cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
I
İnsana bağlı (sözleşme)
Inventas vitam iuvat excoluisse per artes
Bırakın sanat ve bilimle hayatı güzelleştirelim/geliştirelim. (Vergil, Nobel Madalyası)
Ipso facto
Kendiliğinden olan
Ipsa scientia potestas est
Bilgi tek başına güçtür (Sir Francis Bacon)
Ira furor brevis est
Kızgınlık kısa deliliktir.
Irritare crabrones
Eşekarılarını rahatsız etmek
Is fecit, cui prodest
Bunu yapan, bundan çıkarı olandır. (Suçluyu bulmak için bundan kimin çıkarı olduğuna bakın)
I tego arcana dei
Iunctis viribus
Birleşmiş güçler tarafından (Birlikten güç doğar)
Iurare in verba magistri
Efendinin sözüne bakarak yargılamak
Iustitia omnibus
Herkes için adalet (District of Columbia'nın mottosu).
Iuventus stultorum magister
Gençler delilerin öğretmenidir.
J
Adalete ulaşmakta en büyük yol, tıptır. (Adli Tıp mottosu)
Jure uxoris
Eş durumundan hak iddialarını tanımlar.
L
Güçlü bir çalışma/emek her şeyin üstesinden gelinir. (Virgilius)
Laborare est orare
Çalışmak ibadettir.
Lacrimis struit insidias cum femina plorat
Lapsus calami
Kalemin sürçmesi
Lapsus linguæ
Dilin sürçmesi (genelde sadece "lapsüs" olarak kullanılır)
Beni cehennemden kurtarın!
M
Cesaret soylu evlat! Ancak bu şekilde yıldızlara doğru yükselinir.
Magnum opus
Bir Şaheser
Major e longinquo reverentia
Uzaktan, beğeni daha çok olur. (Davulun sesi uzaktan hoş gelir)
Mala gallina, malum ovum
Kötü yumurta kötü tavuktan çıkar (Anasına bak kızını al)
Mala malus mala mala dat
Kötü ağaç kötü elma verir.
Mali principii malus finis
Kötü başlayan kötü biter
Manu militari
Manus dei
Tanrı'nın eli
Manus manum lavat
El eli yıkar.
Manus milites
Askeri el tarafından
Domuzların önündeki inciler (Sanat eserlerinin cahiller tarafından yorumlanması için kullanılır)
Mater artium necessitas
İcatlar ihtiyaçlardan doğar. (Apuleius)
Mea culpa
Benim hatam!
Medice,curate ipsum
Doktor,sen önce kendini iyileştir.
Medicus curat, natura sanat
Doktor tedavi eder, doğa iyileştirir.
Memento mori
Ölümlü olduğunu unutma
Memento audere semper
Her zaman denemeyi ve cesaret etmeyi unutma.
Memento quia pulvis es
بەيتۇل ھىكمەت
بەيتۇل ھىكمەت (ئەرەبچە:بيت الحكمة، ھىكىمەت ئۆيى)، 750-يىلى ئابباسىيلار سۇلالىسى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئەرەبلەرنىڭ ھەربىي كېڭەيمىچىلىكى ئاساسەن توختاپ، سۇلالە ۋەزىيىتى كۈندىن-كۈنگە مۇقىملاشقان. بۇ چاغدا سۇلالە زېمىنى ئاسىيا، ئافرىقا، ياۋروپالارغىچە كېڭەيگەن ئىدى. ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى 100 يىلدەك مەزگىلىدە (مىلادىيە 750-يىلىدىن 842-يىلىغىچە)، بولۇپمۇ خەلىپە ھارۇن رەشىد (مىلادىيە 786-يىلىدىن 809-يىلغىچە سەلتەنەت سۈرگەن) ۋە خەلىپە مەئمۇن (مىلادىيە 813-يىلىدىن 833-يىلىغىچە سەلتەنەت سۈرگەن) ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئىشلارنىڭ تېزدىن تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت-مائارىپ جەھەتتە دۇنياۋى خاراكتېرلىك گۈللىنىش مەيدانغا كەلگەن. تەرەققىيپەرۋەر ھاكىمدار خەلىپىلەر شۇنچە كەڭ زېمىنغا، جۈملىدىن مەدەنىيەت جەھەتتىن ئۆزلىرىدىن ئالغا كەتكەن ئەللەرگە بولغان ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن، مەدەنىيەت تەرەققىياتىنىڭ، ئىجتىمائىي ئەمەلىيەتنىڭ ۋە دىن تارقىتىشنىڭ ئېھتىياجى تۈپەيلىدىن ئىنسانىيەتنىڭ ئىلغار مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش نىيىتىگە كېلىپ، بۇ ئىشنى يۇنان، پارس، ھىندىستان، رىم قاتارلىق ئەينى چاغدىكى مەدەنىيەتلىك ئەللەرنىڭ قەدىمىي ئىلىم-پەن مىراسلىرىنى يىغىپ ۋە رەتلەپ ئەرەب تىلىغا تەرجىمە قىلىش ۋە تەتقىق قىلىشقا ئۇيۇشتۇرۇش بىلەن باشلىغان.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Mendacem memorem esse oportere
Yalancının hafızası güçlü olmalıdır. (Quintilian)
بەيتۇل ھىكمەت
ئەينى ۋاقىتتا باغدادتا تەسىس قىلىنغان ”بەيتۇل ھېكمەت“ مانا مۇشۇنداق شارائىتتا مەيدانغا كېلىپ، ئىنسانىيەتنىڭ قەدىمىي يازما مەدەنىيىتىنى قېزىش، ساقلاپ قېلىش، تەتقىق قىلىش، تەرەققىي قىلدۇرۇش جەھەتتە ئالەمشۇمۇل تۆھپە قوشۇپ، ئەرەبلەردە مەيدانغا كەلگەن ”ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئىلىم-پەننىڭ بۇلىقى، ئەقىل-پاراسەتنىڭ خەزىنىسى، ئالىملارنىڭ مۇقەددەس قەسرى“ دېگەندەك شان-شەرەپلەر بىلەن ناملانغان.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Mens sana in corpore sano
Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur. (Juvénal)
بەيتۇل ھىكمەت
تەرجىمە ئىدارىسى، پەنلەر ئاكادېمىيەسى ۋە كۇتۇپخانا قاتارلىق ئورگانلاردىن تەركىب تاپقان ”بەيتۇل ھېكمەت“ ئەينى ۋاقىتتىكى سۇلالە مەملىكىتى خاراكتېرلىك ئۇنىۋېرسال ئىلمىي تەتقىقات ئورگىنى بولۇپ، ”دارىل ھېكمەت“، ”ئاقىللار سارىيى“ دەپمۇ ئاتالغان. خەلىپە مەنسۇر(مىلادىيە 754-يىلىدىن 775-يىلىغىچە سەلتەنەت سۈرگەن) ۋە خەلىپە ھارۇن رەشىد مەزگىلىدە باغدادتا ئوردا تەرجىمە-تەتقىقات ئورگىنى ۋە خەلىپىلىك كۇتۇپخانىسى تەسىس قىلىنغانىدى. خەلىپە مەئمۇن پۈتۈن سۇلالە بويىچە تەرجىمە ھەرىكىتى ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىنى تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە ۋە مۇكەممەل ئۇيۇشتۇرۇش ئۈچۈن، 830-يىلى يارلىق چۈشۈرۈپ، 200 مىڭ دىنار سەرپ قىلىپ، ئەسلىدىكى تەرجىمە-تەتقىقات ئورگىنى ۋە ئوردا كۇتۇپخانىسى ئاساسىدا دۇنياغا داڭلىق”بەيتۇل ھېكمەت“نى قۇرۇپ چىققان ۋە بۇ ئورگان ئىسلام دۇنياسىدا دۆلەت دەرىجىلىك تۇنجى ئۇنىۋېرسال ئىلمىي تەتقىقات ئورگىنى ۋە ئالىي مائارىپ بىلىم يۇرتى بولۇپ شەكىللەنگەن.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Militat omnis amans
بەيتۇل ھىكمەت
بەيتۇل ھېكمەتنىڭ ۋە ئۇنىڭ قارىمىقىدىكى ئورگانلارنىڭ مەسئۇللۇقىغا بىلىمى چوڭقۇر ۋە مول بولغان ئالىم-ئۇلىمالار تەيىنلەنگەن. مەسىلەن، مەشھۇر خرىستىيان تېببىي ئالىمى ۋە مۇتەرجىم يەھيا ئىبنى مەسەۋىي(مىلادىيە 777－857) خەلىپە مەئمۇن تەرىپىدىن بەيتۇل ھېكمەتنىڭ تۇنجى باشلىقى قىلىپ تەيىنلەنگەن؛ نېستۇرى دىنىدىكى مۇتەرجىم ۋە ئالىم ھۇنەيىن ئىبنى ئىسھاق(مىلادىيە 809－873) تەرجىمە ئىدارىسىنىڭ باشلىقى قىلىپ تەيىنلەنگەن ۋە ”مۇتەرجىملەر شەيخى“ دېگەن شەرەپ نامى بىلەن ئاتالغان. مۇسۇلمانلاردىن مەشھۇر ماتېماتىك ۋە ئاسترونوم مۇھەممەد ئىبنى مۇسا خارەزمى(مىلادىيە 780－850)مۇ كۇتۇپخانا باشلىقى ۋە رەسەتخانا باشلىقىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Her aşık bir savaşçıdır (Ovidius)
Minimum minimorum
En küçüklerin en küçüğü
Missi dominici
Senyörün delegesi/elçisi
Modus operandi
بەيتۇل ھىكمەت
بەيتۇل ھېكمەت بەرپا قىلىنىپ 200 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە، يۇنان، رىم، ئىران، ھىندىستان قاتارلىق قەدىمىي مەدەنىيەتلىك ئەللەرنىڭ كىلاسسىك مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يىغىپ، تەرجىمە قىلىپ، شەرھلەپ، ساقلاپ، ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ روناق تېپىشى ۋە تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن غايەت زور تۆھپىلەرنى قوشتى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Hareket etme tarzı (cinayet romanlarında suçluların ortak davranışları için kullanılır)
بەيتۇل ھىكمەت
بىرىنچىدىن، قانچىلىك ئەجىر كېتىشىگە قارىماي، ئىنسانىيەتنىڭ قەدىمىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يىغىش، توپلاش، شەرھلەش ئارقىلىق ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ ۋە ئۇنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ، ئىنسانىيەت تۇرمۇشى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇش جەھەتتە نەمۇنە تىكلەپ بەردى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Modus vivendi
بەيتۇل ھىكمەت
مىللەت، ئىرق، نەسەب، ئېتىقاد ئايرىماي، قايسى مىللەتنىڭ، قايسى تەبىقىنىڭ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، مەدەنىيەت مىراسىلا بولىدىكەن، ئۇنىڭ پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق بايلىقى ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىپ بەردى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Mors Certa, vita Incerta
Ölüm kesindir,hayat değil.
Multi sunt vocati, pauci vero electi
بەيتۇل ھىكمەت
ئىككىنچىدىن، ھالاكەت گىردابىغا بېرىپ قالغان قەدىمكى يۇنان پەن-مەدەنىيىتى مىراسلىرىنى قۇتقۇزۇپ ساقلاپ قالدى. ھەرقايسى جايلاردىن نەچچە يۈز خىل قەدىمكى يۇنان پەلسەپىسى ۋە ئىلىم-پەن ئەسەرلىرىنىڭ ئەسلى نۇسخىسىنى ۋە قول يازما نۇسخىلىرىنى ئىزدەپ تېپىپ، يىغىپ كېلىپ، رەتلەپ، سېلىشتۇرۇپ، تۈزىتىپ چىقتى ۋە ساقلىدى. خەلىپە مەئمۇن ئالدى بىلەن مۇتەرجىم سالامنى كونىستانتىنوپولدىكى ۋىزانتىيە پادىشاھ ئوردىسىغا ئەۋەتىپ، ئۇ يەردە تۇرۇۋاتقان يۇنان تىلىدىكى ئەتىۋارلىق ئەسەرلەرنى قىممەت باھادا سېتىۋېلىپ ئەكەلدۈردى؛ ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە ھۇنەيىن ئىبنى ئىسھاق(مىلادىيە 809－877)نى ئىراق، شام(سۇرىيە)، مىسىر، رىم قاتارلىق جايلارنى ئايلىنىپ، قەدىمىي ئەسەرلەرنى يىغىپ كېلىشكە ئەۋەتتى. ھۇنەيىن گىرېك تىلى، پارس تىلى، قەدىمىي سۇرىيە تىلى ۋە ئەرەب تىلىغا پىششىق، تەرجىمىشۇناسلىقتا داڭ چىقارغان ھەم تېبابەتچىلىككە ئۇستا ئالىم ئىدى. كەسىپ ئەھلىلىرى ئەۋەتىلىپ، ھەريەر ھەريەردىن ئەتىۋارلىق قەدىمىي ئەسەرلەرنى يىغىپ توپلاش نەتىجىسىدە، بەيتۇل ھېكمەتنىڭ كۇتۇپخانىسىدا گىرېكچە، قەدىمكى سۇرىيەچە، پارسچە، ئىبرايچە، ناباتىچە، سانسكرىتچە، ئەرەبچە قاتارلىق تىللاردىكى پەلسەپە، تەبىئىي پەن، ئىنسانشۇناسلىق ئىلمى، ئەدەبىيات ۋە تىلشۇناسلىققا دائىر ئەسلى نۇسخا ۋە قول يازما ئەسەرلەردىن نەچچە ئون مىڭ نۇسخا ساقلانغان بولۇپ، ئالىملارنىڭ تەرجىمە، تەتقىقات ۋە ئوقۇتۇش ئىشلىرىنى نۇرغۇن ئەتىۋارلىق ۋەسىقىلەر بىلەن تەمىنلىگەنىدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Multim in parvo
Azlık içinde çokluk (Az şeyle çok şey yapmak)
بەيتۇل ھىكمەت
ئۈچىنچىدىن، بەيتۇل ھېكمەت بىنا قىلىنغاندىن كېيىن، تەرجىمە خىزمىتىنى ئۆزىنىڭ قارىمىقىدىكى تەرجىمە ئىدارىسىغا مەركەزلەشتۈرۈپ، تەرجىمە پائالىيىتىنى ئەۋجىگە كۆتۈردى. بۇ خىل تەرجىمە ھەرىكىتى ئۇمەۋىيە سۇلالىسى ۋاقتىدىلا باشلانغان بولسىمۇ، ئەمما كۆلەملەشمىگەن ۋە مۇكەممەللەشمىگەنىدى. 9-ئەسىر، بولۇپمۇ خەلىپە مەئمۇن ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن دەۋر تەرجىمە ھەرىكىتىنىڭ تازا گۈللەنگەن دەۋرى بولدى. بۇ دەۋردىكى تەرجىمە ئىدارىسىدىكى ئالىملارنىڭ كۆپىنچىسى كۆپ خىل تىلغا ماھىر بولۇپ، ھەم مۇتەرجىم، ھەم تەتقىقاتچى ئىدى. ئۇلار قەدىمىي يۇنان، پارس، ھىندىلارنىڭ ئىلىم-پەن جەھەتتىكى نەچچە يۈز خىل قەدىمىي ئەسەرلىرىنى تەرجىمە قىلىپ ۋە شەرھلەپ چىققان ھەمدە ئىلگىرى تەرجىمە قىلىنغان مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەرنى سېلىشتۇرۇپ تۈزىتىپ، ئۆزگەرتىپ ۋە قايتا تەرجىمە قىلىپ ئىشلىگەن. ئۇلار بۇ ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ ئەسەرلەر ئۈستىدە نۇرغۇن تۈزىتىش، شەرھلەش، گۇمانىي مەسىلىلەرنى قويۇش، تولۇقلاپ توغرىلاش، مۇھىم مەزمۇنلارنى تەرمىلەش، مۇھاكىمە باھاسى بېرىش قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئىشلەش ئارقىلىق، ئۆزلىرىنىڭ ئىجادىي قاراشلىرىنى نامايان قىلغان؛ كۆپ قېتىم تىلدىن-تىلغا تەرجىمە قىلىنىش نەتىجىسىدە ئەسلى مەنىسى بۇرمىلىنىپ كەتكەن ئەسەرلەرنى سېلىشتۇرۇپ تۈزىتىش، قايتا تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق، ئەسەرنىڭ ئەسلى قىياپىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەن. ھېسابلىنىشىچە، تەرجىمە ئىدارىسىدە تۈرلۈك ئىلىم-پەن ساھەلىرىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان مەشھۇر ئەسەرلەر نەچچە يۈز خىلدىن ئاشىدىكەن. بۇنىڭ ئىچىدە يۇنان تىلىدىن تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەر ئەڭ كۆپ بولۇپ، پەلسەپە، لوگىكا، سىياسىيشۇناسلىق، ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا، فىزىكا، تېبابەتچىلىك، كىمىياگەرلىك(مېتال تاۋلاش)، جۇغراپىيە قاتارلىق ساھەلەردىكى ئەسەرلەر 100 خىلدىن ئاشىدىكەن، بۇلاردىن: ئارىستوتېلنىڭ «مېتافىزىكا»، «قورال پەنلەر»، «كاتېگورىيە»، «شەرھى»، «لوگىكا»، «فىزىكا»، «ئېتىكا»، «ئالەم توغرىسىدا»، «بارلىققا كېلىش ۋە يوقىلىش»، «بەس-مۇنازىرە»، «روھ توغرىسىدا»، «مېتېئورولوگىيە»، «ھايۋانات تەزكىرىسى»، «شېئىرىيەت»، «مەسىلىلەر» قاتارلىق ئەسەرلىرى؛ پىلاتوننىڭ «غايىۋى دۆلەت»، «قانۇن»، «سىياسىيون»، «دانالار»، «ياقلاش» قاتارلىق ئەسەرلىرى؛ پىتاگۇراسنىڭ «ئالتۇن ھېكمەتلەر» دېگەن ئەسىرى؛ بوفىلنىڭ «لوگىكا مۇقەددىمىسى» دېگەن ئەسىرى؛ ئىۋكلەنىڭ «گېئومېتىرىيە قائىدىسى» دېگەن ئەسىرى؛ پىتولېمىينىڭ «تۆت قامۇس»، «ئاسمان جىسىملىرى قامۇسى»، «جۇغراپىيە»، «ئوپتىكا» قاتارلىق ئەسەرلىرى؛ ئارخېمىدنىڭ «شار ۋە سىلىندىر توغرىسىدا»، «تەكشىلىك مۇۋازىنىتى»، «چەمبەر ئايلانمىسى ئېنىقلىمىسى»، «لەيلىگۈچى جىسىم توغرىسىدا»، «قانۇن» قاتارلىق ئەسەرلىرى؛ گىرېئىن(گالېن)نىڭ «ئاناتومىيە»(يەتتە جىلد)، «ماھارەت» قاتارلىق تېبابەتكە ئائىت بارلىق ئەسەرلىرى؛ ھىپپوگرات بىلەن پائولنىڭ تېبابەتكە ئائىت بارلىق ئەسەرلىرى قاتارلىقلار بار.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Mutatis mutandis
بەيتۇل ھىكمەت
ئاساسلىقى پارسلارنىڭ كۈچىگە تايىنىپ ئۇمەييەلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىغان ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ خەلىپىلىرى پارس كىلاسسىك ئەسەرلىرىنى تەرجىمە قىلىشقىمۇ ئالاھىدە ئېتىبار بەرگەن. شۇڭا، پارسلارنىڭ ئاساسلىق كىلاسسىك ئەسەرلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئەرەب تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان. پارسچىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان تارىخ، تىل، ئەدەبىيات، دىن قاتارلىقلارغا دائىر ئەسەرلەر 20 نەچچە خىل بولۇپ، «پېرىسىيە خانلىرىنىڭ تارىخى»، «ئەييىنامە»، «مەزدەك»، «شاھ تاجى»، «كەلىلە ۋە دېمىنە»، «ھەزار ئەفسانە»(مىڭ ھېكايە)، «ئاۋىستا»، «زەنگىۋىتا»، «زوروئاستىرنىڭ مۇرىتلىرى»، «نەمرۇد»، «بەھرام نىتۇس»، «رۇستەم بىلەن ئىسفەندىيار» قاتارلىقلار بار.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
M
Değişmesi gerekeni değiştirerek
N
Nam et ipsa scientia potestas est
بەيتۇل ھىكمەت
ھىندىستاننىڭ سانسكرىت تىلىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا، تېبابەتچىلىك جەھەتتىكى ئەسەرلىرى 30 خىلغا يېتىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە، ئاسترونومىيەگە ئائىت «سىند-ھىند»(«بەررا ھېمەيسقۇتا سىند-ھىند»)؛ تېبابەتچىلىككە ئائىت «سوسرودو»(«سوستىلاتا»)، «چاكار تېبابەت مەجمۇئەسى»؛ ئەدەبىيات ئەسەرلىرىدىن: «ئابىنىڭ ئەقىل-پاراسىتى»، «ھىندىستان ئەر-ئاياللىرىنىڭ ناخشا-ئۇسسۇلى»، «ئادەم ئۆلتۈرۈپ ئادەتلىنىپ قالغان ھىندىستان پادىشاھى»، «ساناقنىڭ تەدبىرى»، «بەيدبا ھېكمەتلىرى» قاتارلىق ئەسەرلەر بار.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Bilgi güçtür.
Natura abhorret a vacuo
Doğa boşluktan korkar
بەيتۇل ھىكمەت
ئەمەلىيەتتە پارسچە نۇسخىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان «كەلىلە ۋە دېمىنە»، «ھەزار ئەفسانە»(مىڭ ھېكايە) قاتارلىق ئەسەرلەرمۇ ئەسلىدە ھىندىستاننىڭ سانسكرىت تىلىدىكى ئەسەرلىرى ئىدى. بۈگۈنگە قەدەر دۇنيادا ئورتاق قوللىنىپ كېلىۋاتقان ”ئەرەب رەقىمى“نىڭ نۆل رەقىمى ۋە ئۇنىڭ ئونلۇق ئۈلۈشلەر خانىسى ئۇسۇلىنىمۇ ئەرەبلەر مۇشۇ مەزگىلدە ھىندىستاننىڭ ماتېماتىكا بىلىملىرىنى ئۆزلەشتۈرگەندە ھىندىستاندىن كىرگۈزۈپ قوبۇل قىلىپ، ئاندىن غەربكە، جۈملىدىن پۈتۈن دۇنياغا تارقاتقان(ھىندىستاندا نۆلنىڭ بەلگىسى ئەسلىدە چېكىت ‹.› ئىدى. غەربكە تارقالغاندىن كېيىن چەمبەر‹0›گە ئۆزگەرتىلگەن. ئەمەلىيەتتە ئەرەبلەر ھازىرغىچە ئۆز رەقىمىدە نۆل‹0› ئورنىدا چېكىت‹.›نى ئىشلىتىپ كەلمەكتە).
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Ne(non) bis in idem
بەيتۇل ھىكمەت
ئەينى ۋاقىتتا ھىندىستان تېۋىپلىرىنىڭ تېبابەتچىلىك ماھارىتى ھەقىقەتەن يۇقىرى ئىدى. شۇڭا، ئەرەبلەر ھىندىستاننىڭ تېبابەتچىلىك ئەسەرلىرىنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلدۇرۇپلا قالماستىن، باغداد قاتارلىق جايلاردىكى شىپاخانىلارنىڭ ھەممىسىدە ھىندىستانلىق تېۋىپلارنى تەكلىپ قىلىپ دەرس ئۆتكۈزگەن ياكى تېۋىپلىق قىلغۇزغان.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Bir nedenden iki kere hüküm giyilmez (eski ceza hukukundan)
بەيتۇل ھىكمەت
بۇلاردىن باشقا، باناتى تىلىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان دېھقانچىلىق، باغۋەنچىلىككە دائىر ئەسەرلەرمۇ 20 خىلغا يېتىدۇ. قەدىمكى سۇرىيە تىلى، ئىبراي تىلىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان ئەدەبىيات، سەنئەت ۋە پەن-تېخنىكىغا دائىر ئەسەرلەردىنمۇ نەچچە ئون خىلى بار.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Ne Jupiter quidem omnibus placet
Tanrı bile herkesi memnun edemez.
بەيتۇل ھىكمەت
دارىل ھېكمەت تەرجىمە پائالىيىتى داۋامىدا، يەنە كوللېكتىپ بىرلىكتە ھەمكارلىشىپ تەرجىمە ۋە بايان قىلىش ئۈلگىسىنى تىكلەپ بەردى. بەيتۇل ھېكمەتتە تەرجىمىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان چوڭ ھەجىملىك ۋە مۇھىم دەپ قارالغان ئەسەرلەرنى تەرجىمان ۋە ئالىملار بۆلەكلەرگە تەقسىم قىلىۋېلىپ تەرجىمە قىلدى ۋە شەرھلىدى، دەسلەپكى تەرجىمە ئارگىنالى پۈتكەندىن كېيىن، كوللېكتىپ ئەستايىدىل مۇزاكىرە قىلىپ تەرجىمىسىنى تەھرىرلىدى، ئاخىردا باش تەرجىمان تەكشۈرۈپ بېكىتىپ چىقتى. بەزى ئەسەرلەرنىڭ تەرجىمىسى نەچچە ئەۋلاد تەرجىمانلارنىڭ دەسلەپ تەرجىمە قىلىشى، قايتا تەرجىمە قىلىشى ئارقىلىق ئاندىن تاماملاندى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Ne nuntium necare
بەيتۇل ھىكمەت
تۆتىنچىدىن، بەيتۇل ھېكمەت ھەر خىل پەنلەر بويىچە ئىلمىي دوكلات ۋە مۇھاكىمە-مۇنازىرە يىغىنلىرىنى دائىم ئۆتكۈزۈپ تۇراتتى، يىغىن مەزمۇنى پەلسەپە، دىنشۇناسلىق، ئاسترونومىيە، تېبابەت، ئەدەبىيات قاتارلىق ساھەلەردە بولاتتى. مۇھاكىمە-مۇنازىرە يىغىنىدا ھەرخىل قاراشتىكىلەر ئەركىن-ئازادە سۆزلەپ ئۆزلىرىنىڭ پىكىرلىرىنى بايان قىلاتتى، ئەركىن مۇھاكىمە قىلىشتەك ئىلمىي كەيپىيات ناھايىتى قويۇق ئىدى. تارىخىي ماتېرىياللاردا خاتىرىلىنىشىچە، بەيتۇل ھېكمەت بىر قېتىم خىرىستىيان دىنى بىلەن ئىسلام دىنىنىڭ ئىلاھىيەت قارىشى توغرىسىدا مۇنازىرە يىغىنى ئۆتكۈزگەن. خەلىپە مەئمۇن بىر ئالىم سۈپىتىدە بۇ ئىلمىي مۇھاكىمە پائالىيىتىگە قاتناشقان. يىغىندا، خىرىستىيان ئېپىسكوپى سىۋۇدۇس ئىسلام دىنى ئەقىدىلىرىگە زىت قاراشلىرىنى يوشۇرماستىن بايان قىلغان. خەلىپە مەئمۇن ۋە ئىسلام ئالىملىرى ئۇنىڭ قاراشلىرىنى كۆڭلىگە ئالمىغان، بەلكى تەڭ باراۋەر پوزىتسىيەدە تۇرۇپ ئۆز قاراشلىرىنى بايان قىلغان.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Haberciyi öldürme. (Elçiye zeval olmaz)
بەيتۇل ھىكمەت
بەيتۇل ھېكمەت يەنە كىتاب يازغان ۋە تەلىمات ئىجتىھات قىلغان ئالىملارنى مۇكاپاتلايتتى، ئۇلارنىڭ ئىلمىي مۇۋەپپەقىيەتلىرىگە يۇقىرى ھەق بېرەتتى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres
Gerçek bir çevirmen sözcük sözcük çevirmez (Horatius)
بەيتۇل ھىكمەت
بەشىنچىدىن، بەيتۇل ھېكمەت يەنە ئىختىساسلىق خادىملارنى يېتىشتۈرۈش مەركىزى ئىدى. ئۇنىڭ قارىمىقىدا رەسەتخانا(ئاسترونومىيەلىك كۆزىتىش ئۆيى)، تېببىي مەكتەپ، ئاسترونومىيە مەكتىپى بار ئىدى. ھەرقايسى جايلارنىڭ تالىبۇل ئىلىملىرى بەيتۇل ھېكمەتكە كېلىپ، داڭلىق ئالىملارنى ئۇستاز تۇتۇپ، ئۇلاردىن ھەرساھە پەنلىرى ئىلىملىرىنى ئۆگىنەتتى. بىرمۇنچە مەشھۇر ئالىملارمۇ ئىلىم تەھسىل قىلىش ئۈچۈن باغدادقا كەلگەنىدى. مەسىلەن، پەيلاسوپ ئەل كىندى، ئەدىب ئەل جاھىز، تارىخچى ۋە جۇغراپىيەشۇناس مەسئۇدى، ماتېماتىك خارەزمى قاتارلىق ئالىملار بەيتۇل ھېكمەتتە ئالىي بىلىملەردىن دەرس بەرگەنىدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Nec Hercules contra plures
Herkül bile düşman ordusuna karşı duramaz.
بەيتۇل ھىكمەت
بەيتۇل ھېكمەت تەربىيەلەپ چىققان شاگىرتلاردىن نۇرغۇنلىغان يۇقىرى بىلىملىك ۋە كۆپ تەرەپلىمە ئىقتىدارلىق ئالىم ۋە تەرجىمىشۇناسلار مەيدانغا كېلىپ، خەلىپىلىكنىڭ پەن-مەدەنىيەت سەۋىيەسىنى زور دەرىجىدە ئۆستۈرگەن ۋە شۆھرىتىنى ئاشۇرغان. ئىسلام دىنىنىڭ دىنىي ئىلمىمۇ تەرجىمە ھەرىكىتى ئارقىلىق چەت ئەللەرنىڭ تۈرلۈك ئىدېئولوگىيەلىك ماتېرىياللىرىنى ئىسلام دىنىنىڭ تۈپ ئېتىقادى ئاساسىدا كۆپلەپ قوبۇل قىلىپ ئۆزىنى بېيىتقان.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Nec plus ultra
Daha da iyisi yok.
بەيتۇل ھىكمەت
ئالتىنچىدىن، دارىل ھېكمەت قەدىمكى شەرق ۋە غەرب ئىلىم-پەن مەدەنىيىتىنىڭ مۇنەۋۋەر مىراسلىرىنى يىغىپ ساقلاپ، ئۆزلەشتۈرۈپ ۋە ئۇلارغا ۋارىسلىق قىلىپلا قالماستىن، بەلكى بۇ ئارقىلىق ئەرەب-ئىسلام ئىلىم-پەن، مەدەنىيىتىنىڭ ئەتراپلىق تەرەققىي تېپىشى ۋە گۈللىنىشىنى يۈكسەلدۈردى، مۇسۇلمانلاردىن ھەرساھە ئالىملىرىنىڭ مەيدانغا كېلىشى ئىسلام پەلسەپىسىنىڭ روناق تېپىشى، ھەرقايسى تەبىئىي پەن ئىلىملىرىنىڭ ئىختىرا قىلىنىشى، دىنىي مەزھەپلەرنىڭ ئوخشاش بولمىغان تەلىماتلىرىنىڭ بارلىققا كېلىشى قاتارلىق جەھەتلەردە چوڭقۇر تەسىر پەيدا قىلدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Nec pluribus impar
Herkese benzemez/herkesten üstün (Louis XIV mottosu)
بەيتۇل ھىكمەت
دەرۋەقە، دارىل ھېكمەتنىڭ تۈرتكىسىدە كېيىنچە ئەرەب ۋە مۇسۇلمانلاردىن ھەرقايسى ئىلىم ساھەلىرى بويىچە نۇرغۇنلىغان ئالىملار، جۈملىدىن ئاسترونوم، ماتېماتىك، فىزىك، خىمىك، جۇغراپىيەشۇناس، تارىخشۇناس، داڭلىق تېۋىپ، تىلشۇناس، پەيلاسوپ ۋە مۇتەپەككۇرلار مەيدانغا كەلدى، ئۇلار تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەردىن ئىلھام ئېلىپ، بۇ ئەسەرلەردىكى قاراشلارنى تېخىمۇ بېيىتتى ۋە شۇ ئاساستا يېڭى-يېڭى نەزەرىيە، قاراشلارنى ئىجتىھات قىلىپ ئىنسانىيەتكە يېڭى تۆھپىلەرنى قوشتى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Nec Temere, Nec Timide
Ne Pervasız, Ne Korkak.
بەيتۇل ھىكمەت
بۇ مەزگىلدە بەيتۇل ھېكمەت ھەقىقەتەن ئەرەب مەدەنىيىتىنىڭ ئۆزىگە خاس ئاسسىمىلاتسىيە(قوبۇل قىلىش) ئىقتىدارىنى ئالاھىدە گەۋدىلەندۈردى. يۇنان، پارس، ھىندىستان قاتارلىق ئەللەر مەدەنىيىتىدىن قوبۇل قىلغۇدەكلا ئېلېمېنت بولسا، ئىسلام ئېتىقادىغا خىلاپ كەلمىسىلا ئۇنى قوبۇل قىلىپ ئۆزلەشتۈردى. ئىلىم-پەن ساھەلىرىدىنلا ئەمەس، بەلكى تىل-ئەدەبىيات جەھەتتىمۇ بۇ ھالەت ئالاھىدە كۆرۈنەرلىك بولدى. ھەتتا ئىسلام دىنىنىڭ ئادەم ۋە ھايۋانلار سۈرىتىنى سىزىشقا ئىجازەت بەرمەسلىك ئالاھىدىلىكى سەۋەبىدىن، گەرچە يۇنان ۋە رىملىقلارنىڭ بۇ جەھەتتىكى گۈزەل سەنئىتىنى ئۆز پېتىچە قوبۇل قىلمىغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ خىل سەنئەت شەكلىدىن پايدىلىنىپ، خەتتاتلىق سەنئىتى، نەققاشلىق سەنئىتى، بېزەكچىلىك سەنئىتى، گۈل-گىياھ سىزمىچىلىقى سەنئىتى، گېئومېتىرىيە ۋە گېئومېتىرىيەلىك سەنئەت قاتارلىقلارنى تەرەققىي قىلدۇردى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Ne humanis crede
بەيتۇل ھىكمەت
مىلادىيە 1065－1067-يىللىرى سالجۇقىلار سۇلالىسىنىڭ باش ۋەزىرى نىزامۇل مۈلك باغدادتا نىزامىيە مەدرىسە(ئۇنىۋېرسىتېت)نى تەسىس قىلغاندىن كېيىن، بەيتۇل ھېكمەت شۇ مەكتەپكە قوشۇۋېتىلىپ يەنىلا ئىسلام ئىلىم-پەن مەركىزى بولۇپ كەلگەن.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
İnsana inanma.
بەيتۇل ھىكمەت
مەنبە
شەمشىدىن ھاجى، ئۇيغۇرچە «جۇڭگو مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى 2007-يىللىق 3-سانىدىن ئېلىندى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Nemo auditur propriam turpitudinem allegans
Kimse kendi kanunsuzluğundan faydalanamaz. < Haksızlıktan hak çıkarılamaz.>(Hukuk terimi)
بەيتۇل ھىكمەت
مەنبە
پايدىلانغان ماتېرىياللار:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
N
Nemo censetur ignorare legem
Kanunu bilmemek mazeret olamaz.
Nemo enim est tam senex qui se annum non putet posse vivere
Nemo est liber qui corpori servit
Bedenine hizmet eden kişi özgür olamaz (Sénèque le Jeune)
Nemo sine vitio est
Hiç kimse hatasız değildir.(Seneca)
Neque ignorare medicum oportet quæ sit ægri natura
Nescire autem antequam natus sis quid acciderit, id est semper esse puerum
Doğduğundan önce olanları bilmemek, hala çocuk kalmaktır. (Marcus Tullius Cicero)
Nihil est ab omni parte beatum
Her güzelin bir kusuru vardır (Her gülün bir dikeni vardır)
Nihil lacrima citius arescit
Hiçbir şey gözyaşından daha hızlı kurumaz.
Nihil novi sub sole
Güneşin altında (yeryüzünde) yeni bir şey yok.
Nihil primum nocere
Önce zarar verme. (Tıp mottosu)
Nihil obstat
Sakıncası yok
Nil desperandum
Asla vazgeçme.
Nomen est omen
İsim bir işarettir.
Non fui, fui, non sum, non curo
Yoktum, varım, olmayacağım, umrumda değil. (Mezartaşlarında bulunan epiküryen felsefeden etkilenmiş yazılar, kısaltma: NFFNSNC)
Non licet omnibus adire Corinthum
Korint'e gitmek herkese serbest değildir. (Antik Yunan zamanı Korint çok pahalı bir şehirdi ve herkes orada yaşayamazdı.)
Bizi değil tanrım, bizi değil; kendi ismini şereflendir...
Herkes her şeyi yapamaz.
Non scholae, sed vitae discimus
Okul için değil, hayat için öğreniyoruz.
Non semper ea sunt quae videntur
"Şey"ler çoğu zaman göründükleri gibi olmazlar.
Non ut edam vivo, sed ut vivam edo
Yemek için yaşamıyorum, yalnız yaşamak için yiyorum.
Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum
Elbise insanı güzelleştirmez, insan elbiseyi güzelleştirir.
Non vini vi no, sed vi no aquæ
Şarap sayesinde değil, su sayesinde yüzüyorum (sözcük oyunu)
Nosce te ipsum
Kendini tanı (Matrix filminde kahin'in mutfağında kapıda yazan sözün eş anlamlısı sayılır [Temet nosce - Kendini Tanı])
Nota bene (N.B.)
Önemli not
Nulla dies sine linea
Nulla est medicina sine lingua latin
Latince bilmeden hekimlik olmaz. (Hekimlik için Latince gereklidir anlamında, aynı zamanda: Açıklaması olmadan ilaç faydasızdır)
Kanun olmadan ceza olmaz. (Açıkça kanunlarda belirtilmiş olmadıkça kimseye ceza verilemeyeceğiyle ilgili hukuk kuralı)
Nulla regula sine exceptione
İstisnasız kural olmaz
Nulla res tam necessaria est quam medicina
Nulla tenaci invia est via
Hiçbir yol aşılmaz değildir.
Nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit.
Hiçbir deha yoktur ki içine biraz delilik karışmamış olsun. (Sénèque le Jeune)
Nunc aut numquam
Ya şimdi ya hiçbir zaman
Nunc est bibendum
Numero deus impare gaudet
Tanrılar tek sayıları sever. (Virgile, Les Bucoliques, VIII, 75)
O
Obscuris vera involvens
Gizlilik gerçeği örter.
Odi profanum vulgus et arceo
İnsan sürüsünden nefret ediyorum ve uzak duruyorum. (Horatius)
O tempora, o mores
Oh zaman, oh adetler! (Marcus Tullius Cicero) (daha çok farklı zaman, farklı adetler anlamına gelir)
Oculi plus vident quam oculus
Birçok göz, bir gözden daha iyi görür.
Oculos habent et non videbunt
Gözleri var ama göremiyorlar.
Oderint, dum metuant
Benden nefret etsinler yeter ki benden korksunlar. (Seneca, De clementia ve Cicéron, De officiis)
'''O miseri! Quorum guadia crimen habent.'''
Ah zavallılar, sevinçlerini suç sayanlar. (Gallus)
Omne ignotum pro terribili
Bilinmeyen bir şeyin altında kötülük yatar.
Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, sæpe autem omnia, quæ valetudini contraria sunt, faciunt
Tüm insanlar sağlıklı olmak isterler ama çoğu zaman buna aykırı davranırlar.
Omnes viae Romam ducunt
Bütün yollar Roma'ya çıkar
Her geçen dakika yaralar, sonuncusu öldürür
Omnia adversa exercitationes putat
Her talihsizliği deneme sayar. (Seneca, De Providentia)
Omnia mea mecum porto
Omnia vincit amor
Aşk, her şeye üstün gelir.
Omnibus viis Romam pervenitur
Tüm yollar Roma'ya çıkar.
Omnis homo mendax
Tüm insanlar yalancıdır.
Omnium artium medicina nobilissima est
Tüm sanatlar içinde hekimlik en soylu olandır.
Omnium rerum principia parva sunt
Her şeyin küçük bir başlangıcı vardır.
Optimum medicamentum quies est
En iyi ilaç dinlenmektir.
Ora et labora
Dua et ve çalış.
Orbis Unum
Bir(tek) dünya (bkz. Zorro Efsanesi)
Düzensizlikten doğan düzen
Otium sine litteris mors est
Edebiyatsız geçen zaman ölümcüldür.
P
Pacem in Terris
Dünyada barış..
Pacta sunt servanda
Ahde vefa.
Panem et circenses
Ekmek ve sirk oyunları (Roma plebini sakin tutan etmenler) (Juvénal)
Para bellum
Parva leves capiunt animos
Küçük şeyler küçük ruhları esir alır. (Ovidius)
Pax melior est quam iustissimum bellum
Barış, en haklı savaştan daha iyidir.
Paranın kokusu yoktur (Vespasien)
Peior est bello timor ipse belli
Savaşın korkusu savaşın kendisinden daha kötüdür.
Per aspera ad astra
Zorlu yollardan yıldızlara (Aynı anlamda: « Ad augusta per angusta » ve « Per ardua ad astra ».)
Per inania regna
Gölgeler imparatorluğunda
Per scientiam ad salutem ægroti
Hastanın iyileşmesinin yolu bilimdedir.
Perinde ac cadaver
Kadavra gibi (Cizvit disiplininden)
Persona non grata
İstenmeyen insan
Philosophum non facit barba
Sakal adamı filozof yapmaz.
Piscem natara doces
Balığa yüzme öğretiyorsunuz.
Balık baştan kokar.
Plenus venter non studet libenter
Plures crapula quam gladius perdidit
Sarhoşluk, kılıçtan daha çok kayba sebep oldu.
Plus ultra
Daha ötesi (İspanyol mottosu)
Poeta nascitur, non fit.
Şair olunmaz, doğulur.
Possunt quia posse videntur
Yapabilirler, çünkü yapabileceklerini düşünüyorlar.
Post Tenebras Lux
Karanlıktan aydınlığa
Post hoc ergo propter hoc
Bundan sonra öyleyse bu yüzden
Bundan sonra ama bu yüzden değil (bkz. Sofizm: iki olayın üst üste gelmesi birbiriyle neden sonuç ilişkisine girmeleri anlamına gelmez anlamında)
Post mortem nihil est
مىللىي مەپكۇرە
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
P
Ölümden sonra hiçbir şey yok.
Post scriptum (P.S.)
Potius sero quam numquam
Hiç olmamaktansa geç olsun.(Geç olsun güç olmasın)
Præsente medico nihil nocet
Doktor buradaysa tehlike yok demektir.
Primas sum, primatum nil a me alienum puto
مىللىي مەپكۇرە
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
P
Primatım ve primattan gelen hiçbir şey bana yabancı değildir.(Earnest Albert Hooton)
مىللىي مەپكۇرە
بىر قىسىم ياشلار مۇنداق سورايدۇ:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
P
Primum non nocere
Öncelikle, zarar verme (hekimlik kuralı)
Primus inter pares
مىللىي مەپكۇرە
«مەپكۇرىلەر تارىخىي داۋالغۇشلاردىن، ئىجتىمائىي بوھرانلاردىن تۇغۇلغان ئىكەن، مەلۇم مەزگىلدىن كېيىن ئوخشىمىغان ۋەزىيەت ۋە شارائىتنىڭ تەسىرىدە تۇغۇلغۇسى يېڭى بىر مەپكۇرىنىڭ مىللەتچىلىك سەۋداسىنىڭ ئورنىنى ئېلىشى ئەمەلىيەت ئەمەسمۇ؟ مەسىلەن، يېقىن ياكى يىراق كەلگۈسىدە سوتسىيالىزم ئىدىيىسىنىڭ مىللەتچىلىك ئېڭىغا چاڭ سېلىش ئېھتىمالى يوقمۇ؟».
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
P
Eşitler arasında birinci
مىللىي مەپكۇرە
بۇ سوئالغا مۇنداق جاۋاب بېرىشىم مۇمكىن:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
P
Pro tempore
مىللىي مەپكۇرە
− مەپكۇرە دېگىنىمىز، ئاساسىي جەھەتتىن مەلۇم بىر ئىجتىمائىي توپنىڭ ئۆز ئەزالىرى تەرىپىدىن ئاڭقىرىلىشى بولۇپ، قۇياش نۇرىمۇ بىر لىزىنىڭ چىپ ئوتتۇرىسىغا مەركەزلەشمىگۈچە ئوت ئالمىغىنىغا ئوخشاش، ئىجتىمائىي توپمۇ تاكى غەليانلىق بىرەر كوللېكتىپ ھادىسە يۈز بەرمىگۈچە ئۆزىدە بار بولغان «ئۇلۇغۋارلىق» سۈپىتىنى نامايان قىلمايدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Quae nocent docent
مىللىي مەپكۇرە
غەليانلىق كوللېكتىپلار دەسلەپتە «ئاددىي ھالەتتە مەۋجۇت» بولغان بىر توپنى «مۇرەككەپ شەكىلدىكى مەۋجۇتلۇق» ھالىتىگە كەلتۈرۈش ئارقىلىق مەپكۇرىنىڭ بايقىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
مەپكۇرىنىڭ يوقتىن بارلىققا كېلىشى «ئاڭسىز» باسقۇچتىن «ئاڭلىق» باسقۇچقا ئۆتۈشى دېمەكتۇر.
ئوسمانلىچىلىق، ئىسلامچىلىق ۋە تۈركچىلىك مەپكۇرىلىرى تۇغۇلۇشتىن بۇرۇنمۇ ئوسمانلى دۆلىتى، ئىسلام ئۈممىتى ۋە تۈرك مىللىتى مەۋجۇت ئىدى.
ياۋروپادا چوڭ كارخانىلار ئىشچىلارنى ئۇيۇشتۇرۇپ، سوتسىيالىزم مەپكۇرىسىنى شەكىللەندۈرۈشتىن بۇرۇنمۇ ئىشچىلار سىنىپى تارقاق ھالەتتە مەۋجۇت ئىدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Qualis artifex pereo !
Ne kadar güzel (sanatsal) ölüyorum! (Neron'un intihar etmeden önceki son sözleri)
Qualis pater, talis filius
Böyle babanın böyle oğlu
Qui audet vincit
Cesaret eden kazanır.
مىللىي مەپكۇرە
دېمەك، مەلۇم بىر توپ بوھرانلىق ۋەزىيەتكە دۇچ كەلگەندە، ئۇنىڭ ئەزالىرىنىڭ ۋىجدانىدا «مەن تېخى ھايات» دەيدىغان ئاڭ جۇش ئۇرالىشى ئۈچۈن دەسلىپىدىن تارتىپ خۇسۇسىي بىر تەشكىلات شەكلىدە بەلگىلىك مۇئەسسەسەلىرى بىلەن بىرلىكتە مەۋجۇت بولۇشى لازىم. شۇنداقلا بۇ تەشكىلات مەيلى سىياسىي، مەيلى دىنىي، مەيلى تىلدىكى ئورتاقلىق خاراكتېرىدە بولسۇن، قانداقتۇر بىر ھالەتتە دەسلەپتىلا مەۋجۇت بولۇشى كېرەك. ھەر قانداق بىر غەليانلىق كوللېكتىپ بەلگىلىك بىر ئۆتمۈشى يوق، توساتتىن پەيدا بولغان بىر توپنى ئوتتۇرىغا چىقىرالمايدۇ. رېئاللىقتا بار بولغان بىرەر تەشكىلاتقا تايانمىغان كوللېكتىپلاردىن بىر مەپكۇرە شەكىللىنىشى ئۇياقتا تۇرسۇن، ئاساسىي جەھەتتىن بۇنداق بىر كوللېكتىپنىڭ مەۋجۇت بولۇش ئېھتىمالىمۇ يوق. چۈنكى ئاددىي ھالەتتە مەۋجۇت بولغان نەرسىنىڭ ھامىنى مۇرەككەپلىشىشى مۇقەررەر.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Qui bene amat, bene castigat
Seven döver. (Tartışmalı konu: eğitimde ceza gerekli midir?)
Qui dormit non peccat
Uyuyan günah da işlemez.
مىللىي مەپكۇرە
بۇ ئىپادىلەردىن تۆۋەندىكىدەك خۇلاسە چىقىدۇ:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Qui nescit dissimulare, nescit regnare
(Gerçekleri) Saklamayı bilmeyen yönetmeyi bilemez.
Qui non proficit, deficit
İleri gitmeyen geri kalır.
Qui rogat, non errat
Soru sormak hata değildir.
Qui scribit, bis legit
مىللىي مەپكۇرە
− كەلگۈسىدە بارلىققا كېلىدىغان زور بىر كوللېكتىپ ھازىرنىڭ ئۆزىدە قانداقتۇر بىر شەكىلدە مەۋجۇت بولغان كوللېكتىپلاردىن بىرىگە تايىنىدۇ. كەلگۈسى شەكىللىنىدىغان بىر مەپكۇرىمۇ چوقۇم ھازىرقى توپلاردىن بىرىنىڭ كىرىزىسقا پېتىشىدىن پارتلاپ چىقىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Qui tacet, consentire videtur
مىللىي مەپكۇرە
شۇنداق بولغان ئىكەن، مەۋجۇت توپلار ئىچىدە قايسى توپ تەشكىلاتچانلىققا ئەڭ باي ھەم ئەڭ كۈچلۈك بولۇش بىلەن بىرگە باشقا توپلارنىمۇ ئۆز تەشكىلاتىغا قوشۇۋېلىپ، يۇتۇۋالالىسا، ئۇلۇغۋار مەپكۇرىنىڭمۇ شۇ توپنىڭ داۋالغۇشىدىن شەكىللىنىشى مۇقەررەر.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Sessiz kalan onaylıyor demektir.
Qui timide rogat docet negare
Çekinerek isteyen reddi çabuklaştırır.
Quia pulvis es et in pulverem reverteris
مىللىي مەپكۇرە
ئەمدى بۇ  چوڭ توپنى ئىزدەپ باقايلى:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Çünkü sen tozsun ve toza geri döneceksin.
Quid me nutrit, me destruit
مىللىي مەپكۇرە
مەۋجۇت توپلار ئىچىدە بۇ ۋەزىپىنى ئۆتىيەلەيدىغىنى پەقەت ئوخشاش تىللىق توپلار، يەنى بىر مىللەت كىشىلىرىدۇر. چۈنكى ئالدى بىلەن ئوخشاش تىلدا سۆزلەيدىغانلارنىڭ كۆپ قىسمى بىر ئۇرۇقتىن كەلگەن ئىنسانلار بولغاچقا، بىر مىللەت دېمەك بىر «قەۋم» دېمەكتۇر.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Beni besleyen şey aynı zamanda beni yok ediyor
Quid pro quo
مىللىي مەپكۇرە
تىل ۋە قەۋم ئۇقۇملىرى بىر-بىرىگە شۇ دەرىجىدە چەمبەرچەس باغلىنىپ كەتكەنكى، بۈگۈنكى دەۋردە «ئانتروپولوگىيە»نىڭ سىرتىدا «ئىرق» ھەققىدە گەپ بولۇنسا، تۇنجى بولۇپ ئەسكە كېلىدىغىنى ئۆزئارا تىل ئورتاقلىقى بولغان «قەۋم-قېرىنداشلىق»تۇر.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Quidquid agis, prudenter agas, et respice finem !
Ne yaparsan yap, ihtiyatla yap ve sonunu gözden kaybetmeden.
مىللىي مەپكۇرە
«ھىند-ياۋروپالىقلار»، «سامىيلەر»، «بانتۇلار» ۋە «ئۇرال-ئالتايلىقلار» دەپ ئاتىلىۋاتقان ئىرقلار قەۋملەردىن، يەنى ئورتاق تىللىق ئىنسانلاردىن باشقىلار ئەمەس. ئانتروپولوگلارنىڭ قارىشىچە، ھەتتا ھىند-ياۋروپالىقلار ئارىسىدىمۇ «ھەقىقىي ئىرقلار»نى كۆرسىتىدىغان «ئۇزۇن باش-سېرىق تەنلىك»، «ئۇزۇن باش-قوڭۇر تەنلىك» ۋە «سوقا باش قوڭۇر تەنلىك»لەردىن ئىبارەت ئۈچ تىپنىڭ ھەممىسى مەۋجۇت. مەسىلەن، گېرمانلار ئاساسىي جەھەتتىن «ئۇزۇن باش-سېرىق تەنلىك»، ئىسپانلار ۋە جەنۇبىي ياۋروپالىقلار «ئۇزۇن باش-قوڭۇر تەنلىك»، ئىسلاۋلار «سوقا باش قوڭۇر تەنلىك» تىپلارغا مەنسۇپتۇر.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Quidquid discis, tibi discis
Quidquid latine dictum sit, altum viditur
Latince söylenen kulağa derin gelir.
مىللىي مەپكۇرە
شۇنىڭ بىلەن بىرگە ياۋروپا مىللەتلىرىنىڭ ھەر قاندىقىنى ئالساق، مۇشۇ ئۈچ تىپنىڭ ھەر بىرىنى ئوخشىمىغان نىسبەتتە ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنى كۆرەلەيمىز.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Quis custodiet ipsos custodes?
Koruyuculardan kim koruyacak? (Juvénal)
مىللىي مەپكۇرە
مۇشۇ شەكىلدە «قەۋم» ئىپادىسىدىن «بىر تىل سىستېمىسى»نى كۆزدە تۇتىمىز. «ئىرق» كەلىمىسىنمۇ «ئارىسىدا ئوخشاشلىق تېپىلغان تىپلار» دەپ چۈشىنىمىز. شۇنداق بولغانىكەن، قەۋم قەدىمكى زامانلاردا «ئورتاق تىللىق كوللېكتىپ» ھالىتىدە ياشىغان، كېيىنكى مەزگىللەردە ھەر تەرەپكە تارقىلىپ كەتكەن بىر مىللەت دېگەنلىكتۇر. «ئىرق» سۆزىگە كەلسەك، بۇ سۆزمۇ مەنسۇپلىرى بىر جايغا توپلاشقان ھالەتتە ئەمەس، بەلكى باشقا مىللەتلەر ئىچىگە چېچىلىپ كەتكەن ئاناتومىيەلىك ئورتاقلىققا ئىگە تىپلاردىن ئىبارەتتۇر. ھازىرقى دەۋردە مەنسۇپ بولغان توپتىن پەخىرلىنىشكە ئەرزىيدىغان «ئىرق»، شەكسىزكى ئاناتومىيەلىك ئورتاقلىققا ئىگە بىر تىپ ئەمەس، بەلكى ئورتاق تىلى ۋە ئۆتمۈشى بولغان بىر توپ ھالىتىدىكى «قەۋم»دۇر. ئورتاق تىلغا ئىگە بىر كوللېكتىپ، يەنى بىر مىللەت مۇشۇ توپنىڭ بىر تارمىقى ئەمەسمۇ؟
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Quo fata ferunt
Kader nereye götürürse
Quo vadis?
Nereye gidiyorsun
Quod erat demonstrandum (Q.E.D.)
Tanıtlanması gereken de bu idi (Tanıtlamanın sonunda kullanılır)
مىللىي مەپكۇرە
مۇشۇ شەكىلدە ئورتاق ئاڭغا ئىگە كىشىلەرنىڭ ئوخشاش دىننى قوبۇل قىلىشقا مايىل بولۇشى ئىنتايىن تەبىئىي ئەھۋالدۇر. شۇڭا ئورتاق تىلغا مەنسۇپ توپلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ ئوخشاش دىننى قوبۇل قىلغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. دەسلەپتە بىر قىسىم خۇسۇسىي سەۋەبلەر بۇ دىنداشلىققا ئازدۇر-كۆپتۇر توسالغۇ بولغاندەك قىلسىمۇ، تارىخ بىزگە ئوخشاش تىلدا سۆزلىشىدىغانلارنىڭ ئاستا-ئاستا ئوخشاش دىنغا كىرگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. مەسىلەن، يېڭى لاتىنلار كاتولىك، گېرمانلار پروتەستان، ئىسلاۋلار ئورتودوكس دىنىغا مايىل بولغان. ئۇرال-ئالتايلىقلار خىرىستىيان بولغان، تۈركلەر دەسلەپتە ئايرىم-ئايرىم ھالدا بۇددا، مانىي، يەھۇدىي ۋە خىرىستىيان دىنلىرىغا ئېتىقاد قىلغان بولسىمۇ، ئاخىرىدا كۆپ سانلىقىنىڭ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشى بىلەن تەخمىنەن 200 مىڭ ئەتراپىدىكى ياقۇتلار شامان دىنىدا قالغاندىن سىرت، پۈتكۈل تۈركلەر ئىسلام دىنىغا كىرگەن.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Quod licet Iovis, non licet bovis
Jüpiter'e serbest olanın öküze de serbest olması gerekmez.
Quod medicina aliis, aliis est acre venenum
مىللىي مەپكۇرە
ياقۇتلارنىڭ ئىسلام دىنىغا كىرمەي قېلىشىنىڭ سەۋەبى، ئۇلارنىڭ جۇغراپىيەلىك جەھەتتە تۈرك دۇنياسىدىن يىراق جايدا ياشىغانلىقىدۇر. بۇلار يا ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق تۈركلۈكىنى ساقلاپ قالىدۇ، ياكى خىرىستىيانلىشىپ، تامامەن رۇسلىشىپ كېتىدۇ.
تىل ئوخشاش دىننى قوبۇل قىلىشقا تەسىر كۆرسەتكىنىگە ئوخشاش، دىنمۇ ئوخشاش مىللەتكە مەنسۇپ بولۇشقا تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئەينى چاغدا فرانسىيەدىن قوغلاپ چىقىرىلغان پروتەستان فرانسۇزلار گېرمانىيەگە بېرىپ گېرمانلىشىپ كەتكەن بولسا، قەدىمكى بۇلغارىستاننىڭ تۈرك ئاقسۆڭەكلىرى خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلىپ ئىسلاۋلىشىپ كەتكەن. ھازىر تارقاق ھالەتتە دۆلىتىمىزگە كۆچۈپ كەلگەن بىر قىسىم تۈرك بولمىغان مۇسۇلمانلارنىڭمۇ ئوخشاش دىنغا ئېتىقاد قىلغانلىقى تۈپەيلىدىن تۈركلىشىپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرۈمەيۋاتامسىلەر؟ ئۇنداق بولغانىكەن، تىلداش توپ بىلەن دىنداش توپلارنىڭ ئارىسىدىمۇ ئۈزۈلمەس بىر رىشتە بار.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Bazılarının ilacı kimileri için zehirdir.
Quod nocet, saepe docet
Zarar veren şey genelde öğretir de.
Quosque tandem abutere, Catilina, patientia nostra
مىللىي مەپكۇرە
ئۈچىنچىدىن، «ئەسكىرىي مەجبۇرىيەت» ۋە «مىللىي ھۆكۈمرانلىق» ھەققىدىكى پىرىنسىپلار قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىن «ۋەتەن» مۇداپىئەسى ئالاھىدە تەربىيەلەنگەن سىپاھلارنىڭ، «دۆلەت»نىڭ ئىدارە قىلىنىشى پەقەت ھۆكۈمدار ئالدىدىلا جاۋابكار ئەمەلدارلار سىنىپىنىڭ چاڭگىلىدىن چىقىپ كەتتى. رەكەتكىدىن باشقا قورالى بولمىغان يېزىلىقلار بىلەن بىرلىكتە دەم ئېلىشقا كۆنۈپ كەتكەن بازارلىقلار ئەسكەر بولدى، باشقۇرۇش ھەققىدە ھېچقانداق تەجرىبىسى بولمىغان خەلق ھۆكۈمەتنىڭ نازارەتچىسى بولدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ يېڭى ئەسكەرلەرنى «ۋەتەن» مۇھەببىتى بىلەن يېتىشتۈرۈش، نازارەتچى خەلقكە سايلام مەجبۇرىيىتىنى ئۆگىتىش بىر زۆرۈرىيەتكە ئايلاندى. شۇنداق قىلىپ خەلقنى تەربىيەلەش ۋە مائارىپنى قانات يايدۇرۇش مەسىلىسى تۇغۇلۇپ، تەلىم-تەربىيەنىڭ قايسى تىلدا بولۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە دۆلەت بىلەن گىراژدان قەۋملەر ئارىسىدا زىددىيەت چىقىشىغا سەۋەب بولدى.
دۆلەتلەر رەسمىي تىلنى ئومۇملاشتۇرۇشنى، ھەر قايسى خەلقلەر ئۆزلىرىنىڭ تىلىنىڭ تەلىم-تەربىيە تىلى قىلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە باشلىدى.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
Q
Quot capita, tot sententiæ
Var olan insan kadar farklı fikir vardır.
R
Rebus sic stantibus
مىللىي مەپكۇرە
شۇ سەۋەبتىن كېيىنكى ئەسىردە مەيلى «دۆلەت»نىڭ، مەيلى «ۋەتەن»نىڭ بىر تىلغا تەۋە توپقىلا تايىنىۋالسا بولمايدىغانلىقىنى كۆرۈپ يېتىپ، ئاۋىسترىيە بىلەن ماجارىستاندىكىگە ئوخشاش ئورتاق تىلغا مەنسۇپ بولغان ئىككى توپ ئاساس قىلىندى. ھازىرقى كۈندە ياۋروپادا پەقەت ئورتاق تىلغا مەنسۇپ توپلارغا تايانغان «دۆلەت»لەرنىڭ ئىستىقبالىغا ئىشەنچ قىلىنىدۇ، ھەر تىلغا مەنسۇپ توپ ھېچبولمىسا مىللىي ۋەتەننىڭ مەنىۋى چېگراسىنى بولسىمۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈپ، قانداق بىر كەلگۈسىگە ئىنتىزار ئىكەنلىكىنى نامايان قىلماقتا.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
R
Koşullar değiştiği takdirde
مىللىي مەپكۇرە
ئەمدى ھەر كىم چوڭقۇر چۈشىنىپ يەتتىكى، گىراژدانلار ئارىسىدا ئورتاق بولغان «دۆلەت» ۋە «ۋەتەن» پىكىرى ئاشىقسىز، تۇيغۇسىز ۋە مەنىۋىيەتسىز ئۇقۇملاردىن ئىبارەت بولۇپ، ئورتاق مەشۇق بولمىغىنىغا ئوخشاش ئورتاق ۋەتەن ھەم يۇرتمۇ بولمايدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
R
Reddite ergo quæ Cæsaris sunt Cæsari et quæ Dei sunt Deo
Sezar'a Sezar'ın olanı, Tanrı'ya Tanrı'nın olanı verin. (Yuhanna İncili, İsa'nın sözü)
Radix malorum est cupiditas
Açgözlülük bütün kötülüklerin anasıdır.
مىللىي مەپكۇرە
ئورتاق ئاڭغا تايانمىغان بىر دۆلەت گىراژدانلىرى ھامىنى بىر-بىرىنى يۇتۇۋېلىشنىڭ كويىدا بولىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
R
Reddite ergo quae sunt Caesaris, Caesari
Sezar'ın hakkı Sezar'a.
مىللىي مەپكۇرە
بىر مىللەتنىڭ يۇرتى بولمىغان دۆلەت، گىراژدانلار پەقەت قورسىقىنى توقلاپ كېتىدىغان بىر بىنادىن باشقا نەرسە ئەمەس.
دۆلەت ھەم ۋەتەننىڭ مۇئەسسەسەلىرى مىللىي مەپكۇرىگە تايانغان ۋاقتىدا ئۇزۇنغىچە پۇت تىرەپ تۇرالايدۇ. ناۋادا گىراژدانلارغا تايانسا ھامىنى مۇنقەرز بولىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
R
Olmayana ergi (mantıkta bir metod)
Rem acu tetigisti
مىللىي مەپكۇرە
مەپكۇرىسىز كىشىلەر شەخسىيەتچى، مەنپەئەتپەرەس، ئۈمىدسىز، چۈشكۈن، ئىمانسىز ۋە قورقۇنچاق بولغاچقا، بۇنداق ئادەملەر «ئۇچۇپ يۈرگەن توزان»غا ئوخشايدۇ. دۆلەتلەر چوقۇم مىللىي مەپكۇرىگە تايىنىشى ھەمدە ھەر ۋەتەن قانداقتۇر بىر مىللەتنىڭ ۋەتىنى بولۇشى كېرەككى، دۆلەت گىراژدانلىرى ئارام-خۇدا ياشىسۇن.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
R
Üzerine parmağınızı koydunuz (Tam üstüna bastınız, doğru tahmin anlamında)
Repetitio est mater studiorum
Tekrar öğrenmenin anasıdır.
Requiescat in pace (R.I.P.)
Barış (nur) içinde yatsın.
Res ipsa loquitur
مىللىي مەپكۇرە
ئەمدى شۇنى كۆرۈۋالالايمىزكى، ئورتاق تىلغا ئىگە توپ بىرلا ۋاقىتتا «دۆلەت» ھەم «ۋەتەن» ئۇقۇملىرىغىمۇ ئىگە. ئائىلە، سىنىپ، ھۈنەرۋەرنلەر بىرلەشمىسى، يېزا، جەمەت ۋە دىن دائىرىلىرىگە ئوخشاش كىچىك توپلارمۇ مىللىي گەۋدىنىڭ پارچىلىرىدۇر. ئائىلە بىر دىنغا مەنسۇپ كىشىلەردىن تەركىب تاپىدۇ ھەم پەقەت بىر مىللەتنىڭ تىلىدا سۆزلىشىدۇ. باشقا توپلارمۇ ئائىلىگە ئوخشاشلا تىل ۋە دىنىي جەھەتتە ئورتاقلىققا ئىگە. ئۇنداق بولغان ئىكەن، بۇلارنىڭ ھەممىسى مىللەتنىڭ خۇسۇسىي تەشكىلاتلىرى ھالىتىدە قالىدۇ.
قىسقىسى، قەۋمگە، ئۈممەتكە، دۆلەتكە، ۋەتەنگە، ئائىلىگە، سىنىپقا، ھۈنەرۋەنلەرگە ۋەھاكەزالارغا مەنسۇپ بولغان قانچىلىك مەپكۇرە بولسا، ھەممىسى مىللىي مەپكۇرىنىڭ ياردەمچىلىرىدۇر. ئىجتىمائىي مۇكەممەللىك ماددىي ئامىللارنىڭ ئورنىغا مەنىۋى ھەم  ئاڭ ئامىللىرىنى قويغان ۋاقتىدا، بۇلارنىڭ يەتكۈزۈش ۋاسىتىسى بولغان تىلنىڭ قىممىتى ۋە تەسىر كۈچى بارغانسېرى ئاشىدۇ ھەمدە مۇشۇ شەكىلدە مىللەتچىلىك ئېڭى ئەبەدىي مەپكۇرىگە ئايلىنىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
R
Rigor mortis
Ölüm katılığı (Bütün dillerde adlî tıpta halen kullanılan bir terim)
Roma die uno non aedificata est
Roma bir günde kurulmadı
S
Sæpe morborum gravium exitus incerti sunt
Çoğu zaman ağır hastalıkların sonucu belirsiz olur.
مىللىي مەپكۇرە
دەرۋەقە، تۈركىيەدە كەڭ كۆلەمدە سانائەتلىشىش بارلىققا كەلگەندىن كېيىن بىزدىمۇ سوتسىيالىزم مەپكۇرىسى تۇغۇلىدۇ. لېكىن بۇمۇ باشقا كىچىك مەپكۇرىلەرگە ئوخشاش مىللىي مەپكۇرىنىڭ ياردەمچىسى ھالىتىدە قالىدۇ. ياۋروپا مىللەتلىرىدە سوتسىيالىزم ئۈزلۈكسىز كۈچىيىش بىلەن بىرگە، ئاساسىي جەھەتتىن ئۇرۇش مەزگىللىرىدە ئورنىنى مىللىي مەپكۇرىگە بوشىتىپ بەرگەنلىكىنى كۆرۈۋاتىمىز. سىياسىي كۈرەشلەردىن قەتئىينەزەر، ھەتتا ئىقتىسادىي ساھەلەردىمۇ سىنىپ مەپكۇرىسى مىللەت مەپكۇرىسىگە بويسۇنىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Salus ægroti suprema lex
Hastanın iyiliği en üstün yasadır.
Sapiens dominabitur astris
Bilge kişi yıldızlara hükmeder.
مىللىي مەپكۇرە
بۇنىڭدىن سىرت، يەنىمۇ چوڭقۇر نەزەر سېلىنسا، دىن، ئەخلاق، قانۇن، سىياسەت، ئىقتىساد، ئىلىم ۋە گۈزەل سەنئەت قاتارلىق پۈتۈن ئىجتىمائىي پائالىيەتلەرنىڭ بىردىنبىر جەۋھىرى تىل ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بۇ پائالىيەتلەرنىڭ قىممەتكە ئىگە بولۇشى تىلنىڭ ئېتىبارغا ئېرىشكەنلىكى دېمەكتۇر.
تىل ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ئاساسى، مەنىۋىيەتنى بېيىتقۇچى، كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەتنىڭ ئاساسىدۇر. شۇنداق بولغان ئىكەن، -قايسى توپقا ۋە قايسى پائالىيەتكە مەنسۇپ بولسۇن- كەلگۈسىدىكى پۈتۈن ئىجتىمائىي ھادىسىلەر –يا بىۋاسىتە، ياكى ۋاسىتىلىك ھالدا- ئۈزلۈكسىز تىلداش توپنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ ھەمدە مىللەت مەپكۇرىسى ھەر قانداق بوھراندىن چوقۇم –تېخىمۇ تېتىك، تېخىمۇ كۈچلۈك شەكىلدە- پارتلاپ چىقىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Bilgelik güçtür.
Scio me nihil scire
Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir.(Socrates)