cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دېكارت
مۇھىم بايانلىرى
دېكارتنىڭ ھۆكۈملىرى تەبىئىي ھالدا پالچى، داخان ۋە ھەر خىل خۇراپىي شەكىللەر تەرىپىدىن رەت قىلىنغان، شۇنداقلا تەبىئەت ھادىسىلىرىنى تېئولوگىيىلىك نۇقتىئىنەزەرلەر ئارقىلىق چۈشەندۈرىدىغان بارلىق تېئولوگلارنىڭمۇ قارشىلىقىغا ئۇچرىغانىدى.
كانسۇ بازىرى
كانسۇ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kansu Baziri) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئۇلۇغچات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ھەمرائۇل ئەسەد غازىتى
«تارىخى مۇھەممىدى» كىتابىدىن پارچىلار
ئاپتورى: ئەلىخان تۆرە ساغۇنى
ئۇيغۇرچىغا ئاغدۇرۇپ نەشىرگە تەييارلىغۇچى: ئابدۇرېشىتھاجى كېرېمى
بۇ ئۇرۇشنىڭ بايانى شۇنداق ئىكەنكى: رەسۇلۇللاھ ئۇھود ئۇرۇشىدىن قايتىپ مەدىنىگە كىردى. ئەنسار مۇھاجىر رەئىسلىرى ئۇھوددىن قايتقان كەچدە كىچىچى ئۇخلىماسدىن رەسۇلۇللاھنىڭ ئىشىك ئالدىدا تاڭ ئاتغۇچە گۈزەتگۈچىلىك قېلىپ چىقتى. چۈنكى قۇريش كاپىرلىرى مەككىگە قايتماي، يولدىن يېنىپ يەنە مەدىنىگە ھۇجۇم قېلىش ئىھتىمالى بارئىدى. قۇرەيش كۇففارلىرى ئۇھوددىن قايتىپ مالال دېگەن جايغا كېلىپ قوندى. قوشۇن رەئىسلىرى شۇكۈنى ئۆزئارا مەسلىھەتلىشىپ،: ـ «بۇ ئۇرۇشدا مۇھەممەدنى يەڭدۇق، بەدرە ئۇرۇشىدا ئۆلگەنلەرنىڭ ئۈچىنى ئېلىپ، ئۇلارنىڭ قىساسىنى قايتىرۋالدۇق، شۇنداق بولسىمۇ، بۇ ئىشنى چالا قېلىپ، قايتقىنىمىز تازا ياخشى بولمىدى، قايتىپ بېرىپ مۇھەممەد باشلىق بارلىق ئادەملىرىنى قىرىپ تۈگۈتىشىمىز كېرەك ئىدى. نېمىشقا ئۇلارنىڭ خوتۇن بالىرىلىرنى مال دۇنيالىرىنى ئېلىپ بىرلىگۈجە قايتمايمىز؟ بۇ ئۇرۇشدا دۈشمەنلىرىمىزنى يەڭگەن بولساقمۇ، ئۇنىڭ يارىشىقىنى قىلالمىدۇق، ئەمدى بولسىمۇ، بۇيەردىن يېنىپ، مەدىنىگە كىرىپ ئۇلارنى ھاردىق ئېلىشىغا قويماي تىزىدن بۇ ئىشقا ئاتلىنايلى» دەپ كىڭەشتى.
بۇلارنىڭ شۇ كۈندىكى قىلغان سۆزلىرىنى ئابدۇللا ئىبنى ئۇمارىل دېگەن كىشى ئاڭلاپ ئولتورغان ئىدى. ئاللاھ دىلىگە سالدى بولغاي، دەرھال رەسۇلۇللاھ قىشىغا كېلىپ بۇ خەۋەرنى يەتگۈزدى. رەسۇلۇللاھ بۇ خەۋەرنى ئاڭلىشى بىلەن دەرھال، ئۇلارنىڭ كېلىشىدىن بۇرۇن دۈشمەننىڭ ئالدىغا چىقىشقا بۇيروق بەردى. «ئۈنكەنكى ئۇھود ئۇرۇشىغا چىقمىغانلاردىن ھېچ بىر كىشى چىقمىسون» ـ دېدى. ئۇلارنىڭ سانى يەتتەيۈزگە يېقىن ئىدى. شېھىت بولغان يەتمىش نەچچەنەپەر كىشىدىن باشقا كىشىلەرنىڭ ھەممىسى قالماي چىقتى. لېكىن بۇلارنىڭ ئىچىدە يارىدارلار كۆپ ئىدى. بەش ـ ئون يەردىن يارىدار بولغان كىشىلەرمۇ سەپدىن قالمىدى. ھەزرەت تەلھەئىبنى ئابدۇللا يەتمىش نەچچە يىرىدىن يارىلانغان بولسىمۇ، بۇ ئەسكىرى قوشۇندىن ئايرىلىپ قېلىشقا كۆڭلى ئۇنىمىدى. شۇنىڭ بىلەن رەسۇلۇللاھ ئىبنى مەكتوم مۇئازىنى مەدىنىگە ۋالى قېلىپ تەيىنلەپ، ئۆزى قوشۇن بىلەن بىللە يولغا چىقتى.
ئۇھود ئۇرۇشىدا كۆتۈرۈلگەن غازات تۇغى ھەزرىتى ئەلىگە تاپشۇرۇلدى. بۇ ئۇرۇشقا چىقمىغانلاردىن كۆپ كىشىلەر بۇ قېتىم ئۇرۇشقا چىقىشنى تىلىگەن بولسىمۇ، رەسۇلۇللاھ ئۇلارغا رۇخسەت قىلمىدى. يالغۇزغىنە ئۇھوددا مەرگەن باشلىقى بولۇپ، شۇ يەردە قىمىرلىماي تۇرۇپ شېھىت بولغان ئابدۇللانىڭ ئوغلى جەبىرگە رۇخسەت بەردى. ئۇندىن باشقا ھېچ بىر كىشىگە رۇخسەت بىرىلمىدى. بۇنىڭ سەۋەۋى، جەبىر ئېيتتى: ــ «ئۇھود غازىتىگەسىز بىلەن چقماقچى ئىدىم. چىقالماسلىقىمنىڭ سەۋەبى دادامدىن تۇغۇلغان توققوز بالىنىڭ ئىچىدە يالغۇز مەنلا بىر ئوغۇل ئىدىم، ئۇھود غازىتىغا چىقىدىغان چاغدا دادام دېدى:« بۇقىز بالىلارغا قاراپ تۇرغىدەك بىرەر ئەركەك بولمىسا قانداق بولىدۇ، ئۇمىدىم شۇكى ئوغلوم، بۇ غازاتدا شېھىت بولسام، سەن بۇبالىلارغا قارىشىڭ كېرەك» دېدى. مانا شۇ ئاتامنىڭ سۆزىنى قايرىۋىتەلمەي ئامالسىزلىقتىن سىزدىن ئايرىلىپ قالغان ئىدىم. ئەمدى بۇ ئۇرۇشتىن ئايرىلىپ قالسام بولمايدۇ، رۇخسەت قېلىڭ يا رەسۇلۇللاھ» ـ دەپ قاتتىق تەلەپ قېلىپ تۇرۇپ ئالغاندىن كېيىن رەسۇلۇللاھ رۇخسەت بەردى. بۇ قېتىمقى ئۇرۇشقا چىققانلار ئىچىدە رەسۇلۇللاھتىن باشقا ئاتقا مىنگەن كىشى يوق ئىدى. قالغان ساھابىلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك پىيادە ئىدى. شۇ يۈرۈش قېلىشىچە ھەمرا ئۇل دېگەن جايغا كەلدى. بۇ يەر مەدىنىدىن سەككىز مىل يىراقلىقدىكى بىر يەر ئىدى. مانا شۇ جايغا كەلگەندە ئاللاھتەئالا تەرىپىدىن بۇ ئايەت نازىل بولدى.
پەيغەمبىرىمىزنىڭ مەدىنىدىن چىقىپ، ئەسكىرى قوشۇن بىلەن بۇ يەرگە كەلگەنلىكى ئۇلارغا مەلۇم بولدى. قۇرەيش رەئىسلىرىدىن سەفۋان ئىبنى ئۇماييانىڭ ئىككىنچى قېتىم ئۇرۇش قېلىشقا رايى يوق ئىدى. بۇ خەۋەرنى ئاڭلىغاندىن كېيىن دېدىكى:
― ئەي قۇرەيش خەلقى، بۇ ئۇرۇشدا بەختىمىز ئىچىلىپ، بىز غەلىبە قازاندۇق. ئۇرۇشدا ئابرۇي قازاندۇق. ئەمدى قايتىپ بېرىپ، يەنە ئۇرۇش قىلىدىغان بولساق قىنى قىزىپ تۇرغان، ئۆچ ئېلىشقا تەقەززە بولۇپ، غەزىپى تىشىپ تۇرغان، تەجرىبىلىك دۋشمەن بىلەن توقونوشىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. ئۇھود ئۇرۇشىدا ياردەمدە بۇلالمىغاملارمۇ ياردەمگە كېلىدۇ، ئۇ چاغدا ئۇرۇش بىزنىڭ زىيىنىمىزغا كېلىپ، قولىمىزدىكى غەنمەتدىن ئايرىلىپ قالىمىز. ئەڭ ياخشىسى ھازىرقى ئابرويىمىز بىلەن كەتكىنىمىز تۈزۈك، دېدى.
بۇنىڭ ئۈستىگەمەھبەدەل خۇزليىن دېگەن كىشى ھازرا قەبىلىسىنىڭ رەئىسلىرىدىن ئىدى. ئۆزى ئىمان كەلتۈرمىگەن بولسىمۇ، رەسۇلۇللاھقا خەيرى خالىقى بار ئىدى. ئۇھوددىكى مۇسۇلمانلارغا كەلگەن مۇسىبەتنى ئاڭلاپ، كاپىر مۇسۇلمان دېمەي پۈتۈن قەبىلە خەلقى بويىچە قاتتىق قايغۇرغان ئىدى. ئىسلام ئەسكەرلىرى ھەمرا ئۇل ئەسەدگە چۈشكەن چاغدائۇ كىشى كېلىپ، رەسۇلۇللاھقا كۆڭۈل ئېيتىپ، شۇنداق دېدىكى:
― ئەي مۇھەممەد، سىلەرگە بولغان بۇ مۇسىبەت ئاللاھ ھەققى بەك ئىغىردەك تۇيۇلۇپ، خۇددى بىزنىڭ بېشىمىزغا كەلگەندەك ھېس قىلدۇق. بۇ مۇسىبەتنى باشقىلارنىڭ بېشىغا كەلسىچۇ دېدۇق. سىنىڭ مەرتىۋەڭنى ئاللاھنىڭ ئۈستۈن قېلىشىنى تىلىدۇق. لېكىن نېمە چارىمىز بولسۇن. بىز دېگەندەك بولمىدى. ـ دېدى.
―بۇ دېگەن سۆزى رەسۇلۇللاھقا خوش يېقىپ، ئۇنىڭدىن رازى بولغانلىقىنى ئېيتتى. بۇ كىشى بۇيەردىن ئايرىلىپ رۇھائا دېگەن يەرگە كەلگەندە قۇرەيش قوشۇنىغا يولوقدى. سەفۋان زىبن ئۇماييا باشقىلارنىڭ گېپىگە كىرمەسدىن مەدىنە تەرەپكە قاراپ يېڭىدىن يۈرۈش قىلماقچى بولۇپ تۇرۇۋاتاتتى. شۇ چاغدا ئەبۇ سوپياننىڭ كۆزى مەھبەدۇل ھۇزايىرگە چۈشتى. بۇنىڭ مەدىنە تەرەپتىن كېلىۋاتقانلىقىنى بىلگەچ: ـ «ئارقاڭدا نېمە بار؟» دەپ سورىدى. بىلگىنىم شۇكى: «مۇھەممەد كۈچلۈك قوشۇن تارتىپ قىزغىنلىق بىلەن، كېلىۋاتىدۈ. ئۇھود ئۇرۇشىغا قاتنىشالمىغانلارنىڭ ھەممىسىنى يىغىپ، بۇ قېتىم يېڭىدىن ئۇرۇش قىلماقچى بولۇپ چىقىپدۇ. پۈتۈن ئەسكەرلىرى قاينىغان قازاندەك غەزەپلىنىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ ئەلپازىدىن قارىغاندا سىلەردىن ئۈچ ئالغىنى كەلگىدەك» ـ دېدى.
يۇقىرىدىكى سەفھەننىڭ ئېيتقان سۆزىگە بۇ سۆز قوشۇلوپ، قۇرەيش قوشۇنغا قاتتىق قوقونوچلوق چۈشتى. ئاندىن ئەبۇ سوپيان، مەھبادىل خۇزايدىن مەسلىھەت سوراپ:ـ «ئەي مەھبەد، سىنىڭچە بىز قانداق قىلساق ياخشىراق بۇلار ؟» ـ دېدى. ئاندىن مەھبادىل خۇزائىي ئېيتتى: ـ «مۇھەممەدنىڭ بۇ كېلىشىدىن قارىغاندا، سىلەر بۇ يەردىن قېچىپ ئۈلگىرەلمەسدىن، ئۇنىڭ قوشۇنى كېلىپ قالسا سىلەر ۋەيران بولىسىلەر، ئەڭ ياخشىسى بۇ يەردىن تىزدىن كىتىۋالغىنىڭلار ياخشى» ـ دېدى. بۇنى ئاڭلىغاندىن كېيىن قۇرەيش قوشۇنلىرىنىڭ قورقونچىسى تېخىمۇ ئېشىپ، ئالدىرىغان پىتى چىقىشتى. قورقونچولوقتىن ئېغىر يۈكلىرىنىمۇ ئېلىشقا ئۈلگىرمىدى. ئۇنىڭ ئالدىدا ئىسلام ئەسكەرلىرىدىن ئۈچ كىشى رازۋېدكا قېلىش ئۈچۈن يولغا چىققان ئىدى. دۋشمەن كۆزىگە كۈرۈنۈپ قېلىپ ئۇلاردىن ئىككىسى قولغا چۈشتى. بىرسى قېچىپ قۇتۇلۇپ، دۈشمەننىڭ كەتكەن خەۋىرىنى رەسۇلۇللاھقا يەتگۈزدى. قولغا چۈشكەن ئىككى كىشىنى ئامان بەرمەي، دەھال ئۆلتۈردى. ئۇلارنىڭ قېچىپ كىتپ بارغان يېرىدە، ئۇرۇشۇشتىن ۋاز كىچىش ھەققىدە سەفۋاننىڭ سۆزىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، رەسۇلۇللاھ ئېيتتىكى:ـ «سەفۋان دىن يولىدا توغرا يول تۇتمىغان بولسىمۇ، قۇرەيش قەۋمېنى بۇ ئۇرۇشدا توسقان بولغانلىقى ئۈچۈن ۋە دۇنيا ئىشىدا ئاللاھ ئۇنى توغرا يولغا سالىدۇ، بۇ ھەقتە ئۇلار ئۈچۈن بەك پايدىلىق ئىش قىلدى.
قۇرەيش قەبىلىلىرىنىڭ قېچىپ كەتكەنلىكىنى ئاڭلىغان رەسۇلۇللاھ، شۇ جايدا ئۈچ كۈن تۇردى، پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئەمرى بىلەن ھەر كۈنى كەچدە، بەشيۈز يەرگە ئوت يىقىلدى. بۇنداق قېلىشتىن مەقسەت يىراقتىن كۆرۈنگەن دۋشمەنگە ئەسكەرنىڭ كۆپلىگىنى كۆرسىتىپ، ئۇلارنى قورقوتوش ۋە شۇ ئەتراپدىكى ھىلىغىچە ئىمانغا كەلمىگەن ئەرەب قەبىلىلىرىگە ھەيبە كۈرسۈتۈش ئىدى. چۈنكى قۇرئان قانۇنىدا مۇسۇلمانلار ئۆزئارا مۇئامىلە ئىشلىرىدا بىر ـ بىرىگە ھىيلە -مىكرە ئىشلەتمەسلىك ھارام قىلىنغان ئىدى. ئەمما، ئۇرۇش مەزگىلىدە زۈرور تىپىلسا، ھىلە-مىكرە ئىشلەتمەك پەيغەمبىرىمىزنىڭ سۈننىتى ئىدى. رەسۇلۇللاھنىڭ تەرجىمە ھالىنى ئوقۇغان كىشىلەر كۆپ جايدا بۇنداق ئىشلارنىڭ بولغانلىقىنى كۈرەلەيدۇ.
ئۈچ كۈن ئۆتكەندىن كېيىن دۋشمەنلەردىن ھېچ بىر خەۋەر بولماي مەدىنىگە قايتتى. بۇ قايتىشدا قارا باسقاندەك بولۇپ قۇرەيش شائىرى ئەبۇ ئىززا دېگەن كىشى يولدا ئۇچراپ قېلىپ، قولغا چۈشتى. بۇ ئادەم رەسۇلۇللاھقا ۋە مۇسۇلمانلارغا ھەر يەردە تىلى بىلەن كۆپ زىيان سالغان كىشى ئىدى. ئىسلام دىنىنى ۋە مۇسۇلمانلارنى يامان كۈرسۈتۈپ، شىئىر ئېيتىپ، خەلقنى مۇسۇلمانلارغا قارشى قوزغاش بىلەن ۋەزىپىلەنگەن كىشى ئىدى. ئەبۇ ئىززا بەدرە غازىتىدا قولغا چۈشۈپ ئۇيەردە باشقا ئەسىرگە چۈشكەنلەر قاتارىدا تۆت مىڭ تەڭگىدىن مىڭ تەڭگىگىچە تۆلەم تۈلەپ بۇشۇتولغانلار قاتارىدا بۇشۇتولغان ئىدى. ئەمما بۇ ئادەمنى رەسۇلۇللاھ بىر تەڭگىمو ئالماي بىكارغا قويوۋەتكەن ئىدى. ئەمما، شۇنداق بىر شەرت بىلەن قويۇپ بەرگەن ئىدىكى. قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن ئىككىنچى مۇسۇلمانلارغا زىيانكەشلىك قىلىدىغان شېئىر ئوقىمايدىغان، بۇندىن كېيىن ئىسلام دىنىغا قارشى ھېچ بىر ھەركەتتە بولمايدىغان، مۇسۇلمانلار بىلەن ئۇرۇشقا چىققان ئەسكەرلەرگە قوشۇلوپ كەلمەيدىغان، شەرتلەرنى قوبۇل قىلغاچقا شۇ ۋەدىسى بويىچە قويۇپ بېرىلگەن ئىدى. لېكىن بۇ ئادەم مەككىگە بارغاندىن كېيىن، ــ«ھەممە ئادەم مۇھەممەددىن پۇل تۈلەپ قۇتۇلغان بولسا، مەن قۇرۇق سۇ بىلەن ئۇنى ئالداپ، قۇتۇلدۇم» ـ دەپ بۇرۇنقىدىنمۇ، يامانراق ئەسكى ئىشلارنى قىلغان ئىدى. ۋەدىسىگە ۋاپا قىلماي ئۇھود ئۇرۇشىگە چىققان كۇففارلار قوشۇنىغا قوشۇلوپ، بىرگە كەلگەن ئىدى. بۇ قىلغان يامانلىقى ئۆز بېشىغا بالا بولۇپ، بۇ قېتىم يەنە قولغا چۈشۈپ قالدى. رەسۇلۇللاھ دەرھال ئۇنى ئۆلۈمگە بۇيرۇدى. ئۇدېدىدكى:
― ئەي مۇھەممەد. مېنىڭ گۇنايىمدىن كەچگىن. ياش قىز بالىلىرىم ئۈچۈن بولسىمۇ مىنى ئۆلۈمدىن قالدۇرغىن. ئىككىنچى مۇنداق قىلماسلىققا ئەھدە بېرەي، دېدى. ئاندىن رەسۇلۇللاھ دېدى:
بۇ سۆزدىن رەسۇلۇللاھنىڭ بارلىق ئۇممەتلىرى ئىبرەت ئالدى. بىر زىيان كۈرگەن ئىشتىن، ئىككىنچى ئۆزىنى تارتمىغان كىشى ئەقىللىقلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالالمايدۇ. شۈھبىسىزكى. سىياسەت ئىگىلىرى، ئەسكەر باشلىقلىرى بۇنداق ئىشدا بەكمۇ سەگەك بولۇشى لازىم.
شۇنىڭ بىلەن رەسۇلۇللاھ ساق سالامەت مەدىنىگە قايتىپ كەلدى. ئۇھوددىن قايتىپ بۇ غازاتقا چىققىنىغا بەش كۈن بولغان ئىدى. كەلگەن كۈنى قۇرەيش كاپىرلىرنىڭ جاسۇسلىرىدىن مۇئاۋىيا ئىبنى مۇغىرا دېگەن قولغا چۈشتى. بۇ مۇنداق ئىش ئىدى. ئۇھود ئۇرۇشى تۈگەپ قۇرەيش قوشۇنلىرى مەككىگە كەلگەندىن كېيىن. بۇ كىشى ئۆز مەيلىچە ئۇلاردىن ئايرىلىپ قېلىپ، يوشۇرۇن رەۋىشتە مەدىنە شەھىرىگە كىردى. توغرا ھەزرىتى ئوسمان ئۆيىگە كېلىپ ئىشىكىنى قاقتى. ئۇنىڭ ئايالى پەيغەمبىرىمىزنىڭ قىزى ئۇممۇ گۇلسۇم ئىدى. «بۇ كىم؟ » دەپ سورىدى. ـ ئۇ.ئوسماننىڭ يېقىن قىرىندىشىمەن. بىر تۆگە ئالغان ئىدىم، ئۇنىڭ پۇلىنى بېرىش ئۈچۈن كەلدىم. چاقىرىپ قويسىڭىز» ـ دېدى. شۇ ئارادا ھايال ئۆتمەي، ھەزرىتى ئوسمان كېلىپ قېلىپ، ئۇرۇش تۈگىگىنىگە بىر كۈن بولمىدى، ئىككى ئارىدا شۇنچە قان تۆكۈلگەن تۇرسا، بۇنداق جىددىي ۋاقىتتا نېمە دەپ كەلگەندۇ، دەپ ھەزرىتى ئوسمان قاتتىق چۇچۇدى. چۈنكى بۇ كىشى ئۇنىڭ يېقىن قىرىندىشى ئىدى. ئەرەبلەرنىڭ ئۈرپە ئادىتى بويىچە دۋشمەندىن ئۆز قېرىنداشلىرىنى ساقلىماسلىق ناچار ئەيىب ئىشلاردىن ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ھەزرىتى ئوسمان ئۇنى كۆرگەندە:
شۇنىڭ بىلەن ھەزرىتى ئوسمان ئۆيىنىڭ بىر چېتىگە ئەككىرىپ قويۇپ، شۇ چاغدا رەسۇلۇللاھ ئاڭلىغاندەك،مۇئاۋىيا ئىبنى مۇغىرا جاسۇسلوق بىلەن مەدىنىگە كەپتۇ، دەپ ئاڭلاپ تېزلىك بىلەن ئۇنى تىپىش لازىم، دەپ سۈرۈشتە قىلغاچ ئادەملەر توغرا ھەزرىتى ئوسماننىڭ ئۆيىگە كىردى. ئۇ قورقىنىدن ئۆيىگە يوشۇرنىۋالغان ئىدى. ئۇنى ئۆيدە كۈرمىگەچ، ئۇممۇ گۇلسۇم ئۇنىڭ ياتقان جايىنى كۆرسىتىپ، ئىملاپ قويدى. ئۇيەردىن تۇتۇپ رەسۇلۇللاھ ھوزورىغا ئېلىپ كەلدى. دەرھال ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلدى. بۇنى كۆرۈپ ھەزرىتى ئوسمان:
يا رەسۇلۇللاھ، سىزنى ھەق پەيغەمبەر قېلىپ ئەۋەتكەن. ئاللاھ ئاتى بىلەن قەسەم قىلىمەنكى، بۇ كىشى مېنىڭ يىنىمغا ئامانلىق سوراپ كەلگەن ئىدى. يا رەسۇلۇللاھ بۇنىڭ قىنىنى ماڭا بىغىشلاڭ، ـ دېدى. ئاندىن رەسۇلۇللاھ دېدىدكى:
ساڭا بۇ كىشىنى بىغىشلىدىم. ئەمما، شەرتى شۇكى بۇ ئادەم مەدىنىدە ئۈچ كۈندىن ئارتوق تۇرمايدۇ. ئەگەر بۇ شەرت بۇزۇلسا، ئاللاھ ھەققى ئامان قالمايدۇ. ــــــــــ دېدى
بۇ ئىشتىن كېيىن قۇرەيش قوشۇنىنىڭ ئالدىنى توسوپ. ھەمرا ئۇل ئەسەد سەپىرىگە چىقتى. بۇ سەپەردىن قايتىپ كەلگۈچىلىك بولغان ئىشلارنى قۇرەيشكە يەتگۈزۈش ئۈچۈن، قىلغان شەرتىنىڭ ئەھدىسىگە قارىماي، يەنە تىڭ ـ تىڭلاپ مەدىنىدە يۈرگەن ئىكەن، تۆتىنچى كۈنى رەسۇلۇللاھنىڭ كېلىۋاتقان خەۋىرىنى ئاڭلاپ، دەرھال قېچىپ يولغا چىقتى. بۇ ئىشنى رەسۇلۇللاھ ئاڭلىغاچ، بۇنىڭ ئارقىسىدىن تۇتۇپ كېلىش ئۈچۈن، ئىككى كىشىنى ئەۋەتتى. بىرى ئاممار ئىبنى ياسىر، ئىككىنچىسى زەيىد ئىبنى ھارىسە ئىدى. «ئەلبەتتەئۇنى بۇنداق ئىش ئۈستىدە تاپقايسىلەر» ــ دېدى. رەسۇلۇللاھ قانداق جاينى ئېيتقان بولسا، نەق شۇ جايدىن تۇتۇپ ئۆلتۈردى. بۇ سەپەردە مۇسۇلمانلاردىن ئىككى كىشى شېھىت بولغان بولسىمۇ. كاپىرلاردىن بۇ ئىككى كىشى ئۆلتۈرۈلۈپ، ئىنتىقامى ئىلىندى. مانا شۇ يولدا ھەزرىتى فاتىمەدىن ئىمام ھەسەن تۇغۇلدى. ئۇممۇ گۇلسۇم قىزىنى پەيغەمبىرىمىز ھەزرەت ئوسمانگە شۇيىلى نىكاھ قىلغان ئىدى. بۇندىن ئىلگىرى روقىيە دېگەن قىزىنى بەرگەن بولۇپ، ئۇ ۋاپات بولغان ئىدى. ھەزرىتى ئوسمان رەسۇلۇللاھنىڭ ئىككى قىزى بىلەن نىكالاندى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇنىڭ لەقىمى زۇننۇراين بولدى. مەنىسى: ـ ئىككى نۇر ئىگىسى دېگەن بولىدۇ.
يەنە شۇ يىلى ئۇھود ئۇرۇشىدىن كېيىن، قۇرئان ھۈكمى بىلەن ھاراق ھارام قىلىندى. ئۇنىڭ ھەققىدە ئۇشبۇ ئايەت نازىل بولدى
«ئەي ئىمان ئېيتقان مۆمىنلەر، ھۆكۈم شۇ ئىكەنكى، بۇندىن كېيىن ھاراق ئىچىش، قىمار ئويناش، بۇدلارغا سەجدە قېلىش،پالغا ئىشىنىش، بۇ تۆت نەرسە شەيتاننىڭ چاقىرغان ئىشىدىن بىر ئەڭ ئېغىر نىجىس ئىشدۇر. ئەلۋەتتە بۇ ئىشتىن ساقلىنىشىڭلار كېرەك. ھەممە يامانلىقلاردىن قۇتۇلۇسىلەر، ھاراق ئىچىپ، قىمار ئوينىغاندا شەيتان ئارىڭىزغا قاتتىق دۋشمەنلىك سالىدۇ، ۋە يەنە ئاللاھنى ياد ئىتىشتىن، ۋە ھەم ناماز ئۆتەشتىن، سىلەرنى چەكلەيدۇ. ئەمدى بۇ نەرسىلەر ئىنسانغا شۇنداق زىيان سىلىۋاتسا نېمە ئۈچۈن ئۇنىڭدن ساقلانمايسىلەر. ئەلبەتتەئۇلاردىن ساقلىنىش لازىمدۇر» ـ دېدى.
بۇ ئايەتنى ئاڭلىغان بارلىق ساھابىلەر ــــــ «ساقلىنىمىز» دەپ جاۋاب بىرىشتى. مۇشۇنداق بولغاچ. ئەمدى ھەر دەۋىرنىڭ مۇسۇلمانلىرىمۇ شۇ جاۋابنى بېرىپ، ئۇشبۇ زىيانلىق نەرسىلەردىن ساقلىنشلىرى ئەلۋەتتە لازىمدۇر. يۇقىرىدىكى ئايەتتەئېيتىلغان تۆت نەرسىنىڭ بىرسىسى ـ «ئەزلان» بولۇپ، بۇنى «فال ئوقلىرى» دېدۇق، بۇنىڭ ئوچۇق مەنىسى شۇنداق ئىكەنكى، ئۇچىدا ئوقى يوق، ئۈچ دانە ئوق يايىنىڭ بىرىنچىسىگە ــ «ئىفەل» ئىككىنجسىگە ـ «لا تەفال» سۆزى يېزىلغان. ئۈچىنچىسىگە ھېچ نەرسە يېزىلمىغان قۇرۇق. مانا بۇ ئۈچ ياغاچ ئوق بىر خالتىغا سىلىنىپ، كەئبىگە ئېسىپ قويولغان ئىدى. بىرنجى سۆزنىڭ مەنىسى، ـ قىل، ئىككىنچىسى ـ قىلما، ئۈچىنچىسى ـــ سۆز يوق، قېلىش قىلماسلىق ئۆز ئىختىيارىدا، كەئبىگە ئېسىلغان ئوقتىن باشقا ھەر قايسى ئەرەبنىڭ ئۆيىدە، ئاشۇنداق ئوقلەرمۇ ئېسىلغان ئىدى. مانا شۇنىڭ بىلەن بۇلاردىن بىركىشى سەپەرگە چىقماقچى ياكى ئۇرۇشقا بارماقچى، ياكى بىرەر مۇھىم ئىش قىلماقچى بولسا، ئۇ كىشىى كېلىپ، خالتىغا قول سالىدۇ. ئۇنىڭ قولىغا قايسى ئوق چىقسا شۇنىڭغا قاراپ ئىشى قىلىدۇ. مەسىلەن:«ئىفال» چىقسا، ئۇ كىشى شۇنى قىلىدۇ. ئەكسىنچە، يېزىلمىغان چىقسا، قېلىش قىلماسلىقى ئۈىنىڭ ئىختىيارىدا بولىدۇ. مانا شۇنداق بولغاچ ئىسلام شەرىئىتىدە، بۇ ئىشلار ئايەت ھۈكمى بىلەن ھارام قىلىندى. ئەمدى مۆمىنلەرنىڭ قىلىدىغان ئىشى شۇكى. ئەگەر شەرىئەتگە سىغىدىغان بىر ئىشنى قىلماقچى بولسا، پايدا زىيىنىنى ئاۋۋال تەكشۈرۈپ كۆرۈپ، ئاللاھقا تەۋەككۈل قېلىش لازىم. بۇلار بۇلمىغۇر ئىشلارغا شەك كەلتۈرۈپ، ئىمانى بوش كىشىلەردەك ھەر نەرسىىگە فال ئىچىپ، ئۆزىگە پايدىلىق ئىشلاردىن قۇرۇرق قالماسلىقى لازىم. چۈنكى ئاللاھ تائالا قۇرئاندا شۇنداق دەيدۇ:
ئاللاھقا تەۋەككۈل قىل».
بۇ ئايەتتدىن چىققان ئاللاھنىڭ ئەمرىگە ئاساسەن، ھەر ئىشنىڭ ياخشى ـ يامانلىقىنى تەكشۈرۈپ چىققاندىن كېيىن، ئۇئىشنى قېلىش ـ قىلماسلىقتا، ئەلۋەتتە ئاللاھقا تەۋەككۈل قېلىش، ھەر بىر مۆمىن كىشىگە پەرز بولدى. يۇقىرىدىكى ئايەتتەئېيتىلغان تۆت نەرسىنىى «شەيتان ئىشلىرىدىن بىر پال يامان ئىشدۇر، ئەلبەتتەبۇنىڭدىن ساقلىنىڭلار» ـ دەپ ئاللاھتەئالا بەندىلىرىگە بۇيرودى. بۇلارنىڭ يامان ئىكەنلىكى، ئەگەر ئويلاپ قارالسا، ھەر قانداق كىشىگىمۇ، مەلۇم بولىدۇ. شەك شۈھبىسىزكى. ھاراق بىلەن قىمار، دىنغا ۋە دۇنيا تۇرمۇشىغا ئەڭ قاتتىق زىيان سالىدىغانلىقىنى بۇ ئايەتتە ئاللاھتەئالا ئوچۇق كۆرسىتىپ بەردى. چۈنكى ئىنسانلاردە ئەڭ قىممەتلىك نەرسە، بەلكى ئىنساننىڭ ئىنسانلىقى ئۇنىڭ ئەقلى بىلەندۇر. ئىچكېلىككە بېرىلگەن كىشىلەر، شۇنداق ئۇلۇغ نىھمەتلەردىن باھاسى يوق گەۋھەردىن ئايرىلىپ قالىدۇ. چۈنكى ھاراق ئىچىپ، مەست بولۇش، ئىنسان سالامەتلىكىنى سىتىپ، تەلۋە بولۇش دېمەكدۇر. بۇنىڭ روھانى تەرىپىدىن قانداق زىيىنى كۆپ بولسا، جىسمانىي تەرەپتىنمۇ تەننىڭ سالامەتچىلىكىگەشۇنداق زىيىنى كۆپتۇر.
ئىسلام ھوكۈمالىرىنىڭ ئۇستازلىرىدىن ئەبۇ ئەلى ئىبنى سسىنا: ئىچىملىككە بېرىلگەن ئادەملەر كۈندىن كۈنگە شال ياكى قالتىراق كەبى قورقونچاقلىق دەرد كېسىلىگە مۇپتىلا بولىدۇ، دەيدۇ. رەسۇلۇللاھمۇ مۇنداق دېگەن ئىدى.
ئەمدى بۇنداق تۇرۇقلۇق ھەر بىر مۆمىن مۇسۇلمانلار بۇ ئايەت ھەدىس مەزمۇنىگە ئەمەل قېلىپ، بۇنداق ئېغىر گۇنادىن ئۆزىنى تارتىشى، ۋە نەچچە سائەتلىك باش ئاغرىغىنى كەيفىنى قېلىش خىيالى بىلەن ئۆزىنى خوش قېلىپ. دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىكىنى خاراب قىلماسلىقى لازىم
يەنە ئۆز سۆزىمىزگە كەلسەك. مەككىدىن مەدىنىگە رەسۇلۇللاھ ھىجرەت قېلىپ، كەلگەندىن كېيىن يىگىرمە يەتتەقىتىم ئۆزى قوشۇنغا باش بولۇپ، ئۇرۇشقا چىقتى. باشقا ئۇرۇشقا ئۆزى مەدىندە قېلىپ، ئەسكەر چىقارتتى. پەيغەمبىرىمىز باش بولۇپ، ئۇرۇشقا چىققاندا، ئۇنى غازات سەپىرى دەپ ئاتايمىز. ئەگەر ئۆزى چىقماي، ئازدۇر كۆپتۇر ئەسكەر چىقارتقان بولسا، ئۇنى ئىلغار سەپىرى دەپ ئاتايمىز.
ئۇھود ئۇرۇشى ئۆتۈپ، بىر نەچچە ئايدىن كېيىن رەسۇلۇللاھقا شۇنداق خەۋەر كەلدى. بەنى ئەسەد قەبىلىسىنىڭ رەئىسلىرىدىن تەلھا ۋە سەلەمە دېگەن كىشىلەر باش بولۇپ، ئۇرۇش قېلىش ئۈچۈ ن ئەسكەر توپلاشقا كىرىشىپتۇ. بۇنى ئاڭلاپ، دەرھال بىر يۈز ئەللىك كىشىلىك بىر بۇلوك ئەسكەر چىقىرىپ ئابۇ سەلەمەنى ئەسكەرگە باشلىق قىلدى. بۇ سەپىرى ھىجرەتنىڭ تۆتىنچى يىلى، مۇھەررەم ئىيىنىڭ باشلىرى ئىدى. بۇ ئەسكەر تېزلىك بىلەن دۈشمەننىڭ ئالدىغا يېتىپ بېرىپ، تۇيۇقسىزدىن دۋشمەن ئۈستىگە باستۇرۇپ كەلدى. دۋشمەننىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش قۇدرىتى قالمىدى. مال بېقىپ يۈرگەن ئۈچ قۇلنى قالدۇرۇپ، قالغىنى تاغلارگە قېچىپ چىقىپ كېتىپ تارقېلىپ قاچتى. ئۇلارنىڭ تاشلاپ قاچقان قوي ئۆچكە، تۆگەلىرنى ھەيدەپ، ئون كۈن ئىچىدە سالامەت ئىسلام ئەسكەرلىرى مەدىنىگە قايتىپ كەلدى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
لىبېرالىزىم
لىبېرالىزىم (Liberalism) ئەركىنلىكنى قوغلاشقان، ئىنساننىڭ شەخسى پىكىر ۋە ئەركىنلىكىنى قوغدايدىغان، قانۇن ئارقىلىق ھۆكۈمەتنىڭ ھوقۇقنى ئاجىزلىتىش، ئەركىن تىجارەتكە كاپالەتلىك قىلىش، شەخسى كارخانا ۋە بازار ئىگىلىكنى قوللايدىغان روشەن سىياسى تۈزۈم ئارقىلىق ھەر بىر پۇقرانىڭ ھوقۇقىنى قوقداشنى تەشەببۇس قىلىدىغان ئىدىيە.
تۈرلىرى: سىياسى لىبېرالىزىم، ئىقتىسادى لىبېرالىزىم، مەدەنىيەت لېبىرالىزىمى، يېڭى لىبېرالىزىم قاتارلىق تۈرلىرى بار.
خەلقارالىق تور
left|thumb|300px left|thumb|250px
لاتەي (قەھۋە)
ھەققىدە
لاتەي دېگەن سۆز ئىتالىيە تىلدىن كەلگەن بولۇپ، ئەسلىسى caffè e latte دۇر. بۇ سۆزنىڭ مەنىسى " قەھۋە ۋە سۈت دېگەنلىكتۇر. لاتەي قەھۋەسنىڭ باشقا تۈرلىرىدىن شاكىلات تەملىك موچا ۋە ھىندىستاننىڭ ماسالا چايلىرى باردۇر.
ئەندىر قەدىمىي شەھىرى خارابىسى
ئەندىر قەدىمىي شەھىرى خارابىسى نىيە ناھىيەسىنىڭ ئەندىر چارۋىچىلىق فېرمىسىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا 27 كىلومېتىر كېلىدىغان قۇملۇقتا بولۇپ، خارابىلىكتىكى بۇددا مۇنارى ۋە ئىبادەتخانىدىن ساپال بۇيۇملار ۋە ئەينەك پارچىلىرى تېپىلغان.
ھەققىدە
ئەندىر قەدىمىي شەھىرى خارابىسى نىيە ناھىيەسىنىڭ ئەندىر چارۋىچىلىق فېرمىسىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا 27 كىلومېتىر كېلىدىغان قۇملۇقتا بولۇپ، خارابىلىكتىكى بۇددا مۇنارى ۋە ئىبادەتخانىدىن ساپال بۇيۇملار ۋە ئەينەك پارچىلىرى تېپىلغان.
20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدا مەشھۇر ئېكسپېدىتسىيەچى ستەين بۇ خارابىلىكتىن نۇرغۇن تۈبۈتچە، براھمانچە ۋە خەنزۇچە ۋەسىقە (ھۆججەت) ھەم بىر تۈركۈم نەپىس مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى ئېلىپ كەتكەن. ئەندىر قەدىمىي شەھىرى خارابىسىدە ھازىر ھالقىسىمان شەكىلدىكى شەھەر ئورنى، بۇددا ئىبادەتخانىسى، بۇددا مۇنارى، قەبرىستانلىق بار، ئەندىر دەرياسى ئېقىنىنىڭ سۈيىنىڭ ئازلاپ كېتىشىگە ئەگىشىپ، ئەندىر قەدىمىي شەھىرى تەدرىجىي تاشلىنىپ قالغان.
بۇ خارابىلىكتە يەنە بىر بۇددا مۇنارىنىڭ قالدۇقى ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ئېگىزلىكى يەتتە مېتىر، چاسا شەكىلدە ئۈچ قەۋەتلىك، مۇنار گەۋدىسى يۇمىلاق تۈۋرۈك شەكىلدە بولۇپ، خام كېسەك بىلەن قوپۇرۇلغان. بۇ قەدىمىي شەھەر خارابىسىنى 2001 – يىلى گوۋۇيۈەن 5 – تۈركۈمدىكى مەملىكەت بويىچە نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان ئورۇن دەپ ئەنگە ئالغان
سېيىت نوچى داستانى
سېيىت نوچى داستانى (تولۇق نۇسخا)
قەشقەر خەلقنىڭ پىغانلىق كۆز يېشى بىلەن قوشۇلۇپ ئاققان تۈمەن دەرياسى بويىدا، كوزىچى يار بېشى قوينىدا سېيىت ئىسىملىك بىر ئەزىمەت بارلىققا كەلدى. ئۇ شىرنىڭكىدەك كەڭ كۆكرىكى، يولۋاس تاپىنىدەك ئالقىنى بىلەن ھەممىنى ئۆزىگە جەلپ قىلدى. تۆت دەرۋازىنىڭ ئىچى ۋە تېشىدىكى غېرىپ - غۇرۋا، يېتىم - يېسىرلار ئۇنى ئۆزىگە ئاشىنا بىلدى.
ئۇ ئونبەش ياشقا بارغاندا تۆشۈك دەرۋازىدا بىر ناۋايغا نىمكار بولۇپ كىردى.
ئەلگەك بىلەن ئۇن تاسقاپ، ئۆتمەكتە ئۆمۈر،
ئەتىگەندىن كەچكىچە، ئەيلەيمىز خېمىر.
خېمىر تاۋلاپ بولۇپتۇ، بىلەكلەر تۆمۈر،
داستىخانغا دەرمان بولۇپ، ماختاپ يېيىلدى،
بۇ گىردىنى ھەرياققا ئېلىپمۇ كەتتى.
ئالدى ئاقسۇ، ئارقىسى يەركەنگە يەتتى،
يېتىم - يېسىر باغرىنى ئۇ ماكانى ئەتتى.
نەچچە يىلدىن نىمكار ئىشلەش تەننى پىشۇردى،
بىلەكلەرگە دەرمان بېرىپ قۇۋۋەت ئاشۇردى.
بوزەك قىلسا بەگ - غوجاملار ئاجىز پۇقرانى،
قانداق چىداپ تۇرالايدۇ سېيىت ۋىجدانى.
ئاگاھ بەردى سېيىت كۆپ رەت، ھۆكۈمران بەگكە،
نەزەرگە ھېچ ئىلمىغاندا قېتىلدى سەپكە.
ئەلقىسسە، ئايلار ئۆتتى، يىللار ئۆتتى. سېيىت ئاخۇن گېلاۋخۇيچىلارغا قېتىلىپ سېيىت گاڭگۇڭ دەپ ئاتالدى. قان شورىغۇچ تىرىكتاپ بايلار، پارىخور ئەمەلدارلارنىڭ كۆزىگە مىخ بولۇپ قادالدى. سېيىت نوچىنىڭ ئۈستىدىن دادلاپ ماتىتەينىڭ ئالدىغا بەگزادىلەرنىڭ ئەرىز - شىكايىتى ياغدى.
قارا ساچىم يەلپۈنۈپ قاشىمغا چۈشتى،
تۈمەن سەۋدا بالالار باشىمغا چۈشتى.
بولدى مېنىڭ يۆلەنچىم گېلاۋخۇي ھاشىم،
چامباشلىقنى ئۈگەتتى ئۇ، جان - دوست ئاداشىم.
گېلاۋخۇيغا جەم بولدۇق، دارىنغا قارشى،
خىيانەتچى، پارىخور زالىمغا قارشى.
بەلنى باغلاپ يەڭ تۈرۈپ، كۆتۈردۇق غوۋغا،
ئەل ئاغزىدا داڭقىمىز بولۇپتۇ غەزەل.
قەشقىرىمدە ماتىتەي يارلىق چۈشۈردى،
سېيىت نوچىنى تۇتۇڭلار دەپ، بۇيرۇق چۈشۈردى.
زۇلۇم، كۈلپەت قاينىمىدا، قېلىپتۇر باشىم.
قەشقىرىمدە كۈن ئالماق تەس بولدى، كەتتىم،
ياۋا قۇشتەك ئايلىنىپ، ئاقسۇغا يەتتىم.
قەشقەردىنمۇ بەك غېرىپ - غۇرۋانە ئاقسۇ،
خاراپزارلىق ئوچىقى، ۋەيرانە ئاقسۇ.
راۋابىمنى ھەمراھ قىلىپ، يەتتىم كۇچاغا،
ئالتە چېرىك بىر بولۇپ ئالدى ئاراغا.
ئالتە چېرىك ئارىسىدا، شۇنچە مۇشتلاشتىم،
قارا شەھەر دەرۋازىسىنى، پەشۋادا ئاچتىم.
ئەمدى گەپنى قارا شەھەردىن ئاڭلايمىز:
ئەلقىسسە، سېيىت گاڭگۇڭ قاراشەھەرنىڭ بېقىنىدىكى، چوڭ كۆۋرۈكنىڭ قېشىدىكى، دەريانىڭ ئېقىنىدىكى خوجۇلۇق بونجالىققا كېلىپ راۋابىنى ئالدى، زەخمەك ئۇرۇپ تارىغا شۇنداق لەرزان چالدى، تەرەپ - تەرەپتىن كەلگەن ئەھلى جاپاكەش، مۇساپىرۇ مۇھاجىرلار ئۇنىڭ قولىغا قاراپ قالدى. راۋاپ ئاۋازى ئۇلارنىڭ يۈرىكىگە بىر ئوت سالدى. بىر چاغدا سېيىت نوچى شۇنداق قاراپلا ھەيۋەت بىلەن باستۇرۇپ كېلىۋاتقان بىر پارچە قارا بۇلۇتنى كۆردى. سېيىت ئاخۇن دېدىكى:
بۇ خۇدانىڭ كارامىتىمۇ
يا ئەزرائىلنىڭ مالامىتىمۇ؟
ياكى بىر كاساپەتنىڭ ئالامىتىمۇ؟ ..
سېيىت ئاخۇن سەپسېلىپ قارىغۇدەك بولسا، كېلىۋاتقىنى قارا بۇلۇت ئەمەس، ئات تۇياقلىرىدىن كۆتۈرۈلگەن توپا - چاڭ ئىكەن. ئاتلىقلارنىڭ ئالدىدا كېلىۋاتقىنى قاراشەھەرگە نامى پۇر كەتكەن بىر زالىمنىڭ بالىسى پور بايۋەتچە دېگەن چۈلە - زاڭ ئىكەن، ئۇنىڭ ئەخمەقلىقى، پوچىلىقى پۈتۈن قارا شەھەرگە داڭق ئىكەن.
پۇقرالار دېدىكى:
خۇمسىلىقتا ئۆتۈپ كەتكەن بىر بەچچىدۇر،
ئاتارمەن - چاپارمەنلىرى قىرىق نەچچىدۇر،
ئۇنىڭ يۆلەك - پاناھى چوڭ،
خەلق ئالدىدا گۇناھى چوڭ،
ئۆزىنى شىر سانايدۇ،
نوچىلىقتىن تەمەيى چوڭ.
ئۇنىڭ ئۆزى بىلەن ئېلىشىپ قالما،
بەل تۇتۇشۇپ چېلىشىپ سالما،
بەل تۇتۇشساڭ دەس كۆتۈر، يانپىشىڭغا ئالما!
سېيىت نوچى شۇنداق قارىغۇدەك بولسا، پور بايۋەتچىنىڭ بىر قولىدا تىزگىن، بىر قولىدا قامچا، كەينىدە ئون نەچچە چېرىك غالچا، غالچىلار قولىدا نەيزە  كالتەك، ئارغامچا.
قەيەرلىكسەن، نەلىكسەن؟ ئاتىڭنى سۆزلە!
راۋاپ - زەخمەك قولۇڭدا، زاتىڭنى سۆزلە!
ئاياغىمغا باش قويۇپ، دادىڭنى سۆزلە!
قەيەرلىكسەن، قەلەندەر، دىۋانىمۇسەن؟
ۋە يا داچەن دەردىدە، ئاۋارىمۇسەن؟
ياكى ئوغرى - بۇلاڭچى، قاراقچىمۇسەن؟
قانداق غەرەزدە كەلدىڭ، ھالىڭنى سۆزلە!
سېيىت ئاخۇن بۇ ھاقارەتنى ئاڭلاپ دەرغەزەپ بولۇپ، ئورنىدىن دەس تۇرۇپ، كېلىشكەن قاپقارا بۇرۇتىنى بىر تولغاپ قويۇپ، نېمە دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ دەڭلار!
ئەزىزانە قەشقەرنىڭ ـ سېپىل تېشىدىن،
شېرىن - شەربەت سۈيى بار، تۈمەن قېشىدىن.
خۇمدانچىلار مەھەللىسى ـ كوزىچى يار بېشىدىن،
چىققان سېيىت ئىسىملىك ـ پېقىر يىگىتمەن.
كىچىكىگە كىچىكمەن، چوڭىغا چوڭمەن،
پىششىقىغا پىششىقمەن، توڭىغا توڭمەن.
تەتۈرىگە تەتۈرمەن، ئوڭىغا ئوڭمەن،
مىسكىنلەرنىڭ مۇڭدىشى، ئامراق يىگىتمەن.
ئالداشنىمۇ ئۇقمايمەن، رەممال ئەمەسمەن،
يا قەلەندەر - دىۋانە، ئابدال ئەمەسمەن.
خەقنى ئۇرۇپ - سوقمايمەن، ئامبال ئەمەسمەن،
يامىنىدىن قورقمايمەن، چەبدەس يىگىتمەن.
نەگە بارسام ھەمرايىم، مېنىڭ راۋابىم،
چالسام سازىم، مادارىم، قىلسام تاۋابىم.
بىلمەك بولساڭ شۇ ساڭا، سۆزۇ جاۋابىم،
ئەزىزانە قەشقەردىن، چىققان سېيىتمەن.
پور بايۋەتچە دېدىكى:
ئەي يۇرت - ماكانى يوق ھارامزادە،
مەن بولسام ئارزۇلۇق بەگزادە،
كىيىم - سەرپايىلىرىم (بەكمۇ) ئازادە،
بەخت - دۆلەتتە ماڭا گويا شاھزادە.
مەن بولسام قاراشەھەردە ئاتالغان گاڭگۇڭمەن،
نامۇ شۆھرەتتە رۇستەمى داستانىدىن چوڭمەن.
قېنى كۈچ سىنىشايلى، بىر قەپەس ئېلىشايلى،
گاڭگۇڭ بولساڭ مەيدانغا چۈش، چېلىشايلى.
سېيىت نوچى دېدىكى:
سەندىن قورقۇنچ، دىشۋارىم يوقتۇر.
ساڭا ئاتار پەشۋايىم يوقتۇر.
بىر پەس ئارام ئالغىلى قوي،
ئىككى پەدە چالغىلى قوي.
پۇراپ باقساڭ مۇشتۇمنى،
يوقىتىسەن ھۇشۇڭنى،
بىر مۇشت بىلەن سېسىتاي،
جىگىرىڭنى - گۆشۈڭنى،
باش ئۇستۇڭگە قوندۇراي،
ئەجەل ماتەم قۇشۇڭنى!
پور بايۋەتچە شۇ سۆزلەردىن كېيىن سېيىت نوچىغا شۇنداق بىر مۇشت ئاتتى. مۇشتى قاڭقىپ كېتىپ ئۆزى ئېغىناپ بىر ئازگالدا ياتتى، زەي -پاتقاققا پاتتى. شۇ ئىزاغا چىدالمىغان پور بايۋەتچە سېيىت گاڭگۇڭغا شۇنداق بىر پەشۋا ئاتقانىدى، بايۋەتچىنىڭ پۇتلىرى سېقىراپ كەتتى، كاللىسى پېقىراپ كەتتى، ئۆزى بىلەن ئۆزى «ۋاي پۇتۇم!» دەپ چىرقىراپ كەتتى، ئۈنى بوغۇلۇپ خىرقىراپ كەتتى.
- ھەي سېھىرگەي گاداي!
ئۆزۈڭگە سۈرە ئەپسۈننى ئۇرىۋاپسەن،
ئادەم سىياقىغا كىرىۋاپسەن.
يۈر يامۇلغا،
مەن شۇ يەردە سىرىڭنى ئاچاي،
باش- كۆزۈڭگە ئەدەپ دورىسى چاچاي!......
سىيىت نوچى دېدىكى:
ئۈچ نۆۋەتنى ساڭا بەرسەم ئۆزۈڭنى سورىمايسەن،
ئاستا دېسەم بەك دەيسەن،
داپقا چۈشكەن ماياقتەك سەكرەيسەن،
كۆرۈپ باق مېنىڭ كارامىتىمنى!
سېيىت نوچى پور بايۋەتچىنىڭ ياقىسىدىن تۇتۇپلا شۇنداق بىر كۆتۈرىۋىدى، ئۇ يىلتىزى يوق سېسىق كۆتەكتەك، پاشنىسى يوق ئەسكى ئۆتۈكتەك يۇلۇنۇپ چىقتى. سېيىت نوچى ئۇنى بىر قولى بىلەن شۇنداق ئايلاندۇرۋىدى، ئەييۇھەنناس! چاقپىلەكمۇ ئۇنداق ئايلانماس، پىر - پىر - پىر ......!!!
سېيىت نوچى ئۇنى قارا شەھەر دەرياسىغا شۇنداق ئېتىۋىدى، پور بايۋەتچە خۇددى داشقا چۈشكەن ماشتەك، تاغدىن چۈشكەن تاشتەك، كۆزدىن ئاققان ياشتەك، تۇز قويمىغان ئاشتەك، قىلىچ يىگەن باشتەك، دەريانىڭ قاق ئوتتۇرسىغا چۈشتى.
ئەمدى گەپنى قاراشەھەر ئامباللىرىدىن ئاڭلايمىز:
چېرىكلەر پور بايۋەتچىنى دەريادىن سۈزۈۋېلىشتى، ئۆزلىرىنىمۇ ئازراق تۈزۈۋېلىشتى. دېيىشتىلەركى:
سېيىت نوچى تولىمۇ قارام ئىكەن،
ئۇنىڭ خۇسۇسىدا بۆلەكچە ئويلاش ھارام ئىكەن،
كۈچ تۇرقىدا كۆڭلى ئارام ئىكەن،
كەمبەغەل پۇقرالار ئۇنىڭغا رام ئىكەن،
ئۇنىڭ بىلەن ئېلىشساق بىزگە خوۋلۇق بولماس، چىرايلىقچە سوۋغا - سالام تارتۇق قىلىپ، بەزىسىنى ئارتۇق قىلىپ ئۇزىتىپ قويۇپ، ئۇ كەتكەندىن كېيىن بۇ زىياننى پۇقرالارغا چېچىپ بىرنى ئون قىلىپ ئۈندۈرۋالساق.
بۇ يامان نىيەتلىك غەرەزدىن سېيىت ئاخۇن تامامەن بىخەۋەر ئىدى. ئەتىسى ئۇلار قاراشەھەر ئېتىدىن بىرنى ئۇنىڭغا يوللۇق تۇتۇپ:
- ھەي سېيىت نوچى، سېيىت گاڭگۇڭ! بالىلار سېنى رەنجىتىپ قويغان بولسا بىز ناماقۇل! سەپىرىڭدىن يانمىساڭ، شەھىرىمىزدە ئۇزاق تۇرۇپ قالمىساڭ، - دېيىشتى.
- بولىدۇ، - دەپ جاۋاپ بېرىپ، يارۇ دوستلىرى بىلەن خوشلىشىپ ئاتقا بىر قامچا سالدى، ئىلىخوغا قاراپ يول ئالدى:
ئىلىخوغا بارماڭلار، يولى خەتەردۇر،
زىمىستان قىش نەشتىرى جاندىن ئۆتەدۇر.
مۇساپىرلار، دەرتمەنلەر يولدا ياتادۇر،
ئۆز يۇرتىنى ياد ئېتىپ، غەمگە پاتادۇر.
ئىلخوغا مەن بېرىپ، قالدىم بالاغا،
ياغاق يۈزلۈك چېرىكلەر ئالدى ئاراغا.
ئالتىسىنىڭ سۇندۇرۇپ ئۇتتۇر چىشىنى،
ئىلى دەريا بويىدا چالدىم راۋاپنى،
جالاس ئەتتىم قۇل - يېتىمنى، تاپتىم ساۋاپنى.
قۇل - يېتىمغا ئاش بېرەركەن سۇنۇق تاۋاقتا.
ئاۋاختىنى ئاي يورۇقى، ئايدىڭدا چاقتىم،
قوش قولۇمنى قېيىق قىلىپ دەريادا ئاقتىم.
يىگىرمە ئالتە ياشىمدا، كۈنلەر چۈشتى باشىمغا،
ئەرزىمنى بايان ئەيلەي، يارۇ دوست قاياشىمغا.
ئەزىزانە قەشقەردە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن بويۇم بار،
شەھەر كۆرۈپ يۇرت كۆرمەك، ئىچكە تولغان ئويۇم بار.
شەمۇشەنى ئايلىنىپ ئۈچتۇرپانغا كېپقالدىم.
قولغا ئېلىپ راۋاپنى، ھەر پەدىگە چېپقالدىم.
ئۇچتۇرپانلىق كۆڭلىگە سېيىت ئاخۇن يېقىپ قالدى،
ياقا يۇرتلۇق بولساممۇ سۆزلىرىم ئېقىپ قالدى.
يەتتى بولۇڭ پۇشقاققا يېيىلىپتۇ ئاتىقىم،
يول - يول ئىكەن ھەر ياقتا، ئەل - يۇرت بولدى ياتىقىم.
خالايىقلار دەر ئىدى: سېيىت نوچى كەلگۈسى،
ئۇنىڭ قەدىمى يەتمىكى، ياخشىلىقنىڭ بەلگىسى ...
نائەھلىلەر شۇ كەمدە، ئىچى ئاداپ ھالىمغا،
سىزگە ئورا قازدۇردى، بۇ يۇرتقا بالا تېرىپ.
ئۇنى يوقىتىڭ دەرھال، تۇخۇمى قۇرۇپ كەتسۇن،
ئۇ يالاڭتۆش غوۋغاچى، يەر يۇتۇپ چىرىپ كەتسۇن...
يالپاق بۇرۇن دوتەينىڭ، رەڭگىرويى ئۆڭۈپتۇ،
سېيىت توغۇرلۇق خىيالى، ھەر كوچىغا مېڭىپتۇ.
ھەممىگە ئايان بولغايكى، ئۇچتۇرپاننىڭ ئامبىلى ما شاۋۋۇ ئەسلىدە قەشقەرنىڭ دوتىيى بولۇپ، گېلاۋخۇيچىلارنى يوقىتىشتا داڭق چىقارغان چوڭ جاللات ئىدى. شۇ چاغدىن باشلاپ سېيىت نوچىنى تونۇيتتى. بىراق قەشقەردىكى چېغىدا سېيىت نوچىنى يوقىتىش مەقسىتىگە يېتەلمىگەنىدى. گاڭگۇڭنىڭ تۇيۇقسىز بۇ يەرگە كېلىپ قالغانلىقى ئۇنى ناھايىتى ھەيران قالدۇردى. لېكىن ، ئۇ ئۇچتۇرپاندا سېيىت نوچىنى جايلىۋېتىشكە مۇمكىن ئەمەسلىگىنى بىلەتتى. بۇلارنى ئويلاپ يەتكەن بۇ ھىلىگەر يېڭى خىزمەت ئارقىلىق خاننىڭ ئىلتىپاتىغا ئېرىشمەك خىيالىدا سېيىت نوچىنى ئۇجۇقتۇرىۋېتىش كويىغا چۈشۈپ، كونا ھۈنىرىنى ئىشقا سالدى:
ـ ھەي نوچى سېيىت گاڭگۇڭ، ئۇچتۇرپانغا خۇش كەپسەن،
مەن كۆرۈپ دىدارىڭنى، بولدۇم تولىمۇ خۇرسەن.
تەڭ كەچكەن ئەمەسمىدۇق، تۈمەن دەريا بويىنى،
تەڭ ئىچكەن ئەمەسمىدۇق، ئۇنىڭ شەربەت سۈيىنى.
تەڭ ئاڭلاپ ئەمەسمىدۇق، ھېيىت - ئايەمنىڭ كۈيىنى،
بىللە كۆرۈپ كەلگەن بىز ، ئەزىز قەشقەر باغرىنى،
قەشقەرلىكنى كۆرگەندە تەنگە سىغماي كېتىمەن،
داستىخان سېلىپ ئالدىغا، ئىززەت - ئېكرام ئېتىمەن.
ھەي نوچى سېيىت گاڭگۇڭ، يۈرسەڭ، ئوردىغا بارساڭ،
ماقۇل دەپ سېيىت نوچى، ئوردىدا تۇرۇپ قاپتۇ. پۇۋلەپ يەل بېرىش، ماختاش، جايىغا بېرىپ قاپتۇ. ئاق تەڭگە بىلەن چوكان، كۈنمۇكۈن كېلىپ قاپتۇ. يالپاق بۇرۇن ما دارېن، ھەر ياڭزا كۈلۈپ قاپتۇ. ئاي، يىللار ئۆتۈپ مەزگىل، بىر يەرگە بېرىپ قاپتۇ. شۇنداق بىر كۈن ئىچىدە، سېيىت نوچى چۈشىدە، ئانىسىن كۆرۈپ قاپتۇ.
«قەشقەرگە كېتەيىن دەپ،
مىسكىن ئانا قېشىغا پات بېرىپ يېتەيىن دەپ،
قېرىغان چېغى يېنىدا، خىزمەت قىلىپ ئۆتەيىن دەپ.
ئۆز قولىدىن ئېشىنى، بىر قوشۇق ئىچەيىن دەپ.»
مانا شۇنداق ئويلاپتۇ، ئۆي بويىنى بويلاپتۇ. دارېن ئالدىغا كىرىپ، ئىجازەتمۇ سوراپتۇ.
ئەلقىىسە، سېيىت نوچى شۇ كۈنى تاڭ ئېتىش بىلەن ما دارېننىڭ ئالدىغا كىرىپ كەلدى ۋە ئەرزىنى بايان قىلدى:
قوي ئىزدەر قوزاسىنى، قوزىمۇ ئاناسىنى،
ھاۋادىكى قۇشلارمۇ، سېغىنار ئۇۋاسىنى.
سېغىندىم يۈرەك - دىلدىن،
ئانام مېھرىبانىمنى.
سېغىندىم ـ ئېتى مەمەت،
ئۇكامنى ـ غەمگۇزارىمنى.
تۈمەن دەريا سۈيىدىن، تويغىچە يۇتاي دەيمەن،
يار بېشىدا ئولتۇرۇپ، راۋابىم چالاي دەيمەن،
غېرىپ - غۇرۋا، يارەننىڭ كۆڭلىنى ئالاي دەيمەن.
قەشقەرگە باراي دەيمەن، مېھرىگە قاناي دەيمەن،
ئىجازەت بېرەي دېسەم، مەن ساڭا چىدالمايمەن،
باشتىلا دېمەپمىدىم، سەندىن ئايرىلالمايمەن.
ئىجازەت بېرەي، گاڭگۇڭ، چارەم يوق بۆلەك ياڭزا،
يوللۇقۇم بېرەي ياچەن، تېخى بىر چىلىم غاڭزا.
يالغۇز ئانىغا سەندەك، جان كۆيەر ئوغۇل لازىم،
ئالدىغا بېرىپ دەرھال، ئاڭا ئەيلىگىن تازىم.
قەشقەردىكى تىتەيگە خەت يېزىپ بېرەي ئەكەت،
خەتنى كۆرسە ما تىتەي، دەيدۇ ساڭا كۆپ رەھمەت.
سەن ئۆزۈڭ سېيىت گاڭگۇڭ، قىلدىڭ بىزگە كۆپ خىزمەت،
ئەجرىڭ قەدرىگە لايىق، مەنمۇ بىلدۈرەي ئىززەت.
بۇ خېتىمنى ئاپىرىپ، بەر تىتەينىڭ ئۆزىگە،
سېنى باشلىق قىپ قويار، تۆت دەرۋازىنىڭ بىرىگە،
باشلىق بولۇپ شۇندا سەن، ئويناپ - كۈلۈپ ئۆتەرسەن،
گاڭگۇڭ نامىڭغا لايىق، مۇرادىڭغا يېتەرسەن.
بۇ يۇرتتىن كېتەر بولدۇڭ، ئىچىمگە سېلىپ ئوتنى،
ئەلقىسسە، ما دارېن ئۇخلىماي خېتىنى يازدى، گاڭگۇڭنىڭ ھايات يولىغا ئەجەل خەندىكى قازدى. ئەتىسى سېيىت نوچى بۇ خەتنى ئېلىپ، قوينىغا قاتلاپ سېلىپ، دارېن ئالدىدىن چىقىپ جاپاكەش پۇقرالارغا تويماي بېقىپ، يۈرىكى شامدەك ئېقىپ شۇنداق دېدى:
- خوش بۇرادەر، يارەنلەر،
بىللە ئويناپ ئۆتكەنلەر.
ئۆزرۈمنى ئېيتىپ قالاي،
قەشقەرگە كېتىپ قالاي.
داغى پەرزەنت ئانامنىڭ،
قان قېرىنداش ئۇكامنىڭ،
مېھرىگە قېنىۋالاي.
قىلغان بولسام مەنمەنلىك،
ئۆتكەن بولسا سەھۋەنلىك،
كەچۈرۈڭلار، يۇرتداشلار،
خەير - خوش، قېرىنداشلار.
ئەلقىسسە، سېيىت نوچى يار - بۇرادەرلىرى بىلەن خوشلىشىپ قەشقەرگە قاراپ يول ئالدى. ئۇچتۇرپاندىن ئۇزاپ كەتكەندە، مارالبېشىنىڭ تۇمشۇقىغا يەتكەندە نوچىنىڭ ئېتى شورلۇق يەرگە پاتتى. سېيىت نوچى ئاتتىن چۈشۈپ كۆتۈرۈپ تارتتى. تۇز ئارتقان ئېشىكىنى ھەيدەپ پاتقاقتىن ئامان چىققان بىر تۇزچى بوۋاي بۇ ھالنى كۆرۈپ ھەيران قالدى. سېيىت نوچىغا ياردەملىشىپ ئاتنى تارتىۋالدى.
تۇزچى بوۋاي ئېيتتىكى:
ـ ئوغلۇم سېنىڭ چىرايىڭ، زەپمۇ ئىللىق كۆرۈندى،
ئېتىڭ پېتىپ شورلۇققا، خەۋىپتىن خەتەر بىلىندى.
سەپىرىڭدىن بىر گۇمان، ئايان بولدى كۆڭلۈمگە،
مەنزىلىڭگە يەتكۈچە، ئاگاھ بولغىن ئۆزۈڭگە.
ئېيىتقىن نېمە قىسمەت بار سەپىرىڭدە، ئىشىڭدا؟
ئۆتكەن قانداق خىسلەت بار سېنىڭ مىسكىن بېشىڭدا؟
ئەلقىسسە، سېيىت نوچى تۇزچى بوۋايغا سەرگۈزەشتىلىرىنى ھىكايە قىلىپ بەردى. ما دارېننىڭ خېتىنى قوينىدىن ئېلىپ پوتىسىغا مەھكەم تۈگدى.
مىللەتچىلىك
ئۆزلىرىنى بىرلەشتۈرگەن تىل، دىن ، تارىخ، مەدەنىيەت باغلىرىنىڭ بىر يۇقىرى قۇرۇلما ھاسىل قىلغان مىللەت ياكى خەلق ئىسمى ئارقىلىق تۇنۇلغان خەلقنىڭ ئىلگىرىلىشى، تەرەققى قىلشنى تەشەببۇس قىلغان ئىدىيە.
كۆنچىلىك
ھايۋانات تېرىسىنى پىششىقلاش (كۆنچىلىك) ئەنئەنىۋى ھۈنەر –  كەسىپلىرىمىزنىڭ بىرى.
مىللەتچىلىك
19- ئەسىرنىڭ بېشىدا ياۋروپادا 20-ئەسىردە بولسا پۇتۇن دۇنيادا ئەۋج ئالغان ئىدىيە. دۇنيادا خېلى تارقالغان بولسىمۇ، ئانگلو ساكسون مەدەنىيىگە باغلىق دۆلەتلەر، ياۋرۇپا ئىتتىپاقى قاتارلىق يەرلەردە قارشى ئېلىنمايدىغان ئىدىيە.
كۆنچىلىك
بىزدىكى كۆنچىلىك خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە. ھاك، شور، تۇز، كاتاپ قاتارلىقلار تېرىنى ئاشلاش، كۆپتۈرۈشكە ئىشلىتىلىدۇ. كەمەك،ھېلىلە، زاك، رەڭ، ئۆرۈك قوۋزىقى، ئانار پوستى قاتارلىقلار رەڭ ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. قومۇش، زىغىر پاخىلى كۆننى ئىسلاش، پىشۇرۇشقا ئىشلىتىلىدۇ. چىغ ۋە تېرىق چىگرىن، مەسكاپقا گۈل چىقىرىشقا، سۇ يېغى، قېيىن يېغى پەردازغا ئىشلىتىلىدۇ.
كۆنچىلىك سايمانلىرى: ئاشلام(تېرىنى ئاشلاشقا ئىشلىتىلىدىغان ئىدىش)، سېسىق سۇ قۇدۇقى، داس ئورغاق، شور قازىنى، قاشتېشى، سىمتىراچ، چاك كەكە، پەشگاھ، ئىتتىك ۋە گال كەكە، بادرا.
ئىشلىنىدىغان رەختلەر: خاماپ كۆن، شورلۇق كۆن، چىگرىن، مەسكاپ، بۇلغارى، بىشۇ(ئەستەر)، لايكا، چەم، ئىگەر جابدۇق، ھارۋا جابدۇق رەختلىرىدىن ئىبارەت.
ئىشلەش ئۇسۇلى: ھەرقانداق تېرە ئاۋۋال سۇغا چىلاپ يۇمشىتىلىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭدىكى قالدۇق بەز، گۆش، ياغلار قىرىۋېتىلىپ، ئاشلامغا سېلىنىپ ھاك سۈيىدە ئاشلانغاندىن كېيىن، تېرىنىڭ يۇڭى قىرقىۋېتىلىپ، سېسىق سۇ قۇدۇقىغا سېلىنىدۇ(ئۇزاق يىل تېرە سېلىنغان بۇ سۇ ئېچىپ تەبىئىي ئېچىتقۇ بولغان بولىدۇ)، بۇنىڭ بىلەن تېرىدىن ھاك چىقىپ، تېرە يۇمشايدۇ. ئاندىن تېرە ئۇلاقتىكى كەپتەر مايىقى ئارىلاشتۇرۇلغان شور سۇغا سېلىنىپ، كەپتەر مايىقى تېرىگە يېگۈزۈلىدۇ. ئۇنىڭدىن چىققان تېرىنىڭ يۈزى يەنە بىر قېتىم قىرىلىپ، ئۇنىڭدىكى سېرىق سۇ، ياۋا تۈكلەر چىقىرىۋېتىلىپ، تېرە يەنە شور سېلىنغان قازانغا بېسىپ قاينىتىلىپ شورلاندۇرۇلىدۇ، ئاندىن قومۇش، زىغىر پاخىلىغا ئوت يېقىلىپ، شورلاندۇرۇلغان تېرە بىر قانچە قېتىم ئىسلىنىدۇ، تېرە ھەر قېتىم ئىسلانغاندا كەمەك سۈيىگە چىلىنىدۇ، ئىس ۋە كەمەك سۈيىدە سارغايغان تېرە قۇرۇتۇلغاندىن كېيىن ئۇۋۇلاپ يۇمشىتىلىدۇ، ئاندىن ئۇنىڭغا سۇ يېغى پۈركۈلۈپ، قاشتېشى سۈرۈلۈپ پەردازلىنىدۇ. قارا كۆن قارا گۈل، ئانار پوستى، كاتاپ بىلەن قارىغا بويىلىدۇ. چەممۇ شۇ تەرىقىدە ئىشلىنىدۇ، پەقەت رەڭ بېرىش پەرقلىنىدۇ. لايكا ئۇندا ئاشلىنىدۇ، باشقا ئىش تۈرى ئوخشاش.
بۇلغار چېگرىن ئىشلەشمۇ يۇقىرىقىدەك بولۇپ، پەقەت تېرە ئاشتىن چىققاندا تېرە يۈزىگە چىغ يېيىتىلىپ، ئۈستىدىن تېرىق تۆكۈلۈپ چىڭدىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن تېرە يۈزىدە دانىچە گۈل پەيدا بولىدۇ.
مەسكاپ ئۆرۈك قوۋزىقىنىڭ ئىسىدا ئىسلىنىدۇ، يۈزى قېيىن يېغىدا پەردازلىنىدۇ.
سېيىت نوچى داستانى
ـ ھەي ئوغلۇم، ئۇشبۇ خەتنى يېنىڭدا ساقلاپ يۈردۈڭمۇ؟ خەتنى ئېچىپ ئوقۇپ كۆردۈڭمۇ؟ بۇ زاماننىڭ ئامباللىرىدا ئىنساپ قالمىدى. نادانلىق قىلىپ، تەۋەككۇل كەمىرىدە بېلىڭنى باغلىما، دارېننىڭ خېتىنى سەل چاغلىما، پالاكەت باسمىسۇن سېنى، خەتنى ئېچىپ ئوقۇپ باقايلى قېنى.
سېيىت نوچى ئېيتتىكى:
ـ ئامانەتكە خىيانەت، نامەرد ئىشىدۇر!
پالاكەتنىڭ ئامرىقى، قورققاق كىشىدۇر!
ھاياتىمدا نامەرتلىك قىلغان ئەمەسمەن،
جاننى ئالتۇن - كۈمۈشكە، ساتقان ئەمەسمەن.
كەلسە ئەجەل ناۋادا، جاننى ئالادۇر،
سۇلار ئېقىپ ئاستىدا، تاشلار قالادۇر.
قەشقىرىمدە يارەن كۆپ، يالغۇز ئەمەسمەن،
كىمكى قىلسا يامانلىق، ئادەم دىمەسمەن.
ـ خەير، ئوغلۇم، ساڭا ئاقيول بولسۇن،
خەۋپ - خەتەر سەندىن يىراق تۇرسۇن.
دۈشمىنىڭ قان قۇسۇپ ئۆلسۇن،
دوستلىرىڭ شاد - خورام كۈلسۇن.
ئەلقىسسە، سېيىت نوچى تۇزچى بوۋاي بىلەن خەيرلىشىپ ئېتىغا يەنە مىندى، ئالغا قاراپ يول يۈردى. يولنى كۆپ بېسىپ، كۆرگەنلا يەردە كىشىلەر قازان ئېسىپ، ئاخىر دەمدە قەشقەرگە يېتىپ باردى. قان - ياش ئاقار تۈمەن دەرياسى بىلەن كوزىچى يار بېشىنى كۆردى.
ئانا مېھرىنىڭ شامى، باغرىدا ئېرىپ ئاقسا.
ھەر ياقتىن خاراپ يۇرتى، ھەسرەت ئوتىنى ياقسا.
ياش قۇيغان كۆزلەر بىرلە، تويماي ھەر تامان باقسا.
ئىشىككە كېلىپ قاقسا، ئىشىك تاقىلىپ قاپتۇ، چىراغمۇ ئۆچۈپ قاپتۇ. ئانىسى غېرىپ مەزلۇم، ئاھ. . . چېكىپ يېتىپ قاپتۇ ، غەملەرگە پېتىپ قاپتۇ ، ئۇخلاپمۇ قېتىپ قاپتۇ.
جان ئانا ... جېنىم ئانا .... دەپتۇ سۆزىنى باشلاپ. ئاڭلىتالماي ئۆگزىگە، قوشلاپ چالمىنى تاشلاپ. يەنە تەكرار توۋلاپتۇ، بوتىلاقتەك بوزلاپتۇ. جاراھەتلىك باغرىنى، ھەسرەتلىرى تۇزلاپتۇ، توۋلاشلىرى تېزلەپتۇ. ئاخىر ئاڭلاپ ئانىسى، ياندۇرۇپتۇ چىراغنى. ئويلاپ يېقىن - يىراقنى، ئىچىنى خىيال ئوراپتۇ، كىملىكىنى سوراپتۇ.
تەنتەربىيە ھادىسىسى ئۈچۈن ئەڭ كۆپ ھەق تۆلەش
ئامېرىكا كالىفورنىيە شتاتىنىڭ سان-فرانسىسكو شەھىرىدىكى كېلليې نىيلېس (13 ياش) نىڭ بىر مەيدان كالتەك تپ مۇسابىقىسىدىكى شەخت توقۇنۇشتا بېشى سىرتتىن زەخمىلىنىپ پالەچ بولۇپ قالغان. بۇنىڭ ئۈچۈن «موئۇنت زىئون» دوختۇرخانىسىنىڭ بىر نەپەر دوختۇرى بىلەن ئۇنىڭ كەسىپدىشى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىغا تۆت مىليون 25 مىڭ ئامېرىكا دوللىرى تۆلىگەن. بۇ، دۇنيا بويىچە تەنتەربىيە ھادىسىسى ئۈچۈن ئەڭ كۆپ ھەق تۆلەش ھېسابلىنىدۇ
خۇيزۇ
خۇيزۇ مىللىتى
سېيىت نوچى داستانى
ـ جان ئانا، جېنىم ئانا! - دېگەن بىر سادا كەلدى. - ئىشىكنى ئاچ، جان ئانا! مۇساپىر بالاڭ كەلدى.
شۇ سۆز بىلەن ئانىسى ئىشىككە ئوقتەك ئېتىلىپ، سۆزگە قان - ياش قېتىلىپ. بوينىغا گىرە سېلىپ:
خۇيزۇ
خۇيزۇلارنىڭ مىللەت نامى ۋە مەنبەسى
خۇيزۇلارنىڭ مىللەت نامى ۋە مەنبەسى
سېيىت نوچى داستانى
- ھارماڭ، بالىكام! - دەپتۇ.
يىرتىق دەستىخان ئېچىلىپ، گۈلە قاقلار چېچىلىپ، ھىجىردا چاي ئىچىلىپ، ئۆيگە ئادەم تولۇپتۇ، تۈنمۇ تامام بولۇپتۇ.
ئەتىسى تاڭ ئاتقاندا، مۇئەززىن ئەزان ئېيتقاندا، سېيىت نوچى جامەدە جامائەتنى كۆرۈپتۇ. يىغلاپتۇ ھەم كۈلۈپتۇ. ئۆيگە قايتىپ كېلىپتۇ، ئېگىلىپ سالام بېرىپتۇ. پەستە تۇرۇپ قول باغلاپ، چاپان كىيىپ بەل باغلاپ، ئانىسىغا خۇش قاراپ، شۇنداق بىر سۆز قىلىپتۇ:
خۇيزۇ
خۇيزۇلارنىڭ مىللەت نامى ۋە مەنبەسى
شىنجاڭ- شەرققە كۆچكەن مۇسۇلمان ئەجداتلىرىنىڭ قۇرۇقلۇقتىكى مۇقەررەر ئۆتەر يولى، شۇڭا بۇ يەردە ناھايىتى بۇرۇنلا خويزۇلارنىڭ ئەجدادلىرى ئولتوراقلىشىپ قالغان. مۇڭغۇللار غەربىي يۇرتنى ئىستىلا قىلغاندا، ئوتتۇرا ئاسىيا، ئىران قاتارلىق جايلاردىن يىغىۋالغان كۆچمەنلەرنى زور تۈركۈمدە تەڭرى تېغىنىڭ شىمالىي باغرىدىكى ئېدىرلىقلارغا كۆچۈرۈپ كېلىپ، ئاتلىق تىڭتىڭچى قوشۇنغا ياكى ھەرقايسى قوش(كۈرە)لارغا قوشۇۋەتكەن، سۇڭ سۇلالىسى پادىشاھى گاۋزۇڭنىڭ شيەنچۇنچۇن 9-يىلى(1273-يىلى)، يۇەن سۇلالىسى تۇنجى خانى قۇبلاي مۇسۇلمان ئاھالىلىرىنى «ئۇدۇل كەلگەن يەردە جامائەگە قوشۇلۇپ، چېگرا ئاھالىسى بىلەن باراۋەر ياشاش»قا بۇيرىدى. شۇنىڭ بىلەن زور تۈركۈمدىكى مۇسۇلمانلار بېشبالىقنىڭ شەرقىي ياكى غەربىدىكى ھەرقايسى ھەربىي پونكىتلىرىنىڭ ئەتراپىدا ئولتۇراقلىشىپ، دەسلەپكى مۇسۇلمان بوز يەر ئىگىلىگۈچىلەردىن بولۇپ قالدى. «يۈەن سۇلالىسى تارىخى.شىزۇنىڭ تەرجىمىھالى»دا خاتىرىلىنىشىچە: يۇەن سۇلالىسى يىللىرىدىن كېيىن(1264~1294)غا كەلگەندە، شىنجاڭ تېڭجيېر(ھازىرقى فۇكاڭ)دا 3000 ئائىلىلىك بوز يەر ئىگىلىگۈچى مۇسۇلمان بارلىققا كەلگەن. مىڭ سۇلالىسىنىڭ يۇڭلې، شۇەندې يىللىرى، ئەرەبىستاندىن كەلگەن سودىگەرلەر قۇمۇلدا ئولتۇراقلاشقان.
مىڭ سۇلالىسىنىڭ ۋەنلى 20-يىلى(1592)، شىنىڭلىق خۇيزۇلارنىڭ ئاخۇنى نۇرشى مەككىگە بېرىپ سەييارىي ئوقۇپ قايتىپ كەلگەندە، 800دىن ئارتۇق مۇخلىسنى باشلاپ قومۇلغا كېلىپ ئولتۇراقلاشقان.
سېيىت نوچى داستانى
ـ مەن يامۇلغا كىرەيمەن، ما تىتەينى كۆرەيمەن. ئالدى بىلەن ئۇنىڭغا، ھۆرمەت سالام بېرەيمەن. سوڭرە ئامانەت خەتنى، ئۆز قولىغا بېرەيمەن.
شۇنداق دەپ سېيىت ئاخۇن، ئىجازەتنىمۇ ئاپتۇ. خۇداغا ئامانەت دەپ، ئانا ئىشىكتە قاپتۇ.
خەتنى ئوقۇپ ما تىتەي، باشنى ئاستا چايقاپتۇ. يۇمشاق كۈلكىدىن نوچى، ھەر ئەھۋالنى بايقاپتۇ. شۇندا تۇزچى بوۋاينى، دەررۇ يادىغا ئاپتۇ. شۇ ئوي، شۇ خىيال بىرلە، تىتەيگە قاراپ قاپتۇ.
سوڭرە سۆزلەپ ما تىتەي: «ئۈچ كۈنلۈك سۈرۈك» دەپتۇ. «ئۈچ كۈن كېيىن يامۇلغا سەن ئۆزەڭلا كەل» دەپتۇ. «بىز كېڭەشنى پۈتتۈرسەك، پىشانەڭگە يېزىلغان كارامەتنى كۆر» دەپتۇ.
كۆنچىلىك
ئىگەر جابدۇق، ھارۋا جابدۇق رەختلىرىنىڭ ئىشلىنىشى: تېرە ئاۋۋال سۇدا پىشۇرۇلۇپ، قوۋزاققا باسماي، قىيىش ئىشلىنىدۇ. ھاك چىقىرىۋېتىلگەن قىيىشنىڭ يۇڭى قىرقىۋېتىلىپ، بەش كىلوگرام ئەتراپىدا ئۇن سېلىنغان ئاشلامدا ئاشلىنىپ، ئۇنىڭدىن ھەر خىل لازىمەتلىك جابدۇقلارغا باپ رەخت ھازىرلىنىدۇ.
خۇيزۇ
خۇيزۇلارنىڭ مىللەت نامى ۋە مەنبەسى
چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە، ئەسكەر تۇرغۇزۇپ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش يولغا قويۇلغانلىقتىن، شەنشى، گەنشۇ، نىڭشيا، چىڭخەي ئۆلكىلىرىدىكى خۇيزۇ ئاھالىلىرى شىنجاڭغا كېلىپ، شىنجاڭدىكى خۇيزۇ ئاھالىلىرىنىڭ نوپۇسىنى تېز كۆپەيتىۋەتتى. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە شەنشى، گەنسۇلاردىكى خۇيزۇلار كۆپ قېتىم قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ، مەغلۇپ بولغاندىن كىيىن، تۈركۈم-تۈركۈملەپ شىنجاڭغا چېكىنىپ كېلىپ ئولتۇراقلاشتى.
چىڭخەينىڭ خۇاڭجۇڭ ناھىيىسىدىكى خۇيزۇلارنىڭ قوزغىلىڭى مەغلۇپ بولغاندىن كىيىن، 6000دىن ئارتۇق ئادەم ئىمزالانغان بۇيرۇققا ئاساسەن لوپنۇرغا سۈرگۈن قىلىندى. كېيىن بۇ ئادەملەر قارا شەھەرگە كۆچۈپ كېلىپ ئولتۇراقلىشىپ، ھازىرقى قارا شەھەردىكى شىنىڭ شېۋىسىدە سۆزلىشىدىغان خۇيزۇلارنىڭ مەنبەسى بولۇپ قالدى.
19-ئەسىرگە كەلگەندە دىخۇا(ئۈرۈمچى) شەھىرىدىكى خۇيزۇ ئاھالىسىنىڭ نوپۇسى مانجۇ-خەنزۇ مىللەتلىرى نوپۇسىنىڭ يىغىندىسىدىن ئېشىپ كەتتى. ئىلى، ماناس ئەتراپىدا ئولتۇراقلاشقانلار تېخىمۇ كۆپ بولدى.
رۇسىيىلىكلەرنىڭ تەكشۈرۈشىگە ئاساسلانغاندا، ياقۇپ بەگ توپىلاڭ كۆتۈرگەن مەزگىلدە، جەنۇبىي شىنجاڭدىكى خۇيزۇ ئەسكەرلەرنىڭ توي قىلغانلىرى 1500 ئىكەن. بۇنىڭدىن ئەينى چاغدا خۇيزۇلارنىڭ جەنۇبىي شىنجاڭغا خېلى ئومۇميۈزلۈك تارقالغانلىقىنى كۆرۇۋېلىشقا بولىدۇ. مىنگونىڭ 5-يىلى(1916-يىلى)دىكى شىنجاڭ نوپۇسىنىڭ ئىستاتستىكا ماتېرىيالىغا ئاساسلانغاندا، شىنجاڭدىكى خۇيزۇلارنىڭ سانى 250000غا يېتىپ، پۈتۈن شىنجاڭ ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ ٪15 تىنى ئىگىلىگەن.
خۇيزۇلار ئۆزلىرىنى «خۇيخۇي»(回回)، «خۇيزۇ ئاھالىسى»(回民)، «مۇسۇلمان ئاھالىسى»(穆民)دەپ ئاتايدۇ. جۇڭگودىكى باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەردىن ئۇيغۇر، قازاق، قىزغىز، ئۆزبېك، تاجىك، تاتار قاتارلىقلار خۇيزۇلارنى يەنە «تۇنگان» دەپمۇ ئاتايدۇ؛ زاڭزۇلار «كاسىي» دەپ ئاتايدۇ؛ يىزۇلار «ماجا» دەپ ئاتايدۇ؛ دەيزۇ ۋە ۋازۇلار «پاشى» دەپ ئاتايدۇ.
خۇيزۇلار دۆلىتىمىزدىكى قەدىمكى زاماندا چەتتىن كەلگەن مىللەتلەرنى ئاساسلىق مىللەت مەنبەسى قىلىپ، كۆچمەن بولۇپ يۆتكىلىش ئارقىلىق شەكىللەنگەن بىر مىللىي ئورتاق گەۋدە. خۇيزۇلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى مەنبەسى تاڭ ۋە سۇڭ سۇلالىسى دەۋرلىرىدە جۇڭگوغا سودا قىلغىلى كېلىپ ئولتۇراقلىشىپ قالغان مۇسۇلمان «ياقا يۇرتلۇقلار»نىڭ پۇشتىغا ئۇلىشىدۇ؛
ئاساسلىق مەنبەسى سۇڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرلىرى موڭغۇللار غەربىي يۇرتنى ئىستىلا قىلغان چاغدا، ھەمدە يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە ھەرخىل سالاھىيەتلەر بىلەن پېرسىيە، ئوتتورا ئاسىيا ۋە ئەرەبىستانلاردىن بۇيرۇق بويىچە ياكى ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن شەرققە كۆچۈپ كەلگەن ھەر مىللەت مۇسۇلمانلىرىدىن ئىبارەت بولۇپ، مۆلچەرلىنىشىچە ئۇلار 100 نەچچە مىڭ ياكى بىر قانچە 100 مىڭ ئادەم؛ بۇنىڭدىن باشقا، خۇيزۇلار شەكىللىنىش ۋە تەرەققىيات تارىخىي جەريانىدا، ئايرىم-ئايرىم ھالدا ئۆزلىرى تۇرۇشلۇق جايلاردىكى خەنزۇ، ئۇيغۇر، مۇڭغۇل قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ قىسمەن تەركىبلىرىنى قوبۇل قىلغان.
«خۇيخۇي»(回回) سۆزى مىللەت توپىنىڭ نامى سۈپىتىدە ئەڭ دەسلەپ شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ياشىغان شېن كونىڭ «مېڭشى باغچىسى سۆھبەت خاتىرىلىرى» ناملىق ئەسىرىدە ئۇچرايدۇ. ئۇنىڭدا «كوچا قوشاقلىرىدىكى قوپال سۆزلەر» ئارقىلىق يېزىلغان بەش قەسىدە بار بولۇپ، تۆتىنچىسىدە مۇنداق دېيىلگەن:
«تۇغ-ئەلەملەرنى لەپىلدىتىپ، قار شىۋىرغانلاردا كۆكرەك كېرىپ،
كۈتتى دەريا بېشىدا ئات سۇغۇرۇشنى».
بۇ شىئىردىكى «خۇيخۇي»(回回) سۆزى «ئۇيغۇر»(回鹘،回纥) سۆزىنىڭ ئاھاڭ تەرجىمىسى ياكى بۇ سۆزنىڭ ئاددىيلاشتۇرۇپ يېزىلىشىدىن ئىبارەت. جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە «خۇيخۇي»(回回) سۆزى ھۆكۈمەت خەت ئالاقىسى ۋە شەخىسلەرنىڭ قول يازمىلىرىدا كۆپلەپ ئىشلىتىلگەن بولۇپ، كۆكئارت(پامىر)نىڭ ئىچى-سىرتىدىكى كەڭ زېمىندا ياشىغۇچى ھەر مىللەت ئاھالىسىنى، جۈملىدىن بۇ جايلاردىكى مۇسۇلمان ۋە غەيرىي مۇسۇلمان مىللەتلىرىنى ئۇمۇملاشتۇرۇپ كۆرسەتكەن.
تاڭ سۇلالىسىدىن يۈەن سۇلالسىنىڭ ئاخىرلىرىغىچە بولغان دەۋر خۇيخۇيلارنىڭ ئەجداتلىرى تەدرىجىي ھالدا جۇڭگوغا كۆپلەپ كۆچۈپ كىرگەن ھەمدە مىللەت بولۇپ شەكىللەنگەن دەۋردۇر. تاڭ سۇلالىسىنىڭ يۇڭخۇي ئىككىنچى يىلى(651-يىلى) ئەرەپ يېرىم ئارىلىدا يېڭىدىن گۈللەنگەن ئىسلام دۆلىتى «تازىك» شەرقتىكى چاڭئەنگە ئەلچى ئەۋەتىپ، جۇڭگو بىلەن دوستانە بىرىش-كىلىش قىلىشقا باشلىدى. شۇنىڭدىن تارتىپ، ئوتتۇرا ئاسىيا، غەربىي ئاسىيا ۋە پىرسىيە رايۇنىدىكى مۇسۇلمانلار پادىشاھقا سوغا تەقدىم قىلىش، سودا قىلىش، ساياھەت قىلىش، پاناھلىنىش قاتارلىق شەكىللەر بىلەن قورۇقلۇق ياكى دېڭىزدىكى يىپەك يولىنى بويلاپ مېڭىپ ئۆزلۈكسىز ھالدا جۇڭگوغا كەلدى. ئۇلار «غۇزلار»، «ياقا يۇرتلۇقلار»، «غۇز سودىگىرى»، «ۋاسساللار» دېگەندەك ناملار بىلەن ئاتالدى.
تاڭ سۇلالىسىنىڭ جېنيۈەن 3-يىلى(787-يىلى) تاڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى تەكشۈرۈش ئارقىلىق پەقەت چاڭئەن ئەتراپىدىكى غوزلارنىڭلا 4000دىن ئاشىدىغانلىقىنى بىلگەن. بۇ ئادەملەرنىڭ بەزىلىرىنىڭ ئولتۇراقلىشىپ قالغانلىقىغا نەچچە ئون يىل بولغان بولۇپ، كۆپىنچىسىنىڭ تېرىلغۇ يىرى ۋە ئۆي-ماكانى بار ئىكەن، ئۇلار جۇڭگونىڭ تۇرمۇشىغا كۆنۈپ قالغانلىقتىن غەربىي يۇرۇتقا قايتىشنى خالىمىغان، ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن خىسلەتلىك 2-قوشۇنغا تەۋە بولغان. ئوخشاش بىر مەزگىلدە گۇاڭجۇ، ياڭجۇ، چۇەنجۇدىن ئىبارەت ئۈچ جايدىكى ئەرەپ، پارسلار كۆپىيىپ سان-ساناقسىز بولۇپ كەتكەن.
«ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر»دە خاتىرىلىنىشىچم ئۇلارنىڭ «بايلىقى كۆپىيىپ ساراي ئاچقان، دۇكانلىرى كۆركەم ھەم ئاۋاتلاشقان».