cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قورىقانلار
قورىقانلار: قورىقانلار توققۇز ئوغۇز قەبىلىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئون ئۇيغۇرلارنىڭ شىمالىي تەرىپىگە جايلاشقان. «يەرلىرىدىن سامساقگۈل كۆپ چىقاتتى، بېشى تۆگىنىڭ بېشىغا ئوخشىشىپ كېتىدىغان، كۈندە نەچچە يۈز چاقىرىملاپ چاپالايدىغان، ئۇستىخانلىرى قاۋۇل كەلگەن ئېسىل ئاتلار، يەنە ئېسىل تۆگىلەرمۇ چىقاتتى»، «ئۇلارنىڭ جايلاشقان يېرى شىمالىي دېڭىزدىن ئايرىلىپ تۇرغاچقا، يازدا كۈن ئۇزۇن، تۈن قىسقا، قىش كۈنلىرى تۈن ئۇزۇن، كۈن قىسقا بولاتتى»[30]. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە: «قورىقانلار خەنخەي (瀚海) نىڭ شىمالىغا جايلاشقان، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 5000 كىشى ئىدى» دېيىلگەن، «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم بايانلار»دا: «تۈتۈنى ئون مىڭدىن كۆپ دېيىلگەن» بولۇپ، بەزىلەر مۇشۇ خاتىرىگە ئاساسەن خەنخەينى بايقال كۆلىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، دەپ ھېسابلايدۇ. ياپۇنىيلىك تەتقىقاتچى بەينياۋكۇجى ئەپەندى بولسا «خەنخەي» بىلەن قەدىمكى خەنزۇچە ھۆججەتلەردە تىلغا ئېلىنغان «بېيخەي» (北海) دېگەن نامنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئورۇنلارنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ، «خەنخەي» تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن ھۆدەيچى بەگ جيادەن يازغان «جيادەننىڭ يول-ئەللەر خاتىرىسى» دېگەن ئەسەردىكى «ئۇيغۇرلار يېرىدە يەن جىجيا (延侄伽) دەرياسى (ياكى كۆلى) بار» دېگەن خاتىردىكى يەن جىجيا دەرياسى شۇ، دەپ ھېسابلايدۇ. ئۇنداق بولغاندا قۇرىقانلارنىڭ جايلاشقان يېرى بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىدىكى ئانگارا دەرياسى بىلەن لىنا دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىدىكى رايونلار بولىدۇ. بۇ «يۈەن سۇلالىسى تارىخى» 63-جىلددىكى «ئانگارا دەرياسى ۋادىسى تاڭ دەۋرىدە قورىقانلارنىڭ يېرى ئىدى» دېگەن خاتىرە بىلەن ئۇيغۇن كېلىدۇ.
ئەندەلۇس
مۇرابىتلار دەۋرى (1090-1147)
Aslen Kuzey Afrika kökenli bir hanedan olan Murabıtlar, Endülüs Emevîlerinin parçalanmasını izleyen karışıklık döneminde düzenli bir askerî güce sahip olmalarının da verdiği avantajla kısa sürede İber Yarımadasının Müslüman bölgelerinin neredeyse tamamını ele geçirdiler. 1090 ve 1147 yılları arasında bugünkü İspanya'nın büyük bölümü ve Kuzey Afrika'daki bâzı toprakları denetimleri altında tutarak güçlü bir devlet düzeni teşkil ettiler. İlk başlarda güçlerini korusalar da sonraları Hristiyan İber halklarının saldırıları ve Kuzey Afrikalı diğer toplulukların çıkarttığı ayaklanmalar yüzünden güçleri gün geçtikçe tükenen Murabıtlar, kendileri gibi Kuzey Afrika kökenli bir halk olan Muvahhidlerin saldırıları sonucu onların egemenliği altına girerek siyasî hâkimiyetlerini kaybettiler.
مۇۋاھھىدلەر دەۋرى(1147-1248)
Muvahhidler gene Kuzey Afrika kökenli bir Müslüman hanedan olup Murabıtlar Devletini yıkarak onların yerine geçtiler. 1146 ve 1248 yılları arasında bugünkü İspanya topraklarının bir kısmının yanı sıra Kuzey Afrikadaki bazı toprakları da denetimi altında tuttular. Hıristiyan saldırıları ve bazı iç karışıklıklar sonucu 1248'de yıkıldılar. İber Yarımadası üzerinde hüküm sürmüş son büyük devlettir. Bu devletin yıkılışının ardından egemenliğindeki topraklarda bağımsız emirliklerden başka bir şey kalmamıştır.
گرناتا (گرانادا) سۇلتانلىقى (1232-1492)
1492 دە بەنى ئەھمەر دەۋلەتىنىڭ يىقىلىشى بىلەن ئىسپانىيەدىكى 781 يىللىق ئىسلام ئەگەمەنلىكىنى ئاخىرلاشتۇردى.
مەدەنىيەت
ئەندەلۇس مەدەنىيەتى، نۇرغۇن مەنادا ئۆز دەۋرىنى ۋە كېيىنكى دەۋىرنى چوڭقۇر تەسىرى ئاستىدا قويغان. ئەندەلۇس دەۋرى شۇنداقلا ئىسپانىيىدىلى يەھۇدى مەدەنىيەتىنىڭ ئالتۇن دەۋرىنى ھەم ياراتقان. زامانىسىدا دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم كۈتۈپخانەلەردىن بىرى بولمىش گرانادادىكى كىتاب بىتىگلەر بابۇررەملە مەيدانىدا 1 مىلىيون جىلد كىتاب كۆيدۈرۈلگەن.
قىرقلارەلى ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|
left|thumb|250px
قىرقلارەلى ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، قىرقلارەلىنىڭ 326،950 نوپۇسىبار، 6،550 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 27°28، پوقتانومۇرى 039 رايۇننومۇرى 0288.
ئەدىرنە ۋىلايىتى
ئەدىرنە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئەدىرنەنىڭ 382،222 نوپۇسىبار، 6،279 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.07°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 26°31، پوقتانومۇرى 022 رايۇننومۇرى 0284.
ھونلار
ئاتالغۇ ھەققىدە
خەنزۇ تارىخچى سىماچيەن «تارىخىي خاتىرىلەر: بەش پادىشاھنىڭ تەرجىمھالى»دا خۇاڭدىنىڭ ھونلار بىلەن ئۇرۇشقانلىقىنى تىلغا ئالغان.
ئەھمەت زەكىي ۋەلىدى توغان: «ھون» ئاتالغۇسىنى «كۈن» دەپ يازىدۇ. يەنە باشقا تارىخىي مەنبەلەردىمۇ «ھون» سۆزىنىڭ ئورخۇن دەرياسىنىڭ نامىدىن كېلىپ چىققان دېيىلگەن. ئەجدادلار ئورخۇن دەرياسىنى «خۇن» دەرياسى دەپ ئاتاشقانىكەن.
جۇ سۇلالىسى قۇرۇلۇپ يۈز يىلدىن كېيىن «روڭ» ۋە «يى» قەۋىملىرى سېلىق تۆلەشكە باشلىغان ۋە ئۇلار تارىختا «خوڭفۇ» دەپ ئاتالغان.
ھونلارنىڭ يۇرتى
ھونلار تارىختا ئەڭ دەسلەپ بۈگۈنكى ئورخۇن دەيا بويلىرى، چوغاي تاغلىرىنىڭ جەنۇب ۋە شىمالى، ئالتاي ۋە تەڭرىتاغلىرىنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىي ئېتەكلىرىدە ياشىغان.
ھونلار ۋە تۈرك، ئۇيغۇرلار
ھونلار بىلەن تۈركلەر ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، ئۆرپ - ئادەتلىرى، چىراي شەكىللىرى دېگۈدەك ئوخشاش ئىدى. خىتاينىڭ «ۋېينامە»، «جۇنامە»، «سۈينامە» قاتارلىق قەدىمكى ۋە ئوتتۇرا چاغلاردىكى تارىخىي ماتېرىياللىرىدا، ئۇيغۇرلار ۋە تۈركلەر ھونلارنىڭ ئەۋلادى دېيىلگەن.
ھونلار ۋە شاڭ (يىن) سۇلالىسى
شاڭ سۇلالىسى تەخمىنەن م. ب. 1600 – م.ب 1046 يىللار ئارىسى مەۋجۇد بولۇپ تۇرغان بولۇپ، م. ب 1250 – م.ب 1192 - يىللار ئارىسى تەختتە ئولتۇرغان شاڭ خانى ۋۇدىڭ ھونلار بىلەن ئۈچ يىل ئۇرشقانلىقى قەيت قىلىنغان.
ئۇ دەۋرلەردە ھون ئېلىنىڭ پايتەختى تۈمەنبالىغ شەھرى بۈگۈنكى ئىچكى موڭغۇلنىڭ كۆكخۇتنىڭ شەرقىگە توغرا كېلەتتى.
غەربىي جۇ سۇلالىسى دەۋرى
ھونلار مىلادىدىن ئون ئەسر بۇرۇن جۇ سۇلالىسىگە ھۇجۇم قىلىپ، جۇ خەلقىنى يۇرت - ماكانىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر قىلغان.
ئۆي ماكانــــــــــــــــدىن، ئائىـــــــــلەدىن قالـــــــــدۇق ئايرىلىپ،
دەھشەت سېلىپ كەلگەن ۋەھشىي ھونلار دەستىدىن.
يۈردۇق كۆچۈپ تىنمــــــــــــــــاي دائىم تېنەپ، تەمتىرەپ،
جۇ شۈەنۋاڭ (م. ب. 827 –  م. ب. 782) دەۋرىدە ھونلار غەربىي جۇ سۇلالىسى پايتەختىگە خەۋپ سېلىشقا باشلىغان. م. ب. 827 - يىلى جۇ شۈەنۋاڭ ھونلارغا قارشى كەڭ كۆلەملىك ھەربىي ھەرىكەت يۈرگۈزگەن بولسىمۇ، ھونلار تەرىپىدىن تارمار قىلىنغان.
جۇ يۈۋاڭ (م. ب. 781 – م. ب. 771) ئۇدا قۇرغاقچىلىقنىڭ ئۈستىگە توقال خانىش بوتسى تۇغقان بەيپۇ ئاتلىق ئوغۇلنى ۋەلىئەھد قىلىپ خانىش شىن خۇنىڭ ئوغلى يىجۇڭنى تەخت ۋارىسلىقىدىن قالدۇردى. بۇنىڭدىن غەزەپلەنگەن خانىشنىڭ ئاتىسى ھونلارغا قېچىپ بېرىپ، ئۇلارنى جۇ سۇلالىسىگە ھۇجۇم قىلىشقا كۈشكۈرتكەن ۋە 771 - يىلى ھونلارنىڭ خاۋچېڭغا بېسىپ كىرگەن. جۇ سۇلالىسى مۇنقەرز بولغان.
شەرقىي جۇ سۇلالىسى دەۋرى
م. ب. 771 - يىلى جۇ پىڭۋاڭ پايتەختنى شەرقتىكى لوياڭغا كۆچۈرىدۇ ۋە تارىختا شەرقىي جۇ سۇلالىسى دەپ ئاتالغان ھاكىمىيەتنى قۇرىدۇ.
ھونلار 636 - يىلى جۇ شىياڭۋاڭنى پايتەخت لوياڭدىن قوغلاپ چىقارغان.
يېغىلىق دەۋرى
thumb|شەرقىي جۇ سۇلالسى يېغىلىق دەۋرىدىكى يەتتە كۈچلۈك بەگلىك ھونلار ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرىدە ئۆزلىرىگە ناھايىتى پايدىلىق بولغان شارائىتتا ئىنتايىن جىددىيلىك بىلەن ھەربىي قوشۇنلىرىنى تولۇقلاپ، جەڭگىۋالىقنى كۈچەيتكەن. ئاندىن ھون ئاتلىقلىرىنى ئوردوس يايلىقى ۋە چوغاي تاغلىرىنىڭ جەنۇبىي ئېتەكلىرىگە توپلاپ، شۇ يەردىن ئەتراپىدىكى قوشنا بەگلىكلەرگە كەڭ كۆلەمدە ھۇجۇم باشلىغان.
مۇشۇنداق خەتەرلىك ئەھۋالدا يەن، جاۋ ۋە چىن قاتارلىق ئۈچ بەگلىك ھونلاردىن مۇداپىئە قىلىش ئۈچۈن مىلادىدىن 5 ئەسر بۇرۇن ئۆز دۆلىتىنىڭ شىمالىي چىگراسىغا سېپىل سېلىشقا باشلىغان. مانا بۇ سەددىچىن سېپىلىنىڭ دەسلەپكى قۇرۇلۇشىدۇر. شۇنداقتمۇ ھونلارنىڭ ھۇجۇمىدىن ساقلىنىش تەس بولغان.
م. ب. 265 - يىلى ھونلار ۋە جاۋ بەگلىكى ئوتتۇرىدىكى ئۇرۇشتا 100 كىشىلىك ھون مەغلۇبىيىتى قوشۇنى مەغلۇب قىلىنغان.
ھونلار ۋە چىن سۇلالىسى
م. ب. 228 - يىلى چىن بەگلىكىنىڭ بېگى يىڭجېڭ قالغان ئالتە بەگلىكنى بويسۇندۇرۇشقا ئاتلىنىپ م. ب. 221 - يىلى پۈتۈن يەتتە بەگلىكنى بىرلىككە كەلتۈرپ چىن سۇلالىسىنى قۇردى. ئۇ تارىختا چىن شىخۇاڭ دەپ ئاتالدى.
م. ب. 215 - يىلى چىن شىخۇاڭنىڭ مېڭ تيەن سانغۇن باشچىلىقىدا 300 مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن ھونلارغا ھۇجۇم قىلىپ، ئوردوس يايلىقىنى بېسىۋالغان ۋە جىنايەتچىلەرنى كۆچۈرۈپ بېرىپ 44 ناھىيە تەسىس قىلىپ، سېرىق دەريا بويلىرىنى مۇداپىئە قىلغان ۋە پايتەخت چاڭئەنگە كېلىدىغان خەۋپنى تۈگەتكەن.
بۈيۈك ھون تەڭرىقۇتلۇقىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە كۈچىيىشى
م. ب. 209 - يىلى 10 مىڭ كىشىلىك ھون ئاتلىق قوشۇنلىرىغا سەردار بولدى ۋە ئاۋازلىق ئوقيانى كەشپ قىلىپ، ئەسكەرلەرنى سىناش ئارقىلىق ئۆزىگە مۇتلەق ئىتائەت قىلدۇرۇپ ئاتىسى تۈمەندىن ھوقۇقنى تارتىپ ئالدى؛
ھاكىمىيىتىنى قولغا ئېلىپ، شەرقتە تىنچ ئوكياندىن تارتىپ، غەربتە كاسپىي دېڭىزىغىچە؛ شىمالدا لىنا دەرياسى، بايقال كۆلى ۋە يېنسەي دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىغىچە، جەنۇبتا سەددىچىن سېپىلى، ھىندىستان/سىندنىڭ شىمالىغىچە بولغان مىلادى 216 غىچە ھۆكۈم سۈرىدىغان بۈيۈك بىر ئىمپېرىيەنى قۇرۇپ چىقتى.
ئۇلۇغ ھون تەڭرىقۇتلۇقىنىڭ قوشنىلىرى
ھونلار شەرقتە تۇنگۇسلار، غەربتە ئۇلۇغ ياۋچىلار ۋە ئۇيسۇنلار بىلەن؛ جەنۇبتا چىن سۇلالىسى، چياڭلار (تىبەت) ۋە سىند (ھىندىستان)، شىمالدا شەرقىي ئۇيغۇر ياكى دىڭلىڭلار؛ قىرغىزلار؛ چىپار ئاتلار قەۋمى بىلەن قوشنا ئىدى.
باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ ھەربىي يۈرۈشلىرى
م. ب. 207 دە چىن سۇلالىسى ئاغدۇرۇلۇپ خەن سۇلالىسى قۇرۇلغاندىن كېيىنكى پاراكەندىچىلىك يىللىرىدا كۈچىنى توپلاپ ئەتراپقا ھۇجۇم قىلىشقا باشلىغان.
م. ب. 205 تە ئەسلىدىكى قوشنا تۇڭگۇسلارنى بويسۇندۇرغان؛
م. ب. 215 - يىلى چىن شىخۇاڭ بېسىۋالغان ئوردۇس يايلىقىنى م. ب. 202 - يىلى قايتۇرۇۋالغان.
قۇشۇلار
قۇشۇلار: قۇشۇلار يەنە قۇسارلار دەپمۇ ئاتىلىدۇ. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «قۇشۇلار دولانغۇتلارنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭ كىشى ئىدى»[31] دېيىلىگەن. «ئومۇمىي قامۇس»دا: «قۇشۇلار تېلىلارنىڭ باشقا قەبىلىسى بولۇپ، دولانغۇتنىڭ شىمالىدا، ئىككى قەبىلىنىڭ (يەنى قۇ بىلەن شۇ) قوشۇلۈشىدىن شەكىللەنگەن، ئەسكەرلىككە ياراملىقى يەتتە مىڭ ئىدى» دېيىلگەن. «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم بايانلار» بىلەن «ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر»دىكى خاتىرىلەردىن قارىغاندا، قۇشۇ قەبىلىسى توققۇز ئوغۇز ئىتتىپاقىدىكى تارىخى ئۇزۇن قەبىلە بولۇپ،ئۇلار ئاساسەن ئۆتۈكەن باغرىغا (يەنى ھازىرقى خانگاي دەرياسىنىڭ تۆۋەنكى ئېقىنلىرىغا (يەنى ھازىرقى موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن رۇسىيە فېدېراتسىيىسى چېگرالىنىدىغان چوقتۇ دېگەن يەرنىڭ شىمالىي تەرەپلىرىگە) جايلىشىپ ياشىغان. ئېلتەبىر تومىد قاغان دەۋرىدىلا ئون ئۇيغۇر رەھبەرلىگىدىكى توققۇز ئوغۇز ئىتتىپاقىغا قاتناشقان.
ئاقشىدلار
ئاقشىدلار: ئاقشىدلار (ياكى بولشارلار، 白雪) توققۇز ئوغۇزلار ئىچىدىكى ئەڭ شەرققە جايلاشقان بىر قەبىلە بولۇپ، تارىخىي ھۆججەتلەردە، ھۇنلارنىڭ باشقا بىر ئۇرۇقى ئىدى، ئۇلار بايىرقۇلارنىڭ شەرقىگە جايلاشقان بولۇپ، موغاللار بىلەن قوشنا ياشايتتى، ئەسكەرلىككە يارامىلىقى ئون مىڭ كىشى ئىدى» دەپ خاتىرىلەنگەن «يېڭى تاڭنامە» دە: «ئاقشدلار سىبىرلارنىڭ كونا زېمىلىرىغا ئۇرۇنلاشقان بولۇپ، ئاستانە (چاڭئەن) بولغان ئارىلىقى بەش مىڭ چاقىرىم كېلەتتى، تۇڭرا، بۆگۈ (بارغۇت) قەبىلىلىرى بىلەن چېگرىلىنىپ تۇراتتى، سىر-تاردۇشلارنىڭ زۇلىمىدىن قېچىپ ئوۋجىشۇي دەرياسى ۋە لىڭجىڭشەن تېغىغا كېلىپ پاناھلانغان. جەنۇبىي قىتانلار بىلەن، شىمالىي ئورقۇنلار( 乌罗浑 ) بىلەن، شەرقىي موغاللار بىلەن، غەربىي بايىرقۇلار بىلەن چېگرىلىناتتى، جايلاشقان يېرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئىككى مىڭ چاقىرىم كېلەتتى، تۆت ئەتراپى تاغلار بىلەن ئورىلىپ تۇراتتى، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭ كىشى ئىدى، ئوۋچىلىقنى كەسىپ قىلاتتى، قىزىل جىيەك تۇتۇلغان تېرە كىيىملەرنى كىيەتتى... ئۇلار جۈيەن (居延)، ۋورومۇ (无若没)، خۇاڭشۇي (潢水) قاتارلىق ئۈچ قەبىلىگە بۆلۈنگەنىدى» دېيىلگەن. تەتقىقاتچىلار ئوۋجىشۈي دەرياسى ھازىرقى ئىچكى موڭغۇل ئاپتونوم رايونىنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى لاۋخا دەرياسى(老哈河) كۆرسىتىدۇ، دەپ قارايدۇ.
سەيىف ئەلى خان
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئىسمى :سەيىف ئەلى خان
ئەسلى ئىسمى :ساجىد ئەلى خان پاتاۋدى
تۇغۇلغان ۋاقتى :1970-يىلى
شەخسى ئارخىپ
سەيىف ئەلى خانبوللىۋود ئارتىسى سەيىف ئەلى خاننىڭ ئەسلى ئىسمى ساجىد ئەلى خان پاتاۋدى، ئۇ 1970-يىلى يېڭى دېھلىدا تۇغۇلغان، سەيىف ئەلى خان ناھايىتى ئېسىل جەمەتتىن كېلىپ چىققان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەجدادى 16-ئەسىردە ئافغانىستاندىن ھىندىستانغا كەلگەن، 1805-يىلى بىرتانىيە شەرقىي ھىندسىتان شىركىتى پاتاۋدى مەمۇرى شىىتاتىنى قۇرغاندا سەيىف ئەلى خاننىڭ 10-بوۋىسى فايىز تالاب خان بۇ شىتاتنىڭ تۇنجى ئەۋلاد باشلىقى يەنى ناۋابى بولغان.
سەيىف ئەلى خاننىڭ بوۋىسى ئىفتىخار، دادىسى مەنسور ھىندىستان دۆلەتلىك پالاق كوماندىسىنىڭ باشلىقى بولغان. مەنسور پاتاۋدى يەنە 1971-يىلىغىچە پاتاۋدىنىڭ ناۋابى ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. 1971-يىلى بۇ مەنسەپ ھىندىستان ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بىكار قىلىنغاندىن كېيىن سىمىۋوللۇق نام ئاتاق قالغان، 2011-يىلى مەنسور پاتاۋدى قازا قىلغاندىن كېيىن سەيىف ئەلى خان بۇ نامغا ۋارىسلىق قىلغان.
سەيىف ئەلى خاننىڭ ئاپىسى 60-يىللاردىكى داڭلىق ئارتىس شارمىلا تاگور، شارمىلا تاگور نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ئۇلۇغ ئەدىب رابىندرانات تاگور بىلەن بىر جەمەتتىن.
سەنئەت ھاياتى
12پارچەسەيىف ئەلى خانسەيىف ئەلى خان 1993-يىلى كىنو «ئەنئەنە» بىلەن ئارتىسلىق ھاياتىنى باشلىغان.
1993-يىلى ئۇ «ئاشىق ئاۋارا» دا جىممىينىڭ رولىنى ئالغان، بۇ فىلىم زور ئۇتۇق قازانغان، سەيىف ئەلى خان بۇنىڭ بىلەن تۇنجى قېتىم فىلىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. 1994-يىلى ئۇ ئاكشاي كۇمار، كاجول بىلەن ئىشلىگەن «مۇھەببەت ئويۇنى»مۇ زور مۇۋەپپەقىيەت قازانغان. شۇ يىلى ئۇ يەنە «ئۈزۈلمەس رىشتە» دە رول ئالغان. گەرچە شۇنىڭدىن تارتىپ 2000-يىلىغا قەدەر سەيىف ئەلى خان يىلدا كىنو ئىشلەپ تۇرغان بولسىمۇ لېكىن كىنولىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك مەغلۇب بولغان.
2001-يىلى «Dil Chahta Hai» سەيىف ئەلى خاننىڭ مۇۋەپپەقىيەت سەھنىسىگە قايتىپ كەلگەن،2003-يىلى شاھرۇھ خان، پرىتىي زىنتا بىلەن ئىشلىگەن فىلىم «ئەتە بولسۇن بولمىسۇن» ئارقىلىق سەيىف ئەلى خان كەسپىي ھاياتىدا يېڭى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھاسىل قىلغان. بۇ ۋاقىتقىچە سەيىف ئەلى خان ئاساسەن كىنولاردا يانداش رول ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، 2004-يىلىدىن باشلاپ ئۇ كىنودا باش رول ئېلىشقا باشلىغان. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ رانى مۇكەرجى بىلەن ئىشلىگەن «سەن ۋە مەن»، پرىتىي زىنتا بىلەن ئىشلىگەن «سالام» قاتارلىق فىلىملەر مۇۋەپپەقىيەت قازانغان.
نىكاھ ۋە مۇھەببەت
سەيىف ئەلى خان ۋە ئايالى
سەيىف ئەلى خان 1991-يىلى ئۆزىدىن 13 ياش چوڭ ئارتىس ئامرىتا سىڭ بىلەن توي قىلغان. ئۇلارنىڭ ئىككى بالىسى بار (قىزى سارا 1993-يىلى، ئوغلى ئىبراھىم 2001-يىلى تۇغۇلغان). ئىككىسى ئاجراشقاندىن كېيىن بالىلار ئانىسىغا بۇيرۇلغان.
ئاجراشقاندىن كېيىن سەيىف ئەلى خان شۋېتسارىيەلىك بىر  مودىل بىلەن ئۈچ يىل مۇھەببەتلەشكەن، 2007-يىلىدىن باشلاپ كارېننا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاشكارىلانغان. بۇ بىر جۈپ 2012-يىلى 10-ئايدا نىكاھ ئوقۇتۇپ مۇسۇلمانچە ئۇسلۇبتا توي قىلغان.
رول ئالغان فىلىملىرى
ئۇ ئىشلىگەن مۇھىم فىلىملەردىن «سايرۇس بولۇش»، «خان جەمەتى قوغدىغۇچىسى» «مۇسابىقە»، «ئاج كالغا ئاشىق بولۇش»، «قۇربان» (ئايالى بىلەن رول ئالغان)، «كوكتېل ھارىقى»، «مۇسابىقە2»، «ئەرۋاھ» قاتارلىقلار.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
شىدلار
شىدلار: شىدلار(雪)توققۇز ئوغۇزلارنىڭ بىر قەبىلىسى بولۇپ، بەزى تارىخچىلار شىدلار ئاقشدلار (يەنى بولشارلار) بىلەن بىر قەبىلىدىن، يەنى ئۇلار بىر تۈركىي قەبىلىنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئىككى خىل ئاتىلىشى، دەپمۇ قارايدۇ. «كونا تاڭنامە» دە: «شىدلار ھۇنلارنىڭ باشقا ئۇرۇقىدىن بولۇپ، ئۇلار سىبىرلارنىڭ كونا ماكانلىرىغا جايلاشقان، شەرقتە مۇغاللار بىلەن، غەربتە تۈركلەر بىلەن، جەنۇبتا قىتانلار بىلەن، شىمالىدا ئورقۇنلار بىلەن چېگرلىنىپ تۇراتتى، يېرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئىككى مىڭ چاقىرىم كېلەتتى. تۆت ئەتراپىدا تاغلار بار ئىدى، ئۆرپ-ئادەت جەھەتتە قىتانلار بىلەن سەل ئوخشىشىپ كېتەتتى، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭىدىن كۆپ ئىدى» دېيىلگەن. تارىخچى شۆزوڭجېڭ ئەپەندى شىدلار بىلەن ئاقشىدلارنىڭ ئىككى قەبىلە ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىشكە بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. يۇقىرىدىكى خاتىرىلەردىن قارىغاندا، شىدلارمۇ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ شەرقىدىكى زېمىنلىرىغا جايلاشقان بولۇپ، ئاساسەن بايقال كۆلى بىلەن چوڭ ھىنگان تاغلىرىنىڭ ئارىلىقىدىكى ئوتلاق، ئورمانلىق، تاغلىق رايونلارغا ماكانلاشقان.
دولان مەشرىپى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
دولان مەشرىپى ئاساسەن مەكىت، مارالبېشى، يوپۇرغا، ئاقسۇ، ئاۋات، شايارنىڭ تارىم بويىدىكى يېزىلىرى قاتارلىق ناھىيە - رايونلاردىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئۆتكۈزلىدىغان ئەنئەنىۋى سەنئەت پائالىيىتىنىڭ ئومۇمىي نامى. دولان مەشرىپى ئۆزىنىڭ قەدىمىيلىكى، تارقىلىش دائىرىسىنىڭ كەڭلىكى، پائالىيەت مەزمۇنىنىڭ كۆپ خىللىقى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن باشقا رايونلاردىكى ئۇيغۇر مەشرەپلىرىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.  دولان مەشرىپى ئومۇمەن دولان مۇقاملىرىنىڭ شەنىگە ئاتاپ ئۇيۇشتۇرۇلغان ئاممىۋى سەنئەت پائالىيىتى بولۇپ، ئۇنىڭدا مۇزىكا، ناخشا - ئۇسسۇل، ھەر خىل ئەدەبىي ئويۇن ۋە قىززىقچىلىقلار ئۆز ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. شۇڭا، ئۇ <خەلقنىڭ سەنئەت مەكتىپى> دەپ ئاتالغان.
دولان ئۇسسۇلى
دولان مەشرىپىنىڭ پائالىيەتلىرى ئىچىدە ھەممىدىن قىزىقارلىق ۋە ئەھمىيەتلىك بولغىنى دولان مۇقامىغا تەڭكەش قىلىپ ئوينىلىدىغان كوللېكتىپ ئۇسسۇلدىن ئىبارەت. دولان مەشرىپىدىكى كوللېكتىپ ئۇسسۇل ھەرىكىتى قەدىمكى ئاتا - بوۋىلىرىمىزنىڭ ئوۋچىلىق دەۋرىدىكى ئەمگەك جەريانىنى ئوبرازلىق ئەكىس ئەتتۈرۈپ بەرگەن بولۇپ، ئاساسەن تۆت باسقۇچلۇق ئۇسسۇلدىن تەكىب تاپقان:
بىرىنچى باسقۇچ، <چىكىتمە> بولۇپ باش مۇقام (پرولوگ) ئاخىرلاشقان ھامان مەشرەپ ئەھلى ئەر - ئايال جۈپ - جۈپ بولۇپ لەرزان مۇزىكا ساداسى ئىچىدە مەردانە ھالدا سالماق قەدەم بىلەن ئاستا ئۇسسۇلغا چۈشىدۇ. ئەرلەر قولىنى نۆۋەت بىلەن ئوڭ - سولغا تاشلاپ ئۈچ قەدەم تاشلىنىدۇ.
ئۈچىنچى قەدەمدە ئوڭ پۇت يېرىم بۇرۇلۇپ، سول پۇت دەرھال يۆتكىلىپ، ئوڭ پۇتىنىڭ ھەرىكەت يۆنىلىشى بويىچە تەكرار داۋاملىشىدۇ. بۇ باسقۇچتىكى ئۇسسۇل گويا ئوۋچىلارنىڭ بۈك - باراقسان ئورمانلار، قېلىن چاتقاللارنى ئىككى قولى بىلەن ئاستا قايرىپ تۇرۇپ، ئوۋ ھايۋانلىرىنى ئىزدەۋاتقانلىقىدەك جانلىق مەنزىرىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.
دولان ئۇسسۇلى <چىكىتمە> دىن ئىككىنچى باسقۇچ - <سەنەم> گە كۆچكەندە، ئۇسسۇل رىتىمى ئۆزگىرىپ، ھەرىكەت تېزلىشىدۇ. ئۇسسۇلچىلارنىڭ سېپىمۇ بارغانسېرى كېڭىيىدۇ. ئەر - ئاياللار قولىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، بىر - بىرىگە بېقىشىپ، چەبدەسلىك بىلەن ئوڭ ۋە سولغا ماس قەدەم بىلەن تولۇق ئايلىنىدۇ. بۇ باسقۇچ ناھايىتى تېز، ئەمما تەرتىپلىك ئۇسسۇل ھەرىكىتىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇسسۇلچىلارنىڭ چەبدەسلىك بىلەن ئالدى - ئارقىغا مېڭىش، ئوڭ - سولغا ئايلىنىش، قولىنى ئالدىغا شىلتىش ھەرىكەتلىرى ئوۋچىلارنىڭ ھەرىكەتلىرى، ئوۋچىلارنىڭ ھايۋانلار بىلەن كەسكىن ئېلىشىۋاتقانلىقىدەك مەنزىرىنى ئىپادىلەپ بېرىدۇ.
دولان ئۇسسۇلىنىڭ ئۈچىنچى باسقۇچى <سەلقە> بولۇپ، بۇ باسقۇچتا ئۇسسۇلغا چۈشكەن ھەممە كىشى ئاستا - ئاستا چوڭ بىر چەمبىرەك ھاسىل قىلىپ، ئۇسسۇل ئەنە شۇ چەمبىرەك شەكلىدىكى دائىرىدە سىزىقنى بويلاپ داۋاملىشىدۇ. بۇ ھال ئوۋچىلارنىڭ كوللېكتىپ ھالدا ھايۋاننى قورشىۋالغانلىقىدەك مەنزىرىنى سۈرەتلەيدۇ.
تۆتىنچى باسقۇچ، <سىيرىلما> بولۇپ، بۇ باسقۇچتا مۇزىكا رىتىمىغا ئەگىشىپ چوڭ يۇمىلاق دائىر بىر - بىرلەپ پارچىلىنىقا باشلايدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئۇسسۇلچىلار ئۆز ئالدىغا ئەركىن پىرقىراپ چۆرگىلەپ، خۇشاللىقىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇنداق پىرقىراش سۈرئىتى بارغانسېرى تىزلىشىپ، مەشرەپ سورۇنى شادىيانە كەيپىياتقا تولىدۇ. مانا بۇ ئۇسسۇل ھەرىكىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بېرىلغان بىر مەيدان ئوۋچىلىق جېڭىنىڭ غەلىبە تەنتەنىسىنى ئىپادە قىلىپ بېرىدۇ.
دېمەك، دولان مەشرىپىدە ئوينىلىدىغان دولان ئۇسسۇلى ئۇسسۇل ھەرىكىتىنىڭ مۇرەككەپلىكى ۋە نەپىسلىكى، مۇزىكا رىتىمى بىلەن بىردەكلىكى، ئۇسسۇل مەزمۇنىنىڭ ئېنىقلىقى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن كىشىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلىدۇ.  دولان ئۇسسۇلى كوللېكتىپ ئۇسسۇل بولۇپ، ئۇنىڭدا ئۇسسۇلچىلارنىڭ ھانى چەكلەنمەيدۇ. مەشرەپ مەيدانىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىگە قاراپ، بىرلا ۋاقىتتا بەش - ئالتە جۈپتىن يىگىرمە - ئوتتۇز جۈپ ئەر - ئايال، ئويناۋېرىدۇ. ناۋادا، بىر يۈرۈش ئۇسسۇل ئاخىرلاشقۇچە ھېرىپ قالغانلار سەپتىن ئايرىلىپ ئۆز ئورنىدا ئولتۇرۇشقىمۇ رۇخسەت قىلىنىدۇ.  دولان مەشرىپى ۋە دولان ئۇسسۇلى ھەقىقەتەن <شىنجاڭ ناخشا ئۇسسۇلىنىڭ ماكانى> ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
1878 - يىلى
1878-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
بۇرسا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px بۇرسا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بۇرسانىڭ 2،413،971 نوپۇسىبار، 11،043 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.09°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°01، پوقتانومۇرى 016 رايۇننومۇرى 0224.
ئانا تىلنىڭ كارامىتى
چىڭغىز ئايتماتوۋ (قىرغىزىستان)
ماخمۇتجان ئىسلام تـﻪرجىمىسى
شائىر رەسۇل ھـﻪمزاتوۋ داغستان تاغلىق رايونىدىكى كۆپ خىل توغرىسىدا ئۆزىگـﻪ خاس يۇمۇرلۇق تىل بىلـﻪن مۇنداق ئىزاھات بـﻪرگـﻪنىدى: ئـﻪينى چاغدا، خۇدا بۇ يـﻪردىكى مىللـﻪتلـﻪرگـﻪ تىل تـﻪقسىم قىلىۋاتقاندا، شىددەتلىك شىۋىرغان چىقىپ كـﻪتكـﻪنىكـﻪن. شۇڭا خۇدا ئالدىراپ ـ تېنـﻪپلا بۇ يـﻪرگـﻪ ئـﻪرشتىن ھـﻪر خىل تىللار قاچىلانغان بىر تاغارنى تاشلىغانىكـﻪن. داغستاندىكى تىلنىڭ بىر ـ بىرىدىن زور دەرىجىدە پـﻪرقلىق بولۇشى بۇرۇن بۇ يـﻪردىكى مىللـﻪتلـﻪرنى بىر ـ بىرىدىن بـﻪكلا ئايرىۋەتكـﻪن. گـﻪرچـﻪ ئۇلار مـﻪنىۋى جـﻪھـﻪتتـﻪ ۋە تۇرمۇش شـﻪكلى جـﻪھـﻪتتـﻪ بىر ـ بىرىگـﻪ يېقىن بولسىمۇ، ئـﻪمما قوشنا تاغ جىلغىلىرىدا ئـﻪمـﻪس، بـﻪلكى ئوخشاشمايدىغان قىتئـﻪلـﻪردە ياشىغاندەك تۇرمۇش كـﻪچۈرگـﻪن. شىمالىي كاۋكازنىڭ شـﻪرق تـﻪرەپىگـﻪ جايلاشقان بۇ يـﻪردىكى ھـﻪر بىر ئاۋۇلنىڭ ئۆزىگـﻪ خاس تىلى بار. بۇ تىللار تۈركى تىللار، كاۋكاز تىللىرى، ئىران تىللىرى ھـﻪتتا يـﻪھۇدى ۋە سۇرىيان تىللىرىغا چېتىلىدۇ، قوشنا ئاۋۇللارنىڭمۇ تىلى بىلـﻪن ئوخشاشمايدۇ، بىر ـ بىرىگـﻪ يېقىن كـﻪلمـﻪيدۇ، ئۇلارنىڭ تومۇرىمۇ ئوخشاشمايدۇ. رەسۇل ھـﻪمزاتوۋ« بۇرۇن داغستاننىڭ تارىخى پىچاق بىلـﻪن ئويۇلغان يېزىقتا خاتىرىلـﻪنگـﻪن، 20 ـ ئـﻪسىرگـﻪ يـﻪتكـﻪندىلا داغىستاندا پـﻪي قـﻪلـﻪم بولغان» دەيدۇ. ئـﻪمما، دۇنيادىكى ھـﻪر قانداق بىر ئېلىپبـﻪدىن داغىستان تىلىدىكى بارلىق تاۋۇشلارنى ئىپادىلىگۈدەك بىر يۈرۈش ھـﻪرپ تاپقىلى بولمايدۇ. شۇڭلاشقا سوۋېت ھۆكۈمىتى قۇرۇلغان دەسلـﻪپكى يىللاردا، داغىستاندىكى تىللار ئۈچۈن يېزىق ئىجاد قىلىشتا، رۇس تىلى ھـﻪرپلىرى ئۈستىگـﻪ ئالاھىدە ھـﻪرپ ۋە شـﻪرتلىك بـﻪلگىلـﻪرنى قوشۇش ئارقىلىق ھـﻪرپ يارىتىلغان. بۈگۈنكى كۈندە، ئىككى مىليونغا يېقىن داغستان خـﻪلقى ئوتتۇز نـﻪچچـﻪ خىل تىل ئىشلىتىدۇ. داغستاندا بـﻪش خىل يېزىقتا گېزىت ـ ژۇرنال، ئـﻪدەبىي ئـﻪسـﻪرلـﻪر نـﻪشىر قىلىنىدۇ. يالغۇز ئاۋار تىلىدىلا ئـﻪمـﻪس «بۇلار شۇ جايدىكى نوپۇس ئـﻪڭ كۆپ مىللـﻪت، نوپۇسى سەككىز يۈز مىڭدىن ئاشىدۇ»، يـﻪنـﻪ تات «بۇلار پـﻪقـﻪت ئون بـﻪش مىڭلا» تىلىدا كىتاپ نـﻪشىر قىلىنىدۇ.
ئـﻪمما، شۇنىڭغا قارىماستىن، داغىستاندا ئۆز تىلى بىلـﻪن شېئىر يازىدىغان شائىردىن ئىككى مىڭى بار. دۇنيانىڭ ھـﻪمما جايلىرىدا بار ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪر مـﻪسىلىسى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بىرلا ئادەمنىڭ مـﻪسىلىسى چاغلىق بىر ئىش، ئـﻪمما، كونىلارنىڭ سۆزى بويىچـﻪ، ئۆتۈكنى كىم كىيگـﻪن بولسا شۇنىڭ پۇتى ئاغىرىيىدۇ، دەردىنى ئۆتۈك كىيگـﻪن ئادەملا بىلىدۇ، دېگـﻪندەك سانى ئـﻪڭ ئاز مىللـﻪتلـﻪرنىڭ مـﻪسىلىسى ئـﻪڭ زور، ئـﻪڭ مۇھىم بولىدۇ، بـﻪزىدە بۇ مـﻪسىلـﻪ تېخى ئادەمنى بىئارام قىلىدۇ. بۇ يـﻪردە دېيىلىۋاتقان مـﻪسىلـﻪ ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪرنىڭ مىللىي مـﻪدىنىيىتىنىڭ ئىستىقبالى مـﻪسىلىسى. بۇ ئالدى بىلـﻪن دۇنيادىكى ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪرنىڭ تىلى مـﻪسىلىسىگـﻪ بېرىپ تاقىلىدۇ. چۈنكى تىل بولمىسا، ئۇلارنىڭ مـﻪنىۋى بايلىقىنى راۋاجلاندۇرۇشتىن سۆز ئاچقىلى بولمايدۇ. مىللىي مـﻪدەنىيـﻪتنىڭ ئـﻪڭ ئاساسلىق ئامىلى بولغان تىل، شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدىلا يـﻪنـﻪ مىللىي مـﻪدەنىيـﻪتنى راۋاجلاندۇرۇشنىڭ ۋاستىسى بولىدۇ. ھـﻪر قانداق مىللـﻪتنىڭ تىلىنى خـﻪلقنىڭ ئـﻪقىل ـ پاراسىتى ياراتقان، ئۇ تـﻪڭدىشى يوق ئاجايىپ مۆجىزە بولۇپ، ئۇنىڭ يوقىلىشى ئـﻪڭ زور زىياندىن باشقا نـﻪرسـﻪ ئـﻪمـﻪس، نۇرغۇن تىللار يوقىلىدۇ ھـﻪم يوقالدى، ئۇلارنى قايتا تىرىلدۈرۈشنىڭمۇ زۆرۈرىيىتى يوق، ئۇلار مـﻪۋجۇت بولغان دەۋرمۇ كـﻪلمـﻪسكـﻪ كـﻪتتى، ئـﻪمدى مـﻪۋجۇت تىللارنى قـﻪدىرلـﻪش، ئاسراش كېرەك، ئۇلار پۈتكۈل ئىنسانىيـﻪتنىڭ ئورتاق بايلىقى. دۇنيا تىلدىن تـﻪشكىللـﻪنگـﻪن مـﻪۋجۇدات ئالىمىدە مـﻪۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. تارىختا تىلدىن تـﻪشكىللـﻪنگـﻪن ئېكولوگىيـﻪ پـﻪيدا بولغان. تىل ئېكولوگىيىسى خۇددى تـﻪبىئـﻪت ئېكولوگىيىسىگـﻪ ئوخشاشلا ناھايىتى مۇرەككـﻪپ ۋە نازۇك بۇ يـﻪردە پراگماتىزملىق نۇقتىئىينـﻪزەرگـﻪ ئـﻪمـﻪل قىلىشقا بولمايدۇ، پراگماتىزملىق نۇقتىئىينـﻪزەر ئاپتوماتلاشتۇرۇش ئىشلىرىدا ئىشلـﻪيدۇ، ئۇنى مـﻪدەنىيـﻪت ئىشلىرىغا تـﻪبىقلاشقا بولمايدۇ. بۇندىن باشقا، چوڭ مىللـﻪتلـﻪرنىڭ تىلى ئۇششاق مىللـﻪتلـﻪرنىڭ تىلىنى بارا ـ بارا چـﻪتكـﻪ قاقىدىغان ۋە ئاسمىلاتىيـﻪ قىلىدىغان ئـﻪھۋالمۇ بـﻪزى ـ بـﻪزىدە كۆرۈلۈپ قالىدۇ.
ناھايىتى روشـﻪنكى ، ھازىر بىر خىللاشتۇرۇش، ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪر مـﻪدەنىيىتىنىڭ ئارتۇقچىلىق ۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى يوققا چىقىرىشقا قىزىقىپ قالغان پىكىرلـﻪرمۇ بار. بۇنداق پىكىرلـﻪرگـﻪ نىسبـﻪتـﻪن، بىزدە سـﻪگـﻪك كاللا بولۇشى كېرەك، بۇنداق پىكىرلـﻪردە مـﻪسىلىنىڭ ماھىيىتى بۇرمىلانغان. بىر ـ بىرىگـﻪ يار ـ يۆلـﻪك بولۇش، بىر ـ بىرىگـﻪ مـﻪنپـﻪئـﻪت يـﻪتكۈزۈش پرىنسىپى ئۈچۈن بىرلىشىش كېرەك، ئـﻪمما ھـﻪر قايسى مىللـﻪت ۋە ئۇلارنىڭ مـﻪدەنىيىتى بـﻪزى جـﻪھـﻪتلـﻪردە ئۆز ئالاھىدىلىكىنى ساقلىشى كېرەك. ناۋادا بۇ ئالاھىدىلىكلـﻪر كېرەكسىز قىلىنسا، ئۇ ھالدا بىر ـ بىرىگـﻪ يار ـ يۆلـﻪك بولۇش، بىر ـ بىرىگـﻪ مـﻪنپـﻪئـﻪت يـﻪتكۈزۈش دېگـﻪندىن ھېچنىمـﻪ قالمايدۇ، بىرلىشىشنىڭ زۆزۈرلۈكىمۇ يوقىلىدۇ. مـﻪن چوڭقۇر ئىشنىمـﻪنكى، رېئاللىقتا ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪر ۋە ئۇلارنىڭ مۇھىم تىلنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ھـﻪمدە شارائىت يارىتىپ مۇشۇ تىللارنىڭ ئۆزگـﻪ مىللـﻪتلـﻪرنىڭ مـﻪنىۋى ۋە ماددىي تۇرمۇشىدىكى يېڭى نـﻪرسىلـﻪرنى قوبۇل قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ، شارائىت يارىتىپ تىلىنىڭ ئىچكى راۋاجلىنىش يولى يـﻪنى دۇنيادىكى ئىلغار تىللارنىڭ تـﻪقرىبىلىرىگـﻪ بىۋاستـﻪ ياكى ۋاستىلىك تايىنىپ ئۆز تىلىمىزنى ئۈزلۈكسىز بېيىتىش يولى ئارقىلىق ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪر تىلىنى تېخىمۇ مۇكـﻪممـﻪللـﻪشتۈرۈشنىڭ تولۇق ئىمكانىيىتى بار. ئېلىمىزنىڭ تـﻪجرىبىلىرى بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلىغان. سوۋېت ئىتتىپاقىدا چوڭ ـ كىچىك يۈز نـﻪچچـﻪ مىللـﻪت بار. ئۇلار ئاتمىش يىل بۇرۇن ئۆز ئىختىيارلىقى بىلـﻪن بىرلىشىش ئاساسىدا بىرلىككـﻪ كـﻪلگـﻪن سوۋېت دۆلىتىنى قۇرغان. بىز ئۆتۈپ كـﻪتكـﻪن ئۇزاق يىللاردىلا تاللاش مـﻪسىلىسىگـﻪ دۇچ كـﻪلگـﻪنىدۇق: يۈكسـﻪك دەرىجىدە راۋاجلانغان تىلنى ئىشلىتىش كېرەكمۇ ياكى بىرلىكتـﻪ مـﻪۋجۇت بولۇپ تۇرۇش يولىغا يـﻪنى ئىلغار مىللـﻪتلـﻪرنىڭ تىلىدىن پايدىلىنىپ، ئۆز مىللىتىمىزنىڭ تىلىنى ئۇلار بىلـﻪن بىر قاتاردا راۋاجلاندۇرۇش يولىغا ماڭىمىزمۇ؟ ئـﻪلۋەتتـﻪ، تامامـﻪن مول ئـﻪدەبىيات ۋە ئىلمىي ئـﻪنئـﻪنىسى بار، يۈكسـﻪك دەرىجىدە راۋاجلانغان تىلغا ئۆتۈپ ، ئىجادىيـﻪت بىلـﻪن شۇ تىلدا شۇغۇللىنىش، ئۆز مىللىتىمىزنىڭ تىلىنى راۋاجلاندۇرىمىز دەپ جاپا چـﻪكمـﻪسلىك يولىغا مېڭىش، شۈبھىسىزكى، ناھايىتى يـﻪڭگىل ئىدى. بۇنداق ئـﻪركىن تاللاش ئادەمنى مـﻪھلىيا قىلاتتى.
چۈنكى ئۇ ئادەم سانى ئـﻪڭ كۆپ مىللـﻪتنىڭ، ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئىقتىساد ۋە بارلىق ساھەلەردە ئۈستۈنلۈك ئالغان بىر چوڭ مىللەتنىڭ تىلى ئىدى. ئۇ بىر تـﻪرەپتىن ئېلىمىزدىكى باشقا ئازسانلىق مىللـﻪتلـﻪرنىڭ تىلىغا تـﻪسىر كۆرسـﻪتسـﻪ، يـﻪنـﻪ بىر تـﻪرەپتىن ئۆز ئارا تـﻪسىر كۆرسىتىشىش داۋامىدا ئۆزىنى ئۈزلۈكسىز تۈردە بېيىتتى. ھازىر بىز شۇنداق جاكالىيالايمىزكى، بىز ئىنسانىيـﻪت تارىخىدا مىسلى كۆرۈلمىگـﻪن، بىلىككـﻪ كـﻪلگـﻪن، كۆپ مىللـﻪتنىڭ تىلىنى ئىشلىتىدىغان سوۋېت مـﻪدەنىيىتىنى بـﻪرپا قىلدۇق. ئۇ ئېلىمىزدىكى بارلىق چوڭ كىچىك مىللـﻪتلـﻪرنىڭ ئـﻪڭ ئېسىل نـﻪتىجىلىرىنى ئۆز ئىچىگـﻪ ئالغان. بۇ مىللـﻪتلـﻪر تا بۈگۈنگـﻪ قـﻪدەر تـﻪپـﻪككۈر، پىسخىكا ۋە تۇرمۇش قاتارلىق جـﻪھـﻪتلـﻪردە ئۆزلىرىگـﻪ خاس ئالاھىدىلىكىنى ساقلاپ كـﻪلمـﻪكتـﻪ. بۇ، سوۋېت مـﻪدەنىيىتى ھـﻪممىنى ئۆز ئىچىگـﻪ ئالغان، ئىنتىرناتسىئونالىزىملىق مـﻪدەنىيـﻪت بولۇپلا قالماستىن، بـﻪلكى ھـﻪر خىل مىللىي شـﻪكىللـﻪرنى ئۆز ئىچىگـﻪ ئالغان مـﻪدەنىيـﻪتتۈر. بۇ خىل مـﻪدەنىيـﻪتتىكى ئىنتىرناتسئونالىزىملىق يېقىندىن بۇيانقى مـﻪلۇم تـﻪشۋىقاتلاردا دېيىلگنىدەك مىللىي مـﻪدەنىيـﻪتنىڭ ئورنىغا قاتمال شـﻪكىللـﻪرنى دەسسىتىش بولماستىن، بـﻪلكى ئىمكانقـﻪدەر پۈتكۈل جـﻪمىئىيـﻪتنىڭ ئىدىيىۋى بىرلىكى ئاساسىدا بارلىق مىللـﻪتلـﻪرنىڭ مـﻪدەنىيىتى ۋە تىلىنى راۋاجلاندۇرىدىغان ئىنتىرناتسىئونالىزىمدۇر. بىز مىللـﻪتلـﻪرنىڭ مىللىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ساقلاش ۋە ئۇنى راۋاجلاندۇرۇش ئارقىلىق پـﻪرقلـﻪرنى تامامـﻪن يوقىتىۋېتىش ۋە مىللىي مـﻪدەنىيـﻪتنى ئىستىلا قىلىۋېتىش خاھىشىغا تاقابىل تۇرىمىز. بۇ مىللىي مـﻪدەنىيـﻪتلـﻪر ئاللىقاچان ئۆز ئورنىنى ئىگىلـﻪپ بولغان، شۇڭلاشقا ئۇنى يوقىتىۋېتىش خاھىشى كىشىلـﻪردە دۇنيا مـﻪدەنىيىتىنىڭ ئىستىقبالىغا نىسبـﻪتـﻪن ئـﻪندىشـﻪ پـﻪيدا قىلىپ قويىدۇ. مېنىڭچـﻪ، ئالىيجاناپ گۇمانىزم «ئىنسانپـﻪرۋەرلىك» ۋە ئـﻪخلاقنىڭ ئـﻪھمىيىتى سوتسىيالىسىتىك مىللـﻪتلـﻪر مـﻪدەنىيىتىنىڭ بىرلىشىش جـﻪريانىدا، ھـﻪر بىرىنىڭ ئۆز ئىندىۋىدۇئاللىقىنىڭ يوقالمايدىغانلىقىدا، ئۇلارنىڭ ئـﻪزەلدىن بار ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ يوققا چىقىرىلمايدىغانلىقىدا، ھـﻪر قايسى مىللـﻪتلـﻪر مـﻪدەنىيىتىنىڭ ئۈزلۈكسىز بېيىتىدىغانلىقىدا، مۇكـﻪممـﻪللىشىدىغانلىقى ۋە راۋاقلىنىدىغانلىقىدا، يوشۇرۇن شـﻪرتلـﻪرنى قازىدىغانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ. بۇنداق شـﻪرتلـﻪر ھـﻪر قايسى مىللـﻪتلـﻪرنىڭ ۋۇجۇدىدا مـﻪۋجۇت شـﻪرتلـﻪرلا بولۇپ قالماستىن، بـﻪلكى مىللـﻪتلـﻪرنىڭ ئېسىل ئـﻪنئـﻪنـﻪ، مـﻪنىۋى مىراسلىرىدىن، ئۇزۇن مۇددەت داۋامىدا جۇغلانغان تارىخىي تـﻪجرىبىلىرىدىن بىۋاسىتـﻪ ۋارىسلىق قىلىنىغان شـﻪرتلـﻪردۇر.
ئـﻪلۋەتتـﻪ، بۇ ئوڭايلا ئورۇنلىنىدىغان ئاددىي جـﻪريان ئـﻪمـﻪس. بىز بۇ جـﻪرياننى ئورۇنلاش ئۈچۈن غايـﻪت زور، بـﻪزىدە خېلىلا جاپالىق ئـﻪجىر سىڭدۈردۇق ھـﻪمدە بۇرۇن زادىل كۆرۈلمىگـﻪن بـﻪدىئىي تـﻪپـﻪككۈرنى راۋاجلاندۇرۇش يولىدا ھارماي ـ تالماي تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ ۋە ئىزدىنىپ ئورتاق تـﻪجرىبىنى قولغا كـﻪلتۈردۇق. بىز تۇرمۇشنى دېئالىكتىكىلىق تونۇش، نۇرغۇن قالدۇق ئىدىيىلـﻪرنى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىش داۋامىدىكى «بالىلىق كېسىلى»نى يېڭىش جـﻪريانىنى باشتىن كـﻪچۈردۇق، سوۋېت ئىتتىپاقىدەك غايـﻪت زور، كۆپ مىللـﻪتلىك دۆلـﻪتنى راۋاجلاندۇرۇشتا، مىللىي مۇناسىۋەت جـﻪھـﻪتتـﻪ دائىم دېگۈدەك يېڭى جـﻪريان ۋە يېڭى مـﻪسىلىلـﻪرنىڭ كۆرۈلمىسلىكى مۇمكىن ئـﻪمـﻪس. بىر نـﻪچچـﻪ يىلدىن بۇيان بـﻪزى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيـﻪتلـﻪردە باشقا مىللـﻪت گىراژدانلىرىنىڭ سانى ناھايىتى تېز كۆپـﻪيدى، ئۇلارنىڭ ئۆز تىلى، مـﻪدەنىيـﻪت ۋە تۇرمۇشى جـﻪھـﻪتتـﻪ ئۆزىگـﻪ خاس ئالاھىدە تـﻪلىپى بار، مانا بۇ بىزنىڭ يۇقىرىقى سۆزىمىزنى تولۇق چۈشـﻪندۈرۈپ بېرىدۇ. مىللـﻪتلـﻪر تۇرمۇشىنىڭ دائىرىسى بارغانسېرى كېڭـﻪيمـﻪكتـﻪ، تۇرمۇش ھـﻪر سائـﻪت، ھـﻪر مىنۇتتا ئۆزگـﻪرمـﻪكتـﻪ. بىز ئۇزۇندىن بۇيان قويۇق مىللىي پۇراققا ئىگـﻪ دەپ قاراپ كـﻪلگـﻪن ئالاھىدىلىكلـﻪر تۇرمۇشتىن ۋە كىشىلـﻪرنىڭ ئېڭىدىن بارغانسېرى يوقاپ، مـﻪدەنىيـﻪت جـﻪھـﻪتتـﻪ بىزنىڭ ئالغا ئىلگىرىلىشىمىزدىكى توسالغۇغا ئايلىنىپ قالدى. ئارىمىزدىكى ئوخشاشمايدىغان مىللىي ئالاھىدىلىكلـﻪرنى پـﻪرقلـﻪندۈرۈشنى تىلغا ئالغىنىمىزدا، بىز ھامان دېگۈدەك تۇرمۇشىمىزدىكى مۇشۇنداق كۆپلىگـﻪن نـﻪرسىلـﻪرنىڭ بىزدەك تـﻪقدىرى، ئىدىيـﻪ سېستىمىسى بىر بولغان، بىر دەۋردە ياشاشۋاتقان ئادەملـﻪرنى يېقىنلاشتۇرىدىغانلىقىنى تولۇق مۆلچـﻪرگـﻪ ئالالماي قالىمىز. قاتلاملارنى، كونكرېت مۇھىتنى، كـﻪسىپنىڭ تۈرلىرىنى، ئـﻪڭ مۇھىمى، يېڭى ئادەملـﻪرنىڭ پىسخىك ھالىتىنى مۆلچـﻪرلـﻪشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى بىلىش كېرەك. سوۋېت كىشىلىرىنىڭ دۇنيا قاراش، پىسخىك ھالـﻪت ۋە ھـﻪرىكـﻪت جـﻪھـﻪتتىكى ئۆزگىرىشنى ئـﻪڭ چوڭقۇر ئۆزگىرىش. گـﻪرچـﻪ بىز باشقا ـ باشقا مىللـﻪتلـﻪرگـﻪ ۋەكىللىك قىلساقمۇ، ئـﻪمما تۇرمۇشقا بولغان قاراشتا، تۇرمۇشنى سېلىشتۇرۇشتا، باھالاشتا ۋە تۇرمۇشقا قويغان ئۆلچـﻪمدە ئورتاقلىقىمىز بار. مېنىڭچـﻪ، ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪر مـﻪدەنىيىتىنى راۋاجلاندۇرۇش جـﻪريانىدا، يېڭى، زامانىۋى مىلودىيـﻪ «ئاساسلىق كۈي» ۋە يېڭى ئىدىيىۋى ئېقىمنى ئالقىشلاش كېرەك. بۇلار ئـﻪسلىدىكى مىللىي شـﻪكىللـﻪرنى بېيىتىدۇ، ئۇنىڭ دائىرىسىنى كېڭـﻪيتىدۇ. ئـﻪلۋەتتـﻪ، بۇنىڭ شـﻪرتى بار. بۇ شـﻪرت ئۇ خىل زامانىۋى مىلودىيـﻪ ۋە يېڭى ئىدىيىۋى ئېقىمنىڭ ئۆز مىللىتىمىزنىڭ تىلىدىن ئۆزىگـﻪ مۇۋاپىق ئىپادىلـﻪش شـﻪكلىنى تاپالاش ـ تاپالماسلىقىدۇر. ھازىر بىز يېڭى يۈكسـﻪكلىككـﻪ ئۆرلـﻪۋەتىمىز، ئاز سانلىق مىللـﻪتلـﻪر ئىچىدە ئادەمنىڭ يېڭى ئالاھىدىلىكلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتىمىز، بۈگۈنكى تۇرمۇشنى بۈگۈنكى ئۇسۇللار بىلـﻪن كۆزىتىشنى ئۆگىنىۋاتىمىز. شۇڭلاشقا، مىللىي شـﻪكىلدە ھازىرقى دەۋر تۈسى جـﻪۋلان قىلىشقا باشلىدى.
(ئاپتورنىڭ خـﻪنزۇچـﻪ «ئـﻪدەبىيات ۋە سـﻪنئـﻪت توغرىسىدا ئويلىغانلىرىم» ناملىق توپلىمىدىن)
مەنبە:«دۇنيا ئـﻪدەبىياتى» نىڭ 1988 ـ يىل 3 ـ سانى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى ھاجى نۇر ھاجى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى9 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ 13 – ئەسىرگە قەدەر بولغان 300 يىللىق ئارىلىقتا ئۇيغۇر، ياغما ۋە تۈركىي تىللىق مىللەتلەرنىڭ قەدىمكى مۇقەددەس ئانا ماكانى بولغان غەربىي دىياردا ياغمىلار قاراخانىيلار ھاكىمىيىتىنى قۇردى.
قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ راسا گۈللەنگەن مەزگىللىرىدە ئۇنىڭ زېمىنى ھازىرقى تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ۋە غەربىي قىسمى، ئىلى مىڭلاق ۋادىلىرى ۋە بالقاش كۆلىنىڭ جەنۇبىي، چۇ دەريا ۋادىسى ۋە ئىسسىقكۆل ئەتراپى شۇنىڭدەك ماۋەرائۈننەھرنىڭ شەرقىدىكى رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانىدى.
بۇ مەزگىللەردە قاراخانىيلار سۇلالىسى بىلەن قوجۇ ئۇيغۇر خانلىغىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا كۇچار بولغانىدى.
قاراخانىيلار ھاكىمىيىتى دەسلەپ بالاساغۇن ( بالاساغۇن شەھىرىنىڭ ئورنى ھازىرقى قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى توقماق رايونىنىڭ شەرىقى جەنۇبىغا توغرا كېلىدۇ ) شەھىرىنى ئاندىن قەشقەر (ئوردا كەنت) نى پايتەخت قىلدى.
”قارا“ دېگەن ئىسىم قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خانلىق ئۇنۋانىدا قوللانغان. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك ھۆكۈمرانى (خاقان) بۇغراخان ( بۇغرا — نار تۆگە دېگەن بولىدۇ ) ياكى قارا خان ( قارا — بۈيۈك، قۇدرەتلىك دېگەن بولىدۇ )، تاۋغاچ خان ئۇنۋان سۈپەتلىرى بىلەن بىللە قوللىنىلغانىدى.
قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك ھۆكۈمرانىنىڭ ”بۇغراخان“ (بۇغراخان ئەڭ بۇرۇن ئۇيغۇر، ياغما ھۆكۈمدارلىرى قوللانغان ئۇنۋان) نىڭ ئۇنۋان سۈپىتىدە قوللىنىشىغا كەلسەك، ياغمىلارغا رەھبەرلىك قىلغان ھۆكۈمدارلارنىڭ بۇرۇندىنلا بۇغراخان ئۇنۋانىنى قوللانغانلىقى تارىخىي مەنبەلەردە قەيت قىلىنغان. تارىخىي مەنبەلەردە بۇ ئۇنۋاننىڭ قاراخانىيلار دۆلىتىدە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىشىمۇ ئەجەپلىنەرلىك ئەمەس. چۈنكى بۇ ياغمىلارنىڭ قاراخانىيلار خاقانى تاۋغاچ بۇغراقاراخان ئەبۇ ئەلى ھەسەننىڭ ئۇنۋانلىرى ئىچىدە بۇغراخان خاقان ئۇنۋانى سۈپىتىدە قوللىنىلغان. بۇ ئەسەرنى خاقانغا تەقدىم قىلغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
قاراخانىيلارنىڭ ھاكىمىيەت تۈزۈمىدە خانلار ئۆزلىرىنىڭ بۈيۈك ئۇلۇغ خاقان ئىكەنلىكىنى نامايەندە قىلىش ئۈچۈن تاۋغاچ خان دېگەن نامنىمۇ قوشۇپ قوللانغانىدى.
قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ خاقانلىرى ئۆزلىرىنى قەدىمكى قاراخانىيلاردىن بولغان مەشھۇر ”قاراخان“ (ئەفراسىياپ) نىڭ ئەۋلادىدىن دەپ قارىغانلىقى، قەدىمكى مەنبەلەردە كۆرسىتىلگەن قاراخان دېگەن نام، بۇرۇندىنلا ئېلىمىزنىڭ تارىخىي كىتابلىرىدا، يەنى سۇڭ سۇلالىسى تارىخىدا، مۇسۇلمان تارىخشۇناسلىرىنىڭ ئەسەرلىرىدە قاراخانىيلار خاندانلىقى ياكى خاقانىيە دېگەن ناملار بىلەن بىللە قوللىنىلغان. ئىرانلىقلار ”بۇقا خاقان“ ياكى ”قاراخان“ نى پارس تىلىدا ئەفراسىياپ دەپ ئاتىغان. مەھمۇد قەشقەرى ”تۈركىي تىللار دىۋانى“ دا بۇقا خاقاننى ئالىپ ئەرتۇڭا دەپ ئاتىغان………
ئەمدى قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ ئەۋلادى قايسى نەسەبكە مەنسۇپلۇقى توغرىسىدا توختالغىنىمىزدا ۋە قايسى تۈركىي قەبىلىلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغانلىقى توغرىسىدا توختالغىنىمىزدا ئىلمىي ساھەدىكى ئالىملارنىڭ كۆز قاراشلىرى، ھەر خىل مۇلاھىزىلىرى داۋام قىلدى. بۇ خېلىدىن بېرى تالاش – تارتىش تېمىسى بولۇپ كەلدى. بىرمۇنچە قاراشلار ئوتتۇرىغا چىقماقتا. مۇنداق بولۇشى مەۋجۇت مەنبەلەردە بېرىلگەن مەلۇماتلارنىڭ بەكمۇ كەمچىل بولۇشى، بۇ ھەقتىكى پەرەزلەرنىڭ ھەر خىل بولۇشىغا سەۋەب بولغان. بۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىملىرى :
(1) ئۇيغۇرلار ئىدى دېگەن ئىدى پەرەز — ( ۋامبىرى، رادلوف)
قۇلۇلە سار
قۇلۇلە سار، قۇرغۇي ئائىلىسى چىشلىق بۈركۈت كەنجى ئائىلىسىدىكى بىر خىل ئوتتۇرا تىپتىكى يىرتقۇچ قۇش.
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
(2) ياغمىلاردىن ئىدى دېگەن پەرەز– ( مىنورىسكى)
قۇلۇلە سار
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :قۇلۇلە سار
ئىنگلىزچە نامى :Snail Kite ،Everglade Kite
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
(3) تۈركمەنلەردىن ئىدى دېگەن پەرەز –( ھاممە)
(4) قارلۇقتىن ئىدى دېگەن پەرەز ( پۇئات كۇپرۇلۇ)
قۇلۇلە سار
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تەۋەلىكى :ھايۋاناتلار دۇنياسى
تىپى :خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
سىنىپى :قۇشلار سىنىپى
ئائىلىسى :بۈركۈتسىمانلار ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :سار ئۇرۇقدىشى
تۈرى :سار
كەنجى سىنىپى :ھازىرقى قۇشلار كەنجى سىنىپى
ئەترىتى :لاچىنسىمانلار ئەترىتى
كەنجى ئائىلىسى :چىشلىق بۈركۈت كەنجى ئائىلىسى
نام بېرىلگەن ۋاقتى :1817-يىلى
لاتىنچە ئىلمي نامى :Rostrhamus sociabilis
سىرتقى شەكلى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار بىر خىل ئوتتۇرا ھال چوڭلۇقتىكى يىرتقۇچ قۇش، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 45 سانتىمېتىر، ئۇزۇنلۇقى 120 سانتىمېتىر، بەدەن ئېغىرلىقى 360 ~ 520 گرام، ئۆمرى 17 يىل. يېتىلگەن ئەركەك سارنىڭ پۈتكۈل بېشى، دۈمبە، قانات، كۆكرەك، قورساق، يان قورساق ۋە يوتىلىرىدا بىر پۈتۈن گەۋدە ھاسىل بولغان چوڭقۇر تاش كۈل رەڭلىك، قانات پەيلىرى ۋە قۇيرۇق پەيلىرى ئاساسەن قارا بولىدۇ. ئۈستى ئازراق قوڭۇر كۈل رەڭ بىلەن قاپلانغان. قۇيرۇق ئاستى يۈزى ۋە قۇيرۇق قىسمى ئاساسى بولسا ئاق رەڭلىك. رەڭدار پەردىسى قېنىق قىزىل، كەنجى تۈرىنىڭ ئاق قېشى بار، كۆزى ئۇچۇق رەڭلىك سېرىق، جاۋىغاي رەڭگىمۇ ئوخشىمايدۇ.
چىشىسىنىڭ باش ۋە بويۇن كۆپىنچىسى كۈل رەڭ پەيلەر بىلەن قاپلانغان، باش-بويۇن ئىككى يېنى قارا، قورساق پەيلىرى ئوتتۇرىسىغا بىر قىزىل رەڭ بىلەن قاپلانغان سىزىق بار، قۇيرۇقى ئاستى ئەركىكىنىڭكى بىلەن ئوخشاش، رەڭدار پەردىسى قىزغۇچ سېرىق، يۈز قىسمى يالىڭاچ، تېرە بار.
چوڭ قۇش بەدىنى يېنىك قوڭۇر رەڭلىك. تاكى ئۈچ ياكى تۆت ياشقا كىرگەندە ئاندىن ئۆسۈپ يېتىلگەن قۇشنىڭ پەيلىرى بىلەن ئوخشاش بولىدۇ. قۇرامىغا يەتمىگەن چوڭ قۇش ئۇلارنىڭ جىنسىي پەرق ئىتىشكە ئامالسىز. خۇددى يېتىلگەن چىشى قۇش ، پەيلىرى ئۈستىدە قارامتۇل قوڭۇر يوللۇق ، رەڭدار پەردىسى قوڭۇر رەڭدە. يۈز تېرىسىنى ۋە پۇتى سېرىق. يوقىرى تۇمشۇقىنىڭ يان ئۇچىى يايسىمان، ئولجىنى پارە-پارە قىلىپ يۇتىدۇ، غول قىسمىدا موم پەردىسى ياكى پەيلىرى بار، قانىتى كۈچلۈك، قانىتى كەڭ، يۇمىلاق ھەم دىقماق، قانات قېقىش ۋە پەرۋاز قىلىپ ئۇچىدىغان، قانات قېقىشى لاچىن ئائىلىسىنىڭكىدىن سەل ئاستا، پۇت پەنجىسى بىر قەدەر ئۇزۇن، پاقالچىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىلەن تەڭ بولىدۇ. چىشى قۇش ئەركەك قۇشتىن كۈرنەرلىك چوڭ.
كەنجى تۈرلىرى
قۇلۇلە سار مېكسىكا كەنجى تۈرى، قۇلۇلە سار سازلىق كەنجى تۈرى، قۇلۇلە سار نام كۆرسىتىلگەن كەنجى تۈرى قاتارلىق تۈرلىرى بار.
ياشاش مۇھىتى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار دائىم ئاساسلىقى سازلىق، كۆل ۋە سۇ بار جايلاردا ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئوزۇقلۇق مەنبەسى بولسا ئامازون قۇلۇلىسى، بۇ يېمەكلىك ماكانى دائىمىي يېڭى سۇ مەنبەسىگە ئىھتىياجلىق. قۇلۇلە سارنىڭ قونغان يېرى ئادەتتە كىچىك چاتقال ۋە دەرەخ، كۆنەك ئورنى يەر يۈزىدىن ناھايىتى ئاز بىر مېتىردىن يۇقىرى، ئادەتتە ئىلېكس دەرىخى، سۆگەت ۋە ئانار، ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغىنى ساپىئۇم دەرىخى. فلورىدا شىتاتىنىڭ قومۇشلۇق ۋە يېكەن قومۇشلىقىغا يېقىن جايلاردىمۇ ياشايدۇ.
ياشاش ئادىتى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار سازلىقلاردا توپلىشىپ ياشايدىغان كۆچمەن قۇش. قۇرغاق مەزگىلدە ئۆز ئۇۋىسىغا كەتمەكچى ئۆزىگە ماس كېلىدىغان تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە ماكانىغا ئايلانغان رايونغا بېرىپ سۇ مەھسۇلاتلىرى ئىشلەپچىقىرىش رايونىدا ياشايدۇ. بەزىدە قونغان يېرىدە خېلى چوڭ ئارىلىق ئۇچىدۇ ۋە ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ، بۇ خىل يىرتقۇچ قۇشلار كۆپىيىش مەزگىلىدە ئىنتايىن جانلىق بولۇپ، بۇ مەزگىلدە نۇرغۇن قۇشلارنىڭ ھاۋادا سېرك ئويۇنلىرىنى كۆرسىتەلىگەندەك كۆرۈنىش بارلىققا كېلىدۇ. ئەركەك قۇش قىسقا تېز ئۆرلەيدۇ، ھەمدە بوشلۇقتا تېز سۈرئەتتە ئايلىنىپ، ئاستا قانات قاقىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن چىشى قۇشنى تەكلىپ قىلىپ ئۇۋىسىنى ئورتاق بەرپا قىلىپ، يېمەكلىك ئىزدەيدۇ.
قۇلۇلە سارنىڭ ئوزۇقى پۈتۈنلەي دېگۈدەك قۇلۇلە ئۇرۇقدىشىنىڭ ئامازون قۇلۇلىسى بولۇپ، بەزىدە دېڭىز تاشپاقىسى، قۇرغاق مەزگىلدە بەزىدە ئۇششاق سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىمۇ تۇتۇپ يەيدۇ.
كۆپىيىش شەكلى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار كۆچمەن قۇش، شۇڭا ھەمراھى بىلەن كۆپىيىش مەزگىلىدە ئىتتىپاق تۈزۈپ، لېكىن ئەر-خوتۇنلۇق مۇناسىۋىتى مۇقۇم ئەمەس. فلورىدا شىتاتىدا تۇخۇم تۇغۇش مەزگىلى 5 ئاي داۋاملىشىدۇ، شۇڭا دائىم ئۈچ ياكى تۆت ئۇۋا ياسايدۇ، ئەگەر ھەمراھى بىلەن مۇناسىۋىتى بۇزۇلغان بولسا، تېخى تۇخۇمدىن چىقمىغان بولسا چوقۇم بىر يېڭى ھەمراھ ئىزدەيدۇ.
شۇڭا ئۇلار بىلەن باشقا ئوخشاش تۈردىكى ئوخشاش بولغان ھەمكارلىق ھەمراھلىق مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ، ئاكتىپ قاتنىشىپ، سۈنئىي ئۇسۇلدا چۈجە چىقىرىش ۋە بېقىش قۇلايلىق، ئەمما ئەگەر ئوخشاش بىر تۇخۇمدىن كۆپىيىش مەزگىلىدە ئىككى ئۇۋىدا تۇخۇمدىن چىقسا، %75 ئاجىزراق بولغان ۋە كېسەل بالا قۇش، ئاتا-ئانىسى تەرىپىدىن تاشلىۋېتىلىدۇ. قۇلۇلە سارنىڭ تۇخۇم تۇغۇش مەزگىلىدە زېمىن ئېڭى ئىنتايىن كۈچلۈك، ئۇلار كۆنەك ئورنى ۋە ئەتراپىدىكى كىچىك رايون قوغداش ئۈچۈن سوقۇشىدۇ، كۆنەك ئورنى ئادەتتە ئوزۇقلۇق مول سۇ، سازلىق بويىدىكى دەرەخلەردە بولىدۇ.
گەرچە خېلى چوڭ ئۇۋىسى بولسىمۇ، بىراق قۇرۇلمىسى چېچىلاڭغۇ، بىر قەدەر ئاجىز، كۆپ ھاللاردا بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان، ئادەتتە يامغۇر پەسلى باشلىنىشتىن 80 كۈن بۇرۇن يېرىم جايلارغا ئۇۋا ياسايدۇ، تۇخۇملاش مەزگىلى 2-ئايدىن 6-ئاي، بۇ قۇشلار پەسىلگە ئاساسەن مۇۋاپىق نەملىك ۋە تېمپېراتۇرا كونترول قىلىپ تۇخۇم بېسىش مەزگىلىگە كىرىدۇ. گەرچە قۇلۇلە سار دائىم ئوخشاش بىر جايدا كونا ئۇۋىسىغا قايتىپ كەلسىمۇ، لېكىن ھەر يىلى يەنە سىناپ دائىم دېگۈدەك بىر يېڭى ئۇۋا ياسايدۇ.
خىزمەت مىقدارى ئوخشاش بولمىغان جايلارغا ئۇۋا ياساپ 4 ~ 18 كۈن ۋاقىت سەرپ قىلىشقا توغرا كېلىدۇ، ھەممىسىنى ئاساسلىقى ئەركەك قۇش ئۈستىگە ئالىدۇ، چىشى قۇش قوشۇمچە.
قوغداش دەرىجىسى
«دۇنيا تەبىئەتنى قوغداش ئىتتىپاقى» (LC) نىڭ 2012-يىلى يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان تۈرلەر قىزىل تىزىملىك ver 3.1 گە كىرگۈزۈلگەن-خەتىرى تۆۋەن.
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
قاراخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشى
(6) چېگىللەردىن ئىدى دېگەن پەرەز — (بارتولد)
(7) تۈركتىن ئىدى دېگەن پەرەز — (ۋەلىدى تورغان)
دېمەك، قاراخانىيلارنىڭ قايسى تۈركىي قەبىلىلەر تەرەپتىن قۇرۇلغانلىقى ھەققىدىكى مۇلاھىزىلەر بىر مەزگىل داۋاملاشتى. مۇنداق بولۇشى، تولۇق ئىسپاتلار بولۇپ تۇرۇقلۇقمۇ، مەنبەلەرنىڭ توغرىلىقى ھەل قىلىنمىغان.
قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ تەختىدە ئۆزىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەپسانىۋى قەھرىمانى ئالىپ ئارتۇڭا ( ئەفراسىياپ) نىڭ ئەۋلادى دەپ ئاتىۋالغان بىرەيلەننى ئەمىلىيەتتە ئۇنىڭ خاندانى ئافراسىياپ دەپ ئاتىغانىدى. جامال قارشى ”مۇلھا قاتۇس – سۇراھ“ ئەسىرىدە ئۇلارنى ئەئاراسىياپ نەسلىدىن دەپ قەيت قىلغان. ( جامال قارشى ”سۇراھ“ )
مەھمۇد قەشقىرىنىڭ ”تۈركىي تىللار دىۋانى“ دا ئۇنۋان ھەقققىدە توختىلىپ : ”خان تۈركىي خەلقلىرىنىڭ ئەڭ بۈيۈك ھۆكۈمدارى بولۇپ، ئەفراسىياپ خاقان دەپ ئاتىلىدۇ“ دەپ مەلۇمات بەرگەن.
”مەجمەئۇت – تاۋارىخ“ نىڭ نەقىل قىلىنغىنىدەك، ئەفراسىياپنىڭ سۇلتانزادىلىرىدىن ھەزرىتى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان، كىچىك ياشلىق ھاياتىدا پادىشاھ بولۇپ، تامام كاشىغەر ۋىلايىتىنى ئىسلامغا كىرگۈزدى. كاشىغەر ۋە ماۋەرائۈننەھرنىڭ پادىشاھلىرى بۇلارنىڭ نەسلىدىن ئىدى“. ( ”تارىخىي رەشىدى“ دىن ) ئەمدى ئىسلام تارىخچىلىرىنىڭ مەنبەلىرىگە ئاساسلانغاندا، 9 – ئەسىرلەردە ياغما قەبىلىسى ھازىرقى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى نارىن دەرياسىنىڭ جەنۇبىغا كۆچكەن (ئىسلام ئېنسكلوپېدىيىسى“ دىن ). ”ھۇدۇدۇل ئالەم“ ناملىق كىتابتا، ياغمىلارنىڭ ”توققۇز ئوغۇزلاردىن ئىكەنلىكى“ ۋە ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرۇۋاتقان ھۆكۈمدارلارنىڭمۇ ”توققۇز ئوغۇزلار“ (ئۇيغۇرلار) ھۆكۈمران ئائىلىسىدىن بولغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. شۇ مەنبەگە قارىغاندا، قەشقەر ۋە ئاتۇش ( ئارتۇچ ) ناھىيىلىرىمۇ شۇ چاغدا ياغمىلارنىڭ قولىدا ئىدى.
”مۇجمەلەت – تاۋارىخ ۋەل – قىسەس“ ناملىق ئەسەردىمۇ مۇئەللىپ ياغمىلاردىن ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرۇۋاتقان ھۆكۈمدارلارنىڭ بۇغرا ئۇنۋانىنى قوللايدىغانلىقىنى ناھايىتى ئېنىق يازىدۇ. قارلۇقلار بىلەن بىرلىكتە كۆكتۈرك ئېمپىراتورلۇقىنى يىقىتىش كۈرەشلىرىدە بىللە بولغان، شۇنداقلا ئۇيغۇرلار بىلەن ھاكىمىيەت تالىشىش كۈرىشىدە مەغلۇب بولغاندىن كېيىن غەربكە يۈرۈش قىلىپ، غەربىي تۈركلەرنىڭ قەدىمىي زېمىنى ئون ئوقلارنىڭ يۇرتىنى بېسىۋالدى.
مىلادىيە 766 – يىلللاردىن كېيىن ئۇلار ئۆزىنى ئون ئوقلارنىڭ خوجايىنى دەپ ئاتىدى. ئۇلار 840 – يىللىرىدىن كېيىن، يەنى ئۇيغۇر دۆلىتى مۇنقەرز بولغاندا، قارلۇقلار ئىسسىقكۆلنىڭ جەنۇبىي بىلەن ئىسپجاپ، چۇ دەرياسى، ئىلى دەرياۋادىلىرىغا قەدەر بولغان جايلارنى ئىگىلىدى. 840 – يىللىرى ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ تەركىبىدىكى بىر قوۋم بولغان ئۇيغۇرلار ھۆكۈمران ئائىلىسىدىن كېلىپ چىققان باش قوماندانلارنىڭ گۇرۇھىدىكى ياغمىلار غەربكە چېكىنىپ، قەشقەر ئەتراپىغا ئورۇنلاشتى. بەزى يەرلەرنى قارلۇقلاردىن تارتىۋېلىپ ھاكىملىق قىلىشتى. 10 – ئەسىردىكى جۇغراپىئونلارنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، ياغمىلارنى قەشقەر بىلەن ئۇنىڭ غەربىي شىمالىغا يېقىن بولغان جايلارنىڭ ھاكىملىرى بولغان دەپ كۆرسەتكەنلىكى ئەجەپلىنەرلىك ئەمەس.
”ھۇدۇدۇل ئالەم“ دە قەشقەرنى تىلغا ئېلىپ، بۇ شەھەرنىڭ ھۆكۈمرانلىرى قارلۇقلاردىن ئەمەس، بەلكى ياغمىلاردىن ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن خاتىرىلەر قالدۇرۇلغان. تارىخىي مەنبەلەردىن شۇنى كۆرۈشكە بولىدۇكى : “ ياغمىلار چۇ دەرياسى، ئىلى ۋادىلىرىنى قارلۇقلاردىن تارتىۋېلىپ، بۇ جايلارغا ھاكىم بولغانلىقى كۆرسىتىدۇ. مەھمۇد قەشقىئىرى 11 – ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا، ئۇلاردىن خېلى كۆپ بىرقىسىمنىڭ ئىلى ۋادىسىدا، بىر قىسمىنىڭ بولسا تىراز (تالاس) ئەتراپىدا ياشىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ (”تۈركىي تىللار دىۋانى“ دىن “ ). مەھمۇد قەشقىرى ئىلى ۋادىسىنى تىلغا ئالغىنىدا، ”تۈركلەردىن ياغما، توخسۇ بىلەن چېگىللەرنىڭ بىر قىسمى چۈشكەن جىلغا دەپ يەشكەن ”. بىسىم ئاتالاي ئاق تېرەكنى ياغمىلار ئىلىدىكى ئىلى دەرياسى ئۈستىدىكى بىر كېچىك دەپ يازىدۇ.
بىر قاتار پاكىتلارغا قاراپ شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ياغمىلار چۇ دەرياسى بويىدىكى بالاساغۇننىڭ ئىستراتېگىيىلىك جەھەتتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىپ، بۇ جايلارنى ئىگىلىگەن. شۇڭا، قاراخانىيلار خانىدانلىقى قۇرۇلغاندا بالاساغۇن بىلەن قەشقەر بۇ دۆلەتنىڭ مەركىزى بولۇپ قالدى.
قاراخانىيلار سۇلالىسى قۇرۇلغاندا، قەشقەرنىڭ ئوردۇ كەنت (مەركەز) بولۇشى، قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ قەبرىستانلىقىمۇ ئاتۇشتا بولۇشى، مانا بۇ بىر قاتار مەنبەللەردىكى تارىخىي پاكىتلاردا ياغمىلار قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرى ئىكەنلىكى، ئۇلارنىڭ خانلىق نەسىبىنىڭ شەكىللىنىشىدە مەركىزىي ھۆكۈمەتتىكى ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە نۇرغۇن مۈلكى، ھەربىي ئەمەلدار ۋە ھەربىي سەركەردىلەر قوشۇنلاردا مۇھىم رول ئوينىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما، خان جەمەتى قارلۇقلار بىلەن چېگىللەردىن چىقمىدى. قاراخانىيلار خاقانى تۈركىي قەۋملەر ئىچىدە جەڭگىۋارلىقى مەشھۇر بولغانلار ياغمىلاردىن چىقتى. مانا بۇلار ياغمىلارنىڭ قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ئەڭ كۈچلۈك دەلىلدۇر.
قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ شەكىللىنىشى بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك بولغان ياغمىلار ئوردا شەھەرلىرىدە تۇراتتى. ئۇنىڭ فېئوداللىق ئىقتىسادىي تۈزۈمى يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغانىدى. 9 – ئەسىرلەردە ”توققۇز ئوغۇز“ خەلقىنىڭ جەڭگىۋار ئالدىنقى قىسمى بولغان ياغمىلاردىن ئاساسىي گەۋدە قىلغان ھالدا قاراخانىيلار خانىدانلىقىنى قۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىدى.
مىلادىيە 850 – يىلىدىن 880 – يىللىرى بىلگە كۆل قىدىرخان قاراخانىيلار سۇلالىسىنى قۇرغان دەۋردىن تارتىپ، ئۇيغۇرلار تارىخىدا ئەڭ گۈللەنگەن ئالتۇن دەۋرگە قەدەم قويۇپ، قۇدرەت تاپقان فېئوداللىق سۇلالە ئىدى. بۇ خانىدانلىق ئىلگىرى – ئاخىر بولۇپ، 399 يىل ھۆكۈم سۈردى. قاراخانىيلار خانىدانلىقى مۇشۇ ئۇزاق تارىخىي جەرياننى بېسىپ ئۆتۈش جەريانىدا يۇقۇرى گۈللىنىش تەدرىجىي زەئىپلىشىشتەك باسقۇچلارنى باشتىن كەچۈردى. بىلگە كۆل قىدىرخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى بارىز ئىنىسى ئوغۇلچاق ھاكىمىيەت باشقۇردى. قاراخانىيلار خانىدانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت تارىخىدا پارلاق يېڭى گۈللىنىش دەۋرىنى مەيدانغا كەلتۈردى. قاراخانىيلارنىڭ يۈكسەك تەرەققىي قىلغان دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق ۋە قول – سانائەت ئاساسىدا ئىقتىسادنىڭ راۋاجلىنىشى بىلەن بۇ دەۋردە مۇتەپپەككۈر سەنئەتكارلار، تارىخشۇناسلار، كەشپىياتچىلار، سىياسىيونلار، ھەربىي مۇتەخەسىس ئالىملار، ئەدىب تىلشۇناسلار، تىببىي ئالىملار، دىن پىشۋالىرى مەيدانغا كەلدى. ئۇلار كېيىنكى ئەۋلادلارغا مول قىممەتلىك جاھانشۇمۇل ئەسەرلەر ۋە ئابىدىلەرنى قالدۇردى.
قاراخانىيلارنىڭ زېمىنى كېڭەيگەندىن كېيىن زېمىن تېرىتورىيىسى مەمۇرىي جەھەتتىن ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنگەن بولۇپ، بىرىنچىسى، مەركىزىي قىسىم ”خاقانىيە ئۆلكىسى“ دەپ ئاتىلاتتى. ئىككىنچىسى، غەربىي قىسىم بولۇپ، ئىسسىقكۆلنىڭ غەربىي، كاسپىي دېڭىزىغىچە بولغان كەڭ رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.ئۈچىنچىسى، شەرىقى جەنۇبىي قىسىم بولۇپ، يەكەندىن تارتىپ چەرچەنغىچە بولغان خوتەن رايونىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.
قاراخانىيلار دەۋرىدە چوڭ شەھەرلەر ئىقتىسادىي مەدىنىيىتى ۋە مەدەنىيەت مەركىزى تەرەققىي قىلغانىدى. قاراخانىيلارنىڭ شەرىقى ۋە شەرىقى شىمال تەرەپلىرىدە، قەشقەر، بارچۇق، بالاساغۇن، بارسىغان، غەربىي ۋە جەنۇب تەرەپلىرىدە تالاس، مەرغىلان، سەمەرقەند، تېرمىز ۋە باشقىلار مەدەنىيەت، سودا – سانائەت ئەڭ تەرەققىي قىلغان شەھەرلەر ئىدى.
قاراخانىيلارنىڭ پايتەختى ئىككى بولۇپ، قەشقەر ۋە بالاساغون ئىدى. ”قەشقەر ئوردۇ كەنت دېيىلىدۇ. بۇنىڭ مەنىسى، خان شاھلار تۇرىدىغان مەركەز دېگەن بولىدۇ. چۈنكى بۇ شەھەرنىڭ ھاۋاسى ياخشى بولغانلىقتىن، ئەفراسىياپ شۇ يەردە تۇرغان “ ( مەھمۇد قەشقىرىي ”تۈركىي تىللار دىۋانى“ 1- توم “ ). قەشقەر ئەڭ قەدىمىي شەھەر بولۇپ، قاراخانىيلارنىڭ چوڭ خاقانى قەشقەر – ئوردۇ كەنتتە تۇراتتى. بالاساغۇن قاراخانىيلارنىڭ يەنە بىر پايتەختى ئىدى. 10 – ئەسىردىكى جۇغراپىئونلاردىن مۇقدەسى بالاساغۇن ھەققىدە توختىلىپ : “ خەلقى كۆپ، چوڭ ۋە باي شەھەر“ دەپ مەلۇمات بەرگەن. مەھمۇد قەشقىرىنىڭ تەبىرىچە ”قۇز ئوردۇ بالاساغۇنغا يېقىن بىر شەھەر. بالاساغۇن شەھىرىمۇ قۇز ئوردۇ دېيىلىدۇ ”.
مەنبە:ھاجى نۇرھاجى تۈزگەن قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە قاراخانىيلار ناملىق كىتاۋى
بەيزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> بەيزۇ مىللىتى - بەيزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئىبنۇلقەييىم
ئىمام ئىبنۇلقەييىم (الإمَامُ شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ أَبي بكر بنِ أيوب الزُّرَعِي الدِّمَشْقِيُّ): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى ئەييۇب ئەززۇرەئىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 691 – 751 / م. 1292 – 1350) ئىمام ئىبنى تەيمىييەنىڭ شاگىرتى، «ئىبنى قەييىم ئەلجەۋزىييە» دەپ تونۇلغان. مول ھوسۇللۇق ئىسلام ئالىمى. «زادۇل مەئاد»، «ئىئلامۇل مۇۋەققىئىن»، «رەۋزەتۇل مۇھىببىن»، «ئەتتۇرۇقۇلھۆكمىييە»، «مىفتاھۇ دارۇسسەئادە»، «مەدارىجۇسسالىكىن»، «تەھزىبۇسسۈنەن»، «ھىدايەتۇل ھەيەرا» ۋە «ئەلجەۋابۇل كافىي» قاتارلىق تۈرلۈك ئىلىملەردىكى ئەسەرلىرى يۈزگە يېتىدۇ.
ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى
مەشرەپخۇمار ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلار