cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۈرۈمچى شەھىرى
ھاۋا كىلىماتى
left|thumb|350px ئۈرۈمچى دۇنيادىكى ئوكيان بىلەن بولغان ئارلىقى ئەڭ يىراق شەھەر بولۇپ، ئوتتۇرا مۆتىدىل بەلباغ چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرلىك قۇرغاق كىلىماتقا تەۋە ، ئەڭ ئىسسىق ۋاقتى 7 -، 8 -ئاي بولۇپ، ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 25.7  سېلسىيە گىرادۇس، ئەڭ سوغۇق ى بولسا بىرىنچى ئاي بولۇپ ، ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 15.2- سېلسىيە گرادۇس. ئۈرۈمچىنىڭ كۈز پەسلى ھەر يىلى 24 – ئاۋغۇست ھەر باشلىدى. شىمالى تۈزلەڭلىكىدى 10 كۈن كېچىكىپ كېلىدۇ، كۈز كىرگەندىن كېيىن، ھاۋا مۇھىتى بىر قەدەر مۇقىم، ھاۋا سوغۇقمۇ ئەمەس، ئىسسىقمۇ ئەمەس، ناھايىتى يېقىشلىق. 9-ئاينىڭ ئاخىرلىرىدا كېيىن، سوغۇق ھاۋانىڭ كەينى-كەينىدىن ھۇجۇم قىلىپ، تېمپىراتۇراىنىڭ تۆۋەنلىشى تېز بولىدۇ.
10-ئايدا كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ پەرقى چوڭىيىپ كېتىدۇ. ئۈرۈمچى شەھەر رايونىدىن قىش، ھەر يىلى 11- ئاينىڭ 3 -كۈنىدىن ئىككىنچى يىلى 4-ئاينىڭ 8 -كۈنىگىچە 150كۈن داۋاملىشىدۇ. ئۈرۈمچى شەھىرى ئۈچ تەرەپتىن تاغ ئوراپ تۇرىدۇ، شىمالى خۇددى جۇڭغار ئويمانلىقىىغا قاراپ تۇرغان كاناي ئېغىزى،  تەڭرىتاغ توسىقى بولغاچقا، سوغۇق ھاۋا ئېقىمى ھەمىشە ئويمانلىقى ئىچىدە تۇرۇپ قالىدۇ.
جەنۇبىي شەھەر ئەتراپى تاغ ئالدى ئېدىرلىق بولمىسىمۇ بىراق بىر « مۆتىدىل بەلباغ »  باردەك، 1-ئايدا ھاۋا تېمپېراتۇرىسى شەھەر رايونى 4، 5 سېلسىيە گىرادۇس يۇقىرى بولۇش، بۇ خىل ئۆزگىچە قىش پەسىللىك كىلىمات شارائىتى، پارنىكتا  كۆكتات ئىشلەپچىقىرىشقا ماس كېلىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە جەنۇبىي شەھەر ئەتراپى قار 175 كۈن داۋاملىشىدۇ.
ئىقتىساد
ئۈرۈمچى ئاسىيا-ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكىدىكىدىكى  ئىككىنچى  ئىقتىساد بەلبېغى، جۇڭگونىڭ غەربىي قىسمىدىكى مۇھىم ئىقتىساد مەركىزى. ئۈرۈمچى بىلەن قوشنا بولغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھەرقايسى ئەللەر، قەدىمدىن تارتىپ ئالاقە قىلىدىغان سودا مۇھىم تۈگۈن، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىغا نىسبەتەن بىر قەدەر كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىش رولى بار. 2014 -يىلى ياراتقان ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىت 251مىليارد  يۈەن بولغان،  ئۆزگەرمەس باھا بويىچە ھېسابلىغاندا، ئالدىنقى يىلدىكىدىن % 10.5 ئۆسۈپ. بۇنىڭ ئىچىدە بىرىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 3 مىليارد يۈەن، %5.6 ئاشقان، ئىككىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 95 مىليارد 500 مېليون يۈەن بولۇپ، % 12.2 ئاشقان، ئۈچىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 152 مېليارد 500 مېليون يۈەنگە يېتىپ، بۇلتۇرنىڭ شۇ مەزگىلىدىكىدىن% 9.3 ئاشقان.
ئۈچىنچى كەسىپنىڭ قۇرۇلما نىسبىتى 1.2:38.1:60.7 بولغان. پۈتۈن بىر يىلدا يەرلىك مالىيە كىرىمى 45 مېليارد 297 مېليون يۈەن بولۇپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن %13.0 ئاشقان. يىللىق تاشقى سودا ئىمپورت-ئېكىسپورت ئومۇمىي سوممىسى 8 مېليارد 285 مېليون دوللارغا يېتىپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن % 6.3 ئاشقان، بۇنىڭ ئىچىدە، ئېكسپورت ئومۇمىي سوممىسى 7 مېليارد 217 مېليون ئامېرىكا دوللىرى، %12.8ئاشقان، ئىمپورت ئومۇمىي سوممىسى1 مېليارد 68 مېليون  ئامېرىكا دوللىرىغا يېتىپ، ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن%23.6 تۆۋەنلىگەن.
ساياھەتچىلىك
ئۈرۈمچى بولسا پۈتۈن شىنجاڭدىكى ھەتتە پۈتۈن جوڭگۇدىكى مۇھىم ساياھەت توپلاشقان مەركەزلىك ئورۇن، تەڭرىتاغ تىزمىللىرىدا ئىگىز تاغ قارمۇز مەنزىرلىرى بار، تاغدىكى ئورمان مەنزىللىرى، ئوتلاق مەزىرلىرى ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت-سەنئىتى، ئۆرپ-ئادىتى مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ساياھەت مەنزىرلىرىنى شەكىللەندۈرگەن. شىنجاڭ خەلىقئارا چوڭ بازار، دۆڭكۆۋرۈك، مىللەتلەر كوچىسى قاتارلىقلار قويۇق مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە مەنزىرە نۇقتىسى، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىغا داڭلىق، يىپەك يولى قارمۇز ساياھىتى، يىپەك يولى كىيىم-كېچەك بايرىمى قاتارلىق يىپەك يولى مەداەنىيەت ئالاھىدىلىكلىرنى مۇجەسسەم قىلغان بايرام ۋە پائالىيەتلەرنىڭ ئۆتكۈزۈلىشى ئۈرۈمچىنى ئۆزگىچە بىر شەھەر قىلدى. ئۇنىڭدىن باشقا قىزىل تاغ، يىپەك يولى خەلقئارا قار تېيىلىش مەيدانى، شۇيموگو ساياھەت نۇقتىسى، جەنۇبىي تاغ غەربى بەيياڭگۇ قاتارلىق ساياھەت نۇقتىللىرى بار. ئۈرۈمچى دىۋوپۇ خەلقئارا ئايروپورتى
ئەلمۇستەدرەك
ئەلمۇستەدرەك (سەھىھەينگە تولۇقلىما / المستدرك على الصحيحين)»، ئاتاقلىق ھەدىس ئالىمى، ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ھاكىم نىشاپۇرىي (ھ. 321 – 405 / م. 933 – 1014) «سەھىھەين» نامى بىلەن مەشھۇر ئەڭ ئىشەنچلىك سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى «سەھىھۇل بۇخارىي» بىلەن «سەھىھۇ مۇسلىم»گە تولۇقلىما قىلىپ، ئۇ ئىككى كىتابتا كەلتۈرۈلمىگەن ھەدىسلەرنى توپلاپ «سەھىھەين»نىڭ ئىككىلىسىنىڭ ياكى بىرىنىڭ ئۆلچىمىگە توشىدىغان، ئۆزى سەھىھ دەپ قارىغان ياكى ئۆزى سەھىھ دەپ قارىمىسىمۇ ئىسنادلىرى سەھىھ بولغان ئۆلچەم بويىچە 30 يىلدىن زىيادە مۇددەتتە «ئەلمۇستەدرەك» ناملىق ئەسىرىنى يازغان (ھ. 373 – 405 / م. 983 – 1014). ئەپسۇس مۇئەللىف تېخى كىتابىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈپ پىششىقلاپ بولغۇچە ئۆمرى ۋاپا قىلماي ئالەمدىن ئۆتكەن. شۇڭا ئەسەردە سەھىھ بولمىغان بەزى ھەدىسلەرمۇ يەر ئالغان. لېكىن بۇ جەھەتتىكى يېتەرسىزلىكلەرنى كېيىنكى ئالىملار تولۇقلىۋەتكەن. ھەدىس ئىلمىدە قىممەتلىك بولغان بۇ كىتابتىكى 8803 ھەدىس تۆت جىلدقا بۆلۈنگەن بولۇپ، ھاكىم بۇ ھەدىسلەرنى «سەھىھەين»دىكىدەك فىقھىي ئەھكاملار تەرتىپى بويىچە رەتلىگەن. ھاكىمنىڭ بۇ كىتابى ئۆز ۋاقتىدىكى سەھىھ ھەدىسلەر پەقەت «سەھىھەين»دىلا بار دەپ قارايدىغان بەزى ساغلام بولمىغان قاراشلارغا خاتىمە بەرگەن.
جۈي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
مېڭە غولى
مېڭە غولى بولسا ئانتروپوتومىيە
كوۋىد-19 ھامىلدارلىق مەزگىلدە (يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇس)
thumb|كوۋىد-19 نىڭ دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىش خەرىتىسى thumb|[[تاغتېشەر(ھايۋان)|تاغتېشەر بەدىنىدە يېڭى تىپتلىق تاجىسمان ۋىرۇسى بىلەن ئوخشىشىدىغان تاجىسمان ۋىرۇسى بايقالغان. تەتقىقاتچىلار كوۋى-19نى تەبىئەنىڭ، بولۇپمۇ تاغتېشەرنىڭ ئنسانلاردىن ئالغان قىساسى دەپ قارىماقتا.]] كوۋىد-19 (يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇس، ۋۇخەن ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) نىڭ ئېغىر بوي ئاياللارغا بولغان تەسىرى ھەققىدىكى تەتقىقا تېخى تولۇق ئەمەس.  [[ھۆججەت:3d illustration of coronavius.png|thumb|تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جانلاندۇرۇم (3-د) كۆرۈنۈنشى]] COVID-19 يۇقۇملىنىشنىڭ ھامىلدار ئاياللارغا بولغان تەسىرى تېخى ئېنىق ئەمەس. چۈنكى ئىشەنچلىك سانلىق مەلۇمات كەمچىل. جۇڭگودىكى بىر كىچىك تەتقىقاتنىڭ نەتىجىسى شۇنى ئىسپاتلىدىكى ، COVID-19 ئۆپكە ياللۇغىنىڭ ھامىلىدار ئاياللاردىكى كلىنىكىلىق ئالاھىدىلىكى ھامىلىدار بولمىغانلارنىڭ دوكلاتىغا ئوخشايدۇ. 2020-يىلى 3-ئايغىچە ، COVID-19 نىڭ ھامىلدارلىقنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە ئانىدىن بالىغا بىۋاستە تارقىلىدىغانلىقىغا ئائىت ھېچقانداق پاكىت يوق. SARS ۋە MERS قاتارلىق مۇشۇنىڭغا ئوخشاش يۇقۇملىنىشنى ئاساس قىلغان پەرەزلەر ھامىلىدار ئاياللارنىڭ كوۋىد -19 تىن يوقۇملۇنۇش مۇمكىنچىلىكى ۋە خەتىرى بر قەدەر يۇقىرى.
يىڭناسقۇ
بۇ قاپاق گىرۋەكلىرىدە كۆپ ئۇچرايدىغان ھەم ئاسانلا قايتا قوزغىلىدىغان ئۆتكۈر ياللۇغلىنىش خاراكتېرلىك كېسەللىك بولۇپ، خىلىتلارنىڭ غەيرى تەبىئىي ئۆزگىرىشى، بولۇپمۇ قان ۋە سەۋدا خىلىتلىرىنىڭ بۇزۇلۇپ، شۇ ئورۇنغا تەسىر كۆرسىتىشتىن پەيدا بولىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :يىڭناسقۇ
ئاساسلىق ئالامىتى :يىرىڭ ئېقىش،ئاغرىش
تەۋە بۆلۈم :كۆز كېسەللىكلىرى بۆلۈمى
يۇقۇملىنىشى :يۇقمايدۇ
ئىنگلىزچە نامى :hordeolum
يىڭناسقۇ ھەققىدە
يىڭناسقۇسەۋەبى: بۇ كېسەللىك، بۇزۇق سەۋدا ۋە قان خىلىتىنىڭ يەرلىك ئورۇنغا تەسىر كۆرسىتىشى، ئاچچىق-چۈچۈك نەرسىلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىش نەتىجىسىدە ھەزىم قىلىش ياخشى بولماي، خام خىلىتنىڭ ھاسىل بولۇشى ھەمدە تازىلىققا قىلماسلىق سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
يىڭناسقۇ كۆپىنچە، قان خىلىتى ياكى سەۋدا خىلىتىنىڭ نورمالسىز ئۆزگىرىشىدىن پەيدا بولىدۇ. كۆپ ھاللاردا ئاچچىق-چۈچۈك، كۈچلۈك تاماقلارنى ھەزىم قىلماي تۇرۇپلا ئارقا-ئارقىدىن ئىستېمال قىلىش، كەچتە يېتىشتىن ئىلگىرى دائىم تاماق يەپلا ئازراق ھەرىكەت قىلماي ئۇخلىغانلىقتىن بۇزۇق يەللەر پەيدا بولۇپ، كۆز گىرۋەكلىرىگە يامان تەسىر قىلغانلىقى، بەزى كىشىلەردە قاپاق ۋە كۆز گىرۋەكلىرىنىڭ تازىلىقىغا دىققەت قىلماي، پاسكىنا قول بىلەن كۆزنى ئۇۋۇلاش ۋە ھەرخىل چاڭ-توزانلار تۈپەيلىدىن كىرپىكلەر ئاستىدىكى تۈك خالتىلىرىغا جاراسىم (مىكروب) نىڭ كىرىشىدىن كۆز گىرۋەكلىرىگە پۇرچاقتەك قاپارتقۇ چىقىپ يىڭناسقۇ چىقىپ يىڭناسقۇ پەيدا بولىدۇ.
ئالامىتى: كۆز گىرۋەكلىرىنىڭ ئاستى ياكى ئۈستىدە دەسلەپتە كىچىك مۇدۇر پەيدا بولۇش، ئازراق قىچىشىش، ئاغرىش، تەدرىجىي مۇدۇر دائىرىسى قىزىرىپ، ئاغرىق كۈچىيىپ، مۇدۇر ئۇچى ئاقىرىپ، يىرىڭ يىغىش قاتارلىق ئالامەتلەر بىلەن ئىپادىلىنىدۇ.
1-رېتسېپ
تەركىبى: رۇسۇت، گىلى ئەرمەن ئۈچ گىرامدىن، مامسا بىر گىرام.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىنىدۇ.
2-رېتسېپ
يىڭناسقۇتەركىبى: سەبرە سۇقۇترى، ئوسارە ئەپسەنتىن، مەستىكى رۇمى، غارىقۇن 10 گىرامدىن، ئاچچىقتاۋۇز، سوقمونىيا بەش گىرامدىن.
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلارنى يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، كەرەپشە سۈيى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ، پۇرچاقتەك چوڭلۇقتا كۇمىلاچ تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە بىر قېتىم، ھەر قېتىمدا 2 ~ 6 تالدىن ئاخشىمى ئىستېمال قىلىنىدۇ.
3-رېتسېپ
تەركىبى: سېرىق ھېلىلە پوستى 30 گىرام، تەمرى ھىندى 60 گىرام، ئەينۇلا 30 دانە، سەرپىستان، بىنەپشە، سېرىق ئوت ئۇرۇقى، كاسىنە ئۇرۇقى 15 گىرامدىن، پۇنۇس 75 گىرام، تەرەنجىبىن 60 گىرام.
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلارنى سۇغا بىر سوتكا چىلاپ قويۇپ، ئەتىسى قاينىتىپ تىرىپلىرىنى سۈزۈۋېتىپ، مەتبۇخ تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە بىر قېتىم، ھەر قېتىمدا 100 مىللىلىتىردىن ئىستېمال قىلىنىدۇ.
ئىچكى داۋاسى: كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى ماددىنى بەدەندىن تازىلاش، بولۇپمۇ ئالدى بىلەن مېڭىدىن تازىلاش كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن مۇۋاپىق سۈرگە دورىلىرى ئىشلىتىلىدۇ. يىڭناسقۇ كۆپ چىقىپ ئادەت بولۇپ قالغانلارغا، ئەھۋالغا قاراپ مەتبۇخى ئەفتىمۇن ياكى مەتبۇخى ھېلىلە بېرىلىدۇ.
يىڭناسقۇتاشقى داۋاسى: (1) قايناق سۇدا قىزىتىلغان لۆڭگە بىلەن كۆزگە ھەر قېتىمدا 10~15 مىنۇت ئىسسىق ئۆتكۈزۈلىدۇ. (2) كاسىنە، سەبرە، رۇسۇت، مامىسا، گىل ئەرمىنىنى ئېھتىياجغا لايىق ئېلىپ يىڭناسقۇ ئۈستىگە چېپىش كېرەك. يىرىڭ تولغاندا تازىلانغان تىغ بىلەن ئۇچىنى يېرىپ يىرىڭنى چىقىرىۋېتىپ، مۇۋاپىق كۆز مەلھەملىرىنى سۈركەپ قويۇش كېرەك؛ (3) يۇقىرىقى چارىلەر ئۈنۈم بەرمىسە، تازىلانغان تىخ بىلەن يىڭناسقۇ قېپى كېسىلىدۇ. ئازراق قان چىقىپ توختىغاندىن كېيىن سۇفۇپى ئەسفەر سېپىلىدۇ؛ (4) ئىچكى يىڭناسقۇ يىرىڭ تۇتۇپ پىشقاندىن كېيىن، يېرىپ يىرىڭ چىقىرۋېتىلىدۇ. يارغاندا يېرىڭلغان ئېغىز يولى كۆز جىيەكلىرىگە تىك قىلىپ كېسىلىدۇ. باشقا داۋالىرى يۇقىرىقىغا ئوخشاش. (5) يىڭناسقۇ كۆپ چىقىپ ئادەت بولۇپ قالغانلارغا، زۆرۈر تېپىلغاندا بەلگىلىك قان تومۇرلاردىن قان ئالسا بولىدۇ.
ئالدىنى ئېلىش
ئاچچىق-چۈچۈك، كۈچلۈك تاماقلارنى ئاز ئىستېمال قىلىش، كۆز تازىلىقىغا دىققەت قىلىشى لازىم. كۆزنى قالايمىقان تۇتماسلىق ۋە يىڭناسقۇنى قالايمىقان سىقماسلىق كېرەك.
1-رېتسېپ
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلارنى يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، كاسىنە سۈيى بىلەن يۇغۇرۇپ خېمىر تەييارلىنىدۇ.
تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش
گۈل تەشتەكتە ئۆستۈرۈلگەنلىكتىن، ئۇنىڭغا دائىم سۇقويۇپ ھەم ئۇنى ئوغۇتلاپ تۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش
تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش
3پارچەتەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈشگۈل تەشتەكتە ئۆستۈرۈلگەنلىكتىن، ئۇنىڭغا دائىم سۇقويۇپ ھەم ئۇنى ئوغۇتلاپ تۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ. ۋاقىت ئۇزارغانسېرى تەشتەكتىكى توپا قېتىپ كېتىدۇ، كىسلاتا ئىشقارلىق دەرىجىسىمۇ گۈلنىڭ ئۆسۈشىگە ماس كەلمەيدىغان بولۇپ قالىدۇ، ئورگانىك ماددىلار مىقدارى ئازىيىدۇ، ۋەھاكازا. ئەگەر بۇ ۋاقىتتا تەشتەكنى ئالماشتۇرۇپ، يېڭى ئوزۇقلۇق توپا يەڭگۈشلەپ، گۈلگە ئەۋزەل بىر ياشاش مۇھىتى يارىتىپ بەرگەندە، گۈل تېخىمۇ ياخشى ئۆسىدۇ.
ئالاقىدار بايان
2پارچەتەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈشتەشتەكتە ئۆستۈرۈلگەن بەزى ئۆسۈملۈكلەر يىلتىزىنىڭ يىلتىز سۈرۈش ئىقتىدارى كۈچلۈك بولۇپ، تۈپلەگە ئايرىپ كېڭەيتىش ئارقىلىق كۆپەيتىلىدۇ. مەسىلەن، سەبرىنى ئالساق، ھەر يىلى 5-, 6-ئايلاردا ئۇنىڭ ئەتراپىدىن نۇرغۇن ئۇششاق سەبرىلەر (ئالوي) ئۆسۈپ چىقىدۇ. بۇ ۋاقىتتا تەشتەكنى يەڭگۈشلەپ، كىچىك سەبرىلەرنى ئايرىۋېلىپ باشقا جايغا تىكسە بولىدۇ.
بۇلاردىن باشقا، ئۇيقۇ مەزگىلىدە تۇرۇۋاتقان بەزى گۈللەرنى تەشتىكىنى ئالماشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، قىسمەن قۇرۇغان يىلتىز ۋە قۇرۇغان شاخلىرىنى كېسىپ چاتىۋېتىش ھەمدە يىلتىزىنىڭ سېسىغان-سېسىمىغانلىقى ياكى قۇرت پەيدا بولغان-بولمىغانلىقىنى تەكشۈرۈپ بېقىش لازىم. بۇنداق قىلىشنىڭمۇ گۈلنىڭ ئۆسۈشىگە ناھايىتى چوڭ پايدىسى بولىدۇ.
ئىلاھ
ئىلاھ (ئەرەبچە: إله؛ كۆپلۈك: آلهة)، تەڭرى مەنىسىگە ئەرەبچە بىر كەلىمىدۇر. كۆپ تەڭرىلىك دىنلاردا چىشى تەڭرىلەرگە ئىلاھە. دىنىي ئىتىقادتا مۇقەددەس سانالغان ۋە چوقۇنۇلغان پەۋقۇلئادە مەۋجۇدىيەت.
لەڭگەر بازىرى
لەڭگەر بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازارلىق. 2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى لەڭگەر يېزىسى لەڭگەر بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.
بۇچا ئۇرۇشى
بۇچا ئۇرۇشى 2022-يلى يۈز بەرگەن روسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزلۇق ئۇرۇشى جەريانىدىكى كىيىۋ فرونتدا، بۇچا شەھىرنى كونترول قىلىش ئۈچۈن يۈز بەرگەن بىر ئۇرۇشتۇر. بۇ ئۇرۇش جەريانىدا دۇنيانى زىلزىلگە سالغان بۇچا قەتلىئامى يۈز بەرگەن. ئۇرۇشقا قاتناشقا ئىككى تەرەپ روسىيە ئارمىيەسى ۋە ئۇكرائىنا ئارمىيەسىدۇر.
مىللىي بايراق
Этнический флаг — полотнище в национальных цветах. Свои национальные флаги в ряде государств имеют национальные меньшинства. Этнические флаги появились с середины XIX века, но особое распространение данное явление получило в XX веке.
Этнические флаги делятся на несколько категорий.
Флаги народов, не имеющих однозначной национальной территории
Таким уникальным статусом до недавнего времени обладали в первую очередь евреи и цыгане. После образования государства Израиль еврейский национальный флаг (принят на Всемирном сионистском конгрессе в начале XX века) стал его государственным флагом. Цыганский флаг был принят на конгрессе цыганского народа в Лондоне в 1970-х годах.
Флаги народов, имеющих территорию компактного проживания, но не имеющих своего государственного или автономного образования
Это обычно флаги народов, либо утративших свою государственную независимость или автономный статус, либо никогда ранее независимости не имевших. Подразделяются на две категории. К первой, достаточно многочисленной, относятся национальные флаги, использование которых воспринимается как проявление сепаратизма властями государства, в состав которого входит территория проживания данного народа. Исторические примеры: моравский и другие славянские флаги на территории бывшей Австро-Венгрии, курдский флаг на территории Ирака до 2003 года и в современной Турции, флаг басков и флаг каталонцев в Испании при режиме Франко, уйгурский и тибетский флаг в КНР и др.
Ко второй категории можно отнести флаги народов, малочисленных по сравнению с титульной нацией государства, чьи национальные движения не воспринимаются как угроза государственному суверенитету. Это ливский флаг в Латвии, саамский флаг в Финляндии и Норвегии и др.
Флаги, не совпадающие с флагами государственных или автономных образований, где данная нация является титульной
Такие флаги в свою очередь подразделяются на две категории. К первой, немногочисленной, относятся случаи, когда различие между государственным и национальным флагом введено с формальной целью выделения административных объектов, над которыми вывешивается государственный флаг, от прочих, над которыми может быть вывешен национальный. В частности, в Германии национальный триколор вправе использовать любой гражданин, однако правительственный флаг представляет собой тот же триколор с добавлением государственного герба. В английском языке такая разновидность национального флага называется «гражданский флаг» (civil flag, civil ensign).
Ко второй категории можно отнести национальные флаги, которые противопоставляются государственным по политическим мотивам. Наиболее «мягкий» пример, приближающийся к первой категории — введённый в 2006 году в преддверии референдума о независимости государственный флаг Черногории. Прежний государственный и исторический флаг, отличавшийся от флага Сербии только оттенком средней полосы, сохранил свой статус как «национальный» флаг Черногории, но фактически используется только сторонниками союза с Сербией.
Намного больше существует примеров, когда представители национальных движений заявляют о нелегитимности правящего режима того или иного государства или национальной автономии, и противопоставляют соответствующему государственному флагу или флагу автономии «истинно национальный» флаг. Примеры: флаги стран, бывших ранее республиками СССР, в советское время были запрещены и использовались сторонниками национальной независимости; во времена Веймарской республики немецкие националисты воспринимали государственный чёрно-красно-жёлтый триколор как «оккупационный флаг» и противопоставляли ему чёрно-бело-красный триколор. В настоящее время подобными примерами являются бело-красно-белый триколор в Белоруссии (а также в зарубежных белорусских национальных организациях), флаг бывшей Чеченской Республики Ичкерия, используемый зарубежными чеченскими организациями, и др.
Представители русского националистического движения в качестве русского национального флага часто используют чёрно-жёлто-белый «флаг гербовых цветов» Российской империи, утверждённых в 1858 году, отчасти противопоставляя его бело-сине-красному флагу России.
Использование государственных флагов за пределами данных государств в качестве национальных флагов
Такая практика может быть как легальной, так и нелегальной — в зависимости от того, как другое государство, на территории которого используется национальный флаг, воспринимает данное национальное движение или диаспору. Примеры полулегальной практики: флаг Албании в Косово, флаг России в Эстонии и Латвии, флаг Сербии в Республике Сербской (Босния и Герцеговина), флаг Армении в Нагорном Карабахе, флаги Греции и Турции в Республике Кипр и Турецкой Республике Северного Кипра соответственно.
دۈملىمىلەر
دۈملىمىلەر
1.مەررە گۆش
2.قوي گۆشى دۇملىمىسى
3.پاقلان دۈملىمىسى
4.ئوغلاق دۈملىمىسى
6.توشقان دۈملىمىس
7.قاسقاندا پىشۇرۇلگەن قوۋۇرغا گۆش قېيمىلىق كاۋاپ
8.سۈزۈك شورپىلىق غاز گۆشى دۈملىمىسى
9.قۇچقاچ گۆشى دۈملىمىس
10.دۈملەنگەن قوي گۆشى
11.ئۆز تەملىك قوي پاچىقى
12.غولپىياز تەملىك ئۆردەك دۈملىمىس
13.مەززىلىك بۆدۈنە
15.بارىكۆل قوۋۇرغا گۆشى
16.قىزارتىپ دۈملەنگەن بۆدۈنە
17.كوزىدادۈملەنگەن كالا گۆشى
18.سۆك دۈملىمىسى
19.پۈتۈن توخۇ
20.بەش خىل تەملىك قويگۆشى
21.نان ئۈستىگەن ئېلىنغا سان گۆشى
22.بېلىق گۆشى دۈملىمىسى
23.جەرەن گۆشى دۈملىمىسى
24.بۇغا گۆشى دۈملىمىسىى
25.چۈجە دۈملىمىسى
26.جىگەر دۈملىمىسى
27.ساماۋەر مەررە گۆشى
28.ئات گۆشى قېزىسى
29.نانتەك
30.قورۇما گۆش
31.گۆش دۈملىمىسى(1)
32.گۆش دۈملىمىسى(2)
33.دۈملىمە قۇۋۇرغا گۆشى
34.توخۇ دۈملىمىسى(1)
35.توخۇ دۈملىمىسى(2)
36.كوزىدا دۈملەنگەن توخۇ
37.تازلىق دۈملىمە
38.قۇش گۆشى دۈملىمىسى
39.چۈجە دۈملىمىسى(1)
40.چۈجە دۈملىمىسى(2)
41.قاسقان دۈملىمىس
42.قازان دۈملىمىسى
43.بېلىق دۈملىمىسى(1)
44.بېلىق دۈملىمىسى(2)
45.بېلىق دۈملىمىسى(3)
46.دۈملىمە قىيما
47.قىيما دۈملىمىسى
48.دۈملىمە تال
49.دۈملىمە جىگەر
50.دۈملىمە باچكا
51.دۈملىمە چاۋا تۇرمىسى
52. بۆرەك تۇخۇم
53.تۈگۈنەك دۈملىمىسى
54.پىدىگەن دۈملىمىسى
56.تاۋا دۈملىمىسى
57.پەمىدۇر دۈملىمىسى
58.بېھى دۈملىمىسى
60.تونۇت دۈملىمىسى
61.كاۋا دۈملىمىسى
62.سەككىز خۇرۇچلۇق كاۋا دۈملىمىسى
پايدىلانغان ماتېرياللار:
1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
يىلىك
يىلىك بولسا ئانتروپوتومىيە
Unicode
يۇنىكود دېگىنىمىز، مەيلى قايسى خىلدىكى مەشغۇلات مۇھىتى بولسۇن،
مەيلى قايسى خىلدىكى پروگرامما بولسۇن،
مەيلى قانداق تىل بولسۇن،
ئومۇمەن ئېيتقاندا، كومپيۇتېرلار پەقەت رەقەملەرنىلا بىر تەرەپ قىلىدۇ. ئۇلار ھەر بىر ھەرپ ۋە بەلگىگە بىردىن نومۇر بېرىش ئارقىلىق ئۇلارغا نىسبەتەن ساقلاش ئېلىپ بارىدۇ. يۇنىكود ئىجاد قىلىنىشتىن ئىلگىرى، نۇرغۇنلىغان پەرىقلىق كودلاش (نومۇر بېرىش) سىستېمىلىرى مەۋجۈت ئىدى. لېكىن ھېچقانداق كودلاش ئۇسۇلىدا بارلىق ھەرپ-بەلگىلەرنى تولۇق ئىپادىلەش مۈمكىن ئەمەس ئىدى. مەسىلەن، يالغۇز ياۋرۇپا بىرلەشمىسىلا ئۆزىگە تەۋە بولغان بارلىق تىللارنى ئىپادىلەش ئۈچۈن بىرنەچچە كودلاش سىستېمىسىغا ئىھتىياجلىق بولاتتى. ھەتتا ئىنگىلىزچىغا ئوخشاش بىرلا تىل ئۈچۈنمۇ ئۇنىڭدىكى بارلىق ھەرپلەر، تىنىش بەلگىلىرى ۋە كۆپ ئىشلىتىلىدىغان تېخنىكىلىق بەلگىلەرنى ئوخشاش ۋاقىتتا ئىپادىلەشكە مۇۋاپىق كېلىدىغان بىرلا كودلاش سىستېمىسى يوق ئىدى.
كودلاش سىستېمىلىرى ئارىسىدا توقۇنۇش بار ئىدى. يەنى، ئىككى خىل كودلاش سىستېمىسى ئوخشىمىغان ئىككى ھەرپ-بەلگىگە ئوخشاش بىر نومۇر بېرەتتى ياكى ئوخشاش بىر ھەرپ-بەلگىگە ئوخشىمىغان نومۇرلارنى بېرەتتى. ھەرقانداق بىر كومپيۇتېر(بولۇپمۇ مۇلازىمەتچى كومپيۇتېرلار) نۇرغۇنلىغان ئوخشىمىغان كودلاش سىستېمىلىرىنى قوللاشقا ئىھتىياجلىق بولاتتى. ھالبۇكى، ئوخشىمىغان كودلاش سىستېمىلىرى ياكى ئوخشىمىغان مەشغۇلات مۇھىتلىرى ئارىسىدا ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ئېلىپ بېرىلسا، بۇ ئۇچۇرلار بۇزۇلۇش خەۋىپىگە دۇچ كىلەتتى.
يۇنىكود مەيلى قايسى خىلدىكى مەشغۇلات مۇھىتى، مەيلى قايسى خىلدىكى پروگرامما ۋە ياكى مەيلى قانداق تىل بولىشىدىن قەتئىي نەزەر ھەر بىر ھەرپ-بەلگىگە بىردىن-بىر نومۇر بېرىدۇ. يۇنىكود ئۆلچىمى ئاللىقاچان Sybase، Sun، SAP، Oracle، Microsoft، JustSystem، IBM، HP، Apple ۋە Unisys قا ئوخشاش سانائەت باشلامچىلىرى ۋە باشقا نۇرغۇنلىغان كارخانىلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىندى. ئۇ شۇنداقلا CORBA3.0، LDAP، ECMAScript(JavaScript)، Java، XML ۋە WLM قاتارلىق زامانىۋىي ئۆلچەملەر تەرىپىدىن تەلەپ قىلىندى. يۇنىكود ISO/IEC10640 نىڭ رەسمىي ئەمەلىيلىشىشىدۇر. ئۇ يەنە نۇرغۇن مەشغۇلات سىستېمىلىرى، بارلىق تور كۈزەتكۈچىلىرى ۋە باشقا نۇرغۇن مەھسۇلاتلار تەرىپىدىن قوللىنىلدى. يۇنىكود ئۆلچىمىنىڭ دۇنياغا كېلىشى ۋە ئۇنى قوللايدىغان قوراللارنىڭ مەۋجۇتلىقى نۆۋەتتىكى خەلقارا يۇمشاق دېتال تېخنىكىسى تەرەققىياتىدىكى مۇھىم بىر يۈزلىنىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
يۇنىكودنى خېرىدار-مۇلازىمەتچى مودېلىدىكى پروگراممىلار ياكى كۆپ قاتلاملىق ئەمەلىي قوللىنىلدىغان پروگراممىلار ۋە تور بەتلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈش ئەنئەنىۋىي كودلاش سىستېمىسىنى ئىشلەتكەنگە قارىغاندا ئىختىسادى جەھەتتىن كۆپ تېجەشلىك بولىدۇ. يۇنىكود بىر يۇمشاق ماتېرىيال مەھسۇلاتىنى ياكى بىر تور بېتىنى بىر قېتىملىق ئىشلەپچىقىرىش جەريانى ئارقىلىقلا كۆپ خىل مەشغۇلات مۇھىتلىرىدا، ئوخشىمىغان تىللار ۋە مەمىلىكەتلەردە ئىشلەتكىلى بولۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. ئۇ ئۇچۇرلارنىڭ ئوخشىمىغان كۆپ خىل سىستېمىلار ئارىسىدا خاتاسىز ئۇزىتىلىشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
يۇنىكود ئىلىمى جەمئىيىتى توغرىسىدا
يۇنىكود ئىلىمى جەمئىيىتى ئىختىسادى جەھەتتىن پايدا ئالمايدىغان تەشكىلات بولۇپ، ئۇ زامانىۋى يۇمشاق ماتېرىيال مەھسۇلاتلىرى ۋە ئۆلچەملىرىدىكى تېكست ئۇچۇرلىرىنى بەلگىلەيدىغان ئۆلچەم - يۇنىكود ئۆلچىمىنى بېكىتىش، كېڭەيتىش ۋە ئومۇمىيلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلىپ قۇرۇلغان ئورگاندۇر. بۇ جەمئىيەتنىڭ ئەزالىرى كومپيۇتېر ۋە ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش سانائىتىدىكى كەڭ دائىرىدىكى كارخانىلار ۋە ئورگانلارغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. مەزكۈر جەمىيەتنىڭ ئىختىسادى كىرىمى پەقەت ئەزالىق بەدىلىدىنلا كېلىدۇ. يۇنىكود ئۆلچىمىنى قوللايدىغان ۋە ئۇنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ھەم كېڭەيتىلىشىگە ھەسسە قوشۇشنى خالايدىغان دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدىكى ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخس يۇنىكود ئىلىمى جەمئىيىتىگە ئەزا بولۇپ كىرسە بولىدۇ.
تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرغا ئېگە بولاي دېسىڭىز سۆزلۈك جەدىۋىلى، يۇنىكودنى قوللايدىغان ئۆرنەك مەھسۇلاتلار، تېخنىكىلىق تونۇشتۇرۇش ۋە پايدىلىق ماتېرىياللار سەھىپىلىرىگە قاراڭ.
مەنبەلەر
ئەشئارىيە
ئەشئارىيە ياكى ئەشئارىيلىك (ئەرەبچە: الأشاعرة)، ئىسلام ئىتىقادىي مەزھەبلىرىدىن بىرىسىدۇر. ئەبۇل ھاسان ئەل ئەشئارى (ھ.؟-324\935-36) باشچىلىقىدا قۇرۇلغان كەلام مەزھىبىدۇر. ئەھلى سۇننە ۋەلجامائەدە، ماتۇرىدىيەبىلەن بىرگە كەڭ تارقالغان ئىككىنچى بىر ئىتىقادى مەزھەبتۇر. ئەقىلنى مۇئتەزىلە قەدەر مۇھىم كۆرمىسىمۇ، سەلەفىييە قەدەر سەل قارىمايدۇ.
شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى
مەكتەپلەر خىزمەت كومىتېتى ۋە مائارىپ نازارىتى تەشكىللەپ تۈزۈگەن مائارى كەسپىي يىلنامىسى بولۇپ، ھازىرغىچە ئىككى قېتىم نەشىردىن چىقىرىلدى. بىرىنچى قىسىم شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى (1949 - 1989) نى شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى تەھرىر ھەيئىتى تۈزگەن بولۇپ، 1991 - يىلى 7 - ئايدا شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان. بۇ كىتابتا شىنجاڭ ئازاد بولغاندىن كېيىنكى 40 يىللىق ۋاقىتنى ئاساس قىلىپ، ھەردەرىجىلىك، ھەر خىل تىپتىكى مائارىپ تۈرى بويىچە، 40 يىلدىن بۇيانقى شىنجاڭ مائارىپىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىسلاھات مۇساپىسىنى ھەقىقىي ھالدا ئەكس ئەتتۈرۈپ بەرگەن. پۈتۈن كىتاب ئىككى بۆلۈمگە بۆلۈنگەن بولۇپ، جەمئىي 12 باب. بىرىنچى بۆلۈم توققۇز باب بولۇپ، بىرىنچى باب ئومۇمىي بايان، يەنى 1949 - 1984 - يىلغىچە بولغان شىنجاڭ مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىسلاھاتىنىڭ قىسقىچە تارىخى، ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى ۋە تارىخىي تەجرىبىلىرى ئومۇملاشتۇرۇلۇپ بايان قىلىنغان. ئىككىنچى بابتىن توققۇزىنچى بابقىچە ئايرىم - ئايرىم ھالدا بالىلار مائارىپى، باشلانغۇچ مەكتەپ مائارىپى، ئالاھىدە مائارىپ، ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپى، ئوتتۇرا دەرىجىلىك پېداگوگىكا مائارىپى ھەمدە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ تەربىيىلىنىشىنى، كەسپىي تېخنىكا تەربىيىسى، ئالىي مائارىپ، چوڭلار مائارىپى قاتارلىقلارنىڭ تەرەققىيات ئەھۋالى ئىسلاھات مۇساپىسى، نەتىجىلىرى ۋە ئاساسلىق مۇۋەپپىقىيەت تەجرىبىلىرى بايان قىلىنغان. ئىككىنچى بۆلۈم ئۈچ باب بولۇپ، 1985 - 1989 - يىلغىچە بولغان جەرياندىكى، ھەر دەرىجىلىك مائارىپنىڭ يېڭى نەتىجىسى ۋە تەجرىبىلىرى بايان قىلىنغان. ئىككىنچى قىسىم شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى (1990 - 1998) نى شىنجاڭ مائارىپى يىلنامىسى تەھرىر ھەيئىتى تۈزۈگەن. 1999 - يىلى 3 - ئايدا شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى نەشىر قىلغان بولۇپ، مەزمونىنىڭ ئاساسلىق كېلىش مەنبەسى ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ كومىتېتىنىڭ يىللاردىن بۇيانقى پىلان، خۇلاسىلىرى، مائارىپ گېزىت - ژۇرناللىرى ھەمدە شەخسلەر تەمىنلىگەن ماتېرىياللار، شۇنداقلا جۇڭگو مائارىپ يىلنامىسى ۋە شىنجاڭ يىلنامىسى قاتارلىقلارنىڭ ئىچدىكى مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللار. ئاساسلىق سەھىپىلىرىدىن، پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ مائارىپ خىزمىتىگە دائىر مۇھىم قانۇن - قائىدىلىرى، ھۆججەتلىرى، مائارىپنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى، ئۇنىۋېرسال باشقۇرۇش، ئۇل مائارىپى، كەسپىي تېخنىكا تەربىيىسى، ئالىي مائارىپ، چوڭلار مائارىپى، تەنتەربىيە، سەھىيە، سەنئەت مائارىپى، پېداگوگىكا مائارىپى، مىللىي مائارىپ، ئېلېكترلەشكەن مائارىپ، مائارىپ گېزىت - ماتېرىياللار توپلىمى قاتارلىقلارغا بۆلۈنگەن. شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى ئەتراپلىق، سىستېمىلىق ھەقىقىي ھالدا شىنجاڭ مائارىپىنىڭ ئاساسلىق ئەھۋالىنى بايان قىلىپ، مائارىپ باشقۇرۇشتىكى تەدبىر بەلگىلەش، تەتقىقات ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش قاتارلىقلارنى مۇھىم تارىخىي ماتېرىيال بىلەن تەمىن ئەتتى
Latex
left|thumb|200px|Latex latex(miktex) لەيتەكس كومپيۇتىردا كىتاپ ماقالە يىزىشتىكى ناھايتىمۇ قولايلىق پروگرامما بولوپ،بولوپمۇ ماتىماتىكىلىق بەلگىلەر ئارىلاشقان ماقالە دوكىلاتلارنى يازغاندىكى ئالاھىدىلىكى ھەممىدىن روشەن. مىكروسوفت ۋورد نى ئىشلەتكەندىكى نۇرغۇنلىغان ئاۋارچىلىقلاردىن ئاسانلا خالىي بولالايسىز،ھەم يازغان ھۈججەتنى PDF شەكىلدە چىقىرالايسىز.
ئوتتۇرا مېڭە
ئوتتۇرا مېڭە بولسا ئانتروپوتومىيە
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümiti ) بولسا 2004-يىلى قۇرۇلغان تەشكىلات، ھازىرقى پرېزىدېنتى غۇلام ئوسمان.
مۇغلا خىتاپنامىسى
مۇغلا خىتاپنامىسى
( شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىتى سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ 8- نۆۋەتلىك ئومۇمى يىغىنىدا مۇزاكىرە قىلىندى )
شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىتى سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى نۆۋەتتە خەلىقارادىكى سىياسى سىپىمىز ۋە ئىچكى -تاشقى مۇستەقىللىق ھەركىتىمىز ئۈچۈن ، شۇنداقلا قۇرۇلغۇسى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىتىنى تەمسىل قىلغان ، ھەمدە دەۋلەتچىلىك ۋە ھاكىمىيەت سالاھىتىگە ئىگە بولغان ھەمدە ،بارلىق سىياسى تەشكىلاتلارنىڭ جۈملىدىن ، شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ ئىرادىسى ۋە نىشانىغا ۋەكىللىك قىلالايدىغان ، پارلامىنىت ئارقىلىق ۋۇجۇتقا كىلىدىغان ئەڭ توغرا ئالى بىر تەشكىلى ئاپرات قۇرۇلـمىسى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. خەلقىمىزنى ھازىر يۈز بىرىۋاتقان زور بىر ئىرقى قىرغىنچىلىقتىن قۇتۇلدۇرۇپ قىلىش ، شەرقى تۈركىستان مىللى مۇستەقىللىق ھەركىتىنىنىڭ ئىستىراتىگىيىسى ئەڭ توغرا ،ئەڭ ئۈنۈملۈك يوسۇندا تۇرغۇزۇپ چىقىپ ، كونكىرىتنى لايىھە پىلان ئارقىلىق ھەقلىق رولىمىزنى جارى قىلدۇرۇش مەقسىدىدە شەرقى تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى پارلامىنتى نامىدىن تۆۋەندىكى ئددىيە ۋە پىكىرلەرنى ئلگىرى سۈرىمىز :
مىللى داۋايىمىزنىڭ بۇنىڭدىن كىيىنكى ئىستىراتىگىيىسى : ـ شەرقى تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىغى ئاساسى شەرت قىلىنغان ، مىللى ئىرادە ۋە مىللى ھەركەتنىڭ ئۈستىگە قۇرىلىدۇ. كونكىرىتنى لايىھە ۋە قەدەم باسقۇچلۇق پىلان تۈزۈشتە « شەرقى تۈركىستانلىقلار ئىككى پۇتلاپ مىڭىشى كىرەك » دىگەن پىرىنسىپقا ئاساسەن ماس قەدەم تاشلاپ جىددى خەتەر ئاستىدا قالغان مەۋجۇتلىقىمىزنى جان تىكىپ قوغداشقا توغرى كىلىدۇ.
ھازىر شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ بىشىغا ئومۇيۈزلۈك كىلىۋاتقان پاجىيەلىك ، قورقۇنۇچلۇق قارا قىسمەتنىڭ ھەرقانداق بىر ئىنساننىڭ ئەقلى ۋە روھى بەرداشلىق بىرەلـمەيدىغان سان-ساناقسىز تۈرلۈك ئاچچىق رىياللىقلىرىنى ، دەلىل- ئىسپاتلىرىنى ئۆزىمىزگە ۋە خەلىقاراغا ئاڭلىتىش بىلەن چەكلەنسەك كۇپايە قىلـمايدۇ. ئەشۇ پولاتتەك پاكىتلار ئارقىلىق دۈشمىنىمىز خىتتاينىڭ : « بىزگە شىنجاڭ  نىڭ نۇپۇسى كىرەك ئەمەس ، كەلگۈسىمىز ئۈچۈن پەقەت ئۇلارنىڭ زىمىنى كىرەك » دىگەندىن ئىبارەت تاجاۋۇزچىلىقىنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى تولۇق ئاشكارلاش ئارقىلىق ، شەرقى تۈركىستاندا قانۇنى جەھەتتىن مۇستەقىل دەۋلىتىمىزنى قايتا قۇرۇپ چىقىشتىن باشقا قۇتۇلۇش يولىمىزنىڭ يوقلىغىغا ئالدى بىلەن ئۆزىمىز بەرھەق ئىمان ئىيتيپ ، ئاندىن خەلىقارانى ئىشەندۇرىشىمىز ، ئۇلارنى شەرقى تۈركىستاننىڭ مۇستەقىل دەۋلەت بولۇشىنى جەزمەن قوللايدىغان نۇختىغا كەلتۇرۇش ئۈچۈن يۇقۇرى سەۋىيەلىك سىياسى ، دىپلوماتىيە ئۈستۈنلۈكنى يارىتىپ مۇستەقىللىق ھەركىتىمىزنى خەلىقارالاشتۇرۇشنىڭ يىڭىى قەدىمىنى بىسىشىمىزغا توغرى كىلىدۇ.
70 يىلدىن بۇيان ۋەتەن ئچىدە خەلقىمىز دۈشمەنگە تەسلىم بولـمىدى ، تاجاۋۇزچى خىتتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى ئازاتلىق كۆرىشىنى توختاتمىدى ، ۋەتىنىمىزنىڭ مۇستەقىللىق ئۈمىدى پەقەتلا شەرقى تۈركىستان خەلقىگە باغلانغان ئىدى. ئەمدىلىكتە شەرقى تۈركىستان ئومۇمىيۈزلۈك تۇرمىغا ئايلاندى ، قارشىلىق كۆرسىتىش ئىمكانىيىتى ھىچ يوق ، قەتلىئام شىددىتى داۋام قىلىۋاتىدۇ ، خەلقىمىز چارىسىز سۈكۈتتە ئۆزلىرىگە كىلىۋاتقان بالا - قازانىڭ نۆۋىتىنى كۈتىۋاتىدۇ ، ئەمدىلىكتە ۋەتەننى ، مىللەتنى قۇتۇلدۇرۇپ قىلىش بىز مۇھاجىرەتتكى شەرقى تۈركىستانلىقلار ئورۇنداشقا تىگىشلىك مۇقەددەس ۋەزىپە بولۇپ ئالدىمىزغا قويۇلدى ، مىللى داۋايىمىزنىڭ خاراكتىرىدىكى بۇ زور بۇرۇلۇشقا جىددى ھەم سەگەك قارايمىز ، ئەلبەتتە. نۆۋەتتە ، خەلىقارانىڭ ۋە ئۆزىمىز ياشاۋاتقان دەۋلەتلەرنىڭ بىزگە پايدىلىق بولغان قانۇنلىرىنى چەتئەلدىكى ئازاتلىق ھەركىتىمىزدە مۇداپىيە قورغانى ۋە قالقان قىلىپ تۇرۇپ ، يىڭى يول خەرىتىسىنى سىزغىنىمىزدا يولىمىزغا توسالغۇ بولىدىغان ھەرقاندا بىر قانۇن چەكلىمىسىدىن ھالقىپ ئۆتىشىمىزگە توغرى كىلىدۇ. ئازاتلىق يولىدا ئىزدىنىشنىڭ چەتئللەردە تولۇق ئىمكانى ۋە زور يوشۇرۇن كۈچى بار. ئۈگۈنۈش ، تەربىيىلىنىش ، چىنىقىش، پىشىپ - يىتىلىش ، باشقىلارنىڭ ھوقۇق ۋە مەنپەتىگە زىيان يەتكۈزمەسلىك شەرتى بىلەن تاجاۋۇزچى خىتتايغا قارشىلىق ئاشكارە - يوشۇرۇن ھەركەتكە ئۆتۈش ، مىللى بىخەتەرلىك ئىستىخپارات سىستىمىسىنى بەرپا قىلىش ، ھازىرقى زامانىدىكى ئەڭ ئىلغار تەخنىكىلارنى ئىگەللەش ، ئىشلىتىش ، كۈچ ھاسىل قىلىش يەنە نۇرغۇن ئمكانلارنى ياشاۋاتقان دەۋلىتىمىزدىن تاپالايمىز، يارىتالايمىز.
مۇستەقىللىق ھەركىتىمىزنى خەلىقارالاشتۇرۇشنىڭ يەنە بىر ۋارىيانتى شۇكى ، خىتتاي  بىر يول ، بىر بەلۋاغ  پىلانى ئارقىلىق دۇنياغا خوجا بولۇش نىيىتىنى ئاشكارلاپ ئىشنى شەرقى تۈركىستاننى تازىلاشتىن باشلىدى. دىمەك ، خىتتاي ئۈچۈن جىددى يوق قىلىۋىتىش بۇقەدەر زۆرۈر بولغان شەرقى تۈركىستان دەۋلىتىنى قايتا قۇرۇپ چىقىش ، قىرىنداش تۈرىك ئىسلام دۇنياسىنىڭ ، دىمۈكراتىك غەرىپ ئەللىرىنىڭ ، خىتتاي بىلەن بىۋاستە مەنپەت توقۇنىشى بولغان شەرقى ، جەنۇبى ئاسىيا دەۋلەتلىرىنىڭ تىنچلىغى ، بىخەتەرلىگى، سىياسى مۇقىملىغى، ئىقتىسادى تەڭپۇڭلىغى ئۈچۈن ، خىتتاينىڭ خەلىقارالىق تەھدىدىنىڭ ئالدىنى ئىلىش ئۈچۈن ، ۋاختى كەلگەندە مۇناسىۋەتلىك دەۋلەتلەر بىلەن بىرگە ھەركەت قىلىش ئىمكانىيىتىنى يارىتىشتا ئلاھىدە ئىستىراتىيگىلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. ھازىرقى ، ئۆلۈم لاگىرلىرىغا قامالغان ، ئىچكىرگە ئاشكارا- مەخپى يۆتكىلىۋاتقان بىگۇنا خەلقىمىزنى ۇە كوچىلاردا سەرسان بولوپ يوقاپ كىتىۋاتقان مىلىيونلىغان سەبى بالىلارنى قۇتقۇزۇش نىھايەت ، تەييارلىقىمىز بولـمىغان ئەڭ قىيىن بىر مەسىلە بولوپ قالدى. خەلىقارا غا ئەڭ كۇچلۇق تەپكە بىلەن تۇشمۇتۇشتىن ئومۇمىيۈزلۈك مۇراجەت قىلىۋاتىمىز ، دۇنيانىڭ يىرىمى تىخى سۈكۈتتە ، يىرىمى ئاياقتا دەس تۇردى ، ھىلىگەر دۇشمەن خەلىقارا سۇراق سەھنىسىدە جاۋاپكارلىققا تارتىلسىمۇ تەشۋىقات ئالدامچىلىقىنى قىلىۋاتىدۇ. بىز يەنە قانداق قىلىشىمىز كىرەك ؟ ھازىرچە دۇشمەننى تولۇق مات قىلىش ئۈچۈن يەنىلا يۇقۇرى دولقۇن ھاسىل قىلىپ خەلىقارانىڭ ئەمىلى كۈچى بىلەن خىتتاينى كامپىلارنى تاقاشقا مەجبۇرلاش ، ئامالنىڭ بىرىچە تىگىشلىك مەسۇلىيەتنى ئۆزىمىز ياشاۋاتقان دەۋلەتلەگىمۇ تەۋسىيە قىلىشقا ، يەنە چارە ئىزدەشكە توغرى كىلىدۇ.
ئەمەل بىزدىن ، نەتىجە ئاللاھتىن. ئامىن
2018-يىلى ، 28-ئۆكتەبىر ، مۇغلا ، تۈركىيە
رەھبەرلىكى
ھۆكۈمەت ئىچكى كابىنېتى
قۇرۇلتايلىرى
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى 8-نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنىنىڭ ئاخباراتى 2018-يىل، 26-28 – ئۆكتەبىر، مۇغلا، تۈركىيە.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ قارارى بىلەن بۈگۈنكى ئالاھىدە ئەھۋاللارنى بىر تەرەپ قىلىش، ئالاھىدە ۋەزىيەتكە قارىتا ئىستراتېگىيە بەلگىلەش ئۈچۈن بۇ يىل 26-ئۆتەبىردە تۈركىيەنىڭ مۇغلا ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى مۇغلا شەھرىدە بىر ئارىغا كېلىپ، سۈرگۈندى ھۆكۈمەتنىڭ 8-نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنىنى چاقىردى. بىرىنچى كۈنىدىكى تەييارلىق يىغىنىدا رەسمىي پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ باش قوشۇشى بىلەن، سابىق رەئىسجۇمھۇر ئەخمەتجان ئوسمان كەلتۈرۈپ چىقارغان سۈرگۈندى ھۆكۈمەت ئىچىدىكى كىرىزىسنى جىددى ھەل قىلىپ ، زىھنىمىزنى ۋە كۈچىمىزنى مەركەزلەشۇرۈپ دۈشمىنىمىز خىتتايغا تاقابىل تۇرۇش زۆرۈرىيىتى بىلەن چىقىرىلغان — ئەخمەتجان ئوسمان (ياكى قانۇنىي ئىسمى بىلەن ئارمان راستېر)نى ۋەزىپىسىدىن قالدۇرۇش ھەققىدىكى — قارار قاراپ چىقىلىپ، يىغىن ئەھلىنىڭ يۈز تۇرانە پىكىرلىشىشى نەتىجىسىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىرگە پارلامىنت ئەزالىقىدىنمۇقادۇرۇش رەسمى قارارقىلىندى. شۇنداقلا ،مۈقەددەس نۈرنىڭ ھۆكۈمەتتىن چىكىنىش ھەققىدىكى ئىستىپانامىسى رەسمى تەستىقلاندى.
پارلمىنىت ئەزالىرىدىن مەمتىمىن پوسما ،،نەپىسەلەرنىڭ پارلامىتتىن چىكىنىش ئىلتىماسى قوبۇل قىلىندى.
ۋاپات بولغان پارلامىنت ئەزالىرىدىن زەپەر ئالى قىزىل ئاي ، سۇلتان ساۋاش ئەزالار رويىخىتىدىن ئۆچۈچۈلدى.
جەمىلە چاقماق سەمەت گۈدەر ئايدىن
ئابدۇلقادىر شەھىم قاتارلىقلارنىڭ پارلامېنت ئەزاسىلىق سالاھىيىتى ئاپتوماتىك ھالدا ئەمەلدىن قالغانلىقى ئېلان قىلىندى. كۈنتەرتىپنىڭ ئىككىنچى موھىم مەزمۇنى، ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلانغان رەئىسجۇمھۇرنىڭ ئورنىنى تولۇقلاش ياكى مۇئاۋىن رەئىسجۇمھۇر كېيىنكى قېتىمقى قۇرۇلتايغا قەدەر بۇ ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئېلىش مەسىلىسىدە قىزغىن تالاش-تارتىشلاردىن كېيىن مۇئاۋى نرەئىسجۇمھۇر خىزىربەك غەيرەتۇللاھنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالى ۋە ئۇيغۇر تىلى جەھەتتىكى يېتەرسىزلىكى نەزەرگە ئېلىنىپ، رەئىسجۇمھۇرنىڭ ئورنىنى تولۇقلاش قارارى ئېلىندى.
قاراردىن كېيىن نامزات كۆرسۈتۈلۈپ، يىغىنغا قاتناشقان بارلىق ۋەكىللەرنىڭ تولۇق ئاۋازى بىلەن غۇلام ئوسمان ياغما كېلەركى قېتىملىق قۇرۇلتايغا قەدەر رەئىسجۇمھۇرلۇققا سايلاندى ۋە قەسەم بېرىپ ۋەزىپە تاپشۇرۇپ ئالدى. بۇندىن باشقا شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ پارلامېنتىغا ئەزا بولۇشنى خالايدىغان ۋە رەسمىي ئىلتىماس قىلغان بىر تۈركۈم كىشىلەرنىڭ ئىلتىماسى، سالاھىيەتلىرى، تونۇشتۇرغۇچى ۋە كېپىللىك قىلغۇچىلارنىڭ ئىزاھاتلىرى بىر-بىرلەپ مۇزاكىرە قىلىنىپ، تەستىقلاندى.
دىنىي ئىشلار مىنىستىرلىكىگە: ئابدۇلئەھەد نۇر؛ تاشقىي ئىشلار مىنىستىرلىكىگە: يەملىبىكە فاتخولىن؛ ياپونىيەدىكى دىپلوماتىيە ۋەكىللىكىگە: تۇرمۇھەممەد ھاشىم؛ مۇھاجىرلار خىزمىتىگە: ئابدۇللاھ ئاقيول؛ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت — ئاممىۋىي خىزمەتلىرىگە: ئابدۇللاھ تۇرسۇن قاتارلىقلار تەيىن قىلىندى. 11) بۇندىن باشقا تەشۋىقات-تەرغىبات ئىشلىرىنىڭ زۆرۈرىيىتى ئۈچۈن توربەتچىلىك ۋە ئاممىۋىي توربەتلەردىكى ھۆكۈمەت ھىسابىنى باشقۇرۇش ئىشى ئۈمىت ئۇيغۇرغا تاپشۇرۇلدى. سۈرگۈندى ھۆكۈمەتنىڭ ئۆز تېلىۋىزىيە سىتودىيىسىنى قۇرۇپ چىقىش، تور تېلىۋىزىيىسىنى باشقۇرۇش قاتارلىق خىزمەتلەر ئەركىن سابىت، غوپۇرچوڭ ئابدۇراھمان قاتارلىقلار تەيىنلەندى. 12) ئىقتىسادىي ھىسابات كۆرۈپ چىقىلدى ۋە بۇندىن كېيىن ئىقتىسادىي مەنبەنى قانداق ھەل قىلىش مەسىلىسى مۇزاكىرە قىلىندى. 13) شەرقىي تۈركىستان سۈگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ كېلەر يىلى ئېچىلىدىغان قۇرۇلتىيى ئۈچۈن تەييارلىق خىزمەتلىرىنى ئىشلەش، يىغىننىڭ ئىقتىسادىي مەنبەسىنى ھەل قىلىش قاتارلىق ئىشلار بىلەن بىرلىكتە، كېلەر يىلقى قۇرۇلتاينىڭ پەۋقۇلئاددە بولۇشى، پارلامېنتنى كېڭەيتىپ قۇرۇشقا ماددىي ۋە مەنەۋىي جەھەتلەردە تەييار بولۇش تەلەپ قىلىندى. 14) يىغىندىن كېيىن مۇغلا خىتاپنامىسى ئېلان قىلىش بېكىتىلدى.
سابىق رەئىسلەر
ئەنۋەر يۈسۈپ تۇرانى
ئەخمەتجان ئوسمان
رومان ۋە تۇرمۇش
ئاپتورى: زىيا گۆكئالپ
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
بۇندىن ئوتتۇز يىل مۇقەددەم مەلۇم بىر كۈنى ئەرزۇرۇم خەلق ھۆكۈمىتىدە جىددىي تەييارلىق قىلىنىۋاتاتتى. چۈنكى ئۇ كۈنى تۆتىنچى ئارمىيەنىڭ مارشالى ئەرزىنجاندىن ئەرزۇرۇمغا كېلەتتى. ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۇنى قارشى ئېلىشقا چىقىشى كېرەك ئىدى. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە ئەسكىرىي مارش ئۆگىتىلمەيدىغان بولغاچقا، ئىدارىدىكىلەر بىر ئوفىتسېردىن ئوقۇغۇچىلارغا دەرھال تەرتىپلىك مېڭىشنى ئۆگىتىپ قويۇشنى ئۆتۈندى. ئوفىتسېر ئوقۇغۇچىلارغا بىرەر سائەتچە مېڭىشنى مەشىق قىلدۇرغاندىن كېيىن مەكتەپ مۇدىرىدىن:
− مەشىققۇ تۈگىدى. ئوقۇغۇچىلارنى قارشى ئېلىش ئورنىغا كىم ئاپىرىدۇ؟ − دەپ سورىدى.
− مەكتەپتە بۇ ئىشنى قىلالايدىغان بىرەر ئوقۇتقۇچى يوق. بۇنى مەنمۇ قىلالمايمەن. شۇڭلاشقا بىز بۇ ئىشتىمۇ سىزنىڭ ياردەم قىلىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمىز، − دېدى مۇدىر.
− ياق، ھەرگىز بولمايدۇ. مەن بىر ئەسكەر تۇرسام. ئەسكەر دېگەن بۇنداق ئادەتتىكى بىر ۋەزىپە بىلەن چوڭ بىر قومانداننىڭ ئالدىغا چىقسا بولمايدۇ. ئەجىبا ئوقۇغۇچىلاردىن بىرەرسى بۇ ۋەزىپىنى ئورۇندىيالماسمۇ؟
− ئەمىسە ئۆزىنى چاقىرىپ، سوراپ باقايلى.
مەكتەپ مۇدىرى قوڭغۇراقنى باستى ۋە كىرگەن خىزمەتكارغا:
− سىز بېرىپ ھۈسەين سابىرنى چاقىرىپ كېلىڭ، − دېدى.
ئۇزاق ئۆتمەيلا ھۈسەين سابىر مۇدىرنىڭ ئىشخانىسىغا كىردى. مۇدىر ئۇنىڭغا:
− ئوقۇغۇچىلارغا تەرتىپلىك مېڭىش مەشىقى قىلدۇرۇلدى. ئەمدى ئوقۇغۇچىلارنى تەرتىپلىك يوسۇندا قارشى ئېلىش مەيدانىغا ئاپىرىش كېرەك. مەكتىپىمىزدە بۇ ئىشنى قىلالىغۇدەك بىرەر ئوقۇتقۇچى يوق. سىرتتىن بىرەر ئوفىتسېر تېپىشمۇ ناتايىن. شۇڭا بۇ ئىشنى ساڭا قالدى، − دېدى.
ھۈسەين سابىر ئون بەش ياشلار چامىسىدىكى ئىنتايىن تارتىنچاق بىر ياش بولۇپ، ناھايىتى كۆپ كىتاب ئوقۇغان ئىدى. ئۇ ئوقۇغان كىتابلارنىڭ ئىچىدە گولچ پاشانىڭ «قوراللىق مىللەت» ناملىق كىتابىمۇ بار ئىدى. شۇ ئەسنادا ئۇنىڭ ئاشۇ كىتابتىكى بىر ۋەقە يادىغا كەلدى.
گولچ پاشا دەيدۇكى:
«باش قوماندانلىق ۋەزىپىسىگە تەكلىپ قىلىنغان بىرى بۇ تەكلىپنى رەت قىلسا بولمايدۇ».
بۇ سۆز ھۈسەين سابىرنىڭ قوماندانلىق ۋەزىپىسىنى قوبۇل قىلىشىغا تۈرتكە بولدى. ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئوقۇغۇچىلار تەرتىپلىك ھالدا ماس قەدەمدە مېڭىشقا باشلىدى. ھۈسەين سابىر پەقەت ئوڭ – سول تەرەپلەرگە بۇرۇلۇشقا توغرا كەلگەندىلا كوماندا بەرسە بولاتتى. شۇ ئەسنادا تولۇقسىز ھەربىي ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىمۇ بىر ئوفىتسېرنىڭ قوماندانلىقىدا ئارقىدىن يېتىپ كەلدى. بۇلارنىڭ كېلىشى ئاسانلىقچە ھەل قىلغىلى بولمايدىغان بىر قالايمىقانچىلىققا سەۋەب بولدى.
تولۇق ئوتتۇرىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ مەكتىپى تولۇقسىز ئوتتۇرىدىن يۇقىرى ئورۇندا بولغاچقا ئالدىدا مېڭىشنى تالىشاتتى. تولۇقسىز ھەربىي ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى بولسا:
«بىز ئەسكەرلەرمىز، كېلىۋاتقان كىشىمۇ بىر ئەسكەر. شۇڭا بىز ئالدىدا مېڭىشىمىز كېرەك» دەيتتى.
ھۈسەين سابىر ئەسكەر ئەمەس ئىدى. ئۇنىڭ ئەسكەرلىك ئىشى پەقەت بىر سائەت مەشىق قىلىشتىن ئىبارەت ئىدى. بۇندىن بۇرۇن ئۆزىنى تولىمۇ ياخشى كۆرىدىغان ھەمدە سۆزىدىن قەتئىي چىقىپ باقمىغان سەپداشلىرىغا ئەمدى گەپ ئاڭلىتالمايۋاتاتتى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئۇنىڭ قوماندانلىقىغا كۆز قىزارتىدىغانلارمۇ يوق ئەمەس ئىدى. باشقىلارنى كۈشكۈرتىدىغانلارمۇ شۇلار ئىدى. ھۈسەين سابىر سەپداشلىرىدىن ھەر قانچە ئۆتۈنگەن بولسىمۇ، ئۇلاردىن ھېچكىمگە گەپ ئاڭلىتالمىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ قەدەملەپ مارش ئىشىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تۈگەتمىسە بولمايتتى.
ھۈسەين سابىر ئەجىبا بۇرۇن ئوقۇغان كىتابلاردىن بىرەرسىدە بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشقا يول كۆرسەتكۈدەك بىرەر ھادىسە چىقىپ قالارمۇ؟ دېگەن ئۈمىدتە ئىلگىرى كىتابتىن ئوقۇغانلىرىنى خىيال قىلىشقا باشلىدى. چۈنكى كۆپ كىتاب ئوقۇغانلار قۇتۇلۇشقا ئۆرنەك بولىدىغان مىساللارنى بولۇپمۇ رومان ۋە ھېكايىلەر ئىچىدىن ئىزدەيتتى. ھۈسەين سابىرمۇ ئەمدى ئاشۇ چارىنى قوللانماقچى بولۇۋاتاتتى.
ئۇشتۇمتۇت «سېرىق جانلىق» رومانىدىكى بىر ۋەقە ئېسىگە كەلدى. بۇ ۋەقەنىڭ قىسقىچە تەپسىلاتى مۇنداق ئىدى.
ھىندىستاندا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن نازارەت ئاستىغا ئېلىنغان ئوفىتسېرلاردىن بىرىنىڭ لايىقى بولغان بىر ھىند قىزنى ھىندلارنىڭ قولىدىن قۇتۇلدۇرۇپ چىقىشقا ھەرىكەت قىلىۋاتقان بىر فرانسۇز ئەترىتىگە باشقا بىر ئىنگلىز يۈز بېشىمۇ قېتىلغان بولۇپ، بۇ ۋەزىپىنى ئورۇنداش ئۈچۈن قوماندانىدىن بىر قانچە ئايلىق رۇخسەت ئالغان ئىدى.
لېكىن ئويلىمىغان يەردىن قىسىمغا قوماندانلىق قىلىش ھوقۇقى ئۇنىڭ رەقىبى بولغان ئوفىتسېرنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىپ، ئوفىتسېر ھېلىقى يۈز بېشىنىمۇ فرانسۇز ئەسكەرلەر بىلەن قوشۇپ باشقۇرماقچى بولىدۇ. فرانسۇز ئەترىتى ئىنگلىز قىسمى بىلەن قارشىلىشىپ قالغاندىن كېيىن ئوفىتسېر توختاش كوماندىسى بەرمەكچى بولىدۇ. لېكىن ئۇنىڭدىن چاققان كەلگەن يۈز بېشى ئېتىنى ئالدىغا دېۋىتىپ: «ئوڭغا، يېرىم ئوڭغا بۇرۇل!» دەپ كوماندا بېرىدۇ. قىسىم دەرھال ئوڭغا بۇرۇلىدۇ. يۈز بېشى ئارقىدىنلا: «قەدەملەپ مارش!» دەيدۇ ۋە قىسىممۇ دەرھال تەرتىپلىك ھالدا مېڭىشقا باشلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن قىسىمنىڭ قوماندانلىق ھوقۇقى ئوفىتسېرنىڭ قولىدىن ئەسلىي ھوقۇقلۇق بولغان يۈز بېشىنىڭ قولىغا ئۆتىدۇ.
ھۈسەين سابىر دەرھال بۇ ئەسلىمىسىدىن بىر ساۋاق يەكۈنلەپ:
ھۈسەين سابىر مۇشۇلارنى ئويلاپ جىددىي بۇيرۇق تەلەپپۇزىدا: «ئەسكەر!» دەپ ئاۋازىنىڭ بارىچە ۋارقىراشقا باشلايدۇ. ئوقۇغۇچىلار دەرھال ئەسكىرىي سەپ تۈزۈپ، بېرىلگەن كوماندىنى قەتئىي ئىجرا قىلىشقا تەييار ھالەتكە ئۆتىدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ روھىدىكى ئىسيانكار ھېسلار بىردىنلا يوقىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا ئەسكىرىي ئاڭ ئويغانغان ئىدى.
ئاخىرىدا ناھايىتى قاتتىق تەلەپپۇزدا: «ئورۇندا تۇر!» دەپ كوماندا بېرىدۇ ۋە پۈتۈن ئوقۇغۇچىلار بىردىنلا پۈتۈن بىر گەۋدە بولۇپ تۇرىدۇ.
ئاندىن ئوقۇغۇچىلارغا: «تەييارلان!» دەپ كوماندا بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ھېچكىم قىمىر قىلالمايدۇ. ئاندىن ئىسيانچى سەپداشلىرىنىڭ يېنىغا بېرىپ: «قېنى توختىماي، ئالغا ئىلگىرىلىمەكچى ئىدىڭلارغۇ؟! نېمىشقا توختاپ قالىسىلەر؟!» دەپ مەسخىرىلىك سوئاللارنى سورايدۇ.
ئوقۇغۇچىلار گاڭگىراپلا قالغان بولۇپ، گوياكى باياتىنقى ئىسيانچى ئوقۇغۇچىلار كېتىپ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا ھەر قانداق كوماندىغا بويسۇنىدىغان، تەرتىپلىك بىر ئەسكىرىي قىسىم كەلگەندەكلا بوپقالغان ئىدى.
ئوقۇغۇچىلاردىن ھېچكىم بىرەر ئېغىزمۇ زۇۋان سۈرمەيدۇ. ھەممەيلەن باشلىرىنى ئىگىپ تۇرۇشىدۇ. ھۈسەين سابىر شۇ ئەسنادا مۇنۇلارنى خىيال قىلىپ ئۈلگۈرىدۇ: باياتىن ھەر بىرىدىن ئايرىم – ئايرىم ئۆتۈنسەم مېنى مەسخىرە قىلىشىپ، ئۆتۈنۈشلىرىمگە قىلچە پىسەنت قىلىشمىغان ئىدى. ئەمدى ھەممىسىگە بىراقلا بۇيرۇق قىلسام، بۇيرۇقۇمغا دەرھال باش ئەگدى. چۈنكى شەخسلەرنىڭ ئېڭىنى ئۆچ – ئاداۋەت، نەپرەت، شەخسىيەتچىلىك ۋە ئىسيانكارلىق چىرمىۋېلىشى مۇمكىن. ئەمما جەمئىيەت پەقەت مۇقەددەس پىرىنسىپلارنى ۋە ئېتىراپ قىلىنغان قائىدە – يوسۇنلارنىلا بەجا كەلتۈرۈشنى خالايدۇ ھەمدە ئۇلارنى خۇددى ماشىنىغا ئوخشاش ئورۇندايدۇ.
شۇڭا بۇندىن كېيىن مەن دىققىتىمنى داۋاملىق جەمئىيەتكە بۇرايمەن، شەخسلەرگە پەرۋا قىلمايمەن. چۈنكى جەمئىيەت مەپكۇرىگە ئىگىدۇر، شەخسلەر بولسا شەخسىي ئۆچ – ئاداۋەتلىرىنى ۋە ئۆز مەنپەئەتلىرىنىلا كۆزلەيدۇ.
بۇ يەكۈن ھۈسەين سابىر ئۈچۈن ناھايىتى چوڭ بىر كۈچ مەنبەسى بولغان ئىدى.
(سابىر ئەپەندى زىيا گۆكئالپنىڭ ئۇلۇغ بوۋىسىنىڭ ئىسمىدۇر).
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئالتى يازىلارى» ناملىق ئەسىرى، توكەر نەشرىياتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مەسجىدى ئەقسا
مەسجىدى ئەقسا، مەسجىدى ئاقسا ياكى ئاقسا مەسچىتى (ئەرەبچە: المسجد الأقصى)، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن مۇقەددەس سانالغان ماكانلاردىن بىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ تۇنجى قىبلىسى دەپ قارىلىدۇ. قۇددۇسنىڭ شەرقىدىكى كونا شەھەر رايونىغا جايلاشقان مەسجىد. سېپىللەر بىلەن ئورالغان ئەسكى شەھەرنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى ئەڭ يىراق جايغىچە بولغان، سېپىل ئىچىدىكى ھەممە جايغا بۇ ئىسىم بىلەن خىتاپ قىلىنىدۇ. بۇ رايوننىڭ يەر مەيدانى 144 دېكار كېلىدىغان بولۇپ، قۇببەتۇسسەخرە‎، قىبلە مەسجىدى ۋە 200 گە يېقىن نۇرغۇن ئەسەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. "موريا تۆپىسى" دەپ ئاتالغان كىچىك بىر تۆپىگە جايلاشقان بولۇپ، قۇببەتۇسسەخرە‎ جايلاشقان قىيا بۇ تۆپىلىكنىڭ ئەڭ يۈكسەك نۇقتىسىدۇر.
مەسجىدى ئەقسا قۇرئان كەرىمدە شۇ شەكىلدە تىلغا ئېلىنىدۇ: "ئاللاھ بارچە نۇقساندىن پاكتۇر، ئۇ (مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا) قۇدرىتىمىزنىڭ دەلىللىرىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن، بەندىسىنى (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى) بىر كېچە مەسجىدى ھەرەمدىن ئەتراپىنى بەرىكەتلىك قىلغان مەسجىدى ئەقساغا ئېلىپ كەلدى. ھەقىقەتەن ئاللاھ ھەممىنى ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر، ھەممىنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر. " ھەزرىتى مۇھەممەد بولسا مەسجىدى ئەقسا ھەققىدە شۇنداق دېگەن: يولۇچىلىق پەقەتلا شۇ ئۈچ مەسجىدلەردىن بىرىگە بولۇر، مېنىڭ مۇشۇ مەسجىدىم (مەسجىدى نەبەۋىي)، مەسجىدى ھەرەم ۋە مەسجىدى ئەقساغا. " بۇ ھەدىستە تىلغا ئېلىنغان ئۈچ ھەرەم رايونىدىن بىرى قەبۇل قىلىنغاچقا "ھەرەمى شەرىڧ" دەپمۇ ئاتالغان.
مەسجىدى ئەقسانى يەھۇدىيلەر ھەم مۇقەددەس قەبۇل قىلماقتا ۋە بۇ رايونغا ھەزرىتى سۇلايمان تەرىپدىن قۇرۇلغان ئىبادەتخانەگە نىسبەت بىلەن ئىبادەتگاھ تۆپىسى دەپ نام بەرمەكتە. بۇ جاينى ئىبادەتگاھ رايونى دەپ قارىغانلىقى ئۈچۈن، نۇرغۇن يەھۇدىي گۇرۇپ بۇ رايوندا يېڭىدىن سۇلايمان ئىبادەتگاھىنى ئىنشا قىلماق ئۈزەرە رەسمىي ئورگان سۈپىتىدە ئەمەلىي تېرىشچانلىقلارنى باشلىۋەتكەن. بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ سەمەرىسى سۈپىتىدە ئىسرائىلىيە دۆلىتى، مەسجىدى ئەقسانىڭ ئاستىدا، ئىبادەتگاھنىڭ قالدۇقلىرىنى تېپىش مەقسىدى بىلەن ئارخىئولوگىيىلىك قېزىشلار ئېلىپ بارغان.
ئېتىمولوگىيىسى
مەسجىدى ئەقساغا ئوخشاشمىغان نۇرغۇن ئىسىملار بېرىلگەن. بۇلاردىن ئەڭ مۇھىم ئۈچىسى تۆۋەندىكىچە:
دەسلەپكى قۇرۇلىشى
مەسجىدى ئەقسانىڭ تۇنجى قېتىم قاچان ئىنشا قىلىنغالىقى نامەلۇم بولۇش بىلەن بىرگە ھەزرىتى پەيغەمبەردىن رىۋايەت قىلىنغان ھەدىسلەردە بۇ مەسجىدنىڭ، كەئبە قۇرۇلغاندىن 40 يىل كېيىن قۇرۇلغانلىقى زىكىر قىلىغان. ئەبۇ زەر ئەل غىڧارى، مۇھەممەد ئە.س دىن شۇنداق نەقىل قىلىدۇ: يا رەسۇلۇللاھ! يەر يۈزىدە تۇنجى بىنا قىلىنغان مەسجىد قايسىدۇر؟" دەپ سورۇدۇم. دېدى كى، مەسجىدى ھەرەم. "كېيىنكىسى قايسى؟" دەپ سورالغاندا، "مەسجىدى ئەقسا دەپ جاۋاب بەردى.دېدىم كى، ئارىسىدا قانچىلىك پەرق بار؟ دېدى كىم: 40 يىل. تارىخچىلەر مەسجىدى ئەقسانى تۇنجى قېتىم بىنا قىلغۇچىنىڭ كىملىكى ھەققىدە تالاش-تارتىشلار بار. بەئزىلەر پەرىشتىلەر دېسە، بەزىلەر ھەزرىتى ئادەم، ئەۋلادلىرى شىس ۋە نۇھ، ئىبراھىم دېگەندەك قاراشلار بار.
يەبۇسىلەر ۋە بەنى ئىسرائىل دەۋرى
thumb|333x333px|م.ب 3000- يىللاردا پەلەستىنگە ھاكىم بولغان يەبۇسىلەر قۇرغان جەنۇبىي تام. Adem döneminden sonra, Mescid-i Aksa'yla ilgili tarihi bilgiler giderek silikleşir. Tarihi verilere göre Kudüs şehrine gelerek yerleşen ilk topluluk Yebûsîler'dir (M.Ö. 3000-1550). Yebûsîler Kudüs şehrini inşa etmiş ve bu şehre ”Yebûs” adını vermişlerdir. Bazı araştırmacılara göre Yebûsîlerin eserlerinin kalıntıları Mescid-i Aksa'yı çevreleyen surlarda hala bulunmaktadır. Peygamber İbrahim'in Kudüs'e hicreti Yebûsîler'in hakimiyeti döneminde gerçekleşmiştir. Burada İbrahim, Mescidi inşa etmiş ve orada namaz kılmıştır. Onu takiben oğlu ishak ve torunu Yakup da buraya yerleşmiştir.
ئىبادەتخانىلەر دەۋرى
Süleyman'ın vefatından sonra, İsrailoğulları Devleti güneyde "İsrail Krallığı", kuzeyde ise Kudüs'ü de içeren "Yehuda Krallığı" olmak üzere iki kısma ayrılmış ve Babillilerin M.Ö. 586 senesinde saldırarak tapınağı yakmalarına kadar devam etmiştir. Babilliler bu saldırı ertesinde Yahudileri Kudüs'ten çıkararak Babil'e sürmüşlerdir. Bu hadise, Yahudi tarihinde Babil Sürgünü olarak anılır.
Her ne kadar Tapınak uzun süre önce tahrip edilmiş olsa da, Batı duvarı hala ayaktadır ve uzun yıllardan beri tapınak yapısının ayakta kalan tek duvarı olduğuna inanılır. Musevi Eskatologya'sı Mesih'in gelmesinden önce buraya Üçüncü Tapınak'ın inşa edilmesini planlamaktadır ve bu yüzden Ortodoks ve Muhafazakâr Musevilik taraftarları bir gün Üçüncü Tapınağın inşa edileceğini ummakta, bunun için çaba göstermektedir.
30 Ağustos 2007 tarihinde, boru hattı döşenmesi sırasında İkinci Tapınağın kalıntılarının ortaya çıktığı iddia edilmiştir. . Ardından kısa bir süre sonra Ekim 2007'de arkeologlar tarafından Birinci Tapınağın kalıntılarına da ulaşıldığı öne sürülmüştür. Bununla birlikte söz konusu kalıntıların kadim tapınakla ilişkisi canlı tartışmaların konusudur. Ayrıca müslümanlar Aksa altındaki kazıların ve açılan tünellerin Mescid-i Aksa'yı tehdit ederek yıkılmasına neden olacağını söyleyerek bu kazılara karşı çıkmaktadırlar. Uluslararası organizasyonlar tarafından, Aksa çevresindeki bu çalışmalar Dünya Mirası içerisinde yer alan Mescid-i Aksa'ya tehdit olarak görüldüğü halde, kazılar günümüzde de devam etmektedir.