cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يەھۇدىلارنى 3000 يىل ساقلاپ قالغان ئامىللار
يەھۇدىلارنىڭ قىسقىچە تارىخى
(3) باشقا قەدىمقى دىنلارنىڭ ھەممىسى خۇدالىرىنى بىرەر فىزىكىلىق جىسىم ياكى ھادىسىلەر بىلەن زىچ باغلاپ قويغان، ھەمدە كۈننىڭ خۇداسى، ئاينىڭ خۇداسى، دېڭىز خۇداسى، ھامىلدار بولۇش خۇداسى، ۋە ئۆلۈش خۇداسى قاتارلىق كۆپ ساندىكى خۇدالارغا ئىگە بولغان. كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ئۇلارنىڭ خۇدالىرى بىر خىل ئىنسان شەكلىنى ئالغان. پەقەت جۇدائىزملا خۇدانىڭ فىزىكىلىق گەۋدىسى، شەكلى ۋە شۇلارغا ئوخشاش باشقا نەرسىسى يوق، دەپ قارىغان.
(4) باشقا قەدىمقى دىنلارنىڭ ھەممىسى «خۇدا چەكلىك كۈچ-قۇدرەتكە ئىگە» دەپ قارىغان. بۇنداق بولغاندا، خۇدانى پەيدا قىلغان باشقا بىر خىل كۈچنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ئەمما جۇدائىزم ھەممە مەۋجۇتلۇقلارنىڭ ياراتقۇچىسى خۇدا بولۇپ، ئۇ يارىتىش جەھەتتە چەكسىز كۈچ-قۇدرەتكە ئىگە، دەپ قارىغان.
(5) قەدىمقى دۇنيانىڭ ھەممىسى خۇدا دېگەن بىر قورسىقى كىچىك زومىگەر بولۇپ، ئۆزىنىڭ ئىنسانلارنىڭكى بىلەن ئوخشاش نەپسى بىلەن ئىش ئېلىپ بارىدۇ، شۇڭا ئادەتتىكى ئىنسانلار بىلەنمۇ، ۋە بىر-بىرى بىلەنمۇ تۇقۇنۇشىدۇ، دەپ قارىغان. ئۆز خۇدالىرىدىن ھەرگىزمۇ ئەخلاق جەھەتتە مۇتلەق ھالدا مۇكەممەل بولۇشنى كۈتمىگەن. پەقەت يەھۇدى خۇداسىلا ئاشۇنداق شەرتكە توشقان.
(6) باشقا قەدىمقى دىنلارنىڭ ھەممىسى مەلۇم شەكىلدىكى ئوخشاش جىنسلىقلار مۇھەببىتىگە يول قويغان. پەقەت جۇدائىزملا ھەر قانداق شەكىلدىكى ئوخشاش جىنسلىقلار مۇھەببىتىگە قارشى تۇرغان.
يۇقىرىدىكىدەك پەرقلەر تۈپەيلىدىن، قەدىمقى مەدەنىيەتلەرگە يەھۇدى ئەقىدىسى بىمەنە بولۇپ تۇيۇلغان. يەھۇدىلار باشقىلارغا ئىنسانىيەتنىڭ ئومۇمىي سەرگۈزەشتىلىرى بىلەن ئورتاق ھۆكۈمىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان شەكىلدە نامايان بولغان. يەھۇدىلار «خەتەرلىك ئورۇنغا چۈشۈپ قالغان دوستسىز ئىنسانلار»، دەپ قارالغان. قىسقىسى، مىلادىيىدىن كېيىنكى 70-يىللاردىن بۇرۇنلا، يەھۇدىلار باشقا بارلىق ئەللەرنىڭ چەتكە قېقىشىغا دۇچ كەلگەن. ئۇ دەۋردە يەھۇدىلار جۇدائىزمنى ساقلاپ قېلىشقا سەۋەب بولغان، دىن بىلەن مۇناسىۋەتسىز مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرمىگەن. دۇنيانى زىل-زىلگە كەلتۈرگۈدەك بىرەر يەھۇدى ئىمپراتۇرلىقىمۇ مەۋجۇت بولۇپ باقمىغان. يەھۇدىلار ماتېماتىكا، مېدىتسىنا، ئىقتىساد، بىناكارلىق، سەنئەت ۋە پەلسەپە قاتارلىق ساھەلەردە بىرەر دەۋر بۆلگۈچ ئىجادىيەتنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈپ باققانمۇ ئەمەس. ئەگەر ئاشۇنداق ئىشلار مەۋجۇت بولۇپ باققان بولسا، جۇدائىزمنىڭ ساقلىنىپ قېلىشىنى بىر مۇۋەپپەقىيەتلىك جەمئىيەت بەرپا قىلغان مۆجىزىلەرنىڭ بىرى، دەپ قاراشقىمۇ بولار ئىدى.
يەھۇدىلارنىڭ 70-يىللاردىن باشلانغان ئىككىنچى تارىخىي دەۋرىدە، يەھۇدى جەمئىيىتى ئۆز-ئارا قارشىلاشقان نۇرغۇن مەدەنىيەت ئىچىگە تارقالغان بولۇپ، ئۆزىنىڭ ھېچ قانداق مەركىزىي ھاكىمىيىتى ياكى كونتروللىقى مەۋجۇت بولمىغان. ئادەتتە، بۇنداق ئەھۋال ئاستىدا قالغان بىر مىللەت باشقا مىللەت مەدەنىيەتلىرىنىڭ تەسىرىگە زور كۆلەمدە ئۇچرىغان، ۋە باشقا مەدەنىيەتلەرنى كۆپلەپ قوبۇل قىلغان بولاتتى. دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدىكى يەھۇدى جەمئىيەتلىرى ئۆزى تۇرىۋاتقان دۆلەت ۋە رايوننىڭ مۇھىتىغا ماسلاشقان، ۋە شۇ جايدىكى مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتىنى خېلە چوڭقۇر قوبۇل قىلغان بولاتتى. ئاشۇ دەۋردىكى خرىستىيان دىنىنىڭ تەرەققىياتىغا قاراپ باقىدىغان بولساق، ئۇنىڭدا نەچچە يۈزلىگەن مەزھەپنىڭ بارلىققا كەلگەنلىكىنى بايقايمىز. بۇ دىنىي مەزھەپلەر ئەينى زاماندىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋاقىت ئىچىدە بىر ھۆكۈمران ئورۇننى ئىگىلىگەن، ۋە ئۆز ئالدىغا مەركىزىي ھاكىمىيىتى ۋە كونتروللىقىغا ئىگە بولغان بىر دىندا بارلىققا كەلگەن. ئاشۇنداق ئەھۋالنى بارلىققا كەلتۈرگەن كۈچ جۇدائىزمغا تېخىمۇ زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن بولسا توغرا بولاتتى. ئەمەلىيەتتە بولسا، دەل بۇنىڭ ئەكسىچە بولغان ئىش يۈز بەرگەن: ھازىرقى جۇدائىزم بىلەن بۇنىڭدىن 1900 يىل ئىلگىرىكى جۇدائىزم ئوتتۇرىسىدا دىنىي ئېتىقاد ۋە دىنىي ئىش-ھەرىكەت جەھەتتە ھېچ قانداق تۈپ پەرق مەۋجۇت ئەمەس. بۇ بىر ھېچكىم تەسەۋۋۇر قىلالمايدىغان ئەھۋال بولۇپ، ئۇ مەدەنىيەت ئۆزگىرىشىنىڭ نورمال جەريانىغا خىلاپلىق قىلىدۇ.
ئۇنداقتا يەھۇدىلار بىلەن ئۇلارنىڭ جۇدائىزم دىنىنى ساقلاپ قالغان ئامىللار قايسىلا؟ بۇ نۇقتىلار تۆۋەندىكى قىسىملاردا بايان قىلىنىدۇ.
يەھۇدىلارنى 3000 يىل ساقلاپ قالغان مۇھىم ئامىللار
يەھۇدىلارنى ساقلاپ قالغان ئامىللار ئۈستىدە تېخىچە بىرەر بىرلىككە كەلگەن نەزەرىيە مەۋجۇت ئەمەس. يەھۇدىدىن بولغان مۇتەخەسسىسلەر ئىچىدە ئۆزلىرىنى 3000 يىلدىن ئارتۇق ساقلاپ قالغىنى يەھۇدى دىنى—جۇدائىزم، ۋە يەھۇدىلارنىڭ دىنى بىلەن ئەخلاقى توغرىسىدىكى 613 تەلىماتلار، دەپ قارايدىغانلار كۆپ ئىكەن. مەن ئوقۇغان 2008-يىلى نەشىر قىلىنغان «ھەقىقەتكە كۆرە ياشاش» (Living up to the truth, Dr. Dovid Gottlieb) دېگەن كىتابتا، ئاپتور باشقىلار ئوتتۇرىغا قويغان، يەھۇدىلارنى3000 يىل ساقلاپ قالغان ئامىللار ھەققىدىكى بارلىق كۆز-قاراشلارنى مۇنداق 3 ئامىلغا يىغىنچاقلىغان:
1) ئېزىلىش
«ئېزىلىش» ياكى «زۇلۇم»دېگەن ئامىل ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ناھايىتىمۇ تونۇشلۇق. بىر مىللەت يەنە بىر مىللەتنى ئەزسە، ئېزىلگۈچى مىللەتتە ئەزگۈچى مىللەتنىڭ ئۆز خەلقى بىلەن ئۆز مەدەنىيىتىنى يوقىتىۋېتىش مەقسىتىگە قارشى ئىرادە ۋۇجۇتقا كېلىدۇ. تارىختا دۇنيادىكى يەھۇدى ئەمەس مىللەتلەر يەھۇدىلارغا «باشقا دۇنيا ئادەملىرى» دەپ ئېنىقلىما بەرگەن. مەن يەھۇدىلارنىڭ تارىخى ھەققىدىكى بىر تور بېتىنى كۆرگەن، ئۇنىڭدا يەھۇدىلارغا يۈز بەرگەن ۋەقەلەرنىڭ ۋاقتى، ئورنى ۋە ۋەقەنىڭ تۈرى بىر جەدۋەل شەكلىدە تەسۋىرلەنگەن بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىكەن:
-- قوغلاندى قىلىنغان --مەجبۇرى ھالدا باشقا دىنغائېتىقاد قىلىدىغان كىشىلەرگە ئۆزگەرتىلگەن --كىتابلىرى كۆيدۈرۈلگەن --مال-مۈلكى مۇسادىرەقىلىنغان --يەھۇدى چېركاۋلىرىكۆيدۈرۈلگەن --قىرغىن قىلىنغان --مال-مۈلكى كۆيدۈرۈلگەن --يېرى تارتىۋېلىنغان --دېڭىزدا سەپەر قىلىشى چەكلەنگەن --كەڭ-كۆلەملىكقىرغىنچىلىققا ئۇچرىغان --تىرىك كۆمۈۋېتىلگەن --گېرمانىيە ۋە فرانسىيىدىكى يەھۇدى نوپۇسىنىڭ 1/3 قىسمى قىرىلغان --قىرىلغان --بۇلاڭچىلار ھۇجۇمىغائۇچرىغان
تارىختا يەھۇدىلار جەمئىي 79 دۆلەتتىن قوغلاندى قىلىنغان بولۇپ، بەزى دۆلەت ۋە جايلاردىن كۆپ قېتىملاپ قوغلانغان. بۇ يەردە تەبىئىي ھالدا سورىلىدىغان بىر سوئال، «دۇنيا يەھۇدىلارغا نېمە ئۈچۈن شۇنچىۋالا ئۆچ؟» دېگەندىن ئىبارەت. بۇنىڭ جاۋابىنى تارىختىكى سەۋەبلەر بىلەن ھازىرقى سەۋەبلەر، دەپ ئىككى قىسىمغا بۆلۈپ بايان قىلىش مۇمكىن بولۇپ، مەن بۇ يەردە تارىختىكى سەۋەبىنىڭ بىر قانچە ئاساسلىق قىسمىنىلا قىسقىچە تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كېتەي:
--يەھۇدىلارنىڭ دىنى،مەدەنىيىتى ۋە ئۆرۈپ-ئادىتى باشقىچە بولۇپ، خرىستىيان دىنىغا ئىشىنىدىغانمىللەتلەرنىڭكىدىن تۈپتىن پەرقلىق. شۇڭاخرىستىيان دۇنياسى ئۇلارنى تەبىئىي ھالدا ئۆچ كۆرگەن. -- ئۇلار ئۆزىنى ھەممىدىنئۈستۈن تۇرغۇچى ئىنسان، ياكى «ئاللا تاللىغان ئىنسانلار» ھېسابلاپ، خرىستىيانلارغاقارشى ئۇرۇش قىلغان. -- ئۇلار تارىختا ئاچكۆزلۈك، ئوغرىلىق، يالغانچىلىق، باشقىلاردىن پايدىلىنىش، سودىدا جازانىخورلۇق قىلىش بىلەن شۇغۇللانغان. --يەھۇدىلار نەدە ياشىشىدىنقەتئىينەزەر، باشقا مىللەتلەر بىلەن ئارىلاشماي، ئۆزلىرى ئۆز-ئالدىغا ئايرىمياشىغان. باشقا مىللەتكە ھېچ قانداق مەنپەئەت بەرمىگەن. شۇنىڭ بىلەن باشقا مىللەتلەرگە بىر غەيرى مىللەت بولۇپ كۆرۈنگەن. --ئۇلار يەھۇدى ئەمەسلەرنىڭ جېنىنى بىر ھايۋاننىڭ جېنى بىلەن تەڭ قاراپ، ئۆزلىرىنى «مۇقەددەس ئىنسانلار» دەپ ھېسابلىغان.شۇڭا باشقا مىللەت كىشىلىرىنى ئۆلتۈرۈش ۋە ئۇلارنىڭ نەرسىلىرىنى ئوغۇرلاشنىئورۇنلۇق ئىشلار قاتارىدا كۆرگەن (ھازىر پەلەستىنلىكلەر ئەسىرگە چۈشكەن بىر يەھۇدىنى ئىسرائىلىيىگە قايتۇرۇپ بەرسە، يەھۇدىلار ئۇنىڭ ئورنىغا 50-300 ئەرەبلىكئەسىرنى قايتۇرۇپ بېرىپ، شۇ ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئەرەبلەردىن نەقەدەر ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى نامايان قىلىدۇ).
يۇقىرىقىدەك سەۋەبلەر پۈتۈن دۇنيانىڭ يەھۇدىلارنى چەتكە قېقىشىنى ۋە ئېزىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنداق ئېزىلىش بولسا يەھۇدىلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى ساقلاشتىكى قەتئىي ئىرادىسىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرگەن. ئەگەر يەھۇدىلاردۇنيادا باشقا مىللەتلەر بىلەن ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنغان بولسا، ۋە جەمئىيەتتە باشقا مىللەتلەر بىلەن ئوخشاش ئورۇنغا ئېرىشەلىگەن بولسا، ئۇلارنىڭ بۇ چاققا يوقاپ كېتىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن ئىدى.
كەمسىتىشكە ئۇچراش يامان ئىش بولۇپ، ھېچ قانداق بىر مىللەت باشقىلار تەرىپىدىن كەمسىتىلىشنى ۋە چەتكە قېقىلىشنى خالىمايدۇ. لېكىن، ھەممىمىزنىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، بەزىدە يامان ئىشتىن ياخشى نەتىجىمۇ كېلىپ چىقىدۇ. كەمسىتىلىشنىڭ ئىجابىي رولىمۇ بار. ئۇ بولسىمۇ، يۇقىرىدا بايان قىلىنغاندەك، بىر مىللەتنىڭ ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشتىكى رولىدۇر. مەن يېقىندا ئىدارەمدە كېچە سائەت 11 گىچە ئىشلەشكە مەجبۇرى بولۇپ قالدىم. ئۇ كۈنى ئەتىگىنى ئىدارىنىڭ كىچىك ئاپتوبۇسى بىلەن ئىشقا كەلگەن بولۇپ، ئۇ ماشىنا ئاللىبۇرۇن كەتكەن بولغاچقا، يېرىم كېچىدە ئۆيگە بىر يەھۇدى خىزمەتدىشىمنىڭ ماشىنىسى بىلەن قايتىپ كەلدىم. بىز يولدا پاراڭلىشىپ، مەن ئۇنىڭغا يۇقىرىقى 3 ئامىل ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرىمنى سۆزلەپ بەرسەم، ئۇ ئىنتايىن خوشال بولۇپ كەتتى. ھەمدە «ئۇ ئىشلارنى مەن بىلمەيدىكەنمەن. ھازىر بىزگە نىسبەتەن ھېچقانداق كەمسىتىش بولمىغاچقا، مەن ئوغلۇمنى يەھۇدى قىلىپ تەربىيىلەشتە ئىنتايىن قاتتىق قىينىلىپ كېتىۋاتىمەن»، دېدى. ھەمدە مېنى بىزنىڭ شەھەردىكى «يەھۇدىلار مەركىزى» دە بىر قېتىم يۇقىرىقى تېمىدا ئىلمىي دوكلاد بېرىشكە تەكلىپ قىلدى. قىسقىسى، بىر مىللەتنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ يوقۇتۇشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى، ھەممە مىللەتلەرنى ھەممە ئىشتا باراۋەر قىلىۋېتىش. بۇنىڭ ئەڭ ياخشى بىر مىسالى ئامېرىكىدۇر. ئامېرىكىدا 200 دەك مىللەت ياشايدۇ. ھەر بىر داڭلىق ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنى تەكشۈرسىڭىز، ئۇلاردىنمۇ ئاسانلا بىرەر يۈز مىللەت تېپىلىدۇ. لېكىن، ئامېرىكىغا كىچىكىدە كەلگەن، ياكى ئامېرىكىدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان ياشلارنى تەكشۈرسىڭىز، ئۇلارنىڭ قىممەت قارىشى ئاساسەن ئوخشىشىپ كېتىدىغانلىقىنى، ئاساسەن ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ كەتكەنلىكىنى بايقايسىز. بۇنداق ياشلارنىڭ ئاساسىي قىسمىغا نىسبەتەن ئۆزى ئايرىم بىر مىللەت بولۇپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشنىڭ ئانچەئەھمىيىتى قالمىغان بولۇپ تۇيۇلىدۇ. بۇخىل ئەھۋال باشقا دېموكراتىك دۆلەتلەردىمۇ ئوخشاش. ئاشۇنداق سەۋەب تۈپەيلىدىن، تەرەققىي تاپقان ياكى دېموكراتىك دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇرلار ئۆز بالىلىرىنى ئۇيغۇر قىلىپ چوڭ قىلىشتا ئىنتايىن ئېغىر قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىۋاتىدۇ. ئۆز بالىلىرىنى ئۇيغۇر قىلىپ تەربىيىلەشكە كۆزى يەتمەي، ئۇيغۇر دىيارىغا قايتىپ كەتكەنلەر (مەسىلەن، «چەتئەل ئىشتىياقى ۋە ئۇيغۇرلۇق ئەندىشىسى» https://web.archive.org/web/20130817120133/http://bbs.misranim.com/thread-80167-1-1.html نى كۆرۈپ بېقىڭ) ۋە قايتىپ كەتمەكچى بولىۋاتقانلارمۇ بار.
مەن بۇ يەردە ئوقۇرمەنلەرگەئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە 2009-يىلى تومۇزدىن كېيىن يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەرنى ئوبدان كۆزىتىپ، ئاشۇ ئۆزگىرىشلەرنى يۇقىرىدىكى مەزمۇن بىلەن باغلاپ تەھلىل قىلىپ بېقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن.
2) دىن
يەھۇدىلار ئىنجىلىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى «تەۋرات» بولۇپ، ئۇ جەمئىي 5 كىتابتىن تەركىپ تاپقان. يەھۇدىلارنىڭ ئەنئەنىسىگە ئاساسلانغاندا، تەۋراتتىكى بارلىق قانۇن-تەلىماتلارنى ئۇلارنىڭ خۇداسى مۇسا پەيغەمبەرگە چۈشۈرۈپ بەرگەن بولۇپ، كېيىن مۇسا پەيغەمبەر ئۇلارنى ئاشۇ 5 كىتاب قىلىپ يېزىپ چىققان ئىكەن. تەۋراتتا يېزىلغان مەزمۇنلار ئۇقۇم ۋە سۆزلەرنىڭ ئىشلىتىشى جەھەتتىن ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە يۇقىرى سەۋىيىلىك بولۇپ، جۈملىلەرنىڭ ھەممىسى بىر ئالاھىدە تەرتىپ بويىچە تېزىلغان سۆزلەر بىلەن يېزىلغان ئىكەن. شۇڭا تەۋراتنى ئەسلىدىكى سۈپەتنى ساقلىغان ھالدا باشقا بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش مۇمكىن ئەمەس ئىكەن. شۇ سەۋەبتىن يەھۇدىلارنىڭ ھەممىسىدىن ئۆز ئانا تىلىدا يېزىلغان تەۋراتنى ئوقۇش تەلەپ قىلىنغان. مىلادىيىدىن كېيىنكى 64-يىلىدىن بۇرۇن يەھۇدىلار چېركاۋغا بېرىپ، ئاللاھقا سەجدە قىلغاندا تەۋراتنى يادلىۋالغان بويىچە ئوقۇيدىغان بولۇپ، 64-يىلىغا كەلگەندە يەھۇدىلار بىر يېڭى قانۇن چىقىرىپ، ھەممە يەھۇدىلاردىن تەۋراتنى يادلىۋېلىپ ئەمەس،ئۇنىڭ مەزمۇنىنى چۈشىنىپ تۇرۇپ، كىتابتىن بىۋاستە ئوقۇشنى تەلەپ قىلغان. ھەمدە بالىلىرىغا تەۋراتنى ئوقۇشنى ئۆگىتىشنى دادىلارنىڭ مەجبۇرىيىتى قىلىپ بېكىتكەن. دادىلار بالىلىرىغا تەۋراتنى توغرا ئۆگىتىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئۇنى ئۆزلىرى توغرا ئۆگىنىشكە مەجبۇرى بولغان. شۇنىڭ بىلەن تەۋراتنى ئۆگىنىشتىكى يالغانچىلىق ياكى كۆز-بويامچىلىققا ئىمكان قالمىغان. شۇنداق قىلىپ، دۇنيانىڭ قايسى جايىدا ياشىشىدىن قەتئىينەزەر، يەھۇدىلار ئۆز ئانا تىلىنى چوقۇم ئۆگەنگەن، ئۆز ئانا تىلى ئارقىلىق تەۋراتنى چوقۇم ئۆگەنگەن، ھەمدە دادىلار بالىلىرىغا تەۋراتنى ئۆز ئانا تىلىدا چوقۇم ئۆگەتكەن. تەۋرات يەھۇدىلارنى بىرلەشتۈرۈپ تۇرغان. ئۇ يەھۇدىلارنى توپلىشىپ ياشاشقا مەجبۇرى قىلغان. ھەمدە ئۇ يەھۇدىلارنى ئۆز ئانا تىلى، ئەنئەنىسى، ئۆرۈپ ئادىتى ۋە مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلغان. مۇتلەق كۆپ ساندىكى يەھۇدى دىنىي ئالىملىرى، يەھۇدىنى 3000 يىل ساقلاپ قالغان بىردىن-بىر ئامىل تەۋرات، دەپ قارايدىكەن.
تەۋراتتا تەسۋىرلەنگەن جۇدائىزمنىڭ تۆۋەندىكى ئامىللىرى يەھۇدىلارنى ساقلاپ قېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلغان: ئەقىدە، قىممەت قارىشى، قانۇن،ئۆرۈپ-ئادەت، ۋە ئىجتىمائىي شەكىللەر. شۇنداقلا ئۆزىنىڭ ئايرىم تىلى، يېمەكلىكلىرى، ۋە كېيىم-كېچەكلىرى. يەنى، تەۋراتتا تەسۋىرلەنگىنى يالغۇز دىنىي ئۇقۇمدىنلا ئىبارەت ئەمەس بولۇپ، ئۇنىڭدا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى يېزىلغان.
بۇ ئەھۋالنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى بىلەن سېلىشتۇرۇپ بېقىڭ: ئۇيغۇرچ ەقۇرئان قاچان نەشىر قىلىندى؟  ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرچە قۇرئاننى ھازىرغىچە بىر قېتىم ئوقۇپ باققانلار قانچە پىرسەنتنى ئىگىلەيدۇ؟
يەھۇدىلارنىڭ پۈتۈن خەلق دىنغا ئېتىقاد قىلىش، پۈتۈن خەلق تەۋراتنى ئۆز ئانا-تىلىدا چۈشىنىپ تۇرۇپ ئوقۇپ مېڭىش، ۋە بارلىق دادىلار بالىلىرىغا تەۋراتنى ئوقۇشنى ئۆگىتىش مەجبۇرىيىتى ئۇلاردىن ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىلىك ئەقلىي ئىقتىدارنى تەلەپ قىلغان. شۇڭلاشقا ھازىر نۇرغۇن كىشىلەر ئېتراپ قىلغىنىدەك «يەھۇدىلار ئەقىللىق» بولماستىن، پەقەت «ئەقىللىق يەھۇدىلارلا ساقلىنىپ قېلىپ، قالغانلىرى ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ تۈگەپ كەتكەن». مەن بۇ ھەقتە ماقالىنىڭ كېيىنكى بىر قىسمىدا يەنە ئازراق توختىلىمەن.
--پۈتۈن خەلق زىيالىي بولۇش--
يەھۇدىلارنىڭ مىللىي مەجبۇرىيەتلىرىنىڭ بىرى، بارلىق ئادەم دىندار بولۇش، ۋە پۈتۈن خەلق زىيالىي بولۇشتىن ئىبارەت. مېنىڭ بىلىشىمچە، پۈتۈن خەلق ئوقۇغان بولۇش ياپونلۇقلارنىڭمۇ مىللىي مەجبۇرىيەتلىرىنىڭ بىرى. ياپونىيە ۋە تەرەققىي قىلغان ياۋروپا ئەللىرىدىكى مىللەتلەرنىڭ پۈتۈن خەلق ئوقۇغان بولۇش قانۇنىنى يولغا قويغىنىغا 200 يىلچە ۋاقىت بولدى. ئەمما يەھۇدىلار مىلادىيىدىن كېيىنكى 64-يىلىلا ئوغۇللار 6 ياشتىن باشلاپ مەجبۇرى ئوقۇش قانۇنىنى يولغا قويغان، ھەمدە ئۇ قانۇننى 100 يىل ئىچىدە، يەنى 164-يىلىغا كەلگەندە تولۇق ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولغان. شۇنىڭدىن باشلاپ، يەھۇدى ئەرلىرىنىڭ تىل-يېزىق ۋە ھېسابلاشتا ساۋاتلىق بولۇش دەرىجىسى 100 پىرسەنتكە يەتكەن. يەنى، يەھۇدىلار مەجبۇرى مائارىپنى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى ھازىر 1900 يىلدىن ئۇزۇنراق ۋاقىت بولدى.
يەھۇدىلار ئارىسىدا تارقالغان مۇنداق بىر داڭلىق سۆز بار: «بىر ئەر بىر زىيالىينىڭ قىزىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ھەممە مال-مۈلكىنى قۇربان قىلىشقا ئەرزىيدۇ. شۇنداقلا قىزىنى بىر زىيالىيغا بېرىش ئۈچۈنمۇ ئۆزىنىڭ بارلىق مال-مۈلكىنى قۇربان قىلىشقا ئەرزىيدۇ». مەن بۇ سۆزنى بىر قانچە يەھۇدى خىزمەتداشلىرىمغا دەپ باققان ئىدىم، ئۇلارنىڭ ھەممىسى بۇ سۆزنى بىلىدىغان بولۇپ چىقتى. مېنىڭ بىر يېقىن ئۇيغۇر دوستۇم بار بولۇپ، ئۇ ماڭا مۇنداق بىر ئەھۋالنى دەپ بەردى: ئۇنىڭ دادىسى بىر ناھايىتى كەمبەغەل ئائىلىدىن كېلىپ چىققان بولۇپ، 1950-يىللىرىلا ئۈرۈمچى ۋە بېيجىڭدا ئوقۇپ كادىر بولغان ئىكەن. ئۇنىڭ ئاپىسى بولسا بىر ناھايىتى كۆپ مال-مۈلكى ۋە يەر-جايلىرى بار دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئىكەن. ئۇنىڭ دادىسى ئاپىسىنى ياخشى كۆرۈپ قېلىپ، توي قىلىش تەلىپىنى ئېيتقاندا، ئاپىسىنىڭ دادىسى «كادىر دېگەن قەلەندەر كېلىدۇ»، دەپ بۇ توي ئىشىغا قاتتىق قارشىلىق كۆرسىتىپ تۇرىۋاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن دادىسى يەرلىك گۇڭشې ھۆكۈمىتىنى ئىزدەپ، ئاشۇ ھۆكۈمەتنىڭ بېسىمىنىڭ ياردىمىدە ئاپىسى بىلەن توي قىلىپتۇ. مەن بۇ يەردە ھەممە ئۇيغۇرلار ئاشۇنداق، دېمەكچى ئەمەسمەن. ھەممە ئۇيغۇرلار ئۇنداق ئەمەس. لېكىن، بۇ بىر مىسالدىن زىيالىي بولۇشقا قانداق قاراشتا ئۇيغۇرلار بىلەن يەھۇدىلار ئوتتۇرىسىدا قانچىلىك چوڭلۇقتىكى پەرقلەر بارلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. يۇقىرىدىكى ئىش بولغىنىغا ھازىر 60 يىلدىن ئاشتى. ئۇيغۇر دېھقانلىرى بالىلىرىنى زىيالىي قىلىشقا ھازىر قانداق قارايدۇ؟ مېنىڭ بىلىشىمچە، ئۇيغۇرلاردا پۈتۈن خەلق زىيالىي بولۇش ئېڭى زادىلا تىكلىنىپ باقمىغان بولۇپ، ئۆز پەرزەنتلىرىنى زىيالىي قىلىشنى ئارزۇلايدىغانلارمۇ بارلىق ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ ئىنتايىن ئاز بىر قىسمىنىلا تەشكىل قىلاتتى. ھازىر بولسا ئاتالمىش «قوش تىل مائارىپى» سىياسىتى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئادەم چىدىغۇسىز دەرىجىدىكى ئېچىنىشلىق ئەھۋاللار تۈپەيلىدىن، بىر قىسىم ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئوقۇتقۇچىلىق كەسپىنى تاشلاپ، باشقا ياشاش يولىنى تاللاۋاتقانلىقىنىمۇ ئاڭلاپ تۇرىۋاتىمەن.
يەھۇدىلار ئىچىدە ئەڭ قىيىن كەسىپلەردە ئوقۇيدىغانلار، ۋە ئەڭ قىيىن ۋە پۇلنى ئەڭ كۆپ تاپقىلى بولىدىغان كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلار كۆپ. ئالىي مەكتەپنى ئەڭ يۇقىرى ئۇنۋانغىچە ئوقۇيدىغانلارمۇ كۆپ.
--يەھۇدىلارنىڭ ئەقىللىقلىقى--
مەن يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كەتكىنىمدەك، 64-يىلىدىن باشلاپ، يەھۇدىلار دىنىي ئايەتلەرنى يادلىۋېلىپ ئوقۇشتىن، تەۋراتنى ئۆز تىلىدا تولۇق ۋە چۈشىنىپ ئوقۇشنى قانۇن قىلىپ يولغا قويغان. يېقىنقى 2000 يىلغا يېقىن ۋاقىت ئىچىدە ئۇلار ئاساسەن باشقىلارنىڭ يېرىدە ياشىغان بولغاچقا، ئۇلار يالغۇز ئۆز تىلىدا تولۇق ساۋاتلىق بولۇپلا قالماي، يەرلىك مىللەت تىلىدىمۇ تولۇق ساۋاتلىق بولغان. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇلار يېزىق، سۆز ۋە ماتېماتىكا جەھەتتە ئۆزى ياشىغان جايلاردىكى يەرلىك مىللەتلەردىن كۆپ ئۈستۈن تۇرغان. شۇڭلاشقا يەرلىك مىللەتلەر شەھەردە ئىشلەيدىغان بىلىملىك ئەمگەكچىلەرگە ھاجىتى چۈشكەندە، يېزىلاردىكى بىلىملىك يەھۇدىلارنى ئاپىرىپ ئىشلەتكەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە سودا-سېتىق، ئىقتىساد ۋە بازارلاش كەسىپلىرى بىلەن شۇغۇللىنىشقا مەجبۇرلانغانلار مۇتلەق كۆپ ساننى ئىگىلىگەن (ئاشۇنداق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ھازىر دۇنيادىكى چوڭ بانكىلارنىڭ ھەممىسى ئاساسەن يەھۇدىلارنىڭ قولىدا). ساۋادى ۋە بىلىم سەۋىيىسى تەۋراتنى چۈشىنىپ ئوقۇپ، ئۆزىنىڭ يەھۇدىيلىقىنى ساقلاپ مېڭىشقا يەتمىگەن يەھۇدىلار ئۆز مىللىتىدىن ۋاز كېچىپ، ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ يوقاپ كەتكەن. مەسىلەن، 1-ئەسىردىن 6-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا، يەھۇدىلارنىڭ دۇنيادىكى نوپۇسى 4.5 مىليوندىن 1.5مىليونغا چۈشۈپ كەتكەن. بۇنىڭ ئىچىدە بىر مىليونغا يېقىن يەھۇدىلار جۇدەئا (Judea) بىلەن مىسىردىكى رىملىقلارغا قارشى ئېلىپ بارغان قوزغىلاڭلاردا ئۆلۈپ كەتكەن. قالغان 2 مىليون يەھۇدى بولسا ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ يوقاپ كەتكەن.
يىغىپ ئېيتساق، پەقەت ئەڭ ئەقىللىق يەھۇدىلارلا قىرغىنچىلىقتىن قۇتۇلۇپ قالغان، ۋە ئۆزلىرىنى يەھۇدى سۈپىتىدە ساقلاپ قالالىغان. مانا بۇ ھازىرقى يەھۇدىلارنىڭ ناھايىتى ئەقىللىق بولۇشىنىڭ سەۋەبلىرىنىڭ بىرى. ئۇنىڭ يەنە بىر سەۋەبى بولسا، ئەقىللىق ياكى زىيالىي كىشىلەر پەقەت ئەقىللىق ۋە زىيالىي كىشىلەر بىلەنلا توي قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ساقلىنىپ قالغان يەھۇدىلارنىڭ ئەقىللىق دەرىجىسى تەدرىجى ھالدا ئۆسۈپ كەتكەن.
يەھۇدىلارنىڭ نوپۇسى دۇنيا نوپۇسىنىڭ 0.2 پىرسەنتىگە تەڭ. يەنى، دۇنيا نوپۇسى 7 مىليارد بولۇپ، يەھۇدىنىڭ بولسا 13 مىليون. ئۇلارنىڭ بۇ نوپۇس سانى ئۇيغۇرلارنىڭكىگە يېقىن كېلىدىغان بولۇپ، بۇ سان جۇڭگودىكى ھەر بىر قېتىملىق ئومۇمىي نوپۇس ساناش جەريانىدا كېلىپ چىقىدىغان ئەڭ كىچىك خاتالىقتىنمۇ كىچىك. ئەمما، 1870-يىلىدىن 1950-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، يەھۇدىلارنىڭ ئىچىدىن چىققان داڭلىق ئالىملارنىڭ ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكىلىقلار ئىچىدىكى نىسبىتى ئەدەبىياتتا 4 ھەسسە كۆپ، مۇزىكىدا 5 ھەسسە كۆپ، گۈزەل سەنئەتتە 5 ھەسسە، بىئولوگىيىدە 8 ھەسسە، خىمىيىدە 6 ھەسسە، فىزىكىدا 9 ھەسسە، ماتېماتىكىدا 12 ھەسسە، ۋە پەلسەپىدە 14 ھەسسە كۆپ بولغان. ئەدەبىيات، خىمىيە، فىزىكا، مېدىتسىنا ۋە پەلسەپىدە نوبېل مۇكاپىتى ئالغانلارنىڭ ئىچىدە ياھۇدىلارنىڭ نىسبىتى 1900-1950 دە 14 پىرسەنت، 1950-2000 دە 29 پىرسەنت، ۋە 2000 دىن ھازىرغىچە 32 پىرسەن تبولغان. پۈتۈن دۇنيا بويىچە ھازىرغىچە نوبېل مۇكاپىتىغا ئېرىشكەنلەرنىڭ سانى 360 ئەتىراپىدا بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى يەھۇدىلارنىڭ سانى 165 ئەتىراپىدا ئىكەن.
--ئۆز ئەنئەنىسى ۋە ئۆز تۇرمۇش ئادىتىگە سادىق بولۇش--
يەھۇدىلارنىڭ يىلدا بىرقېتىم كېلىدىغان، ئىنگلىزچە «پاسسوۋەر» دەپ ئاتىلىدىغان مىللىي بايرىمى بار بولۇپ، ئۇ ھەر يىلنىڭ ئەتىياز مەزگىلىدە كېلىپ، جەمئىي 7-8 كۈن تەبرىكلىنىدۇ. كۆپ ساندىكى يەھۇدىلار بۇ بايرامنىڭ دەسلەپكى ئىككى كۈنى بىلەن ئەڭ ئاخىرقى ئىككى كۈنى ئىشلىمەيدىغان بولۇپ، بۇ بايرامنىڭ قانداق تەبرىكلىنىشى، قانداق تاماقلار ئىستېمال قىلىنىشى قاتارلىقلار تەۋراتتا قانۇن قىلىپ بەلگىلەنگەن. ئامېرىكىمۇ ھازىر ئاشۇ كۈنلەردە يەھۇدىلارنىڭ ئىشقا ۋە مەكتەپكە كەلمەسلىكىنى قانۇن بويىچە يوللۇق قىلىۋەتكەن. يەھۇدىلار بۇ بايرامنى ئۆزلىرىگە ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش، ئۆزىنى قۇتقۇزۇش، ۋە ئەركىنلىككە ئېرىشىش ئۈمىدىنى مۇددەتلىك ھالدا ئەسلىتىپ تۇرىدىغان بىر ئادەت قىلىپ يېتىلدۈرگەن. بۇ بايرام بۇنىڭدىن تەخمىنەن 3000 يىل بۇرۇن باشلانغان بولۇپ، ئۇ تاكى بۈگۈنكى كۈنگىچە داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ. قەدىمدىن تارتىپ ئۇلار ئازراقمۇ ئۆزى بىللە ياشاۋاتقان باشقا مىللەتلەرنى دوراشقا ئىنتىلمىگەن، ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆز ئەنئەنىسىگە ۋە ئۆزىنىڭ تۇرمۇش ئادىتىگە سادىق بولغان. دۇنيانىڭ قەيېرىدە ياشىشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇلار بىر جايغا توپلىشىپ، يەھۇدىلار جەمئىيىتى قۇرۇپ ياشاپ، ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكىنى، مىللىي ئىپتىخارىنى، ۋە مىللىي غۇرۇرىنى ساقلىغان ۋە ئۇلارنى نامايەن قىلغان. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ بۇ خىل ئەنئەنىسىنى ھازىرغىچە داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ. ئامېرىكىدىكى كۆپلىگەن شەھەرلەردە بىردىن «يەھۇدىلار مەركىزى» بار بولۇپ، يەھۇدىلار ئالاھىدە كۈنلەرنىڭ ھەممىسىدە ئاشۇنداق مەركەزلەرگە يىغىلىپ، ئوپچە پائالىيەت ئۆتكۈزىدۇ. مەن ئىدارەمدە ۋە خەلقئارالىق يىغىنلاردا بېشىغا يەھۇدىلارغا خاس كىچىك دوپپا كىيىۋالغان يەھۇدىلارنى داۋاملىق ئۇچرىتىپ تۇرىمەن.
1994-يىلى مەن، مېنىڭ يېتەكچى پروفېسسورۇم ۋە ئامېرىكىنىڭ بىر دۆلەت تەجرىبىخانىسىدا ئىشلەيدىغان بىر يەھۇدى ئۈچەيلەن بىر خەلقئارالىق ئىلمىي-تەتقىقات ژورنىلىدا بىر پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدۇق. مەن ئۇ چاغدا ئۇ يەھۇدىنى كۆرۈپ باقمىغان بولۇپ، پەقەت ئۇنىڭ مېنىڭ يېتەكچى ئوقۇتقۇچۇمنىڭ دوكتۇرلۇق ئوقۇشى جەريانىدىكى ساۋاقدىشى ئىكەنلىكىنىلا بىلەتتىم. ئارىلىقتىن بىرەر يىل ئۆتكەندە، مەن بىر بىرخەلقئارالىق ئىلمىي-دوكلاد يىغىنىغا بارغاندا، ھېلىقى يەھۇدىنى ئۇچۇرتۇپ قالدىم. ئىككىمىز يېرىم سائەتتەك پاراڭلاشتۇق. ئاشۇ پاراڭلىشىش جەريانىدا ئۇ ماڭا قىزىقىپ، مېنىڭ قايسى مىللەتتىن ئىكەنلىكىمنى، ۋە نەدىن كەلگەنلىكىمنى سورىدى. مەن ئۇنىڭغا ئۆزەمنىڭ كىملىكىنى چۈشەندۈرۈپ بولغاندىن كېيىن، «ئاڭلىسام سەن يەھۇدى مىللىتىدىن ئىكەنسەن»، دېدىم. ئۇ دەرھاللا: «شۇنداق. مەن بىر يەھۇدى. مەن ئۆزەمنىڭ بىر يەھۇدى ئىكەنلىكىمدىن ناھايىتى پەخىرلىنىمەن»، دېدى. بۇ گەپ ماڭا بەك تەسىر قىلدى. ناھايىتى ھا كەلدى. مەن ئۇنىڭدىن «سەن ئۆزەڭنىڭ بىر يەھۇدى ئىكەنلىكىڭگە قانداق قارايسەن؟» دەپ سورىمىغان تۇرسام، ئۇ ماڭا نېمە ئۈچۈن مۇشۇنداق جاۋاب بېرىدۇ؟، دەپ ئويلاپ، ئۇنىڭغا خېلە ئاچچىقىممۇ كەلدى. ھازىر ئويلىسام، ئۇ يەھۇدىنىڭ ھېلىقىدەك دېيىشى، ۋە نۇرغۇن يەھۇدىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ نېمە مىللەتتىن ئىكەنلىكىنى كىشىلەر بىلمەي قالمىسۇن، دەپ بېشىغا بىردىن كىچىك دوپپا كىيىپ يۈرۈشى، ئۇلارنىڭ مىللىي ئىپتىخارىدىن كېلىپ چىققان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بۇنداق ئىشلىرىنى ئەيىبكە بۇيرۇش ھەرگىزمۇ مۇۋاپىق ئەمەس ئىكەن. ئۇلار بىلەن سېلىشتۇرغاندا، بىز بۇ جەھەتتە كۆپ ئاجىز ئىكەنمىز—مەن چەت ئەلدىكى خىزمەت ئورنىدا ئۆزىنىڭ بىر ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى يۇشۇرۇپ يۈرۈيدىغان ئۇيغۇرلاردىن نەچچىنى بىلىمەن.
--ئىنسان مۇكەممەللىكىنى قوغلىشىش—
يەھۇدىلانىڭ يىلدا بىر قېتىم كېلىدىغان، «ئالىي بايرام كۈنى» (High holidays) دەپ ئاتىلىدىغان يەنە بىر مىللىي بايرىمى بار. ئۇ جەمئىي 10 كۈن تەبرىكلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ بۇ بايرام كۈنلىرىدە ئېلىپ بارىدىغان ئەڭ مۇھىم ئىشى، ئىنسان مۇكەممەللىكىنى قوغلىشىش، ھەر بىر ئادەمنىڭ ئۆز خاراكتېرى ياكى كىشىلىك ئەخلاقىنى داۋاملىق باھالاش ۋە ياخشىلاش مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىش، ۋە ئۆزىنىڭ مىجەزىنى ئىنسانلارنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەخلاقىي مۇمكىنچىلىكى بويىچە قايتىدىن قۇراشتۇرۇپ چىقىشقا تىرىشىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ مەزمۇن ناھايىتى مۇھىم بولغاچقا، مەن بۇ مەزمۇننى ئۆزەمنىڭ كېيىنكى بىر ماقالىسىدە ئايرىم بايان قىلىمەن.
قىسقارتىپ ئېيتقاندا، مىللىي كىملىكنى ساقلاشتا بىر مىللەت ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئايرىم بايرىمى بولۇش ناھايىتى مۇھىم. ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىق ۋە سورۇن مەدەنىيىتى، ھەمدە ناخشا-ئۇسۇل ۋە يۇمۇر-چاقچاقتىكى ئالاھىدە تالانت-ئىقتىدارلىرى ۋە ئالاھىدە مەدەنىيىتى ھازىرغىچە يەھۇدىلارنىڭ مىللىي بايرىمى مىللىي كىملىكنى ساقلاشتا ئوينىغان روللارنىڭ بىر قىسمىنى ئويناپ كەلدى. لېكىن، ئىنسان مۇكەممەلىكىنى قوغلىشىش، ئۆزىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش باشقا بىر قىسىم نەرسىلەرنى يېتىلدۈرۈش، ياكى ئۆزىنىڭ قۇدرەت تېپىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان بىر قىسىم شەرت-شارائىتلارنى ھازىرلاش جەھەتتە خېلە ئېغىر سەلبىي رولنىمۇ ئويناپ كەلدى. بۇ مەسىلە مەزكۇر ماقالىنىڭ مەزمۇن دائىرىسىنىڭ سىرتىدىكى مەسىلە بولۇپ، مەن ئۇ توغرۇلۇق بۇنىڭدىن ئارتۇق توختالمايمەن. لېكىن، مەن ئۇيغۇر ئىجتىمائىي-پەن مۇتەخەسسىسلىرىدىن مۇشۇ مەسىلە ئۈستىدە چوڭقۇر ئىزدىنىپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
ئوسمان ئىمپىرىيەسىنىڭ رولى
يەھۇدىلارنىڭ ھازىرقىدەك ساقلىنىپ قىلىنىشىدا، ئوسمان ئىمپېرىيىسى ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىغان. يەنى مىلادىيىدىن كېيىنكى 70-يىللاردا زور ساندىكى باشقا جايلاردىن قوغلانغان يەھۇدىلار ئىسپانىيەگە بېرىپ يەرلەشكەن. لېكىن ئۇلار 15-ئەسىرگە كەلگەندە ئىسپانىيە تەرىپىدىن خرىستىيانلارغا ئۆزگىرىشكە مەجبۇرلانغان. بىر قىسىم يەھۇدىلار بېسىمغا چىدىماي خرىستىيانلارغا ئۆزگىرىپ كەتكەن. 1492-يىلى بۇ خەۋەر شۇ ۋاقىتتىكى ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ سۇلتانى بېيازىتنىڭ قۇلىقىغا يېتىپ كەلگەندە، ئۇ بىر پارچە بۇيرۇق چىقىرىپ، ئىسپانىيەدىن قوغلانغان يەھۇدىلارنىڭ تۈركىيەگە كېلىپ يەرلىشىشىنى قارشى ئالغان. شۇنىڭ بىلەن خېلە زور ساندىكى يەھۇدىلار تۈركىيىنىڭ ياۋروپا قىسمىغا كۆچۈپ كېلىپ يەرلەشكەن. ئوسمان ئىمپېرىيەسى بۇ يەھۇدىلارغا باشقا مىللەتلەر بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە دىنىي ئەركىنلىك بەرگەن. يەنى، ئوسمان ئىمپېرىيىسى يەھۇدى ۋە باشقا مىللەتلەردىن ھەرگىزمۇ دىنىنى ئۆزگەرتىشنى تەلەپ قىلمىغان. شۇنىڭ بىلەن بۇ يەھۇدىلار كېيىنكى 5 ئەسىر ۋاقىت ئىچىدە تۈركىيەنى پانالىق جاي تۇتۇپ، باشقىلارنىڭ باستۇرۇشى ۋە قوغلاندى قىلىشىدىن قۇتۇلۇپ قالغان. بەزى تارىخچىلارنىڭ قارىشىچە، ئوسمان ئىمپېرىيەسى تۇتقان يۇقىرىقىدەك يول ئۇنىڭ دۇنيا تارىخىدا مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى چوڭ ئىمپېرىيە بولۇپ كېڭىيەلىشىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان.
ئاخىرقى سۆز
يەھۇدىلاردا نېمىلەرنىڭ بار بولغانلىقى، ۋە ھازىر نېمىلەرنىڭ بارلىقىنى بىلىشتىكى مەقسەت، ئۇيغۇرلاردانېمىلەرنىڭ كەملىكىنى بىلىۋېلىش ئۈچۈندۇر. مەن مەزكۇر ماقالىدا يەھۇدىلارنى 3000 مىڭ ساقلاپ قالغان ئەڭ مۇھىم ئامىل ئېزىلىش، دىن، ۋە مائارىپ بىلەن دىن ئاساسىغا قۇرۇلغان بىر قىسىم ئالاھىدە ئىقتىدار ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتتۈم. مەن يۇقىرىدا تىلغا ئالغىنىمدەك، يەھۇدىلارنىڭ يېزىق ۋە ھېساب جەھەتتىكى ساۋاتلىقنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولغىنىغا 2000 يىل ۋاقىت بولدى. مەن كۆرگەن بىر ماتېرىيالدا ئېيتىلىشىچە، ھازىر ئىسرائىلىيە نوپۇسىنىڭ 25 پىرسەنتى ئىنجىنىر ئىكەن. ياپونىيە ۋە ياۋروپادىكى تەرەققىي تاپقان مىللەتلەرنىڭ پۈتۈن خەلق مەجبۇرى مائارىپىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولغىنىغىمۇ ھازىر 200 يىلدىن ئاشتى. ھازىر ياپونىيە نوپۇسىنىڭ 10 پىرسەنتى ئاپتوموبىل ۋە ئۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسلىق نوپۇسى يېزىلاردا بولۇپ، ئۇلار ھازىرمۇ يېزىق بىلەن ھېسابتا ئاساسەن ساۋاتسىز. ئۇلار ھازىرمۇ بىر ئىلىم-پەنگە ئائىت ئاممىباپ كىتابنى ئوقۇپ چۈشىنىپ، ئۇنىڭدىن مەلۇم ئىقتىسادىي ئۈنۈمگە ئېرىشىش قابىليىتىگە ئىگە ئەمەس. مۇشۇنداق مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇرلار ئىشنى بۇنىڭدىن كېيىن نۆلدىن باشلىشى كېرەك. ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مائارىپى 50- ۋە60-يىللاردا جۇڭگودىكى مائارىپى ئەڭ تەرەققىي قىلغان جايلار بىلەن ئوخشاش ئورۇن ئالغانىدى. لېكىن ئۇ يېقىنقى 10 يىلدەك ۋاقىتنىڭ مابەينىدە خېلە زور دەرىجىدە چېكىندى. ئۇنىڭ ھازىرقى ھالىتى ئۈستىدە بۇ يەردە سۆزلەپ ئۆلتۈرۈشنىڭ ھاجىتى يوق.
مەن مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەڭ بېشىدا بەزىلەردىن بىر مىللەتنىڭ ساقلىنىپ قېلىنىشىدا ھالال گۆش يەيدىغان بولۇش ۋە دېھقانلىرى كۆپ بولۇشنىڭ مۇھىملىقى ھەققىدە بەزى گەپلەرنى ئاڭلىغانلىقىمنى تىلغا ئالغان ئىدىم. يۇقىرىدا بايان قىلغىنىمدەك، يەھۇدىلار ئۈچۈن قانداق يېمەكلىكلەرنى يېسە بولىدىغانلىقى ۋە قانداق يېمەكلىكنىڭ چەكلەنگەنلىكى تەۋراتتا قانۇن سۈپىتىدە ئېنىق بەلگىلەنگەن بولۇپ، ئۇ يەھۇدىلارنى ساقلاپ قالغان كۆپلىگەن ئامىللارنىڭ پەقەت بىرسىلا بولغان. ھەمدە يەھۇدىنىڭ دېھقانلىرىنىڭ ئەقلىي كۈچى ئۆزىنى يەھۇدى قىلىپ ساقلاپ تۇرۇشقا يەتمەي، ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ يوقاپ كەتكەن. ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان يەھۇدىلار ئاساسەن شەھەرگە كۆچۈپ، شەھەردە يۇقىرى دەرىجىلىك ئەقلىي ئىقتىدارلارنى تەلەپ قىلىدىغان كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللانغان كىشىلەردىن تەركىپ تاپقان.
ھازىر ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە مەسىلىلەر ئىنتايىن كۆپ. ھەمدە ئۇ مەسىلىلەرگە ھەر كۈنى دېگۈدەك يېڭى مەسىلىلەر قوشۇلىۋاتىدۇ. ئۇ مەسىلىلەرنىڭ يىلتىزىنى ئاساسەن ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ ئىچىدە مەكتەپ تەربىيىسى كۆرگەنلەرنىڭ بەك ئازلىقى، مەكتەپ تەربىيىسى كۆرگەنلەرنىڭ كۆپۈنچىسىمۇ ئۇنىڭ ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيىسىدىلا توختاپ قالغانلىقى، ئومۇمىي خەلقنىڭ ئىچىدە ھازىرمۇ ھازىرقى زامان ئىلىم-پەنلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنالايدىغانلارنىڭ سانىنىڭ ئىنتايىن ئازلىقى بىلەن باغلاش مۇمكىن. شۇڭلاشقا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش، ئۇيغۇرنى روناق تاپقۇزۇش ئۈچۈن چوقۇم ئۇيغۇرلار مائارىپ سۈپىتىنى ئۆستۈرۈش، ھەمدە تولۇقسىز مەكتەپ مائارىپ سەۋىيىسىگە يەتكەنلەرنىڭ سانىنى 100 پىرسەنتكە كۆتۈرۈش كېرەك. ھازىرقى شارائىتتا ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر ئۈچۈن بىر ئوقۇتقۇچىلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ ياشاش ئىنتايىن قىيىن. لېكىن، مېنىڭچە شەرەپلىك دەرىجىسىدە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بۇنىڭ ئالدىغا ئۆتىدىغان كەسىپ يوق. ئۇيغۇرلار ھازىرقىدىن ياخشىراق ياشايمەن دەيدىكەن، چوقۇم ھەممە ئادەم «مائارىپ، مائارىپ، مائارىپ» دەپ تەڭ توۋلىشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا چىقىش يولى يوق. تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىدە ئۆسمۈرلەرنىڭ ئەخلاق تەربىيىسىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا دىن ئاساسلىق رول ئوينايدۇ. مەكتەپ تەربىيىسى قوشۇمچە رول ئوينايدۇ. شۇڭلاشقا دىننىڭ سۇسلىشى ھەر قانداق بىر مىللەت ئۈچۈن ئىنتايىن زىيانلىق.
مەن يېقىندىن بۇيان بارغان يەرلىرىمدە ئۇيغۇرلار ھازىر بۇنىڭدىن كېيىن قىلىدىغان كونكرېت ئىشلار توغرىسىدا يېتەكلەشكە مۇھتاج ئىكەنلىكىنى كۆپ ئاڭلاۋاتىمەن. مېنىڭچە ئۇيغۇرلار ئىچىدە ھازىر يىراقنى كۆرىدىغان ئىدىيىگە ئىگە كىشىلەر ئازلىق قىلمايدۇ. ئۇ ئىدىيىلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان شەرت-شارائىتقا ئىگە بولماسلىق تۈپەيلىدىن، ئاشۇنداق كىشىلەر ئىچىدىكى كۆپ ساندىكىلەر ھازىر سۈكۈتتە تۇرىۋاتىدۇ. مەن بۇ يەردە ھەر بىر ئادەم ئۆز ئائىلىسىدە قىلالايدىغان ئىشلاردىن بىرقانچىنى تەۋسىيە قىلاي: (1) ئۆيىڭىزدە چوقۇم ئۆزىڭىز ئۈچۈن ۋە بالىڭىز ئۈچۈن ئۆيىڭىزنىڭ بىر بۇلۇڭىدا بىر كىچىك «كۈتۈپخانا» قۇرۇپ چىقىڭ. ئەگەر سىز پەرزەنتلىك بولسىڭىز، بالىڭىز 2-3 ياشتىن باشلاپلا كىتاب بىلەن ۋە باشقا ئەقلىي كۈچنى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان ئويۇنچۇق بىلەن ئويناپ چوڭ بولسۇن. (2) بالىڭىزغا 3-4 يېشىدىن باشلاپ ئۆيىڭىزدە كىتاب ئوقۇپ بېرىشنى بىر ئادەتكە ئايلاندۇرۇڭ. (3) بالىڭىزغا 4-5 يېشىدىن باشلاپ ئۇيغۇرچە ئېلىپبەنى ئۆگىتىپ، ئۇيغۇر تىلى ۋە يېزىقىدىكى ساۋاتىنى ئۆيىڭىزدە چىقىرىپ قويۇڭ. (4) ھازىر ئويۇن-تاماشىغا سەرپ قىلىۋاتقان ۋاقتىڭىزنىڭ بىر قىسمىنى كىتاب ئوقۇشقا، ئۆز كەسپىڭىزنىڭ يۇقىرى پەللىسىگە چىقىشقا، ۋە ئىنسان مۇكەممەللىكىگە قاراپ يۈرۈش قىلىشقا ئاجرىتىڭ. ئۇيغۇرلاردا ئېچىلمىغان يوشۇرۇن كۈچلەرئىنتايىن كۆپ. سىزدىمۇ ھەم شۇنداق. ئاشۇلارنى تېپىپ چىقىڭ ھەم ئىشقا سېلىڭ. كىشىلەر ئۆزى بىلەن تەڭ ئورۇندا تۇرىدىغان ياكى ئۆزىدىن كۈچلۈك كىشىلەرنى ئاسانلىقچە بوزەك قىلالمايدۇ. ئۆزىدىن ئاجىزلارنى كۆرگەندە بولسا پۇرسەتلا بولسا بوزەك قىلغۇسى كېلىدۇ. باشقىلارغا بوزەك بولماي دېسىڭىز، ئۆزىڭىزنى باشقىلار بىلەن تەڭ تۇرىدىغان ياكى ئۇلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان دەرىجىدە كۈچلەندۈرۈڭ. بۇنىڭدىن باشقا يول يوق.
بۇ ماقالىنى ھېچ كىمدىن سورىماي، مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا باشقا ھەر قانداق تور بېتىگە يوللىسىڭىز بولىۋېرىدۇ.
Tengritagh
<Div style="direction:ltr; font-family:UKIJ Tuz Basma">
Tengritaghliri Tengritagh]Tianshan] uzunluqi 2500 kilométirgha sozulghan bolup sherqte qumul wilayitidin bashlinip sherqi türkistan zéminini otturidin késip ötidu. Ottura böliki tashkentte axirlashsa,shimali böliki bortalada,jenubi böliki qeshqer wilayitide axirlishidu.xantengri7010 métir égiz)tömür) 7439 métir( choqqiliri bar.eng keng qismi 300 kilométir kélidu.ottura qismidi muzluqlar rayonimizning nahaytimu qimmetlik tatliq su menbesi hésablinidu.
<Gallery> Image:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg| Image:South_Inylchek_Base_Camp.jpg| Image:tianshansnow.jpg| Image:IMG 9369-Kaindy.jpg| </Gallery>
بور
left|thumb|250px
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بىرىكمىلىرى:
ئەڭ چوڭ كېپىنەك
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :تاغ پىلە قۇرۇتىنىڭ كېپىنىكى
قىسقىچە مەزمۇنى
تاغ پىلە قۇرتى مارجان پىلە قۇرتى دەپ ئاتىلىدۇ. چوشقا كۈچۈكى پىلە قۇرتى، سافىيوم پىلە قۇرتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ مەملىكىتىمىز بويىچە ئەڭ چوڭ ياۋا پىلە قۇرۇتىدۇر. تاغ پىلە قۇرۇتىنىڭ غوزىكى ئادەتتىكى پىلە قۇرۇتىنىڭ غوزىكىدىن كۆپ دەرىجىدە چوڭ بولۇپ، 50-60 تال غوزەك بىر جىڭ كېلىدۇ، شۇڭا ئۇنى پىلە قۇرۇتى بويىچە چىمپىيون دېيىشكە بولىدۇ.
تاغ پىلە قۇرۇتىنىڭ كېپىنىكى ئاجايىپ چوڭ ۋە چىرايلىق كېلىدۇ. ئۇ دۇنيا بويىچە كېپىنەكلەر ئىچىدە ئەڭ چوڭى ھېسابلىنىدۇ. ئەركىكى قانىتىنى يايسا، ئۇزۇنلۇقى 25 سانتىمېتىر يېتىدۇ؛ چىشىسى قانىتىنى يايسا، ئۇزۇنلۇقى 20 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ. شۇڭا ئۇلار «كېپىنەكلەر پادىشاھى» دەپ ئاتىلىدۇ. قەدىمكىلەرنىڭ بۇنى «چوڭ كېپىنەك» دەپ تەسۋىرلىشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس ئىكەن.
ئۆپكە
left|thumbnail| ئۆپكە بولسا ئانتروپوتومىيە
رۇمىنىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
right|thumb|250px|Ruminiye right|thumb|Dölet bayriqi
Ruminiye bolsa Yawropa jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa Buxarést, ang qong xahri bolsa Buxarést. Dulat tili bolsa Ruminiye tili. Azirki Zungtung Traian Băsescu. Azirki bash wezir Emil Boc. Bu dulat 1918 yili 12 ayning 1 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 238 ming 391 kuwadirat kilometir, nopusi 22 million 246 ming, bularning assaslik dini Katolik dini we Protéstant dini.
شىنجاڭ گېزىتى
<شىنجاڭ گېزىتى> - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىندىغان گېزىتلەر ئىچىدە تارىخى ئەڭ ئۇزاق، تەسىرى ئەڭ چوڭ، نوپۇزى ئەڭ يۇقىرى گېزىت. بۇ گېزىت 1934 - يىلى نەشرقىلىنغان، ھازىر ئۇيغۇرچىسى كۈندە ئالتە بەت نەشر قىلىندۇ. <شىنجاڭ گېزىتى> نىڭ ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلدىغان <ئەدەبىيات گۈلزارى> بېتى ۋە ئەدەبىياتشۇناسلىققا دائىر ماقالىلەرنى ئېلان قىلىدىغان <گۈلشەن> بېتىدىن ئىبارەت ئىككى ئەدەبىي بېتى بار. <ئەدەبىيات گۈلزارى> بېتى 1942 - يىلى لۇتپۇللا مۇتەللىپ تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن بۇ بەت ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئاساسلىق ئەدەبىي ئىجادىيەت سورۇنى بولۇپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ بەتنىڭ نامى مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى مەزگىلىدىكى نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. بۇ بەت ھەپتىدە بىر سان چىقىرىلىدۇ. بۇ بەتكە ئاساسەن ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئەسەرلىرى بېرىلىدۇ، بەزىدە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىغا دائىر قىسقا چۆچەك، قوشاق ۋە مەسەل، يۇمۇرلارمۇ بېرىلىدۇ. <گۈلشەن> بېتى 1981 - يىل 11 - ئايدىن تارتىپ چىقىرىلىشقا باشلىغان بولۇپ، بۇ بەت ئەدەبىياتشۇناسلىققا دائىر ماقالىلەرنى، جۈملىدىن ئەدەبىيات نەزەرىيسىگە، ئەدەبىي تەنقىدچىلىككە ئائىت ماقالىلەرنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ، بۇ بەتكە يەنە جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئەدەبىياتىدىكى ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگە قىسقا ئەسەرلەردىن نەمۇنىلەر بېرىلىدۇ. <گۈلشەن> بېتى - ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسلىق نەزەرىيۋى مۇھاكىمە سورۇنى، شۇنداقلا ئۇچۇر مەنبەسىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.
كوۋىد-19 دورىسى تەرەققىياتى (يېڭى تىىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس دورىسى)
2020-يىلى 3-ئايغىچە ، تەخمىنەن 100 دورا شىركىتى ، بىئوتېخنىكا شىركىتى ، ئۇنىۋېرسىتېت تەتقىقات گۇرۇپپىسى ۋە سەھىيە تەشكىلاتلىرى ۋاكسىنا ياكى دورا ئېچىش باسقۇچىغا قاتناشتى. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO)  ياۋروپا دورىا باشقۇرۇش نازەرەت ئىدارىسى (EMA) ،  ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا باشقۇرۇش ئىدارىسى(FDA) ،  ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتى ۋە دورا ئىشلەپچىقارغۇچىلار  ئاكادېمىك ۋە كەسىپ تەتقىقاتچىلىرى بىلەن ماسلىشىپ ، ۋاكسىنا ، ۋىرۇسقا قارشى دورا ۋە داۋالاش رېتىسپلىرى ھەققىدە ئىزدەنمەكتە.
SARS ۋىرۇسىغا سېلىشتۇرغاندا، يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسىدا ئۆلۈش نىسبىتى تېخىمۇ تۆۋەن، ئالدىنقىسىدا ئۆلۈش نىسبىتى %9-%10 كىچە بولغان، كېيىنكىسىدە ئۆلۈش نىسبىتى %1.4 ئەتراپىدا بولدى، شۇڭا، يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ ئۇزۇن مەزگىل مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئېھتىماللىقى بار. SARS ۋىرۇسىنىڭ كېسەل قىلىشچانلىقى كۈچلۈك، ئۆلۈش نىسبىتى يۇقىرى، پارازىت ئىگىسىنى ئاسانلا ئۆلتۈرۈۋېتىدۇ، ۋىرۇس ئۆزىمۇ ئۇزۇن ۋاقىت ياشىيالمايدۇ، لېكىن يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسىنىڭ كېسەل قىلىشچانلىقى نىسبەتەن تۆۋەن، نەزەرىيە جەھەتتىن سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىككە ئۆزگىرىش ئېھتىماللىقى بار.
جوڭگودا تەرەققىياتى
جوڭگودا %80 تىن ئارتۇق بىمار كېسىلى يىنىك بىمار، يېقىندا تېخى بىر قىسىم ئالامەتسىز بىمارلار، يەنى ۋىرۇس ئېلىپ يۈرسىمۇ ھېچقانداق كېسەل قوزغالمىغان بىمارلار بايقالدى. كۆپ ساندىكى كىشىلەر يېڭى تاجسىمان ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغاندىن كېيىن بەدىنىدە ئانتىتېلا پەيدا بولىدۇ، يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ ئۆزىدىمۇ ئۆزگىرىش يۈز بېرىشى مۇمكىن، زەھەر كۈچى ئاجىزلىسا، ئىنسانلار بىلەن ئورتاق ياشىيالايدۇ. بۇ نەزەرىيە ۋە ئەمەلىي پاكىتلارنىڭ ھەممىسى يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ يۇقۇملۇق زۇكامغا ئوخشاش ئۇزۇن مەزگىل مەۋجۇت بولىدىغانلىقىنى، ھەر يىلى كۆرۈلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
2010-3-ئاينىڭ 6-كۈنى چۈشتىن كېيىن، گوۋۇيۈەن بىرلىشىپ ئالدىنى ئېلىش، بىرلىشىپ تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا، دۆلەتلىك سەھىيە-ساغلاملىق كومىتېتى تېببىي-دورا-سەھىيە-تېخنىكا تەرەققىيات تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى جېڭ جۇڭۋېي تونۇشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: «پەن-تەتقىقات ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىش گۇرۇپپىسى مەخسۇس ۋاكسىنا تەتقىق قىلىپ ياساش سىنىپىنى لايىھەلىدى، نەچچە ئون تېببىي ئاپپاراتلاردىن تۇنجى تۈركۈمدە سەككىز ئاپپاراتنى تاللاپ، توققۇز ۋەزىپىنى بېكىتىپ، بەش تېخنىكا لىنىيەسى بويىچە ۋاكسىنا ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ. thumb|كوۋىد-19 دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىش خەرىتىسى ھازىر، بەش تېخنىكا لىنىيەسىنىڭ ھەممىسى تەرەققىيات بويىچە مۇقىم ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتىدۇ. مۆلچەرىمىز بويىچە 4-ئايدا، دۆلىتىمىزنىڭ ئالاقىدار قانۇن-بەلگىلىمىلىرى بويىچە قىسمەن ۋاكسىنىلار كىلىنىكىغا كىرىشى مۇمكىن.
مەنبە
thumb|دورا بايقاش دەۋىرىي دىئاگراممىسى
لى جوڭسوك
لى جوڭسوك (خەنزۇچە: 李鍾碩) 1989-يىلى 9-ئاينىڭ 14-كۈنى كورىيە نىڭ گيوڭىدودىكى يوڭئىن شەھىرىدە تۇغۇلغان، كورىيە ئەر ئارتىسى، مودېل، رىياسەتچى.
شەخس ئانكىتى
لى جوڭسوك 1989-يىلى 9-ئاينىڭ 14-كۈنى كورىيە نىڭ گيوڭىدودىكى يوڭئىن شەھىرىدە تۇغۇلغان. لى جوڭسوك يەتتە ياش ۋاقتىدا دادىسىنىڭ ئىلھام بېرىشى ئارقىسىدا، تەيچۈەنداۋ گۇمپىسى ئۆگۈنىشكە كىرىشكەن، تەيچۈەن گۇمپىسى قارا لېنتا 4 بۆلەكنى مەشىق قىلغان. تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ 2-يىللىققا چىققاندا، ئۇ تەپمە بوكس ماھىرى بولۇشنى ئارزۇ قىلغان، لېكىن بۇ ۋاقىتتا بىر قېتىملىق قاتناش ھادىسىسى سەۋەبىدىن ئامالسىز ۋاز كەچكەن.
سەنئەت ھاياتى
2013-يىلى تېلېۋىزىيە تىياتىرى «تەپتىش مەلىكە» دە تۇنجى قېتىم رولغا چىقىپ، ئارتىسلىق سالاھىيىتى بىلەن رەسمىي تونۇلۇشقا باشلىغان. 9-ئايدا تېلېۋىزىيە تىياتىرى «سىرلىق گۈللۈك»تە رولغا چىققان. 2012-يىلى مەكتەپ ھاياتى تەسۋىرلەنگەن تېلېۋىزىيە تىياتىرى «مەكتەپ 2013» دە رولغا چىقىپ، KBS رول ئېلىش ماھارىتى ئالاھىدە مۇكاپاتىدا ئەڭ ياخشى يېڭى ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 2013-يىلى 6-ئايدا تۇنجى قېتىم دەرىجىدىن تاشقىرى ئالاھىدە ئىقتىدار تېما قىلىنغان خىيالىي تەسەۋۋۇر ۋە مۇھەببەت تەسۋىرلەنگەن «ئاۋازىڭنى ئاڭلىغاندا»دا رولغا چىققان ھەمدە 50-نۆۋەتلىك سەنئەت ئۇنىۋېرسال مۇكاپاتى (يەنە بىر ئاتىلىشى كورىيە <ئالتۇن توپ مۇكاپاتى>)دا ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس تىزىملىكىدە ئىسىمى تىلغا ئېلىنغان. 2014-يىلى 1-ئايدا «قىزغىن ياشلىق» فىلىمىدە رولغا چىققان، 4-ئايدا داۋالاش ۋە جاسوسلۇق تەسۋىرلەنگەن تېلېۋىزىيە تىياتىرى «ياقا يۇرتلۇق دوختۇر» دە باش رولغا چىققان. 2015-يىلى 5-ئايدا 51-نۆۋەتلىك سەنئەت ئۇنىۋېرسال مۇكاپاتى تېلېۋىزىيە تىياتىرى تۈرى بويىچە ئەڭ ياخشى ئالقىشقا ئېرىشكەن ئەر ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 10-ئاينىڭ 10-كۈنى تېلېۋىزىيە تىياتىرى «پىنوساۋ <피노키오PINOCCHIO>» دىكى رولغا چىقىش ماھارىتى بىلەن 8-نۆۋەتلىك كورىيە تېلېۋىزىيە تىياتىرى مۇكاپاتىدا ئەڭ مۇنەۋۋەر ئەر ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 10-ئاينىڭ 29-كۈنى كورىيە ئاممىباب مەدەنىيەت-سەنئەت مۇكاپاتىدا دۆلەت ئىشلىرى زۇڭلىسىنىڭ تەقدىرلىشىگە ئېرىشكەن. 12-ئاينىڭ 8-كۈنى كورىيە زامانىۋى مەدەنىيەت پەسلىنى ئومۇملاشتۇرۇش باش ئەلچىلىكىگە تەيىنلەنگەن. 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 22-كۈنى، لى جوڭسوكنىڭ تۇنجى شەخسىي موم ھەيكىلى شىياڭگاڭدىكى دۇشا خانىم موم ھەيكەل سارىيىغا كىرگەن.
نەتىجىسى
2011-يىلى، لى جوڭسوك دۆلەت قۇرۇش ئۇنىۋېرسىتېتى كىنو سەنئەت فاكۇلتېتى ئىمتىھان بېرىپ كىرگەن.
2016-يىلى 2-ئاينىڭ 22-كۈنى، لى جوڭسوك رەسمىي دۆلەت قۇرۇش ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن، كىنو سەنئەت فاكۇلتېتىنىڭ باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن؛ ئۇ ئالىي مەكتەپتە مەكتەپنىڭ تەشۋىقات باش ئەلچىلىكىنى ئۈستىگە ئالغان، ھەر يىلى ئوقۇش مۇراسىمىدا ئەۋلادلارنى رىغبەتلەندۈرگەن، يەنە كۆپ قېتىم مەكتەپنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئىئانە قىلىش پائالىيىتىگە قاتناشقان، دۆلەت قۇرۇش ئۇنىۋېرسىتېتى 2016-يىللىق ئوقۇش پۈتتۈرۈش مۇراسىمىدا، مەكتەپ تارقاتقان «تۆھپە مۇكاپاتى»غا ئېرىشكەن.
ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرى
2013-يىلى 2-ئايدا، لى جوڭسوك 4-نۆۋەتلىك «Pink Wings» خەير-ساخاۋەت پائالىيىتىگە قاتناشقان، پائالىيەتتە توپلىغان ئىئانە پۇل كورىيە قىزىل كىرىست جەمئىيىتى ئارقىلىق ئائىلىسىدە قىيىنچىلىقى بار بوۋا-نەۋرە ئائىلىلەرگە ئىئانە قىلىنغان. 7-ئايدا «سىزنىڭ ئاۋازىڭىزنى ئاڭلىسام» بۇ فىلىمدە ئىشلىتىلگەن تىڭشىغۇچ «مەخپىي گۈللۈك» دىكى تاقىغان تىڭشىغۇچقا ئالماشتۇرۇلۇپ ساقلانغان، بارلىق پايدىلارنى ئاجىزلارغا ياردەم بېرىش پائالىيىتىگە ئىشلەتكەن. 8-ئايدا، «يېڭى ساراي تۆشۈك ئائىلىسىدا بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن» پائالىيىتىنى خەير-ساخاۋەت مەسلىھەتچىسى، نىكاھتىن ئاجرىشىش مەقسەت قىلغان، ئايرىلىپ تۇرۇش قاتارلىق ئائىلە كىرزىسىتىكى كىشىلەرنىڭ بالىلار تەربىيەسى ۋە تىرىكچىلىك مەسىلىسىنى ھەل قىلىشقا ياردەملەشكەن. 12-ئايدا، «رەسىم كارىدورى» ئېچىلىش مۇراسىمىدا ھەقسىز سۆزلەنگەن مەشھۇر چۈشەندۈرۈشلەرنى ئەمالار ئېكسكۇرسىيىچىلەر ئاڭلىغان.
مېيخۇا گۈلى سىزىش مۇكاپاتى
2014-يىلى 12-ئايدا، 27-نۆۋەتلىك ئەڭ ياخشى ئەر ئاكتيور مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
100 سەنئەت چوڭ ئىنئام مۇكاپاتى
2015-يىلى 5-ئايدا، 51-نۆۋەتلىك تېلېۋىزىيە تىياتىرى تارماقلىرىدىكى مىجەزى ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس
<2014-05> 50-نۆۋەتلىك تېلېۋىزىيە تىياتىرى تارماقلىرى ئەڭ ياخشى ئەر ئاكتيور مۇكاپاتىغا مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
كورىيە ئاممىۋى مەدەنىيەت-سەنئەت مۇكاپاتى
2015-يىلى 10-ئايدا، 6-نۆۋەتلىك دۆلەت ئىشلىرى زۇڭلىسى تەقدىرلەش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
كورىيە تېلىۋېزىيە تىياتىرى چوڭ مۇكاپاتى
2015-يىلى 10-ئايدا، 8-نۆۋەتلىك ئەڭ مۇنەۋۋەر ئەر ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2013-يىلى 10-ئايدا، 6-نۆۋەتلىك مۇنەۋۋەر ئەر ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2013-يىلى 10-ئايدا، 6-نۆۋەتلىك ئەڭ ياخشى مۇكاپات CP مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
كورىيە مەدەنىيەت سەنئەت چوڭ ئىنئام مۇكاپاتى
2014-يىلى 10-ئايدا، 22-نۆۋەتلىك مەدەنىيەت تارماقلىرى داڭلىق چولپان مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2013-يىلى 11-ئايدا،21-نۆۋەتلىك تېلېۋىزىيە تىياتىرى تارماقلىرىدا ئەرلەر ئەڭ مۇنەۋۋەر رول ئېلىش ماھارەت ئارتىسى بولۇپ باھالانغان.
2013-يىلى 11-ئايدا، 21-نۆۋەتلىك مەدەنىيەت تارماقلىرى داڭلىق چولپان مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
ھىزب ئەتتەھرىر
link=Special:FilePath/HizbTahrir_logo_main.jpg|thumb|ھىزبۇتتەھرىرنىڭ لوگوسى ھىزب ئەتتەھرىر ياكى ھىزبۇتتەھرىر ئەلئىسلامىي (ئەرەبچە: حزب التحرير؛ ئىنگ: Hizb ut-Tahrir) ئىسلامىي ئازادلىق پارتىيىسى دېگەن مەنىدە بولۇپ، سىياسى، ئىسلامىي پارتىيە بولۇپ، پەلەستىنلىك شەيخ مۇھەممەد تەقىييۇددىن نەبھانىي (ھ. 1326 - 1398 / م. 1909 - 1977) تەرىپىدىن ھ. 1372 / م. 1953 - يىلى قۇرۇلغان.
نىشان
ئىسلام تۈزۈملىرىنى ئورنىتىش، خەلقنى ئىسلام چۈشەنچىلىرى ئاساسىدا ئاقارتىش ۋە ئۇنىڭغا دەۋەت قىلىش، ئۆزگەرتىشتە پىكىرگە تايانغان ئاساستا ئىسلام خەلىپىلىكىنى تىكلەش ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قەددىنى رۇسلاشنى نىشان قىلىدۇ.
پارتىيە تارىخىدا بىرقانچە قېتىم كۆپچىلىك ئالىملار تەرىپىدىن تەنقىدكە ئۇچرىغان بولۇپ، بۇلار پارتىيە نىشانىدىن چەتنىگەن، دەپ قارالغان. مەسىلەن، ئەقىدە ۋە تەربىيە تەرەپلىرىگە سەل قاراپ، دىققەتنى پىكرىي ۋە سىياسىي تەرەپلەرگە مەركەزلەشتۈرۈش، ئەقىدە مەسىلىلىرىدە ۋە مۇسۇلمان كىملىكنى بەرپا قىلىشتا  ئەقىلگە ھەددىدىن زىيادە ئەھمىيەت بېرىش ۋە ئەھكاملارنى ئىجرا قىلىدىغان ئىسلام ھۆكۈمىتى قۇرۇلغانغا قەدەر ئەمرىمەرۇپ، نەھيىمۇنكەرنى ئېسىپ قويۇش... قاتارلىقلار.
رەھبەرلەر
شەيخ تەقىييۇددىننىڭ ۋاپاتى (1977) دىن كېيىن پارتىيە رەئىسلىكىگە ئابدۇلقەدىم زەللۇم، ئۇنىڭدىن كېيىن ئەتاﺋ خەلىل ئەبۇررىشتە (2003) چىققان. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا، بولۇپمۇ پەلەستىن، لىۋان، ئىئوردانىيە، ھىندونېزىيە، مالايسىيا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدە پائالىيەتلىرى بار.
1905 - يىلى
1905 (MCMV) يىلى ئىسە بويىچە يەكشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ تارىخى مەسئۇلىيىتى
نۇرانىيە قەشقىرى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم مۇھاجىرەتتىكى بارلىق قىرىنداشلار، مۇشۇ ئىغىر كۈنلەردە بىر بىرىمىزگە ياردەم قىلىپ،ۋەتىنىمىزنىڭ بىشىغا كەلگەن قارا كۈندىن ئۇھسىنىپ ياشىماقتىمىز. ئارىمىزدا قارى داموللا ئالىملىرىمىز، سىياسىيون، مەرىپەتچى، يولباشچىلىرىمىز ھەم بار. كىملىكىمىز، مىللىتىمىز يوقىتىش سۈيقەستىگە ئۇچراۋاتقان مۇشۇ كۈنلەردە ئىش بىشىدىكى چوڭلىرىمىزنىڭ بىز ئۈچۈن قانچىلىك جاپالىق خىزمەت قىلۋاتقىنىنى ھەممىمىز كۆرۈپ تۇرۋاتىمىز. ئاللاھ ئۇلارغا كۆپلەپ ئەجىر بەرسۇن. بىز ئەسىرلەردىن بىرى نۇرغۇن قەھرىمانلىرىمىزنى ئۇزاتتۇق، ئۇلارنىڭ شۇ تۆلىگەن بەدەللىرى نەتىجىسىز قالدى،سەۋەبى خەلقىمىز نادانلىق ئىچىدە قالغاچ كىمنى ھىمايە قىلىشنى بىلەلمىدى. ھەممە جان قايغۇدا قالغاچ ئاقىۋەتتە كۈندىن كۈنگە بەتەر بولغان بۈگۈنگە ئۇلاشتۇق. خىتاي رىزەنكە يەپ ئۇرۇش قىلىپ ھاكىمىيەت بىشىغا چىققاندا شۇلارمۇ شۇ قەدەر نادان ئىدىكى ئۆز قەھرىمانلىرىنىڭ قىنىنى كىسىلىڭگە شىپا بولىدۇ دىسە شۇنى ئىچەتتى، ئۆزىنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن كۆرەش قىلغان قەھرىمانلىرىنى توپىلاڭچى دەپ ئۇلاردىن نۇمۇس قىلاتتى. بىز بۇ تارىخنى ئۈگەنگەندە كىشىلەرنىڭ نادانلىقىدىن كۈلۈشكەن، توۋا دىمەي تۇرالمايمىز، 21-ئەسىرگە كەلگەندە شۇ نادانلىقنى بىزنىڭ خەلقىمىزدە كۆردۇق. مۇسۇلمان بولغىنىمىز ئۈچۈن قەھرىمانلىرىمىزنىڭ قىنىنى ئىچمىگىنىمىز بىلەن تاكى 2009-يىلىدا ئوچۇق ئاشكارە قىرغىنغا ئۇچرىغانغا قەدەر ئىمانى ئۈچۈن، مىللىتى ئۈچۈن سىياسىي دەپ كىسىلگەنلەرنى يامان كۆرگەنلەرنى، شۇلارنى قىسىپ ئولتۇرسا بولمامدۇ دىگەنلەرنى، شۇلار جىم تۇرسا بىزنىڭ بىشىمىزغا بۇ كۈلپەتلەر كەلمەيتى دىگەنلەرنى جىق كۆردۇق.
خىتاي زىيالىلىرى شۇ نادان خەلقىنىڭ ئىڭىدىكى قۇللۇقنى تۈگىتىپ شۇلارغا كۆرەش نىشانىنى ئىيتىپ، شۇ كۆرەشتىن ئالىدىغان ھاسىلاتىنى چۈشەندۈرۈپ ئۇلارنىڭ ھىمايىسىگە ئىرىشكەندىن كىيىن بىرلىكتە كۆرەش قىلىپ ئاخىرى ھاكىمىيەت تىكلىدى. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇلارنىڭ قان قىنىغا سىڭىپ كەتكەن ھىلىگەرلىكىمۇ موھىم رول ئوينىدى، بۇنىڭغا كۆز يۇمالمايمىز. خوش ئەمدى بىز قانداق قىلىمىز؟ مەخسەتكە يىتىش ئۈچۈن ۋاستە تاللىمايدىغان خىتايغا قانداق تاقابىل تۇرۇپ مەۋجۇدلىقىمىزنى ساقلاپ قالىمىز؟ بۇ تارىخى ۋەزىپە دەل ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ زىممىسىدە. ئۇيغۇر زىيالىلىرى كىملەر دەپ سورشىڭىز مۇمكىن،ئۇلار مەيلى دىنى مەيلى پەننى ئىلىم ئالغان بولسۇن ھەرقايسى ساھەلەردە بەلگىلىك بىلىمگە ئىگە بولغان كىشىلەردۇر. مۇھاجىرەتتە ئىلىمدىن يىراق قالغانلار ھەم مەۋجۈت. ھەممىمىزنى بىر يەرگە توپلاش ئۈچۈن، ھەممىمىزگە ئۆزىمىز ھۆددىسىدىن چىقالايدىغان خىزمەت تەخسىماتى بولسا،ھەممىمىز ئۆز خىزمىتىمىزنىڭ ھۆددىسىدىن چىقساق،ئۆزىمىزگە بىرىلگەن ۋەزىپىدىن ئۆز ئۆزىمىزدىن ھىساپ ئىلىپ ماڭساق،باشقىلارنىڭ قىلمىغىنىغا پۇشۇقۇشنىڭ ئورنىغا،ئۆز ۋەزىپىمىزنى قانداق قىلساق ئەڭ ياخشى ئورۇندىيالايمىز شۇنىڭغا بەك كۆڭۈل بۆلسەك دەپ ئويلايمەن. ۋەزىيەت بىز ئۇيغۇرلاردا بىرلىك يوقتەك، پارچىلىنىپلا تۇردىغان بىرلىشەلمەيدىغاندەك تۇيغۇلارنى بىرىپ مۇھاجىرەتتىكى خەلقىمىزنى تىخىمۇ قايغۇغا چۆمدۈرمەكتە. مەنچە بىز ئۇيغۇرلار چىچىلاڭغۇ مىللەت ئەمەس. بىزنىڭ قىنىمىزدا ئىقىۋاتقىنى ئۇيۇشقاق دەپ تارىخ بىتىدە ئورۇن ئالغان تۈركى قەۋمنىڭ قىنى. دۇنيانىڭ كۆپ قىسمىنى ئەسىرلەرچە سوراپ دۈشمەننى سەددىچىندەك سىپىللارنى سالدۇرغان باتۇر بوۋىلىرىمىزنىڭ قىنى. ئاتا بوۋىلىرىمىز بۆرىنى تۇتۇم قىلغان. بۆرىنىڭ تەبىئىتى بىزدە بار ئىدى.
بىرلىشىش بىزنىڭ تەبىئىتىمىزگە يوشۇرۇنغان، گۇمان، ئۈمىدسىزلىكنى تاشلاپ بىر ئاللاھقا ئۈمىد باغلاپ بىسمىللاھ دەپ ئالغا قاراپ ئىلگىرلەش ئالدىمىزدىكى بىردىن بىر يول. خەلىقنىڭ ئىددىيىسى ھەرخىل. دىنى زىيالىلارنىڭ ۋەزىپىسى دىنىمنى ئۈستۈن قىلىمەن دەيدىغان كىشىلىرىمىزنى ئۆز ئەتراپىغا توپلاپ ئۇيۇشۇش، پەن ئۈگەنگەن زىيالىلىرىمىزنىڭ ۋەزىپىسى مىللىتىمنى قۇتقۇزىمەن، ۋەتىنىمنى ئازاد قىلىمەن دەيدىغان كىشىلەرنى ئۆز ئەتراپىغا توپلاپ ئىككى تەرەپتىن ئورتاق نىشانغا قاراپ ئىلگىرلەش، چۈنكى ئۇيغۇرلار شەرقى تۈركىستاننىڭ ئەسلى خوجىسى. ئون بىر ئەسىرلىك تارىخقا ئىگە مۇسۇلمان مىللەت، يەنى ئۈممەتنىڭ بىر پارچىسى، ئۈممەت ئىچىدىمۇ بىز بار، مىللەت ئىچىدىمۇ بىز بار، بۇنى سىنىڭ مىنىڭ «ئەمەس» دىگىنىمگە «ئەمەس »بوپ قالىدىغان،سەن ۋە مىنىڭ ئىتىراپ قىلمىغىنىمغا ئۆزگىرىپ قالىدىغان نەرسە ئەمەس. بۇ ھەقىقەت. ھەقىقەتكە كۆز يۇمىدىغان،ئوموملۇقنى قايرىپ شەخسى پىكرىنى ئالى بىلىدىغانلا ئۆز كىملىكىنى ئۆزگەرتىۋەتسە بىزنىڭ باشقا پىكرىمىز يوق. شۇڭا دىن ئۈچۈن، ۋەتەن ئۈچۈن، مىللەت ئۈچۈن بەش كۇرۇشلۇق مەنپەت ئەكىلەلمىسەكمۇ بىر كۇرۇشلۇق زىيان سىلىشقا ھەرگىز بولمايدۇ. بىر دۆلەتتە نەچچە پارتىيە تەڭ مەۋجۈت بوپ تۇرۇپمۇ شۇنداق ياخشى تەرەققىي قىلىدۇ.
بىزنىڭ مەخسەت بىر، نىشان بىر ئىكەن ئۆزىمىزنىڭ يولى بويىنچە ئىلگىرلىسەك، باشقىلارنىڭ قىلغانلىرىغا باھا بىرىشكە بەرگەن زىھنىمىزنى مەن قانداق قىلسام ياخشى قىلالايمەن دىگەنگە قاراتساق بۇ دەۋا غەلبىگە ئىرىشىدۇ دەپ قارايمەن. ئەسكەرنى مەشىقلەندۈرمەي ئۇرۇشقا سالغىلى بولمايدۇ،شۇنداقلا ئۆلۈمدىن قورقمىغاندا ئەسكەر بولغىلى بولىدۇ. ئۆزىنى ئەسكەرلىككە تىزىملىتىش ئۈچۈن شۇ كىشىنى شۇ جەڭگە قاتنىشىشقا جەلىپ قىلغىدەك باھانە بولىشى كىرەك. جان ھەممىگە تاتلىق،قەدىرلىك زىيالىلىرىم شۇ جەڭگە كىرەكلىك ئەسكەر توپلاش دەل سىز بىزدەك ئاللاھ ئىلىمگە ساھىپ قىلغانلارغا ئائىت ئىش. ھەر كىشى ئۆزىنىڭ قولىدىن كىلىدىغاننى قىلىشى كىرەك. ھىچ ئىش قولىدىن كەلمەيدىغان كىشىنىڭ بولىشى مۇمكىن ئەمەس. ئىش سىزنى تاپمىسۇن، سىز ئىشنى تىپىڭ، يول ماڭغاندا ئىز قالىدۇ،ئىز كۆپ قالغان يول ياسىلىپ ئاسفالىتلىشىدۇ، ئادەم ئاياق باسمايدىغان يەرگە ھىچكىم يول ياساپ قويمايدۇ. خەلىقنى بىرلەشتۈرۈش، ھەرقايسى ئىددىيەدىكىلەرنى بىر يەرگە ئەكىلىش ھەر قانداق ئىھتىماللىقى بولغان رىئاللىقلارغا يۈزلىنىشكە ھازىرلىق كۆرۈش دەل بۈگۈنكى زىيالىلار توپىنىڭ ئۈستىدىكى ئەڭ مۇشەققەتلىك، ئەڭ موھىم ۋەزىپىدۇر، ھەر بىر ئورۇنلاشتۇرۇشتا ھىكمەت بار. سىزگە بىرىلگەن ھەرقانداق نەرسىنىڭ ھىسابى قىيامەتتە سورلىدۇ. ئاخىردا بارلىق زىيالىلارغا ئامانلىق ۋە يۈكسەك ئەقىل، ئىتىقاد، ئىمان تىلەيمەن.