cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىسرائىلىيە
جۇغراپىيە ۋە مۇھىت
ئىسرائىلىيەنىڭ ئىگىلىك زېمىنى (1949-يىلدىكى ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنىڭ ئايرىش لىنىيىسىگە ئاساسەن ۋە 1967-يىلدىكى ئالتە كۈنلۈك ئۇرۇشتا ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان بارلىق رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ) تەخمىنەن 20 مىڭ 770 كۋادرات كىلومېتىر (8019 كۋادرات مىل) كېلىدۇ ، بۇنىڭ ئىككى پىرسەنتى سۇ. . [23] ئەمما ئىسرائىلىيە بەك تار (ئەڭ كەڭلىكى 100 كىلومىتىر ، شىمالدىن جەنۇبقا 400 كىلومىتىرغا سېلىشتۇرغاندا) ، ئوتتۇرا دېڭىزدىكى ئالاھىدە ئىقتىسادىي رايون دۆلەتنىڭ قۇرۇقلۇق كۆلىمىنىڭ ئىككى ھەسسىسىگە تەڭ كېلىدۇ. ئىسرائىلىيە قانۇنىدىكى شەرقىي ئېرۇسالىم ۋە گولان ئېگىزلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئومۇمىي يەر كۆلىمى 22 مىڭ 72 كۋادرات كىلومېتىر (8522 كۋادرات مىل) ، [298] ۋە ئىسرائىلىيە كونتروللۇقىدىكى ئومۇمىي يەر ، جۈملىدىن غەربنىڭ ھەربىي كونتروللۇقىدىكى ۋە قىسمەن پەلەستىن كونتروللۇقىدىكى زېمىنىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بانكا ، 27799 كۋادرات كىلومېتىر (10 مىڭ 733 كۋادرات مىل).
گەرچە ئىسرائىلىيە كۆلىمى كىچىك بولسىمۇ ، جەنۇبتىكى نېگېۋ قۇملۇقىدىن ئىچكى قۇرۇقلۇق مۇنبەت جەزرائىل ۋادىسىغىچە ، جەلىلىيە ، كارمېلنىڭ تاغ تىزمىلىرى ۋە شىمالدىكى گولان تەرەپكە قاراپ ھەر خىل جۇغراپىيىلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە. ئوتتۇرا يەر دېڭىزى قىرغىقىدىكى ئىسرائىلىيە دېڭىز قىرغىقى تۈزلەڭلىكى پۈتۈن مەملىكەتتىكى ئاھالىلەرنىڭ كۆپ قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. ئوتتۇرا ئېگىزلىكنىڭ شەرقى ئىئوردانىيە رىفت جىلغىسى بولۇپ ، 6500 كىلومىتىر (4039 مىل) چوڭ رىفت جىلغىسىنىڭ كىچىك قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئىئوردانىيە دەرياسى ئىئوردانىيە رىفت جىلغىسىنى بويلاپ ، ھېرمون تېغىدىن خۇلا ۋادىسى ۋە جەلىلىيە دېڭىزىدىن ئۆلۈك دېڭىزغىچە تۇتىشىدۇ ، بۇ يەر يۈزىدىكى ئەڭ تۆۋەن نۇقتا. جەنۇب تەرىپى ئەرەپ بولۇپ ، قىزىل دېڭىزنىڭ بىر قىسمى بولغان ئېلات قولتۇقى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. ئىسرائىلىيە ۋە سىناي يېرىم ئارىلىغا خاس ماختېشىم ياكى يەر تەۋرەش سېپىدۇر. [302] دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ماختاش نېگېۋدىكى Ramon Crater بولۇپ ، ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى 40 ئىنگلىز مىلى (25 مىلدىن 5 مىل) كېلىدۇ. ئوتتۇرا دېڭىز ئويمانلىقىنىڭ مۇھىت ئەھۋالى توغرىسىدىكى دوكلاتتا مۇنداق دېيىلدى: ئىسرائىلىيە ئويمانلىقتىكى بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ھەر كۋادرات مېتىرىدا ئۆسۈملۈك تۈرلىرى ئەڭ كۆپ. [305]
تېكتونىك ۋە يەر تەۋرەش
ئىئوردانىيە رىفت جىلغىسى ئۆلۈك دېڭىز ئۆزگەرتىش (DSF) كاشىلا سىستېمىسى ئىچىدىكى تىك يۆنىلىشلىك ھەرىكەتنىڭ نەتىجىسى. DSF غەربتە ئافرىقا تەخسىسى بىلەن شەرقتە ئەرەب تەخسىسىنىڭ ئۆزگىرىش چېگراسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. گولان ئېگىزلىكى ۋە ئىئوردانىيەنىڭ ھەممىسى ئەرەب تەخسىسىنىڭ بىر قىسمى ، گالىلىيە ، ئىيوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقى ، دېڭىز قىرغىقى تۈزلەڭلىكى ۋە نېگېف سىناي يېرىم ئارىلى بىلەن بىللە ئافرىقا تۈزلەڭلىكىدە. بۇ تىك يۆنىلىشلىك بىر تەرەپ قىلىش رايوندا بىر قەدەر يۇقىرى يەر تەۋرەش ھەرىكىتىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. پۈتكۈل ئىئوردانىيە ۋادىسى بۆلىكى قايتا-قايتا يېرىلىپ كەتتى دەپ قارىلىدۇ ، مەسىلەن ، 749 ۋە 1033-يىللىرى بۇ قۇرۇلما بويىدىكى يېقىنقى ئىككى قېتىملىق چوڭ يەر تەۋرەشتە. . [306]
ئەڭ پاجىئەلىك يەر تەۋرەش مىلادىدىن بۇرۇنقى 313-يىلى ، 363- ، 749- ۋە 1033- يىللاردا يۈز بەرگەن ، يەنى ھەر بىر ك. ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 400 يىل. [307] ھەر 80 يىلدا بىر قېتىم ئېغىر زىيان كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك يەر تەۋرەشلەر. ھازىر قاتتىق قۇرۇلۇش نىزامى يولغا قويۇلۇپ ، يېقىندا سېلىنغان قۇرۇلۇشلار يەر تەۋرەشتىن بىخەتەر بولسىمۇ ، 2007-يىلغا قەدەر ئىسرائىلىيەدىكى بىنالارنىڭ كۆپىنچىسى بۇ بەلگىلىمىدىن كونا بولۇپ ، نۇرغۇن ئاممىۋى ئىمارەتلەر شۇنداقلا 50 مىڭ تۇرالغۇ بىناسى يېڭى ئۆلچەمگە توشمىدى. ئەگەر كۈچلۈك يەر تەۋرەشنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىسا «يىمىرىلىشىدىن ئۈمىد بار».
كىلىمات
right|thumb|كوپپېن ئىسرائىلىيەنىڭ كېلىمات تۈرگە ئايرىش خەرىتىسى بولۇپمۇ قىش پەسلىدە ئىسرائىلىيەنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئوخشىمايدۇ. تېل ئاۋىۋ ۋە خەيفاغا ئوخشاش دېڭىز بويى رايونلىرىدا سالقىن ، يامغۇرلۇق قىش ۋە ئۇزۇن ، تومۇز ئىسسىق ، ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ تىپىك ھاۋاسى بار. بېرشېبا ۋە شىمالىي نېگېۋ رايونىنىڭ يېرىم قۇرغاق ھاۋاسى بار ، ئىسسىق ياز ، سالقىن قىش ، يامغۇرلۇق كۈنلەر ئوتتۇرا دېڭىز ھاۋاسىغا قارىغاندا ئاز. جەنۇبىي نېگېۋ ۋە ئاراۋا رايونلىرىدا قۇملۇق كىلىماتى بار ، تومۇز ئىسسىق ، قۇرغاق ياز ، بىر نەچچە كۈن يامغۇر ياغىدۇ. ئاسىيا قىتئەسىدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا (54.0 ° C ياكى 129.2 ° F) 1942-يىلى ئىئوردانىيەنىڭ شىمالىدىكى تىرات زىۋى كىببۇتتا خاتىرىلەنگەن. [309] [310]
يەنە بىر چېكىدىن ئاشقاندا ، تاغلىق رايونلار شامال ۋە سوغۇق بولىدۇ ، ئېگىزلىكى 750 مېتىر (2460 ئىنگلىز چىسى) ياكى ئۇنىڭدىن يۇقىرى (يېرۇسالېم بىلەن ئوخشاش ئېگىزلىك) رايونلاردا ھەر يىلى كەم دېگەندە بىر قېتىم قار ياغىدۇ. مايدىن سېنتەبىرگىچە ئىسرائىلىيەدە يامغۇر ئاز ئۇچرايدۇ. [312] [313] ئىسرائىلىيە سۇ مەنبەسى كەمچىل بولغاچقا ، تېمىتىپ سۇغىرىش قاتارلىق ھەر خىل سۇ تېجەش تېخنىكىلىرىنى بارلىققا كەلتۈردى. ئىسرائىلىيەلىكلەر يەنە قۇياش ئېنېرگىيىسى ئۈچۈن تەمىنلەنگەن خېلى كۆپ قۇياش نۇرىدىن پايدىلىنىپ ، ئىسرائىلىيەنى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان قۇياش ئېنېرگىيىسى ئىشلىتىشتىكى باشلامچى دۆلەتكە ئايلاندۇردى (ئاساسەن ھەر بىر ئۆي قۇياش ئېنېرگىيىسى باتارېيەسىنى سۇ بىلەن ئىسسىتىشتا ئىشلىتىدۇ).
ئىسرائىلىيەدە تۆت خىل ئوخشىمىغان فىتوگېئوگرافىك رايونى بار ، بۇ دۆلەتنىڭ مۆتىدىل ۋە ئىسسىق بەلۋاغ رايونلىرى ئارىسىدىكى ئورنى ، غەربتە ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن شەرقتە قۇملۇق بىلەن تۇتىشىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ، ئىسرائىلىيەنىڭ ئۆسۈملۈك ۋە ئۆسۈملۈكلىرى ئىنتايىن كۆپ خىل. ئىسرائىلىيەدە بايقالغان 2667 خىل ئۆسۈملۈك تۈرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە كەم دېگەندە 253 خىل جانلىق تونۇشتۇرۇلغان ۋە يەرلىك ئەمەس. 380 ئىسرائىلىيە تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى بار. [317]
نوپۇس
right|thumb|ئىسرائىلىيەنىڭ 2016-يىللىق نوپۇس ئېھرامى 2020-يىلغا قەدەر ، ئىسرائىلىيەنىڭ نوپۇسى 9 مىليون 254 مىڭ 480 بولۇپ ، بۇنىڭ ئىچىدە% 74.2 ى خەلق ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن يەھۇدىي دەپ خاتىرىلەنگەن. ئەرەبلەر نوپۇسنىڭ% 20.9 نى ، ئەرەب بولمىغان خىرىستىيانلار ۋە پۇقرالار تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن دىن يوق كىشىلەر% 4.8 نى ئىگىلىدى. يېقىنقى ئون يىلدا ، رۇمىنىيە ، تايلاند ، جۇڭگو ، ئافرىقا ۋە جەنۇبىي ئامېرىكىدىن كەلگەن كۆچمەن ئىشچىلار ئىسرائىلىيەگە ئورۇنلاشتى. ئېنىق سانلار نامەلۇم ، چۈنكى ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى قانۇنسىز دۆلەتتە ياشايدۇ ، [318] ، ئەمما مۆلچەر 166،000 [14] دىن 203،000 غىچە بولىدۇ. 2012-يىلى 6-ئايغا قەدەر ، تەخمىنەن 60،000 ئافرىقىلىق كۆچمەن ئىسرائىلىيەگە كىردى. ئىسرائىلىيەلىكلەرنىڭ تەخمىنەن% 92 ى شەھەرلەردە ياشايدۇ. [321] ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى تەرىپىدىن 2016-يىلى ئېلان قىلىنغان سانلىق مەلۇماتلار ئىسرائىلىيەلىكلەرنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرىنى 82.5 ياش دەپ مۆلچەرلەپ ، دۇنيادىكى 6-ئورۇندا تۇرغان.
ئىسرائىلىيە يەھۇدىيلارنىڭ ۋەتىنى سۈپىتىدە قۇرۇلدى ۋە دائىم يەھۇدىي دۆلىتى دەپ ئاتىلىدۇ. دۆلەتنىڭ قايتىش قانۇنى بارلىق يەھۇدىيلارغا ۋە يەھۇدىيلارنىڭ ئەجدادلىرىغا ئىسرائىلىيە پۇقرالىق ھوقۇقىنى بېرىدۇ. [322] 1948-يىلدىن بۇيان ئىسرائىلىيە نوپۇسىنى ساقلاپ قېلىش باشقا كۆچمەنلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا ، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ. [323] يەھۇدىيلارنىڭ ئىسرائىلىيەدىن كۆچمەن بولۇشى (ئىبرانىي تىلىدا يەررىدا دېيىلىدۇ) ئاساسلىقى ئامېرىكا ۋە كاناداغا كۆچۈپ كەلگەن بولۇپ ، نوپۇسشۇناسلار ھايالىق دەپ تەسۋىرلەنگەن ، [324] ، ئەمما ئىسرائىلىيە ھۆكۈمەت مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن ئىسرائىلىيەنىڭ كەلگۈسىگە زور تەھدىت دەپ قارىلىدۇ. [325] [326] ] right|thumb|1948–2015 يىللىرى ئىسرائىلىيەگە كۆچمەنلەر. بۇ ئىككى چوققا 1949 ۋە 1990-يىللىرى ئىدى. ئاھالىنىڭ تۆتتىن ئۈچ قىسمى كۆپ خىل يەھۇدىيلار. ئىسرائىلىيەلىك يەھۇدىيلارنىڭ تەخمىنەن% 75 ى ئىسرائىلىيەدە تۇغۇلغان ، [14] 16% ياۋروپا ۋە ئامېرىكا قىتئەسىدىن كەلگەن كۆچمەنلەر ، 7% ئاسىيا ۋە ئافرىقا (ئەرەب دۇنياسىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) دىن كەلگەن كۆچمەنلەر. [327] ياۋروپا ۋە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كەلگەن يەھۇدىيلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى ئىسرائىلىيەدە تۇغۇلغان ، جۈملىدىن ئاشكىنازى يەھۇدىيلىرى يەھۇدىي ئىسرائىلىيەلىكلەرنىڭ تەخمىنەن% 50 نى تەشكىل قىلىدۇ. ئەرەب ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىن ئايرىلغان ياكى قېچىپ كەتكەن يەھۇدىيلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى ، جۈملىدىن مىزراھى ۋە سېفاردى يەھۇدىيلىرى [328] قالغان يەھۇدىيلارنىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. [329] [330] [331] يەھۇدىيلارنىڭ نىكاھلىنىش نىسبىتى% 35 تىن ئاشىدۇ ، يېقىنقى تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشچە ، ئىسرائىلىيەلىكلەرنىڭ سېفاردى ۋە ئاشكىنازى يەھۇدىيلىرىدىن بولغان نىسبىتى ھەر يىلى% 0.5 ئاشىدىكەن ، ھازىر% 25 تىن ئارتۇق مەكتەپ بالىلىرى ھەر ئىككى جەمئىيەتتىن كەلگەن. ئېتنىك جەھەتتىن «باشقىلار» دەپ ئېنىقلانغان ئىسرائىلىيەلىكلەرنىڭ تەخمىنەن% 4 ى (300،000) ، ئۇلار روسىيەنىڭ ئەۋلادلىرى ياكى ئائىلىسى بولۇپ ، ئۇلار رەببانىيلار قانۇنى بويىچە يەھۇدىي ئەمەس ، ئەمما قايتىش قانۇنىدا ئىسرائىلىيە دۆلەت تەۋەلىكىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. [333] [334] ] [335]
ئاساسلىق شەھەر رايونلىرى
alt=تېل ئاۋىۋ شەھەر رايونىنى كۆرۈش|center|frameless|1198x1198px|تېل ئاۋىۋ شەھەر رايونىنى كۆرۈش
گۇش دان (تېل ئاۋىۋ چوڭ شەھەر رايونى ؛ نوپۇسى 3 مىليون 854 مىڭ) ، ئېرۇسالىم شەھەر رايونى (نوپۇسى 1 مىليون 253 مىڭ 900) ، ھايفا شەھەر رايونى (نوپۇسى 924،400) ، بېرشېبا شەھەر رايونى (نوپۇسى 377،100) دىن ئىبارەت تۆت چوڭ شەھەر بار.
ئىسرائىلىيەنىڭ نوپۇسى ۋە رايونىدىكى ئەڭ چوڭ شەھەر ، يېرۇسالېم بولۇپ ، يەر مەيدانى 125 كۋادرات كىلومېتىر (48 كۋادرات مىل) كېلىدۇ. ئىسرائىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئېرۇسالىم توغرىسىدىكى ئىستاتىستىكىسى شەرقىي قۇددۇسنىڭ نوپۇسى ۋە رايونىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، بۇ ئىسرائىلىيە ئىشغالىيىتى ئاستىدىكى پەلەستىن زېمىنىنىڭ بىر قىسمى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان. تېل ئاۋىۋ ۋە ھايفا ئىسرائىلىيەنىڭ نوپۇسى ئەڭ كۆپ شەھەرلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ ، نوپۇسى ئايرىم-ئايرىم ھالدا 460 مىڭ 613 ۋە 285،316.
ئىسرائىلىيەنىڭ نوپۇسى 100 مىڭدىن ئاشىدىغان 16 شەھەر بار. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا ، ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن «كومۇنا» (ياكى «شەھەر») سالاھىيىتىگە ئېرىشكەن ئىسرائىلىيە 77 رايونى بار ، ئۇلارنىڭ تۆتى ئىيوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدا. [345] يەنە ئىككى شەھەر پىلانلانغان: كاسىف ، نېگېۋدا قۇرۇلماقچى بولغان شەھەر ۋە خارىش ، ئەسلىدە 2015-يىلدىن باشلاپ چوڭ شەھەرگە سېلىنىۋاتقان كىچىك شەھەر. [346]
مالايالامچە
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|300px|دۇنيادا [[مالايالامچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 37مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
1855 - يىلى
1855-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
روبوتلار ۋە ئىمپىرىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
{| class="wikitable" border="1" !
خامېلېئون
خامېلېئون 2015-يىلى 6-ئايغىچە تەسۋىرلەنگەن 202 خىل كونا دۇنيا كەسلەنچۈكلىرىنىڭ ئالاھىدە ۋە ئالاھىدە ئالاھىدە توپى. بۇ تۈرلەر بىر قاتار رەڭلەردە بولۇپ ، نۇرغۇن جانلىقلارنىڭ رەڭگىنى ئۆزگەرتىش ئىقتىدارى بار. چامغۇرلار پۇتى بىلەن پەرقلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىنتايىن كەڭ ، يۇقىرى دەرىجىدە ئۆزگەرتىلگەن ، تېز تارقىلىدىغان تىللىرى ئۇلارنىڭ تەۋرىنىشى. خامېلېئوننىڭ كۆزى مۇستەقىل ھەرىكەتچان ، ئەمما ئولجىنى نىشانلاشتا ، ئۇلار ماسلىشىشقا ئەھمىيەت بېرىپ ، ھايۋانلارنىڭ ئىستېرېئولۇق كۆرۈش قۇۋۋىتىنى خاتىرىلەيدۇ. خامېلېئون يامىشىش ۋە كۆرۈنۈش ئوۋلاشقا ماسلاشتۇرۇلغان. ئۇلار يامغۇرلۇق ئورمىنىدىن قۇملۇق شارائىتىغىچە بولغان ئىللىق ماكانلاردا ياشايدۇ ، ئافرىقا ، ماداغاسقار ، جەنۇبىي ياۋروپا ۋە جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا سىرىلانكاغىچە ھەر خىل جانلىقلار پەيدا بولىدۇ. ئۇلار يەنە ھاۋاي ، كالىفورنىيە ۋە فلورىداغا تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ ، دائىم ئۆي ھايۋانلىرى سۈپىتىدە بېقىلىدۇ.
ھافىز ئەسەد
ھافىز ئەسەد
Dénwér
right|thumb|250px|Dénwér right|thumb|250px Dénwér bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Kolorado Shitati dikibixahar 2006 nopus bar, Dénwérning 588,349 nopusibar, 401.3 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.44°, xariki uzunluk 104°59, poqtanomuri 80201 rayunnomuri 0303.
ھايۋانات
Animalia
thumb|ھايۋاناتلار|300 px
كۈن
كۈن [kün] — كالىندار ھېسابىدا تاڭ ئېتىپ قۇياش كۆتۈرۈلگەندىن باشلاپ، قۇياش ئولتۇرغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت بىر كۈن بولىدۇ.
بىر كېچە كۈندۈزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋاقىت بىرلىكى بولۇپ، بىر كۈن 24 سائەت بولىدۇ، كېچە سائەت 1 دىن 12 گىچە چۈشتىن بۇرۇن (چ ب) ھېسابلىنىدۇ. چۈش ۋاقىت سائەت 12 دىن كەچ سائەت 0 گىچە چۈشتىن كېيىن (چ ك) دەپ ھېسابلىنىدۇ.
ھەپتە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> كەنجئاي [kencay] (ھەپتە) — كالىندار ھېسابىدا دۈشەنبە، سەيشەنبە، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبىدىن ئىبارەت يەتتە كۈننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە مۇشۇ تەرتىپ بويىچە تەكرارلىنىدىغان ۋاقىت بىرلىكىنىڭ نامى، بىر ھەپتە يەتتە كۈن بولىدۇ.
ئەجدادلىرىمىز يەتتە كۈننى بىر ھەپتە قىلىپ، ھەر بىر كۈنگە بىردىن يۇلتۇزنىڭ نامىنى قويۇپ ۋاقىت خاتىرىلىگەن. مەسىلەن:
1. ساقان [saqan] — دۈشەنبە (زۇھەل، ساتۇرىن يۇلتۇزى)؛ سەكەنتۇر، سەكەنتىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
2. ئوڭاي [oñay] — سەيشەنبە (ئوڭاي يۇلتۇزى يەنە ئۇيغۇرچىدا ئەرەنتىر، قاراقۇش دېگەن ناملار بىلەنمۇ ئاتالغان؛ مۇشتەرى، يۇپىتىر يۇلتۇزى).
3. قۇرت [qurt] — چارشەنبە (مېرىخ، مارس يۇلتۇزى)؛ قۇرت — بۆرىنىڭ ئەركىلەتمە ئىسمى، قەدىمكىلەر بۆرىنى ئۇلۇغلىغاچقا ۋە ئۇنىڭدىن قورققاچقا، ئۇنىڭ نامىنى بىۋاستە ئاتىماستىن، ئۇنى قۇرت دەيتتى، بۆرە ئۆلتۈرسە، قۇرۇت ئۆلتۈردۈم دەيتتى؛ قۇرۇت، كۇرۇت، كۇرۇد دېگەندەك تەلەپپۇزلىرى بار.
4. قۇياش [quyaş] — پەيشەنبە (قۇياش؛ كۈن).
5. سەۋىت [sevit] — جۈمە (زۆھرە، چولپان، ۋېنېرا يۇلتۇزى).
6. ئاتارۇت [atarut] — شەنبە (ئارزۇ، مېركورى يۇلتۇزى).
7. يالچىق [yalçiq] — يەكشەنبە (ئاي، ئاي شارى).
ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرى بىر ھەپتىنى يەتتە كۈنگە بۆلۈپ، ئۇلارنى، باش كۈن (دۈشەنبە)، بوش كۈن (سەيشەنبە)، سوڭ كۈن (چارشەنبە)، كىچاتنا كۈن (پەيشەنبە)، ئاتنا كۈن (ئازنا-جۈمە)، ئاتناراس (شەنبە)، پازار كۈن (يەكشەنبە) دەپ ئاتىغان.
Sharlot
right|thumb|250px|Sharlot right|thumb|250pxthumb|Sharlot (2019)Sharlot bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Shimaliy Karolina Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Sharlotning 671,588 nopusibar, 629.0 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 35.13°, xariki uzunluk 80°50, rayunnomuri 0704.
پۇرچاق ئۇيۇتمىسى
پۇرچاق ئۇيۇتمىسى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: دۇفۇ، دوفۇ، توفۇ، تۇفۇ؛ ئېنگلىزچە: Tofu؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 豆腐 دوفۇ) بىر خىل پۇرچاقتىن ئۇيۇتۇپ ياسالغان كۇب شەككلىك يۇمشاق يېمەكلىك. بۇ يېمەكلىكنىڭ باشلانغان ماكانى بولسا جوڭگو. thumb|پۇرچاق ئۇيۇتمىسى ساپراقچىسى thumb|پۇرچاق ئۇيۇتمىسنى ئۇيۇتۇش جەريانى thumb|ئاچچىق-چۈچۈك پۇرچاق ئۇيۇتمىسى قورۇمىسى
رەفىق ھەرىرىي
رەفىق ھەرىرىي
بازىنىڭ چېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Stiftelseserien
چۈمۈلە
ئىگلىزچە:Ant
ئەركىكى:drone
توپى:army, colony, nest, swarm, bike
300 px|thumb|چۈمۈلەنىڭ تۈزلىشى
بالقان ۋىلايىتى
بالقان ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Balqan Wilayiti، تۈركمەنچە: Balkan Welaýaty، بالقان ولایاتیٛ) تۈركمەنىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
Nashwil
right|thumb|250px|Nashwil right|thumb|250px Nashwil bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Ténnéssi Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Nashwilning 619,626 nopusibar, 1,362.5 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 36.10°, xariki uzunluk 86°47, poqtanomuri 37201–37250 rayunnomuri 0615.
27 - دېكابر
ياكى 27 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 361 - (كەبىسە يىلى 362 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 4 كۈندۇر.
«ئالتۇن كەش» نى ئوقۇپ
ئابدۇۋەلى ئايۇپ
خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئالتۇن كەش» دەپ بىر رومان يازغانلىقى ماڭا سۆيۈنچە بەرگىدەك خۇشخەۋەر بىلىندى. ئاز، ساز ۋە تەملىك ئەسەرلىرى بىلەن ئۇيغۇرغا ئەدەبىياتنىڭ لەززىتىنى ھىس قىلدۇرغان بۇ يازغۇچىمىزنىڭ قەلىمىدىكى ھەر بىر تەسۋىر، دېئالوگ ۋە ۋەقىلىك ماڭا يادا دېگۈدەك ئىدى. رومان ھەققىدە يېزىلغان باھالارنى ئوقۇماسلىققا تىرىشتىم، چۈنكى پىكىرىمنىڭ رامكىلىنىپ، تۇيغۇلىرىمنىڭ بېقىنىپ قېلىشىنى خالىمايتتىم. بىرەر كىتاپنىڭ مەزمۇنىنى باشقىلاردىن ئاڭلاپ قالسام ئوقۇغۇم كەلمەيدىغان خۇيۇم بار ئىدى. شۇڭا روماندىن ئالىدىغان يېڭى لەززەت، يېڭى تۇيغۇ، يېڭى پىكىرلەرگە دەخلى بولىدىغان ھەر قانداق تەسىردىن ئۆزۈمنى تارتتىم. ھەتتا روماننى ئوقۇپ يىغلاپ ئولتۇرغان ئايالىمدىن «نەرى سىزنى يىغلاتتى؟» دەپ سوراشتىنمۇ ساقلاندىم. ئۆيدىكى «ئالتۇن كەش»نى خۇددى قولۇم تەگسىلا توزۇپ كېتىدىغان گۈلنى ئاۋايلىغاندەك ئاۋايلاپ نەچچە سىلاپ ئاخىرى ئوقۇشقا جۈرئەت قىلدىم.
كىتاپنى ئوقۇپ بولۇپ تۈگەپ كەتكىنىگە ئەپسۇسلانغاندەك بىر تۇيغۇدا بولدۇم. كىتاپنى يېپىپ بىر ئەۋلات ئۇيغۇر زىيالىلارنىڭ ھاياتىنى خاراپلىققا مەھكۇم قىلغان «ئوڭچىلىققا قارشى تۇرۇش»، «يەرلىك مىللەتچىلىككە قارشى تۇرۇش »، «شىيۇجېڭجۇيىغا قارشى تۇرۇش»، «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» دېگەندەك ئۇيغۇرنىڭ بېشىدا قۇيۇندەك پىرقىراپ توختىمىغان ھەرىكەتلەر، ئەمەلگە ئاشماس شۇئارلار، ساداقەت ۋە مەيداننى جاكارلاپ قەسەم بېرىشلەر ھەققىدە ئويغا چۈمدۈم. توختىماي ۋەھىمە سېلىش بىلەن ئۇيغۇرنىڭ جاسارىتىنى قۇرۇتۇپ، كېچەيۇ كۈندۈز تەقىپلەش بىلەن خۇدۇكسىرىتىپ، ئۇيغۇرغا يات بارلىق قەبىھلىكلەرنى قۇترۇتۇپ، قەلبلەردىكى ئەڭ پىنھان، ئەڭ بىغۇبار بوشلۇققىچە تاجاۋۇز قىلغان بۇنداق فاشىست، ئەسەبىي، قالاق تۈزۈمنىڭ قاچان ئاياقلىشىدىغانلىقىغا ئەقلىم يەتمەي سىقىلدىم.
مەن روماندا كىشىلەرنى قورقۇنچلۇق ئاقىۋەتكە گىرىپتار قىلغان ئوڭچى، ئەكسىلئىنقىلاپچى، مىللەتچى دېگەن سۆزلەرنى ئاڭلاپ چوڭ بولغان ئىدىم. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 40-يىللىرىدا جەمەتىمىزدىن چىققان تۇنجى زىيالى تاغام ئەيسا ئەمەت ئوڭچى، مىللەتچى ئاتىلىپتىكەن. ئۇ ئەقلىمنى غۇۋا بىلسەم مەھەللىمىزدىكى كىشىلەرگە ئارىلاشتۇرۇلماي ئايرىم بىر يەردە ئەمگەككە سېلىنىغلىق ئىكەن. سەۋەبىنى سورىغانلىرىمدا رەھمەتلىك ئانام ئاكىسىنىڭ «ئېچىلىپ سايراش» ۋاقتىدا بىر تۇتاش تارقىتىلىۋاتقان رەخت بېلىتى ھەققىدە پىكىر قىلىپ «خەنسۇ ئاياللار ئۇيغۇرلاردەك ئۇزۇن كۆينەك كىيمەيدۇ، شۇڭا ئىككى مىللەتكە ئوخشاش رەخت بېلىتى تارقىتىش خاتا» دېگەن ئىكەن. رەھمەتلىك بۇنىڭ بەدەلىنى تاكى 80- يىللارغىچە ئۆتەپتۇ. ئوقۇرمەننىڭ بىر كىتاپنى ئوقۇش جەريانى ئەمەلىيەتتە ئۆزىدە بار ئەسلىمىلەرنى قايتا جانلاندۇرۇش جەريانى بولىدىكەن. «ئالتۇن كەش» نى ئوقۇپ ئوڭچى، يەرلىك مىللەتچى، ئەكسىلئىنقىلاپچى ئاتىلىپ شېھىت بولغان شۇ قەھرىمان ئەجداتلار ھەققىدىكى ئەسلىمىلەر بىر بىرلەپ كۆز ئالدىمدىن ئۆتتى.
50-يىللاردا يېتىشكەن ئۇيغۇر زىيالىلارنىڭ «ئالتۇن كەش»نى يېڭى ئەسىردە قايتا ئويناش ئىستىكى ئويلىنىشقا تىگىشلىك. بۇ فاشىست، قالاق، مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئۆزگەرمىگەنلىكى سەۋەپلىك ئۇيغۇرنىڭ تەپەككۇرىدا ھىچ بىر يېڭىلىق ۋە يۈكسىلكىش بولمىغانلىقىنىڭ ئىپادىسى. «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» دەۋرىدە ئېگىز پاشنىلىق ئاياقلار، كاستۇم بۇرۇلكىلار، ئۇزۇن چاچلار بۇرژازىيەچە دەپ يوقۇتۇلغان بولسا، بۈگۈن ئۇزۇن كىيىملەر، بولۇق ساقال بۇرۇتلار رادىكاللىق دەپ باستۇرۇلماقتا. «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» دا كىتاپلار كۆيدۈرۈلگەن، زىيالىلار قامالغان بولسا، بۈگۈنمۇ ئۇقۇمۇشلۇقلار تۇتقۇن قىلىنىپ كىتاپلار چەكلەنمەكتە. «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» دا بېلىكىگە قىزىل بەلگە تاقىغان ساۋاتسىز ئىسيانچىلار جاھان سورىغان بولسا بۈگۈنمۇ قوراللىقلار، ئالا كالتەكلەر ئۇيغۇرنىڭ يۈرىكىنى مۇجىماقتا. نەتىجىدە ئۇيغۇردا كىتاپنىڭ، پەننىڭ، ئىددىيە ئەركىنلىكىنىڭ، ئىنسانى قەدىر قىممەتنىڭ ئورنى يۈكسەلمەكتە يوق بارغانچە تۆۋەنلىمەكتە. شۇنىڭ بىلەن ئاۋامنىڭ كۆزى ساقال-چاچقا قاراشقا، يوپكا-كوپتا ماراشقا كۆندۈرۈلمەكتە؛ تەپەككۇرى كىيىمنىڭ ئۇزۇن قىسقىلىقىنى باھالاشقا، شۇئارنىڭ ياڭراق سۇسلىقىغا قاراپ ئەگىشىشكە يەنە بىر قېتىم گىرىپتار قىلىنماقتا. تېخى بۇ ئۇيغۇرلارنى توختىماي، يېزىق، تىل ۋە كىيىنىش ئىنقىلابى قىلىشقا خۇمار بولۇشتەك نادانلارچە تەپەككۇرغا چىرماپ قويۇشى مۇمكىن.
«ئالتۇن كەش» بىر ئۆگەي ئانىنىڭ ئۆز پەرزەنتلىرىنى ئەزىزلەپ ئۆستۈرۈپ، ئۆگەي بالىلارنى خورلاپ چۆكتۈرگەنلىكىنىڭ ھىكايىسى. 1946-يىلى ئاقسۇدا 17 سەپدېشى بىلەن شېھىت بولغان ئابدۇللار روزى «ئۆگەي ئانا» دراممىسىدا ئەينى چاغدا خىتاينى سوراۋاتقان گومىداڭنى يالماۋۇز ئۆگەي ئانىغا ئوخشتىتىپ يازغان. لوتپۇللا مۇتەللىپ رىژىسورلۇق قىلىپ سەھنىلەشتۈرگەن بۇ ئەسەر كىشىلەرگە زۇلۇمنى، تەڭسىزلىكنى تونۇتقان. 90-يىللاردا ئۆمەرجان ئالىمنىڭ «ئۆگەيلىمە» دېگەن ناخشىسىدىمۇ ئوخشاشلا بىر قەبىھ ئۆگەي ئانىغا نارازىلىق خاھىشى بار. «ئالتۇن كەش» تىمۇ زالىم ئۆگەي ئانا تۈگىمەي تەكرارلىنىۋاتقان زۇلۇمنىڭ مەنبەسى دەپ قارالغان. مەنچە ئۆگەي ئانا ۋە ئۇنىڭ ئالدىدا ئەزىزلىنىۋاتقان ئۆزلەر ۋە خارلىنىۋاتقان ئۆگەيلەرنىڭ ھىكايسى ئاياقلاشمايدۇ. چۈنكى ئاياقلىشىشقا تىگىشلىكى، ئالدىنقى شەرت تەپەككۇردۇر.
دىققەت قىلىدىغان بولساق، «ئۆگەي ئانا»، «ئۆگەيلىمە»، «ئالتۇن كەش» دېگەن ئەسەرلەردە ئۇيغۇر ۋە خىتاي بىللە ياشايدىغان بىر ئائىلە چۈشەنچىسى ۋە بىر غاپىل دادىنى ئالداپ بالىلارغا زوراۋانلىق قىلىدىغان بىر زالىم ئانا تەپەككۇرى مەۋجۇت. ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر ۋە خىتايلار بىر ئائىلەگە تەۋە ئەمەس. ھىچ بىر مىللەت يەنە بىر مىللەت بىلەن بىر ئائىلە كىشىلىرى ئەمەس، بەلكى مۇستەقىل كىشىلەر توپىدۇر. ئۇيغۇرلارمۇ ھىچ بىر مىللەت بىلەن بىر ئائىلە كىشىلىرى ئەمەس. ئۇيغۇر بىلەن خىتاي بىر ئائىلىدىلكى بالىلار ئەمەس، پەرقلىق ئائىلىلەردىكى مۇستەقىل كىشىلەر. پەقەت بۇ ئىككى ئائىلە قوشنا. ئۇيغۇر ھىچ بىر مىللەتنىڭ ئىنىسى، ئانىسى ياكى بالىسى ئەمەس. ئۇيغۇرنىڭ بۈگۈنمۇ ۋە بۇندىن كېيىنمۇ ھەر قانداق مىللەت بىلەن قازىنى، قاشاسى ۋە ھويلىسى ئايرىم. ئۇيغۇرنىڭ باراۋەر مىللەتلىكىنى ئىنكار قىلىدىغان بۇنداق بىر ئائىلىلىك تەپەككۇر ئەندىزىسى ئالدامچىلىق بولۇپ ئەمەلگە ئېشىپ باقمىغان، قوبۇل قىلىنمىغان، قوبۇل قىلىنمايدۇ.
ئىككى مىللەتنىڭ بىر ئائىلە ئەمەس، مۇستەقىل گەۋدە ئىكەنلىكىنى ئىتىراپ قىلىشتىن ئىبارەت تەپەككۇردىكى بۇ ئالدىنقى شەرت مەيلى خىتاي خەلقى ۋە ھۆكۈمىتى ياكى ئۇيغۇر زىيالىلىرى ۋە خەلقى تەرىپىدىن قوبۇل كۆرۈلمەيدىكەن، «ئالتۇن كەش» تەك ئۆگەي ئانا زۇلمىنى پاش قىلغان دراممىلار قايتا قايتا يېزىلىپ مىڭ قېتىم ئوينالسا، يازغان، سەھنىلىگەن، ئالقىشلىغانلار مىڭ قېتىم جازالىنىش تەقىدىرىدىن قۇتۇلالمايدۇ. نەتىجىدە «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» مۇ ۋە بۈگۈنكىدەك ئۇنىڭدىن ئېغىر تراگېدىيەلەرمۇ قايتا سەھنىگە چىقىدۇ. بۈگۈنكى قايتىلىنىۋاتقان قىسمەت، تەكرارلىنىۋاتقان زۇلۇم كۆز ئالدىمىزدا «ئالتۇن كەش» تىن بەتتەر بىر تراگېدىيە قايتا ئوينىلىۋاتقاندەك بىر تۇيغۇنى زاھىر قىلىۋاتىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كۈندۈز
كۈندۈز [kündüz] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش كۆتۈرۈلۈپ تاڭ ئېتىپ قوياش ئولتۇرغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت.
بىر كۈندۈز 12 سائەت بولىدۇ.
ئەنئەنىۋى ۋاقىت ھېسابلاش ئۇسۇلىدا بىر كۈندۈز تاڭ (سەھەر ۋاقتى سائەت 5 تىن 8 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن بۇرۇن (سائەت 8 دىن 11 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈش (سائەت 11 دىن 1 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن كېيىن (سائەت 1 دىن 5 كىچە بولغان ۋاقىت).
ھاجى قۇتلۇق قادىرى
ھاجى قۇتلۇق قادىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Haji Qutluq Qadiri )بولسا شەرقىي تۈركىستان نىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ھازىر ياپونىيە كاگوشىما خەلقئارا ئۇنىۋېرسىتېتى نىڭ ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.
شەخسىي ئۇچۇرلىرى
ھاجى قۇتلۇق قادىرى ئۈرۈمچىدە بىر سەنئەتكار ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى ئۈرۈمچىدە تاماملىغاندىن كېيىن، 1986-يىلى شەرقىي تۈركىستان ئۇنىۋېرسىتېتى نىڭ ئەدەبىيات ڧاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان ھەمدە شۇ يىلى پاكىستان خەلقئارا ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئوقۇشقا ئېۋەتىلگەن.
شۋېتسىيە
left|150px left|200px left|thumb|250px|شۋېتسىيە <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
شۋېتسىيە شىمالىي ياۋروپاغا جايلاشقان دەۋلەت.پايتەختى ستوكھولم، ئەڭ چوڭ شەھرى ستوكھولم. دەۋلەت تىلى سۋېتسىيە تىلى. ھازىرقى باش ۋەزىر فرەدرىك رەئىنفەلدت. يەر مەيدانى 449 مىڭ 964 كۇۋادرات كىلومەتىر، نوپۇسى 9 مىللىئون 234 مىڭ، ئاساسلىق دىنى پروتېستانت دىنى.
ّ
بارس
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|350px|بارس left|thumb|350px|Kaplanların yaşaşı thumb|left|200px|بارس thumb|left|200px|بارس thumb|left|200px|بارس
بارس ، يولۋاس. تۈرك خەلقلىرىدىكى ئون ئىككى مۆچەلدىن بىرىنىڭ نامى. تۈركلەر ئون ئىككى خىل ھايۋاننىڭ ئىسمىنى ئېىلپ ، ئون ئىككى يىلغا ئات قوغان. ئۇلار باللىرىنىڭ ياشلىرىنى ، جەڭ تارخلىرىنى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارنى مۇشۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى (دەۋرى قىلىشى) بىلەن ھېسابلىنىدۇ. تۈرك خاقانلىرىدىن بىرى ئۆزىدىن بىرنەچچە يىل ئىلگىرى بولۇپ ئۆتكەن بىر ئۇرۇشنى ئۆگنمەكچى بولغان ، بۇنىڭغا ئۇ شۇ ئۇرۇش بولۇپ ئۆتكەن ئېنىقلاشتا خاتالاشقان ، شۇ مۇناسىۋەت بىلەن بۇ خاقان ئۆز خەلقى بىلەن كېڭەش ئۆتكۈزۈپ قۇرۇلتايدا مۇنداق دېگەن : «بىز بۇ تارخنى ئېنىقلاشتا قانداق خاتالاشقان بولساق ، بىزنىڭ كېلىچەك ئەۋلادلىرىمىزمۇ شۇنداق خاتالىشىدۇ. شۇڭا ، بىز ئون ئىككى ئاي ۋە ئاسماننىڭ ئون ئىككى بۇرجىغا ئاساسلىنىپ ، ھەر بىر يىلغا بىر ئات قويايلى ، بىزدىن كېيىن يىل ھېسابى شۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ھېسابلانسۇن ، بۇ ئارىمىزدا مەڭگۈ بىر يادىكارلىق بولۇپ قالسۇن». خەلق خاقاننىڭ بۇ پىكرىنى «شۇنداق بولسۇن» دەپ ماقۇللىغان. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن خاقان ئوۋغا چىققان ۋە ھەممە ياۋا ھايۋانلارنى ئىلى دەرياسىغا قاراپ قوغلاشنى بۇيرىغان. بۇ ناھايىتى چوڭ بىر دەريا ، خەلق بۇ ھايۋانلارنى ئوۋلاپ يۈرۈپ ، ئىلى دەرياسىغا قاراپ ھەيدىگەن. بىرمۇنچە ھايۋانلار ئۆزلىرىنى سۇغا ئاتقان. ئۇلاردىن ئون ئىككى خىل ھايۋان سۇدىن ئۈزۈپ ئۆتكەن. ئەنە شۇ ئون ئىككى ھايۋاننىڭ ئىسمى ئون ئىككى يىلغا ئات قىلىپ قويۇلغان. سۇدىن ئەڭ ئاۋۋال چاشقان ئۆتكەن. شۇڭا، يىل بېشى شۇنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ چاشقان يىلى دېيىلگەن
بۆكەن
بۆكەن
ئىگلىزچە:Antelope
كىچىكى:calf
چىشى:doe
ئەركىكى:buck
توپى:herd, cluster
thumb|بۆكەنلەر|300 px
300 px|thumb|بۆكەن مۇڭگۇزلىرى
گۈلەن: خاتىرەمدىكى ئامېرىكا
“ئەزگۈچى جاھانگىر“دىن ”ئەشەددىي دۈشمەن“ گىچە
ساۋادىم يېڭى چىققان چاغلاردا گېزىتلەردىن ”ئامېرىكا بىر قەغەز يولۋاس“ دېگەن قۇرلارنى ئۇقۇغۇنۇم ھېلىمۇ ئېسىمدە. بەلكىم ”قەغەز يولۋاس“ دېگەن ئوخشىتىش ماڭا كۈلكىلىك تۇيۇلۇپ كەتكەچ ئۇنۇتالمىغاندىمەن. ئەمما ئۇ چاغدا گېزىتلەرنى ساۋادىم بولسىمۇ ئوقۇپ چۈشنىلەلمەي ئىچىم پۇشاتتى. چۈنكى يېزىق پىنيىگە تەقلىد قىلىنغان ”ئۇيغۇرچە“ بولسىمۇ، گەپلەرنىڭ يېرىمى دېگۈدەك خەنسۇچە بولغاچقا مەنىنى پەقەت ئۇققىلى بولمايتتى. (98-يىلى قەشقەرنىڭ مەلۇم بىر كەنتىدە تەرجىمان بولۇپ ئىشلەۋاتقان چېغىمدا دېھقانلارغا مۇقۇملۇق تەربىيەسى ئۈچۈن بىر ھەپتە گېزىت ئۇقۇپ بەرگەنتىم، ئاغزىمدىن كۆپۈك قاينىتىپ شۇنچە ئوقۇساممۇ بىچارە دىھقانلار ئۇيغۇرچە شىنجاڭ گېزىتىدىكى گەپلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى چۈشەنمەپتۇ. يېزىقمۇ تىلمۇ ئۇيغۇرچە تۇرسا نېمىشقا چۈشەنمەيدىغاندۇ؟ بەلكىم مېنىڭ ئەينى چاغدا چۈشەنمىگەنلىكىم بىلەن دېھقانلارنىڭ چۈشەنمەسلىكى ئارىسىدا بىر باغلىنىش بولۇشى مۇمكىن.) شۇنداقتىمۇ شۇ گېزىتلەرنىڭ ئاۋازلىق نۇسقىسىدەكلا تۇيىلىدىغان رادىيولاردىن جاراڭلاپ تۇرىدىغان ”ئامېرىكا جاھانگىرلىگى“، ”رەزىل كاپىتالىستىك تۈزۈم“، ”قۇل قىلىنغان پورلىتارىيات سىنىپى“ دېگەندەك گەپلەر ماڭا ئىنتايىن قەبىھ بىرسىنىڭ تىللنىۋاتقانلىقىنى ھىس قىدۇراتتى. بۇلارنىڭ ئىچىدىكى جاھانگىر دېگەننى چۈشەنمەيتتىم، بۇ گەپ قۇلۇقۇمغا لاخشىگىر دېگەندەك ئاڭلىناتتى-دە كۆز ئالدىمغا قىپقىزىل چوغ قىستۇرۇلغان كۆرۈمسىز بىر نەرسە كېلەتتى. رادىيو ۋە گېزىت ژورناللاردىن ئامېرىكا ھەققىدە سەبىي قەلبىمگ سىدۈرۈلگىنى ھەجىۋىي ”قەغەز يولۋاس“ ۋە ئىسكەتسىز ”لاخشىگىر“. مەنچە بۇلار مېنىڭ قەلبىمدە شەكىللەنگەن ئامېرىكىنىڭ دەسلەپكى ئوبرازى بولۇشى مۇمكىن.
باشلانغۇچىنىڭ بەشىنچى يىللىقىغا چىققان چېغىمىزدا دانىيە يازغۇچىسى ئاندىرسىننىڭ ”سەرەڭگە ساتقۇچى قىزچاق“ دېگەن چۆچىكىنى ئوقۇدۇق. مەن شۇ چۆچەكتىكى قىزچاقنىڭ ھەر بىر تال سەرەڭگىنى ياققاندا سۈرگەن تەسىرلىك خىيالىنى ھازىرغىچە ئەسلىيەلەيمەن. ماڭا بۇ چۆچەكنىڭ تەسىرى ”نۇزۇگۇم“ داستانىنىڭ تەسىرىدىنمۇ بەكرەك رۇشەن بولغان دەپ جەزىم قىلىمەن. شۇ چاغدا ئوقۇتقۇچىمىز قىزچاقنىڭ پاجىيەلىك تەقدىرىنى ”رەھىمسىز، رەزىل كاپىتالىستىك تۈزۈم“ كەلتۈرۈپ چىقارغان دەپ چۈشەندۈرگەندەك قىلغان. دەرستىن كېيىن مۇئەللىم تەسىرات يېزىپ كېلىشكە تاپشۇرغان بولسا كېرەك. بىر قار ياغقان سوغۇق كۈنى چىرايلىققىنە بىر قىز ساۋاقدېشىم ”كاپىتالىستىك جەمئىيەتتە نۇرغۇنلىغان سەبى بالىلار ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كېتىدۇ“ دەپ تەسىراتىنى ئوقىغاندى. ماڭا شۇ چاغدا سەرەڭگە ساتقۇچى قىزچاق خۇددى ھېلىقى قىز ساۋاقدېشىمدەك، رەزىل كاپىتالىستىك تۈزۈم شۇ قىزنىمۇ ئازاپلاۋاتقاندەك تۇيۇلۇپ بۇ تۈزۈمگە راستىنلا نەپرەتلەنگەنىدىم. ساۋاقدېشىمنىڭ ”سەبىي“ دېگەن سۆزنى تەلەپپۇز قىلىۋاتقاندىكى ناتىۋان تۇرىقى ھازىرغىچە سۈرەتتەك كۆز ئالدىمدىن كەتمەيدۇ. ئۇ چاغدا مەن ”سەبىي “ دېگەن سۆزنى چۈشەنمەيتتىم، لېكىن شۇندىن كېيىن ھەر قېتىم شۇ سۆزنى ئاڭلىسام ھېلىقى ساۋاقدېشىم سىياقىدىكى ”سەرەڭگە ساتقۇچى قىز“ كۆز ئالدىمغا كېلەتتى ۋە مېنى ”رەھىمسىز كاپىتالىستىك تۈزۈم“گە تېخىمۇ ئۆچ قىلاتتى. مەنچە بۇ ئامېرىكنىڭ قەلبىمدىكى سەلبىي ئوبرازىنى كونكىرىت مەزمۇن بىلەن ”بېيىتقان“ يەنە بىر ئامىل ھىسابلانسا كېرەك.
تولۇقسىز ئوتتۇرىغا چىققاندىن كېيىن ئامېرىكىنىڭ سەلبىي ئوبرازى جۇغراپىيە، تارىخ، سىياسەت، ئەدەبىيات دەرسلىرى ئارقىلىق تېخىمۇ بېيىپ باردى. مۇئەللىملەر بۇ دەرسلەردە پاجىيەلەرنىڭ مەنبەسىنى ”رەزىل كاپىتالىستىك تۈزۈم“گە دۆڭگەپ ھارمىدى، ھېلىقى چىرايلىق ساۋاقدېشىم ۋە ماڭا ئوخشاش قۇلىقى يۇمشاق، كىتابخۇمار ئوقۇغۇچىلار تەسىرات ماقالىسىنى يۈز نومۇرغا لايىق يېزىش ئۈچۈن كاپىتالسىتىك تۈزۈمنىڭ بىگۇناھ قۇربانلىرىغا ھېسىداشلىق قىلىپ، كاپىتالىستلارنى تىللاۋەردۇق. ھەتتا بىر ئوقۇتقۇچۇمنىڭ روس سوتسىيالىستىك ئەدەبىيات بايراقدارى گوركىنىڭ كاپىتالىستىك تۈزۈمدە تارتقان ئازاپلىرى ھەققىدە بىر رەسىملىك ئوچۇق دەرس ئۆتكەنلىكى ھېلىمۇ ئېسىمدە. رەسىمدە كاپىتالىستلار تولىمۇ قورقۇنچلۇق سىزىلغان بولغاچقا خېلى بىر كۈنلەرگىچە چۈشەپ چىققانىدىم.
تولۇقسىز ئۈچنچى يىللىقتا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا كىتابلارغا چۆكۈپلا كەتكەنىدىم. شۇ چاغدا ئۇيغۇرچە چىققان كىتابلارنى تولۇق ئوقۇپ ئۈلگۈرەتتىم. ئەلۋەتتە، چەتئەل ئەدەبىياتىغا دائىر كىتابلارنىڭ كۆپىنچىسى رۇس ئەدەبىياتىغا مەنسۇپ ئەسەرلەر ئېدى. كىتابلارغا قارىغاندا ماڭا ”دۇنيا ئەدەبىياتى“،“تارىم“، ”تەڭرىتاغ“، ”شىنجاڭ ياشلىرى“ دېگەن ژورناللار بەكرەك يارايتتى. ”دۇنيا ئەدەبىياتى“ غا سوۋېت-روس ۋە سوتسىيالىستىك شەرقى ياۋۇرپا يازغۇچىلىرىنىڭ ئەسەرلىرى كۆپ بېسىلاتتى. شۇ سەۋەپتىن مېنىڭ بەكمۇ روسچە ئۆگەنگۈم كەلگەن ئەمما ماتېرىيال تاپالمىغانىدىم. ژورناللاردا ئاندا ساندا ياپۇنىيە ۋە غەرپ ئەدىپلىرنىڭ ئەسەرلىرى بېرىلسىمۇ بەزىلىرىگە ”رەزىل كاپىتالىستىك جەمئىيەتنىڭ قاراڭغۇ تەرەپلىرى قامچىلانغان“ دېگەندەك تەھرىر ئىلاۋىلىرى قوشۇلۇپ تۇراتتى. شۇنداق ئەسەرلەرنى ئوقۇپ يۈرگەن كۈنلەرنىڭ بىرىدە كىتابنى كۆپ ئوقۇيدىغان بىر قىز ساۋاقدېشىم پاراڭ ئارىلىقىدا ”سىنىپىمىز ئامېرىكىغا ئوخشاپ قاپتۇ“ دېگەنىدى. بىز ئۇنىڭ بىلەن بۇ ئامېرىكىغا ئوخشاپ قالغان ”زۇلمەتلىك“ سىنىپىمىزنىڭ ”رەزىللىك“لەر بىلەن تولغان ”قاراڭغۇ“ رىياللىقىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ”بىخ“ نامىدا بىر گېزىت چىقارغانىدۇق. ھازىر پەرەز قىلىپ باقسام، تولۇقسىز ئۈچىنچى يىللىقتا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىم كاپىتالىزىمنىڭ ”رەزىللىك“ مەنبەسىنى تونۇپ يېتىش باسقۇچىدىن ئۇنىڭغا قارشى تۇرۇش باسقۇچىغا ھالقىغان دەۋرىم بولغانىكەن.
89-يىلى بېيجىڭدا ئوقۇغۇچىلار ۋەقەسى بولدى، تەشۋىقاتتا ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرپنىڭ ”تىنچ ئۆزگەرتىۋېتىش“ سۈيىقەستى راسا تەنقىدلەندى. بۇلار مېنىڭ ئامېرىكا قاتارلىق رەزىللىك كۈچلىرىگە بولغان غەزىپىمنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. ئىنساندا بىر قۇتۇپقا نەپرەت قوزغالسا قارشى قۇتۇپقا مۇھەببەتنى ئويغىنىدىكەن. 91-يىلى سوۋېتلەر ئىتتىپاقى يىمىرىلدى. شۇ چاغدا خاتىرەمگە ”ئۇلۇغ ۋەتەن ئۇرۇشىدا سوتسىيالىزىم ئۈچۈن ئۆلگەن ئالتە مىليۇن ئىنساننىڭ قانلىرى بىكارغا كەتتىمۇ“ دەپ يازغانىدىم. مەن گوركى ۋە نىكولاي ئوستۇرىۋېسكى قاتارلىقلارنىڭ كىتابلىرىدىن ”ھەقىقىي ئىنسانلىق كومىنىستلىقتۇر“ دېگەن چۈشەنچىگە كەلگەنىدىم. يەنە ”ئوغلۇمغا يېزىلغان خەتلەر“ دەپ بىر كىتاب بولىدىغان شۇ كىتابمۇ مېنىڭ كومىنىستلىق ھىسسىياتىمنى قۇۋۋەتلىگەن ئېدى. دېمەك مەندىكى كاپىتالىزىمغا قارشى ئويغانغان نەپرەت مېنى سوتسىيالىزىمنى سۆيىدىغان قىلىپ قويغانىدى. تولۇق ئوتتۇردىكى ھاياتىم ساۋاقداشلىرىم بىلەن ”خۇدا يوق“ دەپ تالاش- تارتىش قىلىش بىلەن ئۆتتى. تولۇق ئوتتۇرا خېمىيىسى بىلەن بىئولوگىيىسىنىڭ ”خۇدا يوق“ نى ئىسپاتلاشقا يارايدىغان قىسمىنىڭ تىرىشىپ ئۆزلەشتۈرۈلگەنلىكى مېنى كۈچلۈك ئاساس بىلەن تەمىنلەپ تۇراتتى. ”خۇدا بار“ دەيدىغان ساۋاقداشلىرىم ماڭا مۇشت كۆتۈرۈپ ۋارقىرايتتى –يۇ ئىسپات كۆرسىتەلمەيتتى، چۈنكى ئۇلار خۇدانىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدىغان دەلىللەردىن بىخەۋەر ئىدى. (تۆۋە دەيمەن، شۇ چاغدا ”خۇدا يوق“ دېگىنىم ئۈچۈن ئۇرۇشقا تەمشەلگەن ساۋاقداشلىرىم مىڭ نەچچە يۈز يىللىق ئىسلام مەدەنىيەت مەركىزى قەشقەردە ھاراققا چۆپقەت بولۇپ ياشاۋاتىدۇ، مەن نەچچە مىڭ يىللىق ھاراق ئەئەنىسىگە ئىگە ئىچكىرىدە شۇنداق ھاراملاردىن يىراق ياشىدىم.)
تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ سىياسەت ۋە تارىخ دەرسلىكىدىكى بىر قىسىم سۈرەتلەر ھېلىمۇ كۆز ئالدىمدا. بىر رەسىمدە ئاغزىغا پاتمىغۇدەك بىر ئوچۇم تاماكىنى چېكىۋاتقان بىر ئاق تەنلىك ئامېرىكىلىقنىڭ ئوبرازى بېرىلىپ ”كاپىتالسىتىك تۈزۈم كەلتۈرۈپ چىقارغان ئۈمىدسىزلىك“ دەپ چۈشەنچە بېرىلگەنىدى. باشقا بىر رەسىمدە ”كاپىتالىستىك ئىقىتىسادى كىرزىس تۈپەيلى ئامېرىكىدا سۈتلەر دېڭىزغا تۆكىۋېتىلمەكتە“ دەپ يېزىلغان، يەنە بىرسىىگە ”ئاق تەنلىك مۇستەملىكچىلەر تەرپىدىن يەرلىرى تاتىۋېلىنغان ئىندىيانلارنىڭ قان ياشلىق سەپىرى“ دەپ تېما قويۇلغانىدى. قىزىق يېرى تولۇقسىز ئوتتۇرىدا تارىخ، سىياسەت، ئەدەبىيات قاتارلىق ئىدولوگىيە پەنلىرى مېنى ئامېرىكىغا ئۆچ قىلغان بولسا تولۇق ئوتتۇرىدا بۇلارغا تەبئىي پەنلەرمۇ دەستەك بولۇپ مېنى ئاتېئىزىمچىلىق ۋە كۆممۇنسىتلىق مۇھەببىتىگە موپتىلا قىلغانىدى. شۇ چاغدىكى ئويۇمدا سوتسىيالىزىم ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى رەزىللىك ۋاباسىنى داۋالايدىغان دورا ئىدى.
92-يىلدىكى دىڭ شىياۋپىڭنىڭ جەنۇپ زىيارىتى نۇتىقى، كومپارتىيە يولغا قويغان بازار ئىگىلىكى تۈزىمى ۋە مەن بېيجىڭدا كۆرگەن خەنسۇلاردىكى ئامېرىكا مەستانىلىقى مېنى بىر مەزگىل گاڭگىرىتىپ قويدى. بىز قەشقەردە ئوقۇدۇق دەپ ئىدولوگىيە كۆرىشىنىڭ نامسىز قۇربانلرىغا ئايلىنىپتۇق. مىللەتلەر ئىتتىپاقلىلىقى، ۋەتەنپەرۋەرلىك ۋە تۈرلۈك ماركىسىزىملىق قاراشلارنى بىزلا ئۆگىنىپتىمىز. جوڭگۇنىڭ باشقا ئۆلكىلىرىدىن كەلگەن ساۋاقداشلىرىمنىڭ كۆپىنچىسى بىزگە يادا بولۇپ كەتكەن بەن چاۋ، جاڭچىيەن، لىيۇجىنتاڭ دېگەندەك جوڭگۇنىڭ بىرلىكىگە توھپە قوشقان ۋەتەنپەرۋەر زاتلارنىڭ ئىسمىنىمۇ بىلمەيدىكەن. شۇ چاغدا مەن بىزنىڭ تارىخ، سىياسەت، جۇغراپىيە قاتارلىق ئىدىيە سىڭدۈرىدىغان دەرسلىكلەرنىڭ مەملىكەت بويىچە ئورتاق ئىكەنلىكىگە شەكلەنگەنىدىم. ئىسلام دۇنياسىدا ئىككىنچى بۇخارا (ئىمام بۇ خارى سەۋەبلىك بۇخارا مۇسۇلمانلار ئالىمىگە مەشھۇر، مەھمۇد كاشغەرى سەۋەبلىك قەشقەر تۈرك دۇنياسىدا شۆھرەتلىك) دەپ نام ئالغان قەشقەردە، ئۇيغۇر تىلىدىكى مائارىپتا مەن تولۇق كوممۇنىزىمچى بولۇپ يېتىشىپ چىققانىدىم، ۋاھالەنكى، قىزىل پايتەخت بېجىڭدا ئالغان خەنسۇچە مائارىپ مېنى بۇ ئىددىيىدىن گۇمانلاندۇردى. تېخى ئۈچ يىل بۇرۇن شۇنچە قالايمىقانچىلىققا شاھىد بولغان بېيجىڭلىق تاكسىچىلار خۇددى ھىچ قانداق سىياسىي ئۆگىنىش قىلىپ ئىددىيىسىنى توغرىلىمىغاندەك سىزگە دېموكراتىيەدىن دەرس ئۆتەتتى. بىز قەشقەردە بىسرەمجان بولۇپ كەتكەن ”غەرپنىڭ سىڭىپ كىرىشى“ گە بېيجىڭلىقلار شۇنچە بىپەرۋا ئىدى. بېيجىڭدىكى بىرىنچى يىلىم قەشقەردە ئاڭلاشتىنمۇ قورقىدىغان ”ئەكسىيەتچى“ ئىددىيەرنى، كوچىدا ئاشكارە سېتىلىۋاتقان كىتابلاردىن ئوقۇش، دەرسخانىلاردا ئاڭلاش بىلەن ئۆتتى. ئۇيغۇر دىيارىدا ئىددىيەگە دائىر ماركىسىزىمدىن باشقا كىتابنىڭ بولماسلىقى، چەتئەل ئەدەبياتىغا ئائىت سوۋېت سوتىسيالىستىك رىيالىزىمىغا مەنسۇپ ئەسەردىن باشقىلارنىڭ ئازلىقى، بىزنى ئىددىيىدە بەكلا چۈشەپ قويغان ئېدى.
بىز توغرىسىنى ئېيتقاندا شىڭشىسەي سوۋېت بىلەن دوست بولغان 1930- يىللاردىن بۇيان ئەدەبىيات، مۇزىكا، ئۇسسۇل، كىيىم كېچەك، مائارىپ قاتارلىق تەرەپلەردە رۇس كومىنىستلىرىغا ئەگىشىپ ياشاپ كەپتىمىز. 1930-يىللاردىن بۇيان ئەنگىلىيە كونسۇلى بىلەن شىۋىت كونسۇلى ئىدولوگىيە رىقابىتىدە رۇسلارغا ئىزچىل ئۇتتۇرۇپ كەلگەن ۋە ئىلگىرى ئاخىرى بولۇپ قەشقەردىن قوغلانغان. ئەنگىلىيەنىڭ قەشقەردە تۇرۇشلۇق كونسۇلىنىڭ ئايالى ماكارتىنى خانىم قەشقەرنى زامانىۋىي دۇنيادىكى مەھبۇسقا ئوخشاتقانىكەن. ئۇنىڭ يېزىشىچە قەشقەر روسچە كومۇنىستىك ئىدولوگىيەنىڭ تۇرمىسىگە قامالغان. بېيجىڭ دەل بۇنىڭ ئەكسىچە، بۇ شەھەر ھەتتا 1950-يىللارنىڭ ئاخىرىغىچە ھەر خىل ئىددىيەلەرگە قۇچاق ئاچقان. ئىسلاھاتتىن كېيىنكى بىر قانچە يىل ئىچىدە بېيجىڭنىڭ ئىددىيىدە شۇنچە ئاسان ئازات بولالىشىدىكى ھالقىلىق سەۋەپ، قەشقەردەك ئىدولوگىيە تۇرمىسىغا مۇددەتسىز مەھكۇم بولمىغانلىقىدىن بولسا كېرەك. شۇ ۋاقىتلاردا بېيجىڭدىكى مەكتەپلەردە قاينىغان ”زامانىۋىيىلىشىش غەرپلىشىشمۇ“، ”دېموكراتىيە قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلامدۇ، پاراۋانلىقنىمۇ؟“، “ پېدىراتسىيە تۈزىمى كۆپ مىللەتلىك دۆلەتلەرنىڭ مۇقەررەر يۈزلىنىشىمۇ؟“ دېگەنگە ئوخشاش مۇنازىرىلەرنىڭ مەندە قالدۇرغان تەسىرى ئىنتايىن چوڭقۇربولغانىدى. شۇ چاغدا دىنشۇناسلىق فاكۇلتىتىدىكى بىر پروفېسسور لېكسىيەسىدە ”جوڭگۇلۇقلارنىڭ ئەنئەنىۋىي مەدەنيىتى دېموكراتىك تۈزۈمدىكى تەيۋەندە ئەڭ ياخشى ۋارىسلىق قىلىنماقتا“ دېگەن ئېدى.
مەن شۇ چاغدا “ مۇئەللىم، سىز جوڭگۇلۇقلار دېگەندە خەنسۇلارنىلا كۆزدە تۇتىۋاتامسىز؟“ دېسەم، قىلچە ئويلانماستىن ”ئەلۋەتتە“ دەپ جاۋاپ بەرگەن ئىدى. شۇندىن كېيىن مەن دۇنياغا باشقىچە قارايدىغان بولدۇم، نەزىرىمدىكى دۇنيادا كاپىتالىزىممۇ، سوتسىيالىزىممۇ يوق، پەقەت ئىنسانلارلا بار ئىدى. مەزكۇر دۇنيادا تۈزۈمنىڭ ۋەزىپىسى ئىنسانلار ئارىسىدىكى ھەققانىيەتنى، ئادىل رىقابەتنى قوغۇداش، ئىنساننىڭ ئىجادچانلىقىنى ئەڭ يۈكسەك دەرىجىدە رىغبەتلەندۈرۈش، ئىنساننىڭ ئويلاش، سۆزلەش، تەشكىللىنىش ئەركىنلىكىنى تولۇق كاپالەتلەندۈرش ئىدى. بۇ يەردە ئىنسان سۆزى، ئىددىيىسى سەۋەبلىك جازالانمايتتى. ئۇشبۇ يېڭى دۇنيانىڭ ئاساسى قانۇنى ئىنسانلارنىڭ ئورتاق رازىلقى بىلەن ماقۇللانغان بولۇپ ئۇ ئىنساننىڭ ياراتقۇچى ئاتا قىلغان مۇقەددەس ھوقۇقىنى شەرتسىز قوغۇدېشى كېرەك ئىدى. ئۇ يەردە بىلىم مەلۇم ئىدولوگىيەنىڭ ئىھتىياجى ئۈچۈن ئۆگىتىلمەي ئىنسان ھاياتىدا لازىم بولىدىغانلىقى ئۈچۈن ئۆگىتىلەتتى. ئۇ يەردە بىلىم مەلۇم تۈزۈمنى پەدەزلەش قۇرالى ئەمەس بەلكى ئىنساننىڭ دۇنيانى، كىشىلەرنى ۋە ئۆزىنى چۈشىنىشىنىڭ قورالى ئىدى. كىشىلەر شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇنىڭغا ئىنتىلەتتى. شۇ چاغدا ئىككى ئىش ماڭا تەسىر قىلدى، بىرى ئۈرۈمچىدە بىلىم ئاشۇرىۋاتقان ئاكام ئىنگىلىزچە ئۆگىنىشىمنى تەۋسىيە قىلىپ يارىدەمگە خېلى جىق پۇل ئەۋەتتى، يەنە بىرى مەكتىپىمىزنىڭ قېشىدىكى ئۇيغۇر ئاشخانىسىدا كۈل تارتىدىغان بىر خەنسۇ بالا تولۇق مۇكاپات بىلەن ئامېرىكىغا ئوقۇشقا كەتتى. يىللاپ كۈل تارتىپ تاپقان پۇلىنى ئىنگىلىزچە ئۆگىنىشكە سەرپ قىلىپ تەلپۈنگىدەك ئامېرىكا قانداق يەر؟ نېمىشقا ئامېرىكا مەكتەپلىرى باشقىلارنى ئوقۇش پۇلى ئالمىغاننىڭ ئۈستىگە تۇرمۇش پۇللىرىدىن تارتىپ بېرىپ قوبۇل قىلىدۇ؟ مۇشۇ نېمىشقىلارنىڭ جاۋابىنى تېپىش ئۈچۈن ئاكام ئەۋەتكەن پۇلنىڭ يارىدېمىدە ئېنگىلىزچە ئۆگنىشكە باشلىدىم.
ئابدۇلكەرىم ئىبنى مۇھەممەد رافىئىي
ئابدۇلكەرىم ئىبنى مۇھەممەد رافىئىي (عبد الكريم بن محمد الرافعي القزويني)، كۇنيەسى ئەبۇلقاسىم (أبو القاسم) (ھ. 557 – 623 / م. 1162 – 1226) ئىمام ئەبۇ ھامىد ئەلغەززالىينىڭ «ئەلۋەجىز» ناملىق شافىئىي فىقھىگە ئائىت ئەسىرىگە «ئەلئەزىز / العزيز في شرح الوجيز (ئەششەرھۇل كەبىر)» ناملىق شەرھ يازغان ئالىم.
گۈلەن: خاتىرەمدىكى ئامېرىكا
يېقىندا ئاڭلىشىمچە مېنىڭ تولۇقتىكى بىر ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچۇم ئانامغا ”ئامېرىكا مۇسۇلمانلارنىڭ ئەشەددىي دۈشمىنى“ دەپتۇ. مەن ئامېرىكىدا بولغاچقا بۇ گەپ ئىخلاسمەن ئانامنىڭ كۆڭلىگە كەلگەن بولغاي ماڭا، ”بالام سەن مەكتەپتە مەسجىد بار، مۇسۇلمان ئوقۇغۇچى ۋە مۇئەللىملەر ئىماملىق قىلىدۇ دەيسەن، ئىسلام تەرغىباتچىلىرى، ئىسلام ئىنىستىتۇتلىرى بار دەيسەن، ئىسلام دىنى دەرس قىلىپ ئۆتىلىدۇ دەيسەن، ئوقۇغۇچىلار چۈمبەل ئارتسىمۇ، ساقال قويسىمۇ چەكلىمەيدۇ دەيسەن، خانىمىڭنىڭ نېمە دېگىنىدۇ بۇ؟“. بۇنىڭغا نېمە دەي؟ ئۇلارغا ئىراققا ئابغانىستانغا ئۇرۇش ئاچقان بوش ھۆكۈمىتى، ئامېرىكا دۆلىتى ياكى خەلقى ئەمەس، بۇ يەردە ھۆكۈمەت بىلەن دۆلەت ئىككى ئۇقۇم دەپ چۈشەندۈرەلەمدىم؟ ياق. ئۇچۇر مەنبەسى سۈنئىي قامال قىلىنغان جەمئىيەتتە كىشىلەر بىر بولسا دۇنيا يېڭىلىقلىرىغا قىزىقماي ياكى قىزىقىشتىن قورقۇپ بىخەۋەر قالىدۇ، يەنە بىر بولسا ئۇلارنىڭ قىزىقىشى ئەسەبىي تۈس ئېلىپ كاللىسى تەرەپباز ئۇچۇرلارغا لىقلىنىدۇ، ئۈچىنچى بىر ئىھتىمالدا دۇنيانى ئۆزى تۇرۇۋاتقان دۆلەتكە، موھىتقا ئوخشۇتۇپ تەسەۋۋۇر قىلىدۇ. مەيلى قانداق تەسەۋۋۇر قىلسۇن ئۇلارنىڭ چۈشەنچىسى بۇرمىلانغان بولىدۇ.
ئۆتكەندە بىر مەشھۇر ئۇيغۇر يازغۇچى بەرقى مۇنبىرىدە دېموكراتىيەنى ئامېرىكىچە دېموكراتىيە، ئاپرىقىچە دېموكراتىيە، ئاسىياچە دېموكراتىيە دەپ ئايرىپ يۈرمىدىمۇ! جوڭگۇچە سوتسىيالىزىمدا ياشاۋاتقان ئادەمگە دېموكراتىيەمۇ شۇنداق تۇيۇلماي قالامدۇ؟ ھۆكۈمەت بىلەن دۆلەت ھىچ قاچان ئايرىلىپ، ئالمىشىپ باقمىغان بىر ئەلدە كىشىلەر دۆلەت بىلەن ھۆكۈمەتنى ئايرىپ بولالامدۇ؟ ئانامغا باشقا جاۋاپ بېرىشتىن ئۆزەمنى قاچۇرۇپ گەپنى يۆتكىۋەتتىم. ئەمما بۇ گەپ ماڭا ئۇزاققىچە تەسىر قىلدى. ئەمەلىيەتتە ئوقۇتقۇچۇم پاكىستان ياكى ئورتا ئاسىيا ئارقىلىق كەلگەن بۇرمىلانغان چۈشەنچىنى تارقىتىۋاتاتتى. مۇئەللىملەرنىڭ ھالى شۇ تۇرسا، جىيەنلىرىمنىڭ بىر-بىرىنى ”خۇدايىم بۇيرىسا دەپ دىنىي گەپ قىلما، خانىمغا دەپ قويسام جاجاڭنى يەيسەن “ دەپ تەھدىت سېلىشلىرىنى توغرا چۈشەنمەي قانداق قىلاي! ماڭا بۇرمىلانغان چۈشەنچە ۋە تەرەپباز ئىدولوگىيەلەرگە مەھكۇم بولغان، مېنى كوممۇنىست قىلىپ تەربىيەلىگەن قەشقەر بۇرۇنقىدىن ئۆزگەرمىگەندەك تۇيۇلدى. قەشقەردىكى بىردىنبىر ئالى مەكتەپ پەقەت ئىككىلا كەسپتىن ماگىستىر ئاسپىرانت (تەتقىقاتچى ئوقۇغۇچى) قوبۇل قىلىدىكەن. بىرى ئەدەبىيات يەنە بىرى ماركىسىزىم. ئەمەلىيەتتە ئىككىلىسى ئىدولوگىيە نوقتىسىدىن بىر مەركەزگە بېقىنىدۇ. مائارىپ يەنىلا ”ئاساسىي خەۋپ“، ”ئەشەددىي دۈشمەن“ دېگەندەك ئىدولوگىيىلىك تۈۋرۈككە باغلانغان.
ئوقۇتقۇچۇمنىڭ بۈگۈن ”ئامېرىكىنى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەشەددىي دۈشىمىنى“ دېگىنى بىلەن باشقا ئوقۇتقۇچىلىرىمنىڭ ماڭا يىگىرمە نەچچە يىل بۇرۇن ”ئامېرىكا ئىزىلگۈچى خەلقلەرنىڭ دۈشمىنى“ دەپ ئۆگەتكەنلىرى ئوتتۇرىسىدا ماھىيەتلىك پەرق يوق ئىدى. دېمەك بۈگۈنمۇ بىر خىيالىي دۈشمەن كىشىلەرنىڭ ئېڭىغا سىڭدۈرۈلمەكتە، بىر مەۋھۇم قورقۇنچ رىياللىقنى پەدەزلىمەكتە ئېدى. ئامېرىكىنى سەۋەبسىز دۈشمەن دەۋاتقانلار قۇربانلىق بولماقتا، مەقسەتلىك دۈشمەن دېگۈزىۋاتقانلار يانچۇقلىرىنى توملاپ بالىلىرىنى، پۇللىرىنى يوشۇرۇنچە ئامېرىكىغا يولغا سالماقتا ئىدى. كىشىلەرنىڭ بوش مىڭىلىرىگە كۆرۈنمەس قەلەملەردە سىخمىلارنى سىزماقتا ئېدى. چۈنكى بېكىك جەمئىيەت، بۇرۇختۇم موھىت ھەرقاچان تەرەپباز ئۇچۇر، بۇرمىلانغان ئىددىيە ۋە ئاساسسىز چۈشەنچىلەرنىڭ ۋە ئۇنى تارقاتقۇچىلارنىڭ خېرىدارلىق بازىرى ئېدى.
مەن كۆرگەن مائارىپ خاتىرەمگە ”ئامېرىكا ئىزىلگۈچىلەرنىڭ دۈشمىنى“ دەپ يېزىپ قويغان ئېدى. بۈگۈنكى سەبىلەرنىڭ خاتىرىسىگە بۇنىڭ ”ئامېرىكا مۇسۇلمانلارنىڭ دۈشمىنى“ دېگەن يېڭى بىر نۇسقىسى قوشۇپ يېزىلماقتا. مەنچە ئالدىنقىسى مەلۇم كىشىلەرنى مەلۇم مەزگىل دۈشمەنلىك كەيپىياتىغا گىرىپتار قىلسا، كېيىنكىسى بىر مىللەتنى ئۇزاققىچە دۈشمەنلىك تۇيغۇسىغا مەھكۇم قىلىدۇ. مەن بىلىم، سۆيگۈ ۋە قەيسەرلىككە تەشنا قەلبلەرگە دۈشمەنلىك ئۇرۇقلىرىنى تېرىۋاتقانلارغا نەپرەتلىنىمەن.
كـىيىنكى: قەشقەردىكى تاماشىبىنلار
نورۋېگىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[نورۋېگىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] نورۋېگىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 4.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
Albukwér kwé
right|thumb|250px|Albukwér kwé right|thumb|250px Albukwér kwé bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Yéngi Méksiko Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Albukwérkwéning 518,271 nopusibar, 469.5 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 35.06°, xariki uzunluk 106°36, poqtanomuri 87101 rayunnomuri 0507.
جوڭ نەنشەن
جوڭ نەنشەن(باشقىچە يېزىلىشى: جۇڭ نەنشەن، جوڭنەنشەن، جۇڭنەنشەن؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 钟南山؛ ئېنگلىزچە: Zhong Nanshan) جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ۋە جوڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسنڭ باش سەھىيە مەسلىھەتچىسى. سارىس ۋە كوۋىد-19 ۋىرۇس ئاپىتى مەزگىلىدە جوڭگونىڭ بۇ ۋابالارنى قانداق قىلىپ مەغلۇپ قىلىش توغرىسدا باش سېكىرتار شى جىنپىڭ ۋە باش غوجىدار لى كېچىياڭغا مەسلىھەت بەرگەن. thumb|جوڭ نەنشەن ۋە ئايالى لى شاۋفېن، 1963-يىلى thumb|كوۋىد-19 (ۋۇخەن ۋىرۇسى) توغرۇلۇق مۇخبىرلارنىڭ سوئاللىرغا جاۋاپ بەرمەكتە
شىنجاڭ يۇلتۇزسوفت چەكلىك شىركىتى
شىنجاڭ يۇلتۇزسوفت چەكلىك شىركىتى تەتقىقات، تەربىيەلەش، ئىشلەپچىقىرىشنى بىر گەۋدە قىلغان، دۇنيا IT ساھەسىدىكى سەركە شىركەتلەرنىڭ تەرەققىيات نىشانىغا ياندىشىپ، ھەقىقىي مەنىدىكى يۇقىرى پەن-تېخنىكا شىركىتى قۇرۇشنى نىشان قىلغان يۇمشاق دېتال شىركىتى.
يۇلتۇزسوفتنىڭ باشقۇرۇشىدا شىنجاڭ يۇلتۇزسوفت چەكلىك شىركىتى، ئۈرۈمچى كومپيۇتېر ھەۋەسكارلىرى ئېلېكتىرون پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى قاتارلىق ئىككى شىركەت بار. پات ئارىدا ئاقسۇغا شۆبە شىركەت قۇرۇش ئۈچۈن تەييارلىق قىلىۋاتىدۇ.
يۇلتۇزسوفت ئاساسلىقى IT تۈرلىرىنى پىلانلاش / مەھسۇلاتلاشتۇرۇش، يۇمشاق دېتال / تور بېكەت / ئەپ ئېچىش ۋە يەرلىكلەشتۈرۈش، ئېلېكتىرونلۇق سودا تەتقىقاتى، بۇلۇت / ئىنتېرنېت+ / چوڭ مەلۇمات تېخنىكىسى تەتقىقاتى، يۇمشاق دېتال مائارىپى، IDC تور مۇلازىمىتى، رادىيو-تېلېۋىزىيە پىروگراممىلىرىنى پىلانلاش، IT مەدەنىيىتى مۇلازىمىتى، IT تېخنىكىلىرىدىن مەسلىھەت بېرىش قاتارلىق خىزمەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
يۇلتۇزسوفت ئىككى جايدىكى خىزمەت ئورنىدا 37 نەپەر يۇقىرى ساپالىق، تېخنىكىلىق خىزمەتچىلەر قوشۇنىغا، 500 كىۋادرات مېتىرغا يېقىن كۆلەمدىكى تىنچ، ئازادە، ئۆلچەملىك ئىشخانا مۇھىتىغا ئىگە.
يۇلتۇزسوفت شىنجاڭ ۋە ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى نوپۇزلۇق IT شىركەتلىرى ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلار بىلەن ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى ئورناتقان بولۇپ، IT تېخنىكىلىرىدىن ئورتاق پايدىلىنىش، قىيىن ئۆتكەللەرگە ھەمكارلىشىپ ھۇجۇم قىلىش، يېڭى ئىدىيەگە، ئىجادىيلىققا ئىگە ھەرقانداق ئورۇن، ھەرقانداق شەخس، ھەرقانداق تۈر بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىش يولىنى تۇتقان.
يۇلتۇزسوفت ئۇنىڭدىن باشقا «يۇقىرى، يېڭى پەن-تېخنىكا كارخانىسى»، «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كۆپ خىل تىلدىكى ئۇچۇر تېخنىكىسى كەسپىي كومىتېتىغا ھەيئەت ئەزا كارخانا»، «شىنجاڭ ئۇچۇر ۋە ئالاقە تېخنىكىسى مۇتەخەسسىسلەر مۇنبىرىگە ھەيئەت ئەزا كارخانا»، «ئۈرۈمچى شەھەرلىك پەن-تېخنىكا جەمئىيىتىگە ئەزا كارخانا»، «دۆلەت دەرىجىلىك پەن-تېخنىكا ژۇرنىلى - ‹كومپيۇتېر ۋە تۇرمۇش› ژۇرنىلىغا مەسئۇل كارخانا»، «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى يۇمشاق دېتال ئىنىستىتۇتىنىڭ پىراكتىكا بازىسى»، «شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ۋە شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانسىسى بىلەن ئىستىراتېگىيەلىك ھەمكارلاشقۇچى كارخانا»، «گۇاڭدۇڭ ئۆلكىلىك پەن-تېخنىكا جەمئىيىتى، گۇاڭدۇڭ يۇمشاق دېتال ئىلىمى باغچىسى ‹گۇاڭدۇڭنىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىغا ھەسسە قوشقۇچى› نامىنى بەرگەن كارخانا»، «خەلقئارا ۋە دۆلەت دەرىجىلىك پەن-تېخنىكا تۈر قۇرۇلۇشلىرىغا قاتناشقان كارخانا»، «بەيدۇ شىركىتىنىڭ سودا ھەمكارلىق ھوقۇقىغا ئېرىشكەن كارخانا»، «ئالىيۈن شىركىتىنىڭ IDC ھوقۇقىغا ئېرىشكەن كارخانا»، «تېڭشۈن شىركىتى ھوقۇق بەرگەن مۇلازىمەت كارخانىسى» قاتارلىق شەرەپلەرگىمۇ ئىگە.
يۇلتۇزسوفت يۇمشاق دېتال ئېچىش ساھەسىدە نىسبەتەن چوڭقۇر تەتقىقات تەجرىبىسىگە ئىگە. ھازىرغا قەدەر 500 گە يېقىن شىركەت، ئىدارە-ئورۇن ۋە شەخسنىڭ يۇمشاق دېتال قۇرۇلۇشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىدى. يۇلتۇزسوفت شۇ نەتىجىلىرى بىلەن ئاپتونوم رايونىمىزدا ئەڭ كۆپ تەۋسىيە قىلىنغان يۇمشاق دېتال شىركەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
يۇلتۇزسوفت شۇغۇللىنىۋاتقان تەتقىقات دائىرىسىدە ۋاقىت، سۈپەت ۋە ئىقتىدارغا كاپالەتلىك قىلىش ئالدىنقى شەرتى بىلەن، ھەرقايسى ئورۇنلارغا ئەلا مۇلازىمەت قىلىدۇ. شۇ ئارقىلىق، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئۇچۇرلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشى ئۈچۈن ئۆز ھەسسىسىنى قوشىدۇ.
يۇلتۇزسوفت نۆۋەتتە ئىچكىرى ئۆلكىلەر بازىرىغا يۈرۈش قىلىۋاتىدۇ.
يۇلتۇز سوفىت شىركىتىنىڭ ئورگان تور ئادىرىسسى: www.yultuzsoft.com
پروكاۋىيە توشقىنى
گىراكىس كىچىك ئوتخور سۈت ئەمگۈچىلەر. گىراكىس كىچىك ئوتخور سۈت ئەمگۈچىلەر. ئادەتتە ، ئۇزۇنلۇقى 30 دىن 70 سانتىمېتىرغىچە ، ئېغىرلىقى 2 كىلوگرامدىن 5 كىلوگىرامغىچە. ھازىر بار بولغان بەش خىل جانلىق ئېتىراپ قىلىندى. باشقا كۆپ كۆرۈلىدىغان ۋە بېقىلىۋاتقان ھايۋانلارغا ئوخشىمايدىغىنى ، ئۇلار يوپۇرماق ۋە ئوت-چۆپلەرنى كېسىش ئۈچۈن ئېڭەكنىڭ ئالدى تەرىپىدىكى كەسمە دېتاللارنى ئىشلەتمەيدۇ. بەلكى ئۇلار چىش ئەتراپىدىكى چىش مىلىكىنى ئىشلىتىدۇ. ئىككى ئۈستۈنكى چىش چوڭ ھەم چىش مىلىكىگە ئوخشايدۇ ، چاشقانغا ئوخشاش ھاياتلىق ئارقىلىق ئۇدا ئۆسىدۇ. گىراكىس سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى تاشلىق يەرلەردە ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ پۇتىدا نۇرغۇنلىغان تەر بەزلىرى بار كاۋچۇك ياپقۇچ بار ، بۇ تىك ، تاشلىق يەرلەرنى تېزلىكتە يۆتكىگەندە ھايۋاننىڭ كونتروللۇقىنى ساقلىشىغا ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
مەدەنىيەت ئەندىكىشى
thumb|300px|بويسۇندۇرغۇچىلار بىلەن مىلتىق ۋە ئاتلار بىلەن ئۇچرىشىش ئازتېكلارنى ھەيران قالدۇردى ، شۇڭا ئۇلار ياۋروپالىقلارنى شەرقتىن كەلگەن پەيغەمبەرلەر بىلەن ئارىلاشتۇردى. thumb|450px|مودېلغا ئاساسلانغاندا ، كىشىلەر دەسلەپتە (1) شېرىن ئاي مەزگىلى ، ئاندىن (2) ئۆتكۈنچى مەزگىل ، يەنى مەدەنىيەت زەربىسىگە ئۇچرايدۇ. ئەمما كېيىنچە ، كىشىلەر ماسلىشىشقا باشلايدۇ (3) (چېكىتلىك سىزىق بەزى كىشىلەرنىڭ يېڭى مەدەنىيەتكە نەپرەتلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ). (4) قەدىمكى مەدەنىيەتكە ماسلىشىش ئۈچۈن ئۆز ئورنىغا قايتىپ كەلگەن بىر قىسىم كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە مەدەنىيەت ئەندىكىشى تۇرمۇشىمىزدا ھەر ۋاقىت ئۇچراپ تۇرىدۇ. جەمئىيەتشۇناسلىق كىتابلىرىدا، مەدەنىيەت ئەندىكىشىنىڭ كۈپىنچە ھالدا ساياھەتچىلەر ياكى بىر كىشىنىڭ ناتۇنۇش بىر مەدەنىيەت مۇھىتىغا دۇچ كەلگەندە يۈز بىرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. ئەمەلىيەتتە، مەدەنىيەتتىكى ئەندىكىش بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا دائىم ئۇچراپ تۇرىدۇ.
ئادەتتە چەت يېزىدا ياشايدىغان بىر كىشى شەھەرگە كىرگەن ۋاقىتتا مەدەنىيەت ئەندىكىشى پەيدا بۇلىدۇ. جەنۇپتا ياشايدىغان بىر ئۇيغۇر ئۈرۈمچىگە چىقسىمۇ مەدەنىيەت ئەندىكىشى پەيدا بۇلىدۇ. چۈنكى، بۈگۈنكى كۈنىمىزدە ئىجتىمائىي مۇھىت ناھايتى تىز ئۆزگىرىۋاتقان بولۇپ، بۇ ئۆزگىرىشىلەرنى چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشىش تەس. چەت بىر يېزىدا ياشايدىغان كىشى شەھەر مەدەنىيتى ياكى ئىجتىمائىي مۇھىتى بىلەن تونۇش بولمىغاچقا، شەھەرگە كىرسىلا بىر خىل ياتسىراش تۇيغۇسى شەكىللىنىدۇ. بۇ خىل ياتسىراش بىر مەدەنىيەتكە تەۋە ئىنساننىڭ ئىككىنجى بىر مەدەنىيەتكە كىرگەن ۋاقتىدا يۈز بىرىدۇ.
مەدەنىيەت ئەندىكىشى تىگى-تەكتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، باشقا كىشىلەرنىڭ مەدەنىيتى ۋە ياشاش ئۇسۇلىنى چۈشىنەلمەسىلىك ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشالماسلىقتىن كىلىپ چىقىدۇ. ئادەتتە شەھەر مەدەنىيتى بىلەن يېزا مەدەنىيتى ۋە بۇ مەدەنىيەتلەردە قوللىنىدىغان سىمۋول ۋە بايلىقلار ئوخشاش بولمايدۇ. تۈرك مەدەنىيتى بىلەن ئۇيغۇر مەدەنىيتىدىكى بەزى تەرەپلەر ئوخشىمايدۇ. بۇ سەۋەپتىن، مەدەنىيەت ئەندىكىشى كىلىپ چىقىدۇ.
جىزە
جىزە بىر شەھەردۇر.
ليۇ خې
thumb|لىيۇ خې thumb|لىۇ خې ئامىرىكا ئەلباشى دونالىد ترامپ بىلەن ئاق سارايدا ليۇ خې، ئەر، خەنزۇ، 1952- يىلى 1- ئايدا تۇغۇلغان، خېبېي چاڭلىدىن، 1969- يىلى 4- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1976- يىلى 12- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى سانائەت- ئىقتىساد فاكۇلتېتىنىڭ سانائەت- ئىقتىساد كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە، ئىقتىسادشۇناسلىق، ئاممىۋى باشقۇرۇش بويىچە ماگىستىر، تەتقىقاتچى، پىروفېسسور.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركەز مالىيە- ئىقتىساد خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، دۆلەت تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى.
1969- يىلىدىن 1970- يىلىغىچە جىلىن ئۆلكىسىنىڭ تاۋنەن ناھىيەسى ۋافاڭ گۇڭشېسىغا زىيالىي ياش بولۇپ چۈشكەن.
1973- يىلىدىن 1979- يىلىغىچە بېيجىڭ سىمسىز رادىيو زاۋۇتىدا ئىشلىگەن، ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ كادىرى، شۇجىسى بولغان.
1979- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى 2- تارماق مەكتىپى سانائەت- ئىقتىساد فاكۇلتېتىنىڭ سانائەت- ئىقتىساد باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان.
1983- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى سانائەت- ئىقتىساد فاكۇلتېتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان.
1983- يىلىدىن 1986- يىلىغىچە جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى سانائەت- ئىقتىساد فاكۇلتېتىنىڭ سانائەت- ئىقتىساد كەسپىدە ماگىستىر ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان.
1986- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن تەرەققىيات تەتقىقات مەركىزىنىڭ كادىرى بولغان.
1987- يىلىدىن 1988- يىلىغىچە دۆلەت پىلان كومىتېتى سانائەت ئۇنىۋېرسال ئىدارىسىنىڭ كادىرى بولغان.
1988- يىلىدىن 1991- يىلىغىچە دۆلەت پىلان كومىتېتى كەسىپ سىياسىتى مەھكىمىسى كەسىپ قۇرۇلمىسى باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، باشلىقى بولغان.