cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хотән Вилайити
җуғрапийиси
хотән вилайити шинҗаң ойғур аптоном райониниң әң җәнубиға җайлашқан болуп,җәнубта коинлун теғидин һалқип,шизаң шималй егизлики билән тутишиду, шәриқтә баюнғулин моңғул аптоном области билән тутишиду, шималда тәклимакан қумлиқиниң ичкирсигә киришип китип,ақсу вилайити билән тутишиду.ғәрибтә қәшқәр билән ,ғәрби җәнупта қара қурум теғи арқилиқ һиндистан,пакистан билән чигирлиниду,чигра линийә узунлиқи 210километир,шәрқтин ғәрбгичә болған узунлуқи тәхминән 670киломитер,җәнуптин шималғичә болған кәңлики тәхминән 600киломитер килиду.умуми көлүми 247 миң 800 кивадират километир,хотән вилайитиниң җәнубидики һәйвәтлик коинлун теғи яйсиман һаләттә шәрқтин ғәрбкә кисип өтиду.қатму-қат тағ чоққилири гирәлишип кәткән болуп,интайин хәтәрлик. коинлун теғиниң шимали янтулуққа қарап йүзләнгән болуп,җилғилири көп,җәнуб тәрипи пәсрәк болуп,бөлүнүш дәриҗиси юқири әмәс,тағ тизмилири адәттә деңиз йүзидин 6000митер әтрапида егиз болуп, әң егиз йери 7000митердин ашиду.һава килиматиниң қурғақ болиши сәвәбидин қумлуқ игизлики адәттә 3300митерға,айрим җайлириниң 5000митерға йитиду.җәнуб вә шимали етигидики қар орни айрим-айрим һалда 6000митер вә 5500митердин юқири килиду.коинлун теғи билән қарақурум теғиниң пасилида ойманлиқ һасил болған ,буниңдин һазирқи туз көл вә шурлуқ,саслиқ пәйда болуп,тағлиқ көл шәкилләнгән.тағниң шимали қисми чөллөк болуп,дәря еқинларни бойлап йәлпүгүчсиман шәкилдики бостанлиқ узирап, бостанлиқ гирвәклири тәклимакан қумлуқи билән улинип,бивастә тарим ойманлиқиниң киндикигичә туташқан.маза тағдики қәдимқи тағ харабә қалдуқлири һилиһәм шималдики қумлуқниң ғәрби шималида мәвҗут болуп,деңиз йүзидин егизлики 430митер килиду.
һава килимати
хотән вилайити яврупа, асия чоң қуруғлуқинң оттурисиға җайлашқан,памир егизлики билән тәңритағлири тусуп турғачқа,ғәрби,шимали оттура асия вә сибирийә суғуқ һава килимати асанлиқчә кирәлмәйду,җәнуби қисми коинлун теғи вә қарақурум тағлириға туташқан болуп,һинди окяндин килидиған нәмлик вә иссиқ һавани тусуп турғачқа,иқлими мөтидил бәлбағниң типик қурғақ чөл иқлимини шәкилләндүргән,асаслиқ алаһидилики: төт пәсилниң пәрқи иниқ болуп,язда қаттиқ иссиқ,қишта қаттиқ суғуқ болиду,әтиязда тимпира туриниң өрлиши тиз һәм турақсиз болғачқа,даим әтияз суғуқи болуп туриду.чаң-тузанлиқ һава райи көп болиду.күздә тимпиратура тиз төвәнләйду.пүтүн йиллиқ һөл-йиғин миқдари интайин кәмчил,қояшниң юрутуши йитәрлик,иссиқлиқ миқдари мол,қирусиз мәзгили узун кичә күндүзлүк пәрқи чоң.һава килимат алаһидилики: әтиязда қум боран көп болуп, һавани көпинчә чаң тузан қаплап туриду.яз пәсилидә һава қаттиқ иссиқ вә қурғақ болиду.йиллиқ оттуричә һөл-йиғин миқдари 35миллимитер,йиллиқ парға айлиниш миқдари 2480миллимитер,төт пәсилниң һәммисидә қум боран көп болуп,һәр йили қум боранлиқ һава райи 220күндин ашиду,буниң ичидә қоюқ чаң тузан(қум боран)лиқ һава райи 60күн әтрапида болиду. хотәнниң чаң- тузанлиқ һаварайи күн сани оттура һисап билән 2.5күн көпийиду,путун йилда 1-,2-дәриҗилик һаварайи көрулмәйду,3-,4-дәриҗилик һаварайи 28күн,5-дәриҗилик һаварайи 300күн әтрапида болуп,ейиға оттуричә 124тоннакувадират киломитир топа яғиду. вилайәтниң даириси кәң,көлүми чоң болуп,охшаш болмиған йәр шәкли шараитида,җанлиқлар вә килимат пәрқи интайин зор болғачқа,чоң җәһәттин җәноби раюн,бостанлиқ,түзләңлик раюн,шимали қумлуқ раюндин ибарәт үч хил килимат типиға айришқа болиду.
мәмурий район
1913-йили хотән бивастә аймиқи хотән наһийси болуп қурулған,гуваңшүниң28-йили (1902-йили гума наһийси тәсис қилинған)хотән наһийсиниң шәрқи чигрисидики 23кәнт билән керийә наһийсиниң ғәрби чигрисидики 15кәнт айрилип,лоп наһийси тәсис қилинди.1915-йили хотән наһийсидин қарақаш наһийси айрилип чиқти.1929-йили чира наһийси тәсис қилинди,гуаңшүниң 9-йили (1883-йили)керийә наһийси тәсис қилинип,орни қарақашта (һазирқи қарақаш наһийә базири)болди. кийин һазирқи орниға көчти,1959-йили кирийә наһийси дәп өзгәртилди.1945-йили ния мәмури башқуруш идариси қурулди.1947-йили ния наһийсигә өзгәртилди.1983-йили 9-айда говуюәнниң тәстиқи билән хотән шәһири қурулди.аптунум раюн хотән наһийсиниң хотән базири шорбағ гоңшиси,ласкуй гуңшиси,уруғчилиқ мәйданини хотән шәһиригә айрип биришни тәстиқлиди,1950-йили җ к п  хотән вилайәтлик комитети,хотән вали мәһкимиси қурулди.1966-йили "мәдәнийәт зор инқилаби"башланғандин кийин,рәһбәрлик оргининиң һоқуқи тартивилинип,аппаратлар паләч һалға чүшүп қалди.1969-йили хотән йәрлик инқилаби комитети қурулди,1971-йили 2-айда хотән вилайәтлик инқилаби комитеткә өзгәртилди,шу йили 6-айда җ к п хотән вилайәтлик комитети әслигә кәлтүрүлүп қурулди,1978-йили хотән вилайәтлик инқилаби комитет иотән вилайәтлик мәмури мәһкмигә өзгәртилди. хотән вилайитигә хотән шәһири,хотән наһийиси,гума наһийиси,қарақаш наһийиси,лоп наһийиси,чира наһийиси,керийә наһийиси,ния наһийисидин ибарәт 7 наһийә,1 шәһәр,89 йеза-базар,4 куча иш биҗириш башқармиси ,1383 мәмурий кәнт,6232 кәнт мәһәллә гурупписи қарайду.вилайәт ичидә йәнә ишләпчиқириш қурулуш биңтүәни йеза игилик 14-дивизийси вә униңға қарашлиқ нури чарвичилиқ фирмиси,47-түән мәйдани,гума деһқанчилиқ мәйдани вә 224-твән мәйдан бар. тарихтин боян18 нәпәр җ к п хотән вилайәтлик комитет шуҗиси,13 нәпәр вали өткән,һазирқи вилайәтлик партком шуҗиси йән финшин,мәмурий мәһкиминиң валиси җүрәт имин`
тарих
хотән вилайитигә қарашлиқ җайлар хән сулалиси дәвридә гоя, удун, керийә, нийә, роңлу дөләтлириниң йери болған. ғәрбий юрт қоруқчибәг мәһкимисигә қариған. таң сулалиси дәвридә вәйса тутуқ мәһкимиси тәсис қилинған. йүән сулалиси дәвридә моңғул әвладидин болған ханларниң суюрғаллиқ йери болған. чиң сулалисиниң чйәнлуң 24  - йили (1759 - йили) хотән амбили қоюлған. чиң сулалиси гуаңшүниң 9 - йили ( 1983 - йили) хотән биваситә қарашлиқ аймиқи тәсис қилинған. қәшқәр дотәй мәһкимисигә қариған. минго 9 - йили ( 1920 - йили) хотән дотәй мәһкимисигә тәсис қилинған. кейин 7 - мәмурий район дәп өзгәртилгән. минго 32 - йили (1943 - йили) валий мәһкимисигә өзгәртилгән. 1950 - йилиниң башлирида хотән валий мәһкимиси қурулған. 1959 - йили хәнзучидики 和 (хотән) дегән хәт 和田 дегән хәткә өзгәртилгән. 1979 - йили хотән вилайити қурулған.
нопус әһвали
хотән вилайити уйғурларни асасий гәвдә қилған көп милләтлик вилайәт болуп,уйғур,хәнзу,хуйзу,қазақ,қирғиз,манҗу,моңғул,заңзу,туҗазу,өзбәк қатарлиқ 22 милләт бар,аһалиларниң көп қисми ислам диниға етиқад қилиду,вилайәтниң омумий нопуси 2 милюн 39 миң 600 болуп,буниң ичидә уйғурлар %96.4ни,хәнзулар %3.4ни,башқа милләтләр %0.2ни игиләйду. йеза игилик 14- дивизийиси хотән вилайитиниң муһим тәркивий қисми болуп,4 түән (мәйдан) бар,омумий нопуси 36 миң 700.
саяһәтчилик
хотән вилайити өзиниң узақ тарихи җәрянида нурғунлиған байлиқларни бизгә қалдуруп кәткән. саяһәт байлиқлири әнә шу байлиқлар ичидә бизниң көзимизгә һәр вақит ташлинип туридиған, хотәнни пүтүн дуняға тунуштуридиған абидиләрдур. хотәндә нурғунлиған қәдимий харибиликләр бар, бу харабиликләр ичидә әндир қәдимий харабилики, қәдимий нийә харабилики қатарлиқлар бар. ундин башқа һазирқи дәвирдә саяһәтчиләрниң қизғин алқишиға иришип келиватқан қурбан тулум хатирә сарийи, хотән коенлун теғи мәнзириси, мавзедуң изнаклири хатирә сарийи, ямун яйлиқи вә мазар тағ қәдими қәләси қатарлиқ даңлиқ саяһәт нуқтилириму бар. буниң ичидә өзиниң гүзәл мәнзирилири билән хәлиқ тәрипидин тәриплинип келиватқан ямун яйлиқи һәр йили нәччә миңлиған саяһәтчиләрни өзигә җәлип қилип кәлмәктә. ямун яйлиқи наһийә базиридин 160 километир йирақлиқта болуп, нури йезисиниң сарлуң кәнтигә җайлашқан, көлими 43 миң мо, деңиз йүзидин егизлики 3600 метирдин 3700 метирғичә болуп, яйлақта коинлун әмини, күмүш башақ, ява пияз қатарлиқ өсүмлүкләр бар. һәр йили 6- айдин 7- айғичә болған томуз яз мәзгилидә, яйлаққа берип иссиқтин сақлинип дәм алидиған саяһәтчиләр бир қәдәр көп, униң үстигә коенлунға йеқинлашқансери "бир күндә төт пәсил, һәр он чақиримда бир хил һава болуш" тәк аҗайип тәсират бириду. ямун яйлиқи саяһәт қилиш, екискурсийә қилиш, кино- теливезийә филимлиригә материял топлаш вә ташқи көрүнүшни сүрәткә елиштики яхши җай.
иқтисад
иқтисадий тәрәққият көрүнәрлик тиз болди. дәсләпки һисаватқа асасланғанда,2010- йили пүтүн вилайәтниң ишләпчиқириш омумий қиммити (GDP) 1 милярт 59 милюн йүән болуп,алдинқи йилдикидин %12.2 ашқан,биринчи кәсипниң қошулма қиммити 3 милярт 376 милюн йүән болуп %4.9 ашқан,иккинчи кәсипниң қошулма қиммити 1 милярт 920 милюн йүән болуп %17.2 ашқан,үчинчи кәсипниң қошулма қиммити 4 милярт 764 милюн йүән болуп %15.5 ашқан. биринчи,иккинчи,үчинчи кәсип қошулма қиммитиниң вилайәтниң ишләпчиқириш омумий қиммитидә игилигән нисбити айрим-айрим һалда %33.6,%19.1,%47.3 болған. турушлуқ нопусниң сани бойичә һисаплиғанда,вилайәтниң оттуричә ишләпчиқириш омумий қиммити 5035 йүән болуп %9.9 ашқан. базар баһаси өрлигән. нусха елип тәкшүрүшкә асасланғанда,2010- йиллиқ аһалиларниң истемал буюмлири баһаси (CPI) охшаш мәзгилдикидин %5.7 ашқан,8 хил баһадин қариғанда,"5тә өсүш,3тә төвәнләш" вәзийити көрүлгән,буниң ичидә баһа бир қәдәр зор дәриҗидә өскәнлири йимәклик,олтурақ,һарақ-тамака,давалиниш,сақлиқни сақлаш,шәхсләр турмуш буюмлири,кийим-кечәк түридикиләр болуп,айрим-айрим һалда %13,%5,%5,%1.3,%0.6 болған,баһаси бир қәдәр төвәнлигәнлири көңүл ечиш,маарип,мәдәнийәт буюмлири вә мулазимәт,қатнаш вә алақә,аилә сайманлири вә римонтчилиқ мулазимәт түридикиләр болуп,айрим-айрим һалда %1.3,%0.3,%0.2 төвәнлигән. йимәклик түри ичидики сәй-көктат,тухум,май,қуруқ мивә-чивә қатарлиқларниң баһасиниң өсүши базар баһасини өрләткән асаслиқ амил болуп қалған,санаәт буюмлириниң завут баһаси (PPI) %0.59 өрлигән.
маарип
хотән вилайитидә нурғунлиған иқтисас игилирини тәрбийәләп чиқиватқан мәктәпләр бар, буларниң ичида кишиләр тәрипидин даим тилға елинидиған икки мәктәп бар болуп, улар шинҗаң уйғур тебабити алий техникоми вә хотән пидагогика алий техникоми. ундин башқа йәнә нурғунлиған кәспий мәктәпләр бар болуп, улар хотәнниң тәрәққиятиға өзиниң тегишлик төһпилирини қошмақта.
қатнаш
315-номурлуқ дөләт ташйоли хотән шәһиридин өткән болуп, бу ташйол хотәнниң иқтисади тәрәққиятида интайин актип рол ойнап кәлмәктә. 315-номурлуқ ташйол чиңхәй өлкиси шиниң шәһиридин башланған болуп, байинғолин муңғул аптоном облашти чәрчән наһийисидин хотән вилайитигә кириду. хотән вилайитидә йәттә наһийә бир шәһәрни туташтуруп туридиған муһим йол, у хотәнниң һәр қайси наһийилири билән хотән шәһириниң мунасивитини қуюқлаштуруш, мәдәнийәт алмаштуруш ишлирида актип рол ойнап кәлмәктә. бу 315-номурлуқ ташйол қәшқәр шәһиридә тохтайду, бу ташйолниң омуми мусаписи 3,00киломитер болуп, хотән вилайитиниң тәрәққиятида интайин муһим болған рол ойнап кәлмәктә. 2011-йили 7-айда қәшқәр-хотән төмүр йоли пүтүп рәсмий қатнаш башланди, бу төмүр йолниң ишқа киришиши хотәнниң тәрәққияти вә башқа районлар билән мәдәнийәт алмаштуруш ишлирида өзиниң ролини яхши җари қилдурғуси.
كورسىكا تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumbnail|400px|دۇنيادا [[كورسىكا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] فرانسىيە كورسىكا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.127مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
مالدىۋ
مالدىۋېنىڭ تولۇق ئاتىلىشى مالدىۋې جۇمھۇرىيىتى. ئۇنى ‹‹گۈل چەمبەرلىك ئارال›› ۋە ‹‹ئوردا ئارال›› دەپمۇ ئاتىلىدۇ. مالدىۋې تاقىم ئاراللىرى، 1968-يىلى ھازىرقى نامى مالدىۋېغا ئۆزگەرتىلگەن. جەنۇبىي ئاسىيا ھىندى ئوكياندىكى بىر ئارال دۆلىتى.مالدىۋېنىڭ تولۇق ئاتىلىشى مالدىۋې جۇمھۇرىيىتى. ئۇنى ‹‹گۈل چەمبەرلىك ئارال›› ۋە ‹‹ئوردا ئارال›› دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
مالدىۋې تاقىم ئاراللىرى، 1968-يىلى ھازىرقى نامى مالدىۋېغا ئۆزگەرتىلگەن. جەنۇبىي ئاسىيا ھىندى ئوكياندىكى بىر ئارال دۆلىتى، شۇنداقلا دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ مارجان ئاراللىرى بار. 1200 كىچىك مارجان ئاراللاردىن تەركىب تاپىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە 202 ئارالدا ئادەم ياشايدۇ ، بوشلۇقتىن خۇددى بىر تىزىق مەرۋايىت چېچىپ تۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ، ھىندى ئوكياندا. كۆلىمى 300 كۋادرات كىلومېتىر (دېڭىز تەۋەلىكى ھېسابلىنىدۇ)، ئاسىيا بويىچە ئەڭ كىچىك دۆلەت.
مالدىۋې شەرقىي شىمالى سىرىلانكا بىلەن ئارىلىقى 675 كىلومېتىر كېلىدۇ، شىمالىي قىسمى بىلەن ھىندىستاننىڭ ئارىلىقى تەخمىنەن 130 كىلومېتىر، مالدىۋې جەنۇبى دېڭىز ئۈستى قاتنىشىدىكى مۇھىم يول.
يەر تۈزۈلىشى
مالدىۋې ئاسىيادىكى ھىندى ئوكياندىكى بىر تاقىم ئارال جايلاشقان دۆلەت ، مالدىۋې شىمالىي كەڭلىك 4 گىرادۇس ، شەرقىي مېرىدىئان 73 گرادۇس. ئومۇمىي كۆلىمى 90 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر دېڭىز تەۋەلىكى كۆلىمى 300 كۋادرات كىلومېتىر، قۇرۇقلۇق كۆلىمى 298 كىۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1.8 مېتىر كېلىدۇ. ھىندىستاننىڭ جەنۇبىدىن تەخمىنەن 600 كىلومېتىر ، سىرى لانكا غەربىي جەنۇبىدىكى ئارىلىق تەخمىنەن 750 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 820 كىلومېتىر ، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 130 كىلومېتىر كېلىدۇ. يۇقىرىدىن تۆۋەنگە جەمئىي 26 گۇرۇپپىسى تەبىئىي ئارالدىن ئىبارەت بولۇپ، مارجان ئاراللىرى ۋە 20 نەچچە ئارالدىن ئىبارەت بولۇپ، 90 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر.
بايلىقى
ساياھەتچىلىك، پاراخوت تىرانسپورت كەسپى ۋە بېلىقچىلىق مالدىۋې ئىقتىسادىنىڭ ئۈچ چوڭ تۈۋرۈكى.
مالدىۋې مول دېڭىز-ئوكيان بايلىقى، ھەر خىل تروپىك بەلباغ بېلىقلىرى ۋە دېڭىز تاشپاقىسى، كارتېتا بىلەن مارجان، قۇلۇلە تۈرىدىكى دېڭىز مەھسۇلاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدا 700 نەچچە خىل سۇ جانلىقى بار، ئىشلەپچىقىرىش قىزىل ئوقيا بېلىق، تۇننۇس بېلىقى، چوڭ راك ،دېڭىز مېھرىگىياسى، يەنە ئاز مىقداردىكى چىپار بېلىق، دېڭىز تاشپاقىسى ۋە كارتېتا قاتارلىقلار بار. ئەڭ كۆپ بولغىنى مارجان بېلىق، ئۇلارنىڭ رەڭگى، شەكلى، چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشاشمايدۇ.
ئىقلىمى
مالدىۋې ئېكۋاتورغا يېقىن جايلاشقان ، تىروپىك بەلباغ يامغۇرلۇق ئورمىنى كىلىماتى روشەن ئالاھىدىلىكى ، كۆپ قىسىم رايونى تروپىك بەلۋاغنىڭ مۇسسۇنلۇق كىلىماتقا ياتىدۇ ، جەنۇبىي قىسمى تروپىك بەلۋاغ يامغۇرلۇق ئورمىنى كىلىماتى يىل بويى قاتتىق ئىسسىق بولىدۇ ، نەم ، زەي ، كۆپ يامغۇرلۇق ، تۆت پەسىلنىڭ پەرقى بولمايدۇ. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى - 1900 مىللىمېتىر ، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى سېلسىيە 28 گىرادۇس. ھەر يىلى 3-ئاي ۋە 4-ئايلاردىكى تېمپېراتۇرا ئەڭ يۇقىرى بولۇپ % 32 ° C.
موسكۋا
موسكۋا شەھىرى ، بۇگۈنكى رۇسيەنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى. موسكۋا شۇنداقلا س س س ر نىڭ ھەم پايتەختى ئىدى.
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇممى مەكتۇم
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇممى مەكتۇم (عبد الله بن أم مكتوم): ئابدۇللاھ ئىبنى قەيس ئىبنى زائىدە ئەلقۇرەشىي (ھ. ؟ – 15 / م. ؟ – 636) مۆمىنلەرنىڭ ئانىسى ھەزرىتى خەدىچە رەزىيەللاھۇ ئەنھا بىلەن بىر نەۋرە ساھابە.
ئۆز ئىچىدىن ئىسلامغا مايىل بولۇپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككە مۇشرىكلىرىنى دەۋەت قىلىۋاتقان سورۇنغا كېلىپ ئىسلامدىن تەلىم ئالماقچى بولغان. كۆزى ئەما بولغانلىقىدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەشغۇلىيىتىدىن بىخەۋەر سۇئال سوراۋەرگەن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىئارام بولۇپ يۈزىنى پۈرۈشتۈرگەن. رەسۇلۇللاھنىڭ بۇ ھەركىتى ئاللاھ تائالاغا ماقۇل كەلمەي «ئەبەسە سۈرىسى»نىڭ 1 – 2- ئايەتلەر نازىل بولغان. كېيىن رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام خاتاسىنى تونۇپ، ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇممى مەكتۇمغا ئىلتىپات قىلغان ۋە «ئى ئۆزى يۈزىدىن رەببىم ماڭا تەرگىگەن زات، مەرھابا!» دەپ خىتاب قىلغانلىقى مەشھۇردۇر.
ئىسلامغا مۇشەررەپ بولغاندىن كېيىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام زامانىدا ھەزرىتى بىلال بىلەن بىللە نۆۋەتلىشىپ ئەزان توۋلايتتى. دەسلەپ مەدىنىگە ھىجرەت قىلغان ئىككىنچى كىشى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام 13 قېتىم غازاتقا چىققاندا مەدىنىدە ئورنىغا ئۇنى تەيىنلەپ قويغان. ئەما بولسىمۇ «قادىسىييە» جېڭىدە تۇغ كۆتۈرۈپ شەھىد بولغان زات.
قۇس دۆلىتى
قۇس بەگلىكى ياكى قۇس دۆلىتى (خەنچە: 车师، ئوقۇلۇشى: Jūshī) قۇرىغار (غەربىي يۇرت) ياكى بۈگۈنكى شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان تارىخى بىر ھاكىمىيەتتۇر. ئالدى قۇس بەگلىكى ۋە ئارقا قۇس بەگلىكى دەپ ئىككى قىسىمغا بۆلىنىدۇ.
قۇس دۆلىتى شەرقتە دۇنخۇاڭغا، جەنۇبتا كروران، پىشامشان دۆلەتلىرى بىلەن، غەربىي جەنۇبتا كىنگىت ئەللىرىگە تۇتىشىدۇ.
ئەبۇ ئابدۇرراھمان ئەلھۇبلىي
ئەبۇ ئابدۇرراھمان ئەلھۇبلىي (ابو عبدالرحمن الحبلي): ئابدۇللاھ ئىبنى يزيد ئەلمىسرىي. تابىئىن. ھەدىسشۇناسلار نەزىرىدە ئىشەنچلىك راۋىي.
Astiraxan
Astiraxan bolsa Rusiye dikibixahar 2002 nopus bar, Astiraxanning 502,800 nopusibar, 500 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 46.21°, xariki uzunluk 48°03, poqtanomuri 414000.414057 rayunnomuri 8512.
1993 - يىلى
1993 - يىلى
ناخۇئاتل تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[ناخۇئاتل تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] left|thumb|400px|
مېكسىكا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 1.45مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى
ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى، ئەتەبەتۇل ھەقايىق ئاتلىق مەشھۇر ئەسەرنىڭ مۇئەللىفى بولۇپ، ئەسەرنىڭ ئاخىرىدا ئۆزىنى “ئەدىب ئەخمەت” دېگەن نام بىلەن ئاتايدۇ. ئەسەرگە ئىلاۋە قىلىنغان پارچىلاردا مۇئەللىف “ئەدىب” نامى بىلەن ئاتالغاندىن باشقا، بىر پارچىدا ئەدىبنىڭ يۇرتى سەمەرقەند ئەتراپىدىكى “يۈكنەك” يېزىسى ئىكەنلىكى، ئاتىسىنىڭ ئىسمى "مەخمۇت يۈكنەكى” ئىكەنلىكى ئېيتىلىدۇ . شۇنىڭ ئۈچۈن ئاپتورنىڭ تولۇق ئاتىنى “ئەدىب ئەخمەت بىننى مەخمۇت يۈكنەكى” دەپ ئاتاشقا بولىدۇ.
ھاياتى ھەققىدە كۆپ مەئلۇمات يوقتۇر.
قاراڭ
ئەتەبەتۇل ھەقايىق
چارباغ يېزىسى (يەكەن ناھىيىسى)
چارباغ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 13 مىڭ ئەتراپىدا.
12- قەھرىتان
12- قەھرىتان ياكى 12- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 12- كۈنى ، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 12. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 353 كۈن (كەبىسە يىللاردا 354.) باردۇر.
چوڭ ئىشلار
618 - ساۋ ۋۇچې قوشۇن تارتىپ سۈي سۇلالىسىغا يۈز ئۆزىدى.
1528 - شۋېتسىيەلىك گوستاۋ I تاج كىيدى.
1554 - بايىنناۇڭ (Bayinnaung)، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ قراللىقنىڭ تاجىنى كىيدى.
Izmir
right|thumb|250px|Izmir right|thumb|250px]Izmir''' bolsa [[Türkiye diki bir sheher Izmirning 2,649,582 nopusi bar,, shimali kengliki 38.26°, sherqi uzunliqo27°09, pochta numuri 35xxx rayun numuri 23.
گۇلاخما بازىرى
گۇلاخما بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازار. 2014-يىلى 10-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى گۇلاخما يېزىسى گۇلاخما بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. شەرقىدە دامىكۇ يېزىسى بىلەن، غەربىدە چىرا بازىرى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ. جەنۇبىدا بولسا چاقا يېزىسى، ئۇلۇغساي يېزىسى، نۇرى يېزىسى ۋە بوستان يېزىلىرى بار. 315-نومۇرلۇق دۆلەت تاشيولى بازارلىقنى كېسىپ ئۆتىدىغان بولۇپ قاتنىشى ئىنتايىن قولايلىق.
مەمۇرىي كەنتلەر
گۇلاخما يېزىسى ۋاكالىتەن نومۇرى: 653225201. يېزىغا قاراشلىق 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن
يۇرتۇمىزدا ئۆتكەن چاغلىرىم ئەسلىتىدۇ تۇنجى سۆيگۈمنى يۈرەگىمنى كىزەر ئازاپلار سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم.
ئەزىز دۇنيا بىۋاپا دۇنيا بىر گۈزەلنى كۆرمىدى راۋا مەن دۇنياغا ئايدا كەلمەسمەن سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم.
نىمە غەمدۇر نىمىدۇر ئازاپ كاج تەغدىرىم تېپىلماس ئىلاج. مەن ھەممىگە ئىرىشكەن چاغدا سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم
دىلدىن سۆيگەن يالغۇزۇم ئىدىڭ مەن ئىزلىگەن يالغۇزۇم ئىدىڭ قۇلۇم يەتمەس يۇلتۇزۇم ئىدىڭ. سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم.
پارتىلايدۇ بۇ دۇنيا سەنسىز يەر يۈزى دات ئاسمانلار ئەنسىز مەندە جان يوق سەن ياشا مەنسىز سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم
ئەبۇ بەكرە
ئەبۇ بەكرە (أبو بكرة الثقفي): نۇفەﯾﺌ ئىبنى ئەلھارىس (ياكى مەسرۇھ) ئەسسەقەفىي. (ھ. بۇرۇن 12 – ھ. 51 / م. 621 – 671) ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئازادگەردىسى (رەسۇلۇللاھ تەرىپىدىن ئازاد قىلىنغان). قىرىق بالىسى بولغان دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 132 ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
كىنشاسا
كىنشاسا ئوتتۇرا ئافرىقىدىكى زايىر جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، ئەڭ چوڭ شەھىرى، مۇھىم دەريا پورتى.
250px|thumb|كىنشاسا
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
كىنشاسا ئوتتۇرا ئافرىقىدىكى زايىر جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، ئەڭ چوڭ شەھىرى، مۇھىم دەريا پورتى. كىنشاسا زايىر(كونگو) دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىنىڭ سول قىرغىقىغا قايلاشقان بولۇپ، كونگو جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى بىراززاۋىل شەھىرى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ. بۇ شەھەر 1881-يىلى قۇرۇلۇپ، «لېئو پولدىۋىل» دەپ ئاتالغان. بۇ نام 1966-يىلى كىنشاساغا ئۆزگەرتىلگەن. كىنشاسا شۇ جايدىكى بىر قەبىلىنىڭ نامى بولۇپ، شەھەرنىڭ نامىمۇ شۇ جايدىكى قەبىلە باشلىقى نامىغا بېرىلگەن.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى
كىنشاسا ئوتتۇرا ئافرىقىدىكى ئەڭ چوڭ شەھەر، زايىرنىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. شەھەرنىڭ يەر مەيدانى 250 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئاھالىسى 3 مىليوندىن ئاشىدۇ(1985) ، بۇ جايدا ياغ چىقىرىش، يېمەك-ئىچمەك، توقۇمىچىلىق، ياغاچچىلىق، كېمىسازلىق، ماشىنا رېمونت قىلىش، خىمىيە، نېفىت ئايرىش قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. كونگو دەريا باسسىنىسىدىكى يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بۇ جايغا توپلىنىپ سىرتلارغا تارقايدۇ. كىنشاسا شەھىرىدىن زايىرنىڭ مۇھىم پورتى ماتادې ئارىلىقىغا تۆمۈر يول ۋە نېفىت تۇرۇبىسى ياسالغان كىنشاسادىن دەريانىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا قاراپ كېمە بىلەن ئوتتۇرا ئافرىقىنىڭ پايتەختى بانگى شەھىرىگە قەدەر قاتناش قىلىشقا بولىدۇ. زايىر دەرياسىنىڭ كىنشاسادىن ماتادې پورتىغا قەدەر بولغان ئارىلىقتا 32 چوڭ شاقىراتما بار. بۇ ئورۇننىڭ سۇ ئېنېرگىيە زاپىسى ناھايىتى مول، بۇ جايدا چوڭ تىپتىكى ئېلېكتر ئىستانسىلىرى داۋاملىق قۇرۇلماقتا.
مۇھىم ئورۇنلىرى
كىشاسا زايىرنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت مەركىزى، بۇ جايدا ئاتاقلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرى، زەھەرلىك ھاشاراتلارنى تەتقىق قىلىش ئورنى، مۇزېي، كۆلىمى چوڭ بولغان ھايۋاناتلار باغچىسى، خەلقئارا ئايرودرومى، مەشھۇر ساياھەت ئورۇنلىرى بار.
1952 - يىلى
1952 - يىلى
قۇم دۆلىتى
قۇم دۆلىتى (خەنچە: 姑墨، ئوقۇلۇشى: Gūmò) تارىختا مىلادىدىن بۇرۇن بۈگۈنكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ شەرقىدىكى قارايۇلغۇن دېگەن جايدا قۇرۇلغان بەگلىك، مۇستەقىل دۆلەت.
ئەركەشتام دۆلىتى
ئەركەشتام دۆلىتى
Baku
right|thumb|250px Baku bolsa Ezerbeyjan dikibixahar 2011 nopus bar, Bakuning 2,045,815 nopusi bar, 260 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximali kanglik 40.23°, xariki uzunluk 49°52, poqta nomuri AZ1000 rayun nomuri 012.
ئادانا
right|thumb|250px|Adana right|thumb|250px ئادانا بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئادانانىڭ 2،530،257 نوپۇسىبار، 1،945.00 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 27°09، پوقتانومۇرى 01خخخ رايۇننومۇرى 0322.
1883 - يىلى
1883-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
سايراگۈل ساۋۇتباي
سايراگۈل ساۋۇتباي (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sayragul Sauytbay) بولسا شەرقىي تۈركىستان نىڭ موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى دە توغۇلغان. ئۇ بىر يەسلىدە ئوقۇتقۇچى بولغان.
بەش يەسلىنىڭ باشلىقى بولغان.
لاگېردا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىشى
5 ئاي ئەتراپىدا لاگېردا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 5 ئاي ئىچىدە لاگېردىن ئۆيىگىمۇ قايتالمىغان. ئۇنىڭ دىيىشىچە ئۇ تۇرغان لاگېردا 2500 ئەتراپىدە قازاق تۇتقۇن باركەن.
شىۋىتسارىيەگە كۆچىشى
سايراگۈل ساۋۇتباي خانىم 2019-يىلى 6-ئاينىڭ 2-كۈنى شىۋىتسىيەگە كەلدى ۋە سىياسى پاناھلىق بېرىلدى.
كۇزباس
روسىيە غەربىي سىبىرىيىسىنىڭ شەرقىي جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان چوڭ كۆمۈر كان رايونى، كۆمۈر زاپىسى سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە بىرىنچى ئورۇندا، كۆمۈر مەھسۇلاتى ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.
گۇجارات تىل
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[گۇجارات تىلدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] left|thumb|350px|گۇجارات تىل
ھىندىستان گۇجارات ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
كۇزباس
سانائەت تەرەققىياتى
ھازىر بۇ رايون سوۋېت ئىتتىپاقى ئورالنىڭ شەرقىدىكى ئەڭ مۇھىم سانائەت رايونى ھېسابلىنىدۇ، بۇ جايدا پولات-تۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كوكس تاۋلاش، ماشىنىسازلىق، رەڭلىك مېتاللۇرگىيە قاتارلىق ئېغىر سانائەتلىرى تەرەققىي قىلغان. سانائەت ئورۇنلىرىنىڭ كۆپى يېڭى كۇزنېتىسكى، كېمېروۋ قاتارلىق شەھەرلەرگە مەركەزلەشكەن.
گۇجارات تىل
تەخمىنەن 46.1مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئەلبورز ۋىلايىتى
ئەلبورز ۋىلايىتى (پارس تىلى: استان البرز) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،ئەلبورزىڭ 2,412,513 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 5,833 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى كەرەج شەھەرى بولسا.
Toronto
right|thumb|250px|تورونتو right|thumb|250px Toronto (تورونتو) bolsa Kanada dikibixahar 2006 nopus bar, Torontoning 2,503,281 nopusibar, 630 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.39°, xariki uzunluk 79°23, rayunnomuri 0416.
]
ئەبۇ تەلھە
ئەبۇ تەلھە ئەلئەنسارىي (أبو طلحة الأنصاري) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: زەيد ئىبنى سەھل ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 36 – ھ. 34 / م. 589 – 655) ئىككىنچى ئەقەبە بەيئىتىگە ۋە بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان شىجائەتلىك، مەرگەن ساھابە. ئۇھۇد ۋە ھۇنەين غازاتلىرىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا سەباتلىق بىلەن تۇرغان زات.
پېنسىلۋانىيە نېمىس تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[پېنسىلۋانىيە نېمىس تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى پېنسىلۋانىيە شىتاتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
ھەققىدە
= ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﻠﯩﺮﻯ = ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ 20-ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ, 20-ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﻟﯩﺮﯨﻐﯩﭽﻪ ﺗﻪﺧﻤﯩﻨﻪﻥ ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﻘﺎﻥ, ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻏﺎﻧﺪﺍ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪﻥ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ, ﺋﻪﻣﻤﺎ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﯨﻤﺎﻱ, ﮔﻪﯞﺩﯨﻠﯩﻚ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯘﯞﻩﭘﭙﻪﻗﯩﻴﺘﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ, ﺭﯗﺷﻪﻥ ﺩﻩﯞﺭ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪ-ﯨﻠﯩﻜﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﺪﯛﺭﮔﻪﻥ, ﻳﯧﯖﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻨﻰ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﻩ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺩﻩﯞﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺑﻮﻟﺪﻯ.ﻛﻮﻧﻜﯩﺮﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ, ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ 1900-ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﻳﯧﯖﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﺩﺍ ﺋﺎﯓ, ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﻮﻳﻐﯩﻨﯩﺸﻰ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ 1949-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1-ﻛﯜﻧﻰ ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ ﺟﯘﻣﮭﯘﺭﯨﻴﺘﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻧﻐﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﺘﯩﻜﻰ ﺗﻪﺧﻤﯩﻨﻪﻥ ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ. ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﻘﺎﻥ ﺑﯘ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺋﯚﺯ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﻰ ﺩﺍﯞﺍﻣﯩﺪﺍ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﻨﯩﺶ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﻰ, ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﮔﯜﻟﻠﯩﻨﯩﺶ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﻰ ﯞﻩ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﺟﻪﯕﮕﯩﯟﺍﺭ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﺘﯩﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ ﺋﯜﭺ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﯩﻨﻰ ﺑﯧﺴﯩﭗ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﺑﯘ ﺋﯜﭺ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﯩﻨﯩﯔ ﮪﻪﺭﻗﺎﻳﺴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﮔﻪﯞﺩﯨﻠﯩﻚ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ, ﻧﯩﺴﺒﯩﻲ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺑﺎﺳﻘﯘﭺ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ.
= ئۇﻳﻐﯘﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﯩﺮﻯ = ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﺪﺍ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﮪﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﻼﺭ ﮪﻪﻡ ﺑﯩﺮ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﻪﯞﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﻤﺎﺱ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﻰ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﮪﯧﺴﺎﭘﻼﻧﺴﺎ, ﮪﻪمدە ﻧﯩﺴﺒﯩﻲ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﻪﯞﺩﯨﻠﯩﺮﻯ ﮪﯧﺴﺎﭘﻠﯩﻨﯩﺪﯗ, ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﯩﺴﺒﯩﻲ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻠﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﻩ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺩﻩﯞﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺑﻮﻟﯘﺷﺘﻪﻙ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺧﺎﺭﺍﻛﺘﯧﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ, ﺷﯘ ﺩﻩﯞﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﮪﻪﻡ ﺷﯘ ﺩﻩﯞﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﺪﺍ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺭﯗﺷﻪﻥ ﺋﯩﭙﺎﺩﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻜﻠﻪﺭ ﮔﻪﯞﺩﯨﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ. ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﻘﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻗﯩﺴﻘﯩﻐﯩﻨﻪ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﺪﺍ, ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﯩﺪﻩﻙ ﺑﯩﺮﻗﺎﻧﭽﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻜﻠﻪﺭﻧﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﺪﯛﺭﺩﻯ:
1832- يىلىدىكى ئىسلاھات قانۇنى
thumb|316x316px| 1832-يىلدىكى «ئىسلاھات قانۇنى» نىڭ تېرىقچىلىق تىزىملىكىنىڭ باشلىنىشى، پادىشاھ ۋىليام IV نىڭ خان جەمەتى قوشۇلۇشى Le Roy le veult ئۈستىگە بەلگە قويۇلغان. thumb| سىر جورج خايتېرنىڭ بۇ قانۇننىڭ ماقۇللانغانلىقىنى خاتىرىلەيدىغان رەسىمى. ئۇنىڭدا 1833-يىلى 2-ئاينىڭ 5-كۈنى سانت ستېفېننىڭ چېركاۋىدا ئۆتكۈزۈلگەن يېڭىدىن ئىسلاھ قىلىنغان ئاۋام پالاتاسىنىڭ بىرىنچى يىغىنى تەسۋىرلەنگەن. ئالدىنقى قاتاردا، لوردتىن كەلگەن ئالدىنقى قاتاردىكى دۆلەت ئەربابلىرى: چارلېس گرېي، 2-Earl Grey (1764–1845)، ۋىليام لامب، 2-ۋىسكونت مېلبۇرن (1779-1848) ۋە سول تەرەپتىكى ۋىگلار . ۋە ئارتۇر ۋېللېسلېي، ۋېللىنگتوننىڭ 1- كېنەزلىكى (1769 - 1852)، ئوڭ تەرەپتىكى تارىس . ھازىر دۆلەتلىك پورترېت سارىيىدا. « خەلق ۋەكىللىرى قانۇنى» 1832 -يىلى (1832-يىلدىكى ئىسلاھات قانۇنى، بۈيۈك ئىسلاھات قانۇنى ياكى بىرىنچى ئىسلاھات قانۇنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ئەنگىلىيە پارلامېنتى قانۇنى ( 2 ۋە 3 ۋەسىيەتنامە دەپ كۆرسىتىلدى). IV c. 45) ئەنگلىيە ۋە ۋېلىشنىڭ سايلام سىستېمىسىغا زور ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كەلدى. ئۇ كىچىك رايونلارنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، شەھەرلەرگە ۋەكىللىك قىلدى، كىچىك يەر ئىگىلىرى، ئىجارە ئالغۇچى دېھقانلار، دۇكاندارلار، يىللىق ئىجارە ھەققى 10 فوندستېرلىڭ ياكى ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئۆي ئىگىلىرى ۋە بىر قىسىم تۇرالغۇلارغا بېلەت بەردى. پەقەت لاياقەتلىك ئەرلەرلا بېلەت تاشلىيالايدۇ بۇ قانۇن ئاياللارغا بېلەت تاشلىغۇچىلارغا ئەر كىشى دەپ ئېنىقلىما بېرىش ئارقىلىق تۇنجى قانۇندا بەلگىلەنگەن چەكنى ئوتتۇرىغا قويدى.
1832-يىلدىن خېلى بۇرۇنلا ئىسلاھات چاقىرىق قىلىنغان، ئەمما مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىغان. ئاخىرى مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بۇ قانۇننى ۋىگس باش مىنىستىر چارلېز گرەي باشچىلىقىدىكى 2-Earl Gray ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ ئۇزۇندىن بۇيان دۆلەتنى باشقۇرۇپ كەلگەن پارلامېنتتىكى پىتت گۇرۇھلىرىنىڭ زور قارشىلىقىغا ئۇچرىغان. بولۇپمۇ ئاۋام پالاتاسىدا قارشىلىق ئىپادىلەندى. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ قانۇن لايىھىسى ئاخىرىدا ئاۋامنىڭ بېسىمى نەتىجىسىدە ماقۇللاندى. بۇ قانۇن سانائەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە بارلىققا كەلگەن چوڭ شەھەرلەرگە ئاۋام پالاتاسىدىكى ئورۇنلارنى بەردى ھەمدە « چىرىگەن رايون» دىن ئورۇن ئالدى: سايلىغۇچىلار ئىنتايىن ئاز، ئادەتتە باي ھامىيلار ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ. بۇ قانۇن يەنە سايلىغۇچىلارنى تەخمىنەن 400 مىڭدىن 650 مىڭغا كۆپەيتىپ، قۇرامىغا يەتكەن بەش ئەرنىڭ بىرىنىڭ بېلەت تاشلاش سالاھىيىتىگە ئېرىشتى.
تولۇق ئىسمى ئەنگلىيە ۋە ۋېلىشتىكى كىشىلەرنىڭ ۋەكىللىكىگە تۈزىتىش كىرگۈزۈش قانۇنى. ئۇنىڭ رەسمىي قىسقا ماۋزۇسى ۋە نەقىللىرى «خەلق ۋەكىللىرى قانۇنى 1832 (2 & 3 Wm. IV، 45-بەت)». بۇ قانۇن پەقەت ئەنگىلىيە ۋە ۋېلىشتا قوللىنىلدى. 1832-يىلدىكى ئىرېلاندىيە ئىسلاھات قانۇنى ئىرېلاندىيەگە ئوخشاش ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كەلدى. 1832-يىلدىكى ئايرىم شوتلاندىيە ئىسلاھات قانۇنى ئىنقىلاب خاراكتېرلىك بولۇپ، سايلىغۇچىلارنى 5000 دىن 65 مىڭغا كۆپەيتتى.
ۋېنىتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالى
1932 - يىلى بېنىتو مۇسسۇلىن سۇ شەھىرى ۋېنتسىيىدە دۇنيا بويىچە تۇنجى قېتىم خەلقئارالىق كىنو فېستىۋالىنى ئۆتكۈزگەن.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ۋېنتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالى
چەتئەلچە نامى :Mostra Internazionale d'Arte Cinematografica di Venezia
قۇرۇلغان ۋاقتى :1932-يىلى
باش ئۇيۇشتۇرغۇچى ئورۇن :ۋېنىتسىيە سەنئەت بايرىمى
قىسقىچە چۈشەنچە
ۋېنتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالىۋېنىتسىيە خەلقئارالىق كىنو فېستىۋالى دۇنيا بويىچە ئەڭ بۇرۇنقى خەلقئارا كىنو فېستىۋالى بولۇپ، ئۇ 1932-يىلى تەسىس قىلىنغان ، مەقسىتى كىنو خىزمەتچىلىرىنىڭ ئالاقە ۋە ھەمكارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ،كىنونىڭ بەدىئىي سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن قۇلايلىق يارىتىشتىن ئىبارەت .ۋېنىتسىيە كىنو فېستېۋالى ھەر يىلى كۆپىنچە 8-، 9- ئايلار ئارىلىقىدا ئۆتكۈزىلىدۇ ،ۋاقتى ئىككى ھەپتە
1932 - يىلى بېنىتو مۇسسۇلىن سۇ شەھىرى ۋېنتسىيىدە دۇنيا بويىچە تۇنجى قېتىم خەلقئارالىق كىنو فېستىۋالىنى ئۆتكۈزگەن. ئۇنىڭ مەقسىتى، كىنو خادىملىرىنىڭ ئۆزئارا بېرىش - كېلىش ۋە ھەمكارلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش، كىنو ستۇدىيىلىرىنىڭ راۋاجلىنىشىغا قۇلايلىق يارىتىش ئىدى. كېيىن، كىشىلەر ئۇنى «خەلقئارا كىنو فېستىۋالىنىڭ ئاتىسى» دەپ ئاتىغان.
كىنو فېستىۋالىنىڭ ئالاھىدىلىكى
بۇ كىنو فېستىۋالى نادىر فىلىملەرنى باھالاپ تاللاش ۋە مۇكاپاتلاشتىن سىرت، يەنە كۆپلىگەن فىلىملەر (باشقا خەلقئارا كىنو فېستىۋاللىرىدا مۇكاپاتلانغان ياكى تاللىنالمىغان فىلىملەر) نى قويۇپ كۆرۈش، ھەر خىل مۇھاكىمە يىغىنلىرى، خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ئېلىپ بېرىش، كىنو بازىرىنى ئېچىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، تېخىمۇ كۆپ ساياھەتچىلەرنى ۋېنتسىيىگە كېلىپ ساياھەت قىلىشقىمۇ جەلپ قىلىدۇ. ھەر قېتىمقىسىدا بىر تېما بولۇش − بۇ كىنو فېستىۋالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى.
مۇكاپات تۈرلىرى
2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرىكى مۇكاپات تۈرلىرى: ئەڭ ياخشى فىلىم مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى رېژىسسور مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى ئەر ئاكتيور مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى ئايال ئاكتيور مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى چەت ئەل فىلىمى مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى ئىتالىيە كىنوسى مۇكاپاتى، ئالاھىدە مۇكاپاتلاردىن ئىبارەت ئىدى. 1946 - يىلىدىن كېيىن ئۇلارغا سان ماركو ئالتۇن شىر مۇكاپاتى، سان ماركو كۈمۈش شىر مۇكاپاتى قاتارلىقلار قوشۇلدى.
ئالاقىدار بايان
ۋېنتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالى 1934 - يىل ئىككىنچى قېتىم ئۆتكۈزۈلگەندىن كېيىن ھەر يىلى بىر قېتىم (2 - دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە يەتتە يىل توختاپ قالغان)، كۆپىنچە سەككىز - توققۇزىنچى ئايلاردا ئۆتكۈزۈلۈپ كەلگەن، مۇددىتى ئىككى ھەپتە بولغان.
1992-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن ۋېنتسىيە كىنو فېستىۋالىدا، جۇڭگولۇق رېژىسسور جاڭ يىمو رېژىسسورلۇق قىلغان فىلىم «چيۇجۈنىڭ ئەرز قىلىشى» ئەڭ ئالىي مۇكاپات − ئالتۇن شىر مۇكاپاتىغا، شۇ فىلىمدە باش رول ئالغان ئاكتيور گۇڭ لى ئەڭ ياخشى ئايال ئاكتيور مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. بۇ، جۇڭگو كىنوسى ۋە جۇڭگو ئاكتيورىنىڭ تۇنجى قېتىم ۋېنتسىيە كىنو فېستىۋالىدا ئالىي مۇكاپاتقا ئېرىشىشى ئىدى.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئەبۇ دەرداﺋ
ئەبۇ دەرداﺋ ئەلئەنسارىي (أبو الدرداء الأنصاري): ئۇۋەيمىر ئىبنى قەيس ئىبنى زەيد (ياكى ئامىر) ئەلخەزرەجى ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 43 –ھ. 32 / م. 580 – 653) فەقىھ ۋە قىرائەت ئۇستازى ساھابە.
خەلىپە ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىدە دەمەشىقكە قازى بولغان ۋە شۇ يەردە ۋاپات قىلغان.
Wankuwér
right|thumb|350px|Wankuwér right|thumb|250px Wankuwér bolsa Kanada Britani Kolumbiye Ölkisi dikibixahar 2006 nopus bar, Wankuwérning 578,041 nopusibar, 114.67 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.15°, xariki uzunluk 123°6, poqtanomuri V5K - V6Z rayunnomuri 604, 778.
Azurit
right|thumb|350px|Azurit Azurit  bolsa minéral
گۈلباھار جېلىلوۋا
گۈلباھار جېلىلوۋا (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Gülbahar Jelilova) بولسا 1964-يىلى قازاقىستاندا توغۇلغان.
توخار دۆلىتى
تۇخار دۆلىتى ياكى تۇخارىستان (خەنچە: 渠勒国، ئوقۇلۇشى: Qule) تارىختا مىلادىدىن بۇرۇن بۈگۈنكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيىسى تەۋەسىدە قۇرۇلغان بەگلىك، مۇستەقىل دۆلەت. چىرا بەگلىكى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
چىرا يېزىسى
چىرا يېزىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. چىرا بازىرىنى ئوراپ تۇرىدۇ، ناھىيە بازىرىدىن ئاران يېرىم كىلومېتىر يىراقلىقتا، ئومۇمىي كۆلىمى 3195.1 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 45811 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر 1.7 مودىن، ئاشلىق تېرىلغۇ كۆلىمى 28050 مو، بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي كۆلىمى 14025 مو كۆممىقوناق كۆلىمى 14025 مو، ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىلغۇ كۆلىمى 4800 مو، ئورمان يەر كۆلىمى 19125 مو، 4500 مو ئوتلاق، قاقاسلىق 3 مىڭ مو، باشقا يەر كۆلىمى 7861 مو.
بايلىقى
يېزىدا دەريا سۈيى ئارقىلىق يەر سۇغۇرۇش ئاساس قىلىنىدۇ، دەريا سۈيىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىم مىقدارى 12000 مىڭ كۇب مېتىر، يىللىق كاپالەت نىسبىتى %75، ئەتىياز پەسلىدە ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 2600 كۇب مېتىر، يازدا (6-8-ئايلار) ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 10000 مىڭ كۇب مېتىر، كۈزلۈك (9-11-ئايلار) ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 16 مىليون كۇب مېتر، قىش پەسلىدە (12-2-ئايلار) دا ئوتتۇرىچە ئېقىم مىقدارى 1 مىليون 400 مىڭ كۇب مېتىر، دەريا سۈيى ئوتتۇرىچە مىقدارى سەككىز كىلوگرام ھەر كۇب مېتىر، يېزا يەر ئاستى سۇ بايلىقى ئىنتايىن مول، ھەرىكەتچان زاپىسى 60000 مىڭ كۇب مېتىر، قېزىش مىقدارى 3000 كۇب مېتىر.
1972 - يىلى
1972 - يىلى
Ottawa
right|thumb|250px|Ottawa right|thumb|250px Ottawa bolsa Kanada dikibixahar 2006 nopus bar, Ottawaning 812,129 nopusibar, 2,778.64 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.25°, xariki uzunluk 75°41, poqtanomuri K1A-K4C rayunnomuri 613, 343.
ئەبۇ زەر ئەلغىفارىي
ئەبۇ زەر ئەلغىفارىي (أبو ذر الغفاري) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: جۇندۇب ئىبنى جۇنادە ئەلغىفارىي. (ھ. ؟ – 32 / م. ؟ – 653) تۇنجى مۇسۇلمان بولغان بەش ساھابىنىڭ بىرى. مەككىدە مۇسۇلمانلىقىنى ئوچۇق ئېلان قىلغان، ھەقنى سۆزلەشتە شىجائەتلىك، دۇنياغا بېرىلمەي، غورىگۈل ياشاشنى تەشەببۇس قىلغان زاھىد زات.
Montréal
right|thumb|250px|Montréal right|thumb|550px Montréal bolsa Kanada Kwébék Ölkisi dikibixahar 2006 nopus bar, Montréalning 1,620,693 nopusibar, 365.13 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.30°, xariki uzunluk 73°40, poqtanomuri H rayunnomuri 514 we 438.
لۇت ئەلەيھىسسالام
ھەزرىتى لۇت (ئەرەبچە: لوط، ئىبرانىيچە : לוֹט) ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ بىر تۇغقىنى ھارۇننىڭ ئوغلى ئىدى. لۇت ئە.س ئىبراھىم ئە.س غا ئىمان ئېيتقانىدى. ئۇ ئىبراھىم ئە.س بىلەن بارلىق سەڧەرلەردە بىللە بۇلاتتى. اللە تائالا لۇت ئە.سنى بۇگۈنكى ئىسرائىل بىلەن ئىئوردانىيە چىگرىسىدا ياشىغۇچى سەدۇم\لۇت قەۋمىگە ئىبەرىلگەن بىر پەيغەمبەر. سەدۇم ئاھالىسى تولىمۇ ئەخلاقسىز خەلق بولۇپ، يامان ئىشلارنى ئاشكارە قىلاتتى، ئۇيالماستىن بەچچىۋازلىق قىلاتتى. لۇت ئەلەيھىسسالام ئۇلارغا پەند نەسىھەت قىلىپ ئۇلارنى يامان ئاقىۋەتكە قېلىشتىن ئاگاھلاندۇردى، لېكىن ئۇلار ئاسىيلىق قىلىپ يامان ئىشلاردىن يانىمىدى. تەۋراتتا ئۇنىڭ ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ جىيەنى ئىكەنلىكى قەيت قىلىنىدۇ. مەزكۇر مەنبەدىكى مەلۇماتقا ئاساسلانغاندا، ئانا يۇرتلىرىدىن ئايرىلىپ ھارران رايونىدا بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن چوڭ دادىسى ۋاپات بولغان. لۇت ئەلەيھىسسالام تاغىسى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بىلەن بۇ يەردىن ئايرىلىپ كەنئان دىيارىغا، يەنى ئىيوردانىيە دەرياسىنىڭ غەربىدىكى قەدىمقى پەلەستىن رايونىغا كۆچۈپ كېتىدۇ. لۇت پەيغەمبەر، كېيىنكى ھاياتىدا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ مىسىر سەپىرىگە ئىشتىراك قىلىدۇ. ھەتتا مىسردا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەلچىسى سۈپىتىدە فىرئەۋننىڭ ئەلچىلىرى بىلەن كۆرۈشكەنلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ.
بۇ يەردە شۇنى ئېيتىپ ئۆتۈش كېرەككى، يەھۇدىي مەنبەلىرى، كەنئان رايونىغا ئورۇنلاشقان ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بىلەن لۇت ئەلەيھسسالامنىڭ كۆپ مىقداردا قوي ۋە كالىسى بارلىقىنى، لېكىن ئۇ يەردە سۇ قىس بولغانلىقتىن يېقىن تۇغقانلار ئوتتۇرىسدا مەيدانغا چىققان كۆڭۈلسىزلىكلەر سەۋەبىدىن لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇ يەردىن ئۆلۈك دېڭىز ئەتراپىغا كۆچۈپ كەتكەنلىكىنى يازىدۇ. لېكىن، قۇرئان كەرىم ئۇنداق دېمەيدۇ. قۇرئاننىڭ ئىپادىسى بويىچە، لۇت ئەلەيھىسسالام، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ تەبلىغىنى ئەڭ دەسلەپتە قوبۇل قىلغان كىشى ئىدى. شۇنىڭدەك ئاللاھ ئۇنى پەيغەمبەر قىلىپ تاللىغان. ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئاللاھ تائالا بۇيرۇغان بەرەكەتلىك بىر جايغا ئورۇنلاشقاندىن كېيىن، لۇت ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ ئەمرى بىلەن بىر قەۋمگە پەيغەمبەر قىلىپ تەيىنلەنگەن. شۇنىڭ بىلەن، ئۇ بۇ يەردە ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدىن ئايرىلغان. لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ دەرىجىسىمۇ باشقا پەيغەمبەرلەرگە ئوخشاش ئۈستۈن قىلىنغان. ئۇنىڭغىمۇ ھاكىمىيەت ۋە ئىلىم بېرىلگەن. تەۋراتتا ئېيتىلغاندەك تاغىسى ئىبراھىمنىڭ پادىچىلىرى بىلەن ئۆزىنىڭ پادىچىلىرى ئوتتۇرىسىدا مەيدانغا كەلگەن بىر كېلىشمەسلىك سەۋەبىدىن ئەمەس، بەلكى ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن مەخسۇس پەيغەمبەر قىلىپ ۋەزىپىگە تەيىنلىگەنلىكى ئۈچۈن ئۆلۈك دېڭىز رايونىغا كۆچۈپ كەتكەن.
زامان ئىلگىرىلەپ ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام دەۋرىگە كەلگەندە لۇت كۆلى ئەتراپىدا بىر قەۋم شەكىللەندى. بۇ خەلق دىنىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي خاتا ئەقىدىدە ئىدى. ئەدەپ- ئەخلاق، شەرمى – ھايا ۋە ئار- نومۇس دەيدىغان نەرسىلەر قالمىغان ئىدى. بۇلار، ئىلگىرى مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان ئەخلاقسىز قىلىقلار ئىدى. بۇنىڭغا قارشى چىققۇچىلارغا ئېغىز ئاچقۇزۇلمىغان ئىدى. ئىپپەت- نومۇس ۋە ھايا پۈتۈنلەي ئۇنتۇلغان ئىدى. قانۇنسىز جىنسىي مۇناسىۋەتلەر ئۇ چاغنىڭ ئادىتىگە، ھەتتا قىممەتلىك مەدەنىيەت بايلىقىغا ئايلىنىپ قالغان ئىدى. مانا مۇشۇنداق شارائىتتا، لۇت ئەلەيھىسسالام بۇ قەۋمنى ئاللاھنىڭ قانۇنلىرىغا قارشى چىقىشتىن توسۇپ، ئاللاھقا بويسۇنۇشقا چاقىرغان. ئاياللارنى قويۇپ، ئەرلەرنىڭ ئەرلەر بىلەن جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزۈشىگە ئوخشاش يامان ئىشلارنى قەتئىي چەكلىگەن، بۇنداق قىلمىشلارنىڭ بەك چوڭ ئەخلاقسىزلىق، ئەدەپسىزلىك ۋە گۇناھ ئىكەنلكى ھەققىدە خەلقنى ئاگاھلاندۇرغان.
لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەق يولىدىكى بارلىق مەشغۇلىيتى نەتىجىسىز قالغان ئىدى. جەمئىيەت ئەخلاقى جەھەتتە ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەن بۇ ئىنسانلار، لۇت ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەنلەر ھەققىدە : «ئۇلارنى شەھەردىن چىقىرىۋېتىڭلار. چۈنكى ئۇلار ئۆزلىرىنى بەك پاكىزە تۇتىدىغان قەۋم ئىكەن» دەپ دۈشمەنلىك قىلىشقا باشلىدى. دەۋىتى ئازغۇن كىشلەرگە تەسىر قىلمىغاندىن كېيىن، ئاللاھ ئۇلارنى يەر يۈزىدىن يوق قىلىۋېتىشنى ئىرادە قىلدى. بۇ ئىشقا مەسئۇل پەرىشتىلەر ئالدى بىلەن ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ھۇزۇرىغا كېلىپ، ئۇنىڭغا بىر ئوغۇل پەرزەنت بېرىلىدىغانلقىنىڭ خۇش خەۋىرىنى بەرگەندىن كېيىن، لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزىنى ئاڭلىمىغان قەۋمنى ھالاك قىلىش ھەقىقىدىكى ئاللاھنىڭ ئىرادىسىنى بايان قىلدى. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام، لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ مەزكۇر ئىنسانلار بىلەن بىللە تۇرىدىغانلقىنى بايان قىلىپ، پەرىشىتىلەردىن ھالاكەتنىڭ بىر ئاز كېچىكتۈرۈلۈشىنى ۋە ئىمان ئېيتقان كىشىلەرنىڭ قۇتۇلدۇرۇلۇۋېلشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى. پەرىشتىلەر، ئاللاھنىڭ بۇيرۇقىغا بىنائەن لۇت ئەلەيھىسسالام ۋە ئائىلىسىنىڭ ھالاك بولمايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
لۇت ئەلەيھىسسالام كېچىدە شەھەردىن چىقىپ كېتىدۇ. سەھەر ۋاقتى شەھەر ئاستىن – ئۈستۈن بولۇپ كېتىدۇ. ئەدەپسىز قەۋمنىڭ ئۈستىگە ئاسماندىن تاش ياغدۇرۇلىدۇ. بۇ ئەسنادا، لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالىمۇ ھالاك بولغان ئىدى. قۇرئاندا لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالىنىڭ ھالاك قىلىنغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. لېكىن، ئۇنىڭ ھالاك بولۇش سەۋەبى بايان قىلىنمايدۇ. پەقەت تالاق سۈرىسىنىڭ 10- ئايىتىدە نۇھ بىلەن لۇتنىڭ خوتۇنىنىڭ ئەرلىرىگە خىيانەت قىلغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. بۇ يەردىكى خىيانەتنىڭ قانداق خىيانەت ئىكەنلىكىنى ساھابىلەردىن ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس ئىزاھلاپ، بۇ ئىككى ئايالنىڭ خىيانىتىنىڭ، ئېرىنى ئالداش تۈرىدىكى خىيانەت ئەمەس، كۇپۇرلۇق ۋە ئىنكارچىلىق خىيانىتى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. باشقا رىۋايەتلەردە، لۇتنىڭ ئايالى قەۋمنىڭ ئەخلاقسىزلىقلىرىغا ياردەم بېرىش ۋە ئۆيىگە مېھمان كەلگەنلىكىنى ئەخلاقسىز قەۋمگە خەۋەر قىلىپ قويۇش ئارقىلىق خىيانەت قىلغانلىقى تىلغا ئېلىنغان. لېكىن، تەۋراتتا لۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالىنىڭ شەھەردىن چىقىپ كېتىۋېتىپ ئارقىسىغا قاراپ سالغانلىقى ئۈچۈن قەۋمى بىلەن بىللە ھالاك بولۇپ كەتكەنلىكى بايان قىلىنىدۇ....
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، لۇت ئەلەيھىسسالاممۇ ئىگىرىكى پەيغەمبەرلەرگە ئوخشاش ئاللاھ تائالا تەرىپدىن تاللانغان پەيغەمبەر ئىدى. شەھەر خەلقىنى ئېتىقادىي جەھەتتىكى خاتا قىلمىشلارغا قارشى ئاگاھلاندۇرۇشتىن سىرت، تارىختا مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان ئەرلەر بىلەن ئەرلەر ئوتتۇرىسىدىكى يولسىز ۋە ئەدەپسىز جىنسىي مۇناسىۋەتتىن توسۇش بىلەن مەشغۇل بولغان. لېكىن بۇ شەھەر خەلقى ئىلگىرى ھالاك بولغان قەۋملەرگە ئوخشاش، ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىنىڭ سۆزىگە قۇلاق سالمايلا قالماستىن، ئۇنى شەھەردىن قوغلاپ چىقىرىشقا ئۇرۇندى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ تەرىپىدىن ھالاك قىلىندى. ئىمان ئېيتمىغان ۋە قەۋمنىڭ بۇزۇق ئىشلىرىغا ياردەم بەرگەنلىكى سەۋەبىدىن لۇت پەيغەمبەرنىڭ ئايالىمۇ ھالاك قىلىندى. شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبەرنىڭ ئايالى تۇرۇپ، ئىمان ئېيتمىغان ۋە گۇناھ ئىشلاردا ئىنسانلار بىلەن ھەمكارلاشقانلىقى سەۋەبىدىن، كەلگۈسى نەسىل ئۈچۈن ئىبرەت ئېلىشقا تېگىشلىك يامان ئاياللارغا مىسال بولۇپ قالدى.
تاتار تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[تاتار تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنi]]
مەزكۇر تىلنى ئاساسلىقى رۇسىيە تاتارستاندا قوللىنىلىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا يېقىن ئەتراپتىكى. باشقۇرتستان قازاقستان، ئۆزبېكستان قاتارلىق دۆلەتلەردىكى تاتار خەلقى تەرىپىدىن قوللىنىللىدۇ. ب
ئەبۇ سالام
ئەبۇ سالام (أبو سلام): مۇئاۋىيە ئىبنى سالام ئىبنى مەمتۇر. (ھ. 100 – 170 / م. 718 - 786) ھەدىسشۇناسلار نەزىرىدە ئىشەنچلىك راۋىي.
مىللەت يېزىقى
چىنار
ھازىرقى زاماندا مۇئەييەن بىر مىللەت قوللىنىۋاتقان يېزىق بىر بولسا ئۆز ئاتا- بوۋىلىرى ئىجاد قىلغان يېزىق، بىر بولسا باشقا بىر مىللەتنىڭ يېزىقى، بىر بولسا يېڭىدىن ئىجاد قىلىنغان يېزىق. مەسىلەن: ئىتالليان،گېرىكلار، ئەرەپلەر،ھىندىلار يەھۇدىيلار، موڭغۇللار،خىتايلار، كورېيەنلىكلەر، موڭغۇللار ۋە تىبەتلىكلەر قاتارلىقلارنىڭ يېزىقلىرىنى  ئۇلارنىڭ ئاتا- بوۋىلىرى ئىجاد قىلغان. تۈركلەر، ئۇيغۇرلار، تاتارلار ۋە ئۆزبېكلەر قاتارلىقلارنىڭ يېزىقلىرى بولسا باشقا مىللەتلەرنىڭ يېزىقلىرى. ( ئەسلىدىكى ئېلىپبەلەرگە يېڭىدىن بىر قانچە ھەرپ قۇشۇلغان ۋە بىر قانچە ھەرپ قىسقارتىلغان.) بەزى مىللەتلەرنىڭ يېزىقلىرى بولسا يېڭىدىن  ئىجاد قىلىنغان يېزىقلار. مەسىلەن،خىتايدىكى قىسمەن مىللەتلەرنىڭ يېزىقلىرى بولسا خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن دۆلىتىدىكى يېزىقلىرى يوق مىللەتلەرگە  ئىجاد قىلىپ بىرىلگەن يېزىقلار ( بۇ خىلدىكى يېزىقلار يەنىلا لاتىن يېزىقى ئاساسىدا ئىجاد قىلىنغان. )
بىر مىللەت قانداق بىر يېزىقنى ئىشلىتىشىدىن قەتئى نەزەر، مەزكۈر يېزىق زامانلارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بۇ يېزىقنى ئىشلىتىۋاتقان مىللەتنىڭ مىللىي يېزىقىغا ئايلىنىپ كېتىدۇ. مەسىلەن،ھازىر زامان ئۇيغۇر يېزىقى.
بىر  مىللەتنىڭ ئىشلىتىۋاتقان يېزىقىدىن باشقا بىر مىللەتنىڭ يېزىقىنى ئىشلىتىشكە كۆچۈشى ياكى يېڭى بىر يېزىقنى ئىجاد قىلىپ قوللىنىشى مەزكۈر مىللەت ۋە جەمئىيەت ئۇچۈن ئاپەت خاراكتېرلىق بىر ئىجتىمائىي ھادىسە. يېزىق ئۆزگەرتىش ياكى يېڭى بىر يېزىقنى ئىجاد قىلىپ قوللىنىش بىر تەرەپتىن شۇ يېزىقنى قوللىنىۋاتقان تىل جەمئىيىتى ۋە ئىجتىمائىي جەمئىيەتكە سەلبى تەسىر ئېلىپ كېلىدۇ. جەمئىيەتنىڭ مەدەنىي قۇرۇلمىسىنى بۇزۇش رولىنى ئوينايدۇ، بىر قانچە ئەۋلادنى ساۋاتسىز قىلىدۇ،كىشلەر ئوتتۇرىسىدىكى يازما ئالاقىلىشىشقا توسالغۇ بولىدۇ. مىللەتنىڭ  مەدەنىي مىراسلىرىنىڭ داۋاملىشىغا توسالغۇ بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن  ۋاسىتلىق ھالدا جەمئىيەت تەرەققىياتىغا توسالغۇ  بولۇپ جەمئىيەت تەرەققىياتىنى ئاستالىتىدۇ ياكى  كەينىگە چېكىندۈرىدۇ ياكى توختىتىپ قۇيىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بەلكىم بۇ مىللەتنىڭ باشقا مىللەت تەرىپىدىن ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ كېتىشىنى كەلتۇرۇپ چىقىشى مۇمكىن. بۇنىڭ تىپىك مساللىرىدىن مۇستافا كامال،ستالىن ۋە ماۋزېدوڭلارنىڭ يېزىق ئۆزگەرتىش ھەرىكەتلىرىنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ. مۇستافا كامال تىلشۇناسلىق بىلىملىرى ۋە جەمئىيەتشۇناسلىقتىن تولۇق خەۋىرى بار بولغان بىر زات بولغان ئەمەس. ئۇ بىر مەشھۇر ھەربىي قوماندان ۋە سىياسىيون. ئۇنىڭ يېزىق ئۆزگەرتىشىدىكى مەقسىتى بىر تەرەپتىن بەلكىم موللىلارنىڭ يېڭى جۇمھۇرىيەت ھاكىمىىيەتكە بولغان تەسىرىنى يوقىتىش بولغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن بەلكىم تۈركىيەنىڭ زامانىۋىلىشىشنى كۆزلىگەن بولۇشى مۇمكىن. لېكىن ئەمەلىيەتتە مۇستافا كامالنىڭ بۇ خىل يېزىق ئۆزگەرتىشى ھازىرقى زاماندىكى تۈرك خەلقىنى ( تەتىقىقاتچىلىرىدىن باشقا ) ئۆزلىرىنىڭ پارلاق يازما مەدەنىيەتلىرىنى بىۋاستە كۆرۈشتىن مەھرۇم قىلىش بىلەن بىرگە يەنە تۈرك جەمئيىتىنىڭ تەرەققىياتىنى ۋاستلىق ھالدا نىسپەتەن ئاستالاتقان. ئەندى ستالىن ۋە ماۋزېدوڭلارنىڭ پۈتكۈل تۈركىستاندىكى تۈركىي مىللەتلەرنىڭ يېزىقنى ئۆزگەرتىشى پۈتۈنلەي بۇ زىمىندىكى تۈركىي مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى مەقسەت قىلغان. بىر مىللەتنىڭ يېزىقىنى ئۆگەرتىش بولسا مەزكۈر مىللەتنى  ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنىڭ ئەڭ ئاسان ، ئەڭ ئەپلىك  ۋە ئەڭ ئوڭۇشلۇق   ئۇسۇللىرىنىڭ بىرىدۇر.
يېزىقنىڭ رىقابېتى بولمايدۇ، چۈنكى ئادەتتە بىر  مىللەتتە بىر خىل يېزىق مەۋجۇت. موبادا مۇئەييەن بىر مىللەتتە يەنە بىريېڭى يېزىق پەيدا بولسا، كۆپۈنچە ئەھۋالدا دەۋرنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بۇ مىللەتنىڭ ئەسلىدە ئىشلىتىۋاتقان يېزىقى  مۇقەررەر ھالدا بارا- بارا ئىستىمالدىن قىلىپ، جەمئىيەتىدىن غايىپ بولىدۇ.
ھەر قانداق  سەۋەپلەرنى كۆرسىتىپ بىر مىللەتنىڭ يېزىقىنى ئۆزگەرتىش ياكى قۇشۇمچە قىلىپ يەنە بىريېڭى يېزىقنى ئىجاد قىلىپ بېرىشنىڭ ھېچقانداق ئىلمىي ئاساسىي يوق. بىر مىللەتنىڭ ئىشلىتىۋاتقان يېزىقى ھەر زامان  مەزكۈر مىللەتنىڭ  ھەر قانداق ئېھتىياجىدىن چىقىپ كەلگەن. ئەگەر ئېھتىياجىدىن چىقمىغان بولسا بۇ يېزىق ئاللاچان ئىستىمالدىن قالغان بولاتتى. ھازىرقى زاماندا دۇنيادا مەۋجۇت بولغان يېزىقلارنىڭ ئەمەلىيەتلىرى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بۇ يېزىقلارنىڭ ھەر قاندىقى ھازىرقى زامان پەن-  تېخىنىكىسىنىڭ ھەر قانداق يازما شەكىلدىكى ئېھتىياجىدىن چىقالايدۇ. « بۇ يېزىق قالاق »،« بۇ يېزىق پەن- تېخنىكىنىڭ ئېھتىياجىدىن چىقالمايۋاتىدۇ » دېگەندەك گەپلەر بىر بولسا يېزىقتىن ئىبارەت بۇ شەيئىگە بولغان چۈشەنچىنىڭ يېتەرلىك بولماسلىقى ۋە جەمئىيەتنىڭ تەرەققى قىلىشىنىڭ قانۇنىيەتلىرىنى تولۇق  بىلمىگەنلىكتىن كېلىپ چىققان، بىر بولسا ھۆكۈمران دائىرلەرنىڭ باشقا مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىۋېتىش مەقسىتىدىن كېلىپ چىققان.
ھازىرقى زاماندا پەن- تېخنىكىدا تەرەققى قىلىپ، ئىقتىسادىي تەرەپتىن قەد كۆتەرگەن خىتاي، ياپونىيە ۋە كورىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ يېزىقلىرىنى ئۆزگەرتمەي ياكى قوشۇمچە بىر يېزىق ئىجاد قىلماي، تەرەققى قىلغان. خىتايلارنىڭ خىتاي يېزىقىغا قۇشۇمچە قىلىپ ، خىتاي زىيالىيلىرى خىتاي يېزىقىنىڭ فونېتىكىلىق ئېلىپبەسىنى ئىجاد قىلىشى پەقەت كۈرمىڭ خىتاي خېتىنى ئوقۇش مەقسىتىدە ئىجاد قىلىنغان شەكىللىك بەلگىلەر « بو فو مو فو » سىنىڭ ئورنىغا ئىجاد قىلغان. تا ھازىرغىچە خىتاي زىيالىيلىرىنىڭ بىرەرسى بۇ خىتاي يېزىقىنىڭ فونېتىكىلىق ئېلىپبەسى ئىشلىتىلىپ بىر بەت خەت يېزىپ باقمىدى.
ئەينى زامانىسىدا مۇسۇلمان تەپەككۈرلىرى، ئالىملىرى، ئەدىپ-  يازغۇچىلىرى، سەنئەتكارلارلىرى ۋە مېمارلىرى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئاساسىي بولغان ئەرەب يېزىقى بىلەن پارلاق ئىسلام مەدەنىيىتىنى ياراتقان. جۇملىدىن مۇسۇلمان ئۇيغۇر تەپەككۈرلىرى، ئالىملىرى ۋە ئەدىپ- يازغۇچىلىرى  ئەرەب يېزىقى بىلەن « قۇتادغۇبىلىك »( قەدىمىي ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسىمۇ مەۋجۇت )، ( يۈسۈپ خاس ھاجىپ )،« تۈركىي تىللار دىۋانى » ( مەھمۇد قەشقەرى ) ۋە «ئەتەبەتۇل- ھەقايىق » ( ئەھمەد يۈكنەكى ) قاتارلىق دۇنياغا مەشھۇر بولغان نادىر ئەسەرلەرنى ياراتقان.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى ئىلمىلىقى يۇقىرى بولغان موكەممەل ھەمدە كامالەتكە يەتكەن بىر يېزىق سىستېمىسى بولۇپ شەكىللەندى. بۇ يېزىقنىڭ ئىقتىدارى شۇنداق يۈكسەكى بۇ يېزىق بىلەن ئۇيغۇر تەپەككۈرلىرى، ئۇيغۇر ئالىملىرى، ئۇيغۇر ئەدىپ- سەنئەتكارلار ۋە ئۇيغۇر پەن- تېخنىكا مۇتەخەسسىسلىرى ئۆزلىرىنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئەسەرلىرىنى ياراتتى. بۇ يېزىق بىلەن مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس دىنىي دەستۇر كىتابى « قۇرئان كەرىم» نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ۋە « مۇھەممەد ئەليھسىسالامنىڭ تەرجمىھالى » قاتارلىق ئىسلام دىنىنىڭ مەشھۇر كىتابلىرى تەرجىمە قىلىندى. ئۇيغۇر ئەدەبىي تەرجىمانلىرى دۇنيا ئەدەبىيات غەزىنىسىدىكى « ئاننا كارېنىنا »، « جىنايەت ۋە جازا » ۋە « مىڭ بىر كىچە » قاتارلىق مەشھۇر نادىر ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلدى. ئۇيغۇر پەن- تېخنىكا تەرجىمانلىرى ھازىرقى زامان ئىلىم- پەن ۋە تېخنىكىسىغا دائىر ئەڭ ئالدىنقى ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلدى. خىتاي ئەدەبىي كلاسسىكلىرىدىن « قىزىل راۋاقتىكى چۈش »، « سۇ بۇيىدا »  ۋە « تاڭ دەۋرى شېرلىرىدىن 300 » قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنىڭ يۇقىرى سەۋىيىلىكىگە ھەتتا خىتاي زىيالىيلىرىمۇ ھەيراتتا قىلىپ، ياقىلىرىنى چىشلىشىپ قالغان. مۇشۇنداق بىر ھەممىگە قادىر ئۇيغۇر يېزىقى قانداقسىغا يەنە ئۇيغۇر لاتىنچە كومپيوتېر يېزىققا مۇھتاج بولۇپ قالدى ؟! باشلانغۇچ مەكتەپتىن تارتىپ ئالى مەكتەپلەرگىچە بولغان ئۇيغۇر يېزىقىدىكى ئوقۇ- ئوقۇتۇش دەرسلىك كىتابلىرىنىڭ ھەممىسى شەرقىي تۈركىستاندا يېڭىچە پەننىي مەكتەپلەر يولغا قويۇلغاندىن باشلاپ نەشر قىلىنىپ كەلدىغۇ؟! كومپيوتېردا پەن- تېخنىكىغا دائىر ماقالە ۋە فورمۇلىلارنى يازغاندا ئۇيغۇر يېزىقىدىكى باش ھەرپلەر بىلەن ئىپادىلەش مۇمكىن ئەمەسمۇ؟! ياكى خەلقئارادا ئۇرتاق، ئومۇملاشقان، بېكىتىلگەن ھەرپلەر، بەلىگىلەر ۋە ئۇيغۇر يېزىقىدىكى ھەرپلەرنىڭ خەلقئارا ترانسكرىپسىيىسىگە  ئۇدۇل كېلىدىغان بەلگىلىرىنى ئىشلەتسە يىتەرلىك ئەمەسمۇ؟!