cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قابىلىيەتنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققىياتى
كونىلاردا «بىلگەنگە قىيىن ئەمەس، بىلمىگەنگە قىيىن» دېگەن گەپ بار. بىلىشنىڭ ئۆزى قابىلىيەت دېگەن گەپ. قابىلىيەت بىر خىل ئىندىۋىدۇئال پسىخىكىلىق ئالاھىدىلىك بولۇپ، ئۇ، كىشىلەرنىڭ مەلۇم پائالىيەتنى ئورۇندىشىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئاساسىي ئامىل. رەسىم سىزىش قابىلىيىتى بولسا، چىرايلىق رەسىملەرنى سىزىپ چىقالايدۇ، مۇزىكا چېلىش قابىلىيىتى بولسا، يېقىملىق مۇزىكىلارنى چالالايدۇ.
قابىلىيەتنى ئاساس قابىلىيەت ۋە مەخسۇس قابىلىيەت دەپ ئايرىشقا بولىدۇ. ئاساس قابىلىيەت نۇرغۇن پائالىيەتلەردە ئىپادىلىنىدىغان قابىلىيەتنى كۆرسىتىدۇ، مەسىلەن، كۆزىتىش قابىلىيىتى، ئەستە ساقلاش قابىلىيىتى، مۇلاھىزە يۈرگۈزۈش قابىلىيىتى، تەسەۋۋۇر قابىلىيىتى، ئابستراكت ئومۇملاشتۇرۇش قابىلىيىتى قاتارلىقلار، يەنى بىز ئادەتتە دەيدىغان ئەقلىي قابىلىيەتتىن ئىبارەت. مەخسۇس قابىلىيەت مەلۇم كەسپىي پائالىيەتلەردە ئىپادىلىنىدىغان قابىلىيەتنى كۆرسىتىدۇ، مەسىلەن، ماتېماتىكا قابىلىيىتى، مۇزىكا قابىلىيىتى قاتارلىقلار. بۇ ئىككى قابىلىيەت بىر - بىرىگە ئورگانىك باغلانغان بولۇپ، ئاساس قابىلىيەت قانچە تەرەققىي قىلسا، مەخسۇس قابىلىيەتنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن شۇنچە ياخشى ئىچكى شەرت - شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، مەخسۇس قابىلىيەت تەرەققىي قىلسا، مۇئەييەن شەرت ئاستىدا، ئاساس قابىلىيەتنىڭ تەرەققىياتىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ.
قابىلىيەت تۇغما بولماستىن، بەلكى ئۇ ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىپ بارىدۇ. ئادەتتە، ئادەم تۇغۇلۇپ ياشلىق دەۋرگە يېتىپ بارغىچە، ئەقلىي قابىلىيەت داۋاملىق ئېشىپ بارىدۇ، دەپ قارىلىدۇ. ئادەملەر ئارىسىدىكى قابىلىيەتتىمۇ پەرق بولىدۇ، بەزى ئادەملەرنىڭ ھېچقانداق ئالاھىدىلىكى بولمايدۇ؛ بەزى ئادەملەرنىڭ پاراسىتى ئۇرغۇپ تۇرىدۇ، قەلەمگىمۇ، ئەلەمگىمۇ ماھىر كېلىدۇ. بۇنداق بولۇشىدا، ئىرسىي ساپا، تۇرمۇش مۇھىتى ۋە تەربىيىلىنىش شارائىتلىرىدىن باشقا، شەخسنىڭ سۇبيېكتىپ تىرىشچانلىقى ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. «شەمشەر بىلىگەنسېرى ئۆتكۈرلىشىدۇ، مېيخۇا گۈلىنىڭ خۇش پۇرىقى قەھرىتان سوغۇقتىن كېلىدۇ» دېگەندەك، ئالاھىدە قابىلىيەت شەخسنىڭ سۇبيېكتىپ تىرىشچانلىقىدىن كېلىدۇ. قەدىمدىن ھازىرغىچە، جۇڭگولۇقتىن چەت ئەللىككىچە بولغان سىياسىئونلار، ئالىملار، كەشپىياتچىلارنىڭ ئالاھىدە قابىلىيەتلىرى ئۇلارنىڭ ئۇزاققىچە بوشاشماستىن تىرىشقانلىقىدىن قولغا كەلگەن، ئۇلار بارلىق كۈچى بىلەن تىرىشىپ ئىشلەپ، جاپا ‐ مۇشەققەتكە تىز پۈكمەي، جاپالىق ئىزدىنىپ ئاخىرى تالانتلىقلارغا ئايلانغان. چايكوۋسكىي: «بىر ئادەمنىڭ تۇغما قابىلىيىتى ھەرقانچە يۇقىرى بولغان تەقدىردىمۇ، ئەگەر ئۇ جاپا - مۇشەققەتكە چىداپ تىرىشمىسا، ئۇلۇغ ئىشلارنى ۋۇجۇدقا چىقارماق تۈگۈل، ئادەتتىكى نەتىجىگىمۇ ئېرىشەلمەيدۇ» دېگەنىدى. مەملىكىتىمىزنىڭ جىن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن خەتتات ۋاڭ يىجى قېتىرقىنىپ جاپالىق ئۆگىنىپ، بوشاشماي چىڭ تۇرۇپ، ئاخىر ئاتاقلىق خەتتاتقا ئايلانغان.
مايكېل جېكسۇن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئىنگلىزچە:Michael Joseph Jackson thumb|مايكېل جېكسۇن
دۆلەت تەۋەلىكى: ئامرىكا
كازىم مىرشان
كازىم مىرشان كازيم ميرشان'''
قۇرلۇش ئېنژىنېرى، بولۇپمۇ ئالدىنقى تۈركلەر ھەققىدىكى تەتقىقاتلىرى بىلەن تونۇلغان تۈرك تارىخى تەتقىقاتچىسى.
1919-يىلى 4-چىللە (7-ئاي) ئىلى دەرياسى بويىدىكى غۇلجا دىيارىدا توغۇلغان. 1932- يىلى ئوقۇشنى ئىستانبۇلدا داۋاملاشتۇرغان. بوغازىچى ئوتتۇرا مەكتىپىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن 1940-يىلى ئالىي ئىنژىنېرلىق مەكتىپىگە كىرگەن. 1942-يىلى 3- يىللىقتىكى مەزگىلىدە گېرمانىيىگە بېرىپ بېرلىندا "تېخنىك مەكتەپ" تە ئوقۇغان. 1946- يىلى تۈركىيگە كەلگەندىن كېيىن قايتا باشلانغان ئىرىقچىلىق-تۇرانچىلىق دېلۇسىدا شاھىد بولغان. ئىسمى ئىستانبۇل تېخنىك ئۇنىۋېرستىتى دەپ ئۆزگەرتىلگەن ئالىي ئىنژىنېرلىق مەكتىپىدە قۇرلۇش ئالىي ئىنژىنېرلىقىدا ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرۇپ. 1947- يىلى پۈتتۈرگەن.
قۇرلۇش ئىنژىنېرى سۈپىتىدە گېرمانىيە، شىۋىتسىيە ۋە تۈركىيىدە ئىشلىگەن چاغلىرىدا ئىشتىن سىرتقى ھەۋەس قاتارىدا كونا تۈركلەرنى تەتقىق قىلىشقا باشلىدى.
گېرمانچە، رۇسچە، ئىنگىلىزچە ۋە تۈرك لەھچىلىرى (تاتارچە، ئۆزبەكچە، باشقىرتچە، تارانچىچە، قەشقەرلىكچە – يېڭى ئۇيغۇرچە –، قازاقچە، قىرغىزچە، ئەزەربەيجانچە، تۈركىيە تۈركچىسى بىلەن ئۆز ئانا لەھچىسى تۈمەنلىكچە ) دىن باشقا گرېكچە، لاتىنچە، ئىتالىيانچىنى كەسپىي تەتقىقاتلىرىدا پايدىلانلىغۇدەك دەرىجىدە بىلىدۇ. ك. مىرشان ھاياتىنىڭ زور بىر قىسمىنى ئالدىنقى تۈرك تارىخى ھەققىدىكى تەتقىقاتلارغا بېغىشلىغان.
تارىخ تېمىلىق ئىلمىي ماقالىلىرى:
كازىم مىرشان خالىق تارجان بىلەن بىللە ياقىلىغان ئىلمىي ماقالىنىڭ، مۇستافا كەمال ئاتاتۈركنىڭ رىغبەتلەندۈرۈشى بىلەن 1930- يىلى ئوتتۇرغا قويۇلغان قۇياش تىل نەزەرىيىسىنى ۋە تۈرك تارىخى ماقالىسىنى قوللاپ – قۇۋۋەتلەيدىغان تەرەپلىرى بار. تۈرك تارىخىنىڭ تاكى مىلادىدىن بۇرۇنقى 16000-يىللارغا قەدەر تاقىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
	يېزىق، مىلادىدىن بۇرۇنقى 16000- يىللاردا تۈركلەر تەرىپىدىن ئىجاد قىلىندى. 	كۇردچە؛ ئالدىنقى تۈركچىگە ئائىت سۆزلەر بولۇپلا قالماي، سۆزلۈكلىرى ئەرەپچە ۋە پارسچىغىمۇ تاقىلىدۇ.
	ئاناتولىيەدىمۇ ئالدىنقى تۈركچە يادىكارلىقلار باردۇر.
	رۇمنىڭ كۈللىرىدىن قۇرۇلغان مەدەنىيەت ئەتەرۈسكلەر تۈركتۇر. (ئەتەرۈسك يازما يادىكارلىقلىرى تۈنجى بار 1970- يىلى كازىم مىرشان تەرىپىدىن ئوقۇلغان.)
	ئىسكاندىناۋىينى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن ياۋرۇپادا 5000 دىن كۆپرەك ئالدىنقى تۈركچە يازما يادكارلىق مەۋجۇتتۇر.
	رۇملىقلاردىن بۇرۇن ئىتالىيە يېرىم ئارىلىدا ياشىغان ئەترۈسلەرنىڭ تىلى ئالدىنقى تۈركچىن كېلىپ چىققاندۇر.
	تۈنجى تۈرك دۆلىتى ھۇن دۆلىتى ئەمەس بەلكى بىر ئوي بىل دېگەن قاراشتىدۇر. ئۇنىڭدىن كېيىن ئات ئوي بىل، تۈرۈكبىل (كۆكتۈرك) كېلىدۇ. 	تۈرك تارىخىنىڭ ئىنتايىن قەدىمىيلىكىنىڭ ئىسپاتى ئورخۇن مەڭگۈتاش يادىكارلىقلىرىدۇر. چۈنكى ئورخۇن مەڭگۈ تاشلىرىدا قوللىنىلغان تىل ۋە تېنىش بەلگىلىرى بۇ تىلنىڭ ئەڭ تەرەققىي قىلغان دەۋرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مۇشۇنداق بىر تىلىنىڭ مەيدانغا چىقىشى ئۈچۈن ئەڭ كەمىدىە 3000 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت كېتىدۇ. قازاقىستاندا بۇ ماقالىنى قۇۋۋەتلەيدىغان مىلادىدىن بۇرۇنقى 600- يىللارغا ئائىت دەپ قارالغان بەئزى يازما يادىكارلىقلار تېپىلغان.
	كۈنىمىزدە جۇڭگودا 300 مېتىردىن ئېگىز پىرامىدالارنىڭ بارلىقى، بۇ پىرامىدالارنىڭ مىسىر پىرامىدالىرىدىن كۆپ بۇرۇن قۇرۇلغانلىقى ئىسپاتلانغان بولۇپ، مىسىرنىڭ ئۇل مەدەنىيىتىدە ھەم تۈكلەرنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
	ئەترۈسكلار، تروۋالىقلار، سومېرلەر، ھىتىتلەر ۋە فرىكلەرنىڭ ئۇل مەدەنىيىتىدە تۈرك مەدەنىيىتى بارلىقىنىمۇ ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇ قەۋىملەر ئالدىنقى تۈركلەردىن بولمىسىمۇ مەدەنىيىتىدە تۈرك تەئسىرى باردۇر.
	ياپون ۋە چىن مەدەنىيىتىنىڭ ئۇلىدىمۇ مىلادىدىن بۇرۇنقى 4000 يىللار ئالدىن ئوتتۇرا ئاسيادىن چىن ۋە ياپۇنىيىگە كۆچكەن تۈركلەر باردۇر.
	تۈركلەر ئاناتولىيىگە 1071-يىلى ئەمەس، بالكى مىلادىدىن 7000 يىل بۇرۇنلا كەلگەن. ئەتاپى دېڭىز بىلەن قورشالغان ئاناتولىيىنى ئۈزلۈكسىز تويۇندۇرغان تۈرك ئېقىنلىرى بۇ يەرگە توپلانغان ۋە تۈرك مەۋجۇتلىقىنى قۇرغان. ئوغۇزلار ئاناتولىيىگە كەلگەندە ئوخشاش تىلدا سۆزلىشىدىغان نۇرغۇن قەۋىملەر بىلەن ئۇچراشقان.
	مىلادىدىن 10000 يىللار بۇرۇن ئىللىق ئىقلىم ۋە بۈيۈك كۆللەرنىڭ بولغانلىقى بىلىنگەن ئوتتۇرا ئاسيانىڭ قۇرغاقلىشىشى ۋە چۆللىشىشى بىلەن تۈرك خەلقلىرى ئەتراپتىكى مەملىكەتلەرگە كۆچكەن ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىگە تەئسىر كۆرسەتكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بىرنىگ بوغۇزىدىن ئۆتكەن قىزىلتەنلىكەر ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا مەدەنىيىتىدە ھەم تۈرك تەئسىرىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
	گرېتسىيىنىڭ ئالدىنقى تۈركچىدىكى ئىسمى ئىچ ئۈي ئۆك ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئەينى ۋاقىتتا يۇنان يېزىق يادىكارلىقلىرىدا ئاناتولىيەدىن كەلگەن ۋە تۆمۈر تاۋلاشقا ئۇستا بىر خەلق ھەققىدە مەئلۇماتلار قالدۇرۇلغان. پەقەد بۇ خەلقنىڭ ۋاقتىنچە كەلگەنلىكى بىلىنمەكتە بولۇپ، بۇ قەۋىمنىڭ ئالدىنقى تۈركلەر بولىشى مۇمكىنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
	كازىم مىرشان مىسىرنىڭ سىنا رايونىدىكى پىرامىدالاردىكى يازما يادىكارلىقلاردا ئالدىنقى تۈركچىگە ئائىت تەسۋىرىي يېزىقلارنى بايقىغان.
	ۋىزانتىيىنىڭ دەستلەپ قۇرۇلغان مەزگىللىرىدە ئالدىنقى تۈركچىدە سۆزلەشكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. دەلىلى: تۈركىيىنىڭ ترابزون ۋىلايىتىدىكى رىم چېركاۋىدا پەقەد ئالدىنقى تۈركچە بىلەنلا ئوقۇغىلى بولىدىغان يازما يادىكارلىقلارنىڭ بارلىقىدۇر. كازىم مىرشان كېيىنچە باشقا مەدەنىيەتلەر تەئسىرىدە ۋىزانتىيىنىڭ ئالدىنقى تۈركچىنى تاشلىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
تارىخى كۆز قاراشلىرىغا بولغان مۇئامىلەلەر:
كازىم مىرشاننىڭ ماقالىلىرى ئادەتتە بىلىم دۇنياسى تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنمايدۇ. بۇلارنىڭ بىرى ھەم 2002- يىلى 7- ئىيۇل ۋە 20- ئىيۇللاردا "ياڭاق شاكىلى" پروگراممىسىدا نوپوزلۇق بەئزى تارىخچىلەر تەرىپىدىن مىنازىرە قىلىندى. باشقا بىر تەرەپتىن، ئىجتىمائىي پەنلەر بويىچە دۇنيادا ساناقلىق تەشكىلاتلاردىن بىرى بولغان "خەلقارالىق ئاسيا ۋە شىمالىي ئافرىقا خىزمىتى ئىلمى مۇھاكىمە جەمىيئىتى" تەرىپىدىن ئەڭ مۇھىم 12 تۈرك تارىخچىسى ئىشتراك قىلغان بىر ئۆمەككە تەكلىپ قىلىندى ۋە بىلىم دۇنياسىغا قوشقان تۆھپىلىرى ئۈچۈن شەرەپ مېدالى بېرىلدى. بۇ ھەيئەت بىلەن بىللە ياۋرۇپاغا تارىخ ئىلمىي مۇھاكىمە يېغىنىغا باردى. ئالدىنقى تۈرك تارىخى ۋە دەلىللىرىنى بۇ يېغىندا ئوتتۇرغا قويدى. ئەڭ مەشھۇر ئەترۈسكلوگىيە پروفېسسورى گىئوۋاننانەگېلو كامپورېئال (Giovannangelo Camporeale)، ئەترۈسك يازما يادىكارلىقىلىرى ھەققىدە كازىم مىرشاننىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى تەپسىلىي كۆرۈپ چىقىپ ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئۇسۇلىدا كەمچىللىك بارلىقىنى ئىتىراپ قىلغان.
ئەسەرلىرى:
تۈركچە ئېلان قىلىنغانلار:
1.	1966: تۈرك ئۇزۇنلۇق ئۆلچەملىرى
2.	1970: ئالدىنقى تۈركچە يازمىلار
3.	1978: ئالتى يارىق تېگىن
4.	1983: ئالدىنقى تۈركچىدىن بۇگۈنكى كۇرتچىغىچە
5.	1983: ئورخۇن – سېلىنگا ئابىدىلىرنىڭ ئىتىراپ قىلىنغان ئېنىق تارىخىنىڭ تەكرار كۆزدىن كەچۈرۈلىشى
6.	1985: ئاناتولىيە ئالدىنقى تۈركچىسى
7.	1990: ئالدىنقى تۈرك بىلگەلىرىغە كۆرە ئاستروفىزىك
8.	1991: بولبوللار
9.	1992: تاتارچىنىڭ تۈرك ئەلىفبەسى بىلەن يېزىلىشى
10.	1993: ئالدىنقى تۈركچە ھەققىدىكى لىكسىيە
12.	1993: ئەلىفبەلىك يېزىقنىڭ باشلىنىشى ۋە گلوزەل يازما يادىكارلىقلىرى
13.	1994: ئەلىفبەلىك يېزىقنىڭ باشلىنىشى
14.	1995: سىدە پۈتۈكتۈشلىرى
15.	1995: ئۆزتۈكچە "-سال" قوشومچىسى
16.	1996: پورتىگال پۈتۈكتاشلىرى
17.	1996: تېنچلىق يولىدا مائارىف
18.	1996: فىئىللەرنىڭ ئىسىم ۋە ئىسمداش شەكىللىرى بىلەن سۈپەت فىئىل ۋە رەۋىش فىئىل مەنىسىدە بۇگۈنكى ياۋرۇپا تىللىدىكى ئەترۈكچىنىڭ ئىزنالىرى
19.	1997: بۇگۈنكى ياۋرۇپا دىنلىرىدىكى ئالدىنقى تۈركچىنىڭ ئىزنالىرى
20.	1998: دىنلەرنىڭ تەرەققىياتى، دەستلەپكى تۈرك دىنىدىن كېلىپ چىققان دىنلەر، سىدە، پروپورتىگال، گلوزەل، پرو – مىسىر، ئەترەسك، پروتپ گرېك ۋە ھىندويىزىم، تەۋرات، ئىنجىل، ئىسلام
21.	 1998: ئەترۈسكلەر، تارىخى، يېزىقى ۋە تىلى
22.	1999: تۈرك تەقۋىمى
23.	1999: دەسلەپكى تۈرك دەۋلەتلىرى ۋە تۈرۈك بىل
24.	2000: سۆلگەنتاش غارى
25.	2000: بىلگە ئاتۇن ئۇقۇق: تۈرۈك بىلگە قاغان نىنە بىتىگ
26.	2000: موڭغۇلىيىدىكى قىسقا يازما يادىكارلىقلار
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
دوختور مەمەت ئېمىن
كازىم مىرشان
27.	2000: تەسۋىرىي يېزىقلار
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
خوڭكوڭ مەسىلىسى ئوتتۇرىغا چىقىپ قىسقىغىنە 4 ئايدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىچىدە دۇنيادا ئالاھىدە تەسىر قوزغاپ، پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتتى، شۇنداقلا خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە ئۇنىڭ سادىق قوللىغۇچىلىرىدىن باشقا پۈتۈن دۇنيادىكى ئەركىنلىككە ئىنتىلىدىغان خەلقنىڭ ئورتاق قوللىشىغا ئېرىشكەن بولسىمۇ، بىراق يېقىندىن بېرى يۈز بېرىۋاتقان ئۆزگىرىشلەر، ئەركىنلىككە ئىنتىلگۈچىلەرنى، بولۇپمۇ خوڭكوڭلۇقلارنى ئۆزلىرىنىڭ ئاقىۋىتىگە نىسبەتەن ئەندىشىگە سالماي قالمايدۇ. ئۇنداقتا خوڭكوڭ مەسىلىسىنىڭ دۇنيادا بۇنداق تېز دىققەت قوزغىشىنىڭ سەۋەبلىرى نېمە؟ خوڭكوڭ مەسىلىسىنىڭ بىزنىڭ داۋايىمىزغا نىسبەتەن قانداق تەسىرى بار؟ بىز خوڭكوڭ مەسىلىسىدىن نېمىلەرنى يەكۈنلىشىمىز كېرەك؟ مەن بۇ ھەقتە ئۆزۈمنىڭ كۆزىتىشلىرىگە ئاساسەن كۆز قاراشلىرىمىزنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتمەكچىمەن.
كازىم مىرشان
30.	2003: دەسلەپكى تۈركلەرنىڭ سكاندىناۋىيە يازما يادىكارلىقلىرى
ئىنگىلىزچە ئېلان قىلىنغانلار:
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
خوڭكوڭ مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادا بۇنداق تېز تەسىر قوزغىشى ۋە خەلقئارانىڭ بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىشى كۆپ خىل ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇنىڭ سەۋەبلىرىنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە نۇقتىغا يەكۈنلەشكە بولىدۇ. ئالدى بىلەن، خەلقئارانىڭ بولۇپمۇ ئامېرىكا قاتارلىق غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كېڭەيمىچىلىك پىلانىنى ۋە غەربنىڭ دېموكراتىك تۈزۈمىگە بولغان تەھدىتىدىنى تونۇپ يېتىشى. ئىككىنچىدىن، خوڭكوڭلۇقلارنىڭ ئۆز ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن دادىللىق بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىشى، ئۆزلىرى دۇچ كەلگەن ئادالەتسىزلىكلەرنى پەقەت مۇھاجىرەتتىكى خوڭكوڭلۇقلار ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى خوڭكوڭ ئىچىدىكى خەلقنىڭ بىۋاستە قارشىلىق كۆرسىتىشى ۋە خوڭكوڭنىڭ ئالاھىدە ئورنى سەۋەبىدىن خوڭكوڭدا يۈز بېرىۋاتقان ۋەقەلەرنىڭ خەلقئارا ئاخباراتىدا ئۆز ۋاقتىدا ئەينەن خەۋەر قىلىنىپ تۇرۇشى. ئۈچىنچىدىن، غەربنىڭ بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ 30 يىل ئىلگىرىكى خىتايدا يۈز بەرگەن تىيەنئەنمېن ۋەقەسىنىڭ خوڭكوڭدا قايتىلىنىپ قېلىشى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈزگۈزۈۋاتقان بىر قىسىم سىياسەتلىرىنىڭ خوڭكوڭدا كېڭىيىشىدىن ئەندىشە قىلىشى. تۆتىنچىدىن، خوڭكوڭلۇقلارنىڭ غەرب بىلەن ئوخشاش قىممەت قاراشتا بولۇشى ۋە غەربنىڭ دېموكراتىك قۇرۇلمىسىغا تەھدىت بولمايدىغانلىقى. بەشىنچىدىن، خوڭكوڭلۇقلار ئوتتۇرىغا قويغان بەش تەلەپنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن ئەنگىلىيە ئارىسىدا تۈزۈلگەن كېلىشىمگە ئۇيغۇن ئىكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ خىتاينىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھېچقانداق تەسىر كۆرسەتمەيدىغانلىقى، شۇ سەۋەبتىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ خوڭكوڭنى قوللىشى ئۆزلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن تۈزگەن دېپلوماتىك كېلىشىملىرىگە زىت كەلمەيدىغانلىقى.
كازىم مىرشان
2.	1992: ئاناتولىيىدىن پىكتوگرامملار، پېتروگلىفلەر،ISUB-ÖG ۋە UW-ON يازما يادىكارلىقلىرى
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
1.خوڭكوڭدا ماقۇللىماقچى بولغان «خوڭكوڭدىكى جىنايەتچىلەرنى خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بېرىش قانۇنى» نى ئەمەلدىن قالدۇرۇش.
كازىم مىرشان
4.	1996: فىئىللەرنىڭ ئىسىم ۋە ئىسمداش شەكىللىرى بىلەن سۈپەت فىئىل ۋە رەۋىش فىئىل مەنىسىدە بۇگۈنكى ياۋرۇپا تىللىدىكى ئەترۈكچىنىڭ ئىزنالىرى
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
1) 6-ئاينىڭ 12-كۈنىدىكى نامايىشىغا بېرىلگەن «توپىلاڭ» قالپىقىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش.
كازىم مىرشان
5.	2000: ياۋرۇپا، سىبىر ۋە ئوتتۇرا ئاسيادىكى ئەڭ كونا يازما يادىكارلىقلارغا ئاساسلىنىپ يېشىلگەن پرا مىسىر تەسۋىرىي يېزىقلىرى
6.	2002:كونا تۈرك ئالىملىرىغا كۆرە فىزىكا ۋە ئاستوفىزىكا ئىلمى 7.	2003: دەسلەپكى تۈركلەرنىڭ سكاندىناۋىيە يازما يادىكارلىقلىرى
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
2) نامايىشقا قاتناشقان ئوقۇغۇچىلارنى جىنايەتچى سۈپىتىدە ئەيىبلىمەسلىك.
كازىم مىرشان
8.	2003:دەسلەپكى تۈركلەرنىڭ ئاناتولىيە يازما يادىكارلىقلىرى
گېرمانچە ئېلان قىلىنغانلار:
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
3) مۇستەقىل تەكشۈرۈش كومىتېتى قۇرۇپ چىقىپ، ساقچىلارنىڭ زوراۋانلىقىغا نىسبەتەن تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش.
كازىم مىرشان
1.	1968: ھىپېر سىتاتىستىكا سىستېمىلارنىڭ تەڭ قىممەتتىكى يۈكلەر بىلەن ھېساپلىنىشى
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
5.خوڭكوڭدا ھەقىقىي مەنىدىكى مۇستەقىل سايلامنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش.
كازىم مىرشان
2.	1973: پروتو گرېكچە يازما يادىكارلىقلارنى يېشىلىشى
نەپسانە يۇرتۋازلىق ۋە ئەپسانە قەشقەر
يۇرتۋازلىق تىلغا ئېلىنسىلا ئېسىمگە ئالى مەكتەپلەردىكى يۇرتداشلار زىياپىتى، يۇرتلار بويىچە دوست تارتىشىش بىلەن باشلانغان ئەسلىمىلەر كېلىدۇ. شۇندىن باشلاپ يۇرت ۋە يۇرتۋازلىق ھەققىدىكى ئۇقۇملاردىن يىراق بولالمىدىم. كىملىكىمنى ئۆزۈم ئارزۇلاپ ھىچ قانداق بىر يۇرت بىلەن باغلاپ باقمىغان بولساممۇ قەشقەر ھەققىدىكى سېسىق ۋە ئاھانەتلىك ئەپسانىلەر نەگىلا بارماي ماڭا رودىپايدەك چاپلىشىپ تۇردى. مەن قەشقەر ھەققىدىكى تۇنجى ئەپسانىنى بېيجىڭدا ئاڭلىغانىدىم. ياتىقىمىزدا بىر غۇلجىلىق ساۋاقدېشىمىز بولىدىغان شۇنىڭ ئاغىزىدىن «ئاجايىپ چىڭ قەشقەرلىق جۇمۇسەن» دېگەن گەپنى ئاڭلىغاندا ھەيران قالغانىدىم. ئۆزى بىر تال تاماكىنىڭ ئەتىگەندە يېرىمىنى چېكىپ ئۆچۈرۈپ قويۇپ چۈشتە قالغان يېرىمىنى چېكىدىغان دوستۇمنىڭ مېنى پىخسىق دېيىشىگە كۈلگۈم كېلەتتى. تۇنجى ھەپتىسى ھەربى مەشىقتىن زېرىكىپ كىتاب ئوقۇپ ئولتۇرسام بىر كەلپىنلىك ساۋاقدېشىم سوراپ قالدى. ئوقۇپ بولۇپ بېرىدىغانلىقىمنى سىپايە چۈشەندۈرىۋېدىم « قەشقەرلىكنىڭ گېپى سىلىق بولىدىكەن ھە!» دەپ چاخچاق قىلدى.
كازىم مىرشان
3.	1993: ئەلىفبەلىك يېزىقلارنىڭ باشلىنشى ۋە گلوزەل يازما يادىكارلىقلار 4.	1993: پروتو تۈركچە گرامماتىكا
نەپسانە يۇرتۋازلىق ۋە ئەپسانە قەشقەر
بەش يىللىق ئوقۇش جەريانىدا مېنىڭ قەشقەرلىك ئىكەنلىگىمنى ئەڭ كۆپ ئەسكەرتكىنى غۇلجىلىق ساۋاقدېشىم بولدى. سىنىپتا ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى، ئادىتى ۋە ناخشا-ئۇسسۇلى ھەققىدە گەپ بولسا ساۋاقداشلىرىمنىڭ كۆزى ئىختىيارسىز ماڭا تىكىلەتتى. ھېلىقى غۇلجىلىق دوستۇم مېنىڭ ئۇسسۇل ئوينيالمايدىغانلىقىمنى مازاق قىلىپ «سەندە قەشقەرلىكنىڭ قېنى يوق» دەپ چاخچاق قىلاتتى. ئۆزى ئەمەس بوۋىلىرىمۇ قەشقەرگە كېلىپ باقمىغان غۇلجىلىق دوستۇمنىڭ نەزىرىدە قەشقەر مەينەتلىك، نادانلىق، ئاڭقاۋلىق، ھاڭۋاقتىلىق، چېقىمچىلىق، مەھكۇم مىجەزلىك ۋە مەزلۇم تەبىئەتلىك پاتقىقىغا پاتقان كىشىلەرنىڭ يىغلغان جايى ئېدى. مەن ئۆزەمنى ئاۋۋال ئۇيغۇ دەپ بىلىدىغانلىقىم ئۈچۈن بۇ گەپلەرگە ئانچە ئىرەن قىلىپ كەتمەيتتىم. قەشقەرگە ئەڭ يېقىن ئاقسۇ ۋە خوتەندىن كەلگەن ساۋاقداشلىرىمدا بۇنداق ئەپسانىۋىي چۈشەنچىلەر ئانچە كۈچلۈك ئەمەس ئېدى. كېيىن بىلىشىمچە بەزى غۇلجا چاخچاقلىرىدا قەشقەرلىك ۋە قازاق دېگەن سۆزلەر دائىم مەسخىرە ئوبىكتى قىلىنىدىكەن. قىزىق يېرى ئۇلار چاخچاقلىرىغا غۇلجىدا ئەڭ كۆپ سانىلىدىغان سىچۈئەنلىك ياكى خېنەنلىكنى خۇرۇچ قىلماي قەشقەرلىكنى تاللاپتۇ، ئۆزىدىن كۈچلۈك خەنسۇنى ئەمەس ئاجىزراق قازاقنى ئوبىكىت قىلىۋاپتۇ.
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
ھەممىمىز كۆرۈۋاتقاندەك، گەرچە خوڭكوڭلۇقلار ئوتتۇرىغا قويغان بۇ بەش تەلەپ شۇنچە ئاددىي، خىتاي ھۆكۈمىتىگە ئالاھىدە تەھدىت ئېلىپ كەلمىسىمۇ، پۈتۈن دۇنيانىڭ بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ، جۈملىدىن ئامېرىكا پارلامېنتىنىڭ ئالاھىدە قوللىشىغا ئېرىشكەن بولسىمۇ، ناھايىتى ئەپسۇس، ھازىرغىچە خوڭكوڭ مەسىلىسى ھەل بولمايۋاتىدۇ.
نەپسانە يۇرتۋازلىق ۋە ئەپسانە قەشقەر
ئېسىمدە قېلىشىچە قەشقەر ساۋاقداشلىرىمنىڭ نەزىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىسىگە، قەدىمىيلىكىگە ۋە مىللىي خاسلىقىغا ۋەكىللىك قىلاتتى. مېنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى كىتاپنى تولا ئوقۇغان بىلەن ئۇيغۇر ئەنئەنىسىنى ھەرىكىتىمدە جارى قىلالمايدىغانلىقم كېيىنكى مۇساپىرلىق ھاياتىمدىمۇ باشقا ئايماقلاردىن كەلگەن دوستلارنىڭ تەئەججۈپىگە سەۋەب بولۇپ كەلدى. ئالى مەكتەپ ھاياتىمدا مەن كىتابلاردىن ئۇيغۇر ھەققىدە ئىزدىنەتتىم، باشقا يەرلىك بەزى ساۋاقداشلىرىم پاراڭلىرىدا، ئاڭلىغان رىۋايەتلىرىدە ماڭا قەشقەرنى ئۆگىتەتتى. مەن تارىخقا شۇڭغىغانچە ئۇيغۇرنى بىر جان بىر تەن دەپ تەسەۋۋۇر قىلاتتىم، كىتاب ئوقۇشنى يۈك دەپ بىلىدىغان ساۋاقداش ۋە مەكتەپداشلىرىم ئۇيغۇرنى بىرەر يۇرتقا ئايرىماسلىقنى خىيالىغا كەلتۈرەلمەيتتى. بېيجىڭدىكى مەزگىلىمدە مارالبېشىلىق بىر مەكتەپدېشىمنى ئېسىمدە يوق ئۇچتۇرپانلىق دەپ تونۇشتۇرۇپ سېلىپ بىر تالاي گەپكە قالغانىدىم. مېنىڭ چۈشىنەلمەيدىغىنىم ئۇچتۇرپانلىق بولۇش بىلەن مارالبېشىلىق بولۇشنىڭ بۇنچە غەزەپلەنگىدەك قانچىلىق زۆرۈرىيىتى بارلىقى ئېدى. بېيجىڭدىكى چېغىمدا ئۇيغۇرسىتۇدېنتلار ئارىسىدا يىلدا بىر ئۆتكۈزىلىدىغان تەڭرىتاغ لوڭقىسى تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنى 1996-يىلى ئۈرۈمچىلىك بالىلارنىڭ «بۇ يىل بىز ئۆتكۈزىمىز» دەپ ئۆزلىرىنى رەئىس ۋە مۇئاۋىن رەئىس قىلىپ سايلىۋالغىنىغا تاڭ قالغانىدىم. ئالى مەكتەپتە قەلبىمنى بىرەر يۇرتقا مەھبۇس قىلمىغاچقا يۇرتداشلار زىياپىتىگە كەم باردىم، ھەممە يۇرتتىن دوستلىرىم بولدى.
ئۈرۈمچىدە ماگىستىرلىقتا ئوقۇپ يۈرگەن چاغلىرىمدا يۇرتۋازلىقنىڭ مۇساپىرلار ئارىسىدا كۈچلۈك بولىدىغانلىغىنى ھىس قىلدىم. ئۈرۈمچىگە ھەر قايسى يۇرتلاردىن كېلىپ خىزمەت قىلىۋاتقان مۇئاشلىقلارنىڭ يۇرتلار بويىچە لاگىرلارغا ئايرىلغانلىقى مېنى قىزىقتۇردى. ھەتتا ئۈرۈمچىدىكى كەلپىنلىكلەرنىڭ تىزىملىكى چۈشۈرۈلگەن بىر رىسالىنىڭ بارلىقىغا، بىر قومۇللۇق ئوقۇتقۇچىمىزنىڭ نىكاھىنى ئاتايىن قومۇللۇق ئۆلىما تاپتۇرۇپ ئوقۇتقىنىغا قۇلاق موللىسى بولدۇم. دىققەت قىلسام ھەر قايسى يۇرتنىڭ ئۈرۈمچىدە ئەمەلدار تۆرىلىرى، مالاي چۆرىلىرى يازغۇچى تارىخچىلىرى يىغىلغانىكەن. ئۇلار مەنپەئەتتىن ئېشىلگەن ئارغامچىغا مەھكەم ئېسىلىپ بىر بىرىگە دوست تارتىشىپ ئىنساننىڭ پىسخىك ئىھتىياجى بولغان تەۋەلىك (ئۆزىنى پۇستانى يۇرتلۇق دېيىش ۋە شۇ ئاتالمىغا باغلانغان نەپكە سىغىنىش) ئىھتىياجىنى قاندۇرىشىدىكەن. يەنە بىرى ئۇلار يۇرتلار بويىچە پىرقىلەرنى ئۇيۇشتۇرۇشۇپ ئۆزلىرىنىڭ ئىجتىمائىي، ئىقتىسادى ۋە مەنىۋىي بىخەتەرلىكىنى قوغۇدىشىدىكەن. رىقابەتتە ئۈستۈنلۈك قازىنىش ئۈچۈن لاگىرلاشقان كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە سان جەھەتتە قايسى يۇرتنىڭ كىشىلىرى ئۈرۈمچىدە كۆپرەك بولسا شۇ يۇرت كىشىلىرى ئۇلارنىڭ كۆزىگە ئاسان چېلىقىدىكەن ۋە ئورتاق «دۈشمەن» گە ئايلىنپ قالىدىكەن.
ئۈرۈمچىدىكى مۇئاشلىقلار ئارىسىدا قەشقەر ئۇيغۇرلىرىنىڭ كۆپرەك بولۇشى قەشقەر ئەپسانىسىنى پۇرتىۋەتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئۈرۈمچىدىكى يۇرتۋازلىقنىڭ مەنبەسىنى ئىنسانلارغا ئورتاق بولغان رىقابەتتىن باشقا بىخەتەرلىك ئىھتىياجى، تەۋەلىك ئىھتىياجى ۋە ھۆرمەتلىنىش ئىھتىياجى بىلەن مۇناسىۋەتلىكمىكىن دەپمۇ ئويلۇدۇم. مەسىلەن؛ ئۈرۈمچىدە بىر زىيالى ئۆزىنىڭ كىملىكىنى مۇنداق قۇرۇپ چىقىپتۇ. ئاۋۋال يۇرتىدىن ئۇيغۇر شاھلار، ئالىملار، قەھرىمانلار چىققانلىقىنى، يۇرتداشلىرىنىڭ خانلىقنى قۇرغۇچى قەبىلىنىڭ ئەۋلاتلىرى بولغانلىقىنى قېزىپ چىقىپتۇ. ئاندىن ئۆزىنىڭ جەمەتىنى ۋە ياكى مەھەللىسىدىكىلەرنىڭ جەمەتىىنى شۇ ئۇلۇقلارنىڭ بىرىگە باغلاپتۇ. شۇنداق قىلىپ مۇنداق خۇلاسە كېلىپ چىقىدۇ: يۇرتۇم ئۇلۇغ شۇڭا ئۇلۇغمەن، جەمەتىم ئۇلۇغ شۇڭا بۇيۈكمەن، شەرىپىم بوۋىلىرىمدىن مىراس قالغان ئۇيغۇرلار ئۇلۇغلۇغۇمنى بىلىشتىن ئاۋۋالمۇ ئۇلۇغىدىم…ۋە باشقىلار. ئۇلۇغلارنىڭ ئۆزىنى ئۇلۇغلاش ئۈچۈن يۇرتىنى ئۇلۇغلىشىدا يەنە بىر ۋاستە باشقا يۇرتلارنى چۆكۈرۈشتۇر. ئۈرۈمچىدەك ئۇيغۇر دىيارىنىڭ قان تەرى ئىقتىسادقا ئايلىنىپ تاغ ياسىغان شەھەرگە ئۇيغۇر نامراتلىرى مەركەزلەشكەن قەشقەردىن كىشىلەر قىشلاقلار بويىچە توپلۇشۇپ مەھەللىلەرنى بەرپا قىلغان بولىدۇ. ئۈرۈمچىدىكى قەشقەرلىكلەرنىڭ كۆپ بولۇشى يۇرتۋازلىق مەستانىلىرىگە قەشقەرلىكلەرنى چۆكۈرۈشنىڭ مەسخىرە قىلىشنىڭ «تېپىلغۇسىز» دەسمايسىنى تەقدىم قىلىدۇ. بىر قىسىم زىيالىلار بۇنداق چۆكۈرۈشنى ۋايىغا يەتكۈزۈش ئۈچۈن جوڭگۇ ۋە چەتئەللەرنىڭ سەيياھ، جاھانكەزدىلىرىنىڭ خاتىرىلىرىنى توقۇپ چىقىشىدۇ، تارىخ ۋە بۈگۈندىن ئىسپات توپلىشىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسمۇ تېپىلماي قالمايدۇ. ئۇيغۇرنى ئەيىپلىك ساناش مودا بولغان زاماندا ئۇيغۇر ئەڭ كۆپ قەشقەر ئەيىپلىك بولماي قەيەر ئەيىپلىك بولماقچىدى؟ قەشقەردىن قاڭقىپ چىققان ئادەم كۆپ بولغاچقا سارىڭىمۇ، سېقىمۇ، ئوغرىسىمۇ توغرىسىمۇ كۆپ بولىدۇ دە!
ئىقتىسادنىڭ گۈللىنىشى يۇرتۋازلىقنى تەرغىپ قىلىدىغان كىشىلەرنى يېڭى پۇرسەتلەر بىلەن تەمىن ئېتىدۇ. بۇ يۇرتۋازلىقنىڭ مۇئاشلىقلارنىڭ تۈرتكىسى بىلەن نەزىرىيەلەشتۈرىلىشىدە، كىتابلاشتۇرۇلۇشى ۋە ئىكرانلاشتۇرىلىشىدا كۆرۈلىدۇ. مەسىلەن، بىر قانچە ئىلىمدار چىقىپ ئەمەلدارلار بىلەن پاسلىشىپ«دۇنيادا بىرلا خوتەن بار» دېگەن كىتابنى پىلان قىلىشىدۇ. بۇنىڭغا قەشقەرنىڭ داڭلىقلىرى چىداپ بولالماي «ئەزىزانە قەشقەر» دېگەن كىتابقا يەڭ شىمايلايدۇ. نادان زىيالىدىن بىر قانچىسى تۇرپانشۇناسلىق دېگەن خەلقئارالىق ئىلىمگە چىدىيالماي قەشقەرشۇناسلىق دېگەن يوق نەرسىنى كۆتۈرۈپ چىقىدۇ. دۇنيادا ئىلىم ئەھلىلىرىگە تونۇش بولغان ئۇيغۇرشۇناسلىق دىققەتلەرنىڭ سىرتىدا قالىدۇ. تەدان زىيالىلار مىللەتچى بولۇپ قېلىشتىن قورقامدۇ، يا ئۇيغۇر بولۇشتىن خوتەنلىك، قەشقەرلىك، ئارتۇچلۇق بولۇش كىشىگە كونكىرىت نەپ، نەق پايدا ئېلىپ كېلەمدۇ، يا مىللەتنى ئەمەس يۇرتنى تەكىتلەپ ياشاش بىخەتەرمۇ بىلمىدىم. ئەيتاۋۇر ھازىر ئۇيغۇرنىڭ باغرىغا سىغىنىش، ئۇيغۇرنىڭ غۇرۇرىنى، ئىپتىخارىنى، مەنپەئەتىنى، ھوقۇقىنى تېما قىلغان كىتاب، سىن ۋە دوكىلاتلارنى يېزىشنىڭ ئورنىغا يۇرت-ئايماقلارنى بىرلىك قىلىش كەيپىيات ھاسىل قىلغىلى تۇرۇپتۇ. مەقسەد ئىلىمدارلار بىلەن ئەمەلدارلار يۇرتلار بويىچە لاگىرلىشىپ ئۇيغۇرنى تاشلاپ ئۆزىنى-يۇرتىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش، تۈر ئېلىش، تەتقىقات تېمىسى ھەل قىلىش باھانىسىدا نەپ قازىنىش بولسا كېرەك.
بىر كىشىنىڭ مۇتلەق ئادىل قانۇننىڭ ھىمايىسىدە ئۆزىنى بىخەتەر ھىس قىلالماسلىقى دۇر. شۇڭا كىشىلەر مەنپەئەتنى مەقسەد قىلغان ئىجتىمائىي تور شەكىللەندۈرىدۇ. شۇ سەۋەبتىن كىشىلەر بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مۇداپىيە سېپى ئۇيۇشتۇرىدۇ. ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كىشىلەر جەمئىيەتتىن نەپلىنىپ ياشاش ئۈچۈن مۇناسىۋەت تورىغا مۇھتاج، مۇنداق مۇناسىۋەت تورى ئۆزى بىلەن تەلەپپۇز، يوسۇن ۋە جەمەت قاتارلىق جەھەتلەردە يېقىن بولغان يۇرتداشلىرى ئارقىلىق قۇرۇپ چىقىلىسا قولاي بولىدۇ. بۇندىن باشقاكىشىلەر بىخەتەرلىك ئىھتىياجى ئۈچۈنمۇ بىر توپنى قۇرۇپ چىقىشقا مۇھتاج. بۇ توپ ئەلۋەتتە يۇرتداشلاردىن تەشكىللىنىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز دىيارىدا خالىغانچە كۆچۈش، ئولتۇراقلىشىش ھوقۇقىنىڭ ئۇزاق مۇددەت چەكلەنگەنلىگىمۇ ئۇيغۇرنىڭ ئۆزىنى چۈشىنىش پۇرسىتىنى ئازايتىپ يۇرتۋازلىققا مەنىۋىي ئاساس ياراتقان ئامىل. ئۇيغۇردا يۇرتۋازلىقنى پەيدا قىلىۋاتقان يەنە بىر ئامىل تۆمۈر نوپۇس تۈزىمى ۋە ئۆزگە يۇرتلۇقلارنى تىزىملاش تۈزىمىدۇر. بىر شەھەرگە يەرلىك بولمىغان كىشى دائىم نازارەتتە ياشىسا، شۇ يەرلىك خەلق بەھرىمەن بولغان شارائىتلاردىن بەھرىمەن بولالمىسا ئۆزىنى شۇ شەھەرلىك دەپ قارىيالمايدۇ. نەتىجىدە ئۆزى بىلەن بىر يۇرتلۇق كىشىلەردىن گورۇھ تەشكىللەيدۇ. ئوخشىمىغان يۇرتلاردىن كەلگەن گورۇھلار ئۆز مەنپەئەتىنى قوغۇداش ئۈچۈن دائىم رىقابەت مەيدانىغا چۈشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن يۇرتۋازلىق تېخىمۇ كۈچىيىدۇ ھەتتا بۇ كۆچمەنلەرنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلىرىغا مىراس قالىدۇ. دېموكراتىيەتىك كەيپىيات ئەۋج ئالغان ئەللەردە يۇرت سۆيگۈسى بولۇپ يۇرتۋازلىقنىڭ بولماسلىقى، ئىنساننىڭ بىخەتەرلىكى، كىملىكى، سالاھىيىتى ۋە تۈرلۈك ھەق ھوقۇقلىرى ماكاننىڭ، يۇرتنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىماستىن قوغۇدىلىدىغانلىقىدىندۇر. شۇ مەنىدىن ئېيتقاندا يۇرتۋازلىقنى يۇقىتىشتا تەرەققىيات ۋە دېموكراتىيە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.
ھەر قانداق كىشىدە يۈرت سۆيگۈسى بولىدۇ. بۇ بىر نورمال ئىنسانى تۇيغۇ. بىراق بۇ تۇيغۇ كىشىلەرنىڭ ئۆز ئورنىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش، باشقىلارنى چۆكۈرۈش، جەمەتىنى مۇقەددەسلەشتۈرۈش، گوررۇھلىشىپ نەپسانىيەتكە يول ئېچىش ۋاستىسى بولۇپ قالسا كىشىنى يىرگەندۈرىدۇ. يۇرتۋازلىق ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئومۇملاشقان كەيپىيات ئەمەس، پەقەت بىر قىسىم كالتە پەم مۇئاشلىق زىيالىلاردا كۆرۈلىدىغان مەرەزدۇر. بۇرۇن بۇ مەرەزنىڭ زىيىنى ئانچە بىلىنمەي كەلگەن ،لېكىن تور قاتارلىق ئۇچۇر تارقىتىش ۋاستىلىرى تەرەققىي قىلغان بۈگۈنكى زاماندا بەزى يۇرتلار ھەققىدىكى مەھەللىېۋىي چاخچاقلار تېز سۈرئەتتە تارقىلىپ باشقا يۇرت كىشىلىرىنىڭ قەلبىنى چىگىدىغان دەرجىگە يەتتى. بىر قىسىم يارىماس يازغۇچىلارنىڭ ناباپ يازمىلىرىدىكى ۋېرۇس پىكىرلەر كىشىلەرنىڭ ئىددىيىسىنى كېسەل قاراشلارغا مۇپتىلا قىلدى. شۇڭا بۇ قىسقىچە مۇلاھىزىنى يېزىشقا مەجبۇر بولدۇم. مەقسەد ئۇنتۇلۇپ كېتىشى كېرەك بولغان ھەم ئەسلىدىنلا ئۇنتۇلۇپ بولغان يارىلار قايتا قوزغالمىسا، ئارىمىزدا بۇ سەۋەبلىك يۇرتۋازلىق پىتنىسى قوپمىسا دېگەن ئۈمىدىم بار.
ئالدىنقى: چاي ئىچمەكنىڭ بايانى
كـىيىنكى: ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇلار- مەسىلە ۋە مۇلاھىزە
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
ئەكسىچە نامايىشقا قاتناشقۇچىلار خوڭكوڭدا خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن باستۇرۇۋاتىدۇ. قولىدا تۆمۈرنىڭ سۇنۇقى بولمىغان ئوقۇغۇچىلار خىتاي ساقچىلىرىنىڭ زوراۋانلىقىغا ئۇچراۋاتىدۇ. ئەگەر خەلقئارا ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خوڭكوڭ مەسىلىسىدە خىتايغا ئەمەلىي بىر بېسىم قىلمىسا، ترامپ خىتاي بىلەن بولغان سودا كېلىشىمى ئۈچۈن «خوڭكوڭ مەسىلىسى ئۆزلۈكىدىن ھەل بولىدۇ» دەپ ئۇنى خىتاي ھۆكۈمىتىگە تاشلاپ بەرسە، شۇنداقلا شى ئۇنىڭدىن ئىلھام ئېلىپ، پۈتۈن دۇنيانىڭ كۆزىدە «كىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ زېمىنىنى پارچىلاشقا ئۇرىنىدىكەن، ھەممىسىنىڭ بەدىنى يانجىلىپ، سۆكەكلىرى پارچە-پارچە بولۇپ كېتىدۇ» دەپ تەھدىت سالالىسا، خوڭكوڭ مەسىلىسىنىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئوڭۇشلۇق ھەل بولۇشى ئۇنچە ئاسان بولمىسا كېرەك.
خوڭكوڭ مەسىلىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئەپتى-بەشىرىسىنى تېخىمۇ ئاشكارلاپ، بىزنىڭ داۋايىمىزنىڭ ھەقلىق بىر داۋا بولۇپ دۇنياغا تونۇلۇشى ئۈچۈن نۇرغۇن ياخشى پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بەردى. خوڭكوڭ مەسىلىسى مەيلى قانداق نەتىجە بىلەن ئاخىرلاشسۇن، ئۇنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىزنىڭ داۋاغا ئىجابىي تەسىر كۆرسەتكەندىن باشقا، ئەڭ مۇھىمى بىزگە كۆپلىگەن دەرسلەرنى بەردى. مېنىڭ قارىشىمچە، ئەگەر خوڭكوڭ مەسىلىسى غەلبە بىلەن ئاخىرلاشسا، بىزگە تىنىچلىق بىلەن قارشىلىق ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىش ۋە كۈرەش قىلىش ئارقىلىق ئۆز ھەق-ھوقۇقىنى قوغداشنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلاپ، خەلقىمىزنىڭ تىنچ يول بىلەن ئېلىپ بېرىۋاتقان قارشىلىق ھەرىكىتىگە ئۈمىد ۋە كۈچ ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. ئەگەر خوڭكوڭ مەسىلىسى مەغلۇپ بولسا، بىر تەرەپتىن بىزنىڭ پەقەت مۇسۇلمان بولغانلىقىمىز ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن پەرقلىق قاراشتىكى ھەرقانداق خەلقنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن رەت قىلىنىپ باستۇرۇلدىغانلىقىنى خەلقئاراغا نامايەن قىلىپ، خەلقئارانىڭ بىزنى قوللىشىغا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن. لېكىن يەنە بىر تەرەپتىن خوڭكوڭ مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتا، خەلقئارانىڭ بولۇپمۇ غەربنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىگە يېتەرلىك بېسىم چۈشۈرەلمىگەنلىكىنى ئاشكارلاپ، خەلقئارانىڭ يۈز بېرىۋاتقان ئادالەتسىزلىكلەرنى ھەل قىلىشتىكى تەسىر كۈچىنىڭ بەك ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ، تىنچلىق بىلەن كۈرەش قىلىش يولىنى تاللىغانلارغا بەلگىلىك ئۈمىدسىزلىك ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ھەممىمىزگە مەلۇم، ۋەتەندە بىزنىڭ خەلقىمىز دۇچ كېلىۋاتقان تەھدىت ۋە ئادالەتسىزلىكلەرنى خوڭكوڭلۇقلار دۇچ كېلىۋاتقان تەھدىت ۋە ئادالەتسىزلىكلەر بىلەن سېلىشتۇرۇش مۇمكىن ئەمەس. خوڭكوڭلۇقلار دۇچ كەلگىنى پەقەت ياشاش سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش مەسىلىسى بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا ھېچقانداق تەھدىت ئېلىپ كەلمەيدۇ. ئۇلار ئۆز ھوقۇقىنى ۋە ئىپتىخارىنى قوغداش ئۈچۈن قارشىلىق بىلدۈردى، خەتەرگە تەۋەككۈل قىلدى، مۇشۇ ئىشلار ئۈچۈن بەدەل تۆلەشكە رازى بولدى. ئەمما بىزنىڭ نەچچە مىليون خەلقىمىز تۈرمىلەر ۋە لاگىرلاردا، پۈتۈن مىللىتىمىز يوقىلىش تەھدىتىگە دۇچ كەلدى. ناھايىتى ئەپسۇس، يېتەرلىك قارشىلىق كۆرسىتىش يوق. پەقەت ۋەتەن ئىچىدىكىلەر ئەمەس، ھەتتا ۋەتەن سىرتىدا ئەركىن ياشاۋاتقان خەلقىمىزنىڭمۇ ھەقىقىي ئويغانغىنى ناھايىتى چەكلىك. 7 مىليون خوڭكوڭلۇقنىڭ يېرىمى پەقەت تېخىمۇ ئەركىن ياشاش ئۈچۈن قوزغىلىپ كوچىلارغا چىقتى، بەدەل تۆلىدى ۋە تۆلەۋاتىدۇ. ئەمما ۋەتەندە 15 مىليوندىن 35 مىليونغىچە، مۇھاجىرەتتە بىر مىليوندىن ئارتۇق نوپۇسىمىز بار دېگەن بىزنىڭ 10% تىمىزمۇ تېخى رەسمىي ھەرىكەتكە ئۆتەلمىدۇق، ئورۇنسىز بەدەل تۆلىدۇق، بىراق ئەركىنلىك ئۈچۈن بەدەل تۆلەشكە پېتىنالمىدۇق. مەن يۇقىرىدا دەپ ئۆتكەندەك، خوڭكوڭ مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادا تېز قوللاشقا ئېرىشىشىنىڭ سەۋەبلىرىدىن بىرى ئۇلارنىڭ ئۆز ھوقۇقىنى قوغداشتا دادىل بولۇشى، ئۆزلىرى دۇچ كەلگەن ئادالەتسىزلىكنى پەقەت مۇھاجىرەتتىكى خوڭكوڭلۇقلار ئارقىلىقلا ئەمەس، بەلكى ئىچكى خەلق ئارقىلىق بىۋاستە ئاڭلىتىشى بولۇپ، ناھايىتى ئەپسۇس بىزنىڭ ۋەتەن ئىچىدىكى خەلقىمىزنىڭ بۇنداق بىر پۇرسىتىنىڭ بولماسلىقى، ھەتتا ۋەتەن ئىچىدىكى خەلقىمىزنىڭ ئەكسىچە خىتاي ھۆكۈمىتىگە ماسلىشى، ئۆزى خالاپ ياكى خالىمىغان ھالدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسىيىتىنى ماختىشى، ۋەتەن سىرتىدىكى خەلقىمىزنىڭ بولسا ئومۇمىيۈزلۈك ئويغانماسلىقى، بىزنىڭ داۋايىمىزنىڭ خەلقئارادا كەڭ تارقىلىشىغا سەلبىي تەسىر كۆرسەتمەكتە.
يېقىندا بىرى تەرجىمە قىلىپ توردا ئېلان قىلغان نامايىشقا قاتناشقان بىر خوڭكوڭلۇق ئوقۇغۇچى بالا بىلەن مۇخبىر ئارىسىدىكى دىئالوگ ئالاھىدە دىققىتىمنى تارتتى.
مۇخبىر: نامايىشقا چىققىنىڭنى ئۆيىڭىزدىكىلەر بىلەمدۇ؟
ئوقۇغۇچى: بىلىدۇ، ئۇلار مېنى قوللايدۇ.
مۇخبىر: نامايىشقا چىققاندا قورقتىڭىزمۇ؟
ئوقۇغۇچى: ياق، قورقمىدىم. نامايىشقا چىقىشتىن بۇرۇنلا ئىدىيۋى تەييارلىق قىلىپ قويغانتىم، بەلكىم تۇيۇقسىز ئۆلۈپ كېتىشىم ياكى يوقاپ كېتىشىم مۇمكىن. لېكىن مەن چىقمىسام كېيىنكىلەر قانداق قىلىدۇ؟ شۇڭا مەن ۋەسىيەتنامىنىمۇ يېزىپ تەييارلاپ قويغان.
مۇخبىر: ۋەسىيىتىڭىزدە نېمىلەرنى يازغانتىڭىز؟
ئوقۇغۇچى: ئەگەر مەن ئۆلۈپ كېتىپ قالسام ئىچكى ئەزالىرىمنى ئېھتىياجلىق كىشىلەرگە تەقدىم قىلىڭلار دەپ يازغانىدىم.
كازىم مىرشان
5.	1996: ئۇخشىمىغان تىللاردا پروتو تۈركچە ئىزنالار
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
مۇخبىر: ئاتا-ئانىڭىز ۋەسىيەت قالدۇرغىنىڭىزنى بىلەمدۇ؟
كازىم مىرشان
6.	1997: ئەترۈسك يازما يادىكارلىقلىرى'''
خوڭكوڭ مەسىلىسى ۋە بىزنىڭ داۋايىمىز
ئوقۇغۇچى: ياق، ئۇلار بىلمەيدۇ. ئۇلارنى ئەنسىرەپ قالمىسۇن دېدىم. ئەمما ئۇلار نامايىشقا چىقىشىمنى قوللايدۇ. ئاتا-ئانام يىغلاپ تۇرۇپ: «بالام بىزنى كەچۈرگىن، ھەممىنى قىلغان بىز، ئەينى چاغدا بىز سىلەردەك دەس تۇرۇپ، سىلەر ئۈچۈن ئەركىن دۇنيا يارىتىپ بېرەلمىدۇق، بىزنىڭ ئۆتكۈزگەن سەۋەنلىكلىرىمىزنىڭ بەدىلىنى سىلەر تۆلەۋاتىسىلەر، بىزنى كەچۈرگىن بالام» دەپ مېنى قۇچاقلاپ يىغلاپ كەتتى.
مەن يۇقىرىقى دىئالوگنى ئوقۇپ چىققاندىن كېيىن، مەن پاراڭلىشىپ باققان ياشلارنىڭ ۋەتەندىن ئايرىلىش ئالدىدا، ئۇلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرىنىڭ ئۇلارغا تاپىلىغان نەسىھەتلىرى ئېسىمگە كەلدى. بالىلىرىنى چەتئەلگە ئوقۇشقا سالغان ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى گەرچە ھەر جەھەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئالدىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان كىشىلەر بولسىمۇ، بىراق ئۇلار بالىلىرىغا: «چەتئەلگە چىقىپ ھەقىقىي بىر ئىنساندەك ئەركىن ياشىغىن» دەپ نەسىھەت قىلىشنىڭ ئورنىغا «سىياسەتكە ئارلاشمىغىن، سىياسەتكە ئارلىشىدىغان كىشىلەرنىڭ يېنىغا يېقىن كەلمىگىن»دەپ نەسىھەت قىلىپ يولغا سالغان ئىكەن. ھەتتا مېنىڭ بىر ساۋاقدىشىم ئامېرىكىدا ئوقۇۋاتقان بالىسىنى يوقلاپ كەلگىنىدە، ماڭا «بالامغا قالايمىقان مەزمۇندىكى ئۇچۇرلارنى ئەۋەتمىگىن» دەپ ئالاھىدە تاپىلىغان ئىدى. بۇ يەردىكى ھالقىلىق مەسىلە خوڭكوڭلۇقلار بىلەن ئۇيغۇرلار گەرچە ئوخشاشلا باشقىلارنىڭ  مۇستەملىكىسى ئاستىدا ياشىغان مىللەت بولسىمۇ، خوڭكوڭلۇقلار  ئەنگىلىيەنىڭ دېموكراتىك تۈزۈمى ئاستىدا گەرچە سايلاش سايلىنىش ھوقۇقىدىن بەھرىمان بولالمىغان بولسىمۇ، بىراق ئەركىنلىكتىن بەھرىمان بولغان ۋە ئەركىنلىكنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلىپ ياشىغان؛ ئەمما بىز ئۇيغۇرلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دىكاتورلۇق تۈزۈمى ئاستىدا ئەركىنلىكنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلمەي ياشىغان ۋە ئۆزىمىزگە بىلىپ-بىلمەي قۇللۇق روھنى سىڭدۈرۈۋالغان ئىكەنمىز. ئەلۋەتتە مەن بۇ يەردە ھېچكىمنى ئەيىبلىمەكچى ئەمەسمەن. مەن پەقەتلا خوڭكوڭلۇقلار بىلەن بىز ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى پەرقلەرنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، بىزنىڭ نېمە ئۈچۈن ھازىرقىدەك ئەھۋالدىمۇ ئومۇمى يۈزلۈك ئويغىنالماسلىقىمىزنىڭ سەۋەبلىرىنى ئوتتۇرغا قويۇپ ئۆتمەكچى.
بىز شۇنى تونۇپ يېتىشىمىز كېرەككى، يەر شارى بىزنى مەركەز قىلىپ ئايلانمايدۇ. بىزدە «ئاياقنىڭ قانداقلىقىنى پۇت بىلىدۇ» دەيدىغان سۆز بار. ھەر ئادەمنىڭ ئۆزىگە چۇشلۇق دەردى بار. ئەگەر بىز ئۆزىمىز تولۇق قوزغالمىساق، تولۇق ھەركەتكە كېلىپ ئۆزىمىزنى ئۆزىمىز قۇتقۇزۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتمىسەك، دەردىمىزنى باشقىلارغا يېتەرلىك ئاڭلاتمىساق، باشقىلار بىزنىڭ دەردىمىزنى تولۇق ھېس قىلالىشى ۋە بىزنى بۇ پاجىئەدىن قۇتۇلدۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن ئەمەس. ھېلىمۇ ئامېرىكا قاتارلىق غەرب دۆلەتلىرى ۋە خەلقلىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا پارلامېنتى بىز ئۈچۈن ئىزچىل ھالدا ئەڭ كۈچلۈك ئاۋاز چىقىرىپ كېلىۋاتىدۇ. ئامېرىكىدا، ياۋروپادا، ئەنگىلىيەدە، كانادادا ۋە ئاۋىستىرالىيەدە بىزنىڭ مەسىلىمىز مۇزاكىرە قىلىندى، بولۇپمۇ ئامېرىكا پارلىمېنتىدا ھازىرغا قەدەر بىز ئۈچۈن كۆپ قېتىم گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى ئۆتكۈزۈلۈپ، بىزنىڭ دەردىمىزنى ئامېرىكا خەلقىگە، جۈملىدىن پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلىتىشىمىز ئۈچۈن پۇرسەت يارىتىپ بەردى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى باشچىلىقىدا، تۇنجى قېتىم ئۇيغۇر مەسىلىسى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ نىيورۇكتىكى باش شىتابىغا ئېلىپ كىرىلدى. جازا لاگىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك خىتاي ئەمەلدارلىرىغا ۋىزا چەكلىمىسى قويدى، 28 ئورۇنغا جازا بېرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ئەلۋەتتە بۇلارنىڭ ھەممىسى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەتىنىمىزدە يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسىتىدە تۈپتىن ئۆزگىرىش پەيدا قىلىشقا ۋە لاگىرنى تاقاشقا تېخى يېتەرلىك ئەمەس، بىراق ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە ئۇنىڭ ئىتىپاقداش دۆلەتلىرى بىز ئۈچۈن ئاۋاز چىقارمىغان ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىگە ھازىرقىدەك پوزىتسىيەدە بولمىغان بولسا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىزگە يەنە نېمىلەرنى قىلىدىغانلىقىنى تەسەۋۇر قىلىش قىيىن. شۇنى تەكىتلەپ ئۆتىشىمىز كىرەككى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ لاگىرلارنى تاقىشى بىلەن بىزنىڭ مەسىلىمىز ھەل بولمايدۇ؛ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەتىنىمىزدە يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسىتىنى توختىتىشى بىلەن بىزنىڭ مەسىلىمىز ھەل بولمايدۇ؛ بىراق ئەگەر بىز ھەتتا لاگىرنىمۇ تاقىتالمىساق، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەتەندە يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسىتىنى توختىتىپ، خەلقىمىزنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قالالمىساق، ئۇنىڭدىن چوڭ ئىشنى قىلالىشىمىز تېخىمۇ قىيىن. شۇڭا بىز بىر بىرىمىزنى ئەيىبلەشنى توختىتىپ، مىللى مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ، كەڭ كۆلەمدە بىرلىك سەپ قۇرۇپ چىقىشىمىز ۋە داۋانى ھەر تەرەپتىن جانلاندۇرىشىمىز كېرەك.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مېدىيا ۋە جامائەت پىكىرى
مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
مېدىيا
مېدىيا ئۇقۇمى ئوتتۇرغا چىققاندىن بۇيان ئۇقۇمغا نىسبەتەن  بىكىتىلگەن بىر تەبىر بولۇپ باقمىدى. كۈنسىرى تەرەققى قىلىۋاتقان خەۋەرلىشىش تىخنىكىلىرى مېدىيانىڭ تەبىرىنىمۇ، خاراكتىرىنىمۇ ئۆزگەرتىۋىتىپ بارىدۇ. شۇنداقتىمۇ تىمىغا كىرىشتىن ئىلگىرى ئومۇمەن بىر تەبىر بىرىشنى توغرا كۆردۈم. مېدىيا چوڭ جەھەتتىن ئەنئەنىۋى مېدىيا ۋە يىڭى مېدىيا دەپ ئىككى ئايرىلىدۇ. ئەنئەنىۋى مېدىيا مۇناسىۋەتلىك ماتىرىياللاردا كىلاسسىك مېدىيا ياكى كىلاسىك تاراتقۇ، ئاممىۋى تاراتقۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇلار ئاساسلىقى ئىنتېرنىت بارلىققا كىلىشتىن ئىلگىرى ئىنسانلار ئۇچۇر- ئالاقىدە قوللانغان كىتاپ، گېزىت، ژۇرنال، رادىئۇ، تىلۋۇزۇر، تىلگېراڧ، كىنۇ قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يىڭى مېدىيا  بولسا ئېنتىېرنىت ئۇللۇق تاراتقۇ ۋاستىلىرىغا بىرىلگەن ئومۇمى نام دىيىشكە بولىدۇ.
جامائەت پىكىرى
جامائەت پىكرى ئۇيغۇرتىلىدا بەك نادىر ئۇچرايدۇ. مۇناسىۋەتلىك ماتىرىياللاردا ئۇقۇمنىڭ مەنىسى ۋە خاراكتىرى ھەققىدە ئوخشىمىغان تەبىرلەر ئۇچرايدۇ. بۇ تەبىرلەر ئاساسەن ئىككى ساھەدە مۇزاكىرە قىلىنغان بولۇپ بىرىنجىسى، سىياسەت (سىياسىيۇنلارنىڭ جامائەت پىكرى ئۇقۇمىغا بولغان قارىشى ۋە چۈشەندۈرۈشى) ؛ئىككىنچىسى باشقا ئىجتىمائى پەن مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ، بولۇپمۇ جەمئىيەتشۇناسلىق ، پىسخولوگىيە ۋە ئاخبارات ساھەسىدىكىلەرنىڭ كۆز قارىشىدۇر.
سىياسەت تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن جامائەت پىكرى دۆلەتنىڭ ئۈچ ئاپپاراتى (قانۇن چىقىرىش، ئىجرا قىلىش، سوت) نىڭ ھەركەت  ئۆلچىمىنى بەلگىلەيدىغان ياكى جامائەت ئەرباپلىرى تەرىپىدىن بىكىتىلگەن ۋە شەكىللەندۈرۈلگەن ئۆلچەم دەپ چۈشەندۈرلىدۇ. بۇنىڭ ئەكىسچە ئىجتىمائى پەنلەردىكى جامائەت پىكرى چۈشەنچىسى، كىشىنىڭ ئۆزى ئۆز مەۋقەسىنى ئاساس قىپ تۇرۇپ كۆز قارىشى ۋە ھەرىكىتىنى مەلۇم ئامىللار بىلەن بىرلەشتۈرىدۇ. بۇلار ئائىلىسى، خىزمەت گۇرۇپپىسى، ئۇلار ئولتۇراقلاشقان توپ ۋە پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ پىكىر ۋە   ئىش-ھەرىكىتىنى   ئۆز   ئىچىگە   ئالىدۇ (گۆكچە، 1996،211) دەپ قارايدۇ.
گەرچە جامائەت پىكرى ئۇقۇمى ھەققىدە كۆپ خىل تەبىرلەرنىڭ بارلىقى، ئورتاق بىر تەبىرنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكى ئىنىق بولسىمۇ، لىكىن بىز ئۇمۇمى قىلىپ كىشىلەرنىڭ ئۆزى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر تىما ھەققىدىكى ئومۇمى قانائىتى (رازىلىقى، مايىللىقى)، كۆز قارشى، تۇتۇم ۋە ھەرىكەتلىرى دەپ بايان قىلساق بولىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئىيىتقاندا، ئىجتىمائى ھاياتىنىڭ ھەرخىل قىيىنچىلىق ۋە مەسىللىرىگە نىسبەتەن مۇئەييەن بىر ۋاقىتتا مەلۇم بىر ماكاندا، مەلۇم بىر كشىلەر توپى ئارىسىدا  بارلىققا كەلگەن ھەممىباپ چۈشەنچە ۋە كۆز قاراشلارنى ئىپادىلەيدىغان بىر ئۇقۇم دەپ قارىساق بولىدۇ (ئەرەن ۋە ئايدىڭ، 2014، 198).
جامائەت پىكرى ئۇقۇمىنى چۈشىنىشتە جامائەت ۋە پىكىر سۆزىنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىۋلىش ئىنتايىن مۇھىم. جامائەتنى توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان بىر كوللىكتىپ، توپ ياكى گۇرۇپ دىسەك، پىكىرنى بۇ بۇ جامائەت ئارىسىدا كەڭ يىيىلغان ۋە مېنىڭسەلگەن ئۇمۇمى  قىممەت قاراش ۋە رازىلىقنىڭ نامايەندىسى دىيىشكە بولىدۇ. ئەلبەتتە، نۆۋەتتىكى ئۇچۇر- ئالاقە ۋاستىلىرى بارلىققا كەلتۈرگەن ئىكانىيەتلەر جامائەتنى زامان ۋە ماكانغا باغلاپ قويمايدۇ. شۇنىڭدەك پىكىرمۇ شۇنىڭغا ماس ھالدا ئىشلەپ چىقرىلىدۇ، تەرەققى قىلىدۇ ۋە تارقىلىدۇ. جامائەت پىكرىنىڭ خاراكتېرى ۋە خۇسۇسىيتمۇ پاراللېل ئىلگىرلەيدۇ. بىر جەمىئيەتتە، بۇ جەمىئيەتتە ياشاۋاتقان جامائەت ئارىسسىدا بىرلا خىل پىكىر نىڭ بولۇشى مۇمكىن ئەمەس. جامائەت پىكرى بۇ جەمىئيەتنى مۇتەشەككىل قىلىدىغان خەلىقنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسى، ئاڭ سەۋىيەسى، ئىقتىسادى ئەھۋالى  بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپلا قالماي بۇ جەمىيەتنى باشقۇرۇشتا قوللىنلىۋاتقان سىياسى ۋە ئىجتىمائىي تاكتىكىلار بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ.
سىياسىي تۈزۈم سىياسىي مۇھىت ۋە جەمىئيەت قۇرۇلمىسىنىڭ شەكىللىنىشىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان بولغاچقا جامائەت پىكرىنىڭ ئاساسىنى ھازىرلايدۇ. سىياسىي تۈزۈمنىڭ ئوخشىماسلىقى جامائەت پىكرى ۋە تەسىر كۆرسىتىش ساھەسىنىڭ ئوخشىماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. سىياسىي تۈزۈم باشقۇرغۇچى- باشقۇرۇلغۇچى مۇناسىۋىتىنى، ئۆز- ئارا ئالاقە قىلىشىنى قېلىپلاشتۇرۇپ، جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىنى، قۇرۇلمىسى ۋە خاراكتېرىنى بەلگىلەيدۇ (دىنچكول 2006:57).
نۆۋەتتە يەرشارىلىشىش ھادىسىسىنىڭ تەسىرىدە بارلىققا كەلگەن باشقۇرۇشۇش ئۇقۇمىنىڭ ئىجرا بولۇش جەريانىمۇ جامائەت پىكرىگە مۇناسىۋەتلىك ئامىللار قاتارىدىن بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. باشقۇرۇشۇش ئۇقۇمى ئىلگىركى باشقۇرۇش ۋە باشقۇرلۇش شەكلىنى ئۆزگەرتىۋىتىپ بارىدۇ. سىياسى ئاكتىيۇرلار پەقەتلا دۆلەت ۋە ھۆكۈمەت رەھبەرلىرى بىلەنلار چەكلىنىپ قالماستىن دۆلەتنىڭ ۋە ھۆكۈمەتنىڭ سىياسى مەنپەتىگە پايدىلىق دەپ قارالغان ئىجتىمائى ئورگانلار ۋە مەشھۇر شەخىسلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھۆكۈمەت سىياسى كۈچى بولمىسىمۇ جامائەت ئارىسىدا ئەگەشتۈرۈش كۈچى ۋە كونتىرۇل قىلىش كۈچى بولغان ئورگان، تەشكىلات (ۋەقىپ، جەمىئىيەت، ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى، ئوقۇغۇچىلار بىرلىكى، ياشلار ئىتتىپاقى….)، دىننى جامائەت قاتارلىقلار ئارقىلىق جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققى قىلىشغا ئاستىرىتتىن ئىشتىراك قىلىدۇ.
جامائەت پىكىرى شەكىللەندۈرۈش ئۇقۇمى
جامائەت پىكىرى شەكىللەندۈرۈش ئۇقۇمىنى خەلىقنىڭ رايىنى، رازىلىقىنى ۋە مايىللىقىنى قولغا كەلتۈ رۈش ئۈچۈن قوللىنىلغان ۋاستە ۋە جەرياننىڭ يىغىندىسى دىيشىكە بولىدۇ. جامائەت پىكرى ھەردائىم باشقۇرۇش ۋە باشقۇرلۇش ، يىتەكلەش ۋە يىتەكلىنىش، يۈزلەندۈرۈش ۋە يۈزلەندۈرۈلۈش ھادىسىسى ۋە جەريانى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. جەمىئىيەتنى كونتىرۇل قىلىۋاتقان سىياسى كۈچلەر، جامائەتكە باشلامچىلىق قىلىۋاتقان سەرخىللار، مەشھۇرلار، سىياسىي، دىنىي، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ئۇنداق ياكى بۇنداق شەخسى ياكى ئومۇمى مەنپەئەتلەر ئۈچۈن خەلقنىڭ قوللىشىغا ئىھتىياجلىق بولغاندا خەلقنى مۇئەييەن بىر رازىلىق ۋە مايىللىق(پىكىر) چەمبىرىكىدە تۇتۇپ تۇرۇشقا تىرىشىدۇ. بۇ ۋاقىتتا خەلق يەنى جامائەتنڭ كۆپ سانلىقى يۇقارقى كۈچلەر ئوتتۇرغا قويغان پىكىرنىڭ ئەتراپىغا ئۇيۇشسا جامائەت پىكرى شەكىللەنگەن بولىدۇ.
جامائەت پىكىرى سىياسى تۈزۈلمە ۋە جەمىئيەت قۇرۇلمىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغىنىدەك ئۇنى شەكىللەندۈرۈش ۋاستىلىرى ۋە ئۇسۇلىمۇ شۇنىڭغا قارىتا بولىدۇ. بۇ يەردە بىز تەھلىلنى دېمۇكراتك تۈزۈم ۋە ئۇ جەمىئيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك جامائەت پىكرى شەكىللەندۈرۈش ئۇسۇللىرى ئۈستىدە قىلىمىز.
1- سىياسى كۈچلەر
سىياسى كۈچلەر جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسلىق ئامىل بولۇپ ھىساپلنىدۇ. سىياسىي قارارلار، سىياسىي بەلگىلىمىلەر، سىياسىي چەكلىمىلەر، سىياسى ئەۋزەللىكلەر، سىياسىي يىڭىلىقلار كىشلەرنىڭ پىكرى ۋە پوزىتىسيەسىگە بىۋاستە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
1. ھاكىمىيەت
دىمۇكراتىك دۆلەتلەردە بولۇپمۇ ، دىمۇكراتك ئاساسى كۈچلۈك كۆپ پارتىيەلىك دۆلەتلەردە ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيە ھاكىمىتىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن خەلقنىڭ داۋاملىق ئۆزلىرىگە بىلەت تاشلىشىغا مۇھتاج. خەلقنىڭ مەۋجۇت ھاكىمىيەتكە بولغان رازىلىقى، مايىللىقىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ھاكىمىيەتتىكى پارتىيە ئىجتىمائى پاراۋانلىق، مائارىپ، قاتناش- تىرانسپورت، سەھىيە قاتارلىق ئەلچىل خزمەتلىرىنىڭ سالمىقىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ ئارقىلىق كىيىنكى قىتىمقى سايلامدا بۇ ھۆكۈمە ياخشى دىگەن ئاتمۇسڧىرانى ياراتماقچى بولىدۇ.
2. مۇخالىپ پارتىيەلەر
مۇخالىپ پارتىيەلەر ياكى ئۆكتىچى پارتىيەلەر دېمۇكراتك دۆلەتلەردىكى مەۋجۇت ھاكىمىيەتكە قارشى پارتىيەلەر بولۇپ ، بىر دۆلەتنىڭ ئاساسلىق سىياسىي كۈچلىرى قاتارىدىن سانىلىدۇ. ئۆكتىچى پارتىيەلەر ھاكىمىيەت بىشىغا چىقىش ۋە خەلقكە تىخىمۇ ياخشى خىزمەت قىلىش ئۈچۈن (نەزەرىيە شۇنداق) مەۋجۇت ھاكىمىيەتنىڭ قىلالمىغان، خاتا قىلغان ئىشلىرىنى كۈچەپ تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق قوللىغۇچى توپلايدۇ.
3. ئاممىۋى تەشكىلاتلار
ئاممىۋى تەشكىلاتلار ئىنگىلىزچىدە ھۆكۈمەتسز تەشكىلاتلار، پۇل مەقسەت قىلىمغان قۇرۇلۇشلار دىگەندەك ناملار بىلەن ئاتىلىدۇ. تۈركچىدە ( sivil toplum kuruluşları) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇيغۇرچىدا تىخى نۇقۇل بىكىتىلگەن ئاتالغۇسى بولمىغاچقا  سىياسى تەشكىلاتلار، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ۋە ئىلميى تەشكىلاتلار دەپ ھەرخىل ئاتالماقتا. ئەمەلىيەتتە بۇ تەشكىلاتلار ئاساسلىقى سىياسىي، كۈلتۈرەل، ئىقتىسادى ۋە دىنىي ساھەلەردە خىزمەت قىىلىدىغان بولۇپ  دەرنەك(جەمىئىيەت)، ۋەقىڧ، ئاكادىمىيە، ئۇيۇشما دىگەندەك ناملاردا ئۇچرىتىمىز. ئاممىۋى تەشكىلاتلار قايسى ساھەدە خىزمەت قىلىدىغان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر جەمىئىيەتتە بەلگىلىك تەسىرى ۋە كۈچى بولغاچقا بىرتۈركۈم كىشلەرنى ئەگەشتۈرىدۇ. كىشلەرمۇ مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى، تەۋەلىك تۇيغۇسى، ئىھتىياج دىگەندەك ئامىللار تۈپەيلى بۇ ئورگانلارغا مايىل ياكى مۇھتاچ بولىدۇ. بۇ تەشكىلاتلار ۋە ئەگەشكۈچىلىرى ئارىسىدا پەيدا بولغان پىكىرلەر ئەگەشكۈچى ئەزا ۋە تەسىرىگە ئاساسەن كۈچىنى كۆرسىتىدۇ. ئەلۋەتتە، بەزى مىليۇندىن ئارتۇق ئەزاسى بار تەشكىلات بىلەن بىرقانچە ئەزاسى بار تەشكىلاتنىڭ جامائەت پىكرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئوخشىمايدۇ. چوڭ تەشكىلاتلار جامائەت پىكرى ئارقىلىق ھاكىمىيەتكە تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ.كىچىك تەشكىلاتلار بىۋاستە ھاكىمىيەتكە تەسىر كۆرسىتەلمىسىمۇ جامائەت پىكرىنىڭ بۆلۈنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقرىدۇ ۋە جامائەت پىكرىدە ئارىسالدىلىق پەيدا قىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن ھاكىمىيەت ۋە مۇخالىپ پارتىيەلەر ئاممىۋى تەشكىلاتلارغا ئالاھىدە ئەھمنيەت بىرىدۇ.
4. مەشھۇر شەخىسلەر
مەشھۇر شەخىسلەر ئۆز ساھەسىدە كۆزگە كۆرۈنگەن، جەمىئيەتتە بەلگىلىك تەسىر قوزغىغان خەلق تەرىپىدىن سۆيۈلگەن ۋە ئەگىشىلگەن كىشلەرنى كۆرسىتىدۇ. داڭلىق ناخشىچى، تەنھەركەتچى، ئارتىس، باي…. بۇلارنىڭ مىسالى بولالايدۇ. مەشھۇر شەخىسلەرنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى ئۆزلىرى ياخشى كۆرىدىغان مەشھۇرلارنىڭ تاللىشى، ياخشى كۆرىشىگە قارىتا سىياسى ۋە ئىجتىمائى پوزىتىسيە تۇتىدۇ. شۇڭا بۇلارمۇ جامائەت پىكرى شەكىللەندۈردىغان ۋە جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم كۈچلەر قاتارىدىن بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
2- يۇمشاق كۈچلەر
1. لوبىچىلىق پائالىيەتلىرى
ئۇيغۇرتىلى ئىستىمالىغا بىراز يات بولغان لوبىچىلىقنى قىسقا  بىر جۈملە بىلەن ئىزاھلاشقا توغرا كەلسە مۇناسىۋەت دائىرىسىنى كىڭەيتىش ۋە كۈچەيتىش  ئۈچۈن ئىلىپ بىرلىدىغان سىياسىي، ئىجتىمائىي ئۇچرىشىشلار دەپ چۈشەنسەك خاتالاشقان بولمايمىز. لوبىچلىق پائالىيەتلىرى جامائەت پىكرى شەكىللەندۈردىغان ئۇسۇللاردىن بىرى بولۇپ مەلۇم دۆلەت ۋە جەمىئىيەتتىكى سىياسىي ئىمتيازى، ئىجتىمائىي تەسىرى، ئاممىۋى ئوبرازى  يۇقرى ئورۇن ۋە شەخىسلەر(مەشھۇرلار، سەرخىللار، بايلار) شەخس ۋە جەمىئىيەت سۈپىتىدە زىيارەت قىلىنىپ كۆزلەنگەن مۇددىئا ئۈچۈن مايىلللىقى قولغا كەلتۈرلىدۇ. بۇ ھساپتا ۋاستىنىڭ ۋاستىسى ئارقىلىق جامائەت پىكرى ياراتقانلىق بولىدۇ. يۇقارقىغا ئوخشاش خۇسۇسىيىتى بولغان ئورۇن ۋە شەخىسلەر ئارقىلىق ئۇلار ۋەكىللىك قىلىدىغان ئامما ياكى ئۇلارغا ئەگىشىدىغان، ئۇلارنى ھۆرمەتلەيدىغان خەلىق كۆزلەنگەن مۇددىئاغا يەنى جامائەت پىكرىگە يىتەكلىنىدۇ. بۇ ئۇسۇلدا مەقسەت-مۇددىئا ئىنىق ئوتتۇرغا قويۇلىدۇ ۋە جەريان ھەممىگە ئوچۇق بولىدۇ.
2.  نامايەن قىلىش پائالىيەتلىرى
نامايەن قىلىش پائالىيەتلىرىنىڭ دائىرىسى ئىنتايىن كەڭرى بولۇپ، بۇ خىل ئۇسۇلدا جامائەت پىكرى يارىتىش جەريانى بىۋاستە بولىدۇ. ئەمما مەقسىەت- مۇددىئا ئوچۇق-ئاشكارە  بولمايدۇ. جامائەت پىكرى يارىتىشقا ، باشقىلارنىڭ قوللىشىغان، مايىللىقىغا ئىھتىياجلىق كىشى ياكى گۇرۇپپىلار ئۆزىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان كىشلەردىن تالانىتلىق، ئىقتىدارلىق كىشلەرنى ھەرخىل سەھنىلەرگە چىقرىدۇ.بۇلار ناخشىچى بولۇشى مۇمكىن، ئارتىس بولۇشى مۇمكىن، كەشپىياتچى بولۇشى مۇمكىن، رەسسام  بولۇشى مۇمكىن، شائېر بولۇشى مۇمكىن، قارى- قۇرئان بولۇشى، تەنھەركەتچى بولۇشى، مودىل بولۇشى…. مۇمكىن. بۇلار ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەت ياكى رايۇندا ئۆتكۈزلىدىغان يۇقارقى ئاممىباپ پائالىيەتلەرگە ئاكتىپ قاتنىىشىدۇ. ئورۇندىغان نۇمۇرلىرى ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ مايىللىقىنى، ياخشى كۆرۈشىنى قولغا كەلتۈرىدۇ. ئەڭ ھالقىلىق ۋاقىتلاردا ئۆزلىرىنىڭ ئوبرازى ۋە تەسىرى ئارقىلىق جامائەت پىكرى قوزغاشتا كۆرۈنەرلىك رول ئوينايدۇ. بەزى دۆلەت ۋە گۇرۇھلار مەقسەتلىك ھالدا  ئۆزىگە تەۋە كىشىلەردىن مۇشۇنداق  مەشھۇر كىشىلەرنى مەخسۇس  يىتشتۈرۈپ ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرىدۇ.
3. ئەلچىل خىزمەتلەر ئارقىلىق جامائەت پىكرى يارىتىش
بۇ خىل ئۇسۇل بىزنىڭ قىممەت قارىشىمىزدا بەك ياقتۇرلۇپ كەتمىسىمۇ، سىياسەتچىلەر ئەڭ كۆپ مۇراجىئەت قىلىدىغان ئۇسۇللارنىڭ بىرى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. ئۆزىنىڭ ئىدىيەسى، كۆز- قارشى ۋە قىممەت قارشىنى   خەلق تەرىپىدىن قوبۇل  قىلدۇرۇش مەقسىتىدە قىلىنغان ياخشلىق، خەيىر- ئىھسان خىزمەتلىرى بۇ خىل ئۇسۇللار قاتارىدىن بولۇپ  ھىساپلىنىدۇ.
بۇ خىل ئۇسۇلدا ھاكىم پىكىرى كۈچ  بىلەن ئامما ئارىسىدا ئىھتىياج ۋە ئىھتىيات مۇناسىۋتى مەۋجۇت بولىدۇ. ھاكىم پىكرى كۈچ ئىگىلىرى ئاممىنىڭ ئۆزىگە ئىھتىياجلىق بولۇشىنى، ئۆزىدىن بىر نەرسە تەلەپ قىلىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئامممىنى ئۆزىگە نىسبەتەن  ۋاپادارلىق تۇيغۇسىدا بولۇشنى ئىشقا ئاشۇرماقچى بولىدۇ. بىزنىڭ تەبىرىمىزچە= يىگەننىڭ يۈزى قورۇق قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. نەتىجىدە ھاكىم پىكىر ناھايتى تىزلا ئاممىۋىلىشىدۇ ياكى ئاممىۋىلىشىشقا توسالغۇ بولىدىغان ئامىللار جىمىقتۇرلىدۇ.
ئىھتىيات بولسا ھاكىم پىكىر ئىگلىرى يالغۇز باسىدىغان جەريان بولۇپ ھاكىم جامائەت پىكرىگە مۇخالىپ پىكىرلەر، سۇنىڭ قارشىسىغا ئاقىدىغانلارغا نىسبەتەن كۆرلىدىغان تەدبىر بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. بۇ ئۇسۇلدا  جامائەت ئىچىدىكى مۇخالىپ پىكرلىك سەرخىللارغا  خىزمەت ئىشلەش، نەسھەت قىلىش، ئۆتۈنۈش قاتارلىق ئۇسۇللارئارقىلىق بۇ كۈچلەرنى جىمىقتۇرۇش نىشان قىلىنىدۇ. ئەگەربۇ ئۇسۇللار ئاقمىسا ئەڭ كۆپ قوللىنىلدىغان ئۇسۇللار يىتىم قالدۇرۇش، چەتكە قىقىش، ئوبرازسىزلاشتۇرۇش قاتارلىق سەلبى قىلمىشلاردۇر.
بۇ ئۇسۇل تۈركىيەدە سايلام مەزگىلىدە ئەڭ كۆپ كۆرلىدۇ. ئەگەر مەن سايلامدا غەلبە قازانسام ئۇنى قىلىمەن، بۇنى قىلىمەن دىيىش ئارقىلىق خەلقنىڭ مايىللىقى مەقسەت قىلىنىدۇ. بۇ سايلام مەزگىللىرىگىلا خاس بولۇپ قالماستىن ھاكىم پىكرى كۈچ كەڭ ئاممىنى مەلۇم بىر خىل كۆزقاراش ئەتراپىغا توپلىماقچى بولسا، ئۇلارنىڭ ئەڭ نازۇك يەرلىرىنى تۇتقا قىلىدۇ. ئامما ئەڭ ئەھمىيەت بىرىدىغان، ئەڭ ئىھتىياچلىق ئىشلىرىنى ھەل قىلىپ بىرىدىغاندەك تۇيغۇغا كەلتۈرلىدۇ. تاغار- تاغار ۋەدىلەرنى بىرىش ئارقىلىق ئاممىنى ئۆزىگە يۈزلەندۈرىدۇ. مەسىلەن، سايلامدىن ئىلگىرى ئاق پارتىيە ياشلارغا ھەرئايدا 10 جى ھەقسىز تور بىرىدىغانلىقى ئىيىتتى، ج ھ پ ئوقۇغۇچىلار كارتىسىنىڭ باھاسىنى چۈشۈرىمىز دىدى. بۇ ئەمەلىيەتتە جەلىپ قىلىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئامما ئارسىدا ھاكىم پىكىرگە ئىگە بولۇشتىن ئىبارەت. ياشلار ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئەڭ ئىھتىياجلىق كۈندىلىك ھاجەتلىرىدىن بولۇو ھىساپلىنىدغان تور ۋە ئەرزان ئاپتۇبۇس كارتىسى ھازىر ياشلار  ۋە ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا تالاش- تارتىش قىلىنىۋاتىدۇ.ياشلار بىر بىرنى ئۆزلىرى ياخىشى دەپ قارىغان ھاكىم پىكرى كۈچكە قىزىقتۇرىۋاتىدۇ. بىز ئۇيغۇرلاردىمۇ بۇنداق ئىشلار بولدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلىتيى 10 مىڭ كىشىنى كاناداغا  كۆچمەنلىككە ئالدۇرۇىمزى دەپ ئوبرازىنى بىربالداق يۇقرى كۆتۈردى. تۈركىيەدىكى سىياسىي تەشكىلاتلارمۇ ھىلى ئىقامەت، ھىلى نۇپۇس ۋەدىلىرى بىلەن كىشلەرنى ئەگەشتۈرۈپ يۈرۈيدۇ.
مېدىيا ۋە جامائەت پىكرى
يۇقاردا ئۆزۈم ھىس قىلغان ۋە ئوقۇغان جامائەت پىكرى شەكىللەندۈرىدىغان ئامىللار ۋە ئۇسۇللارنى خۇلاسە شەكلىدە سىلەر بىلەن ئورتاقلاشتىم. ئەمدى مېدىيا بىلەن جامائەت پىكرىنىڭ مۇناسىۋىتىنى قىسقىچە مۇلاھىزە  قىلىش بىلەن يازمىغان چىكىت قويىمەن.