«چالا_تەرجىمان»_كىمنى_ئۆلتۈرگەن؟_كىملىكنى_ئۆلتۈرەمدۇ؟
ماقالدىكى تۇڭچى سۆزى چىڭ ئىمپىرىيىسى زامانىدا خەنچىدىن كەلگەن. چۈنكى چىڭ زامانىسىدا تەرجىمان خەنچىدە توڭشى(通事 )دېيىلگەن. ئۇيغۇرچە مەنسۇپ بولغان تۈركى تىللاردا ش بىلەن چ نۆۋەتلىشىدىغان قائىدە بولغاچقا توڭشى دېگەن بۇ سۆز ئۇيغۇرچىدا تۇڭچى بولۇپ قالغان. مىڭ سۇلالىسىنى مۇنقەرزى قىلىپ شۇ تىرىتورىيەدە چىڭ سۇلالىسىنى قۇرغان مانجۇلار مەمۇرىيەتنى تەشكىللەش، جەمئىيەتنى تەرتىپلەش ۋە دۆلەتتىكى ئىقتىسادى مۇناسىۋەتلەرنى بىر ياقىلىق قىلىشتا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىكى خەنسۇلار خانلىقلىرىنىڭ تەجرىبىلىرىگە ۋارىسلىق قىلغان. دۆلەتچىلىك ئەنئەنىسى بولمىغان مانجۇلار ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنى (ئورتا ئىقلىمنى) خەنچە ھاكىمىيەت ئەنئەنىسى بىلەن ئۆزلىرى بىۋاستە باشقۇرغان. ئۇيغۇر ئېلىگە ئوخشاش 1884 -يىلدىن كېيىن رەسمى قارام بولغان يىراق يېڭى چىگرالارنى يەرلىك ئۇيغۇرلار ئارقىلىق ۋاستىلىك باشقۇرغان بولغاچقا چىڭ زامانىسىدا ئىنتايىن ئاز ساندا تىلماچ-تۇڭچىغا ھاجەت چۈشكەن. چۈنكى چىڭ ھۆكۈمىتى ئەۋەتكەن ئەمەلدار پەقەت بىر سىموۋۇل بولۇپ ئەمەلىي ھوقۇق يەنىلا ئۇيغۇر شاھلار(ۋاڭلار) ۋە ھاكىمبەگلەردە بولغان. تۇڭچىلارغا ئەڭ كۆپ ئىھتيياج چۈشكەن چاغ، دەل شۇ يەرلىك شاھ(قۇمۇلدا، تۇرپاندا، كۇچادا)، ھاكىمبەگلەر(غۇلجىدا) ۋە باشقا بەگزادە ھۆكۈمدارلار ئاجىزلىتىلغان ياكى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان مىنگو زامانى بولغان. مىنگو مىللەتچىلىكنى ئاساس قىلغان بولغاچقا ئاتاقتا بەش مىللەت جۇمھۇرىيىتى(ئۇيغۇر، خەن، تۈبۈت، موڭغۇل، مانجۇ) دېسىمۇ، چىڭ سۇلالىسىدىن قالغان ئىمپىرىيە زېمىنىنى خەنسۇلار قۇرغان مىڭ خانلىقنىڭ داۋامى دەپ قاراشتا چىڭ تۇرغان. مىللەتچى مىنگوچىلار ئاغزىدا بەش مىللەت جۇمھۇرىيىتى دېگەن بىلەن باشقا مىللەتلەرنى جوڭخۇئا(ئوتتۇرا خۇئا= خەن) مىللىتىنىڭ بىر ئۇرۇقى دەپ قارايتتى. بۇ ئىدولوگىيەنىڭ سەۋەبلىك ئۇلار يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھاكىم بەگ ۋە شاھلىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ بارلىق ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائى ساھەلەرگە جوڭخالىقلارنى ھاكىم قىلدى. بۇنداق تۇيۇقسىز ئۆزگىرىش جەمئىيەتكە نۇرغۇن قالايمىقانچىلىقلارنى، زىدىديەتلەرنى يۈكلىدى. مىنگوچىلار زىددىيەتنى پەقەت يەرلىك خەلقنىڭ قالاقلىقىدىن كۆرەتتى. مىنگوچىلارچە يەرلىك مىللەتلەرنىڭ قالاقلىقى ئۇلارنىڭ شەرەپلىك جوڭخالىق بولالماسلىقىنىڭ سەۋەبى ئېدى. يەرلىك نادان مىللەتلەرگە ئۇلۇق جوڭخالىقلاردەك ياشاش بەختى پەقەت جوڭخالىقلار سۆزلەۋاتقان تىلنى بىلىش ۋە شۇلارنىڭ بىر ئەزاسىغا ئايلىنىش بىلەن ئەمەلگە ئاشاتتى. ئۇلار ئۇيغۇرلارنى جوڭخۇئالىقلارنىڭ تىلىدا سۆزلەيدىغان قىلىش ئۈچۈن شۆتاڭ ( خەن تىللىق مەكتەپ) لەرنى قۇردى. كۆپىنچىسى ئەزەلدىن يات تىل ئۆگىنىپ باقمىغان، ئۆز ئىقلىمىنى دۇنيانىڭ مەركىزى دەپ قارايدىغان مىنگو مىللەتچىلىرى ئالۋاڭ تاپشۇرىۋاتقان خەلقنىڭ پۇلىغا “ھەقسىز” خەنسۇچە شۆتاڭ - مەكتەپ ئېچىپ، يەرلىك “ياۋايىلار”نىڭ بالىلرىنى ئوقۇتتى، مەقسەد پەقەت تەرجىمان تەربىيەلەش ئېدى. ئۇيغۇر بالىلار نەچچە يىل ئوقۇسىمۇ ھىچ نېمىنى ئاڭقىرالماي ئوقۇشتىن زېرىكسە مىنگوچىلارنىڭ قالاق دەپ كەمسىتىشىگە ئۇچرىدى. شۆتاڭ مائارىپى نەتىجىسىدە پەقەت خەنچىدىن باشقا ھىچ نېمە بىلمەيدىغان تەرجىمان- تۇڭچىلار يېتىشىپ چىقتى. زاماندا نېمىگە ئىھتىياج ئارتىپ كەتسە تىلدىمۇ شۇنىڭغا ماس سۆزمۇ كۆپىيىپ كېتىدۇ، يۇقارقى سەۋەپ تۈپەيلى ئۇيغۇر تىلىدا تەرجىمان، پەييى، تىلماچ، تۇڭچى دېگەن سۆزلەر دائىم قوللۇنۇلىدىغان بولدى. پەۋقۇلاددە قىسقا ۋاقىتتا تەربىيەلەنگەن تەرجىمانلار ھەممە ساھەدە، ھەممە يۇرت ئايماقلاردا بۆك ئورنىغا كاللا كەلتۈرۈپ ، ئەسلىدىنلا كەسكىن زىددىيەتنى تېخىمۇ ئۆتكۈرلەشتۈرىۋەتتى. بۇلارنىڭ ئەڭ پاجىيەلىك ئاقىۋىتىنى ئۇيغۇرلار “چالا تەرجىمانلارنىڭ ئادەم ئۆلتۈرىشى” دەپ خۇلاسىلىغان بولسا كېرەك. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇر تىلىدا “چالا تەرجىمان ئادەم ئۆلتۈرەر” دېگەن ماقال قالغان بولۇشى مۇمكىن.