cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇردا كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش
كۆزىتىشىمگە ئاساسلانسام، ئۇيغۇر سەرخىللىرى تاكى 90-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە خەنسۇ سەرخىللىرى بىلەن بىۋاستە رىقابەتلىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشىپ باقمىغان. ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ زامانىۋىي دۇنيانى كۆرۈش پۇرستىمۇ كۆپ بولمىغان. ئۇيغۇرلارنىڭ سودا، يېزائىگىلىك ۋە مۇلازىمەت ساھەسى ئىچكىرى شىركەتلىرىنىڭ كۈچلۈك زەرەتلىشىدىن مۇستەسنا بولغاچقا ئۇيغۇر سەرخىللىرىدىكى تۈرلۈك يېتىشسىزلىكلەر تولۇق ئاشكارىلانمىغان بولۇشى مۇمكىن. ۋاھالەنكى، ئۇيغۇر ۋىلايەتلىرى پىلانلىق ئېگىلىكنىڭ ئاسارىتىدە تىڭىرقاپ يۈرگەن شارائىتتا خەنسۇ كارىخانىلىرى بازار ئىگىلىكىنىڭ مىۋىسىنى تېتىپ باشقۇرۇش، مۇلازىمەت، ئىجادچانلىق قاتارلىق تەرەپلەردە پىشىپ يېتىلىشنى تاماملاپ بولغان. خەنسۇ شىركەتلىرىنىڭ تۈرلۈك سىياسىي ئەۋزەللىكلەرنىڭ قالقان بولۇشى بىلەن رايۇنىمىزغا كىرىشى نەتىجىسىدە ئۇيغۇر سەرخىللىرى بىلەن خەنسۇ سەرخىلىللىرىنى بىۋاستە ئۇچراشتۇردى. بۇنداق ئۇچرىشىشتا كىمنىڭ قانداق ئورۇنغا چۈشۈپ قالىدىغانلىقى كۈندەك ئايدىڭ. ئەپسۇسكى، ئۇيغۇر سەرخىللىرى خەقنىڭ ئالدىدا ئاشكارلىنىپ قالغان يېتىشسىزلىكلىرىنى ئۇيغۇر مىللىتىدىكى ئاجىزلىق، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدىكى كەمتۈكلۈك، ئۇيغۇرلاردىكى تارىخىدىن قېلىپ قالغان ئىللەت دەپ بارچە گۇناھنى ئۇيغۇرغا ئارتىپ قويۇشتى. ئۇيغۇر زىيالىلىرى زامانىۋىي دۇنيانى كۆرگەندىن كېيىن زامانىۋىي ئەللەردىكى كىشىلەرنىڭ تۈزۈمدىكى زامانىۋىيلىق، مائارىپتىكى زامانىۋىيلىق، تېخنىكىدىكى زامانىۋىيلىق ۋە جامائەت ئەسلەھەلىرىنىڭ مۇكەممەل بولۇشى سەۋەبلىك بىزدىن پەرقلىنىدىغان تەرەپلەرنىڭ ھەممىسىنى ئىلغارلىق دەپ قاراپ ئەسەرلەر يېزىپ ئۇيغۇرنى كەمسىتىشىتى. ئۇلارنىڭ خۇلاسىسى بويىچە بولسا ئۇيغۇرنىڭ بۈگۈنكى ھالىغا پەقەت ئۇيغۇرنىڭ ئىللەتلىك مىللەت بولغانلىقىلا سەۋەبچى ئېدى. مەنچە زىيالىلار ۋە سەرخىللاردىكى بۇنداق كەمسىتىش ئۆزىنى باشقىلار بىلەن سېلىشتۇرۇش پۇرسىتىگە، رىقابەت پۇرسىتىگە ئېرىشكەن كىشىلەرنىڭ ئۆزىدىكى تۈرلۈك روھىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي سەۋەبلەردىن كېلىپ چىققان زەيىپلىكنى مىللەتكە دۆڭگەپ ۋايساش دېيىلسە مۇۋاپىق. بۇ خۇددى زامانىمىزدا پارتىكوم ياكى بىر ئىدارىنىڭ ماشىنىسى پۇتىنى توكۇر قىلىپ قويغان كىشىنىڭ ساق ئادەم بىلەن تەڭ يۈگۈرەلمەي ئاقىۋەتتە ”داداممۇ توكۇر ئېدى، مەھەللىمىزدىكى كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ئاقساپ مېڭىپ مېنىمۇ ئاقساشقا كۆندۈرۈپ قويدى“ دەپ زارلىغىنىغا ئوخشاش ئىش.
خۇلاسە قىلسام، كەمسىتىشنىڭ سەۋەبىنى، ئۇيغۇرلاردا زىيالىلار قوشۇنىنىڭ مۇستەقىل ئىجتىمائىي قاتلام سۈپىتىدە ئەمەس ھاكىمىيەتكە بېقىندى، ئىتىبارلىق مۇئاشلىقلار تەبىقسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىشى، سوۋېتچە ئىدولوگىيەنى تارقىتىشنى مەقسەد قىلغان مائارىپتا تەربىيەلەنگەن ئوقۇمۇشلۇقلارنىڭ ئاتالمىش يېڭىلىقپەرۋەرلىكى، تۈرلۈك ئەۋزەللىكلەرگە ساھىپ مىللەت كىشىلىرىنىڭ ھاياتى بىلەن ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ خاتا سېلىشتۇرۇلىشى ۋە ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ ئۆزىدىكى ۋە زاماندىكى تۈرلۈك مەسىللىلەرنىڭ مىللەتكە دۆڭگەپ نامۇۋاپىق خۇلاسە چىقىرىشى قاتارلىق نوقتىلارغا يىغىنچاقلاش مۇمكىن. كەمسىتكۈچى قاتلام بىلەن كەمسىنگۈچى قاتلام ئوقۇرمەنلەرگە ئېنىق بولدى، ئەلۋەتتە.
كەمسىنىشنىڭ سەۋەبىگە كەلسەك كۆرمەك تەرس ئەمەسكى، بۇ كەمسىتكۈچىلەرنىڭ ”تىرىشچانلىقى“ نىڭ نەتىجىسى. كەمسىتكۈچىلەرنىڭ دەرسخانا، مۇنبەر، مەتبۇئات، رادىيو-تېلۋىزور ۋە تۈرلۈك جامائەت سورۇنلىرىدىكى پىكىر بايان قىلىش پۇرسەتلىرىنى كونترول قىلىشى كەمسىتىشنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتتى، ئاممىۋىيلاشتۇردى. كەمسىتكۈچىلەرنىڭ ئۇيغۇر بولۇشى كەمسىتىلگۈچىلەردە كۈچلۈك نارازىلىقنىڭ كۆتۈرلىشىگە پۇرستە بەرمىدى. كەمسىتىشنىڭ مىللەتپەرۋەرلىك، كۆيۈيۈم، ئوپىراتسىيە، داۋالاش، دىئاگونوز، تەتقىقات، ئىجادىيەت قاتارلىق ئىجابىي گەپلەر بىلەن ئاتىلىشى ئاۋام ئۇيغۇرنىڭ كەمىسىتىشنى ھەق دەپ قوبۇل قىلىشىغا مەيدان ھازىرلىدى. ئاۋام ئۇيغۇردىكى كەمسىنىشنىڭ يەنە بىر سەۋەبى بۇ مىللەتنىڭ رىياللىقتىكى ناتىۋانلىقىدۇر. بىر ئاكا ئاغىنىمز بار، قەشقەردە بىر ئەرزىيەت ئورنىدا ئىشلەيدىغان. دېھقانلار ئەرز قىلغىلى كىرىدىكەنيۇ، گېپىنى ئۇقتۇرالمىسىمۇ ئۇتتۇر خەنسۇ خادىمنىڭ ئالدىغا بارىدىكەن. بۇ يالغۇز دېھقاندىكى مەسىلىمۇ ئەمەس. 2005-يىلىمىكىن بىر ماگىستىر قىز ئۈرۈمچىدىن خىزمەت تاپالماي لەنجۇغا ئىش ئىزدەپ كەلدى. مۇدىر ئىشخانىسىدا تېبەت (خەنچىراي) مۇئاۋىن مۇدىر بىلەن ئۇيغۇر مۇئاۋىن مۇدىر ئۇدۇلمۇ ئۇدۇل ئولتۇراتتى. قاراپ تۇرسام ئۇيغۇر مۇدىرغا مۇنداقلا سالام قىلىپ قويۇپ ئۆزىنىڭ خەنچە سەۋىيە ئىمتىھانىدا 11-دەرىجىدىن ئۆتكەن كىنىشكىسىنى ۋە باشقا تۈرلۈك كىنىشكىلىرىنى كۆرسىتىپ سۆزلەپ كەتتى. ئۈرۈمچىدىن يېڭىلا كەلگەن، ئۈرۈمچىدە چوڭ بولغان بۇ ئۇيغۇر قىزى لەنجۇدىكى بۇ مەكتەپتە ئۇيغۇرنىڭ گېپى ئۆتىدىغانلىقىدىن بىخەۋەر بولغاچ ئۆزى خەنسۇ دەپ ئويلاپ قالغان تېبەتكە يېقىنچىلىق قىلىپ ھاللاندى. بىچارە قىز شۇ ئىشتا ئۇيغۇر مۇئاۋىن مۇدىرنىڭ ئاچچىقىنى كەلتۈرگەچ خىزمەتكە كىرەلمىدى ۋە ئۈرۈمچىگە قايتىپ دوكتۇرلۇقتا ئوقۇشقا مەجبۇر بولدى. مەنچە ئۇيغۇردىن كەمسىنىشنىڭ بىۋاستە سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئۇيغۇرنىڭ ھەر ساھە، ھەر سورۇندىكى بىقوۋۇللىقى بولسا كېرەك. ئەگەر مۇشۇنداق ناتىۋانلىق داۋاملاشسا تۈرلۈك ھالەتلەرنىڭ كۆرۈلىشى تەسەۋۋۇرىمىزدا. بىرى سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىكى مەرتىبىلىك توپلۇمنىڭ ھەممە ئىشىدا بىر خىسلەت بار دەپ بىلىپ چوقۇنۇش، يەنە بىرى مەزكۇر توپلۇمنىڭ ھەممە نەرسىسىنى رەزىللىكنىڭ، كەمسىتىشلىشنىڭ مەنبەسىدەك كۆرۈپ رەت قىلىش.
ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى كەمسىنىش ۋە كەمسىتىشنى تەھلىل ۋە بايان قىلغاندا بىز ئۇيغۇرنىڭ ئىچىدىن مەنبەلەنگەن كەمسىتىشنى تەھلىل قىلدۇق. ئەگەر بۇ تەھلىل بىر ئاجىز ئىجتىمائىي توپ سۈپىتىدە، بىر بېقىندى مەدەنىيەت تۈركۈمىنىڭ ئىگىلىرى سۈپىتىدە، تۈرلۈك ئىمكانىيەتلەردىن چەتلەشتۈرۈلگەن كىشىلەر سۈپىتىدە ياشاۋاتقان قەۋىم ئۈستىدىن يۈرگۈزۈلگەندە باشقىچە بولۇشى كېرەك. كەمسىتىلىش تەھدىتىدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇردىكى كەمسىتكۈچىلەر بىلەن كەمسىنگۈچىلەرنى ئىككى قۇتۇپ قىلىپ ئايرىپ تەھلىل قىلشنى پۈتۈنلەي توغرا دەپ كەتكىلىمۇ بولمايدۇ. بۇ نوقتىدا كەمسىتكۈچىلەر ئەمەلىيەتتە كەمسىنگۈچىلەرگە سېلىشتۇرغاندا تېخىمۇ بەك كەمسىنگۈچىلەردۇر. كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش خۇسۇسى كەيپىيات سۈپىتىدە دۇنيانىڭ ئىنسان ياشايدىغان ھەممە بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىدا مەۋجۇد. ئەمما ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كەمسىتىلىش، كەمسىتىش ۋە كەمسىنىشنىڭ ئىجتىمائىي كەيپىياتقا ئايلىنىپ كېتىشى دىققەتنى تارتىشى كېرەك بولغان ھادىسىدۇر. خۇددى بىر ئىنساندىكى كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش ببىنورمال پىسخىكا سۈپىتىدە داۋالاشقا مۇھتاج بولغاندەك ئىجتىمائىي كەيپىياتقا ئايلانغان كەمسىتىش ۋە كەمسىنىشلەرمۇ تۈزەشكە، ئىلاجىنى قىلىشقا مۇھتاج.
ئالدىنقى: مىراس نادامەت، مىراس قىسمەتلەر
كـىيىنكى: بالىلار ئوينىغانغا بۇزۇلۇپ كېتەمدۇ؟
كاپۇچىنو (قەھۋە)
كاپۇچىنو (ئېنگلىزچە: Cappuccino) بىر خىل قەھۋەدۇر.
تەرەققىياتى
كاپۇچىنو ئەسلىدە ئاۋىسترىيەدە بارلىققا كېلىپ، كېيىن ئىتالىيەدە تەرەققى قلىپ ھازىرقى بىز بىلدىغان ھالغا كەلگەن. كاپۇچىنو ئېكىسپراسو قەھۋەسىدىن تەرەققىي قىلىپ كەلگەن. كاپۇچىنونى ئادەتتە قارا قەھۋە ۋە سۈت كۆپۈكى بىلەن تەييارلايدۇ. ھاسىلاتى ناھايىتى رەڭگارەڭ ۋە گۈزەل كېلىدۇ. كاپۇچىنونىڭ ئۈستى كۆرۈنۈشىنى ھەرخىل شەكىلدە ھازىرلاشقان بولىدۇ،مەسىلەن، يۈرەك، يوپۇرماق ۋە باشقىلار. thumb|كىلاسسىك كاپۇچىنو [[قەھۋە|قەھۋەسى(ئۈستىدىكىسى بولسا سۈت كۆپۈكچىسىدۇر)]]
بۇقا سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى
بۇقا سوقۇشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن جامائەت يىغىلغان سورۇنلاردا يېزىلاردىكى بازار كۈنلىرى، ھېيت - بايراملاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇقا سۇقۇشتۇرۇشتا، ئىككى بۇقا مەيدانغا قويۇپ بېرىلىدۇ. مەيدانغا چۈشكەن ئىككى بوقا بىر - بىرىگە باش قويۇپ، كۈچ بىلەن بىر - بىرىنى ئۈسۈپ تۈرتىدۇ. كۈچلۈك بۇقا رىقابەتچىسىنى ئۈسۈپ ئىككى پۈكلىۋېتىدۇ ھەتتا ئۆلتۈرۈپمۇ قويىدۇ. سوقۇشۇش جەريانىدا ئۈسمەي قاچقىنى، يىقىلىپ چۈشكىنى يېڭىلگەن بولىدۇ. ئۆتكەن بىر مەزگىل <سول> لۇشىيەننىڭ تەسىرىدىن بۇ ئەنئەنىۋى ئويۇن ئېلىپ بېرىلمايدىغان بولغانىدى. پارتىيە 11 - نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىېتېتى 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، بولۇپمۇ يېزا ئىقتىسادىي تۈزۈلمە ئىسلاھاتىدىن كېيىن، بۇ ئويۇن يېڭىۋاشتىن باش كۆتۈرۈپ چىقتى. مارالبېشى ناھىيىسى باشلامچى بولۇپ بۇقا سۇقۇشتۇرۇش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزدى. بۇقا سۇقۇشتۇرۇشتا، بۇقىلارنىڭ پائالىيەت دائىرىسى بەكمۇ كەڭ، سوقۇشۇشى بەكمۇ جىددىي ھەم ۋەھشىي بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، جايلار بۇقا سوقۇشتۇرۇش ئېلىپ بارغاندا خەتەر چىقىشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن، يەنى بۇقىلارنىڭ تاماشىبىنلارنى ئۈسۈپ قويۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كەڭرەك سورۇندا، ئەڭ ياخشىسى ئەتراپى توسۇقلۇق مەيدانلاردا ئېلىپ بارغىنى ياخشى."
يوتىيۇبچى (كەسپ)
يوتىيۇبچى (باشقىچە ئاتىلىشى: يوتىيۇبچىلار،يوتىيۇبېر، يوتىيۇب تاراتقۇچىسى؛ ئېنگلىزچە: YouTuber) ئادەتتە يوتىيۇب قانىلى ئېچىپ مەخسۇس ھەرخىل ئۈن ۋە سىن پىروگراممىلارنى ئىشلەپ يوتىيۇب ئارقىلىق كىرىم قىلىدىغان، ئۆزىنىڭ كۆز قاراشلىرنى باشقىلارغا تارقىتىدىغان شەخس ياكى كوللىكتىپتۇر. يوتىيۇبچىلارنى ئۆزتاراتقۇنىڭ بىر تۈرىدۇر. ئۇلار ئادەتتە يوتىيۇب سىن سۇپىسنى ۋاستە قىلىپ، ھەرخىل مەزمۇندىكى ئۇچۇرلارنى ئاممىغان ياكى مۇخلىسلىرىغان تەتكۈزىدۇ. كۆپ ئەگۈشكۈچىلىرى بار يوتىيۇبچىلارنى ئادەتتە تور چولپىنى ياكى يوتىيۇب چولپىنى دەيدۇ.
ئۈچلۈك تەڭرى
خرىستىئان دىنىنىڭ ئەقىدىسى بويىچە، ئالەمدىكى جىمى مەۋجۇداتنى پەقەت تەڭرىلا بىرلىككە كەلتۈرەلەيدۇ. ئەمما، خرىستىئان دىنى يەنە ئىيسانى ھەم تەڭرى، ھەم تەڭرىنىڭ ئوغلى دەپ قەيت قىلىدۇ، بۇنىڭ ئۆزى زىددىيەتلىك قاراشتۇر. نەتىجىدە، خرىستىئانلار بۇنى «ئۈچلۈك تەڭرى» تەلىماتى ئارقىلىق چۈشەندۈرۈپ، تەڭرى ئاتا تەڭرىزادىنى تەۋەللۇت قىلغان، تەڭرى ئاتا بىلەن تەڭرىزادە مۇقەددەس ئەرۋاھنى ئاپىرىدە قىلغان، بۈۋى مەريەم ئانا دەل شۇ مۇقەددەس ئەرۋاھقا ئۇچراپ، توي قىلماي تۇرۇپلا ئىيسانى تۇغقان، دەپ قارايدۇ.
خرىستىئان دىنى ئۈچلۈك تەڭرى سىرلىق ۋەھىيدۇر، ئۇنى ئەقىلگە تايىنىپ بىلگىلى بولمايدۇ، پەقەت ئېتىقادقا تايىنىپلا قوبۇل قىلغىلى بولىدۇ، ئۈچلۈك تەڭرى خۇددى ئۈچبۇلۇڭغا ئوخشايدۇ، ئۈچ دانە بۇلۇڭ بىرلىشىپ بىر پۈتۈن گەۋدىنى ھاسىل قىلىدۇ، ئۇ بۇزۇۋېتىلسە شەكىلگە كەلتۈرگىلى بولمايدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ خىل دىنىي ئەقىدە ئۇنى تېخىمۇ سىرلىق تۈسكە كىرگۈزۈپ قويغاچقا، خرىستىئان مۇرىتلىرى تەڭرى خۇددى ھەر خىل سىياقتا ئۆزىنىڭ يېنىدىلا پەيدا بولۇپ قالىدىغاندەك ھېسسىياتقا كېلىپ قالىدۇ - دە، ئۇلارنىڭ خرىستىئان دىنىغا بولغان ئېتىقادى تېخىمۇ كۈچىيىدۇ.
خرىستىئان دىنىدا ئۈچلۈك تەڭرىنى كۈيلەيدىغان نۇرغۇن قەسىدىلەر بار. ئۇنىڭ ئىچىدىكى بىر كۇپلېتىنىڭ تەخمىنىي مەنىسى مۇنداق: ئالەم تېخى شەكىللەنمىگەن چاغدا، تەڭرى ئاتىنىڭ شاپائىتى زاھىر بولدى؛ ئۇ ئالەم، قۇياش، ئاي ۋە يۇلتۇزلارنى بىنا قىلىپ، ئۇلارنىڭ نۇرى ئارقىلىق دۇنيانى يورۇتتى. تەڭرى ئاتىنىڭ ئوغلى خرىستوس ئىيسا، ئۇ ئۆزىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە ئاۋامنى گۇناھتىن ساقىت قىلدى؛ مۇرىتلار مەڭگۈ ئۇنىڭغا ئەگىشىپ ئالغا ئىلگىرىلەيدۇ، شۇندىلا ھاياتلىق كۆكلەپ، دۇنيا يورۇقلۇققا تولىدۇ. مۇقەددەس روھ تەڭرى ئاتا بىلەن تەڭرىزادىنىڭ روھىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، بۇ روھ مۇرىتلارنى ھەقىقەتنى تېپىشقا، مېھىر - شەپقەتلىك، ئاق كۆڭۈل بولۇشقا يېتەكلەيدۇ؛ مۇقەددەس روھنىڭ ۋەھىيسى كىشىنى ھاياجانغا سالىدۇ، زۇلمەتتىن قۇتۇلۇپ يورۇقلۇققا ئەگەشكەنلەر چەكسىز نۇسرەتكە ئېرىشىدۇ.
ئائىلىدىكى پۇرچاق بوتقىسى
يېڭى پۇرچاق بوتقىسى بىر پارچە، ھۆل پۇرچاق ئۇنى ئازراق، قوي گۆشى 70 گرام، زەنجىۋىل ئازراق، سامساق مايسىسى مۇۋاپىق، كاۋاۋىچىن ئازراق، توخۇ شورپىسى ئازراق، سوققان لازا مۇۋاپىق، تۇز مۇۋاپىق، جاڭيۇ بىر قوشۇق، سۇ يېغى 70 گرام، سېرىق ھاراق ئازراق، تېتىتقۇ بىر چىمدىم، كراخمال ئازراق، پۇرچاق قىيامى ئازراق.
1. پۇرچاق بوتقىسى چوڭ - كىچىكلىكىىنى ئوخشاش قىلىپ رومبا شەكىلدە توغراپ، ئۈستىدىن تۇز سېپىپ تەملەندۈرۈلىدۇ
2. ساپلىققا ماي قۇيۇپ 7 دەرىجە قىزىتىپ، پۇرچاق بوتقىسى سېلىپ تەكشى سارغايتىپ سۈزۈپ ئېلىنىدۇ.
3. گۆشنى تىرناقتەك چوڭلۇقتا نېپىز ياپىلاقچە توغراپ، 7 دەرىجە قىزىغان مايغا سېلىپ، پىياز، زەنجىۋىللەر بىلەن بىللە قورۇلىدۇ.
4. ساپلىققا ماي قۇيۇپ، ئۇنىڭغا پۇرچاق قىيامى، سوققان لازا سېلىپ قورۇپ، جاڭيۇ، سېرىق ھاراق، توخۇ شورپىسىدا تەييارلانغان تەڭشەلگەن شورپىنى سېلىپ قاينىتىپ، پۇرچاق بوتقىسىنى سېلىپ سۇس ئوتتا سەككىز مىنۇت سىم - سىم قاينىتىپ پىشۇرۇپ، شورپىسى تۈگەپ يىرىمى قالغاندا ئوتنى كۈچەيتىپ، كراخمال، تېتىتقۇ، سامساق مايسىسى سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ تەخسىگە ئۇسىمىز. ئۈستىگە ئازراقلا كاۋاۋىچىن ئۇنى سېپىلىدۇ.
[تۈر:ئۇماچلار]]
تالدى بازىرى
تالدى بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Taldi Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
كاراچى
left|thumb|350px|كاراچى left|thumb|250px كاراچى بولسا پاكىستان دىكىبىخاھار 2009 نوپۇس بار، كاراچىنىڭ 18،000،000 نوپۇسىبار، 3،527 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 24.51°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 67°00.
Strasburg
right|thumb|250px|Strasburg right|thumb|250px Strasburg bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Strasburgning 276,867 nopusibar, 78.26 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.35°, xariki uzunluk 7°44.
Lahor
right|thumb|350px|Lahor right|thumb|250px Lahor bolsa Pakistan dikibixahar 2007 nopus bar, Lahorning 10,225,060 nopusibar, 1,772 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 31.32°, xariki uzunluk 74°20, rayonmuri 042.
15- ئىيۇل سىياسىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى
تەئسىرى
2016- يىلى 20- چىللە كۈنى مىللى خەۋڧسىزلىك كومىتېتى نىڭ ئىلگىرى سۈرۈشى ۋە مېنستىرلار كومىتېتى قارارى ئىلە ئۈچ ئاي مۇددەتلىك جىددى ھالەت ئېلان قىلىدى.[1]
مەنبئەلەر
1.^ a b "Erdoğan: 3 ay süreyle OHAL ilan edildi". birgun.net. 20 Temmuz 2016. 21 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2016.
Bordo
right|thumb|250px|Bordo right|thumb|250px Bordo bolsa Fransiye dikibishahar 2006 nopus bar, Bordoning 250 082 nopusibar, 49.36 km² dairaiqida nopus jaylashkan, shimalikang lik 44.50°, xariki uzunluk 0°34.
ئائىلە ۋە قېرىنداشلىق مۇناسىۋەت
خۇددى باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش ئۇيغۇرلارمۇ ناھايىتى ئۇزاق بىر مەزگىل فېئوداللىق ھاكىمىيەت كونتروللۇقىدا ياشىغاچقا، ئۇلارنىڭ ئائىلىۋى ئادەتلىرىدە ئاتىلىق قانداشلىق مۇناسىۋىتىنىڭ تەسىرى قويۇق ئەكىس ئېتىلگەن. يەنى ئائىلە باشلىقى ئەرگە مەنسۇپ بولۇپ. ئۇنىڭ ئائىلىدىكى ئورنى ۋە ھوقۇقى چوڭ بولغان. قالغان ئائىلە ئەزالىرى ئەنە شۇ ئائىلە باشلىقىنىڭ ھۆكۈمىگە مۇتلەق بويسۇنۇش شەرت قىلىنغان. بۇ ھال ئائىلىنىڭ ئىچكى قىسىمىدىكى ئىش تەقسىماتى، ۋارىسلىق ھوقۇقى، ئائىلىنىڭ جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى بىر تەرەپ قىلىش ھوقۇقى قاتارلىق جەھەتلەردە ئەكىس ئەتكەن. مەسىلەن، ئۇيغۇرلاردا بىر ئائىلىگە نىسبەتەن بارلىق ئىقتىسادىي ئېلىم _ بېرىم ئىشلىرىنى باشقۇرۇش، بىر تەرەپ قىلىش، ئائىلىنىڭ پۈتۈن ئىقتىسادىي ئىشلىرىغا ئىگىدارچىلىق قىلىش ھوقۇقى ئائىلە باشلىقى بولغان ئەرگە خاس بولۇپ، باشقا ئائىلە ئەزالىرى ئۇنىڭغا ۋەكىللىك قىلالمايدۇ. ئەگەر ئائىلە باشلىقى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان ئەر ئۆلۈپ كەتكەن بولسا ياكى مەلۇم سەۋەبلەر بىلەن سىرتقا چىقىپ كېتىپ، ئۇزاق مەزگىل قايتىپ كېلەلمىگەن بولسا، ئائىلىگە مۇناسىۋەتلىك يۇقىرىقىدەك ئىشلارنى جامائەتنىڭ كېپىللىكى ۋە گۇۋاھلىقى ئاستىدا شۇ ئائىلىنىڭ چوڭ ئوغلى (ئەگەر شۇ ئائىلىدە ئوغۇل بالا بولمىسا ئائىلە باشلىقىنىڭ ئايالى) ۋەكالىتەن بىر تەرەپ قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدۇ.
ئائىلە ئىقتىسادىي مۈلكىگە ۋارىسلىق قىلىش جەھەتتە ئۇيغۇرلار ئومۇمەن ئىسلام شەرىئىتىدە بەلگىلەنگەن مىراس ئايرىش بەلگىلىمىلىرىنى ئىجرا قىلغان، يەنى ئائىلە ئەزالىرى ئىچىدىكى ئەر بىر ئوق، ئايال يېرىم ئوق نىسبىتى بويىچە مىراس ئايرىلغان. شۇ ئۆينىڭ بىر قىسىم پارچە مۈلۈكلىرى، دېھقانچىلىق سايمانلىرى، قاچا - قۇچا، قازان - قومۇچ، ئۆي جابدۇقلىرى مىراسنىڭ سىرتىدا بولۇپ، ئۇ نەرسىلەر شۇ ئائىلىنىڭ چىرىغىنى يورۇتقان ئوغۇلغا قالدۇرۇلىدۇ. ناۋادا ئاتا - ئانا ھاياتىلىقىدا بېقىۋالغان نەۋرە - چەۋرىلەر ۋە باشقىلار بولسا، ئۇلار مۇشۇ ئائىلىنىڭ بىر ئەزاسى سۈپىتىدە قېرىنداش بىر تۇغقانلارغا ئوخشاش ئائىلە مۈلكىگە ۋارىسلىق قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدۇ.
ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئوغۇل بالاچوڭ بولۇپ ئۆي - ئوچاقلىق بولغاندىن كېيىن دەرھال ئۆي ئايرىمايدۇ. ئەگەر ئۆي ئايرىپ قويۇشقا توغرا كەلگەندە، ئاتا - ئانىسى ھايات بولسىلا ئۇنىڭ ئىقتىسادىي كىرىم - چىقىمى ۋە ھاياتلىق مەنبەسى چوڭ ئائىلىگە باغلانغان بولىدۇ. ئاتا - ئانىسى ھايات تۇرۇپ مىراس تەلەپ قىلىش جامائەتچىلىك ئىچىدە قاتتىق ئەيىب ھېسابلىنىدۇ. بالىلار چوڭ بولۇپ ئۆي ئايرىغاندا، كىچىك ئوغۇل (كەنجى ئوغۇل) ئاتا - ئانىسىغا ھەمراھ بولۇپ، شۇ ئائىلىنىڭ چىرىغىنى يورۇتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن كۆپلىگەن ئۇيغۇر چۆچەكلىرى ۋە داستانلىرىدا كەنجى ئوغۇلنى باتۇر ۋە دانىشمەن سۈپىتىدە ئۇلۇغلاش ئەنئەنىسى ئالغا سۈرۈلگەن.
ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇرۇنراق فېئودالىزمغا كۆچكەنلىكى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئائىلە قۇرۇلمىسىدا ئۇرۇقچىلىق ۋە قەبىلىچىلىك ھاياتىنىڭ تەسىرلىرى كۆرۈنەرلىك ئورۇندا ئەمەس. شۇ سەۋەبتىن ئەۋلاد - ئەجدادلارنىڭ نامىنى ۋە ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت باغلىنىشىنى پەقلەندۈرىدىغان ئاتالغۇلارمۇ كۆرنەرلىك ئەمەس. يەنە، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئەر ۋە ئايال تەرەپ تۇغقانلىرىنىڭ نامى بەزى مىللەتلەردىكىدەك مەخسۇس ئاتالغۇ بىلەن ئەمەس، بەلكى «چوڭ»، «كىچىك» دېگەنگە ئوخشاش سۈپەتلەرنى قوشۇش ئارقىلىق پەقلەندۈرۈلگەن، مەسىلەن:
دادىنىڭ ئاكىسى - چوڭ تاغا (بەزى جايلاردا چوڭ ئاتا)
دادىنىڭ ئىنىسى - كىچىك تاغا (بەزى جايلاردا كىچىك ئاتا)
دادىنىڭ ئاچىسى - چوڭ ھامما (بەزى جايلاردا چوڭ ئاپا)
دادىنىڭ سىڭلىسى - كىچىك ھامما (ھامماچا، بەزى جايلاردا كىچىك ئاپا) دېگەنلەرگە ئوخشاش. ئەمما «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا ئۇيغۇرلاردىمۇ ۋاسىتىلىك تۇغقانلارنىڭ مەخسۇس نامى بولغانلىقى ھەققىدە بەزى مەلۇماتلار بار.
ئالايلۇق:
yuyq - خوتۇننىڭ ئىنىسى، يەنى ئەرنىڭ قېيىن ئىنىسى
iqi - خوتۇنغا نىسبەتەن يېشى ئۆزىدىن چوڭ بولسا «iqi» بولىدۇ.
sinil - ئەرنىڭ ئۆزىدىن كىچىك قىز قېرىندىشى
baldiz - ئەرگە نىسبەتەن خوتۇننىڭ ئۆزىدىن كىچىك قىز قېرىندىشى
aga - ئەرگە نىسبەتەن خوتۇننىڭ ئۆزىدىن چوڭ قىز قېرىندىشى (مەھمۇت قەشقەرى: «تۈركىي تىللار دىۋانى»Ⅲ - توم، 7 - بەت)
ئۇيغۇرلارنىڭ ئادىتىدە «مەن» نى مەركەز قىلىپ يۇقىرىغا سانىغاندا، دادىسى بىلەن ئانىسىغىچە بىر ئەجداد، چوڭ دادىسى بىلەن چوڭ ئانىسىغىچە ئىككى ئەجداد، بوۋىسى بىلەن مومىسىغىچە ئۈچ ئەجداد، چوڭ بوۋىسى بىلەن چوڭ مومىسىغىچە تۆت ئەجداد ......ھېسابلىنىدۇ.
«مەن» دىن تۆۋەنگە سانىغاندا، ئوغۇل - قىزلىرى بىر ئەۋلاد، نەۋرىلىرى ئىككى ئەۋلاد، پەي نەۋرىلىرى بەش ئەۋلاد.....ھېسابلىنىدۇ. شۇنداق قىلىپ توققۇز ئەۋلاد بىۋاسىتە قېرىنداشلىق كاتىگورىيىسىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ بىۋاسىتە قېرىنداشلار ئارا نىكاھلىنىش چەكلىنىدۇ.
چارشەنبە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ ORHUN BASMA', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> چارشەنبە، سەيشەنبە بىلەن پەيشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئۈچىنچى كۈنىدۇر.
چارشەنبە ڧارسچە "چھارشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "چھار+شەنبە= چھارشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە سوڭ كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Çarşamba"، ئەرەبچە «الأربعاء»، ڧارسچە «چھارشنبه»، ئىنگىلىزچە «Wednesday» ۋە خەنزۇچە «周三\星期三» غا توغرا كېلىدۇ.
قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن تۆرتىنچ دەپ ئاتالغان.
پەيشەنبە ۋە جۈمە كۈنلىرى ھەپتە ئاخىرى بولغان ئەللەردە ھەپتىنىڭ ئاخىرىقى ئىش كۈنى.
تۈرك قەھۋەسى
تۈرك قەھۋەسى جەزۋىدە يۇقىرى سۈپەتلىك قەھۋە پۇرچىقدىن ھازىرىلانغان، سۈزۈلمىگەن قەھۋەدۇر.
يۇنېسكو ھەققىدە
تۈرك قەھۋەسى ب د ت پەن – مائارىپ، مەدەنىيەت ئورگېنى (UNESCO) نىڭ كونكرېت بولمىغان مەدەنىيەت مىراسى تىزىملىكىگە كىردى. يۇنېسكونىڭ كونكرېت بولمىغان مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ھۆكۈمەتلەر ئارا كومىتېتى، ئەزەربەيجان پايتەختى باكۇدا توپلاندى. دۇنيادىكى 116 دۆلەتتىن كەلگەن 800 گە يېقىن مۇتەخەسسىس بۇ يىغىنغا قاتناشتى. كومىتېتنىڭ كۈنتەرتىپىدە 38 تېما بار بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە تۈرك قەھۋەسىمۇ بار ئىدى. مۇزاكىرىلىشىش ۋە بېلەت تاشلاشتىن كېيىن، تۈرك قەھۋەسى كونكرېت بولمىغان مەدەنىيەت مىراسى تىزىملىكىگە كىردى. بۇنىڭدىن بۇرۇن، بۇ تىزىملىككە مەسىر مەجۇنى، قارا كۆز، كىرىكپىنار ۋە ئاشىقلىق قاتارلىق 10 مەنىۋى بايلىق كىرگەن ئىدى.
http://www.trtuyghur.com/uy/newsDetail.aspx?HaberKodu=6c488191-895f-4316-85a7-c183b0f44f44
تور چولپىنى
تور چولپىنى (كۆپلىك ئاتىلىشى: تور چولپانلىرى) بولسا توردا نام چىقارغان ياكى مەلۇم دائىردىكى ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ ياكى مۇخلىسلىرنىڭ ئالقىشىغان ئېرىشكەن تور تۇراچىسىدۇر. تور چولپانلىرى ئادەتتە ھەرخىل نەقسۇنۇم ياكى پودكەست سۇپىلىرىدا ئۆزنىڭ قىزىقارلىق ياكى مەنلىك ئۈن-سىن ئەسەرلىرى ئارقىلىق ئەگەشكۈچى توپلايدۇ. تور چولپانلىرنىڭ كۆپ قىسمنىڭ مەقسىتى ئىقتسادى كىرىم قىلىش. ھازىر كۆپ قوللىنىلدىغان ئىجتىمائى تاراتقۇ سۇپىسىدىن تىك توك، ئۈندىدار، ۋېيبو، كۈەيشوۋ، يوتىيۇب، سپوتىفاي، ۋە ئىنىستېگراملار باردۇر. تور چولپىنى ئادەتتە ئەسەرنىڭ فورماتىغان ئاساسەن بىلوگىر(ئەسەر يازىدىغان)، ۋىلوگىر(ۋىدىيو ياكى سن ئىشلەيدىغان)، ئۈنلوگىر (ئاۋازلىق ئەسەر ئىشلەيدىغان) قاتارلىقلارغا بۈلىندۇ.
گابون
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|گابون left|thumb|دۆلەت بايرىقى
گابون جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا لىبرېۋىل، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا لىبرېۋىل. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئومار بوڭو. ئازىركى باش ۋەزىر جەئان ئەيەغە ندوڭ. بۇ دۇلات 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 17 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 267 مىڭ 745 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 454 مىڭ.
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئۈستىدە قايتا ئويلىنىش Abduhaliq uyghur ustida qayta oylinish
(ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋاپاتىنىڭ 80 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن)
مەخمۇت ئېلى ئاتتىلا
تەھرىر ئابدۇمەجىد كۈيباغى
مۇسابايوۋ ۋە ئۇنىڭ سودا كارخانىسى Musabayof we uning soda karxanisi
مۇسابايوۋ ۋە ئۇنىڭ سودا كارخانىسى
شىرىپ خۇشتار
1. قىسقىچە بايان
19-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يېرىمى يەنى 1848-يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر سودا-سانائەتچىلەر ئىگىلىك تىكلەشتە دۇنياغا يۈزلىنىپ، تىجارەت پائالىيىتىنى رۇسىيە، ئوتتۇرا ئاسىياغىچە كېڭەيتىپ، تاشكەنت، ئالمۇتا، ئەنجان، سىرۋالىسكى، زەيسەن، موسكۋا، قازان قاتارلىق شەھەرلەردە سودا سارايلىرىنى قۇردى. ئۇنىڭدىن باشقا ئىچكىرى ئۆلكىلەرگىمۇ نەزەر سېلىپ، تيەنجىن، چېڭدۇ، سۇجۇ، خاڭجۇ، شىئەن، لەنجۇ، ۋۇۋىي، جۈچۇەن قاتارلىق شەھەرلەردە ماگىزىنلار ئېچىپ، ۋاكالەتچىلەر تۇرغۇزدى. ئۇزاق ئۆتمەي، ئۇلار سودا تىجارىتىنى تۈركىيە، گېرمانىيە، فىنلاندىيە قاتارلىق ياۋروپا ئەللىرىگە ھەمدە ئەرەب يېرىم ئارىلىغىچە يەتكۈزدى. ئەنە شۇ زامانلاردا مۇساھاجىم(كېيىنرەك مۇسابايوۋ دەپ ئاتىلىپ دۇنياغا تونۇلغان)، باھاۋۇدۇن مۇسابايوۋ، ھىلى ۋاگون قاتارلىق كارخانىچىلار دۇنيا بازىرىغا بۆسۈپ كىرىپ، چەت ئەل كاپىتالىستلىرى بىلەن سودا رىقابىتى قىلغان سودا باھادىرلىرى ئىدى.مۇسابايوۋلارنىڭ سودا ھاياتىغا نەزەر سالغاندا، ئۇلارنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش، مائارىپنى راۋاجلاندۇرۇش، پەن-تېخنىكا كىرگۈزۈش، سەنئەت، تەنتەربىيىنى گۈللەندۈرۈش قاتارلىق جەھەتلەردىكى تۆھپىلىرى ئۈستىدە تەپسىلىي توختىلىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇ.
2.مۇسابايوۋلارنىڭ قىسقىچە ئائىلە تارىخى
مۇسابايوۋلارنىڭ ئەسلى يۇرتى قەشقەر ئاتۇش ناھىيە ئېكىساق كەنتى. ئۇلارنىڭ يەتتە ئاتىسى ئاشۇ زىمىندا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ۋە دېھقانچىلىق، كارخانىچىلىق، چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇلارنىڭ سودىسى ئابدۇرۇسۇل بايدىن باشلاپ دۇنياغا يۈزلەنگەنىدى.ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرى:
بىرىنچى، مۇھەممەت ئېلى. 1760-يىلى تىجارىتىنى توختۇتۇپ ئاخىرقى ئۆمرىگىچە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇنىڭ يەر، سۇ، ئىشلەپچىقىرىش قۇراللىرى، بىر بۆلۈم چارۋىسى بولغان. شۇ يۇرتنىڭ ھاللىق كىشىلىرىدىن ئىدى.
ئىككىنچى، ئابدۇلئەزىز. ئۇ ئۆز يۇرتىدا دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىپ، قوشۇمچە سودا بىلەن شۇغۇللىنىپ، چارۋىچىلىق قىلغان. ئۇنىڭ دەۋرىدە يەر-زېمىن، مال-مۈلۈك، نەق پۇل كۆپەيگەن.
ئۈچىنچى، ئابدۇمىجىت. بۇ كىشىمۇ دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىپ، قوشۇمچە ئاتا كەسپىي تىجارىتىنى داۋاملاشتۇرۇپ، تىجارەت دائىرىسىنى كېڭەيتكەن ۋە شۇ دەۋرنىڭ ئىناۋەتلىك كىشىلىرىگە، جامائەت ئەربابىغا ئايلانغان.
تۆتىنچى، تۇردى. بۇ كىشىنىڭ دېھقانچىلىق بىلەن تىجارىتى ئوخشاش دەرىجىدە كىرىمگە ئىگە بولغان ئىدى. ئۇنىڭ دەۋرىدە يەر،سۇ ئىشلەپچىقىرىش قۇراللىرى، چارۋىچىلىق ماللىرى ئالاھىدە كۆپەيگەن. تىجارەت دائىرىسى چوڭ شەھەرلەرگە يۈزلەنگەن. تۇردى دىنىي مەكتەپتە ئوقۇپ مۇكەممەل دىنىي بىلىمگە ئىگە بولغان. ئۇنىڭ دەۋرىدە تىجارەت كىرىمى دېھقانچىلىق كىرىمىدىن ھەسسىلەپ ئاشقان. ئۇ شۇ زاماندا ئاتۇش بويىچە ئاتاقلىق بايلاردىن بولۇپ، ئۇنىڭ ئىقتىسادىغا قارا پ كىشىلەر ئۇنى تۇردى قۇم (پۇلى قۇمدەك كۆپ دېمەكچى)دەپ ئاتىغان.
بەشىنچى، ئابدۇرۇسۇل. بۇ كىشى تىجارەتنى ئاساس، دېھقانچىلىقنى قوشۇمچە ئېلىپ بارغان. مۇسا بايوۋلار ئائىلىسى ئىچىدە تۇنجى بولۇپ چەتئەل بىلەن سودا قىلغان كىشى. ئۇ دىنىي مەكتەپتە كۆپ ئوقۇغان ئادەم بولۇپ، ئەرەب، پارىس تىللىرىنى ئوبدان ئۆگەنگەن. جامائەت ئىشلىرىغا ئارىلىشىپ يۇقۇرى ئىناۋەتكە ئىگە بولغان جامائەت ئەربابى ئىدى. ئۇ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا ئوغلى مۇسا ھاجىمنى ئوقۇتۇپ، بىلىملىك، قابىلىيەتلىك، ئىگىلىك باشقۇرغۇچى قىلىپ تەربىيلىگەن. كېيىن تىجارەتنى ۋە ئىگىلىك باشقۇرۇشنى ئوغلى مۇسا ھاجىمغا ئۆتكۈزۈپ بېرىپ، ئۆزى جامائەت ئىشلىرى بىلەن ئۆتكەن.
يەتتىنچى، ھۈسەنباي، باھاۋۇدۇنباي. مۇساھاجىمنىڭ ئۈچ خوتۇندىن ئالتە ئوغۇل، ئىككى قىزى بار بولۇپ ئوغۇللىرى :ھۈسەنباي،باھاۋۇدۇنباي،ئىمام مۇھەممەت، ھىسامىدىن، ئوبۇل ھەسەن، ئابدۇللا. مۇسا ھاجىم ئۆزىنىڭ بارلىق تىجارەت ئىشلىرىغا ئىككى چوڭ ئوغلى ھۈسەنباي بىلەن باھاۋۇدۇنباينى ۋارىس قىلىدۇ.ھۈسەنباي بىلەن باھاۋۇدۇنباي، مۇساھاجىمدىن كېيىن قالغاندىن كېيىن ھۈسەنباي ئومۇمىي ئشلارغا مەسئۇل بولۇپ قوشۇمچە زاۋۇتنى باشقۇرىدۇ. باھاۋۇدۇنباي ئىشكى-تاشقى سودا ۋە سېتىۋىلىش ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ. ئىمام مۇھەممەت ئىلىدىكى دېھقانچىلىق ۋە چارۋۇچىلىققا، ھىسامىدىن قەشقەردىكى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىققا، قوشۇمچە كەسىپلەرگە، ئوبۇلھەسەن خوتەن، يەكەن، قەشقەر، ئاقسۇ ۋىلايەتلىرىدىن خام ئەشيا سېتىۋىلىش ئىشلىرىغا، يەنە چەتكە ئېكىسپورت قىلىش، ئىمپورت ماللىرىنى جەنۇبىي شىنجاڭغا تارقىتىش ۋە ئىشچى-خىزمەتچىلەرنى باشقۇرۇش(گۇما، قاراقاش، خوتەن، يەكەن، قەشقەر، ئاقسۇ قاتارلىق جايلاردا سەككىز چوڭ مويكا؛ پاختا،يۇڭ پرېسلاش ئورنى، بۇلارنىڭ ھەر بىرىدە 150تىن 400گىچە ئىشچى بار) ئىشىغا مەسئۇل بولىدۇ، كېيىن ئوبۇلھەسەنھاجىم نامى بىلەن شۆھرەت قازىنىدۇ. ھۈسەنباي 1926-يىلى، باھاۋۇدۇنباي1928-يىلى ۋاپات بولىدۇ.
شۇنىڭدىن كېيىن مۇشۇ ئىككى ئاتىدىن بولغان ئەۋلاد ئىككى يىل بىللە تىجارەت قىلىدۇ. كېيىن شۇ شىركەت تۈزۈمى بويىچە1930-يىلى مىراس بۆلۈشىدۇ، بۇ چاغدا ھۈسەنباي ھاجىمنىڭ ۋارىسلىرىغا ۋاكالىتەن ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى سابىت مۇسابايوۋ(1972-يىلى تۈركىيىدە ۋاپات بولدى)، باھاۋۇدۇنباينىڭ ۋارىسلىرىغا ۋاكالىتەن ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى ئىسمائىل مۇسابايوۋ(1979-يىلى ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى) ۋەكىل بولۇپ مىراس تەقسىمىنى ئالىدۇ
پۈتۈن مال-مۈلۈك 1مىليارد 562 مىليون 137مىڭ 193 سوم ئىلى تاۋارنى ئاقچا ۋە 23مىليون 161مىڭ 665 سوم مېكسىكا پۇلى (تاشقى پېرېۋوت) بولۇپ، بۇنىڭ %54 ى 843 مىليون 554مىڭ 84 سوم ئىلى تاۋارىنى ئاقچا، 12مىليون 507 مىڭ 299 سوم مېكسىكا پۇلىنى سابىت مۇسابايوۋ ئېلىپ بىر ئاتىدىن بولغان قېرىنداشلىرىغا شىركەت تۈزۈمى بويىچە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ. قالغان ئومۇمىي مال-مۈلۈكنىڭ %46 ى 718 مىليون 583 مىڭ 99 سوم ئىلى تاۋارنى ئاقچا ۋە 10 مىليون 654 مىڭ سوم مېكسىكا پۇلىنى ئىسمائىل موسابايوۋ ئېلىپ ئۆزىنىڭ بىر ئاتىدىن بولغان قېرىنداشلىرىغا شىركەت تۈزۈمى بويىچە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ. ھۈسەنباي ھاجىمنىڭ 2- ئايالىدىن بولغان ئابدۇلئەزىز مۇسابايوۋ (1984-يىلى ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى )، ئابلەھەي مۇسابايوۋ (1970-يىلى تۈركىيىدە ۋاپات بولدى ) ، مىجىت مۇسابايوۋ (1973-يىلى سوۋېت ئالما-ئاتادا ۋاپات بولدى ) لار بىر بولىدۇ. 3- ئايالىدىن بولغان ئابلەھەت مۇسابايوۋ (1987-يىلى غۇلجا شەھىرىدە ۋاپات بولدى ) ،تەلئەت مۇسابايوۋ (ھازىر تۈركىيە تەۋەلىكىدە بولۇپ چەت ئەللەردە تىجارەت قىلىدۇ) ، نېلۇپەر مۇسابايوۋ (1982-يىلى پارىژدا ۋاپات بولدى ) ، دىلناۋاز مۇسابايوۋ (1984-يىلى لوندوندا ۋاپات بولدى ) بۇلار بىر بۆلۈنۈپ چىقىدۇ.
باھاۋۇدۇنباينىڭ تۆت ئايالىدىن ۋە چوڭ ئوغلى ئىسمائىل مۇسابايوۋدىن بولغان پەرزەنتلەر ئانىسىنى ئاساس قىلىپ بۆلىنىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ھۈسەنباي بىلەن باھاۋۇدۇنباينىڭ بالىلىرى مەلۇم شەكىلدە بىللە تىجارەت قىلىدۇ (زاۋۇت تىجارىتى بىلەن ) ، باشقا جەھەتلەردە ئۆز ئالدىغا تىجارەت قىلىدۇ. بۇلارنىڭ ئارىسىدا ئىسمائىل مۇسابايوۋ 1944-يىلى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىغا قاتنىشىپ، ئۈچ ۋىلايەت ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتىنىڭ قورال-ياراغ سېتىۋېلىش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى ، پۇل چىقىرىش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتەپ ئۈچ ۋىلايەت ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىككى قېتىم «ئىنقىلاب» ئوردېنى بىلەن تەقدىرلىنىدۇ. ئازادلىقتىن كېيىن مىللەتلەر ئىنستىتۇتىدا تەربىيىلىنىپ ، ئاپتونوم رايونلۇق سودا-سانائەت بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. 1955-يىلى مۇسابايوۋلارنىڭ تېرە زاۋۇتى سودا تىجارىتى بىلەن ھۆكۈمەت خۇسۇسىيلار شېرىكچىلىكىگە ئۆتكەندىن كىيىن ، ئابدۇلئەزىز مۇسابايوۋ مەملىكەتلىك سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى ، ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي كېڭەش ئەزاسى ، ئاپتونوم رايونلۇق سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ، ئۈرۈمچى شەھەرلىك يېمەكلىكلەر شىركىتىنىڭ مۇدىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. قالغان ۋارىسلىرىمۇ ئۆز لايىقىدا ئېتىبار بېرىشكە مۇيەسسەر بولىدۇ. ھازىر ئۈرۈمچىدە باھاۋۇدۇنباينىڭ ئوغلى ئابدۇللا ئەلىدىن بولغان نەۋرىسى ئوبۇلھەسەن مۇسابايوۋ تىجارىتىنى مەملىكەت ئىچى-سىرتىدا كېڭەيتىپ ئاتا ئىزىغا ۋارىسلىق قىلماقتا.
3.مۇسابايوۋلار ئائىلىسىنىڭ ئىچكى سودىسى
مۇسابايوۋلار 1895-يىلى غۇلجا شەھىرىدە « مۇسابايوۋ بۇرادەرلىرى شىركىتى» ناملىق باش تىجارەتخانىنى قۇرۇپ ، ئىلگىرى ئۈرۈمچى ، قەشقەر ، ئىلى ، ئالتاي ، چۆچەك ، خوتەن ، يەكەن ، قاراشەھەر ، كۇچا ، قاغىلىق ، گۇما ، مارالۋېشى ، ئاقسۇ ، شىخو ، ماناس قاتارلىق جايلاردا تۇرغۇزغان سودا خادىملىرى ۋە قۇرغان سودا دۇكانلىرى ئاساسىدا بۇ جايلاردا شۆبە شىركەتلەرنى قۇرۇپ ، تىجارەتنى ھەرقايسى ناھىيە – بازارلىرىدىن تاغلىق رايونلاردىكى چارۋىچىلار ئارىسىغىچە كېڭەيتىدۇ. 1988- يىلى تېپىلغان مۇسابايوۋلار ئارخپىدىكى بىر پارچە خەتتە يېزىلىشىچە ، خوتەن ۋىلايىتىگە قاراشلىق نىيە ، كېرىيە ، زاۋا ، چىرىيە ، چاقىلىق قاتارلىق جايلاردا ھەتتا كۆكيار ، قىرغىز جاڭگىلىغىچە بولغان دائىرە ئىچىدە ئۇلارنىڭ يەرلىك مال سېتىۋالغۇچى خادىملىرى بار بولۇپ ، مۇسابايوۋلار ئۇلارغا سانائەت ماللىرى ۋە شىنجاڭنىڭ يەرلىك توقۇلما مەھسۇلاتلىرىنى ئالتە ئايدىن بىر يىلغىچە مۆھلەت بىلەن ئالدىن پۇل ئالماي سېتىپ بېرىشكە بېرىدىكەن ، مال ئالغۇچىلار ساتقان مالنىڭ پۇلىغا چارۋا مەھسۇلاتلىرى ۋە ھايۋانات تېرىسى قاتارلىق خام ئەشيالارنىڭ سېتىۋېلىپ ، مۇسابايوۋلارغا ئۆتكۈزۈپ بېرىپ خىزمەت ھەققى ئالىدىكەن. بۇ مۇسابايوۋلارنىڭ سېتىۋېلىش خادىملىرىنى جەلپ قىلىشتىكى بىردىنبىر ئۇسۇلى بولغان. ئۇنىڭدىن باشقا خوتەن ، قاراقاش ، گۇما ، قاغىلىق ، يەكەن ، قەشقەر ( قەشقەردە ئىككى مويكا ۋە ئىككى يۇڭ پرېسلاش ئورنى بار ) ، ئاقسۇ ، قاراشەھەر ، شىخو ، ماناس ، ئىلى ، تېكەس ، بورتالالاردا ئۇلارنىڭ مويكىىسى ، تېرە- ئۈچەي پرىيوم خادىملىرى بار ئىكەن.
مۇسابايوۋلارنىڭ تاشقى سودا ئۈچۈن سېتىۋالىدىغان ماللىرى پاختا، يۇڭ، تىۋىت، چۇپۇر، ئۈچەي، ئات يايلى، ئات قۇيرۇقى؛ ئات، قاما، سوغۇر، ئوغلاق، قوزا، بۇلغۇن، سۈلەيسۈن، سۇ چاشقىنى، ئالا سۆسەر، تۈلكە ، يىلپىز، بۆرە، ئىت، ئۆچكە قاتارلىقلارنىڭ تېرىسى، يەرلىك گىلەم، ھەرخىل يىپەك رەخت، ئىچكى ئۆلكىلەرنىڭ تاۋار-دۇردۇن، چاي قاتارلىق مەھسۇلاتلىرى؛ تاتلىق مېغىز، ياڭاق، بادام، گازىر، ھەرخىل مېۋىلەرنىڭ قېقى، بۇغا، بۆكەنلەرنىڭ ھۆل مۈڭگۈزى، زاراڭزا ، ئازغان مونچىقى، ياۋا چىگە، چۈچۈكبۇيا، سۇرۇنجان ، ئابدىمىلىك قاتارلىق دورا ماتېرىياللىرى؛ ماتا، چەكمەن– سەگەز، شاتاۋا، تولما، تاغار، خۇرجۇن، پالاس، كىگىز، شىرداق، جايناماز قاتارلىق يەرلىك ماللار ۋە ئىمپورت قىلىنغان ھەرخىل دورا-دەرمەكلەر بولۇپ 83 خىلدىن ئاشقان ، ئۇنىڭدىن باشقا خەلق تۇرمىشىغا ئېھتىياجلىق، يەرلىك ئىشلەپ چىقارغان ئىشتانباغ ، شۈمەك ، ژىك ، تۈكچە ، پۇزا ، رېپىدىگە ئوخشاش مال بولسىمۇ ، ساتقۇرىنى قۇرۇق قول قايتۇرماي سېتىۋالغان ، سېتىۋالغان بۇ خىل ماللارنىڭ چەت ئەلگە لايىقلىرىنى چىقىرىپ ، قالغانلىرىنى شەھەر ، يېزىلاردا ساتقان. كىشىلەر مۇساھاجىمدىن :« بىر تال ئىشتانباغ ، بىر تال تۇخۇمنىڭ قانچىلىك پايدىسى بار؟» دەپ سورىغاندا ، ئۇ :« بۇ پايدا ئۈچۈن ئەمەس ، ئەلدىن ئەلگە نەپ، ساتقۇچى ھاجەتمەن، ئۇنىڭ مېلىنى ئېلىپ قويمىساڭ، ئىشلەپچىقىرىشى توختايدۇ، بۇ ئىش داۋام قىلسا، ئۇنىڭ چىرىغى ئۆچىدۇ. ئۇنىڭ چىرىغىنى ئۆچۈرۈىش ساۋابلىق ئىش ئەمەس…» دەپ جاۋاب بەرگەن ھەمدە بالىلىرىغا، ھەربىر سودا خادىمىنىڭ شۇنداق قىلىشىنى، زىيان تارتسا ئۆزىنىڭ ( مۇساھاجىمنىڭ ) ھېسابات دەپتىرىگە يېزىپ قويۇشىنى تاپىلىغان، ئۇلارنىڭ سېتىۋېلىش دائىرىسى ئەنە شۇنداق كەڭ بولغان.
بازار ئەھۋالى ئايمۇئاي ئىگىلىنىپ تۇرغان. مەسىلەن : 1917-يىلى 25-ئىيۇلدا مۇسابايوۋغا يېزىلغان بىر پارچە خەتتە:« تېرىلەرنى قېقىپ ، نافتالىن سېلىپ تۇرۇۋاتىمىز. نەرق ئەھۋالى مۇنداق:بازاردا گەزمال يوق ، چىت بىر سوم 50 تىيىن ، تېرىكە 15 سوم ، تۆت كۈرە بۇغداي 50 سوم ، سولۇ بەش سوم 50 تىيىن ،گۈرۈچ 14 سوم ، نافتالىن 120 سوم (بازاردا يوق) ، بىر خىش چاي بەش سوم، تاش چاي يەتتە سوم ، باشقا ماللار مۇشۇ قاتاردا. بازار ئەھۋالىدىن داۋاملىق خەت يېزىپ تۇرىمەن. ئىسمەتوۋ» دېيىلگەن. بۇنىڭدىن مۇسابايوۋلارنىڭ يالغۇز تاشقى سودىدىلا ئەمەس ، بەلكى ئىچكى سودىدىمۇ ئۇچۇرغا ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ.
ئىچكى ئوبوروت مەسىلىسى ھەققىدە ئېنىق سانلىق يازما ماتېرىيال بولمىسىمۇ ھۈسەنباينىڭ ئوغلى تەلئەت ئەپەندى، باھاۋۇدۇنباينىڭ ئوغۇللىرىدىن ئىسمائىل مۇسابايوۋ ، قەييۇم ئەپەندى ۋە زاۋۇتتا ئۇزۇن يىل كاسسىر بولغان ئابدۇللا ئەلا ھاجىملارنىڭ ئېيتقانلىرى ھەمدە بەزى مۇناسىۋەتلىك دەپتەرلەردە يېزىلىشىدىن قارىغاندا ، ئىچكى ئوبوروت ئىككى خىل بولغان. بىرى، چەت ئەل ماللىرى بىلەن يەرلىك ماللارنىڭ شىنجاڭ دائىرىسىدىكى سېتىش ئوبوروتى بولۇپ ، ئوبوروت سوممىسى يىلىغا 3 مىليون سوم ئالتۇن ئاقچىدىن 5 مىليون سوم ئالتۇن ئاقچىغىچە بولغان. يەنە بىرى ، يەرلىك خام ئەشيا سېتىۋېلىش ئوبوروتى بولۇپ ، سوممىسى مەلۇم يىللاردا بالانىس بولمىسا ، كۆپ يىللاردا 2 مىليون سوم ئاقچىدىن چۈشۈپ كەتمىگەن، 4 مىليون سوم ئالتۇن ئاقچىدىن ئېشىپ كەتمىگەن.
مۇساھاجىم ۋاپات بولغاندىن كېيىن ھۈسەنباي ھاجىم بىلەن باھاۋۇدۇنباي 1895-يىلى قۇرۇلغان «مۇسابايوۋ بۇرادەرلىرى شىركىتى » نى قانداق راۋاجلاندۇرۇش توغرىسىدا باش قاتۇرىدۇ. ئاخىر ئۇلار ئاتا ئىزىغا ۋارىسلىق قىلىپ ، ئىچكى-تاشقى سودىنى بىردەك راۋاجلاندۇرۇش قارارىغا كېلىدۇ. نەتىجىدە، ئۇلار شىنجاڭنىڭ يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرى، ئىچكىرى ئۆلكىلەرنىڭ بىر قىسىم مەھسۇلاتلىرى ۋە ھەرخىل دورا-دەرمەكلەر بولۇپ 83 خىلدىن ئارتۇق مالنى ئېلىپ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ياۋروپاغا بارىدۇ. ئۇلار بىر تەرەپتىن سودا قىلسا ، يەنە بىر تەرەپتىن ياۋروپا ئەللىرىنىڭ سودا-سانائەت ، پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىنى كۆزدىن كەچۈرىدۇ. غەرب دۇنياسىنىڭ سانائەت تەرەققىياتى ، يېڭى مائارىپنىڭ گۈللەنگەن مەنزىرىسى ئۇلاردا چوڭقۇر تەسىرات قالدۇرىدۇ. ئۇلار ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كىيىن سودا بىلەن سانائەتنى جىپسىلاشتۇرۇشقا بەل باغلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئىمپورت-ئېكسپورت سودىسىنى قانات يايدۇرۇپ ، چەت ئەلنىڭ سانائەت ماللىرىنى كىرگۈزىدۇ ، شىنجاڭنىڭ خام ئەشيالىرىنى چىقىرىدۇ. ئۇلار 63 خىل تاۋارنى ئىمپورت قىلىپ ، خەلقنى تەمىنلەيدۇ. ئەنە شۇ خىلدىكى كۆپ قېتىملىق سودا ئارقىلىق ئۇلار ياۋروپا ئەللىرىگە تونۇلىدۇ.
ئۇلار چەت ئەللەردىكى زامانىۋى كۆن-خۇرۇم زاۋۇتلىرىنىڭ ئىلغار ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسى ۋە ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلاتلىرىنى كۆرگەندىن كىيىن ، 1885-يىلى مۇساھاجىم كۈرەدە قۇرغان تېرە پىششىقلاپ ئىشلەش قول سانائەت كارخانىسىنىڭ تولىمۇ قالاق ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىدۇ ۋە 1895-يىلىنىڭ ئاخىرىدا بۇ كارخانىنى ھازىرقى ئىلى تېرە زاۋۇتىنىڭ ئورنىدىكى ئىككى قەۋەتلىك ئىشخانا بىناسىدىن شىمال تەرەپكە ئۇزۇنلۇقى 3000 مېتىر ، كەڭلىكى 400 مېتىرلىق دائىرىگە كېڭەيتىپ ، سۇ كۈچى بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان تېرە پىششىقلاپ ئىشلەش كارخانىسى قىلىپ ئۆزگەرتىپ قۇرىدۇ. لېكىن، بۇمۇ ئۇلارنىڭ ئارزۇسىدەك بولمايدۇ. ئۇلار رۇسىيىگە زامانىۋى كۆن-خۇرۇم زاۋۇتى ئۈسكۈنىلىرىنى سېتىۋېلىش تەلىپىنى قويغان بولسىمۇ ، رۇسىيە ھۆكۈمىتى مۇسابايوۋلارنىڭ زامانىۋى سانائەت كارخانىسى قۇرۇشىغا جان-جەھلى بىلەن قارشى تۇرۇپ سېتىپ بەرمەيدۇ. ئەمما ، مۇسابايوۋلار ئەۋلادى شىنجاڭدا سانائەت كارخانىسى قۇرۇش ئىرادىسىدىن زادىلا يانماي ، قۇرۇلىدىغان سانائەت كارخانىسى لاياقەتلىك خادىملارنى يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن چەت ئەللەرگە ئوقۇغۇچى چىقىرىدۇ.
1903-يىلى ھۈسەنباي تەكلىپكە بىنائەن موسكۋادا ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا يەرمەنكىگە قاتنىشىدۇ ، بۇ يەرمەنكىگە ئالدى يەتتە يىل ، ئەڭ كەينى ئۈچ يىل تەييارلىق كۆرگەن چوڭ سودىگەرلەرنىڭ يەرلىك ماللىرى ۋە بازار ئىزدەپ كەلگەن چەت ئەللىك سودىگەرلەرنىڭ خىلمۇخىل سانائەت ماللىرى قويۇلىدۇ. بۇ يەرمەنكىگە تاشكەنتلىك ئۆزبېك سودىگەر ئەرشانباي پۈتۈن تۈركىستاندىن يىغقان بىر قانچە يىللىق پاختىسىنى قويىدۇ. بۇ پاختىنىڭ ئومۇمىي قىممىتى 100 مىڭ تىللاغا يېتەتتى. يەرمەنكە باشلانماي تۇرۇپ ئالدىن كەلگەن سودىگەرلەر مال كۆرۈۋاتقان مەزگىلدە ، بىر ئىنگلىز سودىگىرى ھۈسەنبايغا :« سىز ئۆزبېك تىلىنى بىلىدىكەنسىز ، بۇ پاختىنى ماڭا سودا قىلىپ قويسىڭىز» دەپ ئىلتىجا قىلىدۇ. ھۈسەنباي پاختىنىڭ ھەربىر كىلوگرامىغا 80 تىيىندىن باھا قويۇپ ، ئىنگلىز سودىگەرگە سودا قىلىپ قويىدۇ. ئىنگلىز سودىگەر پاختىنىڭ ئومۇمىي سوممىسىنى بىلگەندىن كېيىن ، پۇلى يەتمەي بۇ سودىدىن يېنىۋالىدۇ. يەرمەنكە قائىدىسىدە ، يەرمەنكىگە قاتناشقانلار مالغا ئالدىراپ باھا كەسمەسلىك ، ئەگەر باھا كېسىلىپ ئالغۇچى يېنىۋالسا ، بۇ مالنىڭ سېتىۋالماي قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ، باھا كەسكۈچى ئىلىش لازىم ئىكەن. ئۇنداق قىلمىغاندا ، بۇ يەرمەنكىدە سېتىلمىغان مال يەنە نەچچە يىل يەرمەنكە كۈتۈش لازىم بولۇپ ، مال ئىگىسىنىڭ زىيان تارتىشىغا سەۋەب بولىدۇ ، دەپ قارىلىدىكەن. ئەنە شۇ سەۋەب بىلەن 100 مىڭ تىللالىق پاختا ھۈسەنباينىڭ ئېلىشىغا قالىدۇ. ئاخىر ئۇنىڭغا ژاخارمارۇژۇۋ ئىسىملىك بىر يەھۇدىي سودىگەر ئۇچۇر بېرىپ :« ياۋروپادا ئاپەت يۈز بېرىپ ، پاختا ئۆسۈپ قالدى. نۇرغۇن زاۋۇتلار خام ئەشيا يوق توختاپ كەتتى. پات ئارىدا بۇ يەرمەنكىگە ياۋروپالىق توقۇمىچىلىق فابرىكا كاپىتالىستلىرى كېلىدۇ. پاختا ياخشى ئىكەن ، ياخشىسى شۇلارنى كۈتكىنىڭ تۈزۈك » دەپ تەكلىپ قىلىدۇ. دەرۋەقە يەرمەنكە باشلانغاندا ياۋروپالىق سودىگەرلەر يېتىپ كېلىدۇ ، ھېلىقى يەھۇدىي ژاخارمارۇژۇۋ سودا قىلىپ باھا كېسىشى بىلەن ھۈسەنباي پاختىنى (قىممىتى 100 مىڭ تىللا ، يەنى بىر دانە تىللا ئون سومدىن جەمئىي 1 مىليون سوملۇق پاختا) بىر بىر سوم 20 تىيىندىن (ئېلىشى 80 تىيىن) يېرىم ھەسسە پايدىسىغا پادىن دېگەن سودىگەرگە سېتىپ ، 50 مىڭ تىللا (500 مىڭ سوم) ساپ پايدا ئالىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ھۈسەنباي موسكۋا يەرمەنكىسىگە ئېلىپ كەلگەن شىنجاڭنىڭ يەرلىك ماللىرى ، ئىچكىرى ئۆلكىلەرنىڭ چاي ، يىپەك رەختلىرى قاتارلىق باشقا ماللارنى سېتىپ كۆپ پايدا ئالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ھۈسەنباي ئىلى تېرە زاۋۇتىنى قۇرۇشنىڭ ئاساسىنى تىكلەيدۇ.
شۇ يىللىرى، نېمىسلار تۈركىيە بىلەن باغدات ئوتتۇرىسىدا تۆمۈر يول ياساپ ، پاي چېكى ساتىدۇ. ھۈسەنباي ھاجى 40 مىڭ تىللالىق پاي چېكى سېتىۋالىدۇ ۋە شۇ مۇناسىۋەت تۈپەيلى گېرمانىيىلىك كاپىتالىستلار بىلەن تونۇشىدۇ.
1910-يىلىدىن 1915-يىلىغىچە بولغان مەزگىل مۇسابايوۋلارنىڭ ئالتۇن دەۋرى بولۇپ ، ئۇلارنىڭ «ئىلى تېرە زاۋۇتى» دا ئىشلەنگەن كۆن-خۇرۇم ، چەم ۋە ئۇلاردىن ئىشلەنگەن ئۆتۈك، بەتىنكە ۋە باشقا 40 خىلدىن ئارتۇق مەھسۇلاتى شىنجاڭ ئىچىدە بازار تېپىپلا قالماستىن ، خەلقئارا بازاردىمۇ ئورۇن ئالىدۇ ، پۈتۈن ئاسىيا بازارلىرىدا ئەتىۋارلىق مال ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى ئۇ زامانلاردا پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا بويىچە «ئىلى تېرە زاۋۇتى» دەك بىر زاۋۇت يوق ئىدى. مۇشۇ بىر قانچە يىل ئىچىدە مۇسابايوۋلارنىڭ تىجارەتخانىسى (شىركىتى) نىڭ ئوبوروت كاپىتالى بىر مىليون سوم تىللا پۇلدىن ئېشىپ ، شىنجاڭدىلا ئەمەس ، پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا بويىچىمۇ ئاتاقلىق مىليونېر بولۇپ تونۇلىدۇ. 1921-يىلى ھۈسەنباي ھاجى تەكلىپكە بىنائەن ئىتالىيىدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا يەرمەنكىگە قاتنىشىدۇ. بۇ يەرمەنكىگىمۇ شىنجاڭنىڭ سەككىز خىلدىن ئارتۇق مەھسۇلاتى ۋە زاۋۇتتا ئىشلەنگەن كۆن-خۇرۇم ، بۇلغار ، مەسكاپ-چېگرىن ، چەم ۋە ئۇلاردىن ئىشلەنگەن ھەرخىل ئاياغ كىيىم ، پەلتو ، پالشوپكا ، كاژانكا ، شەپكە ، شىم ، سومكا ، چامادان ، ئېگەر-جابدۇق ، ھارۋا جابدۇقى ، بەل تاسما (رېمىن) قاتارلىق ماللارنى ئېلىپ بارىدۇ. بۇلارنى يەرمەنكىدە ساتقاندىن كىيىن ئۇ يەردىن ھەرخىل رەڭ (يۇڭ-تېرە بويايدىغان بوياق) ، ھەرخىل يۇڭ-پاختا رەخت ، يىپەك رەخت ، تۆمۈر ، قاڭالتىر ، قەنت ، شېكەر ھەتتا سەرەڭگە قاتارلىق 40 نەچچە خىل مالنى ئېلىپ كېلىپ، شىنجاڭ بازارلىرىنى قامدايدۇ. مۇسابايوۋلارنىڭ مۇشۇ قېتىمقى يەرمەنكىدە ۋە ئىچكى-تاشقى سودىدا تاپقان پايدىسى 100 مىڭ سوم ئالتۇن ئاقچىدىن ئېشىپ كارخانا تەرەققىياتى ئۈچۈن ئاساس يارىتىلغانىدى. ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن ھۈسەنباي ھاجىم بىلەن باھاۋۇدۇنبايلار سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن دادىل سودا قىلىدۇ. 1923-يىلى باھاۋۇدۇنباي موسكۋاغا بېرىپ سوۋېت ئىتتىپاقى رەھبەرلىرىدىن كالىننىن بىلەن كۆرۈشۈپ ، سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن سودا ئالاقىسى ئورنىتىدۇ. شۇنىڭدىن باشلاپ مۇسابايوفلار تىجارەتخانىسى ئىلى قورغاس چېگرىسى ، ئەركەشتام ئارقىلىق سوۋېت ئىتتىپاقىغا 700 توننىدىن ئارتۇق قوي يۇڭى ، 100 مىڭ تۇياقتىن ئارتۇق قوي ، 30 مىڭ باشتىن ئارتۇق ئات ، كالا ، نەچچە يۈزمىڭ تال پىششىقلاپ ئىشلەنگەن ئۈچەي ، سۇغۇر ، بورسۇق ، تۈلكە ، سۈلەيسۈن ، تىيىن ، بۆرە تېرىلىرى ، ئەلتېرە ، مارىيى ، نەچچە ئون مىڭ توننا قۇرۇتۇلغان يەل-يېمىش ، ئاشلىق ، مايلىقدان قاتارلىق نەرسىلەرنى ئۆتكۈزىدۇ. شۇ يىللاردا رۇسىيىدە گراژدانلار ئۇرۇشى پارتلاپ قەھەتچىلىك يۈز بەرگەچكە، بۇ نەرسىلەر بەكمۇ ئېھتىياجلىق ئىدى. ھۈسەنباي 1926-يىلى ، باھاۋۇدۇنباي 1928-يىلى ۋاپات بولغان بولسىمۇ ئەمما تېرە زاۋۇتى ئىشلەپچىقىرىشتىن توختاپ قالماي ، 1949-يىلغىچە ئەركىن ئىشلەپچىقىرىش بىلەن شۇغۇللىنىپ ، مەملىكەت ئىچى ۋە خەلقئارا بازارلارنى مەھسۇلاتلىرى بىلەن داۋاملىق قامداپ تۇرىدۇ.
1956-يىلىغىچە جۇڭگونىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىدا تۇرۇشلۇق كونسۇلخانىسىدا خىزمەت قىلغان خادىملار ۋە شۇ يىللىرى سوۋېت ئىتتىپاقىدا ئوقۇغان ئەربابلارنىڭ ئېيتىشىچە ، پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا ھۈسەنباي ئىلى تېرە زاۋۇتىنىڭ ماللىرى بىلەن ئاۋات ئىكەن.
1904-يىلى ھۈسەنباي ھاجى ئىنىسى باھاۋۇدۇنباينى نۇرغۇن يەرلىك مال بىلەن گېرمانىيىگە تىجارەت قىلىشقا ۋە زاۋۇت كۆرۈشكە ئەۋەتىدۇ. باھاۋۇدۇنباي گېرمانىيە سانائىتىنى تەپسىلىي كۆزىتىش ئارقىلىق ، كۆن-خۇرۇم ئىشلەش زاۋۇتىنى ئېلىش قارارىغا كېلىدۇ. شۇ مەزگىللەردە گېرمانىيە زامانىۋى ئۈسكۈنىلەرنى قوشنا دۆلەتلەرگە چىقىرىش مەنئى قىلىنغان بولسىمۇ ، شىنجاڭ ئايرىم قىتئەگە جايلاشقان يىراق رايون بولغاچقا ، گېرمانىيە ھۆكۈمىتى باھاۋۇدۇنبايغا سېتىپ بېرىشكە قوشۇلىدۇ.
باھاۋۇدۇنباي گېرمانىيىنىڭ مايىن دەرياسى بويىغا جايلاشقان فرانكفورت شەھىرىدىكى «فرانكفورورام ئاسايىن» زاۋۇتى يەنى «FRANCRORAMMEONYSIRY» غا ئالدىن 500 مىڭ سوم تىللا پۇل زاكالەت بېرىپ ، كۆن-خۇرۇم زاۋۇتىنى زاكاز قىلىدۇ ، ئۇنىڭدىن باشقا ، ئىستانوك ، كەپشەرلەش ماشىنىسى قاتارلىق بىر يۈرۈش ماشىنا-ئۈسكۈنىلەرنى سېتىۋالىدۇ. باھاۋۇدۇنباي يەنە ئىنژېنېر ، رېمونت مۇتەخەسسىسى ، ئېلېكتر مېخانىكى ، تېلېگراف خادىمى ، كۆن-خۇرۇم ئىشلەش مۇتەخەسسىسى قاتارلىق تېخنىك خادىملارنى شىنجاڭدا ئىشلەشكە تەكلىپ قىلىدۇ ھەمدە ئۇلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە ، تۇرمۇشىنى ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇشقا كاپالەتلىك قىلىش ، يۇقىرى مائاش بېرىش ھەققىدە كېپىللىك قىلىش ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدا زاۋۇت قۇرۇشقا مەسئۇل ئىنژېنېر بىلەن تېلېگراف خادىمى ئىككى يىللىق ، باشقا خادىملار بەش يىللىق مۇددەت بىلەن تەكلىپ قىلىنىدۇ. مۇشۇ شەرت قىلىنغان بولۇپ ، ۋاقىتنى ئۇزارتىش ئىككى تەرەپنىڭ رايىغا قالدۇرۇلىدۇ.
گېرمانىيە سانائەت شىركىتى توختام بويىچە زاۋۇتنى 1906-يىلى پۈتتۈرۈپ بېرىدۇ. شۇ يىلى گېرمانىيىدىن تەكلىپ قىلىنغان تېخنىك خادىملارنىڭ مەسئۇللۇقى بىلەن زاۋۇت رۇسىيە ئارقىلىق ئىلىغا توشۇلۇشقا باشلايدۇ. زاۋۇت ئۈسكۈنىلىرى رۇسىيە چېگرىسىغا كىرگەندە ، ھاڭ-تاڭ قالغان چارپادىشاھ ھۆكۈمىتى ئۆتكۈزۈشكە يول قويمايدۇ. ھۈسەنباي ھاجى بۇ ئەھۋالنى دەرھال شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ ھەربىي مەمۇرىي باش ۋالىسى لەنكۈيگە مەلۇم قىلىدۇ ، لەنكۈي بۇ مەسىلىگە جىددىي قاراپ ، 1881-يىلى ئىمزالانغان «جۇڭگو-روسىيە ئىلى شەرتنامىسى» دا بەلگىلەنگەن «جۇڭگونىڭ چەت ئەللەردىن ئىمپورت قىلغان ماللىرى رۇسىيە زېمىنى ئارقىلىق ئۆتۈشكە ، رۇسىيىنىڭ چەت ئەللەردىن ئىمپورت قىلغان ماللىرى جۇڭگو زېمىنى ئارقىلىق ئۆتۈشكە رۇخسەت قىلىنىدۇ» دېگەن ماددىغا ئاساسەن ، بۇ ئىشنى ئىلى گېنېرالىنىڭ بىر تەرەپ قىلىشىغا يوللايدۇ. نەتىجىدە ، ھۆكۈمەتنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن چاررۇسىيە ھۆكۈمىتى زاۋۇتنى 90 كۈن ۋاقىت ئىچىدە رۇسىيە زېمىنىدىن ئېلىپ چىقىپ كېتىشىنى ، بەلگىلەنگەن مۆھلەتتىن ئېشىپ كەتسە زاۋۇتنى رۇسىيىدە قۇرۇشنى ئۇقتۇرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن ياركەنت ۋالىيسى ۋەلىباي يولداشوۋ (ئەسلى غۇلجىلىق ئۇيغۇر سودىگەر) ئارقىلىق مۇسابايوۋغا خىزمەت ئىشلەپ ، زاۋۇتنى رۇسىيىدە قۇرۇشقا دەۋەت قىلىدۇ. ئەمما ، مۇسابايوفلار رەت قىلىپ ، زاۋۇت ئۈسكۈنىلىرىنى يۆتكەشكە كىرىشىدۇ.
زاۋۇت ئۈسكۈنىلىرى گېرمانىيىدىن پويىز بىلەن رۇسىيىنىڭ ئومىسكى شەھىرىگە توشۇپ كېلىنىدۇ. ئومىسكىدىن ئېرتىش دەرياسى ئارقىلىق پاراخوت بىلەن سىمپلاتنىسكى شەھىرىگە يۆتكەپ كېلىنىدۇ. ئەمدى سىمپولاتنىسكىدىن قورغاس ئارقىلىق غۇلجىغا ئېلىپ كېلىش قالىدۇ. بۇ يولنىڭ ئارىلىقى 100 كىلومېتىردىن ئارتۇق بولۇپ ، قاتناش ئىنتايىن قۇلايسىز ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ، چاررۇسىيە ھۆكۈمىتى خىلمۇخىل توسۇقلارنى قۇرۇپ ، ئۇلارغا زور قىيىنچىلىقلارنى تۇغدۇرۇۋاتقانىدى. ئەمما ، مۇسابايوفلار قەتئىي تەۋرەنمەي جىددىي تەدبىر قوللىنىپ ، 100 كىلومېتىر ئارىلىقنىڭ ئوي-دۆڭ يەرلىرىنى تۈزلەپ ، 286 ئورۇنغا چوڭ-كىچىك كۆۋرۈك سالىدۇ. زاۋۇت ئۈسكۈنىلىرىنى چۇۋۇپ پارچىلايدۇ. ئۈسكۈنىلەرنىڭ ئەڭ ئېغىرى تۆت توننا ، ئەڭ يېنىكى بىر يېرىم توننا كېلەتتى. بۇلارنى توشۇش ئۈچۈن ئېغىر يۈك كۆتۈرىدىغان ھارۋىلار ياسىلىدۇ. 96 ئۆكۈز تەييارلىنىپ ، ھەربىر ھارۋىغا ئالتىدىن 12 گىچە ئۆكۈز قېتىلىدۇ. زاۋۇت غۇلجىغا توشۇپ كېلىنگەندىن كېيىن زاۋۇت قۇرۇلۇشى 1907-يىلى كۈزدە باشلىنىپ ، 1909-يىلى پۈتۈپ رەسمىي ئىشلەپچىقىرىشقا كىرىشتۈرۈلىدۇ ، ئوتقا چىداملىق خىش ، سېمونت ، پولات قاتارلىق ماتېرىياللار رۇسىيىدىن ئىمپورت قىلىنىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا بىر سەر ئالتۇن 40 سوم تىللا پۇلغا باراۋەت بولۇپ، يۇقىرىقى چىقىم سوممىسىنى ئالتۇنغا ، 300 مىڭ سەر ئالتۇن بولاتتى.
مۇسابايوۋلارنىڭ تېرە زاۋۇتى ئىشلەپچىقىرىشقا كىرىشكەندىن كېيىن يىلىغا 40 مىڭ پارچە چوڭ تېرە (ئات ، كالا تېرىسى) 600 مىڭ پارچە كىچىك تېرە(قوي، ئۆچكە تېرىسى) ئىشلەپچىقىرالايدىغان بولدى. ئىشچى سانى دەسلەپكى مەزگىلدە 166 نەپەر بولۇپ ، يەنە كۈنلۈك ئىشچى ياللانغان. كېيىن ئېھتىياجىغا قاراپ ئىشچى قوبۇل قىلىنىپ ، ئىشچى سانى بىر قانچە يۈزگە يەتكەن ، زاۋۇت كۆن-خۇرۇم ، مەسكاپ-چېگرىن ، چەم ، شاۋرۇن قاتارلىق 13 خىل مەھسۇلات ئىشلەپ چىقارغان. ئۇنىڭدىن باشقا قوشۇمچە ئىشلەپچىقىرىش تۈرلىرى بويىچە ، شام ، سوپۇن ،تۈگمە ، ياريېلىم ، ھەرخىل ئاياغ كىيىم ، ھەرخىل خۇرۇم چاپان ، تاسما ، شەپكە ، ئېگەر-جابدۇق ، ھارۋا جابدۇقى قاتارلىق 12 خىل مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىلغان.
ھۈسەنباي ھاجى 1909-يىلىدىن باشلاپ زاۋۇتنى ئۆزى باشقۇرۇپ كەلدى. 1926-يىلى ھۈسەنباي ھاجى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى سابىت ئەپەندى 1933-يىلىغىچە ، ئۇنىڭدىن كېيىن مىجىت ئەپەندى 1938-يىلىغىچە ، ئۇنىڭدىن كېيىن تەلئەت ئەپەندى 1950-يىلىغىچە ، 1950-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە مىجىت ئەپەندى ، ئابدۇلئەزىز ، ئىسمائىل ، ئابدۇقەييۇم ئەپەندىلەر باشقۇرۇپ كەلدى. 1955-يىلى زاۋۇت ھۆكۈمەت بىلەن خۇسۇسىيلار شېرىكچىلىكىگە ئۆزگەردى. مىجىت ، ئابدۇقەييۇم ئەپەندىلەر خۇسۇسىيلار تەرەپنىڭ زاۋۇت باشلىقى بولدى. ھازىر بۇ زاۋۇت تولۇق دۆلەت ئىگىلىكىدىكى زاۋۇت بولۇپ ، ئىلى كۆن-خۇرۇم زاۋۇتى دەپ ئاتىلىدۇ.
قۇشۇمچە تەپسىلات: 1909-يىلى زاۋۇت قۇرۇلۇپ، ھۈسەنباي ئۈرۈمچىدىن غۇلجىغا مېڭىش ئالدىدا ، ئۈرۈمچىدىكى ئاتاقلىق سودىگەر روزى ھاجىمنىڭ كېپىل بولۇشى بىلەن ھۆكۈمەت بانكىسىدىن 200 مىڭ سەر قەغەز پۇل قەرز ئالىدۇ. بانكا بۇ پۇلنى ئىلى بانكىسىنىڭ ھېساباتىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. ئۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان ئىلى گېنېرالى پۇلنى قايتۇرماسلىق ، زاۋۇتقا شېرىك بولۇش تەلىپىنى قويىدۇ. ھۈسەنباي ماقۇل بولىدۇ. گېنېرال موچۇن دېگەن موڭغۇل ئوفىتسېرنى دىرېكتور قىلىپ ئەۋەتىدۇ ئەمما زاۋۇتنى ياخشى باشقۇرالمىغاچقا زىيان كۆرۈلىدۇ. گېنېرال پۇلنى قايتۇرۇۋېلىپ شېرىكلىكتىن چىقىدۇ تەھرىر ئابدۇمەجىد كۈيباغى
ئۇيغۇرتىلنىڭ ئەپسانىسى ۋە رىياللىقى
ئۇيغۇر تىلى ھەققىدە بىرقىسىم ئەپسانىلەرنىڭ تاراپ يۈرگەنىگە ئۇزۇن بولغان بولسىمۇ مەن ئانچە ئىرەن قىلمىغان ئىدىم. چۈنكى مائارىپ ئىدولوگىيەنىڭ بويۇنتۇرقىغا چۈشكەن جەمئىيەتتە ھەقىقى بىلىمدىن كۆپرەك ئىدولوگىيەنىڭ بازارلىق بولىدىغانلىقى تەسەۋۋۇرۇمدا ئىدى. يەككە ئىدولوگىيەنى مەنبە قىلغان جەمئىيەتتە كىشىلەر ئىدولوگىيە كۆرىشىگە بەنت بولۇپ كېتىپ ھەقىقەت ئۈستىدە ئىزدىنىشكە ئامالسىز قالىدۇ-دە ھەممە نەرسە مەلۇم ئىدولوگىيەنىڭ ياكى شۇ ئىدولوگىيەگە ئىنكاس شەكلىدە مەيدانغا چىققان باشقا بىر ئىدولوگيەنىڭ ۋاستىسىگە ئايلىنىپ قالىدۇ. مەن بۈگۈن توختالماقچى بولغان "ئۇيغۇر تىلى دۇنيادىكى ھەرقانداق تىلنىڭ تاۋۇشلىرىنى ئىپادە قىلالايدىغان ئەۋرىشىم تىل" دېگەن ئەپسانىمۇ دەل "ئۇيغۇر تىلى قالاق تىل، زامانىۋىي جەمئىيەتكە، مائارىپقا ماس كەلمەيدىغان تىل، زامانىۋىي پەن تېخنىكىنى ئىپادىلەشكە ئاجىز تىل" دېگەندەك ھاكىم ئىدولوگىيەنىڭ ئەپسانىسىگە قارشى ئىزچىل تىرەجەپ تۇرۇۋاتقان مەھكۇم ئىدولوگىيە ئەپسانىسىدۇر. مەنچە بۇ ئەپسانىنى ئىنكار قىلىش ھىچقانچە خەتەرلىك ئەمەس، ھەم ستراتىگىيەلىك دىتسىزلىقمۇ ئەمەس. مەنچە سەپسەتىگە، ساختىغا ئىشىنىپ پەخرلەنگەندىن ھەقىقەتكە ئىشىنىپ ئويلانغان ئەۋزەل.
فونىتىكا تەجرىبىسىگە ئاسالانغاندا دۇنيادىكى ھىچقانداق مىللەت يات تىلدىكى تاۋۇشنى ئەينەن تەلەپپۇز قىلالامايدۇ. سەۋەبى يات تىل بىلمىگەن بىر كىشى يات تىل تاۋۇشنى ئۆز ئانا تىلىدىكى تاۋۇشقا ئوخشۇتۇپ ئاڭلىۋالىدۇ. باشقىچە ئاڭلىيالىشى مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى ئىنساننىڭ يات تىل تاۋۇشلىرىنى بىر بىرىدىن ئايرىش ئىقتىدارى ئون ئايلىق بولغاندا ئاساسەن يوقايدۇ، ۋە ئاناتىلدىكى تاۋۇشلار مىڭىدە مۇقۇملىنىشقا باشلايدۇ. يات تىل ئۆگىنىش جەريانى دەل شۇ يات تىلدىكى تاۋۇش ۋە شۇ تاۋۇشقا ئورالغان مەنىنى مەشىق ئارقىلىق ئۆزلەشتۈرۈش جەريانىدۇر. مۇشۇ قائىدىچە بولغاندا ئۇيغۇرلار ھەرقانداق تىلدىكى تاۋۇشنى پەقەت ئۇيغۇر تىلىدا بار 30 فونىمىغا ئوخشۇتۇپ ئاڭلايدۇ، بۇنىڭ سىرتىدىكىنى ئاڭلاپ پەرقمۇ قىلالمايدۇ. ئەگەر پەرق قىلماقچى، ئۆگەنمەكچى بولسا مەلۇم مۇددەت مەشق قىلىش كېرەك. شۇڭا ئۇيغۇر تىلى بارلىق تىللارنىڭ تاۋۇشلىرىنى ئىپادىلەش قۇدرىتىگە ئىگە دېگەن سۆزئىدولوگىيەچىلىكتۇر، ساۋاتسىزلىقتۇر. يۇقاردا دېگەن تەجرىبىنى مەن قىلىپ باققان. ھىندىستاندىكى مەلۇم بىر تىلدا توت د تاۋۇشى باركەن ھەم بىر بىرىدىن مۇتلەق پەرقلىق ئىكەن، مەن پەقەت ئۇيغۇرچىغا سەل ئوخشايدىغان بىرنىلا ئاڭلىيالىدىم. قالغاننى شۇبىر د دىن پەرقلەندۈرەلمىدىم.