cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
2. مەسلەك قىزغىنلىقىنىڭ ئاقىۋىتى 2. 1. دىننى سۈيئىستىمال قىلىش ئۇيغۇر كەنتلىرىنىڭ بىرىدە مۇنداق ئىش بولۇپتۇ. كەنتتىكى بىرسىنىڭ قورۇقىغا دېھقانلارنىڭ قويى كىرىپ كېتىپتۇ. قورۇق خوجايىنى قويلارنى قەستەن قوغىلىغان بولۇپ ئارا سانجىۋېتىپتۇ. بۇنىڭغا چىدىمىغان دېھقان بىر ئىككى مۇش سالغان چېغىۋا، دېھقانمۇ ئارا يەپ ئۆيىگە قېچىپ كەپتۇيۇ، ئارا رەئىس ئەزالارنى زەخمىلەندۈرگەچكە دوختۇرغا بارغىچە قانسىراپ ئۆلۈپ كېتىپتۇ. مەھەللىدىكىلەر بۇ ئىشتىن غەزەپلىنىپ ھېساپلاشقىلى قورۇققا ماڭغاندا داموللام ئارىغا چۈشۈپ دېھقانلاردىن سوراپتۇ. -سىلەر مۇسۇلمانمۇ؟ -ئەلھەمدۇلىللاھ مۇسۇلمانمىز. -جاننى كىم بەرگەن، كىم ئالىدۇ؟ -ئاللاھ بەرگەن ئاللاھ ئالىدۇ. ئۇيغۇراخۇننىڭ جېنىنى ئاللاھ ئالدى، تەقدىرىگە شۇنداق پۈتۈگلۈككەن، سىلەر ئاللاھ ئالغان جان ئۈچۈن بەندىدىن ھىساپ ئالماقچىمۇ؟ ۋەز، تەبلىق شۇنداق تەسىرلىك داۋام قىلىنپتۇكى بىچارە دېھقانلار خاتا قىلغانلىقىلىرىغا تۆۋبەلەر ئوقۇپ ئۆيلىرىگە قايتىشىپتۇ. مەن بۇنى بېيجىڭدا چىقىدىغان ئېنگىلىزچە ژورنالدىن ئوقۇغان. كېيىن مۇنداق ئىشلارنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم. «مىيىت قونسا بولمايدۇ» دەپ دېلو تۈزۈك تەكشۈرۈلمەي تۇرۇپلا جەسەت يەرلىككە قويىۋېتىلىدۇ. بۇ جاۋاپكارلارنى كارامەت خوش قىلىدۇ، مۇناسىۋەتلىك تارماقلارمۇ ئاۋارچىلىقتىن قۇتۇلىدۇ. «ئۆلدى كەتتى، ئەلھۆكمىلۇللاھ» دېيىش توغرا، ھۆكۈم ئاللاھتىن. ئەمما ئىلاھى ھۆكۈم ئىتىراپ قىلىنمايدىغان، ئەپۇچانلىق ئاجىزلىق سانىلىدىغان ئاچچىق ئەمەلىيەتتە ياشاۋاتقانلىقىنى ئۇنۇتقانلار ئاقىۋەتتە قاتىللىقنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىدۇ. قاتىللىق مۇشۇنداق ئەمەلىيەتنى تونۇمايدىغان مەسلەكچىلىكنى سۈيئىستىمال قىلىدۇ. بۇندىن باشقا «ياخشى ئۇيغۇر دىيانەتلىك ئۇيغۇردۇر» دېگەن ئەنئەنىگە بەكرەك مايىل بولۇۋىدۇق توي خېتىنى ھارام دەيدىغان موللىلار، قىزلىرىمىزنى ئىككىنچى خوتۇنلۇققا ئېلىپ كېلىشەلمىسە «ئاللاھ بۇيرۇماپتىكەن» دەپ تاشلىۋېتىدىغان ھاجىملار، يالغۇز يۈرسە گۇناھ دەپ سىتۇدېنت قىزلىرىمىزغا مەھرەم بولىدىغان قارىملار پەيدا بولدى. بۇ ئىشتا شەرىئەت مەجبۇرلاش كۈچىگە، قانۇنى سالاھىيەتكە ئېگە بولمىغان زېمىندا كالامىمىزدا دېيىلگەن مەزمۇنلارغا لايىق ياشاپ بولالمايدىغانلىقىمزنى سۈيئىستىمالچىلار بىلىپ تۇرۇپ خۇپسەنلىك قىلىشتى. ئىپادە ھۆرلۈكى بولمىغان ئىقلىمدا ياخشى نىيەتتە تەرغىپ قىلىنغان مەسلەك قىزغىنلىقى دائىم سۈيئىستىمال قىلىنىشتىن خالى بولالمايدۇ. بىز ئەگەر تۆمۈر خەلىپىنىڭ لىشىڭفۇنىڭ قولىدىكى قۇرئانغا قانداق ئالدانغانلىقىنى خاتىرلىسەك، ھېلىقى داموللامنىڭ نېمە قىلىۋاتقىنىنىمۇ چۈشىنەلەيمىز. ھەمدە مەسلەكنىڭ بىر قورال ئىكەنلىكىنى ئۇنىڭ ئۈنىمى قوللانغۇچىغا باغلىق ئىكەنلىكىنى ھىس قىلىمىز. مەسلەكنى ئاشكارە چۈشەندۈرۈش پۇرسىتى كىملەرنىڭ قولىغا مەركەزلەشسە شۇنىڭ ئارزۇسىغا لايىق ئۈنۈم بېرىدىغانلىقى سىر بولماسلىقى كېرەك.
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
يېزا ئىگىلىك 14-دىۋىزىيە(خوتەن) 47-تۇەن، 1-چارۋىچىلىق مەيدانى، گۇما دېھقانچىلىق مەيدانى
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
2.2. پىرىنسىپسىز ئاق كۆڭۈللۈك ۋە ساختىپەزلىك ئۇيغۇر تارىخىدا ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنى چاققان روزا موللا، مەمتىلى تەۋپىق ۋە قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنى كۆيدۈرگەن قادىر ھاجى، ئابدۇقادىر داموللىنى قەتلى قىلغان ئەمەت مەزىن قاتارلىق كىشىلەرنىڭ ئىچىدە بىردىن بىر جازاسىنى يىگىنى قادىر ھاجى. بۇ كىشى ئوتتۇرا ئاسىيادا ئوقۇغان مەزگىلدە ۋە كېيىن جەنۇپ ئۇيغۇرلىرىنى قەشقەرلىك مىللىتى قىلىمەن دەپ شىڭشىسەي ۋە رۇس ئىمپىرىيالىستلىرىغا جىق خىزمەت قىلغان. غۇلجىدا ھەسەن تارانوپ «تارانچى مىللىتى» مەپكۇرىسىنى تەرغىپ قىلسا قەشقەردە قادىر ھاجى «قەشقەرلىك مىللىتى» سەپسەتىسىنى بازارغا سالغان. بۇ ئىككى كىشى پەقەت بىز بىلەن ئوخشاش تىلدا سۆزلىگەنلىكى ئۈچۈنلا جازالانماي خاتىرجەم ياشىغان. قادىر ھاجى شىڭشىسەينىڭ قولىدا ئۆلمىگەن بولسا بەلكىم روزى موللا، ئەمەت مەزىنلەرگە ئوخشاش ئۇزاق ئۆمۈر كۆرگەن بولاتتى. ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، كۈنىمىزدە قاتىل قادىر ھاجى ۋە سۈلۈك داۋاخورى ئاپپاق خوجا قاتارلىقلار خائىنلارنى ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ئۈچۈن ئاقلايدىغان تەتقىقاتچىلار ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ. بۇنداق ئۇيغۇرنىڭ زىيىنىغا ئىشلەيدىغانلار تارىختا جازاسىنى تارتمىغاچقا 2009-يىلى شىۋىتسىيەدىن، 2011-يىلى گېرمانىيىدىن يەنە چىقتى. مەن بىر قىسىم كىشىلەرگە ھەيران قالىمەن. ئۇلار بىر قىسىملارنى ئۇنداقچىمىدۇ، بۇنداقپەرەسمىدۇ دېيىشىدۇ. خېلى پىرىنسىپلىق ئادەملەر ئىكەن دەپ قارىسىڭىز مۆرىتى كەلسە يەنە شۇلار بىلەن ئاپپاق چاپاق بولۇپ يۈرۈۋېرىدۇ. سورىسىڭىز «ئۇيغۇرچۇلۇق، قانداق قىلىمىز» دەپ جاۋاپ بېرىدۇ. مۇشۇنداق ھاققانىيەتنى پىرىنسىپ قىلمىغان ئاق كۆڭۈل ئۇيغۇرچۇلۇق سەۋبىدىن تارىختا خائىنلار جازالانمىغان ئىكەن. بۈگۈنمۇ يالاقچىلار يېتىم قالغان يوق. شۇڭا بۇنداقلار تارىختىن بېرى كۆپەيسە كۆپەيدىكى ئازىيىپ باقمىدى. تارىخنى قويۇپ كۆز ئالدىمىزغا نەزەر سالساق، كىشىلەر مىللىي كىملىكى سەۋەپتىن پىشكەلىككە، تەھدىتكە، ۋەيرانچىلىققا ئۇچراپ ئۇيغۇرلۇققا يېپىشىۋېدى، ئۇيغۇرلار مەركەزلەشكەن شەھەر بازارلارنى ئۇيغۇرچە خەت يېزىلغان ئەخلەت مەھسۇلاتلار قاپلاپ كەتتى، قېرىنداشلىرى ئىشلىگەن ماددىي ۋە مەنىۋىي مەھسۇلاتنىڭ ساختىسىنى ياساپ «بىزنىڭ پۇستانى» دەپ داۋاراڭ بېرىپ بۇل تاپىدىغان شىركەتلەر پەيدا بولدى. رېمنۇتچىنى كەشپىياتچى، پەرەزچىنى ئالىم، سېھىرىگەرنى ئەۋلىيا دەپ ئۇيغۇرلا بولسا ساختىپەزلەرچە مەدھىيەلەيدىغانلار مەيدانغا چىقتى.
خۇلاسە مەسلەك قىزغىنلىقى مىللەت ھەققىدىكى مەسىلىلەر يىگىرمە يىلدىن بېرى رەھىمسىز ئوپراتسىيە ۋە كەسكىن تەنقىد شەكلى بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغاندىن كېيىن، «ئەمدى قانداق قىلىمىز؟» دېگەن سۇئالغا جاۋابەن ئوتتۇرىغا چىقتى. مەسلەك قىزغىنلىقىنىڭ كەينىدە بىرقىسىملارنىڭ سۆز ۋە ھەرىكەتلىرىدىن بىلىنىۋاتقان ئەۋلىيالىق داۋاسى ، تەپەككۇردىكى خاملىق ۋە پىسخىك كەمتۈكلۈكلەر ياتىدۇ. مەسلەك قىزغىنلىقى تارىختا قانداق پاجىيەلىك قىسمەتلەرگە سەۋەپ بولغان بولسا بۈگۈنمۇ يەنە يېڭى يېڭى پاجىيەلەرنى باشقىچە شەكىلدە كۆزلەرگە كۆرسەتمەكتە. مەسلەكلەر ئىچىدىكى مۇسۇلمانلىق ئۇيغۇرنىڭ مەدەنىيىتىنىڭ ھەر بىر قاتلىمىغا سىڭگەن، شۇڭا بۇنى تۈر قىلىپ ئايرىپ چىقىشنىمۇ قوللاپ كەتمەيمەن. ھالبۇكى، مېنىڭ مەسلەك دەپ ئوتتۇرىغا قويۇشۇم بىر قىسىملارنىڭ بۇنى ئۇيغۇرلۇقتىن ئايرىپ يېڭىچە مەنىلەندۈرىۋاتقانلىقىغا ۋە سۈيئىستىمال قىلىۋاتقانلىقىغا قارىتىلغان. بۇنداق قاراشتىكى بەزى ئاق كۆڭۈل دوستلار ئۆزىنى پەيغەمبىرىمىز زامانىدىكى ساھابىلەردەك باشقىلارنى شۇ چاغلاردىكى مۇشرىكلاردەك تەسەۋۋۇر قىلىپ ھەممىنى قايتىدىن ئىمانغا كىرگۈزمەكچىدەك ئەلپازدا مىللەت مەدەنىيىتىنى تەكشۈرمەكتە. بۇنداقلارنىڭ تالىشىشلىرىدا گېپى دىندىن باشلانسا داۋامى مەزھەپكە تەرەققىي قىلىپ ئوخشىمىغان مەزھەپتىكى شەيخلەرنىڭ قاراشلىرى باز بازغا سېلىنماقتا. بۇنىڭغا قارشى يەنە بىر ئېقىم مۇسۇلمانلىقنى ئەرەبكە، كونىلىققا، قالاقلىققا تارتىپ ساپ مەسلەك تىپىدىكى ئۇيغۇرپەرۋەرلىكنى تەرغىپ قىلماقتا. بۇلارنىڭ مۇنازىرىلىمۇ ئىدولوگىيەلىك رىياللىق ۋە تارىخنىڭ تۇمانلىرىدا ئېزىقىپ نەتىجىسىسىز ئاياقلاشماقتا. ئىككىلا تەرەپ ئۆز مەسلىكىنى سۈنئى بىر بىرىگە قارشى قويۇپ تۈگىمەس تالاش- تارتىشلارنى ھەممە يەدە سۆرەپ يۈرۈشمەكتە. بۇلاردىن شۇنى ئەپسۇسلۇقتا بايقايمىزكى، ئۇلار تىرەنلەۋاتقان كىرزىسىنى ئەمەس كىرسىزكە تۇتقان بىر بىرىنىڭ پوزىستىيەسى ۋە باھاسىنى تەھلىل قىلىش بىلەن ۋاقىت ئىسراپ قىلىشماقتا. مېنىڭ قوللايدىغىنىم مەسلەكلەرنى زىددىيەتكە سالماي تۇرۇپ مەسىلىگە يۈزلىنىش. مەسىلىگە مەنچە ئەقىل ۋە پەن بىلەن يۈزلىنىپ كونكىرىت مەسىلىنى كونكىرىت تەھلىل قىلىش، قولدىن كەلسە ئەندىزىلەرنى تونۇشتۇرۇش تۈگىمەس گەپ ئۇرۇشى قىلىشتىن ئەھمىيەتلىك. تەھلىل قىلىش يوللىرىدىكى مىللەتلىك ھوقۇققا خاس تەرەپلەرنى مىللىي تىرىتورىيەلىك ئاپتونومىيە قانۇنى بويىچە ئويلاشسا، ئىنسانلىق ھوقۇققا مەنسۇپ تەرەپلەرنى مۇناسىۋەتلىك قانۇن ماددىلار بويىچە ئويلاشسا مۇۋاپىق. مەسلەك مۇنازىرىسى ئۈچۈن سەرپ قىلغان ۋاقىتنىڭ ۋە ئەقىلنىڭ ئوندەن بىرىنى مۇشۇ تەييار قانۇنلاردا قانداق چىڭ تۇرۇش ۋە ئىجراسىنى قانداق تەلەپ قىلىشقا قاراتسا ئەمىلىيەتكە ماس كېلەمدىكىن دەيمەن. بولمىسا قىلىنىۋاتقان سەمىمىي تىرىشچانلىقلار مەسجىدكە كىرىپ خەققە ناماز ئوقۇشنى ئۆگەتكەندەك، تورغا كىرىپ ساۋات چىقىرىش كۇرسى ئاچقاندەك ئىش بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە مەسىلىلەرنى ئاشقۇن مىللەتچىلىك ۋە قارىغۇلارچە دىنچىلىق بىلەن ئويلاشقاندا رىيال نەتىجە كۆپىنچە مەنپى بولارمىكىن دەيمەن. چۈنكى بۇ ئىككى مەسلەك بىلەن ئوتتۇرىغا چىققانلارنىڭ دۇچ كېلىدىغىنى فاشىستلىقتۇر. ھەرقانداق مەسلەك بىر قورالدۇر، يولدۇر. مەسلەكنىڭ غېىمىنى ئەمەس شۇ مەسلەككە ئەگىشىۋاتقانلارنىڭ مەسلەكنى تاللاش ئەركى ۋە ئىمكانىيىتىنى ئاۋال ئويلاشقاندا ئاسانراق بىر يەرگە كەلگىلى بولىدۇ. ئۇيغۇردا «جان بولسا جاھان ئاش بولسا قازان» دەيدۇ، بۇنى مەسلەك-مەسىلە تېمىسىغا تەدبىقلىساق مەسلەكۋازلار ”ئاش“ قا كۈچىسە مەسىلىچىلەر ”قازان“ غېمىدە يۈرۈۋاتىدۇ.
ئالدىنقى: تۈركىيەدىكى نورۇزۇم
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
بۇ ماقالە بىىلىش بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى ، ئەسلى ماقالە ئادرىسى : https://web.archive.org/web/20160305084426/http://oylinix.blogbus.com/logs/27538899.html
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
كـىيىنكى: قىزىمنىڭ ئامېرىكىسى
سىلەردە قۇربان ھېيىت مودا بولدىمۇ؟
ھېيىت كەلدى، ھەر قېتىم ھېيىت كەلسە ئايالىم ھاياجانلىنىدۇ. بالام كىچىك بولغاچقىمۇ يا ئەتراپىدا ھېيىت كەيپىياتى بولمىغاچقمۇ قورچاق كۆرۈش بىلەن بەنت، بولىدۇ. مەن نېمە ئۈچۈن خوشال بولالماس بولۇپ قالغىنىم ئېسىمگە كېلىپ قالمىسىلا ئايالىمغا ئۈنسىز ئەگىشىمەن. ئۇنىڭغا خوش بولۇشۇپ بەرسەم كۆڭلۈم ئازراق بولسىمۇ ئارام تاپىدۇ. ئۆيدىكىلەر ھېيىتلىق تېلىفون ساقلايدۇ، ھېيىتقا مۇناسىپ بولالمىغان كەيپىياتىم بىلەن ئۇلارنىڭ سېغىنىشلىق ئىزگۈ سالاملىرىغا جۆر بولۇپ بولالماي قىينىلىمەن. ماڭا ئەسلىمەمدىكى دىكى ھېيتتىن قالغىنى دادام بىلەن ئوقۇغان ھېيىت نامىزى ۋە جامائەتنىڭ سۈرلۈك ۋە مۇڭلۇق تەكبىرىدىن ھىس قىلغان ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇقى. ماڭا بۇ تۇيغىدا بولغىلى ئەسىرلەر بولغاندەك تۇيۇلىدۇ، ھەر ھېيىتتا شۇنداق. جىيەنلىرىمنىڭ بۇ كۆرۈنمەس قۇدرەتنى ھىس قىلىشقا قادىر بولالماي ئۆسۈۋاتقىنى يۈرەكنى تېخىمۇ ئېزىدۇ. شۇنداق ئويلايمەن، مەنغۇ ھىچ بولمىغاندا غېرىپ قەلبىمدە كۆرۈنمەس بىر ئۇلۇغلۇقنى ھىس قىلالايدىكەنمەن، جىيەنلىرىمچۇ، ئۇلارنىڭ قەلبىدە ھېيتتتىن شۇنداق بىر غايىپ پاسىبانلىقنى، مېھرىبانلىقىنى، مۇقەددەسلىكنى ھىس قىلالماي چوڭ بولسا، پەقەت يىغقان ھېيتلىق بىلەن يانچۇق، يىگەن گۆش بىلەن قورساق تومپايسا كۆڭۈل ئالىمى بوش قالماسمۇ؟ ئۇلارنىڭ جەنۇپ سەھرالىرىنى قاپلىغان يالتىراق خالتىلىق ئەخلەت يىمەكلىكلەرنى يەپ بولغىنىۋاتقان جىسمى، چوڭلارنىڭ تەشۋىش، ۋەھىمە، مىسكىن تۇرىقىدىن نۇسقا ئېلىپ ئەگرىلىككە يۈزلەنگەن سەبى كۆڭلى نېمە بىلەن قەد كۆتۈرەر؟
ئۈچ يىل بۇرۇنغۇ دەيمەن. ئايالىمنىڭ بىر جىيەن قىزى ئۈرۈمچىدىكى مەلۇم ئوتتۇرىنىڭ قوش تىل سىنىپىغا تاللاندى. تەنتەنىلىك جاكارلانغان بۇ خەۋەر بىزنى خېلى تەمتىرەتتى. چۈنكى بىر ھەمراھ بولغۇچىلار، ئورۇنلاشتۇرغۇچىلار ئۆمىكى كېلىش ئالدىدا تۇراتتى. مەركىزىي شەھەردىكى قوش تىل سىنىپىغا قوبۇل قىلىندى دېگەنلىك بىزنىڭ ئۇ يۇرتتا مەرتىۋىدىن، غەلىبىدىن، ئىناۋەتتىن دېرەك بېرەتتى. كىممۇ ھاياجانلانمىسۇن، قوش تىل، دېگەن قوش تىلدە! بولۇپمۇ قوش تىلنىڭ ئوردىسى، قوش تىلچىلارنىڭ ساماۋىي پايتەختى بولغان ئۈرۈمچىدىكى قوش تىل تۇرسا!
قىز ئەقىللىق ئېدى. كېلىپ ئۇزۇن ئۆتمەي بىز بىلەن چىقىشىپلا كەتتى. دەسلەپتە مېنى ئىنگىلىزچە بىلىدۇ، دەپ ئانچە مۇنچە ئىنگىلىزچە تاپشۇرۇقلىرىنى سوراپ يۈردى. كېيىن نېمە ئۈچۈنكى مەندىن ئىنگىلىزچە سورىماسلا بولدى. سەۋەبىدىن ۋاستىلىق خەۋەر تاپتىم، خەنسۇچەم ئۆلچەمسىز بولغاچقا ئىنگىلىزچەمنىڭمۇ ئۆلچەمسىزلىگىنى تەخمىن قىلىپ قاپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە مېنىڭ تەلەپپۇزۇم جاڭ مۇئەللىمنىڭكىگە ئوخشىماسمىش، ساۋاقداشلىرى ئىنگىلىزچىنى سەھرالىقتەك دەيدىكەنسەن دەپ زاڭلىق قىلغانمىش. شۇندىن كېيىن بۇ قىزنىڭ ئوقۇيدىغان كىتابلىرىغا دىققەت قىلدىم، دائىم ئوقۇيدىغىنى مۇقاۋىسىغا چېچىنىڭ يېرىمىنى قىزىل يېرىمىنى يېشىل بويىۋالغان ”سۇمباتلىق يىگىت“"ساھىپجامال قىز“ لارنىڭ رەسىمى چۈشۈرۈلگەن كىتابلار ئېدى.
دېكابىرنىڭ ئاخىلرى ئېدى، ئايالىم جىيەن قىزىنى تېلىفون قىلىپ ئۆيگە چاقىردى. بارالماسمىش، سەۋەبى ”ئەمنىلىك كېچىسى“ ياتاقداشلىرى بىلەن قۇتلايمىش. ئاڭلاپلا جۇدۇنۇم ئۆرلىدى، ”كەلسۇن، بىز قىلىپ بېرەيلى شۇ كېچىسىنى، نېمە ئالغىسى بولسا ئېلىپ بېرەيلى“ دېدىم ئۆزەمنى بېسىۋېلىپ. ئايالىمنىڭ ئېيتىشىچە بىزنىڭ مەھەللە تەرەپتە روژدىستىۋالىق كەيپىيات يوقمىش، ئەمىنلىك كېچىسىدە مۇدا بولىدىغان كىيىم كېچەك تېپىلماسمىش، پائالىيەتلەرمۇ يوقمىش شۇڭا كەلمەسمىش. شۇنداق قىلىپ قىزچاق كەلمىدى. بىر قانچە كۈننى ئۆتكۈزىۋېتىپ تېلىفون قىلدىم. ”ئەمىنلىك كېچىسى“ نىڭ نېمە ئۈچۈن ئۆتكۈزىلىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيدىكەن. ئۇنىڭ خىرىستىيان دىنىغا مەنسۇپ پائالىيەت ئىكەنلىكىدىنمۇ بىخەۋەركەن. پەقەت بۇ مەركىزى شەھەرنىڭ شۇ بۆلىكىدە مودا بولغانلىقى ئۈچۈنلا ھەممە ماگىزىن، كوچا كويلار شۇنداق بايرام كەيپىياتى بىلەن بېزەلگەچكىلا ”دەھشەت“ ئۆتكۈزگىسى كەپتۇ. ساۋاقداشلىرى بىلەن ياتاقنى يېرىم سۆرۈن بېزەپ ئۆتكۈزگەن كېچە شۇنداق“پەيزى بوپتۇ“. ياتاقداشلىرىنىڭ ھەممىسى ئۇيغۇر تۇرسا، نەدىن بىلگەندۇ، قانداق ئۆتكۈزەلىگەندۇ دەپ ھەيران قالدىم. ئۇ قىز مېنىڭ شۇنچە يىل ئىنگىلىزلار بىلەن ئالاقە قىلىپ ئەمىنلىك كېچىسى ئۆتكۈزۈپ باقمىغىنىمغا ھەيران قالدى.
ئىككىنچى مەۋسۈم باشلىنىپ ئۇزاق ئۆتمەي قۇربان ھېيىت كەلدى. ئۆزەمنىڭ خوش بولالمايدىغانلىقىم ئېنىق بولسىمۇ قۇربانلىق قىلىپ، ئۈرۈمچىدىكى ئۇرۇق توغقان ۋە يۇرتداشلارنىڭ بالىلىرىنى چاقىرىپ بىر ھېيىت قىلىپ بەرمەكچى بولدۇم. شۇلارنىڭ خۇشال چۇۋۇرلاشلىرىدىن ھېيىت بولغادەك كەيپىياتقا كېلىپ قالسام ئەجەب ئەمەس دەپمۇ ئويلۇدۇم. ئالدى بىلەن ئايالىمنىڭ جىيەن قىزىغا تېلىفون قىلدۇق. توۋا، كەلمەسمىش ”سىلەر ئۇ تەرەپتە ھېيىت دېگەن بىلەن بىزنىڭ بۇ يەردە ئۇنداق مودا يوق، ھەممە ئادەم ئۆز ئىشى بىلەن، شۇڭا بايراملىق كىيىممۇ ئالالمىدىم، خەقنىڭ ئالدىغا سەھرالىقتەك بارامتىم، سىلەردە قۇربان ھېيىت تازا مودا بولغاندۇ ھە! “ دەپتىمىش. بۈگۈن مەنمۇ تورلارغا قاراپ ھېيىت كەپتۇ دەپ ئويلۇدۇم، ھېلىقى جىيەن قىزىمنىڭ سۇئالى خىيالىمدىن كەچتى. ھەممىڭلارنى سېغىندىم، مېنىڭ چاخچاق قىلىپ بولسىمۇ ”سىلەردە قۇربان ھېيىت مودا بولدىمۇ“ دەپ سوراشقا تىلىم بارمىدى. چۈنكى بىزدە ھەق يولىدىكى پىداكارلىقنىڭ ئىككى دۇنيالىق مودا ئىكەنلىكى ئەقلىمگە ئايدىڭ ئېدى.
كـىيىنكى: ئۇيغۇر قانداق مىللەت؟
جېن زىدەن(ئويۇنچى)
thumb|جىن زىدەن\ دونىي جېن جېن زىدەن 1963-يىلى 7-ئاينىڭ 27-كۈنى جۇڭگو گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ گۇاڭجۇ شەھىرى يۆشيۇ رايونى تۇغۇلغان، شياڭگاڭنىڭ كىنو تېلېۋىزىيە فىلىمى ئەر ئارتىس، رېژىسسور، چامباشچىلىق يېتەكچىسى.
ھەققىدە
thumb|جىن زىدەن لوندوندا ئۆزىنىڭ «جىڭۋۇ سارىيى»، «گۇۋاھچىنى قەستىلەش»، «بۆرە رىۋايىتى»، «غالجىر بۆرىنى يوقۇتۇش» قاتارلىق بىر قاتار نادىر فىلىملىرى بىلەن ئۇيغۇر كۆرۈرمەنلىرىگە تونۇشلۇق بولغان داڭلىق گۇمپا فىلىم چولپىنى جېن زىدەن 1963-يىلى گۇاڭجۇدا تۇغۇلغان. ئىككى يېشىدا ئاتا-ئانىسى بىلەن شياڭگاڭغا كۆچۈپ بارغان. 11 يېشىدا ئامېرىكىغا كۆچمەن بولۇپ بوستوندا ئولتۇراقلاشقان.
جېن زىدەننىڭ ئانىسى مېي باۋچەن خەلقئارادا نامى بار جانباز ۋە تەيجى ماھارەت ئۇستىسى بولۇپ، داڭلىق «جۇڭگو گۇمپا تەتقىقات ئورنى»نى قۇرغان. جېن زىدەن ئانىسىنىڭ يىتەكچىلىكى بىلەن جانبازلىق ساھەسىگە كىرىپ كەلگەن ھەمدە مۇستەھكەم ئاساس تىكلىگەن.
جېن زىدەن جانبازلىققا كۈچلۈك مۇھەببەت باغلاپ، داڭلىق جانباز ھەم كىنو چولپىنى لى شياۋلوڭنى غايىۋانە ئۇستاز تۇتقان. ئوغلىنىڭ جانبازلىققا بۇنچە ئىشتىياق باغلىغىنىدىن ھەم خوشال بولغان ھەم ئەنسىرىگەن ئاتا-ئانىسى ئۇنىڭغا تېخىمۇ ياخشى چىقىش يولى كۆرسىتىپ بېرىش مەقسىتىدە بېيجىڭدىكى بىر جانبازلىق مەكتىۋىگە ئىككى يىللىق ئوقۇشقا ئەۋەتكەن. 1982-يىلى ئامېرىكىغا قايىتقان جېن زىدەن، ئامېرىكىدىكى رايونلار ئارا ئۆتكۈزۈلگەن جانبازلىق مۇسابىقىسىدە چىمپىيون بولغان، بۇنىڭ بىلەن ئۇ خەلقئارا جانبازلىق ساھەسىدە نام قازىنىشقا
كەسپى ھاياتى
جېن زىدەن 80-يىللاردا شياڭگاڭدا تۇرغان مەزگىلىدە، داڭلىق گۇمپا فىلىم ئۇستىسى يۈەن خېپىڭنىڭ دىققىتىنى تارىتقان. 1984-يىلى ئۇ «قىزىقارلىق تەيجى» فىلىمىدە باش رول ئېلىپ داڭ چىقارغان. ئۇنىڭدىن كېيىن «مۇھەببەت رەقىبلىرى»، «ئالاھىدە ساقچى»، «گۇۋاھچىنى قەستلەش»، «پۇل يۇيۇش» قاتارلىق فىلىملەردە ئاساسلىق روللارنى ئېلىپ ئۆزىنىڭ چولپان بولۇش ئاساسىنى تىكلىگەن. 1992-يىلى داڭلىق رىژىسسور شۈكېنىڭ تەكلىپى بىلەن «يېڭى لوڭمىن سارىيى»، «خۇاڭ فېيخۇڭ» قاتارلىق فىلىملەرگە قاتناشقان ھەمدە ئۆزىنىڭ ئوبراز يارىتىش ۋە جانبازلىق قىلىشتىكى ئۆزگىچىلىكى بىلەن لى شياۋلوڭ، چېڭ لوڭ، لى ليەنجيې، خۇڭ جىنباۋدىن كېيىنكى ئەڭ ئۈمىدلىك جانباز چولپان دەپ قارالغان. 1995-يىلى ئۇ باش رول ئالغان «جىڭۋۇ سارىيى» ناملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرى زور شۆھرەت قازىنىپ، جېن زىدەننىڭ چولپانلىق ئورنى رەسمىي مۇستەھكەملەنگەن.
جېن زىدەن جانبازلىقتا سۈرئەتنىڭ تېز، زەربىنىڭ ئەجەللىك، ھەرىكەتلەرنىڭ سەنئەتلىك بولىشىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. ئۇ ئۆزىدىكى بۇ ئالاھىدىكىلەر بىلەن جانبازلىق چولپانلىرى ئىچىدە ئۆزگىچە بىر ئوبراز ياراتقان.
ئۇ ئۆزىنىڭ نادىر فىلىملىرى بىلەن كۆپ قېتىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن، شۇنداقلا رولغا چىقىش باھاسىمۇ كۈنسېرى ئۆرلەپ ماڭغان. دۆلەت ئىچىدىن تەرەققىي قىلىپ خەلقئاراغا يۈزلەنگەن. ئۇ ھازىر خەلقئارادا نامى بار جانبازلىق فىلىم چولپىنى، گۇمپا فىلىم يىتەكچىسىگە ئايلانغان.
جېن زىدەن ئۆزى قاتناشقان فىلىملەردە نۇرغۇن داڭلىق چولپانلار بىلەن ھەمكارلاشقان بولسىمۇ، لېكىن ئەڭ مۇنەۋۋەر رىقابەتچىم لى ليەنجيې دەپ قارايدۇ. جېن زىدەن بىلەن لى ليەنجيې «خۇاڭ فېيخۇڭ»، «قەھرىمان» ناملىق ئىككى فىلىمدە ھەمكارلاشقان. لى ليەنجيې ھەر خىل قوراللارنى ئىشلىتىشكە ماھىر، جېن زىدەن قورال ئىشلىتىكە پىششىق بولمىغاچقا بۇ خىلدىكى ئېلىششنى ئادالەتسىزلىك، مەن ئۆز ماھارىتىمنى تولۇق نامايەن قىلالمىدىم دەپ قارايدۇ. لېكىن ئۇ لى ليەنجېي بىلەن ھەمكارلاشقان فىلىملەرنى «ھەقىقىي پۇخادىن چىققان فىلىم» دەپ قارايدۇ. چېڭ لوڭغا كەلسەك، جېن زىدەن چېڭ لوڭ بىلەن ھەمكارلىشىپ فىلىم ئىشلەشنى ئانچە ياقتۇرۇپ كەتمەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە «چېڭ لوڭنىڭ فىلىملىرىدە ماھارەتلىك كۆرۈنۈشلەر كۆپ، لېكىن بىۋاستە يۈزمۇ-يۈز ئېلىشىدىغان كۆرۈنۈشلەر ئاز بولغاچقا پۇخادىن چىقالمايدىكەن».
شەخسى تۇرمۇشى
جېن زىدەن 1993-يىلى دوسىتلىرىنىڭ تونۇشتۇرشى بىلەن لياڭ جىڭسى ئىسىملىك بىر قىز بىلەن تونۇشقان ھەمدە شۇ يىلى 12-ئايدا توي قىلغان. لېكىن بۇ نىكاھ بىر يىلغا توشمايلا ئاخىرلاشقان. جېن زىدەن بۇ ھەقتە توختالغاندا: «توي قىلغاندىن كېيىن بىز مىجەزىمىزنىڭ كېلىشەلمەيدىغانلىقىنى ھىس قىلدۇق. لېكىن مەن بار تىرىشچانلىقىم بىلەن ئەرلىك مەجبۇرىيىتىمنى ئادا قىلدىم. گەرچە ئاجىرىشىپ كەتكەن بولساقمۇ، لېكىن ئۇنىڭغا يۈز كېلەلەلمەيدىغان يېرىم يوق» دېگەن. جېن زىدەن بۇ ئايالىدىن بىر ئوغوللۇق بولغان، ھەمدە ئىزچىل ھالدا ئانا-بالا ئىككىسىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىپ كەلگەن.
«جىڭۋۇ سارىيى» ناملىق فىلىمدە چىن جېننىڭ مەشۇقى بولغان ياپونلىق قىزنىڭ رولىنى ئالغان ۋەن چىۋىنغا يوشۇرۇن كۆيۈپ يۈرگەن جېن زىدەن 1995-يىلى شياڭگاڭدا ئۆتكۈزۈلگەن بىر مۇراسىمدا قولىغا گۈل ئېلىپ، ۋەن چىۋىننىڭ ئالدىدا تىزلىنىپ تۇرۇپ مۇھەببىتىنى ئىزھار قىلغان. ۋەن چىۋىنمۇ بۇنىڭدىن قاتتىق تەسىرلىنىپ يىغلاپ كەتكەن ھەمدە «بۇ ئۆمرۈمدە جېن زىدەندىن باشقا ئەرگە تەگمەيمەن» دىگەن.
2000-يىلىغا كەلگەندە شياڭگاڭدىكى ئىشلىرىدىن تازا رازى بولمىغان جېن زىدەن ئامېرىكىغا بېرىپ تەرەققىي قىلماقچى بولغان. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئىككەيلەننىڭ مۇھەببىتى ئاخىرلاشقان. ۋەن چىۋىن شۇ يىلى چىن شىسەن ئىسىملىك بىر سىنارىست بىلەن مۇھەببەتلەشكەن ھەمدە ئارىدىن تۆت ئاي ئۆتۈپلا ئۇنىڭغا تېگىۋالغان.
2003-يىلىغا كەلگەندە جېن زىدەن تورونتۇ گۈزىلى بولۇپ سايلانغان ۋاڭ شىشى بىلەن تونۇشۇپ قالغان. ئىككەيلەن بىر مەزگىل ئارلاشقاندىن كېيىن مىجەزىنىڭ بىر-بىرىگە ماس كېلدىغانلىقىنى بىلىپ توي قىلىشقا پۈتۈشكەن.
ھازىر جېن زىدەن ۋاڭ شىشى بىلەن بەخىتلىك تۇرمۇش كەچۈرمەكتە. ئۇلارنىڭ بىر قىزى بار.
ئىجتىمائى پائالىيەتلىرى
2010-يىلى 7-ئاينىڭ 25-كۈنى گوۋۇيۈەن ئاخبارات ئىشخانىسى «دۆلەت ئوبرازى تەشۋىقات فىلىمى» سۈرەتكە ئېلىش خىزمىتىنى رەسمىي يولغا قويغان، جېن زىدەن 2010-يىللىق جۇڭگو دۆلەت ئوبرازى تەشۋىقات فىلىمى ئوبرازىغا تاللىنىپ جامائەت پاراۋانلىقى تەشۋىقات فىلىمى سۈرەتكە ئېلىپ، جۇڭگونىڭ ھازىرقى زامان ھاياتىي كۈچكە تولغان دۆلەت ئوبرازىنى نامايان قىلغان.
2014-يىلى 7-ئاينىڭ 1-كۈنى، جېن زىدەن خەير-ساخاۋەت پائالىيىتى پائال قانات يايدۇرۇپ، ئۆزى ئىجاد قىلغان كىيىم-كېچەك ماركىسىPower of Film نى 7-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ مەلۇم ئاۋىئاتسىيە شىركىتى بىرلىشىپ تارقىتىپ، تاپقان پايدىسىنى شىياڭگاڭ بالىلار پاراۋانلىق ئاپپاراتلىرى جەمئىيىتىگە ئىئانە قىلغان.
ۋەكىلىك ئەسەرلىرى
thumb|جىن زىدەن "كىمخاب تونلۇق نەۋكەرنىڭ تىرىلىشى" فىلىمنىڭ تۇنجى قۇيۇلۇش مۇراسىمدا جېن زىدەن «خۇاڭ فېيخۇڭ»، «قەھرىمان»، «يېڭى لوڭمىن سارىيى»، «مۇھەببەت رەقىبلىرى»، «ئالاھىدە ساقچى»، «گۇۋاھچىنى قەستلەش»، «پۇل يۇيۇش»، «جىڭۋۇ سارىيى»، «يې ۋېن» قاتارلىق فىلىملەردە رول ئالغان.
شان شەرەپلىرى
جېن زىدەن ئۆزى ئىشلىگەن فىلىملىرى بىلەن 20 نەچچە قېتىم ھەر تۈرلۈك كىنو-فىلىم مۇكاپاتلىرىغا ئېرىشكەن.
2003-يىلى 40-نۆۋەتلىك شياڭگاڭ كىنو ئالتۇن ھەيكەل مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ھەرىكەت لايىھىسى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
2004-يىلى 23-نۆۋەتلىك شياڭگاڭ كىنو ئالتۇن ھەيكەل مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ھەرىكەت لايىھىسى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
2011-يىلى 48-نۆۋەتلىك شياڭگاڭ كىنو ئالتۇن ھەيكەل مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ھەرىكەت لايىھىسى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
2015-يىلى 38-نۆۋەتلىك شياڭگاڭ كىنو ئالتۇن ھەيكەل مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ھەرىكەت لايىھىسى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
2015-يىلى 7-نۆۋەتلىك خەلقئارا كىنو فېستىۋالىدا ئەڭ ياخشى ئەر باش رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
2015-يىلى 15-نۆۋەتلىك جۇڭگودىكى ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
2016-يىلى 10-نۆۋەتلىك ئاسىيا كىنو مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ئەر باش رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
مىش-مىش ئىشلىرى
ھەر بىر چولپاننىڭ كەينىدىن گەپ تارقالغانغا ئوخشاش، جېن زىدەننىڭ كەينىدىمۇ نۇرغۇن گەپ-سۆزلەر تارقالغان. ئۇنىڭ ئۈستىدىن تارقالغان گەپلەرنىڭ كۆپ قىسمى «مىجەزى ئوسال»، «ھەمكارلاشقىلى بولمايدۇ»، «ئۆزۈمنىڭلا راسىت دەيدۇ»، «باشقىلارنى كۆزگە ئىلمايدۇ» دىگەن مەزمۇنلاردا بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلىشىپ باققانلار بۇنداق سۆزلەرنى كۆپرەك قىلىدۇ. مەسىلەن، خۇڭ جىنباۋ، جاۋ ۋىنجو دىگەندەك داڭلىق چولپانلارمۇ موشۇ سەۋەبلىك جېن زىدەن بىلەن قاتتىق رەنجىشىپ قالغان.
مەنبە
ئىزدە قامۇسى
بازىنىڭ چېتى بازا ۋە ئىمپىرىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
مەزمۇن تولۇق ئەمەس ....
سۆسۈنە ياقۇت
سۆسۈنە ياقۇت  بولسا مىنېرال
خاممۇرابى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :خاممۇرابى
تۇغۇلغان ۋاقتى :مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 1792 -يىل
ۋاپات بولغان ۋاقتى :مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 1750-يىل
كەسپى :سىياسىئون، ھەربىي ئالىم، قانۇن چىقىرىش مۇتەخەسسىسى
چەتئەلچە نامى :Ammurāpi
مۇھىم تۆھپىسى :ئىككى دەريا ۋادىسىنى بىرلىككە كەلتۈردى «خاممۇرابى قانۇنى» تۈزۈپ چىققان
ھاياتى ئۆمرى
خاممۇرابى(مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 1792-1750-يىللار) قەدىمكى بابىلون پادىشاھلىقىنىڭ 6-ئەۋلاد پادىشاھى. ئۇ ھاكىمىيەتنى قولىغا ئېلىشتىن ئىلگىرى، قەدىمكى بابىلون بىردەم بۇ دۆلەتكە، بىردەم ئۇ دۆلەتكە بېقىنىپ كۈن ئۆتكۈزىدىغان كىچىك دۆلەت ئىدى. خاممۇرابى تەختكە ئولتۇرغاندىن كېيىن، يىراقتىكىسى بىلەن دوستلىشىش، يېقىندىكىسىگە ھۇجۇم قىلىش تاكتىكىسىنى قوللىنىپ، ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ، ئىسسىن، لارسا قاتارلىق شەھەر دۆلەتلىرىنى بويسۇندۇرغان، تىگرىس دەريا ۋادىسى بىلەن يېۋفرات دەريا ۋادىسى(قىسقارتىلىپ ئىككى دەريا ۋادىسى دېيىلىدۇ) نى بىرلىككە كەلتۈرۈپ، پارس قولتۇقىدىن ئوتتۇرا يەر دېڭىزى قىرغىقىغىچە بولغان زېمىندا ھوقۇق مەركەزلەشكەن قۇللۇق تۈزۈمدىكى دۆلەتنى قۇرۇپ چىققان. بابىلون ئاسىيانىڭ غەربىدىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىساد، سىياسىي، مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ قالغان.
قاشتېشى
قاشتېشى  بولسا مىنېرال
خاممۇرابى
ھاياتى ئۆمرى
خاممۇرابى قۇلدارلار سىنىپىنىڭ ۋەكىلى بولۇش سۈپىتى بىلەن، خۇسۇسىي مۈلۈكچىلىكنى ۋە قۇلدارلارنىڭ مەنپەئىتىنى پۈتۈن كۈچى بىلەن قوغدىغان. ئۇ تەختكە ئولتۇرۇپ كېيىنكى يىلىدىن باشلاپ مەشھۇر «خاممۇرابى قانۇنى» نى تۈزۈشكە كىرىشكەن. بۇ قانۇن كىرىش سۆز، تېكىست ۋە خاتىمىدىن ئىبارەت ئۈچ بۆلەكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، 282 ماددىدىن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭدا قەدىمكى بابىلوندىكى ئىجتىمائىي، سىنىپىي مۇناسىۋەت، ئىشلەپچىقىرىشنىڭ تەقسىملىنىشى ۋە ئالماشتۇرۇش ئىشلىرىنىڭ ئورتاق قائىدىسى، ئائىلە، نىكاھ مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار قانۇن شەكلى ئارقىلىق تۇراقلاشتۇرۇلۇپ، قەدىمكى بابىلوننىڭ ئىجتىمائىي ئەھۋالى بىرقەدەر ئومۇميۈزلۈك ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. ئالايلۇق، قانۇننىڭ 199-، 247-ماددىلىرىدا: «قۇللارنى ئۇرۇپ كۆزىنى كور قىلىپ قويغانلار كالىنى ئۇرۇپ كۆزىنى كور قىلىپ قويغانلارغا ئوخشاش بىر تەرەپ قىلىنىدۇ» دەپ بەلگىلەنگەن، بۇ قەدىمكى بابىلون پادىشاھلىقى يولغا قويغان قۇلدارلار دىكتاتورىسىنىڭ ماھىيىتىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.
خاممۇرابى مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 1750-يىلى ۋاپات بولغان، ئۇزاق ئۆتمەي، ئۇ قۇرۇپ چىققان قەدىمكى بابىلون پادىشاھلىقىمۇ يىمىرىلىپ، ئۇنىڭ قانۇنىمۇ بارا-بارا كىشىلەرنىڭ ئېسىدىن كۆتۈرۈلۈپ كەتكەن. 1901-يىلىغا كەلگەندە، فرانسىيە ئارخېئولوگلىرى ئىران چېگرىسىدىكى قەدىمكى ئېلامنىڭ پايتەختى سۇزا دېگەن يەردىن خاممۇرابى قانۇنى ئويۇلغان بازالىت تاش تۈۋرۈكنى قېزىۋالغاندىن كېيىنلا، ئاندىن بۇ قانۇن كىشىلەر بىلەن قايتىدىن يۈز كۆرۈشكەن.
خاممۇرابى قانۇنى
بۇنىڭدىن 3700 يىل ئىلگىرى، قەدىمكى بابىلۇننىڭ پادىشاھى خاممۇرابى مېسسوپوتامىيە ۋادىسىنى بىرلىككە كەلتۈرگەن ھەمدە سۇمېرلارنىڭ ئادەت قانۇنىنى ئۈلگە قىلىپ «خاممۇرابى قانۇنى» نى تۈزگەن ھەم تەختتە ئولتۇرغان 30-يىلى قانۇنىي تاش تۆۋرۈككە ئويدۇرغان. بۇ قانۇن ھازىرغىچە بايقالغان ئىنسانلار تارىخدىكى تۇنجى ئەڭ مۇكەممەل يازما قانۇندۇر. بۇ قانۇن كىرىش سۆز، تېكىسىت ۋە خانىمەدىن ئىبارەت ئۈچ بۆلەككە بۆلەنگەن. تېكىسىت 282 ماددا بولۇپ، دەۋا رەسمىيىتى، ئوغرىلىقنى بىر تەرەپ قىلىش، ئىجارە ئالماق ۋە بەرمەك، قەرز بېرىش ۋە ئېلىش، نىكاھ، سودا-جازانىخورلۇق، مىراسقا ۋارىسلىق قىلىش، قۇل ئېلىم-سېتىمى قاتارلىقلار ئېنىق بەلگىلەنگەن، ئەينى ۋاقىتتىكى جەمىئىيەت ئەھۋالى بىر قەدەر مۇكەممەل ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىلگەن. «خاممۇرابى قانۇنى» بابىلۇن ئىمپىرىيەسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش، قۇلدار ئاقسۆڭەكلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن تۈزۈلگەن بولۇپ، بۇ قانۇن خامبۇرابى دەۋىرىدىكى بابىلۇننى قەدىمكى شەرقتىكى قۇلدارلىق تۈزۈمىدىكى دۆلەتلەر ئىچىدە ھۆكۈمرانلىقى ئەڭ مۇستەھكەم بولغان دۆلەتكە ئايلاندۇرۇغان. بۇ قانۇن دۇنيادىكى تۇنجى بىر قەدەر سىېستمىلىق تۈزۈلگەن قانۇن بولۇپ، ئۇ ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
خاكاسىيە
خاكاسىيە بولسا رۇسىيە دىكى بىر شەھەر 2002 نوپۇس بار، خاكاسىيەنىڭ 546،072 نوپۇسى بار، 61،900 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىىىدە نوپۇس جايلاشقان.
كارېلىيە
left|thumb|350px|كارېلىيە left|thumb| left|thumb| كارېلىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، كارېلىيەنىڭ 716،281 نوپۇسىبار، 172،400 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
تۇزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> تۇزۇ مىللىتى - تۇزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
غازى ئانتەپ ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
غازى ئانتەپ ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، غازى ئانتەپنىڭ 1،426،816 نوپۇسىبار، 6،000 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.02°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 37°18، پوقتانومۇرى 027 رايۇننومۇرى 0342.
ئوغلاق تارتىشىش
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئوغلاق تارتىشىش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ياخشى كۆرىدىغان، ھەرىكەتچانلىقى كۈچلۈك بولغان، قەيسەرلىك ۋە چەبدەسلىك تەلەپ قىلىنىدىغان ئەنئەنىۋى ئات ئۈستى ئويۇنى. بۇ ھەرىكەت توي - تۆكۈن، ھېيت - بايرام ۋە خۇشاللىق چوڭ يىغىلىشلاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ ۋە ئىككى تەرەپ قارىمۇ قارشى مۇسابىقىلىشىدۇ. ئىگىلەنگەن مەلۇماتلارغا ئاساسەن، بۇ ھەرىكەتنىڭ تارىخى ئۈستىدە تۆۋەندىكىچە توختىلىمىز. <تۈرك قامۇسى> دا <تۈركىي قوۋملاردا تەنتەربىيە ئوتتۇرا ئاسىيا دالىلىرىدا كۆچمەن قەبىلە ھاياتى كەچۈرۈۋاتقان زامانلارىن ھېسابلىغاندا ئۇزۇن بىر تارىخقا ئىگىدۇر. ئوتتۇرا ئاسىيا يايلاقلىرىدا ياۋايى پادىلار ھالدا ياشاۋاتقان ئاتنى تونۇغان ۋە ئۇنى ئۆزلەشتۈرگەن تۈركىي قوۋملار ئۇنى يالغۇز بىر جەڭ ۋاستىسى قىلىپلا قالماستىن، قەدىمكى تەنتەربىيە ئويۇنلىرىدىن ھېسابلىنىدۇ> دەپ يېزىلغان. <بوز قىر ئىمپېرىيىلىرى> دېگەن كىتابتا تۈركىي قوۋملارنىڭ ئوغلاق تارتىشىشى يېزىلغان ھەمدە ئوغلاق تارتىشىۋاتقان رەسىم بېرىلگەن بۇ مىلادىيىدىن كېيىنكى 5 - ئەسىردىن 14 - ئەسىرگىچە قەدەر بولغان ئىشلاردۇر.
تەييارلانغان ئوغلاقنى، ئوتتۇرىغا تاشلىشار.
چەۋەندازلار توپلىشىپ، ئات ئۈستىدە تالىشار.
تۇتقۇزماستىن پەللىگە، ئۇلار ئېلىپ قېچىشار.
تاشلىۋالسا قايسى تەرەپ، ئولجا بۆلۈپ ئېلىشار>
شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى
«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن تارىخشۇناس لى يەنشۇ تەرپىدىن تەزكىرە- يىلنامە شەكىلىدە يېزىلغان تارىخي ئەسەر بولۇپ، ئۇنۇڭدا شىمالىي ۋېي سۇلالىسى قۇرۇلغان 386- يىلدىن سۈي سۇلالىسى گۇمران بولغان 618- يىلغىچە بولغان تارىخىي جەريان، يەنى ۋېي، چى، جۈ، سۈي، قاتارلىق شىمالدىكى سۇلالىلەرنىڭ ئاساسلىق تارىخنى بايان قىلىنغان. پۈتۈن ئەسەر جەمئى 68 جىلد تەزكىرە، 12جىلد خاتېرىدىن تەركىپ تاپقان.
«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » دا4-5- ئەسىرلەردىن تاكى 7-8- ئەسىرلەرگىچە مۇڭغۇلىيە ۋادىسى ، شىنجاڭ ۋە كەڭ ئوتتۇرا ئاسىيا رايۇنلىردا ياشىغان تۈركىي مىللەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ تارىخى- جۇغراپىيسىگە دائىر مۇھىم مەلۇماتلار خاتېرلەنگەن.
«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » نىڭ 99- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە ئاساسلىقى تۈركلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى، روناق تېپىشى، تۈرۈكلەردىكى بۆرە توتېمى، تۈرۈكلەرنىڭ جۈرجانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تۈرك خانلىقنىڭ قۇرۇلۇشى قاتارلىق مۇھىم خاتېرىلەر بايان قىلىنغان.
«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى»نىڭ 98- جىلد « تېلىلار تەزكىرىسى» دە تېلى قەبىلىلىرىنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىلىك جايلىشىش ئەھۋالى، ئىگىلىك ئادەتلىرى، قەبىلە ئۇرۇقلىرى، ئۇلارنىڭ زورىيشى، ئەتىراپتىكى ھەر قايسى خاندانلىق ۋە مىللەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى خاتېرلەنگەن. ئۇنۇڭدا يەنە قانقىللار ھەققىدە مەخسۇس خاتېرىلەر بېرىلگەن بولۇپ، ۋېينامە 103- جىلد «قانقىللار تەزكىرىسى» دىكى خاتېرىلەر بىلەن پۈتۈنلەي ئوخشاش.
ئالقات مۇرابباسى
ئالقات مۇرابباسىنى تەييارلاش ئۇسۇلى: ياخشى پىشقان ئالقات داس ياكى چېلەككە تۆكۈلگەندىن كېيىن، داستىخان بىلەن ئىككى كۈن يۆگەپ، دۈملەپ قويۇلسا، ئالقات يۇمشايدۇ، يۇمشىغان ئالقات سىقىپ سۈيى چىقىرىلىدۇ، ئاندىن ئالقات سۈيى داكىدىن ئۆتكۈزۈلىدۇ.تازىلانغان ئالقات سۈيىنىڭ ھەر ئۈچ جىڭىغا بىر جىڭ شېكەر ئارىلاشتۇرۇلۇپ، داس ياكى چېلەكنىڭ يۈزى پۇختا يۆگىلىپ ئاپتاپتا قويىلىدۇ. بۇ جەرياندا ھەر كۈنى بىر قېتىمدىن چۆمۈچ بىلەن قوچۇپ تۇرۇلىدۇ.50 كۈندىن كېيىن مۇراببا تەييار بولىدۇ. 2-خىل ئۇسۇل:سىقىپ چىقىرىلغان ئالقات سۈيى قازانغا قۇيۇلۇپ يېرىم سائەت قاينىغاندىن كېيىن، ئۈچ جىڭ ئالقات سۈيىگە بىر جىڭ شېكەر ئارىلاشتۇرۇلۇپ يېرىم سائەت قاينىتىپ، سەل-پەل قىيام قىلىپ ئىشلتىشكە بولىدۇ.
تۈرگېن يېزىسى
تۈرگېن يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Türgén Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۇيغۇر قانداق مىللەت؟
- ”ئۇچ خىل مىللەت ۋە مىللىيەتلىكتىكى ئۈچ خىل قىممەت“ كە باھا
مەرھۇم ئا. مۇھەممەدئىمىن ئۇيغۇردا ھوسۇللۇق تەتقىقاتچى ۋە نوپۇزلۇق شەخس. ئۇنىڭ تۈرلۈك ئىلىملەر نوقتىسىدىن ئۇيغۇر تەتقىقاتىغا بېغىشلانغان ھوسۇللۇق ئەسەرلىرى دىققەتكە سازاۋەردۇر. مەرھۇمنىڭ ئىش ئىزلىرى ۋاپاتىدىن كېيىن تېلۋىزور ۋە مەتبئاتلاردا كۆپ تەشۋىق قىلىندى. ئەسەرلىرى توختاۋسىز نەشىر قىلىندى. نەتىجىدە ئالىم ھاياتىدا نائىل بولمىغان نوپۇزغا ئېرشىتى. مەن بۇ يازمىدا مەرھۇمنىڭ ئۇيغۇرنىڭ ”مىللەتلىك دەرىجىسى“ نى بېكىتكەن، “ ئۈچ خىل مىللەت ۋە مىللىيەتتىكى ئۈچ خىل قىممەت“ ماۋزۇلۇق ماقالىسىغا باھا بېرىپ ئۆتىمەن. بۇنى يېزىشىمدىكى سەۋەپ، بۇ ماقالە ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنيا مىللەتلىرى قاتارىدىكى دەرىجىسىنى بېكىتىپ چىققان، توردا ئەڭ كۆپ ئوقۇلغان ۋە ئۇيغۇر مەشھۇرلىرىنىڭ ماقالە نۇتۇقلىرىدا نەقىل قىلىنغان(ئە. سىدىق)، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە باھا بېرىشنىڭ ئاساسىغا ئايلىنىپ قالغانلىقدىندۇر.
ئاپتۇر ماقالىسىنى ”مىلەتلەرنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە ”پال“ ئاچىدىغان مىزان – ئۇنۋېرىسال رىقابەت ئىقتىدارىدۇر دەپ باشلايدۇ. ئەپسۇسلىنارلىقى ماقالىدە ئۇنېرىسال رىقابەت ئىقتىدارىنىڭ نېمىلىكى، قانداق شەكىللىنىدىغانلىقى، نېمىشقا مىللەتلەرنىڭ كەلگۈسىگە ”پال“ ئاچالايدىغانلىقى ھەققىدە ھىچ نېمە دېمەيدۇ. پەقەت “ بىر مىللەتنىڭمۇ ئۆتمۈش تارىخى ئەمەس، ھازىرقى ئائىلە-جەمىيەت-مىللەت ئەھۋالى، مەنىۋىي، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى، ئىقتىدار ھالىتى ئۇنىڭ ھاياتىي سۈپەت ئىقتىدارىنى، رىقابەت ئىقتىدارى ۋە ئىجادىيەت كۈچلىرىنى – قىسقىسى، ئۇنىڭ ئۇنىۋېرسال رىقابەت ئىقتىدارى…“ دېگەن بايانلىرىدىن، بىر مىللەتنىڭ رىقابەت ئىقتىدارىنىڭ ئائىلە-جەمئىيەت ئەھۋالى، مەنىۋىي-ئىقتىسادى قۇرۇلمىسىنىڭ ھاياتى سۈپەت ئىقتىدارى، رىقابەت ئىقتدارى ۋە ئىجادىيەت كۈچىدىن تەشكىل تاپىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىش مۇمكىن. ھالبۇكى بۇ بايانلار بىزگە ئۇنۋېرىسال رىقابەت ئىقتىدارى ھەققىدە رۇشەن چۈشەنچە بېرەلمەيدۇ. چۈنكى بۇ يەردە تىلغا ئالىنغان ”ئىقتىدار ھالىتى، سۈپەت ئىقتىدارى، ئىجادىيەت كۈچى“ دېگەن ئۇقۇملارنىڭ زادى نېمىنى كۆرستىۋاتقانلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ مىللەتنىڭ ئۇنۋېرىسال رىقابەت ئىقتىدارىنى بەلگىلەشتە قانداق رول ئوينايدىغانلىقى، نېمە ئۈچۈن باشقىسى ئەمەس ئاشۇلارلا شۇنداق رول ئوينايدىغانلىقى يورۇتۇلمىغان. مەنچە ماقالەنىڭ كىرىش قىسمى مۇنداق يېزىلسا بولاتتى. 1. ئۇنۋېرىسال رىقابەت ئىقتىدارى دېگەن نېمە؟ ئۇ مىللەتلەرنىڭ كەلگۈسىنى پەرەز قىلىشتا قانداق رول ئوينايدۇ؟ ئۇيغۇرلارنى بۇ ئۆلچەمدە باھالىغاندا قانداق نەتىجە چىقىشى مۇمكىن؟ دۇنيادىكى قايسى مىللەتلەر بۇ خىل ئۆلچەم بويىچە باھالانغان، نەتىجىسى قانداق بولغان، ئۇيغۇرنى بۇ ئۆلچەمدە باھالاشنىڭ ئەھمىيىتى نېمە؟ دېمەك، ئاپتۇر ماقالىنىڭ بېشىدا مەسىلىنى ئوتتۇرىغا قويۇش، ئوچۇقلاش، پەرەز قىلىش باسقۇچلىرىنى تاماملىمىغان. ئاپتۇر ماقالىسىنىڭ ئىككىنچى بۆلىكىدە مۇنداق داۋاملاشتۇرىدۇ. ”ھازىرقى دۇنيا مىللەتلىرىنى ئۇلارنىڭ مەلەكە-كامالەت ۋە رىقابەت ئىقتىدارىغا قاراپ ئۈچ خىلغا بۆلۈش مۇمكىن. ئۇلار: «ئېتنولوگىيىلىك مىللەت»، «ئىجتىمائىي مىللەت» ۋە «سىياسىي مىللەت»تىن ئىبارەت.“ بۇ بۆلەكتىكى چاتاق كىرىش بۆلىكىدىكى مۇجىمەللىكنىڭ داۋامىدۇر. ئوخشۇتۇش بىلەن كۆنكىرىتلاشتۇرساق، ئاپتۇرتارازىنى ۋە تارازىنىڭ چىكىتلىرىنى بىزگە كۆرسەتمەي تۇرۇپ يۈكنى تارتىشقا باشلايدۇ.
مەن ئاپتۇرنىڭ مىللەتلەرنى ئۇنۋېرىسال رىقابەت ئىقتىدارى بويىچە ئايرىش نەزەرىيەسىنىڭ نەدىن كەلگەنلىكىنى بىلىش ئۈچۈن ئىزدەندىم، نەتىجىدە بۇنداق بىر نەزەرىيەنى تاپالمىدىم. ناۋادا ئاپتۇرنىڭ يازغانلىرى ئۆزىنىڭ تەلىماتى بولسا بۇنى ئىسپاتلىشى كېرەل ئېدى، لېكىن ماقالىدە ئىسپاتلاش جەريانى يوق ئىكەن. ئىزدىنىش ئارقىلىق ئاپتۇر تىلغا ئالغان ئۇقۇملاردىن سىياسىي مىللەت(دۆلەت تەۋەلىكى) دېگەن ئوقۇم بىلەن ئېتنىك مىللەت(مەدەنىيەت تەۋەلىكى) دېگەن ئۇقۇمنىڭ بارلىقىنى بايقىدىم. بۇنى يەشسەك، جوڭگۇ توپرىقىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرنى جوڭخۇئا مىللىتى دېسەك ( خەنسۇچىدا ئەمەلىيەتتىمۇ شۇنداق دېيىلىپ كەلگەن، بۇرۇن پەقەت تەرجىمانلار بۇ سۆزنى كۆپلۈك مەنىسىدە جوڭخۇئا مىللەتلىرى دەپ تەرجىمە قىلغان، ئەمما 2009-يىلدىن كېيىن بۇ تەرجىمە ئۆزگەردى. بۇرۇن ئۇيغۇرلار جوڭخۇئا مىللەتلىرىنىڭ بىر ئەزاسى دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولسا كېيىن جوڭخۇئا مىللىتىنىڭ بىر ئەزاسى دەپ تەرجىمە قىلىنماقتا. ئالدىنقى تەرجىمىدە ئۇيغۇرلار جوڭخۇئا مىللەتلىرىنىڭ بىرى، دېمەك يەنىلا ئايرىم مىللەت، كېيىنكى تەرجىمىدە مىللەتنىڭ بىرى يەنى جوڭخۇئا مىللىتى، خەنسۇچە ئەسلى مەنە كېيىنكىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئەسلى خەنسۇچە مەنىنى تەرجىمانلار ”جوڭخۇئا مىللىتى ئېڭىنى تۇرغۇزۇش“، ”تۆت تونۇش تەربىيىسى“ قاتارلىقلاردىن كېيىن ئاڭقارغان بولۇشى مۇمكىن)، بۇ يەردە دېيىلىۋاتقان مىللەت ئۇقۇمى سىياسىي مىللەتنى كۆرسىتىدۇ. يەنى ئەجدادى، تىلى، مەدەنىيىتى قانداق بولىشىدىن قەتئى نەزەر قايسى دۆلەتتە ياشىغان بولسا شۇ دۆلەت بېكىتكەن مىللەتكە تەۋە بولۇش، سىياسىي مىللەتكە تەۋە بولۇش دېگەنلىكتۇر. سىياسىي مىللەتتە تەكىتلىنىدىغىنى پۇقرانىڭ مەدەنىيەت تەۋەلىكى ئەمەس دۆلەت تەۋەلىكى (Seton Watson). ئېتنىك مىللەت ئۇقۇمىغا كەلسەك بۇنىڭدا تەكىتلىندىغىنى كىشىنىڭ مەدەنىيەت تەۋەلىكى ( تىل، تارىخ، ئەجداد، مىللىي خاراكتىر، مىللىي ئاڭ ئورتاقلىقى ئاساساسىدىكى گەۋدە)، دۆلەت تەۋەلىكى ئەمەس. دېمەك بۇ ئۆلچەم بويىچە قارىغاندا ئۆزىمىزنى ئۇيغۇر دېگىنىمىزدە ئېتنىك مىللەت بولغان بولىمىز. جوڭخۇئا مىللىتى دېگىنىمىزدە سىياسي مىللەت بولغان بولىمىز. ئۇيغۇرلار ھاكىمىيەتنىڭ نەزىرىدە سىياسىي مىللەت، ئۆزىنىڭ نەزىرىدە ئېتنىك مىللەت. جوڭگۇدىكى خەنسۇلار ئۆزىنىڭ ھەم ھۆكۈمەتنىڭ نەزىرىدە ھەم سىياسىي مىللەت ھەم ئىتنىك مىللەت. ئۇلار ئۈچۈن سىياسىي مىللەت بىلەن ئېتنىك مىللەت بىر ئۇقۇم. ئەمما مالايسىيادىكى ۋە باشقا ئەللەردىكى خەنسۇلارنىڭ ئېتنىك مىللەت ۋە سىياسىي مىللەت ھەققىدىكى چۈشەنچىسى ئۇيغۇرلارنىڭكىگە يېقىنلىشىدۇ. خەنسۇ زىيالىلىرى خېلى بۇرۇنلار بۇ ھەقتە ئىزدەنگەن بولسىمۇ بۇ دۆلەتنىڭ شىنجاڭ سىياسىتىدە گەۋدىلەندۈرۈلمىگەن ئېدى. 2009- يىلدىن كېيىن مىللەتلەرنىڭ بۇنداق ئايرىلىشى گەۋدەلەندۈرۈلۈشكە باشلىدى. (مەن ”چالا تەرجىمان ئادەم ئۆلتۈرۈر“ دېگەن تېمامدا مۇشۇنىڭغا يانداش مەسىلىلەرنى دەپ ئۆتتۈم).
ئاپتۇرنىڭ ”ئىجتىمائى مىللەت“ دېگەن ئۇقۇمنى نەدىن تاپقانلىقىنى بىلمىدىم. ماقالىدە بىرمۇ نەقىل يوق. مەنچە ئاپتۇر ”ئتنولوگىيلىك مىللەت“ دېگەننى ماقالىسىدە تىلغا ئالغاندەك ”تەبىئى مىللەت“ دەپ چۈشەنگەن بولغاچقا مەزكۇر سۆزنىڭ زىت سۆزى بولغان ئىجتىمائىي مىللەت دېگەن ئۇقۇمنى ياساپ چىققان بولۇشى مۇمكىن. مەلۇمكى، ئا. مۇھەممەدئىمىن ماركىسىزىمچى زىيالى. ماركىس ”ئادەم بارلىق ئىجتىمائى مۇناسىۋەتلەرنىڭ يىغىندىسى“ دەپ قارايدۇ. ئەگەر ئاپتۇر ئۇيغۇرلارنى تەبىئىي مىللەت (ئىتنولوگىيەلىك مىللەت) دەپ قارىسا ماركىسىزىمغا ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. چۈنكى ئىنسان ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ يىغىندىسى بولغانىكەن، ئىنسانلار توپى بولغان ئۇيغۇرلارمۇ تەبىئىي مىللەت ئەمەس ئىجتىمائىي مىللەت بولغان بولىدۇ.
ئاپتۇر ئىجتىمائىي مىللەت بىلەن تەبىئىي مىللەتنى سېلىشتۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ، “ ئىجتىمائىي مىللەتنى ئېتنولوگيىلىك مىللەتتىن ئۈستۈن قىلغان نەرسە ئۇنىڭ ئۆز-ئۆزىگە بولغان تۈركۈم ئېڭى، كۈچلۈك ئىچكى ئۇيۇشۇش كۈچى، ئاڭلىق ئەن’ ئەنىۋىي مەدەنىيەت ئىزچىللىقى ۋە بۇ ئۈچىدىن مۇجەسسەم بولغان ئۇنىۋېرسال رىقابەت ئۈستۈنلۈكىدىن ئىبارەت“. ئاپتۇرنىڭ بۇ يەردىكى ئۇنۋېرىسال رىقابەت ئۇقۇمى ھەققىدىكى قارىشى باشتىكى قارىشىدىن پەرقلىنىدۇ. ئاپتۇرنىڭ ئۇيغۇرنى ئىجتىمائىي مىللەت ئەمەس دېيىشتىكى ئاساسى ”تۈركۈم ئېڭى، ئۇيۇشۇش كۈچى ئاجىز، مەدەنىيەت ئىزچىللىقى ئاڭسىز“، لېكىن ھىچ قايسىغا پاكىت كۆرسەتمىگەن. بۇ يەردىكى تۈركۈم ئېڭى دېگەن گەپنى مىللىي ئاڭ دەپ چۈشەنسەك ئاپتۇرنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ئېڭىنى ئاجىز دېگىنىگە دەلىل تەلەپ قىلىشقا مەجبۇرمىز. ئاپتۇر ھىچ دەلىلسىز شۇنداق دېگەن، ئەكسىچە ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ئېڭى كۈچلۈك. مەن بۇنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق دەلىللەيمەن. بىزدەكلا ئاپتونومىيە ھوقۇقىغا ئىگە موڭغۇللاردا خەنسۇچە ئىسىم قويۇش كومىنىستىك ھاكىمىيەت قۇرۇلغاندىن كېيىن ئومۇملىشىقا باشلىغان. موڭغۇللاردىن جوڭگۇنىڭ مۇئاۋىن دۆلەت رەئىسى بولغان ۋۇلەنفۇ خەنسۇچە ئىسىم قويغان. مەن ئىچكىرىدىكى مەلۇم ئالى مەكتەپتە موڭغۇللارغا دەر بەرگەن، موڭغۇلچە ئوقۇغان بىر سىنىپ ئوقۇغۇچىسى ئىچىدە 7،8 ئوقۇغۇچىنىڭ ئىسمى خەنسۇچە ئېدى. ئەمما ئۇيغۇردىن مەركەزدە ئەمەل تۇتقانلاردىن خەنسۇچە ئىسمى بار بىرسىمۇ يوق. باشقىسىنى قويۇپ مەدەنىيەت ئىزچىللىقىغا كەلسەك، مەدەنىيەتتىكى ئىزچىللىق ئەسلىدىلا كۆپىنچە ئاڭسىز داۋاملىشىدۇ. ھىچ قايسى مىللەت ئەزالىرى بىر يەرگە كېلىپ ئۇنى ئىزچىللاشتۇرايلى، بۇنى تاشلايلى دەپ مەسلەھەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن، ھىچقايسى ئۇيغۇر سوقا، جۇۋازدىن ئاڭلىق ۋاز كەچمىدى. زامان ئۆزگەرسە مەدەنىيەتتىكى بەزى ساھەلەردە ئىزچىللىق توختايدۇ.
ئاپتۇرنىڭ سىياسىي مىللەت ھەققىدىكى قاراشلىرىمۇ دەلىلسىز گەپلەر بولۇپ تەپسىلى رەددىيە ئۈچۈن ئايرىم ماقالە يېزىشقا توغرا كېلىدۇ، بۇ يازمىمىزنىڭ مەقسىدى ئەمەس. قىزىقارلىق يېرى ئاپتۇر يەھۇدىلارنى سىياسىي مىللەت دېگەن. يەھۇدىلار ئەمەلىيەتتە ئاپتۇرنىڭ ئىتنولوگىيەلىك مىللەت ھەققىدىكى شەرتىگىمۇ توشمايدۇ. چۈنكى دۇنيانىڭ ھەرقايسى بۇرجەكلىرىدىكى يەھۇدىلار شۇ دۆلەتنىڭ تىلىنى قوللىنىدۇ. تۈركىيەدە تۈركچە سۆزلەيدىغان يەھۇدى، ئۆزبەكىستاندا ئۆزبېكچە سۆزلەيدىغان يەھۇدى بار. ھەتتا يەھۇدىلارنىڭ ئىرقىمۇ بىر بىرگە ئوخشىمايدۇ، قارا تەنلىك يەھۇدى، ئاق تەنلىك يەھۇدى…ئەمەلىيەتتە يەھۇدىلارنى بىر مىللەت قىلىپ تۇرۇۋاتقان ئامىل ئۇلارنىڭ دىنى ۋە شۇ دىنىغا باغلانغان مۇراسىملىرىدۇر. مەلۇم مەنىدە يەھۇدىلار بىر دىنى گورۇپپا، ئىقتىسادى گورۇھتۇر. ئىككى مىڭ يىل ئىلگىرى يوقالغان يەھۇدى تىلىنى ئۇلار دۆلەت قۇرغاندىن كېيىن تىرىلدۈردى. چۈنكى ئۇلار ھەممە ئىشتا يات تىل قوللانغان بىلەن چۈشەنمىگەن تەقدىردىمۇ تەۋراتنى يەھۇدى تىلىدا ئوقۇشنى ئىزچىل داۋام قىلغانىكەن.
خۇلاسەم شۇكى، مەزكۇر ماقالە ياخشى نىيەتتە يېزىلغان لېكىن ئىلمىي يېزىلمىغان ماقالىدۇر. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مىللەتنى ئۈچكە ئايرىش ئۇسۇلىدا تەييار ئىلمىي ئۇقۇملار ئاستىن ئۈستۈن قىلىۋېتىلگەن، يوق ئۇقۇملار ياسالغان، دەلىللىرى يېتەرسىز، ھۆكۈملەر ئىسپاتسىز بولۇپ قالغان. ماقالىنىڭ خەتەرلىك يېرى بىلىپ بىلمەي مۇستەملىكىچىلكنىڭ قاپقىنىغا دەسسىگەنلىكىدۇر. ئاپتۇرنىڭ مىللەتنى ئۈچكە ئايرىپ ئۇيغۇرنى ئەڭ تۆۋەن دەرىجىگە قويۇشى مۇستەملىكىچىلەرنىڭ مەنتىقىسىدۇر. مۇستەملىكىچىكنىڭ تەلىماتىچە مىللەتلەر بىر بىرىدىن ئىلغار قالاقلىقى بويىچە دەرىجىلەرگە بۆلۈنىدۇ. مۇستەملىكە قىلغۇچى مىىلەت ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىگە مەنسۇپ بولۇپ ئۇلارنىڭ مۇستەملىكە قىلالىشىنى ئۇلارنىڭ ئىلغارلىقى بەلگىلىگەن. مۇستەملىكە قىلىنغۇچى مىللەت قالاق دەرىجىگە مەنسۇپ بولغانلىقى ئۈچۈن مۇستەملىكىك تەقدىرىگە رازى بولشى كېرەك. مۇستەملىكىچىلەر بۇ خىل تەربىيەنى ئاخبارات، مائارىپ قاتارلىق ۋاستىلەر بىلەن مۇستەملىكىلەنگۈچىگە سىڭدۈرۈپ ئۇلارنىڭ كاللىسىدا بۇ خىل دەرىجە پەرقىنى تەبىئىلىك دەپ قوبۇل قىلىدىغان ئاڭنى شەكىللەندۈرىدۇ. ھازىرقى دۇنيا مۇستەملىكىچىككە قارشى بولغانلىقى سەۋەبىدىن دۆلەتلەرنى بىرىنجى دۇنيا ئەللىرى، ئىككىنجى دۇنيا ئەللىرى ۋە ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرى دەپ دەرىجىگە ئايرىشمۇ ئاللىقاچان ئەمەلدىن قالدى. ھازىر دۇنيادا ئىنساننى ۋە ئىنسانلارنى ھەرقانداق سەۋەپتىن دەرىجىگە تۇرغۇزۇش ئىرقچىلىقتۇر، مۇستەنلىكىچىكتۇر، مەدەنىيەتسىزلىكتۇر.
ئابدۇشۇكۈر مۇھەممەدئىمىن ھوسۇللۇق ئالىم، مىھنەتچان تەتقىقاتچى لېكىن ئۇنىڭ ھەممە قاراشلىرىنى ئويلاشمايلا قوبۇل قىلىش، ئۇنىڭ ئۇيغۇر ھەققىدىكى ھۆكۈملىرىگە ئويلانمايلا ئەگىشىشنىڭ تۇغرا ئەمەسلىكى يۇقۇرىدىكى بايانلىرىمىزدىن مەلۇمدۇر.
كومى
left|thumb|350px|كومى thumb|250px left|thumb| left|thumb| كومى بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، كومىنىڭ 1،018،674 نوپۇسىبار، 415،900 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ئۇيغۇر قانداق مىللەت؟
ئالدىنقى: سىلەردە قۇربان ھېيىت مودا بولدىمۇ؟
سۈپەت مۇدددىتى
مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتى بولسا مەھسۇلاتنىڭ ئەڭ ياخشى ئىستىمال قىلىنىدىغان مۇددىتىنى كۆرسىتىدۇ. مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتىنى مەھسۇلات ئىشلەپچىقارغۇچى تەمىنلەيدۇ،بەلگىسى چەكلىك ۋاقىتتا ئىشلىتىلىدىغان مەھسۇلاتنىڭ ئۈستىدە بۇلىدۇ.
ئۇيغۇر قانداق مىللەت؟
كـىيىنكى: تۈركىيەدىكى نورۇزۇم
سۈپەت مۇدددىتى
ئاتالغۇ ھەققىدە
مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتى بولسا مەھسۇلاتنىڭ ئەڭ ياخشى ئىستىمال قىلىنىدىغان مۇددىتىنى كۆرسىتىدۇ. مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتىنى مەھسۇلات ئىشلەپچىقارغۇچى تەمىنلەيدۇ،بەلگىسى چەكلىك ۋاقىتتا ئىشلىتىلىدىغان مەھسۇلاتنىڭ ئۈستىدە بۇلىدۇ. سۈپەت مۇددىتى ئىچىدە مەھسۇلاتنى ئىشلەپچىقارغۇچى كارخانىلار مەھسۇلاتنىڭ سۈپىتىگە ماس كەلگەن مۇناسىۋەتلىك ئۆلچەم ياكى ئۇچۇق ھالدا سۈپەتكە كېپىل بۇلىدىغان شەرتكە مەسئۇل بۇلىدۇ،مۇشۇنداق بولغاندا ئىستىمالچىلار مەھسۇلاتنى خاتىرجەم سېتىۋالالايدۇ ھەمدە بىخەتەر ئىشلىتەلەيدۇ.
مەنىسى
يىمەكلىكنىڭ بەلگىسى ئۈستىدىكى سۈپەت مۇددىتىنىڭ مەنىسى بولسا بەلگىنىڭ ئۈستىدىكى بەلگىلەنگەن شەرت ئاستىدا يىمەكلىكنىڭ سۈپىتىگە كاپەلەتلىك قىلىدىغان ۋاقىتنى كۈرسىتىدۇ ،سۈپەت مۇددىتىدىن ئۈتۈپ كەتكەن يىمەكلىكنى يەنىلا ئىستىمال قىلىشقا بۇلىشى مۇمكىن. يۇقىرىدا دىيىلگەن بەلگىلەنگەن شەرت ئادەتتە ساقلاش ئۇسۇلى مەسلەن شاماللىق،قۇرغاق،سالقىن قاتارلىق شارائىتتا ساقلاش شەرتىنى كۆرسىتىدۇ ،سۈپەت مۇددىتى ئىچىدە يىمەكلىكنى سېتىشقا ۋە ئىستىمال قىلىشقا بۇلىدۇ. سۈپەت مۇددىتىدىن ئۈتۈپ كەتكەن يىمەكلىك،مەسلەن رەڭگى،پۇرىقى ،تەمى ئۆزگەرمىگەن ئەھۋال ئاستىدا يىمەكلىكنى يەنىلا ئىستىمال قىلىشقا بۇلىدۇ.
دىققەت قىلىشقا تىگىشلىك ئىشلار
سۈپەت مۇددىتى بولسا يىمەكلىك قاتارلىق مەھسۇلاتلارنىڭ سۈپىتى ئۆزگىرىش –ئۆزگەرمەسلىكىنى پەرىقلەندۈرىدىغان بىردىنبىر ئۆلچەم ئەمەس،بەلكىم ساقلىنىش شەكلى ،مۇھىت ئۆزگىرىشكە ئەگىشىپ ماددىنىڭ ئۆزگىرىشى سەۋەپلىك سۈپىتى ئۆزگىرىش كىلىپ چىقىشى مۇمكىن،شۇڭلاشقا يىمەكلىك قاتارلىق مەھسۇلاتلارنى ئامال بار سۈپەت مۇددىتى توشماستىلا ۋاقتىدا ئىستىمال قىلىش لازىم.
ئۇچۇق يىمەكلىك تۈرىدىكىلەرنىڭ سۈپەت مۇددىتى قىسقا بۇلىدۇ ،شۇڭا قانچە بۇرۇن ئىستىمال قىلسا شۇنچە ياخشى ،چۈكى بۇنداق قىلغاندا مەھسۇلاتنىڭ سۈپىتىدە ئۆزگىرىش يۈز بىرىشتىن ساقلانغىلى بۇلىدۇ.
سۈينامە
«سۈينامە» (隋书)
مارى
left|thumb|350px|مارى thumb|250px|left left|thumb| left|thumb| مارى بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، مارىنىڭ 727،979 نوپۇسىبار، 23،200 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
سۈينامە
ئۇنىڭدىن باشقا «سۈينامە » نىڭ 15- جىلد «مۇزىكا تەزكىرىسى» دە غەربىي رايۇندىكى قۇچۇ، كۈسەن، قەشقەر، ئۇدۇن قاتارلىق ئەللەرنىڭ مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتى ۋە غەربىي رايۇن مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتىنى ۋە غەربىي رايۇن مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتىنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە تارقىلىپ كىرگەنلىكىگە دائىر مۇھىم مەلۇماتلار خاتېرلەنگەن. [28].
ھايۋانلارنىڭ پۇراش سېزىمى سېكتورلىرى
مەزمۇنى
ئىت بۇرنىنىڭ پۇراش سېزىمى ئالاھىدە ئۆتكۈر، ئەمما ئۇ بۇرنىنى ئاساسەن نەپەسلىنىش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ، ئۇنىڭ پۇراش سېزىمى ئىقتىدارىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى بۇرنى ئىچىدە ئالاھىدە ئۆتكۈر پۇراش سېزىمى رېتسىپتورلىرىنىڭ بولغانلىقىدىندۇر. يەر بېغىرلىغۇچى ھايۋانلاردىن يىلاننىڭ پۇراش سېزىمى رېتسىپتورلىرى ئۈستۈنكى تاڭلىيىدا بولۇپ، ھاۋادىكى پۇراقلىق مولېكۇلىلارنى نەپەسلىنىش يولىدىكى ھاۋا ئېقىمىدىن ئەمەس، بەلكى ئاچىماق تىلىنى ھاۋاغا ئۈزلۈكسىز سوزۇپ چىقىرىپ، ھاۋادىكى گاز مولېكۇلىلىرىنى تۇتۇپ، ئاندىن يۇقىرىقى تاڭلىيىدىكى پۇراش سېزىمى رېتسىپتورلىرى ئۇۋىسىغا يوللاپ پەرقلەندۈرىدۇ.
مۇتلەق كۆپ ساندىكى ھاشاراتلارنىڭ پۇراش سېزىمى رېتسىپتورلىرى سەزگۈ مۈڭگۈزچىسىدە ياكى بۇرۇتسىمان پۇتىدا بولىدۇ. مەسىلەن، كېپىنەكنىڭ سەزگۈ مۈڭگۈزچىسى بوشلۇقتا ئېگىز كۆتۈرۈلگەن ھالدا پۇلاڭشىپ تۇرىدىغان بولۇپ، سەزگۈرلۈك دەرىجىسى ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. بەزىلەر بەلگە قويۇلغان بىر تال ئەركەك كېپىنەكنى بىرقانچە كىلومېتىر يىراق يەرگە ئاپىرىپ قويۇۋەتكەندە، ئۇ ئۆزىنىڭ ئۆتكۈر پۇراش سېزىمىگە تايىنىپ، چىشى كېپىنەكلەر بار يەرگە يېنىپ كەلگەن. بەزى پارازىت ھايۋانلار، مەسىلەن، قويۇق يۇڭ ئىچىدە ياشايدىغان سالجىلارنى ئالساق بۇرۇن ۋە سەزگۈ مۈڭگۈزچىسىنىڭ بولۇشى ئۇلارنىڭ ھەرىكەت قىلىشىغا پايدىسىز. چۈنكى، ئۇلارنىڭ پۇراش سېزىمى رېتسىپتورلىرى پۇتىدا بولۇپ، ئۇلار بۇ ئارقىلىق پارازىت ئىگىسىنىڭ تېنىدىن قان شورايدىغان يەرنى تاپالايدۇ.
ھايۋانلارنىڭ پۇراش سېزىمى رېتسىپتورلىرىنىڭ جايلىشىشىدىكى پرىنسىپ شۇكى، قايسى ئورۇندا ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرۇش ئەپلىك بولسا، شۇ يەرگە جايلىشىدۇ.
ئاقتو بازىرى
ئاقتو بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aqto Baziri) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ياۋزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ياۋزۇ مىللىتى - ياۋزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
موللا بىلال بىن موللا يۈسۈپ
شائىر بىلال نازىمنىڭ تولۇق ئىسمى _ موللا بىلال بىن موللا يۈسۈپ، ئۇ تەخمىنەن 1825-يىلى غۇلجا شەھرىنىڭ قازانچى مەھەللىسىدە نامرات موزدۇز ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 10~11 ياشلارغا كىرگەندە دادىسىدىن يېتىم قالغان ۋە ئاكىسى جالالىدىننىڭ تەربىيىسىدە بولغان. موللا بىلال قورغاس«ئالتۇنلۇقۇم» يەنى تۇغلۇق تۆمۈرخان مازىرى يېنىدىكى «بەيتۇللا» مەدرىسىدە 11 يىل ئوقۇغان. ئەرەب، پارىس تىللىرىنى مۇكەممەل ئىگىلىگەن، شەرق ئەدەبىياتى ۋە كلاسسىك ئەدەبىي مىراسلىرىمىز بىلەن پىششىق تونۇشقان، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى خەزىنىسىدىكى ئېسىل ئەسەرلەرنى توپلىغان. ئۇ 20 ياشقا كىرگەندە ئانىسى ئۆلۈپ كېتىپ، ئاكىسى بىلەن تېخىمۇ ئېغىر كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرگەن. شۇنداق بولسىمۇ بىلال نازىم قىيىنچىلىققا بەرداشلىق بېرىپ، شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن ئىزچىل شۇغۇللانغان. ئۇنىڭ نامى ئەل ئارىسىدا تاراشقا باشلاپ، كىشىلەر ئۇنى "موللا بىلال" دەپ ھۆرمەتلەشكەن. ئۇ 27 ياشقا كىرگەندە ئۆزىنىڭ ھايات، مۇھەببەت، دوستلۇق ھاققىدە يازغان غەزەللىرىنى دىۋان قىلىپ تۈپلەپ،
«نازىم » دېگەن تەخەللۇس بىلەن يېشىل تاۋار جىلتىغا ئوراپ سۆيگەن قىزى رەناخان ئاپپاققا تەقدىم قىلغان.
مەرىپەتپەرۋەر زات ئابدۇمۇتالى خەلپەم شائىر موللا بىلالغا «تەرجىمەئى بىلال شائىر مەشھۇر»نامى بىلەن تەرجىمىھال يېزىپ چىققان. مانا شۇ تەرجىمىھالدا «غەزەلىيات» ھەققىدە مۇنداق مەلۇمات بېرىلگەن : «فەقىر ۋە فەقە كۈنلەردە بىر ساھىپجامال مەھۋەش، پەرى پەيكارغا ئاشىق بىقارار، ئىشىق مەجازىغا گىرىپتار بولۇپ، ئىشىق مۇھەببىتى قايناپ، ئىشىق ئوتى دىلىنى بىقارار قىلغانلىقتىن ئېيتقانىكەن.» ئەمما، موللا بىلال بۇ ساھىپجامالنىڭ ۋەسلىگە نائىل بولالمايدۇ. موللا بىلالنى گاداي كۆرگەن قىزنىڭ ئاتا- ئانىسى ئۇنىڭ ئامرىقىنى، قىز رايىغا باقماي باشقا بىرىگە مەجبۇرىي ياتلىق قىلىۋېتىدۇ. ئىشىق ئوتىدا ھېسابسىز ئازابلىنىپ، ئۆرتىنىپ يانغان موللا بىلال ئامرىقىغا بېغىشلاپ ھەر كۈنى بەيتۇللا مەدرىسنىڭ پەشتىقىغا چىقىپ نەزم ئوقۇيدۇ.
مۇئەللىپ غەزەللىرىدە ئۆزى ئاشىق بولغان ساھىپجامالنىڭ كىملىكى توغرىسىدا مەلۇمات بەرمىگەن. كېيىنكى مەلۇماتلاردا بۇ قىزنىڭ ئىسمى « غۇنچەم»، «ھەجەر ئاپپاق»، «جانارخان ئاپپاق»، «رەناخان ئاپپاق» دېگەن نام بىلەن ھەر خىل ئاتالدى. تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، بۇ «ھۆسن ئىقلىمىدا گويا بارچە قىزلار سەرۋەرى» نىڭ ئەسلى ئىسمى رەناخان ئاپئاق بولۇپ، موللا بىلال يازغان نەزملىرىنى ئېلىپبە تەرتىپى بويىچە رەتلەپ، تۈپلەپ، بىر يېشىل تاۋار جىلتىغا سېلىپ، ئۇنىڭ ئۆزىگە تەقدىم قىلغان. «غەزەليات» نىڭ بۇ قوليازمىسىنى ئەينى ۋاقىتتىكى مۇدەررىس ئارۇپ داموللامغا ياتلىق قىلىنغان رەناخان ئاپئاق موللا بىلال بىلەن بولغان ياشلىق دەۋرىدىكى مۇھەببەت سەرگۈزەشتىسىنىڭ بۈيۈك نامايەندىسى دەپ بىلىپ قەدىرلەپ، خاس ساندۇقىدا ساقلىغان. ئەينى ۋاقىتتا قىزنىڭ ئاتا- ئانىسى بۇ ئىشنى ئەلدىن پىنھان تۇتقان، ھەتتا قىزىنىڭ ئىسمىنى ئاشكارىلاشنى خالىمىغان. شۇنداق قىلىپ، بۇ ئەسەر رەناخان ئاپئاق ئائىلىسىدە 1935-يىلىغىچە ساقلانغان. رەناخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن قوليازما ئۇنىڭ ئوغلى ھاشىر مەخدۇمغا قالغان. 1935- يىلىنىڭ ئاخىرى ھاشىر مەخدۇم ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن، ھاشىرنىڭ ئوغلى ئابدۇمىجىت قارىيغا قالغان. 1940- يىلى ئابدۇمىجىت قارىي قوليازمىنى ئېلىپ غۇلجا دىيارىدىن كەتكەن.
موللا بىلالنىڭ قاچان، كىم بىلەن توي قىلغانلىقى ئېنىق ئەمەس. بىراق، شۇنى جەزملەشتۈرەلەيمىزكى، ئۇ توي قىلىپ بىر قىز، ئىككى ئوغۇللۇق بولغان. چوڭ ئوغلىنىڭ ئىسمى ئايۇپ، كىچىك ئوغلىنىڭ ئىسمى قاسىم، قىزىنىڭ ئىسمى ئايشەم ئىكەن. موللا بىلالنىڭ نەۋرىسى مەھەممەتجان بىلالنىڭ ئالمۇتىدا چىقىدىغان « كوممۇنىزم تۇغى»گېزىتىنىڭ 1975- يىلى 26- ئىيۇندىكى سانىغا بېسىلغان «بوۋام توغرىسىدا» ناملىق ئەسلىمىسىدە مۇنداق دېيىلگەن:
«چوڭ دادام ئايۇپنىڭ ئابابەكرى، رابىيەم، شەرۋانەم ئاتلىق ئوغۇل-قىزلىرى بولغان. چوڭ ئاپىمىز ئايشەمنىڭ ھۆرنىساخان دېگەن بىرلا قىزى بولغان. بوۋامنىڭ كىچىك ئوغلى قاسىم مېنىڭ دادام بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆمەرجان، غوجائەخمەت، مەھەممەتجان دېگەن ئوغۇللىرى، ئۈمگۈلسۈم، تۇراخان دېگەن قىزلىرى بولغان. بىزنىڭ ئائىلىدىكى مەندىن باشقىلىرى غۇلجا شەھىرىدە ۋاپات بولۇشتى.»
تۆھپىكار ئەرنىڭ كەينىدە مەدەتكار ئايالنىڭ بولۇشى تەبىئىي. بىراق، ھازىرغا قەدەر يېزىلغان مەنبەلەردە موللا بىلالنىڭ ئانىسى ۋە ئايالىنىڭ ئىسمى پەقەت تىلغا ئېلىنمىغان. شائىر بىلەن زامانداش تەتقىقاتچى، ئەدىبلىرىمىز بۇ نۇقتىغا زادىلا كۆڭۈل بۆلمىگەن، بۇ ھال كىشىنى تولىمۇ ئەپسۇسلاندۇرىدۇ.
تەتقىقاتچىمىز ساۋۇت موللا ئاۋۇدوفنىڭ موللا بىلال توغرىلىق يازغان كىتابىدىكى ئىشەنچلىك دەلىللەرگە قارىغاندا، 1959- يىلى ئالمۇتىنىڭ چېلەك رايونىدا كونا كىتابلار ۋە قوليازمىلار تېپىلغان، شۇ قوليازمىلارنىڭ بىرىدە بىر ئايەتنىڭ تۆۋىنىگە يېزىلغان مەلۇماتتا، موللا بىلالنىڭ چوڭ ئوغلى ئايۇپ ئاخۇننىڭ 1860- يىلى (ھىجىرىيە 1277- يىلى )تۇغۇلغانلىقى مەلۇم. ئېچىنىشلىق ئېغىر تۇرمۇش كەچۈرۈپ، تونۇرلاردا يېتىشقا مەجبۇر بولغان موللا بىلال تەخمىنەن 1859- يىلى 34 يېشىدا توي قىلغان بولۇشى مۇمكىن.