بىرۇنىنىڭ_تارىخ_قارىشى
بىرۇنى ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ كۆپ مىللەتتىن ۋە ھەر خىل مەدەنىيەتتىن تەركىپ تاپقانلىقىنى، دۇنيانىڭ پەقەت مۇشۇنداق كۆپ خىللىق ۋە پەرقلىق ئامىللار ئاساسىدا تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، <<ئىنسانلارنىڭ پىكىر ۋە قاراشلىرى كۆپ خىلدۇر. دۇنيانىڭ باياشاتلىقى بۇ قاراشلارنىڭ كۆپ خىللىقى بىلەن مەيدانغا كىلىدۇ>> دېگەن. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغىنىدەك، جەمئىيەت شەكلى ۋە مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكى جەھەتتىكى ئوخشىماسلىققا قارىتا ئىتىرازچى مەۋقەدە ئەمەس، بەلكى سەمىمىي بىر پوزىتسىيەدە بولۇشنى تەكىتلىگەن بىرۇنى ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى دىن ۋە مەدەنىيەت بىلەن بۇلارنىڭ ئىبادەتخانىلىرىغا قارىتا كەڭ قوللۇق بىلەن مۇئامىلە قىلغان ھۆكۈمدارلارنى مەدھىيلىگەنلىكى ئۈچۈن بەزى ئالىملار بىرۇنىنى ھىندى دەپ قارايدىغان ئەھۋاللارمۇ كۆرۈلگەن. ئۇ تۈركىيلەرنىڭ ھىندىستاننى ئىشغال قىلىشىنى بۇ مەملىكەت ئۈچۈن چوڭ بىر غەلىبە دەپ قارىغان. بىرۇنى ھەققىدە ناھايىتى مۇھىم تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بارغان ساچائۇ بىرۇنىنىڭ ھىندى مەدەنىيىتىنى يۇنان مەدەنىيىتى بىلەن سېلىشتۇرما قىلىپ ئۈگەنگەنلىكىنى <<ئومۇمەن مەدەنىيەت تارىخىدا كۆرۈلگەن ئايرىم بىر چوڭ ئەھۋال>> دەپ قارىغان ۋە ئۇنى <<ھىندى دەرۋازىسىدىكى ئەپلاتون>> دەپ خاراكتېرلەندۈرگەن. ھەقىقەتەن، بىرۇنى ئۈچۈن يۇنان ئالىملىرى بۈيۈك بىر نوپۇز ئىگىسى ھېساپلانسىمۇ، لېكىن بىرۇنى يۇنان مەدەنىيىتىگە ھەيران قالغان ئەمەس. ئۇ، بۇ مەدەنىيەتنىڭ تارىخى بىلەن بىرلىكتە نۇقسانلىرىنىمۇ ناھايىتى ياخشى تەرىپلىگەن ئالىم ئىدى. بىرۇنىنىڭ ئىلمىي شۆھرىتىنى تېخىمۇ ئۆستۈرگەن، دۇنياغا مەشھۇر بۇ ئەسەر ھالا بۈگۈنكى كۈندىمۇ ھىندىستاننىڭ دىن تارىخى، سوتسىيالوگىيىسى، ئىقتىسادى، جۇغراپىيىسى ۋە گېئولوگىيىسى ھەققىدىكى تەڭداشسىز ئەسەرلىك خاراكتېرىنى ساقلاپ كەلمەكتە. بۇ ئەسەر 1887- يىلى تۇنجى قېتىم نەشىر قىلىنغاندا، رۇس پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئەزاسى بارون ۋ. روسېن بۇ ئەسەرنىڭ ئالاھىدىلىكى ۋە ئۇتۇقلىرى ھەققىدە توختىلىپ، <<بۇ ئەسەر ھىندىلوگلار ئۈچۈن قىممەتلىك بولغاندىن تاشقىرى ھەر خىل ئىلىم مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان خۇسۇسىيەتلەرگىمۇ ئىگە. بۇ ئەسەر ئۆزىگە خاس يول ۋە خاراكتېرگە ئىگە بولۇپ، شەرق ۋە غەرپنىڭ قەدىمكى ۋە ئوتتۇرا ئەسىر ئەدەبىياتىدا ھىچ خىلى(تەڭدىشى) يوق بىر ئابىدىدۇر. بۇنىڭدا دىنىي، مىللىي ۋە سىنىپىي ئاداۋەتتىن تولۇق ئازاد بولغان بىر تەنقىد روھى بار. بۇ ئېھتىياتچان، ھەر تەرەپنى ئويلىغان، يىراقنى كۆرەر ھالەتتە بولغىنىدەك، ئەسىرىمىزدىكى ئىلىمنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قۇرالى بولغان سېلىشتۇرما تەتقىقات مېتودىغا ئۇتۇقلۇق ھالدا ئىگە بولغان، ئىلىمنىڭ پاسىلىنىڭ قەيەر ئىكەنلىكىنى ياخشى چۈشەنگەن، ۋەقەلەرنى يىتەرسىز ياكى چولتا تەھلىل قىلىپ نەتىجە چىقىرىشنىڭ ئورنىغا سۈكۈتنى ئەۋزەل بىلگەن بىر تەنقىد روھىدۇر. بۇ ئەسەردە ئىنساننى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە ئېنىق بولغان كەڭ بىر نوقتىئىنەزەر كۆرۈلىدۇ. بۇ ئەسەردىن سۆزنىڭ زامانىۋىي مەنىسى ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن ھەقىقىي ئىلىم روھى بىلىنىپ تۇرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ئەسەردە ھەقىقەتكە تەشنا، ھەقىقەتنى ھەر نەرسىدىن ئۈستۈن قويغان، ئۇنىڭغا ئۆزىنى ئۇرغان، يولىدىن ھىچ ئاداشماي توختىماي ھەقىقەتكە قاراپ ماڭغان بىر روھ ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرغان. ئۇ ئۆز مۇھىتىغا كەڭ قورساقلىق ۋە ئەپۇچانلىق نەزەرى بىلەن قارىغان بىر روھتۇر. چۈنكى، ئۇ بۇ مۇھىت ئىدراك قىلالمىغان بىر مۇنچە نەرسىلەرنى بىلىدۇ. لېكىن ئۇ بۇ غايىگە يىتىشتە خىيالى ئىدىئالىزمدىن خالى تۇرغان. ئۇ ئاۋامنىڭمۇ ھەر قاچان ۋە ھەر يەردە غايىدىن ناھايىتى يىراقتا قالغانلىقىنى ۋە قالىدىغانلىقىنى بىلىپ يەتكەن. ئۆزىگە بىراز بولسىمۇ يېقىنلىشىدىغان سەرخىل ئىنسانلارنىڭ ناھايىتى ئاز ئىكەنلىكىنى، بۇلارنىڭمۇ پۈتۈن سەمىمىيىتى بىلەن ئارزۇ قىلغىنىغا قارىماي ئۇنىڭغا يېقىنلىشالمىغانلىقىنى ھەقىقىي چۈشەنگەن. 11- ئەسىردە مۇشۇنداق بىر ئەسەرنىڭ يېزىلىشى، ئۇ دەۋر(ئوتتۇرا ئاسىيا)نىڭ مۇھىتىدا مۇشۇنداق بىر ئالىمنىڭ مەيدانغا كېلىشى، مۇشۇنداق بىر ئەسەرنىڭ ئەرەبچە تەسنىف قىلىنىشى بىرۇنىنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ مەدەنىيەت تارىخىدىكى ئەھمىيىتىنى يەنە بىر ھەسسە يۇقىرى كۆتۈرىدۇ>> دەپ باھا بەرگەنىدى. دەۋرىمىزدە مەدەنىيەت تارىخى بىلەن مەشغۇل بولغان ھەر قانداق بىر ئالىم ۋە تەتقىقاتچىنىڭ ئوقۇشى زۆرۈر بولغان بۇ ئەسەرنىڭ ئەينى دەۋردىكى شارائىتتا قانداق مەيدانغا كەلگەنلىكىمۇ دىققەتنى تارتىدىغان بىر مەسىلىدۇر.