cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سىنگاپور
left|thumb|250px|سىنگاپور left|thumb|دۆلەت بايرىقى
سىنگاپور (سىنگاپور جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دۆلەت. پايتەختى بولسا سىنگاپور شەھىرى، ئاڭ چوڭ شىھىرى بولسا سىنگاپور شەھىرى. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ناتان. ھازىرقى باش ۋەزىر لەئە سىئەن لوڭ. 1965 يىلى 8 ئاينىڭ 9 كۈنى مۇستەقىل، يەر مەيدانى 707.1 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 4 مىليون 839 مىڭ.
ئاپتونوم ئوبلاسىت
ئاپتونوم ئوبلاست (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى Aptonom Oblast, خەنزۇچە: 自治州، رۇسچە: Автоно́мный о́круг). جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تېرىتورىيسى ئىچىدە مەۋجۇد بولغان يەرلىك مەمورىي رايون. بولۇپمۇ ئاز سانلىق مىللەتلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلاردا قۇرۇلغان بىر تۈر ئۆزئەرك\ئاپتونوم سالاھىيىتىدە ۋىلايەتكە تەڭ ياكى ئۇنىڭدىن يوقرى بولغان مەمورىي ماقام. ج خ ج ئاساسىي قانۇنىدا بەلگىلىنىشىچە ئاپتونوميىلىك رايونلار نىسبەتەن يوقىرى بولغان ئۆز - ئۆزىنى ئىدارە قىلىش ھوقۇقىغا ئىگەدۇر. خەلق ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى ۋە خەلق ھۆكىمىتى قۇرالايدۇ.
ئوتتۇرا ئەسر
ئوتتۇرا ئەسر، ياۋروپا تارىخىنىڭ ئەنئەنىۋىي ۋە سىخىمىلىق تەرزدە ئۈچ بۆلۈمگە بۆلىنىشىدە ئوتتۇرادا قالغان دەۋىرگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ چككۈشى بىلەن باشلاپ ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى بىلەن تاماملانغان بىر دەۋىردە قەدەممۇقەدەم سوڭغا ئۇلاشقان. بۇ ئۈچ دەۋىر قەدىمىي دەۋىر، ئوتتۇرا ئەسىر، زامانىۋىي دەۋىر قاتارلىقلاردۇر.
Batı Avrupa'nın Orta Çağ'ı genellikle Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşü ile millî monarşilerin yükselişi, Avrupalılarca denizaşırı keşiflerin başlaması, hümanist canlanma ve 1517'de başlayan Protestan Reformasyon’u arasındaki zaman dilimi olarak tanımlanmıştır. Bu çeşitli değişiklikler Erken Dönem Modern Zaman’ın başlangıcını oluşturmaktadır ve Sanayi Devrimi'ne öncülük etmiştir. 1453'teki İstanbul'un Fethi, sonrasında gelişen olaylar ve Avrupa'ya olan etkileri nedeniyle, Avrupa'da Orta Çağ'ın bitişini işaret eden önemli olaylardan biri olarak görülmektedir.
سۈت چاي
250px|thumb
سۈت چېيى نۇرغۇن مەدەنىيەتتە بايقالغان بىر نەچچە خىل ئىچىملىكنى كۆرسىتىدۇ ، ئۇنىڭدا چاي بىلەن سۈتنىڭ بىرىكمىسى بار. ئىچىملىكلەر بۇ ئاچقۇچلۇق تەركىبلەرنىڭ ھەر بىرىنىڭ مىقدارى ، تەييارلىق ئۇسۇلى ۋە باشقا تەركىبلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (شېكەر ياكى ھەسەلدىن تۇز ياكى قارىمۇچ ئوخشىمايدۇ). شۇئان سۈت چاي تالقىنى تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىلىدىغان مەھسۇلات.
ئۆزگىرىشلەر
يەرلىك ئۆزگىرىشلەر تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
ئەنگىلىيە چاي ، سۈت بىلەن تەمىنلەنگەن كۆپۈك چاي ، مەرۋايىت سۈت چېيى ياكى بوبا سۈت چېيى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، 1980-يىللاردا تەيچۇڭدا كەشىپ قىلىنغان تەيۋەنلىك چاينى ئاساس قىلغان ئىچىملىك. بېرما ئۇسلۇبىدىكى سۈت چاي ، لاپېت ياي چو (လက်ဖက်ရည် ) دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ ، كۈچلۈك دەملەنگەن قارا چاي يوپۇرمىقى بىلەن ياسالغان ، قويۇق سۈت ۋە پارغا ئايلانغان سۈتنىڭ خاس نىسبىتى بىلەن تاتلىق قىلىنغان ، بېرمىدا ئالقىشقا ئېرىشكەن. ئۇ ئادەتتە چاي دۇكىنىدا تەمىنلىنىدۇ ، بۇ بېرما ئەنگىلىيە ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە بارلىققا كەلگەن. كامبىرىك چېيى ، تاتلىق ئىسسىق سۈت ئىچىملىك ​​، دائىم ئاز مىقداردا چاي بىلەن ياسالغان شياڭگاڭ ئۇسلۇبىدىكى سۈت چاي ، قارا چاي پارغا ئايلانغان سۈت بىلەن تاتلىق بولۇپ ، ئەنگىلىيەنىڭ شياڭگاڭدىكى مۇستەملىكىسى دەۋرىدىن باشلانغان. Doodh pati chai ، مەنىسى «سۈت ۋە چاي يوپۇرمىقى» ، ھىندىستان ، پاكىستان ، نېپال ۋە بېنگالدا ھاراق ئىچىدىغان چاي ئىچىملىكى Teh tarik ، مالايسىيا ۋە سىنگاپوردا مودا بولغان بىر خىل سۈت چاي سۇتەي سەي ، تۇزلۇق موڭغۇل سۈت چېيى شاھى خالېب ، يەمەن سۈت چېيى قاتار چاينىغاندىن كېيىن مۇلازىمەت قىلدى ماسالا چاي يەنە ماسسا چېيى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ ھىندىستان چوڭ قۇرۇقلۇقىدا ھاراق ئىچكەن خۇشپۇراق سۈت چاي ئىران چاي ، ھىندىستاننىڭ ھەيدەرئابادتىكى ئىران ئۇسلۇبىدىكى قەھۋەخانىلاردا تەييارلانغان ساپ سۈت بىلەن ماۋا ئارىلاشتۇرۇلغان سۈت چېيى. تايلاند چاي ، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا مودا بولغان تاتلىق چاينى ئاساس قىلغان ئىچىملىك خانلىق سۈت چېيى ، چاي شىركىتى لىپتون 1965-يىلى ياپونىيىدىكى «خان جەمەتى» رېتسېپ يۈرۈشلۈكلىرىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە مەھسۇلات كەشىپ قىلغان دالگونا سۈت چېيى ، سۈت چايلىرى كورىيەنىڭ ئەنئەنىۋى دالگونا بىلەن تاتلىق ، ھەسەلگە ئوخشاش قەھۋە تايلاند ھەر ئايدا ھەر بىر ئادەمگە ئالتە ئىستاكان كۆپۈكچە چاي ئىستېمال قىلىدۇ دەپ قارىلىدۇ. مالايسىيا ، سىنگاپور ، ۋيېتنام ۋە ھىندىنوزىيە ھەر ئايدا ئۈچ ئىستاكان ئىستېمال قىلىدۇ.
ئەنگىلىيەدە ، قىزىق چاي بىلەن سوغۇق سۈتنى بىللە ئىچكەندە ، چاينىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى بۇنداق ئىستېمال قىلىنغانلىقتىن ، ئىچىملىك ​​پەقەت چاي دەپ ئاتىلىدۇ. سۈت چاي دېگەن سۆز ئىشلىتىلمەيدۇ ، گەرچە مەزمۇن ئېھتىياجلىق بولسا ، سۈت بىلەن چاينى بەلگىلىگىلى بولىدۇ. بۇ مەدەنىيەتتىن كەلگەن كىشىلەرنى ئەنئەنىۋى سۈتسىز چاي ئىچىدىغان قالايمىقانچىلىق كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
موڭغۇللارنىڭ ئافرىقا يۈرۈشى ۋە تارىخ چاقىنى بۇرىغان مەغلۇبىيىتى
بۇنىڭدىن 700 يىل مۇقەددەم، موڭغۇل چەۋەندازلىرى ياۋرو-ئاسىيا قۇرۇقلۇقىدا بارغانلا يېرىنى بويسۇندۇرغان. ئەمما موڭغۇللار ھازىرقى پەلەستىننىڭ شىمالىدىكى ئەيىن جالۇت دېگەن يېرىدە ئەجەللىك مەغلۇبىيەتكە دۇچار بولۇپ، ئاڧرىقىغا بېسىپ كىرىشنىڭ بىردىنبىر پۇرسىتىدىن مەھرۇم قالغان.
1251-يىلى، مۆڭكە خان موڭغۇل ئىمپېرىيىسىگە خان بولىدۇ. بۇ ۋاقىتتا ئۇنىڭ بوۋىسى چىڭگىزخان قۇرغان موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ زېمىنى چاڭجىياڭ ۋادىسىسىن شەرقىي ياۋروپا يايلاقلىرىغا سوزۇلۇپ، ياۋروپا ۋە ئاسىياغا سوزۇلغان، تارىختىن بۇيانقى زېمىنى ئەڭ چوڭ دۆلەت بولۇپ قالغان ئىدى. ئەمما مۆڭكە خاننىڭ زېمىن كېڭەيتىش ئويى ھېلىھەم توختىمىغان بولۇپ، ئۇ شەرقتە ئىنىسى قۇبىلاينى جەنۇبىي سۇڭ ئىمپېرىيېسىگە ھۇجۇمغا ئەۋەتكەن بولسا، غەربتە يەنە بىر ئىنىسى ھۇلاكۇ (ھىلاكۇ) نى ئىران رايونىنىڭ باش ۋالىلىقىغا تەيىنلەپ، موڭغۇل ئىمپېرىيەسىنىڭ 3- قېتىملىق، شۇنداقلا ئەڭ ئاخىرقى قېتىملىق كەڭ كۆلەملىك غەربكە يۈرۈشىنى باشلىغان ئىدى.
1256-يىلى ھۇلاكۇ موڭغۇل قوشۇنىنى باشلاپ ئامۇ دەرياسىدىن ئۆتىدۇ، بۇ قوشۇندا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىن كەلتۈرۈلگەن خەنزۇ توپچى ۋە قونداقلىق ئوقياچىلارمۇ بار ئىدى. بۇ قوشۇننىڭ ئىلغارى (ئالدىن يۈرەر قوشۇن) نايمان ئۇرۇقىدىن چىققان كەتبۇقا بولۇپ، ھۇلاكۇخان بۇ قومانداننى بەك ياقتۇرار ئىدى. ھۇلاكۇخان ئۇنىڭغا: «ئامۇ دەرياسىدىن ئىككى قىرغىقىدىن تاكى مىسىر زېمىنىنىڭ يەنە بىر ئۇچىغىچە بولغان كەڭ زېمىندىكىلەر چىڭگىزخان يۇسۇنى ۋە ياساقلىرىغا بويسۇنۇشى كېرەك» دەپ بۇيرۇق بەرگەن ئىدى. بۇنىڭدىن موڭغۇللارنىڭ ياۋرو-ئاسىيا قۇرۇقلۇقى بىلەن چەكلەنمەستىن، ئافرىقا زېمىنىدىمۇ ئات چاپتۇرغىسى بارلىقىنى كۆرۈش مۇمكىن ئىدى.
موڭغۇل چەۋەندازلىرى بۇنىڭلىق بىلەن توختاپ قالمىغان ۋە سۇرىيەنى نىشانلاپ داۋاملىق يۈرگەن. ئەينى ۋاقىتتا بۈگۈنكى سۇرىيە ۋە مىسىرغا تەۋە زېمىنلار ئاتاقتا ئەييۇبىيلەر، يەئنى ئەينى ۋاقىتتا ئەھلىسەپنىڭ شەرققە يۈرۈشىگە قاقشاتقۇچ زەربىلەرنى بەرگەن سالاھىددىن ئەييۇبى قۇرغان خانىدانلىقنىڭ زېمىنى ئىدى. ئەمما بۇ ۋاقىتقا كەلگەندە سالاھىددىن ئەييۇبىنىڭ ئەۋلادلىرى ئەجدادلىرىدەك باتۇرلۇقنى ئۆزىگە مۇجەسسەم قىلالمىغان. ئۇلار خاتىرجەم، راھەت-ڧاراغەت ئىلكىدىكى تۇرمۇشقا كۆنۈپ كەتكەن بولغاچقا، موڭغۇللار بىلەن بىر نەچچە رەت ئېلىشا-ئېلىشماي قۇيرۇقىنى خادا قىلغان. دەمەشىق ۋە ھەلەب شەھەرلىرى موڭغۇللارنىڭ قولىغا ئۆتكەن، موڭغۇللار بۇ رايونلاردا خۇددى ئۆز يايلاقلىرىدا كەزگەندەك توسالغۇسىز يۈرىۋەرگەن.
ئەينى ۋاقىتتا ئەھلىسەلىپكە قارشى ئۇرۇشتا قەھرىمانلىق كۆرسەتكەن ئەييۇب خانلىقىنىڭ مۇسۇلمان جەڭچىلىرى موڭغۇللارنىڭ تاجاۋۇزىنى توسۇشقا ماغدۇرسىز قالغان. 1259-يىلى 9-ئايدا، ئەييۇب خانىدانلىقىنىڭ سۇلتانى ھۇلاكۇخانغا تەسلىم بولغان، سۇرىيەنىڭ پۈتۈن زېمىنى موڭغۇللارنىڭ قولىغا ئۆتكەن. كەتبۇقا باشچىلىقىدىكى ئىلغار قوشۇن ئىئوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدىكى نابلۇسنى ئىگىلىگەن ۋە غەززە رايونىغا بېسىپ كىرگەن. موڭغۇل چەۋەندازلىرىنىڭ ئاتلىرى سىناي يېرىم ئارىلىغا تاقاشقان بولۇپ، ئافرىقا ئۇلارنىڭ كۆز ئالدىدا ئىدى.
دەل مۇشۇ ۋاقىتتا يۈز بەرگەن بىر قاتار ئىشلار موڭغۇللارنىڭ غەربكە يۈرۈش قەدىمىنى توختىتىپ قويغان. مۆڭكە خان 1259-يىلى 8-ئاينىڭ 11-كۈنى جەنۇبى سۇڭنىڭ دىياۋيۈ شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىش جەريانىدا ئۆلىدۇ. ئىنىلىرى قۇبلاي ۋە ئارىق بۆكە خانلىق تالىشىپ سوقۇشدۇ. ھۇلاكۇ قوشۇنلىرىنى ئىرانغا قايتۇرىدۇ.
قايتىشتىن بۇرۇن ئۇ دەمەشىقتىن غەززاغىچە بولغان رايونلارنى باشقۇرۇشنى كەتبۇقاغا تاپشۇرغان ۋە ئۇنىڭغا 20 مىڭ لەشكەر قالدۇرغان. بۇ لەشكەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى مەجبۇرى ئەسكەرلىككە تۇتۇلغان چىرىكلەر بولۇپ، قوشۇندىكى موڭغۇللارنىڭ سانى نەچچە مىڭلا ئىدى.
غەربىي ئاسىيادىكى مۇسۇلمان دۇنياسى موڭغۇل چەۋەندازلىرىنىڭ تۆمۈر تاپىنى ئاستىدا تىترەپ تۇرغاندا ئەييۇب خانىدانلىقىنىڭ بىر قىسىمى سانالغان مىسىردىمۇ دۇنيانىڭ كەلگۈسىگە چوڭ تەسىر كۆرسىتىدىغان يەنە بىر ئىش يۈز بېرىۋاتقان بولۇپ، بۇ دەل مەملۇكلارنىڭ باش كۆتۈرۈشى ئىدى.
ئەينى ۋاقىتتىكى مىسىر سالاھىددىن جەمەتىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولۇپ، ئەييۇبىي خانلىقىنىڭ بىر قىسىمى ئىدى. ئەييۇبىي خانلىقىنىڭ بۇ ئاقسۆڭەكلىرى «مەملۇك» دەپ ئاتالغان قۇللارنى بېقىپ، ئۆزى ئۆچۈن جەڭگە سېلىشاتتى. مەملۇك دەپ ئاتالغان بۇ قۇللار كىچىك ۋاقتىدىلا كاۋكاز ۋە چېركەس ياكى كاسپىي دېڭىزىنىڭ شىمالىدىكى قىپچاق تۈركلىرى ئارىسىدىن مىسىرغا سېتىلغان بالىلار ئىدى. بۇ تۈرك بالىلار مىسىردا سېتىلغاندىن كېيىن، ئىسلامغا كىرەتتى ۋە جاپالىق ھەربىي مەشىقلەرنى باشتىن كەچۈرەتتى.
ھۇلاكۇ دەمەشىقتىن ئايرىلىشتىن بۇرۇن، موڭغۇللارنىڭ ئادىتى بويىچە، مەملۇك سۇلتانى قۇتۇزغا مەكتۇپ يوللاپ «تەڭرى چىڭگىزخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنى ھۆكۈمران قىلىپ تاللىدى، موڭغۇللارغا باش ئەگ» دېگەن. قۇتۇز شۇ ھامان يېقىنلىرىنى كېڭەشكە چاقىرغان.
ئۇ قول ئاستىدىكىلەرگە:
«پۈتكۈل سۇرىيە نالە قىلماقتا، باغدادتىن مەرۋگىچە ھەممە يەر خارابىگە ئايلاندى، ئالدىمىزدا سۈلھ، جەڭ ۋە قېچىشتىن ئىبارەت ئۈچ يول تۇرۇپتۇ. موڭغۇللارغا باش ئېگىپ تەسلىم بولساق بىزمۇ باشقىلارغا ئوخشاش قىرغىن قىلىنىمىز؛ قاچساق، غەربىمىزدە قۇملۇق تۇرۇپتۇ؛ ئۇرۇشۇش ۋە غەلبە قىلىشتىن باشقا يولىمىز يوق!» دەيدۇ. باشقىلارمۇ ئۇنى قوللايدۇ، شۇنىڭ بىلەن مەملۇكلار بارلىق ئەسكەرلىرىنى يىغىپ، سىناي يېرىم ئارىلىغا ئات سالىدۇ. تۈمەنلىگەن مەملۇك چەۋەندازلىرى سىناي قۇملۇقىدىن ئۆتۈپ، غەززەنى بېقىپ ياتقان بىر بۆلۈك موڭغۇللارنى سۈر-توقاي قىلىدۇ. كەتبۇقا مىسىردىكى مەملۇكلارنىڭ ھۇجۇم قىلغىنىى ئاڭلاپ ئەتراپىدىكى نەچچە مىڭ موڭغۇل چەۋەندازنى توپلايدۇ، ئەمما بارلىق ئەسكەرلىرىنى توپلاشقا قادىر بولالمايدۇ. ئەمما كەتبۇقا بۇنىڭدىن ئەنسىرەپ كەتمەيتتى، چۈنكى موڭغۇللار غەربىي ئاسىياغا قەدەم باسقاندىن تارتىپ، ئۇلار بىلەن تەڭ تۇرالىغۇدەك بىرەر كۈچ چىقمىغان، تىركەشكۈدەك رەقىبمۇ ئۇچرىمىغان ئىدى. كەتبۇقا بۇ قېتىملىق جەڭنىڭمۇ ئىلگىرىكىگە ئوخشاش موڭغۇللارنىڭ غەلبىسى بىلەن تاماملىنىدىغانلىقىغا شەكسىز ئىشەنگەن ئىدى.
ئىككى تەرەپنىڭ ئوردۇسى غەززەنىڭ شىمالىدىكى ئەيىن جالۇت دېگەن يەردە ئۇچرىشىدۇ. مەملۇكىيلەر سان جەھەتتىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈكتە بولسىمۇ، ئەينى ۋاقىتتا دۇنيادا بىر سانالغان موڭغۇل چەۋەندازلىرى بىلەن تۇتۇشىدىغان بولغاچقا، ھەر ئېھتىمالغا قارشى پىستىرما قويىدۇ، قۇتۇز بولسا بىر قىسىم قوشۇننى باشلاپ موڭغۇللارنىڭ مۇقابىلىسىگە چىقىدۇ. كەتبۇقا نەيرەڭنى بىلمەي پۈتۈن سەپ بويىچە ھۇجۇمغا ئۆتىدۇ، قۇتۇز موڭغۇللارنى پىستىرما قويغان يېرىگە باشلاپ كېلىدۇ، مەملۇك چەۋەندازلىرى ئۈچ تەرەپتىن ھۇجۇمغا ئۆتۈپ، موڭغۇللار بىلەن قۇچاقلاشما جەڭگە كىرىشىدۇ. ئىككى قوشۇن سەھەردىن چۈشكىچە قان كېچىپ جەڭ قىلىدۇ.
قىلىچ جېڭىدە موڭغۇللارنىڭ ئۈستۈنلۈكى سانالغان ئوقيالىرى ئەسقاتمايدۇ، مەملۇكىيلەر بولسا يەكمۇ-يەك جەڭنىڭ ماھىرلىرى ئىدى. ناپولىئون بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: «تەڭرى ئەركىسى سانالغان موڭغۇللار ئاخىرى ئەڭ كۈچلۈك رەقىبكە دۇچ كەلدى». دەمەشىق قىلىچى ۋە ئەرەب ئېتى ئالدىدا موڭغۇل قىلىچى ۋە پاكار ئاتلىرى بىئەپ ھالغا چۈشۈپ قالىدۇ. مەملۇك چەۋەندازلىرى يەكمۇ-يەك ماھارەتلىرى بىلەن موڭغۇللار ئۈستىدىن غالىب كېلىدۇ. موڭغۇللار چېكىنىشكە يۈزلىنىدۇ، كەتبۇقا جەڭ ۋەزىيىتىنى بۇراش ئۈچۈن جان-جەھلى بىلەن ھۇجۇم قوزغىغان بولسىمۇ ئەمما يا ئوقى تېگىپ ئۆلىدۇ. باشچىسىدىن ئايرىلغان موڭغۇللار پېتراپ كېتىدۇ. مەملۇكىيلەر موڭغۇللارنى ئون نەچچە كىلومېتىر يەرگىچە قوغلاپ بېرىپ ئۇلارنى قورشىۋالىدۇ. موڭغۇللار ئاتتىن چۈشۈپ قالقانلىرى بىلەن ھالقىسىمان مۇداپىئە سېپى تۈزۈپ، مەملۇكىيلەرنى ئوق ئېتىپ يېقىن يولاتمايدۇ. موڭغۇللارنىڭ ئوقلىرى تۈگىگەندىن كېيىن، مەملۇكىيلەر موڭغۇللارنىڭ قالقان سېپىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ ئۇلارنى تولۇق قىرىپ تاشلايدۇ.
ئەيىن جالۇت ئۇرۇشى دۇنيا تارىخىغا ئىنتايىن زور تەسىر كۆرسەتكەن ئۇرۇش بولۇپ، موڭغۇللارنىڭ داۋاملىق غەربكە يۈرۈش قىلىشىنى توسۇپ، ئىسلام دىنىنىڭ مۇقەددەس جايى بولمىش ئىرۇسالىم شەھرىنى قوغداپ قالىدۇ. غەرب تارىخچىلىرى بۇ جەڭنى تارىخنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ قارىغان. مەملۇكىيلەر كەتبۇقانى يىغىشتۇرغاندىن كېيىن، پۈتۈن سۇرىيەنى ئۆز قولىغا ئالىدۇ. ھۇلاكۇخان كەتبۇقانىڭ ئۆلۈمىدىن قاتتىق غەزەبلەنگەن بولسىمۇ، ئەمما موڭغۇل خانلىقى ئىچىدىكى نىزا سەۋەبلىك ئىراندىن ئايرىلالمايدۇ. ئەيىن جالۇت ئۇرۇشىدا غەلبە قىلغان قۇتۇزمۇ مەملۇكىيلەرنىڭ ئىچكى نىزاسىدا بايبارسنىڭ شۇنىڭدىن كېيىنكى يۈز يىل مابەينىدە، موڭغۇل ئىلخانلىقىنىڭ ۋارسلىرى بىلەن مەملۇكىيلەر سۇرىيە تەۋەسىدە ئۇرۇشۇپ تۇرىدۇ، ئەمما ھېچقايسىسى بىر-بىرىنى يوقىتالمايدۇ. موڭغۇل ئاتلىرىنىڭ توياقلىرىمۇ ئافرىقا تۇپرىقىغا قەدەم باسالمىغان.
چاڭجياڭ دەرياسى
left|thumb|300px|چاڭجياڭ دەرياسى left|thumb|300px| چاڭجياڭ دەرياسى بولسا جۇڭگو، خىمالىكاڭ لىك 33.28°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 91°11.
جابىر ئىبنى ئابدۇللاھ
ھەزرىتى جابىر (جَابِرُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ عَمْرِو بنِ حَرَامٍ السَّلِمِيُّ الْأنْصَارِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: جابىر ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ھـەرام ئەسسەلىمىي ئەلئـەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 16 – ھ. 78 / م. 607 – 697) «ئەقەبە بەيئىتى»گە ئاتىسى بىلەن قاتناشقان، كېيىن «رىزۋان بەيئىتى»گە ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن 15 غازاتقا قاتناشقان كاتتا ساھابە. ئەڭ كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئالىم زاتلاردىن.
شيامېن ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
شيامېن ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1921-يىلى قۇرۇلغان.
مايكىل پىلىزبېرى(Michael Pillsbury)
مايكىل پىلىزبېرى 1945-يىلى تۇغۇلغان.ئۇ ئامېرىكىدىكى ئەڭ داڭلىق خىتاي ئىشلىرى مۇتەخەسسىسنىڭ بىرى بولۇپ سەككىز ئامېرىكا پىرىزدېنتىغا مەسلىھەتچى بولغان. ئۇ ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكىنىڭ ئالى مەسلىھەتچىسى ۋە ۋاشىنگىتوندىكى نامى مەشھۇر خۇدسۇن ئىنىستىتۇتى خىتاي ئىستېراتىگىيىسى مەركىزىنىڭ دېرىكتورى.
ئۇنىڭ يۈز يىللىق مارافون ناملىق كىتابى مەشھۇر.
بۇ كىتاب ئۇيغۇر تور ژۇرنىلى تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنغان
پەرىزات غەيرەت تەرىپىدىن ئاۋازغا ئېلىنىپ YouTubeتا تارقىتىلغان.
ئەنچىڭ شەھىرى
left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى ئەنچىڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو ئەنخۇي ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2003 نوپۇس بار، ئەنچىڭنىڭ 6،091،500 نوپۇسىبار، 15،398 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 30.30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 117°2، پوقتانومۇرى 246000 رايۇننومۇرى 0556.
تۇرسۇن قۇربان
تۇرسۇن قۇربان 1942 – يىلى 10 – ئايدا قەشقەر كوناشەھەر ناھىيىسى ئاۋات يېزىسىدا تۇغۇلغان. 1950 – يىلىدىن 1953 – يىلىغىچە باشلانغۇچ مەكتەپتە، 1953 – يىلىدىن 1959 – يىلىغىچە تولۇقسىز ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1959 – يىلىدىن 1964 – يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تىل – ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ ئۇيغۇر تىل – ئەدەبىياتى تولۇق كۇرس كەسپىدە ئوقۇغان. ئۆز كەسپىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ فاكۇلتېتنىڭ ئەدەبىيات نەزەرىيىسى كافېدراسىغا تەقسىم قىلىنغان. مەزكۇر ئورۇندا 2003 – يىلىغىچە ئالىي مائارىپ تىل – ئەدەبىيات كەسپى بويىچە ئوقۇتقۇچىلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللانغان. 1980 – يىلى لېكتورلۇق، 1986 – يىلى دوتسېنتلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. تۇرسۇن قۇربان 40 يىللىق ئالىي مەكتەپ تىل – ئەدەبىيات ئوقۇتۇشى جەريانىدا جان – دىل بىلەن تىرىشىپ ئىشلەپ، ئوقۇتۇش، ئوقۇتۇش تەتقىقاتى، ئىلمىي تەتقىقات، ئىلمىي پائالىيەت، ئەدەبىي ئىجادىيەت جەھەتلەردە بەلگىلىك نەتىجە يارىتىپ مىللەت ۋە خەلقنىڭ ئالىي مائارىپ ئىشلىرى تەرەققىياتى ئۈچۈن مول تۆھپىلەرنى قوشقان.
ھاياتى
ئۇ ئەدەبىيات نەزەرىيىسى، ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ئاساسلىرى، جۇڭگو ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى، ماۋ جۇشى شېئىرلىرى، بالىلار ئەدەبىياتى نەزەرىيىسى ۋە بالىلار ئەدەبىياتى ھەققىدە ئومۇمىي بايان قاتارلىق ئاساسىي دەرسلەرنى ئۆتكەن. ئۇ دەرسلەرنىڭ كونسىپىك، دەرسلىك ۋە پايدىلىنىش قوللانمىلىرىنى تۈزۈش، تەييارلاش ئىشلىرىغا ئاكتىپ قاتنىشىپ، بىر قانچە قېتىم مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچى بولۇپ باھالىنىپ مۇكاپاتلانغان.
تۇرسۇن قۇربان ئوقۇتۇش خىزمىتىگە ماسلاشتۇرۇپ، ئوقۇتۇش تەتقىقاتى، ئىلمىي تەتقىقات، ئەدەبىي ئىجادىيەت ئىشلىرى ئىشلىرى بىلەنمۇ ئاكتىپ شۇغۇللانغان. ئۇنىڭ ئوقۇ – ئوقۇتۇشقا بېغىشلانغان ئەسەرلىرى، ئەدەبىي ئىجادىيەتكە دائىر ئەسەرلىرى، ئىلمىي ماقالە ۋە تۈزگەن، يازغان دەرسلىك كىتابلىرى خېلىلا زور سالماقنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئۇنىڭ نوپۇلۇق ئىلمىي ژۇرنال، گېزىتلەردە، ئىلمىي ماقالىلەر توپلاملىرىدا ئېلان قىلىنغان ئىلمىي ماقالىلىرى 125 پارچىگە يېقىن، گېزىت – ژۇرنال، توپلاملاردا ئېلان قىلىنغان ئەدەبىي ئوبزورلىرى، سەنئەت ئوبزورلىرى، ئاخبارات ئوبزورلىرى، مۇھاكىمە ماقالىلىرى 210 پارچىغا، ئەدەبىي ئىجادىيەت ئەسەرلىرى تەخمىنەن 1250 پارچىغا يېقىن.
تۇرسۇن قۇرباننىڭ ئوقۇتۇش، ئىلمىي تەتقىقات، ئەدەبىي ئىجادىيەت ئىشلىرىدىكى نەتىجىلىرى جەمئىيەتتە بەلگىلىك ئېتىراپ قىلىشقا ئىگە بولۇپ، مەلۇم تەسىر قىلغاچقا مۇناسىۋەتلىك كىتاب – ژۇرنال، لۇغەتلەردە تونۇشتۇرۇلغان.
ئۇنىڭ 10 پارچە شېئىرى خەنزۇتىلىغا تەرجىمە قىلىنغان، بىر پارچە شېئىرى 1983 – يىلى تۈركىيە ئەنقەرەدە نەشىر قىلىنغان ‹‹ئۇيغۇر شېئىرىيىتى ئانتولوگىيىسى›› گە كىرگۈزۈلگەن.
تۇرسۇن قۇربان ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ش ئۇ ئا ر يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، ش ئۇ ئا ر خەلق ئەدەبىيات – سەنئەتچىلىرى جەمئىيىتىنىڭ، ش ئۇ ئا ر ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ش ئۇ ئا ر غۇنچە مۇكاپاتى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ئەزاسى، ش ئۇ ئا ر يازغۇچىلار جەمئىيىتى بالىلار ئەدەبىياتى كومىتېتىنىڭ ھەيئىتى.
تۇرسۇن قۇربان گەرچە ھازىر ئىككىنچى سەپكە چېكىنگەن بولسىمۇ، ‹‹مائارىپ ۋە بالىلار ئەدەبىياتى›› (2 – قىسمى) ناملىق ئىلمىي كىتابىنىڭ كۆپ قىسىم ماقالىسىنى تەييارلاپ، نەشرگە سۇنۇش ئالدىدا تۇرماقتا. يەنە ‹‹مەكىتلىك بالا›› ناملىق بالىلار باللادالىرى توپلىمىنىڭ ئورگىنالىنى تەييارلىماقتا.
بىز ئۇنىڭ تېنىگە سالامەتلىك، ئىجادىيەتلىرىگە ئۇتۇق تىلەيمىز!
( مەزكۇر تەرجىمىھال ‹‹شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى›› پەلسەپە – ئىجتىمائىي پەن قىسمى 2006 – يىللىق 3 – سانىدىن قىستارتىپ ئېلىندى )
ئىسلام
thumb|380px| thumb| ئىسلام، ئىسلامىيەت ياكى مۇسۇلمانچىلىق (\ئەلئىسلام)، بىر خۇدالىق ئېتىقادقا تايانغان ئەڭ كەڭ تارقالغان ساماۋىي دىنلارنىڭ بىرىدۇر. ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرەت مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋاسىتەسى بىلەن 7. ئەسردە ئوتتۇرىغا چىققان ۋە تارقىلىشقا باشلىغان بىر دىن. ئىسلام دىنى مۇرىتلىرىغا ئىمان كەلتۈرگەن، ئېتىقادلىق دېگەن مەنىدە مۇئمىن ياكى ئاللاھقا تەسلىم بولغان مەنىسىدىكى مۇسۇلمان دېيىلىدۇ. بەئزىدە غەيرى مۇسلىم مەنبەلەردە قوللىنىلغان مۇھەممەدىيلىك ياكى مۇھەممەدىزىم ئاتالغۇلىرى  مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن قوللىنىلمايدۇ.
ئىسلام ئىتىقادىچە، ئىسلامنىڭ مۇقەددەس كىتابى بولمىش قۇرئان كەرىمنى تەشكىل قىلغان ئايەتلەر ۋە سۇرەلەر جىبرىئىل ئىسىملىك پەرىشتە ۋاسىتەسى بىلەن ئاغزاكى شەكىلدە ھز. مۇھەممەد ئە.س غە ۋەھىي قىلىنغاندۇر. ئىسلامنىڭ ئاساسىدا، تەۋھىد ئېتىقادى تۇرۇركىم، بۇ ئوقۇم ئاللاھنىڭ بار ۋە بىرلىكىگە ئىشەنمەك دېمەكتۇر.
دەستلەپتە سىياسىي، كېيىنچە تېئولوگىيلىك-ئوقۇمچان ئوخشىماسلىقلارغا ئىگە شىئەلىك ۋە ئانا ئېقىمنى تەمسىل قىلغان سۈننىيلىك، ئاساسلىق ئىسلام مەزھەبلىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇلارنىڭ ئاستىدا ئىسلامىي فىقىھ ۋە ئېتىقاد قاتارلىق تېمىلارغا مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن مەزھەبلەر باردۇر.
ھز. مۇھەممەد ئە.س، ئىسلام دىنىنى تارقىتىش بىلەن بىرگە كېيىنچە خەلىپىلەر ۋە خانەدانلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغۇسى ئىسلام دۆلىتىنى ھەم قۇرغاندۇر. كېيىنچە ئىمپېراتورلۇققا ئۆزگەرگۈسى بۇ دۆلەتنىڭ بۆلۈنىشى بىلەن يېڭى ئىسلام ئەللىرى ئوتتۇرىغا چىققان.
"ئىسلام" سۆزىنىڭ كېلىپ چىقىشى
ئىسلام، ئەرەبچەدە "س-ل-م" تومۇرىدىن تۈرلەنگەندۇر. ئىسلام كەلىمەسى يىلتىزنىڭ ئېنىقلىغۇچى رەۋىشداش شەكلى بولغان ئەسلەمە دىن تۈرلەنگەن ۋە "تەسلىمىيەت" دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. نەتىجىدە ئىسلام، "تەسلىمىيەت" دېمەكتۇر. مۇسۇلمان بولسا، "تەسلىم بولغۇچى" دېمەكتۇر؛ بۇ يەردە تەسلىم بولۇنغان بىردىنبىر تەڭرى بولغان ئاللاھ دۇر.
لۇغەتتە: "قۇرتۇلۇشقا ئېرىشىش، بويۇن ئېگىش، تەسلىم بولماق؛ تەسلىم قىلماق، تېنچلىق قىلىش" مەنىلىرىدىكى سىلم (سەلم) يىلتىزىدىن تۈرلەنگەن ئىسلامنىڭ ئېتىمولوگىيىسىنى ئىشلىگەن تۇنجى ئالىملاردىن ئىبن قۇتەيبە بۇ كەلىمىنى "بويۇن ئەگمەك (ئىنقىيات) ۋە ئىتائەت قىلماق" شەكلىدە ئىزاھلىغان. كېيىنكى مەنبەلەردە ھەم ئومۇمەن بۇ ئىزاھلار تەكرارلانغان، "سۇلھ ۋە سالامەت غايەسى بىلەن بويۇن ئەگمەك، تەبئىي ۋە تەسلىم بولماق" مەنىلىرى ئالدىغا چىققان.
مۇسۇلمان كەلىمىسى، ئەرەبچە ئەسىللىق مۇسلىم كەلىمىسىنىڭ ڧارسچە گرامماتىكا قائىدىسىگە كۆرە كۆپلۈك شەكلى بولغان مۇسۇلمان دىن كېلىدۇ. لېكىن ئۇيغۇرچە بىرلىك شەكلى سۈپىتىدە قوللىنىلىدۇ ۋە كۆپلۈك شەكلى مۇسۇلمانلار دۇر. مۇسۇلمان كەلىمىسى ئىسلام دىنىغا مەنسۇب كىشىلەرنى ئاتاشقا قوللىنىلىدۇ ۋە "باغلانغان"، "تەسلىم بولغان" دېگەن مەنىدەدۇر.
«ئىسلام» ‐‐ ئەرەبچە سۆز بولۇپ، ئىتائەت قىلىش، تېنچ-ئەمىنلىك دېگەن مەنىدە. دىنىي نۇقتىدىن ئالغاندا، ئىسلام دىنى ئاللاغا شەرتسىز ئىتائەت قىلىش ۋە بويسۇنۇشنى، ئاللانىڭ ئىرادىسىگە ۋە پەرزلىرىگە ئىتائەت قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغۇچىلار مۇسۇلمان يەنى «تىنچلىقسۆيەر»، «ئىتائەت قىلغۇچى» دەپ ئاتىلىدۇ. تىنچلىققا ئىنتىلىش ئىسلام دىنىنىڭ تۈپ پىرىنسىپلىرىنىڭ بىرى، شۇنداقلا مۇسۇلمانلار ھازىرلاشقا تېگىشلىك ئەقەللىي ساپا. «قۇرئان»دا «ئى مۆمىنلەر! ئىسلام دىنىغا پۈتۈنلەي كىرىڭلار (يەنى ئىسلام دىنىنىڭ پۈتۈن ئەھكاملىرىغا بويسۇنۇڭلار، بەزى ئەھكاملىرىغا ئەمەل قىلىپ، بەزى ئەھكاملىرىنى تەرك ئەتمەڭلار)، شەيتاننىڭ يوللىرىغا (ۋە ئىغۋاسىغا) ئەگەشمەڭلار، شەيتان سىلەرگە ھەقىقەتەن ئاشكارا دۈشمەندۇر» دېيىلگەن. ئىسلام دىنى ئەپۇچانلىق ۋە ساداقەتمەنلىكنى تەرغىپ قىلىدىغان دىن. «قۇرئان»دا «(ئۇلارنىڭ گۇناھىنى) ئەپۇ قىلسۇن، كەچۈرسۇن، ئاللاھ نىڭ سىلەرگە مەغپىرەت قىلىشىنى ياقتۇرمامسىلەر؟ ئاللاھ ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، ناھايىتى مېھرىباندۇر». «(ئۆتۈنگەن ئادەم) تەقۋادارلىققا ئەڭ يېقىندۇر. ئۆزئارا ئېھسان قىلىشنى ئۇنتۇماڭلار. ئاللاھ ھەقىقەتەن قىلغان ئەمەلىڭلارنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر», «كىمكى (ئىنتىقام ئېلىشقا قادىر تۇرۇقلۇق) ئەپۇ قىلسا ۋە (ئۆزى بىلەن يامانلىق قىلغۇچىنىڭ ئارىسىنى) تۈزىسە، ئۇنىڭ ئەجرىنى ئاللاھ بېرىدۇ» دېيىلگەن. ھەقىقىي مۇسۇلمان ئىسلام دىنىنى بايراق قىلىۋالغان زوراۋانلىق قىلمىشلىرى بىلەن ئالاقىسىز. تېررورىزمغا چېتىشلىق كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ھەقىقىي مۇسۇلمان ئەمەس، ئۇلار ئىسلام دىنىنىڭ ئەھكاملىرىغا خىلاپلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن گۇناھكار دەپ قارىلىدۇ. «قۇرئان» ۋە «ھەدىس»تە «ئاللاھ چەكلىگەن جانلىقلارنى ئۆلتۈرۈش»، «ئادەم ئۆلتۈرۈش» كۇناھى كەبىر، قانۇننىڭ جازاسىغا تارتىلىشى كېرەك دەپ قارىلىدۇ. ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشمۇ قاتىللىققا تەۋە بولۇپ، قاتتىق چەكلىنىدۇ. «قۇرئان»دا «ئى مۆمىنلەر! بىر ـ بىرىڭلارنىڭ ماللىرىنى (ئوغرىلىق، خىيانەت قىلىش، بۇلاش، جازانىخورلۇق، قىمار ئويناش قاتارلىق) ناھەق يول بىلەن يەۋالماڭلار، ئىككى تەرەپ رازى بولۇشۇپ قىلىشقان سودا ـ سېتىق ئارقىلىق ئېرىشىلگەن نەرسە بۇنىڭدىن مۇستەسنا. سىلەر ئۆزۈڭلارنى (يەنى بىر-بىرىڭلارنى) ئۆلتۈرمەڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن سىلەرگە ناھايىتى مېھرىباندۇر» دېيىلگەن.
ئۆتمۈش
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Age_of_Caliphs-tr.png|thumb|622-750 يىللار ئارىسى [[ئىسلام دۆلىتى{{legend|#B22222|ھەزرىتى مۇھەممەد ئە.س دەۋرىدە قولغا كىرگۈزۈلگەن زېمىنلار (622-632)}}{{legend|#fa8072|تۆرت خەلىپە دەۋرىدە قوشىۋېلىنغان زېمنلار (632-661)}}{{legend|#ffdead|ئەمەۋىيلەر دەۋرىدە قوشىۋېلىنغانلار (661-750)}}|241x241px]] ئىسلامىيەت 7. ئەسردە ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋاسىتەسى بىلەن مەككە ۋە مەدىنە شەھەرلىرىدە دىن سۈپىتىدە قەبۇل قىلىنغان. ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە ئىسلام دۆلىتىنىڭ باشىغا تۆرت خەلىپە ئۆتكەن. ئۇلار نەۋبەت بىلەن: ئەبۇ بەكر، ئۆمەر، ئوسمان ۋە ئەلى ر.ئە لاردۇر. دىننىڭ ئەرەب يېرىم ئارىلىدا تارقىلىش باشقۇچى ھەم بۇ دەۋىردىن سوڭرە باشلىغان. ھەزرىتى ئەلىنىڭ شاھادەتىدىن سوڭرە قىسقا ۋاقىتلىق بولسىمۇ مۇسۇلمانلارنىڭ بەيئىتى بىلەن ھز. ھاسان خەلىڧە بولغان، لېكىن قولىدىكى كۈچتىن پايدىلىنىپ مۇئاۋىيە ر.ئە خىلاپەتنى ئالغان ۋە ھوقۇقنى قولغا كىرگۈزگەن. ھز. پەيغەمبەرنىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە ھوقۇق تۇتقان دەستلەپكى تۆرت خەلىڧەگە سۇننىي ئەدەبىياتىدا دائىما خۇلەڧائى راشىدىن يەئنى راستچىل خەلىپىلەر دېيىلگەن ۋە بەئزىدە بۇلارغا ھاسان ر.ئە ھەم قوشۇپ قويۇلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئەبۇ بەكرى، ئۆمەر ۋە ئوسمان ر.ئە نىڭ خەلىپەلىكلىرى ئادەتتە شىئە ۋە ئەلىۋىيلەر تامانىدىن ئىتىراپ قىلىنمايدۇ. خارىجىيلەرنىڭ كۈنىمىزدىمۇ داۋام قىلماقتا بولغان بىر تارمىقى بولمىش ئىبادىيە بولسا پەقەتلا ئىككى خەلىپىنى، يەئنى ئەبۇ بەكرى ۋە ئۆمەرنى قەبۇل قىلىدۇ ۋە راستچىل خەلىپە دەپ قارايدۇ.
ھز. ئەبۇ بەكرى دەۋرىدە ئەڭ باشتا ھز. پەيغەمبەرنىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە ئەرەبىستاندا توغۇلغان قالايماقانچىلىقلار بېسىقتۇرۇلغان، كېيىنچە ساسانىي ئىمپېرىيىسى ۋە شەرقىي رىم ئىمپېرىيسىگە قاراپ ئىلگىرلىگەن. ھز. ئۆمەرنىڭ خىلاڧەتى نۆۋەت بىلەن ئىسلام دۆلىتىنىڭ چىگرىسى تېخىمۇ كېڭەيگەن. مېسسوپوتامىيە ڧەتىھ قىلىنىپ قولغا كىرگۈزۈلۈپ، مىسىر، ئىران، پەلەستىن، سۈرىيە، شىمالىي ئاڧرىقا ۋە ئەرمەنىستاننىڭ بەئزى رايونلىرىنى قولغا كىرگۈزگەن. كېيىنچە ئۈچىنچى خەلىڧە تاللانغان ئوسماننىڭ خىلاڧەتى ئەسناسىدا ئىراننىڭ تامامىنى، شىمالىي ئاڧرىقىنىڭ ئاساسەن تامامىنى، كاڧكازىيە ۋە قىبرىس ئىسلام دۆلىتى توپراقلىرىغا قوشۇلغان. شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئۆز زامانىسىدا بەئزى يېقىنلىرىنىڭ مۇھىم ۋەزىڧەلەرگە ئاتىلىشى ۋە باشقا بەئزى ئىچكى زىددىيەتلەر سەبەبى بىلەن ھز. ئوسمان قەتل قىلىنغان. ئوسماننىڭ قەتلى ۋە توغۇلغان ئىچكى ئۇرۇش مۇھىتى سەبەبى بىلەن ھز. ئەلىنىڭ دەۋرىدە خىلاڧەت ئىچكى نىزالارغا مەركەزلەشكەن، ئىچكى ئۇرۇش بىلەن ھەپىلەشكەندۇر.
ئىچكى ئۇرۇش ۋە نىزالار نەتىجەسىدە ھز. ئەلى ھەم قەتىل قىلىنغان ، ئۇنىڭدىن كېيىن خەلىڧە بولغان ئوغلى ھاسان بولسا خىلاڧەتنى مۇئاۋىيەگە تاپشۇرۇپ بەرمەككە مەجبۇر قالدى. مۇئاۋىيە بىن ئەبۇ سۇڧيان بولسا ئىسلام دۆلىتىنىڭ پايتەختىنى شامغا يۆتكىگەن، ئىمپېرىيە خاراكتېرىدىكى دۆلەتنىڭ ئۇلىنى سالغان، ئۆزىدىن كېيىن ئوغلى يەزىدنى تەيىنلەپ، ئىسلام سىياسىي تارىخىدا سەلتەنەتنى باشلاتقان. بۇ ھەرىكەتكە قارشى ھز. مۇھەممەد ئە.س نىڭ نەبىرەسى، تۆرتىنچى خەلىڧە ئەلى بىن ئەبى تالىبنىڭ ئوغلى ھز. ھۈسەيىن بولسا، يەزىد تامانىدىن ئىبەرلىگەن چېرىكلەر تامانىدىن، كەربەلادا تەرەپتارلارى بىلەن بىرگە ئۆلتۈرۈلگەن. نىتەكىم بۇ نوقتىدىن تارتىپ تېخىمۇ قاتتىق بىر شىئە ئايرىلىقى مەيدانغا چىققان. مۇئاۋىيە بىلەن بىرلىكتە باشلىغان يېڭى دەۋىرگە ئەمەۋىيلەر دەۋرى دېيىلگەن. ئەمەۋىيلەر دەۋرىدە بۈيۈك رايونلار قولغا كىرگۈزلگەن، ئىسلام دۆلىتى ئىبەر يېرىم ئارىلىغا قەدەر ئىلگىرلىگەن. ھەر نېمە بولسا سىياسىي كېڭەيمىچىلىككە ئۆتكەن بولسىمۇ، دىنىي مەنادا كېڭىيىش دەپ بولمايدۇ؛ نىتەكىم بۇ دەۋىردە دىنىي كېڭىيىشنىڭ دۆلەتنىڭ غەيرى مۇسۇلمانلاردىن ئېلىنغان باج كۆزدە تۇتۇلۇپ بەك كۈچەپ تەشۋىق قىلىنمىغانلىقى ئىلگىرى سۈرىلىدۇ. ئەمەۋىيلەردىن سوڭرە مىلادى 750- يىلى ئەتراپىدا قۇرۇلغان ئابباسىي ھۆكۈمدارلىقى، ئەمەۋىيلەرنىڭ كونترولىنى ئەندەلۇس (ئىبەر يېرىم ئارىلىدىكى قىسىم) سىرتىدىكى پۈتۈن توپراقلارنى قولغا كىرگۈزگەن. ئابباسىيلەرنىڭ ھاكىمىيەتنى قولغا ئېلىشى بىلەن ئابباسىيلەر دەۋرى باشلىغان ۋە ئابباسىيلەرنىڭ خىلاڧەتى 750-1258 يىللار ئارىسى دەۋام قىلغان. ئابباسىيلەر دەۋرىدە خىلاڧەت پايتەختى قايتا ئۆزگىرىپ، شامدىن باغدادقا ئېلىنغان.
ئەمەۋىيلەر ۋە ئابباسىيلەر دەۋرىدە قىلىنغان ڧەتىھلەر نەتىجەسىدە ئىگەللەنگەن يېڭى زېمىنلار ئوخشاش بىر ۋاقىتتا ئىسلام بىلەن تونۇشقان بولاتتى. بۇنىڭ نەتىجەسىدە ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن نۇرغۇن رايونلار مۇسۇلمانلاشقان. ئەۋۋەلا يېقىن رايونلاردا ياشاغۇچى ئىرانلىقلار، 10. ئەسردە توپ توپ ھالدە تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا ئىسلام تارقىلىشقا باشلىدى. تىجارەتچىلەر مۇناسىۋىتى بىلەن ئىسلام بىلەن شەرەپلەنگەن ئىدىل بۇلغارلىرى تۇنجى مۇسۇلمان تۈرك دۆلىتى ئىدى. قارلۇق، ياغما ۋە چىڭگىل تۈركلىرى بولسا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۇنجى مۇسۇلمان تۈرك دۆلىتى بولمىش قاراخانىيلار خانلىقىنى (840)، ئوغۇزلار كېيىنچە سەلجۇقىيلار سۇلالىسىنى (1038) قۇردىلەر. ئابباسىيلەر ھاكىمىيەتىدە ئەسكەرىيەدە بۈيۈك رول بېرىلگەن تۈركلەر تەرىپىدىن شەكىللەنگەن مەملۇكلەر كۈچلىنىشكە باشلىغان، ئابباسىيلەر ھاكىمىيەتىنىڭ ئىككى يۈز يىللىق دەۋرىدە زاۋاللىققا يۈز تۇتتى. نىتەكىم 1250- يىلى مىسىردا مەملۇك سۇلتانلىقى باشلىغان، مەملۇكىيلەرنىڭ بۇ يەردىكى ھاكىمىيىتى 1517 گىچە دەۋام قىلغان. 1517- يىلى مىسىرنى ڧەتىھ قىلغان ئوسمانلىلار خىلاڧەتنى ئۆز قولىغا ئالغانلىقىنى ئېلان قىلغان، ئوسمانلى سۇلتانلارى، پادىشاھ شۇنداقلا خەلىپە ئۇنۋانىنى ئالغانلار. ئابباسىي خانەدانلىقىنىڭ ئاقىبەتى 1258- يىلى باغدادنىڭ موڭغۇل ئىستىلاچىلارى تامانىدىن ياغمالانىشى بىلەن نىھايەت تاپقان. ئەندەلۇستىكى ئەمەۋىي كونترولى بولسا 13. ئەسردە چۆكۈشكە باشلىغان، بۇ رايوندىكى ئەڭ سوڭغى ئىسلام ھۆكۈمدارلىقى بولغان گراناتا ئەمىرلىكى 1492- يىلى مەغلۇب بولغان. بۇلاردىن باشقا، 909-1171 ئارىسى مەغرىب ۋە مىسىردىكى ئوخشىمىغان رايونلاردا ڧاتىمىيلەر ئىسمى بىلەن ئەرەب شىئە (ئىسمائىلىي) خانەدانى ھۆكۈم سۈرگەن. خانەدانلىقنىڭ باشىدىكى خەلىڧە شىئە ئىسمائىلىي ئىمامى ئىدى ۋە بۇ سەبەب بىلەن سەكۇلەر كۈچى بىلەن بىرگە ئىسمائىلىي ئىمامەت تۈشەنچىسىدە ھەم مۇھىم بئورۇنغا ۋە تارىخى ئورۇنغا ئىگە. ڧاتىمەلەرنىڭ 12. ئەسردىكى چۆكۈشلىرى بىلەن بىرگە شەرقتە ھۆكۈم سۈرگەن مىسىر، سۇرىيە، يەمەن ۋە ھىجاز قاتارلىق رايونلاردا ئەييۇبىي خانەدانى باشقا ئۆتكەن. 1517- يىلى ئوسمانلىلارنىڭ ئېلان قىلىنغان خەلىپىلىك 1924- يىلىغا قەدەر دەۋام قىلغان، 1924- يىلى ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيىسىنىڭ ۋارىسى بولمىغ تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دۆلىتىنىڭ مەجلىسىنىڭ (ت ب م م) ئالغان بىر قارار بىلەن ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان، باشقۇرۇش سېستىمىسى ئۆزگەرگەن. ئوسمانلى دۆلىتى تامانىدىن قىلىنغان ڧەتىھلەر بىلەن ئاناتولىيەنىڭ تامامى ۋە بالقانلاردا مۇسۇلمان نۇپۇس ئارتقان، ئىسلام يېيىلغاندۇر. ئىسلام بىر دىن بولۇپلا قالماي بەلكى بىر مەدەنىيەتتۇر. ئىسلام دىنى بۇددا دىنى ۋە خىرىستىيان دىنى بىلەن بىر قاتاردا دۇنيادىكى ئۈچ چوڭ دىننى تەشكىل قىلىدۇ، ئۇ ئۇزاق تارىخقا ۋە ئىجابىي تەسىرگە ئىگە بولۇپ، دۇنيا مەدەنىيىتىگە زور تۆھپە قوشتى ۋە قوشىدۇ. لېكىن ھازىر دۇنيا مىقياسىدا، ئايرىم كىشىلەرنىڭ چېكىدىن ئاشقان زوراۋانلىق قىلمىشلىرى سەۋەبىدىن بىر قىسىم كىشىلەردە ئىسلام دىنىغا قارىتا خاتا چۈشەنچە پەيدا بولدى. ئىسلام دىنىنى ئۆچ كۆرىدىغان بىر قىسىم كىشىلەر ۋە ھەقىقىي ئەھۋالدىن خەۋەرسىز كىشىلەر ئىسلام دىنىنى ئالۋاستىلاشتۇرۇشقا، ئىسلام دىنىغا «زوراۋانلىق»، «تېررورلۇق» ۋە «ئېكىستىرمىزم» قالپىقىنى كىيگۈزۈشكە ئۇرۇنىۋاتىدۇ. بۇ ئىسلام دىنىنىڭ تىنچلىقسۆيەر دىن بولۇش ماھىيىتىگە زىت كېلىدۇ.
پەيغەمبەرلەرگە ئىمان كەلتۈرۈش
بىز ئەمدى مۇسۇلماننىڭ ئىيمان ئېيتىشى زۇرۇر بولغان ئەقىدە بابىنىڭ ئىككىنچى ئاساسى تېمىسى ئۈستىدە توختىلىمىز، ئۇ بولسىمۇ پەيغەمبەرلەرگە ئىمان كەلتۇرۇشتۇر. بىز بۇ تېمىغا چۈكۈپ كېرىشتىن بۇرۇن ئاددىغىنا بىر ئىزاھلىما بېرىپ ئۈتۈشنى مۇۋاپىق دەپ قارىدۇق،ناۋادا سىز يولدا كېتىۋاتقان بىرەر ئەما كىشىنىڭ ئالدىدا چوڭ بىر ئويماننى كۆرسىڭىز نېمە قىلسىز؟، شۇنىسى تەبئىيكى ئىختىيارسىز ئاگاھلاندۇرۇسىز، پەخەس بولۇشقا ئۈندەيسىز. بىز گەپنىڭ نىگىزىنى دېسەك چەكسىز مېھرى – شەپقەتلىك الله، بەندىلىرىنىڭ تېڭىرقاپ تۇيۇق يولغا كېرىپ قالغانلىقىنى، قانداق ياشاشنى بىلمەي نادانلىق بىلەن ھالاكەت يولىغا قەدەم قويغانلىقىنى كۆرگىنىدە، دۇنيا – ئاخىرەتنىڭ توغرا يولىنى كۆرسەتكۈچى، يامان يولىدىن ئاگاھلاندۇرغۇچى يىتەكچى پەيغەمبەرلەرنى ئەۋەتتى.چۈنكى گۈزەل ئىسىم- سۈپەتلىك الله ئۆزبەندىلىرىنى يولبازچىسىز تاشلاپ قويمايدۇ ئەلۋەتتە. دېمەك پەيغەمبەر الله نىڭ بىز ئىنسانىيەتكە ئەۋەتكەن رەھمىتىدىن ئىبارەتتۇر خالاس.« بىز سېنى پەقەت ئالەمگە رەھمەت قىلىش يۈزىسىدىن پەيغەمبەر قېلىپ ئەۋەتتۇق»   بۈيۈك الله نىڭ ھېكمىتى ھەربىر  ئۈممەتكە بىردىن، بەزىدە بىر نەچچىدىن پەيغەمبەر ئەۋەتىشنى تەقەززا قىلغان، ئەمما پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى بارچە ئىنسانىيەتكە پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىكەن.
مۇسا ئەلەيھىسسالامغا تەلىم بەرگەن خېزىرغا كەلسەك بۇ زاتنىڭمۇ پەيغەمبەر ياكى ئەمەسلىكى توغرىسىدا ئىسلام ئالىملىرى ئارىسىدا ئوخشاشمىغان قاراشلار مەۋجۇد. ئەمما "كەھپ" سۈرىسىدىكى بۇ زاتقا مۇناسىۋەتلىك ئايەتنى ياخشى مۇلاھىزە قىلساق، ئۇ زاتقا بۈيۈك الله تەرپىدىن ۋەھىي كىلدىغانلىقىنى ئاسانلا بايقىۋالالايمىز. مەيلى قانداقلابولمىسۇن مۇسۇلماننىڭ الله ئەۋەتكەن پەيغەمبەرلەرگە ۋە پەيغەمبەرلەر الله تەرپىدىن ئېلىپ كەلگەن ۋەھىيگە بىردەك ئىمان كەلتۈرىشى ئىماننىڭ ئاساسىدۇر.
ئەينەن يەتكۈزۈش
پەيغەمبەرلەر الله نىڭ ۋەھىينى يەتكۈزىدىغان ئەلچىللىرىدۇر، ئۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى ئىنسانىيەتكە ۋەھىينى يەتكۈزۈشتۇر.« ئەي پەيغەمبەر!، ساڭا پەرۋەردىگارىڭدىن نازىل بولغان ۋەھىينى ئەينەن يەتكۈزگىن!، ناۋادا ئۇنداق قىلمىساڭ پەرۋەردىگارىڭنىڭ تاپشۇرۇقىنى يەتكۈزمىگەن بولىسەن، الله سېنى بارچە كىشلەر دىن قوغدايدۇ ».
ھەممىمىزگە ئېنىقكى ھەقنى يەتكۈزۈش بەزىدە گەپ سۆز ئارقىلىق بولسا، كۆپىنچە ئەمەلىي ئىش ھەرىكەت ئارقىلىق روياپقا چىقىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن بىز پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆز ئارقىلىق بىلدۈرگەن دىنى تەلىماتىدىن ئەمەلىي ئىش – ھەركەتلىرى بىلەن بەرگەن تەلىماتىنىڭ خېلى كۆپ سالماقنى ئىگەلليدىغانلىقىنى كۆرىمىز.
الله نىڭ دىنىغا دەۋەت قېلىش
پەيغەمبەرلەرنىڭ ۋەزىپىسى ھەقنى يەتكۈزۈپ قۇيۇش بىلەن چەكلىنىپ قالمايدۇ، بەلكى كىچە – كۈندۈز كىشلەرنى ھەققە دەۋەت قىلىش، بارلىق سۆز- ھەركەتلىرىدە، ئىچى – تېشىدا ، ئۆزى تەشەببۇس قىلغان ھەقىقەتنى ئەمەلىيلەشتۈرش ئارقىلىق باشقىلارغا ئۆرنەك بولىدۇ. بارچە پەيغەمبەرلەر « ئەي ئىنسانلار !، سىلەر الله نىڭ بەندىلىرى، الله سىلەرنىڭ ئىلاھىڭلار ۋە پەرۋەردىگارىڭلار. سىلەرنىڭ دۇنيا – ئاخىرەتتە بەخىتلىك كىشلەردىن بولىشىڭلار ئۈچۈن الله بىزنى سىلەرگە يىتەكچى قىلىپ ئەۋەتتى، شۇنىڭ ئۈچۈن سىلەر بىز ئېلىپ كەلگەن ۋەھىيگە جۈملىدىن بىزگە ئىتائەت قىلىشىڭلار كېرەك» دېگەن نوقتىنى ئۆزدەۋىتىنىڭ ئورتاق تېمىسى قىلغان.
بىز پەيغەمبەرلەرنىڭ يولىدا قانچىلىغان جاپا – مۇشەققەتلەرنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى سۈرە نۇھتىن ۋە بىز پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام نىڭ ئىش- ئىزلىرىدىن ئېنىق كۆرۋالالايمىز. نۇھ سۈرىسى 1- 25 ئايەت
خۇش خەۋەر يەتكۈزۈش، ئاگاھلاندۇرۇش
پەيغەمبەرلەر كىشلەرنى دەۋەت قىلىش بىلەن بىرگە توغرا يولدا ماڭغانلار دۇنيا ئاخىرەتتە ئېرىشىدىغان بەخت – سائادەت بىلەن خۇش- خەۋەر بەرسە، نەپسخاھىشنىڭ قۇلى بولۇپ،خاتا يولغا كىرىپ قالغانلارنى ئاگاھلاندۇرىدۇ.
{وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ }الأنعام48
قەلب- روھلارنى ئىسلاھ قىلىپ ئالىيجاناپ كىشلەرنى يېتىشتۇرۇپ چىقىش
ئىسلامنىڭ بىردىن-بىر نىشانى ئىنسانىيەتنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى ئىسلاھ قىلىپ، روھىيىتىنىڭ ساغلاملىقىغا ۋە ساغلام تەرەققى قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىش، جاھىلىيەتنىڭ زۇلمىتىدىن ئىسلامنىڭ نۇرىغا ئازغۇنلىقنىڭ پاتقىغىدىن، نادانلىقنىڭ سېرىتمىغىدىن ھىدايەتنىڭ نۇرىغا، بارچە پەيغەمبەر كۆرسەتكەن داغدام يولغا يىتەكلەشتۇر. ﴿ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللّهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ﴾
پەيغەمبەرلەرنىڭ ئېلىپ كەلگەن نۇردىن بەھرى ئالمىغان ئادەملەر دىلى كورلۇققا مۇپتالا بولىدۇ، ئۆز ئۆزىنى دۇنيا – ئاخىرەتنىڭ ھالاكىتىگە تاشلايدۇ. فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } « ماھىيەتىن ئېلىپ ئېيتساق، كۆز كور بولمايدۇ، بەلكى كۆكرەكتىكى دىل كور بولىدۇ».
خاتا ئىدىيە – خوراپى قاراشلارنى تۈزىتىش
ئۆز قەۋمىنى توغىرا يولغا يىتەكلەش ۋە ئۇلارغا ھىدايەت يولىنى كۆرسىتىپ بىرىش ھەربىر پەيغەمبەرنىڭ ئورتاق نىشانى ۋە بۇرىچى ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۆز زامانىسىدا ئەۋج ئالغان ئىدىيە سەرسانلىقىنى، ئېتقاد ياتلىشىشىنى ئىسلاھ قىلاتتى، نۇھ ئەلەيھىسسالام قەۋمىنىڭ بۇدقا چۇقۇنۇشتىن ئىبارەت ئىدىيە خاتالىقىنى ئوڭشاش ئۈچۈن 950 يىل كۆرەش قىلسا، مۇسا ئەلەيھىسسالام خورلىقنى، قۇللۇقنى كۈندۈلىك تۇرمۇش كاتېگورىيسىگە كىرگۈزۋالغان بەنۇئىسرائىلنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئەلەمشۇمۇل كۈرەش قىلدى، ئىنسان چىدغۇىسىز جاپالارنى تارتتى.سالىھ ئەلەيھىسسالام قەۋمى ئىچىدە ئەۋج ئالغان ئىجتىمائىي بۇزۇقچىلىققا قارشى تۇرسا، لۇت ئەلەيھىسسالام قەۋمىدە ئۇمۇملاشقان پسخىكىلىك رەزىل ئىللەت بەچچىۋازلىقنى جىنايىتىنى يوقتىش ئۈچۈن بىر ئۆمۈر جەڭ قىلدى.
زېمىندىكى رەڭگارەڭ بۇزۇقچۇلۇق ئىنساندىكى خاتا ئىدىيە، ناتوغرا ئىيتقادنىڭ تەبىئىي مەھسۇلىدۇر، شۇڭا بارچە پەيغەمبەرلەربارچە ئۆمۈرنى يات ئىدىيە – ئېيتقادلارنى ئىسلاھ قىلىش ئۈچۈن سەرىپ قىلغان. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاممۇ 23 يىللىق پەيغەمبەرلىك ۋەزىپىسىنى ئىجرا قىلىش جەريانىدىمۇ ، تۇلۇق 13 يىلنى ئېيتقاد ئىسلاھاتى ئۈچۈن سەرىپ قىلدى، ئىنسانىيەت ئۈچۈن الله تەرپىدىن نازىل قىلىنغان، ئىنسان ئۇنىڭسىز ئادىمىيلىكنى يوقىتىپ قويىدىغان مۇكەممەل ئىسلام ئېيتقاد سىستېمىسىنى ئەلگە يەتكۈزۈپ بولغاندىن كېيىن بۇ دۇنيا بىلەن خوشلاشتى. ئادەمنى كومپىيوتېر دەپ پەرەز قىلساق، ئېيتقاد ۋىندوۋز مەشغۇلات سىستېمىسىغا ئوخشايدۇ،ۋىندوۋز سىستېمىسدىكى ھەربىر بوشلۇق ۋېرۇسنىڭ ھۇجۇم نىشانى بولغاندەك، ئىنساندىكى ئېيتقاد بوشلىقى خاكېرلارنىڭ ھۇجۇم نىشانىدۇر. ماھىيەتتە ۋىندوۋز سىستېمىسنىڭ مۇكەممەلىكى كومپىيوتېرنىڭ ئەمەلىي قىممىتىنى بەلگىلەيدۇ ۋە ئاشۇرىدۇ.
ئورۇنسىز بانا- سەۋەپلەرنى بىكار قىلىش
الله ئىنسانىيەتكە ھىدايەت مەشئەللىرى قىلىپ ئەۋەتكەن پەيغەمبەرلەرنى، كىشلەر تەرپىدىن ئىنكار قىلىپ بولالمايدىغان دەلىل – پاكىت، ئىنسان قولىدىن كەلمەيدىغان مۆجىزىلەر بىلەن قورانلاندۇرۇپ ئەۋەتتى، ساغلام تەبىئەتلىك ئىلىم – پەنگە، دەلىل – پاكىتقا، ئەقىل – مەنتىقىگە قايىل ھەرقەنداق كىشى زۇلمەت كىچىدىكى تۇلۇن ئايدەك پەيغەمبەرلەرنى ۋە پەيغەمبەرلىك دەلىل – پاكىتلىرىنى كۈزەتسە، قايىل بولماي تۇرالمايدۇ. قىيامەت كۈنى نەچچە مىليارد ئىنسانلار بىردەك ھىساپ مەيدانىغا ھازىرلانغاندا، بىلمەپتىكەنمىز، بىلگەن بولساق الله نى تۇنۇپ، مۇسۇلمان ياشاپ، بۈگۈنكى ئاقىۋەتكە قالمىغان بۇلاتتۇق دەپ باھانە كۆرسەتمەسلىكى ئۈچۈن الله 124 مىڭ پەيغەمبەرنى ئەۋەتتى، 104 كىتاپ نازىل قىلدى. ﴿ رُّسُلاً مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ﴾.«پەيغەمبەر ئەۋەتكەندىن كېيىن كىشلەرنىڭ الله ئالدىدا باھانىسى قالماسلىقى ئۈچۈن، خۇش- بىشارەت بەرگۈچى ۋە ئاگاھلاندۇرغۇچى پەيغەمبەرلەرنى ئەۋەتتۇق» .الله مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىدە پەيغەمبەرلەرنىڭ ئىزباسارلىرى بولغان ياخشىلىققا دەۋەت قىلىدىغان، يامانلىقتىن توسىدىغان ئوت يۇرەك، غەيۇر پىداكار ئالىملارنى يىتىشتۇرۇپ بەردى، ۋە شۇ خىلدىكى ئالىملارنى تەربىيلەپ چىقىشنى مۇسۇلمانلارغا باش تارتىپ بۇلالمايدىغان ئەڭ مۇھىم پەرىز قىلدى.
ئەلگە يىتەكچىلىك قىلىش
تارىخلاردىن بىرى پەيغەمبەرلەر كىشلەرنى ھىدايەت يولىغا دەۋەت قىلىپ كەلدى،بۇنىڭ نەتىجىسى ئىسلام جامائىتىنىڭ شەكىللىنى بولدى، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ تۇرلۇك سۇئاللىرىغا جاۋاپ بىرىدىغان، قىيىنچىلىغىنى ھەل قىلىدىغان، يامان كۈنلەردە باش پانا بولىدىغان يولباشچىغا مۇھتاج بۇلاتتى، تەبئىيكى پەيغەمبەرلەر بۇ ۋەزىپىنى ئۆز ئۈستىگە ئالاتتى، مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ بەنۇ ئىسرائىلنى پىرئەۋننىڭ زۈلمىدىن قۇتقۇزۇش يولىدىكى كۆرەشلىرى، يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ 21 يىل جاپالىق يىتەكچىلىك قىلش ۋە ئىنچىكە پىلانلاش بىلەن مىسىر دۆۋلەت ۋە خەلقىنى ھالاكەت خاراكتېرلىق ئاچارچىلىقتىن قۇتقۇزۋېلىشى بۇ سۆزىمىزنىڭ تىپىك مىسالى بۇلالايدۇ. ئىمام بۇخارى نەقىل قىلغان ھەدىس شەرىپتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەن(أَبو هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمْ الْأَنْبِيَاءُ كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ وَإِنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَسَيَكُونُ خُلَفَاءُ).«بەنۇ ئىسرائىلنى پەيغەمبەرلەر ئىدارە قىلاتتى، بىرپەيغەمبەر ئۆلۈپ كەتكەن ھامان، يەنە بىر پەيغەمبەر ئىزباسارلىق قىلاتتى، ئۆز گىپىمىزگە كەلسەك مەندىن كېيىن پەيغەمبەر بولمايدۇ، پەيغەمبەرلەرنىڭ ئىزباسارلىرى بولىدۇ ».
پەيغەمبەرلەرگە بولغان ئىيمانىمىزنى قانداق ئىپادىلەيمىز ؟
بىز يۇقۇردا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك ئىسلام دېمەك توغرا ئەقىدە، ساغلام دۇنيا قاراش دېمەكتۇر، چۈنكى ئىنساندىكى ئىش – ھەركەت، گەپ- سۆز، يۈرۈپ – تۇرۇش بولسا، ئۇقۇم، ئىدىيە ۋە چۈشەنچە – ئېتقادتىنىڭ رېئاللىقتىكى تەبىئيى ئىنكاسىدۇر .ئەقىدە ئىنساندىكى مېخانىكىلىق ھەركەتلەندۈرگۈچ كۈچ.
ئەقىدە ساغلام بولسا، ئىنساننىڭ ئىش –ھەرىكەت، يۈرۈش – تۇرۇش ساغلام بولىدۇ. گەپ – سۆز، ئىش – ھەرىكەت، يۈرۈش – تۇرۇشتىكى غەيرى ئەھۋال ئېتقادتىكى بىنورمالىقنى كۆرسىتىدۇ.
پەيغەمبەرلەرگە ئىيمان ئېيتىش ئېتقاد سىستېمىسىدكى يادرولۇق مەسىلىدۇر. بىز بىرەر دۆلەتنى ئېتراپ قىلساق،شۇ دۆلەت ئەۋەتكەن ئەلچىلەرنى ئېتراپ قىلىشىمىز تەبىيئى.
ئۇنداقتا بىز پەيغەمبەرلەرگە بولغان ئىيمان – ئېتقادىمىزنى قانداق ئەمەلىيلەشتۇرۇمىز؟
ئۇمۇمەن قىلىپ ئېتساق ئۇلار بويرىغاننى قىلساق، چەكلىگەندىن يانساق ئۇلارغا ئىيمان ئېتقان بولىمىز. بېراق تېخىمۇ كونكېرتلاشتۇرۇپ ئېتساق بىز يۇقۇردا ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسى بىلەن ئاساسىي جەھەتتىن تۇنۇشۇپ ئۆتتۈق، بىز پەيغەمبەرلەر ھاياتىنى بېغىشلىغان ئاشۇ ئىشلارنى داۋاملاشتۇرساق ئاندىن ئۇلارغا ھەقىقى ئىيمان ئىتقان بولىمىز.
ئەينەن يەتكۈزۈش
الله نىڭ دىنى ئەينەن يەتكۈزۇش ئۈچۈن بەلگىلىىك لاياقەت زۇرۇر. بىزمۇ ئىلىم – بىلىم ئۆگۈنۈپ پەيغەمبەرلەرنىڭ" ئەينەن يەتكۈزۈش" ۋەزىپىسىنى داۋاملاشتۇرشىمىز كېرەك، ھىچ بولمىغاندا " ئەينەن يەتكۈزۈش" ۋەزىپىسىنى ئىجرا قىلۋاتقانلارغا قولىمىزدىن كېلىشچە ياردەم قىلىشىمىز كېرەك. بۇ ئەڭ ئەقەللى تەلەپ.
الله نىڭ دىنىغا دەۋەت قېلىش
{قُلْ هَـذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي }يوسف108
« ئەي پەيغەمبەر!، بۇ مانابۇ مېنىڭ دەۋەت قىلىشتىكى يولۇم،مەن ۋە ماڭا ئەگەشكەن مۆئمىنلەر چۈشۈنچە، دەلىل- پاكىتنى ئاساس قىلىپ سىجىل الله قا دەۋەت قىلىمىز».
باشقىلارنى ئىسلامغا دەۋەت قىلىش، دەۋەت قىغۇچىلارغا يىقىندىن ياردەمدە بولۇش، شارائىت ھازىرلاپ بېرىش الله ۋە الله نىڭ پەيغەمبەرىگە ئىيمان ئېتقان ھەرقانداق مۇسۇلماننىڭ باش تارتىپ بولايمايدىغان بۇرچى، مانابۇ بارچە پەيغەمبەرلەرنىڭ تۇتقان يولى. ئىمام تىرمىزى نەقىل قىلغان ھەدىستە ئىسلامغا دەۋەت قىلمىغان ئادەم ئىسلام ئۈممىتىدىن بۇلالمايدىغانلىقى ۋە دۇئاسى ئىجابەت بولمايدىغانلىقى ئېنىق قەيت قىلىنغان.
خۇراپىيلىققا قارشى تۇرۇش
خۇراپىلىقتىن قۇتۇلاي دىسىڭىز ئىسلام ئەقىدىسىنى بىلەن ياخشى قورانلىنىڭ!،ئائىلىڭىزنى ۋە ئەتراپىڭىزدىكى كىشلەرنى خۇراپىلىقتىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن پائال ھەركەت قىلىڭ!. ئەقىدىدىكى بىر بوشلۇق نەچچە يۈزلىگەن خۇراپاتقا مۇنبەت زېمىن بولۇپ بېرىدۇ. خۇراپات دېمەك شىرىك دېمەك، شىرىك الله كەچۇرمەيدىغان گۇناھ.
ئەلگە يىتەكچىلىك قىلىش
مۆئمىن دېمەك پەيغەمبەرنىڭ ئەگەشكۇچىلىرى دېمەك، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇسۇلمانلاردىن داۋاملىق تەشەببۇسكار ئورۇندا تۇرۇشنى، ياخشى ئىش – ئىزلىرى بىلەن ئۈممەتكە ئۈلگە بولۇپ، مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ ئىشلىرىغا كۇڭۇل بولىدىغان، غېمىنى يەيدىغان ياخشى – يامان كۈنلەردە ئەتراپىدىكى كىشلەرگە يىتەكچىلىك قىلىپ ئۆتتۈرغا چۈشەلەيدىغان بولۇشنى تەلەپ قىلغان.
ئاياللارنىڭ ئىسلامدىكى ئورنى
" ئاياللارغا ياخشىلىق قىلىڭلار" بۇخارى ۋە مۇسلىم رىۋايىتى.
" ئاياللار ئەرلەرنىڭ يىرىمى" ئەبۇ داۋاد ۋە تىرمىزى رىۋايىتى.
" سىلەرنىڭ ياخشىڭلار، ئائىلىسگە( ئايالىغا) ياخشىلىق قىلدىغىنىدۇر". تىرمىزى رىۋايىتى.
" ئىنسان قىيامەت كۈنى : ئۆمرىنى قانداق ئۆتكۈزدى؟ بىلمىنى نىمىگە ئىشلەتتى؟ ، مال- دۇنيانى قايسى يول بىلەن تاپتى؟ قايسى يوللارغا سەرىپ قىلدى؟ ۋە جىسمىنى نىمە ئىشلار بىلەن چىرتىۋەتتى؟ دىگەن بەش سوئالدىن سوراققا تارتىلىدۇ" تىرمىزى رىۋايەت قىلغان.
" بىلىم ئىگلەش ئەر ۋە ئايال مۇسۇلمانلارغا پەرز" ئىبنى ماجە رىۋايىتى.
ئەسلى قەلبى ئەڭ پاك، مىھرىبان، سۆيۈمچان ئاياللار يولدىن ئىزىپ تارىختىكى رولىنى ئۇنۇتماقتا. نەتىجىدە ياراملىق ئەۋلاد تەربىيلەشتىن ئاجىز كەلمەكتە ۋە جەمىيەتكە پىتنە پاسات تىىرىماقتا.ئاخىرى بىرىپ ئۆزى ئۇچىرغان بەزى زۇلۇملارنى ئىسلام دىنىدىن كۆرمەكتە. ئىسلام دىنى سايىسى ئاستىدا بەخىتلىك تۇرمۇش كەچۈردىغانلىقىنى ئۇنۇتماقتا. نادانلارنىڭ، چالا - موللىلارنىڭ قىلىقلىرى ئىسلام يۈزىگە داغ بولۇپ، ئاياللارنىڭ ئىسلامدىكى ئورنىنى خۇنۇكلەشتۈرمەكتە.
ھەقىقەتنى كۆرمەي يىراقتا تۇرۇپ، شۇئارغا ئالدىنىپ كەتكەن ئاچا- سىڭىللىرىمنىڭ بۇ ماقالىنى ئوقۇغاندىن كىيىن، ئىسلام دىنىغا ئەقىل دەرۋازىسىنى ئىچىپ، تەھلىل يۈرگۈزۈشىنى ئۇمىد قىلىمەن.
بەزىلەر تەسەۋۋۇر قىلغاندەك ئاياللار ئۆيدە ئولتۇرۇش ئۈچۈن يارتىلغان ئەمەس، ئۇلار ئەرلەرنىڭ يىرىمىدۇر. ھەدىس شەرىپتا: " ئاياللار ئەرلەرنىڭ يىرىمى" دىيىلگەن.
ئەرنى ئەر قىلىدىغانمۇ ئايال، جەمىيەتنى تۈزىدىغان ۋە بۇزىدىغانمۇ ئايال. ئەلۋەتتە ئۇيغۇر ئاياللرىنىڭ تۈزىدىغان، ئىسلاھ قىلىدىغان ۋە ياراملىق قەيسەر ئەۋلاد تەربىيلەشتە ئالدىنقى سەپتىن ئورۇن ئالىدىغان، مەدەنىيەت يارتىشتا يىڭىلىق يارتالايدىغان بولۇشىنى ئۇمىد قىلىمىز!.
بۇ تىما: ئاياللار ۋە ياشاش ھوقۇقى، ئاياللارنىڭ ئەركىنلىگى، ئاياللارنىڭ ئىجتىمائى ھوقۇقى، ئىقتىسادى ھوقۇقى ۋە سىياسى ھوقۇقى دىگەن تارماق تىىمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئىسلام دىنى ۋە غەرب نىزامى ئارسىدىكى ئاياللار
ئاياللارنىڭ ئىسلام شەرىئىتىدىكى ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيەتلىرى:
ئىسلام شەرئىتى ئاياللارغا چىتىپ قويغان مەجبۇرىيەتلەر مەنبەسى، ئۇ بولسىمۇ ئاللاھ تائالاغا قۇلچىلىق قىلىشتۇر.
ئىسناننىڭ ئاللاھغا قۇلچىلىق قىلىشى، ئسىلام دىنىنىڭ بىرىنچى دەرجىلىك ھەقىقەتلىرىنىڭ بىرىسى، بەلكى ئۇ ئاللاھغا ئىمان كەلتۈرۈشنىڭ ئاساسىدۇر.
ئاللاھغا ئىبادەت قىلىش ۋە قۇلچىلىق قىلىشتا ئەر بىلەن ئايال ئارسىدا ھىچقانداق پەرق يوق. دىمەك ئەرلەرگە يۈكلەنگەن مەجبۇرىيەتلەرنىڭ ئۆزى ئاياللارغا يۈكلەنگەن.
بۇ يەردىكى مەجبۇرىيەت دىگىنىمىزدىن مەقسەت ئاللاھنىڭ ھەققى- ھوقۇقىدۇر. ھەدىس شەرىپتە مۇنداق كەلگەن: " ئاللاھنىڭ بەندىلەر ئۈستىدىك ھەققى، ئاللاھغا ھىچ نەرسىنى شىرىك كەلتۈرمەي ئىبادەت قىلىشتۇر. بەندىلەرنىڭ ئاللاھنىڭ ئۈستىدىكى ھەققى، شىرىك كەلتۈرمەي ئىبادەت قىلسا، ئاللاھنىڭ ئۇلارنى ئازاپلىماسلىقىدۇر"
ھەدىس شەرىپتە مەجبۇرىيەتلەر بىلەن ھەققى – ھوقۇق تەڭ بايان قىلىنغان، ئەر – ئاياللار بۇ مەسىلىدە باراۋەر. بۇ مەسىلىدە ئادالەتسىزلىك كۆرۈلمەيدۇ.
ئىسلام دىنى ئەرلەرگە ئۇلارنىڭ تەبئىتىگە ماس كىلىدىغان مەجبۇرىيەتلەرنى، ئاياللارغا، ئۇلارنىڭ تەبئىتىگە مۇناسىپ كىلىدىغان مەجبۇرىيەتلەرنى بەلگىلىدى.
بەزى بىر ئەرلەر تەكلىپ قىلىنغان ئىشلارغا ئاياللارنىڭ، ئاياللار تەكلىپ قىلىنغان ئىشلارغا ئەرلەرنىڭ تەكلىپ قىلىنماسلىقى ئەر ۋە ئاياللىق پەرقىدىن پەيدا بولغان ئەمەس. بەزى مەجبۇرىيەتلەرنىڭ ئوخشاشماسلىقى ھىكمەت ياكى مەنپەئەتكە ئالاقىدار سىرىتقى ئامىللاردىن پەيدا بولغان.
ئەر ۋە ئاياللار ئارسىدىكى مەجبۇرىيەتلەرنىڭ ئوخشاشماسلىقىدا ئەرلىك ۋە ئاياللىق سۈپتىنىڭ ھىچقانداق ئالاقىسى يوق. بولۇپ قالسا سىرىتقى ئامىللاردۇر.
بۇ ئايەتنى مۇلاھىزە قىلىپ كۆرسىڭىز ئەر ۋە ئاياللارنىڭ مەجبۇرىيەتتە ئوخشاش ئىكەنلىگىنى بايقايسز : {مۇسۇلمان ئەرلەر ۋە مۇسۇلمان ئاياللارغا،مۆمىن ئەرلەر ۋە مۆمىن ئاياللارغا، تائەت - ئىبادەت قىلغۇچى ئەرلەر ۋە تائەت – ئىبادەت قىلغۇچى ئاياللارغا، راستچىل ئەرلەر ۋە راستچىل ئاياللارغا، سەۋر قىلغۇچى ئەرلەر ۋە سەۋر قىلغۇچى ئاياللارغا، خۇدادىن قورققۇچى ئەرلەر ۋە خۇدادىن قورققۇچى ئاياللارغا، سەدىقە بەرگۈچى ئەرلەر ۋە سەدىقە بەرگۈچى ئاياللارغا، روزا تۇتقۇچى ئەرلەر ۋە روزا تۇتقۇچى ئاياللارغا، نەپسىلىرىنى ھارامدىن ساقلىغۇچى ئەرلەر ۋە نەپسىلىرىنى ھارامدىن ساقلىغۇچى ئاياللارغا، اللھ نى كۆپ زىكرى قىلغۇچى ئەرلەر ۋە اللھ نى كۆپ زىكرى قىلغۇچى ئاياللارغا اللھ مەغپىرەت ۋە كاتتا ساۋاب تەييارلىدى } سۈرە ئەھزاب 33- ئايەت.
ئاياللارنىڭ مەجبۇرىىيتى ئاللاھغا قۇلچىلىق قىلغانلىقتۇر، ھەققى- ھوقۇقى بولسا ئىنسانلىقىدۇر.
ئاياللارنىڭ غەرب جەمىيتىدىكى مەجبۇرىيەتلىرى ۋە ھوقۇقىلىرى:
غەرب جەمىيتىگە ئىنچىكە نەزەر تاشلىساق، غەرب ئاياللىرىنىڭ غەرب نىزامىدىكى شۇئارلارغا قۇربان بولۇپ كەتكەنلىكىنى ھىس قىلىمىز.
لىكىن غەرب ئەللىرى جەمىيەت تىكلەش ۋە خەۋەر ئىلىشتا، ماددى ئامىلدىن باشقا نەرسىگە ئۆلچەم تۇرغۇزمايدۇ. ئىسلام پىرىنسپىلىرى ۋە دىنى قىممەتلەر ماددى ئامىلنى كۆپ ئامىللارنىڭ بىرسى دەپ قارايدۇ.
غەربتىكى ئاياللار بىر ئىش قىلىشقا قادىر بولالىسىلا- كىم بولىشىدىن قەتئى نەزەر- ماددى تۈرۈتكە سەۋەبىدىن ئۆزىدىن ئۆزى خەۋەر ئىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ. ماددا غەرب جەمىيتىنىڭ ئاساسى ۋە مەجبۇرىيەتلەرنىڭ مەنبىيىدۇر.
غەرب ئەللىرى ماددى پەلسەپىسى ئارقىلىق ئائىلىنى ۋەيران قىلىۋەتتى. ئەر- ئاياللىق مەجبۇرىيەتلەرگە خاتىمە بەردى. ئاتا- بالىلىق ئالاقىسى ئاجىزلاشتۇردى.
غەرب ئاياللىرى ئىختىيارلىقى بىلەن ئەمەس مەجبۇرى خىزمەت قىلىشقا ئۇچىردى. تۇرمۇش تەبئىتى مۇناسىپ كەلمەيدىغان ئشىلارنى قىلىشقا قىستىدى.
بەزى كىشلەر غەرب ئاياللىرى بەخىت- سائادەت ئىچىدە ياشىماقتا دەپ گۇمان قىلىشىدۇ، مەسىلىنىڭ ئىچكى قاتلىمىغا چۆكسىڭىز بۇ نەزىريەنىڭ تامامەن خاتالىقى ئاشكارا بولىدۇ، چۈنكى ئەرلەر قىلىشقا تىگىشىلىك ناھايىتى ئىغىر ئەمگەكلەرنىمۇ ئاياللارنىڭ قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىز!.
غەرب ئاياللارنى جەمىيەتگە ياراملىق ئەۋلاد يىتىۈشتۈرۈش خىزمىتىدىن مەھرۇم قويدى، چۈنكى جاپالىق خىزمەتتىن چارچاپ، ھىرىپ كەلگەن ئايال قانداقمۇ باللىرىنى ياراملىق قىلىپ تەربىيلەپ چىقالىسۇن!.
ئاپىلىق دىگەن ئايالغا نىسبەتەن مۇقەددەس ۋەزىپە، پەرزەنتلەرنىڭ جىسمانى، مەنىۋى، ئەخلاقى تەرەپتىن ياخشى يىتىلىشى ئانىلارنىڭ رولىغا مۇناسىۋەتلىك. ئاتا – ئانا پەرزەنت تەربيلەش ۋەزىپىسىدىن قىچىپ كىتىشى مۇمكىن ئەمەس.
پەرزەنت كۆرۈش مۇقەددەس قىممەت بولۇپ، ئۇ ئەرلەردىن كۆپرەك ئاياللارنىڭ بەخىت سائادىىتىدۇر. قۇرئان كەرىم پەرزەنت كۆرۈشنى خۇش- بىشارەت دەپ ئاتىغانلىىقغا قاراڭ!: { بىز ئىبراھىمغا ناھايىتى مۇلايىم بىر ئوغۇل بىلەن خۇش خەۋەر بەردۇق} سۈرە سافات 101- ئايەت.
ئاپىلىق مۇتلەق ئىنسانى ۋە تەربىيە ۋەزىپللىرى ئىچىدىكى ئەڭ بۈيۈك ۋەزىپىدۇر. قۇرئان كەرىم ئاياللارنىڭ قورساق كۆتۈرۈش ۋە پەرزەنت كۆرۈشتىكى جاپا ۋە كۆرشىنى تەكىتلەپ مۇنداق دەيدۇ: { ئىنساننى ئاتا-ئانىسىغا ياخشىلىق قىلىشقا بۇيرۇدۇق. ئانىسى ئۇنى (قورسىقىدا) ئۈستى-ئۈستىگە ئاجىزلىق بىلەن كۆتۈردى. ئىككى يىلدا ئۇنى ئەمچەكتىن ئايرىدى. (ئى ئىنسان!) ماڭا ۋە ئاتا-ئاناڭغا شۈكۈر قىلغىن، ئاخىر قايتىدىغان جاي مىنىڭ دەرگاھىمدۇر} سۈرە لوقمان 14- ئايەت.
ئائىلە ئالاقىسى بولمىغانلىقى ئۈچۈن ئاياللارغا خاس پاناھگاھلار غەرب ئەللىرىدە كۆ پ ئۇچراپ تۇرىدۇ. بۇ ماكانغا كىرىپ قالغان ئاياللار تاماق ۋە شارابتىن باشقا ھەممە نەرسىدىن ئايرىلىدۇ. يەنى ياش ۋاقتىدا بىر خىل ھايات كەچۈرسە، ياشانغاندا جەمىيەت تەرەپتىن تامامەن سەل قارىلىدىغان بىر خىل ھالەتكە دۇچار بولىدۇ. باللىرىمۇ تونىماس بولۇپ بەلكى قىچىپ تۇرۇپ تۇرمۇش كەچۈرىدۇ.