Шинҗаң_Уйғур_Aптоном_Райони
иқтисад
азатлиқтин бурун, шинҗаңниң хәлқ игилики деһқанчилиқ, чарвичилиқниасас қилған наторал игилик болуп, йеза игилики қалақ, санаити йоқдийәрлик иди. шинҗаң тинч йол билән азад болған 50 нәччә йилдинбуян, болупму ислаһат, ечиветиш сиясити йолға қоюлғандин буян,партийә мәркизий комитетиниң сәмимий ғәмхорлуқи вә пүтүн мәмликәтхәлқиниң зор күч билән қоллиши арқисида, шинҗаңдики һәр милләт хәлқибир нийәт - бир мәқсәттә иттипақлишип, җапаға чидап игилик тикләп,иқтисадий вә иҗтимаий ишларда ғайәт зор нәтиҗиләрни қолға кәлтүрди,шәһәр - йеза қияпитидә ғайәт зор өзгиришләр болди, һәр милләт хәлқниңтурмуши ғайәт зор дәриҗидә яхшиланди. хәлқ игилики учқандәк ешип,омумий күчи көрүнәрлик күчәйди. 2007 - йили шинҗаңниң ишләпчиқиришомумий қиммити 352 милярд 316 милйон йүәнгә йетип,алдинқи йилдикидин%2 .12, 2000 -йилдикидин бир һәссә, 1978 - йилдикидин 7. 16 һәссәашти. кәсп қурулмиси үзлүксиз яхшиланди, 1 -, 2 -, 3 - кәспләрниңсалмиқи 1978 – йилдики 35.7:47.0:17.3 вә 2000 - йилидики 21.1:39.4:39.5дин 2007 - йилидики 17.8:46.8:35.4 гә тәңшәлди. омумий малийә кирими64 милярд йүәнгә йетип, алдинқи йилидикидин %32.2, 2000 - йилидикидин3.3 һәссә ашти. йәрлик малийиниң адәттики хам чот кирими 28 милярд586 милйон йүәнгә йетип, алдинқи йилдикидин %30.3, 2000 - йилидикидин2.6 һәссә, 1978 - йилдикидин 39 һәссә ашти. һәр милләт хәлқниң турмушсәвийиси пәйдинпәй өсти. 2007 - йили, аптоном районимиздики шәһәр -базар аһалисиниң иликидики оттуричә кирими 10 миң 313 йүәнгә йетип,алдинқи йилидикидин %16.3, 2000 - йилидикидин %82.7, 1978 -йилидикидин 31.3 һәссә ашти; йеза аһалисиниң оттуричә сап кирими3183 йүәнгә йетип, алдинқи йилидикидин %16.3, 2000 - йилидикидин%96.7, 1978 - йилидикидин 25.7 һәссә ашти; шәһәр - базар аһалисиниңоттуричә туралғу ишлитиш көлими 1980 - йилидики 5.42 квадрат метирдин2007 - йилидики 20.38 квадрат метирға, йеза аһалисиниң оттуричәтуралғу көлими 1980 - йилидики 7.8 квадрат метирдин 2007 - йилидики22.45 квадрат метирға йәтти. йеза игилик универсал ишләпчиқиршиқтидари үзлүксиз ешип, йеза иқтисади омумйүзлүк тәрәққий қилди.2007 - йили, йеза игилик қошулма қиммити 62 милярд 872 милйон йүәнгәйетип, алдинқи йилидикидин %7.1, 2000 - йилдикидин %48.8, 1978 -йилдикидин 7.5 һәссә ашти. ашлиқ омумий мәһсулати 8 милйон 670 миң400 тонниға йетип, ашлиқ ишләпчиқиришида "шинҗаң тәвәсидә тәңпуңболуш, азрақ ешинча болуш"тәк истратегийилик нишанға йәтти. пахтамәһсулати 2 милйон 900 миң тонниға йетип, алдинқи йилидикидин %8.4ешип, мәмликәт бойичә пахта омумий мәһсулатиниң %38.2 ини игилиди.заманиви чарвичилиқ үзлүксиз тәрәққий қилип, йеза игиликидә игилигәннисбити %21.8кә йәтти. өзгичә бағвәнчилик көләм шәкилләндүрүп, омумийкөлими 13 милйон модин ашти, бағвәнчилик мәһсулати 4 милйон 119 миң800 тонниға йәтти, буниң ичидә җәнубий шинҗаңдики тарим ойманлиқиәтрапида 10 милйон мо бағвәнчилик ишләпчиқириш базиси шәкилләнди.йеза игиликини кәсипләштүрүш қәдими тезлитилди, шинҗаңда дөләтдәриҗилик йеза игиликини кәсипләштүрүштики нуқтилиқ башламчикарханидин 16си, аптоном район дәриҗилик йеза игиликиникәсипләштүрүштики нуқтилиқ башламчи карханидин 186си, вилайәт, областдәриҗилик йеза игиликини кәсипләштүрүштики нуқтилиқ башламчикарханидин 245и бар, кәсипкарлар 348 миң кишигәйәтти, йеза игиликиникәсипләштүрүш тиҗарити шинҗаңдики %60тин артуқ деһқанниң кириминиашурушқа түрткә болди. шинҗаңниң өзгичә йеза игилик мәһсулатлиритәрәққияти наһайити тез болди, қулмақ, пәмидур, зараңза, алқат,қоғун, үзүм, нәшпүт, алма, үрүк, анар, яңақ, чилан қатарлиқөзгичә йеза игилик мәһсулатлириниң мәмликәт ичи - сиртида даңқи бар,буниң ичидә шохла қияминиң екиспорт миқдари хәлқара сода миқдариниң4/1ини, қулмақ мәһсулати мәмликәт бойичә омумий мәһсулат миқдариниң%70 тин көпрәкини, алқат %50 тин көпрәкини игиләйду. шинҗаң мәмликәтбойичә асаслиқ тавар пахта, қулмақ вә пәмидур қиями ишләш базиси,мәмликәт бойичә муһим чарвичилиқ вә қизилча шекири ишләш базиси болупқалди. йеңичә санаәтләштүрүш қәдими тезлитилип, санаәт иқтисадиниңешиши тез болди. қизилма байлиқ ечиш вә йеза игилик, қошумчәмәһсулатлирини инчикә пишшиқлаш йетәкчи күч қилинған, нефит - тәбийгаз ечиш, нефит химийә санаити, полат - төмүр, көмүр, електрениргийиси, тоқумичилиқ, бинакарлиқ материяли, химийә санаити,тиббий доригәрлик, йеник санаәт, йемәклик қатарлиқ түрлири нисбәтәнтолуқ, муәййән көләмгә игә заманиви санаәт системиси барлиққа кәлди.җуңғар ойманлиқи, тарим ойманлиқи вә турпан - қумул ойманлиқидики 3чоң нефитлик һәмдә қарамай, майтағ, үрүмчи, корла, поскам қатарлиқнефит химийә базиси қурулди. бавгаң, шенхуа, җуңго ашлиқ гуруһи, дөләтмәбләғ селиш гуруһи қатарлиқ дөләт ичидики 20 нәччә даңлиқ чоңкархана, чоң гуруһ шинҗаңдики карханиларни қайта тәшкилләш вә байлиқечишқа актип қатнашти, бир түркүм қурулушлар җиддий ишлиниватиду.2007 - йили санаәт қошулма қиммити 137 милярд 848 милйон йүәнгәйетип, алдинқи йилдикидин %15, 2000 – йилдикидин 1.2 һәссә ашти.асаслиқ санаәт мәһсулатиниң миқдари пухта қәдәмдә ашти. 2007 - йилисанаәт карханилириниң хам нефит мәһсулати 26 милйон 43 миң 100 тонниғайетип, мәмликәт бойичә 3 - орунға өтүп, алдинқи йилдикидин %2.8,2000 - йилдикдин ٪33.9 ашти; тәбий газ мәһсулати 21 милярд 33 милйонкуб метирға йетип, алдинқи йилдикидин ٪28.1, 2000 - йилдикидин 4.9һәссә ешип, мәмликәт бойичә биринчи орунға өтти; хам нефит пишшиқлашмиқдари 17 милйон 58 миң 100 тонниға йетип, алдинқи йилдикидин ٪5.6,2000 - йилдикидин ٪70.4 ашти; көмүр мәһсулати 50 милйон 186 миң 400тонниға йетип, алдинқи йилдикидин %11.1, 2000 - йилдикдин ٪79.3 ашти;ток 41 милярд 687 милйон киловат саәткә йетип, алдинқи йилдикидин %7.16, 2000 – йилдикдин 1.3 һәссә ашти. заманиви кархана түзүми тәдриҗийорнитилип вә мукәммәлләштүрүлүп, карханиларниң көлими үзлүксизкеңийип, игилик башқуруш сәвийиси үзлүксиз ашти. 2007 - йилниңахириғичә шинҗаңда пай чеки базарға селинидиған ширкәт 30ға йетип,ғәрбий шималдики 5 өлкә бойичә биринчи орунға, мәмликәт бойичә 16орунға өтти, мүлүк омумий соммиси 102 милярд 390 милйон йүәнгә,омумий базар қиммити 317 милярд 431 милйон йүәнгә йетип, бу ширкәтләршинҗаңниң иқтисадий қурулуши вә тәрәққиятида күчлүк түрткилик ролойниди. ул әслиһә қурулушида хели зор мувәппәқийәт қолға кәлтүрүлди,мәбләғ селиш муһити көрүнәрлик яхшиланди. 2007 - йили ииҗтимаийтурақлиқ мүлүк селинмиси 185 милярд 84 милйон йүәнгә йетип, алдинқийилдикидин %1. 18 ашти. ислаһат, ечиветиш сиясити йолға қоюлған 30йилдин буян, ииҗтимаий турақлиқ мүлүк селинмиси җәмий 1 териллон264 милярд 297 милйон йүәнгә йетип, йилиға оттуричә %6. 18 тин ашти.зор бир түркүм сучилиқ, қатнаш, хәвәрлишиш, енергийә вә нефит химийәсанаити қатарлиқ чоң - чоң түрләрдә иш башланди вә пүттүп ишқакирштүрүлди. һазир шинҗаңниң төмүрйол тиҗарәт мусаписи 2925 километирғайетип, аптоном районимиздики асаслиқ вилайәт, област вә иқтисадрайонлириға төмүрйол туташтурулди. ташйол қатнаш мусаписи 145 миң 200километирға йетип, үрүмчини мәркәз, 7 дөләт йолини асасий рамкақилған, шәрқтә гәнсу, чиңхәйгә, ғәрбтә оттура асия, ғәрбий асияәллиригә, җәнубта шизаңға туташқан, шинҗаң ичидә 68 өлкә йолиға вәвилайәт - шәһәрләргә, наһийә - йезиларға туташқан ташйол қатнишитранспорт тори барлиққа кәлди. аптоном районимизда һазир пуқраларайропорттидин 12 си, һаварайи чәклимисигә учримайдиған запасайропорттин 1и, авиатсийә линийисидин 153 и болуп, җуңгодики 52 чоң,оттураһал шәһәр вә чәт әлдики 43 шәһәргә туташқан һава транспорт торибарлиққа кәлди, авиатсийә мусаписи 160 миң километирға йәтти, шинҗаңмәмликәт бойичә айропорт әң көп, авиатсийә линийиси әң узунөлкиләрниң бири болуп қалди. нефит - газ туруба йоли омумий мусаписи6793 келомтерға йетип, "ғәрпниң газини шәрққә йәткүзүш" турубиси,үрүмчи – ләнҗу тайяр май турубиси, пичан – ләнҗу хам нефит турубиси,җуңго – қазақистан хам нефит турубиси дөләтниң қуруқлуқ енергийәбихәтәрлик чоң йолиниң муһим тәркибий қисми. 2007 – йилниң ахириғакәлгәндә, муқим телефон абонти 6 милйон 962 миңға йетип, омумлишишнисбити һәр йүз адәмгә 33.7дин тоғра кәлди; көчмә телефон абонти 8милйон 83 миңға йетип, омумлишиш нисбити һәр йүз адәмгә 39.4дин тоғракәлди; алақә тори абунтлири 1 милйон 578 миңға йетип, оптик кабелниасас қилған, рәқәмлик мекро долқун вә сүний һәмраһ хәвәрлишишиниярдәмчи қилған заманиви йәткүзүш тори тәңритағниң җәнубий вә шималийетикини қаплиди. екологийилик муһит үзлүксиз яхшилинип,имканийәтлик сиҗил тәрәққият иқтидари давамлиқ өсти. екологийиликмуһитни қоғдаш вә екологийилик муһит қурулушиға тәң әһмийәт бериштәчиң туруп, екологийилик муһит тиришип яхшиланди, тәбиий орманниқоғдаш, түзләңликни көкәртиш, чөл йепинчисини қоғдаш вә таримойманлиқи, җуңғар ойманлиқи әтрапидики қумлишишни түзәш, "3 шимали"еһатә орминини қоғдаш 4 - қәрәллик қурулуши қатарлиқ нуқтилиқекологийилик қурулуш омумйүзлүк йолға қоюлуп, екологийилик муһит вәолтурақлишш муһити давамлиқ яхшилинип, имканийәтлик сиҗилтәрәққиятни ишқа ашуруш үчүн муһим асас селинди. 2007 - йилниңахириғичә, шинҗаңда түрлүк тәбиий муһапизәт районидин җәмий 28иқурулуп, муһапизәт райониниң омумий көлими 214 миң 800 квадраткилометирға йәтти, бу шинҗаңниң йәр көлиминиң ٪12.9ни игиләйду, буниңичидә дөләт дәриҗилик тәбиий муһапизәт районидин 9и бар; тәстиқланғандөләт дәриҗилик екологийилик үлгә райондин 8и бар, омумий көлими 127миң 600 квадрат километир, аптоном районимизниң йәр көлиминиң ٪6.7ниигиләйду; дөләт дәриҗилик екологийилик иқтидар муһапизәт районидин2си бар, көлими 180 миң 900 квадрат километир келиду.