cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماھاتما گەندى
ھاياتى
گەندى ھىندىستان كونگېرىسلار پارتىيسىگە ئۆز تەشەببۇسىنى قوبۇل قىلىش توغىرىسدا مەسلەھەت بەردى: ‹‹ھۆكىمەت خىزمەتچىلىرىگە ئەنگىلىيە ئورگانلىرىدىكى خىزمىتىدىن ئىستىپا بىرىش توغىرسىدا نەسىھەت قىلىش، ئاۋدۇكاتلار ئەنگىلىيىچە سوتقا قارشى تۇرۇش، ئوقۇغۇچىلار ئىنگىلىزلار ئاچقان مەكتەپلەردە ئوقۇشنى رەت قىلىش، مەملىكەت بويىچە ھەممە كىشى ئەنگىلىيە ماللىرىنى بايقۇت قىلىش، بارلىق كىشىلەر ۋەتەننىڭ سادىق خىزمەتكارى بولۇش، ئاڭلىق ئىختىيارى ھالدا زورلۇق كۈچ ئىشلەتمەسلىك ھەركىتىنىڭ جەڭچىلىرىدىن بۇلۇپ، ئەركىنلىك ئۈچۈن كۈرەش قىلىش لازىم.›› گەندىنىڭ تەشەببۇسى خەلىقنىڭ كۆڭلىگە ياقتى، ئۇ پۈتۈن ھىندىستاننىڭ خەلق داھىيسىغا ئايلاندى. ئۇنىڭ چاقىرقى بىلەن، ھۆكۈمەت خىزمەتچىلىرى ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئورگانلىرىغا ئىشقا بارمىدى، ئاۋدۇكاتلارمۇ ئىشلىمىدى، ئوقۇغۇچىلار مەكتەپكە بارمىدى، مىڭلىغان، ئونمىڭلىغان شەھەر ئاھالىلىرى يېزىلارغا بېرىپ دىھقانلارنىمۇ زورلۇق كۈچ ئىشلەتمەسلىك، ھەمكارلاشماسلىق ھەركىتىگە قاتنىشىشقا چاقىردى. ھىندىستان خەلقى ئويغاندى، ئۇلار خۇددى نەچچە ئەسىر غەپلەت ئۇيقۇسىدا ياتقان ئەركەك شىردەك ئۇيقۇدىن ئويغىنىپ ھۆكىرەپ، توسقىلى بولمايدىغان كۈچ قۇۋۋەتكە ئىگە بولدى. ئۇلار قەدىر قىممەتكە ئىگە بۇلۇشنىڭ مۇھىملىقىنى چوڭقۇر ھىس قىلدى، مىللەتنىڭ قەدىر -قىممىتى ئۈچۈن جان پىدا قىلىشقا ھەرۋاقىت تەييار تۇردى. ھىندىستاننىڭ شەھەر يېزىلىرىدا، ھەممىلا يېرىدە كىشىلەرنىڭ چەتئەل كىيىملىرىنى كۆيدۈۋاتقانلىقىنى كۆرگىلى بولاتتى. بارلىق كىشىلەر، باي -كەمبەغەل، ياش، جىنىس ئايرىماي، مۆرىنى مۆرىگە تىرەپ بىرلەشكەن، پۈتۈن مەملىكەت خەلقى مىسلىسىز بىردەك ئىتىپاقلاشقانىدى.
گەندى سوتقا چۈشكەندە ئەنگىلىيەلىك سوتچىغا مۇنداق دىگەنىدى: ‹‹ھىندىستان بەك نامرات، ئۇ قۇرالسىزلاندۇرۇلغان، سىرىتنىڭ تاجاۋۇزىغا قارشى تۇرالىغۇدەك ھېچقانداق كۈچ يوق، ھەتتا ئۇنىڭ ئاپەتكە قارشى تۇرۇش كۈچىمۇ ئىنتايىن ئاجىز. شەھەرلەردە كەڭ دىھقانلارنىڭ ئاچارچىلىق دەستىدىن ھالاكەتكە قاراپ كىتىۋاتقانلىقىنى بىلىدىغانلار ناھايىتى ئاز، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ چەتئەل تاجاۋۇزچىلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلىپ ئىرىشكەن تاپقان ھەقىقىي بەدىلىگە راھەت -پاراغەتلىك تۇرمۇش كەچۈرۋاتقانلىقىنى تېخىمۇ ئويلاپ يىتەلمەيدۇ. بۇ تاپقان ھەقلىرى دەل ئۇلارنىڭ قېرىنداشلىرىدىن شىلىۋېلىنغان. ئەگەر سىلەر يېزىلارغا بېرىپ ھازىرقى ئېچىنىشلىق ھالەتنى كۆرۈپ باقىدىغان بولساڭلار، شۇ چاغدا خۇدۇڭلارنى تاپىسىلەر… مېنى قاتتىق جازالىشىڭلارنى تەلەپ قىلىمەن، ھەم خۇشاللىق بىلەن قۇبۇل قىلىمەن، بۇ قانۇندا قەستەن جىنايەت سادىر قىلغانلىق دىيىلىدۇ، لېكىن مەن ئۈچۈن ئېىتقاندا، بۇ بىر پۇخرا ئىگە بولغان ئەڭ ئالىي شان-شەرەپتۇر!››. نەتىجىدە گەندى ئالتە يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.
ئۇ لاۋرات قانۇن لايىھىسىگە قارشىلىق بىلدۈرۈپ، زورلۇق كۈچ ئىشلەتمەي قارشىلىق كۆرسىتىش مەجلىسىنى قۇرغان، ھەمدە مەملىكەت بويىچە ئومۇمىي بازار تاشلاشنى تەشكىللىگەن. تۇز بېجىنى كېمەيتىش ئۈچۈن، ئۆزى پىدائىيلارغا باشچىلىق قىلىپ، دېڭىز بويىغا بېرىپ تۇز چايقاپ، مەملىكەت بويىچە ئىنقىلاپنىڭ يۇقىرى دولقۇنىنى شەكىللەندۈرگەن. قارا خەلق سىنىپىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشنى مۇراجىئەت قىلىش ئۈچۈن 21 كۈن ئاچلىق ئىلان قىلغان. گەندى ھىندىستان بىلەن مۇسۇلمانلارنىڭ ئىتتىپاقلىشىشىنى تەشەببۇس قىلغان. 1942-يىلى ئەنگىلىيىنى ھىندىستاندىن چىقىرىۋېتىش تەشەببۇسىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
گەندى سۈيقەستكە ئۇچراشتىن ئىلگىرى مۇنداق دىگەن ئىدى: ‹‹ئەگەر مەن كىسەل بۇلۇپ ئۆلۈپ كەتسەم، ئىسمى -جىسمىمغا لايىق مۇقەددەس قەھرىمان ھىساپلانمايمەن، ئەگەر بىر كىشى ماڭا ئوق چىقىرىپ خۇددى ئالدىنقى كۈنلەردە بەزىلەر مىنى پارتلىتىشقا ئۇرۇنغانغا ئوخشاش، ئوق مىنىڭ كۆكرىكىمگە تەگسە، مەن قىلچە نالە قىلماي، خۇدانىڭ ئىسمىنى چاقىرىپ ئۆلىمەن، ئۇنداق بولغاندا خەلققە پايدىلىق بولىدۇ.››
تۇغۇلۇپ ئۆلۈش ئۆزگەرمەس،
ھەسرەت چەكمەڭ بولدى بەس.
گەندى 1948-يىلى 1-ئاينىڭ 30-كۈنى چۈشتىن كېيىن ئىبادەت قىلىش ئۈچۈن كېتىۋاتقاندا، ھىندى دىنى مۇرىتلىرى تەرىپىدىن ئوق تىگىپ قازا قىلدى. مۇقەددە ئاتا گەندى ئۆز خەلقى تەرپىدىن ئۆلتۈرۈلدى، ئۇلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئۆز جېنىنى قۇربان قىلغان ئىدى، ھىندىستان خەلقى ‹‹مۇقەددەس ئاتا، بىزنى كەچۈرۈڭ›› دەپ يىغلاشتى.
باشلىغانتىڭ مىنى سەن،
زۇلمەتتىن يۇرۇقلۇققا،
ئۈلۈمدىن ھاياتلىققا…
گەندى بىر ئۆمۈر كۈرەش قىلغان ئىشلارنى ئورۇنداپ ۋاپات بولدى. پۈتۈن ھىندىستاندا، ھەرقايسى مەزھەپلەر ئوتتۇرىسىكى قىرغىنچىلىق شۇنىڭدىن باشلاپ ئاخىرلاشتى. ئۇ ئالەمدىن ئۆتكەنگە قەدەر ئۆز دۆلىتىنىڭ مۇستەقىل بولىشى بىلەن ئاخىرلاشقان ئۇلۇغ تارىخى دارامنىڭ باش رول ئالغۇچىسى ئىدى.
گەندى ھىندىستان سىياسى سەھنىسىنىڭ پۈتكۈل خارەكتىرىنى ئۈزۈل كېسىل ئۆزگەرتتى، ئەمما بىر ئۆزى ئۆزگەرمىدى. ئۇنىڭ ئوبرازى كۈچەيدىكى ئاجىزلىمىدى. ئۇرۇش ئىس-تۈتەكلىرى ۋە شاۋقۇن سۈرەنلىرى ئىچىدە ئۆز خارەكتىرىنى ساقلاپ كەلدى. ئۇ ۋەتەن ئۈچۈن ئاخىرقى نەپسىگىچە ئىشلەشكە قەسەم بەرگەنىدى، ئاخىرى مۇرادىغا يەتتى.
ھىندىستان خەلقى بۇ مۇقەددەس قەھرىماننى ئەسلەپ تۇرۇش ئۈچۈن بىر خاتىرە تاش ياسىغان. بۇ خاتىرە تاش قارا تاشتىن ياسالغان بۇلۇپ، ئۈستىگە ئىنگىلىز ۋە ھىندى يېزىقىدا گەندىنىڭ تۆۋەندىكى تەلىمى ئۇيۇلغان:
‹‹مەن ھىندىستاننىڭ ئەركىن، قۇدرەتلىك، ئۆزىنى قۇربان قىلىشقا جۈرئەت قىلالايدىغان بۇلۇشىنى، شۇنداقلا دادىللىق بىلەن بىر گۈزەل دۇنيا يارىتىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. بىز ھەر بىرىمىز ئۆزىمىزنىڭ ئائىلىسى ئۈچۈن قۇربان بىرىشىمىز، ھەر بىر ئائىلە ئۆز ناھىيسى ئۈچۈن قۇربان بىرىشى، ھەر بىر ناھىيە ئۆزىنىڭ ئۆلكىسى ئۈچۈن قۇربان بېرىشى، ھەر بىر ئۆلكە ئۆزىنىڭ دۆلىتى ئۈچۈن قۇربان بىرىشى، ھەر بىرىمىز پۈتۈن ئىنسانىيەت ئۈچۈن قۇربان بىرىشى لازىم. جەننەتنىڭ پانى ئالەمگە يېتىپ كىلىشىنى ئارزۇ قىلىمەن.››
مانا ھازىر ئىنسانلار مەدەنىيەت خەزىنىسى ئۈچۈن غايەت زور تۆھپە قۇشۇشتەك ئۇزاق ئەنئەنىسىنى قوغداپ قالغان بۇ دۆلەت ھىندىستان، دۇنيا مىللەتلىرى ئارىسىدا قەيسەرلىك بىلەن قەد كۆتۈرۈپ تۇرماقتا.
ھەقسىزلىككە بېقىنىپ پۈتۈن دۇنيانى ئۆزەڭگە قاراتقىنىڭدىن، ئادالەت يولىدا يالغۇز قالغىنىڭ ئەۋزەل.
ئاددى ياشىغىنكى باشقا نەرسىلەرمۇ سەندە بار بولسۇن.
ئالتۇن كىشەنلەر، تۆمۈر كىشەنلەر تېخىمۇ ئەسكىدۇر.
ئادالەتسىزلىكنى ئادالەت بىلەن يىمىرىپ تاشلاپ، چاۋاك چالغانلار ئالدىغا قان يۇقىسىز قوللىرىڭلار بىلەن چىقىڭلار.
شەخسىيەتچى كىشىلەرنىڭ كۆزى كۆردۇر.
«قانغا –قان، جانغا-جان» دىگەن كىشىلەرنىڭ چۈشەنچىسى پۈتۈن دۇنيانى ۋەيران قىلىۋېتىدۇ.
ھەقىقەت بەزىدە تاشتەك قاتتىق، بەزىدە مامۇقتەك يۇمشاق.
تەرتىپلىك، پاكىز ۋە شەرەپلىك بىرسى بولۇشتا پۇلنىڭ ھېچ بىر رولى يوقتۇر.
بىر مىللەتنىڭ ھاياتى ئۈچۈن كىشىلىك ئەركىنلىك ۋە مۇستەقىللىق شەرت.
ھېچكىمنىڭ پاسكىنا پۇتلىرى بىلەن ئۆيۈمدە يۈرۈشىگە يول قويمايمەن.
ئۆزىمىزدىن يىراق تۇتىدىغان نەرسىلەر:
ئاساسسىز سىياسەت، ۋىجداننى بۇلغايدىغان كۆڭۈل ئېچىشلار، ئەجىرسىز بايلىق، ئۆزىنى بىلىملىك ئىنسانلار دەپ خاراكتىرسىز يۈرۈيدىغانلار، ئەخلاقسىز بىر تىجارەت دۇنياسى، ئىنسان سۆيگىسىنى ئاياق-ئاستى قىلدىغان ئاتالمىش بىلىملەر، دىنغا ئەقىل پاراسەت بىلەن ساداقەت كۆرسەتمەيدىغان كىشىلەر.
ئەگەر ھەقىقىي ئاڭلايدىغان بىر قۇلاققا ئىگە بولساڭ، تەڭرى بىزگە ئۆز تىلى بىلەن نىدا قىلىدۇ.
يەرنى ئاغدۇرۇپ ئۇنى تېرىمىسەك، ئۆزىمىزنى ئۇنۇتتۇق دېمەكتۇر.
ئەركىنلىك ھېچبىر زامان ھەر ئويلىغىنىمىزنى قىلىمەن دىگەنلىك ئەمەستۇر.
دىنلار ئەسلىدە ئوخشاش بىر نۇقتىدا كېسىشكەن، پەرىقلىق يوللاردۇر، ئوخشاش بىر نۇقتىغا يىتىشىمىز دەيدىكەنمىز نىمىشقا ياتلىشىمىز.
بىزنىڭ بەدىنىمىزدە ھالەت قانداق بولسا، بۇ كائىناتنىڭ ھالىتىمۇ شۇنداقتۇر، شۇنىڭغا بىز پۈتۈن دۇنيانىڭ يۈكىنى يۈكلەشكە ھازىر بولىشىمىز لازىم.
ئىنسانلار باشقىلارغا ئەسكىلىك قىلىپ تۇرۇپ، ئۆزىگە ياخشىلىق تەلەپ قىلمىسۇن. ئىنسانلارنى بىر كاچات ئۈچۈن ئىككى كاچات ئۇرۇش ھەققىڭ يوق.
بىر ئىنساننىڭ ئىچىنى ئىلىمنىڭ نۇرى قاپلاپ، جاھالەتنىڭ قاراڭغۇلىقىنى ئېلىمنىڭ نۇرى يورۇتقاندا، تەڭرىنىڭ مۇبارەك نۇرى ئۇنىڭغا كۆرىنىدۇ.
ئالتۇن، كۆمۈش، ئالماس ياقۇتلار ھەممىسى ئەسلىدە تۇپراقتىن كەلگەندۇر، ئەمما ھېچ بىرىنىڭ قىممىتى يوقتۇر. ھەر بىرى توزىغان تۇپراقتىن ئىبرەتتۇر. ئاچكۆزلۈكتىن قۇتۇلغان چاغدا پۈتۈن بۇلارغا ئەنە ئاشۇنداق قارايمىز.
ھەر تۈرلۈك ئارزۇلارنىڭ سەۋەبىدىن ئىلىمدىن مەھرۇم قالغان ئىنسانلار پەقەت دۇنيانىلا كۆرىدۇ، ئەمما دۇنيادا يوشۇرۇن بار بولغان تەڭرىنى كۆرەلمەيدۇ.
ھەقىقەت مەڭگۈلۈك بولسا، ئۇ ھالدا يالغانچىلىقمۇ شۇنداق. شۇنىڭغا ئوخشاش نۇر مەڭگۈلۈك بولسا، قاراڭغۇلۇقمۇ شۇنداق. ئەمما بىز پەقەت مەڭگۈلۈك بولغان مەڭگۈلۈك ھەقىقەتنى باغرىمىزغا باسالايمىز.
دۇنيانى قانداق كۆرۈشنى ئارزۇ قىلساڭ، ئۆزەڭمۇ شۇنداق بول.
قوللىرىنى قان بىلەن بويىغانلار، ھېچقانداق ۋىجدان ئازابى تارتىشنى بىلمەيدىغانلاردۇر.
ئەگەر بىر ئىنسان ھەقىقەتەن ئۇخلاۋاتقان بولسا، ئۇنى ئۇيغۇتۇش مۇمكىندۇر، ئەگەر ئۇ يالغاندىن ئۇخلىۋالغان بولسا، پۈتۈن كۈچىمىزنى سەرپ قىلىپمۇ ئۇنى ئويغىتىش مۇمكىن ئەمەستۇر.
بۇ دۇنيادا شۇنداق ئاچ ئىنسانلار باركى، ھەتتا تەڭرىمۇ ئۇلارنىڭ كۆزىگە بىر پارچە نان شەكلىدە كۆرۈنىدۇ.
سۆيگۈ ئىنسانلارغا، ۋەھشىلىك ھايۋانلارغا خاستۇر.
سۆيگۈ بار يەردە ھاياتلىق بار بولىدۇ.
بۇ دۇنيادا ۋىجدانىمدىن باشقا ھېچكىمدىن قورۇقمايمەن.
پىكىرلىرىڭلەرگە دىققەت قىلىڭلار، ھېس تۇيغۇلىرىڭلارغا ئايلىنىپ قالمىسۇن. ھېس تۇيغۇلىرىڭلارغا دىققەت قىلىڭلار، ئىش ھەركىتىڭلەردە ئىپادىلىنىپ قالمىسۇن. ئادەتلىرىڭلەرگە دىققەت قىلىڭلار، قەدىرلىك نەرسىلىرىڭلارغا ئايلىنىپ قالمىسۇن. قەدىرلىك نەرسىلىرىڭلارغا دىققەت قىلىڭلار مىجەز – خاراكتىرىڭلەرگە ئايلىنىپ قالمىسۇن. مىجەز-خاراكتىرىڭلەرگە دىققەت قىلىڭلار، تەقدىرىڭلارنى بەلگىلەپ قويمىسۇن.
ميس ميس
نەۋائىي ۋە چاغاتاي تۈركچىسى
نەۋائىي ۋە چاغاتاي تۈركچىسى ئە. جافەرئوغلۇ(تۈركىيە)
تۈركچىدىن يۈسۈپجان ياسىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغان
بۇ ماقالىنى بۈيۈك شائىر ئەلىشىر نەۋائىي تۇغۇلغانلىقىنىڭ 570 يىللىقىغا بېغىشلايمىز. thumbnail|ئەلىشىر نەۋائىيئەھمەد جافەرئوغلۇ
– تەرجىماندىن
[1] ئا. ك. بوروۋكوف : ‹‹ئەلىشىر نەۋائىي ئۆزبەك ئەدەبىي تىلىنىڭ قۇرغۇچىسى››، 1946- يىلى، 119-بەت، تۈركچە تەرجىمىسى ئۈچۈن ‹‹تۈرك دۇنياسى تەتقىقاتلىرى يىللىقى››نىڭ 1954 – يىللىق سانىغا قارالسۇن. [2] ۋ.ۋ.بارتولد : ‹‹ئۇلۇغبەگ ۋە ئۇنىڭ دەۋرى››، پېتروگراد، 1918- يىلى، 11-بەت. [3] ۋ.ۋ.بارتولد، يۇقىرىقى ئەسەر. [4] ۋېليامېنوف – زېرنوف :‹‹چاغاتايچە – تۈركچە لۇغەت››، سانكت پېتىربورگ، 1968- يىلى، 14-،15-، 128- بەتلەر. [5] ‹‹بابۇرنامە››، بېۋېرىج نەشىرى. لوندۇن، 1906- يىلى، 202- بەت. [6] ئارىستوف : ‹‹تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ ئېتنىك تۈزۈلۈشىگە ئائىت ئىزاھاتلار››، ‹‹قەدىمكى جانلىنىش›› ، 1896- يىلى، 3- 4- بۆلۈم ، 423-425- بەتلەر. [7] ئارستوف ، يۇقىرىقى ئەسەر. [8] ن.گ. ماللىتسكىي :‹‹ تاشكەنتنىڭ مەھەللە ۋە كوچىلىرى››. ۋ.ۋ.بارتولد: ‹‹تاشكەنت››، 1927- يىلى، 118- بەت. [9] مۇھەممەد سالىھ : ‹‹شەيبانىنامە››، مېلىئورانسكىي نەشرى، سانكت پېتىربورگ، 1908- يىلى، 75-بەت. [10] سامويلوۋىچ : ‹‹ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ تۈرك تىلدىكى ئەدەبىيات تارىخىغا دائىرى››، 2- بەت، ‹‹ئەلىشىر نەۋائىي كۇللىياتى››، موسكۋا، 1946- يىلى، 119- بەت. [11] ئەلىشىر نەۋائىي : ‹‹ۋەھفىييە››، باكۇ، 1926- يىلى، 29- بەت. [12] پ. م. مېلىئورانسكىي :‹‹ئەرەب فىلىلوگ تۈرك تىلى ھەققىدە››، سانكت پېتىربورگ، 1900- يىلى، 3- سان. [13] ZDMG, ،19- سان، 575- بەت. [14] Archiv slav. Filolog، 8- سان، 644- بەت، 2- ئىزاھات. [15] ‹‹ئەمىر نىزامېددىن ئەلىشىر ۋە ئۇنىڭ ھاكىمىيەت ۋە ئەدەبىياتتىكى رولى››، 1856- يىلى سانكت پېتېربورگ. [16] داۋىدس :‹‹تۈرك تىلى گرامماتېكىسى››، لوندۇن، 1832- يىلى، 18- بەت. [17] رادلوف :‹‹توختامىش ۋە تىمۇر قۇتلۇق يارلىقلىرى››، <<رۇس ئارخىېئولوگىيە جەمئىيىتى شەرقشۇناسلىق بۆلۈمىنىڭ خاتىرىلىرى>> (ZVORAO) ، 3- سان، 1889- يىلى، 2-،3- بەتلەر. [18] تۇرى يوژىف :‹‹14- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغا قەدەر تۈرك تىلى يادىكارلىقلىرى››، ‹‹مىللىي تەتقىقاتلار مەجمۇئەسى››،ھىجرىيە، 1331- يىلى، 2-جىلد، 4- سان، 59- بەت. [19]Vambery, Cagataische Sprachstudien, leipzeg, 1867, 4. [20]Melanges Asiatiques, Ⅸ, 91-92. [21] ‹‹بۈيۈك رۇس ئېنسىكلوپېدىيىسى››، 67- توم، 161- بەت. [22] ‹‹بابۇرنامە››، ئا. بېۋېرىج نەشرى،لوندۇن، 1906- يىلى، 26- بەت. [23]ن.ئى. ئىلمىسكىي : ‹‹ تۈرك –تاتار تىلىدىكى دەرسلىككە كىرىش››قازان، 1862- يىلى، 37- بەت. [24] ‹‹شەجەرەئى تۈرك››، دېسماسىئون نەشرى. سانكت پېتېربورگ، 1871- يىلى، 37- بەت. [25] ۋ. رادلوف :‹‹<< Melanges Asiatiques، 9- سان، 9- بەت. [26] ئا.جافەرئوغلۇ : ‹‹تۈرك تىلى تارىخى ئىزاھلىرى››، ئىستانبۇل، 1943- يىلى، 2- توم، 57- بەت. [27] مودىفىكاسيون– سىرىتقى تەسىر نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئامىللار – ت.
[28]Chrestomathie en Turk oriental, Paris, 1845, 32,46. [29] ئا.ك. بوروۋكوف :‹‹ئەلىشىر نەۋائىي››، 93- بەت. [30] ۋ.ۋ.بارتولد :‹‹بىرىتانىيە مۇزىيىدىكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان يېڭى قول يازمىلار››، DAN، 1924- يىلى، 57-88- بەتلەر. [31] ‹‹شەجەرەئى تۈرك››، دېسمائىسون نەشرى، 41- بەت. [32] ئا.جافەرئوغلۇ:‹‹تۈرك تىلى تارىخى ئىزاھلىرى››، 2- توم، 24-،25- بەتلەر. [33] ئا.ك. بوروۋكوف:‹‹ئەلىشىر نەۋائىي››، 100-بەت. [34] ۋ.د.ئارتاموشىنا :‹‹ ئوتتۇرا ئاسىيا شائىرلىرىىنىڭ پىشىۋاسى نەۋائىنىڭ ئەسەرلىرىدىكى بەزى ئالاھىدە تىللار ۋە ئۇلارنىڭ شەكىللىنىشى مۇھىتى››، ‹‹تۈرك –موڭغۇل تىلشۇناسلىقى ۋە خەلقىياتى››، 1960-يىلى، 17- بەت. [35]W.Radloff, Zur Geschishte des Turkischen Vokatypus, IIAN, 1901, Ⅹ, 57. [36] ‹‹مەبانىئۇل لۇغەت››، دېنىسون روس نەشرى، كالكۇتتا، 1910- يىلى.
بېلورۇسسىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|200px left|thumb|200px بېلارۇس جۇمھۇرىيىتى Republic of Belarus پايتەخت: مىنىسكى، ئاھالىسى 1مىلىيۇن 510مىڭ زىمىنى 207مىڭ600 كۇۋادىرات كىلومېتىر ئاھالىسى: بېلارۇسىيەنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 10مىلىيۇن 293مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 48%نى بېلارۇسلار، 11.4%نى سېربلار، 4%نى پولەكلەر ئىگەللەيدۇ.يەنە 1% تاتار ۋە باشقا مىللەتلەر بار. رۇس ۋە بېلارۇس تىلى دۆلەت تىلى. دىنى : بېلارۇسلار ۋە رۇسلار ئاساسەن پروۋسلاۋىيە دىنىغا، پولەكلەر كاتولىك دىنىغا ئىشىنىدۇ. پۇلى: بېلارۇس رۇبلىسى ، (2006-يىلى) 2144رۇبلى=بىر دوللار. 2004-يىلى 2160رۇبلى=بىر دوللار. 2002-يىلى 1790رۇبلى=بىر دوللار. بېلارۇسىيە 2010-يىلىغا بارغاندا رۇسىيە بىلەن بىللە ئىقتىسادى گەۋدە قۇرۇپ رۇبلىنى بىرلىككە كەلتۈرمەكچى. ئىقتىسادى: 2006 -يىلى بېلارۇسىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 28مىليارت560مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا7800دوللار توغرا كەلگەن. بېلارۇسىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 8%-9% بولۇۋاتىدۇ.
دۆلەت بايرىمى:( 1944-يىلى)7 -ئاينىڭ 3-كۈنى، بېلارۇسىيەنىڭ تۇنجى قېتىم بىر پۈتۈن مەمۇرى بىرلىك سۈپىتىدە جۇمھۇرىيەت بولغان كۈنى ۋاقىت رايونى :(2- ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى:
left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px بېلارۇسىيە زىمىنى سىلاۋيانلارنىڭ ئانا زىمىنى بولۇپ مىلادىدىن بۇرۇن ھۇنلارنىڭ پاراكەندىچىلىك سالىدىغان يايلىقى ئىدى. مىلادىدىن كېيىن گۇتلار(گېرمانىيىلىكلەرنىڭ ئەجدادى)بېلارۇسىيە زىمىنىدىن سۇيۇرغال سۈپىتىدە پايدىلانغان، 6-7-ئەسىرلەردە جەنۇپقا كۆچكەن بىر قىسىم لىتۋالىقلار بۇ يەردە ئولتۇراقلىشىپ كىچىك بەگلىكلەرنى قۇرغان،9-ئەسىردىن 11-ئەسىرگىچە ككپ قىسىم زىمىنى كىيىۋرۇس بەگلىكىگە تەۋە بولغان. 14-ئەسىردە قۇرۇلغان پولەك-لىتۋا بىرلەشمە پادىشاھلىقى دەۋرىدە بېلارۇسىيە تۇنجى قېتىم بىر مۇنتىزىم بىرلىككە كەلگەن ھاكىمىيەت ئاستىدا بىر دۆلەتنىڭ زىمىنى بولغان. 17-ئەسىردىن كېيىن بېلارۇسىيىنىڭ كۆپ قىسىم زىمىنى روسىيە ئىمرىيىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن بېلارۇسىيە مۇستەقىل بولغانلىقىنى جاكارلاپ كۆپ ئۆتمەيلا سوۋېت ئىتىپاقىغا قوشۇلغان، 1938-يىلى سوۋېت ئىتىپاقى پولشانىڭ شەرقىدىكى بىرىست ۋە خىرودنا دىن ئىبارەت ئىككى ئوبلاستنى تارتىۋېلىپ بېلارۇسىيىگە قوشۇپ بەرگەن. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن بېلارۇسىيە مۇستەقىل دۆلەت سۈپىتىدە ب د ت غا ئەزا بولۇپ سوۋېت ئىتىپاقى تەركىۋىدىكى ئىتىپاقداش جۇمھۇرىيەت بولغان. 1991-يىلى 8-ئاينىڭ 25-كۈنى سابىق سوۋېت ئىتىپاقى پارچىلانغاندا بېلارۇسلار ئۇمۇمى خەلق ئاۋازىغا قويۇپ مۇستەقىللىق جاكارلىغان. بېلارۇسىيە سابىق سوۋېت ئىتىپاقىدىكى بالتىق دېڭىزى دۆلەتلىرىدىنلا قالسا بىر قەدەر باي جۇمھۇرىيەت بولۇپ، تۇپرىقى ئۈنۈملۈك، تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ كۆلىمى كەڭ، سابىق سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ ئاساسلىق ئاشلىق ۋە ماشىنىسازلىق بازىسىنىڭ بىرى ئىدى. پارچىلانغاندىن كېيىن گەرچە يەككە ئىگىلىككە ئادەتلىنىپ قالغان بېلارۇسىيىنىڭ ئېكىسپورتى تەسىرگە ئۇچرىغاندىن سىرت ياۋروپا ۋە ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادى جازاسىغا ئۇچراپ ئىقتىسادى تېز چېكىنگەن بولسىمۇ، ئەمما بېلارۇسىيە رۇسىيە نېفىت ۋە گازلىرىنىڭ ياۋروپاغا چىقىش ئېغىزى بولغاچقا ئەسلىدىكى سانائەت ئاساسى، رۇسىيىنىڭ ئىقتىسادى ياردىمى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى يۇقىرى ساپالىق مەلىكىلىك خادىملارغا تايىنىپ يەنىلا ئوتتۇرا سەۋىيىدىكى ھاللىق دۆلەتلەر قاتارىدا كېتىۋاتىدۇ. 2006-يىلى بېلارۇسىيەنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %9.3، سانائەت %31.6، مۇلازىمەت %59.1نى ئىگەللەيدۇ. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 3مىلىيۇن284مىڭ، يانپون ئابونتى 4 مىليۇن100مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 3مىلىيۇن 394مىڭ بولغان.
ّ
ئابدۇخەمىت ئابدۇغەنى (پۇتپولچى)
شەخسى تۇرمۇشى
جىبوبا تورى 2020-يىلى 14-ماي خەۋىرىگە قارىغاندا، جياڭسۇ سۇنىڭدىكى شىنجاڭلىق ياش توپچى ئابدۇخەمىت قىز دوستى بىلەن توي خېتى ئالغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
دىلشات قېيۇم نۇر
دىلشات قېيۇم نۇر شائىر، يازغۇچى، ئەدەبىي تەرجىمان.
ھاياتى
دىلشات قېيۇم نۇر 1971-يىلى 12-فېۋرال غۇلجا كۆكدالا دېھقانچىلىق مەيدانى (64-پولك)دا ھەربىي ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. كېيىنچە ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن تۇرپان شەھىرىگە كۆچۈپ كېلىپ تۇلۇقسىز، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى تۇرپان شەھەرلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1989-يىلىدىن 1992-يىلىغىچە شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو تىلى فاكۇلتېتىنىڭ خەنزۇ تىلى كەسپىنى پۈتكۈزۈپ، 1998-يىلىغىچە تۇرپان شەھەرلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان.
1998-يىلىدىن 2007-يىلىغىچە تۇرپان شەھەرلىك ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شۇجىسى بولۇپ ئىشلىگەن. 2007 –يىلىدىن 2016-يىلىغىچە تۇرپان شەھەرلىك پارتكوم (ھازىرقى ئىدىقۇت رايونلۇق پارتكوم) تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن، 2016-يىلى 4-ئايدا ئىدىقۇت رايونلۇق باش ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ شۇجىسى، مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن.
دىلشات قېيۇم 1987-يىلى تۇرپان ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان «كېسەلنىڭ سىرى» ناملىق ساتېراسى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرىپ كەلگەن، ھازىرغىچە شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن «سۆيگۈ ئۈچۈن» ناملىق شېئىرلار توپلىمى، «قاق بولغان ئالما» ناملىق پوۋېستلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. بىر تۈركۈم غەزەللىرى 9-نۆۋەتلىك، «قاق بولغان ئالما» ناملىق پوۋېستى 14-نۆۋەتلىك شىنجاڭ خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. «تىلەك»، «ئايدەك ئايخان» ناملىق ئىككى ئېتۇتى ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى، ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى، مەدەنىيەت نازارىتى تەرىپىدىن مۇنەۋۋەر ئەسەر بولۇپ مۇكاپاتلىنىپ، سەھنىلەردە ئوينىلىپ، كۆرۈرمەنلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشكەن.
«قاق بولغان ئالما»، «بوۋاي ۋە ئىت» ناملىق پوۋېستى خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىنىپ، شىنجاڭ «مىللەتلەر ئەدەبىي مەجمۇئەسى» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان. «قاق بولغان ئالما » ناملىق پوۋېستى جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى نەشر قىلغان 2014-يىللىق نادىر پوۋېستلار توپلىمىغا كىرگۈزۈلگەن. بىر تۈركۈم ئەدەبىي ۋە تەرجىمە ئەسەرلىرى «تۇرپان ئەدەبىيات مۇكاپاتى»نى باھالاش پائالىيىتى ۋە ۋىلايەت بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن ھەرخىل ئەدەبىي ئىجادىيەت مۇسابىقىلىرىدە ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ سەككىز قېتىم مۇكاپاتلانغان. «ئەلۋىدا، ئايجامال»، «ئوتلۇق نەپەسلەر»، «ئۆتكۈر ئەپەندى ئابىدىلىرى» قاتارلىق توپلاملارغا ئەسەرلىرى كىرگۈزۈلگەن. 1993-يىلىدىن باشلاپ ئەدەبىي تەرجىمە ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، ھازىرغىچە رومان، پوۋېست، ھېكايە، شېئىر بولۇپ 250 پارچىگە يېقىن تەرجىمە ئەسىرى «دۇنيا ئەدەبىياتى»، «ئەدەبىي تەرجىمىلەر»، «ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى»، «تۇرپان گېزىتى» قاتارلىق مەتبۇئاتلاردا ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشكەن. ھەرقايسى نەشرىياتلار تەرىپىدىن «ئادىمىزاتسىز رايون» (بۇ توپلامغا يەنە «دېڭىز ئەتە ئارقىغا قايتىدۇ» ناملىق رومانمۇ كىرگۈزۈلگەن)،«تەڭداشسىز مۇھەببەت» (بۇ توپلامغا يەنە «سىتىۋولدىكى ئوق» ناملىق پوۋىستىمۇ كىرگۈزۈلگەن)، «كۆك يىلان» ( پوۋسېتلار توپلىمى)، «سۆسۈن ئارپا» (رومان)، «چاققاق ئوت» (ھېكايىلەر توپلىمى)،«تاسادىپىي بوشلۇق» (ئىككى قىسىملىق رومان)، «ئىلاھى پەيلىك يىلاننىڭ تىللارەڭ كۆزى»، «مىس تاۋۇتتىكى دەپنە مۇراسىمى»، «ئاشۇ ۋەھىمىلىك چۈشتىن كىيىن» قاتارلىق تەرجىمە كىتابلىرى نەشر قىلىنغان. جۇڭگو مىللەتلىرى، شىنجاڭ تېلېۋىزىيەسى، ئەدەبىي تەرجىمىلەر، شىنجاڭ ئىتتىپاق تورى، «تۇرپان» ژۇرنىلى، «تۇرپان گېزىتى» قاتارلىق نەشر ئەپكارلىرىدا ئىش – ئىزلىرى بىلەن تونۇشتۇرۇلغان. 2016-يىلى 19-مارت ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ تەرجىمانلار شۆبە جەمئىيىتى بىلەن تۇرپان شەھەرلىك ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى بىرلىكتە «دىلشات قېيۇم ئەسەرلىرى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى»نى داغدۇغىلىق ئېچىپ، ئۇنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت ۋە ئەدەبىي تەرجىمە جەھەتتىكى ئۇتۇقلىرى ۋە تۇرپاننىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت، پۇتبولچىلىق ئىشلىرىغا قوشقان تۆھپىسىنىڭ ھۆرمىتىگە تون كىيگۈزۈلدى.
1999- يىلى ئۇ تۇنجى نۆۋەتلىك تۇرپان «ئىتتىپاق لوڭقىسى»نى تالىشىش پۇتبول مۇسابىقىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تەشكىللەپ ۋە ئۇنىڭ ئۇدا 13يىل ئۇيۇشتۇرۇلۇشىغا يېتەكچىلىك قىلىپ، ئىدىقۇت دىيارىدا يەنە بىر قېتىملىق تارىخىي خاراكتېرلىك «تۇرپان پۇتبول روھى»نىڭ ئويغىنىشىغا تۈرتكە بولغان.
ئۇ ھازىر تۇرپان شەھەرلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. لۇشۈن ئەدەبىيات ئىنستىتۇتى 16-قارارلىق ئالىي تەتقىقات سىنىپى (ئاز سانلىق مىللەت ئالىي تەرجىمانلار سىنىپى)نىڭ ئوقۇغۇچىسى. شائىر، يازغۇچى، ئەدەبىي تەرجىمان دىلشات قېيۇم نۇر 1971-يىلى 12-فېۋرال غۇلجا كۆكدالا دېھقانچىلىق مەيدانى (64-پولك)دا ھەربىي ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. كېيىنچە ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن تۇرپان شەھىرىگە كۆچۈپ كېلىپ تۇلۇقسىز، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى تۇرپان شەھەرلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1989-يىلىدىن 1992-يىلىغىچە شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو تىلى فاكۇلتېتىنىڭ خەنزۇ تىلى كەسپىنى پۈتكۈزۈپ، 1998-يىلىغىچە تۇرپان شەھەرلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان.
ئۇ ھازىر تۇرپان شەھەرلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. لۇشۈن ئەدەبىيات ئىنستىتۇتى 16-قارارلىق ئالىي تەتقىقات سىنىپى (ئاز سانلىق مىللەت ئالىي تەرجىمانلار سىنىپى)نىڭ ئوقۇغۇچىسى.
مەنبە
خەلق تورى
بۇخەلچەم مەمتىمىن
بۇخەلچەم مەمتىمىن
(نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار)
ئەركىن سىدىق
مۇۋەپپەقىيەت قازىنىدىغان كىشىلەر مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمايدىغان كىشىلەر قىلىشنى خالىمايدىغان ئىشلارنى قىلىشنى خالايدۇ. مېنىڭ كۆزىتىشىمچە، يۇقىرىقىدەك ئىككى خىل كىشى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنىڭ بىرى ئۇلاردىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچنىڭ مەنبەسى بولۇپ، مۇۋەپپەقىيەت قازانغان كىشىلەرنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچى ئۇلارنىڭ كىشىلىك خاراكتېرىدىن كېلىدۇ. مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمايدىغان كىشىلەرنىڭكى بولسا ئۇلارنىڭ ھېسسىياتىدىن كېلىدۇ. بۇ ئىككى نەرسە ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەر مۇنداق:
خاراكتېرنىڭ تۈرتكىسى بىلەن ئىش قىلىدىغان كىشىلەر:
- ئىشنى توغرا قىلىپ، ئاندىن ئۇنىڭغا قارىتا ياخشى تۇيغۇغا ئېرىشىش
- ئىرادىگە تايىنىپ ئىش قىلىش
- پىرىنسىپ ئاساسىدا قارار چىقىرىش
- پوزىتسىيەنى ئىش-ھەرىكەت ئارقىلىق كونترول قىلىش
- ئالدى بىلەن قىلىۋاتقان ئىشىغا ئىشىنىپ، ئاندىن ئۇنىڭ نەتىجىسىنى كۆرۈش
- يۇقىرى كەيپىيات پەيدا قىلىش
- «مېنىڭ مەسئۇلىيەتلىرىم قايسى؟» دەپ سوراش
- مەسىلىلەرگە دۇچ كەلگەندە قىلىۋاتقان ئىشىنى داۋاملاشتۇرىۋېرىش
- كەيپىياتى تۇراقلىق بولۇش
- باشلامچى بولۇش
ھېسسىياتنىڭ تۈرتكىسى بىلەن ئىش قىلىدىغان كىشىلەر:
- ئالدى بىلەن ياخشى تۇيغۇغا كېلىپ، ئاندىن ئىشنى توغرا قىلىش
- قولايلىققا تايىنىپ ئىش قىلىش
- ئىش-ھەرىكەتنى پوزىتسىيە بىلەن كونترول قىلىش
- ئالدى بىلەن نەتىجىنى كۆرۈپ، ئاندىن قىلىۋاتقان ئىشىغا ئىشىنىش
- كەيپىياتنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشىنى ساقلاپ تۇرۇش
- «مېنىڭ ھوقۇقلىرىم قايسى؟» دەپ سوراش
- مەسىلىلەرگە يولۇققاندا، قىلىۋاتقان ئىشىدىن ۋاز كېچىش
- كەيپىياتى تولا ئۆزگىرىپ تۇرۇش
- ئەگەشكۈچى بولۇش
يېقىنغىچە ياشىغان لۇيىس لامور (Louis L’Amour) تارىختىكى ئەڭ داڭلىق يازغۇچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، پۈتۈن دۇنيا بويىچە ئۇنىڭ جەمئىي 230 مىليون پارچە كىتابى سېتىلغان. ئۇ 100 پارچىدىن ئارتۇق كىتاب يازغان بولۇپ، ئاشۇ كىتابلارنىڭ ھەممىسى ھازىرغىچە قايتا نەشر قىلىنىۋاتىدۇ. كىشىلەر ئۇنىڭدىن يېزىش ئۇسلۇبىنى سورىغاندا، ئۇ مۇنداق دەپ جاۋاب بەرگەن: «قانداق ئەھۋال ئىچىدە بولۇشىڭىزدىن قەتئىينەزەر، يېزىشنى باشلاڭ. سۇ تۇرۇبىسىنى ئاچمىغىچە، سۇ ئېقىشىنى باشلىمايدۇ».
يۇقىرىدىكى مەزمۇن مەن «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار (9)» دېگەن ماقالىدە تونۇشتۇرغان جون ماكسىۋېل (John C. Maxwell)نىڭ «ماكسىۋېل كۈنلۈك ئوقۇشلۇقى» دېگەن كىتابىنىڭ 122-بېتى (20-ئاپرېل)نىڭ مەزمۇنى بولۇپ، ئۇنىڭغا «كىشىلىك خاراكتېرنىڭ تۈرتكىسىدە ئىش قىلىش بىلەن ھېسسىياتنىڭ تۈرتكىسىدە ئىش قىلىشنىڭ پەرقى» دەپ ماۋزۇ قويۇلغان.
مەن ئەمدى رەسمىي مەزمۇننى باشلاپ، يەنە بىر يېڭى قېرىندىشىمىزنى تونۇشتۇرىمەن. ئۇ ئىلىم-پەننىڭ مەلۇم بىر ساھەسىدىكى خەلقئارالىق ئالدىنقى سەپتە ئۈزۈپ كېتىۋاتقان قەھرىمان ئۇيغۇر خانىم-قىزلىرىنىڭ يەنە بىر مىسالى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. تۆۋەندىكى مەزمۇننى ھازىر چەتئەلدە ئوقۇۋاتقان سىڭلىمىز رابىيە مەمەت تەييارلاپ بەردى. مەن مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، سىڭلىمىز رابىيەگە چىن كۆڭلۈمدىن رەھمەت ئېيتىمەن. ئۆتكەن يىل تۈركىيەدە ئوقۇۋاتقان ئىنىمىز «ئۇيغۇرسۆيەر»مۇ تۈركىيەدىكى بىر نەچچە قېرىندىشىمىزنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىنى تەييارلاپ بەرگەن ئىدى. دېمەك، «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار» دېگەن تېمىدا يوللىنىلىدىغان مەزمۇننى مەن ئەمەس، تونۇشتۇرۇلىدىغان قېرىندىشىمىز ئۆزىلا ئەمەس، يەنە باشقا بىرسى ياكى 3-قېرىندىشىمىز تەييارلىسىمۇ بولىۋېرىدۇ. مەن قولىدىن مۇشۇنداق ئىش كېلىدىغان باشقا قېرىنداشلارنىڭمۇ ماڭا ياردەم قىلىشىنى، ئۆزلىرى تونۇيدىغان «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار»نىڭ ئەھۋالىنى يېزىپ چىقىپ، ماڭا يوللاپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
ماكس پلانك تەتقىقاتچىسى دوكتور بۇخەلچەم مەمتىمىن
سىڭلىمىز بۇخەلچەم مەمتىمىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. باشلانغۇچتىن تولۇق ئوتتۇرىغىچە بولغان مائارىپ تەربىيەسىنى ئۆز يۇرتىدا تاماملىغان. ئالىي مەكتەپنى شاڭخەي خۇادۇڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ جۇغراپىيە كەسپىدە ئوقۇغان. شاڭخەيدىكى ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن، «شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى» جۇغراپىيە فاكۇلتېتىدا ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن ۋە بۇ جەرياندا ماگىستىرلىقنى پۈتتۈرگەن.
ئۇ 2004-يىلى 8-ئايدىن 2005-يىلى 11-ئايغىچە ماينىز ئۇنىۋېرسىتېتى جۇغراپىيە فاكۇلتېتىدا پوستدوكتورلۇق تەتقىقاتىنى ئىشلىگەن. 2005-يىلنىڭ ئاخىرى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن باشلاپ تاكى 2012-يىلغىچە ماكس پلانك تەتقىقات ئورگىنىنىڭ (Max Planck Society) خىمىيە ئىنستىتۇتى بىيوگېيوخىمىيە فاكۇلتېتىدا تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇ ھازىر ماكس پلانك تەتقىقات ئورگىنى خىمىيە ئىنستىتۇتىنىڭ «سۈنئىي ھەمراھ تەتقىقات گۇرۇپپىسى» (Satellite and Remote Sensing Research Group)دا تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. شۇنداقلا ماگىستىر، دوكتور ۋە پوستدوكتور ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيەلەۋاتىدۇ.
بەلكىم نۇرغۇن كىشىلەر پەخىرلىك، ئىجتىھاتلىق تەتقىقاتچىمىز بۇخەلچەم مەمتىمىن ئىشلەۋاتقان ماكس پلانك تەتقىقات ئورگىنىنىڭ قانداق ئورگان ئىكەنلىكىنى بىلمەسلىكى مۇمكىن. «Max Planck» بولسا گېرمانچە «Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften» دېگەن سۆزنىڭ قىسقارتىلىپ ئاتىلىشى بولۇپ، گېرمانىيەنىڭ بىر چوڭ تەتقىقات ئورگىنى بولۇپلا قالماي، خەلقئارادىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ، ئەڭ نوپۇزلۇق، شۇنداقلا تەتقىقات ئۈنۈمى ئەڭ يۇقىرى بولغان، ھۆكۈمەت مەبلەغ سالىدىغان مەخسۇس تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ بىرى. بۇ تەتقىقات ئورگىنى گېرمانىيەلىك داڭلىق فىزىكا ئالىمى، نوبېل ساھىبى ماكس پلانك (Max Planck)نىڭ نامى بىلەن قۇرۇلغان. 2014-يىلغىچە بۇ تەتقىقات ئورگىنىدىن 33 تەتقىقاتچى نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. بۇ تەتقىقات ئورگىنى توغرىسىدا تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتا تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرلار بار: www.mpg.de.
بۇخەلچەم مەمتىمىن 2006-يىلدىن ھازىرغىچە ياۋروپا يەر شارى فىزىكىشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ (European Geosciences Union) يىللىق يىغىن تەشكىللىگۈچىسى، ياۋروپا يەرشارى فىزىكىشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ئامېرىكا يەرشارى فىزىكىشۇناسلىق ئۇيۇشمىسى (American Geophysical Union)نىڭ ئەزاسى، گېرمانىيە سۈنئىي ھەمراھ رەسىم-سۈرەتلىرىنى ئۆلچەش، سۈنئىي ھەمراھنىڭ يۆتكىلىش سېزىمى ۋە جۇغراپىيىلىك ئۇچۇرلار جەمئىيىتى (German Society for Photogrammetry, Remote Sensing and Geoinformation)نىڭ ئاكتىپ ئەزاسى (active member) بولۇپ كېلىۋاتىدۇ. بۇخەلچەمنىڭ يۇقىرىقىدەك كۆپلىگەن نوپۇزلۇق ئىلمىي جەمئىيەتلەرگە ئاكتىپ ئەزا بولۇشى ۋە بۇ جەمئىيەتلەردىكى ھەر خىل پائالىيەتلەرنى تەشكىللەشكە ئاكتىپ قاتنىشىشى ئۇنىڭ ئۆز كەسپىي ساھەسىدىكى ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىغا نەقەدەر ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارنى نەقەدەر قەدىرلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكتور بۇخەلچەم مەمتىمىن ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ دۇنيا قۇرغاق رايونلىرىدىكى يېزا ئىگىلىك ۋە زاۋۇتلاردىن چىققان خىمىيىلىك گازلارنىڭ ئاتموسفېراغا بولغان تەسىرى ياكى باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، يېزا-ئىگىلىك ۋە سانائەت تەرەققىياتىنىڭ دۇنيا قۇرغاق رايونلىرىنىڭ ھاۋا كىلىماتىنىڭ ئۆزگىرىشىگە بولغان تەسىرى توغرىسىدا نەچچە ئون چوڭ تەتقىقات تۈرلىرىنى ئىشلەشكە قاتناشقان ۋە ئۇلارنىڭ بەزىلىرىگە يېتەكچىلىك قىلغان. ئۇ ھازىرغىچە شەرقىي تۈركىستان، جەنۇبىي ئافرىقا، بوتسۋانا (Botswana)، ئىسرائىلىيە، ۋە مىسىر قاتارلىق رايونلاردا تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقاتتا بولغان. ئۇ خىزمەتداشلىرى بىلەن 2006-يىلدىن 2011-يىلغىچە شەرقىي تۈركىستانغا بېرىپ، يېزا-ئىگىلىكىگە ئىشلىتىلىدىغان تۇپراقلارنىڭ ئاتموسفېراغا قانچىلىك ئازوت ئوكسىد قويۇپ بېرىدىغانلىقى توغرىسىدىكى تەتقىقات تۈرىنى تاماملىغان. ئۇنىڭ بۇ تەتقىقات تۈرى گېرمانىيە تەتقىقات فوندى جەمئىيىتى (German Research Foundation, DFG) ۋە ماكس پلانك جەمئىيىتىنىڭ تەتقىقات تۈرى فوندىغا ئېرىشكەن.
دوكتور بۇخەلچەم مەمتىمىننىڭ ھازىرقى تەتقىقات نىشانى بولسا باشقا قۇرغاق رايونلاردىكى يېزا-ئىگىلىك ۋە سانائەتنىڭ تەسىرىدىن پەيدا بولغان خىمىيىلىك گازلارنىڭ دۇنيا كىلىماتىنىڭ ئۆزگىرىشىگە بولغان تەسىرىنى ئانالىز قىلىش بولۇپ، نۆۋەتتە ئۇ قۇرغاق رايونلاردىكى چوڭ شەھەرلەر (Megacities)نىڭ دۇنيا ھاۋا كىلىماتىنىڭ ئۆزگىرىشىگە بولغان تەسىرىنى تەتقىق قىلىشقا باشلىدى.
بۇخەلچەمنىڭ كۆپلىگەن يۇقىرى سەۋىيەلىك تەتقىقات نەتىجىلىرى خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق ژۇرناللاردا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئۇ ئاشۇنداق ئىلمىي ماقالىلەرنى ئېلان قىلىشنى ھازىرمۇ ئوخشاشلا داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ. ئەڭ مۇھىمى، بۇخەلچەم ھازىر جۇغراپىيە، فىزىكا، خىمىيە، بىئولوگىيە ۋە مۇھىت دېگەندەك كەسىپلەردە ماگىستىر، دوكتور ۋە پوستدوكتور ئوقۇغۇچىلىرىغا يېتەكچى بولۇۋاتىدۇ.
ئارىمىزدا نۇرغۇن ئوقۇغۇچىلار چەتئەلدە ئوقۇش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىشنى كۆڭلىگە پۈكسىمۇ، لېكىن نۇرغۇن ياشلار چەتئەلدىكى پىروفېسسورلار بىلەن ئالاقىلىشالماسلىق تۈپەيلىدىن توختاپ قېلىۋاتىدۇ. زىيارەت داۋامىدا بۇخەلچەم مەمتىمىن چەتئەلدە ئوقۇش ئارزۇسى كۈچلۈك، ئوقۇغان كەسپى ماس كېلىدىغان ئوقۇغۇچىلار ۋە تەتقىقاتچىلارنى قىزغىن قارشى ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ كۆپلىگەن ئوقۇغۇچىلار ۋە تەتقىقاتچىلارغا نىسبەتەن ئىنتايىن ياخشى پۇرسەت بولۇپ قالغۇسى. ئەگەر قىزىققۇچىلار بولسا بۇخەلچەم مەمتىمىن بىلەن «buhalqem.mamtimin@mpic.de» ئارقىلىق ئالاقىلەشسا بولىدۇ. ئۇنىڭ ئالاقە ئۇچۇرى ماكس پلانك ئىنستىتۇتىنىڭ تۆۋەندىكى ئورگان تور بېتىمۇ بار:
http://www.mpic.de/en/news/press-information/news/profile-buhalqem-mamtimin.html
دوكتور بۇخەلچەم مەمتىمىننى گېرمانىيەدىكى ئاخبارات ئورگانلىرى بىر نەچچە قېتىم زىيارەت قىلىپ، ئۇنىڭ قولغا كەلتۈرگەن تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئاللىبۇرۇن كەڭ خەلققە تونۇشتۇرغان ۋە ئۇنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن. ئەمما بىز بۇ پەخىرلىك تەتقىقاتچىمىز بىلەن سەل كېچىكىپرەك تونۇشتۇق. بىز ئۇنىڭدىن ۋەتەندىكى ياشلارغا قانداق يۈرەك سۆزلىرى بارلىقىنى سورىغىنىمىزدا، ئۇ ۋەتىنىمىزنىڭ، خەلقىمىزنىڭ تېخىمۇ تەرەققىي قىلىشىنى، ئۆزىنى تېخىمۇ كۆپ ئىلىم-پەن بىلەن قوراللاندۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ۋە خەلقىمىزنىڭ ئىلىم-پەن تەرەققىياتى ئۈچۈن قولىدىن كېلىشىچە ياردەم قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بىز ئىككى بالىنىڭ ئانىسى بولغان بۇ پەخىرلىك، ئىجتىھاتلىق تەتقىقاتچىمىزنىڭ تەتقىقاتلىرىنىڭ تېخىمۇ مول ھوسۇللۇق بولۇشىنى، تېنىنىڭ سالامەت ۋە ئائىلىسىنىڭ تېخىمۇ بەختلىك بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز، شۇنداقلا قىممەتلىك ۋاقتىنى ئاجرىتىپ، بىزنىڭ زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغانلىقىغا چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
سىڭلىمىز بۇخەلچەم مەمتىمىن مەن ئالدىنقى قېتىم (يەنى «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار (21)» دېگەن ماقالىدە) تونۇشتۇرغان دوكتور دىلمۇرات تىلىۋالدى ئۇكىمىز بىلەن ئوتتۇرا مەكتەپتىكى ساۋاقداشلاردىن بولۇپ، مەن بۇ ئىككى ئۇيغۇر ياشتىن تولىمۇ پەخىرلىنىمەن. ئۇلارنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى كەسپىي ھاياتىدا تېخىمۇ زور مۇۋەپپەقىيەت ۋە شان-شەرەپلەرگە ئېرىشىشىگە تىلەكداشلىق بىلدۈرىمەن.
2016-يىلى 2-ئاينىڭ 5-كۈنى
دوكتور بۇخەلچەم مەمتىمىن ھازىرغىچە ئېلان قىلغان ئىلمىي ماقالىلەرنىڭ تىزىملىكى:
1. MAMTIMIN, B, BEHRENDT, T, BADAWY, M.M., WAGNER, T., QI, Y., WU, Z., and MEIXNER, F.X. Tropospheric vertical column densities of NO2 over managed dryland ecosystems (Xinjiang, China): MAX-DOAS measurements vs. 3-D dispersion model simulations based on laboratory-derived NO emission from soil samples. Atmos. Chem. Phys., 15, 867–882, doi: 10.5194/acp-15-867-2015, 2015a.
2. MAMTIMIN, B, BADAWY, M.M., BEHRENDT, MEIXNER, F.X., T, WAGNER, T. The contribution of soil biogenic NO emissions from a managed hyper-arid ecosystem to the regional NO2 emissions during growing season. Atmos. Chem. Phys. Discuss., 15, 34533–34604, doi:10.5194/acpd-15-34533-2015, 2015b.
3. BADAWY, M.M.,, ABDEL AZIZ, A.O., and MAMTIMIN, B. Flash floods in Sahara: A case study for the 28th January 2013 flood in Qena-Egypt. Geomatics, Natural Hazards and Risk, 1-21, doi.org/10.1080/19475705.2014.885467, 2014.
4. BEHRENDT, T., Veres, P.R., ASHURI, F., SONG, G., FLANZ, M., MAMTIMIN, B., BRUSE, M., WILLIAMS, J., and MEIXNER, F.X. Characterisation of NO production and consumption: new insights by an improved laboratory dynamic chamber technique. Biogeosciences, 11, 5463–5492, doi:10.5194/bg-11-5463-2014, 2014.
6. WU, Z., QI, Y., BEHRENDT, T., MAMTIMIN, B. and MEIXNER, F.X. Characterization of soil respiration rates along a temporal restoration gradient in a degenerated wetland of the arid region in NW-China. Geophysical Research Abstracts, 14, EGU2012-4131-2, 2012.
7. MAMTIMIN, B., and MEIXNER, F.X. Air pollution and meteorological processes in the growing dryland city of Urumqi (Xinjiang, China). Science of Total Environment, 409, 1277-1290, 2011.
8. MAMTIMIN, B., EL-TANTAWI, A., SCHAEFER, D., MEIXNER, F.X., and DOMROES, M. Recent trends of temperature under hot and cold desert climates: Comparing the Sahara (Libya) and central Asia (Xinjiang, China). Journal of Arid Environment, 75, 1105-1113, 2011.
9. MAMTIMIN, B., and the DEQNO* Team. The project “Desert encroachment in central Asia – Quantification of soil biogenic nitric oxide emissions by ground- and satellite-based methodologies (DEQNO)” – An overview. Geophysical Research Abstracts, 13, EGU2011-11289, 2011.
11. BEHRENDT, T., BRUSE, M., MAMTIMIN, B., MEIXNER, F.X. HEMPELMANN, N., and ANDREAE, M.O. An improved method for analysis of biogenic NO emissions from hyper-arid and arid soils (Gobi desert, Mongolia and Taklimakan desert, Xinjiang/China). Geophysical Research Abstracts, 13, EGU2011-11875, 2011.
12. Qi, Y., MAMTIMIN, B., MEIXNER, F.X., SHAIGANFAR, R., BEIRLE, S. and WAGNER, T. MAX-DOAS observations of tropospheric NO2 and H2O column densities from hyper-arid areas in Central-Asia. Geophysical Research Abstracts, 13, EGU2011-3163, 2011.
13. Yu, J. B., Meixner, F.X., Sun, W. D., Sun, Z.G., Mamtimin, B., Xia, C.H., and Xie, W.J. Biogenic nitric oxide emissions from mountain soils sampled from different vertical landscape zones in the Changbai Mountains, Northeastern China. Environ. Sci. Technol., 44, 4122-4128, 2010.
14. YU, J. B., MEIXNER, F.X., SUN, W. D., MAMTIMIN, B., WANG, G.P., QI, X.N., XIA, C.H., and XIE, W.J. Nitric oxide emissions from black soil, northeastern China: A laboratory study revealing significantly lower rates than hitherto reported. Soil Biology & Biochemistry, 42, 1784-1792, 2010.
15. WU, Z., BAI. X., Jin, H., MAMTIMIN, B. and MEIXNER, F.X. Study on oasis soil heterogeneity in the watersheds of Bohe and Jinghe (Xinjiang, NW-China). Geophysical Research Abstracts, 12, EGU2010-11758, 2010.
16. Jin, H., WU, Z., BAI. X., MAMTIMIN, B. and MEIXNER, F.X. Analysis of vegetation coverage change of Bohe and Jinghe oases (Xinjiang, NW-China) - natural and human factors. Geophysical Research Abstracts, 12, EGU2010-11976, 2010.
17. MAMTIMIN, B., BEIRLE, S., WAGNER, T., ANDREAE, M.O. and MEIXNER, F.X.
The Potential Role of Biogenic Soil Emissions of Nitric Oxide for the Tropospheric
Nitrogen Dioxide Column Density over Oasis Ecosystems in the Extremely Arid Regions
of Northwestern China. Geophysical Research Abstracts, 10, EGU2008-A-12146, 2008.
18. MAMTIMIN, B., MEIXNER, F.X. and ANDREAE, M.O. Up-scaling of biogenic soil emissions of nitric oxide for the Tohsun depression in Northwest China using GIS
techniques. Geophysical Research Abstracts, 10, EGU2008-A-04001, 2008.
19. MOAWAD, B., GRUNERT, J. and MAMTIMIN, B. Digital simulation of small-scale drainage basins using SRTM satellite images: validity and competence analysis.
Geophysical Research Abstracts, 10, EGU2008-A-04358, 2008.
20. FEIG,T.G., MAMTIMIN, B., STEINKAMP, J. and MEIXNER, F.X. Biogenic emission of nitric oxide from three ecosystems in the Namib Desert: a laboratory study.
In preparation for submission to Journal of Arid Environments, 2008.
21. Feig, T.G., Mamtimin, B., and Meixner, F.X. Soil biogenic emissions of nitric oxide from a semi-arid savanna in South Africa, Biogeosciences, 5, 1723–1738, 2008.
22. Feig, T.G., Mamtimin, B., and Meixner, F.X. Use of laboratory and remote sensing techniques to estimate vegetation patch scale emissions of nitric oxide from an arid Kalahari savanna, Biogeosciences Discussions (BGD), 5, 4621–4680, 2008.
23. YU, J. B., MEIXNER, F.X., SUN, W. D., LIANG, Z. W., CHEN, Y., MAMTIMIN, B., WANG G. P. and SUN, Z. G. The biogenic nitric oxide emission from saline sodic soils in semiarid region, Northeastern China: A laboratory study. J. Geophys. Res., Vol 113, 1-11, 2008.
24. MAMTIMIN, B. Characteristics and difficulties of semi-nomadic livestock economy in Yili area, Xinjiang, China”. In: Geo-Öko, Vol. 28, 43-53, 2007, (in German).
25. MAMTIMIN, B. and MEIXNER, F. X. The characteristics of air pollution in the semi-arid City of Urumqi (NW China) and its relation to climatological processes. Geophysical Research Abstracts, 9, 06537, 2007.
26. MOAWAD, M. B. and MAMTIMIN, B. Flash floods: assessment and vulnerability analysis of small-scale drainage basins in the northern Eastern Desert of Egypt. Geophysical Research Abstracts, 9, 01050, 2007.
28. MAMTIMIN, B., DOMROES, M. and MEIXNER, F. X. The traditional technology
29. MAMTIMIN, B. The climate conditions in arid and semiarid regions and possibilities of sustainable agricultural utilization, 206 p. Editor: M. Domroes, Academic Press Johannes Gutenberg University of Mainz, Germany, 2005, (Book, in German).
31. MAMTIMIN, B. (1999), Climatic conditions for the cultivation of cotton in the Turpan basin. In: Xinjiang Agricultural Sciences, 4, Urumqi, (in Chinese).
32. MAMTIMIN, B. (1999), Relation between meteorological condition and TSP (TotalSuspendetParticulate) concentration in Urumqi. In: Arid Environmental Monitoring, Vol. 13. No. 3 Urumqi, (in Chinese).
33. MAMTIMIN, B. (1998), Karez-irrigation and the climate condition of the Turpan basin. In: Arid Geography, 4, Urumqi, (in Chinese).
دوكتور بۇخەلچەم مەمتىمىننىڭ ئىلمىي نەتىجىلىرى ھەققىدە يېزىلغان مېدىئا دوكلات-خەۋەرلىرىنىڭ تىزىملىكى:
1. On the trail of a trace gas: Press information of MPIC on 20.04.2015
http://www.mpic.de/aktuelles/pressemeldungen/news/auf-den-spuren-eines-spurengases.html
2. Auf den Spuren eines Spurengases : Free Network Press, on 21.04.2015.
http://freeweb4all.net/de/?s=Mamtimin
3. Auf den Spuren eines Spurengases : Extrem news on 21.04.2015.
http://www.extremnews.com/nachrichten/natur-und umwelt/9410154d95a0354?source=feed&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Extremnews+%28Extremnews%29
4. On the trail of a trace gas: Innovation report on 21. 04. 2015.
http://www.innovations-report.com/html/reports/agricultural-sciences/on-the-trail-of-a-trace-gas.html
http://www.analytik-news.de/Presse/2015/245.html
مەنبە:
ئۇيغۇرلارنىڭ تىل- يېزىق تارىخى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە
ئۇيغۇر تىلى دېگەن بۇ سۆز ئېيتماققا ۋە يازماققا تولىمۇ ئاددىي ۋە قىسقا. ئەمما مەنە، خاراكتېر ۋە ئەھمىيەت جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ سۆز «ئۇيغۇر» سۆزى بىلەن ئوخشاش ئورۇنغا ئىگە. چۈنكى ئۇيغۇر بولمىسا ئۇيغۇر تىلى ئۆلگەن تىل قاتارىغا كىرىدۇ. ئۇيغۇر تىلى بولمىسا ئۇيغۇر دەپ بىر مىللەت بار دېگىلى بولمايدۇ.
ئۇيغۇر تىلى ئالتاي تىللىرى سېستىمىسى تۈركىي تىللار تۈركۈمىنىڭ شەرقىي تۈرك تىل تارمىقىغا تەۋە بولغان يېپىشقاق خاراكتېردىكى مەۋجۇت تىلدۇر. ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى باسقۇچى ئالتاي تىللىرى بىرىمى باسقۇچى بولۇپ، بۇ باسقۇچتا ئالتاي تىللىرى سېستىمىسىدىكى مۇڭغۇل، مانجۇ، تۇڭگۇس، كورىيە، ياپون ۋە تۈركىي تىللار تېخى بىر- بىرىدىن تولۇق ئايرىلمىغان ئىدى.
4- دەۋر، مىلادى 5- ئەسىردىن 13- ئەسىرگىچە بولغان قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى دەۋرى بولۇپ، ئالتە يۈز يىلدىن ئوشۇق بولغان بۇ تارىخىي دەۋردە ئۇيغۇرلارنىڭ دىن ئۆزگەرتىشى، باشقا خەلقلەر بىلەن مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشى ۋە بۇنىڭ سايىسىدە يېزىق ئالماشتۇرىشى ئۇيغۇر تىلىغا نۇرغۇن يېڭىلىقلارنى ئېلىپ كەلگەن. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان ئەڭ قەدىمكى يېزىقى دەل مىلادى 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان كۆكتۈرك يېزىقى (قەدىمكى تۈرك يېزىقى ) بولۇپ، بۇ يېزىقتىكى تارىخىي مىراسلارنىڭ ئورخۇن- يېنسەي ۋادىلىرىدىن تېپىلغىنىغا قاراپ تۇرۇپ، تىلشۇناسلاردا بۇ دەۋردە قوللىنىلغان يېزىقنى ئورخۇن ئۇيغۇر يېزىقى ياكى ئورخۇن- يېنسەي يېزىقى دەپ ئاتاش ئادىتىمۇ بار.thumbnail|Heripler
ئورخۇن ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى
ئەنگىلىيىلىك تۈركولوگ كىلاۋسۇن ئورخۇن ئۇيغۇر يېزىقىنى سوغدى يېزىقى ۋە قەدىمكى گىرىك يېزىقىدىن كەلگەن دەيدۇ. بۇ خىل قاراشتىكى ئالىملار كىلاۋسۇن بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئەمما جۇڭگو ئالىمى گېڭ شىمىننىڭ كۆرسىتىشىچە، ئورخۇن ۋادىلىرىدىن تېپىلغان ئورخۇن- يېنسەي يېزىقىدىكى ئەسەرلەرنىڭ كونكېرت مەزمۇنى بىزگە بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تىل ئالاھىدىلىكىگە قاراپ تۇرۇپ تۈزۈپ چىققانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. مەسىلەن: يېرىم ئاي شەكلىدىكى ھەرىپى، « y,ay» تاۋۇشلىرىنى ئىپادىلەشتە قوللىنىلغان. ئوق شەكلىدىكى بۇ بەلگە بولسا «q, uq, oq, qo, qu » تاۋۇشلىرىنى ئىپادىلىگەن بولۇپ، « oq» ( ئوق) سۆزى تا ھازىرغىچە ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي تىللىق مىللەتلەردە ئوخشاش مەنىنى ساقلىماقتا. ئۇندىن باشقا، ئۆي مەنىسىدىكى « eb» كەلىمىسى مۇنۇ ھەرىپنىڭ ئاستىغا ئادەمنىڭ بېشىغا ئوخشايدىغان كىچىك بىر چەمبەر سىزىش بىلەن ئىپادىلەنگەن. بۇ مىساللار ئورخۇن ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىنىڭ يېزىقى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
تارىخىي تېپىلمىلارنىڭ ئىسپاتلىشىچە ئورخۇن يېزىقى 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان. قەدىمكى تۈرك ( ئورخۇن) يېزىقىدا يېزىلغان ئەسەرلەردىن بىزگىچە يېتىپ كەلگەنلىرى، «تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى»، «كۈلتېكىن مەڭگۈ تېشى»، «بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى»، «كۈلىچۇر مەڭگۈ تېشى»، «ئونگىن مەڭگۈ تېشى»، «مويۇنچۇر مەڭگۈ تېشى»، «سۇجى مەڭگۈ تېشى» ۋە باشقىلار.
8- ئەسىرگە كەلگەندە ئۇيغۇرلار بۇددا دىنى ۋە مانىي دىنىنىڭ تەسىرىدە، سوغدى ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى قەدىمقى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىجاد قىلدى. thumbnail|Herip قەدىمقى ئۇيغۇر يېزىقى 9- ئەسىردىن 12- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان بولۇپ، ئېلىپبەسى تۆۋەندىكىچە:thumbnail قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئۈچ ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت ئىچىدە تۆت خىل دىن ئۈچۈن خىزمەت قىلغان يېزىق ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى بۇ يېزىقتا يېزىلغان تارىخىي ئەسەرلەرنىڭ بىزگىچە يېتىپ كەلگەنلىرىدىن بۇددا دىنى، مانىي دىنى، تەرىقەت دىنى ۋە ئىسلام دىنىغا ئائىت ئەسەرلەر مەۋجۇت.
مانىي ئەسەرلىرىدىن، « ئىكى يىلتىز نوم»، « مانىي مۇخلىسلىرىنىڭ تۆۋىنامىسى» قاتارلىقلار بار.
تەرىقەت ئەسەرلىرىدىن، «ئەۋانگەلىئۇم» قاتارلىقلار بار.
ئىسلامىي ئەسەرلەردىن بولسا، « قۇتادغۇبىلىك» (ۋېنا نۇسخىسى)، « ئەتەبەتۇل ھەقايىق».
ئەدەبىي ئەسەرلەردىن «بەشنامە»، «ئوغۇزنامە»، «قەدىمكى تۇرپان قوشاقلىرى» قاتارلىقلار بار.
قۇرئان- كەرىمنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى:thumbnail قۇرئان- كەرىمنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان بولۇپ، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامغا كىرىشى بىلەن تەڭ ئەمەلدىن قالماستىن بەلكى ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى «كاشىغەر ئۇيغۇر تىلى» (قاراخانىيلار ئۇيغۇرچىسى) يېزىقى بىلەن بىللە بىر ئەسىردىن ئوشۇق قوللىنىلغان. قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلىشى ۋە «قۇتادغۇبىلىك»، «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» لارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇرچە ۋە كاشىغەرچە قوليازمىلىرىنىڭ بولۇشى بۇنىڭ ئىسپاتى. قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، «قۇتادغۇبىلىك» قاتارلىق تارىخىي يادىكارلىقلار ئەرەبچە ئىسلامىي ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە تەڭدېشىنى تەتقىق قىلىشتا بىزنى ئەڭ باي تىل پاكىتلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
«قۇتادغۇبىلىك» نىڭ قەدىمكى ئۇيغۇرچە ۋە كاشىغەرچە قوليازمىسى: thumbnailئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام دىنىنى چۈشنىشكە بولغان ئېھتىياجى ۋە قۇرئان يېزىقىنى ئۇلۇغلىشى ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن ئەرەب، پارىس تىللىرىنى قوللىنىشقا يۈزلىنىشى ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلەر بىلەن بولغان يېزىشمىدا يېزىقنى بىرلىككە كەلتۈرۈش خاھىشى سەۋەبلىك قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئاستا- ئاستا ئەمەلدىن قالدى ۋە بۇنىڭ ئورنىغا كاشىغەر ئۇيغۇر تىلى (قاراخانىيلار ئۇيغۇر تىلى) ئۇيغۇرلارنىڭ دۆلەت تىلى بولۇپ قالدى. ئەمما چىڭگىزخان ئىستىلاسىدىن كېيىن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئاساسىدا، ئۇيغۇرلار تۈزۈپ بەرگەن مۇڭغۇل تىلى ئېلىپبەسى تا ھازىرغىچە مۇڭغۇللار تەرىپىدىن قوللىنىلماقتا.
كاشىغەر ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئېلىپبەسى تۆۋەندىكىچە:
thumbnail
كاشىغەر ئۇيغۇر تىلىدىكى ئاساسلىق ئەسەرلەرگە «دىۋانۇلۇغاتىت تۈرك»، « قۇتادغۇبىلىك» (قاھىرە نۇسخىسى)، « ئەتەبەتۇل ھەقايىق»، « دىۋانى ھېكمەت» قاتارلىقلارنى كۆرسىتىش مۇمكىن.
ئۇيغۇر تىلىنىڭ بەشىنجى دەۋرى، 13- ئەسىردىن 19- ئەسىرگىچە بولغان چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى دەۋرى. چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى ئېلىپبەسىمۇ ئەرەپ ھەرىپى ئاساسىدا تۈزۈلگەن. ئابدۇراھمان جامى، ئەلشىر نەۋايى قاتارلىق ئەدىبلەر چاغاتاي ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ مۇكەممەللىشىنى زور دەرىجىدە ئىلگىرى سۈرگەن بولسا موللا مۇسا سايرامى قاتارلىق تارىخچى، يازغۇچىلىرىمىز چاغاتاي ئۇيغۇر تىلىنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغىچە يەتكۈزۈپ بەرگەنلەر ھېسابلىنىدۇ. ئەمما بۇ تىل دەۋرىدىكى ئەرەپ- پارس تىللىرىنىڭ ئامىلى كاشىغەر ئۇيغۇر تىلىغا قارىغاندا كۆپ. چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى ئالتە ئەسىر داۋام قىلغاچقا نۇرغۇن ئەسەرلەر مەۋجۇت. ئون ئىككى مۇقامنىڭ تېكىستلىرى چاغاتاي ئۇيغۇر تىلىدا يېزىلغان ئەسەرلەرنىڭ ئازراقلا بۆلىكى خالاس. بۇ دەۋردىكى ئاساسلىق ئەسەرلەردىن، « مۇھاكىمەتۇللۇغەتەين»، «مەجالىسۇن نەفائىس»، « خەمىسە»، «چىڭگىزنامە»، « زەپەرنامە»، « تەۋارىخى مۇسىقىيۇن»، « تارىخى ھەمىدى»، « تارىخى رەشىدى»، « غازات دەرمۈلكى چىن» ۋە بۇلاردىن باشقا ساناپ تۈگەتكۈسىز ئەسەرلەر مەۋجۇت. چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى مۇكەممەللىشتىن كېيىنكى تۇرغۇنلۇق ۋە تۈرلۈك تارخىي بوران- چاپقۇنلار نەتىجىسىدە ئۆز ئورنىنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا بوشاتتى. 20- ئەسىرنىڭ 50- يىللىرىدىن 70- يىللىرىغىچە ئۇيغۇرلار مەجبۇرىي ھالدا لاتىن ئېلىپبەسىنى قوللاندى. كېيىن لاتىن ئېلىپبەسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ھازىرقى زامان دۇنيا تىللىرىنىڭ ئىچىدىكى ئىپادىلەش كۈچى يۇقىرى، تارىخى ئۇزۇن بىر تىل بولغىنى بىلەن تارىخىي، سىياسىي، ئىجتىمائىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر يېزىق تىلى چېچىلاڭغۇ بىر ھالدا تۇرماقتا. بۇنىڭ چوقۇم سۆزلەش ۋە ئىسلاھات قىلىش كېرەك بولغان بىر ئىپادىسى، يېزىق تىلىنىڭ ئۆزىنىڭ تىلنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئۆتەشكە تىرىشماي، خۇددى تىل خاتىرىلەش بەلگىسىگە ئوخشاش، خەلقنىڭ سۆزلەرنى يۇمىشىتىۋېتىشىگە باش ئېگىشى. مەسىلەن، قوشۇمچە قوشقاندا ئومۇمىيۈزلۈك ھالدا سۆز تومۇرىنى بىللە ئۆزگەرتىۋېتىش ۋە بۇ ئارقىلىق يېپىشقاق تىل بولغىنىغا قارىماي، سۆز تومۇرىنى ئايرىش تەس بولۇش. باش، تاش، نان، ئەپكەش، كالا، ئۆچكە قاتارلىق سۆزلەرگە تەۋلىك كېلىش، 3- شەخىس بىرلىك قوشۇمچىسىنى قوشۇپ يېزىپ باقىدىغان بولسا يېزىق تىلىدىكى بۇ خىل خاتالىقنى بايقايمىز.بۇ خىل تىل ھادىسىسى ئۇيغۇر تىلىغا ئوخشاشلا يېپىشقاق تىل بولغان تۈرك تىلىدا يوق دېيەرلىك. تۈرك تىلى ھازىر دۇنيادىكى ئەڭ قېلىپلاشقان تىللارنىڭ بىرى. ئۇيغۇر تىلىنىڭ تارىخىي باسقۇچلىرى يۇقىرىقىدەك. ئەجدادلار بىزگە ئۇيغۇرچىنى يوقىتىۋەتمەي ساق تاپشۇردى ئەمدى ئۇنىڭدىن قانداق پايدىلىنىش ۋە ئۇنى كېيىنكىلەرگە قانداق تاپشۇرۇش بىزلەرنىڭ ۋەزىپىمىز.
مەنبە
① «بىزنىڭ تارىخىي يېزىقلىرىمىز». قۇربان ۋەلى. شىنجاڭ ياشلار- ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى. 1988- يىل. 2- نەشرى
③«قەدىمكى تۈرك يېزىقى ئابىدىلىرى تەتقىقاتى»، گېڭ شىمىن، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشىرىياتى 2005- يىلى 8- ئاي1- نەشىرى
④ « قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى ئەدەبىي مىراسلار». گېڭ شىمىن، مىللەتلەر نەشىرىياتى 2006- 6- ئاي 1- نەشىرى.