cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گاڭگۇڭ باقى
گاڭگۇڭ باقى 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قومۇل تاراتى تېغىدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن،مەرد،باتۇر،قورۇقماس،ئادالەتپەرۋەر پالۋان.ياش چېغىدا قومۇلدىكى مانجۇ بەگ-ئەمەلدارلىرىنىڭ خورلاشلىرىغا قارشى تۇرغانلىقى ئۈچۈن ئاراتۈرۈك نوم تاغلىرىغا پالانغان. شۇ دەۋىرلەردە جاھالەتكە قارشى ساناقسىز كۆرەشلەرنى قىلغان سادىر پالۋانمۇ نوم زىندانىدا ئىدى. تەقدىرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن ئۇيغۇرنىڭ بۇ ئىككى سۆيۈملۈك پەرزەنتى زۇلمەتلىك زىنداندا تونۇشۇپ ، سىردىشىپ، چوڭقۇر دوستلۇق ئورناتقان ۋە كېيىن زىنداندىن قېچىپ ئىلىگە ئۆتۈپ كەتكەن. شۇ چاغدا گاڭگۇڭ باقى 30نەچچە ياشلاردا ئىدى. شۇندىن ئېتىبارەن بۇ ئىككى پالۋان چېرىك مانجۇ ھاكىمىيتىگە قارشى قوزغالغان ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىغا قاتناشقان. گاڭگۇڭ باقى جەڭلەردە ئاجايىپ باتۇرلۇق كۆرسىتىپ،مانجۇ چېرىكلىرىگە ئەجەللىك ، قاقشاتقۇچ زەربە بەرگەن. شۇڭا قوشۇن ئىچىدە ئىناۋىتى تېز ئۆسۈپ،قوزغىلاڭچى قوشۇن تەرپىدىن قۇرۇلغان ئىلى سۇلتانلىقىدا ئوردا مۇھاپىزەتچى قوشۇنىنىڭ مۇھىم سەركەردىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن. ئۇنىڭ ئالاھىدە تىلغا ئېلىپ ئۆتۈشكە ئەرزىيىدىغان يېرى شۇكى، ئۇ سادىر پالۋاننىڭ قولىغا قول،پۇتىغا پۇت بولۇپ ماسلىشىپ،ھەمدەم بولۇپ، خەلقنىڭ، مىللەتنىڭ ھۆرلۈكى،باراۋەرلىكى ئۈچۈن جانپىدالىق بىلەن كۆرەش قىلغان.
1871-يىلى،چاروسىيە ئىلىغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەندە، گاڭگۇڭ باقى ئىلى سۇلتانلىقى قوشۇنىغا باشلامچىلىق قىلىپ، ئورۇس چېرىكلىرىگە باتۇرلۇق بىلەن تاقابىل تۇرۇپ زور غەلبىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن. قورغاستىكى بىر قېتىملىق دەھشەتلىك جەڭدە ھۆرلۈك ئۈچۈن تۇغۇلغان بۇ ئەزمەت شېھىد بولغان...
ئۇلۇغ ياراتقۇچى ئاللا ئىگەم ھۆرلۈك يولىدا جان پىدا قىلغانلارنى ھەرۋاقىت جەننەت گۈلشەنىدە خوشھال قىلغاي!!! ئۇلارنى ئەسلەپ تۇرۇش بىزنىڭ مەجبورىيتىمىز....
ئەرك دەپ سۇغارغان شەمشىرىڭ قېنى،
ئەرك دەپ يىقىلغان زەبەردەست تېنىڭ.
ئەرك دەپ توۋلىغان ھۇرايىڭ يەنە،
ئەرك دەپ ئاققۇزغان پاكىزە قېنىڭ...
قالدىمۇ زىنداندا گۈزەل ئارمانلار،
قالدىمۇ ئىلىنىڭ دولقۇنلىرىدا.
قالدىمۇ چىلپەنزە،بايانداي تامان،
قالدىمۇ قورغاسنىڭ پىنھانلىرىدا...
بەش بالاڭ بارمىتى يىتىم قالغۇدەك،
ئۇز ئاناڭ بارمىتى يولۇڭ باققۇدەك.
بىلەمسەن سېنىڭسىز تاراتى تېغى،
ھازىرمۇ ھەسرەتلىك دەملەر تارتقۇدەك...
ئەرتۇغرۇل غازى
«ئەرتۇغرۇل غازى (ۋاپاتى 1282-يىلى)»
ئەرتۇغرۇل غازى ئوسمانلى دۆلىتىگە نامى بېرىلگەن ۋە بىرىنچى ئوسمانلى سۇلتانى دەپ قوبۇل قىلىنىدىغان ئوسمان بەگنىڭ ئاتىسىدۇر. بۇ يەردىكى ‹غازى› سۆزى ئۇنىڭ سۈپىتى بولۇپ، ئەرتۇغرۇلنىڭ سۈپىتىدىنمۇ چىقىپ تۇرغىنىدەك ھاياتى ئۇرۇشلار بىلەن ئۆتكەن، ھۆكۈمدارى بولغان قايى قەبىلىسىگە مەنسۇپ بىر قىسىم تۈركمەنلەرگە ئانادولۇدىن ماكان ئىزدىگەن بىر داھىيدۇر. بىر قاراشتا ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ ھاياتى ئوسمانلىلارنىڭ ئانادولۇغا قانداق كەلگەنلىكى، سەلچۇق سۇلتانلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى ۋە ۋىزانتىيە چېگراسىدا بىر ئۇچبەگلىكى قۇرۇشىنىڭمۇ تارىخىي دېمەكتۇر.
ئۆز دەۋرىنىڭ ئەسلى مەنبەلىرىدە ئەرتۇغرۇل غازىغا ئائىت ناھايىتى ئاز مەلۇماتلار بار. ئۇنىڭ توغرىسىدىكى بۇ ئاز مەلۇماتمۇ كۆپىنچە داستان، رىۋايەت شەكلىدىكى مەلۇماتلاردىن تەشكىل تاپىدۇ. بۇ مەلۇماتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، ئەرتۇغرۇل غازى 1190- يىللاردا دۇنياغا كەلگەن بولۇشى مۇمكىن. بەزى مەنبەلەردە ئۇنىڭ ئاتىسىنىڭ ئىسمى سۈلەيمان شاھ دەپ بېرىلگەن بولسىمۇ، باشقا مەنبەلەر گۈندۈز ئالىپنىڭ ئوغلى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يېقىنقى زاماندا تېپىلغان ئوسمان بەگكە ئائىت بىر كۆمۈش مېتال پۇلدا ‹ئوسمان بىن ئەرتۇغرۇل بىن گۈندۈز ئالىپ› يەنى گۈندۈز ئالىپنىڭ ئوغلى ئەرتۇغرۇلنىڭ ئوغلى ئوسمان دېگەن ئىبارە بار. بۇ پۇل ئەرتۇغرۇلنىڭ ئاتىسىنىڭ دەل ئۆزىگە ئوخشاشلا ئىسمى تۈركچە بولغان ۋە ئوغۇزنامىلەردىكى شەجەرىلەردىمۇ قەيت قىلىنغان گۈندۈز ئالىپ ئىكەنلىكىدە شۈبھە قالمايدۇ.
قايى قەبىلىسىگە مەنسۇپ ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ ئەجدادلىرى ئانادولۇنىڭ تۇنجى پەتھى قىلىنىشى ئەسناسىدا بۈيۈك سەلچۇق سۇلتانى تۇغرۇل بەگ ۋە ئالپ ئارسلاننىڭ قوماندانلىرى قاتارىدا ئورۇن ئېلىپ دەسلەپتە ھازىرقى تۈركىيەنىڭ شەرقىي ئانادولۇ رايونىدىكى بىتلىس ۋىلايىتىگە قاراشلىق ئاھلات رايونىغا كېلىدۇ ۋە بۇ يەردە ئانادولۇغا قارىتىلغان غازات ۋە پەتھى قىلىش ھەرىكەتلىرىگە قاتنىشىدۇ. 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئاھلات رايونىنىڭ موڭغۇللارنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىشى بىلەن شەرقىي ئانادولۇدا بىر دۆلەت قۇرغان ۋە ئوسمانلىلارغا ئوخشاشلا قايى قەبىلىسىگە قاراشلىق ئارتۇق ئوغۇللىرىنىڭ ھۆكۈمدارلىقى ئاستىدىكى ماردىنغا كېلىدۇ. ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ ئاتىسى گۈندۈز ئالىپنىڭ قوماندانلىقى ئاستىدىكى بۇ تۈركمەنلەر مۇڭغۇللارنىڭ بېسىمى بىلەن غەرب تەرەپكە يۈرۈشۈپ، دەسلەپتە ئەرزۇرۇمغا قاراشلىق پاسىنلار يايلىقىغا ئورۇنلىشىدۇ. بۇ جەرياندا گۈندۈز ئالپ كېسەل بولۇپ بۇ دۇنيا بىلەن ۋىدالىشىدۇ ۋە ئورنىغا ئەرتۇغرۇل غازى ئولتۇرىدۇ.
مۇڭغۇللارنىڭ بېسىمى پاسىنلار يايلىقىدىمۇ ھېس قىلىنىشقا باشلىغاندىن كېيىن، ئەرتۇغرۇلغا قاراشلىق تۈركمەنلەر يېڭى بىر ماكان ئىزدەشكە باشلايدۇ. ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ ئاكىلىرى سۇنگۇر تەكىن ۋە گۈندۇغدۇلار ئاخلاتقا قايتقان بولۇشىغا قارىماي ئەرتۇغرۇل غازى بىر تۇغقىنى دۈندار بەگ بىلەن بىرلىكتە غەربكە قاراپ ھەرىكەت قىلىپ، سىۋاس ئەتراپىغا كېلىدۇ. بۇ ئەسنادا ئوسمانلىلارنىڭ تەقدىرىنى ئۆزگەرتىدىغان بىر ۋەقە يۈز بېرىدۇ. ئەرتۇغرۇل غازى سىۋاس ئەتراپىدا تۇرىۋاتقاندا، سەلچۇق قوشۇنى بىلەن كۆپ ساندىكى موڭغۇل ئەسكەرلىرىنىڭ ئۇرۇشقا كىرگەنلىكى، سەلچۇقلارنىڭ يېڭىلىشكە يۈز تۇتقانلىقىدىن خەۋەر تاپىدۇ. ئۇرۇشقا ئىشتىراك قىلغان ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ ئوسمانلىلارغا ياردەم قىلىشى بىلەن ئۇرۇشنىڭ سەيرى ئۆزگىرىدۇ ۋە ئۇرۇشتا سەلچۇق قوشۇنى غەلىبە قىلىدۇ. بۇ ئۇرۇشنىڭ، 1230- يىلىدا سەلچۇق سۇلتانى بىرىنچى ئالائۇددىن كەيكۇبات بىلەن خارەزىمشاھلار ئوتتۇرىسىدا مەيدانغا كەلگەن ياسسىچىمەن ئۇرۇشى ئىكەنلىكىنى تارىخىي مەنبەلەردىكى ئۇچۇرلاردىن كۆرىۋالغىلى بولىدۇ.
.......................................................................................
سەلچۇق سۇلتانى بىرىنچى ئالائۇددىن كەيكۇبات ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ بۇ ئۇرۇشتا قىلغان ياردىمىنىڭ مۇكاپاتى سۈپىتىدە ئەنقەرەگە يېقىن قاراجا تاغ ۋە ئەتراپىنى ئۇنىڭغا بېرىدۇ. ئوسمانلىلار بىر مەزگىل بۇ يەردە تۇرىدۇ. ئارقىدىن ئەرتۇغرۇل غازى ئوغلى ساۋجى بەگنى سۇلتان ئالائۇددىن كەيكۇباتقا ئەلچى قىلىپ ئەۋەتىپ، ئۇنىڭدىن ماكانلىشىش ئۈچۈن يېڭى بىر يەر بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. كېرەكلىك رۇخسەتلەرنى ئالغاندىن كېيىن غەربكە قاراپ ھەرىكەت قىلىپ ۋىزانتىيە چېگرىسىغىچە كېلىدۇ ۋە تۆۋەن ساكاريا ھاۋزىسىدىكى سۆگۈت ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى جايلارغا ئورۇنلىشىدۇ. بۇ يەرلەر كېيىنچە ئوسمانلى دۆلىتى قۇرۇلىدىغان جاي بولۇپ قالىدۇ. 1231- يىلى ۋىزانتىيەگە قارشى يۈرۈش قىلغان سەلچۇق سۇلتانى سۇلتان ئۆيۈن (ھازىرقى ئەسكىشەھىر) گە كەلگەندە ئەرتۇغرۇل بەگمۇ ئادەملىرى بىلەن بىرلىكتە بۇ قوشۇنغا قېتىلىدۇ. ئىزنىك، رىم ئىمپېراتورى تېئودوروس لاسكارىسنىڭ ئەسكەرلىرى بىلەن سەلچۇق قوشۇنى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتا ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ ئادەملىرىنىڭ تۆھپىسى بىلەن قولغا كىرگۈزۈلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن سەلچۇق سۇلتانى ئەرتۇغرۇل غازىگە ئەسكىشەھىر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىنى بېرىدۇ. 1232- يىلى ئەرتۇغرۇل غازى قاراھىسار (قاراجا ھىسار) نى قورشاپ قولغا كىرگۈزىدۇ. شەھەرنىڭ رىم ھۆكۈمدارىنى قولغا چۈشۈرۈپ، ئالغان غەنىمەتنىڭ بەشتىن بىرى بىلەن بىرلىكتە سۇلتان ئالائۇددىن كەيكۇباتقا يوللايدۇ. غەنىمەتنىڭ ئېشىپ قالغىنىنى غازىلارغا بۆلۈپ بېرىدۇ. بۇ غەلىبىسىدىن كېيىن ئەرتۇغرۇل غازى سۆگۈتكە يۈرۈش قىلىىپ، ئۇ يەرنى قولغا كىرگۈزىدۇ. سەلچۇق سۇلتاننىىڭ بۇ يەرنىمۇ ئۇنىڭغا بېرىشى بىلەن بىرلىكتە بەگلىكنىڭ مەركىزىنى سۆگۈتكە يۆتكەيدۇ.
ئەرتۇغرۇل غازى سۆگۈتكە ئورۇنلاشقاندىن كېيىن، ئۆزگىچە بىر سىياسەتنى يولغا قويىدۇ. ئۇ، مەركىزى ئىزنىك ۋە ئىستانبۇلغا جايلاشقان ۋىزانتىيە دۆلىتىگە قارشى يۈرۈش قىلىشنى باشلاش بىلەن بىرگە، رايوندىكى مەھەللىي رىم بەگلىكلىرى (تەكفۇرلىرى) بىلەن دوستانە مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. بۇ يەردە ئۆزىگە ئوخشاشلا ئۇچ بېگى بولغان باشقا تۈركمەن بەگلىكلىرى بىلەن ئېلىپ بارغان ھاكىمىيەت مۇجادىلىسىنىڭ تەسىرى بار بولۇشى مۇمكىن. ئەرتۇغرۇل غازى ئۆزىگە ئوخشاش قايى قەبىلىسىدىن كەلگەن ۋە سەلچۇقلارنىڭ كاستامونۇ ئۇچ بېگى بولغان ھۇسامەددىن چوباننىڭ ئوغۇللىرى بىلەنمۇ ياخشى مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. ئەرتۇغرۇل غازى يېرىم كۆچمەن ھالەتتىكى بىر خىل ھايات شەكلىدە ياشايدۇ، قىشنى سۆگۈتتە، يازلىرىنى دومانىچ يايلىقىدا ئۆتكۈزىدۇ. ۋىزانتىيە ۋە باشقا ئۇچ بەگلىكلىرىگە قارشى كۈرىشىدە ئاكچاكوجا، سامسا چاۋۇش، قارا تەكىن، ئايقۇت ئالپ ۋە قونۇر ئالپقا ئوخشاش تەجرىبىلىك ئۇچ بەگلىكلىرىنىمۇ ئەتراپىغا توپلايدۇ. بۇ بىرلىك ئوسمانلىنى كۈنسىرى كۈچلەندۈرۈپ، رايوننىڭ مۇھىم سىياسىي كۈچلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندۇرىدۇ.
ئەرتۇغرۇل غازى غەربىي ئانادولۇدا سەلچۇقلارغا قاراشلىق بىر ئۇچ بېگى بولۇش سۈپىتى بىلەن، 1279- يىلىغا قەدەر پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. مەنبەلەردە، ئۇ زامانلاردا ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ ياشىنىپ قالغانلىقى ۋە ھۆكۈمدارلىقنى ئوغلى ئوسمانغا ئۆتكۈزۈپ بەرگەنلىكى قەيت قىلىنىدۇ ۋە ئەرتۇغرۇل غازى 90 ياشتىن ئاشقان بولۇپ، 1282- يىلى ئۆلۈپ كەتكەن دەپ قارىلىدۇ.
ئەرتۇغرۇل غازى ھايات ۋاقتىدا سۆگۈت مەركىزىدە ئۆز نامىدا بىر جامە سالدۇرىدۇ. بۇ جامە ئەرتۇغرۇل غازى دەۋرىدە سېلىنغان بىردىن بىر بىناكارلىق ئەسىرى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. 19- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا بۇ جامە تۇنجى ھالىتىدىن پۈتۈنلەي پەرقلىق بىر شەكىلدە ئىنشا قىلىنىدۇ ۋە ئەسلى ھالىتىنى يوقىتىپ قويىدۇ. 1956- يىلى يېڭىدىن سېلىنغان ئەرتۇغرۇل غازى جامەسى رېمونت قىلىنىدۇ.
ئەرتۇغرۇل غازى ۋاپات بولغاندىن كېيىن سۆگۈتتە دەپنە قىلىنىدۇ. كېيىنچە ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ ئىككىنچى سۇلتانى بولىدىغان نەۋرىسى ئورھان بەگ تەرىپىدىن سۆگۈتتە بىر مەقبەرە ئىنشا قىلىنىدۇ. ئوسمانلىلار پايتەختلىرىنى بۇرسا، ئەدىرنە ۋە ئاخىرىدا ئىستانبۇلغا يۆتكىگەن ۋە ئۆز دەۋرىدە دۇنيانىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئىمپېراتورلۇقىنى قۇرغان بولسىمۇ، ئانا ۋەتىنى ۋە ئەجدادلىرىنى ئۇنتۇپ قالمايدۇ. ئورھان تەرىپىدىن ئىنشا قىلىنغان بۇ مەقبەرەنى 1757- يىلى ئۈچىنچى مۇستافا، 1882- يىلى ئىككىنچى ئابدۇلھەمىد رېمونت قىلدۇرىدۇ ۋە بىر قىسىم يەرلىرىگە ئىلاۋە قۇرۇلۇش قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا مەقبەرەنىڭ سۇلتان ئابدۇلھەمىد تەرىپىدىنمۇ رېمونت قىلدۇرۇلغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. بۇ مەقبەرەدە يالغۇز ئەرتۇغرۇل غازىلا ئەمەس، ئۇنىڭ رەپىقىسى ھەلىمە خاتۇن، بىر تۇغقىنى دۈندار بەگ ۋە ئوغلى ساۋجى بەگ قاتارلىقلارنىڭ قەبرىلىرىمۇ بار. يەنە 1326- يىلى بۇرسا پەتھى قىلىنغاندىن كېيىن ۋەسىيىتىگە ئاساسەن جەسىتى بۇرساغا يۆتكەلگەن ئوسمان غازىنىڭ قەبرىسىمۇ بۇ يەردىدۇر. ئىككىنچى ئابدۇلھەمىد پەقەت ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسىنى رېمونت قىلىش بىلەنلا كۇپايىلەنمەي، قايى قەبىلىسىدىن كەلگەن قارا كەچىلى دەپ ئاتىلىدىغان تۈركمەنلەرنى مۇھاپىزەت قىسمى قىلىپ تەيىنلەپ سارايدا ۋەزىپە بېرىدۇ. ئوسمانلىنىڭ بۇ پائالىيەتلىرى ئانادولۇدىكى يىلتىزلىرىنى جانلاندۇرۇش ئارزۇسىنى چىقىش قىلىدۇ. ئوسمانلى دۆلىتى ۋۇجۇدقا چىققان بۇ زېمىنلارغا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىمۇ ئەھمىيەت بېرىپ، 1970- يىللاردا ئەرتۇغرۇل غازى مەقبەرىسىنىڭ ئالدىدىكى ساھەگە تارىختىكى تۈرك دۆلەتلىرىنىڭ قۇرغۇچىلىرىنىڭ ھەيكەللىرىنى ئورۇنلاشتۇردى. بۇ ئارقىلىق زامانىمىزدىكىلەر ئەرتۇغرۇل غازىغا بولغان مۇھەببىتىنى داۋاملاشتۇرماقتا، ھەر يىلى سېنتەبىر ئايلىرىنىڭ ئاخىرلىرىدا پائالىيەت ئۆتكۈزۈپ كەلمەكتە. مەھەللىي كېيىملەرنى كىيگەن ھالدا ئاتلىرىغا مىنىپ، قوللىرىدا بايراق ‹دۇئا ئورنى› دېگەن ئېگىز بىر تۈزلەڭلىكتىن سۆگۈتكە كىرىدۇ ۋە ئەرتۇغرۇل غازىنىڭ قەبرىسىنى ئۈچ قېتىم ئايلىنىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. ئاندىن قۇربانلىقلار كېسىلمەكتە، بۇلارنىڭ گۆشلىرى بىلەن پىشۇرۇلغان پولو جامائەت بولۇپ يىيىلگەندىن كېيىن، قۇرئان ۋە مەۋلۇت ئوقۇلۇپ، چېلىشىش، نەيزىۋازلىق دېگەندەك مىللىي ئويۇنلار ئوينىلىپ كەلمەكتە. دۆلەتنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەربابلىرى ھەر يىلى بۇ خىل پائالىيەتلەرگە ئاكتىپ قاتناشماقتا. قىسقىسى يۇقىرىقى پائالىيەتلەر غەيرى رەسىم سالاھىيەتكە ئىگە بولماقتا.
ھاتاي ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ھاتاي ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ھاتاينىڭ 1،386،224 نوپۇسىبار، 5،403 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°10، پوقتانومۇرى 031 رايۇننومۇرى 0326.
توخارلار
توخارلار (خەنزۇچە: 吐火罗)
دۇنيادىكى يەر-جاي ناملىرى ئۆزگىرىۋاتامدۇ ياكى بىزنىڭ تىلىمىزمۇ؟
ئىسكەندەر جېلىل (كۆكتاش)
مەزكۇر ماقالىدا، يېقىندىن بۇيانقى جۇغراپىيەلىك يەر-جايلارنىڭ ئاتىلىشىدىكى خاتا ئۆزگىرىشلەر ۋە مەسئۇلىيەتسىزلىكلەر كۆرسىتىپ بېرىلىپ، بۇنداق خاتالىقلارنى توغرىلاش ۋە بۇندىن كېيىنكى خاتالىقلاردىن ساقلىنىش تەدبىرلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
مەسىلەن:
بۇرۇن ئاتىلىشى ھازىرقى ئاتىلىشى
ماداگاسكار ماداغاسقار
جەبىلتارىق گىبرالتار
جەبىلتارىق بوغۇزى گىبرالتار بوغۇزى
سەھرابى كەبىر قۇملۇقى ساخارا قۇملۇقى
غەربىي سەھرابى كەبىر غەربىي ساخارا
موگادىشو مۇقدىشو
جىبۇتى دجىبۇتى
سانا سانئا
ئەدەن ئادېن
ئەدەن قولتۇقى ئادېن قولتۇقى
ماسكات مەسقات
باسرا بەسرە
گابون گابورۇن
ئايۇن ئەيۇن
ھوندۇراس گوندۇراس
ۋەھاكازىلار ………
يەنە بەزى يەر- جاي ناملىرىغا زىيادە سۆزلەرقوشۇلۇپ قالغان. مەسىلەن:
بۇرۇن ئۇيغۇچىدا «بوگۇتا» دەپ ئاتىلىۋاتقان كولۇمبىيەنىڭ پايتەختى ھازىر خەرىتىگە «سانتا فى دې بوگوتا» دەپ يېزىلىپتۇ؛ برۇنېي پايتەختى بۇرۇن «بېگاۋان شەھىرى» دېيىلگەن بولسا،ھازىر «سېرى بېگاۋان شەھىرى» دەپ لۇغەتكە كىرىپتۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ شەھەرنىڭ تولۇق ئىسمى «باندار سەرى بەگاۋان» بولۇپ، مالاي تىلىنى ئەرەب ئېلىپبەسىدە ئىپادىلەيدىغان جاۋى يېزىقىدا « بندر سري بڬاوان» دەپ يېزىلىدۇ، بۇ شەھەرنى ئادەتتە قىسقارتىپ «بېگاۋان» ياكى «بېگاۋان شەھىرى» دەپ ئاتاپ كېلىۋاتقان ئىدۇق؛ چىلى پايتەختى «سانتىياگو»نى ھەممە ئادەم بىلىدۇ، لېكىن 2010-نەشر قىلىنغان ئۇيغۇرچە خەرىتىگە «سانتىياگو ئارىلى» دەپ بېسىلغان. ئېنىقكى، سانتىياگو شەھىرى ھەرگىزمۇ ئارالغا جايلاشقان ئەمەس، بەلكى چىلىنىڭ چېگراسى ئىچىگە، جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسى قۇرۇقلۇقىغا جايلاشقان.
تولۇقسىزدىن تارتىپ تا ھازىرغىچە توختىماي خەرىتە كۆرىدىغان، ھەمدە يەر- جاي ناملىرىنى يادلايدىغان ئادىتىم بولغاچقا، يۇقارقىدەك ئۆزگەرگەن يەر ناملىرى تەبئىي ھالدا دىققىتىمنى تارتتى. مېنىڭ بىلىشىمچە، دۇنيادىكى يەر-جاي ناملىرى ئاساسەن ئۆزگەرمىدى. پەقەت «بىرما» ۋە «زايىر»دىن ئىبارەت ئىككى دۆلەتنىڭ نامى «ميەنمار» ۋە «كونگو دېمۇكراتىك جۇمھۇرىيىتى»غا ئۆزگەردى، لېكىن بۇ ئۆزگەرتىشلەرنىڭ ھەممىسى سىياسىي خاراكتېرنى ئالغان. ھازىر ئېنگلىز تىلىدا «بىرما» بىلەن «ميەنمار» تەڭ قوللىنىلىۋاتىدۇ، چۈنكى «ميەنمار» بولسا «بىرما»نىڭ قەدىمكى ئاتىلىشى، شۇنداقلا ئەدەبىي يېزىلىشى، «بىرما» سۆزى يەنە كېلىپ شۇ دۆلەتتىكى ئاساسلىق ئاھالە بولغان بامار مىللىتىنىڭ نامى. ئەمما «زايىر» دېگەن دۆلەت نامى پۈتۈنلەي يوقاپ، ھازىر «كونگو دېمۇكراتىك جۇمھۇرىيىتى» دەپ ئاتىلىۋاتىدۇ، چۈنكى ئۇ دۆلەتتە سىياسىي ئۆزگىرىش بولۇپ ھۆكۈمەت ئالماشتى.
ئۇنداقتا، تىلىمىزدىكى يەر-جاي ناملىرى نېمە ئۈچۈن ئۇنچىۋالا ئۆزگىرىپ كەتتى؟
بۇنىڭ سەۋەبىنى كۆپلىگەن ئۇيغۇرلارنىڭ چەتئەل تىلى ئۆگىنىشى ۋە تاراتقۇ- نەشرىياتتىكى خادىملارنىڭ مەسئۇلىيەتسىزلىكىدىن ئايرىپ قاراشقا بولمايدۇ. بۇنى مۇنداق تەسەۋۇر قىلشقا بولىدۇ:
يەنە بىر ئۇيغۇر ئەرەب تىلى ئۆگىنىپ، پەلەستىندىكى «گازا» رايونىنى ئەرەبچىدە «غەززە»، سومالى پايتەختى «موگادىشو»نى «مۇقدىشو»، ئومان پايتەختى «ماسكات»نى «مەسقات»، ئىراقتىكى باسرا شەھىرىنى «بەسرە» دەپ ئاتايدىغانلىقىنى ھەيرانلىق بىلەن بايقاپ قالدى (ياكى ئىلگىرىكى ئاتىلىشلىرى ھەققىدە ئىزدەنمىدى)، ھەمدە ئۇيغۇرچىدا «خاتا» ئېلىۋاتقان بۇ كەلىمىلەرنى ئۆزگەرتىشكە كىرىشىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ جۇغراپىيە ئاتالغۇچىلىقىغا «تۆھپە» قوشماقچى بولدى. ئاندىن تاراتقۇلاردا شۇ بويىچە تەشۋىق قىلىشقا باشلىدى.
قارىماققا يۇقارقى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ قىلمىشلىرى ئىنتايىن توغرىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلار ئۆزلىرىمۇ بىلمىگەن ئەھۋالدا، يەر- جاي ناملىرىنىڭ قايمىقان بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
يەنە، تاراتقۇ ۋە نەشرىياتلاردا ئىشلەۋاتقان تۆۋەن جۇغراپىيە سەۋىيەلىك خادىملارمۇ ئىزدىنىپ كۆرۈشتىن ئېرىنىپ، يەر-جاي ناملىرىنىڭ باش- ئاخىرىنى سۈرۈشتۈرمەيلا ئۇدۇللۇق ئېلان قىلىۋەردى. مانا مۇشۇنداق بىر قاتار قارىغۇلارچە «ئىسلاھ» قىلىشتىن كېيىن، تىلىمىزدىكى يەر- جاي ناملىرى خەرىتە ۋە لۇغەتلەردە توختىماي ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان بولدى.
ئەمىسە، يەر- جاي ناملىرىنى بېكىتىپ قېلىپلاشتۇرۇشتا نېمە ئۆلچەم قىلىنىدۇ ؟
بۇ سۇئالغا جاۋاب بېرىشتىن بۇرۇن، باشقا تىللارنىڭ يەر-جاي ناملىرىنى قانداق قېلىپلاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرۈپ ئۆتەيلى.
تۈركىيە تۈركچىسىدە، گېرمانىيەنى «ئالمانيا» (Almanya) دەپ ئاتايدۇ، بۇ تارىختىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئادەت. ئەپسۇسكى، گېرمانلارنىڭ ئالمان قەبىلىسى ھازىر ئاساسەن ئاۋسترىيەدە ئولتۇراقلاشقان، ھەمدە ئۇنداق «ئالمان» دېگەن قەبىلە نامىمۇ ئاللىقاچان يوقاپ كەتكەن. شۇنداق بولسىمۇ، تۈركىيەلىكلەر «ئالمانيا» دېگەن ئىسىمنى ئاۋسترىيەگە يۆتكىمىگەن، ھەمدە ئەنئەنىنى ساقلاش ئاساسىدا گېرمانىيەنى ئىزچىل تۈردە «ئالمانيا» دەپ ئاتاپ، ئاۋسترىيەنى بولسا «ئاۋۇستۇريا» (Avusturya) دەپ ئاتاپ كېلىۋاتىدۇ.
ئېنگلىزلار خىتاينى ئىزچىل «چاينا» (China) دەپ ئاتاپ كېلىۋاتىدۇ. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىمۇ شۇنداق ئاتايتتى، مىنگو دەۋرىدىمۇ شۇنداق، ھازىرقى «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى» دەۋرىدە تېخىمۇ شۇنداق ئاتاۋاتىدۇ. ئېنگلىزلار بۇ دۆلەتنىڭ ئۆزىنى «جۇڭگو» دەپ ئاتايدىغانلىقىنى ئاڭلىغان ھەم بىلىدۇ، شۇنداقتىمۇ يەنىلا «چاينا» دەيدۇ، بۇندىن كېيىنمۇ داۋاملىق چاينا دەپ ئاتايدۇ.
ئەرەبلەر خىتاينى «سىن» دەيدۇ، بۇ سۆز «چىن» سۆزىدىن كەلگەن، لېكىن ئەرەب تىلىدا «چ» تاۋۇشى بولمىغاچقا، «چ»نى «س»غا ئاجىزلاشتۇرۇپ «سىن» دەپ ئاتاۋاتىدۇ. ئەرەبلەر قەدىمكى زاماندىن تارتىپلا «سىن» دەپ ئاتاۋاتقان ئىدى، گەرچە ھازىر «جۇڭگو» دېگەن تەلەپپۇزنى بىلىپ تۇرسىمۇ، يەنىلا «سىن» دەپ ئاتايدۇ، بۇ دۆلەت نامىنى «جۇڭگو»غا ئۆزگەرتىش نىيىتىمۇ يوق.
رۇسلار خىتاينى كىتاي (Китай) دەپ ئاتايدۇ. بۇ سۆز قەدىمكى تۈركلەردىكى «قىتاي» سۆزىدىن كىرگەن بولۇپ، تا ھازىرغىچە خىتاينى ئىزچىل تۈردە «كىتاي» دەپ ئاتاپ كەلمەكتە.
خىتايلار رۇسىيەنى «ئېلوسى»(俄罗斯) دەپ ئاتايدۇ. بۇ سۆز قەدىمكى تۈركلەردىكى «ئوروس» سۆزىدىن كەلگەن دېيىشكە بولىدۇ. گەرچە خىتايلار ھازىر رۇسلارنىڭ ئۆزىنى «رۇس» ياكى «روسسيا» دەپ ئاتايدىغانلىقىنى تولۇق بىلسىمۇ، يەنىلا ئۇزۇندىن داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنە بويىچە، «ئېلوسى» دەپ ئاتاۋاتىدۇ.
دېمەك، يەر- جاي ناملىرىنى ئاتاشتا چوقۇم ئەنئەنىگە ۋە ئىزچىللىققا ئەھمىيەت بېرىش كېرەك. مەلۇم جايدىكى مىللەتنىڭ ئۆز جاينى نېمە دەپ ئاتىشىغا قارىغاندا، ئۆزىمىزنىڭ تىلىمىزدا بۇرۇن نېمە دەپ ئاتاپ كېلىۋاتقانلىقىمىز ھەممىدىن مۇھىم. ئەڭ دەسلەپكى ئاتاش ئۇسۇلى ئۆلچەم بولۇشى كېرەك، مەيلى ئۇ خاتا بولۇشىدىن قەتئىينەزەر.
ئەمەلىيەتتە، بىز ئاتاۋاتقان نۇرغۇن يەر-جاي ناملىرى شۇ يەردىكى خەلقلەرنىڭ ئاتاش ئۇسۇلىغا ئوخشىمايدۇ. مەسىلەن: ياپونىيەنى ياپونلار «نىخون» دەيدۇ، فرانسوزلار پارىژنى «باغى» دەيدۇ، كورىيەنى كورىيولار «خانگۇك» دەيدۇ، گېرمانىيەنى گېرمانلار «دۇچلاند» دەيدۇ. فىنلاندىيەنى فىنلار ئۆزى «سوۋمى» دەيدۇ. ئەگەر بىز دۇنيادىكى بارلىق يەر- جاي ناملىرىنى چوقۇم شۇ جايدىكى كىشىلەرنىڭ تىلى بىلەن ئوخشاش قىلىپ ئېلىشقا ئۇرۇنساق، بىز بۇنى مەڭگۈ ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولالمايلا قالماستىن، بەلكى يەنە نۇرغۇن قالايمىقانچىلىق ۋە تالاش- تارتىشلارغا مۇپتىلا بولىمىز. يەنە كېلىپ، بىر رايوندا بىر قانچە مىللەت ياشاپ، ھەر قايسى مىللەت شۇ رايوننى ھەر خىل ئاتىشى مۇمكىن، بۇنداق ئەھۋالدا «قايسى مىللەتنىڭكىنى ئېلىش كېرەك؟» دېگەن سۇئال تۇغۇلىدۇ. بۇنداق ھالەت رايونىمىزدىمۇ مەۋجۇت. مەسىلەن: بىز «غۇلجا» دېسەك، قازاقلار «قولجا» دەيدۇ، خەنزۇلار «يىنىڭ» دەيدۇ؛ چەتئەللەردە بولسا، يەھۇدىيلار «يېرۇسالىم» دېسە، ئەرەبلەر «قۇددۇس» دەيدۇ؛ «سىپروس»نى ئېنگلىزلار «سايپروس» دېسە، گرېكلار «كۇپروس»، تۈركلەر كىبرىس (قىبرىس) دەيدۇ.
ئەگەر بىز ئۆز ئەنئەنىمىزگە قارىماي، خەقنىڭ ئاغزىغا قارىساق، ھامان قالايمىقانچىلىق كېلىپ چىقىدۇ. دۇنيادىكى ھەر قانداق بىر تىل، ھەتتا ئەڭ چوڭ تىل بولغان ئېنگلىز تىلىمۇ يەر-جاي ناملىرىنى ئېلىشتا ئەنئەنىگە ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىدۇ، پەقەت يەرلىك خەلقكە ھۆرمەتسىزلىك بولمىسىلا، بۇرۇن ئاتاپ كېلىۋاتقان نامنى قوللىنىۋېرىدۇ. «ئەينەن ئالىمەن» دەپ بۇرۇن ئاتاپ كېلىۋاتقان ئاتالغۇسىنى ئۆزگەرتىپ يۈرمەيدۇ، يەنى china سۆزىنى تاشلىۋېتىپ، «jong’go» دەپ ئۆزگەرتمەيدۇ.
بىزنىڭ قەدىمكى تىلىمىزدىمۇ نۇرغۇن يەر-جاي ناملىرى بار ئىدى. مەسىلەن: جابىرقا، رۇم، فەرەڭ دېگەندەك. بۇ ناملار رۇس تىلىنىڭ تەسىرى بىلەن، ھازىر ياپونىيە، رىم، ياۋرۇپا دېگەن ناملار بىلەن ئاتالماقتا. دېمەك، بىز بەزى يەر- جاي ناملىرىمىزنى ئىزچىللاشتۇرالمىدۇق. لېكىن شۇنداقتىمۇ، بۇنىڭدىن كېيىن يەر- جاي ناملىرىنىڭ ئىزچىللىقى ۋە قېلىپلىشىشىغا كۈچىشىمىز كېرەك. ئەلۋەتتە بۇنىڭغا كۈچەش كەتمەيدۇ، پەقەت كونىسىنى ئۆزگەرتمىسەكلا بولدى، مەيلى كونىسى خاتا بولۇشىدىن قەتئىينەزەر.
ئۇنداقتا، قانداق قىلغاندا ئەنئەنىگە ئەھمىيەت بېرىپ، يەر- جاي ناملىرىنىڭ ئىزچىللىقىنى ساقلىغىلى بولىدۇ؟
بۇنىڭ ئۈچۈن تۆۋەندىكى بىر قانچە نۇقتىغا دىققەت كېرەك:
ئەنئەنىنى ساقلاش.
20-ئەسىرنىڭ بېشىدىن باشلاپ ۋە ئازاتلىقنىڭ ئالدى-كەينىگىچە قېلىپلىشىپ بولغان دۇنيا يەر-جاي ناملىرىنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇش لازىم. ئاز كەم بىر ئەسىر ئىشلەتكەن جاي ناملىرىمۇ بىزگە نىسبەتەن ئەنئەنە ھېساپلىنىدۇ. شۇڭا بۇ ناملارنى ئىزچىل ئىشلىتىپ، ئۆتمۈش بىلەن ھازىرنىڭ ئارىلىقىنى پۇختا باغلىشىمىز، بىردەكلىنى ساقلاپ، ھەرخىل ئىملا، ھەرخىل ئاتاشلاغا خاتىمە بېرىشىمىز كېرەك. مەسىلەن: رۇسچىدىن كىرگەن بولسىمۇ، ياپونىيە، رىم دېگەندەك ناملارنى داۋاملىق ئىشلىتىش، زۆرۈر بولسا، لۇغەتلەرگە بۇرۇنقى ئاتىلىشلىرىنى «جابىرقا»، «رۇم» دەپ قوشۇپ قويسا بولىدۇ.
باشقا مىللەتلەرنىڭ قانداق ئاتىشىغا ۋە يېزىشىغا ئېسىلىۋالماسلىق.
ئەرەبلەر قانداق ئاتىشىدىن قەتئىينەزەر، ئەسلىدىكى بويىچە گازا، ماسكات، ماداگاسكار، باسرا دەپ ئېلىۋېرىش كېرەك؛ ئېنگلىزلار قانداق ئاتىشىدىن قەتئىينەزەر، جەبىلتارىق، ئەدەن، مىسىر دەپ ئېلىۋېرىش كېرەك. چۈنكى بۇرۇنقى خەرىتىلەر، جۇغراپىيە دەرسلىكلىرى ۋە جۇغراپىيەگە ئائىت كىتاپلاردا، ھەتتا ھېكايە- رومانلاردىمۇ ئاشۇنداق ئېلىنغان، ھەم شۇنداق قېلىپلىشىپ ئوموملاشقان. بىز چوقۇم يۈز يىل مابەينىدىكى يەر- جاي ناملىرىنىڭ بىردەكلىكىنى ساقلىشىمىز كېرەك.
ئەمدى بولغاندا، ئازراق چەتئەل تىلى ئۆگىنىۋېلىپلا، يەر-جاي ناملىرىنى خەقنىڭ ئېغىزىغا قاراپ ئۆزگەرتكىلى تۇرساق، بۇ ئاتالغۇلارنىڭ تىكىشىنى توختاتقىلى بولمايدۇ. مەسىلەن: بەزىلەر «ياپونىيە»نى ياپون تىلى بويىچە «نىخون» دەپ ئالايلى دېسە، يەنە بەزىلەر رۇسىيەنى ئېنگلىزچە بويىچە «راششا» دەپ ئالىمىز، دەپ داۋراڭ سېلىشقا باشلايدۇ. بۇنداق ئۆزگەرتىش، ئىسلاھاتلارنىڭ ئاخىرىنى ئۈزۈپ بولغىلى بولمايدۇ. شۇڭا 50 يىلدىن 100 يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا قېلىپلاشقان دۇنيا يەر-جاي ناملىرىنى ئۆلچەم قىلىپ، باشقا تىللاردا نېمە دېيىشى بىلەن كارىمىز بولماي، شۇ مەزگىلدىكى ئۆز ئەنئەنىمىزنى ساقلىشىمىز كېرەك.
يەر-جاي ناملىرىنى تىلىمىزغا ماسلاشتۇرۇپ تەلەپپۇز قىلىش ۋە ئىملاغا ئېلىش.
ھازىر يەر- جايلارنىڭ ناملىرىنى ئېگلىزچە ياكى لاتىنچە يېزىلىشىغا قاراپلا، ئۇيغۇرچە ھەرىپلەر بىلەن خەتمۇ-خەت تەرجىمە قىلىپ قويىدىغان ئەھۋال ئىنتايىن ئېغىر بولىۋاتىدۇ. مەسىلەن: يېقىندا «كورىيە»نىڭ ئىملاسى «كورېيە» بولۇپ قېلىپلاشتى. بۇ ئېنىقلا ئېنگلىزچە Korea دېگەن خەتتىن كەلدى. ئەمەلىيەتتە، ئېنگلىز تىلىدىكى e ھەرىپى سۆزلەر ئىچىدە ئۇيغۇر تىلىدىكى «ې»غا ئۇددۇل كەلمەيدۇ. Becomeسۆزى «بىكام» دەپ ئوقۇلىدۇ، Time سۆزى «تايىم» دەپ ئوقۇلۇپ، ئاخىرىدىكى e ھەرىپى ئوقۇلمايدۇ، pet سۆزى «پەت» دەپ ئوقۇلىدۇ، بەزى ئەھۋاللاردا «ئە» بىلەن «ې» ياكى «ى» نىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئۇيغۇر تىلىدا يوق بىر خىل تاۋۇشتا تەللەپپۇزلىنىدۇ، ئىشقىلىپ «ې» دەپ تەلەپپۇز قىلىنىشى ئىنتايىن ئاز، Korea سۆزىدىكى e ھەرىپى «ى» تەلەپپۇز قىلىنىپ، «كورىيا» دەپ ئوقۇلىدۇ. لېكىن بىز ئارىسىدىكى e ھەرىپىگە قاراپلا، «كورېيە» دەپ ئىملا بېكىتىۋالدۇق، بۇنداق قىلىش توغرا ئەمەس. مۇشۇ ئېنگلىزچىدىكى e ھەرىپىنى ئەينەن «ې» قىلىپ يېزىلىۋېلىش تىلىمىزدىكى ئىملانى مۇرەككەپ قىلىۋاتقان خەتەرلىك ئامىللارنىڭ بىرى بولىۋاتىدۇ. ئەمەلىيەتتە، «كورىيە»، «مىكسىكا» (بېكىتىلگەن ئىملاسى «مېكسىكا») دېگەندەك ئۇيغۇرنىڭ تىلىغىمۇ ، ئېنگلىزچە تەلەپپۇزغىمۇ يېقىنراق بېكىتىش مۇمكىن ئىدى.
«سان تومې ۋە پرىنسىپې» دېگەن ئافرىقىدىكى ئارال دۆلەتنىڭ ئىملاسىمۇ بىر قەدەر مۇرەككەپ، بۇ دۆلەتنىڭ لاتىنچە يېزىلىشى São Tomé and Príncipe، ئوقۇلۇشى «ساۋ تومېي ئەن پرىنسىپەي». بۇ پورتۇگالچە سۆز بولۇپ، ئېنگلىزچە تەلەپپۇزغا ئانچە ماس كەلمەيدۇ. لېكىن، بۇ دۆلەتنىڭ نامىنى ئۇيغۇر تىلىغا ماسلاشتۇرۇپ، «سان تومى ۋە پرىنسىپى» دەپ ئادەمنىڭ ئېسىدە قالغۇدەك قېلىپلاشتۇرۇش مۇمكىن.
بۇنداق ئىملاسى مۇرەككەپ يەر-جاي ناملىرى ئىنتايىن كۆپ، بۇلارنى چوقۇم ئەسلى تەلەپپۇزغا يېقىن ھالەتتە تۇرۇپ، ئۇيغۇر تەلەپپۇزىنى ئاساس قىلغان ھالدا قېلىپلاشتۇرۇش كېرەك.
مەنبە: تىل ۋە تەرجىمە ژورنىلى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سۇلتان توغرۇلبەگ
سۇلتان توغرۇلبەگ
توخار تىلى
left|thumb|350px|توخار تىلى توخار تىلى
ئابخاز ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى
سوۋېت ئىتتىپاقى گروزىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى تەركىبىدىكى بىر ئاپتونوم جۇمھۇرىيەت بولۇپ، گرۇزىيىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان. غەربىي جەنۇبىي تەرىپى قارا دېڭىز سۈيى بىلەن يۇيۇلۇپ تۇرىدۇ. يەر مەيدانە 8600 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئاھالىسى 526 مىڭدىن ئاشىدۇ (1985)، ئاھالىنىڭ % 80 تىن كۆپرەكىنى ئابخازلار تەشكىل قىلىدۇ، ئۇلاردىن باشقا رۇس، گرۇزىن، ئەرمەن قاتارلىق مىللەتلەر ئولتۇراقلاشقان. 1921 - يىلى ئاپتونوم جۇمھۇرىيەت بولۇپ قۇرۇلغان. مەركىزى سۇخومىي شەھىرى. ئابخاز ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتىنىڭ كۆپ قىسمىنى چوڭ كاۋكاز تاغلىرىنىڭ جەنۇبىي يانباغىرلىرى ئىگىلەپ تۇرىدۇ، قارا دېڭىز بويلىرىدا تار سوزۇلغان تۈزلەڭلىكلەر بار. ئىقلىمى مۆتىدىل، نەم كېلىدۇ، دېڭىز قىرغاق رايونلىرى سۇبتروپىك ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 1300-1500 مىللىمېترغا يېتىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن 4000 مېتردىن ئېگىز بولغان جايلىرى مەڭگۈ ئېرىمەس قار - مۇزلار بىلەن قاپلىنىپ تۇرىدۇ. ئورمانلىقلار پۈتۈن يېرىنىڭ % 50 نى ئىگىلەيدۇ. سانائەت - يېزا ئىگىلىكى تەرەققىي قىلمىغان. دېڭىز قىرغاق رايونلىرىدا لىمون ھەم چاي قاتارلىقلار ئۆستۈرۈلىدۇ. كۆمۈر قاتارلىق كان بايلىقلىرى قېزىپ ئېلىنىدۇ. دېڭىز قىرغانق رايونلىرىدا تۆمۈريول، تاشيول، دېڭىز ترانسپورتى تەرەققىي قىلغان. مۇھىم شەھەرلەردىن گاگرا، گۇلرىپىشى، گۇدائۇتا قاتارلىقلار بار.
ئىسپارتا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Zuhal
ZUHAL
دولان راۋابى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> دولان راۋابى ئەڭ قەدىمكى راۋابلارنىڭ بىرى بولۇپ، دەستىسى بەربابقا ئوخشاش كەڭ ياسىلىدۇ. دولان راۋابىنىڭ دەستىسىگە ئادەتتە پەدە باغلانمايدۇ. بۇ ئۇنى ناھايىتى ئەپچىل سىيرىپ چېلىش، بەزى ئالاھىدە مىللىي پۇراقلارنى گەۋدىلەندۈرۈشكە ياخشى شەرت ـ شارائىت بىلەن تەمىنلىگەن. دولان راۋابىنىڭ يۈزلۈكىنىڭ دىئامېتىرى تەخمىنەن 20 سانتىمېتىر، ئۇزۇنلۇقى 90 سانتىمېتىر ئۆپچۆرىسىدە بولىدۇ. كۆپىنچىسىگە 15 ـ 19 غىچە تار سېلىنىدۇ. بۇنىڭدىكى ئۈچ تال تارى ئاساسىي تار بولۇپ، باشقىلىرى قوشۇمچە ئەكس سادا قايتۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ. قىسقا ئىككى مۈڭگۈزى باش قىسمىدىن سەل يۇقىرىراق ئورۇنغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭغا ئالاھىدە ئۇسلۇبتا نەقىش قويۇلغان. دولان راۋابى ئۈجمە ۋە ئۆرۈك ياغىچىدىن ياسىلىپ يۈزلۈكىگە ئات، ئېشەك تېرىسى كېرىلىدۇ. بۇرۇنقى نۇسخىلىرىغا ئۈچەي تار سېلىناتتى. ھازىر ئاساسەن پولات سىم سېلىنىدىغان بولدى. ئۇنىڭ باش قىسمى ياپىلاقراق، كەڭ كەلگەچكە، ئادەتتە قۇچاققا يانتۇ قويۇپ چېلىنىدۇ.
بۇ خىل راۋاب ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ مەكىت، مارالبېشى، ئاۋات ناھىيىسى قاتارلىق دولان رايونلىرىغا كەڭ تارقالغاچقا «دولان راۋابى» دەپ ئاتالغان
مەرسىن ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
مەرسىن ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، مەرسىننىڭ 2.275.216 نوپۇسىبار، 15،853 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°48، پوقتانومۇرى 033 رايۇننومۇرى 0324.
قالماقىستان
left|thumb|350px|تاتارىستان thumb|250px|left left|thumb| left|thumb|
قالماقىستان بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، قالماقىستاننىڭ 292،410 نوپۇسىبار، 76،100 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
سۇلتان مەلىك شاھ
سۇلتان مەلىك شاھ thumb|right|350px
بۆيۈك سەلجۇقىيلار ئىمپىرىيىسىنىڭ سۇلتانى ، سۇلتان ئالىپ ئارسلاننىڭ ئوغلى. سۇلتان ئالىپ ئارسلان 1072-يىل قەستكە ئۇچرىغاندىن كىيىن ، باش ۋەزىر نىزامۇلمۈلۈكنىڭ ياردىمىدە تەختكە چىققان. مەلىكشاھ كىچىكىدىن تارتىپ ياخشى بولغان مائارىپ تەربىيىسىنى قۇبۇل قىلغان. ئۇ تەخىتكە چىقىپلا ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەشكە كىرىشكەن. ئالدى بىلەن قاراخانىيلار قۇشۇنىنىڭ خۇراسان تامان ئىلگىرلىشىنى تۇسۇپ قالغان. ئارقىدىن مېسسۇپۇتامىيىە ۋە پەلەستىننى تىزگىنلىگەن، مەككە، مەدىنە ۋە پارس قولتۇقىي قاتارلىق زېمىنلارنى سەلتەنەت ئاستىغا ئالغان.
ئەبۇلھەيسەم دۇخەين
ئەبۇلھەيسەم دۇخەين : دۇخەين ئىبنى ئامىر ئەلھەجرىي ئەلمىسرىي (ئەبۇلھەيسەم ياكى ئەبۇ لەيلا). (ھ. ؟ – 100 /م. ؟ – 719) تابىئىن. ھەزرىتى ئۇقبە ئىبنى ئامىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ كاتىپى. بەزى ھەدىسشۇناسلارچە ئەبۇلھەيسەمنىڭ ئىسمى كەسىير بولۇپ، ئۇ ھەزرىتى ئۇقبەنىڭ ئازادگەردىسى. ئۇ بۇ ھەدىسنى ئۇقبە ئىبنى ئامىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ كاتىپى دۇخەيندىن رىۋايەت قىلغان، دەپ قارايدۇ. ھەر ئىككى شەخس «ئەبۇلھەيسەم» كۇنيىسىنى قوللانغانلىقتىن ئىككىسىنى بىر شەخس دەپ ئويلاپ قالغان بولۇش ئېھتىمالى بار.
سېنت ۋىنسېنت ۋە گرېنادىن ئاراللىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|سېنت ۋىنسېنت ۋە گرېنادىن ئاراللىرى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
سېنت ۋىنسېنت ۋە گرېنادىن ئاراللىرى بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كىنگستون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كىنگستون. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر رالپھ گونسالۋەس. بۇ دۇلات 1979 يىلى 10 ئاينىڭ 27 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 389 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 120 مىڭ.
ئۇيغۇر (كۇلپ)
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئۇيغۇر - تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، دىيارباقىر ۋىلايىتىنىڭ كۇلپ ناھىيىسىگە قاراشلىق بىر يېزىنىڭ ئىسمىدۇر. بۇ يېزىنىڭ كۇردچە ئىسمى - ھاۋىنگە (Havinge) بولۇپ، قانداق بولۇپ ئۇيغۇرئىسمى بېرىلگەنلىكى ئېنىق ئەمەستۇر.
يېزىنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 300 ئەتراپىدا.
مەنبە
ۋىكىپېدىيە تۈركچىسى
ترىنىداد ۋە توباگو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ترىنىداد ۋە توباگو left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ترىنىداد ۋە توباگو جۇمھۇرىيىتى بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئىسپانىيە پورتى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سان فەرناندو. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ جورج ماخۋەلل رىچاردس. ئازىركى باش ۋەزىر پاترىك ماننىڭ. بۇ دۇلات 1962 يىلى 8 ئاينىڭ 31 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 5 مىڭ 128 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 305 مىڭ.
مېسسوپوتامىيە
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Karte_Mesopotamien.png|thumb|321x321px|مېسسوپوتامىيەنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى مېسسوپوتامىيە (قەدىم يۇنان: Μεσοποταμία \Mesopotamia\ئىككى دەريا ئارىسىدىكى رايون؛ سۈرىيانىچە: ܒܹܝܬܼ ܢܲܗܪ̈ܝܼܢ\بەيت نەھرى\ دەريالار ئۆلكىسى)، ئوتتۇرا شەرقتە، دەجىلە ۋە ڧىرات دەريالىرى ئوتتۇرىسىدا قالغان رايون. مېسسوپوتامىيە كۈنىمىزدە ئىراق، شىمالدا سۈرىيە، شەرقىي جەنۇبىي ئاناتولىيە ۋە غەربىي جەنۇبىيدا ئىران توپراقلىرىدىن تەشكىل تاپماقتا. بۈيۈك قىسمى بۇگۈنكى ئىراقنىڭ چىگرىسى ئىچىدە قالغان رايون، تارىختا نۇرغۇن مەدەنىيەتنىڭ بۆشۈكى بولغان. مېسسوپوتامىيەدە يەر ئالغان شەھەرلەر داۋاملىق كېڭەيمەكتە. شۇنداقلا بۇ رايوندا كۆپ مىقداردا نېفىت چىقىدۇ.
مېسسوپوتامىيە، بەئزى مەنبەلەردە مەدەنىيەتلەرنىڭ بۆشۈكى دەپ ئاتالماقتا. بەرىكەتلىك توپراقلارى ۋە ئۇيغۇن ئىقلىم شەرتلىرى سەبەبى بىلەن ناھايىتى كۆھنە زامانلاردىن بېرى ئولتۇراق ھاياتقا سەھنە بولغان ۋە نۇرغۇن ئىستىلاغا دۇچ كەلگەن. بىلىنگەن تۇنجى ساۋادلىق توپلۇقلار ياشىغان رايوندا نۇرغۇن مەدەنىيەت تەرەققىي قىلغان. مېسسوپوتامىيە سومېر، بابىل، ئاسۇر، ئەقەد ۋە ئەلام قاتارلىق ئەڭ كۆھنە ۋە بۈيۈك مەدەنىيەتلەر توغۇلغان ۋە تەرەققىي قىلغان يەردۇر.
ھېچقاچان مېسسوپوتامىيە دەپ ئاتالغان ئېنىق بىر سىياسىي مەۋجۇدىيەت بولمىغاندەك ئېنىق بىر ئىدارىي رايون ھەم بولمىغان. ئاددىي مەنىدە يۇنان مۇئەررىخلىرى بۇ رايوننى ئىپادىلەش ئۈچۈن بۇ ئىسىمنى قوللانغاندۇر.
سۇلتان مۇئىزىددىن سەنجەر
سۇلتان مۇئىزىددىن سەنجەر
ئۇيغۇر بازىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئۇيغۇر بازىرى - تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، ئاماسيا ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر بازاردۇر. بۇ بازار شەھەر مەركىزىگە 35 كىلومىتېر كېلىدۇ، خەلقى دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
بۇ بازارنىڭ تارىخى رىم ئىمپىرىيىسىگىچە بېرىپ تۇتىشىدۇ ۋە رىم ئىمپىرىيىسىگە مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن تارىخى ئەسەر - ئەتىقىلەر ساقلانماقتا. تۈرك تارىخىغا قارىغاندا، تۈركلەرنىڭ بۇ يەرگە كېلىپ يەرلىشىشى مازاگرىت ئۇرۇشىدىن(1071-يىلى) كىيىن بولغان دەپ ھېسابلىنىدۇ. ۋە بۇ دەۋىردە ئاناتولىيەنىڭ بۇ رايونىدا ئەرەتنا دۆلىتى قۇرۇلىدۇ، ئەرەتنا دۆلىتىنىڭ بېگى غازى باھادىرخان بۇ يەرگە چىدىرىنى قۇرىدۇ. غازى باھادىرخاننىڭ ۋە ئۇنىڭ بىلەن بۇ يەرگە كېلىپ ئولتۇراقلاشقانلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ ئەسلىدىن ئۇيغۇر تۈركلىرىدىن بولغاچقا، بۇ يەرنىڭ ئىسمىنىڭ ئۇيغۇردىن كېلىپ چىققانلىقى قەيت قىلىنماقتە.
مەنبە
ۋىكىپېدىيە تۈركچىسى
ئادىگېيە
ئادىگېيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، ئادىگېيەنىڭ 447،109 نوپۇسىبار، 7،600 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ۋىكىپېدىيە ۋەخپى
ھۆججەت:Wikimedia Foundation RGB logo with text.svg
28- قەھرىتان
28- قەھرىتان ياكى 28- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 28- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 28. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 337 (كەبىسە يىللارى 338) كۈن بار.
ۋىكى سىستېمىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ۋىكى سىستېمىسى ئۇنىڭ ئىچىدىكى نۇرغۇنلىغان مۇلازىمەت تۈرلىرى باشقۇرىدۇ ياكى بىربىرىگە باغلايدۇ.
جىمى ۋالىس
thumb|left|جىمى ۋالىس جىمى ۋالىس (Jimmy Wales) ۋىكىپېدىيەنى قۇرغۇچى كىشلەردىن بىرى.بۇ كىشى
شەجەرەئى تۈرك
«شەجەرەئى تۈرك» 17- ئەسىردە ئۆتكەن ئوتتۇرا ئاسىيالىق تارىخچى ئەبۇلغازى باھادىرخان (1603- 1665- يىللار) تەرىپىدىن مىلادىيە 1663- 1664- يىللىرى يېزىلغان تارىخىي ئەسەر. بۇ ئەسەر جەمئىي توققۇز باپ بولۇپ، 2- بابىدا ئۇيغۇر، قارلۇق، قىرغىز قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى، ئەسلى يىلتىزى ھەققىدە بىر قىسىم تارىخىي ئۇچۇلار، ئەپسانە- رىۋايەتلەر بار. يەنە ئون ئۇيغۇر، توققۇز ئوغۇز،ئوغۇزخان رىۋايىتى دېگەندەك قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخ- جۇغراپىيىلىك دائىر قىممەتلىك خاتىرىلەرمۇ بار [15]. بۇ ئەسەر ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا دوساننىڭ «موغۇل تارىخى» ، راشىدىننىڭ «جامىئۇل تاۋارىخ» دېگەن ئەسىرى ۋە «قۇچۇ ئىدىقۇتلىرىنىڭ تۆھپە مەڭگۈ تېشى» نىڭ خەنزۇچە تېكىستىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدىكى خاتىرىلەر بىلەن سېلىشتۇرۇپ تەتقىق قىلىش ئەھمىيىتىگە ئىگە.
دىيارباقىر ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
دىيارباقىر ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، دىيارباقىرنىڭ 1،494،321 نوپۇسىبار، 15،355 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 40°16، پوقتانومۇرى 021 رايۇننومۇرى 0412.
ئوسمانىيە ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px ئوسمانىيە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئوسمانىيەنىڭ 497،907 نوپۇسىبار، 3،767 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.13°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°12، پوقتانومۇرى 080 رايۇننومۇرى 0328.
مايىك تايسېن
مايىك تايسېن، 1966-يىلى 6-ئاينىڭ 30 -كۈنى ئامېرىكا نىيورك شەھىرى برۇكلىن رايونىدا تۇغۇلغان. ئۆز ۋاقتىدىكى داڭلىق ئېغىر دەرىجىلىك بوكىس ماھىرى.
قىسقىچە ئەھۋالى
مايىك تايسېن، 1966-يىلى 6-ئاينىڭ 30-كۈنى ئامىرىكا نىيورك شەھىرى برۇكلىن رايونىدا تۇغۇلغان. ئۆز ۋاقتىدىكى داڭلىق ئېغىر دەرىجىلىك بوكىس ماھىرى.
ئۇ دۇنيا بويىچە ئەڭ ياش ئېغىر دەرىجىلىكلەر بوكس چېمپىيونى ئىدى، دۇنيا بويىچە ئەڭ ياخشى دەپ قارالغان ئېغىر دەرىجىلىكلەر بوكس ماھىرلىرىنىڭ بىرى. ئۇنىڭ تازا گۈللەنگەن دەۋرىدە، ئۇنىڭ بوكىس مەيدانىدىكى دەششەتلىك ھۇجۇمى، كۆپ قېتىم داڭلىق بوكىس رەقىبلىرىنى مەغلۇپ قىلغان. لېكىن ئۇنىڭ ئىستىقبالى، شەخسىي مەسىلە ۋە تۈرمىگە ئىككى قېتىم كىرىش سەۋەبىدىن، بوكىس مەشىقى ئۈزۈلۈپ قالىدۇ. ئۇ ئىلگىرى تۈرمىدە كەسپىي ھاياتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تىرىشقان، لېكىن تۈرمىدىن چىققاندىن كىيىن، داڭلىق رەقىبىلىرى بىلەن بولغان مۇسابىقىلەردە غەلىبە قىلالمىغان.
باي ناھىيىس
باي ناھىيىس شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، ئىسمى خاتا يېزىلىپ قالغان، قارالسۇن:باي ناھىيىسى.
م.ب 209
مىلاددىن 209 يىل بۇرۇن، كۈنىمىزدىن 2025 يىل بۇرۇنقى يىل.
چوڭ ئىشلار
مودو تەڭرىقۇت ھۇن دۆلىتىنىڭ تەختىگە ئولتۇرغان. تۇنجى تۈرك قوشۇنى قۇرۇلدى. تۈركىيەدە «تۈرك قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى»نىڭ قۇرلۇش يىلى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ ۋە ھەر يىلى تەبرىكلىنىدۇ.
تۈركىيەدىكى نورۇزۇم
مەكتەپنى ئايلىنىپ قارىسام ھەممە يەردە ساقچى، كۆرۈنگەنلىكى تام ”بىژى نەۋرۇز، بىژى كوردىستان، كوردىستانى ئازادى، ئىستىقلالى كوردىستان“ ( باشتىكى شۇئارنىڭ مەنىسى، ياشىسۇن نەۋرۇز، ياشىسۇن كوردىستان)…دېگەندەك شۇئارلار بىلەن تولۇپ كېتىپتۇ. مەن مەكتەپتىن قايتىپ كېتىۋېتىپمۇ بۇنداق شۇئارلارنى جىق كۆردۈم، ھەتتا بىر ئۇچۇر تېمى ئەرەب يېزىقى ئاساسىدىكى كورت يېزىقىدا يېزىلغان، كورد مۇستەقىللىقى تەرغىپ قىلىنغان مۇراجەتنامىلەر بىلەن تولۇپ كېتىپتۇ. مەن پارىسچىنى چالا پۇلا بىلىدىغان بولغاچقا مەنىسىنى ئازراق چۈشىنىپ چۆچۈپ كەتتىم. ”يا مۇستەقىللىق يا ئۆلۈم…يا تۈركىيەگە قۇل بولۇپ ياشا ياكى كورد بولۇپ ئۆل…كۈرتنىڭ نومۇسىنى ئۆلۈملا يۇيىدۇ، ئەڭ ئۇلۇغ كۈرت شەھىد بولغان كۈرتتۇر…“ دېگەندەك چاقىرىقلاردىن پورۇخ ھېدى پۇراپ تۇراتتى.
ئېغىر قەدەملىرىمنى تولىمۇ تەستە سۆرەپ مېتروغا قاراپ يول ئالدىم. ئويلاپ كەتتىم، تۈركىيە مۇشۇ مۇستەقىلچىلەرنى تۈركىيەدە كۈردىستان شۇئارىنى توۋلىغىلى قويغان بولسا، ئۇلار مۇشۇنداق ئاشقۇن(رادىكال) يۇلغا كىرىپ كەتمەس بولغىيمىدى؟ نېمە دەپ شۇئار توۋلىغىسى كەلسە توۋلىسا، ئەگەر توۋلىغانلىرىغا خەلق ئەگەشسە شۇ ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ سايلام بىلىتى بىلەن پارلامېنتقا كىرسە، شۇ يەدە داۋاسىنى يۇمۇلاق شىرەگە قويۇپ ھەل قىلسا بولماسمىدى. تاغلارغا چىقىپ جان بېرىپ جان ئالغىچە خەلقنىڭ ئاۋازىغا قويۇپ قايسى رايۇندا كىمگە تەۋە بولۇشنى خالىسا شۇنىڭغا تەۋە بولۇپ ياشىسا بولماسمىدى؟ مېترو تاملىرىغا قالايمىقان چاپلانغان شۇئارلار كۆزۈمگە مۇسىبەتنىڭ ئاق باغىقىدەك كۆرۈنۈپ كەتتى.
مېتروغا ئەمدىلا چىقىپ ئالدىمغا قارىشىمنى بىلەرمەن، تاس قالدىم ۋارقىراپ تاشلىغىلى. ئالدىمدا ماڭا شۇنچە تونۇش بىر ئۇيغۇر قىزى تۇراتتى! چاندۇرماي چاچلىرىمنى تارتىپ باقتىم، ئاغىرىدى، دېمەك چۈشۈم ئەمەسكەن. لېكىن بۇ قىزنىنىڭ زادى كىملىكىنى دەماللىققا ئەسلىيەلمىدىم، سوراپ باقاي دېدىم، تونۇمىغانلىقىمدىن رەنجىمىسۇن دەپ ئەنسىرىدىم. كاللام يەنە ئون نەچچە يىل ئىلگىرىكى ھاياتىمغا قايتتى. قىزغا قاراپ تۇرۇپلا قالغان بولسام كېرەك، ماڭا كەينىنى قىلىۋالدى. بىر ئامال قىلىپ ئالدىغا ئۆتتۈم، شۇ ئارىدا بۇ قىزغا تېلىفون كەلدى. قىزنىڭ ئاۋازى ئۇنىڭ ئۇيغۇرلۇقىنى ئىنكار قىلىپ تۇرسىمۇ، تۇيغۇلۇرۇمنى رەت قىلالمايۋاتاتتىم. قىز ئىچىمدىكىنى بىلگەندەك ماڭا لەپپىدە ئالىيىپ قارىدى، شۇ دەقىقىدە كۆز ئالدىمدا ۋىناسنىڭ ھەيكىلى چۇل چۇل بولدى. بۇ قىز مەن كىملىكىنى ئەسلىيەلمىگەن ئۇيغۇرۇم ئەمەس ئېدى. ئۇنىڭ قاراشلىرىدىن “ نېمىگە قارايسەن! قانداق دېگەن بېزەڭلىك بۇ؟ “ دېگەن كۈچلۈك سوراق مىڭەمنى تېشىپ ئۆتتى. ئۇ قىز ئۇيغۇر قىزلىرىدەك يەرگە، قارىۋالمىدى، قىزارمىدى، ھودۇقمىدى، بەلكىم، كۆزۈمنىڭ ئىچىگە مىقتەك تىكىلىپ مېنى مۇزدەك رىياللىققا قارىتىپ ئاتتى. شۇچاغدىلا ۋەتەندىكى نورۇز ئەسلىمىسىنىڭ قەلبىمدە زامان ۋە ماكاننى ئاستىن ئۈستۈن قىلىۋەتكەنلىكىگە تەن بەردىم.
ئالدىنقى: ئۇيغۇر قانداق مىللەت؟
كـىيىنكى: مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
ئالتاي
left|thumb|350px|تاتارىستان left|thumb| left|thumb| ئالتاي بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، ئالتاينىڭ 202،947 نوپۇسىبار، 92،600 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتېت
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> شىنجاڭدىكى بىردىنبىر ئۆلكە دەرىجىلىك تىببىي مەكتەپ بولۇپ ، شىنجاڭ ئۇرۇمچىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان ، ئۇقۇتۇش ۋە داۋالاش جەھەتتىن ئادىنقى قاتاردا تۇرىدۇ.
سېنت كىتس ۋە نېۋىس
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
سېنت كىتس ۋە نېۋىس بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا باسسې-تېررې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا باسسې-تېررې. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر دەنزىل دوئۇگلاس. بۇ دۇلات 1983 يىلى 9 ئاينىڭ 19 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 261 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 42 مىڭ.
پورشې
پورشې(نېمىسچە:Porsche) - گېرمانىيەدىكى ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئاپتوموبىل كارخانىسى ۋە شۇ ناملىق داڭلىق ئاپتوموبىل ماركىسى. پورشې ئاساسلىقى ئۈست قاتلام ئىستىمالچىلارنىڭ ئىستىمالىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان قىممەت باھالىق، سۈپىتى ياخشى ۋە تېزلىك ۋە سىپتىلىقنى نىشان قىلغان ئاپتوموبىللارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
بیلگیسايار مۈھەندیسلیغی
ئۇيغۇر ھەلقی كومپۇتەر بیلەن نھايیتی كیيین تونۇشقان بولۇپ, بیزنیڭ بۇرۇنراق كومپۇتەر بیلەن تونۇشۇشیمیز ۋەئی شلیتیشیمیزگە ھیتاي توسقۇنلۇق قیلیپ كەلگەن.
گەرچە ھازیر ناھايیتی بەك ئاز ساندا كیشیلیریمیزئو قۇۋاتقان, يیتیشیۋاتقان بولسیمۇ,ئە مما بیزنیڭئو مۇمی سانیمیزغا سەلیشتۇرغاندا, ناھايیتی بەكلا كەم ھیساپلینیدۇ.
شۇنداق, ناھايیتی بەك ئاز ساندیكی كیشیلیریمیز كومپۇتەر بیلەن ھەپیلیشیپ, پۇتۇن كۇچی بیلەن تیریشیۋاتیدۇ. ئاللاھ بۇيریسا, بۇ ساھەدیمۇ بیزنیڭ يیتیشكەن كیشیلیریمیز كوپیيیدۇ دەپ قارايمەن.
لىسۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
لىسۇ مىللىتى - لىسۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئاپېلسىن
left|thumb| ئاپېلسىن بولسا مېۋە-چېۋە
تازابېك ۋەقەسى
تازابېك ۋەقەسى ئىلى سۇلتانلىقى تارىخىدىلا ئەمەس،بەلكى پۈتۈن شىنجاڭ تارىخىدا دەۋر بۆلگۈچلۈك رول ئوينىغان زور ۋەقە ھېسابلىنىدۇ.
جەريان
1860- يىلى 10-ئايدا ئىلى دېھقانلار قوزغىلاڭچى قوشۇنى شۇ چاغلاردا نىڭيۈەن دەپ ئاتالغان غۇلجا شەھىرىنى ئىشغال قىلدى. موللا بىلال بىننى موللا يۈسۈپنىڭ «غازات دەر مۈلكى چىن» داستانىدىكى مەزمۇنلاردىن قارىغاندا، ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ باشلىنىش سەۋەبى ئىلىدىكى تۇڭگانلارنىڭ مانجۇ خانلىقى تەرىپىدىن قىرىۋېتىلىدىغانلىقىدىن ئىبارەت خەۋەرنىڭ تارقىلىپ كېتىشى ۋە تۇڭگانلارنىڭ مۇئاۋىن ھاكىمبەگ ئابدۇرۇسۇلدىن ياردەم سورىشى ئارقىسىدا يۇقىرى باسقۇچقا كۆتۈرۈلگەن. ئىلىدىكى ھەرمىللەت خەلقىنىڭ مانجۇ خانلىقىغا قارشى قوزغالغان كۈرىشى ناھايىتى تېز ئۇلغىيىپ، قوزغىلاڭچى قوشۇن 30 مىڭدىن كىشىدىن ئېشىپ كەتكەن. دەل شۇنداق بولغاچقا، ئىككى قوزغىلاڭچى ئامما بىرلىشىپ، تارانچى-تۇڭگان سۇلتانلىقىنى تەشكىل قىلغان. بىراق، كېيىنكى تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا ئىلى ئۇيغۇرلىرى بىلەن تۇڭگانلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا سۇلتانلىقنىڭ ھوقوق تىزگىنىنى تۇتۇشنى تالىشىشتىن ئىبارەت قانلىق جەڭلەر روياپقا چىقتى. بۇ جەڭلەردە تۇڭگانلار يېڭىلگىنىگە تەن بەردى. شۇنىڭ بىلەن سۇلتانلىقنىڭ نامى تارانچى سۇلتانلىقى، يەنى ئىلى سۇلتانلىقى دەپ ئاتالدى.
قوزغىلاڭچى قوشۇن غۇلجا شەھىرىنى بازا قىلىپ، كۈرە شەھىرىگە ھۇجۇم قىلغانىدى. ئىلى جياڭجۈنى ئىلاجىسىز نەچچە ئاينىڭ ئالدىدا، ئەسكىرىي ئوزۇق-تۈلۈكنى راسلاشقا كۈچ چىقارمىدى، دېگەن باھانە بىلەن تۈرمىگە تاشلانغان ئىلىنىڭ ھاكىمبېگى مەزامزاتنى قويۇپ بېرىپ سۈلھى قىلماقچى بولدى. بىراق، ئۇنىڭ ئويلىغىنىنىڭ ئەكسىچە، مەزەمزات ئىلى دېھقانلار قوشۇنىغا قوشۇلۇپ كەتتى، ئىلى پۈتۈنلەي قولغا ئېلىنغاندىن كېيىن، مەزەمزات ئۆزىنى ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ سۇلتانى دەپ ئاتىدى ھەمدە مۇئاۋىن ھاكىمبەگ ئابدۇرۇسۇلبەگنى ئەمىر، نەسىردىننى قازى كالان، موللا شەۋكەتنى مۇپتى قىلىپ تەيىنلىدى. كېيىن، ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئىچكى قىسمىدا سۇلتانلىق ھوقوقىنى تالىشىش نىزالىرى ئارقا-ئارقىدىن يۈز بەردى. 1866-يىلى 3-ئايدا ئەلاخان ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ سۇلتانلىق تەختىگە ئولتۇردى. ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ئۇنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشى داۋاملىق تۈردە كېڭىيىۋاتقان چارروسىيىنىڭ مەنپەئەتىگە ناھايىتىمۇ زىت ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ كۈنلەردە چارروسىيە ئارمىيىسى ئوتتۇرا ئاسىيانى ئىستېلا قىلىش ئۇرۇشلىرىنى باشلىۋەتكەن ۋە شەھەر-قەلئەلەرنى بىر-بىرلەپ قولغا كىرگۈزۈۋاتاتتى. شۇڭا، چارروسىيە مەيلى دىنىي نۇقتىدىن بولسۇن، مەيلى ئىقتىسادىي نۇقتىدىن بولسۇن، مەيلى سىياسىي نۇقتىدىن بولسۇن، ئىلى سۇلتانلىقىدىن ئىبارەت مۇسۇلمان خانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا زېمىنىدا تىكلىنشىنى، تەسىر كۈچىنى ئۇلغايتىشىنى خالىمايتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىلى سۇلتانلىقى رسمىي يوسۇندا چارروسىيە ئارمىيىسىنىڭ تارانچىلار تەسىر دائىرىسىدىن چىقىپ كېتىشىنى تەلەپ قىلدى. شۇنداق قىلىپ، ئىلى سۇلتانلىقى بىلەن چارروسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسىي مۇناسىۋىتى ئۈزلۈكسىز جىددىيلەشتى. ئەينى چاغدا چارروسىيە ھۆكۈمىتى چىڭ سۇلالىسىنى جۇڭگونىڭ غەربىي شىمالىدىكى بىر نەچچە ئۆلكىدىكى ھاكىمىيىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە مادارى يەتمەيدۇ، ئىلىنى تېخىمۇ قايتۇرۋالالمايدۇ دەپ قاراپ، ئىلى زېمىنىغا بولغان<قىزغىنلىقى>تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرغان ھەم رەسمىي رەۋىشتە جىددىيلەشتۈرگەنىدى.
1870-يىلى ئىلى سۇلتانلىقى چارروسىيە ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان بارلىق بېرىش-كېلىش ئالاقىسىنى ئۈزدى. ئالاقىنىڭ ئۈزۈلۈشى بىلەن ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىش، ماجىرا ئۈزلۈكسىز كۈچەيدى. شۇ يىلى 6- ئايدا چارروسىيىنىڭ بەش ئادىمى قانۇنسىز ھالدا ئىلىنىڭ جەنۇبىي چىگرىسى بولغان تېكەس رايۇنىغا كىرىپ، ئوۋچىلىق قىلغاندا، ئىلى قاراۋۇلخانىسىدىكى ئەسكەرلەر ئۇلارنىڭ بىرىنى ئېتىۋېتىپ، ئۈچىنى ئەسىرگە ئېلىۋالدى. بۇ ۋەقەنى ئىلى سۇلتانلىقىغا قارشى تۇرۇشنىڭ باھانىسى قىلىۋالغان چارروسىيە ھۆكۈمىتى تۆت ماددىلىق نوتا تاپشۇردى ۋە بىرمۇنچە يولسىز تەلەپلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئارىدىن ئىككى ئاي ئۆتۈپ، 8-ئايغا كەلگەندە، چارروسىيە ئارمىيىسى تەڭرىتاغ قوشۇنىنى ئىشقا سېلىپ، ئىلىنىڭ جەنۇبىدىن مۇزئارتقا بارىدىغان ئىستراتىگىيىلىك يول-مۇزئارت ئېغىزىنى ئىشغال قىلىپ، ئىلىغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرىشنىڭ مۇقەددىمىسىنى باشلىدى. بۇنىڭغا قارىتا ئىلى سۇلتانلىقى نارازىلىق بىلدۈرگەن بولسىمۇ چارروسىيە پىسەنتىگىمۇ ئالمىدى ھەمدە مۇزئارت ئېغىزىنىڭ سىرتىغا تەڭرىتاغ قوشۇنىنى تۇرغۇزۇپ، تەڭرىتېغى بىلەن ئالاتاغنىڭ ئارىلىقىدىكى 260 كىلومېتىردىن ئارتۇق يەرگە بوخوجىر قوشۇنى بىلەن چۈنجى قوشۇنىنى ئەۋەتىپ ۋەزىيەتنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈردى. بۇ ئىككى قوشۇننى ناھايىتى تېزلىكتە بۇ يەرگە ئورۇنلاشتۇرۇشى روشەنكى چارروسىيىنىڭ ئىلى سۇلتانلىقىنى يۇتۇۋېلىش تەييارلىقى ئىدى.
بىراق، چارروسىيە بۇنىڭلىق بىلەنلا ئىلىغا رەسمىي قوشۇن تارتىشقا پېتىنالمايتتى، كېيىنكى يىلىغا كەلگەندە يۈز بەرگەن بىر ۋەقە چارروسىيىنىڭ ئىلى سۇلتانلىقىغا قارشى قوشۇن تارتىشىنىڭ سەۋەبىنى تولۇقلاپ بەردى. 1871-يىلى ئەتىيازدا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قازاقلارنىڭ چارروسىيىگە قارشى قوزغىلىڭى ناھايىتى كەسكىنلەشتى. چارروسىيە ھۆكۈمىتى قازاق خەلقىنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى قانلىق باستۇرۇش بىلەن بىرگە، يەنە قازاقلارنىڭ ئاقساقاللىرىنى ئەمەل-مەنسەپ ۋە مائاش بېرىپ سېتىۋېلىپ، ئۇلارنى قازاق خەلقىنىڭ قوزغىلىڭىنى باستۇرىدىغان ۋە ئىزىدىغان قورالغا ئايلاندۇرۋالدى. چارروسىيىنىڭ زۇلۇمىغا چىدىمىغان تۈركۈملىگەن قازاق چارۋىچىلىرى ئاۋۇل-ئاۋۇل بولۇپ، ئىلى چىگرىسى ئەتراپىغا كۆچۈپ كېلىشكە مەجبۇر بولدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە يەتتۇ سۇ رايۇنىدىكى ئالبان قەبىلىسىنىڭ ئاقساقىلى چولتاي تازابېك چارروسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆزىنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن بېرىلگەن ئەمەل-مەنسەپلىرىگە پىسەنت قىلمىدى. ئۇنىڭ نىيىتىچە بولغاندا، ئاۋۇلىنى باشلاپ ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ تەۋەسىگە ئۆتۈپ كېتىش ئىدى. شۇڭا، ئۇ 1871- يىلىنىڭ باشلىرىدا ئىلى سۇلتانى ئەلاخانغا مەكتۇپ يوللاپ، ئۆز قەبىلىسنى باشلاپ ئىلىغا كۆچۈپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى ھەم ئۇنىڭ سەۋەبلىرىنى چۈشەندۈردى. ئەلاخان سۇلتان ئۇنىڭغا جاۋاپ مەكتۈپ يوللاپ، تەلىپىگە قوشۇلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ ئىشتى خەۋەر تاپقان چارروسىيە ھۆكۈمىتى شۇ يىلى 4-ئايدا قوشۇن ئەۋەتىپ، تازابېكنىڭ تۇرالغۇسىنى قورشىۋالدى. تازابېك ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرى چارروسىيە قوشۇنى بىلەن قان كېچىپ جەڭ قىلىپ، قورشاۋنى بۆسۈپ چىقىپ ئىلى تەرەپكە قاراپ قاچتى. بىرنەچچە كۈندىن كېيىن، چارروسىيە قوشۇنىنىڭ قوغلاپ زەربە بېرىشىدىن قۇتۇلغان تازابېك ئۆز ئاۋۇلىدىكى مىڭچە ئادىمىنى باشلاپ ئىلى دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا كۆچۈپ كېلىپ ئەلاخان سۇلتاندىن پاناھلىق تىلىدى. ئەلاخان سۇلتان تازابېكنىڭ ئىلتىماسىنى قوبۇل كۆرۈپ، ئۇنى ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىنى توققۇزتاراغا ئورۇنلاشتۇردى. تازابېكنى تۇتالمىغان چارروسىيە ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ پاناھىغا كىرگەنلىكىنى ئىلىغا ھۇجۇم قىلىشنىڭ بىۋاستە مەقسىتىگە ئايلاندۇرۋالدى. 5- ئايدا چارروسىيە يەتتە سۇ ئۆلكىسىنىڭ گوبېرناتورى كالپاكوۋسكى ئىلى سۇلتانلىقىغا مەكتۇپ بىلەن ئەلچى ئەۋەتىپ، چارروسىيىنىڭ مەنپەئەتىگە زىيان سالغان ‹قاراقچى› تازابېكنى دەرھال تۇتۇپ قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى. چارروسىيىنىڭ بۇ تەلىپى ئەلۋەتتە ۋەتەنپەرۋەرلىك تۇيغۇسىغا ئىگە بولغان ئەلاخان سۇلتاننىڭ قاتتىق رەت قىلىشىغا ئۇچرايتتى. ئەلاخان سۇلتاننىڭ پوزىتسىيىسى چارروسىيىنىڭ ئىلى سۇلتانلىقىغا قوشۇن تارتىشىنىڭ ئوت پىلتىسىنى ئاچتى. مانا بۇ تازابېك ۋەقەسىدۇر.