cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھىلمى زىيا ئۈلكەن
پائالىيتى
1930 ـ يىللىرى، تۈركىيەدە تۈرك مەدەنىيەت تارىخىنىڭ ئۇلى ھەققىدە ئىزدىنىش، تەتقىقات ئېلىپ بېرىش، ھەتتا يارىتىش دولقۇنى يۇقىرى پەللىگە چىققانىدى. «تۈرك تارىخى تەتقىقاتى»نىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ھىلمى زىيا ئۈلكەن، 1933 ـ يىلدىكى ئۇنۋېرسىتېت ئىسلاھاتىدىن كېيىن، «تۈرك تەپەككۇر تارىخى» ناملىق ئىككى توملۇق ئەسىرىنى ئېلان قىلدى. مۇستاپا كامال ئاتاتۈرك بۇ كىتابنى كۆرگەندىن كېيىن، «گالاتا ساراي ئوتتۇرا مەكتىپى»نىڭ پەلسەپە ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق ئوقۇتقۇچىسى ھىلمى زىيا ئۈلكەننى ئەنقەرەگە دەۋەت قىلدى. ئاتاتۈرك ئۇنىڭغا يېڭى قۇرۇلماقچى بولغان ئۇنىۋېرسىتىتتا (ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتى) بۇ تېمىدا دەرس ئۆتىدىغانلىقىنى، بىلىمىنى تېخىمۇ كېڭەيتىش ئۈچۈن چەتئەلگە ئەۋەتىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. يېڭى ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پەلسەپە پاكۇلتېتى تۈرك مەدەنىيىتى تارىخى بۆلۈمىگە يۆتكەلگەن ھىلمى زىيا ئۈلكەن، بۇ ساھەدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن گېرمانىيەگە ئەۋەتىلدى. گېرمانىيەدىن دوتسېنتلىق ئۇنۋانى بىلەن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، بۇ بۆلۈمنىڭ غوللۇق ئوقۇتقۇچىلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى. ئۇ بىر تەرەپتىن، بۇ بۆلۈمدە خىزمەت قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇنىۋېرسىتېت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئەھمىيەتلىك ۋە پايدىلىق پائالىيەتلەرگە پائال قاتناشتى. مەسىلەن، جەمئىيەتشۇناسلىق بۆلۈمىنىڭ نەشر ئەپكارى بولغان «جەمئىيەتشۇناسلىق ژۇرنىلى»نىڭ 1941 ـ 1960 ـ يىللىرى ئارىسىدا توختاۋسىز نەشر قىلىنىشىغا كۆپ كۈچ چىقاردى. مەكتەپ سىرتىدا بولسا، «ئىنسان» ژۇرنىلىنى نەشىر قىلدۇردى (1938 ـ دىن 1943 ـ يىلغىچە).
1933 ـ يىلىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت ئىسلاھاتىدىن بۇرۇن، «ئىستانبۇل دارۇلفۇنۇن» پەلسەپە پاكۇلتېتىدا «ئىسلام پەلسەپەسى» گۇرۇپپىسى بار بولۇپ، بۇ ئىسىم بىلەن ئاتالغان دەرسلەرنى ئىسمائىل ھەققى ئىزمىرلى ئۆتەتتى. ئىسلاھاتتىن كېيىن، مەدرىسىلەرنىڭ تەسىرىدىن يىراقلاشتۇرۇلغان ئۇنىۋېرسىتېتلاردا كونا پەلسەپە پاكۇلتېتلىرىدىكى مېتافىزىك چۈشەنچىسى چىقىرىپ تاشلانغانىدى. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن، ئۇنىۋېرسىتېتلاردىكى پەلسەپە پاكۇلتېتلىرىنىڭ بۆلۈملىرى ئارىسىدا «ئىسلام پەلسەپەسى»گە ئوخشاش بۆلۈملەرگە ئورۇن تەگمىگەنىدى. ئەمما 1938 ـ يىلى، بۆلۈم باشلىقى ئەرنىست ۋون ئاستەر، ئومۇمىي پەلسەپەنىڭ بىر تارمىقى بولغان «ئىسلام پەلسەپەسى»گە ئالاھىدە ئەھمىيەت بىلەن قاراپ، ھىلمى زىيانى بۇ دەرسلەرنى ئۆتۈشكە ئورۇنلاشتۇردى. شۇ ئارقىلىق، پەلسەپە پاكۇلتېتلىرىدا «ئىسلام پەلسەپەسى» دەرسى قايتا ئوقۇتۇلۇشقا باشلىدى.
ھىلمى زىيا ئۈلكەن، پەلسەپەۋىي چۈشەنچىسىنىڭ تەرەققىياتى جەريانىدا بىر ـ بىرىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان ئېقىملارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانىدى. ئۇ، 1930 ـ يىللارنىڭ باشلىرىدا، سپىنوزانىڭ «ئاشق ئەخلاقى ۋە ئىنسانىي ۋەتەنپەرۋەرلىك» ناملىق ئەسىرىنىڭ تەسىرى ئاستىدا، «كۆپلۈكتە بىرلىك چۈشەنچىسى»نىڭ ئۇلىنى سېلىشقا تىرىشتى. 1933 ـ يىلىدىكى ئىسلاھاتتىن كېيىن، رېچىنباچنىڭ تەسىرى بىلەن ئىلمىي پەلسەپەگە قىزىقىشقا باشلىدى ۋە «ۋىئانا مەكتىپى»نىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەكىللىرىدىن بىرى بولغان مورتىزنىڭ «ئىلىم ۋە پەلسەپە» ناملىق ئەسىرىنى تەرجىمە قىلدى. «پەلسەپە يىللىقى» ژۇرنىلىنىڭ ئىسلاھاتتىن كېيىن چىققان ئىككىنچى سانىدىمۇ شۇ مەزمۇندىكى تەرجىمە ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلدى.
1940 ـ يىللىرى، «20 ـ ئەسىرنىڭ پەيلاسوپلىرى» ناملىق ئەسىرىدە رېچىنباچ ۋە يېڭى ئېقىمنى تونۇشتۇرغان ھىلمى زىيا ئۈلكەن، «ئۈلكۈ» ژۇرنىلىنىڭ 1943 ـ يىللىق سانلىرىدا ئېلان قىلغان «پەيلاسوپ ۋە فىلولوگ» ناملىق ماقالىسىدىمۇ ئۆزىنىڭ نېمىس پەيلاسوپى رېچىنباچتىن ئىلھاملانغانلىقىنى ئوچۇق نامايەن قىلغانىدى. ئۇ، تۈركىيەدە پەلسەپەۋىي ئاڭنىڭ تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن «پەيلاسوپ بىلەن فىلولوگ بىردۇر» دەپ قارالماسلىقى كېرەكلىنى تەكىتلەش بىلەن بىرگە، پەيلاسوپلارنىڭ پەلسەپە تارىخى ۋە فىلولوگىيىلىك ئىزدىنىشلارغا بېرىلىپ كېتىشىنىڭ ناتوغرا ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغانىدى. ئۇنىڭچە، پەيلاسوپ ئۆز دەۋرىنىڭ بارلىق ئىلمىنى تولۇق ئىگەللەپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئىزدىنىش ئاساسىدا تاكاممۇللىشىشى كېرەك ئىدى. چۈنكى، پەلسەپەۋى مەسىلىلەر پۈتۈنلەي تەبىئىي ئىلىملەردىن كېلىپ چىقىۋاتاتتى. تۈرك پەيلاسوپلىرى بولسا، تەبىئىي پەن ئىلىملىرىدىن پۈتۈنلەي خەۋەرسىز بولۇپ، قۇرۇق گەپ قىلىدىغان «سەپسەتىچىلەر» ئىدى. ئۇنىڭچە، تۈركىيەدە «ھەقىقىي پەلسەپە ھەرىكىتى» پەقەت بىلىم بىلەن پەلسەپە ئارىسىدىكى ئايرىمچىلىق يوقىتىلغاندىلا ئاندىن ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن ئىدى. ئۇ، شۇ زامانلاردا نەشر قىلغان «ئىنسان» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان ماقالىلىرىدە، ئۆزىنىڭ ماتېرىيالىزم ۋە ھەتتا سوتسىيالىزمغا بولغان مايىللىقىنى ئىپادىلىگەن بولسا، 1948 ـ يىلىغا كەلگەندە، بۇ پىكرىدىن پۈتۈنلەي يۈز ئۆرۈپ «تارىخىي ماتېريالىزمغا رەددىيە» ناملىق ئەسىرىنى ئېلان قىلدى. بۇ ئەسىرىدە، ھېگەلدىن ئايرىلىپ، پلاتون تەرەپكە ئۆتكەن ھىلمى زىيا ئۈلكەن، ئامىستېردامدا ئۆتكۈزۈلگەن «خەلقئارا پەلسەپە يىغىنى»غا سۇنغان «مەۋجۇداتنىڭ ئىككى يۈزى» ماۋزۇلۇق دوكلاتى ۋە ئۇندىن كېيىن يازغان «پەلسەپەگە كىرىش»، «ئىلىم ۋە ئۆلچەم»، «مەۋجۇدات ۋە بارلىق» ناملىق ئەسەرلىرىدە، پلاتوننىڭ «دىياد» ئۇقۇمىدىكى مەۋجۇدىيەت ئىلمى ۋە بىلىم ئىلمىنىڭ تەپسىلاتىنى ئەمەس، بەلكى ھۇسسەرل ـــ نىڭ تەسۋىرى ئۇسلۇبىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
بۇ ئەسەرلىرىدە قىممەت ساھەسىدىكى «مەۋھۇم مەۋجۇدىيەت» بىلەن بىرلىشىش ئارقىلىق مەۋجۇدىيەت، ئىلىم ۋە قىممەت ساھەلىرىدىكى ئۆزگىرىش ۋە ئىككى قۇتۇپلىشىشتىن ھالقىغىلى بولىدىغانلىقىنى، بۇ ساھەگە تەۋە بولغان «ھەقىقەت»كە تايانماي تۇرۇپ، ئىلىم ۋە مەۋجۇدىيەت ساھەلىرىنى يورۇتۇپ بېرىشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. مانا بۇلاردىن، ئۇنىڭ ناتۇرالىست ۋە ماتېريالىست رامكىسى ئىچىدىكى كۆز قاراشلىرىدىن ئاستا ـ ئاستا ئىدىئالىست مېتافىزىككە يۈزلىنىشكە باشلىغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. ئۇنىڭ ئەڭ ئالاھىدە خۇسۇسىيەتلىرىدىن بىرى شۇكى، ئۇ باشقىلارنىڭ پىكىر ۋە كۆز قارىشىنى پۈتۈنلەي رەت قىلىۋەتمەستىن، ئۆزىگە خاس ئىزدىنىش روھى بىلەن كۆزىتىپ، نامۇۋاپىقلىرىنى شاللايتتى ۋە ئۆزىنىڭ پىكىر ـ چۈشەنچىسىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا تىرىشاتتى.
ھىلمى زىيا ئۈلكەننىڭ تۈركىيەدىكى تەسىر دائىرىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ پەلسەپە تارىخى ۋە ئىسلام پەلسەپەسى تارىخى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقاتلىرى ھەققىدە ئىزدىنىشكە توغرا كېلىدۇ. بولۇپمۇ، ئۇ تۈرك ـ ئىسلام ئىدېئولوگىيىسى ۋە غەربلىشىشتىن كېيىنكى تۈرك ئىدېئولوگىيىسى تارىخى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقاتى جەريانىدا، ئوقۇغۇچىلىرىنى پۈتۈنلەي دېگۈدەك مۇشۇ تېما ئۈستىدە ئىزدىنىشكە يېتەكلىگەن ۋە رىغبەتلەندۈرگەنىدى.
ئۇنىڭ «ئىستانبۇل دارۇلفۇنۇنى»دا ۋە «ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى»دا (ئىلاھىيەت (دىن) ئىنىستىتۇتى قۇرۇلغاندىن تارتىپ تاكى پېنسىيەگە چىققانغا قەدەر) دەرس ئۆتۈشى، ئىسلام پەلسەپەسى ۋە تۈرك ـ ئىسلام ئىدېئولوگىيىسى ئاساسىدا ئىسلام پەلسەپەسى تارىخى تەتقىقاتىنىڭ يېڭىدىن باشلىنىشى ئۈچۈن ئۇل سالغانىدى. ھىلمى زىيا ئۈلكەن، پاكۇلتېت بۆلۈملىرى ئارىسىدا ئىسلام پەلىسەپەسى بۆلۈمىنىڭ تەسىس قىلىنىشىدا، «پاكۇلتېتنى ئىلمىي دانالىق بىلەن كۈچلەندۈرۈش» مەقسىتىدە كونا ۋە يېڭى دەۋر پەلسەپە تارىخى، سىستېمىلىق پەلسەپە، مەنتىق ۋە جەمئىيەتشۇناسلىققا ئوخشاش دەرسلەرنىڭ ئاساسىي دەرسلىكلەر قاتارىغا كىرگۈزۈلۈشىدە مۇھىم رول ئوينىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنى، ئىلاھىيەت (دىن) پاكۇلتېتلىرىدا پەلسەپە دەرسلىكىنىڭ رەسمىيلىشىشىدىكى مۇھىم شەخس دەپ قاراشقا بولىدۇ.
ئەسەرلىرى
«ئىجتىمائىيەت ھەققىدە ئىپتىدائىي مەلۇمات» (1924).
«پەلسەپە دەرسلىرى» (بىلىم ۋە ۋۇجۇد نەزىرىيىلىرى) (1928).
«ئاشق ئەخلاقى» (1931)، «ئومۇمىي ئىجتىمائىيەت» (1931 ـ يىل 2 ـ نەشرى).
«تۈرك تەپەككۇر تارىخى» 2 توم (1932 ـ 1933).
«ئىنسانىي ۋەتەنپەرۋەرلىك» (1933).
«ئىجتىمائىي پەلسەپە تەنقىدلىرى» (1933).
«تۈرك پەيلاسوپلىرىدىن تەرمىلەر» (1935).
«ئويغىنىش دەۋرىدە تەرجىمىنىڭ رولى» (1935).
«تۈرك ـــــــ تەتقىقاتىغا كىرىش» (1935).
«پرىنسىپ مەسىلىسى ۋە دىئالىكىت» (1938).
«فارابى» (1940).
«تۈرك تارىخىدا مەزھەپ توقۇنۇشلىرى» (1940).
«ئىجتىمائىي پرىنسىپلار تارىخى» (1940).
«ئىبنى خەلدۇن» (1941).
«شەيتان بىلەن سۆھبەت» (رومان، 1941).
«مەنتىق تارىخى» (1942).
«دىنىي جەمئىيەتشۇناسلىق» (1943).
«رەسىم ۋە جەمئىيەت» (1943).
«يېرىم ئادەم» (رومان، 1943).
«يەھۇدىي مەسلىسى» (1944).
«مىللەتنىڭ ئويغىنىشى» (1945).
«ئىسلام ئىدېئولوگىيىسى: تۈرك تەپەككۇر تارىخى تەتقىقاتىغا كىرىش» (1946).
«تەسەۋۋۇر ۋە پىسخولوگىيە» (1946).
«ئىسلام مەدەنىيىتىدە تەرجىمىلەر ۋە تەسىرلىرى» (1947).
«مىللەت ۋە تارىخ ئېڭى» (1948).
«ئىسلام سەنئىتى» (1948).
«فارابى تەتقىقاتلىرى» (1950).
«تارىخىي ماتېريالىزمغا رەددىيە» (1951).
«ئىبنى رۇشد» (1951).
«ئىسلام ئىدېئولوگىيىسىگە كىرىش» (1954).
«جەمئىيەتشۇناسلىق مەسىلىلىرى» (1955).
«دۇنيادا ۋە تۈركىيەدە جەمئىيەتشۇناسلىق دەرسلىرى ۋە تەتقىقاتلار» (1956).
«تۆرىلىش ۋە جەمئىيەت» (1957).
«ئىسلام پەلسەپەسى تارىخى» (1957).
«سىياسى پارتىيەلەر ۋە سوتسىيالىزم» (1963).
«بىلىم ۋە قىممەت» (1965).
«قىممەت، مەدەنىيەت ۋە سەنئەت» (1965).
«تۈركىيەدە زامانىۋىي ئىدېئولوگىيە تارىخى» (1966).
«مائارىپ پەلسەپەسى» (1967).
«ئىسلام پەلسەپەسى» (1967).
«مەۋجۇدىيەت ۋە بارلىق» (1968).
«ئىلىم پەلسەپەسى» (1969).
«جەمئىيەتشۇناسلىق لۇغىتى» (1970).
«ئومۇمىي پەلسەپە دەرسلىرى» (1972).
«ئىلمىي زىھنىيەت» (گ. بېچلارد، 1934).
«ئىلىم ۋە پەلسەپە» (م. سچىلك، 1934).
«مېتافىزىك» (ئارىستوتىل، 1935).
«لوگىكىلىق پرىنسىپلار ۋە زامانداش تەنقىد» (د. رېماند، 1942).
«تەبىئەت قانۇنلىرىنىڭ مەجبۇرىيىتى ھەققىدە» (ئپ. بوتروكس، 1947).
«ئىبنى سىنا رىسالىلىرى» (1954).
ھۈسەيىن تەجەللىى
1979-يىلى قەشقەر شەھرىدە تىجارەتچى ئائىلسىدە دۇنياغا كەلگەن ،كىچىكىدىن مەدرىسلەردە دىنى بىلىم مەكتەپلەردە پەننى تەلىم ئالغان ،ۋەتەننىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىدە دەۋەت ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان ،1999- يىلىدىن باشلاپ جۇڭگۇ ھۈكۈمىتىنى ئاغدۇرۇشقا قاتناشقان دىگەن بانا بىلەن قاچقۇنلۇق ھاياتىنى باشلىغان .ئىچكىرى ئۆلكىدە قىچىپ يۈرۈش جەريانىدا ئوقۇ ئۇقۇتۇش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان .2005 يىلى چەت ئەلگە قىچىپ چىقىپ دۇبەي پاكىستان سەئۇدى ئەرەبىستان مىسىر ،تۈركىيە دۈلەتلىردە كەزگەن ۋە ئوقۇغان ھازىر ياۋرۇپادا ئىستىقامەت قىلىۋاتىدۇ.
Turin
right|thumb|250px|Turin right|thumb|250px Turin bolsa Italiye dikibixahar 2008 nopus bar, Turinning 910,437 nopusibar, 130.17 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.4°, xariki uzunluk 7°42, poqtamuri 10100 rayonmuri 011.
شاكىلات
شاكىلات (ئېنگلىزچە: chocolate) بىر خىل كوكو خېمردىن ھازىرلىندىغان، ھەرخىل شەكلىدە، قويۇق، سۇيۇق، ۋە چېپىلغاق ھالىتىدە بولىدىغان يېمەكلىكتۇر.
ھەققىدە
كاكاۋ (بىر خىل دەرەخ، كوكو مېۋىسى دەل كاكاۋ دەرىخدە ئۆسىدۇ) ملادىيدىن ئىلگىرىكى 19-11 ئەسىرگىچە بولغان ئارلىققتا ئاللىبۇرۇن قىسمەن رايوندىكى كىشلەر تەرىپىدىن ھەرخىل شەكىلدە ئىستىمال قىلىنشقا باشلىغان. مايا ۋە ئازتەكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ قىسم مەزوئامېرىكا رايوندىكى كىشلەر شاكىلات ئىچىملىكى ئىستىمال قىلغان.
گەرچە كوكو ئامېرىكا قىتئەسىدە بارلىققا كەلگەن بولسىمۇ، غەربى ئافرىقا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ پىل چىشى دۆلىتى ۋە گانا، ھازىر دۇنيادىكى باشلامچى ئىشلەپچىقىردىغان دۆلەتلەردۇ. دۇنيا كوكو تەمىناتنىڭ تەخمىنەن 60 پىرسەنتىنى غەربى ئافرىقا ئەللىرى ئىشلەپچىقىردۇ.
ISO 3166-1
ISO 3166-1 دۆلەتلەر تىزىملىكى
Milan
right|thumb|250px|Milan right|thumb|250px Milan bolsa Italiyediki bir sheher, Milanning 1,295,989(2008) nopusi bar, nopus jaylashqan da'irisi 182 km², shimaliy kenglik 45.28°, sherqiy uzunluq 09.10°, pochta nomiri 20121-20162 rayon nomiri 02.EliAbliz (سۆزلىشىش) 09:04, 6 فېۋرال 2016 (UTC)Italic text Bold text
دولان
ئۇيغۇر مىللىتى دولانلار ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ ئاۋات ناھىيسى ۋە قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ مارالبېشى ۋە مەكت ناھىيلىرىگە تارقاق جايلاشقان ئەينى ۋاقىتتىكى دولانلارنى كۆرسىتىدۇ. دولانلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتە ئالاھىدىلىكى روشەن. سەنئەتكە ئالاھىدە ھېرىسمەن. ئوۋچىلىق مەدەنىيىتى ۋە سەھرا مەدەنىيىتنى ئۆزىدە مۇستەھكەم ساقلاپ قالغان. ئادەملىرى قارا توغرا كېلىدۇ. سەنئەت جەھەتتە دولان مۇقامى ۋە دولان سەنىمى بار. ئاياللىرى ۋاپادار. ئەرلىرى ئىشچان ، باتۇر كېلىدۇ. دولانلارنىڭ چالغۇ ئەسۋاپلىرىمۇ ئالاھىدە بولۇپ، چالغۇلاردىن دولان راۋابى ۋەكىل خاراكتىرلىك ساز ھېسابلىىنىدۇ. قالۇن ۋە داپ نەغمىدە ئاساسى قىلىنىدۇ. كىيىم كېچەككە ئۇچۇق، توق رەڭلەرنى ئىشلىتىشكە ئامراق. خانىش ئاماننىسا خانمۇ دولان بۇلۇپ، مەكت ناھىيىسىدىن. http://baike.baidu.com/link?url=hGY5tB7l6PYwEeORr08875g7JuL3gdPPTKokzcYVtmmokeuUaGGTmZ20pUfgKkipbwfa-48Eqxf77ETEeeyVaa thumb|dolan
مەھكۇم چېچەك، مەزلۇم خەمەكلەر
ئابدۇۋەلى ئايۇپ ئىتىراپ سەۋداسى ئامېرىكىدىكى كۈنلىرىمنىڭ بىرىدە بىر ئۇيغۇر قېرىندىشىمىزنىڭ ئۆيىگە ھېيىتلاپ بارماقچى بولدۇق. مەن تەكلىپ بويىچە سەل بۇرۇنراق بېرىپ ساھىپخانغا قارىشىپ بەردىم. ئۆي ئىچىنى رەتلەۋېتىپ بىر گىلەمنى ئېسىشقا بۇيرۇلدۇم. گىلەم ئىچكىرىدە ئاددىيلا توقۇلغان بولۇپ پۈتۈن يۈزىگە مۈشۈك ئېيىقنىڭ سۈرىتى چۈشۈرۈلگەنىدى. ھېيىت كۈنلىرىدە ئۆيگە مۈشۈك ئېيىقنىڭ سۈرىتى بار گىلەمنى ئېسىش ماڭا تازا خوپ كەلمىدى. ئاسماسلىق قارارىغا كېلىپ دېدىم.
-ئاسمايلى، بۇ خەنسۇچە گىلەمنى. ئۇيغۇرنىڭ ئۆيى بولغاندىكىن، ئاللاھنىڭ سۆزى، تەكلىماكان ياكى تەڭرىتاغلىرىنىڭ رەسىمى، راۋاپ دۇتارنىڭ سۈرىتى، يۇلغۇننىڭ ئوبرازى چۈشۈلگەن بولسا ئاسساققۇ مەيلىتى، دېدىم. -ياق ئاسسىڭىزمۇ ئاسىسىز، ئاسمىسىڭىزمۇ ئاسىسىز. بۇ گىلەمنى ئاپام ئامېرىكىغا مېڭىشىمدا يوللۇق تۇتقان. ئاپام ئامېركىلىقلارنىڭ جوڭگۇنىڭ قەدىمىي، ئەنئەنىۋىي بويۇملىرىنى، مۈشۈك ئېيىقىنى ياخشى كۆرىدىغانلىقىنى ئوبدان بىلىدۇ. شۇڭا مۇشۇ مۈشۈك ئېيىقنىڭ سۈرىتى بار گىلەمنى ئاتايىن ھەدىيە قىلغان، دېدى. بۇ گەپ ماڭا تولىمۇ غەلىتە تۇيۇلدى. ”تۆۋە، خۇدايىم ئامېرىكىغا ماڭغان بالىسىغا ئۇيغۇرنىڭ بىرەر ئەستىلىكىنى يوللۇق تۇتماي، ئامېرىكىلىقنى ياخشى كۆرىدۇ- دەپلا مۈشۈك ئېيىق سوغات قىلغىنى نېمىسىدۇر؟“
شۇندىن كېيىن ”ئامېرىكىلىقلار ياخشى كۆرىدۇ“ دەپ ئۆيىگە مۈشۈك ئېيىق نۇسقىلىق گىلەم ئاسقان ئىشنى پات- پات ئويلاپ قالىدىغان بولدۇم. ئەسلەپ باقسام ئامېرىكىدا يەنە بىر ئۇيغۇرنىڭ ئۆيىدە جوڭگۇچە رەسىم ۋە ھۆسىن خەتنىڭ ئېسىقلىق تۇرغىنىنى كۆرۈپتىكەنمەن، سەۋەبىنى سورۇسام ”ئامېرىكىلىقلار جوڭگۇنىڭ مۇشۇنداق نەرسىلىرىنى ۋاي دەيدۇ“ دەپ جاۋاپ بەرگىنى ئېسىمدە. 2005-يىللىرى تۈركىيەدە بولغىنىمدا بىر ئۇيغۇر كىشىنىڭ ئۆيىدە خەنسۇچە خەتلەر چۈشۈرۈلگەن بىر لوڭقىنى كۆرۈپ قالدىم. سەۋەبىنى سورىسام ”تۈركلەر ئەتىۋار بىلىدۇ“ دېدى. مېنى ھەيران قىلغىنى ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر ئامېرىكىلىقنى ياخشى كۆرىدۇ دەپ مۈشۈك ئېيىق نۇسقىلىق گىلەم ئېسىۋالسا، تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر تۈركلەر ئەتىۋار بىلىدۇ دەپ خەنسۇچە لوڭقىنى تىزىۋالغىنى بولدى. ئەلۋەتتە، ھازىر جوڭگۇدەك مەدەنىيىتى قەدىمىي، ھۆكۈمىتى باي بىر دۆلەتنىڭ تۈرلۈك بويۇملىرى خەلقئارالىق تەسىرگە ئىگە. شۇڭا تۈركىيەدىمۇ، ئامېرىكىدىمۇ جوڭگۇ مەدەنىيىتىدىن زوقلىنىدىغان ئادەملەرنىڭ كۆپرەك بولۇشى تەبىئىي. لېكىن مەن بىر ئۇيغۇرنىڭ ئاتايىن ۋەتىنىدىن ئۆزى ياقتۇرغان نەرسىنى ئەمەس، مەزكۇر ئەلدىكى كىشىلەر ياقتۇرغان نەرسىنى كۆتۈرۈپ كېلىشى، ئۆيىگە ئۆزى قەدىرلەيدىغان بويۇمنى ئەمەس خەقلەر ياقتۇرىدىغان بويۇمنى تىزىپ قويۇشلىرى ۋە بۇلارنى خەقلەر ئۈچۈن ئەتىۋارلىشى ماڭا شۆھرەتپەرەسلىك، داغۋازلىقتەك بىلىندى. بۇنىڭدا ئىتىراپ قىلىنمايۋاتقان بىر توپ كىشىنىڭ ئىتىراپقا بولغان سەۋالىقى ۋە تىرمىشىشلىرى شەلۋەرەپ تۇراتتى. ئەگەر بىر ئادەمنىڭ قىممىتى، ھۆرمىتى ۋە پەزىلىتى باشقىلارنىڭ باھاسىنىلا ئۆلچەم قىلسا بۇ كىشىنىڭ ياراتقان قىممىتى تۇتۇرۇقسىز قىممەتتۇر، ئېرىشكەن ھۆرمىتى ماغزاپ ھۆرمەتتۇر، يېتىشتۈرگەن پەزىلىتى يانلانما پەزىلەتتۇر. بۇنداق خەقنىڭ نەزىرىگە، ئىشتىھاسىغا لايىقلاشتۇرۇلۇپ يارىتىلغان قىممەت خەقنىڭ نەزىرىدە بىر گېزەك خالاس، ۋاقتى كېلىپ خالىسا داستىخانغا تىزىپ قويىدۇ، خالىمىسا ئەخلەتكە تۆكىدۇ.ئەگەر بىر ئادەمنىڭ ئۆزلۈك لايىھەسى باشقىلارنىڭ سىزغۇچلىرىدا، شۇلارنىڭ ئەندىزىسىگە قاراپ سىزىلسا بۇنداق لايىھەنى بويلاپ ھەرىكەتكە ئۆتكەن كىشى ئۆزى ئارزۇلىغان مەنزىلگە ئەمەس، باشقىلارنىڭ ئەۋەتمەكچى بولغان مەنزىلىگە سەپەر قىلغان بولىدۇ. ئەگەر بىر جەمئىيەتتە، بىر مىللەتتە مۇشۇنداق ئادەملەر ئاۋۇپ كەتسىچۇ؟
مەن تولىمۇ كاتتا بىلىدىغان بىر زىيالى بولىدىغان. بىر كۈنى سۆھبىتىگە داخىل بولۇپ قالدىم. يېقىندىن بېرى تەتقىقات بىلەن ئالدىراش ئىكەن. گەپ ئارىلىقىدا ئۇرغۇلۇق قىلىپ بۇندىن كېيىن ئەسەرلىرىنى خەنسۇچە ئېلان قىلماقچى بولغانلىقىنى ئېيتتى. سەۋەبى ”مۇشۇ خەققە كۆرسىتىپ قويۇش“ ئۈچۈن ئىكەن. ئەستەغپۇرۇللاھ ئېيتتىم ئىچىمدە. تەتقىقاتنىڭ مەقسىدى ھادىسىلەرگە يوشۇرۇنغان قانۇنىيەتنى بايقاش، بىسەرەمجان شەيئىلەرنىڭ كەينىدىكى تەرتىپنى تېپىپ چىقىش، پەرقلىق كۆرۈنگەن ئىشلارغا يوشۇرۇنغان پەرقسىز سەۋەبنى ئاڭقىرىش بولمايزە ھاكىمىيەتتىن نەپلىنىپ ياشاۋاتقان بىر توپقا ئۆزىمزنى كۆرسىتىپ قويۇش ئۈچۈنمۇ؟ ئۇنداقتا بۇنداق تەتقىقات ئۆزىمىزنى كۆرسىتىپ بولغاندىن كېيىن قىممىتىنى، زۆرۈرىيىتىنى يوقاتمامدۇ؟
مەنچە مەيلى يۇقارقى مۈشۈك ئېيىق ۋە لوڭقا مەسىلىسى بولسۇن ياكى ”مۇشۇ خەققە ئۆزىنى تونۇتۇپ قويۇش“ ئۈچۈن تەتقىقات قىلىش مەسىلىسى بولسۇن ھەممىسىدە بىر ئىتىراپ سەۋداسى ياتىدۇ. باشقىلارنىڭ ئىتىراپى ئۈچۈن تىرمىشىش ۋە ئۆز ئارزۇلىرىدىن ۋاز كېچىش، باشقىلارنىڭ ئىتىراپى ئۈچۈن ئۆز قىزىقىشىنى قۇربان قىلىش، بارلىق قىلمىش، ئەتمىشلىرىدە باشقىلارنىڭ ئىتىراپىنى ئۆلچەم قىلىش ئۇيغۇرلاردا جەمئىيەتلەشكەن كەمسىنىشنىڭ شەخسلەردىكى ئىپادىسى خالاس.
چوقۇنۇش، نارازىلىق ۋە خەۋپسىرەش قەشقەردە بۇ يىل قۇربان ھېيىتقا بىر قانچە كۈن قالغاندا كوچىلاردا قۇربانلىق قويلار ئاۋۇپ كەتتى. ھېيىت ھارپىسى ۋە ھېيت كۈنى بۇ قويلار شەھەرنى مەرىتىۋەتتى. كىشىنى ھەيران قىلىدىغىنى ئادەتتە ھارۋۇ سۆرەپ باققاللىق قىلىدىغانلارنى قوغلاپ يۈرىدىغان شەھەر مەمۇرىيىتىنىڭ خادىملىرىمۇ بۇ ئىشقا سۈكۈت قىلدى. كوچىلاردا قاتناش ساقچىلىرىنىڭمۇ قويلار بىلەن كارى يوقتەك ئېدى. ھېيتگاھنىڭ ئالدىدىكى چوڭ يولدا ھېيىت ھارپىسى بىر ماشىنا ئۆتكۈدەكلا ئارىلىق قالغان بولۇپ ماشىنىلارنىڭ قىستاڭدا چىرقىرىغان كارنايلىرى شەھەرنى بىر ئالغانىدى. شەھەر ئارىلاپ كېتىۋېتىپ ”تۆۋە ماۋۇ ئادەمنىڭ كۆپلۈكىنى بۈگۈن، يا يولدا ماڭغىلى بولمىغان قىستىشىپ، مۇشۇ خەنسۇ خەق بولمىسا ئۇيغۇرلار بىر بىرىنى قىستاپ ئۆلتۈرۈپ قويامدۇ نېمە؟“ دېگەن ئاۋاز قۇلىغىمغا كىردى. قارىسام ھۈنەرۋەن چىراي ئىككەيلەن پاراڭغا چۈشۈپ كېتىپتۇ. ئۇلارنىڭ سۆھبىتى يەنە مۇنداق داۋام قىلدى،“ كۆرمەمدىلا ھۆكۈمەت ئۇيغۇلارنىڭ ھېيىتى ئىكەن دەپ رەھىم قىلىپ قويۇپ بەرسە ماۋۇ بىزنىڭ يول تالىشىپ قىلىپ يۈرگەن ئىشلىرىمىزنى. بىز خەقتە تەرتىپ، ئىنتىزام، يول قويۇش نېمىش قىلسۇن، ئاڭ نېمىش قىلسۇن. بۇ خەنسۇلار بەك تەدبىرلىك بەك ئوبدان باشقۇرىدۇ جۇمۇ شەھەر دېگەننى. بۇلار كۈچلۈك دەيمەن، ھازىر بۇ خەققە تەڭ كەلگىلى بولمايدۇ، ئەگەر خەنسۇلار سىيىپ ئەمەس تۈكۈرۈپ قويسىمۇ بىز غەرق بولۇپ كېتىمىز دەيمەن…“ يول بېسىق بولغاچقا ئۇلارنىڭ قالغان گەپلىرىنى ئاڭلاشقا پۇرسەت بولماي توپنىڭ ئېقىنىغا قېتىلدىم. پەقەت ”خەنسۇلار سىيپ ئەمەس تۈكۈرۈپ قويسىمۇ غەرق بولۇپ كېتىمىز“ دېگەن گەپلا مىڭەمگە تىكەن سانجىپ ئارامىمنى بۇزدى. ھەرقانچە قىلساممۇ خىيالىمغا بىزگە قاراپ سىيىۋاتقان بىر مىلياردتىن ئارتۇق خەنسۇنى زادىلا كەلتۈرەلمىدىم. مەن ئىچكىرىدىكى شەھەرلەردە ئون ئىككى يىلدىن ئارتۇق ياشىدىم. مېنىڭ كۆزىتىشىمچە خەنسۇلاردا جامائەت ۋە جامائەتچىلىك ھەققىدىكى چۈشەنچە بولمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارنى بىر ئورگان تەشكىللەپ، سورۇن بىلەن تەمىنلەپ بىر يەرگە يىغمىسا يىغىلالمايدۇ. ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭكىگە ئوخشاش تۇغۇلغاندا ئىسىم قويىدىغان موللىسى،ئۆلگەندە قايتىدىغان قەبرىستانلىقى، كۈندە بەش ۋاقىت بارىدىغان مەسجىدى ياكى مەھەللە- ئايماقلارنى بىرلىك قىلىپ يىغىلغاندا گەپ باشلايدىغان خاتىپى بولمىغاچقا يىغىلغان تەقدىردىمۇ كىمنىڭ گېپىگە قۇلاق سېلىشنى بىلمەيدۇ. بۇنداق نە ئىمامى، نە ئاق ساقىلى، نە يىگىت بېشى، نە مەسجىدى بولمىغان بىر مىللەتنى ئۆزلىگىدىن يىغىلىپ ”بىزگە سىيىپ، تۈكۈرۈپ غەرق قىلىۋېتىدۇ“ دېگەن گەپ ماڭا تولىمۇ كۈلكىلىك تۇيۇلىدۇ. بۇ ئوخشىتىشتا خەنسۇ خەلقى تولىمۇ قۇدرەتلىك، ئۆم، ھەتتا سىيسىمۇ مەقسەدلىك، تەشكىللىك سىيىدىغان بىر مىللەت تەرىزىدە مەدھىيەلىنىۋاتقان، چوقۇنۇلىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.
ھېيىتنىڭ ئىككىنجى كۈنى شەنبە ئەتتىگەندە رەھمەتلىك دادامنىڭ توپراق بېشىنى يوقلۇدۇق. بۇ ئوغۇزساق يېزىسى بويىچە ھۆكۈمەت تەرپىدىن بېكىتىلگەن بىردىن بىر قەبرىستانلىق بولغاچقا ئادەم كۆپ ئېدى. قەبرىستانلىقنىڭ يولى بىز ماشىنىنى توختاتقاندا ئانچە قىستاڭ ئەمەس ئېدى. قەبرە بېشىدا دۇئا ۋە قىرائەتلەرنى قىلىپ يانغىنىمىزدا ماشىنىنى كەينىگە ياندۇرغىلى بولمىدى. بۇنى كۆرۈپ چوڭ ئاكامنىڭ ئاسان كېلىدىغان ئاچچىقى مىڭىسىگە تەپتى بولغاي ”زادى بىزنى مۇشۇ خەنسۇلار باشقۇرمىسا بىكار. خەنسۇ بار يەردە بۇنداق قىستاڭچىلىق يوق، تەرتىپسزلىك يوق. بولسا ئۇيغۇرلارنىڭ مۇشۇ قەبرىستانلىقىنىمۇ خەنسۇلار باشقۇرغان بولسا بۇنچە قالايمىقانچىلىق چىقمايتتى“ دەپ سۆزلەپ كەتتى. ”ئاكا، ماۋۇ ئۇلۇغ كۈندە بولسىمۇ مۇنداق گەپلەرنى قىلمايلى. ئاللاھ ھەممە كىشىنى زېمىنغا خەلىپە(ئاللاھقا ۋاكالىتەن ھۆكۈمرانلىق قىلغۇچى) قىلىپ ياراتقان. ھەرگىزمۇ بىر مىللەتنى يەنە بىر مىللەتكە ھۆكۈمران ياكى خەلىپە قىلىپ ياراتمىغان. ئەمدى قۇرئان تىلاۋەت قىلدۇق، شۇ قۇرئانغا مۇخالىپ گەپ قىلمايلى! “ دېدىم سىلىق قىلىپ. ”ياق زادى ئىدارىلەردىمۇ شۇ. خەنسۇ باشلىق ئىشقا بۇيرىمىغىچە ئۇيغۇرلار خىزمىتىنى تېپىپ قىلالمايدۇ. ئۇيغۇر باشلىقلارغا ھوقۇق بەرسىمۇ ئىشلىتەلمەيدۇ. ئۇيغۇر دېگەن قويغا ئوخشايدۇ. بېشىنى ئىچىگە تىقىپلا بىر يەرگە يىغىلىۋالىدۇ. بىزگە خەنسۇلار پادىچىلىق قىلمىسا بولمايدۇ. قارىمامسەن ماۋۇ تىقىلىشىپ كەتكەن ماشىنىلارغا، خەنسۇلار باشقۇرغان بولسا مۇشۇنداق بولامتى؟“ ئاكامنىڭ قىزىرىپ كەتكىنىگە قاراپ ئوتتۇرانجى ئاكام پېشىمنى تارتىپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن ئارتۇقچە تالاشمىدىم. كۆڭلۈمدە ”ئاكا، خەنسۇ بولمىسا ئەمەس، ئىنتىزام، تەرتىپ، قائىدە دېگەنلەرنى ئادىل ئىجرا قىلىدىغان ئورگان بولمىسا مۇشۇنداق قالايمىقانچىلىق كېلىپ چىقىدۇ. قەبرىستانلىقنى ياساپ، ھەر بىر قەبرىنى نەچچە مىڭ سومدىن ساتقان ھۆكۈمەت ئۇيغۇرلارنىڭ ھېيىت ھارپىسىدا ۋە ھېيىت كۈنى ئەتتىگەندە توپراق بېشىنى يوقلايدىغانلىقىنى، مۇشۇنداق قىستاڭچىلىقنىڭ چىقىش ئېھتىماللىقىنى ئويلىشىشى كېرەك. ھۆكۈمەت دېگەن مۇشۇنداق خەلقنىڭ تۈرمۇشى قولايسىزلىققا ئۇچرىغاندا لازىم بولىدىغان نەرسە، ئەگەر خەلق ئۆز ئىشىنى ئۆزى قىلىدىغان بولسا خەلق باج تاپشۇرۇپ شۇنچە جىق ئەسكەر، ساقچى ۋە ھۆكۈمەت خادىمىنى بېقىپ نېمە قىلىدۇ؟“ دېگۈم كەلدى. ئاكام كۆپ كىتاب ئوقۇغان ئادەم. شۇڭا ئالدىنقى مىسالدىكى ساۋادى چالا كىشىلەردىن پەرقلىنىشى كېرەك ئېدى. ئەمما ئۇمۇ ئاچچىقى كەلگەندە قەلبىدىكى خەنسۇلارغا بولغان چوقۇنۇش ۋە ئۆزلىگىدىن بېقىنىش كەيپىياتىنى دەپ سالدى. مەنچە بۇ مىساللاردىن كىشىلەردىكى ھۆكۈمەتنىڭ موھىملىقى ۋە رولىغا بولغان تونۇشنىڭ خەنسۇلارنىڭ موھىملىقى ۋە ئورنىغا بولغان تونۇشقا ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرۈش مۇمكىن ئېدى.
ماڭا كىشىلەرنىڭ ”بىزنى خەنسۇلار باشقۇرىۋاتىدۇ، خەنسۇلار بولمىسا ئۇيغۇرلار بىر بىرىنى يەيدۇ، ئۇيغۇرلار ئۆم بولمىغاچقا ئۆزىنى باشقۇرالمايدۇ، بىر بىرىنىڭ گېپىنى ئاڭلىماي ئەكسىچە خەنسۇنىڭ گېپىنى ئاڭلايدۇ“ دەپ قارىشى تولىمۇ قىزىقارلىق تۇيۇلىدۇ. بۇ خىل پىكىردە كۈچلۈك چوقۇنۇش پۇراپ تۇرىدۇ. بۇنداق ھۆكۈمەت بىلەن شۇ ھۆكۈمەتتە ھاكىم بولۇۋاتقان خەلقنى بىرلەشتۈرۈپ چۈشىنىۋېلىش، ھۆكۈمەتنىڭ قۇدرىتىگە بولغا چوقۇنۇشنى ھاكىمىيەت بېشىدىكى خەلققە بولغان چوقۇنۇشقا كېڭەيتىۋېلىش كىشىگە بېقىندى رىياللىقنىڭ ئاۋام روھىدىكى كىنايىلىك ئاقىۋىتىنى ھىس قىلدۇرىدۇ. ئەلۋەتتە، ئاۋام روھىدا ھۆكۈمەتكە بولغان چوقۇنۇشتىن باشقا خەۋپسىرەش ۋە نارازىلىقمۇ ئوخشاشلا خەنسۇلارغا بولغان نارازىلىق ۋە خەۋپسىرەشكە ئايلىنىپ كەتكەن. بۇنداق خاتا چۈشەنچە ئۇيغۇر ئاۋام ئۈچۈن ۋە ھاكىمىيەت ئۈچۈن ئوخشاشلا ئىنتايىن خەۋپلىك.
ھاكىمىيەت بىلەن شۇ ھاكىمىيەتتە ئەۋزەل ئورۇندا تۇرۇۋاتقان مىللەتنى بىر دەپ چۈشىنىش مۇستەبىت تۈزۈمدىكى ئەللەردە يۈز بېرىدىغان ھادىسە. چۈنكى دېموكراتىك ئەللەردە ھۆكۈمەت ئالمىشىپ تۇرىدۇ. بىر نۆۋەتلىك ھۆكۈمەتنىڭ خاتالىقىنى يەنە بىر نۆۋەتلىك ھۆكۈمەت تۈزىتىشى مۇمكىن. بۇنداق ئەللەردە ھۆكۈمەتكە بولغان نارازىلىقمۇ، چوقۇنۇشمۇ، خەۋپسىرەشمۇ مەزگىللىك بولىدۇ. مۇستەبىت ئەللەردە ھۆكۈمەت ئالماشمايدۇ. بۇنداق ئەللەردە ئەگەر ھاكىمىيەت بىر مىللەتكە مەركەزلەشكەن بولسا كىشىلەرنىڭ ھۆكۈمەتكە بولغان ھەر خىل قارشىلىق كەيپىياتى ھاكىمىيەتتىكى خەلققە قارشى كەيپىيات بىلەن بىرلىشىپ كېتىدۇ. ھالبۇكى، بۇنداق كەيپىيات ھاكىمىيەت ئالماشقان تەقدىردىمۇ ئۇزاققا داۋاملىشىدۇ. ناۋادا بۇنداق ھۆكۈمەتكە بولغان نارازىلىق، چوقۇنۇش ۋە خەۋپسىرەش ھەرىكەتكە ئايلانسا كىشىلەر ئەقىلنىڭ تىزگىنىنى يوقۇتىدۇ ۋە ئىرقى زىددىيەت كېلىپ چىقىدۇ. قاتتىق زەربە بېرىش، مۇرەسسەسىز كونترول قىلىش، مىللەتچىلىك ۋەھىمىسى، ئىدولوگىيەنىڭ ھاياتنىڭ بارلىق ساھەلىرىگە قارماق سېلىشى ئاممىۋىي كەيپىياتتا كۆرۈلگەن بىپەرۋالىق، نارازىلىق، چوقۇنۇش ۋە خەۋپسىرەشنىڭ سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. بۇ خىل موھىتنىڭ ئاقىۋىتى زەيىپلىك، ئىشەنچىسىزلىك، ئۈمىدسىزلىكتۇر. مەن ئۇيغۇرلاردىكى بىر قىسىم كىشىلەردە ئاشۇنداق پىكىرلەرنىڭ مەۋجۇدلىقىدىن تەئەججۈپلەنمەيمەن. ئۇيغۇرلاردىكى ئىشەنچسىزلىك ھەتتا ئاللىقاچان چىگرا ئاتلاپ ئۈلگۈردى. ۋەتەندە بىرەر ئىش ۋە ھەرىكەت بولسىلا مەيلى سېپىلنىڭ ئىچىدىكى ياكى سېپىلنىڭ سىرتىدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن ئۇلارنىڭ بەزىلىرى بۇلارنى ئۇيغۇرلارنىڭ قىلغانلىقىغا ئىشەنمەيدۇ ياكى ئىشەنمەسلىككە مايىل. ھەممىنى ئوخشاشلا كىملەرنىڭدۇر ئويۇنى دەپ بىلىپ ھاكىمىيەتتىن گۇمان قىلىدۇ. ھەممىنى دائىرىلەرنىڭ رىژىسورلىقغا باغلاپ چۈشىنىدۇ. ھەتتا تۈركىيەدىكى بىر قىسىملار ئۇيغۇردىكى ھەرقانداق بىر پائالىيەتنى ئامېرىكىنىڭ، ماسۇنلارنىڭ ئويۇنى دەپمۇ ئۈلگۈرىشىدۇ. ئۇلار دائىم دۇنياۋىي بىر ئىمپىرىيالىزىمنىڭ ۋە بىر ھاكىمىيەتنىڭ پەردە ئارقىسىدىكى كۈچىنى مۇبالىغلەشتۈرۈپ ئۇيغۇرلارنىڭ تىركىشىشلىرىنى يوققا، ئەرزىمەسكە، نادانلىققا چىقىرىشىدۇ. ئۇلارچە غايە ئۈچۈن يەڭ تۈرگەنلىك نادانلىق، تەنتەكلىكتىن ئىبارەتتۇر. ئۇلار ئۆزىدىكى قورقۇنچنى جەمئىيەتلەشتۈرۈشكە تېرىشىدۇ ۋە بۇنداق خەۋپسىرەشتە تۈگۈلىۋېلىشنىڭ جەمئىيەتلەشكىنىدىن كۆڭلى تەسكىن تاپىدۇ. مەن بۇنداق تەۋەككۈلسىز كىشىلەرگە ئەمەس، ئۇلاردەك كىشىلەرنىڭ باشقىلارنىڭ پىداكارلىقلىرىنى ئەقىلسىزلىككە چىقىرىشلىرىغا ھەيران. بۇ يەردىكى كەيپىيات ئۆزى تەۋە قەۋمنى ھەر زامان زەيىپ ھىس قىلىپ ئىشەنچىسىزلىككە گىرىپتار بولۇش، نادان دەپ تونۇپ قۇسۇرچىلىق قىلىش ۋە ئۆزىدىكى ئۈمىدسىزلىكنى مىللەتلەشتۈرۈشتۇر.
كۆندۈرۈلگەنلىكمۇ كۆيگەنلىكمۇ ئامېرىكىدىكى چاغلىرىمدا گېرمانىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئوينىغان بىر ئىتوتنى ئىنتېرنېتتىن كۆرگىنىم ھېلىمۇ ئېسىمدە. ئىتوتتا ھەممىگە تونۇش بىر قىزىقچى ياۋرۇپالىشىشقا مايىل ئايالىنى خەنسۇ ئاشخانىسىدىن تاماق يىگەنلىكى ئۈچۈن ھەزىلگە قاتىدۇ. ئىتوتتا ھەتتا يىغىلىشلارغا كەلمىگەنلەرنى خەنسۇ ئاشخانىسىغا سەي قورۇپ يىغماقچىمۇ بولىدۇ. گەرچە بۇ بىر مەسخىرەدەك قىلسىمۇ بۇنىڭدىن گېرمانىيىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلاردا خەنسۇ ئاشخانىسىدىن تاماق يىيىشنىڭ مەۋجۇدلىقىنى، ھىچ بولمىسا شۇنداق بىر ئىشنىڭ بولغانلىقىنى بىلمەك تەس ئەمەس. بۇلارنى دېمىگەندىمۇ ئامېرىكىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ خەنسۇلارنىڭ تاللا بازارلىرىدىن دوۇڧۇ، جىلىت، ئاچچىقسۇ ۋە كۈدە ئالىدىغانلىقىنى بىلىمەن. مەنچە بۇنىڭدا كۆنۈپ قېلىشمۇ، قوبۇل قىلىشمۇ مەۋجۇد بولۇپ باشقا مەنە بولۇشى ناتايىن.
مەنچە گېرمانىيىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خەن ئاشخانىسىغا بېرىشى ۋە قەشقەر يىگىت قىزلىرى ۋە مەستلەرنىڭ خەن تاماقخانىلىرىغا كىرىشى كۆنگەنلىكتىن ۋە كۆندۈرۈلگەنلىكتىن. يەنە بىرى ئىنساندىكى بايلىققا ۋە پاراغەتكە مايىللىق پاراغەتلىك ياشاۋاتقان خەنسۇلارغا مايىللىقتا ئىپادىلىنىۋاتقان بولۇشىمۇ مۇمكىن. قەشقەردە كىشىلەرنى پەرقلەندۈرۈپ تۇرۇۋاتقان ئامىل مىللىيلىك. قەشقەردىكى مۇتلەق كۆپ ئۇيغۇر ئاشخانىلىرى مىللىيلىك مىزانلىرىدا چىڭ تۇرۇغلۇق. شۇڭا زابويلارنىڭ تاللىشى خەنسۇ ياكى ئاتالمىش تۇڭگان ئاشخانىلىرى بولىدۇ. ھاراقتا ئۇيغۇرنىڭ مىللىيلىكى كۆيۈپ كۈل بولىدۇ ياكى ئەقىلسىزلىككە يەم بولىدۇ. زابويلار ئەسقاتمايدىغان، خەۋپسىرىتىدىغان،پىشكەللىككە سەۋەب بولۇۋاتقان مىللىيلىكتىن بىر دەم بولسىمۇ قۇتۇلۇش ئۈچۈن ھاراق ئىچىۋاتقان بولسىچۇ؟ قەشقەردە ئۇيغۇرنىڭ ۋە خەنسۇنىڭ مىللىيلىكىدىن مۇستەسنا غەرپچە تاماقخانىلار بۇ ئىككى مىللەت ياشلىرىنىڭ ئورتاق تاللىشى بولۇپ قالغان. لېكىن شۇنىسى غەلىتەدۇركى، ئۇيغۇرلار ئاچقان غەرپچە تاماقخانىلاردىكى خەنسۇلارنىڭ سانى ئۇيغۇرلارنىڭ ساندىن بەكلا ئاز. ئەكسىچە خەنسۇلار ئاچقان غەرپچە تاماقخانىلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ سانى خەنسۇلارنىڭكىدىن كۆپ. بۇ بىر قىسىم ياشلاردىكى ئىتىقادنىڭ سۇسلىشىۋاتقانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ھالال ھارام چۈشەنچىسىنىڭ چوشقا گۆشى بار يوقلىقى بىلەنلا ئۆلچىنىۋاتقانلىقىغا تۇتىشىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى ئەنئەنە تەربىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى، مائارىپ ۋە مەتبۇئاتلارنىڭ ئۆرپ-ئادەتلەرگە ۋارىسلىق قىلىش ۋە داۋام قىلدۇرۇشتىكى كۆۋرۈكلۈك رولىنىڭ يىگىلىشى، پەرزەنتلەرنىڭ مەدەنىيەتكە ۋارىسلىق قىلىش يېشىدا ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىلىشى، جەمئىيەتتىكى مودا مەدەنىيەتتە خەنسۇلارنىڭ يېتەكچى ئورۇندا تۇرۇۋاتقانلىقى…قاتارلىق ئامىللار ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى يۇقارقى ھالەتنىڭ شەكىللىنىشىگە سەۋەب بولغان بولۇشى مۇمكىن. كىم چىرايلىق؟
بىر ئوقۇغۇچۇمنىڭ دوستى مالايسىيەدىن قايتىپ كەلگەندە پاراڭلىشىپ قالدىم. مالايسىيەدە خەنسۇلارنىڭ كۆپلىكى، مالايلاردىن بايلىقى، مۇسۇلمانلارنىڭ زادى ھورۇنلىقى ھەققىدە پاراڭ بولدى. ئىچىم پۇشۇپ ”مالايلار چىرايلىقمۇ خەنسۇلارمۇ؟ سىزگە مالايچە چىرايلىق ئاڭلىنامدۇ خەنچىمۇ؟“ دەپ سورۇدۇم. ئەسلىدە مەن بىر مىللەتنىڭ يەنە بىر مىللەتتىن گۈزەل ياكى كۆرۈمسىز بولىدىغانلىقىغا ئەمەس بىر مىللەتنىڭ يەنە بىر مىللەتتىن گۈزەللىك قارىشى جەھەتتىن پەرقلىنىدىغانلىقىغا ئىشىنەتتىم. مەنچە ھەممە مىللەتكە ئۆزىنىڭ كىشىلىرىگە ئوخشايدىغان چىراي جەلىپكار، يېقىملىق كۆرىنەتتى. ئەقىل بىلەن ئېيتقاندا ھەممە مىللەتنىڭ تىلى ئۆزىگە ياكى شۇ مىللەتكە دىن ۋە قان قېرىنداش كېلىدىغان مىللەتكە چىرايلىق ئاڭلىناتتى. بۇلانى بىلىپ تۇرۇپ سوراشتىن مەقسىدىم پەقەت راي سىناپ بېقىش ئۈچۈن ئېدى. مەن ئۇيغۇرلاردىكى ”چىرايلىق چىرايلىق ئەمەس، كۆيگەن چىرايلىق“، ”ئادەم سەتى ئەمەس كىيىم سەتى“ دېگەن ماقاللاردا ئەكىس ئەتكەن ھەقىقەتنى سىناپ بېقىش ئۈچۈن شۇنداق سورىغانىدىم. بۇ ماقالدىكى ھېكمەتتە گۈزەللىكنى باھالاشتا ئىقتىسادنىڭ، گۈزەللىككە ھۆكۈم قىلىشتا مۇھەببەتنىڭ رولى تەكىتلىنەتتى. مۇنداقچە ئېيتقاندا خەنلەرنى مالايلاردىن باي، ئىشچان دەپ تەرىپلەۋاتقان كىشىنىڭ كۆزىگە ئېنىقكى خەنلەر مالايلاردىن چىرايلىق كۆرۈنەتتى؛ خەنچە مالايچىدىن چىرايلىق ئاڭلىناتتى. چۈنكى ”ئادەم سەتى ئەمەس كىيىم سەتى“ ئەمەسمۇ، ”گاچا بولسىمۇ باينىڭ بالىسى سۆزلىسۇن“ ئەمەسمۇ؟ خەنلەر مالايلاردىن باي بولغاندىكىن چىرايلىق ياسىنالايدىغان گەپتە. خەق باي بولغاندىكىن گەپلىرىمۇ چىرايلىق ئاڭلىنىدىغان گەپتە. خەنلەرنى مالايلاردىن چىرايلىق دەۋاتقان كىشىدە خەنلەرگە بولغان مايىللىق يېتىلىپ بولغان بولىدۇ، شۇڭا كۆزىگە خەنلەر مالايلاردىن چىرايلىق كۆرىنىدۇ، چۈنكى ”چىرايلىق چىرايلىق ئەمەس، كۆيگەن چىرايلىق“ ئەمەسمۇ! ئالى مەكتەپتە ئىشلەۋاتقان چاغلىرىمدا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ خەنلەرگە ۋە قېرىنداش مىللەتلەرگە بولغان تونۇشىنى سىناپ باقماق بولۇپ“خەن چىرايلىقمۇ قازاقمۇ، خەن چىرايلىقمۇ قىزغىزمۇ…“دېگەندەك سۇئالنى ئېلى قازاق ئوبلاستىنىڭ مەركىزى بولغان غۇلجىدىن كەلگەن ۋە قىزىلسۇ قىرغىز ئوبلاستىغا تەۋە ئارتۇچتىن كەلگەن ئوقۇغۇچىلىرىمدىن سوراپ باققانىدىم. كۆپىنچە بېرىلگەن جاۋاپ ”خەنلەر چىرايلىق“ بولۇپ ھەيران قالارلىق ئوخشاش چىقاتتى.
ئامېرىكىدا تۇرۇۋاتقان چېغىمىزدا ئايالىمنىڭ بىر دوستى توي رەسىمىنى ئەۋەتىپ بەردى. رەسىمنى كۆرگەن تۈرك دوستلار ”بۇلار خەنسۇلارمۇ“ دەپ سورىدى. ”ياق“ دېدىميۇ ئويلىنىپ قالدىم. سىنچىلاپ سېلىشتۇرسام ئادەتتىكى رەسىمدە شۇنداق ئۇيغۇرچىراي تۇرغان قىز يىگىت توي رەسىمىدە بەئەينى خەنسۇغا ئوخشاپ قالغانىدى. ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن ”خەنسۇلار بارغانچە چىرايلىق بولۇپ كەتتى“ دېگەن گەپلەرنى ئاڭلىدىم. مەنچە بۇ يەردىكى ئاچقۇچلۇق مەسىلە خەنسۇلارنىڭ ئون نەچچە يىلدىن بېرى چىرايلىقلىشىپ كېتىۋاتقانلىقى ئەمەس، بەلكى خەنسۇلارنىڭ گۈزەللىك قارىشىنىڭ مودا ئېقىم ئارقىلىق ئۇيغۇلارغا سىڭىۋاتقانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. خەنسۇلارنىڭ بىر قىسىم كىشىلەرگە چىرايلىق كۆرۈنىشى ھازىر خەنسۇلارنىڭ بايلىق، ئىجتىمائىي، سىياسىي ئورۇن قاتارلىق جەھەتتە جەمئىيەتتە يېتەكچى ئورۇندا تۇرۇۋاتقانلىقى ئۈچۈن ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن خۇش كۆرۈلىۋاتقانلىقىغا باغلىق. ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن ئامېرىكىدا تۈرك دوستلۇرۇم كۆرگەن ھېلىقى دوستىمىزنىڭ تويلۇق گىرىم قىلىپ خەنسۇغا ئوخشۇتۇپ قويۇلغان رەسىمى بىلەن گىرىمسىز ئادەتتىكى ئىككى خىل رەسىمنى كۆرسىتىپ ”قايسىسى چىرايلىق“ دېگەن سۇئالنى جىيەنلىرىم ۋە تۇغقانلارنىڭ بالىلىرىدىن يەنە سورۇدۇم. كۆرگەنلەر توي كىيىمىدىكى خەنسۇغا ئوخشىتىپ قويۇلغان يىگىت ۋە قىزنىڭ رەسىمىنىڭ ئادەتتىكى خەنسۇغا ئوخشىمايدىغان رەسىمىدىن چىرايلىق ئىكەنلىكىنى ئېيتىشتى. بۇ يەردە ”ئۇيغۇر كىمگە ئوخشىسا چىرايلىق بولىدۇ ئەمەس، كىمگە ئوخشىغان ئۇيغۇر باشقا ئۇيغۇرلارغا چىرايلىق كۆرۈنىدۇ“ دېگەن سۇئال تۇغۇلىدۇ. سۇئالىڭ جاۋابى يۈزەكى بولسىمۇ چىققان بولدى. خەنسۇچە توي گىرىمىدىكى ئۇيغۇر گىرىمسىز ئۇيغۇردىن چىرايلىق كۆرۈندى دېگەنلىك خەنسۇلارنىڭ گۈزەللىك قارىشى ئۇيغۇرلارغا سىڭىشكە باشلىدى، ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەللىك قارىشى خەنلەرنىڭكىگە يېقىنلاشتى دېگەنلىك بولۇشى مۇمكىن. دېمەك خەنلەر بۇرۇنقىدىن چىرايلىق بولۇپ كەتمىدى، خەنلەر ئۇيغۇرلارغا چىرايلىق كۆرۈنىدىغان بولدى. ئىجتىمائىي ئورۇن، سىياسىي ئورۇن ۋە ئىقتىسادىي ئورۇندىكى ئۈستۈنلۈك ئۇلارنى ئۇيغۇرلارغا چىرايلىق كۆرسەتتى. بايلىق ھەممىنى ئۆزگەرتتى، قۇدرەت ھەممىنى تىگىشتۈ ردى. ئۇيغۇردا گۈزەللىك قارىشىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكى ۋە ئۆزگىرىۋاتقانلىقى بۇ خىل تىگىشتۈرۈشنىڭ پاكىت بولسا كېرەك.
مەن ئۇيغۇر قىزلارنىڭ نېمە ئۈچۈن توي گىرىمى قىلدۇرغاندا خەنسۇلارغا ئوخشاپ قالىدىغانلىقىنى سوراشتۇرۇپ باقتىم. ئېگىلىشىمچە بىرى توي گىرىمى قىلىشنى ئۆگەنگەنلەر خەن ئۇستىلاردىن ئۆگەنگەن بولغاچقا خەنچە گىرىم قىلىشتىن باشقىنى ئۇقمايدىكەن، يەنە بىرى ئۇلارچە گىرىم قىلىنغان قىزلار ئۇلارغا خەنلەرگە ئوخشاپ قالغاندەك كۆرۈنمەيدىكەن. ئۇلارنىڭ خېرىدارلىمۇ بۇنداق بىر گەپنى دەپ باقماپتۇ. دېمەك خەنگە ئوخشاپ قالغانلىقىنى پەرق ئەتكەن كىشىمۇ كۆپ ئەمەسكەن. بەلكىم بۇ يەردە مەسىلىنىڭ تۈگىنى ياتقان بولۇشى مۇمكىن. يەنى ئەندىزە خەقتىن، رەخت بىزدىن. ھۈنەرنىڭ قېلىپى خەقتىن ھۈنەرۋەن ۋە خېرىدار بىزدىن بولۇۋاتىدۇ. ھەيران قالارلىق يېرى بۇ زىتلىقنى بايقىغان كىشىلەرنىڭ تېخىمۇ ئاز بولۇۋاتقانلىقىدۇر. رەخت ھەرقانچە چىرايلىق بولغان بىلەن، ئۇستام ئۇيغۇر بولغان بىلەن ئەنزىدە ياكى قېلىپ خەقتىن بولغاچقا پۈتۈپ چىققان مەھسۇلات بىزگە خوپ كەلمەيۋاتقان، چىرايلىق كۆرۈنمەيۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.
ئىدولوگىيە تۇمانلىرىدا غۇۋالاشقان ئىنسان يەرشارى بىر كەنتكە ئايلانغان دەۋردە ياشاۋاتىمىز. ئوخشىمىغان مىللەت كىشىلىرىنىڭ بىر ئارادا ياشىشى كۆز ئالدىمىزدىكى رىياللىق ۋە دۇنياۋىي يۈزلىنىش. بۇنداق رىياللىقتا كىشىلەر ئارىسىدىكى ئىقتىسادى، ئىجتىمائى ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەت مىللىيلىكتىن مۇستەسنا ئىنسانىي پىرىنسىپلار ئاساسىغا قۇرۇلغان ئەخلاق ۋە قانۇننى مىزان قىلىشى كېرەك. ئەگەر بىر مىللەتنىڭ مەنپەئەتى، تىلى، مەدەنىيىتى جەمئىيەتتە ھاكىم بولۇپ ئومۇملاشتۇرۇش ئوبىكتىغا، مۇناسىۋەت مىزانىغا، باشقا مىللەتلەرنىڭ زىممىسىدىكى مەجبۇرىيەتكە ئايلىنىپ قالسا ئەۋزەلسىز ئورۇندىكى مىللەت كىشىلىرىنىڭ قەلبىدە تەڭپۇڭسىزلىق پەيدا قىلىدۇ، نەتىجىدە ئالاقىدە ھاڭ، زىددىيەت، ھەتتا توقۇنۇش پەيدا بولىدۇ.
ياشاۋاتقىنىمىز پۇقرالىق ھوقۇق ۋە مەنپەئەتلەرنى كاپالەتلەندۈرۈش ئاساسىغا بەرپا قىلىنغان جەمئىيەت ئەمەس. ياشاۋاتقىنىمىز شەخس سۈپىتىدىكى ئىنسان ۋە ئىنسانىي پىرىنسىپ ئاساسىدىكى قانۇن ئەمەس مىللەت مەنپەئەتى ۋە مىللەتچىلىك ئىدولوگىيىسى ھۆكۈمران جەمئىيەت بولغاچقا مىللەت مەسىلىسى ھەرزامان ئاڭقاۋلارچە تەكىتلىنىدۇ. شۇڭا بىر ئادەمنىڭ قىلمىشى ھەمىشە مىللەتلەشتۈرىلىش قىسمىتىگە مۇپتىلا. بۈگۈنكى جوڭگۇ جەمئىيىتى ئەمەلىيەتتە مىللەت پەيدا قىلىدىغان، ھەر بىر ئىنساننى مەجبۇرى مىللەتلەشتۈردىغان جەمئىيەت. مەسىلەن، بىر ئۇيغۇرنىڭ بىر خەنسۇنى قۇتقۇزىۋېلىشى، ئەمرىگە ئېلىشى، بېقىۋېلىشى، يۆلىشى نورمال ئىنسانىي مۇناسىۋەت مەسىلسى. ئەمما ئاخبارات، تەشۋىقات ۋە ھۆكۈمرانلار بۇنى ۋەتەنپەرۋەرلىك، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى، مۇقۇملۇق بىلەن باغلاپ سىياسىيلاشتۇرۇپ كۆپتۈرىدۇ، ئاۋام بۇنى ئىدولوگىيەلەشتۈرۈپ (مىللەتچىلىكنى ۋاستە قىلىپ ياكى دىننى تۇتقا قىلىپ) قارشى قوپىدۇ. نەتىجىدە ئىككى تەرەپنىڭ زىددىيىتى كېلىشتۈرگىسىز ھالغا يېتىدۇ. مەسىلەن، كىمنىڭ ساقىلى بار، كىمنىڭ يوپكىسى قارا بۇ بىر شەخسنىڭ كىيىنىش ئادىتى ۋە ئىددىيىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلە. بۇنى ئىدولوگىيەلەشتۈرۈپ قالپايتقاندا دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تاقىشىدىغان سىياسىي مەسىلىگە ئايلىنىدۇ. ئىنسانىي مەسىلىنىڭ سىياسىيلاشتۇرىلىشى ۋە سىياسىيلاىشتۇرۇشقا قارشى ئىدولوگىيەلىك قارشىلىق ئىككى تەرەپنىڭ كۆزىنى مەسىلىنىڭ ماھىيىتىدىن بىر بىرىنىڭ غەزەپلىك، قورقۇنچلۇق، تەھدىتلىك تۇرىقىغا يۆتكىۋېتىدۇ. نەتىجىدە بىر ئىنساننىڭ غەزەپتىن ۋارقىرىشى شۇئار توۋلىغاندەك ئاڭلىنىدۇ. ئىككى ئۈچ ياشنىڭ ئاچچىقىدا تەكشۈرۈشكە قارشىلىق كۆرسىتىشى پىلانلىق، تەشكىللىك ھەرىكەت دېيىلىپ كۆپتۈرۈلۈپ ھاكىمىيەتنى پاچچىلاش، ئاغدۇرۇش. تېرورچىلىق دېگەندەك قورقۇنچلۇق جىنايەتكە ئايلاندۇرىلىدۇ.
ئىنسان ۋە ئىنساننىڭ نىگىزلىك ئىھتىياجى، ھوقۇقى نەزەرگە ئېلىنماستىن مىللەت ۋە مىللەت بويىچە قىلىنىۋاتقان پەرقلىق مۇئامىلە، پەرقلىق تەقسىمات، پەرىقلىق ھۆكۈملەر مىللىي تۇيغۇلىرى مۇجىمەل، مىللىي ھىسسىياتى سۇس پۇقرالارنى مىللەتلەشتۈرىدۇ. ئۇلارنى ئۆز مىللىتىگە تېخىمۇ چىڭ باغلايدۇ. نەتىجىدە ئۇلار ھەر ئىشتا ئۆزىنىڭ مىللىي تەۋەلىكى بويىچە پىكىر قىلىدىغان، ھەرىكەت قىلىدىغان، .ئىنكاس قايتتۇرىدىغان بولۇپ قالىدۇ. ئورتاق ئىنسانىي ھوقۇق ۋە پۇقرالىق ھوقۇقى نەزەرگە ئېلىنمايدىغان پەرمانلار، يارىدەملەر، سىياسەتلەر، تەشۋىقات ۋە ئورۇنلاشتۈرۈشلار بىر رايۇندىكى كىشىلەرنىڭ ئەقىل كۆزىنى مىللەتچىلىك تۇمانلىرى بىلەن غۇۋالاشتۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر ھەرقانداق پائالىيەت، سورۇن ۋە ئىش ھەرىكەتتە تەبىئىي ھالدا مىللەت بويىچە لاگىرلارغا ئايرىلىدۇ. نەتىجىدە قاتناش ھادىسىسى بولسىمۇ، تەبىئىي ئاپەت…ھەر قانچە دەھشەتلىك قازا بولسىمۇ كىشىلەر دائىم ”قانچە ئادەم قانداق ئۆلۈپتۇ؟“، ”نېمە سەۋەپتىن شۇنداق بولۇپتۇ؟“ دەپ سوراشنىڭ ئورنىغا، ”ئۇيغۇر ئۆلۈپتىمۇ خەنسۇمۇ“ دېگەنگە ئوخشاش ئىنسانىيلىققا يات سۇئاللارنى سورايدىغان بولىدۇ. ھەتتا بۇ بىر تەبىئى پاراڭ تېمىسىغا ئايلىنىدۇ. مانا ئىنساننىڭ ئاللاھ ئاتا قىلغان ئورتاق، تەبىئىي ھوقۇقى ئىنكار قىلىنىپ سۈنئىي مىللەتلەشتۈرۈلگەن رىياللىقنىڭ كىشىلەرنى لاگىرلارغائايرىپ ئۇلاردا بىنورمال روھىي ھالەت، كەيپىيات ۋە تىل ئادىتى شەكىللەندۈرىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
شۇنداق، بىللە ياشىساق بولاتتى، سېغىزخان، تورغاي، كەپتەرلەردەك. ھەممىمىز ئۆز ئوۋىمىزدا يايراپ، ئۆز تىلىمىزدا سايراپ، ئۆز ئېتىزىمىزدا دانلاپ…
كـىيىنكى: مىراس نادامەت، مىراس قىسمەتلەر
ئەن لۇشەن -شى سىمىڭ قوزغىلىڭى
ئەن لۇشەن -شى سىمىڭ قوزغىلىڭى ۋە ئۇيغۇرلار
تاڭ سۇلالىسىنىڭ كۇچ-قۇدرىتى 8-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ ،ئىقتىسادى، ئىجتىمائى، ۋە سىياسى جەھەتلەردە مەيدانغا كەلگەن ئوبىكتىپ يۆنىلىشلەر نەتىجىسدە خېلىلا ئاجىزلاشقانىدى. بۇنىڭغا تاڭ ئوردىسىدا يۇز بەرگەن جېدەل -ماجرالارمۇ تەسىر كۆرسەتكەنىدى. بۇ ئىشلار ئەن لۇشەن -شى سىمىڭ قوزغىلىڭى (755-762-يىللىرى)غا ئېلىپ كەلدى. بۇ ۋەقەلەر ئۆز نۆۋىتىدە جۇڭگونىڭ .ئىجتىمائى ھاياتىدىكى كېيىنكى ئۆزگۇرۇشلەرگە تۇرتكە بولدى.
يىغنچاقلىغاندا،بۇ ۋەقە تۆۋەندىكى جەريانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى؛ «.....755-يىلىنىڭ ئاخىرى ، جۇڭگونىڭ شەرقى شىمالى ئۆلكىسىنىڭ كۈچلۇك ۋالىيسى ئەن لۇشەن ئىسيان كۆتەردى. ئۇنىڭ 160مىڭ ئەسكىرى خۇاڭخې دەرياسى ۋادىسىغا قاتتىق كەلگەن كەلكۇندەكلا باستۇرۇپ كىردى. بۇ يەردىكى پايتەخىتلەر قارشىلىق كۇرسۇتۇشكە ئۇلگۇرمەيلا قولدىن كەتتى. پادىشاھ شۇەنزۇڭ سىچۇەنگە قاچتى. ئالتە يىلغىچە سوزۇلغان قاتتق ئۇرۇشتىن كېيىن ، شۇەنزۇڭنىڭ ۋارىسى سۇزۇڭ (756-762-يىللىرى) ئسيانچىلارنى بېسىقتۇردى. لېكىن يوشۇرۇن كۇچلەر يەنىلا مەۋجۇت ئىدى».(كريۇكوف،مالياۋكىن،سورۇنوفلارنىڭ 1984-يىلى نەشىر قىلغان ئەسەرلىرى)
ئۇيغۇرلارمۇ مۇشۇ ۋەقەگە جەلىپ قىلىندى.ئەن لۇشەن قوزغىلىڭى يۇز بېرىپ ئۇزۇن ئۆتمەي (755-يىلنىڭ ئاخىرى)،تاڭ سۇلالىسنىڭ پادىشاھى سۇزۇڭ ئۇيغۇر قاغانلىقىغا ئەلچى ئەۋەتتى. ئۇيغۇر قاغانى ئۆزى 4000كىشلىك ئاتلىق قوشۇن باشلاپ كېلىپ ، تاڭ سولالىسى قوشونى بىلەن بىرگە ئەن لۇشەن قوزغىلىڭىنى قوللاپ ياردەم بېرىۋاتقان قەبىلىلەرگە ،جۇملىدىن تۇركى قەبىلىلەرگە زەربە بەردى.ھەل قىلغۇچ جەڭ خۇاڭخى دەرياسىنىڭ يويلىرىدا بولدى. ئۇيغۇرلار تولۇق غەلبە قازاندى.كېيىن ئۇيغۇلار تاڭ پادىشاھلىقىغا بېسىپ كىردى.(ن.يا.بىچۇرىن «قەدىمقى زامانلاردا ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغان خەلىقلەر توغىرسىدىكى مەلۇماتلار توپلىمى» ،1-توم309-312-بەتلەر )
ئويغۇرلار 757-يىلى لوياڭنى قولغا چۇشۇردى.كېيىن چاڭئەننى بېسىۋالدى. ئۇيغۇر ئەسكەرلىرى چوڭ بايلارنىڭ ئۆيلىرىگە ، بۇ شەھەردىكى چوڭ دۇكانلارغا ۋە شەھەر ئەتراپىدىكى يېزىلارغا باستۇرۇپ كىردى. جۇڭگو يىلنامىسىنى يازغۇچىلار : « شۇ چاغدا ،خەقتىن تارتىۋىلىنغان بويۇملار سان ساناقسىزدۇر » دەپ يازغانىدى. بۇ پايتەختلەرنىڭ بىرسدە بۇ خىل تەرتىپسىزلىك ئۇچ كۇنگىچە سوزۇلغان. شەھەر ئاقساقاللىرى ئۇيغۇر ئەسكەرلەرگە مۇراجىئەت قىلىپ ، تەرتىپسىزلىك توختىتىلسا ، سىلەرگە لازىم بولىدىغان يىپەك رەختلەرنى بىز بەرسەك دەپ نۇرغۇن نەرسىلەرنى سوۋغا قىلغان.757-يىل 12-ئاينىڭ 30- كۇنى ،تاڭ پادىشاھە پەرمان چىقىرىپ ،«ئۇيغۇر قاغاننىڭ ئوغلى (ئەسلى تېكىستتە يابغۇ دەپ ئېلىنغان) دولەتنى قۇتقۇزۇش مەقسىتىدە يىراق ئەلدىن كەلگەن ، ئۇنىڭ بىزگە قىلغان خەيرىخاھلىقى قەدىمقى ۋە بۇگۇنكى تارىختا كۆرۇلۇپ باقمىغان....ئۇنىڭ قابىلىيىتى 10مىڭ ئادەمىنىڭ قابىلىيىتىگە باراۋەر» دەپ باھا بەرگەن. پادىشاھ (ئۇنىڭغا ۋە قول ئاسىتىدىكىلەرگە ) قىممەت باھالىق سوۋغا تەغدىم قىلغان. ئەڭ ئالىي قوماندان ئۇنۋانىنى بەرگەن. يەنە ھەريىلى ئۇيغۇر قاغانلىقىغا 20 مىڭ توپ يىپەك رەخىت بېرىپ تۇرۇشنى بەلگىلىگەن.(س.ماككېراس: 744-840-يىللاردىكى ئۇيغۇر ئىمپىرىيەسى 7-17-بەتلەر، كانبېررا ،1968-يىل) سۇزۇڭ خان قاغاننى ئۆزىگە جەلىپ قىلىش ئۇچۇن ،تاڭ ئۋردىسىدىكى بىر مەلىكىنى قاغاننىڭ نىكاھىغا بەرگەن ۋە مەلىكىگە قوشۇپ ئالتۇن -كۇمۇشتىن ياسالغان نۇرغۇن زىبۇ -زىننەت بۇيۇمىلىرىنى ،تاۋار دۇردۇنلاردىن تىكىلگەن ھەرخىل كىيىملەرنى سوۋغا قىلغان. ،مەلىكىنى باشلاپ سوۋغا -سالاملار بىلەن كەلگەنلەر ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ ئوردىسىغا يېتىپ بارغاندىن كېيىن ، ئىككىنچى كۇنى چوڭ توي قىلىپ ،جوڭگو مەلىكىسى ئۇيغۇر قاغاننىڭ خوتۇنى قىلىپ نىكاھىغا بېرىلدى ،دەپ جاكارلانغان. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي مويۇنچۇر قاغان ئالەمدىن ئۆتتى.(759-يىلى). ( س.ماككېراس: « 744-840-يىللاردىكى ئۇيغۇر ئىمپىرىيەسى » 15-25-بەتلەر)
ئىدگەن مۇيۇن قاغان (بۆگۇ قاغان) تەخىتتە ئولتۇرغان مەزگىللەر ئۇيغۇرلارنىڭ كۇچ-قۇدرىنى ۋە شان -شۇھرىتى ناھايىتى يۇقىرى پەللىگە كۆتۇرۇلگەن مەزگىللەر ئىدى. بۇ دەۋىر ، تاڭ پادىشاھلىقى دائىردىسدە جۇڭگۇ يىلنامىسىنى پۇتكۇچىلەرنىڭ سۆزى بويىچە «قالايىقانچىلىق ھۆكۇم سۇرگەن »دەۋر ئىدى. تاڭ ھۆكۇمرانلىرى ئۆز پادىشاھلىقىنى تەرتىپكە سېلىش ئۇچۇن ئۇيغۇرلارنىڭ ياردەم بېرىشىگە ئىنتىلەتتى. ئۇيغۇرلارنىڭ ياردەم كۆرسىتىشى ئۇچۇن، بىر قانچەمىڭ توپ يىپەك رەخت ۋە يىپەك بېرىشكە ۋەدە قىلغانىدى. ئۇيغۇرلار بېسىۋېلىش يولىنى تۇتۇپ ،يول ئۇستىدىكى شەھەر ۋە يېزىلارنى ۋەيران قىلىپ ماڭدى. ئۇ جايدىكى ئاھالىلەر پىتراپ كەتتى. ئىبادەتخانىلارغا ئوت قويۇپ ،ئۇنىڭغا يوشۇرنىۋالغانلارنى غەرق قىلىدى. ئاھالىلەر ئۇيغۇر قوشۇنىنى كۆرسىلا قورقۇنچ پەيدا بولىدىغان بولدى.
ئۇيغۇرلار 762-يىلى 2-قېتىم لوياڭ شەھرىنى،يەنى شەرقى ئاستانىنى بېسىۋالدى. شۇ چاغلاردا شەھەردە بىر مىليونچە خەلق ياشايتتى. شەھەر بۇلاڭ تالاڭغا ئۇچراپ ،ئۆيلەر ۋەيران قىلىندى. شەھەر ئاھالىسى شۇنچىلىك كەمبەغەللىشىپ كەتتىكى ،ھەتتا قەغەزدىن كىيىم تىكىپ كىيىدىغان ھالغا كېلىپ قالغان. ( س.ماككېراس: « 744-840-يىللاردىكى ئۇيغۇر ئىمپىرىيەسى »26-41-بەتلەر)
ئۇيغۇر قاغانى قايتىپ كېتىۋېتىپ قاغاننىڭ چېگرىسغا كەلگەندە سوغدى ۋە رۇنىك يېزىقىدا يېزىلغان چوڭ ئابىدە ئورناتتى.( بو ئابىدە «سېرۋىي يادىكارلىقى» دەپ ئاتىلىدۇ.)
مەنبە:
قازاقىستان پەنلەر ئاكادىمىيىسى ئۇيغۇرشۇناسلىق ئىنىستىتۇتى تۇزگەن «ئۇيغۇرلار ۋە غەربى يۇرتتىكى باشقا تۇركى خەلىقلەرنىڭ قىسقىچە تارىخى» دىن ئېلىندى.
ھۈسەيىن تەجەللى
1979-يىلى قەشقەر شەھرىدە تىجارەتچى ئائىلسىدە دۇنياغا كەلگەن ،كىچىكىدىن مەدرىسلەردە دىنى ۋە پەننى تەلىم ئالغان ،ۋەتەننىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىدە دەۋەت ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان ،1999- يىلىدىن باشلاپ جۇڭگۇ ھۈكۈمىتىنى ئاغدۇرۇشقا قاتناشقان دىگەن بانا بىلەن قاچقۇنلۇق ھاياتىنى باشلىغان .ئىچكىرى ئۆلكىدە قىچىپ يۈرۈش جەريانىدا ئوقۇ ئۇقۇتۇش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان .2000 يىلدىن 2005 يىلغىچە خنەننىڭ جىڭجۇ شەھرىدىكى نۇرۇلمەئھەد ئەرەپ تىلى مەكتىۋىدە ئوقۇغان ۋە شۇ مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى بولغان .2005 يىلىنىڭ ئاخىردا  چەت ئەلگە قىچىپ چىقىپ دۇبەي پاكىستان سەئۇدى ئەرەبىستان مىسىر تۈركىيە قاتارلىق دۈلەتلەردە تەلىم تەربىيە ۋە سىياسى پالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان 2009 يىلدىن باشلاپ گوللاندىيەگە يەرلىىشپ خىتاي ھۈكۈمىتىگە قارشى سىياسى پالىيەت بىلەن شۇغۇللانغان ،ھازىر گوللاندىيەدە قۇرۇلغان ئۇيغۇر بىلگى ۋە قېرىنداشلىق جەمىيىتىنىڭ رەئىسلىك خىزمىتىنى ئۆتىمەكتە.
مېھماندوست ئۇيغۇلار ۋە تۆرنى بەرمەس ئامېرىكىلىقلار
ئامېرىكىلىق دوستلۇرۇمنىڭ ئۆيىدە مېھمان بولغاندا بىر ئىش ماڭا بەك قىزىق تۇيۇلدى. ئامېرىكىلىقلار ئۆيىگە كەلگەن مېھماننى تۆرگە باشلىمايدىكەن. بۇ يەردە تۆر دېگىنىم شىرەنىڭ ئۇدۇل تەرىپى دېگەنلىك. بۇ «تۆر» دە ئادەتتە ئەر ساھىپخان ئولتۇرىدىكەن. مەسىلەن، مەن دوستۇمنىڭ تەكلىبى بىلەن ئۇنىڭ دادىسىنىڭ ئۆيىگە مېھمانغا بارغان بولسام تۆردە دادىسى ئولتۇرىدىكەن. ئەگەر مەن دوستۇمنىڭ ئۆيىگە تەكلىپ قىلىنغان بولسام، بۇ سورۇنغا ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسىمۇ تەكلىپ قىلىنغان بولسا دوستۇم تۆردە ئولتۇرىدىكەن. ئاتا-ئانىسى مېھمانلار قاتارىدا ئولتۇرىدىكەن. تۇل ئايال پروپېسسورلارنى بۇ قائىدىگە تازا ئەمەل قىلىپ كەتمەيدىغاندەك ھىس قىلدىم. ئۇلارنىڭ ئۆيىدە بۇ ئىش كۆزۈمگە چېلىقمىدى. بىر قېتىم بىر ئۇيغۇر مېھمان ئېسىدە يوق ئامېرىكىلىقنىڭ ئۆيىدە تۆردە ئولتۇرۇپ قاپتۇ. بۇ چاغدا ساھىپخان ھىچ تۈزۈت قىلىپ ئولتۇرمايلا مېھمانغا «بۇ دېگەن مېنىڭ ئورنۇم، سەن خاتا ئولتۇرۇپ قاپسەن. بۇ ئوروندىن باشقا ئورۇندا ئولتۇرغىن» دەپ قوپۇرىۋېتىپتۇ.
بىر دوستۇمنىڭ ئۆيىگە مېھمانغا بېرىپ تەكلىپ بويىچە قونۇپ قالدىم. ئەتىسى قارىسام دوستۇمنىڭ ئانىسى ئۆزى ناشتا قىلىپ ئولتۇرۇپتۇ. بىزگە ناشتىلىق يوق. شۇنىڭ بىلەن دوستۇم ئىككىمىز سىرىتقا چىقىپ قورساقنى غەملەپ كەلدۇق. شۇ كۈنى كەچلىك تاماقتىن كېيىن ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئادىتى بويىچە تاتلىق تۈرۈملەردىن يىدۇق. ھازىرلىغان نەرسىلەر خېلى باردەك قىلغان لېكىن بىزگە ئازراقلا قويۇپ قالغىنىنى توڭلاتقۇسىغا سېلىپ قويدى. داستىخان بىر پەستە قۇرۇقدېلىپ قېلىۋاتسىمۇ ئايال ساھىپخان توڭلاتقۇسىدىن ھېلىقى تاتلىقلارنى چىقارمىدى. مەن ئامېرىكىدا تۇرۇش جەريانىدا ئۇنداق مېھماننى تاماقتىن كېيىنكى تاتلىق تۈرۈمگە چارقىرىپ قويۇپ داستىخانغا شۇنىڭدىن باشقا ھىچ نېمە تىزمايدىغان ئامېرىكىلىقلارنى خېلى كۆردۈم.
ئامېرىكىلىقلار ئادەتتە بەك ئىززەتلىك ۋە يېقىنلىق يۈزىسىدىن بولمىسا باشقىلارنى ئۆيىگە مېھمانغا چاقىرمايدۇ. چۈنكى ئۆي ئۇلارنىڭ خۇسۇسى ھاياتىدىكى ئارامگاھ بولغاچقا باشقىلارنى ئاسان يېقىن يولاتمايدۇ. باشقىلارغا ئۆينىڭ ئادرىسىنى دەپ بەمەيدۇ ھەم سورۇمايدۇ. ئەمما سىرىتتا، رىستۇرانلاردا بىر بىرىنى مېھمان قىلىش تولىمۇ نورمال بىر ئىش. يۇرتىمىزدا رىستۇرانپەرەسلىك ئەۋج ئالغان يىللاردا ئۆيىدە قوي ئۆلتۈرسە ئەزىزلەنمىگەندەك كەيپىياتتا بولۇپ رىستۇرانغا چاقىرسا ھاياجانلىنىدىغان پۈچەكلىك باش كۆتۈرگەن ئېدى. مەن بۇنىڭدىكى سەۋەبنى بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ ھۆرمەتنى، ئەزىزلىكنى جامائەت ئالدىدا يەپ ئىچىپ كۆرەڭلىك، داغۋازلىق قىلىشتىن ئىزدەۋاتقانلىقىغا باغلاپ چۈشىنىمەن. يەنە بىرى ئۇيغۇرلاردا ئۆيدە ھاراقخورلۇق قىلىش ھەزەر قىلىنىدىغان خاھىش بولغاچقا رىستۇراننىڭ بۇنىڭغا قولايلىق ياراتقانلىقىغىمۇ مۇناسىۋەتلىك.
ئۇيغۇرلاردىكى مېھماننى تۆرگە باشلاش ئادىتى بىلەن ئامېرىكىلىقلاردىكى مېھمانغا تۆرنى بەرمەسلىك ئوتتۇرىسىدا ھالقىلىق تەپەككۇر پەرقى بارمىكىن دېگۈم كېلىدۇ. مەنچە ئامېرىكىلىقلارنىڭ ھەر قانداق ئەھۋالدا تۆرنى بەرمەسىلىكىگە ئۇلارنىڭ مۇتلەق مەنچىللىكنى مەركەز قىلغان تەپەككۇر ئادىتى سەۋەپ بولغان. بۇ خىل تەپەككۇردا شەخسنىڭ خاھىشى، ئىھتىياجى، غايىسى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلىدۇ. ئامېرىكىلىقلاردا ھاياتتىكى بارلىق توغرا - خاتا، ياخشى- يامان، پايدىلىق پايدىسىز قاتارلىق ئامىللارغا ھۆكۈم قىلىشنىڭ ئاچقۇچى شەخسنىڭ قولىدا. بۇ ئاچقۇچنى قانداق قوللۇنۇش شەخسنىڭ ھوقۇقى. پەقەت قانۇنغا خىلاپ بولمىسىلا بۇنداق تەپەككۇر چەكلىنىشتىن مۇستەسنا. ئامېرىكىلىقلارنىڭ بۇنداق تەپەككۇر ئادىتى ئۇلارنىڭ ئائىلىسىگە تۇتقان پوزىتسىيىسىدىمۇ ئەكىسلىنىدۇ. ئۇلار ئائىلىۋىي ھاياتتا ئۆزىنى بىرىنجى ئورۇنغا، ئايالى ۋە بالىلىرىنى ئىككىنجى ئورۇنغا، ئاتا- ئانىسىنى ئۈچىنجى ئورۇنغا قويىدۇ. نەچچە بالىسى بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر ئائىلىسىدىن كۆڭلى قالغان ھامان ئاجرىشىدۇ. شۇڭا ئامېرىكىدا بىر بالىسىنى ئۆگەينىڭ قولىغا قويمايمەن دەپ تۇل ئۆتۈپ كەتكەن ئايال ياكى ئەر يوقنىڭ ئورنىدا. مېھماننى تۆرگە باشلاش ياكى تۆردە ئۆزى ئولتۇرۇش ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردىكى تەپەككۇر پەرقى ئەمەس بەلكىم ئادەت پەرقى مەسىلىسى بولۇشىمۇ مۇمكىن.
شۇنداق، مېھماننى تۆرگە ئېلىش ئالماسلىق ئادەت مەسلىسى بولۇشى ئىھتىمال، ئەمما مېھماندارچىلىقتا زىيادە ئىسراپخورلۇق قىلىش، ئۆز ئىقتىسادى ئەھۋالىغا نامۇناسىپ مىھمان ئۇزۇتۇش ئۇيغۇر مېھماندوستلۇقىدىكى پۈچەكلىك بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن، ئۇيغۇردىكى مېھمانخانىسىنى شۇنچە كاتتا بېزەشكە چىدىغان كىشىلەرنىڭ ئاشخانا، مۇنچا، خالا قاتارلىقلارنىڭ راھەت ئازادە، چىرايلىق بولۇشىغا سەل قارىشى باشقىلارنىڭ باھاسى ئۈچۈن ياشايدىغان پۈچەكلىكنىڭ بەلگىسى بولۇشى مۇمكىن. تەپسىلىرەك ئويلاپ باقساق ئامېركىلىقلاردا «خەق قانداق ئويلاپ قالار»، «مۇنداق قىلسام سەرت تۇرارمۇ»، «دوست دۈشمەننىڭ ئالدىدا مۇنداق قىلىپ كۆرسىتىپ قوياي»، «كىم دېسە، پۇستانى دەپ قالسۇن» دېگەن سۆزلەنمىلەرنىڭ كۆپ تىلغا ئېلىنماسلىقىدىن ئۇيغۇردىكى يۇقارقى قاراشنىڭ ئەكسىگە ئوخشايدىغان بىر نەرسىنى ئاڭقارغاندەك بولىمىز. يۇرتلىرىمىزدا ئەۋج ئالغان مىھماندوستلۇق نامىدىكى داغۋازلىق، ھەشەمەتخورلۇقتا بەلكىم، ئۆزىنىڭ ئاجىز رىيال ھالىتىگە يۈزلىنەلمەسلىك ۋە بۇ ھالەتنى باشقىلارنىڭ ئالدىدا پەدەزلەپ كۆرسىتىش، ئۆزىنى ھازىرقى ھالىتىدىن يۈكسەكرەك تەسەۋۋۇر قىلىش ۋە شۇ تەسەۋۋۇرىدىكى ئوبرازى ئۈچۈن خەقنىڭ ئالدىدا زورۇقۇشتەك روھىي بىنورماللىق ئەكىس ئەتكەن بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم بۇ يەردە ئاساسى شەكىللەندۈرگۈچى ئامىل جەمئىيەتتە ئەۋج ئالغان ۋە ئادەتكە ئايلانغان ساختىلىق، تۆۋەننى سىلىق قۇرۇق گەپ بىلەن ئالداپ يۇقۇرىغا خۇشامەت قىلىش، ھۆكۈمەت پۇلىغا ھەشەمەتلىك يەپ ئىچىپ ئىسراپخورلۇق قىلىش، خەلققە بىرنى ئون كۆرۈشكە ۋە كۆرسىتىشكە كۆندۈرۈش قاتارلىق جەمئىيەتلەشكەن چىركىنلىكلەر بولۇشى مۇمكىن.
ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلار مېھماندوستلۇق جەھەتتە ئامېرىكىلىقلاردىن پەرقلىنىدۇ ھەمدە ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلارغىمۇ تامامەن ئوخشىمايدۇ. مېھماننى ئەھۋالىغا يارىشا ئۇزۇتۇش، مېھمانغا ئۆيدىكى بارىنى ئالدى كەينىنى سۈرۈشتۈرمەي ئاتىۋەتمەسلىك ئاللىقاچان ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان. ئەمما ئۇلار ئامېرىكىلىقلاردىنمۇ كەسكىن پەرق قىلىدۇ. مىھماننى ۋەتەندىكىدەك تۆرگە ئالىدۇ. ئۆيىدە قوندۇرىدۇ، قولىدىن كېلىشىچە خىزمىتىدە بولۇپ خۇرسەن قىلىشقا تىرىشىدۇ. ئۆيىدە بارنى ئىمكان بار قويالىغانچە مېھماننىڭ ئالدىغا قويۇپ قىزغىن كۈتۈۋالىدۇ. ئامېرىكىدىكى تۈركىيە تۈركلىرى بۇ جەھەتتە ئۇيغۇرلاردىن بەكرەك ئامېرىكىچىلىشىپ كەتكەن. ئۇلار تۆرنى مىھماندىن تالاشمىغان بىلەن داستىخاننى ئۇيغۇردەك مول ھازىرلىمايدۇ.
ئالدىنقى: ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردا يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى ۋە دېڭى
كـىيىنكى: كارۋاننىڭ نەسلى ۋە كېمىچىنىڭ پۇشتى
ئەبۇلمەلىھ ئەلھۇزەلىي
ئەبۇلمەلىھ ئەلھۇزەلىي : ئامىر ئىبنى ئۇسامە. (ھ. ؟ – 112 / م. ؟ – 731)  تابىئىن. ئىشەنچلىك راۋىيلاردىن.
ئوردۇ ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئوردۇ ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئوردۇنىڭ 890،781 نوپۇسىبار، 6،001 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 37°32، پوقتانومۇرى 052 رايۇننومۇرى 0452.
Akrap
Akrap
يېڭىئېرىق يېزىسى
يېڭىئېرىق يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ: