cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مىللىي مەپكۇرە توغرىسىدا *
ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، مەپكۇرە (مەفكۇرە) ئاتالغۇسى ئەرەپچە پىكىر (فىكىر) دېگەن سۆزدىن ياسالغان بولۇپ، مەنىسى “پىكىر يۈرگۈزۈلگەن” ياكى “پىكىردە بولغان نەرسە”، “تەسەۋۋۇر شەكلىدىكى غايە” دېگەندىن ئىبارەت. مەپكۇرىگە “خىيال”، “غايە”، “مەقسەت” ۋە “تىلەك” دەيدىغانلارمۇ بار (گۆكئالپ 2014:57). شۇڭا مەپكۇرە دېگەن سۆزنىڭ ئۇقۇم دائىرىسى ناھايىتى كەڭ. بۇ سۆز ئۇقۇم جەھەتتىن “مەقسەت قىلىنغان”، “ئېرىشمەكچى بولغان غايە” ، ئېرىشمەكچى بولغان يۈكسەك مەقسەت” دەپ ئىزاھلىنىدۇ. پەلسەپىۋى جەھەتتىن “ئەمىلىيەتتە بولمىغان، پەقەت پىكىردە تەساۋۋۇر قىلىنغان غايە”  دەپ چۈشەندۈرىلىدۇ. تۈركىيە تۈركچىسىدە بۇ ئۇقۇم “ئۈلكۈ” (ülkü)، ‘ئىدېئال” (ideal) دېگەن سۆز بىلەن ئىپادىلەنمەكتە (تۈركچە سۆزلۈك 2005: 2056). ئۇيغۇرچىدا  “مەپكۇرە” دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدىغان بۇ سۆز “ئىدىيە” دېگەن مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇيغۇرچىدا “ئىدىيە” سۆزى “نىيەت”، “مەقسەت”، “غايە” دېگەن مەنىلىرىگىمۇ ئىگە (ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى 1999 : 1319). بىز بۇ يەردە تىلغا ئېلىۋاتقان “مەپكۇرە” ئاتالغۇسىنى “يېتەكچى ئىدىيە” دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ.
مەپكۇرە بىر خىل ئاڭ ۋە بىر خىل ئىدىئولوگىيىدۇر. مەپكۇرە تۈركىيە سوتسىيولوگىيە ئالىمى زىيا گۆكئالپ تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بىر ئۇقۇمدۇر. زىيا گۆكئالپ بۇ ئۇقۇمنى فرانسۇز سوتىسىيولوگىيە ئالىمى دۇركخېيىم (Emile Durkheim) ئوتتۇرىغا قويغان “كوللېكتىپ / ئىجتىمائىي ۋىجدان” دېگەن ئۇقۇم ئاساسىدا ھاسىل قىلغان. زىيا گۆكئالپنىڭ پىكرى بويىچە، مىللىي ۋىجدان ئەڭ ئۈستۈن مەپكۇرەدۇر. (توقلۇئوغلۇ 2013: 118)
مەپكۇرە، يەنى مىللىي ۋىجدان ئىچكى جەھەتتىن مىللەتلەرنى ئويغىتىدۇ، جەمىئىيەت ئەزالىرىنى بىرلەشتۈرىدۇ ۋە بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا ئۈندەيدۇ. كىشىلەرگە، جەمئىيەتكە يول كۆرسىتىپ بېرىدۇ، يۆنىلىشنى بەلگىلەپ بېرىدۇ. شۇڭا مەپكۇرە ناھايىتى كۈچلۈك قۇراللارنىڭ بىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. تاشقى جەھەتتىن تاجاۋۇزچى خاراكتېرلىق بولىدۇ. چۈنكى ھەر مىللەت قۇدرەت تېپىپ جاھانغا ھۆكۈمران بولۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەپسانىۋى ھۆكۈمدارى ئوغۇز خاننىڭ مەپكۇرىسى جاھانغا ھۆكۈمران بولۇش ئىدى. ئۇنىڭ “مەن ئۇيغۇرنىڭ خاقانى بولىمەن. يەرنىڭ تۆرت بۇلۇڭىنىڭ خاقانى بولسام كېرەكتۇر. سىلەردىن ئىتائەت تىلەيمەن” دېگەن سۆزى بىلەن “ كۈن تۇغ بولغىل كۆك قۇرىقان” ، يەنى “قۇياش بايراق، ئاسمان چېدىر بولسۇن” دېگەن سۆزى بۇ مەپكۇرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. بۈگۈن جاھان ھاكىمىيەتى مەپكۇرىسى تۈركىيە تۈركلىرى ئارىسىدا “قىزىل ئالما” دېگەن ئۇقۇم بىلەن ئىپادىلىنىۋاتىدۇ. تۈركىيەدە بۇ ئۇقۇم “ئىلاھى كەلىمەتۇللاھ”، “نىزامى ئالەم” دېگەن ئىسلامى تېرمىنولوگىيە بىلەنمۇ ئىپادىلىنىدۇ.
ئەسلىدە بۇ مەپكۇرە دىنىي ئېتىقاتتىن كەلگەن. چۈنكى كۆك تەڭرى ئېتىقادى بويىچە ئاسماندا تەڭرى بىر ۋە يىگانە بولغان ئىكەن، ئۇنىڭ يەريۈزىدىكى ۋەكىلى بولغان ھۆكۈمدارمۇ بىر ۋە يىگانە بولۇشى كېرەك. ئوغۇزخان، چىڭگىزخان ۋە كېيىنكى ئوسمانلى ھۆكۈمدارلىرى مانا مۇشۇنداق بىر مەپكۇرە بىلەن ھەرىكەت قىلغان. ھېگېل جاھانغا ھۆكۈمران بولۇش مەپكۇرىسىنى “جاھان روھى” دەپ ئاتىغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، مىللەت سىرلىق بىر روھتۇر. ھەر مىللەتنىڭ ئۆزىگە خاس مىللىي روھى بولىدۇ. بۇ مىللىي روھ باشقا مىللەتلەرنىڭكىدىن پەرقلىق بولىدۇ. مىللىي روھلارنىڭ ئۈستىدە بىر جاھان روھى باردۇركى، بۇ روھ پۈتۈن روھلارغا ھاكىم بولىدۇ. مىللەتلەرنىڭ يۈكسىلىشى، يىمىرىلىشى، غالىبىيەت ۋە مەغلۇبىيەتلىرى بۇ جاھان روھىنىڭ ئىرادىسىنىڭ نەتىجىسىدۇر (ئارسال 2018: 120-119).
زىيا گۆكئالپنىڭ قارىشى بويىچە، مەپكۇرىلەر  بىر مىللەت پالاكەتكە ئۇچرىغان، كرزىسكە دۇچ كەلگەن بۆھرانلىق مەزگىللەردە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. بۇنداق مەزگىللەردە شەخسلەر ئۆزلىرىنىڭ ئەركىنلىكىنى ئەمەس، مىللىتىنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئويلايدىغان بولىدۇ. بۇ ئۇلۇغ ھىسسىيات بىلەن ئارىلاشقان مۇقەددەس پىكىرگە مەپكۇرە دېيىلىدۇ (گۆكئالپ 2018: 52-53). پرۇسيا ناپاليون قوشۇنلىرى تەرىپىدىن كەمسىتىلگەن زور پالاكەت زامانىدا گېرمانلىق مەپكۇرىسى ئۇرغۇپ چىققان. ياپونىيە ئامېرىكىلىقلار ۋە ياۋرۇپالىقلار تەرىپىدىن ئېغىر ئاھانەت ۋە بېسىم ئاستىدا قالغاندا ياپون مەپكۇرىسى ئوتتۇرىغا چىققان (گۆكئالپ 2018: 53). بىر مىللەت خەۋپ ئاستىدا قالغاندا، ئۇنى شەخسلەر قۇتقۇزالمايدۇ، مىللەت ئۆز ئۆزىنى قۇتقۇزىدۇ. مۇنداق پەيتلەردە شەخسلەر شەخسلەردىن ھالقىغان ئالاھىدە بىر روھقا تەسلىم بولىدۇ، شەخسىي ئىرادە بىر تەرەپتە قېلىپ ئومۇمىي ئىرادە پۈتۈن ۋىجدانلاردا بىر گەۋدە بولىدۇ. مەپكۇرە مەنمەنچىلەرنى جان پىدا مۇجاھىتلارغا، قورقۇنچاقلارنى قەھرىمانلارغا ئايلاندۇرىدۇ (گۆكئالپ 2018: 54). مەپكۇرىسى بولغان شەخسلەرنىڭ روھلىرى ئۇرغۇپ تۇرىدۇ، بۇ كىشىلەر ھاياجانلىق ۋە ئىرادىلىك بولىدۇ. مەپكۇرىلىرى ئۈچۈن ھاياتلىرىنى، مەنپەئەتلىرىنى ۋە بەختلىك تۇرمۇشىنى پىدا قىلالايدۇ. مەپكۇرە ئۈچۈن خىزمەت قىلغانلارنى ئۇلۇغلايدۇ، قارشى چىققان ۋە توسالغۇ بولغان نەرسىلەرنى چېقىپ كۆيدۈرۈپ تاشلايدۇ (گۆكئالپ 2018: 56). مەپكۇرىسى بولغان مىللەتلەر سىياسىي جەھەتتىن ئۆلگەن بولسىمۇ، چوقۇم تىرىلىدۇ (گۆكئالپ 55:2018).
بۇ كۆز قاراشلارغا تايىنىپ تۇرۇپ ئۇيغۇر مىللىي مەپكۇرەسىنىڭ ئومۇمىي رامكىسىنى بېكىتىپ چىقىشقا بولىدۇ دەپ قارايمەن. ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، ئۇيغۇرلار ھازىر ناھايىتى ئېغىر بىر كرىزىسكە دۇچ كەلدى. ئىشغالچى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا كۈنسايىن شىددەتلىنىپ كېتىۋاتقان تاجاۋۇزكار  خىتاي مىللەتچىلىكى ۋە مەجبۇرى  ئاسىمىلاتسىيە سىياسىتى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەۋجۇدىيتىگە جىددىي تەھدىت سالماقتا. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇر مىللىتى يوقىلىش خەۋپى ئاستىدا تۇرماقتا. خەلقئارا جامائەتچىلكىك، ئىسلام دۇنياسىى، ھەتتا تۈرك دۇنياسىمۇ ئۇيغۇر خەلقى ئۇچراۋاتقان ئادالەتسىزلىككە،  ناھەقچىلىككە، زۇلۇمغا، ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى جىددىي ئىنكاس قايتۇرمايۋاتىدۇ. تېخىمۇ ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى،بىز  دىن قېرىنداشلىرىمىز، ئۈممىتىمىز دەپ ئۈمىت باغلىغان  ئىسلام دۆلەتلىرىمۇ خىتاي تەرەپتە تۇرىۋاتىدۇ. شۇڭا ئۇيغۇرلار بۇ خەۋپتىن ۋە ھالاكەتتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن يەنىلا  ئۆزىگە، ئۆز كۈچىگە تاينىپ ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر. بۇ پەۋقۇلئادە ۋەزىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋال ۋە رېئاللىقىغا ماس كېلىدىغان يېڭى بىر مەپكۇرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى تەقەززا قىلماقتا.
بىز دۇنيادىكى ھەر خىل مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيەلەرنى تەكشۈرۈپ كۆرىدىغان بولساق، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك ۋە تەسىرلىك مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ مىللەتچى خاراكتېرلىق مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيەلەر ئىكەنلىكىنى كۆرىمىز. چۈنكى ئىرق، تىل ۋە دىننى ئاساس قىلغان مىللەتچىلىك ئىچكى جەھەتتىن جەمئىيەت ئەزالىرىنى ئويغىتىش، كۈچلەندۈرۈش، بىرلەشتۈرۈش ۋە ھەرىكەتلەندۈرۈش، تاشقى جەھەتتىن رەقىپ كۈچلەرنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ھۇجۇملىرىغا قارشى ئۆزىنى قوغداش رولىغا ئىگە. ياۋرۇپالىقلار مىللەتچىلىكنىڭ قۇدرىتىنى 1792-يىلى فرانسىيەنىڭ ۋالمىي دېگەن يېزىسىدا مەيدانغا كەلگەن پرۇسىيە بىلەن فرانسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتا بايقىغان. ناھايىتى كۈچلۈك مۇنتىزىم قوۇشۇنى بولغان پرۇسىيىگە قارشى فرانسيىنىڭ ئاچ- يالىڭاچ ۋە ئاجىز قوشۇنى گېنېرال كېللېرنىڭ شەپكىسىنى چىقىرىپ “ياشىسۇن مىللەت!” دەپ ۋارقىرىشى ۋە پۈتۈن ئەسكەرلەرنىڭ بىردەك “ياشىسۇن مىللەت!” دەپ ئاۋاز قوشۇشى بىلەن ھۇجۇمغا ئۆتۈپ پرۇسىيە قوشۇنىنى تارمار قىلىۋەتكەن. فرانسىيە قوشۇنلىرىنىڭ بۇ ئۇرۇشتا چوقۇم مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى جەزىملەشتۈرگەن ئۇرۇش تارىخچىلىرى ئۇلارنىڭ بۇ غەلبىسىنى كۆرۈپ ھەيران قالغان. تەكشۈرۈپ كۆرگەندىن كېيىن، بۇ غەلبىنىڭ ئارقىسىدىكى كۈچنىڭ “ياشىسۇن مىللەت!” دېگەن نىدادا ئەكس ئەتكەن مىللەتچىلىك پىكرى ئىكەنلىكىنى بايقىغان. فرانسىيە ئەسكەرلىرى مىللەت ئۈچۈن ئۆلۈمگە پىسەنت قىلماي ئۇرۇشقان ۋە بۇ جاسارىتى بىلەن غەلبە قازانغان. شۇندق قىلىپ ياۋرۇپادا يېڭى بىر دەۋىر، يەنى مىللەتچىلىك دەۋرى باشلىغان. 19 -ئەسىردە باشلىغان بۇ مىللەتچىلىك پىكىر ئېقىمى ۋە مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرى ئارقىسىدا ياۋرۇپادا مىللىي دۆلەت (nation state) لەر ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ دۆلەتلەر قۇدرەت تېپىپ نۇرغۇن ئاجىز دۆلەتلەرنى مۇستەملىكە قىلىۋالغان. يەنە بىر تەرەپتىن نۇرغۇن مۇستەملىكە مىللەتلەرمۇ مىللەتچىلىك ھەرىكىتى ئارقىلىق مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرىۋالغان. دېمەك، بىز مۇھتاج بولۇۋاتقان مەپكۇرە مىللەتچىلىك خاراكتېرلىق مەپكۇرىدۇر.
ئەلۋەتتە، ھازىرقى شەرت-شارائىت 19- ئەسىرنىڭ ۋە 20-ئەسىرنىڭ شەرت-شارائىتىغا ئوخشىمايدۇ. شۇڭا ئوتتۇىغا قويۇلىدىغان مەپكۇرە بىر تەرەپتىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھازىرقى ئەمەلىي ئەھۋالىغا، رېئاللىقىغا ۋە تەلىپىگە ئۇيغۇن بولۇشى، يەنە بىر تەرەپتىن يېڭى دۇنيا سىياسىي سېستىمىسىنىڭ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ رېئاللىقى، رېتورىگى ۋە يۈزلىنىشى  بىلەن ماسلاشقان بولۇشى كېرەك. مەن بۇ ھەقتە مۇنداق بىر تەكلىپ پىكرىمنى ئوتتۇرىغا قويماقچىمەن. مېنىڭچە، بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەپكۇرىسى، يەنى يېتەكچى ئىدىيىسى “يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى”  ( Neo-Uyghur Turkizm) دەپ ئاتىلىشى، بۇ مەپكۇرىنىڭ شۇئارى “بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر”  بولۇشى، “ئىسلامىيەت، ھۆرىيەت، ئادالەت، كەڭ قۇرساقلىق، قېرىنداشلىق ۋە مەدەنىيەت”تىن ئىبارەت دۇنياۋى قىممەتلەرنى مەزمۇن قىلىشى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى نىشان، تۈرك دۇنياسى، بۈيۈك تۇران ۋە ئىسلام بىرلىكىنى غايە قىلىشى كېرەك. بۇنى مۇنداق سېستمىلاشتۇرغىلى بولىدۇ:
مەپكۇرەنىڭ ئىسمى: يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى ( Neo-Uyghur Turkizm)
مەپكۇرەنىڭ شۇئارى: بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر
مەپكۇرەنىڭ مەزمۇنى: ئىسلامىيەت، ھۆرىيەت، ئادالەت، كەڭ قۇرساقلىق، قېرىنداشلىق، مەدەنىيەت
مەپكۇرەنىڭ نىشانى: مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان
مەپكۇرەنىڭ غايىسى: تۈرك دۇنياسى، بۈيۈك تۇران ۋە ئىسلام بىرلىكى
بۇلاردىن،
ئىسلامىيەت: قۇرئاننى مەركەز، ئەقىل  ۋە بىلىمنى ئاساس، ئاشقۇنلۇق ۋە تېرورنى رەت قىلىدىغان ئىسلام ئەقىدىسى، ئىسلام ئەخلاقى ۋە ئىسلام مەدەنىيىتى
ھۆرىيەت: ئەركىنلىك، مۇستەقىللىق، دېموكراتىيە
ئادالەت: ھەققانىيەت، قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكى، تەڭ – باراۋەرلىك
كەڭ قۇرساقلىق: كىشىگە سۆيگۈ ۋە كىشىلىك ھەقلىرىگە ھۆرمەت
قېرىنداشلىق: ئۇيغۇر / تۈرك قېرىنداشلىقى، ئىسلام قېرىنداشلىقى، مىللەت قېرىنداشلىقى، دۇنيا قېرىنداشلىقى
مەدەنىيەت: مىللىي مەدەنىيەت / كۈلتۈر (تىل، دىن، تارىخ، ئەدەبىيات، فولكلور ۋە ئىقتىساد)، مەدەنىيەت / ئۇيغارلىق (بىلىم، سەنئەت، پەلسەپە،  تېخنولوگىيە) قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆ ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ مەپكۇرە ئۆز ئىچىگە ئالغان قىممەتلەر سېستىمىسى ئۆز ئىچىدە بىر مېخانىزما ھاسىل قىلغان بولۇپ بۇلار بىربىرىنى كونترول قىلىپ تۇرىدۇ. بۇ قىممەتلەر بولغان بىر جەمىئىيەتتە ئىرقچىلىق، ھەقسىزلىق ۋە ئايرىمچىلىق بولمايدۇ.
نېمە ئۈچۈن “يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى /  Neo- Uyghur Turkizm“ دەيمىز؟ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، 20- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا پانتۈركىزم، پانئىىسلامىزم ۋە ئۇلۇسچىلىق ئۇيغۇرلانىڭ مىللىي مەپكۇرىسى بولۇپ، بۇ مەپكۇرە “ئىرقىمىز تۈرك، دىنىمىز ئىسلام، ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستان” دېگەن فورمۇلا ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن ئىدى. ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن، مەمتىمىن بۇغرا ۋە مەسۇت سابرى بايقۇزۇ بۇ مەپكۇرەنىڭ تەرەپدارلىرى ۋە تەرغىباتچىلىرى ئىدى. لېكىن بۇ مەپكۇرە رۇسيادا ستالىن، خىتايدا شېڭشىسەي ۋە كېيىنكى خىتاي كومۇنىستلىرى تەرىپىدىن ھەر خىل سىياسىي تەشۋىقات ۋە ھەرىكەتلەر ئارقىلىق قارىلاندى ۋە نەتجىدە كىشىلەرنىڭ قەلبىگە ۋەھىمە سالىدىغان قورقۇنۇشلۇق بىر ئۇقۇم ھالىغا كەلتۈرۈپ قويۇلدى. كىشىلەر بۇ ئاتالغۇنى ئىشلىتىشىتن،  پانتۈركىست ياكى پانئىسلامىست دەپ ئاتىلىپ قېلىشتىن ئەيمىنىدىغان، ھەتتا قورقىدىغان بولۇپ قالدى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، پانتۈركىزم ۋە پانئىسلامىزم مەپكۇرىسى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ زېھىن دۇنياسىدىن پۈتۈنلەي ئۆچۈپ كەتكىنى يوق. بۇ مەپكۇرە ھازىرمۇ خەلقنىڭ زېھنىدە، قەلبىدە يوشۇرۇن كۈچ ھالىتىدە مەۋجۇتتۇر. بۇ يوشۇرۇن كۈچنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان، ئۇيغۇر تۈرك روھىنى ئويغىتىدىغان يېڭى بىر مەپكۇرىگە، يېڭى بىر تەلەپپۇزغا ئىھتىياجىمىز بار. بۇ تەلەپپۇز “يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى  Neo- Uyghur Turkizm”  دۇر.
ئىككى يىل بۇرۇن يازغان كىچىك بىر  يازمامدا مەپكۇرىنىڭ ئىسمىنى “يېڭى ئۇيغۇرچىلىق / Neo- Uyghurizm” دەپ ئاتىغان ئىدىم. مەلۇم بولغاندەك، قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا “ئۇيغۇرىزم” دېگەن بىر ئۇقۇم ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى. مەن بۇ ئۇقۇم ئاساسىدا “يېڭى ئۇيغۇرزم” (Neo-Uyghurizm) يەنى يېڭى ئۇيغۇرچىلىق دېگەن ئۇقۇمنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىم. بۇ يازمىغا قارىتا قايتۇرۇلغان ئىنكاسلار ئاساسىدا بۇ ئىپادىنى “يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى” دەپ ئۆزگەرتىشنى ئۇيغۇن كۆردۈم. بۇ شەكىلدە “تۈركچىلىك” ئىدېئولوگىيسىنى تېخىمۇ ئېنىق خاتىرلاتقىلى بولىدۇ [1]. بۇ ئىبارىنىڭ “يېڭى ئۇيغۇرچىلىق` دېگەن ئىبارىگە قارىغاندا ئۇقۇم دائىرىسى “تېخىمۇ كەڭ. “يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىسى”، “ئۇيغۇر تۈركچىسى”، “ئۇيغۇر تۈركۈ”  دېگەندەك ئىبارىلەر تۈركىيەدە كەڭ ئىشلىتىلمەكتە. بۇ خىل ئىبارىنى بۇرۇن زىيا گۆكئالپمۇ ئىشلەتكەن ئىدى. مەسىلەن: ئۇ تۈركچىلىككە قارشى تۇرغان ئىسلام تەرەپتارلىرى بىلەن تۈركچىلەر ئوتتۇرىسىدىكى پىكىر ئىختىلاپلىرىنى كېلىشتۈرۈش ئۈچۈن “ھازىرقى زامان ئىسلام تۈركلىكى” (Muasır İslam  Türklüğü) دېگەن ئىبارىنى ياراتقان ئىدى (يىلماز 2016 : 369). بۇ ئىبارىنى ئۆرنەك قىلىپ تۇرۇپ ئۇيغۇر مىللىي مەكپۇرىسىنى “يېڭى ئىسلام ئۇيغۇر تۈركچىلىكى” دەپ ئاتاش مۇمكىن ئىدى. لېكىن “يېڭى ئىسلام” دېگەن ئىبارە خاتا چۈشىنىشلەرگە سەۋەپ بولۇپ قالىدىغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئىبارىنى ئىشلىتىشنى مۇۋاپىق كۆرمىدىم.
يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى مەپكۇرەسى بۈگۈن تۈركىيەدە “تۈركچىلىك” ۋە “تۈرك دۇنياسى” دەپ ئاتىلىۋاتقان  “پانتۈركىزم”  ياكى “تۇرانچىلىق” مەپكۇرىسى بىلەن غايە جەھەتتىن ئوخشاش، پەقەت كۆلەم ۋە مەزمۇن جەھەتتىن بىراز پەرقلىنىدۇ.
كۆلەم جەھەتتىن، بۇ مەپكۇرە پەقەت شەرقىي تۈركىستاندا خىتاي مىللەتچىلىكىگە، خىتاينىڭ مەدەنىيەت ھۇجۇمىغا،  ئاسمىلاتسىيە سىياسىتىگە تاقابىل تۇرۇشنى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى نىشان قىلىدۇ.
مەزمۇن جەھەتتىن، ئىسلامىيەت، ھۆررىيەت، ئادالەت، كەڭ قۇرساقلىق، قېرىنداشلىق ۋە مەدەنىيەتتىن ئىبارەت دۇنياۋىي قىممەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭا  بۇ ئۇقۇملار بىر بىرىگە قارشى، بىربىرى بىلەن زىدىيەتلىك ئۇقۇملار ئەمەس، بىربىرىنى تولۇقلىغۇچى ماھىيەتتىكى ئۇقۇملاردۇر. بۇ ئۇقۇملارنى بىربىرىگە قارشى ئۇقۇملار قىلىپ كۆرىسىتىشكە بولمايدۇ.
زىيا گۆكئالپمۇ تۈركچىلىكنىڭ يېقىن مەزگىللىك مەپكۇرىسىنى ئوغۇز بىرلىكى، ئۇزاق مەزگىللىك مەپكۇرىسىنى ‘تۇران”  دەپ كۆرسىتىپ، بۇنى 1- تۈركىيەچىلىك، 2- ئوغۇزچىلىق / تۈركمەنچىلىك، 3- تۇرانچىلىقتىن ئىبارەت ئۈچ باسقۇچقا بۆلگەن ئىدى. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا رۇسلارنىڭ رەسمىي رۇسلاشتۇرۇش سىياسىتىگە قارشى ئەزەربەيجان ۋە تاتار تۈركچىلىكى ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى (توقلۇئوغلۇ 2013: 120). خۇددى مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى مەپكۇرىسىمۇ ئالدى بىلەن شەرقىي تۈركىستاننى، شەرقىي تۈركىستاندا نوپۇسنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان ئۇيغۇر تۈركلىرىنى ئاساس قىلىشى، ئىككىنچى باسقۇچتا تۈرك بىرلىكى ۋە تۈرك دۇنياسىنى، ئۈچىنچى باسقۇچتا بۈيۈك تۇراننى مەقسەت ۋە نىشان قىلىشى كېرەك. يەنى بۇ مەپكۇرىنىڭ جۇغراپىيىيلىك ۋە ماكان /  زېمىن خاراكتېرىنى شەرقىي تۈركىستانچىلىق، تۈركىستانچىلىق ۋە تۇرانچىلىق دەپ كۆرسىتىش مۇمىكىن.
زىيا گۆكئالپنىڭ ئىپادىسى بويىچە ئېيتقاندا، تۈركچىلىك ۋە تۇرانچىلىق ئۇزاق غايەدۇر. بىراق ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ئىنتايىن جىددىي، خەتەرلىك ۋە پەۋقۇلئادەدۇر. شۇڭا، ئۇيغۇرلارنى مەركەز قىلىدىغان بىر تۈركچىلىك ھەرىكىتىگە ئىھتىياج بار. بۇ يەردە شۇنىمۇ ئېيتىپ ئۆتۈش كېرەككى،  ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتقان قازاق، قىرغىز، تاتار ۋە ئۆزبەك تۈركلىرى بىلەن ھېچقانداق مەسىلىسى يوقتۇر. بىز ھەممىمىز قېرىنداش. ئۇلارنىڭ تەغدىرى ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ تەغدىرىگە باغلىنىپ كەتكەن. مىللىي كۈرەشتە ئۇيغۇرلار تايانچ كۈچتۇر، يادرو كۈچتۇر. شۇڭا ئالدى بىلەن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بىرلىكنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي روھىنى ئويغىتىش ۋە جانلاندۇرۇش، ئۇيغۇرلارنى تىرىلدۈرۈش كېرەك دەپ ئويلايمەن. شۇڭا، يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى بىر تىرىلىش ھەرىكىتىدۇر.
يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى بىلەن ئىسلام ياكى ئىسلام ئۈممەتچىلىكى ئوتتۇرىسىدا ئختىلاپ بارمۇ؟ يوق. چۈنكى ئۇيغۇر تۈركلىرى ھەم تۈرك ھەم ئۇيغۇر ۋە ھەم مۇسۇلماندۇر. ئۇيغۇر مىللى كىملىكى تۈرك كىملىكى ھەم مۇسۇلمان كىملىكى بىلەن چەمبەرچەس باغلىنىپ كەتكەن. شۇڭا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىنىڭ مەۋجۇدىيىتىنى ساقلاپ قېلىش كۈرىشى ئوخشاشلا ھەم  تۈرك كىملكنى ھەم مۇسۇلمان كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش كۈرىشى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. زىيا گۆكئالپ “تۈركلىك بىلەن ئىسلاملىق، بىرىسى مىللىي، يەنە بىرىسى ئالەمشۇمۇل ماھىيەتتە بولغانلىقى ئۈچۈن ئىككىسى ئارىسىدا ئەسلا زىددىيەت يوقتۇر” دەيدۇ (گۆكئالپ 2014:19).
نېمە ئۈچۈن “بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر” دەيمىز؟ يەنە ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، “ئۇيغۇر” دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى “ئىتتىپاقلاشقان” ۋە “بىرلەشكەن” دېگەندىن ئىبارەت. بۇ ئىسىمنى بىزگە ئوغۇز قاغان بەرگەن. شۇڭا بىز مەپكۇرەمىزنى ئۆز ئىسمىمىزدە ساقلاپ تۇرغان مىللەتمىز. ئۇيغۇر بىرلىك دېمەكتۇر، ئىتتىپاقلىق دېمېەكتۇر. بىرلىك ۋە ئىتتىپاقلىقتىن كۈچ تۇغۇلىدۇ. كۈچتىن ھاكىمىيەت تۇغۇلىدۇ. ھاكىمىيەت بىلەن  ئاللاھقا  خىزمەت قىلغىلى بولىدۇ. دۇنيانى تەرتىپكە سالغىلى بولىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى بىرلىككە، ئىتتىپاقلىققا باغلىق بولىدۇ. ھازىر ئۇيغۇرلار مۇھتاج بولۇۋاتقان مەپكۇرە مانا بۇ بىرلىك ۋە ئىتتىپاقلىق مەپكۇرىسىدۇر. ئۇيغۇر روھىنى ئۇرغىتىدىغان، ئۇيغۇرلارنى جانلاندۇرىدىغان،تىرىلدۈرىدىغان مەپكۇرە مانا مۇشۇ دەپ قارايمەن. ئوسمانلى دەۋرىدە زىيالىيلار “ئىتتىخادى ئىسلام” ، يەنى ئىسلام بىرلىكى، “ئىتتىخادى ئوسمان”، يەنى “ئوسمانلى بىرلىكى” دەپ ئاتىلىدىغان مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە  ياراتقان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن پۈتۈن مۇسۇلمانلارنى، ئوسمانلى تەۋەسىدىكى پۈتۈن مىللەتلەرنى بىرلەشتۈرۈپ غەرپنىڭ ئىمپېرىيالىست ھۇجۇملىرىغا قارشى تۇرۇشقا تىرىشقان ئىدى. ئەپسۇسكى، بۇ مەپكۇرەلەر ئۆنۈملۈك ۋە نەتىجىلىك  بولماي قالدى. تۈركچىلىك پىكىر ئېقىمى مۇشۇنداق تارىخي شارائىتتا مەيدانغا كەلدى. شۇڭا بىز مىللەتچىلىك  ئاساسىدىكى “بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر” شۇئارى ئارقىلىق پۈتۈن ئۇيغۇرلارنى بىرلىشىشكە، ئىتتىپاقلىشىشقا چاقىرىشىمىز لازىم. بىرلىك، ئىتتىپاقلىق ئەمەلگە ئاشقاندا تاشقى بېسىمغا تاقابىل تۇرغىلى، مىللى ھاكىمىيەتنى قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن “ئۇيغۇر” دېگەن سۆز  پەقەت ئېتنىك گۇرۇپپىنىلا ئەمەس، جۇغراپىيەلىك ماكاننىمۇ ئىپادىلەيدۇ. بۇ سۆزنىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئۇيغۇرلار ياشىغان ئەل / مەملىكەت دېگەن مەنىسىمۇ بولغان. “تۈركىي تىللار دىۋانى”دا مۇنداق دېيىلگەن: “ئۇيغۇر بىر ئەلنىڭ ئىسمى. ئۇنىڭ بەش شەھىرى بار. بۇ شەھەرلەرنى زۇلقەرنەين تۈرك خاقانى بىلەن پۈتۈم تۈزگەندىن كېيىن سالدۇرغانىكەن.” ” بۇ ئەلدە بەش شەھەر بار. ئۇنىڭ خەلقى ئەڭ ئەشەددىي كاپىرلار. ئەڭ ئۇستا مەرگەنلەردۇر. بۇ شەھەرلەر: سۈلمى، قوچۇ، جانبالىق، بەشبالىق، يېڭى بالىق” (كاشغەرىي 2012: 94-95). شۇڭا “بۈيۈك ئۇيغۇر” ئىپادىسى كەڭ مەنىدە ئۇيغۇر دىيارىنىمۇ ئىپادىلەيدۇ.
نېمە ئۈچۈن “كەڭ قۇرساقلىق” دەيمىز؟ كەڭ قۇرساقلىق ئۇيغۇرلار ساھىپ بولغان ئەڭ مۇھىم دۇنياۋىي قىممەتلەرنىڭ بىرىسى. ئۇيغۇرلار دۇنيا تارىخىدا ئاز كۆرۈلىدىغان بىر خىل كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتىگە ئىگە. ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە تۇرپاندا شامانلىق، بۇدىزم، مانىخېئىزم، خىرىستىيانلىق ۋە ئىسلام دىنىنىڭ بىرلىكتە بىر ئارادا ياشىغانلىقى بۇنىڭ ئىسپاتىدۇر. ئۇيغۇرلار ساھىپ بولغان بۇ كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتى سايىسىدا پەرقلىق قوۋم ۋە مىللەتلەر بىربىرى بىلەن ئىناق ياشىيالىغان. كەڭ قۇرساقلىق بولغان يەردە توقۇنۇش بولمايدۇ، ئادالەتسىزلىك بولمايدۇ، جەمئىيەتتە ئىناقلىق، ھوزۇر بولىدۇ. كەڭ قۇرساقلىق مەدەنيىتى مەۋلانا جالالىدىن رۇمىنىڭ “نېمە بولساڭ بول، يەنە كەل” دېگەن جۈملىسى بىلەن فورمۇلالاشقان بولۇپ، بۇ قىممەت ھازىر پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققىتىنى قوزغىماقتا. ئەلۋەتتە بۇ يەردىكى كەڭ قۇرساقلىق تاجاۋۇزچىلارغا قارىتىلغان ئەمەس.
نېمە ئۈچۈن “قېرىنداشلىق” دەيمىز؟ئۇيغۇرلار ئۆز ئىچىدە بىربىرى بىلەن قېرىنداش، تۈركلەر بىلەن قېرىنداش، دىنىي ئېتىقات جەھەتتىن پۈتۈن مۇسۇلمانلار بىلەن قېرىنداش ، تىل جەھەتتىكى يېقىنلىقى بىلەن مۇڭغۇللار، ياپونلار، كورىيەلىكلەر بىلەن قېرىنداش، ئورتاق ئەجدادىمىز ئادەم ئاتا ۋە ھاۋۋا ئانا مۇناسىۋىتى بىلەن پۈتۈن ئىنسانلىق بىلەن قېرىنداش. شۇڭا قېرىنداشلىق دېگەنمۇ بىر خىل مەپكۇرە بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. فرانسىيە بايرىقىدىكى قىزىل رەڭمۇ قېرىنداشلىقنىڭ سىمىۋولى بولۇپ، پۈتۈن فرانسۇزلارنىڭ بىر مىللەتنىڭ ئەۋلاتلىرى ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ يەردىكى قېرىنداشلىق تار دائىرىدىن ئېيتقاندا مەلۇم بىر مىللەتنى، كەڭ دائىرىدىن ئېيتقاندا پۈتۈن ئىنسانىيەتنى ئىپادىلەيدۇ. قېرىنداشلىق بىر جەمئىيەت، بىر دۆلەت، بىر رايوندىكى ئىناقلىقنىڭ، دوستلۇقنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. ئاخىرقى ھېساپتا دۇنيا تىنچلىقىنىڭ ئاساسى ۋە كاپالىتىدۇر.
نېمە ئۈچۈن مەدەنىيەت دەيمىز؟ھەممىگە مەلۇمكى،تۈركىيەدە مەدەنىيەت دېگەن ئۇقۇم “ئۇيغار” سۆزى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. ئۇيغار دېگەن سۆز بولسا ‘ئۇيغۇر” سۆزىدىن ئوتتۇرىغا چىققان. 1935-يىلىدىكى ماتېرياللاردا مەدەنىيەت دېگەن ئۇقۇم بىۋاستە ھالدا “ئۇيغۇر” سۆزى بىلەن ئىپادىلەنگەن (نىشانىيان2018: 893). دىمەك،  ئۇيغۇرلار مەدەنىيەت بىلەن زىچ باغلىنىپ كەتكەن. مەدەنىيەت مىللىي مەدەنىيەت/ كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت/ ئۇيغارلىق دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ. بۇ يەردىكى مىللىي مەدەنىيەت، يەنى كۈلتۈر  مىللىي خاراكتېرلىق تىل، دىن، ئەدەبىيات،سەنئەت،  تارىخ، فولكلور، ئۆرپ-ئادەت، ئەنئىنە ۋە ئىقتىساد قاتارلىق مەزمۇنلارنى، مەدەنىيەت، يەنى ئۇيغارلىق بولسا دۇنياۋى خاراكتېرلىىق بىلىم، پەلسەپە، سەنئەت، تېخنىكا قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭا مىللىي مەدەنىيەت، يەنى كۈلتۈر ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنىڭ ھەم مەنىۋى ۋە ماددى مەۋجۇدىيەتىنىڭ كاپالىتى بولسا، مەدەنىيەت، يەنى ئۇيغارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنياغا ئېچىلغان ئىشىكى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. بۇ نوقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مەدەنىيەت يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكىنىڭ ئاساسىدۇر. يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى سىياسىي مەنىدە بىر مەپكۇرە بولۇپلا قالماي، مەدەنىيەت جەھەتتىن بۈيۈك بىر مەدەنىيەت پروجەكتىدۇر. ئۇيغۇرلار يېڭى ئۇيغۇر تۈركچىلىكى مەپكۇرىسى ئارقىلىق تارىختىكى پارلاق مەدەنىيەت دەۋرىگە قايتىشى كېرەك.
مەپكۇرە / ئىدېئولوگىىيە بىر خىل ھەرىكەت شەكلى، بىر خىل تۇرمۇش شەكلىدۇر. بۇ مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزغا، ئىش-ھەرىكىتمىزگە، سىياسىي كۈرىشىمىزگە يېتەكچىلىك قىلىشى كېرەك. ئۇيغۇر ئانا تىلىنى ئۆگىنىش، ئۆگىتىش، ئۇيغۇرچە سۆزلەش، يېزىش، كىينىش، يىيىش-ئىچىش، ئۇيغۇر  سەنئىتىنى سۆيۈش، بىرلىشىش، ئىتتىپاقلىشىش، ھەمكارلىشىش، ئۇيغۇرلارنى ۋە باشقا تۈرك قېرىنداشلارنى سۆيۈش، يۈكسەلدۈرۈش، ئۇيغۇرلارنىڭ باشقا مەدەنىي مىللەتلەر قاتارىدا دۇنيا سىياسىي سېستىمىسىدا تېگىشلىك ئورۇن ئېلىشى ئۈچۈن تىرىشىش بۇ مەپكۇرىنىڭ كونكېرىت ھەرىكەت شەكلىللىرىدىن بەزىلىرىدۇر.
خۇلاسىلاپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇر مىللىي كۈرىشىنىڭ نۆۋەتتىكى  رېئاللىق ۋە ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن يېڭى بىر مەپكۇرىگە ئېھتىياجى بار. شۇڭا، يۇقىرىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەپكۇرە لاھىيەسى كۆپ تەرەپلىمىلىك مۇزاكىرە ۋە تەنقىد قىلىنىشى، بۇ ئارقىلىق كەم ياكى يېتەرسىز دەپ قارالغان تەرەپلىرى تولۇقلىنىشى، كۆپچىلىك قوبۇل قىلالايدىغان ئورتاق بىر مەپكۇرەنىڭ شەكىللەندۈرۈلىشى كېرەك. مەن ھەر تۈرلۈك تەنقىدىي پىكىر، كۆز قاراش ۋە تەكلىپنى سەمىمىي قوبۇل قىلىدىغانلىقىمنى بىلدۈرىمەن.
ئاقچۇرا، يۇسۇف. تۈركچىلىكنىڭ تارىخى. نەشىرگە تەييارلىغان: ئەرول قىلىچ، ئۆتۈكەن نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2015.
Akçura, Yusuf, Türkçülüğün Tarihi, Hazırlayan: Erol Kılınç, Ötüken Neşriyati, İstanbul, 2015.
ئاقچۇرا، يۇسۇف. ئۈچ خىل سىياسەت تەرزى. ئۆتۈكەن نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2016.
Akçura, Yusuf, Üç Tarz-ı Siyaset, Ötüken Neşriyatı, İstanbul, 2016.
ئارسال ، سادرى ماقسۇدى. مىللەت تۇيغۇسىنىڭ سوتسىيولوگىيىلىك ئاساسلىرى. ئۆتۈكەن نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2018.
Arsal, Sadri Maksudi, Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları, Ötüken Neşriyatı, İstanbul, 2018.
بۇلۇت، يۈجەل. ئىدېئولوگىيىنىڭ تارىخى. سوتسىيولوگىيە ژورنىلى. 23-سان. 2011-يىل، 183 – 206-بەتلەر.
Bulut, Yücel, İdeolojinin Tarihçesi, Sosyoloji Dergisi, 23. Sayı, 2011, s. 183-206.
كاشغەرىي، مەھمۇد. تۈركىي تىللار دىۋانى. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى. ئۈرۈمچى. 2012
گۆكئالپ، زىيا. تۈركچىلىكنىڭ ئاساسلىرى. نەشىرگە تەييارلىغۇچى: مەھمەت قاپلان، مىللىي مائارىپ باسمىخانىسى، ئىستانبۇل، 1976.
Gökalp, Ziya, Türkçülüğün Esasları, Hazırlayan: Mehmet Kaplan, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1976.
گۆكئالپ، زىيا. چىنارتۈۋى يازمىلىرى. ئۆتۈكەن نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2016.
Gökalp, Ziya, Çınaraltı Yazıları, Ötüken Neşriyatı, İstanbul,  2016
گۆكئالپ، زىيا. تۈركلەشمەك، ئىسلاملاشماق، زامانىۋىلاشماق. ئۆتۈكەن نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2014.
Gökalp, Ziya, Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak, Ötüken Neşriyati, İstanbul, 2014.
قافەسئوغلۇ،ئىبراھىم. تۈرك-ئىسلام سېنتېزى،  ئۆتۈكەن نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2018.
Kafesoğlu, İbrahim, Türk – İslam Sentezi, Ötüken Neşriyatı, İstanbul, 2018.
ماجىت، نادىم. تۈرك مىللەتچىلىكى، مەدەنىيەت ئەقلى، ئىجتىھات ۋە سىياسەت. بېرىقان نەشرىياتى، ئەنقەرە، 2011.
Macit, Nadim, Türk Milliyetçiliği Kültürel Akıl İçtihat ve Siyaset, Berikan Yayınevi, Ankara, 2011.
نىشانيان، سېۋان. نىشانيان سۆزلىكى. چاغداش تۈركچىنىڭ ئېتىمولوگىيىسي، لىبەر پلۇس نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2018
Nişanyan, Sevan, Nişanyan Sözlük, Çağdaş Türkçenin Etimolojisi, Liber Plus Yayınları, İstanbul,  2018.
ئورال، مۇستاپا. زامانداشلىرىنىڭ زىيا گۆكئالپقە قاراتقان تەنقىدلىرى. چاغداش تۈركىيە تارىخى تەتقىقات ژورنىلى،  V/12-سان، 2006، 21- 34-بەتلەر،
Oral, Mustafa, Çağdaşları Tarafından Ziya Gökalp’ın Eleştirisi, ÇTTAD, V/12, (2006), ss. 21-34
سمىت، ئانتوني د.، مىللىي كىملىك. ئىلەتىشىم نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2014ئ
Smith, Anthony D., Milli Kimlik, İletişim Yayınları, İstanbul, 2014.
سىمىت، ئانتوني د.، مىللەتچىلىك، نەزەرىيە، ئىدېئولوگىيە، تارىخ. ئاتىف نەشرىياتى، ئەنقەرە، 2013.
Smith, Anthony D., Milliyetçilik Kuram, İdeoloji Tarih, Atıf Yayınları, Ankara, 2013.
توقلۇئوغلۇ، جەيلان. زىيا گۆكئالپ ۋە تۈركچىلىك. ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى ئىجتىمائىي پەنلەر پاكۇلتېتى ژورنىلى، 68-توم، 3-سان، 2013، 113 – 139-بەتلەر.
تۈركچە سۆزلۈك. تۈرك تىل كومىتېتى نەشرىياتى، ئەنقەرە، 2005.
Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2005.
Weber, Max, Sosyoloji Yazıları, Hazırlayanlar: Hans H. Gerth, C. Wright Mills, Çeviren: Taha Parla, metis yayınları, İstanbul, 2019.
يالچىن، يىلماز. تۈرك يۇردۇ ژورنىلىدا مەپكۇرە ھەققىدىكى مۇنازىرىلەر (1911-1918). سوتسىيولوگىيە كونفېرانسلىرى، 53-سان (2016-1) / 357-387
Yalçın, Yılmaz, Türk Yurdu Dergisi’nde Mefkûre Üzerine Tartışmalar (1911-1918), Sosyoloji Konferansları  No: 53 (2016-1) / 357-387
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، ئۈرۈمچى، 1999
– ئاپتۇردىن
[1] ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، ئۇيغۇرلار تۈركتۇر. بۇ بىر ئىلمىي ھەقىقەت. بۇنى ھېچكىم ئىنكار قىلالمايدۇ. “تۈرك” – ئۇيغۇر، ئۆزبەك، قازاق، قىرغىز، تاتار، تۈركمەن ۋە ئەزەرى قاتارلىق تۈركچە سۆزلەيدىغان قەۋملەرنىڭ ئورتاق نامى ۋە  ئۈست كىملىكىدۇر. ئۇيغۇر بىلەن تۈركنى بىر بىرىدىن ئايرىش مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا  ئەجداتلىرىمىز ئۆزلىرىنى “تۈرك ئۇيغۇر” دەپ ئاتىغان. مەھمىۇت قەشقىرىمۇ ئۇيغۇرلارغا تۈرك دەيدۇ. تارىخىي ۋە مەدەنىيەت خاتىرىلىرىمىز ۋە رېئاللىقىمىز “ئۇيغۇر” ئىسمىنى تاللاپ “تۈرك” ئىسمىنى ئىنكار قىلىشقا ياكى “تۈرك” ئىسمىنى تاللاپ “ئۇيغۇر” ئىسمىنى ئىنكار قىلىشقا رۇخسەت ۋە ئىمكان بەرمەيدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سىڭقۇ سەلى تۇتۇڭ
سىڭقۇ سەلى تۇتۇڭ (Sin͡gḳu Seli Tutun͡g ياكى Sïngqu Säli Tutung، خەنچە: 僧古萨里都统) تەخمىنەن 10 - ئەسردە ياشىغان، بەشبالىق (بۈگۈنكى جىمسار) لىق ئۇيغۇر ئەدىب، مەشھۇر تەرجىمان، سىنقۇ سەلى تۇتۇڭ ئىنتايىن تىرىشچان، زىھنى ئۆتكۈر بولغاچقا ئۆزئانا تىلىدىن باشقا يەنە تۇخارتىلى، ئەنەتكەك - سانسىكىرت تىلى، خەنزۇ تىلى، تاڭغۇت تىلى قاتارلىق تىللارنى پۇختا ئىگەلىگەن. سىنقۇ سەلى تۇتۇڭنىڭ بىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئىجادىيىتى ئەمگىكى خەلقئارا تۈكەلوگلار تەرىپىدىن «تۈركىي تىللا دىۋانى»، «قۇتادغۇبىلگ» بىلەن تەڭ ئۇرۇندا تۇرىدىغان «ئالتۇن يارۇق» (金光明经) (ئالتۇن رەڭلىك نۇر چېچىپ، ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان شاھانە ئەسەر)، «شۈەنزاڭنىڭ تەرجىمھالى» (玄奘专) ۋە «ئابخادخارھاكوشاھ» قاتارلىق ئەسەرلەرنى خىتايچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.
نىلسون ماندىلا
ھەبىبۇللا ئابلىمىت (گېرمانىيە)
ھاياتىنى قارا تەنلىكلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقى، ئەركىنلىكى، ئىرقى كەمسىتىشكە قارشى كۈرەشكە ئاتىغان، جەنۇبى ئافرىقىلىقلارنىڭ داھىيسى نىلسون ماندىلانىڭ ئۆز ھاياتىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ يازغان، گېرمان تىلدىكى تەرجىمېسى «Derlange Weg zur Freiheit» يەنى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى «ئەركىنلىك ئۈچۈن ئۇزۇن سەپەر» ناملىق كىتابىنى ئوقۇپ چىقتىم. نىلسون ماندىلا بۇ كىتابىدا، پۈتۈن دۇنيا ئىنسانلىرىنىڭ ئىلھام بۇلىقى بولغان بىر ھايات ھېكايىسىنى تەسىرلىك بايان قىلىدۇ. مەن تۆۋەندە بۇ كىتابقا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، كەڭ ئوقۇرمەن قېرىنداشلارغا نىلسون ماندىلانى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتۈمەن.
نىلسون ماندىلا 1918-يىلى 7-ئاينىڭ 18-كۈنى جەنۇبى ئافرىقىنىڭ خھوسا تىلىدا سۆزلىشىدىغان تەمبۇ قەبىلىسىنىڭ قەبىلە باشلىقى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
1960-يىلى ANC نى دۆلەت «قانۇنسىز تەشكىلات» دەپ چەكلىگەن. 1962-يىلى بىر قېتىملىق چوڭ نامايىشتا، ساقچىلار نامايىشچىلارنى قاتتىق ۋە قانلىق باستۇرىدۇ ۋە ماندىلانى قولغا ئالىدۇ.
«جەنۇبى ئافرىقا ھۆكۈمىتىنى ئاغدۇرۇش ئۈچۈن مەخپىي پىلانلارنى تۈزگەن» دېگەن گۇناھ بىلەن 1964-يىلى ماندىلانى سوتلاپ، مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىدۇ. ئۇ سوتتا مۇنداق دەيدۇ:
«مەن ئاق تەنلىك ھۆكۈمرانلارغا قارشى كۈرەش قىلدىم، قارا تەنلىك ھۆكۈمرانلارغىمۇ قارشى كۈرەش قىلدىم. مىنىڭ ئىدىيەم بولسا دېموكراتىيە ۋە ئەركىن جەمئىيەتتە بارلىق ئىنسانلار تەڭ باراۋەر ۋە تەڭ ھوقۇق ئاساستا ياشاش. مەن مۇشۇ ئىدىيەم ۋە غايەم ئۈچۈن ياشايمەن ۋە بۇ ئىدىيەمنى ۋە غايەمنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۈرەش قىلىمەن. ئەگەر بۇ ئۇلۇغۋار غايەم ئۈچۈن ۋاقتى كەلسە، ھاياتىمنى قۇربان قىلىمەن».
مانا مۇشۇ كۈندىن باشلاپ، نىلسون ماندىلا ئىرقى كەمسىتىشكە قارشى كۈرەش قىلغان. ئافرىقىدىكى قارا تەنلىكلەرنىڭ سىمۋولىغا ئايلىنىدۇ. شۇنىڭدەك ماندىلامۇ ئەركىنلىك ئۈچۈن جاپا-مۇشەققەتلىك بىر ئۇزۇن سەپەرگە ئاتلىنىدۇ.
نىلسون ماندىلانىڭ رەھبەرلىكىدىكى ئافرىقا مىللىي قۇرۇلتاينىڭ ئىرقى كەمسىتىشكە قارشى ئۇزۇن يىللار داۋاملاشقان كۈرىشى 1992-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى ئاخىرلىشىدۇ. قارا تەنلىكلەر تەڭ باراۋەرلىك ۋەتەنداشلىق ھەقلىرىگە ئىگە بولىدۇ ۋە دۆلەت رەھبەرلىرىنى خەلقنىڭ ئەركىن سايلىشى ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىقىرىدىغانلىقى توغرىسىدا قانۇن بېكىتىلىدۇ.
نىلسون ماندىلا 1993-يىلى تېنچلىق نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشىدۇ.
1994-يىلى ئەركىنى سايلام ئارقىلىق جەنۇبى ئافرىقىنىڭ 1-قېتملىق قارا تەنلىك دۆلەت رەئىسى بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن جەنۇبى ئافرىقىدىكى ئىچكى ئۇرۇشقا خاتىمە بېرىلىپ، جەنۇبى ئافرىقىدىكى قارا تەنلىكلەر ئۆز ھەق-ھوقۇقلىرىغا ھەقىقىي مەناسى بىلەن ئېرىشكەنلىكى پۈتۈن دۇنياغا نامايان بولىدۇ.
نىلسون ماندىلا 2013-يىلى 12-ئاينىڭ 5-كۈنى جوھاننەسبۇرگتا 95 يېشىدا ۋاپات بولىدۇ.
نىلسون ماندىلا بولسا ئۆز مىللىتىنىڭ ئەركىنلىكى، ئۆزىنىڭ ئۇلۇغۋار غايىسى ئۈچۈن بىر ئۆمۈر كۈرەش قىلغان ۋە بۇ غايىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان. پۈتۈن دۇنيادىكى مۇستەملىكىدە ياشاۋاتقان، ئەركىنلىككە ، ئازاتلىققا تەشنا بولغان، ئىنسانلارنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بىر ئەركىنلىك داھىيىسىدۇر.
نىلسون ماندىلا سۆزلىگەن ھەر بىر سۆزىگە، ئاڭلاتقان ھەر نەرسىسىگە ھاياتىنىڭ ئاخىرغىچە ئەمەل قىلغان مەشھۇر شەخستۇر. خۇددى ئۆزى ئېيتقاندەك: »ئەركىنلىك ئۈچۈن كۆك ئاسماننى سېتىۋىلىشنىڭ ھېچ ھاجىتى يوق، پەقەت ۋە پەقەتلا روھىمىزنى ساتمىساقلا يېتىدۇ.«
نىلسون ماندىلا ھېچبىر ۋاقىت، ھەرقانداق يامان شارائىت ئاستىدىمۇ ئۆز روھىنى، ئۆز ۋىجدانىنى ساتمىغان. ئۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئۇ تۈرمىنىڭ كاتەكتەك بىر ئۆيىدە 18 يىل يالغۇز قالغان بولسىمۇ، قاراڭغۇ كېچىلەردە ئەڭ راھەت ئۇخلىيالىشى ئۈچۈن يۇمشاق ياستۇقلۇق رولىنى ئوينىغان پەقەتلا ئۇنىڭ تەسلىم بولمىغان قەيسەر روھى، ۋىجدانى ئىدى. ھەمدە قانچىلىك زىيانغا ئۇچرىسا ئۇچرىسۇن، ئۇنىڭ ئەڭ ئېسىل پەزىلىتى بولسا كەچۇرىۋىتىش ئىدى. ئۇنىڭ ئۈچۈنمۇ بۈگۈنكى ئىنسانلارنىڭ ئۆزىدە رادىكال بىر ياخشى ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىشى ئۈچۈن نىلسون ماندىلانىڭ ھاياتىدا نۇرغۇن دەرسلەر باردۇر.
نىلسون ماندىلانىڭ بىزگە قالدۇرۇپ كەتكەن ھېكمەتلىك سۆزلىرى:
كەمبەغەللىكنى يوقىتىش بىر ياخشى ئىش بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئادالەتتۇر.
بىر ئىنسان بىلەن مۇناسىۋەت قۇرماقچى بولسىڭىز، ئۆزىڭىز بىلىدىغان تىل بىلەن ئەمەس، بەلكى ئۇ چۈشىنىدىغان تىل بىلەن سۆزلىشىڭىز لازىم.
دىن، دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك كۈچلەردىن بىرىدۇر.
ياخشى بىر رەھبەر ھەر ئىككى تەرەپكە يېقىن بولۇشى كېرەك. كىبىرلىك، يۈزەكى ۋە بىلىمىسىز رەھبەرلەر مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمايدۇ.
بىر داھىي بولسا پادىچىغا ئوخشايدۇ، قويلىرىنى ھەرگىز يانىڭ گىرۋىكىگە ھەيدىمەسلىكى لازىم.
ھېچكىم باشقا بىرسىنى، رەڭگىگە، دىننىغا ۋە ئىدىيەلىرىگە قاراپ كەمسىتمەسلىكى ۋە نەپرەتلەنمەسلىكى كېرەك.
ئىنسانلارنىڭ نەپرىتىنى چۈشىنىشىمىز لازىم. ئەگەر ئۇلار بىر ئىشتىن نەپرەتلەنگەن بولسا، چوقۇم ئۇلار يەنە مېھرى-شەپقەتنىمۇ بىلىدۇ. چۈنكى مېھرى-شەپقەت ئىنسان تەبىئىتىگە نەپرەتكە قارىغاندا ئەڭ يېقىن.
ئىنسانلارنىڭ بېشىغا ياخشى ۋە يامان ئىشلار كېلىشى مۇمكىن. بۇلاردىن قۇتۇلدۇردىغان نەرسە، پەقەتلا ۋاقىتتۇر.
ئەركىن بولماق، يالغۇز زەنجىرلەردىن قۇتۇلۇشلا ئەمەس، بەلكى يەنە باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكىنى ئارتتۇرماق ۋە باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكىگە ھۆرمەت قىلىپ ياشاش دېگەنلىكتۇر.
مەن ئاق تەنلىكلەرنىڭ زۇلۇمىغا قارشى سوقاشتىم. قارا تەنلىكلەرنىڭ بېسىمىغا قارشىمۇ سوقاشتىم. دېموكراتىك ۋە ئەركىن خەلقلەرنىڭ پىكرىنى ھىمايە قىلدىم. بۇنىڭ ئۈچۈن ۋە بۇلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ياشىدىم، بۇلار ئۈچۈن ئۆلۈشكىمۇ تەييارمەن.
ئەمەلگە ئاشۇرغانغا قەدەر ھەر نەرسە ئىمكانسىز كۆرۈنىدۇ.
تىكئېرىق بازىرى
تىكئېرىق بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tikériq Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
نىلسون ماندىلا
مۇھىم بولغىنى تېرىلىرىڭنىڭ رەڭگى ئەمەس، بەلكى قەدىر-قىممىتىڭنىڭ رەڭگىدۇر.
يامان بولىدۇ (ئۇيغۇر كۈلتۈرى)
يامان بولىدۇ (باشقىچە تەلەپپۇزى: يامان بولىدۇ، يامان بۇلىدۇ؛ لاتىنچە: Yaman Bolidu) ئۇيغۇرلارنىڭ تەڭىرىزىم دەۋىردىن باشلانغان، بۇددىزىم، ئىسلامىيە دەۋىردىمۇ يوقالماي ساقلىنىپ كەلگەن، ھازىرقى جەمىئيەتكە ناھايىتى ماس كېلدىغان ئەڭ ئىلغان ئەخلاق كۈلتۈرىنىڭ نەۋقىران يۇلتۇزى.
نىلسون ماندىلا
شۇنى چوڭقۇر ھېس قىلدىمكى، ئۆزۈمنى ئۆرگەرتمەي تۇرۇپ، باشقا ھېچكىمنى ئۆزگەرتەلمەيدىكەنمەن.
بىر مىللەتنىڭ ئىنسان ھەقلىرىنى ئىنكار قىلىش، ئىنسانلىقىنى ئىنكار قىلىش دېگەنلىكتۇر.
يامان بولىدۇ (ئۇيغۇر كۈلتۈرى)
يامان بولىدۇ دېگەنلىك مەلۇم ئىشنى قىلسا بولمايدۇ (ئەخلاق، نىزام، مىللى كۈلتۈر، ئۇلۇس كۈلتۈرى ۋە باشقا جەھەتتىن)، ئەگەر قىلىپ سالسا تەڭىرنىڭ جازاسىغا ئۇچرىشىشى مۇمكىن دېگەنلىكتۇر. يامان بولىدىغان ئىش-ھەركەتلەر، سۆزلەرنىڭ قانۇن بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوق. ئۇ پۈتۈنلەي ئەخلاق مەسلىسى. يامان بولىدۇ قارىشى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي ئودۇن بودۇنلارنىڭ نەچچە مىڭ يىللار مابەيىنىدە يوقاتماي ساقلاپ كەلگەن ئەڭ ئېسىل خىسلىتى.
نىلسون ماندىلا
مېنى ئەركىنلىككە ئىگە قىلىدىغان ئىشىكتىن ئۆتكەندە، غەزەپنى ۋە نەپرەتنى ئارقامغا تاشلاپ قويمىسام، تۈرمىدە داۋاملىق قالىدىغانلىقىمنى بىلىمەن…
كۆپ ۋاقىتلاردا بىزنى قورقۇتقان ئىچىمىزدىكى يورۇقلۇق بولماستىن، بەلكى تېشىمىزدىكى قاراڭغۇلۇقتۇر.
ئارقا سەپتە تۇرۇپ رەھبەرلىك قىلىڭ، باشقىلارنى رەھبەر دەپ بىلسۇن.
ھاياتىمدىكى ئەڭ بۈبۈك شەرىپىم؛ ھەر قېتىم يېقىلغاندا، ئورنۇمدىن دەس تۇرالىغانلىقىمدۇر.
ياخشى بىر كاللا بىلەن ياخشى بىر يۈرەك ھەر ۋاقىت كۈچلۈك بىرجۇپلاردۇر.
بىرسىگە ئاڭلىيالايدىغان تىل بىلەن سۆزلىسىڭىز زېھنىگە، ئەگەر ئۇنىڭ تىلى بىلەن سۆزلىسىڭىز قەلبىگە خىتاب قىلغان بولىسىز.
ئەركىنلىكنىڭ ئاسان يولى يوقتۇر. كۆپچىلىكىمىز ئارزۇلىرىمىزغا يېتىش ئۈچۈن ئۆلۈمنىڭ شولىسى چۈشۈپ تۇرىدىغان جىلغىلاردىن قايتا-قايتا ئۆتۈشكە مەجبۇر بولىمىز.
بۇ يەردە مەن بىر پەيغەمبەر بولۇپ تۇرمايۋاتىمەن، سىزنىڭ ئاددىي بىر خىزمەتچىڭىز بولۇپ تۇرۇۋاتىمەن. سىزنىڭ ھېرىپ-چارچاشنى بىلمەيدىغان ۋە قەھرىمانلارچە پىداكارلىقلىرىڭىز سايىسىدە بۇ يەردىمەن.
ئالغا قاراپ ماڭىمىز. ئارقىغا يانغىلى بولمايدىغان ئەركىنلىك ۋە ئادالەت يولىدا ماڭىمىز.
بۇ ئىدېئال مەقسەت ئۈچۈن ئۆلۈشكە رازى مەن.
10.08.2016، گېرمانىيە
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ 1934-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى رۇسىيە فېدېراتسىيەسى چىتادا تۇغۇلغان، 2000-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن، روسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ يېڭى لازارېف جەنۇبىي قۇتۇپ ئىلمىي تەكشۈرۈش پونكىتى تۇرۇشلۇق پونكىتىنىڭ دوختۇرى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ
باشقا نامى :Leonid Ivanovich Rogozov
دۆلەت تەۋەلىكى :رۇسىيە
تۇغۇلغان ۋاقتى :1934-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :2000-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنى
كەسپى :دوختۇر
شەخس تونۇشتۇرۇلۇشى
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ 1934-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى تۇغۇلغان، 2000-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن، رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ يېڭى لازارېف جەنۇبىي قۇتۇپ ئىلمىي تەكشۈرۈش پونكىتى تۇرۇشلۇق پونكىتىنىڭ دوختۇرى.
ئىش-ئىزلىرى
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ1961-يىلى 4-ئاينىڭ 29-كۈنى، ئۇنىڭ ئوڭ تەرەپ يانپاش سۆڭىكى قىسىمى قاتتىق ئاغرىپ كەتكەن ھەمدە كۆڭلى ئېلىشىش ۋە قىزىش ئالامەتلىرى كۆرۈلگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ جىددىي خاراكتېرلىك سوقۇر ئۈچەي ياللۇغى بولۇپ قالغانلىقىنى ھۆكۈم قىلغان. ھاۋارايى ناچار بولغاچقا، داۋالاش خادىملىرىنىڭ كېلىپ قۇتقۇزىشىغا ئامال بولمىغان. ئۇ ئاخىرى ئۆزىنى ئۆزى ئوپىراتىسيە قىلىش قارارىنى دادىللىق بىلەن چىقارغان.
1961-يىلى 4-ئاينىڭ 30-كۈنى، ئۇ سەپداشلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن ئۆزى ئۆزىگە ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان سوقۇر ئۈچەي ئوپىراتسىيىسى قىلغان.
سەپداشلىرى سېسترا بولغان، ئۇ ئۆزى دوختۇر ھەم بىمارنىڭ رولىنى تەڭ ئالغان. ئوپىراتسىيەدە قىسمەن ناركوز قىلىش ئۇسۇلى قوللانغان، شۇنداق بولسىمۇ، ناركوز دورىسى نېرۋىسى غۇۋالىشىش قاتارلىق ناچار تەسىر كۆرسەتكەن. سەپداشلىرى تۇتۇپ بەرگەن ئەينەككە قاراپ، ئۇ  قورسىقىدىن 12 سانتىمېتىرلىق تۆشۈك ئېچىپ ئوپىراتسىيە قىلغان. ئوپىراتسىيە 105 مىنۇت داۋام قىلغان. ئاخىرىدا ئۇ ئوڭۇشلۇق تاماملاپ بولغان ھەمدە يارا ئېغىزنى ئۆزى تىككەن. نەچچە كۈندىن كېيىن يىپلىرىنى ئوڭۇشلۇق تېرىۋەتكەن. شۇ يىلى ئۇ 27 ياشتا بولۇپ دۇنياغا داڭ چىقارغان.
جامائەتنىڭ باھاسى
ئۇ تارىختىكى ئەڭ قەيسەر دوختۇر: ئۆزىنى ئۆزى سوقۇر ئۈچەي ئوپراتسىيىسى قىلغان، بۇ پەقەت ھاياتلىق تىلەشتىكى ئىقتىدار بولۇپلا قالماي، ئىنسانلارنىڭ جاسارىتى ۋە ئەقىل-پاراسىتىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
پرتانياراكشىت
پرتانياراكشىت ئۇيغۇر ئەدىب، «مايتىرى سىمىت» دراممىسىنى قەدىمقى كۇچا تىلى بولغان توخار تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلغان.
Amar moto
Amar Moto: Your One-Stop Destination for Technology, Health, Education, and Recipe [./Https://amarmoto.xyz Content]
ئاپتونوم رايون
ئاپتونوم رايون \ئۆزئەرك رايون (رۇسچە: автономный округ، خەنزۇچە:自治区) بىر تۈرلۈك مەمورىي رايون تۈرى. بىر دۆلەتنىڭ ئاپتونوم رايونى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلەرىدە باشقا تەڭ دەرىجىلىك مەمورىي رايونلارغا نىسبەتەن ئۆىگە خاس مۇستەقىل بوشلۇققا ئىگە بولىدۇ. چوقۇم بولماسلىق بىلەن بىرگە ئادەتتە، ئاپتونوم رايون تەشكىل قىلىنىشى، مەئلۇم دائىرىدە توپلىشىپ ياشىغان بىر بودۇن (خەلق) نىڭ دۆلەت ئىچىدە ئاز سانلىق ھالدا بولىشىدىن، ياكى باشقىمۇ تەقەززالار بولىشى مۇمكىن، مەسىلەن، مەئلۇم دۆلەتنىڭ بىر قىسىم توپرىقى بۈيۈك توپراق پارچىسىدىن ئۇزاق ياكى ئايرىلىپ تۇرغان ئەھۋال ئاستىدا ھەم ئاپتونوم رايون تەشكىل قىلىنىدۇ. (مەسىلەن، ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتى نەخچىۋان ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى دېگەندەك).
شەھەر
شەھەر (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sheher)بولسا مەمۇرىي دەرىجىلىك رايون بولۇپ ئادەتتە |ئۆلكە، ئاپتونوم رايون گە قارايدۇ.
ئامۇگا ئاچار
ئامۇگا ئاچار ئۇيغۇر ئەدىب، «سەككىز مۇقەددەس ئورۇنغا مەدھىيە» ناملىق بۇددا نومىنى ئەنەتكەك (ئەسكى ھىندىستان) تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلغان.
ياۋاغ كوچا باشقارمىسى
ياۋاغ كوچا باشقارمىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قەشقەر شەھىرى دىكى بىر كوچا باشقارمىسى بولۇپ، تارمىقىدا 7 مەھەللە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 26.7 مىڭ.
ئادەتتىكى ئاممىۋى خامچوت
ئادەتتىكى جامائەت خامچوتى باجنى ئاساسىي گەۋدە قىلغان مالىيە كىرىمى بولۇپ، خەلق تۇرمۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە ياخشىلاش، ئىقتىسادى، ئىجتىمائىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش، دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش، دۆلەت ئاپپاراتلىرىنىڭ نورمال يۈرۈشۈشىشىنى ساقلاش قاتارلىق جەھەتلەردىكى كىرىم-چىقىم خامچوتىغا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ.
پۇقرالارنىڭ بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۇچى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
پۇقرالارنىڭ بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۇچى GNHGross National Happiness
كىشلەرنىڭ ئۆزى تېنىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تەرەققىيات ئەھۋالىغا نىسبەتەن بەھرىمان بولۇش ۋە بەھىرلىنىش ھېس تۇيغۇسى بولۇپ، كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىدىكى بىر خىل كۆرسەتكۈچنى كۆرسىتىدۇ،. . ئوخشىمىغان كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىنى چۈشىنىشى ئوخشىمايدۇ ، مەسلەن :بەزى شەھەرلىكلەر : بەخىت بولسا يۇقىرى مائاش ، تاۋار ئولتۇراق ئۆيگە ئىگە بولۇشنى بەخت دەپ قارىسا ، بەزىلەر : بىر شىركەت قۇرۇپ  چىقىش ۋە ئۆز ماركىسىنى يارىتىشنى بەخىت دەپ قارايدۇ. بەخىت تۇيغۇسى بولسا ، قانائەتلىنىش ، خوشاللىق ، قىممەت قاراشنىڭ ئورگانىك بىرىكمىسىدۇر.
بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچىنى ئەڭ دەسلەپ جەنۇبىي ئاسىيادىكى بۇتاننىڭ پادىشاھى ئوتتۇرغا قويغان. ئۇ مۇنداق دەپ قارىغان ، سىياسەت بەخىتكە كۆڭۈل بۆلۈشى كىرەك ، بەخىتنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىنى مەقسەت قىلىش كىرەك ، قانداق قىلغاندا كىشلەردىكى ماددى ۋە مەنىۋى تۇرمۇش  تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاپ قالغىلى بولىدۇ دەپ قارىغان. مۇشۇ كۆز قاراش ئاساسىدا ، ھۆكۈمەت سىياسەتنى ياخشىلاش ، ئىقتىسادنى ئاشۇرۇش ، مەدەنىيەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ، مۇھىت قوغداش تۆتىنىڭ بىرلىشىشىدىن پۇقرالارنىڭ بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچىنىڭ ئۆلچىمى  قىلغان.
كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىغا نىمىلەر تەسىر كۆرسىتىدۇ ؟
كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللار : ئىقتىسادى ئامىل : ئىشقا ئورۇنلىشىش ئەھۋالى ، كىرىم -چىقىم ئەھۋالى ،
جەمئىيەت ئامىلى : تەربىيەلىنىش دەرىجىسى ، نىكاھلىنىش سۈپىتى ،
نوپۇس ئامىلى :  جىنىس پەرقى ، ياش پەرقى ،
مەدەنىيەت ئامىلى : قىممەت قارىشى ، ئەنئەنە ، ئۆرپ ئادەت قارىشى ،
پىسخىك ئامىل : مىللىي خاراكتىرى ، ئۆزلۈك ، ئۆزىنى ھۆرمەتلەش دەرىجىسى ، تۇرمۇش پوزىتسىيەسى ، شەخسىي ئالاھىدىلىك ، مۇۋاپىقىيەت  ھەركەتلەندۈرگۈچى سىياسىي ئامىل : دىموكراتىيە ھوقۇقى ،  گۇرۇپپا ، ئىتتىپاقلارغا قاتنىشىش پۇرسىتى ، ئوبىيكىتىپ بەخىتنى چۈشىنىش ۋە ئانالىز قىلىشتىكى ئوخشىماسلىققا ئاساسەن : تونۇش ۋە كەيپىيات ، ھېس تۇيغۇ ،
يەككىلىك ۋە كوللىكتىپلىق
ۋىرتىكال ۋە گورزىنتال
زامان ۋە ماكان
پۇقرالار بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچىنى ھېسابلاش ئۇسۇلى
1. پۇقرالار بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچى = ( كىرىم چىقىم ئەھۋالىنى بۆلىمىز  Gini Coefficient جىنى كوئىفىنسىنتىغا ) كۆپەيتىمىز  ئىشسىزلىق  نىسبىتى ، يەنە  كۆپەيتىمىز  Inflation Rate (پۇل پاخاللىقى)
Gini Coefficient  جىنى  كوئىفىنسىنتى بولسا ، كىرىمنىڭ باراۋەر تەقسىملىنىشتىكى پەرقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەڭ چوڭ قىممىتى 1 ، ئەڭ كىچىك قىممىتى 0. Inflation Rate ( پۇل پاخاللىقى ) تارقىتىلغان پۇلنىڭ ئوبورت قىلىشتا ئەمەلىي ئېھتىياجلىق پۇلدىن ئېشىپ كىتىش ئەھۋالىنى كۆرسىتىدۇ.
ئا% ، ب% ، س % ، د % س% لەر بولسا  ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ، جەمئىيەت ساغلاملىق  كۆرسەتكۈچى ،  جەمئىيەت پاراۋانلىق    كۆرسەتكۈچى ....نىڭ GDP  ئىچىدە ئىگەللىگەن نىسبىتىنى  كۆرسىتىدۇ.
كوزىچى يار بېشى
كوزىچى يار بېشى ـ قەشقەر شەھرى تۈمەن دەرياسىنىڭ شەرقى جەنۇپ لېۋىگە جايلاشقان مەھەللە ئىسمى.
بىلادۇششام
thumb|بىلادۇششام بىلادۇششام غەربىي ئاسىيادىكى سۇرىيە رايونىغا ماس كېلىدىغان تارىخىي ئىسىم.
دېھقانچىلىق
ئىنسانلار بىئولوگىيىلىك جانلىقلار ۋە تەبىئىي كۈچلەردىن پايدىلىنىپ ، ئۆز ئەمگىكى ئارقىلىق بىئولوگىيىلىك ھاياتلىق جەريانىنى كۈچەيتىدۇ ۋە كونترول قىلىدۇ ، شۇنداق قىلىپ ئىنسانلار ئېھتىياجلىق بولغان ماددى مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىش بۆلۈمىگە ئېرىشىدۇ. تار مەنىدىكى دېھقانچىلىق تېرىشنى كۆرسىتىدۇ ، دېھقانچىلىق بولسا كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا دېھقانچىلىق ، ئورمانچىلىق ، باقمىچىلىق ۋە بېلىقچىلىقتىن ئىبارەت تۆت تارماقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
قىيما كۆمەچ
قىيما كۆمەچ بولسا ئاق ئۇن ، زىرە ، سۇ، قارىمۇچ ، گۆش ، خېمىرتۇرۇچ ، پىياز ، تۇز قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،تەمى ئۆزگىچە.
لازىملىق ماتىرياللار
لازىملىق ماتىرياللارئاق ئۇن بىر كىلوگرام، زىرە ئازراق، سۇ 500 گرام، قارىمۇچ ئازراق، گۆش 500 گرام، خېمىرتۇرۇچ ئازراق، پىياز ئىككى باش، تۇز ئازراق.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. گۆش بىلەن پىيازنى ئۇششاق توغراپ، سوققان قارىمۇچ، زىرە، تۇز ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلىنىدۇ.
قالىغان ئوچاقنىڭ ياكى تونۇر ئاستىغا قويۇپ، قوقاسقا كۆمۈپ پىشۇرۇلىدۇ.
ھازىر دۇخاپكىدا پىشۇرۇش ئومۇملاشتى.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
شىمالىي ئامېرىكىلىق
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> 75px66px73px64px 70px70px66px68px 70px65px74px74px
شىمالىي ئامېرىكىلىق - ئىنگلىز تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
ساتىراشلىق
خەلقىمىزدە بىرى –  بىرىنىڭ چېچىنى چۈشۈرۈپ قويىدىغان ئادەت ئەزەلدىن بار. خەلقىمىزنىڭ ساتىراشلىق رىسالىسىدە  بايان قىلىنىشىچە: سالمانپاك دېگەن كىشى ساتىراشلارغا پىر  ئۇستاز بولغان، ئۇنىڭ شاگىرتلىرى بۇ كەسىپكە ۋارىسلىق قىلىپ، ئۇنى زامانىمىزغا يەتكۈزگەن.
ئۇيغۇر ساتىراشلىق رىسالىسىدە مۇلازىمەت ئەخلاقى، كەسىپ قائىدىسى تۆۋەندىكىچە بايان قىلىنغان:
1. خېرىدار شاھ ياكى گاداي بولسۇن، ئوخشاشلا ھۆرمەت قىلىش، ھەرىكەتتە سىپايە، مۇئامىلىدە ئىللىق بولۇپ، چوڭلارنى  يۆلەپ، بالىلارنى كۆتۈرۈپ ئورۇندۇققا ئولتۇرغۇزۇش؛
2. ئىشنى ‹‹بىسمىللاھ›› بىلەن باشلاپ، پەرتۇقنى ئوڭدىن سول تەرەپكە تارتىش؛
3. چاچنى ئاۋۋال قۇرۇق ئۇۋۇلاپ، باش نېرۋىلىرىنى ئويغىتىش، ئاندىن چاچنى ھۆللەپ يۇمشىتىش؛
4. ئۇستىرا، پەرتۇق، لۆڭگىلەرنىڭ تازىلىقىغا ئەھمىيەت بېرىش، تاز ۋە چاقا چىققان باشلارغا ئىشلىتىلگەن ئۇستىرىنى ئايرىم قىلىش، بىر كىشىنىڭ چېچىنى چۈشۈرۈپ بولۇپلا ئۇستىرىنى كۆكتاش، زەمچە سۈيىدە دېزىنفېكسىيە قىلىش، لۆڭگە، پەرتۇقنى قايناق سۇغا بېسىش، كاسىپ قولىنى سوپۇن ۋە كۆكتاش سۈيى بىلەن يۇيۇش؛
6. چاچ چۈشۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن، باشنى سىلىق ئۇۋۇلاپ، باش، بويۇننى سىلكىپ قاس چىقىرىپ، چېكە ۋە قوشۇمىنى چىمدىپ، ئانا تومۇرلارنى ئويغىتىش؛
7. ئىككى قول، تاغاق، دۈمبىلەرنى ئۇۋۇلاش، بارماقلاردىن قاس چىقىرىش ئارقىلىق بەدەننى يەڭگىللىتىش ھەم چاچ چۈشۈرتكۈزگۈچىنى ئەينەكتە كۆرسىتىپ، ئۇ رازى بولغاندىن كېيىن پەرتۇقنى سول تەرەپتىن سىلىق يىغىشتۇرۇۋېلىپ، خېرىدارنىڭ باش كىيىمىنى كىيدۈرۈپ، چاپان – كۆڭلەكلىرىنىڭ ياقىلىرىنى تۈزەپ، ياشانغانلارنى يۆلەپ تۇرغۇزۇپ، بالىلارنى ئورۇندۇقتىن كۆتۈرۈپ چۈشۈرۈپ ئۇزىتىش ۋە قايتا كېلىشكە دەۋەت قىلىش؛
رىسالىدە 41 ماددىلىق كەسىپ قائىدىسى سۆزلەنگەن بولۇپ، ساتىراشلىرىمىز ئۇنىڭغا سەمىمىي ئەمەل قىلىدۇ.
ساتىراشلىرىمىز نوقۇل چاچ چۈشۈرگۈچى، ساقال ئالغۇچىلا بولماستىن، ئۇلار يەنە بەزى كېسەللەرنى داۋالىغۇچى ‹‹تېۋىپ›› بولغان. ئۇلار تومۇر تۇتۇش، ئۇۋۇلاش، چىمدىش، قان ئېلىش، ئۆسمىلەرنى خاراكتېرىگە قاراپ كېسىش(ئوپېراتسىيە قىلىش)، سۆگەل قاتارلىقلارنى ئات قىلى بىلەن بوغۇپ ياكى ئىسرىقدان كۈلى بىلەن كۆيدۈرۈپ چۈشۈرۈش، كۆيدۈرگۈنى داغلاپ(كۆيدۈرۈپ) داۋالاش، ئەسۋە(ئىلغا) كېسىلىنى پىياز بىلەن سىركىنى سۈرتۈپ ياكى يىڭنە بىلەن ئىلىش ۋە ياكى تۇچ ياماق سۈركەپ قايتۇرۇش، چىش ئاغىرىقىنى كۆيدۈرۈلگەن نۆشۈدۈر بىلەن جىگەر كاۋىپىنى چىشلىتىپ ئاغرىق پەسەيتىش، چىش تارتىش، ھەرخىل چاقا، تەمرەتكە، تاز، بالىلاردا بولىدىغان سۇلۇق چاقىلارنى داۋالاش ھەم سۈننەت (خەتنە) قىلىش، چېچەك چېكىش قاتارلىقلارنىمۇ ئۈنۈملۈك ئادا قىلىپ كەلگەن.
ساتىراشلىق دۇكانلىرى يەنە خەلق ئارىسىدىكى داستان، قىسسە، ھېكايە  –  چۆچەكلەر ئېيتىلىدىغان ۋە  قىزىقارلىق لەتىپە  –  چاقچاقلار بولۇپ تۇرىدىغان، ھەرخىل يېڭى ئۇچۇرلار ئالماشتۇرۇلىدىغان مەيدان ھېسابلىناتتى. شۇ ۋەجىدىن چاچ  –  ساقال ئالدۇرمايدىغانلارمۇ ساتىراشخانىنىڭ دائىملىق چۆپقەتلىرى سۈپىتىدە بۇ جايغا كېلىپ ئولتۇرۇش ئادەتكە ئايلانغان.
قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى
قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Qeshqer Héytgah Meschiti ) ئۇيغۇر رايونىدىكى ئەڭ چوڭ مەسچىتۇر. قەشقەر ھېيتىگاھ مەسچىتى شىنجاڭدىكى ئىسلام دىنىنىڭ مەشھۇر كاتتا مەسچىتى .ئورنى قەشقەر شەھىرى ئازادلىق يولىدا. << ھېيتگاھ >> سۆزى ئەرەبچە << ھېيت >> دېگەن سۆز بىلەن پارىسچە << گاھ >> دېگەن سۆزنىڭ بىرىكىشىدىن ياسالغان بولۇپ ، << ھېيت پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزىدىغان جاي >> دېگەن مەنىدە. بۇ مەسچىت شىنجاڭدا مۇسۇلمانلار يىغىلىش - مۇراسىملارنى ئۆتكۈزىدىغان كاتتا مەسچىت ، دىنىي تەلىم - تەربىيە ۋە مەدەنىيەت مەركىزى. بۇ مەسچىتنىڭ قاچان سېلىنىشقا باشلىغانلىقى توغرىسىدا قولىمىزدا ئىشەنچىلىك ماتېرىيال يوق. ئىيتىشلارغا قارىغاندا ، بۇ مەسچىت ئابباسىيلار سانغۇنى قۇتەيبە ئەرەبىستاندىن دىن تارقاتقىلى كەلگەن ئىمامنىڭ مازىرىنى كۆچۈرۈپ مۇشۇ يەرگە دەپنە قىلغانىكەن
چۈشەنچە
ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺋﯚﺭﭖ - ﺋﺎﺩﻩﺕ ﺳﺎﻳﺎﮬﻪﺕ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ ﻧﯚﯞﻩﺗﺘﻪ ﺩﯙﻟﻪﺕ AAA ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺳﺎﻳﺎﮬﻪﺕ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺑﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ < ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻧﻮﻗﺘﯩﻠﯩﻖ ﻗﻮﻏﺪﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻲ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻖ > ﺗﯘﺭ. ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻘﻰ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ، ﻣﯩﻠﻠﻰ ﻗﻮﻝ ﮬﯚﻧﻪﺭﯞﻩﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﻛﻮﭼﯩﺴﻰ ، ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺯﯨﺒﯘ - ﺯﯨﻨﻨﻪﺕ ﻛﻮﭼﯩﺴﻰ ، ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺗﺎﺋﺎﻣﻼﺭ ﻛﻮﭼﯩﺴﻰ ، ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺋﯚﺭﭖ - ﺋﺎﺩﻩﺗﻠﻪﺭ ﻣﯘﺯﯨﻴﻰ ، ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺩﯨﻴﺎﺭ ﻣﯘﺯﯨﻴﻰ ، ﺋﻮﺭﺩﺍ ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺑﺎﺯﯨﺮﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺋﯚﺯ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﯩﺪﯗ. ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﻨﯩﯔ ﻳﺎﺩﺭﻭﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 1442 - ﻳﯩﻠﻰ ﺳﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ، ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ، ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﺳﯩﻠﯩﺸﻼﺭ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﮬﺎﻟﻪﺗﻜﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.