cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەشقەردىكى تاماشىبىنلار
بۇ يىل رامازان ھېيىتىدا ئوپالغا باردىم. تۇققانلار ھارپا ئاخشىمى پاراڭلاشقاچ قۇربان ھېيتلىق كېچىلىكنى كۆردۇق. تېلۋىزوردا مۇقام بېرىلىۋېدى. بىر تۇققىنىمىزنىڭ تولۇقسىزنى ئاران پۈتكۈزگەن دېھقان ئوغلى " نېمانداق ئۇزۇن بېرىدۇ، بۇ مۇقام دېگەن بىر نېمىنى !" دەپ قالدى. شاڭخەيدە ئوقۇيدىغان جىيەن قىزىم بۇنى ئاڭلاپ "ھېيىتتا مۇقام بەرمەي چاڭچىلە بەرسە بولامتى ئەمىسە، مۇقام دېگەن ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنياۋىي مىراسلار تىزىملىكىگە كىرگەن بايلىقى" دېدى. ھەيران قالدىم، قەشقەردىن ئايرىلىپ باقمىغان دېھقان بالا مۇقامدىن زېرىككەن بولسا، شەھەردە ئوقۇغان، ئىچكىرىدە يىللاپ مۇساپىر بولغان سىتۇدېنت قىز مۇقامنىڭ قەدرىنى قىلىۋاتاتتى. خۇپتەن نامىزىنى جىيەن قىزىم ئىككىمىز بىللە ئوقۇدۇق. دېھقان تۇققانلارمۇ، بالىلىرىمۇ نامازغا تۇرمىدى. ئۇلارنىڭ كۆزلىرى تېلۋىزوردا بېرىلىۋاتقان خەنسۇچىدىن تەرجىمە قىلىنغان بىر فىلىمدىن نېرى بولمىدى. ئەتىسى مەھمۇد قەشقەردى مەقبەرىسىگە بېرىپ تۇپراق باشلىرىنى يوقلىدۇق. تۇققانلارنىڭ ئۆيىگە ھېيىتلاپ كىرسەك بالىلار "غەرپكە ساياھەت" نىڭ خەنسۇچىسىنى تاماششا قىلغىلى تۇرۇپتۇ.
ئالدىنقى: 1.خاتىرەمدىكى ئامېرىكا
كـىيىنكى: ئامېرىكا «شەيتان» مۇ؟
كوجائەلى ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px كوجائەلى ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكى بىر شەھەر ، كوجائەلىنىڭ 1.437.926 نوپۇسى بار، 3،626 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 41.00°، شەرىقى ئۇزۇنلۇق 30°00، پوچتا نومۇرى 041 رايون نومۇرى 0262.
ئامېرىكىدا ۋە ئۇيغۇردا دىنىي ھايات
مەن كۆرگەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ مەنىۋىي ھاياتىدا دىن سالماقلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. قايسى شەھەرگە بارسىڭىز شەھەرنىڭ ئەڭ مەركىزىي رايۇنىدا كۆركەم ۋە ھەيۋەت قىلىپ سېلىنغان چىركاۋلار كۆزگە چېلىقىدۇ. ئامېركىدا داڭق چىقارغا ناخشىچلار دائىم ئۆزىنىڭ تۇنجى سەھنە ھاياتىنى چىركاۋدىن باشلىغانلىقىنى تىلغا ئېلىشىدۇ. ئامېركىدا مەخسۇس دىنى مۇزىكا ئىشلەيدىغان مۇزىكانتلار ۋە ناخشىچىلار بار. دىنىي ناخشا مۇزىكىلار گاسپىل دەپ ئاتىلىدۇ. بۇندىن باشقا مەخسۇس دىنىي ئەسەر يازىدىغان يازارلار، دىنىي ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنىدىغان يازغۇچىلار بار. دىننى تەرغىپ قىلىدىغان تېۋىزىيە، رادىيو ئىستانسلىرى، نەشرىياتلار ۋە گېزىتلەر نۇرغۇن. مەن دىنىي ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنىدىغان يازغۇچى س ئەس لۇۋىس دېگەن كىشىنىڭ «نارنىيا» دېگەن كىتابىنى بىر زامانلاردا ئوقۇغىنىم ھېلىمۇ ئېسىمدە. ئامېرىكىدا بولۇپمۇ مەن تۇرغان شەھەردە كىشىلەرگە ئورتاق بولغان ۋە بىر قەدەر ئېنىق بايقىغىلى بولىدىغان ئىددىيە دىندىن ئىبارەت ئىدى. كىشىلەر ئوخشىمىغان دىن ۋە شۇ دىنلار ئىچىدىكى پەرقلىق مەزھەپلەر بويىچە توپ-جامائەتلەرگە بۆلۈنۈپ ئىجتىمائىي ئالاقەدە بولۇشاتتى. بۇنداق مەزھەپلەر ئىچىدە پروتېستانت، كاتولىك، جوھو ۋىتنىسىس ۋە مورمىنلار بار ئىكەن. قىزىق يېرى شەھرىمىزدىكى كورىيەلىكلەرنىڭ مەن كۆرگەنلىرى كاتولىكلار ئىكەن. ئۇلارنىڭ ئايرىم كورىيان چىركاۋىى بار ئىكەن. شەھرىمىزدە كاتولىكلارنىڭ سانى بەك ئاز ئىكەن. شۇ سەۋەپتىن ئۇلارنىڭ بىر چىركاۋى 60-يىللاردا مەسجىد قىلىپ ئۆزگەرتىلگەنىكەن. بىلىشىمچە شەھرىمىزدە ئىككى مەسجىد بار ئېدى. بىرى مەكتىپىمىز ئىچىدە يەنە بىرى شەھەرنىڭ سودا رايۇنىدا.
شەھرىمىزدە كۆزۈمگە بىر قەدەر قىزىقارلىق ۋە ئىسسىق كۆرۈنگەن خىرىستىيان دىنىغا مەنسۇپ مەزھەپ مورمىنلار بولدى. بازاردىكى كوچىلاردا ناگان ناگاندا مورمىنلار ئۇچراپ قالاتتى. شەھەردە بىر ئاپتوبۇس شوپۇرى مورمىنلاردىن بولۇپ مېنى ھەيران قالدۇرغان ئېدى. چۈنكى باشقىلاردىن مورمىنلار توك، تېلېفون، ماشىنا… قاتارلىق زامانىۋىي ۋاستىلەرنى قوللانمايمىش دەپ ئاڭلىغانىدىم. مورمىنلار ئامېرىكىدىكى خىرىستىيان دىنىغا تەۋە بىر مەزھەپ بولۇپ ئۇلارنىڭ ئاياللىرى چېچىنى تۈگۈپ بېشىغا بىزدىكى كىچىك بالىنىڭ بوينىدىن باغلىۋالىدىغان پوسمىسىنى كىيىپ يۈرۈشەتتى. كۆينەكلىرى ئۇزۇن بولۇپ باشقا بىر قىسىم ئامېركىلىق قىز ئاياللاردەك ئوچۇق كىيىنىشمەيتتى. خىرىستىيان دىنىنىڭ قايسى مەزھىپىلىكى ئېسىمدە يوق، بىر قېتىم تېلۋىزوردا بىر ئەرنىڭ بەش ئالتە خوتۇنلۇق بولغانلىقىغا دائىر خەۋەرنى بەك كۆپ ۋە ئۇزاق بەرگەنتى.
ئامېرىكىدا مەن ئەڭ كۆپ ئارىلاشقان كىشىلەر تەقۋادارلار بولدى. بۇنىڭ ئىچىدە خىرىستىيانلارمۇ، خىرىستىيانلىقتىن چېكىنىپ مۇسۇلمان بولغانلارمۇ، ھىچ بىر ئىتىقادى يوقلۇقتىن مۇسۇلمان ياكى خىرىستىيانلىق يولىغا ماڭغانلارمۇ بار. ئامېرىكىغا كەلگەن بىرىنجى ھەپتەم دىندارلارنىڭ زىياپىتىگە قاتنىشىشتىن باشلاندى. قۇرئانىمىزدا خىرىستىيانلارنىڭ تامىقى ھالال قىلىنغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ گۆشسىز غىزالىرىغا ئېغىز تەگدىم. قىزىق يېرى ئامېرىكىغا كېلىپ بىرىنجى قېتىملىق دىندالار ئۇيۇشتۇرغان زىياپەتتە كۆرگىنىمنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك دىنغا ئىشەنمەيدىغان خەنسۇلار بولدى. زىياپەت چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارنى خىرىستىيان دىنىغا قىزىقتۇرۇش مەقسىدىدە ئۇيۇشتۇرۇلغان بولۇپ شۇنچە كۆپ خەنسۇنىڭ ئارىسىدا ئىككى ئەرەبىستانلىق قىز ۋە بىر كۈۋەيتلىك ئوغۇلنىڭ بولۇشى مېنى قىزىقسىندۇردى. مەن گۆشلەرگە ئېغىز تەگمىگەن بىلەن كۈۋەيتلىك، ئەرەبىستانلىق بالىلار توخۇ ۋە كالا گۆشلىرىدىن بەھوزۇر يىيىشكە باشلىدى. كېيىن مەن ياغلىقلار بىلەن ئورۇنۇپ ئولتۇرۇپ جوڭگۇ ئاشخانىسىدا تاماق يەۋاتقان مۇسۇلمان قىزلارنى ۋە باشقا ئەرەب ئەللىرىدىن كەلگەن ئوغۇللارنى جىق كۆردۈم. مەن ۋەتەندە ئارىلاشقان تەقۋادار خىرىستىيانلارنىڭ ئەكسىچە ئامېرىكىدا مېنى ئۇلارنىڭ ھىچ بىرى خىرىستىيان دىنىغا دەۋەت قىلمىدى. ئەمما مەن دوست بولۇپ قالغان بىر قانچىسىدىن باشقا ھىچ قايسى دىندار مەن خىرىستىيانلىققا پەقەت مايىللىق بىلدۈرمىگەندىن كېيىن مېنى زىياپەتلەرگە چاقىرمايدىغان بولدى.
ئامېرىكىدىكى چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلار ئىچىدە ئافرىقىلىق ۋە كورىيەلىك ئوقۇغۇچىلاردا خىرىستىيان دىنى كۈچلۈك ئىكەن. مەن بىلەن ياخشى ئۆتىدىغان ئافرىقىلىق بالىلارنىڭ ئىچىدە جۇمە كۈنى كەچلىرى ئىنجىل كۇرسىغا بارىدىغانلىرى كۆپ ئېدى. دىندارلارنىڭ تەرغىباتلىرىغا ئەڭ خېرىدارلىق قىلىدىغىنى خەنسۇ ئوقۇغۇچىلار ئېدى. خىرىستىيان بولغان خەنسۇ تونۇشلىرىمنىڭ ئېيتىشىچە، ئامېركىغا كەلگەن چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ بولۇپمۇ خەنسۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ خىرىستىيان دىنىغا بۇنچە مايىل بولۇشىدا بىر قانچە سەۋەپ بار ئىكەن. بىرى يەرلىكلەر بىلەن باردى كەلدىنى قويۇقلاشتۇرۇپ ئېنگىلىزچىسىنى پۇختىلاش، ياتسىراشنى ئازايتىش، ئامېرىكا جەمئىيىتىگە تېزىدىن ماسلىشىپ ئامېرىكىدا ياشاشنىڭ شەرت-شارائىتلىرىنى ھازىرلاش، يەنە بىرى يەرلىكنىڭ ئەھۋالىنى چۈشىنىپ خىزمەتكە ۋە خىزمەت ئۇچۇرىغا ئېرىشىش. ئۇلارچە ئامېرىكىدىمۇ مۇناسىۋەت موھىم ئىكەن. ئەگەر سىز بىر يەردىن خىزمەت تاپماقچى بولسىڭىز سىزنىڭ خىزمەت ۋە تۇرمۇش ئارقا كۆرۈنىشىڭىزگە گۇۋاھلىق بېرىدىغان كىشىلەرنىڭ بولۇشى زۆرۈر ئىكەن. ئەگەر سىزگە گۇۋاھچى، كېپىل بولغۇچى يەرلىكلەردىن بولسا سىزنى خوجايىنلارغا قانداق تونۇشتۇرۇشنى ئامېرىكىغا يېڭى كەلگەن ياكى ئامېرىكىدا ئوقۇۋاتقانلاردىن ياخشىراق بىلىدىكەن. يەنە بىرى ئامېرىكىدا بىر كىشى خىزمەت ئورنىدا يامان ئەمەس ئىشلەۋاتقان بولسا يەنە بىر تونۇشىنى ئۆزى ئىشلەۋاتقان يەرگە خىزمەتكە تونۇشتۇرسا خوجايىنىغا ئادەم كېرەكلا بولسا ئادەتتە ياق دېمەيدىكەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى ماڭا خىرىستىيان دىنىنى تەۋسىيە قىلغان خەنسۇ تونۇشلىرىمنىڭ قاراشلىرى. بۇ گەپلەرنىڭ ئەكسىچە ئايالىم ھىچ قانداق چىركاۋغا بارماي، ھىچ بىر دىنىي زىياپەتكە قاتناشماي تۇرۇپ ئىككى قېتىم ئىش تاپتى.
مەكتىۋىمىزدىكى تۈرك ئوقۇغۇچىلار تەشكىللىگەن دىنلار ئارا دىيالوگ دېگەن بىر پروگرام بار ئېدى. بۇ پروگرامدا يېقىن ئەتراپتىكى چىركاۋلارنىڭ خادىملىرى بىلەن مەسجىدلەرنىڭ ئىمام خاتىپلىرى بىر ئاراغا كېلىپ دىننىڭ مەنىۋىي ھاياتتىكى ئورنى، دىنلارنىڭ ئورتاق مەۋجۇدلۇقى ۋە دۇنيا تىنچلىقى، دىنلارنىڭ دۇنيانىڭ سىياسى تەرتىبىدە تۇتقان ئورنى، دىنلارنىڭ مىللەتلەرنىڭ تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىشتىكى رولى، تۈرلۈك توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىشتا دىنلارنىڭ تۆھپىسى، يەرشارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشى، كىلىمات ئۆزگىرىشى، موھىت بۇلغۇنىشى، توقۇنۇشلار، ئۇرۇشلار قاتارلىق دۇنياۋىي مەسىلىلەردە دىننى چۆرىدەپ مۇلاھىزىلەر بولاتتى. بۇ پروگراممىنىڭ قاتناشچىلىرى تۈرك ئوقۇغۇچىلار، ئوقۇتقۇچىلار، ئامېرىكىلىق ئوقۇتقۇچى، ئوقۇغۇچىلار ۋە باشقا بۇ پائالىيەتكە قىزىققۇچىلار بولاتتى. پائالىيەتكە تۈرك ئوقۇغۇچىلار يېنىدىن پۇل چىقىرىپ ئىچىملىك ھازىرلايتتى. تاتلىقلار، پىچىنە پىرەنىكلەر ۋە باشقا يىمەكلىكلەرنى تەييارلايتتى. مەنچە پائالىيەت ئارقىلىق ئالدى بىلەن مۇسۇلمانلار بىلەن خىرىستىيانلار ئارىسىدا ئۆز ئارا چۈشىنىش كۈچەيتىلەتتى، بۇندىن باشقا ھەم تۈرك تاماق مەدەنىيىتى تەشۋىق قىلىناتتى ھەم ئامېرىكىدا ئىش قىلىشنىڭ يوللىرى ئۆگىنلەتتى. بىر گۈزەل دۇنيا ئۈچۈن قىلىنىۋاتقان تاماسىز بۇ خىزمەتلەرنى كۆرگىنىمدە، پائالىيەتلەرگە ئىشتىراك قىلغىنىمدا ئۆزەمنى بەكمۇ يارامسىز ھىس قىلاتتىم. شۇنداق پائالىيەتلەرنىڭ بىرىدە سۆزلەنگەن بىر پوپنىڭ نۇتىقى ھېلىمۇ ئېسىمدە. «دۇنيانى نېمە قۇتقۇزىدۇ، ئىنساننى نېمە خوش قىلىدۇ، ھاياتنى نېمە مەنىلىك قىلىدۇ؟ ئۇرۇشمۇ، زوراۋانلىقمۇ، پۇلمۇ، ھوزۇرلىنىشمۇ، ئىشرەتمۇ؟ ياق، پەقەت بىرلا نەرسە، ئۇ بولسىمۇ مۇھەببەت! ياراتقۇچىنى سۆيۈش ئۈچۈن ياراتقۇچى ياراتقان ھەر بىر مەۋجۇداتنى سۆيۈش كېرەك. ياراتقۇچى بارلىق مەۋجۇداتلاردىن ئۈستۈن قويغان ھەتتا پەرىشتىلەرنىمۇ سەجدە قىلىشقا بۇيرىغان ئىنساننى شەرتسىز سۆيۈش كېرەك. سۆيۈش سۆيۈلۈش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ياراتقۇچىنىڭ مەمنۇنىيىتى ئۈچۈندۇر» دىن نوقتىسىن ئالغاندا ئۇيغۇردىكى مەنىۋىي ھايات بىلەن ئامېرىكىدىكى مەنىۋىي ھايات ئاجايىپ ئوخشاشلىقلارغا ئىگەن. دولان ئۇيغۇر مۇقاملىرىدىكى «ۋاي ئاللاھ، ۋاي ئاللاھ، ۋاي ئاللاھ» دەپ باشلانغان ناخشىلارنىڭ تېكىستىگە ۋە غەزەلخانلارنىڭ كەيپىياتىغا قارايدىغان بولساق دىنىي تۇيغۇنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ مەنىۋىي ھاياتىدا قانچىلىك موھىم ئورۇن تۇتىدىغانلىقىنى بىلىۋالىمىز. بۇندىن باشقا ئۇيغۇرلاردىمۇ ئاللاھ، پەيغەمبىرىمىز ۋە ئىسلام مەدھىيەلەنگەن مەخسۇس مۇناجاتلار، ھۆكمەتلەر بولغان. ئۇيغۇردىكى مەنىۋىي ھاياتنىڭ تومورى دىندۇر. قەشقەرگە كەلگەن خەنسۇلار ئۈچ مازار بىر بازارنى ساياھەت قىلىمىز دېيىشىدۇ. بۇ يەردىكى ئۈچ مازار مەھمۇد كاشغەرى مەقبەرىسى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ مەقبەرىسى ۋە ئاپپاق خوجا مازىرىدۇر. يۈسۈپ خاس ھاجىپ بىلەن مەھمۇد كاشغەرى ئەسەرلىرىنى بىسىمىللاھ دەپ باشلىغان، ئاللاھ مەدھىيسى قىسمىنى ئەسەرلىرىنىڭ ئەڭ بېشىغا تىزغان كىشىلەردۇر. ئاپپاق خوجا ئەينى دەۋردىكى دىنىي سۈلۈك بولغان ئاق تاغلىق ئىشانلار گورۇھىنىڭ كاتتابېشى. بىر بازار دېگىنى ئۇيغۇر ئىسلام بىناكارلىق ئۇسلۇبىدا سېلىنغان يېڭى بازاردۇر. مەيلى بازاردا بولسۇن ياكى مازاردا بولسۇن مەسجىد- جامە كام بولمايدۇ. يېڭى بازار دېيىلىدىغان بۇ بازارغا جۈمە ۋاقتىدا بېرىپ قالسىڭىز ناماز ئاخىرلاشقىچە ساقلاشقا مەجبۇر بولىسىز. جۈمە نامىزى باشلانغاندا بازاردا بىر ئادەم قالمايدۇيۇ ھىچ كىمنىڭ يىڭنە چاغلىق بىر نەرسىسى يىتمەيدۇ. بۇنداق ئەھۋالنى ئامېرىكىدىمۇ ئۇچرۇتۇش ئاسان ئەمەس.
ئۇيغۇردىكى مەنىۋىي ھاياتنىڭ خوراپاتلىققا ياتىدىغان تەركىبى ئامېرىكىدا ئانچە كۆزگە چېلىقمايدۇ. بۇ ئىجتىمائىي تەرەققىيات سەۋىيىسى، مائارىپنىڭ ئومۇلىشىش دەرىجىسى قاتارلىقلاردىكى پەرقلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك. پالغا ئىشىنىش، داخانغا ئوقۇتۇش، باقشىغا باقتۇرۇش قاتارلىق خوراپاتلىقلار ئۇيغۇر مەنىۋىي ھاياتىدا تېخىچە تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرغىنى يوق. بىر قېتىم بىر قىزىقارلىق گەپنى ئاڭلىغانىدىم. قەشقەرنىڭ يېڭىشەھەر ناھىيسىدە بىر خەنسۇ داخان بارمىش. شۇ داخانغا بارمىغىچە كىچىك بالىلارغا چاپلىشىۋالغان خەنسۇنىڭ جېنى بوۋاقنى ئارامىدا قويمايمىش. قەشقەردەك ئىسلام مەرىپىتىنىڭ ئوچىقىدا، ئۆلىمالار ماكانىدا كىشىلەرنىڭ خەنسۇ دۇخانغا دۇئا ئوقۇتۇپ يۈرۈشى كىشىنى ئويغا سالماي، ئەپسۇسلاندۇرماي قالمايدۇ. بۇ ھادىسىلەرنىڭ بۇنچە ئەۋج ئېلىشى كىشىلەرنىڭ شەيئىلەرنىڭ ئەقىللەرگە قاراڭغۇ، سىرلىق، مەنىۋىي تەرپىنى بىلىشكە بولغان ئىھتىياجىنىڭ مۇۋاپىق ئىلمىي، دىنىي يول بىلەن قاندۇرۇلمىغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. كىشىلەرنىڭ دىللىرىدىكى قورقۇنچ، ۋەسۋەسە، ئەندىشە، پۇشمان قاتارلىقلارغا موۋاپىق سورۇندىكى نورمال ئىلمىي چۈشەنچە، دىنى تەرغىبات ۋە تەبلىغلەر بىلەن مەلھەم بېرىلگەن، قانائەتلەندۈرۈلگەن بولسا بۇنچە خۇراپىي ھەركىكەتلەرگە شاھىد بولمىغان بولاتتۇق. خوراپاتلىقتىن باشقا ئۇيغۇرنىڭ مەنىۋىي ھاياتىدا دىننى سۈيئىستىمال قىلىنىشمۇ بىر خىل بىنورماللىق. مەسىلەن فورقان، تەقۋا، مائىدە، كىرمان قاتارلىقلارنىڭ تاۋار ماركىسى قىلىنىشىدا، ئاشخانا، تاكسىي ۋە ساتىراچخانىلارغا قۇرئاننىڭ مودىلى، ئايەتلەر ۋە ئاللاھ، مۇھەممەد دېگەن خەتلەرنىڭ ئېسىلىشىدا، پالچى، داخان ۋە باقشىلارنىڭ ئايەتلەرنى ئوقۇپ ئىسىتقۇ-سوۋۇتقۇ قىلىشلىرىدا دىننى سۈيىئىستىمال قىلىپ ئىخلاسمەن ئۇيغۇرلارنىڭ پۇلىنى ئۇتۇش مەقسەد قىلىنغان. بۇنداق دىننىي سۈيىئىستىمال قىلىدىغان قىلمىشلارغا قانۇن مۇكەممەل بولغان ئامېرىكىدا ئورۇن يوق.
ئۇيغۇرنىڭ مەنىۋىي ھاياتىدا خوراپاتلىق يەنە كىتاپ خوراپاتلىقى ۋە ئۆلىما خوراپاتلىقى شەكلىدىمۇ ئىپادىلىنىدىغانلىقى بىلىنىدۇ. مەسىلەن «قۇرئان بار ئۆيگە شەيتان كىرمەيدۇ» دېگەنلىك كىتاپ خوراپاتلىقىدۇر. قۇرئاندىن بىرنى ئەمەس مىڭنى ئۆيگە قويۇپ قويغان بىلەن كىشى ئۇنى ئوقۇپ چۈشەنمىسە، ئىماننىڭ نۇرى بىلەن قاراڭغۇ دىلىنى يورۇتمىسا شەيتان ھەرقانداق يەرگە كىرىدۇ. بۇنداق خوراپاتلىق يەنە بىلىملىك ئاتالغان، ھەجگە بارغان ئۆلىمالارغا چوقۇنۇشتىمۇ ئىپادىلىنىدۇ. ئۇيغۇردا بىر ھۆكۈمنىڭ، چۈشەندۈرۈشنىڭ توغرا خاتالىقى قۇرئان ۋە ھەدىسلەرگە تايانغان ياكى تايغانمىغانلىقى بىلەن ئەمەس بەلكى قايسى ساقاللىق ئۆلىمانىڭ دېگەنلىكى ۋە قەيەردىن ئاڭلاپ كەلگەنلىكى بىلەن ئۆلچۈنۈپ قالىدىكەن. بىر ناھىيىدە بىر كېلىن پەرزەنتلىك بولالماپتۇ. شۇ خېجىلچىلىقتا قېيىن ئاتا- ۋە قېيىن ئانىنىڭ خىزمىتىنى شۇنچە بېرىلىپ قىلىپتۇكى ئۇلارنى رازى قىلىش ئۈچۈن پۇل يىغىپ ھەرەمگە يولغا ساپتۇ. قېيىن ئاتا بولغۇچى ھەرەمدىن شۇنداق بىر پەتىۋانى كۆتۈرۈپ كەلگەنمىش. دېيىلىشىچە پەرزەنتلىك بولالمىغان ئەر جەننەتكە كىرەلمەيمىش. شۇنىڭ بىلەن تەقۋادار كېلىننى ئالدامچىنىڭ ئەپسۇن خالتىسىغا سېلىپ ئۆز رازىلىقى بىلەن ئوغلىدىن ئاجراشتۇرۇۋاپتۇ. دىن ھەققىدىكى تەربىيە ئومۇلىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلىگەن، مەنىۋىي ھادىسىلەرنى چۈشەندۈرۈش ئىلمىيلىك يولىغا چۈشكەن، ئىلاھىيەت (تىئولوگىيە) فاكۇلتىتلىرى ھەرقايسى ئالى مەكتەپلەردىن ئورۇن ئالغان، مۇكەممەل قانۇن ئىتىقادنى قوغۇدايدىغان ئامېرىكىدا بۇنداق پاجىيەلەر يۈز بەرمەيدۇ.
تۈگەنجە
ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېركىلىقلارنىڭ پەرقى يالغۇز يۇقارقى نوقتىلار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. يازسام شۇ قەدەر ئۇزۇن داۋاملىشىدۇركى قارىماققا ئامېرىكا ۋە ئامېركىلىقلار ھەققىدىكى بايانلىرىم مۇشۇ پەرقلەرنى گەۋىدىلەندۈرۈش ئۈچۈن يېزىلغادەكلا تۇيۇلىشى مۇمكىن. يازغانلىرىمنىڭ تەپسىلىرەك يېزىلغىنى ئۆزەم باشتىن كەچۈرگەنلىرىم، قىسقىلا تىلغا ئېلىنغانلىرى باشقىلاردىن ئاڭلىغانلىرىم خالاس. پەرقلەر ھەققىدە ئويلانغىنىمىزدا بۇنداق پەرقلەرنىڭ سانائەتلەشكەن جەمئىيەت بىلەن ئەنەئەنىۋىي يېزا ئىگىلىك جەمئىيىتى ئارىسىدا، شەخسنىڭ ھۆرلۈكى مۇتلەق مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن جەمئىيەت بىلەن بۇنىڭ ئەكسىچە يول تۇتقان جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدا، پىلانلىق ئىگىلىك ۋە كومۇنىستىك ئىدولوگىيە ھاياتنىڭ ھەممە ساھەلىرىگە سىڭدۈرۈلگەن جەمئىيەت بىلەن ھىچ قانداق ئىدولوگىيە يادىرو قىلىنمايدىغان جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدا، دۇنياغا پۇقرالار دۆلىتى سالاھىيىتى بىلەن رەھبەرلىك قىلىۋاتقان دۆلەت بىلەن جوڭخۇا مەدەنىيەت سالاھىيىتىنى دۇنياغا ئىتىراپ قىلغۇزۇش يولىدا تىرىشىۋاتقان دۆلەت ئوتتۇرىسىدا، مائارىپ ئومۇملاشقان، قائىدە تۈزۈملەر مۇكەممەللەشكەن، ياشاش مەۋجۇدلۇق جەريانى ئەمەس ھوزۇرلىنىش جەريانىغا ئايلانغان پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان ئىككى دۆلەت ۋە جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدا بارلىققا كېلىشى مۇمكىن بولغان پەرقلەردىن ئىبارەت. بۇ پەرقلەرنىڭ بولغانلىقى بىزنىڭ ئوخشىمىغان مىللەتكە ۋە ئوخشىمىغان جەمئىيەتكە تەۋە ئىكەنلىكىمىزنى ئىپادىلەيدۇ. پەرقلەرنىڭ بولۇشى يامان ئىش ئەمەس يامىنى پەرقلەرگە توغرا مۇئامىلىدە بولالماسلىق ۋە پەرقلەرنىڭ سەۋەبىنى توغرا تەھلىل قىلالماسلىقتۇر.
ئالدىنقى: ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى
كـىيىنكى: ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلاردا« تۆمۈر ئات»
ئىمام ئەلغازالىي
ئىمام غەززالىي (الإمَامُ حجَّةُ الإِسْلاَم مُحَمَّدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مُحَمَّدٍ الغَزَّالِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئەلغەززالىي (ئەبۇ ھامىد). (ھ. 450 – 505 / م. 1058 – 1111) ھۆججەتۇل ئىسلام، مۇتەسەۋۋۇف، ئەشئەرىي كەلامشۇناس، شافىئىي فەقىھ، پەيلاسۇپلارغا بەرگەن تەنقىدىي باھالىرى بىلەن داڭق قازانغان ئالىم. ئەسەرلىرىدىن «ئىھيائۇ ئۇلۇمىددىن»، «ئەلمۇستەسفا»، «ئەلئىقتىساد فىل ئېئتىقاد»، «تەھافۇتۇل فەلاسىفە»، «مئيارۇل ئىلىم» ۋە «كىيمىيائۇسسائادە» قاتارلىقلار مەشھۇردۇر.
بۇلا ئەمەس، ئىمام غازالى يەنە ﮬىجرى بەشىنجى ئەسرنىڭ مۇجەددىد ( ئىسلامنى گۈللەندۈرگۈچى) دەپ نام ئالغان بىر ئۆلىما.
توغۇلىشى ۋە ئۆسۈپ يىتىلىشى
ئىمام غەززالىي خۇراساننىڭ تۇس رايۇنىدىغا يېقىن غازالە يۇرتىدا ﮬىجرىينىڭ 450 يىلى تۇغۇلغان ( مىلادى 1058 ) تۇغۇلغان، شۇيەرگە مەنسۇپ ﮬالدا ئەلغازالى دەپ ئاتالغان. ئاتىسى كەمبەغەل يۇڭ- پاختا ئاتقۇچى كىشى بولۇپ بالىلىرى مۇﮬەممەد ۋە ئەﮬمەدنى ئىلىملىك قىلىپ چىقىشنى بەك ئارزۇ قىلاتتى. ۋاپاتىدىن بۇرۇن ئوغۇللىرىنى سوپىلاردىن بولغان بىر ئاغىنىسىگە تاپشۇرۇپ، قولىدىكى ماللىرىنى بېرىپ، ئۇلارنى ئوقۇتۇپ تەربىيلەشنى تەۋسىيە قىلغان. بۇ كىشىمۇ ئاتىنىڭ ۋەسىيىتى بويىچە قولىدىن كىلىشىچە بۇلارنى ئوقۇتقان، كېيىنچە قۇربى يەتمەي تالىپلارغا ياتاق - تاماق بېرىپ ئوقىتىدىغان بىر مەكتەپكە ئورۇنلاشتۇرۇپ قويغان.
ئىمام غازالى يۇرتىدىكى زامانىسىدىكى مەشھۇر ئۆلىمالارنىڭ قولىدا ئىلىم تەﮬسىل قىلغان. بۇلاردىن توستا فىقھىنى ئىمام ئەﮬمەد ئەززاركانى، جورجاندا ئىمام ئەبۇ نەسر ئەلئىسمائىلىنىڭ قولىدا ئوقۇغان. كېيىن توسقا قايتىپ 3 يىل تۇرغاندىن كېيىن، نىساپورغا بېرىپ نىزامىيە مەدرىسىدە ( دۆلەتلىك رەسمى مەدرىسە ) ئىلمى ئۇسۇل فىقە ( قانۇنشۇناسلىق ) ۋە ئىلمى كالامنى داڭلىق ئالىم، ئىككى ﮬەرەمنىڭ ئىمامى دەپ ئاتالغان ئەبۇلمائالى جۈۋەينىدە خېلى ئۇزۇن تەلىم ئېلىپ، ئۇنىڭ فىقھى، ئۇسۇلىددىن ، لوگىكا ۋە پەلسەپە جەﮬەتتىكى بىلىملىرىنى پىششىق ئۆزلەشتۈرگەن. بۇ ئۇستازى "ئەلغازالى مول ﮬوسۇللۇق بىر دېڭىز" دەپ تەرىپلىگەن.
شۆﮬرىتىنىڭ ﮬەرتەرەپكە تارقىلىشى
ئىمام غازالى نىساپوردا تاكى ئۇستازى بولغىچە تۇرۇپ، ﮬىجرىيە 478. يىلى ( مىلادى 1085 ). يىلى مۇئەسكەر دىگەن يۇرتقا ئىلىم ئەﮬلىنى ئىززەتلەيدىغان مەشھۇر ۋەزىر نىزامۇلمۈلكنىڭ قېشىغا بېرىپ ئورۇنلاشقان. شۇ يەردە ئىلىم بىلەن شۇغۇللۇنۇپ ﮬەر ﮬەر ئۆلىمالار بىلەن ﮬەمسۆﮬبەت بولۇپ، مۇنازىرىدە يېڭىپ داڭقى ﮬەر تەرەپكە تارقالغاندىن كېيىن ، ۋەزىر ئۇنى باغداتتىكى نىزامىيە مەدرىستە مۇدەررىسلىككە ﮬىجرىيە 484. يىلى ( مىلادى 1091 ) تەكلىپ قىلغان .شۇ چاغدىكى ئۆمرى ئەمدىلا 34 ياش ئەتراپىدا ئىدى. شۆﮬرىتى بولسا تېخىمۇ ئېشىپ ۋەزىر ﮬەتتا پادىشالاردىن ﮬالقىپ كەتكەن. كېيىن ئىمام غازالى ﮬىكايە قىلىپ : " ئىلىمنى جان بېقش ئۈچۈن تەلەپ قىلىۋىدۇق، يەنىلا ئاللاﮬنىڭ ئىرادىسى غالىپ كىلىپ ئىلىمنى پەقەت ئاللاھ ئۈچۈنلا پاك ﮬالدا تەلەپ قىلدۇق" دەيدۇ. شۇ ۋاقىتلاردا يۈز بەرگەن ۋەقەلەردىن ﮬىكايەت قىلىپ مۇنداق دەيدۇ :" جۇرجاندىن ئىلىم ئېلىپ قايتقاندىن كېيىن يولدا بىر توپ قاراقچى ﮬەممە نەرسىمىزنى ئېلىۋالدى، مەن ئۇلارغا ئەگىشىپ بېرىۋىدىم باشلىقى دەرﮬال قايت بولمىسا ﮬالاك بولىسەن دىدى. مەن ئاللاﮬنىڭ نامى بىلەن مېنىڭ دەپتىرىمنىلا قايتۇرۇپ بەرسەڭ ، ئۇنىڭ سىلەرگە پايدىسى يوق دىدىم . ئۇ قانداق دەپتەر ئۇ دىدى، مەن ئۇ مەن ئۈگەنگەن بىلىملىرىم يېزىلغان، مەن ئۇنىڭ ئۈچۈن سەپەر قىلغان دىۋىدىم قاراقچى كۈلۈپ سەن قانداقمۇ ئۇ ئىلىمنى ئىگەللىدىم دەيسەن، مانا سەندىن دەپتىرىڭنى ئىلىۋاپتۇق بىلىمسىز قالدىڭ دىدى، كېيىن دەپتىرىمنى قايتۇرۇپ بەردى، شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ﮬەق گەپ قىلغانلىقىنى ﮬېس قىلىپ ، توسقا قايتىپ بارغاندا دەپتەردىكى ﮬەممە نەرسىنى چۈشىنىپ يادلىۋالدىم، يەنە قاراقچىلار دەپتەرنى ئېلىۋالسا ئىلىمسىز قالمايمەن ".
ئاشۇنداق مەلۇم بىر مۇددەتتىن كېيىن ئىمام غازالى ﮬەر خىل بىلىم سىرلىرىدىن تويۇنۇپ ئىچىدە بىر خىل يەڭگىل شەك قىلىش تۇيغۇسى )گۇمانىزم( بارلىققا كىلىدۇ، شۇنىڭ بلىەن باغداتنى تاشلاپ، پۈتۈن مال مۈلكىنى تارقىتىۋەتكەندىن كېيىن دەمەشققە بېرىپ تۇرغان، شۇ يەردە يېگانىلىق ئىچىدە كۈنىنى تەپەككۈر قىلىش بىلەن ئۆتكۈزگەن ( بۇ ئۇنىڭ شەك ( گۇمان) ئىچىدە تېپىرلاۋاتقان ۋاقتى ئىدى). يەنە ئۇ يەردىن بەيتىلمەقدىس ( ئىروسالمغا) يۆتكىلىپ قۇددۇس مەسجىتىدە ئىستىقامەتتە تۇرغان ۋە شۇ جەرياندا "'ئىھيا ئولۇمىددىن ( دىنى ئىلىملەرنى گۈللەندۈرۈش)" ناملىق ئەسىرىنى يېزىشقا باشلىغان. ﮬىجرى 489. يىلى ﮬەجگە بېرىپ يەنە قايتىپ كىلىپ كىتاپنى تولۇقلىغاندىن كېيىن، يەنە سەپەرگە ئاتلىنىپ باغداتتا زىيارەتتب بولغاندىن كېيىن خۇراسانغا قايتىپ ئون يىلغا يېقىن شۇ يەردە يالغۇزلۇقتا ئىبادەت ۋە تەپەككۈر بىلەن مەشغۇل بولۇپ ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ يولىنى، ﮬەقنى سوپىزمدىن تاپقانلىقىنى قەيت قىلغان ( ئەلمۇنقىز ).
قىستۇرۇپ ئۆتۈشكە كېرەكلىكى ئىمام غازالىنىڭ تەيىن تاپقىنى كىيىنكى زامانلاردا بۇرمۇلۇنۇپ ﮬەقتىن ئازغان سوپىلىق بولماستىن بولكى ئىسلامنىڭ دەسلەپكى پارلاق ئۈچ ئەسىرىدىكى سوپىلارنىڭ بۇلغانمىغان، ﮬەقىقى ئىسلام روﮬىغا تويۇنغان پاك سوپىلىق ئىدى. بەلكى ئىمام غازالىنى سوپىلىقنى ئىلمى مېتود مىزان بىلەن تەتقىق قىلىپ، ﮬەقىقى چۈشەنچە ۋە قانائەت بىلەن قوبۇل قىلغان.
شۇڭا ئىمام غازالى سوپىلىقتا ئادەتتكى بىر تەقلىدچى ئەمەس بەلكى سوپىزم ئىپستىمولىگىيەسىنى ( بىىلش نەزىرىيەسىنى) ۋەﮬدەتچى ۋە ﮬۇلۇلچى بۇلغاندىلارنىڭ بولغاشلىرىدىن تازىلاپ ( ۋەﮬدەتىلۋۇجۇت ۋە ﮬۇلۇل سوپىزمغا يوناننىڭ كۇپۇرلۇق پەلسەپىسى ۋە ﮬىندىستاننىڭ ئەپسانىلىرىدىن سىڭىپ كىرگەن، ئىسلام قەتئى قوبۇل قىلمايدىغان بۇزۇق ئەقىدە ) سوپىزمنى پاكلىغان ۋە ئىسلام دائىرىسگە قايتۇغان، بۇنى "ئىھيا" كىتابىدىن بىلىنىپ تۇرىدۇ. شۇڭا بەزىلەرنىڭ سوپىزمنى دەپلا قارا قوياق غازالىنى سوپى دەپ ئەيىپلىشىنىڭ ئاساسى يوق.
يەنە ئىمام غازالى دۇچ كەلگەن شەك ( گۇمان ) توغرىسىدا قىستۇرما : 1 - ئىمام غازالى دىكارتتىن بۇرۇن گۇمانىزمغا دۇچ كەلگەن بولۇپ، دىكارتنىڭ گۇمانىزم مېتودىغا ئاساس بولغانىكەن، بۇ توغرىدا دىكارتنىڭ ئۆيىنى زىيارەت قىلغان بەزى سەيياھ ئالىملار، ئۇنىڭ ئۆيىدىكى غازالىنىڭ كىتابى بولغان " ئەلمىنقىز" نىڭ تەرخىمىسىگە دىكارتنىڭ قەلىمى بىلەن "بىزنىڭ مېتودىمزغا قوشۇلىسۇن" دەپ يېزىلغانلىقىنى كۆرگەن. ئىمام غازالىنىڭ ياۋرۇپادىكى داڭقى خېلى چوڭ( شەرقشۇناسلارنىڭ ئېتىراپى بىلەن ). 2 - ئىمام غازالىنىڭ شەك ( گۇمان)ئى ياۋرۇپالىق پەيلاسوپلارنىڭكىدىن پەرقلىنىدۇ، ئىمام غازالى شەك قىلىپ ﮬەرگىزمۇ جانابى ﮬەق توغرىسىدا شەك قىلمىغان ئىمان ۋە ئىسلامدىمۇ شەك قىلمىغان،ياكى ﮬەممىنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىش نۇقتىسىدا تۇرۇپ پاسسىپ شەك قىلمىغان.
شۇنىڭغا ئاساسەن دوكتۇر سۇلايمان دۇنيا ئىمامنىڭ ﮬاياتىنى ئۈچ قىسىمغا بۆلىدۇ. 1 - شەكتىن بۇرۇنقى غازالى 2- شەك قىلغان ۋاقتى 3 - شەكتىن كېيىنكى ئارام تاپقان ۋاقتى.
بۇ ئەسنادا ئىمام غازالى كۈچىنى شۇ چاغدىكى يولدىن ئازغان پىرقىلەرگە ﮬەقىقەتنى بايان قىلىشقا، ﮬەم شۇ ئەسىردە داڭقى تارالغان 4 پىرقە بىلەن مۇنازىرىلىشىپ رەددىيە بېرىشكە قاراتقان ﮬەم كىتاپلارنى يازغان. بۇلار ئۆزلىرىنى لوگىكا ۋە تەپەككۈر ئىگىلىرى دەپ ئاتىۋالغان ئاتالمىش " پەيلاسوپلار"، "ئەﮬلى كالام"، ئۆزلىرىنىڭ ئاتالمىش "مەسۇم ئىمام " پىشۋاسىدىن تەلىم ئالغانلىقىنى داۋا قىلىشىدىغان "باتىنىيلار" ۋە ئۆزلىرىنى جانابى ﮬەقنىڭ خاسلىرى، پاكلىق پىشۋالىرى ۋە كەشپ ئەﮬلى دەپ ئاتىۋالغان، چەكتىن ئاشقان " سوپىلار " ئىدى. بۇ ئەسىردە يەنە ئالدىنقىلارنىڭ تەسىرىدە تارىغان يۇنان پەلسەپىسى ۋە ئۇقۇملىرىنىڭ كۈچىنىڭ بارغانسىرى زورىيىپ، پەيلاسوپ ۋە پەلسەپە ﮬەيۋەتلىك كۆرىنىدىغان، كىشىلەر ئۇلارغا رەددىيە بىرىشتىن ئەيمىنىدىغان بىر ۋاقىت كەلگەن ئىدى، شۇنداقلا ئىسلام دۇنياسى بۇ قالايمىقانچىلىقنى رەتلەپ ئىسلامنى قايتىدىن ئۆز ئورنىغا قويىدىغان بىر كىشىگە مۇﮬتاج بولىۋاتقان ئىدى. مۇشۇ كىشى دەك ئىمام غازالى بولدى.
شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ بۇ پىرقىلەرنىڭ كىتاپ ۋە ئىلىملىرىنى بىر بىرلەپ مۇتالىئە قىلىشقا باشلىدى ۋە تەتقىق قىلدى، ئاندىن بۇلارغا بىردىن بىر رەددىيە قايتۇرۇپ ئۇلارنىڭ خاتالىقلىرىنى بايان قىلدى، ﮬەقىقىتىنى ئاشكارىلىدى. بۇ توغرىسىدا ئۆزىنىڭ كىتابى "ئەلمۇنقىز مىنەززالال ۋەلمۇسىل ئىلە زىلئىززە ۋەلجالال ( گۇمراﮬىلىقتىن قۇتقازغۇپ، ئىززەت ئىگىسى ئاللاﮬقا يەتكۈزگۈچى)" دىگەن كىتاپىدا تەپسىلى توختالغان. بەزى پىرقىلەرگە ئايرىم ئايرىم كىتاپ يازغان. بۇ ﮬەقتە ( شەكتىن قۇتۇلغاندىن كېيىن ) مۇنداق دەيدۇ " جانابى ﮬەق مىنى بۇ كىسەلدىن خالاس قىلغاندىن كېيىن نەزىرىمدە ﮬەقنى تەلەپ قىلغۇچىلار تۆت پىرقىگە ئايرىلدى . 1 - ئەﮬلى كالام، ئۆزلىرىنى تەپەككۈر ئەﮬلى دەيدۇ 2 - باتىنىلار، ئۆزلىرىنىڭ ئىمامىدىن مەخسۇس ئىلىم مىراس ئالغانلىقلىرىنى دەۋا قىلىشىدۇ. 3 - پەيلاسوپلار ۋە پەلسەپىچىلەر، بۇلار ئۆزلىرىنىڭ لوگىكا ئەﮬلى ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلىشىدۇ. 4 - سوپلار. شۇنىڭ بىلەن ئۆزۈمگە دىدىم، ئاساسلىقى مۇشۇ تۆت پىرقە. بۇلارنىڭ ﮬەقىقىتىنى بايان قىلىشنى باشلىدىم " ( ئەلمۇنقىز)
ئىمام غازالى ئەسەرلىرى
ئىمام غازالى ﮬەرخىل ئىلمدە يىتۈك ئالىم بولۇپ، شۇ ئىلىملەردە ئۆلمەس نادىر ئەسەرلەرنى يېزىپ قالدۇرغان، ئۇنىڭ فىقھى ۋە فىقھىشۇناسلىقتىكى كىتاپلىرى، "ئەلمەنخۇل"، "ئەلمۇستەسفا" ۋە باشقىلىرى ئىلىم ئەﮬلىلىرى چوڭ مەنبە بىلىپ ئوقۇشسا، پەلسەپە ۋە لوگىكا تەتقىق قىلغۇچىلار ئۇنىڭ "تەﮬافۇت"، "ئەلمۇنقىز"،"ئەلئىقتىساد" ۋە باشقا كىتاپلىرىدىن پايدىلانماقتا، ئەخلاق - تەربىيەچىلەر بولسا ئۇنىڭ "ئىھيا ئۇلۇمىددىن( دىنى ئىلىملەرنى گۈللەندۈرۈش)" ناملىق 7 توملۇق ئېسىل ئەسىرى ۋە "ئەي ئوغلان"، "ئەمەل مىزانى" قاتارلىق كىتاپلىرىدىن پايدىلانماقتا.
"ئىھيا" كىتابىنىڭ ئۆزىلا نەچچە خىل ئىلىمنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئىنسكلوپىدىيە دەرىجىلىپ بىر ئەسەر. بۇ كىتاپنى تەﮬقىقلاپ يېڭىدىن باستۇرغان ئەزﮬەر شەيخى ئەﮬمەد رىفائى " ئەگەر باشقا ئۆلىمالار تىلغا ئېلىنسا خىيالىمىز ئاشۇلار ۋايىغا يەتكەن مەلۇم بىر ئىلىم تەرەپكە كىتىدۇ، مەسىلەن ئىبنى سىنا ياكى ئەلفارابى تىلغا ئېلىنسا مەشھۇر پەيلاسوپلار ۋە پەلسەپە ئېسىمىزگە كىلىدۇ. ئەگەر ئىمام بۇخارى ياكى ئىمام مۇسلىم تىلغا ئېلىنسا ئەسكە ئېلىش قابىلىيتى، ئىلمى مېتودلىرى ۋايىغا يەتكەن كىشىلەر ئېسىمزگە كىلىدۇ. ئەمما ئىمام غازالى تىلغا ئېلىنسۇن بىر ئەمەس بىر قانچە خىل ئىلىم، بىر ئەمەس بىر قانچە كىشىنى خىيال قىلىمىز. ئىمام غازالى فىقھىشۇناس ﮬالەتتە، ئىمام غازالى سوتسيولوگ، ئىمام غازالى پىسخولوگ، ئىمام غازالى پەيلاسوپ، ئىمام غازالى پەلسەپىنى يىقىتقۇچى، ئىمام غازالى ئىستىتىكا ئالىمى، ئىمام غازالى ئەﮬلى سۈننەت پىشىۋاسى قاتارلىق مانا مۇشۇنداق بىر قانچە كىشىنى ئەسكە ئالىمىز". ئۆمرىنىڭ ئاخىرلىرىدا يازغان كىتاپلىرىدىن "ئىجامۇلئەۋام ئەن ئىلمىلكالام ( ئاۋامنى ئىلمى كالامدىن توسۇش)" ۋە باشقىلىرى بار. ئۇنىڭ "مىئيارۇلئىلىم(ئىلىم مىزانى)" ناملىق ئەسىرىمدىمۇ بىلىش نەزىرىيەسى ( ئېپىستىمولىگىيە) ۋە شەك ئىلمى مېتودلىرى توغرىسىدا توختالغان.
ئىمام غازالى ۋە پەلسەپە
بۇرۇن دەپ ئۆتكەندەك ئىمام غازالىنىڭ ئەسرى ئالدىنقىلارنىڭ تەسىرىدە تارىغان يۇنان پەلسەپىسى ۋە ئۇقۇملىرىنىڭ كۈچىنىڭ بارغانسىرى زورىيىپ، پەيلاسوپ ۋە پەلسەپە ﮬەيۋەتلىك كۆرىنىدىغان، كىشىلەر ئۇلارغا رەددىيە بىرىشتىن ئەيمىنىدىغان بىر ۋاقىت كەلگەن، باشقا باتىل پىرقىلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئەپكارلىرى ﮬەدەپ تاراشقا باشلىغان ۋاقىت ئىدى، لېكىن بۇ ﮬەرگىزمۇ ئۇلارنىڭ يولىنىڭ ﮬەقلىقى ياكى كۈچىنىڭ زورلىقىدىن ئەمەس بەلكى ﮬەق ئىگىلىرىنىڭ بوشاشقانلىقىدىن ئىدى. مانا مۇشۇنداق ۋەزىيەت، ئەقلى ۋە پىكىر جەﮬەتتىكى ئاجىزلىشىش دىندا شەك قىلىدىغان، ﮬەقنىڭ ئورنىغا باتىل ئازغۇننى ئۇلۇغلايدىغان ، ئەخلاقتا چىرىكلىشىش تارايغان سىياسەتتە ئىزتىراپ كۈچەيگەن بىر ﮬالەتنى شەكىللەندۈرگەنىدى. بۇنىڭ سەۋەبى دەل ئاتالمىش پەيلاسوپلار، باتىنىلار ۋە باشقىلار بار ئىدى، زاﮬىرىدا بۇلار ئايرىم تۇرغاندەك قىلغىنى بىلەن قىلغان قىلمىشلىرى بىر بىرىگە يىقىن ﮬەم باشلىنىشلىق ئىدى. پەيلاسوپلار باتىنىيلارغا دىندا سابىت ﮬەم قەتئى بولغان مەسىلىلەرنى يۇنان پەلسەپىسىگە بويسۇندۇرۇش ئارقىلىق خالىغانچە تەﮬلىل قىلىدىغان، خالىغانچە شەرﮬىلەيدىغان بىر بۇزۇق يولنى تەييارلاپ بەرگەن بولسا (بولۇپمۇ ئىخۋانىسسافا ( ساپلىق قېرىنداشلىرى ئويۇشمىسى ))، باتىنىيلار پەلسەپە ۋە پەيلاسوپلاردىن ئۆزىگە ۋە ئۆزىنىڭ باتىل ئەقىدە ئەپكارلىرىغا ياردەمچى ئىزدىگەن. ( بۇنى شەرقشۇناس دوزىمۇ تەكىتلىگەن ۋە ئەللامە قاراداۋى "ئىمام غازالى ماختىغۇچىلىرى ۋە تەنقىتچىلىرى ئارىسىدا " دىگەن كىتابىدا نەقىل ئالغان ).
خۇددى ئەللامە ئەل نەدەۋى ئېيتقاندەك : ئىسلام ئالىمى بەشىنجى ئەسىرىدە پەيلاسوپلار ۋە باتىنىلار تەرىپىدىن ئاجىزلاشتۇرۇلغان، پىكىر جەﮬەتتە قالايمىغانچىلىق كەلتۈرۈپ چىقارغان ، شۇ ئارقىلىق ئىسلامنى ئەقىدىدە دەﮬرىلىككە، ئەخلاقتا پەسلىشىشكە، سىياسەتتە ئىزتىراپقا باشلىماقتا ئىدى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇخىل بۇزغۇنچىلىقنى تۈزەيدىغان، ئىسلام ئەقىدىسى ۋە روﮬىنى ئۆزىنىڭ ئەسلى مۇناسىپ ئورنىغا قايتۇرىدىغان بىر كىشىگە مۇﮬتاج ئىدى، بۇ كىشى ئېتىقاتتا پاك ۋە مەزمۇت، ئەسلى مەنبەسىگە تايىنىدىغان، ئەخلاقتا تۈزۈك، باتىللارنى بازاردىن قالدۇرغۇدەك ، ئەقىل بىلەن نەقىل ( قۇرئان ﮬەدىس) نى تەڭ ئىگىلىگەن ، باتىللار ئالدىدا ئەقىدىسى تەۋرىمەيدىغان، باتىل بىلەن تەڭ مۇنازىرىدە بولاليدىغان، زىھنى ئوچۇق، پىكرى ئۆتكۈر، ﮬەق يولىدا ئىخلاسمەن ، كۈچى بار كىشى بولىشى كېرەك ئىدى، مانا مۇشۇنداق جىددى ۋاقىتتا ئاللاھ تائالا تەرىپدىن ئىسلام ئالىمى ئىمام غازالىدەك بىر شەخسكە ئىگە بولدى".
ئىمام غازالى پەلسەپىنى تەتقىق قىلشقا كىرىشىپ ئەلفارابى ۋە ئىبنى سىنالارنىڭ يازمىلرىنى ۋە باشقىلارنىڭ كىتاپلىرىنى ئوقۇپ چىققان ، ئاندىن "مەقاسىد ئەلفەلاسىفە ( پەيلاسوپلارنىڭ غايىلىرى)" دىگەن كىتابىنى يازغان، بۇ كىتاپ ئىككىنجى بىر كىتابى، پەيلاسوپلارغا رەسمى مۇش ئاتقان كىتابى "تەﮬافۇت ئەلفەلاسىفە ( پەيلاسوپلارنىڭ غولىشى)" دىگەن كىتابىغا باشلانما ئىدى. بۇ كىتاپتا ئىمام غازالى پەلسەپە، پەلسەپىۋى ئۇقۇملار ۋە پەيلاسوپلار توغرىسىدا ئەتراپلىق توختالغان بولۇپ، شاگىرتلىرىدىن بىرى ﮬەتتا ئىمام غازالى بۇ كىتاپتا پەلسپىۋى ئۇقۇملارنى پەيلاسوپلارنىڭ ئۆزىدىنمۇ بەك ئەتراپلىق شەرﮬىلىگەن، چۈنكى ئەلفارابى ۋە ئىبنى سىنالار يۇنان پەلسەپىسىنى ئوبدان تەكشۈرۇپ توغرا خاتاسىنى ئايرىمايلا قارغۇلارچە شەرﮬىلىگەن، ئىمام غازالى بولسا ﮬەقىقى تۈردە تەتقىق قىلغان" دىگەن ، يەنە بىر شاگىرتى ئەبۇ بەكر " ئۇستازىمىز پەلسەپىنى پۈتۈنلەي يۈتىۋەتتى، كېيىن قۇسۇپ چىقىراي دىۋىدى قېينىلىپ قالدى ( يەنە پەلسەپىنى ئىنچىكە ﮬەم ئەتراپلىق تەتقتق قىلىپ چۈشەنگەن، لېكىن ئۆزىمۇ بەزى تەسىرىدىن قۇتىلالمىغان). "
ئىمام غازالى غايىسىنىڭ پەلسەپىنى ئۆرۈش ئىكەنلىكىنى ﮬەققىدە بۇ كىتاپتا "پەلسەپىنى تەنقىت قىلىشتىن بۇرۇن ئۇنىڭ ﮬەقىقىتىنى بايان قىلىشنى مەقسەت قىلغانلىقىغا " ئىشارەت بەرگەن. ئىمام غازالى بۇ كىتابىدا ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە ئىلمى ئۇسلۇپ يولىنى تۇتقان. بىتەرەپ ﮬالدا شەرﮬىلىگەن. ﮬۇجۇمىنى بولسا "تەﮬافۇت"تا باشلىغان. بۇ كىتاپتىن كېيىن بەزىلەر پەلسەپە ئىمام غازالىنىڭ ﮬۇجۇمىدىن كېيىن ئەسلىگە كىلەلىگىنى يوق دەپمۇ قويىدۇ ، ئىمام ئىبنى رۇشد بۇنىڭغا قارشى "تاﮬافۇتىل تەﮬافۇت" كىتابىنى يازغان بولسىمۇ.
دىمەك ئىمام غازالى ﮬۇجۇمنى قارغۇلارچە باشلىماستىن بەلكى ﮬەقىقى تەتقىق قىلىپ ، ئىچ تېشى سىرىنى ئىگىلەپ بولۇپ ئاندىن قىلغان. ئۆزىمۇ "ئەلمقۇنقىز"دا "بىر ئىلىمنىڭ توغرا خاتالىقىىنى شۇ ئىلىمنىڭ ﮬەقىقتى ۋە ئۈجۈر بۇجۇرىنى بىلمىگەن ئادەم بلىلەلمەيدۇ، بۇنىڭ ئۈچۈن مۇشۇ ئىلىم ساﮬەسىدە ئەڭ بىلىمدار بولىشى كېرەك" دەيدۇ.
لېكىن ئىمام غازالى پەلسەپىنىڭ ﮬەممىسىگە ﮬۇجۇم قىلمغان، ئۆز ۋاقتىدا پەلسەپە مىتافىزىكدىن باشقا يەنە ﮬازىر مۇستەقىل ئىلىم بولۇپ شەكىللەنگەن ماتىماتىكا ۋە باشقا تۈرلىرى، تەبىئەت ۋە فىزىكا ، سىياسەت ۋە ئەخلاقنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. ئىمام غازالى مۇشۇلاردىن ئەڭ خەتەرلىكى ۋە ئازغۇنى بولغان مىتافىزىكا پەلسەپىسىگە ﮬۇجۇمىنى مەركەزلەشتۈرگەن. بۇلارنىڭ ئىچىدىنمۇ ياراتقۇچىنى ئىنكار قىلىدىغان دەﮬرىلەرگە كۆڭۈل بۆلمىگەن، چۈنكى بۇلار كاپىر بولغانلىقتەن بۇلارغا رەددىيە بېرىش ئارتۇقچە، ئىمامنىڭ كۆڭۈل بۆلىدىغىنى ئىلاﮬنى ئېتىراپ قىلىدىغانلىرىدۇر ( بۇلار ﮬەر خىل بولۇپ، ياراتقۇچىنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنى ئاتىشى ئوخشاشمايدۇ، بەزىلىرى ۋاجىپ ئەلۋۇجۇت، بىرىنجى سەۋەپ، بىرىنجى ئەقىل، ئۈستۈن ئەقىل دىگەندەك شەرىئەتكە خىلاپلىرى، بۇلار يەنە يۇنان پەلسەپىسىنى ئاساس ، شەرىئەتنى ئىككىنجى ئورۇندا قويۇپ پەلسەپە بىلەن شەرﮬىلىگەنلار، ئىبنى رۇشد، ئىبنى سىنا، ئەلفارابى ۋە باشقىلار ). ئەلمىنقىزدا ئىمام بۇلارنى ئۈچكە بۆلگەن 1 - كاپىرلققا چىقىرىلىدىغانلار 2- بىدئەتلىككە چىقىرىلىدىغانلار 3 - پەقەت ئىنكار قىلىنمايدىغانلار يەنە شۇ كىتاپتا پەلسەپە ئىلىملىرىنى ( شۇ دەۋىردىكى ) بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ :
1- ماتىماتىكا تۈرىگە كىرىدىغان ئىلىملىرى : ﮬىساپ، ئالگىبرا، گىئومىترىيە قاتارلىق دىنغا كىرمەيدىغان بەلكى ئىسپاتقا تايىنىدىغان ئىلىملەر.
2 - لوگىكا دائىرىسىگە كىرىدىغان ئىلىملەر.
3 - تەبى پەنلەر : بىئولىگىيە، زوئولىگىيە،گىئولوگىيە ۋە باشقىلىرى
4 - ئىلاﮬىيات ، دىنغا ئالاقىسى بار ئىلىملەر
5 - ئەخلاق ئىلىملىرى
ئىمام غازالى 4 .تۈردىكى ئىلىم (ئىلاھىيات) بىلەن شۇغۇللىنىدىغان پەيلاسوپلارنىڭ بەﮬس قىلغان ئاساسلىق مەسىلىلىرىدىن يىگىرمىنى يىغىپ، ئۇلارنى 3 تە كاپىرلىققا، قالغان 17 دە بىدئەتلىككە ﮬۆكۈم قىلغان. بۇ 20 مەسىلىنىڭ باتىللىقىنى ئىسپاتلاش "تەﮬافۇت" ئاساسلىق كىتابىنىڭ مەزمۇنىدۇر. بۇ 3 مەسىلە بولسا : پەيلاسوپلارنىڭ 1 -ئاخىرەتتە مەﮬشەردە يىغىلىدىغىنى پەقەت روﮬلا، جەسەت بىرگە ئەمەس، ئازاپمۇ روﮬقىلا بولىدۇ، جەسەتكە كەلمەيدۇ دىگىنى، بۇ جەﮬەتتىن شەرىئەتكە قارشىدۇر. 2 - ياراتقۇچىنىڭ ( ئاللاﮬنىڭ ) يۈز بېرىدىغان ئىشلانى ئومۇمى جەﮬەتتىنلا بلىپ ، تەپسىلاتىنى بىلمەيدىغانلىقى ، بۇمۇ كۇپۇردۇر، قۇرئاندا كەلگەندەك جانابى ئاللاھ ئاسمان زېمىندىكى زەررىچە چاغلىق نەرسىنىمۇ بىلىپ تۇرغۇچىدۇر. 3 - ئالەمنىڭ يارىتىلغان ئەمەس بەلكى ئەزەلدىن بارلىقى دىگەندىن ئىبارەت 3 مەسىلىسى.
ئىمام غازالىنىڭ بۇ ئىشى يەنى پەلسەپىگە ﮬۇجۇمى ئۆزىنىڭ يېڭى نەزەرىيەسىنى ئورنىغا دەسسىتىش ئۈچۈن بولماستىن ياكى ئەقىلنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىش بولماستىن بەلكى دىننىڭ ئەسلى ئىكەنلىكى، ئەقىلنىڭ ئۇنىڭغا ئەگىشىدىغانلىقى، دىن بىلەن ئەقىلنىڭ زىت ئەمەسلىىكىنى ،دىن ( ۋەﮬي)سىىز ئەقىلنىڭ ئېزىپ كىتىدىغانلىقىنى بايان قىلىش ئىدى. بەلكى ئىمام غازالى ئەقىلنىمۇ قارىغۇلارچە تەقلىتتىن چىقىرىپ ۋەﮬيى نۇرىدا يۇقىرىغا ئۆرلەشكە چاقىرىدۇ.
باشقلارنىڭ ئۇ توغرىسىدىكى سۆزلىرى
ﮬازىرقى زامان ئۆلىمالىرىدىن ئەزﮬەردىن ئىمام ئەلمەراغي : "ئىمام غازالى بىر كىشىدە جەم بولغان بىر نەچچە كىشىدىن ئىبارەت "دەيدۇ. ئەبۇل ﮬەسەن ئەل نەدەۋى :"ئىمام غازالى ئۆز دەۋرىدىكى ئەڭ تالانتلىق، ئىسلاﮬاتچى ئۆلىما ئىدى". ئىمام ئەلمەۋدۇدى بولسا ئىمام غازالىنى دىن گۈللەندۈرگۈچى ئۆلىمالار قاتارىدىن سانايدۇ. دوكتور ئەﮬمەد فۇئاد :"ئىمام غازالى ئىسلام خۇيقۇرغۇسىنىڭ باشلىغۇچىسى " دەيدۇ. دوكتۇر زەكى نەجىپ بولسا " ئىمام غازالى يىتۈك مۇتەپەككۈر " دەپ ئاخىرىدا ئۇنىڭ ﮬاياتىنى "مەن تەپەككۈر قىلىمەن، ئۇنداقتا مەن ئىنسان " دىگەن ئىبارىگە يىغىنچاقلايدۇ.
ئىمام غازالى بىلەن دەۋىرداش ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكىلەردىن : ئىمام غازالىنىڭ ئۇستازى ئىمام جۇۋەينى:"ئەلغازالى مول ﮬوسۇللۇق بىر دېڭىز" دىگەن. ئىمام غازالىنىڭ شاگىرتلىرىدىن مۇﮬەممەد ئىبنى يەﮬيا :"غازالى ئىككىنجى شافىئى " دەپ باﮬا بەرگەن. دەۋىردىشى : ئەبۇلھەسەن ئابدۇلقادىر ئەلفارىسى :"ئىمام غازالى ﮬۆججەتۇلئىسلام ، موللىلارنىڭ پىشىۋاسى، زامانىسىدا ئۇنىڭدەك بىرسى چىقىپ باقمىغان" دەپ تەرىپلەيدۇ.
شەرقشۇناسلاردىن رىنان ۋە گىرمان پەيلاسوپ مونخ " غازالىغا بولغان قارىشىمىز ئۇنىڭ غەرپ پەلسەپىسى تارىخىدا ئۈستۈن ئورۇن تۇتقان شەك قىلىشىغا قۇرۇلغان ". فىرانسىيەلىك كارادىۋۇ " غازالى كانتتىن بۇرۇن ئەقىلنىڭ ئاجىز ئىكەنلىكىگ نەزىرىيەسىنى ئوتتۇرغا قويغان، كىتابى "تەﮬافۇت" بولسا ئەقىلنىڭ قىيمىتىنى ئۆلچەشتە يېزىلغان ئەڭ نادىر ئېىسل كىتاپ دەيدۇ " دەيدۇ.
كامالەت ئاللاﮬقىلا خاستۇر، ئىنسان ﮬامىنى ئىنسان، "ﮬەرقانداق ئاتنىڭ مۈدۈرلىشى بار، ﮬەر قانداق ئالىمنىڭ خاتالىقى " دىگەندەك ئىمام غازالىمۇ بۇنىڭدىن مۇستەسنا ئەمەس، بۇرۇنقى ۋە ﮬازىرقىلارنىڭ ئىچىدىمۇ ئىمام غازالىنى پەلسەپە ياكى سوپىزم سەۋەبىدىن يامان كۆرىدىغانلارمۇ يوق ئەمەس، لېكىن بۇ ئىمام غازالىغا بىر شەرەپتۇ، ئەگەر بىر كىشنىڭ ماختىغۇچىلىرىلا بار بولۇپ، تەنقىدچىلىرى بولمىسا ئىدى ئۇنىڭ شانى شەرىپى تېخمۇ كۆتۈرۈلمەس، قەدرى تېخىمۇ بىلىنمەس ئىدى.
مۇنتاژ
مۇنتاژ بولسا فىلىم ئىشلەپچىقىرىشتا سۈرەتكە ئالغان كۆپ مىقتاردىكى خام ماتىرياللارنى تاللاش،خىللاش،ئاجرىتىش ۋە ئۇلاپ بىرىكتۈرۈش ئارقىلىق ئاخىردا ئازادە باغلانغان،مەنىسى ئۇچۇق،مەركىزى ئىدىيىسى ئېنىق ھەمدە سەنئەت تەسىرى كۈچىگە ئىگە ئەسەرگە ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت.
مۇنتاژ ھەققىدە
مۇنتاژ بولسا فىلىم ئىشلەپچىقىرىشتا سۈرەتكە ئالغان كۆپ مىقتاردىكى خام ماتىرياللارنى تاللاش،خىللاش،ئاجرىتىش ۋە ئۇلاپ بىرىكتۈرۈش ئارقىلىق ئاخىردا ئازادە باغلانغان،مەنىسى ئۇچۇق،مەركىزى ئىدىيىسى ئېنىق ھەمدە سەنئەت تەسىرى كۈچىگە ئىگە ئەسەرگە ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت. ئامرىكا رېژىسورى گېلفىستىن باشلاپ،بۆلەككە ئايرىپ سۈرەتكە ئالىدىغا ئۇسۇل قوللىنىلىپ،ئاندىن ئايرىپ سۈرئەتكە ئالغان بۆلەكلەرنى بىرلەشتۈرگەن،شۇنىڭ بىلەن مونتاژلىق سەنئىتى بارلىققا كەلگەن.
مۇنتاژلىق سەنئىتى
مونتاژلىق سەنئىتى كىنو ئىشلەپچىقىرىش سەنئىتى جەريانىداكەم بولسا بوممايدىغان خىزمەت بۇلۇپلا قالماي،يەنە كىنو سەنئىتىدە يېڭىلىق يارىتىشجەريانىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان ئەڭ ئاخىرقى بىر قېتىملىق يېڭىلىق يارىتىش بۇلۇپھىساپلىنىدۇ. فىرانسىيە دەرىجىدىن تاشقىرى يېڭى دۇلقۇن كىنو رېژىسورى گېدارمۇنداق دىگەن:‹مۇنتاژ بولسا كىنو يېڭىلىق يارىتىشىنىڭ رەسمى باشلىنىشى›.
نۇزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> نۇزۇ مىللىتى - نۇزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئۇيغۇرلار
ئۇيغۇرلار (Uyghur: ئۇيغۇرý, Uyghur?; simplified Chinese: 维吾尔; traditional Chinese: 維吾爾; pinyin: Wéiwu'ěr; IPA: [ʔʊjˈʁʊː][2]) - ئۇيغۇر تىلىدا
ئۇيغۇرلار - شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا ياشايدىغان ھىندى-ياۋروپا تۈرك خەلقى
ئۇيغۇرلارنىڭ تۆۋەندىكى قىياپىتى بار: ئوتتۇرا بوي ، قارا كۆز ، قارا چاچ ، چوڭ قويۇق ساقال ، بەك تۈكلۈك بەدەن ، ئاز ئۇچرايدىغان ئەھۋال ئاستىدا (ئۇيغۇرلار توپىدىن) كۆك ۋە يېشىل كۆزلەر بار ، قىزىل چاچمۇ بار.
تىلى
ئۇيغۇر تىلى - ئالتاي تىللىرى سىستېمىسى، تۈركىي تىللار ئائىلىسى، شەرقىي تۈرك تىللىرى، ئۇيغۇر قارلۇق تىل تارمىقىغا تەۋە. ئۆزبېك تىلى ئۇيغۇرچىغا ئەڭ يېقىن تىل.ئۇيغۇرلارغا ئەڭ يېقىن كىشىلەر تاجىكلار
تارقىلىشى
تارقىلىشى - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، قازاقىستان، ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان، ئافغانىستان، پاكىستان، ئىران، تۈركىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، قاتار، مىسىر، ياۋروپا ئىتتىپاقى، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى، جەنۇبىي ئافرىقا، ئاۋسترالىيە ۋە موڭغۇلىيە جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق دۆلەتلەردە بىرقەدەر كۆپ ئولتۇراقلاشقان.
دىنىي ئېتىقادى
دىنىي ئېتىقادى- ئاساسلىق ئىسلام دىنىي(سۈنئىي مەزھەپ). خىرىستىيان ۋە باشقىلار.
ئۇيغۇر ئالىملىرى
قەدىمقى زاماندىكى مەشھۇر ئەدىب ۋە ئۆلىمالار ئالدى بىلەن پۈتۈن تۈركىي قەۋىملەرگە ئورتاق ۋە ئىككىنچى بولۇپ ئۇيغۇر خەلقى ئۆز ئېڭىدا بۈيۈكلۈك تاجىغا سازاۋەر قىلغان ئالىملاردۇر.
ئەفراسىياب، ... ئالىپ ئەرتۇڭا، ... تۇمارىس، ...ئاتىللا، ... ئوغۇزخان، ... قاراخان، ... سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان، ...يۈسۈپ قىدىرخان، ...سۇلتان سەئىدىخان، سۇلتان ئابدۇرەشىدخان، سۇلتان ئابدۇلكەرىمخان، ...سۇلتان ئىسمايىلخان قاتارلىق ھاكىمدار ۋە تاجدارلار؛
مىراس ئەسەرلەر: دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك(تۈركىي تىللار دىۋانى)، قۇتادغۇ بىلىك، ئەتەبەتۇل ھەقايىق، خەمسە ناۋائىي ،تارىخي رەشىدي،بابۇرنامە ۋەھاكازا، قاتارلىقلار
بۇگۇنكى زاماندىكى تىلشۇناس ئالىملار:خەمىت تۆمۈر، لىتىپ توختى، مۇھەممەترېھىم سايىت، ئابدۇرەئوپ پولات تەكلىماكانىي...
داڭلىق يازغۇچىلار: زوردۇن سابىر، ئابدۇقادىر جالالىدىن ، جالالىدىن بەھرام، ئەسەت سۇلايمان، ياسىنجان سادىق چوغلان، پەرھات جىلان
ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ تۇرمۇش مەدەنىيىتى
ئۇيغۇرلار شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ھەقىقىي ئىگىلىرى ۋە مىراسخورلىرى بولۇپ، بۇ رايوندا توپلىشىپ ياشايدىغان غوللۇق، يەرلىك مىللەت ۋە ئاپتونومىيە ھوقۇقى يۈرگۈزگۈچى مىللەت. ئۇيغۇرلار پارچە ھالەتتە، جۇڭگونىڭ بىر قاتار چوڭ شەھەرلىرىدە خىزمەت ۋە تىجارەت قىلىدۇ. ئۇيغۇرلار شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىن باشقا، يەنە جۇڭگو، قازاقىستان، قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان (ئاساسلىقى بايرام ئەلى رايونى)، پاكىستان، ئەرەبىستان، تۈركىيە، ئاۋسترالىيە، گېرمانىيە، نورۋىگىيە، گوللاندىيە، شىۋىتسىيە، فىنلاندىيە، بېلگىيە، روسيە، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەردە كۆرۈنەرلىك نوپۇستا، مۇئەييەن جامائەت تۈركۈمى شەكلىدە ياشايدۇ.
ئۇيغۇرلار ھازىر دېھقانچىلىق، باغۋەنچىلىك، ھۈنەرۋەنچىلىك، سودا-سېتىق، مەدەنىيەت-مائارىپ قاتارلىق كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۇلار ھازىر بازار ئىگىلىكىنى مەركەز ۋە تەڭشىگۈچ قىلغان ھازىرقى زامان ئىقتىسادىي تۇرمۇشىغا بارغانسېرى ئۆزلەشمەكتە. ئۇيغۇرلار نۆۋەتتە تارىخىي تەرەققىياتنىڭ يېڭى قاتلىمىنى ھاسىل قىلماقتا.
ئۇيغۇرلار مەركىزىي ئاسىيا تىپىدىكى قەدىمكى قەبىلە ۋە خەلقلەردىن تەشكىل تاپقان. جۇڭگو ۋە چەتئەل ئالىملىرى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللەت مەنبەسى توغرىسىدا كۆپ ئىزدەندى. ئۇلار مىلادىيىدىن 3000-2000 يىل ئىلگىرى شىمالىي ئالتاي دالىسىدىكى ئاندرونوۋ-منوسېنىك رايونلىرىدا ياشىغان ئارى (ئارىيان) قەبىلىلىرى، سىكتاي-ساك خەلقلىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ قەدىمكى ۋە ئاسىياچە ئاق جىنسلىق (ئاق تەنلىك) ئەجدادلىرى دەپ قاراشماقتا. قەدىمكى جەسەتلەرنىڭ باش سۆڭەك ئانالىزى، قان تىپى، قەدىمكى ئارىيان-سىكتاي-ساك ئەپسانە فولكلورى، كىيىنىش ۋە مۇزىكا، ئۇسسۇل، بايرام، سەيلە-مەرىكىلىرى بۇ مۇھاكىمىگە كۈچلۈك ئىسپات ھازىرلاپ بەردى. ئەينى زاماندىكى «ئات مەدەنىيىتى» بۇ كەڭ ماكاندا جۇڭگونىڭ رەسمىي يىلنامىلىرىدا «ئۇلۇغخور» دەپ ئاتالغان ئارىيان-سىكتاي-ساك خەلقلىرىنىڭ زور يۇغۇرۇلۇشىنى مەيدانغا كەلتۈردى. ئارىيان-سىكتاي-ساك قەبىلىلىرى مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى -2000يىللاردىن تاكى 6، 5 ئەسىرلەرگىچە غەرب، جەنۇب ۋە شەرققە يۆتكىلىپ، ئىران ئېگىزلىكى، ھىندىستان زېمىنى ۋە چىلىيەن تاغلىرى ئەتراپىغا كېڭەيدى ۋە ئىرانى خەلقلەر، ھىندىستان ئارىيان-ساكلىرى، تارىم ساكلىرى ۋە توخار قەبىلىلىرىنىڭ مىللەت تەركىبىگە سالماقلىق تەسىر كۆرسەتتى. مىلادىيىدىن ئىلگىرىلا ساكلارنىڭ ئاسنا قەبىلىلىرى بىلەن موڭغۇللۇئىد (موڭغۇل ئىرقى) تىپىدىكى ئاشىد قەبىلىلىرى ئاسنا ئۇرۇقىنى ئاساس قىلىپ قوشۇلدى. نەتىجىدە مەركىزىي ئاسىيا ئۇلۇغخورلىرىنىڭ -2تۈركۈمى-تۈركلەر مەيدانغا چىقتى. ئۇيغۇرلار ئەنە شۇ ئارىيان-سىكتاي-ساك خەلقىنىڭ يىراق ئەۋلادى، تۈركىي تۈركۈمىنىڭ يېقىن ئەۋلادى ھېسابلىنىدۇ.
جۇڭگو يىلنامىلىرىدا غەربىي جۇ سۇلالىسى زامانىدىكى ھازىرقى گەنسۇ (كەڭ ساي) ۋە ئوردۇس ئوتلىقى ئەتراپىدا ياشىغان گۈيفاڭ، دى-زەي قەبىلىلىرىنى كېيىنچە بايقال كۆلى ئەتراپىدا ياشىغان دىڭلىڭ (دەنلەن) خەلقىنى ئۇيغۇرلارنىڭ بىۋاستە مەنبەلىرىدىن بىرى دەپ قارىغۇچىلارمۇ بار. ئۇلار دىڭلىڭلارنىڭ شەرقىي ۋە غەربى دىڭلىڭلارغا ئايرىپ، بايقالدىن يەنسەيگىچە، يەنسەيدىن يەتتە سۇ ۋە سىر دەرياسى ساھىللىرىغىچە ياشىغان دەپ قارايدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان دىڭلىڭلاردىن باشقا، قەدىمكى تۇرپان، كىروران ئاھالىلىرى بولغان ئۇجيې، ئۇخۇ ۋە قوش قاڭقىل قەبىلىلىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللەت مەنبەسى دېگەن قاراشلارمۇ مەيدانغا چىقتى.
ئۇيغۇرلار مەركىزىي ئاسىيادىكى قەدىمكى مىللەت، ئارىيان-سىكتاي-ساك-تۈركىي خەلقلەر تۈركۈمىدىكى مەدەنىيەتلىك خەلق. ئۇلارنىڭ جىسمانىي خۇسۇسىيىتى ۋە قان ئالاھىدىلىكى، تىل ۋە ئەدەبىيات-سەنئەت ئالاھىدىلىكى، مىللىي ئېتنوگرافىك تۇرمۇش ئادىتى ۋە تۇرمۇش ئالاھىدىلىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ناھايىتى يىراق تارىخىي قاتلاملىرىنى، تارقىلىش ماسىشتابىنى، مىللەت مەنبەسى ۋە ھەرخىل تەركىبلەرنى، ئۆزلەشتۈرۈش ئىقتىدارىنى، ئەجدادلىرىنىڭ بارلىق مۇنەۋۋەر فولكلورى ۋە تۇرمۇش مەدەنىيىتىگە تولۇق ۋارىسلىق قىلىش سالاھىيىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
ئورخۇن ۋادىسىدىن تارىم ۋادىسىغىچە كۆچكەن ۋە بۇ يەردىكى ساك، توخار، سوغدىلارنى ئۆزلەشتۈرۈپ مەيدانغا كەلگەن دېگەندە، يەنىلا ئورخۇن ئۇيغۇرلىرى بىلەن تارىم ۋادىسىدىكى ساك، ئورخۇن سوغدىلارنىڭ قايسى تارىخىي قاتلامدا قانداق تىلدا سۆزلەشكەنلىكىدىن قەتئىينەزەر، ئورتاق ھالدا مەركىزىي ئاسىيا ئۇلۇغ خورلىرى بولغان ئارىيان تۈركۈمى ۋە تۈركىي تۈركۈمىگە بولغان تېرەن يىلتىزداشلىقىنى ئالدىنقى شەرت قىلىش كېرەك. بۇ خەلقلەر كۆچمە چارۋىچىلىق ۋە «ئات مەدەنىيىتى» تۈپەيلىدىن مەركىزىي ئاسىيا رايونىغا-مۇھىمى تارىم ۋە سىر دەريالىرى ۋادىلىرىغا، بايقال ۋە موڭغۇل ئوتلاقلىرىغا كەڭ تارقىلىپ ياشىدى. ئۇلار جۇڭگو ۋە ئىران (ئاخمانى) ئىمپېرىيىلىرىگە يېقىن جايلاردا ھاكىمىيەت مەركەزلىرىنى بەرپا قىلغان ھون ۋە ساك ئەنئەنىلىرىگە دېيەرلىك ۋارىسلىق قىلدى. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلىپ، ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكەندىن كېيىنمۇ خان ئۇرۇقى بولغان ياغلاقارلار گەنجۇ ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرغاندىن باشقا، ئادىزلار باشچىلىقىدىكى باشقا ئۇيغۇر قەبىلىلىرى قوچۇ، كۈسەن، قەشقەر، سۇياب-سىر دەرياسى ۋادىسىغا يۆتكىلىپ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى، كۈسەن ئۇيغۇر خانلىقى ۋە قاراخانىيلار ھاكىمىيەتلىرىنى بەرپا قىلدى. خوتەن ياغلاقار قالقالۇخانى داۋاملىق گەنجۇ ياغلاقار ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن قۇدىلىق مۇناسىۋىتىنى ساقلىدى. بۇ، ئورخۇن ۋە گەنجۇ، خوتەن ياغلاقارلىرىنىڭ قەبىلىۋى يېقىنلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
بۇ خۇددى ئۇيغۇرلار قەدىمكى سەمەرقەند ھاكىمى ئاپراسىياپنى ئۆزىنىڭ قەھرىمان پادىشاھى دەپ ئىزچىل ھۆرمەتلەپ كەلگىنىگە ئوخشاش ئەھۋال.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتنونىمى (مىللەت نامى) قاچان كېلىپ چىققانلىقى نامەلۇم. بىرىنچىدىن، بۇ ئېتنونىمنىڭ پەيدا بولغان ۋاقتىنى ئۇيغۇرلارنىڭ دەسلەپكى ئېتنىك تۈركۈمىنىڭ مەيدانغا كەلگەن ۋاقتى قىلىپ بېكىتىۋالغىلى بولمايدۇ. ئىككىنچىدىن، ئۇيغۇر دەپ ئاتالغان قەبىلە دەسلەپ ياغلاقار باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇر ئىتتىپاقىغا قاتناشقان بىر قەبىلىنىڭ نامى بۇلۇپ، بۇ خاسىيەتلىك نام پۈتۈن ئۇيغۇر ئىتتىپاقى ۋە ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئورتاق نامى قىلىپ قوبۇل قىلىنغان، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىنمۇ گەنجۇ، ئىدىقۇت، كۈسەن خانلىقلىرى ئۆز سەلتەنەت ناملىرىغا ئۇيغۇر ناملىرىنى قوشۇپ ئىشلەتكەن. ھازىرقى يۈگۇ- سېرىق ئۇيغۇرلارمۇ ئۆز نامىنى ياغلاقار ياكى باشقا قەبىلە نامىدا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر نامىدا ئىشلەتتى.
« ئۇيغۇر» ئىبارىسى ئومۇمى مەنىدە «ئۇيۇشۇش، ئۇيۇشماق» مەنىدە ئىزاھلانماقتا.
ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش مەدەنىيىتى ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر نامىنى قوللىنىشى ۋە سىياسى ھاكىمىيەت ئورنىتىشىدىن خېلى بۇرۇنلا تەدرىجىي شەكىللەندى ۋە ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ ھەرقايسى تارىخىي قاتلاملىرىدا داۋاملىق راۋاجلىنىپ، تۇرمۇش مەدەنىيىتى ئىزچىللىقى بىلەن تارىخىي قاتلاملىقى زەنجىر ھالقىسىنى ھاسىل قىلدى. بىز ھازىرقى ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش مەدەنىيىتىگە نەزەر سالساق، ئۇيغۇرلارنىڭ مۇكەممەل ئېتنولوگىيىلىك تۇرمۇش مەدەنىيىتىگە ئىگە ئېتنىك مىللەت ئىكەنلىكىنى جەزىملەشتۈرىمىز.
ئۇيغۇر تارىخىدا جەڭگىۋار ئاياللار، ھاكىمىيەتكە قاتناشقان تۈركەن خاتۇندەك ئاياللار، شائىرە ۋە مائارىپچىلار خېلى كۆپ بولغان. تۇغۇت مۇناسىۋىتى بىلەن ئانا-بالىلار مەبۇدىسى ئوماي ئانىغا (ئىسلامىيەتتىن كېيىن بۈۋى پاتىمىگە) سېغىنىش، بالىنىڭ قىرىق سۈيى، ئات قۇيۇش مۇراسىمى، بۆشۈك تويى، ئوغۇل بالا يەتتە ياشقا توشقاندا خەتنە قىلدۇرۇپ مۇراسىم ئۆتكۈزۈش، پەرزەنتلىرىنى مەكتەپكە ياكى ھۈنەرگە بېرىش ئادەتلىرى ئىزچىل ساقلىنىپ كەلدى.
نىكاھ
ئۇيغۇرلاردا نىكاھ مۇناسىۋىتى بىلەن چاي ئىچكۈزۈش، توي ئالدىدىكى مەسلىھەت چايلىرى، نىكاھ ئوقۇپ قىز-يىگىتنىڭ رازىلىقىنى ئېلىش، توي مۇراسىمى، يىگىت-قىزلار ئولتۇرۇشى، قۇدىلار چىللاقلىرى ئىزچىل ساقلىنىپ كەلدى.
دەپنە
ئۇيغۇرلاردا دەپنە مۇراسىمى ھەرقايسى دىنىي مەدەنىيەتلەر تەسىرىدە ھەرخىل بولسىمۇ، ئەمما مېيىتنى پاكىزە يۇيۇپ كېپەنلەش، ھازىدارلار ئاق رومال سېلىپ، ئاق بەلۋاغ باغلاپ يىغا-زارە قىلىش، مېيىتنىڭ نامىزىنى چۈشۈرۈش، جىنازىنى ئالمىشىپ تالىشىپ كۈتۈرۈپ قەبرىستانلىققا ئېلىپ بېرىش، لەھەتتە مېيىتنىڭ يۈزىنى قىبلە (غەرب) تەرەپكە قىلىپ ياتقۇزۇش، ئىچ گۆرنىڭ ئاغزىنى كېسەك بىلەن ئېتىپ، تاش گۆرنى توپا بىلەن كۆمۈش، قەبرە بېشىدا مېيىتنىڭ ئىجابىي تەرىپىگە گۇۋاھلىق بېرىش، قەبرە تېشى-گۈمبەز ئورنىتىش، مېيىتنىڭ يەتتە، قىرىق، يىل نەزىرلىرىنى ئۆتكۈزۈش ئادەتلىرى بىردەك ئىزچىل بۇلۇپ كەلدى. ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرى مېيىت سۆڭىكىنى كاھىش (ساپال) ساندۇققا سېلىپ يەرلىككە قۇيۇش، مېيىتنى تاش گۆرگە كۆمۈش، مېيىتنى ئاستىغا ياغاچ شادا قويۇلغان گۆرگە ياتقۇزۇپ، ئۈستىگە قىزىل تۇپراق ۋە قۇم تۆكۈپ كۆمۈش، شام گۆرگە قويۇش قاتارلىق دەپنە قىلىش ئۇسۇللىرىنىمۇ قوللاندى.
ھېيت-ئايەم
ئۇيغۇرلاردا ھېيت-ئايەملەر قەدىمكى تەقۋىم (كالېندار) قائىدىلىرى بويىچە ئۆتكۈزۈلۈپ كەلدى. «نەۋرۇز» (نورۇز) بايرىمى، «كۆك مەشرىپى»، «سۇ مۈلەك» ئايەملىرى باھار-نورۇز بايرىمىدىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ بايرام يىراق قەدىمكى زامانلاردىن بېرى ئۇيغۇر ۋە ئۇنىڭغا قېرىنداش مىللەتلەرنىڭ يېڭى يىل بايرىمى بولۇپ كەلدى. ئۇيغۇرلار يەنە «قىزىل كۈل سەيلىسى»، «قوغۇن سەيلىسى» قاتارلىق يازلىق-كۈزلۈك بايراملارنى ئۆتكۈزىدۇ. بۇددىزم مەزگىلىدە بەش يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان «بۇرھان (بۇت) يۆتكەش» مۇراسىملىرى بولغان ئىدى. ئىسلامىيەتتىن كېيىن، قۇربان ھېيت، روزا ھېيت ئايەملىرى نورۇز بايرىمى بىلەن قوشۇلۇپ ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسلىق بايراملىرى بولۇپ قالدى.
ئۇيغۇرلاردا يېقىنقى يىللارغىچە (يېزىلاردا ھېلىمۇ بار) قورۇ ئىگىلىكى ھەر بىر چوڭ ئائىلىنىڭ تۇرمۇش ھۈجەيرىسى بولۇپ كەلدى. چۆللۈكلەر بىلەن قورشالغان ھەرقايسى بوستانلىقلار قويۇق دەرەخلەر، ئېقىن سۇلار، ئۆم ئولتۇراقلاشقان ئاھالىلەر بىلەن قاپلىنىپ قالماستىن، بەلكى ھەرقايسى قورۇلارمۇ مېۋىلىك باغ، ئۈزۈم باراڭلىرى بىلەن قاپلىنىدۇ، ئۇيغۇر قورۇلىرى نەقىشلىك دەرۋازا، پېشايۋان، ئايۋان-ساراي، ئوغۇل-قىزلار ئۆيلىرى، قازناقلار بىلەن بىر يۈرۈش قىلىنىدۇ. بەزى قورۇلار بالىخانا ئۆيلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كۆپىنچە ئۆيلەر گەجلەنگەن ۋاسا بىلەن جۈپ قىلىپ يېپىلىدۇ. ھەرخىل نەقىشلىك مېھراب (مەرەپ)، تەكچە ۋە مورىلار بىلەن بېزىلىدۇ.
سەنئىتى
ئۇيغۇرلار ناخشا-ئۇسسۇل، مۇزىكىغا ئەزەلدىن ھېرىسمەن مىللەت، ئۇلار قەدىمكى مۇراسىملار، مىلىس-مەشرەپلەر ئاساسىدا يەرلىك خەلق مۇقام-مەشرەپ-سەنەملەرنى شەكىللەندۈردى. مىلىس-مەشرەپلەر ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى ئېتنوگرافىيە مەكتىپى، ئەخلاق-ئەقىل مەكتىپى، ناخشا-ئۇسسۇل مەكتىپى بولۇپ كەلدى. شۇ ئاساستا ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى «ئون ئىككى مۇقام» شەكىللەندى.
فولىكلورى
ئۇيغۇرلار خەلق فولكلورى-ئېغىز ئەدەبىياتىغا باي خەلق. ئەڭ يىراق شامانىزم ئەپسانىلىرىدىن بۇددىزم دەۋرى ھىكايەتلىرىگىچە، قەدىمكى قەھرىمانلىق رىۋايەتلىرى، ئەجداد سېغىنىش رىۋايەتلىرى بولغان، «بۆرە ھېكايىسى»، «ئوغۇز نامە»، «ئاپراسىياپ رىۋايىتى»، «چىستانى ئىلىكبەك رىۋايىتى»، «دەدە قورقۇت»، «تۇمارس»، «غېرىب-سەنەم» قاتارلىقلار بىلەن مىڭلىغان تارىخىي قوشاقلار، لەتىپە ۋە ئەقلىيە سۆزلەر ئۇيغۇر خەلق ئەدەبىياتىنىڭ ئۇلىنى سالدى. ئۇيغۇرلار خەلق ئەدەبىياتى ئاساسىدا يازما ئەدەبىيات ۋە كلاسسىك ئەدەبىيات دۇردانىلىرىنى ياراتتى. ئۇنىڭ ئەڭ بۈيۈك سەمەرىسى «قۇتادغۇ بىلىك» تىن ئىبارەت. ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى ئۇيغۇرلاردىكى پەلسەپىۋى، دىنىي، ئەخلاقىي، تارىخىي، ھوقۇقىي كۆز قاراشلارنى شېئىرىي تۈستە ئىپادىلەپ، ئۇيغۇر روھىيەت تارىخى ۋە تەپەككۈر تارىخىنىڭ باي، رەڭدار خەزىنىسىنى ھاسىل قىلدى.
ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرى قەدىمكى زامانلاردىن باشلاپ تەسۋىرىي سەنئەت ھېرىسمەنلىرى ئىدى. ئۇلار قىيالارغا تۇرمۇش ئوبرازلىرىنى چېكىپ، بالباللار ۋە تاش پۈتۈك (ئابىدە) لەرنى ئورنىتىپ، ئالتۇن، مىس- كۈمۈشلەردىن زىبۇ-زىننەتلەرنى ياساپ، كاھىش، قاش (قاشتېشى) تىن گۈزەل تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ياساپ، تاشكېمىر سەنئىتى بىناكارلىق، ھەيكەلتىراشلىق، تام رەسساملىقى، ياغاچ ئويما، تاختا سىزما، مېتال ۋە توقۇلمىلارغا رەسىم ئىشلەشتە ئالدىنقى سەۋىيىگە يەتتى. شىنجاڭدىن تېپىلغان زورو ئاستېر (ئاتەشپەرەسلىك)، بۇددا ۋە مانى دىنىغا ئائىت تەسۋىرىي سەنئەت يادىكارلىقلىرىنىڭ قالدۇقلىرى ھېلىمۇ جاھان تەتقىقاتچىلىرىنى مەپتۇن قىلماقتا.
ئۇيغۇرلار قەدىمدىن تارتىپ تاماق مەدەنىيىتىدە مەركىزىي ئاسىيا خەلقلىرى ئارىسىدا ئالدىنقى شۆھرەتكە ئىگە. تاماق مەدەنىيىتى بىر مىللەتنىڭ تۇرمۇش مەدەنىيىتىنىڭ يىراق تارىخىي قاتلاملىرى بىلەن ئۇنىڭ ئېرىشكەن كامالەت دەرىجىسىنى كۆرسىتىدۇ. قايسى بىر تەتقىقاتچى: ئۈزۈپ تاشلاپ ياكى پىچاقتا كېسىپ ئېتىلىدىغان سۇيۇقئاش بىلەن ئىنچىكە سوزۇلغان ئەشمە (لەغمەن) ئارىسىدا بىر مىڭ يىللىق مۇساپە ياتىدۇ، دەپ توغرا ئېيتقان ئىدى. تونۇردا ھازىرلىنىدىغان ھەرخىل تائاملار، ئۆپكە، ھېسىپ، پېتىر مانتا ۋە مۇراببا قاتارلىق ئۇيغۇر تائاملىرىغا ئاپىرىن ئېيتمايدىغان كىشى بولمىسا كېرەك. قوچۇ ئۇيغۇرلىرى ئىشلەپ چىقارغان ھەرخىل مەيزاب ۋە ھاراقلار ھەتتا تاڭ تەيزۇڭنىمۇ ھەيران قالدۇرغانىدى. ئۇيغۇر تائاملىرى يىپەك يولى ئوتتۇرا بەلۋىغىغا جايلاشقان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پىداكارانە مېھماندوستلۇق ئەنئەنىسىگە ھەسسە قوشتى. ئۇيغۇر تائاملىرى، ئۆز نۆۋىتىدە ئوزۇقلۇق ۋە تېبابەت قائىدىلىرىگە ئۇيغۇن بولۇش بىلەن يەنە شەرق-غەرب خەلقلىرىنىڭ ئورتاق ئىشتىھا تەلىپىگە ئۇيغۇن بولدى.