cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئوسى
(2) مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش (1971-1978)
بۇ مەزگىلدە، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى − دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى خەۋەرلەرنى ئاساس قىلغان ئۇنىۋېرسال پىروگرامما بولدى. بۇ مەزگىلدىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش كۆپ قېتىم زور تەشۋىقات ۋەزىپىسىنى ئورۇندىدى.
1973-يىلى 2-ئايدا، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش بۆلۈمى بارلىق خىزمەتچىلەرنى خىزمەتلەرنى خۇلاسىلاپ، پىروگرامما فاڭجېنىغا يەنىمۇ تۈزىتىش كىرگۈزۈشنى تەلەپ قىلدى. فاڭجېندا ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى خەۋەرنى ئاساس قىلغان، مەخسۇس پىروگرامما ۋە سەنئەت پىروگراممىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇنىۋېرسال پىروگرامما، تەشۋىقات ئوبيېكتى − ئاز سانلىق مىللەت ئىشچى-دېھقان (چارۋىچى) ئەسكەر ئاممسى ۋە ئاساسى قاتلام كادىرلىرى، دەپ بەلگىلەندى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى مانا مۇشۇ فاڭجېن بويىچە قانات يايدۇرۇلدى. ئەمما بۇ مەزگىل ئالاھىدە ۋە مۇرەككەپ مەدەنىيەت ئىنقىلابىي مەزگىلى بولۇپ، بۇ مەزگىلدىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشتىكى تىپىك تەشۋىقات باشقا ئاخبارات ۋاستىلىرىغا ئوخشاش ئۇزۇنغا سوزۇلغان تەنقىدنى ئاساسى مەزمۇن ۋە شەكىل قىلغان.
تۆت كىشىلىك گۇرۇھ ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن، بولۇپمۇ پارتىيە 11-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3-ئومۇمى يىغىنىدىن بۇيان، ھەر قايسى سەپلەر قالايمىقانچىلىقنى ئوڭشىدى، مىللەتلەر خىزمىتى ۋە مىللەتلەر نەزەرىيەسىدىكى نۇرغۇن مەسىلىلەر ئايدىڭلاشتۇرۇلدى. بۇ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنىڭ تېخىمۇ تەرەققىي قىلىشىنى يۆلىنىش بىلەن تەمىنلەپ، تەرەققىيات يولىنى كېڭەيتتى. بۇ مەزگىلدىن باشلاپ، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش بۆلۈمى تەھرىر، مۇخبىرلارنى ئەۋەتىپ، ئاز سانلىق مىللەتلەر رايونى ۋە مىللەتلەر خىزمىتىگە ئائىت خەۋەرلەرنى زىيارەت قىلىپ، ئالاقىدار ئوبزورلارنى يازدى ھەمدە مىللىيچە ئالاھىدىلىككە ئىگە تەشۋىقات پائالىيىتىنى قانات يايدۇردى.
(3) قالايمىقانچىلىقنى ئوڭشاش مەزگىلىدىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش (1978-1984)
1979-يىلى 9-ئايدا، قالايمىقانچىلىقنى ئوڭشاش ۋە مىللەتلەر سىياسىتى بويىچە قايتا تەربىيەلەش پائالىيىتىگە ماسلىشىش ئۈچۈن، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى بىلەن دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسى 12 قىسىملىق مىللەتلەر سىياسىتى رادىيو نۇتقى ئىشلىدى. ئۇيغۇرتىلى قاتارلىق بەش تىلدىكى پىروگرامما بۇ نۇتۇقنى بىرلا ۋاقىتتا ئاڭلاتتى. ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى ئارقا-ئارقىدىن يەنە «ئاز سانلىق مىللەتلەرنى تونۇشتۇرۇش»، «ئۇلۇغ ۋەتەن» قاتارلىق پىروگراممىلارنى تەسىس قىلدى، بۇ پىروگراممىلارنىڭ مەزمۇنى ئىلگىرىكىدىن مول بولۇپ، تەشۋىقات دائىرىسى كېڭەيدى، ئۇندىن باشقا يەنە ئۇيغۇر خەلقى ئىنتايىن ياقتۇرىدىغان ئەدەبىيات-سەنئەت ئەسەرلىرى ئاڭلىتىلدى، مەسىلەن، 1982-يىلى، جوڭگو مۇزىكانتلار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ئەزاسى، شىنجاڭ مۇزىكانىتلار جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ھۈسەنجان جامى ئىجراسىدىكى شەرق مۇزىكا تارىخىدىكى غايەت زور بايلىق دەپ تەرىپلەنگەن كىلاسسىك مۇزىكا 12 مۇقامدىكى 26 ناخشا لېنتىغا ئېلىنىپ ئاڭلىتىلدى، بۇ تاماشىبىنلارنىڭ قىزغىن قارشى ئېلىشىغا ئېرىشتى.
(4) ئىسلاھات، ئىشىكنى ئېچىۋېتىش مەزگىلىدىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ گۈللىنىشى ( 1984-1995)
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى 1984-يىلىنىڭ باشلىرىدىن تارتىپ پىروگراممىلارنى ئىسلاھ قىلدى. بۇ قېتىمقى ئىسلاھاتتا مەۋقەنى مەركەزگە قارىتىپ، ئوبيېكتىپ رايونلارغا يۈزلىنىش، خەۋەرنى ئاساس، مەخسۇس پىروگراممىنى قوشۇمچە، سەنئەت پىروگراممىسىنى تولۇقلىما قىلىش تەكىتلەندى ھەمدە مۇنداق ئۈچ مەسىلە نۇقتىلىق ھەل قىلىندى: بىرىنچى، خەۋەرنىڭ ۋاقىتچانلىقى تەكىتلىنىپ، ئىلگىرىكى كۈنلۈكى 60 مىنۇتتىن بىر قېتىم تۇنجى ئاڭلىتىش، بىر قېتىم قايتا ئاڭلىتىش كۈنلۈكى 30 مىنۇتتىن ئىككى قېتىم تۇنجى ئاڭلىتىش، ئىككى قېتىم قايتا ئاڭلىتىشقا ئۆزگەرتىلدى. ئىككىنچى، خەۋەر قىلىش دائىرىسى كېڭەيتىلىپ، ئۆز مۇخبىرلىرىنىڭ خەۋەرلىرى ۋە ئوبزورلىرى، پايتەختتىكى ھەر قايسى گېزىتلەردىكى مۇھىم خەۋەرلەر ۋە ئوبزورلار ھەمدە چېگرا، ئاز سانلىق مىللەتلەر رايونلىرىغا ئائىت خەۋەرلەر ۋە ئوبزورلار كۆپەيتىلدى. ئۈچىنچى، ئوخشىمىغان ئوبيېكتىپ رايونلارنىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن، ئاخبارات قاراتمىلىقى كۈچەيتىلىپ، تەشۋىقات سۈپىتى ئۆستۈرۈلدى.
ئاخبارات ئىدىيەسىدە مۇنداق ئىككى نۇقتا تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرۇلدى: بىرىنچىدىن، ئىقتىسادىي خەۋەر تەشۋىقات خىزمىتىدە مۇھىم ئورۇنغا قويۇلۇپ، مەركەزنىڭ ئالدىنقى ئەسىرنىڭ ئاخىرى، مۇشۇ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا غەربىي رايوننى كەڭ كۆلەمدە ئېچىش ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرىشىنى ئىشقا ئاشۇرىشىغا پائال تەييارلىق قىلىندى؛ ئىككىنچىدىن، پەن-تېخنىكا ۋە مائارىپ ئىشلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئائىت تەشۋىقاتنى گەۋدىلىك ئورۇنغا قويۇشتا چىڭ تۇرۇپ، شىنجاڭ رايونىنىڭ ئىقتىساسلىقلارنى ئېچىشى ئۇچۇر ۋە جامائەت پىكىرى بىلەن تەمىنلەندى.
ئىسلاھات ئومۇميۈزلۈك يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشتىكى دۆلەت ئىچى-سىرتىدىكى مۇھىم خەۋەرلەرنىڭ ۋاقىتچانلىقى زور دەرىجىدە ئۆستۈرۈلۈپ، پىروگرامما مەزمۇنى تېخىمۇ ئىخچام ۋە مول بولدى، مىللەتلەر مەسىلىسىگە ئائىت تەشۋىقاتنىڭ چوڭقۇرلۇق دەرىجىسى ۋە سالمىقى زورايدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پىروگرامما مەزمۇنى تېخىمۇ بېيىدى. ئىسلاھات يولغا قويۇلۇشتىن بۇرۇن، كۈنلۈكى خەنزۇچە خەت ھېسابىدا 3000-4000چە خەت، تەخمىنەن 10 پارچە خەۋەر، بىرمىڭ خەتچە مەخسۇس پىروگرامما بېرىلەتتى، ئىسلاھات يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، كۈنلۈكى خەنزۇچە خەت ھېسابىدا 7000-8000چە خەت، تەخمىنەن 30-40پارچە خەۋەر بېرىلدى، ئاخبارات كۆلىمى كۆرۈنەرلىك زورايدى.
بۇ مەزگىلدە، دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى بىلەن سابىق رادىيو، كىنو، تېلېۋىزىيە مىنىستىرلىقى ئاز سانلىق مىللەت كارخانىچىلىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك تەجرىبىلىرىنى خۇلاسىلاش، ئالماشتۇرۇش، تەشۋىق قىلىش، ئاز سانلىق مىللەت رايونلىرىنىڭ ئېقتىسادىي تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولۇش ئۈچۈن، 1988-يىلى 9-ئاينىڭ 11-كۈنى مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەت كارخانىچىلىرىنى باھالاش، تەشۋىق قىلىش پائالىيىتىنى بىرلىكتە ئۇيۇشتۇرۇشقا ئائىت ئۇقتۇرۇشنى تارقاتتى. يۇقىرىدىن تۆۋەنگە كۆرسىتىش ئارقىلىق، باھالاش كومىتېتى ئەڭ ئاخىرىدا تۇنجى نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەت كارخانىچىلىرىدىن 89نى باھالاپ چىقتى. شۇ يىلى 6-ئاينىڭ 26-كۈنىدىن 1990-يىلى 6-ئاينىڭ 13-كۈنىگىچە، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش مەخسۇس سەھىپە تەسىس قىلىپ، تەقدىرلەشكە ئېرىشكەن ئاز سانلىق مىللەت كارخانىچىلىرىنى تولۇق تونۇشتۇردى.
دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى بىلەن رادىيو، كىنو، تېلېۋىزىيە مىنىستىرلىقى بىرلىكتە ئۇيۇشتۇرغان دۆلەت قۇرۇلغانلىقىنىڭ 40 يىللىقىنى تەبرىكلەش مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى بويىچە ماقالە قوبۇل قىلىش پائالىيىتىدە، ئۇيغۇرچە 90 پارچە ماقالە ئاڭلىتىلدى.
1991-يىلى، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى 14 قىسىملىق مەخسۇس پىروگرامما «شىزاڭدىن كەلگەن خەۋەر»نى ئاڭلىتىپ، شىزاڭ ئاپتونوم رايونى تىنچ ئازاد قىلىنغانلىقىنىڭ 40 يىللىقىنى تەبرىكلىدى.
1992-يىلى، دېڭ شياۋپىڭنىڭ جەنۇپنى كۆزدىن كەچۈرگەندە قىلغان سۆزى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، ئېلىمىزدە ئىسلاھات، ئېچىۋىتىش يېڭى دولقۇنى كۆتۈرۈلدى. يۈرۈشلۈك خەۋەر «چېگرا شەھەرلەرگە زىيارەت» ۋەكىللىدىكى چىگرا رايونلارنىڭ ئىسلاھات دولقۇنى ئەكىس ئەتتۈرۈلگەن خەۋەرلەر مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ 1992-يىلىدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەر تەشۋىقات خىزمىتىنىڭ باش مېلودىيەسى بولدى. شۇيىلى 3-ئايدىن 8-ئايغىچە، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئاخبارات گۇرۇپپىسى تەشكىللەپ، يۈننەن، گۇاڭشى، خېيلۇڭجياڭ، جىلىن، ئىچكى موڭغۇل، شىنجاڭ، شىزاڭدىن ئىبارەت يەتتە ئۆلكە، ئاپتونوم رايونغا بېرىپ، ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كادىرلار، ئاممىسىنى زىيارەت قىلىپ، 26 قىسىملىق يۈرۈشلۈك خەۋەر «چېگرا شەھەرلەرگە زىيارەت»نى ئىشلەپ، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش قاتارلىق بەش ئاز سانلىق مىللەت پىروگراممىسىدا ئاڭلاتتى.
1995-يىلى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئارقا-ئارقىدىن چوڭ تىپتىكى تەبرىكلەش پائالىيىتى ئۆتكۈزۈپ، ئاپتونوم رايون قۇرۇلغانلىقىنىڭ 40 يىللىقىنى تەبرىكلىدى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش بۆلۈمى ئىستانسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرىشىغا ئاساسەن، خەۋەر قىلىش پىلانى تۈزۈپ، ئاپتونوم رايوندا تۇرۇشلۇق مۇخبىرلار پونكىتى بىلەن مەسلىھەتلىشىپ، ئاخبارات تېمىسىنى تاللىدى ھەمدە ئىستانسىنىڭ خەۋەرلەر بۆلۈمى، مۇخبىرلار پونكىتى بىلەن بىرلىكتە خەۋەرلەر گۇرۇپپىسى تەشكللەپ ئاپتونوم رايونغا بېرىپ زىيارەت قىلدى. ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشتا مەخسۇس سەھىپە تەسىس قىلىنىپ، يۈرۈشلۈك خەۋەر ۋە ئوبزور ئاڭلىتىلدى.
بۇندىن باشقا، ھەر قايسى ئاز سانلىق مىللەت پىروگراممىلىرىمۇ مىللىيچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بىر يۈرۈش مەخسۇس پىروگراممىلارنى تەسىس قىلدى، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشتىكى «سەھىيە ۋە ساغلاملىق» پىروگراممىسى روشەن مىللىي ئالاھىدىلىكى ۋە يەرلىك ئالاھىدىلىكى بىلەن رادىيو ئاڭلىغۇچىلارنىڭ ياقتۇرىشىغا ئېرىشتى.
كۇچار شەھىرى
كۇچار شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. كۇچا شەھىرى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى بۈگۈر ناھىيىسى، باغراش ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى شايار ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى توقسۇ ناھىيىسى، باي ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 193 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 164 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 15 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، 13 يېزا، 216 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 745 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى كۇچا شەھىرى قارمىقىدا 4 دانەكوچا باشقارمىسى ، 8 دانە بازارلىق ۋە 6 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
يەر تۈزۈلۈشى
شىمالىي ئېگىز، جەنۇبىي پەس، شىمالىي تەرىپى تەڭرىتاغ رايونى، مۇزتاغ چوققىسى ئەڭ ئېگىز بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 4553 مېتىر كېلىدۇ). جەنۇبىي تەرىپى دەريا ئېقىنىنىڭ تىنىشىدىن بولغان تۈزلەڭلىك. تاغ يېرى 44% نى، تۈزلەڭلىك 56% نى ئىگىلەيدۇ. كۇچار دەرياسى بىلەن ئۈگەن دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ دەرياسى بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى 592 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 780 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قاقىر شىمال ئۆچكىسى، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، قارا تايغان بۇغا، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن شىنجاڭ ئارچىسى، مېۋىلىك ئاق تىكەن، تەڭرىتاغ چىتەنى، قارا ئالىقات، ئېگىر، قارا يوپۇرماقلىق جىنتيانا، چىلان، ئوسما يىلتىزى قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 52 مىڭ 200 گېكتار ( 783 مىڭ مو)، ئورمانلىق كۆلىمى 101 مىڭ 700 گېكتار (بىر مىليون 525 مىڭ 500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى 380 مىڭ 600 گېكتار (بەش مىليون 709 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا، ئورمان بەرپا قىلىشقا باب كېلىدىغان 341 مىڭ 500 گېكتار (بەش مىليون 122 مىڭ 500 مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئېشەك، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى ياساش، پاختا چىقىرىش، كىگىز ئىتىش ۋە ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش كەسپى قاتارلىقلار بار.
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئوسى
(5) ئەسىر ھالقىغان ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش (1995-2006)
1998-يىلى 6-ئايدا، ۋەزىيەت تەرەققىياتىنىڭ ئېھتىياجىغا ماسلىشىش ئۈچۈن، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش بۆلۈمىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش مەركىزىگە ئۆزگىرىشى بىلەن، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش گۇرۇپپىسىمۇ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمى قىلىپ ئۆستۈرۈلدى. بۇ ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ تەشكىلى قۇرۇلۇشى ۋە قوشۇن قۇرۇلۇشىنى كۈچەيتىپ، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ تەرەققىياتىغا پايدىلىق شارائىت يارىتىپ بەردى.
1998-يىلى 4-ئاينىڭ 10-كۈنى، دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى ئىشخانىسى دۆلەتلىك رادىيو، كىنو، تېلېۋىزىيە باش ئىدارىسىغا خەت يوللاپ، بىرقىسىم شەھەرلەر، بولۇپمۇ پايتەخت بېيجىڭدىكى ئازسانلىق مىللەت ئاممىسىنىڭ مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنى ئاڭلاش مەسىلىسىنى ئالدى بىلەن ھەل قىلىش توغرىسدا تەكلىپ بەردى. دۆلەتلىك　رادىيو، كىنو، تېلېۋىزىيە باش ئىدارىسى　9-ئاينىڭ 7-كۈنى مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسنىڭ FM101.8 چاستوتىسى ئارقىلىق، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنىڭ بېيجىڭنى قاپلاش مەسىلىسىنى ھەل قىلىشىغا قوشۇلدى. دۆلەتلىك رادىيو، كىنو، تېلېۋىزىيە باش ئىدارىسى ۋە ئىستانسىدىكى ئالاقىدار تارماقلار، ئاز سانلىق مىللەتلەر بۆلۈمىنىڭ ئەستايىدىل تەييارلىق قىلىشى بىلەن، 1999-يىلى 8-ئاينىڭ 1-كۈنى FM101.8 چاستوتىدا رەسمىي ئاڭلىتىش باشلاندى. بۇ چاستوتىدا كۈنلۈكى 18سائەت 30 مىنۇت ئاڭلىتىش بېرىلدى، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بەش ئاز سانلىق مىللەت ئاڭلىتىشى 11 سائەت ئاڭلىتىش بەردى.
كۇچار شەھىرى
ئىقلىمى
كۇچار شەھىرى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى -27.4℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 73.8 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2912.4 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4300.7℃، قىروسىز مەزگىلى 248 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 64.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2842.5 مىللىمېتىر.
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئوسى
ئىسلاھات
بۇ مەزگىلدىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش ئاساسلىقى ئۈچ قېتىم ئىسلاھ قىلىندى:
بىرىنچى قېتىملىق ئىسلاھات
1999-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ، ئۇيغۇر بۆلۈمىنى ئۆز ئىچىگە ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى ئومۇميۈزلۈك ئىسلاھ قىلىنىپ، ئەسلىدىكى يېرىم سائەتتىن ئىككى قېتىملىق پىروگرامما بىرسائەتلىك بىرقېتىملىق پىروگرامما قىلىپ ئۆزگەرتىلدى. مەزمۇن جەھەتتىمۇ ئۆزگىرىش بولدى، خەۋەرلەر پىروگراممىسىدىن باشقا يەنە مەخسۇس پىروگرامما ۋە ئەدەبىيات-سەنئەت پىروگراممىلىرى كۆپەيتىلدى.
2000-يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى، يولداش جياڭ زېمىننىڭ شىزاڭ، شىنجاڭنىڭ رادىيو بىلەن قاپلىنىشىنى كۈچەيتىش توغرىسىدىكى «16-ئاۋغۇست» مۇھىم تەستىقىنىڭ روھىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن، دۆلەتلىك رادىيو، كىنو، تېلېۋىزىيە باش ئىدارىسى ۋە ئىستانسىدىكى رەھبەرلەرنىڭ يوليورۇقىنىڭ روھىغا ئاساسەن، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ سەككىزىنچى يۈرۈش پىروگراممىسى تەسىس قىلىندى. بەش ئاز سانلىق مىللەت ئاڭلىتىشىنىڭ ۋاقتى ئىلگىرىكى كۈنلۈكى بىر سائەت تۇنجى ئاڭلىتىش ۋە بىر سائەت قايتا ئاڭلىتىشتىن كۈنلۈكى ئىككى سائەت تۇنجى ئاڭلىتىش ۋە ئىككى سائەت قايتا ئاڭلىتىشقا ئۇزارتىلدى.
يولداش جياڭ زېمىن مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى كۆزدىن كەچۈرگەندە ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمىدىكى خىزمەتچىلەر بىلەن پاراڭلاشماقتا
2001-يىلى 9-ئاينىڭ 1-كۈنى، FM101.8 دىكى بەش ئاز سانلىق مىللەت ئاڭلىتىشىدا يەنە بىر سائەت تۇنجى ئاڭلىتىش بىلەن بىر سائەت قايتا ئاڭلىتىش كۆپەيتىلدى. شۇنداق قىلىپ، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئاز سانلىق مىللەت تىلىدىكى ئاڭلىتىشى ئىلگىرىكى كۈنلۈكى 10 سائەتتىن 30 سائەتكە كۆپەيدى.
2002-يىلى، پارتىيە 16-قۇرۇلتىيىنىڭ ئېچىلىشىنى كۈتىۋېلىش ئۈچۈن، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنى ئۆزئىچىگە ئالغان بەش ئاز سانلىق مىللەت ئاڭلىتىشى «پارتىيىنىڭ شانلىق نۇرى ئاستىدا» ناملىق 100 قىسىملىق يۈرۈشلۈك خەۋەرنى ئىشلىدى ۋە ئاڭلاتتى. ئازسانلىق مىللەت ۋە ئاز سانلىق مىللەت رايونلىرىنىڭ ئىسلاھات، ئېچىۋېتىش ۋە سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىدا قولغا كەلتۈرگەن مۇۋەپپەقىيەتلەرنى بۇنداق چوڭ كۆلەمدە خەۋەر قىلىش كەڭ ۋە چوڭقۇر تەسىر پەيدا قىلىپ، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنىڭ چوڭ تىپتىكى يۈرۈشلۈك خەۋەر ئاڭلىتىشىدا رېكورت يارىتىلدى.
ئىسلاھات قىلىنغاندىن كېيىن، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش توغرا جامائەت پىكرى يېتەكچىلىكىدە چىڭ تۇرۇپ، خەۋەرلەرنى ۋاقتىدا، توغرا ئاڭلىتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، مىللىيچە ئالاھىدىلىك ۋە يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە بىر تۈركۈم پىروگراممىلارنى تەسىس قىلىپ، رادىيونىڭ مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش، جەمئىيەت ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىش فۇنكىسىيەسىنى بىر قەدەر ياخشى جارى قىلدۇردى.
ئىككىنچى قېتىملىق ئىسلاھات
پارتىيە 16-قۇرۇلتىيى ئېچىلغاندىن بۇيان، يولداش خۇ جىنتاۋ باش شۇجىلىقىدىكى يېڭى بىر نۆۋەتلىك مەركەز رەھبەرلىك كوللېكتىۋى ئاخبارات ئىسلاھاتىغا قارىتا كۆپ قېتىم مۇھىم كۆرسەتمە بېرىپ، كونكېرت تەلەپلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. 2003-يىلىنىڭ باشلىرىدا، جۇڭگو كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسى بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى لى چاڭچۈن مەركەزدىكى ئاخبارات ئورۇنلىرىنى كۆزدىن كەچۈرگەندە، ئاخبارات ئىشلىرىنىڭ دەۋر ئالاھىدىلىكىنى نامايان قىلىش، ئاخبارات خىزمىتىنىڭ قانۇنىيىتىنى ئىگەللەپ، ئىجادچان بولۇش ئۈچۈن، ئۆزلۈكسىز ئىسلاھات ئېلىپ بېرىپ، يېڭىلىق يارىتىشنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ: بىز پارتىيەنىڭ تەشەببۇسى بىلەن خەلق ئاممىسىنىڭ مەنپەئەتىنى تېخىمۇ ياخشى بىرلەشتۈرۈش ئۈچۈن، خەلق ئاممىسىنىڭ ساداسىنى ئەكىس ئەتتۈرۈشكە يۈكسەك ئەھمىيەت بېرىشىمىز كېرەك. مەنىۋى مەدەنىيەت ئەسەرلىرىنى ئۆلچەشتە ئاخىرىدا يەنە خەلق ئاممىسىنىڭ رازى بولۇش-بولماسلىقىغا، ياخشى كۆرۈش-كۆرمەسلىكىگە قاراش كېرەك، مۇنداق دەپ كۆرسەتتى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى يولداش لى چاڭچۈننىڭ سۆزىنىڭ روھىغا ئاساسەن، ئۈچكە يېقىنلىشىش پىرىنسىپى بويىچە پىروگراممىلارنى تەڭشىدى ھەمدە مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ سەككىزىنچى يۈرۈش پىروگراممىسىنى «مىللەتلەر ئاۋازى» پىروگراممىسى قىلىپ ئۆزگەرتتى.
يولداش لى چاڭچۈن مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنى كۆزدىن كەچۈرگەندە ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش مەركىزىدىكى خىزمەتچىلەر بىلەن خاتىرە سۈرەتكە چۈشتى
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ سەككىزىنچى يۈرۈش پىروگراممىسىدىكى ئۇيغۇر، موڭغۇل، زاڭزۇ، قازاق، چاۋشيەن تىلىدىكى ئاڭلىتىشى 2004-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ «مىللەتلەر　ئاۋازى» پىروگراممىسىنىڭ يېڭى لايىھەسى بويىچە ئاڭلىتىش بەردى.
بۇ قېتىمقى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى ئىسلاھاتىدا بىرىنچىدىن، پىروگرامما فاڭجېنى تەڭشىلىپ، 20 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان قوللىنىپ كېلىۋاتقان مەۋقەنى مەركەزگە قارىتىپ، ئوبيېكتىپ رايونلارغا يۈزلىنىشتەك پىروگرامما فاڭجېنى مەۋقەنى مەركەزگە قارىتىپ، ئوبيېكتىپ رايوندىكى رادىيو ئاڭلىغۇچىلارغا مۇلازىمەت قىلىشقا ئۆزگەرتىلىپ، رادىيو ئاڭلىغۇچىلار ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىش ئېڭى ۋە فۇنكىسىىيەسى كۈچەيتىلدى؛ ئىككىنچىدىن، پارتىيەنىڭ تىلىلىق ئېڭى ۋە ئاخبارات ئېڭى تېخىمۇ كۈچەيتىلدى. ھەر قايسى ئاز سانلىق مىللەت تىلىدىكى ئاڭلىتىشنىڭ ۋاقتى ئېنىق بېكىتىلىپ، خەۋەرلەر پىروگراممىسىنىڭ خەۋەر تاللاش، تەھرىرلەش باسقۇچلىرى ۋە قويۇلىدىغان تەلەپ ئۆلچەملەشتۈرۈلدى؛ ئۈچىنچىدىن، مەخسۇس پىروگراممىلارنىڭ ئاخباراتچانلىقى كۈچەيتىلىپ، بىر يۈرۈش يېڭى پىروگراممىلار بارلىققا كەلدى؛ تۆتىنچىدىن، پۈتۈن مەملىكەتنىڭ مىللى رايونلىرىدىكى رادىيو ئىستانسىسلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى كۈچەيتىلىپ، مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى ھەمكارلىق تورى شەكىللەندى، پۈتۈن مەملىكەتتىكى ئاز سانلىق مىللەت تىلى ئاڭلىتىشىدىكى رادىيو ئىستانسىلىرىنىڭ بىرىكىش كۈچى كۈچەيتىلدى. يېڭى پىروگراممىلار ئاڭلىتىلغاندىن كېيىن، رادىيو ئاڭلىغۇچىلارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشتى.
يولداش لى چاڭچۈن مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى كۆزدىن كەچۈرگەندە ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمىدىكى خىزمەتچىلەر بىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشتى ۋە سەمىمىي پاراڭلاشتى
بۇ باسقۇچتىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ ئالاھىدىلىكى تۆۋەندىكىچە:
(1) «مىللەتلەر ئاۋازى» تەسىس قىلىنغاندىن كېيىن، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش كۈنلۈكى بىر سائەتتىن تۆت قېتىم ئاڭلىتىلدى، ھەر قېتىمقى بىر سائەتلىك ئاڭلىتىشتا خەۋەرلەر پىروگراممىسى يېرىم سائەتنى، مەخسۇس پىروگرامما 20 مىنۇتنى ئىگەللىدى، سەنئەت نومۇرلىرى پىروگراممىغا قېتىلىپ، ئىلگىرىكى ئەدەبىيات-سەنئەت پىروگراممىلىرى بەك كۆپ بولۇپ كېتىشتەك ئەھۋال ئۆزگەرتىلدى.
مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەينى چاغدىكى مۇئاۋىن باشلىقى ئىسمايىل ئەھمەد مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمى مۇخبىرىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلماقتا
(2) خەۋەرلەرنىڭ ۋاقىتچانلىقى كۈچەيتىلدى. ئازسانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش مەزكىزى خەۋەرلەر بۆلۈمى تەسىس قىلىپ، تۈزۈلمە جەھەتتىن خەۋەرلەرنىڭ ۋاقىتچانلىقىغا كاپالەتلىك قىلدى. ئىسلاھات ئېلىپ بېرىلىشتىن بۇرۇن، ئۇنىۋېرسال تەھرىر بۆلۈمى ئاز سانلىق مىللەتلەر پىروگراممىلىرىدا ئاڭلىتىلغان خەۋەرلەرنى تەمىنلەيتى، ئاندىن ھەر قايسى تىللارغا تەرجىمە قىلىنىپ ئاڭلىتىلاتتى. ئەينى چاغدا ئۇنىۋېرسال تەھرىر بۆلۈمىنىڭ مەسئۇلىيىتى ئانچە ئېنىق بولمىغاچقا، تەھرىر قوشۇنىنىڭ كۈچى ئاجىز بولۇپ، تارقىتىلغان خەۋەرلەرنىڭ سۈپىتى ۋە سانى ھەر قايسى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرالمىغان ئىدى، رادىيو ئاڭلىغۇچىلارنىڭ بۇنىڭغا نىسبەتەن پىكىرى بار ئىدى. ئىلگىرىكى 30 مىنۇتلۇق خەۋەرلەر پىروگراممىسىدا ئادەتتە ئاران 20 پارچە ئەتراپىدا خەۋەر ئاڭلىتىلاتتى، كېيىن كۆپىيىپ 40 پارچىدىن ئاشتى: ئاخبارات دائىرىسى كېڭىيىپ، سىياسى، ئىقتىسادىي، يىغىن خەۋەرلىرى ۋە خەلقئارا خەۋەرلەردىن سىرت يەنە مەدەنىيەت، تەنتەربىيە، ئىجتىمائىي خەۋەرلەرنىڭ سالمىقىمۇ　كۆپەيدى: ھەر قايسى ئاز سانلىق مىللەت ئاڭلىتىشىدا ئۆز مۇخبىرلىرىنىڭ خەۋەرلىرى كۆپەيتىلىپ، ئۇچۇر مىقدارى ۋە بىلىم مىقدارى زورايتىلدى. ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمى بۇ مەزگىلدە «گۈزەل دىيار» پىروگراممىسىنى كۆپەيتىپ، رادىيو ئاڭلىغۇچىلارنى تېخىمۇ كۆپ ۋە يېڭى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلىدى. مەسىلەن، 2003-يىلى شىجاڭنىڭ مارالبېشى رايونىدا يەر تەۋرەش ئاپىتى يۈز بەردى. ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمى پىروگراممىسىدا ئۇرۇق-تۇققانلىرىدىن ئايرىلىپ قالغان ئاساسى قاتلامدىكى ئۇيغۇر كادىر داۋۇت ھاشىمنىڭ ئازاپغا بەرداشلىق بېرىپ، يۇرتداشلارنىڭ ھاياتى، مال-مۈلكىنى قۇتقۇزغانلىقىدەك كىشىنى تەسىرلەندۈرىدىغان ئىش-ئىزلىزى ۋە زۇڭلى ۋېن جياباۋنىڭ پارتىيە مەركىزىي كومىتېتى، گوۋۇيۈەنگە ۋاكالىتەن ئاپەتكە ئۇچرىغان ئاممىنى يوقلىغانلىقى خەۋەر قىلىندى. بۇلار ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا ناھايىتى ياخشى ئىنكاس قوزغىدى.
(3) مەخسۇس پىروگراممىلار تەڭشەلدى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىدىكى رەھبىرى يولداشلار ۋە ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىش مەركىزى ئىستانسىنىڭ ئەۋزەللىكىنى چىقىش قىلىپ، سىياسىيلىقى　كۈچلۈك مەخسۇس پىروگرامما «مۇنبەر»نى پىلانلىدى؛ ئۇندىن باشقا، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمىنىڭ مەخسۇس پىروگراممىسى چۈشتىكى «دۇنياغا نەزەر» پىروگراممىسى بىلەن كەچتىكى «جۇڭگوغا نەزەر» پىروگراممىسىغا بۆلۈندى، شەنبە، يەكشەنبە كۈنلىرى ئالاھىدە مەخسۇس پىروگرامما ئاڭلىتىلدى، بۇنىڭ بىلەن مەخسۇس پىروگراممىلارنىڭ ئاخباراتچانلىقى، ۋاقىتچانلىقى ۋە باغلىنىشچانلىقى كۈچەيتىلدى.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئەينى چاغدىكى رەئىسى ئىسمايىل تىلىۋالدى مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمىدىكى خىزمەتچىلەرنى يوقلىدى ھەمدە خاتىرە سۈرەتكە چۈشتى
(4) پىروگرامما شەكلى يېڭىلىنىپ، خەۋەر ئاڭلىتىش ۋە رىياسەتچىلىك بىرلەشتۈرۈلدى، پىروگرامما بىلەن رادىيو ئاڭلىغۇچىلارنىڭ باغلىنىشچانلىقى كۈچەيتىلدى، رادىيو ئاڭلىغۇچىلار بىلەن بولغان ئالماشتۇرۇشقا ئېتىبار بېرىلدى ھەمدە رادىيو ئاڭلىغۇچىلار ئوتتۇرىغا قويغان سوئاللارغا جاۋاپ بېرىلدى. خەۋەر ئاڭلىتىش جەھەتتە رىياسەتچىلەرنىڭ ئىنتوناتسىيەسى تېخىمۇ تەبىئي، يېقىملىق بولدى. 2005-يىلى چاغان مەزگىلىدە، «يازغۇچىلارنى زىيارەت» پىروگراممىسى ئاڭلىتىلدى، 5-ئايدا ئۇدا بىرئاي «ئىلىم يۇرتلىرىدا زىيارەت» پىروگراممىسى ئاڭلىتىلىپ، ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى ئالىي مەكتەپلەر تونۇشتۇرۇلدى. بۇ پىروگراممىلار رادىيو ئاڭلىغۇچىلارنىڭ ياقتۇرىشىغا ئېرىشتى.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو مەركىزى شىنجاڭ، شىزاڭ رادىيو تېلېۋىزىيە قۇرۇلۇشىدىكى ئىلغار ئورۇن، پەرھات يۈسۈپ قاتارلىق بەش كىشى ئىلغار شەخس دېگەن شەرەپلىك نامغا ئېرىشتى
ئۈچىنچى قېتىملىق ئىسلاھات
ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمى 2005-يىلى1-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ پىروگراممىلارنى يەنە بىر قېتىم ئىسلاھ قىلىپ، پىلانلاش گۇرۇپپىسى تەشكىللەپ، باش رىياسەتچى تۈزۈمى ئورناتتى، پۈتۈن كۈنلۈك پىروگراممىنى بىرتۇتاش پىلانلاپ ئىشلەپ، پىروگرامما بايلىقىنى بىرىكتۈردى. پىروگرامما فاڭجىنىغا تۈزىتىش كىرگۈزۈپ، خەۋەر، مەخسۇس پىروگرامما ۋە سەنئەت بىرلەشتۈرۈلگەن ئۇنىۋېرسال خەۋەرلەر پىروگراممىسى دەپ بېكىتتى. ئاڭلىتىش ۋاقتى تۆت سائەت بولدى، بۇنىڭ ئىچىدە تۇنجى ئاڭلىتىش ئىككى سائەت، تەكرار ئاڭلىتىش ئىككى سائەت بولدى. ھەر قېتىمقى ئاڭلىتىشتا ئالدىنقى يېرىم سائەتلىك پىروگرامما خەۋەرلەر پىروگراممىسى، كېيىنكى يېرىم سائەتلىك پىروگرامما مەخسۇس پىروگرامما قىلىندى. بۇ قېتىمقى ئىسلاھات رادىيو ئاڭلىغۇچىلارنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىپلا قالماستىن يەنە يەرلىكتىكى قېرىنداش رادىيو ئىستانسىلىرىنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولدى.
بۇ باسقۇچتىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ ئاساسى ئالاھىدىلىكى تۆۋەندىكىچە:
(1) پىروگرامما ئۇسلۇبى ئۆزگەرتىلدى. ئىلگىرىكى ئىسلاھات ئاساسى جەھەتتىن پىروگرامما مەزمۇنىغا قارىتىلغان بولۇپ، شەكىل جەھەتتىكى ئۆزگىرىش ئاز ئىدى. بۇ قېتىم باش رىياسەتچى شەكلىنى يولغا قويۇش ئارقىلىق بىر سائەتلىك پىروگراممىنىڭ باغلىنىشچانلىقى　كۈچەيتىلدى. رىياسەتچىلەرنىڭ ئىنتوناتسىيەسى تېخىمۇ يېقىملىق بولۇپ، خەۋەر ئوقۇش سۈرئىتى تەڭشەلدى، بۇنىڭ بىلەن ئاڭلىتىلغان خەۋەرلەرنىڭ سالمىقى كۆپەيتىلىپ، ئۇچۇر مىقدارى ئاشتى.
(2) مەخسۇس پىروگراممىلارنىڭ مەزمۇنى كۆپەيتىلىپ، تەكرار ئاڭلىتىش نىسبىتى زور دەرىجىدە ئازايتىلدى. دۈشەنبىدىن جۈمەگىچە، چۈشتىكى دۇنياغا نەزەر پىروگراممىسىدا يېقىنقى ئىككى كۈن ئىچىدە خەلقئارادا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئارقا كۆرىنىشى قاتارلىق مەزمۇنلار بېرىلدى. كەچتىكى جۇڭگوغا نەزەر پىروگراممىسىدا دۆلەت ئىچىدىكى خەۋەرلەر، ئۇلارنىڭ ئارقا كۆرۈنىشى، دۆلىتىمىزنىڭ قانۇن-بەلگىلىمىلىرى قاتارلىق مەزمۇنلار بېرىلدى. شەنبىگە ياش-ئۆسمۈرلەرگە قارىتىلغان ئالاھىدە پىروگرامما، يەكشەنبىگە ئادەتتىكى رادىيو ئاڭلىغۇچىلارغا قارىتىلغان مەخسۇس پىروگرامما ئورۇنلاشتۇرۇلدى. ھەر كۈنى خەنزۇچە خەت ھېسابىدا 20 مىڭ خەت ئەتراپىدا ئاڭلىتىش بېرىلدى.
يېڭىلىق ياراتقاندا تەرەققىيات بولىدۇ، تەرەققىيات بولغاندا ئاندىن قۇدرەت تاپقىلى بولىدۇ. ئاخبارات ۋاستىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، پەقەت ئۈزلۈكسىز يېڭىلىق ياراتقاندىلا ئاندىن غەلبە قىلغىلى بولىدۇ. بىز شۇنىڭغا ئىشىنىمىزكى، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە چاستوتىسى داۋاملىق دەۋر بىلەن تەڭ ئىلگىرىلەپ،جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو ئىشلىرىنىڭ يېڭى سەھىپىسىنى يېزىپ، ئېلىمىزدە ھەر مىللەت خەلقى ئىتتىپاقلاشقان، ئورتاق بېيىغان ۋە گۈللەنگەن ئىناق جەمئىيەت بەرپا قىلىش ئۈچۈن يېڭى تۆھپىلەرنى قوشىدۇ.
ئابدۇللا ئابدۇرېھىم
ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ئۆزىنىڭ پىكىرى چوڭقۇر ، ﮬىسىياتقا ۋە تەسىرلەندۈرۈش كۈچىگە باي لېرىك ناخشىلىرى ئارقىلى تاماشىنىللارنىڭ قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان تالانلىق ناخشا چولپىنىدۇر. ئۇ 1969 - يىلى 10 - ئاينىڭ 1- كۈنى مارالبېشى ناﮬىيىسىنىڭ تۇمشۇق يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئابدۇللا ئابدۇرېھىمنىڭ بالىلىق ﮬاياتى قەدىمى دولان مۇقاملىرى ۋە دولان مەشىرەپلىرى قۇچىغىدا ئۆتكەچكە ئۇنىڭدا ئاشۇ سەبى چاغلاردىن باشلاپلا سەنئەتكە بولغان كۈچلۈك ئىشتىياق شەكىللەنگەن.
مەكتەپ ھاياتى
1987- يىلى 5 - ئايدا شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتى تىياتىر فالكولتىتىنىڭ بىر قىسىم ئوقۇتقۇچىلىرى مارالبېشى ناﮬىيىسگە ئوقۇغۇچى ئالغىلى بېرىپ ، ئابدۇللا ئابدۇرېھىمدىكى يۇشۇرۇن سەنئەت تالانتىنى بايقايدۇ - دە ، ئۇنى سەنئەت ئىنىستىتوتىغا قۇبۇل قىلىدۇ. شۇ يىلى 9 - ئايدىن ئېتىبارەن ئۇ ﮬەقىقى سەنئەت ﮬاياتىنى باشلىدى. ئۇ سەنئەت ئىنىستىتوتىدىكى ئوقۇغۇچىلىق ﮬاياتىدا بىر تەرەپتىن سەﮬنىدە ئوبراز يارىتىش ماﮬارەتلىرى ۋە تىياتىر بىلىملىرىنى ئۆگەنسە ، يەنە بىر تەرەپتىن ناخسا سەنئتىگە چوڭقۇر مۇﮬەببەت باغلاپ ، ئاۋاز مەشىقىنى كۈچەيتىپ ، ناخشا ئورۇنداش جەﮬەتتە ئۆزگىچە ئاﮬاڭ ، ئۆزگىچە ئۇسلۇب بىلەن بەلگىلىك ماﮬارەت يىتۈلدۈردى.
نەتىجىلىرى
ئابدۇللا ئابدۇرېھىم 1991- يىلى 7 - ئايدا ئۇقۇشىنى تاماملاپ شىنجاڭ ئوپىرا ئۆمىكىگە تەخسىم قىلىندى ﮬەم ئۇزاق ئۆتمەي بۇ ئۆمەك تەييارىلغان " غېرىپ - سەنەم " ئوپىراسىدا غېرىپنىڭ دوستى ئېلىياسنىڭ رولىنى ئېلىشقا تاللاندى. 1992 - يىلىنىڭ ئوتتۇرلىرىدا بۇ ئوپىرا قازاقىستان ، ئۆزبېكىستان قاتارلىق دۆلەتلەردە ئوينالغاندا ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ئۆز ماﮬارىتىنى كۆرسىتىپ تاماشىبىللارنىڭ ياخشى باﮬاسىغا ئېرىشتى.
ئابدۇللا ئابدۇرېھىم گەرچە تىياتىر ئەرتىسى بولسىمۇ ، لېكىن يەنە ئۆز نۆۋىتىدە ئەلگە تونۇلغان تالانلىق ناخشىچىدۇر. ئۇ ئورۇنلىغان " سىرلىق تومان ، ئۇچىراشقاندا ، ۋاپادارىم ، مۇئەللىم ، كىچەلمەيمەن ، ئايرىلىش ، كۆزىڭنى ياشلىما ، تۇنجى سۆيگۈ ، سېغىنىش كۈيلىرى " قاتارلىق ناخشىلار تاماشىبىنلار ئارسىدا زور تەسىر قوزغاپ ، ئابدۇللانىڭ خەلىق ئىچىدىكى شۆﮬرىتىنى يۇقۇرى كۆتۈردى. 1994 - يىلدىن ﮬازىرغىچە " سىرلىق تومان ، سۈكۈتتىكى سادا ، پەرۋانەڭ بۇلاي " قاتارلىق ئۈنئالغۇ لىنتىلىرى ، " شىرىن چۈش ، تۇنجى سۆيگۈ " قاتارلىق بىر قانچە MTV سى نەشىر قىلىندى. ئۇنىڭدىن باشقا ئابدۇللا 1998 - يىلى 4 - ئايدا پاكىستانغا ئويۇن قويغىلى بېرىپ ، ئېقىن سۇدەك سۈزۈك ﮬەم مۇڭلۇق ئاۋازى بىلەن شۇ يەردىكى تاماشىبىنلارنىڭ ئالقىشىغا سازاۋەر بولدى. 1998 - يىلنىڭ ئوتتۇرلىرىدا خاربىندا ئۆتكۈزۈلگەن مەملىكەتلىك ناخشا مۇسابىقىسىغا قاتنىشىپ " مۇنەۋۋەر ناخشىچى " مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. يەنە شۇ يىلى شىنجاڭدا ئۆتكۈزۈلگەن " يېڭى ئادەم ، يېڭى ئەسىر ناخشا مۇسابىقىسى " غا قاتنىشىپ ، ئاممىباب ئۇسلۇبدا ناخشا ئېيتىش بۇيىچە 3 - دەرىجىلىك مۇكاپاتقا نائىل بولدى ﮬەمدە 1 - دەرىجىلىك ناخشىچى بۇلۇپ باﮬالاندى. 1999 - يىلى بېيجىڭ ، شاڭخەي قاتارلىق جايلاردا ئۆتكۈزۈلگەن " بىزنىڭ شىنجاڭ ياخشى جاي " ناملىق چوڭ تىپتىكى سەنئەت كىچىلىكىدە " ياشلىق كۈيى " دىگەن ناخشىنى خەنزۇچە ئورۇنلاپ زور ئالقىشقا ئېرىشتى. 1999 - يىلى 9- ئايدا گېرمانىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن " يىپەك يولى دىرامما بايرىمى " دا تەكلىپكە بىنائەن ئۆمەك رەﮬبەرلىرى بىلەن ئويۇن قويغىلى بارغان ئابدۇللا ناخشىلىرىدىكى مىللىيلىك ﮬەم ئاممىبابلىق بىلەن شۇ ئەل خەلىقلىرىگە ئۆزىنى تونۇتتى. ئۇنىڭ يېقىملىق ئاۋازى ، يارقىن سىماسى گېرمانىيە سەﮬنىلىرىدە پەيدا بولدى.
ئەسەرلىرى
بۇنىڭدىن باشقا ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ئىلگىرى كىيىن بۇلۇپ " شادىمان دوسلار ، بۇ كىشىنى تونامسىز " قاتارلىق تېلىۋىزىيە تىياتىرى ، " گۇناﮬسىز جىنايەتكار ، كىيىنكى ئاتا " قاتارلىق دىراممىلاردا ئاساسلىق روللارنى ئېلىپ ، ئۆزىنىڭ پېرسۇناژلارنىڭ نازۇك ئىچكى دۇنياسىنى ماﮬىرلىق بىلەن يۇرۇتۇپ بېرىشتەك ئالاﮬىدىلىكىنى نامايەن قىلىش بىلەن بىرگە يەنە " ئۇچۇرىشىش ، شىكەر شەنبە ، پۇل ، ئۇنداق قازانغا مۇنداق چۆمۇچ " قاتارلىق ئېپىزوتلاردا ئوخشىمىغان يۇمۇرلۇق خارەكتىرگە ئىگە ئوبرازلارنى ناﮬايىتى مۇۋاپىقىيەتلىك يارىتىپ تاماشىبىنلارنىڭ ناﮬايىتتى يۇقۇرى باﮬاسىغا ئېرىشتى. ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ﮬەقىقەتەنمۇ ئەلگە تونۇلغان ئاتاقلىق سەنئەتكار بۇلۇپ ، بىر قانچە يىلدىن بويان ناخشا ئېيتىش ، دىرامما - ئېپىزوتلاردا رول ئېىلىش بىلەن چەكلىنىپ قالماي ، يەنە مۇزىكا ئېجادىيىتى بىلەنمۇ شوغۇللىنىپ ، " قەبرىگە تۆكۈلگەن ياش ، ئاي گۇۋاﮬ ، ئۇر توقماق ، كۈلكىگە يۇشۇرۇنغان يىغا " قاتارلىق تېلىۋىزىيە تىياتىرلىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئىشلەپ ۋە بۇ فىلىملەرنىڭ ناخشىسىنى ئورۇنلاپ ، تاماشىبىنلار ئارسىدا زور تەسىر قوزغىدى.
ئابدۇللا ئابدۇرېھىمنىڭمۇ رومانتىك ﮬىسىياتقا باي ئاجايىپ مۇﮬەببەت كەچۈرمىشلىرى بولغان. ئۇ شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتىغا قوبۇل قىلىنغاندىن كىيىن ، كۈتۈلمىگەندە ﮬازىرقى ئايالى ئامىنە ئۆمەر بىلەن ئۇچىراشتى. ئۆز - ئارا ساۋاقداشلىق ئۇلارنى ئاستا - ئاستا يېقىنلاشتۇردى. ئابدۇللا ئۆزىنىڭ ﮬىسىياتقا باي لېرىك ناخشىلىرى ، ئېغىر بېسىق مىجەز - خارەكتىرى ﮬەم مەمىميلىكى بىلەن ئامىنەنىڭ چوڭقۇر ئىشەنچىسى ﮬەم ﮬۆرمىتىگە ئېرىشتى. ئامىنەمۇ 1988 - يىلى " بويتاقلار ئائىلىسى " ناملىق ﮬىكايە فىلىمدە تۇنجى قېتىم رول ئېلىپ ئابدۇللانى ﮬاياجانغا سالدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئىككى ساۋاقداش 1988 - يىلنىڭ ئاخىرى مۇﮬەببەت باغلاپ ، كىيىنكى ساۋاقداشلىق ﮬاياتىنى تېخىمۇ گۈزەل ئارزۇ ئىستەكلەر ئىچىدە مەنىلىك ئۆتكۈزدى. 1991 - يىلى 7 - ئايدا ئوقۇشنى تاماملاپ بىرلىكتە شىنجاڭ ئوپىرا ئۆمىكىگە تەخسىم قىلىندى ﮬەمدە 1992 - يىلى 10 - ئاينىڭ 1- كۈنى بەخىتلىك ﮬالدا غۇلجىدا توي مۇراسىمى ئۆتكۈزدى. ﮬازىر ئۇلارنىڭ شاﮬناز ئىسىملىك بىر قىزى بار بۇلۇپ ، باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇۋاتىدۇ.
رەۋاھىيە مەدرىسەسى
ئىبنى رەۋاھە دېگەن ئىسىم بىلەن مەشھۇر بولغان كاتتا باي ئوبۇلقاسىم ھىبەتۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ۋەقپە قىلغان دىمەشق شەھىرىدىكى بىر مەدرىسە.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
1 – باب ئومۇمىي پرىنسىپ
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
2 – باب پاتېنت ھوقۇقى بېرىش شەرتلىرى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب ئومۇمىي پرىنسىپ
1- ماددا بۇ قانۇن قانۇنلۇق بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى، بېقىۋېلىش ئالاقىدارلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش مەقسىتىدە تۈزۈلدى.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
3 – باب پاتېنت ئىلتىماسى
4 – باب پاتېنت ئىلتىماسىنى تەكشۈرۈش ۋە تەستىقلاش
5 – باب پاتېنت ھوقۇقىنىڭ مۆھلىتى، ئاخىرلىشىشى ۋە كۈچتىن قېلىشى
6 – باب پاتېنتنى يولغا قويۇش مەجبۇرىي ئىجازىتى
7 – باب پاتېنت ھوقۇقىنى قوغداش
8 – باب قوشۇمچە پرىنسىپ
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
4- ماددا تۆۋەندىكى 14 ياشقا توشمىغان قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنى بېقىۋېلىشقا بولىدۇ:
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
1 – ماددا بۇ قانۇن كەشپىيات – ئىجادىيەت پاتېنت ھوقۇقىنى قوغداش، كەشپىيات – ئىجادىيەتكە ئىلھام بېرىش، كەشپىيات – ئىجادىيەتنى ئومۇملاشتۇرۇش، قوللىـنـىـشقا پايدا يەتكۈزۈش، پەن – تېخنىكا تەرەققىياتىنى ۋە بۇ جەھەتتە يېڭىلىق يارىتىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنىڭ ئېھتىياجىغا لايىقلىشىش مەقسىتىدە تۈزۈلدى.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
(1) ئاتا – ئانىسىدىن يېتىم قالغان بالىلار؛
«قاراخان» دىكى «قارا» نىڭ قىسقىچە تارىخىي تەبىرى
«قاراخان» دىكى «قارا» نىڭ قىسقىچە تارىخىي تەبىرى
«قاراخان» دىكى «قارا» نىڭ قىسقىچە تارىخىي تەبىرى
مۇھەممەد قادىر بارخان
«چىن» بىلەن «قارا»نىڭ بىۋاستە باغلىنىشىنى تۈركىي مىللەتلىرىنىڭ ئېتنىك قامۇسى «ئوغۇزنامە» ئارقىلىق چۈشىنىش بىزگە ئالاھىدە قۇلايلىق بېغىشلايدۇ. «ئوغۇزنامە»دە «… ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك، كىشىلەرگە بىلدۈرۈش كېرەك. ئوغۇز خاقاننىڭ يېنىدا ئاق ساقاللىق، بوز چاچلىق، قابىلىيەتلىك بىر قېرى كىشى بار ئىدى. ئۇ بىلەرمەن ۋە لىللا ۋەزىر ئىدى، ئۇنىڭ ئىسمى ئۇلۇغ تۈرك ئىدى. كۈنلەرنىڭ بىرىدە، ئۇ چۈشىدە بىر ئالتۇن يا بىلەن ئۈچ كۈمۈش ئوق كۆردى، بۇ ئالتۇن يا كۈن چىقىشتىن تا كۈن پېتىشقىچە سوزۇلغان ئىدى. ئۈچ كۈمۈش ئوقنىڭ ئۇچى شىمالنى كۆرسىتىپ تۇراتتى. ئۇيقۇدىن كېيىن، ئۇ چۈشىگە كەچكەنلەرنى ئوغۇز خاقانغا ئېيتىپ مۇنداق دېدى:” ھەي خاقانىم، ساڭا ئۇزۇن ئۆمۈر يار بولسۇن؛ ھەي خاقانىم، سېنىڭ ئەل-نىزامىڭغا ئادالەت يار بولسۇن؛ كۆك تەڭرى چۈشۈمدە بەردى ماڭا ئىشارەت، ئىشغال قىلغان يەرلىرىنى ئۇرۇغىغا بۆلۈپ بەرسۇن دەپ. ” ئوغۇز خاقان ئۇلۇغ تۈركنىڭ سۆزىنى ئاڭلاپ، ئىنتايىن خۇرسەن بولدى ھەمدە:” ئېيتقىنىڭ كەلسۇن ” دېدى. ئىككىنچى كۈنى تاڭ ئاتقاندا، بالىلىرىنى چاقىرىپ ئېيتتىكى:” ھەي ئوغۇللىرىم، ئوۋنى كۆڭلۈم تارتىپ تۇرىدۇ. ياشىنىپ قالغانلىقىم ئۈچۈن ئوۋغا چىقىشقا چامىم يەتمەيدۇ. كۈن، ئاي، يۇلتۇز، ئۈچىڭلار تاڭ ئاتار تەرەپكە بېرىڭلار. ئاسمان، تاغ، دېڭىز ئۈچىڭلار تۈن قاراڭغۇسى تەرەپكە بېرىڭلار.” بۇنىڭ بىلەن ئۈچەيلەن تاڭ ئاتار تەرەپكە، قالغان ئۈچى تۈن قاراڭغۇسى تەرەپكە كەتتى. كۈن، ئاي، يۇلتۇز نۇرغۇن ھايۋان، قۇشلارنى ئوۋلىدى، ھەمدە يولدىن بىر ئالتۇن يانى تېپىۋالدى، شۇنداقلا ئۇنى ئاتىسىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ئوغۇز خاقان شادلاندى ھەمدە ئالتۇن يانى ئۈچ بۆلەككە بۆلدى ۋە ئېيتتىكى:” ھەي ئاكىلار، بۇ يا سىلەرگە مەنسۇپ بولسۇن، سىلەر ياغا ئوخشاش ئوقنى كۆككە ئېتىڭلار.” يەنە شۇندىن كېيىن، ئاسمان، تاغ، دېڭىز نۇرغۇن ھايۋان ۋە قۇشلارنى ئوۋلىدى، يولدىن ئۈچ كۈمۈش ئوق تېپىۋالدى ھەمدە ئۇنى ئاتىسىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ئوغۇز خاقان شادلاندى ھەمدە ئوقلارنى ئۈچىگە بۆلۈپ بەردى، ئېيتتىكى:” ھەي ئىنىلەر، بۇ ئوق سىلەرگە مەنسۇپ بولسۇن، يا ئوقنى توغرىلايدۇ، سىلەر ئوققا ئوخشاش ياغا بوي سۇنۇڭلار”. شۇندىن كېيىن ئوغۇز خاقان چوڭ قۇرۇلتاي چاقىردى. نۆكەرلىرىنى، ئەل-جامائەتنى چاقىرتتى، ئۇلار كېلىپ بامەسلىھەت ئولتۇرۇشتى. ئوغۇز خاقان چوڭ چېدىردا … ئوڭ تەرىپىگە، قىرىق غۇلاچلىق ئۇزۇن بىر ياغاچنى قاداتتۇردى، ئۇنىڭ ئۇچىغا بىر ئالتۇن توخۇنى ئاستى، ئۇنىڭ تۈۋىگە بىر ئاق قوينى باغلىدى. سول تەرىپىگە قىرىق غۇلاچلىق ئۇزۇن بىر ياغاچنى قاداتتۇردى، ئۇنىڭ ئۇچىغا بىر كۈمۈش توخۇنى ئاستى، تۈۋىگە بىر قارا قوينى باغلىدى. ئوڭ تەرەپتە بۇزۇقلار ئولتۇردى، سول تەرەپتە ئۈچ ئوقلار ئولتۇردى. قىرىق كېچە-كۈندۈز توي بولدى. يىيىشتى، ئىچىشتى، خۇرسەن بولۇشتى. شۇندىن كېيىن ئوغۇز خاقان ئوغۇللىرىغا يۇرتنى ئۈلەشتۈرۈپ بەردى، ئېيتتىكى:” ھەي ئوغۇللىرىم، مەن كۆپ ياشىدىم، كۆپ ئۇرۇشلارنى باشتىن كەچۈردۈم. يا بىلەن كۆپ ئوق ئاتتىم، ئايغىر بىلەن كۆپ يوللارنى كەزدىم. دۈشمەنلەرنى زار يىغلىتىپ، دوستلارنى شاد ئەيلەتتىم، تەڭرى ئالدىدا مەجبۇرىيىتىمنى ئادا قىلدىم. ئەمدى يۇرتنى سىلەرگە بۆلۈپ بېرىمەن…» دېگەن بايانلار ئۇچرايدۇ.
بۇ يەردىكى ئەڭ دىققەتكە سازاۋەر تارىخىي ئۇچۇر «… ئوغۇز خاقاننىڭ يېنىدا ئاق ساقاللىق، بوز چاچلىق، قابىلىيەتلىك بىر قېرى كىشى بار ئىدى. ئۇ بىلەرمەن ۋە لىللا ۋەزىر ئىدى، ئۇنىڭ ئىسمى ئۇلۇغ تۈرك ئىدى. كۈنلەرنىڭ بىرىدە، ئۇ چۈشىدە بىر ئالتۇن يا بىلەن ئۈچ كۈمۈش ئوق كۆردى، بۇ ئالتۇن يا كۈن چىقىشتىن تا كۈن پېتىشقىچە سوزۇلغان ئىدى. ئۈچ كۈمۈش ئوقنىڭ ئۇچى شىمالنى كۆرسىتىپ تۇراتتى. » بايانى بىلەن «ئۇلۇغ تۈرك» دېگەن كىشىنىڭ پۈتكۈل تۈرك زىمىنىنى ئۈچكە بۆلۈپ باشقۇرۇش ئارزۇسىنىڭ بارلىقىنى مۇمكىنلەيدۇ؛ «…كۈن، ئاي، يۇلتۇز… بىر ئالتۇن يانى تېپىۋالدى، شۇنداقلا ئۇنى ئاتىسىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ئوغۇز خاقان شادلاندى ھەمدە ئالتۇن يانى ئۈچ بۆلەككە بۆلدى ۋە ئېيتتىكى:” ھەي ئاكىلار، بۇ يا سىلەرگە مەنسۇپ بولسۇن، سىلەر ياغا ئوخشاش ئوقنى كۆككە ئېتىڭلار.”… ئاسمان، تاغ، دېڭىز … يولدىن ئۈچ كۈمۈش ئوق تېپىۋالدى ھەمدە ئۇنى ئاتىسىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ئوغۇز خاقان شادلاندى ھەمدە ئوقلارنى ئۈچىگە بۆلۈپ بەردى، ئېيتتىكى:” ھەي ئىنىلەر، بۇ ئوق سىلەرگە مەنسۇپ بولسۇن، يا ئوقنى توغرىلايدۇ، سىلەر ئوققا ئوخشاش ياغا بوي سۇنۇڭلار” .» دېمەككى ئوغۇزخان پۈتكۈل تۈرك زىمىنىنى ئۈچكە بۆلۈپ ئۇنى «كۈن»، «ئاي» ۋە «يۇلتۇز»غا بۆلۈپ بېرىپ، «يا ئوقنى توغرىلايدۇ» دېگەن ھېكمەت بىلەن «دېڭىز»، «تاغ» ۋە «دەريا»دىن ئىبارەت ئۈچ ئوغلىنىڭ يۇقارقى ئۈچ ئوغلىغا شەكسىز بوي سۇنىشىنى تەكىتلەيدۇ.
يۇقىرىقى تەسۋىر بويىچە، ئوغۇزخاننىڭ پۈتكۈل تۈرك زېمىنىنى ئۈچ ئوغۇلغا بۆلۈپ بېرىپ «ئۈچ چىن» (ئۈچ قېرىنداش) دۆلىتىنى شەكىللەندۈرگەنلىكى، «تۈركى تىللار دىۋانى»دىكى «ئۈچ چىن» ۋە «چىن ۋە ماچىننىڭ جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم دائىرىسى» بىلەن تامامەن زىپچىلاشقان.
گەرچە، ئوغۇزخان دەۋرىدە «ئۈچ چىن» («ئۈچ قورىقان»-ئۈچ قېرىنداش دۆلىتى) «تۈركى تىللار دىۋانى»دىكىدەك «يۇقۇرى چىن، ئوتتۇرا چىن ۋە تۆۋەن چىن » دەپ ئاتالمىغان بولسىمۇ، مۇقەررەر ھالدا «تاڭ غۇز» (توڭغۇس- كۈن چىقىش تەرەپتىكى ئوغۇزلار)، «ئارچىن» (ئوتتۇرا چىن) ۋە «ماچىن» (مۇرچىن- غەربى چىن) نامى بىلەن ئاتالغانلىقى ئېنىق.
ئومۇمەن، «ماچىن»(مۇرچىن) غەربى چىننى كۆرسەتكەن ئىكەن، ئەڭ قەدىمكى ئەجداتلىرىمىز كۈن كىرىش تەرەپنى «قارا» رەڭ پەرقى بىلەن ئېلىپ، كېيىنچە «ماچىن» (مۇرچىن) تارىخى تىل ئىستىمالىمىزدىن قېلىپ «قاراچىن» ۋە «قاراچىن»نىڭ پادىشاسى «قاراخان» نامى بىلەن بۈگۈنگىچە يېتىپ كەلگەن. شۇڭا بىز، «قاراخان» شاھلىرىنىڭ سەلتەنەتىنى نوقۇل «قاراخانىلار خاندانلىقى»نىڭ ئۈچ يېرىم ئەسىرلىك چەكلىك مۇددىتى بىلەنلا قاراپ قالماي، ئۇنى ئوبۇلغازى باھادىرخاننىڭ «شەجەرەئىي تەراكىمە»دە قەيت قىلىنىغان «ئوغۇزخان پەيغەمبىرىمىزدىن تۆت مىڭ يىل بۇرۇن ئۆتكەن…» دېگەن سۆزى ۋە سۇلتان ساتۇق ئابدۇلكېرىم بۇغرا قاراخان «مەن ئالىپ ئەرتۇڭانىڭ ئەۋلادى» دېگەن سۆزى بىلەن باغلاپ، «ماچىن»(غەربى خان)نىڭ ئالاھەزەل 5400 يىللىق تارىخى بىلەن باغلاپ چۈشىنىشىمىز كېرەك…
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
(2) ئۆز ئاتا – ئانىسى تېپىلمىغان تاشلاندۇق بوۋاق ۋە بالىلار؛
5- ماددا تۆۋەندىكى پۇقرالار، تەشكىلاتلار باقتۇرغۇچى بولالايدۇ:
(1) يېتىم بالىنىڭ ۋەسىيىسى؛
(2) ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئاپپاراتى؛
(3) ئالاھىدە قىيىنچىلىقى بولغاچقا ئۆز بالىسىنى باقالمىغان ئاتا – ئانىلار.
6- ماددا بېقىۋالغۇچى تۆۋەندىكى شەرتلەرنى تەڭلا ھازىرلىشى لازىم:
(1) پەرزەنتسىز بولۇش؛
(2) بېقىۋېلىنغۇچىنى بېقىش – تەربىيلەش ئىقتدارى بولۇش؛
(3) تېببىي جەھەتتە بالا بېقىۋېلىشقا بولمايدۇ دەپ قارىلىدىغان كېسلى يوق بولۇش؛
(4) 30 ياشقا توشقان بولۇش.
7- ماددا ئۈچ ئەۋلاد ئىچىدىكى بىر ئەۋلاد شىرەم قانداش توغقانلارنىڭ پەرزەنتلىرىنى بېقىۋېلىش بۇ قانۇننىڭ 4– ماددا 3– تارماقچىسى، 5– ماددا 3– تارماقچىسى، 9– ماددىسىدىكى چەكلىمىگە ۋە بېقىۋېلىنغۇچى 14 ياشقا توشمىغان بولۇش دېگەن چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ.
جۇڭگو مۇھاجىرلىرى ئۈچ ئەۋلاد ئىچكى بىر ئەۋلاد شىرەم قانداش تۇغقانلارنىڭ پەرزەنتلىرىنى بېقىۋالسا، بېقىۋالغۇچى پەرزەنتسىز بوۇش دېگەن چەكلىمىگىمۇ ئۇچرىمايدۇ.
8- ماددا بېقىۋالغۇچى بىرلا بالا بېقىۋالسا بولىدۇ.
يېتىم بالا، مېيىپ بالا ياكى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئاپپاراتى بېقىۋاتقان ئۆز ئاتا – ئانىسى تېپىلمىغان تاشلاندۇق بوۋاق ۋە بالىلارنى بېقىۋېلىش بېقىۋالغۇچى پەرزەنتىسىز بولۇش ۋە بىرلا بالا بېقىۋېلىش دېگەن چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ.
9- ماددا جۆرىسىز ئەرلەر قىز بالا بېقىۋالماقچى بولسا، بېقىۋالغۇچى بىلەن بېقىۋېلىنغۇچىنىڭ ياش پەرقى 40 ياشتىن يۇقىرى بولۇشى كېرەك.
11- ماددا بېقىۋېلىش بىلەن باقتۇرۇش ئىختىيارىي بولۇش لازىم. 10 ياشتىن ئاشقان قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنى بېقىۋېلىشتا بېقىۋېلىنغۇچىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىش لازىم.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
3 – ماددا گوۋۇيۈەننىڭ پاتېنت مەمۇرىي تارمىقى پۈتۈن مەملىكەتنىڭ پاتېنت خىزمىتىنى باشقۇرىدۇ؛ پاتېنت ئىلتىماسىنى بىر تۇتاش قوبۇل قىلىپ ۋە تەكشۈرۈپ، قانۇن بويىچە پاتېنت ھوقۇقى بېرىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
13- ماددا ۋەسىيسى قۇرامىغا يەتمىگەن يېتىم بالىنى بېقىۋېلىشقا بېرىشتە بېقىش مەجبۇرىيىتى بار كىشىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىش لازىم. بېقىش خىراجىتى بار كىشى بېقىۋېلىشقا بېرىشكە قوشۇلمىسا، ۋەسىيىسى ۋەسىيىلىك بۇرچىنى داۋاملىق ئادا قىلىشنى خالىمىسا، «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى» دىكى بەلگىلىمە بويىچە ۋەسىيىنى ئالماشتۇرۇۋېتىش لازىم.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
ئۆلكىلىك، ئاپتونوم رايونلۇق، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ پاتېنت خىزمىتىنى باشقۇرۇش تارمىقى شۇ مەمۇرىي رايوننىڭ پاتېنت بـاشـقـۇرۇش خـىـزمىـتـىگە مەسئۇل بولىدۇ.
4 – ماددا پاتېنت ئىلتىماس قىلىنغان كەشپىيات، ئىجادىيەت دۆلەتنىڭ خەۋپسىزلىكى ياكى زور مەنپەئىتىگە چېتىلىپ، مەخپىيىتىنى ساقلاشقا توغرا كەلسە، دۆلەتنىڭ ئالاقىدار بەلگىلىمىلىرى بويىچە بېجىرىلىدۇ.
5 – ماددا دۆلەت قانۇنىغا، ئىجتىمائىي ئەخلاققا خىلاپ كېلىدىغان ياكى جامائەت مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزىدىغان كەشپىيات – ئىجادىيەتكە پاتېنت ھوقۇقى بېرىلمەيدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
14- ماددا ئۆگەي ئاتا ياكى ئۆگەي ئانا ئۆگەي بالىنى ئۆز ئاتا – ئانىسنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىپ بېقىۋالسا بولىدۇ ھەمدە بۇ قانۇننىڭ 4– ماددا 3– تارماقچىسى، 5– ماددا 3– تارماقچىسى، 6– ماددىسىدىكى چەكلىمىگە ۋە بېقىۋېلىنغۇچى 14 ياشقا توشمىغان بولۇش ھەم بىرلا بالا بېقىۋېلىش دېگەن چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
6 – ماددا ئۆز ئورنىنىڭ ۋەزىپىسىنى ئىجرا قىلىۋېتىپ ياكى ئاساسلىقى ئۆز ئورنىنىڭ ماددىي، تېخنىكا شارائىتىدىن پايدىلىنىپ ئورۇندىغان كەشپىيات، ئىجادىيەت خىزمەتتىكى كەشپىيات، ئىجادىيەت ھېسابلىنىدۇ. خىزمەتتىكى كەشپىيات، ئىجادىيەتكە پاتېنت ئىلتىماس قىلىش ھوقۇقى شۇ ئورۇنغا مەنسۇپ بولىدۇ؛ ئىلتىماس تەستىقلانغاندىن كېيىن، شۇ ئورۇن پاتېنت ھوقۇقى ئىگىسى بولىدۇ.
خىزمەت سىرتىدىكى كەشپىيات، ئىجادىيەتكە پاتېنت ئىلتىماس قىلىش ھوقۇقى كەشپىياتچىغا ياكى لايىھىلىگۈچىگە مەنسۇپ بولىدۇ؛ ئىلتىماس تەستىقلانغاندىن كېيىن، شۇ كەشپىياتچى ياكى لايىھىلىگۈچى پاتېنت ھوقۇقى ئىگىسى بولىدۇ.
ئۆز ئورنىنىڭ ماددىي، تېخنىكا شارائىتىدىن پايدىلىنىپ ئورۇندالغان كەشپىيات، شۇ ئىدارە كەشپىياتچى ياكى لايىھىگۈچى بىلەن توختاملىشىپ، پاتېنت ئىلتىماس قىلىش ھوقۇقى ۋە پاتېنت ھوقۇقىنىڭ تەۋەلىكىنى پۈتۈشكەن بولسا، شۇ پۈتۈم بويىچە بولىدۇ.
7 – ماددا كەشپىياتچى ياكى لايىھىلىگۈچىنىڭ خىزمەت سىرتىدىكى كەشپىياتى ۋە ئىجادىيىتى ئۈچۈن پاتېنت ئىلتىماسىنى ھەرقانداق ئورۇن ياكى شەخسنىڭ بېسىپ قويۇشىغا يول قويۇلمايدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
16- ماددا بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى ئورنىتىلغاندىن كېيىن، جامائەت خەۋپسىزلىكى تارمىقى دۆلەتنىڭ ئالاقىدار بەلگىلىمىسى بويىچە بېقىۋېلىنغۇچىنىڭ نوپۇس رەسمىيىتىنى بېجىرىپ بېرىشى كېرەك.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
8 – ماددا ئىككىدىن ئارتۇق ئورۇن ياكى شەخس ھەمكارلىشىپ ئورۇندىغان، بىر ئورۇن ياكى شەخس باشقا ئورۇن ياكى شەخسنىڭ ھاۋالىسى بىلەن ئورۇندىغان كەشپىيات، ئىجادىيەت ئۈچۈن پاتېنت ئىلتىماس قىلىش ھوقۇقى، ئايرىم كېلىشىم بارلىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ئۆز ئالدىغا ئورۇندىغان ياكى بىرلىكتە ئورۇندىغان ئورۇن ياكى شەخسكە مەنسۇپ بولىدۇ؛ ئىلتىماس تەستىقلانغاندىن كېيىن، ئىلتىماس قىلغان ئورۇن ياكى شەخس پاتېنت ھوقۇقى ئىگىسى بولىدۇ.
9 – ماددا ئىككىدىن ئارتۇق كىشى ئىلتىماس قىلغۇچى كەشپىيات ۋە ئىجادىيەتكە ئايرىم – ئايرىم پاتېنت ئىلتىماس قىلغان بولسا، پاتېنت ھوقۇقى ئەڭ ئاۋۋال ئىلتماس قىلغۇچىغا بېرىلىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
17- ماددا يېتىم بالىنى ياكى ئۆز ئاتا – ئانىسى باقالمىغان بالىنى ئۆز ئاتا – ئانىسنىڭ تۇغقانلىرى، دوستلىرى باقسا بولىدۇ. باققۇچى بىلەن بېقىلغۇچىنىڭ مۇناسىۋىتى بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىگە ياتمايدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
10 – ماددا پاتېنت ئىلتىماس ھوقۇقى ۋە پاتېنت ھوقۇقىنى ئۆتۈنۈپ بېرىشكە بولىدۇ.
جۇڭگوغا تەۋە ئورۇنلار ياكى جۇڭگولۇق شەخسلەر پاتېنت ئىلتىماس ھوقۇقىنى ياكى پاتېنت ھوقۇقىنى چەت ئەللىكلەرگە ئۆتۈنۈپ بېرىشتە، گوۋۇيۈەننىڭ ئالاقىدار مەسئۇل تارمىقىنىڭ تەستىقىنى ئېلىش كېرەك.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
18- ماددا جۆرىلەردىن بىرى ئۆلۈپ كەتكەندە، يەنە بىرى قۇرامىغا يەتمىگەن بالىسىنى باقتۇرماقچى بولسا، ئۆلگۈچىنىڭ ئاتا – ئانىسى ئالدى بىلەن بېقىش ھوقۇقىغا ئىگە.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
پاتېنت ئىلتىماس قىلىش ھوقۇقى ياكى پاتېنت ھوقۇقىنى ئۆتۈنۈپ بېرىشتە، ئالاقىدار كىشىلەر يازما توختام تۈزۈشى ھەمدە گوۋۇيۈەننىڭ پاتېنت مەمۇرىي تارمىقىغا تىزىملىتىش لازىم، ئۇنى گوۋۇيۈەننىڭ پاتېنت مەمۇرىي تارمىقى ئېلان قىلىدۇ. پاتېنت ئىلتىماس ھوقۇقى ياكى پاتېنت ھوقۇقىنى ئۆتۈنۈپ بېرىش تىزىمغا ئېلىنغان كۈندىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
20- ماددا بالىلارنى ئېلىپ سېتىش ياكى بېقىۋېلىش نامى بىلەن ئېلىپ سېتىش قاتتىق مەنئى قىلىنىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
تاشقى كۆرۈنۈش لايىھىسىگە پاتېنت ھوقۇقى بېرىلگەن كېيىن، ھەر قانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ پاتېنت ھوقۇقى ئىگىسىنىڭ ئىجازىتىنى ئالماي تۇرۇپ، شۇ پاتېنتنى يولغا قويۇشىغا بولمايدۇ، يەنى تاشقى كۆرۈنۈش لايىھىسى بويىچە پاتېنت بېرىلگەن مەھسۇلاتنى ئىشلەپچىقىرىش، تىجارەت قىلىش مەقستىدە ياسىشىغا، سېتىشىـغـا، ئىمـپـورت قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
12 – ماددا ھەرقانداق ئورۇن ياكى شەخس باشقىلارنىڭ پاتېنتىنى يولغا قويۇشتا، شۇ پاتېنتنى يولغا قويۇشقا ئىجازەت بېرىش توغرىسىدا ھوقۇقى پاتېنت ئىگىسى بىلەن يازما توختام تۈزۈپ، پاتېنت ئىگىسىگە پاتېنت ئىشلىتىش ھەققى تۆلىشى لازىم. ئىجازەت ئالغۇچىنىڭ توختامدا بەلگىلەنگەندىن باشقا ھەرقانداق ئورۇن ياكى شەخسنىڭ شۇ پاتېنتنى يولغا قويۇشىغا رۇخسەت بېرىش ھەققى يوق.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى
-باب بېقىۋېلىش مۇناسىۋېتىنىڭ ئورنىتىلىشى
21- ماددا چەت ئەللىكلەر بۇ قانۇن بويىچە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە بالا بېقىۋالسا بولىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى
13 – ماددا كەشپىيات پاتېنت ئىلتىماسى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، ئىلتىماس قىلغۇچى شۇ كەشپىياتىنى يولغا قويغۇچى ئورۇندىن ياكى شەخستىن لايىقىدا خىراجەت تۆلەشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ.
14 – ماددا دۆلەت كارخانىلىرى، كەسپىي ئورۇنلىرىنىڭ كەشپىيات پاتېنتى دۆلەت ياكى جامائەت مەنپەئىتى ئۈچۈن زور ئەھمىيەتكە ئىگە بولسا، گوۋۇيۈەننىڭ ئالاقىدار مەسئۇل تارمىقى ۋە ئۆلكىلىك، ئاپتونوم رايونلۇق، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى گوۋۇيۈەنگە تەستىقلىتىپ، تەستىقلانغان دائىرىدە ئومۇملاشتۇرۇش، قوللىنىشنى قارار قىلسا، كۆرسىتىلگەن ئورۇننىڭ يولغا قويۇشىغا ئىجازەت بەرسە، يولغا قويغۇچى ئورۇن دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسىگە ئاساسەن پاتېنت ھوقۇقى ئىگىسىگە ئىشلىتىش ھەققى تۆلىشى كېرەك.