cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى
يىمىرلىش سەۋەبى
ئابدۇلھەكىمخان مەخسۇممۇ ئۇيغۇرلارنىڭ شۇ قېتىلىق ئىنقىلابىنىڭ مەغلۇپ بولۇشىدىكى سەۋەب-ئامىللارنىڭ ئىچىدە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مۇھىم ئىكەنلىكى، چۈنكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئۆز چېگرىسى يېنىدا مۇستەقىل مۇسۇلمان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنى تەھدىت ئۆزىگە نىسبەتەن زور ھېسابلايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى يىقىلىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا 1934-يىلى يانۋاردا چۆچەك ۋە ئالتاي چېگراسىدىن بېسىپ كىرگەن سوۋېت قىزىل ئارمىيەسى ئۈرۈمچى ئەتراپىدا ما جۇڭيىڭنى ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىتىپ، قەشقەرگە قاراپ ئىلگىرىلەيدۇ. بۇ ئارىلىقتا، ئۈرۈمچىدىن قەشقەرگە كەلگەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ باش ئەلچىسى ئافرېسوف خوجا نىياز ھاجى بىلەن كۆرۈشۈپ، ھۆكۈمىتىنى تارقىتىپ، شېڭ شىسەي بىلەن بىرلىكتە ھۆكۈمەت قۇرۇشنى تەكلىپ قىلىدۇ. بۇ تەكلىپنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ قالغان خوجا نىياز ھاجى ئافرېسوف بىلەن بىرلىكتە قەشقەردىن ئايرىلىپ، ئۈرۈمچىدە مۇئاۋىن ئۆلكە رەئىسى بولىدۇ. شۇنداق قىلىپ، «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى» ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بۆشۈكىدىلا يىقىلىدۇ. 1938 – يىلى سېنتەبىردە شېڭ شىسەي سىتالىننىڭ ئالاھىدە مېھمىنى سۈپىتىدە موسكوۋاغا بېرىپ، سوۋېت ئىتتىپاقى كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە ئەزا بولىدۇ. 1937- يىلى ئاپرېلدا كۆتۈرۈلگەن قوزغىلاڭ باستۇرۇلغاندىن كېيىن، خوجا نىياز ھاجى قولغا ئېلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن شېرىپ خان تۆرە ۋە باشقا مۇجاھىتلار قاتتىق قىيىن-قىستاق بىلەن ئۆلتۈرۈلىدۇ. شۇ يىلى بارىكۆل خەلقى 4 قېتىم قوزغىلاڭ كۆتۈرىدۇ. 1940-يىلى فېۋرالدا، 1941-يىلى ئىيۇندا ئالتاي خەلقى قوزغىلاڭ كۆتۈرىدۇ. تولىمۇ ئەپسۇسكى، بۇ قوزغىلاڭلارنىڭ ھەممىسى قانلىق شەكىلدە باستۇرۇلىدۇ. شېڭ شىسەي بىر تەرەپتىن رۇسيە بىلەن ئېغىز-بۇرۇن يالىشىپ يۈرگەن بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاي بىلەن مەخپىي تىل بىرىكتۈرىدۇ. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا، پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلگەن شېڭ شىسەي خىتاينىڭ قوينىغا ئۆزىنى ئاتىدۇ. شەرقىي تۈركىستان چېگراسىغا ئاللىبۇرۇن قارارگاھ قۇرۇپ پۇرسەت كۈتۈپ تۇرغان خىتاي گومىنداڭ ئارمىيەسى شەرقىي تۈركىستانغا بېسىپ كىرىدۇ. سوۋېت قىزىل ئارمىيەسى بولسا، شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىپ چىقىپ كېتىدۇ. شۇنداق قىلىپ، گومىنداڭ ھۆكۈمىتى تۇنجى قېتىم شەرقىي تۈركىستانغا قوشۇن ئەۋەتكەن بولىدۇ. خەلق خىتاي گومىنداڭ ئىشغالىيىتىگە جان-جەھلى بىلەن قارشى تۇرىدۇ. رۇسيەمۇ خەلق قارشىلىق ھەرىكىتىنىڭ بىر قىسمىنى ئاستىرتتىن قوللايدۇ.
قارالسۇن
جۇمھۇرىيەتلەر:
نورماندىدا قۇرۇقلۇققا چىقىش جېڭى
1944-يىلى ، ئۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى ئەڭ ھالقىلىق پەيت ئىدى. 6-ئىيۇن ئەتىگەندە ، سانسىزلىغان ئىتتىپاقداش ئۇرۇش پاراخوتى ۋە ئايروپىلانلىرى ئىنگلىز قانىلىنى كېسىپ ئۆتۈپ ، گېرمانىيە ئارمىيىسى ئىشغال قىلغان فرانسىيەنىڭ شىمالىدىكى نورماندى دېڭىز قىرغىقىغا قاتتىق ھۇجۇم قىلىپ ، بىر كۈن ئىچىدە دېڭىز ساھىلىدىكى بەش قورغاننى ئىگىلىدى. نەتىجىدە ، 150،000 ئىتتىپاقداش ئەسكەر نورماندىغا قونۇپ ، ئاخىرىدا ناتسىست گېرمانىيەنى مەغلۇب قىلىشقا ئاساس سالدى.
جەڭ ھەققىدە
1944-يىل6-ئاينىڭ5-كۈنى كەچتە، ئامېرىكا بىلەن ئەنگلىيە فاشىستىك گېرمانىيە كونتروللۇقىدىكى ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىغا ھۇجۇم قىلىش مەقسىتىدە، تارىختىن بۇيانقى ئەڭ قۇدرەتلىك بىر فلوت تەشكىللىدى، بۇ فلوت ئىرىلاندىيىنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىدىن يولغا چىقىپ، ئېنگلس بوغۇزىدىن ئۆتۈپ دېڭىز ئارقىلىق چېگرىلىنىدىغان فرانسىيىنىڭ نورماندىيە رايونىغا قاراپ يولغا چىقىپ، كەڭ كۆلەمدە قۇرۇقلۇققا چىقىپ ئۇرۇشنى باشلىدى. باش قوماندان دېۋىت داۋىد ئىزېنھوۋىر (德懷特大衛艾森豪威爾)
جەڭگە قاتناشقۇچىلار
ئىتتىپاقداش ئارمىيە ئامېرىكا، ئەنگىلىيە، كانادا، ئەركىن فىرانسىيە، بولان، گوللاندىيە، نورۋېگىيە، ناتسىست گېرمانىيىسى.
ھەربىي كۈچ
ئىتتىپاقداش ئارمىيە 2876000 ئادەم. (7-ئاينىڭ 25-كۇنى)، گېرمانىيە ئارمىيىسى 380000 ئادەم (7-ئاينىڭ 23-كۇنى)
جەريانى
بۇ قېتىمقى ئۇرۇش ئۈچۈن ئىككى تەرەپ ئۇزاق مۇددەت تەييارلىق كۆرگەنىدى. ئىتتىپاقداش ئارمىيە تەرەپ ئەنگلىيىدە يىراققا يۈرۈش قىلغۇچى ئارمىيىسىدىن2 مىليون870 مىڭ ئادەم، 13 مىڭ ئايروپىلان، 6000 دىن ئارتۇق ھەربىي پاراخوت، 800 زەمبىرەك ۋە450 مىڭ ماشىنا توپلىدى. گىتلېر ئەنگلىيە بىلەن ئامېرىكىنىڭ فرانسىيىدە قۇرۇقلۇققا چىقىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، 1942-يىلى9-ئايدىلا شىمالدا نود تۇمشۇقىدىن باشلاپ جەنۇبتا ئىسپانىيىنىڭ دېڭىز بويىغىچە «ئاتلانتىك ئوكيان قورغىنى» دەپ ئاتىلىدىغان بىر مۇداپىئە لىنىيىسى قۇردى. بۇ «قورغان» نىڭ ئۇزۇنلۇقى2500 مىل كېلىدۇ، بۇنىڭدا پەقەت نۇقتىلىق مۇداپىئە كۆرۈش چارىسىنىلا قوللىنىشقا بولاتتى، شۇڭا، كۆپلىگەن جايلاردا ئۇزۇنلۇقى ۋە چوڭقۇرلۇقى يۈرۈشلەشمىگەن دالا ئۇرۇشى ئاكوپلىرىلا بار ئىدى. گىتلېر دەسلەپتە ئىتتىپاقداش ئارمىيە نورماندىيىنى قۇرۇقلۇققا چىقىدىغان جاي قىلىپ تاللايدۇ دەپ پەرەز قىلغان بولسىمۇ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر پەيدا قىلغان ھەر خىل ساختا كۆرۈنۈشلەر ۋە ئۇلارنىڭ قول ئاستىدىكىلىرىنىڭ چىڭ تۇرۇشى بىلەن، ئۇ ئاخىر ئۆزىنىڭ قارىشىنى ئۆزگەرتتى. گېرمانىيە ئارمىيىسى ئېنگلس بوغۇزىدىكى ئەڭ تار بولغان گالې پورتىنى نۇقتىلىق مۇداپىئە رايونى قىلىپ، ئىتتىپاقداش ئارمىيە بۇ يەرنى ئاساسىي ھۇجۇم نىشانى قىلىدۇ دەپ پەرەز قىلدى.
ئېنگلس بوغۇزىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتۈشكە نىسبەتەن ئېيتقاندا، گالې ئەتراپى قۇرۇقلۇققا چىقىشتا ھەقىقەتەنمۇ ئەڭ كۆڭۈلدىكىدەك جاي ئىدى. بۇ يەر ئىككى قىرغاق ئارىلىقى ئەڭ تار جاي بولۇپلا قالماستىن، يەنە بىر قاتار ياخشى پورتلار بار ئىدى. ئەمما قۇرۇقلۇققا چىققاندىن كېيىن ھۇجۇم قىلغۇچى تەرەپ ھەربىي جەھەتتە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن تەقدىردىمۇ، قۇرۇقلۇققا چىققان دەسلەپكى مەزگىلدىكى ئەسكىرىي كۈچ ئىنتايىن چەكلىك بولغانلىقتىن، دۈشمەن تەرەپنىڭ كۆپلەپ ئەسكەر تۇرغۇزغان رايونىدا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ئىنتايىن تەسكە توختايتتى. شۇڭا، قۇرۇقلۇققا چىقىپ قىلىدىغان جەڭدە مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش تولاراق دۈشمەننىڭ دىققەت-ئېتىبارى قوزغالماسلىققا باغلىق ئىدى. ئىتتىپاقداش ئارمىيە نورماندىيىنى قۇرۇقلۇققا چىقىش نۇقتىسى قىلىپ بېكىتكەندىن كېيىن، بىر قاتار قايمۇقتۇرۇش پىلانلىرىنى يولغا قويدى. ئۇلار بىر ساختا قىسىمنى تەشكىللەپ، ئۇنى كېنت ئەتراپىغا جايلاشتۇردى ھەمدە ئامېرىكىنىڭ داڭلىق گېنېرالى باتوننى كېنتقا يۆتكەپ كېلىپ، ئۇ يەردە ئاشكارا ئوتتۇرىغا چىقاردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كېنتتىن كۆپلەپ خەۋەر بېرىپ، ھۇجۇم قىلىش قوماندانلىق شتابىنى كېنتقا ئورۇنلاشتۇرۇپتۇ، دەيدىغان ساختا كۆرۈنۈشنى پەيدا قىلدى. مۇشۇنداق قايمۇقتۇرۇش پىلانى نەتىجىسىدە، گىتلېر ئاساسىي كۈچى بولغان23 دېۋىزىيىنى فلاندر دېڭىز بويىغا جايلاشتۇردى ھەمدە ئۇ يەردە مۇستەھكەم مۇداپىئە ئاكوبى ياسىدى، ھەتتا ئىتتىپاقداش ئارمىيە نورماندىيىدە قۇرۇقلۇققا چىققاندىن كېيىنكى يەتتە ھەپتە ئىچىدە، گېرمانىيە ئارمىيىسىنىڭ ئالىي قوماندانلىق شتابى بۇ يەنىلا ساختا ھۇجۇم دەپ قارىغانلىقتىن، ئەسكىرىي كۈچىنى ۋاقتىدا يۆتكەپ كېلەلمىدى.
ئۆلۈم-يېتىم ئەھۋالى
ئامرىكىدا 29000 ئادەم قۇربان بولغان، 101600 ئادەم يارىلانغان ۋە يوقاپ كەتكەن.
كانادادا 5000 ئادەم قۇربان بولغان، 13000 ئادەم يارىلانغان ۋە يوقاپ كەتكەن.
فىرانسىيەدە 12200 پۇقرا قازا قىلغان ياكى يوقاپ كەتكەن.
گىرمانىيەدە 23019 ئادەم قۇربان بولغان، 67060 ئادەم يارلانغان، 198616 ئادەم يوقاپ كەتتى ياكى ئەسىرگە ئېلىنغان.
جەڭنىڭ مۇۋەپىقىيتى
نورماندىدا قۇرۇقلۇققا چىقىش جېڭى نېمە ئۈچۈن شۇنچە مۇۋەپىقىيەتلىك بولدى؟ ئەمەلىيەتتە، بىر قانچە ئاي ئىلگىرىلا ئىتتىپاقداش ئارمىيە گېرمانىيە ئارمىيىسىنىڭ دىققەت-نەزەرىنى نورماندىدىن بۇرۇۋېتىش ئۈچۈن، فرانسىيىنىڭ گالاي رايونىغا قارىتىلغان بومباردىماننى قەستەن كۈچەيتكەن، شۇنداقلا گالايغا ئەڭ يېقىن جايدىكى ئەنگىلىيە پورتىدا نۇرغۇن ھەربىي لازىمەتلىكلەر ۋە پاراخوتلارنى تەييارلاپ قويغانىدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى گېرمانىيە ئارمىيىسىنى ئىتتىپاقداش ئارمىيە گالايدىن قۇرۇقلۇققا چىقىدۇ، دېگەنگە ھەقىقىي ئىشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىدى.
ئىتتىپاقداش ئارمىيە ھۇجۇم قىلىش ۋاقتىنى كۆڭۈل قويۇپ تاللىدى. 6-ئاينىڭ بېشىدا ئىنگىلىز بوغۇزىنىڭ ھاۋا كېلىماتى ئىنتايىن ناچارلىشىپ كېتىدىغان بولۇپ، دېڭىز دولقۇنى كۈچلۈك بولغاننىڭ ئۈستىگە شىددەتلىك بوران-چاپقۇن بولاتتى، شۇڭا گېرمانىيە ئارمىيىسى بۇنداق چاغدا ئىتتىپاقداش ئارمىيە دېڭىز بوغۇزىدىن ئۆتۈپ قۇرۇقلۇققا چىقمايدۇ، دەپ قارايتتى. بىراق ئىتتىپاقداقش ئارمىيىنىڭ ھاۋا رايى مۇتەخەسسىسلىرى 6-ئاينىڭ 6-كۈنى ھاۋا ۋاقىتلىق ياخشىلىنىدۇ، دەپ پەرەز قىلدى. دەل مۇشۇ «ئارىلىق» تىكى قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدە، ئىتتىپاقداش ئارمىيە تەخمىنەن 6000 پاراخوت ۋە 10 مىڭدىن ئارتۇق ئايروپىلاننى توپلاپ، نورماندىغا شىددەت بىلەن ھۇجۇم قىلىپ، ئۇرۇش تارىخىدىكى بۇ بىر مەيدان ئەڭ ھەيۋەتلىك قۇرۇقلۇققا چىقىش جېڭىنى تاماملىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىتتىپاقداش ئارمىيە يەنە بىر قىسىم ئايروپىلان ۋە پاراخوتلارنى قەستەن گالاي تەرەپكە ئەۋەتىپ ساختا ھۇجۇم قوزغىدى، شۇڭا، ئىتتىپاقداش ئارمىيە تاكى نورماندىدا مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا قۇرۇقلۇققا چىقىپ بولغۇچە، گېتلېر بۇلارنىڭ ئىتتىپاقداش ئارمىيىنىڭ ئاساسلىق قىسىمى ئىكەنلىكىگە ئىشەنمىدى.
نەتىجىسى
1944-يىل 6-ئاينىڭ 5-كۈنى كەچتە، ئېنگلس بوغۇزىدا شىددەتلىك بوران چىقىپ يامغۇر يېغىپ كەتكەن بولسىمۇ، ھاۋا رايى تارماقلىرى ئەتىسى بۇ بوران-يامغۇرنىڭ ئاجىزلىشىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىدى. ئىتتىپاقداش ئارمىيىنىڭ قوماندانلىق شتابى دەرھال كەسكىن ھۆكۈم قىلىپ، ئەسلىدىكى ۋاقىت بويىچە قۇرۇقلۇققا چىقىپ جەڭ قىلىشنى قارار قىلدى. ئىتتىپاقداش ئارمىيىنىڭ فلوتى دەھشەتلىك بوران-يامغۇرغا قارىماي يولغا چىقتى. 6-كۈنى تاڭ يورۇغاندىن كېيىن بوران-يامغۇر ئاجىزلاشتى، قۇرۇقلۇققا چىققۇچى قىسىملار نورماندىيىنىڭ دېڭىز قىرغىقىدا پەيدا بولدى. گېرمانىيە ئارمىيىسى ئىتتىپاقداش ئارمىيىنىڭ مۇشۇنداق كىلىماتتا قۇرۇقلۇققا چىقىپ ئۇرۇش قىلىشىنى زادىلا مۆلچەرلىمىگەنىدى. 7-ئاينىڭ25-كۈنى قۇرۇقلۇققا چىققان ساھىل بېشى بازىسى ئۇرۇشى ئاخىرلاشتى، قۇرۇقلۇققا چىققان ئىتتىپاقداش ئارمىيىنىڭ ئادەم سانى1 مىليون450 مىڭغا يەتتى. بۇ ئىنسانىيەت ئۇرۇش تارىخىدىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ بىر قېتىملىق قۇرۇقلۇققا چىقىش ھەرىكىتىدۇر. 8-ئاينىڭ15-كۈنى ئامېرىكا-فرانسىيە بىرلەشمە ئارمىيىسى يەنە فرانسىيىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدا قۇرۇقلۇققا چىقتى، ئىتتىپاقداش ئارمىيە جەنۇبىي ۋە شىمالىي يولغا بۆلۈنۈپ گېرمانىيە ئارمىيىسىگە ئوڭۇشلۇق ھالدا قىستاپ ھۇجۇم قىلدى. 8-ئاينىڭ25-كۈنى فرانسىيىنىڭ پايتەختى پارىژنى ئازاد قىلدى. شۇنىڭ بىلەن نورماندىيە ئۇرۇشى غەلىبىلىك ئاياغلاشتى.
داۋۇد ئەتتائى
داۋۇد ئىبنى نۇسەير ئەتتائىي (داود الطائي، ئۆ. ھ. 165 / م. 788) كۈنيىتى ئەبۇ سۇلايمان بولۇپ، دەسلەپكى چاغ سۇفىي ۋە زاھىدلىرىدىندۇر.
چاقىلىق ناھىيىسى
چاقىلىق ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. چاقىلىقنىڭ يەر مايدانى 198،318 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 30،000.
تارىخ
چاقىلىق ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە پىشامشان، كرورەن خانلىقىنىڭ يېرى ئىدى. سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە پىشامشان ۋىلايىتىگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بۇ يەردە شىچېڭ (تاش قەلئە) قورغىنى قۇرۇلغان. چاقىلىق قەدىمكى يىپەك يولىدىكى مۇھىم ئۆتەڭ ئىدى. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 24 - يىلى ( 1898 - يىلى) تايىپ ھاكىم قويۇلغان. ئۇ شىنېڭ ناھىيىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان (بۈگۈنكى لوپنۇر ناھىيىسى)، چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  29 - يىلى ( 1903 - يىلى) ناھىيىگە كۆتۈرۈلۈپ، نامى پىشامشان دەپ بېكىتىلىپ، ئاقسۇ ۋىلايىتى قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 9  - يىلى (1920 - يىلى) قاراشەھەر ۋىلايىتىگە ئايرىپ بېرىلگەن. يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن كورلا ۋالىي مەھكىمىسىگە ئايرىلىپ بېرىلگەن. 1959 - يىلى پىشامشان دېگەن نامى چاقىلىق دەپ ئۆزگەرتىلگەن. 1960 - يىلى بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئايرىپ بېرىلدى.
جۇغراپىيە
left|thumb|چاقىلىق ناھىيىسى (1975) چاقىلىق ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى گەنسۇ، چىڭخەي ئۆلكىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن، غەربىي تەرىپى چەرچەن ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى ۋە تۇرپان ۋىلايىتى، قۇمۇل ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 600 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 580 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى 202 مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، مەملىكەت بويىچە كۆلىمى ئەڭ چوڭ ناھىيە ھېسابلىنىدۇ. چاقىلىق ناھىيىسىگە 1 رايون،  2 بازار،  5 يېزا،  16 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 2 - شىسىنىڭ  36 - تۇەنى مەيدانى ۋە ئالتۇن تاغ تەبىئىي قوغداش باشقارمىسى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 913 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 27 مىڭ  900 يۈز، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  38.38% نى، خەنزۇلار  56.07% نى، باشقا مىللەتلەر  5.55% نى تەشكىل قىلىدۇ. ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ھەربىر كىلومېتىر يەرگە 0.13 ئادەم توغرا كېلىدۇ. مەملىكەت بويىچە نوپۇسىنىڭ زىچلىق دەرىجىسى ئەڭ ناھىيىدۇر.   يېرىنىڭ جەنۇبىي تەرىپى ئېگىز، شىمالىي تەرىپى پەس، ئالتاي تېغى ناھىيە تەۋەسىنىڭ قاپ ئوتتۇرىسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر 29.39% نى، چۆللۈك، قۇملۇق  57.6% نى، تۈزلەڭلىك، بوستانلىق  13.1% نى تەشكىل  قىلىدۇ. 14 ئىچكى قۇرۇقلۇق دەريا - ئېقىنى بار. يەر ئۈستىدىكى سۇ بايلىقى 370 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن ياۋا قوتاز، ياۋا ئېشەك، قاڭشارلىق بۆكەن، قارا بويۇن، قارا بويۇن تۇرنا، تىبەت بۆكىنى، يىلپىز، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورا ئۆسۈملۈكلەردىن قارلەيلىسى، ياۋا ئەپيۈن گۈلى، چۈچۈكبۇيا قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلاردىن مىس، تۆمۈر، ئالتۇن، كالىي تۇز، تاشپاختا قاتارلىقلار بار.  ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ چۆل قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.5℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 43.6℃ قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا - 27.2℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 118.7 كۈن  30℃دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە قۇياشنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 3082.2 سائەت. 10℃ يىغىلما تېمپېراتۇرىسى 4353.9℃، قىروسىز مەزگىل  235 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 17.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2902.2 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيىدىن يېزا ئىگىلىك ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 2200 گېكتار ( 33 مىڭ  500 مو) تېرىلغۇ يەر،  11 مىڭ  300 گېكتار ( 169 مىڭ  500 مو) تەبىئىي توغراقلىق،  1  مىليون 133 مىڭ  300  گېكتار (17  مىليون مو) ئوتلاق. 20 مىڭ گېكتار ( 300 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاشلىق، مايلىقدان، كېۋەز ئاساس قىلىنىدۇ. چارۋا كالا، قوي، ئاساس قىلىنىدۇ. سانائەت جەھەتتە ئېلېكتر قۇۋۋىتى، تاش پاختا، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلىرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە تاش پاختا تۈۋرۈك كەسىپ ھېسابلىنىدۇ.  چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. 315، 218 - دۆلەت تاشيولى ناھىي تەۋەسىدىن ئۆتۈپ، شىمالدىن كورلىغىچە، شەرقتىن چىڭخەي ئۆلكىسىگە، غەربتىن چەرچەنچىگە بولغان قاتناش ترانسپورت تورى شەكىللەندۈردى. سانلىق پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.
ساياھەتچىلىك
كرۇرەن قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، مىرەن قەدىمكى قەلئە خارابىسى، قاتارلىق مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرى بار، داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن ئالتۇنتاغ تەبىئىي مۇھاپىزەت راونى بار.
ئائورىسلار
ئائورىسلار <ئائورىسى ئالانىيلىرى> دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئائورىسلار ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى قەدىمكى مىللەتلەرنىڭ بىرى ھەم دۆلەت نامى بولۇپ، ئارال دېڭىزى بىلەن قارا دېڭىز ئەتراپىدا كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن تۇرمۇش كەچۈرۈپ كەلگەن. غەربىي خەن دەۋرىدە ئەسكىرىي كۈچى 100 مىڭدىن كۆپرەك بولۇپ، غەربىي يۇرتتىكى قۇدرەتلىك بەگلىكلەرنىڭ بىرىگە ئايلانغان. شەرقىي خەن دەۋرىدە كانكىئۇ بەگلىكىگە بېقىندى بولغان. ئۈچ پادىشاھلىق دەۋرىدە ئالانىيلار دەپ ئاتىلىپ بىر قىسىم ئاھالىلىرى غەربكە سىلجىپ ۋولگا دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىمىدىكى ۋادىلىرىغا يېتىپ بارغان. شەرقىي جىن سۇلالىسى (317 - 420) نىڭ ئاخىرىدا داۋاملىق غەربكە سىلجىپ دوناي دەرياسى ۋادىلىرىغىچە يېتىپ كەلگەن.
ئامېرىكىغا قاراشلىق ساموئا
ئامېرىكىغا قاراشلىق ساموئا بولسا تىنچ ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا پاگو پاگو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا پاگو پاگو. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى گۇبېرناتور توگىئولا تۇلافونو. ئازىركى باش ۋەزىر ئىپۇلاسى ئائىتوفەلە سۇنىئا. يار مايدانى 199 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 65 مىڭ.
سەيپىدىن ئەزىزى
سەيپىدىن ئەزىزى (خەنزۇچە: 赛福鼎·艾则孜)؛ 1915- يىلى ئارتۇشتا توغۇلغان. «سۇتۇق بۇغراخان» ، «ئۆمۈر داستانى» (2 قىسىم) قاتارلىق رومان، ئەسلىمىلەرنىڭ مۇئەللىڧى، كۆزگە كۆرۈنگەن جامائەت ئەربابى، شائېر ،دراماتورگ. گەرچە كوممۇنىستىك ئىدىيىگە قاتتىق ئىشىنىپ، رۇھىنى ماركىسىزىمغا تەسلىم قىلغان بولسىمۇ، سەيپىدىن ئەزىزى قەلەم بىلەن ئەلەمنى تەڭ ئېلىپ ماڭالىغان بىردىنبىر مەسئۇلىيەتچان رەھبەر، تېرىشچان يازغۇچى بولۇپ ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى مەزمۇن جەھەتتىن روشەنلىككە ، بەدىئىيلىك جەھەتتە مۇكەممەللىككە ئىگە. ئۇنىڭ رەھبەرنىڭ خىزمىتىدە تۇرۇپمۇ قەلەمنى تاشلىمىغان ئېسىل خىسلىتى كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۆرنەك بولۇپ قالغۇسى.
دەستلەپكى يىللار: شىنجاڭ ئۆلكىسى دەۋرى ۋە شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دەۋرى
ئۇ ئۆسمۈرلۇك چاغلىرىدا، ئاتۇشتا دىنى مەكتەپتە ئوقۇغان.
1932- يىلى خوجىنىياز ھاجى ئىنقىلابىدىن ئىلھام ئالغان جەنۇبتكى دېھقانلارنىڭ قوراللىق قوزغىلىڭىغا قاتنىشىپ، جەڭچى، كاتىپ بولغان.
1934- يىلى ئاتۇشتا باشلانغۇچ مەكتەپتە ئۇقۇتقۇچى ۋە مۇدىر بولغان.
1935- يىلى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تاشكەنت شەھرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان.
1937-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ ۋەتەنگە قايتىپ، شېڭ شىسەي ئاچقان ئۈرۈمچى سىياسىي تەلىم-تەربىيە سىنىپىدا ئوقۇغان.
1938-يىلدىن 1943-يىلغىچە تارباغاتاي گېزىتخانسىدا ئىشلىگەن. كۆچۈرگۈچى ، كوررېكتور، مۇھەررىر، مەسئۇل مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. جاھانگىرلىككە قارشى ئويۇشمىغا قاتناشقان. تارباغاتاي ۋىلايەتلىك جاھانگىرلىككە قارشى ئۇيۇشمىسىنىڭ تەشكىلات سىكرىتارى بولغان. تارباغاتاي ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسىنىڭ كاتىبى ، مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دەۋرى
1944-يىلى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئازادلىق ئۇرۇشىغا قاتنىشىپ ۋاقىتلىق ھۆكۈمەتنىڭ ئەزاسى، مائارىپ نازارىتىنىڭ مۇئاۋىن نازىرى ۋە نازىرى ، ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئارمىيسى ھەربى سوتىنىڭ كاتىپى، تۈەنجاڭ بولغان.
1945-يىلى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئىنقىلابىي ياشلار ئىتتىپاقىغا قاتنىشىپ ، مەركىزىي كومىتىتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
1946-يىلى ش ت ج خەلق ئىنقىلابىي پارتىيىسىگە قاتنىشىپ مەركىزىي كومتېتنىڭ ئەزاسى ،تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
1946- يىلى 7 -ئايدا ش ت ج ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى گومىنداڭ ئەكسىيەتچى ھۆكۈمىتى بىلەن تېنچلىق بېتىمى ھاسىل قىلىپ، شىنجاڭ ئۆلكىلىك دېموكراتىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئۈرۈمچىگە كېلىپ بىرلەشمە ھۆكىمەتنىڭ ئەزاسى ، مائارىپ نازارىتىنىڭ نازىرى بولغان.
1947- يىلى گومىنداڭ ئەكسىيەتچى ھۆكۈمىتى تىنچلىق بېتىمىنى يىرتىپ تاشلىغاندىن كېيىن ، غۇلجىغا قايتىپ داۋاملىق شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋاقىتلىق ھۆكۈمەتنىڭ ئەزاسى ، مائارىپ نازارىتىنىڭ نازىرى بولغان.
1948- يىلى ئۇ شىنجاڭ «دېموكراتىيە ئىتتىپاقى» غا قاتنىشىپ ، تەشۋىقات بۆلۈمنىڭ باشلىقى بولغان .«ئالغا» گېزىتىنىڭ باش تەھرىرى بولغان. كېيىن شىنجاڭ «دېموكراتىيە ئىتتىپاقى»نىڭ رەئىسى بولغان.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دەۋرى
1949-يىلى 9- ئايدا شىنجاڭ ئالاھىدە رايونىدىن ئالاھىدە تەكلىپ قىلىنغان ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ باشلىقى بولۇپ بېيجىڭغا بېرىپ 1- نۆۋەتلىك جوڭگو خەلق سىياسىي كېڭەشنىڭ ئومومىي يىغىنىغا قاتناشقان. 1- نۆۋەتلىك مەملىكەتلەك سىياسىي كېڭەشنىڭ ئەزاسى، مەركىزى خەلق ھۆكۈمەتىنىڭ ئەزاسى. قانۇن كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزي مىللىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرلىقىغا سايلانغان. 1949-يىلى 10 -ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىسىگە ئەزا بولغان.
1949-يىلى 12- ئايدا شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ، شىنجاڭ ھەربى رايۇنىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى بولغان.
1951 - يىلى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى شىنجاڭ شۆبە بىيوروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمى كومتېت ئەزاسى ، مىللىي ئىشلار بۆلۈمنىڭ باشلىقى ، بىرلىك سەپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى ، شىنجاڭ ئۆلكىلىك كادىرلار مەكتىپىنىڭ مۇدىرى ، جۇڭگو -سوۋېت دوستلۇق جەميىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، جۇڭگو - پاكىستان دوستلۇق جەمئىيتىنىڭ باشلىقى بولغان ،
1953-يىلى 1- ئايدا غەربىي شىمالى مەمۇرىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
1953- يىلى 8 - ئايدا شىنجاڭ ھەربى رايونى پارتىكومنىڭ 3- شۇجىسى، شىنجاڭ ھەربى رايونىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى بولغان.
1958- يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىكومنىڭ 2- شۇجىسى بولغان.
1973- يىلى 6- ئايدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ 1- شۇجىسى، شىنجاڭ ھەربى رايونىنىڭ 1- سىياسىي كومىسسارى، 1- شۇجىسى بولغان. 1- 2-، 3-، 4-، 5-، 6-، 7-، نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن ۋېييۈەنجاڭى بولغان. ج ك پ 8 - نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ كاندىدات ئەزاسى ، 9- 10 - 11،- 12 -، 13 ،- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، 10- نوۋەتلىك، 11- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسى بيوروسىنىڭ كاندىدات ئەزاسى بولغان.
يازغۇچى، شائىر، دراماتورگ سەيپىدىن ئەزىزى ئىلگىرى - ئاخىرىي بولۇپ تارىخىي رومان «سۇتۇق بۇغراخان»، تارىخىي ئوچرىك «تەڭرىتاغ ئوغلى» ، بئوگرافىك ئەسەر «ئۆمۈر داستانى» (1،-2،- قىسىم )، تارىخىي ئوپىرا «ئاماننىساخان» ، ھېكايە ،نەسرلەر توپلىمى «ئەۋلىيا ئاتا» ، «ئۇيغۇر مۇقاملىرى توغرىسىدا»، «شانلىق يىللار» قاتارلىق ئون نەچچە پارچە كىتاپ نەشىر قىلدۇرغان. 500 دىن ئارتۇق روبائىي ، 300 پارچىدىن ئارتۇق شېئىر ئېلان قىلغان.
ئاتاقلىق يازغۇچى سەيپىدىن ئەزىزى «سۇتۇق بۇغراخان» دا ھەقىقىي پىرىنسىپلارغا ئەمەل قىلىپ، قۇدرەتلىك قاراخانىلار دۆلىتىنىڭ نادىر نامايەندىسى سۇتۇق بۇغراخاننى ۋە ئۇ ھۆكۈمرانلىق قىلغان دەۋرىنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائى ، ئىقتىسادىي ، مەدىنىيەت جەھەتلەردىكى مۇۋەپپەقىيەتلەرنىڭ بەدئى كارتىسىنى ئاممىباپ تىل بىلەن شۇنچە گۈزەل، شۇنچە رەڭدار قىلىپ سىزىپ چىققان.
كەرەپشە(چىڭسەي)
thumb|كەرەپشە كەرەپشىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى مول بولۇپ، تەركىبىدىكى كالتسىي، فوسفور، تۆمۈرلەرنىڭ مىقدارى باشقا يوپۇرماقلىق كۆكتاتلارنىڭكىدىن خېلىلا كۆپ، كەرەپشە يوپۇرمىقىدىكى كارتىن مىقدارى يوپۇرماق سېپىنىڭكىگە قارىغاندا 20 نەچچە ھەسسە يۇقىرى بولىدۇ.
ھەققىدە
كەرەپشىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى مول بولۇپ، تەركىبىدىكى كالتسىي، فوسفور، تۆمۈرلەرنىڭ مىقدارى باشقا يوپۇرماقلىق كۆكتاتلارنىڭكىدىن خېلىلا كۆپ، كەرەپشە يوپۇرمىقىدىكى كارتىن مىقدارى يوپۇرماق سېپىنىڭكىگە قارىغاندا 20 نەچچە ھەسسە يۇقىرى بولىدۇ. بىراق، كىشىلەر كەرەپشە يېگەندە، دائىم يوپۇرماقلىرىنى ئۈزۈپ تاشلىۋېتىشكە ئادەتلەنگەن، بۇ بەكمۇ ئەپسۇسلىنارلىق ئىش.
قاتكۆك
قاتكۆك
قاتكۆك - تۈگۈرچەك(كاللەك بەسەي)، بروكولى، كەلەمى قاتارلىق شەكلى ئوخشىشىپ كېتىدىغان كۆكتاتلارنىڭ بىر تۈرى بولۇپ گەرچە كېلىپ چىقىشى ئافرىقىدا بولسىمۇ بۈگۈنكى كۈندە جۇڭگو ۋە ھىندىستان يېمەك داستىخانلىرىدا كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم كۆكتات يىمەكلىكلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.
سۈنەنۇ تىرمىزىي
سۈنەنۇتتىرمىزىي ئەلجامىئۇل كەبىر (سنن الترمذي / الجامع المختصر من السنن عن رسول الله ومعرفة الصحيح والمعلول وما عليه العمل»، ئاتاقلىق مۇھەددىس مۇھەممەد ئىبنى ئىيسا ئەتتىرمىزىي (ھ. 209 – 279 / م. 824 – 892) تەرىپىدىن ساھابە - تابىئىن ۋە مۇجتەھىد ئالىملار تەرىپىدىن ئەمەل قىلىنىپ كەلگەن ئەھكامغا دائىر 3956 ھەدىسنى فىقھىي تەرتىپ بويىچە 51 بۆلۈم ۋە 2285 بابقا ئايرىپ، ھەدىس بىلەن فىقھنى جەملەپ تۈزۈلگەن ئەسەر بولۇپ، «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن»نىڭ بىرىدۇر.
قاتكۆك
قاتكۆك ئۆسىدىغان مۇھىت ۋە بېرىلىدىغان ئوغۇتقا قاراپ ھەرخىل شەكىل ۋە رەڭلەردە بولىدۇ. ياۋروپا (جۈملىدىن تۈركىيە) ۋە ئامېرىكىدا قاتكۆكنىڭ بروكولى دىيىلىدىغان تۈردىشىمۇ كەڭ ئىستىمال قىلىنىدۇ.
سۈنەنۇ تىرمىزىي
ئۇنىڭدىكى «مەرفۇﺋ»، «مەۋقۇف» ۋە «مەقتۇﺋ» ھەدىسلەرنىڭ كۆپ قىسمى «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» بولۇپ، ئاز بىر قىسمى «مۇرسەل»، ئىنتايىن ئاز بىر قىسمى بەكلا «زەئىف»تۇر. ئىمام تىرمىزىي ھەدىسلەرگە «سەھىھ» ياكى «ھەسەن»، ياكى «ھەسەن سەھىھ»، ياكى «غەرىب» دېگەنگە ئوخشىغان باھا بېرىش بىلەن بىللە، ئۇ ھەدىسلەرگە قارىتا ئالىملارنىڭ قاراشلىرى ۋە چۈشەنچىلىرىنى، ھەدىسلەردىكى ئىللەتلەرنى، راۋىيلارنىڭ ئىسىم، كۇنيەتلىرىنى ۋە ئىشەنچلىك دەرىجىسىنى بايان قىلىدۇ. «ئىلەلۇتتىرمىزىي» نامىدا ئايرىم ئەسەر سۈپىتىدە تونۇلغان ئەسەرمۇ ئەمەلىيەتتە ئۇشبۇ ئەسەرنىڭ بىر بۆلۈمىدۇر.
قاتكۆك
ئەرلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا دوۋساق راكى، ئاياللار ئۈچۈن ئېيتقاندا ئەمچەك راكى كېسەللىكلىرى كىشىنى ئەڭ كۆپ قورقىتىدىغان كېسەللىكلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەمما، بىزنىڭ قولىمىزدا ھەر ئىككى كېسەللىكتىن قوغدىنىش ئۈچۈن بىر تەبىئىي قورال بار. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ يېقىنقى يىللاردا ئېلىپ بارغان تەتقىقات نەتىجىلىرى، قاتكۆكنىڭ دوۋساق راكى ۋە ئەمچەك راكىدىن ساقلىنىشتا، قان تەركىبىدىكى خولىسترىننى ئازايتىشتا، مەزى بېزى ياللۇغى ۋە مەزى بېزى راكىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا مۇھىم تەسىرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە. بۇ يەردە مۇھىم بولغىنى كېسەللىكتىن ساقلىنىشتۇر؛ كېسەللىككە مۇپتىلا بولغاندىن كېيىن، قاتكۆك ھەرقانداق كېسەللىككە ئۆز ئالدىغا شىپا بولالمايدۇ.
سۈنەنۇ تىرمىزىي
«سۈنەنى تىرمىزىي» مەتبەئەدە تۇنجى بولۇپ 1875 - يىلى قاھىرەدە، كېيىن 1910 - يىلى دېھلىدا بېسىلغان. ئەڭ سۈپەتلىك نەشرى 2009 - يىلى شەيخ شۇئەيب ئەلئەرنائۇت تەرىپىدىن تەييارلىنىپ 6 تومدا (ئاخىرقى تومى مۇندەرىجە ۋە تىزىقلار) بېسىلغان. شەيخ ناسىرۇددىن ئالبانىي مەزكۇر ئەسەردىكى ھەدىسلەرنى «سەھىھۇتتىرمىزىي» ۋە «زەئىفۇتتىرمىزىي» ناملىق ئىككى كىتابتا %73.2 «سەھىھ» ۋە %16.8 «زەئىف»كە ئايرىغان.
قاتكۆك
قاتكۆك ئىنتايىن كۆپ پايدىلىق ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە بۇ ماددىلارنىڭ بىر قانچىسى راك كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش رولىغا ئىگە. قاتكۆك ئوخشاش ۋاقىتتا يەنە، تەبىئىي ئانتىبىيوتىك رولغا ئىگە. قاتكۆكدا نۇرغۇنلىغان ۋىتامىن س بار بولۇپ، ئوتتۇرا ھال چوڭلۇقتىكى بىر دانە قاتكۆك كۈندىلىك ۋىتامىن س ئېھتىياجىنىڭ ئىككى ھەسسىنى قامدىيالايدۇ. تالا تۈزۈلىشى ۋە كاروتىن تۈزۈلىشى، قاتكۆكنى ئۈچەينىڭ دوستى بولغان كۆكتاتقا ئايلاندۇرغان. ناھايىتى ئازغىنە سۇدا بەش مىنۇت قاينىتىلغان قاتكۆك ۋە شورپىسى ئۆز ئىچىگە ئالغان ماددىلار ھورمۇنلىرىمىزنىڭ تەڭپۇڭ بولۇشىغا پايدا قىلىدۇ. قاتكۆكدا ئوخشاش ۋاقىتتا يەنە، يۇقىرى مىقداردا كالېتسىي ۋە سىنىك بار. 100 گىرام قاتكۆكنى ئىستېمال قىلغىنىمىزدا، 50 مىللىگىرام كالېتسىي يىگەن بولىمىز. بۇ ۋۇجۇدىمىز ئۈچۈن ئېيتقاندا ياخشى ئۇزۇقلىنىش ھېسابلىنىدۇ. مۇتەخەسسىلەرنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، ئەگەر يىلدا بىر قېتىم قاتكۆك داۋالىنىشى ئېلىپ بارغاندا ياكى ئايدا ئىككى قېتىم قاتكۆك ئىستېمال قىلغىنىمىزدا، ئۇزۇقلۇق تولۇقلاش ئۈچۈن سىنىك تابلىتلىرىنى ئىستېمال قىلىشىمىزغا كېرەك قالمايدىكەن. بەدىنىمىز ئۈچۈن كېرەكلىك سىنىك ماددىلىرىنى قاتكۆك ساقلايدۇ. قاتكۆكتىكى ۋىتامىن ئې ۋە ۋىتامىن س ماددىلىرى يۈرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىنى ئازايتىدۇ. قان ئازلىق ۋە تۆمۈر ماددىسى ئاز بولسا، قاتكۆك ئىستېمال قىلىش كېرەك. چۈنكى قاتكۆكتە تۆمۈر ۋە فولىك كىسلاتاسى بار.
قاتكۆك، تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ئەللىرىدىمۇ يېقىنقى يىللاردىن بېرى كۆپ تونۇلۇشقا ۋە كۆپ ئىستېمال قىلىنىشقا باشلىدى. ئەسلىدە قاتكۆك ۋىزانتىيەلىكلەرنىڭ ۋاقتىدا ئانادولۇدا ۋە ئاق دېڭىز رايونىدا كۆپ ئۆستۈرۈلگەن. قەدىمكى رىمنىڭ تەبىئەت تارىخشۇناسى پىلىنۇسنىڭ ئەسەرلىرىدە، تۈگۈرچەككە ئوخشايدىغان بىر كۆكتات قەيت قىلىنىدىغان بولۇپ، بۇ كۆكتاتنىڭ قاتكۆك ئىكەنلىكى تەخمىن قىلىنىدۇ. قەدىمكى يېمەكلىك كىتابلىرىنى ۋاراقلىغىنىمىزدا، رىملىقلارنىڭ قاتكۆكنى كۆپ ئىستېمال قىلىدىغانلىقىنى بايقايمىز. قاتكۆك، دۇنيادا ئىتالىيە بىلەن بىر گەۋدىلىشىپ كەتكەن بىر كۆكتات ھېسابلىنىدۇ. يېقىنقى دەۋردە گەرچە قاتكۆكنى ياۋروپاغا فرانسىيە ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ ئەمما قاتكۆكنى دۇنياغا تونۇتقانلارمۇ ئىتالىيەلىك ئاشپەزلەر بولغان. 20– ئەسىرنىڭ باشلىرىدا سىتسىلىيەلىك كۆچمەنلەر ئامېرىكىغا قاتكۆك ئىمپورت قىلىشقا باشلاپ، سودىدا زور مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرگەن. ئامېرىكىدىكى قاتكۆك يېتىشتۈرۈش سىناقلىرىنىڭ ئارقىسىدىمۇ يەنە ئىتالىيەلىكلەر بار ئىدى. كۈنىمىزدە ئامېرىكىدا قاتكۆك تابلىتلىرى كەڭ ئومۇملاشقان ئۇزۇقلۇق تولۇقلاش ماددىسى ھېسابلىنىدۇ. ئەڭ كۆپى ئەرلەر تەرىپىدىن دوختۇرلارنىڭ تەۋسىيەسى بويىچە دوۋساقنىڭ ئىقتىدارىنى ياخشىلاش ئۈچۈن ئىستېمال قىلىنىدۇ.
قاتكۆكتە كالورىيە ناھايىتى تۆۋەن بولغانلىقى ئۈچۈن پەرھىزلەردە ناھايىتى مۇھىم ئورۇنغا ئىگە. قاتكۆكنى كۈندىلىك تاماق تىزىملىكىمىزگە كىرگۈزۈش سالامەتلىكىمىزگە ئىنتايىن پايدىلىق. دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك بىر نۇقتا، قاتكۆكنىڭ بەدەندىكى يود ئىلمېنتىنى ئازايتىۋىتىشىدۇر. ئەگەر ھەپتىدە 3-2 قېتىمدىن كۆپ قاتكۆك يىگەن ۋاقتىمىزدا يود قوشۇلغان ئۇزۇقلۇقلارنى يىيىشىمىز ياكى يود قوشۇلغان تۇز ئىستېمال قىلىشىمىز كېرەك.
قاتكۆكنى بازالاردىن ياكى تاللا بازارلىرىدىن سېتىۋالغان شۇنداقلا ساقلىغان ۋاقتىمىزدا، تۆۋەندىكى بىر قانچە نۇقتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. قاتكۆكنى سىتىۋالغان ۋاقتىمىزدا يېڭى بولۇشىغا دىققەت قىلىشىمىز ھەمدە قاتكۆك رەڭگى يېشىل بولۇشى كېرەك. سارغىيىپ كەتكەنلىرىنى ئالماسلىقىمىز لازىم. قاتكۆكنى ئۇزۇن ۋاقىتقىچە قوللىنىشنى پىلان قىلغىنىمىزدا، پارچە – پارچە ئورالغان ھالەتتە توڭلاتقۇنىڭ ئەڭ سوغۇق جايىدا ساقلىساق بولىدۇ. بۇنداق بولغاندا، لازىم بولغان ۋاقىتتا بىر – بىردىن ئېلىپ ئىشىلتەلەيمىز. يېڭى قاتكۆك توڭلاتقۇنىڭ ئەڭ سوغۇق جايىغا قويۇلمىغاندا، ئۇزۇنغىچە ساقلىغىلى بولمايدۇ. نورمال جايدا ئۈچ كۈنگىچە ساقلىغىلى بولىدۇ. ئەڭ سوغۇق جايدا بولسا، يېڭى قاتكۆك ئالتە ئايغىچە شۇ پىتى تۇرىدۇ. قۇرۇتۇلغان قاتكۆك يېڭىسىغا قارىغاندا، سالامەتلىك جەھەتتىكى پايدىسى ئاز بولىدۇ. قاتكۆكنىڭ قارنىدا ياكى ياپراقلىرىدا قۇرت يىگەن جايلارنى ۋەياكى پارازىتلارنى كۆرگىنىمزدە قەتئىي ئالماسلىقىمىز لازىم. چۈنكى، قۇرت يىگەن جايلاردىكى ئىنسانلار ئۈچۈن پايدىلىق بولغان ماددىلار خىمىيەلىك ئۆزگىرىپ، سالامەتلىككە زىيانلىق ھالغا كېلىدۇ. يەنى باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، قۇرت يىگەن قاتكۆكنى تەبىئىي، ھورمۇنسىز ۋە خىمىيەلىك دورا ئىشلىتىلمىگەن بىر مەھسۇلات، دەپ قارىماسلىقىمىز لازىم. قۇرت يىگەن قاتكۆك سالامەتلىكىمىزگە پايدىلىق ئەمەس.
باشقا شەكىللەردىكى قاتكۆكلەر
قاتكۆك، ئىللىق ئىقلىمدا ئۆسىدۇ، تۈر جەھەتتىن تۈگۈرچەك بىلەن تۇققان بولسىمۇ ئەمما تۈزۈلىشى جەھەتتىن بروكولىغا ناھايىتى ئوخشايدۇ. قاتكۆك تېرىلغاندىن يىغىۋالغىچە بولغان ۋاقىت، تۈرى ۋە تېرىلغان رايونغا قارىتا 45 كۈندىن 130 كۈنگىچە پەرقلىنىدۇ. ياز ئايلىرىدا ئوتتۇرىچە ھېساب بىلەن ھاۋا تېمپېراتۇرىسىنىڭ 20 سېلسىيەدىن يۇقىرى بولۇشى، قاتكۆك ئۆستۈرۈشكە ئىقتىسادىي نۇقتىدىن سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. ياز ئايلىرى ناھايىتى ئىسسىق بولىدىغان رايونلاردا قاتكۆك ئۆستۈرۈش ئىقتىسادىي پايدا ئېلىپ كەلمەيدۇ. قاتكۆك ئۆستۈرۈلىدىغان جايدا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك بىر نۇقتا بار. قاتكۆك تېرىلىدىغان ئېتىز ئەڭ ئاز دېگەندە ئۈچ يىل بويىچە يىسىۋېلەكتىن باشقا كۆكتات ئۆستۈرۈلمىگەن بولۇشى كېرەك. قاتكۆكنى يىغىۋېلىش ئىشى بىخ چېچەكلىرى ئېچىلىشتىن بۇرۇن بولۇشى لازىم. چۈنكى، بېخلىرىنىڭ چېچەكلىرى ئېچىلغان ياكى سېرىق چېچەكلىرى كۆرۈنۈشكە باشلىغان قاتكۆك، بازاردىكى قىممىتىنى يوقىتىپ قويىدۇ.
شىپا مەنبەسى ھېسابلىنىدىغان قاتكۆكنى تېخىمۇ كۆپ ئىستېمال قىلىشقا باشلىساق بولىدۇ. بىز ئادەتتە قاتكۆك سالاتاسى ۋە قاتكۆك ئۇمىچىنى ياخشى بىلىمىز. ئەسلىدە قاتكۆك بىلەن پېشۇرۇلىدىغان ئونلارچە تاماق تۈرى بار.
تۆۋەندە ناھايىتى ئاسانلا پېشۇرالايدىغان قاتكۆك قىزارتمىسىنى تەييارلاش ئۇسۇلىنى كۆرسىتەيلى:
قاتكۆكنى قازاندا يەڭگىل ئوتتا قاينىتىمىز. قاتكۆك پېشىۋاتقاندا ئىككى دانە تۇخۇمنى قوچىغاندىن كېيىن، ئۇن بىلەن ئارىلاشتۇرىمىز. ئارقىدىن قاينىتىلغان قاتكۆكنى تۇخۇمنىڭ ئۈستىگە قويۇپ، قىزارتىمىز. قىزارتىشقا ئىشلەتكەن ياغ ئورگانىك يېڭى زەيتۇن يېغى بولسا، قىزارتما سالامەتلىككە زىيان قىلمايدۇ. ئاچچىقنى ياخشى كۆرىدىغانلار تۇخۇمنىڭ ئىچىگە قىزارتىلغان مۇچلارنى سالسىمۇ بولىدۇ. مىزىلىك قاتكۆك قىزارتمىڭىز ناھايىتى ئاز ۋاقىتتىن كېيىنلا تەييار بولىدۇ.
1940 - يىلى
1940 (MCMXL) - يىلى ئىسە بويىچە دۈيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
ئەھمەتشاھ قاراقاشى
ئەھمەتشاھ قاراقاشى
(1740 - 1828)
خەلقىمىزنىڭ سۆيۈپ ئوقۇشىغا مۇيەسسەر بولۇپ، خەلق ئاغزىدىن زامانىمىزغىچە يېتىپ كەلگەن مەشھۇر "ئات قىسسىسى"، "مەۋىلەر مۇنازىرىسى" قاتارلىق ھەجۋىي شېئرلارنىڭ مۇەللىپى، يىتۈك ساتىرىك شائېر، ھەجۋىي ئەدەبىياتىنىڭ پصشۋاسى ، ئەھمەتشاھ قاراقاشى قاراقاش ناھىيىسىدە ياشاپ ئۆتكەن. گەرچە ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بىزگە كۆپ يېتىپ كصلەلمىگەن بولسىمۇ، ئەمما شائېرنىڭ ئەدەبىياتىمىزدىكى ئورنى مۇقەددەستۇر.
بىشر ئەلھافىي
بىشر ئىبنى ھارىس ئىبنى ئادىرراھمان ئىبنى ئەتائ‍ ئىبنى خەلىل ئەلھافىي ئەلمەرۋەزىي (بشر الحافي، ھ. 152 - 227 / م. 769 - 841) دەسلەپكى چاغ مۇفەسسىرلىرىدىن بولۇپ، تولىمۇ زاھىد كىشى ئىدى.
پەتتارجان مۇھەممىدى
( 1930~ 1984 ) خېلىلا جاپالىق ئەجىر قىلىپ بىر قەدەر قەلىمى پىشقان ئىجادىيەتچىلەر قوشۇنىنى تەشكىللەش ، ئۈمىدلىك ھەۋەسكارلارنى بايقاش ، قوللاش ۋە ئۆستۈرۈش جەھەتتە مەلۇم خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن. سىياسىي لېرىكىلار ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدىغان « ئۆمۈر چېچەكلىرى» نالىق توپلامنىڭ مۇئەللىپى پەتتارجان مۇھەممىدى گەرچە بەك كۆپ ئەسەرلەرنى يېزىپ قالدۇرالمىغان بولسىمۇ ، ئەمما بىر قىسىم ئەسەرلىرىنىڭ مەزمۇنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ، يەنىلا ئۇيغۇر ئەدەبىياتى سەھىپىسىدىن مۇناسىپ ئورۇن ئېلىشقا تېگىشلىك.
ھايۋانسۆيەر
ھايۋانسۆيەر (كۆپلۈك شەكلى: ھايۋانسۆيەرلەر) ئادەتتە ھايۋانلارنى، بولۇپمۇ ئەرمەك ھايۋانلارنى سۆيدىغان، ھايۋان ھوقوقلىرىغان كۆڭۈل بۆلدىغان، ھەرقانداق ھايۋانلارنى خورلايدىغان قىلىمىشقا قارشى پائالىيەت ئېلىپ باردىغان كىشلەرنى ياكى كىشلەر توپىنى كۆرسىتىدۇ. thumb|ھەرخىل ھايۋانلار
تۈرلىرى
ھايۋانسۆيەرلەرنى تېخىممۇ كونكىرىت بولغان كەنجى تۈرلەرگە بۆلۈشكە بولىدۇ. مەسلەن:
ئىشتسۆيەر
مۈشۈكسۆيەر
توشقانسۆيەر
كەپتەرسۆيەر
كىرپەسۆيەر
تامتېشەرسۆيەر thumb|مۈشۈك
تۈركلەرنىڭ ئەڭ ئاجىز ۋە ئەڭ كۈچلۈك تەرەپلىرى
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن سالاھىدىن ياسىن
تۈنۈگۈن ئەسىردىن كىيىن يەنە چىنار ئاستىغا كەلدىم. ناتۇنۇش پەيلاسۇپمۇ ئۇيەردە ئىدى. ھال-ئەھۋال سوراشقاندىن كىيىن ئۇنىڭدىن شۇ سۇئالنى سورىدۇم:
– تۈركلەردە كوللىكتىپ جامائەتلىشىش قارىشى، يەنى ئورتاق ۋىجدان قارىشى ناھايىتى كۈچلۈكتۇر. بۇ باشقا شەرق مىللەتلىرىدىن پەرقلىنىدىغان ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىك. باشقا شەرق مىللەتلىرىنىڭ بوينىدىن تېخىچە جەمەت – قەبىلە ۋە فېئودالىزىمنىڭ ئاسارەتلىرى تەلتۆكۈس ئېلىپ تاشلانغىنى يوق. گەرچە ئۇلاردا جامائەت شەكلىدىكى ۋىجدان قارىشى بار بولسىمۇ، ئەمما تۈركلەردە قەبىلە – جەمەت ۋە فېئودالىزىم ئاسارەتلىرى ئاللىبۇرۇن سۈپۈرۈپ تاشلانغان ۋە ھەربىر كىچىك تۈرك مەھەللىسى بىر  كىچىك ئىجتىمائىي جامائەت ھاسىل قىلغان بولغاچقا، مىللەتنىڭ ئېڭىدا ئىجتىمائىي ۋىجدان ۋە كوللىكتىپ قارىشى ناھايىتى كۈچلۈكتۇر. تۈركلەر تارىختا نەچچە قېتىملاپ يۈز بەرگەن چوڭ ئاپەت زامانلىرىدا بۇ ئىجتىمائىي كوللىكتىپ كۆز – قارىشىغا تايىنىپ ئۇلۇغ قەھرىمانلىقلار ۋە پىداكارلىقلار كۆرسىتىپ، باشقا مىللەتلەرنىڭ نەزىرىدە ئىتىبارغا ئېلىنغان ۋە نۇپۇزغا ئېرىشكەن. تۈركلەرنى جەڭ ۋە جەڭگىۋارلىقتا ئەڭ يۇقىرى سەۋىيىگە ئېلىپ چىققىنى دەل مۇشۇ ئىجتىمائىي كوللېكتىپ قارىشى ۋە ئۆزىنى بۇ كۆز – قاراشقا پىدا قىلىش ئىددىيىسىدۇر. ئەڭ خەتەرلىك پەيىتلەردە تۈركلەرنىڭ دائىما بىر رەھبەر ئارقىسىدا بىرلىشىپ ئاجايىپ غەلبىلەرنى قولغا كەلتۈرەلىشى، بۇ رەھبەرنىڭ ھەم قەھرىمان ھەمدە داھى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىسا، بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ ئۇنىڭغا ئەگىشىپ ھىچ ئىككىلەنمەستىن، شۈبھىنى بىر ياققا تاشلاپ قويۇپ ئۇنىڭغا جان پىدا قىلىشىدىن، بۇخىل ئىجتىمائىي كوللىكتىپ قارىشىنىڭ بۇ مىللەتنىڭ ئېڭىدا قانچىلىك يىلتىز تارتقانلىقىنى دەلىلىلەپ بېرەلەيدۇ. مانا بۇ خىل روھ ۋە ئىجتىمائىي كوللېكتىپ روھى ئۆزىنى كۈچلۈك ھېسابلايدىغان ياۋرۇپادىكى ھەرقانداق بىر مىللەتتە تېپىلمايدۇ.
تۈركلەرنىڭ ئەڭ ئاجىز نوقتىسىغا كەلسەك، تۈركلەردىكى ئىش تەقسىماتىنىڭ يېتەرلىك دەرىجىدە ئېنىق بولمىغانلىقىدۇر. ئىش تەقسىماتىنىڭ ئېنىق بولىشى، شەخسلەرنىڭ ئۆز كەسپى دائىرىسىدە مۇتەخەسىسلىشىشگە ۋە ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي جەمىئىيەتتىكى رولىغا ئەھمىيەت بېرىشىمىزنى تەقەززا قىلىدۇ.
نۆۋەتتە بىزدە ئەڭ چوڭ كەمچىلىكتىن بىرى، مۇتەخەسىسلەشكەن ئىختىساس ئىگىلىرىگە ئەھمىيەت بەرمەسلىكتۇر. بۇ بىزنىڭ  قەتئىي ئۆزگەرتمىسەك بولمايدىغان ئەڭ ئاجىز نۇقتىمىزدۇر. بۇ سەۋەپتىن ئەڭ يۈكسەك غايىگە قاراپ ماڭغىنىمىزدا ۋە ئۈزۈل -كېسىل ئىنقىلاپ ئېلىپ بېرىشقا قەدەم قويغىنىمىزدا، ھەر ساھەدە يېتىشكەن ئىختىساس ئىگىلىرى بولغان سەرخىللىرىمىز بولمىغاچقا، ئوخشىمىغان ساھەلەردىكى تەتقىقات ئىشلىرىمىزدا ئەجەللىك مەغلۇبىيەتلەردىن خالى بولالمايۋاتىمىز. بۇ جەھەتتىكى كەمچىلىكلىرىمىزنى ئېتىراپ قىلىپ تۇرۇپ چارىسىنى ئىزدىشىمىز كېرەك. بۇ چارىلەرنى ئىزدەشتە يەنىلا  تەرەققىي قىلغان ئەللەرگە كۆپلەپ ئوقۇغۇچى ئەۋەتىپ ھەرقايسى ساھەدە يېتىشكەن سەرخىللارنى يېتىشتۈرىشىمىز كېرەك ۋە ئۇلارنى قوللىشىمىز، قولىمىزدىن كېلىشىچە ياردەم بېرىشىمىز ۋە ئۇلارغا كۆپلەپ ئىلھام بېرىشىمىز كېرەك.
گۇستاۋ لېبون نەقىل قىلىپ شۇنداق دەيدۇ: “فرانسىيەنىڭ ئىنژىنىرلىق، خىمىيەشۇناسلىق، بىناكارلىق، تىبابەت، بوتانىك، ئىقتىساد، ھەربىي ئىشلار ۋە قانۇنشۇناسلىق قاتارلىق دۆلەتنىڭ جان تۇمۇرى بولغان بۇ ساھەلەردىن ھەر بىرىدىن ئەللىكتىن كىشى ۋاپات بولسا فرانسىيە تۈگىشىدۇ. ئەمما ئىختىساسلىقلار بىلەن ئالاقىسى بولمىغان ئىدارە قىلىشقا تەۋە بولغان ئورگان ساھەسىدىكى ھەممە كىشى ۋاپات بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا تېخىمۇ قابىلىيەتلىك كىشىلەرنى ئىشلىتىپ ھېچ ئىش بولمىغاندەك دۆلەت ئىشلىرىنى داۋام قىلالايدۇ”.
ئىجتىمائىي كوللېكتىپ ئېڭىمىز كۈچلۈك بولغانلىقى ئۈچۈن، بىز ياۋرۇپادىكى ئەڭ كۈچلۈك مىللەتلەردىن بولالىدۇق. ئەمما ئىش تەقسىماتى چۈشەنچىمىز ناھايىتى ئاجىز ھەم تېخىچە باشلانغۇچ سەۋىيەدە بولغانلىقى ئۈچۈن، ناھايىتى ئاز ساندىكى سەرخىللىرىمىزغا ئېتىبار بېرىشىمىز كەمچىل بولغاچقا، قولىدىن ئىش كېلىدىغان ئىقتىدار ئىگىلىرىنى ئۆز ساھەسىدىن يىراقلاشتۇرغانلىقىمىز ئۈچۈن ئىزىمىزدا سەكرەپ، ھازىرقى تەرەققى قىلغان مىللەتلەردىن بولۇشقا قادىر بولالمىدۇق.
مەن يەنە سورىدۇم:
– بۇ مىللەتنىڭ ئەڭ يۈكسەك غايىسى نېمىلەردىن ئىبارەت؟
ئىستانبۇلدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار:
بۇ تىزىملىككە پەقەت ئىستانبۇل شەھىرىدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار كىرگۈزۈلدى.
تۈركلەرنىڭ ئەڭ ئاجىز ۋە ئەڭ كۈچلۈك تەرەپلىرى
3. غەرپ مەدەنىيەتچىلىكى
4. جۇمھۇرىيەتچىلىك
تۈرك مىللىتى بۇ غايىلەرگە يېتىش ئۈچۈن ئىجتىمائىي كوللېكتىۋزىمچىلىق ۋە ئىتتىپاقلىشىش ئېڭى بىلەن نېمە قىلىش ئىمكانىيىتى بولسا شۇنى ئەمەلىيلەشتۈردى. ئەمما ئېنىق بولغان ئىش تەقسىماتى تۈزۈلمىسى ۋە ئىختىساسلىقلارغا ئېتىبار بېرىش، مەلۇم ساھەدە كەسىپلىشىش ۋە تەشكىلاتلىشىش قاتارلىق زۆرۈر بولغان ئىشلارنى تېخىچە ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولالمىدى. بۇ كەمچىلىكلىرىمىزنى تۇلۇقلاش ئەڭ ئاۋۋال قىلىدىغان ئىشلىرىمىزدىن بولىشى كېرەك. بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ توغرا يولى يېڭى تېخنىكىلارنى ئۈگىنىش ۋە ئۆزلەشتۈرۈش ۋە ئەمەلىيىتىمىزگە تەتبىقلاشتۇر.
مەدەنىيەتنىڭ خەلقئارالىق خۇسۇسىيىتى بولغىنىغا ئوخشاش، بىز قۇبۇل قىلغان تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ يېڭىلىق ۋە كەشپىياتلارنى ياراتساق بۇنىڭ ھەم پۈتۈن ئىنسانىيەتكە پايدىسى بولىدۇ.
تەھرىر: پەرىزات غەيرەت
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئاستى يازمىلىرى» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كۆرەش مەخسۇت
كۆرەش مەخسۇت، ئەر، ئۇيغۇر، 1960-يىلى 3-ئايدا تۇغۇلغان، شىنجاڭ گۇمىدىن، 1984-يىلى 1-ئايدا پارتىيىگە كىرگەن، 1977-يىلى 1-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىنى پۈتتۈرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
كۆرەش مەخسۇت 1977-يىلى 1-ئايدىن 1977-يىلى 9-ئايغىچە شىنجاڭ ھەربىي رايونى ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى تەلىم-تەربىيە ئەترىتىدە ئوقۇغان. 1977-يىلى 9-ئايدىن 1979-يىلى 2-ئايغىچە ئازادلىق ئارمىيە ئۆلچەش-سىزىش ئىنستىتۇتى ئاۋىئاتسىيىلىك ئۆلچەش فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. 1979-يىلى 2-ئايدىن 1980-يىلى 9-ئايغىچە ئۈرۈمچى ھەربىي رايونى 2- ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى خەرىتە ئەترىتىدە ئۆلچەش-سىزىش خادىمى بولغان. 1980-يىلى 9-ئايدىن 1982-يىلى 2-ئايغىچە گۇاڭجۇ ھەربىي رايونى ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى ئاۋىئاتسىيىلىك ئۆلچەش ئىچكى كەسپىي ئەترىتىدە تېخنىك بولغان. 1982-يىلى 2-ئايدىن 1986-يىلى 7-ئايغىچە ئۈرۈمچى ھەربىي رايونى 2-ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى خەرىتە ئەترىتىدە مۇئاۋىن ئوتتۇرا ئەترەت باشلىقى بولغان. 1986-يىلى 7-ئايدىن 1988-يىلى 5-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە مەكتىپى ئوقۇتۇش باشقارمىسى، ئىشتىن سىرتقى مائارىپ باشقارمىسىنىڭ كادىرى بولغان. 1988-يىلى 5-ئايدىن 1992-يىلى 12-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مەمۇرىي تەپتىش نازارىتىنىڭ كادىرى بولغان. 1992-يىلى 12-ئايدىن 1993-يىلى 2-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مەمۇرىي تەپتىش نازارىتى 3-باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان. 1993-يىلى 2-ئايدىن 1996-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى ئىنتىزام تەكشۈرۈش-مەمۇرىي تەپتىش 2-ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان. 1996-يىلى 1-ئايدىن 1998-يىلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان. 1998-يىلى 10-ئايدىن 2000-يىلى 4-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇمۇل ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى بولغان (1996-يىلى 8-ئايدىن 1998-يىلى 12-ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى سىرتتىن ئوقۇتۇش ئىنستىتۇتىنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان). 2000-يىلى 4-ئايدىن 2003-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇمۇل ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىيسى بولغان. 2003-يىلى 1-ئايدىن 2007-يىلى 12-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان (2001-يىلى 9-ئايدىن 2004-يىلى 7-ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىدە ئىشلەۋېتىپ ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان). 2007-يىلى 12-ئايدىن 2008-يىلى 2-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
2008-يىلى 2-ئايدىن ھازىرغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق دۆلەت مۈلكىنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش كومىتېتى پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ھازىر دۆلەتلىك ئۆلچەپ سىزىش ئىدارىسىنىڭ پارتىكوم سىكىرتارى، باشلىقى، دۆلەت زىمىن بايلىق نازارتىنىنىڭ مۇئاۋىنى مىنىستىرى.
سۇنەنۇ دارەقۇتنىي
سۈنەنۇددارەقۇتنىي (سنن الدارقطني)، ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس ۋە قىرائەت ئالىمى ئەلى ئىبنى ئۆمەر ئەددارەقۇتنىي ئەلباغدادىي (ھ. 306 – 385 / م. 918 – 995) تەرىپىدىن باشقا «سۈنەن»لەرنىڭ ئەكسىچە، ئەھكام بىلەن ئالاقىدار ھەدىسلەرنى سەنەدلىرى بىلەن رىۋايەت قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى سەنەد بىلەن مەتنىدىكى پەرقلەر ۋە يوشۇرۇن ئىللەتلەرنى كۆرسىتىپ بېرىش ئۈچۈن يېزىلغان ئەسەر بولۇپ، مۇئەللىف ئۇ ھەدىسلەرگە «سەھىھ»، «ھەسەن»، «زەئىف» ۋە ھەتتا «مەۋزۇﺋ» دەپ باھا بېرىدۇ ۋە راۋىيلارنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ھەققىدە توختىلىدۇ. شۇنداقلا فىقھىي تەتقىقاتمۇ ئېلىپ بارىدۇ. مەزكۇر «سۈنەن» فىقھىي كىتابلاردىكى ھەدىسلەرگە باھا بېرىشتە مۇھىم ئەسەر بولۇپ، ئۈچ تومدا، بابلارغا بۆلۈنمىگەن 27 بۆلۈمدە 4749 «مەرفۇﺋ»، «مەۋقۇف» ۋە «مەقتۇﺋ» ھەدىس باردۇر.
ئائىلە
نىكاھ ۋە قانداشلىقنى ئاساس قىلغان ئىجتىمائىي بىرلىك، ئادەتتە ئاتا - ئانا، بالا - چاقا ۋە باشقا بىللە تۇرمۇش كەچۈرىدىغانلاردىن تەشكىل تاپىدۇ.
مېھمان كەلگەن ئۆي جەننەت. چوڭ ئۆينىڭ ئورتاق، كىچىك ئۆينىڭ ئۆزىگە. مۇھەببەتسىز ئۆي ئۆي بولماس، جانسىز تەن ھەقىقىي ئادەم ئەمەس. ئائىلىنىڭ توقلۇقى تۈتۈنىدىن مەلۇم. ئىسراپخور ئائىلە ۋەيران بولماي قالماس. ئائىلىسىگە قاراپ ئادىتى. ئائىلىدە گەپ - سۆزنىڭ بولماسلىقى - تويدا نەغمە سازنىڭ بولماسلىقى. ماختىنىش بىلەن ساختىلىق - بىر ئائىلە.
<بىئول> جانلىقلار سىستېمىسىدىكى تۈزۈلۈش جەھەتتىن بىر - بىرىگە ئوخشاش، كېلىپ چىقىش جەھەتتىن ئۆزئارا يېقىن بولغان ھەمدە بىر نەچچە ئۇرۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان گۇرۇپپا.
لوياڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> لوياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو خېنەن ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، لوياڭنىڭ 6،383،900 نوپۇسىبار، 419.8 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 34.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 112°26، پوقتانومۇرى 471000 رايۇننومۇرى 0379.
مۇساباي
مۇساباي
(1895 - 1809)
<XIX> ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا تەۋەسىدە زور شۆھرەت قازانغان كاتتا باي - مۇساباي، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونمىزنىڭ يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن مەشھۇر شەخستۇر.
مەلىكە ئاماننىساخان
{|
ھاياتى
(1533 - 1567)
مەشھۇر مۇقامشۇناس، شائېرە، خانىش ئاماننىساخان سەئىدىيە خانلىقى ئوردىسىدا پادىشاھ ئابدۇرىشتخاننىڭ شارائت يارىتىپ بېرىشى، قوللاپ قۇۋۋەتلىشى بىلەن ئون يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت سەرپ قىلىپ مۇقاملارنى قېلىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئەجىر سىڭدۇردى. ئۇ ناھايىتى قىسقا ئۆمۈر كۆرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇيغۇر سەنىتىنىڭ، مەدەنىيىتىنىڭ گۈللىنىشى ئۈچۈن قىلغان ئۆچمەس ئىش-ئىزلىرى ئۇيغۇر خەلقى ئاغىزىدا ۋە تارىخلاردا داستان بولۇپ داۋاملىق يادلانغۇسى.
ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎﺷﯘﻧﺎﺱ ﯞﻩ ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮﻩ ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎ ﺧﯧﻨﯩﻢ ﺩﻭﻻﻥ ﻳﯘﺭﺗﻰ (ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻣﻪﻛﯩﺖ ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﺴﻰ) ﻧﯩﯔ ﺗﯩﺰﻧﺎﭖ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﯘﻣﯘﺵ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﻪ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﺍ ﻧﺎﻣﺮﺍﺕ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﯘ ﺋﺎﺗﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻳﯧﺘﻪﻛﻠﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﺰﻏﯩﻨﻠﯩﻐﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭘﻼ ﺳﺎﺗﺎﺭ ﮬﻪﻡ ﺗﻪﻣﺒﯜﺭ ﭼﯧﻠﯩﺸﻨﻰ ﺋﯜﮔﯜﻧﯜﺷﻜﻪ ﺑﺎﺷﻼﻳﺪﯗ ، ﻛﯜﻧﺪﯛﺯﻟﯩﺮﻯ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﻮﻗﯩﺴﺎ ، ﻛﻪﭼﻠﯩﺮﻯ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯜﮔﯜﻧﯜﭖ ، ﺳﺎﺯ ﭼﯧﻠﯩﺸﻨﻰ ﻣﻪﺷﻖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎ ﺋﯚﺯ ﺋﺎﺭﺯﯗﺳﻰ ﻳﻮﻟﯩﺪﺍ ﭘﯩﺪﺍﻛﺎﺭﺍﻧﻪ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﻛﯜﻧﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﺪﻩ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﻩﺷﯩﺪﺧﺎﻥ ﺷﯩﻜﺎﺭﻏﺎ ﭼﯩﻘﯩﺶ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯦﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯘ ﺗﻪﺭﻩﭘﻠﻪﺭﮔﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﯩﺪﯗ. ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎﺧﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﻗﺎﺑﯩﻠﯩﻴﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﯩﺴﺘﯩﺪﺍﺕ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺋﺎﺑﺪﯨﺮﻩﺷﯩﺪﺧﺎﻧﻨﻰ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺟﻪﻟﭗ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﯞﻩ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﻨﻰ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺩﻭﺳﺖ ﺗﯘﺗﻘﺎﻥ ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﻩﺷﯩﺪﺧﺎﻥ ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎﻧﻰ ﺋﯚﺯ ﻧﯩﻜﺎﮬﯩﻐﺎ ﺋﺎﻟﯩﺪﯗ. ”ﺗﻪﯞﺍﺭﯨﺨﻰ ﻣﯘﺳﯩﻘﻴﯘﻥ ” ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﭘﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﻪﻟﻠﯩﭙﻰ ﻣﻮﻟﻼ ﺋﯩﺴﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﺑﯩﻨﻨﻰ ﻣﻮﻟﻼ ﻧﯧﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﻣﯚﺟﯩﺰﯨﻨﯩﯔ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺳﯘﻟﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﻛﻪﻣﺒﻪﻏﻪﻝ ﺗﺎﻻﻧﺖ ﺋﯩﮕﯩﺴﻰ ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎ ﺧﯧﻨﯩﻤﻨﻰ ﺋﯚﺯ ﻧﯩﻜﺎﮬﯩﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﺸﻰ ﻣﺎﻧﺎ ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﻜﻪﻥ :
” ….. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺋﯚﺯ ﯞﻩﺯﯨﺮ – ﺋﻪﻣﯩﺮ ﯞﻩ ﻟﻪﺷﻜﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﺎﻳﺘﻪﺧﺘﻰ ﻳﻪﺭﻛﻪﻧﺪﯨﻦ ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﭗ ، ﺗﺎﺭﯨﻢ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﻰ ﺑﻮﻳﻼﭖ ﺗﻪﻛﻠﯩﻤﺎﻛﺎﻥ ﺩﻩﺷﺘﯩﮕﻪ ﺷﯩﻜﺎﺭﻏﺎ ﻳﯜﺯﻟﻪﻧﺪﻯ ﯞﻩ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻛﯜﻥ ﺷﯘ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﺘﺎ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﻛﯧﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﺩﯦﺨﺎﻧﭽﻪ ﺳﺎﺩﺩﺍ ﻛﯩﻴﯩﻤﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﯩﻴﯩﭗ ﻗﻮﻧﯘﭼﻰ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺮ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺳﻪﮬﺮﺍ ﻳﺎﻗﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯚﻳﻠﻪﺭﺩﻩ ﻏﯧﺮﯨﯟﺍﻧﻪ ﻗﻮﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯘ ﻳﻮﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﻣﻪﻟﺪﺍﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺯﻩﺋﯩﻴﻪﻟﻪﺭﮔﻪ ﺯﯗﻟﯘﻡ – ﺳﻪﺗﻪﻡ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﯨﺘﻰ ﺑﺎﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯩﺮ ﻛﯜﻧﻰ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺷﯘ ﻳﻮﺳﯘﻧﺪﺍ ﺋﻪﻛﺮﻩﻡ ﺋﺎﺗﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﮬﺮﯨﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﺧﺎﺭﺍﺑﻪ ﺋﯚﻳﮕﻪ ﻗﻮﻧﯘﭼﻰ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻛﯩﺮﺩﻯ. ﺑﯘ ﺋﯚﻱ ﻣﻪﮬﻤﯘﺩ ﺋﺎﺗﻠﯩﻖ ﺋﻮﺗﯘﻧﭽﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﻳﻰ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯘ ﻣﻪﻟﯩﻜﻪ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺷﯘ ﻣﻪﮬﻤﯘﺩﻧﯩﯔ ﻗﯩﺰﻯ ﺋﯩﺪﻯ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺋﯚﻳﻨﯩﯔ ﺑﯘﻟﯘﯕﯩﺪﺍ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ساتتارﻧﻰ ﻛﯚﺭﯛﭖ ﻗﯧﻠﯩﭗ ، ﻣﻪﮬﻤﯘﺩﺗﯩﻦ ساتتار ﭼﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﻣﻪﮬﻤﯘﺩ : ‘ ﻣﻪﻥ ساتتار ﭼﯧﻠﯩﺸﻨﻰ ﺑﯩﻠﻤﻪﻳﻤﻪﻥ ، ﻣﯘﺷﯘ ﻗﯩﺰﯨﻤﯩﺰ ﻣﺎﯕﺎ ساتتار ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﻪﺭ ، ﺩﻩﭖ ﺧﺎﭘﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ ، ﻗﯩﺰﯨﻢ ﭼﺎﻟﯩﺪﯗ ” ﺩﻩﭖ ﺟﺎﯞﺍﭖ ﺑﻪﺭﺩﻯ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ : ‘ ﺋﻪﻣﯩﺴﻪ ، ﻗﯩﺰﯨﯖﯩﺰ ﭼﯧﻠﯩﭗ ﺑﻪﺭﺳﯘﻥ ‘ ﺩﯦﺪﻯ. ﻣﻪﮬﻤﯘﺩ ﻗﯩﺰﯨﻐﺎ ﺋﻪﻣﯩﺮ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﻗﯩﺰ ساتتارنى ﺋﯧﻠﯩﭗ ﭘﻪﻧﺠﯩﮕﺎﮬ ﻣﯘﻗﺎﻣﯩﻐﺎ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﭼﺎﻟﺪﯨﻜﻰ ، ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﮬﻪﻳﺮﺍﻥ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﻗﯩﺰ ﺋﯚﺯﻯ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺷﯩﺌﯧﺮﻧﻰ ﻣﯘﻗﺎﻣﻐﺎ ﺳﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻧﺪﺍ ، ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﻗﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﯘﮬﻪﺑﺒﯩﺘﯩﺪﻩ ﻛﯚﻳﯜﭖ ﺑﯩﮭﯘﺵ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﺗﺘﻰ ، ﺷﯩﺌﯧﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻼﻧﻤﺎ ﺑﯧﻴﯩﺘﻰ ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ ﺋﯩﺪﻯ :
ﺳﻪﯕﺎ ﻳﯜﺯ ﺷﯜﻛﯜﺭ ﻳﺎﺭﻩﺏ ﺑﯩﺰﮔﻪ ﺋﺎﺩﯨﻞ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎ ﻗﯩﻠﺪﯨﯔ ، ﻓﻪﻗﯩﺮ ﻣﯩﺴﻜﯩﻨﻐﻪ ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﻩﺷﯩﺪﺧﺎﻧﻨﻰ ﻓﻪﻧﺎﮬ ﻗﯩﻠﺪﯨﯔ.
ﻧﻪﻓﯩﺴﻰ ﻛﯧﭽﻪ – ﻛﯜﻧﺪﯛﺯ ﺩﯗﺋﺎ ﻗﯩﻞ ﺗﻪﯕﺮﻯ ﺗﻪﻗﺪﯨﺴﻘﻪ ، ﻛﻰ ﺷﺎﮬﯩﯔ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﻗﯩﻠﻤﺎﻱ ﺩﯗﺋﺎ ﻗﺎﺗﺘﯩﻎ ﮔﯘﻧﺎ ﻗﯩﻠﺪﯨﯔ.
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﻛﯜﻟﯜﭖ : ‘ﺋﯩﺸﻪﻧﺪﯨﻢ ، ﻣﯧﻨﻰ ﻣﻪﺳﺨﯩﺮﻩ ﻗﯩﻠﻤﺎﯓ ‘ ﺩﯦﺪﻯ ﯞﻩ ﻣﻪﮬﺮﯨﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﯨﻐﺎ ﭼﯩﻘﯩﭗ : ‘ﺑﯩﺰ ﮬﯧﻠﻰ ﻛﯩﺮﯨﻤﯩﺰ” ﺩﻩﭖ ﻛﯧﺘﯩﭗ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﺋﯘ ﻟﻪﺷﻜﻪﺭﮔﺎﮬﻘﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، ﯞﻩﺯﯨﺮ – ﺋﻪﻣﯩﺮﻟﻪﺭﮔﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﻨﻰ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﺑﯧﺸﯩﻐﺎ ﺗﺎﺝ ﻛﯩﻴﯩﭗ ، ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺩﻩﯞﺍﺝ ﻳﺎﭘﺘﻰ ، ﺩﻩﺭﮬﺎﻝ ﺋﻮﻥ ﻗﻮﻱ ﯞﻩ ﺷﺎﻳﻰ – ﺋﻪﺗﻠﻪﺳﻠﻪﺭ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻻﻧﺪﻯ. ﺗﯜﻥ ﻳﯧﺮﯨﻤﯩﺪﺍ 40 ﻛﯩﺸﻰ ﻣﻪﮬﻤﯘﺩﻧﯩﯔ ﺋﯚﻳﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ، ﻣﻪﻗﺴﻪﺗﻨﻰ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﭘﺎﺩﯨﺸﺎ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﻩ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺗﻮﻱ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻗﯩﺰﻧﻰ ﻧﯩﻜﺎﮬﯩﻐﺎ ﺋﺎﻟﺪﻯ …… ” ﺷﺎﺋﯧﺮﻩ ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎ ﺧﯧﻨﯩﻢ ﺋﯚﺯ ﺋﯚﻣﺮﯨﺪﻩ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ، ﺧﻪﺗﺘﺎﺗﻠﯩﻖ ، ﺷﯩﺌﯧﺮﯨﻴﻪﺕ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺯﻭﺭ ﺗﯚﮬﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﺩﻯ. ﺑﯘ ﮬﻪﻗﺘﻪ ” ﺗﻪﯞﻩﺭﯨﺨﻰ ﻣﯘﺳﻘﯩﻴﯘﻥ ” ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﺘﺎ ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ ﺩﯦﻴﯩﻠﯩﺪﯗ ‘ ” ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎ ﺧﯧﻨﯩﻢ <ﺩﯨﯟﺍﻥ ﻧﻪﻓﯩﺴﻰ> ﮔﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺷﯩﺌﯧﺮﻻﭖ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ، ﺧﻮﺗﯘﻥ – ﻗﯩﺰﻻﺭﻏﺎ ﻧﻪﺳﯩﮭﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﻪﺯﻣﯘﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ،<ﺋﻪﺧﻼﻗﻰ ﺟﻪﻣﯩﻠﻪ> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﻳﺎﺯﺩﻯ. <ﺷﯘﺭﯗﮬﯘﻟﻘﯘﻟﯘﺏ> (ﻗﻪﻟﺒﻠﻪﺭ ﺷﻪﺭﮬﻰ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﺭﯨﺴﺎﻟﻪ ﻳﺎﺯﺩﻯ. ﺷﺎﺋﯩﺮﻟﯩﻖ ، ﻧﻪﻏﻤﯩﭽﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﺧﻪﺗﺘﺎﺗﻠﯩﻖ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﻣﻪﻧﯩﻠﯩﻚ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﺎﺯ. ‘ﺋﯩﺸﺮﻩﺕ ﺋﻪﯕﮕﯩﺰ’ ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺑﯘ ﻣﯘﻗﺎﻣﻨﯩﻤﯘ ﺑﯘ ﻣﻪﻟﯩﻜﻪ ﺋﯩﺠﺎﺩ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﯞﻩ ﺧﻪﺗﺘﺎﺗﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﯩﻤﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺋﻪﺳﯩﺮﻯ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻢ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻡ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎﺧﺎﻥ ﻗﯩﺪﯨﺮﺧﺎﻥ ﻳﻪﺭﻛﻪﻧﺪﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﯩﻞ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺑﺎﻳﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ” ﺋﻮﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻗﺎﻡ” ﻧﻰ ﺭﻩﺗﻠﻪﺵ ﺋﯩﺸﯩﻐﺎ ﺯﻭﺭ ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ. خﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ- ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺭﺍﯞﺍﺟﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﯚﻣﺮﯨﻨﻰ ﺑﻪﺧﺶ ﺋﻪﺗﻜﻪﻥ ﺑﯘ ﻳﺎﻟﻘﯘﻧﻠﯘﻕ ﻳﯜﺭﻩﻙ 1567- ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯩﻤﻪﮬﻪﻝ ﺳﻮﻗﯘﺷﺘﯩﻦ ﺗﻮﺧﺘﯩﺪﻯ.
ئاماننىساخان(1534-1567). يەركەن خانلىقى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن داڭلىق مۇقامشۇناس، بويىدىكى قومۇش مەھەللە يېزىسدا نامرات ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئاماننىساخاننىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىيتىگە ئائىت ئۇچۇرلار موللا ئىسمەتۇللا بىننى موللا نىمەتۇللا مۆجىزىنىڭ «تەۋارىخى مۇسقىيۇن» ناملىق ئەسىرىدە خاتىرىلەنگەن.
ئىجادىيتى
ئاماننىساخان 13 يېشىدا ئابدۇرەشىدخان ئوردىسىغا كەلگەندىن كېيىن 20 يىللىق فېئوداللىق نەسەپ قارىشىنىڭ چەكلىمىسى، جاھالەتچى سوپى – ئىشانلارنىڭ تەقىپ قىلىشلىرىغا قارىماستىن، ئۇيغۇر«ئون ئىككى مۇقام» نىڭ سىسىتېملىشىشى، مۇكەممەللىشىشى ئۈچۈن يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلغان. ئۇ يەنە خانىم – قىزلارغا نەسىھەت قىلىش مەزمۇنىدىكى «ئەخلاقىي جەمىلىيە»،«شۇرۇلقۇلۇپ»(قەلىبلەر كېڭىشى)،«دىۋان نەفىسى» قاتارلىق ئەسەرلەرنى يازغان، «ئىشرەت ئەنگىز»(خۇشاللىق قوزغاش) دېگەن كۈينى ئىجاد قىلغان. 1567-يىلى تۇغۇتتا ۋاپات بولغان
ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىلىرنىڭ ئىسمى:
1.راك مۇقامى
2.چەببيات مۇقامى
4.چارىگاھ مۇقامى
5.پەنجىگاھ مۇقامى
7.ئەجەم مۇقامى
8.ئوشاق مۇقامى
9.بايات مۇقامى
10.ناۋا مۇقامى
11.سىگاھ مۇقامى
.12ئىراق مۇقامى