cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىق مەسىلىسى
مەنچە بۈگۈنكى مەسئۇلىيىتىمىز مەۋجۇدلۇقنى مۇرەسسەسىز قوغۇداشتۇر. ئىسلاھاتچىلىق ئىسلاھاتقا سالاھىيەتلىك مىللەتكە يارىشىدۇ. يەنى بۇنداق مىللەتلەر ئۆزىنىڭ تەرەققىيات خەرتىسىنى تۈزۈش پۇرسىتىگە ۋە ئەركىگە ئىگە بولغان بولىدۇ. ئۇلار ئۆز قەۋمىنىڭ ئەمەلى ئەھۋالىنى چىنلىق بىلەن تەسۋىرلىيەلەيدۇ ۋە ھەرقانداق قورقۇنچ ۋە تەھدىتلەردىن مۇستەسنا مۇھاكىمە قىلالايدۇ، ھەمدە مۇۋاپىق تەدبىرلەنى تۈزۈپ ئىجرا قىلالايدۇ. ئەڭ ھالقىق يېرى ئۇلار ئىسلاھ قىلىش ھوقۇقىغا ۋە ئۆزگەرتمەي قوغۇداپ قېلىش پۇرسىتىگىمۇ مۇيەسسەردۇر. ئۇلار تەتقىقات ئەركىگە خوجايىنلا ئەمەس بەلكى تەدبىقلاش ئىمكانىيىتىگىمۇ قادىردۇر. بىز مەيلى قايسى نوقتىدىن چىقىپ ئويلاشمايلى ئۇيغۇرلار ئىسلاھ قىلىش ياكى قىلماسلىق ھوقۇقىغا ئىگە ئەمەس. بىز ئۇيغۇلارنىڭ رىياللىقى بارنى بۇزۇش، يوقنى پەيدا قىلىش ۋە كىشىلەر ئارىسىغا تەپرىقچىلىق سېلىشتىن ئىبارەت ئىسلاھاتچىلققا تەقەززا ئەمەس. ئاتالمىش ئىسلاھ قىلىمىز دەۋاتقانلار پەقەت خەق كەيدۈرۈپ قويغان ئاياغ ئۇيغۇرنىڭ پۇتىنى قىستىسا چاتاقنى ئاياقتىن كۆرمەي ئۇيغۇردىن كۆرۈپ توختىماي پۇتنىڭ ئۇ يەر بۇ يەرىنى يونۇيدىغان،بارلىق ئىللەتنى ئۇيغۇرغا يۈكلەپ گەپتانلىق ۋە ۋەزخانلىق قىلىدىغان خىلۋەت خانىلاردىكى داستىخانچى زىيالىلار ۋە ئۆلىمالاردۇر. بۇنداق ھە دىسىلا مەسىلە بىلەن، ئەمەلىيەت بىلەن، شارائىت بىلەن ھىساپلاشماي مەسلەكۋازلىق قىلىش پەقەت بىر مەزگىللىك پىسخىك بوشلۇقىمىزغا،مەنىۋىي ئاجىزلىقىمىزغا مەلھەملا بولىدۇ، خالاس. بۇنداق ئىسلاھاتچىلىق ئارىمىزدىن مەلۇم توپنى ياكى بىر نەچچە يۈز كىشىنى "ھەببەللى!" دېگۈزىشى مۇمكىن ياكى ئەكسىچە ئاران تۇرغان يەنە بىر توپنى تېخىمۇ "ۋاي دات!" دېگۈزۈپ ئۈمىدسىزلىك ، مەھرۇملۇق ھاڭىغا تېخىمۇ كۈچلۈك ئىتتىرىشى مۇمكىن. بەلكىم، ئۇيغۇر ئاۋامنى ئارتۇقچە مۇنازىرىگە جەلپ قىلىپ مۇنەۋۋەر ئوغلانلىرىمىزنىڭ دىققىتىنى ئىچىنىشلىق، تەھدىتلىك،خىرىسلىق رىياللىقتىن تۈگىمەس ئىچكى نىزاغا بەنت قىلىپ قويۇشى مۇمكىن. مەنچە بىز ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىقتىن ئىبارەت ئىددىيە توقۇنىشى ئىچىدىن مەۋجۇدلۇق قۇدرىتىگە ئېرىشەلمەيمىز. مەۋجۇدلۇق ئۈچۈن كۆرەشتە تەخىرسىز لازىم بولۇۋاتقىنى بىر بىرىدىن ئالىملىق تالىشىپ ئاغزىنى ئۆمەللەۋاتقانلار ئەمەس ئېنىق ۋەزىپىنى ئادا قىلىش ئۈچۈن ئۈچۈن يەڭنى تۈرۈۋاتقانلاردۇر.
كـىيىنكى: ئۈستۈن ئاتۇش 2-ئوتتۇرا مەكتەپتە سۆزلەنگەن لىكسىيە
ئەنئەنىۋى ئۆيلىرىمىز
خەلقىمىزنىڭ ئۆزىگە خاس تۇرمۇش ئادىتى ، ئىشلەپچىقىرىش ئادىتى ، دىنىي ئېتىقادى ۋە ئائىلىۋى ئەخلاق قاتارلىق جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكلىرى ئولتۇراق ئۆيلەردە روشەن گەۋدىلەندۈرۈلگەن. ئېتىقاد نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ، تۇرمۇش ئادىتىمىزدە پۇتىنى قىبلە تەرەپكە قارىتىپ يېتىش چەكلىنىدۇ ، بۇ ئولتۇراق ئۆيلەردىكى يېتىپ – قوپۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئۆيلەرنىڭ ئىچكى تۈزۈلۈشىنى بەلگىلىگەن. ئۆرپ – ئادەت نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا ، كۈننى ئۇلۇغلاش ۋە قىش پەسلىدە ئىسسىنىش سەۋەبىدىن ئۆي – ئىمارەتنىڭ ئىشىكى جەنۇپقا قارىتىشتىن ئىبارەت بىر خىل ئادەت شەكىللەنگەن. ئەجدادلىرىمىز يەنە ئۇزاق ئەسىرلىك تۇرمۇش تەجرىبىلىرى ئارقىلىق ئىشىكنى جەنۇپقا قارىتىپ ئاچسا قىش پەسلىدە ئۆينىڭ يورۇق ۋە ئىللىق بولىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن.
خەلقىمىزنىڭ ئەنئەنىۋى ئولتۇراق ئۆيلىرى باغۋارانلىق ، ھويلا – ئاراملىق ، پېشايۋان سۇپىلىق ، دەھلىز – دالانلىق ، ئايۋان – سارايلىق ، ئاشخانا – قازناقلىق ، زەگۈندە – ئەۋرەزلىك ، ئەگمە – ئىشىك دېرىزىلىك ، ئېغىل – قوتانلىق بولۇشتەك قۇرۇلۇش شەكلىنى ئالغانلىقى بىلەن باشقا مىللەتلەردىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. بۇمۇ خەلقىمىز ئولتۇراق ئۆيلىرىنىڭ تەكشىلىكتىكى مۇناسىۋىتىگە بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىپ ، ئىشلىتىلىش رولىغا ئاساسەن ئىچكىرى – تاشقىرى ، ئالدى – كەينى ، ئوڭ – سول ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى قاتارلىقلارنى بەلگىلىگەن.
خەلقىمىز ئۆي – ئىمارەت سالىدىغان ئورۇننى تاللاشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن ، ئادەتتە  تۇپرىقى مۇنبەت ، سۈيى مول ، باغۋاران قىلىشقا ، دەل – دەرەخ ئۆستۈرۈشكە باپ كېلىدىغان جايلارغا ئۆي سالغان ، دەريا –ئېقىنلارغا يېقىن ، زەي ئورۇنلاردا ئۆي سالغاندا ئۆينى يۇقىرىغىراق سالغان. ئۆي – ئىمارەتنىڭ ئالدى ئاساسەن شەرقىي جەنۇپ تەرەپكە قارىتىلغان.
خەلقىمىز ئۆيلىرىنى ئورۇنلاشتۇرغاندا ، مەيلى قايسى رايوندا بولسۇن ئاتا – ئانا ، بويىغا  يەتكەن ئوغۇل – قىز پەرزەنتلىرىنىڭ يېتىپ قوپۇش ئۈچۈن ئايرىم – ئايرىم ھۇجرىلارنى سالغان. يېتىپ قوپىدىغان ئۆيلەردىن سىرت مۇۋاپىق ئورۇنلارغا ھاجەتخانا ، تازىلىق ئۆيى ، توخۇ – كەپتەر كاتەكلىرى ، ئېغىل – قوتان ئورۇنلاشتۇرغان ، باغۋاران بىلەن ئۆيلەر قوشۇلۇپ چوڭ قورۇ ئىچىگە ئېلىنغان بولۇپ ، يولغا قارىتىپ دەرۋازا ئورنىتىلىغان.
خەلقىمىزنىڭ ئولتۇراق ئۆيلىرىنىڭ تەكشىلىكتىكى ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى خىلمۇ خىل بولۇپ ، ئۇنى تۈرگە ئايرىش بىر قەدەر قىيىن بولغان ، چۈنكى ھەرقايسى ئورۇنلارنىڭ ھاۋا كېلىماتى ، ئىشلىتىدىغان قۇرۇلۇش ماتېرىيالى ، ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئادىتى ئوخشاش بولمىغانلىقتىن ، ئولتۇراق ئۆيلەرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشىدىمۇ پەرق بولغان. تۆۋەندە ئەنە شۇ پەرقلەرنى كۆزدە تۇتۇپ ، ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگە بولغان بىر قانچە خىل تەكشىلىك ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز.
پىشايۋاننى مەركەز قىلىپ ئورۇنلاشتۇرغاندا ، ئۆي بىلەن ھويلىنىڭ ، ھويلا بىلەن باغنىڭ ئۆزئار مۇناسىۋىتىنى ياخشى بىر تەرەپ قىلغىلى بولغاچقا ، ئولتۇراق ئۆي قۇرۇلۇشىغا تەبىئىي مۇھىتنى ئەڭ ئۈنۈملۈك سىڭدۈرگىلى ، ھەر خىل پائالىيەتلەردە ھويلا بىلەن ئۆيدىن ئەڭ ئۈنۈملۈك پايدىلانغىلى بولىدۇ. پىشايۋاننى مەركەز قىلىش نىسبەتەن قۇرغاق ھاۋا كىلىماتىدىكى جەنۇبىي شىنجاڭدا بىر نەچچە خىل تىپقا ئايرىلسىمۇ ، ئەمما ئۇنىڭ تۇرالغۇ قۇرۇلۇشىدىكى رولى يەنىلا تۇرمۇش پائالىيەت سورۇنىنى كېڭەيتىشتىن ئىبارەت.
ئىككىنچى : ھويلىنى مەركەز قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇش. بۇ خىل ئورۇنلاشتۇرۇش خەلقىمىزنىڭ يەرگە قاراپ ئۆي سېلىش ، يەردىن تولۇق پايدىلىنىپ ئولتۇراق ئۆي مۇھىتىنى يارىتىش ئەنئەنىسىنىڭ تىپىك ئۈلگىسى بولۇپ ، مەيلى ئۆيلەرنىڭ تەكشىلىكتىكى ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى جەھەتتە بولسۇن ياكى ئۆيلەرنىڭ بوشلۇقتىكى ئۇسلۇبى جەھەتتە بولسۇن ، كىشىنى جەلپ قىلارلىق ئۆزگىچە ئۇسلۇب ۋە شەكىلگە ئىگە. ئەپچىللىك بىلەن چىقىرىلغان بالىخانىلار ، ھويلا ئىچىگە ئۆستۈرۈلىدىغان گۈل – گىياھ ۋە فونتانلار ، ئۆزگىچە بېزەلگەن پەلەمپەيلەر تۇرالغۇ ئۈچۈن ئالاھىدە مۇھىت يارىتىپ ، تۇرالغۇنى بىخەتەرلىك تۇيغۇسى كۈچلۈك بولغان تۈسكە كىرگۈزىدۇ. تۇرالغۇنى بۇنداق ئورۇنلاشتۇرغاندا ، ھويلا بىلەن ھەرقانداق ئۆيلەرنىڭ مۇناسىۋىتى قويۇق ، ئۆزئارا گىرەلەشكەن بولىدۇ.
ھويلا تاشقى ۋە ئىچكى ھويلا دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ ، تاشقى ھويلا ئىمارەتنىڭ ئالدى ياكى يان تەرىپىگە ئورۇنلاشتۇرىلىدۇ ، باغ بىلەن ھويلا ياغاچ رېشاتكا ئارقىلىق ئايرىلىپ ئىشلىتىش تەلىپى بويىچە ئۆزئارا مۇۋاپىق تۇتاشتۇرۇلۇپ ، ئىمارەت ، باغ ۋە ھويلا بىرلەشتۈرۈلۈپ ، بىناكارلىقتىكى بىر پۈتۈنلۈكنى ھاسىل قىلىدۇ.
ھويلىنى مەركەز قىلغان تەكشىلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىدا ، تۇرالغۇنىڭ تەكشىلىكتە ئىگىلىگەن ئورنىنىڭ قانچىلىك بولۇشىدىن قەتىئينەزەر ، ئۆيلەر ئاساسەن ھويلىغا قارىتىپ ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. يەنە بىر مۇھىم مەسىلە ئۆي ئىچىنى يورۇتۇش بولۇپ ، كۆپلىگەن تۇرالغۇلاردا سىرتقا قارىتىپ دېرىزە ئېچىش ئىمكانىتى يوق ، بۇنداق ئەھۋالدا ھەرقايسى خانىلارنىڭ دېرىزىسى ھويلىغا قارىتىپ ئېچىلىدۇ. بەزى ھويلىلاردا پېشايۋان ئورۇنلاشتۇرالماي دەم ئېلىش ، ئۆي ئىشلىرىنى قىلىش ۋە غىزالىنىش ئۈچۈن سۇپا ئورۇنلاشتۇرىلىدۇ. بۇنىڭدىكى ئاساسلىق سەۋەب يەنىلا خانىلارغا يورۇقلۇق چۈشۈرۈش ۋە ھويلىنى پائالىيەت سورۇنى قىلىشتىن ئىبارەت. شەھەر ئىچىدە يەر قىس بولغانلىقتىن ، بۇنداق تۇرالغۇلاردا باغ ۋە قورۇ – قوتان ئورۇنلاشتۇرۇلمايدۇ. لېكىن گۈل – گىياھ ئۆستۈرۈش ، گۈل تەشتەكلىرىنى قويۇپ ئائىلىۋى مەنزىرە ھاسىل قىلىش ئۈچۈن يەنىلا مەلۇم ئورۇن ئاجرىتىلىدۇ.
ئۈچىنچى. ئايۋاننى مەركەز قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇش. بۇ خىل ئورۇنلاشتۇرۇش خەلقىمىزنىڭ ئولتۇراق ئۆيلەرنى تەكشىلىكتە ئورۇنلاشتۇرۇشىدىكى ئەنئەنىۋى شەكىللىرىنىڭ بىرى ، ئايۋاننىڭ ئاساسلىق رولى ئۆي ئىچىگە يورۇق چۈشۈرۈشتىن ئىبارەت بولۇپ ، ئۇ يېرىم ئوچۇق ھويلا ھېسابلىنىدۇ. ئۇ پۈتۈن تۇرالغۇنىڭ مەركىزى بولۇپ ، ئۆيلەر ئايۋاننى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چۆرىدەپ ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ.
قەشقەردىكى ئايۋانلار پېشايۋاننى ئاساس قىلىدۇ. قارىماققا خوتەننىڭ تۇرالغۇلىرىدەك روشەن ئايرىلمايدۇ. يەنى پېشايۋاننىڭ ياكى بىز دەۋاتقان ئايۋاننىڭ ئومۇمىي قۇرۇلمىسى تۈڭلۈككە ئوخشاش بولۇپ ، ئۈستى يېپىلمايدۇ ، قارىماققا ھويلا ئىچىدىكى يېپىق پېشايۋانغا  ئوخشايدۇ. ئۆيلەرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلىشى ھويلىنى مەركەز قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇلۇش شەكلىگە ئاساسەن ئوخشاش بولۇپ ، ئۆيلەر پېشايۋان سوپىسىغا قارىتىلىپ ئورۇنلاشتۇرىلىدۇ.
مېھماندارچىلىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا ، ئايۋان پۈتۈنلەي ئۆي ئىچىگە تەۋە بولسىمۇ ، ئىشلىتىش جەھەتتە  يەنىلا سىرتقى پائالىيەت سورۇنى ھېسابلىنىدۇ. ئايۋاننى ئۆي سىرتىدىكى باشقا  پائالىيەت سورۇنلىرى بىلەن سېلىشتۇرغاندا قىش پەسلى بىلەن بوران چىققان كۈنلەردە ئىشلىتىشكە تازا باب كېلىدۇ. ئۇ سىرتقى بوشلۇق بىلەن ئۆي ئىچىنى بىرىكتۈرۈشنىڭ مۇكەممەللىشىشى بولسىمۇ ، ھەددىدىن ئارتۇق يېپىق بولغاچقا ، مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئۆيلەرگە يەنىلا سىرتقى پائالىيەت سورۇنى قوشۇمچە قىلىنىدۇ.
ئايۋان ئولتۇراق ئۆينىڭ بىر قىسمى بولسىمۇ ، ئۇ ھەرقايسى ئۆيلەردىن كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ. ئىقتىدار جەھەتتىن سىرتقى پائالىيەت سورۇنى بولۇپ ، ئۆيگە ئوخشىمايدۇ. ئۇنىڭ شەكلى ئالاھىدە بولغاچقا ، ئۆيلەرنىڭ ئورتاق ئىشلىتىدىغان ئاممىۋى سورۇنى ھېسابىنىدۇ ، يەنى مېھمان كۈتۈش ، كۆڭۈل ئېچىش قاتارلىق پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلىدىغان سورۇن ھېسابلىنىدۇ.
مۈلۈك ۋارىسلىقى
ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئوغۇل، قىز، ئايال ھەممىسى مۈلۈك ۋارىسلىق ھوقۇقىغا ئىگە. ئەمما، ئەمەلىي تەقسىماتتا ئوغۇلغا قارىغاندا قىزغا ئىككىدىن بىر ئۈلۈش؛ ئايالغا تۆتتىن ياكى سەككىزدىن بىر ئۈلۈش تەقسىم قىلىنىدۇ. ئەگەر ئۆلگۈچىنىڭ ئوغلى يوق بولغان تەقدىردە مۈلۈك قىزلار ئوتتۇرىسىدا تەڭ تەقسىم قىلىنىدۇ. ھېچقانداق پەرزەنتى يوق، ئەمما قانداش تۇغقان ۋە ئايالى بولغان تەقدىردىمۇ شۇلار ئوتتۇرىسىدا بىر ئۈلۈشتىن تەقسىم قىلىنىدۇ. ئۆلگۈچىنىڭ باشقا ھېچقانداق يېقىنلىرى بولماي، پەقەت ئۆگەي ئاكىسى، ئاسراندى پەرزەنتى بولسا مۈلۈك ۋارىسلىق ھوقۇقى شۇنىڭغا مەنسۇپ بولىدۇ. مۇنداق پەرزەنتلەردىن بىردىن ئوشۇق بولغان تەقدىردە ئۇلارغا تەڭ تەقسىم قىلىنىدۇ. ئۆلگۈچى يەككە - يېگانە بولسا، ئۇنىڭ مۈلكى جامائەتنىڭ كېڭىشى بىلەن جامائەت خەيرى - ساخاۋەت ئىشلىرىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىدۇ. ئۆلگۈچى ھايات ۋاقتىدا مال - مۈلۈكنىڭ مەلۇم قىسمىنى پەرزەنتلىرىنىڭ بىرەرىگە ياكى ئايالىغا (ئۆگەي ۋە ئاسراندى پەرزەنتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) بەخشەندە قىلىپ بەرگەن ياكى شۇنداق قىلىشنى ۋەسىيەت قىلغان بولسا، مۈلۈكنىڭ شۇ قىسمى تەقسىماتقا كىرگۈزۈلمەيدۇ.
ئۇيغۇرلارمۇ قىز بالا ياتلىق قىلىنغاندا بىر يۈرۈش تويلۇق ۋە باشقا سەرەمجانلار بىلەن ئۇزىتىدۇ. ئەمما ئۇ يەنىلا مۈلۈك ۋارىسلىق ھوقۇقىغا ئىگە. تۇرمۇشلۇق بولمىغان ئوغۇل قىزلارغا مۈلۈك تەقسىماتىدا، ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ۋە توي ئىشلىرىنىڭ خىراجىتى نەزەردە تۇتۇلۇپ، تېگىشلىك ئەنئەنىۋى نىسبەتتىن بىر ھەسسىدىن ئارتۇقراق مۈلۈك قالدۇرۇلىدۇ.
تۇغقان ناملىرى
ئۇيغۇرلاردا بىر ئائىلە ئەزالىرى يەنى قانداش جەمەت بىرلىكى ئاساسىدىكى تۇغقانلار ئەجداد تەرتىپى، ئەۋلاد تەرتىپى، ياش تەرتىپى بويىچە خاس نام بىلەن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
1) ئەجداد تەرتىپى بويىچە:
ئۇيغۇرلاردا ئەنئەنە بويىچە ئەجداد تەرتىپىنىڭ خاس نامى ۋە شەخس ئىسمى يەتتىنچى ئەجدادقىچە خاتىرىدە تۇتۇلىدۇ: ①دادا(ئاتا)، (ئانا) (ئاپا)؛ ②چوڭ دادا (ئاتا)، چوڭ نانا (ئاپا)؛③بوۋا (م) موما (م)؛ ④چوڭ بوۋام (م) چوڭ موما(م)؛ ⑤ئۇلۇغ بوۋا(م) ئۇلۇغ موما(م)؛ ⑥بەشىنچى ئەجدادتىن يەنى ئۇلۇغ بوۋىدىن يۇقىرىدىكىلەر ئۇلۇغ بوۋامنىڭبوۋىسى ياكى ئالتىنى، يەتتىنچى بوۋام دەپ يۈرگۈزۈلىدۇ. بۇرۇن ئالتىنچى، يەتتىنچى ئەجدادنىڭ خاس نامى بولغان بولۇشى مۇمكىن. ئەمما بىزنىڭ دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگۈچە ئۇنتۇلغان بولسا كېرەك. شۇنىڭدەك ھازىر ئۈچىنچى ئەجدادلىرىدىن يۇقىرى ئەجدادىنىڭ خاس نامى شەخس ئىسىملىرىنى تولۇق ئېيتىپ بېرەلەيدىغانلار ئاز ئۇچرايدىغان بولۇپ قالدى.
2) ئەۋلاد تەرتىپى بويىچە:
ئۇيغۇرلاردا دادا جەمەت ئەۋلادى ئالتە بوغۇمدا يەنى ئالتە ئەۋلادىدا ئاخىرلىشىدۇ. ئۇلار: ①ئوغۇل، قىز، ②نەۋرە، ③ئەۋرە، ④چەۋرە، ⑤پەي نەۋرە، ⑥كوكۇن نەۋرە دېيىلىدۇ. نەۋرە ئوغۇل نەۋرە، قىز نەۋرە دەپ پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
3( دادا، ئانا جەمەت بويىچە:
دادا، ئانىسىنىڭ ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىللىرى ئومۇملاشتۇرۇلۇپ تاغا ياكى ئاغا، ئاكا، ھامما دەپ پەرقلەندۈرۈلىدۇ. ئەمما ئادەتتە يېقىنلىق، مېھرى ھۈرمەت ئېتىبارى بىلەن ئۇلارنىڭ شەخس ئىسمىنىڭ ئاخىرىغا دادا(م)، ئانا(م)، ئاپا(م) سۆزى قوشۇلىدۇ. بەزى رايونلاردا دادىنىڭ ئاكىسى چوڭ ئاتا، ئۇكىسى كىچىك ئاتا؛ ئانىنىڭ ئاچىسى چوڭ ئاپا، سىڭلىسى كىچىك ئاپا دەپمۇ يۈرگۈزۈلىدۇ.
4) قۇدا تۇغقان ناملىرى:
پەرزەنتلىرىنىڭ نىكاھ مۇناسىۋىتى بىلەن شەكىللەنگەن غەيرىي قانداش سىستېمىسى ئاساسىدىكى تۇغقانچىلىق مۇناسىۋەت <قۇدا تۇغقان> دېيىلىدۇ ۋە خاس نام بىلەن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
①ئوغۇل ۋە قىز تەرەپ ئاتا - ئانىلىرى قۇدىلارنى پەرقلەندۈرۈش زۆرۈرىيىتى بولغاندا ئەر (ئەركەك) قۇدا، ئايال (چىشى) قۇدا دەپ يۈرگۈزۈلىدۇ. ②ئوغۇلنىڭ ئايالى <كېلىن ياكى كېلىن بالا> قىزنىڭ ئېرى <كۈيە ياكى كۈيئوغۇل> دەپ يۈرگۈزۈلىدۇ. ئەمما ئوغۇل تەرەپ ئادەتتە كېلىننى ئائىلىنىڭ رەسمىي ئەزاسى سۈپىتىدە <قىزىم ياكى بالام> دەپ ئاتايدۇ. قىز تەرەپ بولسا، كۈيئوغۇلنى <ئوغلۇم ياكى بالام> دەپ ئاتايدۇ. ③ئوغۇلنىڭ ئايالىنىڭ شۇنىڭدەك، كېلىننىڭ ئېرىنىڭ دادا (ئاتا)سى، ئانا (ئاپا)سى، <قېيىن ئاتا>، <قېيىن ئانا> دەپ ئاتىلىدۇ. ئادەتتە دادا (ئاتا) ئانا (ئاپا) دەپ يۈرگۈزۈلىدۇ. ④كۆپ پەرزەنتلىك ئائىلىلەردە چوڭ ئوغۇلنىڭ ئايالى ئۇنىڭ ئۇكا، سىڭىللىرى تەرىپىدىن <يەڭگە> ياكى <ئېگىچە>، تۇرپان قاتارلىق جايلاردا بولسا <ئايلا> دەپ ئاتىلىدۇ. كېلىنلەر ئارىدىن چوڭلىرىنى ئاكا ياكى ئاغا، تۇرپان قاتارلىق جايلاردا <موللاكا>، <ئاچا> ياكى <ھەدە>، <ئايلا>؛ كىچىكلىرىنى <ئۇكام>ش <سىڭلىم> دەپ ئاتايدۇ. بىر ئائىلىدىكى ئاكا - ئۇكىنىڭ ئاياللىرى ئۆز ئارا <ئېپى يەڭگە> دەپ ئاتىشىدۇ. ⑤ئەرنىڭ ئايالىنىڭ ئاكا - ئۇكىسى <قېيىن ئاغا>، <قېيىن ئىنى>، ئاچا - سىڭىللىرى <قېيىن ئېگىچە>، <قېيىن سىڭىل> دەپ ئاتىلىدۇ. ئادەتتە بولسا، ئاكا ياكى ئاغا، ئاچا، ئىگىچە ياكى سىڭىل دەپ يۈرگۈزۈلىدۇ. ⑥بىر ئائىلىدىن ياتلىق بولغان ئاچا، سىڭىلنىڭ ئەرلىرى شۇنىڭدەك ئەر - ئايال ئىككى تەرەپنىڭ ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىللىرى ئارىسىدا قۇدىلاشقانلارمۇ <باجا> دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئاتا - ئانىلىرى <قايچا قۇدا> دەپ ئاتىلىدۇ.
ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە قۇدا تۇغقانلاردىن ھېسابلانمىسىمۇ، لېكىن ئۆزئارا قاتتىق ھۈرمەتلىشىدۇ. بۇ <قۇدا كەلدى، خۇدا كەلدى>، <كۈيئوغۇل كەلدى، خان كەلدى> دېگەن تەمسىلدە ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن. ⑦پەرزەنتلەرگە ئائىت خاس نام: يېڭىدىن دۇنياغا كۆز ئاچقان بىر جان ئىگىسى بىر تۇتاش <بالا>، جىنسىي پەرقىگە قاراپ <ئوغۇل>، <قىز> دەپ ئاتىلىدۇ. بالا تۇغۇلۇپ يېشىغا توشقۇچە <بوۋاق>، <قىز> دەپ ئاتىلىدۇ. بالا تۇغۇلۇپ يېشىغا توشقىچە <بوۋاق>، ئالتە - يەتتە ياشلىق بالىلار <نارەسىدە>، يەتتە - سەككىز ياشتىن 11 - 12 ياش ئارىلىقىدىكى بالىلار يەنى ئۇششاق يېشىدىكى بالىلار <ئۆسمۈر> دەپ ئاتىلىدۇ. بىر قېتىملىق تۇغۇتتا تۇغۇلغان ئىككى بالا <قوشكېزەك> دەپ ئاتىلىدۇ. ⑧نەۋرىلەر: بىر جەمەتتىن بولغان نەۋرىلەر ئادەتتە تۇغقان دەپ يۈرگۈزۈلسىمۇ، ياش تەرتىپى بويىچە يەنىلا <نەۋرەئاكا>، <نەۋرە ئىنى>، <نەۋرە ئاچا ياكى نەۋرە ھەدە>، <نەۋرە سىڭىل>دېگەن خاس نام ئارقىلىق پەرقلەندۈرۈلىدۇ. ئۇيغۇرلاردا تۇغقان ئۇقۇمىنى بىلدۈرىدىغان دادا، بوۋا، ئانا (ئاپا)، ئاكا - ئۇكا (ئىنى)، ئاچا - سىڭىل، يەڭگە، ئايلا، بالا، قىز، ئوغۇل قاتارلىق ئاتالغۇلار ئادەتتە يېقىنلىق، مېھرى - ھۈرمەت ئىپادىسىدە يەنە كەڭ قوللىنىلىدۇ. مەسىلەن، قولۇم - قوشنا، يارۇ - بۇرادەرلەر ئۆز ئارا ئۆزىدىن چوڭلارنى - ئەرلەرنى بوۋا، دادا، ئاكا؛ ئاياللارنى ئانا ( ئاپا) ئايلا، ئاچا، يەڭگە؛ كىچىكلەرنى ئۇكام، ئىنىم، بالام، ئوغلۇم، سىڭلىم، قىزىم دەپ ئاتايدۇ. ناتونۇش كىشىلەر مەلۇم زۆرۈرىيەت تۈپەيلى ئۇدۇل كەلگەن بىرىدىن گەپ سوراش توغرا كەلگەندە قارشى تەرەپنىڭ جىنسىي پەرقى بويىچە قىياسەن ياش - قۇرامىغا قاراپ يۇقىرىدىكى ناملاردا چاقىرىدۇ، بۇنىڭدىن باشقا دىنىي زاتلارنىڭ ئاياللىرى <قۇشناچ>، يۇقىرى تەبىقىدىكىلەرنىڭ ئاياللىرى <ئاغچا> دەپ ئاتىلىدۇ.
24- چىللە
24- چىللە ياكى 24- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 24- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 205. (كەبىسە يىلى 206.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 160كۈن باردۇر.
بېنگال مولۇنى تاغ مۈشۈكى
left|thumb|350px|بېنگال مولۇنى تاغ مۈشۈكى بېنگال مولۇنى تاغ مۈشۈكى
25- چىللە
25- چىللە ياكى 25- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 25- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 206. (كەبىسە يىلى 207.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 159 كۈن باردۇر.
ۋەزىن
ۋەزىن __ خەلقئارا ئاتالغۇدا «ۋەزىن»نى« ritim» دەيدۇ.شېئىرىيەت ئادەتتە ۋەزىن ئىتىبارى بىلەن « بارماق ۋەزنى»،«ئارۇز ۋەزنى» دېگەن ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ.
تۇراق
تۇراق ـــ شېئىرنىڭ مىسراسى ئىچىدىكى قانۇنىيەتلىك توختاش (پائۇزا) بولۇپ، بۇ شېئىردا ئاھاڭدارلىق تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىدىغان بىر ئامىل.
سىئىرت ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px
چاقماق
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'Microsoft Uighur', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:16px">
سىئىرت ۋىلايىتى
سىئىرت ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، سىئىرتنىڭ 266،159 نوپۇسىبار، 5،406 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 42°16، پوقتانومۇرى 056 رايۇننومۇرى 0486.
چاقماق
چاقماق بۇلۇتلار ئارىسىدا ، بۇلۇتلار بىلەن يەر ئوتتۇرىسىدا ياكى بۇلۇتنىڭ ھەرقايسى جايلىرى ئارىسىدا كۈچلۈك توك قويۇپ بېرىش ھادىسىسى.
يەككە چاقماقنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئاران نەچچە يۈز مېتىر بولۇشى مۇمكىن ، ئەمما ئۇزۇنلۇقى نەچچە كىلومېتىر كېلىدۇ. چاقماقنىڭ تېمپېراتۇرىسى 17 مىڭدىن 28 مىڭ سېلسىيە گرادۇسقىچە بولۇپ ، قۇياشنىڭ يەر يۈزى تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئۈچتىن بەش ھەسسىسىگە توغرا كېلىدۇ. چاقماقنىڭ قاتتىق ئىسسىقلىقى ھاۋانىڭ يول بويى شىددەت بىلەن كېڭىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ھاۋا تېز ھەرىكەت قىلىدۇ ، شۇڭا ئۇ دولقۇن ھاسىل قىلىدۇ ۋە ئاۋاز چىقىرىدۇ.
نىكاھ تۈزۈم - رەسمىيەتلىرى
ئازادلىقتىن بۇرۇن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە قېئوداللىق ھۆددىگەرلىك ئاساسىدىكى بىر ئەرگە بىر ئاياللىق تۈزۈمى ھۆكۈم سۈرۈپ كەلگەن، ئۇنىڭ ئالاھىدىكلىرى:ئەرلەرنىڭ ئەرلىك ھوقۇق - ئىمتىيازى مۇقەددەس ئىدى. ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە گەرچە بىر ئەر بىر ئاياللىق تۈزۈم ھۆكۈم سۈرۈپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەرلەر ئەرلىك ھوقۇق - ئىمتىيازىدىن پايدىلىنىپ ئىككى، ھەتتا ئۈچ، تۆت خوتۇن ئالىدىغان ئەھۋالمۇ تەڭ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. مۇنداق ئەھۋال ئومۇميۈزلۈك بولمىسىمۇ، ئۇنىڭ شەكىللىنىشىگە مۇنداق ئەھۋاللار سەۋەب بولغان:①ئوتتۇرىدا پەرزەنت بولماسلىقى ياكى ئايالىنىڭ تۇغۇت ئىقتىدارى بولماسلىقى سەۋەبى بىلەن ئەر خوتۇن ئۈستىگە يەنە بىر خوتۇن ئالىدۇ. مۇنداق سەۋەب زۆرۈرىيىتى تۇغۇلغاندا، ئەر خوتۇن رازىلىشىش ئاساسىدا ئىش كۆرۈلىدۇ. كۆپىنچە ھاللاردا ئايال تەرەپ تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىپ لايىق تاللايدۇ ۋە توي ئىشىغا ئۆزى رىياسەتچىلىك قىلىدۇ. مۇنداق بىر ئەرلىك ئىككى خوتۇن <چوڭ خوتۇن>، <كىچىك خوتۇن> دەپ ئاتىلىدۇ. كىچىك خوتۇن ئادەتتە <توقال> دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ②تىجارەت بىلەن ياكى باشقا ئىشلار بىلەن سىرتتا ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇپ قېلىش ئەھۋالى بولغاندا، ئەر يەنە بىر خوتۇن ئېلىشقا بولىدۇ. بەزى ئەرلەر ئەرلىك ھوقۇق ئىمتىيازى، جەمئىيەتتىكى نوپۇز، بايلىق، ھوقۇق ئىمتىيازىغا تايىنىپ خاھىشىچە توقال ئالىدىغانلارمۇ بار. ئەمما بۇ خىلدىكى توقال ئالغۇچىلار بىر قەدەر ئاز بولغان، بولۇپمۇ ئۈچ، تۆت توقال ئېلىش ناھايىتى ئاز ساندىكى يۇقىرى تەبىقىدىكىلەر ئىچىدىلا مەۋجۇت بولغاچقا، ئۇنداق ئەھۋال تېخىمۇ ئاز بولغان.
پەرزەنتلەرنىڭ نىكاھ ئىشى ئاساسەن ئاتا - ئانىنىڭ ھۆددىگەرلىكىدە بولۇپ كەلگەن. ئوغۇل - قىز ئۆز ئارا تېپىشىپ رايىلاشقاندىن كېيىن ئاتا - ئانىلارنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىپ تويلىشىدىغان ئەھۋالمۇ تەڭ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. ئەمما تەڭ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. ئەمما ئاتا - ئانىنىڭ پىكرى يەنىلا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايتتى.
ئىنفرا قىزىل نۇر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئىمىن
ئۈچىنچى ئەۋلاد ۋاڭ ئىمىن (1711-يىلىىدىن 1740-يىلغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان).كاڭشىنىڭ 50-يىلى(1711-يىلى) گوپا بەگنىڭ چوڭ ئوغلى ئىمىن 1-دەرىجىلىك جاساق تارخانبەگلىككە ۋارىسلىق قىلىدۇ. كاڭشىنىڭ 54-يىلى (1715-يىلى) نىڭ بېشىدا سېۋىن ئارۇبدان قۇمۇلغا قورشاپ ھۇجۇم قىلىشقا 2000 دىن ئارتۇق ئەسكەر ئەۋەتىدۇ. ئىمىن ۋاڭ ئوردا قوشۇنىنى باشلاپ ، قۇمۇلدا تۇرۇشلۇق مۇداپىئە قوشۇنىدىكى تۇرغاق بەگ پەن جىنشەن باشچىلىقىدىكى 200نەچچە چىڭ ئەسكىرى بىلەن بىرلىكتە دۈشمەنگە قارشىلىق كۆرسىتىدۇ. نەتىجىدە جۇڭغار قوشۇنى مەغلۇپ بولۇپ، شەھەرنىڭ جەنوپ تەرىپىگە 20 چاقىرىم چېكىنىدۇ. سۇجۇنىڭ باشبۇغى لۇجېنشېڭ بۇنىڭدىن خەۋەر تېپىپ زور قوشۇن باشلاپ ياردەمگە كېلىدۇ. سېۋىن ئارۇبدان بۇنى ئاڭلاپ بەدەر تىكىۋېتىدۇ. بۇ قېتىمقى جەڭدە چىڭ قوشۇنى جۇڭغار قوشۇنىنىڭ 90 دىن ئارتۇق ئادىمىنى ئۆلتۈرۈپ، ئۈچ ئادىمىنى تىرىك تۇتۇۋالىدۇ. كاڭشى خان ئىمىن ۋاڭ ، پەن جىشەن ۋە ئۇرۇشتا خىزمەت كۆرسەتكەن ئەمەلدارلارغا 15 مىڭ سەر تەڭگە مۇكاپات بېرىدۇ ھەم ئۇرۇش تۈپەيلىدىن زىيانغا ئۇچرىغان پۇقرالارغا ئاشلىق، قوي، كالا ياردەم قىلىدۇ.ئەسىرلەرنى يالاپ بېيجىڭغا ئېلىپ بارغان سۇمۇن زەڭگى زۇپەر قاتارلىقلارغا تون، تاۋار-دۇردۇن، كىيىم-كېچەك ئىنئام قىلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، كاڭشى خان ھەمىشە ئاز ئادەم بىلەن كۆپ ئادەمنى يېڭىشتەك بۇ جەڭ مىسالى ئارقىلىق جۇڭغارلارنى  ئاگاھلاندۇرۇپ تۇرىدۇ ۋە جايلاردىكى مۇداپىئە  قوشۇنلىرىغا ئىلھام بېرىدۇ.
چىڭ ھۆكۈمىتى سېۋىن ئارۇبداننىڭ قۇمۇلغا يەنە تاجاۋۇز قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، بارىكۆل قاتارلىق جايلاردا تۇرۇشلۇق مۇداپىئە قىسىملىرىنى كۆپەيتىدۇ. ئەمما قاتناشنىڭ قولايسىزلىقىدىن قوشۇن ئوزۇق -تۈلۈكتىن قىسىلىپ قالغاندا، ئىمىنۋاڭ ئۆزىنىڭ زاپاس ئاشلىقى ۋە مال-چارۋىلىرىنى چىڭ ئەسكەرلىرىگە ئارىيەتكە بېرىدۇ. كاڭشىنىڭ 57-يىلى (1718-يىلى) ئىمىن ۋاڭ قۇمۇلدىكى بىر تۈركۈم دېھقانلارنى تاشۋېلىققا (تالناچىنغا) بېرىپ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈپ تېرىقچىلىق قىلىشقا ئەۋەتىدۇ. كېيىنكى يىلى 600دادەندىن ئارتۇق ئارپا يىغىۋېلىپ، ئۇنىڭ ھەممىسىنى يوقىرىغا تاپشۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە ، چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ قۇمۇلدا تۇرۇشلۇق مۇداپىئە قوشۇنى ئوزۇق-تۈلۈكتىن قىسىلىپ قېلىشتەك قىيىن ۋەزىيەت ئوڭشىلىدۇ. قومۇلنىڭ ۋەزىيىتىمۇ شۇنىڭ بىلەن تەڭ سەل-پەل ياخشىلىنىدۇ. كاڭشىنىڭ 61-يىلى (1722-يىلى)ئىمىن ۋاڭ قۇمۇللۇق ئۇيغۇرلاردىن 400 كىشىنى تۇرپانغا بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈپ تېرىقچىلىق قىلىشقا باشلاپ بارىدۇ. بۇ ئادەملەر ئۇ يەرنىڭ شارائىتىغا كۆنەلمىگەنلىكتىن، ئاخىرى قۇمۇلغا قايتىپ كېلىدۇ. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي، ئۇلار يەنە تالناچىنغا بېرىپ تېرىقچىلىق قىلىدۇ. يۇڭجېڭنىڭ 5-يىلى (1727-يىلى) 2-ئايدا چىڭ ھۆكۈمىتى ئىمىن ۋاڭنى " تەختكە ئولتۇرغاندىن كېيىن ئالاھىدە كۈچ چىقاردى، ئۆز قوشۇنىنى باشلاپ بېرىپ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈپ تېرىقچىلىق قىلىپ، قوشۇنىمىزغا ياردەم بەردى، ئالاھىدە مۇكاپاتلاشقا ئەرزىيدۇ" دەپ ، ئۇنى 1000 سەرتەڭگە بىلەن مۇكاپاتلايدۇ ھەم "دۆلەتنىڭ ئامانلىقى ئۈچۈن خىزمەت كۆرسەتكەن بەگ" دىگەن ئۇنۋان بېرىدۇ. تېرىقچىلىق قىلىشقا قاتناشقان 400دىن ئارتۇق ئۇيغۇر دىھقانمۇ مۇكاپاتلىنىدۇ. يۇڭجېڭنىڭ 7-يىلى (1730-يىلى) 12-ئايدا ئىمىن ۋاڭغا "خوشۇن بېيزى" دەپ نام بېرىلىدۇ.
يۇڭجېڭنىڭ 10-يىلى (1732-يىلى) 1-ئايدا، جۇڭغارلار 6000دىن ئارتۇق ئەسكەر بىلەن قۇمۇلغا يەنە قورشاپ ھۇجۇم قىلىدۇ. بۇ چاغدا، قۇمۇلدا ئاران 2000دىن ئارتۇق ئەسكەر بولۇپ، دۈشمەنگە تاقابىل تۇرۇش تەس ئىدى. نىڭيۈەننىڭ باش سانغۇنى يۆجۇڭچى باشبۇغ ساۋشىياڭ بىلەن مۇئاۋىن باش چېرىكچى جى چېڭبىن قاتارلىقلارنى 7000دىن ئارتۇق ئەسكەر بىلەن ياردەمگە ئەۋەتىدۇ. جۇڭغار قوشۇنى تولۇق يوقىتىلمىغان بولسىمۇ، قۇمۇلدىكى ھەربى ۋە خەلق باتۇرلۇق بىلەن كۈرەش قىلغانلىقتىن، يەنىلا ناھايىتى زور غەلبە قولغا كەلتۈرۈلىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى جەڭگە قاتناشقان ھەربى ۋە خەلققە ئالاھىدە 5000سەر تەڭگە مۇكاپات بېرىدۇ. بۇنىڭ ئۈستىگە يەنە 10مىڭ سەر تەڭگە ئاجرىتىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇرۇشتا تارتقان ئىقتىسادى زىيىنى ئۈچۈن ياردەم قىلىدۇ.
يۇڭجېڭنىڭ 12-يىلى (1734-يىلى) ئىمىن ۋاڭ ئوردىنىڭ پىششىق يېرىدىن 4000مو يەرنى چىڭ قوشۇنلىرىنىڭ تېرىپ يىيىشىگە بېرىدۇ. پادىشاھ شىزۇڭ قۇمۇل دېھقانلىرىغا بولغان غەمخورلىقىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن، يەنە بىر پارچە ئاقيەرنى ئىمىن ۋاڭغا ئايرىپ بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە ، ھۆكۈز، دېھقانچىلىق سايمانلىرى، ئۇرۇقلۇق ئىنئام قىلىپ، دېھقانچىلىقنى راۋاجلاندۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ. يۇڭجېڭنىڭ 13-يىلى(1735-يىلى) 5-ئايدا، سېۋىن ئاررۇبداننىڭ چوڭ ئوغلى غالدان سېرىن چىڭ ھۆكۈمىتى بىلەن يارىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن قۇمۇل ئەتراپى ، قۇمۇل ئەتراپى ۋاقتىنچە تىنجىلىدۇ. بۇ چاغدا چىڭ ھۆكۈمىتى قۇمۇلدا 5000 كىشلىكلا قوشۇن قالدۇرۇشنى، بارىكۆلدە تۇرۇۋاتقان زور قوشۇننى ئىچكىرىگە يۆتكەپ كېتىشنى قارار قىلىدۇ. شۇ كۈنلەردە قۇمۇلدا بوز يەر ئېچىپ تېرىقچىلىق قىلش خېلىلا تەرەققىي قىلغان بولۇپ،200مىڭ دادەندىن ئارتۇق ئېھتىيات ئاشلىقى بار ئىدى. ئۇ تەمىنلەشكە تولۇق يېتەتتى. زور قوشۇن ئىچكىرىگە يۆتكىلىپ كەتكەندىن كېيىن،ئېشىنچا ئاشلىق تېخىمۇ كۆپىيىدۇ. شۇنداق بولسىمۇ ئىمىن ۋاڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈپ تېرىقچىلىق قىلىشنى بۇرۇنقىدەكلا داۋاملاشتۇرۇۋېرىدۇ. چىيەنلوڭنىڭ تۇنجى يىلى (1736-يىلى) چىڭ ھۆكۈمىتى قۇمۇل ئۇيغۇر دېھقانلىرىدىن ئېلىنىدىغان ئاشلىق ئىجارىسىنى ئەمەلدىن قالدۇرىدۇ. ھەمدە ئىمىن ۋاڭ قاتارلىقلارغا كۆپلەپ تەڭگە ئىنئام قىلىدۇ.
چىيەنلوڭنىڭ 4-يىلى (1740-يىلى) 12-ئاينىڭ 10-كۈنى ئىمىن ۋاڭ كېسەل بىلەن ۋاپات بولىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى 1000سەر تەڭگە ئاجرىتىپ قۇمۇلدا تۇرۇۋاتقان ۋاسساللار مەھكىمىسىنىڭ زەڭگىسىنى تەزىيە بىلدۈرۈپ،ھال سوراشقا بۇيرۇيدۇ. ھەمدە ئىمىن ۋاڭنىڭ خوتۇنىغا كۈمۈش - تەڭگە ئىنئام قىلىپ ھال سورايدۇ. ئىمىن ۋاڭ ئاتىسىنىڭ ئۇنۋانىغا ۋارىسلىق قىلغاندىن كېيىنكى ۋاقىتنىڭ كۆپ قىسمىدا بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈپ تېرىقچىلىق قىلىپ ھەربىيلەرگە ياردەم بېرىش بىلەن مەشغۇل بولىدۇ، ئىلگىرى-ئاخىر بولۇپ 20 يىل ئىچىدە چىڭ ھۆكۈمىتى قوشۇنلىرىغا نۇرغۇن ياردەم بېرىدۇ. ئىمىن ۋاڭ ئىككى قېتىم بېيجىڭغا بېرىپ، خاننى زىيارەت قىلىدۇ. بىرىنچى قېتىم كاڭشىنىڭ 51-يىلى(1721-يىلى) 8-ئايدا، ئىككىنچى قېتىم يۇڭجېڭنىڭ 6-يىلى (1729-يىلى)12-ئايدا بېرىپ، بېيجىڭدا ئىككى يىل تۇرۇپ قايتىدۇ.
نىكاھلىنىش يېشى
ئۇيغۇرلار بالدۇر ئۆي - ئوچاقلىق بۇلۇپ ئادەتلەنگەن. شۇڭا ئوغۇللار ئادەتتە 16 ـ 18 يېشىدا ئۆيلىنىدۇ. قىزلار 15 - 17 ياشتا ياتلىق بولىدۇ. ھازىر بۇ ئادەت ئۆزگەردى، <نىكاھ قانۇنى> بويىچە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ يېشى 18 گە توشمىسا توي خېتى بېرىلمەيدىغان بولدى.
ئىسھاق
بەشىنچى ئەۋلاد قومۇل ۋاڭى ئىسھاق (1767-يىلىدىن 1780-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان). چيەنلوڭنىڭ 32-يىلى (1767-يىلى) يۈسۈپ ۋاڭنىڭ ئىككىنچى ئوغلى ئىسھاق ئىنانچىخان دەرىجىلىك دوروبېلىلىق مەرتىۋىسىگە ۋارسىلىق قىلىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 36-يىلى (1771-يىلى) ئۇ بېيجىڭغا بېرىپ خاننى زىيارەت قىلغاندا چىڭ ھۆكۈمىتى ئۈچ كۆزلۈك _توز قانىتى سانجىلغان قالپاق ، سېرىق پەشمەت ئىنئام قىلىدۇ ۋە چيەنچىڭ دەرۋازىسىدىن كىرىپ چىقىشىغا رۇخسەت قىلىدۇ.
يۈسۈپ ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، چىڭ ھۆكۈمىتى شىنجاڭدا ئىش بېجىرىدىغان كۈچلۈك ياردەمچىدىن  ئايرىلىپ قالغانىدى. گاۋزۇڭ خان كۆپ قېتىم ھازىر "قابىل ئادەملەر بەك ئازىيىپ كەتتى " دەپ ئاھ ئۇرغانىدى. ئىز باسارلارنى تەييارلاش ئۈچۈن، چىڭ ھۆكۈمىتى ئىسھاقنى تەربىيلەش قارارىغا كېلىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 38-يىلى(1773-يىلى) چىڭ ھۆكۈمىتى ئىسھاققا "ئاغلاقچى ئامبال" دىگەن مەنسەپنى بېرىپ، ئىلىغا ئەۋەتىدۇ. ئۇ نامدا بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈۋاتقان  قۇمۇللۇق ئۇيغۇر دېھقانلارنى باشقۇرىدىغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە، ئىلى جاڭجۇڭى شۇخۇدېدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىش ماھارىتى ئۆگىنىدۇ. ئۈچ يىل ئۆتكەندىن كېيىن (1776-يىلى) ئۇ قۇمۇلغا قايتىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 45-يىلى (1780-يىلى) ئىسھاق چېچەك چىقىپ ئۆلىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا قاتتىق ئېچىنىدۇ ۋە دەپنە ئىشلىرى ئۈچۈن 300سەر تەڭگە بېرىدۇ.
سۈننەت
سۈننەت (السنة): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇتقان يولىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن، ئىشلىتىلگەن ئورنى (كونتېكىستى) غا قاراپ مەنىسى پەرقلىق بولىدۇ. فىقھ ئىلمىدە: پەرز ۋە ۋاجىپتىن سىرت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئادا قىلغان «نەپلە» ئىبادەتنى كۆرسىتىدۇ. ھەدىس ئىلمىدە: شەرئىي ھۆكۈمنى بىلدۈرسۇن ياكى بىلدۈرمىسۇن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزى، ئىش - ئىزلىرى ۋە سۈپەتلىرىنى كۆرسەتسە، ئۇسۇلى فىقھ ئىلمىدە: شەرئىي ھۆكۈمنى بىلدۈرىدىغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزى، ئىش - ئىزلىرى ۋە سۈپەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ.
نىكاھلىنىش دائىرىسى
ئۇيغۇرلارنىڭ نىكاھلىنىشى ئادەتتە ئۆز مىللەت قوۋمىسى بىلەن چەكلىنىپ، ئاساسلىقى يات ئائىلىلەر ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. بىۋاستە قانداش تۇغقانلار ياكى دادىغا يا ئانىغا ئۆگەي، جۈملىدىن ئاسراندى پەرزەنتلەر ئارا نىكاھلىنىشقا پەقەت بولمايدۇ. ئەمما تۇغقانچىلىق قوغلىشىپ يېقىن تۇغقانلار ئارا نەۋرىلەرنى ئۆز ئارا چېتىش ئادەتلىرىمۇ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. ئەمما تەجرىبىلەرگە ئاساسەن، ئەۋلادنىڭ ھېينپناق تۇغۇلۇپ قېلىشى، ئەر - خوتۇن مۇناسىۋىتىنىڭ ياخشى بولماي ئاجرىشىپ كېتىشى ئارقىسىدا ئاتا - ئانىلارنىڭ تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتىنىڭ يىرىكلىشىپ، ھەتتا ياتلىشىپ كېتىش ھادىسىلىرىنىڭ سادىر بولۇشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق پوزىتسىيە تۇتۇلىدۇ. مۇمكىن قەدەر نەۋرىلەرنى چېتىشتىن ساقلىنىدۇ. شۇڭا بۇ خىلدىكى نىكاھلىنىش ئاز ئۇچرايدۇ.
مۇندىن باشقا ئۇيغۇرلاردا يەنە دىنداشلىق مۇناسىۋىتى ئارقىسىدا غەيرىي مىللەت قوۋمى بىلەن، جۈملىدىن مۇھەببەت تۈپەيلىدىن غەيرىي دىندىكى غەيرىي مىللەت قوۋمى بىلەن نىكاھلىنىش ئەھۋاللىرىمۇ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن.
ئۇيغۇرلاردا كېلىننىڭ كۆيۈسى ۋاپات بولۇپ كەتكەن تەقدىردە ئاكىسى ياكى ئۇكىسى ئۇنىڭغا ئۆيلىنىشكە بولمايدۇ. ئەمما بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئاكىسى ۋاپات بولۇپ كېتىپ يەڭگىسى تۇل قالغان (ئۇلار بۆلەك ئۆي تۇتۇپ ئولتۇرغان تەقدىردە) بولسا، ئاكىسىنىڭ مال - مۈلكى، پەرزەنتلىرىنى دەپ ئۇكىسى يەڭگىسىگە ئۆيلىنىدىغان ئەھۋالمۇ مەۋجۇت بولۇپ ئۆتكەن. ئەمما جامائەتچىلىك تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىبلىنىپ كەلگەچكە ئۇنداق ئەھۋال كەمدىن - كەم ئۇچرايتتى. ئاكىسى ئۇكىسىنىڭ ئايالىغا ئۆيلىنىشكە پەقەت بولمايدۇ. ئايال ئۆلۈپ كەتسە ئەر ئايالنىڭ سىڭلىسىغا (تەڭ دىمەت بولسا ئاچىسىغا) ئۆيلىنىشكە بولىدۇ. بۇنىڭدىمۇ تۇغقانچىلىق مۇناسىۋەت ئۈزۈلۈپ قالماسلىق، پەرزەنتلىرىنىڭڭ ياتسىراپ قالماسلىقى مەقسەت قىلىنىدۇ.
ئوتلاق ياۋا مۈشۈكى
ئوتلاق ياۋا مۈشۈكى
پەرز
پەرز (الفرض): ئاللاھ تائالا بەندىگە چوقۇم قىلىشنى بەلگىلىگەن ئىبادەت بولۇپ، ئۇنى ئادا قىلسا ساۋاب تاپىدۇ، ئادا قىلمىسا جازاغا ئۇچرايدۇ. بەلگىلەنگەن ئىشنىڭ تەبىئىتىگە قاراپ پەرز ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ: پەرز ئەين (فرض عين)، پەرز كۇپايە (فرض كفاية).
مۈشۈك بىلەن چاشقان
مۈشۈك بىلەن چاشقان بولسا مىگاۋمېي كىنوچىلىق شىركىتى 1939-يىلى ئىشلەپچىقارغان كارتون فىلىم. 1940-يىلى 2-ئاينىڭ 10-كۈنى ئامېرىكىدا تۇنجى قېتىم قۇيۇلغان.
" مۈشۈك بىلەن چاشقان " ناملىق كارتون فىلىم مۈشۈك بىلەن چاشقان ئوتتۇرسىدىكى جېدەلنى ئالاھىدىلىك قىلغان ،ئوت بىلەن سۇدەك چىقىشالمايدىغان مۈشۈك بىلەن چاشقان يەنى توم بىلەن جېررىي ئوتتۇرسىدىكى جېدەللەر تەسۋىرلەنگەن.
فىلىم ۋەقەلىكى
مۈشۈك بىلەن چاشقان ھىكايىسى ۋەقەلىكى ئائىلە مۈشىكى توم بىلەن چاشقان جېررىينى بويلاپ تەرەققى قىلىدۇ ،توم بولسا كۈچلۈك ھالدا بىر ئائىلىدە تۇرۋاتقان چاشقاننى قولغا چۈشۈرۈشنى ئۈمۈد قىلىدۇ ،ھەمدە ئۈزلۈكسىز ھادابىزار قىلارلىق مېھماننى بۇ ئۆيدىن ھەيدەپ چىقىرىش ئۈچۈن تىرىشىدۇ ،گەرچە توم  ھەمىشە  مەغلۇپ بولسىمۇ ،ئەمما جېررىينى قوغلاش جەريانىدىكى ئالغان ھۇزۇرى قېررىينى قولغا چۈشۈرگەندىن كىيىنكى ئالغان ھۇزۇرىدىن ئېشىپ چۈشىدۇ ،شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا  توم كارتۇن فىلىمدا دائىم پالتا ،مىخ ،پارتىلاتقۇچ دۇرا ،پوجاڭزا قاتارلىق زورارۋانلىق ئەسۋاپلىرى ياكى قاپقاننى  ئىشلىتىپ جېررىيگە تاقابىل تۇرىدۇ ،لىكىن جېررىي ئىنتايىن زېرەك بۇلۇپ ،تومنىڭ ھىيلە – نەيرەڭلىرى دەل ئۇنىڭ ئەكسىنچە نەتىجە بىرىدۇ  ،تومغا ئۈزى قىلغان ئەسكىلىكنىڭ ئاقىۋىتىنى ئۈزىگە تارتقۇزىدۇ .بۇ كارتون فىلىمدا ھايۋاناتلار ئوتتۇرسىدىكى كۈچلۈكلەرگە تايىنىپ ئاجىزلارنى بوزەك قىلىشتەكۋەھشىيلىك  يوق بۇلۇپ ،پەقەت توم بىلەن جېررىي ئوتتۇرسىدىكى كۈندىلىك ئۇششاق –- چۈششەك ئىشلار ۋە جېدەل
پېرسوناژلار ھەققىدە
كارتون فىلىمدىكى توم بولسا دائىم مەككارلىق بىلەن ھىيلە -–نەيرەڭلەرنى قوللۇنۇپ جېررىيگە تاقابىل تۇرىدۇ.
جېررىي بولسا ھەمىشە تومنىڭ ھىيلە –نەيرەڭلىرىدىكىنۇقسانلاردىن پايدىلىنىپ  بوشلۇقتىنپايدىلىنىپ تومنىڭ زىيانكەشلىكىدىن قېچىپ قۇتىلىدۇ ھەم ئۆچ ئالىدۇ.
فىلىم خەۋەرلىرى
مۈشۈك بىلەن چاشقان بولسا مىگاۋمېي كىنوچىلىق شىركىتى 1939-يىلى ئىشلەپچىقارغان كارتونفىلىم. 1940-يىلى 2-ئاينىڭ 10-كۈنى ئامېرىكىدا تۇنجى قېتىم قۇيۇلغان.
" مۈشۈك بىلەن چاشقان " ناملىق كارتون فىلىم مۈشۈك بىلەن چاشقانئوتتۇرسىدىكى جېدەلنى ئالاھىدىلىك قىلغان ،ئوت بىلەن سۇدەك چىقىشالمايدىغان مۈشۈكبىلەن چاشقان يەنى توم بىلەن جېررىيئوتتۇرسىدىكى جېدەللەر تەسۋىرلەنگەن.
فىلىم ئىشلەش
بۇ كارتون جىلىمنى ئىشلىگەن دۆلەت ئامېرىكا ،رېژىسور ۋە سىنارىست بولسا William Denby "Bill" Hanna.
لانتان
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
مۇش ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
لانتان
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
بۈيۈك بىرلىك پارتىيىسى
تۈركىيەدىكى بىر سىياسى پارتىيە
لانتان
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
مۇش ۋىلايىتى
مۇش ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، مۇشنىڭ 488،997 نوپۇسىبار، 8،196 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 41°49، پوقتانومۇرى 049 رايۇننومۇرى 0436.
بۈيۈك بىرلىك پارتىيىسى
بۈيۈك بىرلىك پارتىيىسى:بۇ پارتىيە 1993-يىلى قۇرۇلغان بۇلۇپ بۇ پارتىيە رىفا(گۈللۈنۈش)پارتىيىسىنىڭ دىننىي ئەقىدىسىنى ۋە ئەشەددىي مىللىتچىلىگىنى ياقتۇرمايدۇ .ئەكسىچە ھەم دىنني ھەم مىللىي مەيداننى ئىلمىي پەلسەپە بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تۈركىيە سىياسى تەدبىرگە تەسىر كۆرسىتىش، شۇ ئارقىلىق كاۋكاز،بالقان ۋەئوتتۇرا ئاسىياغا تۈرۈكچىلىك ئىدىيىسىنى يىيىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
لانتان
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بىرىكمىلىرى:
غەلبە نۇمۇرلۇق
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> سۇنئىي ھەمراھ
دات
ئىنگىلچە:Corrosion
خەنزۇچە:腐
بىر داتلاشقان ماتېريال:
خەلق تىلىدا:چىرىش، چىرىپ كىتىش، داتلاشماق
ئەردىشىر
جياچىڭنىڭ 18-يىلى (1813-يىلى) 2-ئايدا ئەردىشىر قازا تاپىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇنى دەپنە قىلىشقا 300سەر تەڭگە بېرىدۇ.
پولات
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
right|thumb|200px|پولات
پولات ئىشلەپ چىقىردىغان يەرلەر: ھۆججەت:Steel wire rope.png|پولات چىۋىق
پەيزاۋات ناھىيىسى
پەيزاۋات ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. پەيزاۋات ناھىيىسى تەڭرىتاغ نىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي قىسمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى، كونا شەھەر ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى يوپۇرغا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمال تەرىپى ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 140 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 80 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 2.6316 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1415 كىلومېتىر.
پولات
ھۆججەت:Carbon steel knife.jpg|پولات پىچاق
ھۆججەت:Steel tower.jpg|پولات مۇنار
پەيزاۋات ناھىيىسى
ئىقلىمى
پەيزىۋات ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7℃ ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  ـ 22.5℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2923.3 سائەت، 10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى  4277.4℃، قىروسىز مەزگىلى  233 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 54.0 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2251.1 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 40 مىڭ  900 گېكتار ( 613  مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 30 مىڭ  900 گېكتار ( 463 مىڭ  500 مو) ئورمان،  240  مىڭ گېكتار (3 مىليون  600  مىڭ مو) ئوتلاق، 28 مىڭ  200 گېكتار (423  مىڭ 600 مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان بوزيەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، كۆممىقوناق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە ئاساس قىلىنىدۇ. جۇڭگو ۋە چەت ئەللەردە داڭقى <پەيزىۋات قوغۇنى> ئىچكىرىدىكى 22 ئۆلكە،  54 شەھەر ۋە شياڭگاڭ، ئاۋمېن رايونلىرى شۇنىڭدەك چاۋ شىيەن، ياپونىيە، سىنگاپور، مالايسىيا قاتارلىق دۆلەتلەرگە سېتىلماقتا. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش، كۆن - خۇرۇم، مەتبۇئاتچىلىق، پاختا چىقىرىش ۋە ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
ئىسمىنىڭ كىلىپ چقىشى
كونىلار شۇنداق رىۋايەت قىلىپتۇرلەركى، ئۇزاق ئۆتكەن زامانلارنىڭ بىرىدە، قەشقەردە ئارسلانخان ئىسىمىلىك بىر خان ئۆتكەنىكەن. ئۇنىڭ ھارۇنخان ئىسىملىك بىر مەسلىھەتچى ۋەزىرى بار ئىكەن. ئارسلانخان ئېلى ئىسىملىك، ھارۇنخاننىڭ بولسا پەيزۇللا ئىسىملىك ئوغۇللىرى بولغانىكەن. بۇ ئىككىيلەننىڭ يېشى ئانچە پەرقلەنمەيدىكەن، بىر - بىرى بىلەن ئىناق خۇشال ئۆتىدىكەن. بىرەر خۇشاللىقى بولسا تەڭ كۈلۈپ، خاپىلىققا تەڭ قايغۇرىدىكەن. بىر مەكتەپتۇ، بىر ئۇزتازدىن تەلىم ئالغانىكەن. ئۇلار چوڭ بولغانسېرى ئات مىنىش، قىلىچ - نەيزىۋازلىق، ئوقيا ئېتىش ئىشلىرىغا قىزىقىدىغان بوپتۇ. كۈنلەردىن بىركۈنى ئىككى بەگزادە ئاتلىرىدىن رۇخسەت ئېلىپ، قەدىمىي ئوردا «خانئۆي» ئەتراپىغا ئوۋغا چىقىپتۇ. قۇمباغ، سايۋاغ، چارۋاغ، بايتوقاي، لەڭگەر. . . دېگەندەك يۇرت - ئۆتەڭلەردىن ئۆتۈپ، قىزىل دەرياسى بىلەن چاقماق دەرياسى ئارىلىقىدىكى غورۇ جاڭگال ئىچىگە كەپتۇ. ئۇ يەرلەردە بۆرە، تۈلكە، قاۋان، ياۋا توڭگۇز، كېيىك، توشقان، تاغ تېكىسى، قوتاز، قىرغاۋۇل، قارىچىغا، جاغالماي، كەكلىك، بۆدۈنە، لاچىن، بۈركۈت ۋە تورغاي، قۇشقاچقا ئوخشاش گۆشخور، ئوتخور، تۆت ئاياغلىق، جۈپ قاناتلىق چوڭ - كىچىك ياۋايى ھايۋان ۋە قۇشلار ياشايدىكەن. توغراق، يۇلغۇن، جىگىدە، سۆگەت، سېدە قاتارلىق دەرەخلەر، خىلمۇ خىل ئوت - چۆپلەر ئۆسىدىكەن. ئارىلاپ - ئارىلاپ قونالغۇ ئۆيلەرمۇ ئۇچراپ تۇرىدىكەن. شاھزادىلەر تاغ باغرىدىكى ساغۇنباغدىن كۈنپېتىشقا بۇرۇلۇپ، كەڭ كەتكەن يايلاقنى توغرا كېسىپ، «ئاقسۇ دەرياسى» بويىغا كېلىشىپتۇ. ئىلگىرى ئۇلار بۇ يەرلەرگە كېلىپ باقىمىغانىكەن. بۇ يەردە بىر كېچىك، بىر - ئىككى ئۆيلۈك دېھقان بار ئىكەن. كەچقۇرۇن بىر بېلىقچى بوۋاينىڭ ئۆيىدە قونۇپتۇ. ئوۋ غەنىيمەتلىرىنى كاۋاپ قىلىپ، ئۆي ئىگىسى بىلەن تەڭ يېيىشىپتۇ. ئەتىسى ئەتىگەندە ئاتلىرىنى تەۋەككۈل دەرياسىغا سېلىپ، قىزىلسۇ دەرياسىدىن ئۆتۈپتۇ. بۇ يەردە دەريادىن سۇ چىقىدىغان، كۈنپېتىشقا ئېقىپ كېتىدىغان بىر ئۆستەڭ، ئۇ ئۆستەڭنى بويلاپ كەتكەن تار ھارۋا يولى بار ئىكەن، بەگزادىلەر يول بىلەن خېلى ئۇزاق ماڭغاندىن كېيىن، بىر كىچىك يۇرتقا يېتىپ كەپتۇ.
بەگزادىلەر يۇرتنىڭ ئىچىگە كىرىپ، چوڭ بىر كۆلنىڭ بويىدا ئاتلىرىدىن چۈشۈپتۇ. ھايال ئۆتمەيلا ئەسىر نامىزىدىن يانغان جامائەتلەر بۇ يەرگە كېلىپ «ئۆتكۈنچى مۇساپىرلار» بىلەن كۆرۈشۈپتۇ. جامائەتنىڭ «كۈسەنباي ئىسىملىك بىر ئاقساقىلى بارئىكەن، ئۇ ھەم يۇرت بېشى، ھەم ئىمام ئىكەن. كۈسەنباي بۇ ئىككى مۇساپىرنى ئۆز ھويلىسىغا تەكلىپ قىلىپتۇ. كەچقۇرۇن يۇرت ئەھلى قوي سويۇپ، مەشرەپ قىلىپ مېھمانلارنى كۈتۈۋاپتۇ. ئەتىسى مىھمانلار يىراق - يېقىننى كۆرۈپ ئېتىزلارنى ئارىلاپ، باغلاردا سەيلە - ساياھەت قىپتۇ. كەچلىرى ھويلىدا ئولتۇرۇپ ھېكايە ئاڭلاپتۇ. ئاۋۋال كۈسەنباي بۇ يەرنىڭ خەلقى، يەرلىرى، ھوسۇلى، يوللىرى، قەيەرگە قاراشلىق ئىكەنلىكىنى، قانچىلىك غەللە - پاراق تۆكىدىغانلىقى ئۈستىدە چۈشەندۈرۈپتۇ. ئاندىن بۇ « كەنگىندى»لەرنىڭ قەيەردىن، نېمە سەۋەب بىلەن بۇ يەرلەرگىچە كېلىپ قالغانلىقىنى سوراپتۇ. بەگزادىلەر ئۆز ئاتىلىرىنىڭ تاپشۇرۇقىغا بىنائەنم، ئۆزلىرىنى«يولدىن ئېزىپ بۇ يەرگە كېلىپ قالغان مۇساپىرلار» دەپ كۆرسىتىشىپتۇ. كۈسەنباي كۆپنى كۆرگەن، تەجرىبىلىك ئادەم ئىكەن. ئۇ مۇسۇلمانلارنىڭ سۆزلىرىدىن ئۆزىچە شۈبھىلىنىپ، تولىمۇ ئېھتىيات بىلەن ئىش كۆرۈپ، ئۇلارنى قولىدىن كېلىشىچە ياخشى كۈتۈۋېلىپتۇ. بەگزادىلەر كېتىدىغان چاغدا، كۈسەنباي ئۇلارغا بىر قانچە قارا كۆكچى قوغۇن يوللۇق تۇتۇپتۇ ۋە دەپتۇ:   _ قىزىلسۇ دەرياسىنىڭ بويىدىكى يېڭى مەھەللە دېھقانلىرى ئارسلان بۇغراخانىمىزغا سالام يوللىدى! - دەپ قويۇشالا، بەگچىلىرىم! بەگزادىلەر بۇ گەپنى ئاڭلاپ، ئۆزىنىڭ سالاھىيىتى ئاشكارىلىنىپ قالغانلىقىنى سېزىپ، كۈسەنبايغا ھەقىقىي نام- شەرىپلىرىنى مەلۇم قىپتۇ. بىر قانچە كۈنلەر ئۆتۈپ كېتىپتۇ. بۇ جەرياندا ئۇلار كۈسەنباينىڭ ھېكايىسىنى بەكمۇ قىزىقىپ ئاڭلاپتۇ. بۇ ھېكايىنى ئاستانىگە بارغاندىن كېيىن خان ئاتىمىزغا سۆزلەپ بېرىمىز، مولا تەكلىپ قىلىپ كىتابقا پۈتكۈزىمىز، - دەپتۇ. شاھزادە ئېلى، بەگزادە پەيزۇللالار ئوردىغا قايتىپ كەپتۇ. ئەھۋاللارنى تولۇق مەلۇم قىپتۇ. ئارسلانخان ئۇلارنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ، ھارۇنخاندىن   : «پەيزۇللا بەگزادە ئۇ يەرگە بارسا قانداق» دەپ سوراپتۇ. ھارۇنخان: «ئىلتىپاتلىرىغا رەھمەت شاھىم! ئۆزلىرى بىلىلا، مەن ياشىنىپ قالدىم. ئۆز يۇرتۇمنى سېغىنىۋاتىمەن، ئوغلۇم ئالدىن يېتىپ بارسا، ئارقىسىدىن مەنمۇ يېتىپ بارىمەن » دەپتۇ.
ئارسلانخان پەيزۇللادىن بۇ ئىشقا مەيلى بار - يوقلۇقىنى سورىغانىكەن، ئۇ دەرھاللا:  _ مەن ئۇ يەرنى خانلىقىمىزنىڭ باياشات ئۆلكىسى قىلىپ چىقىشقا بەل باغلىدىم!- دەپتۇ. شۇنداق قىلىپ، پەيزۇللا قىزىلسۇ دەرياسىنىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى يۇرتلارغا «بەگ» قىلىپ تەيىنلىنىپتۇ. پەيزۇللا بەگنىڭ ئوردىسى دەسلەپتە «يېڭى مەھەللە»گە قۇرۇلۇپتۇ. بەگنىڭ ھويلا يېنىدا ھەشەمەتلىك «شەرئى مەھكىمە خانا» قۇرۇلۇپتۇ. پەيزۇللا بەگ ئالدى بىلەن كۈسەنباينى باش قىلغان « پېشقەدەملەر ئويۇشمىسى» تەسىن قىلىپ، چوڭ - كىچىك ئىشلاردا ئۇلارنىڭ توغرا، پايدىلىق مەسلىھەتلىرىنى ئالدىكەن. پەيزۇللا بەگ ئىشنى ئۆز تەۋەلىكىنى ئايرىش، ھەر بىر يۇرتلارغا يېڭىدىن «ئاقساقال»لارنى تەيىنلەش، غەللە - پاراقنى بىر ئورۇنغا يېغىۋېلىش، ئېرىق - ئۆستەڭلەرنى رېمۇنت قىلىشتىن باشلاپتۇ. بىر - ئىككى يىل ئۆتمەيلا يېڭى - يېڭى يۇرتلار پەيدا بولۇشقا باشلاپتۇ. كۆپ يىللار داۋام قىلغان ئۇرۇش - يېغىلىق دەستىدىن يۇرتىنى تاشلاپ، سەرسان بولۇپ چىقىپ كەتكەنلەرمۇ قايتىپ كېلىپ، ئۆز ماكانلىرىنى قايتا قۇرۇپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە پەيزۇللا بەگ ئەسىرگە چۈشكەنلەردىن مىڭلاپ كۆچۈرۈپ كۆچۈرۈپ كېلىپ ئولتۇراقلاشتۇرۇپتۇ. . .  بىر يىلى، دەريا سۈيى تېشىپ، يېڭى مەھەللىنى سۇ بېسىپ كېتىپتۇ. دېھقانلار كۈنچىقىشقا قاراپ قېچىپتۇ. كېيىن يېڭىدىن يەنە كۆپ مەھەللە بارلىققا كەپتۇ. پەيزۇللا بەگ چوڭلارنىڭ مەسلىھىتى بويىچە «بەگلىك ھويلا» ۋە «شەرئى مەھكىمە» لەرنى قىزىل دەريانىڭ يۇقىرى ئېقىنىدىكى بىر يۇرتقا كۆچۈرۈپتۇ. قەدىمكى يىپەك يولى مۇشۇ يەردىن ئۆتىدىكەن. كۆپ ئۆيمەي بۇ يەردە گۈزەل كوچىلار، رەتلىك ئۆيلەر، جۈمە كۈنلۈكى قاينايدىغان بازار سودىسى، ئۆتەڭ - سارايلار پەيدا بوپتۇ. سودا كارۋانلىرى بۇ يېڭى ئۆتەڭگە كېلىپ چۈشىدىكەن، سودا - سېتىق قىلىشىدىكەن. شۇنداق قىلىپ بۇ يۇرت بىنا بولغانىكەن. يۇرت ئىسمىنى كىشىلەر دەسلەپتە «پەيزۇللا بەگنىڭ ئاۋات قىلغان لەڭگىرى» دەپتۇ. كېيىنچە «پەيزۇللا ئاۋاتى» دەپتۇ. ھازىرقى پەيزىۋات (پەيزۇ ئاۋات) دېگەن نام ئەنە شۇنىڭدىن ئۆزگەرگەنىكەن.
يۈسۈپ
تۆتىنچى ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى يۈسۈپ (1740-يىلدىن 1760-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان). چيەنلوڭنىڭ 5-يىلى(1740-يىلى) 2-ئايدا يۈسۈپ قائىدە بويىچە دەرىجىسى چۈشۈرۈلۈپ، "دۆلەتنىڭ ئامانلىقى ئۈچۈن خىزمەت كۆرسەتكەن بەگ" ئۇنۋانىغا ۋارىسلىق قىلىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 10-يىلى (1742-يىلى) 1-ئايدا ئۇنىڭ ئۇنۋانى "خوشۇن بېيزى" ئۇنۋانىغا ئۆستۈرۈلىدۇ.
چىڭ ھۆكۈمىتى قوشۇنى يۇڭجىڭنىڭ 13-يىلى (1735-يىلى) ئىچكىرىگە قايتۇرۇپ كېتىلگەندىن كېيىن ، ھەربىيلەر ئۆزلەشتۈرگەن بوز يەرلەر ئۇيغۇر دېھقانلىرىنىڭ تېرىشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىپ، ھوسۇلنىڭ تۆت ئۈلۈشىنى ھۆكۈمەتكە تاپشۇرۇش، ئالتە ئۈلۈشىنى ئۆزىگە قالدۇرۇش بەلگىلىنىدۇ. ئىجارە ھەققى ئۈستۈن بولغانلىقى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ، دائىم تەبىئى ئاپەت يۈز بېرىپ تۇرغانلىقى ئۈچۈن، دېھقانلارنىڭ كۆپچىلىكى ئىجارە ھەققىنى تاپشۇرالمايدۇ.ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى بارغانسىېرى قىيىنلىشىپ كەتكەنلىكتىن،نەچچە مىڭلىغان دېھقان ئاچارچىلىققا دۇچار بولىدۇ. بۇ چاغدا چىڭ ھۆكۈمىتى 2500دادەن ئاشلىق ئاجرىتىپ،كەمبەغەللەرنىڭ قەھەتچىلىكتىن ئۆتۈۋېلىشىغا ياردەم بېرىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 18-يىلى(1735-يىلى) چىڭ ھۆكۈمىتى يەنىمۇ ئىلگىرلەپ يەر ئىجارىسنىڭ ھەممىسىنى كەچۈرۈم قىلىۋېتىدۇ. لېكىن بۇنىڭلىق بىلەن ئۇيغۇر دېھقانلارنىڭ يۈكى ھېچقانچە يىنىكلەشمەيدۇ.بەلكى ۋاڭنىڭ مال-مۈلكى تېخىمۇ كۆپىيىدۇ. قۇمۇلنىڭ كەڭ تېرىلغۇ يەرلىرى شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ۋاڭنىڭ ئىگىدارچىلىقىغا ئۆتۈپ كېتىدۇ. ئۇيغۇر دېھقانلىرىنىڭ ھەممىسى ۋاڭنىڭ "ئاراباتى(قۇلى)" غا ئايلىنىپ قالىدۇ.
چيەنلوڭنىڭ 21-يىلى(1756-يىلى) تۇرپاندىكى مەڭلىك بەگ جۇڭغارلار بىلەن تىل بىرىكتۈرۈپ ئىسيان كۆتۈرىدۇ. شۇ چاغدا مەڭلىكنىڭ ئوغلى باي خوجا بېيجىڭدىن قايتىپ ئەمدىلا قۇمۇلغا يېتىپ كەلگەندە ، يۈسۈپ تەرىپىدن تۇتۇۋېلىنىدۇ. شۇنىڭ كەينىدىنلا يۈسۈپ ۋاڭ ئۇيغۇر ئەسكەرلىرىدىن 300 كىشىنى باشلاپ تۇرپانغا بېرىپ ئىمىن خوجا بىلەن بىللە چىڭ ئەسكەرلىرىنىڭ ئۇرۇش قىلىشىغا ياردەملىشىدۇ. توپىلاڭ تېزلا تىنجىتىلىدۇ.، يۈسۈپ ۋاڭ مۇكاپاتلىنىدۇ.
چيەنلوڭنىڭ 23-يىلى (1758-يىلى) يۈسۈپ ۋاڭ 100 كىشلىكتىن ئارتۇق قوشۇنىنى باشلاپ جەنوبىي شىنجاڭدىكى چوڭ-كىچىك خوجىلارنىڭ توپىلىڭىنى بېسىقتۇرۇش يولىدىكى جازا يۈرۈشىگە چىڭ ھۆكۈمىتى قوشۇنى بىلەن بىللە قاتنىشىدۇ. گاۋزۇڭ خان "ئالاھىدە شەپقەت" بىلەن يۈسۈپ ۋاڭغا "ئاغلاقچى ئامبال" دەپ نام بېرىدۇ. توپىلاڭنى تىنجىتىش جەريانىدا ، يۈسۈپ ۋاڭ ساداقەتلىك بىلەن قەھرىمانلارچە جەڭ قىلغانلىقى ئۈچۈن، چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئالاھىدە ئىشەنچىسىگە ئىگە بولىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى كۇچا، ئاقسۇ،ئۈچتۇرپان، قاتارلىق شەھەرلەرنى قايتۇرۇۋالغاندىن كېيىن ، توپىلاڭنى تىنجىتقۇچى سانغۇن يارخاشاڭ بۇ جاينى قوغداشنى كۇچا بېگى ھادىغا تاپشۇرماقچى بولىدۇ. بىراق گاۋزۇڭ خان ھادى يېڭىلا ئەل بولغان، "ئانچە ئىشەنچلىك ئەمەس"،قايتۇرۇۋېلىنغان جايلار "يەنىلا يۈسۈپنىڭ باشقۇرۇشىدا بولسۇن" دەپ قارايدۇ.
چيەنلوڭنىڭ 23-يىلى (1758-يىلى) 11-ئايدا چىڭ ھۆكۈمىتى يۈسۈپ ۋاڭنىڭ ھەربىي ئىشلارنى باشقۇرۇش ۋە ئۈچتۇرپاننى ساقلاشتىكى ئاجايىپ تىرىشچانلىقىدىن تولىمۇ رازى بولۇپ، ئۇنى بېلى ئۇنۋانى بىلەن تارتۇقلايدۇ. چيەنلوڭنىڭ 24-يىلى (1759-يىلى) چىڭ ھۆكۈمىتى چوڭ-كىچىك خوجىلارنىڭ توپىلىڭىنى تىنجىتىپ بولىدۇ. شۇ يىلى 7-ئايدا تۇرپاندىكى ئىمىن خوجىنى يەكەننى باشقۇرۇشقا، قۇمۇلدىكى يۈسۈپ ۋاڭنى قەشقەرنى باشقۇرۇشقا تەيىنلەيدۇ. 9-ئايدا يۈسۈپ ۋاڭنى دوروبېلىلىققا ئۆستۈرىدۇ. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي، چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇرۇشقا قاتناشقان خادىملارنى تۆھپىسىگە قاراپ مۇكاپاتلايدۇ. يۈسۈپ ۋاڭنى " ئۈچتۇرپاندا تۇرۇپ، نۇرغۇن ئىشلارنى قىلدى، ئالاھىدە تىرىشچانلىق كۆرسەتتى" دەپ ئۇنىڭغا يەنە شەپقەت ياغدۇرۇپ ، ئىنانچىخانلىق دەرىجىسىنى ئىنئام قىلىدۇ. بۇ ، ۋاڭلىققا بېكىتىشنىڭ باشلىنىشى ئىدى.
چيەنلوڭنىڭ 25-يىلى (1760-يىلى) نىڭ باشلىرىدا ، چىڭ ھۆكۈمىتى ئىنانچىخان يۈسۈپ بىلەن خوتەنلىك خوجىس بېلىگە شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى 40 بەگنى باشلاپ ، پايتەختكە كېلىپ خاننى زىيارەت قىلىشنى تاپشۇرىدۇ. گاۋزۇڭ خان ئۇلارنى "نۇرانە ساراي" دا قوبۇل قىلىپ، خاس تون، تەڭگە ئىنئام قىلىدۇ. راھەتباغدا بىر قانچە قېتىم زىياپەت ئۆتكۈزۈپ كۈتۈۋالىدۇ. خان ئاندىن يۈسۈپ قۇمۇلغا قايتىپ بىر يىل دەم ئېلىشىغا رۇخسەت قىلىدۇ. يەنە يۈسۈپ ۋاڭنىڭ ئىنىسى ئابدۇللانى ئۈچتۇرپاننىڭ ھاكىمبەگلىكىگە تەيىنلەيدۇ.
چيەنلوڭنىڭ 26-يىلى (1761-يىلى) 11-ئايدا يۈسۈپ ۋاڭنىڭ دەم ئېلىش ۋاقتى توشىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇنى قەشقەرگە مەسلىھەتچى ئامباللىققا تەيىنلەيدۇ. ئىمىن خوجا تۇرپانغا دەم ئېلىشقا كەتكەنلىكى ئۈچۈن،يەكەننىڭ ئىشلىرىنىمۇ يۈسۈپ ۋاڭ ۋاكالىتەن باشقۇرىدۇ. بۇ مەزگىلدە چىڭ ھۆكۈمىتى يۈسۈپ ۋاڭغا قاتتىق ئىشىنىدۇ. جەنوبى شىنجاڭدىكى ھەرقايسى ئامبال يامۇللىرىدا ئىشلەيدىغان تەرجىمانلارنىڭ ھەممىسىنى دىگۈدەك يۈسۈپ ۋاڭ ۋە ئۇنىڭ قول ئاستىدىكىلەر كۆرسىتىدۇ. يەرلىك ۋاڭ-گۇڭ، ئاقسۆڭەكلەر ھەر قانچە ئەسكىلىك قىلسىمۇ ، يۈسۈپ ۋاڭنىڭ كارى بولمىسىلا، ئۇنى ھېچكىممۇ سۈرۈشتە قىلالمايدۇ. بەزى ئىشلار گاۋزۇڭ خاننىڭ قۇلىقىغا يەتكەندە ، ئۇنى سۈرۈشتۈرۈش ئۇيان تۇرسۇن، ئەكسىچە، ئەھۋال ئىنكاس قىلغان ئادەمگە قاتتىق كايىپ:"ئۇلۇغ خان ئادەملەرنى ئىشقا سالغاندا، ئۇلارنىڭ قابىليىتىدىن پايدىلىنىدۇ، سىلەر بۇنداق تۆھمەت، پىتنە-پاساتلارنى قەيەردىن تېپىپ كەلدىڭلار؟ تەرجىمانلارنىڭ ھەممىسىنى قۇمۇللۇق، تۇرپانلىق دەپ ،ئۇلارنى ئەمىلىدىن ئېلىپ تاشلىساق،كۆز قۇلىقىمىز ئېتىلىپ قالمامدۇ؟ بۇ ئۆسەك سۆزلەر كاززاپلاردىن چىققان!" دەيدۇ. گاۋزۇڭ خاننىڭ قانات ئاستىغا ئېلىشى ۋە يول قويىشى بىلەن، يۈسۈپ ۋاڭنىڭ جەنوبى شىنجاڭدىكى ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ خورىكى تېخىمۇ ئۆسۈپ كېتىدۇ. ئۈچتۇرپاننىڭ ھاكىمبېگى ئابدۇللا (يۈسۈپنىڭ ئىنىسى) بەك زالىم، نەپسانىيەتچىل بولۇپ، ئۇنىڭ ئىشلەتكەن ئادەملىرىنىڭ ھەممىسى قانۇنسىز ئەبلەخلەر ئىدى. ئۇلار ھەممىلا يەردە قاقتى سوقتى قىلاتتى،خالىغانچە ئەسكىلىك قىلاتتى. دەرتكە چىدىمىغان ئۈچتۇرپان خەلقى ئاخىرى قوزغىلاڭ كۆتۈرىدۇ. گاۋزۇڭ بۇنىڭ ئەمەلدارلارنىڭ خەلقنى قاتتىق ئەزگەنلىكىدىن بولغانلىقىنى ئېنىق بىلىپ تۇرسىمۇ، ئاشۇ پارىخور ئەمەلدارلارنى جازالاش ئۇياقتا تۇرسۇن، بەلكى قوشۇن ئەۋەتىپ خەلقنى باستۇرىدۇ. ئىلى سانغۇنى مىڭ رۈي ئۈچتۇرپانغا باستۇرۇپ كىرىپ، قوزغىلاڭنىڭ يولباشچىلىرىنى قىرغىن قىلىدۇ. 10مىڭدەك پۇقرانى ئىلىغا كۆچىرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۈچتۇرپان قۇرۇق شەھەرگە ئايلىنىپ قالىدۇ. قوزغىلاڭ باستۇرۇلغاندىن كېيىن ، مىڭ رۈي خەلقنىڭ غەزىپىنى بېسىش ئۈچۈن، جايلاردىكى بەگلەرنى تەڭشىمەكچى بولغاندا ، گاۋزۇڭ خان بۇنىڭغا قوشۇلماي، ئۇنىڭغا:" بەگلەر بىزنىڭ ئىتائەتمەن كونا ئادەملىرىمىز، ۋەقە تۇغۇلسا ، ئۇلار خېلى كۈچ چىقىرىپ خىزمەت كۆرسىتىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ ئۇششاق-چۈششەك پايدىنى كۆزلەيدىغان ئىشىغا كەلسەك، بۇ، ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئادەتتىكى ئىش، شۇنداق ئىكەن، بۇنداق ئىشلارنى ئۇلاردا سادىر بولمايدۇ دېگىلى بولامدۇ؟ مەكتۇپىڭىزدا دېيىلگەندەك ئىشلار بولىۋاتىدۇ، دېگەن تەغدىردىمۇ، ئېنىق پاكىت يوق تۇرسا، ئۇنىڭغا قانداقمۇ ئىشىنىپ كەتكىلى بولسۇن؟" دەپ رەدىيە بېرىدۇ.
چيەنلوڭنىڭ 31-يىلى (1766-يىلى) يۈسۈپ ۋاڭ يەكەندىن قۇمۇلغا قايتىپ كېلىدۇ. بۇ چاغدا قۇمۇلدا ئادەم كۆپىيىپ قالغانىدى. يۈسۈپ ۋاڭ چىڭ ھۆكۈمىتىدىن قۇمۇلدىن 500ئائىلىنى ئىلىغا كۆچۈرۈپ، بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈشنى ئىلتىماس قىلىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا قوشۇلىدۇ. يۈسۈپ ۋاڭنىڭ ئىككىنچى ئوغلى ئسىھاق قۇمۇل كۆچمەنلىرىنى باشلاپ ئىلىغا بارىدۇ. ئىسھاق ئىلىدىن قايتىپ كەلگەندە ئىككىنچى دەرىجىلىك تەيجى ئەمىلىگە ئېرىشىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 31-يىلى (1767-يىلى) 12-ئايدا ، يۈسۈپ چوڭ ئوغلى ئىبراھىم بىلەن بېيجىڭغا خاننى زىيارەت قىلىپ كېتىۋېتىپ ، سەنشىنىڭ لىڭشى ناھىيىسىگە كەلگەندە ، يۈسۈپكە چېچەك چىقىپ، داۋالاش كار قىلماي ۋاپات بولىدۇ. ئىبراھىم جەسەتنى قايتۇرۇپ كېلىۋېتىپ گەنسۇنىڭ پىڭلياڭ ناھىيىسىگە كەلگەندە ، چېچەك يۇقتۇرۇۋېلىپ، ئۇمۇ قازا تاپىدۇ. يۈسۈپ ئاتا-بالا كېسەل بولغاندا، گاۋزۇڭ خان تېۋىپ، دورا ئەۋەتىدۇ. ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن، دەپنە ئىشلىرىغا ئىشلىتىش ئۈچۈن 500سەر تەڭگە ئىنئام قىلىدۇ. يۈسۈپنىڭ ئايالىغىمۇ 500سەر تەڭگە نەپەقە بېرىدۇ.
زىگۇاڭگې سارىيىدىكى 50 تۆھپىكارنىڭ سۆرىتى ئىچىدە يۈسۈپ ۋاڭنىڭمۇ سۆرىتى بولۇپ، ئۇنىڭغا مۇنداق مەدھىيە ئوقۇلغان: يۇرتنىڭ سەركەردىسى ، قۇمۇلنىڭ ئىنانچىغان دەرىجىلىك بېلىسى يۈسۈپ ئۆز جەمەتى ئارىسىدىكى ئابرويلۇق زات، ئۇزۇندىن بۇيان يۇرت سوراپ كەلگەن. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى بىزگە مەلۇم قىلىپ تۇرغان، ھەربىي ئىشلاردا بىزگە ياخشى مەسلىھەتلەرنى بېرىپ تۇرغان، ئالتە شەھەرنى بويسۇندۇرغان، ئىككى تەنتەكمۇ قېچىپ قۇتۇلالمىغان، ئۈچتۇرپاننى بىرلىكتە باستۇرۇپ، تىنچلىق ئورناتقان.
ھۆسەيىنخان تەجەللى
ئاتاقلىق شائىر، داڭلىق تېۋىپ، مائارىپچى  ۋە خىمىك ھۆسەيىنخان ئەكبەر تەجەللى ھەزرەتلىرى مىلادى 1856-يىلى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ قاغىلىق ناھىيىسى زۇڭلاڭ يېزا ئايكەن كەنتىدىكى دىنىي ئالىم، ماھىر تېۋىپ قۇتبىدىن شاھ ھەزرەتلىرىنىڭ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇقۇش يېشىغا يەتكەندە ئاتا – ئانىسى ئۇنى مەككىگە ئېلىپ بارغان ۋە باشلانغۇچ مەلۇماتىنى مەككىدە ئالغان. قۇتبىدىن شاھ پەرزەنتىنى يۇقىرى مەلۇماتلىق كىشى قىلىپ يېتىشتۈرۈش مەقسىتىدە ھىندىستانغا ئېلىپ بېرىپ ئىمتىھانغا قاتناشتۇرغان. ئىمتىھاندىن ئۆتكەندىن كېيىن، دېھلى شەھىرىدىكى [دېھلى دارىلئۇلۇم ] مەدرىسىدە، ئاندىن ئىراننىڭ [ئىسپاھان دارىلفۇنۇنى]دا كېيىن ئافغانىستاننىڭ [كابۇل دارىلفۇنۇنى] دا ئوقۇتقان. تەجەللى ئوقۇش جەريانىدا خىمىيە، تىبابەت، ئىلمىي نۇجۇم، تارىخ، لوگىكا، تىلشۇناسلىق، جۇغراپىيە قاتارلىق ئىلىملەرنى ئۆگىنىپ، يۇقىرى ماھارەت ۋە ئىقتىدارنى يېتىلدۈرۈپلا قالماستىن، ئەرەپ، پارس، ئوردۇ ۋە ھىندى تللىرىنىمۇ مۇكەممەل ئۆگەنگەن. بۇلاردىن تاشقىرى دۇنيا ئەدەبىياتى ۋە شەرق كىلاسسىك ئەدەبىياتى بىلەنمۇ پىششىق تونۇشقان، ئاشۇ ساھەدىكى پېشۋالارنىڭ ئىجادىيەتلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىپ، مەلۇم تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بارغان. بۇ نەتىجىلىرى بىلەن [مەۋلىۋى] لىككە ئېرىشىپ، مەدرىسنى تاماملىغان تەجەللى مەككە، مەدىنە، دېھلى، كابۇل، تېھران، ئىستانبۇل، ھەتتاككى روسىيىدىكى بەزى شەھەرلەرگىچە بېرىپ، خىلى بىر مەزگىللەر گىچە ساياھەت ۋە سودا – سېتىق ئىشلىرى بىلەن تۇرۇپ قالغان. تەجەللى ھەج ۋە ئوقۇشنى تۈگىتىپ، ئاتا- ئانىسىنىڭ ھەمراھلىقىدا ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، يەكەن، قەشقەر، قاغىلىق، گۇما قاتارلىق جايلاردا مۇدەررىسلىك قىلغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان. خىميە ئىلمى بويىچىمۇ تەجرىبە تەتقىقاتى ئېلىپ بېرىپ، ئۇنى تىبابەتچىلىك بىلەن بىرلەشتۇرگەن ئاساستا ئۇيغۇر تىبابەتچىلىنىڭ سەۋىيىسىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن، تىبابەتچىلىك ۋە ساقلىقنى ساقلاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ، كېسەللەرنىڭ دەردىگە داۋا، رەنجىگە شىپا بۇلۇپ، يوقسۇللارنى داۋالىغاندا ھەق ئالمىغان ياكى ئاز ھەق ئالغان. ئۇ ئۆزىنىڭ تىببىي ماھارىتى بىلەن خەلق ئارىسىدىكى ھەرخىل كېسەللىكلەرنى، جۈملىدىن يۈرەك كېسىلى، ئۆپكە ۋە سىل كېسىلى قاتارلىق كېسەللىكلەرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك داۋاپلا قالماي، بەلكى راك [سەرتان] كېسىلىنىمۇ ئىلان گۆشى [زەھىرى] بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا داۋالاپ ساقايتقان.