cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەشقەرچە رىۋايەت ۋە ئۇيغۇرچە مەپكۇرە
يۇقارقى ھىكايە ساختا، بۇنى ئۇيغۇرغا پەقەت ئۇيغۇردىنلا زۇلۇم كېلىدۇ، ئۇيغۇرنىڭ پىشكەللىكىگە سەۋەپ ئۇيغۇرنىڭ ناچار خۇيلىرى دېگەن قاراشنى ئىسپاتلاش ئۈچۈنلا توقۇپ چىقىشقان. مەيلى قەشقەردە ياكى باشقا ئۇيغۇر ۋىلايەتلىرىدە بولسۇن ئۇيغۇر خەنسۇنى مۇناپىق دەپ تىللىمايدۇ. بىر مىللەتنىڭ يەنە بىر مىللەتنى تىللايدىغان سۆزلىرى ئادەتتە تۇراقلىق بولىدۇ. ئۇيغۇرنىڭ بۆلەك مىللەتنى بولۇپمۇ مۇسۇلمان ئەمەس خەنسۇلارنى تىللايدىغان تۇراقلىق ھاقارەت سۆزلىرى ئىچىدە مۇناپىق دېگەن سۆز يوق. ئادەتتە ئۇيغۇرلاردا مۇسۇلمان مۇسۇلماننى مۇناپىق دەپ تىللايدۇ. بۇ ھاقارەت سۆزى قۇرئانى كەرىمدە بىر سۈرىنىڭ نامى سۈپۈتىدە تىلغا ئېلىنغان بولۇپ ئىسلام دىنىدىن يۈز ئۆرىگۈچى مەنىسىدە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىدە مۇناپىقلىقنىڭ سۈپەتلىرى ئېنىق بايان قىلىنغان. يەنە بىرى شۇنچە موھىم ئاخباراتلارنى يىغىشقا مەسئۇل خەنسۇ ساقچى بىر ئۇيغۇر موزدۇزنى مەخپىيەتلىكلەرنى ئاڭلاشقا ئىشخانىسىغا تەكلىپ قىلمايدۇ. بىر خەنسۇ ساقچىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتالمىش مۇناپىقلىق ئىللىتىنى بىر ئۇيغۇرغا تونۇتۇپ قويۇش ئۈچۈن ئۇنچە جاپا چېكىپ كېتىشىنى چۈشەنمەك تەرس.بۇنداق ھىكايىلەرنىڭ توقۇلىشى ھەيران قالارلىق ئەمەس، ھەيران قالارلىقى بۇنداق ھىكايىلەرنىڭ يۇرت ئاتلاپ تارقىلىپ يۈرىشى ۋە ئاڭلىغۇچى ئۇيغۇرلارنىڭ بۇنىڭغا ئىشىنىشى. ئەمەلىيەتتە ئىنسان ئىشىنىشكە تىگىشلىك پاكىتقا ئەمەس ئىشىنىشنى خالىغان پاكىتلارغا ئىشىنىدۇ. ئۇيغۇر مۇشۇنداق بىر پاكىتقا ئىشىنىشكا مايىل بولغاچقا مۇشۇنداق ھىكايىلار ئۇيغۇرئارىسىدا يايغىندۇر.
يۇقارقى توقۇلمىدا كىشىلەر يۈزلىنەلمەيۋاتقان بىر ھەقىقەت بار. ئويلاپ باقايلى، مۇناپىقلارنى مۇكاپاتلايدىغان ھېلىقى ساقچى بولمىغان بولسا، ئۇنىڭ ئىشخانىسى مۇناپىقلارنىڭ يىغىلىدىغان بىخەتەر سورۇنى بولمىغان بولسا ئاتالمىش مۇناپىقلار نەدە، كىم ئۈچۈن مۇناپىقلىق قىلار ئېدى. نىمىشقا شۇ مۇناپىقلار كىشىلەرنىڭ ئالدىدا ئەمەس، ئاشۇنىڭ ئىشخانىسىدىلا مۇناپىقلىق قىلىلالايدۇ. مىللىتىگە مۇناپىقلىق قىلغانلار ئىزچىل پايدا ئالىدىغان، ئەقىدىسىگە سادىق بولغانلار دائىم زىيان تارتىدىغان بىر جەمئىيەتتە مۇناپىقلىق ئەۋج ئالامدۇ ياكى ئەقىدە ئۈچۈن ساداقەتمەنلىكمۇ. ھەر قانداق ئىجتىمائىي ئىللەت مەلۇم مەنبەدىن چىقىدۇ ۋە مەلۇم سورۇندا مەۋجۇد بولۇپ تۇرىدۇ.
ئالى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چېغىمدا ئابدۇللاھ ئابدۇرەھىمنىڭ "بۇ قىسمەتكە نېمە دەي ئۆزەمنىڭ شورى" دېگەن ناخشىسى مودا بولغان ئېدى. بۇ ناخشىدا خۇلاسىلانغىنى ياغاچنى كېسىدىغان پالتىنىڭمۇ سېپى ياغاچتىن بولىدۇ، قىرىلىش، قىينىلىش ۋە قىسىلىشلارنىڭ مەنبەسى ئۇيغۇرنىڭ شورلۇق ئىللەتلىرىدۇر، دېگەن ھۆكۈمدىن ئىبارەت ئېدى. بۇ ھۆكۈمنى 2009-يىلى ئامېرىكىغا مېڭىشنىڭ ئالدىدا ئۇستاز ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانىنىڭ ئاغىزىدىن "بىز تېخى ئۇيغۇر زۇلۇمىدىن قۇتۇلمىدۇق" دېگەب شەكىلدە قايتا ئاڭلىدىم. قەشقەرگە قايتىپ كەلگەندىن مەزكۇر ھۆكۈمنىڭ ئاللىقاچان ئانام بىلەن دادامغىچە ئومۇملاشقانلىقىنى بايقاپ ئازاپلاندىم. بۇ ھۆكۈمنىڭ ئاقىۋېتى ئۇيغۇرنى ئۇيغۇردىن بەزدۈرۈش، ئۇيغۇرنى بىرلىكتىن تەزدۈرۈش بولۇپ خۇلاسىلىنىدۇ. بۇ ھۆكۈمنىڭ بۇنچە يايغىن بولۇش سەۋەبىگە كەلسەك، مەيلى بۇ ھۆكۈمنى تارقاتقۇچى بولسۇن، ياكى ئىشەنگۈچى بولسۇن ھىچ بىر خىيىم خەتەرگە ئۇچرىمايدۇ، ھىچ قانداق جاۋاپكارلىققا تارتىلمايدۇ. شۇڭا ئۇيغۇرغا كۈلپەت ئىللەتلىك ئۇيغۇردىن كېلىدۇ دېگەن بۇ پەلەسەپە بۇ زاماندا مەۋجۇدلۇق ئىھتىياجى، قىممىتى ۋە شارائىتىغا ئىگە.
ئىككىنجى مەپكۇرە: ئۇيغۇرلار ئىتتىپاقسىز بولغاچقا داھى چىقمايدۇ
ھىكايەت: تەڭرى چوكا بەرگەن ئۇيغۇر
مەنچە كىتاپ ئوقۇپ باققان ئۇيغۇردىن بۇ ھىكايەتنى ئىشتمىگىنى يوقمىكىن دەيمەن. رىۋايەت قىلىنىشىچە تەڭرى مىللەتلەرگە بايلىقلارنى تەقسىم قىلماقچى بولۇپ ھوزۇرىغا چاقىرغانمىش. چاقىرىلغانلارنىڭ ئارىسىدا ئۇيغۇر كۈن چۈش بولغاندا ئاران كەلگەنمىش، ھەمدە بىردىن ۋەكىل كېلىدىغان يەرگە ئىككى بولۇپ كەلگەنمىش. شۇنىڭ بىلەن تەڭرى ئۇلارغا بىر بىرىڭلارنىڭكىنى كولاڭلار دەپ ئىككى چوكا بەرگەنمىش. بۇ ھىكايەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتالمىش ئىتتىپاقسىزلىقىنىڭ مەنبەسى چۈشەندۈرۈلگەن. مەنچە بۇ ھىكايەتنى رىياللىقنى قانداق چەشەندۈرۈشنى بىلمەيدىغان، ياكى بىلسىمۇ ئەڭ بىخەتەر چۈشەندۈرۈش يولىنى تاللىۋالغان نامەرت زىيالىلار توقۇپ چىققان. بۇ ھىكايەتنى توقۇغۇچىلار ئۇيغۇرلاردىكى ئاتالمىش ئىتتىپاقسىزلىقنىڭ مەنبەسىنى تەڭرىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشىغا باغلىغان. بۇ ھىكايەتنىڭ ئەڭ ھەجىۋىي يېرى، ئۇيغۇرلارنى ھوزۇرىغا چاقىرغان تەڭرىنىڭ ئۈچ ئالاھىدىلىكى بار، بىرى ئۇيغۇرلارنى باشقۇرىدۇ، يەنە بىرى چوكىدا تاماق يەيدۇ، دائىم يېنىدا تەپرىق پەيدا قىلىدىغان چوكىسى تەييار. ئۈچىنجىسى چوكا (رەزىل ۋاستىنىڭ سىموۋۇلى) بىلەن ئۇيغۇرلارنى زىددىيەتكە سالىدۇ. مەنچە بىر قىسىم زىيالىلارنىڭ ئۇيغۇرلار ئىتتىپاقسىز دېگىنى خەتەرلىك ئەمەس، ئەڭ خەتەرلىكى ئۇيغۇرلاردەك دىنىي تۇيغۇغا باي بىر خەلقنىڭ ئۆملىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمەسلىكىنى تەڭرىنىڭ ئىرادىسىگە باغلاپ چۈشەندۈرۈشتۇر. ئۇيغۇرلاردا تەڭرىنىڭ ئىرادىسى، ئورۇنلاشتۇرىشى تەقدىر دەپ چۈشىنىلىدۇ. ئەگەر ئۇيغۇرلاردىكى مەلۇم شارائىتتا، مەلۇم سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن بىر يەڭدىن قول چىقىرالماسلىقنى تەڭرىنىڭ ئورۇنلاشتۇرىشى دەپ چۈشەندۈرسەك خەلقنى تەقدىرگە تەن بېرىشكە ئۆگەتكەن بولىمىز.
ئۇيغۇرلارنى ئاتالمىش ئىتتىپاقسىزلىقتا سۆكىدىغان يەنە بىر ھىكايە تېخىمۇ تەۋبىگە قەرىزدار. دېيىلىشىچە ئەگەر پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد (سەللەللەھۇ ئەلەيىھى ۋەسسەلەم) ئۇيغۇر بولغان بولسا ئۇيغۇرلار ئۇ زاتقىمۇ ئەگەشمىگەسكەنمىش. ئۇيغۇرنى ئىتتىپاقسىزلىقتا سېسىتىدىغانغا بۇ قەدەر ئاشقۇن ھىكايەتلەرنىڭ جەمئىيەتتە تارقىلىشى، بولۇپمۇ قەشقەردەك ئۇيغۇرنىڭ يۈرىكىدە بىخىرامان ئېقىپ يۈرىشى ئۇيغۇرنى ئىنكار قىلىشنىڭ ئاللىقاچان جامائەت ئىتىراپ قىلغان ھالەتكە ئۆتكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۇيغۇرلار راستىنلا ئىتتىپاقسىزمۇ دېگەنگە كەلسەك، بۈگۈنكى ئۇيغۇرنى ئىتتىپاقسىزلىقتا، تەپرىقچىلىكتە ئەيپلەۋاتقانلارنىڭ تۇتامغا چىققۇدەك، ھەممە ئۇيغۇر بىلگۈدەك پاكىتلىرى يوق. يىراقتىكىنى قويۇپ، ئادىل ھوشۇرنىڭ سەنشىيادىن ئۆتۈپ رېكورت ياراتقىنىنى، روزى سايىتنىڭ ساۋاتسىزدىن ساۋاتلىققىچەبولغان بارلىق ئۇيغۇرنىڭ شائىرىغا ئايلانغىنىنى، نەچچە يۈز ئۇيغۇر ئۈچۈن نەچچە ئون مىڭ ئۇيغۇرنىڭ ئوتقا كىرگىنىنى… خىيال قىلىپ باقساقلا ئۇيغۇرنىڭ ئىتتىپاقلىقى بولمىسا يۇقارقى ھىچ ئىشنىڭ ۋۇجۇدقا چىقمايدىغانلىقى ئايدىڭلىشىدۇ. ھازىر ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئۇيغۇرلار داھى بارمۇ يوقمۇ بىلمەيدۇ. ئەگەر بىلگەن بولسا، قايىل بولۇپ تاللىغان بولسا، سايلاپ باققان بولسا،بىلىش پۇرسىتى، قوللاش شارائىتى بولسا قوللىغان، ئەگەشكەن بولاتتى. ئۇيغۇردىكى ئىتتىپاقسىزلىقنىڭ سەۋەبىنى چوكىنى ئالغان ئۇيغۇردىن ئەمەس شۇ چوكىنى بەرگەن، چوكىغا ئۆگەتكەن تەڭرىدىن ئىزدەش، ئۇنى دەرقەمتە تۇرۇپ تەنقىدلەش توسۇش مەسىلىنىڭ نېگىزى. چوكا بېرىدىغان، چوكا تۇتقاننى قوغۇدايدىغان تەڭرىلا بولىدىكەن كولايدىغانلارنى توساش، تۈگىتىش مۇكىن ئەمەس.
ئۈچىنجى مەپكۇرە: ھۆكۈمەت ھەممىگە قادىر
سىنتەبىردە قەشقەردىكى ئەڭ چوڭ بىر ھۆكۈمەت دوختۇرخانىسىنىڭ خادىم قوبۇل قىلىش ئىمتىھانىغا دىققەت قىلدىم. ھەممىسىلا ئاتا-ئانىسىنى ئەگەشتۈرىۋالغان ئىمتىھانچىلارنىڭ كۆپىنچىسى تىببىي ئۇنۋېرىستىتلارنى پۈتكۈزۈپ شەخسى دوختۇرخانىلاردا ئىشلەۋاتقانلار ئىكەن. ھەتتا بەزىلىرىنىڭ ئىشلەۋاتقىنىغا تۆرت بەش يىل بولغانىكەن. ھازىرقى ئىش ئورنىنىڭ مۇئاشى مەزكۇر ھۆكۈمەت دوختۇرخانىسىنىڭكىدىن تۆۋەن بولسىمۇ ئۇلار ۋاز كېچىشكە رازى ئىكەن. شەخسى دوختۇرخانا ھازىر ئوبداندەك قىلغان بىلەن ھۆكۈمەتنىڭ بولمىغاچ كېيىنلىكنى ئويلىغاندا يەنىلا مۇشۇ ھۆكۈمەت دوختۇرخاناسى ياخشىمىش. ئۇيغۇر تىلىدا كېيىنلىك دېگەن ئەسلى ئۇ دۇنيا مەنىسىدىمۇ كېلەتتى. كېيىنلىكىمىزگە ياخشى دەپ ھۆكۈمەت دوختۇرخانىسىنى تاللىغىنىدىن قارىغاندا ھۆكۈمەتنىڭ ئۇ دۇنيا بۇ دۇنيا باقىدىغانلىقى بەزەنلەرنىڭ كاللىسىغا سىڭىپ بولغان بولسا كېرەك.
بىر كۈنى بىر قانچە يېزا كادىرى بىلەن سۆھبەتداش بولۇپ قالدىم. دېيىشىچە ئۈرۈمچىگە چىقىپتىمىش. ئاپتۇبوستىن چۈشۈپ سومكىسىنى ساقلىتىپ قوياي دەپ ھۆكۈمەتنىڭمىكىن دەپ بىر ئامانەتخانىغا كىرسە ئىشلەيدىغانلار خوجايىندىن تارتىپ خادىملىرىغىچە ھەممىسى ئۇيغۇردىنمىش. شۇنىڭ بىلەن ھۆكۈمەتنىڭ ئەمەسكەن، بىر ئىش بولسا ئىگە بولالمايدۇ، دەپ ئۇ يەردە ساقلاتمىغانمىش. بۇ گەپنىڭ قىزىق يېرى، قەشقەردىكى بىر يېزا كادىرى ساپ ئۇيغۇر ئىشلەيدىغان بىر يەرنىڭ ھۆكۈمەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلىقىغا ئىشەنمەيدىكەن. ئۇيغۇرنىڭ بىر ئىشقا مۇستەقىل ئىگە بولالايدىغانلىقىغا ئىشەنمەيدىكەن. شەخسلەرنىڭ ئىگىلىكىنى ھۆكۈمەتنىڭ بولمىغاندىكىن بىر تاساددىپىلىق يۈز بەرسە ئىگە بولالمايدۇ دەپ خاتىرجەم بولالمايدىكەن. خۇدايىم بۇيرىسا، خۇدايىم ساقلىسۇن دېگەن گەپلەرنى ئاغزىدىن چۈشۈرمەيدىغان بۇ كىشىلەرنىڭ ھۆكۈمەتنىڭكى ساقلىمىسا شەخسىينىڭ ساقلىيالمايدۇ دېيىشلىرى ئاجايىپكەن.
تۆتىنجى مەپكۇرە: شەخسنىڭ مەۋجۇدلۇقىدىكى رازىلىق ئۆلچىمى
قەشقەر تىپىك سودا شەھرى بولغاچقىمىكىن تۇرمۇشتا رازىلىققا باغلانغان چۈشەنچىلەر بەكرەك خېرىدارلىق. قەشقەردە ھېيىتتا خالىس پەتلىشىدىغان مەسجىدنى بىرلىك قىلغان جامائەت بىر بىرىنى رازى قىلىش ئۈچۈن ئۆي ئۆيلەرگە باش تىقىپ ئۆتىشىدۇ. شۇنداق پەتىلەرنىڭ بىرىدە مۇنداق گەپلەر قۇلۇغۇمغا كىرىپ قالدى. "… ئۇنداق ئادەملەردىن ھۆكۈمەتمۇ رازى ئەمەس، خۇدايىممۇ رازى ئەمەس، ئاتا ئانىسىمۇ رازى ئەمەس، خوتۇن بالاۋاقىسىمۇ رازى ئەمەس. ئۇلار نېمىشقا ئۇنداق تۇخۇمنى تاشقا ئۇرىدىغان ئىشلارنى تولا قىلىدىغاندۇر؟ ئادەمنى نېمىشقا تىنچ ياشىغىلى قويمايدىغاندۇ؟" بۇ گەپلەر دائىم قۇلاق تۈۋىمدىن كەتمەيدۇ. بۇ مىھمانلارنىڭ ئۇ كىشىلەردىن ھىچ كىمنىڭ رازى ئەمەسلىكىنى قانداق بىلىۋالغانلىقى مېنى قىزىقتۇردى. ئەگەر بىر كىشىنىڭ تۇرمۇشى، مەۋجۇدلۇقى ھۆكۈمەتتىن تارتىپ پاشا قوڭغۇزغىچە ھەممىنى رازى قىلىش ئۈچۈن داۋام قىلسا كىشىلىك ئىززەت، قەدىر قىممەت، ھوقۇق، غۇرۇر، ئارزۇ خاھىش دېگەنلەر ھىچ نېمىگە ئەرزىمىسە كېرەك.ئۇلارچە شەخسنىڭ مەۋجۇدلۇقى ھەممىنى باشقىلارنىڭ رازىلىقى ئۈچۈن قۇربان قىلىش بەدىلىگە ئىتىراپقا ئېرىشسە كېرەك. شەخسنىڭ مۇستەقىللىقى، قىممىتى، ھۆرمىتى، بەختى شارائىتنىڭ رازىلىقى بەدىلىگە مۇئەييەنلەشتۈرىلىدىغان جەمئىيەتتە ئىجادىيلىق، يېڭىلىق، جۇشقۇنلۇق، ئازادىلىك، پىداكارلىق ھامان يەكلىنىدۇ.
بەشىنجى مەپكۇرە: رىياللىقتىن تەسەللى تىلەش ۋە رىياللىقنى ساختا ھەقلىقلەشتۈرۈش.
قەشقەردە ھەممىنى بىلىدىغان، ئالەمنىڭ گېپىنى قىلىپ يۈرۈيدىغان كىشىلەر بار ئىكەن. بىر كۈنى بىرەيلەن "دەۋلىتىمىزنىڭ كېيىنكى رەھبىرى شى جىنپىڭ بولارمىش. شىجىنپىڭ دېگەن كىشىنىڭ ئەخمەتجان قاسىمى ئائىلىسى بىلەن مۇناسىۋىتى يېقىنمىش." دەپ قالدى. ئېنىقكى بۇ گەپتە رىياللىقتىن تەسەللىي ئىزدەش خاھىشى بار ئېدى. مەندەك كىشىلەرگە بۇ گەپ ئەپسانىدەك تۇيغۇ بەرسىمۇ شۇ كىشى تەۋە قاتلامغا بۇ بىر زور تەسەللى ئېدى. ئۈمىدنى نوپۇزغا، جەمەتكە، مۇناسىۋەتكە باغلاش ئىزچىل داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان جۇڭگۇ جەمئىيىتىدە بىر قاتلامدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇنداق ھىكايەتلەر بىلەن كۆڭلىگە تەسەللى تېپىشى تاساددىپىلىق ئەمەس ئېدى.
مەكتەپكە مۇۋاپىق بىر ئورۇننى ئىجارىگە ئالماقچى بولۇپ بىر قاسساپ بىلەن پاراڭلىشىپ قالدۇق. ئۇ كىشىنىڭ ئاغىزىدىن "ماۋزىدوڭ قۇرئاننى جىق ئوقۇغانىكەن" دېگەننى ئاڭلاپ ھەيران قالمىدىم. چۈنكى بۇ رىۋايەتنى مەن خېلى كىچىك ۋاقتىمدىن باشلاپ ئاڭلاپ كېلىۋاتقانىدىم. مېنى تاڭ قالدۇرغىنى "ماۋزەيدۇڭ قۇرئاننى جىق ئوقۇغان، كومپارتىيەنى قۇرغاندا قۇرئانغا ئۇيغۇن نىزامنامە بېكىتكەن. شۇڭا دەۋلىتىمىزنىڭ قانۇنى قۇرئانغا ئۇيغۇن كېلىدۇ." دېگىنى بولدى. شۇئان ئېسىمگە ماۋزىدوڭ ئۇيغۇر دېگەن لەتىپە كەلدى. تەسەۋۋۇرۇمچە مازىدوڭ كومپارتىيەگە قۇرئانغا ئۇيغۇن نىزامنامە بېكىتكەن دېگەنلىك مەۋجۇد ھاكىمىيەتنى دىنى جەھەتتىن ھەقلىقلەشتۈرۈش (ئىسلام ھاكىمىيىتى دەپ تونۇش) ، مازىدوڭ ئۇيغۇر دېگەنلىك ھاكىمىيەتنى مىللىي(ئۇيغۇرلۇق) جەھەتتىن ھەقلىقلەشتۈرۈش (ئۇيغۇرنىڭ ھاكىمىيىتى دەپ تونۇش) سانىلىدىكەن. رىياللىقنى دىنىي جەھەتتىن يوللۇقلاشتۇرۇۋاتقانلار دىنى زىيالىلار، مىللىي (ئۇيغۇرلۇق ) جەھەتتىن ھەقلىقلەشتۈرۈۋاتقانلار پەننىي زىيالىلار ئىكەن. ئىزدىنىش تورىدا قىززىغان ماۋزىدوڭنىڭ ئۇيغۇرلۇقى ھەققىدىكى مۇنازىرە يۇقارقى قارىشىمىزنى دەلىللەيدۇ. بۇنداق ھەقلىقلەشتۈرۈش تارىختىمۇ بولغان. 14- ئەسىرلەردە تۇڭگان ئۆلىمالار موڭغۇللارنىڭ ئورنىغا ھاكىمىيەت تىكلىگەن جۇ يۇئەن جاڭ جەمەتىنى مۇسۇلمان دەپ گەپ تارقىتىپ تۇڭگان مۇسۇلمانلىرىغا ھاكىمىيەتنى ھەقلىق دەپ قوبۇل قىلغۇزغان، ئۇلارنىڭ ھاكىمىيەتكە مايىللىقىنى كۈچەيتكەن. مەيلى تارىختىكى ياكى بۈگۈنكىسى بولسۇن، مەۋجۇد ھاكىمىيەتنى يوللۇقلاشتۇرۇش ساختىلىق ئۈستىگە قۇرۇلغان. تارىختا بۇنداق ئىشلارنىڭ راست يالغىنىنى ئايرىش بەسى مۈشكۈل ئېدى. بۈگۈنكىدەك ئۇچۇر دەۋرىدە تەيپۈنەم دەۋرىدىن قالغان ئۇسۇللار بىلەن ھاكىمىيەتنى ھەقلىقلەشتۈرۈش بەدىلىگە نىسىۋە تاما قىلىش ساددىلىلارچە ئالدامچىلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
ئالتىنجى مەپكۇرە: ئۇيغۇرنىڭ يارىماسلىق تارىخىنى توقۇپ چىقىش ۋە كەمسىتىش
قەشقەردە ئۇيغۇرنىڭ يارىماسلىق تارىخىنى توقۇپ چىققان بىر ھىكايىنى ئاڭلىدىم. رىۋايەت قىلىنىشىچە ئوسمان ئېلى 1933- يىلى ئۇلۇغچاتتىن قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ قەشقەرگە ھۇجۇم قىلغاندا ئۇيغۇرلار ئارىلاشماي بىخارامان تىجارىتىنى قىلىۋەرگەنمىش. بۇ ئېنىقكى قۇرۇق گەپ. ئوسمان غازى قىرغىز بولغان بىلەن ئۇنىڭ ئەسكەرلىرى ئارىسىدا ئۇيغۇرلار خېلى كۆپ ئېدى. ئەگەر ئۇيغۇرلارنىڭ ماسلىشىشى بولمىغان بولسا ئوسمان غازى قەشقەرنى ئالالمايتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە 1930-يىللاردا نەشىر قىلىنغان گېزىتلەردىن بىلىشىمىزچە ئۇ چاغلاردا ئۇيغۇر، ئۆزبېك دېگەن گەپلەر يوق ئېدى. ئۇزامانلاردا ئىسلامنى قوغۇداش ۋە يەرلىك ئاۋامنىڭ مەنپەئەتى كاپالەتلەندۈرۈش شۇئارى كىشىلەرنى بىرلەشتۈرەتتى. ئەگەر مىللەت ئايرىش توغرا كەلگەندە قىرغىز، ئۇيغۇر، ئۆزبېك دېگەن 1949- يىلدىن كېيىنكى نام ئەمەس تۈرك دېگەن ئورتاق نام قوللىنىلاتتى.
سىتالىن مەدھىيەلىنىدىغان زاماندا ئۇيغۇرلار ھەققىدە بىر رىۋايەت بولىدىغان. ئېيتىلىشىچە سىتالىن روستىن قۇماندانىم بولسا، خەنسۇدىن مەسلەھەتچىم بولسا، ئۇيغۇردىن ئەسكىرىم بولسا پۈتۈن دۇنيانى قولغا كەلتۈرگەن بولاتتىم دېگەنمىش. بۇ ئەپسانىنى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بىلمەيدىغانلار ئاز بولۇشى مۇمكىن. مەن شۇنڭىڭغا ھەيران، نېمىشقا ئۇيغۇرلار روسنىڭ قۇماندانلىقى، خەنسۇنىڭ مەسلەھەتى بولمىسا ھىچ ئىش قىلالمايدىغان قىلىپ تەسۋىرلەنگەن بۇ رىۋايەتنى پەخىرلىنىپ تارقىتىپ، سۆزلەپ يۈرىدۇ؟ ئەجەبا ئۇيغۇر قۇماندان بولسا، مەسلەھەتچى بولسا بولمامدىكەن. ئۇيغۇرنىڭ باتۇرلىقىنى سىتالىنسىز، سىتالىننىڭ دۇنيانى يۈتىۋېلىش قارا نىيىتىگە باغلىماي تۇرۇپ ئىسپاتلىغىلى بولمامدۇ. ئۇيغۇردىن قۇماندان چىقمىغانمۇ. ئەگەر بۇ پاكىت بولىدىغان بولسا جەنۇپ ئۇيغۇر ۋىلايەتلىرىنى گومىنداڭنىڭ قولىدىن ئازات قىلىپ ئاقسۇغىچە باستۇرۇپ كەلگەن قۇماندان سوپاخۇن سوۋۇرۇۋ ئۇيغۇر ئەمەسمىكەن. شۇ چاغدا سوپاخۇن غازى 200 گىمۇ يەتمەيدىغان قوشۇن بىلەن مۇز داۋاندىن چۈشكەن. گومىنداڭنىڭ شۇ چاغدا ئاقسۇدىكى قۇشۇنى ئون مىڭدىن ئاشاتتى. 1860-يىللاردىكى چىڭ سۇلالىسىگە قارشى كۇچا ئۇيغۇرلىرى ئىنقىلابىنىڭ قۇماندانى راشىدىن خوجا قارا يۇلغۇندا ئۆزىدىن ئون نەچچە ھەسسە جىق چىڭ قوشۇنلىرنى يەر چىشلىتىپ كورلىنى ئالغانىكەن، بۇلار ئۇيغۇر ئەمەسمىكەن. راشىدىن خوجا، سوپاخۇن غازى قۇماندان ئەمەسمىكەن. ئۇيغۇرنىڭ باتۇرلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش، ماختاش ئۈچۈن روسنىڭ قۇماندانلىقى، خەنسۇنىڭ مەسلەھەتچىلىكى تەكىتلەنمىسە بولمىسا بولمامدىكەن. بۇ رىۋايەتتە ئۇيغۇر قۇماندانلىققا، پىلان-لايىھەگە چولتا، پەقەت باشقىلارنىڭ بۇيرۇقىغا بويسۇنۇشقىلا ماھىر دەپ كەمسىتىلگەن. بۇ رىۋايەتنى توقۇغۇچىلار ۋە تارقاتقۇچىلاردا ئۇيغۇرنى كەمسىتىش ۋە ئۇيغۇردىن كەمسىنىش خاھىشى كۈچلۈك.
خۇلاسە
ئاۋام ئۇيغۇردا رىياللىقتىكى خۇشاللىق، خاپىلىق، ۋەقە، ھادىسە، پىشكەللىك ۋە پاجىئەلەرنىڭ سەۋەبىنى بىر بولسا ئۆزىدىكى ئاجىزلىقۋە ئىللەتلەردىن كۆرۈش، يەنە بىر بولسا غايىپ بىشارەتلەرگە ياكى خۇدايىمنىڭ ئورونلاشتۇرىشىغا جورورش، ئۈچىنجىسى ئۇرۇق پۇشتىنىڭ نەسەبىگە، تارىخىغا ۋە كەچۈرمىشلىرىگە باغلاش ئادەتكە ئايلانغان. ئۇيغۇرنىڭ رىياللىقى چۈشەندۈرۈلىۋاتقان، باھالىنىۋاتقان ۋە مۇلاھىزە قىلىنىۋاتقان يۇقاقى رىۋايەت، پاراڭ ۋە سۆزلەنمەلەردە بۇ ئادەتنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقى كۆرۈلىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ ئادەتنىڭ نۇرغۇن يېتىشسىزلىلىرى بار، چۈنكى ھەر قانداق ئىشنىڭ كونكىرىت سەۋەبى بولىدۇ. ھەرقانداق كۈلپەتنىڭ سەۋەبچىسى بولىدۇ. شۇڭا ئۇيغۇرغا كەلگەن كەلگۈلۈكلەرنى زامان ۋە ماكاننىڭ تۈرلۈك چەكلىمىلىرىگە قاراپ ھەرخىل شەكىلدە يۇمۇلۇتۇپ چۈشەندۈرۈش ئىلمىيلىك ۋە لىللاھلىق ئەمەس. يازمامدا مەن پەقەت ئۆزەم ئاڭلىغان ۋە كۆرگەنلەردىن بىر قانچىنى خۇلاسىلەپ باقتىم. بۇنداق بىر دىلبايان شەكلىدىكى يازمىدا ئويلىغانلىرىمنىڭ، ئاڭلىغانلىرىمنىڭ ھەممىنى يېزىپ، تەھلىل قىلىپ، خۇلاسە قىلىپ بولۇشۇم مۇمكىن ئەمەس. بۇندىن كېيىن يەنە ئىمكان يار بەرسە بۇ ھەقتە ئويلىغانلىرىمنى يەنە قەلەمگە ئېلىشىم، داۋاملىق تولۇقلىشىم ئىھتىمال.
ئالدىنقى: ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى تەۋپىق تۇغۇلغانلىقىنىڭ يۈز ئون يىللىق خاتىرىسىگە
كـىيىنكى: تۈنۈگۈنكى ۋە بۈگۈنكى سىيىت نوچى
ئابدۇللاھ قارى داموللام
ئەسلىمە
ئابدۇلجېلىل مۇھەممەد ئابدۇللاھ
20 ـ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا خوتەندە داڭق چىقىرىپ ئالەمدىن ئۆتكەن مۇھەممەد شىرىف داموللام، توختى ئاخۇن داموللام، ئىسراپىل داموللام، مۇھەممەد شىرىف مۇپتى ئاخۇنۇم، ھوشۇر نىياز مۇپتى ئاخۇنۇم .... قاتارلىق داڭلىق ئۆلىمالاردىن كېيىن يېتىشكەن ئالىملاردىن بىرى مەرھۇم ئابدۇللاھ روزى داموللامدۇر.
ئابدۇللاھ قارى داموللام، ئابدۇللاھ قارى مەخسۇم دەپ ئاتىلىپ، خوتەن خەلقىنىڭ يۈكسەك ھۆرمىتىگە نائىل بولغان كاتتا ئالىم ئابدۇللاھ روزى داموللام تەخمىنەن 1920 ـ يىللىرى خوتەننىڭ قاراقاش دەرياسى بويىغا جايلاشقان چاتاق يېزىسىدا دىيانەتلىك ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن.
كىچىك يېشىدىلا ـ ئون ياشقا توشماستىن ـ قۇرئان كەرىمنى تولۇق يادىلاپ قارى بولغان. قۇرئان كەرىمنى يادىلاپ بولغاندىن كېيىن، دىنى ئىلىملەرنى تەھسىل قىلىشقا باشلاپ، خوتەندە بىر قاتار دەرسلىكلەرنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن، كاشغەرگە بېرىپ، كاشغەردىكى خانلىق مەدرىسە قاتارلىق مەدرىسىلەردە ئەمىن ئاخۇن مەۋلىۋى داموللام، سالىھ داموللام قاتارلىق داڭلىق مۇدەررىسلەر قولىدا ئۇزۇن يىل ئوقۇپ، كاشغەر مەدرىسلىرىدە ئوقۇش قارار قىلىنغان پۈتۈن دەرسلىك كىتابلارنى ئوقۇپ تۈگىتىپ، كلاسسىك ئىسلام ئەسەرلىرى ۋە ئەرەب ئەدەبىياتى ساھەسى بويىچە ئوقۇشنى تاماملاپ "دامولل" دېگەن ئالى ئونۋانغا ئېرىشكەن.
ئابدۇللاھ قارى داموللام مەدرىسىنى تاماملاپ، داموللا بولۇپ بولغاندىن كېيىنمۇ، كاشغەر مەدرىسىلىرىدە ئادەتتە ئوقۇتۇلمايدىغان، نى ـ نى مۇدەررىسلەر دەرس ئۆتۈپ بېرەلمەيدىغان، خۇراسانلىق ئالىم ئەبۇلقاسىم زەمەخشەرىنىڭ ئىسلامىيەت دۇنياسىدا يۈكسەك شۆھرەتكە ئىگە تەپسىرى ― "تەپسىرى كەششاف" نى كاشغەردە ئەمىن مەۋلىۋى دموللام قولىدا ئۆز ئالدىغا يالغۇز دەرس قىلىپ ئوقۇغان.
كاشغەر خانلىق مەدرىسىنىڭ داڭلىق مۇدەررىسى ئەمىن ئاخۇن مەۋلىۋى داموللام خوتەندىن كەلگەن تالىپلار بەك كۆپ، ئەمما بۇلاردىن موللا بولغىنى ئۈچ دەپ ئالاھىدە ماختىغان ئۈچ ئالىمنىڭ بىرى مەرھۇم ئابدۇللاھ قارى داموللام بولسا، يەنە بىرى مەرھۇم مۇھەممەد قۇربان داموللام بولۇپ، ئۈچىنچىسى كېرىيەلىك مەرھۇم مۇھەممەد ئەمىن ئاخۇن داموللام (بۇران) ئىدى.
ئابدۇللاھ ر قارى داموللام يۈكسەك ئىلمىي مەرتىۋە بىلەن 1954 ـ يىللىرى خوتەنگە قايتىپ كېلىپ، خوتەن شەھەر ئىچىدە قايسى بىر مەدرىسىدە مۇدەررىسلىك قىلىشقا باشلايدۇ. داموللام خوتەندە مۇدەررىس بولغاندىن كېيىن، خوتەندىكى نى ـ نى ئۆلىمالار دەرس ئۆتۈپ بېرەلمەيدىغان قىيىن كىتابلادىن "مەن دەرس ئۆتىمەن" دەپ ئەينى زاماندىكى خوتەننىڭ ئۆلىما ۋە مۇدەررىس تەبەقەلىرىگە دۇئېل ئېلان قىلىدۇ.
ئابدۇللاھ قارى داموللام خوتەندە بىر قانچە يىل مۇدەررىسلىك قىلغاندىن كېيىن بېيجىڭدە قۇرۇلغان جۇڭگو ئىسلام ئىنىستىتوتىغا قۇبۇل قىلىنىپ، بېيجىڭگە بارىدۇ. مەرھۇم بېيجىڭدىكى بەزى مۇدەررىسلەردىن ئىلمى جەھەتتە نەچچە ھەسسە يۇقىرى بولسىمۇ، يەنە مەزكۇر ئىنىسىتىتوتقا مىسىردىن ئۇستازلىققا مەخسۇس تەكلىپ قىلىنغان بەھىييۇددىن زەييانى، شەيخ ئابدۇللەتىپ ھامىد سۇلايمان قاتارلىق مىسىرنىڭ داڭلىق ئۆلىمالىرىدىن ئىلىم ئۆگەنگەننىڭ سىرتىدا خەنزۇ تىلىنى پىششىق ئۆگىنىدۇ.
بېيجىڭدا ئوقۇش جەريانىدا مەلۇم سىياسىي تەقىبگە ئۇچرايدۇ، 1960 ـ يىلى بېيجىڭدىكى ئوقۇشىنى تۈگىتىپ خوتەنگە قايتقاندا، بېيجىڭدا ئارخىپىغا يېزىلغان مەلۇم سىياسىي "جىنايەت" بىلەن، ئەينى زاماندا خوتەندە، جۈملىدىن پۈتۈن ۋەتىنىمىزدە تۈرمىگە تاشلانغان سانسىزلىغان ئالىم ـ ئۆلىمالار، زىيالىلار بىلەن بىللە قولغا ئېلىنىدۇ. ئېغىر ئەمگەك، رەھىمسىز زۇلۇم، تىل ـ ھاقارەت، چىدىغۇسىز ئاچلىق، ئازاپ ـ ئۇقۇبەت ئىچىدە ئۆتكەن 15 يىللىق تۈرمە ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، 1975 ـ يىلى تۈرمىدىن ئازات بولۇپ، جەمئىيەتكە چىقىدۇ كېرىيە تۈرمىدىكى 15 يىللىق ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، خوتەنگە كەلگەندىن كېيىن، خوتەن خەلقى داموللامغا ئاجايىپ ھۆرمەت بىلدۈرىدۇ. داموللامنىڭ نام ـ شەرىپى خوتەن خەلقى ئىچىدە يېڭىدىن نامايەن بولۇشقا باشلايدۇ.
مەرھۇم تۈرمىدىن كەلگەندىن كېيىن، ئىككى ـ ئۈچ يىل خوتەن قۇرۇلۇش ئەترىتىدە تامچىلىق قىلىدۇ. كېيىن تىجارەت قىلىدۇ.
داموللام 1982 ـ يىلىدىن ۋاپات بولغانغا قەدەر تىجارەت قىلىدۇ ۋە 1980 ـ يىللىرى خوتەندە باشلانغان ئىسلامى ئويغىنىش ھەرىكىتىگە ئاكتىپ ئاۋاز قوشۇپ، خوتەن مۇسۇلمانلىرىنىڭ قان ـ قېنىغا سىڭىپ كەتكەن بىدئەت ۋە خۇراپاتچىلىقىغا شىددەت بىلەن قارشى تۇرۇپ، مازار ـ ماشايىخلاردىن مەدەت ـ ياردەم تەلەپ قىلىدىغان، مازارلارغا ئاتاپ مال بوغۇزلاپ قۇربانلىق قىلىدىغان، جۈملىدىن ئىمامى جەئپىرى سادىق، ئىمامى جەئپىرى تەيران، ئىمامى غەزالى، ئىمامى ئەسكەر، ئىمامى مۇسا كازىم، ئۆژمە مازار غۇجام، كۆھمارىم، سەھۋالىمغا "تۈنەككە" بېرىپ نەشە تارتىپ، شەرىئەتتە قەتئىي ھارام قىلىنغان ناشايان ئىشلارنى، قەبرىستانلىقتا قۇرئام ئوقۇپ پۇل ئالىدىغان ... يامان، خۇراپى ئادەتلەرنى قاتتىق تەنقىد قىلىپ، خەلقنى ئىلىم ـ مەرىپەتكە يېتەكلەيدۇ.
داموللام 1984 ـ يىلى پاكىستان ئارقىلىق سەئۇدى ئەرەبىستانغا ھەجگە كېلىدۇ. ھەجدىن قايتىپ كېلىپ، بىر تەرەپتىن تىجارەت قىلىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن تالىپلارغا دەرس ئۆگىتىدۇ.
مەرھۇم ئابدۇللاھ قارى داموللام 1987 ـ يىلىدىن 1989 ـ يىلىغا قادەر "شىنجاڭ ئىسلام ئىنىستىتوتى"غا خوتەندىن مەخسۇس ئوقۇتقۇچىلىققا تەكلىپ قىلىنىدۇ. ئۈچ يىللىق ئۈرۈمچىدىكى ئۇستازلىق ھاياتىدا نۇرغۇن ياشلارنىڭ ئاغزىغا ئىلىم سالىدۇ. 1989 ـ يىلى 5 ـ ئاينىڭ 18 ـ كۈنى ئىسلام دىنىغا ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆرپ ـ ئادىتىگە قاھارەت قىلىدىغان "جىنسى تۇرمۇشقا دائىر ئۆرپ ـ ئادەتلەر" ناملىق كىتابقا قارشى ئۈرۈمچىدە ئىسلام ئىنىستىتوتىدىكى ئوقۇغۇچىلار تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان نامايىشىغا قۇتراتقۇلۇق قىلغان، دېگەن گۇمان بىلەن مەكتەپتىن قايتۇرىلىدۇ. خوتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىنمۇ شەخسى دەرس ئۆگىتىشنى توختاتمايدۇ.
1997 ـ يىللىرىغا كەلگەندە يېشىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ سالامەتلىكى ياخشى بولمايدۇ. 1998 ـ يىلىنىڭ ئاخىرىدا رامىزاندا يەنە ئەرەبىستانغا كېلىپ، 1999 ـ يىلى 3 ـ ئايدىكى ھەج مەۋسىمىدە قايتا ھەج قىلىدۇ ۋە رامىزاندا دۇنيانىڭ ھەر قايسى ئەللىرىدىن كەلگەن مۇسۇلمانلارنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن كەبىنىڭ ئىچىنى زىيارەت قىلىش پۇرسىتىگە نائىل بولىدۇ، 1999 ـ يىلى4 ـ ئايلاردا خوتەنگە قايتىپ كېلىدۇ. مەرھۇم مەككىدە بىر قانچە ئاي تۈرۈش جەريانىدا پۇرسەتنى غەنىمەت بىلىپ، ئۆزىنىڭ ياشىنىپ قالغان ۋە سالامەتلىكىنىڭ ناچارلىقىغا قارىماي زامانىمىزدىكى ئەڭ داڭلىق ئالىم يۈسۈپ قەرداۋىنىڭ "ئىلىم دەۋرىدە دىن" ناملىق كىتابى بىلەن، سۈرىيەلىك مەشھۇر ئالىم ئەلى تەنتاۋىنىڭ "ئىسلام دىنىنى تونۇشتۇرۇش" ناملىق كىتابىنى ئەرەب تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ پۈتتۈرىدۇ.
مەرھۇم خوتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، كۈندىن ـ كۈندە سالامەتلىكى ناچار لىشىپ، 2003 ـ يىلى 11 ـ ئاينىڭ 20 ـ كۇنى (رامىزاننىڭ 25 ـ كۈنى) سەھەر سائەت 02.30 ئەتراپىدا مەرھۇمغا ئللاھ تەئالا تەقدىر قىلغان ھايات مۇددىتى ۋە دۇنيادىكى رىزقى ـ نەسىۋىسى ئاخىرلىشىپ، مەرھۇمنىڭ قەلبى ھەرىكەتتىن توختاپ، كۆزى مەڭگۈ يۇمىلىدۇ.
مەسچىت
جۈمە نامازى قىلىنمايدىغان جامى
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى تەۋپىق تۇغۇلغانلىقىنىڭ يۈز ئون يىللىق خاتىرىسىگە
ئۇلۇغلانغان رەسىم، زىكىرسىز ئىسىم
بۇ يىل ئابدۇخالىق ئۇيغۇر (1901-1932) ۋە مەمتىلى ئەپەندى (1901-1937 ) تۇغۇلغانلىقىنىڭ يۈز ئون يىللىق خاتىرە يىلى. بۇ يىلنىڭ ئۇيغۇردا قانداق خاتىرىلىنىدىغانلىقى ئىزچىل دىققىتىمنى تارتىپ كەلگەنىدى. ۋاھالەنكى، مۇبارەك يۈز ئون يىل ئاياقلىشىشقا ساناقلىقلا كۈنلەر قالغان بۇ دەملەردە ھىچ يەردىن ئۈنلۈكرەك بىر سادا چىقمىدى. ئونلاپ دادىلارنىڭ نەزرىسىگە چاقىرىلدىم، ئەمما بۇ ئىككى شەھىدنىڭ يۈز ئون يىللىقى ئۈچۈن ھىچ كىم نەزىرگە تەكلىپ قىلمىدى. ئىككى ئۈچ لېكسىيەگە ئىشتىراك قىلدىم، ئەپسۇسكى بۇ ئىككى پىداكارنىڭ ئۇيغۇرغا ئاتىغان ئىسسىق جانلىرىغا ھىچ يەردە سۈكۈتتە تۇرۇلمىدى، تەزىيە بىلدۈرۈلمىدى. يا ئۇيغۇر ئاۋامنىڭ ئادىتى بويىچە ئۇلارنىڭ روھىغا ئاتاپ نەزىر قىلىنىپ قۇرئان تىلاۋەت قىلىنمىدى، يا ئۇيغۇر زىيالىلارنىڭ يوسۇنى بويىچە بىرەر مۇھاكىمە يىغىنى ئۇيۇشتۇرۇلمىدى. ئۇيغۇرنىڭ بۈگۈنى ئۈچۈن مېلى ۋە جېنىنى پىدا قىلغان بۇ ئىككى نامدار شەھىدنىڭ نامى تۈمەنلىگەن نامسىز شەھىدلەرنىڭكىدەك تىللاردا زىكىرسىز، دىللاردا پىكىرسىز قالدى.ئۇنداقتا شەھىدلەر ئۇنتۇلدىمۇ؟ توردىن ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى ئەپەندىگە دائىر يۈزلىگەن ماقالە ۋە باشقا مەلۇماتلارنى تاپتىم، رەسىم دېسەم رەسىم، شىئېر دېسەم شىېر چىقتى. ئوقۇي دېسەممۇ بار، ئاڭلاي دېسەممۇ بار. ئېسىمگە بۇ ئىككى مۇبارەك شەھدنىڭ شىئېرلىرىنى قۇرمۇ قۇر كۆچۈرۈپ چىققان ئەينى چاغلار كەلدى. ئۇ چاغلاردا بۇ ئىككەيلەن بىزدىن يىراق ئېدى. ئەسەرلىرىمۇ بۈگۈنكىدەك بىخەتەر، تولۇق ۋە ئاسان تېپىلمايتتى. دېمەك ھازىر ئۇلار بىزگە بۇرۇنقىدىن جىق يېقىنلىشىپتۇ. ئۇلار كۆز ئالدىمىزدا، يېنىمىزدىلا بار ئىكەن. ئىشخانىلاردىن، مېھمانخانىلاردىن، كىتاپخانىلاردىن، ساتىراچخانىلاردىن، ئاشخانىلاردىن، رېستۇرانلاردىن بۇ ئىككى ئۇلۇغنىڭ رەسىمىنى كۆردۈم، ئۇلار ھەقىقەتەن ئۇنتۇلماپتۇ. ئۇنتۇلمىغانىكەن، نېمىشقا خاتىرلەنمەيدۇ؟ بۇلارنى ئويلىغىنىمدا ئېسىمگە قەشقەردە تاكسىسىغا ئاللاھ دېگەن ئەرەبچە خەتنى ساڭگىلىتىۋالغان تاكسىچىلار كەلدى. ماڭا شۇنداق تاكسىچىدىن ئۈچ تۆرتى "ئاللاھ رازى بولسۇن تاماكا چەكمىسىڭىز" دېگىنىم ئۈچۈن قوپاللىق قىلغانىدى. ئاللاھ دېگەن خەتنى ئېسىۋېلىپ ئاللاھنىڭ بۇيرىغانلىرىغا ئەمەل قىلمىغان تاكسىچى بىلەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى ئەپەندىنىڭ نەزمىلىرىنى چاپلىۋېلىپ ئۇلارنىڭ يۈز ئون يىللىقىنى خاتىرىلەشكە سۇسلۇق قىلغان، خۇپسەنلىك قىلغان تەتقىقاتچىنىڭ، ئالدامچىلىق قىلغان تاپاۋەتچىنىڭ نېمە پەرقى؟ مەيلى ئېسىلغان رەسىم، شىئېر ياكى ساڭگىلتىلغان كۆرۈملۈك بولسۇن ھەممىسى بەلگە، شەكىل خالاس. ئۇنداق كىشىلەردە ئۇلۇغلانغىنى، ئۇنتۇلمىغىنى پەقەت رەسىم، يالغۇز ئېقى قەغەز قارسى سىياھ خەت. بۇنداق رەسىم ۋە خەتلەرنىڭ ئۇلۇغلىنىشىغا بىر مەنپەئەتكە باغلانغان مەقسەد يوشۇرۇنغان. ئۇ بولسىمۇ، باشقىلارنىڭ نەزىرىدە ئىتىقادلىق كۆرۈنۈپ تاپاۋەتنى كەڭەيتىش، باشقىلارنىڭ كۆڭلىگە غۇرۇرلۇق ئىكەن دېگەن تەسىرنى قالدۇرۇپ نوپۇز قازىنىش، مەنپەئەت ئۈندۈرۈشتۇر. بۇنداق ئۇلۇقلىرىمىزنىڭ رەسىمىنى چاپلاش لېكىن نامىنى زىكىر قىلماسلىق، شىئېرىنى ئېسىش بىراق مەنىسى ھەققىدە پىكىر يۈرگۈزمەسلىك ئىقتىسادى قۇرۇلۇش مەركەز قىلىنغان، ئىقتىسادى مەنپەئەت مۇناسىۋەتى بارلىق مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئۇلىغا ئايلانغان جەمئىيەت رىياللىقىنىڭ مەھسۇلى ۋە شۇنداق جەمئىيەتتىكى مودا كەيپىياتتۇر. ئەلۋەتتە، تۈرلۈك ئىمكانسىزلىقمۇ بار. جەمئىيىتىمىزدە ئومۇملاشقان ھەرقانداق ئىش ۋە ھادىسىنىڭ نەپسى خاھىشىمىزغا، تۇرمۇشىمىزغا ئەپلىك تەرىپىنى ياكى ئارزۇيىمىزغا نەپلىك تەرىپىنىلا موھىم بىلىش بىزنى جوڭگۇچە زامانىۋىي بۇددىزىمغا سۆرەۋاتىدۇ.
ئۇلار ھىچكىمنىڭ دادىسى ئەمەس ئېدى
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر بىلەن مەمتىلى ئەپەندى تۇغۇلغان يۈز ئون يىللىق خاتىرە پەيتلىرىنىڭ ئۈن- تىنسىز ئۆتۈپ كېتىۋاتقانلىقىغا قاراپ ئۆيدە ئاكام بىلەن ئەپسۇسلىنىشتۇق. تۇيۇقسىز ئاكام سوراپ قالدى،
-ئۇلارنىڭ بالىسى يوق بولغىيمىدى؟
- ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ بالىسى يوق. مەمتىلى ئەپەندىنىڭ ئەدىبە ئىسىملىك بىر قىزىنى غۇلجىدا ھايات ئىكەن دەپ ئاڭلىغانىدىم، دېدىم. شۇئان ئېسىمگە ئۆزىنى "مەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ جىيەن قىزى" دېگەن بىر ئايال كەلدى. ئۇ ئايال خەنزۇۋان بولۇپ بىر قۇربان ھېيىتتا خەنسۇچە ناخشا كېچىلىكى كۆرۈپ ئولتۇرغىنىغا ئەجەپلەنگىنىمدىن تاڭ قالغانىدى. ئۇنىڭ چۈشەندۈرىشىچە مىنكاۋخەنچە ناخشا بولمىسا چۈشىنەلمەيدىكەن. ئارىمىزدىكى بۇ سۆھبەتتىن تۇيۇقسىز بۇ ئىككى شەھىدنىڭ خاتىرلەنمەسلىكىدىكى يەنە بىر سەۋەبنى ئاڭقارغاندەك بولدۇم. شۇنداق، ئۇلارنىڭ بالىسى يوق ئېدى. بولغان تەقدىردىمۇ ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ شىئېرلىرىنى چۈشەنگىدەك ئۇيغۇرچە سەۋىيىسى يوق، ئاتا بوۋىسىنىڭ مىراسىغا ۋارىسلىق قىلغۇدەك جاسارىتى كەم بولۇشى مۇمكىن ئېدى. شۇنداق، ئۇلار ھىچكىمنىڭ دادىسى ئەمەس ئېدى. شۇڭا ھىچكىم ئۇلارنىڭ روھىغا ئاتاپ قۇرئان تىلاۋەت قىلدۇرمىدى. ھىچكىم ئۇلار ئۈچۈن داش قازان ئېسىپ نەزرە قىلمىدى. ھىچكىم ئۇلارنىڭ يۈزئون يىللىقى ئۈچۈن تېلۋىزىيە ئىستانسىلىرىنىڭ تەلەپ تەقدىم پروگراممىسىدا ناخشا تەلەپ قىلمىدى. بىز دېگەن ئۇقۇمنىڭ ۋەزنى بارغانچە ئېغىر كېلىۋاتقان، بىز دېگەن ئۇقۇم ئاڭلاتقان مەنا بارغانچە سۇسلاشتۇرۇلۇۋاتقان، بىز دېگەن ئۇقۇمدا چىڭ تۇرۇش كىشىگە تۈمەن تۈرلۈك پىشكەللىكلەرنى ئارتىپ قويۇۋاتقان، بىزنىڭ دېگەندىكى مەسئۇلىيەتنىڭ ھۆددىسىدىن چىقماق بارغانچە تەرس كېلىۋاتقان بۇ كۈنلەردە مەنلىك سەۋداسىدا يۈرگەن ئاۋارەلەرنىڭ ئىچىدىكى قايسى بىتەلەينىڭ يادىغا يەتسۇن ئۇ ئىككى شەھىد! يەر، سۇ، توپراق، ھاۋا، مەسجىد، مەقبەرە، مەدەندىن تارتىپ تىل، دىن ئۆرۈپ-ئادەت، غۇرۇر، شەرەپ، نومۇسلارغىچە ھەممىسى ھۆكۈمەتنىڭ تۇرسا، بۇ ھالدا مەننىڭ-شەخسنىڭ ئۇ ئىككى پىداكاردا نېمە مەسئۇلىيىتى، نېمە ئىشى بار؟ ھۆكۈمەتنىڭ تىل يېزىق كومىتىتى تۇرسا تىل ھەققىدە ئويلۇنۇپ نېمە قىلىسەن؟ ئىسلام جەمئىيىتى تۇرسا نېمە قىلىسەن دىن ھەققىدە تەبلىغ ئېيتىپ؟ ئابدۇخالىق ئۇيغۇر، مەمتىلى ئەپەندىلەر قايسى ھۆكۈمەتنىڭ قايسى ئىدارىسىغا مەنسۇپ؟ شۇنداق، ئۇ ئىككى زات ھىچ قايسى ئىدارنىڭ پىسىيونىرى، ھىچ قايسى بالىنىڭ ھامىسى ئەمەس ئېدى. ھالبۇكى، ئۇلارنىڭ بالىلىرى بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇلارنىڭ ئاتا-ئانىسىنى خاتىرلەنمەسلىكىدىن ئاغرىنغىلى بولمايتتى.
ئۇلار بۈگۈنگە يېقىن ئېدى
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر بىلەن مەمتىلى تەۋپىقتىن ئىبارەت بۇ ئىككى قەھرىماننىڭ پات- پات خاتىرىلەنمەسلىكىدىكى يەنە بىر سەۋەپ، ئۇلارنىڭ ئەسەرلىنىڭ بۈگۈنكى قىياپەت، قىسمەت ۋە قىسماقلارغا بەكرەك تاقىلىدىغانلىقى، يېقىنلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. تاسادىپى تېلۋىزورلارغا قاراپ قالسام ئۇلۇغ ئەجدادلارنىڭ خاتىرلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ قالىمەن. مەسىلەن، مەھمۇد كاشغەرى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ئەلىشىر نەۋايى قاتارلىقلار بىر قانچە يىلدا بىر يادلىنىپ تۇرىدۇ. ھەر خىل ئۇنۋاندىكى نوپۇزلۇق زاتلارنىڭ تېلۋىزور ئىكرانىدا قوۋزىنى تولدۇرۇپ دەۋاتقان ئەجدادلارنىڭ ئىسىملىرى ۋە مۇۋەپپەقيىەتلىرى مېنى ھاياجانلاندۇرىدۇ. ئەمما كۆزۈمنى تېلۋىزور ئىكرانىدىن خەنسۇچە مەكتەپنىڭ ئەدەبىيات دەرسلىكىنى خەنسۇچە دەرسلىك قىلىدىغان ئۇيغۇرچە مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان جىيەنىمنىڭ چارەسىزلىك، گاڭگىراش چىقىپ تۇرغان كۆزلىرىگە، خەنسۇچە ماتىماتىكا مەسىلىلىرىنىڭ بېرىلىشىنى چۈشىنەلمەي قىينىلىۋاتقان بىچارە ھالىتىگە يۆتكىگىنىمدە ھېلىلا ئويغانغان پەخىرلىنىشنىڭ ئورنىغا كىرزىس تۇيغۇسى ئالمىشىدۇ. ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ مەھەللىسىدە قۇرغان ھۆرىيەت مەكتىپى، مەمتىلى ئەپەندىنىڭ ئارتۇچنى مەكەز قىلغان مائارىپچىلىق ھەرىكىتى كۆز ئالدىمغا كېلىدۇ. ئۇلار ئۇيغۇرچە مەكتەپ قۇرماي خەنسۇچە شۆتاڭ قۇرغان بولسا قەتلە قىلىنماستى، بەلكى بۈگۈن ئۇلارنى خاتىرلىيەلمەيۋاتقان داڭلىقلارنىڭ ئاغزىدا قوش تىللىق مائارىپقا ئاساس سالغۇچىلار بولۇپ رەسىملىرى مەكتەپلەرگە ئېسىلاتتى. كۆز ئادىمدىكى ئۇلۇغلارنىڭ ئابدۇخالىق ئۇيغۇر، مەمتىلى ئەپەندى قاتارلىق يېقىندىكىلەرنى قويۇپ ھەدىسە قەدىمكىلەرنى مەدىھىيەلەشلىرىگە بىر خۇپسەنلىك ئارىلاشقاندەك ھىسسىياتقا كېلىپ قالدىم. مەنچە مۇنداق قەدىمكىگە سېغىنىپ يېقىندىكىگە كۆز يۇمۇش كېسىلىدە رىياللىققا يۈزلىنەلمەسىلىك، ئەمەلىي مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش، تەھلىل قىلىش ۋە خۇلاسىلەشتىن قېچىش خاھىشى مەۋجۇد. ئىسىملىرى پات-پات كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان قەدىمكى ئۇلۇغلىرىمىزنىڭ ئەسەرلىرىنى بۈگۈنكى كىشىلىرىمىزدىن بىۋاستە ئوقۇپ چۈشىنەلەيدىغانلىرى يوقنىڭ ئورنىدا. ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىدە بۈگۈننىڭ دەردى، دادۇ پەريادى ۋە دىشۋارلىرى كۆرۈلمەيدۇ. شۇڭا قانداقلا تەھلىل قىلسا، زامان نېمىگە تەقەززا بولسا شۇ يوسۇندا چۈشەندۈرسە بولىدۇ. دېمەك ئابدۇخالىق ئۇيغۇر، مەمتىلى ئەپەندىلەرنىڭ خاتىرلەنمەسلىكى ئۇلارنىڭ يازغانلىرى بۈگۈنكى تىلىمىزغا، ھالىمىزغا ۋە قايغۇمىزغا يېقىن ئېدى. ئۇلارنى خاتىرلەش ئۈچۈن ئۇيغۇرنىڭ بۈگۈنىگە يۈزلىنىش كېرەك. ئاۋامغا بۈگۈن تارىخقا ئوخشاش قاراڭغۇ ئەمەس شۇڭا ئۇيغۇرنىڭ مۇئاشلىق ۋە مۇئاشسىز زىيالىلىرىغا بۈگۈن ھەققىدە سۆزلەش، يېزىش، مۇنازىرە قىلىش ئانچە بىخەتەر ئەمەس. شۇڭا ئۇلار ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى ئەپەندىلەردەك بۈگۈنگە يېقىنلارنى خاتىرلەشنىڭ ئورنىغا ئەسەرلىرىنى ئۆزىدىن باشقا ھىچ كىم ئوقۇپ باقمىغان ياكى ئوقۇسىمۇ تولۇق چۈشىنەلمەيدىغان قەدىمكىلەرنى خاتىرلەشنى تاللىۋالغان بولۇشى مۇمكىن.
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى ئەپەندىلەر بىر دەۋردە ياشىغان، ئۇيغۇر تۇپراقلىرىنىڭ ئوخشىمىغان بۆلىكىدە ئوخشاش نىشان ئۈچۈن قولىغا قەلەم ۋە قورال ئالغان شائىرلار ئېدى. ئۇلار غايىلىرىنى شىئېرلىرىدا يازغان ۋە شۇ غايە ئۈچۈن جان پىدا قىلغان ئېدى. ئۇلارنىڭ شىئېرلىرى كىتاب قۇرلىرىغا سىياھ بىلەن ئەمەس خەلقنىڭ قەلبىگە قان بىلەن يېزىلغان. بۈگۈنكى كىتاب قىلىپ چىقىرىلغان شىئېرلار خەلقنىڭ ئاغزىدىن توپلانغان ئېدى. ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ "ئاچىل" دېگەن شىئېرى 30 يىللاردىكى قۇتۇلۇش ئىنقىلابىنىڭ مارشى بولغان بولسا، مەمتىلى ئەپەندىنىڭ "ئىستىقلال مارشى" قەشقەر كوچىلىرىنى، ئارتۇچ باغلىرىنى ۋە خوتەن تاغلىرىنى تىترەتكەن ئېدى. ئەگەر شۇ تىترىگەن تاغلارنىڭ لەرزى قەلبلەردە بولسا ئېدى شەھىدلەرنىڭ روھى ئالدىدا بۇنچە بىچارىلىك ئاشكارىلانمايتتى. ئەگەر شۇ قۇمۇل تاغلىرىدىن، تۇرپان باغلىرىدىن ياڭرىغان ئاچىل مارشى ئېچىلماس كۆزلەرنى ئاچالىغان بولسا ئېدى، رىياللىق روھىمىزنى بۈگۈنكى زۇلمەتكە مۇپتىلا قىلمايتتى. شەھىدلەرنىڭ رەسىملىرى ئالدىمىزدا، شىئېرلىرى كىتابلىرىمىزدا، لېكىن ئۇلارنى خاتىرلىيەلمىدۇق، ئۈنىمىزنى قويۇپ بېرىپ شىئېرلىرىغا خىتاب قىلالمىدۇق، مارشلىرىغا سەپ تۈزەلمىدۇق. شەھىدلەرنىڭ رەسىمى، كىتابى ئالدىمىزدا، لېكىن شەھىدلىك روھى ئۇنتۇلدى. ئۇلارنىڭ شەھىدلىك روھىغا توپ توپ بولۇپ دۇئا قىلىش ئۇنتۇلدى، ئۇلارنىڭ پىداكارلىق جاسارىتىنى ئەۋلادلارغا تاراتقۇلاردا يەتكۈزۈش ئۇنتۇلدى، ئۇلارنىڭ مەرىپەت مەشئىلىنى داۋام قىلىش ئۇنتۇلدى. چۈنكى ئۇلارنىڭ روھىغا يۈزلىنىش رەسىمىنى ئېسىشتىن تەرس كەلدى، بىز دەپ ياشاشتىن مەن دەپ ياشاش نەپسى خاھىشىمىزغا ئۇيغۇن كەلدى. تارخىتىن سۆز ئېچىش رىيالىققا جاۋاپ بېرىشتىن بىخەتەر تۇيۇلدى.
ئالدىنقى: ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىنىڭ پىشكەللىكلىرى
كـىيىنكى: قەشقەرچە رىۋايەت ۋە ئۇيغۇرچە مەپكۇرە
Kalkutta
right|thumb|350px|Kalkutta right|thumb|250px Kalkutta bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Kalkuttaning 7,780,544 nopusibar, 185 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 22.5726723°, xariki uzunluk 88.3638815°.
ئېسىلىپ يىراققا سەكرەش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئېسىلىپ يىراققا سەكرەش - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ساڭگىلاقلىق ئارغامچىغا ئېسىلىپ ئۇچۇپ، يىراققا سەكرەشتە ئۆز ئارا بەسلىشىدىغان ئويۇنلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ بەدەننى چېنىقتۇرۇش، قاڭقىش كۈچىنى ئاشۇرۇشتا رولى چوڭ. مەيدان - ئۈسكۈنە: چوڭ قاپاق تېرەكلەرنىڭ توغرىسىغا ئۆسكەن تام شاخلىرىغا ياكى قاتار تۈز ئۆسكەن ئىككى تېرەكنىڭ ئۈچ تەرىپىگە بىر توغرا ياغاچ باغلاپ، بۇ توغرا ياغاچنىڭ ئوتتۇرىسىدىن بىر ئادەمنىڭ ئېسىلىپ ئۇچۇشىغا بەرداشلىق بېرەلەيدىغان پۇختا ئارغامچىدىن بىرى ئېسىلدۇرۇپ باغلىنىدۇ. ئېسىلدۇرۇلغان بۇ ئارغامچىنىڭ يەرگە ساڭگىلاپ چۈشكەن ئۇچى يەر - يۈزىدىن 60 - 70 سانتىمېتىر ئېگىز بولىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئېسىلىپ ئۇچۇپ يىراققا سەكرەشتە بەسلەشكۈچىلەر نۆۋەت بىلەن ئېسىقلىق ئارغامچىنى ئېسىلىپ ئۇچۇش ئورنىغا تارتىپ ئەكېلىپ، ئۇنى ئىككى قولى بىلەن مەھكەم تۇتىدۇ، ئاندىن پۇتى بىلەن يەرنى كۈچەپ تېپىپ، قاڭقىپ ئۇچۇپ چىقىپ، قارشى تەرەپكە سەكرەپ چۈشىدۇ. بۇ خىل سەكرىشىشتە ئۇچۇپ بېرىپ ئەڭ ئۇزۇن ئارىلىققا سەكرىگۈچى غەلىبە قىلىدۇ. بىر ئادەمنىڭ بىر قېتىم ياكى ئۈچ قېتىمدىن سەكرىشى ئويۇن باشلىنىشتىن بۇرۇن بېكىتىلىدۇ. ئېسىلىپ يىراققا سەكرەش ئويۇنىدا بەسلەشكۈچىلەرنڭ سانى چەكلەنمەيدۇ. قىز، ئوغۇل بىردەك قاتنىشالايدۇ. بۇ ئويۇن قانات يايدۇرۇشقا ئوڭاي، تەنتەربىيىۋىلىكى يۇقىرى بولغاچقا مەكتەپلەردە، يېزىلاردا قانات يايدۇرۇشقا بولىدۇ. دىققەت قىلىدىغان ئىشلار: ئارغامچىنى تارتىپ ئۇچقاندا، ئۇچقۇچى ئۇچۇپ بېرىپ تېرەككە ئۇرۇلۇپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن، ئۇچۇش جازىسى ياسىلىدىغان ئىككى تېرەكنىڭ ئارىلىقى ئۈچ مېتىردىن كەم بولماسلىقى، سەكرەپ چۈشىدىغان يەر يۇمشىتىلغان بولۇش كېرەك."
Exmetabad
Exmetabad bolsa Hindistan dikibixahar 2001 nopus bar, Exmetabadning 4,525,013 nopusibar, 205 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 23.03°, xariki uzunluk 72°58.
ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻴﻼﺭ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺧﺎﻗﺎﻧﻠﯩﺮﻯ
قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خاقانلىرى
قاراخانىيلار خانلىقى ئۇرخۇن دەريا ۋادىسىدىن غەربكە كۆچكەن ئۇيغۇر ياغما قەبىلىسى تەرىپىدىن قۇرۇلغان مەشھۇر خانلىق بولۇپ ، 9 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن 13 - ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە جەمئىي ئۈچ ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت ۆكۈم سۈرگەن .قەشقەر ۋە بالاساغۇننى مەركەز قىلغان الدا شەرقتە ئاقسۇدىن غەربتە ئامۇ دەرياسى ۋە سىر دەرياسى ۋادىلىرىغىچە ، شىمالىي ئالتاي تاغلىرىدىن جەنۇبتا قاراقۇرۇم تاغلىرىغىچە بولغان كەڭ رايونلارنى باشقۇرغان. بۇ خانلىق دەۋردە ، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي خەلقلەر پەيدىنپەي ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىپ ، ئىسلان مەدەنىيىتى دائىرىسىگە كىرگەن. بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە " ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتى " نىڭ تەرەققىيات دەۋرى باشلىنىپ ، تارىختىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى مەزمۇن ۋە شەكىل جەەتلەردىن زور دەرىجىدە تولۇقلىنىپ بارغان. شۇڭا ، قاراخانىيلار دەۋرى بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مەدەنىيىتى تارىخىدا ناايىتى مۇىم ئورۇن تۇرىدۇ. نۆۋەتتە ، قاراخانىيلار خانلىقى دەۋرىدىكى مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي ئىقتىساد نۇقتىلىق الدا تەتقىق قىلىنىۋاتىدۇ. لېكىن ، خانلىقنىڭ جەمئىيەت ئەۋالى ، سىياسىي تۈزۈمى ۋە اكىمىيەت تەشكىلىي توغرىسىدىكى تەتقىقاتلار ئانچە چوڭقۇر ئەمەس. قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ جەمئىيىتى ەمدە ئومۇمىي تارىخىنى بىر قەدەر تەپسىلىي شەرلەپ بېرىش ئۈچۈن ، خاقانلار نەسەبنامىسى ئۈستىدە مەخسۇس توختىلىش ئىنتايىن مۇىم ئەمىيەتكە ئىگە.
1. بېلىگە كۆل قادىرخان بېلىگە كۆل قادىرخان ياغما قەبىلىسىنىڭ باشلىقى. بۇ قەبىلە ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە ناايىتى زور رول ئوينىغان.
2 . بازىر ئارسلانخان بازىر ئارسلانخان قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ئىككىنچى خاقانى. ئۇ بەزى مەنبەلەردە "بارلىقخان". "قاراخان" دېگەندەك ناملار بىلەنمۇ ئاتالغان. بېلگە كۆل قادىرخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، ئۇ بالاساغۇن شەىرىدە ئاتىسىنىڭ تەختىگە ۋارىسلىق قىلغان.
3 . ئوغۇلچاق بۇغراخان ئوغۇلچاق بۇغراخان ئاكىسى بازىر ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، قەشقەر شەىرىدە خاقانلىق تەختىگە چىققان.
4 . ساتۇق بۇغراخان ساتۇق بۇغراخان قاراخانىيلار خاقانلىرى ئىچىدە تۇنجى بولۇپ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان كىشى. 933 - يىلىدىن 955 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
5 . مۇسا تېكىن مۇسا تېكىن بەزى تارىخىي مەنبەلەردە "مۇسا تۇڭا ئېلىگ" ، "بايتاش تېكىن" ، "مۇسا ئىبنى ئالدۇلكەرىم" ، "مۇسا بۇغرا قاراخان" دېگەندەك ناملار بىلەنمۇ ئاتالغان .956 - يىلىدىن 992 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
6 . ارۇن بۇغراخان ارۇن بۇغراخان مۇا تېكىننىڭ ئىنىسى سۇلايمان ئارسلانخاننىڭ ئوغلى. 993 - يىلىدىن 998 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
7 . تۇغانخان تۇغانخان مۇسا تېكىننىڭ نەۋرىسى. ئۇ تارىخىي مەنبەلەردە "تۇغانخان ئەۋۋەل" دېگەن نام بىلەن ئاتالغان بولۇپ ، مىلادى 999 - يىلى ارۇن بۇغراىاننىڭ خاقانلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلغان.
8 . مەنسۇر ئارسلانخان مەنسۇر ئارسلانخان تۇغانخاننىڭ ئىنىسى. ئۇ تۇغانخاندىن كېيىن قاراخانىيلار تەختىگە ۋارىسلىق قىلغان. 1019 - يىلىدىن 1024 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
9 . يۈسۈپ قادىرخان يۈسۈپ قادىرخان قاراخانىيلار خاقانلىرى ئىچىدىكى باتۇر ەم ئىستىداتلىق كىشى بولۇپ ، تارىختا "مەلىكۈل مەشرىق" (شەرق پادىشاى) دېگەن نام بىلەن تونۇلغان. 1025 - يىلىدىن 1032 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
10 . سۇلايمان ئارسلانخان سۇلايمان ئارسلانخان يۈسۈپ قادىرخاننىڭ چوڭ ئوغلى. يۈسۈپ قادىرخان ئۆلگەندىن كېيىن ئۇ ئاتىسىنىڭ تەختىگە ۋارىسلىق قىلغان. 1033 - يىلىدىن 1056 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
11 . مۇەممەت بىننى يۈسۈپ مۇەممەت بىننى يۈسۈپ ئاكىسى سۇلايمان ئارسلانخاندىن كېيىن قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خاقانلىق تەختىگە چىققان. 1056 - يىلىدىن 1058 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
14 . ئۆمەر بىننى مۇەممەت ئۆمەر بىننى مۇەممەد مەمۇد بىننى يۈسۈپنىڭ ئوغلى. ئۇ ئاتىسىدىن كېيىن شەرقىي قاراخانىيلارنىڭ خاقانلىق تەختىگە چىققان. تەختتە ئاران ئىككى ئايلا ئولتۇرغان بولۇپ ، ەسەن بىننى سۇلايمان تەرىپىدىن تارتىۋېلىنغان.
15 . ەسەن بىننى سۇلايمان ەسەن بىننى سۇلايمان مەمۇد بىننى يۈسۈپنىڭ جىيەنى بولۇپ ، 1075 - يىلىدىن 1102 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
17 . ئىبراىم بىننى ئەمەد ئىبراىم بىننى ئەمەد ئەمەد بىننى ەسەننىڭ ئوغلى. ئۇ ئاتىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن قاراخانىيلارنىڭ خاقانلىق تەختىگە چىققان. 1129 - يىلىدىن 1158 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
18 . مۇەممەد بىننى ئىبراىم مۇەممەد بىننى ئىبراىم بىننى ئەمەدنىڭ ئوغلى. ئۇ ئاتىسىنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن 1159 - يىلى شەرقىي قاراخانىيلارنىڭ خاقانلىق تەختىگە چىققان.
19 . مۇەممەد بىننى يۈسۈپ مۇەممەد بىننى يۈسۈپ مۇەممەد بىننى ئىبراىمنىڭ نەۋرىسى. 1204 - يىلىدىن 1211 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان.
20 . مۇەممەد مۇەممەد شەرقىي قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خاقانى. ئۇ 1211 - يىلى خاقانلىق تەختىگە چىققان.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا ، قاراخانىيلار خانلىقى دەۋرىدە ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ جەمىئىي 20 خاقان تەختتە ئولتۇرغان بولۇپ ، ئۇلار ۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىللەردە خانلىقتا چوڭ - كىچىك نۇرغۇن تارىخىي ۋەقەلەر يۈز بەرگەن. بۇ خاقانلارنىڭ ئىش - پائالىيەتلىرى بىلەن تونۇشۇش قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ بىر پۈتۈن تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا مۇئەييەن ئەمىيەتكە ئىگە. قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خاقانلىرى
نىمە ئۈچۈن خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مىللىتىنى يوقاتماقچى؟
نەزەر
«نىمە ئۈچۈن خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مىللىتىنى يوقاتماقچى؟» دېگەن مەسىلىگە كەلسەك، بۇ مەسىلىگە قارىتا ئۇلار دۇنياغا خوجايىن  بولۇش، خەلقئارالىق بازار تېپىش ۋە  ئېنشىچا خىتاي نوپۇسىنى ماكانلاشتۇرۇشقا زىمىن تېپىشتىن ئىبارەت ئىستراتېگىيىلىك پىلانى بولغان «بىر بەلۋاق، بىر يول قۇرۇلۇشى» نى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئىستراتېگىيىلىك ئۆتكەل «شىنجاڭ» نىڭ ئەمىنلىكىگە تايىنىدۇ. شۇڭلاشقا، ئۇلار بۇ  جاينىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن  ھەر قانداق ئىشنى قىلىشقا تەييار ۋە ھەر قانداق چىقىم تارتىشقا رازى. شۇ ۋەجىدىن ئۇلار ئالدى بىلەن بۇ رايوندا «توپىلاڭ» چىقىرىۋاتقان «توپىلاڭچى» -تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنى يوق قىلىشنىڭ نىيىتىگە كەلدى، دېگەندىن ئىبارەت كۆز قاراش ئومۇميۈزلۈك مەۋجۇت.
بۇ سەۋەب نۆۋەتتە خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار ۋە سالار قاتارلىق تۈرك  مۇسۇلمان خەلقلىرى، تۇڭگان ۋە تاجىك مۇسۇلمان خەلقلىرى ھەمدە  موڭغۇل ، شىبە ۋە داغۇر خەلقلىرى جۇملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنى مىللەت سۈپىتىدە يوقۇتۇش ياكى تەلتۆكۈس ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشىنىڭ مۇقەررەر شەرتى بولالمايدۇ. بەلكىم شەرتلىك سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى بىرىنچىدىن، ئۇلارنىڭ «بىر بەلۋاق، بىر يول قۇرۇلۇشى» دىن ئىبارەت دۇنياغا خوجايىن بولۇشتەك بۇ مۇدھىش، رەزىل ۋە سۇيىقەستلىك ئىستراتېگىيىلىك پىلانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەر قايسى يەرلىك مىللەتلەر جۇملىدىن تۈركىي مىللەتلەر بولۇپمۇ ئۇيغۇر مىللىتىنى باستۇرۇش، ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ياكى يوقىتىش ئارقىلىق بۇ ئەمىنلىكىنى ۋۇجۇدقا كەلتۇرمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ «شىنجاڭ» نىڭ ئامانلىقنى ساقلاشقا يېتىپ ئاشقىدەك كۈچى بار، يەنە كېلىپ «شىنجاڭ» رايونى ئاساسەن تىنچ رايون. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەركىزىي ۋە يەرلىك خىتاي ئەمەلدارلىرى «شىنجاڭ» دىكى مۇتلەق كۆپچىلىك ھەر قايسي مىللەت خەلقلىرى جۇملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۇ زىمىندا ئاسايىشلىق تۇرمۇش كەچۈرۈشنى خالايدىغانلىقنى ئاستىرتىن بىلىدۇ، ھەمدە بۇ رايوننىڭ ئەزەلدىن تېررورلۇقنىڭ ماكانى ئەمەسلىكىمۇ ئۇلارغا بەش قولدەك ئايدىڭ، چۈنكى بۇ رايوندا تېررورلۇق ھەركىتىنىڭ ئاساسى يوق ۋە ئەزەلدىن تېررورلۇقنىڭ ئۇرۇقى چېچىلپ باققان جاي ئەمەس، تېررورلۇق ھەركىتىنىڭ ئەزەلدىن مەنبەسى يوق. بۇ جاي چەت ئەللەر بىلەن پۈتۈنلەي ئايىرىۋېتىگەن، تېررورلۇق ھەرىكىتى قىلشقا ھاجەتلىك خام ئەشيا ۋە ماددىي نەرسىلەر مۇتلەق يوق دېيەرلىك.
بۇ جايدا ئانچە – مۇنچە تېررورلوق ۋەقەلىرىنىڭ سادىر بولۇشى پەقەت مىللىي باراۋارسىزلىك، مىللىي زۇلۇم ۋە دىنىي ئېتىقادنىڭ باستۇرۇلۇشى سەۋەپىدىن ئاز ساندىكى بىر قانچە ئادەملەرنىڭ  مەسىلىنى توغرا ۋە  تىنچ يول بىلەن ھەل قىلشنىڭ مۇمكىنچىلىكىگە ئېرىشەلمەي، شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تىنچىلىقسۇيەر ئەنئەنىسى ۋە ئىرادىسىگە يات بولغان ناتوغرى يولنى تاللاپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مىللىي باراۋارسىزلىك، مىللىي زۇلۇم ۋە دىنىي ئېتىقادنى باستۇرۇشىغا بەرگەن جاۋابى. تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشەلمەيدىغان بىر ئىشىدىن ئىبارەتتۇر، خالاس.
ئىككىنچىدىن «شىنجاڭ» نىڭ سىياسىي- مەمۇرىي- ئىقتىسادىي – ھەربىي ۋە يەرلىك دۆلەت دىكتاتوراىسى جەھەتلەردىكى ئومۇميۈزلۈك ۋەزىيىتىدىن قارىغاندا «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» نىڭ بارلىق سىياسىي، مەمۇرىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتلەردىكى بارلىق ھوقۇقلىرى ۋە يەرلىك دۆلەت دىكتاتورىسى ئاللاقاچان پۈتۈنلەي خىتاي ھۆكۈمدارلىرىنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتكەن. بۇ جاينىڭ پەقەت «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ۋىۋىىسكىسى بولغاچقا،« خوجا كۆرسۈن » ئۈچۈن بىر قانچە «ھەمدەمدە بار،ھېساپتا يوق» بىر قانچە ئۇيغۇرنى ئۇستەلنىڭ ئالدىغا چىقىرىپ قويغان، خالاس. خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى مىللەت سۈپىتىدە يۇقىتىشنىڭ «شىنجاڭ» دا سىياسىي، مەمۇرىي، ئىقىسادىي، ھەربىي ۋە يەرلىك دۆلەت دىكتاتورىسى جەھەتلەردىكى شارائىتىنىڭ ھازىرلىنىشى پەقەت ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى «ئوڭۇشلۇق» ۋە «مۇۋاپىقىيەتلىك»  ئېلىپ بىرىشىنىڭ بىر« كاپالىتى » دىن ئىبارەت ،خالاس.
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ ھون تۈركلىرى جۈملىدىن ھون ئۇيغۇر تۈركلىرىنى يوقىتىشىدا ئۇلارنىڭ «بىر بەلۋاق، بىر يول قۇرۇلۇشى» دىن ئىبارەت دۇنياغا خوجايىن بولۇش پىلانىنى ئەمەلىيلەشتۇرۇشىدا «شىنجاڭنىڭ ئەمىنلىكى» نى كاپالەتلىك قىلىش پەقەت ئۇيغۇرلارنى يوقىتىشتىكى بىر يوقىلاڭ مەنتىقىي ئاساسىي يوق بىر سەپسەتىدىن ئىبارەت،خالاس.
نۆۋەتتە خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىق تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنى مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىش ياكى تامامەن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشتىن ئىبارەت سىياسىي ھەرىكىتىنىڭ تۈپكى مەقسىتى ئاتا- بۆۋا خىتاي ھۆكۈمرانلىرىنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرالمىغان مۇستەملىكە قىلىۋالغان شەرقىي تۈركىستاننى ئەبەدىي ئۆز زىمىنى قىلىۋېلىشتىن ئىبارەت تارىخى ۋەزىپىسىنى ئادا  قىلىش ۋە مەزكۈر مۇستەملىكىسىدە ئۆتمۇشتە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىدەك دۆلەتنىڭ قايىتىدىن پەيدا بولۇپ قىلىشىنىڭ ئاساسى ۋە يىلتىزنى يۇقىتىشدىن ئىبارەت بولۇش بىلەن بىرگە يەنە بۇ زىمىننىڭ ئۆزلىرىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى ئۆتمۈشتە ھەر خىل ۋاستىلار– قوراللىق ۋە قورالىسىز شەكىللەر بىلەن ئىپادىلەپ كەلگەن ۋە ھازىرقى زاماندا تىنچلىق يولى بىلەن ئىپادىلەپ كەلگەن ئۇيغۇرلارنى بۇ زىمىندىن ئۈزۈل – كېسىل يوق قىلىۋېتىشتىن  ئىبارەت.
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى مىللەت سۈپىتىدە يۇقىتىشنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا سىياسىي- مەمۇرىي- ئىقىسادىي- ھەربىي ۋە يەرلىك دىكتاتورا جەھەتلەردىكى ئىمكانىيەت ۋە شارائىتلىرى ھازىرلانغان بولسىمۇ،لېكىن ئۇلار ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك مىللەتلەر، تۈرك مۇسۇلمانلىرى جۈملىدىن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتا ئىرقىي قىرغىنچىلىك ۋە تەلتۆكۈس ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنى يۈرگۈزۈشىگە كام نەرسە پەقەت ئۇلار مۇھتاج بولغان بىر خىل پۇرسەت ۋە ۋەزىيەت شەكىللەنمىگەن ئىدى، خالاس. شۇڭلاشقا خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك مىللەتلەر، تۈرك مۇسۇلمانلار  جۈملىدىن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلارنى ئۇلارنىڭ ئۆز زىمىنى بولغان شەرقىي تۈركىستاندىن پۈتۈنلەي يوقىتىشتىن ئىبارەت ئىنسانىيەتكە قارشى بولغان فاشىستلەرچە مۇدھىش، رەزىل ۋە سۇيىقەستلىق جىنايەتنى ئەمەلىيلەشتۇرەلمەي كەلگەن ئىدى. ئۇلار كۈتكەن پۇرسەت ۋە ۋەزىيەت خەلقئارا ۋە  شەرقىي تۈركىستاندا بارلىققا كەلدى. بۇ پۇرسەت ۋە ۋەزىيەت شۇندىن ئىبارەتكى بىرىنىچى، خەلقئارالىق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋەزىيىتىنىڭ شەكىللىنىشى؛ ئىككىنىچى، «شىنجاڭ» دا قىسمەن تېررورلۇق ۋەقەلىرىنىڭ سادىر بولىشى؛ ئۈچىنچىدىن، «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» نىڭ سىياسىي- مەمۇرىي -ئىقتىسادىي – ھەربىي جەھەتلەردىكى بارلىق ھوقۇقلىرى ۋە يەرلىك دۆلەت دىكتاتوراسىنىڭ ئاللاقاچان تامامەن ۋە مۇتلەق خىتاي ھۆكۈمدارلىرىنىڭ قولىدا بولۇشى؛ تۆتىنچىدىن، خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ كۆزىگە مىق بولۇپ سانجىلىپ تۇرغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ غوللۇق كادىرلىرىنىڭ ھەممىسىىنىڭ ئالەمدىن ئۆتۈشىدۇر.
نۆۋەتتە خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى « ئۇخلاپ چۈشىدە كۆرمىگەن» بۇ خىل ۋەزىيەت دۇنيا ۋە شەرقىي تۈركىستاندا  شەكىللەندى. ئۇلار مۇھتاج بولغان ۋەزىيەت ھازىرلىنىشى بىلەن ئۇلار دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ كۈچلۈك نارازى  بولۇشىغىمۇ پارۋا قىلماي،ئۆزلىرىنىڭ فاشىستلىق ماھىيىتىنى تولۇق ئاشكارلاپ، ئەسلىدە يۇمشاق يول بىلەن قەدەممۇ قەدەم يۈرگۈزۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش سىياسىتىنى يىغىشتۇرۇپ، قوللىرىنى شىمايلاپ، مەركىزىي ۋە يەرلىك دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ دىكتاتورلۇق ئاپپاراتلىرىنى ئىشقا سېلىپ، زوراۋانلىق يولى بىلەن ئاتا – بۆۋا خىتاي ھۆكۈمرانلىرى ئەمەلگە ئاشۇرالمىغان شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك خەلقلەر، تۈرك مۇسۇلمانلىرى جۈملىدىن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى تامامەن  ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ياكى قولدىن كەلسە پۈتۈنلەي يوقىتىپ، «شەرقىي تۈركىستاننى ئەزەلىدىن ھەر قايسي خىتاي سۇلالە ۋە دۆلەتلىرىنىڭ تېررىتورىيىسى ئىدى.» دىن ئىبارەت تارىخى ۋەزىپىسىنى تېز سۆرئەتتە ئادا  قىلىشقا كېرىشىپ، نۆۋەتتىكى شەرقىي تۈركىستاندىكى ناتسىستلەرچە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ۋەزىيىتىنى شەكىللەندۈردى.
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك خەلقلەر، تۈرك مۇسۇلمانلىرى جۈملىدىن ئۇيغۇر تۈركلىرىنى يوقىتىش ياكى تۈپتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشىتىن ئىبارەت تۈپكى مەقسىتىنىڭ يوللۇق ئىكەنلىكىنى تۆۋەندىكى ئۈچ تەرەپتىن ئارقىلىق خەلقئاراغا ئىسپاتلاشقا ئۇرۇنماقتا. بىرنىچى، شەرقىي تۈركىستانلىق تۈركلەرنىڭ خىتاي ھۆكۈمدارلىرىنىڭ مىللىي باراۋەرسىلىك ۋە ئاسسمىلياتسىيىسىگە بولغان ھەققانىي قارىشلىقلىرىگە ئومۇميۈزلۈك «تېررورلۇق» قالپىغىنى كىيگۈزۈشى؛ ئىككىنچى، يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئۆزلىرىگە تېگىشلىك ھەققانىي ھوقۇقلىرىنى تەلەپ قىلىشىغا «بولگۇنچىلىك» قالپىغىنى كىيگۈزۈشى؛ ئۈچىنچى، ئسلام ئېتىقادچىلىقنىڭ نورمال ھالەتتىكى ئىپادىلىنىشىگە «دىنىنى ئەسەبىيىلىك ۋە ئاشقۇنلۇق» قالپىغىنى كىيگۈزۈشىدىن ئىبارەت.