cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇرلار
كېيىم-كىچەك
ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىنىش مەدەنىيىتى يىراق تارىخىي ئىزچىللىققا ئىگە بولۇپ كەلدى. بىز بازىرىق، قاراسۇق، ئەسكى قەلئە، كونا كىروران، قەدىمكى قۇمۇل قارا دۆۋە قاتارلىق قەبرىستانلىقلار بىلەن سىكتاي- ساك سىزما يادىكارلىقلىرى، بۇددا تاشكېمىرلىرىدىكى تام رەسىملىرى، ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە مۇشۇ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا چەت ئەل ئېتنوگرافلىرى سۈرەتكە ئالغان ئۇيغۇر كىشىلىرىنىڭ كىيىنىشلىرىدىن ئۇيغۇر كىيىم مەدەنىيىتىنىڭ تۇرمۇش، ئاتلىق يۈرۈش، جەڭ ئېھتىياجىغا لايىق بولۇشتىن تاشقىرى، يەنە غايەت زور ئېستېتىك ئالامەتلىرىگە، ھەتتا ماننىرىزملىق (زىننەت ۋازلىق) ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە بولغانلىقىنى بايقايمىز. بۇ ھال مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى جاۋلىن ۋاڭنىڭ، مىلادىيىنىڭ بېشىدىكى شەرقىي خەن سۇلالىسىنىڭ، شىمالىي سۇلالىلارنىڭ، ئوتتۇرا تاڭ زامانىنىڭ «خۇركىيىمى» قىزىقىش دولقۇنىنى شەكىللەندۈردى. ئۇيغۇرچە كىيىنىش، زىبۇ-زىننەت، ئاتقا مىنىش ۋە ساز- ئۇسسۇل، ھەتتا مەي مەدەنىيىتى نۇرغۇن شائىرلارنىڭ شېئىرىي مىسرالىرىغا ئىلھام بەردى.
ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش مەدەنىيىتىدە ئۇيغۇر سودا-تىجارىتى كۆرۈنەرلىك سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ئۇيغۇرلار ئەڭ يىراق ئەجدادلىرىدىن سىكتايلارنىڭ ئاتلىق-تۆگىلىك جاھانكەشتىلىك ئەنئەنىسىنى ئۆزلەشتۈردى. ئۇلار قاشتېشى ۋە ئالتۇن سودىسى، يىپەك يولى سودا تىجارىتىدە ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك بىلەن ئىران، ۋىزانتىيە ئارىسىدىكى سودىنى تىزگىنلىدى. مەشھۇر سودا ئاھالىسى دەپ ئاتالغان سوغدىلارنى ئۆز مىللىي تەركىبىگە سىڭدۈرۈپ، ئىران سودىگەرلىرىنى سۇندۇردى ۋە سۇڭ سۇلالىسىنىڭ سودا ۋازارىتىنى بىكار قىلىپ، ئۇيغۇر سودا سارىيى قۇرۇشقا ئىقتىسادىي جەھەتتىن بېسىم كۆرسەتتى. ئۇيغۇر سودىگەرلىرى ياسىداق سودا دۇكانلىرى، مەيخانا ئېچىپ، ئۆز زېمىنىدا مال سېتىش ۋە يەرمەنكە بىلەن شۇغۇللانغۇچى «ھەتتار» لاردىن پەرقلىق ھالدا، دۆلەت، رايون ھالقىپ، يېنىك ۋە قىممەت باھالىق بۇيۇملارنى ئېلىپ يۈرۈيدىغان خەلقئارالىق سودا كارۋانلىرى تۈزدى ۋە دۆلەت-رايونلار ئېتىراپ قىلىدىغان ئالتۇن ئاقچا بىرلىكىنى ياراتتى.
ئۇيغۇر تۇرمۇش مەدەنىيىتىدە تەنتەربىيە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. ئوقيانى ئات ئۈستىدە ئارقىغا ئېتىپ نىشانغا تەگكۈزۈش، چېلىشىش، ئات ئويۇنى، ئات توپ (چەۋگەن توپ)، ئوغلاق تارتىشىش، ساغاردى ئويناش، دارۋازلىق، سېھرىگەرلىك، موللاقچىلىق، ساقا ئويناش، شاھماتۋازلىق، گاگا توقماق، لەگلەك ئۇچۇرۇش ۋە نۇرغۇنلىغان بالىلار ئويۇنلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىرادە چېنىقتۇرۇش، ماھارەت يېتىلدۈرۈش تىپىدىكى تەنتەربىيە مەدەنىيىتى سىستېمىسىنى شەكىللەندۈردى.
ئۇيغۇرلارنىڭ بىر پۈتۈن ھەممە شەرتلىرى مۇكەممەل ئېتنولوگىيىلىك مىللەت ئىكەنلىكى شۈبھىسىزدۇر. ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ۋە تۇرمۇش مەدەنىيىتى بۇ ھۆكۈمنى ھەر تەرەپلىمە ئىسپاتلايدۇ. ئۇيغۇرلار تېخى ئىجتىمائىي مىللەت ۋە سىياسىي مىللەت كاتېگورىيىسىگە كۆتۈرۈلگەن ئەمەس.
مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى
... قاتارلىقلار
قارلۇق
قارلۇق: قارلۇقلار بۇلاگ (谋落)، چىگىل(炽台)، تاشلىك(踏实力) قاتارلىق ئۈچ قەبىلدىن تەكىپ تاپقاچقا، ئورخۇن-يىنسەي مەڭگۈ تاش يادىكارلىلىرىدا «ئۈچ قارلۇق» دەپ ئاتالغان، قارلۇقلار يارىش يازىقى دەپ ئاتالغان جۇڭغار ۋادىسىدا، جۇمىلدىن بېشبالىقنىڭ غەربىي شىمالىي، ئالتاي تېغىنىڭ غەربى، تارباغاتاي تاغلىرى، ئېرتىش دەرياسى ۋادىسىدىكى جايلاردا ياشىغان. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «ئەسكەرلىرى قەيسەر، ئۇرۇشخۇمار ئىدى، بېشبالىقنىڭ غەربىدىكى ھەر قايسى تۈركىي قەبىلىلەر ئۇلاردىن بەكلا قورقاتتى» دېيىلگەن[19]. كېيىن قارلۇقلار ئىككى چوڭ تارماققا بۆلۈنۈپ، سول تارمىقى ئۆتۈكەن تېغى بىلەن ئالتاي تېغىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى جايلاردا ياشاپ شەرقىي تۈرك خانلىقىغا قارىغان، ئوڭ تارمىقى داۋاملىق ئالتاي تېغىنىڭ غەربىدە ياشاپ غەربىي تۈرك خانلىقىغا قارىغان، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلۇشتىن ئىلگىرى ۋە قۇرۇلغاندا ئۇلار ئون ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقچىسى بولغان، توققۇز ئوغۇز ئىتىتىپاقى ئىچىدىمۇ ئەڭ جەڭگىۋار قەبىلە ھېسابىلانغان. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ئۆز سەلتەنەتىنى ئورخۇن ۋادىسىدا قايتا تىكلىگەندىن كېيىن، قارلۇقلارنىڭ سول تارمىقى تەدرىجىي ئۇيغۇرلارغا سىڭىپ كەتكەن، ئوڭ تارمىقى نىسپىي مۇستەقىللىقىنى ساقلاپ كەلگەن. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تاڭ سۇلالىسىگە ياردەملىشىپ ئۆڭلۈك-سۆيگۈن توپلىڭىنى (755-763-يىللار) باستۇرۇش بىلەن بولۇپ كەتكەن يىللاردا، «قارلۇقلار كۈچىيىپ، ئۇيغۇرلار بىلەن رىقابەتلەشكەن، ئون ئوق قاغاننىڭ بۇرۇنقى زېمىنلىرىگىچە بېرىپ، سۇياپ، تالاس قاتارلىق شەھەرلەرنى ئىشغال قىلىۋالغان» ھەم تەدرىجىي ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىدارە قىلىشىدىن ئايرىلىپ چىقىشقا ئۇرۇنغان. «توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» ۋە «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دىكى خاتىرىلەردىن قارىغاندا، 8-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن كېيىنكى قارلۇقلار قىرغىز، تىبەتلەر بىلەن بىرلىشىپ بېشبالىق قاتارلىق جايلارنى ئىشغال قىلۋېلىپ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ غەربىي رايوندىكى ھۆكۈمرانلىقىغا ئىغىر تەھدىت سالغان. نەتىجىدە قۇتلۇق قاغان (795-805-يىللار) دىن ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش ئالپ بىلگە قاغان (808-821-يىللار) دەۋرىگىچە ئۇيغۇر قاغانلىرى قارلۇق، قىرغىز، تىبەت ئىتتىپاقىغا قارشى ئۇرۇش قىلىپ، ئاخىر قارلۇقلارنى باش ئەگدۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ئاقساقىلىغا ئىدۇگ بىلگە يابغۇ دېگەن نامنى بەرگەن، ئىسسىقكۆل بويلىردىكى جايلارغا قوشۇن تۇرغۇزۇپ، قارلۇقلارنىڭ شۇ جايلاردا ئولتۇرۇشلۇق قەبىلىلىرىنى پۈتۈنلەي كونتىرول قىلغان. يەنە ئۇيغۇر ئاقسۆڭەكلىرىگە ئاشۇ جايلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى سۇيۇرغال قىلىپ بەرگەن. بۇ خىل ئەھۋال تاكى ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكۈچە ئىزچىل داۋاملاشقان.
ئالقات
جىغان مىۋىسى ئالقات دەپ ئاتىلىدۇ، ئالقات ئادەتتە ئارپا ئالقىتى ۋە قوناق ئالقىتى دەپ ئىككى خىلغا بۆلۈنىدۇ.ئارپا ئالقىتى 8- ئاينىڭ بېشىدىن تارتىپ پىشىشقا باشلايدۇ، قوناق ئالقىتى 9-ئايدا پىشىدۇ.ئالقاتنىڭ كۆرۈنىشى سارغۇچ، قىزىل مارجانغا ئوخشاش بولۇپ، شېخىدا غۇژمەك بولۇپ ئۆسىدۇ.ئالقات كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا شىپالىق رولىغا ئېگە بولغاچقا، كىشىلەر ئالقات شەربىتى ۋە ئالقات مۇرابباسى تەييارلاپ ئىستېمال قىلىدۇ.
ئالقات مۇرابباسىنىڭ رەڭگى سارغۇچ، تەمى چۈچۈمەل كېلىدۇ، ئانچە قويۇق بولمايدۇ.ئالقات مۇرابباسى ھەر كۈنى بىر-ئىككى قوشۇقتىن ئىستېمال قىلىپ بېرىلسە قان بېسىمىنى چۈشۈرىدۇ، قان تومۇر قېتىشىشى كېسىلىگە شىپا بولىدۇ:كۆز تورلىشىشنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، كۆزنى روشەنلەشتۈرىدۇ، كۆزنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئاشۇرىدۇ:ئاشقازاننى ياخشىلاپ ئىشتىھانى ئاچىدۇ.
قارا دېڭىز
thumb|قارا دېڭىزنىڭ خەرىتىدىكى يېرى
روسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى
2022-يىلى 2-ئاينىڭ 24-كۈنى ، روسىيە غەربىي جەنۇبتىكى قوشنىسى بولغان ئۇكرائىناغا كەڭ كۆلەمدە تاجاۋۇز قىلدى ، بۇ 2014-يىلى باشلانغان روسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ئەڭ چوڭ ئەۋج ئالغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. روسىيە پرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن 1997-يىلدىن كېيىن شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ كېڭىيىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بىخەتەرلىك تەھدىتى بولۇپ ، ئۇكرائىنانىڭ ھەربىي ئىتتىپاققا قاتنىشىشىنى قانۇنلۇق مەنئى قىلىشنى تەلەپ قىلدى ۋە ناتوغرا قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويدى. 2021-يىلىنىڭ بېشىدىن باشلاپ روسىيەنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھەربىي قۇرۇلمىسى ۋە كرىزىسى تاجاۋۇزچىلىقتىن ئىلگىرى. تاجاۋۇز قىلىشتىن بىر قانچە كۈن ئىلگىرى ، روسىيە ئۇكرائىنا چېگراسىدىكى ئۆزىنى ئېلان قىلغان ئىككى دۆلەتنى تونۇدى: دونېتسىك خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋە لۇخەنسك خەلق جۇمھۇرىيىتى. 2-ئاينىڭ 21-كۈنى ، روسىيە قوراللىق قىسىملىرى ئۇكرائىنانىڭ شەرقىدىكى دونباس رايونىغا كىردى ، 22-فېۋرال ، روسىيە فېدېراتسىيە كېڭىشى پۇتىنغا رۇسىيەنىڭ سىرتىدا ھەربىي كۈچ ئىشلىتىشكە بىردەك ھوقۇق بەردى.
2-ئاينىڭ 24-كۈنى ئەتىگەن سائەت بەش ئەتراپىدا ، پۇتىن ئۇكرائىنانىڭ شەرقىدىكى «ئالاھىدە ھەربىي ھەرىكەت» نى ئېلان قىلدى. بىر نەچچە مىنۇتتىن كېيىن ، پايتەخت كىيېۋنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇكرائىنانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى باشلاندى. ئۇكرائىنا چېگرا ئىدارىسى ئۇنىڭ رۇسىيە ۋە بېلورۇسىيە بىلەن بولغان چېگرا پونكىتىغا ھۇجۇم قىلغانلىقىنى بايان قىلدى. ئىككى سائەتتىن كېيىن ، روسىيە قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى بۇ دۆلەتكە كىردى. ئۇكرائىنا پرېزىدېنتى ۋولودىمىر زېلېنسكىي ھەربىي ھالەت چىقىرىپ ، روسىيە بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ئۈزدى ۋە ئومۇمىي سەپەرۋەرلىكنى ئېلان قىلدى. بۇ تاجاۋۇزچىلىق رۇسىيەگە يۈرگۈزۈلگەن جازا قاتارلىق كەڭ كۆلەمدە خەلقئارانىڭ ئەيىبلىشىگە ئۇچرىدى ، روسىيەدە ئۇرۇشقا قارشى نامايىشلار كەڭ كۆلەمدە قولغا ئېلىندى.
2022-يىلى 2-ئاي
24-فېۋرال 2-ئاينىڭ 24-كۈنى ، ئەتىگەن سائەت 03:00 دە (موسكۋا ۋاقتى 06:00 ، UTC + 3) ، روسىيە پرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن ئالدىن قويۇلغان تېلېۋىزىيە پروگراممىسىدا ئۇكرائىنانىڭ شەرقىدە «ئالاھىدە ھەربىي ھەرىكەت» بۇيرۇغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بىر نەچچە مىنۇتتىن كېيىن ، ئۇكرائىنانىڭ پايتەختى كىيېۋنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئون نەچچە شەھەردە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى يۈز بەردى. ئۇكرائىنا چېگرا ئىدارىسى ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئۇنىڭ روسىيە ۋە بېلورۇسىيە بىلەن بولغان چېگرا پونكىتىنىڭ ھۇجۇمغا ئۇچرىغانلىقىنى بايان قىلدى. [4] ئۇكرائىنا پرېزىدېنتى ۋولودىمىر زېلېنسكىي UTC 03:00 ئەتراپىدا (موسكۋا ۋاقتى 05:00 ، UTC + 3) ئەتراپىدا ھەربىي ھالەت ئېلان قىلدى.
خەۋەر قىلىنىشىچە ، 03:35 دە (UTC + 2) ، روسىيە قىسىملىرى كونوتوپ شەھىرىنى قورشاۋغا ئېلىپ قورشاۋغا ئالغان. روسىيەنىڭ كونوتوپنى قولغا چۈشۈرۈشكە ئۇرۇنۇشىغا قارىماي ، شەھەر ئۇزاردى ۋە روسىيە قىسىملىرى چېكىندى. 2-ئاينىڭ 25-كۈنى ئەتىگەندە روسىيە ئۈسكۈنىلىرى كۆيۈپ كەتتى.
سائەت 16:00 ئەتراپىدا (UTC + 2) ، روسىيە تىك ئۇچار ئايروپىلانى ئانتونوف ئايرودرومىنى ئىگىلىدى. قانداقلا بولمىسۇن ، كېيىن ئۇكرائىنانىڭ قايتۇرما ھۇجۇمى ئايرودرومنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا قايتۇرۇۋېلىپ ، روسىيەنىڭ قونۇش كۈچىنى ۋەيران قىلدى.
UTC ۋاقتى 17:00 ئەتراپىدا (موسكۋا ۋاقتى 20:00 ، UTC + 3) ، روسىيە قىسىملىرى چېرنوبىل يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسى ۋە تاشلىۋېتىلگەن شەھەر پرىپياتنى ئىشغال قىلدى.
سائەت 22:00 دە (موسكۋا ۋاقتى ، UTC + 3) ، ئۇكرائىنا دۆلەت چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى روسىيە قىسىملىرىنىڭ دېڭىز ۋە ھاۋا بومبا پارتىلىغاندىن كېيىن قارا دېڭىزدىكى يىلان ئارىلىنى ئىگىلىۋالغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
17 پۇقرانىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى جەزملەشتۈرۈلدى ، بۇنىڭ ئىچىدە 13 كىشى ئۇكرائىنانىڭ جەنۇبىدا ، ئۈچى مارىيپولدا ۋە خاركىۋدا ئۆلتۈرۈلدى. ئىش تاشلاش جەريانىدا كەم دېگەندە ئۇكرائىنا ئەسكىرىنىڭ قازا قىلغانلىقى خەۋەر قىلىنغان.
روسىيە ئىككى پۇقراۋى پاراخوتنىڭ بومبا پارتىلاپ ، پاراخوتتىكى بىر قانچە كىشىنىڭ قازا قىلغانلىقىنى خەۋەر قىلدى.
بىلەجىك ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
بىلەجىك ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بىلەجىكنىڭ 198،809 نوپۇسىبار، 4،307 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.06°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°07، پوقتانومۇرى 011 رايۇننومۇرى 0228.
لىزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> لىزۇ مىللىتى - لىزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
دولانغۇتلار (تۆلەنگۈتلەر، دولانلار)
دولانغۇتلار (تۆلەنگۈتلەر، دولانلار): دولانغۇتلار دەسلەپ شەرقىي تۈرك خانلىقىغا، كېيىن سىر-تاردۇش خانلىقىغا تەۋە بولغان، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن قاغانلىقنىڭ بىر قەبىلىسىگە ئايلانغان. ئۇلار سىر-تاردۇشلارنىڭ شەرقىگە، تۇغلا دەرياسىنىڭ يېقىن ئەتراپلىرىغا جايلاشقان بولۇپ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭ ئىدى. دولانغۇتلارنىڭ نامى ئورخۇن-يېنسەي يادىكارلىقلىرىدا «تالانغۇت» دەپ يېزىلغان، راشىددىننىڭ «جامئول تاۋارىخ» دېگەن ئەسىرىدە «تۆلەنگۈت» دەپ يېزىلغان.
زىيالىيلارنىڭ مەسئۇلىيىتى
پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت
«زىيالىي» ئىبارىسىدىكى «زىيا» دېگەن سۆز ئەرەبچە بولۇپ «نۇر»، «يورۇقلۇق»، «شولا» مەنىسىگە كېلىدۇ. «زىيالىي» دېگەن سۆز بولسا «نۇرلۇق»، «يورۇقلۇق»، «ئايدىڭ» دېگەن بولىدۇ. يەنى مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، «زىيالىي» دېگەن سۆز «نۇرلۇق»، «نۇرلانغان» ياكى «نۇرلۇق كىشى»، «نۇرلانغان كىشى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئەدەبىياتىمىزدا «نۇر» دېگەن سۆز ئىلىمنىڭ سىمۋولى قىلىنىپ ئىشلىتىلگەن. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، زىيالىيلار «چىراغ » قا ئوخشايدۇ.
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتىدە «زىيالىي» دېگەن سۆز «بىر قەدەر يۇقىرى پەن-مەدەنىيەت سەۋىيەسىگە ئىگە، ئەقلىي ئەمگەك بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كىشىلەر» دەپ چۈشەندۈرۈلگەن ۋە پەن-تېخنىكا خادىملىرى، ئەدەبىيات-سەنئەت خادىملىرى، ئوقۇتقۇچىلار، دوختۇرلار، مۇخبىرلار، ئىنژېنېرلار ۋە باشقىلار زىيالىيلار كاتېگورىيەسىدە كۆرسىتىلگەن. خىتاي كوممۇنىست ئىدېئولوگىيەسىنىڭ تەسىرى ۋە چەكلىمىسى سەۋەبلىك دىنىي زىيالىيلار بۇ كاتېگورىيەگە كىرگۈزۈلمىگەن. ھالبۇكى دىنىي زىيالىيلارمۇ ئۇيغۇر زىيالىيلار قاتلىمىنىڭ ئىنتايىن مۇھىم تەركىبى قىسمىدۇر.
زىيالىيلارنىڭ مەسئۇلىيىتى نېمە دېگەن سوئالغا مىللەتكە ۋە جەمئىيەتكە يول كۆرسىتىشتىن ئىبارەت دەپ جاۋاب بېرىش مۇمكىن. بىر جەمئىيەتتە زىيالىيلار مىللەتكە يول كۆرسىتىپ بېرىدۇ، سىياسەتچىلەر مىللەتنى شۇ يولغا باشلايدۇ. يەنى زىيالىيلارنىڭ ۋەزىپىسى يول كۆرسىتىش، سىياسەتچىلەرنىڭ ۋەزىپىسى يول باشلاشتىن ئىبارەت. شۇڭا، بىر دۆلەتنى، بىر جەمئىيەتنى ئىدارە قىلىشتا، باشقۇرۇشتا سىياسەتچىلەرنىڭ قانچىلىك مەسئۇلىيىتى بولسا، زىيالىيلارنىڭمۇ شۇنچىلىك مەسئۇلىيىتى بولىدۇ. زىيالىيلار مىللەتكە ۋە جەمئىيەتكە يول كۆرسىتىش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغاچقا، بىر مىللەتنىڭ تەقدىرىنى ، كېلەچىكىنى بەلگىلەشتە ئىنتايىن چوڭ رولى بولىدۇ. زىيالىيلار پەن-مائارىپ ئارقىلىق بىر مىللەتنىڭ ئىختىساسلىق كىشىلىرىنى، نەسىللىرىنى يېتىشتۈرىدۇ ۋە بۇ ئارقىلىق مىللەتنىڭ كېلەچىكىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ. زىيالىيلار يەنە تەتقىقات ئارقىلىق يېڭى كەشپىياتلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ، يېڭى نەزەرىيە ۋە پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ ۋە بۇنىڭ بىلەن دۆلەت، مىللەت ۋە جەمئىيەتنىڭ يولىنى يورۇتىدۇ. دۆلەت، مىللەت ۋە جەمئىيەتلەرنىڭ يۈكسىلىشى ياكى زەئىپلىشىشى زىيالىيلارغا باغلىق بولىدۇ. ئۇيغۇر تارىخىغا قارايدىغان بولساق، دۆلەت،مىللەت ۋە جەمئىيەتكە يول كۆرسەتكەن، مىللەتنىڭ يولىنى يورۇتقان نۇرغۇن زىيالىيلار ئۆتكەن. يۈسۈپ خاس ھاجىب، مەھمۇت كاشغەرىي، ئەلى شىر نەۋايى ، ئەھمەد يەسەۋى، ئابدۇقادىر داموللا، ئابدۇخالىق ئۇيغۇر، مەمتېلى تەۋپىق، ئابدۇرەھىم ئۆتكۈر، مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا، تۇرغۇن ئالماس قاتارلىق ئالىم، شائىر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە يول كۆرسەتكەن، مىللەتنىڭ يولىنى ئايدىڭلاتقان زىيالىيلاردۇر. ئىسلام دۇنياسىغا قارايدىغان بولساق، فارابى، ئىبنى سىنا، ئىمام غەزالى، ئىمام ماتۇرىدى، ئىبنى خەلدۇن، مەۋلانا جالالىددىن رۇمى قاتارلىق زىيالىيلارنى كۆرىمىز. بۇ كىشىلەر پەقەت مۇسۇلمانلارنىڭلا ئەمەس، پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ يولىنىمۇ يورۇتقان كىشىلەردۇر.
زىيالىيلار سىياسەتتىن يىراق تۇرالمايدۇ. چۈنكى زىيالىيلار يۈكسەك بىلىم ۋە تەجرىبىلىرى ئارقىلىق ئىنسانلىق ئۈچۈن تەسەۋۋۇر قىلغان ئادالەت سىستېمىسىنىڭ ئەمەلىيلىشىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن تىرىشىدۇ. يۈسۈپ خاس ھاجىب، ئەلى شىر نەۋايى قاتارلىق كىشىلەر پادىشاھلارنىڭ ئوردىسىدا ھۆكۈمدارنىڭ يېنىدا سىياسەت بىلەن شۇغۇللانغان. خىتاي تارىخىدا كۇڭزىمۇ نۇرغۇن بەگلىكلەرنى ئايلىنىپ سىياسىي ۋەزىپە تەلەپ قىلغان.
زىيالىيلار ھەقىقەتنى ئىزدەيدىغان، دائىما ھەقنى، توغرىنى سۆزلەيدىغان، ھەق ۋە توغرا تەرەپتە تۇرىدىغان كىشىلەردۇر. زىيالىيلارنىڭ ھۆكۈمەتلەرنىڭ يالغانچىلىقلىرىنى، ئالدامچىلىقلىرىنى پاش قىلىش، ھۆكۈمەت سىياسەتلىرىنىڭ سەۋەب ، مەقسەت ۋە يوشۇرۇن نىيەتلىرىنى تەھلىل قىلىپ خەلققە چۈشەندۈرۈش مەسئۇلىيىتى بار. زىيالىيلارنىڭ جەمئىيەتنى بىرلەشتۈرۈشتە باشلامچى بولۇش مەسئۇلىيىتى بار.
بۇ مەسئۇلىيەتنى زىيالىيلارغا كىم بەرگەن؟ مىللىي ۋىجدان بەرگەن. بۇ يەردە شۇ سوئالنى سوراپ باقايلى. زىيالىيلارنى يېتىشتۈرگەن، ئوتتۇرىغا چىقارغان كىم؟ مىللەت. دېمەك ، مىللەت بولمىسا زىيالىيلارمۇ بولمايدۇ. ئۇيغۇر مىللىتى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ مەۋجۇدىيەت سەۋەبىدۇر. مىللەت يوق بولۇپ كەتسە زىيالىيلارنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش سەۋەبى يوقالغان بولىدۇ. شۇنىڭغا زىيالىيلارنىڭ مىللەتنى قۇتقۇزۇشى مەلۇم نۇقتىدىن ئۆزىنى قۇتقۇزۇشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئۇنداقتا زىيالىيلار نېمە قىلىشى كېرەك ؟ مەدەنىيەت جەھەتتىن، ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنى قوغداش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشى كېرەك. ئۇيغۇر مىللىي كىملىكى ھەم ئېتنىك ھەم دىنى كىملىكتىن تەشكىل تاپقان. بۇنىڭ ئۈچۈن زىيالىيلار ئالدى بىلەن تىلنى ۋە دىننى قوغداپ قېلىشقا تىرىشىشى كېرەك. مىللىي مەدەنىيەتنى، مىللىي ئەنئەنىلەرنى، ئۆرپ-ئادەتلەرنى قوغداشقا تىرىشىشى كېرەك. سىياسىي جەھەتتىن، ئۇيغۇر زىيالىيلىرى سىياسەتچىلەر بىلەن ھەمكارلىشىشى، بىر- بىرىنىڭ ئارتۇقچىلىقىدىن پايدىلىنىشى، داۋانى ئورتاق ئېلىپ بېرىشى كېرەك. سىياسەتچىلەرنى شەرقىي تۈركىستان داۋاسى ھەققىدە كۈچلۈك ئىلمىي دەلىللەر بىلەن تەمىنلىشى، ئۇلارنىڭ قولىنى كۈچلەندۈرىشى كېرەك. ئۆز مىللىتىنى ۋە ئۇنىڭ ھەقلىق داۋاسىنى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە ۋە دۇنيا سىياسەت سەھنىسىگە تونۇشتۇرۇشى، بۇ ئارقىلىق خەلقئارالىق جامائەت پىكرى ھاسىل قىلىشقا تىرىشىشى كېرەك.
ھازىرقى بۆھرانلىق دەۋر ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ ھەممە ساھەدە ھەمكارلىشىشىنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. ئۇيغۇر مىللىتى كىرىزىسقا دۇچ كەلگەن ھازىرقىدەك بىر پەيتتە، ئۇيغۇر زىيالىيلىرى بۇ تارىخىي مەسئۇلىيەتتىن قاچماسلىقى، ئىنكاسسىز، ئاۋازسىز، بىتەرەپ قالماسلىقى كېرەك. ئۇيغۇر مىللىي مەۋجۇدىيىتىنى، مىللىي كىملىكىنى قوغداشنىڭ، سىياسىي ھاكىمىيىتىنى قولغا كەلتۈرۈشنىڭ يول ۋە چارە تەدبىرلىرىنى تېپىپ چىقىشى، مىللەتكە يول كۆرسىتىشى ۋە جەمئىيەتكە باشلامچىلىق قىلىشى كېرەك. ئۆز ساھەسى بىلەنلا چەكلىنىپ باشقا ساھەلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىش ياكى بىر چەتتە قول قوشتۇرۇپ قاراپ تۇرۇش ئىنتايىن ئېغىر مەسئۇلىيەتسىزلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئابدۇئەزىم
ئۇلۇغ، بۈيۈكنىڭ، يەنى ئاللاھنىڭ قۇلى.
تۇۋالار (توباسلار)
تۇۋالار (توباسلار): تۇۋالار توققۇز ئوغۇزلارنىڭ تەۋە قەبىلە بولۇپ، بايقال كۆلىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا، يەنى ھازىرقى رۇسيە فېدېراتسىيىسى تەۋەلىكىدىكى تۇۋا ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتىگە جايلاشقان، ئۇلار تۇۋا (توباس)، مىلى(弥列)، گېئېجى (哥饿支) قاتارلىق ئۈچ قەبىلىدىن تەركىپ تاپقان. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە: «تۇۋالار يەنە توباسلارمۇ دېيىلىدۇ. ئۇلارنىڭ يېرىنىڭ شىمالىدا بايقال كۆلى، غەربىدە خاككاسلار (يەنى قىرغىزلار، جەنۇبىدا ئۇيغۇرلار بار، ئۈچ قەبىلىگە بۆلۈنىدۇ»[27] دېيىلگەن. «ئومۇمىي قامۇس» 199-جىلدتا: «تۇۋالار تېلىلارنىڭ ئايرىم ئۇرۇقى، يېرى جەنۇب تەرەپتە، ئۇيغۇرلار يېرىگە (يەنى ئۇيغۇرلارنىڭ مەركىزىي بارگاھىغا) ئون ئۈچ كۈنلۈك يول كېلىدۇ» دېيىلگەن. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە، قىرغىزلارنىڭ «شەرقىدە چاڭغىچى تۈركلەرنىڭ ئۈچ قەبىلىسى بار، ئۇلارتۇۋا، مىلى، گېئېجىلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ قەبىلە ئاقساقاللىرى ئېركىن دەپ ئاتىلىدۇ. قېيىن دەرىخىنىڭ قوۋزاقلىرىدا ئۆيلىرىنى ياپىدۇ، ئېسىل ئاتلىرى كۆپ، مۈز ئۈستىدە چاڭغا تېيىلىشقا ماھىرلىقى بىلەن داڭق چىقارغان»[28] دېيىلگەن. ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر خانلىقى مىلادىيە 750-يىلدىن 751-يىلغىچە تۇۋالار رايونىنى بويسۇندۇرغان. 750-يىلى يازدا، مويۇنچۇر قارا قاغان (747-759-يىللار) تۇۋادا ھەربىي قورغانلارنى تەسىس قىلغان، كۈزدە يەنە قوشۇن تۇرغۇزغان. شۇنىڭدىن كېيىن تۇۋا ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ غەربىي شىمالىي رايونىنىڭ تەركىبىگە كىرگەن. ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا رۇس ئارخېئولوگلىرى ۋە مىللەتشۇناسلىرى تەكشۈرۈش دوكلاتىدا «تاكى ھازىرغا قەدەر بۇ يەردىكى كىشىلەر ئۆزلىرىنى بەزىدە تۇۋالار دەپ ئاتىسا، بەزىدە يەنە ئۇيغۇر دەپ ئاتايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئۆز تىلىنى ئۇيغۇر تىلى دەيدىغان ئورانخايلارمۇ بار»[29] دېگەن. ئارخېئولوگىيىلىك ماتېرىياللارنىڭ كۆرسىتىپ بېرىشىچە، تۇۋالار زېمىنى ئەينى دەۋردە ئون ئۇيغۇرلارنىڭ مەركەزلىك تارقىلىپ ياشىغان جايلىرىنىڭ بىرى بولغانىكەن.
پىرىت
thumb|445x445px|پىرىت پىرىت  بولسا مىنېرال
يالوۋا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px left|thumb|250px يالوۋا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، يالوۋانىڭ 185،266 نوپۇسىبار، 847 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.38°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°11، پوقتانومۇرى 077 رايۇننومۇرى 0432.
سىر-تاردۇشلار
سىر-تاردۇشلار: سىر-تاردۇشلار سىر ۋە تاردۇش ئىككى قەبىلىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، شەرقىي قانقىللارنىڭ بىر ئەزاسى بولغان. «دەسلەپ سىر قەبىلسى تاردۇش قەبىلىسى بىلەن ئارىلىشىپ ياشايتتى، كېيىن سىر قەبىلىسى تاردۇش قەبلىسىنى مەغلۇپ قىلىپ ئۇلارنى قوشۇۋېلىپ، سىر-تاردۇش دەپ ئاتالدى. ئۇلار تېلى قەبىلىلىرى ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك ئىدى، ئۆرۈپ-ئادىتى تۈركلەر بىلەن ئاساسەن ئوخشاش ئىدى»[22]. سىر-تاردۇشلار ئەڭ دەسلەپ ئالتاي تېغىنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى جۇڭغار ئويمانلىقىدا چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان، كېيىن زورىيىپ چېدىرلىق تۈتۈنى 100 مىڭدىن ئېشىپ كەتكەن. مىلادىيە 605-يىلى ھەر قايسى تېلى قەبىلىلىرى سىر-تاردۇش ۋە چۆبە قەبىلسىنىڭ باشچىلىقىدا غەربىي تۈركلەرنىڭ قارا قاغاننىڭ (600-611-يىللار) ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ، چۆبە قەبىلىسىنىڭ ئاقساقىلى چۆبەقالىن (قاپىش قالىن،契芯歌椤 ) ئۆزىنى ئەل ئەتمىش باغا قاغان دەپ جاكارلاپ، بۇغدا تېغى باغرىدا بارگاھ تىكلەپ، چۆبە-سىر-تاردۇش خانلىقىنى (605-613-يىللار) قورغاندا، سىر-تاردۇشلارنىڭ ئاقساقىلى ئىشبارامۇ ئۆزىنى ئىش قاغان (乙至可汗) دەپ ئاتاپ، ھازىرقى تارباغاتايدىكى يەنمو تېغى (燕末山) باغرىدا بارگاھ قۇرغان. كېيىن، غەربىي تۈركلەرنىڭ يابغۇ قاغانى (611-618-يىللار) دەۋرىگە كەلگەندە، سىر-تاردۇشلار قايتا شەرقىي ۋە غەربىي تۈركلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا چۈشۈپ قالغان. 630-يىلى سىر-تاردۇشلار ئۇيغۇر قاتارلىق توققۇز ئوغۇزلار بىلەن بىرلىكتە شەرقىي تۈرك خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ، زېمىنى (شەرقتە سىبىرلار (شىرۋىلار، تاتارلار) يېرىدىن غەربتە ئالتۇن تاغقىچە، جەنۇبتا تۈركلەرنىڭ شىمالىدىكى چۆللۈككىچە يېتىپ بارغان، ھۇنلارنىڭ كونا زېمىنلىرىنى ئىگىلىگەن سىر-تاردۇش خانلىقى (629-646-يىللار) نى قۇرۇپ، مەركىزىنى ئۆتۈكەن باغرىدا تىكلىگەن»[23]. 646-يىلى سىر-تاردۇش خانلىقى جەنۇبتىن تاڭ سۇلالىسىنىڭ، شىمالدىن ئۇيغۇرلار رەھبەرلىكىدىكى توققۇز ئوغۇزلارنىڭ قىسىپ زەربە بېرىش نەتىجىسىدە گۇمران بولغان. «ئۇيغۇرلارنىڭ سەردارى ئېلتەبىر تومىد باشقا قەبىلىلەر بىلەن بىرلىكتە سىر-تاردۇشلارنىڭ ئىلىگ بەگ قۇتلۇق ئىستەمى قاغانىنى مەغلۇپ قىلىپ، ئۇنىڭ قوۋملىرىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان، زېمىنلىرىنى ئىگىلىۋالغان»[24]. سىر- تاردۇشلارنىڭ بىر قىسمى («ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر»دە 70 مىڭدىن كۆپ تۈتۈن دېيىلگەن) ئېلتەرىش قاغاننىڭ باشچىلىقىدا غەربتىكى كونا زېمىنلىرىغا كۆچۈپ كەتكەن، بىر قىسىمى تاڭ سۇلالىسىگە ئەل بولغان. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن تارىخنامىلەردە سىر-تاردۇش قەبىلىسىنىڭ نامى ئاساسەن تىلغا ئېلىنمىغان. بۇ ئېھتىمال سىر-تاردۇشلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا سىڭىشىپ كەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بەرسە كېرەك. «يېڭى تاكنامە»دە سىر-تاردۇشلارنىڭ نوپۇسى ھەققىدە «ئەسكەرلىككە ياراملىقى 20 مىڭ ئىدى» دېيىلگەن.
گىپىس
گىپىس  بولسا مىنېرال
ئانارخىزم
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئانارخىزم،
ھۆكۈمەتسىزلىك؛
ئانارخىزم ئۇمۇمنىڭ ئەركىنلىكى، ھۇقۇقى قاتارلىقلارنى باراۋەر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىيە. مەجبۇرى ئىدارە قىلىشقا قارشى تۇرۇش بۇ ئىدىيىنىڭ ئەڭ ئاساسى پرىنسىپنى. ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ھەمكارلىشىش ئارقىلىق ياشاشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. 19-ئەسىردە ياۋروپادا بارلىققا كەلگەن.
ئانارخىزم سۆزى يۇنانچىدىكى «ئان» (قارشى) ۋە «ئارشىىز- archos»(باشقۇرغۇچى) سۆزلىرىدىن بىرىككەن. سۆز مەنىسىدىن ھۆكۈمەت، دۆلەت قاتارلىقلارغا ئېھتىياج كىرەك ئەمەسلىكىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. شۇنىڭ ئۇچۇن خەن تىلىدا «无政府主义 » دەيدۇ.
مارتىن لۇتېر رەھبەرلىكىدىكى دىن ئىسلاھاتى
ئوتتۇرا ئەسىردە دىنىي جەمئىيەتلەر بارغانسېرى مۇستەبىتلىشىپ، چىرىكلىشىپ كەتكەن. 13 - ئەسىردە فرانسىيىنىڭ لىئون شەھىرى ئەتراپىدا باش ئېپىسكوپ سوتى تۆت چوڭ دار ياساپ، دائىم دېگۈدەك ھەربىر قېتىمدا بىراقلا12 ئادەمنى دارغا ئېسىپ ئۆلتۈرۈپ تۇرغان. بولۇپمۇ، 1220 - يىلى، پاپا ھونورىئو Ⅲ نىڭ بۇيرۇقى بىلەن قۇرۇلغان ئاتالمىش بىدئەتچىلەرنى سوتلاش ئورنى مەخسۇس فېئوداللىق ھاكىمىيەتكە پايدىسىز دەپ قارالغانلىكى كىشىلەرنى باستۇرىدىغان ئورۇن بولۇپ قالغان. سېسىق نامى پۇر كەتكەن بۇ سوتخانا قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئىسپانىيىدە300 يىلدا340 مىڭ ئادەم كۆيدۈرۈۋېتىلگەن، پەقەت رىمدىلا150 يىلدا30 مىڭدىن ئارتۇق ئادەم كۆيدۈرۈۋېتىلگەن. روھانىيلار قانۇننى دەپسەندە قىلىپ، يەر ۋە باشقا مال - مۈلۈكلەرنى زوراۋانلىق بىلەن ئىگىلىۋالغان، قىز - ئاياللارنى ئاياغ ئاستى قىلغان، ئىشقىلىپ ئۇلارنىڭ قىلمىغان ئەسكىلىكى قالمىغان. دىنىي جەمئىيەتلەر ئىنتايىن قالايمىقانلىشىپ كەتكەن، ۋاتىكان «پۈتۈن دۇنيانىڭ سېسىق سۇ جىلغىسى» دېگەن ئاتاققا قالغان. 1515 - يىلى، رىم پاپىسى مۇرىتلارغا كۆپلەپ «گۇناھتىن ساقىت قىلىش بېلىتى» سېتىپ، ئۇنى سېتىۋالغانلارنىڭ تىرىكلىكىدە گۇناھتىن ساقىت بولىدىغانلىقى، ئۆلگەندە بولسا جەننەتكە كىرىدىغانلىقىنى جاكارلىغان. بۇنىڭدىن قىلىنغان كىرىمنىڭ يېرىمى ئېپىسكوپقا تەۋە بولغان، قالغان يېرىمى پاپىغا تاپشۇرۇلۇپ، چېركاۋنى رېمونت قىلىشقا ئىشلىتىلگەن. 1517
- يىلى مارتىن لۇتېر «95 ماددىلىق پروگرامما» نى ئېلان قىلىپ، گۇناھتىن ساقىت قىلىش بېلىتى سېتىش قىلمىشىغا قارشى چىقىپ، ئۇنىڭ ھەم خەلققە ئېغىر ئىقتىسادىي يۈك پەيدا قىلىدىغانلىقىنى، ھەم ئېغىر روھىي بېسىم ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن، ئۇنىڭ تەشەببۇسى نۇرغۇن مۇرىتنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن.
«95 ماددىلىق پروگرامما» دا دىنىي جەمئىيەتنىڭ دىنىي مۇرىتلارنى ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىشتەك ماھىيىتى ئېچىپ تاشلانغاچقا، ئۇ شۇ ھامان پاپىنىڭ غەزىپىنى قوزغىغان. پاپا ئالدى بىلەن مارتىن لۇتېرنى بىدئەت دەپ جاكارلىغان ھەمدە1520 - يىلى پەرمان چۈشۈرۈپ، ئۇنىڭدىن60 كۈن ئىچىدە گۇناھىنى ئاشكارا تىلىشىنى تەلەپ قىلغان. لېكىن، مارتىن لۇتېر بۇنىڭغا تىز پۈكمەي، يەنە دىننى ئىسلاھ قىلىش ھەققىدە خىتابنامە يازغان ھەمدە پاپىنىڭ پەرمانى بىلەن دىنىي جەمئىيەتنىڭ ئەھكاملىرىنى كۆيدۈرۈۋەتكەن. لېكىن، مارتىن لۇتېر باشتىن - ئاخىر تىنچ يول بىلەن ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشنى تەشەببۇس قىلىپ، ئاممىنىڭ زوراۋانلىق ۋاسىتىلىرىنى ئىشقا سېلىشىغا قارشى تۇرغان. ئىدىيىنىڭ قاپقىقى ئېچىلىپلا كەتسە، ئۇنى ھېچكىم توسۇپ قالالمايدۇ. 1524 - يىلى يازدا، گېرمانىيىنىڭ خېسسىن رايونىدا فېئوداللىق ھاكىمىيەتكە قارشى دېھقانلار ئۇرۇشلىرى پارتلىغان، بۇنىڭ ئىچىدە تەسىرى چوڭراق بولغىنى تۇرىنگېر دېھقانلىرىنىڭ ميۇنزېر رەھبەرلىكىدىكى قوزغىلىڭى بولۇپ، پۈتكۈل گېرمانىيىنى دېگۈدەك قاپلىغان.
مارتىن لۇتېرنىڭ دىن ئىسلاھاتى ئىدىيىسى فرانسىيىگە، ئارقىدىن يەنە ئەنگلىيىگە تارقىلىپ، پۈتكۈل ياۋروپانى قاپلىغان دىنىي ئىسلاھات ھەرىكىتىگە ۋە دىنىي ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كەتكەن ھەمدە تاكى17 - ئەسىرگىچە داۋاملاشقان.
مارتىن لۇتېرنىڭ دىن ئىسلاھاتى ھەرىكىتى ماھىيەتتە16 - ئەسىردىكى يېڭىدىن گۈللەنگەن ياۋروپا بۇرژۇئازىيىسىنىڭ دىن ئىسلاھاتى بايرىقى ئاستىدا قوزغىغان فېئوداللىق جەمئىيەتكە قارشى بىر قېتىملىق كەڭ كۆلەملىك سىياسىي ھەرىكىتى بولۇپ، ئۇ ياۋروپانىڭ تارىخىي تەرەققىياتىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىغان. مارتىن لۇتېرنىڭ دىن ئىسلاھاتىغا دائىر ئەسەرلىرى غەربتىكى پۈتكۈل خرىستىئان دىنى دۇنياسىغا تەسىر كۆرسەتكەن ھەمدە دىنىي جەمئىيەتنىڭ قائىدە - ئەھكاملىرىغا ئىتائەت قىلىشنى ئەمەس، بەلكى شەخسىي ئېتىقادقا بويسۇنۇشنى تەكىتلەيدىغان مارتىن لۇتېر مەزھىپىنى شەكىللەندۈرگەن. بۇ مەزھەپ كېيىن پروتېستانتىيە دىنى دەپ ئاتالغان. مارتىن لۇتېر يەنە ئىلگىرى دىنىي قائىدە - مۇراسىملاردا بىر تۇتاش قوللىنىش بەلگىلەنگەن لاتىن تىلىنىڭ ئورنىغا ئۆز مىللىتىنىڭ تىلىنى دەسسىتىشكە بولىدىغانلىقىنى تەشەببۇس قىلىپ، خرىستىئان دىنىنىڭ مىللىيلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
ئاتىئېزلار (ئادىزلار، ئازلار)
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئاتىئېزلار (ئادىزلار، ئازلار): ئاتىئېزلار ئون ئۇيغۇر، توققۇز ئوغۇز ئىتتىپاقىدىكى بىر كىچىك قەبىلە بولۇپ، ئالتاي تېغىنىڭ شەرقىگە، ئورخۇن دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جايلاشقان، ئون ئۇيغۇرلار بىلەن قوشنا ياشىغان. «ئومۇمىي قامۇس» تا: «ئەسكەرلىككە ياراملىقى 1700ئىدى» دېيىلگەن. دەسلەپتە شەرقىي تۈرك خانلىقىغا، كېيىن سىر-تاردۇشلارغا قارىغان، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ مۇھىم ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان. مىلادىيە 795-يىلى ياغلاقار جەمەتىدىن كېلىپ چىققان قۇتلۇق بىلگە قاغان (ئايچۇر، 790-795-يىللار) ئالەمدىن ئۆتكەندە، ئۇنىڭ تەختكە ۋارىسىلىق قىلغۇدەك ئوغلى بولمىغانلىقتىن، ئاتىئېزلاردىن كېلىپ چىققان بۇيرۇقلار بېشى، ئېل ئۈگەسى قۇتلۇق تەختكە ۋارىسلىق قىلىپ، تەڭرىدە ئۇلۇغ بولمىش ئالپ قۇتلۇق ئۇلۇغ بىلگە قاغان (795-805-يىللار) دەپ ئاتالغان، شۇنىڭدىن كېيىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قاغانلىق تەختى ئاتىئېز ئۇرۇقىنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتكەن. شۇنىڭدىن تارتىپ ئاتىئېز قەبىلىسىنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ئورنى تېز ئۆسۈپ بارغان. فېڭ چىڭجۈن ئەپەندى: «ئاتىئېزلار ئابداللاردۇر، ئۇلار ئون ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىدىكى ئاۋۇسار (يەنى ئاۋوچاگ،阿勿嘀) لار بولۇشى مۇمكىن» دەپ قارايدۇ.
مەجنۇنتال
مەجنۇنتال تال-تېرەكلەر ئائىلىسىگە كىرىدىغان، يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ. ئېگىزلىكى 10 -−20 مېتىر، سۇس سارغۇچ يېشىل ياكى سۇس قىزىل رەڭلىك كىچىك شاخلىرى ئىنچىكە، يۇمشاق بولۇپ، تۆۋەنگە ساڭگىلاپ ئۆسىدۇ، ئاددىي يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ. تار-ئۇزۇن تېمىنە شەكىللىك بولۇپ، ئادەمنىڭ قېشىغا ئوخشايدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :مەجنۇنتال
تەۋەلىكى :ئۈسۈملۈكلەر دۇنياسى
تىپى :يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۈسۈملۈكلەر تىپى
سىنىپى :قوش پەللىلىك ئۈسۈملۈكلەر سىنىپى
كەنجى سىنىپى :ئارخىخلامىدالار كەنجى سىنىپى
ئائىلىسى :تېرەك-سۆگەت ئائىلىسى
تۈركىمى :تېرەك-سۆگەت تۈركىمى
ئۇرۇقدېشى :سۆگەت ئۇرۇقدېشى
مەجنۇنتال ھەققىدە
مەجنۇنتالنىڭ قامىتى ئەۋرىشىم، چىرايلىق، شاخلىرى پەسكە ساڭگىلاپ شامالدا ئىرغاڭلاپ تۇرىدۇ، خۇددى يېشىل كىيىملىك قىزچاق ئۇسسۇلغا چۈشۈۋاتقاندەك كۆرۈنىدۇ. كىشىلەرگە باھارنىڭ ئۇچۇرىنى يەتكۈزۈپ، گۈزەللىك ھۇزۇرى بېغىشلايدۇ. شۇڭا، كىشىلەر ئۇنى «قىزچاق دەرەخ» دېيىشىدۇ.
مەجنۇنتال يورۇقلۇقنى ياخشى كۆرىدۇ، ماسلىشىشچانلىقى بىرقەدەر كۈچلۈك بولۇپ، كۆپەيتىش ئاسان، ئۆسۈشى تېز، جىنسسىز كۆپەيتىش ئۇسۇلىنى قوللانغاندا بىر بۆلەك تال شېخنى سۇندۇرۇپ ئېلىپ يەرگە سانجىپ قويسىلا يىلتىز تارتىپ بىخلىنالايدۇ. «تال چىۋىقنى سانجىپ قويساڭ مۇنداقلا، پاتلا ئولتۇرارسەن سايىسىدا» دېگەن تەمسىل تال دەرىخىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى جانلىق چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
سىرتقى كۆرىنىشى
مەجنۇنتال تال-تېرەكلەر ئائىلىسىگە كىرىدىغان، يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ. ئېگىزلىكى 10 −20 مېتىر، سۇس سارغۇچ يېشىل ياكى سۇس قىزىل رەڭلىك كىچىك شاخلىرى ئىنچىكە، يۇمشاق بولۇپ، تۆۋەنگە ساڭگىلاپ ئۆسىدۇ، ئاددىي يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ. تار-ئۇزۇن تېمىنە شەكىللىك بولۇپ، ئادەمنىڭ قېشىغا ئوخشايدۇ. ئاتىلىق-ئانىلىقى ئايرىم تۈپتە، پوتلىسىمان گۈل رېتى تىزىقسىمان بولۇپ، تۈكلۈك قۇرتقا ئوخشايدۇ. گۈلى ئوچۇق سېرىق، ئاتىلىق گۈلىنىڭ چاڭدىنى سۇس قىزغۇچ سېرىق، ھەسەل بېزى بار، ھاشارات ۋاسىتىسى بىلەن چاڭلىشىدىغان گۈل. چېچەكلەش مەزگىلى فېۋرال-مارت ئايلىرى بولۇپ، مېۋىسى ئاپرېل ئېيىدا پىشىدۇ، غوزا مېۋىسىدىن ئۇششاق ھەم ئاق رەڭلىك يىپسىمان تىۋىتلىق ئۇرۇقلىرى چېچىلىپ چىقىپ شامالدا لەيلەپ ئۇچىدۇ، مانا بۇ، «ئاسماننى قاپلىغان قار ئۇچقۇنلىرىدەك» سۆگەت توزغىقىدۇر.
ئىشلىتىش قىممىتى
تال دەرىخىنىڭ ياغىچى يېنىك، يۇمشاق، قىزغۇچ قوڭۇر رەڭلىك ئۆرۈش سىزىقلىرى رەتلىك بولۇپ، ئۆي جاھازلىرى، دېھقانچىلىق سايمانلىرى، پەنەركە، قېرىنداش قاتارلىقلارنى ياساش ۋە قەغەز ئىشلەشنىڭ ئەلا سۈپەتلىك ماتېرىيالى ھېسابلىنىدۇ. تال چىۋىقلىرىدىن ھەر خىل كۈندىلىك تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ۋە نەپىس ھۈنەر-سەنئەت بۇيۇملىرىنى توقۇشقا بولىدۇ. شاخ-يوپۇرماقلىرى ھەم يىلتىز قوۋزىقىنى دورا قىلىشقا بولىدۇ. كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش، بەلغەم بوشىتىش، شامالداشتىن مۇداپىئەلىنىپ قىزىتمىنى تارقىتىش، ئىششىق ياندۇرۇپ ئاغرىق توختىتىش ئۈنۈملىرىگە ئىگە.
تال دەرىخى كۆكەرتىش ئاۋانگارتى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە نەملىككە چىداملىق، بوران-چاپقۇن ۋە دولقۇنلاردىن قورقمايدىغان ئېگىلمەس دەرەخ بولغاچقا، دولقۇندىن مۇداپىئەلىنىپ، تۇغان-قاشلارنى قوغداشتىكى تازا كۆڭۈلدىكىدەك دەرەخ تۈرى ھېسابلىنىدۇ.
پورتال:تارىخ
مىلادى 951-يىلى
قۇجۇ ئۇيغۇر خانلىقى كېيىنكى جۇسۇلالىسى پادىشاھىغا تۇتۇق ئەۋەتىپ ، ئىچكىرى بىلەن بولغان ئىقتىسادى، مەدەنىي مۇناسىۋەتنى ئەسلىگە كەلتۈرگەن .كېيىنكى جۇسۇلالىسى ھۆكىمىتى تەدبىر قوللىنىپ ، ئۇيغۇرلار بىلەن بولغان خەلق ئوتتۇرسىدىكى سودىنى كەڭ قۇيۋەتكەن. ئۇيغۇر سودىگەرلەر ئاساسلىقى قاش تېشى، يۇڭ،تېرە، دورا-دەرمەكلەرنى ئالتۇن كۆمۈشكە ئالماشتۇرغان.
مىلادىنىڭ 956-يىلى
سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان ئالەمدىن ئۆتتى. ئۇنىڭ جەسىتى ئاتۇشقا دەپنە قىلىندى. ئوغلى بايتاش ( مۇسا بىننى ئابدۇكېرىم) خانلىققا ۋارىسلىق قىلىدى ۋە ئۆزىنى « ئارىسلانخان»دەپ ئاتىدى ۋە قەشقەردە تۇردى .سۇتۇق بۇغراخاننىڭ 2- ئوغلى سۇلايمان بالا ساغۇنغا ھۆكۈمرانلىق قىلدى.
مىلادىنىڭ 960-يىلى 200
مىڭ ئۆيلۈك تۈرۈك خەلقى ئىسلام دىنىغا كىردى. مۇسا ئىبنى ئابدۇكېرىم ئارىسلانخان ئسلام دىنىنى دۆلەت دىنى دەپ جاكارلىدى ئۇيغۇرلار تارىخى رەسىملىرى ۋە تارىخى يىلنامىلە
مىلادىنىڭ 981-يىلى
ئىدىقۇت ئۇيغۇر پادىشاھى ئۆزىنى شىجۇدىكى جىيەن شىر ئارسلانخان دەپ ئاتاپ ، موسوۋىنى سۇڭ سۇلالىسىغا ئەۋەتتى. سۇڭ سۇلالىسىمۇ ، جاۋابەن ۋاڭيەندى قاتارلىقلارنى سۇجۇغا ئەۋەتتى.
مىلادىنىڭ 982-يىلى
ۋاڭ يەندى بەشباللىقتا ئۇيغۇر خانى بىلەن كۆرۇشتى. ئىدقۇت ئۇيغۇر خانلىقىغا تارتۇق تەقدىم قىلدى. 983- يىلى ۋاڭ يەندى قايتىدىغان چاغدا ، ئىدىقۇت پادىشاھى 100 كىشلىك ئەلچىلەر ئۆمىكىنى سۇڭ سۇلالىسىغا ئەۋەتتى.
مىلادىنىڭ 990-يىلى
قارخانىلار سۇلالىسىنىڭ پادىشاھى بۇغراخان ھەسەن لەشكەرتارتىپ ئىسىپىجان شەھرىنى ئالدى. مىلادىنىڭ 992-يىلى بۇغراخان ھەسەن ماۋرا ئۈنھەرىگە ھۇجۇم قىلىپ سەمەرقەند بىلەن بۇخارانى ئشغال قىلدى. شۇنىڭدىن تارتىپ سامانلار خانلىقى زەئىپلىشىشكە يۈزلەندى.
مىلادىنىڭ 999-يىلى
قاراخانلار سۇلالىسىنىڭ پادىشاھى ئلىك ناسىرى سامانلار خانىلىقىنى ئۇزۇل -كېسىل يوقاتتى. <
مىلادىنىڭ 1069-1070-يىللىرى
بالاساغۇنلۇق يۈسۈپ خاس ھاجىپ «قۇتادقۇ بىلىك » داستانىنى يېزىپ چىقتى.
مىلادىنىڭ 1072-1074يىللىرى
قەشقەرلىك مەھمۇت قەشقىرى « تۈركى تىللار دىۋانى »نى يېزىپ چىقتى.
مىلادىنىڭ 1141-يىلى
غەربىي لياۋ لەشكەرلىرى سەمەرقەندنىڭ شىمالىدىكى كاتۋان يايلىقىدا سالجۇقلارنىڭ لەشكەرلىرى بىلەن ئۇرۇشتى ، سالجۇقلارنىڭ لەشكەرلىرى يىڭىلىپ قالدى. ماۋرا ئۈنەھرى رايونى لياۋنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن غەربىي قارخانىيلار سۇلالىسى غەربىي لياۋغا قارام بۇلۇپ
مىلادىنىڭ 1211-يىلى.
نايمانلار خانى كۈچلۈك گورخان غەربىي لياۋ پادىشاھى چورۇقنىڭ خانلىق ئورنىنى تارتىۋالدى. غەربىي لياۋ سۇلالىسى مۇنقەرىز بولدى.
مىلادىنىڭ 1212-يىلى
خارەنزىم شاھى مۇھەممەت بىننى مەسئۇد سەمەرقەندنى ئىشغال قىلىپ ، غەربىي قاراخانىلار سۇلالىسىنىڭ سۇلتانى ئوسمان بىننى ئىبراھىمنى ئۆلتۈردى. غەربىي قاراخانىلارسۇلالىسى مۇنقەرىز بولدى.
مىلادىنىڭ 1251-يىلى
مۇڭغۇللار بەشباللىق قاتارلىق جايلاردا ئۆلكە دىۋان ۋازارىتى تەسسىس قىلىپ ، غەربىي رايوننىڭ ھەربىي ، مەمۇرىي ئىشلىرىنى باشقۇرىدىغان ئەمەلدارلارنى تەيىنلىدى. بۇ تارىختا غەربىي رايون بويىچە ھەممىدىن ئەۋزەل تەسسىس قىلىنغان ئۆلكە ۋازارىتى ئىدى.
مىلادىنىڭ 1274-يىلى
يۇەن سۇلالىسى ئودۇن ، يەركەنلەردە 13 سۇلۇق ئۆتەڭ قۇردى ۋە خوتەن قاش تېشى ئىشچىلىرىنى ھاشغا تۇتۇشنى كەچۈرۈم قىلدى.
مىلادىنىڭ 1275-يىلى
چاغاتاينىڭ نەۋىرسى دۇۋا قاتارلىقلار 12 تۈمەن لەشكەر تارتىپ چىقىپ، قۇجۇنى ئالتە ئايغىچە مۇھاسىرە قىلۋالدى. ماھاسىرە تۈگىگەندىن كېيىن ئىدىقۇت قۇجۇنىڭ جەنۇبىدىكى قۇمۇلدا بوز يەر ئاچتى.
مىلادىنىڭ 1324-1328-يىللىرى
ئۇيغۇرلار زىمىنىغا كېيىنكى چاغاتاي خانلىقى ھۆكۈمرانلىق قىلدى.
مىلادىنىڭ 1346-يىلى
مۇڭغۇل قەبىلىلىرىدىن دوغلات قەبىلىسىنىڭ باشلىقى پىداجى چاغاتاي جەمەتىدىن بولغان تۇغلۇق تۆمۈرنى خانلىققا كۆتۈردى( ئاقسۇدا).
مىلادىنىڭ 1370-يىلى
چاغاتاي خانلىقى مۇنقەرىز بولدى.
مىلادىنىڭ 1383-يىلى
تۇغلۇق تۆمۈرنىڭ ئوغلى قىدىر خوجا بەشباللىقنىڭ چاغاتاي خانىلىقىغا كۆتۈرۈلدى.
مىلادىنىڭ 1680-يىلى
17- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا جەنۇبى شىنجاڭدىكى مۇسۇلمان خوجىلار « ئاق تاغلىق » « قارا تاغلىق» « ئاق تاقىيە» « قارا تاقىيە» دەپ ئىككگە بۆلۈندى ، ۋە ئۆزئارا ھوقۇق تالاشتى. 17 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغا كەلگەندە بۇلار ئوتتۇر سىدىكى زىدىيەرت كۈندىن-كۈنگە كەسكىنلەشتى. يەركەن خانلىقىنىڭ سۇلتانى ئىسمايىل خان قارا قاغلىقلارنى قوللاپ ،ئاق تاغلىقلار نىڭ غوجىىسىنى قەشقەردىن قوغلاپ چىقاردى. ئاپئاق دالايلاما ۋە جۇڭغارلارنىڭ خانى غالدان بىلەن كۆرۈشۈپ ، جەنۇبى شىنجاڭ دىكى سەئىدىيە دۆلىتىنى يوقىتىش ئۈچۈن ھەربىي ياردەم سورىدى. شۇيىلى غالدان قوشۇپ بەرگەن ئەسكەرلەرنى باشلاپ كېلىپ يەكەن سەئىدىيە خانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىدى. ئاپئاق خوجا جەنۇبى شىنجاڭنىڭ قورچاق خانى بولدى. بۇ قورچاق خانلىق ھەريىلى جۇڭغارلارغا 100 مىڭ سەر كۈمۈش خىراجەت ، 100 مىڭ ئۇلاغ ماتاچەكمەن تۆلىدى.
مىلادىنىڭ 1696-يىلى
جۇڭغارلارنىڭ خانى غالدان ئۆلدى. ئۇنىڭ ئورنىغا چىۋان ئاراپتان ۋارىسلىق قىلدى. جەنۇبىي شىنجاڭدىكلەر بۇ پۇرسەتتىن پايدىلنىپ جۇڭغارلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىن قۇتۇلدى.
مىلادىنىڭ 1700-يىلى
چىۋان ئاراپتان لەشكەر تارتىپ كېلىپ ، جەنۇبىي شىنجاڭنى قايتا بويسۇندۇردى ، جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ ھۆكىمرانلىق ھوقۇقى ئاق تاغلىقلار قولىدىن قارا تاغلىقلار قولىغا ئۆتتى. جۇڭغار خانى چىۋان ئاراپتان قارا تاغلىقلارنىڭ ئاقساققىلى دانىيال خوجىنى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ خانى قىلىپ تەيىنلەپ ، ھەر يىلى جۇڭغارلارغا ئون تۈمەن كۈمۈش پۇل ئولپان تاپشۇرۇشنى بەلگىلەپ ئىلىغا قايتىپ كەتتى.
مىلادىنىڭ 1755-يىلى
چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى جۇڭغار خانلىقىنى يوقىتىپ ،ئۇنىڭ 70 نەچچە يىللىق ھۆكۈمرانلىقىغا خاتىمە بەردى.
مىلادىنىڭ 1759-يىلى
چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى لەشكەر تارتىپ ، جەنۇبىي شىنجاڭدىكى چوڭ- چوڭ خوجا ( بۇرھاندىن خوجا ۋە خوجا جاھان ) لارنىڭ توپىلىڭىنى تىنجىتىپ شىنجاڭ رايونىنى يىڭىباشتىن بىرلىككە كەلتۈردى.
مىلادىنىڭ 1762-يىلى
چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى شىنجاڭغا قارىتا ھەربىي مەككىمە تۈزىمىنى يولغا قويۇپ ، پۈتۈن شىنجاڭ نىڭ ھەربىي ، مەمۇرىي ئىشلىرىنى باشقۇرىدىغان ئىلى جاڭجۈن مەھكىمىسىنى تەسس قىلدى. جاڭجۈن مەھكىمىسى ئىلىدىن كۈرەدە تۇردى. ئۇنىڭ قارمىقىدا ، مەسلىھەتچى ئامبال ، دوتۇڭ ، ئىش باشقۇرغۇچى ئامبال ، لەشكەر بېشى ئامباللار بېكىتىلدى. ئۇيغۇرلار رايونىدىكى بەگلەرنىڭ نەسەپ بويىچە ۋارىسلىق قىلىش تۈزىمى بىكار قىلىنىپ ، بەگلەرنىڭ ھۇقۇقىنى چەكلىدى ۋە تارقاقلاشتۇردى.
مىلادىنىڭ 1765-يىلى
ئۈچتۇرپان ئۇيغۇرلىرى چىڭ سۇلالىسىنىڭ مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقىغا ، يەرلىك فېئوداللارنىڭ ئېزىشىگە قارشى قوزغىلىپ ئۈچتۇرپاننى ئازات قىلدى. قوزغۇلاڭ يېرىم يىلدىن ئارتۇق داۋام قىلدى.چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى قەشقەر ، ئاقسۇ ۋە شىمالىي شىنجاڭدىن ئەسكەر يۆتكەپ بۇ قوزغىلاڭنى باستۇردى.
مىلادىنىڭ 1815-يىلى
قەشقەر ئۇيغۇرلىرى زىياۋۇدۇنىڭ رەھپەرلىكىدە چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتىگە قارشى قوزغۇلاڭ كۆتۈردى ، بۇۋەقە چىڭ سۇلالىسى ۋاقتىدا يېزىلغان كىتابلاردا «زىياۋىدىن ۋەقەسى » دەپ ئاتالدى.
مىلادىنىڭ 1822-1828-يىللىرى
بۇرھاندىن خوجىنىڭ نەۋرىسى جاھانگىر خوجا جەنۇبىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرىنىڭ چىڭسۇلالىسى ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى قوزغۇلىڭىغا باشچىلىق قىلدى. 1826-يىلى چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى لەشكەر يۆتكەپ چىقىپ ئۇلارنى باستۇردى. 1828-يىلى جاھانگىر خوجىنى ئەسىر ئىلىپ ، بېيجىڭغا باردى ، ۋە دارغا ئېسىپ ئۆلتۈردى.
مىلادىنىڭ 1848-يىلى
جاھانگىر خوجىنىڭ جىيەنى مۇھەممەت ئىمىن (كاتتا خوجا ) بىلەن ۋەلى خان قاتارلىقلار باشچىلىقىدىكى يەتتە خوجا قوقەندىن لەشكەر تارتىپ كېلىپ قەشقەر ، يىڭسار ، يەكەن قاتارلىق شەھەرلەرنى ئىشغال قىلدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئەسكەر يۆتكەپ چىقىپ ئۇلارنىڭ توپىلىڭىنى تىنچىتتى. جەنۇبىي شىنجاڭدا ئېغىر قىرغىنچىلىق يۈز بەردى. خەلق بۇلاڭ-تالاڭ غا ئۇچرىدى.
مىلادىنىڭ 1864--يىلى
كۇچاردىكى ئۇيغۇر، خۇيزۇ خەلىقلىرى ئالۋاڭ -ياساق، خورلۇق ، سىتەمگە قارشى ئۇمۇميۈزلۈك قوزغۇلاڭ كۆتۈردى. قوزغۇلاڭ يالقۇنى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبى ۋە شىمالىدىڭى رايونلارغا كېڭىيىپ ،شىنجاڭنىڭ يېقىنقى زامان تارىخىدىكى زور كۆلەملىك دېھقانلار قوزغۇلۇڭى بۇلۇپ شەكىلەندى.
مىلادىنىڭ 1865-يىلى
قوزغۇلاڭ نەتىجىسىدە چىڭ سۇلالىسىنىڭ شىنجاڭدىكى مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقى ئاغدۇرۇلۇپ ، بىر -بىرىگە بىقىنمايدىغان بەش ھاكىميەت شەكىللەندى. ئۈرۈمچىدە خۇيزۇ تودىلىن ھاكىمىيتى، كۇچاردا راشىدىن خوجا ھاكىميىتى، قەشقەردە سىدىق بەگ ھەكىميىتى ، جىڭ شاڭيىڭ خۇيزۇ ھاكىميىتى، ئىلىدا مىزامزات ھاكىميىتى مەيدىنغا كەلدى. قەشقەردىكى سىدىق بەگ بىلەن شاڭيىڭ ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش ۋە كېڭەيتىش ئۈچۈن قوقەند خاندانلىقىدىن ياردەم سورىدى. قوقەند خاندانلىقى جاھانگىر خوجىنىڭ ئوغلى بۇزرۇك خوجا بىلەن قوقەند نىڭ قۇربىشى ياقۇپ بەگنى لەشكەر بىلەن جەنۇبى شىنجاڭغا ئەۋەتتى
مىلادىنىڭ 1865-1867-يىللىرى
ياقۇپ بەگ قەشقەر، يەكەن ،خوتەن ، ئاقسۇ ، ئۈچتۇرپان ، كۇچار ، كورلا ، قاتارلىق جايلارنى ئشغال قىلىپ ، ئۆزىنى « بەدۆلەت» دەپ ئاتاپ قەشقەردە يەتتە شەھەر خانلىقىنى قۇردى. مىلادىنىڭ 1870-يىلى ياقۇپ بەگ نىڭ ئەسكەرلىرى تۇرپان ، ئۈرۈمچى قاتارلىق جايلارنى ئشغال قىلدى. شىمالىي شىنجاڭدا ئۇنىڭ تەسىر دائىرسى ماناسقىچە كېڭەيدى. تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبى ۋە شىمالىدىكى بىرقىسىم رايونلىرى ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ئۆتتى.
مىلادىنىڭ 1875-يىلى
چىڭ سۇلالىسى ياقۇپ بەگ ھاكىميىتىنى يوقىتىش ئۈچۈن ، زوزۇڭتاڭنى چىنچەي داجىن ھەم شىنجاڭنىڭ ھەربىي دوبەنى قىلىپ تەيىنلىدى. مىلادىنىڭ1876-يىلى زوزۇڭتاڭ قوماندانلىقىدىكى چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئەسكەرلىرى ئۈچ يولغا بۆلۈنۈپ ، ياقۇپ بەگكە ھۇجۇم قىلدى. فۇكاڭ ، كومودى، ئۈرۈمچى ، قاتارلىق جايلانى قايتۇرۋىلىپ ، داۋاملىق جەنۇبقا قاراپ ئىلگىرلىدى.
مىلادىنىڭ1877-يىلى
چىڭ سۇلالىسى ئەسكەرلىرى تۇرپان ، توقسۇن ، داۋانچىڭ قاتارلىق جايلارنى ئىشغال قىلدى. ياقۇپ بەگ كورلىدا باشقىلار تەرىپىدىن زەھەرلەپ ئۆلتۈرۈلدى. چىڭ ئەسكەرلىرى داۋاملىق ئىلگىرلەپ كورلا ، كۇچار ، باي ، ئاقسۇ لارغا كىردى. ياقۇپ بەگ 14 يىل ئىشغال قىلغان قەشقەر ، يىڭسار ، يەكەن ، خوتەنلەرنىمۇ ئىشغال قىلدى. ياقۇپ بەگكە قارشى تۇرۇش بىر يېرىم يىل داۋامقىلىپ 1878 - يىلى 1- ئايدا غالىبە بىلەن ئاخىرلاشتى. مىلادىنىڭ 1884-يىلى چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى شىنجاڭنى مەمۇرى ئۆلكىگە ئۆزگەرتىشنى تەستىقلاپ ، ليۇ جىڭتاڭنى پاشاپ بەگلىككە ، خې كوڭتاڭنى شىنجاڭنىڭ سىياسىي ئامباللىقىغا تەيىنلىدى. 1885 - يىلى ليۇ جىڭتاڭ قاتارلىقلار ئارقا -ئارقىدىن ئۈرۈمچىگە كىلىپ ۋەزىچىگە ئولتۇردى
مىلادىنىڭ 1911-يىلى
جۇڭگودا سۇن جۇڭشەن رەھبەرلىكىدىكى شىنخەي ئىنقىلابىي پارتىلدى. ليۇ شەنجۇن باشچىلىقىدىكى ئىنقىلابچىلار ئۈرۈمچىدە قوراللىق قوزغۇلاڭ كوتۈردى. قوزغۇلاڭغا « گېلاۋخۇي» جەميىتىنىڭ ئەزالىرىدىن 100 دىن ئارتۇق ئادەم قاتناشتى.
مىلادىنىڭ 1912-يىلى
ياڭ زەيشۇي قاتارلىقلار باشچىلىقىدىكى ئىنقىلاپچىلار ئىلىدا قورالىق قوزغۇلاڭ كۆتۈردى. ئىلى چىگرا مۇداپىئەسىدە تۇرۋاتقان چىڭ سۇلالىسى چىرىكلىرىنى تېزلا تارمارقىلىپ ئىلىنى ئىشغال قىلدى. ئىلى جاڭجۈنى ئۆلتۈرۈلدى. ئۇيغۇر ، خەنزۇ ، مانجۇ ، مۇڭغۇل ، زاڭزۇ لاردىن ئىبارەت « بەش مىللەت ئورتاق ئىلگىرلەش جەميىتى » ۋە« يىڭى ئىلى چوڭ دودو مەھكىمىسى » قورۇلدى. ئىلى ئىنقىلاپچىلىرى قوشۇنى شەرىققە قاراپ داۋاملىق ئىلگىرلەپ ، جىڭ ناھىيەسىدە چىڭ سۇلالىسى چېرىكلىرىنى تارمار قىلدى. شىنجاڭنىڭ پاششەپ بېگ يۇەن داخۇ جۇمھۇرىيەت ئېلان قىلىشقا مەجبۇر بولدى. شۇنىڭ بىلەن چىڭ سۇلالىسىنىڭ شىنجاڭدىكى ھۆكۈمرانلىقىغا خاتىمە بېرىلدى. شىنجاڭنىڭ ئەدلىيە ئامبىلى قوشۇمچە ئۈرۈمچىنىڭ ۋالىسى ياڭ زىشىن دودو لىققا تەيىنلەندى. شۇ يىلى قۇمۇلدا تۆمۈر خەلىپە ، خوجىنىياز ھاجىم باشچىلىقىدىكى ياڭ زىشىن ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى قوزغۇلاڭ كۆتۈرۈلدى. خوتەندە چىريە ناھىيسىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ چار روسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى ۋەتەنپەرۋەرلىك كۈرىشى يەنى « چىرا ۋەقەسى » پارتىلدى.
مىلادىنىڭ 1928-يىلى
بىر قەدەر ئىلغار ئىدىيىگە ئىگە بولغان ، كونا سىياسەتنى ئسلاھ قىلىشنى تەلەپ قىلدىغان فەن ياۋنەن باشچىلىقىدىكى بەزى ياش ئەمەلدارلار 7 - ئاينىڭ 7-كۈنى سىياسى ئۆزگىرىش قىلپ ، ياڭ زىشىننى ئۆلتۈردى. بۇۋەقە شىنجاڭدا « 7 -ئىيۇل سىياسىي ئۆزگىرىش» دەپ ئاتالدى. سىياسىي تېزلابېشىق تۇرۇلدى. شىنجاڭ مەمۇرى ئىشلار نازارىتىنىڭ سابىق نازىرى جىڭشۇرىن پۇرسەتتىن پايدىلنىپ شىنجاڭنىڭ ھۆكۈمرانلىق ھوقۇقىنى قولىغا كۈرگۈزۋالدى. مىلادىنىڭ1931-يىلى قۇمۇلدا خوجىنىياز ھاجىم باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قوراللىق قوزغىلىڭى پارتىلدى. گەنسۇدىكى خۇيزۇ ماجۇڭيىڭ بىلەن بىرلىشىپ جىڭشۇرىن قىسىملىرىغا زەربە بەردى. ئۇزاق ئۆتـمەي بۇ قوزغۇلاڭ شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا كېڭەيدى.
مىلادىنىڭ1933-يىلى
4-ئاينىڭ 12 -كۈنى جىڭشۇرىن ھۆكىمىتىدىكى ياش ئەمەلدار تاۋمىڭيۇ ،ئۈرۈمچىنى مۇداپىئە قلۋاتقان ئاق ئورۇس سالداتلىرى بىلەن بىرلىشىپ ، ھەربىي ئۆزگىرىش قىلىپ جىڭشۇرىننى ھەيدىۋىتىپ ، ليۇۋىنلۇڭنى ۋاقىتلىق ھۆكمەتنىڭ رەئىسى ، شىڭ شىسەينى چىگرا مۇداپىئە دوبەنى قىلىپ تەيىنلەيدۇ. شۇيىلى 11-ئايدا قەشقەردە سابىت داموللا «شەرقىي ئىسلام جۇمھۇرىيتى » قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىدى. ئەمما جۇڭگودىن ئايرىلىش مەقسىتى ئەمەلگە ئاشمىدى
مىلادىنىڭ 1935-يىلى
مۇشۇ يىلى 6-ئايدا يوشۇسۇڭ قاتارلىق كىشىلەر شىنجاڭغا كېلىپ ، تەشۋىقات ،تەشكىللەش خىزمەتلىرىنى كەڭ قانات يايدۇرۇپ كومپارتىيەنىڭ تەسىرنى كېڭەيتتى. شىڭ شىسەي ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەككەملەش ئۈچۈن سىياسىي جەھەتتە سوۋىت ئىتپاقى بىلەن دوست بۇلۇش ، كومپارتىيەنى ھىمايە قىلىش پوزىت سىيىسىنى بىلدۈردى. ئۇ جۇڭگو كومىنىستىلىرىنىڭ تۈرتكىسىدە ۋە تەسىرى ئاستىدا ،«جاھانگىرلىككە قارشى تۇرۇش'» ،« سوۋېت بىلەن دوست بۇلۇش »،« مىللەتلەر ھوقۇقى باراۋەر بۇلۇش»، «تىنىچلىقنى ساقلاش »،« شىنجاڭنى ئىسلاھ ۋە تەمرقىلىش» دېگەن ئالتە بۇيۈك سىياسەتنى ئوتتۇرغا قويدى. مىلادىنىڭ 1937-يىلى 9- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۈرۈمچىدە 9- يۆنىلىش ئارمىيىسىنىڭ باشقارمىسىنى قۇردى. بۇ دەسلەپ قۇرۇلغاندا چىڭ يۈن مەسئول بولغان ئىدى ، كېيىن دىڭفا، چىڭ تىيەنجۈ لەر مەسۇل بولدى
مىلادىنىڭ 1391-يىلى
قىدىرخان خوجا ئەلچى تەيىنلەپ مىڭ سۇلالىسىگە تارتۇق ئەۋەتتى. مىڭ سۇلالىسى پادىشاھىمۇ ئەلچى تەيىنلەپ قىدىرخان خوجىغا نامەيوللاپ مىڭ سۇلالىسىنىڭ سىياسىتىنى ئىزھالىدى. شۇنىڭدىن كېيىن تاكى مىڭ سۇلالىسىنىڭ يوڭلار يىلىغا قەدەر قىدىر خوجا ھەريىلى دېگۈدەك مىڭ سۇلالىسىغا تارتۇق ئەۋەتتى. مىلادىنىڭ1403-يىلى قۇمۇل ۋاڭى ئوڭغۇ تۆمۈر مىڭ سۇلالىسىگە ئەلچى ئەۋەتىپ 4700 ئات تارتۇق قىلدى. مىڭ سۇلالىسىمۇ پۇل قايتۇردى. تارتۇق قىلىنغان ئاتلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى چىگرا قوغدۇغۇچى ئاتلىق ئاتلىق ئەسكەرلەرگە تارقىتىپ بەردى.
مىلادىنىڭ 1404-يىلى
مىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى قۇمۇل ۋاڭنى ئوڭغۇ تۆمۈرنى ساداقەتلىك ، ئىتائەتمەن دەپ ئاتىدى. ھەم ئالتۇن مۆھۈر ئىنھام قىلدى
مىلادىنىڭ 1942-يىلى
شىڭ شىسەي ئۆزىنىڭ ئەكسىيەتچىل قىياپىتىنى ئاشكارلىدى. شۇ يىلى 9- ئايدا چىڭ تىيەنجۇ ، ماۋزىمىن ، لىن جىلۇ قاتارلىق يولداشلارنى قولغا ئالدى ۋە 150 نەپەر كىشىنى نەزەربەند قىلىپ كېيىن ئۇلارنى تۈرمگە قامىدى. مىلادىنىڭ1943-يىلى چىڭ تىيەنچۇ، ماۋزىمىن ، لىن جىلۇ قاتارلىق كوممۇنىستلار شىڭ شىسەي تەرپىدىن مەخپى ئۆلتۈرۈلدى.
مىلادىنىڭ1946-يىلى
گومىنداڭ ھۆكۈمىتى 1945-يىلى 10- ئايدىن باشلاپلا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيتى ھۆكىمىتى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزدى. 1946- يىلى 6- ئايدا تىنىچلىق بىتىمى ئمزالاندى. ئىلخان تۆرە جۇمھۇرىيەت رەئىسى ، ئەخمەتجان ئەپەندى جۇمھۇرىيەت مۇئاۋىن رەئىسى، ئابدۇكېرىم ئابباسوف باش كاتىپ بولدى. مىلادىنىڭ 1947-يىلى مۇشۇ يىلى 2- ئاينىڭ 25 -كۈنى گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرى «25- فېۋرال» ئەكسىيەتچىلىك ۋەقەسىنى پەيداقىلىپ ، «تىنىچلىق» بىتىمىنى يىرتىپ تاشلىدى، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيتى ھۆكىمەت رەھبەرلىرى ئىلىغا قايتىپ كەتتى. 5-ئايدا ئىلخان تۆرە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيتىنىڭ رەئىسى بولدى.
مىلادىنىڭ 1949-يىلى
8- ئاينىڭ 22-كۈنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيتى رەھبەرلىرىدىن ئەخمەتجان ئەپەندى ، ئابدۇكېرىم ئابباسوف ،ئېسھاق بېك ، دەلىلقان سۈرگۈن بايوف ۋە لوجىسلارجۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت يىغىنىغا قاتناسماقچى بولۇپ يولغا چىقتى. ئۇلارنى مەخسەتلىك ئايرۇپىلان قازىسى بىلەن قەستلەپ ئۆلتىرىۋەتتى. شۇ يىلى 9- ئاينىڭ 25-26 - كۈنى خىتاي كومىنىستلىرى شەرقىي تۈركىستانغا بولغان ئىشغالىتىنى باشلىدى. ...... 1949 -يىلى 10-ئايدىن 1951-يىلى 1-ئايغىچە خىتاي تاجاۋۇزچى ئارمىيەسى رەسمىي ھالدا شەرقىي تۈركىستاننى قانۇنسىز ئىشغال قىلدى. شۇنىڭ بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ پۇخرالىرى تاكى بۈگۈنگە قەدەر قىرغىن قىلىش، ئاسمۇلاتسىيە ۋە بۇلاڭ تالاڭ قىلىنىپ كەلدى ھەم داۋام قىلىۋاتىدۇ.
ئازۇرىت
left|thumb|350px|ئازۇرىت ئازۇرىت  بولسا مىنېرال
يېشىل تاش
left|thumb|350px|يېشىل تاش يېشىل تاش  (زىننەتلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان) بولسا مىنېرال
ساكاريا ۋىلايىتى
ساكاريا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكى بىرشەھەر 2007 نوپۇس بار، ساكاريانىڭ 756،168 نوپۇسىبار، 4،895 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 41.00°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 30°00، پوچتانومۇرى 054 رايۇن نومۇرى 0154.
گېئوتىت
گېئوتىت (يىڭنىسىمان تۆمۈر رۇدىسى) بولسا مىنېرال
ھانى مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|ھانى مىللىتى ھانى مىللىتى - ھانى تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئەندەلۇس
ئەندەلۇس (ئەرەبچە: الأندلس\ ئەل-ئەندەلۇس)، مىلادى 711-1492 يىللار ئارىسىدا ئىبەر يېرىم ئارىلىدا ئەرەبلەرنىڭ تەئسىرى ئاستىدا قالغان رايونلارغا بېرىلگەن ئىسىمدۇر. ئەندەلۇس كەلىمسى ۋانداللاردىن كەلگەن دەپ ئىشىنىلىدۇ. لېكىن تارىخى ئىسپاتى يوقتۇر. مۇسۇلمانلارنىڭ ئىبەر يېرىم ئارىلىدىكى مەۋجۇدلىقى ئەڭ ئاخىرىقى قېتىم مورىسكولارنىڭ 1609- يىلى ئىسپانىيەدىن قوغلاپ چىقىرىلىشى بىلەن ئاخىرلاشقان.
ۋالىيلەر دەۋرى (714-756)
thumb|331x331px|قۇرتۇبا(Córdoba)دىكى چوڭ جامىئە پايتەختى شامدا بولغان ئەمەۋىيە دۆلىتى تېخى ئىسلامىيەتنىڭ تۇنجى ئەسىرى بولغان 7. ئەسردە شىمالىي ئاڧرىقانىڭ تامامىنىڭ قولغا كىرگۈزگەن. 8. ئەسرنىڭ بېشىدا ئەمەۋىي دۆلىتىنىڭ شىمالىي ئاڧرىقىدىكى ۋالىيسى مۇسا بىن نۇسەير، ئەمەۋىي خەلىڧەسى ۋەلىد بىن ئابدۇلمەلىكنىڭ ياردىمى بىلەن بىر بەربەرىي قۇماندان بولغان تارىق بىن زىيادنى جەبەلىتارىق بوغىزدىن ئۆتۈپ ئىبەر يېرىم ئارىلىغا يوللىدى.
O zamanlar İber Yarımadası Germen asıllı bir ulus olan Vizigotların elindeydi ve başkentleri Toledo kentinde bulunuyordu. Tarık bin Ziyad'ın savaşta ricat olmaması için geri dönüş olasılığını kaldırmak üzere kendi gemilerini yaktırdığı belirtilir. Tarık Bin Ziyad, Vizigot kralı Rodrigo'yu ağır bir yenilgiye uğrattı. Vizigot krallığı parçalandı ve bütün İber Yarımadası kısa bir süre içinde Müslümanların eline geçti.
750 yılına kadar Endülüs Emevîleri'nin gönderdiği valiler tarafından yönetildi. 750 yılında Abbasîler Bağdat'ta halifeliklerini ilan ettiler ve Emevî hanedanından Abdurrahman bin Muaviye, Endülüs'e kaçarak kendisini Emevî emiri ilan etti ve Kurtuba (Córdoba) kentini kendine başkent yaptı.
ئەندەلۇس ئەمەۋىيلەر دەۋرى (756-1031)
Bu dönem Endülüs'ün en parlak dönemi olarak bilinir. Kurtuba şehri, Bağdat ve Kahire'den sonra Dünya'nın üçüncü önemli bilim merkezi haline geldi. Bu dönemde günümüz Avrupa bilim ve sanatının bâzı temelleri Endülüs'te atıldı. Yine o dönemde Avrupa'nın genelinde sadece papazlar ve liderler okuma yazma bilirken Endülüs'te halkın neredeyse tamamı okuma yazma biliyordu. Şehircilik ve şehir kültürü döneminin çok önüne geçmiştir. Kültürel farklılıkların zenginlik olarak algılandığı bir çağdır. Endülüslerin egemenliği altındaki topraklarda Sefarad Yahudileri bugün İspanya’daki Yahudi kültürünün altın çağı (Golden age of Jews (eng. wikipedia)) olarak adlandırılan çağlarını yaşamışlardır.
10. yüzyıl başlarında Abbasilerin gücü azalmaya başladı. Mısır'daki Fatımîler de kendilerini halife ilan ettiler. Böylece İslâm dininin önderliği bölünmüş oldu. Bu ortamda Endülüs Emiri III. Abdurrahman, 16 Ocak 929 tarihinde kendisini halife ilan etti. Endülüs Emevîlerinin başarıları 11. yüzyıl başlarına kadar devam etti. 1031 yılında halifelik sona erdi. Tavaif-ül Mülk Beylikleri El Hamra Sarayı