cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
19-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﺎﺭ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﻰ، ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺋﯩﮕﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ، ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﮕﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺋﯩﮕﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ، ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﯩﻐﺎ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﮕﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﯜﺷﺴﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﭘﯜﺗﯜﻡ ﻳﺎﺯﻣﺎ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﭘﯜﺗﯜﻡ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﭘﯜﺗﯜﻡ ﺋﯧﻨﯩﻖ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ، ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻧﻨﯩﯔ 17-، 18-ﻣﺎﺩﺩﯨﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﺗﻪﺗﺒﯩﻘﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﺎﺭ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﻰ، ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﯜﺗﯜﻣﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﭼﻪﻛﻠﻪﺵ ﻛﯜﭼﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ.
ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﺎﺭ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺗﻪﯞﻩ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﯜﺷﻜﻪﻥ، ﺋﻪﺭ ﻳﺎﻛﻰ ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﻏﺎ ﻗﻪﺭﺯﺩﺍﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ، ﺑﯘ ﭘﯜﺗﯜﻣﻨﻰ ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﻰ ﻛﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺑﯘ ﻗﻪﺭﺯﻧﻰ ﺋﻪﺭ ﻳﺎﻛﻰ ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯚﻟﻪﻳﺪﯗ.
20-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ.
ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺩﺍ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺑﯧﻘﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﮬﻪﻗﻘﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ.
21-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ؛ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﺵ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ.
ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺩﺍ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻧﺪﺍ، ﻗﯘﺭﺍﻣﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻤﯩﮕﻪﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻛﻪﭼﯜﺭﻩﻟﻤﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﮬﻪﻗﻘﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ.
ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﺵ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺩﺍ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻯ ﻳﻮﻕ ﻳﺎﻛﻰ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻰ ﻗﯩﻴﯩﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻗﺎﺭﺍﺵ ﮬﻪﻗﻘﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ.
ﺑﯘﯞﺍﻗﻨﻰ ﺗﯘﻧﺠﯘﻗﺘﯘﺭﯗﯞﯦﺘﯩﺶ، ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﯦﺘﯩﺶ ﻗﯩﻠﻤﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻗﯩﻠﻤﯩﺸﻼﺭ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
22-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻓﺎﻣﯩﻠﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﻮﻟﻼﻧﺴﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻓﺎﻣﯩﻠﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﻮﻟﻼﻧﺴﯩﻤﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
23-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﻗﯘﺭﺍﻣﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻤﯩﮕﻪﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﻮﻏﺪﺍﺵ ﯞﻩ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﮬﻪﻡ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ. ﻗﯘﺭﺍﻣﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻤﯩﮕﻪﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭ ﺩﯙﻟﻪﺕ، ﻛﻮﻟﻠﯧﻜﺘﯩﭗ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﻏﺎ ﺯﯨﻴﺎﻥ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻧﺪﻩ، ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﮬﻪﻕ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﺟﺎﯞﺍﺑﻜﺎﺭﻟﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﯧﻠﯩﺶ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ.
24-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﻣﯩﺮﺍﺳﻘﺎ ﺋﯚﺯﺋﺎﺭﺍ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﺑﺎﺭ.
ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﯩﺮﺍﺳﻘﺎ ﺋﯚﺯﺋﺎﺭﺍ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﺑﺎﺭ.
25-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮬﺴﯩﺰ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺑﺎﻻ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻖ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﻐﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﮬﻮﻗﯘﻗﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ، ﮬﻪﺭﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺯﯨﻴﺎﻥ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯛﺷﯩﮕﻪ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﻰ ﻛﻪﻣﺴﯩﺘﯩﺸﯩﮕﻪ ﻳﻮﻝ ﻗﻮﻳﯘﻟﻤﺎﻳﺪﯗ.
ﻧﯩﻜﺎﮬﺴﯩﺰ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﺴﯩﻨﻰ ﺑﯩﯟﺍﺳﯩﺘﻪ ﺑﺎﻗﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯚﺯ ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﯚﺯ ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺷﯘ ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺧﯩﺮﺍﺟﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺧﯩﺮﺍﺟﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﺎﻛﻰ ﺷﯘ ﺑﺎﻻ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻛﻪﭼﯜﺭﻩﻟﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻐﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﯧﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
26-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻗﺎﻧﯘﻧﻠﯘﻕ ﺑﯧﻘﯩﯟﯦﻠﯩﺶ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﯩﻨﻰ ﻗﯩﻮﻏﺪﺍﻳﺪﯗ. ﺑﯧﻘﯩﯟﺍﻟﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯧﻘﯩﯟﯦﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﻣﯘﺷﯘ ﻗﺎﻧﯘﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
ﺑﯧﻘﯩﯟﯦﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﺎﻻ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺯ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﮬﻮﻗﯘﻕ ﯞﻩ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﻪﺕ ﺑﯧﻘﯩﯟﯦﻠﯩﺶ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﯩﺘﯩﻠﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﻮﻗﺎﻳﺪﯗ.
27-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﯚﮔﻪﻱ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﮔﻪﻱ ﺑﺎﻻ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺧﻮﺭﻻﺵ ﻳﺎﻛﻰ ﻛﻪﻣﺴﯩﺘﯩﺸﻜﻪ ﻳﻮﻝ ﻗﻮﻳﯘﻟﻤﺎﻳﺪﯗ.
ﺋﯚﮔﻪﻱ ﺋﺎﺗﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﯚﮔﻪﻱ ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﻻﺭ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﯚﮔﻪﻱ ﺑﺎﻻ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﮬﻮﻗﯘﻕ ﯞﻩ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﻪﺕ ﻣﯘﺷﯘ ﻗﺎﻧﯘﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
28-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﻪﯞﺭﯨﺴﯩﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻯ ﺑﺎﺭ ﺑﯘﯞﺍ-ﻣﻮﻣﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺋﯚﻟﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺑﺎﻗﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﻗﯘﺭﺍﻣﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻤﯩﮕﻪﻥ ﻧﻪﯞﺭﯨﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ. ﺑﯘﯞﯨﺴﻰ، ﻣﻮﻣﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﺵ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻯ ﺑﺎﺭ ﻧﻪﯞﺭﯨﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﻯ ﺋﯚﻟﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﺭﯨﻴﺎﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﯘﯞﯨﺴﻰ، ﻣﻮﻣﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﺵ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ.
29-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﯩﻨﯩﺴﻰ، ﺳﯩﯖﻠﯩﺴﯩﻨﻰ ﺑﯩﻘﯩﺶ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻯ ﺑﺎﺭ ﺋﺎﻛﺎ، ﺋﺎﭼﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺋﯚﻟﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺑﺎﻗﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﻗﯘﺭﺍﻣﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻤﯩﮕﻪﻥ ﺋﯩﻨﯩﺴﻰ، ﺳﯩﯖﻠﯩﺴﯩﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ. ﺋﺎﻛﯩﺴﻰ، ﺋﺎﭼﯩﺴﻰ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﭼﻮﯓ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻯ ﺑﺎﺭ ﺋﯘﻛﺎ، ﺳﯩﯖﯩﻠﻨﯩﯔ ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻯ ﻛﻪﻣﭽﯩﻞ ﮬﻪﻡ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ ﻳﻮﻕ ﺋﺎﻛﯩﺴﻰ، ﺋﺎﭼﯩﺴﯩﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ.
30-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﮬﻮﻗﯘﻗﯩﻐﺎ ﮬﯚﺭﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ، ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﯩﻐﺎ ﯞﻩ ﻧﯩﻜﺎﮬﻼﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻐﺎ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﺸﯩﯟﺍﻟﻤﺎﺳﻠﯩﻘﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﺵ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﻤﺎﻳﺪﯗ
31-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﺨﺘﯩﻴﺎﺭ ﻗﯩﻠﺴﺎ، ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻘﺎ ﺭﯗﺧﺴﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﺵ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﯩﻐﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﻠﺘﯩﻤﺎﺱ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﺷﻪﺭﺕ. ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﺵ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻥ ﺋﯩﺨﺘﯩﻴﺎﺭ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺖ ﯞﻩ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻙ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﺴﯩﻨﻰ ﻣﯘﯞﺍﭘﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯧﻨﯩﻘﻠﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺶ ﺧﯧﺘﻰ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ.
32-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺴﺎ، ﺋﺎﻻﻗﯩﺪﺍﺭ ﺗﺎﺭﻣﺎﻕ ﻣﯘﺭﻩﺳﺴﻪ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﻐﯘﭼﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺑﯩﯟﺍﺳﯩﺘﻪ ﺩﻩﯞﺍ ﻗﯩﻠﺴﯩﻤﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺶ ﺩﯦﻠﻮﺳﯩﻨﻰ ﺳﻮﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ ﻣﯘﺭﻩﺳﺴﻪ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ؛ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﻣﯘﮬﻪﺑﺒﯩﺘﻰ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻥ ﺑﯘﺯﯗﻟﯘﭖ، ﻣﯘﺭﻩﺳﺴﻪ ﺋﯜﻧﯜﻡ ﺑﻪﺭﻣﯩﺴﻪ، ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻘﺎ ﺭﯗﺧﺴﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻣﯘﺭﻩﺳﺴﻪ ﺋﯜﻧﯜﻡ ﺑﻪﺭﻣﯩﺴﻪ، ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻘﺎ ﺭﯗﺧﺴﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻛﯧﺮﻩﻙ:
(2) ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﺳﯩﻨﻰ ﺧﻮﺭﻟﯩﻐﺎﻥ، ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻥ؛
(3) ﻗﯩﻤﺎﺭ ﺋﻮﻳﻨﺎﺵ، ﺯﻩﮬﻪﺭ ﭼﯧﻜﯩﺶ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﺎﭼﺎﺭ ﺋﯩﻠﻠﻪﺗﻨﻰ ﻗﺎﻳﺘﺎ-ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺑﻪﺭﺳﯩﻤﯘ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﻤﯩﮕﻪﻥ؛
(4) ﭼﯩﻘﯩﺸﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﯩﭗ ﺗﯘﺭﻏﯩﻨﯩﻐﺎ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻞ ﺗﻮﺷﻘﺎﻥ؛
(5) ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻠﯘﻕ ﻣﯘﮬﻪﺑﺒﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺑﯘﺯﯗﻟﯘﺷﯩﻐﺎ ﺳﻪﯞﻩﭖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﻪﮬﯟﺍﻝ.
ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻳﻮﻗﺎﭖ ﻛﻪﺗﺘﻰ ﺩﻩﭖ ﺟﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻨﯩﭗ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺶ ﺩﻩﯞﺍﺳﻰ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻘﺎ ﺭﯗﺧﺴﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
33-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺭﻩﺳﻤﯩﻲ ﮬﻪﺭﺑﯩﻴﻨﯩﯔ ﺟﻮﺭﯨﺴﻰ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺴﺎ، ﺷﯘ ﮬﻪﺭﺑﯩﻴﻨﯩﯔ ﻣﺎﻗﯘﻟﻠﯘﻗﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﺶ ﻛﯧﺮﻩﻙ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﺳﻪﯞﻩﻧﻠﯩﻚ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺑﯘﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ.
34-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﮬﺎﻣﯩﻠﯩﺪﺍﺭ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ، ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻞ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻳﺎﻛﻰ ﮬﺎﻣﯩﻠﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯜﺭﯨﯟﻩﺗﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﻟﺘﻪ ﺋﺎﻱ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ، ﺋﻪﺭ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺋﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺶ ﺗﻪﻟﯩﭙﯩﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻥ ﺯﯙﺭﯛﺭ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﯨﺴﺎ، ﺑﯘ ﭼﻪﻛﻠﯩﻤﯩﮕﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻤﺎﻳﺪﯗ.
ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ئېمىتىۋاتقان ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﺸﺘﺎ ﺋﯩﻤﯩﺘﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯧﻘﯩﺸﻰ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ئېمىتمەيدىغان ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﺎﻻﺵ-ﺗﺎﺭﺗﯩﺶ ﻛﯚﺭﯛﻟﯜﭖ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﭘﯜﺗﯜﺷﻪﻟﻤﯩﺴﻪ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﮬﻮﻗﯘﻕ-ﻣﻪﻧﭙﻪﺋﯩﺘﯩﮕﻪ ﯞﻩ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﻛﻮﻧﻜﺮﯦﺖ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ.
37-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺑﯧﻘﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ زﯙﺭﯛﺭ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺧﯩﺮﺍﺟﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺧﯩﺮﺍﺟﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﯩﺪﯗ. ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺧﯩﺮﺍﺟﻪﺗﻨﯩﯔ ﻣﯩﻘﺪﺍﺭﯨﻨﻰ ﯞﻩ ﺗﯚﻟﻪﺵ ﻣﯘﺩﺩﯨﺘﯩﻨﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﺪﯗ؛ ﻛﯧﻠﯩﺸﻪﻟﻤﯩﺴﻪ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ.
ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺧﯩﺮﺍﺟﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺧﯩﺮﺍﺟﯩﺘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻢ ﻳﺎﻛﻰ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﺯﯙﺭﯛﺭ ﺗﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻧﺪﺍ ﺋﺎﺗﯩﺴﯩﻐﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻢ ﻳﺎﻛﻰ ﮬﯚﻛﯜﻣﺪﻩ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﻣﯩﻘﺪﺍﺭﺩﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻣﯘﯞﺍﭘﯩﻖ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﻮﻳﯘﺷﯩﻐﺎ ﺩﻩﺧﻠﻰ ﻗﯩﻠﻤﺎﻳﺪﯗ.
38-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﺑﯩﯟﺍﺳﯩﺘﻪ ﺑﺎﻗﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﺗﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﯛﺵ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﻣﺎﺳﻠﯩﺸﯩﺶ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
ﻛﯚﺭﯛﺷﯜﺵ ﮬﻮﻗﯘﻗﯩﻨﻰ ﻳﯜﺭﮔﯜﺯﯛﺵ ﺋﯘﺳﯘﻟﻰ، ﯞﺍﻗﺘﯩﻨﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﺪﯗ؛ ﻛﯧﻠﯩﺸﻪﻟﻤﯩﺴﻪ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ.
ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﯛﺷﻰ ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﺟﯩﺴﻤﺎﻧﯩﻲ ﯞﻩ ﺭﻭﮬﯩﻲ ﺳﺎﻏﻼﻣﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﭘﺎﻳﺪﯨﺴﯩﺰ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻛﯚﺭﯛﺵ ﮬﻮﻗﯘﻗﯩﻨﻰ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﻮﺧﺘﯩﺘﯩﺪﯗ؛ ﺗﻮﺧﺘﯩﺘﯩﺶ ﺳﻪﯞﻩﺑﻰ ﻳﻮﻗﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻛﯚﺭﯛﺵ ﮬﻮﻗﯘﻗﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﺷﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
39-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﺍ، ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﻰ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ؛ ﻛﯧﻠﯩﺸﻪﻟﻤﯩﺴﻪ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻛﻮﻧﻜﺮﯦﺖ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻙ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﭖ، ﺑﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﮬﻮﻗﯘﻕ ﻣﻪﻧﭙﻪﺋﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭙﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ.
ﺋﻪﺭ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﻪﺭ ﮬﯚﺩﺩﯨﮕﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﯩﺠﺎﺭﯨﺘﯩﺪﻩ ﺑﻪﮬﺮﯨﻤﻪﻥ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﮬﻮﻗﯘﻕ-ﻣﻪﻧﭙﻪﺋﯩﺘﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﻗﻮﻏﺪﯨﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
40-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﺎﺭ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﻰ ﺋﯚﺯﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺗﻪﯞﻩ ﺩﻩﭖ ﻳﺎﺯﻣﺎ ﭘﯜﺗﯜﺷﻜﻪﻥ، ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ، ﻳﺎﺷﺎﻧﻐﺎﻧﻼﺭﻧﻰ ﻛﯜﺗﯜﺵ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﮬﻪﻣﻜﺎﺭﻟﯩﺸﯩﺶ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﺩﺍ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﭘﺮﻩﻙ ﺋﺎﺩﺍ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﺍ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﮬﻪﻕ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﮬﻪﻕ ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
41-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﺍ، ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ ﻗﻪﺭﺯﻧﻰ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺗﯚﻟﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻙ ﻗﻪﺭﺯﻧﻰ ﺗﯚﻟﻪﺷﻜﻪ ﻳﻪﺗﻤﯩﺴﻪ ﻳﺎﻛﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻙ ﺋﯚﺯﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺗﻪﯞﻩ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﭗ ﺗﯚﻟﻪﻳﺪﯗ؛ ﻛﯧﻠﯩﺸﻪﻟﻤﯩﺴﻪ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ.
42-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﺍ، ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﺘﺎ ﻗﯩﻴﻨﯩﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﺴﺎ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺗﯘﺭﺍﻟﻐﯘﺳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺷﻪﺧﺴﯩﻲ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﯩﺪﯨﻦ ﻣﯘﯞﺍﭘﯩﻖ ﻳﺎﺭﺩﻩﻡ ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﻛﻮﻧﻜﺮﯦﺖ ﭼﺎﺭﯨﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﺪﯗ؛ ﻛﯧﻠﯩﺸﻪﻟﻤﯩﺴﻪ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ.
5-ﺑﺎﺏ ﻳﺎﺭﺩﻩﻡ ﺗﻪﺩﺑﯩﺮﻟﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺟﺎﯞﺍﺑﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻰ
43-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﺴﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺧﻮﺭﻻﻧﺴﺎ، ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﯘﭼﻰ ﺋﯩﻠﺘﯩﺠﺎ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ، ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﺎﮬﺎﻟﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ، ﻛﻪﻧﺖ ﺋﺎﮬﺎﻟﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ، ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﻧﻪﺳﯩﮭﻪﺕ، ﻣﯘﺭﻩﺳﺴﻪ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻧﺪﺍ، ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﯘﭼﻰ ﺋﯩﻠﺘﯩﺠﺎ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ، ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﺎﮬﺎﻟﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ، ﻛﻪﻧﺖ ﺋﺎﮬﺎﻟﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺳﯩﮭﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﺝ ﺥ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﻰ ﺗﻮﺳﯘﺷﻰ لازىم
ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﺪﺍ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺧﻮﺭﻻﻧﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﯘﭼﻰ ﺋﯩﻠﺘﯩﺠﺎ ﻗﯩﻠﺴﺎ، ﺝ ﺥ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﻰ ﺋﺎﻣﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯗﺵ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺟﺎﺯﺍﻻﺷﻘﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﻗﺎﻧﯘﻧﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﯩﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﻣﻪﻣﯘﺭﯨﻲ ﺟﺎﺯﺍ ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
44-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﯦﺘﯩﻠﺴﻪ، ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﯘﭼﻰ ﺋﯩﻠﺘﯩﺠﺎ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ، ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﺎﮬﺎﻟﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ ﻛﻪﻧﺖ ﺋﺎﮬﺎﻟﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ، ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﻧﻪﺳﯩﮭﻪﺕ، ﻣﯘﺭﻩﺳﺴﻪ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﯦﺘﯩﻠﮕﻪﻧﺪﻩ، ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﯘﭼﻰ ﺋﯩﻠﺘﯩﺠﺎ ﻗﯩﻠﺴﺎ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﮬﻪﻗﻘﻰ، ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﮬﻪﻗﻘﻰ، ﻗﺎﺭﺍﺵ ﮬﻪﻗﻘﻰ ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
45-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻗﻮﺵ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﭗ، ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﺳﯩﻨﻰ ﺧﻮﺭﻻﭖ، ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﯦﺘﯩﭗ ﺟﯩﻨﺎﻳﻪﺕ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﺪﯛﺭﮔﻪﻧﻠﻪﺭ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺟﯩﻨﺎﻳﻰ ﺟﺎﯞﺍﺑﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻘﺎ ﺗﺎﺭﺗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﯘﭼﻰ ﺟﯩﻨﺎﻳﻰ ئىشلار ﺩﻩﯞﺍ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻻﻗﯩﺪﺍﺭ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪﺭﺯ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ؛ ﺝ ﺥ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﻰ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﻪﮬﻘﯩﻘﻠﯩﺸﻰ، ﺧﻪﻟﻖ ﺗﻪﭘﺘﯩﺶ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﻪﻳﯩﺒﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
46-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﻛﯚﺭﯛﻟﯜﭖ، ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﺸﻘﺎ ﺳﻪﯞﻩﭖ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺳﻪﯞﻩﻧﻠﯩﻚ ﻳﻮﻕ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺯﯨﻴﺎﻧﻨﻰ ﺗﯚﻟﻪﺷﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ:
(2) ﺟﻮﺭﯨﺴﻰ ﺑﺎﺭ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﻱ ﺗﯘﺗﯘﺵ؛
(3) ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ؛
(4) ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﺳﯩﻨﻰ ﺧﻮﺭﻻش، ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﯦﺘﯩﺶ.
47-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﺍ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻐﺎ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻛﻨﻰ ﻳﻮﺷﯘﺭﻏﺎﻥ، ﻳﯚﺗﻜﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻥ، ﺳﯧﺘﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻥ، ﺑﯘﺯﯨﯟﻩﺗﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﻗﻪﺭﺯ ﺋﻮﻳﺪﯗﺭﯗﭖ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﯟﯦﻠﯩﺶ ﻏﻪﺭﯨﺰﯨﺪﻩ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻐﺎ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻛﻨﻰ ﺑﯚﻟﮕﻪﻧﺪﻩ، ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻐﺎ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻛﻨﻰ ﻳﻮﺷﯘﺭﻏﺎﻥ، ﻳﯚﺗﻜﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻥ، ﺳﯧﺘﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻥ، ﺑﯘﺯﯗﯞﻩﺗﻜﻪﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﻗﻪﺭﺯ ﺋﻮﻳﺪﯗﺭﯗﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﺗﻪﺭﻩﭘﻜﻪ ﺋﺎﺯ ﺑﯚﻟﯜﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﺴﻪ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯚﻟﯜﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﻤﯩﺴﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺋﺎﺟﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﯩﻠﻤﯩﺸﻨﻰ ﺳﻪﺯﮔﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺩﻩﯞﺍ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻐﺎ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻛﻨﻰ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺑﯚﻟﯜﺷﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﺗﺎﺭﻣﺎﻗﺘﺎ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﮬﻪﻕ ﺗﻪﻟﻪﭖ ھوقۇقىغا ﺩﻩﺧﻠﻰ تەرۇز ﻗﯩلىش قىلمىشىنى ﮬﻪﻕ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﺩﻩﯞﺍ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺟﺎﺯﺍﻻﻳﺪﯗ.
48-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺑﯧﻘﯩﺶ ﮬﻪﻗﻘﻰ، ﺑﯧﻘﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﮬﻪﻗﻘﻰ، ﻗﺎﺭﺍﺵ ﮬﻪﻗﻘﻰ، ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻛﻨﻰ ﺑﯚﻟﯜﺵ، ﻣﯩﺮﺍﺳﻘﺎ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ، ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﯛﺵ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﻳﺎﻛﻰ ﻛﯧﺴﯩﻢ ﺋﯩﺠﺮﺍ ﻗﯩﻠﯩﻨﻤﯩﺴﺎ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻲ ﺋﯩﺠﺮﺍ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯗ. ﺋﺎﻻﻗﯩﺪﺍﺭ ﺷﻪﺧﺲ ﯞﻩ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺭ ﺋﯩﺠﺮﺍﻏﺎ ﮬﻪﻣﻜﺎﺭﻟﯩﺸﯩﺶ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺩﺍ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻻﺯﯨﻢ.
49-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻗﺎﻧﯘﻧﻼﺭﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﯞﻩ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﻗﺎﻧﯘﻧﻐﺎ ﺧﯩﻼﭖ ﻗﯩﻠﻤﯩﺶ ﯞﻩ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺟﺎﯞﺍﺑﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺷﯘ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
6-ﺑﺎﺏ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭗ
50-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻣﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﺟﺎﻳﻼﺭﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﯩﻴﻰ ﺷﯘ ﺟﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﯞﻩ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﻛﻮﻧﻜﺮﯦﺖ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﯩﻐﺎ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﺘﯜﺭﯛﭖ، ﺟﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ. ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺋﻮﺑﻼﺳﺖ، ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﻠﻪﺭ ﺗﯜﺯﮔﻪﻥ ﺟﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ، ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ، ﺑﯩﯟﺍﺳﯩﺘﻪ ﻗﺎﺭﺍﺷﻠﯩﻖ ﺷﻪﮬﻪﺭﻟﯩﻚ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﯩﻴﻰ ﺩﺍﺋﯩﻤﯩﻲ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻐﺎ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻠﯩﺘﯩﻠﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺗﯜﺯﮔﻪﻥ ﺟﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﻪ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﯩﻴﻰ ﺩﺍﺋﯩﻤﯩﻲ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻐﺎ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻠﯩﺘﯩﻠﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
51-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻥ 1981-ﻳﯩﻞ 1-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1-ﻛﯜﻧﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﯩﺪﯗ.
1950-ﻳﯩﻞ 5-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1-ﻛﯜﻧﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ «ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ ﺟﯘﻣﮭﯘﺭﯨﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ» ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺑﯩﻜﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
10- چىللە
10- چىللە ياكى 10- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 10- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 191. (كەبىسە يىلى 192.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 174 كۈن باردۇر.
ئېلىك
ئېلىك
Kuk Taqim Aralliri
right|thumb|250px|Kuk Taqim Aralliri right|thumb|Dölet bayriqi
Kuk Taqim Aralliri bolsa Tinch Okyan jaylaxkan birk dulat. Uning paytahti bolsa Awarua, ang qong xahri bolsa Awarua. Dulat tili bolsa In'gliz tili. Azirki bash wezir Jim Marurai. Bu dulat 1965 yili 8 ayning 4 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 240 kwadrat kilométir, nopusi 19 ming, bularning assaslik dini Xristian dini.
10-ئاينىڭ 13-كۈنى
1924 - يىلى 10- ئاينىڭ 13 - كۈنى، ئاناتول فرانس ۋاپات بولدى.
ئاناتول فرانسنىڭ ھەقىقى ئىسمى فرانسوۋا ئاناتول تبول بولۇپ، 19 - ئەسىر بىلەن 20 - ئەسىر ئالماشقان چاغدا ئۆتكەن فىرانسىيىنىڭ ئەڭ ئاتاقلىق يازغۇچىسى، ئەدەبىي ئوبزور چىسى ۋە ئىلغارجامائەت ئەربابى. ئۇنىڭ "ئالتۇن رەڭلىك شېئىرلار"، "شىرۋىست پونارنىڭ جىنايىتى"، " ھازىرقى زامان تارىخنامىسى"، "ئەرۋاھلار ئىنتىزار"... قاتارلىق ۋەكىللىك ئەسەرلىرى بار. 1921 - يىلى "ئۇنىڭ ئەدەبىياتتىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى - ئەسەرلىرىدىكى ئۆزگىچە ئىسىل ئىستىلىنى، چوڭقۇر ئىنسانپەرۋەرلىكىنى، مەدەنىي ۋە ھەققانىي كىرتلارنىڭ پەزىلىتىنى تەقدىرلەش ئۈچۈن "نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتى بىرىلگەن.
توكېلاۋ تاقىم ئاراللىرى
right|thumb|250px|Tokélaw Taqim Aralliri right|thumb|Dölet bayriqi
ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ۋاستىسى خۇرجۇن
مەن خوتەن ۋىلايىتىنىڭ نىيە ناھىيىسىدە كېتىۋاتقىنىمدا ، بىر بوۋاينىڭ ئىچىگە لىق يېمەكلىك قاچىلانغان خۇرجۇننى ئېشەكنىڭ دۈمبىسىگە مىڭ تەسلىكتە ئارتىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ قالدىم ، دە ، بوۋاي بىلەن خۇرجۇن توغرىسىدا پاراڭلىشىش ئىستىگىدە بولدۇم. بوۋاينىڭ ئىسمى مەتقۇربان بارات بولۇپ ، نىيە ناھىيىسىنىڭ ناھىيە بازىرىدا ئولتۇرۇشلۇق دېھقان ئىكەن. بوۋاي، دېھقانچىلىقنىڭ سەل بوش ۋاقىتلىرىدا، ناھىيە بازار ئىچىدە ئۆزى ياسىغان ھەرخىل ياغاچ بۇيۇملىرىنى ئەكىرىپ سودا قىلىدىكەن. بۈگۈنمۇ بوۋاي ئۆيىدىكى تېخى سېتىپ بولالمىغان ياغاچ بۇيۇملىرىنى يىغىشتۇرۇپ ، قەدىنىسى بىلەن خوشلۇشۇپ خۇرجۇنىنى ئېلىپ بازارغا ماڭغان ئىكەن. مەن بوۋاينى سودىدىن قويماسلىق ئۈچۈن ، ئۇنىڭ بىلەن خۇرجۇن توغرىسىدا قىسقىلا پاراڭلىشىپ ، ئۇنىڭ بىلەن خوشلاشتىم.
توكېلاۋ تاقىم ئاراللىرى
Tokélaw Taqim Aralliri bolsa Tinch Okyan jaylaxkan birk dulat. Dulat tili bolsa In'gliz tili we Tokélaw tili. Azirki Zungtung David Payton. Azirki bash wezir Pio Tuia. Bu dulat 19848 yili mustakkil bolgan, yar maydani 10 kwadrat kilométir, nopusi 1.449 ming.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ۋاستىسى خۇرجۇن
بوۋاينىڭ ئېيتىشىچە ، خۇرجۇن ئۇيغۇر خالۋاپچىلىقىنىڭ مۇھىم بىر تۈرى بولۇپ ، ئۇنى مەخسۇس تەربىيىلەنگەن خالۋاپچى ئۇستىلارلا تۇقۇيالايدىكەن. خۇرجۇن ، قىزىل ، كۆك ، يېشىل ، سېرىق ، سۆسۈن قاتارلىق رەڭلىك يىپلارنى گىرەلەشتۈرۈش ئۇسۇلى ئارقىلىق ھەرخىل گۈل نۇسخىلىرى چىقىرىلىپ توقۇلىدىكەن. خۇرجۇن تۈز توقۇلۇپ ، ئىككى تەرىپى كەينىگە ياندۇرۇلۇپ ، يان تەرىپى تىكىلىپ ئاندىن شەكىلگە كەلتۈرۈلىدىكەن. ئاندىن خۇرجۇننىڭ ئېغىزىغا چىرايلىق گىرۋەك چىقىرىلىپ ئىزما بېكىتىلىدىكەن. ئىزما خۇرجۇندىكى نەرسىلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى ساقلاش رولىغا ئىگە ئىكەن. خۇرجۇن ئىككى پاي بولۇپ ، نەرسە – كېرەك يۆتكەشتە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلايدىغان بولغاچقا ، ئۇنىڭدىن قاچىلانغان نەرسىلەرنى مەيلى ئادەم دولىسىغا ئارتىپ ماڭسۇن ياكى ئېشەككە ئارتىپ ماڭسۇن ، ئوخشاشلا تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ كۈچنى تېجەپ قالغىلى بولىدۇ. ئۇ نەرسە – كېرەك قاچىلاپ يۆتكەشتە ، بولۇپمۇ ئۇزۇن سەپەر جەريانىدا ئىشلىتىشكە ناھايىتى ئەپلىك. ئۇنىڭدىن ھاۋا ئۆتۈشۈپ تۇرىدىغان بولغاچقا ، ئىچىگە سېلىنىدىغان نەرسە – كېرەكلەر ئاسان بۇزۇلۇپ قالمايدۇ ھەم ئۇنىڭدا نەرسە – كېرەكلەرنى پاكىز ساقلىغىلى بولىدۇ. ئۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، جەمئىيەت تەرەققىياتىغا ئەگەشىپ كۈندىلىك تۇرمۇش ۋاستىسى ئورنىدىن ھالقىپ، سەنئەت بۇيۇمى قاتارىدا ساقلانماقتا.
خۇرجۇن ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش، مەدەنىيە ئۆرپ – ئادەت ، جۇغراپىيلىك شارائىت قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىشتىمۇ مۇھىم تەتقىقات تېمىسى بۇلالايدۇ.
سەلەنا
-
ئالبۇملىرى
1990: Ven Conmigo
1992: Entre A Mi Mundo
1993: !Live
9- چىللە
9- چىللە ياكى 9- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 9- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 190. (كەبىسە يىلى 191.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 175 كۈن باردۇر.
سەلەنا
DVD
1993-1995: Dos mujeres, Un Camino
1995: Don Jaun DeMarco
1997: Selena
چارلېس ئۇنىۋېرسىتېتى
چارلېس ئۇنىۋېرسىتېتى (چېخ: Univerzita Karlova ، ئەنگىلىيە Latin لاتىنچە: Universitas Carolina; گېرمانچە: Karls-Universität) ، پراگادىكى چارلېس ئۇنىۋېرسىتېتى ياكى تارىختا پراگا ئۇنىۋېرسىتېتى (لاتىنچە: Universitas Pragensis) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. چېخ.
ئۇ ياۋروپادىكى ئەڭ قەدىمكى ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى. بۈگۈنكى كۈندە ، ئۇنىۋېرسىتېت پراگا ، خرادېك كرالوۋ ۋە پلېزېنغا جايلاشقان 17 فاكۇلتېتتىن تەركىب تاپقان. چارلىز ئۇنىۋېرسىتېتى ئوتتۇرا ۋە شەرقىي ياۋروپادىكى ئالدىنقى ئۈچ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ ئىچىگە كىرىدۇ. ئۇ دۇنيادىكى 200-300 ئەتراپىدا.
جەم يىلماز
جەم يىلماز
ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر
ئۇيغۇر بۇگۈنكى زامان ئەدەبىياتىنىڭ يارقىن نامايەندىلىرىدىن، يىرىك شائىر ۋە يازغۇچى مول نەتىجىلىرى بىلەن خەلقىمىزنىڭ كۆڭۈل تۆرىدىن ئورۇن ئېلىپ كېلىۋاتقان ئىستىداتلىق مەرھۇم ئەدەبىياتشۇناس ئالىم ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر 1923- يىلى قۇمۇلدا ئوتتۇراھال تىجارەتچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ ئۆز ئاتا- ئانىسىدىن كىچىكىدىلا ئايرىلىپ، يېتىم قالغان. دادىسى تىلەش بېگىم ئارتۇش تىجەنلىك كىشى بولۇپ، ئالەمدىن ئۆتەر چېغىدا، ئەمدىلا تۆرت ياشقا كىرگەن ئابدۇرېھىمنى قۇمۇل مۆتىۋەرلىرىدىن بولغان دوستى ئوسمان ھاجىغا ئوغۇللۇققا بېرىۋەتكەن. ئوسمان ھاجىم كۆپنى كۆرگەن، ئوقۇمۇشلۇق، تەرەققىيپەرۋەر كىشى ئىدى. ئۇ ئۆمۈر بويى پەرزەنت يۈزى كۆرمىگەن بولغاچقا، ئابدۇرېھىمنى ئىنتايىن ئارزۇلاپ ۋە كۆڭۈل قويۇپ تەربىيىلىگەن. ئۇنى ئۆزى ئوقۇتۇپ خەت-ساۋادىنى چىقارغاندىن كېيىن، دىنىي مەكتەپكە بەرگەن. دىنىي مەكتەپتە دەرسلىك قىلىنغان كلاسسىك ئەسەرلەر ئىچىدە «سوڧى ئاللايار» دېگەن كىتاب تىلىنىڭ چۈشىنىشلىك، ئاممىباب، گۈزەل، تەسىرلىك بولۇشى ۋە ۋەزنىنىڭ جاراڭلىقلىقى بىلەن ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنى ئۆزىگە مەڧتۇن قىلىۋالغان. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ ئىككى مىڭ مىسرادىن ئارتۇق شېئىردىن تۈزۈلگەن بۇ كىتابنىڭ كۆپ قىسمىنى يادىلاپ بولغان. 1934-يىلى گۈدەك ئابدۇرېھىم باشلانغۇچ مەكتەپتە پەننىي بىلىم ئېلىشقا مۇيەسسەر بولغان؛ 1936-يىلى ئۈرۈمچىگە ئوقۇشقا ئەۋەتىلىپ، ئۈرۈمچى بىرىنچى گىمنازىيىدە ئۈچ يىل ئوقۇغان؛ 1939- يىلى شىنجاڭ دارىلفۇنۇنىغا ئىمتىھان بېرىپ كىرگەن؛
1942- يىلى بۇ مەكتەپنىڭ پېداگوگىكا فاكۇلتېتىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن. ئۇ بۇ مەزگىلدە «گاڭ قانات لاچىن»، «دولقۇنلۇق ھايات»، «يىڭى جۇڭگو گۈلىستانىغا»، «تامچە قاندىن مىليون چېچەكلەر»، «چىن مودەن» (ل.مۇتەللىپ بىلەن بىرلىشىپ يازغان) قاتارلىق شېئىر، داستان ۋە درامالارنى «شىنجاڭ گېزىتى»، «يىڭى نۇر» قاتارلىق مەتبۇئاتلاردا ئارقا- ئارقىدىن ئېلان قىلىپ، يېڭى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى سېپىگە ئۈمىدلىك ياش كۈچ بولۇپ قوشۇلغان. 1943-يىلى باھاردا، مىللىتارسىت شېڭ شىسەي تەرەققىيپەرۋەرلىك نىقابىنى يىرتىپ تاشلاپ، ئۆزىنى گومىنداڭ قوينىغا ئاتتى. چىن تىيەنچۇ، ماۋزېمىن، لىن جىلۇ قاتارلىق كوممۇنىستلارنى ۋە نۇرغۇن ئىلغار زاتلارنى قولغا ئېلىپ، ئۇلارغا دەھشەتلىك زىيانكەشلىك قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ياش شائىرمۇ بۇ بوراندىن ئامان قالماي 1944-يىلى قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە تاشلاندى. ئۇ 1945- يىلىنىڭ باشلىرىدا تۈرمىدىن چىقىپ، نەشرىيات ئورۇنلىرىدا تەھرىرلىك خىزمىتى بىلەن شۇغۇللاندى. 1946-يىلى ئۇنىڭ تۇنجى شېئىرلار توپلىمى «يۈرەك مۇڭلىرى» تاش مەتبەئەدە بېسىلىپ چىقتى. قىزىل ئارمىيە تۈركىستان ھۇدۇدىغا داخىل بولغاندىن كېيىن ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر خېلى بىر مەزگىل ئاساسەن تەرجىمانلىق، كلاسسىك ئەدەبىيات تەتقىقاتى ۋە ئوقۇتقۇچىلىق بىلەن، جۈملىدىن چەتئەل تىللىرى ۋە ئەدەبىياتىنى ئۆگىنىش بىلەن شۇغۇللانغا ن بولسىمۇ، ئەدەبىي ئىجادىيەتنى توختىتىپ قويمىغان ئىدى. لېكىن شۇ چاغلاردا ئۇ سولچىللىقنىڭ كاساپىتى بىلەن مەتبۇئات ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىنىپ، ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولالمىغان. پەقەت ج ك پ 11-نۆۋەتلىك مەركىزى كومىتېتى 3-ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىنلا قايتىدىن ئىجادىيەت ئەركىنلىكىگە ئېرىشكەن. ئۇ قىسقىغىنا بىر نەچچە يىل ئىچىدە «ياخشى» ، «كېرەك بولسا»، «ئۆمۈر ھەققىدە مۇخەممەس»، «بوغدا ئانام»، «مەن ئاق بايراق ئەمەس»، «قەشقەر كېچىسى»، «ئۇلۇغ ئانا ھەققىدە چۆچەك»، «گۈل ۋە ئازغان» قاتارلىق شېئىر، داستان ۋە باللادالارنى، «ئىز»، «ئويغانغان زېمىن» رومانلىرىنى ئېلان قىلىپ، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى ئورنىنى تولۇق نامايان قىلغان ئىدى. ئەپسۇسكى بۇ ھارماس قەلەمكەش، ئىستىداتلىق يازغۇچى، ئەدەبىياتشۇناس ئالىم ئابدۇرېھىم تىلەشوۋ ئۆتكۈر 1995-يىلى 10-ئايدا كېسەل سەۋەبى بىلەن بىز بىلەن مەڭگۈلۈك خەيرىلەشتى.
ئەسەرلىرى
كىتابلار
ماقالىلەر
ئۇيغۇر شىئېرىيىتىدىكى ئارۇز ۋەزىنى ھەققىدە، شىنجاڭ سەنئىتى (ئۇيغۇرچە)، 1980- يىلى 7-8- سانلار قەدىمكى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ شەككىلىنىشى ۋە تەرەققىياتى، شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى 1982- يىلى 2- سان سان ئۇيغۇر قەدىمكى زامان ئەدەبىياتىدىكى بەئزى مەسىلىلەر ھەققىدە مۇلاھىزە، شىنجاڭ سەنئىتى (ئۇيغۇرچە)، 1981- 8- سان ئۇيغۇر شىئېرىيىتىدىكى روبائىي ھەققىدە، شىنجاڭ سەنئىتى (ئۇيغۇرچە)، 1981- 8- سان
USB
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ھەممىباب ئارقىمۇ-ئارقا ئۇلانما ئاساسى لىنىيەسى
قىسقارتىلما نامى :usb
تۇنۇشتۇرۇلىشى
USBUSB دېگەن بۇ نام  ئىنگلىز تىلىدىكى Universal Serial BUS نىڭ باش ھەرپلىرىدىن بىرىكتۈرۈلۈپ ياسالغان، ئاساسى مەنىسى «ھەممىباب ئارقىمۇ-ئارقا ئۇلانما ئاساسى لىنىيەسى» دېگەنلىك بولۇپ، ئۇ بىر تۈرلۈك سىرتقى ئاساسى لىنىيە ئۆلچىمى.
مەشغۇلات سېستىمىسى
ئېلاۋە: ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەن، سىز كومپىيوتىردا مەشغۇلات ئېلىپ بارغان ۋاقتىڭىزدا سىزنىڭ ئالدىڭىزدا تورغان كومپىيوتىر بىلەن، كومپىيوتىر ئالدىدا ئولتۇرغان سىزنىڭ ئارىڭىزدا قانداق ئوخشاشلىقلارنىڭ بارلىقى توغرىسدا ئويلىنىپ كۆرگەنمۇ؟ گەرچە، كومپىيوتىر بىر فىزىكىلىق ئۈسكىنىلەردىن تۇزۇلگەن ماشىنا بولسمۇ، ئۇنىڭ ئاساسى خىزمەت ئىقتىدارىنىڭ ۋۇجۇدقا چىقىشى ئادەملەرگە بولغان تەدبىقلىنىشتىن ئايرىلالمايدۇ. مەسلەن ئېيتايلۇق، ھەرقانداق ئادەم تەن بىلەن روھنىڭ بىرلەشمىسدىن تۇزۈلگەن بولىدۇ. ھەر بىر تەن مۇكەممەل روھنىڭ بىرلەشمىسى ئارقىلىقلا ئاندىن ئۆز ۋۇجۇدلىقىنى نامايان قىلالايدۇ. روھتىن ئايرىلغان تەننىڭ ھىچقانداق ئەمگەك ئىقتىدارى يوق بۇلۇپ بىز ئۇنى ئۈلۈك دەپ ئاتايمىز. بۇ قانۇنىيەتنى كومپىيوتىرغا تەدبىقلىساق، تەن --- كومپىيوترنىڭ قاتتىق دىتالى، روھ ئۇنىڭ يۇمشاق دىتال قىسمىدۇر.
يۇمشاق دىتال قاچىلانمىغان كومپىيوتىر خۇددى ئۈلۈككە ئوخشاش بولۇپ، ئۇنىڭ خىزمەت ئىقتىدارى بولمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن يۇمشاق دىتاللار كومپىيوتىر ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. مىنىڭ تۆۋەندە بايان قىلماقچى بولغىنىم كومپىيوتىر يۇمشاق دىتاللىرى ئىچىدىكى ئەڭ ئاساسى ۋە ئەڭ مۇھىم بولغان يۇمشاق دىتالكومپىيوتىر مەشغۇلات سېستىمىسى توغرىسىدىكى دەسلەپكى چۇشەنچىلەردىن ئىبارەت.
.مەشغۇلات سېستىمىسى دىگەن نىمە؟
مەشغۇلات سېستىمىسى دىگىنمىز كومپىيوتىرنىڭ بارلىق قاتتىق ئۈسكىنىلىرى( مەسىلەن ئىكران، ئانا تاختا، توك مەنبەسى، پىرىنتىر، سىكەنىر.... قاتارلىقلار) ۋە يۇمشاق دىتاللىرى ( مەسىلەن ئەل كاتىپ، فوتوشوپ، ئېكسىل....قاتارلىقلار ) نى كونتىرول قىلىش ۋە باشقۇرۇش ۋەزىپسىنى ئارتقۇزۇپ، كومپىيوتىر ئىشلەتكۇچىسى ئۈچۈن قولايلىق يارىتىدىغان، پىروگرامما ۋە سانلار قۇرۇلمىسنىڭ يىغىندىسىدىن ئىبارەت. تېخىمۇ ئېنىقراق قىلغاندا ئۇنى تۆۋەندىكىدەك بىر نەچچە نوقتىدىن چۈشىنىشكە بولىدۇ.
سېستىما چۈشەنچىسى بۇيىچە، مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ كومپىيوتىر قاتتىق دىتاللىرى ئىچىدىكى يادرو بۇلۇپ، كومپىيوتىرنىڭ يۈرىكى دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. شۇنىڭغا ماس ھالدا، مەشغۇلات سېستىمىسى بولسا كومپىيوتىر يۇمشاق دىتاللىرى ئىچىدىكى يادرو، ئۇ چوڭ مىڭىگە باراۋەر بولۇپ كومپىيوتىر سېستىمىسىدىكى كونتىرول مەركىزى؛ ئەڭ ئاساسى، ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ مۇرەككەپ بولغان سېستىما يۇمشاق دىتالى.
كومپىيوتىر ئىشلەتكۈچى ئۈچۈن ئېيتقاندا، مەشغۇلات سېستىمىسى ئىشلەتكۈچى ۋە كومپىيوتىر ئارىسىدىكى ئالاقىلىشىش سۇپىسى. ئەگەر مەشغۇلات سېستىمىسى بولمىسا، ئىشلەتكۈچى مۇرەككەپ قۇرۇلمىلىق كومپىيوتىرنى پەقەتلا ئىشلىتەلمەسلىكى مۇمكىن. شۇڭلاشقا كومپىيوتىرنى قولاي، جانلىق ۋە بىخەتەر ئىشلىتىشكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن چۇقۇم مەشغۇلات سېستىمىسىنىڭ ياردىمى بۇلۇشى كېرەك. مەسلەن بىز پىرىنتىرد خەت بېسىپ چىقارماقچى بولغاندا، پەقەت ھۆججەتنى تەييارلاپ، مەشغۇلات سېستىمىسىغا "بېسىپ چىقىرىش" دىگەن بويرۇقنى بەرسەكلا، مەشغۇلات سېستىمىسىنىڭ ياردىمى ئارقىلىق ئارلىقتىكى نۇرغۇن مۇرەككەپ جەرياندىن خالى ھالدا، پىرىنتىرنىڭ چىقىرىش ئېغىزىدىن نەتىجىگە ئېرىشمىز. ئەمىليەتتە، ئۇ خەتنى بېسىپ چىقىرىش كومپىيوتىرنىڭ ئىچكى قىسمىدا خېلىلا مۇرەككەپ بىر جەريان ئارقىلىق ئۇرۇندىلىدۇ؛ ئادەتتە، ئىشلەتكۈچى بىلەن كومپىيوتىر ئارىسدىكى ئالاقە شەكلى ئۈچ خىل بولىدۇ.
بۇيرۇق شەكلى
ئىشلەتكۈچى كۈنۈپكا تاختىسى ئارقىلىق مۇناسىۋەتلىك بۇيرۇقنى كىرگۈزۈپلا، كومپىيوتىرنىڭ ئىشلەتكۈچى ئۈچۈن تەمىنلىگەن مۇلازىمىتىگە ئېرىشەلەيدۇ. بىر نەچچە يىل بۇرۇن كوپ ئىشلىتىلگەن DOS مەشغۇلات سېستىمىسى مۇشۇ خىل تىپقا تەۋە.
كىچىك پىروگراممىلار بىرلىكىنى يۆتكەپ قوللىنىش شەكلى
بۇنىڭىدا ئىشلەتكۇچى باشقا قوللىنىشچان يۇمشاق دىتال مۇھىتىد تۇرۇپ، مەشغۇلات سېستىمىسنىڭ ئىشلەتكۇچىگە تەمىنلىگەن مۇلازىمەت پىروگراممىلار توپى بىرلىكىنى ئىشلىتىپ، سېستىما مۇلازىمىتىگە ئېرىشدۇ.
كۆزنەك شەكلى
ئىشلەتكۇچى مائۇسنى چىكىش، كۇنۇپكا بېسىش ۋە دىئالوگ رامكىسىغا جاۋاپ بىرىش قاتارلىق ئاددى ئۇسۇللار ئارقىلىق ئوخشاشلا كومپىيوتىردا مەشغۇلات ئېلىپ بارالايدۇ. مەسلەن بىز ھازىر كۆپ ئىشلىتىدىغانWINDOWS مەشغۇلات سېستىمىسى.
يۇمشاق دىتال چۈشەنچىسى بويىچە ئېيتقاندا، مەشغۇلات سېستىمىسى قاتتىق دىتاللار بىلەن بىۋاستە ئالاقىدە بولىدىغان، بىرىنچى قاتلام يۇمشاق دىتال بۇلۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان ناھايتى مۇرەككەپ پىروگراممىلار ۋە كۆپلىگەن سانلار قۇرۇلمىسىدىن تۈزۈلگەن.
مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ(CPU) نى باشقۇرۇش
CPU بولسا بىر پۈتۈن كومپىيوتىر سېستىمىسىدىكى ئەڭ يادرولۇق تەركىب. ئۇنىڭ ئىقتىدارىنىڭ ياخشى يامان بولىشى پۇتكۇل كومپىيوتىرنىڭ ئىقتىدارىغا بىۋاستە تەسىر كۆرسىتىدۇ. يەنە كىلىپ CPU نىڭ ئىشلەش سۇرئىتى باشقا بارلىق قاتتىق دىتاللارنىڭ ئىشلەش سۇرئىتىدىن كۆپ تىز بۇلۇپ، كومپىيوتىردىكى باشقا تەركىبلەرنىڭ نورمال خىزمىتى ئوخشاشلا CPU دىن ئايرىلالمايدۇ. مەسلەن، بىز كومپىيوتىردا بىرلا ۋاقىتتا مۇزىكا قۇيۇش، خەت كىرگۇزۇش، پىرىنتىردا خەت بېسىپ چىقىرىش قاتارلىق كۆپلىگەن مەشغۇلاتلارنى ئېلىپ بارالايمىز. چۈنكى مۇزىكىنىڭ قۇيۇلۇشى، بىزنىڭ خەت كىرگۈزۈش سۈرئىتىمىز، پىرىنتىرنىڭ خەت بېسىپ چىقىرىش سۈرئىتى CPU نىڭ سۈرئىتىدىن كۆپ ئاستا بولغاچقا، بىز كىرگۈزگەن خەت مەلۇم جۇغلانمىغا يەتكەندە، CPU خەتلەرنى قۇبۇل قىلىش ۋە بېسىپ چىقىرىش پىروگراممىسىنى ئىجرا قىلىدۇ، ۋە ئۇنى تۇگەتكەندىن كىيىن دەرھال مۇزىكا قۇيۇش پىروگراممىسىنى ئىجرا قىلىدۇ. مۇشۇ ئۇسۇل بىلەن بىز تاپشۇرغان كۆپلىگەن ۋەزىپىلەرنى تەڭ ئۇرۇنداپ ماڭىدۇ. بىراق خەت بېسىش پىروگراممىسنى ئۇزاق ئىجرا قىلىپ كەتسە، مۇزىكىنىڭ قۇيۇلىشىغ تەسىر يىتىپ، ئۇزۈك-ئۈزۈك ئاڭلىنىپ قالىدۇ. ئۇنداقتا كىم CPU نىڭ مۇۋاپىق ۋاقىتتا ۋەزىپە ئالماشتۇرۇپ، ھەر قايسى ۋەزىپىلەرنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلىنىشنى كونتىرول قىلىدۇ؟ ئەلۋەتتە، بۇنى ئىشلەتكۇچى ئورۇندىمايدۇ، ھەم ئۇنىڭ ئۇرۇندىيالىشمۇ مۇمكىن ئەمەس. بۇ دەل مەشغۇلات سېستىمىسىنىڭ CPU نى باشقۇرۇشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.
ئىچكى ساقلىغۇچنى باشقۇرۇش
ئىچكى ساقلىغۇچ بولسا كومپىيوتىر سېستىما قۇرۇلمىسى ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم تەركىبلەرنىڭ بىرى. CPU دا ئىجرا قىلىنىدىغان ھەر قانداق بىر پىروگرامما، ۋە بۇ پىروگراممىغا كېرەكلىك بولغان سان سىفىرلارنىڭ كۆپ قىسمى چۇقۇم ئىچكى ساقلىغۇچتا بۇلۇشى كېرەك. مەشغۇلات سېستىمىسنىڭ ئاساسى پىروگراممىلىرىمۇ ئىچكى ساقلىغۇچتا دائىملىق ساقلىندۇ.بىراق ئىچكى ساقلىغۇچنىڭ سىغىمى چەكلىك بۇلۇپ، بىز بىرل ۋاقىتتا كۆپ مەشغۇلات ئېلىپ بارغاندا، ھەممىسى ئۈچۇن يىتەرلىك بوشلۇق ئاجرىتىپ بىرەلمەيدۇ. ئۇنداقتا ئىچكى ساقىلغۇچنىڭ بۇ چەكلىمىسى تۇپەيلىدىن، بىرلا ۋاقىتتا كۆپ مەشغۇلات ئېلىپ بارماسلىق كېرەكمۇ؟ مەشغۇلات سېستىمىسى بۇ مەسلىنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بۇلۇپ كىيىنكى ۋەزىپە ئىجرا قىلىنىش باسقۇچىدا ئىشلىتىش ھاجىتى بولمىغان پىروگرامما ۋە سانلارنى دەرھال سىرتقى ساقلىغۇچقا يۆتكەيدۇ. ۋە كىيىنكى باسقۇچتا لازىملىق پىروگرامما ۋە سىفىرلارنى ئىچكى ساقلىغۇچىقا يۆتكەپ ئەكىرىپ، بىز كومپىيوتىرغا تاپشۇرغان ۋەزىپىلەرنىڭ ئۆزلۈكسىز ۋە ئەڭ تىز سۈرئەت بىلەن ئىشقا ئېشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
ئەسۋاپ باشقۇرۇش
كومپىيوتىر سېستىمىسغا تەۋە بولغان سىرتقى ئەسۋاپلارنىڭ تۇرى كۆپ. مەسىلەن، قاتتىق دىسكا، يۇمشاق دېسكا، نۇر دېسكا، ئىكران، پېرىنتىر، سىكەنىر ۋە ئارقىمۇ-ئارقىلىق، يانداش ئالاقە ئېغىزى....... قاتارلىقلار. بۇ ئەسۋاپلارنى كونتىرول قىلىش ئىنتايىن مۇرەككەپ، ئەڭ ئاساسلىقى بۇلارنىڭ ئىشلەش سۇرئىتى CPU نىڭ سۇرئىتىگە سېلىشتۇرغاندا كۆپ ئاستا. مەشغۇلات سېستىمىسى مۇناسىۋەتلىك قاتتىق دىتاللارنىڭ ياردىمىدە بۇ ئاستا سۇرئەتلىك سىرتقى ئەسۋاپلار بىلەن تىز سۇرئەتلىك CPU ئارىسدا ماسلاشتۇرۇش ئىلىپ بارىدۇ. ۋە ھەرقايسى ئەسۋاپلارنىڭ بىر بىرىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىمىغان ئاساستا ئوخشاش ۋاقىتتا خىزمەت ئېلىپ بېرىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. (4).ھۆججەت باشقۇرۇش.
ھۆججەت بولسا كومپىيوتىردىكى ئۇچۇرلارنىڭ ئاساسلىق ساقلىنىش شەكلى. شۇنداقلا ئىشلەتكۇچىنىڭ كومپىيوتىردا ساقلىغان ئەڭ قىممەتلىك ماتىرياللىرى. مەشغۇلات سېستىمىسنىڭ ھۆججەت باشقۇرۇشتىكى ئاساسى مەقسىتى مۇشۇ قىممەتلىك ئۇچۇرلارنى تەرتىپلىك، تەشكىللىك ھالدا ئۇزاق مەزگىل كومپىيوتىر ئىچىدە ساقلاش، ھەمدە ئىشلەتكۇچى ۋە مۇناسۋەتلىك پىروگراممىلارنىڭ ھۆججەت قۇرۇش، ئېچىش، ئىتىش، ۋە ئۈچۈرۈش قاتارلىق مەشغۇلاتىغا ئەڭ قولاي بولغان ئالاقە يۈزى ئورنىتىپ بىرىش.
بۆلۈنمە ۋاقىتلىق سېستىما
بۇ بىر ئاساسى ماشىنىنى كۆپ ئادەم بىرلا ۋاقىتتا ئىشلىتىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسىتىدە لايھىلەنگەن سېستىما بۇلۇپ، ئۆزلۈكسىز ۋاقىتنى بىر قانچە بۆلەككە بۈلۈپ، ھەر بىر ۋاقىت بۆلىكىدە ئاساسى ماشىنا پەقەت بىرلا ئىشلەتكۈچى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. چۇنكى ئاساسى ماشىنىنىڭ سۈرئىتى ناھايتى تىز بولغاچقا، ھەر بىر ئىشلەتكۈچى ئۇنى خۇددى ئۆزى يالغۇز ئىشلىتۋاتقاندەك بىمالال ئىشلىتەلەيدۇ. بىر قەدەر داڭىلىق بولغان بۈلۈنمە ۋاقىتلىق سېستىمىدىن 1963- يىلى ئامرىكا ماسساچۇسسىس تېخنىكا ئىنىستىتوتى تەتقىق قىلىپ ياسىغان CTSS مەشغۇلات سېستىمىسى ۋە MULTICS مەشغۇلات سېستىمىسىلىرى بار.
تېز ئىنكاس مەشغۇلات سېستىمىسى
بۇ سېستىما ئىنتايىن قىسقا بولغان چەكلىك ۋاقىت ئىچىدە ئۇچۇرلارنى تىز بىر تەرەپ قىلىش ۋە تىز ئىنكاس قايتۇرۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. ئىنكاس ۋاقتىغا بولغان تەلەپكە ئاساسەن بۇ خىل مەشغۇلات سېستىمىسى يەنە قاتتىق تىز ئىنكاس سېستىمىسى ۋە يۇمشاق تىز ئىنكاس سېستىمىسى دەپ ئىككىگە بۆلىندۇ. قاتتىق تىز ئىنكاس سېستىمىسى ئاساسلىق سانەئەت ئىشلەپچىقىرىش جەريانىنى كونتىرول قىلىش ئالەم تەتقىقاتىدىكى ئىز قوغلاش، ھەربى قوراللارنى يىراقتىن باشقۇرۇش ساھەلىرىدە ئىشلىتىلدۇ. بۇنىڭدىن كۆرۋېلىشقا بولىدۇكى قاتتىق تىز ئىنكاس سېستىمىسىغا بولغان سۈرئەت ۋە ئىشەنچىلىك دەرىجە تەلىپى ئىنتايىن يوقىرى. يۇمشاق تىز ئىنكاس سېستىمىسنىڭ ئىنكاس ۋاقتىغا قويۇلغان تەلەپ نىسبەتەن تۆۋەن بۇلۇپ، ئۇ ئاساسەن ماتىريال ئىزدەش، ئالدىن بېلەت ھاۋالە قىلىش، بانكا مالىيە ئىشلىرىنى باشقۇرۇش قاتارلىق سېستىما ۋە ساھەلەردە قوللىنىلدۇ.
مىكرو كومپىيوتىر مەشغۇلات سېستىمىسى
چۆڭ كۆلەملىك ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى چۆڭ كۆلەملىك توپلاشتۇرۇلغان توك يول تېخنىكىسنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، شەخىسلەر ئىشلىتىدىغان مىكرو تىپلىق كومپىيوتىرلار تەرەققىياتقا ئېرىشتى ۋە تەدرىجى ئۇمۇملۇشۇشقا قاراپ يۇزلەندى. CP/M سېستىمىسى ئەڭ دەسلەپتە مىكرو كومپىيوتىرلار ئۈچۈن ياسالغان مەشغۇلات سېستىمىسى بولۇپ، ئۇ بىر قەدەر كۈچلۈك بولغان ھۆججەت باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان. كىيىنكى يىللاردا MICROSOFT شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياسىغان MS-DOS مەشغۇلات سېستىمىسى CP/M نىڭ ئورنىنى ئالغان.
8- چىللە
8- چىللە ياكى 8- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 10- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 189. (كەبىسە يىلى 190.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 176 كۈن باردۇر.
ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدۇ
”ئامېرىكىدىكى مۇساپىر تۇيغۇلار“نىڭ داۋامى
ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن بايقىسام تورلاردا ”قەشقەرلىكنىڭ سېسىق گەپلىرى“، ”كىچىك قەشقەرلىكنىڭ سېسىق گەپلىرى“ دېگەندەك يازمىلار يامراپ كېتىپتۇ. ئۈرۈمچىگە كېلىپ بىر قانچە سائەتتىن كېيىنلا بىرەيلەننىڭ ”ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدىكەن؟“ دېگەن سۇئالىغا دۇچ كەلدىم. سورىغۇچى مېنىڭ قەشقەرلىك ئىكەنلىكىمنى بىلگەچكە قەستەن شۇنداق سوراۋاتاتتى. ئۇ چاغدا نېمە دەپ جاۋاپ بەرگىنىم ئېنىق ئېسىمدە يوق. ئەمما شۇندىن كېيىن بۇ سۇئال كاللامنىڭ بوش بۇرجەكلىرىنى قامال قىلىپ كەلدى. بۇ يەردە دېيىلىۋاتقان ”سېسىق گەپ“ تەنە، بىشارەت، كىنايەدىن ئىبارەت. بۇنداق تەنىلىك، كىنايىلىك، بىشارەتلىك تىل ئادىتى يېزىق تارىخى ئۇزاقراق بولغان ھەرقانداق مىللەتنىڭ تىلىدا بار بولۇشى مۇمكىن. خۇددى كىنايەدىن ئىبارەت ئىستىلىستىكىلىق ۋاستە دۇنيادىكى مەن بىلىدىغان تىللاردا بولغانغا ئوخشاش. ئۆزۈمنىڭ تۈركچە ۋە پارىسچە سۆزلەش، مەزكۇر تىلدا سۆزلىشىدىغانلار بىلەن مۇلاقات بولۇش جەريانىدىكى كەچۈرمىشلىرىمدىن بايقىدىمكى، مەدەنىيەت ئەنەئەنىسى يېقىن مىللەتلەرنىڭ تىلىدا ئوخشاش شەكىلدىكى كىنايە، تەنە، مۇبالىغە… دېگەنگە ئوخشاش تىل ھادىسىلىرى مەۋجۇد. مەسىلەن ئۇيغۇرچىدىكى تەكەللۇپ سۆزلىرى ۋە تەكەللۇپ قىلىش ئادىتى تۈركچە، پارىسچىدە ئوخشاشلا مەۋجۇد. بولۇپمۇ پارىسچە ۋە تۈركچىدىكى تەكەللۇپ سۆزلىرى ئۇيغۇرچىدىكىدىن نەچچە ھەسسە كۆپ. فارىسچىدە تەكەللۇپ سۆزلىرىنى تائاررۇف دەيدۇ. تۈركچىدە تەكەللۇپ ۋە سىپايە گەپنىڭ جىقلىقىدىن چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ”ئون ئۇيغۇرنى بىر ئۆزبېك ئاغزىغا قارىتىدۇ، يۈز ئۆزبېكنى بىر تۈرك گەپ بىلەن مايىل قىلىدۇ“ دېگەن گەپ بار. ئۇيغۇرلاردەك نەچچە مىڭ يىللىق سودا ئەنئەنىسى بولغان مىللەتلەرنىڭ تىلىدا ئادەتتە كىنايىلىك ئىبارە، بىشارەتلىك گەپ ۋە تەنىلىك جۈملىلەرنىڭ مول بولۇشى تەبىئىي. بۇنداق سۆزگە بايلىق، ئىپادىلەشكە قابىللىق ۋە ئىنكاستىكى چىۋەرلىك قەشقەر ئۇيغۇرلىرىدا ئالاھىدە گەۋدىلىك. بۇ قەشقەرنىڭ نەچچە مىڭ يللىق تىجارەت، مەدەنىيەت ۋە ھاكىمىيەت مەركىزى بولغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
ئامېرىكىلىقلارمۇ تەنىلىك گەپلەرنى قىلىدۇ. بىر يازلىق تەتىلدە بىر ئاق تەنلىك ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقاتچىسى بىلەن بىللە يىغىنغا قاتنىشىپ قالدۇق. دەسلەپتە ئىككىمىز ئۇيغۇرچىدىكى چاي سۆزىنىڭ خەنسۇچىدىن كەلگەن ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدە مۇنازىرىلىشىپ قالدۇق. مەن ئەرەبچىدە، پارىسىچىدە، تۈركچىدىمۇ چاي دېيىلىدىغانلىقىنى پاكىت قىلىپ بۇ سۆزنىڭ خەنسۇچە سۆز ئىكەنلىكىدىن گۇمانلاندىم. ئۇندىن باشقا خەنسۇچىدىكى ”چا“ سۆزىنىڭ ئۇيغۇرچىغا كىرگەندە نېمىشقا كەينىگە ”ي“ تاۋۇشى قوشۇلۇپ چاي بولۇپ قالغانلىقىنى سورۇدۇم. ئەگەر ئۇيغۇر تىلىدا خەنچىدىن كىرگەن ”چا“ غا ئوخشاش سوزۇق تاۋۇش بىلەن ئاخىرلاشقان سۆزلەرنىڭ كەينىگە بىر ”ي“ قوشۇلۇپ قالىدىغان ھادىسە بار دېيىلسە نېمىشقا بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ تىلىغان سىڭىپ كەتكەن ”كا“ (كارت)، ”لا“ (شام) دېگەن سۆزنى ئۇيغۇرلار كاي، لاي دەپ قوبۇل قىلمىغان. نېمىشقا ئۇيغۇر دوختۇرلارنىڭ تىلىدا كۆپ قوللۇنىلىدىغان چافاڭ-سافاڭ دېگەن خەنچە سۆزنى چايفاڭ دەپ ”ي“ نى قوشۇپ تەلەپپۇز قىلمايدۇ؟ مەن بۇلارنى پاكىت قىلىپ سۆزلىگىنىمدە ھېلىقى تەتقىقاتچى كۆزۈمگە قاراپ تۇرۇپ كېتىپ ”مەن ئۇيغۇرچە بىلىمەن، ئۇيغۇر تىلىدا ھەتتا قەدىمكى خەنچە سۆزلەرنىڭ بارلىقىنى بىلىمەن، ئەمما ئۇيغۇر مىللەتچىلىرىنىڭ تىلىدىن خەۋىرىم يوق“ دەپ قالدى. ئىلمىي مۇنازىرىنىڭ بۇنداق تەنىلىك جۈملىلەربىلەن، ياكى ھازىرقى مودا تەرىپ بويىچە ”سېسىق گەپ“ بىلەن ئاخىرلىشىشى مېنى غەش قىلدى. ئۇنىڭچە بولسا ئۇيغۇر تىلىدىكى تۆرت دېگەن سانمۇ قايسىدۇر بىر قەدىمكى مىللەتنىڭ تىلىدىن كەلگەنمىش. كېيىن مەن چاينىڭ ئەسلى جوڭگۇغا تارىختا ھازىرقى كامبودژا زېمىنىدا ياشىغان يەرلىك مىللەتتىن كەلگەنلىكىنى ئوقۇدۇم. چاي دېگەن بۇ سۆزمۇ خەنچىگە شۇ مىللەتنىڭ تىلىدىن كىرگەنىكەن.
ھېلىقى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقاتچىسى بىلەن ئىككىمىز بىللە قاتناشقان يىغىن خېلى ئۇزاق داۋاملاشتى. ئارىدا ئۇ ”تون“ دېگەن سۆزنىڭ ئۇيغۇرچىغا موڭغۇلچىدىن كىرگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. مەن دەرھال ئىتىراز بىلدۈردۈم. بىرى موڭغۇلچىدا ئەگەر بۇ سۆز بولسا دېمەك بۇ ئىككى تىلنىڭ ئورتاق بىر تىل سېستىمىسىغا تەۋە ئىكەنلىكىدىن بولغان. ئۇيغۇرچە بىلەن موڭغۇلچە ئالتاي تىللىرى سېستىمىسىغا تەۋە بولۇپ سېرىق، قارا دېگەن رەڭ سۆزلىرى تۆمۈر، ئالتۇن، چىچەك، بىلگە (ئالىم) قاتارلىق كەلىمىلەردىن تارتىپ ئۈزۈم، ئالما دېگەن مىۋە چىۋەلەرنىڭ ئاتلىرىغىچە ئوخشاش ئېدى. ئۇ تەتقىقاتچى بۇنىڭغا ئىشەنمەيدىكەن. ئۇنىڭ نەزەرىدە ئالتاي تىللىرى سېستىمىسى دېگەن قاراشنىڭ ئاساسى يېتەرسىز ئىكەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئورتاق سۆزلەر ئەمەس موڭغۇلچىدىن ئۇيغۇرچىغا ئارىيەت ئېلىنغان سۆزلەر ئىكەن. ”ئەگەر ئارىيەت ئېلىنغان دەپ ئويلىساڭ، موڭغۇل ئېگىزلىكىدىن تارتىپ تارىم ۋادىسىغىچە بولغان يەرلەردە شەھەرلەرنى قۇرغان ئۇيغۇرلار تون دېگەن سۆزنى موڭغۇلچىدىن قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن تونسىز يۈرۈپتىكەنمۇ؟“، ”كىيىم كېچەككە، زىبۇ زىننەتكە ئائىت سۆزلەرنىڭ نوقۇل يايلاق مىللىتى بولغان موڭغۇللارغا قارىغاندا ئۇيغۇرلاردا مول بولۇشىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولىدىغۇ؟“ دەپ سۇئال قويۇۋېدىم، ”سەنچە باربەرىيان (ياۋايى) موڭغۇللارغا ئۇيغۇرلار تون كىيىشنى ئۆگەتكەنمۇ؟“ دەپ كىنايە قىلدى. بۇ گەپنى ھازىر ئويلىساممۇ جۇدۇنۇم ئۆرلەيدۇ. ئۇنىڭ بۇ سۆزىدە مېنى ”سەن ئۆز مىللىتىڭنى ئىلغار باشقا مىللەتنى ياۋايى دەپ بىلىسەنغۇ! “ دەيدىغان مەسخىرە بار ئېدى. ئەسلى مەن بۇنداق قاراشتىكىلەردىن نەپرەتلىنەتتىم. مىللەتلەرنى ئىلغار- قالاق، مەدەنىي- ياۋايى، ھاكىم-مەھكۇم، زامانىۋي- ئىپتىدائىي دەپ ئايرىشقا ئۆچ ئېدىم. مەن مەكتەپتىن تارتىپ، جەمئىيەت، ھاكىمىيەتكىچە سىڭگەن ئاريىمچىلىقنى ئاپەتنىڭ مەنبىيى دەپ قارايتتىم. بۇنداق ئايرىمچىلىق ئىنسانلارنى تەبىقە، مىللەت، سىياسىي سالاھىيەتكە تايىنىپلا باشقىلارنىڭ نەچچە ئون يىللىق ئەمگىكىگە، نەچچە يۈز يىللىق مىراسىغا، نەچچە مىڭ يىللىق روھىيىتىگە ئىستىلا يۈرگۈزەلەيدىغان قىلىۋەتكەنىدى.
ئامېرىكىدا يەتتە يىلدىن ئارتۇق ئوقىغان بىر ئۇيغۇر ماڭا مۇنداق بىر گەپنى دەپ بەردى. ئامېرىكىغا كەلگەن دەسلەپكى يىلى جوڭگۇدا خېلى ئۇزاق تۇرغان بىر پروفېسسورنىڭ دەرسىنى تاللاپتۇ. دەرسنى بىر ھەپتىدىن ئارتۇقراق ئاڭلىغاندىن كېيىن ئوقۇتقۇچىسى بىلەن كۆرۈشۈشكە كېلىشىپتۇ. مەقسىدى دەرستىن ۋاز كېچىش ئىكەن. ئەسلى ئامېرىكىدا ئوقۇغۇچى دەرسنى تاللاپ بىر ئىككى ھەپتىدىن كېيىن ئاڭلاشنى خالىمىسا ۋاز كەچسىمۇ بولىدۇ. بۇنى مۇئەللىمگە دەپ چۈشەندۈرۈپ، كەچۈرۈم سوراشنىڭ قىلچىمۇ ھاجىتى يوق. ئەمما بۇ ئۇيغۇر جوڭگۇدا كۆنگەن خۇيى بويىچە ”بۇ قېتىم گەپ قىلماي دەرستىن ۋاز كەچسەم، كېلەر قېتىم يەنە باشقا دەرسىنى ئاڭلاشقا توغرا كەلسە خىجىل بولۇپ قالماي، ماڭا باشقىچە قاراشتا بولۇپ قالمىسۇن“ دەپ ئويلاپ ئاتايىن چۈشەندۈرگىلى مۇئەللىمنىڭ ئىشخانىسىغا بېرىپتۇ. بۇ ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى مۇئەللىمگە يەنە بىۋاستە دېيەلمەي، ئۆزىنىڭ جوڭگۇدىن كەلگەن ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى، دەرستە سەل قىينىلىپ قالغانلىقىنى چۈشەندۈرۈشكە باشلاپتۇ. ئامېرىكىلىق پروفېسسور بۇلارنى نومۇردا ئىتىبارغا ئېرىشىشنىڭ باھانىسى دەپ چۈشىنىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئوقۇتقۇچى “ بۇ دېگەن ئامېرىكا، ئازسانلىق مىللەتلەرگە ئىتىبار بېرىلمەيدۇ، “ دەپتۇ. ئۇ كۈنى بۇ ئۇيغۇرغا پۈتۈن دۇنيادا ماتەم بولغاندەك تۇيۇلۇپ كېتىپتۇ. ئەمەلىيەتتە بۇمۇ ئامېرىكىلىقنىڭ ”سېسىق گېپى“. سېسىق بولۇپمۇ ھەرقانداق ئۇيغۇر ئاڭلىسا قويقا چېچى تىك تۇرىدىغان مەسخىرە.
تىلدا تەنىلىك، كىنايەلىك، بىشارەتلىك ئىپادىلەش شەكلىنىڭ بولۇشى نورمال ئىش. ئەمما بۇنداق سۆزلەش ئادىتىنى قالپايتىپ كىشىگە تەنە قىلىش، باشقىلارنى مەسخىرە-كىنايە قىلىش، بىشارەتلىك گەپلەرنى ئەرگىتىپ دەپ خەقنىڭ دىلىغا ئازار بېرىش ھىچ قانداق جەمئىيەتتە خۇش كۆرۈلىدىغان ئىش ئەمەس. شۇڭا ئۇيغۇر تىلىدا بۇنداق گەپلەرنىڭ ئېتى سېسىق دەپ قويۇلغان. ماڭا غەلىتە تۇيۇلغىنى كىشىلەرنىڭ شۇنچە سېسىق گەپلەرنى تورمۇ تور، مۇنبەرمۇ مۇنبەر كۆچۈرۈپ سازايى قىلىپ يۈرۈشى بولدى. بۇ خۇددى سېسىقچىلىقتا تۇرغان كىشىنىڭ بۇرنى بەتبۇيغا كۆنۈپ كەتكەندەك بىر ئىش بولسا كېرەك. ئەلۋەتتە سېسىق گەپ دېيىلىۋاتقانلار ئىچىدە ئادەتتىكى يۇمۇرلارمۇ يوق ئەمەس، ئەمما خۇددى بىر تال چىۋىن بىر قازان ئاشنى ھارام قىلغاندەك، شۇنداق يۇمۇرلارنىڭ ئارىسىغا كىشىنىڭ ئۆتىنى يېرىۋەتكىدەك بىر نەچچە ئاغىز مەسخىرە قوشۇلسا ئاڭلىغۇچى بىئارام بولماي قالمايدۇ. مەسىلەن، گىلەم ئالغىنى كەلگەن كىشىنى بورا بازىرىغا بۇيرۇپ قويغانلىق، كىيىم ئالماقچى بولغان دېھقانغا ئەسكى بازىرىنى كۆرسىتىپ قويغانلىق سېپى ئۆزىدىن تەربىيەسىزلىك ۋە رەسۋالىقتۇر. بۇ ئەمەلىيەتتە دەپ يۈرگۈدەك ياكى بىر ئادەم دەپ بەرسە ئاڭلاپ كۈلۈپ كەتكۈدەك، تارقاتقۇدەك بىر گەپ ئەمەس.
ماڭا ئەڭ تەسىر قىلغان بىر ئىش بۇندىن يەتتە يىل بۇرۇن قەشقەر يېڭى بازاردىكى يۈز بەرگەن. قاتتىق سوغۇق بولغان بىر كۈنى گىلەم بازىرىدا كادىر سۈپەت كېيىنگەن ئاچا ئۇكىدەك كۆرۈنىدىغان ئىككى ئۇيغۇر خەنزۇچە گەپ قىلىشىپ گىلەم كۆرگىلى تۇرۇپتۇ. ئۇلار گىلەملەرنى كۆرۈپ بولغاندىن كېيىن نېمىشقا ئۇيغۇر تۇرۇپ بىر بىرىگە خەنسۇچە گەپ قىلىشقانلىقىنى سورۇدۇم. ئۇلار ساتقۇچىنىڭ ئۇلارنىڭ گىلەم ھەققىدىكى پاراڭلىرىنى ئاڭلاپ چۈشىنىۋېلىپ سېسىق گەپ قىلىشدىن قورقۇپ خەنسۇچە پاراڭلىشىپتۇ. بۇ يىل يازدا ئۈرۈمچىدىن قەشقەرگە ساياھەتكە كەلگەن ئىككى ئۇيغۇر ئايال قايتارشىدا قەشقەردىن چوڭلارغا سوۋغات ئالماقچى بولۇپ يېڭى بازارغا بېرىپتۇ. بىر قانچە دۇككاندا دۇكاندارلارنىڭ سېسىق گەپلىرىگە چىدىيالماي ئاخىرى ئۆزىنى خەنسۇ دەۋېلىشقا مەجبۇر بولۇپتۇ. سورۇسام خەنسۇ بولۇۋېلىپ ئىككى جەھەتتىن ئۇتقانلىقىنى ئېيتىشتى، بىرى ئۇيغۇرچە گەپ قىلمسا قەشقەرلىك ئەمەسلىكى چانمايدىكەن سودىدا قويۇلۇپ كەتمەيدىكەن. يەنە بىرى سېسىق گەپ ئاڭلاپ دىلى غەش بولمايدىكەن. مەنمۇ تىجارەتچىلەرنىڭ سېسىق گەپلىرىنى ئاڭلىغان. بىر كۈنى ئانام قەشقەردە بىر ساتارمەن 30 سوم دېگەن سومكىنى 15سوم دەپ تاشلىغانغا ساتارمەننىڭ ”ما يېرىمىنىمۇ يا“ دېگەن سېسىق گېپىنى ئىشىتكەنىدى.
ۋاڭ لېچۈەن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدۇ
2008-يىلى ئايالىم بىلەن ئۈرۈمچىدە بىر سودا سارىيىغا كىردۇق. ئايالىم ساتارمەندىن بىر ئاياققا قويۇلغان باھانى چۈشۈرۈپ بېرىشنى ئېيتتى. ھېلىقى خەنسۇ پىرگازچىك ”دوڭكۆۋرۈكتىكى بازارغا بار، بۇنىڭدىمۇ ئەرزىنىنى ئالالايسەن“ دېدى ئاغزىنى پۈرۈشتۈرۈپ. شىكايەت قىلاي دەپ خوجاينىنى سورۇسام ئۆزى شۇكەن. دەردىمنى ئىچىمگە يۇتۇپ كەتمەكتىن باشقا چارە بولمىدى. شۇندىن كېيىن خەنسۇچىدىكى ئۇيغۇرچىدىن قوبۇل قىلىنغان ”بازار“، ”بالاڭزا“، ”گۇلى“ دېگەن سۆزلەرنىڭ كىنايە مەنىسى بارلىقىغا دىققەت قىلدىم. بۇ سۆزلەر كىنايىلىك مەنىدە كەلگەندە پىت بازىرى، ئوغرى، تەنساتار دېگەنلەرنى بىلدۈرىدىكەن.
ۋاڭ لېچۈەن
ۋاڭ لېچۈەننىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى: ج ك پ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بيۇرۇسىنىڭ ئەزاسى، ج ك پ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ شۇجىسى، شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش – قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ 1 – سىياسىي كومىسسارى.
ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدۇ
مەنچە ۋەتەندىكى بۇنداق سېسىق سۆزلەشتىن ئىبارەت تىل ئادىتىنىڭ ھىچ قانداق يۇرت كىشىلىرى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق. ئەگەر ھەممىمىز سۆزلەۋاتقان تىلنىڭ ئۇيغۇر تىلى ئىكەنلىكىدىن شۈبھىمىز بولمىسا تەنىلىك سۆزلەش ئادىتى ھەممىمىزدە بار. پەقەت ”قەشقەرلىقنىڭ سېسىق گەپ قىلىدۇ “ دېگەن چۈشەنچە تاراپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن باشقا ئۇيغۇر دېسە ھىچ قانداق غەلىتە تۇيۇلمىغان بىر سۆز قەشقەرلىك ئۇيغۇرنىڭ ئاغزىدىن چىقسىلا ”سېسىق“ گەپتەك بىلىنىپ كەتكەن بولۇشى مۇمكىن. بۇندىن باشقا بۇ پۇل، ئىمتىياز، ھوقۇق ھەممە نەرسىنىڭ ئۆلچىمىگە، ھاكىمىغا، باش پاناھىغا، قازىسىغا ئايلىنىپ قېلىۋاتقان جەمئىيەتتە كېلىپ چىقىدىغان مۇقەررەر ھادىسە. شەھەر بىلەن يېزا پەرقى چوڭۇيۇپ كەتكەن، باي كەمبەغەللىك پەرقى ئىجتىمائىي ئورۇن پەقى، ئىمتىياز پەرقى سۈپىتىدە شەكىللىنىۋاتقان جەمئىيەتتە پۇل، ھوقۇق ۋە ئىمتىيازغا خوجايىن بولالمىغان كىشى ئاشۇنداق سېسىق گەپ، مەسخىرىلىك مۇئامىلە ۋە بىشارەتلىك كەمسىتىشلەرگە دۇچار بولۇپ تۇرىدۇ. كەمستىلگۈچى كەمسىتىش ئەۋج ئالغان موھىتتا ياشاۋېرىپ ئۆزىنىڭ كەمسىتكۈچىگە ئايلىنىپ قالغانلىقىنى سەزمەيلا قالىدۇ. كىشىلەرنىڭ ئىچىدە نېمە سېسىغان بولسا تېشىغا شۇ چىقىدۇ. قەشقەردە دېيىلمەي سېسىغىنى گەپ بولسا تىلغا شۇ چىقىدۇ-دە! نەدە گەپ دېيىلمەي سېسىغان بولسا، نەدە گەپتىن تۈك ئۈندۈرۈش ئەۋج ئالغان بولسا، نەدە ئۇدۇل دېيىلگەن گەپ كىشىنى دەرتكە مۇپتىلا قىلسا شۇ يەردە گەپ سېسىيدۇ. ئەگەر يۈسۈپ خاس ھاجىپ بوۋىمىز دېگەندەك ئادالەتلىك قانۇن ھەممەيلەننىڭ مەڭزىگە قۇياشتەك ئايرىماي نۇر چاچالىغان بولسا، بۇنداق سېسىق سۆزلەيدىغانلار كىشىلەرنىڭ ئەيپلىشىگە ئۇچرىغان، تىگىشلىك جازاسىنى تارتقان بولاتتى. ئامېرىكىدا خېرىدارغا سېسىق سۆزلىگەن ساتارمەن يىنىك بولغاندا ئىشتىن بوشۇتۇلىدۇ، باشقىلارنى مەسخىرە قىلغۇچى سوتقا تارتىلىپ روھىي تۆلەپ تۆلەيدۇ. ئامېرىكىدا روھىي تۆلەم جىسمانىي تۆلەمدىن نەچچە ھەسسە ئېغىر بولىدۇ. مانا بۇ ئامېرىكىدا سېسىق گەپنىڭ ئازلىقىغا سەۋەپ بولغان ئەڭ چوڭ ئامىل.
سېسىق گەپ يەنى تەنىلىك، مەسخىرىلىك، بىشارەتلىك گەپلەرنى ئامېرىكىلىقلارمۇ، ئۇيغۇرلارمۇ قىلىدۇ. ئەمما بۇ سۆزلەرنىڭ دېيىلىش قېتىم سانى، ئورنى ۋە ئوبىكتى ئوخشىمايدۇ. ئامېرىكىدا كىنايىلىك سۆزلەرنى مەن جوڭگۇدا ئۇزاق تۇرغان، ئۇيغۇر تىلىنى مۇكەممەل بىلىدىغان ئامېرىكىلىقلاردىن باشقىلارنىڭ ئاغزىدىن ئاڭلىمىدىم. بەلكىم ماڭا ئۇچرىمىغان بىلەن باشقىلارغا ئۇچرىغاندۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ ئاغزىدىنمۇ بۇ ھەقتە ئاڭلىمىدىم. دېمەك سېسىق گەپلەرنىڭ دېيىلىش قېتىم سانى، دېيىلىدىغان سورۇن، ئاڭلايدىغان كىشى ئامېرىكىدا ئاز. نېمە ئۈچۈن؟ ئەمەلىيەتتە ۋەتەندە كىشىلەرنىڭ سېسىق گەپ قىلىشى پىسخىك بوشۇنۇش جەريانى بولۇشى مۇمكىن. ۋەتەندە بىر كىشى بىر خىزمەتكە بىر كىرسە ياخشى كۆرسۇن، كۆرمىسۇن، ماس كەلسۇن كەلمىسۇن ئىشلەشكە مەجبۇر. بىر ئۇششاق تىجارەتچى ئىجارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى سەۋەبلىك دۇككاننى تاقاپ قويالمايدۇ، بىر دېھقاننىڭ بالىلىرى كۆپەيسىمۇ، مال باھاسى ئۆسسىمۇ كۆپەيمەيدىغان ”تۆمۈر“ يەردىن باشقا ھىچ نېمىسى يوق، بۇنداق كىشىلەرنىڭ قەلبى نارازىلىق، زېرىكىش، ئۈمىدسىزلىك، قارشىلىق بىلەن تولۇپ كەتكەن. بۇلار بۇ پىسخىك چىڭقاقلىرىنى ئاشكارىلاشنىڭ يوللۇق شارائىتىغا ئىگە ئەمەس، شۇڭا باشقىلارغا سېسىق گەپ قىلىش ئارقىلىق كۆڭلىدىكى تېشىغا چىقىرالمىغان نارازىلىقلىرىنى ئىپادىلەپ بېسىقىغا چۈشىدۇ. كىشىلەرنىڭ ئىچىدە گەپلەر دېيىلمەي بىقسىپ كېتىدۇ- دە، پەقەت بولالماي ئىچى ئېلىشىپ تۇرغاندا سىزگە، ماڭا ياكى ئۇنىڭغا سېسىق چاچرىتىدۇ. بۇنى ئۇيغۇرلار ”ئېشىەككە كۈچۈڭ يەتمىسە ئۇر توقۇمىنى “ دەپ خۇلاسىلىگەن.
ۋاڭ لېچۈەن
1944–يىلى 12–ئايدا تۇغۇلغان ، شەندۇڭ ئۆلكىسىنىڭ شوۋگۇاڭ دېگەن يېرىدىن. 1966–يىلى 3–ئايدا پارتىيەگە كىرگەن ، 1965–يىلى 9–ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ تەربىيىلەش كۇرسىنى پۈتتۈرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدۇ
ئابدۇۋىلى ئايۇپ گۈلەن يازمىلىرى
ۋاڭ لېچۈەن
1965–يىلى 9–ئايدىن 1966–يىلى 8–ئايغىچە شەندۇڭ ئۆلكىسى جاۋنەن ناھىيەسىدە ‹‹سوتسىيالىستىك قايتا تەربىيە›› خىزمىتىنى ئىشلىگەن ؛ 1966–يىلى 8–ئايدىن 1975–يىلى 4–ئايغىچە شەندۇڭ ئۆلكىسى شوۋگۇاڭ ناھىيەسى خوۋجېن بازارلىق گوڭشېنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، گوڭشې ئىنقىلابىي كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، گوڭشې پارتكومىنىڭ دائىمىي ئەزاسى، شەھەر ئەتراپى گوڭشېسى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان؛ 1975–يىلى 4–ئايدىن 1978–يىلى 10–ئايغىچە شەندۇڭ ئۆلكىسى شوۋگۇاڭ ناھىيەلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ناھىيەلىك ئىنقىلابىي كومىتېتنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان؛
ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدۇ
ئابدۇۋىلى ئايۇپ يازمىلىرى