ئەقىدە_-_ئېتىقاد_ئادەتلىرى
ئەجدادلىرىمىزنىڭ ھايۋانات، ئۇچار - قاناتلارغا چوقۇنۇش ئېتىقادىنىڭ )ھايۋانات توتېم قىلغانلىقىنىڭ( تىپىك ئىپادىسى بۆرە، قۇش )شۇڭقار(، ئات، بۇغرا )تۆگە(، بۇقا )كالا(، ئارىسلان قاتارلىقلارغا، بولۇپمۇ بۆرىگە مەركەزلەشكەن. بۇ تۇغرىدا تارىخىي ھۈججەتلەردە مۇھىم - مەلۇماتلار بېرىلگەن ۋە ھەرخىل رىۋايەتلەر خاتىرىلەنگەن، ئارخېئولوگىيىلىك قېزىلمىلاردىنمۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۇنداق ئېتىقادى بولغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان مەدەنىيەت بۇيۇملىرى چىققان. چەرچەننىڭ زاغۇنلۇقتىن تېپىلغان بۇنىڭدىن 0300ىل بۇرۇنقى دەۋرگە ئائىت قەبرىدىن ئاخىرەتلىك نەرسىلەر قاتارىدا چىققان ئوۋ قوغلاپ كېتىۋاتقان بۆرە سۈرىتى ئويۇلغان ساقال تارغاق: تاشقى موڭغۇلىيىدىن تېپىلغان مويۇنچۇر قاغان تەرىپىدىن ئورنىتىلغان بالا ئېمىتىۋاتقان بۆرە سۈرىتى ھېكىلگەن ئابىدە قاتارلىقلار شۇنىڭ پاكىتى. <ۋېينامە>، <جۇنامە>، كونا - يېڭى <تاڭنامە> قاتارلىق خەنزۇچە مۇھىم تارىخىي ھۆججەتلەرنىڭ <ھونلار>، <تۈركلەر>، <ئۇيغۇرلار>غا ئائىت <تەزكىرە> لىرىدە ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۆرىدىن تۆرەلگەنلىكى، بۆرىنى ئۇلۇغلاپ بايراقلىرىغا ئالتۇن رەڭلىك بۆرە بېشىنىڭ سۈرىتى چۈشۈرۈلگەنلىكى، قاغانلارنىڭ تەختكە چىقىشتا ئالدى بىلەن بۆرە باشلىق بايراققا تەزىم قىلىپ ئاندىن ئولتۇرىدىغان ئەنئەنىۋى مۇراسىم ئادەتلىرى خاتىرىلەنگەن. شۇنىڭدەك <ئۇيغۇر> دېگەن سۆز <شۇڭقاردەك باتۇر دېگەنلىك> دەپ قەيت قىىنغان. بۇندىن تارىختا ئۆتكەن قاغانلارنىڭ <بۇقاخان>، <ئارىسلان خان>، <بۇغراخان> دېگەن ئۇنۋانلارنى قوبۇل قىلىشى، ئاق ئاتنى جەڭدە غەلىبە قىلىشنىڭ سىمۋولى قىلىشى، ئەجدادلىرىمىزدا )ھازىرمۇ( <ئات جەڭگە يارىتىلغان> دەپ ئەتىۋارلىنىشى؛ خەلق ئىچىدىكى ھېكايە - چۆچەكلەردە <سۇمۇرغ> دېگەن قۇشنىڭ تەڭدىشى يوق باتۇر قۇش سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىشى؛ قارلىغاچنىڭ ئادەمزاتنىڭ دوستى سۈپىتىدە ئوبرازلاشتۇرۇلۇشى؛ كۆكتە پەرۋاز قىلىدىغان دۇلدۇللار، خاسىيەتلىك بېلىقلار...، خاسىيەتلىكمېۋىسى شىپالىق دەرەخلەر توغرىسىدىكى ئوبرازلىق تەسۋىرلەش يىراق ئەجدادلىرىمىزنىڭ ھايۋانات، ئۇچار - قانات، دەل - دەرەخلەرنىمۇ مۇقەددەس بىلىپ، چوقۇنۇپ ئېتىقاد قىلغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئېتىقادىنىڭ ئىز - قالدۇقلىرى ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كەلمەكتە. مەسىلەن: بەزى جايلاردا )مەسىلەن، قارا قۇرۇم، لوپنۇر ئۇيغۇرلىرىدا( بۆرە بار يەردە چارۋا - مال ئاينىيدۇ، دېگەن ئەقىدە بىلەن ئاسانلىقچە بۆرە ئوۋلىمايدۇ؛ <يامان كۆزلەردىن ساقلايدۇ. قارا باسمايدۇ> دەپ بوۋاقلارنىڭ پوسمىسىغا بۆرە ھوشۇقى تاقاپ، بۆشۈكىگە بۆرە ئوشۇقى ئېسىپ قويۇلىدۇ. چوڭلار يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقنى ئوغۇلمۇ - قىزمۇ دەپ سوراش ئورنىغا <بۆرىمۇ - تۈلكىمۇ> دەپ سورايدۇ. سەپەرگە چىققانلار <توغرا كەلگەن بالا - قازادىن ساقلايدۇ. سەپەرگە چىققانلار >توغرا كەلگەن بالا - قازادىن ساقلايدۇ، قەست ئۆتمەيدۇ< دەپ يېنىدا بۆرە ھوشۇقىنى ئېلىپ يۈرىدۇ، >كۆز تەگمەيدۇ< دەپ باغۋاران - ئېتىزلىقلارغا ئات بېشى ئېسىپ قويۇلىدۇ. بەزى جايلاردا قىيىن تۇغۇت تۈپەيلى تەۋەللۇت قىلىش ئۈستىدىكى ئايال ھوشىدىن كېتىپ ئۆلۈم خەۋپى كۆرۈلگەندە، بۇ ھالەتنى >جىن - ئالۋاستىلار چېپىلىپ ھال باستى< دەپ قاراپ ئۇ ئۆيگە قۇش قويۇپ بېرىدۇ، ئوۋچىلارنىڭ قۇشى بەزىدە ئادەمگە ئېتىلسا، شۇ ئادەم >جىنلىق ئادەم< دەپ ھېسابلىنىدۇ. قارلىغاچ ئۇۋا ياسىغان ئۆي >قۇتلۇق بولىدۇ<، قارلىغاچنى ئۆلتۈرسە >يامان بولىدۇ<، >قولى تىترەيدىغان بولۇپ قالىدۇ<، >يىلان يىللىق ئادەم بار ئۆيگە كىرمەيدۇ< دەپ قارىلىدۇ. قارلىغاچ ئۆيلەرگە كىرىپ تام - تۇرۇسلارغا ئۇۋا ياسىسا كىشىلەر ئۇنى قوغلىمايدۇ، ھەتتا پېشايۋانلارغا ئۇۋا ياسىشىغا ئوڭايلىق تۇغدۇرۇپ بېرىلىدۇ. مانا مۇشۇلارغا ئادەتلەر ئەجدادلىرىمىزنىڭ شۇنداق ئېتىقاد - ئەقىدىلىرىدىن قالغان ئىز - نىشانلاردىن ئىبارەت. ئەجدادلىرىمىزنىڭ ھايۋانغا چوقۇنۇش ئېتىقادىنىڭ تەسىرى خەلق ئىچىدە تارقىلىپ كېلىۋاتقان قارلىغاچ توغرىسىدىكى مۇنۇ رىۋايەت ناھايىتى تىپىك ئىپادىلەنگەن: