cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
«ھەممىگە مەلۇم، ئۇلۇغبېك پاجىئەسىدىن ئىلگىرىكى ئۇيغۇرلار ھەرگىزمۇ نوقۇل «كەتمەن بىلەن ھوسۇل»، «ناماز بىلەن غۇسۇل»، «دۇتار بىلەن ئۇسسۇل» دىن ئىبارەت بارى-يوقى ئۈچلا شادىلىق پىرقىرىما چاققا بەند بولغان مىللەت ئەمەس ئىدى.
قېنى ئويلاپ كۆرۈڭچۇ، بۈگۈنكى كۈندە مەنسەپ تاپسا ئۆيمۇ-ئۆي زىياپەت، پۇل تاپسا مەككە-مەدىنىگە زىيارەت، بۇ ئىككىسى بولمىغاندا كاللا-پاقالچاق، ئۆپكە-ھېسىپ چاغلىق تىجارەتتىن باشقىسىغا قۇربىتى يەتمىگەن خەلق يەنىلا كونا مۇقامغا يورغىلىسا، ئەسر ئالماشقان بىلەن ئۇنىڭ رىسقى نېسىۋىسى ئالمىشارمۇ؟!
يېقىنقى بەش ئەسردىن بۇيان دىنىي مەزھەپچىلىك بىلەن مۇرت-مۇخلىسلىق پىرقىۋازلىقى، يۇرتۋازلىق-مېھەللىۋازلىق، موللام ياكى ئەپەندىلىرىمىزدىكى كىچىك گۇرۇھۋازلىق، ئەل غېمىنى مۇز دەرياغا پىرقىرىتىپ چۆرۈۋەتكەن مەنسەپ-بالداق ھېرىسمەنلىكى، تۈركۈم ئېڭى ۋە مىللىي مەدەنىيەت ئىنكارچىلىقىنىڭ تەلۋە دەبدەبىلىرى بىلەن دەل-دەرەخسىز جەزىرىدىكى قۇيۇنتازدەك مەسئۇلىيەتسىز پىتنە-ئىغۋا تۆھمەتخورلۇقى قاتارلىق ئالتە زەھەر تۈپەيلىدىن «ئوغۇز سۈتىدەك ئۇيىماق» دېگەن مەنىدىكى «ئۇيغۇرلار» ئۇيۇشۇش كۈچىنى «ئېچىغان سۈت»كە ئايلاندۇرۇپ قويدى. نەتىجىدە «ئىسمىمىز ئۇيغۇر، ئىشىمىز ئۇرغۇي» بولۇپ چىقتى. »
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
يۇقىرىدىكى مەزمۇندىن قارىغاندا، ئۇيغۇرلاردا بۇنىڭدىن 5 ئەسىر بۇرۇن، يەنى 1550-يىللىرى بىر چوڭ ئۆزگىرىش بولغان. ئاشۇ ئۆزگىرىشتىن كېيىن ئۇيغۇرلار تېخىمۇ قۇدرەت تېپىش تەرەپكە ئەمەس، ئاجىزلىشىش تەرەپكە قاراپ ماڭغان. شۇ ماڭغانچە بىز مانا بۈگۈنكىدەك ھالەتكە كېلىپ قالدۇق. بىزنىڭ بۇرۇنقى ئىش-ھەرىكىتىمىز بىزنىڭ ھازىرقى تەقدىرىمىزنى بەلگىلىدى. بىزنىڭ ھازىرقى ئىش-ھەرىكىتىمىز، بىزنىڭ كەلگۈسىدىكى تەقدىرىمىزنى بەلگىلەيدۇ. شۇڭا ھازىر قانداق قىلىش توغرىسىدا ناھايىتى ئوبدان ئويلىنىشىمىز كېرەك. «بىزنىڭ ھازىر تاللىۋالغان ياشاش يولىمىز توغرىمۇ؟» دەپ سورىشىمىز، ھەمدە بۇ ھەقتە قاتتىق ئويلىنىشىمىز كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىللە بىزدە بۇنىڭدىن 5 ئەسىر بۇرۇن نېمە ئۆزگىرىشلەر بولغانلىقىنىمۇ بىلىۋېلىشىمىز، شۇ چاغدىكى تەجرىبە-ساۋاقلارنى ئوبدان يەكۈنلەپ چىقىپ، ئۇنى ئۆزىمىزنىڭ يېڭى ئەۋلادلىرىغا بىلدۈرۈشىمىز كېرەك. ئوخشاش ئىشنى تەكرارلاۋېرىپ، ئۇنىڭدىن باشقىچە نەتىجە كۈتۈش بىر خىل ئۇچىغا چىققان ئەخمەقلىق. بىز تارىختىكى خاتالىقلىرىمىزنى تەكرارلىماسلىقىمىز ئۈچۈن، بۇرۇنقى تەجرىبە-ساۋاقلىرىمىزنى ئوبدان يەكۈنلەپ چىقىشىمىز كېرەك. مەن ئۇيغۇرلارغا بۇنىڭدىن 5 ئەسىر بۇرۇن نېمە بولغانلىقى ئۈستىدە ئازراق ئىزدىنىۋاتىمەن. ئەمما ھازىرقى ئەھۋالىم بۇ جەھەتتىكى ئىزدىنىشلىرىمنىڭ نەتىجىلىك بولۇشىغا زۆرۈر ئىمكانىيەتلەرنى ھازىرلاپ بېرەلمەيۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا مەن ئىمكانىيىتى بار ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ بۇ ئىشقا بىر كۈچەپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئۆزىمىزنى توغرا ۋە تولۇق چۈشىنىشنىڭ بىر ئۇسۇلى ئۆزىمىزنى باشقىلار بىلەن سېلىشتۇرۇپ بېقىشتۇر. مەن ئوقۇرمەنلەرگە مۇشۇ جەھەتتە بىر ئاز پايدىسى بولسۇن ئۈچۈن، يەھۇدىلار توغرۇلۇق ئىككى پارچە ماقالە يازدىم. ياپونلۇقلار توغرۇلۇق مەزكۇر ماقالىنى يازدىم. ياپونلۇقلارنى بىر پارچە ماقالىدە تولۇق تونۇشتۇرۇپ بولۇش مۇمكىن ئەمەس. شۇڭلاشقا مەن ئۇلار توغرۇلۇق يەنە بىر-ئىككى پارچە ماقالە يېزىلشىم مۇمكىن. مەن بارلىق قېرىنداشلاردىن مەزكۇر ماقالىدىكى مەزمۇنلارنى تولۇقلايدىغان مەزمۇنلار بولسا، ئۇلارنى ھەممىمىز بىلەن ئورتاقلىشىشىنى چىن كۆڭلۈمدىن ئۈمىد قىلىمەن.
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
مۇھەممەد پەتھى نادىي.
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
بۇ ماقالىنى ھەچ كىمدىن سورىماي، مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا باشقا ھەر قانداق تورغا چىقارسىڭىز بولىۋەرىدۇ.
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
پايدىلانغان ماتېرىياللار:
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
ئالىملار ۋە دانالارنىڭ دوستلۇقنىڭ ھەقىقى ماھىيىتى ۋە ئەھمىيىتىگە دالالەت قىلىدىغان ناھايىتى ھېكمەتلىك سۆزلىرى بولۇپ، ئەبۇ ھىلالىل ئەسكىرى مۇنداق دېگەن:
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
[1] بىلىمخۇمار، «يەھۇدىلارنىڭ كۈچلۈك بولالىشىدىكى مۇھىم ئامىللار»
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
دوستلۇق دېمەك، قەلىبلەرنىڭ بىر- بىرىنى ياخشى كۈرۈشكە ئىتتىپاقلىشىشىدۇر. ئەگەر ئىككى كىشى بىر- بىرىگە بولغان مېھرى - مۇھەببىتىنى ئىزھار قىلىشسا، ئىچكى دۇنياسى بىلەن تاشقى كۈرۈنىشى بىرلەشسە دوست دەپ ئاتىلىدۇ.
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
https://web.archive.org/web/20140107213248/http://bbs.misranim.com/thread-114545-1-1.html
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
ئۇ، يەنە مۇنداق دېگەن: دوستلۇق مېھرى مۇھەببەتنىڭ كۈچىدۇر.
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
[2] «2013-يىلى قايسى دۆلەت خەلقلىرى ئەڭ ساپالىق خەلق بولۇپ باھالاندى؟»
https://web.archive.org/web/20140402040858/http://bbs.misranim.com/thread-116266-1-1.html
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
ئەبۇ ئېلىي رەھىمەھۇللاھ: دوستلۇق قەلىبلەرنىڭ مېھرى – مۇھەببەت ئۈستىگە بىرلىشىشىدۇر دېگەن.
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
[3] يۇسۇف قەرداۋىنى، « مۇسۇلمانلارنىڭ 20-ئەسىردىكى مەغلۇبىيەتلىرى »
https://web.archive.org/web/20140209023741/http://bbs.bagdax.cn/thread-21183-1-1.html
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
دوستلۇق بىر- بىرىگە، مېھرى- مۇھەببەت كۆرسىتىش ئۈستىگە قورۇلغان بولۇپ، ياسالمىلىق ياكى تەكەللۇپ بولماستىن بەلكى قەلب ئىشىدۇر. شۇڭا سىزنىڭ ئاغىزىڭىزدىلا دوستلۇق ئىزھار قىلىشىڭىز، ئەرزىمەس بىر دوستلۇق بولۇپ، ئۇنداق دوستلۇق زور كۈنلەردە پوت تىكىپ تۇرالمايدۇ. سىزنىڭ سەمىمىي دوستىڭىز، سىزگە ھەقىقى كۈيۈنگەن ۋە ياخشى نەسىھەتلەرنى قىلغان كىشىدۇر.
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
[4] «ياپونلۇقلار روھى» (ياماتو داماشىئى، 大和魂)
http://en.wikipedia.org/wiki/Yamato-damashii
[5] Albrecht Fürst von Urach, «The Secret of Japan’s Strength», 1943.
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
لېكىن نەسىھەت قىلدىم دەپ، دوستلۇققا تەسىر يەتكۈزۈدىغان قوپال ۋە يىرىك سۆزلەرنى قىلماسلىق، بەلكى مېھرى – شەپقەت ۋە كۆيۈنۈش ئىزھار قىلىش ئارقىلىق چىرايلىق ۋە گۈزەل بىر شەكىلدە نەسىھەت قىلىش كېرەك.
بالىلار تەربىيىسىدىكى بىپەرۋالىق ۋە چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىش:
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
[7] Colgate Baker, «The real Japanese character», in «Independent», pp. 641-644. Year and issue number are not known.
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
بالىلارنى تەربىيىلەش تۈنجى بولۇپ ئاتا- ئانىلارغا، ئاندىن قالسا ئوقۇتقۇچى ۋە تەربىيىچىلەرنىڭ زىممىسىگە يۈكلىنىدىغان مۇھىم بىر مەسئۇلىيەت بولۇپ، بالىلارنىڭ يېمەك- ئىچمىكى ۋە كىيىم كىچىكىنى بىرىش، بالىلارنى تەربىيلىگەنلىك بولمايدۇ. چۈنكى بالا – تەربىيىسى بۇنىڭدىن ئۇلۇغ ۋە قىممەتلىكتۇر.
ئىمامى ئەبۇ ھامىد ئەلغەزالىي رەھىمەھۇللاھ مۇنداق دەيدۇ: بالىلار ئاتا- ئانىلار ئۈچۈن ئامانەتتۇر. بالىلارنىڭ قەلبى ھېچقانداق بىر نەرسە نەقىشلەنمىگەن ۋە ياكى رەسىممۇ سىزىلمىغان قىممەتلىك بىغۇبار بىر گۆھەرگە ئوخشاش بولۇپ، ئۇنىڭغا نېمە سىزىشنى خالىسا شۇنى سىزغىلى ۋە قانداق ئىشلىتەي دېسە شۇنداق ئىشلەتكىلى بولىدۇ. جۈملىدىن كىچىك بالىلار، كىچىكلىكىدە ياخشى ئىشلارغا ئادەتلەنسە، ياخشى ئىلىملەر ئۆگىتىلسە دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە بەخت سائادەتكە ئىرىشىدۇ ۋە ئۇ ئېرىشكەن ساۋابقا   ئاتا – ئانىسى، ئوقۇتقۇچىسى ۋە تەربىيلىگۈچىلىرىمۇ شېرىك بولىدۇ.
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
[9] List of countries by life expectancy
http://en.wikipedia.org/wiki/Lis. . . life_expectancy ‏
قانداق قىلغاندا بالىلىرىڭىزنىڭ دوستى بولالايسىز؟
ئەگەردە، ئۇ بالا يامان ئىشلارغا كۆنۈپ قالسا، ھايۋانلارغا ئوخشاش تېپىپ قۇيۇپلا تاشلىۋېتىلسە ۋە ئەسكى ئادەملەردىن بولۇپ قالسا، ئاتا- ئانىسى ۋە تەربىيىچىلىرى گۇناھكار بولىدۇ.
ئەمما، دۇنيادا پەقەت بالىلىرىنى يېمەك- ئىچمەك، ئالىي كىيىم – كېچەك ۋە ياخشى تۇرمۇشقا ئېرىشتۈرۈش ئۈچۈن جاپالىق ئىشلەپ، بالىلىرىنىڭ گۈزەل – ئەخلاقلىق، ئىلىملىك يېتىشكەن ئادەملەردىن بولۇپ يىتىلىشىگە سەل قارىغان كىشىلەرنىڭ بالىلىرى يىتىم بالىلار ھىساپلىنىدۇ.
دۇنيانىڭ جاپا مۇشەققەتلىرىدە خارلانغان كىشى يېتىم ئەمەس.
بەلكى ھەقىقى يىتىم ئاتا- ئانىسى ھايات ،
لېكىن ئاتىسى ئۇنىڭغا ۋاقىت چىقىرالماي تاشلىنىپ قالغان بالا ھەقىقى يېتىمدۇر.
بەزەن: بالىلار تەربىيىسىدە ھەددىدىن زىيادە ئاشۇرۇۋېتىش ياكى بىپەرۋالىق قىلىش ئەھۋاللىرى يۈز بىرىدۇ.
مەسىلەن: بىر قىسىم ئاتا- ئانىلار بالىلىرىنى، يۇقىلاڭ ئىشلاردىن قورقۇتۇپ، ھەددىدىن زىيادە قورقۇنچاق قىلىپ تەربىيىلىسە، يەنە بەزى ئاتا – ئانىلار بالىلىرىمنى قورقماس ۋە شىجائەتلىك تەربىيەلەيمەن دەپ، باشقىلارنىڭ ھەق- ھۇقۇقىغا تاجاۋۇز قىلىشتىن ئىككىلەنمەيدىغان جىدەلخور، تەلۋە قىلىپ تەربىيلەيدۇ.
يەنە قىسمەن ئاتا- ئانىلار، بالىلىرى نېمە دېسە شۇنى قىلىپ بىرىپ، ھېچقانداق تەلەپلىرىنى رەت قىلماي، راھەتپەرەس قىلىپ تەربىيىلىسە، يەنە بىر قىسىم ئاتا- ئانىلار، خىراجەتتە ھەددىدىن زىيادە قىسىۋېلىپ بالىلىرى ئۆزىنى باشقىلاردىن تۆۋەن ۋە كەمچىل ھېس قىلىدۇ. لېكىن ئەڭ توغرىسى ۋە ياخشىسى ھەممە ئىشنىڭ ئوتتۇراھال ۋە نورمال بولغىنىدۇر.
بالىلار بلەن دوستلىشىشنىڭ توغرا تەربىيىدىكى رولى:
بالىلار بىلەن بولغان مۇئامىلىدە، ئۇلارنىڭ يېشىغا مۇناسىپ مۇئامىلە قىلىش ناھايىتى مۇھىم بولۇپ، بۇنى چۈشۈنۈپ يەتكەن ئابدۇلمەلىك ئىبنى مەرۋان مۇنداق دېگەن:
بالاڭ يەتتە ياشقا كىرگەندە ئۇنىڭ بىلەن ئوينىغىن، يەنە بىر يەتتە ياشقا كىرگەندە ئۇنى تەربىيىلىگىن، يەنە بىر يەتتە يېشىدا بولسا ئۇنىڭغا دوست ياكى سەپداش بولغىن، دېگەن.
بۇ باسقۇچلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسى، دوستلۇق ياكى سەپداشلىق باسقۇچى بولۇپ، ئۇ چاغدا ئۇنىڭ يېشى چوڭايغان ۋە ئەقلى يېتىلگەن، ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدا بايان قىلماقچى بولغان ئالاھىدە سالاھىيەتكە ئىگە بولغان بىر باسقۇچ بولىدۇ.
بالىلارنىڭ بالاغەتكە يىتىش مەزگىلى، مىجەز خاراكتىرى ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان ناھايىتى قىيىن بىر مەزگىل بولۇپ، دىققەت قىلمىغاندا بالىلارنىڭ يولدىن چىقىپ كېتىپ قېلىش ئەھۋاللىرى يۈز بىرىدۇ. جۈملىدىن بۇ مەزگىلدە بالىلارغا بۇيرۇق ۋە چەكلەش ئارقىلىق نەسىھەت قىلغاندا بالىلار ئۇنى قوبۇل قىلمايدۇ.
شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ مەزگىلدە بالىلاردىكى مەسىلىلەرنى بالىلار بىلەن دوست بولۇش ۋە يېقىنلىشىش ئارقىلىق ھەل قىلىش كېرەك. ئەگەر بۇ مەزگىلدە بالىلار بىلەن دوست بولۇپ يېقىن ئۆتمىگەندە ۋە ئۇلارنىڭ دەردىنى ئاڭلىمىغاندا، بالىلار سىرتتىن ئۆزىنىڭ دەردىنى ئاڭلايدىغان ۋە مۇڭدىشىدىغان باشقا بىرىنى تېپىشقا ئۇرۇنىدۇ. لېكن بۇ خىل ئۇسۇلنى تاللاش، مەسىلىنى ھەل قىلىشتىكى مۇناسىپ تاللاش بولماستىن، بەلكى مەسىلە تېخىمۇ زورىيىپ قىينلىشدىغان بىر تاللاشتۇر.
ئەبۇلپۇدەيل ئۆزىنىڭ بىر شېئىرىدە: ھەرقانداق نەرسىنىڭ ئاچىدىغان ئاچقۇچى  بارلىقىنى، ئىشىكىنىمۇ ئۆز ئاچقۇچىسىدىن باشقا ئاچقۇچىدا ئېچىشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى،  مەجبۇر ئاچماقچى بولغاندا ئاچقۇ ياكى ئىشىكنىڭ سۇنۇپ زىيانغا ئۇچراش ئېھتىمالى بارلىقىنى تەكىتلىگەن.
بىز يۇقىرىدا بالىلار بىلەن دوست بولۇش مەزگىلىنىڭ ئۇلارنىڭ بالاغەتكە يىتىش، ياكى ئاق – قارىنى، ياخشى – ياماننى پەرق ئىتىش ۋە ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇش ۋاقتى ئىكەنلىكىنى، بۇ ۋاقىتتا بالىلار دوستلىرى ئالدىدا ئۆز پىكرى ۋە گۈزەل سالاپىتىنى نامايان قىلىشقا قىزىقىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ ئۆتتۇق. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ مەزگىلىدە بالىلىرىمىزغا بېخىللىق قىلماسلىقىمىز، بالىلىرىمىزنى ئۇلار قىزىقمايدىغان نەرسىلەرگە زورلىماسلىقىمىز كېرەك.
ئاتا- ئانىلار بىلەن بالىلار ئوتتۇرىسىدا دوستلۇق ئورنىتىشنىڭ مۇھىم ئامىللىرى:
1- بالىڭىزغا مەلۇم دەرىجىدە ئەركىنلىك بېرىڭ. چۈنكى بالىلار كىچىكلىكىدە ئاتا- ئانىسى قانداق كىيىم سېتىۋالسا ۋە نىمىنى كىيگۈزسە شۇنى كىيىپ چوڭ بولىدۇ. لېكىن ئۇلار چوڭ بولغاندا ئۇلارغا تاللاش ئەركىنلىكى بىرىش، ئۇلارنى يېراقتىن كۈزىتىپ كونترول قىلساقمۇ چوڭ كىچىك ھەممە ئىشىغا ئارىلىشىۋالماسلىقىمىز لازىم.
2- بالىلار بىلەن پاراڭ ياكى سۆھبەت خاراكتىرىدە سۆزلىشىش. چۈنكى بالىلار بالاغەتكە يىتىش مەزگىللىرىدە باشقىلار بىلەن پاراڭلىشىشنى  ۋە دەردلىشىشنى ياخشى كۆرىدۇ. شۇڭا بىز ئاتا – ئانىلار سۆھبەتنىڭ بىر تەرىپى بولۇشىمىز، ئالدى بىلەن پاراڭنى بىز باشلىشىمىز، ئۆزىمىزنىڭ ئەھۋالىنى، ئىش ئورنىدىكى بەزى ئەھۋاللارنى، گەلگۈسىدە قىلماقچى بولغان پىلانلىرىمىزنى، ئائىلىنى قانداق ئىدارە قىلىۋاتقانلىقىمىز قاتارلىق مەزمۇنلار ھەققىدە  سۆز ئېچىشىمىز، ھەرگىزمۇ بالىلار بىلەن پاراڭلاشقاندا خۇددى ئۇنىڭ ئەھۋالى ۋە قىيىنچىلىقى ھەققىدە دوكلات يازىدىغاندەك سوئال ۋە تەنقىد ئۇسلۇپلىرىنى ئىشلەتمەسلىكىمىز كېرەك.
چۈنكى بىز ئۆزىمىزنىڭ ئەھۋالىنى بالىلارغا سۆزلەپ بەرگىنىمىزدە، ئۇلار ئۆزلىگىدىنلا ئۆزنىڭ ئەھۋالى، نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقى ۋە قانداق قىيىنچىلىقلارغا دۈچ كەلگەنلىكى ۋە بۇنىڭدىن كىيىنكى نىشان -غايىلىرى ھەققىدە سۆزلەپ بىرىدۇ.
5- بالىلىرىڭىزنى ئىش ھەرىكەتلىرىدە گۈزەل بۇلۇشقا قىزىقتۇرۇش. چۈنكى گۈزەل سۆزنىڭ تەسىرى ناھايىتى كۈچلۈكتۇر. بالىلارغا قىلغان ياخشى سۆز ۋە ياخشى مۇئامىلە، ئۇلارغا رەھمەت ئېيتىش، بۇيرۇلغان ئىشلارنى قولىدىن كېلىشچە ياخشى ئادا قىلىشقا ئۈندەيدۇ. لېكىن ئۇلارنىڭ قىلغان ئىشلىرىنى ياراتماسلىق ياكى يوققا چىقىرىۋېتىش بولسا، ئۇلارنى ئىش قىلىشتىن توختىتىپ، قەلبلىرىدە بىر قانچە كۈنگىچە كەتمەيدىغان جاراھەت ئىزى قالدۇرىدۇ. شۇڭا ئۇلارغا قىلالايدىغان بەزى ئىشلارغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بىرىپ ياخشى قىلسا رەھمەت ئېيتىش، قىلالماي قالسىمۇ تاپا – تەنە قىلماسلىقىمىز لازىم.
6- بالىلىرىڭىزنى ئۇرۇشتىن ساقلىنىڭ. بەزى- ئاتىلار بالىلىرىنى ئۇرۇپ ناھايىتى چوڭ خاتالىق ئۆتكۈزىدۇ. چۈنكى بالىلار كىچىكلىكىدە ئەدەپلەش يۈزىسىدىن ئاز - تولا ئۇرۇلسىمۇ، لېكىن ئۇلارنى بالاغەتكە يىتىش مەزگىللىرىدە ئۇرۇش ئۇلارنىڭ قەلبىدە چوڭقۇر جاراھەت قالدۇرغاندىن باشقا، ئاتىسىغا يېنىش، ئۆينى تاشلاپ چىقىپ كىتىش ياكى تېخىمۇ باشتۇڭ، ئاتا- ئانىسىنڭ سۆزلىرىنى ئاڭلىمايدىغان بولۇپ قېلىشتەك چوڭ خاتالىقلارغا سەۋەب بولىدۇ.
7- بالىلىرىڭىزنى ئائىلىنىڭ مەسلىھەتلىرىگە قاتناشتۇرۇڭ ۋە ئۇلارغىمۇ ۋەزىپە تاپشۇرۇڭ. مەسىلەن: سىڭلىسىنىڭ توي مەسلىھەتىگە قاتناشتۇرۇپ ئۇنىڭ پىكرىنى ئېلىڭ، ئائىلىنىڭ ئايلىق كىرىم چىقىم ئىشلىرىنى بىلدۈرۈپ قۇيۇڭ.
8- بالىلىرىڭىزنى دوستلىرى ئالدىدا يەرگە قاراتماڭ. بەزى ئاتا- ئانىلار بالىلىرىنى دوستلىرى ئالدىدا ئۇرۇپ تىللايدىغان ئىشلار يۈز بىرىدۇ. بالىلارنى دوستلىرى ئالدىدا ئۇرۇش ئاتا- ئانىسىدىن نارازى بولۇشقا ئېلىپ بارىدۇ. شۇڭا بالىلارنى ئۇرماسلىق، ئامال بار نەسىھەت ۋە گۈزەل سۆزلەر ئارقىلىق تۈزۈشكە تېرىشىش لازىم.
قېنى ئويلاپ باقايلى! ئەكسىچە بالىلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىش، باشقىلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىشتىن ئەۋزەل ئەمەسمىدى؟؟؟
مەنبە: كۇۋەيتتە چىقىدىغان ئەلۋەئيۇل ئىسلامى ژورنىلىنىڭ 2012-يىلى 5-ئاينىڭ 14 – كۈنكى نەشرى 560- سانى.
كېسەل
left|thumb|350px كېسەل بولسا ئادەم بەدىنى
مۇسا بىننى نەسىر
مۇسا بىننى نەسىر: شىمالى ئافرىقىدىكى فەتىھنىڭ داۋامىنى قىلغان، تارىق بىننى زىياد ئۇنى ئاندىلوسىيە-ئىسپانىيىنى فەتىھ قىلىشقا ئەۋەتكەن، ئۇ بەرىينە تاغلىرىغىچە بارغان.
31- نەۋرۇز
31- نەۋرۇز ياكى 31- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 31- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 90. (كەبىسە يىللاردا 91.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 275 كۈن باردۇر.
ئىلى ، چۆچەك ۋەقەسى
ئىلى ، چۆچەك ۋەقەسى ( 1962 - يىل ) 1962 - يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى ئېلىمىز ئىقتىسادى ۋاقىتلىق قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەنلىكىدىن پايدىلىنىپ ، شىنجاڭنىڭ چېگرا بويىدىكى ئاھالىسىنى سوۋېت ئىتتىپاقىغا بېرىپ ئولتۇراقلىشىشقا ھەدەپ قۇتراتتى ، شۇ يىلى 4 - ئاينىڭ باشلىرىدىن 5 - ئاينىڭ ئاخىرىغىچە ئىلى ، تارباغاتاي ۋىلايەتلىرىدە 60 مىڭدىن ئارتۇق كىشى چېگرىدىن قانۇنسىز ئۆتۈپ سوۋېت ئىتتىپاقىغا كەتتى ، 5 - ئاينىڭ 29 - كۈنى ئاز ساندىكى بۇزۇقلارنىڭ پىلانلىشى بىلەن ئىلى ئوبلاستلىق پارتكومنى قورشىۋېلىشتەك ئەكسىلئىنقىلابىي توپىلاڭ يۈز بەردى ، كېيىن تىنچىتىلدى. Bu birtereplik qarash.Ozwaqtida,dewlatning bujaylargha nisbeten yorguzulgen siyasetiheng natoghri bolghanlighiden yerlik xelq ozturmushining towenlishipketkeligige narazi bolup,oz turmushiden yaxshi bolghan yerge qechishqa mejbur bolghan.
ئىنتېل شىركىتى
ئىنتېل شىركىتى ( Intel Corporation ) كالىفورنىيە شىتاتىدىكى كىرىمنى جىلغىسىدا، 1968-يىلى 7-ئايدا كالىفورنىيە سانائەت ئۇنىۋېرستىنىڭ دوكتۇرى روبېرت نوئىس(Robert Noyce) ۋە گوردون مور (Gordon Moore) ، ئاندىي گروۋ(Andy Grove) تەرىپىدىن قۇرۇلغان، شىركەت نامى ئىنتېل(integrated electronics توپلاشتۇرۇلغان توپ يولى ئۈسكۈنىلىرى) نىڭ قىسقارتمىسى بولۇپ ھازىر دۇنيا بويىچە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەك پلاستىنكا ۋە مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ (CPU)نى ئىشلەپ چىقىرىدىغان ئەڭ چوڭ شىركەت. ئىنتېل شىركىتى1971- يىلى دۇنيادىكى تۇنجى مىكرو بىر تەرەپ قىلغۇچ (CPU)نى تۇنجى بولۇپ ئىشلەپ چىقارغان ھەمدە شىركەتنىڭ ئىستىقبالىنى ئۆزگەرتىپ، سانائەتكە زور تەسىر  كۆرسەتكەن. مىكرو بىر تەرەپ قىلغۇچ ئېلىپ كەلگەن كومپيوتېر ۋە ئالاقە تورى ئىنقىلابى دۇنيانى ئۆزگەرتكەن. 2002- يىلى ‹‹ئىنتېل شىركىتى››نىڭ كىرىمى 26 مىليارد 800 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يېتىپ، ساپ كىرىمى 3 مىليارد 100 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن. 2002- يىلى فېۋرالدا ‹‹بايلىق›› ژورنىلى ئىنتېل شىركىتىنى دۇنيادىكى ئون چوڭ شىركەتنىڭ 9-سى دەپ باھالىغان. 2002- يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكىنىڭ ‹‹بايلىق›› ژورنىلى ھەرقايسى شىركەتلەرنىڭ كەسپىي ئىپادىسى، خىزمەتچىلىرىنىڭ سەۋىيىسى، باشقۇرۇش سۈپىتى، شىركەتنىڭ مەبلەغ سېلىش قىممىتى قاتارلىق ئالتە ئۆلچەمگە ئاساسەن، ‹‹2002- يىللىق ئەڭ ياخشى شىركەت››نى رەت- تەرتىپكە تۇرغۇزغاندا، ‹‹ئىنتېل›› شىركىتى 28- ئورۇندا تۇرغان. 2006-يىلى ئىنتېل شىركىتى دۇنيادىكى 500كۈچلۈك كارخانىنىڭ پايدا سوممىسى رەت تەرتىۋىدە8مىلىيارت 633مىلىيۇن دوللارلىق پايدىسى بىلەن 23-ئورۇننى ئىگەللىگەن.
سەئد بىننى ئەبى ۋەققاس
سەئىد ئىبىنى ئەبى ۋەققاس مالىك ئەل قۇرەشىي ئەززۇھرىي (سَعْد بن أَبي وقاص مَالِك القرشي الزهري) سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس مالىك ئىبنى ئەھيەب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئىسھاق) (ھ. بۇرۇن 23 ياكى 27 - ھ. 55 / م. 595 ياكى 599 - م. 674) تۇنجى مۇسۇلمان بولغان يەتتە كىشىنىڭ ۋە جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابە (ئەشەرەئى مۇبەششەرە) نىڭ بىرى. ئۇ تۇنجى بولۇپ ئاللاھ يولىدا ئوق چىقارغان، ئۇ پەيغەمبەرنىڭ ئانا تەرەپ تاغىسىنىڭ ئوغلى، ئۇ پەيغەمبەر بىلەن بىللە بارلىق غازاتلارغا شاھىت بولغان. ئۇ ماھارەتلىك ئوقياچىلارنىڭ بىرى ئىدى. ئۇ قەدىسسىيە ئۇرۇشىدا پارسلارنى مەغلۇب قىلدى ۋە جالاۋلادىكى پارسلارغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن قوشۇن ئەۋەتتى، ئۇلارنى مەغلۇب قىلدى، ئۇ ئىراقتىكى خۇسرا شەھەرلىرىنى بويسۇندۇردى. ئۇ ئىسلامنىڭ پېرسىيەنى بويسۇندۇرۇشىدىكى رەھبەرلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ھىجرىيە 17 - يىلى كۇفەنىڭ تۇنجى ھۆكۈمرانى بولغان، ئۆمەر بىن خەتتاب ئۇنى خەلىپە سايلايدىغان ئالتە كىشىلىك شۇراغا قوشقان. پارس زېمىنى فەتىھ قىلىپ، كۇفەگىچە بارغان.
ھەزرىتى ئۆمەر ئۇنى خەلىپە تاللايدىغان ئالتە كىشىلىك «شۇرا ھەيئىتى»گە تاللىغان.
ئۈندىدار
thumb|ئۈندىدار(ۋېيشىن) ئاندىرويىد لوگوسى thumb|ئۈندىدار چىقىمدانى لوگوسى ئۇندىدا بولسا بىر خىل كۆپ مەقسەتلىك ، ئۇچۇرلىشىشى، ئىجتىمائىي ئالاقە ، ۋە پۇل تۆلەش ئىقتىدارلىرى مۇجەسسەملەنگەن ئەپ
23- ئۈمىد
23- ئۈمىد ياكى 23- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 23- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 113. (كەبىسە يىللاردا 114.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 252 كۈن باردۇر.
ئۈندىدار
نامى
ئۇيغۇرچە: ئۈندىدار alt=ئۈندىدار |thumb|ئىككىلىك كود، سايىلەش كودى خەنزۇچە: ۋىيشىن، 微信
ئىنگىلزچە: WeChat
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
تەتقىق قىلىپ ياسىغۇچى: تېڭشۈن چەكلىك پاي كونتروللىقى
تارقاتقان ۋاقتى: 2011-يىلى 1-ئاينىڭ 21-كۈنى
ئاي و ئەس: 6.6.1 نۇسخسى ، 2017-يىلى 12-ئاينىڭ 28-كۈنى
ئالما كومپىيۇتىر ئاي و ئەس: 2،3.3 ىنىچى نۇسخىسى،  2017-يىلى 11- ئاينىڭ 16-كۈنى
ئاندىرويىد (ئەنجۈر): 6.5.19 -ئىنچى نۇسخسى، 2017-يىلى 11- ئاينىڭ 16-كۈنى
ۋىندوۋىس 10 يانڧۇن نۇسخسى: 6.0.8
ئىجىرا سۇپىسى: كىروس سۇپىسى
ھالىتى: شۇ زامان ئۇچۇرلىشىش ئابونت
تىلى: 20 خىل تىلدا
پىراۋىسى: ھەقسىز، لىكىن ئىگىلىك ھوقوقى بار
ئورگان تور ئادىرىسى: خەلىقئارا https://www.wechat.com/en/
جوڭگو: https://weixin.qq.com/
ھەققىدە
thumb|ئۈندىدار چىقىمدانى كۆرسىتىلگەن چىقىمدان تىزىملىكى-شىياڭگاڭ ۋەنزەي ئۈندىدار بولسا تېڭشۈن شىركىتى تەرىپىدىن ياساپ چىقىلغان، جوڭگودىكى ئەڭ مودا، شۇنداقلا قوللىنىشچان ئەپ.
بىزنىڭ كۇلالىچىلىق مەدەنىيىتىمىز
ئۇيغۇر قول ھۈنەرۋەنچىلكى — ناھايىتى ئۇزۇن تارىخ ۋە ئۆزىگە خاس مىللى ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان ماددى مەدەنىيەت جەۋھەرلىرىنىڭ بىرى. بۇ مەدەنىيەت جەۋھەرلىرى ئىچىدە كۇلالىچىلىق ، كىيىنكى ئەۋلات ۋارىسلىق قىلغۇچىلارنىڭ ئىزچىل داۋاملاشتۇرىشى نەتىجىسدە ھاياتى كۈچكە تولۇپ، قايتىدىن جۇلالانماقتا.
يېڭسار ناھىيىسى ، كۇلالىچىلىق مەدەنىيتىنى ھازىرغىچە داۋاملاشتۇرۇپ ، ۋايىغا يەتكەن ھۈنەرۋەن كاسسىپلارنىڭ تۆھپىكار ماكانى. ئازاتلىقتىن كېيىن پارتىيە مىللى سىياسىتىنىڭ پارلاق نۇرى ئاستىدا ، بۇ ماكاندىكى كۇلالىچىلار ئىشچان ، چىۋەر قوللىرى بىلەن ھەرخىل نەپىس كۇلالىچىلىق تۇرمۇش بويۇملىرى ياساپ ، بازارغا سېلىپ ئىقتىسادى كىرىمىگە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە ئۆزلىرىنىڭ قابىل ماھارىتىنى نامايەن قىلغان ئىدى....
سانائەتلىشىشنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ كۇلالىچىلىق بويۇملىرى بارا – بارا ئىستىمالدىن چۈشۈپ قالدى.
ئوچار يېزىسىنىڭ ئېتىمچاغرى 2–كەنىتدىكى پىشقەدەم ئۇستازلاردىن نەسرىم تاۋاق ، ئابلا تاۋاق ، ئەيسا ئېۋرىشچى قاتارلىق كونا ئۇستازلار ئالەمدىن ئۆتۈپ ۋارىسلىق قىلغۇچىلارمۇ بارا –بارا ئۈزۈلۈپ قالدى .......
ئىسلاھات ئىشكىنى ئېچىۋىتىش سىياسەتلىرى يولغا قويۇلۇپ ، خەلق تۇرمۇشى كۈنسىرى ياخشىلىنىپ ، سەيلە–ساياھەت ئىشلىرى جۇش ئۇرۇپ راۋاجلانغان بۈگۈنكى كۈندە ، مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ساياھەتچىلەر كۈنسىرى كۆپەيدى. ساياھەتچىلەر ھەرخىل ھۈنەر–سەنئەت بويۇملىرىنى كۆپلەپ ، ئەتىۋارلاپ سېتىۋالىدىغان بولدى. بۇنىڭ بىلەن كۇلالىچىلار ياسىغان ساپال بويۇملارنىڭ بازىرى جانلىنىپ كەتتى ، بۇ ئەھۋال ئەنئەنۋى كەسىپنىڭ ۋارىسلىرىنى خۇشال قىلۋەتتى.
بۇ كەسىپنىڭ ساناقلىقلا ۋارىسلىرىدىن ماڭشىن يېزىسدا ھاشىم ھاجى ، ئېلاخۇن ئەمەت ، ئابدۇراخمان مەمتىمىن قاتارلىق ئىپتىخارلىق بىلەن تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغان كىشلەر قالغان ئىدى.
ئۇلار ناھىيىلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مەدەت بېرىشى بىلەن قايتىدىن دەستىگە ئېلىپ تاۋاق، چۆگۈن، چىلاپچا، داڭقان، كۈپ، لوڭقا قاتارلىق قول ھۆنەر بويۇملىرىنى ياساپ ئۇنى قەدىميلىككە ، مىللى خاسلىققا ، رەڭدارلىققا ئىگە قىلدى ، شۇنىڭ بىلەن بۇ بويۇملار دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ساياھەتچىلەرنى تېخىمۇ جەلپ قىلدى.
1982– يىلى ھاشىم ھاجىم ياسىغان ساپال بويۇملار مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ھۆنەر سەنئەت بويۇملىرى كۆرگەزمىسىگە قاتناشتۇرۇلۇپ بىرىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى .1993–يىلى ئېلاخۇن ياسىغان كۇلالىچىلىق بويۇملىرى ئاپتونوم رايونىمىزدا ئۆتكۈزۈلگەن قول ھۆنەر– سەنئەت بويۇملىرى كۆرگەزمىسىگە قاتناشتۇرۇلۇپ ، 2–دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى ۋە «خەلىق ئىچىدىكى مەشھۇر ئادەملەر قامۇسى» دىن ئورۇن ئالدى.
بۈگۈنكى كۈندە ، يېڭسار ناھيىسىنىڭ ماڭشىن يېزا 9 – كەنت 5 – مەھەللىسدىكى 47 ياشلىق دېھقان ئابدىراخمان مەمتىمىن ، پىشقەدەم كۇلالچىلارغا ۋارىسلىق قىلىپ ئۇلارنىڭ ھۆنىرىنى پۇختا ئىگەللەپ، ئايالى ۋە پەرزەنىتلىرىگە ئۈگىتىپ بىرلىكتە ھەمكارلىشش ئارقىلىق،چىنە–تەخسە، تاۋاق، چۆگۈن، ئىۋرىق، ئاپتۇۋا، چىلاپچا، داڭقان، خۇمرا، لوڭقا، كۈپ، كوزا قاتارلىق ساپال بويۇملارنىڭ تۈرلىرىنى 60 خىلدىن ئاشۇردى. ئۇ ياساپ بازارغا سالغان بۇ بويۇملار ساياھەتچىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا نائىل بولۇپ، مۇشۇ تۈردىلا بىر يىل ئىچىدە 15 مىڭ يۈەندىن ئارتۇق كىرىم قىلدى. ئۇ ياسىغان ئەتىۋارلىق ساپال بويۇملار 2005 – يىلى 9– ئايدا، 2006 – يىلى 6– ئايدا ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن مىللى قول ھۆنەر سەنئەت كۆرگەزمىسىگە قويۇلۇپ، ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات – سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى، ئاپتونوم رايونلۇق ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش بويىچە كەسپىي تەربىيلەشكە رەھبەرلىك قىلىش ئىشخانىسى قاتارلىق مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلار تەرىپىدىن 3– دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشىپ ، 1000يۈەن نەخ پۇل ۋە ماددى بۇيۇملار بىلەن تارتۇقلاندى.ئۇ ھازىر بۇ كەسىپنى كۆڭۈل قويۇپ داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە ۋارىسلارنى يېتشتۈرۈپ چىقىش ئۈچۈن ، ماڭشىن يېزىلىق تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ كەسپىي تېخنىكا سىنىپنىڭ 4 نەپەر ئوقۇغۇچىسىنى شاگىرتلىققا قوبۇل قىلىپ ، ھەقسىز تەربىيلىمەكتە.
سۇمو
سۇمو (ئۇيغۇچە باشقىچە ئاتىلىشى: ياپونچە چېلىشىش، گىگانتلار چېلىشىشى؛ ياپونچە: 相撲، ئوقۇلۇشى، سۇمو، بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلىش دىگەن مەندە) ياپونلارنىڭ ئەنئەنۋى، ئەڭ مودا، ئەڭ ئالقشىلانغان چېلىشىش تۈرى. thumb|ياپونيەدىكى سۇمو مۇسابىقىسى thumb|1910-يىلدىكى سۇمو مۇسابىقىسى thumb|قەدىمقى دەۋرىدىكى سۇمو مۇسابىقىسى thumb|سۇموچى ئاساشوريۇ
ئۈرۈمچى يەرمەنكىسى
ئۈرۈمچى يەرمەنكىسى ( 1992 - يىل ) ئۈرۈمچى تاشقى ئىقتىساد - سودا يەرمەنكىسى ئاپتونوم رايون ئوتتۇرىغا قويغان شىنجاڭنى ئېچىش ، گۈللەندۈرۈشتە << ئومۇمىي دائىرىلىك ئېچىۋېتىش ، غەربكە مايىللىشىش ، سىرتتىن كىرگۈزۈپ ، ئىچكى قىسىمدا بىرلىشىش ، شەرقتىكىلەر بىلەن بىرلىشىپ ، غەربكە چىقىرىش >>تا چىڭ تۇرۇشتەك سىرتقا ئىشىكنى ئېچىۋېتىش باش فاڭجېنىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىكى زور تەدبىر.
ئۈشكە
ئۈشكە(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Üshke) ئادەتتە ئوخشىمىغان ماتېرىياللارغا تۆشۈك ئېچىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئەسۋاپ.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
ئۇيغۇر تىلىدىكى ھۈنەر – كەسپكە دائىر ئاتالغۇلار ھەققىدە
ئۇيغۇر تىلىدىكى ھۈنەر – كەسپكە دائىر ئاتالغۇلار ھەققىدە ھۈنەر -كەسپ بىر مىللەتنىڭ ھاياتىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان مەدەنىيەت ھادىسىسى، ھۈنەر – كەسپ ئاتالغۇلىرىنى تەتقىق قىلىش مىللى مەدەنىيەتنى يەنىمۇ ئىچكىرىلەپ تەتقىق قىلىشنىڭ ، شۇنداقلا شۇ ھۈنەر – كەسپلەرنىڭ كېلىپ چىقىش تارىخىنى، يىل دەۋرىنى تەتقىق قىلىشنىڭ ئاساسى بولىدۇ. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى ھۈنەر – كەسپ ئاتالغۇلىرى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كۆپ ئەسىرلىك تارىخى تەرەققىياتى جەريانىدا تەدرىجى شەكىللەنگەن بولۇپ، كۆپ قاتلاملىق مەدەنىيەت تارىخىمىز بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك. ھازىرقى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تۇراقلاشقان مىللىيلىك ئالاھىدىلىكلىرى ھەرقايسى تارىخى دەۋرلەردىكى تۈرلۈك تەرەققىياتلار نەتىجىسىدە بارلىققا كەلگەن. ئەنە شۇ جەرياندا ئۇيغۇر تىلىدىكى ھۈنەر -كەسپ ئاتالغۇلىرىنىڭ ئاساسى بارلىققا كەلگەن ۋە تەدرىجى راۋاجلىنىپ مۇكەممەلەشكەن. تۆۋەندە تىلىمىزدىكى ھۈنەر – كەسپكە ئائىت قىسمەن ئالغۇلارنى كۆرۈپ باقايلى :
1-تۆمۈرچىلىككە ئائىت قىسمەن ئاتالغۇلار
1) ئاتەشكۈ _____ تۆمۈرچىلىك دۇكانلىرىدىكى ئوچاقنىڭ شامال كۆزىنى ئاچىدىغان ئىلمەك تۆمۈر. 2) پوتال ______ ھەر خىل ئەسۋابلارنى زىننەتلەش، پەردازلاش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان بۇيۇم. 3) تولۋۇر ____ تۆمۈرچىلىكتە تۆشۈك تېشىلىدىغان تۆمۈرنىڭ ئاستىغا قويىدىغان تۆشۈكلۈك ياپىلاق تۆمۈر. 3) تېكىنەك ___ تاقا مىخنىڭ ئۇچىنى قايتۇرىدىغان تۆمۈر ئەسۋاب. 4) تىغچى ____ ئات ئۇلاغلارنى تاقىلىغاندا ، قېقىلغان مىخنىڭ ئۇچىنى كېسىدىغان قەلەم. 5) جەندىر ____ تۆمۈرگە بۇرما چىقىرىدىغان ئەسۋاب. 6) جۈپتەك ____ ئىنچىكە ۋە كىچىك نەرسىلەرنى قىسىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بىر خىل قىسقۇچ. 7) دوكپايە ____ تۆمۈرچى ، تاقىچىلار ئىشلىتىدىغان بىر خىل سەندەل، ” مىخ سەندەل” دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 8) سەندەل ____ تۆمۈرچىلەر تۆمۈرنى ئۈستىدە قويۇپ، بولقاياكى بازغان بىلەن ئۇرۇپ بىرنەرسە ياسايدىغان قۇيما ئەسۋاب. 9) سىركا ____ تۆمۈرچىلىك دۇكانلىرىنىڭ ئوچىقى. 10) قەللە ____ قەلەي بىلەن ئاليۇمىننىڭ قېتىشمىسى، تۆمۈر ئەسۋابلارنى پاياتلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. 11) قۇيۇچ ___ پولات، گاڭ. 12) قىسقاچ ___ چوغلانغان تۆمۈرنى قىسىپ ئالىدىغان قايچىسىمان تۆمۈر ئەسۋاب. 13)قىلات ____ چاقلانغان پىچاقنىڭ بىسىدىكى سۈيى يانغان ناھەيىتى نېپىز قىسمى. 14) كۆرۈك ___ تۆمۈرچىنىڭ ئوتنى پۈۋلەپ يالقۇنلىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ، كۆپىنچە ئۆچكە تېرىسىدىن ياسىلىدىغان قاپسىمان پۈۋلەش ئەسۋابى. 15) گوشا ____ چۆگۈننى قاپقاق بىلەن تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان جايى، ئاستى گىرۋەكلىك بولىدۇ. 16) مورىگۈل ___ تۆمۈرچىلىكتە يوغانراق تۆمۈرلەرنى قىسىدىغان قىسقۇچ. 17) ئوچاقنەيزە ___ ئىككى تەرىپىدىن شامال ئۆتكۈزۈپ بېرىدىغان تۆمۈرچىلىك ئەسۋابى.
2-موزدۇزلۇق كەسپىگە ئائىت بىر قىسىم ئاتالغۇلار
1)ئاپقۇت ___ كۆن ۋە خۇرۇم قاتارلىقلاردىن تىكىلگەن ئاياغلارنىڭ پاشنا ئۈستىدىكى تاش بىلەن ئەستەر ئارىسىغا ئېلىنىدىغان قاتۇرما. كۆپىنچە تارىشا ياكى قېيىش چەمىدىن ئىشلىنىدۇ. بەزى جايلاردا ” ئاخپۇت ” مۇ دېيىلىدۇ. 2) ئاپقۇتچى ___ ئاپقۇت ياسىغۇچى ، تەييارلىغۇچى كىشى، ئاپقۇت ساتقۇچى كىشى. 3) بەلچە ____ ئاياغ كىيىمىنىڭ پاشنا ۋە چەم چۆرىسىنى تۈزلەپ سىلىقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان تۆمۈر ئەسۋاب. 4) بۈرەندە ___ موزدۇزلارنىڭ كۆن، خۇرۇم قاتارلىقلارنى كېسىدىغان، تىغى ئاي شەكىللىك ، ئەگرى ساپلىق ئەسۋابى. 5) بىگىز ___ موزدۇزچىلىقتا ئىشلىتىلىدىغان ، مېتالدىن يىڭنىگە ئوخشاش ئۇچلۇق قىلىپ ياسالغان ياغاچ ساپلىق ئەسۋاب. 6) ئۆكچە ___ ئاياغ كىيىمنىڭ پاشنىسى. 7) پاشنا ___ ئاياغ كىيىمنىڭ تاپىنىغا قويۇلىدىغان ، چەم ياكى باشقا نەرسىلەردىن ياسالغان قاتۇرما، ئۆكچە. 8) پالقان __ ئاياغ كىيىمنىڭ سوڭىغا ئورنىتىلغان قەلەي. 9)پوركاپ ___ ئۆتۈكنىڭ قونچىغا سېلىپ، پاشنىسىنى مىخلايدىغان دۆگىلەك ياغاچ كالتەك. 10) تۆمۈنە ___ ئۇچى نەيزىسىمان ، ئۆتكۈر كېلىدىغان ، يىپنى ئىلىپ تارتىدىغان تۆشۈكى بار، تۇتقۇچلۇق چوڭ بىگىز. 11) چەتنو ___ ئامبۇرنىڭ بىر خىلى. 12) چوپسا ___ خۇرۇم، چەم قاتارلىقلارنى سىلىقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئەسۋاب. 13) دىستە ___ ئاياغنىڭ پاشنىسى. 14) مۇلغۇي ___ موزدۇزنىڭ شىلىمى. 15) سەيدۇ ___ تېرە، خۇرۇم قاتارلىقلارنى كېسىدىغان پىچاق. 16) كاسىۋال ___ ئۈچ قىرلىق ئېكەك. 17) دەستەك ___ ئاياغ كىيىمنىڭ پاشنىسىغا چاپلانغان ، باشلىقىغا ئۇلاپ تىكىلىدىغان قىسمى. 18) ئۇلتاڭ ___ ئاياغ كىيىمنىڭ يەرگە تېگىپ تۇرىدىغان قىسمى، دەسسىلىدىغان يېرى؛ تاپان، چەم. 19) نال ___ ئاياغ كىيىمنىڭ پاشنىسىغا ياكى چەمنىڭ ئۇچىغا قېقىلىدىغان تۆمۈر بۇيۇم، كىچىك تاقا. 20) ئىسمائىلتاپ ____ موزدۇزلۇقتا يىپنى ئىلىپ قويۇپ ئىشلىتىدىغان ئىلمەك تۆمۈر. 21) يانتوقا ___ ئاياغ كىيىمنىڭ ئاياغنى چىڭىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان يان تەرەپتىكى توقىسى. 22) روپچىك ____ موزدۇزلۇقتا ئىچ چەم بىلەن باشلىقنىڭ ئارىسىغا ئېلىپ تىكىلىدىغان تاسما. 23) دەزگىل ____ موزدۇزچىلىقتا تىكىلىدىغان كۆن ، خۇرۇم قاتارلىقلارنى قويۇپ، ئۈستىدىن باستۇرۇپ تۇتۇپ تۇرىدىغان تاسما. 24) دۇپىي ___ موزدۇزلۇقتا ئاياغنى چەملەش ، مىخلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ، شەكلى پۇتقا ئوخشايدىغان، بىر تەرىپىنى يەرگە ياكى كۆتەككە قېقىپ قويۇدىغان تۆمۈر ئەسۋاب. 25) كوۋا ___ موزدۇزلار رەختنى تۈزلەش، چىڭداش، پاشنا قاتۇرۇش قاتارلىق ئىشلارغا ئىشلىتىدىغان ، تاپىنى كەڭ مېتال ئەسۋاب.
3 – موزدۇزلۇقتا چەتتىن كىرگەن ئاتالغۇلار
1) بەتىنكە ___ [رۇسچە] كۆن ياكى خۇرۇمدىن تىكىلگەن قىسقا قونچلۇق ئاياغ. 2) باجىڭگىر ___ [رۇسچە] كۆن، خۇرۇمدىن تىكىلگەن كالتە قونچلۇق ، بوغقۇچلۇق ئاياغ، قونچلۇق توپلەي. 3) بوتىي ____ [رۇسچە] ئاياللار ۋە بالىلار كىيىدىغان قىسقا قونچلۇق، قونچىنىڭ ئۈستى تەرىپىگە ۋە بوغقۇچلايدىغان يېرىگە تېرە تۇتۇلغان قىشلىق ئاياغ. 4) توپلەي ___ [رۇسچە] ئەر -ئاياللارنىڭ يازلىق ئاياغ كىيىملىرىنىڭ ئومومى نامى. 5) چوسۇنكا ___ [رۇسچە] قونچى ئىگىز، باشلىقى خۇرۇم ، تاپىنى چەمدىن ئىشلەنگەن پاشنىلىق پىيما. 6) شىبلىت ____ [رۇسچە] خۇرۇمدىن تىكىلەەن ئەرەنچە كۈزلۈك، ئەتىيازلىق ئاياغ. 7) موما خەي ___ [خەنزۇچە] رەختتىن تىكىلگەن قىشلىق ئاياغ كىيىمى.
ئاۋات يېزىسى
ئاۋات يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ قەشقەر شەھىرىگە تەۋە. قەشقەر كونا شەھەر ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 32 كىلومېتىر، تەۋەلىكىدە شەھەرگە قارايدىغان 19 مەمۇرىي كەنت، 122 كەنت ئاھالىلىرى گۇرۇپپىسى بار، ئومۇمىي نوپۇسى 26893 ئادەم، ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 47003 مو، ئۆزگىچە باغۋەنچىلىك ۋە چارۋا يېتەكچى كەسىپ قىلغان يېزا. ئاساسىي قاتلام پارتىيە قۇرۇلۇشى جەھەتتە، ئاۋات يېزىسىدا 13 پارتىيە ياچېيكىسى، پارتىيە ئەزالىرى 356 نەپەر، ئىتتىپاق ئەزاسى 419 نەپەر، ئالىي مەلۇماتلىق كەنت ئەمەلدارى 8 نەپەر بولغان.
ئىقتىسادى
ئاۋات يېزىسى بازارنى يېتەكچى قىلغان، قەشقەر ئانارى ، ئۇزۇن چىلان قاتارلىق ئۆزگىچە باغۋەنچىلىك تەرەققىيات كۆلىمىنى ئۈزلۈكسىز كېڭەيتىپ، باغۋەنچىلىكنى كەسپلەشتۈرۈش ئەۋزەللىكى كۈنسايىن كۆرۈنەرلىك بولغان. چارۋىچىلىق كەسپى تىجارەتچىلەر بولسا تەشكىلاتى مۇكەممەل، دەسلەپكى قەدەمدە توپلىشىپ چارۋا بېقىش، چارۋا مەھسۇلاتلىرىنى ئوبوروت قىلىش، پىششىقلاپ ئىشلەش بىر گەۋدىلەشكەن چارۋىچىلىق كەسپىي بازىسى بولغان.
ئۆكچە
left|thumb| ئۆكچە بولسا ئانتروپوتومىيە
ماراكەش
thumb <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
thumb|250x250px|ماراكەشleft|thumb|دۆلەت بايرىقى
مەراكەش بولسا شىمالىي ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا رابات، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا دار-ئەل-بائىدا. دۇلات تىلى بولسا ئەرەب تىلى. ئازىركى كھان موھاممەد VI. ئازىركى باش ۋەزىر ئابباس ئەل فاسسى. بۇ دۇلات 1956 يىلى 4 ئاينىڭ 7 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 446 مىڭ 550 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 31 مىللىئون 352 مىڭ.
تەقۋىم
تەقۋىم ياكى كالېندار، ۋاقىتنىڭ ئەسر، يىل، ئاي، ھەپتە ۋە كۈن قاتارلىق بۆلەكلەرگە بۆلۈنگەن ۋە تەرتىپلىك كۆرسىتىلگەن جەدۋەل.
تەقۋىم ئىجتىمائىي ، سودا ، دىنىي ياكى مەمۇرىي مەقسەتلەر ئۈچۈن بىر كۈنلۈك تەشكىللەنگەن سىستېما.
تەقۋىم تەشكىللەش ۋاقىتنى پارچە-پارچە قىلىپ ، ئۇلارغا كۈن ، ھەپتە ، ئاي ۋە يىل دېگەندەك ئىسىم قويۇش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. تەقۋىمدىكى ۋاقىتنى يىغىۋېلىش ۋاقتى ، ئۆرلەش ۋە چېكىنىش قاتارلىق تەبىئىي ھادىسىلەر ، شۇنداقلا قۇياش ۋە ئاي دەۋرى قاتارلىق بىر قىسىم ئاسترونومىيىلىك ھادىسىلەرنىڭ دەۋرىيلىكى بەلگىلىگىلى بولىدۇ. نۇرغۇنلىغان مەدەنىيەتلەر ۋە جەمئىيەتلەر ئۆزلىرىنىڭ كونكرېت ئېھتىياجىغا ماس ھالدا مودېل كالېندار ياساپ چىقتى. گرېگورىيان ۋە ھىجرىيە كالېندارى كۆپىنچە دۇنيادا ئىشلىتىلىدۇ. گرېگورىيان كالېندارى ئەيسا (0) نىڭ تۇغۇلۇشىنى باشلىنىش دەپ قارايدۇ ۋە قۇياشقا ئاساسەن تەييارلىنىدۇ. ھىجرىيە كالېندارى مۇھەممەدنىڭ مەككىدىن مەدىنەگە كۆچۈشىنى باشلايدۇ (622) ۋە ئايغا ئاساسەن تەييارلىنىدۇ.
بىرۇنىنىڭ تارىخ قارىشى
يۈسۈپجان ياسىن
بىرۇنىنىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇل رەيھان مۇھەممەد ئىبن ئەھمەد ئەل — بىرۇنى ئەل– خارەزمى. ئۇ 973- يىلى خارەزمدىكى كاس ۋىلايىتىدە تۇغۇلۇپ، 1051- يىلى غەزنە شەھىرىدە ئالەمدىن ئۆتكەن. بىرۇنى پەن ساھەسىدە مىللىي ھېسيات، دىنىي خائىش ۋە ئىدىئولوگىيەلىك مائىللىقتىن يىراق تۇرۇپ، بىتەرەپ ئىلىم چۈشەنچىسى، تەنقىدىي قاراش ۋە ئىلغار تەتقىقات مېتودى ئارقىلىق <<بىلىمنىڭ غايىسى پەقەت بىلىم بولۇشى كېرەك>> دېگەن روھ بىلەن ئىزدەنگەن ئالىم. 19- ۋە 20- ئەسىردە ياشىغان مەشھۇر شەرقشۇناسلار تەرىپىدىن <<تارىختىكى ئەڭ ئۇلۇغ دانىشمەن>>، <<تەڭداشسىز مۇئەللىپ>>، <<ئەڭ بۈيۈك ئىسلام ئالىمى>>، <<ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ ئىقتىدارلىق ئالىم>>، <<ئوتتۇرا ئەسىر ئىسلام تارىخىدا ئىجادىي روھقا باي ئەڭ ئۇلۇغ مۇتەپەككۇر>> دېگەن بۈيۈك ناملار بىلەن تەرىپلەنگەن بىرۇنى پەننىڭ ھەر بىر ساھەسى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان. بىرۇنى تۇغۇلغانلىقىنىڭ مىڭ يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن تۈركىيە تارىخ جەمئىيىتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان <<بىرۇنىگە سوغا>> ناملىق ئەسەردە كۆرسىتىلىشىچە، بىرۇنى ھاياتىدا جەمئىي 180 پارچىگە يېقىن ئەسەر يازغان. بۇنىڭ ھەممىسى ئەرەب تىلىدا يېزىلغان. بىرۇنى ئۆز ئەسەرلىرىنى ئادەتتىكى ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈن ئەمەس، پەقەت ئالىملارنىڭ ئوقۇشى ۋە تەتقىقاتىغا مەنبە بولۇشىنى مەقسەت قىلىپ يازغانلىقى ئۈچۈن ئەسەرلىرى كەڭ دائىرىدە تارقىلالمىغان. شۇڭا بىرۇنىنىڭ ئەسەرلىرى ئالىملار ئارىسىدا ئۇزۇن مەزگىل ئۆزىگە مۇناسىپ ئورۇننى ساقلاپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن تەسىرى تازا كۈچلۈك بولمىغان. ئاسترونومىيە جەدۋىلىگە ئائىت بىر ئەسىرى 12- ئەسىردە ئابراھام بېن ئەزرا ئىسىملىك ئىسپانىيەلىك بىر يەھۇدىي تەرىپىدىن ئىبرانىچىگە تەرجىمە قىلىنغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ئومۇمەن 19- ئەسىرگە قەدەر ياۋروپالىقلارغا نامەلۇم ئىدى. بىرۇنىنىڭ ئەسەرلىرى ئىچىدە بىزنىڭ دەۋرىمىزگىچە يىتىپ كەلگەنلىرىمۇ ناھايىتى ئاز.
بىرۇنى شەرق ئالىملىرى ئىچىدە ئۈگىنىش تۇيغۇسىنىڭ كەڭلىكى، كۈزىتىش ئىقتىدارىنىڭ چوڭقۇرلىقى، تەتقىقات قابىلىيىتىنىڭ ئۈستۈنلىكى، ئىلىم چۈشەنچىسىنىڭ ئىلغارلىقى ۋە ياراتقان ئورگىنال كەشپىياتلىرىنىڭ زامانىۋىيلىقى بىلەن دەۋردىن ھالقىپ، بۈگۈنكى دەۋر ئالىملىرىنىڭ ئىلىم غايىسى ۋە سەۋىيىسىگە ئۇلاشقان بىردىنبىر ئالىم ھېساپلىنىدۇ. شۇ ۋەجىدىن ھەر قايسى دۆلەتلەردە يېزىلغان پەن تارىخىغا ئائىت ئەسەرلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىك سەھىپىلىرىدە بىرۇنى تۈرلۈك ئىلمىي سۈپەتلەر بىلەن تىلغا ئېلىنىپ، گاھىدا بىر ماتېماتىك، گاھىدا بىر ئاسترونوم، گاھىدا بىر فىزىك، گاھىدا بىر جۇغراپىيىچى، گاھىدا بىر ھېكىم، گاھىدا بىر گېئولوگ، گاھىدا بىر بىئولوگ، گاھىدا بىر تارىخچى، گاھىدا بىر شائىر، گاھىدا بىر خىمىك، گاھىدا بىر دورىگەر، گاھىدا بىر سوتسىيالوگ، گاھىدا بىر پەيلاسوپ، گاھىدا بىر سىياسەتچى، گاھىدا بىر ئىنجىنىر، گاھىدا بىر مەدەنىيەتشۇناس، گاھىدا بىر ئېتنوگراف ۋە گاھىدا بىر كەشپىياتچى سۈپىتىدە تەرىپلىنىدۇ. دېمەك، بىرۇنى ئېنسىكلوپېدىك خاراكتېر ياراتقان بىر ئالىم بولۇپ، ئەسەرلىرى <<ئۇل ئەسەر>> ۋە <<يول ئاچقۇچى ئەسەر>> بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى بىلەن ئەينى تارىخىي دەۋردە شەرق مەدەنىيەت ئويغىنىشىنى پەيدا قىلغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىگە ئايلانغان.
بىرۇنىنىڭ ئەسەرلىرىدە تۈركىيلەرنىڭ تارقالغان رايونلىرى، بۇ رايونلارنىڭ جۇغراپىيىلىك تۈزۈلىشى، گېئولوگىيىسى ۋە گېئودىزىيىلىك ئەھۋالى، تۈركىيلەرنىڭ سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي پائالىيەتلىرى، شۇنىڭدەك مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكلىرىدىن سۆز ئېچىلىدۇ. بىرۇنى تۈرك تارىخى ۋە ئېتنوگراپىيىسىگە ئائىت مەلۇماتلارنى تىلغا ئالغاندا، تۈركچە ئىسىملارنى ئادەتتە ئۆزىگە خاس بىر تۈركىي تىل شىۋىسى بىلەن يازغان. بۇ تىل شىۋىسىنىڭ خارەزم تۈركچىسى بىلەن پەچەنەك شىۋىسىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى ئىپادە قىلغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. بىرۇنى يەنە ھەر خىل مىللەتلەرگە ئائىت خرونولوگىيەلىك بايانلارنىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتىدۇ. بۇ مەلۇماتلاردا بىرۇنىنىڭ تارىخىي ۋەقەلەرنىڭ سەۋەپلىرىنى ئىزاھلاش ئۇسۇلى ئالاھىدە دىققەتنى تارتىدۇ. بىرۇنى تارىخىي مەسىلىلەرنى يورىتىشتا ئىقتىساد، ئارخېئولوگىيە ھەتتا گېئولوگىيەنى مۇھىم ئورۇنغا قويغان. ئۇ تارىخىي ۋەقەلەرنى ئىقتىسادىي سەۋەپلەر ئارقىلىق ئىزاھلاپ، بۇ ئارقىلىق ئىقتىسادىي تارىخ نەزەرىيىسىنىڭ ئاساسىنى قۇرغان. بىرۇنى تارىخىي ۋەقەلەرنى دىن نوقتىسىدىن تەھلىل قىلىشنى ئىلىمگە قارشى كەيپىيات دەپ قارىغان. بىرۇنى دىنىي ئىلىملەر بىلەن مەشغۇل بولمىغىنىدەك، ئېتىقاد مەسىلىسىدىمۇ كەڭ قوللۇق پوزىتسىيىدە بولغانىدى. ئۇ <<دىن بىلەن دۆلەت ئوتتۇرىسىدا بىرلىشىش>>نى سىياسىي تەشكىلاتنىڭ غايىسى ۋە ئىنسانىي ئىستەكلەرنىڭ نىشانى دەپ بىلسىمۇ، تارىخىي مەسىلىلەرنى دىنىي ۋە مىللىي ھېسياتنىڭ تەسىرىدىن ئازاد تۇتۇشنى ۋە بىتەرەپ ھالدا يېزىشنىڭ لازىملىقىنى تەكىتلىگەن. ئۇ ئۆز ئېتىقادىنى، مەزھىپىنى ۋە قەۋمىنى باشقىلاردىن ئۈستۈن كۆرۈش ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدا سۈركىلىشكە سەۋەب بولىدۇ، دەپ قارىغان. ھەتتا ئۇ تارىخقا ئەپسانىلەر ۋە خۇراپىي پىكىرلەرنىڭ ئارىلىشىپ قېلىشىغا كەسكىن قارشى چىققان. ئۇنىڭ قارىشىچە، خۇراپىيلىق ۋە قۇرۇق ئېتىقادلار ئىنسانلارنىڭ تەرەققىياتىغا توسقۇن بولۇپ، پىكىر ئىقتىلاپى ۋە تۇقۇنۇش پەيدا قىلاتتى.
بىرۇنىنىڭ تارىخ پەلسەپىسىگە ئائىت پىكىرلىرىنى مۇستەقىل بىر ئەسەر شەكلىدە توپلىغان ياكى توپلىمىغانلىقىنى بىلمەيمىز. ھەر ھالدا مۇشۇنداق بىر ئەسىرى بىزنىڭ دەۋرىمىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن. بىرۇنىنىڭ تارىخ قارىشىنى ۋە تارىخ پەلسەپىسىنى ئىپادە قىلىدىغان بايانلىرى ئۇنىڭ ھىندى مەدەنىيىتىگە دائىر يازغان <<كىتاب مالىل ھىندى>>(<< ھىندى تەتقىقاتلىرى>>)، قابۇس ئىبن ۋەشمىگىرگە بېغىشلىغان ۋە قەدىمكى مىللەتلەر ھەققىدە خرونولوگىيەلىك مەلۇمات بەرگەن <<ئەل ئەسارۈل باقىيە كۇرۇنىل خالىيە>>(<<ھەرىكەتسىز—بوش ئۆتكەن ئەسىرلەردىن قالغان ئەسەرلەر>>)، غەزنەۋىيلەر ھۆكۈمدارى سۇلتان مەسئۇدنىڭ ئوغلى مەۋدۇدقا بېغىشلىغان ۋە مېنىراللوگىيەگە ئائىت مەلۇمات بەرگەن <<ئەل جەماھىر فىل جەۋاھىر>>(<<جەۋھەرلەرنىڭ بۈلۈنىشىگە دائىر كىتاپلار>>)، تېبابەت ۋە دورىگەرلىككە ئائىت <<ئەل سەيدەنە>>(<<تىبابەت ۋە دورىگەرلىك كىتابى>>) دېگەن كىتاپلىرىدا، شۇنىڭدەك جۇغراپىيە تەتقىقات مېتودىغا ئائىت يازغان <<تەھدىد نىھايەت ئەل ئەماكىن>>(<<جايلار ئارىسىدىكى مۇساپىنى توغرىلاش ئۈچۈن ماكانلارنىڭ ئاخىرقى نوقتىسىنى رەتكە تىزىش>>) دېگەن ئەسىرىنىڭ مۇقەددىمىسىدە تارقاق ھالەتتە ئۇچرايدۇ. بۇ ئەسەرلىرىدە بىرىلگەن تارىخىي مەلۇماتلار ئۇنىڭ بىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن ۋە باشقا ئالىملار تەرىپىدىنمۇ خاتىرىلەنمىگەن بىر يۈرۈش مەنبەلەرنى قولغا چۈشۈرگەنلىكىنى ۋە تارىخىي مەنبەلەردىن تولۇق بىر ئىلمىي چۈشەنچە بىلەن پايدىلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بىرىدۇ. بولۇپمۇ بىرۇنىنىڭ تۈرك تارىخىغا دائىر خاتىرىلىرى ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە مەنبە ھېساپلىنىدۇ. بىرۇنىنىڭ قارىشىچە، تارىخىي ۋەقەلەر ھەر خىل دىنلارغا مەنسۇپ كىشىلەرنىڭ قارىشىدىن ھالقىغان مۇھاكىمە ئۇسۇلى ئارقىلىق بايان قىلىنىشى كېرەك ئىدى. ئۇ <<تەھدىد نىھايەت ئەل ئەماكىن>> دېگەن ئەسىرىدە <<تۈرلۈك ئىلىملەر ئىنساننىڭ ھايات ئېھتىياجلىرىدىن تۇغۇلغان. ئىنساننىڭ ئىقتىسادىي ھاياتى <تەبىئىي مۇئامىلە> ئۇسۇلىدىن كېيىن <مۇقىم مۇئامىلە> ئۇسۇلىنى ياراتقان. ئىقتىسادىي مەسىلىلەر ماتېماتىكا ۋە تەبىئىي ئىلىملەرگە تايىنىدۇ. ئىنسانلارنىڭ باشقا ئېھتىياجلىرى تېبابەت، مۇزىكا، مەنتىقە، تىلشۇناسلىق ئىلىملىرىنى، شېئىر ۋە ئەدەبىياتنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن. ئومۇمەن ئىلىملەر بىر بىرىگە چىڭ باغلانغان بولۇپ، بۇ ئىلىملەر ئالدىدا تۈرلۈك مىللەتلەرنىڭ مەيدانىمۇ ئوخشاشتۇر. لېكىن ئىسلام ئالىملىرى يات مىللەتلەرنىڭ، مەسىلەن يۇنانلىقلارنىڭ ئادەتلىرىگە ۋە تىللىرىغا مۇتەئەسسىپلىك بىلەن قارايدۇ. بۇ جەھەتتىن ئىنساننىڭ ھاياتىدا ئەڭ زۆرۈر ۋە ئەڭ تەبىئىي بولغان ئىلىملەر جۇغراپىيە، ئېتنوگراپىيە، تارىخ ۋە ئاسترونومىيە بىلىملىرى بولسىمۇ، بۇلارغا ئىتىراز بىلدۈرىدۇ>> دەيدۇ. مەلۇمكى، ئىسلام تارىخچىلىقىدىمۇ دىن ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرغان ئىدى. مۇسۇلمان مۇئەللىپلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا دىن بىر ئۆلچەم بولۇپ، ئۇ مۇئەييەن بىر تارىخ پەلسەپىسىنىڭ ئاساسىغا ئايلانمىغان بولسىمۇ، لېكىن بارلىق ۋەقەلەرنى پەقەت دىنىي ئاساسلار بىلەن چۈشەندۈرۈش ئومۇمىي ئەھۋال ئىدى. شۇنداق بولسىمۇ بىرۇنىنىڭ قارىشىچە، دىن ئەسلا ئاساسىي ئامىل بولماستىن، بەلكى مەنىۋىيەتتىن ئىبارەت ئىدى. پارسلاردىن مىسكەۋەيخ ۋە ئەرەبلەردىن ئىبن خالدون قاتارلىق ئالىملارمۇ مۇشۇنداق يولنى تۇتقان ئىدى. بىرۇنىنىڭ ھىندىستان تارىخىدىن سۆز ئاچقاندا دىنىي پەرق تۈپەيلىدىن ئىتىرازچى ۋە ئىنكارچى بىر پوزىتسىيەنى قوللانماسلىقى دەل مۇشۇنداق بىر ئىلغار ئىلىم چۈشەنچىسىنىڭ تۈرتكىسىدىن بولغانىدى.
بىرۇنى تاغلاردا، چۆللەردە تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان، يەر قاتلاملىرى ھەققىدە ئىزدىنىپ، گېئولوگىيەگە ئائىت ھازىرقى زامان ئالىملىرىنىڭكىگە ئوخشايدىغان پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان ۋە بۇ مەلۇماتلارنى تارىخ ئىلمىگە تەدبىقلاشنىمۇ بىلگەن. بىرۇنى بۇ ھەقتە <<يەر شارىنىڭ ھاياتى(تارىخى)غا ئوخشاش ئىنسانىيەتنىڭمۇ باشلانغۇچ دەۋرى ئايدىڭلاشمىغان تارىختىن بۇرۇنقى بىر ھاياتى بار. يەر شارىنىڭ ھاياتى مۇقەددەس كىتاپلار ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى يەر قاتلاملىرىدا مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق ئۈگىنىلىدۇ. بىز بۇ قاتلاملارنى تاش ۋە توپراقنىڭ شەكلىدىكى پەرقلەرنى تەتقىق قىلغاندا، ئالدى بىلەن بۇلارنىڭ ئىرىتىلگەن بىر مەدەن ھالىتىدە ھارارەت تەسىرى بىلەن تۈرلۈك شەكىللەرنى ئالغانلىقىنى، كېيىن سۇۋۇغانلىقىنى ئېنىقلاش بىلەن بىرلىكتە تۇپراق ئۈستىدىكى ھاياتنىڭ ھەر خىل شەكىللىرىنى يار ۋە ھاڭلاردا ئۇچرايدىغان تاشقا ئايلانغان جىسىملارنى ئۈگىنىش، ئىنساننىڭ مەدەنىيەت ھاياتىدىكى ئىنقىلاپلارنىمۇ قەدىمكى باياشاتلىقنىڭ خارابىلىرىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق ئېنىقلىيالايمىز>> دەيدۇ. بىرۇنى خارەزمنىڭ قەدىمكى مەدەنىيەت تارىخىنىمۇ ئامۇ دەرياسىنىڭ ئېقىنىدا يۈز بەرگەن تەبىئىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ يەر قاتلاملىرىدا ھاسىل بولغانلىقىنى بۇ دەريانىڭ قەدىمكى ئېقىنىدا ئۇچراتقان ئىزنالار ۋە دەريانىڭ شەرقىدىكى قەدىمكى خارەزم خارابىلىرىدىن ئىرىشكەن دەلىللەر ئارقىلىق چۈشەندۈرگەن. دېمەك، بىرۇنى گېئولوگىيە ۋە ئارخېئولوگىيەدىن تارىخىي ۋەقەلەرنى ئىزاھلاش ئۈچۈن پايدىلانغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، يەرنىڭ ئۈستىدىكى تەبىئىي ئۆزگىرىشلەر نەتىجىسىدە ئىسسىق يەرلەر سوۋۇغان، ياكى ئەكسىچە سوغۇق يەرلەر ئىسسىپ كەتكەن. بۇنىڭغا بېقىپ ئىنسانلارمۇ ماكان ئالماشتۇرۇپ كۆچۈشكە مەجبۇر بولغان.
تارىخ تەتقىقاتىدىكى تەنقىد مەسىلىسىدە بىرۇنى ھەممىدىن ئاۋۋال سېلىشتۇرما قىلىش ئۇسۇلىنى قولغا ئالغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، تۈرلۈك مەنبەلەردىن ئېلىنغان مەلۇماتلارنىڭ توغرىسىنى يالغىنىدىن ئايرىشتا ئەڭ ياخشى يول ھەر قانداق بىر مەلۇماتقا دەرھال ئىشىنىپ كەتمەي، ئۇلارغا گۇمان نەزىرى بىلەن قاراش ۋە ھەر خىل ئىپادىلەر ئارىسىدىكى زىتلىقتىن پايدىلىنىپ، بىرىنى يەنە بىرىگە قارشى شاھىد قىلىش ئىدى. بىرۇنىنىڭ سىياسىي چۈشەنچىلىرى ئارىستوتېلنىڭكى بىلەن بىر خىلدەك كۆرۈلىدۇ. <<ھەر خىل قەبىلىلەردىن تەشكىل تاپقان بىر ئىنسانلار توپىنى شۇ قەبىلىلەر ئىچىدىكى ئىمتىيازلىق بىر قەبىلە ۋە بۇ قەبىلىنىڭمۇ سەر خىل كىشىلىرى ئىدارە قىلىپ سۇلالە تەشكىل قىلىدۇ. قەبىلە ۋە گۇرۇھلارغا باشچىلىق قىلىپ ھۆكۈمدارلىققا يۈكسەلگەن شەخسلەر ئۆزلىرىنى ئېسىل نەسەبلىك قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن تارىخنى ئۆز ئىستىكى بويىچە ئويدۇرىدۇ ۋە توقۇپ چىقىدۇ>> دەپ قارىغان بىرۇنى دەل بۇ خىل ئىدىيىنى تەنقىد سۈزگۈچىدىن ئۆتكۈزۈشنىڭ زۆرۈرلىكىنىمۇ ئالاھىدە تەكىتلىگەن. ئۇ دىن ۋە مەزھەپ مۇتەئەسسىپلىكى سەۋەبىدىن ھەقىقەتنىڭ ئۈستىنى ئورىۋالغان قاراڭغۇلۇقنى يورىتىش ئۇسۇللىرىنى <<كىتاب مالىل ھىندى>> دېگەن ئەسىرىدە كۆرسىتىپ ئۆتكەن.
بىرۇنىنىڭ غەزنە شەھىرىدىكى ھاياتى ئىلىم ساھەسىدە ئۇنىڭغا يېڭى ئۇپۇق ئاچقان. ئۇ مەھمۇد غەزنەۋىنىڭ ھىندىستانغا قىلغان ھەربىي يۈرۈشىگە قاتناشقان، ئافغانىستان ۋە ھىندىستاننىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا ئۇزۇن يىل ياشاپ، بۇ يەردە سانسكرىت تىلىنى ئۈگەنگەن. بۇ تىلنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن ھىندىستاننىڭ دىن ۋە مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىپ، 1030- يىلى <<كىتاب مالىل ھىندى>> دېگەن ئەسىرىنى يازغان. بىرۇنىنىڭ مىللەت، تارىخ ۋە مەدەنىيەت قارىشىنى، ئېلمىي مېتودى ۋە سېلىشتۇرما تەتقىقات ئۇسۇلىنى تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە كۆرسىتىپ بىرىدىغان بۇ ئەسەرنىڭ مەزمۇنى دىن، پەلسەپە، ئەدەبىيات، غەيرى ئادەتلەر ۋە باتىل ئېتىقادلار، يىلنامە، ئاسترونومىيە، مېترولوگىيە، گېئولوگىيە، قانۇن، ئۆرۈپ – ئادەت، بايرام ۋە ئاسترولوگىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى. ئەسەردە ھىندى دىنى، ئىلىم — پېنى ۋە جۇغراپىيىسى ھەققىدە كەڭ مەلۇمات بار. ئۇ ھىندى پەلسەپىسى بىلەن ئىلىم –پېنىنى بايان قىلغاندا، ئۇنى ئەرەب، يۇنان ۋە ئىران بىلىملىرى بىلەن سېلىشتۇرما قىلغان ھەمدە ئۆزىنىڭ خۇسۇسىي مەلۇمات ۋە پىكىرلىرىنى ئىلاۋە قىلغان. ھىندىستاننىڭ ئىسلامىيەتكە تامامەن زىت بولغان ئەقىدە ۋە ئادەتلىرىدىن سۆز ئاچقاندا، ئۆزىنىڭ پەقەت ھەقىقەتنى سۆيىدىغان ئالىم ئىكەنلىكىنى ئوچۇق كۆرسىتىش ئارقىلىق بۇ ئەسەرنى تەڭدىشى يوق نادىر بىر ئەسەرگە ئايلاندۇرغان. بۇ ئەسەردە ھىندى تۇرمۇشىنىڭ تۈرلۈك ساھەسىنى، ھىندىستاننىڭ تارىخى ۋە جۇغراپىيىسىنى يورىتىپ بىرىش غەيرىتى بىرۇنىگە پەلسەپىۋىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلەرگە ئائىت خۇسۇسىي قاراشلىرىنى ئىپادە قىلىش پۇرسىتىنى ياراتقان. مەلۇمكى، بىرۇنى دۆلەت ئىدارە قىلىشتا مۇتلەقچىلىق، يەنى پادىشاھلىق دۆلەت تۈزۈمىنى ھېمايە قىلغان. ئۇ قەدىمكى ھىندى ھۆكۈمدارلىرى ھەمىشە سىياسەتنى كىتاپقا ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ، ئىدارە قىلىشتا يومىشاقلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن ھىندىلارنىڭ ئىستىقلالىنى مەڭگۈلۈك يوقاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن ۋە پەزىلەتلىك، ئىدارە قىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە، غەيرەتلىك ۋە توغرا مۇھاكىمىلىق شەخسلەرنىڭ جەمئىيەت ئۈچۈن نەقەدەر زۆرۈرلىكىنى شەرھىيلىگەن. ئەينى ۋاقىتتا ئۇ ھىندىلار ۋە پارسلاردىكى كاست تۈزۈمى(ئىنسانلارنى دەرىجە ئايرىش تۈزۈمى)دىن سۆز ئاچقاندا، باراۋەرلىك چۈشەنچىسىدە بولۇش كېرەكلىكىنى كۆرسەتكەن.
بىرۇنى <<ئەل ئەسارۈل باقىيە كۇرۇنىل خالىيە>> دېگەن ئەسىرىدە تارىخىي ھاياتنىڭ باشلانغۇچ جەرىيانى ھەققىدە تۈرلۈك مىللەتلەرنىڭ دىنىي رىۋايەتلىرىنى ۋە يىلنامىلارنىڭ باشلىنىش مەسىلىسىنى ئانالىز قىلغاندا، <<تەۋرات>> ۋە <<ئىنجىل>>نىڭ ئىبرانىچە، يۇنانچە ۋە سۈرىيەچە تېكىستلىرىدىكى پەرقلەرنى، زۇلقەرنەيىن مەسىلىسىدە بۇنىڭ ماكىدونىيەلىك فىلىپنىڭ ئوغلى ئىسكەندەر ئىكەنلىكى يوشۇرغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە ئېنىقلىقىنى، يەجۈج – مەجۈج رىۋايىتىنىڭ بىر ئەپسانە ئىكەنلىكىنى، <<قۇرئان>>نىڭ ئۇنى بىر جۇغراپىيىلىك ئورۇنغا باغلىمىغانلىقىنى ۋە كاۋكازىيە كېچىكىنىڭ بۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەمەسلىكىنى بۇ يەرنىڭ شىمالىدا ياشىغان بۇلغار ۋە سۇۋار تۈركلىرىنىڭ ئۇ تەرەپلەردە مۇشۇنداق بىر قەۋم ۋە سېپىلدىن ھىچ بىر ئىزنانىڭ يوقلىقىغا شاھىت بولغانلىقى ئارقىلىق ئايدىڭلاشقانلىقىنى ھەقىقىي بىر راتسيۇنالىست سۈپىتىدە چۈشەندۈرگەن. بىرۇنى بۇ ئەسىرىدە مۇنداق دەيدۇ: <<تارىختىمۇ ھەقىقەتنى مەيدانغا چىقىرىشنىڭ يولى ئەقىل ئارقىلىق ئىرىشىلگەن ۋە كۆرۈپ ھېس قىلىنغان نەرسىلەر بىلەن سېلىشتۇرما قىلىشتۇر. لېكىن تارىخنىڭ دەستلەپكى دەۋرلىرىگە ئائىت مەلۇمات كۆپۈنچە مىللەتلەرنىڭ دىنىي رىۋايەتلىرىدىن باشقا بىر نەرسىگە تايانمىغاندا ئىش مۇرەككەپلىشىدۇ. بۇنداق مۇرەككەپ ئەھۋالدا رىۋايەتلەرنى ۋە پىكىرلەرنى سېلىشتۇرما قىلىش ۋە بۇ ئىشتا كۆزنى ھەقىقەتنى كۆرۈشتىن توسىدىغان ئېھتىياتچانلىقتىن، مۇتەئەسسىپلىك، شوۋىنىزملىق، ھىسياتقا بىرىلىش ۋە شەخسىيەتچىلىككە ئوخشاش ئىتىبارنى يوقىتىدىغان نەرسىلەردىن ئۆزىنى تازىلاش(قوغداش) تۇنجى شەرتتۇر. بۇ يول مۈشكۈل بىر يولدۇر. چۈنكى خەۋەرلەر ۋە رىۋايەتلەر ئويدۇرما بىلەن ئارىلىشىپ كەتكىنىدەك، بۇلارنىڭ بىر مۇنچىسى تەبىئىي ئەھۋالغا ئۇيغۇن ۋە مۇمكىنلىك دائىرىسى ئىچىدە كۆرۈلگەنلىكتىن بۇلارنىڭ ئىچىدە ھەقىقەتنى يالغاندىن ئايرىش قېيىن بولىدۇ. شۇنداقتىمۇ ھەقىقەتكە ئىرىشىش ئۈچۈن بىردىنبىر يول مىنىڭ كۆرسەتكەن يولۇمدۇر. شۇ سەۋەپتىن بىر ئىنساننىڭ ئۆمرى پۈتۈن مىللەتلەرنىڭ ئەمەس، پەقەت بىرلا مىللەتنىڭ تارىخىنىمۇ تەتقىقلەش ۋە ئايدىڭلاشتۇرۇشقا كۇپايە قىلمىغانلىقى ئۈچۈن بىز پەقەت ۋەقەلەرنىڭ ئۆزىمىزگە ئەڭ يېقىن ۋە ئېنىق بولغانلىرىنى قولغا ئېلىشىمىز، بۇلارنىمۇ سالاھىيەتلىك ۋە ئىشەنچىلىك ئەربابلاردىن سوراپ، ئۇنىڭ ھەقىقەتكە ۋە ئەسلىگە ئۇيغۇنلىقىغا نەزەر ئاغدۇرىشىمىز، بۇنىڭدىن باشقىلىرىغا ئېتىبار بىلەن قارىماسلىقىمىز لازىم.>> بۇ يەردە بىرۇنىنىڭ <<مىنىڭ كۆرسەتكەن يولۇم>> دېگىنى ئەقىلچىل بولۇش، سېلىشتۇرما قىلىش ۋە بىتەرەپ تەتقىد قىلىش ئۇسۇلىنى كۆرسىتىدۇ. بىرۇنىنىڭ بىر ۋەقە ھەققىدە سۆزلەنگەن رىۋايەتلەرگە ئارىلىشىپ كەتكەن ئويدۇرما ۋە بۇرمىلانغان بايانلارنىڭ مەيدانغا كېلىش سەۋەپلىرىنى چۈشەندۈرگەن چاغدا بۇنىڭ روھىي تەرەپلىرىنى كۆرسىتىشىمۇ شۇ دەۋر ئۈچۈن ناھايىتى دىققەتنى تارتىدىغان بىر خۇسۇسىيەت ئىدى.
يۇقىرىدا بايان قىلىنغىنىدەك، بىرۇنى تارىخ ئۈستىدە ئىزدەنگەندە كۆپ تەرەپلىمە ماتېرىيال توپلاش، توپلىغان ماتېرىيال ئۈستىدە ئەتراپلىق سېلىشتۇرما قىلىپ دەلىللەش، رىۋايەتلەرگە ئاسان ئىشىنىپ كەتمەسلىك، تارىخ بىلەن رىۋايەتنىڭ پەرقىنى ئايرىش، ئەقىلگە تايىنىش، ھەر تۈرلۈك ھىسيات ئىسكەنجىسىدىن خالاس بولۇش، بىتەرەپ تەتقىقات ۋە تەنقىد مەيدانىدا تۇرۇش، ماددىي پاكىتلارنى مۇھىم ئورۇنغا قويۇش، تارىخنى بايان قىلغاندا ئېنىق ۋە ئىشەنچىلىكلىرىنى تىلغا ئېلىش، مىللەتلەرنىڭ پەرقلىق ئىدىيە ۋە مەدەنىيتىگە ھۆرمەت كۆرسىتىش، بىر مىللەتنىڭ ۋە دۇنيا تارىخىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن مىللەتلەر ئارا مەدەنىيەت ئالاقىسىنى ئىزچىل داۋام قىلدۇرۇش كېرەك، دەپ قارىغان. بىرۇنى ئاشۇ قاراشلىرى، بىر يۈرۈش ئىلمىي نەتىجىلىرى، كەشپىياتلىرى بىلەن ئىنسانىيەتنىڭ تەپەككۇر ۋە مەدەنىيەت تارىخىغا، بولۇپمۇ تەتقىقات مېتودىغا يېڭى بىر نۇر بەرگەن. شۇڭا مەشھۇر شەرقشۇناس ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخى بويىچە ئەڭ بۈيۈك مۇتەخەسسىس ۋ. ۋ. بارتولد بىرۇنىنىڭ ئىلىم چۈشەنچىسى ۋە تارىخ قارىشى ھەققىدە توختالغاندا، <<توپلىغان ماتېرىياللىرىنىڭ كۆپلىكى ۋە ئىلمىي مېتودلارنى تەدبىقلاشتا كۆرسەتكەن ئەستائىدىللىقى جەھەتتىن بىرۇنىنىڭ ئەسەرلىرى بىزگە مەلۇم بولغان ئىسلام ئەدەبىياتى مەھسۇللىرى ئىچىدە تامامەن ئايرىم بىر ئورۇن تۇتىدۇ>> دەپ باھا بەرگەنىدى. خارۋارت ئۈنىۋېرسىتېتى بىلىم تارىخى بۆلۈمىنىڭ پروفېسسورى گېئورگى سارتوننىڭ <<11- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمى بىرۇنى دەۋرىدۇر>> دېگەن سۆزىمۇ بىرۇنىنىڭ ئىلمىي سالاھىيىتىنى ۋە ئومۇمىي پەن تارىخىدىكى ئورنىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بىرىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.