مۇھيىددىن_ئىبن_ئەرەبى
ئەينى چاغدا شام خەلقى مال-دۇنياغا ناھايىتى ھېرسمەن بولۇپ كەتكەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆزى مال-دۇنيادىن باشقا نەرسىنى تونىماس ھالغا كەلگەن. مانا بۇ ھالنى كۆرگەن ئىبن ئەرەبى خەلقە ۋەز ئىيتىپ، نەسىھەت قىلغان ۋە ئۇ نادان خەلققە ئاچچىقلاپ پۇتى بىلەن يەرنى قاتتىق تىپىپ تۇرۇپ ۋاقىراپ مۇنداق دېگەن:” سىلەرنىڭ چوقۇنغان نەرسەڭلار مېنىڭ ئاياغىمنىڭ ئاستىدا”. بۇ سۆزلەرنى ئاڭلىغان خەلق” سەن بىزنىڭ ئىتىقاتىمىزغا ھاقارەت قىلدىڭ” دەپ قاتتىق غەزەپكە كەلگەن ۋە قازىغا بىرلىشىپ ئەرز قىلغان. ئەينى چاغدا قوسۇقىدا غۇم ساقلاپ يۇرگەن مۇتەئەسسىپ موللىلار ئەمدى پۈرسەت كەلدى دەپ بىلىپ. ئىبن ئەرەبىنىڭ ئۆلىمىنى ۋاجىپ دەپ قارىغان. ئىبن ئەرەبى “كۈپۇرلۇق” قىلدى دەپ قاراپ، قازىلار ئۇنى ئۆلۇمگە ھۆكۇم قىلغان. بىراق ئادالەتپەرۋەر ئەرەبلەر ئىبن ئەرەبىنى مەخپى جايغا يوشۇرۇپ تا ۋاپاتىغىچە ناھايىتى ياخشى كۇتۇپ ،ئۇنى يوشۇرۇپ قالغان. بۇ جەرياندا يىقىن دوستلىرى ئۇنىڭدىن نېمىشكە سۆزۇڭگە تۆۋە قىلمايسەن؟ دېگەندە. ئىبن ئەرەبى ناھايىتى ئەپسۇسلانغان ھالدا مۇنداق بىر مەشھۇر سۆزنى ئېيتقان:” سىن شىغا كىرگەندە، سىررىم ئاندىن ئىچىلىدۇ”. ئەمما، ئەينى چاغدا بۇ سۆزنىڭ مەنىسىنى ھېچكىم بىلمىگەن. ئارىدىن تەخمىنەن 300 يىل ئۆتكەندە ئوسمان ئىمپېراتورىنىڭ پادىشاھى ياۋۇز سۇلتان سەلىم(1470-1520) مىسىردىن يېنىپ شامغا كەلگەن. شامدا ئەسكەرلەرنىڭ راسخۇتىغا كىتىدىغان مالىيەنى ئويلاپ ئولتۇرۇپ ئىبن ئەرەبىنىڭ كىتابىنى ئوقۇغان. دەل مۇشۇ چاغدا كىتابنىڭ ئالتۇن قۇرلىرى ئارىسىدىن”سىن شى غا كىرگەندە، سىررىم ئاندىن ئىچىلىدۇ” دېگەن سۆزگە كۆزى چۈشكەن. شۇنىڭ بىلەن ئەقىللىق سۇلتان تەپپەككۇر قىلىشقا باشلىغان. ئەرەپچىدىكى ھەرىپ “سىن” بولسا سۇلتاننىڭ “سەلىم” ئىسمىنىڭ باش ھەرىپى “س” بولۇپ، ئەرەپچىدىكى “ش” ھەرىپى بولسا “شام” نىڭ باش ھەرىپى “ش” ئىدى. شۇڭا ئۇ بۇ سىرنى ئىچىشقا بەل باغلىغان ۋە دەرھال ئىبن ئەرەبىنىڭ قەبرىسىنى ئىزدەشكە پەرمان چۈشۇرگەن. ئەينى چاغدا ئىبن ئەرەبىنىڭ قەبرىسىنى ھېچكىم بىلمەيتتى. چۈنكى ئۆز ۋاختىدا دوستلىرى ئىبن ئەرەبىنىڭ جەسىتىنى يوشۇرۇن ھالدا ناھايىتى ياخشى بىر مۇراسىمى بىلەن تاغ باغرىغا دەپنە قىلغان ۋە كىشىلەرنىڭ دەھلى-تەئەرۇزىدىن ساقلاش ئۈچۈن ئۇنىڭ قەبرىسىنى تۇپ-تۇز قىلىپ، ئۇستىگە ئوت-چۆپلەرنى ياتقۇزىۋەتكەن. مانا مۇشۇ سەۋەپ بىلەن بۇ قەبرىنى تا شۇ كۈنگىچە بىلىدىغان ئادەم چىقمىغان. ئەڭ ئاخىرىدا تاغدا قوي باقىدىغان بىر پادىچى پادىشاھنىڭ ئالدىغا كىلىپ ئۆزىنىڭ بىر سىرلىق يەرنى بىلىدىغانلىغىنى. ئۇ يەر بولسا تاغنىڭ باغرىدىكى ئوت-چۆپلەر ناھايىتى قويۇق ئۆسىدىغان جاي ئىكەنلىكىنى. ئۇ يەردە مال-ئۇلاقلارنىڭ ئوتلىمايدىغانلىغىنى، ھەتتا ھايۋانلار ئۇ يەرگە دەسسىمەيدىغانلىغىنى ئىيتقان. بۇ گەپلەرنى ئاڭلىغان سۇلتان دەرھال ئادەملىرىگە ئۇ جاينىنى قازدۇرغان. راس دېگەندەك ئۇ يەردىن ئىبن ئەرەبىنىڭ ھېچ چىرىمىغان جەسىتى ياتقانلىغىنى كۆرگەن. بۇنىڭ بىلەن پادىشاھ ياۋۇز سۇلتان سەلىم ئۇ يەرگە بىر ھەيۋەتلىك قىلىپ ئىبن ئەرەبىنىڭ مەخپەرىسىنى ياساتقۇزغان. ئەمدى ئىبن ئەرىبىنىڭ قەبرىسىنى تاپقان پادىشاھ ئۇنىڭ ھىلىقى سىرلىق سۆزلىرىنىڭ سىررىنى ئىچىشقا بەل باغلاپ، ئۇ سۆزنىڭ مەناسىنى شۇ زاماننىڭ ئەقىللىق دانىشمەنلىرى، ئۆلىمالىرىدىن سورىغان بولسىمۇ ھېچكىم جاۋاپ بىرەلمىگەن. شۇنىڭ بىلەن پادىشاھ ئۇ سۆزنى قەيەردە دېگەنلىكىنى ئىنىقلاشقا كىرىشكەن ۋە نۇرغۇن ئىزدىنىشتىن كىيىن ئۇ يەرنىڭ بىر دۆڭلۇك بىر يەر ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلىشقان. مانا مۇشۇ پەرەزگە ئاساسەن ئۇ يەرنى قىزىشقا پادىشاھ پەرمان چۈشۇرگەن. ئۇ دۆڭلىكنى ئازراق قازغاندىن كىيىن يەردىن بىر ئىدىش چىققان. ئۇنىڭ ئىچىنى ئىچىپ قارىغۇدەك بولسا ئىچىدە ئادەمنىڭ كۆزلىرىنى قامشتۇرىدىغان لىقمۇ-لىق ئالتۇن تۇرغىدەك. بۇنىڭ بىلەن پادىشا ئىبن ئەرەبىنىڭ ئۆز ۋاختىدا خەلققە نېمە دىمەكچى بولغانلىغىنىڭ سىرلىرىنى ئاندىن چۈشۇنۇپ يەتكەن.