cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇرتىلنىڭ ئەپسانىسى ۋە رىياللىقى
ھەرقانداق ئىنساننىڭ تىل ھەققىدىكى تۇغما ئالاھىدىكى ئوخشاش. چۈنكى تىل قايسى مىللەت بولۇشىدىن قەتئى نەزەر ئىنساننىڭ سول مىڭىسىدە بىر تەرەپ بولىدۇ. ئەمدى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ يات تىل تاۋۇشلىرىنى ئاسان تەلەپپۇز قىلالىشىغا كەلسەك، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ناخشا مۇزىكىغا ئالاھىدە ھېرىسمەنلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى تىلنىڭ تاۋۇش قىسمىنى سول مىڭە بىر تەرەپ قىلغان بىلەن جۈملىگە ۋە سۆز بېرىكمىسىگە تەۋە رېتىم قىسىمىنى ئوڭ مىڭە بىر تەرەپ قىلىدۇ. ئوڭ مىڭە مۇزىكىغا، رېتىمغا مەسئۇل بولغاچقا مۇزىكىغا ھېرىس كىشىلەر باشقىلارنى ئاسان دورىيالايدۇ. مۇرادىل ئىسىملىك كىنو ئارتىسىمىزنىڭ ئون خىلغا يېقىن يات تىلنى "سۆزلەپ" مەشرەپتە كىشىلەرنىڭ ئالقىشىغا سازاۋەر بولۇشى شۇ سەۋەپتىن. ئۇ كىشى ئارتىست بولغاچ ئاۋاز-مۇزىكىغا ئالاھىدە سەزگۈر، شۇ سەۋەپتىن نەچچە خىل يات تىلنى دوراپ چىقالىغان. مەنچە يەنە بىر ئامىل ئۇيغۇر بالىرىنىڭ كىچىكىدىن ئەرەب تىلىدىكى ئايەتلەرنى ئاڭلاپ چوڭ بولىشى ۋە دوراپ يادلىشىمۇ ئۇلارنىڭ تەلەپپۇز ئورگانلىرىنىڭ يات تاۋۇشلارنى تەلەپپۇز قىلىشقا كىچىكىدىن ماسلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇشى مۇمكىن. بۇندىن باشقا ئۇيغۇرلارنىڭ يات تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارىنىڭ باشقالارنى بېسىپ چۈشىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغانغا ئىلمىي ئاساس يوق. باشقا ئەپسانلەر ئېسىمگە سېلىنسا يەنە يېزىشىم مۇمكىن.
ئالدىنقى: يات تىلدا شىئېر يازغىلى بولامدۇ؟
كـىيىنكى: ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىنىڭ پىشكەللىكلىرى
سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى
سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى‎ بولسا شىنجاڭ دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى‎نىڭ 1،503،097 نوپۇسىبار، 77،129 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 44.01°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 87°19.
جۇغراپىيە
سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى تەڭرىتاغنىڭ شىمالىغا، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقتە قۇمۇل ۋىليىتى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبتا ئۈرۈمچى شەھىرى، تۇرپان ۋىلايىتى، بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن، غەربتە شىخەنزە شەھىرى، تارباغاتاي ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدا ئالتاي ۋىلايىتى بىلەن، شەرقىي شىمالىدا موڭغۇلىيە بىلەن (چېگرالىنىيىسى 193 كىلومېتىر كېلىدۇ) تۇتىشىدۇ. شەرقىتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 541 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 285 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 77 مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر. ئوبلاست مەركىزىي بولغان سانجى شەھىرى ئۈرۈمچى شەھىرىگە 35 كىلومېتىر كېلىدۇ. تەۋەسىدە ئۈچ شەھەر، بەش ناھىيە(يەنى سانجى شەھىرى، مىچۈەن شەھىرى، قۇتۇبى ناھىيىسى، ماناس ناھىيىسى، گۇچۇڭ ناھىيىسى، فۇكاڭ ناھىيىسى، فۇكاڭ شەھىرى، جىمسار ناھىيىسى، مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى بار. ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ يېزا ئىگىلىك 6 - شى شتابى ۋە يېزا ئىگىلىك، 6 -، 8 - شىسىنىڭ 24 تۇەنى جايلاشقان.
تارىخ
سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە جېگو، بىلو قاتارلىق 13 دۆلەتنىڭ يېرى، شۇنىڭدەك ئۇيسۇنلارنىڭ شەرقىي چېگرىسى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قۇرۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلىپىدە جۇڭغارلارنىڭ يايلىقى بولغان. شىنجاڭ ئۆلكە بولۇپ قۇرۇلغاندىن كېيىن ئۈرۈمچىگە قارىغان.
نۇپوس ئىستاتىستىكا
1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىليون 487 - مىڭ 900 بولۇپ، بۇنىڭ ئچىدە خۇيزۇلار %11.29 ، خەنزۇرلار 75.72، باشقا مىللەتلەر %12.9599  نى ئىگىلەيدۇ.
ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ
ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﻳﺎﻛﻰ ﺳﻮﻏﺪﯨﻴﺎﻧﻼﺭ ۋەيا سوغداقلار - ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﻘﻰ ﺋﯩﺮﺍﻥ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﺳﻰ. ﺑﯘ ﺧﻪﻟﻖ ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 4- 5- ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﯨﻦ ﻣﯩﻼﺩﻯ 10- ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﯩﭽﻪ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻲ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ، ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 2- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﺋﯧﭽﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ ﺳﻮﺩﯨﺴﯩﺪﺍ ﺑﻪﻙ ﺋﺎﻛﺘﯩﭗ ﯞﺍﺳﺘﯩﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ. ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﮔﺮﯦﻚ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻼﻧﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﻣﺎﯞەﺭﺍﺋﯘﻧﻨﻪﮬﺮﯨﺪە ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ. ﺋﻪﺭﻩﭖ ﯞﻩ ﺋﯩﺮﺍﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻳﯧﺰﯨﺸﯩﭽﻪ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺯﻩﺭﻩﭘﺸﺎﻥ ﯞﺍﺩﯨﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺩﻩﺭﻳﺎ ﯞﺍﺩﯨﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﯩﺪﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ. ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ ﻣﻪﮬﻤﯘﺩ ﻗﻪﺷﻘﯩﺮﯨﻨﯩﯔ <<ﺩﯨﯟﺍﻧﯘ ﻟﯘﻏﻪﺗﯩﺖ ﺗﯘﺭﻙ>>ﺗﻪ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﯩﺸﯩﭽﻪ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺗﻮﭘﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﻯ ﺑﯘﺧﺎﺭﺍ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﻪﻣﻪﺭﻗﻪﻧﺪ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﺋﯘ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﺍ (9- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ) ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺑﺎﻻ ﺳﺎﻏﯘﻥ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﻐﺎ ﻛﻮﭼﯘﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯘﻻﺭ ﺗﯘﺭﻙ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﭖ -ﺋﺎﺩﯨﺘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺧﯩﻞ ﺗﯩﻠﺪﺍ (ﺳﻮﻏﺪﯨﭽﻪ ﯞﻩ ﺗﯘﺭﻛﭽﻪ ﺗﯩﻠﻼﺭﺩﺍ) ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﺳﻮﺯﻟﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﯘﺭﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪﺭ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺳﻮﻏﺪﺍﻕ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ.
ﻳﯩﻐﯩﭗ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﻰ ﭼﯧﮕﺮﯨﺴﻰ ﺗﻮﻣﯘﺭ ﻗﺎﭘﻘﺎ (ﺑﻮﺯﻏﺎﻝ ﺋﻮﺗﻜﯩﻠﻰ) ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﺋﻮﺗﻜﻪﻟﻨﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﺪﺍ ﺗﯘﺧﺎﺭﻻﺭ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ. ﻏﻪﺭﺑﯩﺪﻩ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ، ﺋﺎﻣﯘ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺗﻮﯞﻩﻧﻜﻰ ﺋﯧﻘﯩﻤﯩﺪﺍ ﻳﺎﺷﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺧﺎﺭﻩﺯﯨﻤﻠﯩﻜﻠﻪﺭﮔﻪ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺧﻮﺷﻨﺎ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯘﻻﺭﻣﯘ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﯩﺮﺍﻥ ﺧﻪﻗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﯩﺪﻯ. ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﭼﯩﮕﺮﯨﺴﻰ ﺳﯩﺮ ﺩﻩﺭﻳﺎ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﻗﺎﻧﻘﯩﻠﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ(ﺑﯘﻻﺭ ﺗﯘﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﺍ ﺳﻮﺯﻟﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﻮﭼﻤﻪﻥ ﺧﻪﻟﻖ) ﺧﻮﺷﻨﺎ ﺋﯩﺪﻯ، ﺷﻪﺭﻗﺘﻪ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﭘﻪﺭﻏﺎﻧﯩﮕﻪ ﭼﯩﮕﺮﯨﺪﺍﺵ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﻣﺎﻛﺎﻧﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ. ﺑﯘﻧﺪﯨﻦ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﻯ، ﺧﯘﺩﺩﻯ <<ﺩﯨﯟﺍﻧﯘ ﻟﯘﻏﻪﺗﯩﺖ ﺗﯘﺭﻙ>> ﯞﻩ <<ﮬﯘﺩﯗﺩﯗﻟﺌﺎﻟﻪﻡ>>ﺩﻩ ﺯﯨﻜﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﺪﻩﻙ، ﺑﺎﺷﺒﺎﻟﯩﻖ ﯞﻩ ﺗﯘﺭﭘﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ 5 ﻛﻪﻧﺘﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻳﻪﺗﺘﻪ ﺳﯘ، ﺗﯩﻴﺎﻧﺸﺎﻧﻨﯩﯔ ﮬﻪﺭ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻮﺗﻜﻪﻟﻠﯩﺮﻯ، ﻟﻮﭘﻨﯘﺭ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ، ﺧﯧﺸﻰ ﺑﻮﻟﯩﻜﻰ(ﻛﺎﺭﯨﺪﻭﺭﻯ) ﯞﻩ ﺗﺎﯓ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﭘﺎﻳﺘﻪﺧﺘﻰ ﭼﺎﯕﺌﻪﻧﺪﯨﻤﯘ ﺳﻮﻏﺪﻯ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻛﻪﻧﺘﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ، ﺑﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻟﻮﭘﻨﯘﺭ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﻮﻏﺪﻯ ﻛﻪﻧﺘﻰ ﺑﻪﻙ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻣﯩﻼﺩﻯ 7- 8- ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ ﺳﻮﻏﺪﻯ ﻛﻪﻧﺘﻠﯩﺮﻯ ﮬﻪﺭ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭﻏﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻣﻪﻟﯘﻡ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﯘﻣﯩﻴﻪ ﮬﻮﻗﯘﻗﯩﺪﯨﻦ ﭘﺎﻳﺪﯨﻼﻧﻐﺎﻥ. ﻗﻪﺩﯨﻤﻘﻰ ﭘﺎﺭﺱ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻰ ﺩﺍﺭﺍ (ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 496- 52- ﻳﯩﻠﻼﺭ) ﺋﻮﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﺗﯧﺸﯩﺪﺍ ﺋﻮﺯﯨﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﺎﺭﻩﺯﯨﻤﻠﯩﻜﻠﻪﺭﻧﯩﻤﯘ ﺳﺎﻧﺎﭖ ﺋﻮﺗﯩﺪﯗ. ﺩﺍﺭﺍﻧﯩﯔ ﭘﯧﺮﺳﯩﭙﻮﻟﺪﯨﻜﻰ ﻗﻪﯞﺭﯨﺴﯩﮕﻪ ﺳﯩﺰﯨﻠﻐﺎﻥ ﺋﻮﻳﻤﺎ ﺭﻩﺳﯩﻤﻠﻪﺭﺩﯨﻤﯘ ﺧﺎﺭﻩﺯﯨﻤﻠﯩﻜﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺭﻩﺳﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ. ﻛﯩﺴﯩﺮﻛﯩﺴﻨﯩﯔ ﮔﺮﯦﺘﺴﯩﻴﯩﮕﻪ ﻳﯘﺭﯗﺵ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻗﻮﺷﯘﻧﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻤﯘ ﺧﺎﺭﻩﺯﯨﻢ ﯞﻩ ﺳﻮﻏﺪﻯ ﺋﻪﺗﺮﻩﺗﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 2- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ، ﮬﻮﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯘﭼﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﻏﺎ ﻛﯧﻠﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺳﯩﻴﺎﺳﻰ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﮬﻮﻧﻼﺭﻏﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﺎﯕﻘﯩﻠﯩﻼﺭ ﻗﺎﺭﻣﯩﻘﯩﻐﺎ ﺋﻮﺗﺘﻰ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﮔﺮﯦﻚ ﺑﺎﻛﺘﯩﺮﯨﻴﻪ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﺎﻏﺪﯗﺭﯗﭖ ﻛﻮﺷﺎﻥ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ﻳﺎﯞﭼﯩﻼﺭ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﯩﺪﻩ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺑﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺗﯘﺭﻛﻤﻪﻧﯩﺴﺘﺎﻥ ﺗﯧﺮﯨﺘﻮﺭﯨﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺭﺷﺎﻛﯩﺪﯨﻼﺭ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ (ﺑﯘ ﺳﯘﻻﻟﻪ ﺧﻪﻧﺰﯗ ﺗﺎﺭﯨﺨﻨﺎﻣﯩﻠﯩﺮﯨﺪﺍ «ﺋﻪﻧﺸﻰ 安息 ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ» ﺩﯨﻴﯩﻠﯩﺪﯗ، ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ «ﺋﻪﻧﺸﻰ» ﺩﯨﮕﻪﻥ ﺳﻮﺯ ﺑﯘ ﺳﯘﻻﻟﯩﻨﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﯩﺴﻤﻰ <«ﺋﻪﻧﺴﺎﻙ» ﺩﯨﮕﻪﻥ ﺳﻮﺯﺩﯨﻦ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ)ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺧﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﺎﺭﺷﺎﻛﯩﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻰ ﻣﯧﺘﺮﯨﺪﺍﺕ 2- (ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﯞﺍﻟﻘﻰ 87- 124- ﻳﯩﻠﻼﺭ)ﻏﻪﺭﯨﺒﺘﻪ ﺭﯨﻢ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﯩﺴﻰ، ﺷﻪﺭﻗﺘﻪ ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺧﻪﻥ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯨﭙﻠﻮﻣﺎﺗﯩﻚ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺕ ﺋﻮﺭﻧﯩﺘﯩﭗ، ﮬﻪﺭ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﻪﻟﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﯘﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬ ﺋﯩﺪﻯ. ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺑﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺧﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﺪﻯ ﯞﻩ ﺟﯘﯕﮕﻮﻏﺎ ﺑﺎﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻮﺗﻜﻪﻟﺪﻩ ﺗﯘﺭﺍﺗﺘﻰ. ﺷﯘﯕﺎ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﺘﻪ ﺋﯧﭽﯩﻠﻐﺎﻥ ﺩﻩﯞﺭﺩﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭘﻼ ﺑﯘ ﻳﻮﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﯟﺍﺳﺘﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﺘﻪ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.
ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ 5- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﺟﯘﺭﺟﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯧﺴﯩﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﯞﭼﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯧﻔﺘﺎﻟﯩﺘﻼﺭ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﺑﺪﺍﻟﻼﺭ (ﺑﯘﻻﺭ ﺋﺎﻕ ﮬﯘﻧﻼﺭ ﺩﻩﭘﻤﯘ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯗ، ﺋﻪﺭﻩﭘﻠﻪﺭ ﺑﯘﻻﺭﻧﻰ ﺧﻪﺗﺘﺎﻟﻼﺭ ﺩﻩﻳﺪﯗ. ﺧﻪﻧﺰﯗ ﺗﺎﺭﯨﺨﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﯘﻻﺭ ﻳﻪﻧﺪﺍﻻﺭ ﺩﯨﮕﻪﻥ ﻧﺎﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ) ﻛﻮﺷﺎﻥ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺷﯘﻻﺭﻏﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻳﺎﺷﯩﺪﻯ. ﻣﯩﻼﺩﻯ 563- 567- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﺋﯧﻔﺘﺎﻟﯩﺘﻼﺭ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻛﻮﻙ ﺗﯘﺭﻙ ﺩﻭﻟﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻳﻮﻗﯩﺘﯩﻠﺪﻯ. ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭﻩﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﺍ ﻛﻮﭼﻤﻪﻥ ﺋﯩﺮﺍﻥ ﻗﻪﺑﯩﻠﯩﻠﻰ ﻗﺎﻟﻤﯩﺪﻯ. ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻕ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻛﻪﭼﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﻛﻮﻙ ﺗﯘﺭﻛﻠﻪﺭ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﻮﺗﺘﻰ. ﺋﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﻛﻮﻙ ﺗﯘﺭﻙ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺯﯨﻤﯩﻨﻰ ﻣﯘﯕﻐﯘﻝ ﭼﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﭖ ﯞﻩ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﻛﻰ ﯞﯨﺰﺍﻧﺘﯩﻴﻪﮔﻪ ﺳﻮﺯﯗﻻﺗﺘﻰ، ﺑﯘ ﮬﺎﻝ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺳﻮﺩﺍ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﻛﻪﯓ ﻳﻮﻝ ﺋﯧﭽﯩﭗ ﺑﻪﺭﺩﻯ. ﻛﻮﻙ ﺗﯘﺭﻙ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺗﺎﯓ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﻮﺷﯘﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺗﺎﯓ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﻮﺗﺘﻰ. ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺋﯩﺘﯩﺒﺎﺭﻩﻥ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺪﺍ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﺯﮔﯩﻞ ﺋﻪﺭﻩﭖ ﯞﻩ ﭘﺎﺭﺱ ﮬﻮﻛﯘﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﺎﺳﺘﯩﺪﺍ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﮬﯩﺴﺎﺑﻘﺎ ﺋﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺟﯘﯕﮕﯘ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﻼﺭ (ﻗﺎﺭﺍ ﺧﺎﻧﯩﻼﺭ، ﮔﻮﺭﺧﺎﻧﻼﺭ، ﯞﻩ ﻣﻮﯕﻐﯘﻝ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﯩﺴﻰ) ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﯩﺪﻩ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﻟﺪﻯ. ﻣﯘﺷﯘ ﻧﯘﻗﺘﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ، ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭﻣﯘ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﯩﺘﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮬﯩﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
Lil
Lil bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Lilning 226,800 nopusibar, 39.51 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.37°, xariki uzunluk 3°30.
راۋالپىندى
left|thumb|350px|راۋالپىندى left|thumb|250px راۋالپىندى بولسا پاكىستان دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، راۋالپىندىنىڭ 2،300،000 نوپۇسىبار، 108 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 73°02.
قارا ئېقىم
قارا ئېقىم،
كۇرىل ئاراللىرى
كامچاتكا يېرىم ئارىلى بىلەن خوككايدو ئارىلى ئوتتۇرىسىدىكى تاقىم ئاراللار
قارا ئېقىم
كۇروشىئو ئېقىمى
Rénn Shehiri
Rénn Shehiri bolsa Fransiye dikibixahar 1999 nopus bar, Rénnning 206,229 nopusibar, 50.39 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.06°, xariki uzunluk 1°40.
Multan
right|thumb|350px|Multan Multan bolsa Pakistan dikibixahar 2007 nopus bar, Multanning 1,423,919 nopusibar, 3,721 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayonmuri 061.
پېشاۋار
پېشاۋار بولسا پاكىستان دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، پېشاۋارنىڭ 2،955،254 نوپۇسىبار، 2،257 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 34.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 71°30.
ئائىلىلەردىكى كومپيۇتېر ئوقۇتقۇچى
«قارا قۇتا» دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ئېلېكترونلۇق قۇرۇلما بار بولۇپ، پەقەت ئائىلىلەردە ئىشلىتىلىدىغان كومپيۇتېرنىڭ كۆرسەتكۈچى قارا قۇتىغا چېتىلسىلا، ئۆيدە ئولتۇرۇپ رەڭلىك ئوقۇتۇش سۈرەتلىرىنى كۆرگىلى، «ئوقۇتقۇچى» نىڭ ئۆتكەن دەرسىنى ئاڭلىغىلى بولىدۇ. كىشىلەر ئۇنى كومپيۇتېر ئوقۇتقۇچى دەپ ئاتىشىدۇ.
قارا قۇتىدىن ئىبارەت بۇ ئېلېكترونلۇق قۇرۇلمىنىڭ ئىچىدە بىر ساقلىغۇچ بار بولۇپ، ئۇنىڭدا مۇتەخەسسىس ۋە ئالاھىدە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ سۆزلىگەن مول بىلىملىرى ۋە ئوقۇتۇش تەجرىبلىرى خاتىرىلەنگەن. كومپيۇتېر تەھلىل قىلىش ۋە ئەقلىي ھۆكۈم چىقىرىش ئىقتدارىغا ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئوقۇتۇش مەزمۇنى كەڭ ھەم قىزىقارلىق بولۇپ، ھەرخىل سوئاللارغا جاۋاب بېرەلەيدۇ، شۇنداقلا ئوقۇغۇچىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ ئوقۇتالايدۇ، ئوقۇغۇچىلار ئۇنى ئاسان چۈشىنەلەيدۇ ۋە قوبۇل قىلالايدۇ.
كومپيۇتېر ئوقۇتقۇچى بىلەن ئوقۇغۇچى ئارىسىدا يەنە يۈزمۇيۈز سوئال سوراش ۋە جاۋاب بېرىش پائالىيىتىنى ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ. ئوقۇغۇچىنىڭ بەرگەن جاۋابىنىڭ توغرا ياكى توغرا ئەمەسلىكىنى دەرھال كۆرسەتكۈچ ئېكراندىن كۆرگىلى بولىدۇ. كومپيۇتېر ئوقۇتقۇچى يەنە ئوقۇغۇچىلارغا ناھايىتى غەمخورلۇق قىلىدۇ ۋە ئۇلارنى ئاسرايدۇ؛ ئوقۇغۇچىلار قىيىن مەسىلىلەرگە دۇچ كېلىپ، قانچە ئويلانسىمۇ يېشەلمەي ئىنتايىن جىددىيلەشكەن چاغدا، يېقىملىق مۇزىكىلارنى قويۇپ بېرىپ، ئوقۇغۇچىلارنى بەزلەپ، ئۆزلىرىنى تۇتۇۋېلىپ ئالدىرىماي ئويلىنىشقا ئۈندەيدۇ. ئەگەر ئوقۇغۇچىلار جاۋاب بېرىشنى خالىمىسا، ئۇ خاپا بولغان ھالدا »ھىم، ھىم« قىلغان ئاۋازنى چىقىرىپ، ئوقۇغۇچىلارنى ئۇنداق قىلماسلىققا ئاگاھلاندۇرىدۇ.
كومپيۇتېر ئوقۇتقۇچى ئوقۇغۇچىلارغا مول بىلىم بېرىپلا قالماي، يەنە ئۇلارنىڭ ئۆگەنگەن بىلىملىرىنى ئىشلىتىش قابىلىيىتىنىمۇ يېتىلدۈرىدۇ. «روكس» دەپ ئاتىلىدىغان بىر كومپيۇتېر بار بولۇپ، ئۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەسىلىلەرنى يەشكەن چاغدىكى ھەربىر قەدەم پىكىر يۈرگۈزۈش ئۇسۇلىنى رەسىم سىزىش ئارقىلىق ئىپادىلەپ بېرەلەيدۇ. ئەگەر پىكىر يۈرگۈزۈش ئۇسۇلى خاتا بولسا، ئېكراندا خاتا تەسۋىر ھاسىل بولىدۇ، ئاندىن ئۇ خاتالىقنىڭ نەدە ئىكەنلىكىنى قەدەممۇقەدەم تەھلىل قىلىپ، قانداق قىلغاندا مەسىلىلەر ئۈستىدە مۇۋاپىق پىكىر يۈرگۈزگىلى بولىدىغانلىقىنى ئۆگىتىدۇ. شۇنداق قىلىپ ئوقۇغۇچىلارنىڭ قاتمال ئۆلۈك ھالدا يادلىۋېلىشىنىڭ ھاجىتى قالمايدۇ، بەلكى ئەمەلىي مىساللار ئارقىلىق، مەسىلىلەر ئۈستىدە توغرا پىكىر يۈرگۈزۈش ۋە مەسىلىلەرنى توغرا ھەل قىلىش ئۇسۇلىنى ئۆگىنىدۇ.
بىز نېمە ئۈچۈن ئىملا ئۆزگەرتمەيمىز؟
تۈركىيە تۈركلەرى ئىزچىل تۇرك تىلىنىڭ ساپلىقىغا ئەھمىيەت بېرىپ كەلمەكتە. تۈركىيە تۈركچەسى ئوسمان ئىمپېرىيەسى دەۋرىدە گەرچە ھۆكۈمران تىل بولغان بولسامۇ ئەمما بۇ تىلنىڭ لۇغەت فوندىنىڭ يارىمىدىن كۆپرەكىنى ئەرەبچە سۆزلۈك ئىگەلەپ كەتكەن بولۇپ،بۇ تىلنىڭ سۆزى ئەرەبچە،جۈملەسى تۈركچە بولغان تىل ۋەزىيەتى شەكىللەنگەن ئىدى.مۇستافا كامال تۈركىيەنى بۇ ئەھۋالدىن قۇتۇلۇشقا باشلامچىلىق قىلغاندىن بېرى تۈرك تىلى دەۋرىمىزگە قەدەر ساپلاشىۋاتادۇ.
تۈرك تىلى يەنە فەقەت لۇغەت فوندى جەھەتتىنلا تازالانىشقا باشلانىپلا قالماستىن،يەنە تۈرك تىلى تىلبىلىم(گرامماتىكا) جەھەتلەردىنمۇ كۆپ تازالانىشقا باشلاندى.
مەسلەن:ئەسلىدەكى ئانادولۇ تۇركچەسىدە تۈرك تىلىنىڭ ئاھاڭداشلىق قانۇنىيەتى بۇزۇلۇپ كەتكەن ئىدى.ئەسلىدە تۈركىيە تۈركلەرى مۇستەقىل بولغاندىن كېيىنمۇ ئاشۇ ئاھاڭداشلىق بۇزۇلۇپ كەتكەن تىلنىڭ لۇغەتىنى تازالاپلا ئىشلەتسەمۇ بولاتتى.ئەمما ئۇلار ئۇنداق قىلمادى.نۇرغۇنلاغان تىلشۇناسلار قايتا قايتا مۇزاكىرە-تەتقىقاتلارنى ئالىپ بارىش،ئىزدەنىش-تەكشۈرۈشلەرنى قىلىپ تۈرك تىلىنىڭ گرامماتىكاسىنى قايتادىن رېمونت قىلدى.نۇرغۇنلاغان تىلشۇناسلار شۇ چاغدا سىبېرىيە ۋادەسىدەكى ئورخۇن تۈركچەسىنى قوللانىش،ياكى قەشقەرىيەنىڭ ئەسلى تۈركچەسى بولغان خاقانىيە تۈرك تىلىنى قوللانىشنى ئوتتۇراغا قويغان ئىدى.ئاخىرى قايتا قايتا ئىزدەنىش،مۇزاكىرەلەشىش ئارقالىق ئانادولۇ تۈركچەسىنى ئاساس قىلغان،قەدىمكى تۈرك تىللەرىنى قوشۇمچە قىلغان ھالدا  تۈرك تىلىنىڭ تىلبىلىمىنى ،ئاساسلىقى مورفولوگىيەلىگ شەكلىنى ئۆلچەملەشتۇرۇپ بۇ تىلنى ئۆلچەملىگ ھالەتكە كەلتۈردى. ئەمدى بىز ئوسمانلى تۈركچەسى بىلەن ھازىرقى تۈركچەنىڭ ئاددىي بىر فەرقىنى كورۈپ باقايلۇق:
Yeni Türkçe: Ben Vardım. Ben Açtım. Biz Geldik. Biz Gelmişiz.
ئوسمانلى تۈركچەسى گۇياكى ئىسلاشىپ قاراداپ كەتكەن ئەينەك،ئەمما يېڭى تۈركچە بولسا شۇ ئەينەكنى پاك پاكىز يۇيۇۋەتكەندىن كېيىنكى ئەينەك.بۇ ئەينەك زاماننىڭ ئۆتۈشىگە ئەرگەشىپ تېخىمۇ پارلاپ ماڭادۇ.
Bérlin
right|thumb|250px thumb|Bérlin Bérlin bolsa Gérmaniye dikisheher 2010 nopus bar, Bérlinning 3,440,441 nopusibar, 892 km² dairaiqida nopus jaylashqan, shimaliqang lik 52.30°, sheriqi uzunluq13°24, rayonmuri 030.
بىز نېمە ئۈچۈن ئىملا ئۆزگەرتمەيمىز؟
بىز ماۋۇ سخېمادىن شۇلارنى بىلەمىزكى ، ئۇيغۇرلار 200مىليوندىن ئاشادىغان تۇرك خەلقلەرىنىڭ ئاران 5%ىنى تەشكىل قىلادۇ.ئۇيغۇرلار بولسا دۇنياغا ئافرىدە بولغاندىن باشلاپ قوللانىپ كېلىۋاتقان سۇزۇق تاۋۇشلارنى ئاجىزلاشتۇرماي يازادىغان بۇ ئىملانى تەخمىنەن 1960-يىللاردىن باشلاپ چۆرۈپ تاشلاپ،ھېچبىر تۈركنىڭ ئىملاسىغا ئوخشامايدىغان باشقاچە بىر ئىملانى ئىجاد قىلىپ ،خەلقىمىزنىڭ 30-40 يىللاردىن بېرى بۇ ئىملانى يازىق تىل ئورنىدا قوللانىشى ئاساستا ھازىرقى 95%تۈركىي خەلقنىڭ ئىملاسىغا زىد بولغان خاتا ئىملا تەلەپپۇزلار پۈتكۈل ئۇيغۇرنىڭ تىلىغا سىڭىپ كەتتى.بىز ئۆزىمىزنىڭ توپتوغرا ئىملايىمىزنى 30-40 يىل ئىچىدە ئاسانلا بۇزغان بىلەن،ئەمدى بۇ بۇزۇق ئىملانى 100يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت سەرف قىلىپ ئوڭشىيالايمىزمۇ-يوق؟(تېخى ئوڭشاش ھەققىدە يوليۇرۇق يوق).باشقا تۈرك خەلقلەرى تىلىنى ئوڭشاپ بولالماي ئاۋارە،بىز بولساق تىلىمىزنى بۇزۇپ بولالماي ئاۋارە.ئۇيغۇرلارنىڭ نۇپۇسى تۈركىي خەلق نۇپۇسىنىڭ ئاران 5%ىنى ئىگەلەيدىغان تۇرۇقلۇق ،يەنە 95%تۈرك خەلقىنىڭ ئورتاق قوللانىپ كېلىۋاتقان ئىملاسىغا  زىد بولغان ئىملانى قوللانىشىمىز بىزنىڭ باشقا تۈركىي خەلقلەر بىلەن ئوخشاپ قالماسلىقىمىز ئۈچۈنمۇ؟كۆپچىلىك،قېنى ئۆزۈڭلەر ئېيتىپ باقىڭلارچۇ؟زادى تۈركىي مىللەتلەرنىڭ 5%ىنى ئىگەلەيدىغان ،نۇپۇسى 10مىليۇندىن ئارتۇقراق كەلگەن بىز ئۇيغۇرلار ئاقىلمۇ؟ياكى 95%ىنى ئىگەلەيدىغان،نۇپۇسى 190-200مىليۇندىن ئارتۇق بولغان باشقا تۈركلەر ئاقىلمىكەن؟ بىز توۋەندە بىرنەچچە3 تۈرك خەلقىنىڭ جۇملەسىنى كۆرۈپ باقايلۇق: Türkçe:       Çocuklar okulda dilimizi latin alfabesi ile yazıyor. Gagavuzca   Uşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr. Azerbaycanca Uşaqlar məktəbdə dilimizi latin əlifbası ilə yazır. Türkmence   Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar. Özbekçe      Bolalar maktabda tilimizni latin alifbosi bilan / ila yozadi. Uygurca      Balilar mäktäptä tilimizni latin elipbäsi bilän yazidu. Kazakça      Balalar mektepte tilimizdi latin alfavitimen jazadı. Kırgızca      Baldar mektepte tilibizdi latın alfaviti menen jazat. Tatarca      Balalar mäktäpdä telebezne latin älifbası bilän / ilä yaza. بىزمۇ ئەمەلىيەتتە تۇركىيە تۈركلەرىنى ئۆزىمىزگە ئۈلگە قىلىپ تىلىمىزنىڭ بۇزۇقىنى ئوڭشاساق،چولتاسىنى تولۇقلاساق،ئارىيەت ۋاقتى ئاشىپ كەتكەن سۆزلەرنى ئىگەسىگە قايتۇرۇۋەتسەك بولاتتى.ئارىيەت سۆزلۈك ئەسلىدە ئۆزىمىز سۆز ياساپ بولغۇچە ۋاقتىنچە ئىشلەتىپ تۇرغان سۆزلەرنى كۆرسەتەدۇ.يەنە ئۇيغۇر تىلىدامۇ بىر قىسىم گرامماتىكالىغ خاتالىقلار بىزنىڭ رېمونت قىلىشىمىزنى كۈتۈۋاتادۇ. مەسلەن:
خۇسۇسىيتى
كۇندۇر، خۇسۇسىيتى : ماددىلارنى پىشۇرۇش، چىرىشكە قارشى تۇرۇش، قان توختىتىش، بەلغەم چىقىرىش، تۇتۇش، قاتۇرۇش
بىز نېمە ئۈچۈن ئىملا ئۆزگەرتمەيمىز؟
1-«دۇق/تۇق» قوشۇمچەسىنىڭ ئىنچكە سۆزلەر ئۈچۈن «دۈك/تۈك»شەكلىنى قوللانىش كېرەك.مەسلەن:كەلدۈك(كەلدۇق ئەمەس)
خۇسۇسىيتى
ئىشلىتىلىشى: كاناي شاخچىلىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى، يۈرەك ئاجىزلىقى ۋە شەلۋەرىگەن يارىلارنى ساقايتىشقا ئىشتىلىدۇ.
بىز نېمە ئۈچۈن ئىملا ئۆزگەرتمەيمىز؟
3. «ڭلار» قوشۇمچەسىنىڭ ئىنچكە سۆزلەر ئۈچۈن «ڭلەر»شەكلىنى قوللانىش كېرەك.مەسلەن:كۈلۈڭلەر(كۈلۈڭلار ئەمەس)
4. «راق» قوشۇمچەسىنىڭ ئىنچكە سۆزلەر ئۈچۈن «رەك»شەكلىنى قوللانىش كېرەك.مەسلەن:ئېگىزرەك،گۈزەلرەك،مۆكۈپرەك..دېگەندەك.مۇشۇخىلدەكى سۆزلەرنى تېلېۋىزورلاردا ياكى كىشىلەرنىڭ تىلىدا «ئېگىزراق،گۈزەلراق،مۆكۈپراق...»دەپ تەلەففۇز قىلىش ئەۋجىپ كېتىۋاتادۇ.
5-بىر بوغۇملۇغ سۆزلەردەكى«ئا»نى«ئې»گە ئاجىزلاشتۇرماسلىق كېرەك.بۇنداق ئەھۋال شەرقىي شىنجاڭ ۋەجەنۇبىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلارىنىڭ شىۋەلەرىدە خېلىلا ساقلانىپ قالغان.(ئەمما بىر بوغۇملۇغ سۆزلەردەكى«ئە»نىڭ«ئې»گە ئاجىزلاشمايدىغان ئەھۋال يەرلىگ شىۋەلەردە كۆرۈلمەيدۇ).
6-كۆپ بوغۇملۇغ سۆزلەردەكى«ئا/ئە»لەرنى«ئى»غا ئاجىزلاشتۇرماسلىق كېرەك.
ئەمدى ماۋۇ سىخېماغا قاراپ باقايلۇق.بۇ تۇرك تىلىنىڭ لۇغەت فوندى سخېماسىدۇر.
1931-يىلىدەكى تۈك تىلىنىڭ لۇغەت فوندى: 1.تۈركچە سۆزلۈك=35% 2.ئەرەبچە سۆزلۈك=51% 3.فارسچە سۆزلۈك=2% 4.فرانسۇزچە سۆزلۈك=6%
1941-يىلىدەكى تۈك تىلىنىڭ لۇغەت فوندى: 1.تۈركچە سۆزلۈك=48% 2.ئەرەبچە سۆزلۈك=40% 3.فارسچە سۆزلۈك=3% 4.فرانسۇزچە سۆزلۈك=4%
1951-يىلىدەكى تۈك تىلىنىڭ لۇغەت فوندى: 1.تۈركچە سۆزلۈك=51% 2.ئەرەبچە سۆزلۈك=35% 3.فارسچە سۆزلۈك=3% 4.فرانسۇزچە سۆزلۈك=6%
گىرەسۇن ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
بىز نېمە ئۈچۈن ئىملا ئۆزگەرتمەيمىز؟
1995-يىلىدەكى تۈك تىلىنىڭ لۇغەت فوندى: 1.تۈركچە سۆزلۈك=70.9% 2.ئەرەبچە سۆزلۈك=19.7% 3.فارسچە سۆزلۈك=1% 4.فرانسۇزچە سۆزلۈك=8.4%
گىرەسۇن ۋىلايىتى
گىرەسۇن ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، گىرەسۇننىڭ 523،819 نوپۇسىبار، 6،934 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.34°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 38°35، پوقتانومۇرى 028 رايۇننومۇرى 0454.
بىز نېمە ئۈچۈن ئىملا ئۆزگەرتمەيمىز؟
2005-يىلىدەكى تۈك تىلىنىڭ لۇغەت فوندى: 1.تۈركچە سۆزلۈك=86% 2.ئەرەبچە سۆزلۈك=6% 3.فارسچە سۆزلۈك=1% 4.فرانسۇزچە سۆزلۈك=4.8%
ئەمدى ئۇيغۇر تىلىغا قارايدىغان بولساق ساپ ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئۇيغۇر لۇغەت فوندىنىڭ 40%ىنى ئاران ئىگەلەيدۇ.بۇ ھەقتە كۆپچىلىك داۋاملىغ فىكىر ئالماشتۇرۇپ ئۆزئارا كەمچىل بىلىملەرىمىزنى تولۇقلاپ تۇرايلى.
شەرقىي ئاسىيا
شەرقىي ئاسىيا ئاسيا قىتئەسىنىڭ شەرقى قىسمىدۇر. جۇڭگو، تەيۋەن، شىمالىي كورىيە، جەنۇبىي كورىيە، ياپونىيە، ئۇزاق شەرق رۇسىيە قاتارلىق بەش دۆلەتتىن تەشكىل تاپقان.‌ بەئزىدە موڭغۇلىيە ھەم شەرقى شىمالى ئاسىياغا تەۋە قىلىنىدۇ، لېكىن ئادەتتە موڭغۇلىيە ئوتتۇرا ئاسىياغا تەۋە دەپ قارىلىدۇ. شەرقى ئاسىيا تېنىچ ئوكيانغا ئۇدۇللىنپ تۇرىدۇ​.‌ يەر شەكلى بولسا غەربى ئېگىز شەرقى پەس، تىپىك موسسۇن كىلىماتىغا تەۋە​.‌ تەبىئي بايلىق ناھايىتى مول، چوڭ دەريالارنىڭ كۆپىنچىسى شەرق تەرەپكە ئېقىپ تېنىچ ئوكيانغا قۇيىلىدۇ​.‌ ئاساسلىق دەريالاردىن چاڭجىياڭ، خۇاڭخې، خېيلوڭجىياڭلار بار​.‌ گېئولوگىيە شارائىتى مۇرەككەپ، تاغ ۋە يانار تاغلار كۆپ بولۇپ، يەر تەۋرەش كۆپ​.‌
شەرقىي ئاسىيانىڭ يەر كۆلىمى تەخمىنەن 12 مىلىيون كم2، ئادەم سانىمۇ ناھايىتى كۆپ بولۇپ، تەخمىنەن 1.5 مىلىيارد كىشى بۇ يەردە ياشايدۇ، بۇ دۇنيا نۇپۇسىنىڭ 4 تىن بىرى دېمەكتۇر. نۇپۇس زىچلىقى تەخمىنەن 131 جان\كلومېتر2، دۇنيا نۇپۇس زىچلىقىنىڭ 3 ھەسسىگە توغرا كېلىدۇ رايوندا ياشىغۇچىلارنىڭ 90​%‌ سېرىق تەنلىكلەردۇر​.‌
شەرقىي ئاسىيانىڭ پايتەختلىرى بېيجىڭ (جۇڭگو)، تەيبېي (تەيۋەن)، توكيو (ياپونىيە)، پيوڭياڭ (شىمالىي چاۋشيەن)، سېئول (كورىيە)، خاباروۋسك (ئۇزاق شەرق رۇسىيە) ۋە ئۇلانبارتۇر (موڭغۇلىيە) قاتارلىقلاردۇر. بېيجىڭ، سېئول ۋە توكيودىن باشقا غەرقىي ئاسىيانىڭ ئەڭ چوڭ شەھەرلىرى ئوساكا، شاڭخەي، گۇاڭجۇ، شېنجېن ۋە ناگويا قاتارلىقلار.
شەرقىي ئاسىيانىڭ شال ئىشەپ چىقرىش مىقدارى دۇنيا ئىشەپ چىقىرىش مىقدارىنىڭ 40​%‌تىنى ،چاي 25​%‌تىنى ئىگىلەيدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا كۆممىقوناق، بۇغداي قاتارلىق مەھسۇلاتلار مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ​.‌
‌
ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىنىڭ پىشكەللىكلىرى
1.ئۇيغۇر ئىسىملىرى ھەققىدە چۈشەنچە بۈگۈنكى ئۇيغۇر ئىسىملىرى مەنبە جەھەتتىن ئەرەبچە ئىسىملار، فارىسچە ئىسىملار، ئەرەبچە+فارىسچە+ئۇيغۇرچە ئارىلاش ئىسىملار ۋە ئۇيغۇرچە ( تۈركچە ) ئىسىملار دەپ تۆت تۈرگە بۆلۈنىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەرەبچە ئىسىملار ئەڭ كۆپ بولۇپ، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ مۇسۇلمان مىللەت بولغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن، ئابدۇللا، ئامىنە،ئائىشە….فارىسچە ئىسىملار نىسبەتەن ئاز بولۇپ، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇن مۇددەت فارىسلار بىلەن جۇغراپىيەلىك قوشنا ۋە مەدەنىيەتتە دوست بولۇپ ياشىغانلىقى بىلەن باغلىق، مەسىلەن، سۇدابا، دىلبەر، رۇستەم، مايگۈل، مەردان، زىبىگۈل، خۇشگۈل….ئۇيغۇرچە ئىسىملار ئەڭ ئاز بولۇپ، كۆپىنچە ئۇيغۇرچە ئىسىملار ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي چۈشەنچىسى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرى بىلەن ئالاقىداردۇر. يەنى ئۇيغۇرلاردا بالا تۇرمىسا توختى، تۇرسۇن، تۇرقىز دېگەندەك ئىسىملارنى قويسا پەرزەنتلەرنىڭ ئۆمرى ئۇزۇن بولىدۇ ، دەيدىغان مىللىي چۈشەنچە بار. بۇندىن باشقا كۆزگە كۆپ چېلىقىدىغان ئادەتتىكى نەرسىلەرنىڭ ئىسمىنى قويسا بالىغا كۆز تەگمەيدۇ دەيدىغان قاراشمۇ بار. بالىنى ياراتقۇچىدىن ياكى مەلۇم ئالاھىدە كىشىلەردىن تىلىۋالسا ئۆمرى قىسقا بولمايدۇ ، دېگەن قاراشمۇ ئومۇملاشقان. ۋاھاكازالار. مەسىلەن،توختى،تۇرسۇن،پالتا،ئىگەمبەردى،خوجامبەردى ،تۆلەندى،سېتىۋالدى،تۇخان ،تۇرانقىز،ئالتۇنگۈل،پالۋان،تىلىۋالدى… 2.ئۇيغۇر ئىسىملىرىنىڭ بۈگۈنكى شەكىل ۋە مەزمۇن ئالاھىدىلىكى ئۇيغۇر ئىسىملىرى مەيلى قايسى مەنبەدىن كېلىشىدىن قەتئىي نەزەر ئاللىقاچان شەكىل جەھەتتىن ئۇيغۇرچىلىشىپ كەتكەن. چۈنكى،1. ئۇيغۇرچە قۇشۇمچىلار قوشۇلغان .مەسىلەن ، سەيدۇللام، ئامىنەم ، ئايشەم، ھېيتەم، يەنى بۇ يەردىكى ‹‹ م ›› ئامراقلىق تۈسىنى بىلدۈرىدىغان قوشۇمچە. 2. ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەللىك ۋە ھايات چۈشەنچىسىنى بىلدۈرىدىغان سۆزلەر قوشۇلغان مەسىلەن ،مەمەتجان ، ئايىمنىسا ، پاتىگۈل ، ئەلزات، ئەرزات، شىرزات بۇ يەردىكى گۈل ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەللىك چۈشەنچىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ ، ئۇيغۇرلار قىزلارغا ئايدەك، گۈلدەك گۈزەللىك، پاكلىق ، نازۇكلۇق، جۈرئەت، چىدامچانلىق قاتارلىق گۈزەللىك تەلەپلىرىنى قويۇپ مۇناسىپ سۆزلەرنى قوشسا :يىگىتلەرگە جانلىق، قۇدرەتلىك، باتۇرلۇق قاتارلىق تەلەپلەرنى قويغان شۇڭا جان، ئەر، شىر دېگەن سۆزلەرنى ئەرەبچە ئىسىملارنىڭ كەينىگە قوشقان. 3. تەلەپپۇز جەھەتتىن تولۇق ئۇيغۇرچىلاشقان. مەسىلەن دوسمەت(ئەسلى دوستمۇھەممەد)، ماينۇر(ماھىنۇر)…ئەرەب فارىسچە ئىسىملار تەلەپپۇزدا تولۇق ئۇيغۇرچىلاشقانلىق سەۋەبلىك ئەرەبچە فارىسچە قاتارلىق باشقا لۇغەتلەردىن ئاسانلىقچە ئۇيغۇرچە ئىسىملارنى تەلەپپۇزى بويىچە تاپقىلى بولمايدۇ. شۇڭا، بەزىلەرنىڭ ئەختەم دېگەن ئىسىمنى ئەھدە(ۋەدە)، دەپ خاتا چۈشىنىشى ياكى ئەرەبچە لۇغەتتىن ئەختەم دېگەن سۆزنى ئاقتۇرۇپ "بالدۇر تۈگىگۈچى" دەپ مەنا ئېيتىشىنى دائىم ئۇچرىتىپ تۇرىمىز. (ئەختەم سۆزى ئەخەت سۆزى بىلەن بىر سۆز بولۇپ ئاللاھنىڭ بىرلىك سۈپىتىنى بىلدۈرىدۇ، بىر دېگەن مەنىدە). مۇشۇ مەنىدىن ئۇيغۇرچە ئىسىملار شەكىل جەھەتتىن ئاللىقاچان ئۇيغۇرچىلىشىپ كەتكەن.
مەزمۇن جەھەتتىن ئەرەبچە ئۇيغۇر ئىسىملىرى قۇرئاندىن ئېلىنغان بولۇپ، ئىنساندىكى گۈزەل تۇيغۇلار، تەبىئەتتىكى تۈرلۈك ھادىسىلەر ۋە تۈرلۈك ئېسىل ئىجتىمائىي كەيپىياتلارنى مەزمۇن قىلغان سۆزلەردىن تاللانغان.بۇندىن باشقا ئاللاھنىڭ توقسان توققۇز ئىسمى(ئابدۇلئەھەد،ئابدۇلرەشىد،ئابدۇلسەمى،ئابدۇلبەسىر…) ، پەيغەمبەرلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە تاۋاپىئاتلىرىنىڭ ئىسمى(سارە،راھىلە،ھاجەر،داۋۇت،ئىبراھىم،ئىسا،مۇسا،ئىسمائىل) ، پەيغەمبىرىمىزنىڭ جەمەتى ۋە ساھابىلىرىنىڭ ئىسىملىرىمۇ كۆپ تاللانغان(مۇتەللىپ،تالىپ،ئابدۇللاھ،ئامىنە مۇھەممەد،ئوسمان،ئەبۇبەكرى،ئەلى،ئۆمەر،ئوممە گۈلسۈم(ئىمىر گۇسۇڭ، گۇسۇڭقىز ئەمەس ). شۇڭا ئۇيغۇرچە ھېچبىر ئىسىمنىڭ سەت مەنىسى يوق. مەسىلەن ، بەزىلەر ئىبراھىم دېگەن ئىسىمنى يەھۇدىي دېگەن مەنىدە، راھىلە دېگەن ئىسىمنى يۈكلۈك تۆگە مەنىسىدە دەپ يېڭىلىشتى ، يۇقىرىدا كۆرگىنىمىزدەك ئۇلار پەيغەمبەرلەرنىڭ ۋە جەمەتىنىڭ ئىسىملىرىدۇر. باشقىلار سەتكەن دېگەن ئىسىملار دەل ئۇيغۇرچە تەلەپپۇزدىكى ئەرەبچە سۆزنى ئەرەبچە لۇغەتتىن ئاقتۇرغاندا كېلىپ چىققان ئوقۇشماسلىق. فارىسچە ئىسىملار ئاساسەن پارسلاردىن كىرىپ كەلگەن خەلق داستانلىرىدىكى ئۇلۇغ كىشىلەر ۋە گۈزەل سۆزلەرنى مەنبە قىلغاندۇر.مەسىلەن رۇستەم،بەھرام،دىلزىبا،سەرۋىناز،پەرھات،شىرىن،دىلسوز…بۇلارمۇ پۈتۈنلەي چىرايلىق مەنىلىك سۆزلەردىن تۈزۈلگەن ئىسىملاردۇر. ئۇيغۇرچە ئىسىملار ئۇيغۇرنىڭ مىللىي چۈشەنچىلىرىنى ئەكس ئەتكۈزگەندىن باشقا ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئارزۇ ئامانلىرىنى ئەكس ئەتكۈزگەن ئىسىملار كۆپ بولۇپ ئاساسەن پىېئىللار، سۇپەتلەر ۋە قىسمەن ئىسىملاردىن تۈزۈلگەن. مەسىلەن،پالۋان،يولۋاس ،شىر،ئەركىن،ئۇلۇغ،قۇتلۇق،يۇلتۇز،ياشار،يانار،يارقىن،دولقۇن، تۇيغۇن،ئىلغار، تۇران،يۈكسەل …
دېمەك، ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىدا قايسى مەنبەدىن بولسۇن يېقىمسىز، كۆرۈمسىز ئىسىم يوق. باشتا تىلغا ئالغان بىر قىسىم ئۇيغۇرچە بىزگە ھازىر سەل يېقىمسىز ئاڭلىنىدىغان(مەسىلەن، سۇپۇرگە،ئىگەمبەردى،چاۋار،پالتا…) ئىسىملاردا ئەجدادلىرىمىزنىڭ ھايات پەلسەپىسى ئەكس ئەتكەن. بىز ھازىر ئۇ خىل قاراشلارغا ئىشەنمەيدىغان بولۇپ قالغاچ بىزگە سەت تۇيۇلغان بولۇشى مۇمكىن.
3. ئۇيغۇر ئىسىملىرى دۇچ كەلگەن پېشكەللىكلەر
ئەگەر ئەسلى تەلەپپۇزىغا قايتۇرۇشقا توغرا كەلسە ئۇيغۇر تىلىدىكى 21% پىرسەنت ئەرەب پارسچە قاتارلىق يات سوزلەرنىڭ ھەممىسىنى ئەسلى تەلەپپۇزىغا بۇيسۇندۇرۇپ ئۆزگەرتىشكە توغرا كېلىدۇ، ئۇ چاغدا بىر جۈملە سۆزنىمۇ توغرا دېيەلمەي يا يازالماي تالادىلا ئەمەس ئۆز ئائىلىڭىزدىمۇ تىلىڭىز قىسىلىدۇ.
ئۈچىنجى، يوچۇنلاشتۇرۇش، قائىدىسىزلەشتۈرۈش، ياۋروپاچىلاشتۇرۇش.
ھازىر بىر قىسىم ئۇيغۇر ئىسىملىرى يوچۇنلاشتۇرۇش پېشكەللىكىگە ئۇچراۋاتىدۇ. يوچۇنلاشترۇش بارغانچە ئەدەۋاتىدۇ. بۇنداق دېگىنىمىزدە بىر قىسىم ئۇيغۇرنىڭ پەقەت غەيرى،ياكى ماسلاشقان بولۇشىنىلا كۆزلەپ ئىسىم ياسىشىنى كۆزدە تۇتىمىز. .مەسىلەن ئاپىسى پەرىدە بولسا قىزىنىڭ ئىسمىنى پەرزىدە ،ئاچىسى رۇقىيە بولسا سىڭلىسى روفىيە،دادىسى ئارمان بولسا ئوغلى ئارفان، ئاكىسى تايىر بولسا ئىنىسى بايىر،ھاممىسى ئەلفىرە ،سىڭلىسى دىلفىرە،يەنە بىرسى گۈلفىرە،ئەلفەر…تېخىمۇ قىزىقى دادىسى تۇردى بولسا قىزى تۇردىنە ئەييۇ ھانناس،سادىغاڭ كېتەي!!!…
يەنە بىرى ئۇيغۇرچىلاشتۇردۇم دەپ قائىدىسىزلەشتۈرۈش. بۇ يەردە ئۇيغۇرنىڭ تىلىدىكى تاۋۇشلارنىڭ ماسلىشىش قانۇنىيىتىگە چۈشمەيدىغان ئىسىملارنىڭ كۆپىيىۋاتقانلىقىنى دېمەكچى.مەسىلەن ئەركئال.ئالئەرك. ئالپەر، ئەلئامان…بۇنىغۇ ئۇيغۇرچە دەرمىز،لېكىن ئۇيغۇرچە قانداق تەلەپپۇز قىلىمىز؟قايسى ئۇيغۇرنىڭ ئاغزىغا ئوڭ كېلىدۇ؟
ئىسىملارنى ياۋروپاچە قويۇشمۇ ھازىر مودىغا ئايلانغىلى تۇرۇپتۇ.مەسىلەن،رىنات،ۋىنىرا، مارىس،مارىيە…
خەققە ئوخشىمىغان خاسلىقىمىزنىڭ ھەممىنى ئاختىلاپ، بوغۇچلاپ، تاراچلىغىلى تۇرساق قەددىمىز تېخىمۇ پۈكىلىپ، روھىمىز تېخىمۇ يىگىلەپ كەتمىسۇن. ھىچ ئىش قىلالمىساق، ھىچ نېمىگە خوجايىن بولالمىساق دادىمىز ئەزان تولاپ قويغان ئىسمىمىزغا بولسىمۇ ئىگە بولايلى. بىزنىڭ ئىسمىمىز بولۇپ قالغان گۇناھىغا شۇ بىچارە ئىسىملار ئۇنچە پىشكەللىك تارتمىسۇن.
كـىيىنكى: ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى تەۋپىق تۇغۇلغانلىقىنىڭ يۈز ئون يىللىق خاتىرىسىگە
سۋازىلېند
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|سۋازىلېند left|thumb|دۆلەت بايرىقى
سۋېزىلاند پادىشاھلىقى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا مبابانې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا مبابانې. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە زۇلۇ تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر بارناباس سىبۇسىسو دلامىنى. بۇ دۇلات 1968 يىلى 9 ئاينىڭ 6 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 17 مىڭ 364 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 141 مىڭ.
باش بەت
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'calibri', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ nasq', 'UKIJ nasq', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ nasq', 'Microsoft Uighur', 'uyghur nasq', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px">
{|
<h2 style="margin:0; ; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #a3b0bf; text-align:right; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">تاللانغان رەسىم 1352 - ھىجرىيە، 24 - ماھى رەجەبدە ئاللاھ سۇبھانە ۋە تەئالانىڭ ياردەم ۋە نۇسرەتى بىلەن ۋە رەئىسىمىز خوجانىياز ھاجى ۋەلەدى ئەمىننىياز ھاجى ھەزرەتلەرىنىڭ لاياقەتلىك ۋە سالاھىيەتلىك ۋەكىللەرنىڭ ئىتتىفاقىغە ۋە بۈتۈن ئەساكىرى ئىسلام قۇماندانلارىغە ۋە ئۇمۇمىي مۇۋافەقەت بىرلىكلەرىغە سۈيەنىب، مۇستەقىل شەرقى تۈركىستانىمىزنىڭ بىرىنچى ھۆكۈمەت مۇەققەتەسى قۇرۇلدى...باياننامە ئوقۇلغاچ نەۋبەت بىلەن تەبرىكلەر سۆزلەندى. خوشلىق ئۈچۈن 41 دانە توپ ئاتىلدى. شۇ بىلەن بىرگە شەرقى تۈركىستاننىڭ تارىخى مىللىي بايراغى كۆتەرىلدى. ئاي يۇلتۇزلۇق مىللى كۆك بايراق يىللار مابەينىدە ئۆتكەن شان - شەۋكەتلىق ھاكىمىيەت دەۋىرلەرىنى يادلاتىپ تۇرار ئىدى. دارىلمۇئەللىمىن تەلەبەلەرىنىڭ:
بايراقىمىز كۆك بايراق،
ئوردۇمۇز ئالتۇن ئوردۇ.
تۈركىستان تۈركنىڭ يۇردى،
تۈركىستاننىڭ ئولاجاق.
دەپ دەردلى كۆڭىللەردەكى غايەلەرىنى يۈكسەك ئاۋاز بىلەن ساف تۈرك تىلىدە سۆزلەپ تۇرار ئىدى. center|thumb|720x720px|شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇش مۇراسىمى ([[1933 - يىلى 12 - نويابر)، تۈمەن دەرياسى بويى، كاشغەر]]
تۇنجى گۇناھ
«ئىنجىل. ئەھدى ئەتىﻒ بىبلىيسى» نىڭ بېشىدىلا تەڭرىنىڭ دۇنيانى ياراتقانلىقى ھەققىدىكى رىۋايەت بار، ئۇنىڭدا ئېيتىلىشىچە، ئىنسانلارنىڭ ئەجدادى بولمىش ئادەم ئاتا بىلەن ھەۋۋا ئانا ئىلاھنىڭ نەسىھىتىگە قۇلاق سالماي، چەكلەنگەن مېۋىگە ئوغرىلىقچە ئېغىز تېگىپ قويغانلىقى ئۈچۈن، ئەدىن (باغى ئېرەم)دىن قوغلانغانمىش. «ئىنجىل» دا مۇشۇ رىۋايەت ئارقىلىق، ئىنسانلارنىڭ ئەجدادلىرى «تۇنجى گۇناھ» نى ئۆتكۈزگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇ كېيىنكىلەرگە ئەۋلادمۇئەۋلاد مىراس قالىدۇ، ئەمدىلا تۇغۇلغان بوۋاقمۇ گۇناھكاردۇر، دېگەن قاراش تەرغىب قىلىنىدۇ.
خرىستىئان دىنىدىكى تۇنجى گۇناھ تەلىماتى كىشىلەرنى دۇنيادىكى جىمى جەبىر - جاپانى باشقىلار پەيدا قىلغان ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ ئەجدادلىرى باشتىلا گۇناھنىڭ ئۇرۇقىنى چېچىپ قويغان، شۇڭا ئىنسانلار ئۆزىگە تايىنىپ گۇناھتىن ساقىت بولالمايدۇ، بۇنىڭ ئۈچۈن ھەممىگە قادىر تەڭرىگە تايىنىشتىن باشقا ئامال يوق، دېگەن قاراشقا ئىشەندۈرۈش مەقسەت قىلىنىدۇ. خرىستىئان دىنىدا يەنە مېھرىبان تەڭرى ئۆزىنىڭ بىردىنبىر ئوغلى ئىيسانى ئىنسانلارنى قۇتقۇزغىلى ئەۋەتكەنىدى، ئىيسا ئىنسانلارنى گۇناھتىن ساقىت قىلىش ئۈچۈن قۇربان بولدى. شۇڭا، ئىيساغا ئىشەنگەندىلا ئاندىن تۇنجى گۇناھتىن ساقىت بولغىلى بولىدۇ، خرىستىئان دىنىغا ئېتىقاد قىلىش مەڭگۈ نىجاتلىققا ئېرىشىشنىڭ ئاساسى، دەپ قەيت قىلىنىدۇ. تۇنجى گۇناھ تەلىماتى خرىستىئان دىنىنىڭ ئاساسىي ئەقىدىلىرىنىڭ بىرى، شۇنداقلا ئۆزىگە مۇرت توپلاشتىكى مۇھىم نەزەرىيىسىدۇر.
Myunxén
right|thumb|250px|Myunxén right|thumb|250px Myunxén bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Myunxénning 1,356,594 nopusibar, 310.43 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.8°, xariki uzunluk 11°34, poqtamuri 80331–81929 rayonmuri 089.
يات تىلدا شىئېر يازغىلى بولامدۇ؟
مەن ئەدىپلىرىمىزنىڭ دۇنياۋىي چوڭ تىللاردا شىئېر ئېلان قىلىپ ئۇيغۇرنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش قىزغىنلىقىغا ھۆرمەت قىلىمەن. ئوقۇرمەن دوستلۇرۇمنىڭ ئەدىپلەردىن شۇنداق بىر قابىلىيەتنى كۈتىشىگىمۇ ئاۋاز قوشىمەن. ئەلۋەتتە بىزدىن ئاشۇنداق دۇنياۋىي تىللاردا ئەسەر ئېلان قىلالايدىغانلارنىڭ چىقىشى ھەممىمىزنىڭ ئارمانى. ۋاھالەنكى، يات تىلدا شىئېر يېزىش قانداق ئەھۋالدا مۇمكىن، قانداق ئەھۋالدا مۇمكىنلىكتىن يىراق؟ بۇ ھەقتە ئويلانماي، بۇنى ئىلىم نوقتىسىدىن چۈشەنمەي تۇرۇپ قۇرۇق ئارمانلا قىلغاننىڭ ئەھمىيىتى يوق ئەۋەتتە. مەن تىلشۇناسلىق نوقتىسىدىن مۇنداق ئىمكانىيەتنىڭ مەۋجۇد ياكى ئەمەسلىكىنى مۇنداق چۈشەندۈرۈپ باقاي.
2. يا تىلنى ياشلىق دەۋرىدىن باشلاپ ئېگىلىگەنلەرنىڭ يات تىلدا شىئېر يېزىش ئىھتىماللىقى تۆۋەن. چۈنكى ئۇلارنىڭ سول مىڭىسىنىڭ يۇقارقى ئىككى رايۇنىدا تىللار يىراقراق جايلاشقان، تەپەككۇر ۋە تەلەپپۇزدا بۇ ئىككى تىل بىر بىرىگە بېقىنىدۇ. ئانا تىل يات تىلنى بېقىندۇرۇپ ئۆز قېلىپىغا سېلىۋالىدۇ. بۇنداق كىشىلەر يات تىلنىڭ سۆزلۈك، گرامماتىكا قىسىمنى ھەر قانچە ئوبدان ئۆگەنسىمۇ رېتىمىنى ئېگىلىيەلمەيدۇ. شۇڭايات تىلدا شىئېر يازالىشى تەس. ئۇنىڭ ئۈستىگە ياشلىق مەزگىلدە چەت تىل ئۆگەنگۈچىنىڭ كاللىسىدىكى ۋېرنىكا رايۇنى يات تىلنىڭ گرامماتىكىغا مەنسۇپ ئۇچۇرلىرىنىمۇ سۆزلۈك قاتارىدا ساقلىۋالىدۇ ۋە بىر تەرەپ قىلىۋېتىدۇ. ئۆگەنگۈچى ئۇزاق مەشىق قىلىش ئارقىقىلا يات تىلدىكى بۇ گرامماتىكىغا ئائىت ئۇچۇرلارنى
سۆزلۈك رايۇنىدىن گرامماتىكا رايۇنىغا يۆتىكىيەلەيدۇ. مانا بۇ بىزنىڭ يات تىل ئۆگەنگەندە قوشۇمچە ۋە باغلىغۇچىلارنى مۇۋاپىق ئىشلىتەلمەسلىكىمىزنىڭ ۋە "سۇدەك" سۆزلىيەلمەسىكىمىزنىڭ سىرى. چۈنكى كاللىمىز ئۇنى خاتا يارگە ساقلىۋالغان ۋە گرامماتىكىنى سۆزلۈك سۈپىتىدە بىر تەرپ قىلىۋەتكەن. تىلدىكى رېتىمنى قۇراشتۇرىدىغان گرامماتىكنى راۋان قوللىنالمايۋاتقان ئۆگەنگۈچى شىئېرنى ئەلۋەتتە توقىيالمايدۇ ياكى قاملاشتۇرۇپ تۇقۇيالمايدۇ.
مەن يۇقاردا دېگەنلىرىمگە تاگۇرنى مىسال قىلىمەن. نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتى ساھىبى، ئۇيغۇرغا ئەڭ تونۇش قوشنا ئەل شائىرى بېنگال تىللىق شائىر تاگۇر شىئېرنى ئاۋال بېنگالىچە يېزىپ ئاندىن ئىنگىلىزچىگە نەسىر شەكلىدە تەرجىمە قىلىپ ئېلان قىلغۇزغانىكەن. بىز سۆيۈپ ئوقۇيدىغان تاگۇرنىڭ مەشھۇر نەسىرلىرى دەل شۇ بېنگالچە شىئېرنىڭ ئېنگىلىزچە نەسىرلەشتۈرىلىشىدۇر، .شۇڭا يا تىلدا تىرىشسىلا نەسىرى ئەسەر يازغىلى بولىدۇ، ھەم مۇنداق يازغانلارنىڭ مىسالى كۇرمىڭ، ئەمما شىئېر يازغانلارنىڭ مىسلى ئاز. بولۇپمۇ يات تىلنى ياشلىقىدا ئېگىلەپ شۇ تىلدا شىئېر يېزىپ ئۇتۇق قازانغانلار ئاز بولسا كېرەك.
ئالدىنقى: ئۇيغۇردا جىنسىيەت يامراپ كەتتىمۇ؟
كـىيىنكى: ئۇيغۇرتىلنىڭ ئەپسانىسى ۋە رىياللىقى
ئونسۇ ناھىيىسى
ئونسۇ ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Onsu Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. ئونسۇ ناھىيىسى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى باي ناھىيىسى، توقسۇ ناھىيىسىبىلەن، جەنۇب تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى بىلەن، غەرب تەرىپى ئۇچتۇرپان ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمالىي تەرىپى قىرغىزىستان ۋە قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 119 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 153 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  167 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 14 مىڭ  600  كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، توققۇز يېزا، 108 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 1 - شىسنىڭ ئىككى تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1001 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايونلىرى
ئاقسۇ ۋىلايىتى ئونسۇ ناھىيىسى قارمىقىدا 5 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئاقسۇ ۋىلايىتى ئونسۇ ناھىيىسى قارمىقىدا 6 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ناھىيە، ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 37 مىڭ  500 گېكتار ( 562 مىڭ  500 مو)، ئورمانلىق كۆلىمى  95 مىڭ 700  گېكتار (بىر مىليون 435  مىڭ 500  مو)، ئوتلاق كۆلىمى 541  مىڭ گېكتار (8  مىليون 115 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  37 مىڭ  600 گېكتار (564 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن شال، بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قىزىلچا، قۇلماق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئىنچىكىلىك بىلەن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن گۈرۈچ، پۇراقلىق گۈرۈچ، يېپىشقاق پۇراقلىق گۈرۈچ مەملىكەتلىك دېھقانچىلىق مىنىستىرلىكىنىڭ <يېشىل يېمەكلىك> گۇۋاھنامىسىگە ئېرىشتى. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئات، ئېشەك قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېنېرگىيە، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، يېمەكلىك، يېزا ئىگىلىك ۋە قوشۇمچە كەسىپ مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، ئاز سانلىق مىللەتلەر ئىشلىتىدىغان بۇيۇملار قاتارلىقلار بار. ئۆزىگە خاس مەھسۇلاتلىرىدىن دۇڭلىڭ قاشتېشىدىن سىپتا پىششىقلاپ ئىشلەنگەن مەھسۇلاتلار، دورىلىق ناترىي خلورد، ئېفېرىن قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
ئونسۇ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 10.2℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  37.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 27.4℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2718.1 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 207 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 62.9 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 180.9 مىللىمېتىر.
Léypzig
right|thumb|250px|Léypzig right|thumb|250px Léypzig bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Léypzigning 511,252 nopusibar, 297.60 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.20°, xariki uzunluk 12°23, poqtamuri 04003-04357 rayonmuri 0341.
ئابادان
ئىراننىڭ ئەڭ مۇھىم نېفىت سانائەت بازىسىنىڭ بىرى، ئەڭ بۇرۇن تەرەققىي قىلغان چوڭ پورتى. ئابادان شەھىرى پېرسىيە قولتۇقىنىڭ شىمالىدىكى ئابادان شەھىرى پېرسىيە قولتۇقىنىڭ شىمالىدىكى ئابادان ئارىلى بىلەن ئەرەب دەرياسىنىڭ شەرقىي تەرىپىگە جايلاشقان. ئۇ يەرنىڭ سانائەت، يېزا ئىگىلىكى تەرەققىي قىلغان. شەھەر ئاھالىسى 310 مىڭدىن ئاشىدۇ. ئابادان دۇنيا بويىچە ئاتاقلىق نېفىت سانائەت مەركىزى. ئۇ جايدىكى نېفىت سانائەت ئورۇنلىرى 1913 - يىلدىن باشلاپ قۇرۇلغان.
ئابادان شەھىرى ئەتراپىدا نېفىت، تەبىئىي گاز مەنبەسى مول، سۇ قاتنىشى قولاي بولغانلىقتىن، نېفىت سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا پايدىلىق. ئابادان نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىنىڭ بىر يىللىق نېفىت مەھسۇلاتلىرى تۇرۇبا ئارقىلىق ماشار پورتىغا يەتكۈزۈلۈپ ئاندىن پاراخوتقا قاچىلىنىپ چەت ئەللەرگە ئېكسپورت قىلىنىدۇ. ئابادان نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىنىڭ خام ئەشياسى ئابداننىڭ شىمالىدىكى ئاۋاز نېفىتلىقىدىن تۇرۇبا ئارقىلىق يەتكۈزۈلىدۇ.
Nyurnbérg
Nyurnbérg bolsa Gérmaniye dikibixahar 2009 nopus bar, Nyurnbérgning 500,132 nopusibar, 186.38 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.27°, xariki uzunluk 11°5, poqtamuri 90000-90491 rayonmuri 0911.
كۇندۇر
خۇسۇسىيتى : ماددىلارنى پىشۇرۇش، چىرىشكە قارشى تۇرۇش، قان توختىتىش، بەلغەم چىقىرىش، تۇتۇش، قاتۇرۇش
ئىشلىتىلىشى: كاناي شاخچىلىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى، يۈرەك ئاجىزلىقى ۋە شەلۋەرىگەن يارىلارنى ساقايتىشقا ئىشتىلىدۇ.
Hamburg
right|thumb|250px|Hamburg right|thumb|250px Hamburg bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Hamburgning 1,769,117 nopusibar, 755 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.34°, xariki uzunluk 9°58, poqtamuri 20001–21149 rayonmuri 040.
كاتتايلاق يېزىسى
كاتتايلاق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Kattaylaq Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
Hanofér
right|thumb|250px|Hanofér right|thumb|550px Hanofér bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Hanoférning 522,944 nopusibar, 204.01 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.22°, xariki uzunluk 9°43, poqtamuri 30001 - 30669 rayonmuri 0511.
Shtutgart
right|thumb|250px|Shtutgart right|thumb|450px Shtutgart bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Shtutgartning 590,497 nopusibar, 207.36 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.46°, xariki uzunluk 9°10, poqtamuri 70173–70619 rayonmuri 0711.
ياڭاق نېنى
ياڭاق نېنى: ياڭاق، سۈت، تۇخۇم، ھەسەل، ماي قاتارلىقلارنى مۇۋاپىق مىقداردا ئارىلاشتۇرۇپ خېمىر يۇغۇرلۇپ تىندۇرۇلغاندىن كېيىن نان ياسىلىپ، تونۇرغا يېقىلىدۇ. بۇ خىل نان ئادەتتە « سەپەر نېنى» دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئىنتايىن چۈرۈك ۋە مەززىلىك بولىدۇ. ئۇزاققىچە قېتىپ قالمايدۇ.
پىل چىشى قىرغىغى
left|thumb|250px|پىل چىشى قىرغىغى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
پىل چىشى قىرغىغى (كوتى دى ئىۋۇئېر جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا يامۇسسۇكرو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئابىجان. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ لائۇرەنت گباگبو. ئازىركى باش ۋەزىر گۇئىللائۇمە سورو. بۇ دۇلات 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 7 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 322 مىڭ 460 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 18 مىللىئون 373 مىڭ.
«ئاخىر زامان» ۋە «جەننەت بېشارىتى»
خرىستىئان دىنىدا دۇنيانى تەڭرى ياراتقان، كۈنلەرنىڭ بىرىدە دۇنيامۇ گۇمران بولىدۇ؛ «ئاخىر زامان» بولغاندا، ئىيسا ئىنسانلارغا «جەننەت» (نىجاتلىق يولى)نى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، دېگەن تەرغىب قىلىنىدۇ.
خرىستىئان دىنىدا يەنە «ئاخىر زامان» بولغاندا، جىمى ئىنسان تەڭرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى سورىقىغا تارتىلىدۇ؛ تەڭرى ھەممىگە قادىر، ھەممە ئىنساننىڭ ئەھۋالى ئۇنىڭغا بەش قولدەك ئايان؛ تەڭرىگە ئىخلاسمەنلىك بىلەن ئېتىقاد قىلىپ، دىنىي ئەھكاملارغا ئەمەل قىلىپ، ھەر ۋاقىت ساۋابلىق ئىشلارنى قىلغانلار گۇناھىنى يۇيالايدۇ، تەڭرى ئۇنداقلارغا جەننەتتىن ئورۇن بېرىدۇ؛ جەننەتنىڭ ھەممە يېرى ئالتۇن - كۈمۈشكە تولغان، ئۇ يەرگە كىرگەنلەر گۈزەل مەنزىرىلەرنى قانغۇدەك تاماشا قىلالايدۇ، نازۇ نېمەتلەردىن خالىغانچە يېيەلەيدۇ. يېقىملىق ناخشا - مۇزىكىلاردىن بەھرىمەن بولالايدۇ؛ گۇناھىنى يۇيمىغانلار دوزاخقا مەھكۇم قىلىنىدۇ، دوزاخ تېگى كۆرۈنمەس چوڭقۇر ھاڭ بولۇپ، ئەتراپتا يالقۇنلاپ ئوت كۆيۈپ تۇرىدۇ، يىلان - چايانلار ئادەمنى چېقىپ ئارام بەرمەيدۇ، ئۇ يەرگە كىرگەنلەر جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىن چىدىغۇسىز ئازاب - ئوقۇبەتكە دۇچار بولىدۇ؛ شەيتانمۇ شۇ كۈنى ئوت دېڭىزىغا تاشلىنىدۇ، دېگەنلەر تەرغىب قىلىنىدۇ.
تارىختا بىرمۇنچە ئىلاھشۇناسلار پالانى يىل پالانى ئاينىڭ پالانى كۈنى «ئاخىر زامان» بولىدۇ، شۇ كۈنى بىر بولسا قاتتىق يەر تەۋرەپ، يەر شارى پارتلاپ كېتىدۇ؛ بىر بولسا باشقا پلانېتلار يەر شارىغا سوقۇلۇپ سان - ساناقسىز پارچىلىنىپ كېتىدۇ. يەنە بىر بولسا دۇنياۋى يادرو ئۇرۇشى پارتلايدۇ، دەپ جاكارلىغان. ئەمما، ئۇلار بېشارەت بەرگەن كۈنلەر بىر - بىرلەپ ئۆتۈپ كەتكەن بولسىمۇ، لېكىن تاكى ھازىرغا قەدەر «ئاخىر زامان» بولغىنى يوق.
خرىستىئان دىنىدا ئادەم بىلەن ھەۋۋا چەكلەنگەن مېۋىگە ئوغرىلىقچە ئېغىز تەگكەنلىكى ئۈچۈن، ئىنسانلار ھەرۋاقىت شەيتاننىڭ ئازدۇرۇشىغا ئۇچراپ تۇرىدۇ ھەم «ئاخىر زامان» نىڭ يېتىپ كېلىشىنى يۈرەكزادىلىك بىلەن كۈتۈپ ئولتۇرىدۇ، بۇنداق ھاياتتا يەنە قانداق ئارزۇ - ئۈمىد ۋە خۇشاللىق، لەززەت بولسۇن؟ دەپ قەيت قىلىنىدۇ ھەمدە شۇ سەۋەبتىن ئۇنىڭ ئىنسانلارغا «گوسپېل» (نىجاتلىق خەۋىرى)نى جاكارلىغانلىقى تەرغىب قىلىنىدۇ. «ئىنجىل» دا مۇنۇلار ئىنسانلارنىڭ سەمىگە سېلىنىدۇ: سەككىز خىل ئادەم تەڭرىنىڭ شاپائىتىگە ئېرىشىپ، بەخت - سائەدەتكە چۆمۈلىدۇ، «ھەقىقىي سائادەتنىڭ سەككىز ئىگىسى» تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت: ئىخلاسمەن بەندە چوقۇم جەننەتكە كىرىدۇ؛ ئازاب - ئوقۇبەتكە دۇچار بولغان بەندە چوقۇم تەسەللىگە ئېرىشىدۇ؛ مۇلايىم ئادەم چوقۇم مىراس يەرگە ئېرىشىدۇ؛ قانائەتچان بەندە چوقۇم توق يۈرۈيدۇ؛ رەھىمدىل بەندە چوقۇم رەھىم - شەپقەتكە ئېرىشىدۇ؛ دىلى پاك بەندە چوقۇم تەڭرىنىڭ دىدارىنى كۆرەلەيدۇ؛ خەقلەر بىلەن ئىجىل - ئىناق ئۆتىدىغان بەندە تەڭرىنىڭ ئوغلى دېگەن نامغا ئېرىشىدۇ؛ ھەقىقەت ئۈچۈن باشقا ئىشقا مەجبۇرلانغان بەندە چوقۇم جەننەتكە كىرىدۇ. مانا بۇ خرىستىئان دىنىدىكى ئاتالمىش «جەننەت بېشارىتى» دۇر.
ئاباقى
كۆز تەگمىسۇن دەپ باغ ۋە كۆكتاتلىقلارغا قاداپ قويۇلىدىغان قارانچۇق.
Frankfort
right|thumb|250px|Frankfort right|thumb|250px Frankfort bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Frankfortning 670,095 nopusibar, 248.31 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.6°, xariki uzunluk 8°40, poqtamuri 60001-60599 rayonmuri 069.
ئابدۇرراھمان ئىبنى قۇدامە ئەلمەقدىسىي
ئەبۇلفەرەج شەمسىددىن ئابدۇرراھمان بىن ئەبى ئۆمەر مۇھەممەد بىن ئەھمەد بىن قۇدامە ئەلمەقدىسىي ئەلجىمائىلىي ئەلھەنبەلىي، ھىجرى 597 - 682 (مىلادى 1200 - 1283) يىللار ئارىسى ياشىغان فەقىھ (قانۇنشۇناس)، مەشھۇر ھەنبەلىي مەزھىبى ئالىملىرىدىندۇر. ئۇ دەمەشىقتە ياشاپ ئۆتكەن.
سوپىتورغاي
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :سوپىتورغاي
ئىنگلىزچە نامى :lark
تارقالغان رايونلار :ئىچكى موڭغۇل، خېبېي ۋە چىڭخەي
تەۋەلىكى :ھايۋانلار دۇنياسى
تىپى :خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
سىنىپى :قۇشلار سىنىپى
ئائىلىسى :تورغايلار ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :سوپىتورغاي ئۇرۇقدىشى
تۈرى :تورغاي
باشقا نامى :ئامېرىكا سېرىق قۇشقىچى، بۇلبۇل
كەنجى تىپى :ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
ئەترىتى :قۇشقاچسىمانلار ئەترىتى
ئىككىنچى نامى :موڭغۇل ئانتۇس قۇشى
تونۇشتۇرۇلۇشى
5پارچەسوپىتورغايسوپىتورغاي يايلاقنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك قۇشلىرنىڭ بىرى، كىچىك تىپتىكى سايرايدىغان قۇشلار تۈرىگە تەۋە، كۆپ ھاللاردا بىر تەرەپتىن ئۇچۇپ بىر تەرەپتىن سايرايدۇ، ناھايىتى ئېگىز ئۇچىدۇ، كىشىلەر كۆپ ھاللاردا، پەقەتلائاۋازىنى ئاڭلاپ ئۆزىنى كۆرەلمەيدۇ، قۇرغاق تاغلىق رايون، چۆللۈك، چۆل-باياۋان، ئوتلاق ياكى قورام تاشلاردا يالغۇز، كۆپ توپلىشىپ ياشايدۇ، كۆپىيىش مەزگىلىدىن باشقا ۋاقىتلاردا دائىم توپلىشىپ ياشايدۇ،  دائىم قىسقا ئارىلىققا پەس ئۇچۇپ ياكى يۈگۈرەپ، ھاشارات ۋە ئوت-چۆپ ئۇرۇقى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ئاۋازى جاراڭلىق بولغاچقا، «سوپىتورغاي» يېقىملىق ئاۋازىنىڭ تەسۋىرلەش سۆزى بولۇپ قالغان. رەڭگى كۆپ خىل بولۇپ، قىزىل، كۆك قاتارلىق رەڭلىرى بار.
سىرتقى شەكلى
5پارچەسوپىتورغايسوپىتورغاي بالاغەتكە يەتكەندە جۇغى كىچىك، ئۇزۇنلۇقى 190 مىللىمېتىر، ئېغىرلىقى تەخمىنەن 30 گرام. قوڭۇر رەڭلىك تاجى بار بولغىنى
ئەركەك سوپىتورغاينىڭ ئالاھىدىلىكى، ئۇنىڭ باش قىسمى ۋە ئارقا بويۇن ئىگە ئوخشاش رەڭدە، قاش ۋە كۆز چانىقى ئەتراپىدىكى ئاق قوڭۇر رەڭگى تېخىمۇ چىرايلىق. ئۇنىڭ قېشى ئەڭ خاسلىققا ئىگە، گەجگىسىگىچە سوزۇلغان. سوپىتورغاينىڭ دۈمبە ۋە بەل قىسمى ئاساسەن قوڭۇر رەڭلىك، قانىتىنىڭ يان تەرىپىدە پەيلىرى قارامتۇل قوڭۇر، قۇيرۇق گىرۋىكىدە سۇس ئاق راڭلىك تۈكلەر بار. مەيدىسىگە ئىككى سىممېترىك قارا چىپار سىزىقلار بار، دەل ۋە كۆكسىنىڭ يۇقىرى قىسمىغا تۇتاشتۇرۇلغان. پېشانە قىسمى ۋە گېلىدا ئۇزۇن ئاق پەيلەر بار، دەل بەدەننىڭ تۆۋەن قوڭۇر رەڭنى، ئاق رەڭ گەۋدىلەندۈرگەن.
سۇپتورغاينىڭ ئەركەك چىشىسىنىڭ تەن رەڭگى ئاساسەن ئوخشاش، لېكىن چىشى قۇش پىشانىسى ۋە بويۇن قىسمى قوڭۇر رەڭلىك تۈكى ئەركەك قۇشقا قارىغاندا ئاز، سۇس قوڭۇر رەڭلىك پەيلەر بىلەن قاپلانغان، لېكىن كۆكرىكىدە ئەركەك قۇشنىڭكىدەك روشەن ئىككى قارا چىپار سىزىقلار يوق. ئېغىزى ئەتراپىدىكى رەڭگى سېرىق، پۇت بارماقلىرىنىڭ گۆشى ھال رەڭ، تىرنىقىنى ۋە ئادەتتىكى قۇشلارنىڭ ئوخشاش بولمىغان، ئارقا پۇتلىرى بار، ئادەتتىكى قۇشلارنىڭ ئارقا پۇتلىرى چوڭ، ئۇنىڭ ئۈستىگە يەنە سوزۇلۇپ تۇرىدۇ، تىرناق رەڭگى قوڭۇر.
سوپىتورغاينىڭ بېشىدا چىرايلىق پەي تاجسى بار، تۇمشۇقى بىرقەدەر كىچىك ھەم يۇمىلاق كونۇس شەكىللىك، بەزىلىرى ئۇزۇن ھەم سەل ئېگىلگەن. كۆپ ھاللاردا ئاسما پەي. قانىتى سەل ئۇچلۇق ھەم ئۇزۇن، قۇيرۇقى قانىتىدىن قىسقا، تاپان كەينى گىرۋىكى بىر ئاز گال، قالقانسىمان قاسىراقلىرى بار، ئارقا پۇتلىرى ئۇزۇن ھەم تۈز.
سوپىتورغاينىڭ ئوتتۇراھال تەن تېپى (16 سانتىمېتىر) قېنىق رەڭلىك تورغاي. باش سىزىقچىلىرى كۆركەم. ئەركەك قۇش يىرىك قارا كۆرۈنىدۇ بەلبېغى، يۈزىنى قارا ۋە ئاق رەڭلىك ياكى سېرىق رەڭلىك سىزىقچىلىرى بار، تاج ئۇچىدا قارا سىزىق بار، كەينىگە سۈرۈلۈپ ئالاھىدە كىچىك «مۈڭگۈز» ھاسىل قىلغان. يۇقىرىقى گەۋدە بىر نەچچە ساپ قېنىق قوڭۇر رەڭدە، بەدىنىنىڭ ئاستىنقى قىسمى ئاق رەڭلىك، ئىككى بىقىندا بەزى قوڭۇر رەڭلىك سىزىقلىرى بار. چىشى قۇشلارنىڭ رەڭگى تۇتۇق «مۈڭگۈزى يوق»، لېكىن باش سىزىقچىلىرى بار بولىدۇ. ئۇچقاندا، قانات ئاستىدىكى ئاق رەڭلىك. بىر قانچە كەنجى تۈرلىرى سەل پەرقلىنىدۇ.
تۈرلىرى
5پارچەسوپىتورغايسوپىتورغاينىڭ ئىككى داغلىق بوزتورغاي، موڭغۇلىيە بوز تورغىيى، سوپى تورغاي، بوز تورغاي، قىسقا بارماقلىق تورغاي، كىچىك تورغاي، بۇلبۇل قاتارلىق تۈرلىرى بار.
ياشاش ئادىتى
5پارچەسوپىتورغايسوبتورغاي ئەركىن پەرۋاز قىلغاندا بۇلۇتلار ئارىسىغا شۇڭغىيالايدۇ، بىر تەرەپتىن ئۇچۇپ، بىر تەرەپتىن سايراپ، لەرزان ئۇچۇش ھالىتى بىلەن باشقا قۇشلارنى ھەۋەس قىلدۇرىدۇ، ئۇنىڭ ئۇچۇشى قۇشلاردا يوق بىر «گۈزەللىك» دەپ ئاتىلىدۇ. يەر يۈزىدە مېڭىشنى ياخشى كۆرىدۇ. ياز كۈنلىرى، كۈچلۈك ئاپتاپ نۇرى ئاستىدا، يەر يۈزىدىكى تېمپېراتۇرا 30 سېلسىيە گرادۇسقا يەتكەندە، ئەركىن-ئازادە ياشىيالايدۇ. قىشتا يەر يۈزى قار توختىماي يېغىپ كەتسىمۇ ئۇزۇقلۇق تاپالايدۇ، ئۆزىنىڭ قورسىقى توقلاش ئۈچۈن، ئۇلار ۋاقىتلىق كوللېكتىپ كۆچۈش قىلىدۇ.
سوبتورغاينىڭ يېمەكلىك تەلىپى يۇقىرى ئەمەس،  يۇمران بىخ ۋە قۇرت-قوڭغۇز قاتارلىق كىچىك ئوت ھاشارەتلەرنى يەيدۇ. ياز ۋە كۈز كەلگەندە، بەزى ھاشاراتلەرنى يەيدۇ، قىش كەلگەندە، ئۇلار پەقەت بەزى ئوت-چۆپ ئۇرۇقى ۋە دانلىق زىرائەتلەرنى ئوزۇق قىلىدۇ، سوبتورغاي دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراتمايدۇ، ياز پەسلى كەلگەندە، ئۇلار قۇش بالىلىرىنى بېقىش ئۈچۈن نۇرغۇن قۇرۇت تۇتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن زىرائەتلەرنىڭ ئۆسۈشىگە پايدىلىق، دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىش رايونىدا كەم بولسا بولمايدىغان قۇش.
كۆپىيىش ئۇسۇلى
5پارچەسوپىتورغايسوبتورغاينىڭ كۆپىيىش مەزگىلى 5-ئايدىن 7-ئايغىچە، چۆپلەرنىڭ تۈۋىدىگە ئۇۋا ياسايدۇ، ھەربىر ئۇۋىغا 4 ～ 5 تۇخۇم تۇغىدۇ، تۇخۇمى سۇس قوڭۇر ياكى ئاق رەڭلىك، ئۈستىدە قويۇق قوڭۇر چېكىتلەر بار.
تارقىلىش دائىرىسى
سۇپتورغاي جۇڭگو نىڭ غەربىي شىمال رايونىدىكى كۆچمەس قۇشلار، ياز پەسىللىك قۇشلار، كۆچۈش مەزگىلىدە شىمالىدا سانى كۆپ.
قوغداش دەرىجىسى
سۇپتورغاي دۆلەتلىك 2-دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋانلار قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
گۈمۈشخانە ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
گۈمۈشخانە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، گۈمۈشخانەنىڭ 191،474 نوپۇسىبار، 6،575 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.23°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 39°25، پوقتانومۇرى 029 رايۇننومۇرى 0406.
غېنى باتۇر
غېنى باتۇر -- خەلق قەھرىمانى. ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى نىلقا قوزغىلىڭىنىڭ ئاساسلىق رەھبەرلىرىدىن بىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ خەلق قەھرىمانى، ھەربىي قوماندان غېنى مۇھەممەت باقىر 1901 - يىلى غۇلجا ناھىيە قاش يېزىسىنىڭ تۇردىيۈزى مەھەللىسىدە كەمبەغەل دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. غېنى كىچىگىدىنلا ئىشچان، باتۇر، كۈچلۈك، غەيرەتلىك بالا بولۇپ، بالا ۋاقتىدا چېلىشىشتا داڭق چىقىرىدۇ ۋە ئېگىز بوي، گەۋدىلىك، يوغان باش، كەڭ ۋە سوزۇق يۇزى قىپ - قىزىل، قوي كۆز، كەم سۆز ئادەم بولۇپ يېتىلىپ چىقىدۇ.
غېنى 16 ياش ۋاقىتلىرىدا بىر كۈنى تۇققۇزتارادا باتۇرلۇق ھەققىدە سۆز قىلىۋاتقان ئاتلىق بىر قازاق يىگىتكە: «مەن مۇشۇ ئالا ئېتىڭنى ئاشۇ قارا ياغاچ تۈۋىگە ئاپىرىپ ئەكەلسەم نېمە دەيسەن؟» دەپ 150مىتىر ئارلىقنى كۆرسىتىدۇ. قازاق يىگىت: «ئەگەر دېگىنىڭدەك قىلساڭ، ئاتنى ساڭا بەردىم. قىلالمىساڭ ئاۋۇ تورۇق ئېتىڭ مېنىڭ» دەيدۇ، غېنى بارغان پېتى ئاتنى يەلكىسىگە ئېلىپ ماڭىدۇ، قىيقاس كۆتۈرىلىدۇ. غېنى ئاتنى كۆتۈرۈپ قارياغاچتىن 100مېتر نېرى يەرگە ئېلىپ بېرىپ، قايتۇرۇپ ئەكىلىدۇ. خالايىق ھەيران قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن غېنىنىڭ «باتۇر» دېگەن نامى پۈتۈن ئىلى رايۇنىغا تارقىلىدۇ. ھەم زۇلۇمغا، جازانىخورلۇققا قارشى ھەركەت قىلىدىغان نوچىلار غېنىنىڭ ئەتراپىغا توپلىشىشقا باشلايدۇ. ئۇلار زالىم بەگلەر، جازانىخور بايلار، ئەمەلدارلارنى تىللايدۇ، مەسخىرە قىلىدۇ، ئېپى كەلسە ئۇلارنىڭ مال مۇلكىنى ئوغۇرلاپ، يىتىم - يىسىرلارغا تارقىتىپ بېرىدۇ. شۇڭا غېنى 1944 يىلىغىچە كۆپ قېتىم تۇرمىلەرگە تاشلىنىدۇ، ھەر قېتىم قامالغاندا كىشەننى ئۇزۇپ تاشلاپ كاچىدۇ.