cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قامىغان گۇلاگ لاگېرلىرى
ماۋزېدۇڭ ئۆلۈپ، مەدەنىيەت ئىنقىلابى دەۋرى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، ئۇيغۇرلار خىتاي ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئالتۇن دەۋرى دەپ قارىغان زاماننى باشتىن كەچۈردى. 1980-يىللىرى مېنىڭ تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇغۇچىسى بولغان ۋاقىتلىرىم بولۇپ، بۇ يىللاردا نىسبەتەن ئەركىنلىك ۋە ئىقتىسادتا ياخشىلىنىش بارلىققا كەلگەن ئىدى. ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان تۈرمە ۋە ھەرخىل جازا لاگېرلىرىدا يېتىۋاتقان كۆپلىگەن كىشىلەر قويۇپ بېرىلىشكە باشلىدى. ئۇنىۋېرسىتېتلار قايتا ئېچىلىشقا، مەشرەپكە ئوخشاش ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئورۇنلىرى ئەسلىگە كېلىشكە باشلىدى. ئىسلام دىنىدا مۇھىم دەپ قارىلىدىغان كۈنلەردە دادام بىلەن بىرلىكتە دىنىي سورۇنلارغا بارغانلىقىمنى ئەسلىيەلەيمەن. مەن بىر ئۆسمۈر بولساممۇ ئۇنداق ۋاقىتلاردا ئىنسانلارنىڭ نورمال ھاياتىنىڭ نەقەدەر گۈزەل بولىدىغانلىقىنى چىن يۈرىكىمدىن تونۇپ يەتتىم.
بۇ ئالتۇن دەۋر بىر سىياسىي بېسىم دولقۇنى يول ئاچقان 1989-يىلىدىكى تىيەنئەنمىن قىرغىنچىلىقىغىچە داۋاملاشتى. 1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن 1990-يىللاردا داۋاملاشقان تامامەن يېڭى بىر سىياسىي مۇھىتنى بارلىققا كەلتۈردى. بۇ ۋاقىتتا خىتاي قايتىدىن «قاتتىق قول بولۇش، تېخىمۇ چىڭ تۇتۇش» دەپ ئىسىم قويۇلغان قاتتىق بېسىم سىياسىتىنى ئىجرا قىلىشقا باشلىدى. بۇ ۋاقىتتا خىتاينىڭ يەتمەكچى بولغان نىشانى «ئۈچ شەيتانىي (ناچار) كۈچ» دەپ ئاتىغان نەرسىنى باستۇرۇش بولۇپ، بۇلار: بۆلگۈنچىلىك، تېررورىزم ۋە دىنىي ئەسەبىيلىك ئىدى. بۇ دەھشەتلىك باستۇرۇشتا سانسىزلىغان ئالىملار، تونۇلغان جامائەت ئەربابلىرى، شائىر، مۇزىكانت، ئوقۇغۇچى ۋە ئاددىي خەلقلەر ئىشسىز قالدى، تۈرمىلەرگە ۋە ئاتالمىش تەربىيەلەش لاگېرلىرىغا قامالدى. ئۇلارنىڭ بىردىنبىر «جىنايىتى» ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئۇيغۇر كىملىكىگە سادىقلىقىنى ئىپادىلەش ئىدى. شۇنداقلا دىنىنى ساقلاپ قېلىش ياكى ھۆكۈمەت خادىملىرىنىڭ ئادالەتسىز سىياسەتلىرىگە ۋە ئۆز بېشىمچىلىقلار بىلەن تولغان ئەخلاقسىز قىلمىشلىرىغا نارازىلىق بىلدۈرۈش ئىدى.
ئامېرىكىدا يۈز بەرگەن 9-ئاينىڭ 11-كۈنىدىكى تېررورلۇق ۋەقەسى خىتاينىڭ كېيىنكى يىللاردا تېخىمۇ قاتتىق قول بولۇش دەۋرىنىڭ باشلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. خىتاي ھاكىمىيىتى بۇ ۋەقەدىن كېيىن بىردىنلا خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئىسلامىي تېررورلۇقنىڭ قۇربانلىرىدىن بىرى ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلدى. شۇنىڭدىن كېيىن يېزا خەلقى بىلەن مەھەللە كادىرلىرى ئوتتۇرىسىدىكى تاكاللىشىشلار خىتاي ھاكىمىيىتىگە نىسبەتەن ئەمدى «بۆلگۈنچىلىك»نىڭ ئىسپاتى ئەمەس ئىدى، بەلكى ئۇنىڭ ئورنىغا «خەلقئارالىق تېررورىزم» ئالماشقان ئىدى. كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ گېزىتى بولغان «شىنجاڭ گېزىتى»غا ئاساسلانغاندا 2005-يىلى 18 مىڭ ئۇيغۇر «دۆلەت بىخەتەرلىكى» باھانىسى بىلەن نازارەت ئاستىغا ئېلىندى.
ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش سىياسىتى بۇرۇندىن تارتىپلا مەجبۇرىي ئىجرا قىلىنىۋاتقان ئىدى. تونۇلغان ناخشىچىلار ۋە شائىرلار ئۇيغۇر ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە مەدەنىيىتىنى ئىپادىلىگەنلىكى ئۈچۈن تۇتقۇن قىلىنىپ تۈرمىلەرگە قامالدى. مەكتەپلەردە ئۇيغۇر تىلى چەكلەندى. ئون مىڭلىغان ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى خىتايدىكى شىنجاڭ سىنىپلىرى ۋە ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئەۋەتىلدى. بۇ ئەھۋال 2001-يىلىدىن 2008-يىلى (توغرىسى 2009-يىلى-ت) 7-ئاينىڭ 5-كۈنى يۈز بەرگەن ئۈرۈمچىدىكى قانلىق قىرغىنچىلىق ۋەقەسىگىچە داۋاملاشتى.
2009-يىلىدىن باشلاپ بارلىق كونتروللۇق ئەسكەرلەرنىڭ قولىغا ئۆتتى. پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاندا ئۇدا ئالتە ئاي تور ئۈزۈۋېتىلدى. خۇددى تىبەتكە ئوخشاش بارلىق شەھەرلەردىن تاكى چەت يېزا-قىشلاقلارغىچە كۆپلىگەن بىخەتەرلىك قوغدىغۇچىلار ئورۇنلاشتۇرۇلدى. 2013-يىلىدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ كۆپلىگەن جايلىرى ئەسكەرلەر تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان دۆلەتلەرگە ئوخشاپ قالدى. يوللارغا، يېزىلارنىڭ كىرىش ئېغىزلىرىغا قوراللىق كونترول قىلىش نۇقتىلىرى قۇرۇلدى.
بۇ ئەھۋالدىن كېيىن شى جىنپىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە قارىتا «ئالدى بىلەن قول سېلىش» سىياسىتىنى قوللىنىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. شۇنىڭدىن كېيىن كۆزىتىش كامېرالىرى، بارلىق تېلېفونلارغا ئوغرىلىقچە ئاڭلاش، كۆزىتىش ئۈسكۈنىسى ئورۇنلاشتۇردى. ئىدارە-ئورگان، شىركەت-كارخانىلاردىن تاكى يېزىلارغىچە ھەربىر ئورۇنغا كۆز-قۇلاقلىرىنى ئورۇنلاشتۇردى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي گېرمانىيەنى باشقۇرۇش، تۇتۇپ تۇرۇش جەريانلىرىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىنى كۆز ئالدىڭىزغا كەلتۈرۈڭ، ئويلاڭ. ئۇ ۋاقىتتا سىز ناھايىتى يۇقىرى تېخنىكا ئۈسكۈنىلىرى بىلەن كونترول قىلىنىپ باشقۇرۇلۇۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتى ھەققىدە دەسلەپكى چۈشەنچىگە ئىگە بولىسىز.
تۆۋەندىكىسى خىتاينىڭ تەربىيەلەش لاگېرىدا يېتىپ چىققان بىر ئايالنىڭ ھېكايىسى.
بۇ ئايال خىتايغا ساياھەتكە بارغان ئىدى. شەرقىي تۈركىستانغا بارغاندا تۇتقۇن قىلىندى. بىر ياشلىق بوۋىقى بىلەن بىرلىكتە بىر تەربىيەلەش لاگېرىغا قامالدى. لاگېردا ئايالنىڭ تېنى ئاياغ-ئاستى قىلىندى ۋە ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغانلىقىنى ئىقرار قىلىشقا قايتا-قايتا مەجبۇرلاندى. ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغانلىقى ئۇنىڭ تېررورىزمنى قوللايدىغانلىقىنىڭ ئىسپاتى دەپ بېكىتىلدى. ئايال بۇ جۈملىلەرنى سۆزلەشكە مەجبۇرلاندى: «مەن پەقەت باش مىنىستىر شى جىنپىڭ ۋە كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ ماڭا ياردەم قىلالايدىغانلىقىنى بىلمىگەنلىكىم ئۈچۈن ماڭا بېرىلگەن جازا توغرا بولدى»، «ئاللاھ يوق، ئاللاھقا ئىشەنمەيمەن. كوممۇنىستىك پارتىيەگە ئىشىنىمەن». بۇ شوئارنى خىتايچە توغرا سۆزلىمىگەن ھەرقانداق ئادەم قاتتىق قىيىن-قىستاققا ئېلىندى، «يولۋاس ئورۇندۇق»قا ئولتۇرغۇزۇلدى.
شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، خىتاي دائىرىلىرى بۇ ئورۇنلارنى (لاگېرلارنى) «ھۈنەر-كەسىپ تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دېگەن ھامان يالغان سۆزلىگەن بولىدۇ. چۈنكى بۇ لاگېرلار ئەمىلىيەتتە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يىللاپ قاتتىق بېسىم سىياسىتى يۈرگۈزگەندىن كېيىن، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى تولۇق يوقىتىش ئۈچۈن لايىھەلىگەن جازا لاگېرلىرىدۇر. جورجتون ئۇنىۋېرسىتېتىدىن پىروفېسسور جامېس مىلۋارد «بېيجىڭنىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى شىنجاڭدىكى قالايمىقانچىلىقلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن بىر ئۇرۇنۇشتىن ئىبارەت» دېدى.
ئومۇمىيۈزلۈك تۇتقۇن قىلىپ جازا لاگېرلىرىغا قامىغانلىق ھەققىدىكى ئاخباراتقا ئىگە بولغاندىن كېيىن ھازىرغىچە 18 ئاي ۋاقىت ئۆتتى. تۇتقۇن قىلىنغان مۇخبىرلار، كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى ۋە ئاكادېمىكلار بۇ مەخپىي جازا لاگېرلىرىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن قەھرىمانلارچە خىزمەت قىلدى. پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاندا ئەڭ ئاز دېگەندىمۇ بىر مىليون كىشى قامالغان غايەت زور زەنجىرسىمان جازا لاگېرلىرىنى ئېنىقلاپ چىقىش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ قۇرۇلۇش شىركەتلىرى تەرىپىدىن سېلىنغان قۇرۇلۇشلىرىنىڭ ئىنتېرنېت تورى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتلىرىنى، سۈنئىي ھەمرالاردىن تارتىلغان سۈرەتلەرنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈرك مۇسۇلمانلار بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن سۆھبەتلەردىن پايدىلىنىلدى.
بۈگۈن سائەت ئۈچتە پارلامېنت تۇنجى قېتىم جازا لاگېرىدىن سالامەت چىققان مېھرىگۈل تۇرسۇن ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر ئايالنىڭ گۇۋاھلىقىنى ئاڭلايدۇ. بۇ ئۇيغۇر ئايال دۆلەتلىك ئاخبارات زالىدا جازا لاگېرلىرى ھەققىدە گۇۋاھلىقتىن ئۆتكەندە، ئۇنىڭ سەرگۈزەشتىلىرىنى ئاڭلىغانلار كۆز ياشلىرىنى تۇتۇۋالالماي قېلىشتى. مېھرىگۈل تۇرسۇن ئىنگلىزچە ئۆگىنىش ئۈچۈن چەتئەلگە - مىسىرغا باردى. 2015-يىلى 3-ئايدا ئۇنىڭ ئۈچكېزەك پەرزەنتى دۇنياغا كەلدى. پەرزەنتلىرى ئىككى ئايلىق بولغاندا ئاتا-ئانىسىنىڭ پەرزەنتلىرىنى بېقىشىپ بېرىشىگە ياردەم قىلىشى ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۆيىگە قايتىپ كەلدى. ئۈرۈمچىگە كېلىپ ئايرودرومدا پاسپورتىنى تەكشۈرۈشكە بەرگەن ۋاقىتتا سوراققا تارتىلدى ۋە پەرزەنتلىرى ساقچىلار تەرىپىدىن ئېلىپ كېتىلدى. پەرزەنتلىرىنى ئۈچ ئايغىچە كۆرمىدى. بالىلىرىنىڭ ھەممىسى ئېغىر ئاغرىق ئىدى. چوڭ ئوغلى قويۇپ بېرىلىپ بىر كۈندىن كېيىن ۋاپات بولدى. كېيىنكى ئۈچ يىلدا ئايرىم-ئايرىم ئۈچ قېتىم تۇتقۇن قىلىندى. قاتتىق قىيىن-قىستاقلارغا ۋە تىل بىلەن ئىپادىلىگىلى بولمايدىغان قىيىن-قىستاقلارغا ئۇچرىدى. بۇ ۋاقىتتا مېھرىگۈل تۇرسۇن گۇندىپايلارغا ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېتىشى ئۈچۈن يالۋۇردى. خۇددى مۆجىزە يۈز بەرگەندەك ئۇ ۋە ئىككى پەرزەنتى ئامېرىكىغا سالامەت يېتىپ كەلدى. ئۇ ھازىر گەرچە ئامېرىكىدا بولسىمۇ، ھېلىھەم بىخەتەرلىك ئەندىشىسى ئىچىدە ياشىماقتا.
دېڭىزلاردىن يىراق بىر زېمىندا ياشايدىغان ئۇيغۇرلار قىزىقىش ۋە تۆھمەتلەرنىڭ قۇربانى بولۇپ قېلىش قايغۇسىدا ئىزتىراپ ئىچىدە ياشىماقتا. بىز «يېقىنلىرىمىز بىلەن ئەسلا كۆرۈشەلمەيمىز» دېگەن چۈشەنچە بىلەن دەھشەتلىك بىر ۋەزىيەتتە ياشاۋاتىمىز. ئائىلە ئەزالىرىمىز، ساۋاقداشلىرىمىز ۋە دوستلىرىمىزنىڭ ھەركۈنى قانداق قىسمەتلەرگە ئۇچراۋاتقانلىقى توغرۇلۇق قورقۇنۇچلۇق چۈشلەرنى كۆرۈۋاتىمىز.
خىتاي دۆلىتى ئۇيغۇرلارنى ئومۇمىيۈزلۈك يوقىتىۋېتىش ئۈچۈن، ئۇلارنى چەتئەللەردىمۇ كۆزىتىپ، تۇتقۇن قىلىپ ئېلىپ كەتتى. 2017-يىلى 7-ئايدا خىتاي ھەرقايسى دۆلەتلەرگە تۇيۇقسىز مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇ دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنى دۆلەتلىرىدىن چىقىرىۋېتىشكە مەجبۇرلاشقا باشلىدى. قولىمىزدا مىسىرنىڭ خىتايغا قايتۇرۇپ بەرگەندىن كېيىن يوقاپ كەتكەن ئەڭ ئاز دېگەندە 48 ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىنىڭ ئىسمى بار.
خىتاي دائىرىلىرى ھەتتا دېموكراتىك دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارغىمۇ تەھدىت سالماقتا، ھاقارەت قىلماقتا ۋە مەجبۇرلىماقتا. ئۇيغۇرلار ئەگەر ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ جازا لاگېرلىرىغا سولىنىشىنى خالىمىسا، ئۆيىگە قايتىپ كېلىشكە مەجبۇرلانماقتا. ئۇلاردىن چەتئەللەردە داۋاملىشىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ھەققىدە جاسۇسلۇق قىلىش تەلەپ قىلىنماقتا. يۈزلىگەن ئۇيغۇرلار خىتاينىڭ «ۋەزىپەڭنى ئويلا، دۆلىتىڭدىكى ئائىلەڭنى ئويلا» دەپ قىلىنغان تېلېفون ۋە ئېغىر تەھدىتلەرنى تاپشۇرۇۋالغانلىقى توغرۇلۇق گۇۋاھلىق بەردى.
ھەرىكەتكە ئۆتۈش ۋاقتى
2016-يىلى خەلقئارالىق ماگنىتسكىي قانۇنى چىقىرىلدى. خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلغان قاتتىق زۇلۇمىنىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسىنى نەزەرگە ئالغاندا (شۇنى) سورىشىمىز كېرەك: ماگنىتسكىي قانۇنىنىڭ كۈچى خىتاي رەھبەرلىرىنى جاۋابكارلىققا تارتىشقا ئىشلىتىلمىسە، بۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە 21-ئەسىردە جازا لاگېرلىرىنىڭ نورمال ئىكەنلىكى توغرۇلۇق يېشىل چىراغ يېقىپ بەرگەنلىك بولۇپ قالامدۇ، قانداق؟
ئاخىرىدا دەيدىغىنىمىز، خىتاي بىخەتەرلىك خادىملىرىنىڭ ئامېرىكىلىق ئۇيغۇرلارنى ھاقارەت قىلىشى، تەھدىت سېلىشى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنى جازا لاگېرلىرىغا سولايدىغانلىقىنى ئېيتىپ تەھدىت سېلىشىنى ئەسلا قوبۇل قىلىشقا بولمايدۇ. ئامېرىكىدىكى قانۇن تارماقلىرى ئامېرىكا پۇقرالىرىغا قىلىنغان بۇ خىل ھەرىكەتلەرنى سۈرۈشتە قىلىشى ۋە دەۋا ئېچىشى كېرەك. ئەگەر دەۋا ئېچىشقا ئامال بولمىسا، ماگنىتسكىي قانۇنى توغرا جاۋابتۇر. دۆلىتىمىز بىزنى قوغدىشى كېرەك.
ئامېرىكا ھازىر خىتاينىڭ ئادىل بولمىغان تىجارەت ئۇسۇللىرى سەۋەبلىك ئۇنىڭغا قاتتىق چارە قوللىنىشقا باشلىدى. ئەدلىيە مىنىستىرلىكى بولسا ئامېرىكا تېخنىكىسىنىڭ ئوغرىلىنىش ئەھۋالى ۋە تېخنىكا جاسۇسلۇقىنى نازارەت قىلىشقا باشلىدى. باشقا دۆلەتلەر ئامېرىكىنىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈشىنى كۈتۈۋاتىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا ھەرىكەتكە ئۆتسە، باشقا دۆلەتلەر ئۇنىڭغا ئەگىشىدۇ. رەھمەت.
تەييارلىغۇچى: مەمەت تۇرسۇن ئۇيغۇر
http://www.hurfikirler.com/cinin-uygur-turklerini-kapattigi-gulag-kamplari/
ئابدۇساتتار
ئابدىساتتار، ساتتار
ئەيىبلەرنى ياپقۇچى ئاللاھنىڭ بەندىسى
قۇشۇق ئارىلى
قۇشۇق ئارىلى(Kaşık Adası)، ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
نورۋېگىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|نورۋېگىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
نورۋېگىيە بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا Oslo، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا Oslo. دۇلات تىلى بولسا نورۋېگىيە تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر جەنس ستولتەنبەرگ. بۇ دۇلات 1905 يىلى 6 ئاينىڭ 7 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 385 مىڭ 207 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 5 مىللىئون 100 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.
ّ
ئوسمىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئابدۇسادام
ئابدىسادام، سادام
سەھىھۇل بۇخارى
سەھىھۇل بۇخارى (ئەرەبچە: صحيح البخاري) تولۇق ئىسمى ئەل جامىئۇسسەھىھ بولۇپ، مۇئەللىڧنىڭ ئاتىغا (ئىمام بۇخارىي) نىسبەت بىلەن "بۇخارى"، "بۇخارى شەرىڧ" دېگەندەك ئىسىملار بىلەن يادلىنىدىغان ھەدىس كىتابىنىڭ ئەڭ مەشھۇر ئىسمىدۇر.
ئابدۇسادام
سادامنىڭ قۇلى <سادام>
سەھىھۇل بۇخارى
ئەھلى سۇننە ۋەلجامائە تەرىپىدىن ئەڭ ئىشەنچىلىك ھەدىس كىتابى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ.
ئىمام بۇخارىي بۇ كىتابى ئۈچۈن: "سەھىھ بولغانلاردىن باشقىسىنى يازمىدىم. كىتاب ئۇزۇراپ كەتمىسۇن ئۈچۈن تاشلاپ قويۇلغان سەھىھلەر يازغانلىرىمدىن جىقتۇر." دېگىنىدەك: "بۇلارنى 600 مىڭ ھەدىس ئىچىدىن تەخرىج ۋە ئىنتىھاب ئەيلىدىم. ۋە تەسنىڧىنى ئون ئالتە سەنەدە ئىكمال قىلائالدىم. ئۇنى ئۆزەم بىلەن ئاللاھ ئاراسىندا ھۈججەت ئىتتىھاز قىلۇرمەن." دېگەن.
سەھىھۇل بۇخارىي (صحيح البخاري)». مەشھۇر ھەدىس ئالىمى. ھەدىس ئىلمىدە «ھەدىس ئىللەتلىرىنىڭ دوختۇرى»، «ئەمىرىلمۇئمىنىن» دەپ نام ئالغان مۇھەددىسلەر سەردارى ئىمام بۇخارىي (ھ. 194 – 256 / م. 810 – 870) نىڭ «سەھىھۇل بۇخارىي» نامى بىلەن مەشھۇر ئەڭ ئىشەنچلىك ئىككى سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى بولغان «سەھىھەين»نىڭ بىرىنچىسى «ئەلجامىئۇسسەھىھ (الجامع المسند الصحيح المختصر من أمور رسول الله صلى الله عليه وسلم وسننه وأيامه)». جىمى ئالىملار ئاللاھنىڭ كىتابى «قۇرئان كەرىم»دىن قالسا، ئەڭ سەھىھ كىتاب «سەھىھەين»، «سەھىھەين»نىڭ ئەڭ سەھىھى «سەھىھۇل بۇخارىي» ئىكەنلىكىدە بىردەك قاراشتا بولغان.
مۇئەللىڧ
ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ئىبن ئىسمائىل ئىبن ئىبراھىم ئىبن ئەل مۇغىرە ئىبن مەردەزبىھ ئەل جۇڧى ئەل بۇخارى، مىلادى 810- يىلى شەھرى بۇخارادا توغۇلغان. خۇراسان، ئىراق، ھىجاز ۋە باشقا يەرلەرگە سەپەر قىلغان ۋە ھەدىس توپلىغان. بۇخارىي 869- يىلى سەمەرقەندتە ۋاپات بولغان. مۇسلىم ئىبنى ھەججاج، ئەبۇ داۋۇد، تىرمىزى، نەسائى، ۋ.ب ئالىملەر ئۇنىڭدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
ئەسەر
ئىمام بۇخارىي 16 يىلدا (ھ. 216 – 232 / م. 831 – 846) تاماملىغان بۇ كىتابىدا ئەقىدە، ئەھكام، تەفسىر، تارىخ، جىھاد، ئەدەب - قائىدە ۋە پەزىلەتلەرگە ئالاقىدار ئەڭ سەھىھ ھەدىسلەرنى 600 مىڭغا يېقىن ھەدىستىن سۈزۈپ توپلىغان. ئىمام بۇخارىي بۇ كىتابىغا تاللىغان سەھىھ ھەدىسلەرگە قاتتىق شەرتلەرنى قويغان ۋە ھەربىر ھەدىس ئۈچۈن ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇپ ئىستىخارە سېلىپ ھەدىسنىڭ سەھىھلىكىنى جەزم قىلغاندىن كېيىن ئاندىن ئۇنى كىتابىغا كىرگۈزگەن. ئۇنىڭدىكى سەنەدلىك ھەدىسلەرنىڭ سانى تەكرارلىرىنى ھېسابلىمىغاندا 2602، تەكرارلىرى بىلەن 7563، جەمئىي سەنەدلىكلىرى 9082، بەزى جايدا سەنەدلىك كەلگەن بولسىمۇ ئومۇم مۇئەللەقاتلىرى (سەنەدسىزلىرى) 1341، پەقەت سەنەدسىزلىرى 159 ھەدىس بولۇپ، جەمئىي 98 بۆلۈم، 3450 بابقا بۆلۈنگەن.
ئاقمولا ئوبلاستى
ئاقمولا ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aqmola Oblasti، قازاقچە: Aqmola Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى كۆكشەتاۋ.
ﺋﯩﺴﻼﻣﺌﺎﺑﺎﺩ
ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﯩﺴﻼﻣﺌﺎﺑﺎﺩ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ--- ﺑﻮﺩﯞﺍﺭ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ، ﻳﯩﯖﯩﺪﯨﻦ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺷﻪﮬﻪﺭ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﮕﻪﻟﻠﯩﮕﻪﻥ ﻳﻪﺭ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 65 ﻛﯜﺋﺎﺩﯨﺮﺍﺕ ﻛﯩﻠﻮﻣﯩﺘﯩﺮ ، ﺋﺎﮬﺎﻟﯩﺴﻰ 550 ﻣﯩﯔ ( 1996 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺕ ). 1959 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﮬﻮﻛﯘﻣﯩﺘﻰ ﺑﯘ ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﯩﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﻜﯩﺘﯩﭗ ، 1961 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻨﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ ﯞﻩ 1970 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﮬﻮﻛﯘﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯚﺗﻜﯘﺯﯗﭖ ﺑﯩﺮﯨﻠﮕﻪﻥ. ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ﺋﯩﺴﻼﻣﺌﺎﺑﺎﺩ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﮬﯚﻛﯘﻣﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺳﯩﻴﺎﺳﻰ ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﻯ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ. [ https://web.archive.org/web/20070928120100/http://www.photo100.com/ml/bmb/attachment/Mon_0609/26_374_fec8b47969779a5.jpg https://web.archive.org/web/20070928120044/http://www.photo100.com/ml/bmb/attachment/Mon_0609/26_374_c569a48b0409a9b.jpg https://web.archive.org/web/20070928120022/http://www.photo100.com/ml/bmb/attachment/Mon_0609/26_374_8b0e3c5b2ab72c1.jpg]
كىليوس
كىليوس كىليوس(Kilyos) ئىستانبۇلنىڭ سارىيەر تەرىپىگە جايلاشقان گۈزەل بىر دېڭىز ساھىلى. بەلگىراد(Belgrad) ئورمانلىرىغا يېقىن يەر بۇلۇپ يېشىللىققا پۈركەنگەن. ياز كۈنلىرى سۇ ئۈزۈشكە، قۇياشقا قاقلىنىشقا ياخشى. قىش كۈنلىرى دېڭىز بويىغا قاراپ قارا دېڭىز سۈيىنىڭ دولقۇننى كۆرەلەيسىز. سۇنىڭ بار كۈچى بىلەن ئۆزىنى تاشقا ئۇرغان مەنزىرىنى كۆرگەچ قەھۋە ئىچسىڭىز ياكى شۇ ئەتراپتا كاۋاپ دۇكانلىرىدىن كاۋاپ يىسىڭىزمۇ بولىدۇ. دېڭىز بۇيىدا ئالدىرىماي مېڭىپ تەبىئەتتىن ھۇزۇرلانسىڭىزمۇ بولىدۇ.
840
840 (DCCCXL) - يىلى جۇلىيان كالېندارى بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان بىر كەبىسە يىلىدۇر.
ئابدۇرىشىت تۇردىيوف
ئابدۇرىشىت تۇردىيوف 1920 - يىلى 4 - ئايدا ئاتۇشنىڭ تىجەن يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئۇ، ئائىلە تەربىيىسىدىن كېيىن 1931 - يىلى 9 - ئايغىچە تىجەن يېزىسىدا كونا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1936 - يىلى 9 - ئايدا غۇلجىغا چىقىپ غۇلجىدا ئوقوغان. 1940 - يىلى 10 - ئاينىڭ ئۈرۈمچى ھەربىي مەكتەپكە ئوقۇشقا كىرىپ1941 - يىلى 3 - ئايدا مەكتەپنى پۈتتۈرگەن. 1941 - يىلى 5 - ئايدا خوتەن ئىلچى گارنىزون باتالىيوندا لېيتېنانت ۋۇزۋوت كوماندىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1942 - يىلى 5 - ئايدىن 1944 - يىلى 3 - ئايغىچە تاشقورغان چېگرا ئەترىتىدە لېيتېنانت شۆبە ئەترەت باشلىقى، ۋۇزۋوت كوماندىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1944 - يىلى 3 - ئايدا ئۈرۈمچىگە يۆتكۈلۈپ كەلگەن. 1944 - يىلى 8 - ئايدا چۆچەككە يۆتكۈلۈپ، 1945 - يىلى 4 - ئايغىچە چۆچەك ئوتتۇرا مەكتەپتە ئىنىستروكتور بولغان. 1945 - يىلى 4 - ئايدىن باشلاپ گومىنداڭغا قارشى يەر ئاستى تەشكىلاتقا قاتناشقان. كېيىن سېزىلىپ قېلىپ قولغا ئېلىنىپ قامالغان. 1945 - يىلى 8 - ئايدا ئۈچ ۋىلايەت پارتىزانلىرى چۆچەكنى ئازاد قىلغاندا، تۈرمىدىن قويۇپ بېرىلگەن. شۇ يىلى 9 - ئايدىن 11 - ئايغىچە چۆچەك ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى، 11 - ئايدىن 1946 - يىلى 6 - ئايغىچە مىللىي ئارمىيە بىرىنچى باتالىيون كاماندىر بولغان ھەم شۇ ئۈچ ۋىلايەت بىرلىكسەپ ياشلاپ ئىتتىپاقىغا كىرگەن. 1946 - يىلى 6 - ئايدىن 1947 - يىلى 8 - ئايغىچە ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئارمىيىسىنىڭ باش شىتاب باشلىقى، 1947 - يىلى 8 - ئايدىن 1948 - يىلى 8 - ئايغىچە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ئالتاي ھەربىي رايونى شىمالى يۆلىنىش فرونتىدا شىتاب باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن. ئىنقىلاب مەزگىلدە 1 - دەرىجىلىك ئىستىقلالىيەت ئالتۇن ئوردىنىغا، 2 - دەرىجىلىك ئىستىقلالىيەت ئوردىنىغا، ئازادلىقتىن كېيىن غەربىي شىمالنى ئازاد قىلىش كۈرەش مىدالىغا ئېرىشكەن.
1949 - يىلى شىنجاڭ دېموكراتىك ئىتتىپاققا ئەزا بولغان. 1952 - يىلى 8 - ئايدىن 1954 - يىلى 5 - ئايغىچە نەنجىڭ ھەربىي ئىنىستىتۇدىدا ئوقۇغان. 1954 - يىلى 5 - ئايدىن 1955 - يىلى 8 - ئايغىچە لەنجۇ ھەربىي رايونى شىمالىي شىنجاڭ ھەربىي رايونى ھەربىي تەييارلىق باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان. 1955 - يىلى 11 - ئايدىن 1956 - يىلى 4 - ئايغىچە كورلا ۋىلايتىنىڭ بۈگۈر ناھىيىسدە ئالىي كوپېراتىپ قۇرۇش خىزمەت گۇرۇپپىسىدا ئىشلىگەن.
1956 - يىلى 7 - ئايدىن 1957 - يىلى 8 - ئايغىچە ئاپتونوم رايونلۇق تەنتەربىيە كومىتېتىدا ئىشخانا مۇدىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1957 - يىلى 8 - ئايدىن 1958 - يىلى 9 - ئايغىچە ئاپتونوم رايونلۇق تەمىنات سودا كوپېراتىۋى ئىشخانا مۇدىرى بولقۇپ ئىشلىگەن. 1958 - يىلى 9 - ئايدىن 1961 - يىلى 4 - ئايغىچە ئىككىنچى سودا نازارىتى ئىشخانا مۇدىرى بولغان. 1961 - يىلى 4 - ئايدىن 1963 - يىلى 8 - ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تۈرلۈك ماللار شىركىتى خۇڭسەن ئاياق زاۋۇتىنىڭ باشلىقى بولغان. 1963 - يىلى 8 - ئاينىڭ 1972 - يىلىغىچە شىنجاڭ تۈرلۈك ماللار شىركىتىدە تەرجىمانلىق، كاتىبات خىزمەتلىرىنى ئىشلىگەن.
ئابدۇرىشىت تۇردىيوف مىللىي ئارمىيە قوماندانلىق شىتابى ھەربىي تەييارلىق بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، «ھەربىي تالانت ئىگىسى، بىلىمگە باي ھەربىي، رەھبەر ۋە قابىل ئوفىتسېر ئىدى». خەلقىمىز ئۇنىڭ ھەربىي ئىستىدادىن پەخىرلىنىدۇ. ئۇ، ئىنتىزامچان، تەشكىلاتچان كادىر بولۇپ، جەڭگىۋار قوراللارنىڭ خۇسۇسىيىتىنى پىشىشىق بىلەتتى ۋە ھەربىي تاكتىكا، ئىستراتېگىيە جەھەتتە ئالاھىدە قابىلىيەتكە ئىگە ئوقۇتقۇچى ئىدى. ئۇنىڭ ئۆتكەن نەزەرىيە دەرسلىرىنى ئاڭلىغان ۋە ئەمەلىي مەشقىلىرىنى كۆرگەن ئوفىتسېرلار ئۇنىڭ ئىقتىدارىغا چىن دىلىدىن قايىل بولاتتى. ئۇ 1972 - يىلى ۋاپات بولدى.
بۇددا دىنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئىسىم قويۇش ئادىتى
ئىسىم قويۇش — ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ئادىتى بويىچە ، بوۋاق تۇغۇلۇپ ، بىر نەچچە كۈندىن كېيىن ئۆيگە ئاخۇنۇم تەكلىپ قىلىنىپ ئىسىم قۇيۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلىدۇ. ئىسىم قويۇش مۇراسىمىغا ئادەتتە بوۋاقنىڭ ئاتا – ئانىسىنىڭ چوڭ ياشىتىكى يېقىن تۇقغانلىرى قاتنىشىدۇ. بوۋاقنىڭ مومىسى چىرايلىق يۆگەككە يۆگەلگەن بوۋاقنى ئانىسىنىڭ قولىدىن ئېلىپ ئاخۇنۇمنىڭ قولىغا تۇتقۇزىدۇ. ئاخۇنۇم جەينامازدا ئولتۇرۇپ ، ئىككى قولىدا بوۋاقنى تۇتقان ھالدا دۇئا ئوقۇپ ئىسىم قويىدۇ. ئىسىمنىڭ رەت تەرتىپى بالىنىڭ ئىسىمى ئالدىدا ، دادىسىنىڭ ئىسمى كەينىدە بولىدۇ. ئاندىن بوۋاقنى يەردە يىنىككىنە دۇمىلىتىدۇ ، بوۋاق يىغلايدۇ. بوۋاقنىڭ بوۋىسى بوۋاقنى يەردىن ئېلىپ ، ئۇنىڭ ئىسمىنى چاقىرىپ تۇرۇپ ، ئۇنى بەزلەيدۇ ۋە ئۇنىڭغا بەخت – سائادەت تىلەيدۇ. ئاندىن بوۋاقنى يېنىدىكى ئادەمگە بېرىدۇ. مېھمانلار ھۆرمىتى ۋە يېشى بويىچە بوۋاقنى بىر – بىردىن قولىغا ئېلىپ كۆتۈرۈپ قويىدۇ. ئاخىرىدا بوۋاقنىڭ دادىسى بالىنى ئېلىپ ئاپىسىغا بېرىدۇ. قازاقلادا ئىسىم قويغاندا بۇ بالىنىڭ ئىسمىنى ئۇنىڭ ئالدىدىكى بالىنىڭ ئىسمىغا قاپىيداش قىلىپ قويىدىغان ياكى ئاخىرقى بوغۇمىنى ئوخشاش قىلىپ قويىدىغان ، ئەگەر قىز پەرزەنت كۆرسە كېيىن ئوغۇل پەرزەنت كۆرۈشنى تىلەپ ، ئۇنىڭغا ئوغۇل بالىنىڭ ئىسمىنى قويىدىغان ئادەت بار . ئۇنىڭدىن باشقا ئىسىم قويغاندا ئايلارنىڭ نامىنى قويىدىغان ئىشمۇ بار. مەسلەن ،ھوشۇر (ھوشۇر ئاي) ، يەنە ئۇچار قۇش ، گۈل – گىياھ ، يېمەكلىكلەرنىڭ ئىسمىنى قويىدىغان ، سىرتقى قىياپىتىگە قاراپ ئىسىم قويىدىغان ئىشلارمۇ بار. خۇيزۇلار خەنزۇچە تىل ئىشلىتىدىغان بولغاچقا ، خەنزۇچە ئىسىم قويىدۇ. بەزى سورۇنلاردا خەنزۇچە ئىسىمنىڭ ئالدىغا دىنىي ئىسىمنى قوشۇۋېلىپ تەڭ ئىشلىتىدۇ. تاتارلارنىڭ ئالدىدا ئۆز ئىسمى ، ئارقىسىدىن دادىسىنىڭ ئىسمى ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىن قەبىلىسىنىڭ ئىسمىنى قوشۇپ ئاتايدىغان ئادەت بار.
بۇددا دىنى
left|thumb ساكيامونى بۇ دىننىىڭ ياراتقۇچىسى
بۇددا دىنى مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅲ ئەسىردە ھىندىستاندا گائۇتاماسدخارتا دېگەن كىشى تەرىپىدىن يارىتىلغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅰ ئەسىردىن بۇيان ھازىرقى شىنجاڭ رايونىغا تارقىلىشقا باشلىغان، Ⅳ ئەسىرگە كەلگەندە ھازىرقى شىنجاڭ رايونى دائىرىسىدە ئاساسىي جەھەتتىن ئومۇملاشقان، بۇددا دىنى ئىچكى ئۆلكىلەرگىمۇ شىنجاڭ ئارقىلىق تارقالغان. ئەجدادلىرىمىز بۇددا دىنىغا ئىخلاس بىلەن ئېتىقاد قىلغاچقا، Ⅹ ئەسىردىن بۇرۇنلا خوتەن، كۇچا، قوجۇ (تۇرپان) غەربىي يۇرت بويىچە بۇددا دىنى مەركەزلىرىدىن بولۇپ قالغانىدى، بۇددىزىم پەلسەپە ئىدىيە - كۆز قاراشلىرى، ئەدەبىيات - سەنئەتنىمۇ ئۇيغۇرلار ئىچىگە كەڭ تارقالدى. بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇرلاردا ھەيكەلتىراشلىق، نەققاشلىق، رەسساملىق، مىمارچىلىق زور دەرىجىدە تەرەققىي قىلدى، يەرلىك ئالاھىدىلىك بىرلەشكەن مىڭئۆي سەنئىتى، ئىبادەتخانىلار ئاساس قىلىنغان مىمارچىلىق شەكىللىنىپ راۋاجلاندى. تىل - ئەدەبىيات ساھەسىدىمۇ زور تەرەققياتلار بارلىققا كەلدى، ئۆز دەۋرىدە بۇددىزىمنىڭ ئاساسلىق نوملىرى (كىتابلىرى) ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنغان، ئۇيغۇر راھىپلىرى بۇددىزىمنىڭ بەزى نوملىرىنى خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىپ خەنزۇ راھىپلىرىنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولغان. ئۆز دەۋرىدە، بولۇپمۇ قوجۇ ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە بۇددا دىنى گەرچە دۆلەت دىنى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرسىمۇ، مانى دىنى ئىككىنچى چوڭ دىن سۈپىتىدە بۇددا دىنى بىلەن ئۇزۇن بىر مۇددەت تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇردى. ئەجدادلىرىمىز مانى دىنىغىمۇ ئۇزۇن مۇددەت ئېتىقاد قىلغانلىقى، كېيىن شىمالدىن كۆچۈپ كەلگەنلەرمۇ مانى مۇرتلىرىدىن بولغانلىقى تۈپەيلى مانى دىنى بىلەن بۇددا دىنىنىڭ بەزى قاراش - ئەھكاملىرى مەلۇم دائىرىدە ئۆز ئارا تەسىر كۆرسىتىپ سىڭىشكەن. شۇڭا قوجۇ ئۇيغۇر خانلىقى تەۋەلىكىدىكى بەزى بۇدا مەزھەپلىرى مانى دىنى تۈسىنى ئالغان.
پايدىلانغان مەنبەلەر
ئابدۇسادىق
ئابدىسادىق
سادىقنىڭ قۇلى <سادىق>
تۈركىيە تارىخىدىكى مەشھۇر ئۇيغۇرلار-1
ئابدۇللا نېداي قەشقەرى – تولۇق ئىسمى ئابدۇللا بىن مۇھەممەد ئەل قەشقەرى بولۇپ، ئەل ئارىسىدا ئابدۇللا قەشقەرى ئىسمى بىلەن، يازغان كىتابلىرى ھەم شېئىرلىرىدا “نېداي” تەخەللۇسى بىلەن مەشھۇر بۇ زات 1688-يىلى (پەقەت ئوسمانزادە ھۇسەين ۋاسساپ تەرىپىدىن تۈركچە يىزىلغان چوڭ ھەجىملىك تارىخىي كىتاپ “Sefinet’ül-Evliya ” دىگەن كىتاپتىلا توغۇلغان يىلى تىلغا ئىلىنغان، بۇ توغرىسدا ئىختىلاپ بار) ئىلىم ۋە مەدەنىيەت بۆشۈكلىرىنىڭ بىرى بولغان قەشقەردە تەۋەللۇت بولغان. (تۈركىيەAyvansaray نىڭ Hadikatü’l-Cevami دىگەن كىتابىدا) ئابدۇللا قەشقەرىنىڭ ۋاپات بولغان يىلى 1760-يىلى 19-ئىيۇل، ۋاپات بولغان يەرىنىڭ ئىستانبۇل ئىكەنلىكى تىلغا ئىلىنغان، ھەم تارىخچىلار تەرىپىدىن توغرا دەپ ئېتىراپ قىلىنغان. بۇ زات بالىلىقىنى قەشقەردە كەچۈرگەن بولۇپ، 17 يىشىغا كەلگەندە ئۆز دەۋىردىكى قەشقەرنىڭ داڭلىق ئۆلىماسى شەيخ مەۋلانا ئەزھەرى قەشقەرىدىن تەسەۋۋۇپ ئىلمى دەرسىنى ئالغان. خىلى ئۇزۇن يىل ئىلىم تەھسىل قىلغاندىن كېيىن، دۇنيا كۆرۈش ئېستىكى قوزغىلىپ ئاتا-ئانىسى، ئۇستازىنىڭ رازىلىقى بىلەن ئۆز زامانىسىدىكى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ پايتەختى يەركەنت شەھىرىگە كىلىپ داڭلىق شەيخلەردىن دەرس ئالغان. بىرنەچچە يىلدىن كىيىن قەشقەرگە يەنە قايتىپ كىلىپ داڭلىق ئۆلىمالار موللا ئىمام بەھلى ۋە ھاجى ھىدايىتۇللا قەشقەرىنى ئۇستاز تۇتقان. يىللارچە ئىلىم تەھسىل قىلغاندىن كىيىن، يەنە ئىلىم ئىلىش ۋە ئىلىم ئۆگىتىش نىيىتىدە دۇنيا ساياھىتىنى رەسمىي باشلىغان.
ئۆز قەلىمى بىلەن يازغان “رىسالى ھەققىيە” دىگەن كىتابىدا تاكى ئىستانبۇلغا كەلگىنىگە قەدەر بىسىپ ئۆتكەن دۆلەت ۋە شەھەرلەر تەپسىلىي خاتىرىلەنگەن. مەن پەقەت قىسىقىچە توختىلىپ ئۆتىمەن. بۇ زات يولغا چىقىپ نۇرغۇن شەھەرلەرنى بىسىپ ئۆتۈپ ئىلىم بۆشۈكى بولغان خوجەند شەھىرىگە كىلىدۇ، بۇ يەردە داڭلىق شەيخ مۇسلىھۇددىن خوجەندى ۋە بابا كامال خوجەندىنىڭ قەبرىلىرىنى زىيارەت قىلىدۇ. بۇ شەھەر ھازىرقى تاجىكىستاننىڭ بىر شەھىرى بولۇپ، 1992-يىلىدىن بۇرۇن ئىسمى “لىلىنئاباد”قا ئۆزگەرتىلگەن. ئاندىن سەمەرقەنتكە كىلىدۇ، بۇ يەردە شەيخ ئەبۇ مەنسۇر ئەل مەتۇرىدى، ھاجى ئۇبەيدۇللا ئەخرار قاتارلىق مەشھۇر زاتلارنىڭ قەبرىلىرىنى زىيارەت قىلىدۇ. ئارقىسىدىن ئىسلام دىنىنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىلىم بۆشۈكلىرىنىڭ ئەڭ مەشھۇرلىرىدىن بىرى بولغان بۇخاراغا كىلىدۇ، بۇ يەردە ئەينى زاماندىكى ئەھلى سۈننەتتە ئەڭ كەڭ يىيىلغان ھەم تونۇلغان تەسەۋۋۇپ نەقشىبەند تەرىقەت يولىنىڭ قۇرغۇچىسى شاھ نەقشىبەند ھەزرەتلىرىنىڭ قەبرىسىنى زىيارەت قىلىدۇ. بۇخارادىن كىيىن بەلىھ ۋە خوراسانغا كىلىدۇ، كىيىن ئىراققا كىلىدۇ، ئىسپاخان، شىراز ۋە باغداد شەھەرلىرىگە بارىدۇ، باغدادتا ئىمام ئەزەمنىڭ قەبرىسىنى زىيارەت قىلىدۇ. ھەمدە ئىستىقامەت قىلىش مەقسىتىدە باغدادتا بىر مۇددەت ياشايدۇ. يولىنى يەنە داۋام قىلىپ كەركۇك، موسۇل ۋە ھەلەپ شەھەرلىرىدىن ئۆتۈپ شام (سۈرىيە) غا كىلىدۇ. شامدا بىر مۇددەت ئۆز زامانىسىدىكى خەلىپە ھاجى مۇھەممەد بەلھىنىڭ خىزمىتىدە بولۇپ، ئاندىن قۇددۇس (پەلەستىن) قا زىيارەتكە بارىدۇ. ئارقىسىدىن مەككە مۇكەررەمگە كىلىدۇ. مەككىدە ئۈچ يىل قىلىپ ئىستىقامەت قىلىدۇ. بۇ جەرياندا ئۈچ قىتىم ھەج تاۋاپ قىلىدۇ، ھەمدە ئۈچ قىتىم مەدىنىگە بىرىپ پەيغەمبىرىمىزنىڭ قەبرىسىنى زىيارەت قىلىدۇ. ئابدۇللا قەشقەرى “رىسالى ھەققىيە” دىگەن كىتابىدا بۇلارنى بايان قىلىپ بولۇپ ئاخىرىدا شۇنداق دەپ يازىدۇ:“ 45 يىل شەھەردىن شەھەرگە، ئىقلىمدىن ئىقلىمغا ھەق تالىپى بولۇشنى نىيەت قىلىپ كەزدىم. بۇلارنى يىزىشتىكى مەقسىتىم قانداقتۇر ماختىنىش ئۈچۈن ئەمەس. ھەق تالىپلىرى بىلسۈنكى مەقسەتكە ئاسان ئىرىشكىلى بولمايدۇ، بۇنىڭ ئۈچۈن مەرتلەرچە يۈرمەك كىرەك.” ئەڭ ئاخىرىدا بۇ زات ئىستانبۇلغا كىلىدۇ. ئەمما ” رىسالى ھەققىيە” دىگەن كىتابىدا ئىستانبۇلغا كەلگەندىن كىينكى ھاياتى خاتىرىلەنمىگەن بولۇپ، بىز ئۇ زاتنىڭ كىيىنكى ھاياتىنى تۈركىيەAyvansaray نىڭ Hadikatü’l-Cevam دىگەن كىتاپتىن ۋە Aysel Okan نىڭ ” ئىستانبۇل ئەۋلىيالىرى” دىگەن كىتابىدىن ۋە باشقا كىتاپ، ماقالىلەردىن بىلىۋالالايمىز.
شەيخ ئابدۇللا قەشقەرى ئۇيغۇر ئېلىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن ئىستانبۇلغا كەلگەندە، ئوخشاش يۇرتلۇق دەرۋىشلەر توپلانغان ئىستانبۇل ئەييۇب رايۇنىدىكى ئابدۇلباقىي ئەپەندىنىڭ قۇرغان “قەلەندەرخانە” تەككىسىگە 1743-يىلى شەيخ بولىدۇ. تەككە دىگىنىمىز، تەرىقەت يولىدىكى دەرۋىش ھەم شەيخلەرنىڭ ئىستىقامەتگاھى بولۇپ، بۇ يەردە ھەم ئىبادەت ھەم ئىلىم تەھسىل تەڭ ئىلىپ بىرىلىدۇ. بۇ تەككە نەقشىبەند تەرىقىتىگە تەۋە ئىدى. بۇ يەرگە كەلگەندە نەقشىبەند تەرىقىتى توغرىسىدا قىرىنداشلارغا ئازراق چۈشەنچە بىرىپ ئۆتۈش كىرەك دەپ ئويلىدىم. تەرىقەت قانداقتۇر ئايرىم دىن ياكى مەزھەپ بولماستىن، بەلكى دىننى چۈشىنىش ۋە ياشاش ئۇسۇلىدۇر. نەقشىبەند تەرىقىتى بولسا سۈننىي مەزھەپكە تەۋە تەرىقەت يولىدۇر. “نەقىش” پارسچە سۆز، “بەند” تۈركچە سۆزدۇر. يەنى ئاللاھقا بولغان زىكىرنى قەلبىگە ھىچ چىقمايدىغان شەكىلدە نەقىش قىلىپ، شۇنىڭ بىلەن بەند بولۇش، مەشغۇل بولۇش دىگەنلىكتۇر. بۇ تەرىقەت يولى قانداقتۇر دۇنيالىقتىن پۈتۈنلەي كېچىپ تاغقا چىقىپ ياشاش دىگەنلىك ئەمەس ئىدى، بەلكى دىنىي ئېتىقادتىن چېقىرىدىغان ئەمەل ۋە چۈشەنچىلەردىن ئۇزاقلىشىپ ئۈنسىز زىكىر بىلەن يۈرەكنى پاكلاش ئاساسىي مەقسەت قىلىنغان ياشاش شەكلى ئىدى. بۇ تەرىقەت بۇخارالىق مۇھەممەد باھاۋۇددىن نەقشىبەند (1318-1389) تەرىپىدىن يىڭىچە ئىسىملەندۇرۇلگەن ۋە ئىسلاھ قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭدىن بۇرۇن “سىددىقىيە” “تايفۇرىيە” “ھاجىگانىيە” ئىسىملىرى بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن. تەرەققىي قىلىپ كىڭىيىپ 18- ئەسىردە پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسيا، ھىندىستانغا تارقالدى. ئوسمان پادىشاھلىرىمۇ بۇ تەرىقەتنى ھىمايە قىلدى. گىپىمىزگە كەلسەك، شەيخ ئابدۇللا قەشقەرى “قەلەندەرخانە” تەككىسىدە ئۈچ يىل شەيخلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالدى. ۋەلىكىن بۇ تەككىنىڭ بىر شەرتى بار بولۇپ، شەيخلىق ماقامىسىدىكى كىشى توي قىلماسلىقى كىرەك ئىدى. بىراق شەيخ ئابدۇللا قەشقەرى بۇنىڭغا قارشى پىكىردە بولۇپ، تۇرمۇش قۇرۇش ئېستىكى بار ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ تەككىنى تەرك ئەتتى. بىز بۇ يەرگە كەلگەندە شۇ نۇقتىنى ھىس قىلىشىمىز كىرەك، بۇ زات ئۆز دەۋرىگە نىسبەتەن قاتماللىقتىن يىراق، ناھايىتى ئىلغار پىكىرلىك، مۆتىدىل يول تۇتقان كۆپ بىلىملىك ئۆلىما ئىدى.
شەيخ ئابدۇللا قەشقەرى يۇقارقى تەككىدىن ئايرىلغاندىن كىيىن، 1747-يىلى ئىستانبۇل ئەييۇب رايۇنىدىكى(كونىستانتىنىيە جېڭىدە شەھېد بولغان ساھابە خالىد ئەبۇ ئەييۇب ئەل ئەنسارىنىڭ نامىدا سىلىنغان، ساھابىنىڭ قەبرىسىمۇ جامە يىنىدىدۇر)سۇلتان ئەييۇب جامەسى يىنىدىكى قەشقەردىن كەلگەن ئۇيغۇر شەيخ ئەھمەد مۇرتەزا ئەپەندىم (بۇ كىشىنىڭ ھاياتى توغرىسىدا مەلۇماتلار بەك يىتەرسىز بولغانلىقى ئۈچۈن قەلەم تەۋرىتىشكە ئامالسىز قالدىم.) قۇرغان “قەشقەرى مۇرتەزا ئەپەندىم” تەككىسىگە تۇنجى باش شەيخ بولۇپ تەيىنلەندى. ئەلۋەتتە، باش شەيخلىق ئورنىغا خالىغان شەيخ چىقالمايتتى، چىقىش شەرتى بەك ئېغىر بولۇپ، ئالاھىدە ئىلىم سەۋىيە تەلەپ قىلىشتىن سىرت، نەپىس ۋە مەنىۋىيەت تەربىيىسى ھەمدە ئىبادەت ئەمەللىرى جەھەتتىن يۈكسەك ماقامغا يەتكەن بولۇشى تەلەپ قىلىناتتى. بۇنىڭدىن بىز شەيخ ئابدۇللا قەشقەرىنىڭ “ئەۋلىيا” ئاتىلىشىنىڭ سەۋەبىنى ئازدۇر كۆپتۇر چۈشىنەلەيمىز. بۇ تەككىگە كىرگەندىن كىيىن بۇ زات مەلۇم ئۆلىمانىڭ قىزى بىلەن نىكاھ قۇرىدۇ، ھەم پەرزەنتلىك بولىدۇ، كىيىن ئوغلى ئۇبەيدۇللا قەشقەرى بۇ تەككىگە شەيخلىق قىلىدۇ. كىيىنكى دەۋىرلەردە تاكى 1925-يىلى تەرىقەتچىلىك مەنئى قىلىنغانغا قەدەر شەيخ ئابدۇللا قەشقەرىنىڭ ئوغۇللىرى، نەۋرىلىرى بۇ تەككىگە ئىككى ئەسىرگە يىقىن ئەۋلادمۇ ئەۋلاد شەيخلىق قىلىپ كەلگەنلىكى سەۋەبىدىن تەككىنىڭ ئىسمى “قەشقەرى دەرگاھى ” دەپ ئاتىلىپ كىلىۋاتىدۇ. بۇ تەككىنىڭ ئورنى ھازىرمۇ بار بولۇپ، سۇلتان ئەييۇب جامەسىنىڭ بۈيۈك ئەييۇپ مازارلىقىدا ئورۇن ئالماقتا. دەرگاھنىڭ ئىچىدە قۇرغۇچىسى قەشقەرى مۇرتەزا ئەپەندىم، شەيخ ئابدۇللا قەشقەرى ۋە ئوغلى ئۇبەيدۇللا قەشقىرىنىڭ قەبرىسى بار، دەرگاھنىڭ ئارقا تەرىپىدە كىيىنكى ئەۋلادلىرىنىڭ قەبرىسى بار. دەرگاھ ئىچىدە مەسچىتمۇ بار بولۇپ، ھازىرغىچە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ. دىمەككى، 270 يىلدىن بىرى بۇ دەرگاھ مەۋجۇدتۇر.
خۇلاسلىغاندا، شەيخ ئابدۇللا قەشقەرىنىڭ ھاياتى بىزگە ئىلھام بەخش ئەتكۈچى بىر دەرس. ئاۋۋال ئۆزى ئىلىم سۆيەر زات، ئىلىم ئۈچۈن دۇنيا كەزگەن. ياشلىقىنى ئىلىم يولىغا سەرپ قىلالىغان. ھاياتىمىزغا قەدەر ئىككى كىتابى يىتىپ كىلەلىگەن بولۇپ، تۈركىيە كۇتۇپخانىسىدا پارسچە نۇسخىسى ساقلانماقتا. بىرسى ” رىسالى ھەققىيە” ناملىق تەسەۋۋۇپ كىتابى، يەنە بىرسى ” دىۋانى نېداي” ناملىق شىئىرىي ئەسەر. نېداي ئىنتايىن كۆپ مۇشەققەتلەرگە قارىماي، شۇ نىيىتى ئۈچۈن بىر ئۆمۈر كۈرەش قىلغان، ھەم ئاخىرى نەتىجىسىنى كۆرەلىگەن ئىلىم سۆيەر، ئىرادىلىك، نىشانى ئىنىق، جاپادىن قورقماس مۇۋەپپىقىيەت قازانغۇچىدۇر. 45 يىل ھاياتىدا ئۆز دەۋرىگە نىسبەتەن ئۇيغۇر ئېلى ۋە كۆپ قىسىم ئوسمان ئىمپېرىيە تىرىتورىيىسىنى ئايلانغان، ئەمما بۈگۈننىڭ سىياسىي خەرىتىسىگە نىسبەتەن بەلكىم 20-30 دۆلەتنى كەزگەن داڭلىق سەيياھ. نەچچە مىڭ چاقىرىم مۇساپىنى نەچچە سائەتتە ئايلىنىپ بولۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بۈگۈننىڭ ئىنسانلىرى تۇرۇقلۇق، ئۆز ئۆمرىمىزدە 5 دۆلەتكە بارغانلىقنى پەخىرلىنىشنىڭ چوڭ بىر كوزۇرى قىلىۋالىمىز. ۋەلىكىن ئۇ دەۋىرنىڭ شەرتلىرى ئاستىدا، ئۇنچە مۇساپىنى پىيادە، ئاتلىق، تۆگىلىك كېزىش بەسىي مۈشكۈل بىر ئىشتۇر. ئەلۋەتتە، 45 يىللىق دۇنيا كېزىش پائالىيىتىنىڭ ھەركۈنىنى كېزىشكە بەرمىگەن بولسىمۇ، ئەمما، بۇ ئۇيغۇر سەيياھتىكى تەۋەككۈلچىلىك روھى مەن-مەن دىگەن سەيياھتا يوقلۇقى كۆز يۇمماس ھەقىقەت. بەزى ياشلىرىمىزدىكى مەلۇم ئىشلارغا نىسبەتەن قارارسىز، پىچىقى گال، بوشاڭ، كۆزى قورقاق پوزىتسىيىلىرىمىز نۇرغۇن پۇرسەتلەردىن قۇرۇق قويماقتا. شەھەر ئاتلاپ بىقىشتىنمۇ قورقايدىغان بەزى مىشچان يىگىتلىرىمىز ئەركەكلىك دەۋاسىدا بەك مەشھۇردۇر. بۇ مەسىلىدە، بەزى ئاتا-ئانىلىرىمىزنىڭ زىيادە ئەنسىزلىك پىسخىكىسى سەۋەب بولماقتا. قىزلىرىمىزغا شۇ ئەنسىزلىك پوزىتسىيىمىزنى كۆپرەك ئىپادە قىلغان بولساق، بەلكىم جەمئىيىتىمىزدە مەسئۇلىيەتچان ئەرلەر ۋە ئاياللار تىخىمۇ كۆپەيگەن بولار ئىدى. شەيخ ئابدۇللا قەشقەرىنىڭ نېداي تەخەللۇسىدا كونا ئۇيغۇرچە تىلىدا يىزىلغان ئىككى شىئىرى مەشھۇردۇر. بىرى پەيغەمبىرىمىزگە يىزىلغان ئالتە كۇبلىت شىئىر بولۇپ مەن پەقەت بىر كۇبلىتىنى سىلەر بىلەن بەھىرلىنىشنى لايىق تاپتىم، ئەسلى شەكلىدە كۆچۈرۈشكە تىرىشتىم.
جامالىڭ جامىدىن بىر جۈرە بىرگىل ئىنتىزارىڭغا،
جاھان ھەيرەتتە قالمىش بۇ سەنىڭ ھۆسنى جامالىڭغا.
كامالى مەرھەمەتتىن بىر نەزەر قىل پەيمالۇڭغا،
بۇ جان تەن ئىچرەدەن ھەمد ئەيلەرىم سىماي ھالۇڭغا،
جاھان ئۇ جان فەدا بولسۇن سەنۇنكى مىم ئۇ دالىڭغا.
-نۇران چەتىننىڭ 19 بەتلىك ” ئابدۇللا نېداي قەشقەرىنىڭ ھاياتى، ئەسەرلىرى ۋە تەسەۋۋۇپ چۈشەنچىسى” ناملىق مۇھاكىمە ماقالىسى
-ئايسەل ئوكاننىڭ ” ئىستانبۇل ئەۋلىيالىرى” ناملىق كىتابى
-ئازمى بىلگىننىڭ 11 بەتلىك “ئابدۇللا نېداي ۋە ئىككى شىئىرى” ناملىق ماقالىسى
-“ئابدۇللا نېداي قەشقەرى” ناملىق ماقالە
-رىسالى ھەققىيە
مەنبە: باغداش تورى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
قوستاناي ئوبلاستى
قوستاناي ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qostanay Oblasti، قازاقچە: Qostanai Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى قوستاناي.
ھۆرۈلقا ئىبرايىم
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
تېڭشۈن شىركىتى
تېڭشۈن شىركىتى 1998-يىلى 11-ئايدا قۇرۇلغان بولۇپ،نۆۋەتتە دۆلىتىمىزدىكى ئەڭ چوڭ ئىنتىرنېت تورى ئۇنىۋېرسال مۇلازىمەت كارخانىسىنىڭ بىرى،شۇنداقلا ئابونىچى ئەڭ كۆپ بولغان ئىنتېرنېت تورى كارخانىسىنىڭ بىرى.شىركەت قۇرۇلغان ئون نەچچە يىلدىن بۇيان ‹ئابونىچىلارنى ئاساس قىلىش›تىن ئىبارەت تىجارەت قارىشىدا چىڭ تۇرۇپ،باشتىن-ئاخىر مۇقىم،ساغلام،تېز تەرەققىيات ھالىتىنى ساقلاپ كەلدى.
ھۆرۈلقا ئىبرايىم
«ئانارخان»فىلىمىنى 1962-يىلى بېيجىڭ كىنو ستودىيىسى بىلەن شىنجاڭ كىنو ستودىيىسى بىرلىشىپ ئىشلىگەن. ھازىر بۇ فىلىم ئىشلەنگىنى 50 يىلدىن ئاشقان بولسىمۇ كەڭ تاماشىبىنلار يەنىلا بۇ فىلىمنى سۆيۈنۈپ كۆرۈپ كەلمەكتە.
تېڭشۈن شىركىتى
2004-يىل6-ئاينىڭ16-كۈنى تېڭشۈن شىركىتىنىڭ پاي چېكى شىياڭگاڭ بىرلەشمە پاي بازىرىدا بازارغا سېلىندى.تېڭشۈن شىركىتىنىڭ 2010-يىللىق ئومومىي كىرىمى 19مىليارد646مىليون بولۇپ،ئالدىنقى يىلدىكى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن%57.9ئاشتى.
ئالەم ئۇچقۇچىسى
خەنزۇچە:宇航员
تېڭشۈن شىركىتى
1988-يىل11-ئاينىڭ12-كۈنى ماخۇاتېڭ ئالىي مەكتەپتىكى ساۋاقدىشى جاڭ جىدۇڭ بىلەن بىرلىكتە ‹شېنجېن شەھەرلىك تېڭشۈن كومپىيوتېر سىستېمىسى چەكلىك شىركىتى›نى رەسمىي تىزىمغا ئالدۇرۇپ قۇردى.ئەينى چاغدا شىركەتنىڭ ئاساسلىق كەسپى سىمسىز تور چاقىرغۇ سىستېمىسىنى ئېچىش ئىدى.شىركەت قۇرۇلغاندىن دەسلەپكى چاغدا ئاساسلىقى چاقىرغۇ ئىستانسىلىرىغا توردا چاقىرىش سىستېمىسى ياساپ بېرىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىناتتى.بۇ خىل كەسىپ بارلىق ئوتتۇرا-كىچىك تور مۇلازىمەت شىركىتىنىڭ ئەڭ ياخشى تاللىشى دېيىشكە بولاتتى.بۇ ھازىرقىQQ نىڭ دەسلەپكى شەكلى ئىدى.1999-يىلى 2-ئايدا تېڭشۈن شىركىتى ئىنتىرنېتنى ئاساس قىلغان پەيتلىك خەۋەرلىشىش تور قۇرالى تېڭشۈن پەيتلىك خەۋەرلىشىش دېتالى  Tencent Instant Messenger(قىسقارتىپ TMياكىQQدېيلىدۇ )نى مۇستەقىل تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقتى.ئۇ لايىھەلىنىشنىڭ مۇۋاپىقلىقى،ئىشىلتىشكە قۇلايلىقى،ئىقتىدارىنڭ كۈچلۈكلىكى ۋە سىستېمىسىنىڭ مۇقىم،ئۈنۈملۈك يۈرۈشۈشى بىلەن كەڭ ئابونىچىلارنىڭ ياقتۇرىشىغا ئېرىشتى .(ۋە پۈتكۈل جۇڭگونى پۈركىدى)
مەنبە:شىنجاڭ ياشلىرى ژۇرنىلى ۋە بەيدۇ تورى.
ھۆرۈلقا ئىبرايىم
ھۆرۈلقا ئىبرايىم 1938-يىلى ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان بولۇپ، 1951-يىلى ئۈرۈمچى 2-قىزلار مەكتىۋىدە ئوقۇۋاتقان چاغدا شىئەن سەنئەت ئىنىستىتوتىغا تاللانغان. ئۇ بۇ يەردە ئۈچ يىل ئۇسۇل كەسپىي بويىچە تەربىيلەنگەندىن كىيىن، 1954-يىلدىن 1955-يىلغىچە يەنە شىنجاڭ ئىنىستىتوتىنىڭ سەنئەت پاكۇلتىتوتىدا ئوقۇغان. 1955-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، شۇ مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان. 1956-يىلدىن 1957-يىلغىچە، بېيجىڭ ئۇسۇل مەكتىۋىدە بىر يىل بىلىم ئاشۇرغان. 1960-يىلى شىنجاڭ ناخشا-ئۇسۇل درامما ئۆمىگىگە يۆتكۈلۈپ كەلگەن. 1961-يىلى بېيجىڭ كىنو ستودىيىسىنىڭ خادىملىرى «ئانارخان» فىلىمىنى ئىشلەش ئۈچۈن شىنجاڭغا كېلىدۇ. ئۇلار تۇشمۇتۇشتىن ئانارخاننىڭ رولىنى ئالىدىغان ئارتىست ئىزدەيدۇ ھەمدە ئۆمەكتىكى ئارتىستلارنى كۈزۈتىدۇ. ھۆرۈلقا ئىبرايىم ئۇسۇل كەسپىدە ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ بۇ رولغا تاللىنىشىغا ئانچە ئىشەنچ قىلالمايدۇ. ئەمما فىلىم رىژىسۇرى-لى ئىنجى بىر نەچچە كۈن كۈزۈتۈش،سىلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئاخىرى ھۆرۈلقا ئىبرايىمنى ئانارخاننىڭ رولىنى ئالىدىغان دەسلەپكى نامزات قىلىپ تاللايدۇ. لى ئىنجى ھۆرۈلقا ئىبرايىمغا:«بىز قەشقەرگە ئارتىست تاللاشقا ماڭىمىز، ئەگەر ئانارخاننىڭ رولىنى ئالىدىغانغا تېخىمۇ كۆڭۈلدىكىدەك ئارتىست تېپىلماي قالسا، سىزگە چوقۇم تىلگىرامما بېرىمىز. تەييارلىق قىلغاچ تۇرۇڭ.» دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن فىلىم ئىشلەش گورۇپپىسىدىكىلەر قەشقەرگە يۈرۈپ كېتىدۇ. ھۆرۈلقا ئىبرايىم:«مەن بەرىبىر قىپقالدىم،ئانارخاننىڭ رولىنى ئالالمايدىغان بولدۇم.» دەپ بۇ ئىشتىن ئۈمۈدىنى ئۈزۈپ تۇرغاندا ئىككى ھەپتىدىن كىيىن قەشقەردىن ئۇنىڭغا:«دەرھال كېلىڭ،فىلىمنىڭ سىرىتقى كۆرنۈشلىرىنى ئېلىش ئۈچۈن، سىزنى ساقلاپ قالدۇق.» دېگەن خەۋەر كېلىدۇ. بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ ھۆرۈلقا ئىبرايىم خوشاللىقىنى باسالماي قالىدۇ. ئۆزىنىڭ ئانارخان رولىنى ئالىدىغانلىقىدىن قاتتىق ھاياجانغا چۈمىدۇ. ئۇ قەشقەرگە كەلگەندىن كىيىن فىلىمنىڭ سىنارىيىسىنى قولىغا ئېلىپ، تەپسىلى ۋە تەكرار-تەكرار كۆرىدۇ. سىنارىيىدە تەسۋىرلەنگەن ئانارخان ئوبرازى ھەقىقىتەن كىشىنىڭ يۈرىگىنى ئېزىدىغان ئوبراز ئىدى. ئۇ ئۇزاق مەزگىل داۋام قىلغان فىۋداللىق تۈزۈم ئىچىدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ يەنى پاجەئەلىك ھايات كۆچۈرگەن يۈزلىگەن-مىڭلىغان ئانارخانلاردەك، ئاقكۆڭۈل، ساددىلىق، مۇلايىم خاراكتىرىنى تولۇق ئىپادىلەشكە ھەقىقىتەن ئاجىزلىق قىلاتتى. شۇ چاغدافىلىم رەھبەرلىك گورۇپپىسى ھۆرۈلقا ئىبرايىمنىڭ تۇرمۇش تەجىربىسىنىڭ كەملىگى، فىلىمدە ئانارخان ئوبرازىنى يارىتىشقا ھەقىقىتەن قىينىلىپ قالىدىغانلىقىنى بىلىپ يېتىپ،ئۇنى باشقا ئارتىستلار قاتارىدا ئەمگەكچى ئۇيغۇر دىھقانلىرىنىڭ تۇرمۇشىنى ئۆگىنىشكە ئۇيۇشتۇرىدۇ. ئۇ بىر تەرەپتىن فىلىمدە رول ئالسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇيغۇر دىھقانلىرىنىڭ تۇرمۇشىنى، پىسخىكىسىنى ئىگەللەش مەخسىدىدە نۇرغۇنلىغان دىھقان قىز-ئاياللار بىلەن تونۇشۇپ، ئۇلار بىلەن سىردىشىپ، ئۇلارنىڭ قەلبىدىكى دەرت-ئەلەم،ئازاپ-ئوقۇبەت ۋە ئىنتىلىشلەرنى چوڭقۇر چۈشۈنۈپ يېتىدۇ. زالىملار ھۆكۈم سۈرگەن زۇلمەتلىك كونا جەمىيەتتە قاتمۇ قات ئازاپ چېكىپ،تېڭىرقاپ قالغان ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ «ئانارخان»غا مۇجەسسەملەشكەن ئوبرازىنى ئەينەن يارىتىش ئۇنىڭغا ھەقىقىتەن ئاسانغا چۈشمەيدۇ. لىكىن پىشقەدەم رىژىسۇرلارنىڭ ۋە باشقا كەسپداشلىرىنىڭ ياردىمى شۇنداقلا ئۆزىنىڭ قېتىقىنىپ ئۆگىنىشى نەتىجىسىدە ئۇ ئانارخان ئوبرازىنى ناھايىتى مۇۋاپىقيەتلىك ئويناپ چىقىپ، كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى ھەم خەلقىمىز قەلبىدە ئۇنتۇلغۇسىز تەسىر قالدۇردى. ھازىر «ئانارخان» فىلىمى ئىشلەنگىنى 50 يىلدىن ئاشقان بولسىمۇ بۇ فىلىم كەڭ تاماشىبىنلارنىڭ سۆيۈنۈپ كۆرۈدىغان نادىر فىلىمى بولۇپ قالدى. ھۆرۈلقايولدىشى-مەخسۇت
سۈنئىي ھەمراھ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
سۈنئىي ھەمراھ
سۈنئىي ھەمراھ بولسا ئىنسانلار تەرىپىدىن ياسىلىپ ، ئۆزلىرىنىڭ ئىھتىياجى بويىچە ئاسمان بوشلۇقىغا قويۇپ بىرىلگەن قۇرال. "L"
مېركۇرىي(element)
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
كەسىر
'كەسىر(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Kesir) بولسا بىر بىرلىكنىڭ بىر ياكى بىر نەچچە بۆلىكىنى ئىپادىلەش دىمەكتۇر.
مېھراي ئەركىن
توكيو ئايروپورتى
مېھراي ئەركىن 2019-يىلى 8-ئايدا يۇرتى قەشقەرگە قايتقان.
كەسىر
تارىخى
كەسىر سۆزلۈكى ئەرەپچە كسر سۆزلىكىدىن كەلگەن.
مېھراي ئەركىن
توكيو ئايروپورتى
2019-يىلى توكيو ئايروپورتىدا تۇرۇپ بىر دوستىغا تۆۋەندىكىدەك ئۇچۇر قالدۇرغان. لىكىن كىچىكىمدە ئۆگۈتۈلگەن ئىلىملەردە پەرزەنتلەر ئاتا-ئانىسىنىڭ ھەققىنى قېشىدا تۇرۇپ ئادا قىلىدۇ، دەپ. ئاڭلاپتىمەن. ئامان بولۇڭ. ئۆلۈپ كەتسەم قەۋرەم بولسا، بىر دەستە قىزىل چوغلۇق قەۋرەمنىڭ بەلگىسى بولىسۇن. يۇقىرىدىكى مەزمۇن مېھراي ئەركىننىڭ دوستىغا يازغان ئۇچۇرى بولۇپ، ئەينەن ئېلىندى.
لاگېرغا قامىلىشى ۋە ۋاپاتى
مېھراي ئەركىن 2020-يىلى 2-ئايدا قەشقەر يانبۇلاق لاگېرىغا قامالغان.، كىېيىن 2020-يىلى 11-ئاي مەزگىلىدە تۇيۇقسىز ئۆلۈپ كەتكەن.
كېيىن مېھراي ئەركىننىڭ قاماقخانىدا جان ئۈزگەنلىكى ۋە بۇ ئۆلۈم خەۋىرى دۇنياغا ئاشكارىلىنىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن ساقچى تەرەپنىڭ مېھرىئاي ئەركىننىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا ئېغىر تەھدىت سالغانلىقىنى ئاشكارىلانغان. ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى مۇخبىرىنىڭ تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا مېھرىئاي ئەركىننىڭ قەشقەر شەھەرلىك دۆلەت ئامانلىق ساقچىلىرى تۇتۇپ تەكشۈرۈۋاتقان مەزگىلىدە قەشقەر يانبۇلاق قاماقخانىسىدا جان ئۈزگەنلىكى ئايدىڭلاشتى.
باشقىلار
ئابدۇۋېلى ئايۇپ-تاغىسى (دادىسىنىڭ ئىنىسى)
ئىسلام كەرىموۋ
كەرىموۋ سوۋېت ئىتتىڧاقى تەۋەلىكىدىكى ئۆزبېكىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى سەمەرقەند شەھرىدە توغۇلۇپ، تاشكەنت شەھرىدە ماشىنسازلىق مۇھەندىسلىگى ۋە ئىقتىسادشۇناسلىق كەسپىدە ئوقۇغان.
2016 دىكى ئەھۋال 2016- يىلى 8- ئاينىڭ 26- كۈنى ئىسلام كەرىموۋ مېڭىسىگە قان تۈشۈپ تاشكەند شەھرىدە جىددىي قۇتقۇزۇشقا كىرىپ قالغان. 2016- يىلى 8- ئاينىڭ 29- كۈنى ئۆلگەنلىكى توغرىلىق خەۋەرلەر تارقالغان [1 ]. لېكىن قىزى لالە كەرىموۋا تاتىيانوۋا 31- تومۇز\ئاۋغۇست كۈنى دادىسىنىڭ ئەھۋالىدا  ياخشىلىنىش  كۆرۈلگەنلىكىنى بىلدۈرگەن ،
ئاتىراۋ ئوبلاستى
ئاتىراۋ ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Atiraw Oblasti، قازاقچە: Atiray Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى ئاتىراۋ.
ئەمىليا پاڭ
ئەمىليا پاڭ (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Amelia Pang) بولسا ئامېرىكىدا توغۇلۇپ چوڭ بولغان. ئەمىليا پاڭ خانىم ئۇيغۇر بىلەن خىتاينىڭ ئارىلاش نەسىللىك ئەۋلادى.
ھاياتى
ئەمىليا خانىمنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇنىڭ مومىسى ئۇيغۇر بولۇپ، بىر يىلتىزى ئۇيغۇرلارغا تۇتاشقانىكەن. ئۇ ئۆزىنىڭ كىملىكىدىكى بۇ ئالاھىدىلىكنى كېيىن بايقىغان ۋە ئۇنىڭغا كۆڭۈل بۆلۈشكە باشلىغان، «نيۇ-يورك ۋاقتى گېزىتى» دە ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان قەبىھ زىيانكەشلىكلەر ھەققىدىكى خەۋەر ۋە ماقالىلەرنى كۆرگەندىن كېيىن مەزكۇر كىتابىنى يېزىش ئىرادىسى كۈچەيگەن.
نۇرى تۈركەل ئۇنىڭ كىتابىدىن ئۇيغۇرلۇق كىملىكى ۋە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بىر ئىش قىلىش ھەققىدە ئېيتقان سۆزلىرىنى نەقىل كەلتۈرۈپ مۇنداق دېدى:
باشقىلار
In 2016, the New York Press Association awarded Amelia first place in feature writing for her article on the devastation of an immigrant taxi driver as he fell behind on his mortgage.
In 2017, the LA Press Club awarded her first place in investigative journalism for her undercover reporting on the exploitation of smuggled immigrants who are recruited to work in Chinese restaurants.
In 2018, the LA Press Club awarded Amelia first place in Gender/LGBTQ Reporting for her coverage of sexual violence in Native American communities.
Amelia has given interviews about her work on NPR and C-SPAN. She received her BA in Literary Studies from the New School.
خەلق پۇلى يۈەنى
خەلق پۇلى ئامانىتى
خەلق پۇلى پېرېۋوت نىسبىتى شەكىللىنىش مېخانىزمى
خەلق پۇلىنى باشقۇرۇش نىزامى
جۇڭگو مۇھاجىرلىرىنىڭ (خەلق پۇل) قەرەللىك ئامانەت پۇلى
شېئىر
شېئىر ئەمگەكنىڭ پەيدا بولۇشىغا ئەگىشىپ مەيدانغا كەلگەن بولۇپ، ئەڭ قەدىمىي ئەدەبىي ژانىر ھېسابلىنىدۇ، ياۋروپادا مىلادىيىدىن9 ئەسىر ئىلگىرى قەدىمكى يۇناندا بۈيۈك شائىر ھومېر ئۆتكەن، ئۇنىڭ «ئىلئادا» ۋە «ئودىسسا» داستانلىرى ياۋروپا ئەدەبىياتى تارىخىدا ئەڭ بۇرۇن بارلىققا كەلگەن مۇنەۋۋەر ئېپوسلار ھېسابلىنىدۇ. جۇڭگودا تۇنجى شېئىرلار توپلىمى «نەزمىنامە» دە305 ئەسەر بولۇپ، تەخمىنەن جۇ سۇلالىسىنىڭ بېشىدىن ئەمىنىيە دەۋرىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە ئىجاد قىلىنغان، ئۇ ئېلىمىز ئەدەبىياتىنىڭ پارلاق باشلىنىش نۇقتىسى بولۇپ، كېيىنكى ئەدەبىياتقا تەسىرى چوڭقۇر. قاپىيىنىڭ ماسلىشىشىغا، مول تەسەۋۋۇرغا ۋە قىزغىن ھېسسىياتقا ئەھمىيەت بېرىش شېئىرنىڭ ئەڭ تۈپ ئالاھىدىلىكىدۇر. ھېسسىيات شېئىردا بىۋاسىتە ئىپادىلىنىدىغان ئوبيېكت، شېئىرنىڭ جېنى. تەسەۋۋۇر شېئىرنىڭ قانىتى، تەسەۋۋۇر بولمىسا، شېئىرىي ھېسسىياتمۇ ياخشى ئىپادىلەنمەيدۇ.
شېئىر تىلى باشقا ژانىرلار تىلىدىن بەكرەك تاۋلىنىدۇ، ھەتتا ھەربىر سۆزى قايتا - قايتا تاللانغاندىلا، ئىدىيىۋى ھېسسىيات ۋە تۇرمۇش مەزمۇنىنى ئەڭ جايىدا ۋە تولۇق ئىپادىلىگىلى بولىدۇ. بەزىلەرنىڭ شېئىر نەچچە مىڭ توننا تىل رۇدىسىدىن مەزمۇننى يېتەرلىك ئىپادىلىيەلەيدىغان بىر سۆز - ئىبارىنى تاۋلاپ چىقىشى كېرەك دېيىشىنىڭ ئاساسى مۇشۇ يەردە، شېئىردا كۈچلۈك ھېسسىياتنى ئىپادىلەش ئۈچۈن، ئۇنىڭدا يەنە روشەن رىتىم ۋە ماس ۋەزىن بولۇشى كېرەك.
شېئىرنى قاپىيىسىگە قاراپ تۈرگە بۆلۈشكە توغرا كەلسە، ئۇ ئادەتتە قاپىيىلىك شېئىر ۋە قاپىيىسىز شېئىر دەپ بۆلۈنىدۇ؛ تىل شەكلىگە قاراپ ۋەزىنلىك شېئىر ۋە چاچما شېئىر دەپ بۆلۈنىدۇ؛ مەزمۇننى ئىپادىلەش شەكلىگە قاراپ لىرىك شېئىر ۋە ئېپىك شېئىر دەپ بۆلۈنىدۇ. ناۋادا بەزى شېئىرلار نەسر ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولسا، ئۇنى نەسرىي شېئىر دەپ ئاتاشقىمۇ بولىدۇ.
گېڭ شىمىن
قەدىمىي تۈرك تىلى تەتقىقاتچىسى، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى قازاق تىلى فاكۇلتېتىنىڭ پىروفىسسورى گېڭ شىمىن كېسەل سەۋەبى بىلەن 2012-يىلى 17-دېكابىر 83 يېشىدا بېيجىڭدا ئالەمدىن ئۆتتى.
گېڭ شىمىن 1929-يىلى جياڭسۇ شۇجۇۋدا تۇغۇلغان، 1952-يىلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ شەرق تىللىرى فاكۇلتىتىنى پۈتتۈرگەن بولۇپ، ئۇ يېڭى جۇڭگودىكى تۇنجى ئەۋلاد مىللىي يېزىق ئالىمى، جۇڭگودا تۇنجى بولۇپ قەدىمكى تۈرك يېزىقىنى تەتقىق قىلغان ئادەم. ئۇ ئۇيغۇرچە، قازاقچە، تۈركچە قاتارلىق تۈركىي تىللارنى پىششىق بىلەتتى، يەنە ئىنگىلىزچە، رۇسچە، نىمىسچە، فىرانسۇزچە، ياپونچە قاتارلىق چەت ئەل تىللىرىدىنمۇ خەۋەردار ئىدى، ئۇ خەلقئارادىكى داڭلىق تۈركۈلۈگ. ئۇنىڭ نەچچە مىليون خەتلىك ئىلمىي ماقالىسى، تەرجىمە ئەسەرلىرى دۆلەت ئىچى ۋە چەت ئەلدىكى تەتقىقات ئورگانلىرىدا كۆپ قېتىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن بولۇپ، ئۇ جۇڭگو تۈركۈلۈگ تەتقىقاتىغا غايەت زور تۆھپە قوشقان، شۇنداقلا خەلقئارا ئىلىم ساھەسىدە دۆلىتىمىز ئۈچۈن شەرەپ قۇچقان.
تۈركۈلۈگ گېڭ شىمىن پۈتۈن ئۈمرى ۋە ھاياتىنى مىللىي مائارىپ ئىشلىرىغا تەقدىم قىلغان بولۇپ، ئۇ ئوقۇتۇشنى ناھايتى ياخشى كۆرەتتى. پىنسىيىگە چىققان 23 يىلدىن بۇيان، ئۇ ھەر يىلى بىردىن كىتاب چىقىرىپ، ئىلمىي ماقالە ئىلان قىلدى. ئۇنىڭ كەسپىگە بولغان قىزغىنلىقى، ئوقۇغۇچىلىرىغا بولغان مۇھەببىتى، چىن ئىخلاسى بىلەن ئوقۇتۇش-تەتقىقات خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىشى نۇرغۇن ئادەمنى تەسىرلەندۈرۈپ كەلگەن ئىدى. پىروفىسسور گېڭ شىمىننىڭ ئالەمدىن ئۆتۈشى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يوقىتىشى بولۇپلا قالماستىن، يەنە دۆلىتىمىز تۈرك تىلى تەتقىقات ساھەسىدىكى چوڭ يوقتىش.
http://tr.wikipedia.org/wiki/Shimin_Geng
1898 - يىلى
1898 (MDCCCXCVIII) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە شەنبە كۈنى باشلانغان نورمال بىر يىلدۇر.
يىلتىز (ماتېماتىكا)
'يىلتىز(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Yiltiz) بولسا
ئالاھىدىلىكى
توققۇزنىڭ كۋادرات يىلتىزى ئۈچ.
ياسىنجان سىدىق
ۋەتەن ئاسمىنىدا پەرۋاز قىلىپ، ۋەتەن چىگراسىنى قوغداشقا تۆھپە قوشقان ھەربىيلەرنىڭ ئارىسىدا ياسىنجان سىدىق ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر بار.35 يىلدىن بۇيان، شىنجاڭ ھەربىي رايونى قۇرۇقلۇق ھاۋا ئارمىيەسىنى ئالاھىدە ئۇچقۇسى ياسىنجاڭ سادىق ئۇچۇپ ئۆتكەن يوللار ناھايىتى گۈزەل.
1973-يىلى، شىنجاڭ قەشقەر مارالبېشىدىن كەلگەن ياسىنجان سىدىق ھەربىي سەپكە كىرىپ، شىمالىي شىنجاڭغا يىتىپ كەلدى، بۇ جايدا بىر ئۇچقۇچىلار مەكتىپى ئەمدىلا قۇرۇلغان ئىدى. شۇ ۋاقىتتىكى گوۋۇيۈەننىڭ زۇڭلىسى جۇ ئېنلەي ھەر بىر ئاز سانلىق مىللەتلەردىن چوقۇم ئۇچقۇچى تەربىيەلەپ چىقىشنى تەلەپ قىلغان. نۇرغۇن ئادەملەرگە ئوخشاش، ئۇمۇ ئەسكەرلىككە قاتناشقاندا خەنزۇچىدىن ھىچنىمە بىلمەيتتى. خەنزچە ئۆگىنىش ماتېرىياللىرىغا قاراپ ئىشەنچىنى يوقىتىشقا باشلىغان ياسىنجان مۇھىتقا كۆنگەندىن كېيىن، تىل جەھەتتە زور ئىلگىرىلىدى ھەمدە ئۇچقۇچىلىققا بارغانسېرى كىرىشىپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئەينى ۋاقىتتا ئوڭۇشلۇق ئوقۇش پۈتتۈرگەن 40 ئوقۇغۇچىنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.
خۇلۇنبېر شەھىرى
خۇلۇنبېر شەھىرى (خەنزۇچە: 呼倫貝爾市) ئىچكى موڭغۇل ئاپتونوم رايونىغا قاراشلىق ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر، خۇلۇن كۆلى بىلەن بېركۆلى قاتارلىق ئىككى كۆلنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان. شەرقتە خېيلۇڭجياڭ ئۆلكىسى، غەرب، شىمالدا مۇڭغۇلىيە، رۇسىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ، چىگرا لىنىيەسى 1733 كىلومىتىر، كۆلىمى 26 مىڭ كۋادرات كىلومىتىر.
ياسىنجان سىدىق
ياسىنجان ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ھاۋا ئارمىيەسىگە كىرىپ، بىرىنچى ئەۋلاد ئاز سانلىق مىللەت ئۇچقۇچىسى بولۇپ قالدى. كېيىن، يەنە ئاز سانلىق مىللەتتىن چىققان تۇنجى ئالاھىدە ئۇچقۇچى بولۇپ قالدى.
خۇلۇنبېر شەھىرى
جۇغراپىيەلىك ئورنى
خۇلۇنبېر شەھىرى شەرقىي ئۇزۇنلۇق′31°115～′04°126، شىمالىي كەڭلىك′05°47～′2°53. شەرقتىن غەربكىچە 630 كىلومىتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە 700 كىلومىتىر، كۆلىمى 26.2 كۋادرات كىلومىتىر، ئىچكى موڭغولنىڭ %21.4 تىنى ئىگىلەيدۇ، شەندۇڭ ئۆلكىسى، جىياڭسۇ ئۆلكىسى قاتارلىق 2 ئۆلكىنىڭ يىغىندىسىغا تەڭ. جەنۇب تەرىپى شىڭئەن ئايمىقىغا تۇتىشىدۇ، شەرقى قىسمى نىجىياڭ دەرياسى ئارقىلىق خېيلوڭجىياڭ ئۆلكىسى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ، شىمال ۋە غەربىي شىمال قىسمى ئېرگۇنا دەرياسى ئارقىلىق رۇسىيە بىلەن چېگرالىنىدۇ، غەربىي ۋە غەربىي جەنۇبى موڭغۇلىيە بىلەن چېگرالىنىدۇ.ئومۇمىي چىگرا لىنىيەسى 1733كىلومىتىر كىلىدۇ.
ياسىنجان سىدىق
ئۇنى دۆلىتىمىزدىكى تىك ئۇچارلارنىڭ تەرەققىياتىنى باشتىن كەچۈرگەن دېيىشكە بولىدۇ، دەسلەپتە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىدىن كىرگۈزۈلگەن تىك ئۇچاردىن تارتىپ، ئامېرىكىدىن كىرگۈزۈلگەن تىك ئۇچارلارغىچە ھەممىسىدە ئۇنىڭ ئىزى قالغان.
خۇلۇنبېر شەھىرى
يەر شەكلى
خۇلۇنبېر شەھىرى ئىچكى موڭغۇل ئېگىزلىكىنىڭ شەرقى شىمالىغا جايلاشقان،چوڭ ھىنگان تېغىنىڭ جەنۇب - شىمالى بىلەن جەنۇبى تۈز كېسىپ ئۆتىدۇ ، شەرقىي قىسمى چوڭ ھىنگان تېغىنىڭ شەرقىي ئېتىكىگە ، شەرقىي شىمال تۈزلەڭلىكى − سۇڭنېن تۈزلەڭلىكىنىڭ چېتىگە جايلاشقان. يەر شەكلى ئومۇمىي ئالاھىدىلىكى : غەربىي ئېگىز ، شەرقى پەس. يەر شەكلى بولۇپ ، غەربتىن شەرققە تارقالغان.