cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەزەل ۋە قۇررا قەبىلىلىرىنىڭ خىيانەتلىرى
يەھۇدىيلار مېنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن قەست قىلغان ئىدى، بۇ ھەقتە جىبرىھىل ئەلەيھىسسالام ۋەھيىى كەلتۈرۈپ، ماڭا يەتگۈزدى، شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلاردىن ساقلىنىپ قايتىپ كەلدىم، ـ دېدى.
شۇنداق قېلىپ، يەھۇدىيلارنىڭ قىلغان خىيانەتلىرى مەلۇم بولدى. ئوتتورىدا تۈزۈلگەن ئىلىگىرىدىكى شەرتنامىلەرنى ئۇلار بۇزدى. رەسۇلۇللاھقا قىلغان خىيانەتلىرى ئوتتىرغا چىقتى. بۇ ئىشلار ئوچۇق ئوتتورىغا چىققاندىن كېيىن رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام مۇھەممەد ئىبىن سەلەمەنى ئۇلارغا ئەۋەتىپ، بىر نەچچە كۈن ئىچىدە خائىنلار ئەرەب تۇپرىغىدىن چىقىپ كەتسون، دەپ ئەمر قىلدى. بۇ پەر مان بارغاندىن كېيىن بېشىغا قىيامەت كېلىپ، ئۆز ئىچىدىن غۇلغۇلا چىقتى. بۇ ئىشقا سەۋەب بۇلغۇچىلارنى ئەيپلاپ تەنەقېلىشقا باشلىدى. ئىسلام ئەھلىگە قازغان ئورىغا ئۆزى كېلىپ يىقىلدى. ئۆزى كولىغان ئورىغا ئۆزى چۈشۈدىغان بولغانلىقى ئۈچۈن رەسۇلۇللاھتىن ئەپۈ سوراشقىمۇ ھېچ بىر ئاساس يوق ئىدى. مانا شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن ناچار ھالغا چۈشۈپ، ئۆي ماكانلىرىنى، باغ ۋارانلىرىنى تاشلىشىپ، كىتىشكە مەجبۇر بولدى. مانا شۇچاغدا بۇلارنىڭ دۇستلىرى مەدىنە مۇناپىقلىرىدىن يوشۇرۇنچە خەۋەر كەلدى: ـــــــــــــ«بىز سىلەر بىلەن بىرگە تۇرىمىز، ئەگەر مۇھەممەد بىلەن ئۇرۇشىدىغان بولساڭلار، ياردەمگە تەيياربىز» ـ دەپ يەھۇدىيلارگە ۋەدە قىلدى، بۇلارنىڭ سۆزىگە ئىشىنىپ كۆچۈشنى كىچكتۈردى.
بۇنى كۆرۈپ رەسۇلۇللاھ ئۇرۇش ھازىرلىغىنى قېلىشقا بۇيرۇق بېرىپ يېتەرلىك ئەسكەر توپلىدى. تۇغ ـ بايراقلار راسلىنىپ، باش تۇغنى ھەزرىتى ئەلىگە تۇتقازدى. مەدىنە شەھىرىگە ئىبنى ئۇممى مەختۇمنى ۋالىي قېلىپ، دۈشمەن ئۈستىگە يۈرۈش قىلدى. بۇ خەۋەر يەھۇدىيلارغا ئاڭلاندى. قارشى چىقىشقا پىتىنالمىغان يەھۇدىيلار قورقوشۇپ قاچقىنىچە قورغانغا كىرىۋىلىشتى. رەسۇلۇللاھ ئالتە كېچە كۈندۈز قورغاننى قامال قىلدى. ياردەم بېرىشكە ۋەدە قىلغان مەدىنە مۇناپىقلىرىدىن ھېچ بىر خەۋەر كەلمىدى. ئۇلاردىن ئۇمىدى ئۆزۈلگندىن كېيىن باشقا يول تېپىشقا ئامالى قالمىغانلىقتىن رەسۇلۇللاھقا ئەلچى ئەۋەتىپ:
― ئۇرۇش قۇراللىرىمىزنى پۈتۈنلەي تاپشۇروپ، ھەر بىر ئائىلىگە ئۆزىمىز خالىغىنىمىزچە بىر تۆگە مال ئېلىپ ئەرەب زىمېنىدىن چىقىپ كىتەيلى، جىنىمىزغا ئامانلىق بەرسۇن، دەپ تەلەپ قويدى.
رەسۇلۇللاھ بۇنىڭغا رازىلىق بىلدۈرۈرپ ئۇلارنىڭ كىتىشىگە قوشۇلدى. بۇلارنىڭ بەزىلىرى ھەيبەرگە قېچىپ كېتىشتى، بەزىلىرى شام تەرەپدىگى ئەروۋەت دېگەن جايغاكىتىشتى. بۇلاردىن قالغان پۈتۈن مال دۇنيالار خەزىنىگە تاپشۇرولدى. رەسۇلۇللاھ بۇ غەنىيمەت ماللاردىن پەقىر مىسكىنلەرگە، يىتىم بالىلارگە، تۇل خوتۇنلارگە نەسىۋە چىقىرىپ، ئۇلارغا ئۈلەشتۈرۈپ بەردى. ئوتتورىدا قان تۈكۈلۈپ، ئۇرۇش بولمىغانلىقتىن ئەسكەرلەرگە بۇ مالنى بەرمىدى. بۇ ۋەقەدە ئولجا چۈشكەن ماللارنى بەزى ساھابىلەر ئىسلامدىن بۇرۇنقى ئەرەب ئادەتلىرى بويىچە بۆلىشىپ ئېلىشنى ئىستىگەن ئىدى.
مانا شۇ چاغدا چۈشكەن«ھەشىر» سۈرىسىدىكى ئايەتلارنىڭ ھۈكمىگە قاراپ، رەسۇلۇللاھ بۇ ماللارنى خەزىنىگە ئېلىپ شەرىئەت بۇيرۇغان ئورونغا بەردى. شۇ كۈندىن باشلاپ ئۇرۇشدا ئىلىنغان ئولجا ماللارنى بۆلۈش ئۇسۇلى ئەرەب ئادىتى بويىچە بولماي، بەلكى قۇرئان ھۈكمى بويىچە بولدى. شەرىئەتتە بۇنداق ماللار «ھەشىر» سۈرىسىدە ئېيتىلغان ئايەت بويىچە بولۇشى لازىمدۇر. شۇنداق بولۇپ، بۇ سەپەردە ئۇرۇش تالاش بولمىدى. بۇلارنىڭ شەررىدىن مۇسۇلمانلارنى ئاللاھ قۇتقۇزدى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كرىل ئۇيغۇر يېزىقى
كرىل ئۇيغۇر يېزىقى (Кирил Уйғур Йезиқи) ياكى سلاۋىيان ئۇيغۇر يېزىقى، كرىل ئەلىفبەسى ئاساسىدا ئىخترا قىلىنغان ئۇيغۇر يېزىقى. ئاساسلىقى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئەللىرىدە ياشىغۇچى ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن قوللىنىلىدۇ. تەخمىنەن بىر مىلىيون قەدەر كىشى بۇ يېزىقنى قوللىنىدۇ.
ئەرەپ ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقىدىكى 32 ھەرپتىن باشقا ы ё ц э ю я قاتارلىق رۇس ئېلىپبەسىگە خاس ھەرپلەر بولۇپ، باسما نۇسخا ۋە قوليازما نۇسخىلار پەرقلىقتۇر.
كرىل ئۇيغۇر يېزىقى
Һәммә адәм затидинла әркин, иззәт-һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилғә вә виджданға игә һәмдә бир-биригә қериндашлиқ мунасивитигә хаш рох билән му’амилә қилиши керәк.
ئەقىدە - ئېتىقاد ئادەتلىرى
مەلۇمكى، ئەقىدە - ئېتىقاد كىشىلەرنىڭ مەنىۋى دۇنياسىدا شەكىللەنگەن بىر خىل مەدەنىيەت ھادىسسىسى بولۇپ، ناھايىتى كەڭ دائىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ بەزىلىرى تۇرمۇش ئادەتلىرى سۈپىتىدە ئىپادىلىنىدۇ. يۇقىرىدا ئېيىتقىنىمىزدەك ھەر قانداق ئەقىدە - ئېتىقاد ھادىسىلىرى مۇئەييەن بىر دىنىي قاراشنىڭ ئىنكاسى.
<تەڭرى> - ئېيتىشلارغا قارىغاندا شامان دىنىدا <كۆك>، <كائىنات> دېگەن ئۇقۇمنى بىلدۈرىدىغان ئاتالغۇ ئىكەن. ئەمما ئۇ كېيىنچە خۇددى ئىسلام دىنىدىكىدەك <ئاللا> (ئەرەبچە)، <خۇدا> (پارسچە) مەنىسىدىكى ئىلاھ نامى بولۇپ قالغان.
ئارخېئولوگىيىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن يازما يادىكارلىقلاردىكى بايانلار، ھازىرغا قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان بەزى ئادەت - قائىدىلەر ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئاسمان جىسىملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆككە بولغان ئېتىقادىنى ۋاستىىك ھالدا ئىسپاتلايدۇ. ئەجدادلىرىمىز شۇ ئېتىقاد ئەنئەنىسى بويىچە ئۆلگەنلەرنى كۆمىدىغان يەرلىكلەرنىمۇ نۇر چېچىپ تۇرغان قۇياش شەكلىنى شەكىللەندۈرۈپ ياسىغان تارىختا ئۆتكەن قاغانلار <كۈن تەڭرىدىن بولمىش  قاغان>، <ئاي تەڭرىدىن بولمىش  قاغان> دېگەندەك ئۇنۋانلارنى قوبۇل قىلغان. ھەتتا مانى، بۇددا قاتارلىق دىنلارغا ئېتىقاد قىلغان دەۋرلەردە شۇ دىنلارنىڭ ئىلاھ (خۇدا) لىرىنى <تەڭرى> دەپ ئاتىغان مەسىلەن، مانى دىنىنىڭ ئىلاھى <مانى> نى <تەڭرى بۇرخان>، ئىسلامىيەتنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ۋە بۇددىست ئۇيغۇرلار ئىچىدە <ئاللا>، <تەڭرى> ياكى <بايات>، <ئىدى> (<ئىدىقۇت> سۆزى مۇشۇ <ئىدى>ۋە <قۇت> سۆزىدىن كەلگەن بولۇپ، <تەڭرى ئاتا قىلغان بەخت>دېگەنلىك بولىدۇ) دەپ ئاتالغان. شىنجاڭنىڭ ئوتتۇرىسىدا شەرقتىن غەربكە قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان ھەيۋەتلىك ئانا تاغ - تىيانشاننىڭ قەدىمكى نامى <تەڭرىتاغ>، ئۇنىڭ قارلىق چوققىسىنىڭ <خان تەڭرى> دەپ ئاتىلىشىمۇ شۇ ئەقىدە ئاساسىدا بولغان. <تارىخنامە، ھونلار تەزكىرىسى>دە بېرىلگەن ھونچە سۆزلەر قاتارىدا <تەڭرى> سۆزىمۇ خاتىرىلەنگەن. دېمەك، <تەڭرى> دېگەن بۇ سۆز تىلىمىزدا يەنىلا قەدىمكى ئۆز مەنىسىدە ھازىرغىچە ئىستېمال قىلىنىپ كەلمەكتە.
ھازىرقى رېئال تۇرمۇشىمىزدا ئۇچرايدىغان ئاسمان، كۈن، ئايغا قاراپ تۈكۈرۈش، چوڭ - كىچىك تەرەت قىلىش، ئەتىگەندە يۈز يۇماي تۇرۇپ كۈنگە قاراشنى <يامان بولىدۇ> دەيدىغان ۋە كۈن چىققۇچە ۋە كۈن ئولتۇرۇش ۋاقتىدا يېتىشنى <قىزىل قان ئىچىدە ياتقانغا باراۋەر> دەپ يامان ئالىدىغان ئادەتلەر، ھەر قېتىم يېڭى ئاي كۆرۈنگەندە يېڭى ئايغا قاراپ <كېلەر شۇ ئاي شۇ كۈنلەرگىچە ئامانلىق ئاتا قىل> دەپ دۇئا قىلىش، ئاي تىك چىقسا <ئۆلۈم - يېتىم كۆپ بولىدۇ> دەپ ھېسابلاش، ئاي، كۈن، بولۇپمۇ، كۈن تۇتۇلسا <خەلق بېشىغا بىر پالاكەتچلىك كېلىدۇ> دەپ ۋەھىمە چۈشۈش؛ <ھەر ئادەمنىڭ بىردىن يۇلتۇزى بار>، <كىمنىڭ يۇلتۇزى يۇقىرى ئۆرلىسە ئۆمرى ئۇزىراپ مەرتىۋىلىك بولىدۇ، تۆۋەنلىسە ئۆمرى قىسقىرايدۇ، يۇلتۇزى ئوڭدىن چىقسا ئىشى ئوڭۇشلۇق بولىدۇ، سولدىن چىقسا پالاكەت باسىدۇ>، <يۇلتۇزى ئاقسا، شۇ ئادەم ئۆلىدۇ>، ئاققان يۇلتۇزنى كۆرگەندە كۆككە قاراپ <مېنىڭ يۇلتۇزۇم يۇقىرى، جەننەتتىن ئۈمىدىم بار، دوزاختىن قورقۇنچىم بار> دەپ دۇئا قىلىش؛ كېسەل - ۋابانىمۇ <يۇلتۇزىنىڭ رەڭگى ئوخشاشلارغا يوقىدۇ> يۇلتۇزىنىڭ رەڭگى ئوخشاشلارنىڭ <مىجەز - خۇلقى> ئوخشاش كېلىدۇ، ئوخشىمىغانلارنىڭ مىجەزى كېلىشمەيدۇ< دېگەندەك ئادەت - قاراشلار ۋە قالپاق، دوپپا قاتارلىق باش كىيىملىرىنىڭ ئاسمان شەكلىدە بولۇشىمۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئاسمان ۋە ئاسمان جىسىملىرىغا بولغان ئېتىقادىنىڭ ئىز - نىشانلىرى جۈملىسىدىن.
يەر (تۇپراق) گە چوقۇنۇش: يۇقىرىدا ئېيتقىنىمىزدەك ئەجدادلىرىمىز يەرنى >يەر ئانا< دەپ ناھايىتى خاسىيەتلىك، پاك ھېسابلاپ ئۇلۇغلاپ ئادەتلەنگەن. بۈگۈنكى رېئال تۇرمۇشىمىزدىمۇ ئىپادىلىنىپ كېلىۋاتقان >ئادەم تۇپراقتىن يارالغان< دېگەن ئەقىدە؛ مېيىتنى يەرگە كۆمۈش، مېيىتنى يەرلىككە قويغاندىن كېيىن جامائەت بىر سىقىم توپا ياكى يەتتە تال تاشنى ئېلىپ دۇئا ئوقۇپ يەرلىك بېشىغا چېچىش؛ قەسەم قىلىشقا توغرا كەلگەندە >يەر ئۇرسۇن، يەر يۇتسۇن<دېيىش، سودىدا پۈتۈشكەندە، >بەرىكەت تاپ< دەپ يەرگە قولنى سۈرتۈپ قول ئېلىشىش، ئەتىگەنكى كۈتۈلمىگەن نەق سودىدا كىرىم بولغان پۇلنى يەرگە چېچىۋېتىپ ئاندىن >بېسمىللا< دەپ يىغىۋېلىش قاتارلىق ئادەتلەر شۇنىڭدەك يۇرت، ۋەتەننى >ئانا يۇرت (ماكان)، ئانا ۋەتەن< دەپ مەدھىيلەش؛ يات يۇرتلارغا يۈزلىنىشكە مەجبۇر بولغاندا يۇرت - ۋەتەننىڭ توپىسىدىن بىرەر سىقىمنى خالتىغا تىكىپ ئېلىپ كېتىش؛ خەت - خالتا قىلغاندا ئىچىگە ئاز - تولا توپا سېلىپ قويۇش؛ يەرنى >ئالتۇن قوزۇق< دەپ ئەتىۋارلاش قاتارلىق ئادەتلەرمۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ تۇپراقنى ئۇلۇغلاش ئادىتىنىڭ داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئىزانالىرىدىندۇر.
مەلۇمكى ئۇيغۇرلاردا >ئىنسان ئادەم ئاتا بىلەن ھاۋا ئانامدىن تۆرەلگەن<، >ئادەمنى خۇدا تۇپراقتىن ياساپ ئادىن جان كىرگۈزگەن< دېگەن ئەقىدە بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ. روشەنكى بۇ ئىسلامىيەت ئەقىدىسىدىن كەلگەن. ئەمەلىيەتتە ئادەمنىڭ يارىلىشى توغرىسىدىكى مۇشۇ ئەپسانىلەر ئىسلام دىنىدىن بۇرۇن مەيدانغا كەلگەن قەدىمكى دىنلاردىمۇ بولغان. مەسىلەن: >تەۋرات< تا ئادەمنى يەۋرىيلار خۇداسى - ياخۇي توپىدىن ياراتقانلىقى؛ مىسىر ئەپسانىلىرىدە بولسا، بۆرە باشلىق مىرنوم دېگەن بىر ئىلاھ ئالدى بىلەن توپىدىن ياساپ كېيىن جان كىرگۈزگەنلىكى ھېكايە قىلىنىدۇ. خەنزۇچە ئەپسانىلەردە نىئوۋاسى دېگەن ئايال خۇدانىڭ سېرىق توپىدىن ئادەم ياسىغانلىقى ھېكايە قىلىنىدۇ. دېمەك، مۇشۇنداق ئەقىدىلەرنىڭ ھەممىسى تەبىئەتكە چوقۇنۇش ئېتىقادىدىن كەلگەن.
تاغلارغا چوقۇنۇش>: تاغلار ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىكى ئىنسانلارغا ھايات، شارائىت - ئىمكانىيەتلەر بەخش ئەتكەنلىكى بىلەن ئىنسانلار نەزەرىدە مۇقەددەس شەيئى ھېسابلانغان. بۇنىڭ بىلەن ئۇلاردا ھەيۋەتلىك تاغلارغا چوقۇنۇش كېلىپ چىققان.
شىنجاڭنىڭ قاق ئوتتۇرىسىدا قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان ھەيۋەتلىك تىيانشان تېغنىڭ ئۇلۇغلىنىپ <تەڭرىتاغ> دەپ ئاتىلىشى ۋە بۇ تاغنىڭ تارىختا بىۋاستە ئەجدادىمىز تىللار (تېلېلار) نىڭ قارارگاھى قىلىنغانلىقى، ئۆتىكەن تېغىنىڭ تۈركىي قوۋملار قاغانلىرىنىڭ <پايتەختى> قىلىنغانلىقى ئەجدادلىرىمىزنىڭ تاغقا چوقۇنۇش ئادىتىنىڭ تىپىك ئىپادىلىرىدىن.
سۇ - ئوتقا چوقۇنۇش: سۇنىڭ پاكلىق، ياشىنىش، ۋەيران قىلىش(قۇرغاقچىلىق، كەلكۈن ئاپەتلىرى)، قۇتۇلدۇرۇش (قۇرغاقچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئوت ئاپىتىنى بېسىش كۆزدە تۇتۇلىدۇ) پارغا، مۇزغا ئايلىنىپ يەنە ئەسلىگە كېلىشتەك ئۆزگىچە خۇسۇسىيىتى؛ ئوتنىڭ ئىسسىقلىق بېرىش، نۇر چىقىرىش، خامنى پىششىققا ئايلاندۇرۇش، كۆيدۈرۈش كۈن قىلىۋېتىشتەك مەنپەئەت بەخش ۋە بالايى - ئاپەتلىك ئۆزگىچە خۇسۇسىيىتىگە قاراپ ئەجدادلىرىمىز سۇ بىلەن ئوتنىمۇ بىر قۇدرەت ئىلاھ ھېسابلاپ ئۇنىڭغا چوقۇنغان. تارىختا ئۆتكەن قاغانلارنىڭ <كۆل> نامىدا ئۇنۋان قوبۇل قىلىدىغان، قەھرىمانلارغا كۆل نامىدا ئاتاق بېرىدىغان ئەنئەنىلىرى (<قۇتلۇق بىلگە كۆل قاغان>، <كۆل ئىركىن>، <كۆلتېكىن> ئوغۇز خاننىڭ سۇ ئىلاھىنىڭ قىزىغا ئۆيلىنىپ، ئۇنىڭدىن تۇغۇلغان بىر ئوغلىغا <دېڭىز> دەپ ئات قويغانلىقىنىڭ رىۋايەت قىلىنشى؛ خەلق ئىچىدىكى ھېكايە - چۆچەكلەردە <سىرلىق>، <شىپالىق> سۇ - بۇلاقلارنىڭ تەسۋىرلىنىشى قاتارلىقلار ئەجدادلىرىمىزنىڭ سۇغا ئېتىقاد قىلغانلىرىنىڭ تىپىك ئىپادىسى. ھازىرقى رېئال تۇرمۇشىمىزدا سۇغا تۈكۈرۈش، چوڭ - كىچىك تەرەت قىلىشنى، سۇ بېشىدا كىر يۇيۇش، قوتان، تەرەتخانا قىلىشنى يامان ئالىدىغان، سۇ ئۈزۈپ چۈش كۆرسە <ئادەم غەم - غۇسسىدىن خالىي بولىدۇ، رىزقىلىق - مەرتىۋىلىك بولىدۇ> سۇ <يەتتە يۇمىلىسا، ھالال> دېگەنگە ئوخشاش ئادەت - چۈشەنچىلەر ئەجدادلىرىمىزنىڭ سۇ ئېتىقادىدىن قالغان ئىز - نىشانلاردۇر.
يۇقىرىقىلاردىن مەلۇمكى، ئۇ ئادەتلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك شامان دىنىي ئېتىقادىدىن قالغان ئادەتلەردۇر. چۈنكى بىرىنچىدىن، ئەجدادلىرىمىز شامان دىنىغا 2000 يىلدەك ئېتىقاد قىلغان. ئىككىنچىدىن، شامان دىنى <دۇنيا ياخشى - يامان روھلار بىلەن تولغان، جىن - شاياتۇنلار يامان روھلاردىن، بارلىق ئاغرىق - سىلاق، پېشكەللىكلەر شۇلاردىن كېلىدۇ، ئۇلار قاراڭغۇ دۇنيا مەخلۇقلىرى> دەپ ھېسابلايدۇ. دېمەك، ئوت ئېتىقادى شەكلىدە ئىپادىلىنىشى، يىراق ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئىپتىدائىي ئېتىقادىنىڭ بەزى تەسىرلىرى شامان دىنىغا سىڭىپ، شامان دىنىنىڭ تەسىرى ئارقىلىق ئىسلامىيەتكىمۇ ماسلىشىپ بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كەلگەن.
ھايۋانات، ئۇچار - قانات، دەل - دەرەخلەرگە چوقۇنۇش: ھايۋان، ئۇچار - قانات، دەل - دەرەخلەر ئىنسانلارنىڭ ئەجدادىنىڭ مەۋجۇتلۇق يولىدا ئوزۇقلىنىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان تۇنجى تارىخىي پائالىيىتىنىڭ بىۋاستە ئوبيېكتى سۈپىتىدە ئۇلار ئۈچۈن مۇئەككەللىك، سىرلىق دۇنيا تۇيۇلغان. بۇ نەرسىلەرگە ئېتىقاد گەرچە دۇنياۋىلىق ئومۇمىيلىققا ئىگە بولسىمۇ، ئەمما دۇنيا مىللەتلىرىدە ئۇنىڭ ئىپادىلىنىش شەكلى ھەر خىل، شۇڭا ھايۋاناتقا چوقۇنۇش )توتېمچىلىق( ئېتىقادى بويىچە مىللەتلەردە يارىتىلغان سىمۋول، ئوبراز، رىۋايەتلەرمۇ ئوخشىمايدۇ.
>بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا، جىمىكى مەخلۇقلار زۇراۋانلىق زاماندا، ئۇۋا ياسىماقچى بولۇپ قىل - قات، لاي ئالغىلى ساسلىققا چۈشكەن قارلىغاچ ئادەم، ئادەم ... دەپ ئۇچۇپ كېتىۋاتقان پاشىنى كۆرۈپ ھەيرانلىقتا: پاشاجان نېمە بولدۇڭلار؟ دەپ سوراپتۇ. پاشا توختاپ: نېمە بولاتتىم، يىلان دوستۇم جاھاندىكى قايسى مەخلۇقنىڭ قېنى تاتلىق ئىكەن. بىلىپ كەلگىن بولساڭ دەپ يالۋۇرغانىدى. ھەممىدىن ئادەمنىڭ قېنى تاتلىق ئىكەن. شۇڭا بۇ مەخلۇقنىڭ ئېتىنى يادىلاپ كېتىۋاتقىنىم، دەپتۇ. يىلاننىڭ غەرىزىنى بىلىپ ئادەملەرنىڭ ھاياتىدىن غەم يېگەن قارلىغاچ: راست تاتلىقمىكەن؟ دەپ سوراپتۇ، تەمەنناخور پاشا: مەن قاچان يالغان ئېيتىپ باققان، ئىشەنمىسەڭ شوراپ باق، دەپ تىلىنى چىقىرىشىغا قارلىغاچ پاشىنىڭ تىلىنى چىشلەپ ئۈزۈۋېلىپ ئۇچۇپ كېتىپتۇ. گاچا بولغان پاشا ئىلاجىسىز ۋىڭ - ۋىڭ قىلغان پېتى دوستى يىلان قېشىغا كېلىپ بولغان ۋەقەنى ئىشارەت بىلەن ئوقتۇرۇپتۇ. يىلان دەرغەزەبتە ئى نتىقام ئېلىش ئۈچۈن سازلىققا كېلىپ ماراپ يېتىپ لاي ئالغىلى كەلگەن قارلىغاچقا تۇيۇقسىز ئېتىلىپتۇ، ھوشيار قارلىغاچ پۇر قىلىپ ئۇچقانىكەن، يىلان ئۇنىڭ قۇيرۇقىنىلا چىشلەپ قاپتۇ. قارلىغاچ شۇنىڭدىن بۇيان ئاچا قۇيرۇق بولۇپ قالغانىكەن. بۇ ئەلەمگە چىدىمىغان يىلان قارلىغاچنىڭ تۇخۇمىنى قۇرۇتۇش پېيىگە چۈشۈپ، قارلىغاچ ئۇۋىسىنى ئىزدەپ ئۇنىڭ تۇخۇم ياكى بالىسىنى يەيدىغان بوپتۇ. قارلىغاچ بۇنىڭغا قارشى ياچىپەگ )بۆشۈك تەۋرەتكۈچ( نى سالىدىغان بوپتۇ. قارلىغاچ يىلاننىڭ كەلگىنىنى سەزسىلا شۇئان ئېتىزلىقتىن ياچىبەگنى دۈمبىسىگە قوندۇرۇپ كېلىپ ئۇۋىسىغا سېلىپ قويىدىكەن. يىلان ئۇۋىغا بېشىنى سوزۇش بىلەنلا ياچىبەگ ئېتىلىپ، ئالدى ئىككى پۇتى بىلەن يىلاننىڭ ئىككى كۆزىنى قۇيۇۋېتىپ قارلىغاچنىڭ تۇخۇم ياكى باللىرىنى ئامان - ئېسەن ساقلاپ قالىدىكەن. قارلىغاچ ئۇنى يەنە دۈمبىسىگە قوندۇرۇپ ئېتىزلىققا ئاپىرىۋېتىدىكەن. قارلىغاچ شۇڭا ياچىبەگنى بالىلىرىغا يەم قىلمايدىكەن<.
يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئۆردەكلىكتىكى قەدىمكى قەبىرىدىن چىققان ئاخىرەتلىك نەرسىلەر قاتارىدا «چاكاندا» مۇ چىققان، بۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ دەل - دەرەخلەرگىمۇ چوقۇنغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. رېئال تۇرمۇشىمىزدا ئۇچرايدىغان جىن - شاياتۇنلارغا قارشى بالىلارنىڭ بۆشۈكى ئاستىغا، ئۆي بۇلۇڭ، پەرالىرىغا ئادراسمان ياكى ئالما قېقى، چاكاندا ئىسرىق سېلىش؛ يامان كۆزلەرنى ياندۇرىدۇ دېگەن ئەقىدە بىلەن بالىلارنىڭ پوسمىسىغا ياكى كىيمىنىڭ ياقا، قولتۇقلىرىغا توققۇز تال ياكى يەتتە تال سىيادان تىكىپ قويۇش، ئۈجمىنى خاسىيەتلىك دەرەخ ھېسابلاپ ھەر ئائىلىدە ئىلاجى قىلىپ بىرەر تۈپتىن ئۈژمە ئۆستۈرىدىغان، ئوزۇن يىللىق قېرى دەرەخلەرنى كېسىشنى يامان ئالىدىغان ئادەتلەر ئەجدادلىرىمىزنىڭ دەل - دەرەخكە چوقۇنۇش ئېتىقادىنىڭ ئىپادىلىرىدۇر.
12- ھۇد
12- ھۇد ياكى 12- ڧېۋرال ۋە ياكى 2- ئاينىڭ 12- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 43. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 322 (كەبىسە يىللارى 323) كۈن بار.
ئايدىڭدا تەنھا مەي ئىچىش
‏ئايدىڭدا تەنھا مەي ئىچىش
‏لى بەي
‏
‏تۇرىمەن كوزام بىلەن گۈلگە قاراپ
ئۈلپىتىم يوق ئۆتمىدى گالدىن شاراپ
ئايغا مەي تۇتسام يېنىمغا كەلدى ئاي
ۋەلىكىن ئاينىڭ لىۋى مەيدىن نېرى
قويمىدى سايەممۇ ھالىمنى سوراپ
ئىككىسى ھەمراھ دېسەم چاغلىق ئىكەن
ئۆتكىدەك ئۆمرۈم باھارسىز بەك خاراپ
بەخت ئۈچۈن ئاسمانغا چىقسام بولغۇدەك
تارتقۇچە تەنھا يۈرۈپ بۇنچە ئازاپ
ئىمىن ئەھمىدى تەرجىمىسى
——李白
''花间一壶酒，独酌无相亲. ''
''举杯邀明月，对影成三人. ''
''月既不解饮，影徒随我身. ''
''暂伴月将影，行乐须及春. ''
''醒时同交欢，醉后各分散. ''
''永结无情游，相期邈云汉. ''
مىيازاكى ھايائو
مىيازاكى ھايائو 1941-يىلى 1-ئاينىڭ 5-كۈنى ياپونىيەنىڭ توكيو شەھرى بانكيو رايونىدا دۇنياغا كەلگەن.
شەخسلەر ئانكىتى
مىيازاكى ھايائو 1941-يىلى 1-ئاينىڭ 5-كۈنى ياپونىيەنىڭ توكيو شەھرى بانكيو رايونىدا دۇنياغا كەلگەن. مىيازاكى ھايائونىڭ ئاتىسى ئايروپلان زاۋۇتىنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئارمىيە ئۈچۈن خىزمەت قىلاتتى. شۇڭلاشقا ئۇرۇش مەزگىللىرىدىكى ئاچارچىلىقتىمۇ ئۇلارنىڭ ئائىلىسىدە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئانچە قىينىلىپ كەتمىگەن ئىدى. ئەمما مۇشۇنداق ئائىلە شارائىتىدا ئۆسۈپ يېتىلىۋاتقان ئۆسمۈر ھايائونىڭ كۆڭلىدە ئائىلىسىنىڭ نوپوزىغا نىسبەتەن گۇمان ۋە نارازىلىق بار ئىدى. ئۇ بالىلىق دەۋرىدىلا چاتما رەسىملىك كىتابلارنى كۆرۈشنى ياخشى كۆرەتتى. شۇنداقلا كەلگۈسىدە چاتما رەسىملىك كىتاب يازغۇچىسى بولۇش ئارزۇسىمۇ بار ئىدى.
ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرى
1965- يىلى بۇ ستودىيە «قۇياش شاھزادىسى خورسنىڭ خەتەرلىك سەرگۈزەشتىلىرى» ناملىق كارتون فىلىمنى ئىشلەيدۇ. كارتون فىلىم ئىشلىنىش جەريانىدا ھايائو ۋە كېيىنكى كۈنلەردە ئۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە Ghibli خىزمەتخانىسىنى قۇرۇپ چىققۇچى، ئىسائو تاكاخاتانىڭ كۆرۈنەرلىك تۆھپىسى ئۈچۈن رەھبەرلەر تاكاخاتاغا نازارەتچىلىك ھايائوغا بولسا بۇندىن بۇرۇن مەۋجۇت بولمىغان بىر خىزمەت يەنى مەيدان لايھىيىلىگۈچىلىك خىزمىتىنى تاپشۇرىدۇ. بۇ ئىككى ياش، تۇنجى ھەمكارلىغىدىن كېيىن ياخشى دوستلاردىن بولۇپ قالىدۇ.
1968-يىلى كارتون فىلىم قويۇلغاندىن كېيىن كۆرۈرمەنلەرنىڭ ئالقىشىغا سازاۋەر بولىدۇ ئەمما بېلەت كىرىمى كۆرۈنەرلىك بولمايدۇ.
شۇندىن كېيىن ستودىيىنىڭ رەھبىرى ياسۇئو ستودىيىدىن چېكىنىپ چىقىدۇ. ھايائو بىلەن تاكاخاتا بولسا گېزىتلەردە «سانتارو» دېگەن نام بىلەن «قۇملۇق خەلقى» ناملىق چاتما رەسىمنى ئېلان قىلىدۇ. بۇ ئەسەر ئۇلارنىڭ ۋەكىل خارەكتېرلىك ئەسىرى «ئەرۋاھ مەلىكە» نىڭ ئەسلى خام ماتېرىيالى ئىدى.
1971- يىلىغا كەلگەندە ئۇلار بۇرۇنقى ئۇستازى ياسۇئونى قوغلىشىپ A-Pro ستودىيىسىگە ئالمىشىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ كېيىنكى كۈنلەردىكى يەنە بىر ھەمكارى كوندوئۇ يوشىفۇمى بىلەن تونۇشىدۇ. بۇ يەردە ئۇلار بىرلىكتە ياپونىيىدە خېلى زور تەسىر قوزغىغان «لۇپان ئۈچىنچى» ناملىك چاتما كارتون فىلىمنى ئىشلەشكە قاتنىشىدۇ. بۇ ئۈچ ھەمراھ ئىلگىرى كېيىن بولۇپ ”قۇملۇق خەلقى“ ناملىق چاتما رەسىملىك كىتابچە (مىيازاكى ھايائونىڭ ۋەكىل خارەكتېرلىق ئەسىرى ”شاماللىق جىلغا“ مۇشۇ چاتما رەسىملىك كىتابتىن ئۆزگەرتىپ ئىشلەنگەن.) ”ئالپېس تېغىدىكى قىزچاق“، ”ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى“، ”قىزىل چاچلق قىز ئاننى“، كەلگۈسىدىكى ئۆسمۈر كونان“ قاتارلىق كارتون فىلىملەرنى بىرلىكتە ئىشلەيدۇ.
1983-يىلىغا كەلگەندە ئۇلار“شاماللىق جىلغا“ نى ئىشلەش خىزمىتىنى باشلانغاندا، بۇرۇندىن باشلاپلا يۇقىرى-تۆۋەن قاتلاملارنىڭ ھەممىسىدە خىزمەت قىلىپ باققان مىيازاكى بۇ يەردە ئۆزىنىڭ خىزمەت قابىلىيىتىنى تولۇق جارىقىلدۇرۇپ، ئۆزى يالغۇز رېژىسورلۇق، كۆرۈنۈش ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە تىزىس تۈزۈش خىزمەتلىرىنى ئۈسـتىگە ئالغان. كارتون فىلىم قويۇلغاندىن كېيىن، زور ئۇتۇققا ئېرىشىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، يەنى 1985-يىلى ئۇلار بۆلۈنۈپ چىقىپ، توسۇكا كىتابخانىسىنىڭ مەبلىغى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ”Ghibli خىزمەتخانىسى“ نى قۇرۇپ چىقىدۇ. Ghibli (ياپونچىدا: ”گىبۇرى“ دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ.) دېگەن بۇ سۆز ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى، ئىتالىيىنىڭ رازۋىتكا ئايروپىلانىنىڭ ئىسمى بولۇپ“سەھرايى كەبىردىكى ئىسسىق شامال“ دېگەن مەنىدە ئىدى.
شۇندىن كېيىن مىيازاكى ۋە Ghibli خىزمەتخانىسىنىڭ ئالتۇن دەۋرى يېتىپ كەلدى. ”بوشلۇق شەھرى“، ”سېھرىگەر قىزنىڭ ھېكايىسى“، ”قىزىل چوشقا“، ”ئەجدىرھا مۈشۈك“، ”يالتىراق قوڭغۇزنىڭ قەبرىسى“ قاتارلىق كارتون فىلىملەرنىڭ قويۇلىشى ئۇلارنى زور ئۇتۇقلارغا ئېرىشتۈردى شۇنداقلا، Ghibli خىزمەتخانىسىنىڭ بىراقلا نامى چىقىپ كەتتى. بۇلارنىڭ ئارىسىدىكى ئالدىنقى ئۈچىگە، مىيازاكى ئەپەندى رىژىسورلۇق قىلغان. بولۇپمۇ ”«بوشلۇق شەھرى“» ناملىق كارتون فىلىم زور ئالقىشقا ئېرىشكەن.
ئەسەرلىرى
«قۇياش شاھزادىسى خورسنىڭ خەتەرلىك سەرگۈزەشتىلىرى» (كارتون فىلىم)؛ «قۇملۇق خەلقى» (چاتما رەسىم)؛ «ئالپېس تېغىدىكى قىزچاق» (كارتون فىلىم)؛ «ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى» (كارتون فىلىم)؛ «قىزىل چاچلق قىز ئاننى» (كارتون فىلىم)؛ «كەلگۈسىدىكى ئۆسمۈر كونان» (كارتون فىلىم)؛«بوشلۇق شەھرى» (كارتون فىلىم) قاتارلىق فىلىمىلەرنى ئىشلىگەن ۋە رېژىسورلۇق قىلغان.
شان-شەرەپلىرى
«بوشلۇق شەھرى» زور ئۇتۇققا ئېرىشكەندىن كېيىن مىيازاكى ۋە Ghibli خىزمەتخانىسىنىڭ بىراقلا نامى چىقىپ كېتىدۇ. ۋە داۋاملىق تەرەققى قىلىدۇ. كېيىنكى ئون يىلدا ئۇلار ”يالتىراق قوڭغۇز قەبرىسى“، ”سېھرىگەر قىزنىڭ ھېكايىسى“، ”قىزىل چوشقا“، ”ئەجدىرھا مۈشۈك“ قاتارلىقلار ئىشلىنىدۇ. بولۇپمۇ 1997- يىلى قويۇلغان ”ئەرۋاھ مەلىكە“ مىيازاكىنى ئالتۇن دەۋرگە ئېلىپ كىرىدۇ. ئەسلىدىنلا كېسەل سەۋەبىدىن مەزكۇر فىلىمدىن كېيىن كارتون ساھەسىدىن چېكىنىپ چىقماقچى بولغان مىيازاكى بۇ فىلىمنى تارىخ بېتىگە يېزىپ قالدۇرىدۇ. بۇ 20- ئەسىر كارتون فىلىم ساھەسىدىكى ئابىدە خارەكتېرلىق ئەسەر بولۇپ قالىدۇ.
شۇنىڭدىن بۇيان نەچچە يىل داۋالىنىشتىن كېيىن ئۆز سېپىگە قايتقان مىيازاكىنىڭ 2001-يىلى زور ئۇتۇققا ئېرىشكەن يەنە بىر ئەسىرى“چىھىرونىڭ ئاجايىپ سەرگۈزەشتىلىرى“ قويۇلىدۇ. 75- نۆۋەتلىك ئوسكار نادىر كارتون فىلىم مۇكاپاتى، 52- نۆۋەتلىك بېرلىن كىنو كۆرىكى ئالتۇن ئېيىق مۇكاپاتىغا نائىل بولغان دۇنيا بويىچە توتتۇر مېليون ئادەم قېتىم كۆرۈلگەن بۇ كارتون فىلىم يەنە بىر قېتىم كارتون ساھەسىنى زىل-زىلىگە سالىدۇ.(مەزكۇر فىلىم شاھ ئۇيغۇر گۇرپىسى تەرىپىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنغان.)
مىيازاكى ھايائو رېئاللىق ۋە تەسەۋۋۇر ئوتتۇرىسىدىكى تەمپۇڭلۇقتا تۇرۇپ ئۆزىنىڭ دۇنيا قارىشى، غايە ۋە مۇھىت قارىشىنى ئۆزىنىڭ كارتونلىرى ئارقىلىق كىشىلەرگە بايان قىلغۇچى. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى كىشىگە دۇنيانىڭ ئۇنچىلىك رەزىل ئەمەسلىگىنى، شۇنداقلا ئۇنچە چىداملىقمۇ ئەمەسلىگىنى تونۇتىدۇ.
ئالاقىدار ئىشلار
مىيازاكى ئەسەرلىرى بىلەن تونۇشلۇق كىشىلەر ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىكى ئۇچۇش، سېھىر قاتارلىق ئورتاق ئېلىمىنتلارنى بايقىمىقى تەس ئەمەس. ”«بوشلۇق شەھرى“» مۇ ھەم بۇ خىل ئىلمىنتلار ئۆز ئورنىنى تاپقان. بۇلارنى ئىلمىنت دېگەندىن كۆرە مىيازاكى ئەسەرلىرىدىكى تېما دېيىش توغرىراق بولار بەلكىم. كارتون فىلىمدىكى كىشىلەر قەلبىدىكى ئارزۇغا سىموۋول قىلىنغان بوشلۇق شەھرىنىڭ ئاخىرىدا بەربات بولۇشى كىشىنى بىرخىل سۇس ئۈمىدسىزلىك كەيپىياتىغا باشلايدۇ. ئەمما ئارزۇغا يېتەلمىگەن بولسىمۇ ئۇنىڭ ئۈچۈن باتۇرلۇق بىلەن تىرىشىشنىڭ ئۆزى بىر گۈزەل جەريان، ئاخىرىقى نەتىجە قانداق بولىشىدىن قەتئىينەزەر ئۇنىڭ ئۈچۈن تىرىشىش، ئىنتىلىش ۋە ئۇنىڭغا بولغان ئۈمىد جەريانغا مۇجەسسەملەنگەن بولىدۇ. مانا بۇ مىيازاكى ھايائونىڭ ئۆزگىچە ئىپادىلەش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئىنسانىيەتكە قويغان سوئالى. فىلىم ئاخىرىدىكى جوئۇ خىسايىشى ئىشلىگەن ”ھەمراھىڭمەن“ ناملىق ناخشا بىلەن ئاخىرىلىشىدۇ.
مۇرات ناسىروۋ
thumb مۇرات ناسىروۋ[Мурат Измаилович Насыров]
روسسىيىنىڭ پايتەختى دۇنياغا داڭلىق موسكۋادىن ئىبارەت بىر چوڭ شەھەردە سەنئەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرلىك ئوغلى -مۇرات ئىسمايىل ئوغلى ناسىروۋ 1969- يىلى قازاقىستاننىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى (بۇرۇنقى پايتەختى) ئالمۇتا شەھىرىدە بىر سەنئەتكار ئائىلىدە دۇنياغا كەلدى. ئۇنىڭ سەنئەتتىكى قابىلىيىتىنىڭ يېتىلىشىگە دادىسىنىڭ تەسىرى زور بولغان. دادىسى ئىسمايىل ناسىروۋ ئەسلى كەسپىي سەنئەتكار ئىدى. ئىسمايىل ئاكا قەشقەردە دۇنياغا كەلگەن، 1940-يىللاردىن باشلاپ قەشقەر، ئاقسۇ قاتارلىق جايلاردا سەنئەت گۇرۇپپىلىرىدا ئىشلىگەن. 1945- يىلى 8-ئايلاردا پودپولكوۋنىك سوپاخون باشچىلىقىدىكى مىللىي ئارمىيىنىڭ بىر گۇرۇپپىسى ئاقسۇنى قورشاۋغا ئالغاندا، ئىسمايىل ئاكا مىللىي ئارمىيىگە پىدائىي بولۇپ كىردى. 1945-يىلى 10- ئايدا مىللىي ئارمىيە بىلەن غۇلجىغا قايتىپ، ئارمىيىنىڭ سەنئەت ئۆمىكىدە ئىشلەپ، سەنئىتىمىز ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپىلەرنى قوشۇپ، «ئۈچ ۋىلايەت» ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بېرىلگەن «خىزمەت كۆرسەتكەن ئارتىست» دېگەن پەخىرلىك ناملارنى قازانغان!... ئىسمايىل ناسىروۋ 1958- يىلى ئائىلىسى بويىچە سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ ئالمۇتا شەھىرىگە ماكانلاشقان.
مۇراتنىڭ سەنئەت ھاياتىمۇ مانا مۇشۇ ئائىلىدىكى سەنئەت مۇھىتىنىڭ تەسىرىدە، يەسلى ۋە مەكتەپتىكى چاغلىرىدىن باشلاپ كۆرۈلۈشكە باشلىغان. 18 يېشىدا ئارمىيە سېپىگە قاتنىشىپ، بۇ جايدىمۇ تالانتىنى جارى قىلدۇرۇپ، سەنئەت كۇرجۇكى قۇردى. ھەربىي مەجبۇريىتى ئاياقلاشقاندا موسكۋالىق سەبداشلىرى مۇراتنىڭ قابىلىيىتىگە قايىل بولۇپ ئۇنى موسكۋاغا بېرىپ ئوقۇشقا دەۋەت قىلىدۇ. مۇرات تەۋەككۈل قىلىپ، ئۆيىگە قايتماستىن ئۇدۇل موسكۋاغا بېرىپ، ئۆز تىرىشچانلىقى بىلەن گنېسوۋ نامىدىكى مۇزىكا ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، ئۇنى 1996-يىلى پۈتتۈرگەن. موسكۋادىكى ئوقۇش ھاياتى ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاسانغا چۈشمىگەن بولۇپ، ئاتا-ئانىسىنى ئىقتىسادىي مەنبە قىلىشنى نومۇس دەپ بىلگەن بۇ ئۇيغۇر يىگىتى بىر تەرەپتىن ئوقۇپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئېغىر-يېنىك جىسمانىي ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىپ، تۇرمۇش راسخودىنى ئۆزى ھەل قىلغان. ئۇ، قىيىنچىلىققا باش ئەگمەي، تىرىشىپ ئۆگىنىشنى داۋاملاشتۇرغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ تالانتى تېزدىنلا مەكتەپ رەھبەرلىرى، ئوقۇتقۇچىلارنى شۇنىڭدەك ئۇستازلىرىنى قايىل قىلغان.
مۇرات ناسىروۋ 1991- يىلى يالتا شەھرىدە ئۆتكۈزۈلگەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە ياشلار فېستىۋالىغا قاتنىشىش پۇرسىتىگە سازاۋەر بولغان ھەمدە پوپ ناخشا تۈرلىرى بويىچە بىرىنچى ئورۇننى ئىگەللەپ، ئالتۇن مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. يالتىدا قولغا كەلگەن مەزكۇر زور نەتىجىدە مۇراتنىڭ سەنئەت ھاياتىغا ئىلھام بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ موسكۋا سەنئەتكارلىرى ئارىسىدا توئۇنۇلۇشى ھەم ئۇلارنىڭ دىققەت قىلىشىغا يول ئاچقان. مۇرات بىر ياقتىن ئوقۇپ يەنە بىر ياقتىن ئۆزىنىڭ "يېڭى پورت" ناملىق ناخشا-مۇزىكا گۇرۇپپىسىنى (توپىنى) قۇرۇپ، ئۇنىڭغا ئۆزى يېتەكچىلىك قىلىش بىلەن بىرگە كونسېرتلار ئۆتكۈزۈشكە باشلىغان شۇنىڭدەك يەنە بەزى كىنو ۋە تېلېۋىزىيە فىلىملىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئىشلەپ، ناخشىلىرىنى ئېيتىپ بەرگەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۇنىڭ ئاتاقلىق چولپانلارنىڭ بىرىگە ئايلىنىشىنىڭ ئاساسىنى ياراتقان ئىدى. موسكۋادەك ياتلارنىڭ شەھىرىدە ئوزۇپ چىقىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن رۇس تىلىدا ناخشا ئېيتىپ تونۇلۇش زۆرۈر بولغانلىقتىن، ئۇ تىنىمسىز ئىزدەندى. ئۇنىڭ ئارزۇلىرى ۋە تىرىشچانلىقلىرى 1997-يىلىدىن كېيىن بىردىنلا ئەمەلگە ئاشتى. ئۇنىڭ نامى بىردىنلا پۈتۈن مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىغا كەڭ تونۇلدى. ئۇ، «تامبوۋغا بارماقچى بولغان بالا» ناملىق ناخشىسىنى ئېيتىپ، داڭ چىقاردى. ئۇنىڭ بۇ ناخشىسى رۇسىيە جۈملىدىن پۈتۈن مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەم دوستلۇقىدىكى ياشلارنىڭ ئەڭ سۆيۈپ ئوقۇيدىغان ۋە ئاڭلايدىغان ناخشىسىغا ئايلاندى. ئۇنىڭ ناخشا ئېيتىۋاتقان كۆرۈنۈشلىرى مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى تېلېۋىزىيە قاناللىرى تەرىپىدىن كۈندىكىدەك نەچچە قېتىملاپ كۆرسىتىلىپ، ئۇنىڭ ئوبرازى ۋە ناخشىلىرى كىشىلەرگە چوڭقۇر تەسىراتلار قالدۇردى. مۇرات ناسىروپ ئارقىدىنلا ئاتاقلىق رۇس ناخشىچىسى ئاپىنا بىلەن بىرگە «ئايدىڭ كېچە» ناملىق ناخشىسىنى ۋە « مەن دېمەك سەندۇر» ناملىق ناخشىسىنى ئېيتىپ، ناخشا ھەۋەسكارلىرىنى يەنە بىر قېتىم زىل-زىلىگە سالدى. ئۇنىڭ بۇ ناخشىسى مەخسۇس كۆرۈنۈشلەر بىلەن كىرۈشتۈرىلىپ، تېلېۋىزىيە ئېكرانلىرىدا كۆرسىتىلدى.
مۇرات ناسىروۋ ئۆزىگە شان - شەۋكەت ئېلىپ كەلگەن مەزكۇر ناخشىلىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئۆزى ئىشلىگەن، سۆز تېكىستىنى ئۆزى يازغان بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ ئەنە شۇنداق كۆپ تەرەپلىمىلىك تالانتى بىلەن رۇسىيە ناخشا-مۇزىكا ساھەسىدىكى ئەربابلارنى قايىل قىلدى. مۇرات ناسىروپ ھازىرغىچە رۇسچە «مېنىڭ تارىخىم»، «ئويغاتقىن مېنى»، «كىمدۇ بىرى ئەپۇ قىلىدۇ»، « بۇلارنىڭ ھەممىسى مەن بىلەن بولمىغان » ۋە ئۇيغۇرچە « قالدىم يالغۇز» قاتارلىق بەش پلاستىنكىسىمۇ ئىشلەپ چىقارغان بولۇپ، ئۇنىڭ پلاستىنكىلىرى كەڭ بازار تاپتى. مۇرات ناسىروۋ مەخسۇس كومپوزىتورلۇق ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ رۇس ناخشىلىرىنى ۋە ئۇنىڭ قۇرۇلمىلىرىنى جۈملىدىن ئوتتۇرا شەرق، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ھىندىستان مۇزىكىلىرىنىڭ قۇرۇلمىلىرىنى ياخشى ئۆگەنگەن ھەم تەتقىق قىلغان ئىدى. شۇڭا ئۇ ئۆز ناخشىلىرىنىڭ مۇزىكىلىرىنى ئۆزى ئىشلەش بىلەن ئۆزىنىڭ ھېسسىياتى بىلەن سۆزىنى ۋە مۇزىكىسىنى بىرلەشتۈرۈپ بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرالىغان. قانداقتۇر، باشقىلار ئىجاد قىلىپ بەرگەن ئاھاڭ بىلەن باشقىلار يېزىپ بەرگەن تېكىستقا ناخشا ئېيتىشتىن ساقلانغان. ئەلۋەتتە، مۇنداق كۆپ قىرلىق تالانتلىق چولپانلار رۇسلار ئىچىدە ۋە دۇنيا يۈزىدە كەم ئۇچرايدۇ.
مۇرات ئۇيغۇر پەرزەندى بولۇش سۈپىتى بىلەن كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۆزىمىزنىڭ مىللىي سەنئىتىنى ھەرگىز ئېسىدىن چىقارمىدى. ئاتا-ئانىدىن، ئەجدادتىن قالغان ئەسلى قان بىلەن مىللىي تۇيغۇ ۋە مىللىي روھ زىچ يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن بولسا كېرەك، ئۆز دۈشمەنلىرىنىڭ كۈلىنى كۆككە سورۇغان قەھرىمان مىللىي ئارمىيىنىڭ جەڭچىسى، بىر قولىدا راۋاب، بىر قولىدا مىلتىقىنى كۆتىرىپ، ئاقسۇ جەڭ مەيدانلىرىدا قان كېچىپ جەڭ قىلغان، جەڭ تىنجىغاندا بولسا، مىللىي ئارمىيە جەڭچى-ئوفىتسىرلىرىگە روھ بېغىشلايدىغان، ئۇلارنى ئازادلىق، ھۆرلۈك ئۈچۈن جان پىدا قىلىشقا ئۈندەيدىغان ناخشىلارنى ئېيتىپ، مىللىي ئىنقىلابقا ئۆز ھەسسىسىنى قوشقان ئىسمائىل ئاكىنىڭ مىللىي روھىي دۇنياسى ۋە ئارزۇ-ئارمانلىرى بەش بالىسىنىڭ ئەڭ كىچىكى بولغان مۇراتنىڭ تومۇرلىرىدا ھامان خۇددى ئىلى دولقۇنلىرى كەبى مەۋج ئۇرۇشقا نېسىپ بولدى.
مۇرات بارغانسىرى رۇس ناخشىچىسى ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر ناخشىچىسى بولۇشقا قاراپ يۈزلەندى. مانا بۇ مەرھۇم ئىسمائىل ئاكىنىڭ ئارزۇسى ئىدى، دېمىسىمۇ، ئۇ ماناس دەرياسىدا مىلتىقى بىلەن راۋابىنى مەھكەم تۇتۇپ، تۆت يىل ياتقان كۈنلىرىنى ئەسلىگىنىدە خۇددى باشقا سەپداشلىرىغا ئوخشاشلا ئازابلىناتتى، ئۆكىنەتتى، " دائىم ھەي - ئېسىت ئەشۇ چاغلار !" دەيتتى. مۇرات موسكۋاغا ماڭغاندا، ئىسمائىل ئاكا " قېنى بارغىن ، يىگىت بولغاندىكىن ئۆز يولۇڭنى تاپ ! لېكىن ئۇيغۇرلىقىڭنى ھەرگىز ئۇنۇتما ! مۇمكىن بولسا ئەشۇ كۆك-كۆزلەرنى ياڭراق ناخشىلىرىڭ بىلەن بويسۇندۇر " دەپ جىكىلىگەن ئىكەن. بۇ سۆزلەرنى ئىسمائىل ئاكا ھايات ۋاقتىدا دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىگە سۆزلەپ بەرگەنىكەن ئۇلار ئۇچراشقاندا. مۇرات ئاخىرى ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇردى. 2004-يىلى دادىسىغا بېغىشلاپ «قالدىم يالغۇز» ناملىق ئۆزىنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە ناخشا ئالبۇمىنى تەييارلاپ موسكۋا شەھرىدە نەشىر قىلىپ تارقاتتى. بۇ رۇسىيە تارىخىدا تۇنجى قېتىم مەيدانغا كەلگەن ئۇيغۇرچە ئۈن پلاستىنكىسى بولۇپ، مەزكۇر پلاستىنكا موسكۋا ۋە رۇسىيە بازارلىرىدا تارقالدى. مانا ئەمدى، ئورۇسلار ئۇيغۇرچە ناخشا پىلاستىنكىسى سېتىۋېلىپ ئاڭلايدىغان مەنزىرە شەكىللەندى. بۇنىڭدىن 10 يىللار ئىلگىرى ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلۇقىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئەمما تېخى ئۇيغۇرلۇققا تولۇق قايتمىغان مۇرات بۈگۈنكى كۈندە ھەممىلا يەردە «مەن ئۇيغۇر !» دەيدىغان، مەيلى چەتئەللەردە بولسۇن ۋە ياكى رۇسىيە ھەم باشقا جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ سەھنىلىرىدە بولسۇن چوقۇم ئۇيغۇرچە بىر –ئىككى ئۇيغۇرچە ناخشا ئېيتماي قالمايدىغان شۇنىڭدەك ئەشۇ ئۇيغۇرنى ئاڭلاپ باقمىغان تاماشىبىنلارغا « مەن ئۇيغۇر » دەپ ئۆزىنى ۋە ئۇيغۇرنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتمىسە كۆڭلى ئۇنىمايدىغان مۇراتقا ئايلانغان ئىدى. رۇسىيە گېزىتلىرىنىڭ مۇرات ھەققىدە ئېلان قىلغان ھەممە ماقالىلىرىدا، ئۇنىڭ «مەن ئۇيغۇر»، «دادام ئىسمائىل سوپى قەشقەردىن» دەپ تونۇشتۇرىدىغان جۈملىلەر ئورۇن ئالغان.مۇرات بىر ئىنتېرنېت گېزىتىنىڭ مۇخبىرىگە مۇنداق دەپ بىلدۈرگەن.
«مەن ئۇيغۇر»، «دادام رەھمەتلىك ئىسمائىل سوپى ناسىروۋ قەشقەردە تۇغۇلغان، ئانام خاتىرە غۇلجىدا تۇغۇلغان، مەن ئۆزۈمنىڭ ئۇيغۇرلۇقىمدىن پەخىرلىنىمەن، مەن موسكۋا ۋە ئالمۇتىلاردا ياشايمەن، باشقا ئەنئەنىلەرنى ھۆرمەت قىلىش ۋە ئۆز ئەنئەنەمنى سۆيۈش بىلەن ياشايمەن».مانا بۇ مۇراتنىڭ يۈرىكىدىن چىققان سۆزلەردۇر.
مۇرات ناسىروۋنىڭ بىر ئوغۇل، بىر قىزى بار ئىكەن. ئۇنىڭ لاتىش مىللىتىدىن بولغان ئايالى ئۇنىڭ ئەڭ سەمىمىي ۋە ئەڭ يېقىن قوللىغۇچىسى بولۇپ، ئۇ ئايالىغا ئۇيغۇرچە ئۆگەتكەندىن سىرت يەنە ئۇيغۇرچە ناخشىلارنىمۇ ئۆگەتكەن. ئۇلار دائىم سەھنىلەردە ئۇيغۇرچە ناخشىلارنى جۈر بولۇپ ئېيتىدىكەن. مۇرات ھەتتا ئۇنىڭغا ئۇيغۇرچە تاماقلارنىمۇ تەييارلاشنى ئۆگىتىپ قويغان. مۇرات ئۆز خەلقىنى قانچە سۆيسە، ئۆز خەلقىئى مۇراتنى شۇنچە سۆيدى. 2005- يىلى ئالمۇتادىكى قازاقىستان ئۇيغۇر بايلىرى كۇلۇبى تەشكىللىگەن «ئىھلام مۇكاپاتى»بېرىش مۇراسىمىدا باھالىغۇچىلار بىردەك ھالدا ئۇنىڭ تۆھپىلىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ، ئۇنىڭغا سەنئەت ۋە ناخشا-مۇزىكا ساھەسى بويىچە بىرىنچى دەرىجىلىك «ئىھلام مۇكاپاتى» بەردى.
مۇرات، قەشقەر پەيزاۋات ۋە مارالبېشىدىكى يەر تەۋرەشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، موسكۋادىن ئوتتۇرا ئاسىياغا كېلىپ، قازاقىستان، قىرغىزىستان قاتارلىق جۇمھۇرىيەتلەردە مەخسۇس خەيرى-ساخاۋەتلىك ناخشا كېچىلىكى ئۆتكۈزۈپ، ۋاپات بولغان ۋە ئاپەتكە ئۇچرىغان قېرىنداشلىرىغا ماتەم بىلدۈرۈپ، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلۇق بۇرچىنى ئادا قىلدى.
مۇرات ناسىروپ ئۇيغۇرلاردىن چىققان بىردىن-بىر پۈتۈن مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەم دوستلۇقىغا تونۇلغان ناخشىچى ئىدى. مەرھۇم مۇرات ناسىروپنىڭ ئۇيغۇرچە ناخشا-ئىجادىيىتى، ئۇيغۇر مىللىتى ئۈچۈن قىلماقچى بولغان خىزمەتلىرى تېخى ئەمدى باشلىنىپ، مول مېۋە بېرىش ئالدىدا ئۆز خەلقىدىن ۋاقىتسىز ئايرىلدى. ئەمما، ئۇنىڭ ياڭراق ئاۋازلىرى ۋە تالانتى ئەبەدىي ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا قالدى
قۇمۇل جۈمە مەسچىتى
قۇمۇل جۈمە مەسچىتى قۇمۇل شەھەر ئىچى يېزىسى ئازنا بازار مەھەللىسىگە جايلاشقان بولۇپ، قۇمۇلدىكى 309 مەسچىتنىڭ بىرى. بۇ مەسچىت قۇمۇلدىكى ئەڭ قەدىمكى مەسچىتلەرنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. قۇمۇلنىڭ تارىخىي خاتىرىلىرىدە، بۇ مەسچىت ھىجرىيىنىڭ 895 - يىلى (مىلادى 1490- يىلى) بىنا قىلىنغان دەپ خاتىرىلەنگەن بولۇپ، ھازىرغىچە 514 يىللىق تارىخقا ئىگە. بۇ جۈمە مەسچىتنىڭ بىنا قىلىنىشى قۇمۇل تارىخىي ماتېرىياللىرىدا مۇنداق خاتىرىلەنگەن: «مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىلى ھۆكۈمرانلىقى تەرىپىدىن قۇمۇلنى باشقۇرۇش ئۈچۈن ئېنىق تۆمۈرنىڭ جىيەنى توختىنى باش قىلىپ، ئۇنىڭ مۇئاۋىنلىقىغا مۇسۇلمان ئۇيغۇرلاردىن جوئەن دېگەننى دورغاپ (مەمۇرىي ياردەمچى) قىلىپ، خوجا مۇھەممەت ئېلىغا يەنە بىر تۈركۈم مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارنى بۇيرۇقى، مىڭ بېشى، يۈز بېشى دېگەن ئۇنۋانلار بىلەن قوشۇپ ئەۋەتكەن. خوجا مۇھەممەت باشچىلىقىدىكى بىر بۆلۈم مۇسۇلمانلار ئۇيغۇرلار قۇمۇلغا كەلگەندىن كېيىن ھاكىمىيەتكە ئېرىشىپ، قۇمۇلدا ئىسلامىيەتنى كېڭەيتىش ۋە تەدرىجىي ھالدا ئومۇملاشتۇرۇشقا كىرىشىدۇ. بىر قاتار كۈرەشلەردىن كېيىن ئومۇملىشىۋاتقان ئىسلامىيەت ئەھلىنىڭ ئېتىقاد قىلىشى ئۈچۈن مەسچىتكە ئېھتىياجى تۇغۇلىدۇ. شۇ مۇناسىۋەتلەر بىلەن ئۇ يەر بۇ يەرلەردە پىنھان ۋە ئاشكارا مەسچىتلەر مەيدانغا كېلىشكە باشلايدۇ. جۈمە مەسچىتىنىڭ دەسلەپكى ئۇلى شۇ چاغدا سېلىنىپ دەسلەپتە بىنا قىلىنغان ». خوجا مۇھەممەت ئېلى باشچىلىقىدا دۇنياغا كەلگەن بۇ چوڭ جامە شەرىپىگە ئەينى ۋاقىتتا قاغۇم ئېرىقىدىن ئالتە دادەنلىك (60 مو) زېمىن ئاجرىتىلىپ، 40 موسى ئىمامىيەتچىلىككە، 20 موسى مەزىنچىلىككە ۋەخپە قىلىنىپ بېرىلىدۇ. بۇ مەسچىت قۇرۇلۇپ 285 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، قۇمۇل ۋاڭلىرىنىڭ 5 - ئەۋلادى ئىساق ۋاڭ زامانىسىدا مەسچىت كونىراپ، ئولتۇرۇشقا يۈزلەنگەن. ھىجرىيىنىڭ 1170 - يىلى، يەنى مىلادى 1775 - يىلى ماھىرۇي ئاپپاق ئىسىملىك بىر مەزلۇم كىشى بارلىق خىراجەت چىقىملىرىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ، مەسچىتنى قايتىدىن بىنا قىلدۇرغان. 1697 - يىلى قۇمۇلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ باشلامچىسى مۇھەممەد شاغازى بەگ ئوغلى ئەبەيدۇللادىن باشلاپ، قۇمۇل ۋاڭلىرىنىڭ قۇمۇلدىكى ھۆكۈمرانلىقى تۇرغۇزۇلۇپ، تا 1930 - يىلىغىچە 9 ئەۋلاد 233 يىل ھۆكۈم سۈرگەن. قۇمۇل ۋاڭلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى سىياسەت بىلەن دىن بىرلەشتۈرۈلگەن ھاكىمىيەت تۈزۈمى بولۇپ، ۋاڭلىق دەۋرىدىن باشلاپ ئىسلام دىنى يۇقىرى ئىمتىيازغا ئىگە بولغان. بۇ دەۋرىدە قۇمۇل ۋاڭلىرى قۇمۇلنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ئىشلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپلا قالماي، ئىلىم - مائارىپ ۋە دىنىي ئىشلارغىمۇ ناھايىتى ئەھمىيەت بەرگەن ۋە نۇرغۇن مەسچىت - مەدرىسىلەرنى بىنا قىلدۇرغان، شۇنداقلا قۇمۇلغا ئىسلام دىنى تارقىتىپ كەلگەن ئىسلام دىنى تارقاتقۇچىلارنىڭ قەبرىلىرىنى تاپقۇزۇپ، ئۇلارغا ئاتاپ نۇرغۇن مازارلارنى ياساتقان. 9 - ئەۋلاد شامەخسۇت ۋاڭ دەۋرىدە، كېلەر ئىسمائىل غۇجامنىياز، مۇھەممەد نىياز دېھقان دېگەن كىشىلەر قۇمۇل ۋاڭلىرى تەرىپىدىن جۈمە مەسچىتىنىڭ جارۇپكەشلىكىگە قويۇلغان ھەمدە شەھەر ئىچى قارغۇ مەرقتە 12 مو جارۇپكەش يېرى بولغان.
جۈمە مەسچىتىنىڭ قۇرۇلۇش ئۇسلۇبى ئۆزگىچە، توپا، ياغاچ قۇرۇلمىلىق بولۇپ، ئۇنىڭ چوڭ دەرۋازىسى شەرقكە ئېچىلغان. دەرۋازىنىڭ ئۈستىدىن ئېگىز قەدىمكى قەلئە شەكىللىك سوقما تام مۇنار بار، مۇنارنىڭ 4 بۇلۇڭى ئۇچلۇق چوقچىيىپ چىققان، ئۈستى ئەزان توۋلايدىغان مۇناردۇر. بۇ مۇنارنىڭ ئاستى كەڭلىكى 4 مېتىر، ئومۇمىي ئېگىزلىكى 12 مېتىر كېلىدۇ. مەسچىتنىڭ ناماز ئوقۇيدىغان ئوتتۇرا قىسمىنىڭ ئوڭ - سول (شىمال، جەنۇب) تەرىپىدە ئالتە ئېغىزدىن ھۇجرا چاپلاپ سېلىنغان. ھۇجرىلارنىڭ ئۆگزىسى گۈمبەز قىلىپ يېپىلغان. مەسچىتنىڭ ئالدى تەرىپىدە 4 گۈمبىزى بولۇپ، جەمئىي 16 تا گۈمبەزلىك مەسچىت بولغان. گۈمبەزلەرنىڭ جەنۇب قىسمىغا ئىككىدىن كىچىك ياغاچ پەنجىرە قويۇلغان. يەنە تورۇسنىڭ ئوتتۇرىسىغا چاسا شەكىللىك ياغاچتىن پەنجىرىلىك تۈڭلۈك چىقىرىلغان بولۇپ، مەسچىتنىڭ ئىچىنى تەبىئىي يورۇتۇپ تۇرىدۇ. مەسچىتنىڭ ئوتتۇرا، چوڭ قىسمى بىلەن ئىككى تەرىپىدىكى كىچىك ھۇجرىلارغا ئۆزئارا ئۆتۈشۈپ تۇرىدىغان ئەگمە ئۆتۈشمە ئىشىكلەر بار. مەسچىتنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىككى قاتار بەشتىن ئون ياغاچ تۈۋرۈك بار بولۇپ، تۈۋرۈكلەرنىڭ باش قىسمىغا سېۋەت شەكىللىك نەقىش ئويۇلغان. مەسچىتنىڭ تورۇسلىرىدا 4 بۇلۇڭلۇق شەكىل ئىچىگە يۇمىلاق سىزىلىپ، ئىچىگە ھەرخىل گۈللەر سىزىلغان، رەڭلىرى ناھايىتى چىرايلىق. مېھراب ئالدى ياغاچ بىلەن كىچىك چاسا شەكىللىك، ئۈستى گۈمبەزلىك ئايرىمخانا قىلىپ بوغۇلغان. قۇمۇل ۋاڭلىرى دەۋرىدە بۇ ئايرىمخانىدا قۇمۇل ۋاڭلىرىنىڭ 9 - ئەۋلادى شامەخسۇت ۋاڭ، تەيجىلەر (ۋەزىرلەر)، ئاخۇنۇملاردىن ئەلەم ئاخۇنۇم (يەنە مەرتىۋىلىك كىشىلەر) ئولتۇرۇپ ناماز ئوقۇيالايتتى، تاملارنىڭ قېلىنلىقى 1.5 مېتىر كېلەتتى، ئىچكى تاملىرىغا قۇرئان ئايەتلىرى يېزىلغان، چۆرىسىگە گۈللەر سىزىلغان. مەسچىتنىڭ نەقىش - بوياقلىرى قۇمۇل ۋاڭلىرى دەۋرىدىكى قۇرۇلۇشلارنىڭ نەقىشلىرى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. مەسچىتنىڭ ئومۇمىي قۇرۇلۇش ئۇسلۇبى ئۆزگىچە بولۇپ، قۇمۇلدىكى باشقا مەسچىت قۇرۇلۇشلىرىغا ئوخشىمايدىغان بىردىنبىر ئىسلامىيەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئەڭ تىپىك ۋەكىلىدۇر. بۇ مەسچىتكە ئەينى زاماندىكى قۇمۇلنىڭ ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتى ۋە قەدىمكى قۇرۇلۇش بىناكارلىق سەنئىتى مۇجەسسەملەشكەن.
نۇرغۇن يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن مەسچىت ئالدىدىكى سوقما مۇنار يېرىلىپ كەتكەچكە، 1986 - يىلى بۇ مەسچىت بۇزۇپ تاشلىنىپ، ئەسلىدىكى ئورنىغا ئەسلى قىياپىتى ساقلاپ قېلىنغان ئاساستا قايتىدىن بىنا قىلىنىپ، 1987 - يىلى تامام قىلىندى. بۇ قېتىمقى قايتا قۇرۇلۇشنى ئاپتونوم رايونلۇق دىنىي ئىشلار ئىدارىسى 40 مىڭ يۈەن، ۋىلايەت دىنىي ئىشلار باشقارمىسى 40 مىڭ يۈەن، مۇسۇلمانلار 50 نەچچە مىڭ يۈەن مەبلەغ سېلىپ پۈتتۈرگەن. ھازىر بۇ مەسچىتنىڭ ئىچكى قىسمىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 33.5 مېتىر، كەڭلىكى 22.5 مېتىر، كۆلىمى 754 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بىرلا ۋاقىتتا 800 دىن ئارتۇق ئادەم ناماز ئوقۇيالايدۇ. مەسچىت تاملىرى خىشتىن قوپۇرۇلغان. جەنۇب تېمى بىلەن شىمال تېمىدا 9 دىن جەمئىي 18 دېرىزە قويۇلغان. مەسچىت ئالدى ئىشىكىنىڭ ئىككى يېنىدا بىردىن ئىككى دېرىزە قويۇلغان. مەسچىتنىڭ ئىچىدىكى تۈۋرۈكلەر بېتوندىن قاتۇرۇلغان. ئىچىدە ئەسلىدىكىگە ئوخشاش ئىككى قاتار بەشتىن 10 تۈۋرۈك بولۇپ، پەقەت بىرلا تۈۋرۈك ئەسلىدىكىگە ئوخشاش ياغاچ سېۋەت باشلىق نەقىش ئويۇلۇپ قويۇلغان. مەسچىتنىڭ ئىككى يان تەرىپىگە ئۈچتىن ئالتە ھۇجرا چىقىرىلغان. بۇ ھۇجرىلارنىڭ مەسچىتنىڭ ئوتتۇرا، چوڭ قىسمىغا ئۆز ئارا ئۆتۈشۈپ تۇرىدىغان 10 ئەگمە ئىشىك بار. مەسچىتنىڭ ئالدى ۋە ئىككى يان تەرىپىدىكى ھۇجرىلارنىڭ ئۆگزىسى ياغاچتىن يېپىلغان بولۇپ، ئەسلىدىكىگە ئوخشاش نەقىشلەنگەن. ئۆگزىنىڭ سىرتقى قىسمى (تۆپىسى) گە گۈمبەز چىقىرىلغان، مەسچىت ئالدى قىسمىنىڭ ئۆگزىسى خۇيلانغان بولۇپ، چاسا شەكىللىك قىلىپ گۈللەر سىزىلغان، ئوتتۇرىسىغا تۈڭلۈك چىقىرىلغان. تۈڭلۈكنىڭ تۆت ئەتراپىدا دېرىزە قويۇلغان بولۇپ، مەسچىت ئىچىنى يورۇتۇپ تۇرىدۇ. مەسچىتنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى ھەيۋەتلىك ، كۆركەم، ئۇنىڭ ئوتتۇرا چوڭ قىسمى ئېگىز بولۇپ، تۆت بۇلۇڭىدا تۆت پەشتىقى بار. ئىككى يان تەرىپىدىكى ھۇجرىلارنىڭ ئۆگزىسى مەسچىت ئوتتۇرىسىدىن پەس بولۇپ، ئۈچتىن ئالتە گۈمبەز بار. جەنۇب تەرىپىدىكى ئىككى بۆلۈكى بىلەن شىمال تەرىپىدىكى ئىككى بۇلۇڭىغا 2 دىن 4 پەشتاق چىقىرىلغان، ھازىر ئۇ جەمئىي 8 پەشتاقلىق، 7 گۈمبەزلىك مەسچىتتۇر. مەسچىت ئىككى قېتىم قايتىدىن رېمونت قىلىنىپ، يەر يۈزىدىن 3 - 6 مېتىر ئېگىزلىكىدىكى دۆڭلۈككە چىقىپ قالغاچقا، يىراقتىن بۇ ھەيۋەتلىك مەسچىت قۇرۇلۇشىنى كۆرگىلى بولىدۇ. بۇنىڭدا ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ ئۆزگىچە ئۇسلۇبى تولۇق ئەكس ئەتكەن.
جۈمە مەسچىتىنىڭ جەنۇب تەرىپىدە ئەسلىدە بىر ئىچكىرى - تاشقىرى قىلىپ سېلىنغان كىچىك مەسچىت بولۇپ، بۇ مەسچىتتە ئادەتتىكى كۈنلەردە كۈندىلىك بەش ۋاق ناماز ئوقۇلاتتى. جۈمە كۈنى بولسا، چوڭ جۈمە مەسچىتتە جۈمە نامىزى ئوقۇلاتتى. كېيىن بۇ مەسچىتمۇ كونىراپ كەتكەچكە، 1996 - يىلى قايتا رېمونت قىلىنغان. ھازىر بۇ مەسچىتتە بەش ۋاق ناماز ئوقۇلىدۇ. 1998 - يىلى پېشقەدەم ئېلى ئىسمائىل پېنسىيىگە چىققاندىن كېيىن، ئۆزى مەبلەغ ئاجرىتىپ، جۈمە مەسچىت قورۇسى ئىچىگە، ئەتراپىدىكى كىشىلەرنىڭ يۇيۇنۇشى ۋە ھەر جۈمە كۈنى يىراق - يىراقلاردىن جۈمە نامىزىغا كەلگەن جامائەتنىڭ غۇسۇلى تاھارەت قىلىشىغا قۇلايلىق بولۇشى ئۈچۈن بىر مۇنچا، مەسچىتنىڭ نەرسە - كېرەكلىرىنى قويىدىغان بىر كىچىك ئامبار ۋە بىر كىچىك دەم ئېلىش ئۆيى سالدۇرغان. بۇ دەم ئېلىش ئۆيىگە نامازغا بالدۇر كەلگەن جامائەت ۋە ئەتراپىدىكى ئوقۇرمەنلەرنىڭ پايدىلىنىش ئۈچۈن قۇرئان ۋە دىنىي تەلىم - تەربىيە توغرىسىدىكى كىتاب ماتېرىياللار قويۇلغان. قۇمۇل جۈمە مەسچىتى قۇمۇلدىكى تارىخى ئۇزۇن، قۇرۇلۇش ئۇسلۇبى ئۆزگىچە، تىپىك ئىسلام بىناكارلىق سەنئىتى ئەكس ئەتكەن مەسچىتلەرنىڭ بىرى. قۇمۇل شەھەر ئىچى مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەر جۈمە كۈنى جۈمە نامىزىنى ئوقۇيدىغان ئاساسلىق دىنىي پائالىيەت مەركىزىدۇر.
ژىيۇل ۋېرن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئۇيغۇرلارغا تونۇشلۇق بولغان فرانسىيەنىڭ داڭلىق فانتازىيەلىك رومان يازغۇچىسى ژىيۇل ۋېرن 1828-يىلى 28-فېۋرالدا، فرانسىيەنىڭ غەربىدىكى ناڭت شەھرىدە تۇغۇلۇپ، 1905-يىلى 24-مارتتا ئامىيەن شەھرىدە ۋاپات بولغان.
تەرجىمىھالى ۋە دەسلەپكى ئىجادىيە ھاياتى
ژىيۇل ۋېرن فرانسىيەنىڭ غەربىدىكى ناڭت شەھرىدە دۇنياغا كەلگەن. دادىسى پىيەر ۋېرن قانۇن خىزمەتچىسى، ئاپىسى بولسا ناڭت بۇرژۇئازلىرىدىن بولۇپ، ژىئۇل بەش بالىنىڭ چوڭى ئىدى. دادىسى ئۇنىڭ بىر ياراملىق ئادوۋكات بولۇشىنى ئۈمىت قىلاتتى. پادىشاھلىق تولۇق ئوتتۇرىدا رىتورىك ۋە پەلسەپە ئۈگەنگەن ژىيۇل 1848-يىلى پارىژدا قانۇن كەسپىنى تۈگەتكەن. شۇ چاغلاردىلا شېئىر ۋە داستان يېزىشقا باشلىغان. پارىژدىكى ئوقۇش مەزگىلىدە، قانۇندىن بەكرەك تىياتىرغا قىزىقىدىغان ۋېرن تىياتىرخانىدا ئالېكساندىر دىيۇما بىلەن تونۇشىدۇ. "تارىخى تىياتىرخانا"نىڭ ئىگىدارچىسى بولغان دىيۇما ۋېرىننىڭ "ئۈزۈلگەن نەيچە"دىراممىسىنى ئويناتقۇزىدۇ. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كىيىن، دادىسىنىڭ خىزمىتىگە ۋارسلىق قىلىشنى رەت قىلغان ژىئۇل "دۆلەتلىك كۈتۈپخانە"دىن ئايرىلمايدىغان بولۇپ قالىدۇ ۋە كونا ساياھەتچى ۋە قىدىرىپ تەكشۈرگۈچى، ئەما بولۇپ قالغان ژاك ئاراگو بىلەن يېقىن بۇرادەرلەردىن بولۇپ قالىدۇ.
1851-يىلى "ئائىلىلەر مۇزىيى" ژورنىلىدا تۇنجى ھېكايىلىرى "مېكسىكا دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ تۇنجى كېمىلىرى" ۋە "ھاۋادىكى بىر ماجىرا" لارنى ئېلان قىلىدۇ. كىيىنكى يىلى "لىرىك تىياتىر"غا كاتىپلىققا ئورۇنلىشىدۇ. بۇ مەزگىللەردە، نۇرغۇنلىغان دىرامما ۋە ھېكايىلەرنى يېزىپ چىقىدۇ. ئۇ يېزىپ چىققان ئوپىرا "كولىن مايار"قىزغىن ئالقىشقا ئېرىشىپ، 40 قېتىم ئوينىلىدۇ.
ئاجايىپ-غارايىپ ساياھەتلىرى
1862-يىلى ژىيۇل ۋېرن تۇنجى رومانى "بەش ھەپتىلىك شار ساياھىتى"نى "پىيەر-ژۈل ھەزەر" نەشرىياتىدا ئېلان قىلدۇرىدۇ. بۇ كىتاپ دەرھاللا پۈتۈن دۇنيادا ئاجايىپ ياخشى ئىنكاس قوزغايدۇ. مەزكۇر نەشرىيات ۋېرن بىلەن 20 يىللىق توختام تۈزىدۇ: ياشلارغا قارىتىلغان ژورنال "مائارىپ ۋە قايتا قۇرۇش" ژورنىلى ئۈچۈن رومان يېزىشقا كېلىشىدۇ. "كاپىتان ئاتتېرانىڭ كەچۈرمىشلىرى" رەسمى رومان شەكلىدە چىقىشتىن بۇرۇن، مەزكۇر ژورنالدا ئېلان قىلىنىدۇ. 40 يىل مابەينىدە، ژىيۇل ۋېرن جەمئى 64 تومدىن تەشكىل تاپقان "ئاجايىپ-غارايىپ ساياھەتلەر" نى تاماملايدۇ. 1863-يىلى، "20-ئەسىردىكى پارىژ"نى يېزىپ چىقىدۇ. بۇ رومان پەقەت 1994-يىلىغا كەلگەندە ئاندىن ئېلان قىلىنىدۇ.
1867-يىلى 16-مارتتا، ئىنىسى پول بىلەن لىۋىرپۇلدا "ئۇلۇغ شەرق" كېمىسىگە ئولتۇرۇپ، ئامرېكىغا سەپەر قىلىدۇ. بۇ سەپىرىدىن "دولقۇنلۇق ھايات" رومانى مەيدانغا كېلىدۇ.(1870-يىل). 1868-يىلى، "مۇقەددەس مىشەل" ناملىق كېمىنى سېتىۋالىدۇ ۋە شۇندىن كىيىن، كېمىسىنى خىزمەت ئىشخانىسىغا ئايلاندۇرىدۇ. 1872-يىلى، ئايالىنىڭ ئارزۇسى بويىچە ئامىيەن شەھرىگە كۆچۈپ كېلىدۇ. ئىككى يىلدىن كىيىن، "دۇنيانى 80 كۈندە ئايلىنىش" رومانىنى ئېلان قىلىدۇ. 1878-يىلى كېمىسى "مۇقەددەس مىشەل 3" بىلەن لىسسابوندىن ئالجىرغا قەدەر ئايلىنىدۇ ۋە 1880-يىلىغا قەدەر، شوتلاندىيە، نورۋىگىيە ۋە ئېرلاندىيەلەرنى كېزىپ چىقىدۇ. 1884-يىلى، ئايالىنىڭ ھەمراھلىقىدا، ئوتتۇرا دېڭىزنى ئايلىنىپ كېلىدۇ.
ئاخىرقى يىللىرى
1886-يىلى، ژىيۇل ۋېرندىن پۇل سوراپ كەلگەن نەۋرە ئىنىسى گاستون ئۇنىڭغا ئىككى پاي ئوق چىقىرىدۇ ۋە ۋېرننىڭ پۇتى ئۆمۈرلۈك پالەچ بولۇپ قالىدۇ. 1888-يىلى، ئامىيەن شەھەرلىك مەجلىسكە سولچىل جۇمھۇرىيەتچىلەر ۋەكىلى بولۇپ سايلىنىدۇ ۋە بۇ ۋەزىپىدە 15 يىل ئولتۇرىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ۋېرن ھەرگىز بىر جۇمھۇرىيەتچى ئەمەس، بەلكى مەيدانى ئېنىق شاھىزىمچى. 1900-يىلى كۆزىگە ئاق چۈشۈپ قالىدۇ. دىيابىت كېسىلىگە گىرىپتار بولغان ژىيۇل ۋېرن 1905-يىلى 24-مارتتا، ئامىيەن شەھرى، لوڭگىۋىل كوچىسى(بۈگۈنكى ئىسمى ژىيۇل ۋېرن چوڭ كوچىسى)دىكى ئۆيىدە بۇ دۇنيادىن خوشلىشىدۇ. قەۋرىسى ئامىيەندىكى مادلەن قەۋرىستانلىقىدا. ئۇنىڭ ئۆلۈمىدىن كىيىن، بىر نەچچە رومانى ئوغلى مىشەل ۋېرن تەرىپىدىن ئېلان قىلدۇرىلىدۇ.
ئەسەرلىرى
ئەگەر ژىيۇل ۋېرننىڭ رومانلىرىنىڭ يېزىلىش ئۇسلۇبىنى كۈزىتىدىغان بولساق، بىر-بىرىگە زىچ باغلانغان ئۈچ خىل ئالاھىدىلىكنى بايقايمىز: 1. بىر جۇغراپىيىلىك سەپەر 2. بىر ئەخلاقى سەپەر 3. بىر ئىلمى سەپەر
رومانلىرى
left|thumb <div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ژىيۇل ۋېرننىڭ ئەسەرلىرى تورلاردا
كىتاپلار
XIX ئەسر
XVIII ئەسردىن سوڭرە, يەئنى 1799- يىلنىڭ ئاخىرىقى كۈنىدىن سوڭرە XIX ئەسر باشلىنىدۇ. تۇنجى كۈنى 1800- يىلىنىڭ تۇنجى كۈنىدۇر. XIX ئەسردىن سوڭرە بولسا XX ئەسر كېلىدۇ. XX ئەسرنىڭ ئاخىرىقى كۈنى 1899- يىلنىڭ سوڭغى كۈنىدۇر.
تاشقۇرغان
تاشقۇرغان بولسا شىنجاڭ، خىمالىكاڭ لىك 37.46°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 75°13.
خوككايدو ئارىلى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|350px|خوككايدو ئارىلى خوككايدو ئارىلى بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 5,583,072 نوپۇسىبار، 83,453.57 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 133°30.
مۇسلىمە ئاياللارنىڭ ئىسلامدىكى ئورنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
مۇسلىمە ئاياللارنىڭ ئىسلامدىكى ئورنى
'''رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دەيدۇ: «سالىھە ئايال دۇنيادىكى بارلىق نېمەتلەرنىڭ ئەڭ ئېسىلىدۇر» [مۇسلىم رىۋايىتى]. '''
ئىسلام دىنى ئاياللار مەسىلىسىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىغان دىن بولۇپ، تارىختا ئۆتكەن مەشھۇر مۇسلىمە ئاياللار بىلەن ئۇيغۇر قىز-خانىملىرىنىڭ ھەقىقەتنى ياقىلاش يولىدا كۆرسەتكەن تۆھپىلىرىدىكى ئوخشاشلىق، ئۇيغۇر مۇسلىمە ئاياللارنىڭ دىن ۋە مىللەتنى قوغداش يولىدا ھەرۋاقىت بەدەل تولەشكە تەييار ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ . 1- ئاياللار ئۇلۇغ:
بارچە كائىناتنىڭ ياراتقۇچىسى بولغان قۇدرەتلىك ئاللاھ، ئىنسانلارنىڭ ئاتىسى ئادەم ئەلەيھىسسالامنى ياراتقاندىن كېيىن، ئۇنىڭ جۈپتى ھاۋۋانى ئادەم ئاتىنىڭ چەپ قوۋۇرغىسىدىن ياراتتى ۋە ئۇنى ئادەم ئاتىغا ئۆمۈرلۈك ھەمراھ بولۇشقا بۇيرىدى.
ئاللاھنىڭ بۇخىل ئورۇنلاشتۇرۇش قانۇنىيىتى نەتىجىسىدە، ئاتىمىز ئادەم بىلەن ئانىمىز ھەۋۋا بىر-بىرلىرىگە جەننەت ۋە زېمىندا ئۆمۈرلۈك ھەمراھ بۇلۇپ، نەتىجىدە زېمىننىڭ مىراسخورلىرى بولىدىغان بىز ئىنسانلارنىڭ كۆپىيىشىدىكى ئاساسلىق مەنبە، شۇنداقلا ئىنسانىيەتنىڭ ئانىسىغا  ئايلىنىش شەرىپىگە نائىل بولۇشى ئاياللارنىڭ نەقەدەر ئۇلۇغ ئىكەنلىكىنى بىلدۇرىدۇ.
رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بۈيۈك ئىسلام ھاكىمىيىتىنى قۇرۇپ، بارچە مۇسۇلمانلارغا يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان دەۋرىگە كەلگەندىمۇ، كۈندىلىك تۇرمۇشىنىڭ غۇربەت ئىچىدە ئۆتىشىگە قارىماستىن، ئۆزلىرى ئاچ قالسىمۇ قولىدىكىنى باشقىلارغا ئۆتۈنۈپ بېرىشتەك ئالىيجانابلىق بىلەن سۈپەتلەنگۈچى ۋە بۇ دۇنيا بىلەن خوشلىشىشتىن بۇرۇنلا جەننەت بىلەن بىشارەت بىرىلگەن شەخسمۇ دەل مۇسلىمىلەرنىڭ ئۈلگىلىك ئانىسى پاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھادۇر.
ئەنە شۇ بۈيۈك مەرتىۋىلەرنىڭ جەۋھىرى بولغان بىشارەت-پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇبارەك ۋەسىيەتلىرىدىكى «..جەننەت ئاناڭنىڭ ئايىغى ئاستىدا..» [نەسائىي رىۋايىتى 3104-ھەدىسنىڭ بىر قىسمى] دېگەن ئۇلۇغ شەرەپكە نائىل بۇلىشى.
يۇقىرىقى شەرەپ ۋە مەرتىۋىلەرنىڭ پەقەت ئاياللارغىلا نېسىپ بولغانلىقى، ئىسلام ئاياللىرىنىڭ نەقەدەر ئىززەت-ھۆرمەتكە سازاۋەر ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. 2 - ئاياللار دىننىڭ يېرىمى:
سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد、ئەلەيھىسسالام: «كىمكى بىر سالىھە ئايال بىلەن ئۆيلەنسە ئۇ كىشى دىننىڭ يېرىمىنى تولدۇرغان بولىدۇ. قالغان يېرىمىدا ئاللاھتىن قورقسۇن» دېگەن. [ھاكىم ۋە زەھەبى رىۋايىتى].
3 -ئاياللار ئائىلىنىڭ باھارى:
پاك دىيانەتلىك ئايال نىكاھلانغاندىن كىيىن ئۇستىگە يۈكلەنگەن ئائىلە مەسئۇلىيىتىنى تونۇيدۇ. يولدىشى ۋە پەرزەنتلىرىنىڭ خوشاللىقى ئۈچۈن ھاياتىنى بېغىشلايدۇ. قانائەتچانلىق بىلەن ئازادە-رەتلىك تۇرمۇش مۇھىتى يارىتىش ئارقىلىق، ئائىلىسىگە بەخت-سائادەت ئاتا قىلىدۇ.
رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالامدىن پەزىلەتلىك ئاياللار توغرىسىدا سورالغىنىدا: « ئېرىگە ئىتائەتمەن، قارىسا قەلبىگە راھەت بېغىشلايدىغان (يەنى ئىرى ئۈچۈن پەردازلىنىدىغان ۋە چىرايلىق كىيىنىدىغان)، ئىرى يوق ۋاقىتلاردا يولدىشىنىڭ ھەققى ۋە پۇل-مېلىغا خىيانەت قىلمايدىغان ئامانەتدار ئاياللار» دەپ جاۋاب بەرگەن. [ئەھمەد ۋە ھاكىم رىۋايىتى].
4-ئاياللار ئۆينىڭ بەرىكىتى:
كىمىكى ئىپپەتلىنىشنى ئۈمىد قىلىپ نىكاھلانسا، ئاللاھ ئۇ ئەر-ئايالنىڭ تۇرمۇشىغا بەرىكەت ئاتا قىلىدۇ. بۇ ھەقتە ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ ئۇلارنى ئۆز كەرىمى بىلەن باي قىلىدۇ، ئاللاھنىڭ مەرھىمىتى كەڭدۇر، ئاللاھ بەندىلەرنىڭ مەنپەئىتىنى بىلگۈچىدۇر.» [سۈرە نۇر 32-ئايەتنىڭ بىر قىسمى].
پەرۋەردىگارىنىڭ ھەققىنى تونۇغان ئايال ئەلۋەتتە ئىرى ۋە پەرزەنتلىرىنىڭ ھەققىنى تونۇيدۇ. قانائەتچانلىق بىلەن تۇرمۇش كەچۈرۈشنى ئادەتكە ئايلاندۇرۇپ، يولدىشىنىڭ قۇربىتى يەتمىگەن نەرسىلەرنى تەلەپ قىلماستىن، ئائىلە ئىقتىسادىغا ماس ھالدا تۇرمۇشىنى تەرتىپكە سالىدۇ.
5-ئاياللار يېرىم دۇنيا:
پەرزەنتلىرىنى ئىمانى ئاڭ مىللى روھ، ۋەتەن سۆيگۈسى چۈشەنچىسى بىلەن تەربىيىلەش ئارقىلىق، ئىنساندەك ياشاشنى بىلىدىغان، ھەقىقەتپەرۋەر، زۇلۇمغا سۇكۇت قىلىشنى نومۇس دەپ بىلىدىغان قەھرىمان، جاسارەتلىك ئوغلانلارنى يېتىشتۈرگەن ۋە يېتىشتۇرىۋاتقان تەقۋادار ۋە ئىماندار، غايىلىك ئاياللار ھەرۋاقىت ۋە ھەرزامان جەمئىيەت تەرەققىياتىغا ئۈزلۈكسىز تۆھپىلەرنى قوشىدۇ. ئۇلارغا ئاللاھنىڭ خۇش بېشارىتى بولسۇن.
بۈيۈك خاندانلىقىمىز ئاغدۇرۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي، يۇرتىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تاجاۋۇز ۋە زوراۋانلىقلارغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان خەلق قوزغىلاڭلىرىدا، ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئالدىنقى سەپتە تۇرۇپ، كۈرەش مەيدانلىرىدا ھاياتىنىڭ ئاخىرغىچە تەۋرەنمەستىن، ھەقىقى ئىسلام ئاياللىرىغا خاس ئەنئەنىۋى جاسارىتى بىلەن، ئۆلسەك شېھىت قالساق غازى دەپ مەردانىلەرچە ئېلىشىپ، قەھرىمانلارچە شېھىت بولغانلىقلىرىدەك تارىخى ئەسلىمىلەرنى 1765-يىلدىكى مەنچىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى ئۇچتۇرپاندا يۈز بەرگەن خەلق ئىنقىلابىنىڭ ئۇنتۇلماس سىماسى بولغان "يەتتە قىزلار مەقبەرىسى" سىمۋولىدىن كۆرۈۋالالايمىز.