cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئابدۈشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئىلمى ئىجادىيىتىنىڭ قىممىتى توغۇرسىدا
ئۇ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺗﻨﯩﯔ ﻣﺎﺩﺩﻯ ﯞﻩ ﻣﻪﻧﯩﯟﻯ ﻗﺎﺗﻼﻣﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﺦ، ﺗﯩﻞ - ئەﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ، ﺳﻪﻧئەﺕ، ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭ، ﺩﯨﻦ، ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ، ئاﺭﺧﯧئوﻟﻮﮔﯩﻴﻪ، ﺋﯧﻜﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯚﭖ ﺧﯩﻞ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﺷﺘﯩﻦ - ئاﻳﺎﻍ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻟﯩﺰﻡ ﯞﻩ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻟﯩﺰﻣﻠﯩﻖ ﻛﯚﺯ ﻗﺎﺭﺍﺵ ﻫﻪﻡ ئۇﺳﯘﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯚﺯﯨﺘﯩﭗ، ﻫﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻨﻰ ئەﻣﻪﻟﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯩﺰﺩﯨﮕﻪﻥ، ئۇ ﻗﻮﻟﯩﻐﺎ ئاﻟﻐﺎﻥ ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﻛﻮﻧﻜﺮﯦﺖ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯧﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﺸﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ، ئەﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﺸﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ، ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺗﺸﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯚﭖ ﺧﯩﻞ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻛﯧﺴﯩﺸﻜﻪﻥ ﻧﯘﻗﺘﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺗﯘﺭﯗﭖ، ﺳﻮﻏﯘﻗﻘﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ، ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻨﯩﯔ ئاﺩﺩﯨﻲ، ﺗﯜﺯ، ﻳﯜﺯﻩ ﺑﻮﻟﯘﺷﯩﺪﯨﻦ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ، ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻟﯘﻗﻨﻰ، ﺋﯩﻠﻤﯩﻴﻠﯩﻜﻨﻰ، ﭼﯩﻨﻠﯩﻘﻨﻰ ﻛﯚﺯﻟﯩﮕﻪﻥ. ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ئۈﭼﯜﻥ، ئۇﻧﯩﯔ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﯜﭘﻪﺕ - ﺳﺎﭘﺎﺳﻰ، ﻳﻪﺗﻜﻪﻥ ﺳﻪﯞﯨﻴﯩﺴﻰ ئاﺯ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﺍﺷﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯖﻜﯩﺪﯨﻦ ﻛﯚﭖ ئۈﺳﺘﯜﻥ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ. ﺑﯩﺰ ئۇﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ئەﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ، ﻫﻪﺭ ﺧﯩﻞ ﺷﻪﻛﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﯜﭘﻪﺕ - ﺳﺎﭘﺎﺳﻰ، ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺋﯩﭽﻜﯩﺮﯨﻠﻪﭖ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﺗﻮﺧﺘﯩﻠﯩﺶ ﺯﯙﺭﯛﺭ، ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻳﻤﯩﺰ ( ﺑﯘ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺸﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯘﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻛﯚﭘﯩﻴﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﯩﺸﯩﻨﯩﻤﯩﺰ ). ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﯩﺰ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺳﺎﻧﺎﭖ ئۆﺗﻜﻪﻥ ﺋﯩﺪﯗﻕ. ﺑﯘ ﻣﯩﻘﺪﺍﺭ ﺳﯩﺘﺎﺗﯩﺴﺘﯩﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻗﺎﻳﯩﻠﻠﯩﻘﯩﻤﯩﺰﻧﻰ، ﻫﯚﺭﻣﯩﺘﯩﻤﯩﺰﻧﻰ ﻗﻮﺯﻏﯩﺸﻰ ﺗﻪﺑﯩﺌﯩﻲ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ئاﻛﺎﺩﯦﻤﯩﻴﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ، ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ئوﺭﯗﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﻰ ﺧﺎﺩﯨﻤﻠﯩﺮﻯ ئۈﭼﯜﻥ، ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻴﻼﺭ ( ﻗﻪﻟﻪﻡ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﺮﻯ ) ئۈﭼﯜﻥ، ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ ﯞﻩ ئەﺩﯨﺒﻠﻪﺭ ئۈﭼﯜﻥ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﯨﻤﯘ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ئۆﻣﺮﯨﻨﻰ، ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ئەﻗﯩﻞ - ﭘﺎﺭﺍﺳﻪﺕ، ﺯﯦﻬﯩﻦ ﻛﯜﭼﯩﻨﻰ ﺑﯧﻐﯩﺸﻼﭘﻤﯘ ﻫﯚﺩﺩﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﺧﯧﻠﻰ ﺗﻪﺳﺘﻪ ئوﺭﯗﻧﺪﺍﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﯘ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ئوﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﻨﻰ ﻫﻪﻕ ﺩﺍﺩﯨﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯛﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﻣﯘئەﻟﻠﯩﻢ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ ﺗﯘﺭﺳﺎ، ﺑﯩﺰ ئۇﻧﯩﯖﻐﺎ ﻗﺎﻳﯩﻞ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﻤﯩﺰﻣﯘ ؟ ﺑﯩﺰ ئۇﻧﯩﯔ ﻏﺎﻳﻪ ﻳﻮﻟﯩﺪﺍ ئاﺧﯩﺮﻗﻰ ﻧﻪﭘﯩﺴﯩﮕﯩﭽﻪ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ، ﺗﯩﺮﯨﺸﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻗﻪﻳﺴﻪﺭﻟﯩﻜﯩﮕﻪ، ﺑﯩﻠﯩﻤﮕﻪ ئۆﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﺎﺭﻟﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯧﻐﯩﺸﻼﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﭘﯩﺪﺍﻛﺎﺭﻟﯩﻘﯩﻐﺎ، ﻛﻪﻣﺪﯨﻦ - ﻛﻪﻡ ئۇﭼﺮﺍﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﺸﭽﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﻫﯚﺭﻣﻪﺕ ئەﻳﻠﯩﻤﻪﻳﻤﯩﺰﻣﯘ ؟
ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺭﯨﻴﺎﺯﻩﺕ ﭼﻪﻛﻜﻪﻥ ﺑﯘ ئاﻟﯩﻢ ﯞﻩﺗﻪﻥ ئاﺳﻤﯩﻨﯩﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﻫﻪﻝ ﻗﺎﭘﻠﯩﻐﺎﻥ ﻗﺎﺭﺍ ﺑﯘﻟﯘﺗﻼﺭ ﻗﻮﻏﻠﯩﻨﯩﭗ، ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻧﻨﯩﯔ ﺑﺎﻫﺎﺭﻯ ﻳﯧﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﭘﯘﺭﺳﻪﺗﻠﯩﻚ ﭼﺎﻏﻼﺭﻧﻰ ﺗﯘﺗﯩﻴﺎ ﺑﯩﻠﯩﭗ ﺋﯩﺸﻠﯩﺪﻯ. ئۇﻧﯩﯔ ﻗﻪﻟﯩﻤﻰ ﺑﯩﺮﻩﺭ ﻛﯜﻧﻤﯘ، ﻫﻪﺗﺘﺎ ئاﻏﺮﯨﻖ ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻤﯘ ﺗﻮﺧﺘﺎﭖ ﻗﺎﻟﻐﯩﻨﻰ ﻳﻮﻕ. ﺑﺎﻟﻨﯧﺴﺘﺘﺎ ﻳﺎﺗﻘﺎﻥ ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﺍ، ﻫﻪﺗﺘﺎ ئوﭘﯧﺮﺍﺗﺴﯩﻴﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﻧﺎﺭﻛﻮﺯﻧﯩﯔ ﻛﯜﭼﻰ ﻛﯧﺘﻪﺭ - ﻛﻪﺗﻤﻪﻳﻼ ﺋﯩﺸﻠﻪﺷﻨﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻧﻠﯩﺮﻯ ﺩﻭﺧﺘﯘﺭﻻﺭﻧﻰ ﺧﺎﭘﺎ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﻪﻧﺪﯛﺭﮔﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ئۇﻧﯩﯔ ئۈﭼﯜﻥ ﺋﯩﺸﻠﻪﺵ ﯞﻩ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻫﯘﺯﯗﺭ ﺋﯩﺪﻯ، ﺩﻩﻡ ﺋﯧﻠﯩﺶ ﺋﯩﺪﻯ، ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﺩﻩﻙ ئۆﺯﯨﻨﻰ ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﯦﺘﯩﭗ ﺩﻩﻡ ئاﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﺶ ئۇﻧﯩﯖﺪﺍ ﻳﻮﻕ ﺋﯩﺪﻯ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ئۈﭼﯜﻥ، ئۇ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﭼﺎﻱ، ﺑﻪﺯﻣﯩﻠﻪﺭﮔﻪ، ﺗﻮﻱ - ﺗﯚﻛﯜﻥ، ﺯﯨﻴﺎﭘﻪﺗﻠﻪﺭﮔﻪ ﺑﺎﺭﺍﻟﻤﯩﺪﻯ، ئاﻣﺎﻟﺴﯩﺰﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﺑﺎﺭﺳﯩﻤﯘ ﺑﯩﺮ ﻛﯜﻧﻠﯜﻙ ﺋﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺗﻮﺧﺘﺎﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩئاﺭﺍﻡ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯧﭽﯩﻠﯩﭗ ئوﻟﺘﯘﺭﺍﻟﻤﺎﻳﺘﺘﻰ، ﺩﻭﺳﺖ - ئاﻏﯩﻨﻪ، ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﺪﺍﺵ، ئەﻝ - ﺟﺎﻣﺎئەﺗﻨﻰ ﻛﯚﭖ ﻳﻮﻗﻠﯩﻴﺎﻟﻤﺎﻳﺘﺘﻰ. ئەﻨﻰ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﺎ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ << ئاﺩﻩﻣﮕﻪﺭﭼﯩﻠﯩﻜﻰ >>ﻧﯩﯔ ﺳﯘﺳﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﺭﻩﻧﺠﯩﮕﻪﻥ، ﺑﯘﻧﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻼﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ئەﻣﺪﯨﻠﯩﻜﺘﻪ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ ﻧﯧﻤﻪ ﺋﯩﺶ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻫﻪﻗﯩﻘﯩﻲ ﻣﻪﻧﯩﺪﻩ ﭼﯜﺷﻪﻧﺴﻪ ﺑﺎﺷﻘﯩﭽﻪ ﺗﻪﺳﯩﺮﺍﺗﻘﺎ ﻛﯧﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﭼﻮﻗﯘﻡ. ﺑﯩﺰﺩﻩ ﺋﯩﺶ ئۈﺳﺘﯩﺪﻩ ﻗﺎﺯﺍ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭ ﻳﻮﻕ ئەﻣﻪﺱ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ئاﻟﯩﻤﻐﺎ ئوﺧﺸﺎﺵ ﻳﯧﺰﯨﯟﯦﺘﯩﭗ، ﺋﯩﺸﻠﻪﯞﯦﺘﯩﭗ، ﻗﻮﻟﯩﺪﺍ ﻗﻪﻟﻪﻡ ﺗﯘﺗﯘﭖ ﺗﯘﺭﯗﭖ ئۆﻟﯜﭖ ﻛﯧﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﺶ ئاﺯ ئۇﭼﺮﯨﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﺑﯩﺮ ئوﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ئۈﭼﯜﻥ، ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﻰ ئۈﭼﯜﻥ ئۆﺯ ﺋﯩﺸﯩﻐﺎ ﻣﯘﺷﯘ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻧﻨﻰ ﻗﻪﻫﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﻖ، ﭘﯩﺪﺍﻛﺎﺭﻟﯩﻖ، ﺩﻩﭖ ﺳﯜﭘﻪﺗﻠﯩﺴﻪﻙ ئاﺷﯘﺭﯗﯞﻩﺗﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﺳﻤﯩﺰ ؟ 1996 - ﻳﯩﻠﻰ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ << ﻏﺎﻳﻪ - ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ - ﻣﯘﯞﻩﭘﭙﻪﻗﯩﻴﻪﺕ >> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﻨﻰ ﺧﯧﻠﻰ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ئۇﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﻪﺯﯨﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯚﺳﯜﺵ ﺧﺎﺭﺍﻛﺘﯧﺮﻟﯩﻚ ئۈﻧﯜﻡ ﻫﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ئۆﺯ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﻼﺭﻧﻰ ﺗﻮﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻳﯧﺸﯩﻠﻤﯩﮕﻪﻥ ﺗﯜﮔﯜﻧﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﯧﺸﯩﺶ ئۈﭼﯜﻥ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﭗ، ﺷﯘ ﺳﺎﻫﻪﻟﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﻟﺪﺍﻕ ﻛﯚﺗﯜﺭﮔﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻣﯘﻫﺎﻛﯩﻤﯩﻠﯩﻖ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ﺑﯩﺰ ﺑﯘﻻﺭﻧﻰ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﻛﺮﺍﺭﻻﭖ ئوﻟﺘﯘﺭﻣﺎﻳﻤﯩﺰ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ئاﺧﯩﺮﻗﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺑﻪﺯﻯ ﻣﯘﻫﯩﻢ ئەﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ، ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﻮﺧﺘﯩﻠﯩﭗ ئۆﺗﻤﻪﻛﭽﯩﻤﯩﺰ. ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻦ ئۆﺗﻜﻪﻥ ئەﺳﯩﺮﻧﯩﯔ 90 - ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ << ﺭﻭﻫﻨﻰ ﺳﺎﻏﻼﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ _ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻨﻰ ﮔﯜﻟﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﺷﻨﯩﯔ ﻣﯘﻗﻪﺩﺩﯨﻤﯩﺴﻰ >>، << ﻫﻪﺳﻪﺗﺨﻮﺭﻟﯘﻕ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﻫﻪﺳﺮﻩﺗﻠﯩﻚ ﺧﯩﻴﺎﻟﻼﺭ >>، << ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻨﯩﯔ ئۆﺯ - ئۆﺯﯨﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺳﻮﺗﺴﯩﻴﺎﻟﺴﺘﯩﻚ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ئۈﭺ ﺑﯘﺭﺟﯩﻜﻰ >>، << ﻛﻪﻟﮕﯜﺳﻰ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﺩﯨﻦ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺪﯗ >>، << ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﻫﯧﻜﻤﻪﺕ >>، << ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﻠﻠﻪﺕ >>، << ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﺍ ﻗﺎﻳﺘﺎ ئۈﻳﻠﯩﻨﯩﺶ >>، << ئاﺭﯨﻔﻨﺎﻣﻪ >> ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ئاﺭﻗﺎ - ئاﺭﻗﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻛﯧﻠﯩﺸﻰ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﺘﺎ ﺭﯦئاﻝ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﻠﻪﺭﮔﻪ، ئەﻣﻪﻟﯩﻲ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﻠﻪﺭﮔﻪ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻛﯚﭘﺮﻩﻙ ئەﻫﻤﯩﻴﻪﺕ ﺑﯧﺮﯨﺸﻜﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ.
1992 - ﻳﯩﻠﻰ ﺳﯧﻨﺘﻪﺑﯩﺮﺩﻩئۈﺭﯛﻣﭽﯩﺪﻩ خەلقاﺭﺍ ﻳﻪﺭﻣﻪﻧﻜﯩﻨﯩﯔ ئۆﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻧﻠﯩﻜﻰ، ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ - ئاﺳﯩﻴﺎ ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ﻛﯚﯞﺭﯛﻛﯩﻨﯩﯔ ﭘﯜﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺧﻪﻟﻘئاﺭﺍﺩﯨﻜﻰ ﯞﻩ ﺋﯧﻠﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﺸﻼﺭ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﭘﯩﻜﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﺎﻧﺎﺗﻼﻧﺪﯗﺭﺩﻯ. ئۇﻧﯩﯔ ﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﻯ ﺟﺎﻫﺎﻥ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺷﺎﻧﻠﯩﻖ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﻩ _ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩ ﺑﯜﮔﯜﻧﯩﮕﻪ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﻪﺷﺘﻰ، ئۇئەﺟﺪﺍﺩﻻﺭﺩﯨﻦ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﯧﻜﻤﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﺷﯘﯕﻐﯘﺩﻯ، ﻳﯧﯖﻰ ﺗﺎﯕﺪﯨﻦ ﺩﯦﺮﻩﻙ ﺑﯧﺮﯨﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﭘﯘﺭﺳﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﯩﻤﻜﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻠﻪﺭ ئاﻟﯩﻤﯩﮕﻪ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯ ﻗﯩﻠﺪﻯ. << ﻫﻪئە، ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ! ﻧﻪﭼﭽﻪ ئەﺳﯩﺮ < ئەﺳﻬﺎ ﺑﻮﻟﻜﻪﻫﻒ >ﺩﻩﻙ ئۇﺧﻠﯩﻐﺎﻥ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ > ﺭﻭﻫﻰ ئوﻳﻐﺎﻧﺪﻯ. ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ - ئاﺳﯩﻴﺎ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﯩﺪﺍ ﺟﻪﯞﻻﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ > ﺳﯘﻣﺮﯗﻏﻰ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻗﺎﻧﺎﺕ ﻗﺎﻗﺘﻰ. ﺗﺎﺭﯨﺦ ئۆﺯﯨﻨﯩﯔ ئۈﭼﯩﻨﭽﻰ ﺋﯧﺮﺍﺳﯩﻐﺎ ﻗﻪﺩﻩﻡ ﻗﻮﻳﺪﻯ ! >> ﺩﻩﭖ ﻳﺎﺯﺩﻯ. ئاﻟﯩﻢ ﺷﺎﺩﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﺗﻪﻧﺘﻪﻧﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ، << ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺸﯩﻜﻨﻰ ﺳﯩﺮﺗﻘﺎ ﭼﻮﯓ ﺋﯧﭽﯩﯟﯦﺘﯩﺶ، ﻏﻪﺭﺑﺘﻪ ئوﺗﺘﯘﺭﺍ ئاﺳﯩﻴﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ئاﻻﻗﯩﻨﻰ ﺗﻪﺧﯩﺮﺳﯩﺰ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﺵ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﺘﯩﮕﻪ ئۇﻝ ﺳﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯧﯖﻰ ﺷﻪﺭﻕ - ﻏﻪﺭﺏ ئاﻻﻗﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ ئوﺗﺘﯘﺭﺍ ئۆﺗﻜﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ئەﯓ ئاﺧﯩﺮﻗﻰ ﻣﯘﺯ ﻗﺎﺗﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺋﯧﺮﯨﺘﯩﯟﻩﺗﺘﻰ. ﺯﺍﻣﺎﻧﯟﻯ ﺗﺎﺷﻴﻮﻝ، ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ - ئاﺳﯩﻴﺎ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﻳﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﭘﺎئاﻟﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﺸﻰ، ﻫﺎﯞﺍ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﻰ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯧﻠﯧﮕﺮﺍﻑ - ﺗﯧﻠﯧﻜﺲ ئاﻻﻗﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺟﺎﻧﻠﯩﻨﯩﺸﻰ، ﻗﯘﻡ ﺑﺎﺭﺧﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﻏﻪﺭﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ ﺧﺎﺭﺍﺑﯩﻠﯩﺮﻯ ئۈﺳﺘﯩﺪﻩ ﻳﯧﯖﻰ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻧﺎﻣﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ ! ئاﻟﻪﻡ ﺯﯙﺭﯛﺭﯨﻴﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺷﯘﻧﻰ ﺗﻪﻗﻪﺯﺯﺍ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗﻛﻰ، ﺑﯘ ئۇﻟﯘﻍ ﯞﻩ ﻣﯘﻗﻪﺩﺩﻩﺱ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻳﯜﺯﻟﯩﻨﯩﺸﻨﻰ ﺗﻮﺧﺘﯩﺘﯩﺶ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ ئەﻣﻪﺱ ! >> . ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺳﯘﻣﺮﯗﻍ ﻛﻪﺑﯩﻲ ﻗﺎﻧﺎﺕ ﻗﺎﻗﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﺷﺎﺩﻻﻧﻐﺎﻥ ئاﻟﯩﻢ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻨﯩﯔ، ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ئۆﺯ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﺍﺷﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ، ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﺪﺍ ﻳﯜﺯ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﻣﯘﻣﻜﯩﻨﭽﯩﻠﯩﻜﻰ ﺑﺎﺭ ﭘﯘﺭﺳﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ، ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ، ئۆﺯﮔﯩﺮﯨﺸﻠﻪﺭﻧﻰ ئاﻟﺪﯨﻦ ﻛﯚﺭﯨﺪﯗ، ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﺘﻪ ﻳﯧﯖﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﯧﺮﺍﻏﺎ ﻛﯩﺮﯨﺸﺘﯩﻜﻰ ﺭﻭﻫﯩﻲ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﺯﯙﺭﯛﺭﻟﯩﻜﯩﻨﻰ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻫﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ، ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰ ئۆﺯ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﺍ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﺎﻥ ﭘﺎﺭﻻﻕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ، ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﭘﻪﺧﯩﺮﻟﯩﻨﯩﺸﻰ ﻻﺯﯨﻢ، ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻳﺪﯗ، ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﯩﻨﺪﯗﺭﻣﯩﺴﯩﺪﺍ، ﺟﯘﻏﻼﻧﻤﯩﺴﯩﺪﺍ << ﻣﺎﻱ ﻗﯘﺭﺗﺘﻪﻙ >> ﻟﯚﻣﯜﻟﺪﻩﭖ ﻳﯜﺭﮔﻪﻥ ﺋﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﻤﯘ ﻛﯚﺭﯛﺷﻰ، ﺗﻮﻧﯘﺷﻰ ﯞﻩ ئۇﻧﻰ ﺗﺎﺯﯨﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ، ﺩﻩﭖ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ. << ﻗﻪﺩﯨﺮﻟﯩﻚ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﯨﺸﯩﻢ ! ﺑﯩﺰ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﻫﯧﻜﻤﻪﺕ > ﺑﯩﻠﻪﻥ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﻠﻠﻪﺕ >ﻧﻰ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﺘﯜﺭﯛﭖ، ئاﻟﺪﯨﻨﻘﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ئىپتىخارى ﺋﯩﻠﻬﺎﻣﯩﺪﺍ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻧﻮﻣﯘﺱ ﺋﯩﻠﻠﯩﺘﯩﻨﻰ ﺳﯚﻛﯜﺷﯩﻤﯩﺰ، ﺗﺎﺯﯨﻠﯩﺸﯩﻤﯩﺰ ﻻﺯﯨﻢ، ﻫﻪﻗﯩﻘﯩﻲ < ئاﺭﯨﻔﻠﯩﻖ > ( ئوﻳﻐﺎﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻖ ) ﻫﻪﻗﯩﻘﯩﻲ < ئاﺷﯩﻘﻠﯩﻖ > ( ﻛﯚﻳﮕﻪﻧﻠﯩﻚ )ﺗﯘﺭ ! >>
ﻫﯚﺭﻣﻪﺗﻠﯩﻚ ئوﻗﯘﺭﻣﻪﻥ ! ﺳﯩﺰ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺗﺘﯩﻦ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﭙﺘﯩﺨﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﻰ ﯞﻩ ئەﻧﺪﯨﻜﯩﺶ ﻫﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ ﭼﯚﻣﮕﻪﻥ ﺑﯘ ئەﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ئوﻗﯘﻏﺎﻧﻤﯘ ؟ ئەﮔﻪﺭ ئوﻗﯘﻣﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﯖﯩﺰ ئوﻗﯘﯓ، ئوﻗﯘﻏﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﯖﯩﺰ ﻗﺎﻳﺘﺎ ئوﻗﯘﯓ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﺑﯘﻻﺭ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﻣﯘﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﺍﻧﻪ ﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺟﻪﯞﻫﻪﺭﻟﯩﺮﻯ، ﺧﻪﻟﻘﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺗﻠﯩﻚ ﻛﯚﯕﻠﯩﻨﯩﯔ ﺳﻪﻣﯩﻤﯩﻲ ﺋﯩﺰﻫﺎﺭﯨﺪﯗﺭ. ﺑﯘﻻﺭﻧﻰ ئاﻧﭽﯩﻜﯩﻢ ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻐﯘ، ﺩﻩﭘﻼ ﺗﺎﺷﻼﭖ ﻗﻮﻳﺴﺎﻕ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺑﯘ ئەﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﻗﯘﺭ، ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﺳﯚﺯ ﯞﻩ ﺟﯜﻣﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ﻳﻮﺷﯘﺭﯗﻧﻐﺎﻥ ﻣﻪﻧﯩﻨﻰ، ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﯞﻩ ﻛﯧﻠﻪﭼﯩﻜﯩﮕﻪ ﻳﯜﺯﻟﯩﻨﯩﭗ ﺗﯘﺭﯗﭖ، ئوﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯚﺭﯛﺷﯩﻤﯩﺰ ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﺯﯙﺭﯛﺭ. ﺑﯩﺰ ئۆﺯﯨﻤﯩﺰﮔﻪ، ئەﺗﺮﺍﭘﯩﻤﯩﺰﻏﺎ ﺯﻩﻥ ﺳﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﻗﺎﻳﻠﻰ، ئوﻥ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯩﻠﻨﯩﯔ ئاﻟﺪﯨﺪﺍ ئاﻟﯩﻢ ﻗﯩﻴﺎﺱ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯩﺸﻼﺭﻏﺎ ﺩﯗﭺ ﻛﯧﻠﯩﯟﺍﺗﯩﻤﯩﺰﻏﯘ ! ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺕ ﯞﻩ ﺭﻩﻫﯩﻤﺴﯩﺰ ﺷﺎﻟﻼﺵ ﺑﯩﺰﮔﻪ ﻳﯧﯖﯩﻠﯩﻖ ئەﻣﻪﺱ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ئاﻟﯩﻢ 80 - ﻳﯩﻠﻼﺭﻧﯩﯔ ئاﺧﯩﺮﻟﯩﺮﯨﺪﺍ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﮕﻪ ﻫﻪﺭ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺳﯩﻴﺎﺳﻪﺕ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯩﺰ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭﻏﺎ ﻳﯚﻟﯩﻨﯩﯟﺍﻟﺴﺎﻕ ﺋﯩﺸﯩﻤﯩﺰ ﭼﺎﺗﺎﻕ، ﻫﻮﺭﯗﻧﻠﯩﺸﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﯩﻤﯩﺰ، ﺷﺎﻟﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﻤﯩﺰ، ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻨﯩﯔ ﺳﯜﭘﯩﺘﻰ ﺗﯚﯞﻩﻧﻠﻪﭖ ﻛﯧﺘﯩﺪﯗ، ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ئەﻧﺪﯨﻜﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻴﺘﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﯘﺱ ئۆﺯﻟﻪﺭ ئەﻳﻨﻰ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﻗﯘﻻﻗﻘﺎ ﺧﯘﺷﻴﺎﻗﻤﯩﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ﻣﺎﻧﺎ ﻫﺎﺯﯨﺮ ئاﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﮔﻪ ئوﻗﯘﻏﯘﭼﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﺘﻰ ﻳﯩﻠﺴﯧﺮﻯ ﺗﻪﯕﺸﯩﻠﯩﯟﺍﺗﯩﺪﯗ. ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﯨﻠﯩﺸﯩﺸﻰ، ﺑﺎﺯﺍﺭ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ئوﻣﯘﻣﯩﻴﯜﺯﻟﯩﻚ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﯘﺷﻰ، ﺑﯩﺰﮔﻪ ﭘﯘﺭﺳﻪﺗﻨﯩﻤﯘ، ﺧﯩﺮﯨﺴﻨﯩﻤﯘ ﺗﻪﯕﻼ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﺪﻯ، ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻨﯩﯔ ﺳﺎﭘﺎﺳﻰ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺟﯩﺪﺩﻯ ئوﻳﻼﻧﻤﯩﺴﺎﻕ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳﯧﺮﯨﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﺪﯗﻕ. ﻣﺎﻧﺎ ﺷﯘ ﺗﺎﭘﺘﺎ ﺑﯩﺰ ئالىمنى ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﺳﯧﻐﯩﻨﯩﻤﯩﺰ. ئۇﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺳﻮﺭﺍﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﻮئاﻟﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ، ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﺑﺎﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯧﻬ، ﻗﻪﺩﯨﺮﻟﯩﻚ ئۇﺳﺘﺎﺯ ! ﺳﯩﺰﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﺭﯨﯖﯩﺰ ﺧﯧﻠﻰ ئۆﺗﯜﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ئوﺧﺸﺎﻳﺪﯗ.
ئاﻟﯩﻢ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﯩﻠﻰ 10 ﻳﯩﻞ ﺑﻮﻻﻱ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﺭﺍﺳﺘﯩﻨﻰ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ئۇﻧﻰ ﻣﯘﺷﯘ 10 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺗﻪﺩﺭﯨﺠﯩﻲ ﺗﻮﻧﯘﺩﻯ، ﺑﺎﺭﻏﺎﻧﺴﯧﺮﻯ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪﻯ. ئۇﻧﻰ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻤﯘ ﺗﻮﻧﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﺭﺍﻕ ﯞﻩ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺩﯗﺭﯗﺳﺮﺍﻕ ﺗﻮﻧﯘﺩﻯ. ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺗﻮﻧﯘﺷﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﺟﯜﻣﻠﻪ ﺳﯚﺯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ، ﻫﻪﻗﯩﻘﯩﻲ ﻣﻪﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ئاﻟﯩﻢ، ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﻤﯩﺰﺩﺍ ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻧﻨﯩﯔ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﭘﻪﻟﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﻟﻪﻟﯩﮕﻪﻥ ئۇﻳﻐﯘﺭ ئاﻟﯩﻤﻰ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ئۇ ئەﯞﻟﯩﻴﺎ ئەﻣﻪﺱ، ﻳﻪﻧﯩﻼ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ، ﻳﻪﻧﻰ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻐﺎ ﺧﺎﺱ ﺭﻭﻫ ﯞﻩ ﭘﻪﺯﯨﻠﻪﺗﻠﻪﺭﮔﻪ ﺋﯩﮕﻪ، ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻐﺎ ﺧﺎﺱ ﭼﻪﻛﻠﯩﻤﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﺳﻪﯞﻩﻧﻠﯩﻜﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺧﺎﻟﯩﻲ ئەﻣﻪﺱ ئاﺩﺩﯨﻲ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ. ﺑﯩﺰ ﺑﯘ ئوﻥ ﻳﯩﻠﺪﺍ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻨﻰ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻲ ﺗﺎﺭﺍﺯﯨﻐﺎ ﺳﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﻫﺎﻻﺷﻨﯩﯔ ﺯﯙﺭﯛﺭﻟﯩﻜﯩﻨﻰ، ﭘﻪﻗﻪﺕ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﯨﻼ ﺑﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﻛﺎﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﯩﺴﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ئاﯓ ﺗﺎﻧﺎﺳﯩﭗ ﺑﻮﻻﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪﯗﻕ. ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻫﺎﺭﻣﺎﺱ ﺗﯘﻟﭙﺎﺭﯨﻨﻰ ئۇﻟﯘﻏﻠﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ئۇﻧﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻻﭖ ﭼﯜﺷﻪﻧﮕﻪﻧﻠﯩﻜﯩﺪﯗﺭ. ﺩﯦﻤﻪﻙ، ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﺩﻩ ئۆﺯ ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻮﻧﯘﻳﺎﻟﯩﻐﯘﺩﻩﻙ ﻳﯜﺭﻩﻙ ﺑﺎﺭ، ﻛﯚﺭﻩﻟﯩﮕﯜﺩﻩﻙ ئەﻗﯩﻞ ﻛﯚﺯﻯ ﺑﺎﺭ.
ﺑﯘ 10 ﻳﯩﻠﺪﺍ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ئوﺭﮔﯩﻨﺎﻝ ﻫﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ئەﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﺪﻯ. ﺑﯘﻧﻰ ئەﻟﯟﻩﺗﺘﻪ ﻫﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻤﯩﺰ ﯞﻩ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﺎﺭﯨﺘﯩﭗ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﺋﯩﻤﻜﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ، ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﺳﻪﭘﺪﺍﺵ، ﺷﺎﮔﯩﺮﯨﺘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻳﺎﺭﺩﻩﻣﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ئاﻳﺮﯨﭗ ﻗﺎﺭﯨﻐﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ، ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﺑﯘ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﻪ ﺭﻩﻧﺎ ئاﭘﭙﺎﻱ ( ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﺭﻩﭘﯩﻘﯩﺴﻰ )ﻧﯩﯔ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ ﺗﯩﺮﯨﺸﭽﺎﻧﻠﯩﻘﻠﯩﺮﻯ ئاﻻﻫﯩﺪﻩ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ئەﺭﺯﯨﻴﺪﯗ. ﺭﻩﻧﺎ ئاﭘﭙﺎﻳﻨﯩﯔ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻨﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ _ ئەﯓ ﻳﺎﺧﺸﻰ ئەﺳﻠﻪﺵ ﯞﻩ ﺳﯧﻐﯩﻨﯩﺶ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ئۇﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻘﯩﮕﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﺪﯗﺭ. ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﭘﯜﺗﻜﯜﻝ ئەﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻜﻪ ﺗﻪﻗﺪﯨﻢ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ _ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﭼﯩﺮﯨﻘﯩﻨﻰ ئەﯓ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﻳﺎﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯗﺭ.
ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﺋﯩﺸﻜﺎﺑﻼﺭﺩﺍ ﺳﺎﻗﻼﯞﻩﺭﻣﻪﻱ، ئۇﻻﺭﻧﻰ ئوﻗﯘﭖ ئۈﮔﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭﻏﺎ، ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺳﯚﻳﯩﺪﯨﻐﺎﻥ - ئەﺗﯩﯟﺍﺭﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭﻏﺎ ﺑﯧﺮﯨﺶ، ﻫﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ئوﻗﯘﻏﯘﭼﻰ، ئاﻣﻤﺎ ئەﺗﯩﻜﻰ ﺋﯩﺰ ﺑﺎﺳﺎﺭ ئاﻟﯩﻤﻼﺭﻏﺎ ﺗﯘﺗﻘﯘﺯﯗﺵ _ ﺑﯘ ﺑﻪﻛﻤﯘ ئاﻗﯩﻼﻧﯩﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻛﯩﺸﯩﻨﻰ ﺳﯚﻳﯜﻧﺪﯛﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﺗﺎﻟﻼﺵ. ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﻣﻪﻧﭙﻪئەﺗﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﻰ ئۆﺭﻟﻪﭖ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﯨﻲ ﻫﯧﺴﺎﺑﺎﺕ ﻛﯜﭼﯩﻴﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﻛﯜﻧﺪﻩ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻏﺎ ﺳﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺩﻩﺳﻤﺎﻳﻪ ﯞﻩ ﻛﯧﻠﯩﺸﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺩﺍﺭﺍﻣﻪﺕ ﺋﯧﻬﺘﯩﻤﺎﻟﺪﯨﻦ ﻫﺎﻟﻘﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﺸﻰ ئاﺳﺎﻥ ئەﻣﻪﺱ. ﻗﯩﺴﻘﯩﺴﻰ، ﺑﯘﻣﯘ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯘﻕ. ﻣﻪﻥ ﺑﯘ ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯘﻗﻘﺎ ئاﭘﯩﺮﯨﻦ ﺋﯧﻴﺘﯩﻤﻪﻥ.
ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻨﮕﻪ ئوﺧﺸﺎﺵ ﺗﯚﻫﭙﯩﻜﺎﺭﻻﺭﻏﺎ ﻣﯘﻫﺘﺎﺝ. ﻳﻪﻧﻪ ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﯩﯔ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺭﻩﻧﺎ ئاﭘﭙﺎﻳﻐﺎ ئوﺧﺸﺎﺵ ﭘﯩﺪﺍﻛﺎﺭﻻﺭﻏﯩﻤﯘ ﻣﯘﻫﺘﺎﺝ. ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻤﯩﺰ، ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﺎئاﺭﯨﭙﯩﻤﯩﺰ ﯞﻩ ﺗﻪﻟﻤﯜﺭﯛﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ئوﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻛﯚﭖ ﺳﺎﺧﺎﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻗﻮﻟﻼﺭﻏﺎ ﻣﯘﻫﺘﺎﺝ. ﺑﯩﺰ ﻣﯘﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﻛﯚﺭﯛﻧﯜﺷﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻛﯚﭖ ﻛﯚﺭﯛﺷﻨﻰ ئۈﻣﯩﺪ ﻗﯩﻠﯩﻤﯩﺰ.
ئەسەرلىرى
سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى
كاككۇكنامە
سۇمۇرغنامە
جاھاننەمە
ئۇلۇغ قانال
گۆھەرگە دەسسەپ تۇرغان كور گاداي
«ئىنسان قەلبىنىڭ ئىنژىنىرلىرى» ۋە تارىخىي يىراقنى كۆرمەسلىك
ئائىلە
ئۆزلۈك ئەينىكى
«ۋەتەن» دىگەن نىمە ؟
قالغان ئەسەرلىرىنىئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرى دېگەن تۈردىن كۆرگەيسىز.
ﺋﺎﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺩﺋﯩﻤﯩﻦ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻨﻰ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﻣﯘﺩﺩﻩﺕ ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﭙﻴﯩﻦ، 1950- ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﻧﻪﺯﻩﺭ- ﺑﺎﻏﺪﯨﻜﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﺍﺭﯨﻠﻤﯘﺋﻪﻟﻠﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺳﯩﻨﯩﭙﯩﺪﺍ 4ﻳﯩﻞ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ.1950-ﻳﯩﻠﻰ ﻏﻪﺭﺑﻰ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻳﺎﺷﻼﺭﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﯩﻴﯩﻐﺎ ﯞﻩﻛﯩﻞ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﻳﯩﻐﯩﻨﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺷﯩﺌﻪﻥ،ﺑﯧﻴﺠﯩﯔ،ﺗﻴﻪﻧﺠﯩﻦ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺷﻪﮬﻪﺭﻟﻪﺭﺩﻩ ﺋﯩﻜﯩﺴﻜﯘﺭﺳﯩﻴﯩﺪﻩ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺌﻮ- ﺧﯩﻤﻴﻪ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﭙﺘﯩﻐﺎ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. 1952- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﯛﭖ، ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪﺗﻪﻗﺴﯩﻢ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ، ﺷﯘﻳﯩﻠﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻛﻮﻣﻤﯘﻧﯩﺴﺘﯩﻚ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪﺯﺍ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﯚﺳﯜﻣﻠﯜﻛﻠﻪﺭﻓﯩﺰﯨﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﯩﺴﻰ،ﺋﯚﺳﯜﻣﻠﯜﻛﻠﻪﺭ ﭘﺎﺗﺎﻟﻮﮔﯩﻴﯩﺴﻰ،ﮬﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﻩﺭﯨﺴﻠﻪﺭﮔﻪ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ،ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﻓﯩﺰﯨﻜﺎ،ﻣﺎﺗﯧﻤﺎﺗﯩﻜﺎ،ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ،ﺧﯩﻤﯩﻴﻪ ﯞﻩ ﺋﺎﮔﺮﻭﻧﻮﻣﯩﻴﻪ ﺳﯩﻨﯩﭙﻠﯩﺮﯨﻐﺎﻣﺎﺭﻛﺴﯩﺰﻡ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﺮﯨﭙﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ. 1953- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﺷﯩﺌﻪﻧﺪﯨﻜﻰ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﺋﯘﻧﯩﯟﭘﺮﺳﯩﺘﭙﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﺎﺭﻛﺴﯩﺰﻣﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺘﻮﺭﯨﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﺮﻳﯩﻞ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﺎﺷﯘﺭﻏﺎﻥ.ﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺘﻮﺭﯨﻴﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﯛﭖ ﺋﺎﻧﺎ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﭙﻜﻪﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻣﺎﺭﻛﺴﯩﺰﻡ ﻛﺎﻓﯩﺪﯨﺮﺍﺳﯩﺪﺍ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ ﯞﻩﺑﯘ ﺩﻩﺭﺳﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. ﺑﯘ ﺋﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﻳﺎﺵ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ 1955- ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ(ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ)ﻧﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﻣﯘﮬﻪﺭﺭﯨﺮﻟﯩﻜﯩﻨﻰ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ.ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﮬﺎﻳﺎﺗﻰ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺭﻩﺳﻤﯩﻲ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻥ.ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﯩﻠﺪﺍ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ 11-ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ 1956-ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻨﯩﯔ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﮬﻪﻡ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﺳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.ﺑﯘ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﻗﯘﺗﺎﺩﻏﯘﺑﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﺗۈﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﻼﺭ ﺩﯨﯟﺍﻧﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺳﺎﮬﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯘ ﻣﯘﺷﯘ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺳﻪﯞﻩﺑﯩﺪﯨﻦ20ﻳﯩﻞ ﺋﻮﯕﭽﻰ ﻗﺎﻟﭙﯩﻘﻰ ﻛﯩﻴﮕﻪﻥ.1959- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﮬﻪﻳﺪﻩﭖ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﯩﭗ،ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﺑﯩﻠﻪﻧﺘﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﺋﻮﺭﻧﯩﻐﺎ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﻠﮕﻪﻥ.1961- ﺋﯘ ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﺋﻮﺭﻧﯩﺪﯨﻦ ﻗﻮﻳﯘﯞﯦﺘﯩﻠﮕﻪﻥ.
ﺋﺎﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺩﺋﯩﻤﯩﻦ1966- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺯﻭﺭ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻧﻐﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺗﯚﺕ ﻳﯩﻞ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻛﯘﺗﯘﭘﺨﺎﻧﯩﺴﯩﺪﺍ ﻧﺎﺯﺍﺭﻩﺕ ﺋﺎﺳﺘﯩﺪﺍ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ. ﺑﯘ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﺪﺍ ﺋﯘ ﺋﯩﻠﯩﻤﺨﯘﻣﺎﺭ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ«ﺋﻪﻟﻨﻰ ﺋﯩﺪﺍﺭﻩ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﯩﯔ ﺋﯚﺭﻧﻪﻛﻠﯩﺮﯨﻨﻰ،24ﺗﺎﺭﯨﺨﻨﻰ،ﺋﻪﻧﮕﻠﯩﻴﻪ ﺩﺭﺍﻣﺎﺗﻮﺭﮔﻰ ﺷﭙﻜﺴﭙﯩﺮﻧﯩﯔ 36ﺳﻪﮬﻨﻪ ﺋﻪﺳﯩﺮﯨﻨﻰ،ﮬﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺭﺍﻣﺎﻧﺎﻳﺎ،ﻣﺎﺧﺎﭘﯩﺮﺍﺗﺎ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ، ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎ- ﻗﯩﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ 15ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ(32ﻛﯩﺘﺎﺏ) ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﻧﻰ، ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﺗﺎﯓ ﻧﻪﺯﻣﯩﻠﯩﺮﻯ ﻧﻰ، ﺑﺎﻳﺮﯗﻧﻨﯩﯔ ﺩﻭﻥ ﺟﯘﺋﺎﻥ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯩﻨﻰ،ﮬﻮﻣﯧﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﻼﺩﺍ ﯞﻩ ﺋﻮﺩﯦﺴﺴﺎ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ، ﻳﯘﻧﺎﻥ ﯞﻩ ﺭﯨﻤﻨﯩﯔ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﻪ - ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﻰ، ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻛﻪﺭﯨﻢ، ﺋﯩﻨﺠﯩﻞ ﯞﻩ ﺗﻪﯞﺭﺍﺕ ﻧﯩﯔ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻧﯘﺳﺨﯩﻠﯩﺮﻯ،ﺋﻪﭘﻼﺗﯘﻥ،ﺋﺎﺭﺳﺘﻮﺗﯩﻞ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ، ﺩﺍﻧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﯕﺮﻯ ﻛﻮﻣﯩﺪﯨﻴﯩﺴﻰ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯩﻨﻰ، ﮔﻮﻣﻮﺭﻭ ﯞﻩ ﺗﻴﻪﻧﺨﻪﻧﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺩﺭﺍﻣﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ،ﻣﺎﺭﻛﯩﺲ ﺋﯩﻨﮕﯩﻠﯩﺲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ، ﻧﻪﯞﺍﺋﻰ، ﺑﺎﺑﯘﺭ، ﻣﻪﺷﺮﻩﭖ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ ﯞﻩ ﺋﯚﮔﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺋﯘ ﺑﯘﺟﻪﺭﻳﺎﻧﺪﺍ 30 ﻧﻪﭼﭽﻪﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﺩﻩﭘﺘﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.ﺋﯘ ﻣﯘﺷﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﺎﻍ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﯞﻩ ﺳﯘﻣﯘﺭﻏﻼﺭ ﻗﻮﺷﯩﻘﻰ،ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ،ﺧﻪﻥ ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﯩﺪﺍﺑﺎﮬﺎﺭ،ﻣﻪﻟﯩﻜﻪ ﺧﯘﺍﺭﯗﯓ،ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍ ﻧﺎﺧﺸﯩﺴﻰ،ﺩﺍﺕ ﺑﺎﺳﻤﺎﺱ ﻗﯩﻠﯩﭻ، ﭘﯩﻠﻪ ﻣﻪﻟﯩﻜﯩﺴﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺩﺭﺍﻣﺎ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ.ﺟﺎﯞﺍﮬﯩﺮﯗﻝ ﮬﺎﻗﺎﻳﯩﻖ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻣﺎﯞﺯﯗﺩﺍ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ(ﺑﯘ ﻛﯩﺘﺎﺏ1995-ﻳﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺑﭙﺸﯩﺪﺍ4-ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺗﯚﺯﯨﺘﯩﻠﮕﻪﻧﺪﻩ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﯘﺭﺍﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻐﺎﻥ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺖـﺋﺎﺑﻨﯩﯔ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﻧﯘﺳﺨﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﻮﻟﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﺎﺭﻣﺎﻕ ﯞﻩﺯﯨﻨﻠﯩﻚ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﻣﯘﮬﻪﺑﺒﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻜﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺯﻭﺭ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻨﻜﻰ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ ﯞﻩ ﺋﯩﺠﺎﺩ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺭﻭﮬﻰ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺑﯘ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺋﺎﻕ ﺗﯧﺮﺭﻭﺭﻟﯘﻕ ﻗﺎﭘﻠﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﺷﯘ ﺋﻪﻧﺴﯩﺰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﭘﺎﺭﭼﻪ - ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ 500 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺭﯗﺑﺎﺋﯩﻴﺴﯩﻨﻰ ﺭﻩﺗﻠﯩﮕﻪﻥ. ﺳﻪﯞﺩﺍﻟﯩﻖ ﺗﻪﺋﻪﺟﺠﯘﭘﻨﺎﻣﯩﺴﻰ ( ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻧﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ)ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻟﯩﺮﯨﻚ ﻧﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻥ.
1978- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﻪ11- ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﻲ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ 3 - ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻳﯩﻐﯩﻨﯩﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﺎﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘ- ﮬﻪﻣﻤﻪﺩﺋﯩﻤﯩﻦ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻲ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﻪ ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﺎﻥ ﮬﻪﻡ ﺧﺎﺗﺎ ﺋﻮﯕﭽﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺧﯘﻻﺳﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﻗﻼﻧﻐﺎﻥ ﯞﻩ1980-ﻳﯩﻞ ﺋﯘ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﭙﺘﯩﻐﺎ ﻳﯚﺗﻜﯩﻠﯩﭗ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﺋﯩﺴﺘﯩﺘﯩﻜﺎ ﺩﻩﺭﺳﯩﻨﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚ- ﺗﯚﺷﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻛﯩﺘﺎﺏ، ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ، ﺭﯗﺑﺎﺋﯩﻲ، ﺷﯩﺌﺮ- ﻏﻪﺯﻩﻟﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺭﻗﺎ - ﺋﺎﺭﻗﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ. 1986- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﻳﺎﭘﯘﻧﯩﻴﯩﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺯﯨﻴﺎﺭﻩﺗﺘﻪ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻳﯩﺘﯚﻙ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ- (ﻗﯘﺗﺎﺩﻏﯘﺑﯩﻠﯩﻚ) ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺗﯧﻤﯩﺪﺍ ﻟﭙﻜﺴﯩﻴﻪ ﺳﯚﺯﻟﯩﮕﻪﻥ.
1980-ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺋﯘﻧﯩﯔ200 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺴﻰ 12 ﻣﯘﻗﺎﻡ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﺗﺎﯓ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﻧﺎﺧﺸﺎ- ﺋﯘﺳﯘﻝ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ، ﻓﺎﺭﺍﺑﻰ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﻰ، ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﺋﭙﺴﺘﭙﺘﯩﻜﺎ،ﭼﻮﻏﻠﯘﻕ، ﺭﯗﺑﺎﺋﯩﻴﺎﺕ(1)، ﺭﯗﺑﺎﺋﯩﻴﺎﺕ(2)، ﻗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﺎﻍ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ 1980- ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ:- ﺭﻭﮬﻨﻰ ﺳﺎﻏﻼﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻨﻰ ﮔﯚﻟﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﺷﻨﯩﯔ ﻣﯘﻗﻪﺩﺩﯨﻤﯩﺴﻰ،ﮬﻪﺳﻪﺗﺨﻮﺭﻟﯘﻕ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩﮬﻪﺳﺮﻩﺗﻠﯩﻚ ﺧﯩﻴﺎﻟﻼﺭ،ﺋﺎﺭﯨﻔﻨﺎﻣﻪ،ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﮬﯧﻜﻤﻪﺕ، ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﻠﻠﻪﺕ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭ ﺋﯩﺴﯩﻞ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺳﯩﻜﺘﺎﻱ- ﺳﺎﻙ- ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻛﯩﻴﯩﻢ- ﻛﯧﭽﻪﻙ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﺋﯩﺰﭼﯩﻠﻠﯩﻖ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺟﺪﺍﺩﻟﯩﺮﻯ ﻣﻪﻱ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ،ﺋﯩﺴﻼﻣﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﯞﻩﻛﭙﻴﯩﻨﻜﻰ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺋﯘﺳﯘﻝ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺋﯘﭼﯘﺭﻯﺋﻪﻟﯩﺸﯩﺮ ﻧﻪﯞﺍﺋﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺋﻮﺭﻧﻰ،ﺋﻮﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﯞﻩ ﻧﻪﯞﺍﺋﯩﺨﺎﻧﻠﯩﻖ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﺴﻰ،ﻧﻮﺭﯗﺯ ﺑﺎﻳﺮﯨﻤﻰ ﯞﻩﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻗﺎﺗﻠﯩﻤﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ،ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺕ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ ﮬﻪﻗﯩﻘﯩﻲ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻨﯩﯔ ﺑﯘﺭﭼﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯚﭘﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﻣﯘﻻﮬﯩﺰﻩ ﯞﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻤﯩﺰﻧﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺸﺘﻪ ﯞﻩﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻤﯩﺰﻧﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ ﻳﯧﯖﻰ ﻳﻮﻝ ﺋﯧﭽﯩﭗ ﺑﻪﺭﺩﻯ. ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻧﻤﯘ ﺑﯘ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﺎﺷﯘﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﯚﺯﻩﺗﻜﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ، ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺗﺎﺷﻜﯩﻤﯩﺮ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ، ﻗﻮﺗﺎﺩﻏﯘﺑﯩﻠﯩﻚ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ،ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ،ﺳﻪﯞﺩﺍﻟﯩﻖ ﺗﻪﺋﻪﺟﺠﯘﭘﻨﺎﻣﯩﺴﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﯞﺍﭘﺎﺗﯩﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﯩﺮ- ﺑﯩﺮﻟﻪﭖ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﺪﻯ. ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯘﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﺴﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ،ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﺍ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺋﻮﻳﻠﯩﻨﯩﺶ،ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﭙﺘﻨﯩﻚ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﺮﻯ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ،ﭼﯩﻦ ﯞﻩ ﻣﺎﭼﯩﻨﻨﯩﯔ ﺟﯘﻏﺮﺍﭘﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﺋﯘﻗﯘﻡ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﺴﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺋﻮﻥ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﯩﻤﯘ ﮔﯧﺰﯨﺖ - ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﺪﻯ. ﺑﯘ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﻐﺎ ﻳﯩﭙﻴﯩﯖﻰ ﺗﯜﺱ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ.
ﺋﻪﭘﺴﯘﺳﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ،ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ،ﺗﯚﮬﭙﯩﻜﺎﺭ ﺑﺎﻏﯟﯨﻨﻰ، ﻣﻮﻝ ﻣﯧﯟﯨﻠﯩﻚ ﭘﺮﻭﻓﭙﺴﻮﺭﻯ ﺋﺎﺑﺪﯗﺷﯚﻛﯚﺭﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺩﺋﯩﻤﯩﻦ ﺋﯚﺯﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﻻﻱ ﻳﺎﺯﻣﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ، ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺋﺎﺭﺯﯗ- ﺋﺎﺭﻣﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺧﻪﻟﻘﯩﮕﻪ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﭖ، 1995-ﻳﯩﻠﻰ2-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 27-ﻛﯜﻧﻰ ﺯﯨﻘﻘﺎ ﻛﯧﺴﯩﻠﻰ ﺗﯘﻳﯘﻗﺴﯩﺰ ﻗﻮﺯﻏﯩﻠﯩﺸﻰ ﺳﻪﯞﻩﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ62ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﺑﯘﺋﺎﻟﻪﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﻪﻳﯩﺮﻟﻪﺷﺘﻰ.
ئالىمنىڭ ئېلان قىلىنغان ماقالىلىرى
ئالىم ئابدۇشۇكۈر مۇھەممەتئمىننىڭ تا ھازىرغىچە ئېلان قىلىنغان ماقالىلىرى 200پارچىگە يېقىن بولۇپ ، بۇ ماقالىلاردىن "غەربىي يۇرت تاشكېمىر سەنئىتى" دە168 پارچە ، "شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژورنىلى" دا 181 پارچە ، "كىتاپ مۇنبىرى" ژورنىلىدا 170 پارچىنىڭ كاتولوگى ئېلان قىلىنغان ئىدى.
2016 - يىلى
2016 - يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.
مانگان
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
تەبۇك ئۆلكىسى
تەبۇك ئۆلكىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tebuk Ölkisi) سەئۇدى ئەرەبىستان قارمىقىدىكى بىر ئۆلكە.
2014 - يىلى
2014 - يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.
لوق يېزىسى
لوق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Loq Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 15 مىڭ ئەتراپىدا.
ھائىل ئۆلكىسى
ھائىل ئۆلكىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Hail Ölkisi) سەئۇدى ئەرەبىستان قارمىقىدىكى بىر ئۆلكە.
يىتىملىقۇم يېزىسى
يىتىملىقۇم يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yitimliqum Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 16 مىڭ ئەتراپىدا.
2018 - يىلى
2018 - يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.
2019 - يىلى
- يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.
سايباغ يېزىسى (قاغىلىق ناھىيىسى)
سايباغ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Saybagh Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 23 مىڭ ئەتراپىدا.
1871 - يىلى
مۇھىم ئىشلار
چاررۇسىيە ئىلىنى بېسىۋالدى.
ئاقسۇ-ئارال تۆمۈر يولى
ئاقسۇ - ئارال تۆمۈريولى ئاقسۇ شەھىرى، ئاۋات ناھىيەسى، ئارال شەھىرىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 114.6 كىلومېتىر بولۇپ، بۇ تۆمۈريول يولۇچى ۋە يۈك توشۇش ئورتاق لىنىيەسى قىلىپ لايىھەلەنگەن.
تارىخى
2020-يىلى 29 ئاپرېل رەسمى ئىش باشلانغان.
2021-يىلى 25-ماي چوڭ كۆۋرۈك تۇتاشتۇرلغان.
2021-يىلى 26-سېنتەبېر پۈتۈن لىنيە بويىنچە رېلىس ياتقۇزۇپ بولۇنغان.
2021-يىلى 25-دېكابېر سىناقتىن ئۆتۈپ تاپشۇرۇپ ئېلىنغان.
2022-يىلى 10 يانۋار رەسمى تۈردە مۇلازىمەت باشلىغان.
خەرىتە
<mapframe latitude="41.008921" longitude="80.332031" zoom="9" width="700" height="350" align="center" />
ئەھمىيىتى
ئاقسۇ-ئارال تۆمۈريول تۈرىنىڭ يولغا قويۇلۇشى ئاۋات ناھىيەسى بىلەن ئارال شەھىرىگە تۆمۈريول تۇتاشماسلىق تارىخىغا خاتىمە بېرىپ، رايون ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، قاتناش -تىرانسپورت مۇھىتىنى ياخشىلاش قاتارلىق جەھەتلەردە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. thumb|جوڭگو تۆمۈر يولى لوگوسى
ئارال پويىز ئىستانسى
ئارال پويىز ئىستانسى ئاقسۇ ۋىلايىتى ئارال شەھرىدىكى ئاقسۇ-ئارال تۆمۈر يولنىڭ ئارال نۇقتسىدىكى پويىز ئىستانسىدۇر.
بېكەت ئەھۋالى
thumb|جوڭگو تۆمۈر يولى لوگوسى
غوجائېرىق يېزىسى
غوجائېرىق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ghoja'ériq Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 17 مىڭ ئەتراپىدا.
ﺳﺎﺩﯨﺮ ﭘﺎﻟﯟﺍﻥ
<p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left">
<span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;">سادىر پالۋان 1798-يىلى ھازىرقى غۇلجا ناھىيىسىنىڭ مولتوختى يۇزىدىكى يانچى ئەخمەت قارىقاش ئائىلىسىدە تۇغۇلىدۇ. 1762- يىلى 10-ئايدا چىڭ ئوردىسى ئىلىدا گېنىرال مەھكىمىسى تەسىس قىلپ ،پۇتۇن شىنجاڭدا بىۋاستە ھۇكۇمرانلىق قىلىشقا باشلىدى .ئىلى جاڭجۇنىگە قاراشلىق مانجۇ چىرىكلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە تاۋاباتلىرىنى ھەمدە ھەر قايسى شەھەرلەردىكى مانجۇ مۇلكىي ،ھەربىي ئەمەلدارلار نىڭ تەمىناتىنى قامداش ئۇلارنى ئوزوق –تۇلۇك بىلەن قامداش ئۇچۇن جەنۇبىي شىنجاڭدىكى قەشقەر ،يەركەن ،خوتەن ،ئاقسۇ، كۇچا،تۇرپان،قۇمۇل،قاتارلىق جايلاردىن ئۆزىگە خەۋىپلىك دەپ قارالغان كىشىلەردىن بىرىنجى قىتىمدا 6000،ئىككىنچى قېتىمدا 2000 جەمئىي 8000تۇتۇننى ئىلىغا پالايدۇ.سادىرنىڭ دادىسى ئەخمەت ئاشۇ بېرىنچى قېتىم كوچۇرۇلگەن 6000 تۇتۇننىڭ بىرى ئىدى. <p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"> <span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> شۇ چاغدا جەنۇبىي شىنجاڭدىن ئىلىغا پالانغانلار ئەڭ يېقىن يول دەپ ھېساپلىنىدىغان يول مۇز داۋان يولى بىلەن ئىلىغا كۆچۇرىلىدۇ.بۇ كۆك مۇز بىلەن قاپلانغان بۇ مۇز داۋاندا دەھشەتلىك ھاڭ ،يۇشۇرۇنغان مۇز-قار ئۆڭكۇرلىرى ،مۇز يېرىقلىرى بار ئىدى .ئالدىنقىلار ماڭغان يولىغا مۇز، تاش پارچىلىرىنى بەلگە قىلىپ قوياتتى. كېيىنكىلەر شۇ ئىز بىلەن ماڭاتتى. ئات –ئۇلاغلار ،ئالدىنقى ئۇلاغلارنىڭ ئىزىنى بويلاپ ماڭاتتى. بۇ ئېگىز مۇز تاغ ئۇستىگە ئەتىگەن سائەت تۆت بىلەن ماڭغان ئادەملەر داۋانچىلار مۇزنى چوقۇپ ياسىغان پەلەمپەيلەرگە كېگىز، پالاس ،ۋە جۇۋا چاپانلارنى سېلىپ ئات-ئېشەكلەرنى ئۆتكۇزۇپ .ئوزلىرى داۋانچىلارنىڭ ياردىمىدە مۇز داۋان ئۇستىگە چىقاتتى .داۋان ئۇستى بىردەم-بىردەم ئاق –قارا بۇلۇتلار ۋە قېلىن قارلار بىلەن قاپلىنىپ ئۈچ مېتىر ئالدىدىكى نەرسىنى كورگىلى بولمايتتى .بۇنداق چاغلاردا ئادەم ۋە ئۇلاغلار چوڭقۇر ھاڭلارغا چۈشۈپ كېتەتتى ،گاھىدا تاغنى تۈتەك قاپلاپ ئادەملەرنىڭ بىر قىسمى ئولۇپ كېتەتتى. ھاۋا ئوچۇق بولغان چاغلاردا ،ھاڭدىن غۇلاپ كېتىپ ئۆلگەن ئات. ئۇلاغ ، ئادەملەرنىڭ جەسەتلىرى ،سودىگەرلەرنىڭ مال –مۇلكى كورۇنۇپ تۇراتتى. شۇ قېتىمقى كۆچ- كۆچتە نۇرغۇن كىشىلەر مۇز داۋاندا ئىس تۇتەك ئېلىپ كېتىپ مۇزلاپ، ھاڭغا چۈشۈپ ئولگەن ئىدى. شۇڭا مۇز داۋاندىن ساق ئوتەلىگەن كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ تارتقان چەكسىز دەرت –ئەلەملىرىنى مۇنداق قوشاق بىلەن ئىپادىلەشكە باشلىغان ئىدى.
<span style="font-size: 10pt; color: blue; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> بۇ تاغلار ئېگىز تاغلار ، غېرىپنىڭ يولىنى باغلار. غېرېپ ئولسە كىم يىغلار، غېرېپقا غېرېپ يىغلار. <span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;">
<p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> يانچىلار ئىلىغا چىققاندىن كېيىن دەسلەپ قوتان تام دىگەن يەرگە ئورۇنلاشقان .كېيىن ئىلى دەريا بويىدىكى قاينۇق ،قاش، بولغۇجىر، جىرغىلاڭ ،تاش ئوستەڭ ،بايتوقاي ،خۇنۇقاي، دادامتۇ، ئارا ئوستەڭ قاتارلىق ئۇيغۇر مەھەللىلىرىگە تارقاق ئولتۇراقلاشقانىدى. سادىرنىڭ دادىسى ئەخمەت دەسلەپ ئارا ئۆستەڭگە تەقسىم قىلىندى .كېيىن ئۇ خوتەن قارىقاشلىقلار ئورۇنلاشقان خوتەن مەھەللىسگەكۆچۇپ كېلىدۇ.بۇ مەھەللە كېيىن «قاش مەھەللىسى » دەپمۇ ئاتىلىدۇ. <p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> يۇقارقى جايلارغا ئورۇنلاشقان ئېستىبىداتلىرى ئۆستەڭ چېپىپ قاغجىرغان باياۋانلار ،چۆل- جەزىرىلەرگە سۇ چىقىرىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. ئۆي-ماكانسىز بۇ جەزىرىدە ئېغىر ئەمگەك قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار بالا- چاقىللىرى بىلەن ئوچۇق –يورۇق دالىلاردا ھايات كەچۇرىدۇ.ئۆستەڭ چېپىش زۇلىمىنىڭ نەقەدەر ئېغىر ئىكەنلىكىنى ئۇلار توۋەندىكى قوشاقلار بىلەن بايان قىلىدۇ:
<span style="font-size: 10pt; color: #3366ff; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> ئۆستەڭنىڭ تېگى قاتتىق، چاپسا كەتمەن ئۆتمەيدۇ. مانجۇ تۇڭچىسى بەگلەر ،
بېشېمىزدىن كەتمەيدۇ.
<p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> مانجۇ ئىستىبىداتى يانچىلارنى قورغان سوقۇش، ئوي سېلىش قاتارلىق ھەر خىل ھاشار- سېلىقلارنى ئادا قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ. دەسلەپتە مانجۇلار ھەر بىر تۇتۇندىن 16خو ،كېيىنرەك 32خودىن ئاشلىق سېلىق ئالىدۇ.مانجۇ ئەمەلدارلىرى شۇنداق قەبىھ ئىدىكى ، كوچىلاردا مانجۇ ئەمەلدارلىرىنى كۆرگەن ھەر قانداق كىشى تىزلىنىپ تازىم قىلاتتى. مانجۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ قىز- چوكاللىرىغا ئاپئاشكارە زورلۇق قىلاتتى. مانجۇلانىڭ شۇنداق زورلۇقلىرى ئاستىدا ئازاپ چەككەن ئۇيغۇرلار مۇنۇ قوشاقلارنى ناخشىغا قېتىپ ئېغىر كۇنلەرنى بايان قىلىدۇ:
<span style="font-size: 10pt; color: blue; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> قاننى چىرىتىپ ئەتتى، ئالۋانچىلارنى دەردەي. جاندىن ئوتۇپ كەتتى،
تۇڭچىلارنى زەرەي.
<p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> سادىر كىچىگىدىن شوخ تىتىك ،خۇشىخۇي ۋە جاسارەتلىك چوڭ بولغان .ئۇ كىچىگىدىن تارتىپ جاپا مۇشەققەتىمۇ،راھەتتىمۇ ئائىلىسى ۋە خەلق بىلەن بىللە بولغانلىقى ئۇچۇن زالىمغا بولغان غەزەپ- نەپرىتى ، ئىزىلگۇچى خەلقەرگە بولغان سۆيۇنىشى كىچىگىدىن پىشىپ يىتىلگەن. ئۇ ھەر قېتىم خەلىقنىڭ دەرت-ئەلەم بىلەن تولغان مۇڭلۇق ناخشىللىرىنى ئاڭلىغاندا غەزەپكە تولسا ، ئەركىنلىككە تەلپۇنگەن باتۇر ھەركەتلىرىنى كۆرگەندە ئۆز غايىسىنى يېتىلدۇرۇشكە بەل باغلىغان. پىشقەدەملەرنىڭ بايانىغا قارىغاندا سادىر ئېگىز بويلۇق ،كەڭ كۆكسىلىك ، غەيرەت جاسارىتى ئۇرغۇپ تۇرىدىغان ،ھىچنەرسىدىن قورۇقمايدىغان ،ناھەق ئىشلارغا چىداپ تۇرالمايدىغان ،ھەققانىيەتچى كىشى ۋە ئاتاقلىق ئۇستا قوشاقچى ئىدى .سادىر قات _قات زۇلۇمغا بەرداشلىق بېرەلمىگەن ۋە ھاشار تۆلەلمىگەنلەر تەرەپتە تۇراتتى. ئۇلارنىڭ ھالىغا يىتەتتى.شۇ چاغدا ئالۋان ياساقتىن قۇتۇلۇش ئۇچۇن چۆل –جەزىرىلەرگە كەتكەنلەر ئاز ئەمەس ئىدى.زالىملار ئۇلارنى(قاچاقلار ) دەپ ئاتايتتى .ئۇلارنى تۇتماقچى بولسا سادىر ئۇلارنى ھىمايە قىلاتتى. سادىر ئاخىر بۇ قاچاقلارنى قوزغاپ ئوقيا ،نەيزە،ئايپالتا،چوماق ۋە قىلىچ بىلەن قوراللاندۇرۇپ ،مانجۇ چىرىكلىرى بىلەن ئۇرۇش قوزغايدۇ.شۇ كۇنلەردىن باشلاپ سادىرنى «سادىر پالۋان»دەپ ئاتايدۇ. ئىلى جياڭجۇنى كۆپ قېتىم سادىرنى تۇتۇش ھەققىدە پەرمان چۇشۇرىدۇ. خەلق سادىر تەرەپتە تۇرىدۇ.سادىرنىڭ تۇتۇلۇپ قالغان ۋاقىتلىرىمۇ بولدى. ئۇ زىنداندا قامالغان ۋاقىتلىرىدا ئۇستىلىق بىلەن قىچىپ كۇرەشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ مانجۇ ئىستىبىداتى قىلغان كۈرەشلىرىنى مۇنداق دەپ قوشاققا قاتقان ئىدى.
بېرىللىي
ئۇمۇمىي
ﺳﺎﺩﯨﺮ ﭘﺎﻟﯟﺍﻥ
<span style="font-size: 10pt; color: blue; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> سادىر دەپ ئېتىم يامان، ئون بەش ياشتا ئاتالغان. دەسلەپكى تۇتۇلغاندا
قۇمۇل ۋاڭغا پالانغان. يامۇلنى تېشىپ قويوپ ، ئىككى چىقتىم تالاغا.
مېنى باققان بەش يايى ، ئەمدى قالدى بالاغا. <span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;">
بېرىللىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
ﺳﺎﺩﯨﺮ ﭘﺎﻟﯟﺍﻥ
<p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> مانجۇ ئىستىبىداتىغا قارشى خەلق قوزغىلىڭى 19-ئەسىرنىڭ 60-يىللىرىدىن باشلاپ ئالدى بىلەن خەنزۇ خەلقىدىن باشلىنىدۇ.1863-يىلنىڭ ئاخىرى گەنسۇ ،شەنشى ،نىڭشىيا ،ئۆلكىلىرىدىكى خۇيزۇلار ئارىسىدا ۋە 1864-يىلى شىنجاڭنىڭ شىمالىي،جەنۇبىدىكى جايلارداقوزغىلىدۇ.ئىلى ۋىلايىتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ قوزغىلىڭى دەل شۇ چاغدا باشلىنىدۇ.سادىر پالۋان ئىلى ۋىلايىتىدە پارتىلغان قوزغىلاڭنىڭ قاتناشقۇچىللىرىدىن بىرى ئىدى. <p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> 1861-يىلى 3000دىن ئارتۇق قوزغىلاڭچى غۇلجا شەھىرىگە ئىككى داپقۇر ئومومىي يۈزلۇك ھۇجۇم قىلىدۇ، شەھەر خەلقى ئىچىدىن ماسلىشىدۇ.نەتىجىدە ئون كۇنلۇك ئۇرۇشتىن كېيىن غۇلجا ئازات قىلىنىدۇ. .قارىغاندا سادىر پالۋان 1864-يىلى چىلپەڭزىگە ھۇجۇم40 ئۆچكىنىڭ مۆڭگۇزىگە باغلانغان شامنى ياندۇرۇپ قويۇپ ،قۇيرۇقىغا پوجاڭزا باغلاپ ئوي تۇتاشتۇرۇپ چىلپەڭزىگە قارىتىپ قويۇپ بەرگەن ، شام يورىقى ۋە پوجاڭزىلارنىڭ ئېتىلىشىدىن چۆچۇگەن چىلپەڭزە ئامبىلى تېزلا تەسلىم بولغان. بايانداي ئۇرىشىدا سادىر پالۋان ئۆزىنىڭ ئۈچ ئوغلى بىلەن سېپىلنىڭ ئاستىدا لەخمە كولاپ دورا كۆمۇپ سىپىلنى پارتىلتىدۇ. بۇ چاغدا 5000دىن ئارتۇق قوزغىلاڭچى سېپىلدىن پەيدا بولغان يوچۇقتىن قەلئە ئىچىگە بېسىپ كىرىپ ،سېپىلنى مانجۇ چىرىكلىرىنىڭ قولىدىن تارتىۋالىدۇ. <p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> 1867-يىلى ئىلى قوزغىلاڭچىللىرى ئىلى تارانچى سۇلتانلىقىنى قۇرىدۇ. بۇ چاغدا ياشىنىپ قالغاب سادىر پالۋان ئۆز يېزىسى مولتوختى يۈزىگە قايتىپ كېلىدۇ.تۆت يىل ئۆتۇپ 1871-يىلى كېسەل سەۋەبىدىن ۋاپات بولىدۇ. <p class="MsoNormal" style="direction: rtl; text-indent: 19.3pt; unicode-bidi: embed; text-align: justify" dir="rtl" align="left"><span style="font-size: 10pt; font-family: ALKATIP Tor,UKIJ Tuz Tom,Tahoma;"> خەلق ئۆزىنىڭ بۇ باتۇر پەرزەنتى ئۈچۇن قاتتىق قايغۇرىدۇ ئۇنى داۋاملىق ئەسلەش ئۇچۇن ئۇنىڭ قوشاقلىرىنى ئاھاڭغا سېلىپ ئوقۇپ ب گۇنگىچە ياد ئېتپ كەلمەكتە.
بېرىللىي
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى
ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ili Qazaq Aptonom Oblasti)بولسا شىنجاڭ دىكى بىر ئاپتونوم ئوبلاست، 3 مىليۇنغا يېقىن نوپۇسى بار. شەرقىي جەنۇبىي قىسمى بايىغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن، شىمالىي قىسمى بورتالا موڭغۇل ئوبلاستى ۋە تارباغاتاي ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي قىسمى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا سىزىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 432 كىلومېتىر). شەرقىدن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 350 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 180 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 56 مىڭ 800 كۋادرات كىلومېتىر، ۋىلايەتكە بىر شەھەر، سەككىز ناھىيە (غۇلجا شەھىرى، غۇلجا ناھىيىسى، چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى، توققۇزتارا ناھىيىسى، كۈنەس ناھىيىسى، موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى، تېكەس ناھىيىسى، نىلقا ناھىيىسى) قارايدۇ. تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ شتابى ۋە 19 يېزا ئىگىلىك - دېھقانچىلىق تۇەن - مەيدانلىرى بار. ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە تۇرۇشلۇق ئورۇن غۇلجا شەھىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 700 كىلومېتىر.
جۇغراپىيە
ئىلى ۋىلايىتىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي ئېگىز ھەم تار، غەربىي پەس ھەم كەڭ بولۇپ، تاغلىق جايلار% 68.54 نى، ئېدىرلىق 10.31% نى، تۈزلەڭلىك% 21.15 نى ئىگىلەيدۇ. ئاساسلىق دەريا - ئېقىنلاردىن ئىلى دەرياسى بىلەن ئۇنىڭ ئۈچ تارماق ئېقىنى بولغان تېكەس دەرياسى، كۈنەس دەرياسى ۋە قاش دەرياسى قاتارلىقلار بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 14 مىليارد 550 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 4 مىليارد 945 مىليون كۇب مېتىر، يىلپىز، شىمال ئۆچكىسى، تۆت پۇتلۇق قۇرۇقلۇق تاشپاقىسى، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، قىزىل تۈلكە، ئۇلار، ئاققۇ قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە سوغىگۈل، چۈچۈك بۇيا، ھىڭ، قار لەيلىسى، چوغلۇق، كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقىرىدىن كۆمۈر، ئالتۇن، تۆمۈر، مىس، ئۇران، ھاك تېشى، خرۇستال قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
ئىلى ۋىلايىتىنىڭ ئىقلىمى ئايرىم - ئايرىم ھالدا، مۆتىدىل سوغۇق بەلۋاغنىڭ نەم كىلىمات ئىقلىمىغا، سوغۇق بەلۋاغنىڭ نەم كىلىمات ئىقلىمىغا ۋە مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃ 2.9 ～℃ 9.1، ئەڭ يۇقىرى تېمېپىراتۇرا℃ 40.2، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا -℃ 43.2. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2700 ～ 3000 سائەت، قىروسىز مەزگىلى 130 ～ 180 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى، دەريا ساھىلىدىكى تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ 200 ～ 300 مىللىمېتىر؛ دەريا ساھىللىرنىڭ تاغقا يېقىن جايلىرى، ئوتتۇرا تاغلىق رايونلار ۋە ئوچۇق ئويمانلىقلارنىڭ 350 ～ 800 مىلىمېتىر؛ سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1260 ～ 0190 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
ئىلى ۋىلايىتىنىڭ دېھقانچىلىق ھەم چارۋىچىلىقى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ھازىر 286 مىڭ 900 گېكتار (4 مىليون 303 مىڭ 200 مو) تېرىلغۇ يەر، 407 مىڭ 300 گېكتار (6 مىليون 110 مىڭ مو) ئورمانلىق، 3 مىليون 419 مىڭ 300 گېكتار (51 مىليون 290 مىڭ مو) يايلاق بار. يەنە 4 مىليون 900 مىڭ گېكتار (73 مىليون 500 مىڭ مو) بوز يەر بار. ئاساسىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، مايلىقدان، قىزىلچا، زىغىر، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. زىغىر، تاماكا، ئالما قاتارلىقلار ئالاھىدە مەھسۇلات ھېسابلىنىدۇ. چارۋىچىلىقى ئوتلاق چارۋىچىلىقىنى ئاساس قىلغان بولۇپ، قوي، كالا، ئات قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. بۇلاردىن ئىلى ئېتى، شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى بىر قەدەر داڭلىق. يۇڭ توقۇمچىلىق، خۇرۇمچىلىق، كەندىر توقۇمىچىلىق، ھاراق ئېچىتىش، كۆمۈركان، ئېلېكتر ئېنېرگىيە، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، شېكەر ئىشلەش، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.
ئىقتىسادى
ئىلى ۋىلايىتىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي مۇكەممەللەشمەكتە. دۆلەت يولىنىڭ 231 -، 218 - لىنىيىلىرى ۋىلايەتنى كېسىپ ئۆتىدۇ، ناھىيە، يېزىلاردىكى يوللار تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن. غۇلجا شەھىرىدە يەنە قەرەللىك ھالدا بىۋاسىتە ئالمائاتاغا بارىدىغان خەلقئارالىق يولۇچىلار ئاپتوموبىلى بار. غۇلجا ئايرودرومىغا ئوتتۇرا تىپتىن يۇقىرى ئايروپىلان قونالايدۇ، ھەر كۈنى ئۈرۈمچىگە ئۇچىدىغان ئايروپىلان بار. ئاسىيا، ياۋروپا نۇر كابىلىنىڭ ئۈرۈمچى - ئىلى بۆلىكى ئىشلىتىشكە كىرىشتۈرۈلدى، شەھەر، ناھىيىلەردىكى تېلېاونلار پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، پروگراممىلىق تېلېفون 67 مىڭ توچكىغا يېتىدۇ، سىمسىز چاقىرغۇ، كۆچمە تېلېفون قاتارلىق كەسىپلەر يولغا قويۇلغان. بۇ ۋىلايەتتىكى قورغاس، دۆلەت، مۇزارتتىن ئىبارەت ئۈچ دۆلەتلىك ر - دەرىجىلىك پورت ە غۇلجا يولوچىلار قاتناش بېكىتىدىن ئىبارەت 2 - دەرىجىلىك پورت ئاپتونوم رايونىمىز بىلەن مۇستەقىل دۆلەتلەر بىرلەشمە گەۋدىسىدىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇھىم سودا يولى بولۇپ قالدى.
ۋانادىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:200 px
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ماگنىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:200 px
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
بارىن ئىنقىلابى
4- ئاينىڭ 5- كۈنى قانداق كۈن؟
بىز نېمە ئۈچۈن بارىن ئىنقىلابىنى خاتىرلەيمىز؟
زەيدىن يۈسۈپ
(قىسقارتىلما، «100 مەشھۇر ئۇيغۇر» ناملىق كىتابتىن)
شەرقى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى، بارىن ئىنقىلابىنىڭ رەھبىرى، داڭلىق قوماندان، تونۇلغان مۇجاھىت زەيدىن يۈسۈپ Zeydin Yusuf 1964- يىلى ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ بارىن يېزا، بارىن كەنتىنىڭ 3- ئەترەتتە دېھقان يۈسۈپ زەيدىن ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
زەيدىن يۈسۈپ يەنە زەيدىن قارى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
زەيدىن يۈسۈپ كوممۇنىست خىتاي دەۋرىدە، كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى پارتلىغان شەرقى تۈركىستان بارىن ئىنقىلابىنىڭ قوماندانى، رەھبىرى ۋە بىر مىللىي قەھرىماندۇر.
تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، بىر مىللەت داھى- يولباشچىغا ئېرىشكەندە دەۋر ياراتقان. داھىيسىز- يولباشچىسىز قالغاندا غەپلەتكە پاتقان، زاۋاللىققا يۈزلەنگەن. بىر مىللەتنىڭ يولباشچىغا ئەڭ ئېھتىياجلىق بولغان ۋاقتى دەل ئۇ مىللەتنىڭ مىللىي يوقىلىش خاراكتېرلىق خىرىسقا دۇچ كېلىپ جان تالىشىۋاتقان دەۋرىدۇر.
زەيدىن يۈسۈپ دەل بىز سۈپەتلەپ ئۆتكەن داھىيلاردا بولۇشقا تېگىشلىك ئالاھىدىلىك ۋە ئامىللارنى ئۆزىدە مۇجەسسەملىگەن، ئەقلى ئويغاق، ئىمانى ئەركەك ھەقىقىي داھىيدۇر.
زەيدىن يۈسۈپنىڭ بارىن يېزا بازىرىدا موتسىكلىت، ۋېلىسىپىتلەرنى رېمۇنت قىلىدىغان بىر دۇكىنى بولۇپ، ئۇ كۆرۈنۈشتە ئاددىي بىر ھۈنەرۋەن، بىر دېھقان، ئەمما ئۇلۇغ روھ ئىگىسى ئىدى.
زەيدىن يۈسۈپ قاغىلىقتىكى شەرقى تۈركىستان بويىچە مەشھۇر ئالىم، ئابدۇلھېكىم مەخسۇم ھاجىم (1925- 1993) نىڭ قېشىغا بېرىپ، يېرىم مەخپىي ھالدا دەرس ئېلىۋاتقان مىڭلىغان تالىپلارغا قوشۇلغان. ئۇ كېيىنچە ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن ئۇستاز ئابدۇلھېكىم مەخسۇم ھاجىمنىڭ دىققىتىنى تارتقاندىن كېيىن، ئۇنىڭ دۆلەتچىلىك ئېڭى بىلەن يېتىشتۈرۈلۈپ مەخسۇس تەربىيىلىنىۋاتقان ئالاھىدە تالىپلار گۇرۇپپىسىغا قوبۇل قىلىنغان.
1990- يىلى 4- ئاينىڭ 5- كۈنى ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ بارىن يېزىسىدا قوماندان زەيدىن يۈسۈپ باشچىلىقىدا، شەرقى تۈركىستاننى تاجاۋۇزچى خىتاينىڭ مۇستەملىكىسىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ مۇستەقىل شەرقىي تۈركسىتان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇپ چىقىش مەقسىتىدە قوراللىق ئىنقىلاب باشلىنىدۇ.
بارىن ئىنقىلابىنىڭ تەييارلىق باسقۇچى ۋە «شەرقى تۈركىستان
ئىسلام پارتىيىسى» نىڭ قۇرۇلۇشى
زەيدىن يۈسۈپ قاغىلىقتىكى بىر قانچە يىللىق ئوقۇش جەريانىدا كۆپ ئويلىنىدۇ. ئوقۇشىنى
پۈتتۈرگەندىن كېيىن 2 يىل ئەتراپىدا ۋاقىت چىقىرىپ پۈتۈن شەرقى تۈركىستاننى ئايلىنىپ چىقىدۇ. ئۇ بۇ جەرياندا كۆپلىگەن كىشىلەر بىلەن سۆھبەتلىشىدۇ. قايتىپ كەلگەندىن كېيىن بارىن يېزىسىدىكى ئىشەنچلىك يېقىن دوستلىرىنى يىغىپ شۇنداق خىتاب قىلىدۇ:
- ۋەتەن ئىچىدە ھەر كۈنى زۇلۇم، ھەر كۈنى بېسىم، ھەر كۈنى ئۆلۈم، ھەر كۈنى قارشىلىق ھەرىكەتلىرى داۋام قىلىۋاتىدۇ. خىتاي تەشۋىقاتلىرى يوشۇرۇپ بولالمىغان ۋەقەلەرنى تەتۈر شەكىلدە ئېلان قىلىۋاتىدۇ. ئەمما نۇرغۇن ۋەقەلەر، ناھەقچىلىكلەر، دۆلەت تېررورلۇقى دۆلەت سىرى بولۇپ يوشۇرۇن قېلىۋاتىدۇ، بىز بۇلارنى پاش قىلىپ خىتاينىڭ زۇلۇمىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشىمىز كېرەك. كۈرەش يولىدا قىلىدىغان نۇرغۇن خىزمەت ۋە پائالىيەتلەر بار، ھەر كىم قولىدىن نېمە كەلسە شۇنى بۇ كۈرەش يولىدا ئىشلىتىشى كېرەك!
جانابى ئاللاھ بىزنى ئىنسان قىلىپ ياراتتى، مۇسۇلمان قىلىپ ياراتتى، ئۇيغۇر قىلىپ ياراتتى، شەرقىي تۈركسىتاننى ۋەتەن قىلىپ بەردى. ئەمما بۇ ۋەتەننى دۈشمەن تارتىۋالدى، ھىيلىگەرلىك بىلەن بېسىۋالدى. مۇشۇنداق ئەھۋالدا ئىسلام دىنى بىزگە قانداق تەلىمات بېرىدۇ؟ ئىسلام بىزدىن نېمىنى كۈتىدۇ؟ ئىسلام دىنى مۇكەممەل بىر دىندۇر. دۆلەت قۇرۇش ئاپپاراتلىرىدىن تارتىپ مۇسۇلمانلارنىڭ قانداق ياشاش، ئىشغالىيەتكە ئۇچرىغاندا قانداق چارە- تەدبىرلەرنى قوللىنىش، ئۆزىنى، مېلىنى، ۋەتىنىنى قوغداش، دۈشمەنگە تاقابىل تۇرۇشتا نېمە قىلىش كېرەكلىكى توغرىسىدا تەپسىلىي تەلىماتلار بار، دەپ خىتاب قىلىدۇ. زەيدىن يۈسۈپ سۆزىنى:
- «قۇرئان مازارلىقتا ئوقۇيدىغان كىتاب ئەمەس، بەلكى جىھات قىلىشنىڭ مىزانىدۇر» دەپ توختىتىدۇ.
زەيدىن يۈسۈپ ۋە سەپداشلىرى قايتا- قايتا مۇزاكىرىلەردىن كېيىن 1989- يىلى ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ بارىن يېزىسىدا مەخپىي ھالدا «شەرقى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى» نى قۇرۇپ چىقىدۇ. پارتىيىنىڭ تۈپ مەقسىتى، شەرقى تۈركىستان زېمىنىدىن خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنى قوغلاپ چىقىرىپ مۇستەقىل شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دۆلىتى قۇرۇپ چىقىش ئىدى. ئۇ، بۇ مەقسەتنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن بىردىن- بىر چارە «قوراللىق ئىنقىلاب» دەپ بېكىتىدۇ. پارتىيە رەھبەرلىكى قارار ئېلىپ بولغاندىن كېيىن دەرھال تەييارلىق خىزمىتىنى باشلايدۇ.
زەيدىن يۈسۈپ ئىنتايىن ئېھتىيات بىلەن دەسلەپكى قەدەمدە بارىن يېزىسىدىن بىر قىسىم ياشلارنى پارتىيىگە ئەزالىققا قوبۇل قىلىدۇ ۋە جامال مەمەتنىڭ ئۆيىدە 1- قېتىملىق يىغىن ئېچىپ، پارتىيە رەھبەرلىرىنىڭ خىزمەت دائىرىسىنى بېكىتىپ مەخسۇس ۋەزىپىگە تەيىنلەيدۇ.
پارتىيە رەھبەرلىرى ۋە تەيىنلەنگەن ۋەزىپىلىرى:
1- ئابدۇغېنى تۇرسۇن: جىھادى ھەرىكەتنىڭ مۇئاۋىن باش قوماندانى قوشۇمچە مالىيە
مەسئۇلى.
2- جامال مۇھەممەت: قوراللىق ھەرىكەتنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى.
3- ئىسساق ھوشۇر: قوراللىق ھەرىكەتنىڭ ئارقا سەپ قوماندانى (مالىيە مەسئۇلى).
قاسسىم ئۆلكىسى
قاسسىم ئۆلكىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qassim Ölkisi) سەئۇدى ئەرەبىستان قارمىقىدىكى بىر ئۆلكە.
بارىن ئىنقىلابى
4- ئابدۇرېھىم تۇرسۇن: ئۇچۇر- ئالاقە مەسئۇلى.
5- مەمەت تۇردى: قاتناش قوماندانى.
6- ئەخەت تىلىۋالدى (ئەخەت ئاۋۇت دەپمۇ يېزىلغان): مۇجاھىتلارنىڭ 1- قىسمىنىڭ قوماندانى.
شاخاپ يېزىسى
ساخاپ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Shaxap Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 18 مىڭ ئەتراپىدا.
بارىن ئىنقىلابى
7- تۇرغۇن ئىسساق (تۇرغۇن ساقى دەپمۇ يېزىلغان): 2- قىسىمنىڭ قوماندانى.
8- ئۇبۇلقاسىم ئىبراھىم: مۇجاھىتلارنىڭ ئاتلىق قىسمىنىڭ قوماندانى.
9- ئابدۇ تۇردى ۋە مەمەت تۇرسۇن: باش قوماندان بىلەن ئالاقىلىشىشقا مەسئۇل.
10- راخمانجان ئەمەت: پارتىيىنىڭ قورال ۋە ئوق- دورىلىرىنى ساقلاش ھەم تارقىتىش مەسئۇلى.
ھەربىي تەييارلىق
«شەرقى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى» 1990- يىلى 2- ئاينىڭ بېشىدا ساي مەسچىتىدە 2- قېتىملىق يىغىن ئاچقان. 3- ئاينىڭ 15- كۈنى مەخەت قوشماقنىڭ ئۆيىدە 3 - قېتىملىق يىغىن ئېچىپ، قورال، ئوق- دورا، تىببى دورىلار، تەنھەرىكەت ئايىقى قاتارلىقلارنى سېتىۋېلىش توغرىلىق مۇزاكىرە ئېلىپ بارغان. ھەمدە مەخپىيەتلىكنى قاتتىق ساقلاشنى، كىمدە كىم مەخپىيەتلىكنى ئاشكارىلاپ قويسا ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن قوشۇپ قاتتىق جازالاشنى بەلگىلىگەن.
زەيدىن يۈسۈپ 3- قېتىملىق يىغىندىن كېيىن جانبازلىق ۋە ھەربىي مەشىقنى كۈچەيتكەن. ئۇ 3- ئاينىڭ 20- كۈنىدىن 23 - كۈنىگىچە قاغىلىقتىن ئوبۇلقاسىم نى ئېلىپ كېلىپ ئىسساق ھوشۇرنىڭ ئۆيىدە 40 نەچچە ئادەمگە مەخسۇس ئېلىشىشنى ئۆگەتكەن. 3- ئاينىڭ ئاخىرىدا يەنە 50 نەچچە ئادەمگە سايدا گرانات ئېتىش ۋە ئېلىشىشنى ئۆگەتكەن.
ئىنقىلابنىڭ مۇددەتتىن بۇرۇن ئاشكارىلىنىپ قېلىشى
بارىن يېزىسى ۋە ئەتراپى ئاساسەن تاغلىق رايون بولۇپ، مۇنداق جۇغراپىيىدە پارتىزانلىق
ئۇرۇشى ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم قاتناش قورالى ئات بولغاچقا، زەيدىن يۈسۈپ ئۆزلىرىنىڭ ئاتلىق
قوشۇنىغىمۇ ئەھمىيەت بەرگەن. ئىنقىلابچىلار بىر كۈنى بارىن يېزىسىغا قوشنا بولغان يېڭىسارنىڭ ئەگۈس يېزىسىدا دانىش ئىسىملىك بىر كىشىنىڭ ئېتىنى سېتىپ بېرىشنى تەلەپ قىلغاندا مەزكۇر كىشى ئېتىنى سېتىپ بېرىشنى رەت قىلغان، كېيىن تالاش تارتىش بولغان. بۇ ۋاقىتتا مەزكۇر دانىش ئىسىملىك خائىن ئۇلارنىڭ مەقسىتىنى بىلىپ قېلىپ خىتاي ساقچىلىرىغا پاش قىلغان.
ئىنقىلابنىڭ ئاشكارىلىنىپ قېلىشى توغرىلىق تۆۋەندىكىدەك 2 خىل كۆز قاراش بار:
1- مۇجاھىتلار دانىشنىڭ ئېتىنى سېتىۋېلىشقا بەكرەك قىزىققان. بۇ ۋاقىتتا دانىش ئۇلاردىن ئاتنى نېمىگە ئىشلىتىدىغانلىقىنى سورىغان. مۇجاھىتلار كۆڭۈلچەكلىك قىلىپ دانىشقا مەقسەتنى ئوچۇق دېگەن.
2- مۇجاھىتلاردىن بىرى كۆرۈپ بېقىش ئۈچۈن ئاتقا مىنىۋاتقاندا چاپىنىنىڭ ئاستىدىن يېنىدىكى تاپانچىسى كۆرۈنۈپ قالغان. دانىش دېگەن مۇناپىق ئۇ تاپانچىنى كۆرۈپ قېلىپ خىتاي ساقچىلىرىغا چېقىپ قويغان. شۇنىڭ بىلەن بارىن مۇجاھىتلىرى ھېچ ئويلىمىغان يەردىن ئاشۇ ئات ۋەقەسىدە ئاشكارىلىنىپ قالغان.
بارىن ئىنقىلابىنىڭ باشلىنىش جەريانى
زەيدىن يۈسۈپنىڭ ئۆزى بىر قوللۇق پىلانلىغان شەرقى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى
رەھبەرلىكىدىكى ئىنقىلاب تەييارلىقى مۇجاھىتلارنىڭ تەجرىبىسىزلىكى سەۋەبلىك مۇددەتتىن بۇرۇن ئاشكارىلىنىپ قالغاندىن كېيىن، 3- ئاينىڭ 25- كۈنى ساي مەسچىتىدە پارتىيىنىڭ 4- قېتىملىق يىغىنىنى ئېچىپ نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى مۇھاكىمە قىلىشقان. بۇ يىغىندا زەيدىن يۈسۈپ، ناۋادا ئۆزى شېھىت بولۇپ كەتسە ئابدۇغېنى تۇرسۇننىڭ قوماندانلىق قىلىشىنى قارار قىلغان.
زەيدىن يۈسۈپ 1990- يىلى 4- ئاينىڭ 4- كۈنى بارىن ئىنقىلابىنى باشلاشتىن ئىلگىرى بىر قىسىم مۇجاھىتلار بىلەن «لائىلاھە ئىللەللاھ، مۇھەممەدەن رەسۇلىللاھ» دەپ توۋلاپ، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ ئالدىغا كېلىپ نامايىش قىلغان ۋە خىتاي ھاكىمىيىتىگە يازغان خەتنى يېزىلىق ھۆكۈمەتكە كىرگۈزگەن. ئۇ خەتنى تاپشۇرۇپ بېرىشتىن بۇرۇن مىكروفون بىلەن ئوقۇغان. خەتتە:
- «ھەر قانداق ھۆكۈمەت ئادەم ئۆلتۈرگەنلەرنى ئاتىدۇ. يېزىمىزدا 250 ئايالنىڭ بالىسى چۈشۈرۈۋېتىلدى. (1989- يىلى بىر يىللىق سان) بۇنداق قىلىش قاتىللىق ھېسابلىنامدۇ؟ ھېسابلانمامدۇ؟ ئۇ قاتىللار نېمە ئۈچۈن ئېتىلمايدۇ؟… خىتايدىن ئۈرۈمچىگە ھەر 15 مىنۇتتا بىر پويىز كېلىپ تۇرىدىكەن، كەلگەنلەرنىڭ ھەممىسى خىتاي. بىز ئۇيغۇرلارغا پىلانلىق تۇغۇتنى يولغا قويۇشنىڭ ئورنىغا خىتايلارنى كەلتۈرمىسە بولمامدۇ…؟ بىز كۈرەش قىلىپ خىتايلارنى شەرقىي تۈركىستاندىن قوغلاپ چىقىرىشىمىز كېرەك…. پىلانلىق تۇغۇت ئەمەلدىن قالدۇرۇلسۇن، شەرقىي تۈركىستانغا خىتاي كۆچۈرۈش توختىتىلسۇن، خەلقىمىز ئۈستىدىكى باج- سېلىق مەجبۇرىيەت يەڭگىللىتىلسۇن، خىتاي مىللەتچىلىكى تۈگىتىلسۇن، كەمسىتىشكە، ئېزىشكە، يۇتۇۋېلىشقا، خورلۇققا قارشى تۇرىمىز» دەپ يېزىلغان. بۇ خەت ئەينى ۋاقىتتا زەيدىن يۈسۈپنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن بارىن يېزىسىدىكى مەسچىتلەردىمۇ، يوللاردا ماشىنىلاردا ئايلىنىپ يۈرۈپ يوقىرى ئاۋازلىق ياڭراتقۇلاردىمۇ پۈتۈن خەلققە ئاڭلىتىلغان.
بۇ ۋاقىتتا بارىن يېزىلىق ھۆكۈمەت بىناسىدا بۇرۇنلا ئاتۇش ۋە قەشقەر ۋىلايەتلىرىدىن كېلىپ ئورۇنلاشقان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 200 دىن كۆپرەك پارتىيە، ھۆكۈمەت كادىرى ۋە ساقچىلىرى بولۇپ، بۇلار زەيدىن يۈسۈپنىڭ خېتىگە جاۋاپ بەرمىگەن.
زەيدىن يۈسۈپ بىر كۈن ساقلاپ خىتاي ھۆكۈمىتىدىن ھېچقانداق جاۋاپ ئالالمىغاندىن كېيىن 1990- يىلى 4- ئاينىڭ 5- كۈنى باشلانغان كېچىدە يېزىلىق ھۆكۈمەتكە ھۇجۇم قىلىش بۇيرۇقى بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن بارىن ئىنقىلابى رەسمىي باشلانغان.
بارىن ئىنقىلابچىلىرى دەسلەپتە ئاساسەن پىچاق، پالتا، كالتەك دېگەندەك قوراللار بىلەن قوراللانغان بولۇپ، ئۆزلىرى ياسىغان تاپانچا ۋە مىلتىقلار قانچىلىك، بىز بىلمەيمىز. ئىنقىلابنىڭ باشلىنىشى بىلەن مۇجاھىتلار 5 ساقچىنى تۇتۇۋېلىپ، 5 تاپانچا غەنىيمەت ئالغان. كېيىن يېزا مەركىزىگە ئۈچ كىلومېتىر كېلىدىغان كۆۋرۈكتە خىتاي ئەسكەرلىرىدىن ياردەمگە كەلگەن بەنجاڭ ۋۇ يۇڭ، مۇئاۋىن بەنجاڭ تيەن چوڭفېڭ قاتارلىقلارنى يوقىتىپ 3 ئاپتومات، بىر تاپانچا، 400 پاي ئوق غەنىيمەت ئالغان. يەنە ئاقتۇ ناھىيىلىك چېگرا مۇداپىئە چوڭ ئەترىتىنىڭ مۇئاۋىن يېتەكچىسى شۇ شىنجيەن، ئەسكەر ۋاڭ جىڭپىڭلارنى كۆۋرۈك ئۈستىدە يوقىتىپ 4 تاپانچا ۋە بەزى قوراللارنى غەنىيمەت ئالغان. شۇنداق قىلىپ بارىن ئىنقىلابچىلىرى خىتاينىڭ ئاساسلىق قوشۇنى يېتىپ كېلىشتىن بۇرۇن ئاز بولسىمۇ بىر قىسىم قوراللارغا ئىگە بولغان.
بۇ ۋاقىتتا زەيدىن يۈسۈپ مۇجاھىتلارغا ۋەزىپە تەقسىم قىلىپ، گۇرۇپپىلارغا بۆلۈپ ئاساسەن مۇۋاپىق ئورۇنلارغا ئورۇنلاشتۇرۇپ بولغان. مۇجاھىتلار تاڭ ئېتىشتىن بۇرۇن تۇنجى تۈركۈمدە يېتىپ كەلگەن خىتاينىڭ 500 ئەسكىرى بىلەن رەسمىي ئۇرۇشقا كىرگەن. خىتاي ئەسكەرلىرى بەرداشلىق بېرەلمەي چېكىنىپ، ئۆزلىرىنى ئورمانلىقلارغا ئېتىشقا باشلىغان. سائەت 4:30 دا يەنە 400 ئەسكىرى يېتىپ كەلگەن. ئارقىدىن يەنە تىك ئۇچار ئۇرۇش ئايروپىلانلارنىڭ ھېمايىسىدە تانكا، برونېۋىك ۋە چوڭ- كىچىك ئېغىر توپلار بىلەن قوراللانغان 10 نەچچە مىڭ مۇنتىزىم خىتاي ئارمىيىسى كەلتۈرۈلگەن.
قوماندانلىق شتابىنى ئالدىنقى سەپكە قۇرغان زەيدىن يۈسۈپ بىرىنچى قېتىملىق جەڭدە دۈشمەن ئەسكەرلىرىدىن بىر قانچىسىنى يەر چىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ قوراللىرىنى غەنىيمەت ئالغان. بۇ چاغدا خىتاي ئەسكەرلىرى ئۆزلىرىگە ئىشەنگەن ھالدا تېخىمۇ غالجىرلىشىپ يەنە ھۇجۇمغا ئۆتكەن. زەيدىن يۈسۈپلەر باتۇرلارچە ئۇرۇش قىلىپ خىتاينىڭ يەنە بىر قانچە ئەسكىرىنى ئۆلتۈرۈش بىلەن بىرگە بەش ئەسكىرىنى تىرىك تۇتۇۋالغان. ھەمدە ئۇلارنىڭ قوراللىرى ۋە بىر دانە سۆزلىشىش ئاپپاراتىنى غەنىيمەت ئالغان. زەيدىن يۈسۈپ كېيىن يېتىپ كەلگەن ئىككىنچى قېتىملىق دۈشمەن قوشۇنى بىلەن بولغان ئۇرۇشتا، جىھات ئۈستىدە باتۇرلارچە شېھىت بولغان.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، زەيدىن يۈسۈپ رەھبەرلىكىدىكى500 كىشىلىك بارىن مۇجاھىتلىرىغا قارشى خىتاي ھاكىمىيىتى جەمئىي 22،454 (يىگىرمە ئىككى مىڭ تۆتيۈز ئەللىك تۆت) قۇراللىق ئەسكەر ۋە ھەربىي خادىم قاتناشتۇرغان. ئۇرۇش 4- ئاينىڭ 5- كۈنىدىن 10- كۈنى سائەت 15:00 كىچە بولغان ئارىلىقتا 5 كېچە- كۈندۈز توختاۋسىز داۋاملاشقان.
بۇ ۋاقىتتا بارىن يېزىسىنىڭ ئۇمۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ نەچچە يۈز ئەتراپىدا ئىدى.
مۇجاھىتلارنىڭ قوماندانلىرىدىن بىرى بولغان مەمەت تۇرسۇن 4- ئاينىڭ 10 كۈنى ئاخىرقى ئاز بىر قىسىم ئاتلىق مۇجاھىتلار بىلەن دۈشمەن مۇھاسىرىسىنى بۆسۈپ چىقىپ كەتكەن. بۇلارنى ئارقىسىدىن قوغلىغان خىتاي ئەسكەرلىرىگە ئادىل ئىمىن ئىسىملىك بىر مۇناپىق يول باشلىغان. مەمەت تۇرسۇنلار 3- 4- كۈن جەريانىدا يول بويىچە خىتاي ئەسكەرلىرى بىلەن ئۇرۇش قىلغان. ئاخىرىدا مەمەت تۇرسۇن مىللى مۇناپىق ئادىل ئىمىننى ئېتىۋەتكەن. مەمەت تۇرسۇن قاتارلىق مۇجاھىتلارنىڭ ھەممىسى باتۇرلۇق بىلەن ئۇرۇش قىلىپ ئۆز شەرىپى بىلەن شېھىت بولغان.