cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نوبېل خىمىيە مۇكاپات(2020)
ئېممانۇئېل چاپېنتىيېر
ئاتلانتىك ئوكياننى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتكەن بۇ ئەترەت بىرلىكتە Cas9 ئاقسىلىنى نەچچە ئاي تەتقىق قىلغان ھەمدە بۆسۈش ھاسىل قىلغان. دۇدېنا ئۇ ۋاقىتنى ئېنىق ئېسىدە تۇتالايدۇ. ئۇلارنىڭ تەجرىبىخانىسى بېركلېي مەكتىپىنىڭ چېتىدىكى بۈك ـ باراقسان دەرەخلەر سايە تاشلاپ تۇرغان تاغ باغرىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئۇدۇلىدا گىرېتسىيە تىياتىرخانىسى بار ئىدى، ئەينى ۋاقىتتا يەنە پوستدوكتور تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ئېنىك ئۇ يەردە ئىزچىل ھالدا Cas9 ئاقسىلىغا قارىتا تەجرىبە ئېلىپ بېرىۋاتاتتى. بىر كۈنى، ئۇ دۇدنېنىڭ ئىشخانىسىغا كېلىپ تەجرىبە نەتىجىسىنى مۇزاكىرە قىلدى. ئېنىك بىلەن خېلىنسكىي ئىزچىل مۇزاكىرە قىلىپ كېلىۋاتقان بىر مەسىلە ئالدىدا، ئۇلار چوڭقۇر خىيالغا پاتتى: تەبىئەت دۇنياسىدا، يەنى زەنجىرسىمان شارچە باكتېرىيە تېنىدە Cas9 ئاقسىلىنىڭ تايانغىنى بىر ئەمەس، بەلكى ئىككى RNA بولۇپ، ئۆزىنى DNA دىكى توغرا ئورۇننى تېپىشقا يېتەكلەيتتى.
ئەگەر ئۇنىڭ يېتەكلەش ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىش ئالدىنقى شەرتى ئاستىدا، ئىككى دانە gRNA نى بىرىكتۈرۈپ بىر دانە RNA زەنجىرى ھاسىل قىلساق، نەتىجىسى قانداق بولىدۇ؟ ئەگەر پەقەت بىر RNA تەرتىپىنى بىزىسەك، تەتقىقاتچىلارنىڭ خىزمەت سۈرئىتى زور دەرىجىدە ئاشىدۇ. gRNA تەرتىپى بىلەن نىشانلانغان DNA تەرتىپى ئوتتۇرىسىدا نازۇك ئۆزئارا تولۇقلاش مۇناسىۋىتى مەۋجۇت بولۇپ، بۇ خىل مۇناسىۋەتتىن پايدىلىنىپ بىر دانە gRNA بەرپا قىلىش بىر دانە نۇكلېئىك كىسلاتا ئېنزىمىنى بۇيرۇتۇپ ياساشقا قارىغاندا تېخىمۇ ئاسان.
ئۇلار راستتىنلا مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. نەتىجە دۇدنېنىڭ تەسەۋۋۇرىدىن ھالقىپ كەتتى (گەرچە ئۇ ئەسلىدىلا ناھايىتى يۇقىرى ئۈمىد كۈتۈۋاتقان بولسىمۇ). 2012-يىلى 8-ئاينىڭ 17-كۈنى، دۇدېنا بىلەن چاپېنتىيېر ئۇلارنىڭ CRISPR-Cas9 نىڭ تەتقىقات نەتىجىسىنى ئېلان قىلغاندا، بۇ ساھەدىكى ئالىملار دەرھال بۇ تېخنىكىنىڭ ئۆزگىرىش كۈچىنى تونۇپ يەتتى، ئۇلارنىڭ ھەممىسى CRISPR-Cas9 نىڭ زادى نېمە قىلالايدىغانلىقىنى بىلمەكچى بولدى، شۇنىڭ بىلەن بىر مەيدان يەر شارى خاراكتېرلىك مۇسابىقە باشلاندى.
تېز تاۋارلاشتۇرۇش
2013-يىلىدىن بۇرۇن، تەتقىقاتچىلار ئىزچىل CRISPR-Cas9 نى ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانات ھۈجەيرىلىرىگە ئىشلىتىشنى سىناپ باققان، ئۇلار باكتېرىيەلەرگە قارىغاندا خېلىلا مۇرەككەپ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ نېئاندېرتال ئادىمى بىلەن مامونت پىلغا ئوخشاش كىشى قەلبىنى لەرزىگە سالىدۇ. خارۋارد ئۇنىۋېرسىتىدە ئىرسىيەتشۇناس گېئورگې چۇچ (George Church) رەھبەرلىكىدىكى كوللېكتىپ CRISPR تېخنىكىسى ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ گېنىنى ئۆزگەرتىپ، كېسەللىكنى داۋالاشنى كۆپ خىل مۇمكىنچىلىك بىلەن تەمىنلىدى.
CRISPR-Cas9 ناھايىتى تېزلا مەبلەغ سېلىشتىكى قىزىق نۇقتىغا ئايلاندى. 2013- يىلى دۇ دىنا چۇچ، ماسساچۇسېتس تەبىئىي پەن ۋە سانائەت پەنلىرى ئىنستىتۇتىدىكى جاڭ فېڭ ۋە باشقا تەتقىقاتچىلار بىلەن بىرلىشىپ، ئېدىتاس دورا شىركىتى (Editas Medicine) نى قۇرۇپ، 43 مىليون ئامېرىكا دوللىرىلىق تەۋەككۇل مەبلەغكە ئېرىشىپ، CRISPR ئاساسىدىكى يېڭى دورىلارنى كەشىپ قىلدى. 2014-يىلى 4-ئايدا، 25 مىليون ئامېرىكا دوللىرى مەبلەغكە ئېرىشكەن CRISPR داۋالاش شىركىتى (CRISPR Therapetics) شىۋېيتسارىيەنىڭ باسېل ۋە ئەنگلىيەنىڭ لوندون شەھىرىدە قۇرۇلدى، ئۇلارنىڭ نىشانىمۇ CRISPR كېسەللىكىنىڭ داۋالاش ئۇسۇلىنى تەتقىق قىلىپ ئېچىش.
ئېيدىتاس دورا شىركىتى ۋە CRISPR داۋالاش شىركىتى كۆپ يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئاندىن مۇناسىپ داۋالاش ئۇسۇلىنى كەشىپ قىلدى، ئەمما تەجرىبىخانىدىكى مال بىلەن تەمىنلىگۈچى سودىگەرلەر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى خېرىدارلارغا دەرھال ھايۋانلارغا ئوكۇل قىلىنىدىغان CRISPR ماتېرىيالىنى سېتىپ بەردى ھەمدە خېرىدارلارغا CRISPR ئارقىلىق ئۆزگەرتىلگەن كىچىك چاشقان، چوڭ چاشقان ۋە توشقاننى زاكاز قىلىشقا باشلىدى.
2014-يىلى مەن بىر نەم ياز كۈنى سان لۇئىسقا جايلاشقان SAGE تەجرىبىخانىسى (SAGE Labs) نى زىيارەت قىلدىم، ئۇ تۇنجى تۈركۈمدە دۇدنېنىڭ CRISPR تېخنىكىسىنى قوللىنىش ئارقىلىق غاجىلىغۇچى ھايۋانلارنى ئۆزگەرتكەن شىركەتلەرنىڭ بىرى ئىكەن. ئۇ يەردە مەن CRISPR نىڭ قانداق رول ئوينايدىغانلىقىنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم. SAGE تەجرىبىخانىسى تەخمىنەن 20 ئالىي دەرىجىلىك دورا ياساش شىركىتى، شۇنداقلا نۇرغۇن ئالىي مەكتەپ، تەتقىقات ئورنى ۋە فوند جەمئىيىتى قاتارلىقلارنى تەجرىبە ماتېرىياللىرى بىلەن تەمىنلەيدىكەن. ئەنگلىيە كامبىرىج بىيوتېخنىكا شىركىتىنىڭ ئۇپۇق سىزىقى بايقاش گۇرۇھى (Horizon Discoveryy Group) مۇ بۇرۇنلا CRISPR مەھسۇلاتلىرىنى تەتقىق قىلىپ ئېچىشقا مۇستەقىل قەدەم قويغان؛ 2014-يىلى 9-ئايدا ئۇلار يەنە 48 مىليون ئامېرىكا دوللىرى بىلەن SAGE تەجرىبىخانىسىنى سېتىۋالغان. SAGE تەجرىبىخانىسى بىر سانائەت رايونىغا جايلاشقان بولۇپ، بىر يولنىڭ بېشىدىكى بىر يۈرۈش پاكار ئىشخانا بىناسى ئىچىگە سېلىنغان. بۇ يەردىكى ئالىملار تەجرىبىخانىدىن كەلگەن بىر توردا زاكاز قوبۇل قىلغان: كالىفورنىيە ئىشتاتىدىكى ساكرامېنتو (Sacrament) نىڭ بىر تەجرىبىخانىسى پاركىنسون كېسىلىنى تەتقىق قىلىدىغان بولۇپ، 20 دانە Pink1 گېنىدىن سىرت كىچىك چاشقان زاكاز قىلغان. يېڭىدىن ياسالغان يان بىناغا 2 مىليون دوللار سەرپ قىلىنغان بولۇپ، ئىچىدە خېرىدارلارغا زاكاز قىلىنغان گېن بىلەن چاشقانلارنى ھەمدە CRISPR ئارقىلىق ئۆزگەرتىلگەن غاجىلىغۇچى ھايۋانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ھايۋانلار ناھايىتى پاكىز، تۇراقلىق تېمپېراتۇرىلىق قەپەسلەردە ياشايدۇ، قەپەسلەر رەتلىك تىزىلغان بولۇپ، تاختايدىن تورۇسقىچە تىزىلغان. خىزمەتچى خادىملار زاكاز تالونىنى تولدۇرۇپ، مۇناسىپ 20 چاشقاننى تاللاپ، ئۇلارنى ئاۋايلاپ قۇتىغا سېلىپ ئوراپ، ئاندىن ھاۋا ئارقىلىق كالىفورنىيەگە توشۇيدۇ، پۈتكۈل جەريان مۇشۇنداق ئاددىي. ئەگەر بەزىلەر ئېلىشىپ قېلىش كېسىلى ياكى ئاغرىقنى كونترول قىلىشنى تەتقىق قىلماقچى بولسا، تەجرىبە ھايۋانلىرىنى مۇشۇنداق زاكاز قىلسىمۇ بولىدۇ.
بىراق، ئەگەر ئىسكىلاتتا خېرىدارلار زاكاز قىلماقچى بولغان ھېلىقى ھايۋان بولمىسا، ئىش تەرتىپى ئوخشاش بولمايدۇ. مەسىلەن، بىر خېرىدار پاركىنسون كېسىلى بىلەن بىر خىل يېڭى بايقالغان گۇمانلىق گېن (ياكى بىر گېننىڭ ئالاھىدە تۇيۇقسىز ئۆزگىرىشى) ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەتقىق قىلماقچى بولسا، ئۇ SAGE تەجرىبىخانىسىغا بېرىپ غاجىلىغۇچى ھايۋانلارنى زاكاز قىلغاندا، بىر نەچچە خىل تاللاش بار. SAGE تەجرىبىخانىسىدىكى ئالىملار CRISPR تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ نىشان گېنىنى« تاقىۋېتىپ»، تۇيۇقسىز ئۆزگىرىش پەيدا قىلالايدۇ؛ ئۇلارمۇ نىشان گېنىنى ئېتىۋېتىپ، ئاندىن ئىچىگە ئادەم مەنبەلىك گېن كىرگۈزسە بولىدۇ. پاركىنسون كېسىلىدىن خالتىلىق تالالىشىش، ئەيدىز كېسەللىكىگىچە بولغان نۇرغۇن كېسەللىكلەر گېننىڭ تۇيۇقسىز ئۆزگىرىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئىلگىرى ئالىملار بىر يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئاندىن بۇ مۇرەككەپ گېننىڭ تۇيۇقسىز ئۆزگىرىشى بولغان تەجرىبە ھايۋانلىرىنى يېتىشتۈرۈپ چىقالىغان. لېكىن CRISPR ئىلگىرىكى گېن گۇرۇپپىسىنى تەھرىرلەش تېخنىكىسىغا ئوخشىمايدۇ. بۇ خىل تېخنىكىدىن پايدىلىنىپ، تەتقىقاتچىلار بىرلا ۋاقىتتا ھۈجەيرە ئىچىدە بىر قانچە گېننى تېز سۈرئەتتە ئۆزگەرتەلەيدۇ. بۇ سەۋەبتىن گېن قۇرۇلۇشى ھايۋانلىرىنى يېتىشتۈرۈش ۋاقتى بىر نەچچە ھەپتىگە قىسقاردى.
SAGE نىڭ خادىملىرى ئالدى بىلەن خىمىيەلىك تەجرىبە دورا قۇتىسىنى ئىشلىتىپ، خېرىدارلار زاكاز قىلغان DNA ۋە بۇ DNA غا ماس كېلىدىغان RNA نى سىنتېزلايدۇ. ئۇلار RNA ۋە Cas9 ئاقسىلىنى ئۆستۈرۈش تەخسىسىگە ئارىلاشتۇردى، شۇنىڭ بىلەن گېن گۇرۇپپىسى تەھرىرلەش ئىقتىدارىغا ئىگە CRISPR قورالى دۇنياغا كەلدى. ئاندىن ئۇلار تەخمىنەن بىر ھەپتە ۋاقىت سەرپ قىلىپ، سىرتقى شەكلى سكاننېرغا ئوخشايدىغان بىر خىل ئەسۋابنى ئىشلىتىپ، بۇ قورالنىڭ ھايۋانات ھۈجەيرىسىدىكى ئىقتىدارىنى سىنايدۇ. بۇ خىل ئەسۋاب توك تارقىتالايدىغان بولۇپ، CRISPR قورالىنى ھۈجەيرىگە كىرگۈزىدۇ. ھۈجەيرىگە كىرگەن CRISPR قورالى دەرھال خىزمەتكە كىرىشىپ، DNA نى كېسىپ، ئاز مىقداردىكى گېنلارنى كىرگۈزىدۇ ۋە ئۆچۈرىدۇ. CRISPRنىڭ %100 ئۈنۈملۈك بولۇشى ناتايىن: بەزى ھۈجەيرىلەردە ئۇلار DNA نى كېسىپ، تۇيۇقسىز ئۆزگىرىش پەيدا قىلىدۇ، يەنە بەزى ھۈجەيرىلەردە بولسا پۈتۈنلەي رول ئوينىيالمايدۇ. CRISPR نىڭ ئىپادىسىنىڭ زادى قانداق ئىكەنلىكىنى كۆزىتىش ئۈچۈن، ئالىملار ھۈجەيرىدىن DNA نى يىغىپ، ئۇلارنى مەركەزلەشتۈرۈپ، نىشان ئورنى ئەتراپىدىكى DNAنىڭ كۆپ بۆلىكىنى كۆچۈرىدۇ. ئۇلار بۇ DNA لارنى بىر تەرەپ قىلىدۇ ۋە ئانالىز قىلىدۇ، ئاندىن كومپيۇتېر ئېكرانىدا كۆرۈنگەن ئانالىز نەتىجىسىنى كۆرىدۇ. ئەگەر CRISPR نىشان ئورنىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك كېسىپ، تۇيۇقسىز ئۆزگىرىش ھاسىل قىلسا، ئېكراندا بىر غۇۋا لېنتا كۆرۈنىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە CRISPR كېسىۋالغان DNA قانچە كۆپ بولسا، لېنتا شۇنچە يورۇق بولىدۇ.
ئارقىدىن «خىزمەت» يان بىنادىكى ھايۋانلار تەجرىبىخانىسىغا يۆتكەلدى. ئالىملار بۇ يەردە گېنى ئۆزگەرتىلگەن تۆرەلمىنى ۋە توساتتىن ئۆزگەرگەن غاجىلىغۇچى ھايۋانلارنى ياساپ چىققان. بىيولوگىيە ئالىمى ئاندرېۋ بروۋن (Andrew Brown) تاشقى كېسەللىكلەر پەلىيى، كۆك رەڭلىك ئۇزۇن چاپان، ئاياغ ۋە ئازادە باش كىيىمى كىيىپ، بېلىنى ئېگىپ ئاناتومىيەلىك مىكروسكوپنىڭ ئالدىدا تۇرىدۇ. ئۇ ئەينەك سۇيۇقلۇق يۆتكەش نەيچىسىنىڭ ئۇچى بىلەن بىر چاشقان تۆرەلمىسىنى سۈمۈرۈپ، ئاندىن ئۆينىڭ يەنە بىر تەرىپىگە بېرىپ، تۆرەلمىنى مېخانىك بىلەك قاچىلانغان يەنە بىر مىكروسكوپقا يۆتكەيدۇ. ئۇ تۆرەلمىنى ئەينەك پارچىسى ئۈستىدىكى بىر تامچە سۇيۇقلۇققا سېلىپ، ئۈستەل ئۈستىگە مۇقىملاشتۇردى. ھازىر CRISPR ئۆزىنىڭ سېھرىي كۈچىنى جارى قىلدۇرىدىغان بولدى: ئۇ ئوڭ قولى بىلەن باشقۇرۇش دەستىسىنى كونترول قىلدى، بىر مېخانىكىلىق بىلەك بىر تال قۇرۇق ئەينەك يىڭنىنى تۆرەلمىگە سانجىدى.
مىكروسكوپنىڭ ئەينىكىدىن قارىغاندا، تۆرەلمىدىكى ئاتا-ئانىسىدىن كەلگەن ئىككى ئىپتىدائىي يادرو (pronucleeus) ئاي شارىنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى ھالقىسىمان تاغقا ئوخشايدۇ. بروئۇن ھۈجەيرىنى ئاستا ـ ئاستا ئىتتىرىپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى بىر ئىپتىدائىي يادرونى يىڭنە ئۇچىنىڭ يېنىغا يۆتكىدى. ئۇ كومپيۇتېر مائۇسنى چەكتى، تەركىبىدە CRISPR بولغان بىر تامچە سۇيۇقلۇق يىڭنىدىن ئېتىلىپ چىقىپ، ھۈجەيرە پەردىسىدىن ئۆتۈپ ھۈجەيرىگە كىردى. ئىپتىدائىي يادرو دەرھال تېز سۈرئەتتە ئېچىلغان گۈلگە ئوخشاش كېڭەيدى. بروئۇننىڭ تەلىيى ئوڭدىن كەلدى، تۇيۇقسىز ئۆزگەرگەن بىر ھۈجەيرە شۇنىڭ بىلەن دۇنياغا كەلدى. SAGE تەجرىبىخانىسىدا ئۈچ تېخنىك بار بولۇپ، ئۇلار بىر ھەپتىدە تۆت كۈن، بىر كۈندە 300 قېتىم بۇ خىزمەتنى تەكرارلايدۇ.
بروئۇن ئوكۇل قىلىنىپ بولغان چاشقان تۆرەلمىسىنى سۇيۇقلۇق يۆتكەش نەيچىسىگە سۈمۈرۈپ، ئۆستۈرۈش تەخسىسىگە كىرگۈزۈپ، تاكى ھايۋانلارنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسىغىچە قىزدۇرۇلغان ئۆستۈرۈش ساندۇقىدا ساقلايدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا، ئۇ 30 ~ 40 دانە بېزەلگەن تۆرەلمىنى ۋاكالىتەن ھامىلىدار بولىدىغان ئانا چاشقاننىڭ تېنىگە ئوكۇل قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. 20 كۈندىن كېيىن، ۋاكالىتەن ھامىلىدار بولىدىغان چاشقان 5 ~ 20 «بالا» غا ھامىلىدار بولىدۇ، بۇ«بالا»لار 10 كۈنلۈك ئەتراپىدا چوڭ بولغاندا، SAGE تەجرىبىخانىسىدىكى ئالىملار توقۇلما ئەۋرىشكىسىنى ئېلىپ، قايسى «بالا» نىڭ ئۆزگەرتىلگەن گېنى بارلىقىنى تەكشۈرىدۇ.
ـــ بۇ ئادەمنى ئەڭ ھاياجانلاندۇرىدىغان ۋاقىت، ـــ دېدى بروۋن. 20 تۆرەلمىنىڭ پەقەت بىرىلا مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆزگەرتىلىشى مۇمكىن، ئەمما مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆزگەرتىلگەن ھايۋان دەل بىز دەۋاتقان تۈر مەنبەلىك ھايۋان (founder animal) دۇر. بۇ باسقۇچقا كەلگەندە، ھەممە ئادەم تەبرىكلىشىدۇ. بىزنىڭ قارىشىمىزچە، SAGE تەجرىبىخانىسىدىكى ئالىملارنىڭ RNA ياساش، تۆرەلمىنى ئوكۇل قىلىپ سېلىش ئۇسۇلى ناھايىتى ئاددىي بولۇپ، نۇرغۇن تەجرىبىخانىلارمۇ ئوخشاش باسقۇچ ئارقىلىق گېن قۇرۇلۇشى ھايۋانلىرىنى يېتىشتۈرىدۇ. خۇددى SAGE نىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى داۋىد سموللېر (David Smoller) ئېيتقاندەك، بۇ« تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرلىدىغان» گېن گۇرۇپپىسىنى تەھرىرلەش تېخنىكىسىدۇر.
ئىستىقبال ۋە خەۋپ-خەتەر
CRISPR سودا يولىغا باتۇرلۇق بىلەن قەدەم قويدى، تەتقىقاتچىلار ۋە سودىگەرلەر بۇ خىل تېخنىكا ئۈچۈن سودىنىڭ يېڭى ئىشلىتىلىشىنى تەسەۋۋۇر قىلدى، بۇنىڭ ئىچىدىكى بەزى ئويلار ھەتتا سەل تەلۋىلەشتى. بۇ خىل تېخنىكىنى قوللانغاندا، دوختۇر بەلكىم ھامىلىدارلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى ئاياللارنىڭ تېنىدە، دوۋن يىغىندى كېسەللىك ئالامىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىنورمال خىروموزومىنى ئۆزگەرتىشى مۇمكىن؛ ئۇرۇق يېتىشتۈرگۈچى خادىملار تاقابىلچان ياۋا ئوت-چۆپلەرنىڭ گېن گۇرۇپپىسىغا ئوت-چۆپ يوقاتقۇچى دورىلارغا سەزگۈر گېننى ئېلىپ كىرسە بولىدۇ؛ بىز يەنە نەسلى يوقالغان تۈرلەرنى قايتا تىرىلدۈرسەك بولىدۇ. بۇ ئەلۋەتتە بەزى كىشىلەرنى قورقۇتىدۇ. مەسىلەن، يېقىندا بەزى ئاگاھلاندۇرۇش خاراكتېرلىك باش خەۋەرلەردە، بۇ خىل تېخنىكا «بوتۇلكىدىكى ئالۋاستى» دەپ تەسۋىرلەنگەن.
خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى ئوتتۇرىغا قويغان«پاشا يوقىتىش تۈرى» نى مىسالغا ئالساق. ئامېرىكا ۋودروۋ ۋىلسون خەلقئارا ئىلىم ئەھلىلىرى مەركىزى (Woodrow Wilson Internatiional Center for Scholars)نىڭ جانلىقلار بىخەتەرلىكى ئانالىزچىسى تود كۇيىكېن (Todd Kuiken) : بەزگەك پىلازمودىيەسىنى يېڭىش بىر ئىش، لېكىن بۇ خىل پارازىت قۇرتنى يوقىتىدىغان ۋاسىتە پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان باشقا بىر تۈرلۈك ۋەزىپە، دەپ قارىدى. ئەگەر بىزنىڭ نىشانىمىز بەزگەك كېسىلىدىن ئىبارەت بۇ خىل ھەر يىلى 200 مىليون ئادەمنى يۇقۇملاندۇرۇپ، 600 مىڭ ئادەمنى ئۆلتۈرۈشتەك كېسەلنى يىلتىزىدىن يوقىتىش بولسا، بىز ئېھتىيات قىلماي تۇرالمايمىز، ئۆزىمىز ئون يېڭى ئاۋارىچىلىك پەيدا قىلالامدۇق ـ يوق، ـــ بىز چوقۇم شۇنى ئېنىق ئويلىشىشىمىز كېرەككى، بىز راستتىنلا مۇشۇنداق قىلامدۇق؟ ئەگەر جاۋابى« شۇنداق» بولسا، بىزدە قانداق ئىشلەتكىلى بولىدىغان سىستېمىلار بار؟ قانداق كاپالەت تەدبىرلىرى بار؟ دېدى.
ئالىملار تېز سۈرئەتتە ھەرىكەت قىلدى، ئۇلار CRISPR تېخنىكىسىنىڭ ئەڭ مۇمكىنچىلىكى بولغان زىيىنىنى ئالدىن كۆرۈشنى ھەمدە تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرىنى تۈزۈپ چىقىشنى ئۈمىد قىلدى. 2014-يىلى 7-ئاينىڭ 17-كۈنى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتىنىىڭ كوللېكتىپى CRISPR ئارقىلىق بەزگەك پاشىسىنى قانداق يوقىتىش توغرىسىدا بىر پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغاندا، ئۇلارمۇ ئاممىنى بۇ مەسىلىنى مۇزاكىرە قىلىشقا مۇراجىئەت قىلغان، شۇنداقلا گېن ئۆزگەرتىشنىڭ تېخنىكا ۋە نازارەت قىلىپ باشقۇرۇشتىكى مۈشكۈل ئەھۋالىنى كۆرسىتىپ بەرگەن. مەزكۇر ئەترەتنىڭ بىيوئېتىكا ئالىمى تىنىن رېنسخوف (Jeantine Lunshof) مۇنداق دېگەن: «CRISPR نىڭ تەرەققىياتى شۇنچە تېز بولۇۋاتىدۇ، نۇرغۇن كىشىلەر بۇ خىل تېخنىكىنى تېخى ئاڭلاپ باقمىغان، لېكىن بىز ئۇنى ھەقىقەتەن ئىشلىتىۋاتىمىز. بۇ بىر خىل يېڭى ھادىسە. ھازىر، بېركېلېينىڭ يېڭىلىق يارىتىش گېن گۇرۇپپىسى پىلانىنىڭ رامكىسى ئاستىدا، دۇدېنا بىر كوللېكتىپ تەشكىللەپ، مەخسۇس CRISPR قوللىنىشتىكى ئېتىكا مەسىلىسىنى مۇزاكىرە قىلىۋاتىدۇ.
ئەگەر ئېتىكا مەسىلىسىگە بولغان ئەندىشە كىشىلەرنىڭ CRISPRغا بولغان قىزغىنلىقىنى ئۆچۈرسە، ئاقىۋىتىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ. مەسىلەن، 2014- يىلى 6- ئايدا، ماسساچۇسېتس تەبىئىي پەن ۋە سانائەت پەنلىرى ئۇنىۋېرسىتى تەتقىقاتچىلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئۇلار ھايۋانلار تېنىگە قۇيرۇق قىسمىدىن بىۋاسىتە CRISPRنى ئوكۇل قىلىپ، تىروزىنلىق قان كېسىلى ( بىر خىل ئاز ئۇچرايدىغان جىگەر كېسەللىكى)گە گىرىپتار بولغان قۇرامىغا يەتكەن كىچىك چاشقاننى داۋالاپ ساقايتقان. بۇ خىل كېسەلنى بىر خىل تۇيۇقسىز ئۆزگەرگەن ئېنزىمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تەتقىقاتچىلار كىچىك چاشقاننىڭ تېنىگە ئۈچ خىل gRNA قاتارى ۋە Cas9 ئاقسىلىنى ھەمدە توساتتىن ئۆزگەرگەن گېننىڭ توغرا DNA تەرتىپىنى ئوكۇل قىلغان. كىچىك چاشقاننىڭ ھەر 250 دانە جىگەر ھۈجەيرىسىدىن بىرىگە توغرا گېن قىستۇرۇلغان. كېيىنكى بىر ئايدا «تۈزىتىلگەن» جىگەر ھۈجەيرىسى جۇش ئۇرۇپ ئۆسۈپ، ئەڭ ئاخىرىدا 1/3 قىسىم كېسەللىك ئۆزگىرىش ھۈجەيرىسىنىڭ ئورنىنى ئالغان بولۇپ، بۇ كىچىك چاشقاننى يۇقىرىقى كېسەللىكتىن قۇتۇلدۇرغان. 2014- يىلى 8- ئايدا، تېمپل ئۇنىۋېرسىتىنىڭ ۋىرۇسشۇناسى كامال خەلىلىنىڭ رەھبەرلىكىدىكى تەتقىقاتچىلار CRISPR ئارقىلىق بىر نەچچە ئادەمنىڭ ھۈجەيرە سىستېمىسىدا ئەيدىز ۋىرۇسىنى كەسكەنلىكىنى خەۋەر قىلدى.
ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدىن باشلاپ، خەلىلى ئىزچىل HIV/AIDS قا قارشى ئالدىنقى سەپتە كۈرەش قىلدى. ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، CRISPR بىر مەيدان كەم-كۈتىسىز ئىنقىلاب. گەرچە ئەيدىز كېسىلىنى داۋالاشتا غايەت زور ئىلگىرىلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، لېكىن ھازىرقى دورىلار پەقەت ۋىرۇسنى كونترول قىلالايدۇ،لېكىن يەنىلا كېسەللىكنى يىلتىزىدىن يوقىتالمايدۇ. بىراق، CRISPR نى ئىشلەتكەندە، خەلىلى كوللېكتىپى ھۈجەيرىدىن ئەيدىز ۋىرۇسىنىڭ مۇكەممەل DNA كوپىيەسىنى تەلتۆكۈس تازىلاپ، يۇقۇملانغان ھۈجەيرىنى ۋىرۇسسىز ھۈجەيرىگە ئايلاندۇرغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان ھۈجەيرىلەرنى« تازىلاش» تىن باشقا، CRISPR يەنە بىر بۆلەك ۋىرۇس تەرتىپىنى يۇقۇملانمىغان ھۈجەيرە ئىچىگە كىرگۈزۈپ، ئۇنىڭغا قارىتا ئىممۇنىتېت ئېلىپ بارىدۇ، خۇددى دۇدېنا ۋە ئۇنىڭ ئەترىتى ئىپتىدائىي باكتېرىيەدە كۆزەتكەندەك. سىز بۇ خىل ئۇسۇلنى گېن ۋاكسىنىسى دەپ ئاتىسىڭىز بولىدۇ. خەلىلى مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ئاخىرقى داۋالاش ئۇسۇلى، ئەگەر سىز ئىككى يىل ئىلگىرى مەندىن: «سىز ئىنسانلار ھۈجەيرىسىدىكى ئەيدىز ۋىرۇسىنى توغرا پارچىلىيالامسىز؟ دېسىڭىز مەن بەلكىم بۇنى بەك تەس دېيىشىم مۇمكىن ئىدى. لېكىن ھازىر، بىز قىلالىدۇق».
ئەسمەھان
ئەسمەھان ناخشىچى.
19 - دېكابر
ياكى 19 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 353 - (كەبىسە يىلى 354 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 12 كۈندۇر.
زەينەب بىنت خۇزەيمە
زەينەب بىنت خۇزەيمە (ئەرەبچە: زينب بنت خزيمة)، ئىسلام پەيغەمبەرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ زەۋجەلەرىدىن بىرىدۇر.
ھز. مۇھەممەد، ھەڧسە بىنت ئۆمەر بىلەن نىكاھلانغاندىن سوڭرە، يولدىشى ئۇبەيد ب. ئەلھارىس ب. ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ بەدر ئۇرۇشىدا شەھىد بولغاندىن كېيىن تۇل قالغان زەينەب بىنت خۇزەيمەن بىلەنمۇ نىكاھلانغان.
ھەزرىتى زەينەب، بەدىر ئۇرۇشىدا ھەمشىرە (سېسترا) بولغان، جەڭدە يارادار بولغان مۇسۇلمانلارنىڭ داۋالىغاندۇر. ئېرىنىڭ شەھىد بولىشى بىلەن ئۇنىڭغا قارايدۇرغان ھېچكىم قالمىغانىدى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇنىڭ بىلەن نىكاھلىنىشى بەدر ئۇرۇشىدا كۆرسەتكەن خىزمەتلىرىدىن دەپ قارىلىدۇ.
فەرىد ئەلئەترەش
فەرىد ئەلئەترەش
نامىبىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
نامىبىيە جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقىغا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ۋىندخوك، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ۋىندخوك. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ھازىرقى رەئىسى ئۇمارۇ يارئادۇئا. ھازىرقى باش ۋەزىر داۋىد مارك. بۇ دۆلەت 1990 يىلى 3 ئاينىڭ 21 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 825 مىڭ 418 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىليون 820 مىڭ.
You Xie
سىز شيې (謝盛友) (1958-يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى جۇڭگونىڭ خەينەندە تۇغۇلغان) گېرمانىيەلىك سىياسەتچى ، 2019-يىللىق ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ كاندىداتى ،ژۇرنالىست ۋە جۇڭگودىن كەلگەن ئاپتور. thumb|谢盛友 You Xie 2020
داشئوغۇز ۋىلايىتى
داشئوغۇز ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Dashoghuz Wilayiti، تۈركمەنچە: Daşoguz Welaýaty، داش اوغوُز ولایاتیٛ) تۈركمەنىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
سەككىز دۆلەت گۇرۇھى (G8)
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> thumb|300 px|left|سەككىز دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ گېرمانىيدىكى ئۇچرىشىشى، 2007
سەككىز دۆلەت گۇرۇھى - دۇنيادىكى ئىقتىسادى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان بىر سىياسى - ئىقتىسادى تەشكىلاتتۇر. بۇ تەشكىلات ئەڭ دەسلەپتە 1975 - يىلى ڧرانسىيەنىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئالتە دۆلەت تەرىپىدىن قۇرۇلغان، تەشكىلى دۆلەتلەر: ڧرانسىيە، گېرمانىيە، ئىتالىيە، ئەنگلىيە، ياپونىيە ۋە ئا ق ش. بىر يىل كىيىن، 1976-يىلى كانادا بۇ تەشكىلاتقا ئەزا بولۇپ كىرگەن، شۇنىڭ بىلەن بۇ تەشكىلات يەتتە دۆلەت گۇرۇھىنى شەكىللەندۈرگەن. 1997 - يىلىغا كەلگەندە، روسىيەنىڭ ئەزا بولۇشى بىلەن، نۆۋەتتىكى سەككىز دۆلەت گۇرۇھى، قىسقارتىلمىسى - G8، مەيدانغا كەلدى.
يىگىرمە دۆلەت گۇرۇھىغا ئوخشىمايدىغان يېرى سەككىز دۆلەت گۇرۇھى - دۇنيادىكى سانائەتلەشكەن، ئىقتىسادى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان باي دۆلەتلەردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، دۇنيادىكى سىياسى - ئىقتىسادى، ئېنىرگىيە قاتارلىق جەھەتلەردىكى مەسىلىلەردە مۇھىم ۋە نازۇك قارارلارنى چىقىرىشتا مۇھىم رول ئويناپ كەلمەكتە.
نامەتجان مەمەت
نامەتجان مەمەت (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Nametjan Memet )بولسا شەرقىي تۈركىستان نىڭ قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ھازىر ئەنقەرە يىلدىرىم بەيازىت ئۇنىۋېرسىتېتى نىڭ مېدىتسىنا فاكۇلتېتى ئاممىۋى ساغلاملىق بۆلىمىدە ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.
سەككىز دۆلەت گۇرۇھى (G8)
"سەككىز دۆلەت گۇرۇھى"غا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى دۇنيادىكى ئون چوڭ ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەردۇر، ۋە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يىللىق مىللى دارامىتى 35 مىڭ دوللارنىڭ ئۈستىدە. ئۇنىڭدىن سىرت، دۇنيادىكى 20 چوڭ ئاكسىيە بازىرى بۇ دۆلەتلەرگە ئائىتتۇر (ئا ق ش، ياپونىيە، ئەنگىلىيە، گېرمانىيە، ڧرانسىيە، كانادا).
نامەتجان مەمەت
شەخسىي ئۇچۇرلىرى
ئالىي مەكتەپنى قانۇنچىلىق كەسپىدە ئوقۇغان. 2005-يىلى مالايسىياغا كېلىپ ئاممىۋى ساغلاملىق كەسپىدە ماگىستىرلىق ۋە دوكتورلۇقنى تاماملىغان.
سەككىز دۆلەت گۇرۇھى (G8)
ئۇنىڭدىن سىرت، دۇنيادىكى ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى نېڧت ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەتلەر(ئا ق ش ۋە روسىيە)، ئەڭ چوڭ نېڧت مەنبەسىگە ئىگە دۆلەت(كانادا) بۇ گۇرۇھنىڭ ئەزالىرىدۇر. ئەڭ چوڭ توققۇز يادرو ئېنىرگىيە ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەتلەرنىڭ يەتتىسى يەنە بۇ گۇرۇھتا(ئا ق ش، روسىيە، ڧرانسىيە، ياپونىيە، گېرمانىيە، ئەنگىليە، كانادا). بۇ گۇرۇھتىكى يەتتە دۆلەت (روسىيەدىن باشقا) ب د تنىڭ يىللىق خامچوتىغا ئەڭ كۆپ خىراجەت ئاجراتقان دۆلەتلەردۇر.
ئۇيغۇر دىيارىدا يۈرگۈزىلىۋاتقان قوش تىللىق مائارىپنىڭ تارىخى
ئاپتۇرى: ئېرىكت. ت. شىلۇسسېل Erict T. Shluessel
سەككىز دۆلەت گۇرۇھى (G8)
مەنبە
ۋىكىپېدىيە ئىنگىلىزچىسى
ئۇيغۇر دىيارىدا يۈرگۈزىلىۋاتقان قوش تىللىق مائارىپنىڭ تارىخى
ئېنگىلىسچىدىن تەرجىمە قىلغۇچى: زۇلھايات ئۆتكۈر
جۇڭگونىڭ تىل سىياسىتىدە چىڭ سۇلالىسىنىڭ كېيىنكى دەۋرىدىلا ئىسلاھات ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ،كېيىنچە ستالىنچە تىل پەلسەپىسىنى يىلتىز قىلغان تىل سىياسىتى يۈرگۈزۈلۈپ كەلگەن.
1933-1944 يىللارغىچە شېڭسىسەي ھۆكۈمرانلىق قىلغان دەۋرلەردە ئۇيغۇر دىيارىدا ستالىن يۈرگۈزگەن مىللەت پەرقىنى گەۋدىلەندۈرۈش ۋە بۇ ئارقىلىق دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش ئەندازىسى قوللىنىلغان. ئوقۇتقۇچىلار مۇتلەق كۆپچىلىكى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا بىلىم ئاشۇرۇپ كەلگەن بولۇپ، ئۇبىۋېرسىتېتلار ئارا ئالماشتۇرۇش ناھايىتى تەرەققىي قىلغانندى. 1938-يىلى بۇ خىل بىرلەشمە مەكتەپلەر پۈتۈن ئۇيغۇر دىيارىدا جەمىئىي 73.2% ئىگلىگەن بولۇپ، 1944-يىلى 66.4%نى ئىگىلىگەن. بۇ خىل تۈردىكى باشلانغۇچ مەكتەپتىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى 199،300 بولۇپ، جەمىئىي ئوقۇغۇچى سانى 266،035 ئىدى. ئىچىدە قازاق ئوقۇغۇچىلار 29،543، خەنزۇ ئوقۇۈۇچىلار 20،010 نەپەر ئىدى. بۇنىڭدىن ئەينى ۋاقىتتا ئۇيغۇرلار ئىچىدە زور تۈركۈم زىيالىلارنىڭ يېتىشىپ چىقىشىغا ئېتىبار بېرىلگەنلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. ئۇيغۇرلار خەنزۇچە ياكى روس تىلىنى، خەنزۇلار ئۇيغۇرچە ياكى روس تىلىنى چەتئەل تىلى قىلىپ ئۆگنىنىشكە بولاتتى.
1947-يىلى يەنە باشقىچە تۈزۈم ئۆزگىرىشى بولغان. يەنى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاجىك، تاتار ۋە تارانچى باشلانغۇچ مەكتەپلىرىدە تاكى تولۇقسىز مەكتەپلەرگە چىققۇچە ئۆز تىلىدا دەرس ئاڭلاش، ئاندىن ھەپتىدە 6-8 سائەت خەنزۇ تىلى دەرسى ئېلىش بەلگىلەنگەن بولۇپ، ئۇندىن كېيىن ئۇيغۇرچە ياكى خەنزۇچە مەكتەپلەردە ئوقۇشقا بولاتتى.
1961-يىلىدىن باشلاپ ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئالىي مەكتەپ مائارىپى يولغا قويۇلغان بولۇپ، مەدەنىيەت ئىنقىلابىنىڭ تەسىرى بىلەن 1978-يىلى رەسمىي ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. ئۇيغۇر تىلىدا دەرس ئۆتۈلىدىغان بۇ خىل ئالىي مەكتەپلەردە خەنزۇ تىلى ئوتتۇرا ھېساپ بىلەن ھەپتىدە 4 سائەت دەرس قىلىپ ئۆتۈلەتتى. بۇ خىل مەكتەپلەرنىڭ خەنزۇ مەكتەپلەرگە قارىغاندا ئومۇمىي ساپاسى تۆۋەن ئىدى. سەۋەبى ھەققانىي بولمىغان ئىقتىسادىي تەقسىمات ۋە ئاجىزلىق بولۇپ، بۇ كېيىن خەنزۇ تىلى مەجبۇرى مائارىپىنىڭ ئومۇملىشىشىنىڭ بىر سەۋەبى بولۇپ قالغان.
1982-يىلى بارلىق ئاز سانلىق مىللەتلەر چوقۇم خەنزۇ تىلىنى ئۆگىنىش بەلگىلەنگەن. شەھەرلەردە 1980-يىلى باشلانغۇچنىڭ 3-يىللىقىدىن باشلاپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگىچە خەنزۇ تىلى دەرسى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، 2500 دانە خەت ۋە 3500 سۆزنى بىلىش ۋەخەنزۇ تىلى گىرامماتىكىسىنى ئىگىلەش ئۆلچەم قىلىنغان. ئاز سانلىق ئوقۇغۇچىلارغا دەرس بېرىدىغان خەنزۇ ئوقۇتقۇچىلارنىڭمۇ مىللىي تىل يېزىقنى بىلىشى شەرت قىلىنغان. 1985-1987 يىلغىچىلىك يېڭى قانۇن ماقۇللىنىپ بارلىق يېزا ۋە چارۋىچىلىق رايونلىرىدىكى مەكتەپلەردىن تارتىپ خەنزۇ تىلىنى ئوملاشتۇرۇشى بەلگىلەنگەن.
2002-يىلى ئۇيغۇر دىيارى ئۇنىۋېرسىتىدا چاغاتاي تىلى كەسپىدىن باشقا كەسىپلەرنىڭ بارلىق دەرسلىك كىتاپلىرىنى خەنزۇچىلاشتۇرۇش يولغا قويۇلغان بولۇپ، ھەقىقىي تۈردە قوش تىللىق مائارىپنى يولغا قويغان ئورۇن بولۇپ قالدى.
2004-يىلىدىن باشلاپ ھۆكۈمەت بارلىق باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردە قوش تىللىق ئوقۇتۇشنى جۇڭگونىڭ سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىنىڭ تەلىپى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇنىڭغا ئەگىشىپ، ئوقۇتقۇچىلارنىمۇ قوش تىللىق ئوقۇتۇشقا ماسلاشتۇرۇش، يەنى ئۇلارنىڭ خەنزۇ تىلى سەۋىيىسىنى زور كۈچ بىلەن ئۆستۈرۈش ئەگەر يەنىلا ماسلىشالمىسا ئورنىغا خەنزۇ تىللىق ياكى مىنكاۋخەن (خەنزۇۋان) ئوقۇتقۇچىلارنى سەپلەش قارار قىلىندى.
2004-يىلى 50 دانە خەنزۇ مەكتىپى ئۇيغۇرچە مەكتەپلەر بىلەن قوشۇۋېتىلدى. 2005-يىلىدىن باشلاپ، ئۈرۈمچى، چۆچەك، ئىلى ۋىلايەتلىرىدە بۇ خىل مەكتەپ باشقۇرۇش ئۇسۇلى يولغا قويۇلدى.
2006-يىلىدىن باشلاپ 7 دېھقانچىلىق رايونىدا يەسلىدىن باشلاپ قوش تىللىق مائارىپنى يولغا قويۇشنى باشلىدى. ئۇ بالىلارنىڭ ئائىلىسى ۋە ئوقۇتقۇچىلىرى بالىلىرىنى بۇ خىل ئۇسۇلدا تەربىيىلىگەنلىكى ئۈچۈن ھۆكۈمەت تەرىپىدىن بېرىلىدىغان ئايرىم پۇلدىن بەھرىمەن بولدى.
يەسلى، باشلانغۇچ مەكتەپلەردىن باشلاپ قوش تىللىق مائارىپنى يولغا قويۇش يىللاپ زور كۈچ بىلەن ئېشىپ بېرىۋاتقان بولۇپ، 2011-يىلغىچە شەھەرلەرنىڭ 50%، يېزىلارنىڭ 30%، چارۋىچىلىق رايونلىرىنىڭ 20%، تاغلىق رايونلارنىڭ 10% قوش تىللىق مائارىپ بىلەن قوراللىنىپ بولۇش كېرەكلىكى بەلگىلەنگەن.
Central Asian Survey ژۇرنىلىنىڭ 2007-يىللىق 1-سانىدىن قىسقارتىپ تەرجىمە قىلىندى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئەللامە يۇسۇف خوتەنىي (1330-1247)
ئاپتورى: قەشقەرلى
تارىخچىلار ھىجرىيە 150-يىل (مىلادىيە 767-يىلى) نى بىرئىمام ۋاپات بولۇپ يەنە بىر ئىمام تۇغۇلغان يىل دىيىشىدۇ. چۈنكى بۇ يىلدا ئىمام ئەبۇ ھەنىيفە (699-767) ۋاپات بولۇپ، ئىمام شافىئىي (767-819) تۇغۇلغان.
چۈنكى بۇ يىلدا كاتتا ئۇيغۇر ئالىمى ئىبراھىم كاشغەرىي (1159-1247) ۋاپات بولۇپ،يەنە بىر كاتتا ئۇيغۇر ئالىمى يۇسۇف خوتەنىي (1247-1330) تۇغۇلغان.
بۇ ئەسەرلەردە كۆپۈنچە ئەھۋالدا كاشغەرىي دېيىلسە ئىبراھىم كاشغەرىي كۆزدە تۇتۇلسا،خوتەنىي دېيىلگىندە يۇسۇف خوتەنىي كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئىبراھىم كاشغەرىي باغداتتا ئىلىم گۈللەنگەن دەۋرىدە تونۇلۇپ “ئىراقنىڭ مۇسنىدى “دەپ مەشھۇر بولغان بولسا ،يۇسۇف خوتەنىي قاھىرەدە ئىلىم گۈللەنگەن دەۋىردە تونۇلۇپ “مىسىرنىڭ مۇسنىدى” دەپ مەشھۇر بولغان.
ئەھلى ئىلىملارغا مەلۇمكى “مۇسنىد” ھەدىسشۇناسلارنىڭ ئىلمى دەرىجىللىرىدىن بىرى.
ئەينى دەۋىردە ھەدىس ئىلمىدە بۇ دەرىجىگە يەتمەك ئۇنچە ئاسان ئەمەس، بەسى مۈشكۈلدۇر.
دىنى ئىلىم گۈللەنگەن دەۋىرلەردە باغدات- قاھىرەدەك ئۆلىمالار يىغىلغان كاتتا ئىلىم مەركەزلىرىدە ھەدىس ئىلمىدە “مۇسنىد “دەپ ئاتىلىش،بۇ نام ساھىبلىرىنىڭ يۈكسەك ئىلىم ئىگىللرى ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرسە كېرەك.
ئەلۋەتتە ئۇلارنى دەۋرىمىزدىكى “مۇسنىد”لارغا تەققاسلىغى بولمايدۇ، بەلكى ئۇلار دەۋرىمىزدىكى مۇھەددىس (ھەدىسشۇناسلارنىڭ ئىلمى دەرىجىللىرىدىن بىرى) ۋە ھافىز (ھەدىسشۇناسلارنىڭ يۇقىرى ئىلمى دەرىجىسى) دەپ ئاتالغانلاردىنمۇ ئۈستۈن ھەدىس ئالىملىرى بولىشى مۇمكىن.
ئىمام، ئەللامە يۇسۇف خوتەنىي (تۆۋەندە خوتەنىي دەپ ئېلىنىدۇ) مىلادىيە 1247-يىلى تۇغۇلۇپ ،مىلادىيە 1330-يىلى ۋاپات بولغان.
ئۇ مىسىردا ياشاپ ئۆتكەن كاتتا ئۇيغۇر ئالىمى،
ئۇ ئەينى دەۋىردىكى ئۆلىمالار ئارىسىدا بەلگىلىك ئورۇنغا ئىگە.
ئۇ ئىسلام دۇنياسىدىكى مەشھۇر مۇپەسسىر ئىمام ئىبنى كەسىر (1300-1371) قاتارلىق پىشۋالارنىڭ ئۇستازى.
لىكىن ئۇنىڭ ھايات مۇساپىسىدا كىشىنى ھاياجانغا سالىدىغان يارقىن نۇقتىلار بولغانلىقى ئۈچۈن، مەزكۇر نۇقتىلارنى ھاياجان بىلەن ئەمەس بەلكى ئوچۇق دەلىل – پاكىتلار بىلەن يورۇتۇش زۆرۈرىيتى سەۋەپلىك ماقالىنىڭ ھەجمىنى بىرئاز كېڭەيتىپ، ئۇنىڭ ئومۇم قۇرۇلمىسىنى كىچىك تىمىلارغا بۆلۈشكە توغرا كەلدى.
مەزكۇر نۇقتىلارنى :
“خوتەنىينىڭ تولۇق ئىسمى ۋە تۇغۇلغان ۋاقتى”،
“خوتەنىينىڭ ئائىلىسى ۋە ئۇستازلىرى”،
“خوتەنىينىڭ شاگىرىتلىرى”،
“خوتەنىيگە ئالىملارنىڭ بەرگەن باھالىرى”،
ئەسلى بەتنىڭ ئاستىغا بىرىلىدىغان، ياكى ئىشارە قىلىپ پايدىلانمىلار قىسمىدا بىرىلسە بولىدىغان مەنبەلەرنىڭ ئىسىملىرىنى ماقالىنىڭ ئاساس قىسمىدا بەردىم، بۇنداق بولغاندا مەزمۇندىكى دەلىل – پاكىتلارنىڭ مەنبەلىرى ئوقۇرمەنلەرنىڭ نەزەر دائىرسىدىن ساقىت قىلىنماي تېخىمۇ يارقىن قۇۋەتلىندۇ.
كەسىب ئەھلىلىرى ئېتراپ قىلدىغان كونا- يېڭى مەنبەلەردىن ۋەكىل خاراكتىرلىكلىرىنىلا كۆرسەتتىم، قىززىققۇچىلارغا ئەسلى مەنبە بىلەن سېلىشتۇرۇش قولاي بولسۇن ئۈچۈن مەنبەلەرنىڭ ئىسىملىرنى ئەسلى ئەرەبچىسى بىلەن بەردىم.
بۇئەھۋال ئەرەب تىلدىن خەۋىرى يوق ئوقۇرمەنلەرنى زېرىكتۈرۈپ قويىشى تەبئىي. بەلكى بەزى “تالىبۇلئىلىم” لەرنىمۇ زېرىكتۈرۈپ قويىشى مۇمكىن، كەمىنىنىڭ بۇ دىتسىزلىقىغا ھەممىڭلاردىن ئالدىن كەچۈرۈم سورايمەن.
خوتەنىينىڭ تولۇق ئىسمى ۋە تۇغۇلغان ۋاقتى
خوتەنىينىڭ زامانداشلىرىدىن ئىمام سەفەدىينىڭ (1296-1363)، ” الوافي بالوفيات “دېگەن ئەسىرىدىكى مەلۇماتقا كۆرە ،
” المنهل الصافي” دېگەن ئەسەردىمۇ خوتەنىينى ھىجرىيە 645-يىلى تۇغۇلغان دەپ ئېلىنغان.
لومبارد
left|thumb|250px|لومبارد left|thumb|250px لومبارد بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، لومباردنىڭ 9،714،640 نوپۇسىبار، 23،861 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ئەللامە يۇسۇف خوتەنىي (1330-1247)
خوتەنىينىڭ ئائىلىسى ۋە ئۇنىڭ ئۇستازلىرى
ئىمام ئىبنى ھەجەرنىڭ (1372-1448) ” تبصير المنتبه” دېگەن ئەسىرىدە بەرگەن مەلۇماتىغا قارىغاندا، خوتەنىينىڭ ئاتىسى ئۆمەر خوتەنىي ۋە ھەمشىرىسى زۆھرە(ئەرەبچە زەھرە) خوتەنىيلەرمۇ ھەدىس ئالىملىرى ئىدى.
ئۆمەر خوتەنىي ئوغلى خوتەنىينى كاتتا ھەدىس ئىماملىرىدا ئوقۇتۇپ ھەدىس ئىلمىدا ” مۇسنىد” لىق دەرىجىىسىگە يەتكۈزگەن.
ئىمام ئەبۇلۋەفا قۇرەشىينىڭ (1297-1373) “الجواهر المضية” دېگەن ئەسىرىدە، خوتەنىينى ئاتىسى كاتتا ھەدىس ئىماملىرىدا ئوقۇتقانلىقى بايان قىلىنغان.
خوتەنىي پەقەت ھەدىس ئىلمىدىلا يېتىشىپ قالماستىن بەلكى” فىقىھ” ئىلىمىدىمۇ يىتىشكەن فەقىھ ئىدى.
ئۇ مەزكۇر ئەسىرىدە: ئۇستازىمىز (خوتەنىينى دېمەكچى) فەقىھ ئىدى دېگەن.
ئىمام ئىبنى غەززىيمۇ (1685- 1754) ئۆزىنىڭ “ديوان الاسلام” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى ئىمام، فەقىھ دەپ تونۇشتۇرغان.
خوتەنىي مەيلى ھەدىس ئىلمىدە بولسۇن ياكى “فىقىھ “ئىلمىدە بولسۇن كۆپ ئالىملاردىن تەلىم ئالغان.
ئىمام ئىبنى ھەجەرنىڭ ” الدرر الكامنة” دېگەن ئەسىرىدە بايان قىلنىشىچە خوتەنىينىڭ ئۇستازلىرى ئاتمىشتىن ئاشىدىكەن.
ئۇنىڭ ئۇستازلىرىدىن تۆۋەندىكىلەرنى كۆرسۈتىشىمىز مۇمكىن:
1.كاتتا مۇھەددىس ئابدۇلۋەھھاب ئىبنى رەۋاج (1159-1250)
ئىبنى رەۋاج خوتەنىينىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئۇستازى ھېسابلىنىدۇ.
ئىمام زەھەبىي (1274-1348) ئۆزىنىڭ “سير اعلام النبلاء” دېگەن ئەسىرىدە ئىبنى رەۋاجدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغانلار ئىچىدە يۇسۇف خوتەنىينىمۇ بايان قىلغان. لىكىن ئۇ خوتەنىينىڭ ئىبنى رەۋاجدىن قايسى كىتابتىن ھەدىس رىۋايەت قىلغانلىقىنى بايان قىلمىغان.
ئىمام قۇرەشىي ۋە ئىمام ئىبنى ھەجەرلەر “الجواهر المضية”،” المجمع المؤسس ” دېگەن ئەسەرلىرىدە خوتەنىينىڭ ئىبنى رەۋاجدىن”امالى المحاملي “دېگەن كىتابتىن تەلىم ئالغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئىمام سەفەدىيمۇ “الوافي بالوفيات” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى ئىبنى رەۋاجدىن قالغان يىگانە شەخىس دېگەن.
2. ئىمام ھافىز مۇنزىرىي (1185-1258)
ئۇ كاتتا ھەدىس ئالىمى ،ئۇ مەشھۇر “الترغيب والترهيب ” دېگەن ئەسەرنىڭ مۇئەللىپى.
ئىمام زەھەبي مەزكۇر ئەسىرىدە، ئىمام مۇنزىرىىيدا ئوقۇغانلارئىچىدە ئىبنى دەقىق ئەلئىيىد (1228-1302) ۋە خوتەنىي قاتارلىق بىرقانچە ئالىملارنى كۆرسەتكەن،لىكىن ئۇلارنىڭ قايسى كىتابلارنى ئىمام مۇنزىرىيدا ئوقۇغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بەرمىگەن.
ئىمام ئىبنى ھەجەر” المجمع المؤسس ” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينىڭ ئىمام مۇنزىرىدا “سنن ابي داود” ،” معجم الحافظ المنذري”،” امالي ابي جعفر ابن المسلمة” ،” حديث الحافظ ابي محمد ” قاتارلىق كىتابلارنى ئوقۇپ ئىجازە ئالغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن.
3. ئىبنى ئابدۇسالام (1181-1262)،
ئۇ كاتتا فەقىھ، ئۆلىمالار سۇلتانى دەپ ئاتالغان مۇجتەھىد ئالىم.
ئۇ كۆپ ئەسەرلەرنى يازغان.
” الجواهر المضية”،”المنهل الصافي”،” ديوان الاسلام” دېگەن ئەسەرلەردە خوتەنىينىڭ ئىبنى ئابدۇسالامدا ئوقۇغانلىقى بايان قىلىنغان، لىكىن قايسى كىتابنى ئوقۇغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بېرىلمىگەن.ۋە مەزكۇر كىشى ئىبنى ئابدۇسالام دەپلا ئېلىنىپ قايسى ئىبنى ئابدۇسالام ئىكەنلىكىمۇ بايان قىلىنمىغان.
تارىختا ئىبنى ئابدۇسالام دەپ ئاتالغان ئالىملار كۆپ بولۇپ، خوتەنىينىڭ زامانىدا ئۆتكەن ئىبنى ئابدۇسالام دەپ ئاتالغانلارنىڭ مەشھۇرلىرىدىن ئۈچ كىشى بار. بىرىنچىسى: مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇسالام ئىبنى غانىم (؟-1279)، ئىككىنچىسى: مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇسالام (؟-1348) كىيىنكى دەۋىردىكى مالىكى مەزھەب كىتابلىرىدا ئىبنى ئابدۇسالام دېيىلسە مۇشۇ كىشى كۆزدە تۇتىلىدۇ.
ئۈچۈنچىسى: ئىززىددىن ئابدۇلئەزىز ئىبنى ئابدۇسالام (1181-1262).
دەسلەپكى ئىزدىنىشلىرىمىزدىن مەلۇم بولىشىچە :خوتەنىينىڭ ئۇستازى ئىبنى ئابدۇسالام دېيىلگەن كىشى مۇشۇ ئۈچۈنچى ئىبنى ئابدۇسالامنى يەنى ئىززىددىن ئىبنى ئابدۇسالامنى كۆرسىتىدۇ.
4. ئىمام كامالىدىن ئۆمەر ئىبنى ئەدىم (1190-1267)
ئىمام ئىبنى كەسىر (1300-1371) ” البداية والنهاية” دېگەن ئەسىرىدە ئۇنى تونۇشتۇرۇپ : ئۇ مۇھەددىس،فەقىھ ئىدى، پەتىۋا بىرەتتى، ئۇ كۆپ پەنلەردە ئىماملىق مەرتىۋىسىگە يەتكەن ئىدى دېگەن.
ئىبنى ئەدىم كۆپ ئەسەرلەرنى يازغان بولۇپ، ھەلەب شەھىرىنىڭ تارىخى توغرىسىدىلا تەخمىنەن 40 توملۇق كىتاب يازغانلىقى مەلۇم.
” الجواهر المضية”،”المنهل الصافي” دېگەن ئەسەرلەردە خوتەنىينى بۇ كىشىدە ئوقۇغان دېيىلگەن.(ئىبنى ئەدىم دەپمۇ ئاتالغان كىشىلەر كۆپ بولۇپ، بۇ يەردە 1190- يىلى تۇغۇلغان كاتتا ئالىم كامالىدىن ئۆمەر ئىبنى ئەدىم كۆزدە تۇتۇلىدۇ)
5. ئىمام ئەللامە مۇھەممەد مۇرسىي (1174-1257)
ئىمام زەھەبىي ” سير اعلام النبلاء” دېگەن ئەسىرىدە ئۇنى : ئىمام، ئەللامە، مۇھەددىس، مۇفەسسىر دەپ سۈپەتلىگەن، ۋە خوتەنىينىڭ مۇھەممەد مۇرسىينىڭ ئەڭ ئاخىرىدا ۋاپات بولغان ئىككى شاگىرىتىنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.
” الدرر الكامنة”،”الجواهر المضية”،”الوافي بالوفيات”،”شذرات الذهب” قاتارلىق ئەسەرلەردىمۇ خوتەنىينىڭ مۇرسىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن.
6. ئىمام مۇسا بىن زەكەرىيا (1185-1252) ،
ئىمام قۇرەشىي “الجواهر المضية” دېگەن ئەسىرىدە ئۇنى: ئىمام ،ئەللامە دەپ سۈپەتلىگەن.
ئىمام قۇرەشىي مەزكۇر ئەسىرىدە : ئىمام مۇسانىڭ شاگىرىتلىرى قاتارىدا ئىمام زەھەبىينىڭ ئۇستازى ھافىز دىمياتىي (1217-1306) بىلەن خوتەنىينى سانىغان. شۇنداقلا خوتەنىينىڭ ئىمام مۇسادا “شمائل الترمذي”ئوقۇغانلىقىنىمۇ بىلدۈرگەن.
7. كاتتا ئالىم سالىھ ئىبنى مۇھەممەد مۇدلىجىي (1168-1253)
ئىمام زەھەبىي” سير اعلام النبلاء” دېگەن ئەسىرىدە مۇدلىجىيدا ، ئۆزىنىڭ ئۇستازى ھافىز دىمياتىي بىلەن بىرگە خوتەنىي قاتارلىق تۆت كىشىنىڭ تەلىم ئالغانلىقىنى بايان قىلغان.
ئىمام ئىبنى ھەجەرنىڭ ” المجمع المؤسس ” دېگەن ئەسىرىدىن مەلۇم بولىشىچە خوتەنىي مۇدلىجىيدا”المجلس الخامس من أمالي ابي مطيع”،”حديث الحسين بن الحسن الغضائري” قاتارلىق ھەدىس ئەسەرلىرىدىن تەلىم ئالغان.
8.مۇھەممەد بىن مۇھەممەد ئەلبەكرىي (1194-1266)
“الجواهر المضية”،”ذيول العبر “،”المنهل الصافي”،”حسن المحاضرة”،”الوافي بالوفيات”،”شذرات الذهب” قاتارلىق ئەسەرلەردە خوتەنىينىڭ ئەلبەكرىيدە ئوقۇغانلىقى قەيىت قىلىنغان بولسىمۇ، قايسى كىتابنى ئوقۇغانلىقى بايان قىلىنمىغان.
ئىمام فاسىي (1373-1428) ئۆزىنىڭ “ذيل التقييد” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينىڭ بۇ كىشىدە “سنن ابي داود”نى تولۇق ئوقۇغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
“المجمع المؤسس “دېگەن ئەسەردىمۇ خوتەنىينىڭ ئەلبەكرىيدە “سنن ابي داود”نى ئوقۇغانلىقى بىلدۈرۈلگەن.
9. ئىمام لاھىق ئەرتاھىي (1179-1260)
“المجمع المؤسس”، “ذيل التقييد” دېگەن ئەسەرلەردە خوتەنىينىڭ ئىمام ئەرتاھىيدا بەيھەقىنىڭ “دلائل النبوة ” دېگەن ئەسىرىنى ئوقۇغانلىقى بىلدۈرۈلگەن.
“ذيل التقييد” تە “دلائل النبوة “نىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىر قىسمىنى خوتەنىينىڭ ئىمام ئەرتاھىيدا ئوقۇغانلىقى بايان قىلىنغان.
10. كاتتا ئالىم ئەبۇلفەرەج سەيقەل ھەررانىي (؟-1273)
ئىمام فاسىي” ذيل التقييد” دېگەن ئەسىرىدە بىلدۈرىشىچە خوتەنىي ھەررانىيدا “مسند الامام احمد” دېگەن كىتابنى ئوقۇغان.
11. شەمسۇددىن ئىبنى لىمىتي (؟-1259)
“ذيول العبر “،”الدرر الكامنة”،”الوافي بالوفيات”،”شذرات الذهب” دېگەن ئەسەرلەردە خوتەنىينىڭ ئىبنى لىمتىيدا ئوقۇغانلىقى بايان قىلىنغان. لىكىن قايسى كىتابنى ئوقۇغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بېرىلمىگەن.
” المجمع المؤسس ” دېگەن ئەسەردە خوتەنىينىڭ ئۇنىڭدا”حديث ابي نعيم الاصبهاني”نى ئوقۇغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بېرىلگەن.
مەنبەلەردە خوتەنىينىڭ ئۇستازلىرىدىن يۇقۇردىكىلەردىنمۇ باشقا يەنە كاتتا ئالىملار كۆرسۈتىلگەن بولۇپ، بىز يۇقۇردىكىلەرنى بايان قىلىش بىلەن كۇپايىلەندۇق.
بۇ تىمىنىڭ ئاخىرىدا شۇنى ئەسكەرتىمىزكى تارىخچىلارنىڭ بايانلىرىغا كۆرە خوتەنىينى ئاتىسى ئۇنىڭ تۇنجى ئۇستازى ئىبنى رەۋاجنىڭ ھوزۇرىغا ئۇنىڭ بوۋاق ۋاقتىدا، ياكى ئۇنىڭ ئىككى ياش ۋە يا ئۈچ – تۆت ياش ۋاقتىلىرىدا ئاپارغانىلىقى مەلۇم بولىدۇ. (ئۇنىڭ نەچچە ياش ۋاقتىدا ئىبنى رەۋاجنىڭ ھوزۇرىغا ئاپىرىلغانلىقى ھەققىدە تارىخچىلارنىڭ بايانلىرى ھەرخىل.)
خوتەنىينىڭ ئېنىق قانچە ياشتا ئىبنى رەۋاجنىڭ ھوزۇرىغا ئاپىرىلغانلىقى ئوچۇق بولمىسىمۇ،لىكىن ئۇنىڭ ئەڭ كېچىككەندىمۇ ئۈچ – تۆت ياش ۋاقتىلىرىدا ئىبنى رەۋاجنىڭ سورۇنىغا ھازىر بولغانلىقى ئوچۇق،ئىبنى رەۋاجنىڭ ۋاپات بولغان يىلىغا سېلىشتۇرغاندىمۇ بۇ تەرىپى ئوچۇقلىشىدۇ.
كىچىك بالىلار ھەدىس سورىنىغا ھازىر بولۇپ ، ھەدىس ئاڭلاپ،چۈشەنمەي ئىجازە ئالسىمۇ بولىدۇ. ۋە چوڭ بولغاندا شۇ ئۇستازىدىن شۇ چاغدىكى ئاڭلىغان ھەدىسىنى رىۋايەت قىلالايدۇ. ۋە يەنە ئوخشاشلا شۇ ئۇستازنىڭ شاگىرتى ھېسابلىنىۋىرىدۇ.شۇڭا مەنبەلەردە خوتەنىي ئىبنى رەۋاجنىڭ ھەدىس ئاڭلىغان شاگىرتى قاتارىدا تىزىلىۋەرگەن.
بۇھەقتە ھەرخىل قاراشلارمەۋجۇت بولۇپ، يۇقۇردا سۆزلەنگىنى پەقەت بىرخىل قاراشقا ئاساسلانغان بايان. بۇ ھەقتە “ھەدىس تەتقىقاتىغا كىرىش” ماۋزۇسىدىكى ماقالىدە تەپسىلىي توختىلىمىز.
خوتەنىينىڭ شاگىرىتلىرى
ئىمام ئىبنى ھەجەرنىڭ (1372-1448) “الدرر الكامنة” دېگەن ئەسىرىدە بايان قىلىنىشىچە خوتەنىينىڭ كۆپ شاگىرىتلىرى بولغان.
“المنهل الصافي”،”الوافي بالوفيات” دېگەن ئەسەرلەردىمۇ خوتەنىينىڭ شاگىرىتلىرىنىڭ كۆپلىكى بىلدۈرۈلگەن.
ئۇنىڭ شاگىرىتلىرى كىيىن ئىسلام دۇنياسىدىكى كاتتا پىشۋالاردىن بولۇپ يىتىىشپ چىققان.
ئۇلاردىن تۆۋەندىكىلەرنى كۆرسۈتىشىمىز مۇمكىن.
1.مەشھۇر ئىمام، مۇھەددىس، مۇفەسسىر، ھافىز ئىسمائىل ئىبنى كەسىر (1300-1371)
ئۇ ئىسلام دۇنياسىدا بارماق بىلەن سانىلىدىغان پېشۋالارنىڭ قاتارىدىن ئورۇن ئالغان كاتتا ئالىم،
ئۇ ئۆمرىدە كۆپ ئەسەرلەرنى يازغان بولۇپ ، ئۇنىڭ يازغان تەپسىرى ئالاھىدە شۆھرەتكە ئىگە.
ئىمام سۇيۇتىي (1445-1505)، ئۇنىڭ تەپسىرىگە باھا بېرىپ ئۇنىڭ ئۇسلۇبىدا ئۇنىڭ كەبى بىرەر تەپسىر يېزىلىپ باقمىغان دېگەن.
ئۇنىڭ ھەدىس ۋە تارىخ ساھەسىدە يازغان باشقا ئەسەرلىرىمۇ ئوخشاشلا كەسىب ئەھلىلىرى نەزىرىدە ئەڭگۈشتەردەك قەدىرلىنىدۇ.
ئۇنىڭدەك زور ئالىمنىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا خوتەنىينىڭ بارلىقى كىشىنى ئىپتىخارلاندۇرىدۇ.
ئىمام سۇيۇتىيمۇ بۇ ھەقتە ئۆزىنىڭ” ذيل طبقات الحفاظ” دېگەن ئەسىرىدە ئوچۇق قىلىپ: ئۇنىڭغا (ئىبنى كەسىرگە) ۋانى (1239-1326) ۋە خوتەنىيلار ئىجازە بەرگەن، دېگەن.
ئۆتكەنكى ئەسىردە ئۆتكەن مۇھەددىسلاردىن شەيىخ مۇھەممەد ئابدۇرەززاق ھەمزە (1890-1972) ئەھمەد شاكىرنىڭ (1892-1958) “الباعث الحثيث” دېگەن ئەسىرىدىكى ئىبنى كەسىر توغرۇلۇق ماقالىسىدا ئىبنى كەسىرنىڭ مىسىردىكى ئۇستازلىرىدىن بەشنى سانىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ قاتارىدا خوتەنىيمۇ بار.
زامانىمىزدىكى كاتتا ئالىم دوكتۇر مۇھەممەد زۇھەيلى (1941-) ئۆزىنىڭ “ابن كثير الدمشقي” دېگەن ئەسىرىدە ئىبنى كەسىرنىڭ مىسىردا ھەدىس ئىلمىدە ئىجازە ئالغان ئۇستازلىرىدىن ئۈچنى كۆرسەتكەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرى خوتەنىيدۇر.
ئۇ يەنە مەزكۇر ئەسىرىنىڭ ئىبنى كەسىرنىڭ ئۇستازلىرى دېگەن قىسمىدا ، خوتەنىينى ئىبنى كەسىرنىڭ مىسىردا ئوقۇغان ئۇستازلىرى قاتارىدا بايان قىلغان.
2. تۈرۈك ئالىمى، ئەللامە ھافىز موغۇلتاي(ئەرەبچە مۇغلەتاي) ئىبنى قىلىچ ھەنەفىي (1290-1361)
ئۇنىڭ يازغان ئەسەرلىرى يۈزدىن ئاشىدۇ، ئۇنىڭ ئىچىدە سەھىھۇلبۇخارىغا يازغان 20 توملۇق شەرھى، سۈنەنى ئىبنى ماجەگە يازغان 5 توملۇق شەرھى، ۋە تارىخقا ئالاقىدارلىق 12 توملۇق “اكمال التهذيب” دېگەندەك چوڭ ھەجىملىك ئەسەرلىرىمۇ بار.
مانا بۇ كاتتا ئالىم موغۇلتايمۇ خوتەنىينىڭ شاگىرتىدۇر.
ئىمام ئىبنى ھەجەر”الدرر الكامنة” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينىڭ موغۇلتاينىڭ ئۇستازى ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان.
ئىمام ئىبنى فەھدىنىڭ (1385-1466)”لحظ الالحاظ” ۋە ئىمام سۇيۇتىينىڭ (1445-1505) ” ذيل طبقات الحفاظ ” دېگەن ئەسەرلىرىدىمۇ ئوخشاشلا موغۇلتاينىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا خوتەنىيمۇ كۆرسۈتۈلگەن.
مەلىك سەئۇد ئۇنۋېرىستىتى، تەپسىر- ھەدىس بۆلىمى تەھقىقات ۋە تەتقىقات گۇرۇپپىسىدىكى ماگىستىر ئاسپىرانىتلار تەييارلاپ، نەشىر قىلدۇرغان “التراجم الساقطة” دېگەن ئەسەردىمۇ موغۇلتاينىڭ تەرجىمھالى بېرىلگەن بولۇپ، مەزكۇر تەرجىمھالدا موغۇلتاينىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا خوتەنىيمۇ ئورۇن ئالغان.
3. ئىمام ئەبۇلفىدا قۇرەشىي (1297-1373)،
ئۇ كاتتا ئالىم بولۇپ، فەقىھ ھەم مۇھەددىس ئىدى.
ئۇ ھەنەفى ئالىملىرىنىڭ تارىخى ھەققىدە تۇنجى يېزىلغان “الجواهر المضية” دېگەن ئەسەرنىڭ مۇئەللىپىدۇر.
ئۇنىڭ يەنە”العناية في تحرير أحاديث الهداية”،”شرح معاني الآثار للطحاوي” قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
ئۇ “الجواهر المضية” دېگەن ئەسىرىدىكى خوتەنىينىڭ تەرجىمھالىنى بەرگەن يېرىدە ،خوتەنىينىڭ ئۆزىنىڭ ئۇستازى ئىكەنلىكىنى ئوچۇق بايان قىلغان.
ئۇ يەنە خوتەنىيدە كۆپ كىتابلارنى ئوقۇغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، شۇلارجۈملىسىدىن “سنن ابي داود”،”شمائل الترمذي” دېگەن كىتابلارنى كۆرسەتكەن.
ئۇ مەزكۇر ئەسىرىنىڭ باشقا جايلىرىدىمۇ خوتەنىينى “ئۇستازىمىز،ئىمام” دەپ تىلغا ئالغان.
ئىمام ئىبنى فەھدىنىڭ(1385-1466)”لحظ الالحاظ” دېگەن ئەسىرىدىمۇ ئىمام قۇرەشىينىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكى بايان قىلىنغان.
” الجواهر المضية”نىڭ دوكتۇر ئابدۇلفەتتاھ مۇھەممەد (1937-1994) تەھقىقلىغان نۇسخىسىدىكى دوكتۇرئابدۇلفەتتاھنىڭ كىرىش سۆزىدىمۇ ئىمام قۇرەشىينىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا خوتەنىيمۇ كۆرسۈتىلگەن.
4. كاتتا ئالىم ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىم كىنانى ھەمەۋىي (1310-1374)
كاتتا ئالىم تەقىيىدىن مەقرىزىي (1365- 1442) “درر العقود”دېگەن كىتابىدا كاتتا ئالىم ئىسمائىل كىنانى ھەمەۋىينىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكى بىلدۈرگەن.
5. مۇھەددىس، فەقىھ ،مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلەتىف سۇبكىي (1305-1343)
ئۇ تاجىدىن سۇبكىينىڭ (1327-1370) تۇققىنى ھەم ئۇستازى. تاجىدىن سۇبكىي “الطبقات الشافعية ” دېگەن كىتابىدا ئۇنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.
“الوفيات”،”الجواهر المضية” دېگەن ئەسەرلەردىمۇ مۇھەممەد سۇبكىينىڭ خوتەنىيدە ئوقۇغانلىقى بايان قىلىنغان.
تاجىدىن سۇبكىي ” الطبقات الشافعية ” دېگەن كىتابىدا ئۆز دەۋرىدە ھەدىس ساھەسىدە پەقەت تۆت ھافىز بارلىقىنى ئېيتىپ ئۇلارنىڭ : ئۆزىنىڭ ئاتىسى تەقىيىدىن سۇبكىي (1284-1355)، زەھەبىي (1274-1348)، بىرزالىي (1266-1338)، يۇسۇف مىززىي (1256-1341) قاتارلىقلارئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن، ۋە ئۇلارنىڭ ئەڭ ئالىمىنىڭ يۇسۇف مىززىي ئكەنلىكىنى ئېيىتقان.
ئۇ مەزكۇر ئەسىرىدە مۇنداق دېگەن: بۇلارنىڭ ئۈچىلىسى ( تەقىيىدىن سۇبكىي، زەھەبىي، بىرزالىيلارنى دېمەكچى) مىززىينى چوڭ كۆرەتتى ، ئۇنىڭغا بويسۇناتتى، ئۇنىڭدا ئوقۇيتى، ۋە ئۇنىڭ ئۆزلىرىدىن ئۈستۈنلىكىنى ئېتراپ قىلاتتى.
مانا بۇ كاتتا ئالىم يۇسۇف مىززىينىڭ ئىككى ئوغلىنى خوتەنىي تەربىيلىگەن. ئۇنىڭ ئىككى ئوغلى مۇھەممەد مىززىي ۋە ئابدۇراھمان مىززىيلار (1288-1348) خوتەنىينىڭ شاگىرتىدۇر. ئۇنىڭ كۈيئوغلى ئىبنى كەسىرمۇ خوتەنىينىڭ شاگىرتى.(يۇقۇردا بايان قىلدۇق)
كاتتا ئالىم ئىبنى ناسىرىددىن دىمەشقى (1375- 1438) ” توضيح المشتبيه ” دېگەن ئەسىرىدە يۇسۇف مىززىينىڭ مۇھەممەد ۋە ئابدۇراھمان ئىسىملىك ئىككى ئوغلىنىڭ خوتەنىيدە تەلىم ئالغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
يۇسۇف مىززىينىڭ ئوغلى كاتتا مۇھەددىس ئابدۇراھمان مىززىينىڭ “الاحاديث الصحاح الغرائب” ئەسىرىنى تەھقىقلىغان رىياز ئۇسۇلىدىن فاكولتىتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ئۇستاز ئىبراھىم ئىبنى ئەلى مەزكۇر ئەسەرگە بەرگەن ئابدۇراھمان مىززىينىڭ تەرجىمھالىدا ئابدۇراھمان مىززىينىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا تۇنجى بولۇپ ئۇنىڭ ئاتىسى يۇسۇف مىززىينى كۆرسەتكەندىن كىيىن ئىككىنجى بولۇپ خوتەنىينى كۆرسەتكەن.
7. ئىمام، فەقىھ ،ئەھمەد بىن ھەمدان (1308-1381)
ئۇ شافىئىي فىقھىسىدىكى “غنية المحتاج”،”قوة المحتاج” ۋە 20 توملۇق ” المتوسط” قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىپى،
ئابدۇلقادىرنۇئەيمى (1442-1521) ئۆزىنىڭ “الدارس في تاريخ المدارىس” دېگەن ئەسىرىدە ئەھمەد بىن ھەمداننىڭ خوتەنىيدە ئوقۇغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
8. ئىبنى شەيخە (1315-1396)
ئۇ كاتتا ئالىم ۋە ئىسلام دۇنياسىدىكى چوڭ ئالىملارنىڭ ئۇستازى.
ئىمام فاسىي” ذيل التقييد”دېگەن ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ ئۇستازى ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ ھايات قالغان ئەڭ ئاخىرقى شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان.
ئىبنى ھەجەرمۇ ” المجمع المؤسس” دېگەن ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ ئۇستازى ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.
تەقىيىدىن مەقرىزىيمۇ “دررالعقود” دېگەن ئەسىرىدە ئوخشاشلا ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان، ۋە ئۆزىنىڭمۇ ئىبنى شەيخەدە ئوقۇغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
خوتەنىنىڭ يۇقۇرقىلاردىن باشقا كۆپ شاگىرىتلىرى بار، بىز مىسال سۈپتىدە بىر قانچىسىنىلا كۆرسەتتۇق.
بىز كۆرسەتكەن مەزكۇر شاگىرىتلارنىڭ كۆپۈنچىسى كاتتا ئالىملار تەرىپىدىن يۇقىرى باھالار بېرىلىپ، مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن ئىسلام دۇنياسىدىكى پېشۋالاردۇر. (بىز ئالىملارنىڭ مەزكۇر شاگىرىتلارغا بەرگەن يۇقىرى باھالىرىنى ماقالىنىڭ ھەجمى ئۇزراپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن سۆزلىمىدۇق.)
قارايدىغان بولساق خوتەنىيدا ئوقۇغانلارلا كاتتا ئالىملاردىن بولۇپ يىتىشىپ چىقماستىن بەلكى ئۇنىڭ شاگىرىتلىرىدىمۇ ئوقۇغانلار كېيىنكى ئىسلام دۇنياسىدىكى كاتتا پىشۋالاردىن بولۇپ قالغان.
مەسىلەن:ئىمام زەينىدىن ئىراقىي (1325-1403)، ئىمام تاجىدىن سۇبكىي (1327-1370)، ئىمام ئىبنى ھەجەر (1372-1448)،ئىمام فاسىي (1373-1428)، ئىمام تەقىيىدىن مەقرىزىي (1365-1441)، ئىمام ھەيسەمىي (1334-1404)، قاتارلىق ئالىملارخوتەنىينىڭ شاگىرتىلىرىدا ئوقۇغانلار بولۇپ، بىز بۇلاردىن مىسال سۈپىتىدە ئىمام ئىبنى ھەجەرنى كۆرسىتىش بىلەن كۇپايىلنىمىز.
ئىمام ئىبنى ھەجەرمۇ خوتەنىيگە يات ئەمەس
ئىمام ئىبنى ھەجەر (1372-1448) ھەدىس ئىلمىدە ئەڭ يۈكسەك پەللىگە يەتكەن ئالىم، ئۇنىڭ ھەدىس ئىلمىدىكى ئۈستۈن ئىلمى ئىستىداتى ئىلگىركى ۋە كېيىنكى ئالىملار تەرىپىدىن مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن.
دەۋرىمىزدىمۇ مۇھەددىسلار كارۋىنىغا ئەگىشىپ سەپەرگە چىققانلار ئۇنىڭ كارۋان سارىيىدىن ئاتلاپ كېتەلمەيدۇ.
ئىبنى ھەجەر خوتەنىينىڭ نەۋرە شاگىرتى ھېسابلىنىدۇ.
ئىبنى ھەجەر تۇغۇلغاندا خوتەنىينىڭ ۋاپات بولغىنىغا 42 يىل بولغان، ئىبنى ھەجەرگە خوتەنىينىڭ ئۆزىدە ئوقۇش پۈتۈلمىگەن بولسىمۇ لىكىن ئۇنىڭغا خوتەنىينىڭ كىچىك شاگىرىتلىرىدا ئوقۇش نىسىپ بولغان.
ئىبنى ھەجەر ” المجمع المؤسس” دېگەن ئەسىرىدە ئىبنى شەيخە دەپ تونۇلغان ئابدۇراھمان ئىبنى ئەھمەد (1315-1396) دېگەن ئۇستازىنى تونۇشتۇرۇپ مۇنداق دېگەن: ئۇنىڭ (ئىبنى شەيخەنىڭ) ئاتام بىلەن ئاغىنىدارچىلىقى بار ئىدى ، ئۇندىن باشقا ئۇ مېنى ناھايتى ھۆرمەتلەيتى، مەن ئۇنىڭ بىلەن 1377 – يىلى تونۇشقان. ئۇ ئاتام ئۆلۈپ كەتكەندىن كىيىن بىزنىڭكىگە كەلگەن، مەن ئۇ چاغدا قارىخانىدا ئوقۇۋاتاتتىم،ئۇ ماڭا دۇئا قىلغان ئىدى، ئۇنىڭدىن مەن تۇنجى ھەدىس تەلىم ئالغان ۋاقىت1390- يىلى ئىدى.
كىيىن مەن 1393- يىلدىن تارتىپ تاكى ئۇ ۋاپات بولغۇچە ئۇنىڭ ھوزۇرىدا بولدۇم.
ئۇ يەنە : مەن ئۇنىڭدا (ئىبنى شەيخەدە) “امالى المحاملي”دېگەن كىتابنىڭ 8- قىسمىنى ئۇنىڭ گۈزەل ئەخلاقلار ئاتىسى يۇسۇف ئىبنى ئۆمەر ئىبنى ھۇسەيىن خوتەنىيگە ئۇلانغان سەنەدى بويۇنچە ئوقۇدۇم. دېگەن.
ئۇندىن باشقا ئىبنى ھەجەر يەنە : ئۇستازى ئىبنى شەيخەدە خوتەنىيگە ئۇلانغان بىر قانچە كىتابلارنى ئوقۇغانلىقىنى بايان قىلغان.
ئۇ مەزكۇر ئۇستازىدىن ئالغان ئىجازىلەر قاتارىدا خوتەنىينىڭ رىسالىسىدىن ئالغان ئىجازىسىنىڭمۇ بارلىقىنى بىلدۈرگەن.