ئاۋاتلىقلاردا_مەدەنىيەت
3§. دراما، ناخشا-ئۇسسۇل 1. دراما 1940–يىلى ئاۋات خەلقى ئىئانە توپلاپ ۋە خالىسانە ئىشلەپ خەلق كۇلۇبىنى سالدى. ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسىنىڭ تەشۋىقات بۆلۈمى باشقۇرۇشىدىكى سانايى نەفىسە ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى تۇرۇش ئاساسىي تېما قىلىنغان «شاڭخەي كېچىسى» ناملىق درامىنى تەييارلاپ كۇلۇبتا ئوينىدى. مىنگونىڭ 1941-يىلى ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى تۇرۇپ، ۋەتەننى مۇنقەرزلىكتىن قۇتقۇزۇش ئاساسىي مەقسەت قىلىنغان «تامچە قاندىن ئېچىلار مىليونچە گۈللەر» ناملىق دراما ئاۋات خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتى. 1943 ~ 1945–يىلىغىچە يۇقىرىقى تېما ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان «جۇدۇندىن كېيىنكى ئاپتاپ» (ل. مۇتەللىپ)،  «چىن مۇدەن» (ل. مۇتەللىپ)، زۇلمەتلىك فېئوداللىق تۈزۈمنى پاش قىلىدىغان «ئۆگەي ئانا» (ئابلا روزى)، يېڭىلىق بىلەن كونىلىق ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان «سامساق ئاكاڭ قاينايدۇ» (ل. مۇتەللىپ)، «يالغان تېۋىپ» (ئاپتورى نامەلۇم)، فېئوداللىققا قارشى تۇرۇپ، ئەركىنلىك ئۈچۈن كۈرەش قىلىشنى تېما قىلغان «رابىيە–سەئىدىن» (ئەھمەد زىيائى) ناملىق درامىلار ئوينالدى. بۇ درامىلاردا غوپۇر ئوليارۇف، قۇربان ئىمىن، نەزەر كېرىم، ئوسمانقالى قاتارلىق ئوقۇتقۇچىلار باش رول ئالدى، سەھنە كىيىملىرى، سەھنە جابدۇقلىرى كەمچىل ئىدى. 1946- يىلىدىن كېيىن گومىنداڭ ئەكسىيەتچى ھۆكۈمىتىنىڭ خىلمۇ خىل توسقۇنلۇقى بىلەن دراما ئويناش مۇمكىن بولمىدى. ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى بىلەن ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ سەنئەت ئۆمىكى ئاۋاتقا كېلىپ «غېرىپ-سەنەم»، «تاھىر–زۆھرە» قاتارلىق چوڭ تىپتىكى درامىلارنى ئوينىدى. يېڭى جۇڭگونىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، ئىشتىن سىرتقى سەنئەت ئۆمىكى ئىجارە ھەققىنى كېمەيتىش-زومىگەرلەرگە قارشى تۇرۇش، يەر ئىسلاھاتى، يېزا ئىگىلىكىنى كوپىراتسىيىلەشتۇرۇش، ساۋات چىقىرىش مەزمۇنىدىكى كىچىك دراما ۋە نومۇرلارنى ئوينىدى. 1958-يىلى ناھىيىلىك سەنئەت ئۆمىكى قۇرۇلۇپ 1984-يىلىغىچە ناھىيە تەۋەسىدە «يېتىملار كۆز يېشى» (ئاپتورى: مەھەممەت تاتلىق، ئاۋاتلىق)، «غۇنچەم»، «گۈلنىسا» (ئاپتورى: زۇنۇن قادىر)، «ئۆگەي ئانا» (ئاپتورى: ئابلا روزى)، «تامغىنى تارتىۋېلىش» (ئاپتورى نامەلۇم)، «باي بىلەن مالاي» (ئاپتورى نامەلۇم)، «ئارشىن مال ئالال» (ئاپتورى نامەلۇم)، «ئالتۇنگۈل» (ئاپتورى نامەلۇم)، «جىنايەت» (ئاپتورى نامەلۇم)، «مەسلىھەت چېيى» (ئاپتورى: مەمتېلى زۇنۇن)، «ھالاكەت»، «رەسمىي توي كۈنىدە» (ئاپتورى: شۈكۈر يالقۇن) قاتارلىق درامىلارنى ئوينىدى. يەنە ناھىيە ئىچىدىكى ئاپتورلاردىن ئوسمان مۆمىننىڭ «كىم ئەيىبلىك»، ئېزىز تاھىرنىڭ «موللا زەيدىن»، «ساۋات چىقىرىشنىڭ قىممىتى»، ئابباس ساۋۇرنىڭ «ئىمتىھان»، مەھەممەت تاتلىقنىڭ «ئانا بىلەن بالا»، ئابدۇرېھىم روزىنىڭ «قىممەتلىك نەي»، جۈمە نۇرنىڭ «كۈرەش قىلىۋاتقان تەيۋەن خەلقى»، مامۇت راشىدىننىڭ «باخشى مات بولدى» قاتارلىق درامىلىرىنى ئوينىدى. 1959~1963-يىلىغىچە ئاۋات ناھىيىلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئىشتىن سىرتقى سەنئەت ئۆمىكى ئىنقىلابىي قەھرىمانلار مەدھىيىلەنگەن «جاۋ يىمەن»، «يىراقتىكى ئۇچقۇنلار» دېگەن درامىلارنى ئوينىدى. «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە ناھىيىلىك سەنئەت ئۆمىكى بىلەن غورۇچۆل گۇڭشې ماۋزېدۇڭ ئىدىيىسى مەدەنىيەت-سەنئەت تەشۋىقات ئەترىتى «قىزىل چىراغ»، «شاجياباڭ» قاتارلىق جىڭجۈي تىياتىرلىرىنى ئوينىدى. ئاپتونوم رايونلۇق دراما ئۆمىكى، ئاقسۇ، قەشقەر، خوتەن، ئىلى قاتارلىق ۋىلايەتلەرنىڭ سەنئەت ئۆمەكلىرى ئاۋاتقا كېلىپ ئويۇن قويۇپ تۇردى. 2. ناخشا ئاۋات ناھىيىسىنى ئەڭ دەسلەپتە دولانلىقلار ئاچقان، دولان مۇقامى ئاساسىدا تارقىلىپ كەلگەن سىستېمىلىق ناخشىدىن 113ى بار، ئۇلار دولان مۇقامىنىڭ تەرتىپى ۋە تۈرى بويىچە تۆۋەندىكىچە ئايرىلىدۇ: 1. باش باياۋان، بىر مۇقام، ئالتە ئاھاڭ 40 مىسرا؛ 2. بوم باياۋان، بىر مۇقام، يەتتە ئاھاڭ 44 مىسرا؛ 3. سىم باياۋان، بىر مۇقام، ئالتە ئاھاڭ 44 مىسرا؛ 4. باياۋان، بىر مۇقام، ئالتە ئاھاڭ 48 مىسرا؛ 5. موغال باياۋان، بىر مۇقام، ئالتە ئاھاڭ 56 مىسرا؛ 6. ساموك باياۋان، بىر مۇقام، ئالتە ئاھاڭ 56 مىسرا؛ 7. جۇلا، بىر مۇقام، يەتتە ئاھاڭ 60 مىسرا؛ 8. چۆل باياۋان، بىر مۇقام، ئالتە ئاھاڭ 44 مىسرا؛ 9. دولامەت، (1-بۆلەك)، بىر مۇقام، ئالتە ئاھاڭ 40 مىسرا؛ 10. دولامەت، (2-بۆلەك)، بىر مۇقام، 33 ئاھاڭ 412 مىسرا؛ 11. دولان ساداسى، بىر مۇقام، يەتتە ئاھاڭ 68 مىسرا؛ 12. بەشئېرىق يېزا مۇقامى، بىر مۇقام، 15 ئاھاڭ 252 مىسرا. يۇقىرىقى ئەنئەنىۋى ناخشىلارنى بۈگۈنگە قەدەر ئېيتىپ كەلگەنلەردىن مەمتاۋلا راۋاب، ئاۋۇت مۇسا، ئىمىر ھەمزە قۇربان، ئىمىر ئەمەت، سەمەت سوپى، داۋۇت نىياز، ئىمامنىياز راۋاب، قۇرباننىياز ئېلى، ئەخمەت ساۋۇت قاتارلىقلار بار. 1979 ~ 1981-يىلىغىچە ئۇلارنىڭ ناخشىسى لېنتىغا ئېلىندى، ھازىر مەدەنىيەت يۇرتىدا ساقلىنىۋاتىدۇ. 1980-يىلى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە ئېيتىلغان ناخشا - «گۈزەل ياشلىغىم» (تېكستى ئابباس ساۋۇرنىڭ، مۇزىكىسى ئاۋۇت راخماننىڭ، گۈزەلنۇر ئورۇندىغان) 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا؛ «ۋەتەن» (مۇزىكىسىنى ئىشلىگۈچى ھەم ئورۇندىغۇچى ئاۋۇت راخمان، ئىدرىس ئىبراھىم) 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا؛ ئىككى كىشىلىك ناخشا-ئۇسسۇل - «ئاشپەزگە مەدھىيە» (تېكستى ئابباس ساۋۇرنىڭ، ئورۇندىغۇچى ئېزىز ئابلىز، ئىدىرىس ئىبراھىم) 3-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى. 1984-يىلى ئاپتونوم رايون ئۆتكۈزگەن «تەڭرىتاغدا باھار» ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە ئاۋات سەنئەت ئۆمىكىنىڭ ناخشىچىسى گۈزەلنۇر ئېيتقان «مىراجىخان»، «گۈزەل ئەخلاق» دېگەن ناخشىلار 3-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى. 3. ئۇسسۇل ناھىيىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ چوڭىدىن كىچىكىگىچە ھەممىسى دېگۈدەك ئۇسسۇل ئوينىيالايدۇ، ئاساسەن دولان ئۇسسۇلىنى ئاساس قىلىدۇ. ئەنئەنىۋى ئۇسسۇللاردىن چىكىتمە، سەنەم، ھوزۇر (نەكەس)، سىرىلمە، غاز ئۇسسۇلى، ئاخماق ئۇسسۇلى، بوۋاي بىلەن شاپىدىخان ئۇسۇلى، تۆگە ئۇسسۇلى، ئۇزۇن-قىسقا موللا ئۇسسۇلى، شادىيە ئۇسسۇلى، غوجا ئالدىرىغاق ئۇسسۇلى، كېپىنەك ئۇسسۇلى، مايمۇن ئۇسسۇلى، جەرەن ئۇسسۇلى قاتارلىقلار بار. دولان ئۇسسۇلى مۇقام رىتىمىغا ئەگىشىپ چىكىتمە، سەنەم، ھوزۇر، سىرىلمە دېگەن ئۇسسۇللارغا ئايرىلىدۇ، بۇلارنىڭ ھەر قايسىسىنىڭ ئۆزىگە خاس شەكىللىرى بار. چىكىتمىنىڭ 13 شەكلى، سەنەمنىڭ 19 شەكلى، ھوزۇرنىڭ 33 شەكلى، سىرىلمىنىڭ 26 شەكلى بار. 1980-يىلى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە ئاۋات ناھىيىسىنىڭ كوللېكتىپ ئۇسسۇلى- «دولان مەشرىپى» 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى. 4. مۇزىكا ناھىيىدە خەلق چالغۇ ئەسۋابلىرىدىن راۋاب (قەشقەر راۋابى، ئۆزبېك راۋابى، دولان راۋابىدىن ئىبارەت ئۈچ خىل)، دۇتار، تەمبۇر، داپ، چاڭ، ناغرا، ساتار، ساپايى، قالۇن، تاش قاتارلىقلار بار. غورۇچۆل يېزىسىنىڭ قەدىمئايماق كەنتىدىكى سازەندىلەر جەمەتىدىن كېلىپ چىققان مەمتاۋلا ئاخۇن 1926- يىلى «شەيتان باياۋان» مۇقامىنى ئىجاد قىلغان، ئۇ دولان راۋابىغا ئۇستا بولۇپ، «بەشئېرىق سەنىمى»گە باشى ئىدى، يەنە راۋاب ياسايتتى، خەلق ئارىسىدا داڭقى بار ئىدى. 1940-يىلى تۇردى خەلىپە (سودىگەر، 1945-يىلى ئوغلى مەۋلانجان تۇردى بىلەن بىللە ئاقسۇ تۈرمىسىدە گومىنداڭ ئارمىيىسى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن) ئاۋات ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسىغا ئىسكىرىپكا، ماندالىن، گىتار، گارمون قاتارلىق چەت ئەل چالغۇلىرىنى تەقدىم قىلدى، بۇ ئاۋات خەلقىنىڭ چەت ئەل چالغۇلىرى بىلەن تۇنجى ئۇچرىشىشى ئىدى. 1956-يىلىدىن كېيىن ھەر دەرىجىلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ غەمخورلۇقىدا ئاۋات ناھىيىلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە باشقا ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپلەردىكى بىر تۈركۈم ياش-ئۆسمۈر ئوقۇغۇچىلار دەرستىن سىرتقى ۋاقىتلاردىن پايدىلىنىپ مۇزىكا ئۆگەندى. 80-يىللاردا پېشقەدەم خەلق سازەندىلىرى نۇرغۇن شاگىرت تەربىيىلىدى، داڭلىق خەلق سازەندىلىرى 123 كە يەتتى. 1980-يىلى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە مەمىتاۋلا نىياز ئورۇندىغان دولان مەشرىپى مۇزىكىسى 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا، «تارىم مەنزىرىسى»، «دولان مەشرىپى - باش باياۋان» مۇزىكىسى 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى.