cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 7-بۆلۈم
بالىلىرىمنىڭ ھەر ئىككىلىسى ئوتتۇرا مەكتەپتە ئىسپان يېزىقىنى ئۆگەندى. ئوغلۇم ئۇنى ھازىرمۇ ئۆگىنىۋاتىدۇ. ئۇلار ھازىر ئۆز-ئارا ئىسپان تىلىدا مەقسىتىنى ئۇقتۇرالايدىغان سەۋىيىگە يەتكەن بولۇپ، بەزىدە ئائىلىمىزدىكى تۆتىمىز بىللە قەرت ئوينىغان ۋاقتىمىزدا، ئۇ ئىككىسى ئىسپانچە سۆزلىشىپ، ئايالىم بىلەن ئىككىمىزنى بوزەك قىلغان ۋاقتىمۇ بار. مەن بۇ يازمامدا بىزنىڭ ئائىلىدىكى تۆتىمىزنىڭ قەرت ئوينايدىغانلىقىمىزنى بىر قانچە قېتىم تىلغا ئالدىم. ئەمىلىيەتتە بىز قەرتنى بىر يىلدا بىر قانچە قېتىم ئويناپ باقىمىز. قەرت ئويناش بالىلىرىمىزنىڭ ياخشى كۆرىدىغان پائالىيىتى بولغاچقا، ئۆيدىكى ھەممىمىزنىڭ ۋاقتى يەتكەن ۋاقىتلاردا، ئائىلە پائالىيىتى تەرىقىسىدە تۆتىمىز قەرت ئوينايمىز. 1993-يىلى ئوغلۇم ئامېرىكىغا يېڭى كەلگەن ۋاقىتتا، پۈتۈن شىمالىي كالىفورنىيەدە پەقەت بىزنىڭ ئائىلىدىن ئىبارەت بىرلا ئۇيغۇر ئائىلىسى بار ئىدى. شۇڭا ئۇيغۇر مەدىنىيىتىمۇ بىز ئۈچۈن پەقەت بىزنىڭ ئۆينىڭ ئىچىدىلا بار ئىدى. ئۇ چاغلاردا بىز”ئائىلە پائالىيىتى“ نى كۆپ قىلاتتۇق. ھازىر جىق ئازلاپ كەتتى. بۇ يەرنى ئوقۇغاندىن كېيىن، بەزى قىرىنداشلار مېنىڭ بالىلىرىمنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىسپانچىنى ئۆگەنگەنلىكىگە ھەيران قېلىشى مۇمكىن. مېكسىكا كالىفورنىيە بىلەن چېگرىداش بولغاچقا، ئۇ دۆلەتتىن كالىفورنىيەگە ھەر خىل يوللار بىلەن كۆچمەن بولۇپ كېلىدىغان مىكسىكىلىقلارنىڭ سانى ئىنتايىن كۆپ. شۇڭا كالىفورنىيەدىكى ئىسپان تىلىنى ئانا تىلى قىلغان مېكسىكىلىقلارنىڭ نوپۇسىمۇ ئىنتايىن كۆپ بولۇپ، 2000-يىلى كالىفورنىيەنىڭ 35 مىليون نوپۇسىنىڭ 11 مىليونى مېكسىكىلىقلار ئىكەندۇق. مۇشۇ سەۋەب تۈپەيلىدىن، كالىفورنىيە شىتاتىدا ئىسپان تىلىنى ئۆگىنىدىغانلار ئىنتايىن كۆپ. بولۇپمۇ باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرىنىڭ ئىچىدە ئىسپان تىلىنى بىلىدىغانلار خېلى چوڭ مىقدارنى ئىگىلەيدۇ. بۇ ئوقۇتقۇچىلار ئامېرىكىغا كۆچمەن بولۇپ كەلگەن، ئىنگلىز تىلىنى ياخشى بىلمەيدىغان مېكسىكىلىق ئۆسمۈرلەرنى ياخشى ئوقۇتۇش ئۈچۈن ئىسپان تىلىنى ئۆگەنگەنلەردۇر. بۇ خۇددى ئىچكىركى ئۆلكىلەرگە ئوقۇشقا بارغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى ياخشىراق ئوقۇتۇش ئۈچۈن، ئۇ يەرلەردىكى خەنزۇ ئوقۇتقۇچىلار ئۇيغۇر تىلى ئۆگەنگەن بىلەن ئوخشاش ئىشتۇر.
تارىختا ئۆتكەن دۇنيادىكى داڭلىق ئەربابلارنىڭ كۆپىنچىسى كەم دېگەندە 3~4 چەت ئەل تىلىنى پۇختا ئۆگەنگەن. بۇ ھەقتە مەن تەپسىلىي توختالمىساممۇ، ئوقۇرمەنلەر ئۆز ئۆمرىدە كۆپ ئاڭلىغان ۋە ئوقۇغانلىقىغا ئىشىنىمەن. يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، تىل بىلىم ئىسكىلاتىنىڭ ئاچقۇچىدۇر. سىز قانچە كۆپ خىلدىكى تىللارنى بىلسىڭىز، سىز شۇ تىللاردا يېزىپ توپلانغان بىلىملەرنىڭ ھەممىسىدىن پايدىلىنالايسىز. يالغۇز ئۇنداقلا بولۇپ قالماي، بۈگۈنكى كۈندە بىر قانچە تىل بىلىش، نورمال ھايات كەچۈرۈشنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان بىر شەرتىگە ئايلاندى. مەن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇۋاتقان ۋاقىتتا، بىز ھەر يىلى يېڭى قوبۇل قىلىنغان ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن مەكتەپ بويىچە ” يېڭى ئوقۇغۇچىلارنى قارشى ئېلىش يىغىنى“ ئۆتكۈزەتتۇق. مېنىڭ شۇ چاغدا مەكتەپكە يېڭى كىرگەن ئوقۇغۇچىلارغا دەيدىغان بىر گېپىم مۇنداق ئىدى:” ھازىرقى زاماندا بىر مىللەت يەنە بىر مىللەتنىڭ قۇلى بولۇپ قالىدىغان ئىشلار ئانچە كۆرۈلمەيدۇ. لېكىن، بىر مىللەت يەنە بىر مىللەت تىلىنىڭ قۇلى بولۇپ قېلىش پۈتۈنلەي مۇمكىن. بىر مىللەتنىڭ تىلىنى ئۆگىنىش بىلەن ئۇ مىللەتكە قارىتا قانداق ھېسىياتتا بولۇش پۈتۈنلەي باشقا-باشقا ئىش. ئەگەر سىلەر كەلگۈسىدە ياخشىراق ياشايلى، دېسەڭلار، بۇ ئالىي مەكتەپتىكى پۇرسەتتىن تولۇق پايدىلىنىپ، خەنزۇچىنى چوقۇم ياخشى ئۆگىنىڭلار“. مەن ئۇ چاغدا چەتكە چىقىش ئۇ ياقتا تۇرسۇن، شىنجاڭدىن باشقا يەرلەرگىمۇ تۈزۈكرەك بېرىپ باقمىغان بولۇپ، يۇقىرىقى سۆزلىرىم ئۆزۈمنىڭ شۇ ۋاقىتقىچە بولغان ھاياتىمنىڭ بىر خۇلاسىسى ئىدى. مەن ئۇنىڭدىن كېيىن شاڭخەي، ياپونىيە ۋە ئامېرىكىلاردا ياشاپ باقتىم. بۇ جەرياندا يۇقىرىقى سۆزلەرنىڭ نەقەدەر توغرىلىقىنى تېخىمۇ ھېس قىلدىم. يېقىنقى بىر نەچچە يىلنىڭ مابەينىدە، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلار ئامېرىكىغا كۆچمەن بولۇپ كەلدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە يۇقىرى ئۇنۋانغا ئېرىشىپ، ئەسلىدىكى دۆلەتلەردە ناھايىتى يۇقىرى كەسپىي ئورۇنلاردا ئىشلەپ باققانلارمۇ خېلى كۆپ. لېكىن، ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىر قىسىم كىشىلەر ئىنگلىز تىلىدا ياخشى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ كەسپىي ئۇنۋانى ۋە سەۋىيىسىگە لايىق خىزمەتلەرگە ئورۇنلىشالماي، ئادەتتىكى خىزمەتلەر بىلەن ھايات كەچۈرىۋاتىدۇ. بىر تىلنىڭ قۇلى بولۇش دېگەن ئەنە شۇ. بىر قانچە يىل جاپالىق دەۋىرنى ئۆز بېشىدىن كەچۈرۈپ، شۇ جەرياندا ئىنگلىز تىلىنى پۇختا ئۆگىنىپ، ئاندىن ھەقىقىي تۈردە ئۆزىگە لايىق خىزمەت تاپقانلارمۇ بار.
مەن 1979-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى بىر يىللىق خەنزۇچە ئۆگىنىشنى تاماملاپلا، ئۆزلۈكۈمدىن ئىنگلىز تىلى باشلىغاندا، مېنىڭدىن بۇرۇن ئۇيغۇرچە مەكتەپتە ئوقۇغانلاردىن ئىنگلىز تىلى ئۆگەنگەنلەر بولمىغاچقا، بەزىلەر مېنى مەسخىرە قىلغانىدى. نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ پەرىزىدە، مەندەك بىر ئۇيغۇر مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىسىنىڭ چەت ئەل تىلى ئۆگىنەلىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. مەن يېرىم يىلغا قالماي، ئۇنىڭ مۇمكىنلىكىنى ئىسپاتلىدىم. شۇنىڭدىن كېيىن مەكتەپ بويىچە ئۇيغۇر مەكتەپتە ئوقۇغان نۇرغۇن ئوقۇغۇچىلار چەت ئەل تىلى ئۆگىنىشكە ئاتلاندى.
جۇڭگو جەمئىيىتىدە يېقىندىن بۇيان يۈز بېرىۋاتقان دەرىجىدىن تاشقىرى تېز سۈرئەتلىك ئۆزگىرىشلەر تۈپەيلىدىن، ئۇيغۇر دىيارىدىكى ياشلار بىر ناھايىتى كەسكىن مەسىلىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ. ئۇ بولسىمۇ ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن خىزمەت تېپىش. مېنىڭ خىزمەت كۈتۈپ ياتقان ھەر بىر ياشقا چوڭقۇر ھېسداشلىقىم بار. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ھازىر ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ۋە بۇنىڭدىن كېيىن ئوتتۇرا مەكتەپكە كىرىدىغان ياش ئۆسمۈرلەرگە مۇنداق تەشەببۇسۇممۇ بار: تولۇقسىز ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ بولغىچە ئۇيغۇر تىلىنى، تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ بولغىچە خەنزۇ تىلىنى ۋە ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ بولغىچە ئىنگلىز تىلىنى پۇختا ئىگىلەپ بولۇڭ.
دۇنيادىكى بارلىق جانلىقلارنىڭ ئىچىدە، ئىنسانلارنىڭ يېڭى مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارى ئەڭ كۈچلۈك بولىدۇ.
سىز كەلگۈسىدە ئوتتۇرا ياكى ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندە دۇچ كېلىدىغان يېڭى مۇھىت قايسى؟
بۇ سوئالغا جاۋاب تېپىش ئۈچۈن سىز ئوتتۇرا ۋە ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگىچە ساقلاپ تۇرۇشنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق. ئۇنىگغا ھازىرلا جاۋاب تېپىڭ. بۇ جاۋابنى تېپىش ئىنتايىن ئاسان. ئۆزىڭىزنىڭ ئەتراپىدا يۈز بېرىۋاتقان ھادىسىلەرنى ۋە سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ۋەزىيەتنى ئوبدان كۆزەتسىڭىزلا كۇپايە. مەن يېڭى مۇھىتنىڭ بىر قىسمىنى سۆھبەتنىڭ ئالدىنقى قىسىملىرىدا بايان قىلىپ ئۆتتۈم.
بىر ئۇيغۇر بولۇشنىڭ نۇرغۇن شەرتلىرى بار. ئەڭ مۇھىم شەرتلەرنىڭ بىرسى، ئۇيغۇر تىلىنى ناھايىتى پۇختا بىلىش. ئۇيغۇر بىر مەدىنىيەتلىك مىللەت. مەدىنىيەتلىك بىر مىللەتنىڭ ھەر بىر ئەزاسى ئۆز تىلىنى پۇختا بىلىشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، سىز باشقا تىللارنى ئۈنۈملۈك ھالدا ھەقىقىي تۈردە ياخشى ئىگىلىشىڭىز ئۈچۈن، چوقۇم ئانا تىلغا پۇختا بولۇشىڭىز كېرەك. چەت ئەل تىلىنى پەقەت ئۆزىنىڭ ئانا تىلىغا سېلىشتۇرۇپ ئۆگەنگەندە، ئاندىن ياخشى ئۆگەنگىلى بولىدۇ. مەن نۇرغۇن ئۇيغۇر ۋەتەنداشلارنى كۆزىتىپ، شۇنى چوڭقۇر ھېس قىلدىمكى، كۆپىنچە ئەھۋالدا، ئەگەر بىر كىشى ئۆزىنىڭ ئانا تىلى بولغان ئۇيغۇر تىلىنى ياخشى بىلمىسە، باشقا تىللارنىمۇ ياخشى ئۆگىنەلمەيدۇ. ھازىر نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار ئۆز پەرزەنتلىرىنى خەنزۇ مەكتەپكە بېرىدۇ. بۇ ئاتا-ئانىلار مۇنداق بىر سوئالنى ئۆزىدىن سوراپ بېقىشى كرەك: مەن بالامغا ئۇيغۇر تىلىنى قانداق ئۆگىتىمەن؟ ئۇيغۇر دىيارىدا ھەر خىل شەكىلدىكى چەت ئەل تىلى ئۆگىنىش سىنىپلىرى ئېچىلغىلى تۇرۇپتۇ. مېنىڭچە بولسا ئۇيغۇر تىلى سىنىپلىرىمۇ ئېچىلىشى كېرەك. بۇ مەسىلە ئۈستىدە ھەر بىر ئۇيغۇر ناھايىتى چوڭقۇر ئويلىنىپ بېقىشى كېرەك. بىر ئادەم ئۈچۈن ئانا تىلىنى يوقىتىپ قويۇش ئىنتايىن خەتەرلىك ئىش. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئانا تىلىنى پۇختا بىلىش ھەرگىز بىر قولغا كەلتۈرگەن ئالاھىدە نەتىجە ئەمەس. ئۇ بىر ئادەم چوقۇم قىلىشقا تېگىشلىك ئىش.
بەزىلەر ” ئۇيغۇر دېگەن ناچار مىللەت. مەن ئۇنىڭدىن پۈتۈنلەي ۋاز كەچتىم“، دېيىشى مۇمكىن. ئۇيغۇر بولماسلىققا تىرىشىشى مۇمكىن. مەن ئالدى بىلەن ئۇنداقلاردىن مۇنداق بىر سوئالنى سوراپ باقاي: سىز ئۇيغۇر تەقدىرىنىڭ ياخشىراق بولۇشىغا، ئۇيغۇرلارنىڭ ھال-ئەھۋالىنىڭ ياخشىلىنىشىغا نېمە ۋە قانچىلىك تۆھپە قوشتىڭىز؟ مەن چەت ئەلدە 20 يىلدەك ياشىغان تەجرىبەمگە ئاساسەن، سىزگە شۇنى ئېيتىپ قوياي:
”ئۆز ئاتا-ئانىسىدىن “ياخشى ئەمەسكەن دەپ ۋاز كەچكەن ئىنسان ياخشى ئىنسان ئەمەس. ئۆز مىللىتىدىن ۋاز كەچكەن كىشى ئۆز ئائىلىسىگە خائىنلىق قىلغان كىشى بىلەن باراۋەر بولىدۇ. ھەقىقىي ئۇيغۇر بالىسى ھەرگىز ئۆز دادىسىغا مۇش كۆتۈرمەيدۇ. ھەقىقىي ئۇيغۇر ھەرگىز ئۆز قېرىندىشىغا زىيانكەشلىك قىلمايدۇ. سىز كېيىم-كېچەك، يۈرۈش-تۇرۇش ۋە تىلدا باشقا مىللەتكە قانچىلىك ئوخشاپ كەتكەنلىگىڭىزدىن قەتئىي نەزەر، ئەگەر سىز ئۇلارغا ئۆزىڭىزنى “مەن ئۇيغۇر” دەپ تونۇشتۇرمىسىڭىز، ئۇلار سىزنىڭ ئۇيغۇرلىقىڭىزنى بىلىۋالغان ھامان، سىزگە بولغان پۈتۈن ھۆرمىتىنى يوقىتىدۇ. سىزنىڭ قانچىلىك بىلىملىك، قانچىلىك ئىقتىدارلىق ۋە قانچىلىك داڭلىق بولۇپ كېتىشىڭىزدىن قەتئىي نەزەر، باشقا مەدەنىيەتلىك بىر مىللەت يۈزىڭىزدە ھىجىيىپ قويغان بىلەن، كۆڭلىدە سىزنى ئازراقمۇ كۆزگە ئىلمايدۇ. شۇڭا سىزنىڭ تەقدىرىڭىز پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تەقدىرىگە باغلانغان. شۇڭا سىز جەمئىيەتتە ئوبدانراق ئورۇن تۇتۇپ، ياخشىراق ياشاي دېسىڭىز، پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ساپاسىنى يۇقىرى كۆتىرىش ئۈچۈن پۈتۈن ۋۇجۇدىڭىز بىلەن كۈچ چىقىرىڭ. ھازىر پۈتۈن دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا ياشاۋاتقان خەنزۇلار جۇڭگونىڭ دۇنيادىكى ئالدىنقى قاتارىدىكى دولەتلەرگە باراۋەر كېلىدىغان كۈچلۈك دۆلەت بولالىشى ئۈچۈن قولىدىن كېلىشىچە ياردەم قىلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى، جۇڭگو كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلانسا، ئۇلارنىڭ كۈنىمۇ ھازىرقىدىن ياخشىراق بولىدۇ. پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتى ھەقىقى كۈچەيگەن كۈن، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ھەر بىر ئەزاسى ھەقىقىي ياخشى ياشاشقا باشلىغان كۈن بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. شۇڭا ئۆز تەقدىرىگە كۆڭۈل بولىدىغان ھەر بىر ئۇيغۇر پۈتۈن مىللەتنىڭ ھال-ئەھۋالىنىڭ ياخشىلىنىشىغا قۇدرىتىنىڭ يېتىشىچە تۆھپە قوشۇشى كېرەك.
ئۇيغۇر ياشلىرىغا ھازىر بىر ياشاش ”يولى“لازىم. بۇنى ئىنگلىزچىدە "a path to survival" دەپ ئاتايدۇ. مەن يۇقىرىدا ئوتتۇرىغا قويغان ئۇيغۇر تىلى، خەنزۇ تىلى ۋە ئىنگلىز تىلى توغرىسىدىكى ۋاقىت جەدۋىلى مانا شۇ ياشاش يولىنىڭ ئەڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى. بۇ ”ياشاش يولى“نىڭ تولۇق مەزمۇنى نىمە؟ بۇ توغرىسىدا سىلەر ئۆزۈڭلار ئوبدان ئويلىنىپ بېقىڭلار. مەن بۇ سۆھبەتنىڭ ھازىرغىچە بولغان قىسىملىرىدا، ئۆزۈم بېسىپ ئۆتكەن ”ياشاش يولى “ نى ئىمكان قەدەر تەپسىلىي بايان قىلىشقا تىرىشتىم. ھەممەيلەننىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، يەھۇدىيلار بۇ دۇنيادىكى ئەڭ ئۇزۇن ۋە ئەڭ ۋەھشى خارلانغان مىللەتلەرنىڭ بىرى. مەن ئۇلار بىلەن خىزمەتداش ۋە دوست بولۇش ئارقىلىق، ئۇلارنى بىر قەدەر چوڭقۇر چۈشەندىم. ھازىرمۇ ئۆزۈمنىڭ ئىدارىسى بولغان ئامېرىكا ئالەم بوشلۇقى تېخنىكىسى تەتقىقات مەركىزى--JPL دە بىر ياپونلۇق ۋە يەھۇدىي بىلەن بىرگە ئىشلەۋاتىمەن. بىزنىڭ بۆلۈمدە 15 ئەتراپىدا ئادەم بار بولۇپ، بىز 2006-يىلى، 2009-يىلى ۋە 2016-يىلى قويۇپ بېرىلىدىغان 3 دانە ئالەم تېلېسكوپىنىڭ ئىشىنى قىلىۋاتىمىز. يۇقىرىدا تىلغا ئالغان ياپون، يەھۇدىي ۋە مەن بولۇپ مۇشۇ ئۈچىمىز، ھازىر پۈتۈن بۆلۈمنىڭ ئەڭ جىددىي ۋە ئەڭ قىيىن ئىشلىرىنى قىلىۋاتىمىز. قالغانلار بىزگە چوڭقۇر ھۆرمەت قىلىدۇ ۋە بىزدىن ئەيمىنىدۇ. شۇڭا بۇ يەردە، مەن ئۆزۈم خۇلاسىلەپ چىقارغان يەھۇدىيلارنىڭ”ياشاش يولى“نى ئېيتىپ بېرەي. ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ تۆۋەندىكى بىر ئابزاس سۆزنى بىر ئۆمۈر ئېسىدىن چىقارماسلىقىنى سورايمەن:
يەھۇدىيلار قايسى دۆلەتتە، قايسى مىللەتنىڭ ئارىسىدا ياشىسا، شۇ دۆلەت ياكى شۇ مىللەتنىڭ تىلىنى شۇ مىللەتنىڭ ئۆزىدىنمۇ بەكراق پۇختا ئىگىلەيدۇ. ئۆزىنىڭ ئانا تىلىنى پۇختا ئىگىلەپلا قالماي، دۇنيانىڭ قانداق يېرىدە بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر، ئۆز ھېيت-بايراملىرىنى ئىشقا بارماي چوقۇم تەبرىكلەيدۇ -- باشقىلارنى ئۆزلىرىنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرىگە بوي سۇندۇرىدۇ؛ ئۆزلىرىنى-ئۆزلىرى قاتتىق ھۆرمەتلەيدۇ. باشقا مىللەتكە قىلچە خوشامەت قىلمايدۇ ھەمدە ھەر قانداق شارائىتتا ئۇلارنىڭ تەخسىسىنى كۆتۈرمەيدۇ. پۈتۈن ئىشتا بىر-بىرىنى شەرتسىز يۆلەيدۇ. ھەممە ئىشتا ئۆزلىرىگە ناھايىتى يۈقىرى تەلەپ قويۇپ، ھەممە ئىشنى ئىلمىي ئۇسۇل بويىچە، ئەخلاق بويىچە، قائىدە بويىچە، تۈزۈم بويىچە، پىرىنسىپ بويىچە ۋە قانۇن بويىچە ياخشى قىلىدۇ. باشقا مىللەتتىن بولغان كىشىدىن بىرسى قائىدە بويىچە ياكى ئىلمىي ئۇسۇل بويىچە ئىش قىلمايدىكەن، ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ سەپدىشى ياكى باشلىقى بولىشىدىن قەتئىي نەزەر، ئۇنىڭ كۆزىگە كىرىۋېلىپ، قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرىدۇ؛ بىر قېتىممۇ ئۆتكۈزۋەتمەيدۇ؛ شۇ ئارقىلىق ئۆزى يېڭەلمىگەن تەغدىردىمۇ، ئۇ كىشىنى ئۆز ئىچىدە بولسىمۇ خىجىل قىلدۇرىدۇ. بىلىم ۋە ئىقتىدار جەھەتتە باشقىلارنىڭ مۈرىسىگە دەسسەپ، ئىگىز تۇرىدۇ. خىزمەت ئورنىدا ئۆز خىزمىتىگە كېرەكلىك بولغان قورال-بۇيۇملارنىڭ (مەسىلەن، كومپيۇتېرنىڭ) ئەڭ ئېسىل، ئەڭ قىممىتىنى ئالغۇزىدۇ (قورال-بۇيۇملار ياخشى بولسا، قىلغان ئىشىڭىزنىڭ ئۈنۈمىمۇ يۇقىرى بولىدۇ). ئۆزى بىلەن يەنە بىر باشقا بىر مىللەتتىن بولغان كىشىنىڭ ئالدىدا 10 پۇرسەت بولسا، ئۇ 10 پۇرسەتنىڭ ھەممىسىنى ئۆزى ئېلىۋېلىشقا تىرىشىدۇ -- باشقىلارغا قىلچە رەھىم قىلمايدۇ. شۇڭا ئۇلارنى باشقا نۇرغۇن مىللەتلەر ياخشى كۆرمەيدۇ، ئەمما يەھۇدىينى يىقىتالمايدۇ—يىقىتىدىغانغا ئامال تاپالمايدۇ.
جۇڭگو قانۇنلىرى ئىچىدە، ئۇيغۇرلار پايدىلانسا بولىدىغان قانداق قانۇنلار بار؟
ئۇلارنى ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ قانچە پىرسەنتى ئوقۇپ باققان؟
قانچە پىرسەنىت ئۇيغۇر بولمىش ھوقۇق ئىگىلىرى ئوقۇپ باققان؟
” بالا يىغلىمىسا، ئانا ئەمچەك سالمايدۇ. “قانۇن بەرگەن ئىمكانىيەتلەردىن پايدىلىنىش ئۈچۈن قانۇننى بىلىش كېرەك.
ئەگەر بىر بالىڭىز بار بولۇپ، ئۇنىڭغا سىز ھۆرمەت قىلمىسىڭىز، باشقىلار تېخىمۇ ھۆرمەت قىلمايدۇ. ئەگەر ئۇيغۇر مىللىتى ئۆز-ئۆزىنى قەدىرلىمىسە، ئۆز-ئۆزىنى ھۆرمەتلىمىسە، ئۆز-ئارا ياردەم قىلمىسا، بىر-بىرىنى ھىمايە قىلمىسا، باشقا مىللەتتىن ھېچ قانداق نەرسىنى ئۈمىد قىلىش مۇمكىن ئەمەس.
خەنزۇ تىلىنىڭ خېتى كۆپ بولغان بىلەن، ئۇنىڭ گىراماتكىسى ئىنتايىن ئاددىي بولۇپ، شىنجاڭدا ياشاۋاتقان بىر ئۇيغۇر ئۆسمۈر ئۈچۈن ئۇنى ئۆگىنىش ئانچە قىيىن ئىش ئەمەس. شۇڭا مەن يۇقىرىدا ئوتتۇرىغا قويغان نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇش، ھەر بىر ئىرادىلىك ئۇيغۇر ياش ئۈچۈن ئېيىتقاندا، پۈتۈنلەي قىلغىلى بولىدىغان ئىش. ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىش ئاسان ئەمەس. ئۇ ماتېماتىكا، فىزىكا دېگەندەك پەنلەرگە قارىغاندا تەس. ۋاقىت جەھەتتىنمۇ كەم دېگەندە 2 يىل تەلەپ قىلىدۇ. خەنزۇ تىلىنى پۇختا ئۆگىۋالسىڭىز، پۈتۈن جۇڭگونىڭ دەرۋازىسى سىزگە ئېچىلىدۇ. ئىنگلىز تىلىنى پۇختا ئۆگىۋالسىڭىز، پۈتۈن دۇنيانىڭ ئىشىگى سىزگە ئېچىلىدۇ. ھىندىستاننى ئەينى ۋاقىتتا ئەنگلىيە بېسىۋېلىپ، ئۇلارغا ئىنگلىز تىلىنى مەجبۇرى ئۆگىتىپتىكەن، ھازىر پۈتۈن ھىندىستان دۆلىتى ئۇنىڭ پايدىسىنى كۆرۈۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ ئالىي مەكتەپلىرى ئىنگلىز تىلىنى قوللىنىدۇ. شۇڭا ئۇلار پۈتۈن ياۋروپا ۋە ئامېرىكا كەسپىي كىتاپلىرىدىن شۇ پېتىچە پايدىلىنالايدۇ. ئامېرىكىغا ئوقۇشقا بارسا، ئىنگلىز تىلىدىن ئىمتىھان تەلەپ قىلمايدۇ. يېقىنقى 5-10 يىلنىڭ ئىچىدە، ئامېرىكىدىكى نۇرغۇن يۇمشاق دېتال قاتارلىق سانائەت شىركەتلىرى ئۆز شىركىتىنى ھىندىستانغا يۆتكەپ، ئۇلارنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنى بىراقلا يۇقىرى كۆتۈرىۋەتتى. ھازىر ئامېرىكىغا كېلىپ ئولتۇراقلاشقان ھىندىستانلىقلارنىڭ سانى خەنزۇلاردىن قالسىلا ئەڭ كۆپ. كومپيۇتېرنىڭ CPU سىنى چىقىرىدىغان “Intel” دېگەن شىركەتنىڭ 30 پىرسەنت خىزمەتچىسى ھىندىستانلىق بولۇشى مۇمكىن.
بالىلارنىڭ بىر نورمال ئۆسۈپ يېتىلىش قانۇنىيىتى بار. ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئۆلچىمى بويىچە ئېلىپ ئېيتقاندا، بالا 18 ياشقا كىرگىچە، يەنى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگىچە، بالىنى ئاتا-ئانىلار باقىدۇ. بالىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىنى ئىنتايىن تەپسىلىي ۋە ئەستايىدىل كۆزىتىپ، بالىسى قايسى ئىشلاردا كۈچلۈك، قايسى ئىشلاردا ئاجىزلىقىنى تولۇق چۈشىنىپ، بالىسىنىڭ ئاجىز تەرەپلىرىنى كۈچلەندۈرۈشكە ياردەم قىلىدۇ. مېنىڭ قىزىم باشلانغۇچتا ئوقۇۋاتقاندا، بىر قېتىملىق توغۇلغان كۈن ئولتۇرۇشىغا 15 تەك قىزنى چاقىردى. ئولتۇرۇش تۈگەپ، بالىلار تارقاپ بولغاندا، بىر قىزنىڭ ئاپىسى ئۆيىمىزگە كېلىپ، مېنىڭ قىزىم بەك يۇۋاش. قارىسام سېنىڭ قىزىڭ ئىنتايىن ئاكتىپ، تەشكىللەش ئىقتىدارى ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەن. ئەگەر ماقۇل كۆرسەڭ مەن ھەر كۈنى قىزىمنى ئەپكېلىپ، دىلنارە بىلەن بىر سائەت ئوينىغىلى قويسام. بۇ جەرياندا سېنىڭ بالاڭغىمۇ مەن قاراپ بەرسەم “، دەپ تەلەپ قىلدى. بىز ماقۇل بولدۇق. ئامېرىكىلىقلار ئوقۇش يېشىدىكى بالىسىنى ئۆزىدىن ئەڭ ئۇزۇن بولغاندىمۇ 4 ھەپتىدىن ئارتۇق ئايرىمايدۇ. يازلىق كانىكول جەريانىدا ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ئۈچۈن ئورۇنلاشتۇرۇلغان، ئىنگلىزچە “سۇممەر چامپ” دەپ ئاتىلىدىغان يازلىق دالا پائالىيەتلىرى ئىنتايىن كۆپ بولۇپ، بۇ پائالىيەتتە بالىلار ئۆز شەھىرىدىن يىراقتىكى بىر گۈزەل مەنزىرىلىك يەرگە بېرىپ، تەلىم-تەربىيە ۋە كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ. مۇددىتى بىر ھەپتىدىن 4 ھەپتىگىچە بولۇپ، ئۇنىڭ چىقىمىنى ئاتا-ئانىلار ئۆزلىرى تۆلەيدۇ. بالىنى بۇ پائالىيەتكە ئەۋەتىشتىكى بىر شەرت شۇكى، ئەگەر بالا ئۆينى سېغىنىپ، ”ئۆيۈمگە كېتىمەن “ دېسە، شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدىلا ئۆيىگە ئەكىلىپ قويىدۇ. بىر ئادەم نورمال ئەھۋالدا ئۆز ئۆمرىنىڭ پەقەت 18 يىلىنى ئۆزىنىڭ ئاتا-ئانىسى بىلەن بىرگە ئۆتكۈزىدۇ. مۇشۇ 18 يىل ئىچىدە "بالا" بولۇپ ياشايدۇ. مېنىڭچە، مۇشۇ 18 يىل جەريانىدا ئىمكان قەدەر بالىنى بالىدەك ياشىغىلى قويغان ياخشى. پەقەت شۇنداق قىلغاندىلا، بالا ھەممە جەھەتتىن نورمال چوڭ بولىدۇ. يەنە بىر ئىش، بىر كىشىنىڭ ئۆز مىللىتى، ئۆز يۇرتى، ئۆز ئاتا-ئانا، ئۇرۇق-تۇغقانلىرى ۋە ئۆزىنىڭ ئانا تىلى توغرىسىدىكى نۇرغۇن دۇنيا قارىشى مۇشۇ 18 يىل جەريانىدا شەكىللىنىدۇ. ئەگەر بالا ئوتتۇرا مەكتەپ يېشىدىلا ئۆز يۇرتىدىن ئايرىلسا، ئۆزىنىڭ كېيىنكى ھاياتىدا ناھايىتى مۇھىم بولغان نۇرغۇن نەرسىلەردىن قۇرۇق قېلىشى مۇمكىن.
نۇرغۇن ئۇيغۇر ياشلار مەندىن” ئىنگىلىز تىلىنى ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشنىڭ ئۇسۇلى قايسى؟ ئىنگىلىز تىلى گرامماتىكىسىنى ئۆگىنىش ئۇسۇلىچۇ؟ “ دەپ سورىدى. مەن بۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى تور بېتىگە كىرگۈزۈپ قويغان ئىدىم. بۇ سۆھبەتنىڭ بىر پۈتۈنلۈكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، مەن ئۇنى بۇ يەرگىمۇ كىرگۈزۈپ قوياي.
سوئال: ئىنگىلىز تىلىنى ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشنىڭ ئۇسۇلى قايسى؟ ئىنگىلىز تىلى گرامماتىكىسىنى ئۆگىنىش ئۇسۇلىچۇ؟
جاۋاب: بىر ئادەمنىڭ ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇلى يەنە بىر ئادەمنىڭكىگە ئوخشىمايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، تىل ئۆگىنىش بىر ئۇزۇن مۇددەتلىك، مۈشكۈل ۋەزىپە بولۇپ، ناھايىتى يۇقىرى ئىرادە بىلەن مۇستەھكەم بەل باغلىماي تۇرۇپ، بىر تىلنى مۇكەممەل ئۆگىنىش مۇمكىن ئەمەس. تىل ئۆگىنىش ھېچ كىم ئۈچۈن ئاسان ئەمەس. شۇڭا باشتىن تارتىپ بۇ توغرىدا مۇستەھكەم ئىدىيىۋى تەييارلىق بولۇشى كېرەك. مەن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان ۋاقتىمدا، 1-يىلى خەنزۇ تىلىنى ئۆگىنىپ، ئۇنىڭدىن كېيىنكى 2 يىل ئىچىدە ئىنگىلىز تىلىنى قوشۇمچە ئۆگىنىپ، تەببىئىي پەن خەنزۇ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ 3 يىللىق دەرسلىگىنى 2 يىل ئىچىدە ئۆگىنىپ بولۇپ، ئىنگىلىزچىنى ئوقۇپ تۈگەتكەن خەنزۇ ئوقۇغۇچىلار بىلەن بىرگە ئىمتىھانغا قاتنىشىپ، يۇقىرى نەتىجىگە ئېرىشكەن ئىدىم. ئەڭ ئاخىرقى 2 يىل جەريانىدا ياپون تىلىنىمۇ ئۆزلۈكىمدىن ئۆگىنىپ بولدۇم.
مەن قوللانغان ئۇسۇل مۇنداق: (1) ھەر كۈنى يېڭى خام سۆزدىن 20 دانە سۆز ئۆگىنىش.
(2)بىر خام سۆزنى 5 كۈن، ھەر كۈنى 3 قېتىمدىن يېزىش.
(3)تېكىستنى پۈتۈنلەي يادلىۋېلىش.
4) ) تاپشۇرۇقنى بىرنىمۇ قالدۇرماي ئىشلەش.
تۆۋەندە ھەر بىر مەسىلە ئۈستىدە قىسقىچە توھتىلىپ ئۆتەي؛
(2) يۇقىرىدا ئېيتقاندەك، ھەر قېتىم 5 كۈنلۈك سۆزنى (يەنى 100 سۆزنى) يازدىم. ھەر كۈنى 3 قېتىم يازدىم: ئەتىگەنلىك دەرستىن بۇرۇن، چۈشتىن كېيىنكى دەرستىن بۇرۇن ۋە كەچلىك تاماقتىن كېيىن.
(3) مېنىڭ ئۆگەنگىنىم تەبئي پەن خەنزۇ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ دەرسلىك كىتابى بولۇپ، ھەر بىر دەرسنىڭ بىردىن رەسمى تەكستى ۋە بىردىن "ئىختىيارىي ئوقۇش تېكستى" (Reading Text) بار ئىدى. مەن ھەر ھەپتىدە بىردىن يېڭى دەرس ئۆگەنگەن بولۇپ، ھەپتىنىڭ ئاخىرىغىچە ھەر كۇنى ئەتىگەندە تېكىستنىڭ بىر قىسمىنى يادلاپ، ھەپتە ئاخىرىغىچە تېكىستنى پۈتۈنلەي يادلىۋالدىم. بۇنىڭ پايدىسى، سۆزلۈكنى پۇختا ئېسىڭىزگە ئېلىۋېلىپلا قالماي، گرامماتىكا قائىدىسىنىمۇ پۈتۈنلەي يادلىۋالىدىغان بولغاچقا، كېيىنچە گرامماتكىنى جانلىق ئىشلىتىشىڭىز ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن پايدىسى بولىدىكەن. مەن “Reading Text” نىمۇ ھەر كۈنى ئوقۇپ، ئاساسەن ئېسىمگە ئېلىۋالدىم.
(4) تاپشۇرۇقنى تولۇق ئىشلەش ھەر قانداق پەندە يېڭى ئۇقۇمنى پىششىق ئىگەلەشتە كەم بولسا بولمايدىغان نەرسە. شۇڭا بۇ يەردە تەپسىلىي توختالمايمەن.
مەن بۇ سۆھبەتنىڭ ئالدىنقى بۆلۈملىرىنىڭ بىرىدە، بىر داڭلىق ئادەمنىڭ مۇنداق بىر سۆزىنى تىلغا ئالغانىدىم: "ۋاقىتنى مىنۇت بويىچە ھېسابلايدىغان ئادەمنىڭ ۋاقتى، ۋاقىتنى سائەت بويىچە ھىسابلەيدىغانئادەمنىڭكىگە قارىغاندا 60 ھەسسە كۆپ بولىدۇ ." بۇ سۆزنى تىل ئۆگىنىشكە تەدبىقلىغاندا ھەقىقەتەنمۇ شۇنداق. مەن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە، تاماققا ئۆچرەت تۇرغان ۋاقتىمدا، ئاپتوبۇستا يول ماڭغان ۋاقتىمدا، يىغىنلارنىڭ ئالدى-كەينىدە دېگەنلەرنىڭ ھەممىسىدە ئىنگىلىزچە سۆزلۈك يادلىغان ئىدىم.
ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ باشقا بىر مىللەت تەرىپىدىن كۆزگە ئىلىنىشى، ھەرگىز باشقا بىر مىللەت ئۆزلىگىدىن بېرىدىغان نەرسە ئەمەس. ئۇنى ئۇيغۇر مىللىتى ئۆزى قولغا كەلتۈرۈشى كېرەك. ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ سۈپىتىنى ئۆستۈرۈپ، ئۇنى دۇنياغا بىر تايىنى بار مىللەت سۈپىتىدە تونۇتۇشتا، ھەر بىر ئۇيغۇر ناھايىتى چوڭ رول ئوينىيالايدۇ. مۇشۇنداق رولنى ئۈنۈملۇك ئويناشنىڭ بىر شەرتى، ھەر بىر ئىرادىلىك ئۇيغۇرنىڭ خەنزۇ تىلى بىلەن ئىنگلىز تىلىنى پۇختا بىلىشىدىن ئىبارەتتۇر. بۇ ئىككى تىلنى پۇختا بىلىش، ھازىرقى شارائىتتا ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ”ياشاش يولى “ نىڭمۇ بىر كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم تەركىبىي قىسمى. مەن ئاتا-ئانىلارنىڭ يېتەرلىك يول كۆرسىتىشى ۋە ياردەم قىلىشى بىلەن، بۇنىڭدىن كېيىن ئوتتۇرا مەكتەپكە كىرىدىغان ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ يۇقۇرىقى تىل ئۆگىنىش نىشانىغا يېتىشىنى تولىمۇ ئۈمىد قىلىمەن.
‏
ئۇيغۇرلاردا مىسكەرلىك
ئۇيغۇر مىسكەرلىك سەنئىتىنىڭ تارىخى ناھايىتى ئۇزۇن بولۇپ ، مىس ، تۇچ ، ئاليۇمىن ، قوغۇشۇن ، سىنىك قاتارلىق يۇمشاق جىسىم تىپىدىكى ئېرىشچانلىقى كۈچلۈك مېتاللاردىن ئائىلە سايمانلىرى ، گۈزەل – سەنئەت بۇيۇملىرى ، زىبۇ –زىننەت بۇيۇملىرى ئىشلىنىپ ، مەملىكەت ئىچى – سىرتىدا نام چىقارغان.
ئۇيغۇرلاردا مىسكەرلىك قىلىش ئۈچۈن ، بولقا – سەندەل ، ئوچاق ، كۆيەك ، كۆمۈر ، ئوت پۈۋلىگۈچ ، چاسا بولقا ، كەكە بولقا ، بازغان ، قىسماق قاچا ، تۈز قاچا ، سەركۇل ، چاق ( سىلغايتىش چاقى ) ، ھەر خىل ئېكەك ، ئاق قۇم ، ( مىس ئاليۇمىن ئېرىتىدىغان سايمان ) قاتارلىق سايمانلارنى ئىشلىتىدۇ. مىسكەرلىك ئۇسۇلىدىن ئاپتۇۋا – چىلاپچا ، چۆگۈن ، مانتا قازىنى ، مىس قازان ، مىس داش قازان ، جۈنبۈل ، لېگەن ، كەپكۈر ، چەينەك ، مىس چىنە – پىيالە ، جام قاتارلىق نەچچە خىل ئائىلە سەيمانلىرى ، كولدۇرما ، زەنجىر ، ئات ئىگىرى ، ھارۋا جابدۇقلىرى ، ئىشىك – دەرۋازا زىننەت بۇيۇملىرى ، چاچ ئاسقۇ ، ئۈزۈك ، بىلەزۈك ، چازا ، تاج ، قاداق ، سوقما ، قۇيما ھەيكەل ، باسما ھەرپلىرى ، تامغا ، داچەن پۇل ۋە باشقا قۇيما بۇيۇملار بولۇپ ، تۆت يۈز سەكسەن خىلدىن ئارتۇق بۇيۇم ئىشلەپ چىقىرىدۇ.
ئۇيغۇرلاردىكى مىسكەرلىك ئىشلەش ئۇسۇلى مۇنداق بولىدۇ. مېتال خام ، پىششىق دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ. مىسكەرلىك ئەنئەنىسىدە ئېرىتىش ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. ئېرىتىش مۇۋاپىق ، ئۆلچەملىك بولمىسا ، سوققاندا قاسىراق كۆپ چىقىپ كېتىپ قالىدۇ ياكى بولقا تەگكەندە يېرىلىپ ، ئۇۋىلىپ كېتىدۇ. شۇڭا مىسكەرلىكتە ئەپچىللىك ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
مېتال ياخشى ئېرىگەندىن كېيىن ، ياسىماقچى بولغان سايماننىڭ ھەر بىر بۆلەكلىرىگە كېتىدىغان ماتېرىيالى پارچىلىنىپ ئايرىم سوقىلىدۇ. مەسىلەن ، ئاپتۇۋا ، چۆگۈنلەرنىڭ چەپچىكى ، قورساق ، جوغا ، تۇتقا ، كاناي ، قاپقاق ، تاج قاتارلىق بۆلەكلىرى ئۆلچەملىك ياسىلىپ بولغاندىن كېيىن ، كەپشەرلىنىپ بىر – بىرىگە كىرىشتۈرۈلىدۇ. ئاندىن قىزىل بولسا قىزىل قۇم ، ئاق بولسا ئاق قۇم سۈرۈپ پەرداز بېرىدۇ .
تۇچ سايمانلارغا بولسا قىزىل قۇمغا زەنجىۋىل ئارىلاشتۇرۇپ سۈرۈلىدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن تۇچ سېرىق ۋە قىزىل رەڭ ئالىدۇ. ئاندىن كىگىز سۈرۈپ سىلغايتىدۇ. نەتىجىدە تۇچ ئالتۇن رەڭگە كىرىدۇ. مىسكەرلىكتە ، چاق ئېكەكتە ئۇۋالغان قىرىندىلارمۇ ئىسراپ قىلىنمايدۇ. ئۇنى يىغىپ ، ئېرىتىپ يەنە ئىشلىتىدۇ. مىسكەرچىلىك قەشقەر شەھىرىدە ناھايىتى تەرەققىي تاپقان.
لى كېچياڭ
thumb|لى كېچىياڭ لى كېچياڭ، ئەر، خەنزۇ، 1955- يىلى 7- ئايدا تۇغۇلغان، ئەنخۇي دىڭيۈەندىن، 1974- يىلى 3- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1976- يىلى 5- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى قانۇن فاكۇلتېتى ۋە ئىقتىسادشۇناسلىق ئىنستىتۇتىنىڭ ئىقتىسادشۇناسلىق كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان، قانۇنشۇناسلىق باكلاۋۇرى، ئىقتىسادشۇناسلىق دوكتورى.
ھازىر ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، گوۋۇيۈەن زۇڭلىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى.
1976- يىلىدىن 1978- يىلىغىچە ئەنخۇي ئۆلكىسىنىڭ فېڭياڭ ناھىيەسى دامياۋ گۇڭشېسى دامياۋ دادۈيى پارتىيە ياچېيكىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1978- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇن فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ مەسئۇلى بولغان.
1983- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى مەكتەپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، قوشۇمچە مەملىكەتلىك ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ باش كاتىپى بولغان.
1983- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى شۇجىچۇسىنىڭ كاندىدات شۇجىسى بولغان.
1985- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، قوشۇمچە مەملىكەتلىك ياشلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1991- يىلى 9- ئايدىن 1991- يىلى 11- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئۆلكە باشلىقى، مىنىستىر دەرىجىلىك كادىرلار بىلىم ئاشۇرۇش سىنىپىدا ئوقۇغان).
1993- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى شۇجىچۇسىنىڭ 1- شۇجىسى، قوشۇمچە جۇڭگو ياشلار سىياسىي ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
(1988- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىسادشۇناسلىق ئىنستىتۇتىنىڭ ئىقتىسادشۇناسلىق كەسپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپىدا ئوقۇغان، ئىقتىسادشۇناسلىقتا ماگىستىرلىق، دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغان).
1998- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى بولغان.
1999- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2002- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2003- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2004- يىلىدىن 2005- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2005- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2007- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
2008- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، گوۋۇيۈەننىڭ مۇئاۋىن زۇڭلىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
15- ، 16- ، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، 8- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى.left|thumb|200px|لى كېچياڭ.
بۈيۈك بېرىتانىيە
بۈيۈك برىتانىيە ۋە شىمالىي ئىرلاندىيە بىرلەشمە پادىشاھلىقى (ئىنگ: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland)، ياۋروپانىڭ غەربىگە جايلاشقان، بۈيۈك بېرتانىيە ئارىلىنىڭ تامامىنى، ئىرلاندىيە ئارىلىنىڭ شىمالىي قىسمى ۋە بەئزى باشقا بېرتانىيە ئاراللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دۆلەت. دۆلەت ئىسمى، دۆلەت ئىچىدە بولسۇن ياكى خەلقئارادا بولسۇن بىرلەشمە پادىشاھلىق (ئىنگ: United Kingdom) دەپ بىلىنىدۇ. بەزىدە بۈيۈك بېرتانىيە (ئىنگ: Great Britain) شەكلىدىمۇ ئەنگىلىيەگە ئىشارە قىلىنىدۇ. بىرلەشمە پادىشاھلىقنى تەشكىل قىلغۇچى ئۇنسۇرلاردىن بىرى، ئەڭ تەرەققىي قىلغان ۋە ئەڭ نۇپۇس كۆپ دۆلەت بولغان ئەنگىلىيەنىڭ ئىسمىمۇ بەئزى بەئزىدە رەسمىي قاناللاردا بىرلەشمە پادىشاھلىق مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. بۇ دۆلەت ئۇيغۇرلاردا بولسا ئەڭ كۆپ ئەنگىلىيە دەپ بىلىنىدۇ. خەلقىغە بولسا ئەنگىلىيىلىك ياكى بېراتانىيىلىك (ئىنگ: British) دەپ ئاتىلىدۇ. شۇنداقلا ئىنگىلىز كەلىمىسىمۇ خەلقئارادا كەڭ قوللىنىلىدۇ.
بىرلەشمە پادىشاھلىق تۆرت دۆلەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. ۋېلش، ئەنگىلىيە، شوتلاندىيە ۋە شىمالىي ئىرلاندىيە قاتارلىقلار. بۇ دۆلەتلەردىن ئىرلاندىيە ئارىلىنىڭ شىمالىدىكى شىمالىي ئىرلاندىيەدىن باشقا ھەممىسى بۈيۈك بېرتانىيە ئارىلىغا جايلاشقان. بۇلاردىن باشقا پادىشاھلىققا تەۋە چوڭ كىچىك نۇرغۇن ئارىلى بار. ۋايت ئارىلى، لۇندي، سىللىي ئاراللىرى، ئانگلېسي ۋە ھېبرىد ئاراللىرى، ئوركنېي ئاراللىرى ۋە شوتلاند ئاراللىرى بۇلاردىن بەزىلىرىدۇر.
مان ئارىلى ۋە مانش ئاراللىرى (جېرسېي، گۇېرنسېي، ئالدېرنېي ۋە سارك) جۇغراڧىيلىك ھالدا پادىشاھلىققا باغلىق بولسىمۇ، رەسمىي شەكىلدە ئالاھىيدە دەرىجىگە ئىگە. رەسمىي شەكىلدە پادىشاھلىقنىڭ پارچىسى ھېساپلانمايدۇ. لېكىن مونارخىيلىك باغلىقدۇر. (ئىنگ: Dependencies of the Crown) بۇ ئاراللار ياۋروپا بىرلىكىگە تەۋە ئەمەس.
بىرلەشمە پادىشاھلىق، بىرتانىيە ئىمپېرىيسى دەۋرىدە زېمىنىنىڭ چوڭلىقىدىن "كۈن ئولتۇرمايدىغان ئىمپېرىيە" دەپ ئاتالغانىدى.
ئۆتمۈش
ئەنگىلىيەنىڭ ئەك كۆھنە خەلقىنى كەلتلەر تەشكىل قىلماقتا. م.ب. 55 - م.ك. 410 يىللار ئارىسى بېرتانىيە ئاراللىرى رىم ئىمپېرىيىسىگە قاراشلىق برىتاننيا ئۆلكىسىنى تەشكىل قىلاتتى. 5- ئەسردە بۇ رايون خرىستىيانلىقنىڭ تەسرى ئاستىغا كىردى. ئەينى يىللاردا گېرمان خەلقلىرىدىن بولمىش ئانگلوساكسونلار توپ توپ بولۇشۇپ بۇ ئارالغا كۆچە باشلىدى. 1066 - 1154 ئارىسى يەنە بىر گېرمان ئىرقىدىن بولمىش نورمانلار بۇ ئارالغا كۆچۈپ كېلىشتى. ئىنگلىزلەر بۇ گېرمان ئىرىقلىرىنىڭ داۋامىدۇر. شوتلاندلار، ۋېلشلار ۋە ئېرلاندىيەلىكلەر بولسا كەلتلەرنىڭ داۋامىدۇر.
بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ سابىق ھۆكۈمدارلىرىدىن بىرى بولمىش ئېدۋارد VIII ئۆز ئىختىيارى بىلەن تەختتىن چېكىنگەن تۇنجى بېرىتانىيە قرالىدۇر.
برىتانىيە ئىمپېراتورلىغى
ئېلزابىت I
تۇدور خانەدانى دەۋرىدە ئەنگلىيە پادىشاھلىقى كۈچىيىپ شوتلاندىيەنى بېسىپ چۈشتى. ئەنگىلىيە قرالىچەسى ئېلزابىت I يىل 1588 دە ياۋروپانىڭ ئەڭ كۈچلۈك دېڭىز ئارمىيىسى بولمىش ئىسپان ئارماداسىنى يېڭىپ برىتانىيە ئىمپېراتورلىقىنىڭ ئۇلىنى سالدى. 17- ئەسردە بارغانسېرى كۈچۈيگەن ئەنگلىيە شىمالىي ئامېرىكادا مۇستەملىكىلەر قۇردى. 1707 دە ئەنگىلىيە شوتلاندىيە بىرلىشىپ بىرلەشمە بۈيۈك برىتانىيە پادىشاھلىقىنى قۇردى. 1800 دە بولسا بۇ بىرلىككە ئىرلاندىيە ھەم قوشۇلۇپ بۈيۈك برىتانىيە ۋە ئىرلاندىيە بىرلەشمە پادىشاھلىقىنى قۇردى. 1837 - 1901 يىللار ئارىسى ھۆكۈم سۈرگەن ۋىكتورىيە I دەۋرىدە بىرلەشمە پادىشاھلىق "كۈن ئولتۇرمايدىغان" برىتانىيە ئىمپېراتورلىقىنى قۇردى. 1921 گە كەلگەندە بۇ ئىمپېراتورلۇق ھىندىستان، شىمالىي ئامېرىكا، ئوتتۇرا شەرق، ئاۋۇسترالىيە ۋە ئاڧرىقا داخىل 36.6 مىلىيون كىلومېتر2 لىق بىر زرمىننى قاپسايتتى. 458 مىلىيون كىشىلىك بىر نۇپۇسقا ھۆكرانلىق قىلاتتى ۋە نۇپۇس جەھەتتە دۇنيانىڭ 4\1 قىسمى بېرتانىيەنىڭ ئەگەمەنلىكى ئاستىدا ياشايىتتى.
20. ئەسر
100 يىلدا بۇ ئىمپراتورلۇق ئاستا ئاستا پارچىلىنشقا باشلىدى. 1922- يلى ئىرلاندىيە مۇستەقىللىقىنى قازاندى. 1947 - يىلى ھىندىستان ۋە پاكىستان مۇستەقىل بولدى. 1948- يىلى ئەنگلىيە پەلەستىندىن چېكىندى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە سانسىزلىغان دۆلەتلەر 20. ئەسردە ئايرىلدى. 1997- يىلى شىياڭگاڭنىڭ ئايرىلىشى بىرلەشمە قراللىقنىڭ ئەڭ ئاخىرىقى مۇستەملىكە پارچىسى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. بۈيۈك برىتانىيەنىڭ ئەسكى مۇستەملىكىلىرى كۈنىمىزدە ئىنگىلىز مىللەتلەر توپلۇغى (ئىنگ: Commonwealth of Nations) نامى بېرىلگەن ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ھەمكارلىق ئاتقارماقتا. بىرلەشمە پادىشاھلىق دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ بولۇش سۈپىتىنى ئا ق ش غا ئۇتتۇرۇپ قويۇش بىلەن بىرگە دۇنيانىڭ ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى يېرىنى قوغدىماقتا. بىرلەشمە پادىشاھلىق ياۋرو رايونى سىرتىدا قالماق بىلەن بىرگە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ مۇھىم دۆلەتلىرى ئارىسىدا يەر ئالماقتا.
1066-يىلى ۋىليام ئەنگلىيەنى ئىستىلا قىلغاندىن كېيىن، فېئوداللىشىش جەريانى تاماملىنىپ، پادىشاھنىڭ ھوقۇقى تەدرىجىي كۈچەيتىلدى. 13-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، پادىشاھلىق تەبىقە تۈزۈمى ئاستىدا، ئەنگلىيە پادىشاھىنىڭ ھوقۇقى ئاقسۆڭەكلەرنىڭ چەكلىشىگە ئۇچرىدى. 17～15-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا، ئەنگلىيە پادىشاھ مۇستەبىتلىك تۈزۈمنى يولغا قويۇپ، ئەنگلىيە پادىشاھى دۆلەتنىڭ چوڭ ھوقۇقىنى ئىگىلىدى.
0-يىلى، ئەنگلىيە بۇرژۇئا ئىنقىلابى پارتلىدى. 1688- ىلىدىكى شەرەپلىك ئىنقىلاب غەلىبە قىلغاندىن كېيىن، 1689-يىلدىكى « ھوقۇق قانۇن لايىھەسى» ئارقىلىق ئەنگلىيەدە پارلامېنتنى يادرو قىلغان پادىشاھلىق ئاساسىي قانۇنلۇق ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى پەيدىنپەي ئورنىتىلىپ، پارلامېنتنىڭ ھوقۇقى بارا-بارا پادىشاھنىڭ ھوقۇقىدىن ئېشىپ كەتتى. 18-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، ئەنگلىيە پادىشاھىنىڭ مەمۇرىي ھوقۇقى يەنە بارا-بارا ئىچكى كابېنتقا ئۆتۈپ كەتتى. ئەنگلىيە پادىشاھى گەرچە دۆلەت باشلىقى بولسىمۇ، ئەمما بىر تۇتاش باشقۇرۇش ھوقۇقى بولمايدۇ. قانۇن جەھەتتە، ئەنگلىيە پادىشاھى باش ۋەزىر، ھەرقايسى مەمۇرىي ۋەزىر، ئالىي سودىيە ۋە ھەر قايسى تەۋەلىكتىكى باش ۋالىينى ۋەزىپىگە تەيىنلەش ۋە ۋەزىپىدىن قالدۇرۇش، پارلامېنتنى توختىتىش ۋە تارقىتىۋېتىش، قانۇن تەستىقلاش، ئوتۇغات نامى بېرىىش، ئاقسۆڭەكلەرگە شەرەپ نام بېرىش، سوتلاش ، لەشكىرىي قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىش، ئۇرۇش ئېلان قىلىش ۋە سۈلھى قاتارلىق كەڭ ھوقۇقتىن بەھرىمەن بولىدۇ. بىراق بۇ ھوقۇقلارنىڭ ھەممىسى كۆپىنچە ئىچكى كابېنت ۋە پارلامېنت ئارقىلىق يۈرگۈزۈلىدۇ، ئەنگلىيە پادىشاھىنىڭ بارلىق ھۆكۈمەت ئىشلىرى پائالىيىتى ئىچكى كابېنتنىڭ كونتروللۇقى ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشى ئارقىلىق بولىدۇ، يەنى قائىدە-يوسۇن خاراكتېرلىك. لېكىن ئەنگلىيە پادىشاھى يەنە يۈكسەك شان- شۆھرەتكە مۇيەسسەر بولۇپ. باج ئېلىنمايدۇ، سوتلانمايدۇ. ئەنگلىيە پادىشاھى ئەنگلىيە ۋە ئەنگلىيە فېدىراتسىيىسىنىڭ بىرلىككە كەلگەن ئىتتىپاقىنىڭ سىمۋولى بولۇپ، ئەنگلىيىنىڭ سىياسى ۋە ئىزچىللىقىنىڭ بەلگىسى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ تەدبىر بەلگىلىشىدە مەسلىھەتچىلىك رولىنى ئوينايدۇ، ئۇ ھۆكۈمەتنىڭ تەدبىر بەلگىلىشىدە، مەسلىھەت بېرىش ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. 1701-يىلىدىكى « پادىشاھلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلىش قانۇنى» دا، تەخت ۋارىسى چوقۇم خىرىستىئان مۇرىتى بولۇشى شەرت دەپ بەلگىلەنگەن. بۇ قانۇن بويىچە بولغاندا، چوڭ ئوغۇل ئالدى بىلەن خانلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە، ئەرلەر ئاياللاردىن ئۈستۈن تۇرۇش پىرىنسىپى يولغا قويۇلغان. تەخت ياش تەرتىپى بويىچە ئالدى بىلەن مەرھۇم پادىشاھنىڭ ئوغلىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىدۇ، ئوغۇل پەرزەنتى بولمىسا، قىزىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىدۇ، ناۋادا، پەرزەنتى بولمىسا ياكى ئەۋلادلىرىنىڭ ئارىلىقى يىراق بولسا، شىرەم تۇغقان ياكى ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئۆتكۈزۈلۈپ بېرىلىدۇ. 1952-يىلى ئەنگلىيە پادىشاھى جورجى Ⅵ ئۆلگەندىن كېيىن، ئوغلى بولمىغاچقا، ئۇنىڭ چوڭ قىزى ئېلىزابېت تەختكە ۋارىسلىق قىلغان. 1937-يىلى، 1943-يىلى، 1953-يىلىدىكى « نائىبلىق قانۇنى » دا، ئەنگلىيە پادىشاھى قۇرامىغا يەتمىگەن ياكى باشقا سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ۋاقتىنچە خىزمەت ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈشكە ئامالسىز قالغان ئەھۋال ئاستىدا، ئوخشاش بولمىغان ئەھۋالغا ئاساسەن، ئايرىم- ئايرىم ھالدا قۇرامىغا يەتكەن تەخت ۋارىسى، باش سودىيە، تۆۋەن پالاتاسىنىڭ باشلىقى، يۇقىرى سوت مەھكىمىسىنىڭ باشلىقى، نارازىلىق ئەرزى سوت مەھكىمىسىنىڭ باشلىقى قاتارلىقلار ئىچىدىكى بەزى كىشىلەر نائىبلىق قىلسا بولىدۇ دەپ بەلگىلەنگەن.
ئايال پادەشاھ
ئايال پادىشاھ ئېلىزابېت Ⅱ، ئۇ 1926-يىلى تۇغۇلۇپ، 1952-يىلى 2-ئاينىڭ 6-كۈنى تەختتە ئولتۇرغان (تولۇق ئىسمىHer Majesty Queen Elizabeth II)، ھازىرقى ئەنگلىيە پادىشاھى بولۇپ، ئەنگلىيە ۋە ئەنگلىيە فېدېراتسىيىسىغا ئەزا 15 دۆلەتنىڭ دۆلەت باشلىقى، شۇنداقلا ئەنگلىيە دىنىي جەمئىيىتىنىڭ ئەڭ ئالىي ھۆكۈمرانى. ئۇنىڭ مەنسىپىنىڭ تولۇق نامى-« بۈيۈك برىتانىيە ۋە شىمالىي ئېرلاندىيە بىرلەشمە پادىشاھلىقى شۇنداقلا ئۇنىڭغا تەۋە زېمىننىڭ ئايال پادىشاھى، ئەنگلىيە فېدىراتسىيىسىنىڭ باشلىقى، خىرىستىئان ئېتىقادىنىڭ قوغدىغۇچىسى» ئۇ 1953-يىلى 6-ئاينىڭ 2-كۈنى تاج كىيگەن، تەختتە ئولتۇرغان ۋاقتى 3-ئۇزۇن پادىشاھ بولۇپ، تەخمىنەن 125 مىليون نوپۇسقا ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ.
يۇنۇس ئەمرە
200 لىرالىق تۈرك پۇلىغاسۇرتى بېسىلغان شائىر.
ت.ج رەسمىي گېزىتى
thumb تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى رەسمي گېزىتى، تۈركىيەنىڭ 1920- يىلى 7- ئۆكتەبىر كۈنى قۇرۇلغان ۋە 1921- يىلى 7- فېۋرال تارىخىدىن ئىتىبارەن چىقىشقا باشلاغان رەسمى گېزىتىدۇر. مەقسىدى ھۆكۇمەت، مەجلىس، جۇمھۇررەئىس ۋە باش مىنىستىرلىك تەرىپىدىن چىققان قارارنامە، قانۇن، نىزامنامە، ئۇقتۇرۇش قاتارلىق قارارلارنى ئېلان قىلىشتۇر.
قۇرۇلغان دەستلەپكى زامانلاردا جەرىدەئى رەسمىيە نامى بىلەن بېسىلغان گېزىت 1923- يىلى 10- سىنتەبىر كۈنىدىن ئىتىبارەن رەسمىي جەرىدە نامى بىلەن بېسىلىشقا باشلىغان. بۇ ۋاقىتلاردا بەئزى بەئزىدە بېسىلماي قالغان. 1927- يىلى 17- دېكابىردىكى 763. سانىدىن ئىتىبارەن «تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى رەسمى گېزىتى» نامى بىلەن نەشر قىلىنىشقا باشلىغان.
تەييارلىق ۋە باسما
رەسمىي گېزىتنىڭ تەييارلىنىشى قانۇن - نىزام ۋە ئېلان بۆلۈمىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تەشكىل تاپىدۇ.
ئېلان بۆلۈمى، رەسمىي گېزىتتە ئېلان قىلىنشى ئۈچۈن مەجبۇرىي بولغان ھۆكۈم، خېرىدا چاقىرىش ئېلانى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. گېزىتتە ئېلان بېرىشنىڭ بەدىلى قۇر بېشى ₺10 (لىرا).
تىلى تۈركچە بولۇپ، يىلدا 354 كۈن نەشر قىلىنىدىغان بولۇپ قايتا بېسىلغان سانلىرى بىلەن بىرلىكتە تەخمىنەن 410 سان بېسىلىدۇ.
ئۇلىنىش
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى رەسمىي گېزىتى تور بېتى (تۈركچە)
ئابدۇرېھىم ئابدۇللا
شائىر، يازغۇچى ئابدۇرېھىم ئابدۇللا 1955 - يىل 2 - ئايدا ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ كەلپىن ناھىيسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى كەلپىندە ئوقۇپ تاماملاپ، بىر مەزگىل يېزىدا دېھقان بولۇپ ئىشلىگەن، 1979 - يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1984 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۈن - سىن نەشرىياتىدا ئەدەبىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.
ئابدۇرېھىم ئابدۇللا 1979 - يىلى ئېلان قىلغان <كۆردۈم> ناملىق شېئىرى بىلەن ئەدەبىيات ساھەسىگە كىرىپ كەلگەن. شۇنىڭدىن تارتىپ ھازىرغىچە ئۇ <تۆمۈرچى دۇكىنىدىن ياڭرىغان ئاۋاز>، < سۇنۇق قىلىچ>، <شۇنداق ۋەتەننىڭ ئوغلى ئىدىم، مەن> قاتارلىق بىر تۈركۈم شېئىرلارنى ئېلان قىلىپ، كىتابخانلارنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ شېئىرلىرىنىڭ پىكرى يېڭى، مەزمۇنى چوڭقۇر، بەدىئىي ئىپادىلەش ۋاستىلىرى ئۆزگىچە. ئابدۇرېھىم ئابدۇللا يەنە پروزا ئىجادىيىتى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ، <ئانام يەلكەمدە>، <يېڭى ھايات>، <بويناق>، <داۋانلىق يوللار> قاتارلىق ھېكايە - پوۋېستلارنى ئامما بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرگەن.
ئابدۇرېھىم ئابدۇللا ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ۋە شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
ئۆمەر بىننى خەتتاب
ئۆمەر بىننى خەتتاب
ئۆمەر بىننى خەتتاب: ئەبۇبەكرىدىن كېيىن خەلىپە بولغان، پارىسلارنى قادىسىييە جېڭىدا تەلتۆكۈس مەغلۇب قىلغان. پەلەستىن، مىسىرلانى فەتىھ قىلغان، ئۇ يەنە زاكات نىزامىنى تۇرغۇزۇپ، دىۋانلارنى رەتلەپ، ھىجرىيە تارىخىنى قوللانغان، شەھەرلەرنى بەرپا قىلىپ، ۋىلايەتلەرنى تەرتىپكە سېلىپ، ئۇنىڭدا قازىلارنى تۇرغۇزغان.
ھىيلە
ھىيلە بولسا ئادەم بەدىنى
بارماق
بارماق بولسا ئادەم بەدىنى
ئوتتۇرا بارماق
ئوتتۇرا بارماق بولسا ئادەم بەدىنى
24- نەۋرۇز
24- نەۋرۇز ياكى 24- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 24- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 83. (كەبىسە يىللاردا 84.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 282 كۈن باردۇر.
تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ھەربىي كۈچى
تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ھەربىي كۈچى
17- ئۈمىد
17- ئۈمىد ياكى 17- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 17- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 107. (كەبىسە يىللاردا 108.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 258 كۈن باردۇر.
تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ھەربىي كۈچى
1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرى مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇپ، مۇستەقىللىققا ئېرىشتى. بىز تۆۋەندە بۇ دۆلەتلەرنى ۋە بۇ دۆلەتلەر ھەققىدىكى 2018-يىللىق تەكشۈرۈشتىن كېيىن ئېلان قىلىنغان ھەربىي كۈچىنى دىققىتىڭلارغا سۇنىمىز.
نوپۇسى: 32 مىليون 121 مىڭ.
جەمئىي ئەسكەر سانى: ئېنىق ئەمەس.
رەسمىي ئەسكەر سانى: 77 مىڭ.
زاپاس ئەسكەر سانى: ئېنىق ئەمەس.
ئەسكەرلىككە يارايدىغان نوپۇسى: 29 مىليون 473 مىڭ.
ھەر يىلى ئەسكەرلىك يېشىغا توشىدىغان نوپۇسى: 13 مىليون 312 مىڭ.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: ھەر خىل تانكا 420 تال، ھەر خىل بىرونېۋىكلار 715 تال، ماتورلۇق ھەرىكەتچان قوراللىرى 143 تال، ماتورلۇق ھەرىكەتچان توپلىرى 880 تال، كاتيۇشا 109 تال.
ھاۋا ئارمىيەسى: جەمئىي ئايروپىلانى 175 تال، تىك ئۇچار ئايروپىلانى 70 تال، ھۇجۇمچى تىك ئۇچار ئايروپىلانى 25 تال.
دېڭىز ئارمىيەسى: دېڭىز بىلەن چېگرالانمىغاچقا دېڭىز ئارمىيەسى يوق.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق خىراجەت: 70 مىليون دوللار.
ئۆزبېكىستاننىڭ ھەربىي كۈچى دۇنيادا 48-ئورۇندا تۇرىدۇ.
2.  قازاقىستان (Kazakhstan)
نوپۇسى: 18 مىليون 360 مىڭ.
ئەسكەرلىككە يارايدىغان نوپۇسى: 6 مىليون 440 مىڭ.
ھەر يىلى ئەسكەرلىك يېشىغا توشىدىغان نوپۇسى: 245 مىڭ.
كۈيباغ بازىرى
كۈيباغ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Küybagh Baziri) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ پوسكام ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 12 مىڭ ئەتراپىدا.كۈيباغ بازىرى1985 يىلى كۈيباغ يىزىسدىن بۆلۈپ چىقىرىلىپ رەسمىيى يوسۇندا ھۆكۈمەت دەرىجىلىك بازار بولۇپ قۇرۇپ چىقىلغان ، پوسكام ناھيە بازىرىغا18 كىلومېتىر يىراىلىقتا .ئومۇمىي يەر كۆلۈمى 170.8 كۋادرات كىلومېتىر تىرىلغۇ يەر كۆلىمى 11500 مو ،3 مەمۇرىي رايون ،3 ئاھالە  3 بىۋاستە قاراشلىق ئەتىرەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئومۇمىي نوپۇسى 8628. غەرىبىي جەنۇبى تارىم نىفىتلىكىدىن ئىبارەت دۆلەت ،ئاپتونوم رايون ۋە ۋىلايەت دەرىجىلىك 23 ئىدارە ئورگان جايلاشقان .كۇيباغ يىزىسى ، تۇخچى يىزىسى ، بۇيلۇق يىزىسى بىلەن خوشنا كىلىدۇ.
تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ھەربىي كۈچى
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: ھەرخىل تانكا 300 تال، ھەرخىل بىرونېۋىكلار 1613 تال، ماتورلۇق ھەرىكەتچان قوراللىرى 285 تال، ماتورلۇق ھەرىكەتچان توپلىرى 744 تال، كاتيۇشا 393 تال.
ھاۋا ئارمىيەسى: جەمئىي ئايروپىلان سانى 239 تال، تىك ئۇچار ئايروپىلانى 67 تال، ھۇجۇمچى تىك ئۇچار ئايروپىلانى 18 تال.
دېڭىز ئارمىيەسى: پاراخوت سانى 15 تال، دېڭىز بىخەتەرلىكىنى تەكشۈرۈش-چارلاش كېمىسى 12 تال.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق خىراجىتى: ئىككى مىليارد 435 مىليون دوللار.
قازاقىستاننىڭ ھەربىي كۈچى دۇنيادا 53-ئورۇندا تۇرىدۇ.
3.  تۈركمەنىستان (Turkmenistan)
كۈيباغ بازىرى
مەمۇرىي كەنتلەر
كۈيباغ بازىرى بولسا1-ئاھالە  ،2-ئاھالە،3-ئاھالە،دۆڭ مەھەللە ،سايتۈگمەن ،شىنخۇا كەنتى قاتارلىق مەمۇرى رايونغا بۆلۈنگەن.
تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ھەربىي كۈچى
نوپۇسى: بەش مىليون 291 مىڭ.
جەمئىي ئەسكەر سانى: 132 مىڭ.
رەسمىي ئەسكەر سانى: 22 مىڭ.
زاپاس ئەسكەر سانى: 110 مىڭ.
ئەسكەرلىككە يارايدىغان نوپۇسى: ئىككى مىليون 255 مىڭ.
ھەر يىلى ئەسكەرلىك يېشىغا توشىدىغان نوپۇسى: 110 مىڭ.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: ھەرخىل تانكا 712 تال، ھەرخىل بىرونېۋىكلار 1941 تال، ماتورلۇق ھەرىكەتچان قوراللىرى 68 تال، كاتيۇشا 110 تال.
ھاۋا ئارمىيەسى: جەمئىي ئايروپىلان سانى 72 تال، تىك ئۇچار ئايروپىلانى 25 تال، ھۇجۇمچى تىك ئۇچار ئايروپىلانى 10 تال.
دېڭىز ئارمىيەسى: پاراخوتى جەمئىي تۆت تال، دېڭىز بىخەتەرلىكىنى تەكشۈرۈش-چارلاش كېمىسى ئالتە تال.
4. قىرغىزىستان (Kyrgyzstan)
نوپۇسى: بەش مىليون 727 مىڭ.
جەمئىي ئەسكەر سانى: 26500.
رەسمىي ئەسكەر سانى: 16500.
شەمسىيە كالېندارى
شەمىسىيە كالىندارى ياكى رۇمى كالىندارى، ھىجرەتنى (مىلادى 632) باشلانغۇچ دەپ ھېسابلانغان قۇياش يىلى ئاساسىدىكى بىر تەقۋىم. دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراڧىدا ئايلىنىشىنى ئاساس ئالغان شەمسىي تەقۋىم سېستىمىسىدا، ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە 1840- يىلى 13- مارت كۈنى قوللىنىلىشقا باشلىغان، 1926- يىلى تۈركىيەدە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان.
قەمەرىي تەقۋىم سېستىمىسىدا بىر يىل 354 كۈن، شەمسىي تەقۋىم سېستىمىسدا بولسا دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراڧىدا ئايلىنىشى ئاساس ئېلىنغانلىقى ئۈچۈن بىر يىل 365 كۈن بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ھەربىي كۈچى
زاپاس ئەسكەر سانى: ئون مىڭ.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: ھەرخىل تانكا 150 تال، ھەرخىل بىرونېۋىكلار 438 تال، ماتورلۇق ھەرىكەتچان قوراللىرى 30 تال، ماتورلۇق ھەرىكەتچان توپلىرى 159 تال، كاتيۇشا 21 تال.
ھاۋا ئارمىيەسى: جەمئىي ئايروپىلان ئالتە تال، تىك ئۇچار ئايروپىلانى ئالتە تال، ھۇجۇمچى تىك ئۇچار ئايروپىلانى ئىككى تال.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق خىراجەت: 240 مىليون دوللار.
قىرغىزىستاننىڭ ھەربىي كۈچى دۇنيادا 91-ئورۇندا تۇرىدۇ.
يۇقىرقى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىدىن باشقا ئەزەربەيجان 60-ئورۇندا، ئافغانىستان 66-ئورۇندا، موڭغۇلىيە 87-ئورۇندا ۋە تاجىكىستان 94-ئورۇندا تۇرىدۇ (بەزى مەنبەدە 110- ئورۇندا تۇرىدۇ، دېيىلگەن).
چىمەلتەك
چىمەلتەك بولسا ئادەم بەدىنى
25- نەۋرۇز
25- نەۋرۇز ياكى 25- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 25- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 84. (كەبىسە يىللاردا 85.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 281 كۈن باردۇر.
شايبا
شايبا(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Shayba،ئىنگلىزچە: Washer) بولسا رۇس تىلىدىن كىرگەن سۆز بولۇپ، ئادەتتە گايكاۋە بولتا بىلەن قوشۇپ ئىشلىتىلىدۇ.
ئارىفمېتىكا
ئەمەللەر (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Arifmétika) بولسا ماتېماتىكىدا ئەڭ ئاساسلىق فۇنكىسيەنىڭ بىرسى. مەسلەن قۇشۇش ئەملى، كۆپەيتىش ئەملى، بۆلۈش ئەملى، ئېلىش ئەملى قاتارلىقىلار.
ئىممۇنىتېت كۈچى
ئىممۇنىتېت كۈچ بولسا بەدەننىڭ ئۆزىنى قوغداش فۇنكسىيەسى بولۇپ، ئۇ بەدەننىڭ سىرتتىن بەدەنگە تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن ھەرقانداق ماددا‹باكتېرىيە، ۋىرۇس›، بەدەندىكى زەئىپلەشكەن، يارىلانغان، ئۆلگەن، ئۆزگەرگەن ھۈجەيرىلەرنى تونۇش ۋە بىر تەرەپ قىلىش، بەدەندىكى توساتتىن ئۆزگەرگەن ھۈجەيرىلەر ۋە باكتېرىيە بىلەن يۇقۇملانغان ھۈجەيرىلەرگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ.
ھازىرقى زامان ئىممۇنىتېت ئىلىمىنىڭ قارىشىچە، ئىممۇنىتېت كۈچ بولسا «يات ماددىلارنى تونۇش ۋە چىقىرىپ تاشلايدىغان فزولوگىيەلىك ئىنكاسنى كۆرسىتىدۇ. بەدەندە بۇ خىل ئىقتىدارنى جارى قىلدۇردىغىنى بولسا ئىممۇنىتېت سىستېمىسى. نەچچە يۈز يىل مابەينىدە، ئىنسانلار ھەم ياشاشقا ماس كېلىدىغان ھەم خەتەرگە تولغان مۇھىت ئىچىدە ياشاپ كەلمەكتە، ئىنسانلارنىڭ ئۈزلۈكسىز ياشىشى ئۈچۈن ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئوينايدىغان رولى ناھايىتى زور. شۇڭلاشقا ئىممۇنىتېت كۈچى بولسا ئىنسانلارنىڭ ئۇزۇن مەزگىللىك تەرەققىيات جەريانىدا شەكىللەندۈرگەن ھاسىلات بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
خاڭدى يېزىسى
خاڭدى يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال بۇرجىكىگە جايلاشقان. خاڭدى يېزىسى ۋە سەمەن يېزىسى ئەسلىدە قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىدىكى بىر قاقاس رايون بۇلۇپ، كېيىن تەرەققىي قىلىپ تۆت تەبىئىي كەنت 1956-يىلى خاڭدى يېزىسى تەسىس قىلىنغان. ‹‹ 314 ›› دۆلەت يولىنى ئۆزگەرتىپ، ھازىر يېزا تاشيولى تەرەپ-تەرەپكە تۇتاشقان، يېزىدىكى ئاممىۋى قاتناش ئاپتوموبىلى ھەممىسى تۇتاشتۇرۇلغان.
جۇغراپىيىسى
خاڭدى يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال بۇرجىكىگە جايلاشقان. ئەسلىدە قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىگە قاراشلىق بىر قاقاسلىق رايون بۇلۇپ، گۇما تېغى جەنۇبىي ئېتىكىدىكىگە، تۈمەن دەرياسى ۋە ئاۋات ئۆستەڭ ئارىسىغا جايلاشقان. % 90 ى چۆللۈك بۇلۇپ، شۇڭا يەرلىك كىشىلەر ئۇ يەرنى قاقاسلىق دەپ ئاتىغان. كېيىن سەمەن يېزىس ۋە خاڭدى يېزىسى قەشقەر شەھىرىگە بىۋاستە قاراشلىق يېزا بولغان. جەنۇبىي رايونى بىلەن سەمەن يېزىسى قوشنا، شەرقتە قەشقەر شەھىرى باغ يېزىسى بىلەن چېگرىداش، غەربتەقەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسى لەڭگەر يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغا ئىككى كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە بەش كىلومېتىر كېلىدىغان تار بەلباغلىق ياپيېشىل دەرەخلەر، مۇنبەت ئېتىز، مېۋىلىك دەرەخلەر قاتار بۇلۇشقان قەشقەر شەھىرىنىڭ مۇھىم بولغان كۆكتات تېرىش بازىسى.
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك يەتتىنچى شىسى
يېزا ئىگىلىك 7 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 22 - بىڭتۇەنى 9 - جۈنىنىڭ 25 - شىسى ئىدى. 1953 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇلۇپ ئىشلەپچىقىرىش قىسمىغا ئۆزگەرتىلىپ، يېزا ئىگىلىك 7 - شىسى بولۇپ قۇرۇلغان. 1957 - يىلى شى شىتابى ئەسلىدىكى ساۋەن ناھىيىسىنىڭ پوتەي كەنتىدىن كۈيتۈنگە يۆتكەلگەن. يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى كۈيتۈن شەھىرى ۋە قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى تەۋەسىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 55 ى بار بولۇپ، بۇنىڭ 10 ى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 45 ى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 145 ى بار. ھازىر 78 مىڭ 800 گېكتار )1 مىليون 182 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 80 مىڭ گېكتار )1 مىليون 200 مىڭ مو( يايلاق، 3000 گېكتار )45 مىڭ مو( باقمىچىلىق قىلىدىغان سۇ كۆلىمى بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 199 مىڭ بولۇپ، ئەمگەكچى 89 مىڭ 500، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 79 مىڭ 200 نەپەر. يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى سۇ ئامبىرىدىن 6ى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 70 مىليون كۇب مېتىر( ياسىغان ۋە يۈرۈشلەشكەن مۇكەممەل سۇ چىقىرىش، سۇغىرىش ئۆستىڭى سىستېمىسىنى بەرپا قىلغان؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 118 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1500 دىن ئارتۇق چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى، بۇغداي، كۆممىقوناق، پاختا، قىزىلچا قاتارلىقلار بار بولۇپ، ئاپتونوم رايون ۋە بىڭتۇەننىڭ مۇھىم پاختا، شېكەر ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ، چارۋىچىلىقتا كالا، قوي بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ سانائىتى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ھازىر پاختا توقۇمىچىلىق، ئىلمە توقۇلما، يېمەكلىك، شېكەرچىلىك، پەمىدۇر قىيامى، ئېچىتما مەھسۇلاتلارنى ئىشلەش، قەغەز ياساش، خىمىيە سانائىتى، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى، كۆمۈر قاتارلىق تۈرلەر بار. بۇ شى ئىشلەپ چىقارغان مەھسۇلاتلاردىن كۈيتۈن ئالاھىدە ھارىقى 1991 - يىلى مەملىكەتلىك ئېسىل مەھسۇلات دېگەن نامغا، 1992 - يىلى بريۇسېلدا ئۆتكۈزۈلگەن 30 - نۆۋەتلىك خەلقئارا ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلاتلار كۆزگەزمىسىدە ئالتۇن مېدال مۇكاپاتىغا، 1994 - يىلى مەملىكەتلىك يېنىك سانائەت مىنىستىرلىقىنىڭ كۈمۈش مېدال مۇكاپاتىغا ئېرىشتى؛ پولات ۋە ياغاچتىن ياسالغان ئۆي جاھازىلىرى، شاپتۇل تەملىك كەمپۈت، قوغۇن شەربىتى، تيەنچى ئالاھىدە ھارىقى قاتارلىق مەھسۇلاتلار يېزا ئىگىلىك مىنىستىرىقى، ئاپتونوم رايون تەرىپىدىن داڭلىق، ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات قىلىپ باھالاندى؛ كۈيتۈن تۆۋەن گرادۇسلۇق ئالاھىدە ھارىقى، ئۆرۈك مېغىزى شەربىتى، ئاق مۈشۈك ماركىلىق مەدەنىيەت كۆينىكى قاتارلىقلار ئايرىم - ئايرىم ھالدا 1994 - يىلى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن 2 - نۆۋەتلىك خەلقئارا ئوتتۇرا، كىچىك تىپتىكى كارخانىلارنىڭ يېڭى مەھسۇلاتلىرى، يېڭى تېخنىكىسى كۆزگەزمىسى كېڭىشى يىغىنىدا ۋە 3 - نۆۋەتلىك جۇڭگو يېزا - بازار كارخانىلىرىنىڭ ئېكسپورت قىلىنىدىغان مەھسۇلاتلىرى كۆزگەزمىسىدە مۇكاپاتقا ئېرىشتى.
مەنبەلەر
«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
18- ئۈمىد
18- ئۈمىد ياكى 18- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 18- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 108. (كەبىسە يىللاردا 109.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 257 كۈن باردۇر.
تىز
left|thumb|350px تىز بولسا ئادەم بەدىنى
26- نەۋرۇز
26- نەۋرۇز ياكى 26- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 26- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 85. (كەبىسە يىللاردا 86.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 280 كۈن باردۇر.
پۇت بارمىقى
پۇت بارمىقى بولسا ئادەم بەدىنى
رۇتېنىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى: