ئۆمەر_ئىبنى_خەتتاب
مەدىنىدىكى نەبەۋىي مەسچىتىدىكى خەلىپە ئۆمەرنىڭ قەبرەتېشى ئۆمەر ئۇلۇغۋار ئىرادىنى قەلبىگە پۈكۈپ، ئالەمشۇمۇل پىلانلارنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقاندا، بەزىلەر ئۇنى كۆزدىن يوقىتىشنى ئويلايتتى. ئۆمەر دەۋرىدىكى غازاتلار خۇددى شامال غازاڭلارنى ئۇچۇرغاندەك، بىر مەزگىل جاھانغا پاتماي قالغان رىم ئىمپىرىيىسىنى تىترىتىپ، ئوتتۇرا شەرقتە مىڭ يىللاپ دەۋر سۈرگەن پىرىسىيە ئىمپىرىيىسىنى ئۈزۈل-كېسىل بىتچىت قىلدى، ئۆمەرمۇ خۇددى ئابەكرىگە ئوخشاش، غەيرى مۇسۇلمانلارغا قارىتا ئۈچتىن بىرنى تاللاشقا قويدى. يەنى دىنىغا كىرىش، باج-خىراجەت تۆلەش ياكى ئۇرۇش قىلىش. بۇنىڭغا قارىتا غەيرى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىنكاسى ھەرخىل بولدى. بەزىلەر ئىسلام دىنىغا كىردى؛ بەزىلەر باج-خىراجەت تۆلەپ يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ ھىمايىسىگە ئېرىشتى؛ يەنە بەزىلەر بولسا ھەم دىنىغا ئىشەنمەي، ھەم باج تۆلەشنى خالىماي، ئۆلگىدەك قارشىلاشتى. بىرىنچى خىل تاللاشنى ئىختىيار قىلغان (دىنىغا كىرگەن) ئادەملەر ئىچىدە، بەزىلەر چىن دىلىدىن ئىسلام دىنىغا كىرگەن بولسا، بەزىلىرى ئېقىمغا ئەگىشىپ مۇسۇلمان بولۇپ، ئەينى چاغدىكى ئاساسى ئېقىم بولغان ئىسلام دىنى جەمئىيىتىگە سوقۇنۇپ كىرىۋالدى. بۇ خىل ئادەملەر ئادەتتە باشقا مۇسۇلمانلارغا ئوخشاش «ئىمان» ئېيتىپ، ناماز ئوقۇپ، روزا تۇتسىمۇ، ئەمما، كۆڭلىدە ئۆتمۈشنى ئېسىدىن چىقارمىدى. بولۇپمۇ ئەزەلدىن ئۆزلىرىنى ئۈستۈن چاغلايدىغان پارىسلار قۇملۇقتىن كەلگەن مۇسۇلمانلارغا يېڭىلىپ قالغانلىقىغا تەن بەرگۈسى كەلمەيتتى. مۇنقەرىزلىك ھەسرىتى ئۇلارنىڭ قەلبىنى چۇلغىۋالغان ئىدى. بۇ خىل كەيپىيات تەدرىجى ھالدا مۇسۇلمانلارغا قارىتا ئۆچمەنلىككە ئايلاندى ھەمدە بۇ خىل ئۆچمەنلىك مۇسۇلمانلارنىڭ داھىسى بولغان ئۆمەرگە مەركەزلەشتى. شۇنىڭ بىلەن، ئۆمەرنى نىشان قىلغان بىر مەيدان سۈيقەست باش كۆتەردى. كۈفەدە ئەبۇ. لۇلۇ دېگەن بىر پارس بولۇپ، كۈفە ۋالىسى مۇيىلەينىڭ قول ئاستىدا ئىشلەيتتى. بۇ ئادەم ئۇستا ھۈنەرۋەن بولۇپ، تۆمۈرچىلىك، ياغاچچىلىق ۋە ئويمىچىلىقنى بىلەتتى. ئۇ ۋالىغا پايتەخت مەدىنىگە بېرىپ ئىشلەش ئارزۇسىنى بىلدۈرىدۇ. ۋالى ئۆمەرنىڭ ماقۇللىقىنى ئالغاندىن كېيىن،ئۇنىڭ مەدىنىگە بېرىشىغا رۇخسەت بېرىدۇ. ھالبۇكى، بۇ ئادەم ئىنتايىن مەككار، ھىيلىگەر ئادەم بولۇپ، مەدىنىگە بارغاندىن كېيىن، قول سېلىش پەيتىنى كۆزلەپ، مەخپى ھالدا ئۆمەرنىڭ ھەرىكەت ۋە تۇرمۇش قانۇنىيەتلىرىنى كۆزىتىشكە باشلايدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا، ئۇ ئۆمەرنىڭ جامائەت بىلەن مەسچىتتە ناماز ئوقۇۋاتقان ۋاقتىدا قول سېلىشنى قارار قىلىدۇ. چۈنكى، مەسچىتتە ھەممە ئادەم پۈتۈن دىققىتىنى يىغىپ ئىبادەت قىلىش بىلەن مەشغۇل بولغاچقا، مۇداپىئە تەدبىرلىرى يوق ئىدى. 644-يىلى 11-ئاينىڭ 3-كۈنى (ھىجرىيىنىڭ 23-يىلى 12-ئاينىڭ 23-كۈنى)، ئۆمەر كۈندىكىگە ئوخشاش ئەتىگەن قوپۇپ، بامدات نامىزىنى ئۆتەش ئۈچۈن مەسچىتكە ماڭىدۇ. مەسچىتتە ئۇ جامائەتكە قاراپ: «سەپراس» دەپ ۋارقىراپ بولۇپ، يۈزىنى كەئىبىگە (قىبلىگە) قارىتىپ «ئاللاھۇ ئەكبەر» دەپ، پۈتۈن دىققىتىنى يىغىپ نامازنى باشلايدۇ. بۇ چاغدا، پۇرسەت كۈتۈپ تۇرغان ئەبۇ. لۇلۇ ئۆمەرنىڭ كەينىدىن ئالتە يېرىگە خەنجەر تىقىۋىتىدۇ. ئاندىن كېيىن ئۆرۈلۈپ سىرتقا قاچىدۇ ھەمدە قاچقاچ قولىدىكى خەنجەرنى شىلتىپ 13 ئادەمنى يارىلاندۇرىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىر قانچىسى ئۆلۈپ كېتىدۇ. جامائەت نېمە ئىش بولغانلىقىنى ئۇقالمايلا قالىدۇ، ئۇلار ئەبۇ لۇلۇنى چاپان بىلەن چۈمكەپ تۇتىۋالىدۇ. بۇ قاتىل قېچىپ قۇتۇلالمايدىغانلىقىغا كۆزى يېتىپ، قولىدىكى خەنجىرى بىلەن ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋالىدۇ. مۇشۇ چاغدا، بىر تەرەپتە تۇرغان ئابدۇراخمان. ئىبنى ئەۋف ئىمام ئۆمەرنىڭ: «بۇ ئاللاھنىڭ قىسمىتى! بۇ ئاللاھنىڭ قىسمىتى!» دەپ يەردە ياتقانلىقىنى بايقايدۇ. ئۆمەر ئابدۇراخماننىڭ قولىنى تۇتۇپ، نامازنى داۋاملىق ئوقۇيدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۆمەر تىرىشىپ-تىرمىشىپ قايتىدىن كىچىك تاھارەت ئېلىپ، بامدات نامىزىنى ئوقۇپ تۈگىتىدۇ. ئاندىن كېيىن جامائەت ئۇنى كۆتۈرۈپ ئۆيىگە ئەپكىلىپ قويىدۇ. «ئۆمەر مەن بىرەر ئىشنى خاتا قىلىپ قويغان ئوخشايمەن، شۇڭا بىرسى ماڭا پىچاق تىقتى» دەپ قاراپ، ساھابىلەردىن ئىبنى. ئابباسنى ئەھۋالنى ئۇقۇپ كېلىشكە ئەۋەتىدۇ. ئىبنى. ئابباس ئەھۋالنى ئىگەللىگەندىن كېيىن ئۇنىڭغا: «ئى، ساھابىلەرنىڭ باشلىقى، سەندە نېمە گۇناھ بولسۇن؟ كىشىلەر ئۆزىنىڭ ئوغلىدىن ئايرىلغاندەك قايغۇرۇپ ياش تۆكمەكتە» دەيدۇ. ئۆمەر ئۆزىنىڭ ھايات قالمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ، ئوغلى ئابدۇللانى بۇيرۇپ بارلىق قەرىزلىرىنى تۆلەتكۈزىدۇ ھەمدە پەيغەمبەرنىڭ ئايالى ئائىشەدىن ئۆزىنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بىلەن ئەبۇ بەكرىنىڭ قەبرىسى يېنىغا دەپىن قىلىشقا رۇخسەت سوراپ ئادەم ئەۋەتىدۇ. ئاندىن كېيىن ئۇ ئۆزىدىن كېيىن كىمنىڭ باش بولىدىغانلىقىنى ئويلايدۇ. ئەسلىدە، ئۇ ئىزباسار بېكىتىشنى ئويلاشمىغان بولۇپ، مۇيىلەي ئۆمەرنىڭ ئوغلى ئابدۇللانى ئىزباسار قىلىش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۆمەر قاتتىق خاپا بولۇپ: «ئاللاھ جاجاڭنى بەرسۇن! ئاللاھغا قەسەمكى، مەن بۇنداق قىلىشنى خالىمايمەن، مەن بىزنىڭ ئائىلىدىكى ھەرقانداق ئادەمنىڭ ئىزباسار بولىشىنى خالىمايمەن» دەيدۇ. ئارقىدىن، ئوسمان، ئەلى، تەلىھە. ئىبنى ئۇبەيدۇللا، زۇبەير. ئىبنى ئەۋۋام، ئابدۇراخمان. ئىبنى. ئەۋف، سائاد. ئىبنى. ئەبباد قاتارلىق ئالتە كىشىدىن سايلام ھەيئىتى تەشكىل قىلىشنى بېكىتىدۇ، يېڭى خەلپىنى مۇشۇ ئالتە ئادەم ئىچىدىن مەسلىھەتلىشىپ بارلىققا كەلتۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۆمەر ئۇلارغا مۇۋاپىق ئادەمنى يېڭى خەلىپە قىلىپ سايلاپ چىقىش ئۈچۈن 3 كۈن مۆھلەت بېرىدۇ ھەمدە قوغداش ئۈچۈن مەخسۇس ئادەم بەلگىلەپ، ھېچقانداق ئادەمنىڭ سايلامغا دەخلى يەتكۈزىشىگە رۇخسەت قىلمايدۇ. بۇ مەزگىل ئىچىدە ئىماملىققا شۇ ئەيبنى بەلگىلەيدۇ. ئۈچ كۈندىن كېيىن ئۆمەر قازا قىلىدۇ. شۇ يىلى ئۇ 53 ياشتا ئىدى. شۇ ئەيىب جامائەتكە ئىمام بولۇپ ئۆمەرنىڭ جىنازا نامىزىنى ئوقۇيدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا، كەڭ كۆلەمدە پىكىر ئېلىش ۋە پائال كېڭىشىش ئارقىلىق، 6 كىشىلىك سايلام ھەيئىتى ئوسماننى 3-نۆۋەتلىك خەلىپىلىككە كۆرسىتىدۇ.