cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خىلىت
خىلىت – ئىنسانلار ئىستېمال قىلغان تۈرلۈك ئوزۇقلۇقلار ۋە مۇھىتتىن قوبۇل قىلغان ئوكسىگېننىڭ، مۇناسىۋەتلىك ھەزىم ئەزالىرى، ھەر قايسى بەزلەر ۋە ئۆزگەرتكۈچى ئەزالارنىڭ خىزمىتى نەتىجىسىدە ھاسىل بولىدىغان بەدەننىڭ پۈتۈنھاياتلىق پائالىيىتىنى زۆرۈر بولغان ماددىلار بىلەن تەمىنلەيدىغان سۇيۇقلۇق.
كۆك نۇر تېخنىكىسى
سۈزۈكلۈك دەرىجىسى
سۈزۈكلۈك دەرىجىسى جەھەتتە، DVD نىڭ ئېنىقلىقنى پەرقلەندۈرۈش نىسبىتى«NTSC 720X480» ۋە «PAL 720X576» ئۆلچىمىنى ئاساس قىلىدۇ. ئەمما، كۆك نۇر تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ئىشلەنگەن سۈرەتلەرنىڭ ئېنىقلىقىنى پەرقلەندۈرۈش نىسبىتى «1920 پىكسېل X 1080 پىكسېل» بولۇپ، پۈتۈنلەي يۇقىرى سۈزۈكلۈكتىكى 1080P لىق ئۆلچەم ئاساس قىلىنغان. كۆك نۇرلۇق فىلىملەر «كۆك نۇرلۇق كۆرسىتىش ئاپپاراتى» دا قويۇلۇپ، سۈزۈكلۈك دەرىجىسى 1080P بولغان كۆرسىتىش ئاپپاراتى (ئېكران) دا كۆرسىتىلگەندە، يۇقىرى سۈزۈكلۈكتىكى كۆپ ۋاسىتىلىك ئۇلاش ئېغىزى (High Definition Multimedia Interface، قىسقارتىلىپ HDMI دەپ ئاتىلىدۇ) نى ۋاسىتە قىلىش ئارقىلىق،DVD نىڭ «NTSC 720X480» ئۆلچىمىدىكى سۈرەتلەرنىڭ سۈزۈكلۈك دەرىجىسنى 6 ھەسسە،«PAL 720X576» ئۆلچىمىدىكى سۈرەتلەرنىڭ سۈزۈكلۈك دەرىجىسنى 5 ھەسسە يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
بېيجىڭ ۋاقتى
ئۈرۈمچى ۋاقتى ۋە ۋاقىت رايونىغا بۆلۈنۈش ھەققىدە تەكلىف
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مىقياسىدا بېيجىڭ ۋاقتى ئۆلچەملىك ۋاقىت سۈپىتىدە قوللىنىلماقتا، بۇ غەربي رايوندىكى شەنشى، كەڭسۇ، ئۇيغۇر قاتارلىق ئۆلكە ئاپتونوم رايونلاردا تۇرمۇشتا بەئزى قولايسىزلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا، بېيجىڭ ۋاقتى يەرلىك ۋاقىتتىن ئىككى سائەت بۇرۇن بولۇپ، بېيجىڭ ۋاقتى سەھەر سائەت 8:30 دا (جۇڭگو مەمورىي ئورگانلىرىدا بىر تۇتاش خىزمەتكە چىقىش ۋاقتى) يەرلىك ۋاقىت 6:30 غا تەقابۇل ئەتمەكتە، بۇ ۋەجدىن ھەقىيقى ئىشلەش ۋە دەم ئېلىش ۋاقىتلىرى شەرقى قىسىمغا كۆرە ئىككى سائەت كېيىندۇر.
خىلىت
تەبىرى
خىلىت – ئىنسانلار ئىستېمال قىلغان تۈرلۈك ئوزۇقلۇقلار ۋە مۇھىتتىن قوبۇل قىلغان ئوكسىگېننىڭ، مۇناسىۋەتلىك ھەزىم ئەزالىرى، ھەر قايسى بەزلەر ۋە ئۆزگەرتكۈچى ئەزالارنىڭ خىزمىتى نەتىجىسىدە ھاسىل بولىدىغان بەدەننىڭ پۈتۈنھاياتلىق پائالىيىتىنى زۆرۈر بولغان ماددىلار بىلەن تەمىنلەيدىغان سۇيۇقلۇق بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ ساقلىق ۋە كېسەللىك ھالەتلىرى خىلىتلارنىڭ تەڭپۇڭلۇق ھالىتىنى ساقلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. خىلىتلار تەڭپۇڭلۇقى نورمال بولغاندا ئادەم ساغلام بولىدۇ. ئەگەر خىلىتلار تەڭپۇڭلۇقىدا بۇزۇلۇش بولۇپ، نورمالسىزلىق يۈز بەرسە ئادەم بەدىنىدە كېسەللىك يۈز بېرىدۇ. شۇڭا خىلىت تەلىماتى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئىلمىدە مەيلى ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي مىزاجىنى ئايرىشتا بولسۇن، ئۆزگەرگەن مىزاجىنى ئايرىشتا بولسۇن، كېسەللەرنى تونۇشتا بولسۇن، كېسەللەرنى پەرقلەندۈرۈشتە بولسۇن، كېسەللەرنى داۋالاشتا بولسۇن ياكى ئالدىنى ئېلىشتا بولسۇن شۇنداقلا ئوزۇقلاندۇرۇش ۋە پەرھىز بۇيرۇشتا بولسۇن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
كۆك نۇر تېخنىكىسى
ئالاقىدار مەزمۇن
«كۆك نۇر» تېخنىكىسى ئوپتىكىلىق دىسكىنىڭ ساقلاش سىغىمى ۋە سۈزۈكلۈك دەرىجىسنى ئىنتايىن زور دەرىجىدە يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئۈن-سىن مەھسۇلاتلىرىغا ساقلاش ۋە كۆرسىتىش تېخنىكىسى جەھەتتە سەكرەش خاراكتېرلىك تەرەققىيات پۇرسىتى ئېلىپ كەلدى.
بېيجىڭ ۋاقتى
ئۈرۈمچى ۋاقتى ۋە ۋاقىت رايونىغا بۆلۈنۈش ھەققىدە تەكلىف
1986- يىل 2- ئايدا، دۆلەتلىك مۇناسىۋەتلىك تارماقلارنىڭ ماقۇللىشى بىلەن، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا شىنجاڭ ۋاقتى (UTC+6) قوللىنىلىشى قارارلانغان، بولۇپمۇ خەلقنىڭ خىزمەت ۋاقتى بۇنىڭغا كۆرە بولۇپ، تۆمۈريول، ھاۋايولى، پوچتا-تېلگراف تارماقلىرى بېيجىڭ ۋاقتى قوللىنىشنى داۋاملاشتۇرغان. لېكىن ئاپتونوم رايونللۇق ھۆكۈمەت ۋە بۇ يەردە ياشىغۇچى خەنزۇلار بۇنىڭغا ماسلىشىپ كېتەلمەيۋاتماقتا.
خىلىت
خىلىتنىڭ شەرھىسى
1. ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي مىزاجىنى ئايرىش جەھەتتە ئىشلىتىلىشى. بۇنىڭدا مەلۇم بىر ئادەمنىڭ مىزاجىنى يەنى تەبىئىي مىزاجىنى ئايرىش ئۈچۈن شۇ ئادەمنىڭ بەدىنىدە قايسى خىلىت يۇقىرى ئورۇندا تۇرغان بولسا، بەدەندە شۇ خىل خىلىتقا خاس بەلگىلەر كۆرۈلىدۇ، بۇ بەلگىلەرگە ئاساسەن شۇ ئادەمنىڭ تەبىئىي – مىزاجىنى بەلگىلىگىلى بولىدۇ. مەسىلەن، سەپرا خىلىتلىق كىشىلەردە سەپرا خىلىتىنىڭ غالىبلىك ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ، يەنى كۆز ئېقى سېرىق، تىلىنى سېرىق گەزلەر قاپلاش، ئېغىز تەمى ئاچچىق بولۇش، تىلى قۇرغاق، كۆپ ئۇسساش، بەدىنى قىزىش، تومۇرى تېز،ئىنچىكە سوقۇش، سوغۇق تەبىئەتلىك يېمەكلىكلەرنى ياقتۇرۇش ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.
بېيجىڭ ۋاقتى
ئۈرۈمچى ۋاقتى ۋە ۋاقىت رايونىغا بۆلۈنۈش ھەققىدە تەكلىف
2005- يىل بەئزى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ۋەكىللىرى جۇڭگو ۋاقىت رايونلىرىنى ئىنچىكە ئايرىش تەكلىفى بەردى، تەكلىفكە كۆرە بېيجىڭ ۋاقتى ئاساس قىلىنغان شەرقى ۋاقىت رايونى (UTC+8)، شەنشى رايونى ئاساس قىلىنغان ئوتتۇرا ۋاقىت رايونى (UTC+7) ۋە ئۇيغۇر، تىبەت رايونلىرى ئاساس قىلىنغان غەربىي ۋاقىت رايونى (UTC+6) غا بۆلىنىدۇ. كېيىنچە تەكلىف پەقەتلا ئىككى ۋاقىت رايونىغا بۆلۈش، يەئنى UTC+8 ۋە UTC+7. شەنشى، سىچۇەن، چوڭچىڭ، گۇيجۇ، يۈننەن ۋە غەربىدىكى ئۆلكىلەر UTC+7 دىكى غەربىي رايون ۋاقتى قوللىنىدۇ دەپ كۆرسىتىلدى. لېكىن بۇ تەۋسىيە تەكلىف كۆپچىلىك تەرىپىدىن رەد قىلىندى.
كۆك نۇر تېخنىكىسى
ئالاقىدار مەزمۇن
شۇنىڭ بىلەن، 2004-يىلى 10-ئاينىڭ 4-كۈنى SONY،Panasonic،SAMSUNG ،LG ، SHARP،PHLIPS ،DELL، Hitachi،HP MITSUBISHI قاتارلىق 90 دىن ئارتۇق دۇنياغا داڭلىق كارخانىلاردىن تەركىپ تاپقان «كۆك نۇرلۇق دىسكا بىرلەشمىسى» (Blu-ray Disc Association) قۇرۇلۇپ، كۆك نۇر تېخنىكىسى ۋە كۆك نۇرلۇق ئوپتىك دىسكا تەتقىقات خىزمىتى كۈچەيتىلىپ، كۆك نۇر تېخنىكىسى ۋە كۆك نۇر دىسكىسىنى ئۆلچەملەشتۈرۈش، كېڭەيتىش ۋە بازارغا سېلىش جەھەتتە تېخىمۇ چوڭ قەدەم تاشلاندى.
خىلىت
خىلىتنىڭ شەرھىسى
2. ئىنسانلارنىڭ ئۆزگەرگەن مىزاجىنى ئايرىشتا ئىشلىتىلىشى بۇنىڭدا ئۆزگەرگەن مىزاجنى ئايرىشتا تەبىئىي مىزاجنى دالالەت قىلىپ بەدەن ئىپادىلەپ چىقىدىغان خىلىت بولغانغا ئوخشاش ئۆزگەرەەن مىزاجنىمۇ ئىپادىلەپ چىقىدىغان خىلىت بولىدۇ. بەدەندە مەلۇم بىر خىل خىلىت ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولسا،بۇنىڭغا ماس ھالدا بەدەندە بىر تۈرلۈك ئەسلىي مىزاجنى بەلگىلەيدىغان ئالامەتلەر كۆرۈلىدۇ. ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن يەنە بىر خىلىتتا ئۆزگىرىش بولۇپ، ئادەتتىكىدىن ئارتىپ كەتكەندە بەدەندە بۇ خىلىتنىڭ ئالامەتلىرىمۇ كۆرۈلگەن بولسا، ئەسلىي مىزاجنى بەلگىلىگەن خىلىت ئالامەتلىرى ئاساسلىق ئورۇندا تۇرۇش بىلەن بۇ ئۆزگەرگەن مىزاجقا مۇناسىپ خىلىت ئالامەتلىرىمۇ بەدەندە كۆرۈلىدۇ.
3. كېسەللىكلەرنى تونۇش ۋە پەرقلەندۈرۈشتە ئىشلىتىلىشى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىدە كېسەللىكلەر – مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر شەكىل بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر ۋە پۈتۈنلۈك بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر دەپ ئۈچ تۈرگە بۆلۈنىدۇ. مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر يەنە خىلىتلىق مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر ۋە خىلىتسىز مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر دەپ ئىككى خىل بولىدۇ. خىلىتلىق مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەردە خىلىتلار تەڭپۇڭلۇقىدا نورمالسىزلىق كۆرۈلىدۇ، يەنى مەلۇم بىر خىل خىلىت سان – سۈپەت جەھەتتىن ئۆزگىرىپ، بەدەندە غالىبلىقنى ئىگىلىگەندە، بەدەندە شۇ خىل غەيرىي تەبىئىي خىلىتقا مۇناسىپ كېسەللىك ھالدىكى مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىك كېلىپ چىقىدۇ. ئەگەر مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىك ۋاقتىدا ياخشىلانمىسا تەرەققىي قىلىپ شەكىل بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىككە ئۆزگىرىدۇ. بۇ يەنە تەرەققىي قىلىپ پۈتۈنلۈك بۇزۇلۇش ىاراكتېرلىك كېسەللىكلەرگە تەرەققىي قىلىدۇ. شۇڭا خىلىتلار تەڭپۇڭسىزلىقى پەقەت بەدەندە مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپلا قالماستىن، شەكىل بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر ۋە پۈتۈنلەي بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرگىمۇ سەۋەب بولىدۇ. شۇڭا خىلىت تەڭپۇڭسىزلىقىنىڭ كەڭ دائىرىدىن ئېيتقندا كېسەللىك بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ناھايىتى زىچ بولۇپ، كېسەللىكلەرنى تونۇپ دىئاگنوز قويۇش، كېسەللىك خاراكتېرىگە باھا بېرىش، كېسەللىكلەرنى ئۆزئارا پەرقلەندۈرۈش داۋالاش جەھەتلەردە خىلىت تەلىماتىدىن پايدىلىنىلىدۇ.
4. كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا ئىشلىتىلىلىشى ئۇيغۇر تېبابىتىدە كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا ئالدى بىلەن كېسەللىك كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى غەيرىي تەبىئىي خىلىتنى ئېنىقلاپ چىقىپ، شۇ خىلىتقا قارىتا مۇنزىچ، مۇسھىل بېرىپ كېسەللىككە سەۋەبچى بولغان غەيرىي تەبىئىي خىلىتنى بەدەندىن تازىلاش ئارقىلىق كېسەللىككە سەۋەبچى بولغان ئامىلنى يوقىتىپ داۋالاش مەقسىتىگە يېتىش ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ بىردىنبىر ئارتۇقچىلىقى ھەم ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى ھېسابلىنىدۇ. قىسقىسى كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا بولۇپمۇ خىلىتلىق مىزاج بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا كېسەلگە سەۋەبچى بولغان غەيرىي تەبىئىي خىلىتنىڭ نورمالسىز ھالەتلىرى ۋە ئۇلارنىڭ كېسەل قوزغاش جەريانىنى، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ئاقىۋىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالغاندا كېسەللىكلەرگە توغرا دىئاگنوز قويۇپ، تەرتىپلىك، توغرا داۋالاش ئېلىپ بېرىپ ياخشى داۋالاش ئۈنۈمىگە ئېرىشكىلى بولىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، بىمارلارنى ئوزۇقلاندۇرۇش ۋە پەرھىز بۇيرۇش جەھەتتىمۇ خىلىت تەلىماتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن خىلىتلار تەڭپۇڭلۇقىغا تەسىر يەتكۈزىدىغان ئامىللارنىڭ نورماللىقىنى ساقلاپ غەيرىي تەبىئىي خىلىت پەيدا قىلىدىغان ئامىللارنىڭ ئىچكى – تاشقى جەھەتتىن ئورگانىزمغا تەسىر قىلىشىدىن ساقلىنىپ، ساقلىقنى ساقلاش قائىدىلىرىگە ئاڭلىق رىئايە قىلغاندا، ئاندىن تەن ساغلاملىقىغا ھەقىقىي تۈردە كاپالەتلىك قىلىپ، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ. ئوزۇقلاندۇرۇش ۋە پەرھىش بۇيرۇش ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاشتىكى ھەم كىشىلەرنىڭ ساغلاملىقىنى ساقلاشتىكى ئۆزگىچە ئارتۇقچىلىق ھېسابلىنىدۇ. ساقلىقنى ساقلاش، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاش ئىشلىرىدا شۇ كىشىنىڭ مىزاجىغا ئاساسەن ياكى كېسەللىككە سەۋەبچى بولغان غەيرىي تەبىئىي خىلىتقا ئاساسەن شۇ كىشىنىڭ ساغلاملىقىغا مۇناسىۋەتلىك بولغان ئوزۇقلۇق بىلەن ئوزۇقلاندۇرۇش ياكى بىمارنىڭ سالامەتلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، «تەبىئەت كۈچى» گە ياردەم بېرىپ داۋالاش ئۈنۈمىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن مۇۋاپىق ئوزۇقلۇقلار بىلەن ئوزۇقلاندۇرۇش ۋە زىيانلىق ئوزۇقلۇقلاردىن پەرھىش قىلدۇرۇش ئارقىلىق غەيرىي تەبىئىي خىلىتلارنىڭ داۋاملىق كۈچىيىپ كېسەللىكنى ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىشىنىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ ھەر ئورگانىزىمنىڭ «تەبىئەت كۈچى» گە ياردەم بېرىش ئارقىلىق كېسەللىكلەرنىڭ ساقىيىشىنى تېزلەشتۈرگىلى بولىدۇ. مەسىلەن، بەلغەم خىلىتى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن كىشىلەرگە قارىتا ھۆل سوغۇق تەبىئەتتىكى يېمەك – ئىچمەكلەردىن پەرھىش قىلدۇرۇش، قۇرۇق ئىسسىق تەبىئەتتىكى يېمەكلىكەرنى كۆپ بېرىش ئارقىلىق داۋالاشقا ماسلاشتۇرۇلىدۇ.
ئۆمەر ئېلى
مەنبەسى: https://m.youtube.com/watch?v=Rpl-I4gyBWg
لۇقا بايان قىلغان خۇش خەۋەر
left|thumb|250px
لۇقا بايان قىلغان خۇش خەۋەر
توپلۇق يېزىسى
توپلۇق يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
ئىقتىساد ئاتالغۇلىرى تىزىملىكى
بۇ بەتتە ئىقتىساد ئىلمىدا دائىم ئۇچرايدىغان ئۇقۇملار، ئاتالغۇلار، تېئورمىلار، نەزەريەلەر، ھاسىلاتلار، ئىدىيەلەر تىزىلىپ رەتلىندۇ. thumb|2006-يىللىق نامدىكى مىللى دارامەتنىڭ دۆلەتلەر خەرىتىسى
مۇناسىۋەتلىك تېملار
thumb|ئويۇن نەزەرىيەسى دېگەننىڭ ئېنگلىزچە يېزىلىشى: Game Theory. ئويۇن نەزەرىيەسى راتسىيونال (ئىلمى، ھاياجانغا بېقىپ ئىش قىلدىغان ئەمەس) شەخسىلەر ئوتتۇرىسدىكى ئىستىراتىگىيەلىك ئالاقىنى تەتقىق قىلدىغان ماتىماتىكىلىق مودىل ئىلمىدۇر.
ساڭجو شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|ساڭجو شەھىر
ساڭجو شەھىر بولسا جۇڭگو خېبېي ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، ساڭجونىڭ 488،600 نوپۇسىبار، 13،419 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.18°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 116°49، پوقتانومۇرى 061001 رايۇننومۇرى 0317.
1852 - يىلى
1852-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
ئاساسىي ئۇقۇم
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش، خەلق دېموكراتىيەسى دىكتاتورىلىقىدىكى ھاكىمىيەتنى ۋە جۇڭگوچە سوتسىيالىزم تۈزۈمىنى قوغداش، خەلقنىڭ تۈپ مەنپەئىتىنى قوغداش، ئىسلاھات، ئېچىۋېتىش ئىشلىرى ۋە سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنىڭ ئوڭۇشلۇق بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرۈش، جۇڭخۇا مىللەتلىرىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسىتىدە، ئاساسىي قانۇنغا بىنائەن چىقىرىلغان قانۇن.
2015–يىلى 7–ئاينىڭ 1–كۈنى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى 12–نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 15–يىغىنىدا يىڭىدىن تۈزۈلگەن دۆلەت بىخەتەرلىكى قانۇنى ماقۇللاندى. دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ 29-نۇمۇرلۇق رەئىس پەرمانىغا ئىمزا قويۇپ ئىلان قىلدى.بۇ قانۇندا سىياسى بىخەتەرلىك،دۆلەت زىمىن بىخەتەرلىكى، ھەربى بىخەتەرلىكى، مەدىنىيەت بىخەتەلىكى، پەن-تىخىنىكا بىخەتەرلىكى قاتارلىق 11 ساھەدىكى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋەزىپىسىگە قارىتا ئىنىق ئىزاھلاش ئىلىپ بىرىلغان ، جەمئى 7 باب، 84ماددا بولۇپ ، 2015-يىلى 7-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلغان.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى (2015-يىلى 7–ئاينىڭ 1–كۈنى 12–نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 15–يىغىنىدا ماقۇللاندى).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ پەرمانى
29-نومۇرلۇق
«جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى» 2015–يىلى 7–ئاينىڭ 1–كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى 12–نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 15–يىغىنىدا ماقۇللىنىپ، ھازىر ئېلان قىلىندى، ئېلان قىلىنغان كۈندىن باشلاپ يولغا قويۇلسۇن.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى نىڭ رەئىسى شى جىنپىڭ
2015-يىلى 7–ئاينىڭ 1–كۈنى
1-باب ئومۇمىي پىرىنسىپ
1-ماددا، بۇ قانۇن دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش، خەلق دېموكراتىيەسى دىكتاتورىلىقىدىكى ھاكىمىيەتنى ۋە جۇڭگوچە سوتسىيالىزم تۈزۈمىنى قوغداش، خەلقنىڭ تۈپ مەنپەئىتىنى قوغداش، ئىسلاھات، ئېچىۋېتىش ئىشلىرى ۋە سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنىڭ ئوڭۇشلۇق بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرۈش، جۇڭخۇا مىللەتلىرىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسىتىدە، ئاساسىي قانۇنغا بىنائەن چىقىرىلدى.
2-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكى دۆلەتنىڭ ھاكىمىيىتى، ئىگىلىك ھوقۇقى، بىرلىكى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكى، خەلقنىڭ بەخت–سائادىتى، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ئىشلارنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىياتى ۋە دۆلەتنىڭ باشقا مۇھىم مەنپەئىتى نىسپىي ھالدا خەۋپ–خەتەرگە ۋە ئىچكى–تاشقى تەھدىتكە ئۇچرىمىغان ھالەتنى ساقلاش، خەۋپسىز ھالەتنىڭ داۋاملىشىشىغا كاپالەتلىك قىلىش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ.
3-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىدە ئومۇمىي دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارىشىدا چىڭ تۇرۇپ، خەلقنىڭ خەۋپسىزلىكىنى مەقسەت، سىياسىي خەۋپسىزلىكنى نېگىز، ئىقتىسادىي خەۋپسىزلىكنى ئاساس، ھەربىي، مەدەنىيەت ۋە جەمئىيەت خەۋپسىزلىكىنى كاپالەت، خەلقئارا خەۋپسىزلىكنى ئىلگىرى سۈرۈشنى تايانچ قىلىش، ساھەلەرنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش، دۆلەت خەۋپسىزلىكى سىستېمىسىنى بەرپا قىلىش، جۇڭگوچە دۆلەت خەۋپسىزلىكى يولىدا مېڭىش كېرەك.
5-ماددا، مەركەزنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى رەھبەرلىك ئاپپاراتى دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتى ھەققىدىكى تەدبىرلەرنى بەلگىلەشكە ۋە ئىشلارنى ماسلاشتۇرۇشقا مەسئۇل بولىدۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئىستراتېگىيەسى ۋە ئالاقىدار چوڭ–چوڭ فاڭجېن، سىياسەتلەرنى تەتقىق قىلىپ تۈزىدۇ، يولغا قويۇشقا يېتەكچىلىك قىلىدۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە دائىر چوڭ–چوڭ ئىشلار ۋە مۇھىم خىزمەتلەرنى بىر تۇتاش پىلانلاپ ماسلاشتۇرۇپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قانۇن بويىچە ئىدارە قىلىش قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
7-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشتا، ئاساسىي قانۇن ۋە قانۇنلارغا رىئايە قىلىش، سوتسىيالىستىك قانۇن ئىدارە قىلىش پىرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇش، ئىنسانىي ھوقۇقنى ھۆرمەت قىلىش ۋە كاپالەتلەندۈرۈش، پۇقرالارنىڭ ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكىنى قانۇن بويىچە قوغداش كېرەك.
8-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشنى ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي تەرەققىيات بىلەن ماسلاشتۇرۇش كېرەك.
دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىدە ئىچكى خەۋپسىزلىك بىلەن تاشقى خەۋپسىزلىكنى، زېمىن خەۋپسىزلىكى بىلەن پۇقرالار خەۋپسىزلىكىنى، ئەنئەنىۋى خەۋپسىزلىك بىلەن ئەنئەنىۋى بولمىغان خەۋپسىزلىكنى، ئۆز خەۋپسىزلىكى بىلەن ئورتاق خەۋپسىزلىكنى بىر تۇتاش پىلانلاش كېرەك.
9-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشتا، ئالدىنى ئېلىشنى ئاساس قىلىش ۋە ھادىسىدىنمۇ، ماھىيەتتىنمۇ تۈزەشتە چىڭ تۇرۇپ، مەخسۇس خىزمەت بىلەن ئاممىۋى لۇشيەننى ئۆزئارا بىرلەشتۈرۈپ، مەخسۇس ئورگان ۋە باشقا ئالاقىدار ئورگانلارنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش فۇنكسىيەسى ۋە رولىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇپ، پۇقرالار ۋە تەشكىلاتلارنى كەڭ سەپەرۋەر قىلىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان قىلمىشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئۇنى توسۇش ۋە قانۇن بويىچە جازالاش كېرەك.
10-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشتا، ئۆزئارا ئىشىنىش، ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش، باراۋەر بولۇش، ھەمكارلىشىشتا چىڭ تۇرۇپ، خەۋپسىزلىكنى قوغداش توغرىسىدا چەت ئەل ھۆكۈمىتى ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار بىلەن پائال پىكىر ئالماشتۇرۇپ، ھەمكارلىشىپ، خەلقئارا خەۋپسىزلىك مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىپ، ئورتاق خەۋپسىزلىكنى ئىلگىرى سۈرۈپ، دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداش كېرەك.
11-ماددا، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى نىڭ پۇقرالىرى، بارلىق دۆلەت ئورگانلىرى ۋە قوراللىق كۈچلەر، پارتىيە ۋە خەلق تەشكىلاتلىرى، كارخانا، كەسپىي تەشكىلاتلار شۇنىڭدەك باشقا ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش مەسئۇلىيىتى ۋە مەجبۇرىيىتى بار.
12-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش خىزمىتىدە گەۋدىلىك تۆھپە ياراتقان شەخس ۋە تەشكىلاتلارنى دۆلەت تەقدىرلەيدۇ ۋە مۇكاپاتلايدۇ.
13-ماددا، دۆلەت ئورگىنى خادىملىرىدىن دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىدە ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە دائىر پائالىيەتلەردە خىزمەت ھوقۇقىدىن كەلسە–كەلمەس پايدىلانغان، خىزمەتتە بىپەرۋالىق قىلغان، نەپسانىيەتچىلىك قىلغانلىرى قانۇن بويىچە قانۇن جاۋابكارلىقىغا تارتىلىدۇ.
ھەرقانداق شەخس ۋە تەشكىلاتلاردىن مۇشۇ قانۇن ۋە ئالاقىدار قانۇنلارغا خىلاپلىق قىلىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلمىغانلىرى ياكى دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان ھەرىكەتلەردە بولغانلىرى قانۇن بويىچە قانۇن جاۋابكارلىقىغا تارتىلىدۇ.
14-ماددا، ھەر يىلى 4–ئاينىڭ 15–كۈنى ئومۇمىي خەلق دۆلەت خەۋپسىزلىكى تەربىيەسى كۈنى بولىدۇ.
2-باب دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش ۋەزىپىسى
15-ماددا، دۆلەت جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىكىدە چىڭ تۇرۇپ، جۇڭگوچە سوتسىيالىزم تۈزۈمىنى قوغداپ، سوتسىيالىستىك دېموكراتىك سىياسىينى راۋاجلاندۇرۇپ، سوتسىيالىستىك قانۇن ئىدارە قىلىشنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشكە چەك قويۇش ۋە ئۇنىڭغا نازارەتچىلىك قىلىش مېخانىزمىنى كۈچەيتىپ، خەلقنىڭ ئۆز–ئۆزىگە خوجا بولۇش ھوقۇقىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
دۆلەت دۆلەتكە ئاسىيلىق قىلىش، دۆلەتنى پارچىلاش، توپىلاڭ كۆتۈرۈشكە قۇترىتىش، ئاغدۇرمىچىلىق قىلىش ياكى خەلق دېموكراتىيەسى دىكتاتورىسىنى ئاغدۇرۇشقا قۇترىتىش قىلمىشلىرىنىڭ ھەرقاندىقىدىن مۇداپىئەلىنىدۇ، ئۇنى توسىدۇ ۋە قانۇن بويىچە جازالايدۇ؛ دۆلەت مەخپىيىتىنى ئوغرىلاش، ئاشكارىلاش قىلمىشى قاتارلىق دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈش قىلمىشلىرىدىن مۇداپىئەلىنىدۇ، ئۇنى توسىدۇ ۋە قانۇن بويىچە جازالايدۇ؛ چېگرا سىرتىدىكى كۈچلەرنىڭ سىڭىپ كىرىش، بۇزغۇنچىلىق قىلىش، ئاغدۇرمىچىلىق قىلىش، بۆلگۈنچىلىك قىلىش ھەرىكىتىدىن مۇداپىئەلىنىدۇ، ئۇنى توسىدۇ ۋە قانۇن بويىچە جازالايدۇ.
16-ماددا، دۆلەت ئەڭ كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ تۈپ مەنپەئىتىنى قوغدايدۇ ۋە راۋاجلاندۇرىدۇ، خەلقنىڭ خەۋپسىزلىكىنى قوغدايدۇ، ياخشى ياشاش، تەرەققىي قىلىش شارائىتى ۋە خاتىرجەم ئىشلەش، تۇرمۇش كەچۈرۈش مۇھىتىنى يارىتىپ بېرىدۇ، پۇقرالارنىڭ ھاياتىنىڭ، مال–مۈلكىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە باشقا قانۇنلۇق ھوقۇق–مەنپەئىتىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
17-ماددا، دۆلەت چېگرا مۇداپىئەسى، دېڭىز مۇداپىئەسى، ھاۋا مۇداپىئەسى قۇرۇلۇشىنى كۈچەيتىپ، بارلىق زۆرۈر قوغدىنىش ۋە باشقۇرۇش، تىزگىنلەش تەدبىرلىرىنى قوللىنىپ، قۇرۇقلۇق تەۋەلىكى، ئىچكى سۇ تەۋەلىكى، دېڭىز تەۋەلىكى ۋە ھاۋا تەۋەلىكىنىڭ خەۋپسىزلىكىنى قوغدايدۇ، دۆلەتنىڭ زېمىن ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە دېڭىز–ئوكيان ھوقۇق–مەنپەئىتىنى قوغدايدۇ.
18-ماددا، دۆلەت قوراللىق كۈچلەرنى ئىنقىلابىيلاشتۇرۇش، زامانىۋىلاشتۇرۇش، مۇنتىزملاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنى كۈچەيتىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش مەنپەئىتىنىڭ ئېھتىياجىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان قوراللىق كۈچ بەرپا قىلىدۇ؛ ھەربىي ئىشلاردا پائال مۇداپىئەلىنىش ئىستراتېگىيەلىك فاڭجېنىنى يولغا قويۇپ، تاجاۋۇزچىلىقتىن مۇداپىئەلىنىپ ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇپ، قوراللىق ئاغدۇرمىچىلىق ۋە بۆلگۈنچىلىكنى توسىدۇ؛ خەلقئارا ھەربىي خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقىنى قانات يايدۇرۇپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تىنچلىق ساقلاش، خەلقئارا قۇتقۇزۇش ۋە دېڭىزدا مۇھاپىزەت قىلىش ۋە دۆلەتنىڭ چەت ئەلدىكى مەنپەئىتىنى قوغداش ھەربىي ھەرىكىتىنى يولغا قويۇپ، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، خەۋپسىزلىكى، زېمىن پۈتۈنلۈكى، تەرەققىيات مەنپەئەتى ۋە دۇنيا تىنچلىقىنى قوغدايدۇ.
19-ماددا، دۆلەت دۆلەتنىڭ ئاساسىي ئىقتىسادىي تۈزۈمى ۋە سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكى تەرتىپىنى قوغدايدۇ، ئىقتىسادىي خەۋپسىزلىك خەۋپ–خەتىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى پەسەيتىش تۈزۈمىنى، مېخانىزمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، خەلق ئىگىلىكىنىڭ جان تومۇرىغا مۇناسىۋەتلىك مۇھىم ساھە ۋە ئاچقۇچلۇق ساھەلەر، نۇقتىلىق كەسىپلەر، مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلەر، چوڭ–چوڭ قۇرۇلۇش تۈرلىرى، شۇنىڭدەك باشقا زور ئىقتىسادىي مەنپەئەت خەۋپسىزلىكىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
20-ماددا، دۆلەت پۇل مۇئامىلىنى ماكرو جەھەتتىن ئېھتىياتچان باشقۇرۇش ۋە پۇل مۇئامىلە خەۋپ–خەتەرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش مېخانىزمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، پۇل مۇئامىلە ئۇل ئەسلىھەلىرىنى ۋە ئاساسىي ئىقتىدار قۇرۇلۇشىنى كۈچەيتىپ، سىستېمىلىق، رايون خاراكتېرلىك پۇل مۇئامىلە خەۋپ–خەتىرىدىن مۇداپىئەلىنىدۇ ۋە ئۇنى پەسەيتىدۇ، سىرتقى پۇل مۇئامىلە خەۋپ–خەتىرى زەربىسىدىن مۇداپىئەلىنىدۇ ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرىدۇ.
21-ماددا، دۆلەت بايلىق ۋە ئېنېرگىيەدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىدۇ ۋە ئۇنى قوغدايدۇ، ئىستراتېگىيەلىك بايلىق ۋە ئېنېرگىيەنى ئېچىشنى ئۈنۈملۈك تىزگىنلەيدۇ، ئىستراتېگىيەلىك بايلىق ۋە ئېنېرگىيە زاپىسىنى ئاشۇرۇپ، بايلىق ۋە ئېنېرگىيە توشۇشتىكى ئىستراتېگىيەلىك يول قۇرۇلۇشىنى ۋە بىخەتەر قوغداش تەدبىرلىرىنى مۇكەممەللەشتۈرىدۇ، خەلقئارا بايلىق ۋە ئېنېرگىيە ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىپ، جىددىي كاپالەتلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈپ، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي تەرەققىياتتا ئېھتىياجلىق بولغان بايلىق ۋە ئېنېرگىيەنى سىجىل، ئىشەنچلىك ۋە ئۈنۈملۈك يەتكۈزۈپ بېرىشنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
22-ماددا، دۆلەت ئاشلىق بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش سىستېمىسىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، ئاشلىق ئۇنىۋېرسال ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ساقلاپ ۋە ئۆستۈرۈپ، ئاشلىقنى زاپاس ساقلاش تۈزۈمى، ئوبوروت سىستېمىسى ۋە بازار ئارقىلىق تەڭشەش مېخانىزمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، ئاشلىق بىخەتەرلىكى بويىچە سىگنال بېرىش تۈزۈمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، ئاشلىق تەمىناتى ۋە سۈپەت بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
23-ماددا، دۆلەت سوتسىيالىستىك ئىلغار مەدەنىيەتنىڭ ئىلگىرىلەش يۆنىلىشىدە چىڭ تۇرۇپ، جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىلغار مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ ۋە ئۇنى ئەۋج ئالدۇرۇپ، سوتسىيالىستىك يادرولۇق قىممەت قارىشىنى يېتىلدۈرۈپ ۋە ئەمەلدە كۆرسىتىپ، ناچار مەدەنىيەتنىڭ تەسىرىدىن مۇداپىئەلىنىپ ۋە ئۇنى توسۇپ، ئىدېئولوگىيە ساھەسىدىكى يېتەكچىلىك ھوقۇقىنى ئىگىلەپ، مەدەنىيەتنىڭ بىر پۈتۈن كۈچى ۋە رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرىدۇ.
25-ماددا، دۆلەت تور ۋە ئۇچۇر خەۋپسىزلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش سىستېمىسىنى بەرپا قىلىپ، تور ۋە ئۇچۇر خەۋپسىزلىكىنى قوغداش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈپ، تور ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسىدا يېڭىلىق يارىتىش، تەتقىق قىلىش ۋە ئېچىش، قوللىنىشنى كۈچەيتىپ، تور ۋە يادرولۇق ئۇچۇر تېخنىكىسى، ئاچقۇچلۇق ئۇل ئەسلىھە ۋە مۇھىم ساھەلەرنىڭ ئۇچۇر سىستېمىسى شۇنىڭدەك سانلىق مەلۇمات خەۋپسىزلىكى بويىچە كونترول قىلىشنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ؛ تور باشقۇرۇشنى كۈچەيتىپ، تورغا ھۇجۇم قىلىش، تورغا بېسىپ كىرىش، تور مەخپىيەتلىكىنى ئوغرىلاش، قانۇنغا خىلاپ زىيانلىق ئۇچۇرلارنى تارقىتىش قاتارلىق توردىكى قانۇنغا خىلاپ جىنايى قىلمىشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئۇنى توسۇپ ۋە قانۇن بويىچە جازالاپ، دۆلەتنىڭ تور بوشلۇقى ئىگىلىك ھوقۇقى، خەۋپسىزلىكى ۋە تەرەققىيات مەنپەئىتىنى قوغدايدۇ.
26-ماددا، دۆلەت مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە تۈزۈمىدە چىڭ تۇرۇپ ۋە ئۇنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، باراۋەرلىك، ئىتتىپاقلىق، ھەمكارلىق، ئىناقلىق ئاساسىدىكى سوتسىيالىستىك مىللەتلەر مۇناسىۋىتىنى مۇستەھكەملەيدۇ ۋە راۋاجلاندۇرىدۇ. مىللەتلەرنىڭ باپباۋەرلىكىدە چىڭ تۇرۇپ، مىللەتلەرنىڭ ئالاقىلىشىشى، ئالماشتۇرۇشى، ئارىلىشىشىنى كۈچەيتىپ، مىللىي بۆلگۈنچلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئۇنى توسۇپ ۋە قانۇن بويىچە جازالاپ، دۆلەتنىڭ بىرلىكى، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە جەمئىيەتنىڭ ئىناقلىقىنى قوغداپ، مىللەتلەرنىڭ ئورتاق ئىتتىپاقلىشىپ كۈرەش قىلىشى، ئورتاق گۈللىنىپ تەرەققىي قىلىشىنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.
27-ماددا، دۆلەت پۇقرالارنىڭ دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى ۋە نورمال دىنىي پائالىيىتىنى قانۇن بويىچە قوغدايدۇ، دىنلارنىڭ مۇستەقىل، ئۆز ئالدىغا باشقۇرۇش پىرىنسىپىدا چىڭ تۇرىدۇ، دىندىن پايدىلىنىپ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان قانۇنغا خىلاپ جىنايى ھەرىكەتلەردىن مۇداپىئەلىنىدۇ، ئۇنى توسىدۇ ۋە قانۇن بويىچە جازالايدۇ. چېگرا سىرتىدىكى كۈچلەرنىڭ چېگرا ئىچىدىكى دىن ئىشلىرىغا ئارىلىشىۋېلىشىغا قارشى تۇرىدۇ، نورمال دىنىي پائالىيەت تەرتىپىنى قوغدايدۇ.
دۆلەت بىدئەت تەشكىلاتلارنى قانۇن بويىچە ئەمەلدىن قالدۇرىدۇ، قانۇنغا خىلاپ بىدئەت جىنايى ھەرىكەتلەردىن مۇداپىئەلىنىدۇ، ئۇنى توسىدۇ ۋە قانۇن بويىچە جازالايدۇ.
28-ماددا، دۆلەت ھەرقانداق شەكىلدىكى تېررورىزم ۋە ئەسەبىزمغا قارشى تۇرىدۇ، تېررورىزمدىن مۇداپىئەلىنىش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدار قۇرۇلۇشىنى كۈچەيتىدۇ، ئاخبارات توپلاش، تەكشۈرۈش، مۇداپىئەلىنىش، بىر تەرەپ قىلىش شۇنىڭدەك مەبلەغنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش خىزمىتى قاتارلىق خىزمەتلەرنى قانۇن بويىچە ئىشلەپ، تېررورلۇق ھەرىكىتى تەشكىلاتىنى قانۇن بويىچە ئەمەلدىن قالدۇرىدۇ ۋە زوراۋانلىق، تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنى قاتتىق جازالايدۇ.
سەلەمە ئىبنى ئەلئەكۋەﺋ
سەلەمە ئىبنى ئەلئەكۋەﺋ (سَلَمَةُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْأَكْوَعِ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەلەمە ئىبنى ئەمر ئىبنى ئەلئەكۋەﺋ ئەلئەسلەمىي (ئەبۇ مۇسلىم). (ھ. بۇرۇن 6 – ھ. 74 / م. 616 –693) يۈگۈرۈك، مەرگەن، شىجائەتلىك ساھابە. ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان» بەيئىتىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئۈچ قېتىم بەيئەت قىلغان ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن بىللە يەتتە غازاتقا قاتناشقان. مەدىنەدە پەتۋا بېرىپ ئىلىم يايغان زات.
مۇھيىددىن ئىبن ئەرەبى
تەييارلىغۇچى: ھەبىبۇللا ئابلىمىت
ئىبن ئەرەبى بولسا جالالىدىن رۇمى بىلەن زامانداش بولۇپ، ئۇنىڭ پىكىرلىرى، ئىدىيەلىرى جالالىدىن رۇمىنىڭ تەپەككۇرىغا تەسىر قىلغان. جالالىدىن رۇمى شامغا ئىلىم ئىگىلەش ئۈچۈن بارغاندا ئىبن ئەرەبى بىلەن كۆرۇشكەن ۋە ھەم سۆھبەتلەردە بولغان. ئۇنىڭ ئۇستىگە ئىبن ئەرەبىنىڭ ئۆگەي ئوغلى سەدىردىن كونەۋى بولسا جالالىدىن رۇمىنىڭ ئەڭ يىقىن دوستلىرىدىن بىرى ئىدى. جالالىدىن رۇمىنىڭ ئەسەرلىرىدە بولۇپمۇ ئۇنىڭ “مەسنەۋى” ناملىق ئەسىرىدە ئىلگىر سۇرگەن “ۋەھدەتى مەۋجۇد” يەنى “بارلىقنىڭ بىرلىك” تەلىپاتىدا ئىبن ئەرەبىنىڭ تەسىرى ناھايىتى زور. ئىبن ئەرەبىنىڭ ئاساسلىق يولى ئاللاھقا بولغان ئىشق يولىدۇر، كۆڭۇل يولىدۇر. جالالىدىن رۇمى دەل مانا ماشۇ يوللارنى تىخىمۇ ئەمەللەشتۇرۇپ بۇ يوللارغا ئاشىقنىڭ ھاياجانىنى قاتقان.
بۈيۈك ئىسلام ئالىمى، مۇتەپەككۇر، مۇتەسسەۋۋۇپ ئىبن ئەرەبى 1165-يىللىرى ئىسپانىيەنىڭ مۈرسىيە(مۇرسىئا) شەھرىدە بىر دىنىي ئۆلىما ھەمدە مەنسەپدار ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ سەككىز ياشىقچە ئائىلىسىدە دىنىي ساۋاتلىرىنى چىقىرىپ ياخشى بىر ئائىلە تەربىيەسىنى قوبۇل قىلغان. ئەنە ئاشۇنداق قىلىپ ئۇ يىگىرمە سەككىز ياشىقچە ئانا ۋەتەنى ئىسپانىيەدە ياشىغان. ئاندىن شىمالى ئافرىقىغا بېرىپ ئۇ يەرلەردە ئىلىم تەھسىل قىلغان ۋە جاھان كەزگەن. كىيىن مەككىگە كىلىپ قىرىق ياشقىچە بۇ مۇبارەك شەھەردە ياشىغان ۋە ئۆزىنىڭ ئەڭ ياخشى ئەسەرلىرىنى مانا مۇشۇ مۇقەددەس زىمىندا يېزىپ چىققان. ئاندىن ئۆمرىنىڭ ئاخىرغىچە ئاناتولى، ئىراق، سۈرىيە قاتارلىق يەرلەردە ياشىغان. بۇ جەرياندا سالجۇقلا دۆلىتىنىڭ پايتەختى كونيادا بولغان ۋە سالجۇقلار خانىدانىنىڭ سۇلتانى ئالەئېددىن كەيكۇباتنىڭ ئەقىل دانىشمىنى بولۇپ، سۇلتانغا كۆپ ياردەم قىلغان. ئەنە ئاشۇ دەۋرلەردە سۇلايمان شاھ ئوغلى ئەرتۇغۇل غازىغا كۆپ ياردەمدە بولغان. ئۇنىڭغا سىياسى ۋە دىنىي جەھەتتى توغرا يول كۆرسەتكەن ۋە ئەرتۇغۇل غازىنىڭ ئوغلى ئوسماننىڭ يېڭى بىر دۆلەتنى قۇرىدىغانلىغى ۋە بۇ دۆلەتنىڭ پۈتۈن جاھانغا ھۆكۇمدارلىق قىلىدىغانلىغى توغرىسىدا ئالدىن بىشارەت بەرگەن. ئىبن ئەرەبىنىڭ مەنىۋى دەستىكى بىلەن ئەرتۇغۇل غازى ھېچ ئۈمىدىنى يوقاتماي داۋاملىق ئاناتولى تۇپراقلىرىدىن غەرىپكە يۇرۇش قىلىپ كۆچمەن ئوبالارغا يېڭى زىمىن پەربا قىلغان. موڭغۇل زۇلىمىدىن قىچىپ تىرە-پىرەڭ بولۇپ ۋەيران بولغان تۈركمەن خەلقلىرىگە ۋە رۇم دىيارىدىكى ئەڭ تۆۋەن قاتلامدىكى خەلقلەرگە ئۈمىد يولىنى كۆرسىتىپ، يېڭى بىر جەمىيەت، يېڭى بىر دۆلەتنى مەيدانغا كەلتۇرگەن. ئۇلارنىڭ دەردلىرىگە دەرمان، كۆڭۇل يارىلىرىغا سۆيگۇ مەلھەملىرىنى سۇركىگەن. ئەڭ ئاخىرىدا سەلتەنەتلىك ئوسمانلى دۆلىتىنى قۇرۇپ چىققان. مانا مۇشۇ ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشىدا ئىبن ئەرەبى ۋە جالالىدىن رۇمىلارنىڭ مەنىۋى تۆھپىسى ئىنتايىن زور.
“شەيخ ئەكبەر” دەپ نام ئالغان ئىبن ئەرەبىنىڭ “بارلىقنىڭ بىرلىكى” تەلىماتى ئەينى چاغدىكى بەزى دىنىي مۇتەئەسسىپ كۈچلەرنىڭ قارشىلىغا ئۈچرىغان. شۇنداق بولسىمۇ ئىبن ئەرەبى ئۆز ئىرادىسىدىن يانماي نۇرغۇن مۈرىدلارنى تەربىيەلەش بىلەن بىرگە تەخمىنەن 500 دىن ئوشۇق كىتاب يازغان. بۇلارنىڭ ئىچىدىن بۈگۈنگىچە يىتىپ كەلگەن ئەسەرلىرى 245 بولۇپ، ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قوزغىغان ئەسەرلىرى “فۇسۇسۇل ھېكىم ۋە فۈتۇھاتى مەككىيە” ناملىق ئەسەرلىرىدۇر. ئىبن ئەرەبى ئەسەرلىرىنى ئەرەپچە يازغان بولۇپ بۇ ئەسەرلەرنىڭ زور كۆپچىلىكى تۈرك تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان. مەن ئۆزۇم تۈرك تىلىدىكى “راھمان” ۋە “رەھىم” ناملىق ئىككى ئەسىرىنى ئوقۇپ چىقتىم ۋە نۇرغۇن ئېسىل خاتىرلارنى قالدۇردۇم.
ئىبن ئەرەبى ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى دەۋرلىرىنى سۈرىيەنىڭ شام دېگەن شەھرىدە ئۆتكۇزگەن. ئەمما ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە شامدىكى جاھىل، نادان، ھەق يولىدىن ئايرىلغان خەلقنى توغرا يولغا باشلايمەن دەپ نۇرغۇن ئاۋارچىلىقلارغا ئۇچرىغان. ھەتتا ئاخىردا ئىبن ئەرەبىنى شۇ دەۋرنىڭ نادان موللىلىرى ئۆلۇمگە ھۆكۇم قىلغان. بۇ توغرىسىدا بىرنەچچە خىل ھېكايىلەر بار. مەن بۇ يەردە شۇ ھېكايىلەرنىڭ بىر ۋارىيانتىنى ھېكايە قىلىپ ئۆتمەكچىمەن.
ئىبن ئەرەبىنىڭ گۈزەل نەسىھەتلىرىدىن ئۇزۇندە:
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
2-باب دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش ۋەزىپىسى
32-ماددا، دۆلەت تىنچلىق ئۈستىدە ئىزدىنىش ۋە تاشقى بوشلۇق، خەلقئارالىق دېڭىز ئاستى رايونى ۋە قۇتۇپ رايونىدىن پايدىلىنىشتا چىڭ تۇرۇپ، بىخەتەر كىرىپ–چىقىش، ئىلمىي تەكشۈرۈش، ئېچىپ پايدىلىنىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ، خەلقئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، دۆلىتىمىزنىڭ تاشقى بوشلۇق، خەلقئارالىق دېڭىز ئاستى رايونى ۋە قۇتۇپ رايونىدىكى پائالىيىتى، مەبلىغى ۋە باشقا مەنپەئەتىنىڭ خەۋپسىزلىكىنى قوغدايدۇ.
33-ماددا، دۆلەت زۆرۈر تەدبىر قوللىنىپ، چەت ئەلدىكى جۇڭگونىڭ پۇقرالىرى، تەشكىلاتلىرى ۋە ئاپپاراتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ھەققانىي ھوقۇق-مەنپەئىتىنى قانۇن بويىچە قوغدايدۇ، دۆلەتنىڭ چەت ئەلدىكى مەنپەئىتىنى تەھدىتكە ۋە دەخلىگە ئۇچراتمايدۇ.
34-ماددا، دۆلەت ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي تەرەققىيات ۋە دۆلەتنىڭ تەرەققىيات مەنپەئىتىنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشتۈرىدۇ.
3-باب دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش مەسئۇلىيىتى
35-ماددا، مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ئاساسىي قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە، ئۇرۇش ۋە تىنچلىق مەسىلىلىرىنى قارار قىلىدۇ، ئاساسىي قانۇندا بەلگىلەنگەن دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك باشقا خىزمەت ھوقۇقلىرىنى يۈرگۈزىدۇ.
مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى ئاساسىي قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە، ئۇرۇش ھالىتىگە ئۆتكەنلىكىنى جاكارلاش، مەملىكەت بويىچە ئومۇمىي سەپەرۋەر قىلىش ياكى قىسمەن سەپەرۋەر قىلىشنى قارار قىلىدۇ، مەملىكەت بويىچە ياكى ئايرىم ئۆلكە، ئاپتونوم رايون، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلەرنىڭ جىددىي ھالەتكە ئۆتۈشىنى قارار قىلىدۇ، ئاساسىي قانۇندا بەلگىلەنگەن ۋە مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى بەرگەن دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك باشقا خىزمەت ھوقۇقلىرىنى يۈرگۈزىدۇ.
36-ماددا، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى نىڭ رەئىسى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ قارارى ۋە مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ قارارى بويىچە، جىددىي ھالەتكە ئۆتكەنلىكنى جاكارلايدۇ، ئۇرۇش ھالىتىگە ئۆتكەنلىكنى جاكارلايدۇ، سەپەرۋەرلىك پەرمانىنى ئېلان قىلىدۇ، ئاساسىي قانۇندا بەلگىلەنگەن دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك باشقا خىزمەت ھوقۇقلىرىنى يۈرگۈزىدۇ.
37-ماددا، گوۋۇيۈەن ئاساسىي قانۇن ۋە قانۇنلار بويىچە، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي نىزاملارنى چىقىرىدۇ، ئالاقىدار مەمۇرىي تەدبىرلەرنى بەلگىلەيدۇ، ئالاقىدار قارار ۋە بۇيرۇقلارنى ئېلان قىلىدۇ؛ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە دائىر قانۇن–نىزاملار ۋە سىياسەتلەرنى يولغا قويىدۇ؛ قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە ئۆلكە، ئاپتونوم رايون، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر دائىرىسىدىكى بىر قىسىم رايونلارنىڭ جىددىي ھالەتكە ئۆتۈشىنى قارار قىلىدۇ؛ ئاساسىي قانۇن، قانۇنلاردا، مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ۋە ئۇنىڭ دائىمىي كومىتېتى بەرگەن دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك باشقا خىزمەت ھوقۇقلىرىنى يۈرگۈزىدۇ.
38-ماددا، مەركىزىي ھەربىي كومىتېت پۈتۈن مەملىكەتتىكى قوراللىق كۈچلەرگە رەھبەرلىك قىلىدۇ، ھەربىي ئىستراتېگىيە ۋە قوراللىق كۈچلەرنىڭ ئۇرۇش قىلىش فاڭجېنىنى بېكىتىدۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشقا دائىر ھەربىي ھەرىكەتلەرگە بىر تۇتاش قوماندانلىق قىلىدۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ھەربىي نىزاملارنى چىقىرىدۇ، ئالاقىدار قارار ۋە بۇيرۇقلارنى ئېلان قىلىدۇ.
39-ماددا، مەركەزدىكى دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ تارماقلىرى دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە ئائىت فاڭجېن، سىياسەت ۋە قانۇن–نىزاملارنى ئىش تەقسىماتى بويىچە ئىزچىللاشتۇرىدۇ، ئۆز سىستېمىسى، ساھەسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى خىزمىتىنى باشقۇرىدۇ ۋە ئۇنىڭغا يېتەكچىلىك قىلىدۇ.
40-ماددا، يەرلىك ھەر دەرىجىلىك خەلق قۇرۇلتايلىرى ۋە ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك ھەر دەرىجىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتلىرى شۇ مەمۇرىي رايون تەۋەسىدە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە دائىر قانۇن – نىزاملارغا ئەمەل قىلىش ۋە ئۇنى ئىجرا قىلىشقا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
يەرلىك ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى شۇ مەمۇرىي رايوننىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىنى قانۇن–نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە باشقۇرىدۇ.
شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى، ئاۋمېن ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى دۆلەت خەۋپسىزلىكى مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىشى كېرەك.
41-ماددا، خەلق سوت مەھكىمىلىرى سوت ھوقۇقىنى قانۇندىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە يۈرگۈزىدۇ، خەلق تەپتىش مەھكىمىلىرى تەپتىش ھوقۇقىنى قانۇندىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە يۈرگۈزىدۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈش جىنايىتىنى جازالايدۇ.
42-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئورگانلىرى، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئورگانلىرى دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ئاخبارات–ئۇچۇرلارنى قانۇن بويىچە يىغىدۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىدە تەھقىقلەش، توختىتىپ قويۇش، تەييارلىق سوراق قىلىش ۋە قولغا ئېلىش ھوقۇقىنى شۇنىڭدەك قانۇندا بەلگىلەنگەن باشقا خىزمەت ھوقۇقلىرىنى قانۇن بويىچە يۈرگۈزىدۇ.
ئالاقىدار ھەربىي ئورگانلار دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىدە مۇناسىۋەتلىك خىزمەت ھوقۇقلىرىنى قانۇن بويىچە يۈرگۈزىدۇ.
43-ماددا، دۆلەت ئورگانلىرى ۋە ئۇنىڭ خادىملىرى مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلغاندا دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش پىرىنسىپىنى ئىزچىللاشتۇرۇشى كېرەك.
دۆلەت ئورگانلىرى ۋە ئۇنىڭ خادىملىرى دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك پائالىيەتلەردە مەسئۇلىيىتىنى قانۇن بويىچە قاتتىق ئادا قىلىشى، خىزمەت ھوقۇقىدىن ھالقىپ كەتمەسلىكى، خىزمەت ھوقۇقىنى كەلسە–كەلمەس ئىشلەتمەسلىكى، شەخسلەر ۋە تەشكىلاتلارنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇق–مەنپەئىتىگە چېقىلماسلىقى كېرەك.
1-پاراگراف ئادەتتىكى بەلگىلىمە
44-ماددا، مەركەزنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى رەھبەرلىك ئاپپاراتى مەركەزلەشتۈرۈش بىلەن تارقاقلاشتۇرۇش بىرلەشتۈرۈلگەن، ماسلاشتۇرۇلغان، ئۈنۈملۈك بولغان دۆلەت خەۋپسىزلىكى تۈزۈمى ۋە خىزمەت مېخانىزمىنى يولغا قويىدۇ.
45-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكى بويىچە مۇھىم ساھەلەرنىڭ خىزمىتىنى ماسلاشتۇرۇش مېخانىزمى بەرپا قىلىپ، مەركەزنىڭ ئالاقىدار فۇنكسىيەلىك تارماقلىرىنىڭ ئالاقىدار خىزمەتلەرگە تۈرتكە بولۇشىنى بىر تۇتاش ماسلاشتۇرىدۇ.
46-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىدە ھەيدەكچىلىك قىلىپ تەكشۈرۈش ۋە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش مېخانىزمى بەرپا قىلىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئىستراتېگىيەسى ۋە چوڭ–چوڭ ئورۇنلاشتۇرمىلىرىنىڭ ئىزچىللاشتۇرۇلۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
47-ماددا، تارماقلار ۋە جايلار ئۈنۈملۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئىستراتېگىيەسىنى ئىزچىللاشتۇرۇشى ۋە يولغا قويۇشى كېرەك.
48-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش خىزمىتىنىڭ ئېھتىياجى بويىچە، تارماق ھالقىغان كېڭىشىش خىزمەت مېخانىزمىنى بەرپا قىلىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداش خىزمىتىگە دائىر چوڭ–چوڭ ئىشلارنى بىرلىكتە كېڭىشىپ، مۇھاكىمە قىلىپ پىكىر ۋە تەكلىپ بېرىدۇ.
49-ماددا، دۆلەت مەركەز ۋە جايلار ئارا، تارماقلار ئارا، قىسىم ۋە يەرلىك شۇنىڭدەك رايونلار ئارا دۆلەت خەۋپسىزلىكى بويىچە ھەمكارلىشىش ۋە ھەمتۈرتكە بولۇش مېخانىزمىنى بەرپا قىلىدۇ.
50-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە ئائىت تەدبىر بەلگىلەش مەسلىھەتچىلىك مېخانىزمى بەرپا قىلىپ، مۇتەخەسسىسلەر ۋە ئالاقىدار ساھەلەرنى ئۇيۇشتۇرۇپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋەزىيىتىنى تەھلىل قىلىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى بويىچە ئىلمىي تەدبىر بەلگىلەشكە تۈرتكە بولىدۇ.
2-پاراگراف ئاخبارات–ئۇچۇر
51-ماددا، دۆلەت بىر تۇتاش سىستېمىلاشقان ئىنكاسى تېز، توغرا، ئۈنۈملۈك، يۈرۈشۈشى راۋان ئاخبارات ئۇچۇرلىرىنى يىغىش، تەھلىل قىلىش ۋە پايدىلىنىش تۈزۈمىنى مۇكەممەللەشتۈرىدۇ، ئاخبارات–ئۇچۇر خىزمىتىنى ماسلاشتۇرۇش مېخانىزمى بەرپا قىلىپ، ئاخبارات–ئۇچۇرلارنى ۋاقتىدا يىغىش، توغرا تەھلىل قىلىش، ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش، تەڭ بەھرىمەن بولۇشنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.
52-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئورگىنى، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئورگىنى، ئالاقىدار ھەربىي ئورگانلار ئىش تەقسىماتىغا ئاساسەن، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ئاخبارات – ئۇچۇرلارنى قانۇن بويىچە يىغىدۇ.
دۆلەت ئورگىنى تارماقلىرى مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىش داۋامىدا ئېرىشكەن، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارنى ۋاقتىدا يۇقىرىغا مەلۇم قىلىشى كېرەك.
53-ماددا، ئاخبارات–ئۇچۇر خىزمىتىنى ئىشلەشتە، زامانىۋى پەن–تېخنىكا ۋاسىتىسىدىن تولۇق پايدىلىنىپ، ئاخبارات–ئۇچۇرلارنى پەرقلەندۈرۈش، تاللاش، ھەر تەرەپلىمە تەھلىل قىلىشنى كۈچەيتىش كېرەك.
54-ماددا، ئاخبارات–ئۇچۇرلارنى ۋاقتىدا، توغرا، ئەينەن يوللاش كېرەك. كېچىكتۈرۈشكە، چۈشۈرۈپ قويۇشقا، يوشۇرۇشقا ۋە يالغان مەلۇم قىلىشقا يول قويۇلمايدۇ.
3-پاراگراف خەۋپ–خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، باھالاش، سىگنال بېرىش
55-ماددا، دۆلەت ساھەلەرنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەۋپ–خەتىرىگە تاقابىل تۇرۇش لايىھەسىنى تۈزىدۇ ۋە مۇكەممەللەشتۈرىدۇ.
56-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەۋپ–خەتىرىنى باھالاش مېخانىزمىنى بەرپا قىلىپ، ساھەلەرنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەۋپ–خەتىرىنى قەرەللىك تەكشۈرۈپ باھالايدۇ.
ئالاقىدار تارماقلار مەركەزنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى رەھبەرلىك ئاپپاراتىغا دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەۋپ–خەتىرىنى باھالاش دوكلاتىنى قەرەللىك يوللىشى كېرەك.
57-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەۋپ–خەتىرىنى كۆزىتىش، سىگنال بېرىش تۈزۈمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەۋپ–خەتىرىنىڭ دەرىجىسىگە ئاساسەن، خەۋپ–خەتەر سىگنالىنى ۋاقتىدا ئېلان قىلىش كېرەك.
58-ماددا، پات ئارىدا يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان ياكى يۈز بەرگەن دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈش ۋەقەلىرىنى ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئالاقىدار مەسئۇل تارماقلىرى بەلگىلىمە بويىچە بىر دەرىجە يۇقىرى خەلق ھۆكۈمىتى ۋە ئۇنىڭ ئالاقىدار مەسئۇل تارماقلىرىغا دەرھال مەلۇم قىلىشى كېرەك. زۆرۈر تېپىلغاندا دەرىجە ئاتلاپ مەلۇم قىلسىمۇ بولىدۇ.
4-پاراگراف تەكشۈرۈش، نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش
59-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى تەكشۈرۈش، نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش تۈزۈمى ۋە مېخانىزمىنى بەرپا قىلىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە تەسىر يەتكۈزىدىغان ياكى تەسىر يەتكۈزۈش ئېھتىمالى بولغان چەت ئەل سودىگەرلىرى مەبلەغ سالغان، مۇئەييەن ئەشيا تۈرى ۋە ھالقىلىق تېخنىكا، تور ئۇچۇرى تېخنىكا مەھسۇلاتى ۋە مۇلازىمىتى، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك قۇرۇلۇش تۈرلىرى شۇنىڭدەك باشقا چوڭ–چوڭ تۈرلەر ۋە پائالىيەتلەرنى دۆلەت خەۋپسىزلىكى بويىچە تەكشۈرۈپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەۋپ–خەتىرىنىڭ ئۈنۈملۈك ئالدىنى ئالىدۇ ۋە ئۇنى پەسەيتىدۇ.
60-ماددا، مەركەزدىكى دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ تارماقلىرى قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا بىنائەن، دۆلەت خەۋپسىزلىكى بويىچە تەكشۈرۈش مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىدۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكى بويىچە تەكشۈرۈش قارارىنى قانۇن بويىچە چىقىرىدۇ ياكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى بويىچە تەكشۈرۈش پىكرىنى قويىدۇ ھەمدە ئۇنىڭ ئىجراسىنى نازارەت قىلىدۇ.
لەيلىگۈل
تونۇشتۇرۇلىشى
لەيلىگۈل لەيلىگۈل ئائىلىسىدىكى ئىككى يىللىق ياكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، لەيلىگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، تەخمىنەن ئۈچ مېتىر ئېگىزلىكتە ئۆسىدۇ، غولى تىك، شېخى ئاز بولىدۇ؛ يىلتىزى يوغان، سېمىز ،تۈۋرۈكسىمان، ئەتلىك كېلىدۇ؛ يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ، سېپى بار، شەكلى يۈرەكسىمان ياكى تۇخۇمسىمان. 3～7 غىچە تېيىز يېرىلغان، يوپۇرماق يۈزى يىرىك، گىرۋەكلىرى ھەرە چىشىسىمان بولىدۇ؛ گۈلى قىزىل، ئاق، سۆسۈن قاتارلىق رەڭلەردە بولۇپ، قولتۇقىدىن ئۆسىدۇ؛ غوزا شەكىللىك، مېۋىسى يالپاق شار شەكلىدە بولۇپ، گۈل كاسسىسىغا يۆگىلىپ تۇرىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
5-پاراگراف كىرىزىسنى تىزگىنلەش
62-ماددا، دۆلەت بىر تۇتاش رەھبەرلىك قىلىدىغان، ھەمكارلىشىپ ھەمتۈرتكە بولىدىغان، تەرتىپلىك، ئۈنۈملۈك بولغان دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسىنى تىزگىنلەش تۈزۈمىنى چىقىرىدۇ.
سۆگەت يېزىسى
سۆگەت يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىسار ناھىيەسىگە جايلاشقان بۇلۇپ، ناھىيە بىلەن بولغان ئارلىقى 23 كىلومېتىر كېلىدۇ. ئومۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ 600 ئادەم، تېرىلغۇ يەر 29 مىڭ 400 مو، يېزىلىق پارتكومنىڭ قارىمىقىدا 29 ئاساسىي قاتلام پارتىيە ياچېيكىسى، 679 نەپەر پارتىيە ئەزالىرى بار. كىلىماتى تىپىك تېرىقچىلىق، چارۋىچىلىق، باغۋەنچىلىكنى ئاساس قىلغان يېزا ئىگىلىك.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
5-پاراگراف كىرىزىسنى تىزگىنلەش
63-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان چوڭ–چوڭ ۋەقەلەر يۈز بەرگەندە، مەركەزنىڭ ئالاقىدار تارماقلىرى ۋە ئالاقىدار جايلار مەركەزنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى رەھبەرلىك ئاپپاراتىنىڭ بىر تۇتاش ئورۇنلاشتۇرمىسىغا بىنائەن، جىددىي تاقابىل تۇرۇش لايىھەسىنى قانۇن بويىچە يولغا قويۇپ، تىزگىنلەش ۋە بىر تەرەپ قىلىش تەدبىرى قوللىنىدۇ.
لەيلىگۈل
دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى، يىلتىزى ۋە ئۇرۇقى ئىشلىتىلىدۇ.
سۆگەت يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
سۆگەت يېزىسىغا قاراشلىق سېرگىلا كەنتى، يۇقىرىقى تېتىر كەنتى، يېڭى يەر كەنتى، دامشىن كەنتى، لايبۇلاق كەنتى، پىلىز كەنتى، ئاچمائېرىق كەنتى، يۇقىرىقى كەنتئېرىق كەنتى، كەنئېرىق كەنتى، تۇرقۇي كەنتى، تىگەن كەنتى، تۇغچى كەنتى، تۆۋەن تېتىر كەنتى، بىنام كەنتى قاتارلىق 14 مەمۇرىي كەنت كومتېتى بار.
باشقىلار
سۆگەت يېزىسىدا يېزا بويىچە تەسىس قىلىنغان يېزىلىق ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە يېزىلىق مەركىزىي باشلانغۇچ مەكتەپ بىرى بار، ئۇنىڭدىن باشقا 11 كەنت باشلانغۇچ مەكتىپى، جەمئىي 35640 نەپەر ئوقۇغۇچى بار بۇلۇپ، ئۆرلەپ ئوقۇش ۋە مەكتەپكە كىرىش نىسبىتى % 100 كە يەتكەن. يېزا بويىچە شەكىللەنگەن ياخشى بولغان تازىلىققا ئەھمىيەت بېرىش، مەدەنىي بولۇش كەيپىياتى، قالايمىقانچىلىق-مالىمانچىلىقنى پەرق ئىتىشنى ئۈنۈملۈك ئىدارە قىلىش، ھەممە كىشى كۆڭۈل بۆلىدىغان ئېكولوگىيەلىك مۇھىت بەربا قىلىپ، باغۋەنچىلىك ۋە چارۋىچىلىقنى يېتەكچى كەسىپ قىلغان ئاساستا ئىلمىي پىلانلاپ، كۆلەملەشتۈرۈپ تېرىپ، كونا مېۋىلىك باغلارنى ئۆزگەرتىش تەدرىجىي ھالدا ئۈنۈم ياراتقان. بۇلتۇر يېزىدىكىلەرنىڭ 3100 مو يەرگە 160 مىڭ تۈپ كۆچەت تىكىلگەن. كونا سورتلارغا نىسبەتەن ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىپ، مېۋىلىك دەرەخ تۈرىدە ئاساسىي جەھەتتىن ياخشىلىنىش بولغان. چارۋىچىلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش جەھەتتە، سۆگەت يېزىسى مول بولغان يايلاق كۆلىمى 4000 مو بۇلۇپ، يېقىن ئەتراپتىكى بىر قانچە يېزىسىدىكى دېھقانلارنى چارۋىچىلىق ئوت-چۆپى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
لەيلىگۈل
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلىنى ياز پەسىللىرى ئېچىلغان ۋاقتىدا يىغىۋېلىپ، سايىدا قۇرۇتۇپ، ئۇرۇقىنى كۈز پەسىللىرىدە يىغىۋېلىپ، سورۇپ، تازىلاپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ؛ يىلتىزىنى خالىغان ۋاقىتتا يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ئۆسۈش ئورنى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
5-پاراگراف كىرىزىسنى تىزگىنلەش
64-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان پەۋقۇلئاددە چوڭ ۋەقە يۈز بېرىپ، جىددىي ھالەتكە، ئۇرۇش ھالىتىگە ئۆتۈش ياكى مەملىكەت بويىچە ئومۇمىي سەپەرۋەر قىلىشقا، قىسمەن سەپەرۋەر قىلىشقا توغرا كەلسە، ئۇنى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى، مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى ياكى گوۋۇيۈەن ئاساسىي قانۇن ۋە ئالاقىدار قانۇنلاردا بەلگىلەنگەن ھوقۇق دائىرىسى ۋە تەرتىپ بويىچە قارار قىلىدۇ.
لەيلىگۈل
تەبىئىتى
ھۆل سوغۇق.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
5-پاراگراف كىرىزىسنى تىزگىنلەش
65-ماددا، دۆلەت جىددىي ھالەتكە، ئۇرۇش ھالىتىگە ئۆتۈشنى قارار قىلسا ياكى دۆلەت مۇداپىئەسى بويىچە سەپەرۋەر قىلسا، دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسىنى تىزگىنلەش مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىدىغان ئالاقىدار ئورگانلار قانۇندىكى بەلگىلىمە ياكى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە، پۇقرالار ۋە تەشكىلاتلارنىڭ ھوقۇقىغا چەك قويۇش، پۇقرالار ۋە تەشكىلاتلارنىڭ مەجبۇرىيىتىنى كۆپەيتىشتەك ئالاھىدە تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا ھوقۇقلۇق.
66-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسىنى تىزگىنلەش مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىدىغان ئالاقىدار ئورگانلار قانۇن بويىچە قوللانغان دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان تىزگىنلەش تەدبىرى دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسى پەيدا قىلىش ئېھتىمالى بولغان خەۋپنىڭ خاراكتېرى، دەرىجىسى، دائىرىسىگە ماس كېلىشى كېرەك؛ تەدبىر كۆپ بولۇپ، تاللاش ئىمكانىيىتى بولسا، پۇقرالار ۋە تەشكىلاتلارنىڭ ھوقۇق–مەنپەئىتىنى ئەڭ زور دەرىجىدە قوغداشقا پايدىلىق تەدبىرنى تاللاش كېرەك.
لەيلىگۈل
خۇسۇسىيىتى
زەھەر قايتۇرۇش، يىرىڭلارنى چىقىرىش، چوڭ-كىچىك تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
5-پاراگراف كىرىزىسنى تىزگىنلەش
67-ماددا، دۆلەت دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسىگە دائىر ئۇچۇرلارنى مەلۇم قىلىش ۋە ئېلان قىلىش مېخانىزمىنى مۇكەممەللەشتۈرىدۇ.
دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىس ۋەقەسى يۈز بەرگەندىن كېيىن، دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسىنى تىزگىنلەش مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىدىغان ئالاقىدار ئورگانلار بەلگىلىمە بويىچە توغرا، ۋاقتىدا مەلۇم قىلىشى ھەمدە دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسى ۋەقەسىنىڭ يۈز بېرىش، كېڭىيىپ كېتىش، تىزگىنلەش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئەھۋالى شۇنىڭدەك كېيىنكى ئىشلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئەھۋالىنى جەمئىيەتكە قانۇن بويىچە بىر تۇتاش ئېلان قىلىشى كېرەك.
مۇھيىددىن ئىبن ئەرەبى
“بەزى ئادەملەر قۇرئان ئوقۇسا، قۇرئان ئۇنىڭغا لەنەت ياغدۇرىدۇ. بۇلار ئۆز ئۆزۇگە لەنەت ياغدۇرغۇچىلاردۇر. مەسىلەن: زالىم بىرسى (كۆزۇڭنى ئاچ، ئاللاھنىڭ لەنىتى زالىملارغىدۇر) دېگەن ئايەتنى ئوقۇسا يەنە بىر يالغانچى قىزىل كۆز ئادەم (ئاللاھنىڭ لەنىتى يالغانچىلار ئۈچۈندۇر) دېگەن ئايەتنى ئوقۇپ، ئۆز ئۆزۇگە لەنەت قىلىدۇ”
لەيلىگۈل
رېتسىپلار
لەيلىگۈلدىن سەككىز گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، قەۋزىيەتكە مەنپەئەت قىلىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى
5-پاراگراف كىرىزىسنى تىزگىنلەش
68-ماددا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە تەھدىت سېلىش ۋە خەۋپ يەتكۈزۈش ۋەقەسى تىزگىنلەنگەن ياكى تۈگىگەندىن كېيىن، تىزگىنلەش ۋە بىر تەرەپ قىلىش تەدبىرىنى ۋاقتىدا بىكار قىلىپ، قالدۇق ئىشلارنى ياخشى ئىشلەش كېرەك.
مۇھيىددىن ئىبن ئەرەبى
“بىلكىنكى، سۆيگۇ مەنسەپى بەكمۇ شەرەپلىك بىر مەنسەپدۇر.
بىلكىنكى، سۆيگۇ مەۋجۇتلۇقنىڭ نىگىزىدۇر.”
“دۇنيادا ئۈچ نەرسىدىن قورق:
ئاللاھتىن، نەپسىڭدىن ۋە ئاللاھتىن قورقمىغاندىن.”