cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاسخا بايرىمى
پاسخا بايرىمى (ياكى پاسخا، پاسخا كۈنى؛ ئېنگلىزچە: Easter ياكى Pascha) خىرىستانلارنىڭ بىر بايرىمىدۇر. بۇ بايرامدا ئاساسلىقى ئەيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ تىرىلگەنلىكنى خاتىرلەيدۇ. پاسخا كۈنى ئادەتتە ئەيسا ئەلەيھىسسالام تۇپراققا كۆمۈلگەندىن (رىم ئىمپېريەسنىڭ ئەسكەرلىرى تەرىپىدىن كىرىسقا مىخلىۋەتكەندېن كيېىن) كيېنىكى 3-كۈنىدۇر. thumb|پاسخا تۇخۇمى thumb|پاسخا كۈنىدىكى ناشتا (سبىريەدە) thumb|پاسخا نامىزى thumb|پاسخا كۈنى چېركاۋدا thumb|پاسخا توشقىنى ۋە تۇخۇمى thumb|ئۇكرائىنادىكى پاسخا ماركىسى
بوستان
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> <بوستان> - پەسىللىك ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، بايىنغۇلىن مۇڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستلىق مەدەنىيەت ئىدارىسى ئەدەبىيات - سەنئەت ئىجادىيەت ئىشخانىسى نەشر قىلدۇ، <بوستان> ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. ژۇرنال 1979 - يىلى نەشر قىلىنشقا باشلىغان، ھازىرغىچە ئىچكى قىسىمدا ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمى تەرىپىدىن تارقىتىلىدۇ. ژۇرنالدا ھازىر <نەسرىي ئەسەرلەر>، <شېئىرلار>، <ئەكس سادا>، <خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىدىن>، <چەت ئەل ئەدەبىياتىدىن> قاتارلىق سەھىپىلەر بار.
سۇجۇ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|250px سۇجۇ شەھىرى بولسا جۇڭگو جياڭسۇ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، سۇجۇنىڭ 6،073،000 نوپۇسىبار، 715.4 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.18°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 120°36، پوقتانومۇرى 215000 رايۇننومۇرى 512.
Sumérlar
<div dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
Sumér medeniyiti nöwette mésopotamiyede bayqalghan medeniyetler ichidiki eng burunqi medeniyet bolup insanlarning deslepki mezgilde barliqqa kelgen eng qedimi medeniyetlerning biri hésablindu.sumér medeniyiti asasliqi mésopotamiyening jenubi qisimighajaylashqan.radi'o-aktipliq karbon14ning dewr bölüsh siniqi sumér medeniyitining bashlinishni bügündin burun 6000yillarghiche sürüshtürüshke boldighanliqini ispatlaydu. Sumér medeniyti bügündin 4000yillar iligiri axirlashqan bolup ornini samlar qurghan babilon alghan.bu yerdin bayqalghan miq yéziqtin awalqi yéziqni öz ichige alghan tashtaxta bügündin texminen 56 esir burun dep békitildi.
Sumér dégen bunam hergizmu sumérlarning özini atishi bolmastin belki bashqilarning ulargha bergen nami idi.bu namni eng burun ishletkenler akadlardur.sumérlar özini‹‹sag-gi-ga››dep ataydighan bolup qarabash yeni qara chachiliq dégen menini bildüridu,belkim ular sériq tenlik bolushi mumkin.ular turidighan jayini ‹‹ki-en-gir››dep ataydighan bolup medeniyetlik padishahning yéri dégen menini bildüridu.akadlar qollanghan shumér dégen söz belkim mushu sözning melum birjayning shiwisidiki özgirishi mumkin.
Sumérlarning tili,medeniyiti we tashqi qiyapitining hemmisi ularning sam qoshniliri we warsliri bilen oxshashmaydu.sumérlar mésopotamiyening yerlikliri bolup arxélogiyelik qézimilarning ispatlishiche miladiyedin burunqi 53-esirdin miladiyedin burunqi4000-yillarghiche deslepki obeyd mezgilining bashlinishighiche mésopotamiyening jenubidiki medeniyet üzülmey dawamlashqan.
Bügünki iraqning jenubidiki qurghaq latqa tüzlenglik shuyerdiki ahalilerge nisbeten éytqandanahayiti bir musheqetlik jay bolup ,bu yerde yashaymen deydikensiz pütün yilliq sughirish we ichimlik su menbesige kapaletlik qilish üchün choqum tigris deryasi bilen firat deryasini tizginlesh iqtidari bolushi kérek.sumér tilidaqanal,tosma,su ambirigha oxshash sugha munasiwetlik sözler intayin köp.obeyd sapalliri bilen shimaldiki samarra medeniyiti(miladiyedin burunqi 58-esirdinmiladiyedin burunqi 50-esirgiche) sapalliri munasiwetlik bolup samarra medeniyitidiki kishler tigris deryasi we uning tarmaq éqinlirdin paydilnip deslepki iptida'i sughirlima déhqanchiliq élip barghan.1980-yillarda fransiyelik arxéloglar bügünki larsaning etrapidin qézip chiqqan ahaliler rayoni ikki medeniyet arisidiki alaqini nahayiti roshen körsitip turidu.bir musheqetlik muhitta yashash we tereqqi qilish üchün shu jaydiki owchiliq medeniyiti ular bilen riqabetlishishke amalsiz qalghan.
Sumér tili tilshunasliqta bir yigane til bolup héchqandaq bir til türkümige tewe emes,biraq akad tili sam-ham tilliri sistémisgha tewe.yéngi közqarashta sumér tili bezi chaghlarda jonggodiki sino-tibet tilliri sistémisi bilen bille déne-kawkaz tilliri sistémisigha tewe dep qaraydu.
Tarixi
Deslepki yüksek medeniyiti
Mu'errixler miladiyedin burunqi 4000-yildin miladiyedin burunqi3000-yilghiche bolghan sumér medeniyitini ‹‹deslepki yüksek medeniyet››dep ataydu.bir jehettin bu mezgilde sumérlarning herqaysi sheher döletliri we sumérlarning yéziqi alliburun peyda bolghan,biraq bumezgilning tarixi yenilar taza éniq emes,bundaq bolushning sewebi belkim köp tereptin bolushi mumkin, meslen:arxélogiyelik bayqashning yéterlik bolmasliqi yaki medeniyet emidiletin bashlanghan chaghda sistémiliq tarixi xatire qaldurlmighan bolushi qatarliq.hazir bayqalghan mushu mezgilge da'ir eserlerasasliqi iqtisadi we memuri jehettiki höjjetler bolup bulargha tayinipla eyni waqittining toluq tarixini téxi teswirlep bergili bolmaydu.
Eng deslepki sumér mezgili bir qanche musteqil sheher döletliridin terkib tapqan bolup budöletler qanal we chégra téshi arqiliq ayrilip turghan.herbir sheher dölitining merkizide mezkur sheherdölitining qoghdighuchi ilahining ibadetxanisi bolghan,herbirsheher dölitige mezkur sheherning dini murasimigha riyasetchilik qildighan kahin yaki padishah hökümranliq qilghan.
Sumér deslepki sulalisi mezgili
Arxélogiyelik bayqash we érishken tarixi matéryallargha asaslanghanda miladiyedin burunqi2900-yildin bashlap sumér sheher döletliri bir ‹‹döletler ara xojiliq talishish››dewrige qedem basqan.
Bir qeder chong bolghan sheher döletliridin éridu,kish,uruk,lagash,ur,nibru qatarliqlar bolup bu sheher döletliri su hoquqi,soda yoli we charwichi milletlerning olpani qatarliq ishlar sewebidin ming yilgha yéqin özara urushup turghan.arxélogiye eyni waqittiki tarixi ehwalni texminen teswirlep béreligen bolsimu biraq arxélogiyelik tarixi matériyallarning cheklikliki tüpeylidin bügünki kishlerbilip yetken ashu mezgildiki tarix emeli ehwalning azla bir qisimidinla ibaret.
Kish ilgiri birqeder küchlük sheher döliti dep qaralghan ,chünki kéyin nurghunlighan sumér shahliri emeliyette kishke hökümranliq qilip baqmighan bolsimu biraq özlirini kish shahi dep atighan(biraq hazir yene bezi mu'errixler uning hergiz kishning ilgiri sumérgha xojabolghanliqini toluq ispatlap bérelmeydighanliqini,özini kish shahi dep atash belkim yene bashqa dini jehettiki seweb bolushi mumkin dep qaraydu).hazirghiche ispatlanghan eng burunqi shah del kish shahi émbaragesi iken.kéyin yene birqeder kücheygen sheher döletliri uruk,ur,umma we lagash qatarliqlardur.
Arxéloglarning lagashta xan jemetining oyma yéziqini bayqishi bügünki kishlerni miladiyedin burunqi2500-yildin miladiyedin burunqi 2350-yilghiche bolghan texminen 150yilliq mukemmel bolghan lagash shahliri jediwili we munasiwetlik tarixi ishlarni bilishige mumkinchilik yaratti hemde lagashni sumérlarning herqaysi sheher döletliri ichide bir qeder toluq chüshnilgen sheherdölitige aylandurdi.
Texminen miladiyedin burunqi 2500-yilning aldi-keynide lagash küchiyshke bashlidi urmenshe mezgilide lagash sumérgha xoja boldi,ennetum we enmeténa textte olturghan mezgilde lagash xéli köp jaylarni boysundurdi,sumérda bir xil birlikke kélish yüzlinishi körünüshke bashlighanidi lékin kéyin rugaranda döletni yaxshi bashqurmay awamning isyan kötürshini keltürüp chiqardi. Urukagina isimlik bir kishi ruga'andani aghdurup tashlidi hem awamning qollishi bilen textke chiqti,u insanlargha melum bolghan tarixtiki tunji qétimliq siyasi islahat herkitini élip bardi we‹‹urukagina qanuni›› tüzüp chiqip awamning menpe'etni qoghdimaqchi boldi.lagashning ichki qismida qalaymiqanchliq körülgen peyitte sumérdiki herqaysi döletler arachong kölemlik urush partildi.umma shahi lugalzagési lagashni boysundurup urukaginani öltürwetti hem lagash shehirini qan bilen boyidi.urukagina textte peqet alte yil olturghan bolup uning islahati shuning bilen bikar bolup ketti.
Ummaning kahini shah lugalzagési lagash sulalisni yoqitip urukni ishghal qildi hem uni özning paytexti qildi.u özining émpiriyesini pérsiyedin taki ottura déngizghichesozuldu dep jar saldi.biraq samlarning akad padishahliqining shahi sargon lugalzagéshini meghlub qilip uni esirge aldi ,sumér sheher döletlirning tarixishuning bilen ayaqlashti.
Akad padishahliqi dewri
Akadpadishahliqi mésopotamiyeni birlikke keltürdi,biraq akadlar samlardin bolup sumérlardin emes idi.
Sumérlarning qayta güllinishi
Akadpadishahliqining axirqi mezgilide sumérlarning az bolmighan sheher döletliri yene qayta güllinishkebashlidi.akadlar bolsa ‹‹bediwi›› gutlar terpidin yoqitildi.akad padishahliqi gumran bolghandin kéyin sumérlar qayta güllendi.lagashmu bir gudiye deydighan shahning hökümranliqi astida intayin güllinip qudiret tapti,bu yene lagash ikkinchi sulalisimu déyildu.
Ur üchinchi sulalisi
Ur üchinchi sulalisi gerche sumérlarning sulalisi bolsimu biraq uning ilgiriki sumér sheherdöletlirige oxshimaydighan yéri shuki u akad padishahliqi we babilon padishahliqigha oxshash bir qudiretlik hoquq merkezleshken dölet idi.nöwette insanlar tarixta bilip yetken eng burunqi qanun del ‹‹urnamma qanuni››dur,gerche bu qanunning peqet bir qanche parchilirila saqlinip qalghan bolsimu.ur üchinchi sulalisi mezgili ur shehrige nisbeten zor qurulush élip bérlghan mezgil bolup,urdiki ibadetxana xarabisini hazirmu tawap qilghili bolidu.sulalining axirqi mezgilide,shah hoquqi ajizliship herqaysi jaylar bölünme haletke chüshüp qaldi,uning üstige sirittin kelgen amorilar(samlarning bir tarmiqi) tajawuzini toxtatmidi.eng axirda ilamlarning tajawuzi ur üchinchi sulalisige ejellik zerbe berdi.shah ibbi sin meghlub bolup esirge chüshti,shuning bilen ur üchinchi sulalisi munqerz boldi.
Ur üchinchi sulalisi munqerz bolghandin kéyin tarixta sumérlar qurghan hakimyet qayta körülüp baqmidi.sumér millitimu tarix yüzidin ghayip boldi.gerche kéyin babilon we'assuriye mezgilide sumér tili we ularning mix yéziqi yenila mewjut bolghan bolsimu biraq sumér döletlirning tarixi epsane- riwayetlerge aylnip ketti.sumérlarning medeniyiti gerche yenila warsliq qilinghan bolsimu biraq sumérlarning özi kishiler teripidin tedirji untulup kétildi.yunanliqlar we yehudilar eserlirde sumérlarni ezeldin tilgha élip baqmighan idi.sumérlarning medeniyti we tarixigha munasiwetlik matériyallarning hemmisi yéqinqi zamandiki arxélogiyening töhpisidur.
Zawal tépishi
Etraptiki küchlerning tereqiyatigha egiship sumérlar bara-bara ularning mésopotamiyediki köp qisim rayonlarning siyasi jehettiki xojiliq ornidin ayrilip qaldi.amorilar sumérni ishghal qilip babilonni qurdi.miladiyedin burunqi 1595-yili hürriler mésopotamiyening shimalida mittanni padishahliqini qurdi.babilon bolsa mésopotamiyening jenubini kontrol qilatti.bu'ikki dölet misir we xitti padishahliqining hujumini tosti.axirda xitti padishahliqi mitanni padishahliqini meghlub qildi,biraq babilon terpidin meghlub qilindi.miladiyedin ilgiriki 1460-yili assurlar babilonni meghlub qildi.miladiye1150-yilgha kelgende assurlar yene ilamlar terpidin meghlub qilindi.
Déhqanchiliq we owchiliq
Sumérlardéhqanchiliqta sughirish sistémisige tayinatti,bu su tartidighan heriketchan bilek,qanal,östeng,tosma,toghan we su ambarlirini öz ichige alatti.östeng we qanallarni pat-pat rémont qilip patqiqini tazilashqa toghra kéletti,hökümette östeng we qanallarni bashqurdighan mexsus adem bolatti,baylar bolsa özining östingini ishlitetti.chektin ashurup ishlitish sewebidin sumérlar tupraqning shorliship kétish japasini tartatti.
Sumér déhqanliri awal qanaldiki suni bashlap kélip étizlirini basturatti,étiz sugha bir mezgil chiliship turghandin kéyin suni chiqirwétip kala bilen étizni aghduratti,ot-chöpni yoqutatti andin turna tumshuq otughuch bilen yerni kolayti,yer qurghandin kéyin yerni otayti,tirnilayti,gürjek bilen tupraqni boshitatti.
Sumérlar küzde ormigha chiqatti,orma orighan waqitta ular üch adem bir gurup bolatti.orup bolghandin kéyin toluq sélip dan bilen paxilini ayriyti,yene bashaq kaltiki bilen urup déni bilen képikini ayrip chiqatti,axirda shamal bilan sorup képiki bilen dénini toluq ayriyti.
Qurulushliri
مۇسۇلمان چاچ
مۇسۇلمانلارنىڭ چېچى: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: ”چاچ – ساقالدىكى ئاقنى بوياپ، ئۆزگەرتسەڭلار بولىدۇ، لېكىن، ئۇنىڭغا قارا رەڭنى يېقىن قىلماڭلار، قارا رەڭدە بوياش ھارامدۇر.“ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام چاچلىرىنى ئىككىگە ئايرىماي تۈزلا تاراپ، پەسكە قويۇپ بىرەتتى، مۇشرىكلەر بولسا، چاچلىرىنى ئىككىگە ئايرىپ تارايتتى، شۇڭا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم چىكىسىنى ئىككىگە ئايرىپ تارىماي، پەس تەرەپكە قۇيۇپ بەردى،كېيىن كاپىرلارغا ئوخشىماسلىق ئۈچۈن چېچىنى، چىكىسىنى ئىككى تەرەپكە ئايرىپ تارىدى. يۈسۈپ ئەلەيھىسسالام چېچىنى ئون ئىككى تال كوكۇلا قىلىپ ئۆرۈگەن، پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ھايات چېغىدا چېچىنى دولىسىدىن ئاشقىچە قويغان، ئىسلامدا ئەرلەرنىڭ ئۇزۇن چاچ قويۇشى سۈننەت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. لېكىن چاچ چوقۇم پاكىز رەتلىك بولۇشى لازىم. چاچ چۈشۈدىغان كېسەلگە گىرىپتار بولمىسا، چاچنى چۈشۈرۈشكە بولمايدۇ. بولمىسا بۇتپەرەس كۇفرىلارغا ئوخشاپ قالىدۇ. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم، چېچىنىڭ بىر قىسىم يىرى چۈشۈرۈۇلگەن، يەنە بىر قىسىم يىرىدە چاچ قويۇلغان بىر كىچىك بالىنى كۆرۈپ،ئۇلارنى شۇنداق قىلىشتىن توسۇپ مۇنداق دېگەن: ”كىچىك بالىنىڭ چېچىنى، ئۇيەر – بۇيىرىگە چېكە، مۈڭگۈز چاچ قويماستىن، يا پۈتۈنلەي چۈشۈرۈۋېتىڭلار، ياكى بىراقلا چېچىنى قويۇڭلار.“ ئاياللارنىڭ چېچى، ئەرلەرنىڭ ساقال- بۇرۇتى ئاسانىقچە تىغ تەگسە بولمايدىغان مۇقەددەس تۈكتۇر. ئاياللار چېچىنى تۆگىنىڭ لوكىسىغا ئوخشاش غەلىتە قىلىۋالماسلىقى، ياغلىق ياكى ھىجاب ئىچىدە يات ئەرلەرگە كۆرسەتمەسلىكى لازىم. كىچىك بالىلار قۇرامىغا يەتمىگىچە ناماز ئوقۇمىسىمۇ بولغانغا ئوخشاش، چاچ چۈشۈرسە بولىدۇ، ئەمما يۇقىرىدا دېيىلگەندەك ئالاباش، مۈڭگۈزباش بولسا بولمايدۇ.
Sumérlar
Mésopotamiye tüzlenglikide tash we del-derex kemchil idi.shunglashqa sumérlarning qurulushlirining hemmisi késektin sélinatti.kések qurulushlar waqitning ötüshige egiship buzulup kétetti,shuning üchün bir mezgil waqit ötkendin kéyin uni chéqiwétip tüzlep qayta sélishqa toghra kéletti.waqittining dawamlishigha egiship mésopotamiye tüzlenglikidiki sheherler toxtimastin égizleyti,bu xil qedimi izlar tel déyildighan bolup ottura sherqning hemme yéridin uchratqili bolidu.sumérlarning eng heywetlik eng meshhur qurulushi munarliq ibadetxana bolup ular ghayet zorsupilarning üsitge qopurlatti.sumérlarning yumilaq tamghisning üsitide téxi yéqin mezgilde iraqning jenubidiki sazliq erebliri turidighan qomushtin yasalghan öylerge oxshap kétidighan neqishler bar idi.
Medeniyiti
Éridu bolsa medeniyet ilahi énkining muqeddes yéri idi,u nur we yaxshiliq ilahi bolup yerasitidiki tatliq suning hökümrani,doxtur we insanlarning dosti idi,u'insanlargha senet,ilim-pen,sana'et we medeniyet élip kelgenidi.éytilishche eng deslepki qanunname uning mehsuli iken.
Éridu esli bir déngiz porti idi,u tashqi soda we herxil medeniyet bu yerde almiship uning tereqiyatigha nisbeten shübihsiz nahayiti zor rol oynighanidi.uning dunya qarishi uning jughrapiyelik orni bilen munasiwetlik bolup u quruqluq dégen xuddi firat deryasning déngizgha qoyulush éghizi toxtimastin kéngeygenge oxshash, quruqluq dégen déngiz süyi ichidin peyda bolghan dep qarayti.tarixi xatiriler qaldurushtin burunla éridu medeniyiti bilen nibru medeniyiti özara almashturush élip barghanidi.babilon ériduning bir mustemlikisidek qilatti,ériduning yénidiki ur bolsa nibruning mustemlikisi idi,u yerde hörmetlindighan ay ilahi nibrudiki énlilning oghli idi.ikki xil medeniyetning birikishde ériduning tesiri muhim salmaqni igelleydighandek qilatti.kéyiniki mezgilidiki sumér qanuni ayallarni qoghdayti,ayallar xéli yuqiri orungha chiqalayti,biraq pütkül medeniyet jehette'erler xoja bolatti.
Iqtisad wesodisi
Arxélogiyelik bayqashlarda anatoliyedin tépilghan obsidiye(bir xil qara renglik göher),afghanistanning sherqi-shimali qismidin tépilghan kök métal,behreyindin tépilghan marjan we bezi hindi derya medeniyiti yéziqi oyulghan tamghilar eyni waqitta pars qoltuqi qirghaqlirida nahayiti keng bolghan soda torining bolghanliqini ispatlaydu.
Gilgamish dastanida yiraqtiki eller bilen soda qilish arqiliq mésopotamiyening az bolghan malliri meslen:yaghachqa érishish tilgha élinghan.bolupmu libanning kédir(qarighayning bir türi) yaghichi yaxshi bahagha érishken.
Sumérlarning sapallirida kédér méyi arqiliq sizilghan neqishler baridi,kamaleklik üshke arqiliq ot chiqirip sapal pishuratti.sumérlarning tashchiliri we zergerliri aqgej, pil chishi,altun,kümüsh,héqiq we kök métallarni pishshiqlap ishleshni biletti.
Sumérlarsépillar arqiliq sheherlirini qoghdayti,biraq ularning sépilliri késektin yasalghan bolghachqa düshmenlerning waqti yéterlik bolsila qorshap turghan waqittin paydilnip sépil tamilirini kolap sépillarni örüwatalayti.
Sumérlarning qoshuni asaslqi piyade leshkerlerdin tüzülgen idi,yénik piyade leshkerlerning qolida adette palta,xenjer we neyze qatarliq qorallar bolatti.muntizim piyadeleshkerlerning yene mis dobulghisi,kigiz yépinchisi we tére ötükliri bolatti.
Sumérlarning qoshunida yene yawa ishek qétilghan harwilar bolatti,bu deslepki jeng harwiliri jeng qilghanda anche chong roli bolmayti,beziler ular asasliqi qoral toshushqa ishiltildu dep qaraydu,biraq üstidiki leshkerler palta yaki uzun neyze bilen qorallanghanidi.sumérlarning jeng harwilirning töt pay chaqi bolatti,üsitide ikki leshker turatti,töt yawa ishek qétilghanidi.harwining özi bolsa bir toqulghan séwet idi,chaqi pütey bolatti.
Sumérlar yenetash atquch,kamalche qatarliq yiraqqa hujum qildighan qorallarni ishletkenidi.
Dini ishliri
Sumérlarning insanlarning ilahning xizmitini qilish üchün dunyagha kelgenlikige ishinetti,shah bolsa ilahning bu dunyadiki wakaletchisi idi,insanlar ilahning nesihetige boysunishi kérek idi,undaq bolmighanda qelbi rezilship ilahning jazasigha uchrayti.shunglashqa kishler égiz munarliq ibadetxanilerni yasayti,chirayliq,muntizim jabduqlarni yasap ilahning insanlargha bergen yaxshiliqini namayan qilatti.
Sumérlarning herbir shehiride ularning özigila xas bolghan ilahi we ilahiyiti bolatti hemde waqittining ötishige egiship kishlerning ilahqa bolghan eqidisining özgirishi kishlerning ilahqa teswirlishidimu özgirishni keltürüp chiqarghanidi,sumérlarning kolléktip bir dini yoq idi.sumérlarning dinida köp ilahlar bolup hem bir bash ilahimu bolatti.
Sumérlarning étiqadi eng deslep xatirlengen étiqad bolup,bular kéyinki mésopotamiyediki epsane,astrologiye we dinning buliqi idi.sumérlar yer yüzining tekishi ikenlikige,asmanning tuwaqisiman ikenlikige ishinetti.ular adem ölgendin kéyin erwahqa aylinip ensizlik bilen udunyada menggü laghaylap yüridighanliqigha ishinetti.ularning bu xil étiqadi dunyadiki bashqa kishlergimu tesir körsetkenidi.alfiréd nors wéytxéd(engiliyelik matématik,peylasop) ilgiri: biz mésopotamiyediki samlardin exlaq we dingha warsliq qilduq... Dégenidi.
Sumérlarning bash ilahi tengri ilah anu bolup uning eng muhim hemrahiliri jenubtiki énki,shimaldiki énlil we wénira ilahi ishtar qatarliqlar idi.quyash ilahi utu,ay ilahi inenna idi.ana ilahining ismi namu idi,undin bashqa yene yüzdin artuq kichik ilahlar bar idi.herbir ilah bir sheher bilen baghlinishliq bolatti,bu'ilahlarning muhimliqi mushu sheherlerning siyasi jehettiki güllinishi wexarablishishigha egiship özgireyti.sumérlar insanlarni ilah séghiz topidin yasighan,meqsidi ilah üchün xizmet qilish dep qarayti.mubada ilah ghezeblense ular yer tewritish yaki boran-chapqun chiqirish arqiliq insanlarni jazalayti.sumérlar insanlar peqet ilahning ich aghiritishi asitidila yashiyalaydu dep qarayti.
Sumérlarning ibadetxanisi adette bir chong zaldin terkib tapatti,zalning ikki teripide yol bolatti,yolning sirti bolsa kahinlarning turidighan yéri idi.zalning birteripide bir égiz supa bolatti,supining üsitida bolsa haywan,köktat qatarliq qurbanliqlarni qoyidighan birkések üstel bolatti.ashliq iskilati webashqa ambarlar adette ibadetxanining etrapida bolatti.kéyin sumérlaribadetxanini töt tereplik supining üstige saldighan boldi,bu supilartoxtimastin égizlep munarliq ibadetxanini hasil qilatti.
Baqi dunya uqumi
Énki toghirisidiki pikir belkim uning axiret urushida apsuni nezerbend qilip öltürgenlikidin kelgen bolushi mumkin,shunglashqa énki qoghdaydighan sheher éridu apsuning esli tipi dep qarildu.irichigala bir qeder alahide bolup apsuning ichdeturupla qalmastin hem yene apsudin ayrilip pani dunyagha kéleleyti,bashqa'ilahlar bolsa apsugha kirelmeyti,chünki eger bir qétim ölüpla ketse panidun yagha qayta kélelmeyti.domuz bolsa ‹‹inenna bilen domuz›› hékayiside tutulup apsugha élip bérildu,her yili achisi bilen apsuda herqaysi alte aydin turidu.
Sumérlarning téxnikisidin chaq, here, tére eshlesh, bileyzük, bolqa, iger, miq, yingnimiq, üzük, kürek, palta, pichaq, uzunneyze,ya oqi, shemsher, yilim, xenjer, xalta, dobulgha, qolwaq, sawut, oqdan, ghilap, ötük, sapmakesh, wilka we haraq échitish qatarliqlar bar idi.
Sumérlarning oxshimaydighan üch xil qolwiqi bar idi:
Téreqolwaq: qomush we haywanat térisidin yasilatti.
Yelkenlik kéme: qaramay ishiltilip su kirip kétishning aldini alatti
Yaghach qolwaq: bezi chaghlarda adem yaki haywanlar arqiliq söritiletti.
Til-yéziqi
Sumér tili insanlar hazirghiche bilip yetken héchqandaq bir til bilen yéqin kelmeydighan birxil yégane til.sumér tili bilen bashqa tillarni bolupmu ural-altay tilliri sistémisidiki tillar bilen baghlashtek meqsetmu emelge ashmidi.jon béngtsonning közqarshigha asaslanghanda sumér tili belkim déne-kawkaz tilliri sisitémisigha tewe bolushi mumkin.nöwette sumértilining bir xil yépishma til ikenliki bilingen yeni uning sözliri yépishqan söz bölekliridin terkib tapidu.
Sumérlar bir xil teswiri yéziq ijad qilghan bolup kéyin bu xil yéziq miq yéziqqa qarap tereqi qilghan.bu yéziq bolsa insanlarning bilip yétilgen eng qedimi yéziqi bolup hésablindu.
Nöwette on mingdin oshuq sumér eserliri qézip chiqilghan bolup köp qismi séghiz topidin yasalghan taxtayning üstige oyulghan.ular shexis we karxanilarning xet-chekiliri, ewetilgen pul, tamaq tizimliki, qamus qatarliqlarning jediwili, qanun, medihiye naxshiliri, tilawet, séhirgerlik epsunliri, matématika, astronomiye we tibabet qatarliq mezmundiki ilim eserlerni öz ichige alidu.nurghun chong qurulush we chong tiptiki heykellerning üstigimu xetler oyulghan.nurghun eserlerning oxshas bolmighan nusxiliri saqlinip qalghan bulup da'im nusxilinip turghan.köchürüp yézish eyni waqittiki kishlerning birdinbir eser tarqitidighan usuli bolghan.sam tilliq kishler mésopotamiyening hökümranigha aylanghan chaghdimu sumér tili yenila din we qanuni ishlirida qollinildighan til bolghan.
Mutexesislermu sumér yéziqini nahayiti teste chüshindu,bolupmu deslepki sumér yéziqi nahayiti tes idi,chünki ular da'im barliq gramatka qurulmisini öz ichige almayti.
Mirasliri
Sumérlarning nurghun keshpiyati kéyinki medeniyetlerning tereqiyatida intayin muhim rol oynighan.beziler chaqni del sumérlar keship qilghan dep qaraydu.ular ijad qilghan yéziq nöwette insanlar bilip yetken eng burunqi yéziq sistémisi hésablindu.ular eng burun astronomiylik hadisilerni xatirligen insanlardur.ular herbir sa'etni 60minut,herbir minutni 60sékunt boldighan waqit hésablash sistémisini kirgüzgen.leshkiri septe turushnimu belkim ular keship qilghan bolushi mumkin.
Matématikajehette
Soda hésabati we yer ölcheshni toghra élip bérish üchün,eyni waqitta orun uqumi alliburun peyda bolup bolghan hemde onluq sistéma we on altlik sistéma teng qollinilghan.mesilen:bir minut 60sékunt,chemberning aylanmisi 360 gradus qatarliqlar,bu uqumlar bügünki kündimu yenila dawamliq qollinilwatidu.
Sumérmedeniyitning menbesi
Sumérlarmésopotamiyede insanlarning deslepki mezgildiki tereqi qilghan medeniyitini yaratqan.undaqta sumérlar nedin kelgen?Sumér medenyiti nedin peyda bolghan? Bumesililer hazirmu téxichila bir sir.ispatlinishche,qarachachliq sumérlar aryanlarning bir tarmiqmu emes hem samlarning bir tarmiqimu emes iken,shunglashqa beziler ularning esili tewelikini sherqtiki melum bir jay bolushi mumkin dep qaraydu.biraq sumérlarning qedimqi riwayetlirige asaslanghanda sumérlarning medeniyiti tarixtin awalqi bir qétimliq zor kelkündin aman qalghan kishlerdin kelgen.
ئۇزۇن قارا قەھۋە
ئۇزۇن قارا قەھۋە ئادەتتە ئاۋىسترالىيە ۋە يېڭى زىلاندىيەدە كۆپ ئىسىتمال قىلىندۇ. ئۇزۇن قارا قەھۋە ئامېرىكانو قەھۋەسىگە ئوخشىشىپ كېتىدۇ، لېكىن تەمى تېخمۇ قىرتاق. ئۇزۇن قارا قەھۋەنى قايناق سۇغا ئەسپرەسسو ياكى رىسچرەتوۋ قەھۋەسنى ئىككى قېتىم قۇستۇرۇش ئارقىلىق تەييار قىلىدۇ.
ئىسلام دېموكراتىيە
ئىسلامدىكى دېموكراتىيە: بىركۈنى ئابدۇراخمان ئىبنى ئەف مۆمىنلەرنىڭ خەلىپىسى ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ھوزۇرىغا كەلدى، سالام بەردى ۋە كۈتۈپ تۇردى. شۇ پەيتتە ھەزرىتى ئۆمەر ئالدىدىكى يېنىۋاتقان شامنى ئۆچۈرۈپ، باشقا شامنى ياقتى. ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ بۇ ھەرىكىتى مېھماننىڭ دېقىتىنى تارتتى ۋە سورىدى: - ئى مۆمىنلەنىڭ ئەمرى، ئالدىڭىزدا شام بار ئىدى ئۇنى ئۆچۈردىڭىز، يەنە شۇنىڭغا ئوخشاش شامنى ئېلىپ ياقتىڭىز. بۇنىڭدا بىر ھېكمەت بارمۇ؟  ھەزرىتى ئۆمەر تەبەسسۇم بىلەن  جاۋاب بەردى: - ئەي ئابدۇرەھمان! ئۆچۈرگىنىم دۆلەتنىڭ شېمى، ياقىنىم بولسا ئۆزۈمنىڭ شېمى، ئۆز پۇلۇمغا ئالدىم. دۆلەت ئىشىنى قىلغاندا دۆلەتنىڭ شېمىنى ياقىمەن، ئۆز ئىشىمنى قىلغاندا ئۆزۈمنىڭ شېمىنى ياقىمەن. ھازىر سەن بىلەن سۆھبەتلىشىپ ئولتۇرغاندا دۆلەت شېمىنى يېقىشىم ھارام بولىدۇ. ئەگەر شۇنداق قىلمىسام، دەپ باقە، ئاللاھقا قايتقاندا قانداق ھېساب بېرىمەن؟
ۋاجىپ
ۋاجىپ ياكى ۋاجىب (الواجب): كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ نەزىرىدە ھەجدىن باشقا ئىبادەتلەردە ۋاجىپ بىلەن پەرزنىڭ پەرقى يوقتۇر. ھەنەفىي مەزھەب پەرز بىلەن ۋاجىپنى پەرقلەندۈرۈپ: «پەرز پەقەت كەسكىن، ئېنىق، ‹مۇتەۋاتىر› دەرىجىسىگە يەتكەن دەلىللەر بىلەنلا ئىسپاتلىنىدۇ. ۋاجىپ بولسا، كەسكىن، ‹مۇتەۋاتىر› دەرىجىسىگە يەتمىگەن دەلىللەر بىلەن ئىسپاتلىنىدۇ» دەيدۇ. لېكىن، بارلىق ئالىملارنىڭ نەزىرىدە ئەمەل قىلىش نۇقتىسىدىن پەرز بىلەن ۋاجىپنىڭ پەرقى يوق. چۈنكى ھەر ئىككىسى چوقۇم ئورۇنداشنى كۆرسىتىدۇ ۋە ئۇنى ئادا قىلسا ساۋاب تاپىدۇ، ئادا قىلمىسا جازاغا ئۇچرايدۇ.
برىتانى كولۇمبىيە ئۇنىۋېرستېتى
برىتانى كولۇمبىيە ئۇنىۋېرستېتى 1908-يىلى 3– ئاينىڭ 7- كۈنى قۇرۇلغان
1931 - يىلى
1931 (MCMXXXI) يىلى ئىسە بويىچە سەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
ئايكۆل بازىرى
ئايكۆل بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ayköl Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاقسۇ شەھىرى گە جايلاشقان.
كاشغەر
كاشغەر (چاغاتايچە: كاشغر)، بۇگۈن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كوناشەھەر رايونىغا توغرا كېلىدىغان، قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ يازلىق پايتەختى ۋە مەھمۇد كاشغەرىي توغۇلغان، ئىسلام دۇنياسىنىڭ شەرقىدە يەر ئالغان مۇھىم سىياسىي ۋە ئىلم مەركەزى بولغان تارىخى شەھەردۇر.
ماروكىنو (قەھۋە)
ماروكىنو (باشقا نامى: ماروچىنو، ماروكىنو قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Marocchino) بىر خىل قەھۋەدۇر. ماروكىنو قەھۋەسى ئىتالىيەنىڭ ئالىساندېرىيەدە بارلىققا كەلگەن. ماروكىنو ئادەتتە كىچىك ئىستاكان بىلەن ئىستىمال قىلىندۇ. ماروكىنو ئاساسلىقى ئەسپرەسسو بىر قۇستۇرۇم (ياكى رىسچرەتوۋ قەھۋسىدىن بىر قۇستۇرۇم)، كوكو تالقىنى، ۋە سۈت ماغزىپىدىن ئېتىلدۇ.
ئەدەبىي تەرجىمىلەر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> <ئەدەبىي تەرجىمىلەر> - ئايلىق ئەدەبىي تەرجىمە ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى باشقۇرىدۇ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلىدۇ، <ئەدەبىي تەرجىمىلەر> ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تۈزۈپ نەشرگە تەييارلايدۇ، بۇ ژۇرنال خەنزۇ ھازىرقى زامان، بۈگۈنكى زامان ئەدەبىياتىدا مەيدانغا كەلگەن مۇنەۋۋەر پوۋېست، ھېكايە، شېئىر، ئەدەبىي ئاخبارات ... لارنى تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇرۇشنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ژۇرنال 1960 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىغان، ئارىلىقتا بىر مەزگىل نامىنى <كۆۋرۈك>كە ئۆزگەرتكەن، ژۇرنال نەشر قىلىنغاندىن تارتىپ ھازىرغىچە ئاز بولمىغان مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇردى. ژۇرنالنىڭ ھازىر <پوۋېستلار>، <ھېكايىلار>، <شېئىرلار>، <ئەدەبىي ئاخبارات>، <بالىلار ئەدەبىياتى>، <چەت ئەل ئەدەبىياتىدىن>، <ماقالە ۋە ئوبزور>، <ئەسەر ۋە باھا>، <ئۇنىڭدىن - بۇنىڭدىن> قاتارلىق سەھىپىلىرى بار.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتى
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتى 1945-يىلى11-ئايدا رەسمىي قۇرۇلغان. ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يەنە بىر مەخسۇس ئاپپاراتى بولۇپ، ھازىر بۇ تەشكىلاتقا 161 دۆلەت ئەزا بولدى. باش شتابى پارىژدا.
ئاساسلىق دائىرسى
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ كەسپىي دائىرىسى ناھايىتى كەڭ، ئاساسلىقى: مائارىپ، تەبىئىي پەن، ئىجتىمائىي پەن، مەدەنىيەت ۋە ئالماشتۇرۇشتىن ئىبارەت تۆت ساھەگە بۆلۈنىدۇ. مائارىپ بۇ تەشكىلاتتىكى پائالىيىتى ئەڭ كۆپ، خىراجەت ئىشلىتىش نىسبىتى ئەڭ چوڭ. تەبىئىي پەن، ئىجتىمائىي پەن ۋە مەدەنىيەت جەھەتلەردىكى پائالىيىتىمۇ خېلى كەڭ.
مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈش
جۇڭگو بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى. بۇ تەشكىلات 1947-يىلى11-ئايدا مەملىكىتىمىزدىكى نەنجىڭ ۋە شاڭخەيلەردە ئىككى ئىلىم-پەن مەركىزى قۇرغان، لېكىن كېيىن پائالىيىتىنى توختاتقان. 1971-يىل10-ئايدا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ ئىجرائىيە ئىدارىسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋەكىللىرىنىڭ جۇڭگونىڭ بىردىنبىر قانۇنلۇق ۋەكىلى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى ۋە مۇقىملاشتۇردى. 1972-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ17-نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيىدا مەملىكىتىمىز ۋەكىلى يىغىننىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە ۋە ئىجرائىيە ئىدارىسىنىڭ ئەزالىقىغا سايلاندى.
كۇڧە
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Iraq-Kufe.jpg|thumb|272x272px|ئىراق خەرىتىسى ئۈستىدىكى كۇڧە link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Kufa_Mosque,_1915.jpg|thumb|338x338px|بۈيۈك كۇڧە مەسجىدى، 1915 link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Kufa_Mosque.jpg|thumb|341x341px|بۈيۈك كۇڧە مەسجىدى، 2014 كۇڧە (ئەرەبچە: الكوفة)، ئىراق ئەرەب جۇمھۇرىيىتى نەجەڧ ۋىلايىتىگە (مۇھڧازا) تەۋە بىر شەھەردۇر.
ڧىرات دەرياسى قىرغىقىدىكى بۇ شەھەر باغداتنىڭ 170 كلومېتر جەنۇبىدا، نەجەڧنىڭ 10 كلومېتر شەرقى شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، نەجەڧ بىلەن بىر گەۋدىلىشىپ كەتكەن. 2003- يىلى مەئلۇماتلىرىغا كۆرە نۇپۇسى 110 مىڭ ئېرۇر.
ئەلى بىن ئەبى تالىب زامانىسىدا ئىسلام دۆلىتىنىڭ پايتەختى ھالغا كەلتۈرۈلگەن ۋە پايتەخت ۋاقتىدا مەدەنىي ئاساسى تەرەققىي قىلىغان. بۇگۈن شەھەر نۇپۇسىنىڭ كۆپچىلىكى شىئە مۇسۇلمانلاردۇر. خەلىڧە ئەلى قەتىل قىلىنغان ۋە مازارى يەر ئالغان شەھەردۇر.
جۇمھۇرىيەتنىڭ قەدىمىيلىكى
ئاپتورى: زىيا گۆكئالپ
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
لېكىن «ئىككى ئۇچ ئۆزئارا توقۇلىدۇ» دەيدىغان بىر قائىدە بار. جۇمھۇرىيەتنىڭ ئەڭ ئىپتىدائىي باسقۇچىغىچە نەزەر ئاغدۇرىدىغان بولساق يەنىلا جۇمھۇرىيەتنى كۆرىمىز.
جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ ئەڭ ئىپتىدائىيسى «توتېم ئېتىقادىدىكى ئۇرۇقداش» لاردۇر. بۇ ئىجتىمائىي تىپنىڭ شەخسىي ھوقۇققا ئىگە بىرەر ئاقساقىلى ياكى بېگى يوق. جەمەت ئاقساقىلى پەقەت دىنىي مۇراسىملارنى باشقۇرۇش ئۈچۈن سايلانغان بىر مويسىپىتتۇر. ئاۋسترالىيە ئۇرۇقداشلىقلىرى مۇشۇنىڭغا ئوخشايدۇ.
توتېمنىڭ ھۆكۈمرانلىقى قانچىكى كۈچەيسە كوللېكتىپ ئاڭنىڭ ھۆكۈمرانلىقىمۇ شۇنچىۋالا كۈچىيىدىغان بولغاچقا، توتېمىزم تەشكىلاتىنى ئىجتىمائىي تەرەققىياتنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدا بەلگىلىك دەرىجىدە مەۋجۇت بولغان ئىپتىدائىي جۇمھۇرىيەت شەكلى دېيىشكە بولىدۇ.
ھازىرقى جۇمھۇرىيەت بىلەن ئۆتمۈشتىكى جۇمھۇرىيەت ئوتتۇرىسىدا پەرقنىڭ بولۇشى مۇقەررەر. ھېچقانداق تەرەققىياتى بولمىغان بىر تەشكىلاتنىڭ تەرەققىياتتا يۇقىرى پەللىگە يەتكەن يەنە بىر تەشكىلاتقا تامامەن ئوخشىشى مۇمكىنمۇ؟
ئىپتىدائىي جەمئىيەتتە بەلگىلىك دەرىجىدە دېموكراتىيە، بەلگىلىك دەرىجىدە كوممۇنىزم ۋە بەلگىلىك دەرىجىدە پېمىنىزم باردەك كۆرۈنىدۇ. قارىماققا بۇلار ئىجتىمائىي تەرەققىياتنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىغا ئائىت ھادىسىلەردۇر. لېكىن بۇلارمۇ ئۆز ۋاقتىدا مۇشۇ تەرەققىي قىلغان سىستېمىلارنىڭ دەسلىپىدە نامايان بولۇپ، كېيىن غايىب بولغان. ھازىرغا كەلگەندە بىر – بىرلەپ ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ.
ئوتتۇرىدىكى پەرق − ئاخىرقىسىنىڭ تايانچى رەسمىي قانۇن بولسا، ئىپتىدائىيلىرىنىڭ تايانچى پەقەت قائىدە – يوسۇنلاردۇر. ئۇنداق بولغانىكەن، توتېمىزم بىر ئۇرۇقداش جەمەتنىڭ جۇمھۇرىيىتى دېگەنلىكتۇر. چۈنكى توتېمىزم دەۋرىدە جەمەتنىڭ مەخسۇس بىر رەئىسى يوق ئىدى. توتېمنىڭ بىۋاسىتە جەمەتكە ئائىت بولغانلىقى بۇنىڭ ئىسپاتىدۇر. بۇ جەمەتنىڭ رەئىسى توتېمنى قوبۇل قىلىپ، ئۆز مەنپەئەتىنى دەپ ئۇنى زورلۇق بىلەن چاڭگىلىغا كىرگۈزۈۋالغان ئىش يوق. دەرۋەقە، ئەگەر مۇشۇنداق ئىش يۈز بەرگەن بولسا ئىدى، توتېم ئومۇمىيلىقتىن خۇسۇسىيلىققا ئۆزگىرىپ، خۇسۇسىي ھۆكۈمرانلىق مەيدانغا كەلگەن بولاتتى. بۇنداق بولغاندا جەمەت بىر جۇمھۇرىيەت بولمايتتى، ھاكىمىيەتمۇ جەمەتكە ئەمەس، بەلكى جەمەتنىڭ توتېمىنى ئۆز نامىدا ئاتاپ، ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن ئۇنى چاڭگىلىغا كىرگۈزۈۋالغان رەئىسكە مەنسۇپ بولاتتى.
سىياسىي تەرەققىياتنىڭ ئاخىرقى باسقۇچى جۇمھۇرىيەت بولغىنىدەك، ئىپتىدائىي ھالىتىدىكى تۇنجى باشلىنىش نۇقتىسىمۇ جۇمھۇرىيەتتۇر. ھاكىمىيەت دەسلىپىدە جەمەتكە مەنسۇپ بولسىمۇ بارغانسېرى خۇسۇسىيلاشماقتا. بۇنداق بولغاندا خەلقنىڭ ھۆكۈمرانلىقى خۇسۇسىي ھۆكۈمرانلىقتىن، خەلقنىڭ ھوقۇقىمۇ خۇسۇسىي ھوقۇقتىن بۇرۇن شەكىللەنگەن بولىدۇ.
ئەمدى بۇ تەرەققىيات جەريانىنىڭ سەۋەبلىرىنى ئىزدەپ باقايلى:
جەمئىيەتشۇناس دەۋىي (Davey) بۇ سەۋەبنى «پوتلاچ» دەپ ئاتىلىدىغان بىر مۇراسىمدا دەپ قارايدۇ. شىمالىي ئامېرىكىنىڭ غەرب تەرىپىدە ھايدا، تەلىنكىت ۋە گۇۋاگىيوتەل دېيىلىدىغان ئۈچ خىل مىللەت بار. بۇلارنىڭ ئىچىدە پوتلاچ قائىدە – يوسۇنلىرىنىڭ كونكرېت تەتبىقلىنىدىغانلىقىنى ئۇچرىتىمىز.
پوتلاچ − قارشى تەرەپنىڭ ئۈزەڭگە سوقۇشتۇرۇشىغا ئىمكانىيەت قالدۇرمايدىغان دەرىجىدە ئىسراپچىلىق قىلىنىدىغان، كەلگەن مېھمانلار رىقابەتكە چاقىرىلىدىغان ھەشەمەتلىك بىر زىياپەتتۇر. بۇ زىياپەتتە ئوتتۇرىغا مېھمانلار يەپ بولالمىغۇدەك كۆپ تاماق تارتىلىدىغان بولۇپ، قەبىلىدىكى بارلىق كىشىلەر غىزالىنىپ بولغاندىن كېيىن چوقچىيىپ تۇرغان دۆڭدەك يىغىلىپ تۇرغان گۆشلەرنى، كۈپلەردە تولۇپ تۇرغان شاراپلارنى ۋە باشقا يېمەكلىكلەرنى ئېلىپ كېتىشكە تەكلىپ قىلىنىدۇ. ساھىبخاننىڭ يېمەكلىكلەردىن سىرت قانچىلىك داش قازانلىرى ۋە ھايۋاناتلارنىڭ تېرىلىرىدىن تىكىلگەن يوتقان – كۆرپىلىرى بولسا ھەممىنى ئەكېلىپ ئوتتۇرىغا تاشلايدۇ. نەتىجىدە قارشى تەرەپ دەرھال بۇلارنى ئېلىپ كېتىپ، بۇ زىياپەتكە جاۋابەن بۇنىڭدىنمۇ ھەشەمەتلىكرەك بىر زىياپەت بېرىشكە قەرزدار بولىدۇ.
ناۋادا بۇ قەرزنى ئادا قىلىپ، تېخىمۇ ھەشەمەتلىك بىر زىياپەت بەرمىسە، زىياپەتكە كەلگەنلەر توتېمىدىن مەھرۇم قالىدۇ. چۈنكى قارشى تەرەپ زىياپەت بېرەلمەي، مېھمانلارغا رىقابەت ئېلان قىلغان تەرەپ بىلەن رىقابەتلىشىشتىن ئاجىز كەلگەندە، ئىلگىرى ساھىبخانلىق قىلغانلار ئۇلارنىڭ توتېملىرىنى يەڭگەن ھېسابلىنىپ، توتېم بىلەن تەڭ مەزكۇر توتېمغا تەۋە بولغان توپتىن جەمەت ھۆكۈمرانلىقىنىمۇ مەجبۇرىي تارتىۋالغان بولىدۇ.
بىر مۇستەبىت ئالدى بىلەن ئۆز ئايمىقىنى ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالغاندىن كېيىن، ئۆز ئايمىقى مەنسۇپ بولغان قەبىلىنىڭ پۈتۈن ئايماقلىرىنى ئوخشاش شەكىلدە ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا ئەتراپتىكى قوشنا قەبىلىلەرگىمۇ زىياپەت بېرىپ، ئۇلارغىمۇ رىقابەت ئېلان قىلغاندىن كېيىن بەرگەن ھەشەمەتلىك زىياپىتى جاۋابسىز قالسا، ئۇلارنىمۇ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالغان ھېسابلىنىدۇ. مۇشۇ شەكىلدە ئايماق ۋە بەگلىكلەردىن شەكىللەنگەن چوڭ بىر قەبىلە بىرەر شەخس ياكى بىرەر جەمەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىرىدۇ. بۇ سىياسەت كېيىنكى مەزگىللەردە باشقا قەبىلىلەرگىمۇ يۈرگۈزۈلىدۇ. خۇسۇسىي ھاكىمىيەتنىڭ دائىرىسى مۇشۇ شەكىلدە كېڭىيىپ پادىشاھلىققا قەدەر يېتىپ بارىدۇ.
قەدىمكى تۈركلەردە توتېم «ئونگۇن» دەپ ئاتىلاتتى. «تارىخ مەجمۇئەسى» دە پۈتۈلگىنىگە قارىغاندا ئونگۇن سۆزى «ئۇلۇغلۇق» مەنىسىدىكى «ئويۇن» سۆزىدىن كېلىپ چىققان. ئوغۇز ئايماقلىرىنىڭمۇ مەلۇم ئونگۇنلىرى بار ئىدى. ئوغۇزلاردىن ھەربىرى ئۆزلىرىنىڭ ئونگۇنىنى ئۇلۇغلاپ، ئۇلارغا تولىمۇ ھۆرمەت قىلاتتى، ئوق ئاتمايتتى ۋە گۆشلىرىنى يېمەيتتى.
بۇ ئونگۇنلار: لاچىن، بۈركۈت، قارچىغا، ئۈچ شۇڭقار ۋە تەكلىپ قاتارلىقلاردۇر.
دەسلەپتە ئونگۇن ۋە تامغا خەلقكە مەنسۇپ ئىدى. ئۇ چاغدا ھەر ئايماق بىر جەمئىيەت سالاھىيىتىگە ئىگە ئىدى. كېيىن ئايماق بېگى ئۆز ئەزالىرىغا ئىنتايىن ھەشەمەتلىك زىياپەتلەرنى بېرىپ، ئايماق ئەزالىرىنى ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالاتتى. قەدىمكى ئوغۇز تۈركچىسىدە بۇ ھەشەمەتلىك زىياپەت «شۆلەن» (مۇراسىم) دەپ ئاتىلاتتى. ئونگۇن «توتېم» نىڭ تۈركچىسى بولغىنىغا ئوخشاش، شۆلەنمۇ «پوتلاچ» ۋە «توي» زىياپىتىنىڭ تۈركچىسىدۇر.
دەدە قورقۇت كىتابىنىڭ (9 – بېتىدە) مۇنداق دېيىلىدۇ:
«دىرسەخان خاتونلىرىنىڭ تەلىپىگە بىنائەن كاتتا بىر توي زىياپىتى بەردى. ئايغىر بايتالدىن، بۇغرا ھىڭگاندىن، قوچقار ساغلىقتىن پارچىلاپ بېرىشنى سورىدى.
ئىچ ئوغۇز تاش ئوغۇز بەگلىرىگە قوشۇلدى، ئاچلارنى تويغۇزدى، يالىڭاچنى كىيدۈردى، قەرزدارنى قەرزلىرىدىن خالاس قىلدى، دۆڭدەك گۆش يىغدى، كۆلدەك سۈتلەرنى ساغدۇردى».
دەدە قورقۇتنىڭ (4 – بېتىدە) يەنە مۇنداق دېيىلىدۇ:
«قونغىلى بولمايدىغان قارا ئۆيلەرنىڭ يىقىلغىنى ياخشى.
ئوغۇز مۇراسىملىرى ئىنتايىن ھەشەمەتلىكتۇر».
دەدە قورقۇتنىڭ (3 – بېتىدە) يەنە مۇنداق دېيىلىدۇ:
«ئەر بېخىل بولسا نامى چىقماس».
ئوغۇزلاردا بۇلاردىن باشقا يەنە بىر مۇراسىممۇ بار بولۇپ، بۇمۇ مەردلىك، ھەشەمەتخورلۇق ۋە رىقابەت ئېلان قىلىشنىڭ دەرىجىسىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل مۇراسىم «بۇلاش مۇراسىمى» دېيىلىدۇ. بۇ مۇراسىملاردا زىياپەت بەرگەن ساھىبخان خاتونىنىڭ قولىدىن يېتىلەپ چېدىرنى تاشلاپ كېتەتتى. قېپقالغان مېلى زىياپەتكە كەلگەن مېھمانلار تەرىپىدىن بۇلاڭ – تالاڭ قىلىناتتى.
دەدە قورقۇت كىتابىنىڭ (165 – بېتىدە) مۇنۇ قۇرلار يېزىلغان:
«ئۈچئوق بىلەن بوزئوق بىر يەرگە جەم بولغاندا قازان ئۆيىنى بۇلاڭ – تالاڭ قىلدۇراتتى. قازان بۈگۈن يەنە ئۆيىنى بۇلاڭ – تالاڭ قىلدۇردى. لېكىن «تاش-ئوغۇز» ئۇ يەردە يوق ئىدى. پەقەت «ئىچ-ئوغۇز» لا بۇلاڭ – تالاڭ قىلدى. قاچانكى قازان ئۆيىنى بۇلاڭ – تالاڭ قىلدۇرسا، خاتونىنىڭ قولىدىن يېتىلەپ سىرتقا چىقاتتى. باشقىلار ئۇنىڭ پۈتۈن مال – مۈلكىنى بۇلاڭ – تالاڭ قىلاتتى».
ئەجەملەر (قەدىمكى ئىرانلىقلار) نىڭ: «خانى ياغما» دېگىنى دەل مۇشۇ بۇلاڭ – تالاڭ مۇراسىمىدۇر.
بۇلاڭ – تالاڭ مۇراسىمى پوتلاچنىڭ ئەڭ يارقىن شەكلىدۇر. ھازىر ئامېرىكىنىڭ غەربىدىكى يەرلىك قەبىلىلەردە بۇ شەكىلدىكى پوتلاچ ئاز ئۇچرايدۇ. بۇ زىياپەتتە ساھىبخاننىڭ پۈتۈن بايلىقى بۇلاڭ – تالاڭ قىلىنىدۇ. ئەگەر مېھمانلار بۇ زىياپەتتىن تېخىمۇ كاتتا زىياپەت تەييارلاپ جاۋاب قايتۇرالمىسا، ساھىبخاننىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىرىشكە مەجبۇر بولىدۇ. مەسىلەن، سالۇر قازان (تۈرك داستانلىرىدىكى بۇغداي ئۆڭلۈك يېگىت – ت) ھەر يىلى بىر قېتىم پۈتۈن بايلىقىنى بۇلاڭ – تالاڭ قىلدۇرۇش ئارقىلىق ئۆز ئايمىقى بولغان ئىچ–ئوغۇزغا ئوخشاش تاش–ئوغۇزنىمۇ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئېلىشقا ئۇرۇنىدۇ. بۇ دەۋانىڭ ئەڭ يارقىن ئالامىتى شۇكى، ئىچ–ئوغۇزغا بېرىلگەن بۇ زىياپەتنىڭ خەۋىرىنى ئالغان ھامان تاش–ئوغۇز بەگلىرىنىڭ بۇندىن كېيىن سالۇر قازاننىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىرىش – كىرمەسلىكنى مۇزاكىرىلىشىش ئۈچۈن بىر يەرگە توپلىنىشىدۇر.
مۇزاكىرىلىشىش نەتىجىسىدە قىلىنغان قارار:
سالۇر قازان تاش–ئوغۇزنى زىياپىتىگە تەكلىپ قىلماي ئۇلارنىڭ ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقىغا خاتىمە بەرگەن بولدى. تاش–ئوغۇز بەگلىرى بۇندىن كېيىن سالۇر قازاننىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ئېتىراپ قىلماسلىق ۋە ئۆزلىرىگە قىلىنغان ناھەقچىلىكلەرنىڭ قىساسىنى ئېلىشنى قارار قىلدى.
تاش–ئوغۇز بەگلىرىدىن ئورۇز، ئامان ۋە قالان بەگلەر مۇنداق دېدى:
«ماۋۇ ئىشنى كۆرۈڭ! ھازىرغا قەدەر قازاننىڭ ئۆيىنى بىرلىكتە بۇلاڭ – تالاڭ قىلاتتۇق. ئەمدى نېمىشقا باراۋەر بولمايمىز؟ بىرلىككە قاراشلىق پۈتۈن تاش–ئوغۇز بەگلىرى قازاننىڭ تەكلىپىگە كەلمىدى. بۇنىڭغا قارىغاندا سالۇر قازان ئۇلارغا دۈشمەنلىك قىلغاندەك قىلىدۇ» (دەدە قورقۇت، 165 – بەت).
قارىغاندا سالۇر قازان ئۆزىگە قاراشلىق تاش–ئوغۇز بەگلىرىنى بۇلاڭ – تالاڭ مۇراسىمىغا تەكلىپ قىلماي ئۇلارنىڭ ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقىدىن، يەنى ئۇلارنى ئۆزىگە بېقىندى قىلىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قالغاندەك قىلاتتى. چۈنكى ئۇ بۇندىن ئىلگىرى ئۇلارنىڭ ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى پەقەت مۇراسىم، بولۇپمۇ بۇلاڭ – تالاڭ مۇراسىمى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرگەن ئىدى.
بۇ ھېكايىدىن كۆرۈۋالغىلى بولىدۇكى، سالۇر قازان ئىككى خىل بۇلاڭ – تالاڭ مۇراسىمى ئۆتكۈزەتتى. بىرىگە پەقەت ئۆز تەرەپدارلىرىنى، يەنى ئىلغار سىياسىي كۈچ بولغان ئۈچئوقلارنى (ئىچ–ئوغۇزلارنى) تەكلىپ قىلاتتى. يەنە بىرىگە تاش–ئوغۇزلار (بوزئوق) لارنى تەكلىپ قىلاتتى.
سالۇر قازاننىڭ ئىچ–ئوغۇزلارغا بەرگەن زىياپەتتىن مەقسىتى باشقىلارغا قارىغاندا ئۆز ئايمىقى بولغان ئىچ–ئوغۇزلار ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىق كۈچىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشتۇر. بۇ زىياپەتكە تاش–ئوغۇزنىڭ قاتنىشىشىنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق ئىدى.
يەنە بىر تۈرلۈك زىياپەتتىن مەقسەت ئىچ–ئوغۇزدىن باشقا تاش–ئوغۇزلارغىمۇ ھۆكۈمرانلىق قىلىش ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش، شۇنداق قىلىپ ھەر ئىككىلىسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىشتۇر. بۇ ئىككىنچى زىياپەتكە ھەر ئىككى تەرەپ قاتنىشىشى كېرەك. چۈنكى ھاكىمىيەت ئىككى ئايماقتىن شەكىللەنگەن «قەبىلە» ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ.
بوزئوق بەگلىرى ئۈچئوقلارغا مەنسۇپ بولغان بۇ زىياپەتكە تەكلىپ قىلىنمىغانلىقلىرى ئۈچۈن ئىسيان كۆتۈردى. بۇلارنىڭ قىلغىنى توغرا بولمىدى. چۈنكى سالۇر قازان بۇ زىياپەت ئارقىلىق ئۆز ئايمىقىغا مەنسۇپ جەمەتلەرنىڭ توتېمىنى قولغا كىرگۈزۈش، يەنى ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىگە بولغان بېقىندىلىقى ۋە ئالاقىسىنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلغان ئىدى.
قەدىمكى تۈركلەرنىڭ قارىشىچە، ئۇرۇقداشلىقمۇ ئاسماندىن زېمىنغا چۈشكەن بىر نۇردىن تۇغۇلۇش بىلەنلا بەرپا بولاتتى. دەسلەپتە بۇ نۇردىن تۇغۇلۇپ، ئېسىل نەسەبلىك بولۇش شەرىپى پۈتۈن قەبىلىگە مەنسۇپ ھېسابلىناتتى. ئۇ ۋاقىتلاردا تۈرك جەمئىيەتلىرىنى «دېموكراتىك ۋە جۇمھۇرىيەت» دېيىش توغرا ئىدى. كېيىنكى مەزگىللەردە بىر رەئىس چىقىپ نۇردىن تۇغۇلۇش شەرىپىنى قەبىلىدىن مەجبۇرىي تارتىۋېلىپ، ئۆز جەمەتىنىڭ قىلىۋالدى. بۇ ئەھۋال ئالىي ھوقۇقنى جەمئىيەتتىن تارتىۋېلىپ، مەلۇم بىر جەمەتكە بېرىش بىلەن نەتىجىلەندى. بەزىدە قەبىلىنىڭ كۈچى ئاجىز بولسىمۇ، رەئىس قەبىلىنىڭ توتېمى بولغان ھايۋاندىن كۈچلۈكرەك بىرەر ھايۋاننى ئۆز جەمەتىنىڭ توتېمى قىلىۋالاتتى.
مەسىلەن، قوينى توتېم قىلىپ كېلىۋاتقان قەبىلىدە ئۆز جەمەتىنى بۆرە توتېمىغا، ئۆكۈزنى توتېم قىلىپ كېلىۋاتقان قەبىلىدە ئۆز جەمەتىنى شىر توتېمىغا ئىگە قىلىش شۇ جەمەت ئۈستىدە كۈچلۈك ھاكىمىيەت ئورنىتىش دېگەنلىك بولاتتى. قەدىمكى تۈركلەردە خەلقنىڭ ھۆكۈمەتكە باج – سېلىق تاپشۇرمايدىغانلىقىنى، بولۇپمۇ ھۆكۈمدارلارنىڭ خەلقنى باقىدىغانلىقىنى ئورخۇن يېزىقلىرىدىكى مۇنۇ سەترلەردىن چۈشىنىۋالغىلى بولىدۇ:
«ھېچقاچان باي بىر خەلقكە ھۆكۈمران بوپباقمىدىم. تۈرك مىللىتى ئاز ئىدى، كۆپەيتتىم. ئاچ ئىدى، تويغۇزدۇم. يالىڭاچ ئىدى، كىيدۈردۈم».
بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋالالايمىزكى، مەيلى ئوغۇزلاردا، مەيلى تۈركلەردە خۇسۇسىي ھۆكۈمرانلىق ۋە ھاكىممۇتلەقلىق پوتلاچتىن پەيدا بولغان. توتېم ھۆكۈمرانلىقنى كوللېكتىپ ئاڭغا باغلىغان بولسا، پوتلاچ ئارقىلىق بۇ توتېمنىڭ قولغا كىرگۈزۈلۈشى ھاكىمىيەتنى خۇسۇسىيلاشتۇرۇۋەتكەن.
ئۇنداق بولغانىكەن، قەدىمكى تۈركلەردە بىر تەرەپتىن ئونگۇن بېشىدىن ئۆتكۈزگەن ئۆزگىرىشلەر جەمئىيەتنىڭ ئۆتمۈشىدە يۈز بەرگەن ئىنقىلابلارنى كۆرسىتىپ بەرگىنىگە ئوخشاش، ئامېرىكىنىڭ غەربىي – شىمال تەرىپىدىكى ھىندىلارغا ئائىت پوتلاچ بىلەن قەدىمكى تۈركلەردىكى مۇراسىم ۋە بۇلاڭ – تالاڭ مۇراسىمىنىڭمۇ ھۆكۈمرانلىقنى خۇسۇسىيلاشتۇرۇشتىكى تەسىرى ئوخشاش بولغان. پوتلاچتىن سىرت، ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشمۇ خۇسۇسىي ھاكىمىيەتنىڭ ئالدى بىلەن ئەسىرگە چۈشكەنلەر ئۈستىدە، كېيىن پۈتۈن خەلق ئۈستىدە ئورنىتىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
(جۇمھۇرىيەت، 1924 – يىل، 28 – ئىيۇل)
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئالتى يازىلارى» ناملىق ئەسىرى، توكەر نەشرىياتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سىدنېي ئۇنىۋېرستېتى
سىدنېي ئۇنىۋېرستېتى 1850-يىلى 10 – ئاينىڭ 1- كۈنى قۇرۇلغان
بىرلىككە كېلىنگەن ھەدىس
بىرلىككە كېلىنگەن ھەدىس ياكى مۇتتەفەقۇن ئەلەيھى ھەدىس (متّفق عليه): بىر ھەدىسنىڭ ئىمام بۇخارىي ۋە ئىمام مۇسلىملارنىڭ «سەھىھەين» دەپ ئاتالغان «ئەلجامىئۇسسەھىھ» ۋە «ئەلمۇسنەدۇسسەھىھ»لىرىنىڭ ئىككىلىسىدەئورۇن ئالغانلىقىنى ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇدۇر. «سەھىھەين» بارلىق ئالىملار تەرىپىدىن بىردەك ئېتىراپ قىلىنىدۇ. ئىمام بۇخارىي ۋە ئىمام مۇسلىملارنىڭ بىرلىككە كەلگەنلىكى بارلىق ھەدىسشۇناسلارنىڭ بىرلىككە كەلگىنىگە ئوخشاش دەپ قارىلىپ، مەزكۇر ئاتالغۇ ھەدىسنىڭ سەھىھلىكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىسىنى كۆرسىتىدۇ.
دېھلىدىكى باشقۇنچىلىق جىنايىتى (فىلىم)
نەتفلىكىس ھىندستان تاماشا شىركىتى ئىشلىگەن، 2012 يىلىدىكى ھىندىستان دېھلىدا يۈز بەرگەن دۇنيانى زىلزىلگە سالغان نۆۋەتلىشىپ باشقۇنچىلىق قىلىش دىلوسىغا ئاساسەن ئىشلەنگەن 7 قىسىملىق فىلىم.
ئاقسۇ ئەدەبىياتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> <ئاقسۇ ئەدەبىياتى> - پەسىللىك ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئاقسۇ مەمۇرىي مەھكىمە مەدەنىيەت ئىدارىسى باشقۇرىدۇ، مەملىكەت ئىچىدە قاتارلىقلارنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە <تارىم ئەدەبىياتى> دېگەن نام بىلەن تۇنجى قېتىم نەشر قىلىنغان، 1982 - يىلدىن تارتىپ ھازىرقى نامىنى قوللىنىپ، ئاشكارا تارقىتىلىشقا باشلىغان. ژۇرنالغا پوۋېست، ھېكايە، نەسر، داستان - شېئىر، ماقالە - ئوبزورلار، كلاسسىك ئەدەبىيات، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى نەمۇنىلىرى، تەرجىمە ئەسەرلەر بېرىلىدۇ. ئەسەر قوبۇل قىلشتا، ئاقسۇ ۋىلايىتىدىكى ئاپتورلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ئاساس قىلىدۇ.
شاتگۈل ئۇيغۇر
شاتگۈل ئۇيغۇر (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Shatgül Uyghur) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى دە تۇغۇلغان.
ھاياتى
ياش كىنو چولپىنى مەرھۇم شاتگۈل ئۇيغۇر1960-يىلى 3-ئاينىڭ3-كۆنى ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان.ئۇ15يېشىدا بۆرتالا سەنئەت ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىنغان،1975-يىلى شىنجاڭ ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىگە يۆتكەلگەن.شاتگۈل ئۇيغۇر 1980-يىلى چاڭچۈن كىنو سىتۇدىيسى ئىشلىگەن<<قالدۇق قار>> ناملىق ھېكايە فىلىمدە رول ئېلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تۇنجى ئېكران ھاياتىنى باشلىغان. ئۇ شۇنىڭدىن ئېتىبارەن 1982-يىلى ئىشلىگەن ھېكايە فىلىم <<رەنانىڭ تويى>> دا سەلبىي پېرسوناژ سوفىيە رولىنى،1983-يىلى ئىشلىگەن ھېكايە فىلىم << ئارتىس بولمايدىغان قىز>> دا شوپۇر قىز ھۆرىيەت رولىنى،1984-يىلى ئىشلىگەن ھېكايە فىلىم <<سىرلىق كارۋان>> دا قوشكېزەك ھەدە-سىڭىل ئاينۇر بىلەن ماينۇرنىڭ رولىنى ئېلىپ ،كىنو ساھەسىدە بەلگىلىك تەسىر قوزغاش بىلەن بىرگە تاماشىبىنلار قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان.
شاتگۈل1986-يىلى 11-ئايدا جۇڭگو كىنو ئاكتىيورلىرى ئۆمىكى تەركىبىدە ياپونىيگە بارغان ئىدى.تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق ۋە يىتىلگەن بەدىئىي ماھارەت بىلەن سەنئەت ساھەسىدە چاقنىغان بۇ چولپان
ۋاپاتى
شاتگۈل ئۇيغۇر 1988-يىلى 3- ئاينىڭ 8-كۆنى ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن بىر قېتىملىق تېرورلۇق پارتلىتىش ھادىسىدە بەختكە قارشى قازا قىلدى.
ئەزەربەيجان
ئازەربەيجان 2006-يىلى 1-ئايدىن باشلاپ ئىلگىرىكى 5000مانات بىر يېڭى ماناتقا تەڭ بولىدىغان يېڭى پۇل تارقاتتى.
ئىقتىسادى:
ئازەربەيجان مۇستەقىل بولۇشتىن بۇرۇنلا سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ نېفىت ۋە تەبىئى گاز ، باغۋەنچىلىك نۇقتىلىق تەرەققى قىلدۇرغان رايونى بولۇپ روسىيىدىن باشقا بىردىنبىر مەركەزنىڭ ياردىمىگە تايانمايدىغان جۇمھۇرىيەت ئىدى، مۇستەقىل بولغان دەسلەپكى يىللاردا ئۇرۇش ۋە روسىيەنىڭ ئىمبارگوسى تۈپەيلى ئازەربەيجان ئىقتىسادى ۋەيران بولۇش گىرداۋىغا بېرىپ قالغان ئىدى. كېيىن نېفىت باھاسىنىڭ ئۆرلىشى ۋە ۋە تۈركىيىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ ياردەم ۋە قەرز پۇلى بىلەن دۆلەت ئىقتىسادى تېزلا تەرتىپكە چۈشتى. 2006 -يىلى ئازەربەيجاننىڭ ئۇمۇمىي مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 14مىليارت 600مىليون دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 7مىڭ300 دوللار توغرا كەلگەن. ئازەربەيجاننىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 10%دىن يۇقىرى بولۇۋاتقان ئىدى. ئەمما 2005-يىلى 24%، 2006-يىلى33% ئېشىپ دۇنيا بويىچە ئىقتىسادى ئېشىش نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى دۆلەت بولۇپ كېلىۋاتىدۇ. دۆلەت بايرىمى:( 1918-يىلى)5ئاينىڭ 28-كۈنى، ئازەربەيجاننىڭ بىرىنچى قېتىم مۇستەقىل بولغان كۈنى ۋاقىت رايونى :(شەرقى3- ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى:
ئازەربەيجان جايلاشقان كاۋكاز رايونى تۈركى مىللەتلەرنىڭ ئانا ماكانى بولۇپ ئازەربەيجاندىن تېپىلغان مىلادىدىن بۇرۇنقى 20-ئەسىرگە تەۋە يادىكارلىقلار بۇنى ئىسپاتلايدۇ. كاۋكاز رايونى ئۈچ قىتئە چېگرىسىغا يېقىن بولغاچقا ئەسىرلەردىن بۇيان ئۇرۇش ئوتى توختىماي كەلگەن رايونلارنىڭ بىرى. ئازەربەيجان مىلادىدىن بۇرۇنقى 10-ئەسىردە يەھۇدى ئىمپىرىيىسىنىڭ زىمىنى بولغان، مىلادىدىن بۇرۇنقى 8-ئەسىردىن 6-ئەسىرگىچە مۇستەققىل پادىشاھلىقى قۇرۇلغان، 6-ئەسىردىن كېيىن ئىران ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان، مىلادىدىن بۇرۇنقى 333-يىلى ئىسكەندەر ماكىدونىسكى تەرپىدىن ئىشغال قىلىنغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 180-يىلى خازار دۆلىتىنى قۇرغان.