cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاھىر ھامۇت
شائىر، رېژىسسور تاھىر ھامۇت 1969-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان.1986-يىلدىن باشلاپ ئەدەبىي ئىجادىيەتكە قەدەم قويغان. 1992-يىلى مەركىزىي مىللەتلەر ئىنىستىتۇتى(ھازىرقى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى)نىڭ ئۇيغۇر تىل- ئەدەبىياتى كەسپىنى پۈتتۈرگەن. ھازىرغىچە يۈز پارچىدىن ئارتۇق ھەر خىل ژانىردىكى ئەدەبىي ئەسەرلىرى، تەرجىمە ئەسەرلىرى ۋە ماقالىلىرى تۈرلۈك مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنغان. ئۇنىڭ خەنزۇچە يېزىلغان "ياز بىر سۈيقەست"، "ئارىلىق" دېگەن ئىككى پارچە شېئىرى خېيلوڭجىياڭ خەلق خەلق نەشرىياتى 1994-يىلى نەشر قىلغان "ئەسىر ئاخىرى: جۇڭگودىكى غوللۇق 500 شائىر" دېگەن توپلامغا كىرگۈزۈلگەن. ئۇنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرى "يۈرەكسىز سۆيگۈ"(1996)،"قەشقەردىكى يەر شارى"(2000) قاتارلىق توپلاملارغا كىرگۈزۈلگەن. 2000-يىلى ئۇنىڭ «غەرب مودېرنىزىم ئەدەبىياتى ئېقىملىرى» دېگەن كىتابى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. تاھىر ھامۇتنىڭ "جەنۇبقا سەپەر" ۋە "93 قۇربان ھېيت ھارپىسى" ناملىق ئىككى پارچە شېئىرى ئامېرىكىدا چىقىدىغان "ئەسەبىي ئات" (Crazyhorse) ژۇرنىلىنىڭ 2011-يىللى ئالدىنقى يېرىم يىللىق سانى (ئومۇمىي79-سانى)دا ئىنگلىزچە-ئۇيغۇرچە سېلىشتۇرما شەكىلدە ئېلان قىلىنغان. بۇ ژۇرنالغا تاھىر ھامۇتنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىمۇ بېرىلگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا تاھىر ھامۇتنى " ئۇيغۇر مودېرنىزم شېئىرىيىتىنىڭ ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ۋەكىللىرىدىن بىرى" دەپ ئاتىغان. تاھىر ھامۇتنىڭ "قەشقەرگە قايتىش" ناملىق يەنە بىر پارچە شېئىرىنىڭ ئېنگلىزچە تەرجىمىسى ئامېرىكىدا چىقىدىغان داڭلىق ئەدەبىيات ژۇرنىلى "دېڭىز قولتۇقى قىرغىقى"((Gulfcoastنىڭ 2012-يىللىق 24-سانىدا ئېلان قىلىنغان ۋە تەرجىمىھالى بېرىلگەن. تاھىر ھامۇت 1998-يىلدىن باشلاپ كىنو-تېلېۋىزىيە ساھەسىگە كىرىپ، كۆپلىگەن تېلېۋىزىيە ھېكايە فىلىمى، ھۆججەتلىك فىلىم، ئەدەبىيات-سەنئەت فىلىمى ۋە چوڭ تىپتىكى سەنئەت كېچىلىكلىرىگە رېژىسسورلۇق قىلغان. 2007-يىلىدىن باشلاپ تەكلىپلىك پروففېسسور سۈپىتىدە، شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتى كىنو-تېلېۋىيە-دراما فاكولتېتىدا دەرس ئۆتۈپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇ 2009-يىلى شىنجاڭ ئىزگىل كىنو-تېلېۋىزىيە شىركىتىنى قۇرغان.
تاھىر ھامۇتنىڭ ۋەكىللىك شېئىرلىرى:"
ياز بىر سۈيقەست"(1993)
"جەنۇبقا سەپەر"(1995)
"قەشقەرگە قايتىش"(1998)
"تاش ئەينەك"(2000)
"مەن بىلدىم"(2007)
"ئاغرىق"(2010)
"لېكىن"(2011)
"ئايال"(داستان)(2012)
تاھىر ھامۇت رېژىسسورلۇق قىلغان ئاساسلىق ئەسەرلەر:
«ئاي گۇۋاھ» (تېلېۋىزىيە ھېكايە فىلىمى، شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى تېلېۋىزىيە تىياتىرى ئىشلەش مەركىزى ئىشلىگەن، 1999-يىل)
«قاراڭغۇ تاغ» (تېلېۋىزىيە ھېكايە فىلىمى،شىنجاڭ دراما ئۆمىكى تېلېۋىزىيە تىياتىرى ئىشلەش مەركىزى ئىشلىگەن،2001 -يىل، بۇ فىلىم مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى 8-قانىلىدا قويۇلغان.)
«سەھرادىكى مۇڭلۇق كۈي» (تېلېۋىزىيە ھېكايە فىلىمى، شىنجاڭ ئۈن-سىن ماتېرىياللىرى سارىيى ئىشلىگەن، 2003-يىل)«تەكلىماكان مەشرىپى» (ناخشا-ئۇسسۇل فىلىمى،مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2003-يىل)
«ئائىلىدىكى ئىشلار» (3قىسىم)، (تېلېۋىزىيە ئۆي ئىچى فىلىمى، مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2003-يىل)
«تەنھا سۆيگۈ» (ئابدۇللا ئابدۇرېھىمنىڭ 3قىسىملىق MV توپلىمى، مەركىزىي مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2005-يىل)
«2005-يىللىق كىچىك زېرەك ساداسى چولپانلار سەنئەت كېچىلىكى» (چوڭ تىپتىكى سەنئەت كېچىلىكى، شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ۋە ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدا قويۇلغان، 2005-يىل)
«مۇز تاغقا كەلگەن مېھمان» (مۇزىلىكىلىق تىياتىرنىڭ DVDسى،شىنجاڭ ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2005-يىل)«جۇڭگو تېلېگرافى كىچىك زېرەك ئوبراز ئېلانى» (تېلېۋىزىيە ئېلانى، شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى، ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدا قويۇلغان، 2005 -يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
ئەركىن سىدىق
تاھىر ھامۇت
«2006-يىللىق كىچىك زېرەك ساداسى چولپانلار كېچىلىكى» (چوڭ تىپتىكى ئۇنىۋېرسال سەنئەت كېچىلىكى، شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى،ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدا قويۇلغان،2006 -يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
- تەپەككۇرىڭىزغا ئەھمىيەت بېرىڭ (ياكى دىققەت قىلىڭ)، ئۇ سىزنىڭ پوزىتسىيەلىرىڭىزنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
- پوزىتسىيەلىرىڭىزگە ئەھمىيەت بېرىڭ، ئۇ سىزنىڭ گەپ-سۆزلىرىڭىزنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
- گەپ-سۆزلىرىڭىزگە ئەھمىيەت بېرىڭ، ئۇ سىزنىڭ ئىش-ھەرىكىتىڭىزنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
تاھىر ھامۇت
«يارىمغا چاي تۇتتۇم» (پەرىدە مامۇت MV توپلىمى، مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2006-يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
- ئىش-ھەرىكىتىڭىزگە ئەھمىيەت بېرىڭ، ئۇ سىزنىڭ ئادەتلىرىڭىزنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
- ئادەتلىرىڭىزگە ئەھمىيەت بېرىڭ، ئۇ سىزنىڭ كىشىلىك خاراكتېرىڭىزنى شەكىللەندۈرىدۇ.
-كىشىلىك خاراكتېرىڭىزگە ئەھمىيەت بېرىڭ، ئۇ سىزنىڭ مەنزىلىڭىزنى بەلگىلەيدۇ.
تاھىر ھامۇت
«ئابلەت ئابلىكىم ئىجادىيەت كېچىلىكى» (چوڭ تىپتىكى ناخشا-مۇزىكا ئىجادىيىتى كېچىلىكى، ئۈن-سىن نۇسخىسىنى مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2006-يىل)
«بى دەردىڭ» (ئايشىگۈل مۇھەممەد MV توپلىمى، مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2006-يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
يۇقىرىدىكى سۆزلەرنىڭ مەنبەسى ئېنىق ئەمەس بولۇپ، ئۇلار بىزگە مۇنداق بىر ئىشنى بىلدۈرىدۇ: بىز جىمجىت ۋە ئۆزىمىزنىڭ يوشۇرۇن ئېڭى ئاساسىدىكى تاللاشلىرىمىز بىزنىڭ كېلەچىكىمىزنى بەلگىلەيدۇ. ئەگەر بىز ئۆزىمىزنىڭ تەپەككۇر قىلىش ۋە ئۆتۈپ كەتكەن ئىشلار ئۈستىدە ئويلىنىش ئىقتىدارىمىزنى ئىشقا سېلىپ، ئۆزىمىزنىڭ تەپەككۇرى، پوزىتسىيەلىرى، گەپ-سۆزلىرى، ئىش-ھەرىكەتلىرى ۋە ئادەتلىرىنى مەقسەتلىك تاللايدىكەنمىز، ئۇ ھالدا مەيلى ئۆيدە بولسۇن، ياكى خىزمەت ئورنىدا بولسۇن، بىز ئۆز ھاياتىمىزنىڭ ھەممە تەرەپلىرىنى بۇرۇنقىدىن ياخشىراق قىلالايمىز.
يۇقىرىقىدەك قىلىشنىڭ ئورنىغا نۇرغۇنلىرىمىز ئۆزلىرىمىزنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ھېسابلايمىز. بىز ئۆز شارائىتىمىز ۋە باشقىلارنىڭ ئۆزىمىزگە قىلغانلىرى ئۈستىدىن دەرد تۆكىمىز. ئىشلار ياخشى يۈرۈشمىگەن ۋاقىتتا ئۆزىنى ئامالسىز ۋە گۇناھسىز دەپ ئويلاش ئادەمگە مەلۇم پىسخولوگىيەلىك راھەتلىنىشنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن، ئەمما سىز ئۆزىڭىزنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ھېسابلاپ ئۆتكۈزگەن ھاياتىڭىزغا ئەڭ ئاخىرىدا سىز ئۆزىڭىز يەنىلا رازى بولمايسىز.
تاھىر ھامۇت
«2007-يىللىق نورۇز ناۋاسى چولپانلار سەنئەت كېچىلىكى» (چوڭ تىپتىكى ئۇنىۋېرىسال سەنئەت كېچىلىكى، شىنجاڭ خەلق سارىيىدا ئۆتكۈزۈلگەن،2007 -يىل)
«گۈل ئىشقى» (مېھرىگۈل ھەسەن MV توپلىمى، مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2007-يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
بىز ئەندىشە قىلىش، خەۋپ ھېس قىلىش، غەزەپلىنىش، ئاچچىق يۇتۇش، ھەسرەت چېكىش ۋە چۈشكۈنلىشىشكە ئوخشاش ناھايىتى كۈچلۈك ھېسسىياتلارنىڭ تەسىرى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان ۋاقتىمىزدا ئۆزىمىزنى ئاسانلا زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ھېسابلاپ قالىمىز. بۇنداق ھېسسىياتلارنىڭ تەسىرى بەزىدە ئادەم غالىب كەلگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە كۈچلۈك بولۇپ، بىز ئۆزىمىزنىڭ ئۇنىڭدىن كېلىپ چىققان روھىي ھالىتىگە نىسبەتەن «ساقلانغىلى بولمايدىغان ئەھۋال» دەپ ئويلاپ قالىمىز. ئاشۇنداق ۋاقىتلاردا بىزدە پەقەت «يۇقىرىقىدەك ئەھۋاللار ئۆزلۈكىدىن ئوڭشىلىپ كېتىدۇ» دەيدىغان بىرلا ئۈمىد بار بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا ھېسسىياتلىرىمىز ئاشۇنداق قالايمىقانلىشىپ كەتكەن ۋاقىتتا ئۆزىمىزنىڭ تاللاش قابىلىيىتىنى ئىشقا سېلىپ، ئۆزىمىزنىڭ ئوي-پىكىرلىرى ۋە پوزىتسىيەلىرىنى مۇۋاپىق تاللاش ھەممىدىن مۇھىم. بىز ئاغرىقنى پۈتۈنلەي يوق قىلىۋېتەلمەيمىز، ئەمما ئازابلىنىشنى رەت قىلالايمىز.
بىز ئۆزىمىز قارار قىلىپ بولغان تاللاشلارنىڭ ھېچقايسىسىنى ياخشى كۆرمىگەن ۋاقىتتىمۇ، ئەگەر ئۆزىمىزنىڭ تاللاشلىرىنى ئۆزىمىز كونترول قىلالايدىغانلىقىمىزنى تونۇپ يەتكەن ھامان، بىز يەنە ئۆزىمىز ياخشى كۆرىدىغان تاللاشلارنى تاللىيالايمىز.
تاھىر ھامۇت
«جۇڭگو ئۇيغۇر مەشرەپلىرى. گۇما كىلياڭ مەشرىپى» (غەيرى ماددى مەدەنىيەت تىپىدىكى سەنئەت فىلىمى، مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2008-يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
ئۆزىمىزنى بەختلىك بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك قىلىش مەسئۇلىيىتىنى ئۆز ئۈستىمىزگە ئېلىش بەزىدە ناھايىتى قورقۇنچلۇق بىر ئىشتەك تۇيۇلۇشى مۇمكىن، بىراق ئۇنىڭدىن كېلىدىغان پايدا ناھايىتىمۇ زور بولىدۇ. گەرچە بىز ئۆز تۇرمۇشىمىزنى يۈزدە يۈز كۆڭۈلدىكىدەك قىلالمىساقمۇ، بىز ئۇنى بۇرۇنقىدىن ياخشىراق قىلالايمىز، ھەمدە كۆپىنچە ۋاقىتلاردا بۇرۇنقىدىن كۆپ ياخشى قىلالايمىز.
تاھىر ھامۇت
«جۇڭگو ئۇيغۇر مەشرەپلىرى. ئالتاي تەبرىك مەشرىپى» (غەيرى ماددى مەدەنىيەت تىپىدىكى سەنئەت فىلىمى، مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2008-يىل)
«جۇڭگو ئۇيغۇر مەشرەپلىرى. ئۈچتۇرپان توققۇزبۇلاق مەشرىپى» (غەيرى ماددى مەدەنىيەت تىپىدىكى سەنئەت فىلىمى، مىللەتلەر ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2008-يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
مەن يېقىندا «يالغانچىلىققا ئائىت 12 ھەقىقەت» دېگەن يازمامدا ئامېرىكىدىكى «مايكېل جوسېفسون» (Michael Josephson) ئىسىملىك بىر تونۇلغان ئەخلاق مۇتەخەسسىسىنى قىسقىچە تونۇشتۇرغان ئىدىم. ئاشۇ مايكېل ئۆزىنىڭ تور بېتىدە 2015-يىلى 31-مارت «زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى بولۇۋېلىش روھىي ھالىتىنى داۋالاش» دېگەن تېمىدا بىر پارچە قىسقا يازما ئېلان قىلغان بولۇپ، يۇقىرىدىكىسى ئاشۇ يازمىنىڭ مەزمۇنىدىن ئىبارەت.
تاھىر ھامۇت
«ناۋا» (12-،13-،14-،15-،16-،17-سانلىرى، شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ سەنئەت پروگراممىسى، 2008-يىل 7-ئايدىن 2009-يىل 1-ئايغىچە)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
مەن بۇ قېتىم يەنە ئۈچ قېرىندىشىمىزنى تونۇشتۇرىدىغان بولۇپ، ئۇلار مەن تونۇشتۇرغان 26-، 27- ۋە 28-قېرىندىشىمىز بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئوقۇرمەنلەرگە قولايلىق بولۇشى ئۈچۈن، مەن ئالدىنقى قېتىملىق ماقالىنىڭ تور ئادرېسىنى مۇشۇ يازمىنىڭ ئاستىغا كىرگۈزۈپ قويدۇم. تۆۋەندىكى مەزمۇندىن شۇنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇكى، مەن بۇ قېتىم تونۇشتۇرىدىغان ئۈچ قېرىندىشىمىز كىچىك ۋاقتىدىلا كەلگۈسىدە چەتئەلگە چىقىپ ئوقۇشنى ئۆزى ئۈچۈن بىر ئارزۇ، بىر نىشان ياكى بىر غايە قىلىپ تاللىۋالغان. ئۇنىڭدىن كېيىن بولسا ئاشۇ غايىنى كۆزلەپ، قاتتىق تىرىشقان، جاپا-مۇشەققەتلەرگە تىز پۈكمىگەن، ئوڭۇشسىزلىقلارغا باش ئەگمىگەن. ئۆزىنىڭ بارلىقىنى ئاتاپ، تاللىغان نىشانغا يېتىش ئۈچۈن باشتىن-ئاخىر قاتتىق ئىشلىگەن. شۇنىڭ بىلەن بۇيرۇلغان ياردەملەرنى قولغا كەلتۈرۈپ، دوكتورلۇق ئۇنۋانى ۋە ياخشى خىزمەت ئورۇنلىرىغا ئېرىشىپ، ئۆز ئارزۇلىرىغا يەتكەن.
تاھىر ھامۇت
«بوغدا دوختۇرخانىسىنىڭ ئوبراز ئېلانى» (تېلېۋىزىيە ئېلانى،شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدا قويۇلغان. 2010-يىل 1-ئاي)«قەدىمىي ھاياجان - مەشرەپ» (ھۆججەتلىك فىلىم، شىنجاڭ ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2012-يىل)
"«ئۈمىدنى تەبرىكلەش-نورۇز بايرىمى» (ھۆججەتلىك فىلىم، شىنجاڭ ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2012-يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
بىر نامەلۇم قېرىندىشىمىز «www.doktor.cn» دېگەن تور بەتنى ياساپ، ئۇنىڭغا ھازىرغىچە تورلاردا تونۇشتۇرۇلغان ئۇيغۇرلاردىن نۇرغۇنلىرىنىڭ ماتېرىيالىنى يىغىپتۇ. گەرچە كىشىلەرنى كاتېگورىيەگە ئايرىش جەھەتتە بىرئاز مەسىلە بار بولسىمۇ، بارا-بارا ياخشىلىنىپ كېتىشى مۇمكىن. مەن ئوقۇرمەنلەرگە بۇ تور بەتنى كۆرۈپ بېقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن. شۇنداقلا ئىمكانىيىتى بار قېرىنداشلاردىن مەزكۇر تور بەتنىڭ بىر يۇقىرى سۈپەتلىك تور بېتى بولۇپ قېلىشىغا ياردەمدە بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن. سىز قىلالايدىغان ئىشلارنىڭ بىرى، ئەگەر سىز تورلاردا تونۇشتۇرۇلغان، ئەمما يۇقىرىدىكى تور بەتكە تېخىچە كىرمىگەن قېرىنداشلىرىمىزنى بىلسىڭىز، ئاشۇنداق قېرىندىشىمىز تونۇشتۇرۇلغان يازمىلارنىڭ تور ئادرېسىنى مۇشۇ يازمىنىڭ ئاستىغا ئىنكاس شەكلىدە يېزىپ قويۇڭ. يۇقىرىدىكى تور بەتنىڭ باشقۇرغۇچىسى سىز يوللىغان ئۇچۇردىن پايدىلانسۇن.
تاھىر ھامۇت
"«فوتو سۈرەتتىكى قۇربان ھېيت» (ھۆججەتلىك فىلىم، شىنجاڭ ئۈن-سىن نەشرىياتى نەشىر قىلغان، 2012-يىل)
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرىشىت
ئىنىمىز ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرىشىت 1970-يىلى كۇچا ناھىيەسىدە بىر ھاللىق زىيالىي ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ 1988-يىلىغىچە كۇچادا باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ تەربىيەسىنى ئالغان بولۇپ، ھەر يىلى «ئۈچتە ياخشى ئوقۇغۇچى» بولۇپ تاللىنىپ، ئىسمى نۇرغۇن قېتىم شەرەپ تاختىلىرىغا چىقىرىلدى. 1988-يىللىق مەكتەپ بويىچە ئالىي مەكتەپكە تاللاش ئىمتىھانىدا ئابدۇشۈكۈر مەكتەپ بويىچە بىرىنچى بولغانلىقى ئۈچۈن، قەشقەر پېداگوگىكا ئىنستىتۇتىدىن ئىمتىھانسىز ئوقۇغۇچى تاللاشقا ئادەم كېلىپ، تەبىئىي پەن سىنىپلىرىدىن ئابدۇشۈكۈرنى بىرىنچى بولۇپ تاللىدى. ئەمما ئابدۇشۈكۈرنىڭ تېخىمۇ چوڭ بىلىم يۇرتلىرىدا ئوقۇش ئارزۇسى بار بولغاچقا، ھەمدە ئىمتىھان بېرىپ ئۆزىنى سىناپ باقماقچى بولغاچقا، بۇ تەكلىپنى چىرايلىقچە رەت قىلىپ، ئىمتىھان بېرىش قارارىغا كەلدى. ئۇ شۇ يىللىق ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىدا 578 نومۇر بىلەن پۈتۈن ئاپتونوم رايون بويىچە بىرىنچى بولۇپ، شاڭخەي مېدىتسىنا ئۇنىۋېرسىتېتىغا قوبۇل قىلىندى. لېكىن ئىككى يىل بۇرۇن دادىسى قاتناش ھادىسىسىدە تۈگەپ كەتكەن، ئائىلىسىنىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقى ئېغىر بولغاچقا، گەرچە ئابدۇشۈكۈرنىڭ مېدىتسىنا كەسپىدە ئوقۇش ئارزۇسى كۈچلۈك بولسىمۇ، ئائىلىسىدىكى قىيىنچىلىقنى كۆزدە تۇتۇپ، ئوقۇيدىغان مەكتەپ بىلەن كەسىپنى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ فىزىكا فاكۇلتېتىغا ئالماشتۇردى.
بەش يىللىق ئالىي مەكتەپ ھاياتىدا ياتاق، سىنىپ ۋە كۇتۇپخانىدىن ئىبارەت مۇشۇ ئۈچ ئورۇن ئابدۇشۈكۈرنىڭ ئاساسلىق ياشاش ئورۇنلىرى بولۇپ قالدى. ئۇ ئانىسى ۋە ئائىلىسىگە ئېغىرچىلىق سالماسلىق ئۈچۈن، كىنو-تىياتىرلار ۋە ئارىلاپ ياتاقلاردا بولۇپ تۇرىدىغان «يۇرتلۇقلار» ۋە «ياتاقداشلار» ئولتۇرۇشلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كەچتى. ئۇ بەش يىللىق ئوقۇش ھاياتىنى ئىنتايىن زور تىرىشچانلىق بىلەن ئۆتكۈزۈپ، ھەر يىلى ھەر مەۋسۇمدا بىرىنچى دەرىجىلىك ئوقۇش مۇكاپاتى ۋە ياپونىيەلىك ساخاۋەتچى تەرىپىدىن تەسىس قىلغان «كوجىما ياسۇتاكا»小岛康誉) ) مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. شۇنداقلا مەكتەپ بويىچە بىر قانچە قېتىم «ئۈچتە ياخشى ئوقۇغۇچىلار ئۈلگىسى» بولۇپ باھالىنىپ مۇكاپاتلاندى. 1992-يىلى «ئاپتونوم رايون» بويىچە «ئۈچتە ياخشى ئوقۇغۇچىلار ئۈلگىسى» بولۇپ باھالىنىپ، خەلق سارىيىدا ئۆتكۈزۈلگەن بىر قېتىملىق مۇراسىمدا مۇكاپاتلاندى.
ئابدۇشۈكۈر ئۇنىۋېرسىتېتتا ئەنە شۇنداق قاتتىق تىرىشىپ ئوقۇپلا قالماستىن، يەنە تەتىلدە يۇرتقا قايتقاندىمۇ ۋاقىتنى قولدىن بەرمەي، ئىنگلىز تىلى ئۆگەندى، ھەمدە كېيىنكى مەۋسۇملۇق ئوقۇش ئۈچۈن ئازراق بولسىمۇ ئىقتىساد توپلاش ئۈچۈن قۇرۇلۇشلاردا قۇرۇلۇش ئىشچىسى بولۇپ ئىشلىدى.
ئابدۇشۈكۈرنىڭ ئالىي مەكتەپتىكى نەتىجىسى ئالاھىدە كۆزگە كۆرۈنەرلىك بولغانلىقى ئۈچۈن، فاكۇلتېتتىكىلەرنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتتى. شۇنىڭ بىلەن ئوقۇتقۇچىلىرى ئۇنى 1993-يىلى باكالاۋرلۇقنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا ئىمتىھانسىز ماگىستىرلىقتا ئوقۇشقا تەۋسىيە قىلدى. ئابدۇشۈكۈرنىڭ غايىسى بولسا ئالىي مەكتەپنى تېزرەك پۈتتۈرۈپ، ئائىلىسىنىڭ يۈكىنى ئۈستىگە ئېلىش ئىدى. ئەمما ئانىسى ئابدۇشۈكۈرنىڭ بۇنداق قىلىشىغا قوشۇلمىدى ۋە ئۇنىڭغا مۇنداق دېدى: «ئويلاپ باق، بۇنداق پۇرسەت ساڭا كۈندە كېلىپ تۇرامدۇ؟ قانچىلىك ئادەم سەن ئېرىشىۋاتقان بۇنداق پۇرسەتكە ئېرىشتى؟ مېنى رازى قىلىمەن دېسەڭ، ماگىستىرلىقنى ئوقۇپ، مىللەتكە ياراملىق ئادەم بول. ئائىلىدىن غەم قىلما. ئۇكاڭ ھازىر ئائىلىنى قامداپ كېتىۋاتىدىغۇ، بۇ كۈنلەرمۇ ئۆتۈپ كېتەر». ئانىسىنىڭ بۇ سۆزى ئۇنى ئىلھاملاندۇردى. ئۇ ئانىسىغا «ئانا، مەندىن خاتىرجەم بول. سەن كۈتكەندىنمۇ بەكرەك ياخشى ئوقۇپ، ۋەتەن ۋە مىللەتكە ياراملىق ئادەم بولىمەن» دېدى.
ئابدۇشۈكۈر يازلىق تەتىلنى تۈگىتىپ قايتىپ كېلىپ، ماگىستىرلىق ئوقۇشىنى باشلاپ كەتتى. ئۇ چاغدا ئۆتۈلۈۋاتقان دەرسلەرنىڭ سالمىقى ئۇ ئويلىغاندىنمۇ ئېغىر، دائىرىسى ئۇ ئويلىغاندىنمۇ كەڭ ئىدى. ئەمما ئۇ بەل قويۇۋەتمىدى. بىلمىگەنلىرىنى خىتايچە ۋە ئىنگلىزچە ماتېرىياللاردىن ئىزدىدى ياكى ئوقۇتقۇچىلىرىدىن سورىدى. ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى ئۇنىڭغا دەرس بېرىۋاتقان پروفېسسورلارنىڭ دىققىتىنى تارتتى ۋە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئۇنىڭدىن باشقا خىتاي ئوقۇغۇچىلارنى «قارا، سەن ئۆزۈڭنىڭ تىلىدا ئوقۇپ تۇرۇپمۇ ئۇنىڭچىلىك بىر نەرسىنى بىلمەيسەن» دەپ تەنقىدلەشلىرى ئادەتتىكى ئىش بولۇپ قالدى.
ئىككىنچى مەۋسۇم ئاخىرىدا بىرىنچى مەۋسۇمدىن كېيىن ئىمتىھاندىن ئۆتەلمەي ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلگەن ئىككى خىتاي ساۋاقدىشى يەنە ئىمتىھاندىن ئۆتەلمەي، مەكتەپتىن چىقىرىلىدۇ. بۇ ئىش فىزىكا فاكۇلتېتىنى زىلزىلىگە سالىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا ئوقۇغان بىر ئوقۇغۇچىنىڭ خىتاي تىلىدا ئوقۇغان خىتاي ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىشى 1994-يىلىدىكى فىزىكا فاكۇلتېتىدا ئەقىلگە سىغمايدىغان بىر ئىش ئىدى. شۇ ئىشتىن كېيىن پروفېسسورلار ئابدۇشۈكۈرنى باشقىچە ئەتىۋارلاپ، ئۇنى ئالاھىدە ماختاپ تۇرىدىغان بولىدۇ. ئۇنىڭغا ئۆزى ئوقۇۋاتقان دەرسلەردىن باشقا يەنە يۇقىرى ئېنېرگىيە ۋە قاتتىق جىسىم فىزىكىسىغا ئائىت دەرسلەرنىمۇ ئۆتىدۇ ھەمدە ئابدۇشۈكۈرنى 1995-يىلى يازدا «جۇڭگو يادرو ئېنېرگىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسى»(中国原子能科学研究院)گە ئىزدىنىش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىشقا ئەۋەتىدۇ. بۇ ئىنستىتۇت بېيجىڭ بىلەن شىجاجۇاڭ ئارىلىقىدا، بېيجىڭ شەھىرىدىن 60 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى فاڭشەن ناھىيەسىدىكى بىر يېزىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇ يەردە دۆلەتلىك يادرو ئېنېرگىيىسى تېخنىكىسىغا ئائىت چوڭ تەتقىقاتلار بولاتتى. بۇ ئورۇننىڭ شەھەر بىلەن ئارىلىقى يىراق بولغاچقا، ئۇ ئۈچ ۋاق تامىقىنى ئۆزى ئېتىپ يېيىشكە مەجبۇر بولىدۇ. لېكىن بۇ ئۇنىڭ ئىرادىسىنى تەۋرىتىپ قويمايدۇ.
ئابدۇشۈكۈر بۇ ئىنستىتۇتقا كېلىپ، بۇ يەر بىلەن «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى» ئوتتۇرىسىدىكى ئاسمان-زېمىن پەرقنى كۆرۈپ ھەيران قالىدۇ. يەنى بۇ يەردە ھەممىلا ئىشخانىدا دېگۈدەك 486 تىپلىق كومپيۇتېر بار، ھەمدە چەتئەللەر بىلەن ئېلخەت ئالاقىسىمۇ ئاللىقاچان ئومۇملىشىپ بولغان بولۇپ، بۇ يەردە فىزىكا ساھەسىدىكى داڭلىق ژۇرناللاردىن «Physical Review Letters »، «Physical Review» دېگەندەك ژۇرناللار ساماندەك ئىدى. ئابدۇشۈكۈر بۇنداق شارائىتنىڭ كەم تېپىلىدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، بىر ياقتىن تېزىس تېمىسى ئۈچۈن تەييارلىق قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئاشۇ ژۇرناللاردىن ئۆز تېمىسىغا ۋە قاتتىق جىسىم فىزىكىسىغا دائىر ماتېرىياللارنى توپلايدۇ. ئۇ يەنە ئۇنىۋېرسىتېتتا ئۆگەنگەن فورتران 77 كومپيۇتېر پىروگراممىسى تىلىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ ئۆگىنىپ، ئۆز تەتقىقات تېمىسىدا ھېسابلىماقچى بولغان تەتقىقات تۈرىنى پىروگراممىلاشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ تىرىشچانلىقىغا قايىل بولغان ئىنستىتۇت باشلىقى ئۇنىڭغا 486 تىپلىق كومپيۇتېردىن مەخسۇس بىرنى ئاجرىتىپ بېرىدۇ.
1995-يىلىنىڭ ئاخىرى مەكتەپتىن ئالاقە كېلىپ، ئابدۇشۈكۈرگە ئىتالىيەدىكى خەلقئارا نەزەرىيە فىزىكا مەركىزىدە (ICTP) ماگىستىرلىق ئوقۇشىغا ئىلتىماس قىلىشنى تاپىلايدۇ. بۇ ئىنستىتۇت ئىسلام دۇنياسىدىن تۇنجى بولۇپ چىققان نوبېل فىزىكا مۇكاپاتى ساھىبى پاكىستانلىق ئابدۇسالامنىڭ تەۋسىيەسى بىلەن 70-يىللارنىڭ باشلىرىدا ئىتالىيەدە قۇرۇلغان، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، پەن ۋە مەدەنىيەت ئورگىنى (UNESCO) نىڭ تارمىقىدىكى بىر خەلقئارالىق ئىلمىي تەتقىقات ئورگىنى بولۇپ، بۇ ئىنستىتۇت قۇرۇلغاندىن تارتىپ غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدا ئىلمىي ساھەدە ئىنتايىن مۇھىم بولغان كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينايتتى. بۇ ئورۇن يېقىنقى بىر نەچچە يىلدىن بېرى ماگىستىرلىققا ئاتالمىش «شىنجاڭ»دىن ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىشقا باشلىغان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئابدۇشۈكۈر دەرھال بۇ ئىنستىتۇتقا ئىلتىماس قىلىپ، ئۇنىڭغا قوبۇل قىلىنىدۇ.
ئابدۇشۈكۈر بىر يىل بۇ يەردە تۇرۇش جەريانىدا ئۇستازلىرىدىن خېلى كۆپ نەرسىلەرنى ئۆگىنىش بىلەن بىرگە، «يادرونىڭ يىمىرىلىش كەسمە يۈزىنى ھېسابلاش» تېمىسىدا تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىپ، شۇ تېمىدا بىر ماگىستىرلىق ئىلمىي ماقالىسىنى يېزىپ پۈتتۈرىدۇ. ھەمدە ئۇنىڭ يازغان دىسسېرتاتسىيە ئاساسىدا ئىلمىي ماقالە يېزىپ، ئۇنى خىتايدىكى نوپۇزلۇق ژۇرناللاردىن بىرى بولغان «جۇڭگو يادرو فىزىكا ژۇرنىلى» ۋە 1996-يىلى ئىتالىيەدە ئېچىلماقچى بولغان يادرو فىزىكا يىغىنى ماقالىلەر توپلىمىغا تاپشۇرىدۇ. 1996-يىلى 5-ئايدا ئۈرۈمچىدىن بىر خۇش خەۋەر يېتىپ كېلىدۇ. ئابدۇشۈكۈر ICTP غا رەسمىي ئوقۇغۇچى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. 4-ئاينىڭ ئاخىرىدا بېيجىڭدىكى ئىشىنى پۈتتۈرۈپ، ئۈرۈمچىگە قايتىدۇ. ھەمدە بىر تەرەپتىن چەت ئەلگە چىقىشقا تەييارلىق قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن دىسسېرتاتسىيە ياقىلاش ئۈچۈن تەييارلىق قىلىدۇ. 1996-يىلى 6-ئاينىڭ ئاخىرىدا كۈتكەن كۈنلەرمۇ كېلىدۇ. ئابدۇشۈكۈر ماگىستىرلىق دىسسېرتاتسىيەسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ياقىلاپ، ماگىستىرلىق ئوقۇشىنى غەلىبىلىك تاماملايدۇ.
ئوقۇش-ئۆگىنىش، كەسىپ ۋە خىزمەت بىر ئىنسان ھاياتىنىڭ يېرىمىنى تەشكىل قىلسا، مۇھەببەت، ئائىلە ۋە تۇرمۇش ئۇنىڭ قالغان يېرىم ھاياتىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئابدۇشۈكۈرنىڭ بۇ مۇۋەپپەقىيەتلىرى يەنىلا «شىنجاڭ سانائەت ئىنستىتۇتى»نى پۈتتۈرۈپ، «شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى»دا خىزمەت قىلىۋاتقان يۇرتتىكى ساۋاقدىشى ھەم ئۇزۇن يىللىق يۈرگىنى گۈلنارنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىكى قوللىشىدىن ئايرىلالمايتتى. بۇ بىر جۈپ ياشنىڭ ئورتاق غايىسى ياخشى ئوقۇش، مىزانى بولسا ئېسىل ئۆرپ-ئادەت ۋە گۈزەل-ئەخلاق ئىدى. قىيىنچىلىقتىن قورقماي ھاياتقا ئۈمىد بىلەن قارايتتى. ھاياتنىڭ بىر قىسمىنى دەپ يەنە بىر قىسمىنى چۆرۈۋەتمەي، ھەممىسىنى ياخشى ئورۇنلاشتۇراتتى. ئابدۇشۈكۈر چەت ئەلگە چىقىشنىڭ ئالدىدا ئىككى تەرەپ ئاتا-ئانىلىرىنىڭ قوشۇلۇشى ۋە قوللىشى، ھەمدە ئۇرۇق-تۇغقان ۋە دوست-ئاغىنىلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن مۇبارەك تويىنى خۇشاللىق بىلەن ئۆتكۈزىدۇ. «ھەرقانداق مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ئەرنىڭ ئارقىسىدا بىر ئىشچان ئايال بار» دەيدىكەن بەزىلەر. ئەمما ئابدۇشۈكۈرگە ئىككى ئاپىسى ۋە ئايالى تەڭ ھەمدەمدە بولۇۋاتاتتى.
ئابدۇشۈكۈر مەيلى كەسىپكە بولسۇن، ياكى تۇرمۇشقا بولسۇن جىددىي ھەم سەمىمىي مۇئامىلە قىلاتتى. ئۇ چەتئەلگە چىققاندىن كېيىنكى يازغان خېتىدە ئەقىدىنىڭ ئىنساندا كەم بولسا بولمايدىغان مەنىۋى كۈچ ئىكەنلىكىنى، ئادەم ئۆز ئەقىدىسى ئۈچۈن كۈرەش قىلىپ ياشايدىغانلىقىنى، ئۆزىدە ئايالىغا ۋاپادار بولۇشتەك ئەقىدىنىڭ بارلىقىنى يېزىپ، ئايالىنى خاتىرجەم قىلىدۇ. ئۇلار كېيىنكى تۆت يېرىم يىلنى ئەنە شۇنداق «كاككۇك بىلەن زەينەپ» تەك ئۆتكۈزىدۇ.
مۇغىرە ئىبنى شۇئبە
مۇغىرە ئىبنى شۇئبە (الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ الثَّقَفِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: مۇغىرە ئىبنى شۇئبە ئەسسەقەفىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇن 20 – 50 / م. 602 – 670) زېرەكلىكى ۋە پەم - پاراسىتى بىلەن تونۇلغان شىجائەتلىك، قەيسەر ساھابىلەردىن. ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە ۋە بارلىق غازاتلارغا، شۇنداقلا شام ۋە «ئىراق فەتھى»گە قاتناشقان، ھەزرىتى ئۆمەر زامانىدا بەسرەگە ۋالىي بولغان، بەزى يۇرتلارنى فەتىھ قىلغان قوماندان.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
«ترىئېستې» (Trieste) دېگەن شەھەر ئادرىئاتىك (Adriatic) دېڭىز بويىغا جايلاشقان بىر گۈزەل شەھەر بولۇپ، ICTP بولسا شۇ شەھەرنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى مىرامارې قەلئەسى بويىغا جايلاشقان ئىدى. ئورنى ناھايىتى ئازادە ۋە تىنچ بولۇپ، ھەقىقەتەن بىر تەتقىقات خىزمىتىگە لايىق ئورۇن ئىدى. بۇ يەردە ھەر يىلى نەچچە يۈز خەلقئارالىق يىغىنلار ئېچىلىپ تۇراتتى. ھەمدە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن نەچچە مىڭلىغان ئالىم، تەتقىقاتچىلار كېلىپ-كېتىپ تۇراتتى. نوبېل فىزىكا مۇكاپاتى لائۇرەئانتلىرىنىمۇ كۆرۈش پات-پات نېسىپ بولۇپ تۇراتتى.
ئابدۇشۈكۈر ئەنە ئاشۇنداق بىر قايناق مۇھىتقا چۆكۈپلا كەتتى. ئۇ ئوقۇۋاتقان بۇ مەركەزدىكى دەرسلەر يۇقىرى ئېنېرگىيە، قېتىشما ماتېرىياللار ۋە ماتېماتىكا بولۇپ ئۈچ سىنىپ ئىدى. بۇ ئۈچ سىنىپتىكى 30 ئوقۇغۇچى دۇنيانىڭ ھەر قايسى بۇلۇڭ-پۇشقاقلىرىدىن، يەنى ئالجىرىيەدىن تارتىپ جەنۇبىي ئافرىقىغىچە، موڭغۇلىيەدىن تارتىپ فىلىپپىنغىچە، تۈركىيەدىن تارتىپ رۇمىنىيەگىچە، مېكسىكىدىن تارتىپ بىرازىلىيەگىچە دېگەندەك ھەر قايسى قىتئە ۋە ھەر قايسى دۆلەتتىن ئىلتىماس قىلغان 900 گە يېقىن ئوقۇغۇچىدىن تاللانغان بىر ئارىلاشما ئىرق، ئارىلاشما مىللەت سىنىپلىرى ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئۆز دۆلەتلىرىدە ئۈزۈپ چىققان، ئاۋانگارت ئوقۇغۇچىلار ئىدى.
دەرسلەرنىڭ سالمىقى ناھايىتى ئېغىر بولۇپ، دەرس ئەتىگەندە سائەت توققۇزدىن (ئىتالىيەدە ئادەتتە ھەممە ئىش سائەت توققۇزدا باشلىنىدۇ، بۇ ئىتالىيەنىڭ بىر ئالاھىدىلىكى) چۈشتىن كېيىن بىرگىچە، ۋە ئىككىدىن ئالتىگىچە ھەر كۈنى سەككىز سائەتتىن ئۆتۈلەتتى. ئۇنداق بولۇشىدىكى سەۋەب بۇ ماگىستىرلىق كۇرسى ئەنگلىيەنىڭ ئىككى يىللىق ماگىستىرلىق كۇرسى بولۇپ، ئىككى يىللىق دەرس بىر يىلدا ئۆتۈلۈپ بولۇنغاندىن سىرت، شۇ بىر يىل ئىچىدە ماگىستىرلىق دىسسېرتاتسىيەسى يېزىش تەلەپ قىلىناتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن تەتىل ۋە باشقا دەم ئېلىشلاردىن سۆز ئېچىش مۇمكىن ئەمەس ئىدى.
مۇشۇ سالمىقى ئېغىر دەرسلەرنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن سەككىز سائەت دەرس ۋە تاماقتىن سىرتقى ۋاقىتلار كۇتۇپخانىدا ئۆتەتتى. ئىنستىتۇت ئالدىدا شەھەر تەرەپكە ماڭىدىغان ئاخىرقى كوچا ئاپتوبۇسى كېچە سائەت 12 دە ماڭاتتى. ھەمدە ئىنستىتۇتمۇ سائەت 12 دە تاقىلاتتى. شۇڭا بۇ مەركەزدە ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەممىسى سائەت 12 گىچە ئىنستىتۇتتا ئۆگىنىش قىلىپ، ئاندىن قايتاتتى.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
thumb مەۋجۇدىيەتچىلىك دېگەن نېمە؟ بۇ سوئالغا ھازىرغا قەدەر بېرىلگەن جاۋابلار ھەرخىل. ئەمما ئۇقۇمغا بېرىلگەن تەبىرلەرنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، مەۋجۇدىيەتچىلىكنىڭ ئاساسلىق دائىرىسىنى بېكىتىش بىزنىڭ بۇ ئۇقۇمغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارغا ئىگە بولۇشىمىزدا ئىنتايىن مۇھىم. مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسى ھەققىدە بۇ پىكىرنىڭ ئوتتۇرىغا قويغۇچىسى(سارتېرى)مۇ مەلۇم بىر ئېنىقلىما بەرمىگەن.[1]
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
ئابدۇشۈكۈر چەتئەلگە چىققاندىن كېيىنمۇ ئىقتىسادچىل بولىدۇ، ئۇ ھەر ئايدا تېجىگەن پۇلنى ئائىلىسىگە ياردەم قىلىش ئۈچۈن ئانىسىغا ئەۋەتىپ بېرىدۇ. ئۇ شۇ ئارقىلىق بولسىمۇ ئائىلىسىدىكىلەرگە ئۆز رەھمىتىنى بىلدۈرىدۇ.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
مەۋجۇدىيەتچىلىك فىرانسىيەلىك يازغۇچى سارتېرى(Jean Paul Sartre) نىڭ 1946-يىلى فىرانسىيەدىكى بىر كۇلۇبتا سۆزلىگەن نۇتۇقىدىن تەرەققىي قىلغان پەلسەپە بولۇپ، سارتېرى ”مەۋجۇدىيەتچىلىك بىر ئىنسانچىلىقتۇر“ دېگەن كىتابى ئارقىلىق مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسىنى چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇنىدۇ.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
باسەل رەيىن دەرياسى بويىغا جايلاشقان بىر قەدىمىي شەھەر بولۇپ، باسەل ئۇنىۋېرسىتېتى 1460-يىلى قۇرۇلغان، شىۋېتسارىيەدىكى ئەڭ قەدىمىي ئۇنىۋېرسىتېت ئىدى. فىزىكا فاكۇلتېتى بولسا ماتېرىيال فىزىكىسى ساھەسىدە ئالدىنقى قاتاردا بولۇپ، نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن نانومېتىر سكالىسىدىكى مۇھىم تېما «تونىل سكانىرلىغۇچى مىكروسكوپ» (Scanning tunneling microscope, STM) غا ئاساس سالغان گۇرۇپپا ئابدۇشۈكۈر بارماقچى بولغان گۇرۇپپا شۇ ئىدى. ئابدۇشۈكۈر ئەنە شۇ تېخنىكىنىڭ داۋامى بولغان «ئاتوملار ئارا كۈچ مىكروسكوپى» (Atomic Force Microscope, AFM)نىڭ نەزەرىيىۋى ئاساسىنى چۈشەندۈرۈش ۋە ئۇنىڭغا ئاساس تىكلەش خىزمىتىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان ئىدى. يۇقىرىدىكى ئىككى خىل تېخنىكىنىڭ ئىشلىتىلىشى ناھايىتى كەڭ بولۇپ، ئۇلار ماتېرىياللارنىڭ ساپلىقىنى، ۋە بىئولوگىيىدىكى DNA مولېكۇلىسىنىڭ قۇرۇلمىسىنى تەكشۈرۈشتەك بىر قىسىم مۇھىم ساھەلەردىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
ئۇنداقتا مەۋجۇدىيەتچىلىك دېگەن زادى نېمە؟ پەلسەپە نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ھەر ئوبيېكتنىڭ ئۆزى ۋە مەۋجۇتلۇقى بار بولغان بولىدۇ. ئۆز-داۋاملىشىۋاتقان ئالاھىدىلىكلەرنىڭ يىغىندىسى دېمەكتۇر. مەۋجۇتلۇق دېگەنلىك دۇنيادا ئاكتىپ شەكىلدە بار بولۇش دېگەنلىكتىن ئىبارەت.[2]  بۇ ئېنىقلىمىدىن قارىغاندا، مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسى ئىنساننىڭ ئۆزىنى ئاكتىپ شەكىلدە يارىتىشىنى تەشەببۇس قىلىدىغان بىر پەلسەپە ئېقىمى بولۇپ چىقىدۇ. مەۋجۇدىيەتچىلىك مەۋجۇتلۇقنىڭ ئۆزدىن ئاۋۋال كېلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ دېگەنلىك، ئىنسان ئاۋۋال مەۋجۇت بولىدۇ ، ئاندىن كىيىن ئۇنداق ياكى مۇنداق بولىدۇ .[3] بۇ پىكىرنى يېشىپ چۈشەندۈرسەك، ئىنساننىڭ ماددىي بىر مەۋجۇتلۇقى بار. ئەمما، ئىنساندا ئۇنى ئىنسان قىلىپ تۇرىدىغان ۋە ئۇنى مەۋجۇتلۇقىنى كۈچكە ئىگە قىلىدىغان بىر كۈچ بولىدۇ. بۇ كۈچ ئىنساننىڭ قانداق بۇلىشىنى يارىتىدۇ. يەنى، ئىنساننىڭ قانداق ئىنسان بۇلىشىنى بەلگىلەيدۇ. بۇ سەۋەبتىن ، ئىنسان ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىپادىلەش قابىلىيىتىگە ئىگە.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
ئابدۇشۈكۈرنىڭ ئوقۇتقۇچىسى بولسا 1960-يىللىرى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىدە فىزىكا ساھەسىنى زىل-زىلىگە سالغان «Ambegaokar-Baratoff» نەزەرىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان باراتوف ئىسىملىك ئامېرىكىلىق كىشى ئىدى. ئابدۇشۈكۈر بۇ يەردىمۇ كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ، باسەلدىكى ئىككى يېرىم يىللىق ئوقۇش ھاياتىنى ئىنتايىن جىددىي ئۆتكۈزۈپ، تىرىشىپ ئوقۇيدۇ. ھەمدە كەينى-كەينىدىن يېڭى نەتىجىلەرنى يارىتىدۇ. ئۇلار ئويلاپ چىققان نەزەرىيىۋى پەرەزلەر ئاساسىدا ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن، نەچچە 10 مىڭ قۇرلۇق كومپيۇتېر پىروگراممىلىرى بىلەن ھېسابلاپ چىققان سانلىق قىممەتلەر تەجرىبىدىكى سانلىق قىممەتلەرگە ماس كېلىپ، AFM تېخنىكىسىنىڭ بىر قىسىم نەزەرىيىۋى ئاساسىنى تىكلەپ بېرىدۇ. شۇنداقلا بىر قىسىم تېخىچە يېشىپ بېرىلمىگەن تەجرىبە نەتىجىلىرىگە چۈشەنچە بېرىدۇ. ئۇنىڭ نەتىجىلىرى خەلقئارادىكى داڭلىق فىزىكا ژۇرناللىرىدا كەينى-كەينىدىن ئېلان قىلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئۇنىڭ تەجرىبە گۇرۇپپىسىدىكى باشقا تەتقىقاتچىلار بىلەن بىللە يېزىپ چىققان بىر پارچە ئىلمىي ماقالىسى دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ژۇرناللارنىڭ بىرى بولغان «ئىلىم-پەن» (Science) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنىدۇ.
ئابدۇشۈكۈر ئاشۇ ئىككى يېرىم يىل جەريانىدا نۇرغۇنلىغان دۆلەتلىك ۋە خەلقئارالىق يىغىنلاردا ئىلمىي دوكلات بېرىپ، ئۆزىنىڭ ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىنى تونۇشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئىلمىي نەتىجىلىرى كىشىلەرنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولىدۇ، ۋە ئۇنىڭ ئەمگىكى نۇرغۇن خەلقئارالىق ماقالىلەردە «پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى» سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. شۇنداقلا ئۇنىڭ ماقالىلىرى خەلقئارالىق كاتالوگلارغا كىرگۈزۈلىدۇ.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى شۇ: شەخسچىلىككە ئۇرۇن بېرىش ، كىشىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا كۆڭۈل بۆلۈش، ھەرقانداق بىر پىكىر ئېقىمىغا تەۋە بولماسلىق، ھەرقانداق بىر ئېتىقاد سىستېمىسىنى يېتەرسىز كۆرۈش، كىتابخۇمارلىقنى، ھاياتنىڭ كەمچىلىكلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق كېلەچەكتىكى پەلسەپەنى چوڭ كۆرۈش… مانا بۇلار مەۋجۇدىيەتچىلىكنىڭ چىقىش نوقتىلىرىدۇر.[5]
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
ئابدۇشۈكۈرنىڭ ئىلمىي نەتىجىلىرى بىلەن ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى ئەلۋەتتە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر ئۇنىڭدىن نەدىن كەلگەنلىكى ۋە نېمە مىللەت ئىكەنلىكىنى قىزىقىپ سورايدۇ. ئابدۇشۈكۈر پۇرسەتلا بولسا باشقىلارغا ئۆزىنىڭ بىر ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇيغۇر دىيارىدىن كەلگەنلىكىنى پەخىرلىنىپ تۇرۇپ سۆزلەپ بېرىدۇ.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسى ئۆز زامانىسىدىن باشلاپ ھازىرغا قەدەر نۇرغۇنلىغان تەنقىدلەرگە دۇچ كەلگەن. سارتېرى 1946-يىلى بۇ پەلسەپەنىڭ ئىنسانچىل(گۇمانىست) پەلسەپە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ۋاقىتتا، نۇرغۇن كىشىلەر بۇ پەلسەپەنىڭ ئىنسانچىلىققا قارشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. چۈنكى، ئۇلارنىڭ نەزىرىدە بۇ پەلسەپە بۇرژۇئازىيەنىڭ پەلسەپەسى ئىدى. بۇ پەلسەپە ئىنساننىڭ يالغۇزلۇقىنى تەشەببۇس قىلاتتى. بۇ پەلسەپە ئەخلاق ۋە دىننىڭ رولىنى ئىنكار قىلىدىغان بولغاچقا، كىشىلەرنىڭ كەلگۈسى ۋە ئاخىرقى دۇنياغا بولغان ئىشەنچىسىنى يوق قىلغان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن ئۈمىدسىزلىك ۋە چۈشكۈنلۈك ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
ئابدۇشۈكۈر 2000-يىلىنىڭ بېشىدا دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيەسىنى يېزىپ پۈتتۈرۈپ ھەمدە ئۇنى باھالاشتىن ئۆتكۈزۈپ، ئىككى يېرىم يىل ئىچىدە دوكتورلۇق ئوقۇشىنى تاماملاپ، فاكۇلتېت تارىخىدا ئوقۇشنى ئەڭ تېز پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچى بولۇپ قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئوقۇغان فاكۇلتېتنىڭ ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلىرى ئۇنىڭ شەرىپىگە مەخسۇس بىر چوڭ ئوقۇش پۈتتۈرۈش زىياپىتى ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ بېرىدۇ. ئۇنىڭ دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيەسى كىتابچە قىلىنىپ، كۇتۇپخانىغا قويۇلىدۇ، ئۇنىڭ ئېلېكترونلۇق نۇسخىسى ئىنتېرنېت تورىغا قويۇلىدۇ. ئۇنىڭغا قىزىقىدىغانلار ئۇنىڭ دىسسېرتاتسىيەسىنى تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتىن كۆرەلەيدۇ:
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
خىرىستىيانلار سارتېرىنى تەڭرىنى تونۇماسلىق سەۋەبى بىلەن ماتېرىيالىست سۈپىتىدە ئەيىبلىگەن بولسا، كوممۇنىستلار ماتېرىيالىست بولمىغانلىقى بىلەن ئەيىبلىگەن ئىدى.[6] خىرىستىيانلار ئىنساننىڭ ئۆزى تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى تەڭرى تەرىپىدىن يارىتىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان بولغاچقا، سارتېرىنىڭ پەلسەپەسى ئۇلارنىڭ چۈشەنچىسىگە پۈتۈنلەي قارشى ئىدى. سارتېرى ئىنسانىڭ پۈتۈنلەي ئۆزى تەرىپىدىن يارىتىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. بۇ سەۋەبتىن سارتېرىنىڭ پەلسەپەسى شەخسىيەتچىلىك ۋە يامانلىق(ئۈمىدسىزلىك)نى تەشۋىق قىلىش بىلەن دىندارلار تەرىپىدىن ئەيىبلەنگەن ئىدى.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
http://edoc.unibas.ch/18/
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
سارتېرى قورقۇنچاق كىشى ئۆزىنى قورقۇنچاق قىلىدۇ. قەھرىمان ئۆزىنى قەھرىمان قىلىدۇ، دەيدۇ.[8] بۇ مەنىدە، ئۇ ئىنساننىڭ ئۆزىنى پۈتۈنلەي ئەركىن شەكىلدە يارىتالايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. سارتېرى دېگەندەك ئىنسان قانداق بولىمەن، دېسە شۇنداق بولالامدۇ؟ بۇ سوئالغا كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ ئوخشىمىغان جاۋاب بېرىدىغانلىقى ئېنىق. زامانىۋى دۇنيا ئىنساننىڭ خالىغىنىنى قىلىشىغا ۋە قانداق كىشى بولىمەن دېسە، شۇنداق بولالىشىغا كۆپ ئىمكان بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئىنسان ئەركىن بولىمەن دەپلا پۈتۈنلەي ھالدا ئەركىن بولالمايدىغانلىقى ھەممەيلەنگە ئېنىق.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرىشىت ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىۋېتسارىيەدىكى ئەڭ چوڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئۇچۇر-تېخنىكا شىركىتىنىڭ تەكلىپى بويىچە ئالىي دەرىجىلىك ئىنژېنېر بولۇپ خىزمەتكە كىرىدۇ. ئۇ خىزمەت ئورنىدىمۇ توختىماي تىرىشىپ ئۆگىنىدۇ. ئۇ خېلى چوڭ مۇرەككەپ ئۇچۇر سىستېما قۇرۇلمىسىنى لايىھەلەش، ئۇنىڭ خاتالىقىنى ئۆز ۋاقتىدا تېپىپ چىقىش ۋە تېخنىكىلىق مەسلىھەت بېرىش قاتارلىق ئىشلاردا ئۆز قابىلىيىتىنى نامايان قىلىپ، كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولىدۇ. شىۋېتسارىيە دۇنياغا ئۆزىنىڭ بانكا سىستېمىسى بىلەن تونۇلغان. بۇ بانكىلار بولسا خەلقئارالىق بانكىلار بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى مۇلازىمەتلىرىنى ھەر كۈنى 24 سائەت ئىچىدە بىر مىنۇتمۇ ئۈزۈپ قويماسلىقى كېرەك. ئابدۇشۈكۈرنىڭ خىزمىتىنىڭ ئاساسلىق قىسمى بانكا سىستېمىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇنى لايىھەلەش، ئۇنى تەلەپ بويىچە سەپلەشتۈرۈش، يېڭى تەلەپلەرنى ۋاقتىدا بېجىرىپ بېرىش، سىستېمىنىڭ تۇراقلىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە سىستېمىنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش قاتارلىق مۇرەككەپ ئىشلارنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ھازىر ئابدۇشۈكۈر يەنە بىر گۇرۇپپىغا مەسلىھەت بېرىش ۋە ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىش قاتارلىق ئىشلارغىمۇ مەسئۇل بولۇۋاتىدۇ.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت يۇقىرىدىكى شىركەتتە ئىشلەش جەريانىدا ھەر يىلى دېگۈدەك ئامېرىكىنىڭ سان فرانسىسكو، ئورلاندو ۋە ئائۇستىن (ئائۇستىن) شەھەرلىرى، شۇنداقلا ئامستېردام ۋە بىريۇسسېل، ئۇلم، ۋىسبادېن، سيۇرىخ قاتارلىق شەھەرلەردە ئېچىلغان خەلقئارالىق ئىلمىي دوكلات يىغىنلىرىغا قاتنىشىپ تۇردى.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت ھازىر شىۋېتسارىيە دۆلەتلىك تېلېكومنىڭ ئۇچۇر-تېخنىكا تارمىقىدا ئۈچ گۇرۇپپا ئىنژېنېرلارغا تېخنىكىلىق يېتەكچى (Technical Lead of High Engineering Team) ۋە «تېخنىكىلىق لايىھەلىگۈچى» (Solution Architect) بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق خىزمەت دائىرىسى شىۋېتسىيە بانكىلىرىنىڭ سىستېمىلىرىنى لايىھەلەشتىن ئىبارەت.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
سارتېرى يەنە ئىنسان تەبىئىي دېگەن نەرسىنىڭ يوق ئىكەنلىكىنى، ئەمما، ئومۇمىي ئىنسانلىق ھالىنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ.[9] بۇ دېگەنلىك، سارتېرى ئىنسان ھەققىدىكى قېلىپلىشىپ قالغان بارلىق چۈشەنچە ۋە بىلىملەرنى ئىنكار قىلىدۇ. ئۇنىڭغا نىسبەتەن ، ئىنسان ئۆزىنى ئەركىن يارىتىدىغان ۋە تاللاش ئېلىپ بارىدىغان بولغاچقا، ئۇ ئىنسان تەبىئىتى ھەققىدە ئويلىنىپ ئولتۇرمايدۇ. سارتېرى ئوتتۇرىغا قويغان مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسى ئىنساننىڭ ئۆزىنى ئۆزى يارىتىشچانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان بولغاچقا، ئىنساننىڭ تارىخ، يىلتىز ۋە ئەنئەنە بىلەن بولغان مۇناسىۋېتىنى ئۈزۈپ تاشلاشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت مەيلى قايسى ئورۇندا بولمىسۇن، ھازىرغا قەدەر ئۆزىنىڭ خىزمەت ۋەزىپىسىنى تەلەپتىنمۇ ئارتۇق ئورۇنلاپ كەلدى. بىلمىگەن نەرسىلىرىنى بىلگەنلەردىن سورىدى ياكى كىتاب-ماتېرىياللاردىن ئىزدەپ تېپىپ ئۆگەندى. ئۇ بىلمەسلىكنى ئەمەس، سورىماسلىقنى ئەيىب كۆردى. جاپادىن قورقمىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ مەيلى نېمە ئىش قىلسۇن، ئۇنىڭدا نەتىجە قازىنىپ، خىزمەتداشلىرىنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولۇپ كەلدى.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
سارتېرى يەنە ئىنساننىڭ پۈتۈنلەي ئەركىنلىكىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئۇ شۇنداق دەيدۇ“ ئىنسان ئەركىن بولۇشقا مەھكۇمدۇر، مەجبۇرىدۇر. ئەركىن بولۇشقا مەجبۇردۇر. چۈنكى، يارىتىلمىغان.[10] گەرچە سارتېرى ئىنساننىڭ پۈتۈنلەي ئەركىن ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويسىمۇ، ئىنساننىڭ ئۆزىنىڭ ئەركىنلىكى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتلەرنى تىلغا ئالمايدۇ. ئەسلىدە، ئەركىنلىك شەخسىنىڭ ئۆزىگىلا مەنسۇپ نەرسە ئەمەس. ئەركىنلىك كۆپىنچە ھالدا باشقىلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. سارتېرى گەرچە ئەركىنلىكنىڭ باشقىلار ئەركىنلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويسىمۇ، ئەمما بۇ مۇناسىۋەتنى مەنتىقسىز بىر شەكىلدە ئېچىپ بىرىدۇ. ئۇ، بىزنىڭ ئەركىنلىكىمىز باشقىلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. ئەمما، بىز ئۆزىمىزگە ئەركىنلىك ئىزدىگەنلىكىمىز ئۈچۈن باشقىلارغىمۇ ئەركىنلىك ئىزدەش مەجبۇرىيتىدە قالىمىز، دەيدۇ.[11] ماڭا نىسبەتەن ، بىزنىڭ خالىغانچە تاماكا چېكىش ئەركىنلىكىمىز مەۋجۇت بولسىمۇ، ئەمما، چەككەن تاماكىمىز ئارقىلىق باشقىلارنى زەھەرلىمەسلىك مەسئۇلىيىتىمىز بولىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئەركىنلىك پەقەت شەخسىنىڭ ئۆزى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك نەرسە بولماستىن، باشقىلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. ئەركىنلىك بۇ نۇقتىدا ئۆز ھەرىكىتىگە ۋە باشقىلارغا مەسئۇل بولۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. چۈنكى، ئىجتىمائىي دۇنيادا بىزنىڭ ھەرقانداق ئەركىن ھەرىكىتىمىزنىڭ باشقىلارغا تەسىرى بولىدۇ. بىز ئۆز ئەركىنلىكىمىز بار دەپ خالىغان يەردە يالىڭاچ يۈرەلمەيمىز. چۈنكى، يالىڭاچ يۈرۈش ئەركىنلىك بولسىمۇ، ئەمما، يالىڭاچ يۈرسەك يالىڭاچ كىشىلەرنى كۆرۈشنى خالىمايدىغان كىشىلەرنىڭ غۇرۇرىغا ۋە ئىززىتىگە دەخلى-تەرۇز قىلغان بولىمىز. بۇ خۇددى يالىڭاچ يۈرۈيدىغانلار ئۇرىنىۋالغانلارنى كۆزىگە سىغدۇرالمىغىنىدەك بىر ئىش. بۇ نوقتىدا دېموكراتىيە دېگەن نەرسە ئۆزىگە ئوخشىمايدىغان كىشىلەرنى كۆزىگە سىغدۇرۇش ۋە ئۇلارغا ھۆرمەت قىلىش ئارقىلىق ئىرىشىلىدۇ. بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان ھەر ئىككى تەرەپ قارشى تەرەپنىڭ ئىشىغا ئارىلاشمىغان ئەھۋال ئاستىدىلا ئاندىن جەمئىيەتتە ئىناقلىق ۋە دىموكراتىيە شەكىللەنگەن بۇلىدۇ.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
دېمەك، ئىنىمىز ئابدۇشۈكۈر ھازىرغىچە دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق خەلقئارالىق ئىلمىي ژۇرناللارنىڭ بىرى بولغان «ئىلىم-پەن ژۇرنىلى»دا ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلىپ، ھازىر يەنە دۇنيادىكى ئىقتىساد ساھەسىگە تەسىرى ئەڭ چوڭ ئورۇنلارنىڭ بىرى بولغان شىۋېتسىيە بانكىلىرىغا ئۇچۇر-تېخنىكا مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدىغان ئورۇندا ئالىي دەرىجىلىك تېخنىكا خادىمى ۋە تېخنىكىلىق يېتەكچى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. مەن بۇ ئىنىمىزدىن ناھايىتى پەخىرلىنىمەن.
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
يۇقىرىقى مىسالغا ئوخشاش، جەمئىيەتتە نۇرغۇن يەرلەردە شەخسىنىڭ قوپال ۋە ئىپتىدائىي ئەركىنلىكى چەكلەنگەن بولىدۇ. چۈنكى، جەمئىيەت نوقۇل ھالدا بىر كىشىدىن تەركىب تاپمايدۇ. پەرقلىق ئىدىيە، چۈشەنچە ۋە قاراشقا ئىگە كىشىلەردىن تەركىب تاپىدۇ. يەنە مىسال ئالساق، ئىنساننىڭ ئاق چېكىش ئەركىنلىكى بار، دېگەندىمۇ بۇ ئەركىنلىك ئاتا-ئانىمىزنىڭ پۇلىنى بۇزۇپ چېچىش، باشقىلارغا كېسەل يۇقتۇرۇش، باشقىلارنى چۈشكۈنلەشتۈرۈش… قاتارلىق نۇرغۇنلىغان مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ نۇقتىدا سارتېرى تەكىتلىگەن ئەركىنلىك مەسئۇلىيەتسىز ئەركىنلىك بولۇپ چىقىدۇ.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
2015-يىلى 4-ئاينىڭ 17-كۈنى
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
ماڭا نىسبەتەن ئەركىنلىك دىيالېكتىك مۇناسىۋەت ئۈستىگە قۇرۇلغان بولىدۇ. بۇ دېگەنلىك، مەلۇم بىر كىشىدە ئەركىنلىك بولمىغان ۋاقتىدىلا، باشقا بىر كىشىدە ئەركىنلىك شەكىللەنگەن بولىدۇ. مەسىلەن، مەلۇم بىر ئاممىۋى ئاشخانىدا مەلۇم بىر كىشى مىنىڭ ئەركىنلىكىم، دەپ ۋاقىرالمايدۇ ياكى باشقىلار بىلەن سوقۇشالمايدۇ. ئەگەر بۇنداق ئىش يۈز بەرسە، باشقا كىشىلەرنىڭ تىنچ تاماق يېيىشىگە تەسىر كۆرسەتكەن بولىدۇ. دېمەككى ، بىر كىشىنىڭ ئەركىنلىكىنى ئىككىنچى بىر كىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ.
دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت
http://www.meripet.com/2015/20150417_chetel_uyghur7.htm
سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىكى
سارتېرىنىڭ پىكىرلىرى قارىماققا كىشىنى جەلپ قىلىدىغاندەك قىلسىمۇ، ئەمما، ئۇ ئىنسان ۋە ئۇنى ھالى ھەققىدە تولىمۇ ئىدېئال پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ، ئۇنىڭ پىكىرلىرى تولىمۇ كۆپ تەنقىدلەرگە دۇچ كەلگەن.
تەنقىدلەرنى ئاساسلىقى ئۈچ نۇقتىغا يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ. بىرىنچىسى، سارتىرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسىدە زىتلىق بار. ئىككىنچىسى، بۇ پەلسەپە، بىلىمگە، ھەقىقەتكە، تەدرىجىي تەرەققىياتقا ۋە دېتېرمىنىزم(决定论determinst)[12]غا ئارقىسىنى قىلغان. ئىنساننىڭ تارىخ، جەمئىيەت ۋە خەلق بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئۈزۈشنى تەشەببۇس قىلغان. ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ۋە سىياسىي ھەرىكەتتىن قاچقان. تېخىمۇ توغرىسى، مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسى ئىنساننى ئەقىلگە تايىنىپ ھەرىكەت قىلىشتىن تۇغۇلما تۇيغۇ(instinct)غا ئەگىشىشكە چاقىرىدۇ. ئۈچىنچىسى، سارتېرىنىڭ مەۋجۇدىيەتچىلىك پەلسەپەسى دىن ۋە ئەخلاقنىڭ تېشىدا.[13]
يەنە كېلىپ بۇ پەلسەپە ئەخلاق ۋە دىننى ئىنكار قىلىدىغان بولغاچقا، ئىنساننىڭ بارلىق بەختى ۋە خۇشاللىقىنىڭ پەقەت ئۆزىنىڭ قۇلىدا ئىكەنلىكىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. سارتېرىغا نىسبەتەن ئومۇمىي بىر ئەخلاق يوقتۇر.[14] سارتېرى ئەخلاقنىڭ ئىنسان ھەرىكىتىگە بولغان يېتەكچىلىك رولىنى ئىنكار قىلغان بىلەن ئىنساننىڭ ياخشىلىق ۋە يامانلىق ئارىسىدىكى چۈشەنچىلىرىنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن نورمال ئىنسانىي پىكىر بىلەن تەمىنلىمەيدۇ. ئەمما، سارتېرى ئىنساننىڭ ئۆزىنى يارىتىشچانلىقى بولغانلىقى ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ھەرىكىتىگە ئۆزى مەسئۇل بۇلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ.[15] ئۇ يەنە باشقىلار ئۈچۈن ياخشى بولمىغان نەرسىنىڭ بىز ئۈچۈنمۇ ياخشى بولمايدىغانلىقىنى، ئىنساننىڭ ئۆزىنىڭ قانداق بۇلىشىنى تاللىغان ۋاقىتتا، باشقىلارنىڭ قانداق بۇلىشى كېرەكلىكىنىمۇ تاللايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ.[16] بۇ پىكىر قارىماققا، ياخشىدەك كۆرۈنگەن بىلەن ئىجتىمائىي دۇنيادا شەخسىنىڭ تاللىشى ناھايىتى كۆپ بولىدۇ. ئىنسان كۆپ خىل بولىدۇ. بىر كىشى ئۈچۈن ياخشى بولغان نەرسە باشقىلار ئۈچۈن ياخشى ھېسابلانمايدۇ. ئىجتىمائىي دۇنيادىكى كۆپ خىللىق ئىچىدىن ئۆزىگە ياخشى بولۇش ئارقىلىق باشقىلارغا ياخشى بولىدىغان ئىنسانلىق ھالىتىنى يارىتىش ئەمەلىيەتتە چېكىدىن ئاشقان ئىدىئالىزىمدىن باشقا نەرسە ئەمەس. ئۇنىڭ ئۈستىگە سارتېرى ئىنساننىڭ ئۆزى بىلەنلا بۇلىدىغانلىقى ۋە ئەركىنلىكىنى تەشەببۇس قىلىدىغان بولغاچقا، باشقىلارنىڭ قانداق بۇلىشى ۋە ياخشىلىقى ھەققىدە ئۆلچەم ۋە نىزام قويۇش بىر-بىرىگە زىتلىقتىن ئىبارەت. بۇنداق بولغاندا، سارتېرى ئۆزى تەشەببۇس قىلغان ئىنسان ئەركىنلىكى چۈشەنچىسىگە ئۆزى قارشى چىققان بولىدۇ.
[1] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.8
[2] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.7
[3]Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s. 8
[4] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.40
[5] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.9
[6] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.26
[8] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.58
[9] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.61
[10] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.47
[11] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.69
[12] كەسكىنلىك، بىر ئىش ھەققىدە كىسىپ ھۆكۈم چىقىرىش
[13] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.15-16
[14] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.52
[16] Jean Paul Sartre, 1996, Varoluşçuluk, 2015, yirmi beşinci baskısı, s.41
تاڭ سۇلالىسى
left|thumb|350px|تاڭ سۇلالىسى تاڭ سۇلالىسى تاڭ تەيزوڭ لى شىمىننىڭ بۇۋىسى لى خۇ تاڭ بەگلىكىنىڭ بېگى بولۇپ، لى شىمىننىڭ دادىسى لى يۈەن بۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلغان ۋە دۆلەت قۇرغاندا «تاڭ »نى دۆلەت نامى قىلغان.
7 - نويابر
ياكى 7 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 311 - (كەبىسە يىلى 312 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 54 كۈندۇر.
تاڭ سۇلالىسى
تاڭ سۇلالىسى ھەققىدە
جۇڭگو تارىخلىرىدە تاڭ سۇلالىسى جۇڭگو تارىخىدىكى ئەڭ بۈيۈك ۋە ئەڭ قۇدرەتلىك بىر خانلىق سۈپىتىدە <<بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى>> (大唐) دەپ ئىپتىخارلىق بىلەن تىلغا ئېلىنىدۇ. دۆلەت ئىچىدە مۇتلەق كۆپ سانلىق تارىخ ھەۋەسكارلىرىمۇ تاڭ سۇلالىسىنى جۇڭگو تارىخىدىلا ئەمەس، بەلكى دۇنيا تارىخىدىمۇ قۇدرەتلىك بۈيۈك خانلىقلاردىن بىرى دەپ مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ.
تاڭ سۇلالىسى شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن بىۋاستە ياردەم بېرىشى بىلەن دۇنياغا كېلىدۇ. مىلادى617-يىلى سۈي سۇلالىسىنىڭ تەييۈەن ئايمىقىنىڭ ھال سوراش ئامبىلى، سىيانپىي نەسلىدىن بولغان لى يۈەن ئۆز قولى بىلەن نامە يېزىپ، ليۇ ۋېنجۇڭ دېگەن ئادەمنى شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئەينى چاغدىكى قاغانى ئىشبارا قاغانغا ئالاھىدە سوۋغا-سالاملار بىلەن ئەلچىلىككە ئەۋەتىپ، سۈي سۇلالىسى خانلىقىغا بىللە ھۇجۇم قىلىشنى، ئولجىغا چۈشكەن قىز_يىگىت (قاۋۇل ئەمگەك كۈچلىرىنى كۆزدە تۇتىدۇ) لەرنى ۋە بارلىق ئالتۇن-كۈمۈش، قاشتېشى، يىپەك-كىمخاپ قاتارلىق قىممەت باھالىق بويۇملارنى ئىشبارا قاغانغا تاپشۇرۇپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىپ تەكلىپ بېرىدۇ. بۇ چاغدا سۈي سۇلالىسىنىڭ شىمالىدىكى ليۇ جۇۋۇ، لياڭ شىدۇ، گوزىخې، ھەتتا ئەينى زاماندا ھازىرقى خېبىي ئۆلكىسىنى زىلزىلىگە سالغان دېھقانلار ئىنقىلابىنىڭ باشلىقى دۇجيەندې قاتارلىق قوزغىلاڭچى گۇرۇھلارنىڭ بارلىق ئاتامانلېرىمۇ كەينى-كەينىدىن ئىشبارا قاغانغا بېقىندىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ ئەلچى ئەۋەتىدۇ. قوزغىلاڭچىلار ھەتتا شەرقىي كۆكتۈرۈك خانلىقىنىڭ ئۆزلىرىنى قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، ئۆزلىرى تۇتۇۋالغان سۈي سۇلالىسىنىڭ خاقانى سۈي ياڭدىنىڭ خانىشى شياۋخوۋنى ئىشبارا قاغانغا تەقدىم قىلىپ كۆكتۈرك خانلىقىدىن مەدەت تىلەيدۇ.
ئىشبارا قاغان ئەتراپلىق ئويلاشقاندىن كېيىن ئاخىرى لى يۈەننى نۇقتىلىق يۆلەپ يېڭى ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىرىشنى قارار قىلىدۇ. ھەمدە لى يۈەندىن «ئىشبارا قاغانغا باش ئۇرۇپ قاغاننى ئىززەتلەش ۋە بېقىندىلىق قائىدىسىنى بۇزماسلىق» ھەققىدە ۋەدە بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. لى يۈەن ئىشبارا قاغاننىڭ بۇ تەلىپىگە جان دەپ ماقۇللۇق بىلدۈرىدۇ. شۇندىن كېيىن ئىشبارا قاغان لى يۈەنگە ئات ۋە تۇغ تەغدىم قىلىدۇ. دېھقانلار قوزغىلاڭلىرىنىڭ ئاتامانلىرىدىن ليۇجۇۋۇغا «دېڭياڭ قاغان»، لياڭ شىدۇغا «ئىش بىلەرمەن تەڭرىقۇت» ۋە «دادۇ بىلگە قاغان»، گوزىخېغا «ئۆرى شات»، جاڭ چاڭسۇنغا «قېرى تېكىن» دېگەن شەرەپ ئۇنۋانلىرىنى بېرىدۇ. شۇنداق قىلىپ مىلادى 617-يىلى 6- ئايدا شەرقىي كۆكتۈركلەرنىڭ كۈچلۈك ھەربىي ياردىمىگە ئېرىشكەن لى يۈەن 30 مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن سۈي سۇلالىسىنى ئاغدۇرۇش ئۇرۇشىغا يۈرەكلىك ئاتلىنىپ چىقىدۇ. ھەمدە 618- يىلى 5- ئايدا سۈي سۇلالىسىنى ئاغدۇرۇپ، چاڭئەننى پايتەخت قىلغان بۈيۈك تاڭ سۇلالىسىنى قۇرۇپ چىقىدۇ.لى يۈەن زامانىلىرىدا تاڭ سۇلالىسى باشتىن-ئاخىر شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىغا بولغان بېقىندىلىق مۇناسىۋىتىدە چىڭ تۇرۇپ كېلىدۇ. لى يۈەن سىيانپىلارنىڭ توقبات نەسلىدىن بولغاچقا، تاڭ سۇلالىسى تۈركلەر تەرىپىدىن «تابغاچ خانلىقى» دەپ ئاتىلىدۇ. چۈنكى سىيانپىلار، يەنى سىيانپىلار تەۋە بولغان توڭغۇسلار قەدىمكى ۋاقىتلاردا ئەسلىدە تۈركلەرنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، كېيىنچە، يەئنى مىلادىيە 47- يىلى ھونلار ئىككىنچى قېتىم شىمال، جەنۇپ دەپ ئىككىگە بۆلۈنۈپ، شىمالىي ھونلار 91- يىلى غەرپكە كۆچكەندىن كېيىن) ئۇلار تۈركلەردىن بۆلۈنۈپ چىقىپ ئايرىم بىر يول بىلەن ئۆز ئالدىغا تەرەققىي قىلىپ، تىل ۋە ئۆرپ- ئادەت جەھەتتىن تۈركلەردىن پەرقلىق بىر خەلققە ئايلانغان ئىدى. شۇڭا، تۈركلەر تاڭ سۇلالىسىنى "تۈركلەرنىڭ بىر تارمىقى"دېگەن مەنىدە تۈركچە «تاۋغاچ خانلىقى» دەپ ئاتىغان. شۇندىن باشلاپ<<تاۋغاچ>>دىگەن بۇ ناممۇ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىكى خەنزۇلارنى كۆرسىتىدىغان ئورتاق نام بولۇپ قالغان. لى يۈەن تۈركلەرنىڭ ھەربىي ياردىمىگە ئىگە بولۇپ ئۆز خانلىقىنى تىكلىگەچكە، ئىشبارا قاغانغا ئىلگىرى- ئاخىرى بولۇپ ھەددى- ھېساپسىز سوۋغا- سالاملارنى بېرىدۇ. ئىشبارا قاغان قۇتلۇق تېگىننى تاڭ ئوردىسىغا ئەۋەتكەندە، لى يۈەن تەيجى ئوردىسىدا ئالاھىدە توققۇز قەبىلىنىڭ نەغمىسىنى ئورۇنلاتقۇزۇپ، قۇتلۇق تېگىننى ھەشەمەتلىك زىياپەت بېرىپ كۈتىۋالىدۇ. تاڭ پادىشاھى لى يۈەننىڭ تۈركلەرگە تۆۋەنچىلىك بىلەن چوڭقۇر ھۆرمەت بىلدۈرۈپ، ئۇلارنىڭ خىزمىتىدە بولۇشى ئەلۋەتتە تېگىشلىك ئىدى. 619-يىلى ئىشبارا قاغان ۋاپات بولىدۇ. ئورنىغا ئىنىسى ئېلتەبىر شاد تەختكە چىقىپ، چۇرلۇق قاغان دەپ ئاتىلىدۇ. تاڭ سۇلالىسى ئىشبارا قاغاننىڭ ۋاپات بولغانلىقىدىن خەۋەر تېپىپ، ئوردىدا ئۈچ كۈن خىزمەت توختۇتۇپ ماتەم بىلدۈرىدۇ (بۇ خۇددى بايراقنى يېرىم چۈشۈرگەنگە باراۋەر كېلەتتى)، شۇنىڭ بىلەن بىرگە تاڭ سۇلالىسى ئالاھىدە ئەلچىلەرنى ئەۋەتىپ ئىشبارا قاغانغا ماتەم بىلدۈرۈش بىلەن بىرگە، يەنە شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىغا 30 مىڭ توپ كىمخاپ ھەدىيە قىلىدۇ. چۇرلۇق قاغان پەقەت بىر يىللا تەختتە ئولتۇرۇپ 620- يىلى ۋاپات بولىدۇ، ئورنىغا ئىنىسى باغادۇر شاد تەختكە ۋارىسلىق قىلىپ، ئېلىك قاغان دەپ ئاتىلىدۇ. تاڭ سۇلالىسى چۇرلۇق قاغاننىڭ ۋاپات بولغانلىق خەۋىرىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، خۇددى ئالدىنقى قېتىمغا ئوخشاش چۇرلۇق قاغاننىڭ ئۆلۈمىگىمۇ ئاتاپ سوۋغا- سالام ئەۋەتىدۇ.
چۇرلۇق قاغان ھايات ۋاقتىدا ئىلگىرىكى سۈي سۇلالىسىنىڭ شاھزادىسى سىيانپىلاردىن بولغان ياڭ جىڭداۋنى (سۈي سۇلالىسىنى قۇرغۇچىلارمۇ سىيانپىلارنىڭ يۈيۋېن قەبىلىسى بولۇپ، بىراق ئۇلار ئاساسى جەھەتتىن خەنزۇلىشىپ كەتكەن ئىدى) دىڭشياڭ ئايمىقى (ھازىرقى سەنشى ئۆلكىسىدە) نىڭ بېگى قىلىپ تەيىنلەپ، سۈي سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىدا تۈركلەرگە قېچىپ كېلىۋالغان ئون مىڭغا يېقىن قەۋمنى ئۇنىڭغا ئۆتكۈزۈپ بېرىپ، شۇ ئارقىلىق تاڭ سۇلالىسىنى چەكلەپ تۇرۇش مەقسىدىگە يەتمەكچى بولغان ئىدى. لېكىن كېيىنچە بۇ ئايماقنىڭ بىر مۇنچە سانغۇنلىرى تاڭ سۇلالىسى تەرىپىگە ئۆتۈپ كەتتى، تاڭ سۇلالىسىنىڭ ۋاپاغا جاپا قىلغانلىغىدىن غەزەپلەنگەن ئېلىك قاغان621- يىلى تاڭ سۇلالىسىگە جازا يۈرۈشى قىلىدۇ، 621 — 626-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا تۈرك قوشۇنلىرى سەددىچىن سېپىلىدىن بۆسۈپ ئۆتۈپ، تاڭ سۇلالىسىنىڭ جەمئىي 33 ئايمىقىغا ھۇجۇم قىلىپ كىرىدۇ. بۇ ئايماقلارنىڭ كونكرت ئورنى ھازىرقى سەنشى، خېبىي، شەنشى، گەنسۇ، نىڭشىيا، چىڭخەي، سىچۈەن، خېنەن قاتارلىق ئۆلكىلەردە بولۇپ، ھازىرقى چوڭ-چوڭ شەھەرلەردىن بېيجىڭ، تەييۈەن، لەنجۇ، تىيەنشۈي، ۋۇۋېي، ئەنياڭ قاتارلىق ئىچكىرىدىكى شەھەرلەر يۇقارقى 33 ئايماقلارنىڭ ھازىرقى ئورۇنلىرىغا توغرا كېلىدۇ. تۈركلەرنىڭ كەلكۈندەك كەلگەن كۈچلۈك ھۇجۇمىدىن ئالاقزادە بولۇپ نېمە قىلارىنى بىلمەي قالغان تاڭ سۇلالىسى، 622- يىلى 4- ئايدا تۈركلەرگە ئەلچى ئەۋەتىپ، ئېلىك قاغانغا پارا بېرىدۇ ۋە مەلىكە ياتلىق قىلىپ بېرىدۇ. لېكىن ئۇرۇش يەنە داۋاملىشىدۇ (قارىغاندا تۈركلەر تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئەدىپىنى ئۇلارنىڭ ئېسىدىن چىقمىغۇدەك دەرىجىدە بېرەيلى دىگەن ئوخشايدۇ). 624-يىلى تۈرك قوشۇنلېرى شەنشىنىڭ گۈەنجۇڭ ئەتىراپى(ھازىرقى شەنشىنىڭ ئوتتۇرا قىسمى)غا قىستاپ كېلىپ،تاڭ سۇلالىسىنىڭ پايتەختى چاڭئەنگە تەھدىت سالىدۇ.تاڭ سۇلالىسى بىر مەھەل پايتەختنى يۆتكىمەكچىمۇ بولۇپ ئاخىرى پادىشاھ لى يۈەننىڭ ئوغلى لى شىمىننىڭ كۈچەپ توسۇشى بىلەن توختاپ قالىدۇ.بۇ چاغدا تاڭ سۇلالىسى ھە دەپ مەلىكە ياتلىق قىلىپ،قۇدۇلۇشۇش ئارقىلىق تېنچلىقنى قولغا كەلتۈرمەكچى بولىدۇ،ئەمما ئۇرۇشنى تۈپتىن توختۇتۇپ قېلىشقا قادىر بولالمايدۇ.626-يىلى8-ئايدا تۈرك قوشۇنلېرى ھازىرقى شەنشىنىڭ ۋۇگۇڭ ناھىيەسىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرىدۇ،تاڭ سۇلالىسى پايتەختى چاڭئەن تۈركلەرنىڭ بىر ھۇجۇمى بىلەنلا قولغا كېلىش گىردابىغا كېلىپ قالىدۇ،بۇ چاغدا لى يۈەننىڭ ئوغلى لى شىمىن تاڭ سۇلالىسىنىڭ پادىشاھلىق ئورنىدا ئولتۇرغان بولۇپ،ئۇ ئۆز سەلتەنەتىنىڭ مانا مۇشۇنداق گۇمران بولۇپ كېتىش پەيتىدە،شەخسەن ئۆزى ۋېيشۈي دەرياسى بويىغا كېلىپ كۆۋرۈك بېشىدا بوز ئات ئۆلتۈرۈپ،تۈركلەر بىلەن ئۆزئارا دوستلۇق ئەھدىنامىىسى تۈزەپ يارىشىدۇ(يارىشىش ئۈچۈن تاڭ سۇلالىسى قانچىلىك بەدەل تۆلىدى بۇ ھازىرچە بىزگە مەلۇم ئەمەس)،شۇندىن كېيىن تۈركلەرمۇ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىن چېكىنىپ چىقىپ كېتىدۇ. بۇ قېتىم پايتەخت چاڭئەننىڭ سۈلھى ئارقىلىق ئامان قېلىش ۋەقەسىنى بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى مۇنداق خاتىرىلەيدۇ: