cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شاھمات ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> شاھمات (سەترەنچ) ئويۇنى كىشلەرنىڭ تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان، مەدەنىي تۇرمۇشنى جانلاندۇرىدىغان، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك بولغان يەكمۇ يەك مۇسابىقە ئويۇنىدۇر. بۇ ئويۇندا، چوڭ - كىچىك، ياش - قېرى، ئەر - ئايال دەپ ئايرىلمايدۇ. مەيدان تاللانمايدۇ. شاھمات - شاھنى مات قىلىش ياكى شاھنى قاماپ يۇتۇۋېلىش دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئويۇن ھىندىستاندىن ئىراققا ئۆتكەنىكى ئېنىقلانغان. كېيىنكى دەۋرلەردە شىنجاڭدىكى تۈركىي خەلقلىرى ئىچىگە سىڭىپ كىرگەن. بۇ مىللەتلەرنىڭ شاھمات ئوينىشىمۇ ئۇزاق تارىخقا ئىگە. تارىخىي ھۆججەتلەردىن قارىغاندا، بۇنىڭدىن 1000 يىل ئىلگىرى قاراخانىيلار دەۋرىدە چوڭ شەھەرلەر ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىي قىلىشى قاراخانىيلارنىڭ مەدەنىيىتىنى يۈكسەلدۈرگەن. قەشقەر، بالاساغۇن ۋە سەمەرقەندلەردە مەدەنىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ھەر خىل تىپتىكى بىلىم يۇرتلىرى، مەدرىسلەر بارلىققا كەلگەن. بۇ بىلىم يۇرتلىرىدا ئىسلام پەلسەپىسى، تارىخ، ئەدەبىيات، ئاسترونومىيە ۋە ئىجتىمائىي پەنلەردىن دەرس بېرىلگەن. قاراخانىيلار ئىقتىسادىنىڭ گۈللىنىشى، مەدەنىيىتىنىڭ يۈكسىلىشى ئارقىلىق، شۇ دەۋردە ھەر خىل كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى، تەنتەربىيە ئويۇنلىرى بارلىققا كەلگەن، بۇ ئويۇنلار ئىچىدە شاھمات ئالاھىدە ئورننى تۇتقان. قاراخانىيلار خاندانلىقىدا ھەربىي قوماندان ۋە ئەلچى بولۇش ئۈچۈن، ئۇ كىشىدە چوڭقۇر بىلىم بولۇشى، كىشىلەر ئارىسىدا كۆپ ماھارەتلەرنى كۆرسەتكەن بولۇشى، تۈرلۈك تىل - يېزىقلارنى بىلىشى، ھەر خىل پەندىن خەۋەردار بولۇشى، ھەتتا ئىلمىي نۇجۇم، تېۋىپلىق، شاھمات، چەۋگەن ۋە ئوقيا ئېتىشلارنى بىلىشى شەرت قىلىنغان. بۇنىڭدىن ئۇيغۇر خەلقىدە شاھماتنىڭ شۇ دەۋردە خېلى ئومۇملاشقان ئويۇن ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغىلى بولىدۇ. شاھمات ھازىرغا ئۈزۈلمەي ئوينىلىپ كەلمەكتە. ئازادلىقتىن كېيىن، بۇ ئويۇنغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈندى. ھازىر مەملىكىتىمىزدە شاھمات مۇسابىقىلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ ئويۇنغا ئەستايىدىل كۆڭۈل بۆلۈپ، ئۇنىڭ چىڭ تۇتساقلا، چوقۇم ياخشى نەتىجە يارىتالايمىز. شاھماتنى ئۇيغۇرلار دامكا قىلىپمۇ ئوينايدۇ. دامكا بىلەن شاھمات بىر - بىرىگە ئوخشىمايدىغان ئويۇندۇر. دامكىنىڭ ئوينىلىشىمۇ تارىخىي ماتېرىياللاردىن قارىغاندا، شاھمات تارىخىغا يېقىن كېلىدىكەن."
تۇماق ئۇرۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
تۇماق ئۇرۇش ئويۇنى - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاتلىق ئوينايدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ئويۇنمۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ توي - تۆكۈن، جامائەت سورۇنلىرىدا ئوينىلىدۇ. تۇماق ئۇرۇش ناھايىتى قىزىقارلىق ۋە كۈلكىلىك بولغاچقا، قاتناشقۇچى ۋە كۆرگۈچىلەرمۇ ناھايىتى كۆپ بولىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: بىر تۈز يەرگە باشلاش نۇقتىسىدىن 20 مېتىر يراقلىققا ئات بويى ئېگىزلىكىدە بىر دانە موما ياغاچ قادىلىپ، ياغاچنىڭ چوققىسىغا بىر دانە تۇماق كىيدۈرۈلىدۇ. قاتناشقۇچىلار مەيدانغا يىغىلغاندىن كېيىن، ئىككى نەپەر ئويۇن باشقۇرغۇچى ئۇلارنى رەتكە تىزىپ، رەت بويىچە تۇماق ئۇرغۇچىلارنىڭ كۆزىنى تېڭىشقا مەسئۇل بولىدۇ. ئويۇن باشلاش كوماندىسى بېرىلگەندىن كېيىن، كۆزى باغلانغان، قولىغا قامچا تۇتقان ئويۇن ئىشتراكچىسى ئاتقا مىنىپ 20 مېتىر ئارىلىقنى بېسىپ كېلىپ، كەينى - كەينىدىن ئۈچ قېتىم تۇماقنى ئۇرىدۇ. ئۈچ قېتىم تۇماقنى قامچا بىلەن توغرا چەللەپ ئۇرالغىنى غەلىبە قىلدۇ ھەمدە مۇسابىقە ئۇيۇشتۇرغۇچى ياكى توي ئىگىسى تەرىپىدىن مۇكاپاتلىنىدۇ. ئۇرۇپ چۈشۈرەلمىگەنلەر مەيدان ئىچىدە ئويۇن كۆرسىتىدۇ. مۇسابىقىدە كۆز باغلىقىنى قولى بىلەن خۇپىيانە ئېچىۋېلىپ تۇماق ئۇرۇشقا بولمايدۇ. ئەگەر كۆز باغلىقىنى ئېچىۋېلىپ تۇماق ئۇرسا نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. بۇرۇن تۇماق ئۇرۇش مۇسابىقىسىدە ۋاقىت چەكلىمىسى بولمايتتى. مۇسابىقە ۋاقتى ئۇزىراپ كېتىپ كۆرگۈچىلەرنى زېرىكتۈرۈپ قويماسلىق ئۈچۈن ۋاقىت بەلگىلەپ بېرىش كېرەك. بەلگىلەپ بېرىلگەن ۋاقىت ئىچىدە تۇماقنى ئۇرۇپ چۈشۈرەلمىگەنلەر ئوخشاشلا مەيدانغا چۈشۈپ ئويۇن كۆرسىتىشى كېرەك."
تېرەك
left|thumb|350px|تېرەك تېرەك (خەنزۇچە: 杨树)
غەيرەت ئاسىم
غەيرەت ئاسىم، 1958-يىلى خوتەن كېرىيە ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. تولۇق كۇرۇس مەلۇماتىغا ئىگە. ئىلگىرى _ كېيىن بولۇپ، «ئىلى گېزىتى» ئىدارىسى، ئىلى قازاق ئاپتۇنۇم ئوبلاستلىق تەشۋىقات بۆلۈمى، كۇيتۇن شەھەرلىك پارتىكوم قاتارلىق ئورۇنلاردا خىزمەت قىلغان. ھازىر ئىلى ئوبلاستلىق ئەدەبىيات ـ سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، باش كاتىپى، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمىئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، رەئىسى بولۇپ ئىشلەپ كەلمەكتە.
غەيرەت ئاسىم ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ تىللىرىدا 1979-يىلىدىن باشلاپ ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا باشلىغان. ھازىرغىچە ئۈچ پوۋېستلار توپلىمى، ئىككى ھېكايىلار توپلىمى ۋە «يىغلىما دوست»، «ئاخىرقى ئاقسۆئەك»، «يات كۆلەڭگىلەر»، «خام سۈت ئەمگەن بەندىلەر»، «گۈللالە»قاتارلىق سەككىز رومانى نەشر قىلىنغان. ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق «بەش بىر قۇرۇلۇش» مۇكاپاتى ۋە باشقا مەملىكەتلىك تۈرلۈك ئەدەبىيات مۇكاپاتلىرىغا ئېرىشكەن.
مېڭە ئاپوپلېكسىيەسى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :مېڭە ئاپوپلېكسىيەسى
باشقا نامى :مېڭە سەكتىسى
كېسەللىك ھەققىدە
3پارچەمېڭە ئاپوپلېكسىيەسىمېڭە ئاپوپلېكسىيەسى بىر يۈرۈش مېڭىنىڭ قان يېتىشمەسلىك ۋە قاناش خاراكتېرلىك زەخىملىنىشنى ئاساسلىق كىلىنىڭ ئىپادىسى قىلغان كېسەللىك، مېڭە سەكتىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ياكى مېڭە قان تۇمۇر تاساددىبىلىقى، يۇقىرى دەرىجىدىكى ئۆلۈش نىسبىتى ۋە مېيىپ بولۇش نىسبىتى، ئاساسلىقى قاناش مەنبەلىك مېڭە سەكتىسى ( مېڭە قاناش ياكى ئۆمۈچۈك تورسىمان پەردە ئاستى بوشلۇقى قاناش ) ۋە قان يېتىشمەسلىكتىن بولغان مېڭە سەكتىسى ( مېڭە تىقىلمىسى ، مېڭە قان نوكچىسى شەكىللىنىدۇ ) دىن ئىبارەت ئىككى چوڭ تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ، مېڭە تىقىلمىسى ئەڭ كۆپ ئۇچرايدۇ.
كېسەللىك ئالامىتى
7پارچەمېڭە ئاپوپلېكسىيەسىباش ئاغرىش : مەيلى مېڭىگە قان چۈشۈش ياكى مېڭە توسۇلۇشتا باش ئاغرىش ئىنتايىن كۆپ كۆرۈلىدىغان، يەنە بىر مۇھىم بولغان مېڭە سەكتىسىنىڭ ئالامەتلىرى ۋە سىگنالى.
قۇسۇش : ئادەتتە باش ئاغرىشقا ئەگىشىپ پەيدا بولغان، ناھايىتى كۆپ يۈز بېرىدۇ، ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، كۆپىنچە پۈركۈش شەكىللىك قۇسۇش. قۇسقان سۇيۇقلۇق قەھۋە رەڭ ( جاڭيۇ ) نۇسخا ياكى قارا قوڭۇر بولىدۇ، بۇنىڭدا كېـسـەلـلىك ئەھۋالى ئىنتايىن ئېغىر.
بىر تەرەپتىكى پۇت ۋە يۈز سېزىمى نورمالسىزلىنىش
دىققەت قىلىدىغان ئىشلار
بىمارنىڭ ھاياتلىق ئالامەتلىرىنى كۆزىتىش، جىددىي ئىستانىسىدىكى نېرۋا بۆلۈمىدىكى دوختۇر بىلەن ئالاقىلىشىش.
بىمار يىقىلغان يەر ئۆز جايىدا قۇتقۇزۇش، ئەگەر چوقۇم ھەرىكەت قىلغاندا بەك ئېھتىيات قىلغىن.
پۇت-قولى پالەچلىنىش، تىلى توسالغۇغا ئۇچراش، كۆرۈش قۇۋۋىتى توسالغۇغا ئۇچراش قاتارلىقلار مېڭە سەكتىسىنىڭ ئالدىنقى بىشارىتى. ئۇنى بالدۇر بايقاش ۋە بالدۇر داۋالاش.
سەۋەبى
مېڭە سەكتىسى مېڭە قىسمىدىكى قان ئايلىنىش توسقۇنلۇققا ئۇچراش سەۋەبىدىن قىسمەن نېرۋا ئىقتىدارى يوقىلىشنى ئالاھىدىلىك قىلغان كېسەللىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. مېڭە سەكتىسىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى :
1. يۇقىرى قان بېسىم كېسىلى ۋە ئارتېرىيىنىڭ بوتقىسىمان قېتىشىشى، مېڭە سەكتىسىنىڭ سەۋەبى ئىچىدە ئەڭ ئاساسلىق ۋە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدۇ.
2. يۈرەك كېسىلى — مېڭە سەكتىسىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرى. رېۋماتىك، يوقىرى قان بېسىم خاراكتېرلىك، تاجىسىمان ئارتېرىيە قېتىش خاراكتېرلىك يۈرەك كېسىلى ۋە سۇس ئۆتكۈر باكتېرىيىلىك يۈرەك ئىچكى پەردە ياللۇغى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى دىۋارىغا چاپلاشقان قان نوكچىسى پەيدا قىلىشى مۇمكىن، يۈرەك زەئىپلىشىش ياكى دالانچە تىترەشنىڭ يۈز بەرگەن چاغدا، قان نوكچىسى يەنە مېڭە ئارتېرىيىسى توسۇلۇش سەۋەبىدىن يۈز بەرگەن.
3. باش ئىچى قان تومۇرلىرى تەرەققىياتىدا ئارتېرىيە ئۆسمىسى نورمالسىزلىق كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، ئارتېرىيە-ۋېنا غەيرىيلىكى — ئۆمۈچۈك تورسىمان پەردە ئاستى بوشلۇقى قاناش ۋە مېڭىگە قان چۈشۈش كۆپ كۆرۈلىدىغان كېسەللىك سەۋەبى ھەمدە كۆپىنچە كۆپ قېتىم يېرىلىپ قاناش سەۋەبلىك يۈز بېرىدۇ.
4. بەزى مېڭە پەردە ياللۇغىنىڭ دەخلى-تەرۇز قىلىشى، مېڭە قان تومۇرلىرى ياكى يالغۇز دەخلى-تەرۇز قىلىش، مېڭە قان تومۇر كەلتۈرۈپ چىقارغان مېڭە ئارتېرىيە ياللۇغى، مەسىلەن، يىرىڭلىق، تۇبېركۇليوز خارەكتىرلىك، زەمبۇرۇغ خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش ۋە رېماتىزم كېسىلى بارلاردا مېڭە قان تومۇر كېسىلى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
5. قان كېسىلى  مەسىلەن، قان پلاستىنكىلىرى ئازىيىش خاراكتېرلىك سۆسۈن داغ، قىزىل قان ھۆجەيرىسى كۆپۈيۈپكىتىش كېسىلى، ئاق قان كېسىلى، دائىم قاناش خاراكتېرلىك مېڭە قان تومۇر كېسىلى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئاز ساندىكى قان يېتىشمەسلىك مەنبەلىك مېڭە قان تومۇر كېسىلى يۈز بېرىدۇ.
6. ئالمىشىش كېسىلى مەسىلەن، دىئابېت كېسىل، يۇقىرى ياغلىق قان كېسىلى قاتارلىقلار، بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ مېڭە قان تومۇر كېسەللىكى بىلەن زىچ مۇناسىۋىتى بار.
7. ھەر خىل زەخىملىنىش، زەھەرلىنىش، مېڭە ئۆسمىسى، مېڭە ئۆسمىسى رادىئو ئاكتىپلىق داۋالاش، بېشىغا قان يېتىشمەسلىك خاراكتېرلىك ياكى قاناشچان مېڭە قان تومۇر كېسىلى كەلتۈرۈپ چىقارغان. يەنە بىر تەرەپتىن، ھاۋا تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئۆزگىرىشى، مۇھىت، كەيپىيات ئۆزگىرىشى، ئارتۇقچە جىددىيلىشىش، چارچاش قاتارلىقلار مېڭە سەكتىسىنىڭ سەۋەبى. تاماكا چېكىش، ھەددىدىن زىيادە ھاراق ئىچىدىغان كىشىلەرنىڭ سەكتە يۈز بېرىش نىسبىتىمۇ زور دەرىجىدە يۇقىرى.
غىزا بىلەن داۋالاش
مېڭە سەكتىسى ئىجتىمائىي بايلىقنى ئەڭ كۆپ سەرپ قىلىنىدىغان بىر خىل كېسەللىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
يېمەك-ئىچمەك ئوزۇقلۇق بىلەن داۋالاش مەقسىتى پۈتۈن بەدەنلىك ئوزۇقلۇق، مېڭە ئىقتىدارىنى ئىلگىرى سۈرۈپ نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە ئىقتىدارىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە ياخشى. يېمەك-ئىچمەك، ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەش جەھەتتە، كۆپ مەنبەلىشىش، يەنى بىمارنىڭ كېسەللىك ئەھۋالىنىڭ ئېغىر-يېنىكلىكىگە قاراپ، ئەگەشمە كېسەللىكلەرنىڭ بار-يوقلۇقى، نورمال يېمەك-ئىچمەك، ھەزىم قىلىش، قوبۇل قىلىش ئىقتىدارى بەدەن ئېغىرلىقى، قان يېغى، قان شېكىرى، ئېلېكترولىت قاتارلىق ئامىللارغا ئاساسەن، ئوخشاش بولمىغان يېمەك-ئىچمەك ئوزۇقلۇقى داۋالاش پىلانىنى تۈزۈپ چىقىلدى.
ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋاش
2. جىددى قوزغالغان مەزگىلدە كارىۋاتتا يېتىپ ئارام ئېلىشى كېرەك، يۆتكىلىشكە،بولۇپمۇ باش تەرىپى يۆتكەلسە قەتئىي بولمايدۇ.
4. يۇقىرى قان بېسىمى، دىئابىت كېسىلى قاتارلىق كېسەللەرنى ئاكتىپلىق بىلەن داۋالاپ، سەكتە كېسىلىنىڭ قايتا قوزغىلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشى كېرەك.
5. ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى ئاشۇرۇش، دوختۇرنىڭ داۋالىشىغا ماسلىشىش، تىرشىپ ھەركەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇش كېرەك. بۇ خىل ھەركەت ۋە مەشىقنىڭ سەكتە كېسىلىنىڭ ئالامەتلىرىنى ئازايتقىلى بولىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىسىنى تۇغۇزۇش بەك مۇھىم.
ئورۇنچون مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئورۇنچون مىللىتى - ئورۇنچون تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئېچىتقۇ
ئېچىتقۇ
كونگو جۇمھۇرىيىتى
left|thumbnail|250px|كونگو left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
كونگو جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا براززاۋىل، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا براززاۋىل. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى ۋە كونگو تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ دەنىس ساسوئۇ ڭۇئەسو. ئازىركى باش ۋەزىر ئىسىدورە مۋوئۇبا. بۇ دۇلات 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 15 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 342 مىڭ 000 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 3 مىللىئون 999 مىڭ.
لۇت قەۋمى
لۇت قەۋمى (ئەرەبچە: لوط) ياكى سەدۇم قەۋمى، ئىسلام ئىتىقادىچە م.ب. 1900يىللارغا قەدەر ياشىغان بىر قەۋىمدۇر. بۇ قەۋىم ياشىغان يەر ئىسە كۈنىمىزدىكى قىزىل دېڭىزنىڭ ئىئوردانىيە-ئىسرائىلىيە ئارىسىدا لۇت كۆلى ياقىنلىرىدا ئىكەنلىكى ئارخىئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشلەردە بايقالغان. بۇ شەھەرنىڭ، كونا ئەھدتە تىلغا ئېلىنغان «سەدۇم» ئىكەنلىكى مۇتلەقلەشكەن.
ئىسلامدا لۇت قەۋمى
قۇرئانغا كۆرە چەكلەنگەن ھەمجىنسلىق قىلمىشى، قۇرئاندا " ئازغۇنلۇق" دەپ قارىلىپ بۇ قەۋىم ئىچرە دەۋاملىق سادىر بولىدىغان بىر قىلمىش ئىدى. لۇت ئەلەيھىسسالام ئىبەرىلگەن قەۋمنىڭ دائىما ئەركەكلەرى، بىر بىرى بىلەن مۇناسىۋەت ئۆتكۈزەتتى.
قۇرئانغا كۆرە، بۇ تۈر ئازغۇنلۇق تۇنجى قېتىم بۇ قەۋىم ئىچىدە كۆرۈلگەندۇر. اللە لۇت پەيغەمبەردىن قەۋمىنى ئاگاھلاندۇرۇشنى ئىستەيدۇ ۋە لۇت پەيغەمبەر خەلقىنى ئاگاھلاندۇرۇدۇ. لېكىن قەۋمى ئۇنى ئىلك ئالمايدۇ. بۇ ۋەجدىن ئاللاھ، لۇت پەيغەمبەرنى ئائىلىسى بىلەن بىللە شەھەردىن ئۇزاقلىشىشىنى، كەينىگە قارىماسلىقىنى، ئايالىنىڭمۇ ھالاك بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ ۋە نەتىجىدە ھەزرىتى لۇت پەيغەمبەرنىڭ ئايالىمۇ لۇت قەۋمى بىلەن بىللە ھالاك بولىدۇ.
گلۇكوزا
گلۇكوزا
خەنزۇچە:葡萄糖
pú tao táng
ئىنگلىزچە:6-(hydroxymethyl)oxane-2,3,4,5-tetrol
200 px
X نۇرى
X نۇرى:
رىنتىگىن ئاپاراتى رىنتىگىن نۇرى بىلەن ئادەم بەدىننى رەسىمگە ئالىدۇ.يەنى رىنتىگىن ئاپاراتى قويۇپ بەرگەن رىنتىگىن نۇرى ئادەم بەدىننى تىشىپ ئۆتەلەيدۇ. بۇ نۇر بەدەننى تىشىپ ئۆتكەندىن كىيىن پىلاستىنكىغا بەدەن ئىچىدىكى ئىسكىلىتلار تەرىپىندىن توسىۋېلىنغان قىسمىنىڭ ئىزنالىرى قالىدۇ.( مانا بۇ نىمە ئۈچۈن رىنتىگىن ئاپاراتىدا تارتىلغان سۆرەتلەرنىڭ ئادەمنىڭ قورققىسىنى كەلتۈرىدىغان بولۇشىنىڭ سەۋەبى.) بىز بۇ يەردە سۆزلىمەكچى بولغان X نۇرى دەل مۇشۇ رىنتىگىن نۇرىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنداقتا X نۇرى قانداق نۇر؟
X نۇرى دولقۇن ئۇزۇنلۇقى قىسقا (8 -10 مېتىر دىن كىچىك ياكى شۇ دائىرىدە) ، چاستوتىسى يۇقىرى بولغان( 1015× Hz30 تىن 1018× 30 Hz غىچە) بىرقەدەر يۇقىرى ئېنىرگىيەگە ئىگە ئېلىكتېر-ماگنىت دولقۇنى. ئۇنىڭ تىشىپ ئۆتۈش ئالاھىدىلىكى بىرقەدەر كۈچلۈك بولغانلىقى ئۈچۈن، X نۇر دىفراكسىيە تەجىربىسى ئارقىلىق كىرىستاللارنىڭ ئاتوم تۈزىلىشىنى كۆزەتكىلى ھەم يۇقىردا دىيىلگەندەك دوختۇرخانىلاردا بەدەن ئىچىدىكى ئىسكىلىتلارنى سۈرەتكە تارتقىلى بولىدۇ؛ يەنە ئۇ ماددىلارنىڭ خاراكتېر X نۇرىنى چىقىرىشقا تۈرتكە بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ بىلەن ماتېرىيال ئەۋرىشكىسىنى نۇرلاندۇرۇش ئارقىلىق ماتېرىياللارنىڭ تۈزۈلىشى، تەركىبى، ماددا نىسبىتىنى ئۆلچىگىلى بولىدۇ. (X نۇرى نۇرلاندۇرۇش تەجىربىسى ۋە X نۇر سىپىكتېر ئانالىزى ھازىرقى زامان ماتېرىيال فىزىكىسى تەجىربىخانىللىرىدا كەڭرى قوللىنىلىدۇ).
X نۇرى دەسلەپتە گېرمانىيە فىزىكا ئالىمى ۋېلىيام رىنتىگىن( 1845 -1923) تەرىپىدىن بايقالغان. 1895-يىلى 11-ئاينىڭ 8-كۈنى ئۇ( فىزىكا ئالىمى) لېنارد بىلەن "كروك نورى" نىڭ كاتود نۇرىنى نۇرلاندۇرۇش ئىكرانىغا چۈشۈرۈپ. كۆزىتىۋاتقاندا بىرخىل ئاچ يېشىل رەڭلىك نۇرنىڭ بىر مېترچە ئارلىقتىكى جايدا شولا چۈشۈرۈپ تۇرغانلىقىنى بايقىغان. بۇ بىر خىل غەلىتە ھادىسە ئىدى. چۈنكى ئۇ كۆرۈنمەيدىغان باشقا نۇرلارنىڭ ئارلىشىۋېلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ھىلقى " كروك نورى" نى قارا كارتون قەغەز بىلەن ئوراپ قويغان! بۇ قانداق نۇر؟ بۇ نۇر قارا كارتون قۇتىنى تىشىپ ئۆتەلىگەنىكەن، ئۈستەلدىكى كىتاپ ۋە باشقا نەرسىلەرنى تىشىپ ئۆتەلەمدۇ يوق؟ئۇ شۇنىڭ بىلەن بۇ "غەلىتە نۇر" نى تەتقىق قىلىشقا كىرىشپ كەتكەن ھەمدە شۇ يىلى بىرىنچى ئايدا بۇ ھەقتىكى ماقالىسىنى ئېلان قىلغان. رىنتىگىن بۇ " غەلىتە" نۇرنى "X نۇرى" (نامەلۇم نۇر دىگەن مەنىدە) دەپ ئاتىغانلىقى ئۈچۈن ھازىرغىچە شۇنداق ئاتىلىپ كىلىۋاتىدۇ.(بەزىدە "رىنتىگىن نۇرى" دەپمۇ ئاتىلىدۇ). رىنتىگىن مۇشۇ بايقالمىسى ئۈچۈن 1901-يىلى نوبىل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن!
ۋېليام رىنتىگىن X نۇرىنى تەتقىق قىلىۋاتقاندا تاساددىبى ئۇنىڭغا قەھۋە دەملەپ كىرگەن ئايالىنىڭ قولىنىڭ (ئىسكىلىت) شولىسى ئىكرانغا چۈشۈپ قالىدۇ-دە (قورقۇپ كەتكەن ئايالى ھوشىدىن كىتىدۇ. رىنتىگىن ئايالى بىلەن كارى يوق خىيالغا كىتىدۇ...) شۇنىڭ بىلەن ئۇ X نۇرىنى داۋالاشتا قوللانسا بولىدىغانلىقىنى بايقايدۇ. شۇندىن ئىتىبارەن رىنتىگىن نۇر ئاپاراتى ياسىلىپ، دوختۇرخانىلاردا ئىشلىتىلىپ كىلىنىۋاتىدۇ...
ئۇنداقتا ماھىيەت جەھەتتىن ئېيتقاندا X نۇرى قانداق شەكىللىنىدۇ؟
بىز ئالدىنقى قىسىمدا نۇرنىڭ شەكىللىنىش ماھىيىتىنى سۆزلەپ ئۆتكەنىدۇق. يەنى ، ئاتوم يادرو سىرتىدىكى ئېلىكترونلارنىڭ يۇقىرى ئوربىتا قەۋىتىدىن تۆۋەن ئوربىتا قەۋىتىگە سەكرىشى تۈپەيلىدىن پەيدا بولىدىغانلىقىنى دىگەن. بۇ بەلكىم يادىڭلاردا بولسا كىرەك! دىمەك ماھىيەت شۇنداق. لىكىن بۇ يەردە ئازىراق ئوخشىماسلىق بار. نىمە دىگەن ۋاقىتتا ، X نۇرى ئاتومنىڭ ئىچكى قەۋىتىگە ئېلىكترونلارنىڭ سەكرىشىدىن شەكىللىنىدۇ، ئادەتتىكى باشقا نۇرلار بولسا تاشقى قەۋەتكە سەكرىشىدىن شەكىللىنىدۇ.(ئاددىيلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، ئالدىنقىسى 4-،3- قەۋەتتىن 1- قەۋەتكە سەكرىسە، كىينكىسى 4-قەېەتتىن 3-سىگە، 2-سىگە سەكرەيدۇ... ) رەسىمدىن تىخىمۇ ئېنىق كۆرەلەيسىز. ھۆججەت:Xrayfluor.gif
X نۇرى تىبابەتتە ، كىرىستال تۈزۈلۈش ئانالىز تەجىربىسىدە، ماددا تەركىپ، تۈزۈلۈش ۋە نىسبەت ئانالىز تەجىربىسىدە كەڭلرى ئىشلىتىلىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدىكى قوللىنىشىدىن مىسال ئالسام، مەسىلەن سىزدە بىر سىز نىمىلىكىنى بىلمەيدىغان بىر قېتىشما مىتال ياكى باشقا خىمىيلىك پولىمېر ۋە ياكى باشقا بىر نىمىلەر بار دەيلى. سىز زامانىۋى فىزىكا تەجىربىخانىسىغا كىرىپ، شۇ نەرسىنى " X نۇرى نۇرلاندۇرۇش تەجىربىسى" ئارقىلىق ئۇنىڭ تەركىبىنى ئۇقالايسىز. ۋە يەنىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا " X نۇرى سىپىكتېر ئانالىز تەجىربىسى(XPS)" ئارقىلىق ئۇنىڭ تەركىب ماددىللىرىنىڭ نىسبىتى ۋە مىقدارىنى ھىساپلاپ چىقالايسىز. بۇ ئىككى تەجىربە "ھازىرقى زامان ماتېرىيال فىزىكىسى تەجىربىخانىسى"دا داۋاملىق ئېلىپ بىرىلىدۇ...
ۋەكالەتنامە
ۋەكالەتنامە(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Vekaletname)بولسا بىر كىشىنىڭ توختام يولى بىلەن باشقا بىر كىشىگە مەلۇم بىر ئىشنىڭ قىلىش ھوقۇقىنى قىسمى ياكى تامامەن ئۆتكۈزۈپ بېرىش.
تۈرلىرى
1. ئۆي ئېلىش ئۈچۈن ۋەكالەتنامە
2. ۋەتەنداشلىق ئۈچۈن ۋەكالەتنامە
3. بانكا ئىشلىرى ئۈچۈن ۋەكالەتنامە
باشقىلار
624
تۈركىيە كىملىك كارتىسى، تۈركىيە پاسپورتى، تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار، ۋەكالەتنامە
توشقان قوغلاش ئويۇنى(ئۇيغۇر ئويۇنلىرى)
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> توشقان قوغلاش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە بولغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرى بولۇپ، ھەر يىلى قىشنىڭ تۇنجى قار ياغقان كۈنىلىرىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. چۈنكى، تۇنجى قار ياغقان كۈنى دالىدىكى توشقان كۆپىنچە يېزىلاردىكى خۇسۇسىي ئاتلىرى بار دېھقانلار قاتنىشىدۇ. ئۇلار توشقان ئوۋلاش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئوۋ ماھارىتىنى كۆرسىتىدۇ. توشقاننى قوغلاپ يېتىپ، چوماق، قامچا، بىلەن توشقاننى ئۇرۇپ يېقىتىدۇ. بەزى ئوۋ ماھىرلىرى تىرىكمۇ تۇتۇۋالىدۇ. بۇ ئويۇندا چوماق ئېتىش ئارقىلىق ھەممەيلەننى يېڭىۋالىدۇ. توشقان ئالغۇچى مەغرۇر قىياپەتتە ئالغان توشقىنىنى ئېلىپ ئۆيىگە قايتىدۇ. بۇ خىل ئوۋ ئوۋلاش ساپ ئوۋ ئوۋلاش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنى مەنىۋى تۇرمۇشنى جانلاندۇرىدىغان ئويۇن دېيىشكىمۇ بولىدۇ. بۇنداق توشقان قوغلاش ئادەتتىكى ئوۋ ئوۋلاشقا ئوخشىمايدۇ. بۇرۇن يېزىلاردا بۇ ئويۇن ھەر يىلى تۇنجى ياغقان قاردىن كېيىن ئېلىپ بېرىلماي قالمايتتى. بۇ ئويۇن يېقىنقى يىللاردىن بىرى يەنە ئەسلىگە كېلىپ مۇسابىقە ئۆتكۈزۈلۈپ، كەڭ دېھقانلارنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشى جانلاندى. توپلىشىپ توشقان قوغلاش رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك ئويۇن بولغاچقا، ئىنتايىن قىزىقارلىق بولىدۇ. شۇڭا، توشقان قوغلىسىمۇ ھارغىنلىق ھېس قىلمايدۇ. ئەگەر بۇ ئويۇن تەشكىللىك ھالدا ئۇيۇشتۇرۇلۇپ، ئىلمىيلەشكەن قائىدىگە چۈشۈرۈلۈپ ئېلىپ بېرىلىدىغان بولسا، بۇ بىزنىڭ مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرى خەزىنىمىزگە قوشۇلغان بايلىق بولۇپ قالاتتى.
تېتراپىررول
四吡咯
فوتوسىنتېز رولى
200 px
ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ بېشىغا قۇم خالتا قويۇپ يۈگۈرۈش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بېشىغا قۇم خالتا قويۇپ يۈگۈرۈش - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ قىزىقارلىق، تەنتەربىيىۋىلىكى كۈچلۈك مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن پائالىيەتلىرىدۇر. بۇ ئويۇنغا بىر قانچە ياش - ئۆسمۈرلەر ياكى كىشى سانى ئوخشاش بولغان بىر قانچە گۇرۇپپا قاتنىشىپ ئۆز ئارا مۇسابىقىلەشسىمۇ بولىدۇ. مۇسابىقىدىن بۇرۇن ئېغىرلىقى ئىككى - ئۈچ كىلوگرامغىچە ئېغىرلىقتىكى باشقا قويسا سەل كىيىلىپ تۇرغۇدەك قۇم قاچىلانغان خالتا تەييارلىنىدۇ. مۇسابىقە ئۇسۇلى: تەييارلانغان خالتا قانچە بولسا، مۇسابىقىگە شۇنچە بالا قاتنىشىدۇ. مۇسابىقىگە قاتناشقۇچىلار باشلىرىغا قۇم قاچىلانغان خالتىنى قويغان ھالدا مەيداننىڭ چىقىش پەللىسىدە تەييار تۇرىدۇ. مۇسابىقە باشقۇرغۇچى مۇسابىقە باشلاش ئىشارىسى بەرگەن ھامان قۇمنى بېشىدىن چۈشۈرمەي يۈگۈرۈپ بەلگىلەنگەن ئاخىرقى پەللىگە كىم بۇرۇن بارالىسا، شۇ كىشى مۇسابىقىدە ئۈزۈپ چىققان ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر يۈرۈشۈش جەريانىدا خالتا بېشىدىن چۈشۈپ كەتسە، ئۇ ھالدا خالتىنى قولىدا كۆتۈرۈپ يۈگۈرۈشكە ياكى بېشىدىكى خالتىنى قولىدا تۇتۇۋېلىپ يۈگۈرۈشكە بولمايدۇ. گۇرۇپپىلار بويىچە مۇسابىقە ئېلىپ بارغاندا، باش پەللىدىن 20 مېتىر يىراق جايغا بىر سىزىق سىزىلىدۇ ھەمدە سىزىق ئۈستىگە قاتناشقان ھەر قايسى گۇرۇپپىنىڭ ئۇدۇلىغا بىردىن بەلگە قويۇلىدۇ. بىر گۇرۇپپىدا بەشتىن يەتتىگىچە كىشى بولسا ئەڭ مۇۋاپىق بولىدۇ. مۇسابىقە باشلىنىشتىن بۇرۇن ھەر قايسى گۇرۇپپا ئۇزۇنسىغا تۇرىدۇ. ئويۇن باشلاپ سىگنال بېرىلگەن ھامان سەپنىڭ ئەڭ ئالدىدا تۇرغان كىشى بېشىغا قۇم خالتىنى كىيىپ يۈگۈرۈپ بېرىپ، ئۆزلىرىنىڭ ئۇدۇلىغا قويۇلغان بەلگىنى چۆرگىلەپ يۈگۈرۈپ قايتىپ كېلىپ، ئۆز گۇرۇپپىسىدىكى ئىككىنچى بالىغا قۇم خالتىنى بېرىدۇ. ئۇ بالىمۇ قۇم خالتىنى بېشىغا كىيىپ يۈگۈرۈپ بېرىپ بەلگىنى چۆرگىلەپ يۈگۈرۈپ قايتىپ كېلىپ ئۈچىنچى بالىغا بېرىدۇ. ئويۇن مۇشۇ تەرىقىدە داۋاملىشىپ، قايسى گۇرۇپپا بالدۇر يۈگۈرۈپ بولسا، شۇ گۇرۇپپا غەلىبە قىلغان بولىدۇ. ئويۇندا سىگنال بەرمەي تۇرۇپ پەللىدىن چىقىپ كەتسە، باش پەللىدە تۇرغۇچىلار قۇم خالتىنى ئالماي تۇرۇپ باش پەللە سىزىقىدىن چىقىپ كەتسە ياكى دەسسىۋالسا؛ قويۇلغان بەلگىنى ئايلانماي يۈگۈرۈپ قايتىپ كەلسە نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. مۇسابىقىلىشىش ئارىلىقى 20 - 30 مېتىر ئەتراپىدا بولسا بولىدۇ. بۇ پائالىيەتنى ئوتتۇرا - باشلانغۇچ مەكتەپلەردە قانات يايدۇرۇشقا مۇۋاپىق.
ئىسساك نيوتۇن
ھۆججەت:Hw-newton.jpg
ئىسساك نيوتۇن(1706-1790)
ئەنگىليەلىك.
قۇربان قۇداي
مەشھۇر پانتۇركىزىمچى،50-يىللاردا ئازادلىق ئارمىيە تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن.
دەپتەر يېزىسى
دەپتەر يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Depter Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 3 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي رايونلار
دەپتەر كەنتى قاتارلىقلار.
كرورەن گۈزىلى
كرورەن گۈزىلى جەسىتى ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﯰﻳﻐﯘﺭ ﯪﭘﺘﻮﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﻛﺮﻭﺭﻩﻥ ﮔﯜﺯﯨﻠﻰ ﺟﻪﺳﯩﺘﻰ
ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﯞﺍﻗﺘﻰ : 3800 يىل بۇرۇن ( دىن كۆپرەك )
ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ : 1.54 ﻣﯧﺘﯩﺮ ( ﻫﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ). ﯪﻟﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﯚﻟﭽﻪﺭﻟﯩﺸﯩﭽﻪ ﻫﺎﻳﺎﺕ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ 2.4 ﻣﯩﺘﯧﺮ ﺑﻮﻟﯩﺸﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ.
1980-ﻳﯩﻠﻰ ﻛﺮﻭﺭﻩﻥ ﺑﺎﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﯴﺳﺘﯜﻥ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﻳﻘﺎﻟﻐﺎﻥ.
ﻳﯧﺸﻰ : ﺗﻪﺧﻤﯩﻨﻪﻥ 40 ﻳﺎﺷﻼﺭ ﯬﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﯩﺸﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ
ﻗﺎﻥ ﺗﯩﭙﻰ ؛ ﯮ ( O) 1992-ﻳﯩﻠﻰ ﻳﺎﭘﻮﻧﻴﯩﺪﻩ ﺑﻪﺩﻩﻥ ﻗﯘﺭﯨﻠﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﭼﯩﺮﺍﻳﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﯧﺨﯩﻨﯩﻜﺎ ﯪﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﯬﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﺭﯛﻟﯜﭖ ، ﺟﺎﻣﺎﯬﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻨﻰ ﻫﻪﻳﺮﺍﻥ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﺩﻯ .ﭼﯜﻧﻜﻰ ﯰﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﯪﻳﺎﻟﻼﺭ ﯪﺯ ﯰﭼﺮﺍﻳﺘﺘﻰ .ﻫﻪﻣﺪﻩ <ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ ﮔﯜﺯﯨﻠﻰ>ﺩﻩﭖ ﻧﺎﻡ ﺑﯧﺮﯨﻠﺪﻯ.
ئېلكىتاب تورى(elkitab.org)
ئېلكىتاب تورى – تور دۇنياسىدا تارقىتىلغان ھەر خىل ژانىردىكى ئۇيغۇرچە ئېلكىتاب، ئەپ ھۆججەتلىرىنى توپلاش، چۈشەندۈرۈش ۋە پايدىلىنىش ئۈچۈن خالىس قۇرۇلغان بىر تور بېكەت بولۇپ،  ئېلكىتاب تورىنىڭ قۇرۇلۇش نىشانى – ۋەتىنىمىزدىكى چەكلىك پىكىر ئەركىنلىكى ۋە نەشىر ئەركىنلىكى تۈپەيلىدىن چەكلەنگەن، قايتا بېسىلمىغان، ئۆزگەرتىلگەن، قىيىلغان ۋە ياكى ئېرىشىش قېيىنغا چۈشكەن قىممەتلىك ئەسەرلەرنى، شۇنداقلا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خالىس تارقاتقان ئەمگەكلىرىنى ئېلىكترونلاشتۇرۇش، ئەبەدىيلەشتۈرۈشتۇر.
نۆۋەتتە قولىمىزدا 3000 پارچىدىن ئارتۇق ھەرخىل تىل، ھەرخىل ژانىر، ھەر خىل فورماتتىكى ئېلكىتاب ھۆججەتلىرى مەۋجۇت بولۇپ، بۇ كىتابلارنى باشقۇرغۇچىلىرىمىز ئۆزىنىڭ ئۆگىنىش ۋە خىزمەتتىن سىرتقى ۋاقىتلىرىدىكى قىممەتلىك ۋاقىتلىرىدىن ئاجرىتىپ توربېكەتكە يوللاشماقتا. نۆۋەتتىكى پىلانىمىزدا كەلگۈسى ئالتە ئايدا قولىمىزدىكى مۇشۇ ئەسەرلەردىن مۇھىملىرىنى تاللاپ تەخمىنەن 2000 پارچە ئېلكىتابنى توربېكىتىمىزگە يوللاپ بولۇشنى ئويلاشتۇق، بۇنىڭغىچە تورداشلارنىڭ توربېكىتىمىزنى پات-پات يوقلاپ ۋە ھەرقايسى مېدىيا ۋاستىلىرىدە تارقىتىشىپ بىزگە رىغبەت ۋە مەدەت بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمىز. ئۇنىڭدىن باشقا، قولىڭىزدا مەۋجۇت بولغان توربېكىتىمىزدە ئېلان قىلمىغان ئەسەرلىرىڭىز بولسا بىز بىلەن ھەمبەھىرلىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمىز.
elkitab.org
ئىستانبۇلدىكى كۆڭۈل سۇلتانلىرى كۈتۈۋېلىنغان خانىقا - قەشقەر خانىقاسى
ئىستانبۇلدىكى كۆڭۈل سۇلتانلىرى كۈتۈۋېلىنغان خانىقا - قەشقەر خانىقاسى
مۇھەممەت تۇرسۇن ئۇيغۇر
ئىستانبۇلنىڭ ئەييۇب سۇلتان رايونىدا پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد (س ئە ۋ) ھىجرەت قىلىپ مەدىنىگە بارغان ۋاقتىدا تۇنجى قېتىم ئۆيىگە چۈشكۈن قىلغان ساھابە ئەييۇب سۇلتان (ئەبۇ ئەييۇب ئەنسارى) ھەزرەتلىرىنىڭ قەبرىسى بار. ئەييۇب سۇلتان ھەزرەتلىرى ئۆز ۋاقتىدا ئىستانبۇلنى پەتھى قىلىش ئۇرۇشىغا قاتنىشىش ئۈچۈن كەلگەن بولۇپ، 90 يېشىدا كېسەل سەۋەبى بىلەن ۋاپات بولغان. بۇ قەبرە بار جاي ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن «ئەييۇب سۇلتان» نامىدا بىر مەھەللىگە، كېيىنچە ئەييۇب سۇلتان رايونىغا ئايلانغان بولۇپ، بۇ رايون ھازىر ئىستانبۇلدىكى ئەڭ چوڭ رايونلارنىڭ بىرسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئوتتۇرىسىدا ئەييۇب سۇلتان ھەزرەتلىرىگە ئاتاپ سېلىنغان ئەييۇب سۇلتان مەسچىتى بار بولۇپ، ئەييۇب سۇلتان ھەزرەتلىرىنىڭ قەبرىسى بۇ مەسچىتنىڭ سەيناسىغا جايلاشقان. مەسچىتنىڭ يان تەرىپىدە بولسا ئىگىلىگەن ئورنى خېلىلا چوڭ، تارىخى ئۇزۇن ئەييۇب سۇلتان قەبرىستانلىقى بار.
قالىبەگ
thumb|قالىبەگ تۈركىيىگە قېچىپ كەتكەن قازاقلارنىڭ رەھبىرى
ئىستانبۇلدىكى كۆڭۈل سۇلتانلىرى كۈتۈۋېلىنغان خانىقا - قەشقەر خانىقاسى
1453-يىلى 5-ئاينىڭ 29-كۈنى (جۈمە) ئىستانبۇل پەتھى قىلىنغاندىن باشلاپ ئوسمان ئىمپېرىيەسى ئەييۇب سۇلتان رايونىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ رايون ئەڭ دەسلەپتە شەكىللەنگەن ئاھالىلار رايونىنىڭ بىرىگە ئايلانغان. بىز ئۈستىدە توختالماقچى بولغان قەشقەر خانىقاسى بولسا مانا مۇشۇ ئەييۇب سۇلتان قەبرىستانلىقىغا جايلاشقان.
ئىستانبۇل پەتھى قىلىنىپ 291 يىل ئۆتكەندىن كېيىن 1744-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەشقەر شەھىرىدىن مۇرتەزا ئەپەندى قەشقىرىي، ئابدۇللا نىدائىي قەشقىرىي ۋە ئوغلى ئەبەيدۇللا قەشقىرىي قاتارلىق بىر تۈركۈم كىشىلەر كېلىپ، قەشقەر خانىقاسى (Kâşgarî Dergâhı)نىڭ قۇرۇلۇشىنى باشلىغان. بۇ قۇرۇلۇش بىر يىلدىن كېيىن، يەنى 1745-يىلى پۈتكەن. 1746-يىلى ئوسمان ئىمپېرىيەسىگە ۋەخپە قىلىنغان. مۇرتەزا ئەپەندى 1747-يىلى ۋاپات بولغان. قەشقەر خانىقاسى پۈتكەندىن كېيىن بۇ خانىقانىڭ تۇنجى شەيخى ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىي بولغان. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ خانىقا بەزىدە قۇرغۇچىسى مۇرتەزا ئەپەندىگە نىسبەت بېرىلىپ، «مۇرتەزا ئەپەندى قەشقىرى خانىقاسى» (Kaşgari Murteza Efendi Tekkesi) ياكى بۇ خانىقانىڭ تۇنجى شەيخىگە نىسبەت بېرىلىپ «ئابدۇللا نىدائىي قەشقىرىي خانىقاسى» (Abdullah Nidaî Kâşgarî Tekkesi) دەپمۇ ئاتالغان.
قەشقەر خانىقاسى قۇرۇلغاندىن كېيىن بۇ خانىقانىڭ تۇنجى شەيخى ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىي باشچىلىقىدا ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئىشلىرى باشلانغان. شۇنداق قىلىپ ئوسمان ئىمپېرىيەسىدە (ھازىرقى تۈركىيەدە) نەقشىبەندى تەرىقىتىنىڭ تەرەققىي قىلىشى مانا مۇشۇ قەشقەر خانىقاسىدىن باشلانغان. بۇ خانىقادا خانىقانىڭ تۇنجى شەيخى ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىيدىن باشلاپ ئاخىرقى شەيخى سەييىد ئابدۇل ھەكىم ئەپەندىگىچە جەمئىي 11 شەيخ ئۆتكەن. بۇ شەيخلەر تۆۋەندىكىچە:
1. ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىي (Abdullah Nidaî Kâşgarî). بۇ خانىقاغا 14 يىل شەيخ بولغاندىن كېيىن 1760-يىلى 9-ئاينىڭ 18-كۈنى ۋاپات بولغان.
4. ئەبەيدۇللاھ ئەپەندى (Übeydullah Efendi). بۇ كىشى شەيخ ئابدۇللاھ ئەپەندىنىڭ «چەلەبى ئەپەندى» (Çelebi Efendi) دەپمۇ نام ئالغان كۈيئوغلى بولۇپ، ئىككى يىل شەيخ بولغاندىن كېيىن 1793-يىلى 63 يېشىدا ۋاپات بولغان.
6. نىدائىي ئەسسەيىد ئابدۇللاھ ئەپەندى (Nidâyi es-Seyyid Abdullah Efendi). ھەزرىتى پىركالاننىڭ نەۋرىسى بولۇپ، 14 ئاي شەيخ بولغاندىن كېيىن 1798-يىلى 22 يېشىدا ۋاپات بولغان.
7. ئىيسا ئەپەندىزادە لۇتپۇللاھ (İsâ Efendizâde Lutfullah Efendi). بۇ كىشى دەسلەپ ئەييۇب سۇلتان مازارلىقىنىڭ شەيخى بولۇپ، كېيىن ئەييۇب سۇلتان مازارلىقىنىڭ شەيخلىقىنى قەشقەر خانىقاسىدىن چىققان جالال ئەپەندى (Celal Bey)گە ئۆتكۈزۈپ بېرىپ، ئۆزى قەشقەر خانىقاسىنىڭ شەيخى بولغان ۋە ئۈچ يىل شەيخلىق قىلغان. كېيىن ئۆزىنىڭ كېلىنى بىلەن مۇناسىۋەت قۇرغانلىقى ئۈچۈن قوغلانغان. ھىجرىيە 1220-يىلى ۋاپات بولغان.
8. سەييىد مۇھەممەد ئەشرەف ئەپەندى (es-Seyyid Mehmed Eşref Efendi). بۇ كىشىنىڭ يېشى كىچىك بولغاچقا دەسلەپ خۇدابەردى ئەپەندى (Hüdâverdi Efendi) ۋاكالىتەن شەيخ بولغان. سەييىد مۇھەممەد ئەشرەف ئەپەندى 1841-يىلى 5-ئاينىڭ 7-كۈنى ۋاپات بولغان.
9. مۇھەممەد ئاشىر ئەپەندى (Mehmed Aşir Efendi). 1832-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، مۇھەممەد ئەشرەف ئەپەندىنىڭ ئوغلى. بۇ كىشىنىڭ دەۋرىدە خانىقادىكى شەيخلەردىن باشقا ئالاھىدە 11 دەرۋىش بار بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئەينى ۋاقىتتا قەشقەر خانىقاسىنىڭ ناھايىتى چوڭ بىر خانىقا بولغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ كىشى 1901-يىلى ۋاپات بولغان.
10. شەيخ شىر ئەپەندى (Şeyh şir Efendi). بۇ كىشىنىڭ 1836-يىلى تۇغۇلغان. ھافىز مۇھەممەت شەرەفىددىن ئەپەندى (Hafız Mehmed şerafeddin Efendi) دەپ بىر قېرىندىشى بولغان.
11. شەيخ ئابدۇلھېكىم ئەپەندى (Seyyid Abdülhakim Efendi). بۇ كىشى قەشقەر خانىقاسىنىڭ ئاخىرقى شەيخى بولۇپ، 1865-يىلى تۈركىيەنىڭ ۋان ۋىلايىتىگە قاراشلىق باشكالە يېزىسىدا تۇغۇلغان. 1918-يىلى خانىقانىڭ شەيخى بولغان بولۇپ، يۇقىرى مەلۇماتلىق كىشى. 1919-يىلى پىروفېسسورلۇق ئۇنۋانى بىلەن سۇلايمانىيە مەدرىسەسىگە ئەۋەتىلگەن. 1925-يىلى قەشقەر خانىقاسى تاقىۋېتىلگەن. كېيىن بۇ كىشى تۆھمەتكە ئۇچرىغان. 1943-يىلى 9-ئايدا تۇتقۇن قىلىنىپ، دەسلەپ ئىزمىر شەھىرىگە، كېيىن ئەنقەرەگە ئېلىپ بېرىلغان. ئۇ 1943-يىلى 11-ئاينىڭ 27-كۈنى ۋاپات بولغان بولۇپ، ئەنقەرە تەۋەسىدىكى باغلۇق يېزىسىBağluk Köyü) ) مازارلىقىغا دەپنە قىلىنغان.
قەشقەر خانىقاسى 1800-يىللىرى سۇلتان سېلىمIII  (1761-1808 Sultan III. Selim)نىڭ دەۋرىدىن باشلاپ ئابدۇلھەمىد II (II. Abdülhamid-1842-1918)نىڭ دەۋرى بولغان 1909-يىلىغىچە بولغان بىر ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىتتا ئوسمان ئىمپېرىيەسىدىكى نەقشىبەندى تەرىقىتىنىڭ قەلئەسى ۋە مەنىۋى ئارامگاھى بولغان. ئەينى يىللىرى چېچەنىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن چار رۇسىيە بىلەن يىللاپ ئۇرۇش قىلغان داڭلىق قەھرىمانى شەيخ شامىل (Şeyh şamil 1797-1871) ئىستانبۇلغا كەلگەن ۋاقتىدا بۇ خانىقانى زىيارەت قىلىپ، بىر قانچە كۈن تۇرغان.
قەشقەر خانىقاسىدا ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىينىڭ «توغرا يولدىكى كىشىلەر بىلەن ئۇچرىشىش ئۈچۈن 45 يىلدىن بۇيان شەھەردىن شەھەرگە، ئىقلىمدىن ئىقلىمغا ئايلىنىپ يۈردۈم. بۇلارنى سۆزلەشتىكى مەقسىتىم ماختىنىش ئەمەس. توغرا يولنى ئىزدىگەنلەر بىلسۇنكى، مەقسەتكە ئۇنداق ئاسان يەتكىلى بولمايدۇ. مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن مەرتلەرچە ھەرىكەت قىلىش كېرەك» دېگەن سۆزلىرى يېزىلغان. دېمەك قەشقەر خانىقاسى ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىينىڭ ئىلمىي، ئەقلىي، دىنىي ۋە ئىجتىمائىي خىزمەتلىرىنىڭ مەركىزى نۇقتىسى بولغان.
قەشقەر خانىقاسى 2016-يىلى 3-ئاينىڭ 10-كۈنىدىن باشلاپ ئىستانبۇل شەھەرلىك ھۆكۈمەت ۋە ۋەقفىلەر مەركىزىي مۇدىرلىقى تەرىپىدىن ئومۇمىيۈزلۈك رېمونت قىلىنغان بولۇپ، رېمونت قىلىش ئۈچۈن ئۈچ مىليون 498 مىڭ لىرا چىقىم قىلىنغان.
2018-يىلى 11-ئاينىڭ 22-كۈنى زونگۇلداق بۈيۈك ئەجەۋىت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى دوكتور نۇران چەتىن (Nuran Çetin)نىڭ «كۆڭۈل سۇلتانلىرى كۈتۈۋېلىنغان خانىقا - قەشقەر خانىقاسى» (Gönül sultanlarının ağırlandığı Tekke: Kaşgari Dergahı) ناملىق كىتابى نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئەييۇب سۇلتان رايونىنىڭ باشلىقى رەمزى ئايدىن (Remzi Aydın) قەشقەر خانىقاسىدا مەخسۇس بىر مۇراسىم ئۆتكۈزۈپ، نۇران چەتىننى ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا يېزىلىپ چىققان كىتابىنى تەبرىكلىدى. بۇ مۇراسىمغا ئەييۇب سۇلتان رايونىنىڭ باشلىقى رەمزى ئايدىن، ئىستانبۇل شەھەرلىك قەبرىستانلىق ۋە مۇزېيلار مۇدىرلىقىنىڭ مۇدىرى ئەكرەم ئايتار، ئىستانبۇل شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ كۇتۇپخانىلار ۋە مۇزېيلار مۇدىرى رامازان مىندەر، «مۇرتەزا ئەپەندى قەشقىرىي جەمئىيىتى»نىڭ باشلىقى ئۆمەر ئەردوغان، شۇنداقلا خەلق تەشكىلاتلىرىنىڭ ۋەكىللىرى ۋە بىر قىسىم كىشىلەر قاتناشتى.
قەشقەر خانىقاسىنىڭ ئىشىكىنىڭ ئۈستى تەرىپىدە «مۇرتەزا ئەپەندى قەشقىرىي خانىقاسى» (Kaşgari Murteza Efendi Tekkesi) دېگەن خەت بولۇپ، ئىشىكتىن كىرگىنىمىزدە ئوڭ تەرەپتە قەبرىستانلىق، قەبرىستانلىقتىن ئۆتكەندە بىر قانچە پەلەمپەي بىلەن چۈشىدىغان سەل تۆۋەن تەرەپتە بىر ئۆي بار. بۇ ئۆينىڭ ئىچىدە ئابدۇللاھ نىدائىي قەشقىرىي بىلەن ئوغلى ئەبەيدۇللاھ قەشقىرىي ھەزرەتلىرىنىڭ قەبرىسى بار. ئىشىكتىن كىرگەندە سول تەرەپتە بىر ئۆي بار بولۇپ، بۇ ئۆيدە سۇلتان سېلىم III نىڭ ئۇستازى «ئىيسا جەيلانىي» (İsa Geylani) ھەزرەتلىرىنىڭ قەبرىسى بار. قەبرىستانلىقتا يەنە ئوسمان ئىپېرىيەسىنىڭ ھەج قىلىش ئۈچۈن ماڭغان كارۋانلارنى قوغدايدىغان، مەككە ۋە مەدىنە شەھەرلىرىگە ياردەم ۋە سوۋغا-سالام ئېلىپ بارىدىغان مەخسۇس قوشۇنىنىڭ قوماندانى ئەھمەد بىجان پاشا (Ahmet Bican Paşa) قاتارلىق مۇھىم شەخسلەرنىڭ قەبرىسى بار.
قەشقەر خانىقاسى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ تونۇلغان شەخسلىرىدىن ئابدۇلھەكىم ئارۋاسىي (Abdülhakim Arvasi 1865-1943)، ھۈسەين ئىلمى ئىشىق (Hüseyin İlmi Işık 1911-2001)، نەجىپ فازىل قىساكۈرەك (Necip Fazıl Kısakürek 1904-1983)كە ئوخشاش تۈرك خەلقىنىڭ تەپەككۇر دۇنياسىغا نۇر چاچقان نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ پىكرى چۈشەنچىسىنىڭ شەكىللىنىشىگە ۋە ھاياتقا تەدبىقلىشىغا تەسىر كۆرسەتكەن.
بۇلاردىن باشقا قەشقەر خانىقاسى ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى بەزى تەتقىقاتچىلارغىمۇ بەلگىلىك تەسىر كۆرسەتكەن بولۇپ، گېرمانىيە، فىرانسىيە ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ بىر قىسىم تەتقىقاتچىلىرى قەشقەر خانىقاسىنى زىيارەت قىلىپ، كۆپلىگەن ئىلمىي ماقالىلەرنى يازغان.
قەشقەر خانىقاسىنىڭ سەيناسىنى ئايلاندۇرۇپ، مەسچىت، زىكرى-تەسبىھ ئېيتىدىغان ئىبادەتخانا (Tevhidhâne)، ناتونۇش كىشىلەرنىڭ كىرىشى چەكلەنگەن مۇقەددەس ئۆي (خاس ھەرەم-Harim)، قوبۇلخانا (Selâmlık)، ئاشخانا، قەبرىستانلىق، ئىككى قۇدۇق، قول يۇيىدىغان، تاھارەت ئالىدىغان چەشمە (çeşme) قاتارلىقلار جايلاشقان.
«كۆڭۈل سۇلتانلىرى كۈتۈۋېلىنغان خانىقا - قەشقەر خانىقاسى» ئەييۇب سۇلتان مازارلىقىدا ئالاھىدە ھەم ئەھمىيەتلىك بىر جايغا سېلىنغان بولۇپ، ئۆز نۆۋىتىدە ئەييۇب سۇلتانغا مەنىۋى روھ بەخش ئەتكەن ۋە مەنىۋى دۇنياسىغا سېپىلگەن بىر نۇردۇر.
يەنە بىر جەھەتتىن قەشقەر خانىقاسى شەيخىنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىق بولۇشى بولسا ئۇيغۇرلار ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشايدىغان باشقا تۈرك خەلقىنىڭ تۈركىيە بىلەن بولغان تارىخىي باغلىنىشى، مەدەنىيىتى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى جەھەتتىنمۇ ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە.
قەشقەر خانىقاسى ئەييۇب مەركەز مەھەللىسى، ئىدرىس كۆشكۈ چوڭ يولىنىڭ قارياغدى دېگەن جايىدا، ھۈسام ئەپەندى كوچىسى بىلەن قارياغدى كوچىسىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان. خانىقانىڭ ھەر ئىككى كوچىغا ئېچىلغان ئىشىكلىرى بار بولۇپ، ئىستانبۇل بوغاز مەنزىرىسىنى كۆرگىلى بولىدىغان دېڭىز قولتۇقىغا قارىغان تۆپىلىككە جايلاشقانلىقى ئۈچۈن، تەبىئىي گۈزەللىكى بىلەنمۇ ئالاھىدە دىققەت قوزغايدۇ. قەشقەر خانىقاسىنىڭ تىزىملىكتىكى يەر خېتىدە (ھۆججىتىدە) خانىقا ئورنىنىڭ 2001 كىۋادرات مېتىر كېلىدىغانلىقى يېزىلغان.
قادىر ھاجى
thumb| قادىر ھاجى سوۋېت ئىتتىپاقى ئەۋەتكەن جاللاتلار
سېيىت ھاجى
سوۋېت ئىتتىپاقى ئەۋەتكەن جاللاتلار
200 px|سېيىت ھاجى
تۇراقلىق توك
تۇراقلىق توك :
ئېلېكتىر توكى (ياكى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ ) يۆنىلىشى ئۆزگەرمىسە تۇراقلىق توك دىيىلىدۇ. ئۇ « _ » بەلگىسى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. تۇراقلىق توك ئۆتىدىغان توك يولى «تۇراقلىق توك يولى » دىيىلىدۇ. تۇراقلىق توك ئېلېكتىر بىسىمىنى تەمىنلەيدىغان توك مەنبەسى « تۇراقلىق توك مەنبەسى » دېيىلىدۇ. تۇراقلىق توك ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ مۇقىم مۇسبەت ، مەنپىي قۇتۇپلىرى بولىدۇ. شۇڭا ، تۇراقلىق توك باشتىن - ئاخىر توك مەنبەسىنىڭ مۇسبەت قۇتبىدىن مەنپىي قۇتۇپىغا قاراپ ئاقىدۇ. تۇراقلىق توك يەنە « مۇقىم تۇراقلىق توك » ۋە « ئۇرغۇلۇق تۇراقلىق توك » دەپ بۆلۈنىدۇ.
(1) مۇقىم تۇراقلىق توك : - يۆنىلىشى ئۆزگەرمەيدىغان ، چوڭ - كىچىكلىكى نىسپىي مۇقىم بولغان تۇراقلىق توك «مۇقىم تۇراقلىق توك » دىيىلىدۇ.
مەسىلەن : قول چىرىغىنىڭ كىچىك لامپۇچكىسىدىن ئۆتىدىغان ئېلېكتىر توكى (ياكى ئېلېكتىر بېسىمى ) نىڭ يۆنىلىشى ئۆزگەرمەيلا قالماستىن ، چوڭ - كىچىكلىكىمۇ نىسپىي مۇقىم بولغان سانلىق قىممەتكە ساقلىنىدۇ. شۇڭا بۇخىل توك مۇقىم تۇراقلىق توكقا مەنسۇپ.
(2) ئۇرغۇلۇق تۇراقلىق توك : - يۆنىلىشى ئۆزگەرمەيدىغان ، لېكىن چوڭ - كىچىكلىكى ۋاقىتقا ئەگىشىپ ئۆزگىرىدىغان توك « ئۇرغۇلۇق توك » دىيىلىدۇ
پورتىدىن
پورتىدىن (232-348) ئۇيغۇر مائارىپ تارىخدا نامى بىزگىچە مەلۇم بولغان داڭلىق مائارىپچىلار ئىچىدىكى ئەڭ دەسلەپكى تۆھپىكار ئوقۇتقۇچى. ئۇ قەدىمىي تۇرپانلىق بولۇپ، 232-يىلى تۇرپاندا تۇغۇلغان. كىچىكىدىن بۇددا دىنى بويىچە ئەتىراپلىق بىلىم ئېلىپ، ئۆز زامانىسىنىڭ كاتتا بىلىم ئىگىسىگە ئايلانغان. ئۇنىڭ ئوقۇتقۇچىلىق ماھارىتى نىسبەتەن يۇقىرى بولۇپ شۆھرىتى ئىچكىرلەرگىچە تارالغان. . . . شۇڭا (غەربىي جىن سۇلالىسى دەۋرىدە ) 78يېشىدا پادىشاھ يۇەنجانىڭ تەكلىپىگە بىنەئەن لوياڭغا بېرىپ 38يىل ئوقۇتقىچىلىق قىلىپ 116يېشىدا ۋاپات بولغان.
شەنبە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ ORHUN BASMA', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> شەنبە، جۈمە بىلەن يەكشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئالتىنچى كۈنىدۇر.
شەنبە ڧارسچە "شنبە" دىن كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە ئاتناراس كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Cumartesi"، ئەرەبچە «السبت»، ڧارسچە «شنبە»، ئىنگىلىزچە «Saturday» ۋە خەنزۇچە «周六\星期六» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن يەھۇدىيلەرنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، بۇگۈن ئەكسەر ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئەللەر ۋە بۇلارنى تەئسىرىدە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى داخىل جۇڭگو ۋە دۇنيانىڭ نۇرغۇن ئەللىرىدە شەنبە ۋە يەكشەنبە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان. "شېكەر شەنبە، يەكشەنبە" شەكلىدىمۇ تەرىپلىنىدۇ.
شەنبە كۈنمىزدە قوللىنىلغان بەزى تەقۋىملەردە ھەپتىنىڭ يەتتىنچى كۈنى ۋە ئەڭ ئاخىرىقى كۈنىدۇر. لېكىن ISO 8601 ئۆلچىمى بويىچە ھەپتىنىڭ ئارقىدىن بىر ئالدىنقى (ئالتىنچى) كۈنىدۇر. لاتىنچە ئىسمى dies Saturni ("ساتۇرىننىڭ كۈنى")، ئەسكى ئىنگلىزچىگە Saeternesdaeg شەكلىدە كىرگەن. شەنبە كۈنىگە، كېچىككەندە 2. ئەسردە Vettius Valens كە كۆرە كۈننىڭ تۇنجى سائەتىنى كونترول قىلغان ساتۇرىن پلانتىنىڭ ئىسمى بېرىلگەن. بۇنىڭدىن بۇرۇنقى قەدىم ئىنگىلىزچە ئاتى sunnanæfen (“sun [قۇياش]” + “eve [ھارپىسى]”) ئىدى.
ئالتۇن سۇلالىسى
ئالتۇن خانلىقى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Altun Khanliqi) بولسا
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق
«ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» بىر گۈزەل قىز بىلەن غەلىتە مەخلۇق توغرىسىدىكى ھېكايە بولۇپ، فرانسىيەلىك يازغۇچى بېئامونت خانىم ئېلان قىلغان. 1991-يىلى دىسنىي بۇ چۆچىكىنى كارتون فىلىم قىلىپ ئىشلىگەن. شۇنىڭ بىلەن پۈتۈن  دۇنياغا تارقالغان. چۆچەكتە بىر قىز دادىسىنى ئىزلەپ پىرخوننىڭ ئەپسۇنى بىلەن غەلىتە مەخلۇققا ئايلىنىپ قالغان شاھزادىنىڭ ئوردىسىغا كېلىدۇ. گەرچە غەلىتە مەخلۇقنىڭ تەققى-تۇرقى بەتبەشىرە بولسىمۇ، لېكىن قەلبى ئاقكۆڭۈل. غەلىتە مەخلۇق چىن سۆيگۈگە ئېرىشكەندىن كېيىن ئەسلى ھالىتىگە قايتىدۇ.
قىسقىچە مەزمۇنى
بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا بىر باينىڭ ئۈچ قىزى بولۇپ، باي سودا تۈپەيلىدىن دېڭىزغا چىقىپ كېتىپ، قايتىپكەلمەيدۇ. كىچىك قىزى بىللا دادىسىنى ئىزلەپ پىرخوننىڭ ئەپسۇنى بىلەن غەلىتە مەخلۇققائايلىنىپ قالغان شاھزادىنىڭ ئوردىسىغا كېلىدۇ. گەرچە غەلىتە مەخلۇقنىڭ تەققى-تۇرقى بەتبەشىرە بولسىمۇ، لېكىن قەلبى ئاقكۆڭۈل، باشقىلارغا زىيان سالمايدۇ. شۇڭا غەلىتەمەخلۇق چىن سۆيگۈگە ئېرىشكەندىن كېيىن ئەسلى ھالىتىگە قايتىدۇ.
بۇ چۆچەك 2000-يىللارنىڭ باشلىرىدا ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىپ  رەسىملىك ھالدا نەشىر قىلىنغان. تەرجىمە قىلىنغاندا خەنزۇچە نامى (美女与野兽) غا ئاساسەن ئەمەس بەلكى مەزمۇنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىنغان. ھازىر بىر قىسىم تەرجىمانلار «پەرىزات بىلەن يالماۋۇز» دەپ تەرجىمە قىلىدۇ، گەرچە تەققى-تۇرقى بەتبەشىرە بولسىمۇ باشقىلارغا زىيان سالىدىغان يالماۋۇز ئەمەس، بەلكى ئاقكۆڭۈل مەخلۇق، پەقەت مەنمەنچىلىك تۈپەيلىدىن پىرخوننىڭ ئەپسۇنى بىلەن يا ئادەم ئەمەس، يا ھايۋان ئەمەس بىر مەخلۇققا ئۆزگىپ قالغان. شۇڭا ئەسلى تەرجىمە «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» تېخىمۇ مۇۋاپىق.
ئاپتورى
مۇئەللىپ بېئامونت خانىم فرانسىيەلىك يازغۇچى، تويدىن كېيىن ئەنگىلىيەگە كۆچۈپ بارغان.دەسلەپتەئەنگىلىيەدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان، كېيىن ئەل ئارىسىدىكى چۆچەك،رىۋايەت-ئەپسانىلەرنى توپلاپ ئېلان قىلغان. «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» دەلبالىلار ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان. فرانسىيەدە بېئامونت خانىم بالىلار ژۇرنىلىنىتۇنجى بولۇپ ئىجاد قىلغان شەخس ھېسابلىنىدۇ، ئۇ ئېلان قىلغان چۆچەكلەر غايەت زورتەسەۋۋۇر كۈچىگە ئىگە.
ھاشىم ھاجى
سوۋېت ئىتتىپاقى ئەۋەتكەن جاللاتلار
جالالىدىن بەھرام
جالالىدىن بەھرام (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Jalalidin Behram) بولسا 1942-يىلى 16-ئاۋغۇست شەرقىي تۈركىستاننىڭ غۇلجا شەھرىدىكى بىر تىككۈچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن، ئۇنىڭ ئاتىسى بەھرام ئەپەندى ئۇستا ھۈنەرۋەن بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىلى ناخشىلىرىنى ھەقدادىغا يەتكۈزۈپ ئېيتىدىغان خەلق ناخشىچىسى، يازغۇچى ھەم رەسسام ئىدى. ئۇ مەرىپەتپەرۋەر ئادەم بولۇپ، خۇش-پېئىللىق ۋە چاقچاقچىلىق بىلەن ئالاھىدە كۆزگە تاشلىنىپ تۇراتتى. ئۇ زېرەك ھەم تېتىك چوڭ بولۇۋاتقان ئوغلىغا خەلق -چۆچەكلىرى ۋە داستانلىرىنى چوڭقۇر ھېسسىيات بىلەن سۆزلەپ بېرەتتى. شۇنداقلا ئۇنىڭغا ھەرخىل رەسىملەرنى كۆرسىتىپ، رەسساملىقنىڭ سېھرى-كۈچىنى تەرىپلەيتتى. شۇڭا، جالالىدىن بەھرام: «مېنىڭ يۇمران قەلبىمگە ئەدەبىيات-سەنئەت ئۇرۇقلىرىنى چېچىپ، رەسساملىق ۋە ئەدەبىيات بىخلىرىنى يېتىشتۈرگەن ئاتامنى ھەر دائىم مەمنۇنىيەت بىلەن ئەسلەيمەن...» دەيدۇ.
ئوقۇش ۋە خزمەت ھاياتى
جالالىدىن بەھرام خىزمەتكە قاتناشقاندىن كېيىن، 1961-يىلدىن 1976-يىلغىچە خوتەن ناھىيىسىنىڭ سەيشەنبە بازار ئوتتۇرا مەكـتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. 1976-يىلدىن 1981-يىلغىچە خوتەن ناھىيىلىك مەدەنىيەت يۇرتىدا خىزمەت قىلغان. 1981-يىلدىن باشلاپ خەلق نەشرىياتىنىڭ گۈزەل-سەنئەت بۆلۇمىدە مۇدىر مۇھەررىرلىك خىزمىتىنى ئۆتىگەن.
ئىجادىيىتى
جالالىدىن بەھرامنىڭ ئەدەبى ئىجادىيەت پائالىيىتى 1963-يىلدىن باشلانغان. ئۇ دەسلەپتە كىچىك تىپتىكى سەھنە ئەسەرلىرىنى يازغان. لېكىن، 1966-يىلى «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» باشلىنىش بىلەنلا، ئۇنىڭ «ئۆمۈر خاتىرىلىرى» قاتارلىق پوۋېستلىرى ھەمدە ساقلاپ كەلگەن ئەتىۋارلىق كىتاپلىرى بۇلاپ كېتىلگەن ۋە ناھىيىنىڭ گۈلباغ رەستىسىدە كۆيدۈرۈلگەن. «مەدەنىيەت ئىنقىلاۋى» دەپ ئاتالغان ئاپەتلىك يىللارنىڭ بورانلىرىدا، «ئۈششۈك تەگكەن» ۋە «قوشكۆل»لەردە ئىشلەشكە سۈرگۈن قىلىنغان.
جالالىدىن بەھرام ئەدەبىيات ئىجادىيىتى ھەم گۈزەل-سەنئەتتىن ئىبارەت ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قوش تۈرىدە مول-ھوسۇل بېرىۋاتقان ئىقتىدارلىق يازغۇچى، تالانتلىق رەسسامدۇر. ئۇ ھازىر كاندىدات ئالى مۇھەررىر، جۇڭگۇ ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمى جەمىئىيىتىنڭ ئەزاسى.
جالالىدىن بەھرام ئۇيغۇر يازغۇچىلار ئىچىدە ئەڭ كۆپ رومان يازغان ۋە ئۇيغۇر رومانچىلقىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تۆھپە قوشقان يازغۇچىلاردىن بىرى. جالالىدىن بەھرامنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتى 1963-يىلى، ئۇ 21 ياش ۋاقتىدا رەسمىي باشلانغان.شۇنىڭدىن تارتىپ ھازىرغىچە ئۇ ئون پارچە ھېكايە، پوۋېستلار توپلىمى(10كىتاب)،14رومان (21 پارچە كىتاب)، 16 تېلىۋېزىيە فىلىمى(ھەممىسى فىلىم قىلىپ ئىشلەنگەن)، جەمئىي 29 كىتاب، 16تېلېۋېزىيە سىنارىيىسى يازغان.
بۇلاردىن باشقا ئۇ يەنە، «قەدىمكى ئۇيغۇر ئوۋچىلىرى»، «موللا مۇسا سايرامى»، «فارابى»…قاتارلىق نەچچە ئون پارچە نادىر رەسىملەرنى سىزغان. «ئۇيغۇرچە، قازاقچە، قىرغىزچە، موڭغۇلچە، شىبەچە500 پارچىدىن ئارتۇق كىتابنىڭ مۇقاۋىسىنى لاھىيلىگەن ۋە مىڭلىغان قىستۇرما سۈرەت، كۆنچىك،نەقىشلەرنى ئىشلىگەن»(يازغۇچىلار مەجمۇئەسى»2006-يىللىق 1-سان).ئۇنىڭ «ماناس»داستانىنىڭ مۇقاۋىسى قاتارلىق بىر قانچە رەسىم ئەسىرى مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن،«ئانا مېھرى»ناملىق ھېكايىسى 11-نۆۋەتلىك«خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى »غا ئېرىشكەن، بىرقانچە پارچە ئەسىرى ئوتتۇرا-باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ تىل-ئەدەبىيات دەرىسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلگەن.
تۇجيا مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> {| class="wikitable" border="1" ! header 1 ! توپلام نۇپۇسى !ياشايدىغان يەرلىرى ! تىلى ! دىنىي ئېتىقادى ! مۇناسىۋەتلىك مىللەتلەر
تۇجيا مىللىتى
ئۆزگۈرىشچان توك
ئۆزگۈرىشچان توك : ئېلېكتىر توكى (ياكى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ ) يۆنىلىشى بىلەن چوڭ - كىچىكلىكى ۋاقىتقا ئەگىشىپ دەۋرىيلىك ھالدا ئۆزگەرسە ، بۇنداق توك » ئۆزگىرىشچان توك دىيىلىدۇ.
مەسىلەن تورمۇشىمىزدا ئىشلىتىۋاتقان 220V ۋولتلۇق ئېلېكتىر بېىمى.
ياڭ زېڭشىن
مۇستەبىت ھۆكۈمدار،خەلىقنى نادانلىقتا قالدۇرۇش سىياسىتىنى قوللانغان ياڭ زېڭشىن
ياڭ زېڭشىن 1863-يىلى يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ مېڭزى ناھىيىسىدە بيۇكرات ئائىلىسىدەتۇغۇلغان.1889-يىلى يىگىرمە ئالتە يېشىدا بېيجىڭدا دۆلەتلىك كېجۈي ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ، جىنشى ئۇنۋانىنى ئېلىپ ئەمەلدار بولغان ۋە گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ جۇڭۋېي ناھىيىسىدە ئامبال،خېجۇ ۋىلايىتىدە ۋالىي،گەنسۇ ھەربىي مەكتىپىدە مۇدىرلىق ۋەزىپىلىرىنى ئۆتىگەن.
ئۇ 1907-يىلى44يېشىدا،شىنجاڭنىڭ شۇ چاغدىكى باش مۇپەتتىشى ليەن كۈينىڭ تەكلىپىگە ئاساسەن شىنجاڭغا چىقىپ،شىنجاڭ قۇرۇقلۇق ئارمىيە مەكتىپىنىڭ مۇدىرى بولغان.1912-يىلى شىنجاڭنىڭ ھەربىي، مەمۇرى ھوقۇقىنى چاڭگىلىغا ئالغان ياڭ زېڭشىن ئۆز ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش،يەرلىك خەلقنى قۇل قىلىش،تالان-تاراج قىلىش ۋە نادانلىقتا قالدۇرۇپ باشقۇرۇش ئۈچۈن، كىشىنىڭ ئەقلى يەتمەيدىغان شۇملۇقلارنى قىلغان. ياڭ زېڭشىن 1928-يىلى7-ئاينىڭ 7-كۈنى ئۆلكىلىك رۇسچە قانۇن مەكتىپىنىڭ بىرىنچى قارار مەكتەپ پۈتتۈرۈش مۇراسىمىدا فەن ياۋنەن ئەۋەتكەن سولچىلار تەرپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن.
جاڭ خېڭ
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Zhang_Heng.jpg|thumb|303x303px جاڭ خېڭ (خەنچە: 张衡، ت. 78 — ئۆ. 139) خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى مەشھۇر ئالىم، ئەدىب بولۇپ، خېنەن نەنياڭدا تۇغۇلغان. ئىلگىرى خان ئوردىسىدا ئەمەلدار بولغان. ئۇ بىرخىل ئەسۋاب كەشىپ قىلغان بولۇپ، بۇ ئەسۋاب بىلەن 500 كىلومىتىر سىرتىدىكى يىراقلىقتىكى يەر تەۋرەشنى تەكشۈرگىلى بولىدۇ.
كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى
left|thumbnail|250px|كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا قىتئەسىگە جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا كىنشاسا، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا كىنشاسا. دۆلەت تىلى بولسا فرانسۇز تىلى ۋە لىنگالاچە. نۆۋەتتىكى پرىزدېنتى جوسەپھ كابىلا، باش مىنىستېر ئادولپھە مۇزىتو. بۇ دۆلەت 1960 يىلى 6- ئاينىڭ 30 - كۈنى مۇستەقىل بولغان. يەر مەيدانى 2 مىليون 344 مىڭ 858 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 62 مىليون 600 مىڭ.
تەكرارلىق(چاستوتا)
تەكرارلىق(چاستوتا) :- ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ھەر سېكۇنتتا قايتىلىنىپ ئۆزگىرىدىغان دەۋر سانى ( يەنى قېتىم سانى ) تەكرارلىق دەپ ئاتىلىپ ، f ھەرىپى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. بىرلىكى گېرتس.
سۇجۇپ
سۇجۇپ ــــ مەشھۇر مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئۇيغۇر مۇزىكاشۇناسلىقىنىڭ ھازىرغىچە مەلۇم بولغان ئەڭ بۇرۇنقى بۇيۈك نامايەندىسى. سۇجۇپنىڭ ھاياتى، پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق. خەنزۇچە تارىخى مەنبەلەردە ئۇنىڭ مىلادى 6-ئەسىردە ئۆتكەن كۇچالىق ئۇيغۇر مۇزىكا نەزىرىيەچىسى ئىكەنلىكى مىلادى 517-يىلى تەكلىپكە بىنائەن چاڭئەنگە بېرىپ ئوردا مۇزىكا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغانلىقى ۋە ئۇيەردە «12ئاھاڭ رېتىم قانۇنى» نى كەشىپ قىلىپ «مۇزىكا پىرى» دىگەن ئىنۋانغا ئىگە بولغانلىقى قەيت قىلىنغان.
Glasgow
right|thumb|250px|Glasgow right|thumb|250px Glasgow bolsa Shotlandiye dikibixahar 2006 nopus bar, Glasgowning 580,690 nopusibar, 175.5km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.85°, xariki uzunluk 4°25, rayunnomuri 0121.
15- قەھرىتان
15- قەھرىتان ياكى 15- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 15- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 15. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 350 (كەبىسە يىللارى 351) كۈن بار.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە ئىستىلى ۋە تەربىيىسى
ئائىلە ئەزالىرىغا ئەخلاقىي تەربىيە ئېلىپ بېرىش ئاتا - ئانىنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان مۇقەددەس بۇرچى بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە كۆز قارىسىدا «ئاتىنىڭ ئىزى بالىغا قالىدۇ» دېگەن ئەقىدە ناھايىتى كۈچلۈك. شۇسەۋەبتىن قائىدە - يوسۇن بىلمەيدىغان ئەدەبسىز بالىلار چېلىقسا، كىشىلەر ئالدى بىلەن ئۇنىڭ ئاتا - ئانىسىنى ئەيىبلەيدۇ، «چاقتاگۇناھ يوق، شادىسى بۇزۇق، قىزدا گۇناھ يوق، ئانىسى بۇزۇق» دېگەن ماقال ئەنە شۇ ئەنئەنىۋى قاراشتىن چىققان.
ئۇيغۇر ئائىلىلىرىدە يۈرگۈزۈلىدىغان ئەخلاقىي تەربىيىنىڭ مەزمۇنى ۋە دائىسى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، ئومۇمەن ئائىلە ئەزالىرىنى ئەمگەكچان، راستچىل، ئۆز - ئارا كۆيۈمچان، ئاق كۆڭۈل، ئەقىل - پاراسەتلىك، ئەھلى مۇسۇلمان قىلىپ تەربىيىلەشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئوغۇل بالىنى تەربىيىلەشنى ئاساسەن دادا، قىز بالىنى تەربىيىلەشنى بولسا ئانا ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن دادا بولغۇچى ئوغلىنى كىچىك ۋاقىتىدىن باشلاپ ئارقىسىغا ئەگەشتۈرۈپ جەمئىيەت بىلەن كۆپرەك ئۇچراشتۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ، ئەدەب - ئەخلاق ئۆگىتىدىغان سورۇنلارغا بىرگە ئېلىپ بارىدۇ. ئۆيگە مېھمان كەلسە، بالىسىنى چاقىرىپ مېھمانغا ئەدەب بىلەن سالام بېرىشكە دەۋەت قىلىدۇ، مېھماننىڭ قولىغا سۇ بېرىشنى مەقسەتلىك ھالىدا بالىغا تاپشۇرىدۇ ۋە باشقىلار. ئۇيغۇرلارنىڭ نەزەرىدە قىز بالا ھامان «تالانىڭ ئادىمى»، يەنى باشقا ئائىلىگە «بالا» بولىدىغان بولغاچقا، قىز بالىنىڭ تەربىيىسىگە ئىنتايىن كۆڭۈل بۆلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئانا بولغۇچى قىز بالىغا كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپ ئۆي تازلىقى، كىر - قات يۇيۇش، تاماق ئېتىش، تىكمىچىلىك قاتارلىق ئىشلارغا ئۆگىتىدۇ.
قىسقىسى، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا قەدىمدىن تارتىپ ئەنئەنە سۈپىتىدە داۋاملىشىپ كەلگەن بىر يۈرۈش ئائىلە قائىدە - يۈسۇنلىرى تۇرغۇزۇلغان بولۇپ، كېيىنچە ئىسلام دىنىنىڭ ئەدەب - ئەخلاق مىزانىلىرى بىلەن زىچ بىرلىشىپ ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك مىللىي خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ۋە كلاسسىك يازما ئەدەبىياتتا روشەن ئەكس ئېتىلگەن. مەسىلەن، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدا مۇنداق بېيىتىلار ئۇچرايدۇ:
110 . تولا كونا بىر سۆز مەسەلدە كېلۇر،
ئاتا ئورنى، ئاتى ئوغۇلغا قالۇر.
246 . كىشى ياخشى ئات بىرلە ئالقىش ئالۇر،
يامان ئاتلىق ئولسا، ئۇ قارغىش ئالۇر.
1664 . دۇرۇسلۇق، ئۇيات ھەم بۇ ياخشى قىلىق،
بىرىكسە بۇ ئۈچى بولۇر خۇشچىلىق.
1951 . ئەقىللىك كېرەك ھەم بىلىملىك كېرەك،
سېخىيلىق كېرەك ھەم سىلىقلىق كېرەك.
4276 . خۇشال ھاياتتا ياشايمەن دېسەڭ،
4509 . ئوغۇل - قىزغا ئۆگەت بىلىم ھەم ئەدەب
بېرۇر بۇ ئاڭا ئىككى دۇنيادا نەپ.
دېمەك، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئائىلىنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدىكى پۈتكۈل ئىشلارنىڭ ھەممىسىدە ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك قائىدە - يۇسۇنلار بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئۇ ئائىلە ئەزالىرىنىڭ دىلىغا پۈتۈلگەن «خاتىرىسىز ئاساسىي قانۇنى» دۇر. شۇ سەۋەبتىن ئۇ تارىختىن بۇيان بىر خىل ئەنئەنىۋى ئادەت سۈپىتىدە ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئائىلە قائىدە - يوسۇنلىرىغا خىلاپ ئىش ھەرىكەتلىرىنى ئەيىبلەش ۋە چەكلەش رولىنى ئويناپ كەلگەن ۋە كەلمەكتە.
ئۇيغۇر دوپپىلىرى
ئۇيغۇر دوپپىلىرى
بادام دوپپا، چىمەن دوپپا، مامپۇ دوپپا، گىلەم دوپپا، راۋاب دوپپا، كېپىنەك دوپپا، پاختا دوپپا، ئۈنچە دوپپا، ئالماگۈل دوپپا،ياپراق دوپپا، ئۈزۈم دوپپا، كالۋىتۇن دوپپا، مەزەڭگە دوپپا، ئىلمە دوپپا، چاچما دوپپا، زەر دوپپا، بەش تالا دوپپا، چەكمەن دوپپا، يۈرەك دوپپا، شەيدائىي دوپپا، ئەگىم قاش دوپپا، كۆز دوپپا، شاپاق دوپپا، بۆك، پوچى دوپپا، كۈلگۈنچەك دوپپا، گۈلخان دوپپا، يا دوپپا، قىلىچ دوپپا، بايتامغا،يۇلتۇزتامغا، غۇلجا، تۇرپان، تاشكەنت دوپپا.