cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ئۆي بىساتلىرى. ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قەدەر قەدىمكى ئۆي بىساتلىرىنىڭ قانداقلىقى توغرىسىدا تارىخىي مەلۇمات يوق. خەنزۇچە مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا ئەجدادلىرىمىز ھايۋانلارنىڭ تېرىسىنى سېلىنجا - يېپىنجا قىلغان. روشەنكى، بۇ كۆچمەن چارۋىچى قوۋملارغا ئورتاق قىسمەن ئادەتلەرنى ئومۇملاشتۇرۇش ئاساسىدا بېرىلگەن مەلۇمات. ئارخېئولوگىيىلىك تېپىلمىلاردىن كەلگەن مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ئەجدادلىرىمىز يىراق ئۆتمۈشتىلا قوي يۇڭىدا توقۇلغان كىيىم كىيگەن ۋە يېپىنجا - سېلىنجا ئىشلەتكەن دېيىشكە بولىدۇ. كۆنچى دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىمىدىن ۋە چەرچەننىڭ زاغۇنلۇقتىن تېپىلغان بۇنىڭدىن 3 - 4 يىل بۇرۇنقى دەۋرگە ئائىت قەبرىلەردىن چىققان كىيىم، پالاز، ئېگىز بۇيۇم قاتارلىقلار ۋە شۇ بۇيۇملارنىڭ بولۇپمۇ پالاز، كىگىزنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىيات شەكلى - تۈرلۈك خاس يۇڭ ياكى يۇڭ - پاختا ئارىلاش ياكى خاس پاختا يىپتا توقۇلغان رەڭدار پالاز، سىدام، رەڭدار كىگىز ۋە گېلەم قاتارلىق بۇيۇملار بىزنىڭ شۇ قارىشىمىزنى ۋاسىتىلىك ھالدا ئىسپاتلايدۇ. دېمەك، پالاز، كىگىز گېلەم ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزاق زامانلاردىن بۇيان ئاساسلىق ئۆي بىساتلىرى بولۇپ كەلگەن.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ھازىر ئامېرىكا قىتئەسىدە ياشاۋاتقان يەرلىك ئىندىيانلارنىڭ بىر بىرىگە زوراۋانلىق قىلىشى، ئىچىملىك ۋە زەھەرلىك چېكىملىككە ئەڭ كوپ بېرىلىپ كېتىشى، ئائىلىدە جېدەل – ماجىرالارنىڭ تۈگىمەسلىكى ۋە كۆپىنچە بالىلارنىڭ يېتىم قېلىشى قاتارلىق مەسىلىلەرنىڭ ئېغىر بولۇشى ئۇلارنىڭ بۇرۇنقى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا دۇچ كەلگەنلىكىنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، پىسخىكىسىدا پەيدا بولغان غەزەپ ۋە نەپرەت، بوزەك قىلىش ئەڭ ئاسان بولغان ئۆز مىللىتىگە قارىتىلغانلىقىنىڭ بىر ئىسپاتى بولسا كېرەك. ئۇلار كوپ ھاللاردا روھى جەھەتتىكى نورمالسىزلىق، چۈشكۈنلۈك ۋە چارىسىزلىكتىن قۇتۇلۇشنىڭ يوللىرىنى زەھەرلىك چېكىملىك ۋە كەيپ بولۇشتىن ئىزدىگەن.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ئۇيغۇرلاردا بۇ ئۈچ خىل بۇيۇمنى ئاساسلىق ئۆي بىساتى قىلىشىمۇ ئۇلارنىڭ ناھايىتى ئۇزۇن زامانلار داۋامىدىكى تۇرمۇش تەجرىبىلرىدىن كەلگەن، ئەجدادلىرىمىز ئۆزلىرىنىڭ تۇرمۇش ئەمەلىيەتلىرىدە كىگىز، پالاز، گېلەمنىڭ كۆركەم، چىداملىق ۋە كىر كۆتۈرۈشلۈك، ئاسان نەم ئۆتمەيدىغان ئالاھىدىلىكلىرىنى خۇلاسىلەش ئاساسىدا ئۇلارنى ئاساسلىق بىسات قىلىپ تاللىغان. چىداملىققا كەلگەندە گېلەم ئەڭ چىداملىق بولۇپ، 30 - 40 يىلغىچىمۇ ئۈزۈلۇپ توزىمايدۇ. شۇڭا ئۇيغۇرلاردا «كەمبەغەل بولساڭ گېلەم قىل» دېگەن ماقال مەيدانغا كەلگەن. بۇندىن باشقا ئوۋچىلىق ۋە كۆچمەن مەيدانغا كەلگەن. بۇندىن باشقا ئوچىلىق ۋە كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇش ئادەتلىرىنىڭ قالدۇق ئىزلىرىنى ھازىرمۇ ئۇچراتقىلى بولىدۇ. مەسىلەن، ئېيىق تېرىسى، ئىت تېرىسىدىن كۆرپە قىلىش؛ ئوچاق ئالدى، سۇپا لىۋىگە ئولتۇرش ئۈچۈن ئۆچكە تېرىسى سېلىپ قويۇشقا ئوخشاش. ئېيىق ۋە ئىت تېرىسىنى رېماتىزىمغا داۋا دەپ ئۇنىڭدىن سېلىنجا ئورنىدا پايدىلىنىشمۇ ئەمەلىيەتتە ئاشۇ قەدىمكى ئادەتنىڭ داۋامى.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىمۇ، نەپرەت ۋە ئاچچىقىنى چىقىرىشنى ئۆزىنىڭ مىللىتىگە قارىتىش، پىسخىك نورمالسىزلىقنىڭ بىر قىسمى شەكلىدە يامراشقا باشلىغان بولۇپ، باشقا مىللەتلەرنى ئەمەس، ئۆز ئىچىدىكىلەرنى تارتىپ چۈشۈرۈش بىلەن ھەپىلىشىش، ئۆز مىللىتىدىن بولغانلارنى سېتىش، ئالداش ۋە قويمىچىلىق قىلىش داۋاملىق كۆرۈلۈپ تۇرماقتا.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ئۇيغۇرلاردا ئۆينى چىرايلىق سەرەمجانلاشتۇرۇشنى ھوزۇر دەپ بىلىش ناھايىتى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئادەت. «دىۋان» نىڭ 1 - تومىدا «چارچاپ» دېيىلىدىغان زەدىۋال ياكى پالاز ئورنىدا تامغا ئېسىلىدىغان بىر خىل بېزەكلىك بايان قىلىنغان. بۇ ئۆينى چىرايلىق زىننەتلەش ئادىتىنىڭ «پالۋان» دەۋرىدىلا ئەمەس، ئۇنىڭدىنمۇ بۇرۇنقى دەۋرلەردىلا مەۋجۇتلۇقىدىن دېرەك بېرىدۇ. زەدىۋالمۇ شۇ دەۋردە مەيدانغا كەلگەن مەھسۇلات، زەدىۋال تارتىشنى «دىۋان» دەۋرىدىن بۇرۇنلا شەكىللەنگەن ئادەت دېيىشكە بولىدۇ. بۇ ئادەت بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كەلمەكتە.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ئەگەر ئۇيغۇرلاردا بۇ خىل پىسخىكا ئومۇملىشىپ كەتسە، ھەر بىر ئۇيغۇر ئۆز قېرىنداشلىرىنى پۇتلاش ئارقىلىق ئالغا ئىلگىرىلەشكە تىرىشسا، ئەڭ ئاخىرىدا ھېچكىممۇ ئالغا ئىلگىرىلىيەلمەيدۇ. بەلكى پۈتۈن بىر مىللەت يىقىلىدۇ. قورقۇنچ ۋە چۈشكۈنلۈك خاراكتېرىنى ئالغان بىنورماللىق، روھىي كېسەللىكلىرىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە داۋاملىشىشى، زۇلۇم توختىتىلىپ مەلۇم ھەق – ھوقۇقلارغا ئېرىشكەن تەقدىردىمۇ ئېچىنىشلىق ھالدا داۋاملىشىپ، مىللەتنىڭ يۈرىكىگە ئورناپ كېتىدۇ. ئۇلار ئىشغالىيەتچى ھۆكۈمرانلار بىلەن بولغان كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ھەر بىر ئۇچرىشىشتا ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. ئۆز ۋاقتىدا قۇل قىلىنغان قارا تەنلىكلەرنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ نۇرغۇنلىرىنىڭ ئەركىنلىككە ئېرىشىپ تۇرۇپمۇ يەنىلا قۇللۇق پىسخىكىسىدىن قۇتۇلالماسلىقى، يەرلىك ئىندىيانلارنىڭ نۇرغۇن ھەق – ھوقۇقلارغا ئېرىشىپمۇ ۋەيرانچىلىقتىن قۇتۇلالماسلىقى، كۆز ئالدىمىزدا بىزنى چوڭقۇر ئويغا سېلىپ تۇرۇپتۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ئۇيغۇرلار ئورۇن - كۆرپىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. شۇڭا ئاز - تولا شارائىتى بارلىكى ئائىلىلەردە مۇمكىنقەدەر چوڭ - كىچىك دېمەي ئادەم بېشىغا ئايرىم يوتقان كۆرپە قىلىدۇ. يوتقان تېشى چىرايلىق، گۈللۈك نەفىس رەختلەردىن، ئەستىرى پىشىشق، كىر كۆتۈرۈشلۈك رەختلەردىن قىلىنىدۇ. تەكىي - ياستۇقلارغا كەشتە قىلىنىدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ئۇيغۇرلارنىڭ كۆرپىسىنىڭ ئالاھىدىلىكى، كۆرپىگە چۆرۈلدۈرۈپ زىغزىق تۇتۇش ياكى ماشىنىدا شوخ، رەڭدار يىپتا چىرايلىق نۇسخىلار چۈشۈرۈلگەن قارا رەخت تۇتۇشتا ئىپادىلىنىدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ئۇيغۇرلاردىكى بۇ ئادەت ئۆي بېزەش ئادىتى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى ئۇيغۇرلار ئورۇن - كۆرپىنى ئۆينىڭ تۆرتېمىغا مەخسۇس چىقىرىلغان لىمتاق يەنى چوڭ ئويۇققا چىرايلىق قاتلاپ يىغىدۇ. بۇنداق مەخسۇس لىمتاق چىقىرىلمىغان ئۆيلەردە بولسا، ئۆينىڭ تۆر تېمىنىڭ بۇلۇڭ تەرىپىگە يىغىپ تەكىي - ياستۇقلارنى ئۇنىڭ ئۈستىگە تىزىپ قويىدۇ. ھازىر زامانىۋى بىنالاردا ئۇنداق شارائىت بولمىغانلىقتىن بەزىلەر مەخسۇس ئورۇن - كۆرپە ئىشكابى ياسىتىپ شۇنىڭغا تىزىلغان ياكى بىر تۇتاش تەكشى كارىۋات قىلىپ، ئۇنىڭدا يېتىپ قوپىدىغان ۋە ئورۇن - كۆرپىنى ئۇنىڭ بىر بۇلۇڭىغا تىزىپ، ئۈستىگە ئەدىيال، ئەدىيال ئۈستىگە تور يېپىپ قويىدىغان بولدى ياكى تەرەپكە ئايرىم بىر كارىۋات قويۇپ ئۇنىڭغا يىغىدىغان بولدى.
ئۇيغۇرلار مېھماندوست كەلگەچ ھەربىر ئائىلىدە مۇمكىنقەدەر بىر - ئىككى كىشلىك، ھېچبولمىغاندا بىر كىشلىك مېھمانلىق يوتقان - كۆرپە قىلىپ قويۇش ۋە ئادەتتىكى كۈنلەردە كېلىپ - كېتىدىغان مېھمان، يارۇ - بۇرادەرلەرنىڭ ئاستىغا سېلىشقا ئاتاپ مەخسۇس كۆرپە قىلىپ قويۇش ئومۇميۈزلۈك بىر ئادەت. مۇنداق كۆرپە ئىككى خىل بولۇپ، بىرىنچى خىلى ئادەتتىكى كۆرپىگە ئوخشاش. ئىككىنچى خىلى ئادەتتىكى كۆرپىدىن بىر ھەسسە ئۇزۇن بولىدۇ. بۇ ئادەتتە ئۆينىڭ تۆرىگە سېلىقلىق تۇرىدۇ. مۇنداق كۆرپە «يېكەنداز» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئادەت ھازىرمۇ داۋاملاشماقتا. ئۇيغۇرلاردىكى «كۈن كېلەر - كېتەر، ئۆمۈرىنىڭ يېرىمى تۈندە ئۆتەر» دېگەن ماقالىدە ئۇيغۇرلارنىڭ نېمە ئۈچۈن ئورۇن - كۆرپىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بىرىدىغانلىقى ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن. ئۇيغۇرلار تەكىي - ياستۇقلارنى ئالاھىدە ھازىرلايدۇ. بەزى رايونلاردا تويغا مەخسۇس كەشتىلەنگەن ياستۇق - تەكىي تويلۇق قىلىپ سېلىنىدۇ.
قاسساپلىق
خەلقىمىز ئۆرپ – ئادىتى بويىچە گۆشى ھالال، دەپ قارالغان قوي، ئۆچكە، كالا، قوتاز، تۆگە، ئات قاتارلىق كۆندۈرۈلگەن ھايۋانلارنى، شۇنداقلا ئارقار، كىيىك، بۇغا – مارال قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلارنى ئېتىقاد قائىدىسى بويىچە سويۇپ گۆشىنى يېيىشكە ئادەتلەنگەن. مۇشۇنداق ماللارنى سويۇپ سېتىشنى كەسىپ قىلغۇچىلار‹‹قاسساپ›› دەپ ئاتالغان. خەلق ئارىسىدىكى رىۋايەتلەردە دېيىلىشىچە، قاسساپلارنىڭ پىرى ئىمام جەئىفەر دېگەن كىشى بولۇپ، ئۇنىڭ نامىدا تارقالغان قاسساپلىق رىسالىسىدە: قاسساپلارنىڭ پاكىز، پاك، راستچىل بولۇشى، ھەپتىدە بىر قېتىم رىسالە نىزاملىرىنى ئوقۇپ قائىدىلەرگە ئەمەل قىلىشى، مال سويغاندا تىغنى بىلەپ ئىتتىك تۇتۇشى، مالنىڭ ئايىغىنى باغلاپ، بېشىنى قىبلىگە قارىتىپ، تەگبىر بىلەن پىچاق سۈرۈشى، مالنىڭ قېنى چىقىپ بولغۇچە كۈتۈشى، پايدىنىڭ ئوندىن بىرىنى خەير – ساخاۋەت قىلىشى، سەمىمىيلىك بىلەن شاگىرت تەربىيىلىشى، گۆشنى كانارغا ئېسىپ قائىدە بويىچە تەرتىپ بىلەن پارچىلىشى ۋە ھارام دېيىلگەن بەزلىرىنى ئېلىپ تاشلىشى، بوغۇزلانمىغان، ئۆزى ئۆلۈپ قالغان مالنىڭ گۆشىنى يېمەسلىكى، ساتماسلىقى، قان، ئۆت ۋە ئۆت قېپى، يۈرەكنىڭ ئىككى قۇلىقى، بەز، مىڭە قېپى، كۆزنىڭ قارىقى، مالنىڭ جىنسىي ئەزالىرى قاتارلىقلارنى كېسىپ تاشلىۋېتىشى... قاتارلىقلار بايان قىلىنغان.
قاسساپلىرىمىز بۇ نىزاملارغا ئەستايىدىل ئەمەل قىلىپ، بوغاز، كېسەل ماللارنى سويمايدۇ. مال سويغاندا مالنىڭ ئالدى ئىككى  پۇتى بىلەن ئارقا سول پۇتى (ئۈچ ئايىغى)نى قوشۇپ باغلاپ، رىسالە بويىچە بوغۇزلايدۇ. قېنى چىقىپ بولغاندا ئوڭ پۇتىنىڭ تىزىنىڭ ئۈستىدىكى تېرىدىن تۆشۈك ئېچىپ پۈۋلەپ، مالنىڭ تېرىسىنى قورسىقىدىن كارنىيىغا ئۇدۇللاپ يېرىپ، تېرىنى ئىككى تەرەپكە قايرىپ ئاجرىتىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن مالنىڭ بېشى، ئالدى ئىككى پاقالچىقىنى كېسىۋېتىپ، ئارقا پۇتىدىن كانارغا ئېسىپ تېرىسىنى تولۇق ئاجراتقاندىن كېيىن مالنىڭ قارنىنى يارىدۇ، قىزىلئۆڭگەچنى چىگىپ قويۇپ، ئاچچىق ئۈچەينى ئۈزمەي سېرىۋالىدۇ، ئاندىن ئىچ –  باغرىنى پىچاق تەگكۈزمەي ئايرىۋالىدۇ، ئۆپكە بىلەن چىققان يۈرەكنىڭ ئوتتۇرىسىغا پىچاق ئۇرۇپ، يۈرەكنىڭ قېنىنى چىقىرىۋېتىدۇ. ئاخىرىدا مالنىڭ قارنىدىكى شىللىق ئەت، سېرىق سۇ ۋە گۆشكە چاپلاشقان قىللارنى تازىلاپ قائىدە بويىچە پارچىلايدۇ ياكى پەشلەيدۇ. قوينىڭ قۇيرۇق يېغىنى پۈتۈن كېسىۋالىدۇ، ئىچ مېيىنى بۆرەككە قوشۇپ تەكيىچىلەپ يۆگەپ قويىدۇ.
ئۇستا قاسساپلار ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئون مىنۇتتا بىر قوينى سويۇپ بولالايدۇ. ئۇلارنىڭ مال سويۇش ئالاھىدىلىكى شۇنىڭدىن ئىبارەتكى، ئۇلار ھەر بىر مالنىڭ چوڭ –  كىچىك ئۇستىخان، ئۈگە قۇرۇلمىسىنىڭ جايلىشىشىنى ئىنتايىن پۇختا بىلىدۇ. شۇڭا ئۇلار مالنىڭ ئۇستىخان، ئۈگىلىرىنى سۇندۇرماي، گۆش بىلەن ئۇستىخاننىڭ تەڭلىمىسىنى مۇۋاپىق ئايرىپ، ئەپچىللىك بىلەن ئاجرىتىپ، خېرىدارلارغا ئەلا مۇلازىمەت قىلىدۇ.
سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسى
سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسى بولسا تەنتەربىيە مۇسابىقىسىنىڭ بىرتۈرى.
تارىخى تەرەققىياتى
10پارچەسۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسىسۇ ئۈزۈش ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق ئۈچۈن تەبىئەت بىلەن ئېلىشىش يولىدا كېلىپ چىققان. جۇڭگودا تاڭ، سۇڭ دەۋرىدىلا سۇ ئۈستى تەنتەربىيە پائالىيەتلىرى بولغان. ئەينى ۋاقىتتا، سۇدا ئويناش، دولقۇندا ئۈزۈش قاتارلىقلار بولغان. ھازىرقى زامان سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسى19-ئەسىردە باشلانغان. 1896-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا ئەرلەر سۇ ئۈزۈش تۈرلىرى مۇسابىقە تۈرى قىلىنغان. 1912-يىلى بەشىنچى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا ئاياللار سۇ ئۈزۈش تۈرلىرىمۇ رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن.
سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىلىرىنىڭ تۈرلىرى
5پارچەسۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسىسۇ ئۈزۈش مۇسابىقىلىرى ئاساسلىقى ئەركىن ئۈزۈش، پاقىچىلاپ ئۈزۈش، كېپىنەكچىلەپ ئۈزۈش ۋە ئوڭدىسىچە ئۈزۈش قاتارلىق تۆت تۈرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەركىن ئۈزۈش دېگىنىمىز مۇسابىقە ۋاقتىدا ھەرقانداق بىر خىل قىياپەتتە ئۈزۈشنى كۆرسىتىدۇ. غۇلاچلاپ ئۈزۈشنىڭ ھەر خىل قىياپەتلىك ئۈزۈشلەر ئىچىدە سۈرئىتى ئەڭ تېز بولغاچقا، ئەركىن ئۈزۈش مۇسابىقىسىدە ئادەتتە ھەممەيلەن غۇلاچلاپ ئۈزىدۇ. نۆۋەتتە، ئەرلەر 100 مېتىرغا ئەركىن ئۈزۈشنىڭ دۇنيا رېكورتى 48 سېكۇنت 2.4 دەقىقە(ئامېرىكىلىق بيوندى 1988-يىل 8-ئايدا ياراتقان) ، ئاياللار 100 مېتىرغا ئەركىن ئۈزۈشنىڭ دۇنيا رېكورتى 54 سېكۇنت 8.4 دەقىقىدۇر(ئامېرىكىلىق جېننى تومپسون 1992-يىل 3-ئايدا ياراتقان.
پاقىچىلاپ ئۈزۈش پاقىنىڭ سۈ ئۈزۈش قىياپىتىگە تەقلىد قىلىنغان ئۈزۈش ھەرىكىتى بولۇپ، ئۇ ئەڭ قەدىمىي ئۈزۈش قىياپىتىدۇر. 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا پاقىچىلاپ ئۈزۈش تۇنجى بولۇپ مۇسابىقىدە قوللىنىلغان. كېيىن يېنىچە ئۈزۈش، غۇلاچلاپ ئۈزۈشلەر بىر-بىرىگە ئۇلىشىپلا مەيدانغا كەلگەن. پاقىچىلاپ ئۈزۈشنىڭ سۈرئىتى ئاستا بولغاچقا، تەدرىجىي ھالدا ئەركىن ئۈزۈش مۇسابىقىسىدىن چېكىندۈرۈلگەن. 1904-يىلىدىكى 3-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا پاقىچىلاپ ئۈزۈش بىلەن باشقا ئۈزۈشلەر ئايرىۋېتىلگەن. شۇنىڭدىن كېيىن پاقىچىلاپ ئۈزۈش بىر خىل مۇقىم مۇسابىقە تۈرى بولۇپ قالغان. نۆۋەتتە ئەر-ئاياللار 100 مېتىرغا پاقىچىلاپ ئۈزۈشنىڭ دۇنيا رېكورتى ئايرىم-ئايرىم ھالدا بىر مىنۇت 00 سېكۇنت 5.9 دەقىقە ۋە بىر مىنۇت 70 سېكۇنت 1.9 دەقىقە.
كېپىنەكچىلەپ ئۈزۈش 1933-يىلى پاقىچىلاپ ئۈزۈشتىن ئايرىلىپ چىققان، ئۇنى ئامېرىكىلىق خېنزى مېئارس تۇنجى بولۇپ قوللانغان. 1952-يىلىدىكى 15-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا مۇستەقىل تۈر بولغان. نۆۋەتتە ئەر-ئاياللار 100 مېتىرغا كېپىنەكچىلەپ ئۈزۈشنىڭ دۇنيا رېكورتى ئايرىم-ئايرىم ھالدا 52 سېكۇنت 4.8 دەقىقە ۋە 57 سېكۇنت 3.9 دەقىقە.
ئوڭدىسىچە ئۈزۈش پاقىچىلاپ ئۈزۈشتىن كېيىن بارلىققا كەلگەن بولۇپ، «تەتۈر پاقىچىلاپ ئۈزۈش» ۋە «غۇلاچلاپ ئۈزۈش» باسقۇچلىرىنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن. نۆۋەتتە، ئەر-ئاياللار 100 مېتىرغا ئوڭدىسىچە ئۈزۈشنىڭ دۇنيا رېكورتى 53 سېكۇنت 6.8 دەقىقە ۋە بىر مىنۇت 00 سېكۇنت1.3 دەقىقە.
ئېلىمىزنىڭ سۇ ئۈزۈش ھەرىكىتىنىڭ تەرەققىياتى
11پارچەسۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسىئېلىمىزنىڭ سۇ ئۈزۈش ھەرىكىتىنىڭ تەرەققىياتىدا ئىككى يۇقىرى پەللە بار. 1953-يىلى4-نۆۋەتلىك ياشلار بىرلەشمە بايرىمىدىكى سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسىدە، ئېلىمىزنىڭ ئەر ماھىرى ۋۇ چۇەنيۈي100 مېتىرغا ئوڭدىسىچە ئۈزۈشتە چېمپىيون بولۇپ، خەلقئارا تەنتەربىيە مۇنبىرىدە تۇنجى بەش يۇلتۇزلۇق بايراقنى لەپىلدەتكەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئېلىمىز تەنھەرىكەتچىلىرىدىن چى ليېيۈن، مۇ شياڭشۇڭ، مۇ گوشۇڭلار ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ بەش قېتىم ئەرلەر100 مېتىرغا پاقىچىلاپ ئۈزۈشنىڭ دۇنيا رېكورتىنى يارىتىپ، بۇ تۈردە بىر مەزگىل دۇنيانىڭ ئالدىنقى ئورنىدا تۇرغان. 1988-يىل 4-ئايدا جۇڭگو ئايال ماھىرى ياڭ ۋېنيى 24 سېكۇنت 8.9 دەقىقىلىق نەتىجە بىلەن ئاياللار 50 مېتىرغا ئەركىن ئۈزۈشنىڭ دۇنيا رېكورتىنى يېڭىلىدى، بۇ ئېلىمىز سۇ ئۈزۈش ساھەسىدىكىلەرنىڭ 28 يىللىق جىمجىتلىقتىن كېيىنكى يەنە بىر قېتىملىق جاھاننى زىلزىلىگە كەلتۈرۈشى، شۇنداقلا تارىختىن بۇيانقى ئاسىيا ئايال ماھىرلىرىنىڭ تۇنجى قېتىم دۇنيا رېكورتىنى بۇزۇشى ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇزاق ئۆتمەيلا سېئۇل ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا ئېلىمىزنىڭ «تۆت قىزىل گۈلى» جۇاڭ يۇڭ، ياڭ ۋېنيى، خۇاڭ شياۋمىڭ ۋە چيەن خۇڭلار بىراقلا ئۈچ كۈمۈش ۋە بىر مىس مېدال ئېلىپ، دۇنيانىڭ ئىلغار سەۋىيىسىگە يېقىنلاشقان. 1991-يىل 1-ئايد ا6-نۆۋەتلىك دۇنيا سۇ ئۈزۈش لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىدە ئېلىمىز تەنھەرىكەتچىلىرى سەككىز ئالتۇن، ئۈچ كۈمۈش مېدال ئالغان. 1992-يىلىدىكى بارسېلونا ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا» بەش ئالتۇن گۈل «ياڭ ۋېنيى، جۇاڭ يۇڭ، لىن لى، چيەن خۇڭ، ۋاڭ شياۋخۇڭلار تۆت ئالتۇن مېدال، بەش كۈمۈش مېدال ئېلىپ، دۇنيا سۇ ئۈزۈش ساھەسىدە كۈچلۈكلەر قاتارىغا كىرگەن.
ئالاقىدار بايان
سۇ ئۈزۈش مۇسابىقىسىگە ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا 29 ئالتۇن مېدال تەسىس قىلىنغان بولۇپ، يېنىك ئاتلېتىكىنىڭ كەينىدىلا تۇرىدىغان بولغاچقا، تارىختىن بۇيان ھەرقايسى دۆلەتلەر تالىشىدىغان قىزىق نۇقتا بولماقتا. ئامېرىكا بىلەن جۇڭگو سۇ ئۈزۈشتىكى كۈچلۈك دۆلەتلەردۇر.
چارلۇڭ يېزىسى
چارلۇڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Charlung Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
Kobe
Kobe (神戸市 Kōbe-shi). thumb|300px|right| Kobe Port
تاشكەنت ۋىلايىتى
تاشكەنت ۋىلايىتى بولسا ئۆزبېكىستان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، تاشكەنتنىڭ 4،450،000 نوپۇسىبار، 15،300 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.10°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 69°45.
تارىخ
ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى تاشكەنت- ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىرىنچى چوڭ شەھەر. تاشكەنت مىلادىدىن بۇرۇنقى 2-ئەسىردە بەرپا بولۇشقا باشلىغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 262-يىلى پارىس شاھى «ئاتەشپەرەسلىك دىنىنىڭ مۇقەددەس ماكانى» دېگەن كىتاپقا يازغان بېغىشلىمىسىدا تاشكەنت بوستانلىقىنى چاچ دەپ ئاتىغان. مىلادى 6-ئەسىردىكى تۇرك خانلىقى دەۋرىدە، تاشكەنت يۈكسەك تەرەققىي قىلغان سودىسى ۋە قول سانائىتى بىلەن داڭ چىقارغان ھەم شەرق ۋە غەرب سودىسىنىڭ مۇھىم تۈگۈنى بولۇپ قالغان.
تاشكەنت مىلادى 8-ئەسىردىن باشلاپ مۇسۇلمانلار شەھىرى بولۇشقا باشلىغان، شۇنداقلا قەدىمىي يىپەك يولىدىكى مۇھىم سودا تۈگۈنلىرىنىڭ بىرى بولۇپ قالغان. «تاشكەنت» دېگەن نام ئەڭ ئاۋۋال 11-ئەسىردىكى ئۆزبەك ئەدىبى ئەبۇ رەيھان بىرۇنىنىڭ ئەسىرى ۋە ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد قەشقىرىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى»دا ئۇچرايدۇ. «تاشكەنت» دېگەن سۆزنىڭ ئۆزبەك تىلىدىكى مەنىسى- «تاشلىق كەنت» دېگەنلىكتۇر. تاشكەنت شەھىرى 1220-يىلى چىڭگىزخان ئىمپېرىيىسىنىڭ خەرىتىسىگە كىرگەن. 13-ئەسىردىن باشلاپ ئۇ ئىلگىرى كېيىن بولۇپ پارىس ئېمپىرىيىسىگە، تېمۇرىيلەر ئىمپىرىيىسىگە، بۇخارا خانلىقىغا ۋە قوقان خانلىقىغا تەۋە بولغان. 1865-يىلى چار روسىيە قوشۇنى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىپ، تۇركىستان رايونىنىڭ پايتەختى بولغان. 1930-يىلدىن باشلاپ تاكى سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغىچە ئۆزبېكىستان سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى بولغان. 1991-يلى 9-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن ئېتىۋارەن ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى بولغان.
1966-يلى 4-ئاينىڭ 26-كۈنى سەھەردە تاشكەنت شەھرىدە 7.5بال يەر تەۋرەپ، شەھەر زور دەرىجىدە ۋەيران بولغان. يەر تەۋرەشتىن كېيىن شەھەر قايتا قۇرۇلغان. شەھەر مەيدانىدا بىر ئالاھىدە خاتىرە تېشى بار. بۇ بىر پارچە غايەت زور تۆت چاسا تاش بولۇپ، بىر يۈزىدە يېرىق بار، يەنە بىر يۈزىگە سائەت ئىشكالىلىرى ئويۇلغان بولۇپ، سائەت ۋە مىنىۇت ئىستىرىلكىلىرى 5 تىن 24 مىنۇتنى كۆرسىتىپ تۇرىدۇ. بۇ دەل يەر تەۋرىگەن ۋاقىتتۇر.
قايتا قۇرۇلغاندىن كېيىنكى تاشكەنت زامانىۋىي شەھەر بولۇپلا قالماستىن بەلكى يەنە گۈلزارلىق شەھەردۇر. شەھەر قۇرۇشلىرى تولىمۇ رەتلىك، كوچىلىرى ئازادە ، ھەممە يەردە ياپ – يېشىل دەرەخلەر قەد كۆتىرىپ تۇرىدۇ، ماڭدامدا بىر فونتالار ئۇچراپ تۇرىدۇ. يېڭى سېلىنغان تىياتىرخانا، تېلىۋىزىيە ئىستانسىسى، تەنتەربىيە مەيدانى قاتارلىق قۇرۇلۇشلار ۋە ئىگىز قەۋەتلىك بىنالار شەھەر ھۆسنىگە ھۆسن قوشۇپ تۇرىدۇ.
تاشكەنت ئۆزبېكىستاننىڭ ئەڭ چوڭ سانائەت شەھىرى بولۇپ، مەملىكەتنىڭ يېزا ئىگىلىك ماشىنىلىرىنى ۋە توقۇمۇچىلىق ماشىنىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش بازىسىدۇر. ئاساسلىق سانائەت تارماقلىرىدىن ئېلىكتىر كۈچى، ئاۋىئاتسىيە، ماشىنىسازلىق، مېتالورگىيە، قۇرۇلۇش ماتېرياللىرى ۋە يېنىڭ سانائەت تارماقلىرى بار. داڭلىق چوڭ كارخانىلاردىن: تاشكەنت چېكاروپ ئايرۇپىلان ئىشلەپچىقىرىش كارخانىسى،« تاشكەنت تەرەكتۇر زاۋۇدى» بىرلەشمە ئىشلەپچىقىرىش كارخانىسى، دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى زاۋۇدى، توقۇمىچىلىق زاۋۇدى قاتارلىقلار بار. ئاساسلىق ئېكىسپورت تاۋارلىرىدىن يىپەك، پاختا، ئىلمە – توقۇلما بويۇملار، نېفىت، كۆمۈر، مىس ، گۈڭگۈرت، گۈرۈچ شۇنداقلا تېلىۋىزور زاپچاسلىرى، ماشىنا ۋە تەرەكتۇرلار بار.
تاشكەنت ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئاساسلىق قاتناش تۈگۈنى بولۇپ، موسكۋا ۋە سىبىريەگە بارىدىغان تۆمۈر يوللار، جەنۇبىي ئاسىيادىكى ھەر قايسى دۆلەتلەرگە ، مۇستەقىل دۆلەتلەر بىرلەشمىسىدىكى دۆلەتلەر پايتەختلىرىگە ۋە بېيجىڭغا بارىدىغان ئاۋىئاتسىيە يولى بار. تاشكەنت ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىردىنبىر مېترو بار شەھەر بولۇپ مېترو شەھەر ئىچى قاتنىشىنى تولىمۇ راۋانلاشتۇرغان.
تاشكەنتنىڭ مەدەنىيەت ئەسلىھەلىرىمۇ ناھايىتى تولۇق. تاشكەنت شەھرىدە 19 ئالىي مەكتەپ بار، بۇنىڭ ئىچىدە 1920-يىلى قۇرۇلغان تاشكەنت ئۇنىۋېرسىتېتى ناھايىتى داڭلىق. تاشكەنت شەھرىدە 200 كۈتۇپخانا، 10 تىياتىرخانا، 8 مۇزېي ۋە كۆرگەزمەخانا بار. تاشكەنت خەلقئارالىق مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش مەركىزى بولۇپ بۇ شەھەردە ئاسىيا ئافرىقا دۆلەتلىرى كىنو كۆرگەزمىسى ۋە تۈرلۈك خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ تۇرىدۇ.
مۇزېيلار: تاشكەنتتە سەنئەت مۇزىيى، تۆمۇريول مۇزىيى ، ئەمىر تۆمۇر مۇزىيى ۋە دۆلەت تارىخ مۇزىيى قاتارلىق كۆپلىگەن مۇزېيلار بار. بۇنىڭ ئىچىدىكى سەنئەت مۇزىيى، ئەمىر تۆمۇر مۇزىيى ۋە دۆلەت تارىخ مۇزىيى چوقۇم كۆرۈشكە تېگىشلىك جايلاردۇر. ئەمىر تۆمۈر موزىيى 1996-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، شۇ يىلنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى پەن مائارىپ كومىتېتى ئەمىر تۆمۇر يىلى قىلىپ بېكىتكەن. تۆمۈر مۇزېيى ھازىرقى زامان مېمارچىلىقىنىڭ نادىر ئەسىرىدۇر.
ئۆزبېكىستان دۆلەت تارىخ مۇزىيى ئەسلى تاشكەنت ئاممىۋىي موزېيى ئىدى. ئۇشبۇ مۇزېي ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ موزېيلارنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ يەردە تېرمېزدىن ، فاياز توپىدىن تېپىلغان بۇتنىڭ ھەيكىلىمۇ بار. مۇزېيدىكى بىر پارچە رەسىمدىن بۇ رايوننىڭ بۇددا دىنى ۋە ئاتەشپەرەسلىك دىنىدىن ئىسلام دىنىغا ئۆتۈش جەريانىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ.
خاتىرە مەيدانى: تاشكەنتتىكى ئەڭ ئاساسلىق سەيلىگاھ «خاتىرە مەيدانى »دۇر. 1999-يىلى 3-ئايدا ئۆزبېكىستان زوڭتۇڭى ئىسلام كەرىموف بۇيرۇق چۈشۈرۈپ، 5-ئاينىڭ 9-كۈنى (ئەسلىدىكى غەلىبە كۈنى)نى «خاتىرە ۋە شەرەپ كۈنى» قىلىپ ئۆزگەرتتى ھەمدە تاشكەنت شەھەر مەركىزىدىكى «نامسىز ئىنقىلاۋىي قۇربانلار مەيدانى» نى «خاتىرە مەيدانى» غا ئۆزگەرتتى. مەيدانغا ھەسرەت چەككەن ئانا ھەيكىلىنى ئورناتتى. بۇ ئارقىلىق فاشىسىزىمغا قارشى ئۇرۇشتا قۇربان بولغان ئىنقىلاۋىي قەھرىمانلارنى ۋە ۋەتەننىڭ ئەركىنلىكى ۋە مۇستەقىللىقى ئۈچۈن جان پىدا قىلغان ئەجدادلارنى خاتىرلىدى. ھەسرەت چەككەن ئانا ھەيكىلىنىڭ ئالدىدا مەڭگۈ لاۋۇلداپ يېنىپ تۇرىدىغان گۈلخان بار. ھەيكەلنىڭ ئىككى قاسنىقىدا مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ياغاچ نەقىشلىق كارىدور بولۇپ، ئۇنىڭدىكى سىموۋول خاراكتىرلىك شەرەپ خاتىرىسىگە فاشىزىمغا قارشى ئۇرۇشتا قۇربان بولغانلارنىڭ ئىسمى ئويۇلغان.
تاشكەنت تېلۋىزىيە مۇنارى: تاشكەنت تېلۋىزىيە مۇنارىنىڭ ئىگىزلىگى 375 مېتىر بولۇپ ، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى ئەڭ ئىگىز قۇرۇلۇش بولۇپ، دۇنيا بويىچە 9-ئورۇندا تۇرىدۇ. تاشكەنت تېلۋىزىيە مۇنارى تاشكەنتتىكى نامايەندە خاراكتېرلىق قۇرۇلۇشلارنىڭ بىرى ھىساپلىنىدۇ. تېلۋىزىيە مۇنارى 1978-يىلى سېلىشقا باشلانغان بولۇپ، 1985-يىلى1-ئاينىڭ 15-كۈنى پۇتۇپ ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن. تېلۋىزىيە مۇنارىنىڭ 100 مېتىردىن 120 مېتىرغىچە بولغان بۆلىكىدە ئايلانما رېستۇران بولۇپ، «قىزىل زال» ۋە «كۆك زال» دەپ ئىككىگە بۆلۇنىدۇ، 120 ئادەم بىرلا ۋاقىتتا تاماقلىنالايدۇ. ئېكىسكۇرسىيىچىلەر تاماق يېگەچ تاشكەنتنىڭ گۈزەل مەنزىرىسىنى تاماشا قىلالايدۇ.
سەۋزە
200 px
نورۇز بايرىمى ۋە سەھرا خەتمە
نورۇز بايرىمى ھارپىسىدا كىشىلەر ئۆي، ھويلا – ئارام، كوچا – كويلارنى سۇ سېپىپ سۈپۈرۈپ تازىلايدۇ، يۇيۇنۇپ – تارىنىدۇ. نورۇز كۈنى قېرى – ياش، ئۇششاق – چوڭ، ئەر – ئايال بايراملىق كىيىملىرىنى كىيىشىپ، مەھەللە  –  كوي، مەنزىرىلىك جايلارغا جەم بولۇشۇپ، بايرام تەنتەنىسىگە چۆمۈشىدۇ. بۇ يىغىلىشلارغا يۇرت چوڭلىرى، ئالىم – ئۆلىمالار، جامائەت ئىچىدىكى نوپۇزلۇق كىشىلەر باش بولۇپ قاتنىشىدۇ. يىغىلىشلاردا نورۇزنامىلەر ئوقۇلىدۇ، قىسسە، داستان، جەڭنامىلەر سۆزلىنىدۇ، ئات بەيگىسى، ئوغلاق تارتىشىش، دارۋازلىق، چېلىشىش، خوراز، قوچقار سوقۇشتۇرۇش، ئىت تالاشتۇرۇش؛ ئوغۇل – قىزلار ئىلەڭگۈچ (ھەجەڭگە)، سارغايدى ئويناش قاتارلىق ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ؛ ئەلنەغمە، ناخشا –  ئۇسسۇللار ئەۋجىگە چىقىدۇ؛ بايرام ئەھلى بۇغداي، ئارپا، گۈرۈچ، تېرىق، گۆش (بەزى ھاللاردا قوي ياكى كالىنىڭ باش –  پاقالچىكى)، سۈت، سۇ قاتارلىق يەتتە خىل ماتېرىيالدىن ھازىرلانغان نورۇز ئېشىغا ئېغىز تېگىدۇ. ئۆيلەردىمۇ نورۇز ئېشى(كۆجە)ئېتىلىدۇ.
نورۇز بايرىمىدىكى ھەر خىل پائالىيەت، ‹‹نورۇزنامە››لەرنىڭ مەزمۇنىدا قىش – زىمىستاننى قوغلاش، ئاسايىشلىق يېڭى باھارنى كۈتۈۋېلىش، يېڭى يىلنىڭ يېڭىچە خۇشاللىقلار ئېلىپ كېلىشىنى، ئەل – يۇرتنىڭ ئامانلىقىنى، مول ھوسۇل، باياشاتلىق، بەختىيارلىق تىلەش، يېشىللىققا پۈركەنگەن تەبىئەتنى كۈيلەش، ئىناق، ساخاۋەتلىك، پاك –  دىيانەتلىك بولۇش قاتارلىق ئېزگۈلۈكلەر ئىپادىلىنىدۇ.
خەلقىمىز ئارىسىدا يېقىنقى دەۋرلەرگىچە ‹‹نورۇز مۇقامى››، ‹‹نورۇز مەشرىپى›› ساقلانغان. ‹‹نورۇز مۇقامى››تۈركىي خەلقلەر ماكانلاشقان جايلارغا ھەرخىل نامدا تارقالغان بولۇپ، ئۇنىڭ ‹‹نورۇز بۈزرۈك››، ‹‹نورۇز ھۈسەيىن››، ‹‹نورۇز سۇلتانى›› قاتارلىق ۋاريانتلىرى بولغان. نەۋائىينىڭ ‹‹چاھار دىۋان››ناملىق لىرىك شېئىرلار توپلىمىنىڭ 309 –  غەزىلىدە: ‹‹مۇقامىڭغا يېتەي مەن، دەپ نەۋائىي  ئەيلەر سەير،
ئىسلامىيەتتىن كېيىن نورۇز بايرىمى قۇمۇلدا ‹‹زارا خەتمە››، ‹‹سەھرا خەتمە›› نامى بىلەن، ھەر يىلى 3 – ئاينىڭ 22 –، 23 – كۈنلىرىنى نىشان قىلىپ ئۆتكۈزۈلگەن. بۇ كۈنلەردە كىشىلەر مەنزىرىلىك جاي – سەيلىگاھلارغا يىغىلىپ، كالا –  قويلارنى سويۇپ ‹‹ئۈندۈرمە››(نورۇز ئېشى)قىلىدۇ، كۆپ خىل پائالىيەتلەرنى ئۆتكۈزىدۇ. ‹‹ئۈندۈرمە››نى تەييارلاش ئۇسۇلى مۇنداق: بۇغداي پاكىز يۇيۇلۇپ، تەڭنىدە بىخلاندۇرۇلۇپ، شېكەر ئارىلاشتۇرۇلۇپ قۇرۇتۇلۇپ، تۈگمەندە يىرىكرەك تارتىلىدۇ، ئاندىن ئۇ قازاندىكى سۇغا سېلىپ چېلىنىپ، سۇس ئوتتا قاينىتىپ پىشۇرۇلىدۇ. بۇنداق تائامغا جامائەت چوۋاتلار(كاكچىنىڭ يۇپقا، كىچىكى) بىلەن ئېغىز تەگكەندىن تاشقىرى، بۇ تائام ئىككى چۇۋاتنىڭ ئارىسىغا ئېلىنىپ، ئاغرىقلار، قېرى –  چۈرىلەر، مېيىپ –  ئاجىزلارغا سۇنۇلىدۇ. دېمەك، قۇمۇلدىكى سەھرا خەتمە – نورۇز بايرىمى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق تامىقى ‹‹ئۈندۈرمە››دۇر.
فىزىكا
فىزىكا دېگەن نىمە؟
قۇياش نېمە ئۈچۈن ھامان شەرقتىن كۆتۈرۈلۈپ غەربتە ئولتۇرىدۇ؟ چاقماق چېقىش قانداق ھاسىل بولىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن يازدا يامغۇر، قىشتا قار ياغىدۇ؟ رادىئولۇق ئۈنئالغۇ نېمە ئۈچۈن ناخشا ياڭرىتالايدۇ؟ كىيىم ئىشكاپىدىكى نافتالىن كۇمىلىچى نەگە كەتتى؟ ئېلېكتر نەدىن كېلىدۇ؟ ھەسەن - ھۈسەن نېمىدىن ئىبارەت؟ ...
بۇ مەسىلىلەردىكى كۈچ ھادىسىسى، سوغۇق - ئىسسىقلىق ھادىسىسى، ئېلېكترو ماگنىت ھادىسىسى ۋە يورۇقلۇق ھادىسىلىرىنىڭ ھەممىسى ماددىلار ھەرىكىتىنىڭ ئىپادىلىنىش شەكلىدىن ئىبارەت. فىزىكا ماددىلار ھەرىكىتىنىڭ ئادەتتىكى قانۇنىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان بىر پەن بولۇپ، ئۇ، كىشىلەرنىڭ تۇرمۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. كىشىلەر پايدىلىنىدىغان ئېلېكتر لامپىسى، تېلېفون، رادىئو قوبۇللىغۇچ، تېلېۋىزور، شۇنداقلا يول يۈرۈشتە ئولتۇرىدىغان ئاپتوموبىل، پويىز، پاراخوت ۋە ئايروپىلان قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى فىزىكا پرىنسىپلىرىغا ئاساسەن ياسالغان. نۆۋەتتىكى ئىلغار پەن - تېخنىكىنىڭ ۋەكىلى بولغان ئاتوم بومبىسى، ھىدروگېن بومبىسى، راكېتا، يەر شارى سۈنئىي ھەمراھى ۋە ئالەم كېمىسىمۇ فىزىكا تەتقىقاتىنىڭ نەتىجىسىدۇر.
فىزىكىنى ئۆگىنىشنىڭ پايدىسى نېمە؟
فىزىكا ئۆگەنگەندە، ھەر خىل فىزىكىلىق ھادىسىلەرنىڭ پەيدا بولۇشى، تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىش قانۇنىيەتلىرىنى چۈشىنىۋېلىپ، ھەر خىل ئەسۋاب - ئۈسكۈنىلەرنى توغرا ئىشلىتەلەيدىغان بولۇپلا قالماي، يەنە قىزىقىشىنى، تەپەككۇرىنى، ئەقلىي كۈچىنى ئېچىپ، ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈپ، قابىلىيەتنى ئۆستۈرگىلى بولىدۇ.
فىزىكا قانداق پەن؟
فىزىكا تەبئىي پەننىڭ بىر تارمىقى بولۇپ ، ئاساسلىقى ماددا ، ئېنېرگىيە ، بوشلۇق ، ۋاقىت قاتارلىقلارنى ، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ خۇسۇسىيىتى ، ئۆز-ئاراتەسىرى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدۇ. فىزىكا تەبىئەت قانۇنىيەتلىرى توغرىسىدىكى بىلىم ؛ تېخىمۇ كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا ، فىزىكا تەبىئەتتە يۈزبەرگەن ھادىسىلەرنى تەكشۈرۈپ تەھلىل قىلىش ئارقىلىق ئۇلاردىكى قانۇنىيەتنى بايقايدۇ. فىزىكا ئەڭ قەدىمكى پەنلەرنىڭ بىرى بولۇپ ، ئىككى مىڭ يىل مابەينىدە خىمىيە ، ئاسترونومىيە قاتارلىقلار بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ تەبىئەت پەلسەپىسى دەپ ئاتالغان ، ⅩⅦئەسىردىكى ئىلىم-پەن ئىنقىلابىدىن كېيىن فىزىكا ئاندىن بىر مۇستەقىل پەنگە ئايلانغان.
right|thumb|350px right|thumb|350px نىيوتۇن
سلوۋاكىيە
left|100px left|200px|border <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|سلوۋاكىيە
سلوۋاكىيە بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا براتىسلاۋا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا براتىسلاۋا. دۇلات تىلى بولسا سلوۋاك تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئىۋان گاسپاروۋىك. ئازىركى باش ۋەزىر روبەرت فىكو. بۇ دۇلات 1993 يىلى 1 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 49 مىڭ 035 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 5 مىللىئون 379 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
ۋىكىپېدىيەدە مەنبە بېرىش
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ۋىكىپېدىيەدە مەنبە بېرىش
ئەگەر بىز كىرگۈزگەن مەنبە ئېنتېرنېتتىن كەلگەن بولسا. چىققان مەنبەنى ئۇلىنىش قىلىمىز.
ماقالە تۇگگەندىن كىيىن مۇنۇ جۈملىنى ماقالىنىڭ ئاستىغا قىستۇرىمىز.
مەنبەلەر
ياكى
ئۆرنەك ماقالىلار:
مەھمۇد قەشقىرى
مەمتىمىن ھوشۇر
بىلەلمىسەڭلار، ئىنكاس قالدۇرۇڭلار.
بۇ يازماكۈركۈم گۈلى بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى، ئەسلى ماقالە ئادرىسى : https://web.archive.org/web/20160411203507/http://www.blogbus.com/kurkumguli-logs/63756688.html ‏
ياپونىيىلىك
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|ياپونىيىلىك ياپونىيىلىك - ياپون تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق. ياپونلار ياپون تاقىم ئارىلى ۋە ھازىرقى ياپونىيە دۆلىتىگە تەۋە بولغان بىر مىللەت بولۇپ ، ئۇلار ئومۇمىي نوپۇسنىڭ% 98.5 نى تەشكىل قىلىدۇ. دۇنيا مىقياسىدا تەخمىنەن 129 مىليون ئادەم ياپون پۇشتىدىن. بۇنىڭ ئىچىدە تەخمىنەن 125 مىليون كىشى ياپونىيەنىڭ ئاھالىسى. ياپون خەلقى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ مىللەتلەرنىڭ بىرى.
يەرشارىلىىشىش جەريانىدا مىدىيا ۋە سىياسەت: مىدىيا كۈچمۇ، كۈچنىڭ مىدىياسىمۇ؟
ئابدۇللاھ ئۆزكان
تۈركچىدىن ئۆزلەشتۈرگۈچى: مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
مۇقەددىمە
دىمۇكراتىك جەمىئىيەتنىڭ ۋاز كىچىلمەس بىر كۈچى بولغان مېدىيا، يەرشارىلىشىش جەريانى بىلەن بىللە جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم بىر كۈچكە ئايلاندى. مېدىيانىڭ خەلىقنى قايىل قىلىش كۈچىدىن پايدىلىنىشنى مەقسەت قىلىدىغان ھەرخىل كۈچ مەزكەزلىرى، مېدىيا ئورگانلىرى بىلەن ئاخبارات ئەخلاقىغا زىت بولغان مۇناىسۋەتلەرنى قۇرۇشقا باشلىدى. مېدىيا ساھەسىنىڭ ئىقتىسادى قۇرۇلمىسى، بۇ بىنۇرمال مۇناسىۋەتكە ئاسانلىق تۇغدۇردى. ئەمەلىيەتتە، ميدىيا كۈچىنى خەلىق مەنپەتى ئۈچۈن ئىشلىتىىشى، مۇستەقىل، ئەركىن ۋە دادىل بولۇشى كىرەك. ھاكىمىيەت ۋە يەرشارىۋى شىركەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھىچقانداق كۈچ بىلەن مىديا قۇرۇلۇشلىرى ئارىسىدا ئىقتىسادى ۋە سىياسى مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بولماسلىقى كىرەك. كۈچكە ئەمەس،چۈنكى خەلىقكە خىزمەت قىلىدىغان مېدىيا، گۈزەل بىر دۇنيانىڭ ئىنشاسى ئۈچۈنمۇ ھەسسە قوشالايدۇ.
1. كىرىش سۆز
دىمۇكراتىك جەمىئىيەتلەردە مېدىيا ناھايتى مۇھىم ۋەزىپلەرنى ئۆتەيدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشلىك ھوقۇق ئورگانلىرى تەييارلىغان مەشھۇر مىكبىرىد دوكلاتىدا، مىديانىڭ ۋەزىپىلىرىنى رەتكە تىزغاندا ئەڭ باشتا «خەۋەر ۋە مەلۇمات يەتكۈزۈش» ۋەزىپىسى ئورۇن ئالىدۇ. «شەخىسلەرنىڭ ئىجتىمائى ھاياتنىڭ بىر پارچىسىغا ئايلىنىش، يەنى ئىجتىمائىيلىشىشىقا ياردەم بىرىش، ئىجتىمائى مەقسەتلەر ۋە ئىجتىمائى قىممەت قاراشلارنى ئايدىڭلاشتۇرۇش» قاتارلىقلارمۇ مېدىيانىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىلىرى قاتارىدىن بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا مېدىيا شەخسلەرنىڭ ۋاقتىنى مەنىلىك ئۆتكۈزىشىگە ياردەم بىرىش، كىشىلەرنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسىنى ئۆسۈشى، كۈلتۈرەل قىممەت قاراشلارنى قوغداش…قاتارلىق ۋەزىپىلەرنىمۇ ئورۇندايدۇ.
مەلۇم بولغىنىدەك، مېدىيا ئاساسى جەھەتتىن ھاياتىمىزنىڭ بىر پارچىسىغا ئايلىنىپ بولاي دەپ قالدى. يەرشارىلىشىش جەريانى بىلەن بىللە، مېدىيانىڭ ئىقتىسادى ۋە سىياسى ساھەلەردىكى تەسىركۈچىمۇ ئىشىشقا باشلىدى. مېدىيا جەمىئىيەتكە باشلامچىلىق قىلىدىغان بىرئۇنسۇرغا ئايلاندى.
2. مىدىيانىڭ سىياسەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرى
سىياسەتنى، جەمىئىيەتتىكى ھەرخىل ئىجتىمائى سىنىپلار، مەنپەئەتلەر ۋە ئىھتىياج ئىگىلىرى ئارىسىدىكى ئورتاقلىشىش ۋە بۆلۈشۈش كۆرىشى دەپ قاراشقا بولىدۇ. سىياسەتنىڭ ئۇلىنى ھەرخىل پايدا-مەنپەئەت ۋە ئىدىيە ئىقىملىرىنىڭ رىقابىتىدىن تۇغۇلغان توقۇنۇش مۇتەشەككىل قىلىدۇ. بۇ توقۇنۇشنىڭ سەۋەبى جەمئىيەتتىكى بايلىقلارنىڭ «ماددى ۋە مەنىۋى» ۋە قىس مەنبەلەرنىڭ تەقسم قىلىنىش جىددىيىتىدۇر. تەقسىماتنى ئاسانلاشتۇرۇشنىڭ يولى ھاكىمىيەتكە ئىگە بولۇشقا بىرىپ تاقىلىدۇ. سىياسەت پەقەتلا «بايلىقلارنىڭ تەقسىمات» كۆرىشى بولۇپ قالماستىن مەنىۋى بايلىقلارنىڭمۇ بۆلۈنىشىگە خىزمەت قىلىدىغان ۋاستە بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. سىياسەت جەمىيەتتە باراۋەرلىق ۋە پۈتۈنلۈنكنى مەقسەت قىلىپ تۇرۇپ ھەممەيلەننىڭ ئورتاق مەنپەتى ئۈچۈن بىر جەمىيەت سىستىمىسىنى بەرپا قىلش ئۈچۈن تىرىشىدۇ.
مەلۇم بولغىنىدەك سىياسەت، كۆز-قارشىڭىز، چۈشەنچىڭىز ۋە قايسى مەقسەتكە خىزمەت قىلىۋاتقانلىقىڭىزغا ئاساسەن شەكىللىنىدىغان بىر جەرياندۇر. سىياسەتشۇناس ۋان دىيك سىياسەتكە: «جامائەت پىكرىگە مۇناسۋەتلىك مەسىللەردە ئۆزىنىڭ تاللىشىنى قوبۇل قىلدۇرۇش، تەتبىقلاش، باشقىلارنىڭ تاللىشىنڭ روياپقا چىقىشىغا توسقۇنلۇق قىلىش ئۈچۈن ھەرخىل ئاكتىيۇلار تەرىپىدىن ئىلىپ بىرىلىدىغان كۆرەش» دەپ تەبىر بىرىدۇ. داۋىد ئېستون بولسا «ماددى ۋە مەنىۋى قىممەتلەرنىڭ ھوقۇققا ئاساسەن تەقسىم قىلىنىش جەريانىغا» سىياسەت ئاتالغۇسىنى ئىشلىتىدۇ. نۇرغۇن كىشلەرنىڭ بىريەردە ياشىشىغا قاراپلا سىياسەت مەۋجۇتكەن دىگىلى بولمايدۇ. ئېلتەر تۇران، بۇ كىشىلەرنىڭ ھەرخىل ئامىللارئارقىلىق بىر بىرىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇشى ۋە ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشى سىياسەتنىڭ تەلىپى دەپ قارايدۇ. جەمئىيەت ئورگانىك بىر پۈتۈنلۈككە ئىگە تۇرۇغلۇق، ئۆز-ئارا بىقىندىلىق ئىچىدە تۇرىۋاتقان نۇرغۇن كىچىك جەمىيەتلەر مەۋجۇت. بۇيەردە جەمىيەتنىڭ ئەڭ روشەن ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى بولغان «پەرىقلىق بولۇش» قارشىمىزغا چىقىدۇ. پەرىقلىق بولۇش سەۋەبلىرى سىياسەتنىڭ دىققىتىنى تارتالايدىغان بولۇشى ئۈچۈن مەزكۇر تىمىدىكى مەنپەئەتلەرنى پەرىقلىق چۈشىنىدىغان، پەرىقلىق تۇتۇملارغا ئەھمىيەت بىرىدىغان جەمىيەتلەرنىڭ شەكىللىنىشى ۋە بۇ جەمىئىيەتنىڭ سىياسى سىستىمىدىن يىڭى قارارلارنىڭ ئىلىنىشىنى تەلەپ قىلىشى شەرىت قىلىنىدۇ. پەرىقلىق بولۇش، خەلىقنىڭ پۈتۈنلەي رىئايە قىلىشى شەرىت قىلىنغان قارارلارغا نىسبەتەن توقۇنۇشلارغا يول ئاچىدىغان بولغاچقا سىياسەتنىڭ ۋاز كىچىلمەس بىرپارچسىنى تەشكىل قىلىدۇ. پەرىقلىق بولۇشنىڭ نەتىجىسى، جەمىيەتتە ئوتتۇرغا چىققان چۈشەنچە ۋە مەنپەئەتلەرنىڭ بىر- بىرىگە قارشى بولۇپ قىلىشىنىمۇ تەبىئى ئەھۋال دەپ قارىشى لازىم. ئەگەر ھەربىر پايدا- مەنپەئەتنى بەدەلسىز قولغا كەلتۈرگىلى بولغان بولسا، سىياسەت دىگەن بىر ئۇقۇم توغرىىسدا مۇلاھىزە قىپ ئولتۇرۇشنىڭ ھاجىتى يوق ئىدى.
ئالاقە ۋاستىلرىدا ئۇچۇرلىشىش ئارقىلىق كىشلەر ئارىسىدا ئورتاقلىق ھاسىل قىلىش مەقسىتى ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئىنسانلار ئۆزىدە بار بولغان مەلۇمات، چۈشەنچە ۋە تۇتۇملارنى ھەرخىل يوللار بىلەن باشقىلارغا ئاغدۇرۇش ئارقىلىق جەمىيەتتە ئوخشاشلىق ۋە بىرلىك ھاسىل قىلىشنى نىشان قىلىدۇ. سياسەتشۇناس دان نېمگومۇ خەۋەرلىشىشنى، «ئىنسانلارنىڭ ئىش ھەركىتىگە ئاساس سالىدىغان، دۇنياۋى ئوبراز يارىتىدىغان چۈشەنچىلەرنى بارلىققا كەلتۈرىدىغان ۋە بۇ ئوبرازلارنىڭ سىمىۋۇللارنىڭ ياردىمىدە ئۆزگەرتىلىدىغان، يىڭىلىنىدىغان بىر ئىجتىمائى ھەركەت جەريانى»-،دەپ قارايدۇ. خەۋەرلىشىش ئنساننىڭ ئۆز مەقسەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ھەرخىل ئەھۋاللارغا مۇناسىۋەتلىك چۈشەنچىگە كىلىشى ۋە ئۆزىنىڭ شەخسى كۆز قارىشىنى بىر ھەرىكەت شەكلى سۈپىتىدە ئىپادىلىشدۇر. ئىنسانلار ۋە گۇرۇپلار ئارىسىدا مەيدانغا كىلىدىغان خەۋەرلىشىش ئىجتىمائى بىردائىرىدە ئىلىپ بىرىلىدۇ. خەۋەرلىشىش جەريانىدىكى مۇناسىۋەت پەقەت مەلۇمات بىرىش بولۇپلا قالماستىن تەشۋىق قىلىش، قايىل قىلىش ۋە تۇيغۇلارغا خىتاپ قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. سياسەت ئاخباراتنىڭ مۇشۇ ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ مەقسىتىگە يىتىشكە تىرىشىدۇ. ئاممىغا تەشۋىق قىلىش، بىرىلگەن ئۇچۇرغا ئىشەندۈرۈش ۋە ئاممىنى ھىس تۇيغۇلىرى بىلەن ھەركەتلەندۈرۈش ئۈچۈن ئاخبارات ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. دىمۇكراتىك سېىستىمىنىڭ ئاكتىيۇرلىىرى ئارىسىدا ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى ۋە سىياسى كادرولار مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى پەقەت سىياسى كادرولارنىڭ ئۇچۇرلىرىنى خەلىقكە يەتكۈزۈش بىلەنلا قالماستىن، سىياسى سېسىتىمىنى نازارەت قىلىش ۋەزىپىسىنىمۇ ئورۇندايدۇ. ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى سىياسى مەلۇماتقا ئىرىشىش ۋە سىياسى مۇناسىۋەت سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە ياردەم قىلىدۇ. بولۇپمۇ سايلام مەزگىلىدە ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى ئۈستىگە ئالىدىغان سىياسى ئۇچۇرلار تىخىمۇ ئىغىر بولىدۇ. ئاممىېۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ جەمىئىيەت ۋە سىياسەتتىكى تەسىر كۈچىنى، ئامىرىكىلىق سىياسەتشۇناس رېچارېد فاگېن كۆرسەتكەن مىسال ئىشەنگۈسىز بىر شەكىلدە مۇنداق بايان قىلىدۇ: «ئەگەر ئىككى مىڭ كىشىنى ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلېرىدا ئاچقۇچلۇق نۇقتىلارغا ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق بىر شەكلۋازلىق تورىنى قۇرغىلى بولىدىغان بولسا، پۈتۈن ئامرىكىنى ۋە دۇنيانىڭ كۆپ قىسىمىنى ئامرىكا پىرزىنىتىنىڭ ئۆلگەنلىكىگە ئىشەندۈرۈش ھىچقانچە تەس ئىش ھىساپلانمايدۇ». ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى ياكى كەڭ قوللىنىلىۋاتقان نامى بىلەن مېدىيا مانا مۇشۇنداق ئىستىراتىگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ سىياسەتنىڭ شەكىللىنىشىدە ۋە تەشۋىق قىلىنىشىدا ئىنتايىن مۇھىم رولنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
«مېدىيا دىمۇكراتىيەسى» ناملىق كىتابىدا مېدىيا بىلەن سىياسەت ئوتتۇرسىدىكى مۇناسىۋەت ھەققىدە توختالغان سوماس مېيېرنىڭ، سىياسەتنىڭ مېدىيانىڭ قولى بىلەن شەكىللەندۈردىغانلىقىغا دائىر پىكرى كىشىنىڭ دىققەت-ئىتىبارىنى قوزغايدۇ:
«سىياسەت مەيدانى مېدىيا سېستىمىسىنىڭ تەسىرىدە زور دەرىجىدە ئۆزگىرەيدۇ. سىياسەت مېدىيا سېستىمىسىنىڭ قائىدىلىرىگە بويسۇنىدىغان ھالەتكە كىلىدۇ. مېدىيا سېستىمىسنىڭ مەنتىقىسى سىياسەتنى مۇستەملىكە قىلغان چىغىدا يالغۇز سىياسىيلارنىڭ ئوبرازىنى ياكى باشقا سېستىمىلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۆزگەرتمەيدۇ؛ سىياسى جەرياننى يىڭىدىن تەرتىپلەپ باشقا بىر ھاياتى كۈچكە ئىگە قىلىدۇ. مېدىيا مەنتىقىسىنىڭ قۇراللىرى سىياسەتنى، سىياسى مەنتىقىدىكى قۇرغۇچى تەرەپكە (سىياسىيلارغا) يىڭىدىن چۈشەنچە بىرىش ۋە مېدىيا قانۇنلىرىدىن ئىلىنغان يىڭى پىرىنسىپلارنى ئىلاۋە قىلىش ئارقىلىق يىڭىدىن قىلىپلاشتۇرىدۇ. بۇ مەنىدىن ئىيىتقاندا مۇستەملىكە بولۇش، سىياسەتنىڭ مېدىيا سىستىمىسىنىڭ مەنتىقسىىگە مەجبۇرى، شەرتسىز تەسلىم بولۇشىدىن دىرەك بىرىدۇ.»
مېدىيا سېستىمىسى سىياسەتنى مۇستەملىكە قىلغىنىدا مەجبۇرى قىلمايدۇ. سىياسەتچىنىڭ ھاكىمىيەتنى قولغا ئىلىش مەقسىتىدە مېدىيانى قوللىنىش ئىستىكى مۇستەملىكىگە بويۇن ئىگىشىنى شەرىت قىلىدۇ. ئويۇننىڭ قائىدىلىرىنى مېدىيا بەلگىلەيدۇ. سىياسى سېستىمىغا پەقەت قۇرال-قائىدىلەرنى ئەمەلىيىلەشتۈرۈش ئۈچۈن كىچىك بىر پۇرسەت بىرلىدۇ.
3. مېدىيانىڭ جامائەت پىكرى قوزغاشتىكى تەسىر كۈچى
نۇرغۇن بىلىم ساھەلىرى سىياسەت بىلىمىنىڭ ئاساسى تىمىلىرىدىن بىرى بولغان جامائەت پىكرى ئۇقۇمىغا ناھايتى ئەھمىيەت بىرىدۇ. شۇڭلاشقا جامەئەت پىكرى ئۇقۇمىغا بولغان كۆز قاراشلارمۇ بۇ كاتىگورىيىدە بىر بىرىدىن پەرىقلىنىپ تۇرىدۇ. پىسخولوگلار جامەئەت رىزاسىنى «شەخسى ھەركەت»، جەمىيەتشۇناشلار «كوللىكتىپ ھەركەت»، سىياسەتشۇناسلار« ئاممىۋى ھەركەت» دەپ قارايدۇ.
جامائەت پىكرى ئۇقۇمىنى «بىرخىل ئىجتىمائى گۇرۇپپىلارغا ئەزا بولغانلارنىڭ مەلۇم بىر ھەركەتكە نىسبەتەن تۇتقان پوزىتىسيسى» دەپ قاراشقا بولىدۇ. ھارۋارد چېلدىس، جامائەت پىكرىنى «رازىقىلىقنىڭ يىغىندىسى» دەپ ئىزاھلايدۇ. بۇنىڭغا ئىلاۋەن گۇرۇپ ئىچى ۋە گۇرۇپلار ئارىسىدىكى ئۆز-ئارا ئالاقىگە (ئىنتىراكتىفلىق) سەل قاراشقا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.» ھەرقانداق بىر تىمىدا كۆپ سانلىقنىڭ چۈشەنچىسى (رازىلىقى دىيىشىكىمۇ بولىدۇ) دەپمۇ ئاتىلىدىغان جامائەت پىكرى توپلۇمنىڭ ئورتاق قارارىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان چۈشەنچە ۋە نەزەرىيەلەرنىڭ يىغىندىسىنى نامايەن قىلىدۇ، جامائەت پىكرىنى «پىكىرلەرنىڭ ۋە رازىلىقنىڭ خەلىق ئىچىدە ئوتتۇرغا قويىلىشى» دەپ ئاتىغان ۋېلھەم باۋئېر، جامائەت پىكرىنىڭ «ئېستىتىك» ۋە «دىنامىك» دەپ ئىككى يۆنلىشى بارلىقىنى قەيىت قىلىدۇ. جامائەت پىكرىنىڭ ئېستىتىك تەرىپىنى «ئۆرىپ-ئادەت، ئەنئەنە، ئەھدىنامىلەر» تەشكىل قىلىدۇ. دېنامىك تەرىپى بولسا «قايىل قىلىش ۋە تەشۋىقات قىلىش» ئۇسۇلى ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ دىگەن قاراشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئامىللارنىڭ بىشىدا شەخسى پوزىتىسيە، جەمئىيەت تەسىرى، ئىدولوگىيەلەر، نوپۇس، كۈلتۈر، سىياسى ئورگانلار ۋە ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى كىلىدۇ. جامائەت پىكرىنىڭ بارلىققا كىلىشىدە بىرىنچى باسقۇچ: ئاممىۋى مايىللىق جەريانىدۇر. مايىللىق بۇ مەزگىلدە بىرىنچى قاتلامدىكىلەر ئچىدە شەكىللىنىدۇ. ئىككىنچى باسقۇچ: ئومۇميۈزلۈك بەس- مۇنازىرە، تالاش-تارتىش قىلىش جەريانىدۇر. بۇ مەزگىلدە پەيدا بولغان مايىللىق ۋە رازىلىق ئىككىنچى قاتلامدىكىلەرگە ئاغدۇرلىدۇ. ئەڭ ئاخىرقى باسقۇچ: ئومۇميۈزلۈك قارار قىلىش` باسقۇچى بولۇپ، بۇ باسقۇچنىڭ نەتىجىسىدە سەلبى ياكى ئىجتىمائى بىر ھەرىكەت ئوتتۇرغا چىقىدۇ. جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشدە شەخىس ۋە گۇرۇپپىلارغا ياندىشىپ، ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ. جامائەت پىكرى، ئۇچۇر- ئالاقە ۋە ئومۇميۈزلۈك ئىنتىراكتىفلىق جەرياندا بارلىققا كىلىدىغان بولغاچقا، مېدىيا ۋاستىسى بىلەن ئىرىشىلگەن مەلۇماتلار، مايىللىقنىڭ شەكىللىنىشدە تۈرىتكىلىك رول ئوينايدۇ. مېدىيادىن خەۋەر ئالغان شەخىس، خەۋەرنىڭ مەزمۇنىغا ئاساسەن مايىللىقىنى كۈچەيتىدۇ ياكى قارارسىز تۇرغان بولسا بىر قارارغا كىلىشىنى ئاسانلاشتۇرىدۇ.
«بۇ خىلدىكى مۇرەسسە پەقەتلا سىياسى تىمىلاردا ئەمەس، ئەنئەنىلەر ۋە مودېرنىزىمغا ئوخشاش تاشقى كۈچلەر نۇقتىسىدىنمۇ ئانالىز قىلىنىدۇ. سۈكۈتنىڭ ئايلىنىشى نەزەرىيىسى، مەلۇم بىر خىل (جەمىئىيەت، تەشكىلات، پارتىيە) ئەزالىرىىغا ياكى بىر بىرىنى توتۇيدىغان گۇرۇپپىلارغا ئەمەس، جەمىيەتتىكى ھەمكارلىقنىڭ تىشىدا قالغان شەخىسلەرگە تەھىدىت شەكىللىنىپ قىلىش ئىھتىماللىقىغا تايىنىدۇ. جەمىئيەت بۇلارغا يەكلەش ۋە سىقىپ چىقىرىش بىلەن تەھدىت سالىدۇ. شەخىسلەرمۇ پىلانلىق بىر شەكىلدە تۈزۈلگەن چۈشنىكسىز بىر چەتكە قىقىلىش ئەندىشىسى ئىچىدە ياشايدۇ. بۇ چەتكە قىقىلىش ئەندىشىسى، ئىنسانلارنىڭ ئەتراپىدا قايسى پىكىرلەرنىڭ ۋە پوزىتىسيەنىڭ بازار تىپىۋاتقانلىقىنى ياكى رەت قىلىنىۋاتقانلىقىنى ۋە قايسى پىكىرلەنىڭ ۋە پوزىتىسيەنىڭ قوللىغۇچىلىرىنىڭ كۆپەيگەنلىكىنى ياكى ئازايغانلىقىنى دىققەت بىلەن كۆزىتىشكە ئۈندەيدۇ. ئەگەر كىشىلەر پىكرىمنى خەلىق ئىتراپ قىلىدۇ دەپ قارىسا، شەخسى ۋە ئاممىۋى مۇنازىرلەردە دادىللىق بىلەن ئوتتۇرغا قويۇش جۈرئىتىگە ئىگە بولىدۇ. ئەمما ئىنسانلارئۆزىنى ئاز سانلىق دەپ قارىسا، ئىغىر بىسىقلىق بىلەن تەمكىن ھەركەت قىلىدۇ…»
4. مېدىيانىڭ خەلىقنىڭ باياناتچىسى بولۇش رولى ۋە مىدىيۇكراتىيە
مېدىيانىڭ ۋەزىپىلرىگە قارايدىغان بولساق، ئىككى مۇھىم ئالاھىدىلىكى كۆزىمىزگە چىلىقىدۇ. بۇلارنىڭ بىرى مېدىيانىڭ «خەلىقنىڭ باياناتچىسى» بولۇش رولىدۇر. مېدىيا خەلىقنىڭ باياناتچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن دۆلەت قانۇنىنىڭ تەتبىقلىنىش ئەسناسىدىكى ناچار سىياسەتلىرىنى ئاشكارلاش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. مېدىيانىڭ خەلىقنىڭ باياناتچىسى بولۇش رولى بىر تەرەپتىن مېدىيانىڭ گۇرۇھلىشىش شەكلى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى خەلىقنىڭ كۈچىدىن مۇستەسنا گۇرۇھلىشالمىغان، ئىقتىسادى جەھەتتە ئەركىن بولالمغان ھىچقانداق مېدىيا قۇرلىشى خەلىق باياناتچىسى بولۇش رولىنى ئورۇندىيالمايدۇ. ئەپسۇس، مېدىيانىڭ خەلىق باياناتچىلىقىنى قىلىش رولى يىقىنقى يىللاردا مېدىيا پىرۇگىراممىلىرىنىڭ تىجارىلىشىشى سەۋەبىدىن خىلىلا تاشلىنىپ قالدى. جېيمىس كاررېن «ئاممىۋى ئاخبارات ۋە دىمۇكراتىيە» دىگەن ماقالىسىدە مېدىيانىڭ خەلىقنىڭ باياناتچىىى بولۇش رولىنى مېدىيانىڭ سىياسى ۋە ئۆكتىچى بولغان مەزگىللەردە ئاكتىپلىشىدىغانلىقىنى قەيىت قىلىپ: «كۈنىمزدە زامانىۋى مېدىيالارنىڭ كۆپىنچىسى كۆڭۈل ئىچىش ۋاستىسىغا ئايلاندى. خەلىقكە مۇناسىۋەتلىك ۋەقە- ھادىسلەرنى ئۆزئىچىگە ئالىدىغان خەۋەرلەر مېدىيا پىروگىراممىلىرىنىڭ ئازغىنە بىر قىسىمنى تەشكىل قىلىۋاتىدۇ. راسىت گەپنى دىگەندە مېدىيانىڭ رولى قىلمىغان ئىشلىرىنى قىلغاندەك، قىلىدىغاندەك قىلىپ كۆرسىتىلمەكتە»-، دەپ تىلغا ئالىدۇ.
كاررېنن ئوتتۇرغا قويغان «مېدىيانىڭ قىلمىغان ئشىلىرى» تىمىسى مۇھىم ئەھممىيەتكە ئىگە. مېدىيانىڭ نىمىنى قىلغانلىقىغا ئەمەس، نىمىنى قىلمىغانلىقىغا قاراش كىرەك. چۈنكى بىرىلىمىگەن خەۋەرلەرنىڭ پەردە ئارقىسىدا چوقۇم بىر مەنپەئەت مۇناسىۋىتى يۇشۇرۇنغان بولىدۇ. بۇ مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بەزىدە ھاكىمىيەتتىن كىرېدى ۋە مۇكاپات ئىلىش شەكلىدە نامايان بولسا، بەزىدە چوڭ گۇرۇھلارنىڭ ياكى شىركەتلەردىن ئىلان قوبۇل قىلىش ياكى باشقا پايدا- مەنپەئەتلەرنىڭ كۆزلىنىشى شەكىلىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. مۇشۇنداق بولغاچقا مېدىيانىڭ «خەلىقنىڭ باياناتچىسى» بولۇش رولى ماھيىتىدىن يىراقلاپ كىتىپ بارىدۇ. مېدىيا بۈگۈن ھەم ئۆزىنىڭ ھەمدە سىياسى ھاكىمىيەتنىڭ مەنپەئەتىگە كۆزەتچىلىك قىلىدىغان بىر نۇقتىغا كىلىپ قالدى.
مېدىيانىڭ باشقا بىر رولى بولسا «خەۋەرلەندۈرۈش» رولىدۇر. مېدىيانىڭ خەۋەرلەندۈرۈش رولى ئۆزىنى قولاي بىر شەكىلدە ئىپادىلەش، خەلىقنىڭ ئاڭ سەۋىيەسىىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە توپلۇمنى ئۆز ئىستىقبالىنى ئورتاق بەلگىلەش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىش قاتارلىق جەھەتلەردە كۆرلىدۇ. مېدىيانىڭ خەۋەرلەندۈرۈش رولى دىمۇكراتىيە كۈلتۈرىنىڭ راۋاجلىنىشىغىمۇ ھەسسە قوشىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى قىلىنىشقا تىگىشلىك ئىشلار، ئەمما سىياسەتتە، مېدىيانىڭ خەۋەرلەندۈرۈش رولى قانداق خىزمەت قىلىۋاتقاندۇ ئەجىبا…
بۇ تىمىدا «مۇخبىرلىق ئەخلاقى ۋە دىمۇكراتىيە» دىگەن ماقالىسىدا مانۇئېل نۇنېز ئېنكابو: «مېدىيانىڭ ئەسلى مەقسىدى خەلىقنى يىتەكلەش ياكى سوت مەھكىمسىدەك ھۆكۈم قىلىش ئەمەس. شۇڭلاشقا، مېدىيانىڭ مەقسىدى جامائەت پىكرىنى دەسلىپىدىلا بىكىتىش ياكى شەكىللەندرۈش بولماسلىقى لازىم» دەيدۇ. ئېنكابو، مېدىيانىڭ ئەسلى مەقسىتىنى «خەلىقنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان تىمىلارغا مۇناسىۋەتلىك ھەرخىل ئۇچۇر ۋە مايىللىقلارنى ئاغدۇرۇش» دەپ ئىزاھلايدۇ. يەنى، مېدىيا« خەۋەرلەندۈرۈش» رولىنى ئورۇندىغان چىغىدا، جامائەت پىكرى يارىتىشى، ھەرگىزمۇ جامائەت پىكرىگە باشلامچىلىق قىلماسلىقى ۋە ئۆزىنى خەلىقنىڭ باشقۇرغۇچىسى دەپ قالماسلىقى كىرەك. ھابېرىسنىڭ سۆزى بىلەن ئىيتىساق «مېدىيا جامائەت پىكرىگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ» مېدىيادا تارقىتىلغان «رازىلىق» بىلەن «جامائەت پىكرى» ئارىسىدا كەسكىن بىر پەرىق شەكىللىنىشى كىرەك. جامائەت پىكرى خەلىقنىڭ كوللىكتىپ ياكى شەخسى ھالدا ئۆز رازىلىقىنى خۇلاسلەپ توغرىلىغىلى بولىدىغان بىر ئۇسلۇپتا ۋە كۆپسانلىق قوبۇل قىلىدىغان بىر شەكىلدە تىلغا ئىلىش تەرزىدۇر. جامائەت پىكرىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ۋە ئۇنى قانۇنىيلاشتۇرىدىغان بىردىنبىر ئامىل خەلىقنىڭ ئۆزىدۇر. رازىلىق ۋە جامائەت پىكرى ئۇقۇملىرىنىڭ خاتا ئشىلىتىلىشى، مېدىيانىڭ رولىغا مۇناسۋەتلىك خاتالىقلارنىڭ مەنبەسىگىمۇ يول ئاچىدۇ. مانۇئېل نۇنېز ئېنكانىڭمۇ تەكىتلەپ ئۆتكىنىدەك مېدىيا جامائەت پىكرى يارىتىش ئۈچۈن خەۋەر ئويدۇرماسلىقى ياكى مېدىيانى شەخسى مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلەتمەسلىكى كىرەك. چۈنكى مېدىيا بۇنداق قىلسا«خەۋەرلەندۈرۈش» رولى يامان تەرەپكە بۇرۇلۇپ كىتىدۇ. ئەممد كۈنىمىزدە مېدىيا خەلىقكە خەۋەر تارقىتىشىنىڭ ئورنىغا ئۇلارغا تەشىۋىقات قىلىۋاتىدۇ، ئۆزىنىڭ كۆڭۈلىدىكىدەك جامائەت پىكرى يارىتىشقا ئۇرۇنىۋاتىدۇ. مېدىيا، خەۋەرلەندۈرۈش رولىدىن تىيىپ جامائەت پىكرى شەكىللەندۈرۈش رولىنى ئۈستىگە ئىلىۋالغان چاغدا، ئۆزىنى خەلىق ھوقۇقىنىڭ ياكى مەھكىمنىڭ ئورنىغا قويىۋالدىغان ئەھۋال كىلىپ چىقىدۇ. مۇشۇنداق بولغاچقا خەلىقنىڭ ئەركىن ئىرادىسىنىڭ نامايەندىسى بولغان دىمۇكراتىيە نىڭ ئورنىغا «مىدىيۇكراتىيە» دەسسەۋاتىدۇ.
5. يەرشارىلىشىش جەريانىدا مىدىيا قۇرۇلمىسى
يەرشارىلىشىش جەريانى سىياسى ۋە ئىقتىسادى ساھەلەرگە ئوخشاش «مېدىيا قۇرۇلمىسى» دىمۇ ئىنتايىن مۇھىم ئۆزگىرىش ۋە يىڭىلىقلارنىڭ شەكىللىنىشگە تۈرتكە بولماقتا. يەرشارىلىشىش جەريانى بىلەن بىرلىكتە بىلىم ۋە سىن نۇقتىلىرى يىڭىدىن شەكىللەنمەكتە. يىڭى بىر «ئاخبارات جۇغراپىيسى» مەيدانغا كەلمەكتە. بۇ جەرياندا يەرشارىۋى تورلار ۋە خەلىقئارالىق ئۇچۇر ئىقىش شەكلى بارلىققا كەلمەكتە. بۇنىڭ بىلەن بىزنىڭ ماكان ۋە زامان تۇيغۇلىرىمىز يىڭىدىن شەكللەنمەكتە. تىخنىكىلىق تەرەققىياتلار يىڭى يەرشارىۋى مېدىيا سانائىتىنى بارلىققا كەلتۈردى. كۆرىلىدىغان ۋە ئاڭلىنىدىغان پىرۇگىراممىلار مۇئەييەن بىر ماكانغا قاپسىلىپ قىلىشتىن قۇتۇلدى. يەنى، يەرسىز يۇرتسىزلاشتى. شۇنداق دىيىشكە بولىدۇكى، يىڭى يەرشارىۋى مېدىيا بازىرى پۈتۈن دۇنيادۇر. يەرلىك كۈلتۈرلەر ئۈچۈن مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىش دەۋىرى ئاخىرلاشتى. بۈگۈن نېيۇرۇكتىن دىھلىغىچە بارلىق كۈلتۈرلەر ئىستىلمالچى كاتىگورىيەسگە ئىلىندى. يەرشارىۋى مېدىيا قۇرۇلمىسىنىڭ ئاساسىنى تىجارەتتىن كىرىم قىلىش ئارزۇلىرى تەشكىل قىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن يەرشارىۋى ئاخبارات قۇرۇلۇشلىرى دىمۇكراتىيە، كىشلىك ھوقۇق، ھۆرلۈك، خەلىق مەنپەئەتى ۋە مىللى كۈلتۈرگە ئوخشاش ھىچبىرئىجتىمائى ئەندىشەگە ئەھمىيەت بەرمەيدۇ ۋە بەرمەيۋاتىدۇ. يەرشارىۋى مېدىيا قۇرۇلمىسىدا شەخىسلەر «ئىستىمالچى» سۈپىتىدە ئوتتۇرغا چىقىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ قۇرۇلۇشلار ئىستىمالچىلارنىڭ تاللاش ئىستىكىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىدۇ. داۈېد مورلې ۋە كېۋىن روبېىنس «كىملىك ماكانلىرى» دىگەن كىتابىدا يەرشارىۋى مېدىيا چۈشەنچىسىنى مۇنۇ شەكىلدە بايان قىلىدۇ:
«مەنپەئەت ۋە رىقابەت مەنتىقىسى بىلەن ھەركەت قىلىدىغان يىڭى مېدىيا شىركەتلىرىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق مەقسىتى-مەھسۇلاتلىرىنى مۈمكىنقەدەر ئەڭ كۆپ ئىستىمالچى ئاممىغا يەتكۈزۈشتۇر. بۇ ئەھۋالدا ئىزچىل بىر تەرەققىپەرۋەر يۈزلىنىش مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ يۈزلىنىش توختاۋىسىز زورىيىۋاتقان ئىستىمالچىلار بازىرىنىڭ بەرپا قىلىنىشى ئۈچۈن تىرىشىدۇ. نۆۋەتتە، مىللىي جەمىئىيەتلەرنىڭ كونا چىگرالىرى ۋە توسالغۇلىرىنىڭ ئىلىپ تاشلىنىشى ناھايتى مۇھىم. چۈنكى، بۇ چىگرالار تىجارى ئىستىراتىگىيەنىڭ يىڭىدىن گۇرۇھلىشىشى ئالدىدىكى ئاساسسىز ۋە ئىرراسيونال توسالغۇلاردۇر. ئىستىمالچىلار جۇغراپىيەسى مىللى كۈلتۈرنىڭ سىمىۋۇللۇق ماكانلىرىدىن ئۇراقلىشىۋاتىدۇ، شۇنداقلا خەلىقئارا ئىستىمالچىلار كۈلتۈرىنىڭ تىخىمۇ ئالەمشۇمۇل بولغان پىرىنسىپلىرى ئاساسىدا يىڭىدىن تۈزىتىلىۋاتىدۇ. پىرۇگىرامىلارنىڭ ئەركىن ۋە توسالغۇسىز ئىقىشى، يىڭى مېدىيا قۇرۇلمىسىنىڭ ئەڭ چوڭ ئىددىئاسىدۇر. بۇ شۇنداق بىر ئىددىئاكى، بۇنىڭ لوگىكىسى ئەڭ ئاخىرىدا يەرشارىۋى پىرۇگىراممىلار ۋە يەرشارىۋى بازارلارنى شەكىللەندۈرۈىشكە بىرىپ تاقىلىدۇ. ۋە ھازىردىن باشلاپ بۇ ئىدىئانى روياپقا چىقىرىش ئۈچۈن ھەركەت قىلىۋاتقان شىركەتلەرنىڭ تەسىرىنى كۆرىۋاتىمىز. يىڭى مېدىيا قۇرۇلمىسى، ئەمدى يەرشارىۋى بىر قۇرۇلمىغا ئايلىنىشقا باشلايدۇ…»
داۈېد مورلې ۋە كېۋىن روبېىنسنىڭ نەخ ئون يىل ئىلگىرى بايقىغان بۇ يىڭىلىقى، بۈگۈن ئاللىبۇرۇن رىئاللىققا ئايلىنىپ بولدى. ئەمدى بىز بۈگۈنكى بۇ دۇنيادا يەرشارىۋى مېدىيا شىركەتلىرىنىڭ ھاكىمىيتىنى كۆرىۋاتىمىز. بۇ يەرشارىۋى مېدىيا شىركەتلىرى: يا ستۈديو قۇرۇپ پۈتۈن دۇنياغا تارقىتىدىغان مەھسۇلاتلىرىنى (پىروگىراممىلىرىنى) ئىشلەپ چىقرىدۇ ياكى ئىشلەپچىقىرىلغان بۇ مەھسۇلاتلارنى تارقىتىدۇ، ياكى ئۈسكۈنلەرنى تەمىنلەيدىغان بىر قۇرۇلما قۇرۇپ، ئىشلەپچىقىرىلغان (تەييارلانغان) مەھسۇلاتلارنىڭ (پىرۇگىراممىلارنىڭ) پۈتۈن دۇنياغا تىز سۈرئەتتە ئېقىشىغا ئىمكان يارىتىدىغان ئۇل ئەسلىھەلەرنى قۇرۇپ چىقىدۇ. بەزى يەرشارىۋى مېدىيا شىركەتلىرى مەۋجۇت كۈچىنى يىتەرسىز دەپ قاراپ باشقا يەرشارىۋى شىركەتلەر بىلەن بىرلىشىش كويىغا چۈشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن كۈچىگە كۈچ قوشۇپ بازار پايلىرىنى كۆپەيتىشنىڭ يولىنى ئىزدەيدۇ. بولۇپمۇ كۆڭۈل ئىچىش ۋە ئۇچۇر خىزمەتلىرىنى ئاساس قىلىدىغان شىركەتلەر كۈچلىرىنى تىلىگىراف سانائىتى بىلەن بىرلەشتۈرگەن چېىغىدا «كۆپ مېدىيا» شىركەتلىرى ئوتتۇرغا چىقىدۇ، بۇ شىركەتلەر كابلولۇق تىلىۋۇزۇرلارغا تارقىتىش قىلىش بىلەن بىللە ئۆيدە تۇرۇپلا ئىلىم- سىتىم قىلىش، بانكىچىلىق خىزمەتلىرى ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان نۇرغۇن ئىشلارنى ھەل قىلىش ئىمكانىيتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. نۆۋەتتە يەرشارىلىشىش جەريانى مېدىيا ھاكىم بولغان ئىقتىسادى كۈچنى پەيدا قىلماقتا.
6. مېدىيادا مونۇپۇل قىلىش ھادىسىسى
7. خۇلاسە