cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھاراپ يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
ھاراپ يېزىسىغا قاراشلىق 14 مەمۇرىي كەنىت كومتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: ئاياغ جىلغا كەنتى، يۇقىرى جىلغا كەنتى، ئىلەكبوي كەنتى، پىسەنمازار كەنتى، تامغۇلۇق كەنتى، ئۆستەڭبويى كەنتى، قارلىقۇم كەنتى، جايمازار كەنتى، زەمبىلتاياق كەنتى، يىگېداستان كەنتى، يۇقىرىقى ھاراپ كەنتى، تومائېرىق كەنتى، غوجىلىباغ كەنتى، ئاياغ ھاراپ كەنتى، بىر دېھقانچىلىق مەيدانى، 75 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
رۇكانە
رۇكانە (رُكَانَةُ بْنُ عَبْدِ يَزِيدَ بْنِ هَاشِمٍ بْن المطلب الْقُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: رۇكانە ئىبنى ئەبد يەزىد ئىبنى ھاشىم ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. ؟ – 42 / م. ؟ – 663) ئەرەب پالۋانلىرىنىڭ بىرى. مۇسۇلمان بولۇشتىن ئىلگىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن چېلىشىپ يېڭىلگەن ۋە مەككە فەتھىدە مۇسۇلمان بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
ئەزەر
ئەزەرتۈركلىرى ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧﺪا ﻳﺎﺷﯩﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪت. ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧﻨﯩﯔ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 8ﻣﯩﻠﻴﻮن 246ﻣﯩﯔ ( 2003 -ﻳﯩﻞ 10ﺋﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺳﺘﺎﺗﯩﺴﺘﯩﻜﺎ) ﺑﻮﻟﯘپ، ﺑﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪە ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار 77.3% ﻧﻰ، ﺋﻪرﻣﻪﻧﻠﻪر 5.6% ﻧﻰ، رۇﺳلار 5.2% ﻧﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﻪﻳﺪۇ. ﮔﯩﺮوزﯨﻴﻪ، ﺋﻪرﻣﯧﻨﯩﻴﻪ، ﺋﯚزﺑﯧﻜﯩﺴﺘﺎن، ﺋﯩﺮان، ﺋﯩﺮاﻗﺘﯩﻤﯘ ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار ﺑﺎر. ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار ﻳﺎۋروﭘﺎ ﺋﯩﺮﻗﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪرﺑﯩﻲ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﺗﯩﭙﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﺪۇ. ﺋﯩﺴلام دﯨﻨﯩﻐﺎ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎد ﻗﯩﻠﯩﺪۇ. ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎن ﺗﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﺘﺎي ﺗﯩﻠﻠﯩﺮى ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﻰ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار ﮔﯘرۇﭘﭙﯩﺴﻰ ﺋﻮﻏﯘز ﺗﯩﻠﻰ ﺗﺎرﻣﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪۋە. رۇس ﺗﯩﻠﯩﻤﯘ ﻛﻪڭ ﺋﻮﻣﯘﻣلاﺷﻘﺎن، ﺳلاۋﯨﻴﺎن ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪۇ. ﺋﯩﺮاﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار ﺋﻪرەب ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪۇ.
غۇلام ئوسمان
غۇلام ئوسمان (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ghulam Osman )بولسا شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى نىڭ ھازىرقى رەئىسى.
دىلى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> left|thumb|250px|دىلى left|thumb|250px
دىلى بولسا شەرقىي تىمور دىكىبىخاھار نوپۇس بار، دىلىنىڭ 150،000 نوپۇسى بار، خىمالىكاڭ لىك 8.34°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 125°34.
مايمۇن
thumb|left|200px thumb|left|200px thumb|left|200px thumb|left|200px مايمۇن
ھاجى نۇرھاجى
ھاجى نۇرھاجى
( 1929~ 2001 )
تونۇلغان تارىخ تەتقىقاتچىسى ، قاراخانىيلار تارىخي ھەققىدە سىستېمىلىق تەتىقات ئېلىپ بېرىپ مول نەتىجىلەرنى قولغا كلەتۈگەن تارىخشۇناس ، « قاراخانىيلارنىڭ قىسقىچە تارىخى » « يەكەن سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قىسقىچە تارىخى » « قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە قاراخانىيلار » قاتارلىق يىرىك ئەسەرلەنرىڭ مۇئەللىپى ھاجى نۇرھاجى ئۈستۈنئاتۇش يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئۇ بىر ئۆمۈر ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئۈچۈن يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلىپ ، ئەۋلادلىرىنىڭ قەلبىدە ئۆچمەس ئوبرازىنى قالدۇرۇپ ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ تارىخ تەتقىقاتىدا قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى مەڭگۈ قەدىرلىنىدۇ.
مۇختەر ئوسمان
مۇختەر ئوسمان
(نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار)
ئەركىن سىدىق
مەن يېقىندا «يالغانچىلىققا ئائىت 12 ھەقىقەت» دېگەن يازمامدا ئامېرىكىدىكى مايكېل جوسېفسون (Michael Josephson) ئىسىملىك بىر تونۇلغان ئەخلاق مۇتەخەسسىسىنى قىسقىچە تونۇشتۇرغان ئىدىم. مايكېل مۇنداق دەيدۇ[2]: «ئۆزىڭىزنىڭ قانداق ئادەم ئىكەنلىكىنى بىلىشتىكى ئەڭ مۇھىم سەۋەب، ئۇ ئۆزىڭىزنى ئەڭ يۇقىرى چەككىچە تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ بىرىنچى قەدىمى».
ئاشۇ مايكېل ئۆزىنىڭ تور بېتىدە 2015-يىلى 17-ئىيۇن كۈنى «قورقۇشنى رەت قىلىڭ» دېگەن تېمىدا بىر پارچە قىسقا يازما ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ بىر قىسىم مەزمۇنى مۇنداق[3]: «ئەگەر بىز قورقۇشنى رەت قىلساق، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان نەتىجىلەرگە ئېرىشەلەيمىز. مەيلى ئاغرىق بولسۇن، مەغلۇبىيەت بولسۇن، ياكى بىرەر ئىشتا رەت قىلىنىش بولسۇن، ئاشۇنداق ئىشلاردىن كېلىپ چىققان ئەندىشە ياكى قورقۇش بىر خىل زەھەرلىك ھېسسىيات بولۇپ، ئۇ كۆڭلىمىزدە بىر خىل ئالۋاستىلارنى پەيدا قىلىدۇ. ئاندىن ئۇ ئالۋاستىلار بىزنىڭ ئۆز-ئۆزىمىزگە بولغان ئىشەنچلىرىمىزنى يەپ تۈگىتىپ، ئۆزىمىزنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە جارى قىلدۇرۇشتىن توسىدۇ، ياكى بولمىسا بەزىدە بىزنىڭ ئۆز قابىلىيىتىمىزنى سىناپ بېقىشىمىزغىمۇ يول قويمايدۇ.
مەن بىر قانۇن پىروفېسسورى بولۇپ ئىشلەۋاتقان ۋاقتىمدا نۇرغۇنلىغان قابىلىيەتلىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئادۋوكاتلىق ئىمتىھانىدىن ئۆتەلمىگەنلىكىنى كۆردۈم. ئۇلار بىلىمىنىڭ كەمچىل ئىكەنلىكىدىن مەغلۇپ بولمىدى، بەلكى ئۇلاردىكى ئەندىشە ئۇلارنىڭ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى ياكى ئۆزلىرىدىكى بىلىملەرنى سىرتقا تولۇق چىقىرىش قابىلىيىتىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ قويغانلىقىدىن شۇنداق بولدى.
كۆپىنچە قانۇن كەسپى ئاسپىرانتلىرى ئۈچۈن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئادۋوكاتلىق ئىمتىھانىدىن ئۆتۈش ئېگىز بوشلۇققا ئېسىپ قويغان بىر دانە تاختايدىن مېڭىپ ئۆتۈشتىن تەس ئەمەس. بۇ يەردىكى مەسىلە شۇكى، ھېلىقى تاختاي ھاۋا بوشلۇقىغا ئېسىپ قويۇلغان بولغاچقا، ئوقۇغۇچىلار ئۇ تاختايدىن ئۆتۈشنى بىر خىل ھايات-ماماتلىق ئىش دەپ ئويلاپ، ئۇنىڭ ئۈستىدە نورمال ماڭالمايدۇ. بۇ يەردە يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بار بولغان ئەڭ ناچار ئاقىۋەت نېمە؟ ئۇ ئوڭايسىزلىنىشمۇ؟ قولايسىزلىقمۇ؟ ياكى چىقىممۇ؟ ئەمما بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى مۇھىم ئەمەس.
قورقۇشنىڭ دورىسى توغرا ھۆكۈمدۇر. سىز قورققان ئىشلارنىڭ كۆپىنچىسى مەڭگۈ يۈز بەرمەيدۇ. يۈز بەرگەن تەقدىردىمۇ، سىز ئۇلارنى توغرا بىر تەرەپ قىلالايسىز».
مايكېل جوسېفسوننىڭ سۆزلىرى مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشتى. يۇقىرىدىكى مەزمۇنلاردىن كۆرۈۋالغىنىمىزدەك، قورقۇش ياكى ئەندىشە ئەسلىدە بىر ئەرزىمەس نەرسە. بىز پەقەت كۆڭلىمىزدىكى ئەندىشىنى يوقىتىپ، ئۆز-ئۆزىمىزگە تولۇق ئىشەنگەندىلا، ئاندىن مەلۇم بىر مەنزىلنى كۆزلەپ سەپەرگە ئاتلىنالايمىز. بىز پەقەت شۇنىڭدىن كېيىنلا مەلۇم بىر غايىمىز ئۈچۈن يۇقىرىدا ۋىنستون چېرچىل ئېنىقلىما بەرگەندەك ئىرادە بىلەن توختاۋسىز ئەجىر سىڭدۈرەلەيمىز.
ئەجىر ھامان يەردە قالمايدۇ. بولۇپمۇ ئۆز كۆڭلىگە پۈككەن ئارزۇ-ئارمانلىرى ئۈچۈن تىنىمسىز تىرىشىۋاتقان ۋە ئىزدىنىۋاتقانلار ھامان ئۆز قىممىتىنى نامايان قىلىدۇ. مەن بۇ قېتىم تونۇشتۇرىدىغان ياش يىگىت دەل شۇ تىرىشچانلىق روھى ۋە ئىرادىسى بىلەن ياشلارغا ئۈلگە بولالىغۇدەك نەتىجىلەرنى ياراتقان ئىپتىخارلىق ياشلىرىمىزنىڭ بىرى. ئۇ بولسىمۇ ھازىر ئامېرىكا كالىفورنىيە ئىشتاتىدىكى ئەمجىن (AMGEN) شىركىتىدە باش بىئوئىستاتىستىكا مۇتەخەسسىسى (Principal Biostatistician) بولۇپ ئىشلەۋاتقان ئىنىمىز دوكتور مۇختەر ئوسماندۇر. ئەمجىن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ بىئو پەن-تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ شىركەت ئاساسلىقى تۈرلۈك راك كېسەللىكلىرى ۋە ئىممۇنېتىت كېسەللىكلىرىنىڭ داۋاسى ئۈستىدە ئىزدىنىش، تەتقىقات ۋە دورا مەھسۇلاتلىرىنى بازارغا سېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا 17000 دىن ئارتۇق خىزمەتچى خادىمى بار بولغان بۇ شىركەتتە بۇ يىگىتىمىزنىڭ بىر كەسىپ ئەھلىگە ئايلىنىشى ئۇنچە ئاسانغا توختىغان ئىش ئەمەس، ئەلۋەتتە.
دوكتور مۇختەر ئوسمان 1980-يىلى ئۈرۈمچىدە بىر زىيالىي ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇ كىچىكىدىنلا پەن-تېخنىكىغا تولىمۇ ھېرىسمەن ئىدى. نەچچە ئون يىللىق مائارىپچىلىق ھاياتىنى كۈچلۈك مەسئۇلىيەتچانلىق ئۆتكۈزگەن ئاتىسى ئوسمان ئەپەندىممۇ ئۇنىڭ ھەر خىل قىزىقىشلىرىغا بەكمۇ ھۆرمەت قىلاتتى. ئۇنىڭغا بولغان ئىلھام-مەدەتلىرىنى ئايىمايتتى. يەنە بوش ۋاقىت تاپسىلا مۇختەرنىڭ زېھنىنى ئاچىدىغان كىتاب-ژۇرناللارنى ئوقۇپ بېرەتتى. مۇختەر بالىلىق چاغلىرىنى ئەنە شۇنداق قىزغىن ئۆگىنىش مۇھىتى بىلەن باشلىۋەتتى. ئۇنىڭ ئاتىسى ئوسمان ئەپەندىممۇ ئەينى زاماندا بېيجىڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ماتېماتىكا فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەچكە، دائىم ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى ئىلغار بىلىم يۇرتلىرىنىڭ پاراڭلىرىنى قىلسا، مۇختەرمۇ «چوڭ بولغاندا ئاتامغا ئوخشاش ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئوقۇيمەن» دېگەن ئارزۇنى كۆڭلىگە پۈككەن ئىدى. ئۇ شۇنداق بىر ئەھمىيەتلىك ئارزۇغا يېتىش ئىستىكىدە قاتتىق بېرىلىپ ئۆگەندى. ئۆزىنىڭ تىل ئۆگىنىشتىكى ئەۋزەل شارائىتىدىن پايدىلىنىپ، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ مەزگىللىرىدىلا ئىنگلىز تىلىنى پىششىق ئىگىلەپ ماڭدى. تەبىئىي پەنلەردىكى ئالاھىدە نەتىجىلىرى بىلەن بولسا ئۇستازلىرىنىڭ قايىللىقىنى قوزغىدى. ئۇ نۇرغۇن تىرىشچانلىق نەتىجىسىدە ئۆز ئارزۇسى بويىچە 1999-يىلى بىر تۇتاش ئېلىنغان ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىدا يۇقىرى نەتىجە بىلەن بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى يەرشارى فىزىكا فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىندى.
ئۆز ئارزۇسىغا يەتكىنىدىن پەخىرلەنگەن مۇختەر ئۆيىدىكىلىرىنىڭ مەدەت، رىغبەتلىرى بىلەن ئالىي مەكتەپكە يېتىپ كەلگەندىن كېيىن، مەكتەپتىكى ئوقۇش بېسىمىنىڭ خېلىلا يۇقىرىلىقىنى ھېس قىلدى. ھەر قايسى ئۆلكىلەردىكى ياخشى ئوقۇغان ئوقۇغۇچىلار يىغىلغان ۋە كەسكىن ئۆگىنىش رىقابىتىگە تولغان بۇ مەكتەپ ھاياتى ئۇنى خېلىلا گاڭگىرىتىپ قويدى. ئەمما ئۇ بۇنىڭدىن ئىرادىسىنى قىلچىمۇ بوشاشتۇرمىدى. ئەتراپتىكىلەرنىڭ ئۆزىدىن نەچچە ھەسسە ئارتۇق تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، ئۇلاردىن ئىلھام ئالدى، ھەمدە ئۆزىنىڭ بۇرۇندىنلا يېتىلدۈرگەن ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئادەتلىرىگە يەنە يېڭى تولۇقلىمىلارنى كىرگۈزدى.
ئۇ يەنە ئۆزىگە يېڭى نىشان قىلىپ بېكىتكەن چەتئەلگە چىقىپ بىلىم ئىگىلەش ئارزۇسىغا يېتىش ئۈچۈن، «GPA»، «TOEFL»، «GRE» نەتىجىلىرىنىڭ كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولۇش كېرەكلىكىنى ئاڭلاپ، ئالىي مەكتەپنىڭ تۇنجى يىلىدىن باشلاپلا بۇ ئۈچ تۈردە ياخشى نەتىجە قازىنىش ئۈچۈن تىرىشىشنى باشلىدى. ئۇ كەچلىرى مۇزاكىرە ئۆيىدە سائەتلەپ ئۆگىنىش قىلاتتى. بەزىدە قانچىلىغان تۈنلەرنى تاڭلارغا ئۇلىغىنىنى بىلمەيلا قالاتتى. شۇنداق قىلىپ ئۇ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يوللىرىدىكى قىيىنچىلىقلارنى ئۆز ئىرادىسى بىلەن بويسۇندۇرۇپ، ئەلا نەتىجىسى بىلەن 2003-يىلى ئامېرىكىدىكى كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى دەيۋىس شۆبىسى (University of California, Davi)نىڭ ئاتموسفېرا ئىلمى كەسپىگە تولۇق ئوقۇش مۇكاپاتى بىلەن قوبۇل قىلىندى (مەنمۇ ئېلېكتىر ئىنژېنېرلىقىدىكى دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى مۇشۇ مەكتەپتىن ئالغان). شۇ يىلى كۈزدە ئۇ كۆپتىن بېرى ئۆزىنى قوللاپ كېلىۋاتقان ئاتا-ئانىسىغا مىننەتدارلىقىنى بىلدۈرۈپ، چەتئەلدە كەسىپ ئىگىلەش سەپىرىنى باشلىۋەتتى.
ئامېرىكا تۇرمۇشىغا كۆنۈش ئۈچۈن ئۇ يەنىلا ئۆزىنىڭ تىل ئۆتكىلىنى چىڭ تۇتتى. ئوقۇش داۋامىدا يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى بىلەن بىرلىكتە يازغان تەتقىقات ماقالىسىنى خەلقئارالىق كىلىمات ژۇرنىلىدا (International Journal of Climate) ئېلان قىلدى. ئۇ تەتقىقات ماقالىسىنى يېزىش جەريانىدا نۇرغۇن ماتېماتىكا ۋە ئىستاتىستىكا ماتېرىياللىرىدىن پايدىلىنىش، ھەمدە شۇ كەسىپتىكى ئوقۇتقۇچى-پروفېسسورلار بىلەن ئۇچرىشىش پۇرسىتىگە ئىگە بولدى. مۇختەرنىڭ ماتېماتىكىدىكى ئالاھىدە ئارتۇقچىلىقىنى بايقىغان ئۇستازلىرى ئۇنىڭغا ماتېماتىكا ۋە ئىستاتىستىكا پەنلىرى بويىچە ئۆرلەپ ئوقۇشنى تەشەببۇس قىلدى. ئۆگىنىش ۋە تەتقىقات جەريانىدىمۇ ئۇ ئۆزىنىڭ ماتېماتىكا ۋە ئىستاتىستىكا بىلىملىرىنى باشقا كەسپىي ساھەلەرگە خىزمەت قىلدۇرۇشنىڭ مۇمكىنلىكىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ھېس قىلىپ يەتتى. شۇ سەۋەبتىن ئۇ كەسىپ ئالماشتۇرۇش خىيالىغىمۇ كېلىپ قالدى. ئۇ ئۈچ يىللىق ماگىستىرلىق ھاياتىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملاپ، 2006-يىلى ئامېرىكىنىڭ شەرقىگە جايلاشقان ئىستاتىستىكا كەسپىدە دۇنيانىڭ ئالدىنقى قاتارىدا تۇرىدىغان جەنۇبىي كارولىنا ئىشتات ئۇنىۋېرسىتېتى (North Carolina State University) ئىستاتىستىكا فاكۇلتېتىغا تولۇق ئوقۇش مۇكاپاتى بىلەن  دوكتورلۇققا قوبۇل قىلىندى.
ئوقۇش جەريانىدا ئۇ قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى بىلەن قانائەتلىنىپ قالماي، تېخىمۇ تىرىشىپ ئىلگىرىلىدى. دوكتورلۇق ئوقۇشى مەزگىلىدە ئۇ ياردەمچى ئوقۇتقۇچىلىق سالاھىيىتى بىلەن 200گە يېقىن ئامېرىكىلىق ئوقۇغۇچىلارغا ئىككى مەۋسۇم دەرس بەردى. ئوقۇش جەريانىدىكى نەتىجىلىرى ئالاھىدە ياخشى بولغاچقا، فاكۇلتېت رەھبەرلىكى ئۇنى بىئولوگىيە كەسپى بويىچە تەتقىقات ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى ئورناتقان «Inspire» دورا تەتقىقات شىركىتىنىڭ تەتقىقات خىزمىتىگە ياردەمچى قىلىپ ئەۋەتتى. بۇ جەرياندا ئۆزلىرى ئىشلىگەن تەتقىقات تۈرلىرىنىڭ بىمارلارغا بىۋاسىتە نەپ يەتكۈزۈپ، ئۇلارنى كېسەل ئازابىدىن خالىي قىلىۋاتقانلىقىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن مۇختەر ئۆزىنىڭ ئىستاتىستىكا بىلىملىرىنى دورىگەرلىك ساھەسىگە خىزمەت قىلدۇرۇشتەك بۇ يولنى توغرا تاللىغانلىقىنى جەزملەشتۈردى.
دوكتورلۇق ئوقۇشى جەريانىدا ئۇ ئىزدىنىش روھىنى قىلچىمۇ بوشاشتۇرمىدى. ئۇنىڭ يازغان ئىلمىي ماقالىلىرى ئىستاتىستىكا نەزەرىيىسى ۋە قوللىنىش ژۇرنىلى (Journal of Statistical Theory and Practice)، بىئو دورا ئىشلەش ئىستاتىستىكا ژۇرنىلى (Journal of Biopharmaceutical Statistics) ۋە ھېسابلاش ئىستاتىستىكا ژۇرنىلى (Computational Statistics and Data Analysis) قاتارلىق خەلقئارالىق ژۇرناللاردا ئېلان قىلىندى. ئۇ يەنە ئامېرىكىدا ئېچىلىدىغان مۇھىم ئىستاتىستىكا يىغىنلىرىغا تەكلىپ بىلەن قاتنىشىپ، ئىلمىي دوكلاتمۇ بەردى. ئۇ ۋە ئۇنىڭ يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسىنىڭ «Bayesian-noninferiority» سىناق ئۇسۇلى مېدىتسىنا ئىستاتىستىكا ساھەسىدە يارىتىلغان بىر يېڭىلىق دەپ قارالدى. ئۇلار ئوتتۇرىغا قويغان «Bernstein» كۆپ ئەزالىق يېقىنلاشتۇرۇشنى قوللىنىپ تۈزگەن ئاجىزلاش مودېلى «راك كېسەللىرى تەتقىقات ئانالىزىدا زور ئەھمىيەتكە ئىگە» دېگەن باھاغا ئېرىشتى. 2011-يىلى ئۇ ئەلا نەتىجىسى بىلەن 31 يېشىدا دوكتورلۇق ئۇنۋانى شەرىپىگىمۇ ئېرىشتى.
مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ ئۇزاق ئۆتمەيلا ئىنىمىز مۇختەر ئامېرىكا قان ۋە لىمفا راك كېسەللەر تەتقىقاتى ساھەسىدە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان سېلجىن (Celgene) شىركىتىگە قوبۇل قېلىنىپ، دورا تەتقىقاتىدا ئىستاتىستىكا ۋە ماتېماتىكىنى قوللىنىشتەك ئەمەلىي خىزمەتكە رەسمىي ئاتلاندى. نەچچە يىللىق قىسقىغىنە تەتقىقات ۋە ئىزدىنىشتىن كېيىن، مۇختەر مېدىتسىنا ئىستاتىستىكا ساھەسىدىكى قىيىنلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان نۇرغۇن مەسىلىلەردە بىر خېلىلا پىشقان تەجرىبىلىك كەسىپ ئەھلىگە ئايلاندى. شۇ سەۋەبلىك مۇختەر ھازىرغىچە ئىچكى كېسەللەر ژۇرنىلى (Annals of Internal Medicine)، ھازىرقى زامان كلىنىكىلىق سىناقلىرى (Contemporary Clinical Trials) ۋە ۋاكسىنا ژۇرنىلى (Vaccine) قاتارلىق توققۇز ژۇرنالدا ئېلان قىلىنغان 20 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالىلەرگە «تەستىقلىغۇچى مۇتەخەسسىس» (Reviewer) بولۇش ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ بەردى. سېلجىن شىركىتىدە ئىككى يىل ئىشلىگەندىن كېيىن، مۇختەر 2013-يىلى ئائىلىسى بىلەن كالىفورنىيە ئىشتاتىغا كۆچۈپ كېلىپ، سان فرانسىسكودىكى ئەمجىن گۇرۇھى تارمىقىدىكى ئونىكىس (ONYX) شىركىتىگە خىزمەتكە چۈشتى. ئونىكىسمۇ مۇختەر بۇرۇن ئىشلىگەن شىركەتكە ئوخشاش قان ۋە لىمفا راك كېسەللىكلىرىنى تەتقىقات  قىلىدىغان شىركەت بولغاچقا، مۇختەر بۇ يېڭى خىزمەت مۇھىتىغا تېزلا ئۆزلىشىپ، شىركەتنىڭ مۇھىم تەتقىقات تۈرىدە باشلامچى ئىستاتىستىكا مۇتەخەسسىسى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. مۇختەر قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدىلا خىزمەتداشلىرى ئىچىدە كۆزگە كۆرۈنۈپ، ئىستاتىستىكا بۆلۈمى يېڭى ئۇسۇل تەتقىقات ۋە لايىھە گۇرۇپپىسىنىڭ باش يېتەكچىلىك خىزمىتىگە تەيىنلەندى.
ئىنىمىز مۇختەرنىڭ ئېيتىشىچە، ھازىر ئامېرىكىدىكى نۇرغۇن سانائەتلەرنىڭ تەرەققىيات باسقۇچى «چوڭ مەلۇمات» (Big Data) دەۋرىگە قەدەم قويغان بولۇپ، بۇ ئېقىم بۇلۇپمۇ كومپۇتېر بىلەن بىئو پەن-تېخنىكا (biotechnology) ساھەلىرىدە تېخىمۇ تېز چوڭىيىۋاتىدۇ. كومپيۇتېر ساھەسىنى مىسالغا ئالساق، نۇرغۇن شىركەتلەر مىليونلىغان يانفون ئابونتلاردىن يىغقان زور ھەجىمدىكى ئۇچۇرلارنى ئىستاتىستىكا ئىلمىدىكى تۈرلۈك ئالگورىفمىلىق ھېسابلاش ئۇسۇللىرى بىلەن ئانالىز قىلىش ئارقىلىق شىركەتنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرماقتا. بىئو پەن-تېخنىكا شىركەتلىرىمۇ ئادەملەرنىڭ مىليونلىغان گېن ئۇچۇرلىرىنى تەتقىق قىلىپ، كېسەللىكلەرنىڭ سەۋەبى ۋە داۋاسى ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە. بۇ تەرەققىياتقا ئەگىشىپ، «ئۇچۇر ئىلمى مۇتەخەسسىسى» (Data Scientist)غا ئوخشاش يېڭى كەسىپمۇ بارلىققا كەلدى. بۇ يېڭى كەسىپ كومپيۇتېر ئىلمى بىلەن ئىستاتىستىكا پېنىنىڭ بىرىكىشى بۇلۇپ، ئۇنىڭدا كەسىپ ئەھلى بولۇش مۇئەييەن ئىستاتىستىكا نەزەرىيەسى ۋە «R»، «SAS»، «Python»، «Hadoop»، «NoSQL» قاتارلىق كومپيۇتېر تېخنىكىلىرىنى پىششىق ئىگىلەشنى تەلەپ قىلىدۇ. نۆۋەتتىكى ۋە كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدىكى ئامېرىكا خىزمەت بازىرى بۇ جەھەتتە يېتىلگەن تالانت ئىگىلىرىگە تولىمۇ ئېھتىياجلىق بولىدۇ. شۇڭلاشقا ئىنىمىز مۇختەر ھازىر كەسىپ تاللاش باسقۇچىدا تۇرىۋاتقان ياشلارنىڭ ئۆزلىرىنى مۇشۇ جەھەتتە تەرەققىي قىلدۇرۇش توغرىسىدا ئويلىنىپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ.
مەن مۇختەر ئۇكىمىز بىلەن ئالدىنقى بىر يىل ئىچىدە بىر قانچە سورۇنلاردا بىرگە بولدۇم. ئۇ ناھايىتىمۇ كىچىك پېئىل، كەمتەر، ئاددىي، چىقىشقاق ۋە سەمىمىي بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن تۇنجى قېتىم ئۇچراشقان كىشى ھەرگىزمۇ ئۇنى بىر يۇقىرى سالاھىيەتلىك مۇتەخەسسىس، دەپ ئويلىمايدىكەن. مەن بۇ ئىنىمىزنى بۇ قېتىم بىر قەدەر تولۇق تونۇدۇم. مەن ئۇنىڭدىن ناھايىتىمۇ پەخىرلىنىمەن.
تۆۋەندىكىسى دوكتور مۇختەر ئوسمان ئىنىمىزنىڭ ھازىرغىچە ئېلان قىلغان ۋە ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا قاتناشتۇرغان ماقالىلىرىنىڭ تىزىملىكى:
Journal Articles:
[1] Osman M. and Ghosh S. K. (2012) Nonparametric Regression Models for Right-censored Data using Bernstein Polynomials. Computational Statistics and Data Analysis, 56, 559-573.
[2] Osman M. and Ghosh S. K. (2011) Semiparametric Bayesian Testing Procedure for Noninferiority Trials with Binary Endpoints. Journal of Biopharmaceutical Statistics, 21, 920-937.
[3] Osman M. and Ghosh S. K. (2010) Novel Bayesian Methods for Noninferiority Tests based on Relative Risk and Odds Ratio for Dichotomous Data. Journal of Statistical Theory and Practice, 4, 433-452.
[4] Grotjahn R. and Osman M. (2007) Remote Weather Associated with North Pacific Subtropical Sea Level High Properties. International Journal of Climatology, 27, 587-602.
Conferences:
[1] Evaluation of Bayesian Logistic Regression Model and 3+3 in a dose escalation study for combination drugs: a simulation study, Joint Statistical Meetings, Boston, MA, Aug 2014.
[2] A Noninferiority Testing Procedure based on Bayes Factor and Total Weighted Error Criterion, FDA-Industry Statistics Workshop, Washington, DC, Sep 2012.
[4] Nonparametric Regression Models for Right-censored Data using Bernstein Polynomials, ENAR Spring Meetings, New Orleans, LA, March 2010.
[5] Semiparametric Bayesian Testing Procedure for Noninferiority Trials with Binary Endpoints, Joint Statistical Meetings, Washington, DC, August 2009.
ھازىر بىز بۇ يىلقى ئۇلۇغ رامىزان ئېيى ئىچىدە تۇرۇۋاتىمىز. دىنىمىزدىكى چۈشەنچىلەرگە ئاساسلانغاندا، مۇسۇلمانلار جەننەتكە ئۆز تىرىشچانلىقى بىلەن ئېرىشەلمەيدۇ. بەلكى جەننەتنى ئاللاھ ئۆزى تاللىغان بەندىلىرىگە سوۋغا سۈپىتىدە ئاتا قىلىدۇ. ئاللاھ ئاشۇ كىشىلەرنى تاللىغاندا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان ئىككى ئۆلچەم بار. ئۇنىڭ بىرى تەقۋادارلىق (ئىبادەت). يەنە بىرى بولسا گۈزەل ئەخلاق. كۆپىنچە ۋاقىتلاردا گۈزەل ئەخلاق كىشىلەر بىلەن كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتتە نامايان بولىدىغان بولۇپ، باشقىلارغا كۆڭۈل بۆلۈش ۋە باشقىلارنىڭ غېمىنى يېيىش ئۇنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسىملىرىنىڭ بىرى. شۇڭلاشقا «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار» ئۆزلىرى بېسىپ ئۆتكەن مۇساپىلارنى ۋە قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلەرنى ياش ئەۋلاتلىرىمىزغا سۆزلەپ بېرىپ، ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدە بىر ياخشى تەقدىرگە ئېرىشىشىگە تەسىر كۆرسىتىش ۋە تۈرتكە بولۇش ئارقىلىقمۇ ئۆزىدىكى بىر خىل گۈزەل ئەخلاقنى نامايان قىلالايدۇ.
2015-يىلى 6-ئاينىڭ 26-كۈنى
پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى:
[1] http://whatwillmatter.com/2015/06/must-read-poster-quote-1-06-17-15/
[2] http://whatwillmatter.com/2015/06/must-read-quote-poster-2-06-18-15/
[3]  “Refuse To Be Afraid”
http://whatwillmatter.com/2013/05/commentary-830-1-refuse-to-be-afraid/
[4] http://whatwillmatter.com/2015/06/must-read-poster-quote-2-06-17-15/
مەنبە:
http://www.meripet.com/2015/20150626_chetel_uyghur16.htm
نۇرى تۈركەل
نۇرى تۈركەل (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Nury Turkel، تۇغۇلغان 1970-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى. 1970-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان، 1995-يىلى غەربىي شىمال ئورمانچىلىق تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى دىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ شۇ يىلى ئامېرىكىغا ھىجرەت قىلغان.
بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى
right|thumb نۇرى تۈركەل 1970-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان، 1995-يىلى غەربىي شىمال ئورمانچىلىق تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى دىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ شۇ يىلى ئامېرىكىغا ھىجرەت قىلغان.
مەنبەلەر
right|thumb
مىرسۇلتان ئوسمان
thumb مىرسۇلتان ئوسمان 1929 - يىلى 7 - ئاينىڭ 31 - كۈنى قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ياركەنت شەھىرى ئاقكەنت يېزىسىدا خوتەن قاراقاشلىق ئازنىباقى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1932- يىلى ئاتىسى بىلەن بىللە غۇلجا شەھىرىگە قايتىپ كېلىپ شۇ يەردە ئوقۇغان ۋە 1943- يىلى ئىلى بىلىم يۇرتىنى پۈتتۈرگەن. غۇلجىدا ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى پارتلىغاندىن كېيىن، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ياشلار تەشكىلاتى ئورگىنىدا كاتىپ ۋە ئورگان ژۇرنىلىدا كوررېكتور بولۇپ ئىشلىگەن. 1951- يىلى بېيجىڭغا بېرىپ مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتى ئاز سانلىق مىللەت كادىرلىرىنى يېتىشتۈرۈش كۇرسىدا بىلىم ئوقۇغان. مىرسۇلتان ئوسمان بىر يىلدىن ئارتۇق بىلىم ئاشۇرغاندىن كېيىن، مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىغا ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان ۋە خەنزۇ ئوقۇغۇچىلارغا ئۇيغۇر تىلىدىن دەرس بەرگەن (1952- يىلى لى جىڭۋېي، چېن زوڭجېن، جىن شىياڭيى، لۇ بىڭروڭ، گاۋ شىجې... قاتارلىقلارغا ئۇيغۇر تىلىدىن دەرس بەرگەن). ئۇ ئەنە شۇ يىللاردىن باشلاپ ئانا تىلىنى چوڭقۇرلاپ ئۆگىنىش ۋە تەتقىق قىلىشنى باشلىغان. 1957- يىلى شىنجاڭغا قايتىپ كەلگەن ۋە 1965- يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان، 1965- يىلى ش ئۇ ئا ر مىللەتلەر تىل- يېزىق خىزمىتى كومىتېتىغا يۆتكەلگەن ۋە 1979- يىلىغىچە شۇ يەردە خىزمەت قىلغان. 1979- يىلى 11- ئايدا ش ئۇ ئا ر ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىل تەتقىقات ئورنى قۇرۇلغاندا، مەزكۇر ئورۇنغا تەقسىم قىلىنغان ۋە 1989- يىلىغىچە مەزكۇر ئورۇندا خىزمەت قىلغان. 1989-يىلىدىن باشلاپ 1997- يىلى دەم ئېلىشقا چىققۇچە ش ئۇ ئا ر مىللەتلەر تىل- يېزىق خىزمىتى كومىتېتىدا خىزمەت قىلغان.
ئالىم ئۆزىنىڭ ئانا تىل ئىشقى بىلەن يانغان ئوتتەك قىزغىنلىقى بىلەن 1950- يىللىرىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىكى ئاشۇ جاپالىق شارائىت دەۋردىن باشلاپ، بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرى ئىزىدىن مېڭىپ ئۇيغۇر تىلى دالالىرىنى، يېزا- قىشلاقلىرىنى ئايلىنىپ تەكشۈرۈشكە باشلىغان. ئۇ ئۇيغۇر تىلى بايلىقىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن 1955- يىلى قەشقەر شەھەر ئىچى، ئوپال يېزىسى، پەيزىۋات ناھىيىسىدە؛ 1956-، 1957- يىللىرى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ گۇما، قاراقاش، ئېلچى، لوپ، چىرا، نىيا، كېرىيە ناھىيىلىرىدە تىل تەكشۈرگەن. تىل تەكشۈرۈش ماتېرىياللىرى قېلىن تۆت خاتىرىگە يېزىلغان بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتا جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى مىللەتلەر تەتقىقات ئورنىغا تاپشۇرۇپ بېرىلگەن. 1960- يىلى 5- ئايدىن 10- ئايغىچە لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ مىرسالى، كۈزلەك، تىكەنلىك (ھازىرقى دېھقانچىلىق 2- دېۋىزىيىسى 34- پولك تۇرۇشلۇق ئورۇن) يېزىلىرىدا، چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ مىرەن يېزىسى ۋە يېڭىسۇدا تىل تەكشۈرگەن. 1962- يىلى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز مەسىلىسىنى مەركەز قىلىپ تۇرپاننىڭ ئاستانە يېزىسى ۋە ئۈرۈمچىدە تىل تەكشۈرگەن. 1965- يىلى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا لۇغىتىنى تۈزۈشتە بەزي مەسىلىلەرنى ئېنىقلاش يۈزىسىدىن قەشقەر شەھەر ئىچى ۋە خوتەن ئېلچىدا تىل تەكشۈرگەن. 1967- يىلىدىكى قازاق تىلىنى تەكشۈرۈش خىزمىتىدە ئىلى، ئالتاي رايونىدا يېتەكچى بولۇپ تىل ماتېرىياللىرىنى خاتىرىلىگەن ھەمدە قازاق تىلىنى تەكشۈرۈش ماتېرىياللىرىنى ئەينى ۋاقىتتا ئىلى ئوبلاستلىق مىللەتلەر تىل- يېزىق خىزمىتى كومىتېتىغا تاپشۇرۇپ بەرگەن. 1979- يىلى ش ئۇ ئا ر ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىل تەتقىقات ئورنىغا خىزمەتكە چۈشكەن. 1980- يىلى «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»نى نەشرگە تەييارلاش مۇناسىۋىتى بىلەن بەزى لېكسىكىلىق مەسىلىلەرنى ئېنىقلاش ۋە مەھمۇد كاشغەرىنىڭ مەقبەرىسىنى ئىزدەش ئۈچۈن ئاتۇش، قەشقەر كوناشەھەر ۋە يېڭىھېسار ناھىيىلىرىدە تەكشۈرۈشتە بولغان. 1986- يىلى ئۇيغۇر تىلى دىئالېكتلىرىنىڭ چېگرىسىنى ئايرىش بويىچە ئاتۇش، يەكەن، قاغىلىق، مەكىت، يوپۇغا، مارالبېشى، كەلپىن، ئاقسۇ، كۇچار ناھىيىلىرىدىكى تىل تەكشۈرۈشكە قاتناشقان. 1986- يىلى خوتەننىڭ لاڭرۇ كەنتىدە تىل تەكشۈرۈشتە بولغان. 1988- يىلى پىچان ناھىيىسىنىڭ دىغار، لۈكچۈن يېزىلىرىدا تىل تەكشۈرگەن. 1989- يىلى قاغىلىق ناھىيىسىنىڭ پاخپۇ يېزىسىدا تىل تەكشۈرگەن. 1996- يىلى 5- ئايدىن 7- ئايغىچە قۇمۇل ۋىلايىتىنىڭ تۆمۈرتى، ئاققاش (داڭسىڭ) قاتارلىق جايلىرىدا تىل تەكشۈرۈش خىزمىتىگە كەسپىي يېتەكچى بولۇپ قاتناشقان. 1987- يىلى تەتقىقاتچى (ئالىي دەرىجە) ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1988- يىلى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك گەۋدىلىك تۆھپە قوشقان مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان. 1989- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە ش ئۇ ئا ر بويىچە مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىسلەرنى باھالاش گۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ ئىشلىگەن. 1991-، 1992- يىلى قاغىلىق ناھىيىسىدە تىل تەكشۈرگەن. 1991- يىلى «دۆلەت دەرىجىلىك تۆھپە قوشقان مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس» بولۇپ باھالىنىپ، ئالاھىدە تەمىناتتىن بەھرىمەن بولغان. 2005- يىلى قەشقەردە ئېچىلغان «مەھمۇد كاشغەرى تەۋەللۇتىنىڭ 1000 يىللىقىنى خاتىرىلەش مەملىكەتلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى»دا «دىۋان» تەتقىقاتىدا تۆھپىكار ئالىم بولۇپ مۇكاپاتلانغان.
1977- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»نى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ نەشرگە تەييارلاش خىزمىتىگە قاتناشقان ۋە ئىككى تومىنىڭ مۇھەررىرلىكىنى ئىشلىگەن. «ئۇيغۇرچە- خەنزۇچە لۇغەت»نىڭ شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلغان يېڭى يېزىق نۇسخىسىنى تەكشۈرۈپ بېكىتىش خىزمىتىنى ئىشلىگەن. 1984-، 1988-، 1997- يىللىرى «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا لۇغىتى»، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز لۇغىتى»، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز ۋە ئىملا لۇغىتى» (باش تۈزگۈچى)نى تۈزۈشكە قاتناشقان ۋە مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى ئىشلىگەن. «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ تەلەپپۇز ۋە ئىملا لۇغىتى» ش ئۇ ئا ر بويىچە ئىجتىمائىي پەن تەتقىقات ئەسەرلىرىنى باھالاشتا 2- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. 1991- يىلى تىلشۇناس، تۈركولوگ مەترېھىم سايىت بىلەن بىرلىشىپ تۈزگەن «قىسقىچە تىلشۇناسلىق لۇغىتى» شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. ئۇ ئاساسلىق كۈچ بولۇپ ئىشلىگەن «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى تىنىش بەلگىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ قوللىنىلىشى» ناملىق كىتاب 1991- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. 1988- ، 1989- يىللىرى «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئاكۇستىكىلىق تەتقىقاتى» دىگەن كىتابنى تۈزۈشكە قاتناشقان. بۇ كىتاب 1993- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. 2002- يىلىدىن 2006- يىلىغىچە «ئۇيغۇرچە- خەنزۇچە چوڭ لۇغەت»نى تۈزۈش خىزمىتىگە قاتنىشىپ غەلىبىلىك تاماملاپ نەشردىن چىقارغان. 1990- يىلى ئالىمنىڭ «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى دىئالېكتلىرى» ناملىق كىتابى شىنجاڭ ياشلار- ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. كىتاب ئۇيغۇر تىلى دىئالېكىتلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان ئەتراپلىق تەتقىقاتنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى دىئالېتكتلىرىنى بۆلۈشنىڭ توغرا ئۆلچىمى ، شۇ ئۆلچەم بويىچە ئۇيغۇر تىلى دىئالېكىتلىرىنىڭ بۆلۈنۈشى (جۈملىدىن ئاساسىي جۇغراپىيىلىك چەك- چېگرىسى)، ھەر بىر دىئالېكتنىڭ، خۇسۇسەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئاساسىي دىئالېكتى بولغان مەركىزىي دىئالېكتنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرى، ئۇلارنىڭ ئەدەبىي تىل بىلەن بولغان ئىچكىي باغلىنىشى، ھەر بىر دىئالېكتقا تەۋە شېۋىلەر ۋە باشقا ئالاقىدار مەسىلىلەر جانلىق، تىپىك ماتېرىياللار بىلەن بىر قەدەر تەپسىلىي بايان قىلىنغان». بۇ كىتاب بىزنىڭ ئۇيغۇر تىلى دىئالېكتلىرىنى ئۆگىنىشىمىزدە يېتەكچى ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ.
بۇ كىتاب 1990- يىلى ش ئۇ ئا ر بويىچە پەلسەپە- ئىجتىمائىي پەن تەتقىقات نەتىجىلىرىنى باھالاشتا 2- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى. 1997- يىلى شىنجاڭ پەن- تېخنىكا سەھىيە نەشىرىياتى «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ قۇمۇل شېۋىسى» ناملىق كىتابنى نەشر قىلدى. بۇ كىتاب، ئالىمنىڭ مۇشەققەتلىك ئەمگىكىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، قۇمۇل ۋىلايەتلىك قەدىمكى ئەسەرلەر ئىشخانىسىدىكىلەر ۋالىي مەھكىمىگە دوكلات يوللاپ تەستىقلىتىشى ئارقىسىدا، ئۇلار ئالىمنى تەكلىب قىلىپ بىر گۇرۇپپا قۇرغان، بۇ گۇرۇپپا ئالىمنىڭ كەسپىي يېتەكچىلىكىدە 1996- يىلى 5- ئاينىڭ 17- كۈنىدىن 7- ئاينىڭ 1- كۈنىگىچە تەكشۈرۈشتە بولغان. بۇ گۇرۇپپا ئالىمنىڭ يېتەكچىلىكى ۋە بىۋاسىتە قول سېلىپ ئىشلىشى نەتىجىسىدە «قۇمۇل شېۋىسىنىڭ ھەقىقەتەن مەركىزىي دىئالېكت رايونى ئىچىدە ئالاھىدە ئەھمىيەتلىك بىر شېۋە ئىكەنلىكىنى، ئەدەبىي تىلنى بېيىتىشتا ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى»، شۇنداقلا «بۇ ساھەدىكى مۇھىم بىر بوشلۇقنى تولدۇردى». بۇ ئەسەر مالوۋنىڭ مۇشۇ ھەقتىكى كىتابىدىن كېيىنكى دەۋر بۆلگۈچ ئەھمىيەتكە ئىگە مۇھىم ۋە مەخسۇس ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. 1999- يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ لوپنۇر دىئالېكتى» ناملىق كىتابىنىڭ قىسقارتىلغان خەنزۇچە نەشرىنى نەشر قىلىپ تارقاتتى. بۇ كىتاب ئالىمنىڭ 1961- يىلى لوپ رايونىدا ئېلىپ بارغان ئالتە ئايلىق تەكشۈرۈش ماتىرىياللىرىدىن قولىدا ساقلىنىپ قالغانلىرى ۋە كېيىنكى تەتقىقاتلىرىنى ئاساس قىلىپ يېزىپ چىقىپ، لوپنۇر دىئالېكتىنىڭ پۈتۈن ئالاھىدىلىكىنى يورۇتۇپ بەرگەن. بۇ لوپنۇر دىئالېكتىنىڭ پۈتۈن ئەھۋالىنى يورۇتۇشتا مۆلچەرلىگۈسىز ئەھمىيەتكە ئىگە ئىلمىي ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. 2006- يىلى بۇ ئەسەرنىڭ تولۇق نۇسخىسى شىنجاڭ ياشلار- ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرچە نەشر قىلىنىپ ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بۇ ئىلمىي ئەسەرنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇنىڭغا لوپنۇر دىئالېكتىنى يورۇتۇپ بېرىدىغان مول تارىخىي قىممەتكە ئىگە ئېغىز ئىجادىيىتى ئەسەرلىرى، خەلقئارا ترانسىكرىپسىيە بىلەن ئەسلىي تەلەپپۇزى بويىچە ئېلان قىلىنغان. بۇ كىتاب لوپنۇر دىئېكتىنى چۈشىنىشتىلا ئەمەس، بەلكى لوپنۇر خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنى، بۇ ئەل ئېغىز ئەدەبىياتى ئارقىلىق لوپلۇقلار ۋە لوپنۇر خەلقىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن زور قىممەتكە ئىگە. 2004- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئالىمنىڭ «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ خوتەن دىئالېكتى» ناملىق كىتابىنى نەشر قىلىپ تارقاتتى. بۇ كىتاب ئالىمنىڭ 1956- يىلى 9- ئايدىن 1957- يىلى 3- ئايغىچە بولغان تىل تەكشۈرۈش داۋامىدا ئىگىلىگەن ماتېرىياللىرىدىن ئۆزىدە ساقلىنىپ قالغانلىرىنى ئاساس، كېيىنكى تەكشۈرۈشتە ئېرىشكەن ماتىرىياللىرىنى قوشۇمچە پايدىلىنىش ماتېرىيالى قىلىپ يېزىپ چىققان. ئالىم يەنە شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىل تەتقىقات ئورنى تۈزگەن «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ دىئالېكت- شېۋىلىرى لۇغىتى» ناملىق كىتابقا ئىلمىي يېتەكچىلىك قىلغان ھەمدە لۇغەتنىڭ تەھرىرلىكىنى قىلغان. 2008- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلىش ئالدىدا تۇرغان «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ ئۇيغۇرچە يېڭى، مۇكەممەل نۇسخىسىنى تۈزىتىپ بېكىتىشكە يېتەكچىلىك قىلغان. ئۇ ھازىر يەنە ش ئۇ ئا ر مىللەتلەر تىل- يېزىقى خىزمىتى كومىتېتى تەشكىللىگەن ئاپتونوم رايوننىڭ ئالاھىدە تەتقىقات تېمىسى «ئورقۇن ئابىدىلىرى سۆزلۈكى»نىڭ كەسپىي يېتەكچىسى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.
ئالىمنىڭ يۇقىرىقى كىتابلاردىن باشقا، نۇرغۇنلىغان يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ماقالىلىرى بار. بۇلاردىن «9- ئەسىر ئوتتۇرا تۈركىي تىل يادىكارلىقلىرىدىكى ї ھەرىپى ۋە ئۇ ئىپادە قىلغان تاۋۇش توغرىسىدا مۇلاھىزە» («ئۇيغۇر تىلى مەسىلىلىرى» 1984- يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى)، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ لوپنۇر دىئالېكتى» («تۈركىي تىللار تەتقىقاتى (2)»، مىللەتلەر نەشرىياتى 1983- يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى)، «چاغاتاي تىلى توغرىسىدىكى بەزى قاراشلىرىمىز» (مەرھۇم ئۇستاز خەمىت تۆمۈر بىلەن بىرلىشىپ يازغان، «شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى ئىلمىي ژورنىلى»، 1993- يىلى 1- سان)، «مەھمۇد كاشغەرىنىڭ يۇرتى، ھاياتى ۋە قەبرىسى توغرىسىدا» (ئۇستاز تىلشۇناس ئىبراھىم مۇتىئىي بىلەن بىرلىشىپ يازغان، «تارىم» ژۇرنىلى 1984- يىللىق 3- سان، «مەھمۇد كاشغەرى» ناملىق كىتاب، رۇسچە ژۇرنال «سوۋېت تۈركولوگىيىسى» ۋە قازاقىستاندا چىقىدىغان «ئۇيغۇر تىلى مەسىلىلىرى»دە ئېلان قىلىنغان)، «مەھمۇد كاشغەرى ۋە ئۇ ‹دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك›دە بايان قىلغان ئەدەبىي تىل ھەققىدە» («مەھمۇد كاشغەرى» ناملىق توپلام 1985- يىلى قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى نەشرى)، «‹قۇتادغۇبىلىك›تە ئىپادىلەنگەن ئەدەبىي تىل توغرىسىدا» (خەمىت تۆمۈر، ئامىنە غاپپارلار بىلەن بىرلىشىپ يازغان. «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى» ژۇرنىلى 1997-يىلى 2-، 3- سان)، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى رەۋىشلەر توغرىسىدا» («تىل ۋە تەرجىمە» ژۇرنىلى 1993- يىلى 2- سان)، «‹قۇتادغۇبىلىك›تە غۇ // گۈ قوشۇمچىلىرى ئارقىلىق ياسالغان ئىسىمداشلارنىڭ قوللىنىلىشى» («تىل ۋە تەرجىمە» ژۇرنىلى 2005- يىللىق 4- سان)، «قاغىلىق ناھىيىسىنىڭ پاخپۇ شېۋىسى توغرىسىدا» (تىلشۇناس ئامىنە غاپپار بىلەن بىرلىشىپ يازغان، «تىل ۋە تەرجىمە» 1990- يىلى 3- سان)، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى تەقلىد سۆزلەر توغرىسىدا»... قاتارلىق نەچچە ئون ماقالىسىنى مېسال قىلىش مۈمكىن. مىرسۇلتان ئوسمان يەنە «جاھاننەما» (ئايازبېك قۇشچىنىڭ داستانى، 1985- يىلى نەشرى)، «ئۇيغۇر شىۋىلىرى سۆزلۈكى» (غۇلام غوپۇرى تۈزگەن) ... قاتارلىق كىتابلارنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى ئىشلەش بىلەن بىللە، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىكى بىر قىسىم ئەسەرلەرنى نەشرگە تەييارلاپ ئېلان قىلدۇرغان.
ئەسلى مەنبە: خەلق تورى
شەيخانتاھۇر
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Shaihantaur.JPG/220px-Shaihantaur.JPG|left|thumb| شەيخان-تاھۇرنىڭ مەقبەرىسى 14-ئەسىردە سېلىنغان. شەيخانتاھۇر ، شەيخ خاۋېندى ئەتتاھۇرنىڭ مەقبەرىسى ، ئۆزبېكىستاننىڭ تاشكەنتتىكى بىناكارلىق ئابىدىسى.
خاۋېندى ئەتتاھۇر
شەيخ خاۋېندى تاھۇر (شەيخانتاھۇر) 13-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا تۇغۇلغان. ئۇ سەييىد، يەنى مۇھەممەد ﷺنىڭ قەبىلىسى بولغان قۇرەيشلەردىن كېلىپ چىققانىدى. ئۇنىڭ دادىسى شەيخ ئۆمەر بولسا ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ 17-ئەۋلادى دەپ قارالغان ، شۇڭلاشقا بۇ ئائىلىنىڭ ئەر ئەزالىرىمۇ خوجا ۋە ئارىف ( خۇاجە ) دېگەن نامنى ئالغان. شەيخ خوجا ئۆمەر سۇفى ۋە دەرۋىش ھەسەن بۇلغارىنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ بىرى. ئۇ ئىسلام دىنىنى تارقىتىش ۋەزىپىسى بىلەن تاشكەنتكە كەلگەن. ئاندىن ئۇ بوگ-ستوننىڭ تاغلىق رايونىغا كۆچۈپ كېلىپ ، بۇ يەردە ئۆمرىنى ئۆتكۈزگەن. شۇنداق قىلىپ شەيخ خوجا خوۋېندىنىڭ تاھۇردىكى تۇغۇلغان يېرى ئۆزبېكىستاننىڭ تاشكەنت ئۆلكىسىدىكى چارباغ كۆلىگە يېقىن باغىستان ئىدى. ياش شەيخانتاھۇر ياسى (يەنى ھازىرقى قازاقىستاندىكى تۈركىستان ) دىكى دەرۋىشلەرنىڭ يەسەۋىييە تەرىقىتىگە كىرگەن بولۇپ ، ئۇ ۋاقىتلاردا بۇ تەرىقەتنىڭ قۇرغۇچىسى سوفى شەيخ خوجا ئەھمەد يەسەۋى ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغان. ما ۋارائۇن-نەھر ئەتراپىدا ئۇزۇن ئايلىنىپ يۈرگەندىن كېيىن ، شەيخەنتاھۇ تاشكەنتكە كەلگەن ۋە ئۇ يەردە دانالارنىڭ ئەڭ دانالىرى سۈپىتىدە كىشىلەرنىڭ ئېسىدە قالغەن. شەيخ 1355-يىلدىن 1360-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ۋاپات بولغان.
شەيخەنتاھۇر قەبرىستانلىقى مەجمۇئەسى
شەيخەنتاھۇر قەبرىستانلىقىنىڭ ئون ئالتە ئابىدىسى ئىچىدە ، پەقەت ئۈچى ساقلانغان. شەيخەنتاھۇرنىڭ مەقبەرىسىدىن باشقا ، كالدىرغوچبىي ۋە موغۇلىستان خانى يۇنۇس خاننىڭ مەقبەرىسىمۇ شۇ يەردىن تېپىلغان.
سىرتقى ئۇلىنىش
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css">
جۇغراپىيەنىڭ تارىخى
= جۇغراپىيىلىك تەتقىقات تارىخى = جۇغراپىيە ئەڭ دەسلەپتە قەدىمكى يۇنانلىقلار تەرىپىدىن سىستېمىلىق تەتقىق قىلىنغان بولۇپ ئۇلار يەنە جۇغراپىيە پەلسەپىسىنىمۇ راۋاجلاندۇرغان. مىلېتۇسلۇق تالېس، ھېرودوت ، ئېلاتولار ، يۇنانلىق پەيلاسوپ ، سترابون ، پىتولېمېي ئۈچۈن جۇغراپىيەلىك مۇھىم تۆھپە قوشتى. قەدىمكى رىمنىڭ جۇغراپىيەگە بولغان تۆھپىسى بولسا كېڭەيمىچىلىك ۋە نامەلۇم يەرلەرنى خەرىتىگە ئىلىشتىن ئىبارەت. گرىكلارنىڭ جۇغراپىيەلىك ئۆگىنىشى ئوتتۇرا ئەسىردە ئەرەبلەر تەرىپىدىن ۋارىسلىق قىلىندى  ۋە راۋاجلاندۇرۇلدى. ئەرەب جۇغراپىيىشۇناسلاردىن،ئىدرىسى، ئىبنى بەتۇتە ۋە ئىبنى خالدۇن ئەڭ گەۋدىلىك بولۇپ،ئۇلار ئۆزىنىڭ دۇنياغا بولغان بىلىمىنى كېڭەيتىش مەقسىتى بىلەن كەڭ دۇنيانى كەزگەن. ئوتتۇرا ئەسىر كېيىنكى مەزگىللىرىدىكى ماركوپولونىڭ دېڭىز سەپىرى مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ سىرتىدىكى رايونلارغا جۇغراپىيەلىك قىزىقىشىنى قايتا قوزغاتتى.
ئەدەبىيات - سەنئەتنى قايتا گۈللىنىشى بىلەن ياۋروپا دۇنيانىڭ نامەلۇم رايونلىرىغا بولغان ئىنتىلىشى دېڭىزچىلارنىڭ كىڭەيمىچىلىكىگە يېتەكچىلىك قىلىپ، چوڭ بايقاشلارغا ئېرىشتۈردى. ھالبۇكى ،16،17-ئەسىردە ئۇ سودا مەنپەئەتى ئۈچۈن بولۇپ، ھەقىقىي بىلىم ئۈستىدە ئىزدىنىش ئەمەس ئىدى .18-ئەسىردە جۇغراپىيەلىك نەزەرىيەلەر ، دەرسلىك (بىرىنخاردۇس ۋارىنىئۇسنىڭ ئاساسىي جۇغراپىيە) ۋە خەرىتىلەر ( گېرارد مېركاتورنىڭ دۇنيا خەرىتىسى) لەر ئارقىلىق تېخىمۇ مۇكەممەللىشىپ،  جۇغراپىيە بىر پەن سۈپىتىدە تونۇلۇشقا باشلىدى ۋە ئالىي مەكتەپ سەۋىيەسىدە ئوقۇتۇلدى.
= بۈگۈنكى زامان جۇغراپىيەسى = جۇغراپىيەنىڭ راۋاجلىنىشىغا مۇھىم خىزمەتلەرنى كۆرسەتكەن ۋە جۇغراپىيەلىك ئۇقۇم تەرەققىياتىغا مۇھىم تۆھپە قوشقانلار گېرمانىيەدە فېردىناند ۋون رىچخوفىن، ئالبرېچت پېنك ،فرېدىرىخ راتزېل، ئالفرېت ھىتتنېر ، كارل خاۋۇسخوفىر ؛  فىرانسىيەدە پائۇل ۋىدال دې لا بىلاك،ژىئان برۇنخېس،كونراد مالتې-برۇن،ئېلىسې رېكلۇس،ۋە ئىممانۇئىل دې ماتوننې؛ئامېرىكىدا ۋىللىيام موررىس داۋىس ، ئىسەياھ بوۋمان ، ئېللېن چېرچىل سامپىل،كارل ئو.سائۇئىر ، ئالبېرت برىگام ۋە رىچارد خارتسخورن ئامېرىكىدا. بۈگۈنكى كۈندە جۇغراپىيە ھۆكۈمەت ئورگانلىرى ۋە نۇرغۇن دۇنيادىكى كۆپلىگەن ئالىي مەكتەپلەر تەرىپىدىن تەتقىق قىلىنماقتا. تەتقىقاتلار داڭلىق ئەنگلىيە خان جەمەتى جۇغراپىيە جەمئىيىتى (1830- يىل ، ئەنگلىيەدە قۇرۇلغان ) ئامېرىكىدىكى جۇغراپىيە جەمئىيىتى (1852 يىل ، ئامېرىكىدا قۇرۇلغان ) ۋە ئىگىلىك تىكلىشىنى دې ئۇنىۋېرسىتېتى (1821 يىل ، فىرانسىيەدە قۇرۇلغان ). قاتارلىق داڭلىق جۇغراپىيەلىك ئاپپاراتلار تەرىپىدىن رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ.
تارىم دەرياسى
تارىم دەرياسى (لاتىن: Tarim Deryasi، كرىل: Тарим дәряси، ئىنگ: Tarim River)، بولسا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئەڭ ئۇزۇن كىمى، تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان. شىمالدىكى تەڭرىتاغ ۋە جەنۇبتىكى قاراقۇرۇم تاغلىرىنىڭ ئوتتۇرسىدىغا جايلاشقان بولۇپ، تارىختا لوپنۇر كۆلىگە قويۇلاتتى، ئەمما بۇگۈن لوپنۇرغا يەتمەيلا قۇرۇپ كەتمەكتە. بۇ دەريا سانسىكرىتچە سىتا (Śītā) دەپ قەيت قىلىنغان. جۇغراپىيىلىك كوردىناتى شىمالى كەڭلىك 41.05°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 86°40 قا جايلاشقان. تارىم دەياسى دۇنيادىكى ئەڭ ئۇزۇن 99. دەريادۇر.
ھەققىدە
تارىم دەرياسى ھاۋزىسى ۋەتىنىمىزدىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق دەريالىرى سۇ سىستېمىسىدۇر. ئۇ تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئەتراپىدىن مەركىزىگە قاراپ يىغىلىپ ئاقىدىغان قارا شەھەر دەرياسى – كۆنچى دەرياسى، دىنار دەرياسى، ئۆگەن دەرياسى ، ئاقسۇ دەرياسى ، قەشقەر دەرياسى ، يەكەن دەرياسى ، خوتەن دەرياسى، كېرىيە دەرياسى ،چەرچەن دەرياسى قاتارلىق توققۇز سۇ سىستېمىسىدىكى جەمىئي 144 دەريانى ھەمدە تارىم دەرياسى غول ئېقىنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تارىم دەرياسى ھاۋزىسىنىڭ ئومومىي يەر كۆلىمى 1 مىليون 20 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر (چېگرا سىرتىدىكى ھاۋزىسىنڭ كۆلىمى 23 مىڭ 600 كۋدرات كىلومېتىر)، ئۇنىڭ ئەتراپىغا جايلاشقان نوپۇس 8 مىليون 257 مىڭ ئەتراپىدا. يەكەن دەرياسىنىڭ باشلىنىش مەنبەسى (يەنى تارىم دەرياسىنىڭ باشلىنىش مەنبەسى) بولغان لاسكوي دەرياسىدىن تېتما كۆلىگىچە تارىم دەرياسىنىڭ ئومومىي ئۇزۇنلۇقى 2437 كىلومېتىر(بۇنىڭ ئىچىدە غول ئېقىنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1321 كىلومېتىر) كېلىدۇ.
كىلىمات ۋە شارائىت
تارىم دەرياسى تەكلىماكان ئويمانلىقىغا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى تەڭرىتاغ ۋە كوئىنلۇن تېغىنىڭ ئوتتۇرسىغا جايلاشقان. ئەتراپىدىكى تاغ رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندا ئومۇمىي كۆلىمى 105 تۈمەن كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. شىنجاڭنىڭ ئومۇمىي كۆلىمىنىڭ %63 نى ئويمانلىق كۆلىمىنىڭ 53 تۈمەن كۋادرات كىلومېتىر ئىگەللەيدۇ.
دەريانىڭ باشلىنىش مەنبەسى رايونىدا ھۆل–يېغىن بىر قەدەر مول بولۇپ ، ئادەتتىكى يىللىق ھۆل–يېغىن مىقدارى 300~900 مىللىمېتىرغا يېتىدۇ، ھەۋز ئىچىنىڭ يىللىق ھۆل–يېغىن مىقدارى 117 مىليارد 300 مىليون كۇپ مېتىر (ھەۋزىسىنىڭ ئوتتۇرچە يىللىق ھۆل–يېغىن مىقدارى 115 مىللىمېتىر، لېكىن قۇملۇق رايونلىرىنىڭ يىللىق ھۆل–يېغىن مىقدارى ئاران 25~50 مىللىمېتىر). ئېگىز تاغلاردىكى مۇزلۇقلارنىڭ كۆلىمى 23 مىڭ 320 كۋادرات كىلومېتىر (چەت ئەلدىكى قىسمىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ )، مۇزلۇق زاپىسى 2 تىرليون 404 مىليارد كۇپ مېتىر مۇزلۇقلارنىڭ يىللىق ئېرىگەن سۇ مىقدارى 17 مىليارد 200 مىليون كۇپ مېتىرغا يېتىپ ، تارىم دەرياسى ھەۋزىسى يەر ئۈستى سۈيى ئومومىي مىقدارى 39 مىليون كۇپ مېتىر (چەت ئەلدىن ئېقىپ كىرگەن سۇ مىقدارى 6 مىليارد 70 مىليون كۇپ مېتىرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ) نىڭ ٪44 ئىنى ئىگىلەيدۇ.ھەۋزىسىنىڭ ھەر قايسى دەريالاردىكى لەيلىمە ماددىلار ئېتتىرىلىپ يۆتكىلىدىغان ماددىلار ، ئېرىگەن ماددىلار ھەمدە بۇ ئۈچۈنىڭ بىرىكىشىدىن شەكىللەنگەن قاتتىق جىسىملارنىڭ ئومومىي ئېقىن مىقدارى ئايرىم–ئايرىم ھالدا 156 مىليون 600 مىڭ توننا / يىل،31 مىليون 320 مىڭ توننا / يىل ،16 مىليون 570 مىڭ توننا / يىل ، 204 مىليون 500 مىڭ توننا / يىلغا يېتىدۇ. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۇلىرىنىڭ تەبىي تۇلۇقلاش مىقدارى 4 مىليارد 455 مىليون كۇپ مېتىر كېلىدۇ. ئېقىننىڭ يىللىق ئۆزگىرىشى بىرقەدەر مۇقىم، لېكىن يىل ئىچىدىكى كەلكۈن كېلىش بىلەن سۇ تارتىلىشنىڭ ئۆزگىرىشى چوڭ بولىدۇ .ھەۋز ئىچىدە ئىنسانلار پائالىيىتى كۆپ بولغانلىقى ئۈچۈن بۈگۈنكى كۈندە تارىم دەرياسىنىڭ غول ئېقىنىدا يەر ئۈستى سۈيى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان سۇ سېستېمىلىرى ئازىيىپ تۆتكە چۈشۈپ قالدى ،يەنە ئاقسۇ دەرياسى ، خوتەن دەرياسى ،كۆنچى دەرياسى ، يەكەن دەرياسىلا قالدى.
بۇگۈنى
تارىم دەرياسىنىڭ 1978 يىلدىن 1987 يىلغىچە بولغان ئون يىللىق ئوتتۇرىچە يىللىق ئېقىن مىقدارى جەمىي 4 مىليارد 956 مىليون كۇپ مېتىر بولغان. تارىم دەرياسىنىڭ غول ئېقىنىدىكى ئالار گىدرولوگىيە پونكىتىنىڭ ئۆلچەپ چىقىشىچە ، 20– ئەسىرنىڭ 30– يىللىرىدىن 80–يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا يەر ئۈستى سۈيى ئېقىن مىقدارى 6 مىليارد كۇپ مېتىردىن ئازىيىپ 4 مىليارد 480 مىليون كۇپ مېتىرغا چۈشۈپ قالغان ، لېكىن ئوخشاش مەزگىلدە تۆۋەنكى ئېقىندىكى قارا گىدرولوگىيە پونكىتىدا يىللىق ئېقىن مىقدارى 4 مىليارد 480 مىليوندىن ئازىيپ 392 مىليون كۇپ مېتىرغا چۈشۈپ قالغان ، نەتىجىدە تۆۋەنكى ئېقىننىڭ ئېكولوگىيىسى ناچارلىشىپ ، دەريا ئېقىنى 280 كىلومېتىر قىسقىرىپ كەتكەن ؛لوپنۇر كۆلى 1972– يىلى ، تېتما كۆلى 1980–يىلى قۇرۇپ كەتكەن. 70– يىللارنىڭ ئاخىرى ھەۋزىسىدىكى كۆللەرنىڭ كۆلىمى 2957 كۋادرات كىلومېتىرغا چۈشۈپ قالدى. چوڭ–كىچىك سۇ ئامبىرىدىن 28ئى بولۇپ، سۇ سىغىمچانلىقى 4 مىليارد 660 مىليون كۇپ مېتىر قىلىپ لاھىيلەنگەن بوستانلىقلاردا سۇغۇرۇش كۆلىمى 1 مىليون 660 مىڭ گېكتارغا يېتىدۇ.
جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى
جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى، قىسقارتىلىپ خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى (ئېنگلىزچە: Chinese People's Political Consultative Conference ؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 中国人民政治协商会议)، جۇڭگو خەلقىنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك بىرلىك سەپ تەشكىلاتى، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى رەھبەرلىكىدىكى كۆپ پارتىيە ھەمكارلىشىش ۋە سىياسىي مەسلىھەت ئېلىپ بارىدىغان مۇھىم ئاپپارات، جۇڭگونىڭ سىياسىي تۇرمۇشىدا سوتسىيالىستىك دېموكراتىيەنى جارى قىلدۇرۇشنىڭ مۇھىم شەكلى.
ھەققىدە
thumb|تۇنجى نۆۋەتلىك شىنجاڭ ئۆلكىلىك سىياسى كېڭەش دائىمى كومېتىتىنىڭ ئەزەلىرى جۇڭگو خەلقى ئۇزاق مۇددەتلىك ئىنقىلاب ۋە قۇرۇلۇش مۇساپىسىدە، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى رەھبەرلىك قىلىدىغان، دېموكراتىك پارتىيە-گۇرۇھلار، پارتىيىسىز-گۇرۇھسىز دېموكراتىك زاتلار، خەلق تەشكىلاتلىرى، ئاز سانلىق مىللەت زاتلىرى ۋە ھەر ساھەدىكى ۋەتەنپەرۋەر زاتلاردىن تەركىب تاپقان، تەيۋەنلىك قېرىنداشلار، شياڭگاڭ، ئاۋمېنلىق قېرىنداشلار ۋە چەت ئەلدىكى جۇڭگو مۇھاجىرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك بىرلىك سېپىنى تەشكىل قىلدى. جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى ئېلىمىز خەلقىنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك بىرلىك سەپ تەشكىلاتىدۇر.
تارىخ
1949-يىلى 9-ئايدىن باشلاپ جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ 1-نۆۋەتلىك يىغىنىدىن كېيىن، سىياسىي كېڭەش خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ خىزمەت ھوقۇقىنى ۋاكالىتەن يۈرگۈزۈپ، مۇھىم تارىخىي رولىنى جارى قىلدۇرغان. 1954-يىلى ئېچىلغان 1-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىدىن كېيىن، جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ فۇنكسىيىلىك ۋەزىپىسىنى ۋاكالىتەن يۈرگۈزۈشىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقى جاكارلاندى، سىياسىي كېڭەش خەلق دېموكراتىيىسىنىڭ بىرلىك سەپ تەشكىلاتى بولۇش سۈپىتى بىلەن داۋاملىق ساقلانماقتا ھەمدە سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىدا تەيۋەننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى ئىشقا ئاشۇرۇش، زومىگەرلىككە قارشى تۇرۇش، دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداش كۈرىشىدە مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرماقتا.
خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى دۆلەت ئاپپاراتى سىستېمىسىدىكى دۆلەت ئورگىنىغا كىرمەيدۇ، ئۇ يەنە ئادەتتىكى ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارغىمۇ ئوخشىمايدۇ، ئۇ جۇڭگو خەلقىنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك بىرلىك سېپىدۇر. ئۇ «ئۇزاققىچە بىللە تۇرۇش، ئۆزئارا نازارەت قىلىش» ، «بىر-بىرىدىن سىر ساقلىماسلىق، بار-يوقنى تەڭ كۆرۈش» فاڭجېنىغا ئاساسەن، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى كۆپ پارتىيە ھەمكارلىشىش ۋە سىياسىي جەھەتتە كېڭىشىش تۈزۈمىنى ئۈزلۈكسىز تولۇقلاپ ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈپ، دېموكراتىك پارتىيە-گۇرۇھلار ۋە پارتىيىسىز-گۇرۇھسىز ۋەتەنپەرۋەر زاتلارنىڭ دۆلەتنىڭ سىياسىي ھاياتىدىكى مۇھىم رولىنى تىرىشىپ جارى قىلدۇرۇپ، دۆلەتنىڭ چوڭ-چوڭ سىياسەت-فاڭجېنلىرى، تۈرلۈك قۇرۇلۇش ئىشلىرى ۋە خەلق تۇرمۇشىدىكى چوڭ-چوڭ مەسىلىلەر ئۈستىدە كېڭىشىدۇ ۋە مۇزاكىرە قىلىدۇ ھەمدە تەكلىپ ۋە تەنقىد ئارقىلىق دېموكراتىك نازارەت قىلىش رولىنى جارى قىلدۇرىدۇ. بۇ سوتسىيالىستىك دېموكراتىك سىياسىينى بەرپا قىلىش، جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ رەھبەرلىكىنى ياخشىلاش ۋە كۈچەيتىش، ھۆكۈمەت خىزمىتىنى ياخشىلاش ۋە قوللاش، چوڭ-چوڭ تەدبىرلەرنى دېموكراتىيىلەشتۇرۇش ۋە ئىلمىيلەشتۈرۈشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
سىياسىي كېڭەش مەملىكەتلىك كومىتېتىنىڭ رەئىسلىكىنى ئىزچىل تۈردە جۇڭگودىكى ئابرۇيلۇق سىياسىيونلار ئۆتەپ كەلدى. ماۋ زېدۇڭ 1-نۆۋەتلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ رەئىسى بولدى.
سىياسىي كېڭەش
سىياسىي جەھەتتە كېڭىشىش دېگەنلىك، دۆلەتنىڭ ۋە جايلارنىڭ مۇھىم فاڭجىنلىرى ، سىياسىي، ئىقتىساد، مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى مۇھىم مەسىلىلەر ئۈستىدە تەدبىر بەلگىلەشتىن ئىلگىرى كېڭىشىش ئېلىپ بېرىش ۋە تەدبىرنى ئىجرا قىلىش جەريانىدىكى مۇھىم مەسىلىلەرنى كېڭىشىشنى كۆرسىتىدۇ. جۇڭگو سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى سىياسىي كېڭىشى جوڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ رەھبەرلىكىدە كۆپ پارتىيە ھەمكارلىشىشنىڭ مۇھىم ئىپادىسى.
دېموكراتىك نازارەت قىلىش
دېموكراتىك نازارەت قىلىش دۆلەتنىڭ ئاساسىي قانۇنى، قانۇن ۋە نىزامنامىلىرىنىڭ يولغا قۇيۇلۇشى، چوڭ - چوڭ فاڭجېن - سىياسەتلەرنىڭ ئىزچىللىشىشى، دۆلەت ئورگىنى ۋە ئۇنىڭ خادىملىرىنى خىزمەت، تەكلىپ ۋە تەنقىد ئارقىلىق نازارەت قىلىدۇ. ئۇ جۇڭگودىكى سىياسىي كېڭەش قاتناشقان ھەرقايسى پارتىيە - گۇرۇھلار، تەشكىلاتلار ۋە ھەر مىللەت، ھەر ساھە زاتلىرىنىڭ سىياسىي كېڭەش تەشكىلاتى ئارقىلىق دۆلەت ئورگانلار ۋە ئۇنىڭ خىزمەتچىلىرىنىڭ خىزمىتىنى نازارەت قىلىشى، شۇنداقلا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھەرقايسى دېموكراتىك پارتىيە - گۇرۇھلار ۋە پارتىيە - گۇرۇھسىز زاتلار بىلەن سىياسىي كېڭەشتىكى دېموكراتىك گۇروھسىز زاتلارنىڭ بىر - بىرىنى نازارەت قىلىدۇ.
تەشكىلى قۇرۇلمىسى
جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى، جۇڭگو گومىنداڭ ئىنقىلابىي كومىتېتى، جۇڭگو دېموكراتىيە ئىتتىپاقى، جۇڭگو دېموكراتىك دۆلەت قۇرۇش جەمئىيىتى، جۇڭگو دېموكراتىيىنى ئىلگىرى سۈرۈش جەمئىيىتى، جۇڭگو دېھقان - ئىشچىلار دېموكراتىك پارتىيىسى، جۇڭگو ئادالەتچىلەر پارتىيىسى، « 3 - سېنتەبىر » ئىلمىي جەمئىيىتى، تەيۋەن دېموكراتىك ئاپتونوم ئىتتىپاقى، ۋە پارتىيە - گۇرۇھسىز دېموكراتىك زاتلار، خەلق تەشكىلاتلىرى، ھەر قايسى ئاز سانلىق مىللەتلەر ۋە ھەرساھە ۋەكىللەر، تەيۋەنلىك قېرىنداشلار، شىياڭگاڭلىق قېرىنداشلار، ئاۋمېنلىق قېرىنداشلارنىڭ ۋە ۋەتەنگە قايتقان مۇھاجىر قېرىنداشلارنىڭ ۋەكىللىرىدىن ھەم ئالاھىدە تەكلىپ قىلىنغان زاتلاردىن تەشكىل قىلىنىدۇ.
تەسىرى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان 40 نەچچە يىلدىن بۇيان، سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى ئىختىساسلىق كىشىلەر توپلانغان ۋە ئالاقە دائىرىسى كەڭ بولۇشتەك ئەۋزەللىكىدىن تولۇق پايدىلىنىپ، بۇ دۆلەتنىڭ مۇھىم سىياسىي فاڭجېنلىرى ئۈستىدە سىياسىي مەسلىھەت ئېلىپ بېرىش ۋە دېموكراتىك يول بىلەن نازارەتچىلىك قىلىش، سوتسىيالىستىك دېموكراتىيىنى جارى قىلدۇرۇش، تىنچ – ئىتتىپاقلىق سىياسىي ۋەزىيىتىنى مۇستەھكەملەش ۋە راۋاجلاندۇرۇش، تەيۋەنلىك قېرىنداشلار بىلەن، شياڭگاڭ، ئاۋمېنلىق قېرىنداشلار ۋە چەت ئەللەردىكى مۇھاجىر قېرىنداشلار بىلەن بولغان ئالاقىنى پائال كېڭەيتىپ، بوغۇزنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى جۇڭگو خەلقىنىڭ ئالاقىسى، ۋەتەننىڭ تىنچ بىرلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى، ۋە خەلقئارا دوستانە ئالاقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، دۇنيادىكى ھەرقايسى ئەل خەلقلىرى ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇقنى ئىلگىرى سۈرۈش قاتارلىق جەھەتلەردە، ئۈنۈملۈك خىزمەت ئېلىپ بېرىپ مۇھىم تۆھپە قوشتى.
سىياسى كېڭەش ئەزالىرى
سىياسىي كېڭەش ئەزالىرى كېڭىشىپ كۆرسىتىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ۋۇجۇدقا كېلىدۇ. ھەر نۆۋەتلىك سىياسىي كېڭەش ئەزالىرىنىڭ سانىنى ۋە نامزاتلىرىنى ئالدىنقى نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك كومىتېتىنىڭ رەئىسلەر مەجلىسى يىغىنى ئارقىلىق قاراپ چىقىپ قوشۇلغاندىن كېيىن، دائىمىي كومىتېت كېڭىشىپ بەلگىلەيدۇ. سىياسىي كېڭەش ئەزالىرى جۇڭگونىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىدىكى، ھەر ساھە ۋەكىل ۋە ئىجتىمائىي تەسىرى بار، ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا قاتنىشىش ئىقتىدارى بار شەخس.
ئاساسلىق تەلىپى
ئامما بىلەن زىچ مۇناسىۋەت باغلاپ، ئاممىنىڭ ئارزۇسى ۋە تەلىپىنى ئىگىلەپ ۋە ئەكس ئەتتۈرۈپ، سىياسىي كېڭەش تەشكىللىگەن يىغىن ۋە پائالىيەتلەرگە قاتنىشىش.
دېموكراتىيە ھوقۇقى
ئۆز كومىتېتلىرىنىڭ يىغىنىدا ئاۋاز بېرىش ھوقۇقىغا ئىگە، سايلاش ۋە سايلىنىش ھوقۇقى؛ ۋىلايەتلىك خىزمەت كومىتېتىنىڭ خىزمەتلىرىگە تەنقىد ۋە تەكلىپ بېرىش؛ كومىتېتىمىز ئاچقان يىغىن ۋە تەشكىللىگەن ھەر تۈرلۈك مۇزاكىرىلەردە دۆلەتنىڭ مۇھىم فاڭجىنى ۋە شۇ جاينىڭ چوڭ _ چوڭ ئىشلار؛ دۆلەت ئورگىنى خادىملىرىنىڭ خىزمىتى توغرىسىدا تەكلىپ ۋە تەنقىد بېرىش؛ ئىنتىزامغا خىلاپ قىلمىشلارنى پاش قىلىش، تەكشۈرۈشكە قاتناشقان ۋە تەكشۈرۈش؛ سىياسىي كېڭەش كىتىش توغرىسىدا بايانات ئېلان قىلىش ئەركىنلىكىگە ئىگە؛ بۇ ئاگاھلاندۇرۇش ياكى قاتنىشىش سالاھىيىتى ئېلىپ تاشلانغان بىر تەرەپ قىلغاندا، قايتا قاراپ چىقىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ. سىياسىي كېڭەش تەشكىلاتلىرى سىياسىي كېڭەش ئەزالىرىنىڭ فۇنكسىيە ئادا قىلىش دېموكراتىيە ھوقۇقىنى قانۇن بويىچە قوغداش كېرەك.
ئەزالارنىڭ مەجبۇرىيىتى
رىئايە قىلىش ۋە سىياسىي كېڭەش نىزامنامىسى بولۇش؛ ئەمەل قىلىدىغان، ئىجرا قىلىدىغان سىياسىي كېڭەش يىغىنى چىقارغان قارار.
ۋۇجۇدقا كېلىش چارىسى
سىياسىي كېڭەش ئەزالىرى ئالدى بىلەن يېشى 18 گە توشقان پۇقرا بولۇشى شەرت، ئادەت بويىچە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پۇقرالىرى بولۇشى، لېكىن، چەت ئەلدىكى جۇڭگو مۇھاجىرلىرى ۋە ھازىر تەيۋەندىكى ھۆكۈمرانلىق قىلغان رايونلاردا خەلق نەزەرىيەسى جەھەتتە قاتناشسا بولىدۇ.
رەئىس ھەققىدە
1982-يىلى 12-ئاينىڭ 11-كۈنى « جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ نىزامنامىسى » نىڭ 31 - ماددىسىدىكى بەلگىلىمە بويىچە ، جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى مەملىكەتلىك كومىتېتىغا رەئىس، مۇئاۋىن رەئىسلەر ۋە باش كاتىپ؛ 36 - ماددا بەلگىلەنگەن مەملىكەتلىك كومىتېتىنىڭ رەئىسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ خىزمىتىگە رىياسەتچىلىك قىلىدۇ.
ئاقسۇ دەرياسى
ئاقسۇ دەرياسى  بولسا شىنجاڭ، 30.000 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
دۈمبە مەدەك (ئۆسۈملۈك)
thumb|ئاگارىك دۈمبە مەدىگى thumb|كۆتەك دۈمبە مەدىگى(دەرەخ دۈمبە مەدىگى) دۈمبە مەدەك ( ئەل ئىچىدە موگو دەپمۇ ئاتىلدۇ) ئاساسلىقى زەمبۇرۇغلار ئۈستىدە، زەي، ھۆل، كۈن نۇرى چۈشمەيدىغان جايلاردا ئۆسىدىغان بىر خىل ئۆسۈملۈك.
نام ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: دۈمبە مەدەك
باشقىچە ئەل ئىچى ئاتىلىشى: موگو ياكى موگۇ
ئۇيغۇرچە لاتىن: Dvmbe Medek
ئېنگلىزچە: Mushroom thumb|قۇرۇتۇلغان دۈمبە مەدەك
ئۇزۇن بازىرى
ئۇزۇن بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Uzun Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئالجىر
left|thumb|250px|ئالجىر
ئالجىر بولسا ئالجىرىيە دىكىبىخاھار 1998 نوپۇس بار، ئالجىرنىڭ 1،519،570 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 36.42°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 3°13، پوقتامۇرى 16000-16132.
توشقان دەرياسى
توشقان دەرياسى بولسا شىنجاڭ، 18400  كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
يەر مەيدانىغا كۆرە دۆلەتلەر تىزىملىكى
يەر مەيدانىغا كۆرە دۆلەتلەر تىزىملىكى، يەر يۈزىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر ۋە قارام رايونلارنىڭ توپلام يەر مەيدانىغا كۆرە رەتكە تىزىلغان تىزىملىكىدۇر.
بۇ تىزىمدىكى ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر بىلەن قارام رايونلار، ISO 3166-1 ئۆلچەملەرىگە كۆرە تىزىلغان. ئادەتتە كۆپ تونۇلمىغان ئەللەر ھەم. تېزىمدە بولىشىغا قارشى؛ بۇ دۆلەتلەر تەرتىپكە تۇغۇزۇلغاندا نومۇر بېرىلمىگەن. تېزىملىكتە شەخسىي مۈلك دەپ داۋا قىلىنىدىغان ئانتاركتىدا ۋە مەئلۇم دەرىجىدە ھوقۇقى بولغان، لېكىن ئۆز ئىچىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر ياكى قارام رايونلار بولغان ياۋروپا ئىتتىپاقى (4.324.782 كلومېتر2 چوڭلۇقتا) داخىل قىلىنمىغان. شۇنداقلا ISO ئۆلچەملىرىدە يەر ئالمىغان ۋە ISO 3166-1 دە يەر ئالمىغان ئېتىراپ قىلىنمىغان ياكى قىسمەن ئېتىراپ قىلىنغان دۆلەتلەر داخىل قىلىنمىغان. لېكىن بۇ رايون ۋە ئەللەر بىر پارچىسى سۈپىتىدە بىلدۈرۈلگەن ئەللەرگە داخىل قىلغان. بۇ تېزىملىكتە جەمئىي ئۈچ ھەقتىكى ئۆلچەمگە تايانماقتا: ئەكسى بىلدۈرۈلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سىتاتىستىكا بۆلۈمىدىن ئېلىنغاندۇر.
بەرەڭگە
thumb|بەرەڭگە قەلەمچىسى thumb|بەرەڭگە (ياڭيو) thumb|سېرىقى بەرەڭگە بەرەڭگە (ياڭيو دەپمۇ ئاتىلدۇ) ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تاماق ئۈستىلدە كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم بىر كۆكتات. بەرەڭگە ئادەتتە يەر ئاستىدا ئۆسىدىغان بۇلۇپ، رەڭگى سۈزۈك، سېرىقى ۋە قىزغۇچ كىلىدۇ. بەرەڭگە غەرىب تائاملىىردا، بۇلۇپمۇ تېز تاماقخانىلادر ناھايىتى كۆپ ئىشلىتىدۇ. ئەڭ داڭلىق بەرەڭگە تامىقى(غەرىب ئەللىرىدە) بولسا بەرەڭگە قەلەمچىسى.
نامى-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: بەرەڭگە ياكى ياڭيو
يېڭى يېزىق: Berenge
ئېنگلىزچە: Potato
خەنچە: 土豆
ئەبۇ نۇئەيم
ئەبۇ نۇئەيم (أَبُو نُعَيْمٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الأَصْبَهَانِيُّ): ئەھمەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئەھمەد ئەلئەسبەھانىي (ئەبۇ نۇئەيم). (ھ. 336 – 430 / م. 948 – 1038) ئىران ئىسفاھاندا تۇغۇلغان. مۇھەددىس، تارىخشۇناس. رىۋايىتى ئىشەنچلىك زات. مەشھۇر ئەسەرلىرى «ھىليەتۇل ئەۋلىياﺋ» (ئەۋلىيالار زىننىتى، 10 توم)، «ئىسفاھان تارىخى»، «دەلائىلۇننۇبۇۋۋەت» ۋە باشقىلار.