cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مىرزا ئۇلۇغبەگ «تۆت ئۇلۇس تارىخى» ھەققىدە
سۇلتان مۇھەممەد ئۆزبېكخان ئۆزىنىڭ ئەل-ئۇلۇسى بىلەن ئىلاھىي سائادەت ۋە پەزىلەتكە ئېرىشىپ، ھەزرىتى سەئىد ئاتىنىڭ غايىپ ئىشارىتى ۋە ئاللاھنىڭ ئىنايىتى بىلەن ئۇلارنىڭ ھەممىسنى ماۋەرائۇننەھىر دەرياسى تەرەپكە ئېلىپ كەلدى. ھەزرىتى سەئىدئاتىغا،- ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ رەھمىتى ۋە رىزالىقى بولسۇن،- قۇلاق سېلىشتىن بۇيۇن تولغىغانلار بۇ سائادەتتىن بىخەۋەر ھالدا، ئۇ يەردە (دە شتىقىپچاقتا) قالدى ۋە «قالماق»دېگەن نامغا مەنسۇپ بولدىلەركى، بۇنىڭ مەنىسى «قالغان»دېمەكتۇر. ھەزرىتى سەئىد ئاتا،- ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ رەھمىتى ۋە رىزالىقى بولسۇن،-ھەمدە سۇلتان مۇھەممەد ئۆزبېكخان بىلەن بىللە ماۋەرائۇننە ھىرگە كەلگەن كىشىلەردىن:«بۇ كەلگەن كىم؟»-دەپ سورىدى. ئۇلارنىڭ پاد ىشاھى ۋە سەردارى ئۆزبېكخان بولغىنى ئۈچۈن ئۇلارنى«ئۆزبېك»دەپ ئاتىدى. شۇ سەۋەپتىن ئاشۇ زاماندىن باشلاپ ماۋەرائۇننەھىرگە كەلگەن كىشىلەر «ئۆزبېك »دەپ ئاتىلىشقا باشلىدى. دەشتىقىپچاقتا قالغان كىشىلەربولسا، «قالماق» بو لدى».
يۇقۇرىدا كەلتۈرۈلگەن پارچىلاردىن مۇنداق ئىككى مۇھىم خۇلاسىنى چىقىرىشقا بولىدۇ:
1. دەشتىقىپچاقنىڭ شەرقىي قىسمى ۋە غەربىي سىبىر ئۆزبېكخان ئالتۇن ئوردا تەختىگە ئولتۇرۇشتىن ئىلگىرىمۇ ئۆزبېك ئۇلۇسى دەپ ئاتالغان. دېمەك شۇ كەڭرى زېمىندا كۆچۈپ يۈرگەن تۈرك-موڭغۇل قوۋملىرى «ئۆزبېك» دېگەن بىرلا ئومۇمىي نام بىلەن ئاتالغان.
2. شۇ پەيتكىچە پەندە «ئۆزبېك-خەلق نامى سۈپىتىدە،XV – ئەسىرنىڭ ئاخىرى XVI – ئەسىرنىڭ باشلىرىدا دەشتىقپچاقتىن كۆچۈپ كەتكەن» دېگەن پىكىر ھۆكۈمرانىدى. «تۆت ئۇلۇس تارىخىي» دا كەلتۈرۈلگەن بۇ مەلۇماتتىن «ئۆز بېك» خەلقنىڭ نامى سۈپىتىدە، ماۋەرائۇننەھىرگە XIV -ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېر ىمىدا، بەلكىم ئۇنىڭدىنمۇ بۇرۇنراق (باتۇخان بىلەن باراكخان تارىخىدا كەلتۈرۈ لگەن بەزى مەلۇماتلارنى ئېتىبارغا ئالغاندا) كىرىپ كەلگەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. بۇ مەلۇمات شۈبھىسىزكى، ئۆزبېك خەلقىنىڭ ئېتنىك تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
«تۆت ئۇلۇس تارىخىي»نىڭ ئالتىنچى بابى: ئىران بىلەن ئەزەربەيجان ئۈ ستىدىن ئالاھەزەل بىر ئەسىر مابەينىدە (ھىجىرىيە 654-754-يىللىرى، مىلادى 1256-1353-يىللىرى) ھۆكۈمرانلىق قىلغان ئىلخانىيلار دۆلىتى، شۇنڭدەك، ئارپاخان دەۋرىدە (1335-1336) نوپۇزى ئارتىشقا باشلىغان چوپانىيلار (شەيىخ ھەسەن كۇچاك) ۋە جالايىرلار (شەيىخ ھەسەن بۇزرۇگ) تارىخىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ باپتا ئىلخانىيلار دۆلىتىنىڭ ئىچكىي ئەھۋالى ۋە تاشقىي سىياسىتىگە ئائىت بىرتالاي قىممەتلىك مەلۇماتلاربار. مەراغە رەسەتخانىسى (ھىلاكوخان دەۋر ىدە بىينا قىلىنغان)، غازانخان(ھىجىرىيە 694-703-يىللىرى، مىلادى 1295 -1304-يىللىرى) زامانىدا ئېلىپ بېرىلغان ئىقتىسادىي ۋە مەمۇرىي ئىسلاھاتلار ۋە سۇلتانىيە شەھرىنىڭ بيناقىلىنىشى،كەيخاتۇخان ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا (ھىجىرىيە 693-يىلى، مىلادى 1294-يىلى) ئىران زېمىنىدا خەنزۇلارغا تەقلىد قىلىپ قەغەز پۇل چىقىرىلىشى، ئولجايتۇخان ھۆكۈمرانلىقى يىللىرى (ھىجىر ىيە 703-717-يىللىرى، مىلادى 1304-1317-يىللىرى) ئون ئىككى ئىمامنىڭ نامى چۈشۈرۈلگەن تەڭگىلەرنىڭ قۇيۇلىشى شۇلارنىڭ جۈملىسىدىن، ئىلاخانىيلار دۆلىتىنىڭ مىسىر، شام(سۈرىيە)، ئالتۇن ئوردا ھەمدە چاغاتاي ئۇلۇسى بىلەن بو لغان سىياسىي مۇناسىۋىتى ھەققىدىمۇ، ناھايتى زور ئىتىبار بېرىشكە تىگىشلىك مەلۇماتلارنى ئۇچرىتىمىز.
«تۆت ئۇلۇس تارىخىي»نىڭ ھىلاكولار تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا يەنەبىر مۇ ھىم تەرىپىمۇ بار. ئۇنىڭدا مۇساخاندىن كېين (ھىجىرىيە 736-754-يىللىرى، مىلادى1336-1356-يىللىرى) ئارىسىدا ئۇلۇس تەختىدە ئولتۇرغان بىر نەچچە خان: تۇقاي تېمۇر ئىبنى سۇرىي، ساقى بېگىم بىنتى ئولجايتۇ سۇلتان ، جاھان تېمۇرخان ئىبنى ئەل ئەفرەڭ، ئىبنى كەيخاتۇخان سۇلايمانخان ھەققىدىمۇ مۇھىم مەلۇماتلار كەلتۈرۈلگەن. يەنە بىر مۇھىم نەرسە-بۇ چىڭگىزخاننىڭ قېرىندىشىنىڭ ئەۋلادى ئەبۇ شەيىخ ئەلى كەۋىن ھەققىدىكى مەلۇماتتۇر. ئەسەردە بۇشەخس ھەققىدە،جۈملىدىن مۇنداق دىيىلگەن: «ئەبۇ شەيىخ ئەلىنىڭ بوۋىسى (ھىجىر ىيە 705-يىلى، مىلادى 1305-يىلى) ئون مىڭ ئائىلە خېشۇ ئەقرەبەسى بىلەن قايدۇخان ئىبنى غازى ئۇغۇل ئىبنى ئوكتاي خاندىن يۈز ئۆرۈپ، خارەزىم ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى جايلارغا كۆچۈپ كەلگەنىدى. ئەل بۇلۇپ كەلگەندە ئۇنى ئولجا يتۇخان ئۆلتۈردى، ئەۋلادى بولسا جۇرجان تەۋەلىگىدە ياشاپ قالدى. ۋاقتى كېلىپ، XIVئەسىرنىڭ 50-يىللىرىدا مەھەللىۋىي فىئوداللار ئەنە شۇ ئەبۇ شە يىخ ئەلى كەۋۇنىنى جۇرجاندىن ئىزلەپ تېپىپ تەخىتكە ئولتۇرغۇزغان. بۇنىڭدىن كۆرۈنۈپ تۇرىدۇكى، چاغاتاي ئۇلۇسىدا بولغانغا ئوخشاش ئىراندىمۇ ئوكتايخان ئەۋلادلىرى ھاكىمىيەت ئۈچۈن كۆرەش ئېلىپ بارغان ئىكەن.
ئەسەرنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمى-ئۇنىڭ يەتتىنچى بابىدۇر. ئۇنىڭدا چاغاتاي ئۇلۇسىنىڭ چىڭگىزخان زامانىدىن (1227-يىلى) تاكى ئەمىر تۆمۈرنىڭ ھاكىمىيەت ئۈستىگە چىقىشى (1370-يىلى) غىچە بولغان تارىخ ھېكايە قىلىنىدۇ.
مەلۇمكى، چاغاتاي ئۇلۇسىنىڭ ئازكەم 150 يىللىق تارىخى تەتقىق قىلىنمىغا ن. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، بۇ ھەقتىكى قوليازما مەنبەلەرنىڭ يىتەلىك بولماسلىقىدىندۇر. توغرا، چاغاتاي ئۇلۇسىدا ھۆكۈمرانلىق قىلغان خانلار ھەققىدە ناھا يتى قىسقا مەلۇماتلار شەرپىددىن ئەلى يەزدىنىڭ «مۇقەددەمەئىي زەپەرنامە» سىدە، مەھمۇد ئىبنى ۋەلىنىڭ «بەھرۇل ئەسرار» دىمۇ كەلتۈرۈلگەن. لېكىن «ئۆت ئۇلۇس تارىخىي»ئۇلارغا نىسپەتەن بىر قەدەر تولۇقراق. ئۇنىڭدا ئۇلۇستا ھۆكۈمرانلىق قىلغان چاغاتاي ۋە ئوكتايخان نەسلىدىن (ئەلى سۇلتان، دانىشمەنچىخان، سۇيۇرغاتمىش ۋە سۇلتان مەھمۇدخان) غىچە بولغان 33 خاننىڭ تارىخى قىسقا تەرىزدە بايان قىلىنغان.
بۇ باپتا يەنە، چىڭگىزخان ۋاپات بولۇش ئالدىدا (1227-يىلى) ئۆزى ئىگە للىگەن مەملىكەتلەرنى ئوغۇللىرىغا تەخسىملەپ بەرگەندە، ئىككىنچى ئوغلى چاغا تايخانغا قەشقەر، يەتتىسۇ ۋادىسى ۋە ماۋەرائۇننەھىرنى، خۇرازەمنىڭ بىر قىسمى بىلەن ئىنئام قىلغىنى،ھازىرقى ئابغانىستان ۋە شىمالىي ھىندىستان زېمىنلىر ىنىڭ بولسا، كېيىنچە ئاندىن چاغاتايلار تەسەرۇپىغا ئۆتكەنلىگى ھەققىدىكى مەلۇماتلاربار ئىدى. «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»دا يېزىلىشىچە، ئابغانىستان بىلەن شىمالىي ھىندىستان زېمىنلىرى چىڭگىزخان ھايات ۋاقتىدىلا چاغاتايخانغا بۆلۈپ بېرىلگەن. بۇ ھەقتە ئەسەردىن تۆۋەندىكىلەرنى ئوقۇيمىز:«چىڭگىزخان غۇران زېمىن ھاكىملىغىنى، قەشقەر ئەتراپلىرىدىن ئۇيغۈرلار زېمىنى چىگىرىسىغىچە؛ سەيھۇن دەرياسى ئايىغىغىچە بولغان يەرلەر؛ ئىران بىلەن تۇران ئارلىقىدىكى بەلخ، بەدە خشان، كابۇل، غەزنى، سىند دەرياسىغىچە بولغان يەرلەرنىڭ كۆپ قىسمىنى شۇ سۈيۈملۈك پەرزەندى (چاغاتايخان) غا بەردى».
مەلۇمكى، تارماشىرىننىڭ ھىندىستانغا قىلغان يۈرۈشى نەتىجىسىدە مەملىكەت پايتەختى دېھلى ئىشغال قىلىندى. شۇچاغدا چاغاتايخان قوشۇنى گۇجارات، سۇمھات ۋە سۇرات شەھەرلىرىنىمۇ ئىشغال قىلدى. توغرا، باسقۇنچىلار ھىندىستاننى ئۈزىل-كېسىل ئىشغال قىلالمىدى، لېكىن ھىساپسىز ئولجىلارغا ئىگە بولۇپ قايتتى.
چاغاتاي ئۇلۇسىدا، XIV – ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا كۈچىيىپ كەتكەن فىئودال تارقاقلىق ھەققىدىكى مەلۇماتلارمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. «تۆت ئۇلۇس تارىخىي» دا يېزىلىشىچە، بۇ تارقاقلىق يەسۇن تۆمۈرخاندىن كېيىن تېخىمۇ كۈ چىيىپ كەتكەن. ( تەخمىنەن 743-ھىجىرىيە، مىلادى 1343-يىلى) بىر گوروھ فىئوداللار يەسۇن تېمۇرنى تەخىتتىن چۈشۈرۈپ،ئورنىغا ئوكتايخاننىڭ ئەۋلادى ئەلى سۇلتاننى تەخىتكە چىقاردى. ئەلى سۇلتان يەسۇنتېمۇرخان تەرەپدارلىرىنى تەقىپ ئاستىغا ئالدى، خەزىنىنى تالان-تاراچ قىلدى. ئەڭ دەھشەتلىكى شۇكى، ئۇ تۈمۈنخان ۋە ئەمىر تۆمۈرنىڭ بوۋاكالانى كۈچلۈك باھادىر زامانىدىن بېرى ئۆي، ئائىلىلىرى بىلەن بارلاسلار ئائىلىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى تاجۇ-تەخت خان ئەۋلاد ىغا، مەملىكەت مادارلىق،يەنى ئەمرۇل-ئۇمەرالىق مەنسىپى بولسا، بارلاس بەگلىر ىدىن كۈچلۈك باھادىر ئائىلىسىگە ئەبەدىل-ئەبەت تىگىشلىك بولىشى ھەققىدىكى ئەھدىنامىنى يىرتىپ تاشلىدى. XIVئەسىرنىڭ 50-يىللىرىغا كەلگەندە، دۆلەت تىزگىنى يەنەبىر نۇپۇزلۇق فىئودال-ئەمىر قازاگان قولىغا ئۆتۈپ قالدى. لېكىن ئەلەڭگىز نۇيان بارلاسنىڭ ئەۋلادى: سەيفىددىن ھاجى بارلاس ۋە ئۇنىڭ سالاھىيەتلىك جىيەنى ئەمىر تۆمۈر بوش كەلمىدى-مەملىكەت مادارلىق مەنسىپى ئۈچۈن ئەمىر قازاگان ھەمدە ئۇنىڭ ئەۋلادى بىلەن مۇرەسسەسىز كۆرەش ئېلىپ باردى ۋە ئاخىرى غەلبە قازاندى.
ئەسەردە يېزىلغان چاغاتاي قوشۇنلىرىنىڭ تۈزۈلۈشى، يەنى ھەبىي بۆلۈ نمىلىرى ھەققدىكى مەلۇماتلار بەك مۇھىمدۇر. مەسىلەن: قاراۋۇل قىسىم ئاشۇ ۋاقىتلاردا بۆلۈنغار، ھىراۋۇل(ئىلغار قىسىم ئارقىسىدىن يۈرگۈچى بۆلۈنمە)- بۇرۇنغار، مەيمەنە(ئوڭ قانات)-ئاۋانغار(ھازىرقى ئاۋانگارت شۇنىڭدىن ئېلىنغان بولساكېرەك)، ساقا(ئەۋرىگارت) – ئۆكچۈنغار دەپ ئاتالغان ۋاھاكازالار.
بەزى ھاللاردا ۋەقەلەرنىڭ يىلنامىلىرى بۇزۇپ كۆرسىتىلگەن. مەسىلەن: ئىلخا نىيلاردىن غازانخاننىڭ مىسىر بىلەن بولغان ئۇرۇشى ئۈچ يەردە –ئۈچ خىل: ھىجىرىيە 699-، 708-ۋە 703-يىللىرى دەپ كۆرسىتىلگەن.
بەزى ئورۇنلاردا بولسا، مەسىلەن: ئىلخانىيلارنىڭ ھۆكۈمرانلىق نۆۋىتى ئالما شتۇۋېتىلگەن.
ئەسەردە ئاشۇرۋېتىش ئەھۋاللىرىمۇ كۆزگە چېلىقىدۇ. مەسىلەن: موڭغۇل قوشۇ نى ئۆرگەنچنى يەتتە ئايلىق قامالدىن كېيىن، ئىستىلا قىلىپ 100 مىڭ ئادەمنى ئۆلتۈرگەن، 100 ھۈنەرۋەن ۋە سەنئەت ئەھلىنى موڭغۇلىستان تەرەپلەرگە ھەيدەپ كەتكەن، نىشاپور قەتلىئام قىلىنغاندا 747 مىڭ ئادەم ئۆلتۈرۈلگەن، دىيىلىدۇ. چىڭگىزخان ئىستىلاسى ئارپىسىدا مەرۋى ئاھالىسى بىر مىليۇن 300 مىڭ، نىشاپور ئاھالىسى بىر مىليۇن 747 مىڭ دەپ كۆرسىتىلگەن.
لېكىن ئەسەردە ئۇچرايدىغان شۇ ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش كەمچىلىكلەر ئۇنىڭ ئىلمىي قىممىتىگە مۇتلەق تەسىر يەتكۈزمەيدۇ. ئۇلۇغبەگنىڭ «تۆت ئۇلۇس تارىخىي» دېگەن ئەسىرى مەركىزى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ XIII–XIVئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدىكى ئىجتىمائىي-سىياسىي تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئورۇننى ئىگەللەيدىغانلىقى شۈبھىسىز.
«تۆت ئۇلۇس تارىخىي»نىڭ بۇ ئۆزبېكچە نەشىر نۇسخىسىنىڭ بىرتانىيە مۇز ىيى(ئەنگىلىيە)دە ساقلىنىۋاتقان ئادد 26190 نومۇرلۇق قوليازما نۇسخىسى ئاساسىدا ئەمەلگە ئاشۇرۇلدى.
شۈبھىسىز،«تۆت ئۇلۇس تارىخىي»نىڭ بۇ نەشىرىدە، ئۇنىڭ تەرجىمىسىدە ھەم،تەتقىقات قىسىملىرىدىمۇ بەزى جۈزئى خاتالىقلار سادىر بولغان بۇلۇشى تۇرغان گەپ. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ مۇتخەسس، ئالىملارنىڭ خالىسانە پىكىر-مۇلاھىز ىلىرىگە مۇھتاجمىز. خالىسانە ياردەملەر ئەسەرنىڭ يېڭى، پۇختىراق نەشىرىنى تەييارلاشقا ياردەم بېرىدۇ، ئەلۋەتتە.
ئاپتۇر-بۆرىباي ئەخمەدوۋ: ئۆزبېكىستان پەنلەر ئاكادىمىيىسىنىڭ مۇخبىر ئەزاسى.
مىرزا ئۇلۇبەگ «تۆت ئۇلۇس تارىخىي» ناملىق كىتاپنىڭ تاشكەنت يازغۇچى نەشىرىياتى تەرىپىدىن 1994-يىلى نەشىر قىلىنغان ئۆزبېكچە نەشىرىگە ئاساسەن ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇلدى.
مەنبە: ئۇيغۇر بىز تورى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مىڭە
مىڭە -نېرۋا سېستىمىسنىڭ كونتېرول مەركىزى بولۇپ،ھەرخىل نېرۋا ھۆجەيرىسى ۋە نېرۋونلاردىن تۈزۈلگەن.ئۇ جانلىقنىڭ ھەرخىل ھەركىتى،ئىچىكى موقۇملىقى(بەدەن ئېقتىدارى،يۈرەك سوقۇش،قان بېسىمى،تەن تېمپۇراتۇرسى...)،ھەرخىل ھېسسى ھەركەت (ئۈگۈنۈش،ھېسيات ،ئەستە ساقلاش ...)قاتارلىقلارنى كونتېرول قىلىدۇ. ئادەتتە ھايۋانلارنىڭ مىڭىسى بەدىنىنىڭ ئۈستى قىسمىدا بولىدۇ.ئومۇرۇتقىلىق ھايۋانلارنىڭ مىڭىسى باش سۆڭىكى ئارقىلىق قوغدىلىدۇ.مىڭە يۇلۇن بىلەن بىرلىكتە ھۆجەيرىلارنىڭ مورەككەپ بولغان ئالاقلىشىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ،ھەرخىل ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىدۇ. مىڭە ھاياتلىقنى ساقلايدىغان تۈگۈندۇر.
قۇرامىغا يەتكەن ئادەمنىڭ مىڭىسى 1-1.5kgغىچە بولۇپ ،ھەجىمى 1600Cm2 كىلدۇ ،ئومۇمى بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ 2%تىنى ئىگەللەيدۇ.ئادەتتە مىڭىنىڭ ئېغىرلىقى ئەرلەرنىڭ ئاياللارغا قارىغاندا ئېغىرراق بولىدۇ.مىڭىدە جەمئى140مىليارد نېرۋا ھۆجەيرىسى بولۇپ ،ئومۇمى نېرۋاھۆجەيرىسىنىڭ1/10نى تەشكىل قىلدۇ.مىڭىنى چوڭ مىڭە،كىچىك مىڭە ،مىڭە غولى قاتارلىقلارغا بۆلۈشكە بولىدۇ.
بەھرەيىن
left|thumb|250x250px|بەھرېيىن left|thumb|دۆلەت بايرىقى بەھرېيىن بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دەۋلەت. ئۇنىڭ پايتەختى ۋە ئاڭ چوڭ شەھرى ماناما. دەۋلەت تىلى ئەرەب تىلى. ھازىرقى باش ۋەزىر خەلىفەھ ئىبن سۇلمان ئەل خەلىفەھ. بۇ دەۋلەت 1971 يىلى 12 ئاينىڭ 16 كۇنى مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 655 كۇۋادىرات كىلومېتر، نوپۇسى 1 مىللىيون 046 مىڭ.
تونگاچە
left|thumb|400px|دۇنيادا [[تونگاچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] تونگا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.105مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ستىفېن ۋىليام خاۋكىڭ
alt=ئالىم |thumb|ستىۋىىن كاۋكىڭ alt=ئالىم |thumb|ستىۋىن كاۋكىڭ.
ھەققىدە
بۈگۈنكى زامان نەزەرىيىۋى فىزىكا ئالىمى، ئالەم بوشلۇقى تەتقىقاتچىسى، يازغۇچى، پىروفېسسور ستىفېن ۋىليام خاۋكىڭ (Stephen William Hawking) ئەنگلىيىنىڭ ئوكسفورد شەھىرىدە 1942-يىلى 8-يانۋار كۈنى، گالىلېينىڭ ئۆلۈمىدىن دەل 300 يىل كېيىن دۇنياغا كەلگەن.كۆپلىگەن ئەنگلىيە تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، مەشھۇر ئالىم سىتېفېن خاۋكىڭ (Stephen Hawking)نىڭ پەرزەنتلىرى خاۋكىڭنىڭ شۇ جاي ۋاقتى 2018 يىلى 14-مارت ئەنگلىيەنىڭ كامبىرىج شەھىرىدىكى ئۆيىدە 76 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەنلىكىنى جاكارلىغان.
خاۋكىڭنىڭ ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆيى ئەسلىدە شىمالى لوندوندا بولۇپ 2-دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئوكسفورد بالىلار ئۈچۈن بىخەتەر جاي دەپ قارىلىپ ئۇ سەككىز ياشقا كىرگەندە شۇ جايغا كۆچۈپ كەلگەن، 11 ياشتا ئالبان مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىرگەن. ئاندىن كېيىن دادىسى ئۇنى بۇرۇن ئۆزى ئوقۇغان ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئۇقۇشقا ئەۋەتكەن. گەرچە خاۋكىڭنىڭ دادىسى ئۇنىڭ دوختۇر بولۇشىنى ئارزۇ قىلغان بولسىمۇ، خاۋكىڭ ماتېماتىكا ئۆگەنمەكچى بولىدۇ، بىراق ئۇ مەكتەپتە ماتېماتىكا كەسپى بولمىغاچقا ئىلاج يوق فىزىكا كەسپىنى تاللايدۇ. ئۈچ يىلدىن كېيىن ھېچقانچە كۈچىمەيلا تەبئىي پەن ساھەسىدە بىرىنچى دەرىجىلىك پەخرىي ئۇنۋانغا تىرىشىدۇ.
خاۋكىڭ كامبرىج ئۇنىۋېرسىتىتغا بېرىپ ئالەم تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۇ چاغدا ئوكسفورد شەھىرىدە بۇ ساھەدە بىرەر كىشى تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىپ باقمىغان ئىدى. ئۇ پىروفېسسور ئۇنۋانىنى ئېلىپ بولغاندىن كېيىن جىنۋىل ۋە كائويىس ئىنىستىتۇتلىرىدا كەسپىي تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلەيدۇ. خاۋكىڭ روگېر پەنروس (Roger Penrose) بىلەن بىرلىكتە ئاساسلىق ئالەمنىڭ ئاساسلىق قانۇنىيىتى ۋە ئېينىشتىيىنننىڭ «نىسپىيلىك نەزىرىيىسى»، بوشلۇق، ۋاقىت ۋە چوڭ پارتلاشنىڭ باشلىنىشى ۋە شۇنداقلا «قارا ئۆڭكۈر» قاتارلىقلار ھەققىدە نەزىرىيە تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
بۇ نەزىرىيىۋى تەتقىقاتنىڭ نەتىجىلىرى نىسپىيلىك نەزىرىيىسى بىلەن كۇۋانت نەزەرىيىسىنىڭ بىرلىشىشىگە چوڭ رول ئوينايدۇ. بۇ 20-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىكى بۈيۈك پەن تەتقىقات تەرەققىياتى بولۇپ سانىلىدۇ.
خاۋكىڭ «نۆل ئېغىرلىق كۈچى شىركىتى (Zero Gravity Corp)»نىڭ بوئىن 727 تىپلىق ئايروپىلان ئىچىدە ئېلىپ بارغان نۆل ئېغىرلىق كۈچى ھالىتى سىنىقىغا قاتناشماقتا. بۇ پائالىيەت 2007-يىلى 1-ئاينىڭ 8-كۈنى خاۋكىڭنىڭ 65 ياشقا كىرگەن تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەش يۈزىسىدىن ئېلىپ بېرىلغان.
ئەسسەرلىرى
ئۆزى يازغانلىرى:
ۋاقىتنىڭ قىسقىچە تارىخى (1988-يىلى)
قارا ئۆڭكۈر، بوۋاق ئالەم ۋە باشقا ماقالىلەر (1993-يىلى)
شاكال قېپىدىكى دۇنيا (2001-يىلى)
گىگانتلارنىڭ مۈرىسىدە (2002-يىلى)
مېنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىم (2013-يىلى)
خاۋكىڭنىڭ «ۋاقىتنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق ئەسىرىنىڭ 2005-يىلى 8-ئايدا شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشرىياتى نەشىر قىلغان، ئابدۇۋايىت قاسىم تەرجىمە قىلغان ئۇيغۇرچە نەشىرى
باشقىلار بىلەن بىرلىشىپ يازغانلىرى:
بوشلۇق ۋاقتىنىڭ كەلگۈسى (كىپ سورن، ئىگور نوۋىكوۋ، تىموسىي فېررىس قاتارلىقلار بىلەن بىرلىكتە، 2002-يىلى)
ۋاقىتنىڭ قىسقىچە تارىخى (يېڭى نۇسخىسى، لېئونارد مىلودىنوۋ بىلەن بىرلىكتە، 2010-يىلى)
ئۇنىڭ ئالەم ۋە فىزىكىنى چۈشىنىشكە، تەپەككۇرنى ئېچىشقا ياردەم بېرىدىغان بۇ كىتابلىرىنىڭ بەزىلىرى ئۇيغۇرچىگە تەرجىمە قىلىندى.
شان شەرەپلىرى
ئادامس مۇكاپاتى (1966)
ئەنگىلىيە خان جەمەتى ئىلمىي ئاكادېمىيەسىنىڭ ئەزاسى (1974)
ئالبېرت ئېينىشتىيىن مۇكاپاتى (1978)
بىرىتانىيە ئىمپېرىيە مېدالى (1982)
ئاساسىي فىزىكا مۇكاپاتى (2012)
BBVA فوندى ئاۋانگارت ئىلىم ئەربابى مۇكاپاتى (2015)
ئامېرىكا زۇڭتۇڭى باراك ئوباما 2009-يىلى 12-ئاۋغۇست خاۋكىڭ ۋە باشقا 15 كىشىگە ئامېرىكىنىڭ ئەڭ ئالىي پۇقراۋىي شەرەپ نامى بولغان «ئامېرىكا زۇڭتۇڭ ئەركىنلىك مېدالى» بەردى
كىسىلى
نەتىجىسىدىن كۆرە ئىرادىسى ئارقىلىق دۇنيانى قايىل قىلغان ئالىم خاۋكىڭ 10 يېشىدىن باشلاپ مۇسكۇل نېرۋىسى پالەچلىنىش كېسىلىگە گىرىپتار بولغان بولۇپ، ھازىر پەقەت سول بويۇن مۇسكۇلىدىن تارتىپ پۈتكۈل تۆۋەن بەدەن ئۈزۈل كېسىل پالەچلەنگەن بولسىمۇ، سول قولىنىڭ ساق قالغان ئۈچ بارمىقى ۋە كۆزىگە تايىنىپ داۋاملىق ئىلمىي خىزمەتلەر ۋە يېزىقچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان، لېكسىيە بەرگەن.
خاۋكىڭ 12 پەخرىي ئۇنۋانغا، پادىشاھ جەمەت تەتقىقات ئورنىدىن ۋە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى تەتقىقات ئورۇنلىرىدىن نۇرغۇن مېدال مۇكاپات ۋە باشقا ئۇنۋانلارغا ئېرىشكەن. ئىلگىرى نىيۇتۇن ئۆتىگەن كامبىرىج ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ماتىماتېكا پروفېسسورى ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
خاۋكىڭ يەنە ئائىلە (ئۇنىڭ ئۈچ بالىسى ۋە بىر نەۋرىسى بار) تۇرمۇشى بىلەن تەتقىقاتىنى ئۈنۈملۈك بىرلەشتۈرۈپ، نۇرغۇن جايلارغا بېرىپ نەزەرىيىۋى تەتقىقات لېكسىيە ۋە ئىلمىي تەكشۈرۈشلەرگە قاتنىشىپ كەلگەن.
ئەقىليە سۆزلىرى
ئەگەر سىز پالەچ بولسىڭىز، ئېھتىمال بۇ سىزنىڭ خاتالىقىڭىز ئەمەس، ئەمما بۇنىڭ ئۈچۈن دۇنيادىن ئاغرىنىشنىڭ ياكى باشقىلارنىڭ سىزگە ئىچ ئاغرىتىشىنى ئۈمىد قىلىشنىڭمۇ قىلچە پايدىسى يوق. ئادەم ئۆزى تۇرغان شارائىتنىڭ ئىجابىي تەرەپلىرىنى كۆرۈشى ۋە شۇ شارائىتتىن ئەڭ زور دەرىجىدە پايدىلىنىپ ئۆز ئەھۋالىنى ياخشىلاشقا تىرىشىشى كېرەك.
مېنىڭ نىشانىم ئاددىي: ئالەمنى پۈتۈنلەي چۈشىنىپ يېتىش، ئۇنىڭ نېمىشقا شۇنداقلىقىنى ۋە ئۇنىڭ نېمىشقا مەۋجۇتلۇقىنى بىلىش.
ئېينىشتىيىن فىزىكا ئىلمى ساھەسىدە نىيۇتون بىلەن سېلىشتۇرغىلى بولىدىغان بىردىنبىر ئادەم. نىيۇتون ئىلگىرى «ئەگەر مەن باشقىلاردىن يىراقنى كۆرەلىگەن بولسام، بۇ مېنىڭ گىگانتلارنىڭ مۈرىسىدە تۇرغانلىقىمدىندۇر» دېگەن ئىدى. بۇ سۆز ئېينىشتىيىنغا بەكرەك ماس كېلىدۇ، چۈنكى ئۇ نىيۇتوننىڭ مۈرىسىدە تۇرغان.
مېنىڭ قىلغانلىرىم ئالەمگە تېخنىكا قانۇنىيەتلىرى بويىچە قاراشنى مۇمكىن قىلىشتىن ئىبارەت.
بىز پەقەتلا ئادەتتىكى، كىچىككىنە بىر پىلانېتتا ياشاۋاتقان تەرەققىي قىلغان جانلىقمىز، ئەمما بىز ئالەمنى چۈشىنەلەيمىز، بۇ بىزنى ناھايىتى ئالاھىدە جانلىقلارغا ئايلاندۇرىدۇ.
باراي تورى
باراي ھەققىدە
باراي تورى شىنجاڭ تاۋارىم ئىلىكتىرونلۇق سودا چەكلىك شىركىتىنىڭ بايرىقى ئاستىدىكى تاماق يەتكۈزۈش، يىمەك-ئىچمەك، مىھمانساراي ، ساياھەت، ئايرۇپلان بىلىتى مۇلازىمتى بىلەن تەمنىلەيدىغان ئۇنىۋرىسال سودا تورى.
ستىفېن ۋىليام خاۋكىڭ
ئەقىليە سۆزلىرى
بىز نەچچە مىليون يىللار ھايۋانلاردەكلا ياشىدۇق. ئاندىن بىر كۈنى توساتتىنلا بىر كۈچ بىزنىڭ تەسەۋۋۇرىمىزنى ئېچىۋەتتى. بىز سۆزلەشنى ۋە ئاڭلاشنى ئۆگەندۇق. ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيىتى سۆزلەش بىلەن قولغا كەلگەن، ئەڭ چوڭ مەغلۇبىيەتكە سۆزلىمەسلىك بىلەن دۇچار بولغان.
ئېينىشتىيىن قايمۇقۇپ قالسىمۇ، كۇانتۇم تېئورىمىسى قايمۇقمايدۇ.
11-سېنتەبىر ھەقىقەتەن قورقۇنچلۇق، ئەمما ئۇ يادرو قوراللىرىدەك ئىنسانىيەتنىڭ مەۋجۇدلۇقىغا تەھدىت ئېلىپ كېلەلمەيدۇ.
مېنىڭچە ئىنسانىيەت كەلگۈسى مىڭ يىلدا ئەگەر يەر شارىنى تەرك ئېتىپ ئالەمگە تارقاپ كەتمىسە مەۋجۇدلۇقىنى يوقىتىدۇ. يەر شارىنى ۋەيران قىلىدىغان نۇرغۇنلىغان ئاپەتلەر بۇ پىلانېتنى ساقلاپ تۇرماقتا. ئەمما مەن ئۈمىدۋار، بىز ئالەمدە يەنە بىر ماكان تاپالايمىز.
مەن ئۇچار تەخسە خەۋەرلىرىگە پەرۋا قىلمايمەن. ئۇلار نېمىشقا دائىملا غەلىتە، خىيالپەرەس ئادەملەرگە ئۇچرايدىغاندۇ؟
مېنىڭچە ئالىملار بولۇپمۇ ئالەم بوشلۇقى تەتقىقاتچىلىرى خىزمەتلىرىنى چۈشەندۈرۈپ تۇرۇشى كېرەك. بىر چاغلاردا دىندىن سورالغان مەسىلىلەرگە ھازىر بۇ كىشىلەر جاۋاب بېرەلەيدۇ.
ھاياتلا بولىدىكەن، ئۈمىدمۇ بولىدۇ.
مەن ئۆتكەن 50 يىلدەك ۋاقىتتا ئۆلۈم بىلەن ئېلىشىپ كەلدىم. مەن ئۆلۈمدىن قورقمايمەن، ئەمما ئۇنىڭغا ئالدىرىمايمەن. مېنىڭ قىلىدىغان نۇرغۇن ئىشلىرىم بار.
يۈننەن ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px يۈننەن ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، يۈننەننىڭ 44،830،000 نوپۇسىبار، 394،100 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 24.30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 101°30.
دېكابر
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> كۈنەك ئېيى ياكى دېكابر ئېيى 12 ئاينىڭ 12- سىدۇر.
ۋاسىلىي ۋاسىليېۋىچ گرىگورىيېف
ۋاسىلىي ۋاسىليېۋىچ گرىگوريېف (رۇسچە:Васи́лий Васи́льевич Григо́рьев؛ م. 1816 - يىلى 3 - ئاينىڭ 5 - ياكى 27 - كۈنى، سانكت - پېتېربۇرگتا توغۇلۇپ، م. 1881 - يىلى 12 - ئاينىڭ 19 - ياكى 31 - كۈنى پاۋلوۋوسكتا ئۆلگەن) بىر رۇس شەرقشۇناس ۋە ئارخېئولوگ.
1853 - يىلى رۇسىيە پەنلەر ئاكادېمىيەسى مۇخبىر ئەزاسى.
1863 - يىلى شەرق ئەدەبىياتى دوكتورى.
80 — 1870 - ئارىسى سانت پېتىربۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتى شەرق تىللىرى فاكۇلتېتىنىڭ مۇدىرى.
1867-73 گېرمانىيە ئالىمى كارل رىتتېرنىڭ «يەرشارى ئىلمى» ناملىق ئەسىرىنى تەرجىمە قىلىپ، ئۇنىڭغا ئىلمىي سەۋىيەدە ئېلان قىلغان بولۇپ، ھازىرغىچە ئەھمىيىتىنى يوقاتمىغان.
سابىق چاررۇسىيە دەۋرىدە تۇنجى بولۇپ شەرق خەلقلىرى تارىخى بويىچە لېكسىيە سۆزلىگەن كىشى. ئورۇس تارىخچىلىرى ئىچىدە تۇنجى بولۇپ ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرى تارىخىنى تەتقىق قىلىشقا باشلىغان كىشىدۇر ۋە 200 گە يېقىن ئەسەرنىڭ مۇئەللىپىدۇر. تەتقىقات دائىرىسى ساكلار، يۇنان - باكترىيە پادىشاھلىقى، ئەرەب سەيياھ ئەبۇدۇلەفنىڭ ماۋەرائۇننەھر ساياھىتى، خىۋە، بۇخارا ۋە قوقەند خانلىقلىرىغا چېتىلىدۇ.
گىرىگورېف ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئاساسىي ئاھالىسى بولمىش تۈرك ۋە ئىران تىللىرىغا مۇناسىۋەتلىك تارىخ، جۇغراپىيە، ئارخېئ‍ولوگىيە، ئېتنولوگىيە قاتارلىق مەسىلىلەر ھەققىدە ماقالە ۋە رىسالىلەرنى يازغان («شەرقتىن كەلگەن رۇسچە سۆزلەر» (1854) ، «پايدىلىنىش ھەققىدە قىرغىز تىلىدىكى ئاۋازلارنىڭ رۇس ئېلىپبەسىگە »(1861) قاتارلىقلار).
ۋاسىلىي گىرىگورېف تەشۋىقاتچى-ژۇرنالىست بولۇش سۈپىتى بىلەن ، روسىيەنىڭ مۇھىم تېمىلىرى ، بولۇپمۇ بۇ دۆلەتنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن مىرزا مالىك ، ئىزافاتى ماكلۇبا، سۇلتان مېندالى پىرالىيېۋ تەخەللۇسىدا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدە ماقالە يازغان ،
بەزى ئەسەرلىرى ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇيرۇتمىسى بىلەن ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلىنغان. .
گرىگوريېف ئىلمىي تەتقىقات بىلەن بىرگە 1844 - 1880 - يىللاردا تاشقى ئىشلار ۋەزىرلىكىدە ئىشلىگەن، شۇ جۈملىدىن ئوتتۇرا ئاسيا خەلقلىرى ۋە قىرغىزلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئورىنبۇرگ چېگرا كومىسىيەسى (63 — 1854) ۋە دۆلەت مەتبۇئات ئىشلىرى باش باشقارمىسى (80 — 1874) باشلىقلىقىنى ئاتقۇرغان. پۈتۈن كۈچى بىلەن چاررۇسىيەنىڭ ئالىي مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلغان.
1874 - يىلى تۇنجى قېتىم قاراخانىيلار سۇلالىسى دېگەن ئاتالغۇنى ئوتتۇرىغا قويغان.
فاڭك
فاڭك(Funk) ئامرىكىدا 1960-يىللىرىنىڭ ئوتتۇرا ۋە ئاخىرلىرىدا پەيدا بولغان بىر خىل مۇزىكا ئۇسلۇبى،فاڭك مېلودىيە گارمونىكىنى مۇھىم ئورۇنغا قويۇشنى تەكىتلىمەيدۇ، بەلكى باس گىتار ۋە رېتىمنى ئىنتايىن  مۇھىم ئورۇنغا قويىدۇ.
چۈشەنچە
فاڭك(Funk) ئامرىكىدا 1960-يىللىرىنىڭ ئوتتۇرا ۋە ئاخىرلىرىدا پەيدا بولغان بىر خىل مۇزىكا ئۇسلۇبى، فاڭك مۇزىكىسىمۇ نۇرغۇن يېڭى مۇزىكا ئۇسلۇبىغا ئوخشاش ئافرىقا قان سېستىمىسىدىن بولغان ئامېرىكىلىق مۇزىكانتلارنىڭ روھ (soul)مۇزىكىسى، روھ جەز ، رېتىم ۋە بلۇزلارنى ئارىلاشتۇرۇپ رېتىملىق ، ئۇسۇلغا (danceable)كېلىدىغان يېڭى بىر خىل شەكىل  يارىتىشى ئارقىسدا بارلىققا كەلگەن. فاڭك مېلودىيە ھارمونىكىنى مۇھىم ئورۇنغا قويۇشنى تەكىتلىمەيدۇ، بەلكى باس گىتار ۋە رېتىمنى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇنغا قويىدۇ. بىلۇز ۋە روھقا ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى فاڭكىدا ئۇنىڭدەك كۆپ ئاكورىت ئۆزگىرىشى بولمايدۇ. فانك ناخشىلار كۆپ ۋاقىتلاردا يالغۇز ئاكورىت ئۈستىدىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان ۋامپ(extended vamp)نى ئاساس قىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن فاڭك مۇزىكىس كۆپ ھاللاردا مۇستەقىل ئەمەس بەلكى جاز ۋە ھىپ-ھوپلار بىلەن بىللە شالغۇت ھالەتتە جاز فاڭك، مېتال فاڭك، روك فاڭك، گ-فاڭك، پۇڭك فاڭك قاتارلىق ھالەتتە ئۇچرايدۇ. 1980-يىللاردىن كېيىن دىسكو مۇزىكىسى بىلەن ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىش نەتىجىسىدە فاڭك مۇزىكىسى سۈرئىتىنى تېزلەتتى ۋە مۇزىكا ئۇسلۇبى كۈچلەندى. مۇنداقچە ئېيتقاندا فاڭك ھازىرقى زامان مۇزىكا ئۇسلۇبىنىڭ ئىنتايىن مۇھىم بىر قىسمى. ھازىرقى زامان بىلۇز ياكى R&B مۇزىكانتلىرى چوقۇم فاڭكنى بولۇپمۇ فاڭكنىڭ تۆتى بىر گۇرۇپ قىلىنغان ئونئالتە نوتىلىق رىتىمىنى ئىگەللىشى كېرەك.
فاڭك مۇزىكا ئۇسلۇبىنىڭ ۋەكىللىرى
جەيمىس براۋۇن(James brown)،سىلي ۋە ئائىلە تېشى(sly and the family stone)، جېئورجى كىلېنتون ۋە پارلامېنت فاڭكدەلىك(george clinton and parliament-funkadelic)، فاڭك بۇرادەرلەرthe funk brothers)، بوستي كوللېنىس(bootsy collins)، شاھزادە(prince) قاتارلىقلار بار.1970-يىللىرى داڭلىق بولغان فاڭك ئانسامبىللىرىدىن تۇپراق، شامال ۋە ئوت(earth, wind and fire)، ھوقۇق مۇنارى(tower of power)،  تەخمىنەن ئاق ئانسامبىلى(average white band)،ئوھېئو چالغۇچىلىرى ،كوممودورىس(the commodores)، قاتارلىقلار بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. بۇ ژانىردا مەشھۇر بولغان گۇرۇپپىلار دېسكو ۋە روھنىمۇ كەڭ كۆلەمدە ئورۇنلاپ تۇراتتى. 1970-يىللاردىكى فاڭك مۇزىكىلىرى خائۇس مۇزىكىسى(house music) ۋە خېپ-خوپ مۇزىكىلىرىنىڭ  نۇرغۇن ئۇسلۇبلىرىدا ئىشلىتىلىدۇ، فاڭك يەنە گوۋ-گوۋ (go-go)دىن ئىبارەت ئۆزىنىڭ تارماق ئېقىمىنى بارلىققا كەلتۈردى. يېڭى دولقۇنلارغا تەسىر كۆرسەتتى، كېيىنكى پاڭكدا(post-punk) فاڭك مۇزىكا ئۇسلۇبىنى ناھايتتى ئېىنىق ھىس قىلغىلى بولىدۇ.
جامىس بىراۋندىن كېيىن باشقا مۇزىكا گۇرۇپپىلىرى ديكى ۋە بىلەيزىر(dyke and the plazer)لەر 1967-يىلى فاڭكي چوڭ يول نى تارقاتتى، بەلكىم بۇ روھ ۋە روكنرول ئېراسىدا بىرىنىچ قېتىم فاڭكي ئىسمى بىلەن تارقىتىلغان پىلاستىنكا بولۇشى مۈمكىن. 1967 -يىلى يەنە چارلىس رايىت بىلەن ۋات 103-كوچىسى رېتىم گۇرۇپپىسى(charles wright&the watts 103rd street rhythm band)مۇ ئۆزىلىرنىڭ تۇنجى فاڭك ناخشىلىق ئالبۇملىرىنى تارقىتىشقا باشلىدى، 1970-يىلى ئۇلار كىلاسسىك يالغۇز ناخشىسى ئۆزۈڭنى ئىپادىلە نى تارقاتتى.
تەرەققىياتى
غەربى ئافرىقا ئەنئەنىۋى مۇزىكىلىرىغا يىلتىز تارتقان، ئەڭ دەسلەپكى ئىپادىلىنىشلىرىنى روھانى، ئەمگەك ناخشىلىرى، قىرائەت ، گوسىپەل(gospel) ۋە بلۇزلاربىلەن ئىز قالدۇرماستىن ئۆز-ئارا جىپىسلەشكەن فاڭكي مۇزىكىسى بۈگۈنكى قەدەر داۋاملىشىپ، جاز، روك، ھىپ-ھوپ قاتارلىق ئاساسى مۇزىكا ئېقىملىرىنىڭ بىرى  بولۇپ قالدى.
1990-يىلى جەم ئېروكۇئاي(jamiroquai) نىڭ «قىمىرلىماي ساياھەت قىلىش»(travling without moving) دىگەن كۈچلۈك فاڭك ئۇسلۇبىغا ئىگە ئالبۇمى دۇنيا يۈزىدە 11مىليون 500مىڭ تال سېتىلىپ سودا خارەكتىرلىك غەلبىگە ئېرىشىپ فاڭك مۇزىكا ئۇسلۇبىنىڭ غەلىبىسىنى نامايەن قىلدى.
بادغىس ۋىلايىتى
بادغىس ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Badghis Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
دوغاپ
دوغاپ __ ئەمگەكچان، باتۇر، ئەقىل-پاراسەتلىك خەلقىمىز پىژغىرىم ئىسسىقتا تەشنالىقىنى، ئۇسسۇزلۇقىنى قاندۇرىدىغان، تەنگە راھەت، جانغا ھۇزۇر بېغىشلايدىغان تەبىئىي ئىچىملىكلەرنى ئىختىرا قىلغان. دوغاپ ئەنە شۇ ئىچىملىكلەر خەزىنىسىنىڭ گۈلتاجىسى سۈپىتىدە ئۇزاق زامانلاردىن بېرى خەلقىمىزنىڭ ياقتۇرۇپ ئىچىشىگە سازاۋەر بولۇپ كېلىۋاتقان بەلگىلىك مىقداردىكى مۇز بىلەن قېتىقنى ئارىلاشتۇرۇپ سۇدا ئېرىتىپ تەييارلىنىدىغان تەبىئىي ئىچىملىكلەرنىڭ بىرى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :دوغاپ
دوغاپچىلىق ھەققىدە
دوغاپچىلىق خەلقىمىزنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىدا خېلى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان كەسىپلەرنىڭ بىرى. مەركىزىي شەھەرلەردىن تارتىپ يېزا – قىشلاقلارغىچە دوغاپچىلىق قىلىۋاتقانلارنى، دوغاپ ئىچىۋاتقانلارنى ئۇچرىتىش مۇمكىن. دوغاپنىڭ ئىختىرا قىلىنىشى مېۋە-چېۋە، كۆكتات، گۆش شۇنىڭدەك تۈرلۈك يېمەكلىكلەرنى سوغۇق ساقلاش ئامبىرى بولغان مۇزخانىنىڭ ئىختىرا قىلىنىشى ۋە ئۇنى ئىشلىتىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
تۈرلىرى ۋە تەييارلىنىشى
خەلقىمىز مۇزنى ئاساسىي خام ئەشيا قىلغان ھالدا ئۆز رايونىدىكى يەرلىك مەھسۇلاتلاردىن قېتىق، قايماق، شىرنە-شەربەتلەر ئارقىلىق ئۆزگىچە تەمگە ئىگە ئىچىملىكلەرنى، يەنى دوغاپ، قادا قاتارلىقلارنى ياسىغان. مۇز پارچىلىرىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى، قوشۇلغان خۇرۇچلىرىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن دوغاپنى ساراڭ دوغاپ، شىرنە دوغاپ، قايماق دوغاپ، كاشكاپ دوغاپ، شەربەت دوغاپ قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈشكە بولىدۇ.
ساراڭ دوغاپ
ساراڭ دوغاپ- قاچىغا قادا، چوڭ-چوڭ مۇز پارچىلىرى سېلىنىپ، ئازا مىقداردا سۇ قۇيۇلۇپ، ئاندىن قېتىق بىلەن شىرنە ياكى شەربەتلەرنى ئارىلاشتۇرۇپ ئېتىلىدۇ.
شىرنە دوغاپ
شىرنە دوغاپ- ئۈزۈم شىرنىسىدە ئېتىلىدۇ.
قايماق دوغاپ
قېتىق، قايماق دوغاپ- قادا بىلەن مۇز پارچىسىغا، قايماق قېتىق ياكى قايماق قوشۇپ ئېتىلىدۇ.
كاشكاپ دوغاپ
كاشكاپ دوغاپ- گۈلە، قاق، جىگدە، چىلان، قۇرۇق ئۈزۈم قاتارلىق يەل-يېمىشلەرنى پۇراقلىق دورا-دەرمەككە چىلاپ تەمى چىققان سۈيىدە ئېتىلىدۇ.
شەربەت
شەربەت دوغاپ- تۈرلۈك شەربەتلەردە ئېتىلىدۇ.
ئالاھىدىلىكى
تەبىئىي مۇزدا مېنرال تەركىبلەر مول بولۇپ، كىشىلەرنىڭ سالامەتلىكىگە ناھايىتى پايدىلىق، ئۇنىڭ ئۈستىگە تەبىئىي مۇزنىڭ تەننەرخى ئەرزان. گەرچە پەن-تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ھەرخىل كۆركەم بوتۇلكىدىن ئىچىملىكلەر ئىشلەپچىقىرىلغان بولسىمۇ، دورغاپ يەنىلا تەبىئىيلىكى، دورىلىقى، ئۇسسۇزلۇقىنى باسىدىغانلىقى بىلەن ھازىرغىچە كىشىلەر ياختۇرۇپ ئىچىدىغان ئىچىملىك بولۇپ كەلمەكتە.
ئالاقىدار بايان
مۇزخانا ئادەتتە قۇرغاق، تۇپرىقى قاتتىق يەرگە كولىنىدۇ. ئۇ يەر يۈزىدىن ئۈچ، تۆت مېتىر چوڭقۇرلۇقتا، كەڭلىكى ئەمەلىي ئەھۋالغا قاراپ تۆت، بەش مېتىر بولسىمۇ ياكى ئۇنىڭدىن چوڭ-كىچىك قىلىپ كولانسىمۇ بولىدۇ. مۇزخانىنىڭ ئاستىغا، تۆت تەرىپىگە ياغاچلار تىزىلىدۇ. بۇ مۇز پارچىلىرىنىڭ ئېرىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. ئۈستى ئۆيگە ئوخشاش يېپىلىدۇ ھەمدە قېلىن توپا بىلەن كۆمۈلىدۇ. مۇزخانىنىڭ ئۈستىگە كۈن نۇرىنى ئۆتكۈرمەيدىغان، ئىسسىقلىق تارقىلىشنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان نەرسىلەر قويۇپ قويۇلسا ئۈنۈمى تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ. مۇزخانىنى ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ بىر نەچچە بۆلەككە بۆلۈپ پايدىلىنىشقا بولىدۇ. ئادەتتە مۇزخانىنىڭ ئەتراپىغا قىش پەسلىدە پاكىز كۆللەردە، چوڭ ئېرىق – ئۆستەڭلەردە تۇتقان قېلىن مۇزلار پارچىلاپ قاچىلىنىدۇ. ئوتتۇرسىغا كۆكتات، مېۋە – چېۋە، گۆش ۋە ئاسان بۇزۇلۇپ قالىدىغان نەرسىلەر قويۇلىدۇ. ئەجدادلىرىمىز ھازىرقىدەك توڭلاتقۇ بولمىغان شارائىتتا سوغۇق ساقلاش ئامبىرى بولغان مۇزخانىنى ئىختىرا قىلىپ ھەم ئۇنىڭدىن پايدىلىنىپ تۇرمۇشىنى قامدىغان.
ئىزدە قامۇسى
كلون
كلون ئېنگىلىزچە clone ياكى cloning دىگەن سۆزنىڭ ئاھاڭ تەرجىمىسى بولۇپ ،جىنىسسىز كۆپەيتىش ياكى ۋېگتاتىۋلىق كۆپەيتىش(ئوزۇقلۇق ئەزالىرى ئارقىلىق كۆپەيتىش) ئۇسۇلىنى كۆرسىتىدۇ.
كلون جانلىقلارنى يەككە ھۆجەيرىسى ئارقىلىق جىنىسسىز كۆپەيتىش بولۇپ ،جىنىسسىز كۆپەيگەن بۇ يېڭى تەن بىلەن دەسلەپكى ئانا ھۆجەيرىنىڭ(بىر ئىندىۋىت )ئېرسى ئۇچۇرلىرى پۈتۈنلەي ئوخشاش بولغان جانلىقلار توپىنى يىتىشتۈردىغان بىئولوگىيە تېخنىكىسى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.
كلوننى كۆچۈرۈش ياكى كۇپىيە قىلىش دەپ چۈشۈنىشكىمۇ بولىدۇ .چۈنكى ئەسلى جانلىقتىن ئوخشاش جانلىقنى يىتىشتۈرۈپ چىقىلىدۇ .كىيىنكى ئېندىۋىتنىڭ تاشقى قىياپىتى ۋە ئېرسى ئۇچۇرى ئەسلى مەنبەنىڭكى بىلەن پۈتۈنلەي ئوخشاش بولىدۇ .ئەمما كلون ئاددى ھالەتتىكى جىنىسسز كۆپەيتىشتىن پەرىقلىنىدىغان بولۇپ جىنىسسز كۆپەيتىشتە ئەركەك چىشى ئېندىۋىدنىڭ كۆپۈيۈش ھۆجەيرىسى ئۇچراشماي،بىر جانلقىنىڭ تىنىدىن يەنەبىر يېڭى ئەۋلاد يرتىشىپ چىقىدۇ ،ئۇنىڭ شەكللىرىدىن بىخ چىقىرىپ كۆپۈيۈش،بۆلۈنۈپ كۆپۈيۈش ،سىپورا ھاسىل قىلىپ كۆپۈيۈش قاتارلىقلار بار .ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىز ،بىخ ،غول قاتالىقلارنى كۆمۈش،ئۇلاش قاتارلىق كۆپەيتىش ئۇسۇلىمۇ جىنىسسىز كۆپەيتىش دەپ ئاتىلىدۇ.مايمۇن ،ئات ،قوي قاتارلىق ھايۋانلار بولسا تەبئى ھالدا جىنىسسىز كۆپىيەلمەيدۇ .شۇڭا ئۇنى كلون قلشقا يەنى سۈنئى ئۇسۇلدا جىنىسسىز كۆپەيتىشكە توغرا كىلىدۇ (مۇشۇ بولسا كلون ئۇقۇمى) ،مىسال بىلەن چۈشەندۈرسەك ،ھەممەيلەن ئۇيغۇر خەلىق چۆچەكلىرى ئوقۇغان ۋاقىتتا يالماۋۇزنىڭ بىر تامچە قېنىدىن ئاشۇ يالماۋۇزغا ئوخشاش نەچچە مىڭلىغان يالماۋۇز پەيدا بولغانغا ئوخشايدۇ .پەقەت شۇ جانلىنىڭ تىنىدە DNAتەرتىپى ياكى ئۇچۇرى بولسا ئۇنى كلونلاش ئارقىلىق شۇنىڭغا پۈتۈنلەي ئوخشاش جانلىق يىتىشتۈرگىلى بولىدۇ.
يەنە بىر جەھەتتىكى بولسا بىر قانچىلىغان ئۇچۇرلارنى بىر ھۆجەيرىگە مۇجەسسملەپ ئۇنىڭدىن كۆپ خىل جانلىقنىڭ ئالاھىدلىكى ئىپادىلگەن يەككە تەننى يىتىشتۈرگىلى بولىدۇ.(مەسلەن سىز ناھايتى ،ئەقىللىق ئۇغۇل بالا بولسىڭىز ،يەنە بىر ناھايتى قاۋۇل مەيلى ئۇغۇل ياكى قىز بولسۇن سىزنىڭ گېنىڭىزنى ئۇنىڭكى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ھەم ئەققىللىق ھەم قاۋۇل يېڭى ئادەمدىن بىرنى يىتىشتۈرگىلى بولىدۇ دىمەكچى).
كلون تېخنىكىسى بارلىققا كەلگەندىن كىيىن ئىنسانلار بۇ تېخنىكىنى ئەينى ۋاقىتتىكى ئاتۇم بومبىسى تېخنىكىسى بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇپ تەسۋېرلىمەكتە.
كلون تېخنىكىسىغا نىسبەتەن زادى ئېنسانلارغا نىسبەتەن خۇشاللىقمۇ ياكى بالا_قازامۇ ؟بۇ تېخنىكىنى ئنسانلارغا ئىشلىتىشكە بولامدۇ يوق ؟ئەگەر ئىنسانلارغا ئىشلەتسە بەزىلەر ئەينى ۋاقىتتىكى ھېتلىرغا (گېتلىرغا)ئوخشاش ئۇرۇش مەستانىللىرىنى كلونلاپ چىقسا بۇ ئىنسانىيەتنىڭ بېشىغا بولا بولماسمۇ ؟ئەگەر ئادەتتىكى ئادەملەرنى كلونلاپ چىقسىمۇ نۇرغۇن ئەخلاق مەسلىسى كىلىپ چىقماسمۇ ؟ئەگەر ھايۋانلارغا ئىشلىتىلسە ئۇلارنىڭ كۆپۈيۈش ئۇسۇلى تۈپتىن ئۆزگىرەپ كەتمەسمۇ ؟دىگەنگە ئوخشاش سەلبى رولى ۋە ئەيدىز ،راك ،يوشۇرۇن ئېرسى كىسەللەك قاتارلىق كېسەللەرنى داۋالاشتا ياخشى ئۈنۈمگە ئېرىشىش قاتارلىق ئىجابى تەسىرگە ئىگە قوش بىسلىق خەنجەرگە ئوخشان مەسلىلەر كىلىپ چىقتى.
بۇ تېخنىكا ئەڭ دەسلەپتە 1952-يىلى باشلانغان بولۇپ ئالىملار بۇ ۋاقىتتا پاقىنىڭ ھۆجەيرىسىنى كلونلىغان ،1962-يىلى ئەنگىليەلىك ئالم گوردۇن(J.Gurdon)ئافرىقا پاقىسىنىوڭ ئۇرۇقلانغان تۇخۇمىنى رادئاتسىيەلىك بىر تەرەپ قىلىپ ئۇ ھۆجەيرىنىڭ يادروسىنى بۇزىۋەتكەن ئاندىن باشقا پاقا ئېپتىليە ھۆجەيرىسىنىڭ يادروسىنى ئېلىپ كىرگۈزگەن .نەتىجىدە 1.5پېرسەنىت ھۆجەيرىلا نورمال تەرەققى قىلالىغان.
بۇ تېخنىكىنى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارغا ئىشلىتىش 1982-يىلى باشلانغان بولۇپ ،ئەينى ۋاقىتتا چاشقاننىڭ تۆۋەلمە ھۆجەيرىسدىن نورمال چاشقان يىتىشتۈرۈپ چىقىلغان .1984-يىلى قوي،كالا،مايمۇن قاتارلىق ھايۋانلارغا قايتا-قايتا تەجرىبە ئىشلەنگەن بولۇپ بۇ تېخنىكا 1995-يلغىچە پىشىپ يىتىلگەن .1997-يىلى كلون قوي بارلىققا كەلگەندىن كىيىن ،ئامېرىكا ،جۇڭگۇ تەيۋەن،ئاۋېستىرالىيە قاتارلىق جايلارمۇ قوينى ،چوشقىنى،كالىنى كلونلاپ چىققانلىقىنى جاكارلىغان. بۇ تېخنكىدا پەيدا قىلغان جانلىقلار تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدلىككە ئىگە :
دېھقانچىلىق جەھەتتە ،زور مىقداردا قۇرغاقچىلىققا ،زىيانداش ھاشارەت قۇرۇتقا قارشى تىپلارنى كۆپلەپ يىتىشتۈرۈپ مەسھۇلار مىقدارىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرغىلى بولىدۇ.
سۇشانت سىڭ راجپۇت
سۇشانت سىڭ راجپۇت 1986-يىلى 1-ئاينىڭ 21-كۈنى تۇغۇلغان، ئەڭ بېشىدا بىر قىسىم تېلېۋىزىيە تىياتىرى ۋە پىروگىراممىلاردا رول ئالغان، 2013-يىلى «يىپى ئۈزۈلگەن ھايات»(Kai Po Che!) دە رول ئېلىپ تونۇلغان، شۇنداقلا نۇرغۇن مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. كېيىن ئۇنىڭ ئەسەرلىرى كۆپەيگەن، «ھىندىستانچە رومانتىكا»(Shuddh Desi Romance)، «ماھىندىرا سىڭ دون:باشقىلار بىلمەيدىغان ئىشلىرى»(M.S Dhoni: The Untold Story)، «رازۋېتچىك باكشى»(Detective Byomkesh Bakshy) قاتارلىق ئەسەرلىرى بار، بۇ ئەسەرلىرىنىڭ ھەممىسى ياخشى باھاغا ئېرىشكەن ھەم بېلەت كىرىمى ياخشى بولغان. شۇنداق قىلىپ ئۇ ھەم چىرايى ھەم ئەمەلىي كۈچى بار ئەر چولپان بولۇپ قالغان.
تۋىچە
گانا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 2.8مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
چوشقا
يېمەك-ئىچمەك ۋە يەم-خەشەك
چوشقا گۆشى ھەممىگە ئايان ، يەنى ئۇلارنىڭ ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنى ئىستېمال قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ياۋايى ھايۋانلاردا ئۇلار ھايۋانلارنى بېقىۋاتىدۇ ، ئاساسلىقى بەزى ھاشاراتلار ۋە بېلىقلاردىن باشقا ، يوپۇرماق ، يىلتىز ، مېۋە ۋە گۈللەرنى يەيدۇ. چوشقا چارۋا بولۇش سۈپىتى بىلەن ، يېمەكلىككە ۋىتامىن ۋە مىنېرال ماددىلار ئارىلاشتۇرۇلغان كۆممىقوناق ۋە پۇرچاق تۈرىدىكى يېمەكلىكلەر بېرىلىدۇ. ياشانغان چوشقىلار كۈنىگە ئۈچ - بەش گالون سۇ ئىستېمال قىلىدۇ. ئەرمەك ھايۋانلار قاتارىدا ساقلىغاندا ، ئەڭ ياخشى ساغلام يېمەكلىك ئاساسلىقى خام كۆكتاتلارنىڭ تەڭپۇڭ يېمەكلىكلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ ، گەرچە بەزىلەر چوشقالىرىغا ئادەتتىكى كىچىك چوشقا گۆشى يېيىشى مۇمكىن.
ئېلېكترونلۇق خەت
ئۇ ئىنتېرنېتنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋە مۇھىم مۇلازىمىتى. ئېلېكترونلۇق خەت ئېلېكترونلۇق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنى تەمىنلەيدىغان ئالاقە ئۇسۇلى بولۇپ ، ئۇ ئىنتېرنېت ئارقىلىق تېكىست ، ئاۋاز ، گرافىك ، رەسىم ، سىن ۋە باشقا ئۇچۇرلارنى يەتكۈزۈش ، قوبۇل قىلىش ۋە ساقلاشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ ، بۇنداق بولغاندا ئېلېكترونلۇق خەت ھەرقايسى رايونلارغا ئەۋەتىلىدۇ. دۇنيا.
ياۋروپا ئۇيغۇر ئانسامبىلى
ياۋروپا ئۇيغۇر ئانسامبىلى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yawropa Uyghur Ansambili) بولسا 2019-يىلى 9-ئاپرىل كۈنى نورۋېگىيەدە قۇرۇلغان.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
ھاۋا بۇلغىنىشى
تەبىئىي ياكى سۈنئىي سەۋەبلەر ئاتموسفېرادىكى مەلۇم تەركىبلەرنى نورمال مەزمۇندىن ئېشىپ كېتىدۇ ياكى زەھەرلىك ۋە زىيانلىق ماددىلارنى قويۇپ بېرىپ ، ئىنسانلار ، جانلىقلار ۋە جىسىملارغا زىيان سالىدۇ.
جاڭ يۇشيا
جاڭ يۇشيا، ئەر، خەنزۇ، 1950- يىلى 7- ئايدا تۇغۇلغان، شەنشى ۋېينەندىن، 1968- يىلى 12- ئايدا ھەربىي سەپكە قاتناشقان، 1969- يىلى 5- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، ھەربىي ئىنستىتۇتنىڭ ئاساسىي پەنلەر فاكۇلتېتىنى پۈتكۈزگەن، مەخسۇس كۇرس ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، ج ك پ مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شاڭجياڭ.
1968- يىلىدىن 1917- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جۈن 40- شى 119- تۈەن 6- ليەنىدە جەڭچى بولغان.
1917- يىلىدىن 1977- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جۈن 40- شى 119- تۈەن قوماندانلىق ئىشتابى مەشىق بۆلۈمچىسىنىڭ سەنمۇسى بولغان.
1979- يىلىدىن 1979- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جۈن 40- شى 118- تۈەن قوماندانلىق ئىشتابى مەشىق بۆلۈمچىسىنىڭ باشلىقى بولغان.
1979- يىلىدىن 1981- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جۈن 40- شى 118- تۈەنىنىڭ سەنمۇجاڭى بولغان.
1981- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جۈن 40- شى 118- تۈەنىنىڭ مۇئاۋىن تۈەنجاڭى بولغان.
1983- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جۈن 40- شى 119- تۈەنىنىڭ تۈەنجاڭى بولغان.
1984- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جۈن 40- شىسىنىڭ مۇئاۋىن شىجاڭى بولغان(بۇ مەزگىلدە 1984- يىلى 9- ئايدىن 1986- يىلى 7- ئايغىچە ھەربىي ئىنستىتۇتىنىڭ ئاساسىي پەنلەر فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان).
1987- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جىتۈەنجۈن 40- شىسىنىڭ مۇئاۋىن شىجاڭى بولغان.
1990- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 41- جىتۈەنجۈن 40- شىسىنىڭ شىجاڭى بولغان.
1994- يىلىدىن 2000- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 31- جىتۈەنجۈننىڭ مۇئاۋىن جۈنجاڭى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1996- يىلى 3- ئايدىن 1997- يىلى 1- ئايغىچە دۆلەت مۇداپىئەسى ئۇنىۋېرسىتېتى بىرلەشمە جەڭ قوماندانلىق سىنىپىدا ئوقۇغان).
2000- يىلىدىن 2005- يىلىغىچە قۇرۇقلۇق ئارمىيە 31- جىتۈەنجۈننىڭ جۈنجاڭى بولغان.
2005- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە بېيجىڭ ھەربىي رايونىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى بولغان.
2007- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە شېنياڭ ھەربىي رايونىنىڭ قوماندانى بولغان.
2012- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئازادلىق ئارمىيە باش قورال- ياراغ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2013- يىلىدىن 2015- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئازادلىق ئارمىيە باش قورال- ياراغ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2015- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي ھەربىي كومىتېت قورال- ياراغ تەرەققىيات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2017- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى.
17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى. 18- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ 1- ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان. 12- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 1- يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن. 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ 1- ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولدى
ئىقامەت رۇخسىتى
ئىقامەت رۇخسىتى(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Iqamet Ruxsiti) بولسا كىشىلەرنىڭ ئۆز پۇقراسى بولمىغان باشقا بىر دۆلەتتە ۋاقىتلىق تۇرۇش رۇخسىتىدۇر.
سەئۇدى ئەرەبىستان
Exit Re-Entry Visa   and   Final Exit Visa
Electronic Services- Services, Passports, Visa Requests
باشقىلار
تۈركىيەدە ئىشلەش رۇخسىتى
سىرتقى ئۇلانما
تۈركىيەدە ئىشلەش رۇخسىتى
ئانگۋىللا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|250px|فالكلاند تاقىم ئاراللىرى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئانگۋىللا  بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا تھە Vاللەي، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا تھە اللەي. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. باش مىنىستېر ۋىللىئام ئالىستائىر ھاررىسون. بۇ دۆلەت 1980 يىلى مۇستەقىل بولغان. يەر مەيدانى 132 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 13 مىڭ.
فارياب ۋىلايىتى
فارياب ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Faryab Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
ئەقىللىق كېلىشىم
ئەقىللىق كېلىشىم (باشقا نامى: ئەقىللىق توختام، ئەقىللىق ئاڭلاشما، ئەقىللىق شەرتنامە؛ ئېنگلىزچە: Smart contract) بىر خىل قانۇنلۇق كۈچكە ئىگە بولغان، ئالدىنئالا قوشۇلغان كېلىشم ياكى توختامنىڭ ماددىلىرىغان ئاساسەن ئاپتوماتىك ھالدا ئىجىرا قىلىندىغان كومپيوتېر پىروگراممىسى ياكى ئېلىكترونلۇق ئېلىم-بېرىم نىزامى. ئەقىللىق كېلىشمنىڭ ئەڭ چوڭ مۇددىئاسى ئېلىم بېرىم قىلدىغان شەخسلەر ئارىسدىكى ئۈچىنچى شەخىس ياكى ۋاستىچىنى ئىشلەتمەسلىك ياكى چىقىرىپ تاشلاش، ھەم شۇنداقلا قەستەن ئېلىپ بېرىلغان يامان نىيەتلىك بۇزغۇنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش. ئەقىللىق كېلىشمنى تۇنجى بولۇپ ئەسەرۇم بارلىققا كەلتۈرگەن. شۇڭلاشقا ئەقىللىق كېلىش كۆپىنچە ھالدا شىفىرلىق پۇل بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھەمدە بۈلەكچە زەنجىرى تېخنىكىسى قوللىنىلدۇ. ئەقىللىق كېلىشىم ھازىر مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن پۇل-مۇئامىلە ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. دۇنيادىكى ئەڭ بۇرۇنقى شۇنداقلا ئەڭ ئاددى بولغان ئەقىللىق كېلىشم دەل ئاپتوماتىك ئىچىملىك سېتىش ماشىنىسىدۇر. سىز ماشنىغا پۇلنى سالسىز، ئەگەر پۇلىڭىز ئىچىملىكنىڭ باھاسىغان يەتكەن بولسا ئىچملىك ماشنىسى سىز تاللىغان ئىچىملىكنى چىقىرىپ بېرىدۇ ھەمدە ئاشقان پۇلىڭىزنى ياندۇرۇپ بېرىدۇ. بۇ دەل بىر خىل ئەقىللىق كېلىشىمدۇر. سىز ۋە ساتقۇچى ئارىسىدىكى كېلىشىم ئىچىملىك سېتىش ماشنىسىغان كىرگۈزىۋېتىلگەن بولىدۇ ھەمدە شۇ بويىنچە ئىجىرا قىلىندۇ. ئەگەردە كىم ئۇنىڭغان بويسۇنمىسا، ئىچىملىكنى ئالامايدۇ.
thumb|سۇغۇرتا ساھەسىدىكى ئەقىللىق كېلىشىم ئىجىرا خەرىتىسى.
ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز قائىدىسى
تەلەپپۇز قائىدىسى ھەققىدە
تەلەپپۇز قائىدىسى توغرا سۆزلەش قائىدىسى دېگەنلىكتۇر. ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا، تەلەپپۇز قائىدىسى مەلۇم بىر ئەدەبىي تىلدا سۆزلىشىدىغان ۋە ئالاقە قىلىشىدىغان كىشىلەرنىڭ شۇ تىلدىكى سۆزلەرنى توغرا تەلەپپۇز قىلىشىنى تەمىن ئېتىدىغان ۋە ئۇلارنىڭ نۇتۇقتا ئورتاق ئەمەل قىلىشى زۆرۈر بولغان قائىدىلەر سىستېمىسىدۇر. تىلنىڭ ئىملا قائىدىسى بىلەن تەلەپپۇز قائىدىسى تىل ئارقىلىق ئالاقىلىشىش ئېھتىياجىنى ھەل قىلىشتىكى ئىككى مۇھىم قائىدە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. تىلنى قېلىپلاشتۇرۇش دېگەنلىك، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ ئىملاسى بىلەن تەلەپپۇزىنى قېلىپلاشتۇرۇش دېگەنلىك. ئىملانىلا قېلىپلاشتۇرۇپ، تەلەپپۇز تاشلاپ قويۇلسا، تىلنى قېلىپلاشتۇرۇش مەقسىتىگە يەتكىلى بولمايدۇ. ئىملا قائىدىسى مەلۇم بىر ئەدەبىي تىلنىڭ يېزىق شەكلىنى قېلىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن تۈزۈلسە، تەلەپپۇز قائىدىسى ئەدەبىي تىلنىڭ ئېغىزچە شەكلىنى قېلىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن تۈزۈلىدۇ. تىلدا ئالاقىلىشىش شارائىتىنىڭ ۋە ئۇسۇلىنىڭ ئوخشاش بولماسلىقى تىلنى بۇ ئىككى جەھەتتىن قېلىپلاشتۇرۇشنىڭ لازىملىقىنى بەلگىلىگەن.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز قائىدىسىنى تۈزۈش پىرىنسىپلىرى
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇشتا سۆزلەرنىڭ ئىملاسىنى چىڭ تۇتۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا سۆزلەرنىڭ تەلەپپۇزىغىمۇ ئوخشاشلا ئېتىبار بېرىش ئىنتايىن مۇھىم. ئادەتتە ئىملا قائىدىسى كىشىلەرنى خاتا يېزىشتىن چەكلىسە، تەلەپپۇز قائىدىسى سۆزلەرنى توغرا، ئۆلچەملىك تەلەپپۇز قىلىشقا يېتەكلەيدۇ. تەلەپپۇز قائىدىسى ئىمكانقەدەر ئىملا قائىدىسىگە بېقىنىشى، يەنى سۆزلەرنىڭ تەلەپپۇزى ئىمكانقەدەر ئىملاسى بىلەن ئوخشاش بولۇشى شەرت. جانلىق تىل ئۆزگىرىشچان بولغانلىقتىن تىزگىنلەنمىسە، ئىملا بىلەن تەلەپپۇز ئوتتۇرىسىدىكى پەرق بارا-بارا چوڭىيىپ بېرىپ، جانلىق تىل بىلەن يېزىق تىلنىڭ ئۆزئارا ماسلاشماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ-دە، ئوقۇ-ئوقۇتۇش ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش ئىشلىرىغا، ئىجتىمائىي ئالاقىگە مەلۇم قىيىنچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ بېرىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىلمىي بولغان تەلەپپۇز قائىدىسىنى تۈزۈش ۋە ئۇنى ئومۇملاشتۇرۇش ئىنتايىن مۇھىم. تەلەپپۇز قائىدىسىنى تۈزۈشتە ئالدى بىلەن ئۇنىڭ پىرىنسىپلىرىنى بەلگىلەش لازىم. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز قائىدىسىنى تۈزۈشتىكى پىرىنسىپلار تۆۋەندىكىچە: 1) ئىمكان قەدەر سۆز تەركىبىدىكى ھەر بىر تاۋۇشنى ئېلىپبەدە بېكىتىلگەن تاۋۇش نورمىسى بويىچە تەلەپپۇز قىلىش، سۆزلەرنىڭ تەلەپپۇزىنىڭ شۇ سۆزنىڭ ئىملاسى بىلەن بىردەك بولۇشىنى تەكىتلەش؛ جۈملە تەركىبىدىكى سۆزلەرنى تەلەپپۇز قىلىشتا، نوقۇل ھالدا نۇتۇقنىڭ راۋانلىقىنى قوغلىشىپ كەتمەسلىك؛ جۈملە تەركىبىدىكى مەلۇم سۆزنىڭ تەلەپپۇزىدا ئۆزىنىڭ ئالدى-كەينىدىكى سۆزلەرنىڭ تەسىرىدىن يۈز بېرىدىغان فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنى ئىپادە قىلمىسىمۇ بولىدىغان ئەھۋاللاردا ئىملانى ئاساس قىلىش. ھەرقانداق يېزىق تىل ئېغىز تىل ئاساسىدا شەكىللىنىدۇ. لېكىن ئۇ شەكىللەنگەندىن كېيىن يېزىقنىڭ چەكلەش رولى ۋە ئىملا قائىدىسى ئارقىلىق ئېغىز تىلغا تەسىر كۆرسىتىدۇ ۋە ئۇنى توغرا يولغا يېتەكلەيدۇ ھەمدە تەلەپپۇزنىڭ بىر قېلىپقا چۈشۈشىگە تۈرتكە بولىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز نورمىلىرىنىڭ ئىملا نورمىلىرى بىلەن بىر خىلدا بولۇشىنى تەكىتلەش تولىمۇ مۇھىم. 2) فېزىيولوگىيىلىك شارائىت يار بەرمىگەن ئايرىم ئەھۋالدا سۆزلەرنىڭ ئىملاسىنى قوغلاشماي، تەلەپپۇزغا مەلۇم جەھەتتىن يول قويۇش. ئېغىز تىلمۇ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. بەزى سۆزلەر كونكرېت ئالاقە شارائىتىدا يېزىقتا ئىپادىلەنگىنى بويىچە تەلەپپۇز قىلىنسا، نۇتۇقنىڭ راۋانلىقى ۋە يېقىملىقلىقىغا تەسىر يېتىدۇ. شۇڭا تەلەپپۇز قائىدىسىنى بېكىتىشتە، ھەممىلا ئورۇندا سۆزلەرنىڭ ئىملاسى بىلەن تەلەپپۇزىنىڭ بىردەك بولۇشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش كېرەك دېگەن تەلەپنى قويغىلى بولمايدۇ.
ئورىياچە
تەخمىنەن 31مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
خەينەن ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px خەينەن ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، خەينەننىڭ 8،180،000 نوپۇسىبار، 33،920 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 19.06°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 109°34.
ئۆكتەبر
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px">
ئوغۇز ئېيى ياكى ئۆكتەبىر ئېيى گرىگورىئان تەقۋىمى بويىچە ئون ئىككى ئاينىڭ ئونىنچىسىدۇر. 31 كۈنلۈك بولۇپ، چوڭ ئايلارنىڭ ئالتىنچىسى ۋە كۈز پەسلىنىڭ ئىككىنجى ئېيىدۇر.
خاسەكى سۇلتان
خاسەكى سۇلتان (ئوسمانلىچە: خاصكي، تۈركچە: Haseki Sultan): ئوسمانىيلار سۇلتانلىرىدىن ئوغۇل پەرزەنت تۇغقان دېدەكلەرگە بېرىلگەن ئۇنۋان.
توغان
دەريا ئېقىنلاردىكى سۇنى تىزگىنلەش، كەلكۈندىن مۇداپىئە كۈرۈش ئۈچۈن سېلىنىدىغان قۇرۇلۇش. ھازىرقى زاماندىكى توغانلار ئاساسلىق ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ : توپا-تاش (توغان) توسما، بېتون (توغان) توسما.
چۈشەنچە
دەريا ئېقىنلاردىكى سۇنى تىزگىنلەش، كەلكۈندىن مۇداپىئە كۈرۈش ئۈچۈن سېلىنىدىغان قۇرۇلۇش. ھازىرقى زاماندىكى توغانلار ئاساسلىق ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ : توپا-تاش (توغان) توسما، بېتون (توغان) توسما.
يېقىنقى يىللادىن بۇيان، چوڭ تىپتىكى توغان پولات چىۋىق، سېمونت لاي ئارقىلىق يۇقىرى تېخنىكىدا ياسىلىدۇ.
رولى ۋە ئەھمىيىتى
1. يېقىن ئەتراپتىكى رايونلارنى تۇرۇبا سۈيى بىلەن تەمىنلەش ۋە سۇغىرىشقا ئىشلىتىلىدىغان سۇنى تىزگىنلەپ باشقۇرالايمىز.
3. سۇ تىرانسپورت (سۇ يولى) سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى.
4. كەلكۈندىن مۇداپىئە كۆرۈش.
ئەسىر (تۇتقۇن)
ئەسىر، ئىسىم، [ئەرەبچە]:
ئارۇبا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|250px|ئارۇبا left|100px left|200px ئارۇبا بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئورانجەستاد، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا ئورانجەستاد. دۆلەت تىلى بولسا گوللاندىيە تىلى. نۆۋەتتىكى پرىزدېنتى فرەدىس رەفۇنجول، باش مىنىستېر مىكە ئەمان. بۇ دۆلەت 1986 يىلى 1- ئاينىڭ 1 مۇستەقىل بولغان. يەر مەيدانى 193 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 103 مىڭ.
ساۋەن شەھىرى
ساۋەن شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن تارباغاتاي ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. ساۋەننىڭ يەر مايدانى 12،468 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 200،000.
تارىخ
ساۋەن غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئوتتەنزىل بەگلىكىگە قاراشلىق جاي ئىدى. ئۈچ پادىشاھلىق ۋە غەربىي جىن سۇلالىسى دەۋرىدە سىيانپىيلارنىڭ سۇيۇرغالىق يېرى بولغان. سۈي - تاڭ سۇلالىرى دەۋرىدە غەربىي تۈركلەر ئىگىىۋالغان، سۇڭ، يۈەن سۇلالىرى دەۋرىدە ئۇيغۇرلارغا قاراشلىق بولغان، مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيراتلارغا قارىغان، چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلوڭ يىللىرىدا ماناس ناھىيىسىگە قارىغان مىنگونىڭ 4 - يىلى (1915 - يىلى) ماناس ناھىيىسىدىن ئايرىپ چىقىپ ساۋەن شەھىرى قىلىپ قۇرۇلغان ۋە ئۈرۈمچى دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 6 - يىلى (1917 - يىلى) تارباغاتاي دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن تارباغاتاي ۋالى مەھكىمىسىگە قارايدىغان بولغان. 1975 - يىلى شىخەنزە ۋىلايىتىگە قارايدىغان بولغان. 1978 - يىلى شىخەنزە ۋىلايىتى ئەمەلدىن قالدۇرلغاندىن كېيىن قايتىدىن تارباغاتاي ۋىلايىتىگە قارايدىغان بولغان.
جۇغراپىيە
ساۋەن شەھىرى تەڭرى تېغى ئوتتۇرا قىسىمىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي تەرىپى شىخەنزە شەھىرى، ماناس ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى شىخۇ شەھىرى، كۈيتۈن شەھىرى، كۈيتۈن شەھىرى، قاراماي شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبى تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى قۇبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 240 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 101 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 12 مىڭ كۋادات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئۇنىڭغا 7 بازار، بەش يېزا، 247 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 7 - شىسى بىلەن 8 - شىسىنىڭ 12 تۇەن - مەيدانى ۋە زاۋۇت - كان، كارخانىسى بار، ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى بىلەن بولغان ئارىلىقى 185 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 369 مىڭ 002، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 2.22% نى، خەنزۇلار 85.55% نى، باشقا مىللەتلەر 12.23% نى تەشكىل قىلىدۇ.