cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گۇگول تەرجىمانى (گۇگول تىلماچ)
ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەھمىيىتى
thumb|گۇگول تەرجىمانى تور بېتى كەسمە ئېكىرانى 2020-يىلى 3-ئايدىن باشلاپ گوگۇل تەرجىمانىغا ئۇيغۇرچە قوشۇلدى، تۆنۈگۈندىن باشلاپ گوگۇل تەرجىمانىنىڭ تور بەت نۇسخىسىدىن باشقا ئالما، ئاندرويد ئەپلىرىگىمۇ ئۇيغۇرچە قوشۇلدى. chrome تور كۆرگۈچنىڭ تور بەت تەرجىمە قىلىدىغان تىللار قاتارىغىمۇ ئۇيغۇرچە قوشۇلدى. ئىلگىرى ئۇيغۇرچە تېكىست تەرجىمە قىلىدىغان تەرجىمانلاردىن دۆلەتلىك مىللەتلەر تەرجىمە ئىدارىسىنىڭ تەرجىمانى، تېڭشۈن مىللىيچە خەنزۇچە تەرجىمانى، شىياۋنىيۇ تەرجىمانى قاتارلىقلار  بار ئىدى. ئەمدى گوگۇل تەرجىمانىغا ئۇيغۇرچە قوشۇلغاننىڭ قانداق ئەھمىيىتى بار؟
1. گوگۇل تەرجىمانى دۇنيا بويچە ئەڭ نوپۇزلۇق تەرجىمە سۇپىسى. بۇنىڭغا ئۇيغۇرچە قوشۇلغاندىن كېيىن گوگۇل تەرجىمانىدىكى ئۇيغۇرچىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 108 تىلنى ئۆز-ئارا تەرجىمە قىلغىلى بولىدۇ.
2. گوگۇلنىڭ داڭلىق تور كۆرگۈچىسى chrome تور كۆرگۈچتە يۇقارقى 108 تىلدىكى ھەر قانداق تور بەتنى باشقا تىلغا تەرجىمە قىلىپ كۆرۈشكە بولىدۇ. باشقا 107 تىلنى شۇ ھامان ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ كۆرگىلى بولىدۇ.
3. گوگۇل تەرجىمانى سىرتقا ئىقتىدارى يۇقىرى API ئېغىزى تەمىنلىگەن. بۇ ئېغىزنى قوللايدىغان يۇمشاق دېتال، ئەپلەردىمۇ خالىغان تىل تەرجىمىسىنى ئىشلىتىشكە بولىدۇ. مەسىلەن: كىنو خېتىنى تەرجىمە قىلىش ئىقتىدارى بار قويغۇچتا باشقا تىلدىكى كىنو-فىلىملەرنى ئۇيغۇرچىغا بىۋاستە تەرجىمە قىلىپ كۆرۈشكە بولىدۇ. thumb|يان تېلغوندا گۇگول تەرجىمانىنى ئىشلىتىش ناھايىتى قۇلايلىق 4. گوگۇل دۇنيا بويچە ئەڭ ئىلغار سۈنئىي ئەقىلىي ئىقتىدارلىق تەرجىمە، ماشىنلىق ئۆگىنىش، تاۋۇش بىرىكتۈرۈش تېخنىكىسىغا ئىگە. كەلگۈسىدە گوگۇلنىڭ تېخنىكىسىدىن پايدىلىندىغان ئائىلە ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرىنى ئاۋازلىق كونترول قىلىش، ئاپتومۇبىلنى ئاپتوماتىك ھەيدەش قاتارلىق سىستېمىلاردا ماس ھالدا ئۇيغۇرچە بۇيرۇق بېرىش ئەمەلگە ئاشىدۇ.
ئۇيغۇرچىنى داۋاملىق توغىرلاش
ئەلۋەتتە نۆۋەتتە ھەر قانداق ماشىنا تەرجىمانىنىڭ سەۋىيىسى ئادەم تەرجىمىسىگە يەتمەيدۇ. شۇڭا ئۆزلۈكسىز ياخشىلىنىشقا مۇھتاج. گوگۇل تەرجىمانىنىڭ بىر ياخشى يىرى خاتا تەرجىمىنى توغرىلاپ يوللاپ بېرىش ئىقتىدارى بار. خاتا تەرجىمە، ياكى تەرجىمىدە باغلاشمىغان يەرلەر بولسا توغرىلاپ يوللاپ بەرسەك بولىدۇ.
تارىخى
گۇگول تەرجىمىسى 2006-يىلى 4-ئايدا گۇگول تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان قوشۇمچە تەرجىمە مۇلازىمىتى. ئۇ سۆز ، ئىبارىلەر ۋە تور بەت قاتارلىق كۆپ خىل شەكىلدىكى تېكىست ۋە مېدىيانى تەرجىمە قىلىدۇ.
2010-يىلى 1-ئايدا ، گۇگول ئېلىپ يۈرۈشكە ئەپلىك شەخسىي تەرجىمان بولۇش ئۈچۈن 2011-يىلى 2-ئايدا ئاندىرويىد دېتالى ۋە iOS نەشرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. 2010-يىلى 2-ئايغىچە ، ئۇ Chrome قاتارلىق توركۆرگۈچلەرگە بىرلەشتۈرۈلۈپ ، تېكىستنى تەلەپپۇز قىلالايدۇ ، رەسىمدىكى سۆزلەرنى ئاپتوماتىك تونۇۋالىدۇ ۋە ناتونۇش تېكىست ۋە تىللارنى تاپالايدۇ.
2014-يىلى مايدا ، گۇگول كۆرۈنۈشلۈك ۋە ئاۋازلىق تەرجىمە سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن Word Lens نى سېتىۋالغان. ئۇ تېكىست ياكى رەسىمنى ئۈسكۈنىسى بىلەن سايىلەپ ، دەرھال تەرجىمە قىلالايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ، بۇ سىستېما چەتئەل تىلىنى ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرىدۇ ۋە نۇتۇقنى تەرجىمە قىلىشقا ئېھتىياجلىق بولغاندا شەخسلەردىن مىكروفون كۇنۇپكىسىنى بېسىشنى تەلەپ قىلمايدۇ.
2016-يىلى 11-ئايدا ، گۇگول تەرجىمە ئۇسۇلىنى نېرۋا ماشىنىسى تەرجىمىسى دەپ ئاتىلىدىغان سىستېمىغا يۆتكىدى. ئۇ چوڭقۇر ئۆگىنىش تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ ، پۈتۈن جۈملىلەرنى بىرلا ۋاقىتتا تەرجىمە قىلىدۇ ، ئۇ ئىنگلىز تىلى ۋە فىرانسۇز تىلى ، گېرمان تىلى ، ئىسپان تىلى ۋە خەنزۇ تىلى ئوتتۇرىسىدا تېخىمۇ توغرىلىقىنى ئۆلچەپ چىقتى. گۇگول تەتقىقاتچىلىرى GNMT ئۈچۈن ئىنگلىزچىدىن باشقا تىللارغا ، باشقا تىللاردىن ئىنگلىزچىغا ياكى ئىنگلىز تىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان تىل جۈپلىرى ئارىسىدا ھېچقانداق ئۆلچەش نەتىجىسى تەمىنلىمىدى. 2018-يىلغا قەدەر ، ئۇ كۈنىگە 100 مىلياردتىن ئارتۇق سۆز تەرجىمە قىلىدۇ.
گۇگول تەرجىمانى ئىقتىدارلىرى
گۇگول تەرجىمانى تېكىست ۋە مېدىيانىڭ كۆپ خىل شەكىللىرىنى تەرجىمە قىلالايدۇ ، بۇ تېكىست ، سۆزلەش ۋە تېكىستنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا ، ئۇنىڭ ئىقتىدارلىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
thumb|گۇگول ئىزدەش ماتورىنىڭ باش بېتى گۇگۇل تەرجىمىسى كۆپىنچە ئىقتىدارلىرىغا تەلەپپۇز ، لۇغەت ۋە تەرجىمىنى ئاڭلاش بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ، گۇگۇل تەرجىمانى ئۆزىنىڭ تەرجىمە ئەپىنى تونۇشتۇردى ، شۇڭا تورسىز ھالەتتە يانفۇن بىلەن تەرجىمە قىلىشقا بولىدۇ.
قوللايدىغان تىللار
تۆۋەندىكى 109 خىل تىل 2020-يىلى 3-ئايغىچە گۇگول تەرجىمىسى تەرىپىدىن قوللىنىدۇ. خەنزۇچە (ئاددىيلاشتۇرۇلغان) ۋە خەنزۇچە (ئەنئەنىۋى) ئوخشاش تىلدىكى ئوخشىمىغان ئىككى خىل يېزىق سىستېمىسىنى كۆرسىتىدۇ ، شۇڭا تىزىملىكتىكى تىللارنىڭ ئومۇمىي سانى 109.
تەرەققىياتتىكى تىللار
بۇ تىللار تېخى گۇگول تەرجىمىسى تەرىپىدىن قوللىمايدۇ ، ئەمما تەرجىمە جەمئىيىتىدە بار.
تۈركمەنچە ۋىكىپېدىيە
تۈركمەنچە ۋىكىپېدىيە (تۈركمەنچە: Чӑваш Википедийӗ)، ۋىكىپېدىيەنىڭ تۈركمەنىستان تۈركمەن تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2004- يىلدە قۇرۇلغان.
1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن.
ئاستۇرىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[ئاستۇرىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئىسپانىيە ئاستۇرىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
چىلیىيىلىك
چىلیىيىلىك - چىلی دا سۆزلەيدىغان خەلىق. thumb|چىلیىيىلىك
كەئبە
كەئبە (ئەرەبچە: الكعبة المشرفة، كەئبەئى شەرىڧ، كەئبەئى مۇئەززەمە)، كۈللى مۇسۇلمانلارنىڭ قىبلىسى. مەككە شەھرىگە جايلاشقان، كۇب شەكلىگە يېقىنراق بىر ئىبادەت يېرىدۇر. ئىسلام دىنىنىڭ تۇنجى ۋە ئەڭ مۇقەددەس يېرى قەبۇل قىلىنىدۇ. بۇ قۇرۇلۇشنىڭ ئەتراپىنى مەسجىدى ھەرەم ئوراپ تۇرىدۇ. قۇرئان كەرىمدە كەئبەئى مۇئەززەمەنىڭ ھەزرىتى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ھەزرىتى ئىسمائىل ئەلەيھىسسالام تەرىپىدىن راۋاقلىرى بىلەن قۇرۇلغانلىقى بايان قىلىنىدۇ.
يەر يۈزىدىكى جىمى مۇسۇلمانلار، قەيەردە بولمىسۇن، نامازلىرىنى كەئبەگە قاراپ ئوقۇيدۇ. كەئبىنى كۆرسىتىدىغان يۆنىلىشكە قىبلە دېيىلىدۇ. ئىسلامنىڭ بەش ئاساسىي شەرتىنىڭ بىرى بولمىش ھەج ۋاقتىدا كەئبە پەرز بولغان زىيارەت تاۋاڧى ۋە ۋاجىب بولغان ۋىدا تاۋاڧى بىلەن كەمىدە ئىككى كەرە تاۋاڧ قىلىنىدۇ. بۇلاردىن باشقا تاۋاڧلار بولسا سۈننەتتۇر. تاۋاڧ (ئۈستىدىن قارىغاندا) سائەت يۆنىلىشىنىڭ تەتۈرسىگە ھەجەرۇل ئەسۋەد بۇرجىسىدىن باشلاپ كەئبىنىڭ ئەتراڧىدا يەتتە قېتىم تولۇق ئايلىنىلدۇ. تاۋاڧ ۋاقتىدا ئايلانغان ھەر بىر ئايلىنىشقا ئىسە بىر شەۋت دېيىلىدۇ. تاۋاڧ شۇنداقلا ئۆمرەنىڭمۇ شەرتلىرى ئارىسىدىدۇر. ھەج ۋاقتىدا تەخمىنەن 6 مىلىيون ھاجى توپلىنىپ بىر كۈندە تەۋاڧ قىلىدۇ.
مىشا بازىرى
مىشا بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 32.5 مىڭ ئەتراپىدا.
Konnéktikat Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Konnéktikat Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Konnéktikatning 3,501,252 nopusibar, 14,356 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.6°, xariki uzunluk 72°7.
كىرئالغۇ
thumb|كۆپ ئىقتىدارلىق كىرئالغۇ thumb|ئۇيغۇرلا كۆپ ئىشلىتىدىغان كىرئالغۇ تىپىلىرنىڭ بىرسى كىرئالغۇ (ئېنگىلىزچە: Washing machine) ئادەتتە كىر يۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان ماشىنىنى كۆرسىتىدۇ. يۇيۇلمىغان كىيىم-كېچەك ۋە كىر يۇيۇش پاراشوكى ياكى سۇيۇقلۇقىنى كىرئالغۇغا سېلىپ سۇ قۇيۇپ، تەڭشەپ قويسا كىرئالغۇ بۇ كىرنى پاكىز يۇيۇپ بېرىدۇ. ھازىر نۇرغۇن كىرئالغۇنىڭ قۇرۇتۇش بۆلۈمچىسى بار.
I ئەھمەھ تۇغانخان
I ئەھمەد توغانخان (خاقانىيەچە: أحمد طغان خان بن علي، تۈركچە: I. Ahmed Han) بۈيۈك قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ (ھ. 225 – 609 / م. 840 – 1212) 7. خاقانىدۇر. تۇنجى مۇسۇلمان قاراخان سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئەۋرىسى، ئەلى ئارسلانخاننىڭ تۆرت ئوغلىدىن بىرى. قاچان توغۇلغانلىقى تارىخنامىلەردە قەيت قىلىنمىغان بولۇپ، ھ. 388 – 408 / م. 997 ياكى 998 – 1017 ياكى 1018 – يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان.
ئۆزى ھەققىدە
ئەبۇلفىدا (ھ. 672 – 732 / م. 1273 – 1331) تارىخىدا ھ. 383 / م. 993 - يىلى ۋەقەلىكىنى بايان قىلىپ: «ھارۇن ئىبنى سۇلايمان ئىلىكخان بۇغراخان بۇخارادا ئاغرىپ قېلىپ يۇرتىغا قايتىپ كېتىۋېتىپ يولدا ۋاپات تاپىدۇ. بۇغراخان دىندار، ياخشى يول تۇتقان زات بولۇپ، مەكتۇبلىرىدا ئۆزىنى ‹پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ خىزمەتچىسى› دەپ ئاتاشنى ياخشى كۆرەتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن تۈركلەرگە تۇغانخان ئەبۇ نەسر ئەھمەد ئىبنى ئەلى خان پادىشاھ بولدى» دەپ يازىدۇ. ھ. 408 / م. 1017 – يىلى ۋەقەلىكىنىڭ بايانىدا: «قاراخاننىڭ ئىسمى ئەبۇ نەسر ئەھمەد ئىبنى تۇغانخان ئەلى بولۇپ، ئۇ ۋاپات بولغاندا قېرىندىشى ئەبۇل مۇزەففەر ئارسلانخان پادىشاھ بولدى» دەپ يازىدۇ.
ئۇيغۇرچە بەزى ئەسەرلەردىمۇ تۇغانخاننىڭ ئىسمى ئەھمەد ئىبنى ئەلى دەپ كېلىدۇ: «مىلادىيە 997 – يىلى ھارۇن بۇغرا قاراخان بۇخارادا كېسەل بولۇپ كېسىلى ئېغىرلىشىپ قەشقەرگە قايتىش سەپىرىدە يول ئۈستىدە ‹قوچقار بېشى› دېگەن جايدا ئالەمدىن ئۆتتى. قاراخانىيلارنىڭ ئائىلە مازىرى ‹گۈمبەزەتۇل خاقانىيە› قەبرىستانلىقىغا دەپنە قىلىندى. 997 - يىلى مۇسا ئارسلان بۇغرا قاراخاننىڭ جىيەنى ئەھمەد ئىبنى ئەلى (تۇغانخان) قاراخانىيلار خاندانلىقىنىڭ تەختىگە ۋارىسلىق قىلىپ تەختكە ئولتۇردى. بۇ ۋاقىتتا ھارۇن بۇغراخاننىڭ چوڭ ئوغلى يۈسۈپ قىدىرخان قەشقەردە ئارسلان خان ئىدى. غەربىي قىسىمىنى ئىدارە قىلىش ئىشىنى يەنىلا ئارسلان خان ئوغۇللىرىدىن ناسىر بىن ئەلى ئىلىك خان ئىدارە قىلدى. مىلادىيە 998 – يىلى قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ خانى ئەھمەد بىن ئەلى تۇغانخان ئابباسىيلار خەلىپىسىنى ئەڭ بۇرۇن ئېتىراپ قىلغان قاراخانىيلار ھۆكۈمدارى بولدى. قاراخانىيلار ئابباسيىلار خەلىپىلىرىنىڭ ناملىرىدا مېتال پۇللارنى چىقاردى».
بارتولد (م. 1869 – 1930) نىڭ بايان قىلىشىچە: «ماۋەرائۇننەھرنى ناسىرۇلھەق ناسر ئىبنى ئەلى بىلەن قۇتۇبۇددەۋلە ئەھمەد ئىككى قېرىنداش ئىگىلىگەن. ناسر ئاكا بولۇپ، چوڭراق مەرتىۋىگە ئېرىشكەن. لېكىن، ئەھمەد ئۇنىڭدىن ئۇزۇنراق ئۆمۈر كۆرگەن. تۇغانخان بۇلارنىڭ چوڭ ئاكىسى بولۇپ، مۇھەممەد ئىبنى ئەلى ئۇلارنىڭ ئەڭ كىچىك ئىنىسى بولىدۇ». بۇنىڭدىن تۇغانخاننىڭ ئىسمى ئەھمەد ئەمەس، بەلكى تۇغانخاننىڭ ئىنىسىنىڭ ئىسمى ئەھمەد دېگەن يەكۈنمۇ چىقىدۇ.
بەزى خىتتايچە يازمىلاردا: «تۇغانخان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ نەۋرىسى ئەبۇل ھەسەن ئەلى ئىبنى مۇسانىڭ ئوغلى ئىكەنلىكى، ئاتىسى ئەبۇل ھەسەن ئەلى يېڭىھىسارنىڭ شەرقىدە ئىسلام ئېچىش جەڭلىرىدە شېھىد بولغانلىقى، تۇغانخاننىڭ يەنە ناسىر، مەنسۇر ۋە مۇھەممەد قاتارلىق ئۈچ ئاكا – ئۇكىسى بارلىقىنى» يازىدۇ.
بۇنىڭدىن ئۇنىڭ ئىسمىنىڭ ئەھمەد، كۇنيىتى ئەبۇ ناسر، ئاتىسىنىڭ كۇنيىتى ئەبۇل ھەسەن، ئىسمى ئەلى ئىكەنلىكى، ئۆزىنىڭ «تۇغان» دەپ نامى بارلىقى، شۇنداقلا ئاتىسى ئەبۇل ھەسەن ئەلىنىڭ يېڭىھىسار تەرەپلەرنى فەتىھ قىلىشتا شەھىد بولغانلىقى مەلۇمدۇر.
پەزىلىتى
ئىبنۇل ئەسىر (ھ. 555 – 630 / م. 1160 – 1233) نىڭ بايان قىلىشىچە: «ئىلىكخان تۇغانخان خەيرسۆيەر، ئادالەتلىك، ياخشى يول تۇتقان، دىن ۋە دىن ئەھلىگە ئامراق، ئىلىم ۋە ئىلىم ئەھلىنى چوڭ بىلىدىغان ۋە ئۇلارغا ئېھسان قىلىدىغان زات ئىدى».
ئىمام زەھەبىي (ھ. 673 – 748 / م. 1274 – 1348) تۇغانخاننى: «تۈرك تۇغانخان. تۈركىستان، بالاساغۇن، كاشغەر، خوتەن ۋە فاراب پادىشاھى… دىيانەتلىك، ئادالەتلىك، قەھرىمان، باتۇر زات ئىدى» دەپ تەرىپلەيدۇ.
ئاتاقلىق ئالىم ئىبنى خالدۇن (ھ. 732 – 808 / م. 1332 – 1406) ئۇنى: «ئادالەتپەرۋەر، خەيرسۆيەر، دىندار، دىن ۋە دىن ئەھلىگە ئامراق، ئۇلارغا مايىل ۋە ئۇلارنى يوقلاپ تۇرىدىغان، ئۆزىگە يېقىن تۇتىدىغان زات ئىدى» دەپ تەرىپلەيدۇ.
بەزى خىتتايچە يازمىلاردىمۇ: «تۇغانخان ئىسلام دۇنياسىدا يۇقىرى ئابرويغا ئىگە بولغاچقا، ئادىل، ئاقكۆڭۈل، تەقۋادار، مەرىپەتپەرۋەر ۋە ئۆز خەلقىنى قىزغىن سۆيىدىغان كىشى، دەپ تەرىپلەنگەن» دېيىلگەن.
زامانداشلىرى
جەننەت ماكان ئەھمەد توغانخان بۈيۈك بابامىز بولمىش سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان ھەزرەتلىرىنىڭ ئەۋلادى، مۇجاھىد ۋە شېھىد خاقاننىڭ ئوغلى، مۇجاھىد خاقان تۇغانخان ھەزرەتلىرى ۋە بۇنىڭغا ئوخشىغان دىيانەتلىك، ئىلىمسۆيەر خاقان – پادىشاھلارنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشى ۋە پەرۋىش قىلىشى نەتىجىسىدە دۇنياۋىي تەسىر قالدۇرغان ئەبۇ ئەلى ئىبنى سىنا (ھ. 370 – 428 / م. 980 – 1037)، ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي (ھ. ؟ – 393 / م. ؟ – 1003) ئىمادۇددىن كاشغەرىي (ھ. 4 / م. 11 – ئەسىر)، مۇھەممەد ئەلى مۇھەممەد ئەمىن ياركەندىي (ھ. 4 / م. 11 – ئەسىر)، ئەبۇ رەيھان مۇھەممەد ئەلبىيرونىي (ھ. 362 – 440 / م. 973 – 1048)، ئەبۇل ئابباس جەئفەر ئەلمۇستەغفىرىي (ھ. 350 – 432 / م. 961 – 1040)، ھۈسەيىن ئىبنى ئەلى ئىبنى خەلەف ئەلئەلمەئىي ئەلكاشغەرىي (ھ. ؟ – 484 / م. ؟ – 1081)، ئۇنىڭ ئوغلى ئەبۇل فۇتۇھ ئابدۇلغافىر ئەلئەلمەئىي ئەلكاشغەرىي (ھ. ؟ – 466 / م. ؟ – 1073)، مەھمۇد ئەلكاشغەرىي (ھ. 398 – 498 / م. 1008 – 1105)، يۈسۈپ خاس ھاجىب (ھ. 409 – 477 / م. 1019 – 1085) نەجمۇددىن ئەبۇ ھەفس ئۆمەر ئەننەسەفىي (ھ. 461 – 537 / م. 1069 – 1142)، ئالائىددىن ئەلخۇتەنىي (ھ. 5 / م. 12 – ئەسىر)، جارۇللاھ زەمەخشەرىي (ھ. 467 – 538 / م. 1074 – 1143)، مەجدۇدىن ئەلخۇتەنىي (ھ. ؟ – 576 / م. ؟ – 1180) قاتارلىق نۇرغۇن ئالىملار، شۇنداقلا نەجىب ئەلفەرغانىي (ھ. 479 – 479 / م. 1048 – 1079)، ئەبۇ نەجىب شىھابۇددىن ئومئاق ئەمىيقىي ئەلبۇخارىي (ھ. 440 – 542 / م. 1048 – 1147)، ئەھمەد يەسەۋىي (ھ. 485 – 561 / م. 1093 – 1166)، ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكىي (ھ. 6 – / م. 12 ئەسىر) قاتارلىق كاتتا شائىر ۋە ئەدىبلەرمۇ دىيارىمىز تۈركىستاندا يېتىشىپ چىققاندۇر. ئۇلارنىڭ يېتىشىپ چىقىشىنى ۋە قىممەتلىك ئەسەرلەرنىڭ رويابقا چىقىشىنى تۇغانخاندەك زاتلارنىڭ ئىلىم يولىدا قىلغان خىزمەتلىرىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ، ئەلۋەتتە.
قاراخانىيلار بىلەن غەزنەۋىيلەر ئارىسىدىكى ئۇرۇش ۋەسۇلھ
سامانىيلار (ھ. 203 – 389 / م. 819 – 999) زېمىنى بولغان ماۋەرائۇننەھرگە قىلىنغان يۈرۈشلەر تۈپەيلى بۈيۈك غەزنەۋىيلەر دۆلىتى (ھ. 348 – 581/ م. 961 – 1187) بىلەن قاراخانىيلار دۆلىتى ئوتتۇرىدا گاھ سۇلھ، گاھ ئۇرۇش ۋەزىيىتى داۋام قىلماقتا ئىدى. مەشھۇر غەزنەۋىي سۇلتانى سۇلتان مەھمۇد سەبۈك تېكىننىڭ ئوغلى بولۇپ، قارلۇقلاردىن بولغان سەبۇك تېكىن ھ. 366 / م. 977 – يىلى غەزنەۋىيلەر تەختىگە ئولتۇرىدۇ. ھ. 388 / م. 998 – يىلى مەھمۇد سەبۇك تېكىننىڭ تەختىگە ۋارسلىق قىلىدۇ. ھ. 389 / م. 999 – يىلى سامانىيلار خانلىقى قاراخانىيلار تەرىپىدىن تارىخقا كۆمۈلگەندىن كېيىن، ئەھمەد توغانخاننىڭ قېرىندىشى ناسىرخان ماۋەرائۇننەھرگە ئىلكخان تەيىنلەندى. ھ. 390 / م. 1000 – يىلى ئۆز ۋاقتىدىكى قاراخان ئەھمەد توغانخان سۇلتان مەھمۇدقا ئەلچى ئەۋەتىپ ئۇنىڭ يېڭى قۇرغان دۆلىتىنى تەبرىكلەيدۇ ۋە سۇلتان مەھمۇدنىڭ تەكلىپى بىلەن ماۋەرئۇننەھر ئىلكخانى ناسىرنىڭ قىزى يېڭى غەزنەۋىي سۇلتانى مەھمۇدقا ياتلىق قىلىنىپ، ئىككى ئوتتۇرىدا قۇدا – باجىلىق ئورنىتىلدى. ناسىر ئىلكخاننىڭ ھ. 398 / م. 1006 – يىلى غەزنەۋىيلەرگە قىلغان يۈرۈشى مەغلۇب بولغان بولسىمۇ، ئۇ كېيىنكى يىلى ئىككىنچى قېتىم يۈرۈش قىلىشقا تەييارلىنىپ، خوتەندىكى يۈسۈپ قىدىرخاننىمۇ ياردەمگە چاقىرىدۇ. مىلادىنىڭ 1008 – يىلى 4 – يانۋار كۈنى 50 مىڭ كىشىلىك قاراخانىي قوشۇنى بىلەن نۇرغۇن ئەسكەر ۋە 500 ئۇرۇش پىلىغا ئىگە غەزنەۋىي قوشۇنى بەلختىن 12 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى «كەتەر» سېيىدا تۇتۇشىدۇ. ئاقىۋەتتە قاراخانىيلار قوشۇنى مەغلۇپ بولىدۇ. جەڭدە غەزنەۋىيلەرنىڭ ئۇرۇش پىللىرى مۇھىم رول ئوينايدۇ، ئۇرۇش جىددىيلەشكەندە قاراخانىيلارنىڭ ئارقا سېپىدە ئېھتىياتتا تۇرغان ئەھمەد تۇغانخان قوشۇننى باشلاپ ئۇرۇش مەيدانىدىن قاچىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مەغلۇبىيەت مۇقەررەلىشىدۇ. تارىخچىلار تۇغانخاننىڭ بۇ چېكىنىشنىڭ سەۋەبىنى توغانخان ئەھمەد ئاستىرىتتىن سۇلتان مەھمۇد بىلەن تىل بىرىكتۈرۈگەن بولۇشى مۇمكىن دەپ تەھلىل قىلىدۇ. چۈنكى بەزى تارىخى مەنبەلەردە قارخانىيلاردىن ياتلىق قىلىنغان مەلىكىنىڭ توغانخاننىڭ قىزى چىگىل خاتۇن ئىكەنلىكىمۇ قەيت قىلىنىدۇ. شۇڭا بەزى تارىخچىلار ئوتتۇرىدىكى قۇدا – باجىلىق مۇناسىۋىتىنى كۆزدە تۇتۇپ، تۇغانخان كۈيئوغلى بىلەن ئۇرۇشۇشنى خاھلىمىغان بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارايدۇ.
قانداق بولۇشىدىن قەتئىنەزەر، سۇلتان مەھمۇد غەزنەۋىي بۇ ئۇرۇشتىن مەغلۇپ قايتقاندىن قاراخانىيلارنىڭ قايتا ھۇجۇم قىلىشىدىن ئەنسىرەپ خوتەندىكى يۈسۈپ قىدىرخان، ماۋەرائۇننەھردىكى ناسىر ئىلكخان ۋە ئوردۇكەنت (كاشغەر)دىكى ئەھمەد تۇغانخانغا ئايرىم – ئايرىم خەت يېزىپ، ئەلچىلەر ئەۋەتكەن ۋە ئۇلار بىلەن سۇلھ تۈزۈپ، تىنچلىق ئورنىتىشنى تەلەپ قىلغان. يۈسۈپ قىدىرخان بىلەن ناسىر ئىلكخان بۇنى رەت قىلغان بولسىمۇ، تۇغانخان سۇلتان مەھمۇدنىڭ تەكلىپىنى قوبۇل قىلىپ ئۆز ئالدىغا پۈتۈشىدۇ ۋە ھ. 400 / م. 1009 – يىلى سۇلتان مەھمۇدقا ئەلچى ئەۋەتىدۇ. ئەسلىدىلا ئاخىرىقى قېتىمقى ئۇرۇشتا قاراخانىيلارنىڭ مەغلۇپ بولۇشىغا سەۋەبچى بولغانلىقىدىن، يۈسۈپ قىدىرخان بىلەن ناسىر ئىلكخان تۇغانخاندىن قاتتىق نارازى ئىدى. بۇ قېتىمقى سۇلھدىن تېخىمۇ غەزەپلەنگەن ناسىر ئىلكخان تۇغانخاننىڭ جاجىسىنى بېرىش ئۈچۈن، ھ. 401 / م. 1010 – يىلى قىشتا سەمەرقەندتىن ئوردۇكەنتكە قاراپ يولغا چىقىپ بالاساغۇنغا يېقىنلاشقاندا قاتتىق سوغۇق ۋە قار ياغقانلىقتىن، ئۆزكەنتتىن ئۆتەلمەي تۇرۇپ قالىدۇ. بۇ يۈرۈشتىن خەۋەر تاپقان سۇلتان مەھمۇد دەرھال ئىلكخان ناسىرغا ئەلچى ئەۋەتىپ ئۇنىڭغا ماقۇل كېلىدىغان مۇۋاپىق شەرتلەر ئاساسىدا سۇلھ قىلىشنى تەكلىپ قىلىدۇ. مەنسۇرخان بۇ شەرتلەرنى ئۆزىگە پايدىلىق ۋە مۇۋاپىق دەپ بىلىپ، قوبۇل قىلىدۇ. ھ. 402 / م. 1012 – يىلى ئەتراپىدا توغانخاننىڭ ئاكىسى ئىلكخان ناسىر ئىبىن ئەلى ئۆلگەندىن كېيىن يۈسۈپ قىدىرخان ياركەند ۋە كاشغەرنى ئىشغال قىلىپ، سۇلتان ئەھمەد توغانخاننى بالاساغۇنغا كېتىشكە مەجبۇرلايدۇ.
تارىخچى ئىبنۇل ئەسىر ھ. 401 / م. 1010 – يىلى ۋەقەلىرىنى بايان قىلغاندا بۇ جەرياننى مۇنداق يازىدۇ: «بۇ يىلدا ئىلىكخان قوشۇن باشلاپ قېرىندىشى تۇغانخانغا جازا يۈرۈشىگە ئاتلانغان. ئۆزكەنتكە بارغاندا قار يېغىپ كېتىپ يولىنى داۋاملاشتۇرالماي سەمەرقەندكە قايتقان. بۇ جازا يۈرۈشىنىڭ سەۋەبى تۇغانخان يەمىنۇددەۋلە مەھمۇد غەزنەۋىيگە قېرىندىشى ئەلى ئىلىكخاننىڭ خۇراساننى بېسىۋالماقچى بولغىنىدىن ئۆزرە ئېيتىپ: ‹مەن بۇنىڭغا رازى بولمىدىم› دەپ گۇناھنى قېرىندىشىغا ئارتقان ۋە ئۇنىڭ قىلمىشىدىن ئۆزىنى ئاقلىغان. ئىلىكخان ناسىر بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن غەزەپلىنىپ ئۇنى ئەدەبلىمەكچى بولغان». دېمەك، تۇغانخاننىڭ سۇلتان مەھمۇدقا ئۆزرە ئېيتىشىنىڭ سەۋەبى، 397 /م. 1006 سۇلتان مەھمۇد ھىندىستاندا غازات قىلىۋاتقاندا ئىلىكخان مەنسۇر ئىبنى ئەلىنىڭ بەلخ ۋە خۇراسانغا ئىككى يولدىن قوشۇن يوللاپ ھۇجۇم قىلىشى ئىدى.
مەيلى قانداق بولسۇن، تۇغانخاننىڭ سۇلتان مەھمۇد بىلەن مۇناسىۋىتى ياخشى بولۇپ، ئىككى ئوتتۇرىدا ئۇرۇش بولۇشنى خاھلىمىغان ۋە سۇلھ تەرەپدارى بولغان.
ئىبنۇلئەسىر يەنە ھ. 403 / م. 1012 – يىلى ۋەقەلىرىنى بايان قىلغاندا مۇنداق يازىدۇ: «تۇغانخان تەختكە ئولتۇرغاندىن كېيىن يەمىنۇددەۋلە سۇلتان مەھمۇدقا ئەلچى ئەۋەتىپ يارىشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا: «بىر – بىرىمىز بىلەن ھەپىلىشىشنى قويۇپ، سېنىڭ ھىندىستاندا غازات قىلىش بىلەن مەشغۇل بولۇشۇڭ، مېنىڭ كاپىر تۈركلەرگە قارشى غازات بىلەن مەشغۇل بولۇشۇم ئىسلامنىڭ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ مەنپەئەتىدۇر»، دەيدۇ. بۇ سۆز سۇلتان مەھمۇدقا ياراپ كېتىپ ماقۇل بولىدۇ ۋە ھەر ئىككىسى كاپىرلارغا قارشى غازات قىلىش بىلەن بولۇپ كېتىدۇ».
قىتانلار بىلەن بولغان جەڭ ۋە زەپەر
I توغانخان زامانىدا يۈز بەرگەن ئىككىنچى زور ۋەقە بولسا، تۇغانخاننىڭ قىتانلار بىلەن قىلغان چوڭ ئۇرۇشىدۇر. تارىخچىلارنىڭ بايان قىلىشىچە ھ. 408 / م. 1008 – يىلى لىياۋ سۇلالىسى يۈزمىڭ كىشىلىك سۇۋارى قوشۇن بىلەن ئالتاي تاغلىرىنى ئېشىپ، شەرقىي تۈركىستانغا ھۇجۇم قىلدى. «ئىككى ئۆگۈز» (ھازىرقى ئالتاي ۋىلايىتى) ۋە ئىمىل قاتارلىق جايلارنى ئىشغال قىلىپ ئىلىغا قاراپ ئىلگىرىلەپ ئىلى دەرياسى بويىغا يېقىنلاشتى. تۇغانخان ئۇ كۈنلەردە قاتتىق كېسەل بولغانلىقتىن، قىتانلارنىڭ ئالدىنى توسۇش ئۈچۈن يوللىغان ئەسكەرلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتىنى ئاڭلاپ كۆپ غەمكىن بولغان ۋە خۇداغا يىغلاپ ئۆزىگە شىپا تىلىگەن. بىر كېچىدە تۇغانخان شىپا تېپىپ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ماغدۇرىغا كەلگەن. كاشغەر ۋە باشقا تەرەپلەردىن بالاساغۇنغا كەلگەن ياردەملەر بىلەن كۈچىنى ئاشۇرۇپ، قىتانلارنىڭ ئۈستىگە يۈرگەن ۋە ئۇلارنىڭ كۆپ قىسمىنى ئۆلتۈرۈپ، قاچقانلىرىنىڭ ئارقىدىن قوغلاپ ئىمىلغا قەدەر بارغان. 10 مىڭدىن كۆپرەك قىتاننى ئەسىر ئېلىپ، قالغانلىرىنى قوغلاپ ئالتاي تاغلىرىدىن ئۆتكۈزۈۋېتىپ قايتقان. بۇ قېتىمقى يېغىدا ھېسابسىز چارۋا – مال غەنىمەت ئېلىنغانلىقى رىۋايەت قىلىنىدۇ.
دىيارىمىزغا باستۇرۇپ كەلگەن بۇ قوشۇن بەزى ئۇيغۇر ۋە ئەرەب تارىخچىلىرى تەرىپىدىن تۈرك ياكى خىتاي دەپ قەيت قىلىنغان بولسىمۇ، بۇلار ئەسلى تۇنگۇس ئىرقىدىن بولغان ئالتاي قەۋملىرىدىن بىرى بولۇپ، مىلادى 916 – يىلى يوللۇغ ئاپاگى تەرىپىدىن قۇرۇلغان، كېيىنچە زېمىنى شەرقتە تىنچ ئوكياندىن غەربتە موڭغۇل دالىسىنىڭ غەربىگىچە، جەنۇبتا تاڭغۇت خانلىقى ۋە شىمالىي سۇڭ سۇلالىسىغا قوشنا بولغان لىياۋ سۇلالىسى قوشۇنىدۇر. قىتانلار يايلاق مىللەتلىرىدىن بولۇپ، ئۈنۈمسىز جوغراپىيىلىك شارائىت بائىس مەۋجۇدىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن جان تىكىپ جەڭ قىلىدىغان، قاتتىق مۇنتىزىم بىر قوشۇنغا ئىگە ئىدى. تۇغانخان (م. 998 – 1018) زامانىدا قىتان تەختىدە يوللۇغ لوڭشۈ (م. 982 – 1032) خان بولۇپ، دۆلەت زېمىنىدا ياشىغۇچى خەنزۇلار قىتان ھاكىمىيىتىنى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلغان ۋە قىتانلارمۇ ئاللىبۇرۇن خەنزۇ مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىپ، خەنزۇ ۋە قىتان مىللەتلىرى بىرگە جەڭ قىلىدىغان ھالەت شەكىللەنگەنىدى، ئۆز ۋاقتىدىكى ئىسلام دۆلىتىگە تاجاۋۇز قىلماقچى بولغان قوشۇنغا لىياۋ زېمىنىغا داخىل خەنزۇ ۋە قىتان خەلقلىرىدىن تەشكىللەنگەن قوشۇن بەزى مەنبەلەردە ئىككى يۈزمىڭ كىشىلىك دەپ قەيت قىلىنغان. باتۇر مۇجاھىد تۇغانخان بۇ قىتانلارنىڭ ھۇجۇمىنى ئالدىنئالا توسۇپ، غەربكە يۈرۈش قىلىشىغا پۇرسەت بەرمەي قاراخانىيلار خاندانلىقىنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قوغداپ قالغان.
يەنە بۇ چوڭ جەڭدە ئەسىرگە ئېلىنغان قىتانلارنىڭ سانىنى مۇھەممەد ئەمىن ھەزرىتىم 10 مىڭدىن كۆپرەك دەپ يازغان بولسىمۇ، تارىخىي مەنبەلەردە ئاساسەن دېگۈدەك 100 مىڭ دەپ ئالىدۇ. بۇ جەڭنىڭ ئىنتايىن چوڭ جەڭلىكى، بۇ جەڭگە قاتناشقان قوشۇن سانىنىڭ تارىختا كەم ئۇچرايدىغان دەرىجىدە كۆپ بولۇشى، شۇنداقلا غەلىبىنىڭ تارىخىي بىر غەلىبە ئىكەنلىكى ئەسىرلەر سانىنىڭ 10 مىڭدىن كۆپلۈكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئىمام زھەبىي بۇ قوشۇننى مۇنداق بايان قىلىدۇ: «ئۇنىڭغا قارشى خەنزۇ ۋە قىتان قوشۇنلىرى يۈرۈش قىلدى. ئۇلارنىڭ سانى تارىختا ئاڭلاپ باقمىغان دەرىجىدە كۆپ، ھەتتا 300 مىڭ ئىدى دېيىلگەن. بۇ چاغدا تۇغانخان كېسەل ئىدى. ئۇ: ‹ئى ئاللاھ! ئۇلارغا قارشى غازات قىلىشىم ئۈچۈن ماڭا شىپالىق ئاتا قىلغايسەن، ئاندىن خاھلىساڭ جېنىمنى ئالغايسەن› دەپ دۇئا قىلىدۇ ۋە دۇئاسى ئىجابەت بولۇپ ساقىيىدۇ. قوشۇنلىرىنى توپلاپ ئۇلارغا قارشى تۇيۇقسىز ھۇجۇمغا ئۆتۈپ ئۇلاردىن 200 مىڭغا يېقىننى ئۆلتۈرۈپ، 100 مىڭنى ئەسىر ئالىدۇ. بۇ ھ. 408 / 1017 – يىلى يۈز بەرگەن تارىختا داستان بولغۇدەك چوڭ جەڭ ئىدى. ئۇ بالاساغۇنغا ھەددى – ھېسابسىز غەنىمەتلەر بىلەن قايتتى. قايتىپ بولۇشىغا ئاللاھ ئۇنى ۋاپات تاپتۇردى».
قىتانلارنىڭ دىيارى ۋە ئىككى تەرەپ قوشۇنى ھەققىدە ئىمام ئىبنى خەلدۇن «چىن تەرەپتىن تۈركلەرنىڭ چىقىشى» دېگەن تېمىدا تېخىمۇ ئېنىقراق مەلۇمات بېرىدۇ: «ھ. 408 – يىلى چىن بىلەن ماۋەرائۇننەھر ئارىلىقىدىكى چۆلدىن 300 مىڭ چېدىرغا يېقىن نۇرغۇنلىغان تۈرك قوشۇنى چىققان. ئۇلار چېدىرنى جازكان دەپ ئاتىشاتتى ۋە ئۇنى تېرىدىن ياسايتتى. ئۇلارنىڭ كۆپ قىسمى قىتانلاردىن ئىدى. ئۇلار تۈركىستان مۈلكىدە زېمىن ئىگىلىگىلى تۇردى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە تۈركىستان خاقانى تۇغانخان ئاغرىپ قالدى. ئۇلار بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ تېخىمۇ ئىلگىرىلەپ يۈرۈش قىلىپ بۇزغۇنچىلىق قىلىشقا باشلىدى. ئاندىن تۇغانخان ساقىيىپ جىمى دىيارلاردىن مۇسۇلمانلارنى سەپەرۋەر قىلىپ توپلاپ ئۇلارغا 120 مىڭ كىشىلىك قوشۇندا يۈرۈش قىلىدۇ. دۈشمەن ئۇنىڭدىن يېڭىلىپ قاچىدۇ. تۇغانخان ئۇلارنى ئۈچ ئايغىچە ئىز قوغلاپ ئاخىرى قاتتىق مەغلۇپ قىلىپ ئۇلاردىن 200 مىڭغا يېقىن كىشىنى ئۆلتۈرۈپ 100 مىڭغا يېقىننى ئەسىر ئالىدۇ. چارۋا – مال، چېدىر، چىننىڭ ئالتۇن – كۈمۈش قاچا – قۇچىلىرى قاتارلىق تىلدا ئىپادىلەپ بەرگىلى بولمايدىغان نۇرغۇن غەنىمەتلەرنى ئالىدۇ». ئىبنى خەلدۇن يەنە بىر ئورۇندا دۈشمەن قوشۇنىدىن ئۆلتۈرۈلگەنلەر سانىنى 100 مىڭغا يېقىن، ئەسىر ئېلىنغانلار سانىنىمۇ 100 مىڭغا يېقىن، دېگەن.
ئىبنۇل ئەسىر قىتان قاتارلىق «تۈركلەر» ھەققىدە: «ئۇلارنىڭ يۈرۈش قىلىشىنىڭ سەۋەبى شۇكى، تۇغانخان پادىشاھ بولغاندىن كېيىن قاتتىق ئاغرىپ يېتىپ قالىدۇ. كېسىلى ئۇزىراپ كەتكەچكە دۈشمەن بۇ دىيارلارغا كۆز تىكىپ يۈرۈش قىلىدۇ. بەزى جايلارنى ئىگىلەپ، ئولجا ۋە ئەسىر ئېلىپ ئۇلار بىلەن بالاساغۇن ئوتتۇرىدا 8 كۈنلۈك يول قالغانىدى، تۇغانخان ئۇلارنىڭ بۇ قىلمىشلىرىدىن خەۋەر تاپقاندا بالاساغۇندا كېسەل ئىدى. ئۇ كاپىرلاردىن ئىنتىقام ئېلىش ۋە ۋەتەننى ئۇلارنىڭ شەررىدىن قوغداش ئۈچۈن ئاللاھتىن شىپالىق تىلىدى ۋە مەقسەت ئادا بولغاندىن كېيىن ئاللاھنىڭ ئىرادە قىلغىنىنى قىلىشىنى سورىدى. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى شۇ ھامان ئىجابەت قىلىپ ئۇنىڭغا شىپالىق ئاتا قىلدى. ئۇ ئەسكەرلىرىنى توپلاپ پۈتۈن ئىسلام دىيارلىرىغا چاقىرىق قىلىپ مەكتۇپ ئەۋەتتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ يېنىدا 120 مىڭ پىدائىي قوشۇن جەم بولدى. باسقۇنچى تۈركلەرگە ئۇنىڭ ساقىيىپ قوپقانلىقى ۋە قولىدىكى قوشۇننىڭ زورلۇقى يەتكەندە يۇرتلىرىغا قايتىشتى. تۇغانخان ئۇلارنىڭ ئارقىدىن ئۈچ ئاي قوغلاپ يۈرۈپ ئاخىرى ئۇلارغا تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىپ ئۇلارنى مەغلۇپ قىلدى» ، دەيدۇ.
ئىمام زەھەبىي بۇ تارىخىي چوڭ جەڭنى مۇنداق تەسۋىرلەيدۇ: «تۇغانخان ماۋەرائۇننەھر ئىقلىمىنى ئېلىپ مۈلكى كېڭەيگەندىن كېيىن چىن پادىشاھى يۈزمىڭ چېدىرلىق قوشۇن بىلەن ئۇنىڭغا قارشى يۈرۈش قىلدى. تۇغانخانمۇ ئەسكىرىنى توپلاپ قوشۇن تەييارلىدى. مۇسۇلمانلار زىلزىلىگە كېلىپ ئەھۋال خەۋپلىك بولدى. جىھاد ئۈچۈن خەلق سەپەرۋەر بولۇپ پىدائىيلار قوشۇلۇپ تۇغانخانىڭ قوشۇنىنىڭ سانى 100 مىڭ جەڭچى ئەتراپىدا بولدى. ئاللاھقا يېلىنىش ۋە دۇئا – تىلەكلەر كۆپ بولدى. ئىككى قوشۇن ئۇچراشتى. گوياكى ئىككى دېڭىز بىر – بىرىگە ئۇرۇلدى. ھەر ئىككى تەرەپ چىدامچانلىق كۆرسەتتى. ئۆلۈمنىڭ تەمى ئىسلام ئەھلىگە تاتلىق تۇيۇلدى. ئۇلار شاھادەتنى ئەلا بىلىپ جەڭ قىلدى ۋە ئاللاھنىڭ نۇسرىتىگە ئېرىشتى. كۇپپارلار ئۈستىدىن غەلىبە قىلدى. بۇ چوڭ جەڭ ئىسلام جەڭلىرىنىڭ نېمىدېگەن ئۇلۇغى – ھە! زامانىسىدا ھەقىقەتەن مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىدى».
شۇ دەۋردە يەمىنۇددەۋلە مەھمۇد غەزنەۋىيگە ۋەزىر بولغان ئاتاقلىق ئەدىب ۋە تارىخچى ئەبۇ نەسر مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلجاببار (ھ. 427 / م. 1036) قىممەتلىك ئەسىرى «تارىخى يەمىينىي»دە بۇ چوڭ جەڭنى مۇنداق تەسۋىلەيدۇ: «چىن تەرەپتىن تۇغانخانغا ۋە تۈرك دىيارلىرى بىلەن ماۋەرائۇننەھر قاتارلىق ئىسلام دىيارلىرىغا قارشى قوشۇنلار ئاتلاندى. ئۇلارنىڭ سانى 300 (يەنە بىر نۇسخىدا 100) مىڭ چېدىرلىق لەشكەر بولۇپ، ئىسلامىيەتتە ئۇنچىلىك زور قوشۇننىڭ بىر يەرگە توپلىنىشى ئاڭلىنىپ باقمىغاندۇر. ﴿ئۇلار ئاللاھنىڭ نۇرىنى ئېغىزلىرى بىلەن ئۆچۈرمەكچى بولۇشىدۇ﴾. ئىسلام ئەھلى كۆپ بوزەك قىلىنىپ، قوي كەبى بۇغۇزلانغاچقا، بۇلارمۇ ئىسلام ئەھلىگە تاجاۋۇز قىلماقچى بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن تۇغانخان ئىسلام دىيارلىرىنى سەپەرۋەرلىككە چاقىردى. نىھايەت ئۇنىڭ يېنىغا تۈركلەردىن، پىدائىي ئەركەكلەردىن ۋە ھۆر غازاتچىلاردىن 100 مىڭغا يېقىن ئەر جەم بولدى. دۈشمەننىڭ باستۇرۇپ كېلىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى قورقۇنچلۇق خەۋەرنى كۆپ ئاڭلاپ مۇسۇلمانلارنىڭ قۇلاقلىرى ساغرۇ بولدى. دىللارنى قورقۇنچ قاپلىدى. كۆڭۈللەر خەۋپسىرىدى. زىكىر تىلاۋەت، دۇئا – تىلەكلەر ھەمدەم بولدى. تۇغانخان باستۇرۇپ كېلىۋاتقان كۇپپارلار قوشۇنىغا قاراپ قاتتىق ئۇرۇشۇش نىيىتىدە، يا ئۆلۈمنى كۈتۈۋېلىش ياكى ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم تىلى ئارقىلىق مۇئمىنلەرگە بەرگەن ﴿شەك – شۈبھىسىزكى، بىز پەيغەمبىرىمىزگە، مۆمىنلەرگە ھاياتىي دۇنيادا ۋە گۇۋاھچىلار ھازىر بولىدىغان كۈندە ئەلۋەتتە ياردەم بېرىمىز﴾ دېگەن ھەق سۆزىدىكى ۋەدىسى بويىچە نۇسرىتىگە ئېرىشىش مەقسىتىدە ئاتلاندى. ئارقا – ئارقىدىن شۇنداق چوڭ جەڭلەر بولدىكى، كاللىلارنىڭ ئېلىنىشىدىن، قانلارنىڭ تۆكۈلۈشىدىن، ئاتلارنىڭ بىر – بىرىگە سوقۇلۇشىدىن بۇلۇتلاردىن يامغۇر يېغىۋاتامدۇ ياكى قان قۇيۇلۇۋاتامدۇ؟ قىلىچلار گىرەلىشىۋاتامدۇ ياكى چاقماق چېقىۋاتامدۇ؟ كېچىنىڭ زۇلمىتىمۇ ياكى جەڭنىڭ چاڭ – تۇزانلىرىمۇ ئايرىغىلى بولماي قالدى. بۇ جەڭدە جانابىي ئاللاھ باشتىن – ئاخىرى مۇسۇلمانلار قوشۇنىغا نۇسرەت ئاتا قىلدى. مۇئمىنلەر ئاللاھنىڭ ياردىمىگە ئىشەنچ قىلغان ھالدا بىر كۈنى دۇشمەن بىلەن ھەل قىلغۇچ چەڭگە كىردى ۋە سەباتلىق كۆرسەتتى. ئاللاھنىڭ دۈشمەنلىرى بولسا مەستەك بولۇپ كەتتى، كۈن چىقىپ كۆتۈرۈلگەندە قۇياش خۇددى ئۇلارنىڭ كاللىلىرىنىڭ دۆۋىسىگە كىيدۈرۈلگەن تاج كەبى كۆرۈندى. ئاللاھنىڭ ئەۋلىيالىرى بولسا ئاللاھنىڭ نۇسرەت ئاتا قىلىپ غەلىبە قىلدۇرغانلىقىدىن خۇشال كەيپىياتتا كاللىلارنى چېپىپ ھارمىدى. نىھايەت ئۇلار جەڭ مەيدانىدىن ئايرىلغاندا كەڭرى سايلىقتا 100 مىڭغا يېقىن كاللىسى تېنىدىن جۇدا بولغان تاپ، چېپىلغان قول – پۇتلارنى سىرتلانلارغا يەم، ئاچ يىرتقۇچلارغا زىياپەت سۈپىتىدە تاشلاپ ماڭدى. ئاللاھ تائالا مۇسۇلمانلارغا 100 مىڭغا يېقىن مالاي ۋە دېدەكلەرنى، چۆل – باياۋان يوللىرىغا، سايلىقنىڭ ئەتراپىغا پاتماي قالغان مال – چارۋىلارنى ئولجا قىلىپ بەردى. قالغانلىرى تىرىپىرەن بولدى. ئۇلارنىڭ ئارقىدىن ئىز قوغلىغان قىلىچلار ئۇلارنى چېپىپ توختىمىدى. ئۇلارنىڭ جانلىرىنى قۇش كەبى ئۇچۇپ بېرىپ ئالدى. بۇ غەلىبە خۇشخەۋىرى ئىسلام دىيارلىرىغا پۇر كەتتى. يۈزلەر كۈلۈپ، دىللار ئىچ – ئىچىدىن يورۇدى. پۈتۈن خالايىق شادلىققا چۆمدى ۋە ئاللاھقا شۈكۈرلەر ئېيتىلدى. ئۆي – ئۆيلەرگە، ھەتتا قەسىرلەردىكى چىمىلداقلارغىچە خۇشخەۋەرلەر يەتتى.».
مانا بۇ شانلىق زەپەر تۇغانخان سۇلتان مەھمۇد غەزنەۋىي بىلەن سۇلھ تۈزۈپ نەق 5 يىل كېيىن قولغا كەلگەن بولۇپ، بۇ غەلىبىنىمۇ ئاشۇ سۇلھىنىڭ بىر مېۋىسى دېيىشكە بولىدۇ.
تۆھپىسى
تۇغانخان تەختكە ئولتۇرغاندىن كېيىن يەمىنۇددەۋلە سۇلتان مەھمۇدقا ئەلچى ئەۋەتىپ ئۇنىڭغا: «بىر – بىرىمىز بىلەن ھەپىلىشىشنى قويۇپ، سېنىڭ ھىندىستاندا غازات قىلىش بىلەن مەشغۇل بولۇشۇڭ، مېنىڭ كاپىر تۈركلەرگە قارشى غازات بىلەن مەشغۇل بولۇشۇم ئىسلامنىڭ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ مەنپەئەتىدۇر»، دەيدۇ. مانا بۇ تارىخ سەھىپىلىرىگە ئالتۇن ھەل بىلەن يېزىلىشى كېرەك بولغان، تۇغانخاننىڭ ئىسلامنى نەقەدەر توغرا چۈشەنگەن دانا زات ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان ئېسىل سۆز بولۇپ، بۇنىڭ بىلەن ئىككى چوڭ ئىسلام دۆلىتى ئوتتۇرىدىكى بىھۇدە ئۇرۇش توختىغان ۋە زىددىيەت دوستلۇققا ئايلانغان. تۇغانخاننىڭ كۆڭلىدىن چىققان بۇ سۆزلەر ئۇلۇغ ئىسلام باھادىرى، ھىندىستان فاتىھى سۇلتان مەھمۇد غەزنەۋىينىڭ كۆڭلىگە ئىنتايىن ياققان ۋە بۇ سۇلھ نەتىجىسىدە قاراخانىيلاردىن خاتىرجەم بولغان سۇلتان مەھمۇد كېيىنچە ھىندىستاندا چوڭ فەتھىلەرنى روياپقا چىقىرىپ ھ. 416، زۇلقەئدە / م. 1026 – يىلى يانۋاردا ھىندۇلار ئۈستىدىن غالىب كەلدى. سۇمنات بۇتخانىسىنى قوغداپ تۇرۇۋاتقان 50 مىڭ ھىندۇنى قەتل قىلدى. ئىلىكخان تۇغانخانمۇ بۇ سۇلھ ئارقىلىق كۈچىنى غەزنەۋىيلەر بىلەن ئۇرۇشۇپ خوراتماي ساقلاپ قالغان ۋە ھ. 408 / م. 1017 – يىلى كاپىرلارنىڭ تارىخىي زور قوشۇنى ئۈستىدىن غالىپ كېلىپ ئىسلام دۆلىتىمىزنى كاپىرلارنىڭ ئىستىلاسىدىن قوغداپ قالغان.
«بىر – بىرىمىز بىلەن ھەپىلىشىشنى تاشلاپ كاپىرلار بىلەن غازات قىلىشقا يۈزلىنەيلى» دېگەن بۇ خىتاب ھازىرمۇ پۈتۈن مۇسۇلمانلارغا يول كۆرسىتىدىغان دانا سۆزدۇر. ئۇلۇغ ئىسلامنىڭ ۋە قېرىنداشلىقنىڭ تەقەززاسىدۇر. شۇڭلاشقىمۇ ئىسلام تارىخچىلىرى تۇغانخاننىڭ بۇ سۆزىگە ناھايىتى يۇقىرى باھا بەرگەن.
تۇغانخاننىڭ مەيلى سامانىيلار دۆلىتىنى يوقىتىپ قاراخانىيلار دۆلىتىنى كېڭەيتىشتىكى ئوينىغان رولى بولسۇن، مەيلى غەزنەۋىيلەر دۆلىتى بىلەن سۈلھ تۈزۈش تەرەپدارى بولۇپ، قاراخانىيلارنىڭ كۈچىنى قوغداپ قېلىشتىكى مۇھىم ۋە ئاساسلىق رولى بولسۇن، ۋەمەيلى قىتانلارنىڭ ھۇجۇمىنى توسۇپ قاراخانىيلارنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىشتىكى رولى بولسۇن، ھەممىسى ئۇنى مۇسۇلمان قاراخانىيلار ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخىدىكى مۇھىم شەخسكە ئايلاندۇرۇشتا يېتەرلىك.
تۇغانخاننىڭ ئىسلام دۆلىتىنى مۇستەھكەملەش ۋە ئۇنى قوغداپ قىلىشتىكى پىداكارلىقى ۋە تىرىشچانلىقلىرى ئابباسىيلار خەلىپىسى تەرىپىدىنمۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈپ ئۇنىڭغا كاتتا مەرتىۋە ۋە نام – ئاتاقلارنى ئىنئام قىلغانلىقىمۇ تارىخىي مەنبەلەردە تىلغا ئېلىنىدۇ.
ۋاپاتى
قىتانلار تۇغانخاننىڭ كېسىلى سەۋەبلىك قاراخانىيلار دۆلىتىنى ئۆزلىرى بىلەن ھەپىلشەلمەيدۇ دەپ قاراپ بېسىۋالماقچى بولغان. تۇغانخان ھەقىقەتەن قاتتىق كېسەل بولۇپ، دۈشمەن بەزى جايلارنى ئىگىلەپ، ئولجا ۋە ئەسىر ئېلىپ ئۇلار بىلەن بالاساغۇن ئوتتۇرىدا 8 كۈنلۈك يول قالغانىدى، ئۇ كاپىرلاردىن ئىنتىقام ئېلىش ۋە ۋەتەننى ئۇلارنىڭ شەررىدىن قوغداش ئۈچۈن ئاللاھتىن شىپالىق تىلىدى ۋە مەقسەت ئادا بولغاندىن كېيىن ئاللاھنىڭ ئىرادە قىلغىنىنى قىلىشىنى سورىدى. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى شۇ ھامان ئىجابەت قىلىپ ئۇنىڭغا شىپالىق ئاتا قىلدى. جەڭ غەلبىلىك ئاخىرلىشىپ ۋەتەن تۇپرىقى قوغدالغاندىن كېيىن ئەھمەدخان ئۇزۇن ئۆتمەي جەننەتۇل باقىيغا رىھلەت قىلدى.
تارىخچىلار تۇغانخاننىڭ دۇئاسىنى ھەزرىتى سەئد ئىبنى مۇئاز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دۇئاسىغا ئوخشىتىدۇ. ئەبۇلفىدا مۇنداق دەيدۇ: «تۇغانخاننىڭ بۇ قىسسىسى سەئد ئىبنى مۇئاز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ خەندەك غازىتىدىكى قىسسىسىگە نېمىدېگەن ئوخشاش – ھە! ئۇ خەندەك غازىتىدا يارىلانغاندا بەنى قۇرەيزە غازىتىغا قاتنىشالىشى ئۈچۈن ئاللاھتىن ئۇنى ياشىتىشنى تىلىگەن. يارىسى ساقىيىپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بەنى قۇرەيزىلىكلەرنى ئۆلتۈرۈپ ۋە ئەسىر ئېلىپ ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىن سەئد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ يارىسى قايتىدىن ئېغىرلىشىپ ۋاپات بولغان».
سەئد ئىبنى مۇئاز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ۋەقەلىكىنى ئىمام تىرمىزىي مۇنداق رىۋايەت قىلىدۇ: جابىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ رىۋايەت قىلىدۇكى، ئەھزاب غازىتىدا سەئد ئىبنى مۇئازغا ئوق تېگىپ، بىلىكىدىكى چوڭ تومۇرنى ئۈزىۋەتتى. (قان توختىماي ئاققانلىقى ئۈچۈن) پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئۇنىڭ يارىسىنى ئوتتا داغلىدى. ئەمما سەئدنىڭ قولى ئىششىپ كەتكەچكە، داغلاشتىن توختىدى. قان يەنە ئېقىشقا باشلىغان ئىدى، ئۇنى يەنە بىر قېتىم داغلىدى، قولى يەنە ئىششىپ كەتتى. سەئد بۇ ئەھۋالنى كۆرۈپ:
− ئى ئاللاھ! بەنى قۇرەيزە ھەققىدە كۆڭلۈم تىنجىماي تۇرۇپ كۆزۈمنى يۇمدۇرمىغىن، − دەپ دۇئا قىلىۋېدى، قان توختاپ قالدى ۋە بەنى قۇرەيزە ھەققىدە ھۆكۈم چىقارغۇچە بىر تامچىمۇ ئاقمىدى. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ھۆكۈم قىلىش ئىختىيارلىقىنى ئۇنىڭغا بەرگەنىدى، ئۇ:
− بەنى قۇرەيزەنىڭ ئەرلىرى ئۆلتۈرۈلسۇن. ئاياللىرى ئەسىر ئېلىنىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ خىزمىتىگە سېلىنسۇن، − دەپ ھۆكۈم قىلدى، (بۇ ھۆكۈمنى ئاڭلىغان) رەسۇلۇللاھ:
ئىبنى خەلدۇنمۇ تۇغانخاننىڭ دۇئاسىنى سەئد ئىبنى ئۇبادە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دۇئاسىغا ئوخشىتىپ مۇنداق دەيدۇ: «تۇغانخاننىڭ ئىمانىنىڭ ساغلاملىقىغا دالالەت قىلىدىغان غەلىتە بىر ئەھۋال شۇكى، تۈركلەر بالاساغۇنغا ھۇجۇم قىلغان ۋاقىتتا بىتاب ئىدى. دۈشمەننىڭ ھۇجۇم خەۋىرىنى ئاڭلىغاندا ئاللاھ تائالاغا كاپىرلاردىن ئىنتىقام ئېلىپ ۋەتەننى قوغداپ قېلىشى ئۈچۈن شىپالىق ئاتا قىلىشىنى تىلەپ دۇئا قىلىدۇ. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى دەرھال ئىجابەت قىلىدۇ».
ئەبۇ نەسر مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلجاببار «تارىخى يەمىينىي»دە، ئەھمەد توغانخان ئۆزى قاتناشقان قىتان ھۇجۇمىغا قارشى ئۇرۇشنىڭ غەلبىسىدىن كېيىن مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ئاللاھ تائالانىڭ ئۆزى رازى بولغان ۋە نۇسرىتى بىلەن ۋايىغا يەتكۈزۈشنى ۋەدە قىلغان دىنىغا قىلغان لۇتفى ئىدى. بۇ دەھشەتلىك جەڭدىن كېيىن ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئاللاھ تائالا تۇغانخاننى ئۆز دەرگاھىغا ئېلىپ كەتتى. ئۇنىڭ ھاياتىنى شاھادەت بىلەن ئاخىرلاشتۇرۇپ، سائادەتكە ئېرىشتۈرۈپ ئۇنىڭغا مەڭگۈلۈك قارارگاھتىن سىددىقلار مەرتىۋىسى ۋە ماكانىغا جايلاشتۇردى. ئۇنىڭ ئورنىغا قېرىندىشى ئارسلانخان ئەبۇ مەنسۇر ئەلئەسام (گاس) تەختكە چىقتى».
مەنبەلەر
مەنبەلەر دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ تەرىپىدىن رەتلىنىپ «ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى»دا ئېلان قىلىنغان. ئۇلىنىش تارىخى: 2020 - يىل 18 - ئۆكتەبىر.
Турпан
мәнбә: "турпан ядикарлиқлири", аблим қейюм, шинҗаң хәлқ нәшрияти
мунасивәтлик язмилар миң өй тоғрсиида 2008-10-01 миллитимиздин чиққан төһпикар, үлгиләр 2008-09-30 < җуңғар ойманлиқи > дигән нам тоғрисида. 2008-09-29 3. қумлуқтики карванлар йепәк йолини қандақ кезип чиқти ? 2008-09-27 2.. бостанлиқ вадиларда немә үчүн шәһәрләр бәрпа болиду 2008-09-27
1950 - يىلى
1950 - يىلى
Massachuséts Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Massachuséts Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Massachusétsning 6,497,967 nopusibar, 27,336 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 42.3°, xariki uzunluk 71°8.
ئىلىك
ئوتتۇرا ئاسىيادا كەڭ قوللىنىلغان ئۇزۇنلۇق بىرلىكى. تۈركچە «ئوكيانۇس» تا: «بىر ئىلىك 1.296 سانتمېترغا تەڭ» دېيىلگەن.
كانتونچە
left|thumb|400px|دۇنيادا [[كانتونچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] جۇڭگو گۇاڭدۇڭ ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
كانتونچە ۋەياكى كانتون تىلى (خىتايچە:粤语،广东话؛ ئىنگىلىزچە:Cantonese) - جۇڭگونىڭ گۇاڭدوڭ ئۆلكىسى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەردە قوللىنىلىدىغان بىر تىل. بۇ تىل گەرچە خىتاي تىلىنىڭ بىر شىۋىسى دەپ قارالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە تىلنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە گرامماتېكىسى بۇ تىلنىڭ خىتاي تىلىدىن ئايرىم بىر تىل ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ تۇرماقتا. تەخمىنەن 71مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
تۇۋاچە ۋىكىپېدىيە
تۇۋاچە ۋىكىپېدىيە (تۇۋاچە: Кыргыз Уикипедиясы)، ۋىكىپېدىيەنىڭ تۇۋا تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2006- يىل پائالىيەتكە كىرگەن.
1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر.
Nyuyork Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Nyuyork Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Nyuyorkning 19,490,297 nopusibar, 141,299 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.0°, xariki uzunluk 75°0.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىستانبۇلدا تۇرۇشلۇق باش كونسۇلخانىسى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىستانبۇلدا تۇرۇشلۇق باش كونسۇلخانىسى (خەنچە: 中华人民共和国在伊斯坦布尔总领事馆)، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەڭ چوڭ شەھرى بولغان ئىستانبۇل شەھرى سارىيەر ناھىيىسى تارابىيا رايونىدا بولۇپ، ئىستانبۇل بوغۇزى ئۈستىدىكى ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد كۆۋرۈكىنىڭ ئازاراق شىمالىدا، تارابىيا ساھىلىغا قاراپ تۇرغان تۆپىلىككە جايلاشقان.
1971- يىلى 8- ئاينىڭ 4- كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دېپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان.
كونسۇلخانەدە بېجىرىلىدىغان كەسىبلەر
يېڭىدىن بېجىرىلگەن پاسپورت، يول خېتى ياكى ساياھەت بەلگىسى كونسۇلخانىنىڭ تور بېتىدە ئېلان قىلىندۇ.
توربەت: http://istanbul.chineseconsulate.org/chn/lsfw/passport/ توربەت: https://web.archive.org/web/20201115055038/http://ppt.mfa.gov.cn/appo/
كونسۇلخانە ئۇچۇرلىرى
باش كونسۇل: چىيەن بو (钱波)
رايون نومىرى: 212-0090
باش ئاپپارات نومىرى: 2992188 (0212) 90+، 2992634 (0212) 90+، 2622721 (0212) 90+
ڧاكس: 2992633 (0212) 90+
ئورنى: Ahi Çelebi Cad. Çoban Çeşme Sok. No:4, Tarabya, Sarıyer, İstanbul
(ئاھى چەلەبى يولى، چوبان چەشمە كوچا، 4- نومۇر، تارابىيا، سارىيەر، ئىستانبۇل)
توربەت: http://istanbul.chineseconsulate.org
http://istanbul.china-consulate.org
ياردەم تېلېڧونى: 9459 338 531-90+
(پەقەتلا جۇڭگو پۇقرالىرى بايرام-دەم ئېلىش ۋە ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتلاردا جىددى ياردەمگە مۇھتاج ئەھۋاللار ئۈچۈن، كونسۇلخانە كەسب بېجىرىش مۇلازىمەت نومىرى ئەمەس.)
كونسىۇلخانىگە بېرىش
ئىستانبۇل جۇڭگو كونسۇلخانىسىگە تاكسى، شەخسىي ماشىنلار بىلەن كونسۇلخانە ئالدىغا بېرىش مۇمكىن. ئامماۋىي قانتاش ۋاستىسى قوللانغۇچىلار ئۈچۈن ئەڭ تېز ۋە تۈز يول ئىستانبۇل يېڭىقاپى — ھاجىئوسمان مېترو قاتنىشىنىڭ ئاخىرىقى بېكىتى ھاجىئوسماندىن 25Y قاتارلىق تارابىيا ساھىل تەرەڧتىن ئۆتىدىغان ئاپتوبۇسلارغا ئولتۇرۇپ، ساھىلدە تۈشۈپ قالغاندىن كېيىن قىرىققوناقلار تەرەپكە، دۆڭگە يامىشىپ تەخمىنەن 300 مېتردەك ماڭىدۇ.
ئەلبەتتە ئىستانبۇلدىكى باشقا ئاپتوبۇسلار بىلەنمۇ كەلگىلى بولىدۇ. (تاكسىم ۋە بېشىكتاشتىن بىۋاستە كېلىش مۇمكىن)
زەينەب بىنت جەھىش
زەينەب بىنت جەھىش (ئەرەبچە: زينب بنت جحش/أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشِ بنِ رِيَابٍ) (ھ. بۇرۇن 33 – ھ. 20 / م. 590—641، مەدىنە)، رەزىيەللاھۇ ئەنھا: زەينەب بىنتى جەھش ئىبنى رىياب ئەلقۇرەشىييە (ئۇممۇلھەكەم). مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى، ئسىلام پەيغەمبەرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ زەۋجەلەرىدىن بىرى ۋە ھاممىسىنىڭ قىزىدۇر.
مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان، قولى ئوچۇق، خەير - ساخاۋىتى بىلەن «مىسكىنلەرنىڭ ئانىسى» دەپ نام ئالغان زات.
كىملىكى
زەينەب بىنت جەھش، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھاممىسى ئۈمەييە بىنت ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ قىزىدۇر.
زەيد بىن ھارىسە بىلەن نىكاھى
مۇھەممەد ئە.س، زەيىد بىن ھارىسەنى بالا قىلىۋالغانىدى. ئۇنىڭغا مۇھەممەدنىڭ ئوغلى زەيد دېيىلەتتى.
ھەزرىتى زەينەب، تۇنجى بولۇپ ئىسلام دىنىغا ئىتىقاد قىلغانلاردىن ئىدى. مۇھەممەد ئە.س ئازادگەردىسى ۋە بېقىۋالغان ئاتىسى بولغان زەيد بىن ھارىس بىلەن، ھىجرىيە 5. يىلى زۇلقەئدە ئېيىدا نىكاھلانغان.
ھەزرىتى زەينەبنىڭ نەسەبلىك بىر ئائىلىدىن كېلىشى، ئېرى زەيىدنىڭ بولسا كېيىنچە ئازاد بولغان قۇل ۋە كېيىن ھۈر بولغان بىرى بولىشى؛ ئەر-ئاياللار ئارىسىدا تەبىقە پەرقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغانىدى. ھەزرىتى زەينەبنىڭ يولدىشى زەيد بىن ھارىسەگە كۆڭلى تۈشمىگەنىدى، ئائىلىدە قەتئىي كېلىشەلمىدى. زەينەب بىنت جەھىش بۇ نىكاھنى داۋاملاشتۇرۇشنى خاھلىمايىتتى، مۇھەممەد ئە.س نىڭ تەلىپى بىلەن داۋام قىلىۋاتاتتى. زەيد بىن ھارىسە، تويىنىڭ بىرىنچى يىلى تولمايلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا، "يا رەسۇلىللاھ! مەن، ئائىلەمدىن ئايرىلاي دەيمەن" دېدى. ھز. مۇھەممەد “ئايالىڭنى ساقلا ۋە ئاللاھتىن قورق.“  دەپ جاۋاپ بەردى. لېكىن زەيد زەينەبتىن بوشاندى.
ھز. مۇھەممەد بىلەن نىكاھى
زەيد بىن ھارىسەدىن ئايرىلغان زەينەب بىنت جەھىشنىڭ ئىددىتى توشقان ۋاقىتتا 35 ياشتا ئىدى. ھز. مۇھەممەدكە بىركۈنى زەۋجەسى ئائىشە بىلەن ئولتۇرۇپ سۆھبەتلىشىۋاتقاندا ۋەھىي كېلىدۇ.
ۋاپاتى
ھز. مۇھەممەد ئە.س دىن سوڭرە تۇنجى ۋاپات قىلغان رەپىقىسى زەينەب بىنت جەھىش بولغان. ھەزرىتى زەينەب ھىجرىينىڭ 20. يىلى 53 يېشىدا ۋاپات قىلغان. جىنازە نامىزىنى ھەزرىتى ئۆمەر ئىبىن خەتتاب تۈشۈرگەن.
ھەرزىتى زەينەب، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن 11 ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
كۋېچۇئا تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[كۋېچۇئا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] پېرۇ ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 10.4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
لىجياڭ يۈيلۇڭ قارلىق تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى
لىجياڭ يۈيلۇڭ قارلىق تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسى لىجياڭ، نىڭلاڭ، جۇڭديەن ناھىيىلىرى تەۋەسىدە بولۇپ، تۆت مەنزىرە رايونىدىن تەركىب تاپقان، ئومۇمىي كۆلىمى770 نەچچە كۋادرات كىلومېتىر.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى
لىجياڭ يۈيلۇڭ قارلىق تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسى لىجياڭ، نىڭلاڭ، جۇڭديەن ناھىيىلىرى تەۋەسىدە بولۇپ، تۆت مەنزىرە رايونىدىن تەركىب تاپقان، ئومۇمىي كۆلىمى770 نەچچە كۋادرات كىلومېتىر. يۈيلۇڭ قارلىق تېغىنىڭ يىل بويى قار بېسىپ تۇرىدىغان 13 چوققىسى بار، جەنۇبىي قىسمىدىكى ئاساسىي چوققا شەنزىتو دېڭىز يۈزىدىن 5500 نەچچە مېتىر ئېگىز. يۈيلۇڭ قارلىق تېغى بىلەن خابا قارلىق تېغى ئارىلىقىغا جايلاشقان خۇتياۋشيا بوغۇزىدىكى جىلغا 20 كىلومېتىرچە كېلىدۇ، دەريا يۈزىنىڭ ئەڭ تار يېرى30 مېتىرلا كېلىدۇ، دەريا ساھىلى بىلەن قىرغاقتىكى تاغ چوققىلىرىنىڭ ئېگىزلىك پەرقى تەخمىنەن 3900 مېتىر بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭقۇر جىلغا، چاڭجياڭ دەرياسىدىكى بىرىنچى قولتۇق بولۇپ، تارىختىن بۇيان ئىستراتېگىيىلىك نۇقتا بولۇپ كەلگەن؛ تاغ چوققىلىرى، ئاجايىپ قىيالار، كارستلىق ئۆڭكۈرلەرنى ئالاھىدىلىك قىلغان. لۇخۇ كۆلى مەنزىرىلىك رايونىدا چەكسىز ئورمان تىمتاس كۆللەر بىلەن ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرى بىر گەۋدىگە ئايلانغان. لىجياڭ قەدىمىي شەھىرىدىكى پۇقرالار ھويلا-ئاراملىرى ئۆزگىچە ئۇسلۇبتا بولۇپ، ئېلىمىزنىڭ بىناكارلىق تارىخىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. مەنزىرە رايونىدا ناشى مىللىتى1000 نەچچە يىللار ئىلگىرى ياراتقان دۇڭبا يېزىقى، ناشى قەدىمكى چالغۇلىرى، بەيشا تام رەسىمى قاتارلىقلار بىرقەدەر يۇقىرى تارىخىي مەدەنىيەت قىممىتىگە ئىگە.
Wérmont Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Wérmont Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Wérmontning 621,270 nopusibar, 24,923 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 42.0°, xariki uzunluk 71°0.
غالچەك
غالچەك غالچەك ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، غالچەككە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، بەدەننى قورۇش ۋە ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :غالچەك
چىقىش ئورنى : شەرقىي تۈركىستان
تەبىئىتى :قۇرۇق سوغۇق
خۇسۇسىيىتى
بەدەننى قورۇش ۋە ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
دورىلىق قىسمى
غالچەك ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.
تەبىئىتى
قۇرۇق سوغۇق.
ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 12 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز ۋە كۈزدە يىغىۋېلىپ، يۇيۇپ، توغراپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ئۆسۈش ئورنى
شەرقىي تۈركىستان نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى سۇ بويلىرى، يول بويلىرى ۋە نەم يەرلەردە ئۆسىدۇ.
رېتسىپلار
15 ~ 20 گرام غالچەكنى 15 گرام قارا چاي بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، باكتېرىيەلىك تولغاق ۋە ئىچ سۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ. 20 گرام غالچەكنى 12 گرام زاراڭزا چېچىكى بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، قان توسۇلۇپ قېلىش ۋە ھەيز كەلمەسلىككە مەنپەئەت قىلىدۇ.
مۇۋاپىق مىقداردىكى غالچەكنى دەملەپ ئىچىپ بەرسە، ئىچ سۈرۈش ۋە سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرىدۇ.
ئوردو تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[ئوردو تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] پاكىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 60مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
1974 - يىلى
1974 - يىلى
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ كورىيەدە قوللىنىلىشى
ئىلاۋە: تارىخ پەنلىرى دوكتورى، كورىيىلىك خې سۇلې  (Dr.Hee Soolee) كورىيەنىڭ تۈركىيىدە تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى بولۇپ خىزمەت قىلىش جەريانىدا، تۈركچە يېزىپ نەشىر قىلدۇرغان «ئسلام ۋە تۈرك مەدەنىيىتىنىڭ يىراق شەرققە تارقىلىشى» دېگەن ئەسىرىدە كورىيەنى يادرو قىلىپ تۇرۇپ خىتاينى ئۆزئىچىگە ئالغان يىراق شەرقتە ئىسلام دىنى بىلەن بىرگە تارقالغان مەدەنىيەت ۋە ئىدېئولوگىيەنى ھەم تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ يىراق شەرقتە قالدۇرغان مەدەنىيەت ئىزناسى ۋە ئىجتىمائىي تەسىرىنى ماتىرىيال ئاساسى بىلەن تونۇشتۇرغان بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ كورىيە خاندانلىقلىرىدا ئوينىغان رولى بىلەن ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ كورىيەگە كۆرسەتكەن تەسىرى، قەدىمكى ئويغۇر تىلى بىلەن يېزىقىنىڭ كورىيە خاندانلىقىدا ئىككى ئەسىر قوللانغانلىقى، ئاخىرىدا قەدىمكى ئۇيغۇرلار (يەنى بىلگە تۇنيۇقۇقنىڭ ئەۋلادى بولمىش بىر تۈركۈم خەلقلەر) نىڭ ھازىرقى تۈركىيەدە ياشاۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان. شۇڭا بۇ كىتابنىڭ «تۈرك مەدەنىيىتىنىڭ ئىنكاسى ئۇيغۇرچىنىڭ كورىيەدە قوللىنىشى» دېگەن پاراگىرافىدا مەخسۇس قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى ۋە يېزىقىنىڭ كورىيە خاندانلىرىدا ئىشلىتىش ئەھۋالىنى تۇنۇشتۇرغان. مەزكۇر ماقالە مۇشۇ مەزمۇننى كەڭ ئوقۇرمەنلەرگە يەتكۈزۈش يۈزىسىدىن بېرىلدى.
ئورخۇن – يېنىسەي دەرياسى ۋادىسىدا ياشىغان ئۇيغۇرلار كېيىنكى كۆك تۈرك خانلىقى (745-682-يىللار) نىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىن باشلاپ، ئەمەرى يېزىقى ئاساسىدا ئىجاد قىلىنغان سوغدى يېزىقىنى قەدىمكى تۈرك-رونىك يېزىقى ئورنىغا دەسسىتىپ ئىشلىتىشكە باشلىغان. بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار خېلى ئۇزاق دەۋىر قوللانغان بولغاچقا، بۇ يېزىق ئۇيغۇرلارنىڭ نامى بىلەن «قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى» دەپ ئاتالغان.
بۇ يېزىق كۆك تۈرك يېزىقى① بولۇپ، قەشقەرنى مەزكەز قىلغان ئۇيغۇرلاردا 15-ئەسىرگىچە، گەنسۇدىكى سېرىق ئۇيغۇرلاردا بولسا 17- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەرىقتە ياپون دېڭىزىدىن غەرپتە ياۋرۇپاغىچە② بولغان دائىرىدە قوللىنىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بۇنداق كەڭ دائىرىدە قوللىنىلىشى ۋە تارقىلىشىغا ئىچكى ئاسياغا كەڭ تارقالغان ئۇيغۇر قەبىلىلىرى بىلەن مۇڭغۇللارنىڭ ئىستېلا ھەركىتى سەۋەبچى بولغان. چۈنكى مۇڭغۇللار باش كۆتۈرۈپ چىققاندا، ئۆزىدە ئوۋچىلىق ۋە چارۋىچىلىق مەدەنىيىتىدىن ئۆزگە مەرىپەت ھادىسىسى بولمىغاچقا، ھاكىمىيەت مەمۇرىيىتىدە پۈتۈنلەي دېگۈدەك ئۇيغۇر دانىشمەنلىرىگە تايانغان. ئەڭ ئاددىيسى ھاكىمىيەتنىڭ سىمۋولى بولغان ئاستانە نامى خانبالىق، خان تېمۇرچىننىڭ سەلتەنەت نامى چىڭگىز (تېڭىز، دېڭىز مەنىسىدە) خان دەپ ئۇيغۇرچە ئاتالغان. شۇڭا چىڭگىزخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ھۆكۈمرانلىق قىلغان زېمىندا ئۇيغۇر يېزىقى ھۆكۈمەت يېزىقى قىلىپ قوللىنىپ، تۆت ئەسىر دەۋىر سۈرگەچكە، پارىس تارىخچىسى ئەتا مالىك جۇۋەينى③ «ئۇلار، ئۇيغۇر تىلى ۋە يېزىقىنى بىلىم بىلەن ئىلىمنىڭ چوققىسى قىلىۋالدى»④ دەپ زارلانغان.
ئۇيغۇر يېزىقى ۋە تىلى 11- ئەسىردىلا غەزنەۋىلەرنىڭ سۇلتانلىقىدا دېپلوماتىيە ۋە سودا تىلى قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن. سەلجۇق تۈركلىرى دەۋرىگە كەلگەندە ھەتتا ئۇيغۇر يېزىقىنى تەتقىق قىلىدىغان ئەرەپچە دەرىسلىك تۈزۈپ ساقلانغان. ئېلخانىيلار ھۆكۈمرانلىقى دەۋرىدە نۇرغۇنلىغان مۇسۇلمانلار ئۇيغۇرتىلى ۋە يېزىقىنى ئۆگەنگەن. دېمەك، ئەينى چاغدا ئۇيغۇر يېزىقى، ئەرەپ ۋە پارس يېزىقى بىلەن ئوتتۇرا ۋە غەربى ئاسىيانىڭ ئۈچ خىل دېپلوماتىيە يېزىقى بولغان. كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغىنى شۇكى، 15ـ16-ئەسىردە كونستانتىنوپول، (ھازىرقى ئىستانبول) ئوردىسىدىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ دۆلەت ئىشلار مەجلىسى بولغانلىقى⑤ ۋە 13-14- ئەسىرلەردە ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ كورىيەدە ئىككى ئەسىر ھۆكۈمەت يېزىقى بولۇپ قوللىنىلغانلىقىدۇر.
چىڭگىزخان ئۇيغۇر يېزىقىنى دۆلەت يېزىقى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىپ، قانۇن-ياساقلارنى كۆچۈرتكۈزگەن. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە قۇبلايخان مۇڭغۇل تىل-يېزىقىنى راۋاجلاندۇرۇش ئۈچۈن پاسپا ھەزرەتنى تىبەت ۋە سانسكرىت يېزىقى ئاساسىدا يېڭى مۇڭغۇل يېزىقىنى ئىجاد قىلدۇرغان بولسىمۇ، بۇ يېزىق مەقسەتنى ئىپادىلەشكە قولايسىز بولغانلىقتىن يەنىلا ئۇيغۇر يېزىقىنى قوللىنىۋەرگەن⑥. ئەينى چاغدىكى كورىيە مۇڭغۇللارنىڭ تەۋەلىكىدە بولغاچقا، ئۇيغۇرلارنىڭ مۇڭغۇللارغا مەدەنىيەت جەھەتتە كۆرسەتكەن تەسىرى كورىيىگىمۇ يەتكەن.
ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ يىراق شەرىققە كۆرسەتكەن تەسىرى ھەققىدە ئىزدەنگەندە تارىخ پەنلىرى دوكتۇرى خې سۇلې (كورىيىلىك) ئۇيغۇرلارنىڭ مۇزىكا، ئۇسۇل، چالغۇ-ساز، يېمەك-ئىچمەك ۋە ئۆرپ-ئادەت جەھەتتە كورىيەگە كۆرسەتكەن تەسىرىنى بىر-بىرلەپ بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: «ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ كورىيىدە تارقىلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم ئامىل، شۈبھىسىزكى مۇڭغۇل يېزىقى بىلەن ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ كورىيە ئوردىلىرىدا كەڭ تارقىلىپ قوللانغانلىقىدۇر». مۇڭغۇل يۈەن ئوردىسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي نوپۇزى بىلەن ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ تەڭ ئورۇنغا قويۇلۇشى يۇقۇرى تەبىقىدىكىلەر ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلغان.