cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بارىش مانچو
تۈركىيە دۆلەت ئاتىسى مۇستافا  كامال سىياسىتىنىڭ گۈزەللىكى بىلەن تۈركىيەدە نەچچە ئەۋلات كىشىلەرگە تەسىر قىلىپ كەلگەن بولسا بارىش مانچو ئۆزىنىڭ كۈيلىرىنىڭ گۈزەللىكى بىلەن نەچچە ئەۋلاد كىشىلەرگە تەسىر قىلغان. ھەتتا ئۇيغۇرلارنىڭ ئاممىباپ كۈيلىرىگىمۇ تەسىر قىلىپ كەلگەن،خۇددى ئۇنىڭ ئىسمىغا ئوخشاش«بارىش=تىنچلىق»كۈيلىرى ئارقىلىق تىنچلىققا بولغان ئارزۇيىنى ئىپادىلەپ كەلگەن.
ھاياتى:
بارىش مانچو 1943-يىلى1-ئاينىڭ 2-كۈنى ئىستانبۇلدا ئۈسكىدار رايونىدا تۇغۇلغان. ئۇنىڭ ئانىسى رىكات خانىم 1940- يىللاردىكى داڭلىق ناخشىچى. ئۇنىڭ ئاكىسى 2- جاھان ئۇرۇش مەزگىلىدە تۇغۇلغان بولغاچ، ئۇنىڭغا تۈركچە ساۋاش«ئۇرۇش» دەپ ئىسىم قويۇلغان، ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلىشىشىنى ئۈمىد قىلىپ، تىنچلىقنى تەبىرىكلەپ ئۇنىڭغا تىنىچلىق مەنىسىدىكى بارىش ئىسمىنى قويغان. ئۇنىڭ ئىسمى تۈركىيەدە كەڭ كۆلەمدە ئومۇملاشقان. ئۇ گالاتاساراي ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقىۋاتقان مەزگىلدە مەكتەپتە «دوستلار كۇلۇبى»نى قۇرغان، كىيىن 62-63-يىلى«گارمون كۇلۇبى»نى قۇرغان. ئۇ شۇ دەۋرلەردە ئېيتقان ئامېرىكا ناخشىلىرى ۋە قايتا قاپلىما قىلىپ ئېيتقان تۈركىيە خەلق ناخشىلىرى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن، ئۇ مۇشۇ ئاساستا تۈركىيە خەلق مۇزىكىلىرى بىلەن روكنى بىرلەشتۈرگەن، بۇ ئانادولۇ روك ھەركىتىنىڭ باشلىنىشىنىڭ بەلگىسى بولۇپ قالغان. 1963-يىلى بارىش مانچو تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ياۋوپاغا بارغان، ئۇ يەرلەردىكى مۇزىكانىتلارنىڭ ئەسەرلىرىنى يىغقان، مۇھىمى ئەنگىلىيە ۋە فىرانسىيە ھەم تۈركىيەنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ساياھەت قىلغان. 1967- يىلى ئۇنىڭ مۇزىكا ئەتىرىتى گېرمانىيە ،بېلگىيە ، فىرانسىيە، تۈركىيە قاتارلىق جايلاردا ئويۇن قويغان. 1967- يىلى بىر قېتىملىق ئېغىر قاتناش ھادىسىگە ئۇچىرىغاندىن كىيىن، ئۇ ئۇزۇن ساقاللىرى ئارقىلىق ھادىسىدە قېلىپ قالغان تارتۇقىنى يېپىۋالىشقا باشلىغان. 1970- يىلى بارىش مانچو تۈنجى پىلاستىنكىسى تاغلار تاغلارنى چىقارغان ، بۇ پىلاستىنكىسى بېلگىيەدە 700 مىڭ نۇسخا سېتىلغان. بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئۇنىڭ بۇ ناخشىسى يەنىلا ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشىدىغان ئەسەرلەرنىڭ بىرى.
1999-يىلى1-ئاينىڭ31-كۈنى بارىش مانچو تۇيۇقسىز يۈرەك كېسىلى بىلەن قازا قىلغان. ئۇ قازا قىلغان كۈنى تۈركىيە تۇيۇقسىز جىمىپ كەتكەندەك سۈكۈتكە چۆمگەن، مىليونلىغان كىشىلەر ئۇنىڭ ئۈچۈن قايغۇرغان، ئون مىليونلارچە كىشلەر ئۇنىڭ دەپتە مۇراسىمىغا قاتناشقان.
بارىش مانچو 1943-يىل 1-ئاينىڭ2-كۈنىدىن —1999-يىل1-ئاينىڭ 31-كۈنىگىچە ياشىغان تۈركىيەلىك داڭلىق ناخشىچى، داڭلىق كومپوزىتور،تېلىۋىزىيە پىروگىرامما تەھرىرى ھەمدە داڭلىق شەخىس ھىساپلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئىجات قىلغان ئەسەرلىرى 200 دىن ئاشىدۇ ھەمدە ئارىسىدىكى كۆپ ناخشىلىرى  باشقا تىللاردا تەرجىمە قېلىنىپ،كەڭ خەلىق ئارىسىدا تارقىلىپ كەلمەكتە،مەسىلەن:گىرىك تىلىدا،بولغارىيە تىلىدا،رۇمىنىيە تىلىدا،پارىس تىلىدا،ئەرەپ تىلىدا ۋە ئۇيغۇر تىلىدا تەرجىمە قىلىنىپ ئېيتىلغان.
بارىش مانچو ھەرقانداق چاغدا تۈركىيەدە ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشىدىغان كومپوزىتور ھىساپلىنىدۇ. ئۇ دەسلەپكى مەزگىللەردە كۈي ئەترىتى بىلەن بىللە ئانادولۇ ھەركىتىنى بىرلەشتۈرگەن ھالدا ئەنئەنىۋى تۈرك خەلق كۈيى بىلەن روك كۈيىنى راۋاجلاندۇرۇپ،كېيىنكى داڭلىق كومپىزوتور بولۇشىقا ئاساس سالغان.
«Mancoloji» مانچولوجى بولسا بارىش مانچونىڭ ئەڭ داڭلىق ئالبومىنىڭ بىرسى بۇلۇپ، ئۇنىڭ بۇ خىل تەجىرىبە خاراكتىرلىق كۈيى بىلەن ئېلىكتىرونلۇق كۈيلىرى 80 يىللارنىڭ كەينىگە قوشقان تۆھپىسى ھىساپلىنىدۇ.
پىلاستىنكىلىرى:
2023(1975-يىل)
يېڭى بىر كۈن (1979-يىل)
20 سەنئەت يىلى (1980-يىل)
سۆزۈمنىڭ چىشىڭغا تىگىش مەنىسى يوق(1981-يىل)
تەكەللۇپ قىلماڭ...تەكشۈرۈش ئىدارىسى نىمە( 1983-يىل)
30 سەنئەت يىلى(1988-يىل)
كەچۈرۈڭلار بالىلار(1995-يىل)
مانچولوجى(1999-يىل)
مەنبە:
http://news.bashlan.com/t_s/2014/02_06/2978.html
Durham
Durham bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Durhamning 42,939 nopusibar, ximalikang lik 54.77°, xariki uzunluk 1°57, rayunnomuri 0191.
Buénos Ayrés
right|thumb|250px Buénos Ayrés bolsa Argéntina dikibixahar 2009 nopus bar, Buénos Ayrésning 3,050,728 nopusibar, 203 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 34.36°.
قارا كۇسەي
thumb thumb|قارا كۆسەي قوغۇن
قارا كۆسەي قوغۇنى ئۇيغۇر رايونى پەيزىۋات ناھىيىسى ۋە ئاتۇش ناھىيسى داگلاڭ يېزىسىدا چىقىدۇ. يەنە بىر ئاتىلىشى پەيزىۋات قوغۇنى ، ھازىر شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا تېرىلىدۇ.
ئالاھىيدىلىكى
شەكلى ئۇزۇن ئىلىپىس شەكىلدە، بىر قوغۇننىڭ ئېغىرلىقى 2.6 كىلوگىرام كىلىدۇ، رەڭگى قارامتۇل يېشىل، پارقىراق ھەم سىلىق، يوللۇق سىزىقلىرى يوق. مىۋە تېرىسى نىپپىز ھەم قاتتىق، مىۋە گۆشى ئاپلىسىن قىزىل رەڭدە، گۆشى قىلىن 1.5 سانتىمىتىر كېلىدۇ، پاكىز ۋە تاتلىق يىيىشلىق، شەربىتى ئوتتۇرا دەرىجىدە، پۇراقلىق.
توخۇ سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> توخۇ سوقۇشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمدىن تا ھازىرغىچە ئۈزۈلدۈرمەي داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان، مەنىۋى تۇرمۇشنى جانلاندۇرىدىغان، قىزىقارلىق كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. توخۇ سوقۇشتۇرۇش ئادەتتە يېزىلاردىكى بازار كۈنلىرى، ھېيت - بايراملاردا مەھەللىلەردىكى كىشىلەر توپلاشقان سورۇنلاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. سوقۇشتۇرۇلىدىغان توخۇلار تاللىنىدۇ. ھەتتا، بەزى توخۇ سوقۇشتۇرۇش ھەۋەسكارلىرى ۋىلايەت ئاتلاپ توخۇ تاللايدۇ. شىنجاڭدا تۇرپان توخۇسىنىڭ بويى ئېگىز، سوقۇشۇشقا ئامرا ق بولغاچقا، قەشقەر خوتەنلەردىن ئاتايىن تۇرپانغا كېلىپ توخۇ ئېلىپ كېتىدۇ. توخۇ سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ قىزىلسۇ، خوتەن، قەشقەر، ئاقسۇ ۋىلايەتلىرىدە، شىمالىي شىنجاڭدا ئىلى ۋىلايەتلىرىدە كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. توخۇلار ئادەتتە يېرىم سائەتتىن بىر سائەتكىچە ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئۇزاقراق ۋاقىت سوقۇشىدۇ. بىر - بىرىنى چوقۇپ تاجىلىرىنى قانغا بوياپ، پەيلىرىنى يۇلۇۋېتىدۇ. مۇشۇنداق بىر - بىرىنى چوقۇپ، بارماقلىرى بىلەن قامىشىپ سوقۇشۇش جەريانىدا قاچقىنى، بېشىنى ئىچىگە تىقىپ جىم تۇرۇۋالغىنى يېڭىلگەن ھېسابلىنىدۇ. توخۇ، قوشقار، كەكلىكلەرگە ئوخشاش مەرد سوقۇشمايدۇ. توخۇ سوقۇشتۇرۇش سورۇنىدا تاماشىنىنلارمۇ كۆپ بولىدۇ."
San Pawlo
right|thumb|250px|San Pawlo right|thumb|250px San Pawlo bolsa Braziliye dikibixahar 2007 nopus bar, 1,522.986 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, San Pawloning 11,150,249 nopusibar, ximalikang lik 23.33°, xariki uzunluk 46°38.
Rio dé Janéyro
right|thumb|250px Rio dé Janéyro bolsa Braziliye dikibixahar 2008 nopus bar, 1,260 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Rio dé Janéyroning 6.161.047 nopusibar, ximalikang lik 43.11°, xariki uzunluk 22°54.
Ésséks
right|thumb|250px|Ésséks right|thumb|250px Ésséks bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Ésséksning 1,688,400 nopusibar, 3,670 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKH33.
Santiyago
right|thumb|250px Santiyago bolsa Chili dikibixahar 2009 nopus bar, 641.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Santiyagoning 7,003,122 nopusibar, ximalikang lik 33.27°, xariki uzunluk 70°40.
روۋان ئاتكىنسون
thumb روۋان سەباستىيان ئاتكىنسون (ئىنگ: Rowan Sebastian Atkinson، ت. 1955- يىلى 6- قەھرىتان)، ئىنگىلىز كومېدى ئارتىسى ۋە يازغۇچى. BBC دە چىققان پۇرچاق ئەپەندى كومىدىيە تىزىقى بىلەن تونۇلغان.
ھاياتى
ئۈچ قېرىنداشنىڭ كەنجىسى بولمىش روۋان ئاتكىنسوننىڭ ئاناسىنىڭ ئاتى ئەللا مېي، ئاتاسىنىڭ ئاتى ئىسە ئېرىك ئاتكىنسون ئېرۇر. ئوكسڧورد ئۇنىۋېرستېتى دراما ئۇيۇشماسىدا ئىتوتلار ئوينىغان. يازغۇچى رىچارد كۇرتىس بىلەن ئۇچراشىشى كەسپىي ھاياتى ئۈچۈن مۇھىم بۇرلۇش بولغان. دوستى جون لويدنىڭ رېژىسسورلىقىدىكى ۋە ئەنگىلىيە ITV (مۇستەقىل تېلىۋىزىيە\Independent Television) "سائەت توققۇز خەبەرلىرى ئەمەس"  (Not the Nine O'Clock News) دېگەن ت ۋ تىياتىرىدا ئوينىغان. بۇ تىزىقتىكى مۇۋاپپەقىيەتىدىن سوڭرە 1983 تە قارا يىلان (The Black Adder) سىتكومدا رول ئالغان.
ئاتكىنسون، ئۆزىنى دۇنياغا تانىتقان پۇرچاق ئەپەندى خاراكتېرىنى تۇنجى كەز 1988 دە تامېس تېلېۋىزىيونىدا ئوينادى.
Ként
right|thumb|250px|Ként right|thumb|250px Ként bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Kéntning 1,647,100 nopusibar, 3,736 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKJ42.
شامان دىنى
شامان دىنى ئۇيغۇرلار ئەڭ بۇرۇن ئېتىقاد قىلغان دىن بولۇپ، ئۇدەسلەپ ئورال - ئالتاي قوۋملىرى ئارىسىدا مەيدانغا كەلگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن شامان دىنى ئاساسەن شۇ رايونلار ۋە ئۇنىڭغا قوشنا رايونلاردا كەڭ تارقالغان. شامان دىنى ئىنسانلار ئەجدادىنىڭ تەبىئەتكە چوقۇنۇش دەۋرىدە ھاسىل بولغان ئەقىدە - ئېتىقادلىرى مۇجەسسەملەشتۈرۈلۈش ئاساسىدا قامانلار تەرىپىدىن تەرغىپ - دالالەت قىلىنغان بىر ئىلاھلىق دىن ئىدى. ئۇنىڭدا <دۇنيا ياخشى - يامان روھلار (جىن - شاياتۇن) بىلەن تولغان>، <قامان يامان روھلارنى قوغلاپ، ياخشى روھلارنى قوغدايدۇ>، <قامانلار ھەممىگە قادىر> دېگەن قاراشلار تەرغىپ قىلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار شامان دىنىغا 2000 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئېتىقاد قىلدى. مىلادى Ⅶ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن كېيىن تەدرىجىي مانى دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان بولغان. ئەنە شۇنداق ئۇزاق تارىخىي جەرياندا ئەجدادلىرىمىز بۇرۇن ئېتىقاد قىلىپ كەلگەن كۆپ ئىلاھلىق دىن ئەقىدە - ئادەتلىرى، شامان دىنى شارائىتىغا ماسلىشىپ داۋاملىشىپ كەلدى.
تېيىپچان ئىليوف
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر شېئىرىيتىنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بىرى، مەملىكەت ئىچى ھەم سىرتىدا زور ئابرويغا ئىگە بولغان ئاتاقلىق شائىر، ئەدەبىياتشۇناس ۋە جامائەت ئەربابى تىيىپچان ئىليوف 1930- يىلى 4- ئاينىڭ 11- كۈنى ئىلى ۋىلايىتىنىڭ قورغاس ناھىيسىدە مەرىپەتلىك دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1938- يىلدىن 1948- يىلغىچە قورغاس ناھىيسىدىكى باشلانغۇچ ، تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ۋە دىني مەكتەپتە ئوقۇغان. 1948- يىلى 8- ئايدىن 1950- يىلنىڭ ئوتتۇرىلىرىغچە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ۋاقتىلىق ھۆكۈمىتىنىڭ ئورگان گېزىتى « ئالغا گېزىتى » دە مۇھەررىر بولغان. 1950- يىلدىن 1955- يىلغىچە شىنجاڭ ئۆلكىلىك مەدەنىيەت ئىدارىسنىڭ ئەدەبىيات - سەنئەت بۆلۈم باشلىقى ، 1955- يىلدىن 1958- يىلغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق پارتكوم تەشىۋىقات بۆلۈمى ئەدەبىيات - سەنئەت باشقارمىسنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئاپتونۇم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى پارتىيە گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى ، ئاپتونۇم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ باش كاتىپى ، « شىنجاڭ ئەدەبىيات - سەنئىتى » ( ھازىرقى - « تارىم » ) ژورنىلىنىڭ مۇئاۋىن باش مۇھەرىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 1979- يىلى جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ 3- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك قۇرۇلتىيدا ۋە 1985- يىلى جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ 4- نۆۋەتلىك مەمىلىكەتلىك قۇرۇلتىيدا جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتى مىللەتلەر ئەدەبىياتى كومىتېتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى ، 1980- يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەت بىرلەشمىسنىڭ 3- نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيدا ئەدەبىيات- سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ۋە جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ سايلانغان. ئۇ 1961- يىلدىن بۇيان جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ ئەزاسى، جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتى شىنجاڭ شۆبىسنىڭ كەسپى يازغۇچىسى ئىدى. 1989- يىلى 2- ئاينىڭ 19 - كۈنى 69 - يېشىدا ۋاپات بولدى. تىيىپچان ئىليوف - يېڭى ھايات ۋە پارلاق كېلەچەكنىڭ يالقۇنلۇق كۈيچىسى ، ھەممىنىڭ ھۆرمىتى ۋە ئىشەنچىسىگە ئېرىشكەن كۆپ مەھسۇلاتلىق شائىر. ئۇ 40 يىللىق ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيتىدە شېئىر ئىجادىيتى بىلەن ئىزچىل شوغۇللىنىپ، مىڭ پارچىدىن ئارتۇق شېئىر ، باللادا ، داستان ۋە رۇبائىيلارنى يازغان. بۇ ئەسەرلەرنىڭ كۆپ قىسمى «شەرق ناخشىسى» ( ئالمۇتا « يېڭى ھايات » نەشىرىياتى 1951- يىل )، « تىنىچلىق ناخشىسى » ( مىللەتلەر نەشىرىياتى ، 1953- يىل ) ، « تۈگمەس ناخشا » ( مىللەتلەر نەشىرىياتى، 1957- يىل)، « ۋەتىنىمنى كۈيلەيمەن» ( شىنجاڭ خەلىق نەشىرىياتى ، 1963- يىل)، «زەپمۇ چىرايلىق كەلدى باھار » ( شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى، 1980- يىل)، «باھار ئىلھامى» ( مىللەتلەر نەشىرىياتى، 1984- يىل)، «تاللانغان شېئىرلار » ( شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى، 1985- يىل)، «تۆھمەت قۇربانى» ( قەشقەر ئۇيغۇر نەشىرىياتى، 1986- يىل ) ، «يانتاق» ( مىللەتلەر نەشىرىياتى، 1989- يىل ) قاتارلىق توپلاملىرىغا كىرگۈزۈلگەن. «تىنىچلىق ناخشى (خەلىق ئەدەبىياتى نەشىرىياتى، 1956- يىل )، «تىيىپچان ئېليوف شېئىرلىرىدىن تاللانما» ( خەلىق ئەدەبىياتى نەشىرىياتى، 1982- يىل) قاتارلىق شېئىرلار توپلاملىرى خەنزۇچە نەشىر قىلىنغان. كۆپلىگەن شېئىرىلىرى ئېلىمىزدىكى قازاق، موڭغۇل، قىرغىز، چاۋشىيەن قاتارلىق قېرىنداش مىللەتلەر تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغان. بىر قىسىم شېئىرلىرى ئېنگىلىز ، رۇس ، فىرانسوز ۋە تۈرك تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغان.
خالمۇرات ئۆمەر
ئۇ 1994- يىلى 5 - ئايدا شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىنىڭ گۈلدەستە پروگراممىسىدا ھاراقكەش « چوڭ ئەيسا » نىڭ ئوبرازىنى چىن ھېسسىيات ، يۇمۇرلۇق خاراكتېر ، ئىخچام، ئاممىباب ھەم قىزىقارلىق تىل ۋە ھەرىكەتلەر بىلەن ئورۇنداپ ، خەلققە تونۇلغان خالمۇرات ئۆمەردۇر. ئۇ 1969 - يىلى 31 - يانۋار ، چاپچال ناھىيىسىنىڭ جاغىستاي يېزىسىدا بىر سەنئەتكار ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1991- يىلى شىنجاڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىنىڭ تىياتىر فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىندى. 1995- يىلى مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ، شىنجاڭ ئوپېرا ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىندى. ئۇزاق ئۆتمەي ئۆمەك تەييارلىغان چوڭ تىپتىكى ئوپېرا « گۈلەمخان » دىكى باش پېرسوناژ ئەختەمنىڭ رولىنى ئىلىش ئۇنىڭ زىممىسىگە يۈكلەندى. خالمۇرات ئىلى دىيارىدا ياشاپ ئۆتكەن بۇ تارىخى شەخسنىڭ رولىنى ناھايىتى چىن، تەسىرلىك ئويناپ چىقتى. بۇ ئوپېرا ئۈرۈمچى ۋە بېيجىڭلاردا ئوينىلىپ، زىلزىلە پەيدا قىلدى. بۇ ئوپېرا مەملىكەتلىك جۇڭخۇا مەدەنىيەت مۇكاپاتى، بەش بىر قۇرۇلۇش مۇكاپاتى ۋە ئالتۇن توز مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. 1998 - يىلى ئىشلەنگەن « قىرلىق ئىستاكان » ناملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرىدا ئۇ ئوسمان داڭگالنىڭ ئوبرازىنى ئىلىپ چىقىپ ، زور داغدۇغا قوزغىدى. ھەمدە خەلقنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى. 1999- يىلى 10- ئايدا ئۇ « ئالىمجان بولۇمسىزمۇ؟» ناملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرىدا ئالىمجاننىڭ رولىنى ئىلىپ چىقتى. بۇ رولنى ئىلىپ چىقىپ ، بىراقلا ھەممە ساھەنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىپ ، تېلېۋىزىيە تىياتىرچىلىقىدا ، ئۆچمەس بىرى بەدىئىي ئوبرازنى بارلىققا كەلتۈردى ھەم گىگانېت چولپانغا ئايلاندى. ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ رول ئىلىش ۋە ئوبراز يارىتىشتىكى تىرىشچانلىقى بىلەن « چىن سۆيگۈ « ، « ساراڭ »، « چار خوراز» ، « بۇ كىشىنى تونۇمسىز؟ » قاتارلىق تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىدا رول ئىلىپ ، چىقىپ ئۇيغۇر تىياتىرچىلىقىدا كىشىلەر قەلبىدە ئاجايىپ بىر ئۇنتۇلماس ئوبرازلارنى ياراتتى.
Staffordshir
Staffordshir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Staffordshirning 1,064,800 nopusibar, 2,713 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKG24.
Karakas
right|thumb|250px|Karakas right|thumb|250px Karakas bolsa Wénésuéla dikibixahar 2001 nopus bar, 1,930 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Karakasning 2,762,259 nopusibar, ximalikang lik 10.30°, xariki uzunluk 66°55.
مۇزىكا
ھۆججەت:Accord_violon.jpg
ئۇيغۇر مۇزىكا سەنئىتىنى ئۇسسۇل سەنىتى بىلەن قوشماق ياكى بىر گەۋدە دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. چۈنكى ئۇ ئىككىسىنىڭ تەرەققىياتى ئۇيغۇرلارنىڭ پىسخىك ئالاھىدىلىكىگە مۇناسىپ ھالدا بىر - بىرىنى ئۆز ئارا شەرت قىلىشقان. ئۇسسۇل ئۇيغۇرلارنىڭ شوخ، تېتىك، مەردانە، غەيۇر، شادىيانە - خۇشپىچىم، قەيسەر مىجەز - خۇلقىنى نەپىس، نازۇك، ئەۋرىشىملىك ھەرىكەت تىلى بىلەن ئوبرازلىق ئىپادىلەش ئارقىلىق خەلقنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇپ كەلگەن بولسا، ئۇيغۇر مۇزىكا سەنئىتى بەدىئىيلىكىنىڭ ئۈستۈنلۈكى، ئاھاڭىنىڭ كۆپ خىللىقى، رېتىمنىڭ مۇرەككەپلىكى، ۋەزىنىنىڭ ئېنىق - ئۆلچەملىكلىكى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن ئۇيغۇر ئۇسسۇل ھەرىكىتىگە جان كىرگۈزۈپ، ئۇنى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي پىسخىك ئالاھىدىلىكىگە تېخىمۇ ئۇيغۇنلاشتۇرغان.
ئۇيغۇر مۇزىكا تىلىنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكىگە مۇناسىپ چالغۇلىرىنىڭمۇ تۈرى كۆپ بولۇپ، ئۇيغۇر مۇزىكىسىنىڭ ئاھاڭىنىڭ كۆپ خىللىقى، مۇرەككەپلىكى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى تولۇق ئىپادىلەش ئىقتىدارىغا ئىگە.
ئۇيغۇر مۇزىكا مەدەنىيىتىنىڭ خورىماس مەنبەسى بولغان ئون ئىككى مۇقام ئەنە شۇنداق ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرگەن مۇزىكا دەستۇرى بولۇپ، مەيلى ئەنئەنىۋى نەغمىلەر ياكى ھازىرقى يېڭى مۇۋەپپەقىيەتلىك بەدىئىي مۇزىكا ئىجادىيەتلىرى بولسۇن ھەممىسى ئون ئىككى مۇقامغا ۋارىسلىق قىلىش ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن. مەسىلەن، قەشقەر، يەكەن، كۇچا، كورلا، قۇمۇل، ئىلى سەنەم - مەشرەپلىرى قاتارلىقلاردا ئېيتىلىدىغان ناخشا، ئوينىلىدىغان ئۇسسۇللارنىڭ مۇزىكىسى ۋە <غېرىب - سەنەم>، <تاھىر - زۆھرا> قاتارلىقلارنىڭ مۇزىكىسىنى، <تاشۋاي>، <شادىيانە>، <نىم پەدە>، <سوۋار>، <سېپىل ناخشىسى>، <جۇنۇن>، <زېمىن>، <ئالمىخان>، <لىۋەن يارلا>، <ئانارگۈل بالا>، <ھەيرانەي>، <ئىلاخۇن كۆك كۆز>، <سادىر پالۋان>، <ھەي دادەي>، <بۇ تاغلار ئېگىز تاغلار>، <شەرىخۇمارى>، <ئۆستەڭ ناخشىسى> قاتارلىق مۇزىكا، ناخشا - ئۇسسۇللارنىڭ ھەممىسى ئون ئىككى مۇقام ئاھاڭىنىڭ دائىرىسى ۋە تەسىرىدىن مۇستەسنا ئەمەس، بۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مۇزىكىلىق ناخشا - ئۇسۇللىرىنىڭ تىپىك نەمۇنىلىرىدىن بولۇپ، ئۇزۇن دەۋرلەردىن بۇيان خەلقىمىز بىلەن بىللە ياشاپ كەلمەكتە.
تۇيغۇن ئەھمىدى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئاتاقلىصق كىصنو چولپصنى ۋەة رېژ ىصسسور تۇيغۇن ئەةھمىدى ص 1946 - يىلصى ئۈرۈمچصىدةە تۇغۇلغان. 1965 - يىصلى ص 7 - ئايدا مةەركىزىي تصىياتصىر ئىصنصستصتۇتىصنىصڭ ئاكتصيورلۇق كەةسپىصنى ص پۈتتۈرۈپ شىصنجاڭ ئوپېرا ئۆمصكىصگەة تەةقسصىم قىلنغان. ئۇ 1983 - يىلى ص 10 - ئايدىن ئېتصىبارەةن تەةڭىرىصتاغ كىصنو ستۇدىصيصسصنصڭ رېژىصسسورص بولۇپ ئصشلىصمەةكتەة. تۇيغۇن ئەةھمىدىنىصڭ ئېكران ھاياتى 1979 - يىلى ص « ئاق بوز ئات » ناملىصق ھېكايەة فىصلىصمصدەة رول ئېلىصش بىصلەةن باشلانغان. ئۇ شۇنىصڭدىصن ئېتىصبارەةن « بەةخىصت ناخشصسصى » ، « پۇل دېگەةن نەةرسەة » ، « نەةسىصردىصن ئەةپەةندى ص » ، « قاراقچى ۋەة قاراقۇ » ، « موللازةەيدىن » ، « قۇربان تۇلۇمنىڭ بېيجىڭغا سەةپىرى > قاتارلىصق نۇرغۇنلصىغان كىصنولاردا باش رول ئالغاندىن سصىرت « بويتاقلار ئائىصلصسى»، ص « ، موللازەةيدىن » قاتارلىق كىنو فىلىملىرى ص ، « شةەيتان بىصلەةن ساقچى ص » ، « قوغۇنچصنصڭ ھېكايصسى ص » ، « دوزاخقا سةەپەةر » ، « داپ » ، « ساراڭ » ، « ئازابلىق لەةززەةت » قاتارلىصق تېلېۋصزىصيەة تىصياتىصرلىصرىصغا مۇستەةقىصل رېژىصسسورلۇق قىصلصىپ شصىنجاڭنىصڭ كىصنو - تىصياتىصرص ئىصشلصرىصغا زور تۆھپةە قوشتى ص. تۇيغۇن ئەةھمصىدى 1995 - يىصلى ص ئېران - تېھران خةەلقئارا كىنو بايرىمىغا ئالاھىدەة تەةكلىپ قىصلىصندى ص ، 1997 - يىلى ص 7 - ئايدا تۈركىيەة مةەدەةنىصيەةت مىصنصستىصرلىصكىصنصىڭ تەةكلصپى ص بىصلەةن ئەةنقەةرەة شەھرىدەة ئۆتكۈزۈلگەةن نەةسىردىن ئەةپەةندى خةەلقئارا ئىلمىي مۇھاكىمةە يىصغصنىصغا قاتناشتى ص. ئۇ 1989 - يصىلصدىصن بۇيان ئىصزچصىل ھالدا شىصنجاڭ كىصنوچىصلار جەةمىئىيىتىنىڭ رەةئصىسلىك ۋەةزىصپصىسنى ص ئۆتىصمەةكتە.
Bogota
right|thumb|250x250px|Bogotaright|thumb|250px Bogota bolsa Kolumbiye dikibixahar 2005 nopus bar, 1,587 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Bogotaning 6,776,009 nopusibar, ximalikang lik 4.35°, xariki uzunluk 74°4.
Xampishir
right|thumb|250px|Xampishir right|thumb|250px Xampishir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Xampishirning 1,705,700 nopusibar, 3,769 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKJ33.
ئېكسودۇس
left|thumb|350px ئېكسودۇس ئىنجىلنىڭ يەھۇدىيلارنىڭ مىسىردىن چىقىپ كەتكەنلىكى خاتىرىلەنگەن قىسمى
دۈشەنبە
دۈشەنبە ڧارسچە "دوشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "دو+شەنبە= دوشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ ئىككىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە باش كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Pazartesi"، ئەرەبچە «الاثنين»، ڧارسچە «دوشنبه»، ئىنگىلىزچە «Monday» ۋە خەنزۇچە «周一\星期一» غا توغرا كېلىدۇ.
ئايەتۇللاھ ھامەينى
سەييىد ئەلى ھۆسەينى خامىنىي (فارسچە: سید علی حسینی خامنه‌ای ، تەلەپپۇزى [ʔæˈliː hosejˈniː xɒːmeneˈʔiː] 193 1939-يىلى 4-ئاينىڭ 19-كۈنى) ئىراندا تۇغۇلغان ، 1989-يىلدىن باشلاپ ھازىرقى مەقامدا تۇرغان.ئۇ ئىلگىرى 1981-يىلدىن 1989-يىلغىچە ئىراننىڭ ئۈچىنچى پرېزىدېنتى بولغان. ھامىنىي ئوتتۇرا شەرقتىكى ئەڭ ئۇزۇن ۋەزىپە ئۆتىگەن دۆلەت باشلىقى ، شۇنداقلا شاھ مۇھەممەد رىزا پەھلەۋىدىن قالسىلا ئۆتكەن ئەسىردىكى ئىككىنچى ئۇزۇن ۋەزىپە ئۆتىگەن ئىران رەھبىرى.
ئەرافات ئارسلان
ئىسىم-فامىلىسى: ئەرافات ئارسلان
باشقا ئىسمى: ئارفا جىنىسى: يۇرتى: ئۈرۈمچى مىللىتى: ئۇيغۇر
تۇغۇلغان ۋاقتى: نامەلۇم ئېگىزلىكى: 120  ئېغىرلىغى: 17 يۇلتۇزلار تۈركۈمى: قىزىقىشى: ناخشا ئۇسۇل ، ئىتۇت ،كىنو قان تىپى: چولپان تۈرى: ناخشا چولپىنى تور بېكىتى:
ئةخمةت ئابلصمصت
ئةلگة تونۇلغان ئاتاقلصق درامما ۋة كصنو ئارتصسص ئةخمةت ئابلصمصت 1958 - يصلص غۇلجا شةھصرصدة تۇغۇلغان. ئۇ سةنئةتتصكص تةبصئصي تالانتص بصلةن 1976 - يصلص 2 - ئايدا شصنجاڭ ئوپېرا ئۆمصكصگة قوبۇل قصلصندص. شۇنصڭدصن ئېتصبارةن ئةخمةت ئابلصمصت چوڭقۇر ئېتصقاد ۋة ئۇلۇغۋار ئصرادا بصلةن كةسصپكة بېرصلصپ ئاز بولمصغان مۇۋةپپةقصيةتلةرنص قولغا كةلتۈردص. ئةخمةت ئابلصمصت ئصلگصرص - كېيصن بولۇپ ، « گۈلنصسا » دارمصسصدا قادصر ، « چصن مودةن » درامصسصدا مةردان ، « سصز بصزگة ئصشصنةمسصز » درامصسصدا خالصق ، « غېرصپ سةنةم » درامصسصدا شاھص ئابباس ، « ئاماننصساخان » درامصسصدا قېدصرخان ، « سصرتماق » دارمصسصدا ھېمصت قاتارلصق خصلمۇ خصل كةچۈرمصش ۋة خاراكتېرصگة ئصگة پېرسوناژلارنصڭ ئوبرازصنص ئاجايصپ ئۇستصلصق بصلةن يورۇتۇپ ، تاماشصبصنلار ئارصسصدا زور تةسصر قوزغاپ ئۇلارنصڭ قةلبصدصن چوڭقۇر ئورۇن ئالدص ۋة كۆپ قېتصم ئورۇنداش مۇكاپاتصغا ئېرصشتص. ئةخمةت ئابلصمصت يةنة 1991 - يصلص ئصشلةنگةن « موللازةيدصن » ناملصق ھېكاية فصلصمصدة باش رول - موللا زةيدصننصڭ رولصنص ئېلصپ ، ئۇنصڭ يۇمۇرلۇق ، ھةزصلكةش خاراكتېرصنص ناھايصتص ياخشص ئېچصپ بةردص. بۇنصڭدصن باشقا ئةخمةت ئابلصمصت « قۇربان تۇلۇمنصڭ بېيجصڭغا سةپصرص » ناملصق كصنو فصلصم ۋة « كۈتۈلمصگةن توي » ، «تصمتاس گۇگۇم »، « ئاخصرقص كۆل » ، « بۇ چۈش ئةمةس » ، « ساراڭ » ، « چصن سۆيگۈ » قاتارلصق تېلېۋصزصية تصياتصرلصرصدصمۇ ئوخشصمصغان پېرسوناژلارنصڭ ئوبرازصنص ناھايصتص جانلصق ۋة تةسصرلصك يارصتصپ تاماشصبصلارنصڭ ۋة كةسصپداشلصرصنصڭ يۈكسةك باھاسصغا ئېرصشتص. ئۇ ئورۇنداشقا قاتناشقان « چولپانخومار » ، « سالام خةت » ، « ئصمتصھان » ، « كۈندة ئايةم » قاتارلصق ئصپصزورتلار ئةخمةت ئابلصمصتنصڭ كۆپكة ماھصر ھةقصقصي بصر سةنئةتكار ئصكةنلصكصنص تېصخمۇ چوڭقۇر ئصسپاتلايدۇ.
ئاپرىنچۇر تىكىن
ئاپرىنچۇر تىكىن 10-ئەسىردىن كىيىن ئىدىقۇت مائارىپى يىتىشتۈرگەن ئۆز زامانىسىنىڭ ئاتاقلىق مائارىپچىسى ۋە شائىرى. ئاپرىنچۇر تىكىننىڭ ھاياتى، ئىجتىمائىي پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق. مەلۇمەتلادىن قارىغاندا تۇرپاننىڭ بويلۇق دىگەن يىرىدە دۇنياغا كەلگەن. مانى دىنى شارائىتىدە ئۈسۈپ يىتىلىپ ئۆز دەۋرىنىڭ كاتتا بىلىم ئىگىسىگە، مائارىپچىسى ۋە شائىرىغا ئايلانغان. دىمەك، مۇشۇنداق تارىخىي شارائىتتا يىتىشكەن ئاپرىنچۇر تىكىن ھاياتى ۋە ئىجتىمائىي، ئىجادىي پائالىيەتلىرىنى ئىزدەپ تېپىش 8-ئەسىردىن 10-ئەسىرگىچە بولغان ئارلىقتىكى مانى دىنىغا ئىتقاد قىلغان ئۇيغۇرلارنىڭ ھەمدە ئىدىقۇت خانلىقى دەۋرىنىڭ مەدىنيەت، مائارىپ تارىخىنى بىلىش ۋە ئۆگىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
گېئورگې پاتتون
ﺩﯛﺷﻤﻪﻥ ﺳﺎﯕﺎ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻠﻤﯩﺴﯘﻥ ، ﺳﻪﻥ ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﮕﻪ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻞ. ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﮕﻪ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﻱ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻞ ، ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﺍ ﺩﯛﺷﻤﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﻮﯕﺸﯩﯟﯦﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﭘﯘﺭﺳﻪﺕ ﻗﺎﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺋﯜﻧﯜﻣﻠﯜﻙ ﺋﻮﺕ ﻛﯜﭼﯩﻨﯩﯔ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﺸﻰ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺟﻪﯕﺪﻩ ﺋﯚﻟﯜﻡ - ﻳﯧﺘﯩﻢ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ. ﺳﻪﻥ ﺋﯚﺯﯛﯕﻨﯩﯔ ﺋﻮﺕ ﻛﯜﭼﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﺕ ﻛﯜﭼﯩﻨﻰ ﺑﻮﻳﺴﯘﻧﺪﯗﺭ ، ﺗﯧﺰ ﻫﻪﺭﻛﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﻰ ﻗﯩﺴﻘﺎﺭﺕ.
ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﺎﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﯓ ﺳﻪﻟﺘﻪﻧﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﻪ. ﺋﯘﺭﯗﺵ ﻗﻪﻫﺮﯨﻤﺎﻥ - ﺑﺎﻫﺎﺩﯨﺮﻻﺭﻧﻰ ﻳﺎﺭﯨﺘﯩﭗ ، ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﺎﺳﻜﯩﻨﯩﭽﯩﻠﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﻳﻮﻗﯘﺗﯩﺪﯗ. ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻦ ﻗﻮﺭﻗﯩﺪﯗ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ، ﻗﻮﺭﻗﯘﻧﭽﺎﻗﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﯞﻩﻫﯩﻤﻪ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﯩﻴﻪﺕ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﯩﺪﯨﻦ ﻏﺎﻟﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﯩﻴﻪﺕ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﻰ ﺋﻪﺭﻛﻪﻛﻠﻪﺭﮔﻪ ﺧﺎﺱ ﺧﯩﺴﻠﻪﺗﻨﯩﯔ ﺟﻪﯞﻫﯩﺮﻯ. ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺋﻪﺭﻛﻪﻙ ﯞﻩﺗﻪﻥ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ .....
ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ، ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ﮔﯧﺌﻮﺭﮔﯩﻲ پاتتوننىڭ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﺩﻩﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﯚﺯﻯ. ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﻗﯩﺰﯨﻘﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭﻏﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪﻥ پاتتون  ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﺗﻮﻧﯘﺵ. ﺑﯘ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﻪﻛﻤﯘ ﺑﻪﻟﻜﯩﻢ ﻛﯚﺯ ﺋﺎﻟﺪﯨﻤﯩﺰ ﻏﺎ ﻛﯧﻠﯩﺪﯨﻐﯩﻨﻰ ﻳﻪﻧﯩﻼ ~ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺟﻪﯓ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﻗﯩﻴﺎﭘﯩﺘﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﮔﯧﺌﻮﺭﮔﯥ پاتتون ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ. ﺋﯘ 1885 - ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻮﻳﺎﺑﯩﺮﺩﺍ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﻛﺎﻟﯩﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺷﯩﺘﺎﺗﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. 1909 - ﻳﯩﻞ ﺋﯩﻴﯘﻧﺪﺍ ﯞﯦﺴﺖ ﭘﻮﺋﯧﻨﺖ ﻫﻪﺭﺑﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﯛﭖ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﯟﻭﻱ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺋﺎﺗﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﻪﺭ 15 - ﭘﻮﻟﻜﯩﺪﺍ ﻛﺎﭘﯩﺘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1917 - ﻳﯩﻠﻰ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻧﺪﺍ ، ﺑﺎﺗﺘﻮﻥ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻳﯩﺮﺍﻗﻘﺎ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﻗﯩﻠﻐﯘﭼﻰ ﻗﻮﺷﯘﻧﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ﭘﯧﺮﯨﺸﻨﮕﻐﺎ ﻫﻪﻣﺮﺍﻫ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﮕﻪ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ. ﺋﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺗﺎﻧﻜﺎ ﻗﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﻪﺵ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﻰ ﻣﻪﺷﻖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﺷﻘﺎ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻫﻪﻡ ﺑﯘ ﺟﻪﯕﮕﻪ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ << ﻛﺮﯦﺴﺖ ﻣﯧﺪﺍﻟﻰ >> ﻏﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺋﺎﻳﺎﻗﻼﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ، ﺗﺎﻧﻜﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﻟﯩﻢ - ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ. 1920 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1940 - ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﻫﻪﺭ ﺧﯩﻞ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ.
ﻣﺎﻧﺎ ﻳﯘﻗﯘﺭﻗﯩﻼﺭ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ﮔﯧﺌﻮﺭﮔﯩﻲ پاتتوننىڭ  ﻗﯩﺴﻘﯩﻐﯩﻨﻪ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﯨﻠﯩﺸﻰ.
Metta bayan qilghan xush xewer
Bu kitabning muellipi lawiy depmu atalghan metta bolup, u burun bajgir idi. kéyin hezriti Eysaning on ikki bagirtining biri bolghan. Mettaning bu kitabni yézishtiki meqsiti, yehudiy kitabxanlargha ular uzun waqitlardin béri kütüp kéliwatqan padishah, yeni muqeddes yazmilarda tilgha élin'ghan qutquzghuchi mesihning del hezriti eysa ikenlikini körsitip bérishtur. Metta muqeddes yazmilarda aldin bérilgen bésharetlerning hezriti eysaning kélishi bilen emelge abqanliqini ochuq körsitish üchün, hezriti eysaning tughulubi, möjiziliri, hayati, ölümi we ölümdin tirilishini tewrattiki qutquzghuchi mesihke qaritilghan neqiller bilen teswirligen. buning bilen birge, muellip hezriti eysaning temsiller bilen xudaning padishahliqi heqqide köp telim bergenlikini we xudaning qanunini toghra chübendürgenlikini bayan qilghan. u yene hezriti eysaning yehudiy xelqi üchünla emes, belki pütkül insanlar üchün kelgenlikini alahide tekitligen.
جۈرجىتلەر
جۈرجىتلەر/جۈرجىنلەر، 女真
ئادىياما
right|thumb|250px|Adiyama Shehiri right|thumb|250px ئادىياما شەھىرى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2000 نوپۇس بار، ئادىيامانىڭ 178،538 نوپۇسىبار، 1،582 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 38°16، پوقتامۇرى 02خخخ.
بايبۇرت ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|بايبۇرت ۋىلايىتى left|thumb|250px بايبۇرت ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، باتماننىڭ 85،455 نوپۇسىبار، 3،652 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.14°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 40°13، پوقتانومۇرى 069 رايۇننومۇرى 0458.
ئائىلە ۋەخپىسى
<خۇسۇسىي ۋەخپە> مۇ دېيىلىدۇ. بۇنىڭدا ئاللانىڭ نامى بىلەن ئەۋلادلارغا قالدۇرۇلغان يەر، مۈلۈك كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئىگىلىك ھوقۇقى بۇرۇنقى ئىگىسى تەرىپىدىن ئۇزۇن مۇددەت توڭلىتىپ قويۇلىدۇ. <ئاللانىڭ مۈلكى> دەپ ئېلان قىلىنىدۇ. باشقىلارنىڭ ھەمتاۋاق بولۇۋېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ. پايلانغۇچى مۈلۈكنى ساقلاش - باشقۇرۇش، ئۇنىڭدىن پايدىلىنىش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدۇ. سېتىشقا، رەنىگە قويۇشقا، ئىئانە قىلىشقا، ۋارىسلىق قىلىشقا بولمايدۇ. پايدىلانغۇچىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆتۈنۈپ بېرىش، پايدىلىنىش ھوقۇقى ئەۋلادمۇ ئەۋلاد ۋارىسلىق قىلىش بىلەن چەكلىنىدۇ؛ پايدىلانغۇچى تۈگەپ كەتكەندە بۇنداق ۋەخپە يوقسۇللارغا سەدىقە قىلىپ بېرىلىشى كېرەك. شەرىئەت ئىككى خىل ئۆزگىرىشكە يول قويىدۇ: (1) پايدىلانغۇچى يېڭى مۈلۈك سېتىۋېلىش ئۈچۈن، قازىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن كونا مۈلۈكنى ساتسا ياكى يېڭى مۈلۈككە تېگىشسە بولىدۇ؛ (2) ۋەخپە قىلىپ قالدۇرۇلغان تېرىلغۇ يەرنى ئىجارىگە بېرىشكە بولىدۇ، ئىجارە مۇددىتى ئۈچ يىلدىن ئاشمايدۇ. يەر ۋە مۈلۈك قالدۇرۇش بىلەن شەكىللەنگەن ئائىلە ۋەخپە تۈزۈمى ۋارىسلىق تۈزۈمىنىڭ تولۇقلىمىسى بولۇپ، تارىختا ئىسلام دۆلەتلىرىدە كەڭ ئومۇملاشقان. يېقىنقى زاماندىكى شەرىئەت ئىسلاھاتى ئارقىلىق بۇ تۈزۈم ۋارىسلىق تۈزۈمىگە كىرگۈزۈلۈپ، قالدۇرۇلغان يەر شەرىئەت بويىچە ۋارىسلىق قىلىشقا، ئۆتۈنۈپ بېرىشكە بولىدىغان خۇسۇسىي مۈلۈك، دەپ ئېتىراپ قىلىندى.
جياخۇ ئويما ئىشارەتلىرى
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Jiahu_writing.svg|alt=جىياخۇ ئويما بەلگە - ئىشارەتلىرى|thumb|200x200px|جىياخۇ ئويما بەلگە - ئىشارەتلىرى جياخۇ ئويما بەلگىلىرى (خەنچە: 贾湖契刻符号) خىتاينىڭ خېنەن ئۆلكىسى لېيخې شەھىرى ۋۇياڭ ناھىيىسى بېيۋۇدۇ بازىرى جياخۇ خارابىسى (يېڭى تاش قۇرال دەۋرى پېيلىگاڭ مەدەنىيىتى) دىن 1989 - يىل تېپىلغان تاشپاقا قېپىغا ئۇيۇلغان بەلگە - ئىشارەتلەر بولۇپ، جەمئىي 16 ئىشارەتتۇر. 6000 يىلدىن كۆپرەك تارىخقا ئىگە.
شەكىل جەھەتتىن كۆپ سىزىقلىق قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇپ، ئويغۇچىنىڭ مەلۇم بىر مەنىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئويغانلىقى تەخمىن قىلىنماقتا. چىغناق-تاغاق يېزىقىدا كۆرۈلگەن «目» (كۆز)، «曰» (قۇياش، كۈن) لەرگە ئوخشىشىدىغان بەلگىلەر بار. مەزكۇر يېزىقلار بۇگۈنگىچە تېپىلغان ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ قەدىمىي يېزىق دەپ تەرىپلەنمەكتە. بۇنىڭغا ئۇخشاشقان ئىپتىدائىي يېزىقلاردىن — ياۋروپادىن تېپىلغان ۋىنچا بەلگە - ئىشارەتلىرى مىلادىدىن 5,300 يىل بۇرۇن دەپ قارالماقتا.
دىلشات ئابلا
دىلشات ئابلا 1962-يىلى 7-ئايدا ئاقسۇ ئاۋاتتا تۇغۇلغان. دوكتور ئاشتى، ئالاھىدە تەتقىقاتچى. ئۇ ئاساسلىقى «ئادەملەر تىلنى قانداق قوبۇل قىلىدۇ؟»،«چوڭلارنىڭ تىل قوبۇل قىلىشى نېمە ئۈچۈن بالىلارنىڭكىدىن ئاستا بولىدۇ؟»، «مېڭە قانداق قىلىپ ئارقىمۇ-ئارقا ياندىشىپ كەلگەن چاتما ئۇچۇرلار (تىل، مۇزىكا قاتارلىقلار) نى بۆلەككە ئايرىيدۇ، ئۆگىنىدۇ ۋە ئەستە قالدۇرۇدۇ» قاتارلىق تېمىلار ئۈستىدە، 64 قاناللىق مېڭە ئېلېكتىر دولقۇنى (EEG) ۋە ئىنفىرا قىزىل نۇرلۇق (near-infrared spectroscopy) مېڭە قان ئېقىمىنى ئۈلچەش تېخنىكىلىرى بىلەن تەتقىقات ئېلىپ بارماقتا. ئۇ ھازىر ياپونىيە پەن-تېخنىكا ئاكادېمىيىسى (Japan Science and Technology Agency) نىڭ چەتئەللىك ئالاھىدە تەتقىقاتچىسى، ياپونىيە ھۈكۈمىتىگە قاراشلىق ئالىي تەتقىقات رايونى - RIKEN قارمىغىدىكى مېڭە تەتقىقات مەركىزى ( Brain Science Institute) نىڭ مۇقىم تەتقىقاتچىسى.
دىلشات ئابلا ياپونىيە پەن-تېخنىكا ئاكادىمىيىسىنىڭ 21-ئەسىر دۆلەتلىك نۇقتىلىق تەتقىقات تۈرىدىن بىرىنى ئورۇندىدى. نۆۋەتتە RIKEN مېڭە تەتقىقات مەركىزىنىڭ مەخسۇس تەتقىقات تۈرىدىن باشقا، ياپونىيە مائارىپ مىنىستىرلىگى «مېڭە ۋە ئۇچۇر» تەتقىقات فوندىنىڭ تۈرىگە گۇرۇپپا ئەزاسى بولۇپ قاتناشماقتا. خەلقئارالىق ژورنال ۋە خەلقئارالىق چوڭ يىغىنلاردا 40 پارچىدىن ئارتۇق ماقالە ئېلان قىلغان. ئۇنىڭ ھازىرقى«تىل ۋە مېڭە» ئۈستىدىكى تەتقىقاتىنىڭ باشلىنىشى، ئۇنىڭ ئۈز ئانا تىلى ئۇيغۇرچىدىن باشقا خەنزۇچە، ياپونچە، ئىڭگلىزچە تىللىرىغا پۇختا بولۇش ئالاھىدىلىكى بىلەن باغلىنىشلىق بولۇپ، ئۇ چوڭلارنىڭ 2-تىل ئۈگىنىش قىيىنچىلىغىنى يېڭىش ۋە تىل ئىقتىدارى زەخمىلەنگەن بىمارلارنىڭ تىلنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى ئۈچۈن كۆپ پايدىلىق بولغان تەتقىقات مىۋىلىرىنى ياراتماقتا.
ئۇنىڭ تەرجىمىھالى ۋە تەتقىقات ئىش-ئىزلىرى 2003-يىلى ياپونىيەدىكى «پىسخىلوگىيە دۇنياسى» ناملىق ژۇرنالدا تونۇشتۇرۇلغان ئىدى. دىلشات ئابلا يەنە دوكتور ۋە ماگىستېرلىقتىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ يېتەكچىسى، ياپونىيە چىبا ئۇنىۋىرسىتېتنىڭ تەكلىپلىك لېكتورى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىمەكتە. ئۇ يەنە ياپونىيە نېرۋا پەنلەر جەمئىيىتى، ياپونىيە فىزىئولوگىيە جەمئىيىتى، ياپونىيە كلىنىكا نېرۋا-فىزىئولوگىيە جەمئىيىتى، ئامېرىكا نېرۋا پەنلەر جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
قۇللۇق تۈزۈم
thumb|397x397px قۇللۇق تۈزۈم ياكى قۇلدارلىق (ئىنگ: slavery، خەنزۇچە: 奴隶制度) ئېكىسپىلاتاتسىيە تۈزۈمىدىكى جەمئىيەتنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە خۇسۇسىي مۈلۈك – دۇنيا قاتارىدا ئېلىپ سېتىلغان، تەقدىرى پۈتۈنلەي قۇلدارغا قاراشلىق بولغان، ئۆزى ھېچقانداق ھوقۇق ۋە مال – مۈلۈككە ئىگە بولمىغان چاكار، مەملۇك ياكى قۇل؛ قۇل ئىگىسىگە قۇلدار ياكى خۇجايىن دېيىلىدۇ. بەئزىدە غۇلام ۋە خىزمەتچىمۇ قۇل دېگەنلىك بولىدۇ. ئايال قۇللارغا دېدەك\چۆرە\جارىيە دېيىلىدۇ.
قۇل بولۇشنىڭ شەرتلىرى
ناھايىتى قەدىم زامانلاردىن بېرى جەڭدە ئەسىر تۈشكەنلەر، ئېغىر جىنايەتچىلەر، قەرزىنى تۆلىيەلمىگەنلەر، قاراقچىلار تەرىپىدىن قاچۇرۇلغانلار قۇل دەپ قارىلاتتى، قۇل بازارلىرىدا سېتىلاتتى.
ئەركەك قۇللارنىڭ بالىلىرىمۇ قۇل بولىدۇ، جارىيەلەرنىڭ خۇجايىنلىرىدىن بولغان ئوغۇللارى يەھۇدى ۋە ئەرەب توپلۇقلىرىغا ئوخشاش بەئزى توپلۇملاردا قۇل دەپ قارالمايدۇ. زىرائەت ۋە تىجارەت بىلەن مەشغۇل بولغان پۈتۈن توپلۇملاردا قۇللۇقنىڭ تۈرلۈك شەكىللىرىگە يولىقىلماقتا. مىسسوپوتامىيەدە، ئەسكى مىسىردا، يۇناندا، رىمدا، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى ئىران، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئاناتولىيەدە ياشىغۇچە قەۋىملەردە قۇللۇق ئىنتايىن تەبئىي ئىجتىمائىي بىر مەۋجۇتلۇق دەپ قەبۇل قىلىناتتى.
قۇللۇقنىڭ چەكلىنىشى
تۇنجى قانۇنلار ئەنگىلىيەدە ۋە ئا ق ش دا 19. ئەسرنىڭ تۇنجى چارىكىدە، 1807- يىلى چىقارىلغان. كېيىنچە باشقا ياۋروپا ئەللىرىمۇ ئۇلارنىڭ ئىزىدىن بارغان. ياۋروپادا ئەنگىلىيەدىن كىيىن قۇللۇقنى ئەمەلدىن قالدۇرغان ئوسمان ئىمپېرىيىسىدۇر. ئوسمان ئىمپېرىيسىدە قۇللۇق، سۇلتان ئابدۇلمەجىد دەۋرىدە 1847- يىلى بىر پەرمان بىلەن چەكلەنگەن. 1926- يىلىدا مىللەتلەر جەمئىيىتى پۈتۈن دۇنيادا قۇللۇقنى چەكلىگەن، كېيىنچە بۇنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەم بۇ ھۆكۈمنى ئىتىراپ قىلغان.
جامالىدىن قەشقىرى
جامالىدىن قەشقىرى 10-ئەسىردە قارا خانىيلا نىڭ پايتەختى قەشقەردە ياشىغان ئۇلۇغ ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر مۇددەرىس. ئۇيغۇر كلاسسك مائارىپىنىڭ يىتەكچىسى. ئۇنىڭ كۆڭۈل قويۇپ تەربىيەلىشى بىلەن «مەدرىسە ساجىيە » دە ئوقۇغانلاردىن ئىلىم پەننىڭ ھەرقايسى ساھەلىرى بۇيىچە مۇتەخەسىسلەر، ئاتاقلىق ئالىملار، ئەدىبلەر، مەشھۇر جەرراھ (ۋىراچ)لار، پەيلاسوپلار يىتىشىپ چىققان، ھەتتا ئۇلاردىن بىرقىسىمى ئۆز ئىلمىي پائالىيەتلىرى بويىچە دۇنياغا تۇنۇلغان.
Injilning birinchi tomi
«Injilning birinchi tomi» da dunyaning apiride bolubi, insanlarning yaritilishi, gunah we aza oqubetlerning peyda bolubi hemde xudaning insanlar bilen bolghan alaqisi qatarliq mezmunlar bayan qilinidu. adem ata bilen hawa ana, nuh peyghember we topan balasi hem Ibrahim we uning xudagha bolghan küchlük étiqadi toghrisidiki mezmunlarmu teswirlinidu. uningdin kéyin Ibrahimning oghulliri Ismail, Is'haq we newriliri, bolupmu Yüsüp hemde yüsüp dewride yüz bergen weqeler tüpeylidin Yehudiylarning ejdadlirining misirgha köchüp ketkenliki toghrisidiki mezmunlar bayan qilinidu.
Markus bayan qilghan xush xewer
Bu kitabning muellipi Markustur. Gerche markus hezriti eysaning on ikki bagirtining biri bolmisimu, emma uning mezkur kitabi hezriti eysaning bagirti Pétrusning telimlirige asaslinip yézilghan. Xush xewer bayan qilghan babqa muellipler hezriti eysaning rebbimiz ikenlikini köprek tekitlep ötken bolsa, markus hezriti eysaning yene bir teripi, yeni insanlarning xizmetkari ikenlikini köprek tekitligen. Markus kitabida hezriti Eysaning telimi toghrisida köp toxtalmighan bolup, uning xatiriliri hezriti eysaning emeliy paaliyetlirini asas qilghan. kitabning merkiziy idiyisi hezriti eysaning insanoghli babqilarni özige xizmet qildurghili emes, babqilargha xizmet qilghili we jénini pida qilish bedilige nurghun ademlerni gunahtin azad qilghili kelgen, dégendin ibaret muhim telimige mujessemlebken. Markusning bu kitabi asasen yehudiy emes kitabxanlargha qaritilghan bolghachqa, Uningda yehudiylarning yosun qaidiliri chübendürülgen.
Mélburn
right|thumb|250px|Mélburn right|thumb|250px Mélburn bolsa Awstiraliye dikibixahar 2008 nopus bar, Mélburnning 3,806,092 nopusibar, 8806 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.48°, xariki uzunluk 144°57.
Sidnéy
right|thumb|250px|Sidnéy right|thumb|250px Sidnéy bolsa Awstiraliye dikibixahar 2008 nopus bar, Sidnéyning 7 4,336,374 nopusibar, 12144.6 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 33.51°, xariki uzunluk 151°12.
Ablet Kamalov
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Ablet Qeyyumowich Kamalof (Kona Yeziq: ئابلەت قەييۇموۋىچ كامالوف; Kril: Абләт Каюмович Камалов), Uyghur Türkolog, tarixchi proféssor, Bilge. «Qazaqistan Jumhuriyitining ilim-pen tereqqiyati töhpikari» (2011), Qazaqistanning «Ilxam» Mukapati (2009) sahibi.
چياڭزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> چياڭزۇ مىللىتى - چياڭزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
بىلگە كۆل قادىرخان
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
بىلگە قادىرخان تارىختا 300 يىلغا يېقىن ۋاقىت داۋاملىشىپ ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيەت ئۇيغۇنۇش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرگەن؛ فارابى ، مەھمۇت قەشقەرى ، يۈسۈپ خاس ھاجىپتەك ئۇلۇغ ئالىملارنى يىتىشتۈرگەن قۇدرەتلىك ، مەدەنىيەتلىك باي دۇلەت سۇپىتىدە جاھانغا تۇنۇلغان قاراخانىيلار ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشىغا ئاساس سالغۇچى. ئۇ مىلادى880-يىلى بالاساغۇن شەھىرىدىكى قارلۇق خانلىقىنىڭ ئەمەلىي ھوقوقىنى ئىگەللىگەندىن كېيىن،چوڭ ئوغلى(سۇتۇق بۇغراخاننىڭ دادىسى)بازىر تېكىنگە ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي شەرەپ نامى بولغان‹‹ئارسلانخان››دېگەن نامنى بېرىپ،بالاساغۇن شەھرىنى باشقۇرۇش ھوقوقىنى تاپشۇرغان.كىچىك ئوغلى ئوغۇلچاق تېكىنگە پەقەت ياغما ئورۇقىنىڭلا ئومۇمىي شەرەپ نامى بولغان ‹‹بۇغراخان››دېگەن نامنى بېرىپ ،تالاس شەھرىنى باشقۇرۇش ھوقوىنى تاپشۇرغان ۋە ئۇزاق ئكتمەي ۋاپات بولغان. "L"
تارانچى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> تارانچى - غۇلجا ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى ئۆزگىچە ئاتاش ۋە باشقا جايلاردىكى ئۇيغۇرلاردىن پەرىقلەندۈرۈش ئچۈن قوللىنىلدىغان ئاتالغۇ.
برىسبان
right|thumb|250px|Brisban right|thumb|250px Brisban bolsa Awstiraliye dikibixahar 2007 nopus bar, Brisbanning 1,857,594 nopusibar, 918 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 27.28°, xariki uzunluk 153°01.
32. ئامېرىكىدا ئاياللار ۋە ئەرلەر
1. ئايالىمنىڭ نەزىرىدىكى ئامېرىكا ئاياللىرى ۋە ئەرلىرى
ئۈستۈن ئاتۇش بازىرى
ئۈستۈن ئاتۇش بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Üstün Atush Baziri)قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
32. ئامېرىكىدا ئاياللار ۋە ئەرلەر
ئايالىم ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن ئامېرىكىلىق قىز-ئاياللارنىڭ ياسىنىپ تارىنىشلىرىغا باھا بېرىشكە باشلىدى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە بۇ يەردە قىز چوكانلار ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ ئەكسىچە يۈزىگە ئانچە قېنىق گىرىم قىلمايدىكەن. ئايالىم ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئىشلەش جەريانىدا ئامېرىكىلىق خانىم قىزلارنىڭ يۈز گۈزەللىكىگە ئەمەس ئۇسقىنىنىڭ گۈزەللىكىگە بەكرەك كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىغا دىققەت قىلىپتۇ. ئادىتىم بويىچە ئايالىمغا بۇنىڭ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈشۈم كېرەك، ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ يۈزىگە كۆپرەك گىرىم قىلىشىدىكى، ئامېرىكىلىقلارنىڭ بەدەن گۈزەللىكىگە بەكرەك مەپتۇن بولۇشىدىكى سەۋەب نېمە؟
بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرى بۇندىن مىڭ يىللار بۇرۇن ”كىم ئايىپ ئىشتۇر قۇلاق، ئاي ئۆيى ئارتۇچ پۇتاق“ دېگەن قەدىمكى ئۇيغۇر قوشىقىنى خاتىرىگە ئالغان. بۇ مىسرالاردا تۈپتۈز ئۆسكەن ئارتۇچ دەرىخى قىزلارنىڭ قەددىگە، ئارتۇچ پۇتاقلىرىدىن ماراپ تۇرغان ئاي قىزلارنىڭ يۈزىگە ئوخشىتىلغان. يۇقارقى قۇشاق قەدىمكى بوۋىلىرىمىزنىڭ يادنامىلىرى بولۇپ قىزلارنىڭ گۈزەللىكى تۈز قامەت ۋە جەلپكار يۈزگە مۇجەسسەملەنگەن. شۇ زامانلاردا ياشىغان يەنە بىر بۈيۈك مۇتەپەككۇر يۈسۈپ خاس ھاجىپمۇ ”ئەقىل كۆركى تىلدۇر، بۇ تىل كۆركى سۆز. كىشى كۆركى يۈزدۇر، بۇ يۈز كۆركى كۆز“ دەپ يېزىپ يۈز گۈزەللىكىنى ئىنسانىي گۈزەللىكنىڭ كۆركى قىلىپ كۆرسەتكەن. ئۇيغۇرلاردىكى ”قىز بالىنىڭ قاش كۆزى جايىدا بولسا قالغىنى بازاردا بار“، ”مەككىگە بارماڭ يارىم بۇندامۇ بىر مەككە بار، ئاي يۈزۈڭنى كۈندە كۆرسەم مەككىگە بارغانچە بار“ دېگەندەك ماقال ۋە بېيىتلاردا قىزلارنىڭ گۈزەللىكى يۈزنى ئۆلچەم قىلغان.
ئۇيغۇر دىۋان ئەدەبىياتىدا شائىرلار قىزلارنىڭ قەددىنى تۈز ئۆسىدىغان سەرۋىگە ئوخشاتقان. ھەرپ ئارقىلىق ئوبراز يارتىش مودا بولغان نەۋايى دەۋرىدە قىزلارنىڭ قەددى بىرىنجى ھەرىپ ”ا“ كە ئوخشۇتۇلغان. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا قىزلارنىڭ يۈزىلا ئەمەس يۈزىدىكى بارلىق ئەزالار شۇنچە ئىشتىياق بىلەن سۈرەتلىنىدۇ، مىسالەن قىزلارنىڭ كۆزىنى بۇلاققا، قېشىنى قىياققا، ئاغزىنى غۇنچىغا، كالپۇكىنى گىلاسقا ئوخشاتقان قۇرلارنى شۇنچە كۆپ كۆرۈمىزۇ بەدەننى ۋە بەدەندىكى گۈزەللىكلەرنى تەسۋىرلىگەن قۇرلارنى تولىمۇ ئاز ئۇچرىتىمىز. غەرپ ئەدەبىياتىغا قارايدىغان بولساق قىزلارنىڭ قەددىنى تۈپ تۈز ئارچىغا ياكى سەرۋىگە ئوخشاتقان قۇرلارنى ئۇچرىتالمايمىز. غەرپتە قىزلارنىڭ بەدەن گۈزەللىكى بىزدىكىدەك تۈز ”ا“ يەنى ئىلىپكە ئەمەس، بەدەندىكى ئەگرىلىكلەر تولۇق گەۋدىلەنگەن ئەس ھەرىپىگە ئوخشۇتىلىدۇ. غەرپتە ئەۋج ئالغان ھەيكەلتاراشلىق، رەسساملىق قاتارلىق تەسۋىرى سەنئەتلەردە ئىنساننىڭ بەدەن گۈزەللىكى تولۇق نامايان قىلىنىدۇ. ھەممىمىزگە تونۇشلۇق ۋىناسنىڭ ھەيكىلى بۇنىڭ ئىسپاتى. دېمەك، ئوخشىمىغان جۇغراپىيىلىك بەلۋاغلاردا ياشىغان مىللەتلەرنىڭ ئىنسانىي گۈزەللىك ھەققىدىكى چۈشەنچىسى پەرقلىنىدۇ. ئۇيغۇردا گۈزەللىك يۈزگە مۇجەسسەملەنگەن. شۇ سەۋەپتىن بۈگۈنكى ئۇيغۇر قىز ئاياللىرى يۈز گىرىمىگە كۆپرەك دىققەت قىلىدۇ. بۇ ئەنئەنە“دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك“ تىن بۈگۈنگىچە داۋاملاشقان بولۇپ، ئۇنى دىنىمىزدىكى ئاياللارنىڭ بەدەننى ئىپادىلەيدىغان كىيىملەرنى كىيىشىنىڭ چەكلەنگەنلىكىگىلا باغلاپ قويۇشقا بولمايدۇ.
ئايالىم دىققەت قىلغان يەنە بىر ئىش ئامېرىكىدا ئاياللارنىڭ ئېگىز پاشنىلىق ئاياقلارنى كۆپ كىيمەسلىكى ۋە دورامچىلىق قىلىپ ئوخشاش كىيىنمەسلىكى بولۇپتۇ. ئېگىز پاشنىلىق ئاياقنى كۆپ كەيمەسلىكنىڭ سەۋەبىنى ئۇ چېنىقىشقا ئەپسىز بولغاچقا دەپ چۈشەندۈردى. ئامېرىكىلىق ساۋاقداش قىزلاردىن سوراپ باقسام دائىم ئېگىز پاشنىلىق ئاياق كىيىپ يۈرۈش ئەركىن ھەرىكەتكە قولايسىز، سالامەتلىككە زىيانلىق بولغانلىقتىن دېيىشتى. ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن قىز-ئاياللارنىڭ ئاياقلىرىغا قاراپ باقتىم. ئاياقلار ئارىسىدا پەس پاشنىلىق ئاياقتىن ئاساسەن يوقكەن. مەن بۇ پەرقلەرنى كىيىم كىيىشتىكى مەقسەدنىڭ ئوخشىماسلىقىدىنمىكىن دەيمەن. ئامېرىكىدا كىشىلەر كىيىمنى مودا بولغانلىقى ئۈچۈن، باشقىلار كەيگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس ئۆزىگە ياراشقانلىقى، سالامەتلىكىگە پايدىلىق بولغانلىقى ئۈچۈن كەيسە كېرەك. تەھقىقكى، بۇنىمۇ مۇتلەقلەشتۈرىۋەتكىلى بولمايدۇ.
ئايالىمنى ھەيران قالدۇرغان بىر ئىش ئامېرىكا ئاياللىرىنىڭ قورقماسلىقى بولۇپتۇ. بىر كۈنى كەچتە ئايالىم بىر دوستى بىلەن بازارغا چىقىپتۇ. ماشىنا توراق(ماشىنا توختۇتۇش مەيدانى) تا ئوتتۇرا ياشلىق بىر تەمبەل ئەر ئۇلارغا سەل ئۇزاق قاراپ قالغان چېغى، ئايالىمنىڭ دوستى ئالدىغا دەۋەيلەپ بېرىپ قارىغانغا تويغۇزۇپ قويغانمىش. ئايالىم بۇ ۋەقەنى تېلىڧوندا ۋەتەندىكى دوستلىرىغا بىرمۇ بىر يەتكۈزدى. قىزىق يېرى ئۇنىڭ دوستلىرىمۇ ئامېرىكىلىق قىزنىڭ جۈرئىتىگە ئاجايىپ ھەيران قېلىشىتى. ئايالىمنىڭ دەپ بېرىشىچە ئۇ تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگەن يىلى ئاپتۇبوستا قولىنى تۇتىۋالغان بىر ئېشەكتىن قۇتۇلالماي يىغلاپ كەتكەنىكەن. ۋەتەندىكى چېغىمدا ماڭىمۇ ئاپتۇبوستا بۇنداق ئەر-ئايال سۈپەتلىك مەرەزلەرنىڭ قىلمىشى ئۇچرىغان، لېكىن خەقنىڭ قولىنى قويىۋەتمەي يىغلىتىۋەتكەن پەسەندىلەرنى كۆرمىگەنىكەنىمەن. ئايالىم يەنە ئامېرىكىدا قىزلارنىڭ قورۇقماي كېچىلەردە ياپيالغۇز يۈرۈشىدىن تاڭ قاپتۇ. مەنچە بۇ ئامېرىكىدىكى مۇكەممەل قوغۇداش سېستىمىسىنىڭ تۆھپىسى. ۋەتەندە قىز-ئاياللار قانۇننىڭ ۋە قانۇن ئىجراچىلىرىنىڭ قوغۇدىشىغا ئېرىشەلمىگەچكە سىرىتلاردا يالغۇز يۈرۈشكە جۈرئەت قىلالمايدۇ. قىز-ئاياللارنىڭ قوغۇداقسىز قېلىشى ۋە ئاجىز سانىلىپ قورقۇشقا كۆندۈرىلىشى ئۇزاق داۋاملاشسا قورقۇنچاقلىق ئومۇملىشىپ ئاڭغا ئۆتۈپ كېتىدۇ. مەنچە ئەڭ ئېچىنارلىقى قورقۇنچاقلىقنىڭ ئاڭغا ئۆتۈپ كېتىشى ۋە بىر قىسىم نومۇسسىزلارنىڭ بۇنى ئاجىزلىق ساناپ ھايۋانلارچە پايدىلىنىشى.
ئايالىمنىڭ نەزىرىدە ئامېرىكا ئەرلىرى تاماق ئېتىشكە ئاياللىرىدىن ئۇستا، ئاياللىرىغا تۆشۈكتە قابىل يارىدەمچى، ئاياللىرىغا مېھرىۋان. بۇ گەپ ماڭا خۇددى ”سەن تاماق ئېتىشنى بىلمەيسەن، يارىدەملەشمەيسەن “ دەۋاتقاندەكلا تۇيۇلىدىغان بولغاچ ئانچە چىن پۈتۈپ كەتمەيمەن. مېنىڭ كۈزىتىشىمچە ئامېرىكىدا يەمەكلەر ئاساسەن تەييار تاماقلارنى قىزىتىپ ياكى تەييار خۇرۇچلارنى ئۇيان بۇيان قىلىپ تەييارلىنىدىغان بولغاچقا تاماقنى كىمنىڭ ئېتىشى بەك ئىنچىكىلەيدىغان ئىش ئەمەس. قاچا-قومۇچلارنى يۇيىدىغان ماشىنا ھەممە ئۆيدە دېگۈدەك ئومۇملاشقان بولغاچقا ئەرلەرنىڭ تۆشۈكتە يارىدەمچى بولۇش بولماسلىقىمۇ تالىشىدىغان ئىش ئەمەس. مېنىڭ نەزىرىمدە كىشىنى زوقلاندۇرىدىغىنى ئامېرىكا ئەرلىرىنىڭ ھەقىقەتەن ئاياللىرىغا مېىرىۋانلىقى. مەنچە بۇ سۆيگۈنىڭ مەھسۇلى. ئامېرىكىدا ئائىلە بىزدىكى بىر قىسىم ئائىلىلەرگە ئوخشاش پەرزەنتنى نىشان قىلغان ئىقتىسادى ھەمكارلىق گەۋدىسى ئەمەس. ئامېرىكىدا ئەر-خوتۇنلار ئارىدىكى سۆيگۈنىڭ يۇقالغانلىقىنى سەزگەن ھامان ياغسىراپ كەتكەن زەنجىردەك غىچىرلاشمايلا بىر تەرەپ بولۇشىدۇ. بۇنىڭدىن جامائەتچىلىكمۇ، پەرزەنتلەرمۇ قىلچىلىك غەلىتىلىك ھىس قىلمايدۇ. مەن تونۇيدىغان بىر ئامېرىكىلىق ئالتە بالىسى بىلەن ئاجرىشىپ، بىر بالىسى بار بىر چوكان بىلەن توي قىلغان. تۇرمۇشىدىن ئالامەت رازى. كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى، سۆيۈپ تويلاشقان خوتۇنىغا مەنچە ئامېرىكىلىقلا ئەمەس، ھەر قانداق ئىنسان مېرىۋان بولىدۇ.
2. مېنىڭ نەزىرىمدىكى ئامېرىكا ئاياللىرى، ئەرلىرى
كۆزىتىشىمچە ئامېرىكا ئاياللىرىنىڭ مېنى ھەيران قالدۇرغان بىر تەرىپى ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىقى. بىر پروفېسسور ئايال بىلەن ياخشى ئۆتەتتىم. بۇ ئايال ئەللىكتىن ئاشقان بولۇپ ئىككى قەۋەتلىك داچىسىدا يالغۇز ياشايتتى. ئامېرىكىدا بۇنداق ئاياللارنىڭ ئادەتتە ئىتى بولىدىغان، بۇ ئايالنىڭ بىر ئىتىمۇ يوق ئېدى. ئۆيىگە بىر قانچە قېتىم باردىم. بىر پىيانىنۇ، چېنىقىش ئۈسكۈنىلىرى ۋە ئۆيلەرنىڭ ھەممە يېرىگە سەنئەتلىك ئورۇنلاشتۇرۇلغان چوڭ كىچىك ئىشكاپلاردىكى ھەددى ھىساپسىز كىتاپتىن باشقا كۆڭۈلنى ئاۋات قىلىدىغان ھىچ بىر جانلىق يوق ئېدى. ھە راست، ئۆينىڭ بىرىنجى قەۋىتىدىكى ھەممە دەرىزىلەردىن كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان گۈللەر، ئۆينىڭ ئىككىنجى قەۋىتىگە چىقىپ قارىسا كۆرۈنىدىغان چەكسىز ئورمان يېشىل دالا داچىدا بۇ خانىمنىڭ يىگانە جانلىق ئەمەسلىكىدىن خەۋەر بېرىپ تۇراتتى. ئىككىنجى قەۋەتنىڭ ئۈستىدە كەپتەرخانىدەك بىر بالىخانا بولۇپ، خانىمنىڭ ئېيتىشىچە بۇ تۇل كەپىسى دېيىلىدىكەن. بۇرۇنقى زامانلاردا شىمالى ياۋرۇپادا ئېرى دېڭىزغا كەتكەن ئاياللار ئاشۇ ”كەپتەرخانا“ دا قايتىپ كېلەلمەس ئەرلىرىنى كۈتۈپ تۇل قالاتتىكەن. شۇ سەۋەپتىن ئەڭ ئۈستۈنكى قەۋەتكە سېلىغان ئۆيچەك ”تۇلخانا“ ئاتالغانىكەن. مەن ياقتۇرىدىغان بىر قانچە كىتاپنىڭ مۇئەللىپى بولغان بۇ ئايال توختىماي كىتاپلار، ئىنسانلار، ئىشلار ھەققىدە سۆزلەيتتى. ئۆيىنىڭ تۇلخانىسى بولغان بىلەن ئۇ يەردە بىرسىنى كۈتىدىغاندەك قىلمايتتى.
مېنى ئەجەپلەندۈرگەن يەنە بىر ئىش يالغۇزئاتا- ئانىلار. بۇ ئايالى يوق بالىسى بار ئەر، ياكى ئېرى يوق بالىسى بار ئايال دېگەنلىك. باغچىلارغا قارىسىڭىز بىر بالىسىنى كۆتۈرۈپ يەنە بىرىنى يۆتىلەپ ئايلىنىپ يۈرگەن يالغۇز ئەر ۋە يالغۇز ئايللارنى پات پات ئۇچرىتىسىز. مەھەللەمدە بالىسى بار ئائىلە ساناقلىق ئىدۇق. بۇنىڭ ئىچىدە ئىككى ئايالنىڭ بىردىن قىزى بولۇپ ئىككىلىسىنىڭ دادىسى يوق ئېدى. قىزىمنىڭ ئېيتىشىچە ئۇلار دادىسىنى بىلمەيدىكەن. ئايالى يېقىندا دوختۇرخانىدا بوشانغان بىر تۈرك دوستۇمنىڭ ئېيتىپ بېرىشىچە دوختۇرخانىدا تۇغۇتقا مۇناسىۋەتلىك گراڧىكلارغا ئادەتتە بالىنىڭ ئانىسىنىڭ ئىسمىنىلا تولدۇرۇش تەلەپ قىلىنىدىكەن. تۈرك دوستۇم بۇنىڭ سەۋەبى بىر قىسىم ھامىلىدارلارنىڭ ھامىلىدارلىققا سەۋەپ بولغۇچنىڭ ئىسىمىنى دېيىشنى خالىمىغانلىقتىن دەپ چۈشەندۈردى. مېنى مەمنۇن قىلغىنى يالغۇز ئانىسى بىلەن ياشايدىغان ھېلىقى ئىككى قىزنىڭ ھىچ قانداق بىنورمال پىسخىكىدىن خالى چوڭ بولۇۋاتقىنى بولدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى بەبىرلى ئىسىملىك بىر قارا تەنلىك قىزچاق ماڭا تولىمۇ ئامراق ئېدى.
مېنى ئەجەپلەندۈرگەن ئۈچىنچى بىر ئىش ئامېرىكىدا ئەر ئاياللار مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى سۆز چۆچەكنىڭ يوقلۇقى ۋە ئاياللاردا بۇ توغرىدىكى ”ھۇشيارلىق“نىڭ كەملىكى. مەن ئامېرىكىغا كېلىپ بىرىنجى ھەپتىسى خەلقئارا مۇكاپاتلىق ئوقۇغۇچىلار يارىدەمچىسى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك ئايال خادىملار بىلەن تۈرلۈك رەسمىيەتلەر سەۋەبىدىن تاماقتا بىرگە بولدۇم، بازارلارغا بىللە باردىم، ھەتتا ئۆيلىرىگە تەكلىپ قىلىندىم. ئامېرىكىدا ئايالنىڭ مېھمىنى ئايرىم، ئەرنىڭ مېھمىنى ئايرىم بولىدىكەن.ھىچ كىم بىر بىرىنىڭ ئىشىغا ئارىلاشمايدىكەن. بىر بىرىنىڭ مىھمانلىرى بىلەن پەقەت رەسمىيەت يۈزىسىدىن تونۇشۇپ ئىككى ئېغىز پاراڭلىشىپ قويۇپلا باشقا ئۆيىدە ئۆز ئىشىغا مەشغۇل بولىدىكەن. مەن تاماققا تەكلىپ قىلغان ئاياللارنىڭ ”ئېرىم نېمە دەپ قالار“ دەپ دىلىغولدا بولغىنىنى كۆرمۈدۈم. مېنى ئۆيىگە مېھمانغا تەكلىپ قىلغان ئاياللارنىڭ بەزىلىرى پەقەت ئېرىگە تېلىڧون قىلىپ ”كەچتە جوڭگۇنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياسىدىن بىر مېھمىنىمىز بارلىقىنى ئۇنۇتما“ دەپ قويۇشتى. تۈزۈلمە سەۋەبلىك جەمئىيەتتە ئىشەنچ، ئىناۋەت دېگەندەك ئۇقۇملارنىڭ بازىرى تولىمۇ كاسات بولغاچقىمىكىن، بىزدىكى بىر قىسىملاردا ئەر ئاياللار مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى سۆز چۆچەك ئاجايىپ بازارلىق پاراڭ تېمىسى.
ئامېرىكىدا ياش قىزلار دېگەندەك بەك گىرىم قىلىپ كەتمەيدىكەن، ئەكسىچە ياشانغان ئاياللار قېرىغانچە بەك ياسىنىدىغان، گىرىم قىلىدىغان بولۇپ كېتىدىكەن. ھەر يەكشەنبە كۈنى چىرايىنى جىگىدىنىڭ قوۋزىقىدەك قورۇق قاپلىغان ئاياللار ياراشتۇرۇپ گىرىم قىلىشىپ مۈكچەيگەن ئەرلىرى بىلەن چىركاۋغا كېلىشىدىكەن. چىركاۋدىن ياناشىدا ئۆزى ياقتۇرغان تاماقخانىلاردا غىزالىنىپ بازار ئارىلىشىدىكەن. ئامېرىكىدا يەتمىشتىن ئاشقانلارمۇ ئادەتتە ئۆزىنى ياش سانايدىكەن. شۇڭا بۇ ياشتىكى ئامېرىكائەر ئاياللىرىنىڭ نىكاھ ھاياتىنى قايتا باشلىشى كۆپ ئۇچرايدىكەن. شۇڭا يەتمىشتىن ئاشقانلارنىڭ پىرىزدېنت سايلىمىغا نامزات بولۇشى، قايىتىدىن كەسىپ ئېگىلەپ ئىش باشلىشى، ئۆگىنىش پىلانى تۈزىشى نورمال ئەھۋال ھېساپلىنىدىكەن. مەن ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن 20 يىللىق پىلانىم ھەققىدە ئاغىز ئاچسام بىر قانچەيلەن ”سەن پىنسىيەگە چىقمامسەن؟“ دەپ سوراپ قالدى. راست گەپنى قىلسام پىنسىيەگە چىقىش دېگەننى مۇشۇ كۈنگىچە خىيالىمغا كەلتۈرۈپ قويمۇدۇم. ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن شۇنى بايقىدىمكى، مەمۇرلاردا خۇسۇسى پىلان، ھاياتتىكى قىزىقىش دېگەن گەپلەر پاراڭ تېمىسى ئەمەسكەن. ئۇلاردىكى ياشاش جەريانى ئۆسۈشنى ۋە پىنسىيەنى تۆت كۆز بىلەن كۈتۈش جەيانى ئىكەن. يېشى قىرىققا بارماي تۇرۇپ ئۆزىنى قېرىدۇق دېگۈچىلەر كۆپكەن. ئۇلارنىڭ ئاغزىدىكى مودا گەپ “ بىزنىڭ بولۇشىمىز مۇشۇ ئوخشايدۇ، ئەمدى بالىمىزنى ياخشى تەربىيەلىسەك…“. مەنچە بۇنداق قېرىلىققا خۇشتار بىمارلارنىڭ قولىدا تەربىيەلەنگەن بالىلارنىڭ بەك ياراملىق بولۇپ كېتىشىمۇ ناتايىن، چۈنكى بۇنداق كىشىلەرنىڭ ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقى قورقۇنچاقلىق، تەۋەككۈلچىلىكنى خالىماسلىق، تىرىكلىك ئۈچۈنلا ياشاش. بۇنداق ئائىلىلەرنى سۈيى يېڭىلانماس كۆللەرگە ئوخشتۇشقا بولىدۇ. بۇنداق كۆل ئاسان سېسىيدۇ.
قىستۇرۇپ ئۆتمەكچى بولغان ئاخىرقى بايان ئامېرىكىدا ئەر خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتنىڭ ئىككىلەمچى ئامىللارنىڭ تەسىرىدىن خالىلىقى. ئىككىلەمچى ئامىللارنىڭ تەسىرى دېگىنىم قېيىن ئاتا، قېيىن ئانا، قېيىن سىڭىل قېيىن ئاكىلارنىڭ ھەتتا باشقا تۇغقانلارنىڭ ئەر خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتكە ئارىلىشىپ قېلىشىنى كۆرسىتىدۇ. مەن ۋەتەندە سەپەردە بولغانلىرىمدا ئەڭ كۆپ ئاڭلايدىغىنىم ئاتا-ئانىنىڭ بالا دەردى. ئۇندىن قالسا ئەر-خوتۇنلارنىڭ قېيىن ئاتا ۋە قېيىن ئانا ھەققىدىكى ئاغرىنىشلىرى ياكى قېيىن ئانا، قېيىن ئانىلارنىڭ كېلىن ۋە كۈيىلەر ھەققىدىكى نارازىلىقلىرى. ئامېرىكىدا ئەر خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتكە ئىككىلەمچى ئامىللارنىڭ تەسىر قىلىشى ئاساسەن يوقنىڭ ئورنىدا، چۈنكى ئامېرىكىدا ئەر خوتۇنلۇق مۇناسىۋەت يالغۇز بىر جۈپ ئەر ئايالنىڭ ئىشى. بالىلار 18 ياشتىن كېيىن مۇستەقىل ياشايدىغان بولغاچقا ئۇلارنىڭ كىم بىلەن تويلۇشۇپ نەدە ياشىشى خۇسۇسى تاللاش مەسىلىسى. بۇنىڭغا ئاتا ئانىلار ۋە باشقىلارنىڭ ئارىلىشىشى قانۇنسىزلىق ۋە جەمئىيەتتە قوبۇل قىلىنمايدىغان ئەھۋاللار جۈملىسىدىن. ئامېرىكىدا نىكاھ قىز يىگىتنى باغلىسا بىزدە ئىككى ئائىلىنى باغلايدۇ. باغ قانچە مۇرەككەپ بولسا توقۇناق شۇنچە كۆپىيىپ مۇناسىۋەتنىڭ راۋانلىقىغا دەز كېتىدىغان گەپ. ئامېرىكىدا تۇرۇپ قالغان بىر ئۇيغۇر ئايالنىڭ دەپ بېرىشىچە، ئۇ ئۇيغۇردىكى مۇشۇنداق مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى يۈرۈشتۈرەلمەي ئېرىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن قورقۇپ ئېرى شۇنچە زورلىسىمۇ ئامېرىكدىن كەتمەي تۇرۇۋاپتۇ.
ئالدىنقى: 33. ئامېرىكىدىكى ئازەرىنىڭ زارى
كـىيىنكى: 31. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ۋە باشقا ئاشقۇنلۇقلار
بولۇ ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|باتمان ۋىلايىتى left|thumb|250px بولۇ ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بولۇنىڭ 270،417 نوپۇسىبار، 7،410 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 31°33، پوقتانومۇرى 014 رايۇننومۇرى 0374.
بۇقا تېكىن
بۇقا تېكىن(بەزى ماتېرياللاردابۆگۈ تېكىن دەپمۇ ئېلىنغان)بەش يۈز يىلدىن ئارتۇق ھۆكۈم سۈرگەن ئېدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى.ئۇ 840-يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن،غەرىپكە كۆچكەن ئۇيغۇر ۋە باسمىل قەبلىلىرىگە يىتەكچىلىك قىلىپ،مىلادى 866-يىلى تۇبۇتلارنى ئىلكىدىكى بەشبالىق،رومچە،قۇچۇ شەھەرلىرىنى تارتىۋېلىپ،بۇ جايدا يېڭىبىر ئۇيغۇر خانلىقى-ئېدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرىدى.