cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بەيدۇ تور كۆرگۈچ
2011-يىلى 7-ئاينىڭ 18-كۈنى، ئىچكى قىسىمدا بىر نەچچە ئاي تەكشۈرۈلگەندىن كېيىن، بەيدۇ تور كۆرگۈچ ئاخىرى ئاممىۋى تەكشۈرۈشكە باشلىدى، ئاممىۋى تەكشۈرۈش بەت يۈزى ئىخچام، مەشغۇلات ئاسان، ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئادرېس ئىستونىدىن بىۋاسىتە ئىزدىگىلى بولىدۇ، يەنە قۇم ساندۇقى تېخنىكىسى IE قوغداش ئەندىزىسىنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىزىسى قوشۇلۇپ، تورغا چىقىش مۇھىتىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدۇ. ئابۇنىچىلارنىڭ بىۋاسىتە يەتمەكچى بولغان تور بېتىنى تېپىشىغا قولايلىق يارىتىش ئۈچۈن، يەنە باش بەتتە ئىككى بەت ئايرىپ قوللىنىش تەسىس قىلىنىپ، ئابۇنىچىلارنىڭ دائىم ئىشلىتىدىغان ئىقتىدارىنى ئىشلىتىشىگە قولايلىق يارىتىلدى.
بەيدۇ تور كۆرگۈچ يەنە Chrome نى دوراپ، «تور كۆرگۈچ خەزىنىسى» ئىقتىدارىنى ئوتتۇرىغا چىقارغان، ئىشلەتكۈچىلەر ئۇنىڭدىن پايدىلىنىپ، ئىشلەتمەكچى بولغان تور كۆرگۈچنىڭ قىستۇرما دېتالىنى تاپالايدۇ.
2014- يىلى 11- ئايدا، بەيدۇ تور كۆرگۈچ 7.0 نى ئېلان قىلدى، بەيدۇ بۇ جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ تۇنجى بولۇپ Chrome 38 رەسمىي نۇسخىدىكى تور كۆرگۈچ ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى. 2015-يىلى 7-ئاينىڭ 29-كۈنى، Windows 10 ئېلان قىلغان كۈنى، بەيدۇ تور كۆرگۈچ مۇنبەر بېتىنى ئېلان قىلىپ، ماسلىشىشچان Microsoft Edge نىڭ ئىچكى يادروسىنى ئېلان قىلىپ، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ تۇنجى تارمىقىدىكى Edge ئىچكى يادروسىنىڭ «ئۈچ يادرولۇق تور كۆرگۈچى» بولۇپ قالدى. 2019 - يىلى 9 - ئاينىڭ 29 - كۈنى، دۇنياغا كەلگىنىگە سەككىز يىل بولغان بەيدۇ تور كۆرگۈچ PC بېتى ھاياتىنىڭ ئاخىرىغىچە مېڭىپ، مۇلازىمەتنى توختاتتى.
ئالاقە تورى كىرىش ئېغىزى ئۇرۇشى
مەنبە
ئۇزدىل تورى
بارتىن ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|بارتىن ۋىلايىتى left|thumb|250px بارتىن ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بارتىننىڭ 159،610 نوپۇسىبار، 2،120 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 32.22°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 41°37، پوقتانومۇرى 074 رايۇننومۇرى 0378.
1930 - يىلى
1930- يىل چھارشەنبە كۈنىدىن باشلانغان ئادەتتىكى يىلدۇر. ھىجرى 1348- يىل 30- رەجەبتىن 1349- يىل 10- شەئبانغا توغرا كېلىدىغان يىلدۇر.
مۇھىت مەسىلىسى
ئۇ مۇھىت سۈپىتىنىڭ تۆۋەنلىشى ياكى ئىنسانلارنىڭ پائالىيىتى ياكى تەبىئىي ئامىللارنىڭ ئارىلىشىشىدىن كېلىپ چىققان مۇھىت سىستېمىسىنىڭ قۇرۇلما بۇزۇلۇشى ، بۇ ئارقىلىق ئىنسانلار ۋە باشقا جانلىقلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تەرەققىياتىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ ۋە بۇزۇلىدۇ.
زەيد ئىبنى ئەسلەم
زەيد ئىبنى ئەسلەم : زەيد ئىبنى ئەسلەم ئەلئەدەۋىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ئۆ. ھ. 136 /م. 754) تابىئىن. ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ئازادگەردىسى. ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئالىم، فۇقاھالاردىن فۇقاھالاردىندۇربىرى.
يۇلغۇن
يۇلغۇن ئۆسۈملۈكنىڭ بىر تۈرى بولۇپ ،ئۇنىڭ يوپۇرماقلىرى ئىنچىكە ئۇزۇنچاق ھالەتتە بولۇپ جوڭيى دورىللىرىنىڭ مۇھىم ماتىريالى، جوڭگۇنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن تېپىلىدۇ، شاخلىرى ئىنچىكە، شەكلى بىر خىل ئۆسكىلەڭ ھالەتتە چېچەكلىگەندە قىزىل ھالەتتە بولۇپ ئىنتايىن گۈزەل بىر تۈسكە كىرىدۇ ،يۇلغۇننڭ پايدىلىق تەرەپلىرى ئىنتايىن كۆپ، زۇكام، يۆتەل، رىماتىزىم قاتارلىق كېسەللىكلەرگە مەنپەئەت قىلىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا يېزىلاردا بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئائىلىلەردە ئاساسلىق ئىشلىتىلىدىغان يېقىلغۇن ئورنىدا ئىشلەتكەن ،قولى چىۋەر خەلقىمىز يەنە يۇلغۇننىڭ ئىنچىكە شاخلىرىدىن پايدىلىنىپ ئىنتايىن نەپىس بولغان سېۋەتلەرنى توقۇپ ئائىلىلەردە ئىشلەتكەن.
سىرتقى شەكىلى
يۇلغۇننىڭ ئىگىزلىكى 3-6 مېتىرغىچە، بەزىدە ئۇنىڭدىنمۇ ئىگىز بولىدىغان ئەھۋاللارمۇ بولىدۇ، ئاساسى غولى تۈز بولىدۇ، رەڭگى سۇس قوڭۇر قىزىل رەڭدە، پارقىراق ھالەتتە بولىدۇ، ئەتراپتىكى كىچىك شاخلىرى بولسا ئىنتايىن زىچ ئىنچىكە ھالەتتە چېچىلىپ ئۆسكەن ھالەتتە بولىدۇ، قىزغۇچ بىنەپشە رەڭ ياكى بىنەپشە قىزىل رەڭدە بولۇپ ،پارقىراق كېلىدۇ، ئۇششاق يۇمران شاخلىرى ئەتراپتا ساڭگىلىشىپ تۇرىدۇ، يوپۇرماقلىرى كۆكۈچ رەڭدە بولىدۇ. ئۈستى قىسمىدىكى يېشىل ئوزۇقلۇق شېخى ئۈستىدىكى يوپۇرمىقى بۇرمىسىمان ھالەتتە، يېرىم چاپلىشىپ ئۆسكەن، ئۇچى ئۇچلۇق ھەم ئەگمەچ، ئاساسى قىسمى تار، ئۇزۇنلىقى 1-3مېللىمېتىرغىچە، ھەر يىلى ئىككى، ئۈچ قېتىم چېچەكلەيدۇ ، ھەر يىلى ئەتىيازدا چېچەكلەپ ،گۈلى  ئۇششاق شاخ ئۈستىدە بولىدۇ، ئۇزۇنلىقى 3 -6 سانتىمېتغىچە، كەڭلىكى 5 -7 مېللىمېتىرغىچە ، گۈلى چوڭ ھەم  ئاز، شالاڭ ھەم ئىنچىكە،ئاجىز شاخلىرى ساڭگىلايدۇ، ئۇششاق شاخ ھەم تۆۋەنگە قىيسىيىدۇ؛   ئاز ساندىكى ئورىغۇچى يوپۇرماق ساپىقى ئاز ياكى يوق؛  ئورىغۇچى يوپۇرماقلىرى سىزىقسىمان ئۇزۇن يۇمىلاق ، ياكى ئۇزۇن يۇمىلاق شەكىللىك ، ئۇچلۇق ،شەكلىدە، گۈل ساپىقى ئىنچىكە، گۈل ئاساسى قىسقا ، تار ۋە ئۇزۇن تۇخۇم شەكىللىك ، گۈل بەرگىسى سەل قىسقا ، ھال رەڭ ، ئادەتتە تۇخۇمسىمان ئېللىپىس شەكىللىك ياكى ئېللىپىس شەكىللىك تەتۈر تۇخۇم شەكىللىك ، شالاڭ تەتۈر تۇخۇم شەكىللىك ، ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن 2 مېللىمېتىر، ياز ۋە كۈزدە گۈلى ئېچىلىدۇ؛  باشاقسىمان گۈل رېتى ئۇزۇنلۇقى ئۈچ سانتىمېتىردىن بەش سسانتېمېتىرغىچە ،ئىنچىكە ، شۇ يىلى ئۆسكەن يۇمران شاخ ئۇچى، ئۇچىدا ئۆسكەن چوڭ كونۇسسىمان گۈل رېتىنى شەكىللىەدۈرىدۇ ، بوش ئەمما ئادەتتە بىرقەدەر ئەگرى ،ئەتىياز پەسلىدە گۈل بولغان ئورىغۇچى يوپۇرماق تار ئىنچىكە ، بىر قەدەر قاتتىق ئۇزۇن ، يىپسىمان ، ھەتتا يىپسىمان كونۇسسىمان ياكى تار ئۈچ بۇلۇڭ شەكىللىك ، ئۇچلۇق ، ئاساسىي قىسمىنىڭ ئارقا تەرەپتە كۆتۈرۈلمىسى بار، تولۇق گىرۋەكلىك ؛  گۈل چىنىسى ئۈچ بۇرجەك شەكىللىك تۇخۇمسىمان ؛  گۈل تاجى ياپراقچىسى ھال رەڭ ، تۈز ھەم سەل - پەل سىرتىدىكى يانتۇ شەكىلدە بولىدۇ.
ئۆسۈش خۇسۇسىيىتى
يۇقىرى تېمپېراتۇرىغا ۋە قاتتىق سوغۇق چىداملىق؛ .پىژغىرىم ئاپتاپقا ،قۇرغاقلىققا ھەم سۇغا، نەملىككە چىداملىق، شامالغا  ھەم ئىشقارلىق  توپىغا تاقابىل تۇرالايدۇ، تەركىبىدە تۇز مىقدارى % 1 بولغان شورلۇق تۇپراقتا ئۆسىدۇ. چوڭقۇر يىلتىز تارتالايدۇ ، ئاساسىي يان يىلتىز ھەممىسى ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان ، ئاساسىي يىلتىز كۆپ ھاللاردا يەر ئاستى سۈ قەۋىتىگە قاراپ ئۆسىدۇ ، ئەڭ چوڭقۇر بولغاندا 10 مېتىردىن  ئارتۇق ، بىخلىنىش كۈچى كۈچلۈك ، قىرقىش ۋە كېسىشكە  چىداملىق ؛  ئۆسۈش تېز بولۇپ ، يىللىق ئۆسۈشى 50 سانتىمېتىردىن 80 سانتىمېتىرغىچە ، 4 ،5 يىلدا 2.5 -3 مېتىرغىچە ئۆسىدۇ  ،  چېچەكلىشى كۆپ ، ئۆمرى يۈز يىلدىن ئارتۇق  بولىدۇ.
ھۇزۇرلىنىش قىممىتى
يۇلغۇن تۈپى ئىنچىكە ئەۋرىشىم ، قىياپەتى ئۆزگىچە ،دەرەخلىرى چېچەكلىگەندە قىزىل ھالەتتە بولۇپ  ئىنتايىن چىرايلىق. ئۇنى ھويلىلارغا تىكىپ چىتلاق قىلىپ ئىشلەتكىلى بولىدۇ ، سۇ بويى ، دەريا ۋادىسى ، كۆۋرۈك بېشى ، دەريا بويى قاتارلىق جايلارغا تىكىشكە ماس كېلىدۇ، توسما قىلغىلى بولىدۇ. كوچا تاشيولنى بويلىغان ئېرىق ئۆستەڭلەرنىڭ قىرىغا تىكسە بىر خىل ئۆزگىچە مەنزىرىنى ھاسىل قىلىدۇ.
ئىقتىسادى قىممىتى
ئۇنىڭ ئىنچىكە شاخلىرى ئەۋرىشىم بولۇپ سۈركىلىشكە چىداملىق ، سېۋەت توقۇش قاتارلىقلاردا  كۆپ ئىشلىتىلىدۇ ، پۇختا ، چىداملىق ؛  ئۇنىڭ شاخلىرىنى ئېگىش ئاسان بولغاچقا  ئارا ،سۆرەم قاتارلىق  دېھقانچىلىق سايمانلىرىنى ياسىغىلى بولىدۇ.
شامالنى توسۇپ كۆكەرتىش قىممىتى
يۇلغۇن چۆللۈك ، سايلىق ياكى شورلۇق قاتارلىق ناچار مۇھىتتا ئۆسەلەيدىغان  قەيسەر ئۆسۈملۈك ، قۇرغاق قۇملۇق ۋە دېڭىز ياقىسى  شور توپا قاتارلىق  جايلاردا ياشاشقا ئەڭ ماس كېلىدۇ، بوراندىن توسۇپ، قۇمنى تۇراقلاشتۇرىدىغان ، شور تۇپراقنى ياخشىلايدىغان، مۇھىتنى كۆكەرتىدىغان ئېسىل دەرەخ تۈرلىرىنىڭ بىرى.
دورىلىق قىممىتى
يۇلغۇن يۆتەل ،زۇكام ،رىماتىزىم قاتارلىقلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
تەۋرات
ئاتالغۇ
تەۋرات ئاتالغۇسى، ئىبرانىچە توراھ سۆزلۈكىنىڭ ئەرەبچە شەكلىنىڭ ئۇيغۇرچە تەلەففۇزىدۇر. ئىبرانىچە ئۆرگەتمەك، كۆرسەتمەك، تەئلىم، قانۇن دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. تەۋراتنى تەشكىل قىلغۇچى كىتابلارنىڭ ئىنگىلىزچە ۋە بەئزى غەرب تىللىرىدا قوللىنىلغان ئىسىملىرى، تەۋراتنىڭ 2. ئەسردە تۈزۈلگەن يۇنانچە\گرىكچە تەرجىمىسىدىن كەلمەكتە. يۇنانچە بولغان Pentatefhos، penta  (بەش) ۋە tefhos (نۇسخا، ) سۆزلۈكلىرىنىڭ بىرلىشىشىدىن تۈزۈلگەن.
خرىستىيانلىق، تەۋراتنى ۋە تاناھنىڭ باشقا كىتابلىرىنى مۇقەددەس بىلۇر، لېكىن پەرۋەردىگارنىڭ ئىسا ئەلەيھىسسالام ۋاستىسى بىلەن يېڭى بىر ئەھد ئىبەرگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. بۇ ۋەجدىن مۇسەۋىي مۇقەددەس كىتابنى كونا ئەھد دەپ ئاتايدۇ. يەھۇدىلىك، ئىسا پەيغەمبەرنى ۋە يېڭى ئەھدنى قەبۇل قىلمىغانلىقى ئۈچۈن تاناھنىڭ كونا ئەھد دەپ ئاتىلىشىنى توغرا تاپمايدۇ.
بابلار
مۇسا پەيغەمبەرنىڭ بەش كىتابى تۆۋەندىكىلەردۇر: دۇنيانىڭ ۋە ئىنساننىڭ يارىتىلىشىنى، جەننەتتىن قوغلىنىش، نۇھ توپانى، ئىبرانىي خەلقىنىڭ ئاتالارى بولمىش ئىبراھىم، يەئقۇب ۋە يۇسۇفنى ئاڭلىتىدۇ. يەھۇدىي خەلقىنىڭ مۇسا پەيغەمبەر رەھبەرلىكىدە مىسىردىن چىقىشىنى ۋە 40 يىل بويىچە سىنا چۆلىدە كېزىشىنى، ئون ئەمرنىڭ نازىل بولىشىنى، ئاساسىي قائىدىلەرنىڭ قەبۇلى ئاڭلىتىدۇ. ھارۇننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ كاھىن ئاتىلىشىنى ۋە كونا ئىسرائىلنىڭ تىۋىنىش ئۇسۇللىرىنى ئاڭلىتىدۇ. ئىسرائىل خەلقىنىڭ سىنا تېغىدىن كۆچۈپ كەنئان مەملىكىتىنىڭ شەرقى چىگرالىرىغا بارغۇنچە بولغان كەچۈرمىشلىرىنى ئاڭلىتىدۇ. شۇنداقلا كەنئان چىگرىسىدا تەڭرىنىڭ مۇسا ۋاستىسى بىلەن ئىبەرگەن قانۇنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇسا پەيغەمبەرنىڭ ۋافاتىدىن بۇرۇن موئاۋ چۆلىدە خەلقىغە بەرگەن ئۆگۈتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئىسلام ئىتىقادىغا كۆرە تەۋرات
ئاندىن ئۇلار (يەئنى ئىسرائىل ئەۋلادى) ئكز پەرۋەردىگارىغا مۇلاقەت بولىدىغانلىقىغا ئىشەنسۇن دەپ، ياىشىلىق قىلغان ئادەمگە بېرىدۇرغان نېئمىتىمىزنى مۇكەممەللەشتۈرۈش، (ئىسرائىل '''ئەۋلادىنىڭ دىنى ئىشلىرىدا ئىھتىياجلىق بولغان) ھەر بىر نەرسىنى تەفسىلى بايان قىلىش، (ئىسرائىل ئەۋلادىنى) ھىدايەت قىلىش ۋە (ئۇلارغا) رەھمەت قىلىش يۈزىسىدىن، مۇساغا كىتاب (يەئنى تەۋرات) ئاتا قىلدۇق. (سۇرە ئەنئام: 154)'''
قۇرئاندىن ئىلگىرى مۇسانىڭ كىتابى '''(يەئنى تەۋرات) ئەھلى جاھانغان پېشۋا ۋە رەھمەت ئىدى. بۇ ئەرەب تىلىدىكى كىتابدۇر، (ئىلگىرىكى كىتابلارنى) تەسدىق قىلغۇچىدۇر، (اللە ئۇنى) زالىملارنى ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن، ياخشى ئىش قىلغۇچى مۆئمىنلەرگە (جەننەت بىلەن) خوشخەۋەر بېرىش ئۈچۈن نازىل قىلدى. (سۇرە ئەھقاف: 12)'''
بېنگال تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px| [[بېنگال تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] بانگلادېش ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 230مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
شىنجاڭ يىپەك يولى رەستىسى تور پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى
ھەققىدە
شىنجاڭ «يىپەك يولى رەستىسى» تور پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى تېلېۋىزوردا مال سېتىش، دۆلەت ئىچى تور سودىسى، مەدەنىيەت، كۆڭۈل ئېچىش پىروگراممىلىرىنى ئىشلەشنى ئاساس قىلغان شىركەت بولۇپ، ھازىر شىنجاڭدىكى تۇنجى ئۇيغۇرچە تېلېۋىزوردا مال سېتىش پىروگراممىسى « TV بازار«، شىنجاڭدىكى تۇنجى قازاقچە تېلېۋىزوردا مال سېتىش پىروگراممىسى «TVيەرمەنكە»، تور فىلىمى «ئانار پىشتى« قاتارلىق تۈرلەرنى يولغا قويدى.بۇ شىركەتنىڭ ئەڭ كۇزۇر مەھسۇلاتى بولسا "ئانار پىشىتى" پروگراممىسى.
لىدىرى
غېنىزات توختى
زەيد ئىبنى ئەلى
زەيد ئىبنى ئەلى (زَيْدُ بنُ عَلِيِّ بنِ الحُسَيْنِ بنِ عَلِيِّ بنِ أَبِي طَالِبٍ بنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ الْعَلَوِيُّ الْهَاشِمِي) : زەيد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب ئەلئەلەۋىي ئەلھاشىمىي (ئەبۇ ھۈسەين). (ھ. 76 – 122 / م. 695 – 740) كاتتا ئالىم ۋە «زەيدىييە مەزھىبى»نىڭ ئىمامى. ساھابىلەرگە تىل تەگكۈزۈشنى شىئەلەرگە چەكلىگەن. «ئۇمەۋىيلەر»گە قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن ۋە ئۇرۇشتا ئۆلتۈرۈلگەن. باشقىلار تەرىپىدىن جەملىنىپ نەشرگە تەييارلانغان «فىقھ توپلىمى» ۋە «ھەدىس توپلىمى» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان. «زەيد ئىبنى ئەلى قىرائىتى» دەپ تونۇلغان ئايرىم بىر قىرائىتى بار.
مەتلەب
ھەققىدە
مەتلەب (Matlab) بولسا مەسۋوركس (Mathworks) تەرپىدىن تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقىلغان ،مەركەزدىن كونترول قىلىندىغان پروگرامما تىلى قوللىنىلغان،  كۈپخىل مەۋقەلىك رەقەملىك ھىسابلاش مۇھىتىدا ئىجىر قىلىندىغان ستاتكىلىق ئانالىز يۇمشاق دىتال. alt=matlab logo|thumb|مەتلاب لوگو تەتقىق قخاىلغۇچى: مەسۋوركس (Mathworks)
بىرنىنچى نۇسخىسى ئىلان قىلىنغان ۋاقتى: 1984 يىلى، 34 يىل بۇرۇن
1916 - يىلى
1916 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
مەتلەب
ھەققىدە
مۇقىم تارقىتىلىغان ئەڭ يىڭى نۇسخسى: R2018a, 2018 يىلى14-نچى مارت
تېتىم نۇسخىسى: يوق
ھالىتى: ھازىرمۇ ئاكىتىپ
يىزىلغان سۇپا: C, C++, Java
قوللايدىغان سىستما: ۋىندوۋس، ئالما ، لىنۇكىس
سۇپا: IA-32, x86-64
خاراكتىرى: رەقەملىك ھىسابلاش
پىراۋئىسى: مەركەزدىن كونترول قىلىش
ئورگان تور ئادىرىسى: https://www.mathworks.com/products/matlab.html
ھەقسىزمۇ: ياق، ئۇقۇغۇچىلار نۇسخىىس بىر قەدەر ئەزەنراق.
مىسال
>> x = 17
17
>> x = 'hat'
hat
>> y = x + 0
y =
104        97       116
>> x = [3*4, pi/2]
x =
12.0000    1.5708
بىشكەك
بىشكەك شەھىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bishkek Shehiri، قىرغىزچە: بىشكەك شەھىرى) قىرغىزىستاننىڭ پايتەختى.
ئوت
ئۇيغۇر تىبابىتىدە ئىشلىتىۋاتقان ئوت چۈشەنچىسى، ئۆزىدىن ئىسسىقلىق چىقىرالايدىغان ، كۆيىدىغان، ھەرقانداق ماددىدىن ھاسىل بولغان ھارارەت (ئالاۋ) غا قارىتىلغان. تۆت ئاساسى ماددا تەلىماتىدىكى تۆت ماددىنىڭ بىرى. ئۇيغۇر تىبابىتىدە قۇرۇق ئىسسىق تەبىئەتلىك دەپ قارىلىدۇ.
ئوت ھەققىدە
ئۇيغۇر تىبابىتىدە ئىشلىتىۋاتقان ئوت چۈشەنچىسى، ئۆزىدىن ئىسسىقلىق چىقىرالايدىغان ، كۆيىدىغان، ھەرقانداق ماددىدىن ھاسىل بولغان ھارارەت (ئالاۋ) غا قارىتىلغان بولۇپ، ئۇ مۇتلەق يەڭگىل جىسىمدۇر، چۈنكى يۇقىردا سۆزلەپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئۇنىڭ زىچلىقى ناھايتى كىچىك بولۇپ، يەرشارى ۋە باشقا سەييارىلەرنى ئوراپ تۇرغان ھاۋانىڭ زىچلىقىدىنمۇ كىچىك بولغاچقا، شۇ ئېنىرىتسىيىلىك سېستىمىدا داۋاملىق يۇقىرىغا ئۆرلەيدۇ، ئىبىنسىنا ئۆزىنىڭ «ئەل قانۇن فىت تىب» ناملىق ئەسىرىدە، « ئوت ئاددىي جىسىمدۇر، تەبىئىي ئورنى ئۇنسۇرلارغا تېگىشلىك ئورۇننىڭ ئەڭ ئۈستىدە بولىدۇ، ئوتنىڭ ئورنى ئاسمان گۈمبىزىنىڭ شۇنداق بىر پېتىنقى يۈزىدە بولۇپ. ۋۇجۇتقا كېلىش ۋە يوقىلىش ئورنى شۇ يەردە بولىدۇ. ئۇنىڭ شۇنداق ئورۇندا بولىشى ئۇنىڭ مۇتلەق يەڭگىللىكىدىندۇر، تەبىئىتى قۇرۇق ئىسسىق » دېيىلگەن.
ھەكىم سۇلتان ئەلى ئۆزىنىڭ «دەسترۇلئىلاج» ناملىق ئەسىرىدە ئوت توغرىسىدا توختىلىپ، «ئوت يىگانە جىسىم بولۇپ ئورنى ھەممە ماددىلارنىڭ ئۈستىدە بولىدۇ، چۈنكى ئۇ ناھايتى شالاڭ ۋە رەتسىز دۇر، تەبىئىتى قۇرۇق ئىسسىق بولۇپ، ھەرقانداق نەرسە ئۇنىڭ تەسىرىدە پىشىدۇ، ھاۋا ئوتنىڭ قۇۋۋىتى بىلەن باشقا جىسىملارغا ئۆتىشىپ تۇرىدۇ، سۇ ۋە تۇپراقنىڭ سوغۇقلىقى ئوتنىڭ تەسىرىدە تەڭشىلىدۇ» دەپ بايان قىلغان،
ئورنى
ئوت تەبىئىي يادرو ئېنىرگىيىسى بولغان قۇياشقا ئوخشاش تۇرغۇن يۇلتۇزلار يەرشارىغا تەسىر بولغان ئۆزىدىن ئىسسىقلىق چىقىرالايدىغان يۇلتۇزلار، يەرشارىنىڭ ئۆزىنىڭ يادروسىدىن چىقارغان ئېنىرگىيە، ۋە ئادەتتىكى ئوت (خېمىيىۋى ئۆزگۈرۈش، كۆيۈشچان ماددىلارنىڭ كۆيۈشىدىن ھاسىل بولغان ئوت ) كۆزدە تۇتۇلغان بولۇپ، بۇ ئىنتايىن شالاڭ، ئىسسىق، ئۆتكۈر، رەڭسىز، ئەڭ يەڭگىل، مۇئەييەن شەكىلگە ئىگە ماددا بولۇپ ئۇنىڭ ۋەزىنى مۇتلەق يەڭگىل بولغاچقا دائىم يۇقىرىغا ئۆرلەيدۇ. يەرشارى ۋە باشقا پلانىتلارنى قاپلاپ تۇرىدىغان ھاۋا تەبىقىسىنىڭ ئۈستىدە تۇرىدۇ.
رولى
ئوت تۆت پەسىل ۋە كېچە-كۈندۈزلەردە يەرشارىنىڭ ئوخشاش بولمىغان جايلىرىغا مۇۋاپىق ئىسسىقلىق يەتكۈزۈپ بېرىدۇ. ئۇ ئۆتكۈر قىزىتىش، جىسىملارغا ھاۋا ئۆتكۈزۈش، ئۇلارنى تەركىبلەرگە ئايرىش، پىشۇرۇش، سۇ ھەم تۇپراقنىڭ سوغۇقلۇقىنى تەڭشەش، ماددىلارنى ئېرىتىش، ئۆزگەرتىش، ۋە ماددىلارغا رەڭ بېرىشتەك روللارغا ئىگە، ئورۇن جەھەتتىن ھەممىنىڭ ئۈستىدە تۇرىدۇ، كەيپىياتى قۇرۇق ئىسسىق، ۋەزىنى مۇتلەق يەڭگىل.
تارىخى
ئۇيغۇرلار «ئوت»نى قۇياش، ئادەتتىكى ئوتنى قۇياشتىن كەلگەن ماددا دەپ تۇنۇغان. ئۇلار ئوت (قۇياش) تەبىئەت دۇنياسىدا كەم بولسا بولمايدىغان چوڭ ماددا، چۈنكى ئۇ تەبىئەت دۇنياسىغا يۇرۇقلۇق ئاتا قىلىدۇ، تۆت پەسىلنى ۋە كېچە – كۈندۈزنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈپ، دۇنيانىڭ ئوخشاشمىغان جايلىرىغا ئىسسىقلىق يەتكۈزۈپ بېرىدۇ. ئوت تەبىئەت دۇنياسىنى قىزىتىش، جىسىملارغا ھارارەت ئۆتكۈزۈش، پىشۇرۇش، تەركىبلەرگە ئايرىش، قاتتىق جىسىملارنى ئېرىتىش، ماددىلاردا رەڭ پەيدا قىلىش، سۇنىڭ سۇيۇقلاندۇرۇۋېتىشىنى، تۇپراقنىڭ سۇغۇقلۇقىنى تەڭشەش قاتارلىق روللارنى ئويناپ، دۇنيانى تەڭپۇڭ ھالەتتە ساقلاپ تۇرىدۇ، دەپ قارىغان. شۇڭا، ئەجداتلىرىمىز ئوتنىڭ تەبىئەت دۇنياسىدىكى مۇھىملىقىنى تۇنۇپ يېتىپ، ئۇنى مۇقەددەس «ئىلاھ» دەپ قاراپ، ناھايىتى ئۇزۇن ۋاقىتقىچە قۇياشقا چوقۇنۇپ، ئوتنى ئۇلۇغلىغان.
ئۇيغۇر ۋە تۈركىي مىللەتلەر ئارىسىدا پەيدا بولغان زەردۇشت(ئاتەشپەرەسلىك) دىنى، شامان دىنى (شامانىزىم) نىڭمۇ مۇشۇ قاراشتىن كېلىپ چىققانلىقى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن. ئۇيغۇرلار قۇياشنىڭ بىر يىلنىڭ تۆت پەسلى ئىچىدە تەرەتىپلىك دەۋر قىلىپ، جانلىقلارنىڭ ئۆسۈپ كۆپىيىشى ئۈچۈن مۇۋاپىق كېلىدىغان ئىسسىقلىق بىلەن تەمىن ئېتىدىغانلىقىنى ۋە بۇ ئىسسىقلىقنڭ ھەرقايسى ئايلار ۋە پەسىللەردە ئوخشاشمىغان دەرىجىدە تەسىر قىلىدىغانلىقىنى بايقىغان. ئۇلار قۇياش ئىسسىقلىقىنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە كۆيدۈرۈش، قۇرۇتۇش، تارتىش، تېپىش، پىشۇرۇش ۋە ھەرىكەتلەندۈرۈش خۇسۇسيەتلىرىگە ئىگە ئىكەنلىكىگە ئاساسەن، ئۇنى ئادەتتىكى ئوتقا ئوخشاتقان، چۈنكى ئوتمۇ كۆيدۈرىدۇ، ئىسسىتىدۇ، پىشۇرىدۇ ۋە يۇرۇقلۇق چىقىرىدۇ. شۇنىڭغا ئاساسەن، ئوتنى قۇياشنىڭ يەر يۈزىدىكى ۋەكىلى دەپ قاراپ، ئوتنىڭ تەبىئەت دۇنياسىدىكى بارلىق جىسىملار ئۈچۈن ئەڭ موھىم ئىكەنلىكىنى، ئۇ باشقا ئۈچ چوڭ ماددا (ھاۋا، سۇ، تۇپراق) دىن يەڭگىل بولۇپ، ھاۋانىڭ ئۈستىدە پۈتۈن يەر شارىنى قاپلاپ تۇرىدىغانلىقىنى بىلگەن ھەم يەنە ئوتنى قۇرۇق ئىسسىق تەبىئەتلىك چوڭ ماددا دەپ ھېساپلىغان.
مادۇرا ئارىلى
مادۇرا ئارىلى ھىندۇنېزىيە ياۋا ئارىلىنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان. مادۇرا ئارىلى بىلەن ياۋا ئارىلىنىڭ ئارىلىقى 3-4 كىلومېتىر كېلىدۇ.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ھىندۇنېزىيىنىڭ ياۋا ئارىلىنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان. مادۇرا ئارىلى بىلەن ياۋا ئارىلىنىڭ ئارىلىقى 3-4 كىلومېتىر كېلىدۇ. ئارالنىڭ ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 150 كىلومېتىر، شىمالدىن جەنۇبقا كەڭلىكى 45 كىلومېتىرغا يېتىدۇ، مەيدانى 5290 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئاھالىسى 2 مىليوندىن ئاشىدۇ. ئارالنى ئېدىرلىقلار توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، ئەڭ ئېگىز نۇقتىسى 471 مېتىر كېلىدۇ. ئارالدىكى خەلقلەر شال، كۆممىقوناق، تاماكا، پالما، مانىخوت، كاۋاۋىچىن قاتارلىق زىرائەتلەرنى ئۆستۈرىدۇ. ھەرخىل چارۋا باقىدۇ، سانائىتىدە تۇز، نېفىت، ماشىنىسازلىق، تالالىق ئاگاۋى تالاسىنى تەييارلاش قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. مەركىزى سۇمېنېپ شەھىرىدە خان قەبرىستانلىقى، خان ئوردىسى قاتارلىق تارىخىي ئورۇنلار بار.
ياۋا تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[ياۋا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ھىندونېزىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 80مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
زەيد ئىبنى خالىد
زەيد ئىبنى خالىد : زەيد ئىبنى خالىد ئەلجۇھەنىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ئۆ: ھ. 78 / م. 697) ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان. مەككە فەتھى كۈنى جۇھەينە قەبىلىسىنىڭ تۇغىنى كۆتۈرگەن قوماندان ساھابە.
قار
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'Microsoft Uighur', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:16px">
قار ئاتموسفېرادىكى سۇ ھورىنىڭ قويۇقلۇقىدىن بىۋاسىتە ھاسىل بولىدۇ. بۇلۇتنىڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى سۇ ھورىنىڭ مۇز كىرىستال ھاسىل قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تېمپېراتۇرا يېتەرلىك تۆۋەن بولغاندا ، مۇز كىرىستاللىرى يەرگە چۈشۈپ كېتىدۇ ، بۇ قار.
قار كۆپ كۆرۈلىدىغان ئاساسلىق رايونلار شىمالىي قۇتۇپ رايۇنى ، شىمالىي يېرىم شارنىڭ ئەڭ شىمالى ۋە تاغلىق رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، يېتەرلىك نەملىك ۋە سوغۇق تېمپېراتۇرا بار. جەنۇبىي يېرىم شاردا قار ئاساسلىقى ئانتاركتىكادىن باشقا تاغلىق رايونلار بىلەنلا چەكلىنىدۇ
قار ئىنسانلارنىڭ قاتناش ، دېھقانچىلىق ، قۇرۇلما ۋە تەنتەربىيەدىن ئىبارەت تۆت چوڭ ساھەدىكى پائالىيىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. كۆپىنچە قاتناش شەكلى ساياھەت يۈزىدىكى قارنىڭ توسقۇنلۇقىغا ئۇچرايدۇ. دېھقانچىلىق دائىم پەسىل خاراكتېرلىك نەملىكنىڭ مەنبەسى سۈپىتىدە قارغا تايىنىدۇ. ئىنسانلار قارلىق مەنزىرىلەردە كۆپ خىل كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى تاپالايدۇ.
Bishkek
right|thumb|250px| right|thumb|250px Bishkek bolsa Qirghizistan dikibixahar 2007 nopus bar, Bishkekning 1,250,000 nopusibar, 127 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 42.52°, xariki uzunluk 74°36.
سەرسەبىل
thumb|سەرسەبىل كۆكتات سەرسەبىل (ئېنگلىزچە: Asparagus؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 天门冬属) بىر خىل ئۆسۈملۈكتۇر. بۇ خىل كۆكتات ياۋرۇپا ۋە ئامېرىكىدا نۇرغۇنلىغان تاماقلارغا ئىشلىتىدۇ. سەرسەبىل ئائىلىسىدە 300 دىن ئارتۇق تۈر بار. thumb|قاينىتىلغان يېشىل سەرسەبىل thumb|سەرسەبىل ئېتىزلىقى(نىيۇيورك)
چانقىرى ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|چانقىرى ۋىلايىتى left|thumb|250px چانقىرى ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، چانقىرىنىڭ 273،089 نوپۇسىبار، 7،388 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.44°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°21، پوقتانومۇرى 018 رايۇننومۇرى 0376.
بېن شالوم بېرنانكې (ئىقتىسادچى)
بېن شالوم بېرنانكې (1953-يىلى 12-ئاينىڭ 13-كۈنى) يەھۇدىي - ئامېرىكىلىق ئىقتىسادشۇناس ، مەبلەغ سالغۇچى ۋە سىياسەتچى بولۇپ ، 2006-يىلدىن 2014-يىلغىچە فېدېراتسىيە زاپىسىدا ، فېدېراتسىيە زاپىسى رەئىسى بولغان. 2008-يىللىق پۇل-مۇئامىلە كىرزىسى مەزگىلدە پەۋقۇلادە تەدبىرلەر بىلەن ئامېرىكا ۋە دۇنيا ئىقتىسادنىڭ سىجىل بىخەتەر ھالدا، تېز سۈرەتتە كىرزىستىن قۇتۇلۇشقا رەھبەرلىك قىلغان. گەرچە ئۇنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى 2009-يىلى توشقان بولسىمۇ ، ئەمما ئۇنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى ئامېرىكا پرېزىدېنتى باراك ئوباما تەرىپىدىن يەنە 5 يىل ئۇزارتىلدى. ئۇ ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ رەئىسى بولغان مەزگىلدە ، ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ 2000-يىللىرىدىكى پۇل-مۇئامىلە كرىزىسىغا بولغان ئىنكاسىنى نازارەت قىلدى. فېدېراتسىيە زاپىسىنىڭ رەئىسى بولۇشتىن ئىلگىرى ، ئۇ پرىنسېتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىشتاتلىق پىروفىسورى ئىدى. ئۇ 2002-يىلدىن 2005-يىلغىچە فېدېراتسىيە زاپىسى سىستېمىسى (FED) نىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى بولغان.
ئۇ 2006-يىلى 2-ئاينىڭ 1-كۈنى پرېزىدېنت جورج دابلىيۇ بۇش تەرىپىدىن ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ رەئىسلىكىگە تەيىنلەنگەن. بېرنانكې ئامېرىكا پرېزىدېنتى باراك ئوباما تەرىپىدىن كۆرسىتىلگەندىن كېيىن ، 2010-يىلى 28-يانۋار ئىككىنچى قېتىم پرېزىدېنتلىققا سايلاندى.
بېن بېرنانكې « دەۋر » ژۇرنىلى تەرىپىدىن يىللىق ئەڭ مۇنەۋۋەر شەخس بولۇپ باھالاندى. 2022-يىلى باشقا ئىككى نەپەر ئىقتىسادشۇناس بىلەن بىللە بانكا پەنىكى توغرلىق تەتقىقاتى ۋە تۆھپىسى ئۈچۈن نوبېل ئىقتىساد مۇكاپاتىغان ئېرىشكەن.
ئائىلە ۋە بالىلىق
بېرنانكې جورجىيانىڭ ئاۋغۇستتا تۇغۇلغان ، جەنۇبىي كارولىنانىڭ دىللوندىكى شەرقىي جېفېرسون كوچىسىدا چوڭ بولغان  . ئۇنىڭ دادىسى فىلىپ دورىگەر ۋە تىياتىر دېرىكتورى بولغان. ئۇنىڭ ئانىسى ئېدنا باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى ئىدى  . بېرنانكېنىڭ ئىككى ئىنىسى بار. ئۇنىڭ ئىنىسى سىيىت شىمالىي كارولىنا شىتاتىنىڭ شارلوتتا ئادۋوكات بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇنىڭ سىڭلىسى شارون بوستوندىكى بېركلېي مۇزىكا ئىنستىتۇتىدا ئۇزۇن مۇددەت باشقۇرغۇچى بولغان.
جوناس بېرنانكې 1891-يىلى 1-ئاينىڭ 23-كۈنى ئاۋىستىرىيە-ۋېنگرىيە (ھازىرقى ئۇكرائىنانىڭ بىر قىسمى ) بورىسلاۋدا تۇغۇلغان. ئۇ پولشانىڭ پرزېمىلدىن ئامېرىكىغا كۆچۈپ كەلگەن ۋە 1921-يىلى 30-ئىيۇن ئېلىس ئارىلىغا كەلگەن ، ئۇ 25 ياشلىق ئايالى پاۋلىن بىلەن بىللە كەلگەن. پاراخوتنىڭ ھۆججىتىدە جوناسنىڭ كەسپى «خىزمەتچى» ، پاۋلىننىڭ «دوختۇر» ئىكەنلىكى كۆرسىتىلدى.
بۇ ئائىلە 1940-يىللاردا نيۇ-يوركتىن دىللونغا كۆچۈپ كەلگەن  . بېرنانكېنىڭ ئانىسى ئوغلى ئائىلە دورىخانىسىدا ئىشلەش ئۈچۈن تۇغۇلغاندا ئوقۇتقۇچىلىقنى تاشلىغان. بەزىدە بېن بېرنانكېمۇ بىللە ئىشلىگەن  .
ياشلار
بېرنانكې ئۆسمۈرلۈك ۋاقتىدا دوختۇرخانىدا قۇرۇلۇش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان ، ئۇنىۋېرسىتېتقا كىرىشتىن ئىلگىرى ئۇ رېستوران ، يول بويىدىكى جەلپ قىلىش كۈچى ، كۆڭۈل ئېچىش باغچىسى ۋە يۇرتى دىللوندا ساتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن  . ئۇ داۋاملىق ئالىي مەكتەپتە ئۆزىنى قامداش ئۈچۈن خىزمەت قىلدى.
دىن
ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 60-يىللىرىدا ، بېرنانكې يەرلىك ئىبادەتخانىدا تەۋرات كىتابلىرىنى ئوراشقا ياردەم بەرگەن  . گەرچە ئۇ ئېتىقادىنى مەخپىي تۇتقان بولسىمۇ ، ئەمما نيۇ-يورك ئۇنۋېرسىتىتى ئىقتىساد فاكۇلتېتىنىڭ رەئىسى دوستى مارك ھېرتلېر «(بېرنانكې) نىڭ كىملىكى بىلەن نۇرغۇن مۇناسىۋىتى بار» دەيدۇ.
پاۋلونىيە دەرىخى
پاۋلونىيە(ئاق چىنار) دەرىخى خىتايدىكى تېز ئۆسۈپ ماتېرىيال بولىدىغان مەشھۇر دەرەخ تۈرلىرىنىڭ بىرى. ئۇنىڭ ئاساسىي غولى تۈپتۈز، دەرەخ باراقسىنى يوغان، يوپۇرمىقى چوڭ، تۈكچىلىرى كۆپ، شىلىمشىق سۇيۇقلۇق ئاجرىتىپ چىقىرىپ، چاڭ-توزانلارنى يېپىشتۇرۇپ ھاۋانى ساپلاشتۇرالايدۇ ھەمدە گۈڭگۈرت تۆت ئوكسىد، فتور گازى، ھىدروفتورىد، نىترات كىسلاتا تۇمانلىرى قاتارلىق زەھەرلىك گازلارغا قارىتا بىرقەدەر كۈچلۈك قارشىچانلىققا ئىگە. تەبىئىي چاڭ-توزان سۈمۈرگۈچ دېيىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :پاۋلونىيە دەرىخى
ئېنگىلىزچە ئىسمى :Paulownia Sieb
خىتايچە ئىسمى :泡桐
تىپى :يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۈسۈملۈكلەر تىپى
سىنىپى :ماگۇنۇلىيە سىنىپى
تۈركۈمى :چۇقا تۈركىمى
ئائىلىسى :چوقا ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :پاۋلونىيە دەرىخى ئۇرۇقدېشى
تۈرى :پاۋلونىيە دەرىخى
پاۋلونىيە دەرىخى ھەققىدە
پاۋلونىيە(ئاق چىنار) دەرىخى خىتايدىكى تېز ئۆسۈپ ماتېرىيال بولىدىغان مەشھۇر دەرەخ تۈرلىرىنىڭ بىرى. ئۇنىڭ ئاساسىي غولى تۈپتۈز، دەرەخ باراقسىنى يوغان، يوپۇرمىقى چوڭ، تۈكچىلىرى كۆپ، شىلىمشىق سۇيۇقلۇق ئاجرىتىپ چىقىرىپ، چاڭ-توزانلارنى يېپىشتۇرۇپ ھاۋانى ساپلاشتۇرالايدۇ ھەمدە گۈڭگۈرت تۆت ئوكسىد، فتور گازى، ھىدروفتورىد، نىترات كىسلاتا تۇمانلىرى قاتارلىق زەھەرلىك گازلارغا قارىتا بىرقەدەر كۈچلۈك قارشىچانلىققا ئىگە. تەبىئىي چاڭ-توزان سۈمۈرگۈچ دېيىلىدۇ.
تۈر ۋە تىپلىرى
پاۋلونىيە دەرىخى چوقا ئائىلىسىگە كىرىدىغان، يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ. كۆپ ئۇچرايدىغانلىرىدىن ئاق گۈللۈك پاۋلونىيە، كاتالپا يوپۇرماقلىق پاۋلونىيە، تۈكلۈك پاۋلونىيە، لەن كاۋ پاۋلونىيىسى، سىچۇەن پاۋلونىيىسى قاتارلىقلار بار.
ئاق گۈللۈك پاۋلونىيە
ئاق گۈللۈك پاۋلونىيە ئاق گۈللۈك پاۋلونىيە 27 مېتىرغىچە ئېگىز ئۆسەلەيدۇ. كۆكرەك ئېگىزلىكىدىكى غولىنىڭ دىئامېتىرى 2 مېتىر كېلىدۇ؛ يوپۇرمىقى ئېللىپسسىمان ئۇزۇن تۇخۇم شەكىللىك، ئاددىي يوپۇرماق، ئۇدۇل ئۆسىدۇ، تۆۋەنكى يۈزىنى ئاق رەڭلىك يۇلتۇزسىمان تىۋىت تۈكچىلەر قاپلاپ تۇرىدۇ. ئەتىياز پەسلىدە يوپۇرماقتىن ئىلگىرى چېچەكلەيدۇ. كونۇسسىمان گۈل رېتى چوققىدا ئۆسىدۇ. خۇش پۇراقلىق يوغان بىنەپشە گۈلى كىشىنىڭ زوقىنى كەلتۈرگۈدەك چىرايلىق، سېنتەبىر-ئۆكتەبىر ئايلىرى ئارىلىقىدا غوزا مېۋىلىرى كۆپلەپ پىشىدۇ.
ئىككى جۇمھۇرىيەت ئالدى-كەينىدە پايدىلىنىلغان ئاخبارات ۋاستىلىرى
ئاپتورى: مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
توكيو ئولىمپىك مۇسابىقىسى
توكيو ئولىمپىك مۇسابىقىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: 2020 يازلىق ئولىمپىك مۇسابىقىسى؛ ئېنگىلىزچە: 2020 Summer Olympics؛ ياپونچە: 2020年夏季オリンピック) 2020-يىل يازدا ئۆتكۈزۈلدىغان ئولىمپىك تەنھەركەت مۇسابىقىسى بولۇپ، يېڭى تىپىلق تاجسىمان ۋىرۇسى ئاپىتى سەۋەپلىك، 2021-يىلى يازدا ياپونيە پايتەختى توكيو شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى.
ئىلتىماس ئەھۋالى
thumb|ياپونيە [[تېننوسى نارۇخىتو]] thumb|[[توكيو ئولىمىپىك مۇسابىقىسنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى]] thumb|توكيو ئولىمپىك 500 يېن رايجىننىڭ ئارقا تەرىپى
ئىككى جۇمھۇرىيەت ئالدى-كەينىدە پايدىلىنىلغان ئاخبارات ۋاستىلىرى
ئاخبارات ئەرەپچە «خبر» دېگەن سۆزنىڭ كۆپلۈك شەكلى بولۇپ ئۇيغۇر تىلىغا ھەرئىككىلىسى شۇپىتى قوبۇل قىلىنغان. سىياسىي، ئىجتىمائىي ساھەدىكى ئەڭ مۇھىم ھادىسلەر، ۋەقەلەر، يېڭىلىقلار كۆزىتىش، تەكشۈرۈش، تەتقىق قىلىش، زىيارەت قىلىش ئارقىلىق رەتلىنىپ پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە ئۇچۇر ھالىتىگە كەلتۈرلىدۇ ۋە ھەرخىل تارقىتىش ۋاستىلىرى ئارقىلىق ئىستىمالچى (كۆرۈرمەن، تىڭشارمەن) لارغا سۇنۇلىدۇ. بۇلار ئومۇملاشتۇرلۇپ ئاخبارات دەپ ئاتىلىدۇ. ئاخباراتچىلىق ياكى ئاخبارات مۇخبىرلىقى بولسا بىرخىل كەسپى پائالىيەت بولۇپ كاپىتالىزم تەرەققىياتىنىڭ ئىھتىياجى ۋە كىشلەرنىڭ خەۋەرلەردىن ۋاقىپ بولۇش، يىتەكلىنىش، مەنىۋى تۇرمۇشىنى بېيىتىش ئىھتىياجىنىڭ مەھسۇلى سۈپىتىدە بارلىققا كەلگەن. ئاخبارات ساھەسى، شۇنداقلا ئاخبارات مۇخبىرلىقى پەن-تىخىنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ تەرەققىي قىلىۋاتىدۇ، بۇنىڭغا ئەگىشىپ ئاخبارات ئۇقۇمى، كاتېگورىيسى، مۇخبىر تەبىرى ۋە ۋەزىپىلىرىگە قايتىدىن قاراپ چىقىلىش ئىھتىياجى تۇغۇلۇپ يېڭىلىنىۋاتىدۇ. ئاخبارات ۋاستىلىرى بولسا ئاخبارات ساھەسىدە، ئاخبارات مۇخبىرلىرى ھەرخىل ئۇسۇل ۋە ۋاستىلەردىن پايدىلنىپ تەييارلىغان مەزمۇنلارنى تارقىتىدىغان ۋاستىلەرنىڭ ئومۇمى ئاتىلىشى بولۇپ نۆۋەتتە تاراتقۇلار، تارقىتىش ۋاستىلىرى ۋە مېدىيا دېگەندەك بىرنەچچە خىل نامدا ئىشلىتىلىۋاتىدۇ. ئاخبارات ۋاستىلىرى ياكى يىڭىچە ئاتىلىشى بىلەن مېدىيا گېزىت، ژۇرنال، مەتبەئە، تىلىۋۇۇر، رادىئۇ، كىنۇ- ڧىلىم ۋە ئىنتېرنىت ئۇللۇق تارقىتىش ۋاستىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئۇيغۇر ئاخباراتچىلىقنىڭ ئۆتمۈشىگە نەزەرسالىدىغان بولساق ناھايتى مۇرەككەپ سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈنۈشلەر بىلەن يۇغۇرلۇپ كەتكەن مۇشەققەتلىك تارىخىي جەريان ۋە ۋەزىيەتلەر بىلەن قوشۇپ مۇلاھىزە قىلىشقا توغرا كىلىدۇ.
1755- 1884- يىللىرى ئىككى قېتىم خىتاي مۇستەملىكىسىگە ئايلانغان شەرقىي تۈركىستان 1949-يىلى 1-ئۆكتەبىر ئۈچىنچى قېتىم بۈگۈنكى خىتاي كومۇنىستىك پارتىيسىنىڭ مۇستەملىكىسگە ئۆتۈشىگىچە بولغان ئارلىقتا، چەكلىك ئىمكانىيەت ۋە قىيىن شارائىتلاردا شۇ زاماننىڭ تىپىك ئاخبارات ۋاستلىرى بولغان گېزىت ۋە ژۇرناللاردىن پايدىلىنشىقا تىرىشقان. ئۇيغۇر يېقىن زامان تارىخدىكى تۇنجى گېزىت ئىسلاھاتچى ئۆلىما ئابدۇقادىر داموللام تەرىپىدىن چىقىرىلغان. گېزىت ۋە ژۇرناللارنى چىقرىش ۋە تارقىتىشقا 1933-يىلى 12- نويابىر ۋە 1944-يىلى 12- نويابىر قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ قۇرۇلۇش ھارپىسى ۋە ھۆكۈمەت بولۇش ئالدى- كەينىدە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەن. خىتاي كومۇنىستلىرى شەرقىي تۈركىستاننى پۈتۈنلەي ئىشغال قىلىۋالغاندىن كىيىن ئاخبارات ساھەسىنىمۇ ماس ھالدا كونتىرۇل قىلىۋالغان بولۇپ، نۆۋەتتە مۇستەملىكە شەرقىي تۈركىستاندا مەتبۇئات، نەشرىيات، رادىئۇ- تېلىۋېزىيە ئىستانسىلىرى پۈتۈنلەي كومپارتىيەنىڭ كونتىرۇللىقىدا تۇرۇۋاتماقتا. بۇ ماقالىدە ئىككى جۇمھۇرىيەت قۇرۇلۇش ئالدى- كەينىدە تەسىس قىلىنغان گىزىت- ژۇرناللار تونۇشتۇرۇلىدۇ. خىتاي كونتىرۇللىقىدىكى ئۇيغۇر ئاخبارات- تەشۋىقات ۋاستىلىرىغا قىسقىچە قاراپ چىقىلىدۇ. ماقالىدە تاراش مېتۇدى ئارقىلىق بۇنىڭدىن ئىلگىرى يېزىلغان ئىلمىي ماقالىلەر ۋە تارىخىي كىتاپلارغا مۇراجىئەت قىلىپ سۈزۈپ چىقىش ئاساس قىلىنىدۇ، شۇنداقلا مەزكۇر ماتىرىياللارغا قىزىققۇچىلارنى يۈزەكى مەلۇمات بىلەن تەمىنلەش مەقسەت قىلىنىدۇ.
تامىل تىلى
تەخمىنەن 68مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئىككى جۇمھۇرىيەت ئالدى-كەينىدە پايدىلىنىلغان ئاخبارات ۋاستىلىرى
1. بىرىنچى قېتىملىق جۇمھۇرىيەت قۇرۇلغىچە بولغان ئارلىقتا پايدىلىنىلغان ئاخبارات ۋاستىلىرىغا نەزەر
ئۇيغۇرئاخباراتچىلىقىنىڭ تارىخى 1865- يىلى قۇرۇلغان قەشقەرىيە دۆلىتىگە تۇتىشىدۇ. مۇھەممەتئىمىن بۇغرا «شەرقىي تۈركىستان» ناملىق كىتابىدا 1863-يىلىدىن 1910- يىلىغىچە شىۋىت ، ئىنگىلىز ۋە رۇس مىسيۇنىرلىرىنڭ شەرقىي تۈركىستاندا چېركاۋلارنى سالغانلىقى ۋە قۇرغان رەسمىي ياكى يۇشۇرۇن مەتبەئە ۋە نەشىر ئورگانلىرى ئارقىلىق تەشۋىقات ئشىلىرى بىلەن شۇغۇللانغانلىقىنى يازغان.
غەربى ئوكيانۇس: 1905-يىلى قەشقەردە «غەربى ئوكيانۇس» نامىدا بىر نەشىرئورگىىنى قۇرۇلغان. بۇ نەشىر ئورگىنى شىۋېت مىسيۇنىرلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئىنجىل، خەت- چەك، خەرىتە، مەكتەپنىڭ دەرىسلىك كىتاپلىرىنى بېسشقا ئىشلەتكەن. ھەتتا، ئەينى ۋاقىتتىكى ھۆكۈمەتنىڭ تەلىپىگە بىنائەن قەغەز پۇل بېسىش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان.
نۇر نەشىرياتى: 1895-يىلى يىڭىسار ناھىيەسىدە ھاجى نۇر تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ 1980-يىلىغىچە ئەرەپچە گىراماتىكا ۋە كىلاسسىك شئېر كىتاپلىرى بېسىلغان.
ئىلى ئاۋام گېزىتى: 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئىشغالچى مانجۇ-خىتاي ئىمپىرىيىسىنىڭ غۇلجىدىكى يېڭى ئارمىيە قۇماندانى ياڭ زەنشۈ غۇلجىدا ۋەزىپى ئۆتىگەن مەزگىلدە مەتبۇئاتنى يولغا قويغان بولۇپ، «ئىلى بەيخۇ باۋ» (ئىلى ئاۋام گېزىتى) نامىدا تۇنجى گېزىت چىقارغان. بۇ خىتايچە گېزىت 1910-يىلىدىن باشلاپ نەشىر قىلىنغان. ئۇيغۇر جەدىتچىلىك ھەرىكىتىنىڭ بايراقدارى ئابدۇقادىر داموللام بىلەن ئابدۇلقەييۇم ھىفىزى دېگەن تاتار كىشى ياڭ زەنشۈ نەشىر قىلدۇرىۋاتقان خىتايچە گېزىتنىڭ ئۇيغۇرچە نۇسخىسنى «ئىلى ۋىلايىتىنىڭ گېزىتى» نامىدا چىقارغان. «ئىلى ۋىلايىتىنىڭ گېزىتى» قولدا يېزىلغان بولۇپ ئىككى ھەپتىدە بىر سان چىقىرىلغان. ئېيتىشلارغا قارىغاندا گېزىتنىڭ تىلى «قازاقچە ئارىلاشقان ئۇيغۇرچە» بولغان. ئىلى ۋىلايىتىنىڭ گېزىتى ناملىق بۇ گېزىت 1911- يىلىنىڭ ئوتتۇرلىرىدا نەشىر قىلىنىشتىن توختىغان. تارىخ تەتقىقاتچىلىرى بۇ گېزىتنى شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا تۇنجى قەرەللىك جەدىتچە گېزىت بولۇشى مۇمكىن دەپ قارىغان. بۇ گېزىت يولغا قويۇلۇشتىن ئىلگىرى ۋە توختىتىلغاندىن كىيىن ئابدۇقادىر داموللام قىرىمدىكى تاتار ئايدىڭلىرى تەرىپىدىن چىقرىلىۋاتقان تەرجىمان، ۋاقىت، شۇرا .. قاتارلىق گېزىت ژۇرناللاردا ئەسەر ئېلان قىلىپ تۇرغان. 1912- يىلى ئىلىدا يېڭى گېزىت دېگەن نامدا گېزىت چىقرىلغان. بۇ گىزېتمۇ 1912-يىلى سىنتەبردە نەشىرىدىن توختىتىلغان.
1913- يىلى ئابدۇقادىر داموللام، قۇتلۇق شەۋقى ۋە بىر قىسىم يەرلىك ئۆلىمالار مۇسابايىۋلار بىلەن بىرلىكتە «نەشرى مائارىپ جەمئىيىتى» دېگەن نامدا بىر ئورگان قۇرغان ۋە ئاشكارە يېڭىچە مائارىپنى تەرغىپ قىلغان. ئۇلار ھەر جۈمە كۈنى پىشىن نامىزىدىن كېيىن يىغىلىش قىلىپ خوراپاتلىقنى تەنقىت قىلغان، جامائەتكە پايدىلىق رىسالىلەرنى ۋە كارتلارنى تارقاتقان. نەشرى مائارىپ جەمئىيىتىدىكىلەر قۇرغان بۇ جەمىئىيەت ياڭزىڭشىن تەرىپىدىن تاقىتىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ تەشۋىقات ئىشلىرىمۇ سۇغا چىلاشقان. ئۇلارنىڭ تارقاتقان رىسالىلىرىنىڭ مەزمۇنى نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر زامانىمزىدىكى ئاخباراتنىڭ بىر ۋەزىپىسى بولغان تەشۋىقات قىلىش (تەشۋىقات ۋاراقچىسى) دەپ قاراشقا بولىدۇ. بۇ تەشۋىقاتلارنىڭ ئۈنۈمى ناھايتى تېز ئۈنۈمىتى كۆرسەتكەن.
1918- يىلى قۇتلۇق ھاجى قەشقەردە «ئاڭ گېزىتى» نى نەشىر قىلغان، بىر مەزگىلدىن كىيىن خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى تەرىپىدىن توختىتىلىپ قويۇلغان. ئاڭ گېزىتى توختىتىپ قويۇلغاندىن كىيىن قۇتلۇق شەۋقى ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىپ قەشقەردىكى مەرىپەتۋەر بايلارنىڭ ياردىمىدە موللا نازىم، نورۇز يۈسۈپى قاتارلىق شائېرلارنىڭ جەڭگىۋار شئېرلىرىنى توپلام قىلىپ 1920-1924- يىللىرى «ئويغان ئىنقىلاپ ئەشئارلىرى»، «ئاسارەت ۋە زالالەتكە ئوت ياق» دېگەن ناملاردا مخ مەتبەئەدە بىسىپ تارقاتقان.
1920- يىللىرى ئەنگىلىيە ۋە شىۋىتسيە قاتارلىق غەرپ دۆلەتلىرىدن كەلگەن خىرىستىيان مىسسيۇنىلىرى قەشقەرگە قەدەم باسقان. ئۇلار دوختۇرخانا ۋە مەكتەپ ئىچىش باھانىسىدا دىنىي تەشۋىقاتلار بىلەن شۇغۇللانغان. 1924- ئابدۇقادىر داموللام بۇ مىسسىيۇنىرلاغا قارشى خەلقنى قوزغىتىپ ئۇلارنىڭ تەسۋىقات پىلانىنى ۋە تەشۋىقات ۋاستىلىرىنى بىتچىت قىلغان. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ نېمىشقا گىزىت ياكى ژۇرنال چىقارماي مەخپى تەشۋىقات ۋارىقى تارقاتقانلىقى سەۋەبىنى زىڭ ۋىنۇېنىڭ تۆۋەندىكى بايانلىرى چۈشەندۈرەلىشى مۇمكىن:
زىڭ ۋىنۇۋ يازغان «جوڭگۇنىڭ غەربىي يۇرتنى ئىدارە قىلىش تارىخى» دېگەن كىتاپتا: «مىنگۇنىڭ 12-يىلى (1924-يىلى) قەشقەردىكى چوڭ مۇپتى ئابدۇقادىر داموللام شىنجاڭدا خىرىستىيان كۈچلىرىنىڭ يامراپ كىتىۋاتقانلىىنى كۆزدە تۇتۇپ مۇسۇلمانلارنى ئويغۇتۇش ئۈچۈن ھۆكۈمەتتىن ژۇرنال چىقىرىشقا رۇخسەت بېرىشنى تەلەپ قىلغان، لېكىن ھۆكۈمەت رۇخسەت قىلمىغان. ئابدۇقادىر داموللام تەشۋىقات ماتىرياللىرىنى يېزىپ، تالىپلىرىغا ھەرقايسى مەسچىتلەرگە چاپلاشقا ئورۇنلاشتۇرغان. بۇنى ئوقۇغانلار ناھايتى كۆپ بولغان، ئۈنۈمىمۇ يۇقرى بولغان. مانا مۇشۇنداق ئىدىيۋى قوزغىتىش نەتىجىسىدە قەشقەردىكى ئوقۇغۇچىلار پىلاكاتلارنى كۆتۈرۈشۈپ، شۇئار توۋلاپ كوچىلارنى ئايلانغان. ئوقۇغۇچىلار مىسيۇنىرلارنىڭ تەشۋىقات ماتىرىياللىرىنى كۆيدۈرۈپ تاشلىغان. باسما ماشىنلىرىنى پاچاقلىۋەتكەن. بۇ ئىش قەشقەرنى زىلزىلىگە سالغان. قەشقەردىكى ئەنگىلىيە ئەلچىخانىسى، شېۋىت مىسيۇنىرلىرى ۋە سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ ئادەملىرى چۆچۆپ كەتكەن» دەپ يازغان.
چارپادىشاھنىڭ غۇلجىدىكى ۋەكىلى ۋىكتور لىيۇبا 1918 ۋە 1919-يىللىرى غۇلجىدا ھۈسەيىنبەگ يۈنۈسوۋنىڭ باسمىخانىسىدا «ئەركىن دۇنيا» دېگەن گېزىتنى چىقارغان. بۇ گىزىت تىلغا ئىلىنغا كىتاپتا گىزىتنىڭ قاچانغىچە داۋاملاشقانلىقى، تىلى، مەقسىدى ھەققىدە مەلۇمات بېرىلمىگەن.
2. ئىككى جۇمھۇرىيەت مەزگىلىدىكى ئاخبارات ۋە تەشۋىقات ۋاستىلىرى ھەققىدە
1- شەرقىي تۈركىستان ھاياتى گېزىتى
شەرقىي تۈركىستان ھاياتى گېزىتى قەشقەر مائارىپ نازارىتى نەشىرىيات شۆبىسى تەرىپىدىن 1933-يىلى7- ئاينىڭ 21-كۈنى نەشىر قىلىنىشقا باشلىغان. گېزىتنىڭ تۇنجى سانى بىر بەت نەشىر قىلىنغان بولۇپ، قالغان سانلىرى ئىككى بەتتىن نەشىر قىلىنغان. گېزىتنىڭ مەسئۇللىقى ۋە مۇدىرلىقىنى ھاجى قۇتلۇق شەۋقى ئۈستىگە ئالغان. «شەرقىي تۈركىستان ھاياتى» گېزىتى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيتى قۇرۇلغاندىن كىيىن يەنى، 1933-يىلى 11-ئاينىڭ 15- كۈنىدىن باشلاپ « ئەركىن تۈركىستان» گېزىتى نامىدا نەشىر قىلىنىشقا باشلىغان.
3. يېڭى ھايات گېزىتى
يىڭى ھايات گىزىتى 1934- يىلى 8- ئاينىڭ 29- كۈنىدىن باشلاپ 1937-يىلى 5- ئاينىڭ 27- كۈنگىچە 263 سان نەشىر قىلىنغان. يىڭى ھايات گىزىتى دەسلەپتە «قەشقەر مائارىپ جەمىئيتى» تەرىپىدىن، كىيىن «ئۇيغۇر ئاقارتىش ئۇيۇشمسى» تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان. دەسلەپتە ھەپتىدە بىر سان چىقىرىلغان «يېڭى ھايات» گېزىتى، كىيىكى ۋاقىتلاردا ھەپتىدە ئىككى ساندىن چىقىرىلغان. تۇنجى سان ئىككى بەت، كىيىنكى سانلىرى تۆت بەت قىلىپ نەشىر قىلىنغان. بۇ گېزىتمۇ باشتىن-ئاخىرى ھاجى قۇتلۇق شەۋقىنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە نەشىر قىلىنغان.
بۇنىڭدىن باشقا ئۆلكە تارىخى دىگەن كىتاپتىنىڭ مۇئەللىپى «يىڭى ھايات» گېزىتى ھەققىدە توختالغاندا باشقا بىرقانچە گېزىتنىڭ ئىسىمىنىمۇ تىلغا ئالغان:
قەشقەردە مەھمۇت مۇھتىنىڭ رەھبەرلىكى، قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ باش مۇھەررىلىكى ئاستىدا«يېڭى ھايات» ناملىق بىر گېزىت چىقىشقا باشلىدى. چۆچەكتە «بىزنىڭ تاۋۇش»، ئاقسۇدا «ئاقسۇ خەۋەرلىرى» ناملىق گېزىتلەر نەشىر قىلىندى. ئۆرۈمچىدە ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى تەرىپىدىن«يىڭى شىنچاڭ» ناملىق گېزىت چىقرىلدى. يېڭىدىن بىخ ئۇرۇۋاتقان گېزىتلەرگە يول بەرمەسلىك ۋە مەتبۇئات ۋە مائارىپچىلىققا ئوخشاش مۇھىم ئىشلارنى ھۆكۈمەت قولىغا ئېلىپ، ئۆزى خالىغان يولدا ئېلىپ بارماقچى بولغان شىڭ شسەي ئۆرۈمچىدە «ئۆلكىلىك شىنجاڭ گېزىتى ئىدارىسى» نامىدا بىر گېزىتخانا قۇرۇپ، بۇنىڭ شۆبىسىنى قەشقەر، چۆچەك، ئىلى، ئالتاي، خوتەن، ئاقسۇغا ئوخشاش جايلاردا ئېچىپ «يىڭ ھايات»، «بىزنىڭ تاۋۇش»قا ئوخشاش خەلق گېزىتلىرىنى تاقىتىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا «قەشقەر شىنجاڭ گېزىتى» ،«چۆچەك شىنجاڭ گېزىتى» دېگەن نام ئاستىدا گېزت چىقىرىشقا باشلىدى.
مۇئەللىپ كىتابىدا گېزىتلەرنىڭ چىقرىغان ۋە تاقىتىلغان ۋاقتى ھەققىدە تەپسىلى ئۇچۇر بەرمىگەن بولسىمۇ، يېڭى ھايات گېزىتىنىڭ 1937- يىلى 5-ئاينىڭ 27- كۈنگىچە چىقىرىلغانلىقى ئۇچۇرىغا ئاساسەن «بىزنىڭ تاۋۇش» ۋە «ئاقسۇ خەۋەرلىرى» دېگەن گېزىتنىڭمۇ 1934- يىلى يېڭى ھايات گېزىتى چىقرىلىشقا باشلىغاندىن تارتىپ 1937-يىلى 5- ئاينىڭ 27- كۈنى توختىغىچە بولغان ئارلىقتا چىقرىلغان دەپ پەرەز قىلىشقا بولىدۇ.
4. «شىنجاڭ» قەشقەر گېزىتى
شەرقى تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى مەزگىلىدە نەشىر قىلىنغان «ئەركىن تۈركىستان» دېگەن گېزىتنىڭ نامى «يىڭى ھايات» قا ئۆزگەرتىلىپ 1934-يىلى 23-ئاۋغۇسىتتىن باشلاپ 1937- يىلىنىڭ ئوتتورلىرىغىچە ھاجى قۇتلۇق شەۋقىنىڭ مۇھەررىرلىكىدە(5- ئاينىڭ 27- كۈنىگىچە) نەشىر قىلىنىپ تۇرغان. شۇ يىلىنىڭ ئاخىرلىرى ھاجى قۇتلۇق شەۋقى ئۆلتۈرۈلگەندىن كىيىن «شىنجاڭ قەشقەر گىزىتى» دېگەن نامدا نەشىر قىلىنىشقا باشلىغان.
1910- يلىدىن 1949- يىلى خىتاي كومۇنىستلىرى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغۇچە بولغان ئارلىقتا شەرقىي تۈركىستاندا ھەرخىل كىشلەر تەرىپىدىن ھەرخىل ئىدىيەىكى گېزىتلەر مەيدانغا كەلگەن ۋە مۇستەملىكە كۈچلەر تەرىپىدىن ھەرخىل باھانىلەر بىلەن تاقىتىۋىتىلگەن. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىلى ئاۋام گېزىتى (1910-1911)، يېڭى گېزىت (1912)، شىنجاڭ خەۋەرلىرى (1913). تەڭرىتاغ گېزىتى(1918) دىمۇكراتىيە(1946-1948) قاتارلىقلار مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
5. ئىستىقلال مەجمۇئەسى (ژۇرنىلى)
ئىستىقلال مەجمۇئەسىنىڭ تۇنجى سانى 1933-يىلى 9-ئاينىڭ 24- كۈنى نەشىر قىلىنغان. بۇ مەجمۇئە 1933-يىلى قەشقەردە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچى تەشكىلاتى بولغان شەرقىي تۈركىستان ئىستىقلال جەمىئيىتىنىڭ پىكىر ۋە چۈشەنچىلىرىنى، دۆلەت ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ئىش-ھەركەتلىرىنى، ئەمىر- پەرمانلىرىنى خەلققە ئيەتكۈزۈش مەقسىتىدە تەسىس قىلىنغان ئورگان ژۇرنىلى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. بۇ ژۇرنال شەرقىي تۈركستان ئىستىقلال جەمىئيتى تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان. باش مۇھەررىرىلىكى سۇپىزادە ئاتقۇزغان. ژۇرنال يېرىم ئايدا بىر نەشىر قىلىنغان. قانچە سان چىققانلىقى ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات يوق. ئەمما «تارىخىي ماتىرىياللاردا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيتى ۋە ئۇنىڭ ئاساسى قانۇنى» دېگەن كىتاپنىڭ 210- بىتگە ئىلاۋە قىلىنغان ژۇرنال ھەققىدىىكى مەلۇماتلاردىن ژۇرنالنىڭ ئەڭ ئاز 3 سان چىققانلىقىنى پەرەز قىلغىلى بولىدۇ. كىتاپقا ژۇرنالنىڭ مۇنۇ مەزمۇنى ئىلاۋە قىلىغان:
مۆھتىرەم ئوقۇغۇچىلرىمىزغا بىلدۈرۈمىزكى، مەجمۇئەمىزنىڭ كەلگۈسى 3- سانى بۈيۈك باتۇر، رەئىسى جۇمھۇر، غازى ئاتىمىز خوجىنىياز ھاجىم ھەزرەتلىرىگە بىغىشلىنىپ چىقىدۇ.
1939-يىلى دەۋىرژۇرنىلى (يۇمۇرىستىك مەزمۇن ئاساس قىلىنغان) چىقىرىلغان. 1929 – يىلىدىن 1949- يىلىغىچە بولغان ئارلىقتا ھۆكۈمەت، تەشكىلات ۋە شەخىسلەر تەرىپىدىن جەمئىې 100دىن ئارتۇق ژۇرنال نەشىر قىلىنغان ۋە ھەرخىل سەۋەپلەر تۈپەيلى نەشىرىدىن توختىغان.
1946-يىلى لەنجۇدىكى چېغىدا ئۈچ ئەپەندى «ئەرك» ژۇرنىلىنى چىقارغان. بۇ گومىنداڭ چىقىرىۋاتقان «شىنجاڭ» گېزىتىگە قارىغاندا ئوچۇقتىن ئوچۇق تۈركچىلىكنى تەرغىپ قىلىدىغان ژۇرنال ئىدى. ئۇلار ئۈرۈمچىگە كەلگەندىن كېيىن ئەرك ژۇرنىلى ئۇلارنىڭ تەشۋىقات ۋاستىسىغا ئايلانغان ھەمدە يىڭى قۇرۇلغان ئالتاي نەشرىياتىدا بېسپ تارقىتىلغان. «ئەرك» تۈرك دۇنياسىدىكى تىل بىرلىكىنى تەشەببۇس قىلىپ ئوقۇرمەنلەرگە تۈركچىلىكنى تونۇشتۇرغان. گېزىت جۇمھۇرىيەتچى تۈركلەردىن فۇئات كۆپرۈلۈنىڭ تۈرك ئەدەبىيات تارىخىنى قايتا بېسىپلا قالماي 19-ئەسىردىكى ئوسمانلې دۆلىتىنىڭ ھۆرىيەتپەرۋەر زىيالىسى نامىق كەمالنىڭ ماقالىلىرىنىمۇ ئېلان قىلغان.
1948- يىلى 20-ئىيۇلدا ئۈرۈمچىدە ئالتاي نەشرىياتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ ئىككى يىللىقى تەبرىكلەندە، مۇئاۋىن ئۆلكە رەئىسى ئىيسا يۈسۈپ ئالىپتىكىن (ئەينى ۋاقىتتا ئۆلكىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى مەمتىمىن بۇغرا بولۇپ ئىيسا يۈسۈپ ئالىپتىكىن باش كاتىپ ئىدى- تەرجىماندىن) نۇتۇق سۆزلەپ ئۆزىنىڭ نەشرىياتچىلىق ھاياتى ھەققىدە توختالغان. ئۇ نەنجىڭدا بىرىنجى ژۇرنالنى نەشىر قىلغاندىن باشلاپ ئۈرۈمچىگە كەلگەندىن كېيىن ئالتاي نەشرىياتى قۇرۇلغىچە بولغان ئەھۋالنى بايان قىلغان. ئۇ تۇنجى قېتىم نەشرىياتچىلىقنىڭ مۇھىملىقىنى قانداق تونۇپ يەتكەنلىكىدىن تارتىپ سىياسىي پائالىيەتلىرىگىچە سۆزلەپ ئۆتكەن. ئۇ ئۆزىنىڭ ئەنجاندا كونسۇلدا ئىشلىگەن چاغلىرىنىمۇ تىلغا ئالغان. ئۇ سۆزلەۋىتىپ يېنىدىن كونا گېزىتلەرنى چىقارغان ۋە كۆپچىلىككە تارقاتقان. ئۇ «بۇ يەردە بىر گېزىت بار، ئۇنىڭ ئىسمى ئازاتلىق، بۇ مېنىڭ قولۇمغا 1928- يىلى چۈشكەن، شۇندىن كىيىن مەن ئۇنى ساقلاپ كەلدىم» دېگەن.
3. خىتاي كونتىرۇللىقىدىكى ئۇيغۇر ئاخباراتچىلىقىغا ئومۇمىي نەزەر
1. ئۇيغۇر تارىخىدىكى تۇنجى رادىئو
رايۇندىكى سىياسى مۇقىمسىزلىق تۈپەيلى شەرقىي تۈركىستاندا 1935- يىلىغا قەدەر رادىئو ئىستانىسسى قۇرۇلمىغان. 1935- يىلى ئۆرۈمچىدە دېخۇا رادىئوسى قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇيغۇر ئاخبارات سىاھەسىدىكى تۇنجى رادىئو بولۇپ قالغان. 1949- يىلى رادىئونىڭ ئىسمى دېخۇا خەلق رادىئوسى دەپ ئۆزگەرتىلگەن. 1949- يىلى 10-ئايدا خىتاي كومۇنىستىك پارتىيسىى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغاندىن كىيىن بارلىق ئاخبارات ۋاستىلىرىنى كونتىرۇللىقىغا ئالغان ۋ ھەر شەھەر، ۋىلايەت، ئوبلاس ھەتتاكى ناھىيەلەرگىچە كىچىك رادىئو ئىستانسىلىرىنى تەسىس قىلغۇزغان. نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاندا 150 قا يېقىن رادىئو ئىستانىسى بار.
2. ئۇيغۇر تارىخىدىكى تۇنجى تېلېۋۇزۇر
1. شىنجاڭ خەۋەرلىرى
بۇ خەۋەر تورى 2000-يىلى بەشىنچى ئاينىڭ 28-كۈنى خىتاينىڭ يەرشارىۋىي ئاخبارات ئورگىنى بولغان شنخۇا ئاگېنىتلىقىنىڭ شۆبىسى سۈپىتىدە تەسىس قىلىنغان.
2. شىنخۇا شىنجاڭ خەۋەرلىرى
بۇ خەۋەر تور بىكىتىمۇ شىنخۇ ئاگېنتلىقى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، شىنخۇا ئاگېنىتلىقىدىن تەرجىمە قىلىنغان خەۋەرلەر ۋە خىتاي كومۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تەشۋىقات ئۇچۇرلىرى كۆپ قىسىم مەزمۇننى ئىگىلەيدۇ.
3. تىيانشان تورى
2001- يىلى ئاتالمىش«شىنجاڭ ئاپتۇنۇم رايۇنىپارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى» تەرپىدىن قۇرۇلغان. قۇرۇلغان چاغدا تەڭرىتاغ تورى دەپ قۇرۇلغان بولۇپ، كىيىن ئىسىمى تىيانشان تورى دەپ ئۆزگەرتىۋىتىلگەن. نۆۋەتتە خىتايچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچە، رۇسچە. تۈرۈكچە، ئىنگىلىزچە قاتارلىق ئالتە تىلدا خەۋەر تارقىتىدۇ. ئەڭ كۆپ زىيارەت قىلىنىدىغان خەۋەر بىكەتلىرىدىن بىرى بولۇپ ھېساپلىىدۇ.
4. ئۇلىنىش تورى
ئۇلىنىش تورى 2005-يىلى قۇرۇلغاندىن تارتىپ ھازىرغىچە، تورداشلارغا قولايلىق ئۇلىنىشلارنى، ئېسىل مەزمۇنلارنى ئۇلانما قىلىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، مەزمۇن ئىشلەپ چىقارمايدۇ. خىزمەت نىشانى مەخسۇس تور ئادرىسلىرى بىلەن تەمىنلەش مۇلازىمىتىگە مەركەزلەشكەن. بۇ تور بىكەت ئۇيغۇر لار ئۆز مەبلىغى بىلەن قۇرغان تور بىكەت بولۇپ، خىتاي كومپارتىيەسىگە بىقىندى خەۋەر توربەتلىرىدىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. تور بىكەتتە پەقەت سىياسىي خەۋەرلەرلا ئەمەس، ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار ھەرتۈرلۈك خەۋەرلەرگە ئېرىشكىلى بولىدۇ. ئۆي- مۈلۈك ئۇچۇرلىرى، كىنۇ- تىياتىر ئېلانلىرى، مەدەنىيەت- سەنئەت خەۋەرلىرى، مائارىپ، پەن – تىخنىكا..غا ئائىت خەۋەرلەر بار. ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى بۇ خەۋەرتورى ئارقىلىق باشقا چوڭ- كىچكىك تور بەتلەرنىڭ ئۇلىنىش ئادرىسىنى تېزلا تاپقىلى ۋە زىيارەت قىلغىلى بولىدۇ.
بۇندىن باشقا يەنە بىرقانچە خەۋەر تور بەتلىرى بار بولۇپ ، ئىسىمى ئوخشاش بولمىسىمۇ مەزمۇن ۋە خىزمەت قىلىدىغان ئىدىيە خىتاي كومپاتىيەسىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلشتىن ئىبارەت ئانا پرىنسىپ ئوخشاشتۇر. ئۇلاردىن بىرقانچىسى تۆۋەندىكىچە:
خۇلاسە
يېقىنقى زامان ئۇيغۇر ئاخباراتچىلىقىنىڭ تارىخى شۋىت ۋە ئىنگىلىز مىسيۇنىرلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان مەتبەئەلەر بىلەن باشلانغان. 20- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئابدۇقادىر داموللام تەرىپىدىن ئىلى ۋىلايىنىڭ گېزىتىنىڭ چىقرىلىشى ئۇيغۇر تارىخىدىكى تۇنجى يېڭىچە گېزىت بولۇپ قالغان. 1933- يىلى 12- نويابىر بىرىنچى قىتىملىق شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيتى قۇرۇلغىچە بولغان ئارلىقتا ئۇيغۇر سەرخىللىرى چەكلىك ئىمكانىيەتلەردىن پايدىلىنىپ گېزىت- ژۇرنال ۋە تەشۋىقات ۋاستىلىرىنىڭ تەسىرىنى مىللەتنىڭ مەنپەئىتىگە خىزمەت قىلدۇرۇشقا تىرىشقان. ئەينى دەۋرنىڭ تىپىك ئاخبارات ۋە تەشۋىقات ۋاستىلىرى بولغان گېزىت -ژۇرناللارغا ئالاھىىدە ئەھمىيەت بەرگەن. شەرقىي تۈركىستان تەۋەلىكىدە گىزىت- ژۇرنال چىقىرىش چەكلىمىگە ئۇچرىغاندا، ھەرخىل تەشۋىقات ۋاراقچىلىرىغا مۇراجىئەت قىلغان ياكى قىرىم ۋە تاشكەنىتتە چىقرىلغان گېزىت- ژۇرناللاردا ماقالە ئېلان قىلىپ تۇرغان. ئۇيغۇرلار گېزىت ۋە ژۇرناللاغا 1933- يىلىدىلى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇش ھارپىسىدا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن ۋە شەرقىي تۈركىستان ھاياتى، ئەركىن تۈركىستان، يېڭى ھايات قاتارلىق گېزىتلەرنى، ئىستىقلال مەجمۇئەسى قاتارلىق ژۇنالنى چىقىرىپ ئۈنۈملۈك پايدىلانغان. خىتاي كومۇنىستك پارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغانغا قەدەر ئۇيغۇرلارھەرخىل مەقسەت ۋە ئىدىئوگىيەلىرى ئۈچۈن پەرقلىق ئىسىم ۋە ناملاردا گېزىت ژۇرناللارنى تەسىس قىلغان ۋە دائىم دېگۈدەك خىتاي دائىرلىرى تەرىپىىدىن چەكلىمىگە ئۇچراپ تاقىتىلىپ تۇرغان. 1949-يىلى خىتاي كومۇنىستىك پارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغاندىن كىيىن ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ تامامىنى كومپارتىيە كونتىرۇللۇقىغا ئالغان ۋە بۇ ساھە پۈتۈنلەي كومپارتىيەنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇلغان. بۇ مەزگىلدە 1960-يىلى «شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسى» قۇرۇلغان. نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاندا شىنجاڭ گېزىتى تورى، شىنخۇا شىنجاڭ تورى، تىيانشان تورى قاتارلىق خەۋەر بىكەتىلىرى بار بولۇپ پۈتۈنلەي خىتاي كومپارتىيەسى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. پەقەت ئۇلىنىش تورىغا ئوخشاش ئاز ساندىكى تور بىكەتلىرى قىسمەن بولسىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ خەۋەر ۋە ئىجتىمائىي ئىھتىياجى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىدۇ.
ئاخىرىدا شۇنداق يەكۈن چىقرىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇر ئاخباراتچىلىقى ئىككى قېتىملىق جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇش ھارپىسى ۋە ئالدى-كەينىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇلغان. ئاخبارات ياكى زامانىۋى نامى بىلەن مېدىيانىڭ ئېلان ئارقىلىق كىرىم قىلىش، ئۇلۇس دۆلەتنىڭ دېمۇكراتىيەسى ئۈچۈن كۆزەتچىلىك قىلىش، خەلقنىڭ كۆڭۈل ئىچىشى ۋە مەنىۋىيتىنىڭ يۈكسىلىشى ئۈچۈن زېمىن ھازىرلاش دېگەندەك ۋەزىپىلرىنى ئورۇنداشقا، ھەتتاكى ئۇ تېمىلارنى ئويلىشىشىقىمۇ ئىمكانىيەت يار بەرمىگەن.
مۇھەممەت ئادىل: شىنجاڭنىڭ ئاخارات- نەشرىياتچىلىقى، 2001-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى.
دەيۋىد بروفى: ئۇيغۇر مىللىتى، 2016-يىلى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى (ئابدۇۋەلى ئايۇپ تەرجىمىسى)
مۇھەممەتتۇرسۇن ئۇيغۇر: 100 مەشھۇر ئۇيغۇر، سۇتۇق بۇغراخان نەشرىياتى. تۈركىيە-ئىستانبۇل.
يالقۇن روزى: ئويغىنىۋاتقان ئەجداد روھى، سابىت داموللام كىم؟ 2014- يىلى 2- بېسىلىشى. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، شىنجاڭ پەن – تىخنىكا نەشرىياتى.
ئالىمجان بۇغدا: تارىخىي ماتىرىياللاردا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە ئۇنىڭ ئاساسى قانۇنى 2018- يىلى، سۇتۇق بۇغراخان نەشرىياتى. تۈركىيە – ئىستانبۇل.
پولات قادىرى: ئۆلكە تارىخى، 2018- يىلى، تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى، تۈركىيە- ئىستانبۇل.
ئىسا يۈسۈپ ئالىپتىكىن: شەرقى تۈركىستان داۋاسى، 1992- يىلى، ساھا نەشىرىياتى، تۈركىيە ئىستانبۇل.
مۇھەممەت ئەمىن بەگتىمۇر: ئۇيغۇر نەشىرىيات تارىخى، 2018-يىلى، خەلقئارا ئۇيغۇر تەتقىقات ژۇرنىلى (تور ژۇرنىلى)
http://sjrt.org/uyghur/
http://uyghur.people.com.cn/
http://uy.ts.cn/
http://uyghur.xjdaily.com/
http://www.uycnr.com/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ