cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەكتەپ ھاياتىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش توغرىسىدا قىسقىچە تەۋىسىيە
مەن ئۇشبۇ يازمامدا، 1-سوئالغىلا بىر ئاز جاۋاب بېرىپ ئۆتەي. ئۈچىنچى سوئالدا بىر ئىنتايىن سەزگۈر مەسىلە ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، مېنىڭچە ئۇنىڭ جاۋابىنى بىلىدىغانلار خېلە كۆپ. مەن بۇ مەسىلە توغرىسىدا ئۆزەمنىڭ بۇرۇنقى يازمىلىرىدا ئوخشىمىغان دەرىجىدە توختالغان ئىدىم. بىر ئاز نۇقتىلىق توختالغان بىر يازمام http://www.meripet.com/Sohbet/Erkina8. htm دە بار. سىزگە ۋە سىزگە ئوخشاش باشقا ياشلارغا پەقەت مۇنداق بىر مەسلىھەتىم بار: «چوڭ-چوڭ ئىشلارنى ۋۇجۇتقا چىقىرىشنى ئۆزىڭىز قىلالايدىغان كىچىك ئىشلاردىن باشلاڭ. » (بۇ غەربتىكى بىر داڭلىق ئەربابنىڭ سۆزى بولۇپ، ئۇ كىشىنىڭ ئىسمى ئېسىمدە قالماپتۇ. ) ئەمدى يوقىرىقى 2-سوئالغا كەلسەك، مەن ئۇنىڭ جاۋابى توغرىسىدا ئايرىم توختىلىشنى مۇۋاپىق كۆردۇم. يەنى بىر-ئىككى ئاينىڭ ئىچىدە ئۇ توغرىسىدا بىر ئايرىم يازما تەييارلىشىم مۇمكىن. تۆۋەندە يوقىرىقى 1-سوئالغا قىسقىچە جاۋاب بېرىپ ئۆتىمەن.
سىزنىڭ ئەمىليىتىڭىزدىمۇ كۆرۈنۈپ تۇرغاندەك، ئوتتۇرا ياكى ئالىي مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ھەر بىر ياش مۇنداق ئىككى يولغا دۇچ كېلىدۇ: (1) ئۆزى قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنى قىلىش. (2) ئۆزى ئەڭ قىزىقىدىغان ئىشلارنى قىلىش. بۇ يەردىكى «ئۆزى قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلار» دېگىنىمىز مەكتەپ ھەر بىر ئوقۇغۇچىدىن تەلەپ قىلغان ئىشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىمى ئۆتۈلگەن بارلىق دەرسلەرنى پۇختا ئىگىلەپ مېڭىشتىن ئىبارەتتۇر. ئەمدى ئىككىنچى ئىشقا كەلسەك، ئۇنى چۈشەندۈرۈپ ئولتۇرۇشنىڭ ئانچە ھاجىتى يوق؛ سىزگە نىسبەتەن ئېيتقاندا كومپيۇتېر بىلىملىرىنى ئىگىلەش سىز ھەممىدىن بەك قىزىقىدىغان ئىشتۇر.
مەكتەپ ھاياتىنى ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزگەن ياشلارنىڭ كىشىلىك خاراكتېرى جەھەتتە مۇنداق ئورتاق ئالاھىدىلىكى بار:
(1) ئۇلار ھەر ۋاقىت ۋە ھەر جايدا ئۆزلىرى قىلماقچى بولغان ئىشلارنى مۇھىملىق دەرىجىسى بويىچە توغرا تىزىپ چىقالايدۇ.
(2) ئۇلار ھەر ۋاقىت ئۆز-ئۆزىنى كونترول قىلىپ، ئۆزىنىڭ ۋاقتى بىلەن زېھنىنى ئالدى بىلەن «ئەڭ قىزىقارلىق ئىشلار» ئەمەس، بەلكى «ئەڭ مۇھىم ئىشلار» ئۈچۈن سەرپ قىلالايدۇ. ئەڭ مۇھىم ئىشلارنى ۋۇجۇتقا چىقىرىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ باشقا نۇرغۇن قىزىقىشلىرىدىن ۋاز كېچەلەيدۇ. «ئەڭ مۇھىم ئىشلار» نى قىلىپ ئېشىنغان ۋاقتى بىلەن زېھنىنىلا «ئەڭ قىزىقارلىق ئىشلار» غا سەرپ قىلىدۇ.
يوقىرىدا تىلغا ئالغىنىم بىر مۇكەممەل تىزىم بولماستىن، ھازىر ئېسىمگە كەلگەن بىر قىسىم خاراكتېرىدىن ئىبارەتتۇر. بۇلاردىن باشقا، «مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يېڭى تەڭلىمىسى» مۇ ھەر بىر ياشنىڭ مەكتەپ ھاياتىغا خېلە ئۇيغۇن كېلىدۇ. شۇڭا مۇمكىن بولسا ئۇنى ئوبدان ئۆزلەشتۈرىۋېلىشقا تىرىشىپ بېقىڭ.
مەن سىزنىڭ «بىزنىڭ مەيلى تارىخ جەھەتتە بولسۇن، مەدەنىيەت جەھەتتە بولسۇن، ئىقتىساد ۋەياكى سىياسى جەھەتتە بولسۇن چىقىش يولىمىزنىڭ پەقەت ۋە پەقەت كومپيۇتېردا ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر ھېس قىلدىم» دېگەن كۆز-قارىشىڭىزغا تولۇق قوشۇلۇپ كەتمەيمەن. ئۇيغۇرلارنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تەرەققىياتىنىڭ قانداق بولىشىدا كومپيۇتېر مۇھىم رول ئوينايدىغان ئامىللارنىڭ بىرسى، لېكىن، بىردىن-بىر ئامىل ئەمەس. ئۇيغۇرلارنىڭ مائارىپ، ئىلىم-پەن، تېخنولوگىيە ۋە ئىگىلىك ئىشلىرى تەكشى تەرەققىي قىلمىسا، ئۇنىڭ كومپيۇتېر ئىشلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشىمۇ مۇمكىن ئەمەس. مەسىلەن، بەلگىلىك مەكتەپ تەربىيە ئاساسى بولمىغان بىر ئادەمنىڭ كومپيۇتېر ئۆگىنەلىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا مىللەتنى تەرەققىي تاپقۇزۇش ئۈچۈن ئۇنىڭ ھەممە ئىشلىرىنى تەكشى تەرەققىي قىلدۇرۇش كېرەك.
ئەگەر سىز ئۆزىڭىزنىڭ ھازىرقى كومپيۇتېرغا بولغان يۈكسەك قىزىقىشىڭىزدىن توغرا پايدىلانسىڭىز، كەلگۈسىدە ئاشۇ ساھەدە ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالايسىز. دۇنيادا مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان كىشىلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ھەرگىز بىر ئىشنى سىناپ باققان 1-قېتىمدىلا مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان ئەمەس. كۆپۈنچە ئەھۋالدا كىشىلەر نەچچە قېتىملاپ مەغلۇبىيەتكە ئۇچراپ، ئۆز مەغلۇبىيىتىدىن تەجرىبە-ساۋاقلارنى يەكۈنلەپ، يېڭى بىلىمگە ئېرىشىپ، قىلىۋاتقان ئىشىنى قايتا سىناپ، مۇشۇنداق بىر جەرياننى نۇرغۇن قېتىملاپ تەكرارلاش ئارقىلىق ئاخىرى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان. سىزنىڭ «قۇت بىلىك » دەپ كومپيوتېر خىزمەت گۇرۇپپىسى قۇرۇپ باققىنىڭىز بىر ياخشى باشلىنىش بولۇپتۇ. ئەگەر ئىمكانىيىتىڭىز يار بەرسە، بۇ ئىشنى قايتىدىن باشلاڭ. ھەمدە ئۇنى ھەرگىز يېرىم يولدا توختىتىپ قويماڭ. شۇ ئارقىلىق سىز مۇشۇ خىزمەت گۇرۇپپىسى ئاساسىدا كەلگۈسىدە بىرەر شىركەتنى ۋۇجۇتقا چىقىرالىشىڭىزمۇ مۇمكىن. مېنىڭ بۇ جەھەتتىكى تەكلىپىم مۇنداق:
(1) ئەتراپىڭىزغا ئىقتىدارلىق، ھەمدە ئىدىيىسى بىلەن مىجەز-خاراكتېرى سىزنىڭكى بىلەن ئوبدان ماسلىشالايدىغان ياشلاردىن 5-6 نى توپلاش. ئىدىيىسى بىلەن مىجەز-خاراكتېرى ئۆز-ئارا چىقىشالايدىغان ئادەملەرنى يىغىش ئىنتايىن مۇھىم. ئەگەر 10 كىشىلىك بىر گۇرۇپپىنىڭ ئىچىدە مىجەزى قالغانلار بىلەن چىقىشالمايدىغان بىر ئادەم بولسا، ئۇ يالغۇز ئۆزى بۇ گۇرۇپپا ئۈچۈن ھېچ بىر قىممەت يارىتالمايلا قالماي، گۇرۇپپىدىكى قالغانلارنىڭ ئىش ئۈنۈمىگىمۇ زور دەرىجىدە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرى بەزىدە ھەتتا پۈتۈن گۇرۇپپىنىڭ مەغلۇپ بولىشىغا ئېلىپ بارىدۇ.
(2) ئۆز گۇرۇپپىڭىزدىكى ياشلارنى تەشكىللەپ، ئۇيغۇر شىركەت-كارخانا ئىگىلىكلىرى ئۈستىدە بىر تەپسېلى تەكشۈرۈش ئەلىپ بېرىش. شۇ ئارقىلىق ھازىر ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئەڭ چوڭ كۆلەمگە ئېرىشكەن كەسىپ، شىركەت، كارخانا قاتارلىقلارنى تېپىپ چىقىش. ھەمدە ئۇلارنىڭ كۆلىمىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىگە قاراپ ئۇلارنى دەرىجىگە ئايرىپ چىقىش.
(4) گۇرۇپپىدىكى بارلىق ئەزالارنى ئىشقا سېلىپ، ئوخشىمىغان كەسىپ تۈرلىرىگە بىردىن «ئۇچۇر دەپتىرى» (ئىنگلىزچە «Information Booklet ») تۈزۈپ چىقىش. بۇ ئۇچۇر دەپتىرىدە ئاشۇ بىر كەسىپ ياكى خىزمەت ئورنىدا قايسى خىلدىكى كومپيۇتېر ۋە يۇمشاق دېتاللاردىن پايدىلانسا بولىدىغانلىقى، ئەگەر شۇنداق قىلسا ئىش ئۈنۈمىنى قانچىلىك ئۆستۈرگىلى بولىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئۇچۇر بولىشى كېرەك.
(5) يوقىرىقى شىركەت، كارخانا قاتارلىقلارنىڭ باشلىقلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇلارغا ھېلىقى «ئۇچۇر دەپتىرى» نى بېرىپ، ئۇلارنى بۇ يېڭى ئۇچۇرلاردىن خەۋەردار قىلىش. ئەگەر سىز بۇ گۇرۇپپا ئاساسىدا بىر شىركەت قۇرغان بولسىڭىز، يوقىرىقى ئورۇنلارنى كومپيۇتېر ۋە يۇمشاق دېتال سېتىۋېلىش، يۇمشاق دېتاللارنى كومپيۇتېرغا قاچىلاش، ئۇلارنىڭ خادىملىرىنى كومپيۇتېرنى قانداق ئىشلىتىش جەھەتتە تەربىيىلەش قاتارلىق مۇلازىمەت تۈرلىرى بىلەن تەمىن ئەتسىڭىز بولىدۇ. ھەمدە بەزى ئالاھىدە يۇمشاق دېتاللارنى سىزنىڭ شىركىتىڭىز ئىشلەپ بەرسىمۇ بولىدۇ. مەسىلەن، «MicroSoft Excel » دە كىچىك كۆلەملىك شىركەتلەرگە زور پايدا يەتكۈزىدىغان نۇرغۇن پروگراممىلارنى تۈزگىلى بولىدۇ. ئۇنداق پروگراممىلارنى ئىشلىتىشمۇ ناھايىتى ئاسان بولۇپ، ئۇلارنى تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ سەۋىيىسىگە ئىگە كىشىلەرمۇ ئىشلىتەلەيدۇ. «MicroSoft Excel» نى پۇختا بىلىدىغانلارغا بۇ بىر ئاددىي ئىش. لېكىن ئۇنى بىلمەيدىغانلار ئۈچۈن بۇ ئىشلارنى قىلىش مۇمكىن ئەمەس. يوقىرىقى قەدەم-باسقۇچلار ئارقىلىق سىز ئۆز شىركىتىڭىزگە خېرىدارمۇ توپلىيالايسىز.
مەن ئەسلىدە بۇ جاۋابنى بۇنچىۋالا ئۇزۇن يېزىشنى پىلانلىمىغان ئىدىم. كاللامغا كەلگەن ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى يېزىشقا تىرىشىپ ئۇنى بىر ئاز ئۇزۇن قىلىۋەتتىم. ئاخىرىدا مەن ئوقۇرمەنلەرگە مىكروسوفت شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى «Bill Gates» ئامېرىكىدىكى بىر تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىغا سۆزلىگەندە ئوتتۇرىغا قويغان «ھاياتنىڭ 11 قائىدىسى» نى ئىنگلىزچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ سۇندۇم. ئەگەر مېنىڭ تەرجىمەمدە خاتالىق ياكى يېتەرسىزلىكلەر بولسا باشقا تورداشلارنىڭ تۈزىتىش بېرىشىنى سورايمەن.
ئەگەر بۇ يازمىنى باشقا تور بەتلىرىگە چىقارماقچى بولسىڭىز، «مەنبەسى: http://www.meripet.com/Sohbet/» دەپ ئەسكەرتىپ قويۇپ چىقىرىۋېرىڭ. مەندىن سوراش ھاجەتسىز.
ھاياتنىڭ 11 قائىدىسى
Bill Gates
1. ھايات ئادالەتلىك ئەمەس. ئۇنىڭغا كۆنگىن.
2. بۇ دۇنيا سېنىڭ ئۆز-ئۆزەڭگە بولغان ھۆرمىتىڭگە (ياكى غۇرۇرىڭغا) پەرۋا قىلمايدۇ. بۇ دۇنيا سەندىن ئۆزەڭگە نىسبەتەن بىر ياخشى ھېسىياتقا ئىگە بولۇشتىن بۇرۇن بەزى نەتىجىلەرنى يارىتىشىڭنى ئۇمىد قىلىدۇ.
3. سەن تولۇق ئوتتۈرىنى پۈتتۈرۈپلا يىلىغا 40 مىڭ دوللار پۇل تاپالمايسەن. سەن بىر شىركەتكە ماشىنىسىدا تېلېفونى بار مۇئاۋىن رەئىسمۇ بولالمايسەن. بۇ نەرسىلەرنىڭ ھەر ئىككىسىنى سەن ئۆزەڭ قولغا كەلتۈرۈشۈڭ كېرەك.
4. ئەگەر سەن «مۇئەللىمىم بەك قاتتىق تەلەپ قويىدىكەن» دېسەڭ، سەن بىر شىركەتنىڭ باشلىقىنىڭ قولىدا ئىشلەپ باق. ئۇ باشلىق ھېلىقى ئوقۇتقۇچى بەشىدىن ئۆتكۈزگەن «سىناق مەزگىلى» نى ئۆز بەشىدىن ئۆتكۈزمەيدۇ.
5. «ئاشخانىدا ئىشلىسەم غۇرۇرۇمغا تەسىر يېتىدۇ» دېمە. سېنىڭ بوۋا-مومىلىرىڭ بىر ئاشخانىدا ئىشلەشنى «پۇرسەت» دەپ ئاتايتتى.
6. ئەگەر سەن بىر ئىشنى بۇزۇپ قويساڭ گۇناھ ئاتا-ئاناڭدا ئەمەس. شۇڭا سەن ئۆزەڭنىڭ خاتالىقلىرى ئۈچۈن غۇدۇرلىماي، ئۇلاردىن ساۋاق ئالغىن.
7. سەن تۇغۇلۇشتىن بۇرۇن ئاتا-ئاناڭ سەندىن ھازىرقىدەك زېرىككەن ئەمەس. ئۇلار ھازىر سېنىڭ چىقىمىڭنى كۈتۈرۇپ، كېرلىرىڭنى يۇيۇپ، ھەمدە سېنىڭ ئۆزەڭ توغرۇلۇق ئاتقان پولىرىڭنى ئاڭلاپ سەندىن ھازىرقىدەك زېرىككەن. شۇڭا سەن ئاتا-ئاناڭ ياشىغان دەۋرنى تەنقىت قىلىشتىن بۇرۇن ئۆزەڭنىڭ كېيىملىرىدىكى پىشت-سىركىلەرنى تازىلىغىن.
8. مەكتىۋىڭ غالىبىيەتچى ۋە مەغلۇبىيەتچىلەردىن قۇتۇلغان بولىشى مۇمكىن، لېكىن ھايات ئۇنداقلاردىن تېخى قۇتۇلمىدى. بەزى مەكتەپلەر ئىمتىھانىدىن ئۆتەلمەيدىغان ئىشلارنى ئەمەلدىن قالدۇرغان بولۇپ، سەن توغرا جاۋابنى قانچە قېتىم سورىساڭ ئۇلار ساڭا شۇنچە قېتىم دەپ بېرىدۇ. لېكىن بۇنداق ئىش رىيال تۇرمۇشتا ئازراقمۇ يوق.
9. ھاياتلىق مەۋسۇمغا بۆلۈنگەن ئەمەس. سېنىڭ يازلىق تەتىلىڭ بولمايدۇ. ساڭا ئۆز-ئۆزۈڭنى توغرا تونۇشقا ياردەملىشىدىغان شىركەتلەرمۇ ئاساسەن مەۋجۇت ئەمەس. بۇ ئىشلارنى ئۆزەڭنىڭ ۋاقتىدا قىلمىساڭ بولمايدۇ.
10. تېلېۋىزوردىكىسى ھەقىقىي تۇرمۇش ئەمەس. ھەقىقىي تۇرمۇشتا كىشىلەر كافىخانىدىن ئايرىلىپ ئىشقا بارمىسا بولمايدۇ.
In'glizchisi: The Eleven Rules of Life
RULE 1
The world won't care about your self-esteem. The world
will expect you to accomplish something BEFORE you feel
good about yourself.
RULE 3
You will NOT make 40 thousand dollars a year right out
of high school. You won't be a vice president with
car phone, until you earn both.
RULE 4
If you think your teacher is tough, wait till you get a
boss. He doesn't have tenure.
RULE 5
Flipping burgers is not beneath your dignity. Your
grandparents had a different word for burger flipping
they
called it Opportunity.
RULE 6
If you mess up,it's not your parents' fault, so don't
whine about your mistakes, learn from them.
they are now. They got that way from paying your bills,
cleaning your clothes and listening to you talk about
how cool you are. So before you save the rain forest
from the parasites of your parent's generation, try
delousing the closet in your own room.
RULE 8
Your school may have done away with winners and losers,
but life has not. In some schools they have abolished
failing grades and they'll give you as many times as
you want to get the right answer. This doesn't bear the
slightest resemblance to ANYTHING in real life.
Life is not divided into semesters. You don't get
summers off and very few employers are interested in
RULE 10
Television is NOT real life. In real life people
actually have to leave the coffee shop and go to jobs.
RULE 11
Be nice to nerds. Chances are you'll end up working for
one.
ئالدىنقى: شىركەتنى ئوڭۇشلۇق ماڭدۇرۇش ئىقتىدارى(1)
كـىيىنكى: تەبىئى پەننى ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشنىڭ ئۇسۇلى
چىمەن بازىرى
چىمەن بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Chimen Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
نەنشا تاقىم ئاراللىرى
thumb نەنشا تاقىم ئاراللىرى (خەنزۇچە: 南沙群岛) جەنۇبىي دېڭىزغا جايلاشقان نەنخەي ئاراللىرىدىن بولغان تۆرت چوڭ تاقىم ئارالنىڭ ئەڭ جەنۇبتىكىسى، ئەڭ كۆپ خادا تاشلىق، ئەڭ كەڭ دائىرىلىك تاقىم ئارالدۇر، جۇغراپىيىلىك ئورنى شىمالىي كەڭلىك 3 گرادۇس 40 مىنوت - 11 گرادوس 30 مىنوت، شەرقىي ئۇنلۇق 109 گرادۇس 30 مىنوت - 117 گرادۇس 50 مىنوت ئارىسىدا يەر ئالماقتا، جەنۇبتىن شىمالغا 500 دېڭىز مىلدىن زىيادە، شەرق غەرب كەڭلىكى 400 دېڭىز مىلدىن زىيادە، توپلام 820 مىڭ كۋادرات دېڭىز مىل ئېرۇر، 230 دىن زىيادە ئارال، قۇرۇقلۇق، خادا تاش، قۇملۇق ۋە ساھىلدىن مۇتەشەككىلدۇر. توپلام سۇ ساھەسىنىڭ 1/5 قىسمى ئىگىلىمەكتە، بۇگۈنگىچە 192 دانىسىگە ئىسىم بېرىلگەن بولۇپ، توپلام 11 كۋادرات كلومېتر ئېرۇر.
نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئەڭ كۆپ دەتالاشتا قالغان تاقىم ئاراللاردۇر، بۇگۈن ئەڭ ئاز يەتتە دەۋلەت تامانىدىن ئىگلەك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدە تالاش - تارتىش ياشانماقتا.
ئىسمى ھەققىدە
نەنشا تاقىم ئاراللىرى جۇڭگولۇقلار تەرىپىدىن بېرىلگەن ئىسىم بولۇپ، غەرب مەتبۇئاتىدا ئادەتتە سپراتلي ئاراللىرى (Spratly Islands) دېيىلىدۇ. ۋيېتناملىقلار چاڭشا تاقىم ئاراللىرى (Quần đảo Trường Sa ／ 群島長沙). مالايسىيا، ھىندونېزىيە ۋە ڧىلىپپىنلەردە سپراتلي ئاراللىرى مەنىسىدە (مالايچە، ھىندونوزچە: Kepulauan Spratly، تاگالوگچە: Kepulauan Spratly)؛ ئەمما مالايسىيادا ئۆز كونترولىدىكى ئۈچ ئەژدەر كۆزەتچى مارجان ئاراللىرى (مالايچە: Gugusan Semarang Peninjau)، ڧىلىپپىنلەردە ئۆز كونترولىدىكى قىسمەن ئاراللارغا كاليان تاقىم ئاراللىرى (تاگالوگچە: Kapuluan ng Kalayaan) دەپ ئاتايدۇ.
قاراڭ
نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدىكى دەتالاش
قازاق مىللىتى
قازاق مىللىتى - تۈركىي تىللىق خەلقلەردىن بولۇپ، بۇگۈنكى قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاساسىي ئاھالىسى، شۇنداقلا، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، ئۆزبېكىستان، رۇسىيە ڧىدراتسىيىسى قاتارلىق دۇنيانىڭ باشقا ئەللىرىدە ھەم ياشىغۇچى، ئەكسەرى ئىسلام دىنى سۈننىي مەزھىبىگە تەۋە مۇسۇلمان خەلق.
تىل
قازاق تىلى ئۇرال ئالتاي تىل سېستىمىسى، تۈركىي تىللار تۈركۈمى، قىپچاق تىل ئائىلسىىگە تەۋە بىر تىلدۇر. قارا قالپاق تىلى قازاق تىلىغا 95% ئوخشاش بولۇپ، قىرغىزلار بىلەنمۇ تەرجىمانسىز بىمالال سۆزلىشەلەيدۇ. ئۇيغۇر تىلىغا يېقىنلىقى بىلەنمۇ بىلىنىدۇ.
تارىخ
تارىخىي ماتېرىياللاردا «قازاق» دېگەن سۆز مىلادى 15-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كۆرۈلۈشكەباشلىغان. بۇ سۆزنىڭ مەنىسى ھەققىدە بۈگۈنكى كۈنگىچە ھەرخىل قاراشلار بار. قازاق خەلقى ئارىسىدا «قازاق» دېگەن سۆزنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە بىر گۈزەل رىۋايەت تارقالغان... (رىۋايەت قالدۇرۇلدى)
بىزنىڭ قارىشىمىزچە  قازاق مىللىتى ئوتتۇرا ئاسىياۋە تەڭرىتاغ ئەتراپىدا ياشايدىغان ئەڭ قەدىمكى قەبىلىلەرنىڭ بىرى. ئۇلارنىڭ «قازاق» دېگەن نامى ئالدى بىلەن مىلادىدىن بۇرۇنقى 8-ئەسىردە ناھايىتى كۈچىيىپ،قەدىمكى يۇنان ۋە ئىرانغا ئېغىر خەۋپ تۇغدۇرغان ساك قەبىلىلەر ئىتتىپاقىنىڭ نامى ۋە مىلادىدىن بۇرۇنقى 3-ئەسىردىن باشلاپ، مىلادى 6-ئەسىرلەردە، ھەتتا ئۇنىڭدىن  كېيىنمۇ كۈچەيگەن قاسار قەبىلە ئىتتىپاقىنىڭ نامى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى مىلادى 15-ئەسىردە، ئالاھىدە كۈچلۈك بىر ئېتنىك تىپ بولغان قازاقلار دەل شۇقەدىمكى قاسار قەبىلە ئىتتىپاقى ياشايدىغان زېمىنلاردا شەكىللەنگەن.
قاسار ياكى قازار سۆزى دۆلىتىمىزنىڭ قەدىمكى خەنزۇچە تارىخى « سۈينامە.تۆلەسلەر (تېلىلەر)تەزكىرىسى» دە تۇنجى قېتىم تىلغا ئېلىنغان. بۇ كىتابدا « كانگا (سەمەرقەنت) نىڭ شىمالى ۋە ئېدىل (ۋولگا) دەريا ۋادىلىرىدا ئېتىل، قاسار، بۇلغار، پېچېنىك، چوغاي،قىپچاق، قىيات، سۇۋان، يەمەك(ياغما)، قازار قاتارلىق قەبىلىلەر ياشايدۇ.» دەپ بايان قىلىنغان. دېمەككى، ئۇلار ئەڭ دەسلەپتە ئاق ئوردا خانلىقى (13-14ئەسىردە)شەكىللەنگەن دەر دەرياسىنىڭ شىمالىدىن باشلاپ، شىمالدا غەربىي سىبىرىيە، غەربتەئېدىل دەريا ۋادىلىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا ياشايتتى. مىلادىيە 2-4ئەسىرلەرئارىلىقىدا غەربىي ھونلار بۇ جايلارنى بېسىۋالدى ۋە يېڭىدىن يەنە بىر ھون دۆلىتىنى قۇردى، بۇ چاغدا قاسارلار شۇ ھون دۆلىتىنىڭ تارمىقىغا كىرگەن.
يەنە شۇ«سۈينامە. تۆلەسلەر تەزكىرىسى» گە قارىغاندا، « قاسارلارنىڭ ئالتاي تاغلىرىنىڭ غەربىي ۋە غەربىي جەنۇبىدا ياشايدىغان سىر-تاردۇش، چارۇق، جالايىر، توخسى قەبىلىلىرى بىلەن ئالاقىسى ناھايىتى قويۇق »  بولۇپ،تىل، ئۆرپ-ئادەت ۋە ئىجتىمائىي ئىگىلىك جەھەتتىن ئانچە زور پەرقلەنمەيتتى. ئەينى زاماندا مەيدانغا كەلگەن تۆلەس قەبىلە ئىتتىپاقى ۋە مىلادى 552-يىلى مەيدانغاكەلگەن كۆكتۈرك خاقانلىقى دەۋىردە، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان قاسار،قىپچاق، سۇۋان،جالايىر قاتارلىق قەبىلىلەر، دەل ئەنە شۇ قەبىلە ئىتتىپاقى ۋە خانلىقىنىڭ تەركىبىگە كىرىپ، ئۇلارنىڭ ئىچكى مۇناسىۋەتلىرى تېخىمۇ كۈچىيىپ، قازاقلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئېتنىك گۇرۇپىلىرىنى شەكىللەندۈردى. دېمەك، قاسار(قازار) لار ھازىرقى قازاق مىللىتىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئاساسلىق ئەجدادلىرىدىن بىرىدۇر... مىلادىيە 14-15. ئەسىرلەردە يەتتە سۇ رايونى بىلەن ئاق ئوردا رايونىدىكى قەبىلىلەر ئاساسىي جەھەتتىن بىرلىشىپ، يېڭى ئېتنىك گۇرۇھلارنى شەكىللەندۈردى. قاراشلاردا، قازاقلارمۇ شۇلار ئىچىدە باردۇر. شۇنداق خۇلاسىگە كېلىش مۇمكىنكى، قازاق مىللىتى مىلادىدىن بۇرۇنقى بىر قانچە ئەسىرئىلگىرى ياشىغان ساكلار، مىلادىنىڭ ئالدى كەينىدە ياشىغان قاسارلار(قازارلار)،ئالانلار، قاڭلىلار، ئۇيسۇنلار ۋە كېيىنكى جالايىر، كېرەي، نايمان قاتارلىق قەبىلىلەرنىڭ ئۆزئارا بىرلىشىشدىن پەيدا بولغان. بۇ مىللەتنىڭ شەكىللىنىشى،بولۇپمۇ چىڭگىزخان ئىستىلاسىدىن باشلاپ، مىلادى 15-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا يېڭى بىر باسقۇچقا كىرگەن بولۇپ، ئومۇمەن « قازاق» دەپ ئاتىلىشقا باشلىغان.
قازاق خانلىقى، مىلادى 1224-يىلى شەكىللەنگەن جۇچى ئۇلۇسى ۋە جۇچىنىڭ ئىككىنچى ئوغلى باتۇخان تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ دائىرىسىدە مەيدانغا كەلگەن.باتۇخان خانلىق قۇرغاندىن كېيىن غەربتە ئۇرال دەرياسى،ئۇلار تاغلىرىدىن، شەرقتەئېرىتىش دەرياسىغىچە بولغان كەڭ زېمىننى ئىنىسى شايبانخانغا سۇيۇرغال قىلىپ بەرگەن. بۇ زېمىن كېيىنچە «ئاق ئوردا» دەپ ئاتالغان.
(شىنجاڭدىكى مىللەتلەرنىڭ تارىخى ــ ئەنۋەر بايتۇر، خەيرىنسا سىدىق)
1380-يىلىغا كەلگەندە، ئۇلارنىڭ (ئالتۇن ئورداخانلىقى) ئۇلۇسى جەنۇبىي روسىيە يايلىقىغا يۆتكەلدى. 1391-يىلى ئەمىرتىمۇر ئالاتاۋيايلىقىدىن ئۆتكىنىدە، بۇ جاي تۈركىي ۋە موڭغۇل قاتارلىق ئوخشىمىغان قوۋىملاردىن تەشكىللەنگەن شايبانىلار خاندانلىقىغا قاراشلىق قەبىلىلەر تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغانىدى. بۇ قەبىلىلەرنىڭ ھەممىسى تۈركىي تىلىدا سۆزلىشەتتى ھەمدە ئەينى ۋاقىتتىلا «ئۆزبېك» دېگەن ئورتاق نامغا ئىگە بولۇپ بولغانىدى. 15-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە، بۇ كۆچمەن قەبىلىلەر ھازىرقى قازاقىستان يايلاقلىرىنى ئىگىلىدى. 1428-يىلى شايبانى ئەۋلادلىرىدىن ئابۇلخەيرى خان ئۇرال دەرياسى، سىردەرياسى، موغۇلىستان ھەمدە توبۇل دەرياسى ئارلىقىدىكى بارلىق كۆچمەن قەبىلىلەرنى مۇ ۋەپپەقىيەتلىك بىرلەشتۈرۈپ شايبانى خاندانلىقىنى قۇرۇپ چىقتى (ئۆزبېك خانلىقى دەپمۇ ئاتىلىدۇ).
ئابۇلخەيرى ئۆز ھاكىمىيتىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشتۈرۈلگەن تۈزۈمگە ئوخشاپ كېتدىغان بىر ھاكىميەتنى قۇرۇپ چىقماقچى بولدى. بىراق پۈتۈنلەي كۆچمەن تۇرمۇشتىكى جەميەتكە بۇ خىل تۈزۈمنى يولغاقويۇشقا ئۇرۇنۇش مەغلۇبىيەتكە باراۋەر ئىدى. جۇچى ئەۋلادلىرىدىن بولغان كېرەي ۋە جانىبېكتىن ئىبارەت ئىككى شاھزادە كۆپ ساندىكى قەبىلىنى باشلاپ، خاندانلىقتىن بۆلۈنۈپ چىقىپ كەتتى ھەمدە موغۇلىستاندىكى چاغاتاي خانى ئېسەن بۇقادىن پاناھلىق تىلىدى. بۇ ئۆكتىچى قەبىلىلەر « قازاق» نامىنى قوبۇل قىلدى.
كېرەينىڭ ئوغلى بۇرۇندۇق ، بولۇپمۇ جانىبېك ئوغلى قاسىم ھۆكۈمرانلىق قىلغان (1509-1518)مەزگىلدە قازاق قەبىلىلىرى تېزدىن كېڭىيىپ، ئۆزبېك خانلىقى زېمىنىغا ئىچكىرلەپ كىرىشكە باشلىدى. مانا شۇندىن باشلاپ « قازاق» ۋە «ئۆزبېك» ئاتالغۇلىرى يېڭى مەزمۇنلارغا ئىگە بولۇشقا باشلىدى. «قازاق» دېيىلگەنلەر يەنىلا سىر دەرياسىنىڭ شىمالىدا تۇرىۋاتقان قەبىلىلەرنى كۆرسەتسە، «ئۆزبېك» دېيىلگەنلەر مۇھەممەد شايبانغا ئەگىشىپ، سىر دەرياسىنىڭ جەنۇبىدا ئۆز ھاكىمىيىتىنى قۇرۇپ چىققان قەبىلىلەرنى كۆرسىتىشكە باشلىدى.
1728-يىلى چىمكەنىتكە يېقىن جايدىكى قەبىلىلەرنىڭ بىرلەشمە قۇرۇلتېيىدا قازاقلار ئورتا يۈزخانى ئابۇلخەيىرىنى قازاقلارنىڭ ئالىي سەردارىلىقىغا سايلىدى.
1731،1740،1742-يىللىرى ئۈچ جۈز ئايرىم-ئايرىم ھالدا روسىيىنىڭ ھامىلىقىنى قوبۇل قىلدى.
1771-يىلى ئورتا يۈز خانى ئابلاي   مەنچىڭ خانغا ئۆز ساداقىتنى بىلدۈرۈپ، مەجبۇرىي ھالدا ۋاسسالغا ئايلاندى.
... (ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخى تېزىسلىرى ـــ گاۋىن ھامبلى . ئامېرىكا)
يېقىنقى تارىخى:
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
1925-يىلى4-ئاينىڭ 19-كۈنى قازاقىستان سوۋىت سوتسىيالىستىك ئاپتونومىيە جۇمھۇرىيتى قۇرۇلدى( روسىيەگە قاراشلىق).
1936-يىلى12-ئاينىڭ 5-كۈنى سوۋىت ئىتتىپاقى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتىگە ئايلاندى.
1990-يىلى10-ئاينىڭ 25-كۈنى ئىگىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى ماقۇللاندى.
1991-يىلى12-ئاينىڭ 16-كۈنى قازاقىستان جۇمھۇرىيتى رەسمىي مۇستەقىللىق ئېلان قىلدى.
سىرتقى ئۇلاش
http://bbs.anatuprak.cn/forum.php?mod=viewthread&tid=19378
ئون پەرھىز
ئون بۇيرۇق (ئىبرانىيچە: עֲשֶׂרֶת הַדִּבְּרוֹת ، Aseret ha'Dibrot) ، ئىبراھىم دىنىدا مۇھىم رول ئوينايدىغان ئەخلاق ۋە ئىبادەتكە مۇناسىۋەتلىك ئىنجىلنىڭ بىر يۈرۈش پرىنسىپلىرى. ئون بۇيرۇق ئىبرانىي ئىنجىلدا ئىككى قېتىم كۆرۈلىدۇ: چىقىش ۋە تەۋرات قانۇنى كىتابلىرىدا. بۇ بۇيرۇقلار ئۇنىڭ ئالدىدا باشقا ئىلاھلارغا ئىگە بولماسلىق ، ئاتا-ئانىسىنى ھۆرمەتلەش ۋە دەم ئېلىش كۈنىنى مۇقەددەس تۇتۇش ، شۇنداقلا بۇتقا چوقۇنۇش ، كۇپۇرلۇق قىلىش ، قاتىللىق ، زىناخورلۇق ، ئوغرىلىق ، سەمىمىيەتسىزلىك ۋە شەھۋەتپەرەسلىكنى چەكلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئوخشىمىغان دىنىي گۇرۇپپىلار ئۇلارنى چۈشەندۈرۈش ۋە ساناشتا ئوخشىمىغان ئەنئەنىلەرگە ئەمەل قىلىدۇ.
ئاساسىي مەزمۇن
On Periz bolsa Hudaning Musa peyghember arqiliq Israil helqini Misir ziminidin elip chiqqan vahtida chururgen qanunidur. Bu qanun Tewratning ikki yeride tilgha elinghan. ( Muqeddes Kitap, Uyghurche terjimisi, Misirdin chiqish babigha qaralsun. Exodus 20:1-17 hemde Deuteronomy 5:6-21.) Misirdin Chiqish 20:1-17 On Periz: 1 Xuda söz qilip, mundaq dédi: 2 - men séni qul bolup yashighan misirdin élip chiqqan perwerdigaring Xudadurmen. 3 mangila ibadet qil. Mendin bashqa héch qandaq ilahing bolmisun. 4 choqunush üchün, meyli asmandiki, yerdiki, yer astidiki yaki sudiki herqandaq nersilerning sheklide but yasima. 5 herqandaq butqa choqunma yaki xizmet qilma. Chünki, perwerdigaring Xuda bolghan men qizghinidighan Xudadurmen. Mendin nepretlen'genlerni hetta nerwe-chewrilirigiche jazalaymen. 6 lékin, méni söyidighan, emrlirimge itaet qilghanlarning sansizlighan ewladlirighiche méhribanliq qilimen. 7 muqeddes namimni qalaymiqan tilgha alma. Kimdekim méning namimni qalaymiqan tilgha alsa, men - perwerdigaring bolghan Xuda uni choqum jazalaymen. 8 dem élish künini muqeddes kün bilip, uninggha emel qil. 9 alte kün ishlep, tégishlik hemme ishliringni qiliwal. 10 yettinchi kün manga atalghan kün bolup, bu küni meyli sen bol, perzentliring, qulliring, charwa malliring yaki yurtungda musapir bolup turuwatqan yat ademler bolsun, héchqandaq ish qilmisun. 11 men - perwerdigar alte kün ichide asman, zémin we uningdiki pütkül mewjudatlarni yarattim. Lékin, yettinchi küni dem aldim. Shunga men - perwerdigar dem élish künini bextlik kün qilip, muqeddes kün dep belgilidim. 12 ata-anangni hörmet qil. Shu chaghda men sanga ata qilmaqchi bolghan zéminda uzun ömür körisen. 13 qatilliq qilma. 14 zina qilma. 15 oghriliq qilma. 16 yalghan guwahliq berme. 17 bashqilarning öy-imaretliri, er-xotuni, qulliri, kala yaki bashqa teelluqatlirigha köz qiringni salma.
ئەرتەبۇن
ئەرتەبۇن (Tribune): م. 634 - يىل 7 - ياكى 8 - ئايلاردا ئىسلام قوشۇنلىرى بىلەن شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسى ئارىسىدا يۈز بەرگەن ئەجنادىن جېڭىگە قاتناشقان رىم قوشۇنلىرى قوماندانى. ھېراكلىيۇسنىڭ ئىنىسى. ئىسلام تارىخىدا ئەرتەبۇن ياكى ۋاردار.
غىل تېيىلىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> مۇز ئۈستى ماھارىتى تىلغا ئېلىنسىلا، كىشىەر كۆپىنچە تېز سۈرئەتلىك مۇز تېيىلىش، فىگورا چىقىرىپ مۇز تېيىلىش، مۇز توپ قاتارلىقلارنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرىدۇ. خىراجەت كەتمەيدىغان، زور كۈچ سەرپ بولمايدىغان، خەلق ئىچىدە كەڭ تارقالغان، يولغا قويۇشقا ئاسان بولغان مۇز ئۈستى ئويۇنلىرىنى ئېسىگە كەلتۈرۈپمۇ قويمايدۇ. مۇز ئۈستى ئويۇنىمىز - غىل تېيىلىش، ئەنە شۇ ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى. غىل تېيىلىش ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ قىش كۈنلىرى دەريا - كۆللەر، ئېتىز - ئېرىق ۋە ئۆستەڭلەردىكى مۇزدا تېيىلىپ ئوينايدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇن. ئۇ كىشىلەرنىڭ بەدىنىنى چېنىقتۇرۇپ، تەمكىنلىكىنى، قەيسەرلىكىنى، ئەپچىللىكىنى ۋە ساغلاملىقىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ پائالىيەت شىنجاڭنىڭ ھەممە جايلىرىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: بۇرۇنلاردا غىل تېيىلغۇچىلار ئۆتۈكىنىڭ پاشنىسىغا ناھال قاقتۇرۇۋالاتتى. غىل تېيىلغۇچى يىراقتىن يۈگۈرۈپ كېلىپ، پۇتىنىڭ ئۇچىنى سەل كۆتۈرۈپ پۇتىنى تىكلىگەن پېتى ئىككى قولىنى يانغا كېرىپ، ناھال ئارقىلىق مۇزنى سىجاپ ئىز چىقىرىپ تېيىلىپ ماڭىدۇ. غىل تېيىلىش ئىككى خىل بولىدۇ. بىرىنچى خىلى، كۆلىمى كەڭ، ئارىلىقى ئۇزۇن كەلگەن مۇز ئۈستىدە ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلىش، ئىككىنچى خىلى، كۆللەردە ئايلىنىپ تېيىلىشتىن ئىبارەت. غىل تېيىلىش شەكلى ئاددىي بولسىمۇ، لېكىن مۇز ئۈستىدە ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان ئويۇن. ئەگەر تېيىلغۇچى جۈرئەتلىك بولمىسا، بەدىنىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشقا ماھىر بولمىسا، ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلىپ بارالمايدۇ. شۇڭا، خەلق ئارىسىدا كىم ناھال قويۇپ ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلالىسا، كۆللەردە تېيىلىپ كۆپرەك ئايلىنالىسا، شۇ كىشىنىڭ غىل تېيىلىش ماھارىتى ئۈستۈن ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئويۇننى قىزىقارلىق ئېلىپ بېرىش ۋە ئۆز ئارا رىقابىتىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، ئاددىي مۇسابىقە قائىدىسىنى تۈزۈپ چىقىپ، كانىكى ئالالمايدىغان، مۇز مەيدانى كىچىك ئوتتۇرا - باشلانغۇچ مەكتەپلەردىكى ئۆسمۈرلەر ئىچىدە كەڭ ئومۇملاشتۇرۇلسا بولىدۇ. لېكىن، زاماننىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ ناھال قېقىش تەلەپ قىلىنمايدۇ. بۇ ئويۇن ئوغۇللار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. قىزلارمۇ دەريا - كۆللەردىكى مۇز ئۈستىدە غىل تېيىلىدۇ. بۇلارنىڭ غىل تېيىلىشىنى بۇرۇنلاردا <چوكان غىل> دەپ ئاتايتتى. قىزلار كۆپىنچە مۇز ئۈستىدە ياكى مۇزغا يېقىن يەردىن يۈگۈرۈپ كېلىپ، زوڭزىيىپ ئولتۇرۇپ غىل تېيىلىدۇ، كىم ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلىپ بارالىسا، شۇ كىشى قالتىس ھېسابلىنىدۇ."
كوپى (قەھۋە)
كوپى (باشقا نامى: نەنياڭ قەھۋەسى، جەنۇبى ئوكيان قەھۋەسى ؛ئېنگلىزچە: Kopi) شەرقى جەنۇبى ئاسىيادا ئالقىشقا ئېرىشكەن بىر خىل ئەنئەنىۋى قەھۋە ئىچىملىكىدۇر. بۇ خىل قەھۋە ئاساسلىقى شېكەر ۋە سۈت بىلەن بىللە ئىسىتمال قىلىندۇ. كوپى قەھۋەسىنىڭ مەنبەسىنى بىرىتانىيە كونتروللىقىدىكى مالايا ۋە خەينەندىن ئىزدەشكە بولىدۇ.
ئۇيغۇرلاردا پاكىزلىق مەدەنىيىتى
مۇھەممەد يۈسۈپ
ئۇيغۇرلار پاكىز، مەدەنىيەتلىك ۋە ئاڭلىق مىللەت. كۈندە بەش ناماز ئۈچۈن بەش قېتىم تاھارەت ئېلىپ، قول-پۇتلارنى، يۈزنى پاكىز يۇيۇش، ئېغىزنى پاكىز چايقاش، بۇرۇننى تازىلاش، غىزالىنىشتىن بۇرۇن ۋە غىزادىن كېيىن قولىنى يويۇش، پۈتۈن بەدىنىنى يويۇپ غۇسلى قىلىپ تۇرۇش، چىرايلىق، ئېسىل ۋە پاكىز كىيىنىش. مېھمانغا چاي بېرىشتىن بۇرۇن ئۇنىڭ ئالدىغا چىلاپچا بىلەن ئاپتوۋىنى ئېلىپ كېلىپ ھۆرمەت بىلەن ئېگىلىپ تۇرۇپ قولىغا سۇ بېرىش، ئاندىن قولىنى سۈرتىشى ئۈچۈن پاكىز لۈڭگىنى ئۇنىڭغا سۇنۇش، ھويلا ۋە قورا – جايلىرىنى ھەر ئەتىگىنى كۈن چىقىشتىن بۇرۇن تازىلاپ سۈپۈرۈش ۋە باشقىلار قاتارلىق ئېسىل ئادەتلەر ئۇيغۇرلارغا خاس تارىخىي ئەنئەنىلەردۇر.
تازىلىق، پاكىزلىق مۇسۇلمانلاردا مىلادىيە 6 ـ ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن بېرى ئەڭ مۇقەددەس سانىلىپ كەلگەن بىر ئەنئەنە. مۇسۇلمانلار ، جۈملىدىن ئۇيغۇرلار قۇرئان كەرىمنىڭ تەربىيىسى ۋە ئىسلام پەيغەمبىرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ يېتەكچىلىكىدە، ئاز دېگەندە ھەپتىدە ئىككى ـ ئۈچ قېتىم مۇنچىغا كىرىشنىڭ، ساقال ـ بۇرۇتلارنى ۋە قول ـ پۇتلارنىڭ تىرناقلىرىنى ھەپتىدە بىرەر قېتىم قىسقارتىپ، تازىلاپ تۇرۇشنىڭ، كۈندە بەش ۋاخ ناماز ئۈچۈن بەش قېتىم تاھارەت ئېلىپ، ئېغىز، بۇرۇن، قول، پۇت ۋە يۈزلىرىنى بەش قېتىم يۇيۇشنىڭ، گاھىدا پۈتۈن بەدىنىنى يۇيۇپ غۇسلى قىلىشنىڭ،كىيىم كونا بولسىمۇ، يۇيۇپ چىرايلىق، پاكىز كىيىشنىڭ، ئاممىۋىي پائالىيەتلەرگە، جامائەت بىلەن ئوقۇلىدىغان نامازلارغا بېرىشتىن بۇرۇن يۇيۇنۇپ، ئۆزىگە خۇشپۇراقلىق بۇيۇملارنى چېچىپ بېرىشنىڭ نەقەدەر مۇھىم ئەنئەنە ۋە ئېسىل مەدەنىيەت ئىكەنلىكىنى ئۆگىنىپ ۋە ئەمەل قىلىپ كەلگەن.
پاكىزلىق ئىسلام دىنىنىڭ مۇسۇلمانلارغا ئېلىپ كەلگەن ئەڭ ئېسىل سوۋغىلىرىدىن بىرىدۇر. مۇسۇلمان ئادەم ھەر ۋاقىت تازىلىققا، پاكىزلىققا ئەھمىيەت بېرىدۇ، ئۇنىڭ كىيىمى، بەدىنى ھەمىشە پاكىز، خۇشپۇراق بولىدۇ. پاكىزلىق ئەڭ ئاۋۋال ئىسلام مەدەنىيىتىدۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «پاكىزلىق ئىماننىڭ يېرىمىدۇر» دەپ كۆرسەتكەن.
ئىسلام دىنىنىڭ تازىلىققا ئەھمىيەت بېرىپ مۇسۇلمانلارنى ئۇنىڭغا بۇيرىشىدا، ئۇلارنىڭ تەن ساقلىقى، روھى، دىنى ئۈچۈن پايدىلىق بولغان كۆپلىگەن ئالىي ھېكمەتلەر بار. قىسقىسى، ــ تېببىي مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئىسپاتلىغىنىدەك ــ يۇيۇنۇشتا تەرلەشتىن كېلىپ چىققان مايلىق تۇز ماددىلىرى بىلەن بەدەننىڭ يېپىلىپ قالغان تۈشۈكچىلىرى ئېچىلىپ ئىنساننىڭ نەپەس ئېلىشىنىڭ ئوڭايلىشىشىغا، بەدەننىڭ راھەتلىنىشىگە، روھنىڭ كۆتىرىلىشىگە پايدىلىق بولغان ئىجابىي نەتىجىلەر باردۇر. مۇندىن باشقا بەدەننى سۇ بىلەن يۇيۇپ تۇرۇش ئارقىلىق بەدەندىكى يېقىمسىز ھىدلار يوقىلىدۇ، ۋۇجۇدنىڭ پائالىيەتچانلىقى ئاشىدۇ. پائالىيەتچانلىقى ئاشقان ئادەم مەيلى دۇنيالىق بولسۇن، مەيلى ئاخىرەتلىك بولسۇن ئۆزىنىڭ قىلىشقا تېگىشلىك ۋەزىپىسىنى روھلۇق، جوشقۇنلۇق بىلەن كامىل ئورۇنلاش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. ئىنسان تەبىئىتىدە روھ بىلەن بەدەن ئوتتۇرىسىدا پاكىزلىق تەرەپتىن باغلىنىش بولۇپ، بەدەن كىرلەشكەن ۋاقىتتا روھ چۈشكۈنلىشىدۇ، بەدەن پاكىز بولغان ۋاقىتتا روھمۇ جانلىنىدۇ.
ئىسلام دىنى بىزنى ھەر تۈرلۈك بەختسىزلىكلەردىن ۋە ئاغرىق-سىلاقلاردىن ساقلاشقا يېتەرلىك قانۇن-پىرىنسىپلارنى بەلگىلىگەن بولۇپ، ھازىر بىز خىتاي ۋىرۇسى بالاسىدىن ساقلىنىش مەقسىتى بىلەن ئىسلام دىنىمىزغا يېڭىدىن قايتىۋاتىمىز. ئەگەر بىز بەش ۋاخ نامازغا تاھارەتنى مۇكەممەل ئېلىپ، ئاللاھ تائالاغا چىن قەلبىمىز بىلەن يۈزلىنىپ ئىبادەتنى مۇكەممەل قىلساق، ئىسلام مەدەنىيىتى بىزگە ئاتا قىلغان تازىلىققا ئەھمىيەت بېرىپ، تېببىي جەھەتتىكى تەۋسىيەلەرنى يۈزدە يۈز ئورۇندىساق، ئاللاھ تائالانىڭ ياردىمى بىلەن بىزنىڭ بۇ ۋابادىن ساقلىنىپ قېلىشىمىزدا شەك يوق.
مەجبۇرىي دەم ئېلىشتىن پايدىلىنىپ ئاللاھ تائالا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمىزنى پەۋقۇلئاددە كۈچەيتىۋالساق، بۇ بىز ئۈچۈن نېمىدېگەن ياخشى، ھە!
مەنبە:.turkistantimes.com
قىرغىز مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
قىرغىز مىللىتى - ئۇزاق تارىخقا ، قەدىمىي مەدەنىيەتكە ئىگە، قىرغىزستاننىڭ ئاساسىي گەۋدىسى بولغان مىللەت نامى.
تىل
قىرغىز تىلى ئالتاي تىللىرى سېستىمىسىغا تەۋە
سىرتقى ئۇلاش
قىرغىزستان خەۋەر ئاگېنتلىقى - www.kabar.kg Kyrgyz newspapers قىرغىز گېزىتلىرى     -    www.presskg.com قىرغىزلار - www.kyrgyzdar.com كارۋان - www.kerben.org قىرغىز ۋەب - www.kyrgyzweb.org TRT قىرغىزچە - www.trtkyrgyz.com ئسلام - www.islam.kg ئسلام ئائىلىسى قىرغىزچە - www.islamhouse.com/s/10679 ب ب س قىرغىزچە - www.bbc.co.uk/kyrgyz
قىرغىز bg:Киргизи
زاۋا بازىرى
مەمۇرىي كەنتلەر
زاۋا بازىرىدا جەمئىي 34 كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئىقتىساد ئەھۋالى
2006-يىلى بازار بويىچە ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى 91 مىليون يۈەنگە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە 1-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 62 مىليون يۈەنگە يەتكەن، ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىنىڭ %68.49 نى ئىگەللىگەن، 2-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 12 مىليون يۈەنگە يەتكەن، ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىنىڭ %14.01 نى ئىگەللىگەن، 3-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 16 مىليون يۈەنگە يەتكەن، ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىنىڭ 17.50% نى ئىگەللىگەن. 2006-يىلى، پوچتا كەسپىنىڭ تىجارەت سوممىسى 460 مىڭ يۈەنگە، تېلېگراف كەسپىنىڭ تىجارەت سوممىسى 790 مىڭ يۈەنگە، يېزىلاردىكى مۇقىم تېلېفون ئابونېنتى 845 كە يەتكەن.
يېزا ئىگىلىكى
2006-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە كىرىم 1297.20 يۈەنگە يەتكەن. يېزا بويىچە ئاشلىق تېرىلغۇ كۆلىمى 59700 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 412.93 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 24652 توننا بولغان. بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي تېرىلغۇ كۆلىمى 30700 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 386 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 11850 توننا، كۆممىقوناق تېرىلغۇ كۆلىمى 28 مىڭ مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلات 439 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 12292 توننا، شال تېرىلغۇ كۆلىمى 1000 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 510 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 510 توننا ، پاختا تېرىلغۇ كۆلىمى 4000 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 121.50 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 486 توننا (ساپ پاختا) غا يەتكەن. يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان مال-چارۋا 107200 تۇياق بولغان. ئەتىرگۈل تېرىقچىلىقى قاتارلىق بىر قاتار ئۆزگىچە كەسىپلەر بار.
مائارىپ
ھەر خىل كەسپىي تېخنىكا خادىمى 563 كە يەتكەن. تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ 2، ئوقۇغۇچىسى 2701 ئادەم، ئوقۇتقۇچىلار 162 ئادەم، باشلانغۇچ مەكتەپ 16، ئوقۇغۇچىسى 6861 ئادەم، ئوقۇتقۇچىلار 273 كە يەتكەن. 2006-يىلى مائارىپ ئاساسىي قۇرۇلۇشىغا سالغان مەبلەغ 199.13 مىڭ يۈەنگە يەتكەن. تەۋەلىكىدىكى مەكتەپلەر:
1.	شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازارلىق ئوتتۇرا مەكتەپ؛
3.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازارلىق مەركىزىي باشلانغۇچ مەكتەپ؛
4.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازىرى خۇمدان كەنت باشلانغۇچ مەكتەپ؛
5.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازىرى 2-ئوتتۇرا مەكتىپى؛
6.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازىرى يابېشى كەنت باشلانغۇچ مەكتىپى؛
7.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازارلىق خىنى كەنت باشلانغۇچ مەكتىپى؛
8.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازارلىق ئۆتەڭ كەنت باشلانغۇچ مەكتىپى؛
9.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازارلىق كۆتەك ئېرىق كەنت باشلانغۇچ مەكتەپ؛
11.	قاراقاش ناھىيەسى زاۋا بازىرى قوقەن باشلانغۇچ مەكتەپ.
پاراۋانلىق ئىشلىرى
يىل ئاخىرىدا رادىيونىڭ قاپلاش نىسبىتى %100 كە، تېلېۋىزىيىنىڭ قاپلاش نىسبىتى %98 كە، سىملىق تېلېۋىزىيە ئابۇنېنتى 135 گە يەتكەن. 53 كۇتۇپخانا بار بولۇپ، ھەر خىل كىتابلارنى 52000 گە، مەدەنىيەت پائالىيەت ئۆيى 28 گە. ئامبولاتورىيە 1، تىببىي خادىملار 20 نەپەر، كېسەل كارىۋىتى 50 كە يەتكەن. -يىلى، ئەمىن ئۆي قۇرۇلۇشىغا 493 مىڭ يۈەن مەبلەغ سېلىنغان، 76224 كۋادرات مېتىر قۇرۇلۇش كۆلىمى تاماملانغان.
تۇردى ئاخۇن
« باھارىم چىمەنزارىم » قاتارلىق 30 نەچچە ناخشىنىڭ ۋە بىر نەچچە نەغمىنىڭ ئىجادچىسى ، « 12» مۇقام نى چوڭ نەغمە ، داستان ۋە مەشرەپلىرى بويىچە ئەڭ تولۇق ۋە ئەڭ ساپ ساقلىغان مەشھۇر مۇقامشۇناس تۇردى ئاخۇن ئاكىنىڭ مۇقامچىلىقىمىزغا قوشقان زور تۆھپىسى بىلەن خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ .تۇردۇ ئاخۇن ئاكا بولمىغان بولسا 12 مۇقام بۈگۈنكىدەك دۇنياۋى شۆھرەتكە ئېرىشەلمىگەن ، يەنى سىستېمىلاشتۇرۇپ رەتكە سېلىنمىغان بولاتتى.
1949- يىل
25- سىنتەبىر جۇڭگو ئازادلىق ئارمىيىسى ئۇيغۇر رايونىغا كىردى.
Nenping shehiri
Nenping shehiri bolsa Junggo Fujyen Ölkisi dikibixahar 2002 nopus bar, Nenpingning 2,860,000 nopusibar, 26,300 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.16°, xariki uzunluk 119°13, poqtanomuri 353000 rayunnomuri 0599.
جىڭ ناھىيىسى
جىڭ ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. جىڭنىڭ يەر مايدانى 11،181 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 120،000.
تارىخ
جىڭ ناھىيىسىنىڭ نامى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدىغان جىڭ دەرياسىنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان. غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكمىسىگە قاراشلىق ئۇيسۇن دۆلىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىككى ئۈگۈز تۇتۇق مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيرات قەبىلىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 24 - يىلى (1759 - يىلى) جىڭ دەرياسىنىڭ شەرقىي قىرغىقىدا <ئەنقۇ> قەلئەسى سېلىنغان ۋە جېڭدى دوتەي مەھكىمىسنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چيەنلۇڭ 48 - يىلى (1783 - يىلى) ئەنقۇ قەلئەسىنىڭ ئىككى چاقىرىم شەرقىگە يەنە يېڭى قەلئە سېلىنغان ۋە ئۈرۈمچى باش بوغىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  14 - يىلى (1888 - يىل) جىڭ بىۋاسىتە قاراشلق ئەمىنىيە نازارىتى تەسىس قىلىنىپ، جېڭدى دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. گۇاڭشۈ 28 - يىلى (1902 - يىلى) ئىلى - تارباغاتاي دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 2 - يىلى ( 1913 - يىلى) بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەت ئۆزگەرتىلىپ جىڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئىلى دوتەي مەھكىمىسى ئىلى ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلى ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. 1954 - يىلى بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
جۇغراپىيە
جىڭ ناھىيىسى تەڭرى تېغىنىڭ تارمىقى بولغان بولجىنۇر تېغىنىڭ شىمالىيى ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. شەرقتىن شىخۇ شەھىرى، غەربتىن بۆرتالا شەھىرى، جەنۇبتىن غۇلجا، نىلقا ناھىيىسى، شىمالدا تولى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 166 كىلومېتىر؛ جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 134 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 11 مىڭ  300 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە بىر رايون، ئىككى بازار، ئۈچ يېزا، 54 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 423 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 113  مىڭ 100، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار  3.98% نى، ئۇيغۇرلار  12.20% نى، خەنزۇلار  69.50% نى، باشقا مىللەتلەر  14.32% نى تەشكىل قىلىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس ھالەتتە بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى 41% نى، تۈزلەڭلىك  50%  نى، (بۇنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ بويىچە ئىككىنچى چوڭ تۇزلۇق كۆل - ئىبنۇر كۆلى بار بولۇپ، كۆلىمى 500 كۋادات كىلومېتىر كېلىدۇ) سۇ يۈزى 9% نى ئىگىلەيدۇ. جىڭ دەرياسى، داخىيەنزى دەرياسى، ئاچال دەرياسى، تودۇگ دەرياسى قاتارلىق دەرياسى بار. يەر يۈزى سۇ بايلىقى 852 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  317 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئارقار، قاراتايغان بۇغا، ئاق بۇغۇز بۆكەن، ئۇلار، سۈلەيسۈن، توڭگۇز قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا، سوغىگۈل، قان تېپەر، بۇۋانە، ئەڭلىك ئوت، داڭگۈي قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن تۇز، گىلائۇبېر تۇزى، مولىبدېن، فوسفور قاتارلىقلار بار.  جىڭ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېپېراتۇرىسى 7.3℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  41.3℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 36.4℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2691.9 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 3582.5℃، قىروسىز مەزگىلى  173 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 91.4  مىللىمېتىر، سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1624.9 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 21 مىڭ 400 گېكتار ( 321  مىڭ 300 مو)، ئورمان كۆلىمى  108 مىڭ  700 گېكتار  (بىر مىليون 630 مىڭ مو) ئوتلاق  716 مىڭ  700 گېكتار ( 10 مىليون  750 مىڭ مو) كېلىدۇ. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، مايلىقدان ئالقات، ھەرخىل پۇرچاق ۋە قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، چوشقا، قېچىر، تۆگە اتارلىقلار بار. سانائىتىدىن خىمىيە سانائىتى، توقۇمچىلىق، تۇزچىلىق، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  جىڭ ناھىيسىنىڭ  ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە. دۆلەت تاشيولى 312 - لىنىيىسى ناھىيىنى  كېسىپ ئۆتىدۇ. يولۇچىلار توشۇش مەركىزى، جىڭ ۋوگزالى تىجارەتكە كىرىشتى. ناھىيە، يېزىلارنىڭ يوللىرى ھەممە تەرەپكە تۇتىشىدۇ. نۇر كابىل ئارقىلىق يەتكۈزۈش، پروگراممىلىق تېلېفون قاتارلىق ئىلغار خەۋەرلىشىش ۋاسىتىلىرى ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئەنفۇ قەلئەسى خارابىسى، ئۇيسۇن قەبرىستانلىقى قاتارلىقلار بار.
ۋيېتنام
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ۋيېتنام left|thumb|دۆلەت بايرىقى ۋېتنام ئاساىي قانۇنىدا :«ۋېتنام سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت بايرىقى قىزىل تەگلىك بەش يۇلتۇزلۇق قىزىل بايراق» دەپ بەلگىلەنگەن، يەنى دائىم ئېيتىپ كېلىۋاتقان ئالتۇن يۇلتۇزلۇق قىزىل بايراقتۇر. ۋېتنامنىڭ دۆلەت بايرىقى قىزىل رەڭدە بولۇپ، بايراقنىڭ ئوتتۇرىسىغا بىر دانە بەش بۇرجەكلىك ئالتۇن يۇلتۇزنىڭ نۇسخىسى چۈشۈرۈلگەن. بۇنىڭدىكى قىزىل رەڭ ئىنقىلاپ بىلەن قلەبىنىڭ سىمۋولى، بەش بۇرجەكلىك ئالتۇن يۇلتۇز ۋېتنامدىكى ئەمگەكچىلەر پارتىيىسىنىڭ دۆلەتكە رەھبەرلىك قىلىدىغانلىقىغا سىمۋول قىلىنغان، يۇلتۇزنىڭ بەش بۇرجىكى ئايرىم ـ ئايرىم ھالدا ئىشچى ، دېھقان ، ئارمىيە، زىيالىي ۋە ياشلارغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. قىزىل رەڭلىك چەمبەر شەكىللىك گېربىنىڭ ئۈستى تەرىپىگە بىر دانە سېرىق رەڭلىك بەش بۇرجەكلىك يۇلتۇزنىڭ نۇسخىسى، ئەڭ ئاستىغا سانائەتنىڭ سىمۋولى بولغان بىر دانە سېرىق رەڭلىك چىشلىق چاقنىڭ نۇسخىسى چۈشۈرۈلگەن. چەمبەرنىڭ ئەتراپىنى يېزا ئىگىلىكىنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە قىزىل لېنتا بىلەن باغلانغان شال ۋە باشاق سىممېترىك ھالدا ئوراپ تۇرىدۇ ئالتۇن رەڭلىك چاقنىڭ ئاستى تەرىپىدىكى لېنتىغا ۋېيتنام يېزىقىدىكى « ۋېتنام سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى» دېگەن خگت يېزىلغان. دۆلەت گېربىنىڭ نۇسخىسى 1956 ـ يىلى بېكىتىلگەن. ۋيېتنام
Йипәк йоли
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
биринчи әсирдики йипәк йоли.
йипәк йоли вә хотән йипики тоғрисида
1. йипәк йоли
19 – әсирдила явропа алимлири тәрипидин "йипәк йоли" дәп атилишқа башлиған. һазир шундақ дәп атилиш адәткә айланған, қәдимки чағда асия билән явропа арисидики қуруқлуқ қатнаш йоли наһайити узун тарихқа игә. мана шу йол тоғрисида қәдимки чағдила җуңго тарихчилири вә юнан рома алимлири мәлумат бәргән.
симачйән (миладидин 145 – йил бурун туғулған ) "тарихи хатириләр" намлиқ әсириниң "пәрғанә һәққидә қиссә" вә сәнго (миладиниң 32 – йили туғулуп 92 – йили өлгән) "хән сулалиси йилнамиси ғәрбий район һәққидә қиссә" баблирини язғанда миладидин икки әсир бурун ғәрбий районға икки қетим келип кәткән (миладидин 130 йил бир қетим, миладидин 115 йил бурун бир қетим)мәшһур сәйяһ вә дипломат җаң чйәнниң хән сулалисиниң (миладидин 207 йил бурунқи чағдин тартип миладиниң 220 – йилиғичә һөкүм сүргән )падишаһи хән вудеға (миладидин 140 йил бурунқи чағдин миладидин 87 йил бурунқи чағқичә падишаһ болған ) ғәрбий райондики дөләтләрниң әһвали һәққидә бәргән мәлуматидин пайдиланған. җуңгониң әнә шу қәдимки тарихи йилнамилириға асасланғанда, дуняниң шәрқидин ғәрбигә баридиған хәлқара қуруқлуқ қатнаш йоли җәнубий вә шимали йол дәп иккигә бөлүниду. қәдимки чағда шәрқи асиядики әң чоң дөләтләрниң бири болған җуңгониң пайтәхти чаңән (һазирқи шиән )дин ғәрптики рома емпирийисигә баридиған йол гәнсудики хеши каридури арқилиқ дашата (дуңхуаң) ға елип келиду. дашатадин ғәрпкә қарап маңғанда, йол икки ачиға бөлүниду.бу ача йолниң бири дашатаниң ғәрбий шималидики лолан арқилиқ лопнорға өтүп қара қурум тизмилирини бойлап хотәнгәбариду. хотәндин чиқип ғәрбий шималға қарап маңғанда яркиндкә бариду. андин кейин памир тағлиридин ешип афғанистандики бәдәхшан арқилиқ аму вадисиға бариду.бу йәрдин ғәрпкә қарап маңғанда иран, ирақ арқилиқ юнанистанға барғили болиду.мана шу йол җәнубий йол дәп атилиду. дашатадин ғәрпкә қарап маңғанда икки ачиға бөлүнгән йолниң йәнә бири лоланниң шималидин өтүп қумулға елип бариду. андин кейин қумулдин турпанға өтүп тәңри тағлириниң җәнубий тизмисини бойлап ғәрпкә маңғанда қара шәһәр, кучар , ақсу арқилиқ қәшқәргә бариду. қәшқәрдин чиқип ғәрпкә маңғанда памир тағлиридин ешип пәрғанә, соғди , харәзми (һазирқи совет иттипақидики өзбекистан иттипақдаш җумһурийитидә) арқилиқ аланлар мәмликитигә (каспи деңизиниң ғәрйий шималида) бариду. униңдин кейин, җәнупқа қарап меңип иранға өтүп ғәрпкә бурулуп маңғанда мисупотамийә (ирақтики диҗли вә фират вадиси) арқилиқ юнанистанға бариду. бу йол – шимали йол дәп атилиду. мана шу юқирида тилға елинған йолларниң асаси түгүнлири һонлар дәвридин тартип (миладидин бирнәччә әсир бурун) уйғурлар вә уларниң қериндашлири яшайдиған районларда (тарим ойманлиқи вә оттура асия, ғәрбий асияда) иди. очуқрақ ейтқанда, асияниң шәрқидики дөләтләр (чавшйән , җуңго) билән яврупа арисидики мунасивәтләрни (ифтисади , мәдини , сиясий алақиларни) бағлайдиған хәлқара сода йолиға һонлар , түркләр , уйғурлар һөкүмран болуп кәлгән. хәлқара сода йолиниң һөкүмранлиқини қолға кәлтүрүш үчүн җуңго билән һунлар арисида, түркләр билән иран арисида ,уйғурлар билән тибәт ханлиқи арисида урушлар йүз бәргән.
чүнки асия билән яврупа арисидики қатнаш йолиға қайси дөләт һөкүмран болса шу дөләт хәлқара содидин нурғун пайдини қолға киргүзгәндин ташқири, сияси җәһәттимуөзиниң тәсирини асия билән яврупаға өткүзүштә шу хәлқара йол арқилиқ өз мәқситигә йетәтти. юнан язғучилири асия билән яврупа арисидики хәлқара қуруқлуқ йоли тоғрисида мәлумат беришкә әһмийәт бәргән. шу хәлқара йол арқилиқ әң қәдимки чағдин башлап хотәнниң йипәк маллири (миладидин 4 әсир бурун) ички өлкиләрдин чиқидиған йипәк маллар (миладидин бир әсир бурун) юнанистанға, ромаға елип берилатти. ромалиқлар барғансери йипәк малларни омумйүзлүк ишлитидиған болди. шу сәвәптин миладиниң биринчи әсиридә яшиған юнанлиқ чоң содигәр маисниң оттура асиялиқлардин яллап алған сода гумаштилири хәлфара сода йолини тәкшүрүп чиққан.
юнан язғучиси мартиюс (миладиниң биринчи әсиридә яшиған) язған әсиридә маис игилигән материялдин пайдилинип асия билән яврупа арисидики хәлқара сода йолини тонуштурған. юнанниң мәшһур җуғрапийә алими килавди питолми (миладиниң 2 – әсиридә яшиған) марийнос бәргән мәлуматқа асаслинип асия билән яврупа арисидики хәлқара сода йолини төвәндикичә көрсәткәниди : питолминиң көрситишичә бу йол оттура деңизниң шәрқий қирғиқидин башлинип сүрийә, ирақ (мисопотамийә вадиси) иран ,афғанистанға елип бариду. униңдин кейин шималға бурулуп таш мунар (бу таш мунар тағлардин алай вадисиға чиқиш җайида болса керәк) дин өтүп сирисләр ил (юнанчә сөз болуп, йипәк ели дегән болиду) гә (тарим ойманлиқи) елип бариду. юнан алими питолминиң мәлумати җуңго тарихчилириниң "җәнубий йол" дәп атиған йолиға тоғра келиду. юқиридики мәлуматлар һонлар дәвридә (миладидин 240 йил бурунқи чағдин тартип миладиниң 216 – йилиғичә давам қилған) җуңго вә юнан язғучилириниң бәргән мәлумати.
түрк ханлиқи дәвридә (миладиниң 552 – йилидин 745 – йилиғичә) шәрқтин ғәрпкә баридиған хәлқара сода йоли тоғрисида җуңгониң "сүй сулалиси йилнамиси, пеҗүй һәққидә қиссә" диму мәлумат берилгән. шу йилнамиға көрә дуняниң шәрқидин ғәрбигә баридиған йол үч тармақтин ибарәт. бу һәқтә йилнамида мундақ мәлумат берилгән :