cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاڭ سۇلالىسى
تاڭ سۇلالىسى ھەققىدە
<<626-يىلى8-ئايدا ئېلىك قاغان100مىڭ كىشىلىكتىن ئارتۇق ئاتلىق قوشۇن بىلەن ۋۇگۇڭ(شەنشىنىڭ ۋۇگۇڭ ناھىيەسى)غا ھۇجۇم قىلىپ كىرىپ پايتەختكە تەھدىت سالدى.ئارقىدىنلا يەنە گاۋلىڭ(شۇ چاغدىكى پايتەخت چاڭئەننىڭ شەرقىي شىمالىغا70چاقىرىم كېلىدىغان جايدا)غا ھۇجۇم قىلىپ كىردى،ئېلىك قاغان داۋاملىق يۈرۈش قىلىپ ۋېيشۈي دەرياسىنىڭ شىمالىغا كەلگەندە،ئۆزىنىڭ يېقىنى دەشت سىيلاقنى تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئەھۋالىنى كۈزۈتۈپ كېلىشكە ئەۋەتتى.بۇ ۋاقىتتا تەيزۇڭ(لى شىمىن)تەختكە چىققان بولۇپ،ئۇنى ئەيىبلەپ<مەن بىلەن سېنىڭ قاغانىڭ كۆپلەپ ئالتۇن ۋە كىمخاپ ھەدىيە قىلغانىدۇق،كۆپلۈكىدىن ئۇلارنىڭ سانىنى ئالغىلى بولمايدۇ.شۇنداق تۇرۇقلۇق سېنىڭ قاغانىڭ ئەھدىگە خىلاپلىق قىلىپ،قوشۇن باشلاپ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە ھۇجۇم قىلدى،مەن بۇنىڭدىن ئاھانەت قىلماسمەنمۇ!سەن گەرچە رۇڭلاردىن بولساڭمۇ،ئادەمگەرچىلىكىڭ بار تۇرۇقلۇق(تۈركلەرنى"رۇڭ"دەپمۇ ئاتىغان،بۇ يەردە تۈركلەرنى ئادەمگەرچىلىكنى بىلمەيدىغان مەدەنىيەتسىزلەر دىمەكچى)يەنە قانداقسىگە ياخشىلىقنى ئۇنتۇپ،كۈچۈڭنى پەش قىلىدىغانسەن!>>دەپ،سىيلاقنى ھەپسىگە ئېلىپ،يېنىڭ ئاتلىنىپلا شەخسەن ئۆزى ۋېيشۈي دەرياسىنىڭ يۇقۇرى ئېقىنىگە كېلىپ،دەريانى ئارىلىق قالدۇرۇپ،ئېلىك بىلەن سۆزلۈشۈپ،ئۇنى ئەھدىگە خىلاپلىق قىلدى دەپ ئەيىپلىدى.ئېلىك كۈتۈلمىگەن ئەھۋالدىن قاتتىق ھەيران قالدى.ئۇنىڭ ئۈستىگە تاڭ سۇلالىسىنىڭ باشقا قوشۇنلېرىمۇ داۋاملىق يېتىپ كەلگەچكە،ھەممە يەرنى تۇغ-ئەلەملەر قاپلاپ كەتكەنىدى.ئېلىك قاغان سىيلاقنىڭ تېخىچە قايتىپ كەلمىگەنلىكىنى،يەنە كېلىپ تاڭ تەيزۇڭنىڭ يېنىكلا ئاتلىنىپ كەلگەنلىكىنى،قوشۇنلارنىڭ قىياپىتىدىكى ئۆزگۈرۈشلەرنى كۆرۈپ،سۈلھىلىشىشنى تەلەپ قىلدى،ھەمدە بوز ئات ئۆلتۈرۈپ(ۋەقەنى بۇنچىلىك تۈزەپ يازغاندىن كېيىن،ئەسلىدە بۇ يەردە ئېلىك قاغان قورققىنىدىن ئۆزى مىنىپ كەلگەن بوز ئاتنى ئۆلتۈرۈپ،كېيىن ئۆزى باشقىلارنىڭ ئاتلېرىغا مىنگىشىپ كەتتى دەپ ئالغان بولسا تېخىمۇ ئەينەن چىقاتتى)قەسەم قىلدى،ئىككى تەرەپ ۋاقىتلىق كۆۋرۈكنىڭ ئۈستىدە ئەھدىنامە تۈزدى،تۈركلەر قوشۇنلېرىنى چېكىندۈرۈپ كەتتى.9-ئايدا ئېلىك قاغان3مىڭ تۇياق ئات،10مىڭ دانە قوي تەقدىم قىلدى،تاڭ تەيزۇڭ ئېلىك قاغان تەقدىم قىلغان ئاتلارنى قوبۇل قىلماي،ئۇنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىن بۇلاپ كەتكەن ئاھالىلەرنى قويۇپ بېرىشىنى ئەمىر قىلدى.» مانا مۇشۇ بىر ئابزاس خاتىرىنىڭ ئۆزىلا بۈيۈك تاڭ سۇلالىسىنىڭ قانچىلىك مەردانە ۋە جاسارەتلىك روھ بىلەن سۇغۇرۇلغانلىقىنى تولۇق ئىساپاتلاپ بېرەلەيدۇ!
ئۇيغۇر ۋە سىر-تاردۇش قەبىلىلېرىنىڭ قوزغۇلاڭلېرى تۈپەيلىدىن ھاكىمىيت بېشىدىن ئايرىلىپ قالغان ئاشىنا تۈركلېرىنىڭ بىر قىسمى غەربىي يۇرتقا(شىنجاڭنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرا ئاسىيانى كۆزدە تۇتۇدۇ)،ئۆز قېرىنداشلېرىنىڭ يېنىغا كېتىدۇ.بىر قىسمى بولسا تاڭ سۇلالىسىغا بەيئەت قىلىدۇ(تارىخىي كىتاپلاردا100مىڭغا يېقىن ئادەم دەپ خاتىرىلەنگەن."بەيئەت قىلدى"دېگەنلىك ئۇرۇشتا قورال تاشلاپ تەسلىم بولدى دېگەنلىك ئەمەس،بەلكى ئۆزئارا كېلىشىش ئارقىلىق قارىشى تەرەپنىڭ تەۋەلىكىگە ئۆتۈش دېگەنلىكتۇر).ئەينى زاماندا تۈركلەرنىڭ ئاشىنا ئۇرۇقى رەھبەرلىك قىلغان، خان جەمەتىگە يېقىن بىر قىسىم قەبىلىلەر ھەقىقەتەنمۇ سېپىل ئىچىدە ئۆزىنىڭ كۈچىنى ئەسلىگە كەلتۈرۋېلىپ،ھالاك بولغان خانلىقنى قايتا تىكلەشنى ئارزۇ قىلىپ تاڭ سۇلالىسىگە ۋاقىتلىق بەيئەت قىلغان ئىدى.بۇ نۇقتىنى تاڭ سۇلالىسىمۇ چۈشۈنۈپ يەتكەن ئىدى،بۇ توغرىدا جۇڭگو تارىخىدا مۇنداق بايانلار بار:<<...630-يىلى2-ئايدا لى جىڭ ئېلىكنى چوغاي تېغىدا يەنە قايتا مەغلۇپ قىلدى،ئېلىك بىر قانچە ئون مىڭ قالدۇق قەۋمىنى ئېلىپ تېمۇر تېغىغا قېچىپ بېرىۋالدى(بۇ چاغلاردا سىر-تاردۇشلار بەلكىم بۇ جايلارغا تېخى تولۇق بېسىپ كىرىپ بولالمىغان بولسا كېرەك.)بۇنىڭ بىلەن ئۇ تاڭ قوشۇنلېرىغا قارشى تۇرۇشقا جۈرئەت قىلالماي،دەشت سىيلاقنى تاڭ سۇلالىسىغا ئەۋەتىپ گۇناھىنى يۇيۇپ،قەۋملېرىنى ئېلىپ بەيئەت قىلىپ،ئۆزى ئوردىنى تاۋاپ قىلىشنى خالايدىغانلىغىنى بىلدۈردى.ئەمىلىيەتتە بۇ ياردەمگە كېلىدىغان ئەسكەرلېرىنىڭ پۇرسىتىگە ئېرىشىپ،كۈزدە ئوتلاقلار كۆكۈرۈپ،ئات سەمىرگەندە،چۆللۈكنىڭ شىمالىغا بېرىپ كۈچىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى نىيەت قىلىش ئىدى.>> تاڭ سۇلالىسى ئاشىنا تۈركلېرىنىڭ ئىچىدە نېمە ئويلاۋاتقانلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ،ئۇلارنىڭ بەيئىتىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولدى،تاڭ سۇلالىسىنىڭ شۇنداق قىلمايمۇ باشقا ئامالى يوق ئىدى،چۈنكى ئۇلار ئىچكى ئۇرۇشتا يېڭىلگەن،ئەمما يەنىلا بەلگىلىك كۈچكە ئىگە ئەشۇ بىر تۈركۈم تۈركلەرنى ئۇرۇش ئارقىلىق پۈتۈنلەي باش ئەگدۈرۈشكە قۇربى يەتمەيتتى.
تاڭ ئوردىسدا ئۆزلېرىگە بەيئەت قىلغان ئاشىنا تۈركلېرىنى قانداق بىر تەرەپ قىلىش مەسىلىسىدە جىددىي تالاش-تارتىش بولىدۇ.بەزى ئوردا ۋەزىرلېرى ئاشىنا تۈركلېرىنىڭ مۇنقەرز بولغان پۇرسىتىدىن پايدىلىنىپ،<<ئۇلارنىڭ زېمىنلېرىنى بۆلۈپ،قەبىلىلېرىنى پارچىلاپ،تەسىر كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ،ئۇلارنى تاڭ سۇلالىسىغا رام قىلىپ كونتىرول قىلىش>>،يەنى ئۇلارنىڭ يايلاقلېرىنى ئىگەللەپ،قەبىلە تەشكىلىنى تارقىتۋېتىپ،كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ ئۇلارنىڭ چېگرىدا قايتا ئاپەت بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەك دەپ تەشەببۇس قىلىدۇ؛يەنە بەزىلېرى بولسا پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئۇلارنى خەنزۇلۇشۇشقا مەجبۇرلاپ،<<ئۇلارنى خۇاڭخېنىڭ جەنۇبىدىكى يەنجۇ ئايمىقى(ھازىرقى شەندۇڭ)بىلەن يۇجۇ ئايمىقى(خېنەننىڭ جۇڭيۈەن رايونى)ئارىلىقىدىكى جايلارغا يۆتكەپ،قەبىلىلېرىنى بۆلۈپ،ئايماق،ناھىيەلەرگە تارقاقلاشتۇرۇپ،تېرىقچىلىق قىلىشنى ئۆگەتكەندە،غۇز قاراقچىلېرىنى دېھقانغا ئايلاندۇرغىلى،سەددىچىننىڭ سىرتىدىكى تۈركلەرنى مەڭگۈگە يوقاتقىلى بولىدۇ>>دەپ تەشەببۇس قىلدى،يەنە بەزىلېرى بولسا<<بەيئەت قىلغان تۈركلەرنى سەددىچىن ئىچىگە ئورۇنلاشتۇرۇپ،ئۇلارنىڭ بارلىق قەبىلىلېرىنى ساقلاپ قېلىپ،ئۆرپ-ئادەتلېرىنى ئۆزگەرتمەي شۇ پېتى يول قويۇپ،بوش يەرلەرگە ئورۇنلاشتۇرساق،ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك ئۈچۈن دالدا قىلغىلى بولىدۇ>>دەپ تەشەببۇس قىلىدۇ.شۇنداق قىلىپ ئەڭ ئاخىرىدا تاڭ سۇلالىسى ئۆزىگە بەيئەت قىلغان تۈركلەرنى، ھازىرقى بېيجىڭ شەھىرىنىڭ شۈنيى ناھىيەسىدىن ھازىرقى گەنسۇنىڭ چىڭياڭ ناھىيەسىگىچىلىك بولغان سەددىچىن ئىچىدىكى بوش جايلاردا شۇن،يۇ،خۇا،چاڭدىن ئىبارەت تۆت ئايماق تەسىس قىلىپ ئورۇنلاشتۇردى.شۇنداق قىلىپ بۇ تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان ئاشىنا ئۇرۇقىغا ئەگەشكەن تۈركلەر،تاڭ سۇلالىسىنىڭ سىتىراتىگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشى بويىچە سېپىل ئىچىدە<<قالقان>>بولۇپ تۇردى.تاڭ سۇلالىسى<<ھەر بىر بەيئەت قىلغۇچى تۈرك ئاقسۆڭەكلېرىگە بەش توپ نەرسە-كېرەك،بىر ياقىلىقتىن تون ھەدىيە قىلىپ،قەبىلە ئاقساقاللېرىغا چوڭ ئەمەل،يۇقۇرى تەمىنات،كۆپ مىقداردا ئاشلىق بەردى.>>تاڭ سۇلالىسى يەنە ئادەتتىكى تۈرك چارۋىچىلېرىغىمۇ ئوخشاشلا غەمخورلۇق ۋە مەلۇم ئېتىبارلارنى بەرگەنىدى.<<تاڭ سۇلالىسى بەيئەت قىلغان تۈركلەرگە قارىتا مانا مۇشۇنداق ئېتىبار بەرگەنىدى،ھالبۇكى بەزى غەرپ ئالىملېرى(تومسېنمۇ شۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىرى)جوڭگو تارىخىنىڭ ھەقىقىي قىياپىتىنى چۈشەنمەي،كۆپىنچە ئۆزىنىڭ سوبېكتىپ خاھىشىغا تايىنىپلا:<دۆلىتىدىن ئايرىلىپ جەنۇپقا كۆچكەن تۈركلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئەسلى يۇرتلېرىغا قايتتى،قېلىپ قالغان قىسمىنىڭ ئەھۋالى بولسا تېخىمۇ ئېچىنىشلىق بولدى>دەيدىغان سەپسەتەلەرنى تەرغىپ قىلىشقانىدى،شۇڭا بۇنى ئايدىڭلاشتۇرۋېلىش كېرەك.»
شۇ چاغدا ئاشىنا ئۇرۇقى باشچىلىقىدا تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان تۈركلەر توغۇرلۇق،كۈل تىگىن ئابىدىسىدىمۇ مۇنداق بايانلار بار:<<... بۇ يەردە ئولتۇرۇپ تابغاچ خەلقى بىلەن ياراشتىم.تابغاچلار ئالتۇن،كۈمۈش،يىپەكنى ۋە يىپەكلىك رەختلەرنى بىزگە ئاسانلا بېرىدۇ.تابغاچ خەلقىنىڭ سۆزلېرى تاتلىق،يىپەك رەختلېرىمۇ يۇمشاق ئىكەن.تاتلىق سۆزلەر،يۇمشاق رەختلەر بىلەن ئالداپ،يىراقلاردا ياشايدىغان خەلقلەرنى مۇشۇنداقچە ئۆزلېرىگە يېقىنلاشتۇرۇدىكەن.بۇ خەلقلەر يېقىنلاشقاندىن كېيىن،تابغاچلار ئاندىن قۇتراتقۇلۇقلېرىنى،ھىيلە-مىكىرلېرىنى ئويلايدىكەن.ياخشى،ئەقىللىق كىشىلەرنى،ياخشى،جەسۇر كىشىلەرنى كارغا كەلمەس قىلىپ قويۇدىكەن؛يەنە بىر تەرەپتىن بىر كىشى خاتالاشسا،ئۇنىڭ ئۇرۇقى،خەلقى،ھەتتا بۆشۈكتىكىسىنىمۇ ئاياپ قويمايدىكەن.تابغاچلارنىڭ چۈچۈك سۆزلېرىگە ئىشىنىپ ۋە يۇمشاق يىپەك رەختلېرىگە ئالدىنىپ،ئەي تۈرك خەلقى،كۆپلەلپ ئۆلدۈڭ!ئەي تۈرك خەلقى ئۆلۈسەن!جەنۇپتا چۇغاي تاغلېرىغا ۋە تۆگۈلتۈن تۈزلەڭلىكىدە ئولتۇراقلىشايلى دېسەڭ،ئەي تۈرك خەلقى ئۆلۈسەن!ئۇ يەردە يامان نىيەتلىكلەر شۇنداق ئەقىل كۆرسۈتىدىكەن:"تابغاچلار،بىر خەلق يىراقتا ياشىغان بولسا،ناچار سوۋغاتلارنى بېرىدۇ،يېقىندا ياشىغان بولسا،ئېسىل سوۋغاتلارنى بېرىدۇ"دەپ شۇنداق ئەقىل كۆرسۈتىدىكەن.ئەي نادان كىشىلەر،بۇ سۆزلەرگە ئىشىنىپ،تابغاچلارغا يېقىن بېرىۋېلىپ،كۆپلەپ ئۆلدۈڭلار.ئۇ يەرگە بارساڭ،ئەي تۈرك خەلقى،ئۆلۈسەن!
ئۆتۈكەن تاغلېرىدا ئولتۇرۇپ بۇ يەردىن تابغاچقا ۋە باشقا ئەللەرگە كارۋان ئەۋەتسەڭ،ھېچقانداق دەردىڭ بولمايدۇ.ئۆتۈكەن تاغلېرىدا ئولتۇرساڭ،مەڭگۈ دۆلەت ئىگىسى بولۇپ ھۆكۈم سۈرىسەن.ئەي تۈرك خەلقى،سەن توق كۆزلۈكسەن،ئاچلىقنى،توقلۇقنى ئويلىمايسەن؛بىر تويساڭ،ئاچ قالىدىغىنىڭنى پەقەت ئويلىمايسەن.مۇشۇنداق بولغانلىقىڭ ئۈچۈن،سېنى بېقىپ توق قىلغان خاقانلېرىڭنىڭ سۆزلېرىنى ئاڭلىماي ۋە مەقسىدىنى چۈشەنمەي،ھەر تەرەپكە پىتراپ كەتتىڭ،ئۇ يەرلەردە ۋەيران بولدۇڭ ۋە تۈگەشتىڭ.ئۇ يەرلەردە بىر ئاماللار بىلەن ساق قالغانلېرىڭلارمۇ ھەر دائىم مىسكىن ۋە دەرمانسىز يۈرۈۋاتقان ئىدىڭلار.»
ئەھۋالدىن قارىغاندا ئۆز ۋاقتىدا كېيىنكى كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ قاغانى كۈل تىگىنمۇ،تاڭ سۇلالىسىنىڭ بەيئەت قىلغان تۈركلەرگە قارىتا قوللانغان ئېتىبار بېرىش سىياسەتلېرىنى خاتا چۈشۈنۈپ قالغان ئوخشايدۇ!
<<تاڭ سۇلالىسىنىڭ تۈركلەرگە قاراتقان ئېتىبار بېرىش سىياسىتى يەنە تاڭ تەيزۇڭ(لى شىمىن)يولغا قويغان ھەمراھ بولۇپ دەپنە قىلىش تۈزۈمىدىمۇ ئەكس ئېتىلگەنىدى.تاڭ تەيزۇڭ 636-يىلى ئۆزىنىڭ قەبرىستانلىقىنى جاۋلىڭدا قۇرۇشقا باشلىغانىدى.قەبرىستانلىق قۇرۇلۇشقا باشلىغان دەسلەپكى مەزگىلدە،يەنە<خىزمەت كۆرسۈتۈپ ئۇرۇق-تۇغقانلاردىن چارە بولۇشقان>ياكى<خاننىڭ ئىشلېرىغا يار يۆلەك بولغان>لار ئۆلگەندىن كېيىن ھەمراھ بولۇپ دەپنە قىلىنسا بولىدۇ(جاۋلىڭ قەبرىستانلىقىدىكى باغچىنىڭ ئىچىگە دەپنە قىلىناتتى)دەپ بەلگىلەنگەنىدى.بۇ فېئوداللىق دەۋردىكى ئىنتايىن زور بىر خىل شان-شەرەپ ئىدى.بۇنداق ھەمراھ بولۇپ دەپنە قىلىش تۈزۈمى ئەينى ۋاقىتتا تۈركلەرگىمۇ ماس كېلەتتى.شۇڭا،كېيىن تاڭ سۇلالىسى ئۈچۈن تۆھپە ياراتقان تۈرك ئاقسۆڭەكلېرىدىن،مەسىلەن،ئاشىنا شىر،ئاشنا سادىق،چۈبە غالى،دەشت سىيلاق،ئاشنا سىماۋ قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئۆلگەندىن كېيىن جاۋلىڭ قەبرىستانلىقىدىكى باغچىنىڭ ئىچىگە ھەمراھ قىلىنىپ دەپنە قىلىنغانىدى.بولۇپمۇ ئاشنا شىر تاڭ تەيزۇڭنىڭ سىڭلىسى خېڭ ياڭ مەلىكىنى ئەمرىگە ئالغانلىقى ھەمدە جېنگۈەن يىللېرىدا كۈسەن بېگىنىڭ توپىلىڭىنى تىنجىتىشتا زور خىزمەت كۆرسەتكەنلىكتىن ئۇنىڭ ھەمراھ قىلىنىپ ياسالغان قەبرىسى كۆكئارت تېغىغا تەقلىد قىلىنىپ،شۇ ئارقىلىق ئۇنىڭ تۆھپىلېرىگە مەدھىيە ئوقۇلغانىدى.>>
تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان ئاشىنا تۈرك(بۇ يەردە ئايرىم ساندىكىلېرى كۆزدە تۇتۇلۇدۇ)ئاقسۆڭەكلېرىنىڭ تاڭ سۇلالىسى ئۈچۈن قوشقان تۆھپىلېرىگە قارىتا يەنە تۆۋەندىكىدەكمۇ بايانلار بار:<<640-يىلى لى شىمىن زور كۈچ بىلەن قۇجۇنى،قاغان بۇغدا شەھىرىنى بېسىۋالدى.بۇ ئىشقا تاڭ سۇلالىسىغا ياللانغان ئۇيغۇرلارنىڭ كىببىي قەبىلىسىدىن چىققان سانغۇن كىببى خەلى تۈرك-تاۋغاچ ئارىلاشما قوشۇنلېرىنى ئىشقا سالدى.ئۇلار لۈكچۈندىن(ھازىرقى پىچان ناھىيەسى لۈكچۈن بازىرى)جەڭ ئېچىپ بېشبالىق(ھازىرقى سانجى خۇيزۇ ئاپتۇنۇم ئوبلاستىنىڭ جىمسار ناھىيەسى)قىچە باردى.كىببى خەلى632-يىلى تاۋغاچقا تەسلىم بولغان بولۇپ،676-يىلى ئۆلگۈچە بولغان44يىل ئىچىدە ئۇ ئانا مەركىزىي ئاسىيادا بىھىساپ قان تۆكتى.644-يىلى ئاسىنا شەن يۈز مىڭ كىشىلىك ئارىلاشما قوشۇن بىلەن قارا شەھەر(ئاگنى)نى،648-يىلى كۈسەن،قەشقەر،خوتەن شەھەرلېرىنى ئىگەللىدى.ئاسىنا شەن(ئاسىنا چورا)ئەسلى ئىشبارا قاغاننىڭ قېرىندىشى چۇرلۇق قاغاننىڭ ئوغلى بولۇپ،636-يىلى تاڭ سۇلالىسىغا تەسلىم بولغاندىن655-يىلى ئۆلگۈچە بولغان29يىل ئىچىدە مەركىزىي ئاسىيا تۇپرىقىدا نەچچە تۈمەن كىشىنىڭ قېنىنى تۆكتى.تارىم بوستانلىقىدىكى قارا شەھەر640-يىلى تاڭ سۇلالىسىغا بەيئەت قىلغان بولسىمۇ،648-يىلى ئىسيان كۆتەردى.كۈسەن خانى سۇۋارنا پوسپا(ئالتۇن چېچەك خان)تاڭ سۇلالىسىنىڭ كېڭەيمىچىلىك سىياسىتىگە نارازى بولۇپ،ئولپان تۆلەشنى رەت قىلىپ،قارا شەھەرنىڭ ئىسيانىغا قاتناشتى.ئېلىك قاغاننىڭ ئىنىسى636-يىلى تاڭ سۇلالىسىغا تەسلىم بولغان ئاسىنا شىر قوشۇن باشلاپ،بۇ قارىشىلىق ئىسيانلېرىنى باستۇرۇپ،11مىڭ كىشىنىڭ كاللىسىنى ئېلىپ،بەش شەھەرنى چۆلگە ئايلاندۇرۋەتتى.تاڭ تەيزۇڭ ئۆلگەندە<ساداقەتمەن>ئاسىنا شىر ئۆزىن ئۆلتۈرۈپ،ئۇنىڭ قەبرىسىدە مۇھاپىزەتچى ئەرۋاھ بولدى.>>
سەددىچىننىڭ تۈۋىدىكى بوش جايلارغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان تاڭ سۇلالىسىغا بەيئەت قىلغان ئەشۇ بىر قىسىم تۈركلەر،ئارىدىن ئۇزاق ئۆتمەيلا تاڭ سۇلالىسىغا قارىشى چىقتى.ئەينى چاغدا تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئەمىر نۆۋكىرى كوشاد ۋە قاباغۇرلار باشچىلىقىدا40دىن ئارتۇق تۈرك639-يىلى تاڭ تەيزۇڭنى قەستلەپ ئۆلتۈرمەكچى بولۇپ،مەقسىدى ئىشقا ئاشمىغاندىن كېيىن ئاتلىق شىمالدا خۇاڭخې دەرياسىدىن ئۆتۈپ،ئۆز قەبىلىسىدىكىلەرنى قوزغۇلاڭ كۆتۈرۈشكە تەشكىللەيدۇ.شۇنىڭ بىلەن تاڭ سۇلالىسى تۈركلەرنى خۇڭخېنىڭ جەنۇبى(سېپىلنىڭ سىرتى)دا تۇرغۇزۇشنى،ئۇلار بىلەن پايتەختنىڭ ئارىلىقىنىڭ بەكلا يېقىن بولۇشىنى كۆپلەپ پايدىسىز دەپ ھىساپلىدى.شۇ يىلى تاڭ تەيزۇڭ ئوڭ قانات قوشۇن بېگى باش سانغۇن،خۇاجۇ ئايماق تۇتۇقى،خۇەيخۇا ئىنانچىخانى لى سىماۋ(ئاشنا سىماۋ،لى فامىلىسى ھەدىيە قىلىنغان)نى ئېل بىلگە قاغان قىلىپ تەيىنلەپ،دۇمباق ۋە تۇغ ھەدىيە قىلىپ،خۇاڭخېنىڭ جەنۇبىدىكى(سېپىل ئىچىدىكى)ئايماقلاردىكى بارلىق تۈركلەرنى ئېلىپ دەريادىن ئۆتۈپ،بۇرۇنقى جايلېرى(چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى جايلا)غا بېرىپ ئولتۇراقلىشىپ،ئەۋلاددىن-ئەۋلاد مۇداپىئەدە تۇرۇپ،قۇرۇلنى قوغداشنى بۇيرۇيدۇ.لېكىن بەيئەت قىلغان تۈركلەر چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى سىر-تاردۇش قەبىلىلېرىدىن ئۆزلېرىگە زىيان يېتىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ،سېپىلدىن چىقىشقا ئۇنىمايدۇ(ئۇلارنىڭ تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلىپ سەددىچىن سېپىلى ئىچىگە كىرىۋېلىشىمۇ،ئەمىلىيەتتە سىر-تاردۇشلارنىڭ ھۇجۇمىدىن ساقلىنىش ئىدى).بىر قاتار كېلىشتۈرۈشلەر ئارقىلىق بەيئەتچى تۈركلەر ئاخىرى سېپىلدىن چىقىپ،641-يىلى ھازىرقى ئىچكى موڭغۇل خېلىنگىر ناھىيەسىدە بارىگاھ قۇرۇدۇ،تۈركلەرنىڭ سېپىلدىن چىقىپ كېتىشكە قوشۇلغانلىقىدىن قالتىس خوشال بولغان تاڭ تەيزۇڭ <<شەخسەن ئۆزى زىياپەت ئويۇشتۇرۇپ،ئۇلارنى ئۇزۇتۇپ قويىدۇ>>(<<تۈرك تارىخى>>178-بەت، شىنجاڭ خەلق نەشىرياتى،2002-يىلى1-ئاي، ئۇيغۇرچە 1-نەشرى).شۇ يىلى11-ئاي قىشتا سىر-تاردۇشلار دېگەندەك ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىدۇ،چېكىنگەن بەيئەتچى تۈركلەر سەددىچىننىڭ ئىچىگە چېكىنىپ كىرىپ ھازىرقى سەنشىنىڭ شۇشيەن ناھىيەسىدىكى سۇجۇ ئايمىقىغا بارىدۇ.644-يىلى بۇ بىر تۈركۈم تۈركلەر يەنە ھېچنىمىگە پەرۋا قىلماستىن ئوردوس يايلىقى(خېتاۋمۇ دىيىلىدۇ،ئۇ خۇددى ھازىرقى نىڭشىيا بىلەن شەنشىنىڭ بوينىغا سېلىنغان بويۇنتۇرۇققا ئوخشايدۇ.بۇ يەر ھازىر ئىچكى موڭغۇلدا بولۇپ باۋتۇ شەھىرى،ئېردوس شەھىرى،باياننۇر شەھىرى ۋە ۋۇخەي شەھەرلېرى جايلاشقان.ئورنى خۇڭخې دەرياسىنىڭ نىڭشيادىن چىقىپ شەنشىگە قويۇلغان بۆلۈكىنىڭ دەل سىرتىغا ھەم سەددىچىننىڭ سىرتىغا توغرا كىلىدۇ)غا كۆچۈپ كېتىدۇ،لى سىماۋ(ئاشنا سىماۋ)بولسا ئۆز قېرىنداشلېرىدىن ئايرىلىپ پەقەت بىر ئۆزىلا يەككە-يىگانە ھالدا تاڭ ئوردىسىغا تەلپۈنۈپ كېتىدۇ.
646-يىلى سىر-تاردۇش خانلىقىنى ئاغدۇرغان،ھەمدە660-661-يىللېرى تاڭ سۇلالىسىنىڭ شىمالىي چېگرا رايونلېرىغا ھۇجۇم قىلىپ تۇرغان تۇغلا توققۇز ئۇيغۇر خانلىقىغا قارىتا جۇڭگو تارىخىدا يەنە مۇنداق بايانلار بار:<<تۇغلا توققۇز ئۇيغۇر خانلىقى646-يىلى سىر-تاردۇش خانلىقىنى ئاغدۇردى،بۇ چاغدا تاڭ سۇلالىسىمۇ زور قوشۇن ئەۋەتىپ،سىر-تاردۇش خانلىقىنىڭ ئۆتىكەن تېغىدىكى ئوردىسىغا ھۇجۇم قىلىپ،ئۇنىڭ بەش مىڭدىن ئارتۇق ئادىمىنى ئۆلتۈرۈپ،30مىڭدىن ئارتۇق ئادىمىنى تۇتقۇن قىلدى.توققۇز ئوغۇز ۋە توققۇز ئۇيغۇر خانلىقىمۇ تاڭ سۇلالىسىغا ئەل بولدى.>>جۇڭگو مەنبەلېرىدە خاتىرلىنىشىچە تاڭ سۇلالىسى بۇ يەرلەردە تۇتۇق مەھكىمە قۇرۇپتىكەن.لېكىن تۇغلا توققۇز ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تاڭ سۇلالىسىگە زادى قانداق قىلىپ ئاسانلا<<ئەل>>بولۇپ كەتكەنلىكى،ھازىرچە تارىخىي ماتىرىياللاردا تەپسىلى تىلغا ئېلىنمىغان.
جۇڭگو تارىخدا تاڭ سۇلالىسى 659-يىلى غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنى ھالاك قىلغان دەپ خاتىرىلەنگەن،تەپسىلاتى تۆۋەندىكىچە:
غەربىي كۆكتۈركلەرنىڭ زېمىنى غەرپتە كاسپىي دېڭىزى،شەرقتە ئالتاي تېغىغىچە بولۇپ،دەسلەپكى ئوردىسى كۇچانىڭ شىمالىدىكى يۇلتۇز تېغىدا ئىدى.ئۇلار619-يىلى ئوردىنى شاشقا(ھازىرقى تاشكەنتنىڭ شىمالىدىكى مىڭبۇلاق) كۆچۈرۈدۇ،شاش شىمالىي ئوردا بولۇپ يازلىق ئوردا ئىدى،قىشلىق ئوردىسى جەنۇپتا بولۇپ ھازىرقى ئافغانىستاننىڭ شىمالىدىكى بەلخ ئەتىراپىدا ئىدى.
628-يىلى غەربىي كۆكتۈركلەرنىڭ قاغانى تۈن يابغۇ قاغان تاغىسى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلۈپ،تاغىسى تەختنى ئېلىپ ئۆزىنى باغادۇر كۆل بىلگە قاغان دەپ ئاتايدۇ.بۇنىڭغا خەلق قايىل بولمايدۇ ۋە تۈن يابغۇ قاغاننىڭ ئوغلىنى ئىشبارا ئىز يابغۇ قاغان قىلىپ تىكلەيدۇ.شۇنىڭ بىلەن كۆل بىلگە قاغان بىلەن ئىز يابغۇ قاغان ئوتتۇرسىدا ئۇرۇش باشلىنىدۇ،پۇرسەتتىن پايدىلانغان ھازىرقى شىنجاڭ تەۋەسىدىكى بىر قىسىم بەگلىكلەر ئۆز ئالدىغا مۇستەقىللىق بايرىقىنى كۆتۈرۈپ چىقىدۇ،بۇلارنىڭ ئىچىدە ئېۋىرغول(قۇمۇل)بەگلىكى ئەڭ دەسلەپ بولۇپ مۇستەقىل بولۇۋالىدۇ.630-يىلى ئىز يابغۇ قاغان كۆلبىلگە قاغاننى ئۆلتۈرۈپ غەلىبىگە ئېرىشىدۇ.ئىز يابغۇ قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن،ئورنىغا نىشۇ تەختكە چىقىپ تۇغلۇق قاغان(تاردۇش قاغان)دەپ ئاتىلىدۇ.634-يىلى تۇغلۇق قاغان ۋاپات بولۇپ،ئورنىغا ئىنىسى تۇڭئاشاد تەختكە چىقىپ ئىشبارا ئېلتىرىش قاغان دەپ ئاتىلىدۇ.غەربىي كۆكتۈركلەرنىڭ ئەسلىدە ئون چوڭ قەبىلىسى بولۇپ،سۇياب دەرياسى(قازاقىستاندىكى بالقاش كۆلىنىڭ كۆلىنىڭ جەنۇبىدىكى چۇ دەرياسى)نىڭ شەرقىدىكى بەش قەبىلە سول ئوق بەش تۇغلۇقلار،سۇياب دەرياسىنىڭ غەربىدىكى بەش قەبىلە ئوڭ ئوق بەش ساداقلىقلار دەپ ئاتىلىپ،ئومۇملاشتۇرۇلۇپ ئون ئوق دەپ ئاتىلاتتى.ئېلتىرىش قاغان ئەنە شۇ ئون ئوق قەبىلىسىنى قايتا تەرتىپكە سالىمەن دەپ ئۇلارنىڭ نارازىلىقىنى قوزغاپ قويىدۇ.شۇنىڭ بىلەن638-يىلى غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ زېمىنىدا ئېلتىرىش قاغان بىلەن يەنە بىر ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغان تەڭ مەۋجۇد بولۇپ تۇرۇش ۋەزىيىتى شەكىللىنىدۇ.ئىككى قاغان بىر-بىرىگە قارىشى ئۇرۇش قىلىپ كۆپلىگەن تۈركلەرنىڭ قېنىنىڭ بىھۇدە تۆكۈلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ،شۇنىڭ بىلەن ئىككى قاغان سۈلھى ھاسىل قىلىپ غەربىي كۆكتۈرك زېمىنىنى ئىككىگە ئايرىپ بۆلۈشىۋالىدۇ.ئىلى دەرياسىنىڭ غەربى ئېلتىرىش قاغانغا،شەرقى ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغانغا مەنسۇپ بولىدۇ.
639-يىلى ئېلتىرىش قاغان ۋاپات بولۇپ،ئورنىغا ئوغلى بوپ تېكىن تەختكە چىقىپ ئېل بىلگە ئىشبارا يابغۇ قاغان دەپ ئاتىلىدۇ.بۇ چاغدا ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغان،يابغۇ قاغانغا قارىشى ئۇرۇش ئېچىپ،ئۇنىڭ ئىلكىدىكى ھازىرقى شىنجاڭ تەۋەسىدىكى نۇرغۇنلىغان بەگلىكلەرنى ئۆزىگە قوشۇۋالىدۇ.641-يىلى ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغان،يابغۇ قاغاننى ئۆلتۈرۈپ ئۇنىڭ تەختىنى ئىگەللەيدۇ.ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغان ئۆز ھوقوق ۋە زېمىنىنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ،بارغانسېرى ئاچكۆز بولۇپ كېتىدۇ.ئەسلىدە تۈركلەرنىڭ قائىدىسىدە ئۇرۇشتا ئولجا چۈشكەن ماددى غەنىيمەتلەر سانغۇن ۋە ئەسكەرلەرگە تەڭ تەقسىم قىلىناتتى؛ئولجا چۈشكەن ئادەم بولسا دۆلەتكە تەۋە بولۇشى كېرەك ئىدى.لېكىن ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغان ئۇرۇشتا ئولجا چۈشكەن بارلىق غەنىيمەتلەرنى ئۆز نەپسىگە تارتىدۇ،ئۇنىڭ بۇ قىلمىشى ئەلنىڭ نارازىلىقىنى قوزغايدۇ.نارازى بولغانلار قاغانغا تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىدۇ،قاغان ئىسفىجاپ(تاشكەنتنىڭ شەرقىي شىمالىدا)شەھىرىگە بېكىنۋالىدۇ.كۆكتۈرك ئېلى ئىلگىرىكى باغادۇر كۆل بىلگە قاغاننىڭ ئوغلىنى ئېل بىلگە شىگۈي قاغان قىلىپ تىكلەيدۇ،شىگۈي قاغان تەختكە چىققاندىن كېيىن تۇغلۇق قاغانغا يەنە ھۇجۇم قىلىدۇ،تۇغلۇق قاغان تۇخرى بەگلىكىگە قېچىپ كېتىدۇ.تۇغلۇق قاغان ئەينى يىللېرى ئاشىنا قۇلنى يابغۇ قىلىپ تەيىنلەپ،ئۇنىڭغا تالاس دەرياسى بويىدىكى چىگىل،چۈمۈل،قۇس،قارلۇق ۋە بەش ساداقلىقلارنى باشقۇرۇش ھوقوقىنى بەرگەن ئىدى،شىگۈي قاغان ئەنە شۇ ئاشىنا قۇلغا ھۇجۇم قىلىدۇ.ئاشىنا قۇل648-يىلى 4-ئايدا قول ئاستىدىكى بىر قانچە مىڭ ئۆيلۈكنى باشلاپ بېشبالىققا بېرىۋالىدۇ.649-يىلى ئاشىنا قۇل غەربىي تۈركلەرنىڭ بىر قىسىم تارقىلىپ كەتكەن قەبىلىلېرىنى يىغىپ تېزدىن زورۇيۇشقا باشلايدۇ ۋە تۇرپان ھەم بېشبالىقنى ئىگەللىۋالىدۇ.651-يىلى باھاردا تاڭ گاۋزۇ ئەلچى ئەۋەتىپ،ئاشىنا قۇلدىن ئالاھىدە ھال سوراپ ئۆز يېقىنچىلىقىنى ئىپادىلەيدۇ،ھەمدە ئاشىنا قۇلنىڭ ئوغلىنى ئوردىغا تەكلىپ قىلىپ تەنتەنىلىك كۈتىۋالىدۇ.بۇ چاغدا ئاشىنا قۇل شېگۈي قاغاننى مەغلۇپ قىلىپ پۈتۈن غەربىي كۆكتۈرك زېمىنىنى قايتىدىن ئۆز ئىلكىگە ئېلىپ بولغان ئىدى.
657-يىلى باشلاپ تۇغلا ئۇيغۇر خانلىقى غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئىچكى جەھەتتىكى مالىمانچىلىقىدىن پايدىلىنىپ،تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان ئىلگىرىكى تۈرك قوشۇنلېرى بىلەن بىرلىكتە غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىغا قارىشى ئۇرۇش باشلايدۇ،ئاشىنا قۇل مەغلۇپ بولىدۇ،659-يىلى ئۈنچە يابغۇمۇ قوش دەرياسى(ھازىرقى بۆرتالا دەرياسى)بويىدىكى جەڭدە قۇربان بولىدۇ.شۇنىڭ بىلەن غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىمۇ ئاياغلىشىدۇ.جۇڭگو تارىخىي ماتىرىياللېرىدا قەيت قىلىنىشىچە،بۇ يەرلەرگە تۈركلەر باشلىق بولغان تاڭ سۇلالىسىنىڭ نۇرغۇنلىغان تۇتۇق مەھكىمىلېرى قۇرۇلغان ئىكەن.
<< ...
ئۇندىن كېيىن ئىنىلېرى ھۆكۈمدار بولۇپتۇ شۈبھىسىز،ئوغۇللېرى ھۆكۈمدار بولۇپتۇ شۈبھىسىز.ئۇندىن كېيىن ئىنىلېرى ئاكىلېرىدەك يارىتىلماپتۇ شۈبھىسىز،ئوغۇللېرى ئاتىلېرىدەك يارىتىلماپتۇ شۈبھىسىز.ئەقىلسىز خاقانلار تەختتە ئولتۇرۇپتۇ،ئەسكى خاقانلار تەختتە ئولتۇرۇپتۇ شۈبھىسىز.ئۇلارنىڭ قوماندانلېرىمۇ ئەقىلسىز ئىكەن شۈبھىسىز،ئەسكى ئىكەن شۈبھىسىز.بەگلېرى ۋە خەلقى ئىتائەتچان بولمىغانلىقى ئۈچۈن،تابغاچ خەلقى ھىيلىگەر ۋە ساختىپەز بولغانلىقى ئۈچۈن،ئالدامچى بولغانلىقى ئۈچۈن،ئىنىلېرى بىلەن ئاكىلېرىنى،بەگلەر بىلەن خەلقنى دۈشمەنلەشتۈرۈپ كۈشكۈرتكەنلىكى ئۈچۈن،تۈرك خەلقى قۇرغان دۆلىتىنى قولدىن چىقىرىپتۇ،تەختتىكى خاقانىدىن ئايرىلىپ قاپتۇ.بۇ سەۋەپتىن تابغاچ خەلقىگە،بەگ بولۇشقا لايىق ئوغۇللېرى قۇل،خېنىم بولۇشقا لايىق قىزلېرى دېدەك بولدى.تۈرك بەگلېرى تۈرك ئۇنۋانلېرىنى تاشلىدى؛تابغاچلارنىڭ خىزمىتىدىكى تۈرك بەگلېرى تابغاچ ئۇنۋانلېرىنى ئېلىپ تابغاچ خاقانىغا بېقىنىپتۇ،ئەللىك يىل خىزمەت قىپتۇ.شەرقتە_كۈن چىقىشتا،بۈكلى خاقانىغىچە،غەرپتە تۆمۈر قوۋۇققىچە سەپەر قىپتۇ؛تابغاچ خاقانى ئۈچۈن مۇشۇنداق قوشۇن تارتىپ ئەللەرنى ئېلىپ بېرىپتۇ.
تۈرك ئاۋام پۇقرالېرى شۇنداق دەپتۇ:"دۆلەت ئىگىسى بىر خەلق ئىدۇق،دۆلىتىمىز ئەمدى قېنى؟كىم ئۈچۈن ئىستىلا قىلىۋاتىمىز؟خاقان ئىگىسى بىر خەلق ئىدۇق،خاقانىمىز نەدە؟قايسى خاقانغا خىزمەت قىلىۋاتىمىز؟"شۇنداق دەپ تابغاچ خەلقىگە دۈشمەن بولۇپتۇ.دۈشمەن بولۇپتۇ-يۇ،لېكىن ئۆزلېرىنى تەرتىپكە سېلىپ تەشكىللىنەلمەپتۇ،يەنە تابغاچلارغا بېقىنىپتۇ.تابغاچ خاقانى ئۇلارنىڭ شۇنچە خىزمەت قىلغىنىنى ئويلىماستىن"تۈرك خەلقىنى ئۆلتۈرەي،نەسلىنى قۇرۇتاي"دەپتۇ.تۈرك خەلقى يوقۇلۇش گىردابىغا بېرىپ قاپتۇ.>>
ئېلتەرىش قاغان دانىشمەن ۋەزىر تۇنيۇقۇقنىڭ مەسلىھەتى بىلەن ئالدى بىلەن جەنۇپقا ئەسكەر تارتىپ،سەددىچىن ئەتىراپىدىن تاڭ سۇلالىسىنىڭ تەسىر كۈچىنى تازىلايدۇ.شۇندىن كېيىن ئېلتەرمىش قاغان679-يىلىدىن691-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا تۆت ئەتىراپتىكى تاۋغاچ،قىتان،تاتابى،تاتار،ئۇيغۇر،قىرغىز ۋە غەربىي تېلى قاتارلىقلارغا47قېتىم ئەسكەر چىقىرىپ،ئىلگىرىكى شەرقىي كۆكتۈرك قاغانلىقى دەۋرىدىكى زېمىننى قايتىدىن بىرلىككە كەلتۈرۈدۇ(تاڭ سۇلالسى تارىخىدا شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن،تاڭ سۇلالىسىنىڭ شەرقىي كۆكتۈرك زېمىنىدا جەمئىي13-14دەك تۇتۇق مەھكىمە ۋە ئوبلاستلارنى،غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ زېمىنىدا45تۇتۇق مەھكىمە ۋە115ئوبلاست قۇرغانلىقىنى ئىسىملېرى بىلەن خاتىرىگە ئېلىپ ساناپ بېرىدۇ،ئەمما كېيىنكى كۆكتۈرك خانلىقى مەيدانغا كېلىپ زېمىننى قايتا بىرلىككە ئېلىپ كەلگەن شۇ جەريانلېرىنى بايان قىلغاندا،ئەينى ۋاقىتتا تاڭ سۇلالىسى قۇرغان تۇتۇق مەھكىمىلەر توغۇرلۇق بىر ئازمۇ مەلۇمات ئۇچرىمايدۇ،خۇددى شۇنداق بىر تۇتۇق مەھكىمىلەر ئەزەلدىن مەۋجۇد بولۇپ باقمىغاندەك).
691-يىلى ئېلتەرمىش قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئورنىغا ئىنىسى مويۇنچۈر تەختكە چىقىدۇ.693-يىلى مويۇنچۈر قاغان تاڭ سۇلالىسىنىڭ شىمالىدىكى لىڭجۇ ئايمىقى(ھازىرقى نىڭشىيانىڭ لىڭۋۇ شەھىرى بولۇپ،سېپىلنىڭ ئىچىدە،يەنى سېپىلنىڭ چىقىش ئېغىزىغا توغرا كېلىدۇ،تارىختا ھەربىي ۋە سودا ئىشلېرىدا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئۆتەڭ بولغان)نى ھۇجۇم بىلەن ئالىدۇ.695-يىلى تاڭ سۇلالىسىنىڭ خاقانىچەسى ۋۇزېتىئەن مويۇنچۈر قاغانغا<<ئىناق كۆچمەن قاغان>>،<<ئەلگە تۆھپىكار قاغان>>دىگەندەك ئۇنۋانلارنى بېرىپ،ئۆزلېرىنىڭ كېيىنكى كۆكتۈرك قاغانلىقىغا تولىمۇ يېقىنچىلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.697-يىلى مويۇنچۈر قاغان تاڭ سۇلالىسىغا ئەلچى ئەۋەتىپ،ھازىرقى خېبىي،شەنشى،سەنشى،نىڭشىيا،گەنسۇ قاتارلىق ئۆلكىلەرنىڭ شىمالىدىكى ئالتە ئوبلاستنى ئۆزىگە بۆلۈپ بېرىپ،ئۇنىڭ ئۈستىگە100مىڭ خو ئاشلىق،ئۈچ مىڭ دانە دېھقانچىلىق سايمانلېرى،نەچچە تۈمەن جىڭ تۆمۈر بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ.بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى باش ئېگىشكە مەجبۇر بولۇپ،كېيىنكى كۆكتۈرك قاغانلىقىغا ئالتە ئوبلاستنى سۆزسىز بۆلۈپ بېرىدۇ ۋە100مىڭ پاتمان ئاشلىق،50مىڭ توپ تاۋار-دۇردۇن،ئۈچ مىڭ دانە دېھقانچىلىق قورال-سايمىنى،40مىڭ جىڭ تۆمۈر بېرىدۇ،698-يىلى جاۋجۇ ئايمىقى(ھازىرقى خېبىينىڭ نىڭجىن ناھىيەسى)بىلەن دىڭجۇ ئايمىقى(ھازىرقى خېبىينىڭ دىڭشىيەن ناھىيەسى)غا ھۇجۇم قىلىپ شۇ بىر قېتىمدىلا تاڭ سۇلالىىسنىڭ80-90مىڭغىچە ئەمگەك كۈچىنى ھەيدەپ كېتىدۇ.مويۇنچۈر قاغان يەنە699-يىلىدىن715-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا جۇڭغار ئويمانلىقىدىن ھازىرقى جىمسارغىچە بولغان ئارىلىقلارنى قاغانلىقنىڭ قوينىغا قايتۇرۇپ كېلىپ،تۇغلا ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ88يىللىق ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇدۇ،ھەمدە جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي قىسمىنى پۈتۈنلەي بىرلىككە كەلتۈرىدۇ.نەتىجىدە،كېيىنكى كۆكتۈرك قاغانلىقى،ئىلگىرىكى شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ زېمىنىدا400مىڭ كىشىلىك قوشۇنغا ئىگە كۈچلۈك خانلىق بولۇپ قالىدۇ.
كېيىنكى كۆكتۈرك قاغانلىقى ئۆزىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان مەزگىلىدە،خانلىقنىڭ ئىچكى قىسمىدا يەنە تەخت ماجىراسى يۈز بېرىدۇ. 716-يىلىغا كەلگەندە مويۇنچۈر قاغان ئۆلتۈرىلىدۇ،ئۇنىڭ ئوغلى بېيكۆل تەختكە ۋارىسلىق قىلىدۇ.نەتىجىدە قۇتلۇق ئېلتەرمىش قاغان ئەۋلادى بىلەن ئۇنىڭ ئىنىسى مويۇنچۈر ئەۋلادى ئوتتۇرسىدا كەسكىن قانلىق ئۇرۇش يۈز بېرىپ،ئاخىرىدا ئېلتەرمىش ئەۋلادى بىلگە قاغان(بۆگۆ)تەختكە چىقىدۇ.بىلگە قاغان تەختكە چىققاندىن كېيىن،ئالدى بىلەن تاڭ سۇلالىسى بىلەن ئىتپاق تۈزگەن نۇرغۇنلىغان تۈرك قەبىلىلېرىنى ئۆز تەرىپىگە ئۆتكۈزىدۇ.ئىنىسى كۆلتېگىننى ئوتتۇرا ئاسىياغا ئەۋەتىپ ئۇ يەرلەردە نۇرغۇن ئۇرۇشلارنى ئېلىپ بېرىپ غەربىي كۆكتۈرلەرنى بىرلىككە كەلتۈرۈدۇ،ھەتتا تاشكەنت ئەتىراپىدا ئەرەپ قوشۇنلېرى بىلەن جەڭ قىلىدۇ.718-719-يىللېرى ئالتاي تاغلېرىنىڭ غەربىدىكى قارلۇقلارنىڭ قوزغۇلىڭىنى باستۇرىدۇ.مىلادى720-يىلى بېشبالىق ئەتىراپىدىكى باسمىل قەبىلىسىنىڭ قوزغۇلىڭىنى باستۇرۇپ،كەينىدىنلا ھازىرقى گەنسۇنىڭ غەربىي شىمالىدىكى ۋۇۋىي،جاڭيى رايونلېرىنى ھۇجۇم بىلەن ئالىدۇ.721-يىلى شەرقىي شىمالىي تەرەپتىكى قىتانلارنىڭ قوزغۇلىڭىنى باستۇرىدۇ.727-يىلىغا كەلگەندە كۈچلۈك كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ھەربىي كۈچى ئالدىدا،بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى تۈرك قاغانلىقىغا ھەر يىلى بېرىدىغان يىپەكنىڭ سانىنى140مىڭ توپقا كۆپەيتىدۇ.734-يىلى بىلگە قاغان ئۆز ۋەزىرى تەرىپىدىن زەھەرلەپ ئۆلتۈرىلىدۇ،تاڭ شۈەنزۇڭ تۈركلەرگە ئەمەلدار ئەۋەتىپ تەزىيە بىلدۈرۈدۇ،ھەمدە بىلگە قاغانغا ئاتاپ بۇتخانا ياساپ،مەڭگۈ تاشنىڭ خەنزۇچە خېتىنى ئويۇش ئۈچۈن ئۇستا ئەۋەتىدۇ. (<<بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى>>).شۇنىڭدىن باشلاپ كېيىنكى تۈرك قاغانلىقىنىڭ ئوردىسىدا يەنە تەخت تالىشىپ ئىچكى قىرغىنچىلىق ئەۋج ئالىدۇ.ئوردىدىكى بۇ قالايماقانچىلىقلاردىن پايدىلانغان ئۇيغۇر،قارلۇق،باسمىل قاتارلىق قەبىلىلەر742-يىلى قاغانلىققا قارىشى بىرلىشىپ قوزغۇلاڭ كۆتۈرۈپ كېيىنكى كۆكتۈرك قاغانلىقىغا ئېغىر زەربە بېرىدۇ.742-يىلىدىكى قوزغۇلاڭ نەتىجىسىدە ئالدى بىلەن باسمىل قەبىلىسى تەختكە ئولتۇرۇپ باسمىل،قارلۇق ۋە ئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ بىرلەشمە خانلىقىنى قۇرۇدۇ.745-يىلى ئۇيغۇر قەبىلىسى قورال كۈچى ئارقىلىق تەخت ھوقوقىنى باسمىل قەبىلىسىنىڭ قولىدىن تارتىۋېلىپ،ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرىدۇ.
كۆكتۈرك خانلىقى بىلەن تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇناسىۋىتى توغرىسىدا
<<گەرچە19يىل ئۈزۈلۈش بولسىمۇ ئاسىنا تۈركلېرى قۇرغان كۆكتۈرك__ سىر(شۇ چاغدىكى پۈتكۈل تۈرك ئاھالىسى"سىر"دەپ ئاتالغان) قاغانلىقى175يىل داۋام قىلدى.ئۇ جۇجان قۇلدارلىقىغا قارشى تۆمۈرچى قۇللارنىڭ ئازادلىق مەقسىتىدىكى كۆتۈرۈلۈشى بىلەن مەيدانغا كەلگەن ئىدى،ئاخىرى يەنە بىر تۈركىي تۈركۈم بولغان توققۇز ئوغۇز-ئۇيغۇر(تۈرك ۋە ئۇيغۇرلار ئەزەلدىن بىر مىللەت بولۇپ،<<بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى>>دا<<توققۇز ئوغۇزلار مېنىڭ ئۆز خەلقىم ئىدى>>دەپ كۆرسىتىلگەن،يەنە ھازىرقى ئىچكى موڭغۇل ئۇنۋېرستىتىنىڭ پىرافىسورى لىن گەن ئەپەندىمۇ<<تۈركلەر ئۇيغۇرلار بىلەن بىر مىللەت بولۇپ،ھەر ئىككىلىسى تۆلەس ئىتپاقىنىڭ بىر تارمىقى دەپ كۆرسەتكەن)قاغانلىقى تەرىپىدىن شەكلەن مۇنقەرز قىلىنسىمۇ،مەزمۇنەن يەنە داۋاملاشتۇرۇلدى.تاڭ- تابغاچ سۇلالىسى ئەمگەكچى خەلقنىڭ قان- تەرى ھىسابىغا قانچە ھىيلە ۋە ھەربىي كۈچ ئىشلەتكەن بولمىسۇن،كۆكتۈرك قاغانلىقىنىڭ راۋان ئېقىنىنى پەقەت19يىل ئۈزۈپ قويۇپ،ھېچقانداق تارىخىي تاپاۋەتكە ئېرىشەلمەي،ئەكسىچە ئىچكى جەھەتتە ئەنلۇشەن-شى سىمىن قوزغۇلۇڭى،تاشقى جەھەتتە تىبەت ئىستىلاسىدا پايتەختنى ئارقا-ئارقىدىن قولدىن بېرىپ قويۇشتەك قىسمەتكە دۇچ كەلدى.
كۆكتۈرك قاغانلىقى ئەزەلدىن تاڭ ئېمپىرىيەسىنى ئۆزىگە مۇستەملىكە قىلىپ،ئۇنىڭ زېمىنىنى،خەلقىنى ئىلكىدىن تارتىۋېلىشتەك نىيەتتە بولغان ئەمەس(شۇنداق قىلىۋېلىشقا تامامەن كۈچى يېتەتتى)ھەم تاكتىكا تۈزگەن ئەمەس،ئۇ ئۈچ خىل ئۇرۇش بىلەن تاڭ زېمىنىغا ھۇجۇم قىلدى.ئۇلار:تارتتۇرۇپ قويغان ئەسلى ئانا زېمىنلېرىنى قايتۇرۋېلىش،بىرەر نارازىلىقنى ئىپادىلەپ قىسمەن جازا ھۇجۇمى قىلىش،ئات-تاۋار سودىسىنى بېكىنمە ھالەتتىن قۇتۇلدۇرۇشتىن ئىبارەت بولدى.بۇنداق ئۇرۇشلاردىن ئىنسانىيەتنىڭ ھەممە مىللىي تۈركۈملېرى خالىي بولالىغان ئەمەس.كۆكتۈركلەر ھەربىي ھىيلە_ مەسىلەن،كېچىلىك ھۇجۇم،قاچقان بولۇۋېلىپ مۆكتۈرمە قوشۇننىڭ مۇھاسىرىسىگە ئېلىش قاتارلىقلاردىن باشقا تىپىك سىياسىي-دېپلوماتىيە(ئىچكى جەھەتتىن پارچىلاش،ئالتۇن-كۈمۈش سوۋغا قىلىش،مەلىكە ياتلىق قىلىش)لىك جاسوسلۇق،ئىغۋا ھىيلىسى قوللانغان ئەمەس.
745-يىلى ئۇيغۇر قەبىلىسى ئۆز ئىتپاقدىشى باسمىللارنىڭ قولىدىن ھوقوقنى تارتىۋېلىپ،كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ پايتەختى ئۆتىكەن تېغىدا ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنى تىكلەيدۇ(يەنە بىر ئىتپاقدىشى قارلۇقلار ئىدى)،بۇ خانلىق تارىختا يەنە توققۇز ئوغۇز خانلىقى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندا،خانلىقنىڭ زېمىنى تىبەت ۋە ئەرەبلەرنىڭ تاجاۋۇزچىلىغىغا ئۇچراۋاتقان ئىدى.تىبەتلەر634-يىلىدىن باشلاپلا ھازىرقى چىڭخەي(كۆكنۇر)دا ئولتۇرۇشلۇق تويۇھۇن(سىيانپىلارنىڭ بىر ئۇرۇقى)لارغا ھۇجۇم قىلىپ بۇ جايلارنى بېسىۋېلىشنى مەقسەد قىلغان ئىدى(ئەينى دەۋرلەردە ۋە شۇ دەۋرلەردىن بۇرۇن چىڭخەي تۈركلەرنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىگىدە ئىدى).663-يىلىغا كەلگەندە تىبەتلەر چىڭخەينى بېسىۋالىدۇ،تويۇھۇنلار گەنسۇنىڭ غەربىي شىمالىغا كۆچۈدۇ.شۇندىن باشلاپ تىبەتلەر تۈرك زېمىنلېرىغا قارىتا تېخىمۇ ئىچكىرلەپ تاجاۋۇز قىلىپ كىرىشكە باشلايدۇ.بۇ چاغدا ئەرەبلەرمۇ ئىسلام دىنىنى تارقىتىش بايرىقى ئاستىدا667-يىلى ئامۇ دەريانىڭ جەنۇبى ۋە پامىر تاغلېرىنىڭ غەربىدىكى جايلارنى بېسىۋالىدۇ(ھازىرقى تۈركمەنىستان ۋە ئافغانىستان قاتارلىق جايلار).674-يىلى ئامۇ دەريادىن ئۆتۈپ ھازىرقى ئۆزبېكىستان تەۋەلىكىگە باستۇرۇپ كىرىدۇ.ئەرەبلەر 750-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا تۈركلەر بىلەن بىر قاتار كەسكىن ئۇرۇشلارنى ئېلىپ بېرىپ،ئاخىرقى ھىساپتا تۈركلەرگە قاراشلىق بولغان ھازىرقى تۈركمەنىستان،ئۆزبېكىستان،قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستان قاتارلىق زېمىنلارنى بېسىۋالىدۇ.
ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ زېمىنى بولسا ئىلگىرىكى ھون ۋە كۆكتۈرك خانىدانلىقلېرىنىڭ زېمىنى ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ،غەرپتە ئۆز قېرىنداشلېرى قارلۇق خانلىقىنىڭ زېمىنى بىلەن ئالتاي تاغلېرىنى چېگرا قىلىپ ئايرىلىپ تۇرغان بولسا،شەرقتە ھازىرقى ئىچكى موڭغۇلنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى ئېرگۇنا دەريا(چوڭ ھىنگان تېغىنىڭ غەربىي شىمالىدا) ۋادىسىغىچە،جەنۇپتا گوبى چۆللىكىگىچە،شىمالدا بايقال كۆلىگىچە بولغان زېمىنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىدى.ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن،ئاساسىي كۈچىنى ۋەيران بولغان ئىگىلىكنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە قارىتىپ سۇ ئىشلېرىنى،بولۇپمۇ تاشقى سودىنى كۈچەپ راۋاجلاندۇردى.دېمكۇراتىيەنى كەڭ-كۆلەمدە يولغا قويۇپ،ھەرقايسى قەبىلىلەرنىڭ خانلىققا باج-سېلىق تاپشۇرۇش ۋە ھەربىي مەجبۇرىيەت ئۆتەش ئىشلېرىدىن باشقا ئىشلېرىنى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل يۈرگۈزۈش سىياسىتىنى يولغا قويدى.بۇنىڭ بىلەن خانلىق ئىچىدە چوڭ ئۇرۇشلار يۈز بەرمىدى،ئىگىلىك تېزدىن ئەسلىگە كەلدى.تاشقى سودىدا ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تاڭ سۇلالىسى بىلەن بولغان ئات،يىپەك ۋە چاي سودىسى ئالاھىدە ئورۇن تۇتقان ئىدى.ئۇيغۇر خانلىقى ھەر يىلى بىر قانچە تۈمەن ئاتنى تاڭ سۇلالىسىگە ھەيدەپ بېرىپ،ھەر بىر ئاتقا40توپ يىپەك تېگىشىپ كېلەتتى. ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ھەر يىلى تاڭ سۇلالىسى چېگرىسىغا ئوتتۇرا ھىساپ بىلەن100مىڭ ئات ھەيدەپ بېرىپ،ئۇنڭغا تۆت مىليون توپ يىپەك تېگىشىپ،مەزكۇر يىپەكلەرنى ئۆز دۆلىتىدە بازارغا سالغاندىن باشقا يەنە يىپەك يولى ئارقىلىق غەرپكە ئاپىرىپ بازارغا سالاتتى،تاڭ سۇلالىسى ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىم يىپەك قەرزدار بولۇپ قالاتتى.چاڭئەنلىك ھەر مەن باي دىگەن خەنزۇ سودىگەرلەرمۇ دائىم ئۇيغۇر(ئۇ چاغدا تۈركلەر ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ نامى بىلەن<<ئۇيغۇر>> دەپلا ئاتىلاتتى) سودىگەرلەردىن ئۆسۈمگە قەرز ئېلىپ،ئۆز سودىسىنى كېڭەيتىپ يۈرۈشتۈرىدىغان بولۇپ قالغان.ھەتتا تاڭ سۇلالىسىنىڭ لى شىن ناملىق بىر ھەربىي قوماندانى بىر ئۇيغۇر سودىگىرىدىن11مىڭ 400تىزىق پۇل قەرز ئېلىپ قايتۇرالماي قېلىپ،تاڭ سۇلالىسىنى نومۇستا قويىدۇ،شۇنىڭ بىلەن خان بۇ ئىشنى ئۆزى بىۋاستە بۇيرۇق بېرىپ بىر تەرەپ قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ،ھەمدە ئالاھىدە يارلىق چۈشۈرۈپ تابغاچلارنىڭ ئۇيغۇر سودىگەرلەردىن پۇل قەرز ئېلىش ئىشلېرىنى چەكلەيدۇ.
ئاتقا يىپەك ئالماشتۇرۇش سودىسىدا ئاخىرى تاڭ سۇلالىسى چىدىماسلىق قىلىپ،ئۇيغۇر سودىگەرلېرىدىن ئېغىر باج ئالىدىغان بولۇۋالىدۇ.مەسىلەن،چېچەن ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر سودىگەر چاڭئەن شەھىرىگە بىر قېتىمدا10دانە ئات ھەيدەپ كېلىپ سودا قىلماقچى بولغاندا،تاڭ خاقانى تاڭ دەيزۇڭ:<<ئاتنىڭ باھاسىغا قاراپ باج ئېلىش،بۇ يەردىكى پۇقرالارنى قاقشاتماسلىق،باجنى پەقەت خەزىنىگە تاپشۇرۇش،10مىڭ ئاتتىن پەقەت6مىڭ ئاتنىلا بازاردا سېتىشقا رۇخسەت قىلىش كېرەك>>دېگەن بىر يارلىق چىقارغانىدى.ئۇزاق ئۆتمەي ئېلتېكىن بۇقا قاغان خاقان تاڭ دەيزۇڭنىڭ يۈەن شۇ دېگەن بىر ئەمەلدارىغا ئەلچى ئەۋەتىپ<<بىزنىڭ ئېلىمىزدىكىلەر سېنى ئۆلتۈرمەكچى بولغاندا،پەقەت مەنلا ئۇلارنىڭ ئالدىنى توستۇم... سىلەر بىزنىڭ ئات سودىمىزدا بىر مىليون800مىڭ توپ يىپەككە قەرزدار.ئۇنى دەرھال قايتۇرۇڭلار>>دەپ خەت يازغان ۋە سودىگەر چېچەندىن باج ھىسابىدا ئېلىۋالغان100مىڭ توپ مال،100مىڭ سەر ئالتۇن كۈمۈشنى تاڭ سۇلالىسىنىڭ دەرھال چېچەنگە قايتۇرۇپ بېرىشىنى بۇيرىغان،تاڭ سۇلالىسىمۇ ئارتۇقچە گەپ-سۆزدە بولماي قايتۇرۇپ بەرگەن.
تاڭ سۇلالىسىنىڭ تۈرك قان سېستىمىسىدىن بولغان ھەربىي قوماندانلېرىدىن ئۆڭلۈك ۋە سۆيگۈم 755-يىلى قىشتا150مىڭ كىشىلىك قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىپ،تاڭ ھاكىمىيىتىگە قارىشى ئاتلىنىدۇ ۋە ئۈچ ئاي ئىچىدىلا لوياڭ(بۈگۈنكى خېنەندە) شەھىرىنى ئالىدۇ.شۇندىن كېيىن ئۆڭلۈك ھېچ كۈچىمەيلا تاڭ سۇلالىسىنىڭ200مىڭ كىشىلىك قوشۇنىنى تارمار قىلىپ چاڭئەننى بېسىۋالىدۇ.قورقۇپ كەتكەن تاڭ ئوردىسىدىكىلەر 756-يىلى ھاپىلا-شاپىلا پايتەختنى تاشلاپ سىچۈەنگە قاراپ قاچىدۇ. ئۇرۇشقا ماجالى قالمىغان تاڭ سۇلالىسى ئۇيغۇر خانلىقىدىن ياردەم بېرىشنى ئۆتىنىپ ئەلچى ئەۋەتىدۇ.ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قاغانى مويۇنچۈر قاغان ئۆڭلۈكنىڭ تاڭ سۇلالىسىنىڭ ھاكىمىيىتىنى ئىگەللەپ،ئۆزلېرىگە كەلگۈسىدە خەۋپ يەتكۈزىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن،تاڭ سۇلالىسىگە ھەربىي جەھەتتە ياردەم بېرىشنى قارار قىلىدۇ.ئىككى تەرەپ ئوتتۇرسىدا خۇددى تاڭ سۇلالىسى دەسلەپ قۇرۇلغان چاغدىكىگە ئوخشاش<<شەھەر قايتۇرۋېلىنغاندىن كېيىن يەر-زېمىن بىلەن پۇقرالار تاڭ سۇلالىسىگە قايتۇرۇپ بېرىلىدۇ،ئالتۇن-كۈمۈش،تاۋار-دۇردۇنلار ئۇيغۇرلارغا تەۋە بولىدۇ>>دەپ كېلىشىم تۈزۈلۈدۇ. مويۇنچۇر قاغاننىڭ ئنىسى يابغۇ تېكىن757-يىلى كۈزدە پەقەت تۆت مىڭ كىشىلىك قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىپ، تاڭ سۇلالىسىنىڭ قالدۇق قوشۇنلېرىنى ئەگەشتۈرۈپ تاڭ سۇلالىسىنىڭ غەربىي پايتەختى چاڭئەننى،قىشتا شەرقىي پايتەختى پايتەختى لوياڭنى قايتۇرىۋالىدۇ،ئۆڭلۈكنىڭ ھەربىي سانغۇنى سۆيگۈم تەسلىم بولىدۇ.
تارىخنامىلەردە خاتىرلىنىشىچە،تاڭ سۇلالىسىنىڭ قوشۇنلېرى شەرقىي ئاستانە لوياڭ قايتۇرۋېلىنىش ھارپىسىدا،يوڭ ۋاڭ بېگى لى شې(كېيىنكى پادىشاھ تاڭ دېزۇڭ،762-يىللېرى تەختكە چىققان)تاڭ سۇلالىسى قوشۇنلېرىنىڭ ئالىي قوماندانى قىلىپ تەيىنلەنگەندە،قوشۇن بىلەن شەنجۇ ئايمىقى(ھازىرقى خېنەننىڭ سەنمىنشيا شەھىرى)گە بارغانىدى،ئۇيغۇرلارنىڭ قوشۇنلېرى بولسا شەنجۇ ئايمىقىنىڭ شىمالى(ھازىرقى خېبىي)دا تۇرغانىدى،يوڭ ۋاڭ بېگى قول ئاستىدىكى يۆزىئاڭ،لى جىن،ۋېي جۇ،ۋېي شياۋخۇا قاتارلىق ئون نەچچە ئادەمنى ئېلىپ،ئۇيغۇرلارنىڭ قاغانىغا كۆرۈنۈش قىلغىلى بارىدۇ.قاغان يوڭ ۋاڭ بېگىنى بىللە ئۇسسۇل ئويناشقا تەكلىپ قىلىدۇ،ئەمما پادىشاھ بولۇش ئالدىدا تۇرغان لى شې(شۇ چاغدىكى يوڭ ۋاڭ بېگى)نېمە ئۈچۈندۇر ئۇسۇل ئويناشقا چۈشمەي تۇرۇۋالىدۇ.قاغان بۇ ئىشقا خاپا بولغاندا،يۆزىئاڭ ئۇسۇل ئوينىسا رەسىم-قائىدىگە توغرا كەلمەيدۇ دېگەندە،ئۇيغۇرلارنىڭ سانغۇنى چۈبە ئۇسۇل ئوينىشى كېرەك دەپ تۇرۇۋالغان،بۇنىڭ بىلەن ئىككى تەرەپنىڭ ئارىسىدا تالاش-تارتىش كېلىپ چىققان،چۈبە يۆزىئاڭ قاتارلىق تۆت ئادەمنىڭ ھەر بىرىنى يۈز قامچىدىن ساۋاپ چىققان،ۋېي جۇ بىلەن ۋېي شياۋخۇانىڭ جاراھىتى ئېغىر بولغاچقا،بىر كېچىدىلا ئۆلۈپ كەتكەن؛يوڭ ۋاڭ بېگى لى شى قوغلاپ چىقىرىلغان.
بۇ قېتىم ئۇيغۇرلار توپىلاڭنى تىنجىتىش ئۈچۈن كەلگەندە لوياڭدا مانى دىنى مۇخلىسلېرى بىلەن ئۇچرىشىپ قېلىپ،ئۇلارنى ئۆتۈكەن تېغىغا بىللە ئېلىپ كېتىدۇ.شۇندىن كېيىن ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ دۆلەت دىنى مانى دىنى بولۇپ قالىدۇ.ئەسلىدە تۈركلەر شامان دىنىغا ئېتىقاد قىلاتتى،كېيىن غەربىي شىمالدىكى بىر بۆلۈم تۈركلەر يەنە بۇددا دىنىنى قوبۇل قىلدى،بۇددا دىنى شەرقىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە(مىلادى58-76-يىلىغىچە)تۈركلەردىن ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىكى خەنزۇلارغا تارالدى.762-يىلىدىن كېيىن ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىكى تۈركلەر مانى دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن،تۈركلەرنىڭ تەسىرىدە ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىكى خەنزۇلارمۇ مانى دىنىنى قوبۇل قىلىشقا باشلىدى.بۇ توغرىسىدا روسىيەلىك تارىخشۇناس بارتولد ئۆزىنىڭ<<ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي خەلقلەر توغرىسىدا ئون ئىككى لېكسىيە>>ناملىق كىتاۋىدا مۇنداق دەپ يازىدۇ:<<كۆچمەن ئۇيغۇرلار مانى دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن،جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلېرىدە قارىشى تەرەپنىڭ بۇ ئەھۋالنى نەزەرگە ئېلىشىنى تەلەپ قىلىدىغان بولدى.جۇڭگولۇقلار باشقا دىندىكىلەرگە قوللانغان سىياسىتىدە ئۇيغۇر قاغانىنىڭ مانى دىنىنى قوغداپ ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى ئويلۇشىدىغان بولدى.پەقەت ئۇيغۇر دۆلىتى قىرغىزلار تەرىپىدىن تارمار قىلىنغاندىن كېيىنلا جۇڭگودا باشقا دىنلارنى،جۈملىدىن مانى دىنىنى چەتكە قېقىشقا باشلاندى.جۇڭگو تۈركۈستانىدىكى ئۇيۇغۇر ھۆكۈمرانلېرىنىڭ دىن مەسىلىلېرى توغرىسىدىكى تەھدىت سۆزلېرى،ئۇلارنىڭ موڭغۇلىيەدىكى بۇرۇنقى قۇدرەتلىك قاغان بولۇپ تۇرغان ۋاقتىدىكىدەك رول ئوينىيالمايدىغان بولۇپ قالدى... جۇڭگو تۈركىستانىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ باشقا ئەللەردىكى دىنداشلېرىنى قوغداپ كەلگەنلىكىنى،قورال كۈچى ئىشلىتىشتىنمۇ ۋاز كەچمىگەنلىكىنى،ھەربىي جەھەتتىكى باتۇرلىقلېرىنىمۇ...كۆرسۈتۈپ بېرىدۇ. >> دېمەك،يۇقارقى ئەھۋاللاردىن مەلۇم بولۇپ تۇرۇدىكى،ئەجدادلېرىمىز تۈركلەر ئەزەلدىن تارتىپ ئىلغار مەدەنىيەت جەھەتتە(شامان،بۇددا ۋە مانى دىنلېرى ئەينى زاماندا ئىلغار ئاڭ ۋە ئىلغار مەدەنىيەتنىڭ مەھسۇلى ئىدى)ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك جەمئىيىتىگە كۈچلۈك تەسىر كۆرسۈتۈپلا قالماي،بەلكى يەن ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىگە كەلگەندە تاڭ سۇلالىسىنى ئۆزىنىڭ سىزغان سىزىقى بويىچە ئىش كۆرۈشكە كۆندۈرگەن ئىدى.
768-يىلى تاڭ سۇلالىسى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بارغۇت(تاڭ سۇلالىسىنىڭ ھەربىي سەركەردىسى) توپىلىڭىنى تىنجىتىپ بەرگەنلىكىگە،ھەمدە تىبەتلەرگە قاخشاتقۇچ زەربە بەرگەنلىكىگە مىننەتدارلىق بىلدۈرۈش ئۈچۈن،بارغۇتنىڭ كەنجى قىزىنى مەلىكە دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ،چۈندې(بەك ئەخلاقلىق)مەلىكە دەپ نام بېرىپ،ئۇنى ئۇيغۇر قاغانىغا ياتلىق قىلىدۇ.ئارىدىن 20يىل ئۆتكەندە تاڭ سۇلالىسى بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقان تىبەتلەرنىڭ ھەربىي بېسىمىغا قارىشى، ئۇيغۇر خانلىقىدىن تېخىمۇ كۆپ ھەربىي ياردەمگە ئېرىشىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولۇش ئۈچۈن،مەلىكە شىيەنئەننى ئۇيغۇر قاغانى تۈن باغا قاغانغا ياتلىق قىلىدۇ.789-يىلى بېشبالىق(ھازىرقى جىمسار)چېگرىسىغا يېقىن ياشايدىغان سارت،قارلۇق ۋە ئاق تونلۇق تۈرك دەپ ئاتىلىدىغان قەبىلىلەر تىبەتلەرنىڭ كۈشكۈرتىشى ۋە ھەربىي ياردەم بېرىشى بىلەن ئۇيغۇر خانلىقىغا قارىشى توپىلاڭ كۆتۈرىدۇ،791-يىلى ئۇيغۇر خانلىقى بۇ توپىلاڭلارنى تەلتۆكۈس تىنجىتىدۇ ۋە تىبەت قوشۇنلېرىنى بۇ جايلاردىن تەلتۆكۈس قوغلاپ چىقىرىدۇ.821-يىلى تاڭ سۇلالىسى ئۇيغۇر خاقانلىقىغا بولغان يېقىنچىلىقىنى يەنىمۇ چوڭقۇر ئىپادىلەپ بېرىش ئۈچۈن،مەلىكە تەيخېنى ئۇيغۇر قاغانى تەڭرى يارالمىش قۇچ بىلگە قاغانغا تارتۇق قىلىدۇ.
ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى مەيلى قانچىلىك دەرىجىدە كۈچلۈك بولۇشىدىن قەتئىنەزەر،ئۆزىدىن ئىلگىرىكى ھون ۋە كۆكتۈرك خانلېرىنىڭ قانلىق پاجىئەسىدىن ساۋاق ئالمىدى.ساۋاق بېرىش ئۈچۈن تىكلەنگەن تاش ئابىدىلەرمۇ كار قىلمىدى.ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىكى بىر تۇغقان قېرىنداشلار، ئۆزى بىلەن بىرگە ئۇ دۇنياغا بىرگە ئېلىپ كېتىشكە بولمايدىغان شۇ ھوقوقنى دەپ بىر-بىرىگە يول قويماي،ئۆزئارا تىغ كۆتۈرۈشۈپ خانلىقنى ئۆز قېرىنداشلېرىنىڭ ئىسسىق قانلېرى بەدىلىگە ھاڭغا قاراپ سۆرىدى.خانلىق قۇرۇلغاندا خانلىقنىڭ ھوقوقى ياغلاقار ئۇرۇقىدىن بولغان كۆل بىلگە قاغان جەمەتىنىڭ قولىدا ئىدى،780-يىلى ياغلاقار ئۇرۇقىدىن بولغان باغا تارقان جەمەتى كۆل بىلگە جەمەتىدىن بولغان ئېلتېكىن بۇقا قاغان ۋە ئۇنىڭ ئىككى شاھزادىسىنى ئۆلتۈرۈپ خانلىقنىڭ تەختىنى تارتىۋالىدۇ.789-يىلى باغا تارقان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئورنىغا ئوغلى تۆلىش قاغان تەختكە چىقىدۇ،790-يىلى تۆلىش قاغان ئىنىسى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلۈپ ئورنىغا تۆلىش قاغاننىڭ ئوغلى ئايچۇرۇ قاغان تەختكە چىقىدۇ.795-يىلى ئايچۇرۇ قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ باش ۋەزىرى ۋە ئادېز ئۇرۇقىنىڭ باشلىقى بولغان قۇتلۇق تارقان قورال كۈچى بىلەن خانلىق تەختىنى تارتىۋالىدۇ.شۇندىن باشلاپ قۇتلۇق تارقان ئەۋلادىمۇ ئەجدادلېرىدىن قالغان ئۇدۇم بويىچە بىر-بىرىدىن تەخت تالىشىپ قانلىق ئۇرۇشلارنى پەقەتلا توختاتمايدۇ.بۇ ھال خانلىقنى ئېغىر ئىچكى سىياسىي بۆھرانغا پاتتۇرۇپ قويىدۇ،ھەرقايسى تۈرك قەبىلىلېرى ئۆز ئالدىغا خانلىق تىكلەشنىڭ كويىغا چۈشۈپ،بۆلۈنمە ھاكىمىيەت تىكلەش ئۈچۈن قۇتراشقا باشلايدۇ.839-يىلى باش ۋەزىر قوزا تېكىن توپىلاڭ كۆتۈرۈپ ئوردىنى ئىگەللەيدۇ،قاغان قوغۇ تېكىن ئۆزىنى ئۆلتۈرۋالىدۇ.شۇ يىلى ئون نەچچە يىلدىن بۇيان توختىماي داۋاملاشقان تەبىئىي ئاپەتلەر ئىنتايىن كۈچۈيۈپ پۈتۈن مەملىكەتكە تارايدۇ،سانسىز چارۋا-مال ھەم ئادەملەر ئاپەت دەستىدىن ئۆلۈپ كېتىدۇ.ئەنە شۇنداق ئەھۋال ئاستىدىمۇ ئوردىدىكىلەر بىر نىيەتتە بولۇپ،تەبىئىي ئاپەتلەردىن كېلىپ چىقىۋاتقان چىقىمنى ئازايتىشنىڭ چارىسى ئۈستىدە ئىزلەنمەي،ئەكسىچە يەنىلا بىر-بىرىنى يېقىتىپ تەخت ئىگەللەشنىڭ كويىدا بولىدۇ.840-يىلى يېڭىدىن تەيىنلەنگەن باش ۋەزىر تۈن باغان تەخت تاماسىدا، ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى سىياسىي بۆھراندىن پايدىلىنىپ مۇستەقىل بولۇۋالغان يەنسەي(ئانىساي)دەريا ۋادىسىدىكى قىرغىز خانلىقىغا قېچىپ بېرىپ،قىرغىز قەبىلىسىنىڭ100مىڭ كىشىلىك ئاتلىق قوشۇنىنى باشلاپ كېلىپ قاغان قوزا تېكىننى ئۆلتۈرىدۇ،پايتەخت ئوردۇبالىق كۆيۈپ كۈلگە ئايلىنىپ كېتىدۇ،ئۇيغۇر خانلىقى ھالاك بولىدۇ.
ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ھالاك بولغاندىن كېيىن ئۇيغۇر قەبىلىلېرى ئىككى يول بويىچە،يەنى جەنۇپ ۋە غەرپ يۆلىنىشى بويىچە ئۈچ تارماققا بۆلۈنۈپ كۆچۈشكە باشلايدۇ.
ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ سابىق قاغانى قوزا تېكىننىڭ ئىنىسى ئۆگە تېكىن15قەبىلە تەخمىنەن يۈز مىڭ كىشىگە يېتەكچىلىك قىلىپ گوبى چۆللۈكىنىڭ جەنۇبىغا،يەنى ھازىرقى ئىچكى موڭغۇل ئاپتۇنۇم رايونى خورېنگىر رايونى(ھازىرقى سەنشى ئۆلكىسىنىڭ شىمالىدا بولۇپ،سەددىچىن بىلەن بىر سىزىق ئايرىلىپ تۇرۇدۇ)غا كۆچۈپ كېلىپ ئورۇنلىشىدۇ.841-يىلى ئۆگە تېكىن ئۆزىنى قاغان دەپ ئېلان قىلىپ ئۇيغۇر خانلىقىنى قايتا تىرىلدۈرگەنلىكىنى جاكارلىدى،تاڭ سۇلالىسى20مىڭ دەن ئاشلىق بىلەن ئۇلاردىن ھال سورايدۇ،چۈنكى ئۇلار ئۆز چېگرىسىنى ئەتىراپىغا كۆچۈپ كەلگەن ئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ ئۆزلېرىگە ھۇجۇم قىلىشىدىن بەكمۇ ئەنسىرەيتتى.دېگەندەك،ئۆگە قاغان تاڭ سۇلالىسىغا قارىشى قوشۇن تارتىپ ھازىرقى بېيجىڭ ئەتىراپى،ھازىرقى داتۇڭ شەھىرى ئەتىراپلېرىنى بېسىۋالىدۇ.846-يىلىغا كەلگەندە ئىچكى ماجىرا تۈپەيلى ئۆگە تېكىن ئۆز ئادەملېرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلىدۇ،ئۇنىڭ ئىنىسى غانان تېكىن تەختكە چىقىدۇ.848- يىلىغا كەلگەندە جەنۇپقا كۆچكەن ئۇيغۇر خانلىقى ھازىرقى شەرقىي شىمال رايونىدا ياشايدىغان شىرۋى قەبىلىلېرى(سىبىر ۋە قىتانلار) تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلدۇ.جەنۇپقا كۆچكەن ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپ قىسمى خېشى كارىدورىدىكى ئۇيغۇر قەبىلىلېرى ئارىسىغا كۆچۈپ كېتىدۇ،ئاز بىر قىسمى تۇرپان ۋە قارلۇق خانلىقىغا كۆچۈپ كېتىدۇ.شۇنداق قىلىپ جەنۇپقا كۆچكەن ئۇيغۇرلار ناھايىتى تېزلا تەرەپ- تەرەپكە تارقىلىپ كېتىدۇ.
ئىككىنچى بىر تارماق پانتېكىن باشچىلىغىدا غەرپتىكى قېرىنداشلېرىنىڭ يېنىغا قاراپ كۆچۈدۇ.غەرپكە قاراپ كۆچكەن ئۇيغۇر قەبىلىلېرى ئەنئەنىۋى يايلاق يولىنى بويلاپ ئالدى بىلەن بېشبالىق(ھازىرقى جىمسار ناھىيەسى)قا يېتىپ كېلىدۇ،يېتەرلىك ئوتلاققا ئېرىشىش ئۈچۈن پانتېكىننىڭ ئەۋلادى(بەزى تارىخ تەتقىقاتچىلېرى سانغۇنى بولۇشى مۈمكىن دەپ قارايدۇ)يەنە بىر قىسىم ئۇيغۇر قەبىلىلېرىگە يېتەكچىلىك قىلىپ داۋاملىق غەرپكە قاراپ ئىلگىرىلەپ كەتكەن.ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن جەنۇپقا قاراپ كۆچكەن ئۇيغۇرلارنىڭ سەردارى ئۆگە تېكىن ئۆزىنى خان دەپ ئېلان قىلغاندىن كېيىن،غەرپكە كۆچكەن پانتېكىن باشچىلىغىدىكى ئۇيغۇر قەبىلىلېرىمۇ خۇددى خېشى كارىدورىدا ماكانلاشقان ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش،ئۆگە تېكىننى ئۆزلېرىنىڭ خانى دەپ ئېتىراپ قىلغان،چۈنكى شۇ چاغلاردا ئۇيغۇر قەبىلىلېرى كۈنلەرنىڭ بىرىدە كۈچنى مەركەزلەشتۈرۈپ، ئۇرخۇن دەريا ۋادىسىغا قايتىپ بېرىپ ئۇيغۇر خانلىقىنى قايتا تىكلەشنى بىردەك مەقسەد قىلغان ئىدى.شۇڭا پانتېكىن ئەينى چاغدا ئۆزىنى پەقەت يابغۇ دەپ ئېلان قىلغان ئىدى.842-يىلى قىرغىزلار بىر مەھەل ئۇيغۇرلارنىڭ كەينىدىن قوغلاپ كېلىپ ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ بېشبالىق ۋە قۇچۇ(تۇرپان)غا ھۇجۇم قىلىدۇ،پانتېكىن بۇ چاغدا كىنگىت(قارا شەھەر)گە چېكىنگەن.848-يىلى جەنۇپقا كۆچكەن ئۇيغۇرلار تامامەن ھالاك بولغاندىن كېيىن،بارلىق ئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ ئۈمۈدى پانتېكىنگە باغلىنىدۇ.856-يىلى پانتېكىن ئۆزىنى ئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ قاغان دەپ ئېلان قىلىدۇ ۋە ھەرقايسى تەرەپلەرنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىدۇ.تاڭ سۇلالىسى 856-يىلى پانتېكىننىڭ قاغان دەپ ئاتالغانلىقىدىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن،دەرھال ئەلچىلەر ئۆمۈكى تەشكىللەپ پانتېكىنگە ئوتۇغات بېرىشقا ماڭدۇرۇدۇ.لېكىن تاڭ ئەلچىلەر ئۆمۈكى يولدا قۇچۇ(تۇرپان)خانلىقىدىن كېلىۋاتقان ئۇيغۇر ئەلچىلەر بىلەن ئۇچرۇشۇپ قېلىپ ئۇيغۇر ئەلچىلەر بىلەن كەينىگە يېنىپ كېلىدۇ.تاڭ سۇلالىسى يەنە857-يىلى تاڭ سۇلالىسى پانتېكىنگە ئوتۇغات بېرىپ ئۆزىنىڭ سەمىمىي دوستلۇقىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىككىنچى قېتىم ئەلچىلەر ئۆمۈكىنى غەربىي يۇرتقا ماڭدۇرۇدۇ.بۇ قېتىم تاڭ سۇلالىسى ئەلچىلەر ئۆمۈكىدىكى ئەزالارنى تاللاشقا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلگەن بولۇپ،ياساۋۇل بەگ ۋاڭ دۈەنجاڭنى خېخۇ ئايمىقىنىڭ ئەمىر لەشكىرى قىلىپ،يانداش ئەلچىلىككە خانلىق قائىدە-يوسۇن كاتىپى لى شۈننى جېنجۇ ئايمىقىنىڭ ئەمىر لەشكىرى قىلىپ،يازغۇچىلىققا خېنەن مەھكىمىسىنىڭ كاتىپى ساۋجىلىننى يۇڭجۇ ئايمىقىنىڭ ئەمىر لەشكىرى قىلىپ ئەۋەتىدۇ.ئۇلار چېگرىدىن چىقىپ بولغاندا قارا ھارۋىلىقلار(شىرۋى قەبىلىلېرى) يولىنى توسىۋېلىپ ماڭالماي قايتىپ كېتىدۇ،مەنشۇرنامىنىمۇ تارتقۇزۇپ قويۇپ،بۇرچىنى ئادا قىلالمايدۇ.تاڭ سۇلالىسىمۇ شۇنىڭ بىلەن بۇ قېتىملىق ئوتۇغات بېرىشكە ئاتلىنىپ چىققان ئەلچىلەر ئۆمۈكىدىكىلەرنىڭ ئەمەللېرىنى ئېلىپ تاشلايدۇ
ئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ يەنە بىر تارمىقى چوڭ كۆچۈش مەزگىلىدە خېشى كارىدورىغا كۆچۈپ كېلىپ ماكانلىشىدۇ.ئۆز ۋاقتىدا خېشى كارىدورىنى ئاساس قىلىپ ئولتۇرغان ئۇيغۇرلار خېلەنشەن،جىنچۈەن،لىياڭجۇ،قارا دەريا،سۇجۇ،گۇاجۇ،شاجۇ،گەنجۇ(ھازىرقى گەنسۇنىڭ جىياڭيى شەھىرى)قاتارلىق رايونلاردا ئولتۇراقلاشقان ئىدى.تارىخىي ماتىرىياللارغا ئاساسلانغاندا قەدىمكى گەنجۇ رايونى ئەلمىساقتىن تارتىپلا ئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ پائالىيەت ماكانى ئىدى.مىلادىيەدىن بۇرۇنقى3-ئەسىرلەردىلا تارىختا ئىسمى تىلغا ئېلىنغان ۋۇجېي ياكى خۇجېي(ئوغۇز ياكى ئۇيغۇر)قەبىلىلېرى بۇ جايلاردا پائالىيەت ئېلىپ بارغان،تۆلەس ياكى قاڭقى قەبىلىلېرىمۇ بۇ جايدا بەزى سىياسىي ۋە ھەربىي پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارغان،بۇ رايون يەنە كۆكتۈرك خانلىقىنىڭمۇ ئاساسلىق پائالىيەت ماكانلېرىدىن بىرى بولغان.يىغىپ ئېيتقاندا گەنجۇ رايونى تۈرك مىللىتىنىڭ ئانا ماكانلېرىدىن بىرى ئىدى.گەنجۇ رايونى قەدىمكى يېپەك يولىنىڭ ئاساسىي ئۆتكىلى بولغانلىقتىن،ئەگەردە كىمدە-كىم بۇ رايوننى ئىلكىدە تۇتۇپ تۇرالىسا،شۇ تەرەپ ئۆز تەسىرىنى تەرەپ-تەرەپكە ئۆتكۈزەلەيتتى.مىلادى696-يىلى تىبەتلەر بۇ جاينى بېسىۋالدى،745-يىلى ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن تىبەت قوشۇنلېرىنى ھازىرقى بۇغدا تاغلېرىنىڭ ئەتىراپىدا بىر قانچە قېتىم مەغلۇپ قىلغان بولسىمۇ،ئەمما گەنجۇ رايونىدىكى تىبەتلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىغىنى تەلتۆكۈس تازىلاشقا مۇۋەپپەق بولالمىغان ئىدى.ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن بىر قىسىم ئۇيغۇر قەبىلىلېرى گەنجۇدىكى ئۆز قېرىنداشلېرى ئارىسىغا كۆچۈپ كېلىپ ئورۇنلاشتى،846-يىلى جەنۇپقا كۆچكەن ئۇيغۇرلارنىڭ باشلىقى ئۆگە قاغان ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن،گوبى چۆللۈكىنىڭ ئەتىراپى ۋە سەددىچىننىڭ شىمالى رايونلېرىغا تارقالغان ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى گەنجۇغا كۆچۈپ كېلىپ ماكانلاشتى.850-يىلى خېشى كارىدورىدىكى ئۇيغۇر قەبىلىلېرى بۇ جايدىكى تىبەتلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىغىغا خاتىمە بېرىپ،بۇ جايدا مۇستەقىل بولغان ئۆز خانلىقىنى،<< گەنجۇ ئۇيغۇر خانلىقى>>(خېشى ئۇيغۇر خانلىقى)نى قۇرۇپ چىقىدۇ.خانلىقنىڭ پايتەختى گەنجۇ(ھازىرقى گەنسۇنىڭ جىياڭيى شەھىرى،چىلەنشەن تېغىنىڭ شىمالىدا بولۇپ،خېشى كارىدورىنىڭ ئوتتۇرا بەلبېغىغا توغرا كېلىدۇ)بولىدۇ،زېمىنى شەرقتە ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ تىئەنشۈي شەھىرى ۋە مىنشەن تاغلېرى(بىر مەزگىل لەنجۇ شەھىرىنىڭ شەرقىگىچە بولغان جايلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان)،غەرپتە قۇمۇلنىڭ شەرقى،شىمالدا ھازىرقى ئىچكى موڭغۇل ئاپتۇنۇم رايونىنىڭ ئېجىنا دەريا ۋادىسى ۋە خېلەنشەن تاغلېرى،جەنۇپتا چىلەنشەن تاغلېرىغىچە بولغان جايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.تاڭ سۇلالىسى گەنجۇ ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قاغانىغا ئوتۇغات ھەدىيە قىلىپ،ئۆز يېقىنلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
تاڭ سۇلالىسىنىڭ تۈركلەردىن باشقا يەنە تويۇھۇنلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى
تويۇھۇنلار200-يىللېرى باشلاپ كۈچۈيۈپ،بارا-بارا ھازىرقى گەنسۇنىڭ غەربى،سىچۈەننىڭ شىمالى ۋە چىڭخەي(كۆكنۇر)ئۆلكىلېرىگە كېڭىيىپ،ئاخىرىدا چىڭخەينى ئاساس قىلپ ئۆز ئالدىغا كىچىك خانلىق قۇرغان، سىيانپىلارنىڭ مۇرۇن قەبىلىسىنىڭ بىر تارمىقى ئىدى.تاڭ سۇلالىسى تۇيۇھۇنلارنىڭ ئۆزىنىڭ غەربىدىكى رايونلېرىغا بولغان ھەربىي ھۇجۇملېرىنى توختۇتۇش ئۈچۈن،ئايرىم-ئايرىم ھالدا622-يىلى خۇڭ خۇا مەلىكىنى تۇيۇھۇن پادىشاھىغا ياتلىق قىلىدۇ،639-يىلى تاڭ تەيزۇڭ مەلىكە شى پىڭنى تۇيۇھۇنلارنىڭ خانىغا ياتلىق قىلىدۇ،652-يىلى تاڭ گاۋزۇ يەنە مەلىكە جىن چېڭنى تۇيۇھۇن خانىنىڭ چوڭ ئوغلىغا ياتلىق قىلىدۇ.تاڭ سۇلالىسىنىڭ قارىشىچە مەلىكە ياتلىق قىلىپ قۇدۇلۇشۇش ياتلارنىڭ ھۇجۇمىدىن ساقلىنىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك چارىسى بولۇپ،بىر مەلىكە يۈز مىڭ قوشۇنغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ رولىنى ئوينىيالايدىكەن.تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئۆز خان جەمەتىدىن مەلىكە يېتىشمىگەندە،ۋەزىرلەرنىڭ ياكى ئالىي ھەربىي ئەمەلدارلارنىڭ قىزلېرىنى مەلىكە دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ،ھەم ئۇنىڭغا قىممەتلىك سوۋغا-سالاملارنى قوشۇپ ياتلارغا ياتلىق قلىشى بۇنىڭ بىر جانلىق پاكىتىدۇر.
بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى تىبەتلەر بىلەنمۇ ناھايىتى يېقىن مۇناسىۋەتتە بولغان.623-يىلى تىبەتلەر فاڭجۇ ئايمىقى(گەنسۇنىڭ شەرقىي جەنۇبىدا)نى بېسىۋالىدۇ،638-يىلى يەنە سۇڭجۇ ئايمىقى(ھازىرقى سىچۈەننىڭ سۇڭپەن ناھىيەسى)نى بېسىۋالىدۇ.دوستلۇق ۋە ئىتپاقلىقنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان تاڭ سۇلالىسى تىبەتلەرنىڭ <<قايتا-قايتا ئەلچى ئەۋەتىپ،سەمىمىيىتىنى ئىپادىلىشى>> بىلەن641-يىلى 16ياشلىق مەلىكە ۋېن چىڭنى تىبەت پادىشاھى سۇڭ زەنگەنبۇغا ياتلىق قىلىدۇ.مەلىكە ۋېن چىڭنى تاڭ پادىشاھىنىڭ ئىنىسى ئالتۇن-كۈمۈش،كىمخاپ-دۇردۇن،ھەر خىل كىتاپ قاتارلىق سوۋغاتلارنى ئېلىپ ماڭغان زور ئۆزمەككە يېتەكچىلىك قىلىپ،ئىككى ئايدەك يول يۈرگەندىن كېيىن سۇڭ زەنگەنبۇغا ئاپىرىپ بېرىدۇ،شۇندىن كېيىن مەلىكە ۋېن چىڭ خەنزۇلارنىڭ ئىلغار مەدەنىيىتىنى تىبەتلەرگە تارقىتىپ ئۆچمەس تۆھپىلەرنى يارىتىدۇ.