cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جون ماينارد كېينېس
چوڭ كاساتچىلىق مەزگىلىدە
كېينېسنىڭ ماگنىتلىق ئەسىرى «ئىشقا ئورۇنلىشىش، ئۆسۈم ۋە پۇلنىڭ ئومۇمىي نەزەرىيىسى» 1936-يىلى نەشىر قىلىنغان. ئۇ كېينېس ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ بىرى، كېيىن ئىقتىسادشۇناس داۋىد بېنسانان-بوت تەرىپىدىن تەتقىق قىلىنغان ۋە مۇندەرىجە قىلىنغان. بۇ ئەسەر كېينېس ئىقتىسادنىڭ چېكىنىشكە تاقابىل تۇرۇشنى قوللىغان ئارىلىشىش سىياسىتىنىڭ نەزەرىيىۋى ئاساسى بولدى. گەرچە كېينېس كىرىش سۆزىدە ئۆزىنىڭ ئومۇمىي نەزەرىيىسىنىڭ پەقەت ئىككىنچىدىن «بۇ نەزەرىيىنىڭ ئەمەلىيەتكە قوللىنىلىشى» غا كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى بايان قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ نەشىر قىلىنىش ئەھۋالى شۇنداق بولۇپ، ئۇنىڭ تەكلىپلىرى 1930-يىللارنىڭ مۇساپىسىنى شەكىللەندۈرگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، كېينېس دۇنيانى باجنىڭ يېڭى شەرھىسى بىلەن تونۇشتۇردى: قانۇنلۇق خېرىدار چاقىرىش ھازىر دۆلەت تەرىپىدىن ئېنىقلانغانلىقتىن، پۇل پاخاللىقى «پۇل پاخاللىقى بىلەن باج» غا ئايلىنىدۇ. بۇ يوشۇرۇن باج a) قىممەت ئۆلچىمىنى قەستەن قارار قىلىش ئارقىلىق باشقۇرۇش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ. (2) پۇل پاخاللىقى بىلەن پۇل پاخاللىقى ئوتتۇرىسىدا ئوتتۇرا مۇساپىنى ساقلاپ قېلىش مۇمكىنلىكى. بۇ روماننىڭ چۈشەندۈرۈشى ئىقتىسادنىڭ چېكىنىشتىن كېيىنكى ئىلىم-پەن دۇنياسىغا سىڭىپ كەتكەن ئىقتىسادنى كونترول قىلىشتىكى قاتتىق ئىزدىنىشىدىن ئىلھام ئالغان. ئومۇمىي نەزەرىيە ئىلگىرىكى يېڭى كلاسسىك ئىقتىسادىي ئەندىزىگە جەڭ ئېلان قىلدى، ئۇنىڭدا ھۆكۈمەتنىڭ ئارىلىشىشى توسقۇنلۇققا ئۇچرىمىغان ئەھۋال ئاستىدا، بازار تەبىئىي ھالدا تولۇق ئىشقا ئورۇنلىشىش تەڭپۇڭلۇقىنى بەرپا قىلىدۇ دەپ قارىغان. شۇنداق قىلغاندا كېينېس قىسمەن سابىق ئوقۇتقۇچىلىرى مارشال ۋە پىگوغا قارشى تۇرغان. كېينېس كلاسسىك نەزەرىيەنى «ئالاھىدە ئەھۋال» دەپ قارىدى، ئۇ پەقەت 19-ئەسىردە بار بولغان ئالاھىدە شارائىتقا ماس كېلىدۇ، ئۇنىڭ نەزەرىيىسى ئومۇمىي نەزەرىيە. كلاسسىك ئىقتىسادشۇناسلار ساينىڭ قانۇنىغا ئىشەنگەن بولۇپ، ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، « تەمىنلەش ئۇنىڭ ئېھتىياجىنى يارىتىدۇ »، ئەركىن بازاردا ئىشچى-خىزمەتچىلەرنىڭ مائاشىنى ھەمىشە ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار تەمىنلىيەلەيدىغان سەۋىيىگە چۈشۈرۈشنى خالايدۇ.
كېينېسنىڭ بىر ئىجادىيىتى باھادا چىڭ تۇرۇش ئۇقۇمى - رېئاللىقتا، كلاسسىك ئىقتىسادشۇناسنىڭ بۇنداق قىلىشى ئەقىلگە مۇۋاپىق دەپ قارىغان ئەھۋال ئاستىدا، ئىشچىلارنىڭ دائىم مائاش تەلىپىنى تۆۋەنلىتىشنى رەت قىلىدىغانلىقى ئېتىراپ قىلىندى. باھانىڭ يېپىشقاقلىقى سەۋەبىدىن، « ئومۇمىي ئېھتىياج » بىلەن « ئومۇمىي تەمىنلەش » نىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشى مۇقىم ئىشسىزلىق تەڭپۇڭلۇقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن - بۇ ئەھۋاللاردا، ئىقتىساد چوقۇم تايىنىدىغان بازار ئەمەس، بەلكى دۆلەتكە باغلىق. ئۇلارنىڭ نىجاتلىقى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، كېينېس ئېھتىياجنىڭ باشقا يول بىلەن ئەمەس، بەلكى تەمىنلەشنى بارلىققا كەلتۈرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ سەي قانۇنىدىن سوئال سوراپ، شەخسلەرگە بېرىلىۋاتقان پۇل ئىقتىسادقا قايتىش يولىنى تاپالمىسا، ئۇنىڭ ئورنىغا تېجەلسە قانداق بولار؟ ئۇ نەتىجىنىڭ چېكىنىش بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئىقتىسادنىڭ چېكىنىش ئەندىشىسىنى تۈگىتىش ئۈچۈن «ساي قانۇنى» ھۆكۈمەتنىڭ ئارىلىشىشىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ھۆكۈمەتنىڭ ئارىلىشىشى ئارقىلىق ئۆسۈم نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىش شەكلىدە ئامانەت پۇلنىڭ يەنىمۇ ئېشىشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ. ئۆسۈم نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىش كىشىلەرنى چىقىمنى ۋە مەبلەغ سېلىشنى قايتا باشلاشقا ئىلھاملاندۇرىدۇ، ياكى «ساي قانۇنى» دا بايان قىلىنغان. بۇنىڭ ئارقىسىدىكى سەۋەب شۇكى، مەبلەغ ئاز بولغاندا، پۇل يىغىشقا باشلايدۇ ۋە پۇل ئوبوروتىنىڭ توختاپ قېلىش نۇقتىسىغا يېتىدۇ. نورمال ئىقتىسادىي پائالىيەت جەريانىدا، ئامانەت قويسا مۇۋاپىق بولىدۇ، چۈنكى ئۇلارنى قەرز سۈپىتىدە بېرىشكە بولىدۇ، ئەمما بۇ ئەھۋالدا ئۇلارغا بولغان ئېھتىياج ئاز، شۇڭا ئۇلار ئىقتىسادقا ھېچقانداق پايدىسى يوق. ئاندىن ئامانەت پۇل بىلەن تەمىنلەش قەرزگە بولغان ئېھتىياجدىن ئېشىپ كېتىدۇ، نەتىجىدە باھا تۆۋەن ياكى ئۆسۈم نىسبىتى تۆۋەن بولىدۇ. شۇڭا، ئىدىيە بىر قېتىم تېجەلگەن پۇلنىڭ قايتا مەبلەغ سېلىنىشى ياكى خەجلىنىشى، تۆۋەن ئۆسۈم نىسبىتىنى ئىستېمالچىلارنى جەلپ قىلىدۇ دەپ پەرەز قىلىش. كېينېسقا نىسبەتەن، بۇ ھەمىشە ئۇنداق ئەمەس، تۆۋەن ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ ئاپتوماتىك ھالدا مەبلەغ سېلىش ۋە چىقىمنى ئىلھاملاندۇرىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىشقا بولمايدۇ، چۈنكى بۇ ئىككىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىسپاتلانغان باغلىنىش يوق. right|thumb| كارۋىچ داۋىد لوۋ، 1934-يىل
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى
left|thumb| كېينېس (ئوڭدا) ۋە ئامېرىكا ۋەكىلى [[خاررى دېكىستېر ۋايت|خاررىي دېكىستېر ۋايت 1946-يىلى گرۇزىيەنىڭ ساۋاننادا خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى باشقۇرۇش ھەيئىتىنىڭ ئېچىلىش يىغىنىدا.]] ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، كېينېس 1940-يىلى نەشىر قىلىنغان «ئۇرۇشقا قانداق پۇل تۆلەش» تا تالاش-تارتىش قىلىپ، ئۇرۇش تىرىشچانلىقىنى قىزىل رەقەم بىلەن ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ يۇقىرى باج ۋە بولۇپمۇ مەجبۇرىي تېجەش (ئاساسلىقى ھۆكۈمەتكە قەرز بېرىدىغان ئىشچىلار) ئارقىلىق مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. پۇل پاخاللىقىدىن ساقلىنىش. مەجبۇرىي تېجەش دۆلەت ئىچىدىكى ئېھتىياجنى پەسەيتىش رولىنى ئوينايدۇ، ئۇرۇش تىرىشچانلىقىغا قوشۇمچە مەھسۇلات يەتكۈزۈشكە ياردەم بېرىدۇ، جازا بېجىغا قارىغاندا تېخىمۇ ئادىل بولىدۇ ھەمدە ئىشچى-خىزمەتچىلەر ئامانەت پۇلىنى قايتۇرۇۋېلىشقا رۇخسەت قىلىنغاندىن كېيىن ئېھتىياجنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق ئۇرۇشتىن كېيىنكى كاساتچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ياردەم بېرىدۇ. . 1941-يىلى 9-ئايدا، ئۇ ئەنگلىيە مەركىزى بانكىسىنىڭ مۇدىرىيىتىدە بىر بوش ئورۇننى تولدۇرۇش تەكلىپىنى بەرگەن، ھەمدە كېيىنكى ئاپرېلدىن باشلاپ تولۇق ۋەزىپە ئۆتىگەن. 1942-يىلى 6-ئايدا، كېينېس پادىشاھنىڭ تۇغۇلغان كۈنى شەرىپىگە ۋارىسلىق قىلىش ئارقىلىق خىزمەت قىلغانلىقى ئۈچۈن مۇكاپاتلانغان. 7-ئىيۇل ئۇنىڭ ئىسمى « سۇسسېكىس ناھىيىسىدىكى تىلتوندىكى بارون كېينېس » دەپ گېزىت قىلىندى ۋە ئۇ ئەركىنلىك پارتىيىسىنىڭ ئورۇندۇقلىرىدا لورد پالاتاسىدا ئورۇن ئالدى.
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئۇنىڭ ھىندىستان ھۆكۈمىتىنىڭ پۇل-مۇئامىلە ۋە پۇل-مۇئامىلە ئىشلىرى مەسلىھەتچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، كېينېسنىڭ بېنگالدىكى ئىتتىپاقداش كۈچلەرنىڭ ئۇرۇش چىقىمىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن «پايدا پۇل پاخاللىقى» نى تەشەببۇس قىلىدىغانلىقىغا ئائىت پاكىتلار بار. گۈرۈچ باھاسىنىڭ ئالتە ھەسسە ئۆرلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇ قەستەن پۇل پاخاللىقى سىياسىتى 1943-يىلدىكى بېنگالدىكى ئاچارچىلىققا سەۋەب بولدى.
ئىتتىپاقداشلارنىڭ غەلىبىسى ئېنىق كۆرۈنۈشكە باشلىغاندا، كېينېس 1944-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا برېتتون ۋودس سىستېمىسىنى بەرپا قىلغان سۆھبەتكە ئەنگىلىيە ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ رەھبىرى ۋە دۇنيا بانكىسى كومىسسىيونىنىڭ رەئىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن قاتتىق قاتناشقان. كېينېس پىلانى خەلقئارا راسچوت بىرلەشمىسىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، پۇلنى باشقۇرۇشنىڭ رادىكال سىستېمىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ ئورتاق پۇل بىرلىكى، بانان ۋە يېڭى يەر شارى ئاپپاراتلىرى - دۇنيا مەركىزى بانكىسى ۋە خەلقئارا تازىلاش ئىتتىپاقى قۇرۇشنى ئوتتۇرىغا قويدى. كېينېس بۇ ئورگانلارنىڭ خەلقئارا سودا ۋە چىقىم سىستېمىسىنى باشقۇرۇشىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ، ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ماھىيەتلىك سودا قىزىل رەقىمى ياكى ئاكتىپ بالانىسىدىن ساقلىنىشى ئۈچۈن كۈچلۈك رىغبەتلەندۈردى. ئامېرىكىنىڭ تېخىمۇ چوڭ سۆھبەت كۈچى، بۇ نەتىجىنىڭ خاررىي دېكىستېر ۋايتنىڭ تېخىمۇ مۇتەئەسسىپ پىلانىغا تېخىمۇ يېقىنلاشقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئامېرىكا ئىقتىسادشۇناسى ج.برادفورد دېلوڭنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ئۇ ئامېرىكىلىقلار تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان ھەر بىر نۇقتىدا دېگۈدەك كېينېس ۋەقەنىڭ توغرىلىقى ئىسپاتلانغان.
كېيىن دۇنيا بانكىسى ۋە خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى (IMF) دەپ ئاتالغان بۇ ئىككى يېڭى ئورگان مۇرەسسە سۈپىتىدە قۇرۇلغان بولۇپ، ئاساسلىقى ئامېرىكىنىڭ تەسەۋۋۇرىنى ئەكىس ئەتتۈرگەن. ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ چوڭ سودا ئاكتىپ بالانسىدىن ساقلىنىشىغا ئىلھام بولمايدۇ. ئەكسىچە، سودا تەڭپۇڭسىزلىقىنى تۈزىتىش يۈكى پەقەت قىزىل رەقەم دۆلەتلىرىگىلا يۈكلىنىدۇ، كېينېس بۇ مەسىلىنى نوپۇسقا ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق كەلتۈرمەي تۇرۇپ ھەل قىلالمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. قانداقلا بولمىسۇن، كېينېس ئاخىرقى كېلىشىمنى قوبۇل قىلغاندا يەنىلا خۇشال بولدى، ئەگەر ئورگانلار ئۆزلىرىنىڭ قۇرۇش پرىنسىپىدا چىڭ تۇرسا، «ئىنساننىڭ قېرىنداشلىقى بىر جۈملە سۆز بولۇپ قالمايدۇ» دېدى.
ئۇرۇشتىن كېيىن
ئۇرۇشتىن كېيىن، كېينېس سالامەتلىكىنىڭ ناچار بولۇشىغا قارىماي ئەنگىلىيەگە داۋاملىق خەلقئارالىق سۆھبەتكە ۋەكىللىك قىلدى. ئۇ ئەنگىلىيە ئىقتىسادىنىڭ قايتا گۈللىنىشىگە قۇلايلىق يارىتىش ئۈچۈن يېڭى ۋە گەۋدىلىك قەرز ئۈچۈن ئامېرىكىدىن ئېتىبار بېرىش شەرتىگە ئېرىشتى.
1946-يىلى ۋاپات بولۇشتىن ئىلگىرى، كېينېس ئىجتىمائىي ئىقتىساد پروفېسسورى ۋە ئەنگىلىيە مەركىزى بانكىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى ھېنرى كلېيغا ئادام سىمىسنىڭ « كۆرۈنمەيدىغان قولى » نىڭ ئەنگىلىيەگە ياردەم قىلغان ئىقتىسادىي تۆشۈكتىن قۇتۇلۇشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئېيتتى. : «مەن يىگىرمە يىل ئىلگىرى ئىقتىسادىي تەپەككۇردىن چىقىرىۋەتمەكچى بولغان كۆرۈنمەس قولدا مەسىلىلىرىمىزنى ھەل قىلىشقا ئۆزۈمنى بارغانسىرى تايىنىمەن».
نيو كېينېس ئىقتىسادشۇناسلىقى
left|thumb| Neo-Keynesian IS - LM ئەندىزىسى ئېھتىياجنىڭ زەربىسىنىڭ ئىقتىسادقا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەھلىل قىلىشقا ئىشلىتىلىدۇ 1930-ۋە 1940-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، ئىقتىسادشۇناسلار (بولۇپمۇ جون ھىكىس، فىرانكو مودىگلىيانى ۋە پائۇل سامۇئېلسون ) كېينېسنىڭ يازمىلىرىنى رەسمىي ماتېماتىكىلىق مودېللار بويىچە شەرھلەشكە ۋە رەسمىيلەشتۈرۈشكە ئۇرۇندى. يېڭى كلاسسىك بىرىكمە دەپ ئاتالغان نەرسىدە، ئۇلار كېينېسسىيە ئانالىزى بىلەن يېڭى كلاسسىك ئىقتىسادنى بىرلەشتۈرۈپ، كېيىنكى 40 يىلدا ئاساسىي ئېقىندىكى ماكرو ئىقتىساد ئىدىيىسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلغان يېڭى كېينېسسىيە ئىقتىسادىنى بارلىققا كەلتۈردى.
20-ئەسىرنىڭ 50-يىللىرىغا كەلگەندە، كېينېسسىيە سىياسىتى پۈتكۈل تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر تەرىپىدىن دېگۈدەك قوللىنىلىپ، ئارىلاشما ئىقتىسادقا ئوخشاش تەدبىرلەر نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر تەرىپىدىن قوللىنىلدى. ئۇ ۋاقىتقا كەلگەندە، كېينېسنىڭ ئىقتىسادقا بولغان كۆز قارىشى دۇنيادىكى ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ئاساسىي ئېقىنغا ئايلانغان. 1950-ۋە 60-يىللاردا، تەرەققىي قىلغان ۋە يېڭىدىن گۈللەنگەن ئەركىن كاپىتالىستىك ئىقتىسادىي گەۋدىلەر ئالاھىدە يۇقىرى ئېشىش ۋە تۆۋەن ئىشسىزلىقتىن بەھرىمەن بولدى. پروفېسسور گوردون فلېتچېر 1950-ۋە 60-يىللاردا، كېينېسنىڭ تەسىرى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققاندا، ئارقا كۆرۈنۈشتە كاپىتالىزىمنىڭ ئالتۇن دەۋرى سۈپىتىدە كۆرۈلىدىغانلىقىنى يازغان.
1965-يىلىنىڭ ئاخىرىدا « دەۋر » ژورنىلى مىلتون فرېدماننىڭ (كېيىن ئامېرىكا پرېزىدېنتى رىچارد نىكسوننىڭ سۆزىگە ئوخشاش) « بىز ھەممىمىز كېينېسلىقلار » دېگەن ماۋزۇ بىلەن مۇقاۋا ماقالىسىنى ئېلان قىلدى. ماقالىدە ئەينى ۋاقىتتىكى ئالاھىدە پايدىلىق ئىقتىسادىي شارائىت تەسۋىرلەنگەن ۋە دوكلاتتا مۇنداق دېيىلگەن: «ۋاشىنگىتوننىڭ ئىقتىساد دېرىكتورلىرى كېينېسنىڭ مەركىزى تېمىسىدا چىڭ تۇرۇپ، بۇ ئېگىزلىكنى كېڭەيتتى: زامانىۋى كاپىتالىستىك ئىقتىساد ئاپتوماتىك ھالدا يۇقىرى ئۈنۈمدە ئىشلىمەيدۇ، ئەمما ئۇنى بۇ سەۋىيىگە كۆتۈرەلەيدۇ ھۆكۈمەتنىڭ ئارىلىشىشى ۋە تەسىرى ». ماقالىدە يەنە كېينېسنىڭ تارىختا ياشىغان ئۈچ مۇھىم ئىقتىسادشۇناسنىڭ بىرى ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ ئومۇمىي نەزەرىيىسىنىڭ باشقا داڭلىق ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ ماگنا ئوپېراسىدىن ئادام سىمىسنىڭ « مىللەتلەر بايلىقى » غا ئوخشاش تەسىرى كۈچلۈك ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
1973 - يىلى
1973 - يىلى
XX ئەسر
XIX ئەسردىن سوڭرە, يەئنى 1899- يىلنىڭ ئاخىرىقى كۈنىدىن سوڭرە XX ئەسر باشلىنىدۇ. تۇنجى كۈنى 1900- يىلىنىڭ تۇنجى كۈنىدۇر. XX ئەسردىن سوڭرە بولسا XXI ئەسر كېلىدۇ. XX ئەسرنىڭ ئاخىرىقى كۈنى 1999- يىلنىڭ سوڭغى كۈنىدۇر.
ئەرمەن تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|320px|ئەرمەن تىلى left|thumb|300px|ئەرمەن تىلى ئەرمېنىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 5.5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
پھئۇمئىپئول ئادئۇلئۈئادئەج
thumb ภูมิพลอุลยเดช
ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك
ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك (عبد الله بن المبارك): ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك ئىبنى ۋازىھ ئەلمەرۋەزىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. 118 – 181 / م. 736 – 797) تەقۋادارلىقى ۋە زاھىدلىقى بىلەن تونۇلغان تەبەئۇتتابىئىن، كاتتا ئالىم. فەقىھ، ھەدىسشۇناس ۋە تىلشۇناس. ئانىسى خارەزملىك، ئاتىسى تۈرك ئىدى. بۈگۈنكى تۈركمەنىستاننىڭ مەرۋ شەھرىدە تۇغۇلغان. ئۆمرىنى ئىلىم تەھسىل قىلىش، تىجارەت ۋە جىھاد بىلەن ئۆتكۈزگەن غازى زات. ئىمام ئەبۇ ھەنىفە، ئىمام مالىك ۋە ئىمام لەيس ئىبنى سەئد قاتارلىق نۇرغۇن كاتتا ئالىملاردىن ئىلىم ئالغان ۋە «جىھاد»، «زۇھد ۋە رەقائىق (الزهد والرقائق)» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇرەيقىت
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇرەيقىت (عبد الله بن أريقط): ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇرەيقىت ئەللەيسىي ئەددىيلىي. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن ھەزرىتى ئەبۇبەكرىنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە ھىجرەت سەپىرىدىكى يول باشلىغۇچىسى. ئۇلارنى مەدىنىگە ھېچكىم بىلمەيدىغان دېڭىز ساھىل يولى بىلەن سالامەت ئاپارغان. ئىمام زەھەبى ساھەبەدىن دېگەن، لېكىن كۆپچىلىك تارىخچىلار ئۇنى كېيىنمۇ مۇسۇلمان بولمىغان دەپ قارايدۇ.
ئاستانا
ئاستانا شەھىرى (قازاقچە:Астана ، استانا) قازاقىستاننىڭ پايتەختى.
2019-يىلدىن 2022-يىلغىچە بۇ شەھەر قازاقىستان پرېزىدېنتى نۇرسۇلتان نازاربايېۋنىڭ شەرىپىگە نۇرسۇلتان دەپ ئۆزگەرتىلگەن.
چىرا بازىرى
چىرا بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ چىرا ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازار بۇلۇپ، تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ چېتىگە، بىر تەرىپى تاغلىق، ئۈچ تەرىپى قۇم، تۈزلەڭلىك رايونىغا جايلاشقان. تۇپراق قاتلىمى قېلىن، قۇمساڭ ئەت تۇپراق، سۇ ئۆتكۈزۈشچانلىقى بىر قەدەر ياخشى؛ يەر ئىسسىقلىقى بايلىقى ئىنتايىن مول، سۇ بايلىقىنىڭ ساقلىنىشىغا كاپالەتلىك قىلىنغان.
مەمۇرىي رايونلىرى
چىرا بازىرى ۋاكالەت نومۇرى: 653225100. قاراشلىق 10 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:
ئىقتىسادى
پۈتۈن بازاردىكى ھازىر باغۋەنچىلىك كۆلىمى (ھويلا-ئاراملارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) 19 مىڭ مو بۇلۇپ، ئانار، ئۆرۈك، ياڭاق، چىلان قاتارلىقلارنى ئاساس قىلغان. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئورمان 1.7 مو (800 مىڭ تۈپ). 2004-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە، يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان چارۋا 29517 تۇياق (دانە)، چىقىم قىلىنغان تاۋار چارۋا 14800 تۇياققا يەتكەن. پاختا بىرلىك مەھسۇلاتى 110.45 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 717.925 توننىغا يەتكەن؛ ئەمگەك كۈچلىرىنى سىرتقا چىقىرىش، يىتەكلەش 4480 ئادەم / قېتىم، 126.17 مىڭ يۈەن كىرىم قىلغان؛ مېۋە-چېۋە سوغۇق ساقلاش، پىششىقلاپ ئىشلەش كەسپى يېزا ئىگىلىك ئەسلىھەلىرى، يېمەك-ئىچمەك، گىلەم پىششىقلاپ ئىشلەش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى پىششىقلاپ ئىشلەش سانائىتى ساياھەت كەسپى جۇش ئۇرۇپ راۋاجلانغان. ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 2349.27 مىڭ يۈەنگە يېتىپ، مالىيە كىرىمى 18.1994 مىڭ يۈەنگە، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 957.3 يۈەنگە يەتكەن.
ئېگىزلىك گېرمان تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> گېرمانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 10مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
كۈنجۈتلۈك كۇمۇلەك
كۈنجۈتلۈك كۇمۇلەك بولسا قوي گۆشى ، پۇرچاق ئۇنى ، خام كۈنجۈت، كۈنجۈت يېغى ، ئاق شېكەر ، سۇ يېغى، قىزىلگۈل مۇرابباسى، تۇخۇم، ئاچچىقسۇ قاتارلىقلارنى خام -ماتېرىيال قىلىپ تەييارلىنىدىغان يېمەكلىك.
كېرەكلىك ماتېرىياللار
8پارچەكېرەكلىك ماتېرىياللارقوي گۆشى 245 گرام، پۇرچاق ئۇنى 50 گرام، خام كۈنجۈت ئازراق، كۈنجۈت يېغى ئازراق، ئاق شېكەر 70 گرام، سۇ يېغى بىر كىلوگرام(خورايدىغىنى 70 گرام) ، قىزىلگۈل مۇرابباسى ئازراق، تۇخۇم ئىككى دانە، ئاچچىقسۇ ئازراق.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. خام كۈنجۈت قايناق سۇغا بېسىپ كۆپتۈرۈلىدۇ. ئاندىن چىڭ دۈملەپ يۇمىشىتىپ ئېلىپ، سىقىپ سۈيىنى چىقىرىۋېتىپ، داكىغا ئوراپ ئۈستىدىن سوقۇپ، كۈنجۈتنىڭ پوستى چىقىرىۋېتىلىدۇ. تازىلانغان كۈنجۈتنى قورۇپ قۇرۇتۇپ، ئازراق كۈنجۈت بىلەن ئازراق شېكەرنى ئارىلاشتۇرۇپ، يەنە سوقۇپ يۇمشىتىپ ئۇندەك ھالغا كەلتۈرۈلىدۇ. بۇنىڭغا قىزىلگۈل مۇرابباسىنى ئارىلاشتۇرۇپ، كۈنجۈت شېكەردە ياسالغان تاتلىق قىيما تەييارلىنىدۇ.
2. گۆشنى ماشىنىدىن ئۆتكۈزۈپ، چىلىغان پۇرچاق ئۇنىنى ئارىلاشتۇرۇپ كۇمۇلەك ياساپ(ئادەتتە 20 دانە ياسالسا مۇۋاپىق) ، ئوتتۇرىسىنى كاۋاك قىلىپ ياسالغان تاتلىق قىيمىنى ئىچىگە ئېلىپ، يەنە كۇمۇلەك ياساپ تەييارلىنىدۇ(ئىشلەتكەن گۆش ئورۇق بولسا، پۇرچاق ئۇنى ئىشلەتمەي، تۇخۇم ئىشلىتىلىدۇ، تۇخۇم گۆشنى يېپىشقاق قىلىدۇ).
3. تۇخۇمنى چېقىپ، ھۆل پۇرچاق ئۇنىنى سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ، قويۇق شىرە ياسىلىدۇ. سوغۇق سۇغا چىلىغان پۇرچاق ئۇنىغا شېكەر سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ، قويۇق شىرى تەييارلىنىدۇ.
قۇمۇل خانلىقى
قۇمۇل خانلىقى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Qumul Khanliqi) بولسا
كۈنجۈتلۈك كۇمۇلەك
تەييارلاش ئۇسۇلى
4. قازانغا ياغ قۇيۇپ 4-3 دەرىجە قىزىتىپ تەييارلانغان كۇمۇلەكنى قويۇق شىرىگە چىلاپ ياغقا سېلىپ، بىرىنچى قېتىم پىشۇرۇپ ئالىمىز. ئىككىنچى قېتىم ياغنى 8-7 دەرىجە قىزىتىپ، يەنە بىر قېتىم پىشۇرۇلىدۇ(ئوت كۈچىنى ياخشى ئىگىلەش كېرەك).
5. قازاندا ئازراق ياغ قالدۇرۇپ، تەييارلانغان سۇيۇق شىرىنى تۆكۈپ قاينىتىپ، ئىككى قېتىم ياغدا پىشقان كۇمۇلۇكنى سېلىپ، ئىككى-ئۈچ قېتىم ئۆرۈپ تەخسىگە ئېلىپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە كۈنجۈت، ئازراق ئاچچىقسۇ، ئاق شېكەر سېپىپلا قويسا بولىدۇ.
بۇغداي پولو
بۇغداي پولۇ بولسا بۇغداينى ئاساسلىق ماتېرىيال قىلىپ تەييارلىنىدۇ، تىرىك ،چايناشلىق بولۇش ئالاھىدىلككە ئىگە ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى تائاملىرىنىڭ بىرى.
كېرەكلىك ماتېرىياللار
10پارچەئاساسلىق ماتېرىياللاربۇغداي ئىككى كىلوگرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، گۆش 500 گرام، زىرە ئازراق، ياغ 500 گرام، كاۋاۋىچىن مۇۋاپىق، سەۋزە ئىككى يېرىم كىلوگرام، زەنجىۋىل سۈيى مۇۋاپىق، پىياز بىر باش.
ئېتىش ئۇسۇلى
2. قۇرۇلمىسىنى باشقا پولۇنىڭكىدەك قىلىپ تەييارلاپ، سۇ كۆپرەك قۇيۇلىدۇ. گۈرۈچ ئورنىغا بۇغداي سېلىپ دۈملەپ پىشۇرۇلىدۇ.
چارباغ يېزىسى (لوپ ناھىيىسى)
چارباغ يېزىسى لوپ ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي قىسىمدىكى 9 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، غەربىي بۇيا يېزىسى ئىمام قاراسۇ ئۆستىڭى بىلەن چېگرىلىنىدۇ، شەرقىي چوڭ ئۆستىڭى ئارقىلىق راخمانپۇر پاسىلى لوپ بازىرى بىلەن قوشنا، جەنۇبىي ۋات يېزىسى، شەرقىي شىمال ھاڭگىيا يېزىسى بىلەن قوشنا، بىر ئۇچى تەكلىماكان قۇملۇقى غا تۇتىشىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
چارباغ يېزىسى 37 دانە كەنت ئاھالە كومىتېتى بار، ئۇلار :
كىلىماتى
ھاۋاسى نەم، قۇم-بوران كۆپ بولۇپ، تىپىك چوڭ قۇرۇقلۇق قۇملۇق كىلىماتىغا كىرىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.5، 7-ئايدىكى ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃24.5، 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى نۆلدىن تۆۋەن ℃6، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.5 مىللىمېتىر، يىللاردىن بۇيانقى ئوتتۇرىچە قىروسىز مەزگىلى 212 كۈن.
يېزا ئىگىلىكى
قۇمساڭغۇ تۇپراقتىن 64178 مو تېرىلغۇ يەر بولۇپ، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق،كېۋەز؛ ياغلىق دان، پىلە بېقىش ۋە ئۈجمە دەرىخى تىكىش، مېۋە-چېۋىلەر قۇشۇمچە تېرىلىدۇ. 2006-يىلى، يېزا بويىچە ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 7925.78 مىڭ يۈەن بولۇپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %11.3 ئاشقان، دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىم مائاشى 1495 يۈەندىن بولغان، 2002-يىلدىكىدىن 171 يۈەن ئاشقان.
خوتدوگ
خوتدوگ (باشقىچە يېزىلىشى: خوت دوگ؛ ئېنگلىزچە: Hot dog، خوت دوگ، خوت دىگەن قىزىق، ئىسسىق دىگەن مەنىدە، دوگ دىگەن ئىت دىگەن مەنىدە) ھازىر دۇنيا تەۋەسىدە مودا بولغان بىر خىل غەرىپ تېز تامىقى. ئۇ ئادەتتە قىزىتلغان ئۇزۇنچاق كولباسانى يېرىلغان ئۈچەي بولكىسىنىڭ ئىچىگە سېلىپ باشقا تېتىتقۇللارنى سۈرتۈپ پەيدىغان بىر خىل تائام. بۇ بىر خىل تېز تائامدۇر. thumb|ئەڭ ئاددى ئۆيدە ئېتلىگەن خوتدوگ thumb|[[تەرخەمەك|تەرخەمەك، پەمىدۇر، ۋە باشقا كۆكتات قېتلغان خوتدوگ]] thumb|خوتدوگ - ئۈستىگە چېچلغىنى [[پەمىدۇر تەمچىسى]] thumb|خوتدوگ thumb|خوتدوگنىڭ ماتىريالى - كالا گۆشى كولباساسى thumb|خوتدوگ ھارۋىچە يايمىسى
ئېتون ئىنىستىتۇتى
ئېتون ئىنىستىتۇتى ( /ˈ iː t ən / ) ئەنگىلىيەنىڭ بېركشىر ۋىلايىتى ئېتوندىكى ئاممىۋى مەكتەپ. ئۇ 1440-يىلى ھېنرى VI تەرىپىدىن ئېتون بېسېدې ۋىندېسورېدىكى كېنگې ئىنىستىتۇتى نامىدا قۇرۇلغان، (HMC) مەكتىپى. ئېتون تارىخى، بايلىقى ۋە داڭلىق مەكتەپداشلىرى بىلەن داڭلىق، كونا ئېتونلىقلار دەپ ئاتالغان.
بۇ مەكتەپ مىللفېلد ۋە Oundle نىڭ ئالدىدا ئەنگىلىيەدىكى ئەڭ چوڭ ياتاقلىق مەكتەپ. ئېتوننىڭ يىللىق كىرىمى 46 مىڭ 296 فوندستېرلىڭغا يېتىدۇ (ھەر مەۋسۇمدا 15 مىڭ 432 فوندستېرلىڭ، ھەر ئوقۇش يىلىدا ئۈچ قېتىم، 2022/23). ئېتون 2013–14-يىللىرى ئەنگىلىيەدىكى ئالتىنچى قىممەت HMC ياتاقلىق مەكتىپى دەپ ئاتالغان. قانداقلا بولمىسۇن، مەكتەپ ئاتا-ئانىسىنىڭ كىرىمى تۆۋەن بىر قىسىم ئوغۇللارنى قوبۇل قىلىدۇ: 2011-يىلى خەۋەر قىلىنىشىچە، تەخمىنەن 250 ئوغۇل بالا مەكتەپتىن «كۆرۈنەرلىك» ئىقتىسادىي ياردەمگە ئېرىشكەن،  بۇ سان 2014-يىلى 263 ئوقۇغۇچىغا يەتكەن. مەكتەپ خىراجىتىنىڭ تەخمىنەن% 60 گە باراۋەر كېلىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا 63 ئادەم ھەقسىز مائارىپنى قوبۇل قىلىدۇ. ئېتون يەنە بۇ ساننى 320 ئەتراپىدا ئوقۇغۇچىغا كۆپەيتىشنى پىلانلىغانلىقىنى، 70 ئوقۇغۇچىنىڭ ھەقسىز ئوقۇغانلىقىنى، مەكتەپنىڭ ئىقتىسادىي ياردىمىگە ئېرىشكەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانىنىڭ داۋاملىق ئېشىشىنى مەقسەت قىلغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
1983 - يىلى
1983 - يىلى
قارا بېسىش
ھەرخىل سەۋەبلەردىن روھىي نەفسانىنىڭ ئايلىنىشى توسقۇنلۇققا ئۇچراپ، مېڭە ۋە نېرۋىلارنىڭ خىزمىتى قالايمىقانلىشىپ، كلىنىكىدا ئۇخلىغاندا قورقۇنچلۇق چۈشلەرنى كۆرۈپ، قاتتىق ئالاقىزەدە بولۇش، چۆچۈپ ئويغىنىش، ۋارقىراش، يۈرەك سېلىش، نەپەس قېيىنلىشىش قاتارلىق ئالامەتلەر بىلەن ئىپادىلىنىدىغان مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىك.قارا بېسىش ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە «كابوس» دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :قارا بېسىش
يۇقۇملىنىشى :يۇقۇملۇق ئەمەس
يۇقۇملىنىش يولى :يۇقمايدۇ
قان خىلىتىنىڭ قويۇلۇپ قېلىشى
بۇ خىل غەيرىي تەبىئىي خىلىت ماددا ئالماشتۇرۇشنى سۇسلاشتۇرۇپ، قان تومۇر ئىچىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ توقۇلما ئارىلىقىغا چىقىشى ۋە توقۇلما ئارىلىقىدىكى چىقىپ كېتىشكە تېگىشلىك ماددىلارنىڭ قان تومۇر ئىچىگە چىقىشىنى توسقۇنلۇققا ئۇچرىتىپ، روھىي نەفسانىيىنىڭ ئايلىنىشىنى قالايمىقانلاشتۇرىدۇ ھەمدە كېچىسى ئۇخلىغاندا ئاداشقان نېرۋىنىڭ قوزغىلىشى كۈچىيىپ، قان تومۇرلارنى تارايتىپ مېڭىگە يېتىپ بارىدىغان قاننىڭ مىقدارىنى تېخىمۇ ئازايتىدۇ، بۇنىڭ بىلەن، مېڭە ۋە نېرۋا ھۈجەيرىلىرىگە قان ۋە ئوزۇقلۇق يېتىشمەي روھىي نەپسانىنىڭ خىزمىتى تېخىمۇ قالايمىقانلاشقانلىقتىن بۇ كېسەل كېلىپ چىقىدۇ.
سەۋدا خىلىتىنىڭ كۆپىيىپ كېتىشى
بۇ خىل غەيرىي تەبىئىي خىلىت قان تومۇرنى تارايتىپ، قان تومۇر ئىچىدە چۆكمىگە چۈشۈپ، روھىي نەپسانىنىڭ ئايلىنىشىنى قالايمىقانلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە مېڭىگە قان ۋە ئوكسىگېن يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. كېچىسى ئۇخلىغاندا ئاداشقان نېرۋىنىڭ قوزغىلىشى كۈچەيگەچكە قان تومۇر تارىيىپ مېڭىگە قان ۋە ئوكسىگېن يېتىشمەسلىكىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇپ، خىزمىتىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ، بۇ كېسەلنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ھەزىم ئاجىزلىقى سەۋەبىدىن
ھەزىم ئاجىزلىغاندا ئاشقازاندا ھاسىل بولغان گاز، بۇخاراتلار مېڭىگە ئۆرلەپ، روھىي نەپساننىڭ ئايلىنىشنى تەسىرگە ئۇچرىتىپ، مېڭە ۋە نېرۋا خىزمىتىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ قارا بېسىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
5. ئۈچەي مەددە قۇرت كېسەللىكى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
نېرۋا ئاجىزلىقى سەۋەبىدىن
نېرۋا ئاجىزلىقىدا چوڭ مېڭە پوستىلىقىنىڭ قوزغىلىشى ۋە تورمۇزلىنىشى قالايمىقانلاشقانلىقى ئۈچۈن كېچىدە تۇيۇقسىز ئاداشقان نېرۋىنىڭ قوزغىلىشى كۈچىيىپ، قان تومۇرنى تارايتىپ، يۈرەك مۇسكۇلىغا ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىك، كانايچىلارنىڭ سىپزامىلىنىشى قاتارلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن نەپەس قىيىنلىشىش، ۋارقىراش، قورقۇش، چۆچۈپ ئويغىنىپ كېتىش قاتارلىق ئالامەتلەر پەيدا بولىدۇ.
باشقىلار
زىيادە قورقۇنچلۇق فىلىملەرنى كۆرۈش، زىيادە چارچاش، قورقۇش، قايغۇرۇش، غەم-ئەندىشە قىلىش سەۋەبىدىن چوڭ مېڭە پوستلىقىنىڭ خىزمىتى قالايمىقانلىشىپ، ئاداشقان نېرۋىنىڭ خىزمىتى كۈچىيىپ قارا بېسىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
بەلغەم خىلىتىنىڭ كۆپىيىپ كېتىشى
قارا بېسىشبۇ خىل غەيرىي تەبىئىي خىلىت ماددا ئالمىشىشنى سۇسلاشتۇرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن مېڭىگە قان ۋە ئوزۇقلۇق يېتىشمەي، روھىي نەفسانىنىڭ ئايلىنىشى قالايمىقانلىشىدۇ. شۇنداقلا كېچىسى ئۇخلىغاندا ئاداشقان نېرۋىنىڭ قوزغىلىشى زىيادە كۈچىيىپ، قان تومۇرنى تارايتىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ماددا ئالمىشىش تېخىمۇ توسقۇنلۇققا ئۇچراش بىلەن بىرگە مېڭىگە قان ۋە ئوكسىگېن يېتىشمەسلىك تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ، خىزمىتى قالايمىقانلىشىپ، بۇ كېسەل كېلىپ چىقىدۇ.
ھەزىم ئاجىزلىقى سەۋەبىدىن
كچىدە تىنچ ئۇخلىغاندا مەددە قۇرتلار ئۈچەينى غىدىقلاپ. مېڭە نېرۋا خىزمىتىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ، قارا بېسىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
كېسەللىك ئالامىتى
ئۇخلىغاندا قورقۇنچلۇق چۈشلەرنى كۆرۈپ، ئېغىر نەرسىلەر بېسىۋالغاندەك سېزىم بولىدۇ، ئەمما سۆزلىيەلمەيدۇ، ھەرىكەت قىلالمايدۇ، ۋارقىرايدۇ، قاتتىق قورقىدۇ، ئالاقىزادە بولىدۇ، چۆچۈپ ئويغىنىپ كېتىدۇ، يۈرەك سېلىپ نەپەس قىيىنلىشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە قايسى خىل غەيرىي تەبىئىي خىلىت ياكى قايسى خىل كېسەللىك سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بولسا شۇ خىل كېسەللىك ۋە خىلىتقا ئالاقىدار ئالامەتلەر كۆرۈلىدۇ.
دىئاگنوزى
تىپىك كېسەللىك ئالامىتىگە ئاساسەن دىئاگنوز قويۇلىدۇ.
ئۇخلىغاندا قورقۇنچلۇق چۈشلەرنى كۆرۈش، ئېغىر نەرسىلەر بېسىۋالغاندەك ھېس قىلىش، ئەمما سۆزلىيەلمەسلىك، ھەرىكەت قىلالماسلىق ياكى قاتتىق ئالاقزادە بولۇش، قورقۇش، ۋارقىراش، چۆچۈپ ئويغىنىش، يۈرەك سېلىش، نەپەس قىيىنلىشىش قاتارلىق ئالامەتلەر بولىدۇ.
سېلىشتۇرما دىئاگنوزى
قارا بېسىشمېڭە پەردە ياللۇغىدىن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
مېڭە پەردە ياللۇغىدىكى قىزىش، باش ئاغرىش، كۆڭلى ئېلىشىش، قۇسۇش، تارتىشىش قاتارلىق ئالامەتلەر ۋە لابوراتورىيىلىك تەكشۈرۈشتە ئاق قان ھۈجەيرىلىرىننىڭ سانى كۆپىيىش ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
داۋالاش پىرىنسىپى
1.خىلىتلىق مىزاج بۇزۇلۇش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بولسا، تازىلاش ئېلىپ بېرىلىدۇ.
2. باشقا كېسەللىكلەر سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بولسا، شۇ خىل كېسەللىكلەرگە قارىتا داۋالاش ئېلىپ بېرىپ سەۋەبى يوقىتىلىدۇ.
3. رەئىس ئەزالار ۋە ئومۇمىي بەدەننى قۇۋۋەتلەش مەقسىتىدە دورا ئىشلىتىلىدۇ.
داۋالاش ئۇسۇلى
قان خىلىتىنىڭ قويۇلۇپ قېلىشىدىن كېلىپ چىققان بولسا، تۆۋەندىكى چارىلەر كېسەللىك ئەھۋالىغا قاراپ تاللاپ قوللىنىلىدۇ.
قىيفال تومۇردىن ياكى ئەكھەل تومۇردىن قان ئېلىنىدۇ.
ئەگەر قان ئېلىش مۇۋاپىق كەلمىسە، باشنىڭ ئارقا تەرىپى ياكى پاقالچاققا لوڭقا قويۇلىدۇ.
چىلان شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماق كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ ئاچچىق ئانار شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ تەمرى ھىندى شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ ئەينۇلا شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ غورا شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن 50~30مىللىلىتىردىن؛ مەتبۇخى ھېلىلە كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 80~60 مىللىلىتىردىن؛ ئىتىرفىل كەشنىز كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن ئەھۋالغا قاراپ تاللاپ ئىستېمال قىلىشقا بېرىلىدۇ.
سەندەلنى سىركىگە سۈرۈپ چېكە ۋە پېشانە ساھەسىگە چېپىلىدۇ.
15 دانە ئەينۇلىنى مۇۋاپىق مىقداردىكى سۇغا چىلاپ شىرىسىنى چىقىرىپ،  24مىللىلىتىر ئانار شەربىتىنى قوشۇپ، ھەر كۈنى ئىككى قېتىم تاماقتىن كېيىن 30 مىللىلىتىردىن ئىچىشكە بېرىلىدۇ.
60 گرام تەمرى ھىندىنى 180 مىللىلىتىر ئەرقى گاۋزىبانغا چىلاپ، شىرىسىنى چىقىرىپ، 24 مىللىلىتىر لىمون شەربىتى قوشۇپ كۈندە ئۈچ قېتىم تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30مىللىلىتىردىن بېرىلىدۇ.
شاھتەررە ئالتە گرام، بەدىيان تۆت گرام، سىركەنجىۋىل ساددەدىن 24 مىللىلىتىر ئېلىپ، شاھتەررە بىلەن بەدىياننى مۇۋاپىق مىقداردىكى سۇدا قاينىتىپ، ئۇنىڭغا مۇۋاپىق مىقداردا سىركەنجىۋىل ساددە قوشۇپ كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن ئىچىشكە بېرىلىدۇ.
بەلغەم خىلىتىنىڭ كۆپىيىپ كېتىشىدىن كېلىپ چىققان بولسا، خاس بەلغەم خىلىتىنىڭ مۇنزىچىغا مېڭىنى قۇۋۋەتلىگۈچى دورىلاردىن ئاسارۇن، ئۇدسەلىپ، ئۈستقۇددۇس، بادرەنجى بۇيا، پەرەنجىمىشكى قاتارلىق دورىلارنى قوشۇپ مەتبۇخ تەييارلاپ، كۈندە ئۈچ قېتىم تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 80~60مىللىلىتىردىن، 9~7 كۈن ئىچىشكە بېرىپ، ماددا پىشقانلىققا ئالاقىدار ئالامەتلەر كۆرۈلگەندىن كېيىن يۇقىرىقى مۇنزىچقا خاس بەلغەم خىلىتىنىڭ مۇسھىل دورىلىرىنى قوشۇپ مەتبۇخ تەييارلاپ، كۈندە ئىككى قېتىم تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 80~60مىللىلىتىردىن 5~3 كۈن ئىچىشكە بېرىپ، ئارتۇق بەلغەم خىلىتى تازىلىنىدۇ.
سەۋدا خىلىتىنىڭ كۆپىيىپ كېتىشىدىن كېلىپ چىققان بولسا، خاس سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇنزىچىغا پەرەنجىمىشكى، ئۇد سەلىپ، ئاسارۇن، رەيھان ئۇرۇقى، بالەنگو ئۇرۇقى، سۇمبۇل، بىستىپايەج ھىندى قاتارلىق دورىلارنى قوشۇپ، مەتبۇخ تەييارلاپ، كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 80~60 مىللىلىتىردىن 15~10  كۈن ئىچىشكە بېرىپ، ماددا پىشقانلىققا ئالاقىدار ئالامەتلەر كۆرۈلگەندىن كېيىن يۇقىرىقى مۇنزىچقا خاس سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇسھىل دورىلىرىنى قوشۇپ مەتبۇخ تەييارلاپ، كۈندە ئىككى قېتىم تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 80~60 مىللىلىتىردىن 5~3 كۈن بېرىپ، ئارتۇق سەۋدا خىلىتى بەدەندىن تازىلىنىدۇ.
مېڭە ۋە ئومۇمىي بەدەننى قۇۋۋەتلەش كۈچىنى ئاشۇرۇش مەقسىتىدە مەجۇنى نوجاھ كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن، مەجۇنى داۋائىشمىكى كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن، جەۋھىرى مۇپەررىھ ئەبرىشىم كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن ئىلگىرى ھەر قېتىمدا 10 مىللىلىتىردىن، مۇپەررىھ ياقۇت كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن ئىلگىرى ھەر قېتىمدا 10 مىللىلىتىردىن، ئۈستقۇددۇس شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا
50~30مىللىلىتىردىن؛ بادرەنجى بۇيا شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ گاۋزىبان شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛  خېمىرى گاۋزىبان ئەنبىرى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 5~3 دانىدىن، مەجۇنى ماددەتۇلھايات كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن، مەجۇنى لوبوبى كەبىر ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن، جاۋارىش مىشكى كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىم، ئامىلە نۇشدارى كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن، جاۋارىش ئەنبەر كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن، جاۋارىش جالىنۇس كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 10 گرامدىن ئەھۋالغا قاراپ تاللاپ ئىستېمال قىلىشقا بېرىلىدۇ.
دىققەت قىلىشقا تىگىشلىك ئىشلار
1.تەستە ھەزىم بولىدىغان، غىدىقلىغۇچى، يەل پەيدا قىلغۇچى، زىيادە سوغۇق تەبىئەتلىك يېمەك-ئىچمەكلەردىن پەرھىز قىلدۇرۇلىدۇ.
2. ئاسان ھەزىم بولىدىغان، ئوزۇقلۇق قۇۋۋىتى يۇقىرى بولغان يېمەك-ئىچمەكلەردىن پاقلان گۆشى، كىيىك گۆشى، باچكا گۆشى، قۇشقاچ گۆشى، كەكلىك گۆشى، ئۆردەك گۆشى، غاز گۆشى، ياڭاق، ئۈزۈم، ئەنجۈر قاتارلىقلار مىزاجىغا قاراپ مۇۋاپىق تاللاپ ئىستېمال قىلدۇرۇلىدۇ.
3. زىيادە چارچاشتىن، روھىي جىددىيلىكتىن، ئاچچىقلىنىشتىن، غەم-ئەندىشە قىلىشتىن، پەرىشان بولۇشتىن، قايغۇرۇشتىن، جىنسىي مۇناسىۋەت ۋە كەيىپ-ساپاغا بېرىلىشتىن، جەلەق قىلىشتىن، ئەقلىي ئەمگەك بىلەن ھەددىدىن زىيادە شۇغۇللىنىشتىن، تويۇنۇپ تاماق يېيىشتىن ساقلىنىش كېرەك.
4. بەدەن چېنىقتۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىش، مۇۋاپىق دەم ئېلىش، تۇرمۇشنى تەرتىپلىك ئورۇنلاشتۇرۇش، روھىي جەھەتتىن خاتىرجەم بولۇش، مۇۋاپىق ئوزۇقلىنىش.
ئاشخاباد
left|thumb|250px ئاشخاباد بولسا تۈركمەنىستان دىكىبىخاھار 2012 نوپۇس بار، ئاشخاباد نىڭ 1,031,992 نوپۇسىبار، 440 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.58°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 58°20. شەھەر پوچتا نومۇرى 744000-744040
Хотән шәһири
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
хотән шәһири шинҗаң уйғур аптоном райони даириси ичидики бир шәһир булуп мәмури җәһәттин хотән вилайититигә қарайду. хотән тарихта удун вә илчи дәп атилип кәлгән, һазирқи хотән шәһири қәдимдин тартип бу районниң иқтисад, мәдәнийәт мәркизи болуп кәлгән.
омуми әһвали
хотән шәһири юруңқаш дәряси билән қарақаш дәрясидин һасил болған тинма түзләңликигә җайлашқан болуп, шәһәр мәркизидин юруңқаш дәрясиғичә болған арилиқ нәччә киломитерла килиду. шәрқи тәрипи лоп наһийиси билән юруңқаш дәряси арқилиқла айрилип туриду, ғәрби тәрипи хотән наһийисигә тутишиду, қарақаш наһийә базири хотән шәһириниң ғәрби шималиға җайлашқан болуп, униң билән болған арилиқи 20киломитер келиду. шәһәр райониниң үрүмчи шәһири билән болған ташйол мусаписи 1500 километир, қәшқәр шәһири билән болған арилиқи 500киломитер әтрапида келиду.
тарих
хотән шәһири хән сулалиси дәвридә удун дөлитиниң йери болған. таң сулалиси дәвридә вәйса тутуқ мәһкимисигә қариған. чиң сулалисиниң дәсләпки мәзгилидә нами хотән < > дәп аталған. минго 2 - йили хотән наһийиси тәсис қилинған. 1959 - йилиға кәлгәндә хәнзучидики < > хетигә өзгәртилгән. 1984 - йили хотән наһийисиниң бир қисми айрилип чиқилип хотән шәһири тәсис қилинған һәм хотән вилайитигә қариған
җуғрапийә
хотән шәһири юруңқаш дәряси билән қарақаш дәрясидин һасил болған тинма түзләңликигә җайлашқан. шималий тәрипи лоп наһийиси билән дәря арқилиқ айрилип туриду, ғәрбий тәрипи хотән наһийисигә тутишиду. җәнубтин шималғичә болған узунлуқи 27 километир, шәрқитин ғәрбкичә болған кәңлики 11.5 километир, омумий йәр мәйдани 189 квадрат километир.
мәмурий район
хотән шәһири қармиқида җәми 2 базар 6 йеза, 4 мәһәллә иш беҗириш башқармиси, 28 аһалә комитети, 58 кәнт аһалә комитети бар
иқтисад
узундин бери хотән шәһириниң иқтисади муқим түрдә тез тәрәққи қилип кәлди. хәлқниң турмуши күндин-күнгә яхшилинип, киши-бешиға кәлгән оттуричә кирим үзлүксиз муқим ашти. 2010-йили пүтүн шәһәрниң ички ишләпчиқириш омуми қиммити 2милярд500милйон болуп, бултурқи охшаш мәзгилдикидин %14ашқан. йәрлик малийә кирими 250милйон йүәнгә йетип, бултурқи охшаш мәзгилдикидин %41ашқан, киши-бешиға кәлгән оттуричә кирим 3800йүәнгә йетип, бултурқи охшаш мәзгилдикидин %14ашқан.
нопус әһвали
хотән шәһириниң омуми нопуси380миң(2010-йилидики 6-қетимлиқ нопус тәкшүрүш нәтиҗиси) болуп, уйғурлар мутләқ көп қисмини игиләйду. уйғурлардин башқа йәнә хәнзу, хуйзу, қазақ қатарлиқ 13милләт яшайду.
саяһәтчилик
бу бир нәччә йилдин буян хотәнниң саяһәтчилики иқтисадиниң тәрәққий қилиши билән мас қәдәмдә тез һәм муқим тәрәққи қилди. хотән өзиниң <ечиветилгән хотән, гүзәл қаштеши макани сизни қарши алиду> дегән шуари билән саяһәтчи достларниң хотәндики саяһәт қизғинлиқини юқири көтүрүш үчүн тиришмақта. ундин башқа хотән шәһиридә хотән чуқу базар чоң мәсчити, ат базири райони, коинлун бағчиси, қаштеши мәдәнийәт себили, қизил юлтуз сода шәһәрчисидики қумлуқ көзитиш мунари қатарлиқ саяһәт нуқтилири бар болуп, нурғунлиған саяһәтчиләрни өзигә җәлип қилиду.
маарип
хотән шәһиридә нурғунлиған иқтисас игилирини тәрбийәләп чиқиватқан мәктәпләр бар, буларниң ичида кишиләр тәрипидин даим тилға елинидиған икки мәктәп бар болуп, улар шинҗаң уйғур тебабити алий техникоми вә хотән пидагогика алий техникоми. ундин башқа йәнә нурғунлиған кәспий мәктәпләр бар болуп, улар хотәнниң тәрәққиятиға өзиниң тегишлик төһпилирини қошмақта. 1) шинҗаң уйғур тебабити алий техникоми: бу мәктәп хотән шәһири ғәрби бейҗиң йолиға җайлашқан болуп, 1989-йили қорулған. мәктәп уйғур тибабити тәтқиқатида нурғунлиған көринәрлик нәтиҗиләрни қолға кәлтүрди, бу кәлтүргән нәтиҗилири уйғур тибабити саһасидә бир абидә болуп қалғуси. мәктәпниң барлиқ дәрслири уйғур тилида сөзлинидиған болуп, уйғур тибабитигә алақидар  ечилған дәрс җәми20дин артуқ. абдуқадир муәллим баш болуп түзүлгән шинҗаң уйғур тибабити алий техникоми жорнили нурғунлиған кишиләрниң яқтуруп оқушиға, уйғур тибабити үстидә тәтқиқат елип бериватқан кишиләрниң қизғин алқишиға еришип кәлмәктә. 2) хотән педагогика алий техникоми: бу мәктәпму хотән шәһири ғәрби бейҗиң йолиға җайлашқан болуп, бу мәктәп 1938-йили қурулған хотән пидагогика мәктипи асасида 1978-йили хотән педагогика алий техникоми болуп  қурулған. мәктәп математика, физика, биологийә, химийә, җуғрапийә, тәнтәрбийә, уйғур тили әдәбияти, тарих, хәнзу тили, уйғур тили, компйотер, гүзәл-сәнәт, музика, сиясәт нәзәрийиси, маарип нәзәрийиси қатарлиқ 17кәсипни йолға қойған болуп, путүн мәмликән даирисидин оқуғучи қобул қилиду. мәктәптә һазир оқуватқан оқуғучи сани 5000ға йетидиған болуп, оқуғучилири уйғур оқуғучиларни асас қилиду, йәнә аз санда хәнзу, қазақ, қирғиз вә таҗик қатарлиқ милләт савақдашлириму бар.
ئۇيغۇر تىلى ئىنقىلابى توغرىسىدا
پىروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت
تىل پەقەت كىشىلەر ئاراسىدىكى ئالاقەلەشىش قورالى ئەمەس، ئەينى ۋاقىتتا كىشى بىلەن تەبىئەت، كىشى بىلەن تەڭرى، كىشى بىلەن ئۆتمۈش، كىشى بىلەن كەلەچەك ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقەلەشىش قورالىدۇر. شۇڭا تىل بۇزۇلسا، تەبىئىي ھالدا بۇ ئالاقەلەرمۇ بۇزۇلىدۇ. كۇڭزىنىڭ، تىلنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت فونكىسىيەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تۆۋەندىكى بايانى ھەممىمىزگە مەلۇم. “ئەگەر بىر دۆلەتتە ئەمەلدار بولغان بولسىڭىز، ئالدى بىلەن نېمە قىلاتتىڭىز؟“ دەگەن سوئالغا كۇڭزى مۇنداق جاۋاپ بەرگەن: “شەك-شۈبھىسىز، ئالدى بىلەن تىلنى تۈزەتكەن بولاتتىم. چۈنكى تىل بۇزۇق بولسا، سۆزلەر پىكىرنى توغرا ئىپادەلەيەلمەيدۇ، پىكىر توغرا ئىپادەلەنمەسسە، قىلىنىدىغان ئىشلەرنى توغرا قىلغىلى بولمايدۇ، ئەگەر ۋەزىپەلەر توغرا ئىجرا قىلىنماسسا، ئەنئەنە ۋە مەدەنىيەت بۇزۇلىدۇ، ئەنئەنە ۋە مەدەنىيەت بۇزۇلسا، ئادالەت خاتا يولغا كىرىپ قالىدۇ، ئادالەت يولدىن چىقىپ كەتسە، گاڭگىراپ قالغان خەلق نېمە قىلىشىنى، ئىشلەرنىڭ نەگە بارىدىغانلىقىنى بىلەلمەيدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن تىل ناھايىتى مۇھىم.” بۇنىڭدىن قاراغاندا بىر مىللەتنى يوقاتىش ئۇنىڭ تىلىنى بۇزۇش بىلەن باشلانىدۇ. [1]
ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئاتالمىش ئازاتلىقتىن كېيىنكى 60 يىل جەريانىدا ئېلىپبە، ئىملا ۋە سىڭگارمونىزم (تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىقى، تاۋۇشلارنىڭ ماسلاشىش قانۇنى) جەھەتتىن ئاغىر دەرىجەدە بۇزۇلغانلىقى ياكى بۇزۇۋەتىلگەنلىكى ھەممىمىزگە مەلۇم. 60 يىل ئىچىدە 2 قېتىم ئېلىپبە ئالماشتۇرۇلۇپ 5 قېتىم ئىملا ئۆزگەرتىلگەنلىكى ھەرگىزمۇ تەسادىپىي ياكى تەبىئىي ئەھۋال ئەمەس. بۇ جەرياندا ئەڭ چوڭ ۋەيرانچىلىق ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ سىڭگارمونىزمى، يەنى تاۋۇشلارنىڭ ماسلاشىش قانۇنىدا كۆرۈلدى. سىڭگارمونىزم تۈرك تىلىنىڭ، جۈملەدىن ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدەلىكلەرىدىن بىرى. بۇ ئالاھىدەلىكنىڭ بۇزۇلۇشى ئۇيغۇر تىلىنىڭ بۇزۇلىشى دېمەكتۇر. تەتقىقاتلاردىن قاراغاندا، بۇ بۇزۇلۇشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرى ئۇيغۇر تىلىدىكى تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشى ї نىڭ سوزۇق تاۋۇش سېستىمىسىدىن چىقىرىپ تاشلىنىپ ئۇنىڭ ئورنىغا جانلىق تىلگە خاس ئا/، /ئە/ < /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىش قائىدەسىنىڭ دەسسىتىلىشىدۇر. ھالبۇكى ئا/، /ئە/ < /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىشى 1940-يىللاردىكى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدە كۆرۈلمىگەن. مەسىلەن، 1948-يىلى نەنجىڭدە تۈزۈلۈپ باسىلغان ئۇيغۇرچە ” ئوقۇما كىتابى ” [2] دىكى سۆز ۋە ئىپادىلەرگە قاراپ باقايلى:
ھەتتا گۇننار ياررىڭ 1930-يىللاردا قەشقەر، خوتەن، گۇما ۋە كۇچا قاتارلىق جايلاردىن توپلاپ 1940-يىللاردا نەشىر قىلدۇرغان ماتېرياللاردىمۇ ئا/، /ئە/ < /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىشى ئانچە گەۋدىلىك بولمىغان.
ئاقسۇ دېگەن شەھەردە/ بىر باي بار دېيتۇ./ ئۇ باينىڭ ئەمدى/ تۆت قىزى بار دېيتۇ./ بىرىنىڭ ئاتى ھەلىمەخان/ بىرىنىڭ ئاتى سەلىمەخان/ بىرىنىڭ ئاتى قومۇش ئاغىچا/ بىرىنىڭ ئاتى كۈمۈش ئاغىچا/ ماڭا تېگەملا خانىم دېسەم/ ساڭا تېگىمەن دېيتۇ./ بىر سۆيەپ قوياڭ دېسەم/ تاۋار ئەكىلىڭ دېيتۇ./ تاۋارچى ئەمەس/ دۇردۇنچى ئەمەس/ تاغارچى ئەمەس/ قايداغ قىلىمەن يارىم، دېسەم/ يارغا مەيلىڭىز بولسا ئوغۇل/ تاۋار ئەكىلىڭ دېيتۇ./ ئالدىمچە ماڭىپ/ كەينىمچە يانىپ / ئۆيەمگە كىرىپ/ ساندۇقنى ئاچىپ/ تىزامنى قوياپ/ داچەننى ئالىپ/ خۇجۇنغا سالىپ/ قۇلۇپنى سالىپ/ ئاغىلغا كىرىپ/ ئاغماقنى توقۇپ/ خۇجۇننى سالىپ / ئاغماقنى مىنىپ/ بەيجىڭگە بارىپ/ سودىلار قىلىپ/ باي خوجام بولاپ/ پوزۇللنى ئاچىپ/ تاۋارنى ئالىپ/ ئېشەككە ئارتىپ/ تۆشنىما تارتىپ/ يارىم قاشىغا كەلسەم/ كېلىڭ مەشۇقىم دېيتۇ./بىر سۆيەپ قوياڭ دېسەم/ دۇردۇنىڭ قېنى دېيتۇ. [3]
”ئەپسۇسكى، 1953-يىلى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تۈركچەسىگە ئېلىپبە تەييارلىغان كىشىلەر كەلگۈسى يۈزلەنىشنى ياخشى كۆرەلمىگەنلىكى ۋە تىلشۇناسلىق بىلىمىنىڭ كەملىكى تۈپەيلى ئەسلىدە ئۇيغۇر خەلق ئاغىز تىلىنىڭ ئالاھىدەلىكى بولغان /ئا/، /ئە/ < /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىشىنى يازىقتا ئىپادىلەشتىن ئىبارەت تارىخىي بىر خاتالىق ئۆتكۈزگەن. مەنىڭچە /ئا/، /ئە/ < /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىشىنىڭ يازىقتا ئىپادىلەنىشى ئۇيغۇرلارنى باشقا تۈرك خەلقلەرىدىن يىراقلاشتۇرۇپ ئايرىم بىر تىل بەرپا قىلىش مەقسەتىگە خىزمەت قىلىدىغان يامان بىر قەدەم بولغان.“ [5]
بىر قىسىم ئۇيغۇر تىلشۇناس ۋە زىيالىيلارى ھوشيارلىق بىلەن مەسىلەنى بايقاپ بۇنى تۈزەتىش ئۈچۈن تەكلىپ پىكىرلەرىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە نەزەرگە ئالىنمىغان. [9]
ئۇنداقتا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ سىڭگارمونىزمىنىڭ بۇزۇلۇشىغا سەۋەپ بولغان /ئا/، /ئە/ < /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىشى قانداق بىر ئۆزگەرىش؟ بۇنىڭ ئىلمىي ئاساسى بارمۇ؟ بۇنى بىر قائىدە ياكى قانۇن سۈپەتىدە قوبۇل قىلىشقا بولامدۇ؟
پروفېسسور ئابدۇرائوپ پولات تەكلىماكانى ئۆزىنىڭ “ئۇيغۇر تۈركچەسىندەكى ئا، ئە سوزۇق تاۋۇشلارىنىڭ ئې، ئى غا ئۆزگەرىشى ۋە سەۋەبلەرى“ ناملىق ماقالەسىدە بۇنى مۇنداق تۆرت سەۋەب بىلەن ئىزاھلاپ ئۆتكەن:
1 – ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساس ئۇرغۇ ئۈستىدىكى تەلەپپۇزىنىڭ باشقا تۈرك خەلقلەرىدىن پەرقلىق بولۇشى سەۋەب بولغان. بىر بوغۇملۇق سۆزلەرگە قوشۇمچە ئۇلانغاندا ئاساس ئۇرغۇ يېڭى ئۇلانغان قوشۇمچە ئۈستىگە يۆتكەلىپ ئەسلىدىكى ئاساس ئۇرغۇ ئىككىنچى دەرىجەدىكى ئۇرغۇغا ئايلىنىپ قالىدۇ. مەسىلەن: كان- ﻰ – كېنى، يار- ﻰ– يېرى پەن- ﻰ – پېنى، تەن- ﻰ – تېنى
2 – ئې سوزۇق تاۋۇشىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ئۇيغۇر تۈركچەسىدىكى /ئا/، /ئە/ سوزۇق تاۋۇشلارىنىڭ / ئې/، /ئى/ گە ئۆزگەرىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان شەرت-شارائىتنى تەييارلىغان.
4 – ئۇيغۇر خەلق ئاغىز تىلىدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئالاھىدەلىكلەرىنىڭ تەسىرى بىلەن /ئا/، / ئە / < /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىشى ئوتتۇرىغا چىققان. [10]
بىزچە، كۆرسىتىلگەن بۇ تۆرت سەۋەبنىڭ ئالدىنقى ئۈچىنىڭ ئىلمىي ئاساسى كۈچلۈك ئەمەس. بىرىنچى سەۋەبتىكى ئۇرغۇ مەسىلەسىگە كەلسەك، سۆزلەردىكى ئۇرغۇ پۈتۈن تۈرك دىيالېكتلەرىدە ئورتاقلىققا ئىگە. مەسىلەن تۈركىيە تۈركچەسىدىمۇ يەر-ﻰ – يەرى؛ تەن-ﻰ – تەنى، گەل-ىر – گەلىر سۆزلەرىدىكى ئە ئۇيغۇرچەدىكى ئې غا ئوخشاش تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. لەكىن بۇ تۈركچەدە ئايرىم بىر سوزۇق تاۋۇش ھېساپلانمايدۇ. ئىككىنچى سەۋەبتە كۆرستىلگەن ئې سوزۇق تاۋۇشى چاغاتاي تىلىدە بولمىغان، جانلىق تىلگە ئائىت بىر تاۋۇشتۇر. [11] ئۈچۈنچى سەۋەبكە كەلسەك، ئۇيغۇر تىلىدە تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشى ئى [ï ] گەرچە ئېلىپبەدە ئىپادە قىلىنمىغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت بولۇپ، بۇنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. قىز، قىزىل، قىرغاق، قىرغىن، قىزغىن دەگەن سۆزلەردىكى ئى ئەسلا تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇش ئى ئەمەس، بەلكى تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشى ï دۇر. بۇ تاۋۇش يوق پەرەز قىلىنىپ بۇنىڭ ئورنىغا تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇش ئى ئىشلىتىلگەچكە، ئى سوزۇق تاۋۇشى ئا، ئە سوزۇق تاۋۇشلارىنى ئۆزىگە ئوخشىتىش، يەنى ئاجىزلاتىش رولىنى ئويناپ ئاغىر قالايمىقانچىلىققا سەۋەبچى بولغان. مەسىلەن: باش-ﻰ -دا – بېشىدا؛ ئات- ﻰ -غا – ئېتىغا، بېلىق< بالىق -قا ، يېقىن-غا < ياقىن، تېقىم < تاقىم -غا ، يېرىق < يارىق -قا ، تېرىق< تارىق -قا … بۇ مىساللاردا ئى تاۋۇشى گەرچى ئا نى تىل ئورنى جەھەتتىن ئۆزىگە ئوخشاتىپ ماسلاشتۇرالىغان بولسىمۇ، ئۆزىدىن كەيىنكى -دا ۋە –غا/-قا قوشۇمچىسىغا تەسىر يەتكۈزەلمىگەنلىكى ئۈچۈن سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ماسلاشىشى، يەنى ئاھاڭداشلىقى يەنىلا ئەمەلىيلەشمىگەن. ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدە بۇنداق مىساللار ناھايىتى كۆپ. بۇ يەردە مەسىلەنىڭ نېگىزى تۆرتىنچى سەۋەبتۇر. جانلىق تىلگە خاس بۇ ئۆزگەرىش ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ فونېتىك سېستىمىسىنى بۇزۇپ تاشلاغان. شۇڭا يات بىلىم ئادەملەرىنىڭ /ئا/،/ ئە/ > /ئې/، /ئى/ ئۆزگەرىشكە قىزىقىشى بىھۇدە بولمىغان.
ئەلۋەتتە، بىزنىڭ بۇ يەردىكى مەقسەتىمىز تىلشۇناسلارىمىز ۋە زىيالىيلارىمىز ئاللىقاچان بايقاپ ئوتتۇراغا قويغان مەسىلەلەرنى قايتادىن ئوتتۇراغا قويۇش ئەمەس، بۇ مەسىلەلەرنى قانداق ھەل قىلىشتىن ئىبارەت. بىزنىڭچە، ئەدەبىي تىلىمىزدە خىلمۇ – خىل سىياسىي ۋە غەيرى نىيەتلەر بىلەن ياراتىلغان بۇ سۈنئ‍ىي ھادىسەنى قوبۇل قىلىشىمىز مۇمكىن ئەمەس. ئۇ ۋاقىتتا بۇ مەسىلەنىڭ تۈزەتىلىشى شەرت. بۇ مەسىلەنىڭ تۈزەتىلىشى ئۈچۈن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ يازىق، ئىملا، فونېتىك، مورفولوگىيە ۋە تەلەپپۇز سېستىمىسى بويىچە بىر ئىسلاھات، بىر ئىنقىلاب ئالىپ بەرىشمىز كېرەك. ئەلۋەتتە، بۇ ئاسان بىر ئىش ئەمەس، نۇرغۇن بەدەل تۆلەشكە توغرا كەلىدۇ. ۋەتەندىكى زىيالىيلارىمىز خىلمۇ – خىل چەكلەمەلەر سەۋەبلىك مەزكۇر مەسىلەنى تۈزەتىش ئىمكانىغا ئىگە بولالمىغان بولسىمۇ، لەكىن ئەركىن ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان زىيالىيلارنىڭ بۇ جەھەتتە كۈچلۈك ئىرادە ۋە ئىمكانى بار دەپ ئويلايمىز. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن، ھازىرچە جانلىق تىلگە مۇداخىلە قىلماستىن، يازىق تىلى دائىرەسىدە ئەمەلىيەتكە تەدبىقلاش ئۈچۈن بىر قانچە تەكلىپ – پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويماقچىمىز.
3 – ئۇيغۇر تىلىدە تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشى ï مەۋجۇت. بۇ تاۋۇشنى ئۇيغۇر كونا يازىقىدا ئىپادىلەش ئۈچۈن ئايرىم بىر ھەرپكە ئېھتىياج بولماسىمۇ، ئىنتېرنېت لاتىن يازىقىدا ئايرىم بىر ھەرپكە ئېھتىياج بار. بۇرۇن بۇ تاۋۇش ترانسكرىپسىيە ئېلىپبەسىدە ï ھەرپى بىلەن ئىپادەلەنىپ كەلىنگەن ئىدى. مەنىڭچە بۇ تاۋۇشنى ئىپادەلەش ئۈچۈن تۈركچەدىكى ı ھەرپىنى قوبۇل قىلىش مۇۋاپىق. ھازىرمۇ ئۇيغۇر ئىنتېرنېت يازىقىدا تۈركچەدىن ئالىنغان Öۋە Üھەرپلەرى ئىستېمال قىلىنىۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ مۇۋاپىق كۆرۈلمەسە، ئى ھەرپىنىڭ ھەم تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇش ئى نى، ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇش ï نى ئىپادىلەيدىغانلىقىنى ئىزاھلاپ قويۇش كېرەك. تۈركچەدىمۇ بۇنداق ئەھۋال بار. مەسىلەن: تۈرتكچەدە ك ھەرپى ھەم ك ھەم ق تاۋۇشىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، ھ ھەرپىمۇ ھەم ھ ھەم خ تاۋۇشىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ.
4 – ئىش-لار، ئىشچى-لار، تىل-لار، ئىز-لار، ئىش-قا، تىل-غا، ئىز-غا قاتارلىق سۆزلەر بۇنىڭدىن كېيىن ئىش-لەر، ئىشچى-لەر، ئىز-لەر، تىل-لەر، ئىش-كە، تىل-گە، ئىز-گە شەكلىندە يازىلىشى كېرەك. چۈنكى ئىش-لار، ئىشچى-لار، تىل-لار، ئىز-لار قۇرۇلمالارى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ماسلاشىش قائىدەسىگە پۈتۈنلەي خىلاپ. ئەسلىدە بۇ ئەھۋال چاغاتاي يازىقىنىڭ نائەھلى كىشىلەر تەرەپىدىن خاتا ئوقۇلۇشى تۈپەيلىدىن ئوتتۇرىغا چىققان. مەلۇم بولغاندەك، چاغاتاي يازىقىدا ( ا )، ( ہ ) ھەرپلەرى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ماسلاشىش قائىدەسىگە ئاساسەن بەزىدە ئا بەزىدە ئە ئوقۇلىدۇ. جۈملىدىن( -لار )، (-ﻟﺮ ) قوشۇمچەلەرىمۇ بۇ قائىدەگە ئاساسەن بەزىدە -لار بەزىدە -لەر ئوقۇلىدۇ. مەسىلەن:
اشلار ( ئىشلەر )
تاغلار (تاغلار )
زامانلاردە (زامانلاردا )
اشلر ( ئىشلەر )
پاختاﻟﺮ ( پاختالار )
بۇ مەلۇماتقا ئىگە بولمىغان كىشىلەرنىڭ سۆزلەرنى ئۆزى بىلگەنىچە ئوقۇۋېلىشى ۋە خاتا ئوقۇلغان سۆزلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەت ئىستېمال قىلىنىشى ئارقاسىدا يۇقىرىقىدەك قۇرۇلمالار پەيدا بولغان.
5- سۆز تەركىبىدىكى ئۈزۈك تاۋۇشلار چۈشۈرۈلمەي يازىلىشى كېرەك. مەسىلەن: تۆرت، قارغا، ئورما، ئورغاق، بۆرك، يارما…
6- جانلىق تىلنىڭ تەسىرى بىلەن شەكىللەنگەن بېلىق، يېقىن، يېرىق، يېرىم، ئېتىش، ئېلىش، ئېيتىش، سېلىش، سېتىش، مېڭىش دېگەندەك سۆزلەر يارىم، بالىق، ياقىن، يارىق، ئاتىش، ئالىش، ئايتىش، سالىش، ساتىش، ماڭىش شەكلىدە يازىلىشى كېرەك.
7- چەتئەللەردەكى تىلشۇناسلارىمىز ھەر خىل سىياسىې بېسىم ۋە سىياسىي خاھىشتىن خالىي ھالدا ئۇيغۇر تىلىنىڭ تارىخىي فونېتىكاسىغا ئاساسەن ئىلمىي ئاساستا يېڭى بىر ئىملا لۇغەتى تۈزۈپ چىقىشى كېرەك.
ئەدەبىي تىلىمىزنىڭ مۇشۇنداق بىر ئىسلاھاتقا، ئىنقىلابقا ئېھتىياجى بار، بولمىسا ئجانلىق تىلنىڭ، يەنى ئاغىز تىلىنىڭ ھاكىمىيەتى ئاستىدا تېخىمۇ بۇزۇلۇپ كەتىش ئېھتىمالى بار. جانلىق تىلدە قانداق تەلەپپۇز قىلىنىشىدىن قەتئىي نەزەر، ئەدەبىي تىلدە سۆزلەر فونېتىكالىق، مورفولوگىيەلىك قانۇنىيەتى بويىچە يازىلىشى شەرت. بۇ مەسىلەگە يۈكسەك مىللىي ئاڭ ۋە مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن قاراشىمىز ۋە جىددىي پوزىستىيە تۇتۇشىمىز كېرەك. بىز ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى باشقۇرۇشى ئاستىدا چىقىدىغان “ئۇيغۇر مەدەنىيەتى تەتقىقات ژۇرنالى” ناملىق ئىلمىي ژۇرنالدا بۇ تەكلىپ – پىكىرلەرنى ئەمەلىيەتكە تەدبىقلاش ئارقالىق كەلگۈسى ئۈچۈن بىر ئۆرنەك ياراتماقچىمىز. ئەلۋەتتە يۇقارىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان تەكلىپلەرنى بىراقلا تەدبىقلاپ ئەمەلىيلەشتۈرۈش مۇمكىن ئەمەس، بۇلارنى پەيدىن – پەي تەدبىقلاشقا تىرىشىمىز. بۇ جەريانىدا نۇرغۇن زىددىيەتلەرگە، قىيىنچىلىقلارغا ۋە كۈتمىگەن مەسىلەلەرگە دۇچ كەلىشىمىز مۇمكىن. شۇڭا چەتئەللەردىكى يازغۇچى، شائىر، ژۇرنالىست، نەشرىياتچى ۋە ئىلمىي خادىملارىمىزنىڭ تەنقىد، تەكلىپ، تەۋسىيەسىگە ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتى بىلەن قوللاشىغا ئېھتىياجىمىز بار. چەتئەللەردىكى زىيالىيلارىمىزنىڭ بۇ ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە تارىخىي ۋەزىپەدە ئۆزلەرىنىڭ بىر كىشىلىك ھەسسەسىنى قوشۇشىنى ئۈمىد ۋە تەلەپ قىلىمىز.
مەنبەلەر:
[*1] بۇ ماقالە ئۇيغۇر ئاكادەمىيەسى تەرەپىدىن 2013-يىلى ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا ئوقۇلغان.
[2] ئىپتىدائىي مەكتەپلەر ئۈچۈن ئوقۇما كىتابى، بەشىنچى قىسىم، نەشىرى: مائارىپ ۋەزارەتى مەركەزى ھۇدۇد مەدەنىي مائارىپ ئىدارەسى، 1948
[3]  گۇننار ياررىڭ، ئۇيغۇر خەلق ئەدەبىياتى جەۋھەرلىرى، مىللەتلەر نەشرىياتى، بەيجىڭ، 1997، س. 57-58-بەتلەر ؛ بۇ تارام توققۇز تارام / توققۇز تارامدىن زۆھرەمگە سالام./ سالامىمنى ئىلىك ئالسا، / سالام تۆپەسىگە سالام، / سالامىمنى ئىلىك ئالماسا، /بۇرۇن سۆيگەنلەرىم ھارام. يۇقىرىقى ئەسەر، 8-9-بەتلەر
[5] Abduraop Polat Teklimakanli, “Uygur Türkçesindeki a, a Ünlülerinin e, i’ye Değişmesi ve Sebepleri”, Türk Dünyasi Dil ve Edebiyati Dergisi, Sayi:13, TDK, Ankara, 2002, s. 132
[6]  بۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەخىمۇ كەڭ مەلۇمات ئالماقچى بولساڭىز تۆۋەندىكى ئەسەرگە قاراڭ:
Cöre Hudayberdiyev, “Özbekçede Ses Uyumunun Yok Edilişi” (Özbekchede Tawush Maslashih Qaidesining Yoq Qilinishi), Türk Dünyasi Dil ve Edebiyati Dergisi, TDK,  Sayi: 5, Ankara, 1998,  ss. 433-443
[7] Wang Yuan-Xin, Çin’deki Türk Diyalektleri Araştirma Tarihi, Türk Dil Kurumu Yayinlari, Ankara, 1994, ss. 20-21
[10] Abduraop Polat Teklimakanli, “Uygur Türkçesindeki a, a Ünlülerinin e, i’ye Değişmesi ve Sebepleri”, s. 126- 131
[11] ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانى، ئەسلىي يەزىلىشى بىلەن ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى تەكستلىرى، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2005، س. 628؛  ئابدۇرەئوپ تەكلىماكاني، چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى گرامماتىكىسى، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2007، س. 84 – 86؛
[12]  ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانى،”ئۇيغۇر تىل-يەزىق مەدەنىيىتى بىر ئىنقىلابقا موھتاج“،  81 – 82-بەتلەر
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
Хотән Вилайити
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
хотән вилайити шинҗаң уйғур аптоном райони ичидики бир вилайәт болуп, тарим ойманлиқиниң җәнуби етәклиригә, коинлун теғиниң шимали бағриғаҗайлашқан.омумий йәр мәйдани 247 миң 900 квадрат километир. қармиқидар бир шәһәр,. йәттә наһийә (хотән шәһири, гума наһийиси, қарақаш наһийиси, хотән наһийиси, лоп наһийиси, чира наһийиси, керийә наһийиси, нийә наһийиси) бар.омуми нопуси 2 милйондин ашқан болуп, уйғурлар омуми нопусниң мутләқ көп қисмини игиләйду.