cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نەۋقىران يۈسۈپ
تەرجىمالى
ئىسىمى: نەۋقىران يۈسۈپ
كەسپى : ناخشىچى، مۇزىكا ئىشلىگۈچى
دۆللىتى: جوڭگو
يۇرتى: ئۈرۈمچى شەھىرى
تۇغۇلغان ۋاقتى: 89-يىلى 8-دىكابىر
ئالى مەكتەپ: بېيجىڭ ئىككىنچى چەتئەل تىللىرى ئۇنىېۋېرسىتى
سەھنىگە چىققان ۋاقتى: 2014-يىلىدىن باشلاپ
ئۈستىقۇددۇس
250px|thumb|ئۈستىقۇددۇس
ئۈستىقۇددۇس(خەنزۇچە: 薰衣草) كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ئۈستقۇددۇسقا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، مېڭىنى تازىلاش، پەي نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش ۋە قوزغىتىش، ماددىلارنى تارقىتىش، بەلغەم بوشىتىش، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
تونۇشتۇرۇلىشى
ئۈستىقۇددۇس كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ئۈستقۇددۇسقا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئۆتكۈر پۇرايدۇ، غولى ئەگرى، كۆپ شاخلىنىدۇ. يوپۇرمىقى ئۇدۇل، گۈلى كۆكۈچ سۆسۈن، شېخىنىڭ ئۇچىدا توپلىشىپ ئۆسۈپ باشاقسىمان گۈل رېتى شەكىللەندۈرىدۇ.
خۇسۇسىيىتى
مېڭىنى تازىلاش، پەي نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش ۋە قوزغىتىش، ماددىلارنى تارقىتىش، بەلغەم بوشىتىش، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى ئىشلىتىلىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 3 ~ 9 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ.
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە يىغىۋېلىپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ.
رېتسىپلار
ئۈستىقۇددۇس، ئاقىرقەرھا ۋە سىركەنجىۋىلنىڭ ھەر بىرىدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، تۇتقاقلىق كېسىلىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.
مۇۋاپىق مىقداردىكى ئۈستىقۇددۇسنى سەبرى (ئالوي) بىلەن قوشۇپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، تىترىمە كېسىلىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.
ئۈستىقۇددۇستىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، ئۇنىڭغا قارىمۇچ ۋە يۇمغاقسۈت قوشۇپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، باشنىڭ يېرىمى ئاغرىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ.
مۇۋاپىق مىقداردىكى ئۈستىقۇددۇسنى سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، پالەچ، لەقۋا، تىترىمە كېسەل، تۇتقاقلىق كېسەل، نەزلە، زۇكام، ئۇنۇتقاقلىق، بەدەن ئاجىزلىقى ۋە بوغۇم ئاغرىقلىرىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
دەرئا
دەرئا بىر شەھەردۇر.
تۇرمۇشتىكى چوڭ پارتىلاش (ماغزاپ تىياتىر)
thumb|راج كۇسۇرپالى ۋە خاۋارد ۋولۋوتىز تۇرمۇشتىكى چوڭ پارتىلاش ( ھاماقەت ئالىم بۇرداەرلەر، ئالەملىك چوڭ پارتىلاش دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ئامىركىنىڭ دۇنياغا داڭلىق ئۆي ئىچى كومىدىيە ماغزاپ تىياتىرى. بۇ تىياتىرنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئوبرازلىىر بولسا شەلدون، لەنوردى، خاۋورد، راج، پەننىي، ئەمىي ھەمدە بېرنەدەد. بۇ فىلىم قويۇلغاندىن بۇيان دۇنيا تەرىقىسدە ناھايىتى ئۇتۇق قازاندى.
Choyla top
بىر توپ ئۇرۇش
سۇۋەيدا
سۇۋەيدا بىر شەھەردۇر.
سارىس ۋىرۇسى
thumb|سارىس ۋىرۇسى سارىس ۋىرۇسى(كېسىلى) بىر خىل ناھايتى خەتەرلىك، جاننى ئالىدىغان قورقۇنۇچلۇق بۇرۇن ياللۇغى ۋىرۇسى.
ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن
ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Aziz Isa Elkun) بولسا 1970-يىلى ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ شايار ناھىيىسىدە توغۇلغان.
ھاياتى
ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن (Aziz Isa Elkun) - تارىم دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا بويلىرىغا جايلاشقان قەدىمىي بوستانلىق يۇرت شايار ناھىيىسىدە 1970- يىلى تۇغۇلغان. 1991-ييىلى ئۈرۈمچى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ روس تىلى كەسپىنى پۈتتۇرگەن. ئۇىڭ بۈگۈنگە قەدەر نۇرغۇنلىغان شېئىر، نەسىر ۋە ئىلمىي ئەسەرلىرى ئاقسۇ، ئۇرۇمچى, ئالمۇتا، بىشكېك ۋە لوندوندىكى تۈرلۈك مەتبۇئاتلاردا يورۇق كۆرگەن. ئەزىز ئەيسا ئەلكۈننڭ يېقىنقى يىللاردىكى ئەدەبىي ئەمگىكىنىڭ بىرى ”دوناي دەرياسىدىن ئورخۇن بويلىرىغىچە“ ناملىق كىتابى 2011- يىلى ئۇيغۇر يېزىقىدا نەشىر قىلىنىپ ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈزكۆرۇشتى. ئۇنىڭ ئەڭ يېڭى شېئىر، ئەدەبىي، تەرجىمە ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئەسەرلىرى «ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن تور سەھىپىسى  www.azizisa.org» دە، ھەم ئەنگلىيىدە ئېنگلىز تىلىدا، دۇنيانىڭ باشقا دولەتلىرىدىكى ئۇيغۇر مەتبۇئاتلىرىد ، تور بەتلەردە  ئۇيغۇر تىلىدا داۋاملىق نەشىر قىلىنىپ كەلمەكتە. ئۇ ئەنگلىيىدە 2005-يىلىدىن بۇيان ئاكتىپ پائالىيەت ئېلىپ بارغان لوندون ئۇيغۇر ئانسامبىلىنىڭ قۇرغۇچىسى (London Uyghur Ensemble).
ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەنلا شۇغۇللۇنۇپ قالماستىن يەنە ئۇيغۇر مەدەنىيەتشۇناسلىق تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىدۇ. ئۇ 2011-يىلىدىن بۇيان بېرتانىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئىقتىسادىي ياردېمىگە ئېرىشكەن «خىتايدىكى ئىسلامىي ئاۋاز »(Sounding Islam China) ئىلمىي تەتقىقات ئىش تۈرىدە تەتقىقاتچى بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ. بۇ يىللاردا ئۇنىڭ بىر قانچە نادىر ئىملىي تەتقىقات ئەمگەكلىرى غەرب ئەللىرىدە ۋە ئەنگىلىيىدىكى ئىلمىي ژۇرناللاردا نەشر قىلىندۇ.
ئۇ 2018- يىلى سېنتەبىردىن 2020- يىلى سېنتەبىرگىچە بېرتانىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئىقتىسادىي ياردېمىگە ئېرىشكەن «مەشرەپ» تەتقىقات تۈرى بويىچە لوندون ئۇنۋېرسىتېتى ئافىرقا ۋە شەرقشۇناسلىق ئىنستىتۇتىدا تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلەيدۇ.
ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن 2011-يىلىدىن بۇيان خەلقىئارا قەلەمكەشلەر جەمىيىتى ئۇيغۇر مەركىزىنىڭ ئىدارە ھەيئەت ئەزاسى. ئۇ 2017 – يىلى سېنتەبىردىن 2020-يىلى سېنتەبىرگىچە  ”خەلقئارا قەلەمكەشلەر جەمىيىتى ئۇيغۇر مەركىزى“ باش كاتىپلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. 2021- يىلى يانۋاردىن باشلاپ باش شىتابى لوندوندىكى خەلقىئارا قەلەمكەشلەر جەمىيىتىنىڭ ئىش تۈرى بويىچە «خەلقىئارا قەلەمكەشلەر ئۇيغۇر مەركىزى» نىڭ پروجېكىت مەسئۇلى ۋە «ئىلھام توختى ئىنستىتۇتى» نىڭ كاتىپى قاتارلىق خىزمەتلەرنى پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا.
سۇلتان مەھمۇد خان
سۇلتان مەھمۇد خان (1463 ياكى 1464 - 1508) - موغۇلىستان خانى (1487 - 1508). يۇنۇس خاننىڭ ئوغلى ، ئانىسى شاھزادەم ، بەدەخشان پادىشاھى شاھ سۇلتان مۇھەممەدنىڭ قىزى. بابۇرنىڭ تاغىسى. 1487-يىلى دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، ئۇ موغۇلىستان ئەنئەنىسى بويىچە تەختكە ئولتۇرغان. بۇ ئىشتىن خەۋەر تاپقان ئۆمەرشەيخ مىرزا سۇلتان مەھمۇد خانغا قارشى تۇرغان. ئۆمەرشەيخ مىرزا قوشۇنى تاشكەنت ئەتراپىدىكى ئاشتار قەلئەسىنى قورشاۋغا ئالدى. سۇلتان مەھمۇد خان قوشۇنىنى باشلاپ مۇداپىئەدە جەڭدە غەلىبە قىلدى. 1488-يىلى سۇلتان ئەھمەد مىرزا چىرچىق دەرياسىنىڭ قوشۇنىنى مەغلۇب قىلدى. نەتىجىدە ، سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ ئىناۋىتى ۋە كۈچى ئاشقان.
موغۇلىستانىڭ شەرقىي قىسمىغا ئىنىسى سۇلتان ئەھمەد خان (ئولاچا خان) نى قويۇپ ئۆزى غەربىي قىسىمنى باشقۇرغان ، تۇرالغۇسى تاشكەنت شەھىرىدە بولغان. 1493-يىلى موۋارۇنناھنىڭ ھۆكۈمرانى سۇلتان ئەھمەد مىرزانىڭ چوڭ قىزى رابىيە سۇلتان بېگىم (قاراكۆز بېگىم) بىلەن توي قىلغان. سەمەرقەنت ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا سۇلتان مەھمۇد خان خانىكاخان دەپ ئاتالغان. سۇلتان مەھمۇد خان ھەمىشە قوشنا دۆلەتلەرنىڭ ئىشلىرىغا ئارىلاشقان. سۇلتان ئەھمەد مىرزا ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، ئۇ سەمەرقەنتنىڭ تەختىنى ئېلىش ئۈچۈن يۈرۈش قىلغان ، ئەمما 1495-يىلى بايسۇنغۇر مىرزا تەرەپتىن كانبايغا يېقىن يەردە مەغلۇپ قىلىنغان. سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ فەغانەگە يۈرۈش قىلىش ئېھتىماللىقىدىن قورقىدىغان بابۇر ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلىكىنى تونۇپ يەتكەن. 1498-يىلى ئۇ 5000 كىشىلىك قوشۇن بىلەن سەمەرقەندكە يۈرۈش قىلغان ، ئەمما شايبانى خاننىڭ ئەسكەرلىرىنىڭ شىمالدىن مەۋارەئۇننەھرگە كېلىدىغانلىقىنى بىلگەندىن كېيىن چېكىنىشكە مەجبۇر بولغان. شايبانى خاننى تىمۇرىيلارغا قارشى تۇرۇش كۈرىشىدە ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقدىشى قىلىش ئۈچۈن ، ئۇ ئۇنىڭغا ئوتتار شەھىرىنى بەردى. شايبانى خان سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ ياردىمىدە سەمەرقەنت ۋە بۇخارانى ئالغان كېيىن سۇلتان مەھمۇد خان شايبانى خاننىڭ باش كۆتۈرۈشىدىن ئەنسىرەپ، تىمۇرىيلارنى قوللاشقا باشلىغان.
بوبۇرنىڭ سەمەرقەندنى تۇتۇشتا ھەربىي ياردەم بەرگەن. بابۇر ئۇنىڭ تاشكەنتتىكى ئوردىسىدا بىر مەزگىل تۇرغان (1501-02). مىلادىدىن كىيىنكى 1503-يىل سۇلتان مەھمۇد خان ھەمدە ئىنىسى سۇلتان ئەھمەد خاننىڭ بىرلەشمە ئارمىيىسى ئارخيان قەلئەسى (فەغانە) ئەتراپىدىكى شايبانى خاننىڭ قوشۇنى تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان ۋە ئاكا-ئۇكىلار تۇتۇلغان. تاشكەنتنىڭ ۋاقىتلىق ۋالىيسى بولۇپ قالغان سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ ئوغلى سۇلتان مۇھەممەد شەھەردىن قېچىپ كەتكەن. شايبانى خان تاشكەنتنى ئېلىپ تاغىسى سۇيۈنچ خوجا خانغا بەرگەن. ئۇ رەھىمدىللىك بىلەن سۇلتان مەھمۇد خان ۋە ئىنىسىنى قويۇپ بەرگەن. ئۇلار موغۇلىستانغا بارغان ، ئۇزۇن ئۆتمەي سۇلتان ئەھمەد خان ۋاپات بولغان. تەخت كۈرىشىدە ، سۇلتان مەھمۇد خان يالغۇز قالغان ۋە نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن. ئۇ ياردەم تەلەپ قىلىپ شايبانى خاننىڭ يېنىغا كەلگەن. لېكىن، شايبانى خان ئۇنى بالىلىرى بىلەن بىللە خوجەند دەرياسى قىرغىقىدا قەتل قىلغان..
ئىدلىب
ئىدلىب بىر شەھەردۇر.
نۇئمان ئىبنى بەشىر
نۇئمان (النُّعْمَانُ بنُ بَشِيْرِ بنِ سَعْدِ بنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: نۇئمان ئىبنى بەشىر ئىبنى سەئد ئىبنى سەئلەبە ئەلئەنسارىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 2 – 65 / م. 623 – 684) ساھابە. ھىجرەتتىن كېيىن ئەنسارلار ئىچىدە تۇغۇلغان تۇنجى بوۋاق. ئۇنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئېغىزلاندۇرغان ۋە شەھىد بولىدىغانلىقىدىن بېشارەت بەرگەن. خەلىپە مۇئاۋىيە تەرىپىدىن كۇفەگە ۋالىي قىلىپ تەيىنلەنگەن.
景颇族
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ۋادۇز
left|thumb|250px|ۋادۇز left|thumb|250px ۋادۇز بولسا لىختېنشتېين دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ۋادۇزنىڭ 5،109 نوپۇسىبار، 17.3 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 9°31.
غەربىي يۇغۇر تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[غەربىي يۇغۇر تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] جۇڭگو گەنسۇ ئۆلكىسى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.0046مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
يۇلتۇزباغ بازىرى
مەمۇرىي رايونلار
قاراشلىق 14 مەمۇرىي كەنت، 3 ئاھالىلەر كومىتېتى، 17 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار : بازار كەنتى، تاغئېرىق كەنتى، ئاچال كەنتى، توپا شەھەر كەنتى، تېرەكبوستان كەنتى، چولاقتۇر كەنتى، شەنبە بازار كەنتى، ئوچىلان كەنتى، سۇپا دۆڭ كەنتى، توپاقئېرىق كەنتى، چوڭكۆۋرۈك كەنتى، گۈلباغ كەنتى،تۇر ئېرىق كەنتى ،بەگلىكئېرىق كەنتى، ئۈجمەئېرىق كەنتى، ئاقئۆستەڭ كەنتى، شورلۇق كەنتى.
نىغمەت راخمان
نىغمەت راخمان بولسا مەركىرزى تىلۋىزىيە ئىستانسىنىڭ ئاتاقلىق ئۇيغۇر رىياسەتچىسى.
تەرجىمھالى
تۇغۇلغان ۋاقتى: 1983-يىلى 17-ئاپىرىل
يۇرتى: ئۈرۈمچى
نۇپۇسى: بېيجىڭ
كەسپى ھاياتى: 2006-ھازىرغىچە
خىزمەت ئورنى: س س ت ۋ ( مەكىزى خەلىق تىلۋىزىيە ئىستانسى)
سىياسى پارتىيە: كومپارتيە
خوتۇنى: پاشاگۈل دولقۇن (2013-يىلى توي قىلغان)
ھاياتى
نىغمەتنىڭ دادىسى راخمان شىنجاڭ خەلق نەشىرياتىنىڭ تەھىرىرى، ئاپىسى رىزىۋان ئەبەي بولسا شىنجاڭ ناخشا ئۇسۇل ئانسامبىلىدىكى ئارتىس، 2006-يىلى نىغمەت بېيجىڭدىكى جوڭگو ئالاقىلىشىشى ئۇنىېۋىرسىتىنىڭ ئۇچۇر تارقىتىش كەسپنى پۈتتۈرگەن.
خىيال ئوۋچىسى (فىلىم)
thumb|خىيال ئوۋچىسى لوگوسى خىيال ئوۋچىسى (Mindhunter )ئامىرىكا نەتفلىكس ئىجادى فىلىم بۇلۇپ، بۇ ھۆججەت خاركتىرىدىكى فىلىمدە پىسخىلوگىيە بىلىمىلىنىڭ جىنايەتچىلەرنى تەتقىق قىلىشتا ئىشلىتىپ، شۇ جەرياندىدا فېدىراتىسىيە تەكشۈرۈس ئىدارىسنىڭ ئىش-ھەركەت ئانالىز بۈلۈمنىڭ بارلىققا كىلىش جەريانىدىكى توسالغۇلار ۋە ئۇتۇقلار بايان قىلىندۇ. لوگىكىلىق تەپپەككۇرغا قىزىقىدىغان كىشلەرنىڭ كۈرۈشىگە ماس كىلىدىغان فىلىم.
لىجياڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|لىجياڭ شەھىرى left|thumb|350px|لىجياڭ شەھىرى left|thumb|350px|لىجياڭ شەھىرى left|thumb|350px|لىجياڭ شەھىرى left|thumb|350px| left|thumb|350px| left|thumb|350px| لىجياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو يۈننەن ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 20054 نوپۇس بار، ئەدىتىڭ لىجياڭنىڭ 1،137،600 نوپۇسىبار، 21،219 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 26.53°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 100°14، پوقتانومۇرى 674100 رايۇننومۇرى 0888.
تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىق يولى خەلقئارا كېلىشىملەردىكى يوچۇق ۋە ئۇپۇقلار
تاران ئۇيغۇر
شەرقىي ئاسىيادا مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنغا جايلاشقان تەيۋەن ئارىلى ئۆزىگە خاس ئىقتىسادىي تەرەققىيات مودېلى، يۇقىرى پەن تېخنىكىسى، ئۆزگىچە مەدەنىيىتى ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇرەككەپ ۋە ئالاھىدە مۇناسىۋىتى بىلەن دائىما كۆزىمىزگە چېلىقىپ تۇرىدۇ. بىز ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن تەيۋەن خىتايغا قارشى ھەربىي ۋە سىياسىي كۈچ سۈپىتىدە تونۇش بولۇپ، يېقىنقى مەزگىللەردە ئۇيغۇر مىللىي مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنى خىتاي تىللىق خەلقلەرگە چۈشەندۈرۈش جەھەتتە مۇھىم سەھنە بولۇش رولىنى ئويناپ كەلمەكتە. ھەتتا «تەيۋەن ئۇيغۇر دوستلىرى جەمئىيىتى» ۋە «تەيۋەن-شەرقىي تۈركىستان دوستلۇق جەمئىيىتى» قاتارلىق ئاممىۋىي تەشكىلاتلارمۇ قۇرۇلۇپ، تەيۋەن بىلەن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئىگىلىك ھوقۇق، كىشىلىك ھوقۇق ۋە مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت ئورتاق قىممەت قاراشلار ئاساسىدا دوستلۇقنىڭ بەرپا قىلىنىشىغا تۈرتكە بولماقتا. مۇشۇنداق بىر ۋەزىيەتتە تەيۋەندىن ئىبارەت بۇ مۇستەقىل سىياسىي گەۋدىنىڭ ئىچىدىكى ئوخشىمىغان سىياسىي كۆز قاراشقا ئىگە كۈچلەرنى تونۇش، تەيۋەننىڭ خەلقئارادىكى مۇستەقىل ئورنىنى ئىنتايىن نازۇك شارائىت ئىچىدە قانداق ساقلاۋاتقانلىقى ۋە ئالغا سىلجىتىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىپ كۆرۈش تولىمۇ ئەھمىيەتلىك. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ خەلقئارا كېلىشىملەر ئاساسىدا تارىختا قۇرغان دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ 1944-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت سىياسىي پەلسەپە 2011-يىلى رەسمىي ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ، ھېلىھەم مۇنازىرە قىلىنىۋاتقان بىز مەزگىلدە، ئوخشاشلا خەلقئارالىق كېلىشىملەردىكى يوچۇقلاردىن پايدىلىنىپ، سىياسىي يول ئىزدەۋاتقان تەيۋەننىڭ ئۆتمۈشى ۋە كەلگۈسى بىلەن تونۇشۇپ چىقىش بىزگە قىممەتلىك تەجرىبە ساۋاق ۋە ئىلھام بېرەلىشى مۇمكىن.
تەيۋەننىڭ سىياسىي ئورنى ھەققىدىكى خەلقئارالىق شەرتنامە ۋە كېلىشىملەر
تەيۋەن ئۆز تارىخىدا ئوخشىمىغان مۇددەت تۈرلۈك چەتئەل كۈچلىرىنىڭ تاجاۋۇزى ۋە ھۆكۈمرانلىقىغا ئۇچراپ كەلگەن بولۇپ، تەيۋەننى بىر قەدەر ئۇزۇن مۇددەت كونترول ئاستىغا ئالالىغىنى ئاۋۋال گوللاندىيە ۋە ئىسپانىيە، كېيىن بولسا مىڭ ۋە چىڭ ئېمپىرىيەسى بولدى. چىڭ ئېمپىرىيىسى 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ زامانىۋىيلاشقان ياۋروپا دۆلەتلىرى ۋە كېيىن ياپونىيە بىلەن تونۇقۇشتى ۋە شۇ سەۋەبلىك تەيۋەنگە بولغان كونتروللىقىمۇ پەيدىن پەي ئاجىزلاپ، ھەتتا زىمىن ئايرىپ بېرىدىغان ھالەتكە كەلدى. 50 يىللىق ياپون ھاكىمىيىتى دەۋرىدىن كېيىن، ۋەزىيەت يەنە بىر قېتىم ئۆزگىرىپ، 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا ياپونىيە مەغلۇپ بولۇپ، تەيۋەنگە بولغان ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ۋاز كەچتى. مىللەتچى خىتاي ھاكىمىيىتى ئىچكى ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولۇپ، مىليونلىغان ئەسكەر، مەمۇرىي ئەمەلدار ۋە پۇقرالىرى بىلەن تەيۋەنگە چېكىندى ۋە خىتايغا قايتۇرما ھۇجۇم قىلىش مەقسىتىدە تەيۋەننى قۇرۇپ، تەرەققىي قىلدۇرۇشقا باشلىدى. 1980-يىللاردىكى دېموكراتىك ئىسلاھاتتىن كېيىن ئەسلى يەر ئاستى پائاليىتىنى ئاساس قىلغان تەيۋەن مۇستەقىللىق ھەرىكىتى ئوچۇق ئاشكارە ھالدا سىياسىي سەھنىگە چىقىپ، تەشەببۇسلىرىنى ئەمەلىي سىياسىي ھەرىكەتكە ئايلاندۇرماقتا. مۇشۇنداق 120 يىللىق مۇساپىدە تەيۋەننىڭ سىياسىي ئورنى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقى ھەققىدە بىر قانچە مۇھىم خەلقئارالىق كېلىشىملەر ئىمزالاندى. مانا شۇ كېلىشىملەردىكى بەزى ئېنىقسىز نۇقتىلار ۋە خەلقئارالىق ھۈججەتلەرنىڭ خارەكتېرى تەيۋەن مۇستەقىلچىلىرىنىڭ سىياسىي پەلسەپەسىگە كۈچلۈك قانۇنىي ئاساس ۋە ھازىرقى ئەمەلىي پائالىيەتلىرىگە خۇرۇچ بولماقتا.
1895-يىلىدىكى «شىمونوسېكىي شەرتنامىسى» – چىڭ دۆلىتى ئىگىلىك ھوقۇقتىن مەڭگۈلۈك ۋاز كەچتى
19-ئەسىرنى ئوتتۇرىلىرى، بولۇپمۇ 1860-يىلىدىكى «ئەپيۇن ئۇرۇشى» دىن كېيىن، چىڭ سۇلالىسى ھاكىمىيىتىنىڭ يېرىم مۇستەملىكە ھالەتكە ئۆتۈشى تېخىمۇ تېزلەشتى ۋە شۇ ۋەجىدىن كونترول قىلىپ تۇرۇۋاتقان زىمىن دائىرىسىمۇ بارا-بارا تارىيىشقا باشلىدى. چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ توقۇنۇشلىرى يالغۇزلا ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى «شەرق ئەجنەبىيلىرى» دەپ ئاتىلىشقا باشلىغان ياپونىيە بىلەنمۇ كۈچىيىپ باردى. نەتىجىدە 1894-يىلى يازدا شەرقىي دېڭىزدا «بىرىنچى قېتىملىق چىڭ-ياپونىيەئۇرۇشى» ياكى خىتايچە «جياۋۇ ئۇرۇشى» پارتلاپ، چىڭ سۇلالىسى ياۋروپاچە زامانىۋىي جەڭ پاراخوتلىرى بىلەن قوراللاندۇرغان داڭلىق «بېيياڭ فىلوتى» (北洋水師) نىڭ دەھشەتلىك مەغلۇبىيىتى بىلەن تاماملاندى. 1895-يىلى، لى خۇڭجاڭ يېتەكچىلىكىدىكى چىڭ دۆلىتى ئەلچىلەر ئۆمىكى ياپونىيەنىڭ شىمونوسېكى شەھىرىدىكى شۇنپانرو مېھمانخانىسىدا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي تەقدىرىگە بىۋاستە تەسىر كۆرسەتكەن «شىمونوسېكىي شەرتنامىسى»(马关条约) نى ئىمزالىدى. 11 ماددىلىق بۇ شەرتنامىنىڭ مەزمۇنى زور مىقتاردىكى ئۇرۇش تۆلەملىرى ۋە سودا پورتلىرىنى ئېچىشتىن باشقا، ئەڭ مۇھىم ئىككى ماددىسى شەرقىي ئاسىيادىكى بىر قىسىم رايونلارنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە تاقىلاتتى. شەرتنامە بويىچە:
– فورموزا (تەيۋەن) ئارىلى، پېسكادورېس (پىڭخۇ) تاقىم ئاراللىرى ۋە لياۋدۇڭ يېرىم ئارىلىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىبارلىق قورغان، ھەربىي ئەسلىھە ۋە مال-مۈلكلىرى بىلەن ياپونىيەگە مەڭگۈلۈكئۆتۈنۈپ بېرىلدى.
شۇنىڭ بىلەن كورىيە پادىشاھلىقى چىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ بويۇنتۇرۇقىدىن قۇتۇلۇپ، ياپونىيەنىڭ ھامىيلىقى ئاستىدىكى بىر مۇستەقىل دۆلەتكە ئايلاندى ۋە چىڭ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن رەسمىي ئېتىراپ قىلىندى. تەيۋەن بولسا تاكى 1945-يىلى ياپونىيە 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولغانغا قەدەر 50 يىلغا سوزۇلغان «ياپون ھاكىمىيىتى دەۋرى» گە قەدەم قويۇپ، چىڭ سۇلالىسى، جۈملىدىن خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقى بىلەن بولغان سىياسىي ئالاقىسى بارا-بارا سۇسلىشىشقا قاراپ يول ئالدى. گەرچە شۇ مەزگىللەردە چىڭ ھۆكۈمىتى ياۋروپا دۆلەتلىرى ۋە ياپونىيە بىلەن نۇرغۇنلىغان شەرتنامىلەرنى ئىمزالىغان ۋە زىمىن ئايرىپ بېرىشكە مەجبۇر بولغان بولسىمۇ، بۇ شەرتنامىدىكى «مەڭگۈلۈك» دېگەن سۆز مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. چۈنكى كېيىنكى مەزگىللەردە خىتاي كومۇنىست ھاكىمىيىتى چىڭ ھۆكۈمىتى «ئىجارە» بەرگەن زىمىنلارنى مۆھلىتى توشقان ۋاقتلاردا قايتۇرۇپ ئالغان ئىدى. بۇنىڭ تىپىك مىسالى 1997-يىلىدىكى خوڭكوڭ ۋە 1999-يىلىدىكى ماكاۋدىن ئىبارەت. تەيۋەن بولسا توپتوغرا 50 يىل ياپون ھاكىمىيىتى ئاستىدا تۇرۇپ، خىتايدىكى چوڭ ئۆزگۈرۈشلەردىن بولغان شىنخەي ئىنقىلابى ۋە خىتاي جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشى قاتارلىق چوڭ ۋەقەلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماستىن، ئۆزگىچە ھايات شەكلى، قىممەت قارىشى ۋە مەدەنىيىتىنى شەكىللەندۈرۈشكە باشلىدى. خۇددى بىر كېمە پورتتىكى چۈشەپ قويۇلغان ئورنىدىن ئايرىلىپ، دېڭىزغا قاراپ يول ئالغاندەك، تەيۋەنمۇ 1895-يىلىدىن باشلاپ تۈرلۈك ئىسسىق-سوغۇقلار بىلەن تولغان سىياسىي مۇساپىسىنىڭ تۇنجى قەدىمىنى ئالدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۈشبۇ شەرتنامىنى تەيۋەننىڭ ھازىرقى زامانغا لايىق ئۆزگىچە مىللىي كىملىكىنى تۇرغۇزۇشى ۋە ھازىرغىچە داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان تەيۋەن مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى دەپ قاراشقا بولىدۇ.
1943-يىلىدىكى «قاھىرە خىتابنامىسى» – ئاخبارات باياناتىدۇر، دىپلوماتىك ھۈججەت ئەمەس
ياپون ئېمپىرىيەسى 2-دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە «ئوق مەركىزى» دۆلەتلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئېلىپ، مانجۇرىيەنى مۇستەقىل قىلىپ، خىتايغا بولغان كېڭەيمىچىلىكىنى بولسا ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە كېڭەيتتى. 1941-يىلى 7-دېكابىردا ھاۋاينىڭ پىئورېل خاربور پورتىدىكى ئامېرىكا تېنچ ئوكيان فىلوتىغا قىلىنغان ئۇشتۇمتۇت ھاۋا ھۇجۇمى ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنى 2-دۇنيا ئۇرۇشىغا سۆرەپ كىردى ۋە ئامېرىكا ياپونىيەگە ئۇرۇش ئېلان قىلدى. ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر سېپىدە ئورۇن ئالغان خىتاي ئۈچۈن بۇ تېپىلغۇسىز پۇرسەت بولۇپ، ياپونغا قارشى ئۇرۇشتا ئۆز سېپىگە قۇدرەتلىك بىر ئىتتىپاقداش دۆلەت كىرگەن ئىدى. 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ياۋروپا جەڭ مەيدانلىرىدا ۋەزىيەت ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ غەلبىسىگە قاراپ يۈزلىنىۋاتقان بىر مەزگىلدە، ئامېرىكا، ئەنگىلىيە ۋە خىتاي رەھبەرلىرى مىسىر پايتەختى قاھىرەدە ئۇچرىشىپ، ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئاسىيانىڭ سىياسىي ۋەزىيىتىنى مۇزاكىرە قىلدى. 1943-يىلى 23-نويابىردىن 26-نويابىرغىچە ئېچىلغان بۇ يىغىن «بىرىنچى قېتىملىق قاھىرە يىغىنى» ياكى «قاھىرە يىغىنى» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ياپونىيەنى تەسلىم قىلدۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرى ۋە ئۇرۇشتىن كېيىنكى شەرقىي ئاسىيانىڭ خەلقئارا ۋەزىيىتى، بېرما ئارقىلىق ياپونىيەگە قايتۇرما زەربە بېرىش ۋە خىتايغا ئۇرۇشتا ھەربىي ياردەم بېرىش قاتارلىقلار يىغىن كۈنتەرتىپىدە ئىدى.
يىغىندىن كېيىن، يەنى 1943-يىلى 1-دېكابىر ئېلان قىلىنغان ۋە كېيىنكى يىللاردا «قاھىرە خىتابنامىسى» دەپ ئاتالغان بىر پارچە ھۈججەت تۈرلۈك بەس-مۇنازىرەلەرگە سەۋەب بولدى. بۇ ھۈججەتنىڭ تەيۋەنگە چېتىلىدىغان قىسىمىدا «ياپونىيە خىتايدىن تارتىۋالغان بارلىق زىمىنلارنى، مەسىلەن مانجۇرىيە، فورموزا (تەيۋەن) ئارىلى ۋە پېسكادورېس (پىڭخۇ) تاقىم ئاراللىرى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىنى خىتاي جۇمھۇرىيىتىگە (جۇڭخۇا مىنگو) قايتۇرۇپ بېرىشى كېرەك» دەپ كۆرسىتىلگەنلىكى قەيت قىلىنىدۇ. بۇ ھۈججەتنىڭ يىغىنغا قاتناشقان ئۈچ دۆلەت تەرىپىدىن پەرقلىق نۇسخىلىرىنىڭ ئېلان قىلىنغانلىقى ھەقىقەت بولسىمۇ، ھۈججەتنىڭ خارەكتېرى ھەققىدە خىتاي (گومىنداڭ ۋە كومۇنىستلار) بىلەن خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قاراشلىرى تامامەن پەرقلىق. ھۈججەتنىڭ خىتايچە نۇسخىسى باشتىن ئاياق «قاھىرە خىتابنامىسى» دەپ ئاتىلىپ، كېلىشىم ياكى شەرتنامە سالاھىيىتىدە تونۇشتۇرۇلغان بولسا، ئېنگىلىزچە نۇسخىلىرىدا بۇ ھۈججەت ئاخبارات باياناتى يەنى ئېنگىلىزچە Press Communiqué دەپ ئېلىنغان ئىدى. ئېنىقكى ئاخبارات باياناتى كېلىشىمدىن پەرقلىق بولۇپ، ئۇ پەقەت بىر ھۆكۈمەتنىڭ مەلۇم بىر خەلقئارالىق سىياسىي ۋەزىيەتكە بىلدۈرگەن ئىپادىسى ھېسابلىنىپ، قانۇنىي كۈچكە ئىگە بولالمايدۇ. بۇ ھۈججەتكە مۇناسىۋەتلىك ۋە كېيىن ئىمزالانغان ئىككى كېلىشىمنامە، يەنى «سان فرانسىسكو كېلىشىمى» ۋە «خىتاي-ياپونىيە كېلىشىمى» ھەقىقىي تۈردە خەلقئارالىق قانۇنلارغا ئۇيغۇن ۋە كۈچكە ئىگە بولۇپ، تەيۋەننىڭ سىياسىي تەقدىرى ھەققىدە ھازىرغىچە ئۆز تەسىرى ۋە قىممىتىنى ساقلاپ كەلمەكتە. شۇنىڭ ئۈچۈن «قاھىرە خىتابنامىسى»نى تەيۋەن ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەنلىكى ھەققىدىكى خەلقئارا كېلىشىم دەپ ھېسابلاش بىمەنىلىك دەپ قارالماقتا.
1945-يىلىدىكى مەك ئارتۇرنىڭ «1-نۇمۇرلۇق ئومۇمىي بۇيرۇقى» – ئىشغال قىلىش، تەۋەلىكىگە ئېلىش دېگەنلىك ئەمەس
1945-يىلى 15-ئاۋغۇست ساماۋىي پادىشاھنىڭ رادىئو نۇتۇقى بىلەن ياپونىيە ئۇرۇش توختاتقانلىقىنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن، جاي-جايلارغا تارقاپ كەتكەن ياپون ئارمىيىسى ئۆزلىرى تەۋە بولغان ئۇرۇش رايونلىرىدىكى ئىتتىپاقداش ئارمىيە قوشۇنلىرىغا تەسلىم بولدى. ياپونىيەنىڭ تەسلىم بولۇش مۇراسىمىلىرىمۇ بىر قانچە جايدا ئۆتكۈزۈلدى. مەسىلەن، ھەممىمىزگە تونۇشلۇق تەسلىم بولۇش مۇراسىمى ئامېرىكىنىڭ توكيو دېڭىز قولتۇقىغا توختىتىلغان «مىسسۇرى» ناملىق ھەربىي پاراخوتىدا ئۆتكۈزۈلدى. شۇ يىلى 9-سېنتەبىر خىتاي ئۇرۇش رايونىدىكى ياپونىيە ئارمىيەسى نەنجىڭ شەھىرىدە خىتاي ئارمىيەسىگە تەسلىمنامىسىنى تاپشۇردى. يەنە شۇ يىلى 15-ئۆكتەبىر تەيۋەندە تۇرۇشلۇق ياپونىيە ئارمىيەسى تەيبېي شەھىرىدە خىتاي ئارمىيەسىگە تەسلىمنامىسىنى تاپشۇردى.
مۇشۇ جەرياندا، يەنى 1945-يىلى 17-ئاۋغۇست كۈنى ئىتتىپاقداش ئارمىيەنىڭ ئەڭ ئالىي باش قوماندانى دوگلاس مەك ئارتۇر (Douglas MacArthur) ئىتتىپاقداش ئارمىيە «1-نۇمۇرلۇق ئومۇمىي بۇيرۇق» (General Order No. 1) نى تارقىتىپ، ياپونىيەنىڭ جاي-جايلاردىكى قىسىملىرىنىڭ ئۆزلىرى تەئەللۇق ئۇرۇش رايونىدىكى ئىتتىپاقداش ئارمىيە قىسىملىرىنىڭ قوماندانلىرى بىلەن ئالاقىلىشىپ، تەسلىم بولۇشنى رەسمىي ئۇقتۇردى. مانا بۇ ياپونىيە تەسلىم بولغاندىن كېيىن، ياپون ئارمىيەسىنى قورالسىزلاندۇرۇشنىڭ تەرتىپى ھەققىدىكى رەسمىي ھۈججەت ئىدى. بۇ بۇيرۇقنىڭ 1-ماددا، 1- بۆلىكىدە شۇنداق كۆرسىتىلگەن:
«خىتاي (مانجۇرىيە بۇنىڭ سىرتىدا)، فورموزا (تەيۋەن)، 36-پارالېلنىڭ شىمالىدىكى فىرانسىيەگە تەۋە ھىندۇچىنى تەۋەسىدىكى ياپونىيەنىڭ قۇرۇقلۇق، دېڭىز، ھاۋا ئارمىيە ۋە زاپاس قىسىملىرى گېنىراللىسمۇس جياڭ جېشىغا تەسلىم بولسۇن»
ئېنىقكى بۇ بىر ھەربىي بۇيرۇق بولۇپ، پەقەت ئوخشىمىغان ئۇرۇش رايونلىرىدىكى ياپونىيە قىسىملىرىنىڭ تەسلىم بولىدىغان ئوبېكتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، ھەرگىزمۇ مەلۇم رايوننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئەگەر شۇنداق لوگىكا بىلەن پىكىر يۈرگۈزۈلسە، شىمالىي كورىيە ۋە مانجۇرىيەدە تۇرۇشلۇق ياپونىيە ئارمىيەسى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىراق شەرقتە تۇرۇشلۇق قىسىملىرىغا تەسلىم بولغانلىقى ئۈچۈن ئىگىلىك ھوقۇقى سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئۆتۈپ كەتكەن بولاتتى. جياڭ جېشى مانا مۇشۇ بۇيرۇق ئاساسىدا تەيۋەنگە گومىنداڭ ئەسكەرلىرىنى كىرگۈزۈپ، ئارالنى ئەمەلىي كونترول قىلىشقا مۇۋەپپەق بولدى.
1952-يىلىدىكى «سان فرانسىسكو كېلىشىمى» – ياپونىيە ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ۋاز كەچتى، لېكىن ھېچكىمگە ئۆتكۈزۈپ بەرمىدى
ياپونىيە 1945-يىلى 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، ئىتتىپاقداش ئارمىيە، جۈملىدىن ئامېرىكا ئارمىيەسى ياپونىيەنى ئىشغال قىلدى. بۇ ئىشغالىيەت تاكى ياپونىيە يېڭى تېنچلىق ئاساسىي قانۇنىنى يولغا قويۇپ، ئۇرۇش جىنايەتچىلىرىنى جازالاپ، «سان فرانسىسكو كېلىشىمى» بىلەن قايتىدىن خەلقئارا جەمئىيەتكە قايتىپ كەلگىچە داۋام قىلدى. گەرچە ياپونىيەنىڭ ئوخشىمىغان ئۇرۇش رايونلىرىدىكى تەسلىمنامىسى ھەربىي توقۇنۇشلارنى ھەل قىلغان بولسىمۇ، ئۇرۇش تۆلەملىرىنى دۆلەتلەر بويىچە تەقسىملەش، ئۇرۇشتىن بۇرۇن ۋە ئۇرۇش مەزگىلىدە ئىشغال قىلغان دۆلەت ۋە رايونلارنىڭ سىياسىي ئورنى ۋە ياپونىيەنىڭ بۇ ھەقتىكى پوزىتسىيەسى قاتارلىقلار خەلقئارا قانۇنلار ئاساسىدىكى كېلىشىملەر بىلەن ئېنىق بېكىتىلمىگەن ئىدى. شۇ مەقسەتتە 1951-يىلى سېنتەبىردە، ياپونىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 49 دۆلەتنىڭ ۋەكىللىرى ئامېرىكىنى سان فرانسىسكو شەھىرىگە يىغىلىپ، «سان فرانسىسكو كېلىشىمى» نى ئىمزالىدى. بۇ كېلىشىم ئارقىلىق نورمال دۆلەتلىك ھالىتىگە قايتقان ياپونىيە 1956-يىلى ب د ت غا رەسمىي ئەزالىققا قۇبۇل قىلىندى.
«سان فرانسىسكو كېلىشىمى» دىكى زىمىنلارنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئائىت مەزمۇنلار يىغىلغان 2-ماددىسىدا تۆۋەندىكىچە كۆرسىتىلگەن:
– ياپونىيە كورىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ، ۋە جىجۇ ئارىلى، گىئومۇن ئارىلى، ئۇللىئۇڭ ئارىلى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق زىمىنلار ھەققىدىكى ھوقۇق، ئىمتىياز ۋە تەلەپلىرىدىن ۋاز كېچىدۇ.
يىغىندا مۇزاكىرە قىلىنغان مەزمۇنلار زىمىنلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغانلىقىغا قارىماستىن، ئىچكى ئۇرۇش سەۋەبلىك خىتاي ۋە كورىيە ۋەكىللىرى بۇ كېلىشىمنامىنى ئىمزالىمىدى. 1952-يىلى خىتاي جۇمھۇرىيىتى ۋە ياپونىيە ئارىسىدا كېيىنچە ئىمزالانغان «خىتاي-ياپونىيە تېنچلىق كېلىشىمى» (中日和平條約) ئارقىلىق بۇ بوشلۇق مەلۇم دەرىجىدە تولدۇرۇلغان بولدى ۋە مەزكۇر كېلىشىمنىڭ 2-ماددىسدا ياپونىيە «سان فرانسىسكو كېلىشىمى»نىڭ روھىغا ئاساسەن تەيۋەنگە بولغان ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ۋاز كەچكەنلىكىنى  يەنە بىر قېتىم قەيت قىلىپ، تۆۋەندىكىلەر بەلگىلەندى:
« 1952-يىلى ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا ئىمزالانغان تېنچلىق كېلىشىمىنىڭ 2-ماددىسىغا ئاساسەن ياپونىيە فورموزا (تەيۋەن) ئارىلى، پېسكادورېس (پىڭخۇ) تاقىم ئاراللىرى، سىپراتلىي (نەنشا) تاقىم ئاراللىرى ۋە پاراسېل (شىشا) تاقىم ئاراللىرىغا بولغان بارلىق ھوقۇق، ئىمتىياز ۋە تەلەپلىرىدىن ۋاز كېچىدۇ»
«سان فرانسىسكو كېلىشىمى» ۋە «خىتاي-ياپونىيە تېنچلىق كېلىشىمى»نىڭ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان 2-ماددىسىدىكى«ئىگىلىك ھوقۇقتىن ۋاز كېچىدۇ» دېگەن سۆز ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، كېلىشىمنىڭ ھېچقايسى جايىدا ياپونىيەنىڭ بۇ ئىگىلىك ھوقۇقنى قايسى دۆلەتكە قايتۇرۇپ بەرگەنلىكى ياكى ئۆتكۈزۈپ بەرگەنلىكى تىلغا ئېلىنمىغان. تەيۋەننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ خىتاي جۇمھۇرىيىتىگە قايتۇرۇلۇشى ئاساسسىز بولۇپ، ئەينى چاغدىكى چىڭ ھۆكۈمىتى تەيۋەننى ياپونىيەگە مەڭگۈلۈك ئۆتكۈزۈپ بەرگەن، شۇنداقلا كېيىن قۇرۇلغان خىتاي جۇمھۇرىيىتىمۇ چىڭ ئېمپىرىيىسىنىڭ مىراسخورى ئەمەس ئىدى. بۇ كېلىشىم ئىمزالانغاندىن كېيىن گەرچە  تەيۋەن بىلەن ياپونىيەنىڭ تەۋەلىك مۇناسىۋىتى ئۈزۈلگەن بولسىمۇ، قانۇنىي يوسۇندا ھېچقايسى دۆلەتكە تەيۋەنگە ئىگە بولۇش ھوقۇقى بېرىلمىگەن. دېمەك، بۇ جايدا ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ بوشلۇقى شەكىللەنگەن ۋە ھېچقايسى دۆلەتكە بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ھوقۇقى بەلگىلەنمىگەن.
خۇلاسە
تارىخىي ۋە خەلقئارالىق سىياسىي مۇھىتنىڭ ئۆزگىرىشى تەيۋەننىڭ ئىنتايىن نازۇك بىر ۋەزىيەتتە ئەمەلىي مۇستەقىل بىر سىياسىي گەۋدىگە ئايلىنىشىغا يول ئاچتى. خەلقئارالىق شەرتنامە ۋە كېلىشىملەردىكى ئىنتايىن ئىنچىكە يوچۇقلاردىن مۇستەقىللىق ئۇپۇقىنى كۆرگەن تەيۋەنلىك سىياسەتچىلەر «تەيۋەننىڭ سىياسىي ئورنى تېخى بەلگىلەنمىدى» (台灣地位未定論) ناملىق سىياسىي پەلسەپەگە ئاساس سالدى. بۇ سىياسىي پەلسەپەنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرى تۆۋەندىكىچە:
– 1895-يىلى چىڭ ھۆكۈمىتى تەيۋەننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى مەڭگۈلۈك ھالدا ياپون ئېمپىرىيىسىگە ئۆتكۈزۈپ بەردى.
– 1945-يىلى ياپونىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولۇپ، تەيۋەندە تۇرۇشلۇق ئارمىيەسى تەسلىم بولدى ۋە جياڭ جېشى قوشۇنلىرى تەيۋەننى ئىشغال قىلدى.
– 1952-يىلى ياپونىيە تەيۋەنگە بولغان ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ۋاز كەچتى، ئەمما ئۇنى ھېچكىمگە ئۆتكۈزۈپ بەرمىدى.
– شۇنىڭ ئۈچۈن تەيۋەننىڭ خەلقئارا سىياسىي ئورنى تېخى بەلگىلەنمىدى، بۇنى تەيۋەندە ياشىغۇچى 23 مىليوندىن ئارتۇق تەيۋەن خەلقى دېموكراتىك ئۇسۇلدا ئۆزى بەلگىلىشى كېرەك.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
دەيرۇززەۋر
دەيرۇززەۋر بىر شەھەردۇر.
ھاكىم ئەننىشابۇرىي
ھاكىم (الحاكم مُحَمَّدُ بنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمدَوَيه النَّيْسَابُوْرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ھەمدەۋەيھ ئەننىشاپۇرىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 321 – 405 / م. 933 – 1014) ئاتاقلىق ھەدىس ئالىمى، ئەڭ ئىشەنچلىك سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى «سەھىھۇل بۇخارىي» بىلەن «سەھىھۇ مۇسلىم»گە تولۇقلىما قىلىپ «ئەلمۇستەدرەك» ناملىق ئەسىرىنى يازغان بولسىمۇ، ئۇ ئەسەردە سەھىھ بولمىغان بەزى ھەدىسلەرمۇ يەر ئالغان. ئۇندىن باشقا «تارىخى نىشاپۇر» قاتارلىق بىرقانچىلىغان ئەسەرلىرى بار. نىشاپۇرغا بىرنەچچە قېتىم ھاكىم (قازى) بولغانلىقتىن «ھاكىم» دەپ نام ئالغان.
يالپۇز
يالپۇز(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Yalpuz) بولسا يالپۇز بولسا كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك يالپۇز بولۇپ ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى « پۇدىنە » نامىدا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ. مەملىكىتىمىزنىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدىن، شىنجاڭدىن، ياۋروپا، شىمالىي ئامېرىكا ئاۋستىرالىيە، ياپونىيىدىن چىقىدۇ.
تەبىئىتى :ئۈچىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق
باشقا نامى :فۇدىنەج (ئە)، بۇدىنە(پ)، پۇدىنە(ئو)
خۇسۇسىيتى
ھەزىمنى ياخشىلاش، يەل تارقىتىش ، سۈيدۈك ھەيدەش ، ئاغرىق توختىتىش، چىرىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ، زەھەر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
خاس تەسىرىمېۋە سۇلىرى ، سىركەنجىۋىل ، كەتىرا
ئاغرىق پەسەيىتكۈچ دورىلار.
فارماكولوگىيلىك تەسىرى مىنتول باش ئاغرىقى ۋە نېرۋا ئاغرىقىنى توختىتىدۇ،بۇتېرىگەئىشلىتىلسە،ئاۋۋال سوغۇق سېزىم بېرىدۇ ، كېيىن كۆيگەندەك سېزىم بېرىدۇ ، ئىسپىرىتلىق ئېرىتمىسى چىرىشكە قارشى تۇرىدۇ.
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. يالپۇزنى داۋاملىق يەپ بەرسە ، ھەزىمنى ياخشىلايدۇ ، يۇقۇملۇق ئىچى سۈرۈش تارقىلىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
2. 10 گرام يالپۇزنى سىركە بىلەن ئېزىپ يۈزىگە چاپسا ، يۈزدىكى داغنى ئالىدۇ.
باليرمو FC
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
يالپۇز
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
3. 7 گرام يالپۇزنى سىركە بىلەن ئېزىپ سۈركىسە ، مۈشۈك چىشلىگەن ، چايان قاتارلىق ھاشاراتلار چاققان يەرلەرنىڭ ئاغرىقىنى توختىتىدۇ.
4. 10 گرام يالپۇزنىڭ يوپۇرمىقىنى سىقىپ سۈيىنى تېمىتسا ، بۇرۇن ، قۇلاق ۋە باشقا ئەزاغا چۈشكەن قۇرتنى يوقىتىدۇ ھەم قۇلاقنىڭ ئېغىرلىقىنى يوق قىلىدۇ.
6. 10 گرام يالپۇز ئۇسارسىنى ياكى ئۆزىنى ھەسەل بىلەن قوشۇپ ئىچسە ، ھەيزنى راۋانلاشتۇرىدۇ ھەم سېرىقئەتنىڭ يىرتىلىشىغىمۇ پايدا قىلدۇ.
7. بەش گرام يالپۇز سۈيىنى ئانار شەربىتى بىلەن قوشۇپ ئىچسە كۆڭۈل ئېلىشىش ۋە قوسۇشقا پايدا قىلىدۇ.
8. يالپۇز يوپۇرمىقىنى داكىغا ئوراپ پەرجىگە ھومۇل قىلسا ، ھەيزنى راۋانلاشتۇرىدۇ.
9. 10 گرام يالپۇزنى شاراپ بىلەن پىشۇرۇپ چاپسا ، قارا داغنى ئالىدۇ ، توققۇز كۆز ئاغرىقى ئۈچۈن پايدا قىلىدۇ.
بۇخارېست
بۇخارېست بولسا رۇمىنىيە دىكى بىر شەھەردۇر. بۇخارېستنىڭ 1،931،838 نوپۇسى بار، 228 كۇۋادىرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، خىمالىكاڭ لىك 44.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 26°6.
يالپۇز
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
11. يالپۇزنى يۇمشاق ئېزىپ قۇرتلاپ كەتكەن ئورۇنغا قويسا، قۇرتلارنى ئۆلتۈرىدۇ.
12. يالپۇزدىن ئەرەق تارتىپ ئىچىپ بەرسە ، ئىشتىھانى ئاچىدۇ ، ھەزىمنى ياخشىلايدۇ.
كېسەللىك مىسالى
كېلىش مەنبەبسى (ئەسەر)
ئۇيغۇر تېبابىتى خام دورىلار ئىلمى2 توم(سىناق نۇسخا) شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى.
بۇرج دۇبەي
بۇرج دۇبەي - ئېگىزلىگى 800~950 مېتىر، 160~189 قەۋەت پىلانلانغان.
پەي توپ
left|thumb|350px| left|thumb|350px|مەيدان left|thumb|350px|پالاق left|thumb|350px|پەي توپ left|thumb|350px|پەي توپلار پەي توپ
Енсклопедийә
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
енсклопедийә/топлам/қамус (җуңго йезиқи: 百科) енсклопедийәдики мәқаләләрдин ибарәт болуб, һәр бир мәқалә бирәр нәрсә-буюм, шәхсийәт яки һадисәгә иниқлима бириду.
جۇڭگو خەلق بانكىسى
thumb|جوڭگو خەلق بانكىسى باش شىتابى(بېيجىڭ)
جۇڭگو خەلق بانكىسى مەخسۇس مەركىزىي بانكىلىق فۇنكسىيە يۈرگۈزىدىغان، گوۋۇيۈەننىڭ پۈتۈن مەملىكەتتىكى پۇل مۇئامىلە ئىشلىرىغا رەھبەرلىك قىلىشى ۋە باشقۇرۇشىدىكى دۆلەت ئورگىنىدۇر. باشقا كەسپىي بانكىلار ئىقتىسادىي ئەمەلىي گەۋدە بولۇش سۈپىتى بىلەن كەسپىي جەھەتتە جۇڭگو خەلق بانكىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى قوبۇل قىلىدۇ.
فۇنكىسىيەسى
thumb|1951-يىلى تارقاتقان خەلق پۇلى، بەش يۈز دوللار، ئۇيغۇرچە خەتلىك پۇل مۇئامىلە خىزمىتىنىڭ نىشان-سىياسىتى، قانۇن-نىزامى، ئاساسىي تۈزۈمى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىش ۋە تۈزۈش، تەستىقلانغاندىن كېيىن ئىجرا قىلىش؛ پۇل تارقىتىشنى باشقۇرۇپ، بازارنىڭ پۇل ئوبوروتىنى تەڭشەش؛ خەلق پۇلىنىڭ ئامانەت-قەرز ئۆسۈم نىسبىتى ۋە پېرېۋوت باھاسىنى بىر تۇتاش باشقۇرۇش؛ دۆلەتنىڭ ئامانەت-قەرز پىلانىنى تۈزۈش، ئامانەت-قەرز مەبلىغىنى مەركەزلەشتۈرۈپ باشقۇرۇش؛ دۆلەتنىڭ تاشقى پېرېۋوت، ئالتۇن-كۈمۈش ۋە تاشقى پېرېۋوت زاپىسى، ئالتۇن زاپىسىنى باشقۇرۇش؛ دۆلەتنىڭ مالىيە ئىسكىلاتىنى ۋاكالىتەن باشقۇرۇش؛ پۇل مۇئامىلە تەشكىلاتىنىڭ تەسىس قىلىنىشى ياكى تارقىتىۋېتىلىشى، قوشۇۋېتىلىشىنى تەستىقلاش؛ ھەرقايسى پۇل مۇئامىلە ئورگانلىرىنىڭ كەسپىي خىزمىتىنى ماسلاشتۇرۇش ۋە تەكشۈرۈش؛ پۇل مۇئامىلە بازارلىرىنى باشقۇرۇش؛ ھۆكۈمەتكە ۋاكالىتەن مۇناسىۋەتلىك خەلقئارا پۇل مۇئامىلە پائالىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىش.
ئىچكى تارمىقى
جۇڭگو خەلق بانكىسى تەسىس قىلىنغان 13 فۇنكسىيەلىك مەھكىمە باشلىقى ( نازىر ) : ئىشخانىسى ( پارتىيە كومىتېتى ئىشخانىسى )، شەرتنامە قانۇنىي مەھكىمىسى، پۇل سىياسىتى، پۇل مۇئامىلە بازىرى مەھكىمىسى، پۇل مۇئامىلە مۇقىملىقى ئىدارىسى، ستاتىستىكىلىق تەكشۈرۈش مەھكىمىسى، بوغالتىرلىق مەھكىمىسى، مالىيە مەھكىمىسى، چىقىم پەن - تېخنىكا مەھكىمىسى، پەن - تېخنىكا مەھكىمىسى، پۇل، ئالتۇن ـ كۆمۈش ئىدارىسى، دۆلەت خەزىنە ئىدارىسى، خەلقئارا مەھكىمە، ئىچكى ئىقتىسادىي تەپتىش مەھكىمىسى، كادىرلار مەھكىمىسى ( پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمى )، تەتقىقات ئىدارىسى، ئىناۋەت باشقۇرۇش ئىدارىسى، پۇل يۇيۇشقا قارشى تۇرۇش ئىدارىسى ( قوغداش ئىدارىسى )، پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى.
شاڭخەي باش ئىشتابى
جۇڭگو خەلق بانكىسى شاڭخەي باش ئىشتابى 2005 - يىلى قۇرۇلغان، باش بانكا ئورگانىك تەركىبىي قىسمى، باش بانكا رەھبەرلىك ۋە ھوقۇق بېرىشى بىلەن قانات يايدۇرۇش، ئاساسلىقى بىر قىسىم مەركىزىي بانكا كەسپىنى كونكرېت مەشغۇلات مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئالىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بەلگىلىك باشقۇرۇش فۇنكسىيەسىنى ئادا قىلىش. شاڭخەي باش ئىشتابى قۇرۇلۇشىنىڭ ئومۇمىي نىشانىنى مۇنداق « ئىككى سۇپا، بىر كۆزنىكى ۋە بىر مەركەز » دىن، يەنى باش بانكىسى شاڭخەي باش ئىشتابى قۇرۇپ، ئاشكارا بازار مەشغۇلاتى، سۇپا، پۇل مۇئامىلە بازىرىنىڭ ئايلىنىشنى كۆزىتىش سۇپىسى، تاشقى ئالاقىدىكى مۇھىم كۆزنىكى ۋە بىر قىسىم پۇل مۇئامىلە مۇلازىمىتى ۋە تەتقىق قىلىش ۋە ئېچىش كەسپى مەركىزى.
نازارەتچىلىكىنى تەپتىش قىلىش
بانكا قانۇنى بولسا بانكا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇشنىڭ قانۇنىي ئاساسى. بانكا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش مەقسىتى بانكا سىستېمىسىنىڭ ھاياتىي كۈچى كاپالەتلىك قىلىش، ھەر قايسى بانكا ئاپپاراتى ئىناۋەت ۋە كۆچمە كۆزىتىش ئارقىلىق، پۇل ئامانەت قويغۇچىنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش. يەنە بىر تەرەپتىن، جۇڭگو خەلق بانكىسى جۇڭگونىڭ پۇل مۇئامىلە ئىسلاھاتى جەريانىدا ئالاھىدە مۇھىم رول ئوينىدى.
چىقىمنى بىر تەرەپ قىلىش
جۇڭگو خەلق بانكىسى ھەرقايسى بانكا چىقىم بىر تەرەپ قىلىش مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ، راسچوت چوڭ سوممىلىق ۋە پارچە سېتىش پەقەت سودىلىشىش. خەلق بانكىسى يۈرگۈزۈش 2 مىڭدىن ئارتۇق بىر شەھەردىكى راسچوت ئورنى بارلىق بىر شەھەردىكى بانكا ئاتلاپ چىقىم قىلىش ۋە كۆپ قىسىم بانكا ئىچى چىقىم كەسپىنى ئېنىقلاش ۋە راسچوت بىر تەرەپ قىلىش. قەغەز ئىسپاتتىن باشقا جايدا بانكا ئاتلاپ چىقىمى بىر شەھەردىكى راسچوت ئورنى ئارقىلىق بانكا ئاتلاپ ھېسابات ئېنىقلاش ۋە راسچوت قىلىش. جۇڭگو ئېلېكترونلۇق بانكىلار ئارا مۇئامىلە سىستېمىسى بىر تەرەپ باشقا جايدا بانكا ئاتلاپ چىقىم ۋە بانكا ئىچىدىكى چوڭ سوممىلىق باشقا جايدا چىقىم قىلىش.
ھەق ئېلىش سىياسىتى
2013 - يىلىغا قەدەر، قۇرۇلۇش چىقىم قىلىش، راسچوت سىستېمىسىدا ۋاقىتتا كومپيۇتېر ۋە خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنىلىرى سېتىۋېلىش، ئەمەلىي يۇمشاق ماتېرىيال ئېچىش ئىشلىتىلىدىغان مەبلەغ مەنبەسى، مالىيە خام چوتى ۋە ئىچكى مەبلەغ غەملەش. چىقىم سىستېما ئىجرا تەننەرخى خەلق بانكىسىنىڭ كۈندىلىك چىقىم سۈپىتىدە، تېخى مۇلازىمەت ھەققى ئېلىش ئارقىلىق قايتۇرۇۋالىدۇ.
پۇل مۇئامىلىسى سىياسىتى
جۇڭگو ئىقتىسادى مەركەز پىلانلىق ئىگىلىكتىن بازار ئىگىلىكى ئۆتكۈنچى دەۋرىدە تۇرۇۋاتىدۇ. جۇڭگو ھۆكۈمىتى يەنىلا يېتەرلىك نوپۇزى بىۋاسىتە ئىقتىسادىي تەرەققىيات، ئىسلاھات مۇقىم، تەرتىپلىك بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش كېرەك.
قانۇنى ئورنى
جۇڭگو خەلق بانكىسى قانۇن ئورنى ئادەتتە مەركىزىي بانكا بىلەن دۆلەتنىڭ ھاكىمىيەت ئورگىنى ئارقىلىق مۇناسىۋىتى، مەركىزىي بانكا بىلەن ھۆكۈمەت ۋە ئۇنىڭ تارماقلىرى بولغان مۇناسىۋىتى، مەركىزىي بانكا ئادەتتىكى بانكا مۇناسىۋىتى ئۈچ جەھەتتىن ئىپادىلىنىدۇ.
گراز
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
گراز ئاۋسترىيە نىڭ 2-چوڭ شەھىرى، شەرقىي جەنۇب قىسمى سانائەت، قاتناش، مەدەنىيەت مەركىزى،مەركىزىي شەھىرى شتېيرماك ئوبلاستى. دوناي دەرياسىنىڭ تارماق ئېقىنى ۋە مور دەرياسى بويىدىكى ئويمانلىقتىكى جايلاشقان. كۆلىمى 127 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. نوپۇسى 250 مىڭ ئادەم.
مەدەنىيەت-سەنئىتى
گرازنىڭ كوناشەھەر رايونىدا ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش دەۋرى ۋە باروك دەۋرىدىكى نادىر بىناكارلىق قۇرۇلۇشلىرى ھازىرغىچە ساقلانغان بولۇپ، بىر-بىرىگە تۇتىشىپ كەتكەن ئۆزگىچە «ئۆگزە مەنزىرىلىرى» شەھەرنىڭ بىر گۈزەل مەنزىرىسى بولۇپ قالغان. 1999-يىلى، گرازنىڭ كوناشەھەر رايونى دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن.
سانائىتى
20-ئەسىردىن بۇيان ئاۋسترىيە چوڭ سانائەت مەركىزى بولۇپ كەلگەن. ئاساسلىق سانائەت تارماقلىرىدىن مېتاللۇرگىيە، ئاپتوموبىل، مـاشىـنـا. ئەسۋاب، ئۈسكۈنە، ئاپتوموبىل ياساش، قەغەز ئىشلەپچىقىرىش، ياغاچ پىششىقلاپ ئىشلەش، ھاراقچىلىق قاتارلىقلار بار. شەھەر ئەتراپىدا سىتىلىيە سۇ ئېلىكتىر ئىستانسىسى بار. شەرقىي جەنۇب قىسمى قاتناش مەركىزى.
قۇنەيتىرە (سۇرىيە)
قۇنەيتىرە بىر شەھەردۇر.
جۇشەن شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|جۇشەن شەھىرى left|thumb|350px|جۇشەن شەھىرى left|thumb|350px|جۇشەن شەھىرى left|thumb|350px|جۇشەن شەھىرى جۇشەن شەھىرى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى جېجياڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، جۇشەننىڭ 969،145 نوپۇسىبار، 1،440.12 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 30.01°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 122°05، پوقتانومۇرى 316 رايۇننومۇرى 0580.
11-نويابىر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
1918 - يىلى 11 - ئاينىڭ 11 - كۈنى گىرمانىيە ۋەكىلى ئېرتزبېگل ئەھدىلەشكەن دۆلەتلەر بىرلەشمە ئارمىيىسىنىڭ ۋەكىلى فوخ بىلەن فىرانسىيىنىڭ كومپىگنى ئورمىنىدىكى رېيدو ۋوگزالىدا ئۇرۇش توختىتىش كىلىشىمنامىسى ئىمزالىدى. گىرمانىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولدى، 1 - دۇنيا ئۇرۇشى شۇنىڭ بىلەن ئاياغلاشتى. 1 - دۇنيا ئۇرۇشى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن بالايى ئاپەت بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. تۆت يىلدىن ئارتۇقراق داۋاملاشقان بۇ ئۇرۇشقا 33 دۆلەت قاتناشتى ، 75 مىليون ئەسكەر سەپەرۋەر قىلىندى ، 10 مىليوندىن ئارتۇق ئادەم قازا قىلدى، 20 مىليون كىشى يارىدار بولدى ، ئۇرۇش ئاپىتىگە دۇچار بولغان ئاھالە 1 مىليارد 300 مىليوندىن ئېشىپ كەتتى ، ئۇرۇش تۈپەيلىدىن پەيدا بولغان ئىقتىسادىي زىياننىڭ قىممىتى 27 مىليارد دوللارغا يەتتى. ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتىدە چار پادىشاھ روسىيىسى،ۋىنگىرىيە، ئوسمانىيە ئىمپىرىيىسى ۋە گىرمانىيە ئىمپىرىيىسى گۇمران بولۇپلا قالماستىن، ئۇرۇشتا غەلىبە قازانغان ئەنگىلىيە، فىرانسىيە ۋە ئىتالىيىلەرمۇ ئاجىزلىشىپ كەتتى.
ئەسيۇت
ئەسيۇت بىر شەھەردۇر.
قوشتاغ بازىرى
قوشتاغ بازىرى گۇما ناھىيىسى بازىرىنىڭ جەنۇبىغا 37 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، تۆت ئەتراپىنى پۈتۈنلەي تاغ ئوراپ تۇرىدۇ، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى ئاز، كىلىماتى قۇرغاق، دائىم قۇم-بوران بولۇپ زىرائەتلەرگە زىيان سالىدۇ، شۇڭا بۇ يېزىنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ئاستا، خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسى تۆۋەن. بۇ يېزىدا 16 مەمۇرىي كەنت، بىر ئوتتۇرا مەكتەپ، 13 باشلانغۇچ مەكتەپ، 19 يېزىغا بىۋاستە قاراشلىق ئورۇنلار، نوپۇسى 15 مىڭ ئادەم، 347 نەپەر ئىشچى-خىزمەتچىلەر، 1988 نەپەر ئوقۇغۇچى، 8235 نەپەر تەنتەربىيىچىلەر بار بۇلۇپ، بۇ يېزىنىڭ ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ %67.86 نى ئىگەلەيدۇ.
ISO 639
ISO 639, تىل ئىسىملىرىنىڭ ئىككى ياكى ئۈچ ھەرفتىن تەشكىل تاپقان قىسقارتمالار بىلەن ئىپادىلىنىش مەقسىدى بىلەن ISO تامانىدىن بەلگىلەنگەن خەلقئارالىق كود سېستىماسى.
ISO 639 ئوخشىمىغان بۆلۈملەردىن تەشكىل تاپىدۇ. ISO 639 -1 ۋە ISO 639 -2 دەپ ئات بېرىلگەن دەسلەپكى ئىككى بۆلۈم ISO تەرەفىدىن رەسمىي قەبۇل قىلىنغان ئۆلچەملەردىندۇر. ISO 639 -3 بولسا ھەنۇز تەييارلىق باسقۇچىدا بولىشىغا قارىماي Etnologue غا ئوخشاش بەئزى تەشكىلاتلار تامانىدىن قوللىنىلىشقا باشلاغاندۇر.
قاراڭ
ISO 639-2
ISO 639-3
ھەمزە
frame ھەمزە (ئەرەبچە: اَلْهَمْزَةْ (al-hamzah‎)، ء خەلقئارالىق ڧونېتىك ئەلىڧبە: /ʔ/) ئەرەب ئەلىفبەسىدە مۇستەقىل بىر ھەرڧ ئەمەس، ئەلىڧ ھەرىڧىنىڭ ھەرەكەلىك ھالىدۇر.
يازىلىشى
ھەمزە ئۆز ئايرىم يېزىلالايدۇ، ئادەتتە ئەلىڧ، ۋاۋ ۋە ياي ھەرڧلىرى بىلەن بىرگە يېزىلىدۇ.
جۇڭگو گومىنداڭ پارتىيىسى
جۇڭگو گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھازىرقى – گۇرۇھلارنىڭ بىرى، سابىق جۇڭگو گومىنداڭ دېموكراتچىلىرى ۋە باشقا ۋەتەنپەرۋەر دېموكرات زاتلار قۇرغان، سىياسىي ئىتتىپاقداش خاراكتېرگە ئىگە، سوتسىيالىزم ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان پارتىيە، كوممۇنىستىك پارتىيىسى بىلەن ھەمكارلىشىدىغان ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا قاتناشقۇچى پارتىيە.
تەرەققىيات مۇساپىسى
سۇن جۇڭشەن1911-يىلى شىنخەي ئىنقىلابىغا رەھبەرلىك قىلىپ، جۇڭخۇا مىنگونى قۇرغان. 1924-يىلى سۇن جۇڭشەن روسىيە بىلەن، كومپارتىيە بىلەن بىرلىشىش، دېھقانلار ۋە ئىشچىلارغا يار-يۆلەك بولۇشتىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ سىياسەتنى تۈزۈپ، گومىنداڭ بىلەن كومپارتىيىنىڭ 1-قېتىملىق ھەمكارلىقىنى ئىشقا ئاشۇرۇپ، مىللىي دېموكراتىك ئىنقىلابنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرگەن. سۇن جۇڭشەن ۋاپات بولغاندىن كېيىن، جۇڭگو گومىنداڭى ئىچىدىكى دېموكراتلار ۋە باشقا ۋەتەنپەرۋەر دېموكرات زاتلار سۇن جۇڭشەننىڭ ۋەتەننى سۆيۈش، ئىنقىلاب قىلىش ۋە ئۈزلۈكسىز ئىلگىرىلەش روھىغا ۋارىسلىق قىلىپ ۋە ئۇنى جارى قىلدۇرۇپ، كومپارتىيە بىلەن ھەمكارلىشىشتا چىڭ تۇرۇش، مىللىي دېموكراتىك ئىنقىلابقا داۋاملىق قاتنىشىش ھەمدە گومىنداڭ بىلەن كومپارتىيىنىڭ2-قېتىملىق ھەمكارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى ئۇرۇشنىڭ غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرۈش جەھەتتە رولىنى پائال جارى قىلدۇرغان. 1943-يىلى گومىنداڭ ئىچىدىكى بىر قىسىم ۋەتەنپەرۋەر دېموكراتلار ئۈچ مەسلەكچىلەر بىرلەشمىسى قۇرۇش ئۈستىدە، يەنە بىر قىسمى جۇڭگو گومىنداڭ دېموكراتىيىنى ئىلگىرى سۈرۈش جەمئىيىتى قۇرۇش ئۈستىدە غۇلغۇلا قىلىپ، ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى دېموكراتىك پائالىيەتنى قانات يايدۇردى. 1945-يىلى كۈزدىن 1946-يىلى ئەتىيازغىچە ئۈچ مەسلەكچىلەر بىرلەشمىسى بىلەن جۇڭگو گومىنداڭ دېموكراتىيىنى ئىلگىرى سۈرۈش جەمئىيىتى ئىلگىرى-ئاخىر بولۇپ چۇڭچىڭ ۋە گۇاڭجۇدا قۇرۇلدى ھەمدە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئىچكى ئۇرۇشقا ۋە ھاكىممۇتلەقلىققا قارشى تۇرۇش پائالىيەتلىرىگە ئاكتىپ قاتناشتى.
1947-يىلى ئۈچ مەسلەكچىلەر بىرلەشمىسى ۋە دېموكراتىيىنى ئىلگىرى سۈرۈش جەمئىيىتى قاتارلىق گومىنداڭ دېموكراتىيىچىلىرىنىڭ رەھبەرلىرى ۋە بەزى ۋەتەنپەرۋەر دېموكراتلار ئىلگىرى-ئاخىر بولۇپ شياڭگاڭغا يېتىپ باردى. 11-ئايدا جۇڭگو گومىنداڭ دېموكراتىيىچىلىرىنىڭ 1-قېتىملىق بىرلەشمە ۋەكىللىرى يىغىنى شياڭگاڭدا ئۆتكۈزۈلدى. 1948-يىل 1-ئاينىڭ 1-كۈنى يىغىن جۇڭگو گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتىنىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلاپ، سۇڭ چىڭلىڭنى پەخرىي رەئىسلىككە، لى جىشېننى رەئىسلىككە سايلىدى. 1948-يىلى 5-ئايدا، گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ يېڭى سىياسىي كېڭەش يىغىنى ئېچىپ، دېموكراتىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇش توغرىسىدىكى چاقىرىقىغا ئاۋاز قوشتى ھەمدە كېيىنكى يىلى جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ 1-نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنىغا ئىشتىراك قىلىپ، «ئورتاق پروگرامما» نى تۈزۈشكە، شۇنىڭدەك مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ خىزمىتىگە قاتناشتى.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى دۆلەتنىڭ چوڭ-چوڭ سىياسەت-فاڭجېنلىرى ۋە دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ نامزاتىنى مەسلىھەتلىشىش، دۆلەت ئىشلىرىنى باشقۇرۇش ھەم دۆلەتنىڭ فاڭجېن-سىياسەت، قانۇن-نىزاملىرىنى تۈزۈش ۋە ئىجرا قىلىش ئىشلىرىغا قاتنىشىپ، دېموكراتىك نازارەتچىلىكنى يولغا قويدى. شۇنىڭ بىلەن بىللە، پارتىيە ئەزالىرى ۋە ئۇلار ئالاقىلىشىدىغان زاتلارنى سوتسىيالىستىك ئىنقىلاب ۋە قۇرۇلۇشقا قاتنىشىشقا ئىتتىپاقلاشتۇردى ۋە ئۇنى ئىلگىرى سۈردى ھەمدە ئەمەلىيەتكە بىرلەشتۈرۈپ ئۆزىنى ئۆزى تەنقىد قىلىپ، خەلق دېموكراتىيىسى دىكتاتورىسىنى مۇستەھكەملەش، سوتسىيالىزم قۇرۇش، ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئاكتىپ تۆھپە قوشتى. يېڭى تارىخىي دەۋردە، گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى دۆلەت ئىچى-سىرتىدا ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى ھىمايە قىلىدىغان بارلىق ۋەتەنپەرۋەرلەر بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ، ۋەتەننى بىرلىككە كەلتۈرۈش، جۇڭخۇا ئېلىنى گۈللەندۈرۈش ئۈچۈن كۈرەش قىلدى. گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتىنىڭ ھازىرقى پارتىيە ئەزالىرى40 مىڭدىن ئاشىدۇ، 3000 دىن ئارتۇق پارتىيە ئەزاسى شەھەردىن يۇقىرى ھەر دەرىجىلىك خەلق قۇرۇلتىيىغا ۋەكىل، سىياسىي كېڭەشكە ئەزا بولدى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ رەھبەرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىمەكتە.
گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتىنىڭ ھەر قېتىملىق رەئىسلىرى: لى جىشېن، خې شياڭنىڭ، جۇ يۈنشەن، ۋاڭ كۇنلۇن، چۈ ۋۇ، جۇ شۆفەن، لى پېيياۋ، خې لۇلى.
ھەر دەرىجىلىك تەشكىلات
جڭگو گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتىنىڭ ھەر دەرىجىلىك تەشكىلات : مەركىزىي تەشكىلات. يەرلىك تەشكىلاتلار ئۆلكە دەرىجىلىك، ئۆلكىگە قاراشلىق شەھەر دەرىجىلىك، ناھىيە دەرىجىلىك كومىتېت تەسىس قىلىنغان. ئۆلكە دەرىجىلىك تەشكىلات ئۆلكىلىك، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم， بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلىك كومىتېتلىرى؛ ئۆلكىگە قاراشلىق شەھەر دەرىجىلىك تەشكىلاتى ئۆلكىگە قاراشلىق شەھەر ( ئاپتونوم ئوبلاست، ئايماق)، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلەردىكى رايونلۇق كومىتېتى؛ ناھىيە دەرىجىلىك تەشكىلاتلىرى ناھىيە دەرىجىلىك شەھەر، ناھىيە ( خۇشۇن )، ئۆلكىگە قاراشلىق شەھەر، رايونلۇق كومىتېت. ئاساسىي قاتلام ياچېيكىسى، پارتىيە باش ياچېيكىسى.
رەھبەرلىك تۈزىمى
جۇڭگو گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى تۈپ تەشكىلىي پىرىنسىپى ۋە رەھبەرلىك تۈزۈمى، دېموكراتىك مەركەزلەشتۈرۈش تۈزۈمى. دېموكراتىيە ئاساسىدىكى مەركەزلەشتۈرۈش بىلەن مەركەزلەشتۈرۈش يېتەكچىلىكىدىكى دېموكراتىيە بىرلەشتۈرۈلگەن پىرىنسىپ، ھەر دەرىجىلىك تەشكىلاتلىرى ۋە پارتىيە ئەزالىرىنىڭ دېموكراتىيە ھوقۇقىغا ھەقىقىي كاپالەتلىك قىلىش؛ شەخس تەشكىلگە بويسۇنۇش، ئازچىلىق كۆپچىلىككە بويسۇنماق، تۆۋەن دەرىجىلىك تەشكىلات يۇقىرى دەرىجىلىك تەشكىلاتقا بويسۇنىدۇ, پۈتۈن پارتىيە مەركىزىي كومىتېتقا بويسۇنۇشى لازىم؛ ھەر دەرىجىلىك رەھبىرىي ئورگانلار يوشۇرۇن ئاۋاز بېرىش يولى بىلەن سايلاش كېرەك.
مەركىزى ئورگان
جۇڭگو گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى مەركىزىي كومىتېت ئورگانلىرى ئايرىم - ئايرىم ھالدا بەنگۇڭتىڭى، تەتقىقات ئىشخانىسى، تەشكىلات بۆلۈمى، تەشۋىقات بۆلۈمى، ئالاقىلىشىش بۆلۈمى، ئىقتىسادىي قۇرۇلۇش ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىيات قاتارلىق ئالتە فۇنكسىيىلىك بۆلۈم ئۆيى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، جۇڭگو گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى مەركىزىي كومىتېت يەنە دۆلەت ئىچى - سىرتىغا ئاشكارا تارقىتىلغان گېزىت چىقىرىشقا رەھبەرلىك «ئىتتىپاق گېزىتى» ۋە ئىچكى ژورنىلى بولغان «ئىتتىپاق» ژۇرنىلى، ھەمدە «ئىتتىپاقلىق نەشرىياتى»، «جۇڭگوشۇناس ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتى بويىچە مەسلىھەت بېرىش مۇلازىمەت مەركىزى» قاتارلىق ئورگانلار تەسىس قىلىنغان.
18 - نويابر
ياكى 18 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 322 - (كەبىسە يىلى 323 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 43 كۈندۇر.
قەشقەر شەھىرى
قەشقەر شەھرى شەرقىي تۈركىستاننىڭ غەربىي جەنۇبى قىسىمىغا جايلاشقان. ۋە بۇگۈنكى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ مەمورىي مەركىزى. قەشقەرنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى شىمالىي كەڭلىك 39° 24’ 26؛ شەرقىي ئۇزۇنلۇق 76° 6’ 47، دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىگى 1290 مىتىر. قەشقەر شەھرىنىڭ 1999-يىلى ئېلان قىلىنغان نوپۇسى 205،000. قەشقەردە ھازىرقى بار بولغان قەدىمى شەھەر كوچىلىرىدىن ھېيتگاھ جامىئەسىنى مەركەز قىلغان چاسا كوچا، ئوردا ئالدى، بۇلاق بېشى، ئوردا مەسچىتى، دۈڭمەسچىت، جانقۇرغان، تۆريارباغ، كونا دەرۋازا يولى، يار بېشى كولالىچىلار مەھەللىسى قاتارلىق جايلار ئۆستەڭ بويى ئەتراپلىرىغا مەركەزلەشكەن. ئوردا بېشى يولى، كونا دەرۋازا يولى، يارباغ يولى، ئارىيا يولى ئوتتۇرىسىدىكى قەدىمىي تۇرالغۇ– كوچىلار قەشقەر شەھىرىنىڭ يارباغ ئىش باشقارمىسى تەۋەسىدە بۇلۇپ، جانقۇرغان كوچىسى بىلەن بۇلاق بېشى كوچىسىنى ئاساس قىلغان ھالدا يەنە 20 نەچچە تار كوچىلارغا ئايرىلغان. ئومۇمىي دائىرىسى 2 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، ئون نەچچە مىڭ ئاھالە ئولتۇراقلاشقان. بۇ كوچىلارنىڭ بەرپا قىلىنىش تارىخىنى مىلادى 10– ئەسىرلەرگىچە سۈرۈشكە بولىدۇ.
جۇغراپىيەلىك ئورنى
قەشقەر شەھىرى قەشقەر دەرياسىنىڭ دېلتىسىنىڭ ئوتتۇرا، يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرق، شىمال، غەرب تەرىپى قەشقەر كونىشەھەر ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. قەنۇب تەرىپى قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 13 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 19 كىلومېتىر، شەھەر رايونى كۆلىمى 15.5 كۋادرات كىلومېتىر.
يەر تۈزۈلۈشى
يەر تۈزۈلۈشى: شىمالىي تەرىپى ئېگىز، جەنۇبىي تەرىپى پەس، تارىختىن بۇيان دەريا ئېقىنلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىپ تۇرۇشى، تىنىشى بىلە، يەر تۈزۈلۈشى مۇرەككەپ بولۇپ كەتكەن. تەۋەسىدە قىزىل دەرياسى ۋە تۈمەن دەرياسى بار. ئونىڭ يىللىق ئېقىن مىقدارى 2 مىليارد 185 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك يەر ئاستى زاپاس سۇ مىقدارى 67 مىليون كۇب مېتىر.
مەمۇرىي رايون
قەشقەر شەھىرى قارمىقىدا 2 دانە بازارلىق ۋە 9 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا-بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
ئىقلىمى
قەشقەر شەھىرى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7. ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.1، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى-24.4. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ۋاقتى 2874 سائەت. 10 جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4250.5. قىروسىز مەزگىلى 218 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 61.5 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايللىنىش مىقدارى 2487.1 مىللىمېتىر.