cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2018-يىللىق رۇسىيە دۇنيا لوڭقىسى
مۇسابىقە ئۇرۇنلاشتۇرۇشى
7-ئاينىڭ 3-كۈنى سەھەر سائەت 0:00 دە، G گۇرۇپپىدا 1-بولغان كوماندا بىلەن H گۇرۇپپىنىڭ 2-بولغان كوماندىسى(4)
7-ئاينىڭ 1-كۈنى كەچ سائەت 8:00 دە، B گۇرۇپپىدا 1-بولغان كوماندا بىلەن A گۇرۇپپىنىڭ 2-بولغان كوماندىسى(5)
7-ئاينىڭ 2-كۈنى سەھەر سائەت 0:00 دە، D گۇرۇپپىدا 1-بولغان كوماندا بىلەن C گۇرۇپپىنىڭ 2-بولغان كوماندىسى(6)
7-ئاينىڭ 3-كۈنى كەچ سائەت 8:00 دە، F گۇرۇپپىدا 1-بولغان كوماندا بىلەن E گۇرۇپپىنىڭ 2-بولغان كوماندىسى(7)
7-ئاينىڭ 4-كۈنى سەھەر سائەت 0:00 دە، H گۇرۇپپىدا 1-بولغان كوماندا بىلەن G گۇرۇپپىنىڭ 2-بولغان كوماندىسى(8)
4 كۈچلۈككە كىرىش ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسى ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى:
7-ئاينىڭ 6-كۈنى كەچ سائەت 8:00 دە، 1-مەيداننىڭ غەلبە قىلغۇچىسى بىلەن 2-مەيداننىڭ غەلبە قىلغۇچىسى (9)
7-ئاينىڭ 7-كۈنى سەھەر سائەت 0:00 دە، 3-مەيداننىڭ غەلبە قىلغۇچىسى بىلەن 4-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى(10)
7-ئاينىڭ 7-كۈنى كەچ سائەت 8:00 دە، 7-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى بىلەن 8-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى(11)
7-ئاينىڭ 8-كۈنى سەھەر سائەت 0:00 دە، 5-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى بىلەن 6-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى(12)
يېرىم ھەل قىلغۇچ مۇسابىقە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى:
7-ئاينىڭ 11-كۈنى سەھەر سائەت 0:00 دە، 9-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى بىلەن 10-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى.
7-ئاينىڭ 12-كۈنى سەھەر سائەت 0:00 دە، 11-مەيدان مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى بىلەن 12-مەيدان  مۇسابىقىنىڭ غەلبە قىلغۇچىسى.
3-4-لىكنى تالىشىش مۇسابىقە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى:
7-ئاينىڭ 14-كۈنى كەچ سائەت 8:00 دە
ھەل قىلغۇچ مۇسابىقە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى:
7-ئاينىڭ 15-كۈنى  كەچ سائەت 9:00 دە
يۇقارقىلىنىڭ ھەمىمىسى ئۈرۈمچى ۋاقتى.
مەنبە
نۇر تورى http://www.nur.cn/news/2017/12/440222.shtml
ئالاغىر يېزىسى
ئالاغىر يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Alaghir Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مارالبېشى ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 30 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي رايونلار
قاتارلىقلار.
زۇلمەتلىك تۇپراق
زۇلمەتلىك تۇپراق
ئابلىمىت غۇجابدۇللا قاراقاش
ئاپتوردىن
ۋەقەلىك پۈتۈنلەي ئويدۇرما بولۇپ شەخىسنىڭ قىزىقىشىغا ئاساسەن يېزىلغان.ئەينەن ئېلىنغان جاي ئىسىملىرى سىيۇژىت تەلىپى بويىچە ئېلىنغان،ھەرگىز باشقا مەقسەت يوقتۇر.
ئەسىرىمنى تۇنجى ئۇستازىم ھەم دۇنيادىكى ئەڭ ئۇلۇغ ئايال ئانام قەمەرنىساخانغا بېغىشلايمەن!
قۇشۇمچە
كامالى ھۆرمەت بىلەن : ئابلىمىت غۇجابدۇللا قاراقاش(شەيخىم) چ چ: 1569249255
ھەرەمباغ كوچا باشقارمىسى
ھەرەمباغ كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Herembagh Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
2 - فېۋرال
2 - ڧېۋرال ياكى 2- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 2 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 33. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 332 (كەبىسە يىللارى 333) كۈن بار.
باربارا بۇش
alt=رەپىقسى |thumb|بار بارا بۇش ئامېرىكىنىڭ سابىق زۇڭتۇڭى جورج H.W بۇشنىڭ ئىشخانىسى بايانات ئېلان قىلىپ سابىق 1-خانىم باربارا بۇشنىڭ شۇ جاي ۋاقتى 2018-يىلى 17-ئاپرېل 92 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتتى.
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
تۇغۇلغان ۋاقتى؛ 1925-يىلى 6 ئاينىڭ 25 كۈنى
تۇغۇلغان يەر: ئامىركىنىڭ نىيۇۋيۇرك شىتاتىنىڭ نىيۇۋيورك شەھىرى
ۋاپات بولغان چاغ: 2018 يىلى 4 ئاينىڭ 17 كۈنى
يولدىشى: ئامىركىنىڭ 41-ئەل بىشى جورج بوش (قېرى بوش)
قەبىرىسى: جورج بوش ئال بېشى كۈتۈپخانسى
پۈتتۈرگەن مەكتىپى: سمىس ئىنىستۇتى
ھەققىدە
1989-يىلى جورج بۇشنىڭ زۇڭتۇڭلۇق ۋەزىپىسىگە ئولتۇرۇش مۇراسىمىدا ئۇ مەرۋايىت مارجان تاقاپ ئەينى ۋاقىتتىكى ئامېرىكا مودا ئېقىمىغا يول ئېچىپ بەرگەن. بىراق، ئۇ بۇ مارجاننى بوينىدىكى قورۇقلارنى يوشۇرۇش مەقسىتىدە تاقىغانلىقىنى ئېيتقان. شۇنىڭدىن كېيىن «مەرۋايىت» باربارانىڭ يەنە بىر ئىسمى بولۇپ قالغان.
مەنبە
نۇر تورى http://www.nur.cn/news/2018/04/474928.shtml
ئازادلىق يولى كوچا باشقارمىسى
ئازادلىق يولى كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Azatliq Yoli Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
3 - فېۋرال
ياكى 3- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 34. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 331 (كەبىسە يىللارى 332) كۈن بار.
گۈلناز تۇرس
قازاقىستان ياش ئۇيغۇر رەسسامى گۈلناز تۇرس
4 - فېۋرال
ياكى 4- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 4 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 35. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 330 (كەبىسە يىللارى 331) كۈن بار.
گۈلناز تۇرس
گۈلناز تۇرسۇنوۋا 1982-يىلى 10 – ئاينىڭ 14 – كۈنى ئالمۇتا ئوبلاستىنىڭ بايسېيت يېزىسىدا تۇغۇلغان. گۈلناز 10 ياشقا كىرگەندە ئاتا – ئانىسى ئۇنىڭ گۈزەل سەنئەتكە بولغان ھېرسمەنلىكىنى كۆزدە تۇتۇپ قىزىنى گۈزەل سەنئەت كرجھۇكىغا بەرگەن. گۈلناز بايسېيت يېزىسىدا ئىسماىل تاھىروۋ نامىدىكى ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتىبىنى ناھايىتى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ 1998 – يىلى ئالمۇتىدىكى ئورال تانسىكبايېۋ نامىدىكى رەسساملار يۇرتىغا ئوقۇشقا كىرگەن. بۇ مەزەىللەردە ئۇ قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىدە ئۆتكۈزۈلگەن تۈرلۈك ياش رەسساملار كۆرگەزمىلەرگە ئۆز ئەسەرلىرىنى قاتناشتۇرۇپ تونۇلۇشقا باشلىغان. ئۇ بۇ يەردىكى ئوقۇشىنىمۇ ياخشى ئۇتۇقلار بىلەن تاماملاپ قازاقىستان باش قۇرۇلۇش ئاكادېمىيىسىگە كىرىپ ئوقۇشىنى باشلىغان ھەمدە بۇ ئوقۇشىنىمۇ ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ ھازىر بۇ يەردە ئۆز كەسپىدە خىزمەت قىلماقتا.
چوڭقۇرچاق يېزىسى
چوڭقۇرچاق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Chongqurchaq Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مارالبېشى ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 37 مىڭ ئەتراپىدا.
گۈلناز تۇرس
گۈلناز تۇرسۇنوۋا قاتناشقان چوڭ كۆرگەزمىلەر
2001- يىلى قازاقىستاندىكى مىسىر دۆلەت مەدەنىيەت ئۆيى ئۇيۇشتۇرغان « قازاقىستاندا باھار » كۆرگەزمىسى !
چوڭقۇرچاق يېزىسى
مەمۇرىي رايونلار
قاتارلىقلار.
كۆك قۇتان
كۆك قۇتان —چوڭ تىپتىكى قىرغاق قۇشلىرى تۈرىگە تەۋە بولۇپ ، ئاساسلىق سۇ بويلىرىدا ياشايدۇ. ئۇنىڭ باش ، بويۇن ، پۇتى ۋە تۇمشۇقى ئۇزۇن ، ئەمما بەدىنى ئورۇق كۆرۈنىدۇ. ئەركەك كۆك قۇتاننىڭ بەدەن ئېغىرلىقى 942 گرامدىن – 1825 گرامغىچە ، چىشى كۆك قوتاننىڭ بەدەن ئېغىرلىقى 1030 گرامدىن – 1750 گرامغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قوتاننىڭ بەدىنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 750 مىللىمېتىردىن – 1052 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 750 مىللىمېتىردىن – 1000 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قۇتاننىڭ تۇمشۇقىنىڭ ئۇزۇنلىقى 106 مىللىمېتىردىن – 127 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 100 مىللىمېتىردىن – 130 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قوتاننىڭ قانىتىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 375 مىللىمېتىردىن – 460 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 415 مىللىمېتىردىن – 460 مىللىمېتىرىغىچە كېلىدۇ ؛  ئەركەك كۆك قوتاننىڭ قۇيرۇقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 154 مىللىمېتىردىن – 185 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 140 مىللىمېتىردىن – 175 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قوتاننىڭ پۇتىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 137 مىللىمېتىردىن – 160 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 135 مىللىمېتىردىن – 160 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ.
كۆك قوتان دۆلىتىمىزنىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقالغان. چەت ئەللەردە بولسا ، ئافرىقا قىتئەسى ، ماداغاسقار ، ياۋرۇپا – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىغا ، ئەنگلىيىنىڭ لوندوندىكى ئۈچ ئارىلىدىن يىراق شەرق دېڭىز قىرغاقلىرىغىچە ۋە ساخالىن ئارىلى ۋە ياپونىيە ، جەنۇبتا چاۋشيەن ، مۇڭغۇلىيە ، ئىراق ، ئىران ، ھىندىستان ، جۇڭگو ۋە ئوتتۇرا جەنۇبىي يېرىم ئارالدىكى بەزى دۆلەتلەرگە تارقالغان.
يېڭىئۆستەڭ يېزىسى (مارالبېشى ناھىيىسى)
يېڭىئۆستەڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yéngiösteng Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مارالبېشى ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 27 مىڭ ئەتراپىدا.
1874 - يىلى
1874-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
5 - فېۋرال
ياكى 5- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 5 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 36. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 329 (كەبىسە يىللارى 330) كۈن بار.
بوسات تېكىن
ھەربىي ئالىم،سىتراتىگىيچى __ بوسات تېكىن
تېكىن ئېركىننىڭ ئوغلى بوسات دادىسىنىڭ ئىرادىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ مىلادى 627-يىلى ئىچكى موڭغۇلنىڭ داچىڭشەن تېغى ئەتىراپىدا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ،تۇرالارنى سىياسىي،ئىقتىسادىي جەھەتلەردىن دەۋر بۆلگۈچ تەرەققىياتلارغا ئېرىشتۈردى.
مىلادى 630-يىلى بوسات تېكىن سىرتاردۇشلار بىلەن بىرلىشىپ، شەرقىي تۈكلەرنىڭ شىمالىي قىسمىغا ھۇجۇم قىلىدۇ.شۇنىڭدىن كېيىن تۈركلەرنىڭ خاقانى ئۆز ئوغلى يوقۇق شادنىڭ قوماندانلىقىدا 100مىڭ كىشلىك قوشۇن ئەۋەتىپ ئۇيغۇرلارغا قايتۇرما ھوجۇم قىلىدۇ.بوسات تېكىن 5000 كىشلىك ئاتلىق چەۋەنداز قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىپ ئاز كۈچ بىلەن زور قوشۇننى يېڭىپ تۈركلەر ئۈستىدىن غەلىبە قازىنىدۇ. مازۇڭشەن (بەزى مەنبەلەردە مالىشەن دەپ ئېلىنغان ئا) تېغى ئەتىراپىدا تۈرك ئەسكەرلىرىنى تېرى-پىرەن قىلىپ،شەرقىي تۈركلەرنى مۇنقەرز قىلىدۇ.بۇ قېتىمقى غەلىبە ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ھەيۋىسى شىمالنى زىل-زىلىگە كەلتۈرۈپ،ئۇيغۇرلار شىمالدىكى غايەت زور كۈچكە ئايلىنىدۇ.نەتىجىدە بوسات تېكىن ئۆزىنى «ئالىپ ئىلتەبىر» دەپ جاكارلاپ،تۇغلا(تۇرا) دەرياسى بويىدا ھۆكۈمرانلىق مەركىزىنى قۇرىدۇ.بوسات تېكىن قۇرغان بۇ ھاكىمىيەت ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىنىڭ قۇرىلىشى ئۈچۈن سىياسىي،ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتىن كۈچلۈك ئۇل سالىدۇ.
بوسات تېكىن ئۆز دەۋرىنىڭ كۈچلۈك ھەبىي ئالىمى ۋە سىتىراتىگىيىچىسى بولۇپلا قالماي،بەلكى ئۇيغۇرلار ئىچىدە كەم تېپىلىدىغان دېپلۇمات ئىدى.ئۇ مىلادى 629-يىلى تاڭ سۇلالىسى بىلەن تۇنجى قېتىم سىياسىي ،ئىقتىسادىي ئالاقىسىنى ئورناتقان.
6 - فېۋرال
ياكى 6- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 6 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 37. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 328 (كەبىسە يىللارى 329) كۈن بار.
7 - فېۋرال
ياكى 7- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 7 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 38. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 327 (كەبىسە يىللارى 328) كۈن بار.
بايانداي بازىرى
بايانداي بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bayanday Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر جەمئىيىتى
تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر جەمئىيىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tehdit Astidiki Xelqler Jem'iyiti ؛ ئىنگلىزچەSociety for Threatened Peoples) بولسا خەلقئارالىق ئىنسان ھەقلىرى ئورگىنى. باش شىتابى گېرمانىيەنىڭ گۆتتىنگەن شەھىرىگە جايلاشقان.
تارىخى
2018-يىلى 21-ماي ب د ت دا خىتاي ۋەكىلى گېرمانىيە «تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر جەمئىيىتى» نىڭ ب د ت دىكى سالاھىيىتىنى بىكار قىلىشنى، د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسانىڭ ب د ت يىغىنلىرىغا قاتنىشىشىنى چەكلەشنى تەلەپ قىلدى. يىغىندا خىتاي ۋەكىلى گېرمانىيە «تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر جەمئىيىتى» نىڭ ب د ت دىكى كۆزەتكۈچىلىك سالاھىيىتىنى بىكار قىلىشنى، د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسانىڭ ب د ت يىغىنلىرىغا قاتنىشىشىنى چەكلەشنى تەلەپ قىلىپ، ئۇنى «تېررورلۇق» بىلەن ئەيىبلىگەن.
بوغاز كۆۋرۈكى
بوغاز كۆۋرۈكى
پەنجىم بازىرى
پەنجىم بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Penjim Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
9 - فېۋرال
ياكى 9- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 9 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 40. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 325 (كەبىسە يىللارى 326) كۈن بار.
ئىلغار ئۇيغۇرچە،قازاقچە،قىرغىزچە كىرگۈزگۈچ
ئالى بازار كارخانا ئۇچۇرلاشتۇرۇش سۇپىسىدىن چۈشۈرۈپ ئىشلىتىشكە بۇلدىغان كۆپ تىللىق كىرگۈزگۈچ. بۇ كىرگۈزگۈچ ئىلغان شىركىتى تەرپىدىن ئىشلەنگەن. ئىلغان شىركىتىنىڭ ئورگان ئادىرىس : http://www.alicms.biz/
ئالاھىدىلكى
1) ئۆلچەملىك windows كىرگۈزۈش يۇمشاق دىتالى.
2) windows تىكى ھەر قانداق ئورۇندا ئۇيغۇرچە ، قازاقچە ، قىرغىزچە كىرگۈزگىلى بولدۇ . مەسىلەن : word ، dreamweaver ، photoshop ، flash ، qq قاتارلىقلار.
4) جەمئى 160 خىل فونت ئامبىرى بار . يەنى ئۇيغۇرچە فونت ئامبىرى ، قازاقچە فونت ئامبىرى ۋە قىرغىزچە فونت ئامبىرى . ئىشلەتكۈچىلەر بۇ دىتال تەمىنلەپ بەرمىگەن فونت ئامبىرىنى ئۆزى قاتالايدۇ.
5) ھەم Unicode لۇق ھەم Unicode سىز فونت ئىشلىتەلەيدۇ . بۇنىڭغا ھىچقانداق سەپلەش كەتمەيدۇ.
6) كۆپ خىل كىرگۈزۈش شەكلى : (ئا) Unicode سىز فونتنى بىۋاستە كىرگۈزۈش؛ (ب) Unicode لۇق فونت ئاساسى رايۇنىدا بىۋاستە كىرگۈزۈش؛(س) كىڭەيتىلگەن رايۇندا بىۋاستە كىرگۈزۈش؛ (د) ئۇيغۇرچە لاتىن يىزىقىنى بىۋاستە كىرگۈزۈش؛ (ئې) ئۇيغۇرچە لاتىن يىزىقىنى ۋاستىلىك كىرگۈزۈش؛(ف) ئۇيغۇرچە فونتنى رەسىم شەكلىدە كىرگۈزۈش.
7) پۈتۈنلەي مۇستەقىل ياساپ چىققان قوش يۆنىلىشلىك يىزىقنى بىر تەرەپ قىلىش ئالگورىفما ئۇسۇلى
چۈشۈرۈش ئادىرىسى
http://www.alibaza.com/product/IlgharIme/index.html#0
تاشقورغان بازىرى
تاشقورغان بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tashqorghan Baziri)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 9 مىڭ ئەتراپىدا.
تاجىك ئابات بازىرى
تاجىك ئابات بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tajik Abat Baziri)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 5 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي رايونلار
ناۋئابات كەنتى قاتارلىقلار.
Monzón
Monzón bolsa Ispaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Barsélonaning 17,115 nopusibar, 155.01 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.54°, xariki uzunluk 00°11, poqtamuri 22400 rayonmuri 974.
13 - فېۋرال
ياكى 13- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 13 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 44. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 321 (كەبىسە يىللارى 322) كۈن بار.
تاشقورغان يېزىسى
تاشقورغان يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tashqorghan Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 6 مىڭ ئەتراپىدا.
يېڭىيەر يېزىسى (غۇلجا شەھىرى)
يېڭىيەر يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yéngiyer Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
خەنبىڭ يېزىسى
خەنبىڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Xenbing Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
14 - فېۋرال
ياكى 14- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 14 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 45. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 320 (كەبىسە يىللارى 321) كۈن بار.
تىزناپ يېزىسى
تىزناپ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tiznap Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 3 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي رايونلار
تىزناپ كەنتى، لەڭگەر كەنتى قاتارلىقلار.
1849 - يىلى
1849-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
15 - فېۋرال
ياكى 15- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 15 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 46. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 319 (كەبىسە يىللارى 320) كۈن بار.
قارادۆڭ يېزىسى
قارادۆڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qaradöng Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
ئەسىرى
ئەسىرى. تەخمىنەن 18-،19-ئەسىرلەردە خوتەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە.ئۇنىڭ شېئىرلىرى خوتەندىن تېپىلغان.«باياز»غا شائىرەنىڭ بەزى ئەسەرلىرى كىرگۈزۇلگەن
17 - فېۋرال
ياكى 17- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 17 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 48. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 317 (كەبىسە يىللارى 318) كۈن بار.
18 - فېۋرال
ياكى 18- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 18 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 49 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 316 (كەبىسە يىللارى 317) كۈن بار.
ئاخۇن ئاغچا
ئاخۇن ئاغچا. 19- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدا خوتەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە. ئۇ 1860-يىلى خوتەندە زۇلۇمغا قارشى پارتىلغان خەلق ئىنقىلابىنىڭ سەركەردىسى ئابدۇراخمان خان غوجا(1833-1863) نىڭ ئانىسى بولۇپ، ئۇ ئوغلى ئابدۇراخمان خان غوجا قۇربان بولغاندا، ئۇنىڭ قەھرىمانلىقىنى مەدھىيلەپ ۋە زامان كۈلپەتلىرىدىن زارلىنىپ نۇرغۇن قوشاقلارنى توقۇغان.
ئىلتەبىر تۈمىد
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> تەرەققىيپەرۋەر ئىسلاھاتچى، ھەربىي ئالىم __ ئۇلۇغ ئىلتەبىر تۈمىد
ئۇيغۇرلارنىڭ مەشھۇر ھەربى ئالىمى بوسات تېكىن مىلادى 630-يىلى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇلۇغ ئىلتەبىر تۈمىد دادىسىنىڭ ئورنىغا تەختكە ۋارىسلىق قىلىدۇ.ئۇ 10 يىلچە ۋاقىت سەرپ قىلىپ ھاكىمىيەتنى پۇختىلايدۇ.مىلادى 646-يىلى تاڭ سۇلالىسىنىڭ تەكلىپى بىلەن ئۇلارغا ياردەملىشىپ،تاڭ سۇلالىسىنىڭ شىمالدىكى ئەشەددىي دۈشمىنى سىرتاردۇشلارنىڭ تاڭ سۇلالىسىگە قوزغىغان ھۇجۇمىغا قارشى تۇرىدۇ.بۇ ئۇرۇشتا تۈمىد ئۆزىنىڭ باتۇرلۇقىنى نامايەن قىلىپ،سىرتاردۇش خاقانى دومىنى مەغلۇپ قىلىپ مۇنقەرز قىلىدۇ. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار ھەققىدە قىسسە» دىكى مەلۇماتقا قارىغاندا تۈمىد ئۇلۇغ ئىلتەبىر مىلادى 646-يىلى سىرتاردۇشلارنى مۇنقەرز قىلغاندىن كېيىن ئۆزىنى خاقان دەپ جاكالاپ مەنسەپدارلارنى تەيىنلىگەن.تۈركلەرنىڭ مەنسەپ تۈزىمى بويىچە 6 چەت بۇيرۇق (ۋەزىر)، 3 ئىچ بۇيرۇق تەيىنلىگەن.ئۇندىن باشقا تۇتۇق بەگ،سانغۇن، ئەمر قاتارلىق مەنسەپلەرنىمۇ تەيىنلەپ سىياسى جەھەتتىن زور ئىسلاھات ئېلىپ بېرىپ، ھاكىمىيەتنى تېئىخىمۇ مۇستەھكەملىگەن.
شۇنىڭدىن كېيىن ئۇيغۇرلار بىلەن تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇناسىۋىتى تېخىمۇ ياخشىلىنىپ، تۈمىد ئۇلۇغ ئىلتەبىر ئۇيغۇرلار يۇرتىدىن تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئىچكى جايلىرىغىچە بارىدىغان غول قاتناش يولى«تەڭرى خاقان يولى»نى ياسىتىپ،چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى جايلار بىلەن تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئىچكى جايلىرى ئوتتۇرسىدىكى ئالاقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ.
مىلادى 648-يىلى بارلىققا كېلىش ئالدىدا تۇرغان ئۇيغۇر خاقانلىقى ئىچىدە يېغىلىق يۈز بېرىپ،تۈمىد ئۇلۇغ ئىلتەبىر ئۆز ئاكىسىنىڭ ئوغلى تەرپىدىن ئۆلتۈرلىدۇ.تاڭ سۇلالىسى بۇ ئىشنى بىلگەندىن كېيىن توپىلاڭنى تىنجىتىشقا ياردەم بېرىدۇ ۋە تۈمىدنىڭ ئوغلى بايان ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خاقانى بولىدۇ.
دېمەك تۈمىد تەرەققىپەرۋەر ئىسلاھاتچى خاقان بولۇپ، ئۇيغۇر ئورخۇن خانلىقىغا سىياسى جەھەتتىن ئۇل سالغۇچى مەشھۇر تۆھپىكاردۇر.
توغراق يېزىسى
توغراق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Toghraq Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
ئورخۇن-يېنسەي يېزىقى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Alkatip', 'Microsoft Uighur', 'Uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> thumb|كۆكتۈرك يېزىقى يېزىلغان ئەڭ ئەسكى ئابىدە [[قىزىل (شەھەر)|قىزىل شەھرىدە جاي ئالماقتا. ]][[ھۆججەت:Orkhon.svg|:Orkhon.svg|left|thumb]]ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى (تۈركچە: Orhun alfabesi، موڭغۇلچە: хөх Түрүгийн бичиг ھۆھ تۈرۈگىين بىچىگ) جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرى بۇ يېزىق بىلەن يېزىلغان مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرىدىن ھەم سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن تېپىلغاچقا، تېپىلغان ئورنىغا قاراپ ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى دەپ ئاتىغان. شۇ ۋاقىتتا بۇ يېزىقنى ئىشلەتكەن ئاساسىي خەلقنىڭ نامىغا قاراپ قەدىمكى تۈرك يېزىقى، كۆكتۈرك يېزىقى دېگەن ناملار بىلەن ئاتىغان. بۇ يېزىق يەنە شەكىل جەھەتتىن شىمالىي ياۋروپادىن تېپىلغان قەدىمكى گېرمانلار ئىشلەتكەن رونىك (گوتچە «سىرلىق، نامەئلۇم») يېزىقىغا ئوخشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، ياۋروپا ۋە رۇس تۈركولوگىيە ساھەسىدە، سىبىرىيا رۇن ھەرپلىرى، يېنىسەي رۇن ھەرپلىرى، رۇنىك ئېلىپبە ۋە قەدىمكى تۈرك-رونىك يېزىقى دەپمۇ ئاتالغان. شۇنداقلا تۈركىي خەلقلەر بۇ يېزىقنى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئىشلەتكەن يېزىق بولغاچقا، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى يېزىق دېگەنگە ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار ئىدى. بۇ ھەقتىكى ئىزدىنىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە بۇ يېزىقنىڭ ئەسلى دولبارچىن يېزىقى دەيدىغان نامىنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى مەلۇمات بىزگە كېيىنرەك مەلۇم بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ يېزىقنى ئۆز نامى بىلەن دولبارچىن يېزىقى دەپ ئاتاش ھەققىدە ماقالىلەر يېزىلىپ، تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. thumb|503x503px|ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا 39 ھەرپ، بىر ئايرىش بەلگىسى بولۇپ، بۇ يېزىق ئېلىپبەلىك يېزىق بىلەن بوغۇملۇق يېزىقنىڭ ئارىلاشمىسىدۇر. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ئومۇمەن، ئوڭدىن سولغا قاراپ توغرىسىغا يېزىلىدۇ. لېكىن، يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا سولدىن ئوڭغا يېزىلغان، ئايرىم مەڭگۈ تاشلاردا بىر قۇرى ئوڭدىن سولغا، يەنە بىر قۇرى سولدىن ئوڭغا زەنجىرسىمان ئۇلاپ يېزىلغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. بۇ يېزىقتا تۆت ھەرپ سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 31 ھەرپ 18 ئۈزۈك تاۋۇشنى، بەش ھەرپ قوش ھەرپلىك بوغۇملارنى ئىپادىلەيدۇ. سۆزلەر بىر-بىرىدىن قوش چېكىت ئارقىلىق ئايرىپ يېزىلىدۇ. بەزى سۆز بىرىكمىلىرى بىر سۆز قىلىپ قوشۇپ يېزىلىدۇ. ئايرىم ئورۇنلاردا «~» سۆز ئايرىش بەلگىسى ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىنىڭ مەنبەسى ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۇ يېزىقنى قايسى دەۋردىن باشلاپ قوللانغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئالىملارنىڭ كۆز قارىشى بىردەك ئەمەس. بەزى تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە، يەنى، غەربكە كۆچۈشتىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە قوللانغان. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى، ئىتنوگرافىيىسىنى، تىل-يېزىقى، ئەدەبىيات-سەنئىتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. [[ھۆججەت:Gok turk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.jpg|turk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.jpg|left|thumb|267x267px]] ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان يادىكارلىقلارنىڭ ئاساسلىقى خاقانلار، قەبىلە باشلىقلىرى، لەشكەر باشلىقلىرىنىڭ قەھرىمانلىق ھاياتى، باتۇرلۇقى، تەسۋىرلەنگەن مەدھىيىلەر ۋە ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن ھاياتلىقىدىكى تۆھبىلىرى خاتىرىلەنگەن مەڭگۈ تاشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت.
ئورقۇن-يېنسەي ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|20x20px link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|20x20px link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|20x20px link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|20x20px — خەت T²NGR²I — ھەرپ تەرجىمىسى /teŋri/ — تاۋۇش قىممىتى بويىچە IPA ئېلىپبەسى بويىچە تەرجىمىسى teñri — ئۇيغۇرچە تەڭرى
كۆكيار قىزغىز يېزىسى
كۆكيار قىزغىز يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kökyar Qirghiz Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي رايونلار
كۆكيار كەنتى قاتارلىقلار.
27 - فېۋرال
ياكى 27- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 27 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 58 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 307 (كەبىسە يىللارى 308) كۈن بار.
19 - فېۋرال
ياكى 19- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 19 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 50 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 315 (كەبىسە يىللارى 316) كۈن بار.
28 - فېۋرال
ياكى 28- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 28 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 59 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 3067 (كەبىسە يىللارى 307) كۈن بار.
ئەنبەرئاتىن
ئەنبەرئاتىن(1870-1915). شائىرە ئەنبەر ئاتىن دىلشاد بەرنانىڭ شاگىرتى. ئۇ ئۆزىنىڭ 45 يىللىق ھاياتىدا خېلى كۆپ ئەسەرلەرنى يازغان. ئۇ ئاسيا يېقىنقى زامان دېموكراتىك شائىرلىرىنىڭ ئىدىيىۋى ئېقىمىغا زىچ ماسلاشقان رېئالىستىك شائىرە ئىدى. ئۇ قوقان خانلىقى تەۋەسىدە ياشغان
29 - فېۋرال
ياكى 29- ھۇد ۋە ياكى 2 - ئاينىڭ 29 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە كەبىسە يىلنىڭ 60 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 306 كۈن بار.
بۈبى مەسۈم ئەزىزەم
بۈبى مەسۈم ئەزىزەم. 18-ئەسىردە يەركەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرەدۇر
ۋەچە يېزىسى
ۋەچە يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Weche Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 3 مىڭ ئەتراپىدا.
باتىسقان ئانا
باتىسقان ئانا. تەخىمنەن مىلادىدىن بۇرۇنقى 10- ئەسىردە ياشاپ ئۆتكەن. تارىخچىلار ئۇنى غەربىي يۇرت قەۋملىرىنىڭ ئانىلىق ئۇرۇقداشلىق دەۋرىدە ئۆتكەن ئۇرۇق باشلىقى بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارايدۇ. يەنە بەزى تەتقىقاتلار «باتىسقان ئانا» قەدىمكى ھونلارنىڭ خان ئانىسى بولۇشى مۇمكىن دەپ قارىماقتا. خەنزۇچە ھۆججەتلەردە ئۇنى «شى ۋاڭ مۇ»«西王母» دەپ ئاتىغان.ئۇنىڭ «ئاق بۇلۇت قوشىقى»، «باتىسقان ئانا كۈيى» ناملىق ئىككى پارچە شىئىرى خەنزۇچە ھۆججەتلەردە ساقىلىنىپ كەلگەن
كېپەكيۈزى يېزىسى
كېپەكيۈزى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Képekyüzi Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
بۈبى زەينەپ
بۈبى زەينەپ. 1660-يىللاردا يەركەن شەھرىدە تۇغۇلغان. ئۇ ئىسمائىل حاننىڭ قىزى بولۇپ،ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدە يەركەندىكى ي يىشىل مەدىرىستە ئوقۇغان. 1678-يىلى ئاپاق خوجا يەركەن خانلىقىنى مۇنقەرز قىلىپ ھاكىمىيەت ئىگىلىگەن مەزگىلدە ئىسمائىل خاننى جەمەئتى بىلەن ئىلىغا يالاپ ئلىپ كەتكەن. ئۇزاق ئۆتمەي 18 ياشلىق شائىرەنى قاينىتىلغان ياغقا تاشلاپ ئۆلتۈرۋەتكەن ھەمدە ئەسەرلىرىنى كۆيدۇرۋەتكەن
دادامتۇ يېزىسى
دادامتۇ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Dadamtu Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا شەھىرى گە جايلاشقان.
مارياڭ يېزىسى
مارياڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Maryang Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 2 مىڭ ئەتراپىدا.
جىۋا
جىۋا(324-؟) مەشھۇر ئالىم ۋە نومشۇناس كومراجىۋانىڭ ئانىسدۇر. ئۇ قەدىمكى كۈسەندىن بولۇپ،ئۆز ۋاقىتدا قەدىمكى كۈسەن ۋە سانسكرىت تىللىرىنى پىشىشق ئىگىلىگەن.تىبابەتچىلىك ساھاسدىمۇ زور شۆھرەت قازانغان. جىۋا«ئىچكى بەش ئەزا توغرىسىدا» ناملىق كىتابىنى يىزىپ چىققان
مارياڭ يېزىسى
مەمۇرىي رايونلار
پىل كەنتى قاتارلىقلار.
دىلشاد بەرنا
دىلشاد بەرنا(1800-1905) .ئوتتۇرا ئاسىيادا تونۇلغان شائىرە بولۇپ، تاجىكستان تۆپىلىك شائىرە 1817-يىلى قوقان خانى تەرىپىدىن ئەسىر سۈپىتىدە قوقەندكە ئىلىپ كىتىلگەن. ئۇنىڭ ھاياتقا، مۇھەببەتكە، يۇرتىغا بولغان سىغىنىشى، ئىنسانىي خىسلەتلەر كۈيلەنگەن«سەبەتۇل بەشرە»(ئىنسانىي خىسلەتلىرى)،«تارىخيى مۇھاجىران» قاتارلىق ئەسەرلىرى بىزگىچە يىتىپ كەلگەن
قاراسۇ كوچا باشقارمىسى
قاراسۇ كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qarasu Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ قورغاس شەھىرى گە جايلاشقان.
رەھىلە
رەھىلە(1860-1917). قەشقەرنىڭ ئۈستۈن ئاتۇش يىزىسىدىن بولۇپ، ئۇ 1885-يىلدىن باشلاپ ئاتۇش ئىكساق پەننىي مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. ئەرەپ، پارىس تىللىرىنى پىششىق ئىگىلىگەن، «دەلائىلۇ ئىلىم»(ئىلىمگە دالالەت قىلغۇچى) ناملىق كىتابىنى يازغان.(بۇ قوليازما ھازىرمۇ ساقلانماقتا).«قۇرئان كەرىم»نى ھۆسىنخەت شەكلى بىلەن تولۇق كۆچۇرۇپ چىققان
ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﻰ ‏- ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﺍ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ، 1932 ‏- ﻳﯩﻠﻰ 10 ‏- ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﺎﺗﯘﺷﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﺴﺎﻕ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.
ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﯜﻙ ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭘﻼ ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻧﮕﻪ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎﻕ ﺑﺎﻏﻠﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﯞﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺯ ﻳﯘﺭﺗﯩﺪﺍ ﯞﻩ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯩﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﺑﯧﻴﺠﯩﯔ ﭘﯩﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯘﻧﯧﯟﯨﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﻛﻪﺳﯩﭙﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺗﻪﻫﺴﯩﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﯘﻫﻪﺭﺭﯨﺮ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﯨﻴﺎﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻳﯘﺭﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻫﯧﺴﺎﺑﻼﻧﻐﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ، 12 ﻳﯩﻞ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ.
ﺳﯜﺭﻩﺕ، ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﻣﺎﺭﯨﻴﺎ ﺋﺎﺑﻠﯩﺰ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺑﯩﻠﻪﻥ 2000 - ﻳﯩﻠﻰ ﭼﯜﺷﻜﻪﻥ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﺳﯜﺭﯨﺘﻰ.
ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻼﺭﻧﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ، ﭘﻪﻥ ‏- ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻨﻰ ﺋﻮﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯧﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﺵ، ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻗﯘﺭﯗﺵ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﻣﯘﻫﯩﻢ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ.
80 ﻳﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻫﺎﻳﺎﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﺪﺍ، ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﺪﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻏﺎ ﺋﯚﺭﻧﻪﻙ ﺗﯩﻜﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ، ﭘﻪﻧﻨﻰ ﺋﻮﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ397 ﭘﺎﺭﭼﯩﻨﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ "ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻛﯜﭺ" ﯞﻩ "ﭘﻪﻥ ﯞﻩ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ" ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﻧﻪﺷﺮﺩﯨﻦ ﭼﯩﻘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺑﯩﯟﺍﺳﺘﻪ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻥ ﺳﺎﻫﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻠﯩﺪﺍ 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﻳﺎﺯﻏﺎﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ، ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻪﻫﺮﯨﺮﻟﯩﮕﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﯞﻩ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﺎﻧﻰ 400 ﭘﺎﺭﭼﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﻪﻥ.
1984 ‏- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻨﯩﯔ ﺗﯩﺮﯨﺸﭽﺎﻧﻠﯩﻖ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﯩﺸﻰ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﺪﻩ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺳﺎﺭﯨﻴﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﭖ ﻗﻪﺩ ﻛﯚﺗﯜﺭﮔﻪﻥ، ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ، ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﯘﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﯞﻩ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﯩﮕﻪ ﺑﯩﻨﺎﺋﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﻫﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻠﯩﺮﯨﺪﺍ "ﻗﯘﺭﻏﺎﻕ ﺭﺍﻳﻮﻧﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﻳﯧﺸﯩﻠﻠﯩﻖ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻜﻰ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ، ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺑﺎﻫﺎﻏﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﻳﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ، ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﻪ ﺭﯨﻢ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﻪ ﻓﯩﺰﯨﻜﯩﺴﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ، ﻧﻮﺑﯩﻞ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻓﯩﺰﯨﻜﺎ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ ﺩﻭﻛﺘﻮﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﺎﺑﺪﯗﺳﺎﻻﻡ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻨﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﻰ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺯﯨﻴﺎﺭﻩﺗﺘﻪ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﻪﺭﺩﻩ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ، ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ "ﻫﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻘﻨﯩﯔ ﺳﯩﺮﻯ"، "ﻗﯘﺷﻼﺭ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺩﻭﺳﺘﻰ"، "ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻰ"، "ﻣﯩﻜﺮﻭ ﺋﻮﺭﮔﺎﻧﯩﺰﻡ ﯞﻩ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ"، "ﻫﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻣﯘﻫﯩﺖ" ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﻪﯓ ﻳﺎﻗﺘﯘﺭﯗﭖ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، "ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻰ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﻪﺳﻪﺭ لىرى بار.
ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ، ﻳﯧﺰﺍ ‏- ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺳﺎﻫﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﺸﯩﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻤﯩﻠﯩﻚ ﺭﻭﻟﯩﻨﻰ ﺋﻮﻳﻨﺎﭖ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
Keşmir
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> كِس̧مِر (هِندُ / دُگرِ: कश्मीर، بَلُكِ̧: کشمیر)، هِندِستَن، پَكِستَن ڤِ كِ̧ن'ِن سıنıرلَرıندَ بِر دَگ̆لıك بُ̈لگِدِر. هِمَلَيَلَر'ıن بَتı ُكُنُن گُ̈نِيِندِكِ ڤَدِ بُ َدلَ َنıلمıس̧تıر. بُ̈لگِدِ ُ̈رِتِلِن كَس̧مِر َدلı كُمَس̧ıن ِسمِ دِ بُرَدَن گِلمِكتِدِر.
١٩٤٧'دِ برِتَنيَ'نıن سُ̈مُ̈رگِسِندِن بَگ̆ıمسıزلıگ̆ı كَزَندıگ̆ıندَ نُ̈فُسُنُن كُ̧گُ̆نلُگُ̆نُ مُ̈سلُ̈مَنلَرıندَن ِبَرِت ُلدُگُ̆ندَن پَكِستَن، كِس̧مِر ِمِرلِگِ̆'نِ َِت بُ بُ̈لگِيِ تَلِپ ِتمِس̧تِر. َنكَك كِس̧مِر ِمِرلِگِ̆'نِن كِندِسِ هِندِستَن'َ بَگ̆لَنمَسıنı ِستِدِگِ̆ ِكِ̧ن هِندِستَن دَ بُ̈لگِدِ هَك ِددَِ ِتمِس̧تِر.
سرِنَگَر بَس̧تَ ُلمَك ُ̈زِرِ بُ̈لگِنِن گُ̈نِي كıسمı هِندِستَن'ıن جَممُ ڤِ كَسهمِر ِيَٓلِتِ ُلمُس̧ كُزِي كıسمı ِسِ پَكِستَن'ıن كُنترُلُ̈ َلتıنَ گِرمِس̧تِر. پَكِستَن'ıن كُنترُلُ̈ َلتıندَكِ بُ̈لگِيِ 'َزَدِ كَس̧مِر' دِنِلمِكتِدِر.
١٩٦٠'تَ دُگُ̆ كıسمı َكسَِ كِ̧ن'ِ كِ̧ن هَلك كُمهُرِيِتِ ِس̧گَل ِتمِس̧ ڤِ هَلَ كُنترُل َلتıندَ تُتمَكتَدıر.
پَكِستَن ڤِ هِندِستَن'ıن بِر تُ̈رلُ̈ پَيلَسَ̧مَدıگ̆ı ُرتَ َسيَدَكِ سُرُنلُ بُ̈لگِيِ ِن سُن ١٩٧٧'دِ پَكِستَن كَزَندıگ̆ı َسكِرِ زَفِرلِ تُپرَكلَرıنَ كَتمıس̧تıر. فَكَت مَسَ بَس̧ıندَ بَتıلı ُ̈لكِلِرِن يُگُ̆ن دِپلُمَسِ ڤِ پرُپَگَندَلَرıيلَ گِك̧مِس̧تِن بُ يَنَ پَكِستَن'َ َِت كِس̧مِر تُپرَكلَرı هَلَ ِكِ ُ̈لكِ َرَسıندَ پَيلَس̧ıلَمَمَكتَدıر.
زۇلفىيە(كاشغەرى)
زۇلفىيە(كاشغەرى). ئۇ، ئاپئاق خوجا جۇڭغارلاغا قورچاق خان بولۇپ تۇرغان مەزگىللەردە ياشاپ ئۆتكەن. ئۇنىڭ «دىۋان زۇلفىيە » ناملىق لىرىكىلار توپلىمى بولغان.
ئەرۋا بىنت ئەھمەد
ئەرۋا بىنتى ئەھمەد سۇلەيھىيە (ئەرەبچە: أَرْوَى بِنْت أَحْمَد بن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن مُوْسَى ٱلصُّلَيْحِي) ئىسلام دۇنياسىدا دۆلەت باشقۇرغان تۇنجى ئايال.
ئۇ 1048 - يىلى توغۇلغان، ھ. 477 / م. 1084 – يىلى ئېرى پادىشاھ مۇكەررەمنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن يەمەن دۆلىتىنىڭ تەختىدە ئولتۇرغان ۋە دۆلەت ئىشلىرىنى يۈرگۈزگەن. ئۆزىگە «ھۆررە»، «مەلىكە»، «دانا خېنىم» دېگەندەك بىر قانچە ناملارنى قوللانغان. بۇ دۆلەتكە تاكى 1138 - يىلىغىچە 55 يىل ھۆكۈمرانلىق قىلغان.
زەبۇنىسا
زەبۇنىسا(1639-1708). ھىندستاندىكى بابۇرىلار خانلىقى تەۋەسىدە ياشاپ ئۆتكەن.ئۇ بابۇر شاھىنىڭ نەۋرىسى بولۇپ،1639-يىلى دېھلىدا تۇغۇلغان. 70 يىللىق ھاياتىنى يالغۇزلۇق ۋە غىرىبلىق ئىچدە ئۆتكۈزگەن. «زەبۇنىسا» شائىرەنىڭ ئەدەبىي تەخەللۇسىىدۇر. ئۇنىڭ كۆپلىگەن ئەسەرلىرى ئەرەب ، پارىسچە مەنبەلەردە تىلغا ئىلىنغان. تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلى ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن
سېمرا قىزى
سېمرا قىزى. 18-ئەسىردە ياشاپ ئۆتكەن ئۇدۇن خانى چىسا سىمرانىڭ قىزى. ئۇنىڭ قەدىمكى خوتەن تىلىدا يىزىلغان «سىېغنىش نەزمىسى» ناملىق شىئرى ھازىر پارىژ مۇزىيىدا«2027»نومۇر بىلەن ساقلانماقتا.
زۇمرەت
زۇمرەت.19-ئەسىردە خوتەن دىيارىدا ياشاپ ئۆتكەن. ئۇنىڭ خىلى كۆپ شئىرلىرى «باياز»غا كىرگۈزۈلگەن
سانائەت رايونى كوچا باشقارمىسى
سانائەت رايونى كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sanaet Rayoni Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ قورغاس شەھىرى گە جايلاشقان.
سۈلئى سۇما
سۈلئى سۇما. مىلادىيە 4- ئەسىردە يەركەندە ياشاپ ئۆتكەن تۇنجى ئۇيغۇر ئايال مۇتەپپەككۇر ۋە ئەدىبتۇر. ئۇ يەركەن خانىنىڭ كىچىك قىزى بولۇپ، بۇددا دىنىنىڭ ماھايانا مەزھىپىنىڭ تەسرىدە ئۆسۈپ يىتلگەن. كومراجىۋامۇ 357-يىلى كەشمىردىن كۇچاغا قايتىش سەپىرىدە يەرەنگە كىلىپ سۈلئى سۇما بىلەن تونۇشقان ھەم ئۇنىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلغان. لىكىن سۈلئى سۇمانىڭ ئەسەرلىرى بىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن
ئىتتىپاق يولى كوچا باشقارمىسى
ئىتتىپاق يولى كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ittipaq Yoli Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈيتۇن شەھىرى گە جايلاشقان.
شياۋ گۈەنيىن
شياۋ گۈەنيىن(1039-1075). قىتان خانلىقى دەۋرىدە ياشىغان ئۇيغۇرشائىرەدۇر. ئۇنىڭ دادىسى شىياۋخۇي ( ئۇيغۇرچە ئىسمى خاتىرىلەنمىگەن) قىتان خانلىقىدا ۋەزىر بولغان. شىياۋگۈەنيىن قىتان ئوردىسىدا خانىش بولغان. ئۇ بەرباب چىلىش ۋە شىئىرىيەتتە داڭق چىقارغان بولۇپ، خىلى كۆپ شىئىرلارنى خەنزۇچە يازغان. شائىرەنىڭ«قەلب ھويلىسغا قايتىش»، «ئۆتمۈشنى ئەسلەش»،«نامدىن جۇدا بولۇش»قاتارلىق ئەسەرلىرى ساقىلىنىپ قالغان
مۇترىبە
مۇترىبە.18- ئەسىردە پەرغانىدە ياشاپ ئۆتكەن قەشقەرلىك شائىرەدۇر.ك بىرۇۋكۇف «تىل – ئەدەبىيات ۋە تارىخ مەسىلىلەر» (1948-يىلى يىلى ئالمۇتا) ناملىق كىتابتىكى ماقالىسىدە بۇ شائىرە ھەققىدە ئۇچۇر بەرگەن.
شى لەنلەن باقشى
شى لەنلەن باقشى(؟-1332) يۅەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن مەشھۇر خەتتات ۋە شائىرەدۇر. ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى قۇجۇلۇق بولۇپ، يۈەن دەۋرى مەدەنىيىتىنى گۈللەندۈرۈشتە مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. شى لەنلەن خەنزۇ تىل يىزىقىدىكى «بۇددا ۋاتامساكا ماخاۋاي»، «لىڭيەن سۇترىسى»،«ئالتۇن يارۇغ». تىببەت يىزىقىدىكى«پىراجىناغا ئوقۇلغان سەككىز مىڭ مەدھىيە» قاتارلىق ئەسەرلەرنى كۆچۇرۇپ چىققان
زىلەيخا بىگىم
زىلەيخا بىگىم. يەركەن خانلىقى دەۋرىدە ئۆتكەن ئەدەبىي تەرجىمان ۋە شائىرە بولۇپ، قەشقەرنىڭ قوغان يىزىسىدىن. ئۇ، ئاپئاق خوجا (1626-1694) نىڭ ئانسى. « سىلسىلە تۈز زەھەپ» ناملىق كىتابتىكى مەلۇماتلارعا قارىغاندا، ئۇ، ھاپىز شىرازى قاتارلىق پارىس شائىرلىرىنىڭ شىئىرلىرىنى مۇتالىئە قىلىشتا داڭ چىقارغان. زىلەيخا بىگىمىنىڭ بەزى تەرجىمە ئەسەرلىرى«باياز»غا كىرگۈزۈلگەن.
ياپونىيەلىك ئۇيغۇرلار
ياپونىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yaponiyelik Uyghurlar ) بولسا...
تەشكىلاتلار
«ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى» رەئىسى غەيرەت كەنجى ئەپەندى ۋە مۇئاۋىن رەئىسى ئەخمەتجان لېتىپ.
تونۇلغان كىشىلەر
LIBERAL DEMOCRATIC PARTY UPPER HOUSE CANDIDATE
كِس̧مِر
كِس̧مِر (هِندُ / دُگرِ: कश्मीर، بَلُكِ̧: کشمیر)، هِندِستَن، پَكِستَن ڤِ كِ̧ن'ِن سıنıرلَرıندَ بِر دَگ̆لıك بُ̈لگِدِر. هِمَلَيَلَر'ıن بَتı ُكُنُن گُ̈نِيِندِكِ ڤَدِ بُ َدلَ َنıلمıس̧تıر. بُ̈لگِدِ ُ̈رِتِلِن كَس̧مِر َدلı كُمَس̧ıن ِسمِ دِ بُرَدَن گِلمِكتِدِر.
١٩٤٧'دِ برِتَنيَ'نıن سُ̈مُ̈رگِسِندِن بَگ̆ıمسıزلıگ̆ı كَزَندıگ̆ıندَ نُ̈فُسُنُن كُ̧گُ̆نلُگُ̆نُ مُ̈سلُ̈مَنلَرıندَن ِبَرِت ُلدُگُ̆ندَن پَكِستَن، كِس̧مِر ِمِرلِگِ̆'نِ َِت بُ بُ̈لگِيِ تَلِپ ِتمِس̧تِر. َنكَك كِس̧مِر ِمِرلِگِ̆'نِن كِندِسِ هِندِستَن'َ بَگ̆لَنمَسıنı ِستِدِگِ̆ ِكِ̧ن هِندِستَن دَ بُ̈لگِدِ هَك ِددَِ ِتمِس̧تِر.
سرِنَگَر بَس̧تَ ُلمَك ُ̈زِرِ بُ̈لگِنِن گُ̈نِي كıسمı هِندِستَن'ıن جَممُ ڤِ كَسهمِر ِيَٓلِتِ ُلمُس̧ كُزِي كıسمı ِسِ پَكِستَن'ıن كُنترُلُ̈ َلتıنَ گِرمِس̧تِر. پَكِستَن'ıن كُنترُلُ̈ َلتıندَكِ بُ̈لگِيِ 'َزَدِ كَس̧مِر' دِنِلمِكتِدِر.
١٩٦٠'تَ دُگُ̆ كıسمı َكسَِ كِ̧ن'ِ كِ̧ن هَلك كُمهُرِيِتِ ِس̧گَل ِتمِس̧ ڤِ هَلَ كُنترُل َلتıندَ تُتمَكتَدıر.
پَكِستَن ڤِ هِندِستَن'ıن بِر تُ̈رلُ̈ پَيلَسَ̧مَدıگ̆ı ُرتَ َسيَدَكِ سُرُنلُ بُ̈لگِيِ ِن سُن ١٩٧٧'دِ پَكِستَن كَزَندıگ̆ı َسكِرِ زَفِرلِ تُپرَكلَرıنَ كَتمıس̧تıر. فَكَت مَسَ بَس̧ıندَ بَتıلı ُ̈لكِلِرِن يُگُ̆ن دِپلُمَسِ ڤِ پرُپَگَندَلَرıيلَ گِك̧مِس̧تِن بُ يَنَ پَكِستَن'َ َِت كِس̧مِر تُپرَكلَرı هَلَ ِكِ ُ̈لكِ َرَسıندَ پَيلَس̧ıلَمَمَكتَدıر.
گۈەن يۈەنشى قىزى
گۈەن يۈەنشى قىزى. 14- ئەسىر يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن. بۇ ئۇيغۇرشائىرەنىڭ ئۆز ئىسمى نامەلۇم. ئۇنىڭ دادىسى گۈەن يۈەنشى(كۈن سەۋىنىچ) خەنزۇ ئەدىب ئوياڭ سۈەن يازغان.«گۈەن يۈنشى ھەزىرەتلىرىنىڭ يادنامىسى» ئەسىرىدە: «گۈەن يۈنشىنىڭ بىرلا قىزى بولۇپ، ئۇ بىلىملىك، ماقالە-ئەسەر يازالايدۇ»دەپ خاتىرىلەنگەن. ئەمما ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن
بېيجىڭ يولى كوچا باشقارمىسى
بېيجىڭ يولى كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Béyjing Yoli Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈيتۇن شەھىرى گە جايلاشقان.
ھەمراھ بۈبى
ھەمراھ بۈبى. 19-ئەسىردە قەشقەرنىڭ ئاتۇش يىزىسدا ياشاپ ئۆتكەن. ئۇنىڭ بىر قىسم غەزەللىرى 1980-يىلى ژۇرناللاردا تونۇشتۇرۇلغان
1875 - يىلى
1875-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
نورۋېگىيەلىك ئۇيغۇرلار
نورۋېگىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Norwégiyelik Uyghurlar ) بولسا...
1850 - يىلى
1850-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
غەربىي ئۈرۈمچى يولى كوچا باشقارمىسى
غەربىي ئۈرۈمچى يولى كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Gherbiy Ürümchi Yoli Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈيتۇن شەھىرى گە جايلاشقان.
نادىرە
نادىرە(1792-1842). قوقان خانى ناربۇتابىك زامانىدا ئەنجان ھاكىمى بولغان رەھمان ئائىلىسدە(ئۇيغۇر) تۇغۇلغان. ناربۇتا بىك ئۆلۈپ ھاكىميەت ئۇنىڭ ئوعلى ئالىمقان قولىغا ئۆتكەندە، ئۇنىڭ ئىنىسى ئۆمەرخان 1808-يىلى نادىرەنى نىكاھىغا ئالغان. ئۆمەرخان ۋاپات بولۇپ ئۇ تۇل قالغان.1842-يىلى بۇخارا ئەمىرى نەسۇرۇللاخان قوقانغا قوشۇن تارتىپ كىلىپ نادىرەنى ئوغلى ۋە نەۋرىسى بىلەن قوشۇپ ئۆلتۇرۋەتكەن. شائىرەنىڭ«دىۋانى نادىرە» ناملىق توپلىمى بىزگىچە يىتىپ كەلگەن
نۇزۇگۇم
نۇزۇگۇم. ۋەتەنپەرۋەر، قەھرىمان ئۇيغۇر قىزى. ئەسلى ئىسمى چولپانگۈل بولۇپ، قەشقەردە تەخىمىنەن1806-،1807-يىللىرى تۇغۇلغان. ئۇ كىچىكىدىن چىچەن ھەم نازۈك قىز بولعاچقا باشقىلار ئۇنى«نازۈك» ياكى «نۇزۇگۇم» دەپ ئاتىۋالغان.نۇزۇگۇم 1825-يىلىدىكى قەشقەر حەلقىنىڭ چىرىك چىڭ ئەمەلدارلىرىعا قارشى قوزعىلىڭعا قاتنىشىدۇ. قوزغىلاڭ مەغلۇپ بولغاندىن كىيىن ، چىڭ سۇلالىسى ئەمەلدارلىرى قەشقەر ئاھالىسىدىن ئون مىڭلىغان كىشنى ئىلىغا سۈرگۈن قىلىدۇ. پالانغانلار قاتارىدا ئىلىغا كەلگەن نۇزۇگۇمنى ئۆزلىرىگە بويسۇندۇرالمىغان چىڭ سۇلالىسى ھۆكۇمرانلىرى ئۇنى سۇلۇن ئەمەلدارىغا ستىۋىتىدۇ. ياتلارغا حوتۇن بولۇشنى نومۇس بىلگەن نۇزۇگۇم كىچىسى سۇلۇن ئەمەلدارىنى ئۆلتۇرۇپ قىچىپ كىتىدۇ. ئۇزۇن ئۆتمەي تۇتۇلۇپ قىلىپ دارغا ئىسىپ ئۆلتۇرۇلىدۇ.(1827-يىلى). بۇ ئوت يۈرەك شائىرەنىڭ زۇلۇمغا قارشى ئىسيانكارلىق، ۋەتەنپەرۋەلىك روھ بىلەن تولغان شىئىر قوشاقلىرى خەلقىمىز ئارىسدا كەڭ تارقالغان
ۋوگزال كوچا باشقارمىسى
ۋوگزال كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Wogzal Kocha Bashqarmisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈيتۇن شەھىرى گە جايلاشقان.
ئىلھام ماخمۇت
ئىلھام مەھمۇت (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ilham Mahmut ) بولسا 1969-يىلى شەرقىي تۈركىستان نىڭ قۇمۇل شەھىرى دە تۇغۇلغان. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى قۇمۇل شەھىرى دە خىتايچە مەكتەپلەردە ئوقۇغان، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى ئۇيغۇرچە مەكتەپتە ئوقۇپ، كېيىن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتې نى پۈتتۈرگەن.
ئامېرىكا دۆلەتلىك ئاۋىئاتىسىيە ۋە ئالەم بوشلۇقى ئىدارىسى
قىسقا ئىسمى NASA بولغان بىر ئامېرىكان ئىدارىسى.
جېلىليۈزى بازىرى
جېلىليۈزى بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jiliyüzi Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
خۇدىياريۈزى بازىرى
خۇدىياريۈزى بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Xudiyaryüzi Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان. 2015-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى خۇدىياريۈزى يېزىسى خۇدىياريۈزى بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
دۆڭمازار بازىرى
دۆڭمازار بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Döngmazar Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
شەجەرەتۇددۇر
شەجەرەتۇددۇر ياكى شەجەرۇددۇر (ئەرەبچە: شجر الدر/شجرة الدّر، مەنىسى: ئۈنچە - دۇرلار دەرىخى)، مەملۇكىيلەرنىڭ تۇنجى ھۆكۈمدارى.
ئۇ ئىسلام تارىخىدا يەمەن سۇلەيھىي سۇلتانەسى ئەرۋا بىنت ئەھمەددىن كېيىن ئىككىنچى بولۇپ رەسمىي سەلتەنەت سۈرگەن ئايال سۇلتان ئەلتۇتمىش قىزى رازىيە سۇلتاندىن كېيىنكى ئۈچىنچى ئايال ھۆكۈمداردۇر.
شەجەرەتۇددۇرنىڭ تېگى خارەزملىك تۈركلەردىن بولۇپ، پادىشاھلىق تەختىدە ئولتۇرغان مۇسۇلمان جۈملىسىدىن ئۈچىنچى ، تۈركلەر جۈملىسىدىن ئىككىنچى، مۇسۇلمان مىسىر تارىخىدا تۇنجى ۋە بىردىنبىر ئايالدۇر.
ئىسلام تارىخچىلىرىنىڭ كۆپچىلىكى تۈركلەردىن دەپ قارىسىمۇ ، بەزى دۇنيا تارىخىچىلىرى رۇم، بەدەۋىي، ئەرمەنىي ياكى چەركەس دەپ قارايدۇ.
ئەنگىلىيەلىك ئۇيغۇرلار
ئەنگىلىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Engiliyelik Uyghurlar ).
رازىيە سۇلتان
سۇلتان ئىلتۇتمۇش قىزى  (رضية سلطانة بنت إلتـُتـْمـِش / 1205 - 1240) ئىسلام تارىخىدا يەمەن سۇلەيھىي سۇلتانەسى ئەرۋا بىنت ئەھمەددىن كېيىن ئىككىنچى بولۇپ رەسمىي سەلتەنەت سۈرگەن ئايال سۇلتان.
رازىيەدىن قالسا مىسىردا شەجەرەتۇددۇر (تېگى خارەزملىك تۈرك) پادىشاھلىق تەختىدە ئولتۇرغان ئۈچىنچى ئايال بولۇپ، ئۇ (ھ. 648 / م. 1250 – يىلى) مىسىردىكى مەملۇكىيلەر دۆلىتىنىڭ تۇنجى سۇلتانى بولغان ۋە 60 كۈن ھاكىمىيەتتە ئولتۇرغان.
ھاياتى
ھ. 634 / م. 1236 - يىلى سۇلتان ئىلتۇتمۇش ۋاپات بولدى ۋە ئورنىدا ئوغلى رۇكنىددىن فىرۇزنى قالدۇردى. لېكىن، ئۇ ئويۇن - تاماشىغا بېرىلىپ، دۆلەت ئىشلىرىنى ئۆزبېشىمچى ئانىسىغا تاشلاپ قويۇپ، ھاكىمىيەتنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالمىدى. ئەھۋال تېخىمۇ ناچارلىشىپ، ئۇنىڭغا قارشى نارازىلىقلار ئۇلغايدى. ئاخىرىدا، كۆپلىگەن ئەمىرلەر ئىلتۇتمۇشنىڭ قىزى رازىيەگە بەيئەت قىلدى ۋە ئۇنى سۇلتانلىق تەختىگە ئولتۇرغۇزدى. رازىيە (رازىيەتۇددىن) ئەقلى ئۆتكۈر، شىجائەتلىك ۋە ناھايىتى زېرەك، قۇرئان يادلىغان ۋە ئىسلام فىقھىنى ئوبدان بىلىدىغان قىز ئىدى. ئاتىسى ھايات ۋاقتىدا ئۇنىڭغا بەزى ۋەزىپىلەرنى تاپشۇرغان بولۇپ، ھەتتا ئۇنى ئويۇن - تاماشىغا بېرىلىپ كەتكەن ئاكىلىرىنىڭ ئورنىغا ۋەلىئەھدى قىلىشنىمۇ ئويلىغان ئىدى. لېكىن، باشقىلارنىڭ ئېتىرازىدىن ئەنسىرەپ قىلمىغان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئاخىرىدا دادىسىنىڭ راۋا كۆرگىنى ئەمەلگە ئاشتى. رازىيە سۇلتانلىقنى قولغا ئېلىپلا، ئۆزىنىڭ زېرەكلىكى ۋە باتۇرلۇقىنى نامايان قىلغان بولۇپ، ھىندىستان تارىخچىلىرى ئۇنىڭغا «جاھان قاشقىسى مەلىكە» دېگەن نامنى قوللانغان.
ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىق مەزگىلى
رازىيە دېھلى سۇلتانلىقى تەختىدە (ھ. 634 – 637 / م. 1236 – 1240) تۆت يىلچە ئولتۇرغان ۋە بار كۈچىنى ئاكىسىنىڭ بۇزۇپ - چېچىشى تۈپەيلى خەزىنىلىرى قۇرۇقدىلىنىپ كەتكەن دۆلەتنى گۈللەندۈرۈشكە سەرپ قىلغان ھەمدە ئادىل ۋە ھېكمەتلىك سىياسەت تۇتۇشتا ئاتىسىنىڭ يولىدا ماڭغان. لېكىن، ئۇ قىرىق كىشىلىك مەجلىسنى تەشكىل قىلىدىغان، ھوقۇقنى قولغا كىرگۈزىۋالغان چوڭ ئەمىرلەر بىلەن توقۇنۇشۇپ قالىدۇ. مەلىكە تىرىشىپ، ئۇلارنى ئەيۋەشكە كەلتۈرۈشكە ۋە ئۇلارنىڭ بىرلىكىنى پارچىلاشقا ئۇرۇنىدۇ ۋە ئۆزىگە سەركەشلىك قىلغانلارنى تەقىب قىلىدۇ.
ئۇ ئەرەنچە قىياپەتتە كۆرۈنەتتى ۋە تەختتە ئۈستىگە يەكتەك، بېشىغا بۆك كىيىپ ئولتۇراتتى. جەڭلەردە پىلغا مىنىۋېلىپ، قوشۇنلىرىغا قوماندانلىق قىلاتتى.
ئۇ مەملىكەتنىڭ ئەھۋالىنى مۇقىملاشتۇرغاندىن كېيىن، دۆلەتنىڭ ئىشلىرىنى رەتلەشكە كىرىشتى، دۆلەتكە يېڭى ۋەزىر تەيىنلىدى ۋە قوشۇن ئىشىنى سەيفىددىن ئايبەگ ئىسىملىك ئەڭ قابىل سەركەردىلىرىنىڭ بىرىگە تاپشۇردى. رازىيەنىڭ قوشۇنلىرى رىنتىھبور قەلئەسىگە ھۇجۇم قىلىپ، قەلئەدىكى قامال قىلىنغان مۇسۇلمانلارنى ئوڭۇشلۇق قۇتقۇزدى. ھىندىلار رازىيەنىڭ دادىسى سۇلتان ئىلتۇتمۇشنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن قەلئەنى قامال قىلىۋالغان ئىدى.
بىراق، بۇ سىياسەت ئۆزلىرىگە بىر ئايالنىڭ ھۆكۈمران بولۇشىنى ياقتۇرمىغان مەملۇكلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشەلمىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، سۇلتاننىڭ جامالىددىن ياقۇت دەيدىغان بىر پارس ئەرنى ئۆزىگە يېقىن تۇتقانلىقى ئۇلارنىڭ تېخىمۇ ئۆچمەنلىكىنى قوزغىدى. بۇ ئەر چەۋەندازلارنىڭ سەركەردىسى مەنسىپىگە ئېرىشكەن ئىدى. سۇلتان ئاخىرىقى قېتىم ئۆزىگە قارشى قوزغالغان ئىسيان ھەرىكەتلىرىنى جىمىقتۇرالمىدى. نەتىجىدە، مەملۇكلەر ئۇنىڭغا قارشى بىرلىشىپ، توپىلاڭ قوزغىدى. رازىيە باتۇرلارچە توپىلاڭنى باستۇرۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، مەغلۇپ بولدى. ئاخىرى، ئىش ھ. 637 - يىلى رەبىئۇلئەۋۋەلنىڭ 25 - كۈنى (م. 1239 - يىلى 25 - ئۆكتەبر) ئۇنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشى بىلەن ئاياغلاشتى. ئۇنىڭدىن كېيىن تەختكە قېرىندىشى سۇلتان مۇئىززۇددىن چىقتى.
ئارائۆستەڭ بازىرى
ئارائۆستەڭ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Araösteng Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان. 2016-يىلى 11-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئارائۆستەڭ يېزىسى ئارائۆستەڭ بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
غەربىي تۈركىستان
thumb|541x541px|[[تۈركىستان|بۈيۈك تۈركىستاننىڭ جۇغراپىيىلىك دائىرىسى.]] غەربىي تۈركىستان بىر جۇغراپىيىلىك نام بولۇپ، بۈيۈك تۈركىستاننىڭ غەربىي يېرىمىدۇر. غەربىي تۈركىستاننىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 4 مىليون كۋادرات كىلومېتر ئەتراپىدا بولۇپ، شەرقتە تەڭرىتاغ تىزمىسى ۋە پامىر تاغلىرى بىلەن شەرقىي تۈركىستانغا تۇتىشىدۇ ۋە جەنۇبىي قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، ئۆزبېكىستان، تۈركمەنىستان، ئافغانىستاننىڭ شىمالىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تۇرپانيۈزى يېزىسى
تۇرپانيۈزى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Turpanyüzi Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
چۇلۇقاي يېزىسى
چۇلۇقاي يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Chuluqay Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
يېڭىتام بازىرى
يېڭىتام بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yéngitam Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان. 2014-يىلى 10-ئاينىڭ 21-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى يېڭىتام يېزىسى يېڭىتام بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
مازار يېزىسى
مازار يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Mazar Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
قاراياغاچ يېزىسى
قاراياغاچ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qarayaghach Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
بايتوقاي بازىرى
بايتوقاي بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Baytoqay Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان. 4. 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 9-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى بايتوقاي يېزىسى بايتوقاي بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
قاش يېزىسى
قاش يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qash Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
شەمسىددىن ئىلتۇتمۇش
غۇر سۇلتانى مۇئىززۇددىن مۇھەممەد غۇرى (ھ. 558 – 599 / م. 1162 – 1202 ئارىلىقى ھۆكۈم سۈرگەن) ئۆز ئېلىنىڭ ھاكىمىيىتىنى تۇتۇپ تۇرۇشتا سېتىۋالغان مەملۇكلەر (قۇللار) دىن پايدىلانغان بولۇپ، ئۇلارغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلەتتى ۋە ئۇلارنى غازات ۋە جىھادقا تەييارلايتتى، ئۇلارنىڭ ياراملىق ۋە تالانتلىقلىرىنى سەركەردىلىككە ۋە خاھلىغان مەنسەپكە ئۆستۈرەتتى. ئۇشبۇ مەملۇكلەر ئارىسىدىن قۇتبىددىن ئايبەگ دېگەن بىر كىشى تونۇلغان بولۇپ، سۇلتان مۇھەممەد غۇرى ئۇنى دېھلى ۋىلايىتىنىڭ ۋالىيسى قىلغان ئىدى.
تۈرك قۇتبىددىن ماھىر سەركەردە ۋە ئادىل ئەمەلدار بولۇپ، ئىسلامغا چىڭ ئېسىلاتتى، زۇلۇم ۋە زوراۋانلىقنى يامان كۆرەتتى، ھىندىستاندا ھۆكۈم سۈرگەن تەبىقىلەر تۈزۈمىنى ئۆچ كۆرەتتى. دېھلىدىكى ئېگىز مۇنارلىق، كاتتا بىر مەسجىد ئۇنىڭ مىراسى دەپ قارىلىدۇ. بۇ مەسجىد ھېلىھەممۇ بار بولۇپ، ھازىرغىچە «قۇتبى مۇنار» دەپ تونۇلىدۇ. مۇنارنىڭ ئېگىزلىكى 250 قەدەم (80 مېتىر) كېلىدۇ.
سۇلتان مۇھەممەد غۇرى ئۇزۇن ياشىيالماي، ھ. 603 / م. 1206 – يىلى سۇيىقەستكە ئۇچرىدى. شۇنىڭ بىلەن دېھلى شەھرىنىڭ باش كۆتۈرۈپ چىقىشىغا شارائىت ھازىرلىنىپ، ھىندىستاندىكى مەملۇك سۇلتانلىرى دۆلىتىنىڭ پايتەختى دەپ جاكارلاندى. لېكىن، قۇتبىددىننىڭ تەلىيى ئوڭدىن كەلمەي، ھ. 608 / م. 1210 - يىلى ئېتىنىڭ ئۈستىدىن يىقىلىپ چۈشۈپ ئۆلۈم بىلەن قۇچاقلاشتى. ئۇ ئورنىغا ئوغلى ئارامشاھنى قالدۇرغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئەلنىڭ ئىشلىرىغا ئىگە بولۇشقا لاياقىتى توشمايتتى. شۇنىڭ بىلەن ئارامشاھنىڭ دادىسىنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن مەملۇكلىرىدىن بىرى بولغان ئىلتۇتمۇش باشقا ئەمىرلەرنىڭ ياردىمى بىلەن ئۇنى مەنسەپتىن قالدۇردى ۋە ھ. 610 / م. 1211 - يىلى تەختكە ئولتۇردى.
ئىلتۇتمۇش ھىندىستان مەملۇكىيلەر دۆلىتىنىڭ ھەقىقىي قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئەسلىدە سۇلتان قۇتبىددىن ئايبەگ غەزنەدىن سېتىۋالغان بىر قۇل بولۇپ، ئۇنىڭ تالانتى ئۇنى چوڭ مەنس ەپلەرگە ئۆرلەشكە نېسىپ قىلغانىدى. ئۇ خوجىسىنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشكەچكە، خوجىسى ئۇنى مۇھاپىزەتچىلىرىنىڭ باشلىقى قىلغان ئىدى، ئاندىن ئۇنىڭغا ھىندىستاننىڭ بەزى ۋىلايەتلىرىنى باشقۇرۇشنى تاپشۇرغان ئىدى. thumb|350x350px|سۇلتان شەمسىددىن ئىلتۇتمۇش دەۋرىدىكى دېھلى سۇلتانلىقى تېرىتورىيىسى ئىلتۇتمۇش دۆلەتنىڭ تىزگىنىنى قولىغا ئېلىپلا، دۆلەتنى باشقۇرۇش ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشتىكى نادىر تالانتىنى ئىشقا سېلىپ، ئادالەت بەرپا قىلدى ۋە مەزلۇملارنىڭ ھەقلىرىنى ئېلىپ بەردى. ئېيتىلىشىچە، ئۇ ئەلنى ئىدارە قىلىشتا ھەمكارلىشىش ئۈچۈن، «قىرىق» نامىدا مەملۇك ئەمىرلەرنىڭ چوڭلىرىدىن تەشكىل تاپقان بىر مەجلىس قۇرغان. رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئۇ ھەربىر مەزلۇمنى بوياقلىق كىيىم كىيىشكە بۇيرۇغان بولۇپ، ھىندىستانلىقلار ھەممىسى ئاق كىيىم كىيەتتى. ئۇ كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقاندا ياكى بىرەر توپ كىشىلەرنىڭ يېنىدىن ئۆتكەندە، بوياقلىق كىيىم كىيگەن بىرسىنى كۆرۈپ قالسا، ئۇنىڭ دەۋاسىغا قاراپ، زۇلۇم قىلغان كىشىدىن ئۇنىڭ ھەققىنى ئېلىپ بېرەتتى.
ئىلتۇتمۇش ئەتراپىدىكى ئەللەرنى ۋەيران قىلغان چىڭگىزخان باشچىلىقىدىكى موڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمىغا زامانداش بولغان. لېكىن، موڭغۇللار ھىندىستاندىن تېزلا چېكىنگەن ۋە كۆزلىرىنى غەربكە قاراتقان. نەتىجىدە، ئىلتۇتمۇشنىڭ دۆلىتى خارابلىق ۋە ۋەيرانلىقتىن قۇتۇلۇپ قالغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ موڭغۇل ھۇجۇمى ئۇنىڭ شىمالدىكى دۈشمەنلىرىنى يوقىتىپ بەرگەن بولغاچقا، ئۇنى ئۆز دۆلىتىنىڭ چېگراسىنى كېڭەيتىش ۋە بۇرۇنقى خوجىسى قۇتبىددىن ئايبەگنىڭ شىمالىي ھىندىستاندىكى جىمى ئىگىلىكلىرىنى قولغا چۈشۈرۈش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشكەن.
ئۇنىڭ ئۇتۇقى يۈكسەك پەللىگە يېتىپ، ئابباسىيلار خەلىپىسى ئۇنىڭ ھىندىستان ھۆكۈمرانى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلغان ۋە ئۇنىڭ ئەلگە سۇلتان ئىكەنلىكىنى ماقۇللىغان. شۇنداقلا، ئابباسىيلار خەلىپىسى مۇستەنسىر بىللاھ ھ. 626 / م. 1229 – يىلى ئۇنىڭغا پۈتۈك، تون ۋە بايراقلارنى ئەۋەتكەن. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ھىندىستاندا بۇ مەنسەپنى تاپشۇرۇۋالغان تۇنجى سۇلتان بولغان ۋە ئابباسىيلار خەلىپىسىنىڭ ئىسمىنىڭ يېنىغا ئۆزىنىڭ ئىسمى ئويۇلغان كۈمۈش پۇل ياساشقا باشلىغان. بۇ پۇل ھىندىستاندا ياسالغان تولۇق ئەرەبچە خەتلىك تۇنجى كۈمۈش پۇل ھېسابلىنىدۇ.
موللاتوختايۈزى يېزىسى
موللاتوختايۈزى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Mollatoxtayüzi Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۈچئون خۇيزۇ يېزىسى
ئۈچئون خۇيزۇ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Üchon Xuyzu Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
1832 - يىلى
1832-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
ئەۋلىيا يېزىسى
ئەۋلىيا يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ewliya Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
سادىقيۈزى يېزىسى
سادىقيۈزى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sadiqyüzi Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۇيغۇر ئۈچئون يېزىسى
ئۇيغۇر ئۈچئون يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Uyghur Uchon Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
چىڭسىخوزا بازىرى
چىڭسىخوزا بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Chingsixoza Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ قورغاس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
سامىيۈزى يېزىسى
سامىيۈزى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Samiyüzi Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ غۇلجا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
سۈيدۈڭ بازىرى
سۈيدۈڭ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Süydüng Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ قورغاس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
لۇسىگۇڭ بازىرى
لۇسىگۇڭ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Lusigung Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ قورغاس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
كۈرە بازىرى
كۈرە بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Küre Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ قورغاس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ساربۇلاق بازىرى
ساربۇلاق بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sarbulaq Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ قورغاس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
1 - مارت
ياكى 1- نەۋرۇز ۋە ياكى 3 - ئاينىڭ 1 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 60. (كەبىسە يىللاردا 61.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 305 كۈن باردۇر.
1 - ئاپرېل
1 - ئاپرېل ياكى 1 - ئۈمىد ۋە ياكى 4 - ئاينىڭ 1 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 91. (كەبىسە يىللاردا 92.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 274 كۈن باردۇر.