cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چوڭ توسۇق خادا تاشلىقى
تەپسىلى چۈشەندۈرلىشى
چوڭ توسۇق خادىلار350 تىن ئارتۇق رەڭگارەڭ مارجاندىن تەركىب تاپقان. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى قار ئىچىدە ئېچىلغان مېيخۇا گۈلىگە، بەزىلىرى قانات-قۇيرۇقىنى يېيىپ تۇرغان توزغا، بەزىلىرى بۈك-باراقسان ئۆسكەن دەرەخ شاخلىرىغا، يەنە بەزىلىرى نەپىس ئويۇلغان سەنئەت بۇيۇملىرىغا ئوخشايدۇ. . . . ئەگەر ئايروپىلاندىن پەسكە قارىسىڭىز، مارجان خادا تاشلىرى خۇددى كۆپكۆك دېڭىزدا ئېچىلغان چىرايلىق گۈللەرگە ئوخشايدۇ، گرېن ئارىلىدا يەنە نەپىس ياسالغان سۇ ئاستى كۆزىتىش ئۆيى بار.
ساياھەتچىلەر ئۇ يەردە مارجان خادا تاش ئۆڭكۈرلىرى ئىچىدە ياشاۋاتقان نەچچە يۈز خىل چىرايلىق بېلىق، شۇنداقلا ئاز ئۇچرايدىغان غەلىتە دېڭىز ھايۋانلىرى ۋە ئۆسۈملۈكلىرىنى كۆرەلەيدۇ. دېڭىز تېگىدە مارجان قۇرتلىرى پارازىت ياشايدىغان، ئېغىرلىقى140 كىلوگرام كېلىدىغان سەدەپ قۇلۇلىسى بار. دېڭىزدا يەنە زەھەرلىك سۇيۇقلۇق ئاجرىتىپ چىقىرىدىغان چىرايلىق شىر بېلىق، شەكلى تاشقا ئوخشىشىپ كېتىدىغان تاشبېلىق ۋە غەۋۋاسلارغا ئۇشتۇمتۇت ھۇجۇم قىلىدىغان كۋېنسلاند سېررانۇس بېلىقى بار بولۇپ، خۇددى بىر خرۇستال ئوردىغا ئوخشايدۇ.
ھازىر، چوڭ توسۇق خادا تاشلار مارجان قۇرتلىرىنى ئوزۇقلۇق قىلىدىغان تىكەن تېرىلىك دېڭىز يۇلتۇزى(دېڭىزدا ياشايدىغان جانلىق) نىڭ تەھدىتىگە ئۇچراپ، بەزى مارجان قىيا تاشلىرى بۇزۇلماقتا. ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى ئىجابىي تەدبىر قوللىنىپ، چوڭ توسۇق خادا تاشنى قوغدىماقتا.
توختام قانۇنى
(1999- يىلى 3- ئاينىڭ 15- كۈنى 9- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 2- يىغىنىدا ماقۇللىنىپ، 1999- يىلى 3- ئاينىڭ 15- كۈى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ 15- نومۇرلۇق پەرمانى بىلەن ئېلان قىلىنغان، 1999- يىلى 10- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلدى)
ئومۇمىي پرىنسىپ 1- باب ئومۇمىي بەلگىلىمە 2- باب توختامنىڭ تۈزۈلۈشى 3- باب توختامنىڭ كۈچى 4- باب توختامنىڭ ئىجرا قىلىنىشى 5- باب توختامنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ۋە ئۆتۈنۈپ بېرىلىشى 6- باب توختامدىكى ھوقۇق- مەجبۇرىيەتنىڭ ئاياغلىشىشى 7- باب خىلاپلىق جاۋابكارلىقى 8- باب باشقا بەلگىلىمىلەر
خاس پرىنسىپ 9- باب سېتىۋېلىش- سېتىش توختامى 10- باب توك، سۇ، گاز ۋە پار بېرىش- ئىشلىتىش توختامى 11- باب ھەدىيە توختامى 12- باب قەرز پۇل ئېلىش توختامى 13- باب ئىجارە توختامى 14- باب مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ئىجارە توختامى 15- باب كاسىنا ئىش توختامى 16- باب قۇرۇلۇش توختامى 17- باب ترانسىپورت توختامى 18- باب تېخنىكا توختامى 19- باب ساقلاش توختامى 20- باب ئامباردا ساقلاش توختامى 21- باب ھاۋالە توختامى 22- باب بېدىكلىك توختامى
ئومۇمىي پرىنسىپ 1- باب ئومۇمىي بەلگىلىمە 1- ماددا بۇ قانۇن توختام تۈزۈشكۈچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىنى قوغداش، ئىجتىمائىي- ئىقتىسادىي تەرتىپىنى ساقلاش ۋە سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە تۈزۈلدى. 2- ماددا بۇ قانۇندا ئېيتىلغان توختام باراۋەر سۇبيېكتىپ بولغان تەبىئىي شەخس، قانۇنىي ئىگە ۋە باشقا تەشكىلاتلار ئوتتۇرىسىدا ھەق تەلەپ ھوقۇق- مەجبۇرىيەت مۇناسىۋىتىنى ئورنىتىش، ئۆزگەرتىش ۋە ئاخىرلاشتۇرۇشقا دائىر كېلىشىمنى كۆرسىتىدۇ. نىكاھ، بېقىۋېلىش، ۋەسىيلىك قاتارلىق سالاھىيەت مۇناسىۋىتىگە دائىر كېلىشىمىگە باشقا قانۇنلاردىكى بەلگىلىمىلەر تەتبىقلىنىدۇ. 3- ماددا توختام تۈزۈشكۈچىلەرنىڭ قانۇندىكى ئورنى باراۋەر بولىدۇ، بىر تەرەپنىڭ ئۆز ئىرادىسنى يەنە بىر تەرەپكە تېڭىشىغا يول قويۇلمايدۇ. 4- ماددا ئالاقىدارلار ئىختىيارلىق بىلەن توختام تۈزۈش ھوقۇقىدىن قانۇن بويىچە بەھرىمەن بولىدۇ، ھەر قانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ قانۇنسىز ئارىلىشىشىغا يول قويۇلمايدۇ. 5- ماددا ئالاقىدار ھەر تەرەپنىڭ ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتىنى ئادىللىق پرىنسىپى بويىچە بېكىتىشى كېرەك. 6- ماددا ئالاقىدار ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈش، مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشتا سەمىمىي بولۇش، لەۋزىدە تۇرۇش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىشى كېرەك. 7- ماددا ئالاقىدار توختام تۈزۈش ۋە ئىجرا قىلىشتا قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئەمەل قىلىشى، ئىجتىمائىي ئەخلاققا ھۆرمەت قىلىشى كېرەك، ئىجتىمائىي- ئىقتىسادىي تەرتىپنى قالايمىقانلاشتۇرۇشقا، جامائەت مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزۈشكە بولمايدۇ. 8- ماددا قانۇن بويىچە پۈتكەن توختام ئالاقىدارلارنى قانۇن بويىچە چەكلەش كۈچىگە ئىگە. ئالاقىدارلار ئۆز مەجبۇرىيىتىنى پۈتۈشكىنى بويىچە ئادا قىلىشى كېرەك، توختامنى ئۆز مەيلىچە ئۆزگەرتىۋېتىشكە ياكى بىكار قىلىۋېتىشكە بولمايدۇ. قانۇن بويىچە پۈتكەن توختام قانۇن تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تور بېكىتى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تور بېكىتى www.xinjang.gov.cn  بولسا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۈمىتى نۇقتىلىق ئىشلىگەن ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى بەنگۇڭتىڭى باشقۇرغان ، ھۆكۈمەت رولىنى جارى قىلدۇرۇش ، سىياسىي ئۇچۇر تارقىتىش ، ھۆكۈمەت بىلەن خەلق ئۆز - ئارا چۈشىنىش ۋە خەلق ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىشنى مەقسەت قىلغان ھاكىمىيەت تور بېكىتىدۇر.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تور بېكىتى 2002-يىلى 7-ئايدىن باشلاپ قۇرۇلۇپ ، كۆپ يىلدىن بۇيانقى قۇرۇلۇش ۋە تەرەققىيات ئارقىلىق ھازىر خەنزۇچە، ئىنگلىزچە، ئۇيغۇرچە بەتلىرى ۋە يانفون بەتلىرى قاتارلىق بەتلەر قورۇلدى. خەنزۇچە تور بېتىدە شىنجاڭنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى رەئىسنىڭ تەبرىك سۆزى ، شىنجاڭنى ساياھەت قىلىش ، شىنجاڭغا مەبلەغ سېلىش ، ئۇچۇرنى ئاشكارلاش ، مۇلازىمەت قىلىش ، توردا ئۆز-ئارا چۈشىنىش ، ھۆكۈمەت قۇرۇلۇشى قاتارلىق 8 سەھىپە ۋە يۈزگە يېقىن مەزمۇن بار. ئىنگلىزچە بەتتە شىنجاڭنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى ، ھۆكۈمەت ئىشلىرى ، شىنجاڭنىڭ مۇھىم خەۋەرلىرى ، ساياھەت ئۇچۇرى ، چەتئەلگە مۇناسىۋەتلىك مۇلازىمەت ئۇچۇرلىرى بار.
يېڭىشەھەر ناھىيىسى
يېڭىشەھەر ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە، پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي ئېتىكىگە، قەشقەر دەرياسىدىن ھاسىل بولغان تىنما تۈزلەڭلىككە جايلاشقان. شەرق تەرىپى پەيزىۋات ناھىيىسى، يوپۇرغا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى يېڭىسار ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب، شىمال تەرىپى ئاقتو ناھىيىسى، كونىشەھەر ناھىيىسى، قەشقەر شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 106 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 69 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 2270.7 كۋادرات كىلومېتىر.
يەر تۈزۈلۈشى
غەربتىن شەرققە پەسىيىپ بارىدۇ. تۈزلەڭلىك % 74.7 نى، قۇملۇق % 25.3 نى ئىگىلەيدۇ. قىزىل دەرياللار، گەز دەرياسى، كۇسەن دەرياسى قاتارلىق دەرياسى تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 541 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 859 مىليون كۇب مېتىر.
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيىسى قارمىقىدا 3 بازارلىق ۋە 12 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
ئىقلىمى
يېڭىشەھەر ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4، كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2822 سائەت. قىروسز مەزگىلى 215 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 65 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2605 مىللىمېتىر.
باشقىلار
بۇ ناھىيىدە يېزا ئىگىلىك ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 35 مىڭ 100 گېكتار(527 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 14 مىڭ 400 گېكتار(216 مىڭ مو) ئورمان، 37 مىڭ 800 گېكتار(567 مىڭ مو) ئوتلاق بار. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قوغۇن-تاۋۇز، مېۋە-چېۋە، كۆكتات، ئاپتاپپەرەس، زېغىر قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئات، ئېشەك بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن توقۇمىچىلىق، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
تۆمۈر سىجاڭ
( 1886~ 1933)
قۇمۇل قوزغىلىڭىنىڭ ئىلھامى بىلەن بۇ ئىنقىلابقا ماسلىشىپ كۇچاردا قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن تۆمۈر ئېلى خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشىپ ، « سىجاڭ » لىق مەنسىپىگە تەيىنلەنگەن. تۆمۈر سىجاڭ گەرچە قورقماس بولسىمۇ ، ئەمما قارا كۈچىگە تايىنىپلا ئىش كۆرمەكچى بولغاچقا ، ناھايىتى كۆپ ئىشلاردا كەتكۈزۈپ قويىدۇ. شۇنداقتىمۇ تۆمۈر سىجاڭنىڭ خەلق ئىنقىلابىدا ئوينىغان رولى ناھايىتى چوڭ بولغان.
چاچ چۈشۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ تەبىئىي ئۇسۇللىرى
چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى
1. قىزىق ماي ئۇۋۇلاش
ئازراق ماينى قىزىتىڭ (ئەڭ ياخشىسى كوكۇس يېغى ياكى بادام يېغى) ھەمدە بارمىقىڭىز بىلەن باش تېرىڭىزنى ئاستا ئۇۋۇلاڭ. ئۇ تۈك خالتىلىرىغا قان ئايلىنىشنى ئاشۇرۇپ ، چاچ يىلتىزىڭىزنىڭ كۈچىنى ئاشۇرۇپ ، باش تېرىڭىزنىڭ كېسەللىك ئەھۋالىنى ئاشۇرىدۇ.
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 2. پىياز شەربىتى'''
گۈڭگۈرت تەركىبى يۇقىرى بولغاچقا ، پىياز شەربىتى چاچ چۈشۈشنى داۋالاشقا ۋە چاچ يىلتىزىغا قان ئايلىنىشنى ئاشۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ ، تۈك خالتىسىنى جانلاندۇرىدۇ ۋە ياللۇغنى ئازايتىدۇ. پىياز شەربىتىنىڭ باكتېرىيەگە قارشى تۇرۇش خۇسۇسىيىتىدە بولۇشى چاچ چۈشۈشنى كەلتۈرۈپ چىقارمايدىغان باش تېرىسىنىڭ يۇقۇملىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مىكروبلارنى ئۆلتۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 3. قىزىلچا شەربىتى'''
بۇ «ئاشخانىدا بەدەنگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق مەسىلىلەرنى دېگۈدەك تاپقىلى بولىدۇ» دېگەن ماقالنىڭ مىسالى. قىزىلچا سىزنىڭ ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىكىڭىزنى تۈگىتىشىڭىزگە ياردەم بېرىدۇ ، بۇنداق بولغاندا چاچ چۈشمەيدۇ. شۇڭا ئۇنى يېمەك-ئىچمىكىڭىزگە كىرگۈزۈڭ ۋە بۇ ناچار مەسىلىگە قارشى تۇرۇڭ.
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 4. يېشىل چاي'''
يېشىل چاي چاچ يىلتىزىنى جانلاندۇرۇپ ، چاچ ئىشلەپچىقىرىشنى جانلاندۇرىدۇ. ئۇ يەنە مېتابولىزمىڭىزنى ئاشۇرىدۇ ، ئاخىرىدا چاچنىڭ ئۆسۈش سۈرئىتىنى ئاشۇرىدۇ. چېچىڭىزنى يېشىل چاي ئېرىتمىسى بىلەن تەڭشەپ ، ئۆزگىرىشلەرگە دىققەت قىلىڭ!
چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 5. ئويلاڭ
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 6. ھىندىستان غاز (ئاملا)'''
ئىدىنبۇرگ ئۇنىۋېرستېتى
ئىدىنبۇرگ ئۇنىۋېرستېتى 1582-يىلى قۇرۇلغان
چاچ چۈشۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ تەبىئىي ئۇسۇللىرى
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 7. تەبىئىي چاچ ماسكىسى'''
چاچ ماسكىسى چاچقا ئوخشىمىغان تەركىبلەرنىڭ ئارىلاشمىسى ، ئەمما ئۇلار ھەمىشە خىمىيىلىك ئاساس بولماسلىقى كېرەك! بانان ، كوكۇس يېغى ، زەيتۇن يېغى ۋە ھەسەل قاتارلىق تەبىئىي تەركىبلەرنى ئىشلىتىپ ئۆيدە چاچ ماسكىسى ياساپ ، چاچ چۈشۈشنى زور دەرىجىدە كونترول قىلىڭ!
ساغلام ۋە كۈچلۈك چاچ ئۈچۈن ھەسەل زەيتۇن يېغى چاچ بولىقى ياساپ بېرىڭ. كىچىك قاچىغا 2 قوشۇق ھەسەل ۋە ئوخشاش مىقداردىكى زەيتۇن يېغىنى ئارىلاشتۇرۇڭ. بۇنىڭ ئۈچۈن بىر چىمدىم دارچىن تالقىنى قوشۇڭ. ئۇنى سىلىق چاپلاققا ئارىلاشتۇرۇپ چېچىڭىزغا سۈرۈڭ.
ئۆرۈك چاچ بولىقى بولغان يەنە بىر چاچ بولىقى چاچ ساغلاملىقىڭىزغا پايدىلىق. 2-3 دانە ئۆرۈك مېۋىسىنى ئېلىپ پوستىنى ئېلىڭ. ئۇرۇقىنى ئېلىۋەتكەندىن كېيىن ، بىر قاچىغا قۇيۇڭ. ئۇنىڭغا بىر نەچچە تامچە كوكۇس مېيى قوشۇپ ، بۇ بولاقنى چېچىڭىزغا سۈرۈڭ. ئۆرۈك دەرىجىدىن تاشقىرى يېمەكلىك بولۇپ ، تەركىبىدە مول بولغان ۋىتامىن K ، C ، B5 ، B6 ، E ، كالىي ۋە فولات قاتارلىق ماگنىي ، مانگان ، فوسفور ، ۋىتامىن A ، B1 (تىئىن) ، B2 (رىبوفلاۋىن) قاتارلىقلار بار. ھەمدە B3 (نىياسىن) ، مىس ، تۆمۈر ، سىنىك ، ئاقسىل. شۇنداق بولغاچقا ، ئۆرۈك ساغلام چاچقا ئىنتايىن پايدىلىق.
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 8. نېم يوپۇرمىقى'''
دورىلىق خۇسۇسىيىتى بىلەن تونۇلغان نېم چاچ چۈشۈشنى داۋالاشتىكى ئۈنۈملۈك ئۆسۈملۈك. ئۇنىڭ باكتېرىيەگە قارشى تۇرۇش ، باكتېرىيەگە قارشى تۇرۇش ۋە ياللۇغ قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتى بولغاچقا ، نېم دانىخورەكنى تىزگىنلەشنىڭ ياخشى ئۇسۇلى. ئۇ تۈك خالتىسىنى كۈچەيتىشكە ياردەم بېرىدۇ ، شۇنداقلا چاچنىڭ ئۆسۈشىگە ئىلھام بېرىدۇ.
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 9. ئالوي'''
ئالوينى كاستور مېيى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ ، باش تېرىسىگە سۈرگەندە قان ئايلىنىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇڭا ، ئۇ باش تېرىسىدىكى ئۆلۈك ھۈجەيرىلەرنى چىقىرىپ تاشلاپ ، تاللارنى سۇ تولۇقلاش ئارقىلىق چاچنىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
'''چاچ چۈشۈشنىڭ تەبىئىي ئۇچى 10. ئاق ۋە قېتىق قىيامى'''
بۇ قارىماققا بەك ھەددىدىن زىيادە ئالدامچىلىقتەك تۇيۇلىدۇ ، ئەمما تۇخۇم ئېقى ۋە قېتىق چاچ چۈشۈشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. تۇخۇم گۈڭگۈرتنىڭ مول مەنبەسى بولۇپ ، ساغلام ۋە كۈچلۈك چاچ ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ئوزۇقلۇق ماددا. تۇخۇمدىكى گۈڭگۈرت كېپەكنى چەكلەيدىغان كېراتىن ۋە كوللاگېننىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
بۇ ئاجايىپ چاچ بولىقى ئارقىلىق قېتىق ۋە تۇخۇمدىن پايدىلىنىڭ. 2 تۇخۇم ئېلىپ ، بىر قاچىدىكى ئاقنى ئېلىڭ. بۇنىڭغا 2 قوشۇق يېڭى قېتىق ياكى قېتىق قوشۇڭ. ئۇنى يەنە نېم پاراشوكى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ چېچىڭىزغا سۈرسىڭىز بولىدۇ.
لەڭپۇڭ
لەڭپۇڭ بولسا ئۇيۇتما ، يۇمران تەرخەمەك ، تۇز ، ئاچچىقسۇ ، ياغ ، يېڭى قىزىل لازا ، شېكەر  قاتارلىق ماتېرىياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،ناھايىتى يىيشلىك.
ماتىرياللار
ئۇيۇتما 250 گرام، يۇمران تەرخەمەك بىر تال، تۇز 5 گرام، ئاچچىقسۇ 10 گرام، ياغ بەش گرام، يېڭى قىزىل لازا ئىككى تال، شېكەر بەش گرام.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. ئۇيۇتمىغا سۇ چېچىۋەتكەندىن كېيىن كىچىك-كىچىك تۆت چاسا قىلىپ توغراپ تەخسىگە ئېلىنىدۇ.
2. لازىنىڭ ئۇرۇقىنى ئېلىپ ئادالىغاندىن كېيىن قايناق سۇغا سېلىپ ئېلىپ ئۇششاق چاناپ ئۇيۇتمىنىڭ ئۈستىگە چېچىلىدۇ.
3. تەرخەمەكنى ئادالاپ ئۇششاق قەلەمچە قىلىپ ئۇيۇتمىنىڭ ئۈستىگە قۇيۇلىدۇ. ئاندىن تۇز، شېكەر، ئاچچىقسۇ، چۈچۈتۈلگەن ياغ قوشۇپ ئارىلاشتۇرۇپ ئىستېمال قىلىنىدۇ.
ئابراھام لىنكولن
ئابراھام لىنكولن 1809-يىلى 2-ئاينىڭ 12-كۈنى ئامېرىكىنىڭ كېنتۇككى شىتاتىدا تۇغۇلغان، 1865-يىلى 4-ئاينىڭ 15-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن. جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسىدىن، ئامېرىكىلىق سىياسىيون، مۇتەپەككۇر، نېگىر قۇللارنى ئازاد قىلغان ئۇلۇغ زات. ئامېرىكىنىڭ 16-نۆۋەتلىك زۇڭتۇڭى.ئابراھام لىنكولن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ئابراھام لىنكولن
دۆلەت تەۋەلىكى :ئامېرىكا
مىللىتى :ئامېرىكان مىللىتى
يۇرتى :ئامېرىكا كېنتۇككى شىتاتى
تۇغۇلغان ۋاقتى :1809-يىلى 2-ئاينىڭ 12-كۈنى
پلوتونىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئابراھام لىنكولن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1865-يىلى 4-ئاينىڭ 15-كۈنى
پلوتونىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئابراھام لىنكولن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
قان تىپى :B تىپ
پلوتونىي
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
ئابراھام لىنكولن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
كەسپى :سىياسىئون، ئادۋۇكات، زۇڭتوڭ، ناتىق، مۇتەپەككۇر
پلوتونىي
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئابراھام لىنكولن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
پارتىيەسى :جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسى
پلوتونىي
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ئابراھام لىنكولن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە باشقا نامى :لىنكولن
پلوتونىي
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئابراھام لىنكولن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى :1860-يىلىدىن 1865-يىلىغىچە
پلوتونىي
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
ئابراھام لىنكولن
شەخىسلەر ئانكىتى
لىنكولنئابراھام لىنكولن 1809-يىلى 2-ئاينىڭ 12-كۈنى ئامېرىكىنىڭ كېنتۇككى شىتاتىدا تۇغۇلغان، 1865-يىلى 4-ئاينىڭ 15-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن.
پلوتونىي
قوللىنىشى:
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى
تۈركىيە- تولۇق ئىسمى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى (تۈركچە : Türkiye Cumhuriyeti, ئىنگىلىزچە: Republic of Turkey) ئاساسى قانۇنلۇق، جۇمھۇرىيەت تۈزۈمىدىكى، يىقىدا ئاساسى قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈپ زۇڭتۇڭلۇق تۈزۈمگە ئۆزگەرتىمەكچى جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن ياۋروپا ۋە ئاسىيا قىتئەسىگە جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئەنقەرە، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا ئىستانبۇل. دۆلەت تىلى بولسا تۈرك تىلى. نۆۋەتتىكى پرىزدېنتى (تۈركچە جۇمھۇرباشقانى)رەجەپ تايىپ ئەردۇغان. نۆۋەتتىكى باش مىنىستېر (تۈركچە باشباقان) بنئالى يىلدىرىم. تۈركىيە 1923 - يىلى 29 - ئۆكتەبىر كۈنى مۇستەقىللىقىنى جاكارلاپ، جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى ئورناتقان.
پلوتونىي
تارىخى:
ئابراھام لىنكولن
شەخىسلەر ئانكىتى
جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسىدىن، ئامېرىكىلىق سىياسىيون، مۇتەپەككۇر، نېگىر قۇللارنى ئازاد قىلغان ئۇلۇغ زات. ئامېرىكىنىڭ 16-نۆۋەتلىك زۇڭتۇڭى.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى
قىسقىسچە تارىخى
تۈركىيە جۇمھۇرىيەتى ئاسيا قىتئەسىنىڭ غەربى، كىچىك ئاسيا دەپ نام ئالغان ئانادولۇ يېرىم ئارىلى ۋە ياۋرۇپا قىتئەسىنىڭ ئاڭ شەرقى بولمىش رۇمئەلى يرىم ئارىلىغا جايلاشقان، بولۇپ بۇگۈنكى زېمىنىنڭ 3% ياۋرۇپا قىتئەسىدە يەر ئالماقتا. يىراق قەدىمكى زامانلاردىن بېرى ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت ئىزنالىرى قالدۇرۇلغان بۇ توپراقلاردا رىم ۋە ۋىزانتىيە ئىمېرىيەلىرىدىن كۈنىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن نۇرغۇن يادىكارلىقلار باردۇر. 1071- يىلى سولجۇقىيلەر سۇلتانى ئالپ ئارسلان نىڭ تۈرك قوشۇنلىرىنى باشلاپ ئانادولۇغا كىرىشى بۇگۈنكى تۈركلەرنىڭ رەسمىي تەرزدە كىچىك ئاسىيادىكى ھاكىميىنىتڭ باشلانغۇچى ھېساپلانماقتا. رۇم تۈرك سۇلتانلىقى ياكى باشقا ئىسمى بىلەن ئانادولۇ سەلجۇق سۇلتانلىقى بۇ توپراقلاردا قۇرۇلۇپ كونيانى پايتەخت قىلىپ بىر مەزگىل گۈللەپ ياشنىدى ۋە ئانادولۇنىڭ ئىسلاملىشىشى ۋە تۈركلىشىشىنى تىزلەتتى. 1299- يىلى بۇرسادا قۇرۇلغان ئوسمان بەگلىكىنىڭ كېيىنچە كۈچۈيۈپ ئوسمانيە دۆلىتى ۋو ھەتتا دەۋلەتى ئالى ئوسمانىيە ياكى ئوسمانلى ئىمپاراتورلىقىغا ئايلىنىشى، 1453- يىلى 29- باھار\ماي كۈنى ئىستانبۇل ڧەتھىدە خىرىستىيانغا قارشى زەپەر قۇچۇشى بۇگۈنكى تۈركىيە توپراقلىرىنىڭ تامامەن تۈركلەر قولىغا ئۆتىشنىڭ تاماملىنىشىدۇر. 1517- يىلى 9- ئوسمانلى پادىشاھى ياۋۇز سۇلتان سەلىم خان مىسىر مەملۇك سۇلتانلىقى نى مۇنقەرز قىلىپ ئىسلام خەلىڧەسى ئۇنۋانىنى ئۆز ئۈستىگە ئالدى. بۇ تارىختىن ئىتىبارەن 1924- يىلغىچە ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەڭ ھوقۇقلۇق كىشىسى بولمىش خەلىڧەلەر ئوسمانلى پادىشاھ جەمەتىدىن بولغان شاھزادەلەردىن چىققاندۇر. 19- ئەسرنىڭ ئىككىنچى يارىمىدىن سوڭرە غەربلىشىشنىڭ ئەۋج ئېلىشى نەتىجىسدە ئالىي ئوسمان سۋۇلتانلىرى ياۋروپايى تەرزگە مايىللىقىنى ئارتتۇردى. ئۆزىدە بار بولغان شەرىقانە ئەنئەنىۋىي مەدەنىيەت سەنئەت ۋە مائارىڧ سېستىمىسى زامانداش ياۋرۇپا ئۇسلۇبلىرىغا ئۆتكۈزىلىشكە باشلىدى. 1- دۇنيا ئۇرۇشىدا، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ئىتتىڧاقداش دەۋلەتلەر سېپىدە تۇرۇپ ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولدى. ئۇنىڭ شىمالىي ئافرىقا ھەم كىچىك ئاسىيادىكى بېقىندى دۆلەتلىرى ئەنگلىيە، فرانسىيە ۋە ئىتالىيە قاتارلىق ياۋروپا دەۋلەتلىرىنىڭ مۇستەملىكىسى بولۇپ قالدى. غازى مۇستاڧا كامال ئاتاتۈرك رەھبەرلىكىدە 1919- يىلى 19- باھار\مايدا مۇستەقىللىق ئۇرۇشى باشلادى. 1920- يىلى 23- ئۈمىد\ئاپرېل كۈنى تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى ئەنقەرەدە ئېچىلدى. 1922- يىلى 1- ئوغلاق\نويابر كۈنى سەلتەنەت ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى ۋە 623 يىللىق ئوسمانلى دەۋلەتى تارىخقا كۆمۈلدى. 1923- يىلى 29- ئوغۇز\ئۆكتەبر يېڭى پايتەخت ئەنقەرەدە تۈركىيە جۇمھۇرىيەتىنىڭ قۇرۇلغانلىقى رەسمى جاكارلاندى. تۇنجى دەۋلەت رەئىسى مۇستاڧا كامال پاشا سايلاندى.
پلوتونىي
بايقىلىشى:
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى
تۈركىيەنىڭ سىياسى مۇساپىسى
تۈركىيە ئەنئەنە جەھەتتىن ئىسلام دۆلىتى بولغاچقا ياۋروپا ۋە ئامېرىكا بىلەن بولغا مۇناسىۋىتىنىڭ دۆلەتنىڭ ھايات-ماماتىغا تەئسىر يەتكۈزۈشىدىن ئېھتىيات قىلىپ دۆلەتتە دىن بىلەن ھاكىمىيەتنى ئۈزۈل-كېسىل ئايرىپ 1923-يىلىدىن بۇيان ھەرقانداق دىنى ئارقا كۆرۈنۈشكە ئىگە پارتىيەنى قانۇنسىز ھىساپلاپ كەلگەن. ئاساسى قانۇندىكى بۇ شەرتلەرنى قوغداش ئىزچىل تۈردە تۈركىيە ھەربى تەرەپنىڭ ئىزچىل تۈركىيەسىياسىتىنى كونتىرۇل قىلىشىدىكى ئاساسى سەۋەپ بولۇپ كەلگەن ئىدى. 2- دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، تۈركىيە دەسلەپ بىتەرەپ تۇرىدۇ، كېيىن 1945-يىلى 2-ئايغا كەلگەندە، گېرمانىيىگە قارشى ئۇرۇش ئېلان قىلىدۇ، 2- دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكىنىڭ تەسىرى تۈركىيىگە سىڭىپ كىرىدۇ. 1980-يىلى 4-ئايدا، پىرىزدېنت قەھرى گۇرۇ تۈركنىڭ ۋەزىپە مۇددىتى توشىدۇ. پارلامېنت 100 قېتىمدىن كۆپرەك سايلام ئۆتكۈزگەن بولسىمۇ، لېكىن پارتىيە گۇرۇھلارنىڭ كۈرىشى جىددىي بولغاچقا، يېڭى پىرىزدېنتنى سايلاپ چىقالمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە دۆلەتنىڭ ئامانلىقى ناچارلىشىپ، ھەرخىل تېرورلۇق ھەرىكەتلەر ئەۋج ئالىدۇ. 9- ئايىنىڭ 12-كۈنى، باش شتاب باشلىقى ئەۋرەن باشچىلىقىدىكى مەملىكەتلىك ئامانلىق كومىتېتى«ئىچكى ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش» ئۈچۈن، ھاكىمىيەتنى ئۆتكۈزۈۋالغانلىقىنى جاكارلايدۇ، ھۆكۈمەت ۋە پارلامېنتنى تارقىتىۋېتىدۇ، بارلىق سىياسىي پارتىيىلەرنىڭ پائالىيىتىنى چەكلەيدۇ. شۇ ئاينىڭ 13- كۈنى ئەۋرەن دۆلەت باشلىقى بولىدۇ. 20- كۈنىگە كەلگەندە، سابىق دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ قوماندانى ئولوسۇ باشچىلىقىدا يېڭى ھۆكۈمەت قۇرۇلىدۇ. 1980- يىلى ھەربىيلەر ھاكىمىيەتنى ئۆتكۈزۈۋالغاندىن كېيىن، ۋەزىيەتنى تۇراقلاشتۇرىدىغان بىر قاتار تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، جەمئىيەت ئامانلىقىنى زور كۈچ بىلەن رەتكە سېلىپ، ھەرخىل قانۇنسىز تەشكىلاتلارنى كەڭ كۆلەمدە تەكشۇردى. 1981- يىلى 9- ئايدىلا 45 مىڭ ئادەمنى قولغا ئالدى. 750 مىڭ ھەرخىل قورال-ياراغنى مۇسادىرە قىلدى. نەتىجىدە، تېررورلۇق ھەرىكەتلەر ھەربىي ئىدارە قىلىشنىڭ ئالدىدىكىگە قارىغاندا زور دەرىجىدە ئازايدى.
ئابراھام لىنكولن
شەخىسلەر ئانكىتى
لىنكولن بويىنىڭ ئېگىزلىكى ئىككى مېتىر، تېرىسى قارامتۇل، قورايدەك ئورۇق بولسىمۇ، لېكىن قەلبى ۋولقاندەك يالقۇنجاپ تۇرىدىغان ئادەم ئىدى. ئۇ نامرات ئائىلىدە تۇغۇلغان بولۇپ، كىچىكىدىن باشلاپ ئاتا-ئانىسىغا ئەگىشىپ بوز يەر ئېچىش ئەمگىكىگە قاتناشقان، كېيىن ياللانما دېھقان، كېمىچى، پرىكازچىك بولغان.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى
تۈركىيەنىڭ سىياسى مۇساپىسى
1982- يىلى 11- ئاينىڭ 7- كۈنى، مەملىكەتلىك ئامانلىق كومىتېتى يېڭى ئاساسىي قانۇننى ئومۇمىي خەلقنىڭ ئاۋاز بېرىشىگەقويىدۇ، نەتىجىدە ھەربىي ھۆكۈمەت خەلقنىڭ ھىمايىسىگە ئېرىشىپ، ئەۋرەن جۇمھۇرىيەت پىرىزدېنتى بولدۇ ھەمدە دېموكراتىيە مۇساپىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇزۇن ئۆتمەي تۈركىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرى موسكۋاغا زىيارەتكە بارىدۇ، ئەۋرەن جۇڭگوغا زىيارەتكە كېلىدۇ.
پلوتونىي
بىرىكمىلىرى:
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى
تۈركىيەنىڭ سىياسى مۇساپىسى
1983-يىلى 5- ئايدا، ھۆكۈمەت كوردلارنى كەڭ كۆلەمدە باستۈرۇپ، 574 كىشىنى سوتلايدۇ. 35 كىشىگە ئۆلۈم جازاسى بېرىدۇ ھەمدە ئىراق زېمىنىغا كىرىپ كورد قوراللىق كۈچلىرىگە زەربە بېرىدۇ. 1983- يىلى 11-ئايدا ئۆزەل باشچىلىقىدىكى ۋەتەن پارتىيىسى بۈيۈك خەلق پارلامېنتى سايلىمىدا غەلىبە قىلدى. 1996-يىلى 6- ئاينىڭ 28-كۈنى ، تۈركىيە گۈللىنىش پارتيىسىنىڭ رەھبىرى ئىرباقان سابىق زۇڭلى، توغرا يول پارتىيىسىنىڭ رەئىسى چېللەر بىلەن بىرلەشمە ھۆكۈمەت تەشكىل قىلغان، بۇنىڭ بىلەن تۈركىيە ھازىرقى زامان تارىخىدىكى تۇنخى ئىسىلاملاشتۇرۇشنى تەشەببۇس قىلغۇچى باش مىنىستىر بارلىققا كەلگەن. نەجمىدىن ئىرباقان ھۆكۈمىتى تۈركىتىنىڭ 54- نۆۋەتلىك ھۆكۈمىتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئىرباقان ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن بىرقاتار ئىسلاملاشتۇرۇش سىياسىتىنى يۈرگۈزۈپ، قاتتىق قارشىلىققا ئۇچرىغان. شۇنىڭ بىلەن، ئىرباقان ھەرنىي تەرەپنىڭ بېسىمى ئاستىدا ئاران بىر يىل ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈپلا تەخىتتىن چۈشۈشكە مەجبۇر بولغان. 1998 - يىلى 1- ئاينىڭ 1-كۈنى، تۈركىيە ئەڭ ئالىي سوت مەھكىمىسى تۈركىيە گۈللىنىش پارتىيىسىنى ئاساسى قانۇنغا خىلاپ دەپ قاراپ تارقىتىۋېتىشنى جاكارلىغان. 2000- يىلى 5- ئاينىڭ 5- كۈنى ئەخمەت نەجدت نى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ 10- نۆۋەتلىك پىرىزدېنتلىقىغا سايلىغان باش مىنىستىرى ئەجۋېت بولغان.2005-يىللىق سايلامدا گۈللىنىش پارتىيىسىدىن ئۆزگەرتىلگەن ھەقىقەت ۋە تارەققىيات پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى رەجەپ تايىپ ئەردۇئان باش مىنىستىر بولۇپ سايلاندى. 2007-يىللىق تېنچ سايلامدا تۈركىيە گۈللىنىش پارتىيىسىنىڭ پىرىزدېنت نامزاتى ئابدۇللا گۈل 51% مۇتلەق ئۈستۈنلۈك بىلەن پىرىزدېنتلىقنى ئالدى. سايلام پۈتۈنلەي دىموكراتىك تەرتىپكە ئۇيغۇن بولغاچقا خەلقارا ۋە تۈركىيە ھەربى تەرەپ ئامالسىز قالدى. ئىستانبۇل ۋە ئەنقەرەدە يۈز بەرگەن، نەچچە يۈز مىڭ كىشىلىك «دىنى ئارقا كۆرۈنۈشى بار رەھبەرلەرنى قارشى ئالماسلىق» نامايىشىدىن باشقا ھىچقانچە ۋەقەمۇ يۈز بەرمىدى. شۇنىڭ بىلەن تۈركىيەدە 80يىلدىن ئارتۇق داۋاملاشقان ئىسلام دىنىنى چەتكەن قېقىش سىياسىتى ئاخىرلاشتى.
دىپلوماتىيە سىياسىتى
تۈركىيە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت. تۈركىينىڭ ھەرقارارلىق ھۆكۈمەتلىرى ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرى بىلەن ئىتتىپاقداشلىق سىياسىتىگە ئەمەل قىلىپ، ئىقتىسادىي جەھەتتە غەربىي ياۋروپا بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتتە بولۇپ كەلدى ۋە ئىزچىل تۈرە ياۋروپا ئىتىپاقىغا ئەزا بولۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بېرى، ئوتتۇرا شەرق بالقان ۋە ئوتتۇرا دېڭىز قاتارلىق رايونلاردىكى ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكىمۇ ئەھمىيەت بەرمەكتە. ھازىر تۈركىيىنىڭ يەر شارىدىكى 125 دۆلەت ۋە رايون بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى بار. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى 6دۆلەت، پاكىستان، ئىران ۋە ئازەربەيجان بىلەن بىللە قۇرغان «ئىقتىسادى گۈللىنىش تەشكىلاتى» تۈركىيەنىڭ كېيىنكى سىياسى ۋە سىپلوماتىيە-ئىقتىسادى تەرەققىياتىدا مۇھىم كۆرسەتكۈچلۈك ئەھمىيەتكە ئىگە.
تۈركىيەنىڭ ئىقتىسادى ئەھۋالى
تۈركىيە تارىختىن بۇيان دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدىغان يېزائىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. تۈركىيە ئەمگەك كۈچىنىڭ %35دېقھانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشى بىلەن شۇغۇللانسىمۇ، بىراق دېھقانچىلىقتىن كىرىدىغان كىرىم دۆلەت ئومۇمىي كىرىمىنىڭ %9.3نى ئىگىلەيدۇ. تۈركىيە ھۆكۈمىتى سانائەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقىمۇ ئەھمىيەت بەرگەن بولۇپ، تۈركىيىنىڭ توقۇمىچىلىق، پولات-تۆمۈر، قەغەز ئىشلەپچىقىرىش، سېمۇنت ئىشلەپچىقىرىش ۋە قەنت ياساش سانائىتىنى خېلى راۋاجلانغان. تۈركىيىنىڭ كان بايلىقى مول بولۇپ، كۆمۈر، مىس قاتارلىقلارنىڭ زاپىسى بىرقەدەر كۆپ. 2007-يىلى تۈركىيەنىڭ مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 361مىلىيارد دوللار بولغان دۇنيا بويىچە 20-ئورۇندا تۇرغان. تۈركىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى دۇنيادىكى ئىسلام ئەللىرى ئىچىدە ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ. تۈركىيەنىڭ 2006-يىللىق كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى9100دوللار سانائەت مەھسۇلات مىقدارى ئۇمۇمى مەھسۇلات مىقدارىنىڭ 31%نى، مۇلازىمەت كىرىمى 60%نى ئىگەللىگەن.
دۆلەت مۇداپىئەسى
ھەربىي مەجبۇرىيەت تۈزۈمى يولغا قويۇلىدىغان بولۇپ، 18ئاي ۋەزىپە ئۆتەيدۇ. نۆۋەتتە 3مىليون 720مىڭ نەپەر ئەسكەر ۋەزىپە ئۆتەۋاتىدۇ.
تۈركىيەدە مائارىپ
تۈركىيەدىكى بىرقەدەر داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتللار
تەنتەربىيە
پۇتبول - تۈركىيەدە پۇتبول باشقا تەنتەربىيە تۈرلىرىگە قارىغاندا بىر قەدەرې راۋاجلانغان، ئاممىۋىلىقى كۈچلۈك، جەلبكارلىقى يۇقىرى بىر پائالىيەت تۈرىدۇر. يىللىق ئايلانما مۇسابىقىلىرىدىن تۈركىيە دەرىجىدىن تاشقىرى ئايلانمىسى ۋە تۈركىيە لوڭقىسى باردۇر.
داڭلىق پۇتبول كۇلۇپلىرىى:
ئابراھام لىنكولن
شەخىسلەر ئانكىتى
ئۇ ھەتتا بىر يىلمۇ تولۇق ئوقۇيالمىغان بولۇپ، پۈتۈنلەي ئۆزلۈكىدىن قېتىرقىنىپ ئۆگىنىپ، مول بىلىم توپلىغان. جاپالىق تۇرمۇش ئۇنىڭدا قەيسەر ئىرادە ۋە دۇرۇس، پاك پەزىلەت يېتىلدۈرگەن، دۇكاندا پرىكازچىكلىق قىلغان مەزگىلدە، خېرىدارلار ئارتۇق بېرىۋەتكەن نەچچە تىيىن پۇلنى قايتۇرۇپ بېرىش ئۈچۈن، نەچچە چاقىرىم يول يۈرۈشكە رازى ئىدى.
ۋەزىپىسى
لىنكولن ئۇ سىياسىي پائالىيەتكە قاتناشقاندىن كېيىن، ئەركىنلىكنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە ئەڭ ئاخىرىدا قۇللۇق تۈزۈمنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش ئۈچۈن بوشاشماي كۈرەش قىلىپ، ئەمگەكچى خەلقنىڭ قىزغىن ھىمايىسىگە ئېرىشكەن، 1860-يىلى ئامېرىكىنىڭ زۇڭتۇڭى بولغان.
سىياسى نەتىجىسى
ئابراھام لىنكولنئەينى چاغدا، ئامېرىكىنىڭ جەنۇبى بىلەن شىمالىنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ناھايىتى تەكشىسىز ئىدى. شىمالدا سانائەت ئاساس قىلىنغان بولۇپ، كاپىتالىزم تەرەققىي قىلغانىدى، جەنۇبتا بولسا يېزا ئىگىلىكى ئاساس قىلىنغان بولۇپ، ئېكىنزارلىقلاردا نېگىر قۇللار ئىشلەيتتى.
1861-يىلى، لىنكولننىڭ تەختكە چىقىشى بىلەن تەڭلا، جەنۇبتىكى قۇللار قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن.
ئاممىنىڭ تۈرتكىسى ئاستىدا، لىنكولن «نېگىر قۇللارنى ئازاد قىلىش خىتابنامىسى» نى ئېلان قىلىپ، نېگىر قۇللارنى ئازادلىققا چىقىرىپ، ئامېرىكىنىڭ قۇللۇق تۈزۈمىگە ئۈزۈل-كېسىل خاتىمە بەرگەن.
بۇ تەدبىرلەر ئاممىنىڭ ئىنقىلاب قىزغىنلىقىنى قوزغىغان، ئۇلار ئاخىر جەنۇبتىكى قۇلدارلارنى مەغلۇپ قىلىپ، دۆلەتنىڭ بىرلىكىنى قوغدىغان. بۇنىڭ بىلەن، لىنكولننىڭ ئىناۋىتىمۇ بارغانسېرى ئۆسۈپ، 1864-يىلى يەنە بىر قېتىم زۇڭتۇڭ بولغان.
شان-شەرەپلىرى
2006-يىلى، ئابراخام لىنكولن ئامېرىكىنىڭ نوپۇزلۇق ژۇرنىلى «ئاتلانتىك ئوكيان ئايلىق ژۇرنىلى» تەرىپىدىن ئامېرىكىغا تەسىر كۆرسەتكەن 100 كىشى ئىچىدىكى 1-بولۇپ باھالانغان.
ئەشيا ئوبوروتىنى باشقۇرۇش
جەمئىيەتنىڭ قايتا ئىشلەپچىقىرىش جەريانىدا، ماددىي ماتېرىيال ئەمەلىي گەۋدىلەرنىڭ يۆتكىلىشىنىڭ قانۇنىيىتىگە ئاساسەن، قوللىنىش باشقۇرۇشنىڭ ئاساسىي پرىنسىپى ۋە ئىلمىي ئۇسۇلىغا ئاساسەن، ئەشيا ئوبوروتى پائالىيىتىنى پىلانلاش، تەشكىللەش، قوماندانلىق قىلىش، ماسلاشتۇرۇش، كونترول قىلىش قاتارلىق نازارەتچىلىكلەرنى ئېلىپ بېرىپ، تۈرلۈك ئەشيا ئوبوروتى پائالىيەتلىرىنى ئەڭ ياخشى ماسلاشتۇرۇش ۋە ماسلاشتۇرۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ، ئەشيا ئوبوروتى تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىپ، ئەشيا ئوبوروتى ئۈنۈمى ۋە ئىقتىسادىي ئۈنۈمىنى ئۆستۈرۈشنى كۆرسىتىدۇ.
ئابراھام لىنكولن
شان-شەرەپلىرى
ئەنگىلىيە «تايمىس گېزىتى» 2008-يىلى مۇتەخەسسىسلەر ھەيئىتى 43 نەپەر ئامېرىكا زۇڭتۇڭىغا ئايرىم-ئايرىم ھالدا ئوخشىمىغان ئۆلچەم بويىچە «ئەڭ ئۇلۇغ زۇڭتۇڭ» باھالىشى ئېلىپ بارغاندا، ئابراخام لىنكولن بىرىنچى ئورۇندا تۇرغان.
مۇھىم بايانلىرى
ئىچكى ئۇرۇش ئاخىرلىشىپ بەش كۈندىن كېيىن، يەنى 1865-يىل 4-ئاينىڭ 15-كۈنى، لىنكولن تىياتىرخانىغا ئويۇن كۆرگىلى بېرىپ، تىياتىرخانىدىكى ئاممىنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشكەن.
ئەمما، جەنۇبتىكى قۇلدارلار ياللىۋالغان بىر قاتىل تىياتىرخانىغا سوقۇنۇپ كىرىۋېلىپ، باشقىلار تەييارلىقسىز تۇرغان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ لىنكولننى ئېتىپ ئۆلتۈرۈۋەتكەن. لىنكولننىڭ ئۆلۈمى ئامېرىكىنى ۋە پۈتكۈل دۇنيانى قاتتىق چۆچۈتكەن.
1809-يىلى
ھەدىس قۇدۇسىي
ھەدىس قۇدۇسىي (الحديث القدسي): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام «قۇرئان كەرىم» سىرتىدا ئاللاھ تائالادىن رىۋايەت قىلغان ۋەھىينى كۆرسىتىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام رىۋايەت قىلغانلىقتىن «ھەدىس» دەپ ئاتالسا، ئۇلۇغ زات پەرۋەردىگارغا نىسبەت بېرىلگەنلىكى ئۈچۈن «قۇدۇسىي» دەپ ئاتالغان. لۇغەت مەنىسى «پاكلىق، مۇقەددەسلىك، نۇقسانسىزلىق» دېگەن مەنىدىكى «قۇدۇس» تومۇرىدىن ئىسمى مەنسۇپ «قۇدۇسىي» كەلىمىسى «ھەرقانداق نۇقساندىن خالىي ئۇلۇغ بىر مەۋجۇدلۇققا خاس نەرسە» دېگەنلىكتۇر. «ھەدىس قۇدۇسىي» مەنەن چۈش ياكى ۋەھىي ئارقىلىق ئاللاھدىن، ئىبارىلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كەلگەن ھەدىس دېمەكتۇر.
كيوتو ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px كيوتو ئۇنىۋېرستېتى 1869-يىلى 5– ئاينىڭ 1- كۈنى قۇرۇلغان
سانا
 سانا : سۈبىھانەكەللاھۇممە ۋە بىھەمدىكە ۋە تەبارە كەسمۇكە ۋەتە ئەلا جەددۇكە ۋەلا ئىلاھە غەيرۇك.
سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ.
تارىم
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> <تارىم> - ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئورگان ژۇرنىلى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشرقىلىدۇ، <تارىم> ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تۈزۈپ نەشرگە تەييارلايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنغان ژۇرناللار ئىچىدە تەسىرى، ئورنى، تۆھپىسى ئالاھىدە چوڭ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىغا، گۈللىنىشىگە ئەڭ ئەجىر سىڭدۈرگەن ژۇرنال بولۇپ ھېسابلنىدۇ. بۇ ژۇرنال 1951 - يىل 8 - ئايدا < شنجاڭ ئەدەبىيات - سەنئىتى> دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلىغان. ژۇرنالنىڭ نامى 1957 - يىلى <تارىم> غا ئۆزگەرتىلگەن، 1962 - يىلى يەنە <شىنجاڭ ئەدەبىيات - سەنئىتى> گە ئۆزگەرتىلگەن، 1966 - يىلدىن 1971 - يىلغىچە مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىنىڭ تەسىرى بىلەن بىر مەزگىل نەشردىن توختاپ قالغان، 1980 - يىلدىن تارتى يەنە <تارىم> دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلىغان.
چوڭ تۇزلۇق كۆل
چوڭ تۇزلۇق كۆل (خەنزۇچە: 大鹽湖) ئا ق ش نىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان تۇزلۇق كۆل. ئۇ گېئولوگىيىلىك تارىخىي دەۋرلەردىن قالغان بۇننېۋىللې كۆلىنىڭ قالدۇقى ھېسابلىنىدۇ.
كىلىپ چىقىش سەۋەبى
كۆلنىڭ دائىرىسى، سۇ يۈزى، تۇز تەركىبى پەسىللەرنىڭ، ئىقلىمىنىڭ ئۆزگىرىشىگە قاراپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. سۇ يۈزى ئەڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەندە، كۆل يۈزى 6200 كۋادرات كىلومېتر بولىدۇ، سۇ يۈزى ئەڭ تۆۋەن چۈشكەندە كۆل يۈزى تەخمىنەن 2460 كۋادرات كىلومېترغا چۈشۈپ قالىدۇ. كۆلنىڭ چوڭقۇرلۇقى 15 مېتردىن 105 مېتر دائىرىسىدە ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. 20-ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىدىن بۇيان يۈزى 4100 كۋادرات كىلومېتر دائىرىسىدە بولماقتا. كۆل سۈيىنىڭ تۇز تەركىبى ناھايىتى يۇقىرى بولۇپ، % 150-% 288گە يېتىدۇ. شۇڭا بۇ كۆلنى چوڭ تۇزلۇق كۆل دەپ ئاتىغان.
مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈشلەر
كۆلدە ئاساسلىق ئاشتۇزى ئېلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن قالسا سۈرگە تۇزى ئېلىنىدۇ. كۆلدىكى تۇز 4 مىليارد توننا ئەتراپىدا بولۇپ، كۆلنىڭ شەرقىي قىرغىقىدا تۇز زاۋۇتى قۇرۇلغان. كۆلنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدا ئۇششاق ئاراللار بولۇپ، بۇ ئاراللاردا چارۋا بېقىلىدۇ. كۆلنىڭ ئەتراپىدا ساياھەت ئىشلىرى ئۈچۈن پايدىلىنىدىغان مېھمانخانا، سۇ ئۈزۈش مەيدانلىرى قۇرۇلغان. كۆلنىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىسمىدا يوتا شتاتىنىڭ مەركىزى تۇزلۇق كۆل شەھىرى جايلاشقان.
ۋۇشى شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|ۋۇشى شەھىرى left|thumb|350px|ۋۇشى شەھىرى left|thumb|350px|ۋۇشى شەھىرى left|thumb|350px|ۋۇشى شەھىرى left|thumb|250px ۋۇشى شەھىرى بولسا جۇڭگو جياڭسۇ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ۋۇشىنىڭ 4،471،900 نوپۇسىبار، 934.1 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 26.16°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 119°13، پوقتانومۇرى 214000 رايۇننومۇرى 510.
ئون سۈرە
قۇرئاندىكى ئون سۈرە
فاتىھە
بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم
ئەلھەمدۇ لىللاھى رەببىل ئالەمىين۞رەھمانىررەھىيم۞مالىكى يەۋمىددىين ۞ ئىيياكە نەئبۇدۇ ۋە ئىيياكە نەستەئىين ۞ ئىھدىنەسسىراتەل مۇستەقىيم۞ سىراتەللەزىينە ئەنئەمتە ئەلەيھىم غەيرىلمەغزۇبى ئەلەيھىم ۋەلەززالين۞
1.	 فىىيل
ئەلەم تەرەكەيفە فەئەلەرەببۇكە بىئەسھابىل فىيل۞ ئەلەم يەجئەل كەيىدە ھەم فىتەزلىيل۞ ۋەئەرسەلە ئەلەيھىم تەيرەن ئابابىيلە۞ تەرمىيھىم بىھىجارەتتىن مىن سىججىيل ۞ فەجەئەلەھۇم كەئەسفىم مەئكۇل۞
2.	 قۇرەيش
لىئىيلافى قۇرەيش۞ ئىلافىھىم رىھلە تەششىتائى ۋەسسەيف ۞ فەليە ئىبۇدۇ رەببە ھازەل بەيت۞ ئەللەزى ئەتئەمەھۇم مىن جۇئىن ۋە ئامەنەھۇم مىن خەۋف۞
3.	مائۇن
ئەرە ئەيتەللەزى يۇكەززىبۇ بىددىينى۞ فەزالىكەللەزى يەدۇئۇل يەتىيم۞ ۋەلايەھۇززۇ ئەلا تەئەمىل مىسكىين ۞فەۋەيلۇل لىلمۇسەللىين۞ ئەللەزىينە ھۇم ئەن سەلاتىھىم ساھۇن ۞ ئەللەزىينە ھۇم يۇرا ئۇنە۞ ۋەيەم نەئۇنەل مائۇن۞
4.	كەۋسەر
ئىننا ئەئتەيناكەل كەۋسەر۞ فەسەللى لىراببىكە ۋەنھەر۞ ئىننە شانىئەكە ھۇۋەل ئەبتەر۞
5.	كافىرۇن
قۇل يائەييۇھەل كافىرۇن ۞ لا ئەئبۇدۇ ما تەئبۇدۇن ۞ ۋەلا ئەنتۇم ئابۇدۇنە مائەئبۇد ۞ ۋەلائەنە ئابىدۇم ما ئەبەتتۇم ۞ ۋەلا ئەنتۇم ئابىدۇنە ما ئەئبۇد۞ لەكۇم دىينۇكۇم ۋەلىئە دىين۞
6.	نەسر
ئىزاجائە نەسرۇللەھى ۋەلفەتھ۞ ۋەرەئەيتەنناسە يەدخۇلۇنە فى دىين ئىللاھى ئەفۋاجە ۞ فەسەببىھ بىھەمدى رەببىكە ۋەستەغفىرھۇ ئىننەھۇ كانە تەۋۋابا۞
7.	مەسەد
تەببەت يەدا ئەبىلەھەبىۋ ۋەتەببە ۞ ما ئەغنا ئەنھۇ مالۇھۇ ۋەما كەسەب ۞ سەيەسلا نارەن زەتە لەھەب ۞ ۋەمرا ئەتۇھۇ ھەممالەتە لھەتەب ۞ فىجىيدىھا ھەبلۇن مىن مەسەد۞
8.	ئىخلاس
قۇلھۇۋەللاھۇ ئەھەد۞ ئەللاھۇ سسەمەد۞ لەم يەلىد ۋەلەم يۇلەد ۞ ۋەلەم يەكۇنلەھۇ كۇفۇۋەن ئەھەد۞ 9.	فەلەق
قۇلئە ئۇزۇ بىرەببىل فەلەق ۞ مىن شەررى ما خەلەق ۞ ۋەمىن شەررى غاسىقىن ئىزا ۋەقەب ۞ ۋەمىن شەررىن نەففاساتى فىل ئۇقەد ۞ ۋەمىن شەررى ھەزىدىن ئىزا ھەسەد۞
10.	ناس
قۇل ئەئۇزۇ بىرەببىنناسى ۞ مەلىكىنناسى ۞ ئىلاھىنناس۞ مىن شەررىل ۋەسۋاسىل خەنناس۞ ئەللەزى يۇۋەسۋىسۇ فى سۇدۇرىنناس ۞ مىنەل جىننەتى ۋەنناس۞
سوقا
سوقىنىڭ ئىش پىرىنسىپى ناھايىتى ئاددىي بولۇپ، سۇ تۈگمىنىنىڭ ئىش پىرىنسىپىغا ئوخشاپ كېتىدۇ. يەنى، ئالدى بىلەن تۈگمەنگە ئوخشاش بىر نو ئورنىتىلىدۇ، ئاندىن نوغا تىك قىلىپ تەخمىنەن 4 ~ 3 مېتىر ئۇزۇنلۇقتا بىر ئاساسلىق ئوق ياغاچ ئىككى بېشىدىن تۇرما چىقرىلىپ مۇقىم ئورنىتىلىدۇ، ئوقنىڭ چوڭ بېشى تەرەپتىن بىر مىتىر بىرىسىدىكى كۇدىغا 60-70 سانتىمىتىر ئۇزۇنلۇقتا 25 ~ 30 چە چاقپېلەكنىڭ قانىتى ئورنىتىلىدۇ. بۇ چاقپېلەك نودىن چۈشكەن سۇنىڭ كۈچى بىلەن ئايلىنىدۇ، ئاساسلىق ئوقنىڭ كىچىك بېشى تەرەپكە سۇنىڭ ئاز-كۆپلۈكىگە ۋە ئەمەلىي ئېھتىياجقا ئاساسەن، بىر سوقىلىق سوقا ياسىماقچى بولسا بىر، ئىككى سوقىلىق سوقا ياسىماقچى بولسا ئىككى، ئۈچ سوقىلىق سوقا ياسىماقچى بولسا ئۈچ يېرىگە ئۇزۇنلىقى 50 ~ 60 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا شالاڭراق قىلىپ بالا چاقپېلەكلەر ئورنىتىلىدۇ، ئاندىن چوڭ-كىچىك چاقپىلەك ئورنىتىلغان چوڭ ئوققا تىك قىلىپ تەخمىنەن تۆت مېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى كىچىك ئوق ياغاچ، كىچىك چاقپىلەككە تېگىشىپ تۇرىدىغان، ياپىلاقلانغان بېشى تەرەپتىن 1.5 مېتىر نېرىسىغا قۇلاق ياغاچ بىلەن مۇقىم ئورنىتىلىدۇ، ياپىلاقلانغان چوڭ بېشىنى كىچىك چاقپىلەك نۆۋەت بىلەن بىر ئېگىزگە، بىر پەسكە ھەرىكەتلەندۈرىدۇ، كىچىك ئوق ياغاچنىڭ يانا بىر بېشىغا 55 ~ 60 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا خۇددى ھۆپۈپنىڭ تۇمشۇقىدەك توقماق ياغاچ تىك قىلپ بېكىتىلىدۇ.ئۇ توقماق كىچىك ئوق ياغاچنىڭ ياپىلاقلانغان چوڭ بېشىنى كىچىك چاقپېلەكلەرنىڭ ئايلاندۇرۇشى بىلەن بىر كۆتۈرۈلۈپ، بىر چۈشۈپ سىلىندىر شەكلىدە ياسالغان، شال قاچىلانغان ساندۇقتىكى شالنى سوقىدۇ. سوقىنى باشقۇرغۇچى كىشىپات-پات شالنى ئارىلاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. گەرچە سوقا بىلەن ئاقلانغان شالنىڭ % 20 ~ % 30 ئاقشاق (ئېزىلىپ كەتكەن گۈرۈچ) بولۇپ كەتسىمۇ، ھەر ھالدا تۇرمۇش ئېھتىياجىدىن چىققان.
شال سوقىسى تاكى 1970-يىللارغىچە جەنۇبىي شىنجاڭ يېزىلىرىدا ئىشلىتىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما سانائەت يۈكسەك تەرەققىي قىلغان بۈگۈنكى دەۋردە ئۇ ئاللىقاچان ئىشلىتىلىشتىن قالدى. شال ئاقلاش سوقىسى گەرچە ئىشلىتىلىشتىن قالغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ئەقىل–پاراسەتلىك ئاتا-بوۋىلىرىمىزنىڭ شۇ زامانلاردىكى ئىجادىيىتى بولۇپ، ئۇزاق تارىخقا، ئۇزگىچە مىللىي ۋە يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە تەۋەررۈك غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىمىزنىڭ بىرىدۇر.
سوقا  ئەجدادلىرىمىز ئۇزاق تارىختىن بۇيان ئىشلىتىپ كەلگەن، يەرلىك ئۇسۇلدا شال ئاقلاش ئۈسكۈنىسى. سوقا قول سوقىسى، تەپمە سوقا، سۇ سوقىسى، دەپ ئۈچ تۈرگە بۆلۈنىدۇ.
سۇ سوقىسى
سۇ سوقىسى كويلا، تاناي، غولۋا، چاقپەلەك، زەگىندە، بوي، چاناق قاتارلىق بۆلەكلەردىن تۈزۈلىدۇ. كويلا بىلەن غولۋىنىڭ تۈزۈلۈشى تۈگمەننىڭكىگە، زەگىندە بىلەن بوي تەپمە سوقىنىڭكىگە ئوخشىشىپ كېتىدۇ. مۇھىم قۇرۇلمىسى تۆۋەندىكىچە:
نور(قەدىمكى تىلىمىزدا تاناي دېيىلگەن، ھازىرمۇ كۆپ مويسىپىتلىرىمىز تاناي دەپ ئاتىشىدۇ) توغرا نور، ئۆرە نور دەپ ئىككى بۆلەكتىن تەركىب تاپىدىغان، سۇ كۈچىنى چاقپەلەككە يەتكۈزۈپ بېرىدىغان ئاساسىي قۇرۇلما. توغرا تاناي تېرەك ياغىچىدىن ئويۇپ ياكى قېلىن تاختايدىن مىخلاپ ياسىلىدۇ. چوڭ ئېغىزىنىڭ كەڭلىكى 50 سانتىمېتىر، چوڭقۇرلۇقى 40 سانتىمېتىر، كىچىك ئېغىزىنىڭ كەڭلىكى 30 – 20 سانتىمېتىر بولىدۇ. ئۇ كويلىنىڭ يان باغرىغا يانتۇ ھالەتتە(تۈگمەن نورىغا ئوخشاش) ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. چوڭ ئېغىزى كويلا تېگىگە، كىچىك ئېغىزى ئۆرە نور(تاناي)نىڭ چوڭ ئېغىزىغا توغرىلىنىدۇ.
ئۆرە نور(تاناي) تېرەك ياغىچىنىڭ غولىدىن يېيىق ھالەتتە ئويۇپ ياسىلىدۇ، ئىچكى ئويمىسى تۆت قىرلىق نور شەكلىدە بولىدۇ. بۇنىڭ چوڭ ئېغىز ئۆلچىمى 20 – 30 سانتىمېتىر، ئۇزۇنلۇقى ئۈچ مېتىر ئەتراپىدا بولۇپ، چوڭ ئېغىزى توغرا نورنىڭ كىچىك ئېغىزىغا توغرىلىنىدۇ. قۇيرۇق تەرىپى غولۋا تېگىدىكى تەگلىك تاشقا تاقىلىدۇ. ئۆرە نور(تاناي) نىڭ يېيىق قىسمى چاقپەلەك قانىتىغا ئۇدۇل، بىر يېرىم مېتىر ئوچۇق ھالەتتە تۇرىدۇ. چاقپەلەك قانىتىنىڭ 40 سانتىمېتىر قىسمى  دەل مۇشۇ ئوچۇق جايدىن ئۆرە تاناي ئىچىگە كىرىپ تۇرىدۇ ۋە سۇنىڭ بېسىمىنى كۈچلەندۈرۈپ، چاقپەلەك ئوقىنى ئايلاندۇرىدۇ. چاقپەلەك قانىتىنى ئايلاندۇرۇپ ئاققان سۇ سوقا ئويى ئاستىدىكى غولۋا ئارقىلىق ئېقىپ كېتىدۇ.
چاقپەلەك قانىتى سۇنىڭ بېسىمىدا ئايلىنىپ بوينى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان قۇرۇلما بولۇپ، تەكىيە(ئوقىنىڭ ئاستىغا قويۇلغان كۆتەك)، ئوق، قانات، پەشپا قاتارلىقلاردىن تۈزۈلىدۇ.
سۇ سوقىسىنىڭ چاناق تۈزۈلۈشى تەپمە سوقا چانىقىنىڭكىگە ئوخشىشىدۇ. بىراق سىغىمچانلىقى چوڭ بولۇپ، 100 كىلوگرامچە شال سىغىدۇ. سۇ سوقىسى دەسلەپكى قول سوقىسى ۋە تەپمە سوقىغا قارىغاندا مېخانىكلاشقانلىقى، چاقپەلەكنىڭ ئايلىنىشى تېز، شال سىغدۇرۇشى كۆپ بولغانلىقى، مۇھىمى، سۇ كۈچى بىلەن ھەرىكەتلەنگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ شال ئاقلاش ئۈنۈمدارلىقى يۇقىرى. چۈنكى سۇ سوقىسىنىڭ چاقپېلىكىگە، ئادەتتە، تۆت پەشپا، تۆت بوي، تۆت چاناق سەپلىنىدىغان بولۇپ، ئوق ھەر بىر ئايلانغاندا ھەر بىر بوي بىر قېتىم ھەرىكەتلىنىدۇ. بەزىدە چاقپەلەككە ئىككى تال پەشپا، ئىككى بوي، ئىككى چاناق ئورنىتىلىدۇ.
مەشغۇلات تۆۋەندىكىچە بولىدۇ: ياغاچ نوردىن كۈچلۈك بېسىم بىلەن چۈشكەن سۇ چاقپەلەكنى ئايلاندۇرىدۇ. ئۇنىڭ كۈچىدە ئوق پالىقىمۇ  ئايلىنىپ، بوي ياغاچنىڭ سىرتىغا قارىتىلغان ئۇچىنى بېسىپ بوي ياغاچنى ئېگىز كۆتۈرىدۇ. بىرىنچى پاي سوقا بوي ياغىچى ئېگىز كۆتۈرۈلۈپ، ئوق پالىقىدىن ئايرىلغاندا، ئۇنىڭ ئىچىدىكى تۇمشۇق شال قۇيۇلغان چاناققا ‹‹گۈپ›› قىلىپ چۈشىدۇ. ئارقىدىنلا 2 – پاي سوقا بوي ياغىچى چاناققا چۈشىدۇ. مۇشۇ تەرىقىدە ياغاچلار نۆۋەت بىلەن كۆتۈرۈلۈپ چۈشۈپ، تۇمشۇق چاناقتىكى شالنى قاسرىقىدىن ئايرىيدۇ. شال %50 ئاقلانغاندىن كېيىن، سوقىچى(شال ئاقلىغۇچى) بوي ياغاچ يۇقىرىغا كۆتۈرۈلگەندە ناھايىتى چەبدەسلىك بىلەن ئۇنى مۈرىسىدە كۆتۈرۈپ تۇرۇپ، گۈرجەك سېپى چوڭلۇقىدىكى تاياقچىنىڭ بىر ئۇچىنى چاناقنىڭ ئارقا تەرىپىدىكى كاۋاكچىغا، يەنە بىر ئۇچىنى بوي ياغاچنىڭ كاۋاكچىسىغا كىرگۈزۈپ تىرەپ قويۇپ، بىر پاي سوقىنى توختىتىدۇ. قالغان ئۈچ پاي سوقا توختىماي مېڭىۋېرىدۇ. توختىتىلغان سوقىنىڭ چانىقىدىكى %50 ئاقلانغان شال ئەگرى گۈرجەك بىلەن چىقىرىۋېلىنىپ، بورانچىغا قۇيۇلىدۇ(بورانچى چوڭ ساندۇق شەكلىدە ياسىلىپ، ئىچىگە نېپىز تاختايدىن چاقپەلەك شامالدۇرۇغۇچ ئورنىتىلىدۇ)،  شامالدۇرغۇچ قول بىلەن تېز ئايلاندۇرۇلىدۇ. ساندۇقنىڭ يېرىقچىسىدىن چۈشكەن شالنىڭ قوغانى بورانچىنىڭ ئارقا تەرىپىگە، گۈرۈچ بورانچىنىڭ ئاستىغا چۈشىدۇ. مۇشۇ تەرىقىدە ھەر بىر پاي سوقا توختىتىلىپ، ئېلىنغان يېرىم ئاقلانغان شال بورانچىدا سورۇلۇپ، قايتا – قايتا سوقىغا سېلىپ سوقۇلۇپ، سورۇلۇپ پاكىز گۈرۈچ ئايرىۋېلىنىدۇ.
بۇنداق سوقىلار توختىماي ھەرىكەتلەنسە، بىر سوتكىدا تەخمىنەن 1000 كىلوگرام شالنى ئاقلاشقا بولىدۇ. سوقىنىڭ تۈزۈلۈشى ئاددىي بولسىمۇ، ھەرىكىتى قوپال، ئاسان كاشىلا چىقىپ، بۇزۇلۇپ تۇرىدىغان، خەتىرى كۆپ بولغاچقا، ئۇنىڭدا تېنى ئاجىز كىشىلەر، ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ مەشغۇلات قىلىشى چەكلىنىدۇ.
قول سوقىسى
قول سوقىسىنىڭ تۈزۈلۈشى ئاددىي بولۇپ، سوقا كۆتىكى ۋە توقماقتىن تەشكىل تاپىدۇ. سوقا كۆتىكى ئۆرۈك، چىلان، ئۈجمە ياغاچلىرىدىن ئۇزۇنلۇقى بىر يېرىم مېتىر، دىئامېتىرى 50 سانتىمېتىر ئەتراپىدا ياسىلىدۇ. كۆتەك توغرا كەسمە يۈزىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن 40 سانتىمېتىر چوڭقۇرلۇقتا ئويۇلىدۇ. ئويۇقنىڭ تېگى يېرىم شار شەكلىدە، ئۈستى سىلىندىر شەكلىدە، دىئامېتىرى 25 – 30 سانتىمېتىر بولىدۇ. كۆتەك ئويۇقى ئۈستىگە قارىتىلىپ يەرگە مۇقىملاشتۇرۇلىدۇ. توقماق دەستە ۋە تۇمشۇقتىن تۈزۈلگەن بولۇپ، شەكلى بازغانغا ئوخشاپ كېتىدۇ. قول سوقىسىدا شال ئاقلىغاندا، توقماقنىڭ ئۇزۇن تۇمشۇقى چاناقتىكى شالغا ئۇرۇلىدۇ. شال پاكىز تازىلىنىپ بولغاندا، سورۇپ قۇرۇتۇلىدۇ. ئاندىن توقماقنىڭ تۇمشۇقى ئۇچىدا قايتا – قايتا سوقۇلۇپ، شال پوستى چىقىرىۋېتىلىپ،  گۈرۈچ ئايرىۋېلىنىدۇ.
تەپمە سوقا بوي، زەگىندە ۋە چاناق قاتارلىق ئاساسىي بۆلەكتىن تۈزۈلىدۇ. بوينىڭ ئۇزۇنلۇقى تۆت مېتىر، چوڭ باشنىڭ دىئامېتىرى 18 سانتىمېتىر، كىچىك باشنىڭ دىئامېتىرى 12 سانتىمېتىر بولۇپ، تېرەك ياغىچىدىن ياسىلىدۇ. ئۇنىڭ چوڭ بېشى چاناققا توغرىلىنىدۇ. كىچىك بېشى زەگىندىدىكى تىزلىققا مۇقىملاشتۇرۇلىدۇ. تىزلىق سىرتىدىكى قىسمى تاپانلىق(دەسسىلىدىغان يەلكە) قىلىنىدۇ. بوينىڭ چاناققا توغرىلانغان چوڭ بېشىغا تۇمشۇق ئورنىتىلىدۇ. تۇمشۇق ئۈجمە ياغىچى، جىگدە ياغىچىدىن ياسىلىدۇ.
زەگىندە چاناقلارنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى سۇ سوقىسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا ئوخشايدۇ.
تەپمە سوقىنىڭ چاناق سىغىمچانلىقى كىچىكرەك بولۇپ، 40  – 50 كىلوگرام ئەتراپىدا شال سىغىدۇ.
مەشغۇلاتى: مەشغۇلات قىلغۇچى تۇتقۇنى تۇتۇپ تۇرۇپ، بەدەن ئېغىرلىقىنى بىر پۇتىغا چۈشۈرۈپ بوي تاپانلىقىغا دەسسەيدۇ. بوينىڭ تاپانلىق بېشى ئېغىرلىق كۈچ تەسىرىدىن تۆۋەنلەپ ئاخىرقى نۇقتىغا يەتكەندە، مەشغۇلات قىلغۇچى دەسسەپ تۇرغان پۇتىنى يۆتكەپ، تاپانلىقنى تېز قويۇپ بېرىدۇ. مەشغۇلات قىلغۇچى ھەر قېتىم پۇتىنى يۆتكىگەندە كۆتۈرۈلگەن توقماق چاناققا چۈشۈپ، شال پوستىنى ئاجرىتىدۇ. دېمەك، تاپانلىققا پۇتنى يۆتكەپ دەسسەش ئارقىلىق چاناققا توقماقنىڭ چۈشۈشى تەكرارلىنىدۇ.
ئون ئىككى مۆچەل
ئون ئىككى مۆچەلنىڭ كېلىپ چىقىشى
ناھايىتى ئۇزۇن زامانلار ئىلگىرى ئىنسانلار نېمىنىڭ يىل بېشى بولۇش مەسىلىسى ئۈستىدە كۆپ تالاش-تارتىش قىلغاندىن كېيىن، كۈننىڭ چىققانلىقنىى قايسى مەخلۇق بالدۇر كۆرسە، يىل بېشى شۇ بولسۇن، دېيىشىپتۇ. بۇ تەكلىپكە ھەممە قوشۇلۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئىش ھەممە ھايۋانلارغا ئۇقتۇرۇلۇپتۇ.
ئۇلار بىر كۈنى تاغ .ئارىسىغا يىغىلىپتۇ، بىراق بۇ تاغنىڭ كۈنچىقىش تەرەپتىكى چوققىسى پەس، كۈنپېتىش تەرەپتىكىسى ئېگىز، يەنە كېلىپ قىپقىزىل تاقىر تاغ ئىكەن.
مەسلىھەتكە بىنائەن، ھەممە ھايۋانلار پۈتۈن دىققىتى بىلەن كۈنچىقىشقا قاراپ تۇرۇپتۇ. يالغۇز چاشقانلا باشقا ھايۋانلارغا كەينىنى قىلىپ كۈنپېتىش تەرەپتىكى تاغ چوققىسىغا قاراپ تۇرۇپتۇ. بىر ھازادىن كېيىن:<<ئەنە كۈن چىقتى>>دېگەن بىر چىرقىراق .ئاۋاز ئاڭلىنىپتۇ، لېكىن بۇ چاغدا ھېچكىم كۈننى كۆرمىگەچكە، بۇ گەپكە ئىشەنمەپتۇ. چاشقان بولسا خوشاللىقتىن قىن-قىنىغا پاتماي ۋە تىنماي:<<كۈن چىقتى!>> دەپ توۋلاشقا باشلاپتۇ. قالغانلار قارىسا، غەرب تەرەپتىكى تاغ چوققىسى قۇياشنىڭ ئىللىق نۇرىغا چۆمگەن بولۇپ، چاشقان:<<كۈن چىقتى!>>دەپ توۋلاپ خېلىدىن كېيىن كۈن كۆرۈنۈپتۇ. چاشقان ئەسلىدە بۇ تاغنىڭ يەر شەكلىگە قاراپ، كۈن نۇرىنىڭ كۈنچىقىشتىكى پاكار تاغلاردىن ئۆتۈپ كۈنپېتىشتىكى تاغ چوققىسىغا چۈشىدىغانلىقىنى، كۈنپېتىشقا قاراپ ئولتۇرسا ، كۈننىڭ چىقىشىنى ھەممىدىن بۇرۇن كۆرگىلى بولىدىغانلىقىنى بىلىۋېلىپ، ئون ئىككى مۆچەلدە يىل بېشى بولۇۋالغانىكەن.
2 ئىنسانلار ناھايىتى قەدىمكى زامانلاردا يېڭى يىلنى بىرەر ھايۋاننىڭ نامى بىلەن ئاتاشنى مەسلىھەتلىشىپتۇ، لېكىن قايسى ھايۋاننى يىل بېشى قىلىش ھەققىدە ناھايىتى كۆپ تالاش-تارتىش بولغان بولسىمۇ، پىكىردە بىرلىككە كېلەلمەپتۇ. بۇنى ئۇققان ھايۋانلارمۇ يىل بېشىنى تالىشىپ جېدەل قىپتۇ. تۆگە:<< مەن ھەممىدىن چوڭ، مەن يىل بېشى بولۇشۇم كېرەك >> دېسە، ئات:<<مېنىڭ تۆھپەم ھەرقانداق ھايۋاندىن زور>> دەپ يىل بېشى بولماقچى بوپتۇ.شۇنىڭ بىلەن ئىنسانلار بارلىق ھايۋانلارنى ئىلى دەرياسىغا ھەيدەشكە ، قايسى ھايۋان ئالدىدا چىقسا ، شۇ ھايۋاننى يىل بېشى قىلىشقا كېلىشىپتۇ. بۇ تەكلىپكە ھەممە ھايۋانلارمۇ قوشۇلۇپتۇ-دە، قارشى قىرغاققا ئالدىدا چىقىش ئۈچۈن ئارقا-ئارقىدىن دەرياغا سەكرەپتۇ. ئۇلار ھەيۋەتلىك دولقۇنلار بىلەن ئېلىشىپ، ئارقا-ئارقىدىن قارشى قىرغاققا چىقىشىپتۇ. ھەممىنىڭ ئالدىدا كالا چىقىپتۇ، بىراق كالا قارشى قىرغاققا ئەمدىلا پۇتىنى قوياي دەپ دەپ تۇرۇشىغا، كالىنىڭ بوينىغا چىقىۋالغان چاشقان كالىدىن ئىككى-ئۈچ قەدەم نېرىغا سەكرەپ چۈشۈپ ئالدىغا ئۆتۈۋاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن يىلنىڭ بېشى چاشقانغا بېرىلگەنىكەن.
3
تۈرك خاقانلىرىدىن بىرى ئۆزىدىن بىر نەچچە يىل ئىلگىر ى بولۇپ ئۆتكەن بىر ئۇرۇشنى ئۆگەنمەكچى بولغانىكەن ، لېكىن ئۇ شۇ ئۇرۇش بولۇپ ئۆتكەن يىلنى ئېنىقلاشتا خاتالىشپتۇ .شۇ مۇناسىۋەت بىلەن بۇ خاقان ئۆز خەلقى بىلەن كېڭەش ئۆتكۈزۈپ،قۇرۇلتايدا :<<بىز بۇ تارىخنى ئېنىقلاشتا قانداق خاتالاشقان بولساق ،ئەۋلادلىرىمىزمۇ شۇنداق خاتالىشدۇ ، شۇڭا بىز ئون ئىككى ئاي ۋە ئاسماننىڭ بۇرجىغا ئاساسلىنىپ، ھەر بىر يىلغا بىر ئات قويايلى، بىزدىن كېيىن يىل ھېسابى شۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ھېسابلانسۇن. بۇ ئارىمىزدا مەڭگۈ يادىكارلىق بولۇپ قالسۇن>>دەپتۇ. خەلىق خاقاننىڭ پىكرىنى قوللاپتۇ. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن خاقان ئوۋغا چىقىپتۇ ھەمدە ياۋايى ھايۋانلارنى ئىلى دەرياسىغا قاراپ قوغلاشنى بۇيرۇپتۇ. بۇ ناھايىتى چوڭ دەريا ئىكەن.خەلىق ھايۋانلارنى ئىلى دەرياسىغا قاراپ ھەيدەپتۇ. بىر مۇنچە ھايۋانلار ئۆزلىرىنى سۇغا ئېتىپتۇ،ئۇلاردىن ئون ئىككى خىلى سۇدىن ئۈزۈپ ئۆتۈپتۇ. ئەنە شۇ ئون ئىككى ھايۋاننىڭ ئىسمى ئون ئىككى يىلغا ئات قىلىپ قويۇلۇپتۇ. سۇدىن ئەڭ ئاۋۋال چاشقان ئۆتۈپتۇ، شۇڭا يىل بېشى شۇنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ<<چاشقان يىلى>>دېيىلىدىكەن. ئۇنىڭدىن كېيىن سۇدىن ئۆتكەنلەر تۆۋەندىكى تەرتىپتە بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەر بىرى بىر يىل ئۈچۈن ئىسىم بولۇپ قاپتۇ:ئۇي يىلى(كالا يىلى)، بارىس يىلى(يولۋاس يىلى)،توشقان يىلى، لەھەڭ يىلى(بېلىق يىلى)، يىلان يىلى، ئات يىلى، قوي يىلى، مايمۇن يىلى، توخۇ يىلى، ئىت يىلى توڭگۇز يىلىغا يەتكەندىن كېيىن، ھېساب يەنە چاشقان يىلىدىن قايتا باشلىنىدىكەن.
تۈركلەر بۇ يىللارنىڭ ھەر بىرىدە بىر خاسىيەت بار دەپ تەخمىن قىپتۇ. مەسىلەن، ئۇلارنىڭ قارىشىچە، كالا يىلى كىرگەندە ئۇرۇش كۆپىيىدىكەن، چۈنكى كالا بىر- بىرى بىلەن كۆپ ئۈسۈشىدىغان ھايۋان. توخۇ يىلىدا ئوزۇق-تۈلۈك كۆپىيىدىكەن، لېكىن كىشىلەر ئارىسىدا تەشۋىش ئاشىدىكەن ،چۈنكى توخۇنىڭ يېمى ، توخۇ دان تېپىش ئۈچۈن ئەخلەت-چاۋارلارنى تاتىلاپ چېچىۋىتىدىكەن. لەھەڭ يىلى كىرىش بىلەن ھۆل-يېغىن كۆپىيىپ، ئاشلىق ئوخشايدىكەن، چۈنكى لەھەڭ سۇدا ياشايدۇ. توڭگۇز يىلى كىرىشى بىلەن قار كۆپ ياغىدىكەن، سوغۇق قاتتىق بولىدىكەن، پىتنە-پاسات كۆپىيىدىكەن، ۋە ھاكازالار... كېيىن كىشىلەر يىللارنىڭ رەت تەرتىپىنى ئوڭاي ئەستە ساقلاش ۋە ئۇنتۇپ قالماسلىق ئۈچۈن بۇ ھەقتە مۇنداق قوشاق توقۇپتۇ ۋە ناخشا قىلىپ ئوقۇپتۇ:
ئون ئىككى ئارقۇن (مۆچەل)[arqun] : ئارقۇن — كېلىدىغان يىل نامى. 1. چاشقان يىلى [çaşqan yili]
2. ئۇي يىلى [uy yili]
3. يولۋاس يىلى [yolvas yili]
4. توشقان يىلى [toşqan yili]
5. بېلىق يىلى [béliq yili]
7. ئات يىلى [at yili]
8. قوي يىلى [qoy yili]
9. مايمۇن يىلى [maymun yili]
10. توخۇ يىلى [toxu yili]
11. ئىت يىلى [it yili]
12. توڭگۇز يىلى [toñguz yili]
پۇتبول مۇسابىقىسى
دۇنيا لوڭقسدىن قىسقىچە چۈشەنچە === 1-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1930-يىلى ئۇراگۇايدا ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت : 13 ئارگنتىنا،پاراگۇاي، بىلگىيە،پولىۋىيە، رومىنىيە،بىرازىلىيە، ئۇراگىۋاي، چىلى، ئامىرىكا، يۈگۈسلاۋىيە،مىكسىكا، فىرانسىيە، پىرو چىمپىيون: ئۇراگىۋاي ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: سىتابىرەي (ئارگىنتىنا) 8توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسدىكى ئۇمومى توپ: 70 چىمپىيون ئۇراگۇاي كۇماندسى
2-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1934-يىلى ئىتالىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 31 بۇ 31دۆلەتتىن تاللاپ 14 دۆلەت رەسمىي قاتناشقان. ئارگنتىنا، ۋىنگىرىيە ، ئاۋىستىرىيە، ئىتالىيە، بىرازىلىيە، بىلگىيە، گوللاندىيە،رومىنىيە،چىخسلىۋاكىيە،ئىسپانىيە، مىسىر، شىۋتسىيە فىرانسىيە،شىۋىتسارىيە،گىرمانىيە،ئامىرىكا چىمپىيون:ئىتالىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر:نىردىلان چىخسلىۋاكىيە 5توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ : 70 چىمپىيون ئىتالىيە كۇماندسى
-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1938-يىلى فىرانسىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت:36 بۇ 36دۆلەتتىن تاللاپ 15 دۆلەت رەسمىي مۇسابىقىگە قاتناشقان. ئاۋىستىرىيە، فىرانسىيە، پولشا ، گوللاندىيە، كۇبا ، شىۋتسارىيە، بىلگىيە، رومىنيە، نورۋىگىيە، چىخسلىۋاكىيە، گىرمانىيە،بىرازىلىيە، ئىتالىيە ، شىۋتسىيە، ھىندسستان چىمپىيون: ئىتالىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: لىيناس (بىرازىلىيە) 8توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ: 78 چىمپىيون ئىتالىيە كۇماندسى
4-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1950-يىلى بىرازىلىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: بىرازىلىيە، ئۇراگۇراي، شىۋتسىيەئىسپانىيە،يۈگۈسلاۋىيە،شىۋتسارىيە،ئىتالىيە،ئىنگىلاد،چىلى،ئامىرىكا،پاراگۇاي،مىكسىكا پولىۋىيە. چىمپىيون: ئۇراگۇاي ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: ئادىمىر (بىرازىلىيە) 9توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئۇمومى توپ : 88 چىمپىيون ئۇراگۇاي كۇماندسى
5-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1954-يىلى شىۋتسارىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت :16 ئىتپاقداش گرىمانىيە،ۋىنگىرىيە، ئاۋستىرىيە،ئۇراگۇاي،شىۋىتسارىيە،بىرازىلىيە،ئىنگىلاد،يۈگۈسلاۋىيە،فىرانسىيە،تۈركىيە،ئىتالىيە. بىلگىيە،مىكسىكا،چخسلىۋاكىيە،شوتلاندىيە،كورىيە چىمپىيون: ئىتپاقداش گىرمانىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: كىچىس (ۋىنگىرىيە) 11 توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ: 140 چىمپىيون گىرمانىيە كۇماندسى
6-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1958-يىلى شىۋتسىيدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 16 شىمالى ئىرلاندىيە،چىخ،شەرىقى گىرمانىيە،ئارگنىتنا،شوتلاندىيە،يۈگۈسلاۋىيە،فىرانسىيە،پاراگۇاي،شىۋتسىيە،مىكسىكا، ۋىلس ۋىنگىرىيە،بىرازىلىيە، ئاۋستىرىيە، ئىنگىلاد،سىۇۋىت ئىتپاقى چىمپىيون: بىرازىلىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: فاڭدەن (فىرانسىيە) 13توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ: 126 چىمپىيون بىرازلىيە كۇماندسى
8-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1966-يىلى ئىنگىلادتا ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 16 ئىنگىلاد، ئۇراگۇاي، مىكسىكا، فىرانسىيە، گىرمانىيە، ئارگىنتنا،ئىسپانىيە،شىۋتسارىيە،پورتۇگالىيە،ۋىنگىرىيە، بىرازىلىيە، بولغارىيە،سۇۋىت ئىتپاقى،چاۋشىيەن،ئىتالىيە،چىلى. چىمپىيون: ئىنگىلاد ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: يۇسىبىئۇ (پورتۇگالىيە) 9توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ: 89 چىمپىيون ئىنگىلاد كۇماندسى
9-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1970-يىلى مىكسىكىدا ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 16 سۇۋىت ئىتتپاقى،مىكسىكا،بىلگىيە،سارۋادو، ئىتالىيە، ئۇراگۇاي، شىۋتسىيە، ئىسرائىلىيە، بىرازىلىيە، ئىنگىلاد، رومىنىيە،چىخ گىرمانىيە، پىيرو، بولغارىيە، مۇناگو. چىمپىيون: بىرازىلىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: موللىر (گىرمانىيە) 10 توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسدىكى ئومومى توپ: 95 چىمپىيون بىرازلىيە كۇماندسى