چەرچەن_ناھىيىسى
چەرچەن نامى ھەققىدە
1. چەرچەن نامى تارىخىي خاتىرىلەردە بەن گۇ ( مىلادىيە 32-يىلىدىن مىلادىيە 92- يىلىغىچە)نىڭ ‹‹ خەننامە›› ناملىق كىتابىدا مۇنداق بايانلار بار : ‹‹ ياڭگۇەن قوۋۇقىدىن چىقىپ ئالدى بىلەن بارىدىغان، يېقىن جاي چاقىلىق (婼羌) ... بۇ يەردىن ياڭگۇەن قوۋۇقىغا 1800 چاقىرىم ، چاڭئەنگە 6300 چاقىرىم كېلىدۇ. چاقىلىق يولنىڭ ئۈستىدە بولماستىن ، چەتتە غەربىي جەنۇبقا توغرا كېلىدۇ. ئۇنىڭ ئاھالىسى 450 تۈتۈن ، 1750 كىشى ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 500 نەپەر. چاقىلىقنىڭ غەرب تەرىپى سارمادان (且末) غا تۇتاش ... ئاشلىقنى چەرچەن (鄯善) ۋە سارمادان (且末)دىن ئالىدۇ ... غەربىي شىمالدا چەرچەن بىلەن تۇتىشىدۇ. چەرچەن چوڭ يولنىڭ ئۈستىگە جايلاشقان ... چەرچەن بەگلىكىنىڭ ئەسلىي نامى كروران بولۇپ ، بېگى 扜泥 شەھىرىدە تۇراتتى. بۇ يەردىن ياڭگۇەنگە 1600 چاقىرىم ، چاڭئەنگە 6100 چاقىرىم كېلىدۇ. ئاھالىسى 1570 تۈتۈن ، 14100 كىشى ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 2912 نەپەر. ... غەربىي شىمالىدىن قۇس بەگلىكىگە 1890 چاقىرىم كېلىدۇ ... چەرچەن دەل خەن سۇلالىسى يولىنىڭ ئۈستىدە ، ئۇنىڭ غەربىدىن سارمادانغا 720 چاقىرىم كېلىدۇ ...سارمادان بەگلىكىنىڭ مەركىزى سارمادان شەھىرى. بۇ يەردىن چاڭئەنگە 6820 چاقىرىم كېلىدۇ ، ئاھالىسى 230 تۈتۈن 1610 كىشى ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 320 نەپەر ... جەنۇبى تەرىپىدىن ئەندىر (小宛国)گە ئۈچ كۈنلۈك يول. .. غەربىدىن نىياغا 2000 چاقىرىم كېلىدۇ... ›› دېيىلگەن. مىلادىيە 400 – يىلى چەرچەنگە كەلگەن ۋە چەرچەندە بىر ئاي تۇرغان راھىب فاشەننىڭ تەرجىمىھالىدا ‹‹ ( دۇنخۇاڭدىن چىقىپ ) 17 كۈندە 1500 چاقىرىم يول يۈرۈپ چەرچەن ئېلىگە كەلدۇق ... بۇ ئەلنىڭ پادىشاھى بۇددىغا ئېتىقاد قىلىدىكەن ، 4000دىن ئوشۇق كىچىك كۆلۈڭۈ راھىبى بار ئىكەن .... بۇ يەردە بىر ئاي تۇردۇم ، ئۇندىن كېيىن غەربىي شىمالغا قاراپ 15 كۈن يۈرۈپ ئاگنى (قاراشەھەر) گە باردىم›› دېيىلگەن. ‹‹ لوياڭلىق راھىب كالاننىڭ خاتىرىسى›› (مىلادىيە 5 – ئەسىر)دە ‹‹تۇيغۇندىن 3500 چاقىرىم غەربكە يۈرسە چەرچەن (鄯善) شەھىرىگە بارىدۇ ... چەرچەندىن غەربكە 1640 چاقىرىم يۈرسە سارمادان( 左末 ) شەھىرىگە بارىدۇ...›› دېيىلگەن. راھىب شۇەنزاڭ (600- 664) مىلادىيە 644 – يىلى ئەتراپىدا چەرچەندىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ ئېيتىپ بېرىشى بىلەن يېزىلغان ‹‹ بۈيۈك تاڭ دەۋرىدىكى غەربكە ساياھەت خاتىرىسى››دە ‹‹ ... ئۇ يەردىن شەرققە 600 چاقىرىم يۈرۈپ چالمادانا (折摩驮那故国) قەدىمكى ئېلىگە كەلدۇق ، بۇ سارمادان (沮末) دۇر ... بۇ يەردىن شەرقىي شىمالغا 1000 چاقىرىمدىن ئارتۇق يۈرۈپ نوب قەدىمكى ئېلىگە كەلدۇق ، بۇ كروران ئېلىدۇر ...›› دېيىلگەن. 10 – ئەسىردە ياشىغان ئۇيغۇر ئالىمى سېڭقۇ سەلى تۇتۇڭ ‹‹ شۇەنزاڭنىڭ تەرجىمىھالى››نى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان، مۇشۇ تەرجىمىدە 折摩驮那故国 ئاتالغۇسىنى سارمادان بالىق دەپ تەرجىمە قىلغان. ‹‹ جەنۇبىي يول بىلەن غەربكە قاراپ ماڭسا جەزمەن بەگلىگى ، ئەندىر بەگلىگى ، نىيا بەگلىگى ، كروران بەگلىگىنىڭ ھەممىسى چەرچەن بەگلىكىگە تەۋە ئىكەن ... (مىلادىيە 442 – يىلى) 4 – ئايدا ، جۇرچى ئۇرغۇ 10 مىڭدىن ئارتۇق تۈتۈننى باشلاپ دۇنخۇاڭنى تاشلاپ كۈنپېتىشقا يۈرۈش قىلىپ جۇرچى ئارگۇننىڭ قېشىغا كەتمەكچى بولدى. ئۇلار چەرچەنگە (鄯善) يېتىپ بارغۇچە ، چەرچەن بېگى بەگروڭ 4000دىن ئارتۇق تۈتۈننى باشلاپ قېچىپ كەتتى››. ئىلاۋە : جەزمەن بەگلىكى خەنزۇچە تېكىستتە 且志国 دەپ يېزىلغان ، ياپونىيىلىك ئالىم ماتسۇدا ھېساۋ قاتارلىقلار 志 خېتىنى 末 خېتىنىڭ خاتا يېزىلىشى دەپ قارىغان. ‹‹ ۋېينامە›› نىڭ 99 – جىلدىدا، چەرچەن خانى بەگرونىڭ غەربتىكى 且末غا قاراپ قاچقانلىقى يېزىلغان. ‹‹ ۋېينامە›› 102 – جىلىد ‹‹ غەربىي يۇرت تەزكىرىسى››دە ‹‹ چەرچەن بەگلىكى ، مىرەن قەلئەسىنى پايتەخت قىلىۋالغان ، ئۇ قەدىمكى كروران خانلىقى ئىدى ... پايتەختىنىڭ تۆت ئەتراپى بىر چاقىرىمدىن كېلىدىكەن. ... ئۇنىڭ شىمال تەرىپىدە قۇمتاغ يولى بار. ... سارمادان (且末) بەگلىكى سارمادان قەلئەسىنى پايتەخت قىلىپ ، چەرچەن(鄯善)نىڭ غەربىگە جايلاشقان ... چەرچەن بېگى بەگروڭ جۇرچى ئارگۇنىڭ پاراكەندىچىلىگىدىن قورقۇپ ، ئەلنىڭ يېرىمىنى باشلاپ ، سارمادانغا قېچىپ كەلگەن ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن سارمادان چەرچەننىڭ قارمىقىدا بولغان... ›› فەن يى ، سىما بىياۋلار ( 4- ، 5 – ئەسىرلەر) ‹‹ كېيىنكى خەننامە›› 88 – جىلىد ‹‹ غەربىي يۇرت تەزكىرىسى››دىمۇ تېمىمىزغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلار بار. شىنجاڭ ئۇنۋېرستېتى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقات ئىنىستۇتى تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنىپ نەشىرگە تەييارلانغان ئۇيغۇرچە نۇسخىنىڭ ئىزاھات قىسمىدا، 小宛国 چەرچەن ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىدىكى ئاتچان ۋە قۇراملىق ئەتراپىدا بولىشى مۇمكىن. 且末国 ھازىرقى چەرچەن ناھىيىسىگە توغرا كېلىدۇ. 鄯善国 چاقىلىق ناھىيىسىدە، دەپ ئىزاھلانغان. يۇقىرىقى ئىزاھاتلار ئېلىمىزنىڭ نوپۇزلۇق قامۇسى ‹‹سىيۈەن››نىڭ تۈزىتىلگەن نۇسخىسىدىن ئېلىنغان. تارىخشۇناس ، ئارخېئولوگ ، قەدىمكى يېزىقلار تەتقىقاتچىسى، ئەينى تارىخىي دەۋردە قوللىنىلغان قارۇشتى يېزىقىنى چۈشىنىدىغان بىردىنبىر ئۇيغۇر قۇربان ۋەلى كروران ئەپەندى بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلاردىن مۇنداق خۇلاسە چىقارغان: ‹‹ جالمادانا (ترانسكرىپسىيىسى calmadana ياكى chammadana) دېگەن نام ‹‹ خەننامە››دە 且末 ( قەدىمكى تەلەپپۇزى chamma ) دەپ خاتىرىلەنگەن. شۇەنزاڭنىڭ خاتىرىسىدە 折摩驮那 ( قەدىمكى تەلەپپۇزى chammadana ) دەپ يېزىلغان. بۇ تىل ماتېرىياللىرىنى سېلىشتۇرۇپ رەتلەپ چىققاندا مۇنداق بىر شەكىل ھاسىل بولىدۇ : Calmadana › chamma › chammadana ، دېمەك خەنزۇچىدىكى 且末 دېگەن سۆز قارۇشتى تىلىدىكى ئاتاشنىڭ ترانسكرىپسىيىسى بولۇپ، شۇەنزاڭ سانسىكىرىت ئىملا قائىدىسى بويىچە يېزىپ چىققان. بۇ ئاتالغۇنىڭ تىل مەنىسىنى يېشىش ئۈچۈن ‹ پالى سۆزلۈگى › دىن پايدىلىنىشقا بولىدۇ. ئۇنىڭدا ‹ chamma ( مەنىسى زىرائەت ئۈنىدىغان توپا ، تېرىم ) دېگەن سۆز ئۇچرايدۇ .بۇ سۆز ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەرچەن شېۋىسىدە ‹ چالما › دەپ ساقلىنىپ قالغان ( مەنىسىمۇ ئوخشاش ). dana دېگەن سۆز stana ( يۇرت ، ماكان ، ئەل) دېگەن سۆز بىلەن ئوخشاش. دېمەك ، بۇ ئاتالغۇ ”تېرىقچىلىق قىلىنىدىغان يۇرت“ ، دېمەكتۇر. بۇ قەدىمكى يۇرت ھازىرقى ئۇيغۇر تىلىدا چەرچەن دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ سۆزنىڭ chammadana بىلەن تىل باغلىنىشى يوق ، بەلكى كروران خانلىقىنىڭ بىر شەھىرى shamshan (鄯善)نىڭ تەلەپپۇزىغا يېقىن كېلىدۇ. بۇ ناملار كېيىنكى دەۋرلەردە قانداق قىلىپ ئالماشتۇرۇپ قويۇلغانلىقى بىزگە نامەلۇم. بۇ تىل ماتېرىياللىرى بىلەن تارىخىي جۇغراپىيە مەلۇماتلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ پەرەز قىلغاندا ، ‹جالمادانا› ھازىرقى چەرچەندە ، ‹شامشان› ھازىرقى چەرچەننىڭ شىمال تەرىپىدە ، يەنى چەرچەن دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا – تۆۋەن ئېقىمىدا بولىشى مۇمكىن ››. زاڭزۇشۇناس ئالىم ياڭ مىڭنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، مىلادىيە 8 – ئەسىرنىڭ باشلىرى چەرچەن رايونىنى تۈبۈتلەر كونترول قىلغان. شۇ دەۋرنىڭ مەھسۇلى بولغان تۈبۈتچە تارشا پۈتۈكلەر، چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ تەۋەسىدىكى مىرەن كونا شەھىرى خارابىسىدىن خېلى كۆپ تېپىلدى. يەنە شۇ دەۋرنىڭ مەھسۇلى بولغان ‹‹ شاجۇنىڭ خەرىتىلىك تەپسىراتى››دە 大鄯善 ۋە 小鄯善 شەھەرلىرىنىڭ بارلىقى يېزىلغان. مىرەندىن تېپىلغان تۈبۈتچە پۈتۈكلەردە يەنە Carcan دېيىلىدىغان بىر شەھەرمۇ ئۇچرايدۇ. ئەنگلىيىلىك تۈبۈتشۇناس توماس بۇ نامنى Cercen دەپ ترانسكرىپسىيە قىلغان. 11- ئەسىردىكى ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى››دا ‹‹ qurqan چەرچەن. چىن يولىدىكى مۇسۇلمانلار چېگرىسىنىڭ بىرى ›› دەپ يازغان. ‹‹ يۈەن سۇلالىسى تارىخى ›› 14 – جىلدتا ‹‹ ( 1286 – يىلى ) لوپ ، كىتىك ، 阇廛 قاتارلىق جايلاردا رابات تەسىس قىلىندى›› دېيىلگەن. ياپونىيەلىك ئۇيغۇرشۇناس ، دوكتور ئابىتاكىئو ئەپەندى 廛 阇 نامىنى [ţşəţş́ ân] دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ يەنە 11 - ، 12 – ئەسىرلەردىكى خەنزۇچە مەنبەلەردە كۆرۈلىدىغان 约昌 [ iakt́īang ياكى t´sang–üe دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ]، 昌 灼 [tŝiaçťsiang ياكى ang′ş ţ ŝuo دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ] ،廛阇 [ţşəţş́ ân دەپ ئوقۇلىدۇ] قاتارلىقلارنى چەرچەن نامىنىڭ تەلەپپۇز تەرجىمىسى شۇنداقلا ھازىرقى چەرچەن دەپ قارىغان. مىلادىيە 1276 – يىلى چەرچەندىن ئۆتكەن ماركوپولو ‹‹ چەرچەن ئۆلكىسى (CHARCHAN) ... پېيىن ئۆلكىسى بىلەن چەرچەن ئۆلكىسىنىڭ ئارىلىقىغا چوڭ بىر چۆللۈك جايلاشقان ... (چەرچەندىن) چىقىپ بەشىنچى كۈنلۈك يولنى بېسىپ ئۆتكەندىن كېيىن چۆللۈكنىڭ چېتىدىكى رابات – لوپقا يېتىپ بارغىلى بولىدۇ ›› دېگەن. ئىلاۋە : ‹‹ ماركوپولونىڭ ساياھەت خاتىرىسى ››نىڭ ئۇيغۇرچىسى فۇجەن پەن – تېخنىكا نەشرىياتىنىڭ 1981 – يىلىدىكى خەنزۇچە نەشرىدىن تەرجىمە قىلىنغان. فېڭ چېڭجۈننىڭ خەنزۇچە تەرجىمىسى 2005 – يىلى ئىچكى موڭغۇل خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن خەنزۇچە نەشىر قىلىنغان ، بۇ نۇسخىدا چەرچەن نامى Ciarcian ، Tchertchen دەپ ترانسكرىپسىيە قىلىنغان ۋە خەنزۇچىغا 车尔成 دەپ تەلەپپۇز تەرجىمىسى قىلىنغان، مانا بۇنىڭدىن قارىغاندا، ئەينى ۋاقىتتىكى خاتىرىسىنىڭ تىلدىن تىلغا تەرجىمە قىلىنىش داۋامىدا، جاي نامى ئۆزگىرىپ كەتكەن بولىشى مۇمكىن دەپ قارايمەن. 16 – ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئۇيغۇر ئالىمى مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆرەگانى ‹‹ تارىخى رەشىدىي ››دە چەرچەن نامىنى كۆپ قېتىم تىلغا ئالغان. رۇسنىڭ تەرجىمە قىلىشى بىلەن ئەنگلىيەدە نەشىر قىلىنغان ئىنگلىزچە نەشرىدە Jorjan دەپ ئېلىنغان. Jorjan ئەمەلىيەتتە ئەسلىي مەتىننى ئوقۇشتا كېلىپ چىققان سەۋەنلىك ، توغرىسى جورجان ئەمەس بەلكى چورچان بولىشى كېرەك، بەزى كىشىلەر مۇشۇ خاتالىق ئارقىلىق چەرچەن نامىنى ئەسلىدە جورجانلارنىڭ نامىدىن كەلگەن دەپ قارىغان. مېنىڭ بۇ خاتىرىنى چورچان دەپ قارىشىم ، ‹‹ تارىخى رەشىدىي››نىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇرچە تەرجىمە نۇسخىلىرى ۋە مۇشۇ كىتابتىن پايدىلانغان ئەسەرلەر - ‹‹ كاشغەر تارىخى ( چىڭگىزنامە)›› ، ‹‹ تارىخى ھەمىدىي›› - قاتارلىقلاردا – چەرچەن دەپ ئېلىنغان. مەسىلەن : ‹‹ كاشغەر تارىخى ( چىڭگىزنامە)›› دە ‹‹ قەمىرىددىندىن قورقۇپ چۇرچەن ، سارىخ ئۇيغۇر ، لوپ ۋە كىتىك سارى ئالىپ قاچتى›› دېيىلگەن. دوكتور سىتەيىن ‹‹ تارىخى رەشىدىي››دىكى بۇ جاي نامىنىڭ Chārchān ۋە Jurjān شەكلىدە ئىككى خىل خاتىرىلىگەنلىكىنى ھەمدە تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئەڭ جەنۇبى ياكى شەرقىي جەنۇبىدىكى رايوننى كۆرسەتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. چەرچەن نامى 18 - ، 19 – ئەسىرلەردىكى خەنزۇچە يازمىلاردا تەلەپپۇز تەرجىمىسى قىلىنىپ 卡墙،车尔成 ، 车尔臣 دەپ يېزىلغان. گومىنداڭ 1914 – يىلى ناھىيە تەسىس قىلىنغاندا، ‹‹ خەننامە››دىكى 且末 نامى تېپىلىپ، يۇقىرىقى تەلەپپۇز تەرجىمىسىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىلگەن.