ئالبېرت_ئېينىشتېيىن
ئېينىشتىيىننىڭ نىسپىيلىك نەزىريىسىنىڭ دۇنياغا كىلىشى ۋە فىزىكىدىكى ئورنى ھەققىدە
2006-يىلى 3- ئاينىڭ 14- كۈنى ئۇلۇغ ئالىم ئالبىرىت ئېينىشتىيىن (Albert Einstein) نىڭ تۇغۇلغانلىقىنىڭ 127 يىللىق خاتىرە كۈنى. 2006- يىلى 4-ئاينىڭ 18- كۈنى ئۇ ۋاپات بولغانلىقىغا 51 يىل بولغان خاتىرە كۈن. ئېينىشتىيىن تەبىئى پەنگە ئۇلۇغ، كۆپ تەرەپلىمە تۆھپىلەرنى قوشتى، ئۇنىڭ ئەڭ زور ئىلمى تۆھپىسى نىسپىيلىك نەزىريىسىنىڭ ئاساسىنى ياراتقانلىقى بولدى. نىسپىيلىك نەزىريىسى تۈۋەندىكىدەك ئىككى قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: بىرىنچىسى تار مەنىلىك نىسپىيلىك نەزىريىسى، ئىككىنچىسى كەڭ مەنىلىك نىسپىيلىك نەزىريىسى. ئېينىشتىيىن نىيوتۇن مىخانىكىسىنى تەرەققى قىلدۇروپ، 1905-يىلى 6-ئايدا يازغان «ھەركەتتىكى جىسملارنىڭ ئىلىكتىر دىنامىكىسى» دىگەن ئەسىرىدە تار مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزىريىسىنى تىكلەپ، فىزىكىنىڭ يىڭى دەۋرىنى يارىتىدۇ. ئۇ نىسپىيلىك پىرىنسىپى بىلەن يۇرۇقلۇق تىزلىكىنىڭ ئۆزگەرمەسلىك پىرىنسىپىدىن ئىبارەت ئىككى ئاساسى پىرىنسىپنى ئوتتۇرغا قۇيىدۇ. شۇنداقلا زامان، ماكانلارنىڭ يىڭى ئۇقۇمىنى ئوتتۇرغا قۇيىدۇ. شۇ يىلى 9- ئايدا يەنە «جىسىمنىڭ ئىنىرتسىيسى ئۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنىرگىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىكمۇ؟» دىگەن ئىلمى ماقالىنى يېزىپ چىقىپ، داڭلىق ماسسا ئنىرگىيە مۇناسىۋەت ئىپادىسى نى ئوتتۇرغا قويۇپ،ماسسىسى بولغان جىسىمدا ئېنىرگىيە ساقلىنىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ،ئاتوم ئېنىرگىيسىنى ئېچىش ۋە ئۇنىڭدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن نەزىرىيىۋى ئاساس يارىتىدۇ.1907-يىلدىن باشلاپ كەڭ مەنىدىكى نىسبىلىك نەزىرىيىسىنى تەتقىق قىلىش بىلەن شۇغۇللىنىپ، 1916-يىلى دوستى ماتىماتىكا ئالىمى گىروسماننىڭ ياردىمى بىلەن گىرمانىينىڭ «فىزىكا ژورنىلى» دا «كەڭ مەنىلىك نىسپىيلىك نەزىريىسىنىڭ ئاساسى» دىگەن ئىلمى ماقالىسنى ئىلان قىلىپ، كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزىريىسىنى تىكلەيدۇ. ئۇ كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزىريىسىنىڭ تارتىش كۈچى نەزىريىسى ۋە ھەركەت تەڭلىمىسىگە ئاساسەن: (1) نۇرنىڭ قۇياشنىڭ تارتىش كۈچى مەيدانىنىڭ تەسىر بىلەن "1.7 بۇلۇڭ بىلەن ئېغىشىدىغانلىقى، (2) مىركورىنىڭ كۈنگە يېقىن نوختىسىنىڭ بۇلۇڭلۇق تىزلىگى بىلەن ئاستا ھەركەت قىلىدىغانلىقى،(3) تارتىش كۈچى مەيدانىدا ئىسپىكتىر سىزىقلىرىنىڭ قىزىل تەرەپكە سىلجىيدىغانلىقى... قاتارلىق ئۈچ چوڭ ھۈكۈمنى ئالدىنئالا ئوتتۇرغا قۇيىدۇ. 1919- يىلى ئەنگىليە ئاستۇرنومىيە ئالىمى ئېيدېڭتون (a.s.Eddington) قۇياشنىڭ كۈيۈشىنى كۈزۈتۈش ئارقىلىق تەجىربە ئىسپاتلىغان. نۇرنىڭ "1.64 بۇلىڭىدا ئېغىشى بىلەن ئېينىشتىيىننىڭ نىسپىيلىك نەزىريىسىگە ئاساسەن ئوتتۇرغا قويغان ھۈكۈمىدىكى سانلىق قىممەت ئىمنتايىن يېقىن بولغان. ئەنگىليەنىڭ مەشھۇر فىزىكا ئالىمى تومسۇن (j.j Thomson) ھاياجانلانغان ھالدا: «ئېينىشتىيىن ياراتقان نىسپىيلىك نەزىريىسى، ئىنسانىيەتنىڭ ئىدىيە تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇۋاپىقىيەتلىرىنىڭ بىرى» دەپ جاكارلىغان. 1929-يىلى 2-ئايدا، ئېينىشتىيىن «بىرلىككە كەلگەن مەيدان نەزىريىسى» دىگەن ئىلمى ماقالىنى ئىلان قىلىدۇ. شۇنىڭدىن كىيىن ئۇ ئاساسەن كىيىنكى يېرىم ھاياتىنىڭ بارلىق زىھنى كۈچىنى بىرلىككە كەلتۈرۈلگەن مەيدان نەزىريىىسنى تەتقىق قىلىشقا بېغىشلاپ، تارتىش كۈچى مەيدانى بىلەن ئىلكتىر ماگىنىت مەيدان نەزىريىسىنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئۇرىنىدۇ. گەرچە ئېينىشتىيىننىڭ بۇ جەھەتتكى تەتقىقاتلىرىدا ئېيتقىنىدەك مۇھىم ئىلگىرلەشلەر بولمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ پۈتۈنلەي يىڭى بولغان تەتقىقات ساھەسىنى ئېچىپ بەرگەنلىكى بىلەن چوڭقۇر ئەھمىيەتكە ئىگە ئەلۋەتتە. 1976-يىلى گىلاسخوۋ، ۋېنبېرىگ، ئابدۇسالاملار ئاجىز ئىلىكتىر بىردەكلىنىڭ قېلىپلاشتۇرۇلغان مەيدان نەزىريىسىنى ئوتتۇرغا قويدى. ئېينىشتىيىن نەزىريىسىنىڭ رىئاللىقى بارغانسىرى تەجىربە تەرىپىدىن ئىسپاتلانماقتا، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بەزى كىشىلەر كۈچلۈك ئۆز-ئارا تەسىر، ئاجىز ئۆز-ئار تەسىر، ئىلىكتىر ماگىنىتنىڭ ئۆز-ئارا تەسىرى ۋە تارتىش كۈچىنىڭ ئۆز-ئارا تەسىرىنى بىرلىككە كەلتۈرمەكچى بۇلۇشۇپ، بۈيۈك بىرلىككە كەلگەن مەيدان نەزىريىسىنى ئوتتۇرغا قۇيىۋاتىدۇ. ئېينىشتىيىننىڭ ئۇرۇنداشقا ئۈلگۈرەلمىگەن ئىشلرىغا بارغانسىرى كۈڭۈل بۈلۈنۈپ، ئۆزلۈكسىز تەرەققىياتلار قولغا كەلتۈرۈلمەكتە. ئېينىشتىيىننىڭ نىسپىيلىك نەزىريىسىنى ئىككى چوڭ مەزمۇن ۋە يەتتە كىچىك نوختىغا يىغىنچاقلاشقا بۇلۇدۇ.