cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىسكەندەر جېلىل
ئىش-ئىزلىرى
ئىسكەندەر جېلىل(6)2010-يىلى يازدا ئىسكەندەر بىر دوستىنىڭ ۋاستىسى بىلەن «يېزا مەكتەپ پىدائىلىرى»نىڭ تەشكىللىگۈچىسى يالقۇن ئوسمان بىلەن تېلېفوندا تونۇشتى، ھەم يېزا مەكتەپ پىدائىلىرىنىڭ بىر ئەزاسىغا ئايلىنىپ، ئورگان تور بېتى ئۈچۈن ماقالە تەرجىمە قىلىشقا مەسئۇل بولدى. « يېزا مەكتەپ پىدائىلىرىنىڭ تەشكىللەش ئىقتىدارى  ياخشى، لەۋزىدە تۇرىدۇ، ئادەمنى ھۆرمەتلەپ، باراۋەر مۇئامىلە قىلىدۇ. مەن بولسام دەل ئاشۇنداق سەمىمىيىتى بار، تەشكىلىي قورۇلمىسى مۇكەممەل بولغان بىر كوللىكتىپتا ئۆز ئىقتىدارىمنى جارى قىلدۇرسام، ساخاۋەت ئىشلىرى ئۈچۈن بىر كىشىلىك ھەسسە قوشسام، دەپ يۈرەتتىم» دەيدۇ ئىسكەندەر. يالقۇن ئوسمان ئۈرۈمچىدە، ئىسكەندەر جېلىل قومۇلدا بولغاچقا، بۇ ئىككىسى تۆت يىلدىن بېرى ئاران ئىككى قېتىم يۈز كۆرۈشەلىدى. بۇلتۇر ئاۋغۇستنىڭ بېشىدا، ئىسكەندەر تۇنجى قېتىم يېزا مەكتەپ پىدائىلىرىنىڭ ئەلنەپچىلىك پائالىيىتىگە قاتناشقاندا، يالقۇن ئوسمان بىلەن بىرگە گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ سۇنەن يۇغۇر ئاپتونۇم ناھىيەسىگە بېرىپ، بۇ ناھىيە قورۇلغانلىقىنىڭ 60 يىللىق مەرىكىسىگە ئىشتىراك بولدى. پويىزدا، ئىسكەندەرنى شۇنداق خىياللار ئۆز ئىلكىگە ئالغانىدى: «يالقۇنكام نىمىشقا شۇنچە كۆپ پىدائىلارنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈپ، شۇنچە كۆپ ساخاۋەت پائالىيەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرالايدىغاندۇ؟ بولۇپمۇ، ھازىرقى مۇشۇ پۇل بولمىسا مۈشۈكمۇ ئاپتاپقا چىقمايدىغان زاماندا».
پويىزدا كېتىۋاتقان ئىسكەندەرنىڭ بايقىغىنى شۇ بولدىكى، ساخاۋەت پائالىيەتلىرى جەھەتتىن، يالقۇن ئوسمان ھېچقانداق بىرسىنىڭ يامان گېپىنى قىلمايتتى، تېلىفونلارنىمۇ كىچىك پىئىللىق، كەڭ قۇرساقلىق بىلەن ئېلىپ، باشقىلارنىڭ ھالىغا يەتكەن ئاساستا ئىززەت-ئىكرام بىلەن سۆزلىشەتتى، پىدائىيلارنىڭ ئەدەپسىزلىكى ياكى بەل قويۇۋېتىشلىرىغا ھېچقاچان ۋايساپ باقمىغانىدى. ئىسكەندەرنىڭ قارىشىچە، يالقۇن ئوسماننىڭ كىشىلىك سېھىرىي كۈچى پىدائىيلارنى ئۆز رەھبەرلىكىدە ئىشلەشكە تۇتۇپ تۇرالىغان ئامىل ئىدى. «ئۇ بەك سەمىمىي، كىبىرى يوق، داۋراڭسىز ئىشلەيدۇ، كىشىلەر بىلەن ئىناق ئۆتۈپ، باراۋەر مۇئامىلە قىلىدۇ»، دەيدۇ ئىسكەندەر: «بىز ئۇيغۇرلاردا "ھۆرمەت قىلساڭ، ئىززەت تاپارسەن" دېگەن گەپ بار. يالقۇنكام باشقىلارنى بەكمۇ ھۆرمەتلەيدۇ، پىدائىيلار ئۇنىڭ سەمىمىيىتىنى ھېس قىلغاندا، تەبىئىيكى، ئۇنىڭ ئۈچۈن كۈچ چىقىرىشنى تېخىمۇ خالايدۇ. بىزنىڭ ئارىمىزدا ئۆز-ئارا چەكلەپ تۇرىدىغان ھېچقانداق شەرتنامە يوق، پەقەت ئىشەنچلا بار».
يېزا مەكتەپ پىدائىلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئىسكەندەر جېلىلنىڭ ئىسمىنىلا ئاڭلاپ، ئۇنىڭ ئۆزىنى كۆرۈپمۇ باقمىغان. كۆپىنچە ھاللاردا، ئۇ ئارقا سەپتە ئۈن-تىنسىز ئەجىر قىلىدىغان بىر پىدائى تەرجىمان. ئۇنىڭ داۋاملىق دەيدىغىنى شۇكى، قىزغىنلىق- دەلئۇنىڭ ساخاۋەت يولىدا بوشىشىپ قالماسلىقىدىكى ھەقىقىي قۇۋۋەت. «قىزغىنلىق بولمىسا، داۋاملاشتۇرۇش تەس. ئەمىلىيەتتە مېنىڭ قىلغانلىرىممۇ كۆپ ئەمەس، ھەپتىسىگە بىر پارچە ماقالە، ئايدا 4-5 پارچە ساخاۋەت توغرىسىدىكى خەۋەر تەرجىمە قىلىش، بۇلارنىڭ ھەممىسى مەن قوبۇل قىلالايدىغان دائىرە ئىچىدە. ئەگەر مەندىن ھەركۈنى 8 سائەتلەپ ساخاۋەت خىزمىتى قىلىش تەلەپ قىلىنسا، مەن رەت قىلىۋېتىشىم مۇمكىن، چۈنكى مېنىڭ شارائىتىم يار بەرمەيدۇ، ئائىلەمنى باقمىسام تېخى بولمايدۇ- دە...»
«يېزا مەكتەپ پىدائىيلىرىنىڭ 2013-يىللىق خىزمەت خۇلاسىسى»، «ئارزۇ بىخلانغان يەر»، «شىنجاڭدا تۇنجى "ھەقسىز تائام مەكتىپى" قۇرۇلدى»، «راستقا ئايلانغان ئويۇن» قاتارلىق ماقالىلارنى ئىسكەندەر تەرجىمە قىلغان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇ يەنە كۆپلىگەن ئۇيغۇرچە ماقالىلارنىڭ ئاپتۇرى. «ئەمىلىيەتتە، يېزا مەكتەپ پىدائىلىرىنىڭ تەرجىمە خىزمىتى مېنىڭ كۆپ ۋاقتىمنىمۇ ئېلىپ كەتمەيدۇ، مەن ئاساسلىقى تېببىيغا ئائىت مەزمۇنلارنى كۆپرەك تەرجىمە قىلىمەن» دەيدۇ ئۇ.
«ئائىلەمدىكىلەرمۇ مېنىڭ ساخاۋەت ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىشىمنى ئىزچىل قوللاپ كېلىۋاتىدۇ»
يېزا مەكتەپ پىدائىيلىرىغا قوشۇلۇشتىن ئىلگىرىمۇ، ئىسكەندەر دائىم خەيىر-ئىھسانلىق ئىشلارنى قىلىپ تۇراتتى، ھەم ئەلنەپچىلىك پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىپ كەلگەنىدى. 2006-يىلى 18-ئىيۇن ئۇنىڭ نۇرىمانگۈل مەمەت بىلەن تويى بولغان كۈن، ئىلگىرى ئۇنىڭ خەيىرلىك ياردىمىگە ئېرىشكەن بىر ئوغۇل بالا بۇ توي مۇراسىمىغا قۇتلۇقلاپ كەلگەن ئىدى، قوللىرىدا گۈل كۆتەرگەن بالا ئىسكەندەرگە مىننەتدارلىق بىلدۈرۈپ: «بالنىستا ياتقان چاغلىرىمدا مۇشۇ ئاكام مېنى يوقلاپ تۇرغانىدى، ئۇنىڭغا كۆپ رەھمەت» دېدى. ئۇنىڭ بۇ سۆزلىرىدىن تەسىرلەنگەن  مۇراسىمدىكى مېھمانلار ھاياجانلىق ياشلىرىنى تۆكەيلا دەپ قېلىشقانىدى. تويدىن كېيىن، ئىسكەندەر خېنىلىق چۈشكەن پۇللاردىن 500سوم چىقىرىپ قەشقەرلىك بۇ بالىغا ئىئانە قىلدى. «ئائىلەمنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى ئۇنچە ياخشى دەپ كەتكىلى بولمايدۇ، مۇئاشىم يۇقىرى ئەمەس، ئىجارە ئۆيدە ئولتۇرىمىز، ئەمما، ئايالىم مېنىڭ ساخاۋەت ئىشلىرىنى قىلىشىمنى بەكمۇ قوللايدۇ». ئىسكەندەرنىڭ بۇ سۆزلىرىدە بىر خىل ئىپتىخارلىق تۇيغۇسى تېشىپ تۇرىدۇ. ھەر قېتىم داۋالىنىش خىراجىتىگە جىددى ئېھتىياجلىق بىمارلار ياكى نامرات سەبىلەرنىڭ خەۋىرى بولسا، ئۇ ئايالى نۇرىمانگۇل بىلەن ئىقتىساد قىلغان پۇللىرىدىن 50 سوم ياكى 100 سوم بولسىمۇ قارشى تەرەپنىڭ ھېساۋاتىغا يوللاپ بېرىدۇ. يېزا مەكتەپ پىدائىلىرى قۇشۇنىدا خىزمەت قىلىۋاتقان يولدىشىنىڭ ئەستايىدىل ھالىتىنى كۆرۈپ، نۇرىمانگۈلدىمۇ يېزا مەكتەپ پىدائىلىرىغا قاتنىشىش ئىستىكى تۇغۇلغانىدى. بىراق ئۆي ئىشلىرىنىڭ كۆپلىكى، يولنىڭ يېراقلىقى دېگەندەك سەۋەبلەردىن، ئۇ پەقەت ئىسكەندەرنى قوللىغۇچى "پىدائىي" بولۇش بىلەن كۇپايىلەندى، ئۆي ئىشلىرىنى كۆپرەك ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ، يولدىشىنىڭ پىدائىلىق پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ۋاقت چىقىرىشىغا دەستەك بولدى. «ئايالىم مەندەك پىدائىينىڭ پىدائىيسى بولۇش سۈپىتىدە، مېنىڭ پىدائىي تەرجىمانلىق ئىشلىرىم ئۈچۈن شارائىت ھازىرلاپ بەردى، بۇنىمۇ بىر خىل ئالاھىدە پىدائىي خىزمىتى دېيىشكە بولىدۇ، چۈنكى بىر پىدائىينىڭ بەخىش ئەتكەنلىرى ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ، بولۇپمۇ جۆرىسىنىڭ قوللىشى ۋە ماسلىشىشىدىن ئايرىلالمايدۇ»، دەيدۇ ئىسكەندەر ھاياجان بىلەن: «مېنىڭ ساخاۋەت ئىشلىرىم ئۈچۈن ئايالىم ئاز بەدەل تۆلىمىدى، ئۇنىڭ قوللاشلىرى بولمىسا ئىدى، مەن كۈن ئېلىش ھالەكچىلىكىگە مەجبۇر بولۇپ قېلىپ، ساخاۋەت ئىشلىرىغا ۋاقت چىقىرالمىغان بولاتتىم. پىدائىي تەرجىمانلىقتىكى نەتىجىلىرىمنىڭ يېرىمى ئايالىمغا مەنسۇپ. مەن ئۇنى سۆيىمەن، ئۇنىڭ ماڭا بېغىشلىغانلىرىغا مىننەتدارلىق بىلدۈرىمەن».
تاجى كاپور
راجى كاپور ئەپەندى دۇنيا كىنوچىلىقىدىكى گىگانت چولپان، ھىندىستان كىنوچىلىقى ئۈچۈن گەۋدىلىك تۆھپە قوشقان كۆزگە كۆرۈنگەن رېژىسسور، كىنو سەنئەتكارى، كۆزگە كۆرۈنگەن فىلىم ئىشلىگۈچى، نومۇر رىياسەتچىسى، كىنوشۇناس.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :راجى كاپور
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ھاياتى
كېيىن ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاساسىي دىنىي پەنلەر فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنىپ، 1952 – 1953 - ئوقۇش يىلى فاكۇلتېتنى بىرىنچىلىك بىلەن پۈتتۈرگەن. 1954 - يىلى ئەرەب تىلى فاكۇلتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىلىق ئىجازەتنامىسىنى ئالغان. 1958 - يىلى ئالىي ئەرەب تىلى تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئەرەب تىلى ۋە ئەدەبىياتى دىپلومىغا؛ 1960 - يىلى ئاساسىي دىنىي پەنلەر فاكۇلتېتىنىڭ قۇرئان ۋە ھەدىس بىلىملىرى بۆلۈمىنىڭ ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا؛ 1973 - يىلى مەزكۇر فاكۇلتېتتا «زاكات ۋە ئۇنىڭ ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتىكى تەسىرى» تېمىلىق دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيىسى بىلەن بىرىنچى دەرىجە باھالىنىپ دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
تاجى كاپور
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
يۇرتى :پاكىستاننىڭ پىشاۋۇر شەھىرى
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ھاياتى
1977 - يىلى قاتار ئۇنىۋېرستېتى «ئىسلام شەرىئىتى ۋە ئىسلام تەتقىقاتى فاكۇلتېتى»دا تەسىس قىلىش ۋە رەھبەرلىك قىلىشنى ئۈستىگە ئالغان ۋە فاكۇلتىتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ سايلانغان ۋە 1990 - يىلىغىچە داۋام قىلغان. ئۇ يەنە قاتار ئۇنىۋېرسىتېتى ھەدىس ۋە رەسۇلۇللاھنىڭ ھاياتىنى تەتقىق قىلىش مەركىزىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە مۇدىرى بولغان.
تاجى كاپور
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تۇغۇلغان ۋاقتى :1924-يىلى 12-ئاينىڭ 14-كۈنى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1988-يىلى 6-ئاينىڭ 2-كۈنى
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ھاياتى
1997 - يىلى مارتتا غەرب ئەللىرىدىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنىڭ دىنىي ھاياتىغا دائىر پەتۋالارنى بېرىش ئۈچۈن «ياۋرۇپا پەتۋا ۋە تەتقىقات مەجلىسى»نى قۇرغان.
دوكتور يۈسۈف قەرەداۋىي 1991 - يىلى ئىسلام ئىقتىسادىي تەرەققىيات بانكىسىنىڭ مۇكاپاتىغا؛ 1993 - يىلى ئىسلام تەتقىقاتىدا كۆزگە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن «پادىشاھ فايسال خەلقئارالىق مۇكاپاتى»غا؛ 1996 - يىلى مالايسىيا خەلقئارالىق ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېت مۇدىرى تەرىپىدىن «ئالاھىدە ئىلمىي تۆھپە مۇكاپاتى»غا نائىل بولغان ۋە 1997 - يىلى ئىسلام فىقھى بويىچە بىرۇنېي سۇلتانى ھەسەن بەلقىيە تەرىپىدىن تەقدىرلەنگەن.
تاجى كاپور
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋەكىللىك ئەسىرى :«ئوت»، «يامغۇر»
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ھاياتى
دوكتور يۈسۈف قەرەداۋىي تەشەببۇس قىلىپ 2004 - يىلى دۇنيادا تونۇلغان ئۆلىمالار بىلەن بىرلىكتە بىرەر دۆلەتكە تەۋە بولمىغان «دۇنيا مۇسۇلمان ئالىملار بىرلىكى»نى قۇرغان ۋە مەزكۇر بىرلىكنىڭ 2018 - يىلىغىچە رەئىسى بولغان.
تاجى كاپور
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
چەتئەلچە نامى :Raj Kapoor
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ئەسەرلىرى
«ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام» (الحلال والحرام في الإسلام) ئالىمنىڭ ئەڭ مەشھۇر كىتابلىرىدىن بىرى بولۇپ، 1960 - يىلى نەشردىن چىققاندىن بېرى ئەرەب - ئىسلام ئالىمىدە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تارقالغان، نۇرغۇنلىغان داڭلىق ئالىملارنىڭ ماختىشىغا ئېرىشكەن.
تاجى كاپور
كىرىش سۆز
50-يىللارنىڭ بېشىدىن باشلاپ دۆلىتىمىزدە قويۇلۇشقا باشلىغان ھىندىستان ھېكايە فىلىمى «سەرگەردان» بەدىئىيلىكنىڭ يۇقىرىلىقى، ۋەقەلىكىنىڭ قىزىقارلىقى ۋە تەربىيىۋى ئەھمىيىتىنىڭ چوڭقۇرلىقى بىلەن ئېلىمىزدىكى ھەرمىللەت تاماشىبىنلارنىڭ زور ئالقىشىغا، يۈكسەك دەرىجىدىكى يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشىپ كەلگەن. بۇ فىلىمنىڭ ئاساسىي ناخشىلىرىدىن بولغان «سەرگەردان ناخشىسى»، «رىتا ناخشىسى» مۇ خەلق ئىچىگە كەڭ تارقاغان. كىشىلەر قەلبىنى لەرزىگە سالغان بۇ بۇ نادىر فىلىمنىڭ ئىجتىمائىي تەسىرى، زوقلاندۇرۇش ئۈنۈمىنى ئاددىي سۆز بىلەن ئىپادىلەپ بولمايدۇ. بۇ فىلىمنى ھاياتىدا  40-50 قېتىم كۆرەرمەن تاماشىبىنلارنىڭ سانىنى سىتاتسىتىسكا قىلىشمۇ قىيىن.
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ئەسەرلىرى
ھەتتا بۈيۈك ئۇستاز مۇستافا زەرقا: «ھەربىر مۇسۇلمان ئائىلىنىڭ بۇ كىتابقا ئىگە بولۇشى ۋاجىپ» دېگەن.
تاجى كاپور
كىرىش سۆز
«سەرگەردان» فىلىمىنىڭ باش قەھرىمانى راجنىڭ رولنى مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققان ئارتىس-ھىندىستان كىنو مۇنبىرى، شۇنداقلا دۇنيا كىنوچىلىقىدىكى گىگانت چولپان، ھىندىستان كىنوچىلىقى ئۈچۈن گەۋدىلىك تۆھپە قوشقان كۆزگە كۆرۈنگەن رېژىسسور، كىنو سەنئەتكارى، كۆزگە كۆرۈنگەن فىلىم ئىشلىگۈچى، نومۇر رىياسەتچىسى، كىنوشۇناس راجى كاپور ئەپەندى.
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ئەسەرلىرى
ئۇستاز مۇھەممەد مۇبارەك: «بۇ ئۆز بابىدىكى ئەڭ ئېسىل كىتاب» دېگەن.
تاجى كاپور
شەخسى ئارخىپ
راجى كاپورراجى كاپور 1924-يىلى 12-ئاينىڭ 14-كۈنى ھازىرقى پاكىستاننىڭ پىشاۋۇر شەھىرىدە بىر كىنو سەنئەتكارى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دادىسى بابا، بورتىۋى، راجى-ھىندىستاننىڭ دراما ئارتىسى بولۇپ، «سەرگەردان» فىلىمىدە راجىنىڭ دادىسى، سوتچى راگوناتنىڭ رولىنى ئالغان. راجى كاپورنىڭ ئۈچ ئوغلى ھازىر كىنو ساھەسىدە ئالاھىسە كۆزگە كۆرۈنگەن. بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئىككىنچى ئوغلى رۇيشى كاپور ھازىر ھىندىستاندا ئالاھىدە تەسىرگە ئىگە داڭلىق كىنو چولپىنى، ئۇبىزگە تونۇشلۇق بولغان ھىندىستان ھېكايە فىلىمى «گاچا قىزنىڭ مۇھەببىتى» دە ياش داپچى يىگىتنىڭ رولىنى ئالغان. ھازىر راجى كاپور ئائىلىسىنىڭ 4-ئەۋلادى-رۇيشى كاپورنىڭ ئوغلى گۇلان كاپورمۇ كىنو ساھەسىگە كىرىپ كەلگەن. ھازىر ئۇنىڭ ئەۋلادى ئىچىدە 20 كىشى ھىندىستاننىڭ مەشھۇر كىنو ئارتىسلىرى بولۇپ تونۇلغان.
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ئەسەرلىرى
ئۇستاز ئەلى تەنتاۋىي بۇ كىتابنى مەككە مۇكەررەمەدىكى پېداگوگىكا فاكۇلتېتىدا ئوقۇغۇچىلىرىغا دەرسلىك قىلغان.
تاجى كاپور
شەخسى ئارخىپ
راجى كاپور 1988-يىلى 5-ئاينىڭ 2-كۈنى ھىندىستان كىنوچىلىقىنىڭ 75يىللىقىنى داغدۇغىلىق تەبرىكلەش مۇراسىمىدا ھىندىستاننىڭ ئەينى يىللاردىكى زۇڭتۇڭى ۋىنكا تاراماننىڭ ئۇنىڭغا ئۆز قولى بىلەن ھىندىستان كىنوچىلىقىدىكى ئەڭ ئالىي شەرەپ مۇكاپاتى-پاركىي مۇكاپاتىنى تارقىتىشى جاكارلانغاندا، راجىنىڭ زىققى كېسىلى تۇيۇقسىز قوزغىلىپ، ئورۇندۇقتىن تۇرالمايدۇ. زۇڭتۇڭ شەھنىدىن پەسكە چۈشۈپ مېدالنى ئۇنىڭ كۆكسىگە ئۆزقولى بىلەن تاقاپ قويىدۇ. شۇنىڭدىن كېين ئۇقايتا ئورنىدىن تۇرالماي، شۇيىلى 2-ئىيۇن 64 يېشىدا ۋاپات بولىدۇ.
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ئەسەرلىرى
تونۇلغان مۇھەددىس ناسىرۇددىن ئالبانىي بۇ كىتابنىڭ ھەدىسلىرىنى باھالاپ چىقىشقا ئەھمىيەت بەرگەن.
تاجى كاپور
سەنئەت ھاياتى
4پارچەراجى كاپورراجى كاپور دادىسىنىڭ تەسىرى ۋە تەربىيىسى بىلەن 1935-يىلى بالا ئارتىس بولۇپ، تۇنجى قېتىم «يەر تەۋرەشتىن كېيىن» دە رول ئالغان. 1941-يىلىدىن باشلاپ بومبايدىكى بىر كىنو شىركىتىدە مەيدان خاتىرىلىگۈچى بولۇپ ئىشلىگەن ۋە 1943-يىلىدىن ئېتىبارەن رەسمىي كىنو ئارتىسى بولۇپ رول ئېلىشقا باشلىغان ھەمدە 1947-يىلى بومبايدا ئۆزىنىڭ نامىدىكى راجى كاپور كىنو فىلىم ئىشلەش شىركىتىنى قورۇپ تۇنجى قېتىم مۇستەقىل ھالدا بىر سەنئەتكارنىڭ بىرلا  ۋاقىتتا ئۈچ قىز بىلەن مۇھەببەت قۇرغانلىقى تەسۋىرلەنگەن ھېكايە فىلىم «ئوت» قا رېژىسسورلۇق قىلغان ھەم ئۆزى باش رول ئالغان.
يۈسۈپ قەرەداۋىي
ئەسەرلىرى
كىتاب يەنە پاكىستاندا ئىلمىي تەتقىقات ئوبيېكتى سۈپىتىدە ئېتىبارغا ئېرىشكەن ۋە پەنجاب، كاراچى قاتارلىق جايلاردىكى ئىسلام تەتقىقات ئاكادېمىيىلىرىنىڭ ئەھمىيەت بېرىشى بىلەن بۇ كىتاب ھەققىدە تەتقىقات ماقالىلىرى ۋە ماگىستىرلىق دىسسېرتاتسىيىلىرى يېزىلغان.
بۇ كىتاب قاھىرە، بېيرۇت، كۇۋەيت، ئالجىرىيە، ماراكەش ۋە ئامېرىكا قاتارلىق جايلاردىكى نەشرىياتلار تەرىپىدىن ئەرەب تىلىدا قىرىق نەچچە قېتىم نەشر قىلىنغان، شۇنداقلا ئىنگلىزچە، گېرمانچە، ئوردۇچە، پارسچە، تۈركچە، مالايچە، ھىندونېزچە، ئىسپانچە، خىتايچە ۋە جۈملىدىن ئۇيغۇچە قاتارلىق نۇرغۇن تىللارغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىنغان ۋە قىلىنماقتا.
تاجى كاپور
سەنئەت ھاياتى
راجى كاپور ئىشلىگەن فىلىملەر ئىچىدە يۇقىرى فىلىملەردىن باشقا يەنە «ئۈمىد»، «گانگ دەرياسى ئېقىپ ئۆتكەن جاي»، «كۆك نىلۇپەر»، «قىزچاق بوبې»، «مۇھەببەت ھەققىدە ھېكايە»، «قىزچاق ھەننا»، «قوشۇلغان ئېقىن»، «بىزنىڭ ئىشلىرىمىز»، «ۋارمىكىي»، «جىتورنىڭ غەلبىسى»، «قاماپ قويۇش»، «يالقۇن»، «ھەقىقەتەن پاكلىق ۋە گۈلچېھرە»، «سېغىنىش»، «ساڭكەن»، «تازىلىق ئىشچىسى»، «ھازىر دېھلى يېنىمىزدىكىدەكلا تۇرىدۇ»، «ئۆتمۈش»، «ھازىر ۋە كەلگۈسى»، «قىساس قانۇن-قائىدىسى» قاتارلىق ھېكايە فىلىملەر بولۇپ، ئۇ ئۆمرىدە 14 فىلىمگە رېژىسسورلۇق قىلىپ، 57 فىلىمدە باش رول ئالغان.
رول ئالغان فىلىملەر
3پارچەراجى كاپورراجى كاپور «يەر تەۋرەشتىن كېيىن»، «ئوت» (رېژىسسورلۇق قىلغان ھەم باش رول ئالغان)، «يامغۇر»، «ھەسرەت»، «مەن بىر قىزىقچى»، «كۈن پەردىسى ئېتەك ياپقاندا»، «ئاياغ مايلىغۇچى بالا»، «ئىتتىپاق»، «420-نومۇرلۇق ئەپەندى» (يەنە بىر ئىسمى «ئوغرى ئەپەندى»)، «ئويغان!»، «ئۈمىد»، «گانگ دەرياسى ئېقىپ ئۆتكەن جاي»، «كۆك نىلۇپەر»، «قىزچاق بوبې»، «مۇھەببەت ھەققىدە ھېكايە»، «قىزچاق ھەننا»، «قوشۇلغان ئېقىن»، «بىزنىڭ ئىشلىرىمىز»، «ۋارمىكىي»، «جىتورنىڭ غەلبىسى»، «قاماپ قويۇش»، «يالقۇن»، «ھەقىقەتەن پاكلىق ۋە گۈلچېھرە»، «سېغىنىش»، «ساڭكەن»، «تازىلىق ئىشچىسى»، «ھازىر دېھلى يېنىمىزدىكىدەكلا تۇرىدۇ»، «ئۆتمۈش»، «ھازىر ۋە كەلگۈسى»، «قىساس قانۇن-قائىدىسى» قاتارلىق فىلىملەردە رول ئالغان.
نادىر سۆز-ئىبارىلىرى
راجى كاپور مۇنداق دېگەن: «خەلق ماڭا كۈچ بەخش ئەتتى. ئۇلارنىڭ مۇھەببىتى بولمىغان بولسا، مېنىڭ ھېچقانداق ئىشىم ۋۇجۇتقا چىقمىغان بولاتتى، داڭلىق كىنو ئارتىسى ۋە كىنو رېژىسسورى بولۇشۇم تېخىمۇ مۇمكىن ئەمەس ئىدى».
ئالاقىدار بايان
راجى كاپورراجى كاپور ئىجادىيەتكە قاتتىق ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىپ، جەمئىيەتكە بولغان كۈچلۈك مەسئۇلىيەتچانلىق تۇيغۇسى بىلەن ئىجادىيەتكە كىرىشىپ، دەۋرگە يېقىندىن ئەگىشىپ، تۆۋەن تەبىقىدىكى پۇقرالارنىڭ تۇرمۇشى، ھاياتىي كەچۈرمىشلىرىنى، ياشلارنىڭ مۇھەببىتى، نامرات خەلقلەرنىڭ ئوبرازىنى ئىجادىيەت يولىنى تېپىپ، مەزمۇنى سەرخىل، تېمىسى رەڭدار، مول، ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە، مەلۇم ئىدىيىۋى مەنىگە ۋە بەدىئىي زوقلىنىش قىممىتىگە ئىگە نادىر ئەسەرلەرنى ياراتقان.
ھىندىستان كىنوچىلىقىدىكى گىگانت چولپان راجى كاپور ئالەمدىن ئۆتكىنىگە ئۇزاق يىللار بولغان. لېكىن، ئۇنىڭ يارقىن سىيماسى، خۇشخۇي قىياپىتى، ئېكران ئوبرازى مەڭگۈ دۇنيا كىنو تاماشىبىنلىرى قەلبىدە ساقلىنىدۇ.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
1927 - يىلى
1927 - يىلى
قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن
قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن (ئېنگلىزچە: Tangerine، تانگەرىنا؛) بىر خىل ئاپېلسىندۇر. قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن ۋە ماندارىنلار ئاپېلىسننىڭ ئىككى خىل ئايرىم مۇستەقىل خىلىدۇر. قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن ئادەتتكى ئاپېلسىنغا قارىغاندا بىر قەدەر كىچىك ھەم ئاز ئۇچىرايدۇ. قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىننىڭ تەمى ئادەتتە چۈچۈك، ئاز تۇلا تاتلىق، ۋە قىرتاق كېلىدۇ. قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن باشقا ئاپېلسىنلارغا ئوخشاش يۇمىلاق شەكىلدە، سېرىق ياكى سارغۇچ، سېرىق قىزىل رەڭدە كېلىدۇ. قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن كىشىگە قاتتىقتىن تارتىپ ئازىراق يۇمشاققىچە بولغان تۇيغۇر كەلتۈردۇ. thumb|قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن thumb|قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن دەرىخى thumb|قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن thumb|قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن دەرىخى thumb|قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن thumb|پىشمىغان خام قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن thumb|قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن thumb|تاللا بازىردىكى قېلىن شۆپۈكلۈك ئاپېلسىن
Sung Jae-gi
成在基 성재기, 1967 - 2013) bolsa Human right activists bir South Korea جەنۇبىي چاۋشيەن)Sung Jae-gi Lwjxemjfym
fwfg
پايدىلانغانlcrkvt مەنبەلەر
.
دامسى يېزىسى
دامسى يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 10 مىڭ ئەتراپىدا.
ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئۇمۇمىي قىممىتى
alt=ئا ق ش دوللىرى بىلەن مىللىي دارامەت مىقدارىغا قاراپ دۇنيا ئىقتىسادى خەرىتىسى، دۇنيا بانكىسى، 2014|thumb|545x545px|[[ئامىرىكا دوللىرى|ئا ق ش دوللىرى بىلەن مىللىي دارامەت مىقدارىغا قاراپ دۇنيا ئىقتىسادى خەرىتىسى، دۇنيا بانكىسى، 2014]] ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئۇمۇمىي قىممىتى (ئىنگ: gross domestic product) ياكى مىللىي دارامەت ۋەياكى مىللىي كىرىم - مەلۇم بىر ۋاقىت ئارىلىقىدا ئىشلەپچىقىرىلغان پۈتۈن پىششىق مەھسۇلاتلارنىڭ بازار قىممىتىدىكى ئىقتىسادىي ئۆلچىمى ياكى بىر دۆلەتنىڭ بىر يىللىق ئومۇمى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنى كۆرسىتىدۇ. دۇنيا ئىقتىسادىدا بىر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادى كۈچى شۇ دۆلەتنىڭ بىر يىللىق مىللى دارامىتى، يىللىق دارامەت ئېشىشى، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللى دارامەت قىممىتى قاتارلىق ئامىللار بىلەن ئۆلچىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، مىللى دارامەت - شۇ دۆلەت كىشىلىرىنىڭ ياشاش ئۆلچىمىنى كۆرسىتىدىغان بىر قىممەت بولۇپمۇۇ ھېسابلىنىدۇ.
مىللى دارامەتنىڭ ھېسابلىنىش ئۇسۇلى
ئادەتتە مىللى دارامەت تۆۋەندىكى ڧورمۇلا ئارقىلىق ھېسابلىنىدۇ:
مىللى دارامەت = شەخسى ئىستىمال + سېلىنغان ئىچكى مەبلەغ + ھۆكۈمەت خىراجىتى + (ئېكسپورت - ئىمپورت)
ۋە ياكى
رامىزان ئېيىدا مەسجىد ھەرەمدە قىلىنغان خەتمە قۇرئان دۇئاسىنىڭ تەرجىمىسى
ھەرەمدە رامىزان دۇئاسى
رامىزان ئېيىدا مەسجىد ھەرەمدە قىلىنغان خەتمە قۇرئان دۇئاسىنىڭ تەرجىمىسى
ئامبىروزىيە ئوتى
ئامبىروزىيە ئوتى بىر خىل ياۋا ئۆسىدىغان، يامان سۈپەتلىك ئوت. ئۇنىڭ ئەسلىي ماكانى شىمالىي ئامېرىكا بولۇپ، ئۇ پۈتۈن دۇنيا ئىتراپ قىلغان زىيانلىق ئۆسۈملۈكلەرنىڭ بىرى، ئۇنىڭ « ئۆسۈملۈكلەر قاتىلى » دېگەن نامى بار.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئامبىروزىيە ئوتى
ئىنگلىزچە نامى :Ambrosia artemisiifolia L.
تەۋەلىكى :ئۆسۈملۈكلەر دۇنياسى
تىپى :يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈكلەر تىپى
سىنىپى :قوش پەللىلىك ئۆسۈملۈكلەر سىنىپى
ئائىلىسى :مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :ئامبىروزىيە ئوتى
باشقا نامى :ئامبروزىن، ئەمەن يوپۇرماقلىق سۇ رەيھىنى، ئامېرىكا قىتئەسى ئەمىنى
كەنجى سىنىپى :ەرگىلىك گۈللۈكلەر كەنجى سىنىپى
ئەترىتى :قوڭغۇراقگۈل ئەترىتى
كەنجى ئائىلىسى :نەيچىسىمان گۈللۈكلەر كەنجى ئائىلىسى
جەمەتى :ئاپتاپپەرەس جەمەتى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
3پارچەئامبىروزىيە ئوتىئامبىروزىيە ئوتى بىر خىل ياۋا ئۆسىدىغان، يامان سۈپەتلىك ئوت. ئۇنىڭ ئەسلىي ماكانى شىمالىي ئامېرىكا بولۇپ، ئۇ پۈتۈن دۇنيا ئىتراپ قىلغان زىيانلىق ئۆسۈملۈكلەرنىڭ بىرى، ئۇنىڭ « ئۆسۈملۈكلەر قاتىلى » دېگەن نامى بار. ئۇ قوش پەللىك ئۆسۈملۈكلەر ئەترىتى جۈخار گۈلى ئائىلىسىگە تەۋە ئۆسۈملۈك بولۇپ، بۇ تۈردىكى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ پۈتۈن دۇنيادا 40 تىن ئارتۇق تۈرى بار، مەملىكىتىمىزدە ئىككى خىل تۈرى بار.
مورفولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكى
4پارچەئامبىروزىيە ئوتىئامبىروزىيە ئوتى بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك، ئېگىزلىكى 20-150 سانتېمىتىر؛ غۇلى تىك، ئۈستى قىسمى كونۇس شەكىللىك،  شاخلىرىنىڭ قىرى بار، شالاڭ زىچ ئۆسكەن يىرىك تۈكلىرى بولىدۇ. تۆۋەنكى قىسمىنىڭ يۇپۇرمىقى بىر - بىرىگە ئۇدۇل ئۈسىدۇ، يۇپۇرماق سېپى قىسقا، ئىككىلەمچى پەيسىمان يېرىقنىڭ يېرىندىسى تار، سوقىچاق دۈم تېمىنە شەكىللىك، تولۇق گىرۋەكلىك، پۈتۈن گىرۋەكلىك، روشەن ، ئوتتۇرا تومۇرى، ئۈستۈنكى يۈزى قېنىق يېشىل رەڭدە، تۈكسىز تەرىپىدىن ئىنچىكە، قىسقا تۈكچىلىرى يېقىن، دۈمبىسى كۈلرەڭ يېشىل، تەرىپىدىن مەخپىي قىسقا يىرىك تۈك؛ ئۈستۈنكى قىسمىدىكى يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ، ساپسىز  تۇتقۇچسىز، يېرىلىشى پەيسىمان.
شەرقىي شىمالدا يېرىلغان ئۈچ يوپۇرماقلىق ئامبىروزىيە ئوتى كۆپ ئۆسىدۇ. ئامبىروزىيە ئوتى بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يېرىلغان ئۈچ يوپۇرماقلىق ئامبىروزىيە ئوتىنىڭ يوپۇرمىقى ئۇدۇل ئۆسىدۇ. ئۇنىڭ يوپۇرمىقى ئالىقانسىمان بولۇپ، ئۈچ يېرىدىن يېرىلغان، ئادەتتىكىسىنىڭ ياندىشىپ ئۆسىدۇ، يوپۇرمىقى پەيسىمان يېرىلغان بولىدۇ.
ئۆسۈش خۇسۇسىيىتى
4پارچەئامبىروزىيە ئوتىئامبروزىيە ئوتىنىڭ قايتا ھاسىل قىلىش كۈچى ئىنتايىن كۈچلۈك. پايە، تۈگۈن، چىۋىق تال، يىلتىز ھەممىسىدىن تۇراقسىز يىلتىز ئۆسۈپ چىقىدۇ، قەلەمچە قىلىپ تىككەندىن كېيىن يېڭى ئۆسۈملۈك تۈپى ھاسىل قىلىدۇ، ئۆسۈپ يېتىلىش مەزگىلى پەرقلىق بولىدۇ، چىققان مايسا 3 - ئايدىن باشلاپ ئىزچىل 11-ئايغىچە يەتتە ئاي داۋاملاشقان بولىدۇ؛
تارقىلىش دائىرىسى
4پارچەئامبىروزىيە ئوتىئەسلى ماكانى شىمالىي ئامېرىكا. جۇڭگونىڭ چاڭجياڭ دەرياسى ۋادىسىدىكى ئاللىقاچان كۆندۈرۈلگەن ياۋا ئوت - چۆپلەرنىڭ بىر بولۇپ قالدى.
دۇنيادىكى كۆپ قىسىم رايونلارغا كەڭ تارقالغان بولۇپ، مەلۇم تارقالغان دۆلەت ۋە رايون:
ئاسىيا : بېرما، مالايشىيا، ۋيېتنام، ھىندىستان، پاكىستان، فىلىپپىن، ياپۇنىيە، جوڭگو.
ئافرىقىدا : مىسىر، ماۋرىتىئۇس.
ئامېرىكا قىتئەسى : كانادا، ئامېرىكا، مېكسىكا، كۇبا، يامايكا، گۋاتېمالا، ئارگېنتىنا، بولىۋىيە، پاراگۋاي، پېرو، چىلى، برازىلىيە.
ئوكيانىيە : ئاۋسترالىيە.
جۇڭگودا : لياۋنىڭ، جى لىن، خېيلوڭجياڭ ، خېبېي، شەندۇڭ، جاڭسۇ ، جېجىياڭ، جياڭشى، ئەنخۇي، خۇنەن، شېنياڭ، تىيېلىڭ، دانتون، نەنجىڭ، نەنچاڭ، ۋۇخەن قاتارلىق شەھەرلەر.
ئېكولوگىيە
4پارچەئامبىروزىيە ئوتى ئۇنىڭ ئالاھىدە ھاياتىي كۈچى توپا يېپىش ۋە بېسىم، ئەسلىدىكى ئېكولوگىيىلىك سىستېمىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىشىدىن كەلتۈرۈپ چىقارغان، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتى كېمىيىپ كتىدۇ، يەر تەركىبىدىكى سۇ تەركىبى ۋە ئوزۇقلۇق سەرپىياتى، يېزا ئىگىلكىگە ئېغىر زىيان كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ؛ ئامبروزىيە ئوتى يامراپ كېتىشى ئېكولوگىيەلىك مۇھىتقا بىر قەدەر چوڭ تەھدىت سالماقتا.
گۈل چېڭىنىڭ زىيادە سەزگۈرلۈكى
ئامبروزىيە ئوتى ئادەم بەدىنىگە بىۋاستە زىيىنى چېچەكلىگەندىن كېيىن گۈل چېڭى چىقىرىدۇ. بۇ ئوتى گۈل چېڭى تەركىبىدە سۇدا ئېرىيدىغان ئاقسىل بىلەن ئۇچراشقاندا سەزگۈرلۈكى ئېشىپ كېتىش خاراكتېرلىك ھالەت ئۆزگەرتىش رېئاكسىيىسى پەيدا قىلىدۇ، ئۇ كۈز پەسلىدە گۈل چېڭىغا سەزگۈرلۈك كېسىلى سېلىپ ئاسان سالامەتلىككە زىيانلىق بولغان كېسەللىك يەنى يېنىك يۆتىلىش، زىققا كېسەللىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئۆپكە گازلىق ئىششىقى ئېغىر كېسەللىك ئەھۋالىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
يامرىشى
ئامبروزىيە ئوتى ئۆزلۈكىدىن 20-ئەسىرنىڭ 30 - يىللىرىدىن باشلاپ چېگرا سىرتىدىن جۇڭگوغا كىرگەن، شەرقىي شىمالدىكى ئۈچ ئۆلكىگە كىرگەندىن كېيىن، زىيىنى ئىنتايىن ئېغىر بولغان. بۇ خىل دۇنياۋى خاراكتېرلىك زىيان يەتكۈزىدىغان ئوت ئاللىقاچان مەملىكەتتىكى 19 ئۆلكە، شەھەرگە يامراپ، كىشىلەرنىڭ تەن سالامەتلىكىگە ئېغىر زىيان يەتكۈزگەن، مۇتەخەسسىسلەر مۇراجىئەت قىلدى جىددىي ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى تىزگىنلەش ئۇختۇرىشى چىقاردى.
تارقىلىش يوللىرى
ئامبروزىيە ئوتىنىڭ مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك كۆپىيىش ئىقتىدارىغا ئىگە. ئىگىلىنىشىچە، بىر تۈپ يېتىلىشى ياخشى بولغان ئامبروزىيە ئوتى ئۇرۇقلۇق ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى 7 - 100 مىڭ تال بولىدۇ، ئۇرۇقنىڭ شامالغا ئەگىشىپ، 100 نەچچە كىلومېتىر يىراق، ئادەم ئىزى باسمىغان جايلارغىچە بولىدىكەن، سۇ، قاتناش قوراللىرى قاتارلىق ھەر تەرەپكە بۇيۇملاردىن تارقىلىشى ئىنتايىن تېز.
مېخانىكىلىق ئالدىنى ئېلىپ يوقىتىش
ئېتىز بەرپا قىلىش داۋامىدا ئامبروزىيە ئوتى كۈزلۈك ۋە ئەتىيازدا تىرنا ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. كۈزلۈك ئۇرۇقىنى توپېغا 10 سانتىمېتىردىن تۆۋەن چاچسا بولىدۇ، ئامبروزىيە ئوتى ئۇرۇقى بىخلىنالمايدۇ. ئەتىيازدا  مايسا يىتىشكەندە تىرنا سېلىش ئارقىلىق ئامبروزىيە ئوتى مايسىسىنى كۆپ يوقىتىش ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ.
خىمىيىلىك ئالدىنى ئېلىپ يوقىتىش
ئادەتتىكى خىمىيەلىك ئۇسۇل قوللىنىپ، ئالدىنى ئېلىپ يوقىتىش. گەرچە قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۈنۈمى تېز، لېكىن، ناھايىتى نۇرغۇن مەبلەغ سەرپ قىلىنىدۇ، يەنە كېلىپ كەڭ كۆلەمدە كەلسە - كەلمەس دورىلار كەلتۈرۈپ چىقارغان مۇھىت بۇلغىنىش، قالدۇق زەھەر ۋە يېپىنچا ئۆسۈملۈكلەرنىڭ چېكىنىشى قاتارلىق بىر قاتار مۆلچەرلىگىلى بولمايدىغان ئېكولوگىيەلىك ئاقىۋەت كېلىپ چىقىشى مۇمكىن.
شىخۇ شەھىرى
شىخۇ شەھىرى تەڭرى تېغىنىڭ شىمالى ئېتىكى، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقى قاراماي شەھىرى، كۈيتۈن شەھىرى، ساۋەن ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ، جەنۇبى خېجىڭ ناھىيىسى، نىلقا ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ، غەربى چىڭگىل ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالى تولى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 220 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربىكىچە بولغان كەڭلىكى 180 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 13 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايونلىرى
ئۇنىڭغا 7 بازار، 11 يېزا، 178 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 7-شىسىنىڭ 9 تۇەن-مەيدانى بار، شەھەر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 267 كىلومېتىر. 1995-يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 336 مىڭ 600 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار % 6.30 نى، ئۇيغۇرلار 5.17% نى، خەنزۇلار % 79.29 نى، باشقا مىللەتلەر% 9.24 نى تەشكىل قىلىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى
ئۇنىڭ يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالى پەس، شەرقىي جەنۇبىدىن غەربىي شىمالغا قىيسىق، تاغلىق رايون % 43.6 نى، تۈزلەڭلىك %44.6 نى، قۇملۇق % 11.8 نى ئىگىلەيدۇ. 17 چوڭ-كىچىك دەرياسى بار.
بايلىقى
يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 1 مىليارد 920 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 486 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، سايگاڭ بۆكىنى، قوڭۇر ئېيىق، بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا چوشقا، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن شەمشاد، توغراق، قىيىن، قارلەيلىسى، سۇغىگۈل، قانتېپەر، چۆچۈكبۇيا، توشقان زەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، مىس، ئالتۇن، نېفىت، سىڭىر تاش، گىلائۇبېر تۇزى، ھاك تاش، گرانىت، بېنتونىت قاتارلىقلار بار.
ساندىۋىژ
ساندىۋىژ (باشقىچە تەلەپپۇزى: ساندۋىج، ساندۋىچ؛ ئېنگلىزچە: sandwich) بىر خىل غەرب تېز تامىقى. ساندىۋىژ ئادەتتە گۆش، كەسمە ئېرىمچىك، كۆكتات قاتارلىقلارنى ئىككى شاپلاق بولكىنىڭ ئارىسىغا قىستۇرۇپ تەييارلانغان تاماقدۇر. ياكى، كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا، ھەرقانداق ئىككى دانە شاپلاق بولكىنىڭ ئارىسىغان قىستۇرۇپ ھازىرلانغان تاماقنى كۆرسىتىدۇ. ساندىۋىژ ئەڭ دەسلەپتە غەرى دۇنياسىدا قولايلىق، تېز تاماق سۈپىتدە باشلانغان. ساندىۋىژنىڭ ئارىسغا قىستۇرۇلغان ماتىرياللار قىلىنغان رايونغا ئاساسەن ھەرخىل بولىدۇ، بەزىلەر ئىچىگە تۇخۇم قىستۇردۇ، يەنە بەزىلەر باشقا يەرلىك مەھسۇلاتلارنى قىستۇرىدۇ. كۆكتات كۆپىنچە ھالدا تەرخەمەك، لەتىس (ئوسۇڭ ياكى كاھو دەپمۇ ئاتىلدۇ)، زەيتۇن، قىزىل مۇچ، كۆك مۇچ، تۇرۇپ، ۋە پەمىدۇرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. thumb|ئەمبەل ئۈستىدىكى ساندىۋىژ thumb|تۇخۇم ساندىۋىژ thumb|ئادەتتە ساندىۋىژغا ئىشلىتىلدىغان شاپلاق بولكا thumb|ۋېننادىكى ساندىۋىژ thumb|[[Zeytun|زەيتۇن بىلەن ساندىۋىژ]]
ئايلار
ئاي [ay] - شەمسىيە كالىندارىدا يىلنىڭ ئون ئىككىدىن بىرى. بىر ئاي ئادەتتە پەسىلنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ 28، 30، 31 كۈن بولىدۇ (كەبىسە يىللىرى 29، 30، 31 كۈن). قەدىمكى ئەجدارلار ئۆزلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش ئېھتىياجىغا ئاساسەن، ئاينىڭ بەزىدە يۇمىلاق، بەزىدە كەمتۈك كۆرۈنۈشتەك ئۆزگىرىش ئادىتىگە قاراپ ۋاقىت ھېسابلىغان. ئۇزاق مۇددەتلىك كۆزىتىش ئارقىلىق بۇنداق ئەھۋالنىڭ بىر قېتىم دەۋرىيلىشىشى ئۈچۈن 29 ياكى 30 كۈن ئۆتىدىغانلىقىنى ھېسابلاپ چىققان. شۇنىڭ بىلەن «ئاي» ھېسابى مۇقىملىشىپ، ئۇنى ۋاقىت بىرلىكى قىلىپ قوللانغان.
1. ئاي - ئوچاق [oçaq] (مىلادىيە: يانۋار؛ ھىجىرىيە: مۇھەررەم؛ شەمشىيە: ھەمەل)؛
بۇ ئاي يەنە «ئارام ئاي» دەپمۇ ئاتالغان. ئوچاق سۆزىنىڭ كېلىپ چىقىشىدا، ئەجدادلىرىمىز ئولتۇراق تۇرمۇشقا كۆچكەندىن كېيىن، يىللىق تېرىمدىن كېيىنكى قىشلىق ئارام ۋاقتىغا ئىگە بولىدۇ، بۇ ۋاقىتتا كىشىلەر چوڭ ئوچاقلار سېلىپ، ئوت قالاپ، ئوچاقلارنىڭ ئىسسىقىدا ھەر خىل كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزگەن، بۇ خىل چوڭ تىپتىكى ئوچاقلار شەھەرلەردىكى ئوردا سارايلاردا توققۇز ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ ساندا چۈيۈندىن ياسىلاتتى، قاغانلار ۋە بەگلەر شۇ ئوچاقلار ئارقىلىق چوڭ چېدىر ياكى ئوردوگاھلارنى ئىسىتىپ مۇراسىم ئۆتكۈزەتتى. شەھەردىن يېزا-قىشلاقلارغىچە، ئۆي-ئودالارغىچە ئوچاق سېلىناتتى، شۇڭا بۇ ئاي ئوچاق دەپ ئاتىلىپ قالغان؛ بۇ ئاينىڭ 6- كۈنىدىن باشلاپ «قارا سوغۇق» مەۋسۈمى كىرىدۇ. تارىخىي ماتېرىياللاردا خاتىرىلىنىشىچە ئۇيغۇر قاغانلىقى قاغانىنىڭ ئوردوسىغا كىرىدىغان ئېغىزغا ناھايىتى يوغان ئوچاقلار سېلىنغان بولۇپ، بۇ ئوچاقلار ھەر ۋاقىت ياغ قويۇلۇپ ئوت يالقۇنجاقلاپ ناھايىتى ھەيۋەتلىك مەنزىرىنى شەكىللەندۈرگەن، بۇ ئوچاقلارنىڭ ئادەتتە ئىگىز تۆۋرۈك ئۈستىگە قويۇلىدىغان ئۈستى ئوچۇق ئوچاقلار بولۇپ، مەخسۇس يورۇتۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. ھەر بىر شەھەر-قىشلاقلار ئارىلىقىدىكى تۇرالار (قونالغۇلار) نىڭ ئۈستىگىمۇ چوڭ ئوچاقلار قىشتا ئىسىنىش ئۈچۈن ۋە بەلگە بېرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. ياز ۋاقىتلىرىدا بۇ خىلدىكى ئوچاقلار پەقەت يورۇتۇش ۋە بەلگە بېرىش ئىشلىرىغا ئىشلىتىلگەن.
2. ئاي - ئۇي [uy] (مىلادىيە: فېۋرال؛ ھىجىرىيە: سەپەر؛ شەمشىيە: سەۋر)؛
ئۇي - بۇ سۆزنىڭ قەدىمكىرەك شەكلى ئۇد بولۇپ، كېيىن «د» تاۋۇشى «ي» غا ئاجىزلاشقان، كالا دېگەن مەنىدە، بۇ سۆزنى يەنە «ھۇت» تەلەپپۇز قىلىش ئەھۋاللىرىمۇ مەۋجۇد، شۇڭا بۇ شەمشىيە كالىندارى بويىچە مىلادىيە 12- ئاينى كۆرسىتىدىغان ھوت ئېيى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويۇشتەك ئەھۋالمۇ كۆرۈلگەن؛ بۇ ئايدا دېھقانلار يىل بېشىدىكى تېرىم ئىشلىرىغا تەييارلىق قىلىشىدۇ، ھەم يەرلەرنى ئۇيلار ئارقىلىق ئاغدۇرۇشىدۇ، بۇ ۋاقىتتا شەھەر، يېزا-قىشلاقلاردا توپ-توپ دېھقانلارنىڭ ئۇيلار بىلەن يەر ھەيدەپ تېرىقچىلىققا تەييارلىق قىلىشتەك چوڭ مەنزىرە شەكىللىنىدۇ، بارلىق كىشىلەر يېڭى يىلنىڭ تىرىكچىلىك ئىشلىرىغا تۇتۇنىدۇ. 2- ئاينىڭ 4-، 5- كۈنلىرىدىن باشلاپ «باش باھار» مەۋسۇمى باشلىنىدۇ. دىققەت، 2- ئاينىڭ ئۇي دېيىلىشى ئون ئىككى مۆچەلنىڭ 2- يىلىدىنىڭ نامى ئۇي بىلەن ئوخشاش، بۇ كالىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ يېزا-ئىگىلىكىدە نەقەدەر مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ تېرىقچىلىق قىلىش تۇرمۇشىنىڭ ئىنتايىن قەدىمكى زامانلاردىن باشلانغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم كۆسىتىپ بېرىدۇ، گەرچە بۇ مەسىلە ئارخىلوگىيىلىك قېزىشلاردا ئاللىقاچان ئىسپانلانغان بولسىمۇ. يەنە بىر مەسىلە بۇنداقتا ئۇي ھەم مۆچەل نامىدا ھەم ئاي نامىدا ئوخشاش ئۇچرايدۇ، شۇڭا ئاي نامىدا قەدىمكىرەك شەكلى بولغان «ئۇد» ياكى «ئۇي» ئاتالغۇسىنى ئىشلىتىپ، يىل نامىنى ئاتىغاندا كالا يىلى دەپ ئاتاش بىر قەدەر ئىلمىي بولارمىكىن دەپ ئويلايمەن.
3. ئاي - ئوغلاق [oğlaq] (مىلادىيە: مارت، ھىجىرىيە: رەبىيەلئەۋۋەل، شەمشىيە: جەۋزا)؛
ئوغلاق (قوزا) يۇلتۇزى - ھەمەل يۇلتۇزى، يەنى 3- ئايدىن باشلاپ كۆرۈنىدىغان يۇلتۇز؛ بۇ ئايدا قوزا يۇلتۇزى كۆك بۇرۇچىدا كۆرۈنىدۇ، كىشىلەر ئوغلاقلارنى سويۇپ نەۋرۇز ئېشى تەييارلاپ باھار پەسلىنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكى مۇناسىۋىتى بىلەن شەھەر-قىشلاقلاردا توپ-توپ بايرام قىلىشىدۇ. 3- ئاينىڭ 5-، 6- كۈنلىرىدىن باشلاپ جانىۋارلارنىڭ ئويغىنىشى بىلەن باھار مەۋسۇمى باشلىنىدۇ.
ئۇمۇت - قەدىمكى بىر خىل جەڭ قۇرالىنىڭ نامى؛ بۇ ئايدا قاغانلار-بەگلەر ئۆز قوشۇنىنى تولۇقلايدۇ، دېھقانچىلىقتىن يېڭى بوشانغان ياش يېگىتلەر توپ-توپى بىلەن ئەسكەرلىككە قاتنىشىدۇ، تۆمۈرچىلەر جەڭ قۇراللىرىنى ياسىشىدۇ، يېڭى بىر يىللىق يۇرتنى قوغداش ۋە يىراقلارغا يۈرۈش قىلىش باشلىنىدۇ. 4- ئاينىڭ 5-، 6- كۈنىدىن باشلاپ «چوكانتان» مەۋسۇمى باشلىنىدۇ.
5. ئاي - بارس [bars] (مىلادىيە: ماي، ھىجىرىيە: جامادىيەلئەۋۋەل، شەمشىيە: ئەسەد)؛
5- ئاينىڭ 5-، 6- كۈنىدىن باشلاپ «باش ياز» مەۋسۇمى باشلىنىدۇ. ئىزاھات: بۇرچلارنىڭ بىرىنچىنىڭ نامىمۇ ئارسلان بولۇپ، بۇمۇ بارس، يولۋاس دەپ تەلەپپۇز قىلىنغان؛ ئاي ناملىرىدا يولۋاس دەپ ئاتالغان، بۇ سۆزنىڭ توغرىسى بارس، شۇڭا بۇ ئاينى بارس ئېيى دەپ ئاتاش ئەقىلگە مۇۋاپىق.
6. ئاي - باشاق [başaq] (مىلادىيە: ئىيۇن، ھىجىرىيە: جامادىيەلئاخىر، شەمشىيە: سۇنبۇلە)؛
بۇ ئاي يەنە بۇغدايبېشى ئېيى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ ئايدا ئاشلىق-دانلار، مىۋە-چېۋىلەر، زىرائەتلەر پىشىدۇ، بۇ ئاي ئورما ۋاقتىغا توغرا كېلىدۇ.
7. ئاي - ئەرەن [eren] (مىلادىيە: ئىيۇل، ھىجىرىيە: رەجەپ، شەمشىيە: مىزان)؛
بۇ ئاينىڭ «ئەرەن» دەپ ئاتالغانلىقى تۈركىي تىللار دىۋانىدا قەيت قىلىنىدۇ. دىۋاندا، «تارازا (مىزان) يۇلتۇزىنىڭ نامى؛ ئاي مەنزىللىرىدىن بىرىنىڭ نامى» دەپ كۆرسىتىلگەن. بۇ ئايدا ئەرەنلەر توپ-توپى بىلەن ئېتىزلاردا، باغلاردا ئەمگەك قىلىدۇ، شۇ مۇناسىۋەتتىنمۇ بۇ ئايغا «ئەر» سۆزىنىڭ كۆپلۈك شەكلى «ئەرەن» نامى بېرىلگەن. 7- ئاينىڭ 7- ياكى 8- كۈنىدىن باش تومۇز باشلىنىپ 7- ئاينىڭ 23- ياكى 24- كۈنى تومۇز باشلىنىدۇ، ھەمدە 8- ئاينىڭ بېشى ئاخىرلىشىدۇ، شۇڭا 7- ئاي مەزگىلى «تومۇز» ئېيى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئىزاھات: سەككىزىنچى بۇرچنىڭ كىز ئاتالغىنىدەك، ئونىنچى بۇرچ تارازا (مىزان) يۇلتۇزىنىڭ «ئەرەن» دەپ ئاتالغانلىقىمۇ بىزگە تۈركىي تىللار دىۋانىدىن مەلۇم بولدى، ئەرەنتۇر (ئەرەنتېر) سۆزىنىڭ بۇ سۆز بىلەن مۇناسىۋىتى بولۇشى مۇمكىن.
بۇ ئايدا چايان يۇلتۇزى كۆك بۇرۇچىدا كۆرۈنىدۇ. 8- ئاينىڭ 7-، 8- كۈنىدىن باشلاپ «باش كۈز» مەۋسۈمى باشلىنىدۇ.
9. ئاي - ياچاق (مىلادىيە: سېنتەبىر، ھىجىرىيە: رامىزان، شەمشىيە: قەۋس)؛ بۇ ئايدا ياچاق (ياي) يۇلتۇزى كۆك بۇرۇچىدا كۆرۈنىدۇ. 9- ئاينىڭ 7-، 8- كۈنىدىن باشلاپ «ئاق شەبنەم» مەۋسۈمى باشلىنىدۇ.
10. ئاي - ئوغۇز [oğuz] (مىلادىيە: ئۆكتەبىر، ھىجىرىيە: شەۋۋال، شەمشىيە: جەدىي)؛
بۇ ئاينىڭ ئىككى خىل مەنىسى بار دەپ قارىلىدۇ. بىرىنچى مەنىسى، ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى قاغان بوۋىسى ئوغۇز قاغاننىڭ نامىنى يادلاش ئۈچۈن قويۇلغان. ئىككىنچى مەنىسى، بۇ ئايدىن باشلاپ پۈتۈن ئەل بويىچە قىشلىق تەييارلىق باشلىنىدۇ. يىگىتلەر قوشۇندىن ئائىلىسىگە قايتىپ ئەل جامائەت جەم بولۇشىدۇ. ئەرلەر ئۆي سېلىشىدۇ، قىشلىق يەم-بوغۇز تەييارلايدۇ، ماللارنى سويۇپ تەييارلايدۇ. خوتۇن-قىزلار سېيىرلاردىن سۈت (تۇنجى تامغان سۈت ئوغۇز سۈتى دېيىلىدۇ) ئېلىشىدۇ، بۇنىڭدىن قۇرۇت ۋە ئېرىمچىكلەرنى تەييارلايدۇ، بارلىق كىشىلەر بۇ ئايدىن باشلاپ قىشنى ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن ھەرىكەتكە كېلىشىدۇ. 10- ئاينىڭ 8-، 9- كۈنىدىن باشلاپ «سوغۇق شەبنەم» مەۋسۈمى باشلىنىدۇ. ئومۇمەن ئوغۇز ئېيى مول ھوسۇل ئېلىنىدىغان، باياشاتلىق بولىدىغان ئايدۇر.
11. ئاي - كۆنەك [könek] (مىلادىيە: نويابىر، ھىجىرىيە: زۇلقەدە، شەمشىيە: دەلۋە)؛ كۆنەك - ① ياغاچ چېلەك (سوغا) ② سۇ قاچىسى؛ 11- ئاينىڭ 8- كۈنىدىن باشلاپ «باش قىش» مەۋسۈمى باشلىنىدۇ.
ئىزاھات: بەزى ماتېرىياللاردا بۇ ئاينىڭ نامى سوغا دەپ ئېلىنغان، بۇ ئاينىڭ كۆنەك ۋە سوغا دەپ ئىككى خىل ئاتىلىپ قېلىشىدا «چېلەك» نىڭمۇ شۇ دەۋرلەردە بىر قانچە خىل شەكىلدە بولغانلىقىنى، ھەر بىر شەكلىنىڭ ئايرىم-ئايرىم ناملىرى بارلىقىنى بىلىۋېلىشقا بولىدۇ.
12. ئاي - ئارائاي [ara'ay] (مىلادىيە: دېكابىر، ھىجىرىيە: زۇلھەججە، شەمشىيە: ھوت)؛
ئارائاي _ بۇ سۆزنىڭ مەنىسى كونا يىل بىلەن يېڭى يىلنىڭ ئارىلىقىدىكى ئاي دېگەن مەنىدە كېلىدۇ؛ بۇ ئاي يەنە «بېلىق» دەپمۇ ئاتالغان؛ 12- ئاينىڭ 7-، 8- كۈنىدىن باشلاپ «ئاق قار» مەۋسۈمى باشلىنىدۇ.
1928 - يىلى
1928 - يىلى
بېيجىڭ پايتەخت ئايروپورتى
بېيجىڭ پايتەخت ئايروپورتى بولسا جۇڭگۇ بېيجىڭى دىكى ئەسلى ئايروپورتى.
1947 - يىلى
1947 - يىلى
ئىشقۇل يېزىسى
ئىشقۇل يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 31 مىڭ ئەتراپىدا.
ئۆزبەك
ئۆزبېكلەر
ئۆزبىكلەرمۇ مەملىكىتىمىزدىكى ئۇزاق تارىخقا ۋە پارلاق مەدەنىيەتكە ئىگە مىللەتلەرنىڭ بىرى. ئۆزبېكلەر ئاساسەن سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ ئۆزبېكىستان رېسپۇبلىكىسىغا مەركەزلەشكەن، ئومومى نوپۇسى تەخمىنەن24 مىليوندىن كۆپىرەك .ئۇنىڭدىن باشقا ئافغانىستاندىمۇ ئۆزبەكلەر ياشايدۇ. مەملىكىتىمىزدىكى ئۆزبېكلەر ئاساسەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتىنوم رايونىدىكى ئىلى، ئاقسۇ، ئۈچتۇرپان، ئۈرۈمچى چۆچەك، قەشقەر قاتارلىق جايلاردا ئولتۇراقلاشقان. 2005-يىلىنىڭ ئاخىرىغا قەدەر پۈتۈن ئاپتونوم رايوندىكى ئۆزبېكلەرنىڭ نوپۇسى 15 مىڭ 100 بولۇپ، پۈتۈن ئاپتونوم رايون ئومۇمىي ئاھالىسىنىڭ ٪0.08 تىنى تەشكىل قىلغان. مىللەت نامى ۋە مەنبەسى «ئۆزبېك» سۆزى ئەڭ دەسلەپ 14- ئەسىردىكى موڭغۇل دۆلىتىگە قاراشلىق  تۆت چوڭ خانلىقنىڭ بىرى ھېسابلانغان ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانى بولغان سۇلتان مۇھەممەتتىن باشلاپ بارلىققا كەلگەن. ئۆزبېكلەر ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ماۋارائۇننەھىردە ياشايدىغان ئىران تېلى سىستېمىسى، تۈركىي تىل سىستېمىسى، موڭغۇل تىل سىستېمىسىدىكى بىر مۇنچە قەدىمىي قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن. چىڭگىزخاننىڭ چوڭ ئوغلى جۇجىخان ئۆلگەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى باتۇخان تەخىتكە چىققان. باتۇخان ئالتۇن ئوردا خانلىقىنى قۇرغان ، لىكىن چوڭ موڭغۇل خانلىقىنىڭ تەركىبى قىسمى بولغان. ئۇ ئۆلگەندىن كىيىن ئۇنىڭ ئوغلى سارتان ۋە ئۇلاغچىن تەخىتكە چىققان ئەمما باتۇخاننىڭ ئىنىسى بۆرىكە تەخىتنى تارتىۋىلىپ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىپ بۇنى دۆلەت دىنى قىلغان ۋەموڭغۇل خانلىقىنىڭ مەركىزى ئوقىدىن ئاجىراپ كىتىشكە يۈزلەنگەن. 1266-مەڭگۈ تۆمۈر تەخىتنى تارتىۋىلىپ ئىسلام دىنىنىڭ تەرەققى قىلىشىنى توسۇپ ئاق ئوردا تەرەپدارلىرىغا مايىل بولغان، ئۇنىڭ ۋارىسلىرى تۇدا تۆمۈر، تولا بۇغا ۋە توقا دەۋىرلىرىدىمۇ شۇنداق بولغان.1312-يىلى مەڭگۈ تۆمۈرنىڭ نەۋرىسى ئۆزبىكخان تەخىتكە چىققان. چىڭگىزخاننىڭ 6-ئەۋلادى ئۆزبېكخان ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغان بولۇپ تەخىتكە چىققاندىن تارتىپ ئىسلام دىنىنى كۈچەپ تەرغىپ قىلىپ ئىسمىنى مۇھەممەد ئۆزبېكخانغا ئۆزگەرتكەن. ئۇ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە (1312~1345)، خانلىقى بىر مەھەل ئىنتايىن گۈللەنگەن، ئۆزبېكخاننىڭ نامىمۇ كەڭ تارقالغان. شۇنىڭ ئۈچۈن ئەينى چاغدا كىشىلەر ئۇنىڭ دۆلىتىنى ئۆزبېك خانلىقى دەپ ئاتىغان، خانلىقتىكى ئارمىيە-خەلقنى ئۆزبېك خەلقى دەپ ئاتىغان. ئۆزبېكخاننىڭ دەۋرى گەرچە ناھايىتى قىسقا بىر دەۋىر بولسىمۇ بىراق بۇ دەۋىر ئۆزبېك مىللىتىنىڭ شەكىللىنىشىدىكى ئەڭ مۇھىم باسقۇچدۇر. 15-ئەسىردە، ئالتۇن ئوردا خانلىقى ئۇزاق مۇددەتلىك ئىچكى توپىلاڭ سەۋەبىدىن يىمىرىلىپ ئەسلىدە ئۇلارنىڭ تەركىبىي قىسمى بولغان ئاق ئوردا خانلىقى تەدرىجىي كۈچىيىپ، غەربىي سىبىرىيە ۋە قازاق ئوتلىقىدىكى كەڭ زېمىننى ئىگىلىگەن شۇنىڭ بىلەن ئاق ئوردا خانلىقى تەۋەسىدىكى تۈرك تىلى ۋە موڭغۇل تىلىدا سۆزلىشىدىغان كۆچمەن چارۋىچىلارنىڭ ھەممىسى قارا-قۇيۇقلا ئۆزبېكلەردەپ ئاتالغان. 1360-يىللىرى ئەمىر تۆمۈرنىڭ ئۆزبېكلەرگە ئىستىلاسى. 1428-يىلى ئۆزبېك خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشى.15-ئەسىرنىڭ ئوتتىرلىرىدىن 16-ئەسىرنىڭ ئوتتىرلىرىغىچە ئۆزبېكلەرنىڭ يەكەن خانلىقى دائېرىسىگە تارقىلىشى. (سودا ئىھتىياجى، دىنى مەزھەپ ئىھتىياجى ۋە سىياسى ئىھتىياجلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك) 1709- قوقان خانلىقى دەۋرىدە، مىلادىيە 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بولۇپمۇ 1864-يىلىدىكىبەدەۋلەت تاجاۋۇزىدا نۇرغۇن ئۆزبىكلەر بۇ يەرگە كەلگەن، 1877-يىلى بەدەۋلەت ھاكىمىيىتى پاچاقلانغاندىن كىيىن ئۇلار   مۇشۇ يەردە تۇرۇپ قالغان.
مەنبە: شەۋقىي تورى https://web.archive.org/web/20200921033334/https://www.shewqiy.com/
ئېددىنگتون
ئارتور ئېددىنگتون (1882 −1944) بىر ئۆمۈر بويتاق ياشاپ، خوتۇن ۋە پەرزەنت كۆرمىگەن بولسىمۇ، بىراق قەيسەرانە روھ بىلەن ئېينىشتېين نىڭ «كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيەسى» نى تۇنجى قېتىم ئىسپاتلاپ، ئىنسانلار ئۈچۈن مەڭگۈلۈك ھەقىقەتنى قالدۇردى، بۇ ھەقىقەت: «نيۇتون مېخانىكىسىغا ئوخشاش مۇشۇنداق شانلىق ئىلمىي ھۆكۈمنىمۇ مۇئەييەن دائىرىدىلا تەتبىقلىغىلى بولىدۇ، بولمىسا، خاتا خۇلاسە كېلىپ چىقىدۇ» دېگەندىن ئىبارەت.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ئارتور ئېددىنگتون
دۆلەت تەۋەلىكى :ئەنگلىيە
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1944-يىل
كەسپى :ئاسترونوم، فىزىكا ئالىمى، ماتېماتىك
پۈتتۈرگەن مەكتىپى :ئەنگلىيە ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتى
ئېنگېلىزچە نامى :Arthur Stanley Eddington
شەخىسلەر ئانكىتى
ئېددىنگتون ئەنگلىيە نىڭ كېندال دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان، كىچىكىدىنلا ياخشى تەربىيە كۆرگەن، 1905-يىلى ئەنگلىيە ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتى نى پۈتكۈزگەن.
ياراتقان تۆھپىسى
1916-يىلى ئېينىشتېين نىڭ كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيىسى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، بۇ نەزەرىيە ئىنتايىن ئابستراكت، چۈشىنىش قىيىن بولغاچقا، ئىلىم-پەن ساھەسىدىكىلەرنىڭ ئىنكاسى سۇس بولغان. يەنە بۇ نەزەرىيەنىڭ نۇرغۇن خۇلاسىلىرى نيۇتون نىڭ فىزىكىسى بىلەن زىت بولغاچقا، ھەتتا بەزى ئادەملەرنىڭ قارشىلىقىنى پەيدا قىلغان. ئېددىنگتون ئەينى چاغدا نىسپىيلىك نەزەرىيەسىنى ھەقىقىي چۈشەنگەن ئاز ساندىكى ئالىملارنىڭ بىرى، ئۇنىڭغا ئەمەلىي كۆزىتىش ماتېرىياللىرىنى ئوتتۇرىغا چىقارغاندىلا ئىلىم-پەن ساھەسىدىكىلەرنى قايىل قىلغىلى بولىدىغانلىقى ئايان ئىدى. 1919-يىلى غەربىي ئافرىقىدا كۈن تولۇق تۇتۇلىدۇ، ئېددىنگتون كۈن تۇتۇلۇشنى كۆزىتىش ئەترىتىدىن ئىككىنى ۋاقتىدا تەشكىللەيدۇ ۋە ئۆزى بىر ئەترەتنى باشلاپ كۆزىتىشكە بېرىپ، ئېينىشتېين بېشارەت بەرگەن ھادىسىنى تۇنجى قېتىم بايقايدۇ. بۇ بايقاش ئىلىم-پەن ساھەسىنى زىلزىلىگە سالىدۇ، كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيەسى شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئېتىراپ قىلىنىدۇ ۋە شانلىق نۇرىنى چاچىدۇ.
ئېددىنگتوننىڭ تارىخ بېتىگە يېزىلىدىغان يەنە بىر نەتىجىسى قۇياشنىڭ ئېنېرگىيە مەنبەسى قۇياشنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئاتوم يادرو رېئاكسىيەسىدىن كېلىدىغانلىقىنى قىياس قىلغانلىقى. ئۇ كىشىلەرنى قايىل قىلغۇدەك دەرىجىدە مۇنداق دەپ كۆرسىتىدۇ: قۇياش مەركىزى ئىنتايىن زىچ بولۇپ، تېمپېراتۇرىسى  20 مىليون سېلسىيە گرادۇسقا يېتىدۇ، ھەر مىنۇت-سېكۇنتتا يۈز بەرگەن ھىدروگېن بومبىنىڭ پارتلىشىغا ئوخشايدىغان جەريان قۇياشنى تۈگىمەس نۇر ۋە ئىسسىقلىق بىلەن تەمىن ئېتىدۇ. كېيىنكى تەتقىقاتلار ئېددىنگتوننىڭ پىكرى ئاساسەن توغرا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
مۇھاببەت
thumb ئى ① يىگىت بىلەن قىز ياكى ئەر بىلەن ئايالنىڭ بىر-بىرىگە قەلبىدىن بېرىلگەنلىك تۇيغۇسى؛ مېھىر-مۇھەببەت، مۇھەببەت: سۆيگۈ پۇلغا سېتىلماس، كۆڭۈل پۇلغا تېپىلماس (ماقال). ② ئاياللارنىڭ ئىسمى
ئۈرۈمچى دىۋوپۇ خەلقئارا ئايروپورتى
thumb|left ئۈرۈمچى دىۋوپۇ خەلقئارا ئايروپورتى تەھرىرلەۋاتىدۇ (乌鲁木齐地窝堡国际机场) بولسا جۇڭگۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئۈرۈمچى شەھىرى دىكى ئەسلى ئايروپورتى.
ۋاتېرلو جەڭى
ۋاتېرلو جەڭى1815-يىلى 6-ئاينىڭ 18-كۈنى يەكشەنبە، ۋاتېرلوغا يېقىن جايدا (ئەينى ۋاقىتتا گوللاندىيە ئەنگىلىيەدە، ھازىر بېلگىيەدە ) ئېلىپ بېرىلدى. ناپالېئوننىڭ قوماندانلىقىدىكى فرانسىيە ئارمىيىسى يەتتىنچى ئىتتىپاقنىڭ ئىككى قوشۇنى تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىندى. بۇلارنىڭ بىرى ئەنگىلىيە، گوللاندىيە، ھاننوۋېر، برۇنسۋىك ۋە ناسساۋ قاتارلىق ئورۇنلاردىن تەركىب تاپقان ئەنگىلىيە رەھبەرلىكىدىكى ئىتتىپاق بولۇپ، ۋېللىنگتون كىنەزلىكى (نۇرغۇن ئاپتورلار تەرىپىدىن ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداش ئارمىيىسى ياكى ۋېللىنگتون ئارمىيىسى دەپ ئاتالغان) ). يەنە بىرى، پرۇسسىيە ئارمىيىسىنىڭ ئۈچ مارشال ۋون بىلۇچېرنىڭ قوماندانلىقىدىكى ئۈچ قوشۇندىن تەركىب تاپقان (بۇ ئارمىيەنىڭ تۆتىنچى بىڭتۇەنى شۇ كۈنى ۋاۋرې ئۇرۇشىدا ). بۇ جەڭ ناپالېئون ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ جەڭ زامانىۋى مونت ساينت جېنى (فرانسىيە) ياكى لا بېل ئىتتىپاقى («گۈزەل ئىتتىپاق» - پرۇسسىيە) دەپ ئاتالغان.
ناپالېئون 1815-يىلى 3-ئايدا ھاكىمىيەت بېشىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئىلگىرى ئۇنىڭغا قارشى تۇرغان نۇرغۇن شىتاتلار ئالدى بىلەن قوشۇنلىرىنى سەپەرۋەر قىلىش بىلەن بىللە، يەتتىنچى بىرلەشمە تەشكىللىگەن. ۋېللىنگتون ۋە بلۇچېرنىڭ قوشۇنلىرى فىرانسىيەنىڭ شەرقىي شىمال چېگراسىغا يېقىنلاشتۇرۇلغان. ناپالېئون بۇ ئىتتىپاقنىڭ باشقا ئەزالىرى بىلەن فرانسىيەنىڭ ماسلىشىپ تاجاۋۇز قىلىشىغا قاتنىشىشتىن بۇرۇن ئۇلارنى يوقىتىشنى ئۈمىد قىلىپ ئۇلارغا ئايرىم ھۇجۇم قىلىشنى پىلانلىغان. 6-ئاينىڭ 16-كۈنى، ناپالېئون ئاساسلىق كۈچى بىلەن لىگنىي ئۇرۇشىدا پرۇسسىيە ئارمىيىسىنىڭ كۆپ قىسمىغا مۇۋەپپەقىيەتلىك ھۇجۇم قىلىپ، پرۇسسىيەلىكلەرنىڭ 17-ئىيۇن شىمالغا چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، ئەمما ۋېللىنگتون بىلەن پاراللېل ۋە تەرتىپلىك.
ناپالېئون ئۈچتىن بىر قىسىم قوشۇنىنى پرۇسسىيەلىكلەرنى قوغلاشقا ئەۋەتكەن، نەتىجىدە 18-ئىيۇندىن 19-ئىيۇنغىچە پرۇسسىيەنىڭ ئارقا قاراۋۇللىرى بىلەن ئايرىم-ئايرىم ۋاۋرې ئۇرۇشى يۈز بەرگەن ۋە بۇ فرانسىيە ئارمىيىسىنىڭ ۋاتېرلوغا قاتنىشىشىنىڭ ئالدىنى ئالغان. 6-ئاينىڭ 16-كۈنى، فرانسىيە ئارمىيىسىنىڭ ئاز بىر قىسمى ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداش ئارمىيىسى بىلەن Quatre Bras جېڭىگە قاتناشتى. 6-ئاينىڭ 16-كۈنى، ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداش ئارمىيىسى ئۆز مەيدانىنى ساقلاپ قالدى، ئەمما پرۇسسىيەلىكلەرنىڭ چېكىنىشى ۋېللىنگتوننىڭ 17-ئىيۇن شىمالدىن ۋاتېرلوغا چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
ۋېللىنگتون پرۇسسىيە ئارمىيىسىنىڭ ئۇنى قوللىيالايدىغانلىقىنى بىلگەندىن كېيىن، ۋاتېرلو يېزىسىغا يېقىن بىريۇسسېل يولىنىڭ ئۇدۇلىدىكى مونت-ساينت ژان ئەترىتىدە جەڭ قىلىشنى قارار قىلدى. بۇ يەردە ئۇ 18-ئىيۇن چۈشتىن كېيىن فرانسىيەلىكلەرنىڭ قايتا-قايتا ھۇجۇملىرىغا بەرداشلىق بېرىپ، بارا-بارا يېتىپ كەلگەن پرۇسسىيەلىكلەرنىڭ ياردىمىدە فرانسىيەنىڭ يان تەرىپىگە ھۇجۇم قىلغان ۋە ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىغان. كەچتە، ناپالېئون ئەڭ ئاخىرقى زاپىسى، ئىمپېرىيە قوغدىنىش ئەترىتىنىڭ پېشقەدەم پىيادە ئەسكەرلەر باتالىيونى بىلەن ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداش لىنىيىسىگە ھۇجۇم قىلدى. پرۇسسىيەلىكلەرنىڭ فرانسىيەنىڭ ئوڭ تەرىپىنى بۆسۈپ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداش ئارمىيىسى ئىمپېرىيە قاراۋۇللىرىنى چېكىندۈردى، فرانسىيە ئارمىيىسى مەغلۇب بولدى.
ۋاتېرلو ۋاتېرلو پائالىيىتى ۋە ناپالېئوننىڭ ئەڭ ئاخىرقى ھەل قىلغۇچ پائالىيىتى ئىدى. ۋېللىنگتوننىڭ سۆزىگە قارىغاندا، بۇ جەڭ «ھاياتىڭىزدا كۆرگەن ئەڭ يېقىن ئىش» ئىكەن. ناپالېئون تۆت كۈندىن كېيىن تەختتىن چۈشتى، بىرلەشمە كۈچلەر 7-ئىيۇل پارىژغا كىردى. ۋاتېرلودىكى مەغلۇبىيەت ناپالېئوننىڭ فرانسىيە ئىمپېراتورى بولغان ھاكىمىيىتىنى ئاخىرلاشتۇردى ۋە ئۇنىڭ يۈز كۈنلۈك مۇساپىرلىقتىن قايتىپ كەلگەنلىكىنىڭ بەلگىسى. بۇ بىرىنچى فرانسىيە ئىمپېرىيىسىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ياۋروپادىكى يۈرۈشلۈك ئۇرۇشلار ۋە نەچچە ئون يىللىق نىسپىي تىنچلىق ئوتتۇرىسىدا ۋاقىت خاراكتېرلىك ئابىدە تىكلىدى، بۇ دائىم Pax Britannica دەپ ئاتىلىدۇ. جەڭ مەيدانى بېلگىيەنىڭ برايىن-ئاللېئۇد ۋە لاسنې شەھەرلىرىگە جايلاشقان، [13] تەخمىنەن 15 km بىريۇسسېلنىڭ جەنۇبىدا، تەخمىنەن 2 km ۋاتېرلو بازىرىدىن. بۈگۈن جەڭ مەيدانىنىڭ ئورنىدا شىر تېغىنىڭ ئابىدىسى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى، بۇ جەڭ مەيدانىنىڭ ئۆزىدىن يەر يۈزىدىن ياسالغان چوڭ سۈنئىي تاغ. دۆڭگە يېقىن جەڭ مەيدانىنىڭ يەر شەكلى ساقلىنىپ باقمىغان. right|thumb| 1815-يىلى غەربىي ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيىلىك ۋەزىيىتى: 250،000 فرانسىيەلىك تۆت تەرەپتە تەخمىنەن 850،000 ئىتتىپاقداش ئەسكەرگە دۇچ كەلدى. بۇنىڭدىن باشقا، ناپالېئون خان جەمەتى قوزغىلاڭلىرىنى ئازايتىش ئۈچۈن غەربىي فرانسىيەدە 20،000 ئادەمنى تاشلاپ كېتىشكە مەجبۇر بولغان. thumb| قايتىدىن باش كۆتۈرگەن [[ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺑﻮﻧﺎﭘﺎﺭﺕ|ناپالېئوننىڭ ئىستراتېگىيىسى ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداشلىرى ۋە پرۇسسىيە قوشۇنلىرىنى ئايرىپ، ھەر بىرىنى ئايرىم-ئايرىم يوقىتىش ئىدى.]] thumb| ۋېللىنگتوننىڭ 1-كېنەزلىكى، ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداش ئارمىيىسىنىڭ قوماندانى، يېرىم ئارال ئۇرۇشىدا ئەنگىلىيە ئارمىيىسىدە پۇت تىرەپ تۇرغان. thumb| گېبارد لېبېرېچ ۋون بىلۇچېر لېيپزىگ ئۇرۇشىدا ناپالېئوننى مەغلۇب قىلغان بىرلەشمە ئارمىيەنىڭ بىرى بولغان پرۇسسىيە ئارمىيىسىگە قوماندانلىق قىلدى. alt=French Marshal Michel Ney|214x214px مارشال مىشېل نېي، كۆپ قىسىم جەڭلەردە فرانسىيە قىسىملىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى تاكتىكىلىق كونترول قىلغان    alt=William II of the Netherlands|214x214px ۋىليام، ئاپېلسىن شاھزادىسى، ئەنگىلىيە ئىتتىپاقداش I كورپۇسنىڭ قوماندانى thumb| 1816-يىلدىكى يەرلىك يەر شەكلى ۋە جەڭ مەيدانىنىڭ خەرىتىسى تەتۈر يانتۇلۇقنى ئىشلىتىپ، ئىلگىرىكىگە ئوخشاش، ۋېللىنگتون ئۆزىنىڭ ئېتىشىش ۋە زەمبىرەكلىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ئۆزىنىڭ كۈچىنى فرانسىيەلىكلەردىن يوشۇرغان. [55] جەڭ مەيدانىنىڭ ئالدى ئۇزۇنلۇقىمۇ 2.5 mi. بۇ ۋېللىنگتوننىڭ كۈچلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشىغا شارائىت ھازىرلاپ، پرۇسسىيەلىكلەرنىڭ كۈندۈزى ئۇنىڭ سول تەرىپىنى كۈچەيتىشىنى ئۈمىد قىلىپ، مەركىزى ۋە ئوڭ تەرەپتە برايىن-ئاللېئۇد كەنتىگە قەدەر قىلغان. [56] thumb| شىر تېغىدىن ئۇرۇش مەيدانىنىڭ مەنزىرىسى. ئوڭ ئۈستى تەرەپتە La Haye Sainte نىڭ ئىمارەتلىرى بار.
thumb| ۋاتېرلو ھەرىكىتىنىڭ خەرىتىسى thumb| مونت-ساينت ژان ئۇرۇشى
1957 - يىلى
1957 - يىلى
ئاچچىق-چۈچۈك (تەم)
ئاچچىق-چۈچۈك بىر خىل تەم سەزگۈسىدۇر. ئاچچىق-چۈچۈك ئادەتتە ئىنسانلار بىر خىل تائام ياكى يېمەكلىك (مەسلەن ساماۋەر شورپىسى، كاۋاپ، لەڭمەن، دان-دان قورۇما چۆپ، سامسا ئاچچىق-چۈچۈك توخۇ (جوماجى) ، ھامبۇرگ، چوڭ تەخسىلىك توخۇ قورۇمىسى، ۋە باشقىلار) نى ئىستىمال قىلغاندا ئېرىشىدىغان بىر خىل سەزگۈدۈر. ئۇيغۇر تىلدىكى ئاچچىق-چۈچۈك ئادەتتە ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچىدىكى مالا (麻辣)، ھىندى تىلدىكى ماسالا ۋە ئېنگلىزتىلدىكى خوت (Hot) ياكى سىپايسى (Spicy) دېگەن سۆزلەر بىلەن ئوخشاش ياكى ئوخشىشىپ كېتىدىغان مەنىگە ئىگە. thumb|ئاچچىق-چۈچۈك توخۇ (جوماجى ياكى ئاچچىق-چۈچۈك سوغوق توخۇ) thumb|توخۇ قورۇمىسى ([[چوڭ تەخسە توخۇ قورۇمىسى|چوڭ تەخسىلىك توخۇ قورۇمىسى)]]
ئالتۇن ئوردا ۋە ئۆزبېكلەر
قىپچاقلار ئەڭ ئاۋۋال مىلادىدىن بۇرۇن 1- ئەسىردن باشلاپ تارىخى خاتىرىلەردە كۆرۈنۈشكە باشلىغانىدى. بىر چوڭ تۈرك توپلىمى بولۇش سۈپىتى بىلەن بۇندىن كېيىنكى ياۋرو-ئاسىيا دالاسىنىڭ 2000 يىللىق تارىخىغا سالماق تەسىر كۆرسەتتى. مەيلى قىپچاقلار قۇرغان ھىندىستان دېھلى سۇلتانلىقى، مىسىر مەملۇكىيلەر خانلىقىنى، ئۆزبىك خانلىقى، قازاق خانلىقى بولسۇن ۋە ياكى ئاتىللا قوشۇنى، موڭغۇل ئىمپېىرىيىسى قوشۇنى، رىم ئىمپېىرىيىسى قوشۇنى ئىچىدىكى قىپچاقلار بولسۇن. شۇ دەۋىرنىڭ تارىخى ۋەزىيىتى، سىياسىي تىرىتورىيىسىگە بەلگىلىك تەسىر كۆرسەتتى. تۆۋەندە تىلغا ئالماقچى بولغان قىپچاقلار توغرىلىق تارىخى تېما ئۆزبىكلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. چىڭگىزخان ھايات ۋاقتىدا چوڭ ئوغلى جۇچىغا قىپچاق زېمىنىنى بۆلۈپ بەرگەنىدى. ئەمما بۇ مەزگىلدە قىپچاق زېمىنلىرى پۈتۈنلەي موڭغۇل ئىمپىرىيىسىنىڭ زىمىنىغا تەۋە دېگۈلى بولمايىتتى. بىرىنچى قېتىملىق غەرىبكە يۈرۈش غەلبە قىلغاندىن كىيىن، 1235 -يىلى موڭغۇل قوشۇنى جوچىنىڭ ئىككىنچى ئوغلى باتۇخاننىڭ قومادانلىقىدا ئىككىنچى قېتىملىق كەڭ كۆلەملىك غەربكە يۈرۈشىنى باشلىدى. 1236- يىلى ھازار دېڭىزىنىڭ شىمالىغا يېتىپ كېلىپ ئېتىل بۇلغارلىرىنىڭ زېمىنىنى بېسىۋالدى، ئارقىدىن قىپچاق يايلاقلىرى، ئورۇس ، پەچەنەك، چېركەس زېمىنلىرىنى كونتىرول قىلدى. بۇنىڭ بىلەن بىر پۈتۈن قىپچاق زېمىنلىرى موڭغۇل ئىمپېىرىيىسىنىڭ تېرىتورىيىسى ئىچىگە كىردى. 1242 - يىلى ياۋروپادىكى ئۇرۇش مەيدانلىرىدىن قايىتقان باتۇخان ئېتىل بويىدىكى سارايدا رەسمىي ھالدا ئالتۇن ئوردا خانلىقىنى قۇردى .تارىخى ئەسەرلەردە بۇ خانلىق جوچى ئۇلۇسى، قىپچاق خانلىقى دەپمۇ ئاتالدى.
جوچىنىڭ چوڭ ئوغلى ئوردا ياۋروپادىكى ئۇرۇشتا بۈيۈك خىزمەت كۆرسەتكەنلىكى ۋە خانلىق ھوقۇقىنى باتۇدىن تالاشمىغانلىقى يۈزسىدىن ئېرتىشتىن يايىقغىچە بولغان زېمىنغا ئىگە بولدى، ئۇ ھۆكۈمرانلىق قىلغان جايلار ئاق ئوردا ئاتالدى. ئۇنىڭ غەربىدىكى زېمىنلار يايىق دەرياسىدىن قىپچاق يايلىقىنىڭ ئەڭ غەربىگىچە بولغان زېمىنلار كۆك ئوردا ئاتالدى. ئالتۇن ئوردا قوشۇنىنىڭ ئۆزبېك قوشۇنى ئاتىلىشى مۇھەممەد ئۆزبېكخاننىڭ تەسىرىدىن دەپ قارىلىدۇ. 1312 -يىلى ئۆزبېكخان ئالتۇن ئوردا تەختىگە ئولتۇرغاندىن باشلاپ ئىسلام دىنىنى خانلىق تەۋەسىدە كۈچەپ تەرغىب قىلدى. ئىسلام دىنى نوپۇزىنىڭ خانلىق تەۋەسىدە مىسلىسىز كۈچىيىشى بىلەن ئۆزبېكخاننىڭ خانلىق ئىچى تېشىدىكى نوپۇزىمۇ كۈچىيىپ باردى. بۇ دەۋىردىن باشلاپ ئالتۇن ئوردا ئەلچىلىرى ئۆزبېك ئەلچىلىرى دەپ ئاتالدى، ئالتۇن ئوردا قوشۇنىمۇ ئۆزبېك قوشۇنى دەپ ئاتىلىدىغان بولدى. 1382 - يىلى ئاق ئوردا خانى توختامىشخان كۆك ئوردا زىمىنلىرىنى بويسۇندۇرۇپ ئېرتىشتىن قىرىمغىچە بولغان ئالتۇن ئوردا زېمىنلىرىنى بىرلىككە كەلتۈردى. 1385- يىلى توختامىش قوشۇنى تەبرىزنى ئىشغال قىلدى ۋە بۇخاراغىچە ھۇجۇم قىلىپ كەلدى. ساھىبقىران تىمۇر قوشۇن تەشكىللەپ توختامىشنى مەغلۇب قىلدى، توختامىشتىن كېيىنكى ئالتۇن ئوردا قوشۇنلىرى (ئۆزبېكلەر) ۋە تىمۇرىيلەر ئارىسىدا ماۋەرائۇننەھىر ۋە خۇراساننى تالىشىش توقۇنۇشى بىسىقمىدى.
1428-يىلى ئەبۇلخەيىرخان ئۆزبېك خانلىقىنى قۇردى ۋە 1430 - يىللىرىدىن باشلاپ كېيىنكى 20 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە ماۋەرائۇننەھىرگە بىر نەچچە نۆۋەت ھۇجۇم قوزغىدى ھەمدە بىر قىسىم جايلارنى ئىشغال قىلدى. بۇ دەۋىردە بىر مۇھىم تارىخى ۋەقە يۈز بەردى. ئۆزبېك خانلىقى ئىچىدىكى بەگلەردىن جانىبەك ۋە كىرەي ئەبۇلخەيىرخان بىلەن چىقىشالمىغانلىق سەۋەبىدىن قول ئاستىدىكىلىرى بىلەن شەرىققە سۈرۈلدى ۋە 1456- يىلى يەتتەسۇدا قازاق خانلىقىنى قۇردى. قازاق خانلىقى تەۋەسىدىكى قىپچاق ئۆزبېكلىرى (ئۆزبېكخان نامى ئاستىدىكى قىپچاق ۋە باشقا تۈركى موڭغۇل قەبىلىلىرى) شۇندىن ئىتىبارەن قازاق نامىدا ئاتىلىشقا باشلىدى .ئابۇلخەيىرخان ئۆزىمۇ 1468- يىلى قازاقلار بىلەن بولغان ئۇرۇشتا قايتىش بولدى.