cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تازقارا
مىسىر كەركىدان يەنە ئاق قۇلۇلە قۇلۇلىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ كىچىك كونا دۇنيا قۇلۇلىسى. ئۇ كەڭ تارقالغان. مىسىر قۇلۇلىسى ئىبىرىيە يېرىم ئارىلى ۋە شىمالىي ئافرىقىدىن ھىندىستانغىچە. سېلىشتۇرما ئاستىدىكى ئەندىزە ۋە كالتەك شەكىللىك قۇيرۇق كۈندۈزنىڭ ئىسسىق جايلىرىدا ئىسسىقلىق تارقىغاندا ئۇچۇشتا ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ. مىسىر كەركىدانلىرى ئاساسلىقى سەۋزە بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ، ئەمما پۇرسەتپەرەس بولۇپ ، كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر ، قۇشلار ۋە ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلارنى ئولجا ئالىدۇ. ئۇلار يەنە باشقا قۇشلارنىڭ تۇخۇمى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ، چوڭ تاشلارنى ئۇلارغا تاشلاپ تاشلايدۇ. مىسىر كەركىدانلىرىمۇ شاخ ئىشلىتىپ يۇڭىنى ئۇۋىسىدا ئىشلىتىدۇ. مۆتىدىل رايونلاردا كۆپىيىدىغان مىسىر كەركىدانلىرى قىش پەسلىدە جەنۇبقا كۆچۈپ كېلىدۇ ، ئىسسىق بەلۋاغ نوپۇسى بىر قەدەر ئولتۇرىدۇ. بۇ تۈرنىڭ نوپۇسى 20-ئەسىردە ئازايغان بولۇپ ، بىر قىسىم ئارال ئاھالىلىرى ئوۋ ئوۋلاش ، تاسادىپىي زەھەرلىنىش ۋە ئېلېكتر لىنىيىسى بىلەن سوقۇلۇش خەۋىپىگە دۇچ كەلگەن.
ئېسپېرانتو
left|thumb|120px|ئېسپېرانتو تىلى بايرىقى ئېسپېرانتو (Esperanto) سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1887-يىلى لۇدۋىك زامېنخوف تەرىپىدىن ياسالغان. سان مارىنو ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 2مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
3- ئۆكتەبىر
3 - ئۆكتەبىر / 3 - ئوغۇز، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 276. (كەبىسە يىللاردا 277.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 89 كۈندۇر.
بەرداش
بەرداش (Berdash) ئۇيغۇر تىلىدىكى سۆز بولۇپ، چىدىماق،سەبىر قىلماق،غەيرەت قىلماق، بەرداشلىق بەرمەك مەنىسىدە.
فامىلە قىلىپ قۇللانغان ئۇيغۇرلار:
ئۆمەر موللا بەرداش
گۈلمىرە بەرداش
ئەركىن بەرداش
نۇرمەمەت بەرداش
ئاسىياتىكو (قەھۋە)
ئاسىياتىكو (باشقا نامى: ئاسىياچە قەھۋە؛ ئېنگلىزچە: Asiático) بىر خىل ئىسپىرىتلىق قەھۋە. ئاسىياتىكو قەھۋەسى ئىسپانىيەنىڭ كارتاگېنا شەھىرنىڭ ۋەكىل خارەكتىرلىك ئىچىملىكىدۇر.
thumb|ئاسىياتىكو قەھۋەسى
رومەنىش تىلى
شۋېتسارىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.035مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
مەككە ئۆلكىسى
مەككە ئۆلكىسى (ئەرەبچە: منطقة مكة المكرمة)، مەككە ئۆلكىسى ۋە ياكى مەككەئى مۇكەررەمە رايونى. سەئۇدىي ئەرەبىستاننىڭ 13 ئۆلكە رايونىنىڭ بىرىدۇر.
مەككە ئۆلكىسى سەئۇدىي ئەرەبىستاننىڭ غەربىدە، قىزىل دېڭىز رايونى بويىچە ئۇزانغان تارىخى ھىجاز توپراقلىرىنىڭ ئىچىدە يەر ئالىدۇ. رايوننىڭ مەمۇرىي مەركىزى ئىسلام دىنىنىڭ مۇھىم يېرى بولغان مۇقەددەس مەككە شەھرىدۇر. توپلام يەر مەيدانى 153،128 كلومتر2، 2004- يىلىدىكى نۇڧۇسى 6،915،006 بولغان. دۆلەتنىڭ ئەڭ مۇھىم پورتى ۋە قاتناش تۈگۈنى بولمىش جىددە شەھرى بۇ ئۆلكىدە يەر ئالغان.
4- ئۆكتەبىر
4 - ئۆكتەبىر / 4 - ئوغۇز، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 277. (كەبىسە يىللاردا 278.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 88 كۈندۇر.
توماس ئېدىسون
توماس ئالۋا ئىدىسون (ئىنگ: Thomas Alva Edison) بولسا 20. ئەسردە ھاياتىنى ئۆز ئىجادىيەتلىرى بىلەن ناھايەتتە بۈيۈك تەئسىرگە سازاۋەر قىلغان ئامېرىكالىق كەشفىياتچى ۋە سودىگەر. بەئزى ئىجادلارى تامامەن ئۆزىگە خاس بولۇش بىلەن بىرگە، بۇرۇنقى ئىجادلارنى يېڭىلاش ۋە يا ئۇنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى يۈزلەرچە كىشىگە ئائىتتۇر. شۇنداقتىمۇ ئېدىسون قولىدىكى ئۆز ئاتى بىلەن بېرىلگەن ئامېرىكان پاتېنتى بىلەن تارىختىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ مول ھوسوللۇق مۇجىد (كەشفىياتچى) لەرنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. پاتېنتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئامېرىكادىن باشقا گېرمانىيە، فرانسيە ۋە ئەنگىلىيەنىڭ ماقۇللىغا ئېرىشكەن.
بالىلىق ۋە ياشلىق دەۋرى
= مەنبە =
خېنەن ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px left|thumb|250px خېنەن ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، خېنەننىڭ 98،690،000 نوپۇسىبار، 167،000 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.50°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 113°30. خېنەن سۆزى مەنەسى بولسا «دەريا جەنۇبىدا».
زۇلۇچە
left|thumb|400px|دۇنيادا [[زۇلۇچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] جەنۇبىي ئافرىقا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 10مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئۈگە (پەرغانە خانى)
ئۈگە (خەنچە: 毋寡؛ ئوقۇلۇشى: Wú Guǎ) (؟ - م. ب. 101) قەدىمىي پەرغانە دۆلىتى خانى.
مەنبە
تارىخىي خاتىرىلەر.
قۇرۇلما دېتاللىرى
ھەر بىر جىسىمنىڭ ئۆزىگە خاس جازا شەكلى بولىدۇ، بۇ خىل جازا شەكلى بولىدۇ. بۇ جازا شەكلى ئۇنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئىپادىلەيدۇ. بىر مۇرەككەپ قۇرۇلما نۇرغۇنلىغان ئوخشاشمىغان قىسىملاردىن تەشكىل تاپىدۇ، بۇ قىسىملار قۇرۇلما دېتاللىرى دېيىلىدۇ.
AC مىلان
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
thumb|200 px|left| سان سېرو مەيدانى
سلوۋاك تىلى
سلوۋاك تىلى (slovenčina, slovenský jazyk) غەربىي سىلاۋىيان تىل. سلوۋاكىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ياۋا توشقان
توشقانلار بىر ئائىلىدە توشقانغا ئايرىلىدۇ. ئۇلارنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە شەكلى توشقانغا ئوخشايدۇ ھەمدە ئوت-چۆپ يېيىشكە ئوخشاش يېمەكلىكلەر بار ، ئەمما ئادەتتە قۇلىقى ئۇزۇن بولۇپ ، يالغۇز ياكى جۈپ ياشايدۇ. توشقانغا ئوخشىمايدىغىنى ، ئۇلارنىڭ بالىلىرى تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي قارىغۇ ۋە چارىسىز بولۇپ قالماستىن ، ئۆزىنى باقالايدۇ. كۆپىنچىسى تېز يۈگۈرگۈچىلەر. توشقان تۈرى ئافرىقا ، ياۋرو-ئاسىيا ۋە شىمالىي ئامېرىكىدا. توشقان تېز ھايۋانلار: ياۋروپا توشقان سائىتىگە 56 كىلومېتىر يول يۈرەلەيدۇ. توشقان بالىلىرىنى يەر ئاستىدىكى تۆشۈككە كۆتۈرمەيدۇ ، بەلكى ئوت-چۆپنىڭ تېيىز ئۇۋىسىدا توشقانلارنىڭ ھەممىسى يەر ئاستىدا ئۆڭكۈر ياكى ۋاراندا ياشايدۇ ، ھەرە بولسا يەر ئۈستىدىكى ئاددىي ئۇۋىدا ياشايدۇ ، ئادەتتە گۇرۇپپىلاردا تۇرمايدۇ. توشقان ئادەتتە توشقاندىن چوڭ ، قۇلىقى ئۇزۇن ، يۇڭىدا قارا بەلگە بار. توشقانلار كۆندۈرۈلمىگەن ، توشقانلار يېمەكلىك ئۈچۈن بېقىلىپ ، ئۆي ھايۋانلىرى سۈپىتىدە بېقىلىدۇ. بېلگىيە توشقان دەپ ئاتالغان ئۆي ھايۋانلىرى توشقانغا ئوخشايدىغان قىلىپ يېتىشتۈرۈلگەن توشقان.
ئانتوني بلىنكېن
ئانتوني بلىنكېن (ئېنگلىزچە: Antony John Blinken؛ 1962-يىلى 16-ئاپرىل تۇغۇلغان) ئامېرىكىنىڭ 71-نۆۋەتلىك دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى (تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بىلەن ئوخشاش). ئانتوني بلىنكېن ئا ق ش ئەلبېشى جو بايدىن تەرىپدىن نامزاتلىققا كۆرسەتكەن ۋە ئاۋام، كېڭەش پالاتاسىنىڭ ماقۇللۇقىدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ ئانا تەرەپتىن بولغان بوۋىسى ۋېنگىريە يەھۇدىسىدۇر. thumb|ئانتوني بلىنكېن ئۆزنىڭ ئورۇنباسار دۆلەت ئىشلىرى كاتىپلىقىغا تەيىنلىنىش بۇيرۇقىغا ئىمزا قويماقتا. يېنىدا تۇغان شەخس ئا ق شنىڭ شۇ نۆۋەتلىك دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى [[جون كەرىي]] thumb|ئانتوني بلىنكېن [[ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى|ئامېرىكا يېڭى سايلانغان ئورۇنباسار ئەلبېشى كامالا خارىسقا ماقامغا ئولتۇرۇش قەسىمى بەرمەكتە]] thumb|ئانتوني بلىنكېن ئا ق ش دۆلەت ئىشلىرى مىنىستىرلىكىگە يېتىپ كەلدى
سۋاھىلىچە
left|thumb|400px|دۇنيادا [[سۋاھىلىچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] تانزانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 10مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
خېبېي ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px خېبېي ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدىكى ئۆلكىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، 68،090،000 نوپۇسى بار، 187،700 كۋادرات كىلومېتىر دائىرىدە نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 40.50°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 115°20. خېبېي سۆزى مەناسى بولسا «دەريانىڭ شىمالى» دېمەكتۇر.
ماي
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px">باھار ئېيى ياكى ماي ئېيى 12 ئاينىڭ 5- سىدۇر.
1 - يانۋار
1 - يانۋار، ياكى 1 - قەھرىتان ۋە ياكى 1 - ئاينىڭ 1 - كۈنى، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ تۇنجى كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 364 ( (كەبىسە يىللاردا 365) كۈن باردۇر.
چوڭ ئىشلار
مىلادىدىن بۇرۇن
'''م.ك 1. مىڭيىل'''
'''م.ك 2. مىڭيىل'''
بايرام، ئۆرپ-ئادەت
1. ئاينىڭ 1. كۈنى يېڭى يىل بايرىمى ياكى يىل بېشى
زالىملار دەستۇرى (تىياتىر)
زالىملار دەستۇرى (ئېنگلىزچە: How to Become a Tyrant؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: زالىم قانداق يېىتشىپ چىقىدۇ، زالىمنىڭ دۆلەت ئىدرا قىلىش تاكتىكىلىرى) نەتفلىكىس تەرىپىدىن ئىشلەنگەن، دىكتاتورنىڭ كىتابى ناملىق ئەسەرگە ئاساسەن ئۆزگەرتىپ ئىشلەنگەن، پىتىر دىنكلانج ياندىن بايان بەرگەن ھۆججەتلىك فىلىم خاراكتىردىكى ئىجادى فىلىمدۇر. بۇ فىلىمنىڭ 1-بۈلۈمىدە گىتلىر، گادافى، كىم جۇڭ ئۇن، سادام ھۈسەيىن، جوسېف سىتالىن ۋە باشقا تارىختىكى نامى پۇر كەتكەن زالىملىنىڭ قانداق قىلىپ ئۆزىنىڭ ھوقوقىنى مۇستەھكەملەش، خەلىقنى ئالداش، ۋە باشقا زالىمىلىق تاكتىلىرى ئەمەلى مىساللار ئارقىلىق بايان قىلىندۇ.
قۇرۇلما
قۇرۇلما- شەيئىلەرنىڭ ھەرقايسى تەشكىل قىلغۇچى قىسىملىرى ئارىسىدىكى تەرتىپلىك ماسلىشىش ۋە تىزىلىشنى كۆرسىتىدۇ. دۇنيادىكى ھەرقانداق شەيئىدە قۇرۇلما مەۋجۇت بولۇپ، ئۇنىڭ خىلمۇخىل بولۇشى شەيئىلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش خۇسۇسىيتىنى بەلگىلەيدۇ.
تېخنىكا ساھەسىدە، مەھسۇلاتلارنىڭ قۇرۇلمىسى تېخىمۇ مول ۋە رەڭدار. قۇرۇلما بىردانە بازغان، بىر ئاپتوموبىل، بىر كۆۋرۈك، بىر بىنا ھەممىسى قۇرۇلمىغا ئىگە. قۇرۇلما ئۇلارنىڭ خۇسۇسىيىتى ۋە ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. قۇرۇلما جەھەتتە ساقلانغان كىچىك مەسلىمۇ بەلكىم زور ۋەقەلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن.
مۇۋاپىق بولغان قۇرۇلما شەيئىلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىشىنىڭ ئاساسى.
ئىجدىمائىي ساھەدىمۇ ئوموميۈزلۈك قۇرۇلما ھادىسلىرى مەۋجۇت. بىر پارچە ماقالىنىڭ مەزمۇن قۇرۇلمىسى شۇ ماقالىنىڭ ئىپادىلەش مەزمۇنى ۋە سۈپىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. بىر كارخانىنىڭ خادىملار قۇرۇلمىسى شۇ كارخانىنىڭ تىجارىتىگە ۋە ئۈنۈمىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
خەمىت ھىمىت
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرلىك ئوغلانى،زامانىمىز جۇغراپىيەشۇناسلىرىنىڭ مۇھىم ۋەكىللىرىدىن بىرى، سانسىزلىغان ئىلىم سۆيەرلەرنىڭ تەلەپچان، كۆيۈمچان، ئاقكۆڭۈل ئۇستازى، ھەممە ئېتراپ قىلىدىغان تالانىتلىق تەتقىقاتچى ئالىم، دوكتۇر خەمىت ھېمىت ئەپەندى 1960-يىلى 5-ئاينىڭ 3-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ چېرا ناھىيەسىدە تۇغۇلۇپ، 2014-يىلى 11-ئاينىڭ 8-كۈنى 54 يېشىدا قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيەسىدە خىزمەت ئۈستىدە بەخىتكە قارشى تۇيۇقسىز ۋاپات بولدى.مەرھۇم ئالىمنىڭ ۋاپاتى ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ مىللىي مائارىپ ئىشلىرى ئۈچۈن زور يوقىتىش.بىز مەرھۇم ئۇستازنىڭ ۋاپاتىغا چوڭقۇر قايغۇرىمىز ۋە چوڭقۇر تەزىيە بىلدۈرىمىز، شۇنداقلا ئالىمنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىدىن سەمىمىي ھال سورايمىز.ئۇستاز خەمىت ھېمىت خەلقىمىزگە تەقدىم قىلغان ئېسىل مەنىۋى ئەمگەكلىرى ۋە خەلقىمىزنىڭ مائارىپ، پەن-تەتقىقات ئىشلىرى ئۈچۈن قوشقان تۆھپىللىرى بىلەن خەلقىمىزنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ.
خەمىت ھېمىت ئەپەندى تەبئىي پەنلەر دوكتۇرى، پىروفېسسور، دوكتۇرانت يېتەكچىسى بولۇپ، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرستېتى پارتىكومىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، جۇڭگو پەن-تېخنىكا جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پەن-تېخنىكا جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، «مائارىپ مېنىستىرلىقى بوستانلىق ئېكولوگىيەسى نۇقتىلىق تەجرىبىخانىسى» ۋە «شىنجاڭ قۇرغاق رايونلار كۆل مۇھىتى ۋە بايلىق نۇقتىلىق تەجرىبىخانىسى» نىڭ پەن يېتەكچىسى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى «تەبئىي جۇغراپىيە»دوكتۇرانت تەربىيىلەش نۇقتىسىنىڭ دوكتۇرانت يېتەكچىسى، گوۋۇيۈەننىڭ ئالاھىدە تەمىناتىدىن بەھىرمەن بولىدىغان مۇتەخەسىس، شۇنداقلا «غەربىي رايون ئالاھىدە ئىختىساس ئېگىلىرىنى يېتىشتۈرۈش پىلانى» غا تاللانغان شەخىس.
خەمىت ھېمىت ئەپەندى باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى بۆرتالا شەھرىدە تاماملىغاندىن كىيىن، 1978-يىلى 10-ئايدىن 1983-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى جۇغراپىيە فاكۇلتېتىنىڭ تەبئىي جۇغراپىيە كەسپىدە تولۇق كۇرۇستا ئوقۇپ باكالاۋرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كىيىن فاكولتېتنىڭ ئۆزىدە ئوقۇتقۇچىلىققا تەكلىپ قىلىنىپ، ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات خىزمىتىنى باشلىغان.1993-يىلى 9-ئايدىن 1996-يىلى 7-ئايغىچە جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ ئېكولوگىيە ۋە جۇغراپىيە تەتقىقات ئورنىدا ماگىستىرانتلىقتا ئوقۇپ، ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.1996-يىلى 9-ئايدىن 2000-يىلى 7-ئايغىچە جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى جۇغراپىيە ئىلمى ۋە بايلىق تەتقىقات ئورنىدا جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئاكادېمىكى جېڭ دۇ ئەپەندىنىڭ يېتەكلىشىدە دوكتۇرانتلىقتا ئوقۇپ، تەبئىي پەنلەر بويىچە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن ، ئۇ ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن تۇنجى بولۇپ مۇشۇ تەتقىقات ئورنىدا دوكتۇرلۇقتا ئوقۇغان كىشى.مەرھۇمنىڭ ئايالى رابىيە خانىممۇ ئۇستازغا ئوخشاشلا ئالىي مائارىپ سېپىدىكى جاپاكەش ئوقۇتقۇچىلىرىمىزنىڭ بىرى.ئوغلى ئىليار خەمىت بولسا شاڭخەي توڭجى ئۇنىۋېرسىتېتىدا فېزىكا كەسپىدە تولۇق كۇرستا ئوقۇشنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ، نۆۋەتتە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا فېزىكا كەسپىدە ماگىستىرلىقتا ئوقۇۋاتىدۇ، شۇنداقلا پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرىدۇ (بۇلارنىڭ كىيىنكى ئىشلىرىنىڭ ئۇتۇقلۇق بولىشىنى ئۈمىد قىلىمىز.).خەمىت ھېمىت ئەپەندى ئىلگىرى-كىيىن بولۇپ شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى بايلىق ۋە مۇھىت ئىلمى ئېنىستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى ساياھەت باشقۇرۇش ئېنىستىتۇتىنىڭ مۇدىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 2006-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى پارتكومىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتىنىڭ مۇئاۋىن مەكتەپ مۇدىرى بولغان، 2010-يىلى 12-ئايدا شىنجاڭ پېداگوگېكا ئۇنىۋېرستىتى پارتىكومىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
يۇقىرى ساپالىق، تالانىتلىق ئوقۇغۇچىلارنى يېتىشتۇرۈپ چىقىش تۈرىتكىسىدە، دوكتۇر خەمىت ھېمىت ئۈزلۈكسىز تېرىشچانلىقى ئارقىلىق، 1999-يىلى 4-ئايدا ماگىستىرانت يىتەكچىسى، 2003-يىلى 9-ئايدا دوكتۇرانت يېتەكچىسى سالاھىيىتىگە ئېرىشىپ، ئۇيغۇر، خەنزۇ، قازاق، خۇيزۇ، تۇجيا، قىرغىز، ئۆزبىك، تاجىك قاتارلىق ھەرقايسى مىللەتلەردىن بولۇپ جەمئىي 5نەپەر پوسىتدوكتۇر (دوكتۇر ئاشتى)، 14نەپەر دوكتۇر ۋە 66نەپەر ماگىستىر يېتىشتۈرۈپ چىقىپ، پوسىتدوكتۇر، دوكتۇر ۋە ماگىستىرلاردىن تەشكىللەنگەن مۇنتىزىم، سېستىمىلىق تەتقىقات گورۇپپىسىنى قۇرۇپ ، قۇرغاق رايونلار بوستانلىقلىرىنىڭ ئېكولوگىيىلىك بېخەتەرلىكىنى تەتقىق قىلىدىغان ياش تەتقىقاتچىلار قوشۇنىنى بارلىققا كەلتۈردى.مەرھۇم تەربىيىلەپ چىققان ئوقۇغۇچىلار نۆۋەتتە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ۋە ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى ھەر قايسى ئۇنىۋېرسىتېت، تەتقىقات ئورۇنلىرى ۋە ئېدارە-ئورگانلاردا خىزمەت قىلىپ، جەمىئيەتكە ئۆزىنىڭ بىر كىشلىك ھەسسىسىنى قوشماقتا.
ئىلمىي تەتقىقات بولسا ئالىي مەكتەپ ئوقۇتقۇچىللىرىنىڭ كەسپىي ھاياتىنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى.دوكتۇر خەمىت ھېمىت ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان قۇرغاق رايونلار سۇ بايلىقى ۋە ئېكولوگىيەلىك مۇھىتقا مۇناسىۋەتلىك تەتقىقات ۋە ئوقۇتۇش بىلەن شۇغۇللانغان بولۇپ، تەتقىقات يۆنىلىشى ئاساسلىقى بوستانلىق ئېكولوگىيەلىك مۇھىتىنىڭ ئۆزگىرىشى، تۇپراقنىڭ قۇملىشىش ۋە شورلىشىشنىڭ ئالدىنى ئىلىش، قۇرغاق رايونلاردىكى سۇ بايلىقىدىن سىجىل پايدىلىنىش، يەرئاستى سۈيىنىڭ دېنامىكىلىق ئۆزگىرىشى، قۇرغاق رايونلاردىكى كۆل ۋە سۇلۇق يەرلەرنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كىلىمات ئۆزگىرىشكە بولغان ئىنكاسى قاتارلىق ساھەلەرگە چېتىلىدۇ. ئۇ تارىم دەريا ھەۋزىسى، تارىم ئويمانلىقىدىكى بوستانلىقلار، تەكلىماكان قۇملۇقى، جۇڭغار ئويمانلىقى، ئېلى دەريا جىلغىسى قاتارلىق رايونلاردا 50 قېتىمدىن ئارتۇق ئىلمىي تەكشۈرۈشتە بولۇپ، شىنجاڭنىڭ سۇ، تۇپراق، ئۆسۈملۈك، كىلىمات ئۆزگىرىشىگە مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇنلىغان تەجرىبىلەرنى ئىلىپ بىرىپ، دۆلەت ئىچى-سىرتىدىكى شورلۇق يەرلەرنى، قۇملۇقلارنى، كۆللەرنى قوغداشنىڭ ئۈنۈملۈك تەدبىرلىرىنى سېستىمىلىق رەتلەپ چىقىپ، شىنجاڭنىڭ تەبئىي شارائىتىغا ماس كىلىدىغان ئېكولوگىيەلىك مۇھىتنى قوغداش ئۇسۇللىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى.ئۇ باش بولۇپ ئىشلىگەن دۆلەت دەرىجىلىك تەتقىقات تۈرلىرىدىن دۆلەتلىك تەبئىي پەنلەر فوندى تۈرىدىن تۆت تۈر (1.«تارىم ئويمانلىقىدىكى تىپىك رايونلار يەر ئاستى سۈيىنىڭ دېنامىكىلىق ئۆزگىرىشى ۋە يەر يۈزى ئېكولوگىيىلىك مۇھىتىنىڭ ئۆزگىرىشى»، 2.«تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىدىكى بوستانلىقلاردا سۇ بايلىقىدىن پايدىلىنىش ۋە يەر يۈزى ئېكولوگىيىلىك مۇھىتىنىڭ ئۆزگىرىشى»، 3.«كېرىيە بوستانلىقىنىڭ ئېكولوگىيىسىنى قوغداش ۋە يەر ئاستى سۈيىنى كونترول قىلىش مېخانىزىمى»، 4.«ئىبنۇر كۆلى سۇلۇق يەر ئېكولوگىيىلىك مۇھىتىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ئېكولوگىيىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تەتقىقاتى»قاتارلىقلار)، دۆلەتلىك پەن-تېخنىكا ھالقىلىق پىلان تەتقىقاتى تۈرىدىن بىر تۈر («سۇ بايلىقىدىن يۇقىرى ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش ۋە سۇ تېجەپ سۇغىرىش تېخنىكىسىنى ئېچىش ۋە ئۈلگە كۆرسىتىش تەتقىقاتى»)، ۋە دۆلەتلىك تەبئىي پەنلەر فوندى نۇقتىلىق تۈرى-شىنجاڭ بىرلەشمە تۈرىدىن بىر تۈر («شىنجاڭ باغراش كۆلى مۇھىتىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ئۇنىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشكە بولغان ئىنكاسى») قاتارلىقلار بار.بۇلاردىن سىرت، دوكتۇر خەمىت ھېمىت جۇڭگو-گېرمانىيە ھەمكارلىق تەتقىقات تۈرى، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى ئاكادېمىكلار بۆلۈمى مەسلىھەتچىلىك تەتقىقات تۈرى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئالىي مەكتەپلەر نۇقتىلىق تەتقىقات تۈرى، مائارىپ مېنىستىرلىقى مۇھىم مەخسۇس تۈرى قاتارلىق جەمئىي 21 تەتقىقات تۈرنى تاماملىغان بولۇپ، تەتقىقات ئومومىي فوندى 5 مىليون يۈەندىن ئاشىدۇ.ئۇ ئۆزى ئىشلىگەن تەتقىقات تۈرلىرى ۋە ئېرىشكەن تەتقىقات نەتىجىللىرى ئاساسىدا، دۆلەت ئىچى سىرتىدىكى نۇقتىلىق ئىلمىي ژورناللاردا رايونىمىز ئېكولوگىيىلىك مۇھىتىغا مۇناسىۋەتلىك 170پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە 10 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالىسى «Ecological Engineering»، «Natural Areas Journal»، «Environmental Monitoring and Assessment»،«Canadian Journal of Soil Science» «International Journal of Susutainable Development & World Ecology» قاتارلىق دۆلەت سىرتىدىكى  SCI ژورناللاردا ئېلان قىلىنغان. ئىلمىي ماقالىلەردىن سىرت، ئۇ يەنە ئۆزى باش بولۇپ «خەنزۇچە-ئۇيغۇرچە جۇغراپىيە لۇغىتى» نى تۈزۈپ چىققان ۋە كەسىپداشلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ «شىنجاڭ جۇغراپىيىسى» ناملىق كىتابنى تۈزۈشكە قاتناشقان.
تەتقىقات نەتىجىللىرىنى جامائەتچىلىك بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈش ۋە كەسپىي بىلىملىرىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈش مەقسىتىدە، ئۇ ئامىرېكا، ياپونىيە، ئاۋىستىرالىيە ۋە ياۋروپادىكى كۆپ قىسىم دۆلەتلەردە ئېچىلغان خەلقئارالىق ئېلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا قاتنىشىپ، رايونىمىز شىنجاڭنىڭ ئېكولوگىيىلىك مۇھىتى توغرىسىدىكى تەتقىقات نەتىجىللىرىدىن دوكىلات بەردى.دۆلىتىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئېچىلغان ئېلمىي مۇھاكىمە يېغىنلىرىدىمۇ نەچچە قېتىم تەكلىپلىك دوكىلات بەردى، ئۇ ئۆزى باش بولۇپ، ئۈرۈمچى ۋە قەشقەردە ئىككى قېتىم «قۇرغاق رايونلار كۆل مۇھىتى ۋە بايلىق» تېمىسىدىكى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىنى ئورۇنلاشتۇرۇپ، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى مۇتەخەسىسلەرنى تەكلىپ قىلىپ، ئۆز تەتقىقات گورۇپپىسىدىكىلەرنىڭ ئەڭ يىڭى تەتقىقات ئۇسۇللىرىنى، ئەڭ يىڭى تەتقىقات يۆنىلىشلىرىنى ئىگەللىشىگە ئاساس ياراتتى.
ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات خىزمىتىدىن باشقا، دوكتۇر خەمىت ھېمىت مەمۇرىي خىزمەتنىمۇ كۈچلۈك مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى بىلەن ئىشلەيتى، ئۇ رەھبەرلىك خىزمىتىنى ھوقۇق ئەمەس بەلكى باشقىلار ئۈچۈن ياخشى ئىش قىلىپ بىرىش زۆرۈر بولغان بىرخىل مەجبۇرىيەت دەپ قارايتى.ئۇ شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرلىقىغا تەيىنلىگەندىن كېيىن، ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پەن-تەتقىقات خىزمىتىگە مەسئۇل بولۇپ، پەن-تەتقىقات شارائېتىنى ياخشىلاش، تەتقىقات قوشۇنى قۇرلۇشىنى مۇستەھكەملەش جەھەتتە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى ياراتتى. ئۇ شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئۆلكە دەرىجىلىك نۇقتىلىق تەجرىبىخانا قۇرلۇشى، ئاپتونوم رايۇن دەرىجىلىك ئىجتىمائىي پەن نۇقتا قۇرۇلۇشى ۋە «شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى»نىڭ تەرەققىيات ئىشلىرىغا ئالاھىدە تۆھپە قوشۇپ، ئۇنىۋېرسىتېتكى ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلارنىڭ زور ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولدى. خەمىت ھېمىت ئەپەندى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرستېتىدا خىزمەت قىلىش جەريانىدا، ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ يېڭى مەكتەپ رايونى قۇرۇلۇشى، ئاسپىرانت نۇقتىسى قۇرۇلۇشى، ئاسپىرانتلار باشقارمىسى، ئارقا سەپ مۇلازىمەت مەركىزى ۋە مەكتەپ مالىيە باشقارمىسى قاتارلىق تارماقلارنىڭ خىزمەتلىرىگە مەسئۇل بولدى. يېڭى مەكتەپ رايونى قۇرۇلۇشنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە، قۇرۇلۇشنىڭ ھالقىلىق باسقۇچلىرىغا مۇناسىۋەتلىك ھەرخىل تەستېقلىتىش ۋە تولۇقلىما تۆلەم بېرىش خىزمەتلىرىنى ئەتراپلىق ئورۇنداپ، قۇرۇلۇشىنىڭ ئوڭۇشلۇق تاماملىنىشى ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالدى.ئۇنىۋېرسىتېت دوكتۇر تەربىيىلەش سالاھىيىتىگە ئېرىشىش تۈرىنىڭ ئاچقۇچلۇق مەزگىلىدە، ئۇ ھەرتۈرلۈك خىزمەتلەرنى ئىلمىي ۋە ئىنچىكە پىلانلاپ ، ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ دوكتۇر قۇبۇل قىلىش سالاھىيىتىگە ئېرىشىشى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشتى.ئۇ مەكتەپنىڭ مالىيە خىزمىتىگە مەسئۇل بولۇپ تۇرىۋاتقاندا، مەكتەپنىڭ مالىيە تۈزۈمىنى تېخىمۇ قېلىپلاشتۇرۇپ، مالىيە ئىشلىرىنىڭ قېلىپلىق، پۇختا ۋە نورمال ئايلىنىشى ئۈچۈن ئاساس سالدى.ئۇنىڭ تېرىشچانلىقى بىلەن، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنۋېرستېتى ئاپتونۇم رايۇنلۇق ساياھەت ئېدارىسى بىلەن ھەمكارلىشىپ «شىنجاڭ ساياھەتچىلىك تەربىيىلەش ئىنستىتوتى» نى قۇرۇلدى.
تەشكىلنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى ئارقىسىدا، 2014-يىلى 3-ئايدا دوكتۇر خەمىت ھېمىت ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ «ئەلنى زىيارەت قىلىش، ئەلگە نەپ يەتكۈزۈش، ئەلنىڭ قەلبىنى مايىل قىلىش» خىزمىتىگە تاللىنىپ، يەكەن ناھىيىسىنىڭ ياقىئېرىق يېزىسى سايئۆستەڭ كەنتىگە خىزمەت گۇرۇپپىسى باشلىقى سالاھىيىتى بىلەن ئەۋەتىلدى. ئۇ تۆۋەنگە چۈشكەندىن كېيىن، ئامما ئىنكاس قىلغان كەنىتنىڭ سۇ، توك ۋە قاتناش مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ناھىيەلىك سۇ، توك ۋە قاتناش ئىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك تارماقلار بىلەن نۇرغۇن قېتىم ئالاقىلىشىپ، قىسقىغىنە سەككىز ئاي ئىچىدە كەنىتنىڭ سۇ، توك ۋە قاتناش مەسىلىلىرىنى ئاساسىي جەھەتتىن ھەل قىلىپ، كەنىتتىكى كەڭ دېھقانلارنىڭ بىردەك ئېتراپ قىلىشى ۋە يۇقۇرى باھاسىغا ئېرىشتى. ئۇ كەنىتتىكى يېتىم-يېسىر، كەمبەغەللەرگە قولىدىن كىلىشىچە يار-يۆلەكتە بولدى. توختىماستىن قىلىنغان ئەقلىي ۋە جىسمانىي ئەمگەك مەرھۇم ئۇستازدا زىيادە چارچاشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، تۇيۇقسىز ئالەمدىن ئۆتۈشىگە سەۋەب بولدى.مەرھۇمنىڭ ۋاپاتىدىن كىيىن كەنىتتىكى دېھقانلار ۋەكىللىرى يەكەندىن ئۈرۈمچىگە كىلىپ، مەرھۇم ئۇستازنىڭ ئۆيىنى پەتىلىدى، ئۇلارمۇ بۇ مۇسىبەتكە سەۋر قىلالماي قايغۇ ياشلىرىنى تۆكتى.مەرھۇمنىڭ مۇسىبەت خەۋىرىنى ئاڭلاپ چەتئەللەر، ئىچكىرى ئۆلكىلەر ۋە دىيارىمىزنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى نۇرغۇنلىغان ئالىملار، رەھبەرلەر، ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلار ۋە كەڭ خەلق ئاممىسى ئۆزىنىڭ قاتتىق قايغۇرغانلىقىنى بىلدۈردى ۋە مەرھۇمنىڭ ئائېلە-تاۋابىئاتلىرىنى يوقلىدى.
دوكتۇر خەمىت ھېمىت 30 يىللىق تەتقىقات ۋە ئوقۇتۇش خىزمىتى جەريانىدا بىر مۇنەۋۋەر تەتقىقاتچىغا ۋە تەلەپچان، مەسئۇلىيەتچان، كىچىك پېئىل، كۆيۈملۈك ئۇستازغا خاس پەزىلەت بىلەن كەڭ جامائەتچىلىككە تونۇلدى.ئۇ مائارىپ ئىشلىرىنى قىزغىن سۆيىدىغان، كەسىپكە پۇختا، پەزىلەتلىك، ياراملىق، ئالىيجاناب ئالىم ئىدى، ھەممىنىڭ چۇڭقۇر ھۆرمىتىگە سازاۋەر مۇئەللىم ئىدى، مۇنەۋۋەر رەھبىرى كادىر ئىدى، مىجەزى ئوچۇق، كەڭ قورساق، چىقىشقاق ئىدى.مەرھۇم ئۇستازدىن ۋاقىتسىز ئايرىلىش ئەزەلدىن ماختاپ ئېلھاملاندۇرۇشلارغا، خۇشخۇي مۇئامىلىگە، ھەر جەھەتتىن كۆيۈنۈشكە كۆنۈپ قالغان ئوقۇغۇچىللىرىغا قانچىلىك دەرىجىدە ئېغىر كەلگەنلىكىنى ھەرگىز تەسۋېرلىيەلمەيمىز، خەلقىمىزنىڭ يەنە بىر يورۇق يۇلتۇزى ئۆچتى.مەرھۇم ئۇستازنىڭ يەتمەكچى بولغان گۈزەل ئارزۇ-تېلەكلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۆرەش قىلىش بىز ئوقۇغۇچىللىرىنىڭ نىشانىمىز. مەرھۇم ئۇستازنىڭ بىباھا مەنىۋىي دۇنياسى مەڭگۈ بىز بىلەن بىللە !!!
سېسوتوچە
left|thumb|200px|دۇنيادا [[سېسوتوچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] لېسوتو ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
خەمىت ھىمىت
ئاخىرىدا مەرھۇم ئۇستازنىڭ خەلقىمىز مائارىپىغا ۋە دۇنيا جۇغراپىيە ساھەسىگە قوشقان ئۈنسىز تۆھپىللىرىگە چىن يۈرىكىمىزدىن رەھمەت ئېيتىمىز، سىزدىن سۆيۈنىمىز، سىزدىن ئايرىلىپ قالغانلىقىمىزغا ئېغىر خۇرسىنىمىز، ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىڭىزغا سەبىر تېلەيمىز، ئۇلارنىڭ بۇنىڭدىن كىيىن تېنىنىڭ سالامەت، ئىشلىرىنىڭ ئۇتۇقلۇق، كۈنلىرىنىڭ خاتېرجەم بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز!
كۈن تۇتۇلۇش
قۇياشنىڭ تۇتۇلۇشى قۇياش ۋە يەرنىڭ ئوتتۇرىسىغا كۆچۈپ كەلگەن ئاي. ئەگەر ئۈچى تۈز سىزىقتا بولسا ، ئاي قۇياش نۇرىنىڭ يەر يۈزىدە ئېغىشىنى توسىدۇ. ئاي شارىنىڭ قاراڭغۇ سايىسى يەر يۈزىگە چۈشكەندە يۈز بېرىدۇ.
دانىش تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[دانىش تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] دانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
گەنسۇ ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px گەنسۇ ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، گەنسۇنىڭ 26،190،000 نوپۇسىبار، 454،000 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 102°20.
لى خۇڭجۇڭ
لى خۇڭجۇڭ، ئەر، خەنزۇ، 1956- يىلى 8- ئايدا تۇغۇلغان، شەندۇڭ چاڭلېدىن، 1975- يىلى 8- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1976- يىلى 12- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن. جىلىن ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ فاكۇلتېتىنىڭ تارىخشۇناسلىق كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئالىي مەكتەپ ئوقۇش تارىخىغا ئىگە، مەسئۇل ئىقتىسادچى.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، تيەنجىن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى.
1975- يىلىدىن 1978- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى شېنياڭ شەھىرى سۇجياتۈن رايونىنىڭ ياۋچيەن گۇڭشېسى چيەندو دادۈيىگە زىيالىي ياش بولۇپ چۈشكەن، خەلق ئەسكەرلىرى ليەنىنىڭ ليەنجاڭى، ئامانلىق ساقلاش مۇدىرى، ئىتتىپاق باش ياچېيكىسىنىڭ شۇجىسى، ئىنقىلابىي كومىتېتنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
1978- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە جىلىن ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ فاكۇلتېتىنىڭ تارىخشۇناسلىق كەسپىدە ئوقۇغان.
1982- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى شېنياڭ شەھەرلىك ھۆكۈمەت بەنگۇڭتىڭى كاتىبات باشقارمىسىنىڭ كادىرى بولغان.
1984- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى شېنياڭ شەھەرلىك ھۆكۈمەت بەنگۇڭتىڭى ھۆججەت بىر تەرەپ قىلىش گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
ۋىرۇس
ۋېروس(virus)__ تىنى ئىنتايىن كىچىك، مۇكەممەل ھۆجەيرە تۈزىلىشى بولمىغان ، ھەمدە ئېرسى ئالاھىدلىكى بولغان ،كۈچۈلۈك نۇسخىلنىش ئالاھىدلىكىگە ئىگە ،پەقەت تاق يادرو كىسلاتاغا ئىگە(DNAياكىRNA) پەقەت باشقا تىرىك ھۆجەيرە تىنىدە پارازىت ياشاپ ئۆزىنى كۆپەيتىش رولىغا ئىگە بولغان مېكرو جانلىق .زەمبۇرۇغدىنمۇ كىچىك،پەقەت باشقا تىرىك ھۆجەيرە تىنىدىلا كۆپۈيۈش ئېلىپ بارالايدۇ.تىنى ئاقسىل ياكى يادرو كىسلاتادىن تۈزۈلگەن .كۆپ قىسىم ۋېروسلارنى پەقەت يۇقۇرى ھەسسىلىك ئېلىكىرونلۇق مېكروسكۇپتا ئاندىن كۆرگىلى بولىدۇ. virusدىگەن بۇ سۆز ئەسلى مەلۇم ھايۋاننىڭ توكسىنىنى بىلدۈردىغان بولۇپ ،لاتىنچىدىن كەلگەن .ۋېروسنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدلىكى بولسا ①تىنىدە پەقەت بىرلا خىل يادرو كىسلاتادىن تۈزۈلگەن گېن گۇرۇپىسى ۋە ئاقسىلدىن تۈزۈلگەن تاشقى قېپى بولىدۇ②باشقا ھۆجەيرىگە يۇققاندىن كىيىنلا يادرو كىسلاتا قويۇپ بېرىپ ،نۇسخىلنىش ئارقىلىق كۆپىيدۇ ،ھەرگىزمۇ بۆلۈنۈش ئارقىلىق كۆپەيمەيدۇ③باشقا ھۆجەيرىلەرنىڭ تىنىدا كۈچلۈك بولغان پارازىت ياشاش ئىقتىدارىغا ئىگە.
ئۇ ئۆزىگە كېرەكلىك بولغان ئۇزۇقلىق ۋە باشقا ماددىلارنى پۈتۈنلەي ئۆزى پارازىت ياشىغان ھۆجەيرىدىن ئالىدۇ،ئاشۇ ھۆجەيرە تىنىدىن ئايرىلسا ئۇزاققا قالماي ئۆلىدۇ،ھەمدە ئاقسىل كىرىستالىغا ئايلىنىپ قالىدۇ .باشقا ھۆجەيرە تەرپىدىن شۈمۈرلىنىپ قالسا يەنە ئاشۇ ھۆجەيرە تىنىدە نۇسخىلنىش ئارقىلىق يەنە كۆپىيەلەيدۇ .شۇڭلاشقا ۋېروس ھاياتلىق بىلەن ھاياتلىق بولمىغان ماددا ئارسىدىكى ماددا دەپ قارىلىدۇ.
لى خۇڭجۇڭ
1985- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە ئېلېكتىرون سانائىتى مىنىستىرلىقى بەنگۇڭتىڭىنىڭ كاتىپى(1986- يىلى 7- ئايدا مۇئاۋىن باشقارما باشلىقى دەرىجىلىك) بولغان.
1987- يىلىدىن 1988- يىلىغىچە ئېلېكتىرون سانائىتى مىنىستىرلىقى پارتگۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى (باشقارما باشلىقى دەرىجىلىك) بولغان.
ۋىرۇس
1886-يىلى گېرمانىيەلىك Mayer ئالا بولۇپ قالغان تاماكا يوپۇرمىقىنىڭ پارچىسىنى ئېلىپ ،ئۇنى ساغلام تاماكا يوپۇرمىقىغا ئۇرغان .نەتىجىدە ساق تاماكا يوپۇرمىقىمۇ ئالا يوپۇرماق بولۇپ قالغان .ئەينى ۋاقىتتا بۇ خىل يۇقۇش ھادىسسىMayerنىڭ دېققىتىنى قوزغىغان 1898-يلى گوللاندىيەلىك Beijerinck يۇقارقى تەجىربىنى قايتا ئىشلىگەن .ھەمدە ساق تاماكا يوپۇرمىقىنى كېسەل قىلغان بۇ ماددىنىڭ ئالاھىدلىكلىرنى يەكۈنلەپ چىققان .يەنى 1.زەمبۇرۇغ سۈزگۈچتىن ئۆتۈپ كىتەلەيدۇ(ئۇلار كېسەل تاماكا يوپۇرمىقىدىن ئېلىنغان ماددىلار تەركىبىدىكى زەمبۇرۇغلارنى سۈزۈۋېتىپ ،ساغلام يوپۇرماققا ئۇرغان،ئەمما يوپۇرماق يەنىلا كېسەل بولغان ئىدى)2.پەقەت ئۆزى يۇققان ھۆجەيرە ئىچىدە ياشىيالايدۇ ھەمدە كۆپۈيەلەيدۇ3.جانسىز ماددىلار بىلەن تەڭ ياشىيالمايدۇ.ھەمدە تاماكا ئالا يوپۇرماق كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىردىغان ماددا زەمبۇرۇغ بولماستىن ،يوقۇش خۇسىسىيتىگە ئىگە يېڭى بىر خىل جانلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان ھەمدە بۇ ماددىنى ۋېروس(virus) دەپ ئاتىغان
لى خۇڭجۇڭ
1995- يىلىدىن 2000- يىلىغىچە گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسى خۇيجۇ شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت شەھەر باشلىقى، شەھەر باشلىقى بولغان(بۇ مەزگىلدە 1996- يىلىدىن 1997- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىر يىللىق تۈزۈمدىكى ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلار سىنىپىدا ئوقۇغان).
2000- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسى خۇيجۇ شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2001- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
2002- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە گۇاڭدۇڭ ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن ئۆلكە باشلىقى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
لى خۇڭجۇڭ
2003- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە گۇاڭدۇڭ ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شېنجېن شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت شەھەر باشلىقى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
مۇقەددىمە
لى خۇڭجۇڭ
2004- يىلىدىن 2005- يىلىغىچە گۇاڭدۇڭ ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شېنجېن شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەر باشلىقى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
ئىنسان _ ئۇچۇر سۇبيېكتى ئىقتىدارىغا ئىگە ئىجتىمائىي ھايۋان. ئۇ، ئوزۇقلىنىش ۋە بىخەتەرلىك ئۇچۇرىغىلا ئەمەس، يەنە زامان، ماكان خاراكتېرلىك تامغىلىق ئۇچۇر ئىقتىدارىغا ئىگە.
لى خۇڭجۇڭ
2005- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە گۇاڭدۇڭ ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شېنجېن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
كىتاب _ يۈكسەك ئۇچۇر ۋە مۇقەددەس تامغىدىن ئىبارەت. ئىنسانىيەت يازما تارىخ ۋە كىتاب سەھىپىلىرىگە بىلىش ۋە ئىپادىلەش جەۋھەرلىرىنى يېزىق ئارقىلىق قالدۇرۇشتىن ئىلگىرى ئۆز تۇرمۇشى، ئالەم قاراشلىرى ۋە روھىيەت ئۆركەشلىرىنى قىيا تاشلارغا، قورچاق ياكى تاش - سۆڭەك، برونزا بۇيۇملىرىغا، كاھىش قاچىلارغا ھەر خىل قىياپەتلىك ياكى سىمۋوللۇق رەسىم، تامغا - بەلگىلەر بىلەن چېكىشكەن، ماقال - تەمسىل، ئەپسانە - رىۋايەت، مەسەل - چۆچەك، ناخشا - قوشاق شەكلىدە ئەقىل دەستۇرلىرى ئۈزۈشكەن. مانا بۇلار كىتاب شەكلىگە كىرمىگەن " كىتاب " تىن ئىبارەت.
لى خۇڭجۇڭ
2007- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە خۇبېي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
ھازىرغىچە يېزىق شەكلىدىكى ئەڭ قەدىمكى كىتاب _ ئىككى دەريا _ دەجلە ۋە فرات ئارىلىقىغا كۆچۈپ كەلگەن خەلقلەرنىڭ مىلادىدىن ئۈچ مىڭ يىللار ئىلگىرىكى لايدىن بىنا ۋە قەسىرلەر ياسىغاندا لاي تاختىلارغا يېزىلغان " پايتەخت قۇرغۇچى گىلگامىش " داستانىدىن ئىبارەت. بۇ تۇنجى ئۇچلۇق تاياقچە _ قەلەم بىلەن لاي تاختىلارغا يېزىلغان " كىتاب " تىن باشقا، يەنە مىلادىدىن 18 ئەسىر ئىلگىرى مىخ يېزىق بىلەن يېزىلغان " كىتاب " بابىل شاھى ھاممۇرابىنىڭ 282 ماددىلىق قانۇن دەستۇرى ھېسابلىنىدۇ.
لى خۇڭجۇڭ
2008- يىلىدىن 2010- يىلىغىچە خۇبېي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
ئابلىكىم باقى ئىلتەبىر
ئابلىكىم باقى ئىلتەبىر (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ablikim Baqi Iltebir) بولسا 1951-يىلى 2-ئۆكتەبىر شەرقىي تۈركىستان نىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى دە تۇغۇلغان. تونۇلغان ژۇرنالىست ۋە ئەدىب ئابلىكىم باقى ئىلتەبىر 2000-يىلدىن باشلاپ ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىدا تەھرىر بولۇپ ئىشلەپ، 2017-يىلى 8-ئايدا پېنسىيەگە چىققان ئىدى. ئۇ كېسەللىك سەۋەبى بىلەن بۈگۈن، يەنى 2019-يىل 8-ئاۋغۇست كۈنى ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندا داۋالاش ئۈنۈم بەرمەي ئالەمدىن ئۆتتى.
لى خۇڭجۇڭ
2010- يىلىدىن 2011- يىلىغىچە خۇبېي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
قەغەزنىڭ ئىختىرا قىلىنىشىغىچە تېرە ۋە مەخسۇس تەييارلانغان تاختا - تارىشىلار كىتابچىلىقنىڭ ئاساسىي ۋاسىتىسى بولغان. قەغەزنىڭ ئىختىرا قىلىنىشى كىتابچىلىق تارىخىدا ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش پەيدا قىلدى. شۇندىن باشلاپ خانلىق سارايلاردا مەخسۇس مىرزاخانىلار قۇرۇلۇپ، ئەسەرلەر قەلەم بىلەن كۆچۈرۈلىدىغان بولدى. كېيىنچە، ياغاچقا خەت ئويۇش ئارقىلىق كىتاب - رىسالىلەرنىڭ نۇسخىسىنى كۆپەيتىش، ئارقىدىنلا تاش مەتبەئە كەشىپ قىلىندى. مىخ مەتبەئە ھازىرقى زامان كىتابچىلىقىنى رەسمىي نەشرىيات كىتابچىلىقىغا ئايلاندۇردى. كېيىنچە مىخ مەتبەئەچىلىك قوغۇشۇن تاياقچىلىرىغا ئاساسلىنىدىغان بولدى. بۈگۈنكى كۈندە ئېلېكترونلۇق مەتبەئە تېخنىكىسى مەيدانغا كېلىپ كەڭ ئومۇملاشماقتا. مەتبەئەچىلىك تېخنىكىسىنىڭ داۋاملىق راۋاجلىنىشى خۇددى كىنو ۋە تېلېۋىزوردەك جەمئىيەت نەشرىياتچىلىقى بىلەن ئائىلە نەشرىياتچىلىقى بىللە ساقلانغان يېڭى تۈزۈلمىنىڭ يېقىندىلا رېئاللىققا ئايلىنىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەكتە. بۇ، ئىنساننىڭ ئۇلۇغ ئۇچۇر ئىقتىدارىنىڭ دولقۇنسىمان تەسىر دائىرىسىنى زامان ۋە ماكان جەھەتتە يېڭى پەللىگە كۆتۈرگۈسى.
ئابلىكىم باقى ئىلتەبىر
ئائىلىسى
ئابلىكىم باقى ئىلتەبىر 1979-يىلى دىلبەر ئىبراھىم خانىم بىلەن توي قىلغان بولۇپ، ئىككى پەرزەنتى بار. ئۇلار بولسا ئەلپىدا ئىلتەبىر ۋە ئەلنىگار ئىلتەبىر دۇر.
لى خۇڭجۇڭ
2011- يىلىدىن 2016- يىلىغىچە خۇبېي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
ئۇلۇغ روھىيەت خەزىنىسى
لى خۇڭجۇڭ
2016- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە تيەنجىن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
كىتاب _ كەڭ مەنىدە ئىنسانىيەتنىڭ بىلىش تارىخى ۋە ئىنساننىڭ تەسەۋۋۇر بوشلۇقىنىڭ سەھىپىلەشكەن شەكلىدىن ئىبارەت. كىتاب ئالدى بىلەن ئىنسان قەلبىدىكى كائىنات. ياخشى كۇتۇپخانا ھەقىقىي مەنىسى بىلەن كائىناتنىڭ جاھاننامە ئەينىكى بولۇپ، بۇ ئەينەكتە ئۆز سەرگۈزەشتىلىرىمىزدىن ھالقىغان دۇنياۋىي ماھىيەتلەر جىلۋىلىنىدۇ. ئىنسان كىتاب ئارقىلىقلا پۈتكۈل تارىخنى قىياسىي ھالەتتە باشتىن كەچۈرىدۇ. ئەنگلىيىلىك مۇتەپەككۇر بېكون ئېيتقاندەك " كىتاب قىممەت باھا يۈكنى ئەجدادتىن ئەۋلادقا يەتكۈزىدىغان كېمە ". كىتاب بىزنى مۇنەۋۋەر مەدەنىيەتنىڭ ئىزاھلىغۇچىسى، ۋارىسى قىلىدۇ. پۈتۈن ماددىي روزىغارلار، بىنالار، بانكىلار، شەھەر ۋە مەملىكەتلەر، ھەتتا پۈتۈن سۈرۈك مىللەتلەرمۇ يوقىلىپ كېتىدۇ، پەقەت كىتاب يوقالمايدۇ. بىز كىتاب شاراپىتىدىن قەدىمكى ئەپسانە - رىۋايەتلەرنى، خانىدانلىقلار قىسسىلىرىنى، پەلسەپە جەۋھەرلىرىنى، ئەدەبىيات - سەنئەت دۇردانىلىرىنى بىلەلەيمىز. ئىنسان ياراتقان مۆجىزىلەر ئىچىدە مەڭگۈلۈك ھاياتقا ئىگە مۆجىزە پەقەت كىتابتۇر. كىتاب ئىنسانىيەت تارىخىنىڭ ئۆلمەس روھى، ئۇلۇغ تارىخىي سىمالارنىڭ ھەقىقەت يالقۇنلىرىنى تىرىكلىك دەرگاھىدا مەڭگۈ يېلىنجىتىپ تۇرىدىغان مۇقەددەس ئوچاق. ئەگەر كىتاب بولمىغان بولسا، دۇنيانى مىڭلىغان قۇياشمۇ جاھالەت ئازابىدىن قۇتۇلدۇرۇشى مۇمكىن بولمىغان بولاتتى ! مۇشۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، پۈتكۈل ئىلىم - پەن، مەدەنىيەت ۋە تارىخ بىرلا خەزىنىگە ئىگە، ئۇ بولسىمۇ ئۇلۇغ روھىيەت قەسىرى بولغان كىتابتىن ئىبارەت.
لى خۇڭجۇڭ
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، تيەنجىن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى.
16- ، 17- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
كىتاب _ ھەر بىر شەخسنىڭ مەنىۋى فوندى ۋە ئۇنىڭ كامالەت گۇۋاھنامىسى. قەدىمكى رىم ناتىقى تىستىرون "كىتابسىز ئۆي _ جانسىز تەن " دەپ توغرا ئېيتقان. كىتابسىز شەخس مەيلى ئۇ باي، مىراسخور ياكى ئالتۇن خەزىنە ئىگىسى بولسۇن، ئۇ بەختسىز ۋە بەختسىزلىكىدىن خەۋەرسىز ناداندۇر، ئۇ يۈز يىل ياشىسىمۇ، مەدەنىيەت تارىخىدىن ساۋاتسىز ئۆمرى كۆتە بەندە ھېسابلىنىدۇ.
كىتاب ئۆز ئاشىقىغا چىنلىق، ياخشىلىق، گۈزەللىك ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر بەخش ئېتىدۇ. ناداننىڭ بىر ئەسىرلىك ئۆمرى بىلىملىك كىشىنىڭ يېرىم ئەسىرلىك ئۆمرىدىن كۆپ قىسقا ھېسابلىنىدۇ. كىتاب قەلبنى پاكلايدۇ، ئۇنىڭ ئىنسانغا بېغىشلىغان نۇر - نۇسرىتىنى ھەر قانداق زىننەت بۇيۇملىرىمۇ پەيدا قىلالمايدۇ. ئۇ قەلبنى نۇرلاندۇرۇپ، كۆزى ۋە سۆزىگە مۇقەددەسلىك نۇرى ئاتا قىلىدۇ. كىتاب ئاشنالىرى خۇددى ئالماستەك يارقىن بولسا، نادانلىق ئىجىللىرى بەئەينى گۆشىيىپ تۇرغان قارا تاشقا ئوخشايدۇ.
كىتاب _ لوقمان ھېكىم، كىتاب _ رۇستەم پالۋان، كىتاب _ بەخت قۇشى ئەنقا. بۇ ئاددىي تەسۋىر ئەمەس، بەلكى مەڭگۈلۈك ھەقىقەت !
ئاڭ، قاراش، ئىستىل، پوزىتسىيە، مۇھاكىمە، ئەدەب - ئەخلاق، ئېتىقاد ۋە چارە - تەدبىر جەھەتلەردە بىر قاتار نورمالسىزلىق، ھەتتا بۇزۇلۇش، چىرىش ھادىسىلىرى يۈز بېرىدۇ. بەزىدە ماددىي مەدەنىيەت ۋە مەنىۋى مەدەنىيەتتىكى تەكشىسىزلىك، مەسىلەن، نوقۇل ماددىي تاپاۋەتنى ياكى نوقۇل قانۇنىي جازالاشنى مىقدارى جەھەتتە ئۇتۇق - نەتىجە دەپ قاراش ۋە ئەكس ھالدا بۇ جەھەتتە ئۈمىدسىزلىككە بېرىلىدىغان ئەھۋاللار خېلى كەڭتاشا ھاۋاغا ئايلىنىدۇ. رېئال تۇرمۇشىمىزدا، كىشىلىك مۇناسىۋەتلىرىمىزدە كۆرۈلۈۋاتقان بەزى بىنورمال ئاھۋاللار بىزنى پاكىتقا ئىگە قىلىدۇ، مەسىلەن، ياشلاردىكى يۇقىرى ئىستېمال قىزغىنلىقى، ھۆرمەتسىزلىك، ئوقۇغۇچىلاردىكى ياسانچۇقلۇق، ئويۇن - تاماشىغا بېرىلىپ كېتىپ كۆڭۈل قويۇپ ئوقۇماسلىق، ئوقۇتقۇچىلارغا ئوقۇتۇش، ئىلمىي تەتقىقات سىرتىدىكى كىرىم بېسىمى، ئۇلار دۇچار بولۇۋاتقان ھۆرمەتسىزلىك ۋە كەمسىتىشلەر، نەشرىياتچىلىق قىيىنچىلىقى، نەشر ئەپكارلىرىدىكى ئىقتىسادىي ئۈنۈم قوغلىشىپ سەلبىي خاھىشتىكى باسما بۇيۇملىرىنىڭ يامراپ كېتىشى، دوست تارتىشىشلار، داۋالىنىش قىيىنچىلىقى، " ئېتى ئۇلۇغ، سۇپرىسى قۇرۇق " دورىلارنىڭ كۆپلۈكى، سەھىيە ئەخلاقىدىكى نورمالسىزلىق، ئائىلىلەردىكى ماددىي پاراۋانلىقنى ئۆلچەم قىلىپ قايتا تەشكىللىنىش خاھىشى، كۆپ قىرلىق سىرتقا بېرىلىش ھادىسىلىرى، كىرىم - چىقىم ئالدىدا تەمتىرەپ قېلىش روھىيىتى، ۋەھاكازالار بۇ خىل ئىجتىمائىي ۋە مەنىۋى بۇزۇلۇشنىڭ بىر قىسمى.
قارىغاندا، ماددىي پاراۋانلىق قوغلىشىش، مەنىۋى تۇرمۇشنى تولۇقلاشقا سەل قاراش، ماددىي مەدەنىيەتنى كۆزدە تۇتۇپ ئۆز - ئۆزىنى نەزەردە تۇتالماسلىق، ماددىي مەدەنىيەت رىقابىتىگە ئالاھىدە ئېتىبار بېرىش، ئۇنىڭ نېگىزى بولغان مائارىپ رىقابىتىگە ئاخىرقى ساھە قاتارىدا مۇئامىلە قىلىش، رېئاللىقنى كۆرۈپ، تەجرىبە - ساۋاقلارنى ۋە يىراقنى كۆرەلمەسلىك ھادىسىلىرىنى بىر ۋارقىراپلا ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغاندەك قىلىدۇ. بۇ، ۋاقىتلىقلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان ھادىسە بولۇپ بىر مەزگىل ئەۋجىرەپ كەتسىمۇ، لېكىن بەرىبىر تۈزۈلۈشكە يۈزلىنىدىغان ھادىسە. تارىخ _ ئىككى خىل مەدەنىيەتنى ئارقاق ۋە ئۆرۈش قىلىپ توقۇلىدىغان ئۇزۇن ھېكايە. ئۇنىڭدا يۈز بەرگەن ھادىسىلەرنىڭ ھەممىسى ئۇ مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان ئەبەدىيلىك ئابىدىلىرى بولۇشى ناتايىن.
ئىككى مەدەنىيەت مۇۋازىنىتى ۋە ئىجتىمائىي بەخت
تارىختا مۇئەييەن ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي گۈللىنىش باشلىنىشى بىلەن ئەخلاقىي بۇزۇلۇش يۈز بەرگەن تىپىك مىساللار كۆپ بولغان، مەسىلەن، گۈللەنگەن چۈنچيۇ ( ئەمىنىيە ) دەۋرىدىكى ئەدەب - ئەخلاق چۈشكۈنلىكى كوڭ فۇزىنىڭ ئەخلاق ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك قاراشلىرىنى، چۈ يۈەننىڭ نەزمىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. قەدىمكى گرېتسىيىدىكى ئەخلاقىي كۆڭۈلسىزلىكلەر سوقرات ۋە پلاتوننىڭ ئېتىكا ۋە مائارىپ قاراشلىرىنى شەكىللەندۈرگەن. ئوتتۇرا ئەسىر ئەرەب ئىمپېرىيىسى دەۋرىدىكى مەنىۋى بۇزۇلۇش " مىڭ بىر كېچە " ھېكايىلىرىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. قاراخانىلار خانلىقى دەۋرىدە يېزىلغان داستان "قۇتادغۇبىلىك" تە زاماننىڭ بۇزۇلغانلىقى ھەسرەتلىك مىسرالار بىلەن بايان قىلىنغان. ياۋروپا مەرىپەتچىلىك ھەرىكىتى دەۋرىدىكى ئۇلۇغ مۇتەپەككۇرلارنىڭ بىرى بولغان مونتېسكيۇ ئۆزى غايىۋى جەمئىيەت سۈپىتىدە تەشەببۇس قىلغان بۇرژۇئا جەمئىيىتىدە يۈز بەرگەن مەنىۋى چۈشكۈنلىكتىن پەرياد چەككەن. بۇ نۇقتىنى ماۋ زېدۇڭ " مانا بۇ شۇنداق جاھان " دېگەن مىسراغا يىغىنچاقلىغان.
كىتاب دېڭىزى ۋە غەۋۋاسلىق ماھارىتى
دەۋرىمىزدىكى كىتاب شۇ قەدەر كۆپەيدىكى، ئۇنى رەقەم بىلەن ئىپادىلەشمۇ مۈشكۈل بولدى. ئەمما ھېلىمۇ كىتاب يۈزىگە چىقمىغان بوشلۇقلار ناھايىتى نۇرغۇن. دەرۋەقە، " كىتابنى ئاچسىلا مەنپەئەت بېرىدۇ" ئەمما كىتاب دېڭىزىدا قانداق جاۋاھىرات يىغىدىغان غەۋۋاس بولۇش، بۇ مۇھىم ماھارەت.
كىتابلارنى دېڭىز قىلىۋەتكەن نەرسە ئەسلى مەنبە، ئاساسىي نەزەرىيە، مۇتەپەككۇرانە مۇھاكىمە قىلغۇچى كىتابلارنىڭ كۆپلۈكى بولماستىن، بەلكى تارماقلاتما، يەشمە، ۋەقە بايان، ئىچ پۇشۇقى، قۇراشتۇرما كىتابلارنىڭ كىتاب بازىرىغا كەلكۈندەك كىرىپ كېلىشىدىن بولدى. بۇ ھال ھەر بىر ئەقىل ئىگىسىدىن كىتاب پەرق ئېتىش ۋە كىتاب تاللاش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئېيتىش كېرەككى، ھەقىقىي دانىشمەنلەر كىتابنى ھەممىدىن كۆپ كۆرگەن كىشىلەر بولۇشى ناتايىن، ھەقىقىي ئالىملارمۇ ئەڭ نۇرغۇن كىتاب يازغان كىشىلەر بولۇشىمۇ شەرت ئەمەس. بۇ بىزگە خۇددى سۇغا تاشلانغان نەرسىلەرنىڭ چۆكۈشى ياكى لەيلىشى ماكان ۋە زامان جەھەتتە بىردەك بولمايدىغانلىقىغا ئوخشاش بىر ھەقىقەتنى، يەنى كىتابلار بىر قانچە سىزىق ۋە قاتلام، تۈر ۋە قىممەتكە بۆلۈنىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرىدۇ.
كىتاب ئوقۇغۇچى كىشى ئۈچۈن، ئومۇمەن ۋەزىيەت ۋە سىياسەتكە ئائىت كىتاب - ماتېرىياللاردىن تاشقىرى، ئۈچ خىل كىتاب ئوقۇش تەۋسىيە قىلىنىدۇ :
ئىككىنچى، بىلىم قۇرۇلمىسىنى بېيىتقۇچى كىتابلار. بۇ خۇددى ئاۋىئاماتكىغا يانداش يۈرگەن پاراخوت - كېمىلەرگە ئوخشاش ئالاقىدار ئوبيېكتلاردىن بىلىم ۋە ئۇچۇر بېغىشلىغۇچى كىتابلار بولۇپ، ئاساسىي بىلىم كىتابلىرىنىڭ تاشقى پوستىنى تەشكىل قىلىدۇ.
مېنىڭچە، كىتابلارنى تاللاپ كۆرۈش بىلەن ئۇدۇل كەلگىنىچە كۆرۈش، قاتلام، نۇقتا، چەمبەر تۈزۈلمىسىگە ئايرىپ كۆرۈش بىلەن خالىغانچە كۆرۈشنىڭ كىتاب كۆرگۈچىگە بېرىدىغان تەسىرى، بولۇپمۇ نەچچە ئون يىلدا مۇنتىزم ئوقۇتۇپ ئىختىساس ئىگىلىرىنى تەربىيىلەپ چىقىشقا سېلىشتۇرغاندا ھاسىل قىلىدىغان ئۈنۈمى ئوخشاش بولمايدۇ.
كىتاب كۆرۈش ئېغىر زېھنىي ئەمگەك، شۇنىڭدەك يەنە كۆڭۈللۈك ساياھەت. ھەر خىل كىتابلارغا بولغان كىتاب كۆرۈش تەلىپى ۋە ئۇسۇلى بىردەك بولمايدۇ. بىر قۇر كۆرۈپ قويىدىغان، مەلۇم باب ۋە سەھىپىلىرىنى تاللاپ كۆرىدىغان، تەپسىلىي كۆرىدىغان، تەكرار كۆرىدىغان كىتابلار بولىدۇ. بەزى كىتابلارنىڭ پەقەت مۇندەرىجىلىرىنى ۋاراقلاپلا، ئۇنىڭ ئاپتورىنىڭ بىلىم قۇرۇلمىسىنى نەزەردە تۇتۇپ قويۇپ قويۇلىدۇ. ئومۇمەن تەپسىلىي ۋە تەكرار كۆرۈلىدىغان كىتابلار ئۈچۈن مەخسۇس ۋاقىت، قەلەم - خاتىرە ھازىرلىنىدۇ. ئۇنداق كىتابلارنىڭ بىر قانچىسىنى بىر يۈرۈش قىلىپ، سىستېمىلىق كۆرگەن ياخشى. شەخسەن مەن بۇنداق كىتابلارنى رەڭدار قەلەم بىلەن خەت، بەلگە، سىزىق قويۇپ بويىۋېتىشنى ياخشى كۆرىمەن، ئۇنىڭدىن بىلىم، ئىلھام ۋە كۆچمە تەسەۋۋۇرغا ئىگە بولىمەن، بۇ خۇددى يالقۇندىن ئوت تۇتاشتۇرغاندەك بىر ئىش بۇ خىل كىتابلاردا چۈشىنىشلىك بولمىغان ئاتالغۇ، مۇھاكىمە ۋە تەبىرلەرنىڭ ئۇچرىشى ناھايىتى ياخشى ئەھۋال. بۇ، كىتاب كۆرگۈچىنىڭ ئۆزىدە يوق يېڭى بىلىمگە دۇچ كېلىشى بولۇپ، بۇنداق ئەھۋالدا لۇغەت - قوللانمىلارنىڭ ياردىمى بىلەن بۇ بىلىمنى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىش لازىم. سەن ھەمىشە ئاممىباب، گېزىت سەۋىيىسىدىكى چۈشىنىشلىك ماتېرىياللارنى ياخشى كۆرسەڭ مەڭگۈ ئۆز ئىزىڭغا سەكرەپ قېلىۋېرىسەن. مېنىڭچە، تۈگمەنگەن ئوخشاش خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولۇپ قېلىش ياخشى ئەھۋال ئەمەس، لۇغەت ئاختۇرۇشقا مەجبۇر بولغىنىڭدا ھورۇنلۇق بىلەن كايىماي يېڭى بىر بالداق كۆتۈرۈلۈش ئالدىدا تۇرغاندەك روھلان !
مۇئەييەن مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئىگە بىر زىيالىي ئۈچۈن كىتاب ئوقۇش ئالدىدا » ئېھتىمال مېنىڭ خاتا بولۇشى مۇمكىن «دېگەن قاراشتا بولۇشنىڭ پايدىسى ناھايىتى چوڭ بولىدۇ. ئەكسى ھالدا ئوقۇغاندا ئۇ كىتابتىن ھېچنەرسە يۇقماسلىقى، ھەتتا » بۇ ئەرزىمەس ئەسەر ئىكەن « دېگەن قاراش تۇغۇلۇشى مۇمكىن.
كىتاب مەدەنىيىتى ۋە مىللەتنىڭ مەنىۋى قىياپىتى
كىتاب ئوقۇش مەقسەت ئەمەس، ۋاسىتە. بارلىق تەلىم - تەربىيىنىڭ تۈپ مەقسىتىگە ئوخشاشلا، كىتاب ئوقۇشتىكى مەقسەتمۇ مۇستەقىل تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارىنى يۈكسەلدۈرۈشتىن ئىبارەت. تەپەككۇر ئىقتىدارىنىڭ ئومۇمىيۈزلىك يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى مىللەتنىڭ مەنىۋى قىياپىتىنى تۈزەش ۋە يۈكسەلدۈرۈشنىڭ ئاساسلىق بىر ھالقىسى.
شۇنى ئېنىق ئېيتىش كېرەككى، كىتاب ئوقۇشتىن مەقسەت نوقۇل ئالىم بولۇش ئەمەس. مۇھىمى ھەقىقىي ئادەم بولۇش بولۇپ، بۇنى ئومۇمىي خەلققە كۆتۈرۈپ ئېيتقاندا، پۈتۈن مىللەتنىڭ بىلىملىك، روھىي دۇنياسى باي يېڭى ئەۋلادلىرىنى يېتىلدۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ، شەخسنىڭ كىتاب ئوقۇشى، ئائىلىلەرنىڭ كىتاب زاپىسىغا ئىگە بولۇشى، مەكتەپلەرنىڭ كىتاب تەربىيىسى ۋە نەشرىياتلارنىڭ كىتاب چىقىرىشى قاتارلىق بىر قانچە تەرەپنىڭ ئورتاق مەقسەت ۋە غايىدە پائال ماسلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
6- ئۆكتەبىر
6 - ئۆكتەبىر / 6 - ئوغۇز، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 279. (كەبىسە يىللاردا 280.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 86 كۈندۇر.
كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى
نەشرىياتچىلىق مىللەتنىڭ مەنىۋى قىياپىتى ۋە كامالىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتە غايەت مۇھىم " مەنىۋى رىزىق دەرگاھى " ! گېزىت - ژۇرنال، نەشرىيات مۇھەررىرلىرى مىللىي مەدەنىيەت بىناكارلىقىنىڭ مۇقەددەس بۇرچ ئۆتەيدىغان ئىنژېنېرلىرى. ئۇلار خۇددى دىن قىسسىلىرىدە سۆزلەنگەن مالائىكىلەردەك يىراقنى كۆرەرلىككە، تەخىرسىز ۋاقىت قارىشىغا ۋە مۇقەددەس پاكلىققا، دانىشمەنلەردەك خەلققە، ئەقىلگە، بىلىمگە، ھەقىقەتكە بولغان ئوتلۇق مۇھەببەتكە، بىناكارلاردەك قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرىنى تاللاش، ئورۇنلاشتۇرۇش، نۇرلاندۇرۇش ئىقتىدارىغا، گېئولوگلاردەك جاپا چېكىپ بايلىق ئىزدەپ تېپىش روھىغا ئىگە بولىدىكەن، خەلقىمىزنىڭ " مەنىۋى رىزىق دەرگاھى " پىداكار تۆھپىكارلار سارىيىغا ئايلىنىدۇ.
نەشرىياتچىلىق خەلق تارىخىدا مىڭ يىللار مەدھىيىلىنىدىغان ياكى ھەسرەتلىنىدىغان ھالقىلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇ ئادەتتىكى فېرما ياكى سودا شىركىتى ئەمەس، خەلقىمىز تارىخىدا خەتتاتلار بىر قانچە ئابىدە ۋە تۇرپان تېكىستلىرىنى يېزىپ قالدۇرمىغان بولسا، يۈزلىگەن دىۋانلارنى كۆچۈرۈپ قالدۇرمىغان بولسا بىز قايسى يۇلتۇزلار بىلەن مەدەنىيەت ئاسمىنىمىزنى يورۇتقان بولاتتۇق ! ؟
نەشر ئەپكار _ ئىستراتېگىيىلىك بىناكارلىق. ئۇ ئۇل ئاساس، نۇقتا، دائىرە، ئىچكى - سىرتقى چەمبەرنى پەرقلىق ھەم ئەتراپلىق پىلانلاشنى تەلەپ قىلىدۇ. نەشر ئەپكار _ مىللىي مەدەنىيەتكە تارىخىي خاراكتېرلىك قان ئىشلەپچىقارغۇچى ئورگان.
خاتىمە
بازار ئىگىلىكىگە يۈزلىنىش مەدەنىيەت، مائارىپ، كىتاب ئوقۇش ۋە ئىلىم - پەننىڭ ئەرزىمەسلىكىنى كۆرسەتمەيدۇ، ئەھۋال دەل ئۇنىڭ ئەكسىچىدۇر، بىزنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى مەدەنىيەتتە، ئىقتىسادىي ۋە كىتابىي بايلىقتا زامانىۋىي سەۋىيىگە كۆتۈرۈلۈشىمىزنى تەقەززا قىلىدۇ. باھار ئۆزى شامال ئەمەس، ئەمما باھار شامال بىلەن كېلىدۇ. يېڭى شەيئىلەر تولا ھاللاردا ئۆزىنىڭ دەبدەبىسى ۋە چاڭ - توزانلىرى تەرىپىدىن روشەن كۆرۈنمەيدۇ. ھازىرقى بىر مەزگىللىك ھودۇقۇشمۇ شۇنداق.
كىتاب _ ئىنسانىيەت ئۆز قولى بىلەن بىنا قىلغان ھەقىقىي ۋە بىردىنبىر ئەلئېھرام. ئۇ ھەممىنى، پۈتكۈل ماھىيەت ۋە ھادىسىلەرنى ئۆزىگە جۇغلىغان. كىتابقا تەڭ كېلىدىغان ئىنسانىيەت جۇغلىغان ئىككىنچى بىر خەزىنە مەۋجۇت ئەمەس ! بۇنىڭدىن خەۋەرسىزلىك كىشىلىك دۇنياسىدا تېڭىرقاپ يۈرۈشتىن باشقا نەرسە ئەمەس !
ئۆز-ئارا ئالماشماس بەلگە (ئېن ئەف ت)
ئۆز-ئارا ئالماشماس بەلگە (باشقا نامى: ئېن ئەف ت، ياكى NFT؛ نايىپ بەلگە، ئالماشماس بەلگە، ئالماشماس توكېن؛ ئېنگلىزچە: Non-fungible token) بۈلەكچە زەنجىردە ساقلىندىغان، مەلۇم بىر خىل ماددى ياكى رەقەملىك مۈلۈك بىلەن باغلىنىشى بار، ھېساپ تارىخنى خاتىرلەيدىغان سىمۋوللۇق بەلگىدۇر. ئۆز-ئارا ئالماشماس بەلگە شىفىرلىق پۇللاردىن پەرىقلىندۇ. ئالماشماس بەلگىنىڭ ئىگىسى بۈلەكچە زەنجىرىدە خاتىرلىندۇ. بەلگىنىڭ ئىگىسى ئىگىدارچىلىقنى باشقىلارغا يۆتكەپ بېرەلەيدۇ. شۇڭىلاشقا ئۆزا-ئارا ئالماشماس بەلگنى بەلگىلەنگەن رەقەملىك پۇل ئاكسىيە بازارلىرىدا ياكى ئۆزىنىڭ خۇسۇسىي ئاكسىيە بازىرىدا ئېلىپ ساتقىلى بولىدۇ. ھازىر ئۆز-ئارا ئالماشماس بەلگىنى كۆپىنچە ھالدا ئارتىستلار، مۇزىكانتلار، رەسساملار، خەير-ساخاۋەت ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىغانلار، ۋە باشقلار مەبلەغ توپلاش، ئەقلىي مال مۈلۈك ھوقوقۇنى قوغداش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. ئۆز-ئارا ئالماشماش بەلگىنىڭ پۈتۈن ھاياتىدا پەقەت ۋە پەقەت بىرلا كىملىكى بولىدۇ. شۇڭىلاشقا ئۇنى ئۆز-ئارا ئالماشماس دەپ ئاتايمىز. لېكىن بىت تەڭگىسىگە ئوخشايدىغان شىفىرلىق پۇللارنىڭ كىملىكنى مەلۇق ۋاقىتقا كەلگەندە ئالماشتۇرغىلى ياكى ئۆزگەرتىكىلى بولىدۇ. بۇ ئىككىسنىڭ تۈپ پەرقى.
ئابدۇراخمان قاھار
يازغۇچى ئابدۇراخمان قاھار 1936 - يىلى 1 ـ ئايدا غۇلجا شەھىرىنىڭ بينىكسىك مەھەللىسىدە قول ھۈنەرۋەن ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپ تەربىيىسىنى غۇلجا شەھىرىدە ئالغان. 1953 - يىلدىن 1956 - يىلىغىچە سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ تىل - ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۈرۈمچى ۋە غۇلجىلاردا مائارىپ ساھەسىدە ئىشلىگەن، كېيىن ئىلى پېداگوگىكا ئىنىستىتوتى تىل - ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا يۆتكىلىپ ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان، تىل - ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا يۆتكىلىپ ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان، 1989 - يىل 7 - ئايدىن تارتىپ شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ كەسپىي يازغۇچىسى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.
دۆربىلجىن ناھىيىسى
دۆربىلجىن ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن تارباغاتاي ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. دۆربىلجىننىڭ يەر مايدانى 9،092 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 200،000.
ئابدۇراخمان قاھار
ئابدۇراخمان قاھار ئەدەبىيات ساھەسىگە 50 - يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن كىرىپ كەلگەن ۋە شۇ يىللاردا بىر قېتىم شېئىرلارنى يېزىپ ئېلان قىلدۇرغان. كېينچە، ئۇ مەخسۇس پروزا ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، >ئانا ۋەسىيىتى<، >ئەمەت ھاجى<، >دېھقان سازەندە< قاتارلىق ھېكايىلارنى يازغان، 70 - يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدىن تارتىپ بىر تۈركۈم يىرىك ئەسەرلەرنى ئىجاد قىلىپ، پروزىچىلىق ساھەسىدە خېلى چوڭ نەتىجىلەرگە ئېرىشكەن. ئۇنىڭ ئىككى توملۇق >ئېلى دولقۇنلىرى<، >ھايات سىرى< رومانلىرى؛ >كەچۈر، مېنى نازاكەت<، >بەخت<، >ئاھ، ياشلىقىم< پوۋېستلىرى ئۇيغۇر بۈگۈنكى زامان ئەدەبىياتىدا خېلى مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان، كىتابخانلارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشكەن ئەسەرلەر ھېسابلىنىدۇ.
ئابدۇراخمان قاھارنىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن >ئىلى دولقۇنلىرى< (ئىككى قىسىم، 1985 -، 1987 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق رومانى، >ھايات سىرى< (1993 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق رومانى، >كەچۈر، مېنى نازاكەت< (1992 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)، >ئاھ، ياشلىقىم< (1993 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق پوۋېستلار توپلاملىرى، >ۋاپا< (1992 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق ھېكايىلار توپلىمى، >كۆڭۈل< (1995 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق رومانى قاتارلىقلار بار.
دۆربىلجىن ناھىيىسى
جۇغراپىيە
دۆربىلجىب ناھىيىسى جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ غەربىي شىمال چېتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقى تەرىپى قۇبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرىپى چۆچەك شەھىرى بىلەن، جەنۇبى تەرىپى تولى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالى تەرىپى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 104 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 123 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 87 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 8874 كۋادرات كىلومېتىر. ئۇنىڭغا 1 بازار، 10 يېزا، 147 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 9 - شى مەمۇرىيىتى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق 6 تۇەن - مەيدان بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 581 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 174 مىڭ 200. بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار 33.59% نى، ئۇيغۇرلار 4.15%  نى، خەنزۇلار 54.56% نى، باشقا مىللەتلەر  7.70% نى تەشكىل قىلىدۇ.     ئۇنىڭ يەر تۈزۈلۈشى: شەرقىي شىمالى ئېگىز، غەربىي جەنۇبى پەس، ئۈچ تەرىپى تاغ بىلەن ئورالغان، شىمال تەرىپى ئوچۇقچۇلۇق. تاغلىق رايون 54.1% نى تۈزلەڭلىك 45.9% نى ئىگىلەيدۇ. 34 دەرياسى، 55  بۇلىقى بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 1 مىليارد 450 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ساستى سۈيى مىقدارى 380  مىليون كۇب مېتىر، ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، غۇلجا، دۇغداق، ئارقار، قوڭۇر ئېيىق، سۈلەيسۈن، ئۇلار قاتارلىقلار بار. دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن سۇغىگۈل، ئالقۇت، يۇمران بۇغا مۇڭگۈزى، ئالبىزىيە دەرىخى، رەۋەن، چۈچۈك بۇيا، قانتېپەر، پاقا يوپۇرماق، مامكاپ قاتارلىقلار بار. بايقالغان بايلىقىدىن كۆمۈر، ھاك تاش، مانگان، گاۋلىن توپىسى، سىڭىر تاش، ئالتۇن، گرانىت، مەرمەر، سۇكىرىستالى، سۈزۈك كالتىست، مانگان، مولىبدىن، ئارسىن قاتارلىقلار بار.  بۇ ناھىيە مۆتىدىل بەلۋاغ ئىككىنچى دەرىجىلىك قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 5.6℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى -42.6℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2835.3 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 2892.6℃، قىروسىز مەزگىل  149 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 271.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پايغا ئايلىنىش مىقدارى 1794.6 مىللىمېتىر.   دۆربىلجىن ناھىيىسى يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيە قاتارىغا كىرىدۇ. ھازىر 57 مىڭ گېكتار (855 مىڭ مو) تېرىلغۇ يېرى، 10 مىڭ 500 گېكتار (158 مىڭ مو) ئورمانلىقى، 699 مڭ 500 گېكتار (10 مىليون 924 مىڭ 500 مو) ئوتلىقى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، ئارپا، ماش - پۇرچاق، قىچا، ئاپتاپپەرەس، قىزىلچا، زاراڭزا، قۇلماق، كۆكتات، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا يايلاقتا بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، تۆگە قاتارلىقلار ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، سېمونت ئىشلەش، گىلەمچىلىك، كۆن - خۇرۇم ئىشلەش، دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى رېمونتچىلىقى، ھاراق ئىشلەش، شېكەر ئىشلەش، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  بۇ ناھىيىنىڭ مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ئۆلكە تاشيولى 221 - لىنىيىسى ئۇنىڭ ناھىيە ئىچىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە بىلەن يېزىلارنى ئۈچ غول تاشيول تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. 6000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلغان.
ئابدۇراخمان قاھار
ئابدۇراخمان قاھار ھازىر 2 - دەرىجىلىك كەسپىي يازغۇچى، جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى.