cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پار ماشىنىسى
كەشپىياتقا ئالاقىدار نۇقتىلار
پار ماشىنىسىنى كەشىپ قىلغان بۈيۈك كەشپىياتچى ۋات نى خاتىرلەش يۈزىسىدىن، خەلقارا ئۆلچەم بىرلىكلىرى ئىچىدىكى ئېنېرگىيە بىرلىكى "ۋات" دېگەن نام بىلەن ئاتالغان.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
سۇنايچى
(sunaychi /sunayqi )
1976 - يىلى
1976 - يىلى
1860 - يىلى
1860-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
نۇرى يېزىسى
نۇرى يېزىسى تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتى، كوئېنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، چىرا ناھىيەسى نىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان، چىرا ناھىيىسىبازىرىغا 120 كىلومېتىر كېلدىغان تاغلىق رايون بۇلۇپ، يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىمچارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2350 مېتىر كېلىدۇ، ئۇنىڭ قارىمىقىدا 188 مەمۇرىي كەنت بۇلۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە تۆت چارۋىچىلىق كەنتى، 44 كەنت گۇرۇپپىسى بار، ئومۇمىي كۆلىمى 5225.5 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، نوپۇسى 10437 ئادەم، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 32 مىڭ مو، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، ياغلىق دانلىق زىرائەتلەر تېرىلىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزا تەۋەسىدە 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ،
ئابدۇقەمەر
ئابدىقەمەر، قەمەر، قەمبەر
قەمەرنىڭ قۇلى <قەمەر>
قرىم تاتار تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[قرىم تاتار تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئۇكرائىنا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
كاچۇڭ يېزىسى
كاچۇڭ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ ئەتراپىدا.
دادا، يالماۋۇز مومامدەك بولامدۇ؟
ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن"چىن تۆمۈر باتۇر" قاتارلىق ئۇيغۇر چۆچەكلىرىنىڭ بالىلار فىلىمى قىلىپ ئىشلەنگەن پىلاستىنكىسىنى قىزىم بىلەن كۆرۈشكە باشلىدىم. پىلاستىنكىنىڭ خېلى بۇرۇن ئىشلەنگىنىدىن خەۋىرىم بار ئېدى. بۇ قېتىم كۆرۈپ ئولتۇرۇپ قىزىمنىڭ "دادا، يەتتە باشلىق يالماۋۇزنىڭ يەتتە بېشى قېنى؟ يالماۋۇز ئاشۇنداق بولامدۇ؟ يالماۋۇز ئەجەب مومامغا ئوخشايدىكەنغۇ؟" دېگەن سۇئاللىرىغا دۇچ كەلدىم. بۇ فىلىمنى مەن تۇنجى كۆرۈپلا يالماۋۇزنىڭ ئاق رومال ئارتقان، ئۆتۈك كىيگەن، يۈزىگە قاراسۈرتۈلگەن ئوبرازىغا قاراپ فىلىم ئىشلىگۈچىلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن يالماۋۇز ئوبرازىنى ئىخلاسمەن ئۇيغۇر مومايلىرىنىڭ قىياپىتىدە ياراتقانلىقىغا ھەيران قالغانىدىم.شۇندىن كېيىن ئۇيغۇر بالىلار كىتابلىرىدا يالماۋۇز، جادۇگەر قاتارلىق ئوبرازلارنىڭ قانداق سىزىلىدىغانلىقىغا دىققەت قىلىشقا باشلىدىم.
ئۇيغۇرچە بالىلار كىتابلىرىدا جادۇگەرنىڭ ئوبرازى بېشىغا ياغلىق ئارتقان، پۇتىغا ئۆتۈك كەيگەن، ئۇزۇن پەرىجەكەيگەن ھالدا يارىتىلغان ئېدى. ئۇيغۇر چۆچەكلىرىدىكى جادۇگەرلەرنىڭ ئوبرازىنى بۇنداق سىزغانلارنىڭ ئاساسى بەلكىم چۆچەكلەردە جادۇگەرلەرنىڭ "موماي " دېيىلگەنلىكى بولۇشى مۇمكىن. ئەمما جادۇگەر موماي قانداق بولۇپ چاچلىرى بۈدىرە، ئىشتانلىق، يالاڭباشتاق قىياپەتتە ياكى باشقا قىياپەتتە ئەمەس، ئىخلاسمەن ياغلىقلىق موماي قىياپىتىدە سىزىلىپ قالدى؟چۆچەكلەردىمۇ بۇنداق قىياپەت تەسۋىرى يوق ئېدىغۇ؟
مېنىڭچە رەسىم سىزغۇچىلارنىڭ جادۇگەر موماي ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرى ئەنئەنىۋىي ئۇيغۇر موماينىڭ قىياپىتىنى مەنبە قىلىپ قانات يايغان بولغاچقا شۇنداق سىزىلغان بولۇشى مۇمكىن. "چىن تۆمۈرباتۇر" فىلمى ۋە رەسىملىك ئۇيغۇر بالىلار چۆچەكلىرىدە مەيلى جادۇگەر موماي ئوبرازى ياكى يەتتە باشلىق يالماۋۇز ئوبرازى بولسۇن ئۇيغۇر مومايلىرىنىڭ ئەنئەنىۋىي قىياپىتىنى ياۋۇزلۇق پورتىرىتى قىلىپ تاللىغان. بالىلار ئەدەبىياتىنىڭ ئىككى ژانىرىدا ئوخشاشلا ئۇيغۇر مومايلىرىنىڭ ئەنئەنىۋىي قىياپىتىنىڭ ئالۋاستىلاشتۇرۇلۇشى ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتىنىڭ بىلىنمەي ئالۋاستىلاشتۇرۇلىشىدۇر. ئۇيغۇرچە بالىلار كىتابلىرىنىڭ ئارىسىدىكى خەنسۇچىدىن تەرجىمە قىلىنغان "مىڭ بىر كېچە"ھېكايەلىرىدە قىزلارنىڭ يۈزى يۆگەلگەن لېكىن كۆكسى، كىندىكى، يوتىسى ئوچۇق سىزىلغان بولىدۇ، بۇنىڭدىن غەلىتىلىك ھىس قىلىمىز، قوبۇل قىلالمايمىز، ئەممائامالىمىز يوق، چۈنكى بۇ ئىچكىرىلىكلەرنىڭ ئەرەبلەر ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرى ئەلۋەتتە. بۇنى يات مەدەنىيەتنى جىنسىيلەشتۇرۇش دەيمىز. بۇلارنى بىرسى بىزگە تەرجىمە قىلىشنى تاڭغان ئەمەس. ۋاھالەنكى، ئۇيغۇر بالىلار كىتابلىرىدا ئۇيغۇر ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتى ھىچ كىمنىڭ ئېزىقتۇرىشى، مەجبۇرلىشى ۋە قىزىقتۇرىشىسىز ئۆز ئۇيغۇرلىرىمىز تەرىپىدىن ئالۋاستىلاشتۇرۇلغان.
لەنجۇدىكى چېغىمدا بىر ئۇيغۇركادىر ئايالنىڭ يەنە بىر ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىنىڭ ساقال قويغان ئاكىسىنىڭ رەسىمىنى كۆرۈپ "تېرورچىدەك ساقال قويۇۋاپتىغۇ" دېگىنىنى ئاڭلىغانىدىم. ئۈرۈمچىدەئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇيدىغان بىر ئۇيغۇر قىزنىڭ مەكتىپىنىڭ ئالدىدا قىزىلچا پۇشۇرۇپ ساتىدىغان ئۇيغۇر كىشىنىڭ ساقىلىنى كۆرۈپ "تېرورچىدەك قورقۇنچلۇقكەن" دېگىنىگە شائىت بولدۇم. ئەزەلدىن ساقال بۇرۇتلۇق كەلگەن بوۋىلىرىمىزنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك خەلقلىرىنىڭ تىلىدا "ساقاللىقلار" دەپ ئاتالغىنى مىللىتىمىزنىڭ ئىرقى بەلگىسىدىن تارىخى ئۇچۇر يەتكۈزىدۇ. ئۇيغۇردىكى"ئەر كۆركى ساقال، سۆز كۆركى ماقال" دېگەن ئاتىلارنىڭ ھېكمىتىگە مىللىتىمىزنىڭ ئەرلىك گۈزەللىكى ۋە سالاپەت ئۆلچىمى ھەققىدىكى قاراشلىرى مۇجەسسەملەنگەن. ئاياللارنىڭ ياغلىقلىق بولۇشى، ئەرلەرنىڭ ساقاللىق بولۇشى مىللىتىمىزنىڭ مىڭ نەچچە يۈز يىللىق ئەنئەنىسى بولۇپ بۇ ئاللىقاچان مىللىتىمىزنىڭ ئۆزى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرىغا ۋە گۈزەللىك ھەققىدىكى ئۇدۇم چۈشەنچىلىرىگە جىپسىلىشىپ سىڭىپ كەتكەن. مەھمۇد قەشقەرىنىڭ "دىۋان"ىدا ياغلىق دېگەن سۆزنىڭ بولغانلىقى ئۇيغۇرلارنىڭ ياغلىق چىگىش ئەنئەنىسىنىڭ شۇ دەۋردىن تارتىپ بولغانلىقىغا بىشارەت. ھالا بۈگۈنگە كەلگەندە ياغلىق ئارتقان، پەرىجە كەيگەن مومىلىرىمىزنىڭ ئېڭىمىزدىكى مېھرىبان سىياقى ئۆز ئۇيغۇرلىرىمىز تەرىپىدىن ئىشلەنگەن رەسىملىك بالىلار كىتابلىرى ۋە فىلىملەردە يالماۋۇزلارنىڭ ئوبرازىغا خېمىرتۇرۇچ بولۇپ قالسا بۇنى قانداق چۈشىنىمىز، قانداق چۈشەندۈرىمىز؟ بۇ كىم تەلەپ قىلغان قانداق ئۆزگىرىش، قانداق تەرەققىيات؟
بالىلارنىڭ دۇنياسى تىل، ھەرخىل مۇراسىملار، يوسۇنلار، تارىخى ئوبرازلار ۋە تۈرلۈك ئۇدۇملارنىڭ يارىدىمىدە چوڭلار جەمئىيىتى ئارزۇلىغان ھالەتتە ياكى خىيالىغا كەلتۈرۈپ باقمىغان بىر رەۋىشتە شەكىللىنىدۇ. بالىلار كىتابلىرىغا رەسىم قىستۇرۇشتىن مەقسەد بالىلارنىڭ يېتەرلىك سۆزلۈككە ئىگە ئەمەسلىكى سەۋەبلىك كەم قالغان تەپەككۇر بوشلۇقىنى تولدۇرۇش ئۈچۈندۇر. چۆچەكلىرىمىز ئاساسىدا ئىشلەنگەن فىلىملەرنىڭ مەقسىدى چۆچەكلەر دۇنياسىدىكى بوۋا-مومىلارنىڭ قىياپەت ۋە مىجەزلىرىنى بۈگۈنكى ئەۋلادلارنىڭ كۆز ئالدىداجانلاندۇرۇشتۇر. ھەر قانداق مىللەت كىشىلىرى ئۆزىنىڭ خاس ئالاھىدىلىكلىرىنى ئەۋلادلارنىڭ سىماسىدا ۋە مىجەز خۇلقىدا كۆرۈشنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئەگەر بالىلار فىلىملىرىدە ۋە بالىلاركىتابلىرىدا ئۇيغۇر مومايلىرىنىڭ قىياپىتى جادۇگەرلەرنىڭ، يالماۋۇزلارنىڭ ئوبرازىغا خۇرۇچ قىلىنسا ئۇلارنى بىز ئارزۇلاۋاتقان ئۇيغۇرغا خاس كىملىككە، خاسلىققا تەلپۈندۈرۈش ئارزۇيىمىز سۇغا چىلىشىدۇ.
ئالدىنقى: «ئەخلەت» يەۋاتقان بالىلار ۋە قىزىم
كـىيىنكى: يوق
ھىندىستان ئالىي سوتى
ھىندىستان ئالىي سوتى ( IAST : Bhāratiya Ucchatama Nyāyālaya ) ھىندىستاننىڭ ئەڭ ئالىي ئەدلىيە ئورگىنى بولۇپ، ئاساسىي قانۇندىكى ھىندىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەڭ ئالىي سوتى. بۇ ئەڭ ئالىي ئاساسىي قانۇن سوتى، شەخسىي قانۇندىن باشقا بارلىق قانۇنىي ئىشلاردا ئاخىرقى قارار بار، شۇنداقلا ئەدلىيەلىك تەكشۈرۈش ھوقۇقىمۇ بار. ھىندىستاننىڭ باش سوتچىسى ئالىي سوتنىڭ باشلىقى ۋە باش سوتچىسى بولۇپ، ئۇ ئەڭ كۆپ بولغاندا 34 سوتچىدىن تەركىب تاپىدۇ، ئۇنىڭ ئەسلى، نارازىلىق ئەرزى ۋە مەسلىھەت بېرىش ھوقۇقى شەكلىدە كەڭ ھوقۇقى بار.
ئۇ ھىندىستاندىكى ئەڭ ئالىي ۋە ئەڭ كۈچلۈك ئاساسىي قانۇن سوتى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئاساسلىقى ئىتتىپاقنىڭ ھەرقايسى شىتاتلىرى ۋە باشقا سوت مەھكىمىلىرى ۋە سوت مەھكىمىلىرىنىڭ يۇقىرى سوتلىرىنىڭ ھۆكۈمىگە قارشى نارازىلىق ئەرزىنى قوبۇل قىلىدۇ. پۇقرالارنىڭ ئاساسىي ھوقۇق -مەنپەئەتىنى قوغداش تەلەپ قىلىنىدۇ ۋە ھەرقايسى ھۆكۈمەت ئورگانلىرى شۇنداقلا مەركىزى ھۆكۈمەت بىلەن شىتات ھۆكۈمەتلىرى ياكى شىتات ھۆكۈمەتلىرى بىلەن دۆلەتتىكى باشقا شىتات ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدىكى تالاش-تارتىشلارنى ھەل قىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ. مەسلىھەت سوتى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇ ھىندىستان پرېزىدېنتى تەرىپىدىن ئاساسىي قانۇن بويىچە ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىدىغان ئىشلارنى ئاڭلايدۇ.
ئالىي سوت ئېلان قىلغان بۇ قانۇن ھىندىستاندىكى ھەر دەرىجىلىك سوتلار، شۇنداقلا بارلىق ئىتتىپاق ۋە دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى تەرىپىدىن چەكلەش كۈچىگە ئىگە. ئاساسىي قانۇننىڭ 142-ماددىسىدىكى بەلگىلىمىگە ئاساسەن، ھىندىستان پرېزىدېنتىنىڭ ئالىي سوتنىڭ پەرمانىنى ئىجرا قىلىش مەجبۇرىيىتى بار، سوت مەھكىمىسى ئادالەتنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن زۆرۈر دەپ قارالغان ھەر قانداق بۇيرۇقنى ماقۇللاش ئۈچۈن ئۆزىگە تەۋە باشقۇرۇش ھوقۇقى بېرىدۇ. ئالىي سوت مەھكىمىسى پرىۋىي كېڭىشىنىڭ ئەدلىيە كومىتېتىنى 1950-يىلى 28-يانۋاردىن بۇيانقى ئەڭ يۇقىرى نارازىلىق ئەرزى سوتىغا ئالماشتۇردى. thumb| باش سوتنىڭ سوت زالى جايلاشقان سوتنىڭ مەركىزى قانىتى thumb| ئالىي سوت بىناسىنىڭ سول تەرىپى thumb| ئانا ۋە بالىلار ھەيكەل
1986 - يىلى
1986 - يىلى
نوقۇت
نوقۇت بىر خىل پۇرچاق تۈرىدىكى كۆكتاتتۇر. نوقۇتنىڭ شەكلى يۇمىلاق ياكى ئېلىپىس شەكىلدە بولۇپ، رەڭگى كۆپىنچە ھالدا سېرىق ياكى سۇس سېرىق رەڭلىكتۇر. پۇرچاق ئۇيغۇر تائامىلىرىدا ناھايىتى كۆپ قوللىندۇ. مەسىلەن نوقۇت پولو، نوقۇت شورپىسى، ۋە باشقىلار. نوقۇتنىڭ ئۇزۇقلۇق قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى. شۇڭىلاشقا ئۇ ئادەتتە ئۇزۇقلۇق تۇللۇقلىغۇچى سۈپىتدە ئېزىپ تالقان قىلىپ ئىشلىتىلىپ كېلىنگەن. thumb|بىر جاۋۇر نوقۇت thumb|مىسىرنىڭ داڭلىق تامىقى كوشارىيگە قېتلغان نوقۇت thumb|ئاق - [[يېشىل رەڭ|يېشىل نوقۇت سېلىشتۇرمىسى]] thumb|يېڭىدىن ئۈزۈۋېلىنغان نوقۇت ([[يېشىل رەڭ|يېشىل رەڭدە)]] thumb|ئوراپ قاچىلانغان دۇكاندىكى نوقۇتلار thumb|نوقۇت ئېكىنزارلىقى
SARS-CoV-2 ۋاريانتلىرى (كوۋىد-19 ۋاريانتلىرى)
2019-يىلدىكى يېڭى تىپىلق تاجىسمان ۋىرۇس كېسلنى قوزغىغان ئۆتكۈر نەپەس يوللى كېسەللىكىرىنىڭ(SARS-CoV-2) نۇرغۇن ۋاريانتى بار. بەزىلىر بىر قەدەر تۇراقلىك، باشقىلىرى ناھايىتى يۇقۇمچان، مەسلەن دېلتا ۋاريانتى. ئادەتتە ۋىرۇسنىڭ توختىماي ئۆزگۈرۈپ يېڭى ۋاريانتلىنى بەرپا قىلىشى نورمال ھادىسە. مەيلى قايسى خىل تپ ياكى ۋاريانت بولسۇن، ئۇ كوۋىد-19 پەندەمىيەسىگەە سەۋەپچى. thumb|[[دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى|دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى (گېنەل سېكرىتارى) - تەدروس ئادخانوم ]] thumb|SARS-CoV-2 ۋىرۇسنىڭ 3 د ھەركەتجان كۆرۈنۈشى thumb|SARS-CoV-2 ۋىرۇسنىڭ ئاساسى قاتلىمى ۋە چوڭقۇرلاپ كىرگەندىن كېيىنكى SARS-CoV-2 تاجسىدىكى گلىكوپروتىنى thumb|يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ 3 د (جانلاندۇرۇم) سۈرتى
ۋاريانت تىزىملىگى
thumb|SARS-CoV-2 ئومىكرون ردىيال دەرىخى گرافىكى (2021-يىلى 26 نويابېر) thumb|SARS-CoV-2 ئايئوتا ۋاريانتى thumb|SARS-CoV-2 لەمبىدا (لەممۇدا) ۋاريانتى thumb|SARS-CoV-2 زېتا ۋاريانتى thumb|SARS-CoV-2 سېتا ۋاريانتى thumb|SARS-CoV-2 گاما ۋاريانتى thumb|SARS-CoV-2 دېلتا ۋاريانتى thumb|SARS-CoV-2 بېتا ۋاريانتى thumb|SARS-CoV-2 ئالفا ۋاريانتى (ياكى تۈرى)
قاتما خاراكتېرلىك ئومۇرتقا ياللۇغى
كېسەللىك ھەققىدە
قاتما خاراكتېرلىك ئۇمۇرىتقا ياللۇغى ئىچكى تاشقى سوغوقلۇقنىڭ تەسىر قىلىشىدىن كىلىپ چىقىدىغان، كىلىنكىدا بۇيۇن، كۆكرەك، بەل ئۇمۇرتقا ساھاسى ئاغرىش، ھەركىتى توسقۇنلۇققا ئۇچراش، ھەركەت قىلغاندا ئاغرىش كۇچىيىش بىلەن ئىپادىلىنىدىغان جاھىل خاراكتېرلىك كېسەللىك.
دىئاگىنوز ئاساسى
1) بىماردا كۆرۈلگەن تىپىك كىلنىك ئالامەتلەرگە ئاساسەن : بۇيۇن، كۆكرەك، بەل ئۇمۇرتقا ساھاسى ئاغرىش، ھەركەت قىلغاندا ئاغرىق كۈچۈيۈش، ھەركىتى قىيىنلىشىش ياكى توسقۇنلۇققا ئۇچراش، پۈتۈن بەدەن سوغوق بولوش، زىيادە توڭوش، نەپەس ئېلىش ۋە چىقىرىش قىيىنلىشىش.
(2) قوشۇمچە تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە ئاساسەن:
(1) لابراتۇريەلىك تەكشۈرگەندە ASO مۇسبەت بۇلۇش، ESR يۇقىرى بۇلۇش.
(2) رىنتىگىندا ياكى MRI سايىلاندۇرۇپ تەكشۈرگەندە ئۇمۇرتقا تۈۋرىگىنىڭ فىزىئولوگىيەلىك ئەگىرلىكى يوقۇلۇش، ئۇمۇرتقا سۆڭىگىنىڭ قىرى بۇزۇلۇش، ئۇمۇرتقا تۈۋرىگىدە بامبۇكسىمان ھالەت شەكىللىنىش، ئۇمۇرتقا پەي–مۇسكۇللىرى ياللۇغلىنىپ ئىششىش، ئېغىرلىرىدا مۇسكۇل قىتىپ كالتىسىيلىشىش ئەھۋالى بۇلۇش قاتارلىقلارغا ئاساسەن دىئاگىنوز قويولدى.
ئالامىتى
بىماردا كېسەل باشلانغاندا بۇيۇن، كۆكرەك، بەل ئۇمۇرتقا ساھاسى ئاغرىش، بەدەن سوغوق بۇلۇش، زىيادە توڭلاش ئەھۋالى بۇلۇپ ئۇمۇرتقىنىڭ ھەركىتى قىيىنلىشىش ئەھۋالى كۆرىنەرلىك بولمايدۇ، تەدرىجى ئۇمۇرتقا ساھاسى ئاغرىش ئەھۋالى ئېغىرلىشىپ، ھەركەت قىلغاندا ئاغرىق كۈچۈيۈش، ئۇمۇرتقا ھەركىتى قىيىنلىشىش، مۇسكۇللار قېتىش ئەھۋالى بۇلۇپ ئېغىرلاشقاندا ئۇمۇرتقا تۈۋرىكى غەيرىلىشىش، ھەركىتى توسقۇنلۇققا ئۇچىراش، مۇسكۇللار قېتىشىپ كالتىسىي لىشىش، بىمار ئوڭدىسىغا ياكى دۈم بۇلۇپ ياتالماسلىق، بەدەن ئۇرۇقلاش، نەپەس ئېلىش ۋە چىقىرىش قىيىنلىشىش، ئۇيقۇسىزلىق، يول يۈرۈش–ئولتۇرۇپ قوپۇش ھەركىتى قىيىنلىشىش ئەھۋالى كۆرۈلىدۇ.
دەرىجىگە بۆلۈنىشى
1. يىنىك دەرىجىدە : بۇيۇن، كۆكرەك، بەل ئۇمۇرتقا ساھاسى ئاغىرىش، بەدەن سوغوق بۇلۇش، زىيادە توڭلاش ئەھۋالى بۇلۇپ ئۇمۇرتقىنىڭ ھەركىتى قىيىنلىشىش ئەھۋالى كۆرىنەرلىك بولمايدۇ؛
2. ئوتتۇرھال دەرىجىدە : بۇيۇن، كۆكرەك، بەل ئۇمۇرتقا ساھاسى ئاغرىش، ھەركەت قىلغاندا ئاغرىق كۈچۈيۈش، ئۇمۇرتقا ھەركىتى قىيىنلىشىش، نەپەس ئېلىش ۋە چىقىرىش يەڭگىل دەرىجىدە قىيىنلىشىش، بەدەن سوغوق بۇلۇش، زىيادە توڭلاش ئەھۋالى بولىدۇ؛
داۋالاش پىرىنسىپى
1. روھى جەھەتتە كېسەلدىن ساقىيىشقا بولغان ئىشەنچىسىنى ئاشۇرۇپ، قائىدىلىك پەرۋىش خىزمىتى ۋە پەرھىزى ئورۇنلاشتۇرىلىدۇ.
2. قايسى خىل غەيرى تەبىئى خىلىتتىن كىلىپ چىققان بولسا شۇخىل غەيرى تەبىئى خىلىتنىڭ مۇنزىچ–مۇسھىلى قائىدىلىك بىرىلىپ بەدەن تەنقىيە قىلىنىدۇ.
3. ياللۇغ قايتۇرۇپ ئاغرىق توختاتقۇچى دورىلار ئىچى–سىرتىدىن ئىشلىتىلىدۇ.
4. قان ئايلىنىش پائالىيىتىنى جانلاندۇرۇپ، ماددا ئالمىشىش خىزمىتىنى ياخشىلىغۇچى، ئۇمۇرتقا ئەتىراپ پەي مۇسكۇللىرىنىڭ ئىلاستىكىلىقىنى ياخشىلىغۇچى دورىلار ئىچى–سىرتىدىن ئىشلىتىلىدۇ.
5. فىزىكىلق داۋالاش ئېلىپ بېرىلىدۇ.
6. رەئىس ئەزالار ۋە ئۇمۇمى بەدەننى قۇۋەتلەپ، بەدەننىڭ تەبىئەت كۈچىنى يۇقىرى كۆتۈرگۈچى دورىلار بىرىلىدۇ.
داۋالاش ئۇسۇلى
1. بەلغەم خىلتىنىڭ غەيرى تەبىي ئوزگىرىشىدىن كىلىپ چىققان بولسا خالىس بەلغەم خىلىتىنىڭ مۇنزىچىغا ياللۇغ قايتۇرغۇچى دورىلاردىن سۈرۈنجان، يەرلىك شوخلا، چۆبىچىن قاتارلىق دورىلارنى قوشۇپ شەربەت تەييارلاپ، بىر كۈندە ئۈچ قىتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەرقىتىمدا 80-100 مىللىتىردىن 10-15 كۈنگىچە ئىستىمال قىلدۇرلىدۇ، ماددا پىشقانلىقىغا ئالاقىدار بەلگىلەر كۆرۈلگەندىن كىيىن يۇقارقى مۇنزىچ دورىسىغا خالىس بەلغەم خىلىتىنىڭ مۇسھىل دورىسىنى قوشۇپ مەتبۇخ تەييارلاپ  بىر كۈندە ئىككى قىتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەرقىتىمدا 50-100 مىللىتىردىن  3-5  كۈنگىچە ئىستىمال قىلدۇرۇپ بەدەن تەنقىيە قىلىنىدۇ.
2. سەۋادا خىلتىنىڭ غەيرى تەبىي ئوزگىرشىدىن كىلىپ چىققان بولسا خالىس سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇنزىچىغا ياللۇغ قايتۇرغۇچى دورىلاردىن سۆرۈنجان، يەرلىك پەمىدۇر، چۆبىچىن، ئاقلەيلى ئۇرۇقى قاتارلىق دورىلارنى قوشۇپ شەربەت تەييارلاپ كۈندە ئۈچ قىتىم، تاماقتىن كىيىن،  ھەرقىتىمدا 80-100 مىللىتىردىن 15-45 كۈنگىچە ئىستىمال قىلدۇرلىدۇ، ماددا پىشقانلىقىغا ئالاقىدار بەلگىلەر كۆرۈلگەندىن كىيىن يۇقارقى مۇنزىچ دورىسىغا خالىس سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇسھىل دورىسىنى قوشۇپ مەتبۇخ تەييارلاپ، بىر كۈندە ئىككى قىتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەرقىتىمدا 50-100 مىللىتىردىن  3-5  كۈنگىچە ئىستىمال قىلدۇرۇپ بەدەن تەنقىيە قىلىنىدۇ.
4. ياللۇغ قايتۇرۇپ، ئاغرىق توختىتىش ئۈچۈن-كاپسۇلى سۆرۈنجان كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 3–5 دانىغىچە، مەجۇنى سۆرۈنجان كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 5–7 دانىغىچە، قۇرسى يەھيا كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 5–7 دانىغىچە، ھەببى مەنتىن كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 5–7 دانىغىچە، مەخسۇس مەجۇنى چۆبىچىن تەييارلاپ كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 10 گىرامدىن ئىستىمال قىلدۇرلىدۇ، زىمادى سۈرۈنجاننى گۈل مېيى بىلەن مەلھەم قىلىپ ئۇمۇرتقا ساھاسىگە سىرتىدىن تېڭىلىدۇ.
5. قان ئايلىنىش پائالىيىتىنى جانلاندۇرۇپ، ماددا ئالمىشىش خىزمىتىنى ياخشىلاش، ئۇمۇرتقا ئەتىراپ پەي مۇسكۇللىرىنىڭ ئىلاستىكىلىقىنى ياخشىلاش ئۈچۈن-خېمىرى گاۋزىبان كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن ئىلگىرى، ھەر قېتىمدا 2 دانىدىن، لوبوبى كەبىر كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 5 دانىدىن، داۋائى تەرەنجىبىن كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 10-15 گىرامغىچە، لوئوقى بادام كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 10-15 گىرامغىچە، مائۇل ئۇسۇل مۇرەككەب شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كىيىن، ھەر قېتىمدا 80-100 مىللىتىردىن ئىستىمال قلدۇرۇش بىلەن بىرگە مەخسۇس مۇرەككەپ قىروتى تەييارلاپ، كۈندە بىر قېتىم ئۇمۇرتقا ساھاسى مايلىنىدۇ.
6. فىزىكىلىق داۋالاش: 15 كۈننى بىر داۋالاش كۇرسى قىلىپ تۆۋەندىكى ئۇسۇللار بويچە بىمارنىڭ ئەمەلىي كېسەللىك ئەھۋالىغا ئاساسەن ئۈچتىن بەش كۇرۇسقىچە فىزىكىلىق داۋالاش ئىلىپ بىرىلدى.
نېرىپلارنىڭ ئوتكوزوشچانلىقى ئاشۇرۇش ۋە ئوتكونچى يوللارنى راۋانلاشتۇرۇش، مۇسكۇللارنىڭ ھارارىتىنى ئاشۇرۇپ ئىلاستىكىلىغىنى ياخشىلاش، ئۇمۇرتقىنىڭ ھەركەت ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۇش ئۈچۈن مەخسۇس تەييارلانغان مۇرەككەپ قىيرۇتى بىلەن مايلاش، TDP دا ئسسىق ئۆتكۈزۈش، مەخسۇس بەدەن چىنىقتۇرۇش ئۈسكىنىسىدە ھەركەتلەندۇرۇش، ئۇۋلاپ داۋالاش، يىڭنە سانچىپ داۋالاش، لوڭقا قۇيۇش ۋە لوڭقا سىرىپ داۋالاش، دورىلىق ئىسسىق ئۆتكۈزۈپ داۋالاش، ھوردىتىپ داۋالاش ئىلىپ بىرىلدۇ.
7. رەئىس ئەزالارنى ۋە ئۇمۇمىي بەدەننى قۇۋەتلەپ، بەدەننىڭ تەبىئەت كۈچىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ھەزىم قىلىش خىزمىتىنى ياخشىلاش ئۈچۈن «داۋائىل مىشكى كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن ئىلگىرى، ھەرقېتىمدا 5-3 دانىغىچە، ئەبرىشىم جەۋھىرى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن ئىلگىرى، ھەرقېتىمدا بىر بولاقتىن، شىپائى قەلىپ كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن ئىلگىرى ھەرقېتىمدا بىر ئامپۇلدىن، جاۋارىش ئەنبەر كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن ھەرقېتىمدا 5-7 دانىغىچە، ھالۋائى بەيزە كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن ھەرقېتىمدا 10-7 گىرام غىچە، مەجۇنى سۆلەپ كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كىيىن ھەرقېتىمدا 5-7 دانىغىچە، مائۇل ھەسەل مۇرەككەپ شەربىتى كۈندە ئۈ  قېتىم، تاماقتىن كىيىن ھەرقېتىمدا ml 100دىن» قاتارلىق دورىلار بىرىلىدۇ.
دىققەت قىلىدىغان ئىشلار
سوغوق ئۈتۈپكىتىشتىن، زۇكام بۇلۇشتىن، تەستە ھەزىم بولىدىغان، ئۆتكۈر غىدىقلىغۇچى، يەل پەيدا قىلغۇچى، سوغۇق تەبىئەتلىك يىمەك – ئىچمەكلەرنى كۆپ ئۇزۇن مۇددەت ئىستىمال قىلىشتىن، زىيادە ھېرىپ چارچاشتىن ساقلىنىش كىرەك.
داۋالاش ئۈنۈمىگە ھۆكۈم قىلىش
1) ساقىيىش ئۆلچىمى: بالنىسقا كىرگەندىكى بارلىق كېسەللىك ئالامىتى تولوق يوقالغان، ئۇمۇرتقا تۈۋرىكىنىڭ ھەركىتى تولوق ئەسلىگە كەلگەن بولسا.
2) ياخشىلىنىش ئۆلچىمى: بالنىسقا كىرگەندىكى ئالامەتلىرىدىن ئۇمۇرتقا ساھاسى ئاغرىش، ھەركىتى توسقۇنلۇققا ئۇچىراش ئەھۋالى ياخشىلانغان بولسا.
3) ساقايماسلىق ئۆلچىمى: بالنىسقا كىرگەندىكى بارلىق ئالامەتلەر داۋالانغاندىن كىيىنمۇ ئوخشاش تۇرغان بولسا.
سۇلتان ئابدۇررەشىدخان
سۇلتان ئابدۇررەشىدخان (ئۇيغۇر لاتىن: Abdurashid Xan، كرىل ئۇيغۇر: Абдурәшид Хан) ھىجرى 914 - 968 / مىلادى 1508 - 1560 - يىللار ئارىسى ياشىغان، تۇغلۇق تۆمۈرخان (1347 - 1363) پۇشتىدىن بولۇپ، ياركەند سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئىككىنچى سۇلتانى. سۇلتان سەئىدخاننىڭ ئوغلى. ھ. 939 (م. 1533) - يىلى سۇلتان سەئىدخان تىبەت (ئۇرساڭ) بۇددىستلىرىغا قارشى ئىسلام ئېچىپ سەپەردە كېسەل سەۋەبىدىن (نەپەس يېتىشمەسلىك) 1533 - يىلى 7 - ئاينىڭ 2 - كۈنى ۋاپات تاپقاندىن كېيىن ياركەند خانلىقىنىڭ تەختكە چىققان.
سۇلتان ئابدۇررەشىدخان شېئىرىيەتكىمۇ ئىشتىياق باغلىغان بولۇپ، تەخەللۇسى رەشىدى ئېرۇر.
ھاياتى
1538 - يىلى سۇلتان ئابدۇررەشىدخان 1533 - 1539 - يىللار ئارىسى بۇخارا خانلىقى تەختىدە ئولتۇرغان سۇلتان ئۇبەيدۇللاھخان بىلەن بىر تىنچلىق كېلىشىمى تۈزىدۇ. بۇ دەۋردە مەشھۇر نەقشىبەندىي سۇپى رەھبەر ئەھمەد كاسانىي سەمەرقەندتىن كاشغەرگە كېلىدۇ.
سۇلتان ئابدۇرەشىدخان ئاددىي دېھقان قىزى ئاماننىساخان بىلەن 1540 - يىلى توي قىلغان. ئۇنىڭ قوللىشى ئاستىدا ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى شائىرە ۋە مۇقامچى مەلىكە ئاماننىساخان باشچىلىقىدا توپلانغان. شۇنداقلا مەلىكە ئاماننىساخان ئۆزى «دىۋانى نەفىسە»، «ئىشرەت ئەنگىز» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
ئۇنىڭ دەۋىرىدىشى بولغان مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆرەگان (دۇغلاتى) كەشمىردە تۇرۇپ چاغاتاي خانلىقىنىڭ شەرق غەرب ئىككىگە پارچىلىنىشتىن بۇرۇنقى (1347 - 1541) ئارىسى 200 يىللىق تارىخىنى قەلەمگە ئېلىپ «تارىخىي رەشىدىي» نامىدا بىر ئەسەر تەسنىف قىلغان.
ۋاپاتى
سۇلتان ئابدۇررەشىدخان ئەل ئارىسىدا خۇپيانە كېزىشنى ياخشى كۆرەتتى. مەلىكە ئاماننىساخان بىلەنمۇ بىر قېتىملىق خەلق ئارىسىدا كېزىش جەريانىدا تونۇشقان.
ھىجرى 968 - يىلى (مىلادى 1559-1560) ئەتراپىدا ئۈچىنچى قېتىم يۇرت ئارىلاپ كېزىۋاتقاندا خوتەندە ۋاپات بولغان. شۇ چاغدا تەخمىنەن 52 ياشتا ئىدى.
كىشىلىكى
سۇلتان ئابدۇررەشىدخان ئاتاقلىق دۆلەت ئەربابى، مۇتەپەككۇر، مۇزىكانت بولۇپلا قالماي، بەلكى پاساھەت ۋە بەلاغەتتە ئۆز دەۋرىنىڭ يېگانىسى ئىدى. ئۇ «رەشىدى» تەخەللۇسى بىلەن ھەم تۈركىي ھەم فارسىي تىللاردا ئاجايىب لىرىك، ئاجايىپ پاساھەتلىك شىئېرلارنى يازغان.
بەزى تارىخىي مەنبەلەردىن مەلۇم بولۇشىچە «رەشىدى» ئۆزىنىڭ شېئىرلىردىن بىر دىۋان تۈزگەندۇر. ئەپسۇسكى، بۇ دىۋان ھازىرغىچە تېپىلمىدى. «تارىخىي رەشىدى» (زەيلى) دە سۇلتان ئابدۇررەشىدخاننىڭ تۆرت پارچە شىئېرى كۆرسىتىپ ئۆتۈلگەن. بۇنىڭ ئۈچىسى غەزەل بىرى رۇبائىدۇر.
غەزەل
ئۇنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامگە ئاتاپ يازغان تۆۋەندىكى غەزىلىدىن تىلىنىڭ نەقەدەر پاساھەتلىك ئىكەنلىكى مەلۇمدۇر.
پەيغەمبەرلىككە تا قىلدىڭ جاھان ئەھلى ئارا داەئۋا،
بۇ دەئۋاغە دېدىلەر بارچە: «ئامەننا ۋە سەددەقنا».
بۇرۇن زاتىڭنى ھەق ئۆز نۇرىدىن پەيدا قىلىپ ئەردى،
سەبەب دۇنياغا كەلمەككە بولدى ئادەمۇ ھەۋۋا.
تۈفەيلىڭدۇر بەنى ئادەم، نە ئادەم، بەلكى ئالەم ھەم،
تاپىلماس ئىككى ئالەمدە سۋنىڭدەك گەۋھەرى يەكتا.
....
خانىش:
چۈچۈك خانىم
تۈركمەن تىلى
تەخمىنەن 9مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
1996 - يىلى
1996 - يىلى
1884 - يىلى
1884-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
ئۈزۈك تاۋۇش
ئۇيغۇر تىلىدا جەمئىي 32 تاۋۇش، 32 ھەرپ بار. ئۇلار تۆۋەندىكىچە: تىلىمىزدىكى بۇ 32 تاۋۇش ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمىنىڭ تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچراش ياكى ئۇچرىماسلىقىغا قاراپ، سوزۇق تاۋۇشلار ۋە ئۈزۈك تاۋۇشلار دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ:
ئۈزۈك تاۋۇشلار:
ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمى تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچراش ئارقىلىق ئۈزۈپ ئېيتىلىدىغان تاۋۇشلار ئۈزۈك تاۋۇشلار دەپ ئاتىلىدۇ.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا جەمئىي 24 ئۈزۈك تاۋۇش بار. ئۇلار: ئۈزۈك تاۋۇشلار تاۋۇش چىقىرىش ئورنى، تاۋۇش چىقىرىش ئۇسۇلى ۋە تاۋۇش پەردىسىنىڭ تىترەش-تىترىمەسلىكى جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە تۈرگە بۆلۈنىدۇ:
مەنبە
نىياىم تورى
قوشىراپ يېزىسى
قوشىراپ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 17 مىڭ ئەتراپىدا.
ئانا تىلىم
ئاپتۇرى: ئەخمەت ئىمىن
ئەي ئانا تىلىم-ئانامنىڭ تىلى!
ئانا تىلىم! ئەي ئانام بەرگەن تىل!
ئانام ماڭا تۇنجى قېتىم”بالام-باغرىم” دىگىنىدە سەن بىلەن-دەل مۇشۇ ئۇيغۇر تىلى بىلەن سۆزلىگەن. مەنمۇ تۇنجى قېتىم”ئانا “دىگىنىمدە، سەن بىلەن-مۇشۇ تەۋەرۈك تىل بىلەن سۆزلىگەن.
ئانا تىلىم، سىنىڭ ھەر بىر تاۋۇشىڭدا ئانامنىڭ يېقىملىق تىنىقلىرى بار؛ سىنىڭ ھەر بىر ئۇرغۇڭدا ئانامنىڭ نەپىس ھېسسياتىنىڭ ئۇرغۇشلىرى بار؛ سىنىڭ ھەر بىر ياڭرىشىڭدا ئانامنىڭ غۇرۇرى بار، ئپتىخارى بار.
مەن سەن ئارقىلىق ئانامنىڭ كەچمىشلىرىنى ئۇققان؛ سەن ئارقىلىقلا ئەجدادلارنىڭ كىملىكىنى ئۇققان؛ سەن ئارقىلىقلا ئانا ۋەتەننىڭ نېمىلىكىنى ئۇققان.
شۇنداق، سەن ئارقىلىق مىنىڭ ئۇققان-بىلگەنلىرىم جىق، ناھايتى جىق: سەن ئارقىلىق ئۇرخۇن ۋادىسىدىكى مەڭگۈ تاشلارنىڭ سىرىنى ئۇقتۇم، ئەجدادلىرىمنىڭ گۈللىنىش ۋە خاراپلىشىش تارىخى كۆز ئالدىمدا ئايان بولدى. ئۇنىڭدىكى غالىبلىققا بولغان مەدھىيە كۆڭلۈمنى يايراتتى، مەغلۇبىيەتكە ئۇقۇلغان مەرسىيە يۈرىكىمنى قاقشاتتى.
سەن ئارقىلىق “ئۇغۇزنامە” نى – مەشھۇر قەھرىمانلىق داستانىنى ئۇقۇدۇم. ئۇغۇز خاقاننىڭ “ئاتلان” دەپ نەرە تارتىشلىرى يۈركۈمنى لەرزىگە سالدى، جەڭ تۇلپارلىرىنىڭ تاشقا تەگكەن تۇياقلىرىدىن چاچرىغان ئۇچقۇن كۈزۈمنى چاقناتتى.
سەن ئارقىلىق “ئالتۇن يارۇق” نىڭ نىمىلىكىنى ئۇقتۇم. بېشبالىقلىق تىلشۇناسىمىزنىڭ تاۋغاچ تىلىدىن ئۆرۈگەن بۇددا ھىكايىلىرى مىنى گۈزەل بىر ئەپسانە دۇنياسىغا باشلاپ باردى. بۈگۈنكى ئىدىقۇت خارابىسىگە قاراپ ئۆتمۈشتىكى ئاجايىپ بىر سەلتەنەتنى كۆز ئالدىمغا كەلتۈردۈم.
سەن ئارقىلىق “ئىككى تېكىننىڭ ھىكايىسى” مۇ، “چاشتانى ئېلىگ داستانى”مۇ قەلىپ سەھىپەمگە نەقىشلەندى. مەن ئۇلارنى ئانام ئېيتىپ بەرگەن چۆچەكلەردەك زوق-ئىشتىياق بىلەن ئاڭلىدىم.
سەن ئارقىلق “مايتىرى سىمىت” تەك قەدىمكى بىر دىرامىنى كۈرۈش بەختىگە مۇيەسسەر بولدۇم؛ مايتىرىدىن مەسھىكىچە، مەسھىتىن ئىمام مەھدى ئاخىر زامانغىچە بولغان باغلىنىش مىنى چوڭقۇر ئويغا سالدى.
سەن ئارقىلىق “تۈركىي تىللار دىۋانى” نى ئۇقۇدۇم. “قۇتادغۇبىلىك”نى ئۇقۇدۇم، “ئەتەبەتۇل ھەقايىق”نى ئۇقۇدۇم، قەدىمكى شېئىر-داستانلارنى ئۇقۇدۇم، نۇرغۇن-نۇرغۇن بىباھا ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى ئۇقۇدۇم.
سەن ئارقىلىق “ئون ئىككى مۇقام”نى ئاڭلىدىم، سەن ئارقىلىق”ئون ئىككى مۇقام”نى توۋلىدىم، كۈي-مۇقام دېڭىزىدىكى ھېكمەت گۆھەرلىرى سەن ئارقىلىق، پەقەت سەن ئارقىلىقلا ئۆز قىممىتىنى ، كارامىتىنى نامايان قىلدى.
شۇنداق! ئانا تىلىم-پاراسەتلىك،باتۇر،ئەمگەكچان مىللىتىمىزنىڭ تىلى! سەن ماڭا نۇرغۇن نەرسىلەرنى بىلدۈردۈڭ، سەن ماڭا نۇرغۇن ھېكىمەتنى سىڭدۈردۈڭ. سەنسىز مەن مەۋجۈدىيىتىمنى تەسەۋۋۇر قىلالمايمەن، سەنسىز مەدەنىيىتىمنىمۇ تەسەۋۋۇر قىلالمايمەن.
ئەي ئانا تىلىم- ئانىلىرىم سۆزلىگەن تىل، ئاتىلىرىم سۆزلىگەن تىل؛ سەن ئاكىلىرىم سۆزلىگەن تىل؛ ئاچىلىرىم سۆزلىگەن تىل؛ سەن ئىنىلىرىم سۆزلىگەن تىل، سىڭىللىرىم سۆزلىگەن تىل؛ سەن باللىرىمنىڭ تىلى؛ سەن ھەممىمىزنىڭ تىلى! ھەممىزنىڭ تىلى سەن بىلەن، پەقەت سەن بىلەن چىققان.
ئاتامنىڭ “قارا، بالام” دىگەنلىرىدىن مەن خۇددى تەرەپنى پەرىق قىلدىغان كومپاسقا ئىرىشىمەن.
ئانامنىڭ “ئويلا، بالام” دىگەنلىرىدىن مەن خۇددى قاراڭغۇلۇقنى يۇرۇتىدىغان مەشئەلگە ئېرىشىمەن.
جانانىمنىڭ “بېقىڭ، جېنىم” دىيىشلىرىدىن مەن گويا چاڭقىغان يۈرەكنى سۇغىرىدىغان بۇلاققا ئېرىشىمەن.
ھەر جۈملەڭدە بىر ھېكمەت، ھەر جۈملەڭدە زور قىممەت.
ھەر جۈملەڭكى بىر سەنئەت، ھەر جۈملەڭكى بىر رىغبەت.
شۇنداق، سەن مەن ئۈچۈن قۇۋۋەت، سەن مەن ئۈچۈن قۇدرەت.
ئۇيغۇرۇمنىڭ ئۆزگىچىلىكى دۇنيادا سەن بىلەن نامايان بۇلۇپ تۇرىدۇ. سەن گويا ئىنسانىيەت تىل دېڭىزىغا قۇيۇلۇپ تۇرغان بىر دەريا. ئىنسانىيەت دېڭىزىنىڭ شاۋقۇنلىرىدا سىنىڭ پىچىرلاشلىرىڭ بار، ئانا تىلىم!
جاھان گۈلىستانىدا تۈمەن مىڭ قۇشلار ناۋا قىلىدۇ، سەنمۇ ئۇنىڭدا ئۆزگىچە سايراۋاتقان بىر قۇش. سېنىڭ سايرىشىڭدىن باشقىلارمۇ زوق ۋە بەھىر ئالىدۇ.
ئىنسانىيەت سىمفونىيىسى پۈتكۈل ئىنساننىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن مۇكەممەللىككە ئېرىشكەن. ئۇنىڭدا سېنىڭ ئۆزگىچە ياڭراۋاتقان كۈيۈڭ بار.
ئانا تىلىم ،سەن بىر گۈل،ھەر خىل تىلنى ھەر خىل گۈلگە ئوخشاتقانغا ئوخشاش، مەنمۇ سىنى بىر گۈلگە ئوخشىتىمەن. گۈلزار بىر خىل گۈل بىلەنلا رەڭدارلىققا ئىگە بولالمايدۇ. جاھان گۈلزارىنىڭ رەڭدارلىقىدا سېنىڭمۇ بىر ئۈلۈش جىلۋەڭ بار.
ئانا تىلىم-ئانام بەرگەن تىل! مەن سىنى ئانام قەدىرلىگەندەك قەدىرلەيمەن، ئانامنى قەدىرلىگەندەك قەدىرلەيمەن. ئانامنى قەدىرلىگىنىم ئانىلارنى قەدىرلىگىنىم، ھەممە ئىنساننىڭ ئانىلىرىنى قەدىرلىگىنىم! ئاشۇ ئانىلارنى ئۇلۇغلاۋاتقانمۇ مىنىڭ تىلىم، مىنىڭ مۇشۇ ئانا تىلىم.
مەنبە: ۋەتىنىم مۇنبىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
يۇتتا
يۇتتا شەكلى (ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى: Yutta; باشقىچە تەلەپپۇزى: يۇتا) ئەگمە ئۇزۇنچاق كېلدىغان، ئۇن، سۇ، تۇخۇم، ماي، ۋە قايماق بىلەن ھورلاندۇرۇپ پىشرۇلدىغان بىر شاھانە ئۇيغۇر تائامىدۇر.
يۇتتانى قاسقاندا ھورلاپ پىشۇرغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ رەڭگى ئۇچۇق سېرىق ياكى سارغۇچ رەڭگە كىرىدۇ. 30 مىنۇتلارچە ھور يېگەندىن كېيىن قازاندىن ئېلىپ ئىستىمال قىلىشقا بولىدۇ. يۇتتانىڭ تەمى بىر ئاز تاتلىق، خۇشپۇراق ھىدى بار، چۈرۈك كېلىدۇ.
شراپنېل
شراپنېل (ئېنگلىزچە: Shrapnel) ئادەتتە بومبا،سىنارەد، راكىتا، ياكى باشقا نەرسىلە پارتىلغان چاغدا چاچىراپ چىققاندا ھاسىل بولغان شەيئىدۇر. شراپنېل يەنە بىر مەنسى بولسا بومبا ياكى باشقا پارتىلغۇچ بۇيۇملارغا قېتىلغان، پارتلىغاندىن كېينىكى ۋەيران قىلىش ئۈنۈمنى چوڭايتىش مەقسىتىگە يېتىدىغان مىخ، تۈگمە مىخ، ياكى باشقا ئۇچلۇق جىسملارنى كۆرستىدۇ. شراپنېل بۇ سۆز ئېنگلىزتىلىدىكى Shrapnel نى ئۆزگەرتىپ ئۇيغۇر تىلىغان قوبۇل قىلىنغان سۆز بولۇپ، ئەسلى مەنىسى ئۇچلۇق، تىغلىق، ئۇچلاش دېگەن مەنىلەردە.
كېڭەيتىپ قوللۇنۇشى
شراپنېل (ئىچىگە شراپنېل سېلىنغان گىرانات دېگەن مەنىدە)
شراپنېل ئاتىدىغان زەمبىرەك (ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 榴弹炮)
شراپنېل (ئىچى ئۇششاق ئوق بىلەن تولدۇرۇلغان سنارەد) (ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 榴霰弹) thumb|شراپنېلنىڭ ھەركەتجان كۆرۈنۈشى thumb|شراپنېلنىڭ ئورۇنلاشتۇرلۇشى thumb|ئەڭ دەسلەپكى شراپنېل thumb|شراپنېل
پ
thumb پ (/p/)؛ پې ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 4. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئەسىل ئەرەب ئەلىفبەسىدە بولمىغان بىر ھەرپ بولۇپ، فارسلار ئەرەب يېزىقىنى قوللىنىشقا باشلىغاندىن كېيىن ئىختىرا قىلىنغان بىر ھەرپتۇر.
شۇنداقلا ئەسىل تۈركىي تىللاردا ھەم «پ» ھەرفى يوق بولۇپ، بۇگۈنكى «پ» ھەرفلىك كەلىمىلەرنىڭ بىر قىسمى فارسچە ۋە باشقا تىللاردىن ئۇيغۇرچىگە ئۆتكەندۇر، ياكى ئەسلى تۈركچە سۆزلەرنىك كۆپىنچىسى ئەسلىدىكى ب ھەرفىدىن ئۆزگەرگەندۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە پې (Pé)\ فارسچە پ (pe)
تۈرلىنىشى
پ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئاستىغا ئۈچ چىكىت (٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: 'T|P'
كرىل: 'П'
بۇلاقتاغ رايونى
بۇلاقتاغ رايونى تەۋەلىك جەھەتتە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىگە، ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان، ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ تۆت مەركىزى شەھەر رايونىنىڭ بىرى. جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، تەڭرىتاغ تىزمىسىدىكى بوغدا چوققىسىنىڭ غەربىي شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، جەنۇبتا قىزىل تاغ يولى ئارقىلىق تيانشان رايونى بىلەن قوشنا، شەرقىي جەنۇبى داۋانچېڭ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي ساي تېز سۈرئەتلىك تاش يولى ئارقىلىق سايباغ رايونى، يېڭى شەھەر رايونى بىلەن قوشنا، شىمالىي ۋە شەرقىي كۆكتاغ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ.
مەمۇرىي رايونلىرى
2012-يىلىغىچە، بۇلاقتاغ رايونى قارمىقىدا سەككىز كوچا باشقارمىسى بار : شىمىگۇ كوچا باشقارمىسى، ليۇۋداۋان، ۋېيخۇلياڭ كوچا باشقارمىسى، باداۋان كوچا باشقارمىسى، شىنمىن يولى كوچا باشقارمىسى، جەنۇبىي يېكەنكۆل يولى كوچا باشقارمىسى، يىكەنكۆل شىمالىي يولى كوچا باشقارمىسى، چىداۋان كوچا باشقارمىسى.
جۇغراپىيەلىك شارائىتى
بۇلاقتاغ رايونى ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شەرقىي شىمالىغا،جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، تەڭرىتاغ تىزمىسىدىكى بوغدا چوققىسىنىڭ غەربىي شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، جەنۇبتا قىزىل تاغ يولى ئارقىلىق تيانشان رايونى بىلەن قوشنا، شەرقىي جەنۇبى داۋانچېڭ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي ساي تېز سۈرئەتلىك تاش يولى ئارقىلىق سايباغ رايونى، يېڭى شەھەر رايونى بىلەن قوشنا، شىمالىي ۋە شەرقىي كۆكتاغ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ.
ئىقتىسادى
2011-يىلى، بۇلاقتاغ رايونى رايون ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 113.63 مىليون يۈەنگە يەتكەن، 2010-يىلىدىكىدىن % 15 ئاشقان. بۇلار ئىچىدە، 1-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 3400 مىليون يۈەنگە يەتكەن، 2010-يىلىدىكىدىن % 2.5 تۆۋەنلىگەن؛ 2-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 26.68 مىليون يۈەن بولۇپ، 2010-يىلىدىكىدىن % 10.7 ئاشقان؛ 3-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 86.61 مىليون يۈەن بولۇپ، 2010 -يىلىدىكىدىن % 16.4 ئاشقان، 3 كەسىپنىڭ ئىقتىسادقا قوشقان تۆھپە نىسبىتى بويىچە % 0.03، %24.67، % 75.3 بولغان.
ماندارىن
ماندارىن (باشقىچە ئاتىلىشى: ماندارىن ئاپېلسىن؛ ئېنگلىزچە: Mandarin orange، يەنى ماندارىن ئاپېلسىن دىگەن مەنىدە؛) ئاپېلسىننىڭ بىر تۈرىدۇر. ماندارىن ئاپېلسىننىڭ بىر ئايرىم مۇستەقىل خىلىدۇر. ماندارىننىڭ تېنى كىچىك، رەڭگى سېرىق ياكى سۇس سېرىق رەڭدە كېلىپ، پوستى، گۆشى (ئېتى)، ۋە ئۇرۇقچىدىن تەركىپ تاپقان. ماندارىن كۆپىنچە ھالدا ئايرىم پوستنى سۇيۇپ بىۋاستە ئىستىمال قىلىندۇ ياكى بولمىسا ئېزىپ شەربەت قىلىنىپ ئىچىلدۇر. بەزىلەر ماندارىننى ئەتىگەنلىك ناشتىدا سالاتقا قېتىپ يەيدۇ. thumb|ماندارىننىڭ ھالىتى thumb|ئادەتتە دۇكانلاردا ياك تاللار بازارلاردا سېتىلدىغان تو بىلەن ئورالغان ماندارىن. thumb|ئەتىگەنلىك ناشتىدىكى [[قەھۋە بىلەن ماندارىن]] thumb|ماندارىننىڭ ئىتى thumb|ماندارىننىڭ ئۇرىقى thumb|ئادەتتە نۇرغۇن جايلاردا ماندارىن مەنزىرە دەرىخى سۈپىتدە ئىشلىتىلدۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كېسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كېسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
سۇلايمان يۇنۇس
«قۇتادغۇبىلىك» گەرچە مەخسۇس تېببىي ئىلىم ساھەسىگە بېغىشلانغان داستان بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭدا مەزكۇر داستاننىڭ مۇئەللىپى يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئۆز زامانىغا قەدەر جۇغلانغان ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ بىر قاتار مۇھىم پەلسەپىۋى - نەزەرىيىۋى ئاساسلىرى، يەنى ئوت، سۇ، ھاۋا ۋە تۇپراقتىن ئىبارەت تۆت چوڭ ماددىنىڭ تەبىئەتنى شەكىللەندۈرگۈچى ئاساسلىق ئامىل ئىكەنلىكى، ئۇلارنىڭ ھەم بىر - بىرىگە قارىمۇقارشى ئىكەنلىكى، ھەم بىر - بىرىنى تەقەززا قىلىدىغانلىقى، ئۇنىڭ تەسىرى ئىنسان بەدىنىدە تۆت خىل كەيپىيات -  مىزاجلارنى پەيدا قىلىدىغانلىقى، بۇ ئالاھىدىلىكلەر يۇقىرىدا ئېيتىلغان تۆت تادۇ (تەبىئەتتىكى تۆت چوڭ ماددا)نى دەۋر قىلىش ئاساسىدا شەكىللىنىدىغانلىقى، ئۇنىڭ قايسى مىزاجقا مەنسۇپ بولۇشى، تۆت چوڭ ماددىدىن قايسىسىنىڭ غالىب ئورۇندا تۇرىدىغانلىقى، ئادەم بەدىنىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ ئۆزگىرىش ياسىشىدىن جىگەردە بىر خىل مۇرەككەپ سۇيۇقلۇق پەيدا بولىدىغانلىقى، ئۇ خىلىت دەپ ئاتىلىدىغانلىقى، كېسەللىكنىڭ پەيدا بولۇشىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سەۋەبلىرى، كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش، كېسەللىكنى داۋالاش، دورا تەييارلاش، دورا بۇيرۇش قاتارلىق بىر يۈرۈش نەزەرىيىۋى ئاساسلار، پرىنسىپ - قائىدىلەر ۋە ئەمەلىي داۋالاش چارە - تەدبىر شەكىللىرى ناھايىتى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىلگەن.
1. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتى جەريانىدىكى فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلىرى، ئىنسانىيەت ئالىمىدە تېۋىپلارنىڭ تۇتقان ئورنى ۋە ئوينايدىغان رولىنىڭ مۇھىملىقى توغرىسىدىكى قارىشى
ئادەم تۇغۇلىدۇ ۋە ئۆلىدۇ. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ داستانىدا بۇ مۇقەررەرلىك ئالاھىدە قەيت قىلىنغاندىن باشقا، كىشىلەرنىڭ تىرىكلىك جەريانىدا تۈرلۈك كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولىدىغانلىقى، تېۋىپلارنىڭ كېسەللىكلەرنى داۋالايدىغانلىقى، ئۇلارسىز ھاياتنىڭ ئوڭۇشلۇق بولمايدىغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن:
4356.ئۇلاردىن بىرىسى تېۋىپلار ئېرۇر، پۈتۈن دەرد - كېسەلگە داۋالار قىلۇر.
4358.تىرىك بولسا ئادەم ئۇ كېسەل بولۇر، تېۋىپلار كېسەلگە داۋالار قىلۇر.
4360.ئۇلارنى سەن ياخشى كۆرۈپ تۇت يېقىن، ئۇلاردۇر كېرەكلىك، كۆزەت سەن ھەقىن.
ئالىم بۇ مىسرالىرى ئارقىلىق كېسەللىكلەرنى تېۋىپلارنىڭ داۋالىيالايدىغانلىقىنى، بۇنىڭدا تېۋىپلارنىڭ رولىنىڭ ناھايىتى زور ئىكەنلىكىنى قەيت قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، شۇ چاغدىكى تېۋىپلار ۋە ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئىلمى سەۋىيىسىنىڭ كېسەللىكلەرنى دورا بىلەن داۋالاشتىن ئىبارەت بۇ مۇرەككەپ ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىپ كېتەلەيدىغان دەرىجىدە ئۆسكەن ھەم تەرەققىي قىلغانلىقىدىنمۇ بېشارەت بېرىدۇ. كېسەلنى دورا بىلەن داۋالاشتىن سۆز ئاچساق، ئۇ ئالدى بىلەن تېۋىپلارنىڭ كېسەلنى تەكشۈرۈپ ئېنىقلىشى، كېسەلگە دورا تەييارلىشى ۋە دورا بۇيرۇشىدەك بىرقاتار جەريانلار كۆز ئالدىمىزغا كېلىدۇ. ئۇنىڭدا دورىنىڭ شىپالىق ئۈنۈمى تېخىمۇ مۇھىم. بۇلار تېببىي ئىلىم ساھەسىدە نىسبەتەن يۇقىرى سەۋىيىنىڭ بولۇشىنى تەلەپ قىلىدىغانلىقى ئۆز - ئۆزىدىن مەلۇم. ئەينى دەۋردە شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا تەسەۋۋۇپچىلىق، روھانىيلىق ئەۋج ئالغان بولۇپ، سوپىزم كۈچىيىۋاتقان، داخانلىقمۇ مۇئەييەن ئورۇن ئىگىلىگەنىدى. ئەمما، ئۇلارنىڭ كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاشتىكى ئاجىزلىقى، ئىقتىدارسىزلىقى ئاللىقاچان مەلۇم بولۇپ قالغانىدى. ئۇلۇغ ئالىم يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇ ئەھۋالنى ماھىرلىق بىلەن كۆزىتىپ، ئۇنى تونۇپ يەتكەن. ئەمما ئۇنى جامائەتچىلىككە بىۋاسىتە كۆرسىتىش يولى بىلەن ئەمەس، بەلكى تېببىي ئىلىمنى ئۇلۇغلاش، تېۋىپلارنىڭ ئورنى ۋە رولىغا ئىلىمگە خاس خالىس مەيداندا تۇرۇپ ئادىل باھا بېرىش يولى ئارقىلىق ئىپادىلەپ بەرگەن. ئەينى چاغدىكى ئىمادىددىن قەشقەرى تەرىپىدىن يېزىلغان «شەرھى ئەلقانۇن» دېگەن كىتاب قاراخانىيلار تەرىپىدىن دۆلەتنىڭ ساقلىقنى ساقلاش دەستۇرى قىلىپ بېكىتىلگەنلىكى يۇقىرىقى سۆزىمىزنىڭ ئورۇنلۇق ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن  ھالدا ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. ①
2. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئوزۇقلىنىش ۋە كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش توغرىسىدىكى قارىشى ۋە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ ئوزۇقلىنىش توغرىسىدىكى قاراشلىرى
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۆزىنىڭ داستانىدا ئوزۇقلىنىشقا ئەھمىيەت بېرىشنىڭ سالامەتلىك بىلەن ناھايىتى زىچ باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى، شۇڭلاشقا مۇۋاپىق ۋە مەلۇم ئۆلچەم ھەم تەرتىپ بويىچە ئوزۇقلىنىشنىڭ لازىملىقىنى، بۇنىڭغا ئەھمىيەت بەرمىگەندە، ئادەمدە كېسەللىك پەيدا بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ كېلىپ:
2892.نېمە دەر بىلىملىك ھېكىم، دىققەت ئەت، تاماقنى ئاستا يە، گېلىڭنى كۆزەت.
2893.گېلىڭنى كۆزەتسەڭ بېشىڭ ساقلىنار، يېسەڭ ئاشنى ئاز - ئاز، ئېغىزغا تېتار.
2894.تولا كۆردۈم ئەرنى زايە قىلدى باش، گېلىڭنى كۆزەتمەي ھارام كەتتى ياش.
4613.غىزانى يە ئۆلچەپ، يېمە تولا كۆپ، ئاقىل بىر ئەزىز سۆز ئېيتتى بوڭا خوپ:
4614.تولا يېگۈچىنىڭ ئېشى سىڭمىغاي، ھەزىم بولمىسا ئاش ھەريان ئاغرىغاي.
4621.مىزاجقا ياققاننى بىلىپ يېگۈلۈك، مىزاجقا ياقمىسا، ئۇنى قويغۇلۇق.
4642.نە ياخشى دېمىش، كۆر، تېۋىپ - ئەمچىلەر، يېسە ئاشنى ئاز ئەر ئىسەن - ساق كۈلەر.
دەپ يازسا، سەئدى شىرازىمۇ كىشىلەرنىڭ ھەددىدىن ئارتۇق ئوزۇقلىنىشىنىڭمۇ، ئاچ يۈرۈشىنىڭمۇ سالامەتلىككە زىيانلىق ئىكەنلىكىنى، ئۆلۈم گىردابىغا ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ كېلىپ مۇنداق يازىدۇ: ئەگەر بىر ئەئزاگە ئاغرىق بولسا يار، ئۆزگە ئەئزالەردە قالمايدۇ قەرار.
كەم يېيىش تەبىئەت بولسا، ئىنسانگە ئاغىرلىق يۈز بەرسە يەڭگىل كۆچىدۇ.
كەڭلىكىدە تەننى پەرۋەرىش قىلسە، تارلىقىدە ئۆمرىنىڭ شامى ئۆچىدۇ.
كۆپ يېمە، چىقمەسۇن تاشىپ بوغزىڭدىن، ئاز يېمە، چىقمەسۇن جانىڭ ئاغزىڭدىن. ②
جالالىددىن رۇمى يۇقىرىقى قاراشلارنى قوللاپ ۋە ئۇنى ئىلگىرى سۈرۈپ، «پەرھىز»دىن ئىبارەت بىر خىل داۋالاش شەكلىنىڭمۇ كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى قەيت قىلىپ ئۆتىدۇ. ئۇ مۇنداق دەيدۇ:
ئىللەتدىن شۇ كويغا چۈشكەندە يۈرەك، چۇنكى يېگەن ئىدى تۈنۇ كۈن يېمەك.
داۋالار ئاساسى سانىلۇر پەرھىز، پەرھىز قىل جان كۈچىن كۆرگىن ئۇشە كىز.
پەرھىزدۇر دارىيۇ دەۋا سەرۋەرى، قىچىشىش ئاشار، قوتىر كۈچەيگەنسېرى.
پەرھىزدۇر دارىيۇ دەرمانلار باشى، ھەزىم دارى - يېڭى ئىللەت يولداشى ③. ئەمىر خۇسرەۋ دىھلەۋىمۇ يۇقىرىقى قاراشلارغا قوشۇلغان ھالدا، ھەددىدىن ئارتۇق تائام يېيىشنىڭ كېسەللىك پەيدا قىلىدىغان بىر ئامىل ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ كېلىپ مۇنداق يازىدۇ: لەۋزىگە ياقىملى تەنلەرگە جاندۇر، كۆپ يېسەڭ، قارىنغا بىراق زىياندۇر.
دەۋادەن نەف تاپماس ئىللەتكە ئەسىر، ھەتتا دەردى قىلدى تەبىبگە تەئسىر ④. كېسەللىكنى پەيدا قىلىدىغان سەۋەبلەر ناھايىتى كۆپ بولسىمۇ، لېكىن كېسەللىكنىڭ ئاساسلىقى يېمەك - ئىچمەكنى ھەددىدىن زىيادە ئىستېمال قىلىش، ئۆلچەمسىز، تەرتىپسىز ئوزۇقلىنىشتىن پەيدا بولىدىغانلىقى، ھەتتا ئۆلۈم گىردابىغا ئېلىپ كېلىدىغانلىقى يۇقىرىقى بايانلاردىن بىزگە مەلۇم بولىدۇ. «ئۇيغۇر تېبابەت قامۇسى»دىمۇ يېمەك - ئىچمەكنىڭ ئادەمنىڭ ساقلىق ۋە كېسەللىك ھالىتى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى، ھەربىر ئادەم يېمەك - ئىچمەكنى ئۆزىنىڭ ئەھۋالىغا، مىزاجىغا يارىشا يېيىشنىڭ لازىملىقى، يېمەك - ئىچمەك، ئىچىملىكلەرنى ھەددىدىن زىيادە ئىستېمال قىلىشنىڭ زىيانلىق بولغىنىغا ئوخشاش، ئۇزۇن ۋاقىت ئاچ يۈرۈشنىڭمۇ زىيانلىق ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان. قىسقىسى، «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدىمۇ ۋە ھازىرقى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىدىمۇ كىشى ساغلام بەدەن بولاي دېسە، يېمەك -ئىچمەكنى مۇۋاپىق ئىستېمال قىلىش كېرەككى، بۇنىڭغا سەل قارىسا، ھاياتىنىڭ ئۆلۈمنىڭ بوسۇغىسىغا قاراپ ماڭىدىغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. بۇ قاراشنىڭ ھازىرقى زامان مېدىتسىناسىدا قوللىنىۋاتقان ئاشقازان، ئون ئىككى بارماق ئۈچەي يارىسى، يۈرەك كېسەللىكلىرى، قان تومۇر قېتىشىش كېسەللىكلىرى، دىئابىت كېسەللىكى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە يېمەك - ئىچمەكتە پەرھىز بۇيرۇش ۋە تاماقنىڭ تۈرى، مىقدارىنىمۇ مۇۋاپىق تۈردە تەڭشەش ئۇسۇللىرى بىلەن ئوخشاشلىقى بار. دېمەك، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدىكى ئوزۇقلىنىش ھەققىدىكى بايانلار ئىلىم - پەن راۋاج تاپقان مىڭ يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئوخشاشلا قىممىتىنى يوقاتمىغان ئىلمىي يەكۈن سۈپىتىدە ئىسپاتلىنىپ تۇرماقتا.
3. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كېسەللىكنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەبلىرى ۋە يۇقۇملىنىش يوللىرى توغرىسىدىكى قارىشى
«قۇتادغۇبىلىك» داستانىنىڭ مۇئەللىپى كېسەللىكنىڭ پەيدا بولۇش ۋە يۇقۇملىنىش سەۋەبلىرى ھەققىدە توختالغاندا، كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى ئېنىق قەيت قىلىدۇ. بۇ بىر ھەقىقەت بولۇپ، ئۇنى پۈتكۈل تىببىي ئىلىم ئەھلىلىرى بىردەك ئېتىراپ قىلىدۇ. ئۇيغۇر خەلقى ئىچىدىمۇ ئېغىزدىن - ئېغىزغا كۆچۈپ، بۈگۈنكى كۈنگىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان «كېسەل كىرەر گېلىڭدىن، بېشىڭ كېتەر تىلىڭدىن» دېگەن ماقالمۇ كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى ئىنتايىن يىغىنچاق ئىپادىلەپ بېرىدۇ. جۇڭگوچە داۋالاشتىمۇ كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقى «病从口入» (كېسەللىك ئېغىزدىن كىرىدۇ) دەپ كۆرسىتىلىدۇ. «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدا بۇ قاراش ناھايىتى مەزمۇنلۇق قىلىپ مۇنداق كۆرسىتىلگەن:
632.شېشىپ قىلغان ئىشلار ھامان خام قالۇر، چالا پىشقان ئاشتىن كېسەللىك كېلۇر.
2895.كېسەل دەردى ئەرگە گېلىدىن كىرۇر، ئۇنىڭ دورىسى ھەم ئېغىزدىن بولۇر.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇ بېيتلىرىدە ئالدىراپ قىلىنغان ئىشنىڭ چالا بولۇپ قالىدىغانلىقى بىلەن تاماقنى خام يېگەندە كېسەل پەيدا بولىدىغانلىقىنى سېلىشتۇرما شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويۇپ، كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى، مىجەزگە قاراپ غىزالىنىش كېسەلنى داۋالاشنىڭ بىر تۈرلۈك داۋاسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. مەشھۇر تېۋىپ ئىبن سىنامۇ ئۆزىنىڭ تېببىي كىتابلىرىدا كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقى، بولۇپمۇ تارقىلىشچان كېسەللىكلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ. ئۇنىڭ بۇ ھەقتىكى قاراشلىرى «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلارغا باب كېلىدۇ.
4. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئىنسانلارنىڭ سالامەتلىكىنىڭ مۇھىت ۋە تازىلىق بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى قارىشى
69. دالا، تاغ، قىر، ئويمان تۈشەندى يېپىپ، بېزەندى ۋادىلار يېشىل، ھال كېيىپ.
70. تۈمەن رەڭ چېچەكلەر ئېچىلدى كۈلۈپ، ئىپار، كافۇر ھىدىغا دۇنيا تولۇپ.
96. گۈزەل مەنزىرە، يەردە گۈل خىلمۇخىل، دالا، تاغ، ئىدىر، قىر يۈزى كۆك، يېشىل.
97. بىرى خۇش ھىدى بىرلە قۇللۇق قىلار، بىرى كۆرك يۈزىلە ئىشىكنى ئاچار.
98. بىرى قول سۇنۇپ ئاڭا ئىسرىق تۇتار، ئىپار بىرلە بىرى جاھان تويغۇزار.
يۇقىرىقى مىسرالاردىن ئالىمنىڭ ساپ ھاۋا، پاكىز ۋە گۈزەل مۇھىتقا نەقەدەر كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقى چىقىپ تۇرىدۇ. گېزى كەلگەچ، ئىسرىق ھەققىدە ئازراق توختىلىپ ئۆتەيلى. ئۇيغۇرلار قەدىمكى زامانلاردىن تارتىپلا ئىسرىق سېلىش ۋە باشقا خۇشپۇراقلىق نەرسىلەرنى ئىشلىتىش ئارقىلىق بۇلغانغان ھاۋانى تازىلاپ ۋە دېزىنفېكسىيە قىلىپ مىكروبلارنى يوقىتىشتەك ئۇسۇللارنى قوللىنىپ، سالامەتلىك سەۋىيىسىنى ئۆستۈرۈشكە ئىنتىلىپ تۇرغان. مىڭ ئۆي تام رەسىملىرىدىكى ئىسرىق تۇتۇپ تۇرغان بۇددىستلارنىڭ كۆرۈنۈشلىرى شۇنىڭ جۈملىسىگە كىرىدۇ. ئىبادەتخانىلاردا كۈجە كۆيدۈرۈش، شام يېقىش، ئىسرىق سېلىش ئىشلىرى ئالدى بىلەن ھاۋانىڭ بۇلغىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. چۈنكى، ئەينى چاغلاردا ئىبادەتخانىلارغا كېلىپ ئىبادەت قىلغۇچىلارنىڭ سانى ناھايىتى كۆپ بولاتتى. ئادەم كۆپ يىغىلىپ پائالىيەت ئېلىپ بېرىلىدىغان بۇنداق ئاممىۋى سورۇنلاردا ھاۋانىڭ بۇلغىنىشىمۇ تەبىئىي ھالدا ئېغىر بولاتتى. ئادەم ئايىغى ئۈزۈلمەيدىغان بۇنداق سورۇنلارنىڭ ھاۋاسىنىڭ ساپلىقىغا پەقەت ئەنە شۇنداق ھەم مىكروبسىزلاندۇرىدىغان، ھەم خۇشپۇراق چاچىدىغان ماتېرىياللارنى ئىشلىتىش ئارقىلىقلا كاپالەتلىك قىلغىلى بولاتتى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن جاڭ بى دېگەن كىشى يازغان «پەرداز بۇيۇملىرى» دېگەن كىتابتا:«جۇشەندىنىڭ بەشىنچى يىلى كۈنمىڭغا ئون بەش قۇتا ئەتىر ئېلىپ كېلىنگەن. قۇتىنىڭ ئاغزىنى ئاچقاندا تارالغان خۇش پۇراق ئۇزاققىچە كەتمىگەن. بۇنداق ئەتىر غەربىي يۇرتتا تېرىلىدىغان قىزىل گۈلدىن ياسالغان. ئۇ يەردىكى خەلقلەرنىڭ ئەتىر ياساش تېخنىكىسى يۇقىرى ئىكەن» دەپ يېزىلغان ⑤. بۇ قىسقىغىنە خاتىرىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەزەلدىنلا مۇھىتنى ياخشىلاش، ھاۋانىڭ بۇلغىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھەر خىل چارە - ئۇسۇللارنى قوللانغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. «ئۇيغۇر تېبابەت قامۇسى»دىمۇ يېمەك - ئىچمەك تازىلىقى، مۇھىت تازىلىقى ۋە شەخسىي تازىلىققا ھەر دائىم ئەھمىيەت بېرىشنىڭ لازىملىقى تەكىتلىنىدۇ. ئۇنىڭدا يەنە ساپ ھاۋا ھايات ئۈچۈن قانچە پايدىلىق ۋە زۆرۈر بولسا، بۇلغانغان ھاۋامۇ ھايات ئۈچۈن شۇنچە زىيانلىق ۋە خەتەرلىك بولىدىغانلىقى، ھەر خىل تازىلىققا ئوبدان ئەھمىيەت بېرىشنىڭ مۇھىملىقى، ھەتتا تازىلىقنى تەن - سالامەتلىكنىڭ بىرىنچى شەرتى دەپ قاراش كېرەكلىكى ئالاھىدە كۆرسىتىلگەن. ئۇيغۇرلار قەدىمدىن تارتىپلا بۇ نۇقتىغا ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەن. ئۇلار ھويلا - ئاراملارغا دەل - دەرەخ تىكىپ، گۈل -گىياھلار ئۆستۈرۈپ، مۇھىتنى پاكىز ۋە گۈزەل قىلىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرغان. ھېيت - ئايەملەر يېقىنلاشقاندا ئەر - ئايال، قېرى - ياشلارنىڭ ھەممىسى بىردەك ھەرىكەتلىنىپ تازىلىققا كىرىشىپ كېتىدۇ. بۇ،بىر تەرەپتىن، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەمگەكنى، تازىلىقنى شەرەپ دەپ بىلىپ، ئۇنى قىزغىن سۆيىدىغانلىقىنى ئىپادىلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇلارنىڭ مۇھىتنى گۈزەللەشتۈرۈشكە، شۇنداقلا ھەر خىل تازىلىققا بەك ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى، ئۆز نۆۋىتىدە تۈرلۈك كېسەللىكلەرنىڭ پەيدا بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقىمۇ كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
5. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ دورىگەرلىككە دائىر بەزى بايانلىرى
«قۇتادغۇبىلىك» داستانىدا دورىگەرلىك ئىلمىگە دائىر ناھايىتى مۇھىم بايانلار بار. بۇ بايانلار ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئىلمىنىڭ پەيدا بولۇشى بىلەن تەڭلا باشلانغان دورىگەرلىك ئىلمىنىڭمۇ مۇستەقىل بىر ئىلىم سۈپىتىدە تەرەققىي قىلغانلىقىنى، قەدىمكى زاماندا ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردە مەيدانغا كەلگەن تېۋىپلارنىڭ كېسەلنى تەكشۈرۈش، دىئاگنوز قويۇش، دورا بۇيرۇش ۋە دورا تەييارلاشتەك بىر يۈرۈش داۋالاش سىستېمىسىغا ئىگە بولغانلىقىنى ئېسىمىزگە سالىدۇ. ئالايلۇق: 1057.تېۋىپلار يىغىلىپ تۇتۇشتى تومۇر، دېيىشتى ئۇلار: بۇ كېسەل نېمىدۇر؟
1058.بىرى دېدى: قانى تۇتۇلمىش بۇنىڭ، ئېلىپ قان، تومۇرىن ئاچايلى ئۇنىڭ.
1059.بىرى دېدى: سۈرگە ئىچۈرمەك كېرەك، ئىچى قاتقان، ئەمدى بوشاتماق كېرەك.
1060.بىرى شەربەت ئەتتى ۋە قوشتى جۇلاب، ياساپ بەردى بىرىسى كېرەكلىك شاراب.
1064.تەرياك بەر ۋە مەيلى قات شەلىسە، قوشۇپ ماترىدوس يا سۈرگە ئىچۈرسە.
بۇ يەردە ئالىم ئۆزى ياراتقان ئاتولدىدىن ئىبارەت بىر پېرسۇناژنىڭ ئېغىر كېسەلگە مۇپتىلا بولۇپ يېتىپ قالغاندا، تېۋىپلارنىڭ كېلىپ، ئۇنىڭ نېمە كېسەل بولۇپ قالغانلىقىنى ئېنىقلاپ، ئۇنى كېسەلدىن ئازاد قىلىش ئۈچۈن ھەر خىل دورىلارنى تەييارلىغانلىقىدەك بىر جىددىي مەنزىرىنى ئىخچام ۋە مەزمۇنلۇق ئىپادىلىگەن. بۇ بايانلاردىن بىز يەنە ئۇيغۇر تېۋىپلىرىنىڭ داۋالاش شەكلى - چارىسىنىڭ جىقلىقى، دورا تۈرلىرىنىڭمۇ يېتەرلىك دەرىجىدە بارلىقىنى بىلىپ يېتىمىز. قەدىمكى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىدە «پۈتۈن دورا - ئوت» لارنى ساقلايدىغان مەخسۇس «ئىدىشچى»لار بولۇپ، «ئىدىشچى»دە يېيىشكە، يالاشقا (شوراشقا) ۋە ئىچىشكە بولىدىغان نۇرغۇن دورىلارنىڭ تەل ئىكەنلىكى مەلۇم. بۇنى بىز مۇنۇ مىسرالاردىن بىلىپ يېتىمىز: 2887. پۈتۈن دارا - ئوتنى ئىدىشچى تۇتار، جەۋارىش، يا مەئجۇن، يا سۈرگە قاتار.
2888.ئۇنىڭدا تېپىلسۇن تولا دورىلار، يېيىشكە، يالاشقا، ئىچىشكە تەييار.
2889.قۇرۇق - ھۆل يېمىش يا ئىچىملىك شاراب، ئۇنىڭدىن ئالار بول گېلىڭغا قاراپ.