cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تۈركىستان
جۇڭگونىڭ تەسىرى
تاڭ سۇلالىسى يىمىرىلگەندىن كېيىن ، خەنزۇ ئەمەس مىللەتتىن بولغان ھەر خىل سۇلالىلەر ئۆزىنى جۇڭگونىڭ قانۇنلۇق سۇلالىسى دەپ تەسۋىرلەپ نام قازانغان. قارا خىتاي پادىشاھلىرى « جۇڭگو ئىمپېراتورى » ،  دېگەن نامنى قوللانغان ۋە «چان خان» دەپمۇ ئاتالغان. [12] قارا خىتاي «جۇڭگونىڭ ئوبرازى» دىن پايدىلىنىپ ، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيالىقلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشىنى قانۇنلاشتۇردى. جۇڭگو ئىمپېراتورى تۈركلەر ، ئەرەبلەر ، ھىندىستان ۋە ۋىزانتىيە رىملىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىرى بىلەن بىرلىكتە ئىسلام يازغۇچىلىرىغا دۇنيادىكى «بەش چوڭ پادىشاھ» دەپ تونۇلغان. [13] قارا خىتاي جۇڭگو دۆلىتىنىڭ ئىزنالىرىنى ساقلاپ قالدى ، مەسىلەن جۇڭگو پۇلى ، جۇڭگو ئىمپېرىيە ئۇنۋانى ، جۇڭگو يېزىقچىلىق سىستېمىسى ، تاختا كومپيۇتېر ، پېچەتلەش ۋە جۇڭگو مەھسۇلاتلىرىنى فارفور ، ئەينەك ، قاشتېشى ۋە جۇڭگونىڭ باشقا ئۆرپ-ئادەتلىرى. لياۋنىڭ جۇڭگو ئەنئەنىسىگە ئەمەل قىلىش قارا خىتاينىڭ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلماسلىقىدىكى سەۋەب سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان. [14] گەرچە جۇڭگونىڭ قاپسىلىپ قالغانلىقىغا قارىماي ، قارا خىتاي نوپۇسى ئىچىدە خەنزۇلار بىر قەدەر ئاز ئىدى. [15] [16] _ _ خىتانلار شياۋ ئورتاق گەۋدىسىدىن باشقا. [17]
قارا خىتاينىڭ مۇسۇلمانلارنى ئاساس قىلغان ئوتتۇرا ئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشى بەزى مۇسۇلمان يازغۇچىلار ئارىسىدا تاڭ سۇلالىسى نەچچە يۈز يىل ئىلگىرى بۇ رايوننىڭ كونتروللۇقىنى يوقاتقان بولسىمۇ ، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ جۇڭگو بىلەن مۇناسىۋىتى بار دېگەن قاراشنى كۈچەيتىش رولىغا ئىگە. مارۋاز ī ترانسكىيانانىڭ جۇڭگونىڭ ئىلگىرىكى بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى يازغان ، [18] ، فاخرۇل مۇبارەك شى جۇڭگونى «تۈركىستان» نىڭ بىر قىسمى دەپ بېكىتكەن ، بالسان ۋە قەشقەر شەھەرلىرى جۇڭگونىڭ بىر قىسمى دەپ قارالغان. [19]
خىتاينىڭ جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى خىتاننىڭ كۈچىنىڭ ئەڭ چىداملىق ئىزلىرىنىڭ ئۇنىڭدىن كەلگەن ئىسىملار ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ ، مەسىلەن كاتايغا ئوخشاش ئوتتۇرا ئەسىردىكى جۇڭگونىڭ لاتىنچە ئاتىلىشى. خىتايدىن كەلگەن ئىسىملار ھازىرقى زامان ئىشلىتىلىشىدە ھازىرمۇ بار ، مەسىلەن جۇڭگونىڭ رۇس ، بۇلغارىيە ، ئۆزبېك ۋە موڭغۇلچە ئىسىملىرى. قانداقلا بولمىسۇن ، خىتاي دېگەن ئىسىمنىڭ جۇڭگودىكى ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش تۈرك تىلىدا سۆزلىشىدىغانلارنىڭ «جۇڭگو» ياكى «خەنزۇچە» مەنىسىنى قوللىنىشى خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن چەكلەشكە ئۇرۇنغان دەپ قارالغان.
كالكولارىيە گۈلى
كالكولارىيە گۈلى بۆرتمىگۈل دەپمۇ ئاتىلىدۇ، چۇقا ئائىلىسى كالتسېئولارىيە ئوتى ئۇرۇقدىشىدىكى بىر كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى تۇخۇمسىمان ياكى تۇخۇم شەكىللىك بولۇپ، يوپۇرمىقى يۇمشاق، سارغۇچ يېشىل رەڭلىك.
تونۇشتۇرۇلۇشى
كالكولارىيە گۈلى بۆرتمىگۈل دەپمۇ ئاتىلىدۇ، چۇقا ئائىلىسى كالتسېئولارىيە ئوتى ئۇرۇقدىشىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى تۇخۇمسىمان ياكى تۇخۇم شەكىللىك بولۇپ، يوپۇرمىقى يۇمشاق، سارغۇچ يېشىل رەڭلىك. تەرتىپسىز توپ كۈنلۈكسىمان گۈل رېتى بولۇپ، گۈلى ئىككى كالپۇكسىمان، كالپۇكى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، شەكلى قاپچۇقسىمان، دىئامېتىرى 3 ～ 4 سانتىمېتىر، يۇقىرىغا قاراپ ئاستا-ئاستا كىچىكلىگەن. رەڭلىرى مول، سارغۇچ، سۈتتەك ئاق، ئاچ قىزىل، قىزىل، سارغۇچ قىزىل قاتارلىق رەڭلەردە بولىدۇ، ھەمدە قوڭۇر ياكى قىزىل رەڭلىك داغلىرى بولىدۇ.
ئۆستۈرۈلگەن بۆرتمىگۈل ئەينۇلىنىڭ ئارىلاشما سورتى ھېسابلىنىدۇ. ئەسلىي ئۇرۇقى 1822-يىلى ياۋروپاغا كىرگەن، 1830-يىلى ئەنگلىيە نۇرغۇن شالغۇت بۆرتمىگۈل يېتىشتۈرۈپ چىققان. 20-ئەسىر ئەنگلىيە چوڭ گۈللۈك قىلىپ كالكولارىيە گۈلىنى يېتىشتۈرۈپ چىققان، كېيىن گېرمانىيە كۆپ گۈللۈك پاكار سىستېمىسىنى يېتىشتۈرۈپ چىققان. بۆرتمىگۈلنىڭ گۈل مەزگىلى ئۇزۇن، رەڭگى چىرايلىق، شەكلى ئاجايىپ-غارايىپ، گۈللەر پورەكلەپ ئېچىلغاندا خۇددى سانسىزلىغان كىچىك ھەميان ئېسىلغاندەك، رەڭ ۋە ھەر خىل داغلىرى بولۇپ، ئىنتايىن كۆركەم. چېچەكلەش مەزگىلى دەل چاغاننىڭ ئالدى-كەينىدە. قىش ۋە ئەتىياز پەسلىدىكى مۇھىم تەشتەك گۈلى.
سىرتقى شەكىلى
كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك، باغلاردىكى كۆپىنچە بىر يىلدا ئۆسۈپ يېتىلىدىغان گۈل، تۈپ ئېگىزلىكى 30 سانتىمېتىردىن ئارتۇق، پۈتۈن تۈپى غوللۇق بولۇپ، چىۋىق تاللىق، يوپۇرماق ئۈستىدە ئۇششاق تۈكچىلىرى بار.
رەڭ ئۆزگىرىشى مول، بىر خىل سورتلاردىن سېرىق، ئاق، قىزىل قاتارلىق سۇسلۇقى ئوخشاش بولمىغان رەڭگى بار، مۇرەككەپ رەڭگىدىن بولسا ھەر قايسى رەڭلىك يېپىشىپ ئۆسكەن ئاپېلسىن، ھال رەڭ، قوڭۇر قىزىل قاتارلىق داغلىرى بار. مېۋىسى كۆركەم، ئۇرۇقى ئۇششاق دېنى كۆپ بولىدۇ.
تارقالغان رايۇنى
مىكسىكا جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىگە، پېرو، چىلى ئەتراپىغا تارقالغان.
ئىشلىتىلىش قىممىتى
ھوزۇرلىنىش-گۈلى ئالاھىدە، رەڭگى ئوچۇق، چېچەك مەزگىلى ئۇزۇن بولغاچقا تاماشا قىلىش قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى.
تاشپاقا
تاشپاقا يېرىم سۇ ماكانلىق ئۆمىلىگۈچى ھايۋان بولۇپ، قۇرۇقلۇق ۋە سۇدا ئوخشاشلا ياشىيالايدۇ، كۆپىنچە ئىسسىق بەلۋاغ ۋە مۆتىدىل بەلۋاغقا تارالغان.
سىرتقى شەكىلى
بەدىنىدە ئىنتايىن پۇختا قېپى بار ،ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا، قۇيرۇق ۋە  پۇتلىرىنى تاشپاقا قېپى ئىچىگە  يغىلىۋالىدۇ. كۆپ ساندىكى تاشپاقا گۆشخور كېلىدۇ. تاشپاقا ئادەتتە قۇرۇقلۇق ۋە سۇدا ياشايدۇ ،   تاشپاقا ئۆمۈرى  ئۇزۇن ھايۋان ، تەبىئىي مۇھىتى ئىچىدە يۈز يىللىق ئۆمۈر كۆرىدۇ.
ئادەمخور پامپۇس بېلىقى
جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئامازون دەرياسى ۋادىسىدىكى ئەڭ ۋەھشىي بېلىق-ئادەمخور پامپۇس بېلىقى. يەنە بىر نامى ئادەخور بېلىق دەپ ئاتىلدۇ.
ئادەمخور پامپۇس بېلىقى ھەققىدە
ئادەمخور پامپۇس بېلىقنىڭ چىشلىرى ئۇستىرىدىنمۇ ئۆتكۈر كېلىدۇ، ئۇ سۇدىكى ھايۋانلارغا غالجىرانە ھۇجۇم قىلىپلا قالماستىن، سۇ يۈزىگە سەكرەپ چىقىپ چوڭ قۇشلارغىمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ. ئادەمخور پامپۇس بېلىقى قانغا ناھايىتى سەزگۈر بولۇپ، ئازراققىنە قان ياكى ئازراققىنە قان ھىدىنى بىلىپ قالسا، دەرھال توپلىشىپلا يېتىپ كېلىدۇ. ئادەمخور بېلىقلار بار دەريانى ۋەھىمىلىك دەريا دىيىشكە بولىدۇ. چۈنكى قۇرۇقلۇقتىكى ھايۋان ياكى ئادەم ئېھتىياتسىزلىقتىن مۇشۇنداق دەرياغا چۈشۈپ كەتسە، بىر نەچچە مىنۇتقا بارمايلا ئىسكىلىتقا ئايلىنىپ قالىدۇ. بۇ بېلىقلار ھەتتا ھەمراھلىرىغىمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ، ئەگەر ئادەمخور بېلىق قارماقتىكى يەمچۈكنى يۇتۇۋېلىپ قارماقتىن قۇتۇلالماي قالسا، نەپىسى يامان ئەشەددىي ھەمراھلىرى بىردەمدىلا ئۇنى قىلتىرىقلىرىنىمۇ قويماي يەۋېتىدۇ.
تاشپاقا
ياشاش قانۇنىيىتى
تاشپاقىنىڭ ھاياتىي كۈچى ئادەمنى ھەيران قالدۇرىدۇ، ئۇ بىرنەچچە يىل ئوزۇق يېمىسىمۇ ئاچلىقتىن ئۆلمەيدۇ؛ تاشپاقىنىڭ بېشىنى كېسىۋەتكەندىمۇ نەچچە ھەپتە ياشىيالايدۇ. تاشپاقا سوغۇق قانلىق ھايۋان بولۇپ، بەدەن تېمپېراتۇرىسى تاشقى مۇھىت تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىدۇ، ئادەتتە 11-ئايدىن ئىككىنچى يىلى3-ئايغىچە ئوزۇقلىنىشتىن توختاپ، سۇ تېگىدىكى لاي-پاتقاق ئىچىدىكى كاماردا جىمجىت يېتىپ ئۈچەككە كىرىدۇ. 4-ئاينىڭ باشلىرى سۇ تېمپېراتۇرىسى
℃10 تىن ئاشقاندا كاماردىن چىقىپ ئوزۇق ئىزدەيدۇ، ئادەتتە دەريا، كۆل ياكى كۆلچەكلەردە ياشاشنى ياخشى كۆرىدۇ.
ئادەمخور پامپۇس بېلىقى
سىرتقى شەكىلى
جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئامازون دەرياسى ۋادىسىدا بىر خىل كىچىك بېلىق بار بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 20 سانتىمېتىرلا كېلىدۇ. بەدىنى ياپىلاق، كۈمۈش رەڭ قاسىراقلىرىغا قوڭۇررەڭ چىپار ئارىلاشقان بولۇپ، قارىماققا قىلچىمۇ ۋەھشىي كۆرۈنمەيدۇ ھەم ئانچە بەك كۆزگە چېلىقىپمۇ كەتمەيدۇ. ئەمما ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ ۋەھشىي بېلىق-ئادەمخور پامپۇس بېلىقىدۇر.جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئامازون دەرياسى ۋادىسىدا بىر خىل كىچىك بېلىق بار بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 20 سانتىمېتىرلا كېلىدۇ. بەدىنى ياپىلاق، كۈمۈش رەڭ قاسىراقلىرىغا قوڭۇررەڭ چىپار ئارىلاشقان بولۇپ، قارىماققا قىلچىمۇ ۋەھشىي كۆرۈنمەيدۇ ھەم ئانچە بەك كۆزگە چېلىقىپمۇ كەتمەيدۇ. ئەمما ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ ۋەھشىي بېلىق-ئادەمخور پامپۇس بېلىقىدۇر.
تاشپاقا
ياشاش قانۇنىيىتى
تاشپاقىنىڭ ئۆسۈشى ئاستا بولۇپ، بىر يىلدا50 گرام ئۆپچۆرىسىدە چوڭىيىدۇ، ئۈچ يىللىق تاشپاقىنىڭ ئېغىرلىقى100 گرام ئۆپچۆرىسىدىلا بولىدۇ، ئۈچ يىللىقتىن كىچىكلىرى بالا تاشپاقادەپ ئاتىلىدۇ، بالا تاشپاقا مەخسۇس ياسالغان بالا تاشپاقا كۆلچىكىدە بېقىلىدۇ، ئۈچيىللىقتىن ئاشقان تاشپاقا بىلەن بېلىق بىللە بېقىلىدۇ، تاشپاقىنىڭ ئوزۇقى ئىنتايىن كەڭ دائىرىدە بولۇپ، ھاشارات تۈرىدىكىلەر، كىچىك بېلىق، كىچىك راك، كىچىك سەدەپ قۇلۇلىسى، چارۋا، ئۆي قۇشلىرىنىڭ ئىچكى ئەزالىرى ھەمدە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يۇمران يوپۇرمىقى، ئوت-چۆپ ئۇرۇقى، كېپەك، شال قاسىرىقى قاتارلىقلارنى ئوزۇق قىلىدۇ.
كۆپىيىش ئەھۋالى
تاشپاقا تۇخۇم چىقىرىشتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان كېلىدۇ، ئۇ گۇگۇم چۈشكەندىن تارتىپ تاڭ سۈزۈلگىچە بولغان ۋاقىتتا تۇپرىقى يۇمشاق، يانتۇ، مەخپىي، كۈشەندىلىرىنىڭ زىيانكەشلىكىدىن مۇداپىئەلەنگىلى بولىدىغان جاينى تاللاپ، ئالدى-ئارقا پۇتى ۋە قۇيرۇقى بىلەن توپىنى كولاپ، تۇخۇم چىقىرىش ئۇۋىسىنى ياسايدۇ، ئادەتتە ئۇۋا كولاش ئەزالىرىنى نۆۋەتلەشتۈرۈپ ئىشقا سېلىپ تۆت سائەتتىن ئارتۇق ئىشلەپ ئاندىن ئۇۋىنى تەييار قىلىدۇ. ئۇۋا تەييارلانغاندىن كېيىن تاشپاقا سەل-پەل ئارام ئېلىۋېلىپ تۇخۇملاشقا باشلايدۇ، ھەربىر تۇخۇمنى تۇغۇپ بولغاندا ئارقا پۇتى بىلەن ئۇنى تىزىدۇ. ھەر2 −5 مىنۇتتا بىرنى تۇخۇملايدۇ، بىر تۈركۈم تۇخۇمنى تۇغۇپ بولۇشى ئۈچۈن30 مىنۇت ئۆپچۆرىسىدە ۋاقىت كېتىدۇ، تاشپاقا تۇخۇملاپ بولغاندىن كېيىن، شۇ جايدا10 مىنۇت ئارام ئېلىۋېلىپ، ئاندىن ئارقا پۇتى ۋە قۇيرۇقى بىلەن تۇخۇملارنى توپىغا كۆمۈپ، توپىنى دەسسەپ چىڭدايدۇ. تاشپاقىنىڭ پۈتكۈل كۆپىيىش جەريانىغا تەخمىنەن سەككىز سائەت ۋاقىت كېتىدۇ. چىشى تاشپاقا يىلىغا3 −4 قېتىم، ھەر قېتىمدا4-7 گىچە تۇغىدۇ، تەبىئىي شارائىتتا بالا تاشپاقا50 −80 كۈندە تۇخۇمدىن چىقىدۇ؛ تۇخۇمدىن چىقىرىش ساندۇقى ئىشلىتىپ سۈنئىي ئۇسۇلدا تۇخۇمدىن چىقارغاندا50 كۈنلا ۋاقىت كېتىدۇ.
ئادەمخور پامپۇس بېلىقى
بايقالغان رايون
ئادەمخور پامپۇس بېلىقى جەنۇبى ئامرىكىدىكى ئوتتۇرا، جەنۇبىي دەريا، ئاندرس تاغ تىزمىلىرىنىڭ شەرقى، بىرازىلىيەنىڭ  گۋىئانا دەريا  قىرغاقلىرى، ئارگېنتىنا، بولىۋىيە، كولۇمبو دۆلىتى، پاراگۋاي، ئۇرۇگۋاي، پېرۇ ۋە ۋېنېسۇئېلا  قاتارلىق جايلارنىڭ  دەريا – ئېقىنلىردىن بايقالغان.
تاشپاقا
شىپالىق رولى
تاشپاقا گۆشى بەدەننى قۇۋۋەتلەيدۇ، مەنپىيلىكنى كۈچەيتىدۇ، قان تۈكۈرۈش، سۆڭەك، پەي ئاغرىش قاتارلىق كېسەللىكلەرگە شىپا بولىدۇ. تاشپاقا قېنى سوڭى چىقىپ قېلىش، سۇنۇق قاتارلىق كېسەللەرگە شىپا بولىدۇ؛ تاشپاقىنىڭ قورساق چىغىنىقى دابۇيىڭۋەن كۇمىلىچى، داخۇلودەن كۇمىلىچى، زەيزاۋۋەن كۇمىلىچى، خېچېدازاۋۋەن كۇمىلىچى قاتارلىق مەشھۇر جۇڭيى دورىلىرىنىڭ ئاساسلىق خام ماتېرىيالى.
تاشپاقىنىڭ ئۆمرى
تاشپاقا گەرچە ھايۋانات دۇنياسىدىكى «ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش چولپىنى» بولسىمۇ، لېكىن نەسلى ئوخشاش بولمىغان تاشپاقلارنىڭ ئۆمرىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. بەزىلىرى 100 يىلدىن ئارتۇق ئۆمۈر كۆرسە، بەزىلىرى ئاران 15 يىل ياشىيالايدۇ. ئۇنداق بولسا نېمە ئۈچۈن بەزى تاشپاقىلارنىڭ ئۆمرى شۇنچە ئۇزۇن بولىدۇ؟ ئالىملار بۇ ھەقتە نۇرغۇن تەتقىقاتلارنى ئېلىپ باردى.
ئادەمخور پامپۇس بېلىقى
ئالاقىدار ئىشلار
ئادەمخور بېلىقنىڭ چىشى ناھايىتى ئۆتكۈر بولغاچقا، جەنۇبىي ئامىرىكا قىتئەسىدىكى يەرلىكلەر دائىم بۇ بېلىقلارنىڭ چىشىنى قومۇرۇۋېلىپ ئوقيانىڭ ئۇچىغا بېكىتىپ ئوۋ ئوۋلايدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، شۇ جايدىكى يەرلىك كىشىلەر ئۆلگەن ئادەمنى دەرياغا تاشلاپ ئادەمخور بېلىقلارغا يېگۈزۈۋېتىدۇ، ئۇلار مۇشۇنداق بولغاندا ئۇنىڭ روھى جەننەتكە كىرىدۇ دەپ قارايدۇ.
تاشپاقا
تاشپاقىنىڭ ئۆمرى
بەزىلەر: تاشپاقىنىڭ ئۆمرى ئۇنىڭ بەدەن شەكلى بىلەن مۇناسىۋەتلىك، بەدىنى چوڭ تاشپاقىلار ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدۇ، بەدىنى ۋىجىك تاشپاقىلارنىڭ ئۆمرى قىسقىراق بولىدۇ. دېڭىز تاشپاقىسى بىلەن دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ قۇرۇقلۇق تاشپاقىسى-پىلسىمان تاشپاقىنىڭ ئۆمرى ھەممىدىن ئۇزۇن بولىدۇ، دەپ قارىغان.
يەنە بەزىلەر: تاشپاقىنىڭ ئۆمرىنىڭ ئۇزۇن-قىسقا بولۇشى ئۇنىڭ ئىستېمال قىلىدىغان يېمەكلىكلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئوتخور تاشپاقىنىڭ ئۆمرى گۆشخور تاشپاقىنىڭ ئۆمرىدىن ئۇزۇن بولىدۇ، دەپ قارىغان.
بەزى زوئوتومىيە ئالىملىرى ۋە مېدىستىنا ئالىملىرى تاشپاقىنىڭ يۈرىكى ئېلىۋېتىلگەندىن كېيىنمۇ، ئۇنىڭ يەنە ئىككى كۈنگىچە سوقۇشتىن توختىمىغانلىقىنى بايقىغان. بۇ تاشپاقىنىڭ يۈرەك ئىقتىدارىنىڭ ئىنتايىن كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ، بەلىكم بۇ تاشپاقىنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشىدىكى بىۋاسىتە سەۋەبلەرنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارىغان.
نۇرغۇن تارىخىي ماتېرىياللاردا ۋە خەۋەرلەردە كۆرسىتىلىشىچە، تاشپاقىلار ئىچىدىكى نۇرغۇن «ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش كۆرسىتىلىشىچە، تاشپاقىلار ئىچىدىكى نۇرغۇن «ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش چولپانلىرى» نەچچە ئەسىرنىڭ بوران-چاپقۇنىنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بولىدۇ.
كورىيىدىكى بىر بىلىقچى ئۇزۇنلۇقى 1.5 مېتىر. ئېغىرلىقى 90 كىلوگرام كېلىدىغان بىر دېڭىز تاشپاقىسىنى تۇتۇۋالغان. ئۇنىڭ دۈمبىسىگە نۇرغۇن ئوستېر قۇلۇلىسى ۋە ۋېستىبۇلاقۇرتى چاپلىشىۋالغان بولۇپ، ياپيېشىل كۆرۈنىدىكەن. ئالىملار تەڭشۈرۈش ئارقىلىق، ئۇنىڭ 700 نەچچە ياشقا كىرگەنلىكىنى بايقىغان. بۇ ھەقىقەتەن كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ.
1983-يىلى، جۇڭگو خەلق ئىنقلابىي ھەربىي ئىشلار مۇزېيىدا بىر دانە چوڭ دېڭىز تاشپاقىسى كۆرگەزمە قىلىنغان بولۇپ، ئېغىرلىقى 120 كىلوگرام كېلىدۇ، ئۇ كۆرگەزمە مەزگىلىدە تېخى 30 دانە تۇخۇم تۇغقان. مۇتەخەسسىسلەر تەكشۈرۈش ئارقىلىق، ئۇنىڭ 300 ياشتىن ئاشقانلىقىنى ئېنىقلىغان.
كېپىنەك بېلىق
كېپىنەك بېلىق (خەنزۇچە ئاتىلىشى: 蝴蝶魚)نىڭ رەڭگى كۆركەم بولۇپ، قارىماققا چىرايلىق كېپىنەككە ئوخشايدۇ، ئۇنىڭ تېنى ھەم ياپىلاق، ھەم نېپىز بولغاچقا، خەتەرگە يولۇققاندا ناھايىتى تېز سۈرئەتتە كىچىك مارجان خادا تاشلار ئارىسىغا ۋە تاغ جىنىسلىرىنىڭ ئارىلىقلىرىغا كىرىۋالىدۇ. كېپىنەك بېلىق ئاجايىپ قالتىس « ھۆسن ئۆزگەرتىش پادىشاھى » بولۇپ، ئۇلار نەچچە مىنۇت ۋاقىتتىلا ئۆز بەدىنىنىڭ رەڭگىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
كېپىنەك بېلىق ئادەتتە ئىسسىق بەلباغ بېلىقلىرى، كىچىك مارجان بېلىقلار تۈرى، ئەڭ چوڭىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 30 سانتىمېتىردىن ئېشىپ كېتىدۇ، مەسىلەن، ئىنچىكە يوللۇق كېپىنەك بېلىق. كېپىنەك بېلىق تېنى ياپىلاق، مارجان خادا تاشلار توپى ئارىسىدا ئۇياقتىن-بۇياققا موكىدەك ئۆتۈشۈپ تۇرىدۇ، ئۇلار تېز ۋە چاققان مارجان شاخلىرى ياكى تاغ جىنسلىرىنىڭ يېرىقلىرىغا كىرىۋالىدۇ. كېپىنەك بېلىق ئاغزى شەكلى ناھايىتى مۇۋاپىق ئومۇرتقىسىز ھايۋانلار مارجان ئۆڭكۈرىگە بېرىپ تۇرىدۇ. كېپىنەك بېلىقنىڭ قۇيرۇق قىسمىدىكى داغ قارىماققا كىچىك كۆزگە ئوخشايدۇ ، ئوزۇقلۇق تۇتقۇچى دائىم كېپىنەك بېلىقنىڭ قۇيرۇق قىسمى بىلەن باش قىسمىنى ئاسان پەرق ئېتەلمىگەچكە ، كېپىنەك بېلىق غىپپىدە تىكىۋىتەلەيدۇ.
تۈر خاسلىقى
ئادەتتىكى ئاتىلىشى: ئىسسىق بەلباغ بېلىقلىرى، مارجان بېلىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئائىلىسى ئۇرۇقدىشى : سۆڭەكلىك بېلىقلار سىنىپى، ئوكۇنسىمانلار ئەترىتى، كېپىنەك بېلىق ئائىلىسى.
تۈرلەرنىڭ سانى : دۇنيادا تەخمىنەن 18 ئۇرۇقداش، جۇڭگودا 14 خىلدىكى تەخمىنەن 40 كېپىنەك بېلىق ئائىلىسى بار.
سىرتقى شەكلى
بەدىنى ياپىلاق ھەم ئىگىز، رۇمبا ياكى تۇخۇمسىمان شەكىلدە. ئەڭ چوڭ ئۇزۇنلۇقى 30 سانتىمېتىردىن ئېشىپ كېتىدۇ، مەسىلەن، ئىنچىكە يوللۇق كېپىنەك بېلىق. ئېغىزى كىچىك، ئالدىغا سەل سوزۇلۇپ تۇرىدۇ. ئىككى ئىڭىكىدىكى چىشلىرى ئىنچىكە ۋە ئۇزۇن، ئۆتكۈر، قىلچىق ھالەتتە ياكى چوتكا قىلى ھالەتتە بولىدۇ؛ تاڭلاي سۆڭىكىدە چىشى يوق. كېپىنەك بېلىق ئاغزى شەكلى ناھايىتى مۇۋاپىق ئومۇرتقىسىز ھايۋانلار.
ياشاش خۇسۇسىيىتى
كېپىنەك بېلىق ئىللىق ئوكيان سۈيىدە ياشايدىغان، ياشاش تۇرمۇشى كەمدىن - كەم ئۇچرايدىغان كىچىك بېلىق تۈرى. كېپىنەك بېلىق سۇدا ئۆسىدۇ، كىچىك مارجان خادا تاشلىرى بېلىقلىرى تۈرىدىن، بەدىنى ياپىلاق ماس مارجان توپى ئارىسىدا ئۇياق - بۇياققا موكىدەك ئۆتۈشۈپ تۇرىدۇ، ئۇلار تېز ۋە چاققان مارجان شاخلىرى ياكى قورام يېرىقىدىن مارجان ئۆڭكۈرىگە كىرىۋالىدۇ، ئومۇرتقىسىز ھايۋانلار، مەسىلەن، ئىنچىكە يوللۇق كېپىنەك بېلىق.
جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى
تارقىلىش رايونى پۈتۈن دۇنيادا 6 ئائىلىسى 30 نەچچە تۈرى بار، ئاساسلىقى ھىندى ئوكيان، تىنچ ئوكيان ۋە ئاتلانتىك ئوكياننىڭ بىر قەدەر ئىللىق سۇ رايۇنى، شىمالىي ئاتلانتىك ئوكياندا ئاز مىقداردا، يېڭى گۋېنىيە تاتلىق سۇ رايۇنىغا ئاز مىقداردا تارقالغان. جۇڭگو تەيۋەن دېڭىزى، شىشا تاقىم ئارىلى دېڭىز قاتارلىق رايۇنلارغا تارقالغان.
يېمەكلىكى : كىچىك تىپتىكى ئۇمۇرتقىسىز ھايۋان، كىچىك تىپتىكى قاپلىق (قاسراقلىق) ھايۋانلار.
موتسىكلىت
ماشىنىلىق ۋېلىسىپىت ھەققىدە
ئەڭ بۇرۇنقى ۋېلىسىپىتلەرنىڭ چاقى ياغاچتىن ياسالغان، مىنسە بەكمۇ كۈچ كېتەتتى، شۇڭا، كىشىلەرگە ۋېلىسىپىتكە ماتور ئورنىتىش ئويى كېلىپ، موتسىكلىت بارلىققا كەلگەن، ئۇ ماشىنىلىق ۋېلىسىپىت دەپمۇ ئاتالغان.
ئەڭ دەسلەپكى ماشىنىلىق ۋېلىسىپىتنى ئامېرىكىلىقلار كەشىپ قىلغان. ئۇ پار كۈچى بىلەن ماڭىدىغان ۋېلىسىپىت بولۇپ، تاغياڭىقىنىڭ ياغىچىدىن ياسالغان. ئۇنىڭ ئالدى چاقى چوڭ، كەينى چاقى كىچىك، ئوتتۇرىغا كۆيۈش كامېراسى بار ئەپچىل پارقازان ئورنىتىلغان، كەينى چاق ئۇزۇن تۇتاشتۇرغۇچى دەستە بىلەن ئايلاندۇرۇلىدۇ، تۇرخۇنى ئورۇندۇقنىڭ كەينىگە جايلاشتۇرۇلغان، يول يۈرگەندە نۇرغۇن پار ۋە چاڭ-توزان چىقىرىدۇ، پار قازاننىڭ پارتلاش خەۋپىمۇ بار ئىدى، شۇڭلاشقا كىشىلەر يەنە ئىسسىز، شاۋقۇنسىز، بىخەتەر ماتور ئۈستىدە ئىزدەندى.
شۇنىڭدىن كېيىن، ئامېرىكىلىقلار بۇرژىنىلىق ماتور ئورنىتىلغان ۋېلىسىپىتنى ياسىدى، گېرمانىيىلىكلەر يەل بېسىمى(كومپرېسسور) ماتورلۇق ۋېلىسىپىتنى كەشىپ قىلدى، يەنە بەزىلەر ۋېلىسىپىتكە ئاككۇمۇلياتورلۇق ماتور ئورناتتى. پۇرژىنا، كومپرېسسور ۋە ئاككۇمۇلياتورلارنىڭ ھەممىسى خېلى ئېغىر، بېرىدىغان ئېنېرگىيىسىمۇ چەكلىك بولغانلىقى ئۈچۈن، ئومۇملىشالمىدى.
تۇنجى موتسىكلىتنىڭ بارلىققا كىلىشى
«ماتور» ئىنگلىزچە rotom دېگەن سۆزدىن كەلگەن، ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېل دېگەن مەنىدە. شۇڭا، ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېل سەپلەنگەن ۋېلىسىپىتلەرلا ھەقىقىي موتسىكلىت دېگەن نامغا مۇناسىپ كېلىدۇ. 1885-يىل 8-ئاينىڭ 29-كۈنى گېرمانىيىلىك داملېر ئۆزى كەشىپ قىلغان بىر سىلىندىرلىق تۆت تاكتلىق ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېلنى ۋېلىسىپىتكە ئورنىتىپ، دۇنيادا تۇنجى موتسىكلىتنى ياسىدى. بۇ موتسىكلىتنىڭ گەۋدىسى ياغاچ، چاقىمۇ تۆمۈر چەمبەرلەنگەن ياغاچ بولۇپ، سائىتىگە 12 كىلومېتىر يۈرەلەيتتى.
موتسىكلىتنىڭ تەرەققىياتى
موتسىكلىت 1898-يىلىدىن باشلاپ تىپىك قۇرۇلما شەكلىگە كىرىپ، ماتور موتسىكلىت گەۋدىسىنىڭ ئوتتۇرىسىغا ئورنىتىلىدىغان، ئېلېكتر دۋىگاتېل بىلەن ئوت ئالدۇرۇلىدىغان، بېنزىننى گازلاشتۇرۇپ بېرىدىغان كاربيۇراتورى بار، كەينى چاقى تاسما بىلەن ھەرىكەتكە كەلتۈرۈلىدىغان بولدى. ھازىر ئەڭ چوڭ ساقچى موتسىكلىتلىرىنىڭ سائەتلىك تېزلىكى 200 كىلومېتىردىن ئېشىپ كېتىدۇ.
موتسىكلىت ماتورىنىڭ قۇۋۋىتىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى كۆپىنچە پورشېن سىقىپ چىقارغان گاز مىقدارى(مىللىلىتىر) بىلەن ئىپادىلىنىدۇ، ئادەتتە 25، 50، 70، 80، 125، 250، 500 لىكلەر بار. موتسىكلىت مۇسابىقىلىرىگە قاتنىشىدىغان موتسىكلىتلار ماتورىنىڭ سىقىپ چىقارغان گاز مىقدارى بويىچە 125، 250 ۋە 500 مىللىلىتىرلىقتىن ئىبارەت ئۈچ گۇرۇپپىغا بۆلۈنىدۇ.
يالاڭ تورنىك
يالاڭ تورنىك تورنىكنىڭ بىر تۈرى، بەدەن قىياپىتىنى ئۆزگەرتىش ۋە بوشلۇقتا موللاق ئېتىپ يەنە قايتا تورنىكنى تۇتۇۋېلىشتەك ھەرىكەتلەر بار.
تارىخى كېلىپ چىقىشى
يالاڭ تورنىك ھەرىكىتىنىڭ تارىخى1 مىليون يىل ئىلگىرىكى ئىپتىدائىي ئادەملەر دەۋرىگە تۇتىشىدۇ. ئەينى چاغدىكى ئىنسانلار مايمۇنسىمان ئادەم چېغىدىكى دەرەخ شاخلىرىغا ئېسىلىپ تۇرۇپ پۇلاڭلاش ئىقتىدارىنى ساقلاپ قالغان.
دۇنيادىكى تۇنجى يالاڭ تورنىك 1812 - يىلىى غەربىي ياۋروپانىڭ سېرك ئويۇنى تەسىرىدىن بارلىققا كەلگەن. ئۇ چاغلاردىكى تورنىك ھەرىكىتى ئىنتايىن ئاددىي بولۇپ، تورنىك ھەرىكىتىنىڭ ياخشى-يامانلىقى پەقەت قانچە قېتىم پىرقىرىيالايدىغانلىقى بىلەن باھالانغان. كېيىن ھەر خىل تورنىكقا چىقىش ھەرىكەتلىرى بىلەن بەدەن بۇراش، رادىئۇسى ئۆزگىرىدىغان ئايلىنىش ۋە ھەر خىل ئۆرلەپ چىقىش، بوشلۇقتا موللاق ئېتىپ بەدەن بۇراشقا ئوخشاش ھەرىكەتلەر بارلىققا كەلگەن.
يېقىنقى زامان گىمناستىكىسى-يالاڭ تورنىك
يېقىنقى زامان گىمناستىكىسىدا ئەڭ تېز تەرەققىي قىلغىنى يالاڭ تورنىك بولۇپ، ھازىر يالاڭ تورنىك ھەرىكەتلىرى تەرەققىي قىلىپ مىڭ نەچچە خىلغا يەتتى. پەقەت يالغۇز بىلەكتە ئايلىنىش ھەرىكىتىدىلا ئوڭ تۇتۇش، تەتۈر تۇتۇش، بىلەكنى تولغاپ تۇتۇشتەك كۆپ خىل ھەرىكەتلەر ھەمدە بىر تەرەپتىن بەدەن بۇراپ، بىر تەرەپتىن بەدەن قىياپىتىنى ئۆزگەرتىش ۋە بوشلۇقتا موللاق ئېتىپ يەنە قايتا تورنىكنى تۇتۇۋېلىشتەك ھەرىكەتلەر بار. ھازىرقى زامان يالاڭ تورنىكىدا ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى تولۇق، ئورنى يۇقىرى، بوشلۇقى كەڭتاشا بولۇشتەك ئەۋزەل شارائىت بولغاچقا، تورنىكتىن چۈشۈش ھەرىكىتىگىمۇ ئالاھىدە دىققەت قىلىنىدىغان بولدى.
چايكا
چايكا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان دېڭىز قۇشى بولۇپ ، دېڭىز بويلىرى ، دېڭىز پورتلىرىدا ، بېلىق ۋە راكلار مول بولغان بېلىقچىلىق مەيدانلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ. .
سىرتقى شەكىلى
چايكا تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 40 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ. بېشى ۋە بوينى قېنىق قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ، ئارقا قىسمى قارا قوڭۇر رەڭدە؛ كۆز ئەتراپى ئاق رەڭلىك پەيلىك؛ تۆۋەنكى دۈمبە، مۈرە، بەل ۋە ئىككى قانات پەيلىرى، ئۇچۇش پەيلىرى ۋە ئىچكى تەرەپ پەيلىرىنىڭ ھەممىسى مەرۋايىت كۈل رەڭ، پەي ئۇچى ئاق، يۇقىرىقى دۈمبە، سىرتقى تەرەپ چوڭ قىسقا پەيلەر (قۇشنىڭ) ۋە تۆۋەن دەرىجىلىك ھەممىسى ئاق رەڭلىك پەيلەر بىلەن قاپلانغان. دەسلەپكى ئۇچۇش پەيلىرى ئاق رەڭلىك، ئىچكى-تاشقى پەينىڭ تۈكچىللىرى گىرۋىكى ۋە ئۇچى قارا رەڭلىك، ئۇچۇش پەيلىرى قارا رەڭلىك سىرتقى گىرۋىكى تەدرىجىي ئاز، ئىچكى گىرۋەك ۋە پەيلىرىنىڭ ئۇچى قارا رەڭلىك؛ ئاغزى توق قىزىل، ئالدى ئۇچى قارا رەڭلىك؛ پۇت ۋە بارماقلىرى توق قىزىل، قىش بولغاندا قىزغۇچ سېرىق رەڭگە ئۆزگىرىدۇ.
تۈر ۋە تىپلىرى
سىدنېي قىزىل تۇمشۇق چايكا قىزىل تۇمشۇق چايكا؛
ئامېرىكا ئاق چايكىسى ، Larus smithsonianus چوڭ ئاق باش چايكا؛
ئاندرسى چايكىسى ، Larus serranus؛
ئەرمىنىيە ، چايكىسى ، Larus armenicus چوڭ ئاق باش چايكا؛
يەر ئوتتۇرا دېڭىز چايكىسى ، Larus audouinii؛
ئالا قۇيرۇق چايكىسى ، Larus belcheri؛
يېڭى زېللاندىيە قارا تۇمشۇق چايكا ، Larus bulleri؛
قىزىل تۇمشۇق بېلىقچى چايكا ، Larus ridibundus؛
قارا قۇيرۇق چايكا ، Larus crassirostris؛
بېئاۋ چايكا ، Larus philadelphia؛
قوڭۇر باش چايكا ، Larus maculipennis؛
كالىفورنىيە چايكىسى ، Larus californicus؛
سېرىق پاچاق چايكا ، Larus cachinnans چوڭ ئاق باش چايكا؛
چايكا ، دېڭىز چايكىسى Larus canus؛
ماگېللان چايكىسى ، Larus scoresbii؛
توقۇمىچى قىز چايكىسى ، Larus vegae چوڭ ئاق باش چايكا؛
شىمالىي قۇتۇپ چايكىسى ، Larus hyperboreus چوڭ ئاق باش چايكا؛
كۈل رەڭ چايكا ، Larus glaucescens چوڭ ئاق باش چايكا؛
چوڭ قارا دۈمبىلىك چايكا ، Larus marinus چوڭ ئاق باش چايكا؛
كۈلرەڭ چايكا ، Larus modestus؛
سۇر باش تۇمۇچۇق چايكا ، Larus cirrocephalus؛
ھارىڭتون چايكىسى ، Larus hartlaubii؛
قىزىل تۇمشۇق كۈل رەڭ چايكا ، Larus heermanni؛
چايكا ، Larus argentatus چوڭ ئاق باش چايكا؛
ئىسلاندىيە چايكىسى ، Larus glaucoides چوڭ ئاق باش چايكا؛
قۇتۇپ چايكىسى ، ئاق چايكا ، Pagophila eburnea؛
قارا دۈمبە چايكا ، Larus dominicanus ، چوڭ ئاق باش چايكا؛
ئۈچ پەنجىلىك چايكا ، Rissa tridactyla؛
كۈلۈپى چايكا ، Larus atricilla؛
تاش چايكا ، Larus fuliginosus؛
كىچىك قارا دۈمبىلىك چايكا ، Larus fuscus ، چوڭ ئاق باش چايكا؛
كىچىك چايكا ، Larus minutus؛
يەر ئىچى چايكىسى ، Larus melanocephalus؛
ئاتلانتىك ئوكيان چايكىسى ، Larus atlanticus؛
تىنچ ئوكيان چايكىسى ، Larus pacificus؛
يېڭى زېلاندىيە قىزىل تۇمشۇق چايكىسى ، Larus scopulinus؛
قارا باش چايكا ، Larus relictus؛
ھالقىسىمان تۇمشۇقلۇق چايكا ، Larus delawarensis؛
شىنا قۇيرۇقلۇق چايكا ، Rhodostethia rosea؛
ئاچا قۇيرۇق چايكا ، Xema sabini؛
قارا تۇمشۇق چايكا ، Larus saundersi؛
ئاۋسترالىيە ئاق چايكىسى ، Larus novaehollandiae؛
كۈل رەڭ چايكا ، Larus schistisagus چوڭ ئاق باش چايكا؛
ئاق چايكا ، Larus hemprichii؛
قارا قۇيرۇق چايكا ، Creagrus furcatus؛
تەيى ئاق چايكىسى ، Larus thayeri، چوڭ ئاق باش چايكا؛
غەربىي ئامېرىكا چايكا ، Larus occidentalis0 ، چوڭ ئاق باش چايكا؛
ئاق پۇتلۇق چايكا ، Larus leucophthalmus؛
سېرىق پۇت چايكا ، Larus livens ، چوڭ ئاق باش چايكا؛
سېرىق پاچاق چايكا ، Larus michahellis ، چوڭ ئاق باش چايكا؛
ياشاش قانۇنىيىتى
چايكا قۇشلار سىنىپى چايكىسىمانلار ئەترىتى چايكا ئائىلىسى قۇش بۇلۇپ، دېڭىز بويى ۋە ئىچكى قۇرۇقلۇق ، كۆل ، دەريا بويلىرىدىمۇ توپلىشىپ ياشايدۇ. دېڭىز - ئوكيان قىرغاقلىرىنى ماكانلىشىش ئورنى، بېلىق، راك ، قىسقۇچپاقا ، قۇلۇلە قاتارلىقلارنى يېمەكلىك قىلىدۇ.
چايكا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان دېڭىز قۇشى بولۇپ ، دېڭىز بويلىرى ، دېڭىز پورتلىرىدا ، بېلىق ۋە راكلار مول بولغان بېلىقچىلىق مەيدانلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ. چايكا چاتقاللارغا ئۇۋا ياسايدۇ ، ئۇلارنىڭ ئۇۋىسىغا قايتىش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك. چايكا راك ۋە بېلىقنى ئوزۇقلۇق قىلغاندىن باشقا ، يەنە كېمە - پاراخوتلاردىن كىشىلەر تاشلىۋەتكەن ئاشقان تاماقلارنى تېرىپ يېيىشنى ياخشى كۆرىدۇ ، شۇڭا ئۇنىڭ يەنە « دېڭىز پورتى تازلىقچىسى » دېگەن نامىمۇ بار.
ئادەتتە قەيەردە چايكا بولسا شۇ يەردە بېلىق بولىدۇ. پاراخوت نەگە تور تاشلاپ بېلىق تۇتسا ، شۇ يەردە چايكا پەيدا بولىدۇ.
پلانېر تەنھەرىكىتى
پلانېر تەنھەرىكىتى تەنھەرىكەتچى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولمىغان پلانېر بىلەن ھاۋا بوشلۇقىدا ئۇچىدىغان بىر خىل تەنتەربىيە ھەرىكىتىدۇر. دۇنيادا ئېتىراپ قىلىنغان ھازىرقى زامان پلانېر تەنھەرىكىتىنىڭ ئاساس سالغۇچىسى گېرمانىيىلىك لىلېنتار بولۇپ، ئۇ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پلانېر ياساپ چىققان ھەمدە ئۆزى2000 قېتىمدىن ئارتۇق ئۇچقان.
پلانېر تەنھەرىكىتى ھەققىدە
بۇ، تەنھەرىكەتچى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولمىغان پلانېر بىلەن ھاۋا بوشلۇقىدا ئۇچىدىغان بىر خىل تەنتەربىيە ھەرىكىتىدۇر. دۇنيادا ئېتىراپ قىلىنغان ھازىرقى زامان پلانېر تەنھەرىكىتىنىڭ ئاساس سالغۇچىسى گېرمانىيىلىك لىلېنتار بولۇپ، ئۇ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پلانېر ياساپ چىققان ھەمدە ئۆزى2000 قېتىمدىن ئارتۇق ئۇچقان.
پلانېر ھەرىكىتى مۇشۇ ئەسىرنىڭ 30-يىللىرى ئېلىمىزگە كىرگەن. 1931-يىلى ئېلىمىزدە تۇنجى ھازىرقى زامان پلانېر بارلىققا كەلگەن. 1956-يىلىدىن باشلاپ ئېلىمىزنىڭ ئاز بولمىغان جايلىرىدا پلانېر تەنھەرىكىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاۋىئاتسىيە كۇلۇبلىرى قۇرۇلۇپ، مەملىكىتىمىزگە بىر تۈركۈم پلانېر تەنھەرىكەتچىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ بەرگەن.
ياپونىيە يىلانبېلىقى
ياپونىيە يىلانبېلىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 60 سانتېمېتىرغا يېتىدۇ، ھەر يىلى كۈز پەسلىدە يېتىلگەن ياپونىيە يىلانبېلىقى كۆچۈپ دېڭىزغا چۈشۈپ، دېڭىزنىڭ چوڭقۇر جايلىرىدا تۇخۇملايدۇ.
ياپونىيە يىلانبېلىقى ھەققىدە
ياپونىيە يىلانبېلىقىنىڭ گۆشى يۇمشاق، تەمى ئېسىل، ئوزۇقلۇقى مول بولۇپ، ئالەمدىكى ئېسىل نېمەت دېگەن نامى بار. ئېلىمىزدە ياپونىيە يىلانبېلىقى ئىزچىل تۈردە زىياپەتلەردىكى ئېسىل نېمەت قىلىنىپ كەلدى، ياپونىيىلىكلەر ئۇنى قۇۋۋەت بۇيۇمى ئورنىدا كۆرىدۇ ھەمدە ھەر يىلى باش كۈزنىڭ ئالدىنقى 18-كۈنىنى «چوۋرى كۈنى» قىلىپ بېكىتىپ، ھەممە ئائىلىلەر ياپونىيە يىلانبېلىقى يەيدۇ.
قىزىقارلىقى شۇكى، دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتتىكىلەر ياپونىيە يىلانبېلىقىنى يېيىشنى ياخشى كۆرسىمۇ، خېلى بىر مەزگىلگىچە ئۇنىڭ زادى نەدىن كېلىدىغانلىقىنى ئېنىق بىلمەيتتى، چۈنكى ئۇنى ئىستېمال قىلىش جەريانىدا ئۇنىڭ تۇخۇمى بارلىقىنى كۆرۈپ باقمىغانىدى. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە دانىيە ئالىملىرى تىنچ ئوكياندىكى بېرمۇدا تاقىم ئاراللىرىنىڭ يېنىدىكى دېڭىز رايونىدىن يېڭىلا تۇخۇمدىن چىققان يۇمران ياپونىيە يىلانبېلىقىنى بايقىدى، كىشىلەر شۇندىلا ياپونىيە يىلانبېلىقىنىڭ دېڭىز-ئوكيان تىپىدىكى كۆچىدىغان بېلىق تۈرى ئىكەنلىكىنى تەدرىجىي بىلدى.
ياشاش قانۇنىيىتى
ياپونىيە يىلانبېلىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 60 سانتېمېتىرغا يېتىدۇ، ھەر يىلى كۈز پەسلىدە يېتىلگەن ياپونىيە يىلانبېلىقى كۆچۈپ دېڭىزغا چۈشۈپ، دېڭىزنىڭ چوڭقۇر جايلىرىدا تۇخۇملايدۇ. يېڭىلا تۇخۇمدىن چىققان يۇمران ياپونىيە يىلانبېلىقلىرىنىڭ تېنى سۈزۈك بولۇپ، ئىنچىكىلىكى يىڭنىچىلىك كېلىدۇ، ئېغىرلىقى 1.0 گرام ئۆپچۆرىسىدە بولىدۇ. ئۇ دېڭىزدا دولقۇن بىلەن بىرگە ئۈزۈپ، ئىچكى قۇرۇقلۇق دېڭىز-دەريالىرىنىڭ قۇيۇلۇش ئېغىزىغا كەلگەندە دولقۇن بىلەن بىللە شۇ يەرگە كىرىپ، ئەجدادلىرىغا ئوخشاش تاتلىق سۇ تۇرمۇشىنى باشلايدۇ.
ياپونىيە يىلانبېلىقىنى بېقىش
ياپونىيە يىلانبېلىقى بېلىجانلىرىنى سۈنئىي ئۇسۇلدىلا تۇتقىلى بولىدۇ، ھازىرچە تېخى سۈنئىي ئۇسۇلدا بېلىجان چىقىرىش تېخنىكىسى تەتقىق قىلىنىپ چىققىنى يوق، شۇڭا ئۇ ئالتۇندىنمۇ قىممەت.ياپونىيە يىلانبېلىقىنى بېقىشتا كىلىمات شارائىتى ياخشى، سۇ مەنبەسى يېتەرلىك، قاتناش ترانسىپورتى قۇلايلىق جايلارنى تاللاپ بېقىش مەيدانى قۇرۇش كېرەك؛ ئەگەر زاۋۇتلار ئارتۇقچە ئىسسىق سۇنى قويۇۋېتىدىغان جاي ياكى ئارىشاڭ سۈيى، چوڭقۇر قۇدۇق سۈيى بار جايلار تاللانسا تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ. ياپونىيە يىلانبېلىجانلىرىنى يېتىشتۈرۈش كۆلچىكى، يىلانبېلىق سورتلىرىنى يېتىشتۈرۈش كۆلچىكى ۋە يېتىلگەن ياپونىيە يىلانبېلىقى كۆلچىكىنى ئاساسىي گەۋدە قىلىپ، تۈرلۈك كۆلچەكلەرنى ئوبدان ياساش كېرەك. ياپونىيە يىلانبېلىقى بېلىجانلىرى توشۇپ كېلىنگەندىن كېيىن، ئالدى بىلەن ئۇلارنى كۆندۈرۈش باسقۇچى بولۇشى كېرەك، بۇنىڭدا بېلىجانلارنىڭ ئوزۇقلىنىش ئادىتىنى ئۆزگەرتىش مەقسەت قىلىنىدۇ. كۆندۈرۈشتە ئادەتتە يەمچۈك ئورنىدا يىپسىمان سازاڭ ئىشلىتىلىدۇ. 7 −10 كۈن ئۆپچۆرىسىدە كۆندۈرۈلگەندىن كېيىن، چوڭ-كىچىكلىكى بويىچە ئايرىپ بېقىشقا بولىدۇ. ياپونىيە يىلانبېلىقى بىر خىل ئالاھىدە تاتلىق سۇ بېلىقى تۈرىدىكىلەر بولۇپ، ئۇلار ساقىقى بىلەن نەپەس ئالغاندىن باشقا، تېرىسى بىلەنمۇ نەپەسلىنەلەيدۇ، ئەگەر سۇدا ئوكسىگېن كەمچىل بولسا ياندۇرۇۋېتىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە بىرى ياندۇرسا بارلىق بېلىقلار شۇنىڭغا ئەگىشىپ تەڭلا ياندۇرىدۇ. ياپونىيە يىلانبېلىقىدا ياندۇرۇش ئەھۋالى كۆرۈلسە ئوزۇقلۇق يەيدۇ يۇ، ئەمما چوڭلىمايدۇ، شۇڭا كىشىلەر دائىم ئوكسىگېن كۆپەيتىپ بېرىش ئۈسكۈنىلىرى ئارقىلىق كۆلچەكتىكى ئوكسىگېن گازىنى كۆپەيتىپ بېرىدۇ. ياپونىيە يىلانبېلىقى سۈنئىي بېقىلغاندا ئۆسۈش سۈرئىتى تېز بولىدۇ، ئادەتتە 8 −9 ئايدا 200 نەچچە گرامغا يېتىدۇ، 1 كىلوگرام ياپونىيە يىلانبېلىقى بېلىجىنىدىن 1 توننا ئۆپچۆرىسىدە يېتىلگەن ياپونىيە يىلانبېلىقى ئالغىلى بولىدۇ.
ئەڭ يىراققا ئۇچىدىغان بېلىق
ئەڭ يىراققا ئۇچىدىغان بېلىق
ئۇچالايدىغان بېلىقلار ئىچىدە ئۇچار بېلىقنىڭ ئۇچۇش قابىلىيىتى ناھايىتى ئۈستۈن، ئۇ ئەڭ يىراققا ئۇچۇپ بارالايدۇ. بەزىلەر ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىسىق بەلۋاغ قىسىمىدا ئۇچار بېلىقنىڭ 90 سىكونت ئىچىدە 11 مېتىر ئېگىزلىكتە 1000 مېتىردىن كۆپرەك ئۇچقانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. لېكىن بېلىقنىڭ ئۇچۇشى، ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا، بىرخىل لەيلەپ ئۇچۇش ھېسابلىنىدۇ.
ئۇچار بېلىق ھەققىدە
ئۇچار بېلىق سەل ئۇزۇنراق بولۇپ، سېلىندىر شەكلىگە ئوخشاپراق كېتىدۇ. رەڭگى كوكۇمتول بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 20 30 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ كۆكرەك ئۈزگۈچ قانىتى، خۇددى قۇشلارنىڭ قانتىغا ئوخشاش ئالاھىدە زور بولىدۇ؛ قورساق ئۈزگۈز قانىتى زور بولۇپ، لەيلەپ ئۇچۇشقا ياردەم بېرىدۇ. قۇيرۇق ئۈزگۈچ قانىتى ئاچا بولۇپ، تۆۋەن قىسمى يۇقۇرقى قىسمىدىن ئۇزۇنراق بولىدۇ. ئۇ مۇنداق ئۇچىدۇ: ئۇچار بېلىق سۇ يۈزىگە يېقىنلاشقاندا قۇيرۇق ئۇچقۇچ قانىتى ئوڭ-سولغا جىددىي تەۋرىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن گەۋدىسى تېز ئىلگىرى سىلجىپ، قۇدرەتلىك ئىمپۇلىسلىق كۈچ ھاسىل قىلىدۇ. ئاندىن بىردىنلا سۇ ئۈستىگە سەكرەپ چىقىپ، كۆكرەك ئۆزگۈچ قانىتىنى كېرىپ، ھاۋادا لەيلەپ ئۇچىدۇ. ئۇچار بېلىق قۇشلاردەك قانىتىنى ھەركەتلەندۈرۈپ ئۇچمايدۇ. ئۇنىڭ ئۇچۇشىدا ئاساسىي ھەركەتلەندۈرگۈچ كۈچ قۇيرۇقى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇچار بېلىقلار كۆپىنچە رەقىبىنىڭ ھۇجۇمىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۇچىدۇ ياكى كېمە يېقىن كېلىپ قالسا ئۈركۈپ كېتىپمۇ ئۇچىدۇ. لېكىن بەزىدە سەۋەبسىزلا ئۇچىدۇ. بىر توپ ئۇچار بېلىقلارنىڭ سۇ ئۈستىدە ئېگىز-پەس سەكرىشىپ، خۇددى بىرتوپ قۇشلاردەك ھاۋانى يېرىپ ئۇچۇپ يۈرگەنلىكى دېڭىزچىلارغا دائىم ئۇچراپ تۇرىدۇ.
باربۇس بېلىقى
باربۇس بېلىق (ئىنگلىزچە نامى: Amphiprioninae)ىنىڭ رەڭگى كۆركەم، ئوماق، نازۇك بولۇپ، يۈزىدە بىر ياكى ئىككى تال ئاق سىزىق بولىدۇ، ئۇ جىڭجۈي تىياتىرىدىكى ھەييارغا ئوخشىغاچقا كىشىلەر ئۇنى ھەييار بېلىق دەپ ئاتىغان. باربۇس بېلىقى دېڭىز ئاپتاپپەرىسىدىن ئايرىلمايدۇ، دېڭىز ئاپتاپپەرىسى ئۆزىنىڭ زەھەرلىك بۇرۇتچىسى بىلەن باربۇس بېلىقىنى قوغدايدۇ؛ باربۇس بېلىقى بولسا دېڭىز ئاپتاپپەرىسىگە ئولجىلارنى قىزىقتۇرۇپ ئەكىلىپ بېرىدۇ.
ياشاش شارائىتى
خادا تاش رايونىدا بېلىق تۈرلىرى؛ يۆتكەلمەيدۇ، كۆچۈش خاراكتېرلىك بولمىغان، چوڭقۇرلۇقى 1 ~ 55 مېتىر بولغان دېڭىز - ئوكيانلاردا، ھاۋا ئىسسىق بەلۋاغ شىمالىي كەڭلىك ° 52 بىلەن جەنۇبىي كەڭلىك 35 گرادۇس ئەتراپىدىكى مۇھىتتا ياشايدۇ.
تۈرلەرنىڭ تارقىلىشى
باربۇس بېلىقى ئىپتىدائىي ھىندى ئوكيان ۋە تىنچ ئوكياننىڭ بىر قەدەر ئىللىق سۇ رايۇنىغا تارقالغان. چوڭ توسۇق مارجان خادىسى ۋە قىزىل دېڭىز. گەرچە كۆپ قىسىم تۈرلىرىنىڭ تارقىلىشىدا چەكلىمىلىك بار، ئەمما بەزىلىرى ناھايىتى كەڭ تارقالغان. باربۇس بېلىقى تېيىز دېڭىز ئاستى سۇس ئويمان - كۆل ياكى مارجان خادا تاشلىرى ئارىسىدا ياشايدۇ. ھىندىستان - تىنچ ئوكيان، قىزىل دېڭىز، شىمالدا ياپونىيەنىڭ جەنۇبىي قىسمى، جەنۇبىي ئاۋسترالىيە، سىدنېي قاتارلىق رايونلار.
بەگزادە باربۇس بېلىقى
جۇڭگونىڭ جەنۇبىي دېڭىز، فىلىپپىن، غەربىي تىنچ ئوكياندىكى خادا تاش، دېڭىزدا ياشايدۇ، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 ~ 12 سانتىمېتىر، ئېللىپسسىمان. تەن رەڭگى ئاپېلىسىن رەڭلىك، تېنىنىڭ يان تەرىپىدە ئۈچ كۈمۈش رەڭلىك ھالقىسىمان بەلۋاغى بار، دۈمبە پالاقچىسى مەركىزىدە، ئورنى قۇيرۇق ساپىقىدا، ھەرقايسى پالاقچىلىرى قىزغۇچ سېرىق قارا رەڭلىك. دېڭىز سۈيىنىڭ PH قىممىتى قىممىتى 8 ~ 8.5 ئارىلىقىدا، دېڭىز سۈيىنىڭ قاتتىقلىقى 7 ～ 8 دەرىجىدە، يەم - خەشەك بار مول ھوسۇللۇق، دېڭىز يۈسۈنى، توغرالغان بېلىق گۆشى قاتارلىقلارنى ئوزۇق قىلىدۇ.
قىزىل باربۇس بېلىقى
جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى: تارقىلىش دائىرىسى تايلاند قولتۇقى، پوناپې ئارىلى غەربىي جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان، شىمالدا ياپونىيەنىڭ جەنۇبىي قىسمى، جەنۇبىي يېرىم شاردا ھىندونېزىيە ياۋا دېڭىز تەۋەلىكى.
كىلىمات بەلۋېغى : تروپىك بەلۋاغ، شىمالىي كەڭلىك ° 52 بىلەن جەنۇبىي كەڭلىك 35 گرادۇس ئەتراپىدا بولىدۇ.
يۇمشاق - ماددا بۆلۈم ئەگىشىپ چاسا شەكىلدە؛ يېتىلگەن بېلىقنىڭ تېنى قارا، باش، كۆكرەك قورساق قىسمى ۋە بەدەننىڭ ھەرقايسى پالاقچىلىرى ھەممىسى قىزىل. كۆز ئارقا تەرىپىسىدە بىر ئاق گىرۋىكى، تۆۋەنگە سوزۇلۇپ تۇرغان كېكىردەك بوغۇزى بار. چوڭ بېلىق گەۋدىسى بىردەك قىزغۇچ سېرىق، كۆز ئارقا تەرىپىسىدە بىر ئاق رەڭلىك ۋېرتىكال بەلبېغى بار. ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ئەگىشىپ، رەڭگى بارا _ بارا قىزىرىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە بەدەن ئارقا تەرىپىدە قارا داغ پەيدا بولىدۇ.
قارا قوش بەلۋاغلىق باربۇس بېلىقى
ھىندى ئوكياندىكى مارجان خادا تاشلىرى دېڭىز رايونىغا تارقالغان، پوماسېنتر بېلىقى ئائىلىسى، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 ～ 15 سانتىمېتىر، ئېللىپسسىمان. پۈتۈن بەدىنى قارامتۇل بىنەپشە رەڭلىك، بەدەننىڭ يان تەرىپى كۆزى، دۈمبە پالاقچىسى، قۇيرۇق ساپىقى بار، ئېغىز قىسمى ئاق، كۆزىدە بىر قارا لېنتا بار.
سۈزۈك قىزىل باربۇس بېلىقى
ھىندى ئوكيان، تىنچ ئوكيان مارجان خادا تاشلىرى دېڭىزى رايونلىرىغا تارقالغان، پوماسېنتر بېلىقى ئائىلىسىگە تەۋە، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 ～ 15 سانتىمېتىر، ئېللىپسسىمان. پۈتۈن بەدىنى قارامتۇل بىنەپشە رەڭلىك، ھەرقايسى پالاقچىلىرى بېغىررەڭ، بەدەننىڭ يان تەرىپى كۆزى، دۈمبە پالاقچىسى، قۇيرۇق ساپىقى بار، ئۈچ كۈمۈش رەڭلىك ھالقىسىمان بەلۋاغ بار.
قارا قاپلان باربۇس بېلىقى
جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى： تارقىلىش دائىرىسى پەقەت ئاۋسترالىيە ۋە يېڭى كالېدونىيە دېڭىز تەۋەلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
كىلىمات بەلۋېغى : سۇبتروپىك بەلباغ، جەنۇبىي كەڭلىك 25 ～ 32 گرادۇس ئەتراپىدا.
ئەڭ چوڭىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 14 سانتىمېتىر، خادا تاش رايونى ۋە دېڭىز ياقىسى ۋە مارجان خادا تاشلىق رايونىدىكى سۇنىڭ چوڭقۇرلۇقى 45 ～ 10 مېتىر ئارىلىقىدىكى سۇ رايۇنىدا ياشايدۇ، ئەسۋىلىك دېڭىز ئاپتاپپەرىسى بىلەن ماكانداش.
ھىندىستان قىزىلى
جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى : شەرقىي ھىندى ئوكيان، مارجان خادا تاشلىرى دېڭىز رايونى، تارقىلىش دائىرىسى ئاندامان ۋە نىكوبار تاقىم ئارىلى، تايلاند، غەربىي ئاسىيا ۋە ھىندونېزىيە جاۋا ۋە سۇماتېرا ئارىلى دېڭىز تەۋەلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىسسىق بەلباغ، شىمالىي كەڭلىك 15 گرادۇس بىلەن جەنۇبىي كەڭلىك 11 گىرادۇس ئارىلىقىدا. يېتىلگەن بېلىقنىڭ يۇمشاق ماددا بۆلۈمى چاسا شەكىللىك؛ يېتىلگەن بېلىق تېنى قىزىل رەڭدىن قوڭۇر، بەدەننىڭ يان تەرىپى 2 / 1 ~ 3 / 2 قىسمى قارا، تېنى ھەرقايسى پالاقچىلىرى ھەممىسى قىزىل رەڭلىكتىن قوڭۇر رەڭلىككىچە. بېلىق تېنى قىزىل، كۆزۈم ئارقا تەرىپىسىدە بىر ئاق رەڭلىك تار ۋېرتىكال بەلبېغى بار، پەقەت تۆۋەنگە قاراپ سوزۇلغان ، ژابرا قاپقىقى چېتىگە جايلاشقان.
مۇسابىقە گىمناستىكىسى
مۇسابىقە گىمناستىكىسى1896 - يىلىدىكى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن تەنھەرىكەت تۈرى.
تەرەققىيات تارىخى
مۇسابىقە گىمناستىكىسى1896-يىلىدىكى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن، ئەينى چاغدا پەقەت ئەرلەرلا قاتناشقان. ئاياللارنىڭ مۇسابىقىلىق گىمناستىكىغا قاتنىشىشى 1928-يىلىدىكى 9-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا باشلانغان. 1952-يىلىدىن ئىلگىرىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنلىرىدا مۇسابىقە گىمناستىكىسىنىڭ مۇسابىقە مەزمۇنلىرىدا دائىم ئۆزگىرىشلەر بولۇپ تۇرغان، بىر مەزگىل قىسقا يۈگۈرۈش، خادىغا تايىنىپ ئېگىزگە سەكرەش، يىراققا سەكرەش، ئېغىرلىق كۆتۈرۈش تۈرلىرىمۇ ئۇنىڭغا تەۋە قىلىنغان. 1948-يىلى ۋە 1952-يىلىدىكى 14-، 15-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنلىرىدا مۇسابىقە گىمناستىكىسىنىڭ مەزمۇنى رەسمىي تۇراقلاشقان.
ئېلىمىزنىڭ مۇسابىقە گىمناستىكىسىدىكى مۇكەممەللەشكەن ھازىرقى زامان مۇسابىقە تۈرلىرى 50-يىللارنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە شەكىللەنگەن.
ھازىرقى زامان مۇسابىقە گىمناستىكىسىنىڭ تۈرى
ھازىرقى زامان مۇسابىقە گىمناستىكىسى ئەرلەر ئالتە تۈرى، يەنى ئەركىن گىمناستىكا، يالاڭ تورنىك، قوش تورنىك، ھالقىلىق ئات، ئاسما ھالقا ۋە ياغاچ ئاتنى، ئاياللار تۆت تۈرى، يەنى ئەركىن گىمناستىكا، تەڭپۇڭ لىم، ئېگىز − پەس تورنىك ۋە ياغاچ ئاتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇسابىقىدىن كوللېكتىپ مۇسابىقە، يەككىلەر ئومۇمىي ماھارەت مۇسابىقىسى ۋە يەككىلەرنىڭ يەككە تۈر مۇسابىقىسى دەپ ئۈچ خىلى بار. رېپىرىلار خەلقئارا گىمناستىكىغا نومۇر قويۇش قائىدىسى بويىچە نومۇر بېرىدۇ. بىر يۈرۈش ھەرىكەتنىڭ تولۇق نومۇرى10 بولىدۇ.
دۇنيا گىمناستىكا مۇسابىقىسى
دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ گىمناستىكا مۇسابىقىسى خەلقئارا گىمناستىكا بىرلەشمىسى ئۆتكۈزىدىغان دۇنيا گىمناستىكا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى بىلەن دۇنيا لوڭقىسىنى تالىشىش مۇسابىقىسىدۇر. ئالدىنقىسىنىڭ 1903-يىلى بېلگىيىنىڭ ئانتۋېرپ شەھىرىدە تۇنجى نۆۋەتلىك مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن؛ 1934-يىلىدىكى 10-نۆۋەتلىكىدە ئاياللار تۈرى تەسىس قىلىنغان، دۇنيا گىمناستىكا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى ھەر ئىككى يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدۇ، 1989-يىلىغىچە ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ 25 نۆۋەت ئۆتكۈزۈلگەن. كېيىنكىسىنىڭ 1975-يىلى ئەنگلىيىنىڭ لوندون شەھىرىدە تۇنجى نۆۋەتلىك مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن، ھەر يىلى بىر قېتىم ئۆتكۈزۈش بەلگىلەنگەن. دۇنيا لوڭقىسىنى تالىشىش گىمناستىكا مۇسابىقىسىدە كوللېكتىپ مۇسابىقە ئۆتكۈزۈلمەي، ئومۇمىي ماھارەت تۈرى بىلەن يەككە تۈرلەرنىڭ مۇسابىقىسىلا ئۆتكۈزۈلىدۇ ھەمدە پەقەت ئالدىنقى نۆۋەتلىك مۇسابىقىدە ئومۇمىي ماھارەتتە ئالدىنقى 18 نىڭ ئىچىگە كىرگەن، يەككە تۈرلەردە ئالدىنقى 6 نىڭ ئىچىگە كىرگەن تەنھەرىكەتچىلەرلا قاتنىشىش سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ.
دۇنيا ئەرلەر گىمناستىكىسىدا سەۋىيىسى نىسبەتەن يۇقىرىلار سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، گېرمانىيە، جۇڭگو ۋە ياپونىيىلەر بولۇپ، ئاياللار گىمناستىكىسىدا سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، رومىنىيە ۋە گېرمانىيە قاتارلىقلار ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ.
سۇدا تېيىلىش
سۇدا تېيىلىش «سۇ چاڭغىسى ھەرىكىتى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تەنھەرىكەتچى پۇتىغا سۇ تېيىلغۇچ كىيىپ، ماتورلۇق قېيىقنىڭ سۆرىشى بىلەن سۇ يۈزىدە سىيرىلىدۇ ھەمدە ئايلىنىش، سەكرەشكە ئوخشاش ھەر خىل ھەرىكەتلەرنى ئىشلەيدۇ.
تەرەققىيات تارىخى
سۇدا تېيىلىش ھەرىكىتى چاڭغا تېيىلىش ھەرىكىتىدىن بۆلۈنۈپ چىققان. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياۋروپادىكى قار تېيىلىش تەنھەرىكەتچىلىرى مەشىق جەريانىدا تاسادىپىيلا مۇز-قارلىرى ئېرىپ كەتكەن كىچىك ئېقىندىن تېيىلىپ ئۆتكەن، مانا بۇ سۇدا تېيىلىشنىڭ باشلىنىشىدۇر. 1921-يىلى فرانسىيىلىكلەر ماتورلۇق قېيىققا قار چانىسى بىلەن سۆرىلىپ سۇدا تېيىلىپ، كۆل ئۈستىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك ئويۇن كۆرسەتكەن، شۇ يىلى فرانسىيىدە تۇنجى بولۇپ سۇدا تېيىلىش گۇرۇپپىسى بارلىققا كەلگەن، بۇ پائالىيەت تەدرىجىي ھالدا ياۋروپا-ئامېرىكىغا كېڭەيگەن. 1949-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك ياشلار سۇ تېيىلىش لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن، 1981-يىلى ئولىمپىك تەنھەرىكەت تۈرىگە رەسمىي كىرگۈزۈلگەن.
دۇنيا سۇدا تېيىلىش مۇسابىقىسى
دۇنيا سۇدا تېيىلىش مۇسابىقىسى ئىككى خىل بولۇپ، يىل ئاتلاپ ئېلىپ بېرىلىدۇ. تاق يىلدا توپلىشىپ بىرلىكتە دۇنيا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلىدۇ، جۈپ يىلدا قىتئەلەر بويىچە گۇرۇپپىلارغا بۆلۈنۈپ مۇسابىقىلىشىدۇ، جەنۇبىي، شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسى بىرىنچى گۇرۇپپا، ياۋروپا قىتئەسى ئىككىنچى گۇرۇپپا، ئاسىيا ۋە ئوكيانىيە ئۈچىنچى گۇرۇپپا بولىدۇ. نۆۋەتتە دۇنيا بويىچە سەۋىيىسى ئەڭ يۇقىرىسى ئامېرىكا بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن تىركىشەلەيدىغىنى ئاۋسترالىيىدۇر.
سۇدا تېيىلىشنىڭ تۈرلىرى
سۇدا تېيىلىش − توسالغۇلۇق تېيىلىش، فىگۇرا چىقىرىپ تېيىلىش ۋە سەكرەپ تېيىلىش دەپ ئۈچ خىلغا بۆلۈنىدۇ.
توسالغۇلۇق تېيىلىشتا، تەنھەرىكەتچىنى سۆرىگۈچى قېيىقنىڭ سۈرئىتى، تانىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ۋە تەنھەرىكەتچى ئەگىگەن توسالغۇ بەلگىسىنىڭ سانى بويىچە ئومۇمىي نومۇر ھېسابلىنىدۇ. رەسمىي مۇسابىقىلەردىكى قېيىقنىڭ سۈرئىتى جەمئىي ئالتە دەرىجىگە بۆلۈنىدۇ. ئەڭ تۆۋەن سۈرئەت سائىتىگە43 كىلومېتىر، ئەڭ يۇقىرى سۈرئەت سائىتىگە ئەرلەرنىڭ 58 كىلومېتىر، ئاياللارنىڭ 55 كىلومېتىر بولىدۇ. تەنھەرىكەتچىلەر ئىشلىتىدىغان سۆرىگۈچى تانىنىڭ ئۇزۇنلۇقىمۇ ئالتە دەرىجىگە بۆلۈنىدۇ، ئەڭ ئۇزۇنى 25.18 مېتىر، ئەڭ قىسقىسى 25.11 مېتىر بولىدۇ. سۈرئىتى قانچە تېز، تانىسى قانچە قىسقا بولسا، تەنھەرىكەتچىنىڭ نەتىجىسى شۇنچە ياخشى بولىدۇ. تەنھەرىكەتچى ئالتە توسالغۇدىن ئۆتكەندىن كېيىن، بىر تېيىلىش مۇساپىسىنى تۈگەتكەن بولىدۇ، ئاندىن سۈرئەتنى تەڭشەيدۇ ياكى تانىنى قىسقارتىپ تەتۈر يۆنىلىشتە تېيىلىدۇ. شۇ تەرىقىدە بېرىپ-كېلىپ، تاكى يىقىلىپ چۈشكۈچە داۋاملاشتۇرىدۇ.
فىگۇرا چىقىرىپ تېيىلىشتا تەنھەرىكەتچى20 سېكۇنتلۇق تېيىلىش مۇساپىسىدە ئالدىن رەتلىۋالغان بىر يۈرۈش فىگۇرا چىقىرىش ھەرىكىتىنى ئورۇنداپ، ئۇنىڭ قىيىنلىق دەرىجىسى ۋە سۈپىتى بويىچە نومۇر ئالىدۇ. تەنھەرىكەتچى قېيىق سۈرئىتىنى ئۆزى بەلگىلىسە، ئوڭ-تەتۈر يۆنىلىشلەردە مۇسابىقە مەيدانىدىن ئىككى قېتىم ئۆتسە بولىدۇ، ئىككى قېتىملىق مۇسابىقە نەتىجىسى قوشۇلۇپ نومۇر ھېسابلىنىدۇ.
سەكرەپ تېيىلىشتا تەنھەرىكەتچى قېيىقنىڭ سۆرىشى بىلەن ئېگىز سۇپىغا تېيىلىپ چىقىپ بوشلۇققا ئۆرلەيدۇ. ئەرلەر سۇپىسىنىڭ ئېگىزلىكى60.1 −80.1 مېتىر، سۆرەش سۈرئىتى سائىتىگە57 كىلومېتىر، ئاياللار سۇپىسىنىڭ ئېگىزلىكى50.1 مېتىر، سۆرەش سۈرئىتى سائىتىگە51 كىلومېتىر بولىدۇ. تەنھەرىكەتچى ئۆرلەپ چىقىپ سۇغا چۈشكەندىن كېيىن، داۋاملاشتۇرۇپ100 مېتىرغا تېيىلسا ئاندىن مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ھېسابلىنىدۇ. ئىسىم تەرتىپى سەكرەش ئارىلىقىنىڭ يىراق-يېقىنلىقى بويىچە ببېكىتىلىدۇ.
ئېلىمىزنىڭ سۇدا تېيىلىشتىكى نەتىجىللىرى
1986-يىلى ئېلىمىز تۇنجى قېتىم ئۈچىنچى گۇرۇپپىنىڭ مۇسابىقىسىگە قاتنىشىپ، ئاياللارنىڭ سەكرەپ تېيىلىشىدا ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن. 1988-يىلى ئىككىنچى قېتىم قاتنىشىپ، ئاياللارنىڭ فىگۇرا چىقىرىپ تېيىلىشىدا چېمپىيون ۋە باشقا ئۈچ تۈردە ئىككىنچى بولغان ھەم ئاسىيادا ئۈستۈنلۈككە ئېرىشكەن. ئايرىم يەككە تۈرلەردىمۇ ئادەتتىكى دۇنيا سەۋىيىسىگە يەتكەن.
سىياھبېلىق
سىياھبېلىق گۈل شېخى، سىياھ بېلىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سىياھبېلىق باش پۇتلۇق يۇمشاق تەنلىك ھايۋان.
تونۇشتۇرۇلۇشى
سىياھبېلىق گۈل شېخى، سىياھ بېلىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سىياھبېلىق باش پۇتلۇق يۇمشاق تەنلىك ھايۋان. سىياھبېلىق كۈچلۈك دۈشمـەنگە دۇچ كەلگەندە«سىياھ» چېچىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ھوجۇم قايتۇرىدۇ ھەمدە پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ قاچىدۇ، شۇنىڭ بىلەن «سىياھ بېلىق» نامىدا ئاتالغان. ئۇنىڭ تېرىسىدە پىگمېنت خالتىسى بار، «كەيپىيات» ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ رەڭگى ۋە چوڭ-كىچىكلىكى ئۆزگىرىدۇ. سىياھ بېلىق سۇ يۈزىگە چىقىدۇ، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ھاۋا بوشلۇقىدا ئۇچۇش ئىقتىدارىغا ئىگە. قاراقچى سىياھبېلىق ۋە سەككىز ئاياغ ئوخشاشلا دېڭىز-ئوكيان يۇمشاق تەنلىك ھايۋانغا تەۋە، لېكىن بېلىقلارغا تەۋە ئەمەس.
سىرتقى شەكلى
سىياھبېلىق ئەترىتى دېڭىزدا ياشايدۇ، باش پۇتلۇق يۇمشاق تەنلىك ھايۋان، سەككىز ئاياق ۋە قاراقچى سىياھ بېلىق بىلەن ئۇرۇقداش. ھازىرقى دەۋردىكى سىياھبېلىق 2100 مىڭ يىل ئىلگىرىكى مىئوتسېن دەۋرىدە بارلىققا كەلگەن، ئەجدادى بېلېمنىت، بىر قېلىن ھاك ئىچكى پوستى (سىياھبېلىق سۆڭىكى، كۆپۈكى دورا قىلىنىدۇ).
سىياھبېلىق تېنىنى باش، پۇت ۋە گەۋدىسى قاتارلىق ئۈچ قىسىمغا ئايرىشقا بولىدۇ، گەۋدىسى ئىچكى ئورگاندىن ئىبارەت، سىرتى مۇسكۇل خاراكتېرلىك پەردە، ھاك ماددىلىق ئىچكى قەۋىتى بار.
باش قىسمى بەدىنىنىڭ ئالدىنقى ئۇچىدا بولۇپ، شار شەكىللىك، ئۇنىڭ چوققىسىدا ئېغىزى بولۇپ، تۆت تەرىپىدە ئېغىزى پەردىسى بار، سىرتىدا بەش جۈپ بېغىشى بار. بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىدە بىر جۈپ تەرەققىي قىلغان، تۈزۈلمىسى مۇرەككەپ كۆزى بار. كۆزىنىڭ كەينى تۆۋەن تەرىپىدە بىر ئېللىپس شەكىللىك كىچىك ئويمىنى بار، پۇراش سېزىمى بار بولغان پۇراش ئەزاسى بولۇپ، قورساق پۇتلۇقلارنىڭ تۈرلىرى ھەم پۇراش ئەزاسى بولىدۇ، خىمىيىلىك سېزىم قوبۇل قىلغۇچى ئەزاسى.
پۇت بېغىش ئاللىقاچان ئۆزگىرىپ بېغىشى ۋە پەركا بېغىشغا ئايلانغان، ئوڭ-سول تەرىپىدە سىممېترىك تىزىلغان، دۈمبە قىسمىنىڭ نەخ ئوتتۇرىسىدا، قورساقنىڭ يان تەرىپىدە تەرتىپ بويىچە 5 ~ 2 جۈپ، بۇنىڭ ئىچىدە تۆتىنچى جۈپ بېغىشى ناھايىتى ئۇزۇن، بەزىسى كۆپىيىپ چوڭايمىغاندا تىل شەكلىدە، ئالدى تەرەپتە، شار شەكىللىك، ئۇنىڭ چوققىسى ئېغىز بولۇپ، جەمئىي 10 تال بېغىشى بار، 8 تال قىسقا بېغىش، يەنە ئىككى تال ئۇزۇن سېزىش بېغىشى بار بولۇپ ئوزۇقلۇق تۇتۇش بىلەن تەمىنلەيدۇ، تۆت تەرىپىدە ئېغىزى پەردىسى بولۇپ سېزىش بېغىشى دەپ ئاتىلىدۇ، باشقا ھايۋانلارنى تۇتۇپ يىيەلەيدۇ، سېزىش بېغىشىنى تۈگۈپ خالتا ئىچىگە كىرگۈزۋالايدۇ.
غول بېغىشى ئارقىلىق ئەركەك چىشىلىقىنى پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ. بېغىش بىلەن سېزىش بېغىشى سىياھبېلىقنىڭ يېمەكلىك تۇتىدىغان ۋە جەڭ قىلىدىغان قورالى بولۇپ، ئاجىز ھاياتلىق سىياھبېلىقنىڭ قول ئاستىدا ھاياتىدىن ئايرىلىدۇ، دېڭىزدىكى زور مەخلۇق − كۆك كىتنىمۇ تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 نەچچە مېتىر كېلىدىغان چوڭ سىياھبېلىققا يولۇققاندا ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇشى تەس.
ياشاش ئادىتى
سىياھبېلىق يىراق دېڭىز-ئوكيانلاردىكى چوڭقۇر سۇ ئىچىدە تۇرمۇش ماكانلىشىشنى ياقتۇرىدۇ. ھەر يىلى ئەتىياز پەسىلىدە ئۈزۈپ
دېڭىز ئارىلىدىكى خادا تاشلار تېيىز سۇ قىسمىغا بېرىپ تۇخۇم تۇغىدۇ، 4 ~ 6 ئايغىچە تۇخۇملىرىنى باشقا دېڭىز يۈسۈنى ۋە باشقا جىسىملارغا چاپلاپ قويىدۇ، 9-ئاينىڭ ئاخىرىدىن باشلايدۇ، شۇ يىلى تۇخۇمدىن چىققان بالىلىرى قوش ساياھەت قىلىپ جەنۇبقا قايتىپ قىشنى ئۆتكۈزىدۇ.
يۇقىرى ئېقىمغا كۆچۈش جەريانىدا قاسراقلىقلار، يۇمشاق تەنلىكلەر ۋە باشقا ئۇششاق ھايۋانلارنى تۇتۇپ يەيدۇ.
فىزىئولوگىيىلىك قۇرۇلمىسى
جىسىم تېمى: سىياھبېلىقنىڭ تەن دىۋارى تېرە، مۇسكۇل قاتارلىقلاردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ھايۋانلارنىڭ ئالاھىدە ئىسكىلىتى بار.
ئىچكى ئىسكىلىت: سىياھبېلىقنىڭ ئىچكى ئىسكىلىتى ئىچكى پوستى ۋە كۆمۈرچەكتىن تەركىب تاپىدۇ.
نەپەسلىنىش ئەزاسى: بىر جۈپ پەيسىمان ساقىقى، سىرتقى قاپ بوشلۇقىنىڭ ئالدى ئۇچىنىڭ ئىككى تەرىپىگە جايلاشقان.
ئايلىنىشى: سىياھبېلىقنىڭ ئايلىنىش سىستېمىسى ئاساسىي جەھەتتىن ئىتىك ھالەتتە، يەنە بەزى قان سىنۇسى بولىدۇ.
چىقىرىشى: بىر جۈپ بۆرەك، خالتىسىمان قۇرۇلما ، بىر دۈمبە بوشلۇقى ۋە ئىككى قورساق بوشلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
نېرۋىسى: سىياھبېلىقنىڭ نېرۋا سىستېمىسى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى، ئەتراپ نېرۋا سىستېمىسى ۋە سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىدىن تەركىب تاپقان.
تاسما تارقىلىش دائىرىسى
سىياھبېلىق دۇنيادىكى ھەرقايسى ئوكيانلارغا تارقالغان، ئاساسلىقى ئىسسىق بەلباغ ۋە مۆتىدىل بەلباغ بويىدىكى تېيىز سۇدا ياشايدۇ، قىش پەسلىدە بىر قەدەر چوڭقۇر دېڭىزلارغا كۆچىدۇ. سىياھبېلىق دائىم ئەتىياز، يازدا كۆپىيىدۇ، تەخمىنەن 100 ~ 300 تال تۇخۇم تۇغىدۇ. جۇڭگو دىكى سىياھبېلىقنىڭ تۈرى بىر قەدەر كۆپ، شەرقىي دېڭىزدا مانسونى كۆپ چىقىدۇ، جېجياڭنىڭ جەنۇبى دېڭىز بويى ۋە فۇجيەن دېڭىز بويىدا تەيۋەن يۇمشاق سىياھبېلىقى كۆپ چىقىدۇ. تەيۋەن بوغۇزىنىڭ جەنۇبىدىكى دېڭىز رايونلىرىغا تارقالغان، شەنتۇ دېڭىزى ۋە شىمالىي قىسىمدىكى دېڭىز قولتۇقى سىياھبېلىقنىڭ كۆپىيىش سورۇنى
ئىشلىتىلىش قىممىتى
سىياھبېلىقنىڭ گۆشىنى ئىستېمال قىلىشقا بولىدۇ، ئۇنىڭ سىياھ خالتىسىدا قارا سىياھ پىششىقلاپ ئىشلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ، سىياھ خالتىسى شۇنداقلا بىر خىل دورا ماتېرىيالى، ئىچكى قېپىنى قەپەزدە بېقىلىدىغان قۇشلارغا بېرىپ كالتسىي تولۇقلاشقا بولىدۇ.
سۇغا سەكرەش
قارلىغاچتەك يەڭگىل، چاقپەلەكتەك پىرقىراپ سۇغا سەكرەش ھەرىكىتىنىڭ «بوشلۇقتىكى بالېت» دېگەن نامى بار.
تەرەققىيات تارىخى
سۇغا سەكرەش ھەرىكىتى جۇڭگودا پەيدا بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بەزىلەر كېمىنىڭ ماچتىسىغا يامىشىپ چىقىپ سۇغا سەكرەپ، ئۆزىنىڭ باتۇرلۇقىنى ۋە سۇدىكى ماھارىتىنى نامايان قىلغان. 19-ئەسىردە سۇغا سەكرەش ھەرىكىتى ياۋروپادا باش كۆتۈرگەن، ئەمما ئۇ ۋاقىتلاردا كىشىلەر پەقەت قىيالىق ۋە كۆۋرۈكلەردىن سۇغا سەكرىگەن. 1871-يىلى ئەنگلىيىدىكى سۇغا سەكرەش مۇسابىقىسىدە ئامېرىكا ماھىرى جوزېن 46 مېتىر ئېگىزلىكتىكى كۆۋرۈك بېشىدىن تامېس دەرياسىغا سەكرەپ چېمپىيون بولغان. 1904-يىلىدىكى 3-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا سۇغا سەكرەش مۇسابىقە تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن. شۇنىڭدىن كېيىن كىشىلەر سۇغا كىرىشتىن ئاۋۋالقى بوشلۇقتىكى قىياپەت بىلەن ھەرىكەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا دىققەت قىلىپ، تېخنىكىسىنى بارغانسېرى ئۆستۈرۈپ بارغان.
سۇغا سەكرەش مۇسابىقىسى ھەققىدە
سۇغا سەكرەش مۇسابىقىسىدە، ئەر-ئاياللار قاڭقىش تاختىسىدىن سۇغا سەكرەش ۋە ئەر-ئاياللار پەشتاقتىن(سۇپىدىن) سۇغا سەكرەش دەپ تۆت تۈر تەسىس قىلىنغان. قاڭقىش تاختىسىنىڭ بىر ئۇچى مۇقىم، يەنە بىر ئۇچى ئېلاستىكلىققا ئىگە بولۇپ، ئېگىزلىكى 1 مېتىر ۋە 3 مېتىر دەپ ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ. ئادەتتە رەسمىي مۇسابىقىلەردە 3 مېتىرلىقى ئىشلىتىلىدۇ. سەكرەش پەشتىقىنىڭ ئېگىزلىكى 5 مېتىر، 5.7 مېتىر ۋە 10 مېتىر دەپ ئۈچ خىلغا ئايرىلىدۇ. رەسمىي مۇسابىقىلەردە 10 مېتىرلىق پەشتاق ئىشلىتىلىدۇ.
سۇغا سەكرەش مۇسابىقىسىنىڭ ھەرىكەتلىرى ئادەتتە بىرقانچە نومۇر بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. مەسىلەن، C107، B305، D5136 دېگەندەك. بىرىنچى نومۇر ھەرىكەتنىڭ گۇرۇپپا ئايرىمىسىنى ئىپادىلەيدۇ:1 − ئالدىچىلاپ سۇغا سەكرەش، 2 − كەينىچىلەپ سۇغا سەكرەش، 3 − ئۆرۈلۈپ سۇغا سەكرەش، 4 − ئىچىگە تولغىنىپ سۇغا سەكرەش، 5 − بەدەننى بۇراپ سۇغا سەكرەش، 6 − قول بىلەن تىكلىنىپ سۇغا سەكرەش(پەقەت پەشتاقتىن سەكرەشتىلا بار) ؛ ئىككىنچى نومۇر يۆنىلىشكە ۋەكىللىك قىلىدۇ:1 − ئالدىغا، 2 − كەينىگە، 3 − ئۆرۈلۈش، 4 − ئىچىگە، ئەگەر گۇرۇپپا نومۇرى بىلەن تەكرارلىنىپ قالسا، ئۇ ھالدا ئىككىنچى نومۇر ئادەتتە» 0 «گە ئالمىشىدۇ، مەسىلەن، 107، 205، 305 دېگەندەك؛ ئۈچىنچى نومۇر ئاتقان موللاقنىڭ سانىنى، يەنى1 − يېرىم موللاقنى، 2 − بىر موللاقنى ئىپادىلەيدۇ؛ ئەگەر بەشىنچى گۇرۇپپىدىكى بەدەن بۇراپ سۇغا سەكرەش ئورۇندالغان بولسا، ئۇنداقتا تۆت خانىلىق سان كېلىپ چىقىپ، تۆتىنچى نومۇر بەدەننىڭ بۇرالغان سانىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، يېرىم بۇرۇلۇش1 بىلەن، تولۇق بۇرۇلۇش2 بىلەن ئىپادىلىنىدۇ؛ ئەڭ ئاخىرىدىكى ئىنگلىزچە ھەرپ موللاق ئاتقان ۋاقىتتىكى قىياپەتكە ۋەكىللىك قىلىدۇ، A − بەدەننى تۈزلەش، B − بەدەننى ئېگىش، C − تىزنى قۇچاقلاش، D− بەدەننى بۇراپ سۇغا سەكرىگەندە تىزىنى قۇچاقلىسىمۇ ياكى پۈكۈلسىمۇ بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. مۇشۇنداق بىرلەشتۈرگەندە، C107 دېگىنىمىز: ئالدىغا ئۈچ يېرىم موللاق ئېتىپ تىزنى قۇچاقلاش؛ B305 دېگىنىمىز: ئۆرۈلۈپ ئىككى يېرىم موللاق ئېتىپ پۈكۈلۈش؛ D5136 دېگىنىمىز: ئالدىغا بىر يېرىم موللاق ئېتىپ ئۈچ بۇرۇلۇشنى ئىپادىلەيدۇ.