cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خرىستىئان دىنى
مۇقەددەس كىتاب
خىرىستىئان دىنى باشقا دىنلارغا ئوخشاش ئەقىدىلىرى بار ، ئۇلارنىڭ ئېتىقادى ۋە ئىنجىلنىڭ چۈشەندۈرۈشى ئوخشىمايدۇ. خىرىستىئان دىنى ئىنجىلدىكى قانۇن ، كونا ئەھدە ۋە يېڭى ئەھدىلەرنى ئاللاھنىڭ ئىلھاملانغان سۆزى دەپ قارايدۇ. ئەنئەنىۋى ئىلھام كۆز قارىشى شۇكى ، خۇدا ئىنسان ئاپتورلىرى ئارقىلىق ئىشلىگەن ، شۇڭا ئۇلارنىڭ ئىشلەپچىقارغانلىرى تەڭرىنىڭ ئالاقىلىشىشنى ئارزۇ قىلغان. 2 تىموتىي 3: 16 دىكى ئىلھامنى كۆرسىتىدىغان گرېتسىيە سۆزى theopneustos بولۇپ ، مەنىسى «خۇدادىن نەپەس ئالغان» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. .
بەزىلەر ئىلاھىي ئىلھام بىزنىڭ ھازىرقى ئىنجىللىرىمىزنى توغرا ئەمەس دەپ قارايدۇ. يەنە بەزىلەر ئىنجىلنىڭ ئەسلى قوليازمىلىرىدا ماس كەلمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. يەنە بەزىلەر پەقەت مەلۇم بىر تەرجىمىنىڭ توغرا ئەمەسلىكىنى ساقلاپ قالىدۇ. زىچ مۇناسىۋەتلىك يەنە بىر قاراش ئىنجىلنىڭ خاتالىقى ياكى چەكلىمىسىزلىكى بولۇپ ، ئۇ ئىنجىلنىڭ نىجات تېپىشنىڭ يېتەكچىسى سۈپىتىدە خاتالىق يوقلىقىنى ئىسپاتلايدۇ ، ئەمما تارىخ ، جۇغراپىيە ياكى ئىلىم-پەن قاتارلىق مەسىلىلەردە خاتالىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
3- چىللە
3- چىللە ياكى 3- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 184. (كەبىسە يىلى 185.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 181 كۈن باردۇر.
Mektep
thumb|right|220px|Mektep thumb|right|220px|Mektep thumb|right|220px|Mektep
1880 - يىلى
1880-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
2017-يىلدىن كېيىن تۇتۇلغان لاگېر ۋە تۈرمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى توغرىسىدا قىسقىچە ئانالىز
ئەلبىلگىن
خىتاي ھۆكۈمىتى 2017-يىل لاگېرنى يولغا قويغاندىن كېيىن، لاگېردىكى ھەم تۈرمىلەردىكى تۇتۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى توغرۇلۇق بىر قانچە ئوخشىمىغان سانلار مەۋجۇت. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۆپ تىلغا ئېلىنغان سان كۆپ بولغاندا 3 مىليون، ئاز دېگەندە 800 مىڭ دەپ تىلغا ئېلىنىۋاتىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە، ئەڭ نوپۇزلۇق ئورۇن ئامېرىكا دۆلەت ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ دوكلاتىدا تىلغا ئالغىنى 800 مىڭدىن 2 مىليونغىچە، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكىنىڭ تىلغا ئالغىنى 3 مىليون دەۋاتىدۇ. بىز ئۇيغۇرلار 5 مىليون دەۋاتىمىز. ئۇنداقتا ھەقىقىي ئەمەلىيەتكە يېقىن سان قانچىلىك؟
بۇ ساننى بىلىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەقىقىي نوپۇسى قانچىلىك ئىكەنلىكىنى بىلىشىمىز كېرەك. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ستاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ ھۆكۈمەت تور بېتىگە ئاساسلانغاندا، 2015-يىلنىڭ ئاخىرىدىكى ئۇيغۇر نوپۇسى 11.3033 مىليون. بۇ دوكلاتنى يېزىۋاتقان ۋاقىتتا، يۇقىرىقى تور بەت 2016-يىلدىن كېيىن ئېلان قىلغان ھەر قانداق دوكلاتتىن، ئۇيغۇر نوپۇسى ياكى ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىنىڭ ئومۇمىي نوپۇسىغا ئائىت سانلارنى چىقىرىۋەتكەن. ئۇنداقتا، ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ 2017-يىلىدىكى نوپۇسىنىڭ ئېنىق سانى مەلۇم ئەمەس. لېكىن بەزى ئوخشاش بولمىغان مەنبەلەرگە قاراپ باقساق، مەسىلەن، 2016-يىلى 10-ئايدىكى «شىنجاڭ ئىسلام جەمئىيىتى» نىڭ تور بېتىگە قارىغاندا ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى 11.272 مىليون، 2017-يىل 12-ئايدىكى سوخۇ تورىنىڭ مەنبەسىدە ئۇيغۇر نوپۇسى 11 مىليون 330 مىڭ. شۇڭا، يۇقىرىقى مەلۇماتلارغا ئاساسەن، 2015-يىلدىن 2017-يىلغىچە ھېچقانداق نوپۇس ئاشمىدى، دەپ ھېسابلىساقمۇ، 2017-يىلنىڭ ئاخىرىدىكى ئۇيغۇر نوپۇسى ئاز دېگەندە 11.33 مىليون بولسا توغرا بولىدۇ. مەنبەسى: ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ستاتىستىكا ئىدارىسى
بىرلىكى: مىليون
ئۇنداقتا، 2017-يىلدىن تارتىپ 2019-يىلغىچە، 11.3 مىليون نوپۇستىن قانچىلىك ئادەم تۇتۇلغان؟
خىتايلار 2017-يىلدىن تارتىپ، ھەر بىر پەسىلدە ھەر بىر ئۇيغۇر ئائىلىسىگە «نوپۇس ئۇچۇرلىرىنى توپلاش جەدۋىلى» نى تارقىتىپ بېرىش ئارقىلىق ئائىلىلەرنىڭ نوپۇس ئۇچۇرىنى توپلىغان. (تۆۋەندىكى بەتتىكى نوپۇس ئۇچۇرلىرىنى توپلاش جەدۋىلى)
يۇقىرىقى جەدىۋەل 2017-يىلدىن باشلاپ، ئۇيغۇرلارنى لاگېر ۋە تۈرمىلەرگە ئېلىپ كېتىشىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋاسىتىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، دەسلەپكى مەزگىلدە ئاساسىي جەھەتتىن يۇقىرىقى جەدۋەلدىكى توپلانغان ئۇچۇرلارغا ئاساسەن ئۇيغۇرلارنى تۇتقۇن قىلغان.
قىرىم ئۇرۇشى
قىرىم ئۇرۇشى (تۈركچە: Kırım Savaşı، رۇسچە: Крымская война) بولسا 1853- يىلى 4- ئۆكتەبىردىن 1856- يىلى 30- مارتقىچە ياشانغان ئوسمانلى - رۇس ئۇرۇشىدۇر. بۈيۈك بېرىتانىيە، فرانسىيە ۋە پىيېمونتې-ساردىنيانىڭ ئوسمانلى تەرەڧتارى ئۇرۇشقا قاتنىشىشى بىلەن ئۇرۇش ياۋروپا ئەللىرىنىڭ رۇسىيەنى ياۋروپا ۋە ئاقدېڭىزغا كىرگۈزمەسلىك مەقسەدى بىلەن بېرىلگەن بىر ئۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئۇرۇش، ئىتتىپاقداش كۈچلەرنىڭ غەلبىسى بىلەن ئاخىرلاشقان.
2017-يىلدىن كېيىن تۇتۇلغان لاگېر ۋە تۈرمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى توغرىسىدا قىسقىچە ئانالىز
ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنى قانۇن سىستېمىسىدا ئىشلەيدىغان بىر خادىمنىڭ ئاشكارىلىشىچە، خىتايلار يۇقىرىقى ئۇچۇرلارنى توپلىغاندىن كېيىن، ئاساسلىق قىلىپ تۆۋەندىكى 10 خىل ئۇچۇرنى ئۇيغۇرلارنى لاگېر ئېلىپ كېتىشتىكى ئاساسى قىلغان.
قىرىم ئۇرۇشى
19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ياۋروپادىكى كۈچلۈك دۆلەتلەر ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ زېمىنىنى بۆلۈشۈۋېلىش ئۈچۈن يېقىن شەرقتە ۋە قارا دېڭىز بوغۇزىدا تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش كۈرىشىنى كۈنسايىن كېڭەيتتى. بولۇپمۇ چاررۇسىيە پادىشاھى نىكولاي1 قارا دېڭىز بوغۇزىنى كونترول قىلىپ، رۇسىيىنىڭ جەنۇبتا ئوتتۇرا يەر دېڭىزىدىن چىقىشقا يول ئېچىش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۈنسايىن خارابلىشىۋاتقان ئوسمانىيە تۈك ئىمپېرىيەسىنى ئىشغال قىلىشقا ياكى كۈچلۈك ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن بۆلۈشۈۋېلىشقا ئۇرۇنغان بولسا، يېقىن شەرقتىن زور سىياسىي، ئىقتىسادىي نەپ ئېلىپ كېلىۋاتقان ئەنگلىيە ۋە فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈر زىددىيەت پەيدا بولدى. 1844- يىلى نىكولاي 1 ئەنگلىيەگە زىيارەت قىلىپ بارغىنىدا ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىگە ئەنگلىيە بىلەن رۇسىيىنىڭ ئىتتىپاق تۈزۈپ، فىرانسىيەگە قارشى تۇرۇش تەكلىپنى بېرىپ، ئۆزىنىڭ ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ مىراسلىرىنى بۆلۈشۈۋېلىشقا ئالدىراپ ئىچى تىت-تىت بولۇپ كېتىۋاتقان قارا نىيىتىنى ئاشكارىلايدۇ. بۇ تەكلىپ ئەنگلىيەنىڭ قارشى تۇرۇشىغا ئۇچراپلا قالماستىن، بەلكى فىرانسىيە بىلەن ئاۋسترىيىنىڭمۇ نارازىلىقىنى قوزغىدى. ئۇزاق ئۆتمەي رۇسىيە بىلەن فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدا «مۇقەددەس جاينى قوغداش ھوقۇقى» مەسىلىسىدە ئېغىر ئىختىلاپ يۈز بەردى. رۇسىيىنى يۆلەنچۈك قىلغان پىراۋوسلاۋىيە راھىبلىرى بىلەن فىرانسىيەنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن كاتولىك راھىبلىرى ئوتتۇرىسىدا ئېروسالىمنى ۋە بولغىن چېركاۋىنىڭ تەۋەلىك ھوقۇقىنى تالىشىش يۈزسىدىن كەسكىن توقۇنۇش يۈز بەردى. بۇ توقۇنۇش قىرىم ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشىغا تۇتۇرۇق بولدى. 1852- يىلى 8- ئايدا فىرانسىيە ھۆكۈمىتى تۈركىيە ھۆكۈمىتىگە بېسىم ئىشلىتىپ، سۇلتاننى بۇ مەسىلىدە كاتولىك راھىبلىرىغا پايدىلىق قارار چىقىرىشقا مەجبۇرلايدۇ. بۇنىڭغا تەن بەرمىگەن رۇسىيە چارپادىشاھى تۈركىيە ھۆكۈمىتىدىن كاتولىك دىنىنىڭ مۇقەددەس جاي ئېروسالىمنى باشقۇرۇش ھوقۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ بېرىشىنى، رۇسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ تۈرك ئىمپېرىيەسى تېررىتورىيەسىدىكى پىراۋوسلاۋىيە جامائىتىنى قوغداش ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈشىگە رۇخسەت قىلىشنى تەلەپ قىلىپ، شۇنداقلا تۈركىيە ھۆكۈمىتىنى رۇسىيە -تۈركىيە ھەربىي ئىتتىپاق شەرتنامىسى ئىمزالاشقا دەۋەت قىلىپ، دېڭىز ئارمىيە ۋەزىرى مېنشىكوۋنى كونستانتىنوپولغا ئەلچىلىككە ئەۋەتتى. تۈركىيە 1853- يىلى 5- ئايدا ئەنگلىيە بىلەن فىرانسىيەنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا رۇسىيىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇلتىماتۇمىنى رەت قىلدى، بۇنىڭ بىلەن رۇسىيە بىلەن تۈركىيەنىڭ دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى ئۈزۈلدى. رۇسىيە 7- ئاينىڭ 3- كۈنى　تۈركىيە تەۋەسىدىكى پىراۋوسلاۋىيە جامائىتىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش باھانىسىدە قوشۇن ئەۋەتىپ، تۈركىيەنىڭ بېقىندىسى مولداۋىيە بىلەن ۋالاخىيىنى ئىشغال قىلدى. 10- ئاينىڭ 4- كۈنى تۈركىيە رۇسىيىگە جەڭ ئېلان قىلدى بۇنىڭ بىلەن قىرىم ئۇرۇشى پارتلىدى.
ئۇرۇش دوناي دەرياسى، كاۋكاز رايونى ۋە قارا دېڭىز بويلىرىدا تەڭلا ئېلىپ بېرىلدى. 1853- يىلى 11- ئاينىڭ 30 - كۈنى رۇسىيىنىڭ قارا دېڭىز فىلوتى سنوپ پورتىدىكى تۈركىيەنىڭ قارا دېڭىز فلوتىغا ھۇجۇم قىلدى، تۈركىيە دېڭىز ئارمىيەسى پۈتۈنلەي دېگۈدەك تارمار قىلىندى. سنوپ دېڭىز ئۇرۇشى ئەنگلىيە بىلەن فىرانسىيەنىڭ رۇسىيىگە قارشى ئۇرۇش قىلىشىغا تۈرتكە بولدى. 1854- يىلى 1- ئايىنىڭ 4- كۈنى ئەنگلىيە فىلوتى بىلەن فىرانسىيە فىلوتى رۇسىيە فىلوتى رۇسىيە دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ تۈركىيە زېمىنىغا ياكى فلوتىغا يېڭى ھۇجۇم قوزغىشىنى توسۇش ئۈچۈن قارا دېڭىزغا كىردى. 3- ئاينىڭ 27- كۈنى ئەنگلىيە بىلەن رۇسىيە فىرانسىيەگە قارشى رەسمىي جەڭ ئېلان قىلدى. 5- ئايدا رۇسىيە ئارمىيەسى دوناي دەرياسىنىڭ ئوڭ قىرغىقىدىكى سىلستراغا قورشاپ ھۇجۇم قىلدى، تۈركىيە ئارمىيەسى قەيسەرلىك بىلەن قارشىلىق كۆرسىتىپ، رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ 50 نەچچە مىڭ ئادىمىنى يوقاتتى. رۇسىيە 8- ئايدا ئاۋسترىيەنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇلتىماتۇم چىقىرىشى بىلەن مولداۋىيە ۋە ۋالاخيدىن قوشۇن چېكىندۈردى. 9- ئايدا ئەنگلىيە-فىرانسىيە -تۈركىيە بىرلەشمە ئارمىيەسى 600 دىن ئارتۇق ئۇرۇش كېمىسى ۋە 60 مىڭدىن ئارتۇق ئەسكەرنى ۋارنادىن يولغا چىقىپ، قىرىم يېرىم ئارىلىغا ھۇجۇم قىلىشقا ئەۋەتتى. بىرلەشمە قوشۇن قۇرۇقلۇققا چىققاندىن كېيىن جەنۇبقا يۈرۈش قىلىپ، رۇسىيىنىڭ قارا دېڭىز فىلوتى تۇرۇشلۇق مۇھىم قورغان-سېۋاستۇپولغا قىستاپ باردى. بىر يىلغا يېقىن داۋاملاشقان سېۋاستوپولغا قورشاپ ھۇجۇم قىلىش جېڭى باشلاندى. رۇسىيە سېۋاستوپول قورشاۋىنى بۇزۇپ تاشلاش غەرىزىدە ئۈچ قېتىم ئومۇمىي جەڭ قوزغىدى. ئەمما ھېچقايسىسىدا مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىدى. 1855- يىلى 1- ئايدا ساردىنىيە پادىشاھلىقى بىلەن ئەنگلىيە ئىتتىپاق تۈزۈپ 15 مىڭ كىشىلىك قوشۇننى جەڭگە قاتناشتۇردى. 3- ئاينىڭ 2- كۈنى ئۈمىدى تامامەن ئۈزۈلگەن نىكولاي 1 زەھەر ئىچىپ ئۆلۈۋالدى. 9- ئاينىڭ 8- كۈنى بىرلەشمە ئارمىيە سېۋاستوپولغا شىددەتلىك ھۇجۇم قىلدى. فىرانسىيە ئارمىيەسى جەنۇبىي رايونىدىكى پايدىلىق ئېگىزلىك ماراخوۋنى ئىگىلىدى. رۇسىيە ئارمىيەسى بۇ قورغاندىن چېكىنىپ چىقتى، سېۋاستوپول ئەڭ ئاخىر بىرلەشمە ئارمىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىپ، رۇسىيىنىڭ مەغلۇپ بولۇشى مۇقەررەرلىشىپ قالدى. 1855- يىلى 10- ئايدا ئاۋسترىيە رۇسىيىگە ئۇلتىماتوم چىقىرىپ، رۇسىيىنىڭ ئەنگلىيەگە سۈلھى قىلىشىنى تەلەپ قىلدى ھەمدە ئەگەر رۇسىيە رەت قىلىدىغان بولسا، ئاۋسترىيەنىڭ ئۇرۇشقا قاتنىشىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى. 1856- يىلى 3- ئايدا ئۇرۇش قىلغۇچى تەرەپلەر پارىژ تىنچلىق شەرتنامىسىنى ئىمزالىدى. قىرىم .ئۇرۇشى رۇسىيىنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن ئاخىرلاشتى.
2017-يىلدىن كېيىن تۇتۇلغان لاگېر ۋە تۈرمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى توغرىسىدا قىسقىچە ئانالىز
-مىللىتى ئۇيغۇر بولغانلار
قىرىم ئۇرۇشى
رۇسىيە قىرىم ئۇرۇشىدىكى مەدلۇبىيىتى تۈپەيلىدىن نەچچە ئون يىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن ھۆكۈمرانلىقىدىن مەھرۇم قېلىپ، جەنۇبقا تاجاۋۇز قىلىش پەيلىدىن يېنىشقا مەجبۇر بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن كېڭەيمىچىلىك قىلىش تىغىنى ئوتتۇرا ئاسىياغا ۋە يىراق شەرققە قاراتتى. مەملىكەت ئىچىدە يانچىلىق تۈزۈم كىرزىسى يەنىمۇ چوڭقۇرلاشتى. ئەنگلىيە بىلەن فىرانسىيە بولسا بۇ ئۇرۇش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ياۋروپادىكى تەسىرىنى كۈچەيتتى، ئوتتۇرا شەرق ۋە يېقىن شەرقتە مۇستەملىكە جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈككە ئېرىشتى.
2017-يىلدىن كېيىن تۇتۇلغان لاگېر ۋە تۈرمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى توغرىسىدا قىسقىچە ئانالىز
-خىزمىتى يوقلار
-پاسپورت بارلار
-ھەر كۈنى ناماز ئوقۇيدىغانلار
–دىندىن تەلىماتى بارلار
–26 دۆلەتكە چىقىپ باققانلار
-چەتئەلگە چىقىپ باققانلار
-ئۆيىدە بالىلىرى مەكتەپتىن چېكىنگەنلەر
-ماشىنىسى بارلار
ئەمەلىيەتتىمۇ، مەيلى بۇ جەدۋەلنى توشقۇزغان ئادەمنىڭ كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، يەنى ھۆكۈمەتكە ئىشلەيدىغان پارتىيە ئەزاسى بولسۇن، ياكى ناماز ئوقۇيدىغان دېھقان بولسۇن، مەيلى ئۇ سودىگەر ياكى مەيلى ئىشچى بولسۇن، مەيلى ماشىنىسى بار ياكى يوق بولسۇن، مەيلى پۇلى بار چەتئەلگە چىقىپ باققان، ياكى پۇلى يوق چەتئەلگە چىقىپ باقمىغان ئادەم بولسۇن، مەيلى چەتئەلدە تۇغقىنى ياكى ئوقۇيدىغان باللىرى بار ئادەم بولسۇن، ياكى چەتئەل بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى يوق ئادەم بولسۇن، جەدۋەل ئۆز ئىختىيارى ئارقىلىق ئەمەس، ناھايىتى قورقۇتۇش، تەھدىت ۋە مەجبۇرلاش ئاساسىدا توشقۇزۇش تەلەپ قىلىنغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇقىرىقى 10 ئاساسلىق ئەھۋالنىڭ دائىرىسى بەك كەڭرى بولغاچقا، ھەر بىر ئائىلىدە ئاز دېگەندە بىر ياكى بىردىن كۆپ ئائىلە ئەزاسى، يۇقىرىقى 10 كاتېگورىيەنىڭ بىرى ياكى بىر قانچىسىگە ئۆزىنىڭ توشىدىغانلىقىنى ئەينەن مەلۇم قىلغان. نەتىجىدە، مەيلى كىم بولۇشتىن قەتئىينەزەر، يۇقىرىقى 10 كاتېگورىيەنىڭ خالىغان بىرىگە توشقان ئادەمنىڭ ھەممىسىنى تۇتۇپ ئېلىپ كەتكەن.
ئۇنداقتا ، ئۇيغۇر نوپۇسىنى 11.33 مىليون، ئائىلە سانى 2.8254 مىليون، ھەربىر ئائىلىدە 4.01 ئادەم بار دەيلى. ھازىرغىچە ئاشكارىلانغان ماتېرىياللار ۋە گۇۋاھلىق بېرىشلەرگە ئاساسلانغاندا، ھەر بىر ئائىلىدىن تۇتۇلغانلارنىڭ سانى 1، 2 ، 3 ھەتتا 4 ئادەم تۇتۇلغان ئەھۋاللار بار. ئۇنداقتا يۇقىرىقى پاكىتقا ئاساسەن، ئەگەر ھەر بىر ئائىلىدىن تۇتۇلغانلارنىڭ سانىنى ئوتتۇرىچىلاشتۇرۇپ، بۇنى 1، 1.5، 2، ياكى 2.5 دەپ ئويلىساق، ئومۇمىي تۇتۇلغان ئادەمنىڭ سانى تۆۋەندىكىدەك:
2017-يىلدىكى ئومۇمىي نوپۇس: 11.33 مىليون (ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنى ستاتىستىكا ئىدارىسى) ئۇنداقتا، 2017-يىلدىن تارتىپ 2019-يىلغىچە، ھەربىر ئائىلىدىن تۇتۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى ئاز دېگەندە 2.8254 مىليون، ئەڭ كۆپ بولسا 7.0635 مىليون بولۇشى مۇمكىن. 2019-يىلى 2017-يىلدىن كېمىيىپ، قېلىپ قالغان نوپۇسى ئاز دېگەندە 4.2665، كۆپ بولغاندا 8.5046 مىليون. ئەگەر، ستاتىستىكا نەزەرىيەسىگە ئاساسەن، ئەڭ چوڭ سان بىلەن ئەڭ كىچىك ساننى چىقىرىۋەتسەكمۇ، تۇتۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 4.2381-5.6508 مىليونغىچە.
بىز نۆۋەتتە تۇتۇلغان ئادەم سانىنىڭ ئەمەلىيەتكە قانچىلىك يېقىنلىقىنى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئېلان قىلغان ماتېرىياللىرى ئارقىلىق ئىسپاتلاشقا تىرىشساق، بىز تۆۋەندىكىدەك ئىككى خىل ئەھۋالنى كۆرەلەيمىز.
ئەگەر، ھەر بىر ئائىلىدىن 1.5 -2 گىچە ئادەم تۇتۇلۇپ، يوقالغانلارنىڭ سانى ئەگەر 4.2381-5.6508 مىليونغىچە بولسا، ئۇيغۇر نوپۇسى 2 يىل ئىچىدە 11.33 مىليوندىن، 5.5 مىليون ئەتراپىدا چۈشۈپ قالدى دېگەن گەپ. يەنى بۇ سان ئۇيغۇرلار ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 40% -50 % گىچە يېقىنلاشقانلىقى ئۈچۈن، بۇ نوپۇسنى بۇرۇنقىدەك ئېلان قىلىش خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ئىنتايىن تەسكە توختايدۇ.
2019-يىلدىن بېرى، خىتايلار ئۇيغۇرلارنى چەتئەللەردە باشقا بىر ئوبرازدا تونۇشتۇرماقتا، مەسىلەن «ئۇيغۇرلارنى تۈرك قوۋمىدىن ئەمەس، ئىسلام دىنى ئۇيغۇرلارنىڭ خاس دىنى ئەمەس، ئۇيغۇرلار مەدەنىيەتسىز، تېررورچى» دېگەندەك. تەشۋىقات ئۈچۈن، خىتايلار ھەر خىل ماتېرىياللارنى تارقىتىۋاتىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە خىتايلارنىڭ 2019-يىلدىن باشلاپ چەتئەلدە تارقىتىۋاتقان گۈزەل-سەنئەت بۇيۇملىرىدىن بىرى، «ئۇيغۇر» دېگەن سەنئەت بۇيۇمىنىڭ ئارقىغا قاراپ باقساق، ئۇنىڭدىكى بىر سان، ئادەمنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ. يەنى، تۆۋەندىكى رەسىم:
يۇقىرىقى سەنئەت بۇيۇمىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى، 7.21 مىليون دەپ يېزىلغان. بۇ سان 2019-يىلغا كەلگەندە، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ نېمە ئۈچۈن 11.33 مىليوندىن تاسادىپىي 7.21 مىليونغا چۈشۈپ قالدى، دېگەن سوئالنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا توغرا كېلىدۇ. بىز لاگېردا تۇتۇلغان ئادەملەرنىڭ سانىنى تېخىمۇ توغرا مۆلچەرلەش ئۈچۈن، يۇقىرىقى ئۇچۇرنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا ئىزدىنىش ئېلىپ باردۇق. نەتىجىدە، خىتاي ھۆكۈمەت خادىملىرى ۋە تور بەتلىرىنىڭ بىردەك ئاۋازدا، 2018-يىلدىن باشلاپ، ئۇيغۇر نوپۇسىنى تۆۋەن قىلىپ كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى بايقىدۇق.
ئەلجەزىرە تېلېۋىزىيەسى 2018-يىلى 9-ئاينىڭ 15-كۈنى، پروگرامما ئىشلىگۈچى مەھدى ھەسەن، خىتاي ۋە يەرشارىلىشىش مەركىزىنىڭ دىرېكتورى ۋىكتور گاۋ دېگەن خىتاي بىلەن، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى، ئادۋوكات نۇرى تۈركەلنى لاگېر توغرۇلۇق زىيارەت قىلغان. زىيارەتتە، ۋىكتور گاۋ نۆۋەتتىكى لاگېرغا سولانغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانىنى ئىنكار قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنى تۆۋەنلىتىپ مۇنداق دېگەن: «ئۇيغۇرلارنىڭ تۇتۇلغان سانى توغرىسىدىكى دوكلاتلار ئەمەلىيەتكە ماس قالمايدۇ. ھازىر شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي نوپۇسى 6 -7 مىليون، ئەگەر 1 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر تۇتۇلدى دېسەك، بۇ ئەقىلگە سىغمىغان گەپ …»
بۇ تۇنجى قېتىم، يەنى 2018-يىل 9-ئايدا، خىتاي ھۆكۈمەت خادىمىنىڭ بېيجىڭدا تۇرۇپ ئۇيغۇرنىڭ نوپۇسىنى 6-7 مىليون دەپ تىلغا ئېلىشى. بۇ سان دەل ھۆكۈمەتنىڭ 2015-يىلدىكى ئېلان قىلغان 11.33 مىليون سانىدىن 4.33-5.33 مىليون ئاز ئىكەنلىكى كۆرۈنۈپ تۇرماقتا.
يەنە ئوخشاش مەزگىللەردە، خىتاي زىيالىيلىرىمۇ ئاستا-ئاستا يازمىلىرىدا «ئۇيغۇرنىڭ نوپۇسى 7.21 مىليون» دەپ يېزىشقا ئۇرۇنغان. مەسىلەن، «خىتايدىكى مۇزىكا تەرەققىي قىلىش ئەھۋالى» دېگەن ماقالىدە، يازغۇچى شىڭ چۈنرۇ ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنى 7.21 مىليون دېگەن ساننى تىلغا ئالغان.
بىز Google دىن ياكى baidu.com دىن «维吾尔族人口721万» دېگەن سۆزنى ئىزدەيدىغان بولساق، 86400 ئۇچۇرنى تېپىپ چىقالايمىز. بۇ ئۇچۇرلارنىڭ ئىچىدە، كۆپ قىسمى 2017-يىلدىن 2019-يىلنىڭ ئوتتۇرىدا ئېلان قىلغان ئۇچۇرلار بولۇپ، بۇ ئۇچۇرلارمۇ ئۇيغۇرلار نوپۇسىنىڭ 7.21 مىليون دېگەن ساننى كۆرسىتىپ تۇرماقتا. مەسىلەن، تۆۋەندىكى ھۆكۈمەت ۋە ھەر خىل ئورگان تور بەتلىرىگە قاراپ باقايلى.
2017-يىلى 1-ئاينىڭ 25-كۈنىدىكى «گۇاڭشى ئۆلكىسىنىڭ قۇرۇلۇش سۈپىتىنى تەكشۈرۈش» دېگەن بىر ھۆكۈمەت تور بېتىدە خىتايدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنى تونۇشتۇرغاندا، ئۇيغۇر نوپۇسى 7.21 مىليون دەپ يېزىلغان.
ئەمەلىيەتتە، 7.21 مىليون دېگەن سان، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ستاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ تور بېتىدىكى، 1990-يىلدىكى ئۇيغۇر نوپۇسى يەنى 7.2495 مىليون دېگەن سانغا توغرا كېلىدۇ.
2. 2017-يىلدىن باشلاپ، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ نامىنى بارلىق ستاتىستىكا سان-سىپىرلارنى، بارلىق دوكلات، ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرى، تېلېۋىزىيە، رادىئو، ھەر خىل تور بەت، گېزىت-ژۇرناللاردىن، ۋە باشقا بارلىق ئاخباراتلاردىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىلگەنلىكىنى كۆرەلەيمىز.
مەسىلەن، «دۇنيا نوپۇس قامۇسى» تور بېتى بولسا، خىتايلاردا نەشر قىلىنغان، ئەڭ نوپۇزلۇق تور بېتى بولۇپ، ئۇنىڭ «2018-يىللىق ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ نوپۇسى قانچىلىك، GDP قانچىلىك، شۇ يىلدا تۇتۇلغان ۋە ئۆلگەنلەرنىڭ سانى ۋە كىرىم ئەھۋالى» دېگەن چوڭ دائىرىدىكى دوكلاتىدا، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالمىغان.
2018-يىل 2-ئاينىڭ 9-كۈنى، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ۋاڭ ۋۇ لوڭ دېگەن خىتاي بېيجىڭدىكى ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا، «2017-يىلىنىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ئىگىلىگىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى» دېگەن چوڭ تىپلىق دوكلاتتىمۇ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئومۇمىي نوپۇسى ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنى تىلغا ئالمىغان.
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ستاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلدىن كېيىنكى بارلىق دوكلاتلىرىدىن، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىغا ئائىت مەزمۇنلارنى چىقىرىۋەتكەن. مەسىلەن، «2018-يىللىق ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خەلق ئىگىلىكى ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىيات ستاتىستىكىسى» دېگەن چوڭ دائىرىدىكى دوكلاتىدىنمۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىغا ئائىت كونكرېت سانلارنى ئوتتۇرىغا قويۇلمىغان.
2018-يىلى 8-ئايدا، خىتايلارنىڭ مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ ئىشلىگەن، «这里是新疆» دېگەن چوڭ تىپتىكى 3 قىسىملىق ھۆججەت فىلىمىدا ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشى، مەدەنىيىتى، سەنئىتى، ياشلارنىڭ تۇرمۇشى ۋە روھىي كۆتۈرەڭگۈلۈكىنى، يېمەك-ئىچمەك ۋە كىيىم-كېچەك مەدەنىيىتى قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللار، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ تونۇشتۇرۇشتىكى تەشكىل قىلىدىغان ئاساسلىق ئامىل بولغاچقا، گەرچە ئاپتور فىلىمنى تونۇشتۇرغاندا، ئۇيغۇرلارنى تونۇشتۇرۇشتىن ئۆزىنى تارتالمىسىمۇ، لېكىن بىر قىزىقارلىق يېرى، ئاپتور پۈتۈن فىلىمنىڭ باشتىن ئاخىرغىچە، «ئۇيغۇر» دېگەن سۆزنى بىر قېتىممۇ ئاغزىغا ئېلىپ قويمىغان. بۇ فىلىمدا، ئۇيغۇر دېگەن گەپكە ئەڭ يېقىنلاشقان بىر ئاتاش «新疆人» بولۇپ قالغان.
بىز يەنە، تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ قاراپ باقساق، يۇقىرىقى يەكۈننىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا مۇئەييەنلەشتۈرەلەيمىز. مەسىلەن، بىز خىتاينىڭ ئاساسلىق ئۇچۇر ئىزدەش تور بېتى بەيدۇ، سوخۇ، ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەت تور بېتى – تەڭرىتاغ تور بېكىتى، ۋە بارلىق ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ۋە ھەرقايسى ۋىلايەت ئوبلاستلارنىڭ ھۆكۈمەت، ئورگان تور بەتلىرىگە ئېلىپ بېرىلگەن تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش ئارقىلىق تۆۋەندىكىلەرنى بايقىدۇق.
يەنى، 2017-يىلدىن كېيىن، خىتايلارنىڭ ئاخباراتلىرى، ھۆكۈمەت تور بەتلىرى، ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرى، ۋە باشقا بارلىق يازمىلاردا، «ئۇيغۇرلار» دېگەن سۆزنى قوللىنىش ياكى تىلغا ئېلىش ئەمەلدىن قالغان. ھازىر ھەر قانداق ئېلان قىلىنغان مەيلى خەۋەر بولسۇن، مەيلى باشقا ماقالىلەر بولسۇن، ھېچقايسىسىدا، «维吾尔族» دېگەن سۆز تىلغا ئېلىنمايدىكەن. ئەگەر ئۇيغۇرلار توغرۇلۇق بىرەر نەرسە يېزىلسا، بىۋاسىتە شەخسنىڭ ئىسمىنى تىلغا ئالىدىكەن، لېكىن ئۇنى «ئۇيغۇر» دەپ ئەسكەرتىدىغان ئادەت پۈتۈنلەي ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان.
دېمەك، 2017-يىلدىن كېيىن، مەيلى خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى بولسۇن، ياكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمىتى بولسۇن، ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكى توغرىسىدا، بۇرۇن لاگېرلار قۇرۇلۇشتىن ئىلگىرىكى ئېلان قىلىنغان ستاتىستىكىلىق سانلارنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويمىغان ياكى يوشۇرۇشقا تىرىشقان.
بۇ خىل يوشۇرۇشنى بىز تۆۋەندىكىدەك چۈشەندۈرسەكمۇ ئەقىلگە مۇۋاپىق تۇرىدۇ. يەنى تۇتۇلۇپ كەتكەن ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 4-5 مىليونغىچە بولۇپ، بۇ ئىنتايىن كۆپ سان بولغاچقا، خىتايلارغا نىسبەتەن، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويۇش، خىتايلارنى بىر تەڭلىككە قويىدىغان ئەھۋال بولۇشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتە، بۇنداق يەكۈنگە كېلىشمۇ ئىنتايىن لوگىكىغا ئۇيغۇن بولۇپ تۇرماقتا.
ئۇنداقتا، بىر تەرەپتىن، 2017 يىلدىن كېيىن، پۈتۈن مەملىكەت بويىچە، «维吾尔族» دېگەن سۆزنى تىلغا ئېلىش ئەمەلدىن قالسا، يەنە بىر تەرەپتىن، 2018-يىلدىن باشلاپ مەيلى ھۆكۈمەت خادىمى، ياكى خىتاي زىيالىيلىرى، ياكى ھۆكۈمەت ۋە باشقا تور بېكەتلىرى بولسۇن، بىردەك ئاۋازدا ئۇيغۇر نوپۇسىنى 7.21 مىليون دەپ ئوتتۇرىغا قويۇشقا باشلىغان. بۇ ئەھۋال نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ بىرى ئۇيغۇرلارنى پۈتۈنلەي تىلغا ئالماسلىق، يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇيغۇر نوپۇسى توغرىسىدا ئېلان قىلغان سان 2017-يىلدىكى 11.33 مىليوندىن ساندىن دەل 4.12 مىليون كەم. بۇ سان نەگە يوقاپ كەتتى؟
خىتايلاردا ئورتاق ئېتىراپ قىلىنىدىغان، ۋە بۇرۇندىن قوللىنىپ كېلىۋاتقان بىر خىل تەشۋىقات ئۇسۇلى بار. ئۇ بولسىمۇ، خىتايلار نۇرغۇن ئەھۋالدا بىرەر سىياسەتنى يولغا قويۇشتىن ئىلگىرى، ئاممىنىڭ ئىنكاسىنى سىناش ئۈچۈن، شۇنىڭغا ئائىت ئۇچۇرنى ئالدىن جەمئىيەتكە تارقىتىپ كۆرىدۇ. ئاندىن ئاممىنىڭ ئىنكاسىغا ئاساسەن، شۇ خىل سىياسەتنى يولغا قويۇش ياكى قويماسلىق توغرىسىدا بىرەر قارارغا كېلىدۇ. ھازىر خىتايلارنىڭ ئۇيغۇر نوپۇسىنى 7.21 مىليون دەپ ھەر خىل مېدىئالاردا تېز تارقىتىشى، كېيىنكى قەدەمدە ئۇيغۇر نوپۇسىنى 7.21 مىليون دەپ رەسمىي ئېلان قىلىشىنىڭ ئالدىنقى شەرتى بولسا كېرەك.
ئادەتتە، ئادەم ئۆلگەندىن كېيىن نوپۇس ئۆچۈرۈلۈپ، ئاندىن ئۆچۈرۈلگەن سان ئومۇمىي نوپۇسقا تەسىر كۆرسىتىشكە باشلايدۇ. ئۇنداقتا بۇ 4.12 مىليون نوپۇس قەيەرگە يوقاپ كەتتى؟ بۇلار ئۆلگەنلەرمۇ ياكى تىرىكمۇ؟ ئەگەر تىرىك بولسا نېمە ئۈچۈن ئومۇمىي نوپۇسنىڭ ئىچىگە كىرمەيدۇ؟
پايدىلانغان ماتېرىياللار:
[1] 新疆维吾尔自治区最新人口数据
http://www.chinaislam.net.cn/cms/news/media/201610/30-10538.html
[2] 维吾尔族
http://www.gov.cn/guoqing/2015-03/18/content_2835615.htm
[3] 新疆概况
http://www.chinadaily.com.cn/dfpd/2009-10/13/content_8788206.htm
[4] 新疆维吾尔族人口有多少
https://zhidao.baidu.com/question/493348353873703012.html
[5] 新疆维吾尔自治区最新人口数据！
http://www.sohu.com/a/210155220_814674
https://01234.info/sjgb/10336.html
http://www.chamiji.com/201803071989.html
[8] 中国家庭数4.3亿户居世界之首 平均每家3.02人
https://new.qq.com/rain/a/20140514045541
[9] 对乌鲁木齐市族及维吾尔族居民家庭体育消费的比较研究
https://max.book118.com/html/2017/0613/114674100.shtm
[10] 2018 Report on International Religious Freedom: China: Xinjiang
[11] China Running ‘Concentration Camps’ for Millions of Muslims, Pentagon Says
https://www.military.com/daily-news/2019/05/03/china-running-concentration-camps-millions-muslims-pentagon-says.html
[12] 世界人口大全：2019年新疆维吾尔族自治区人口有多少 2018年GDP数据 历史人口出生死亡人均收入数据
http://www.chamiji.com/2019051211514.html
[13] [新疆]2018年新疆维吾尔自治区国民经济和社会发展统计公报
[14] 凤凰网：有关新疆的十个基本常识
http://news.ifeng.com/a/20150930/44771051_0.shtml
[15] Al Jazeera English: Has China detained a million Uighur Muslims? | UpFront (Arena)
https://www.youtube.com/watch?v=srhM6G-rRB0&t=280s
[16] 邢春如：中国音乐发展概况
https://books.google.com/books?id=KY-EDwAAQBAJ&pg=PT73&lpg=PT73&dq=%E7%BB%B4%E5%90%BE%E5%B0%94%E6%97%8F%E4%BA%BA%E5%8F%A3%EF%BC%8C+721%E4%B8%87&source=bl&ots=W_OwdF4UwT&sig=ACfU3U3huPrm-rkPA6C8860TqqZo0t9N6Q&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwit1evZ4uTkAhVRKa0KHTJtAEkQ6AEwAnoECB0QAQ#v=onepage&q=%E7%BB%B4%E5%90%BE%E5%B0%94%E6%97%8F%E4%BA%BA%E5%8F%A3%EF%BC%8C%20721%E4%B8%87&f=false
[17] 广西建设工程质量检测试验协会：中国56个民族的简介、禁忌及习俗（十七）
1899 - يىلى
1899 - يىلى (MDCCCXCIX) مىلادى تەقۋىم بويىچە يەكشەنبە كۈنىدىن باشلانغان ئادەتتىكى يىل بولۇپ، جۇلىئان كالېندارىچە جۈمە كۈنىدىن باشلانغان نورمال يىل.
2017-يىلدىن كېيىن تۇتۇلغان لاگېر ۋە تۈرمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى توغرىسىدا قىسقىچە ئانالىز
[18] 不知道五十六个民族分布及人口的快来看看，收藏给孩子看
https://www.yidianzixun.com/article/0LS2RRaz?s=browserappid=browsernet=4gdistribution=oppoutk=V2_2KT0RCLXIz31OioBqGLHXJiYQMjEeLVhVP_aeTGDqx0__barStyle__=1_1__fromId__=8000__statParams__=sourceMedia__source__=yidiansourceMedia=yidian__cmtCnt__=0__styleType__=2__publisher_id__=_36jPt4EyFN9L2Fm7h2dmwopenv=__pf__=detail%E8%AF%84%E8%AE%BA%E8%AF%B4%E6%B6%9B%E8%BF%87%E4%BA%86%F0%9F%98%82%E8%BF%99%E5%87%A0%E5%A4%A9%E6%B2%A1%E5%92%8B%E6%B0%B4db%EF%BC%8C%E8%84%B1%E8%8A%82%E4%BA%86%F0%9F%98%AD&appid=
[19] “文学城”： 新疆维吾尔自治区民族，人口资料大全
https://blog.wenxuecity.com/myblog/36167/200806/21188.html
https://wenku.baidu.com/view/1a9b887fba68a98271fe910ef12d2af90242a88c.html?rec_flag=default&sxts=1570389977720
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
2- چىللە
2- چىللە ياكى 2- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 2- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 183. (كەبىسە يىلى 184.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 182 كۈن باردۇر.
نوۋىيال
left|thumb|180px|تىلىنىڭ بايرىقى نوۋىيال (novial) (nov «يېڭى» + ial «خەلقئارالىق ياردەمچى تىل») سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1928-يىلى داڭلىق دانىيە تىلشۇناس ئوتتو يېسپېرسەن تەرىپىدىن ياسالغان.
كۆكمەت
left|thumb|350px|كۆكمەت كۆكمەت
مەشغۇلات سىستېمىسى
ئېلاۋە: ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەن، سىز كومپىيوتىردا مەشغۇلات ئېلىپ بارغان ۋاقتىڭىزدا سىزنىڭ ئالدىڭىزدا تورغان كومپىيوتىر بىلەن، كومپىيوتىر ئالدىدا ئولتۇرغان سىزنىڭ ئارىڭىزدا قانداق ئوخشاشلىقلارنىڭ بارلىقى توغرىسدا ئويلىنىپ كۆرگەنمۇ؟ گەرچە، كومپىيوتىر بىر فىزىكىلىق ئۈسكىنىلەردىن تۇزۇلگەن ماشىنا بولسمۇ، ئۇنىڭ ئاساسى خىزمەت ئىقتىدارىنىڭ ۋۇجۇدقا چىقىشى ئادەملەرگە بولغان تەدبىقلىنىشتىن ئايرىلالمايدۇ. مەسلەن ئېيتايلۇق، ھەرقانداق ئادەم تەن بىلەن روھنىڭ بىرلەشمىسدىن تۇزۈلگەن بولىدۇ. ھەر بىر تەن مۇكەممەل روھنىڭ بىرلەشمىسى ئارقىلىقلا ئاندىن ئۆز ۋۇجۇدلىقىنى نامايان قىلالايدۇ. روھتىن ئايرىلغان تەننىڭ ھىچقانداق ئەمگەك ئىقتىدارى يوق بۇلۇپ بىز ئۇنى ئۈلۈك دەپ ئاتايمىز. بۇ قانۇنىيەتنى كومپىيوتىرغا تەدبىقلىساق، تەن --- كومپىيوترنىڭ قاتتىق دىتالى، روھ ئۇنىڭ يۇمشاق دىتال قىسمىدۇر.
يۇمشاق دىتال قاچىلانمىغان كومپىيوتىر خۇددى ئۈلۈككە ئوخشاش بولۇپ، ئۇنىڭ خىزمەت ئىقتىدارى بولمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن يۇمشاق دىتاللار كومپىيوتىر ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. مىنىڭ تۆۋەندە بايان قىلماقچى بولغىنىم كومپىيوتىر يۇمشاق دىتاللىرى ئىچىدىكى ئەڭ ئاساسى ۋە ئەڭ مۇھىم بولغان يۇمشاق دىتالكومپىيوتىر مەشغۇلات سېستىمىسى توغرىسىدىكى دەسلەپكى چۇشەنچىلەردىن ئىبارەت.
.مەشغۇلات سېستىمىسى دىگەن نىمە؟
مەشغۇلات سېستىمىسى دىگىنمىز كومپىيوتىرنىڭ بارلىق قاتتىق ئۈسكىنىلىرى( مەسىلەن ئىكران، ئانا تاختا، توك مەنبەسى، پىرىنتىر، سىكەنىر.... قاتارلىقلار) ۋە يۇمشاق دىتاللىرى ( مەسىلەن ئەل كاتىپ، فوتوشوپ، ئېكسىل....قاتارلىقلار ) نى كونتىرول قىلىش ۋە باشقۇرۇش ۋەزىپسىنى ئارتقۇزۇپ، كومپىيوتىر ئىشلەتكۇچىسى ئۈچۈن قولايلىق يارىتىدىغان، پىروگرامما ۋە سانلار قۇرۇلمىسنىڭ يىغىندىسىدىن ئىبارەت. تېخىمۇ ئېنىقراق قىلغاندا ئۇنى تۆۋەندىكىدەك بىر نەچچە نوقتىدىن چۈشىنىشكە بولىدۇ.
سېستىما چۈشەنچىسى بۇيىچە، مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ كومپىيوتىر قاتتىق دىتاللىرى ئىچىدىكى يادرو بۇلۇپ، كومپىيوتىرنىڭ يۈرىكى دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. شۇنىڭغا ماس ھالدا، مەشغۇلات سېستىمىسى بولسا كومپىيوتىر يۇمشاق دىتاللىرى ئىچىدىكى يادرو، ئۇ چوڭ مىڭىگە باراۋەر بولۇپ كومپىيوتىر سېستىمىسىدىكى كونتىرول مەركىزى؛ ئەڭ ئاساسى، ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ مۇرەككەپ بولغان سېستىما يۇمشاق دىتالى.
بۇيرۇق شەكلى
ئىشلەتكۈچى كۈنۈپكا تاختىسى ئارقىلىق مۇناسىۋەتلىك بۇيرۇقنى كىرگۈزۈپلا، كومپىيوتىرنىڭ ئىشلەتكۈچى ئۈچۈن تەمىنلىگەن مۇلازىمىتىگە ئېرىشەلەيدۇ. بىر نەچچە يىل بۇرۇن كوپ ئىشلىتىلگەن DOS مەشغۇلات سېستىمىسى مۇشۇ خىل تىپقا تەۋە.
كىچىك پىروگراممىلار بىرلىكىنى يۆتكەپ قوللىنىش شەكلى
بۇنىڭىدا ئىشلەتكۇچى باشقا قوللىنىشچان يۇمشاق دىتال مۇھىتىد تۇرۇپ، مەشغۇلات سېستىمىسنىڭ ئىشلەتكۇچىگە تەمىنلىگەن مۇلازىمەت پىروگراممىلار توپى بىرلىكىنى ئىشلىتىپ، سېستىما مۇلازىمىتىگە ئېرىشدۇ.
كۆزنەك شەكلى
ئىشلەتكۇچى مائۇسنى چىكىش، كۇنۇپكا بېسىش ۋە دىئالوگ رامكىسىغا جاۋاپ بىرىش قاتارلىق ئاددى ئۇسۇللار ئارقىلىق ئوخشاشلا كومپىيوتىردا مەشغۇلات ئېلىپ بارالايدۇ. مەسلەن بىز ھازىر كۆپ ئىشلىتىدىغانWINDOWS مەشغۇلات سېستىمىسى.
يۇمشاق دىتال چۈشەنچىسى بويىچە ئېيتقاندا، مەشغۇلات سېستىمىسى قاتتىق دىتاللار بىلەن بىۋاستە ئالاقىدە بولىدىغان، بىرىنچى قاتلام يۇمشاق دىتال بۇلۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان ناھايتى مۇرەككەپ پىروگراممىلار ۋە كۆپلىگەن سانلار قۇرۇلمىسىدىن تۈزۈلگەن.
ئىچكى ساقلىغۇچنى باشقۇرۇش
ئىچكى ساقلىغۇچ بولسا كومپىيوتىر سېستىما قۇرۇلمىسى ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم تەركىبلەرنىڭ بىرى. CPU دا ئىجرا قىلىنىدىغان ھەر قانداق بىر پىروگرامما، ۋە بۇ پىروگراممىغا كېرەكلىك بولغان سان سىفىرلارنىڭ كۆپ قىسمى چۇقۇم ئىچكى ساقلىغۇچتا بۇلۇشى كېرەك. مەشغۇلات سېستىمىسنىڭ ئاساسى پىروگراممىلىرىمۇ ئىچكى ساقلىغۇچتا دائىملىق ساقلىندۇ.بىراق ئىچكى ساقلىغۇچنىڭ سىغىمى چەكلىك بۇلۇپ، بىز بىرل ۋاقىتتا كۆپ مەشغۇلات ئېلىپ بارغاندا، ھەممىسى ئۈچۇن يىتەرلىك بوشلۇق ئاجرىتىپ بىرەلمەيدۇ. ئۇنداقتا ئىچكى ساقىلغۇچنىڭ بۇ چەكلىمىسى تۇپەيلىدىن، بىرلا ۋاقىتتا كۆپ مەشغۇلات ئېلىپ بارماسلىق كېرەكمۇ؟ مەشغۇلات سېستىمىسى بۇ مەسلىنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بۇلۇپ كىيىنكى ۋەزىپە ئىجرا قىلىنىش باسقۇچىدا ئىشلىتىش ھاجىتى بولمىغان پىروگرامما ۋە سانلارنى دەرھال سىرتقى ساقلىغۇچقا يۆتكەيدۇ. ۋە كىيىنكى باسقۇچتا لازىملىق پىروگرامما ۋە سىفىرلارنى ئىچكى ساقلىغۇچىقا يۆتكەپ ئەكىرىپ، بىز كومپىيوتىرغا تاپشۇرغان ۋەزىپىلەرنىڭ ئۆزلۈكسىز ۋە ئەڭ تىز سۈرئەت بىلەن ئىشقا ئېشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
ئەسۋاپ باشقۇرۇش
كومپىيوتىر سېستىمىسغا تەۋە بولغان سىرتقى ئەسۋاپلارنىڭ تۇرى كۆپ. مەسىلەن، قاتتىق دىسكا، يۇمشاق دېسكا، نۇر دېسكا، ئىكران، پېرىنتىر، سىكەنىر ۋە ئارقىمۇ-ئارقىلىق، يانداش ئالاقە ئېغىزى....... قاتارلىقلار. بۇ ئەسۋاپلارنى كونتىرول قىلىش ئىنتايىن مۇرەككەپ، ئەڭ ئاساسلىقى بۇلارنىڭ ئىشلەش سۇرئىتى CPU نىڭ سۇرئىتىگە سېلىشتۇرغاندا كۆپ ئاستا. مەشغۇلات سېستىمىسى مۇناسىۋەتلىك قاتتىق دىتاللارنىڭ ياردىمىدە بۇ ئاستا سۇرئەتلىك سىرتقى ئەسۋاپلار بىلەن تىز سۇرئەتلىك CPU ئارىسدا ماسلاشتۇرۇش ئىلىپ بارىدۇ. ۋە ھەرقايسى ئەسۋاپلارنىڭ بىر بىرىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىمىغان ئاساستا ئوخشاش ۋاقىتتا خىزمەت ئېلىپ بېرىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. (4).ھۆججەت باشقۇرۇش.
ھۆججەت بولسا كومپىيوتىردىكى ئۇچۇرلارنىڭ ئاساسلىق ساقلىنىش شەكلى. شۇنداقلا ئىشلەتكۇچىنىڭ كومپىيوتىردا ساقلىغان ئەڭ قىممەتلىك ماتىرياللىرى. مەشغۇلات سېستىمىسنىڭ ھۆججەت باشقۇرۇشتىكى ئاساسى مەقسىتى مۇشۇ قىممەتلىك ئۇچۇرلارنى تەرتىپلىك، تەشكىللىك ھالدا ئۇزاق مەزگىل كومپىيوتىر ئىچىدە ساقلاش، ھەمدە ئىشلەتكۇچى ۋە مۇناسۋەتلىك پىروگراممىلارنىڭ ھۆججەت قۇرۇش، ئېچىش، ئىتىش، ۋە ئۈچۈرۈش قاتارلىق مەشغۇلاتىغا ئەڭ قولاي بولغان ئالاقە يۈزى ئورنىتىپ بىرىش.
بۆلۈنمە ۋاقىتلىق سېستىما
بۇ بىر ئاساسى ماشىنىنى كۆپ ئادەم بىرلا ۋاقىتتا ئىشلىتىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسىتىدە لايھىلەنگەن سېستىما بۇلۇپ، ئۆزلۈكسىز ۋاقىتنى بىر قانچە بۆلەككە بۈلۈپ، ھەر بىر ۋاقىت بۆلىكىدە ئاساسى ماشىنا پەقەت بىرلا ئىشلەتكۈچى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. چۇنكى ئاساسى ماشىنىنىڭ سۈرئىتى ناھايتى تىز بولغاچقا، ھەر بىر ئىشلەتكۈچى ئۇنى خۇددى ئۆزى يالغۇز ئىشلىتۋاتقاندەك بىمالال ئىشلىتەلەيدۇ. بىر قەدەر داڭىلىق بولغان بۈلۈنمە ۋاقىتلىق سېستىمىدىن 1963- يىلى ئامرىكا ماسساچۇسسىس تېخنىكا ئىنىستىتوتى تەتقىق قىلىپ ياسىغان CTSS مەشغۇلات سېستىمىسى ۋە MULTICS مەشغۇلات سېستىمىسىلىرى بار.
مىكرو كومپىيوتىر مەشغۇلات سېستىمىسى
چۆڭ كۆلەملىك ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى چۆڭ كۆلەملىك توپلاشتۇرۇلغان توك يول تېخنىكىسنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، شەخىسلەر ئىشلىتىدىغان مىكرو تىپلىق كومپىيوتىرلار تەرەققىياتقا ئېرىشتى ۋە تەدرىجى ئۇمۇملۇشۇشقا قاراپ يۇزلەندى. CP/M سېستىمىسى ئەڭ دەسلەپتە مىكرو كومپىيوتىرلار ئۈچۈن ياسالغان مەشغۇلات سېستىمىسى بولۇپ، ئۇ بىر قەدەر كۈچلۈك بولغان ھۆججەت باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان. كىيىنكى يىللاردا MICROSOFT شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياسىغان MS-DOS مەشغۇلات سېستىمىسى CP/M نىڭ ئورنىنى ئالغان.
يېقىنقى يىللاردىن بىرى، مىكرو كومپىيوتىر كۆپ مىدىيەلىك يۆنىلىشكە قاراپ تەرەققى قىلغان بولۇپ، كۆپ مىدىيەلىك مەشغۇلات سېستىمىسدا يىزىق، رەسىم، سۆرەت، سىن، ئاۋاز قاتارلىق كۆپ خىل ئوچۇرلارنى پىرىسلاش، ساقلاش، ئۇزۇتۇش، بىر تەرەپ قىلىش ۋە قۇيۇش ئىقتىدارلىرى ھازىرلانغان. بۇ خىل كۆپ مىدىيە تېخنىكىسنى قوللايدىغان مەشغۇلات سېستىمىسىنىڭ قۇرۇلمىسى ئېنىقكى نىسبەتەن مۇرەككەپ. ئەمما كومپىيوتىر ئىشلەتكۇچى ئۈچۈن ئېيتقاندا، تېخىمۇ قولاي ۋە مەشغۇلات يۈزى تېخىمۇ چىرايلىق بۇلۇپ، ئۇنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكى كومپىيوتىر قۇرۇلمىسى توغرىسدا ھىچقانداق چۇشەنچىگە ئىگە بولمىغان كىشلەرنىمۇ كومپىيوتىر ئىشلىتىش ئىمكانىيتىگە ئىگە قىلدى. دىمەك بۇ خىل كۆپ مىدىيەلىك مەشغۇلات سېستىمىسى كومپىيوتىرنىڭ مىڭلىغان ئائىلەرگە كىرىشىگە ئاساس يارىتىپ بەردى. بىزگە ئەڭ تۇنۇشلۇق بولغان WINDOWS مەشغۇلات سېستىمىسى دەل يوقىردا بايان قىلىنغان سېستىما تىپىغا تەۋە بۇلۇپ، بۇ MICROSOFT شىركىت تەتقىق قىلىپ ياسىغان بىر خىل يېڭى ئەۋلاد كۈرۈنمىلىك مەشغۇلات سېستىمىسىدۇر.
خارۇكى مۇراكامى
خارۇكى مۇراكامى (むらかみ はるき، Haruki Murakami،村上春树) 1949-يىلى 1-ئاينىڭ12-كۈنى ياپونىيە كىيوتو (きょうと) دا تۇغۇلغان. بۈگۈنكى دەۋىر داڭلىق يازغۇچىسى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :خارۇكى مۇراكامى
باشقا نامى :مۇراكامى خارۇكى
دۆلەت تەۋەلىكى :ياپۇنىيە
تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى
ئۇيغۇرلارنىڭ تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى مۇنداق تۆت سېستىمىغا بۆلۈنىدۇ:
خارۇكى مۇراكامى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
مىللىتى :ياپۇن
تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى
1) قانداش تۇغقان: بىر ئاتا - ئانىدىن بولغان، ئاتا بىر، ئانا باشقا ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىللار.
2) يېقىن تۇغقان: ئانا جەمەت تۇغقانلار ۋە بىر ئاتىدىن بولغان ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىلنىڭ پەرزەنتىلىرى ھەم ئانابىر، ئاتا بۆلەك ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىللار.
خارۇكى مۇراكامى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
يۇرتى :كىيوتو
تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى
3) يىراق تۇغقان: ئاتا جەمەت، ئانا جەمەت سېستىمىسىدىكى غەيرىي قانداش تۇغقانلارنىڭ ئەۋلادلىرى، مۇنداق تۇغقانلار ئادەتتە <شىرەم تۇغقان> دەپ ئاتىلىدۇ.
خارۇكى مۇراكامى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تۇغۇلغان ۋاقتى :1949.1.12
تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى
4) قۇدا تۇغقان: پەرزەنتلىرىنىڭ قېيىن ئاتا، قېيىن ئانا ۋە ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرى. ئادەتتە يۇقىرىقى تۇغقانچىلىق مۇناسىۋەتتىكىلەرنىڭ ھەممىسى <تۇغقان> دەپ ئاتىلىدۇ.
خارۇكى مۇراكامى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :ھايات
كەسپى :يازغۇچى
شەخسلەر ئانكىتى
خارۇكى مۇراكامى (むらかみ はるき، Haruki Murakami،村上春树) ياپونىيەلىك بۈگۈنكى دەۋىر داڭلىق يازغۇچىسى، 1949-يىلى 1-ئاينىڭ12-كۈنى كىيوتو(きょうと)دا تۇغۇلغان.
ئۆسۈپ يىتىلىش مەزگىلى
ۋاسىدا (わせだだいがく) ئۇنۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات 1-فاكۇلتېتى تىياتىر بۆلۈمىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئەدەبىي تەرجىمانلىق بىلەن شۇغۇللانغان. 29يېشىدىن تارتىپ يېزىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىشقا باشلىغان بولۇپ، 1979-يىلى «ياشلىقتىرلوگىيەسى»(青春三部曲) ناملىق ئۈچ توملۇق رومانىنىڭ 1-تومى «سەلكىن ناخشىسىنى تىڭشاش»(风の歌を聴け،且听风吟، Hear the Wind Sing) نى ئېلانقىلىپ ياپۇنىيە «كوللىكتىپ ئوبراز»ژورنىلى 22-نۆۋەتلىك يېڭى شەخىس(群像新人奖)  مۇكاپاتىغا، كېيىن يەنە «ئاكۇتاگاۋا مۇكاپاتى»(あくたがわりゅうのすけしょう، ‹芥川龙之介奖›) غا ئېرىشكەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ ئىزچىل ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىپ1980-يىلى «1973-يىلىدىكى شارىك»(1973年のピンボール)(一九七三年的弹子球)، 1982-يىلى«قوي ئىزدەش خەتەرلىك سەرگۈزەشتىسى»(羊をめぐる冒険)(寻羊冒险记)، 1985-يىلى«مۇزلىغان زېمىن ۋە قىيامەت كۈنى»(世界の终りとハードボイルド?ワンダーランド)(世界尽头与冷酷仙境) قاتارلىقنادىر ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلغان. 1987-يىلىغا كەلگەندە ۋەكىللىك ئەسىرى «نورۋىگىيەئورمانلىقى»(ノルウェイの森)(挪威的森林)نى ئېلانقىلىپ، ياپۇنىيەدە 2010-يىلىغىچە 100 مېلىيون پارچە سېتىلىپ «خارۇكى قىزغىنلىقى»نىشەكىللەندۈرگەن.
ئەسەرلىرى
«ياشلىق تىرلوگىيەسى»(青春三部曲)
«نورۋىگىيە ئورمانلىقى»(ノルウェイの森)(挪威的森林)
«1Q84»
«غەلىتە قۇشنىڭ خەتەرلىكسەرگۈزەشتىسى»(ねじまき鸟クロニクル)(奇鸟行状录)،
«دېڭىزبويىدىكى كافكا»(海辺のカフカ)(海边的卡夫卡)
شان-شەرەپلىرى
1979-يىلى «ياشلىق تىرلوگىيەسى»(青春三部曲) ناملىق ئۈچ توملۇق رومانىنىڭ1-تومى «سەلكىن ناخشىسىنى تىڭشاش»(风の歌を聴け،且听风吟، Hear the Wind Sing) نى ئېلانقىلىپ ياپۇنىيە «كوللىكتىپ ئوبراز»ژورنىلى 22-نۆۋەتلىك يېڭى شەخىس(群像新人奖)  مۇكاپاتىغا، كېيىن يەنە «ئاكۇتاگاۋا مۇكاپاتى»(あくたがわりゅうのすけしょう، ‹芥川龙之介奖›) غا ئېرىشكەن.
جامائەتنىڭ باھاسى
ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ئۇسلۇبى ياۋرۇپا ئەدىبلىرىنىڭ كۈچلۈك تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇپ، ئاساسىي مىلودىيەسى يىنىك، ياپۇنىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى بۇرۇقتۇملىق قاپلىغان ئەدەبىي مۇھىتىنىڭ تەسىرىدىن ھالقىغان. شۇڭلاشقا ئۇ « ياپۇنىيەنىڭئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ھەقىقىي ساپ 1-يازغۇچىسى»، «ياپۇنىيە ئەدەبىياتىنىڭ80-يىللاردىكى بايراقدارى» دەپ تەرىپلىنىدۇ.
تەسىر دائىرىسى
2016-يىلى نوبىل مۇكاپاتى نامزاتلىرى قاتارىدا ئۇنىڭ تەسىر كۈچى رەت تەرتىپى ئەڭ ئالدىدا تۇرغان.
كوربين بيلو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئىنگلىزچە:Corbin Bleu thumb|كوربين بيلو
دۆلەت تەۋەلىكى: ئامرىكا
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qizilsu Qirghiz Aptonom Oblasti)بولسا شىنجاڭ دىكى بىر ئاپتونوم ئوبلاست، غەربىدىكى پامىر ئېگىزلىكىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرق تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى بىلەن، جەنۇب تەرىپى قەشقەر ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەرب ۋە غەربىي شىمال تەرىپى ئايرىم ئايرىم ھالدا تاجىكىستان، قىرغىزىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىر مىڭ 154  كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 500 نەچچە كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  140 نەچچە كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  67 مىڭ  300 كۋادرات كىلومېتىر. ئوبلاست مەركىزىي ئاتۇش شەھىرى، شەھەر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى بىر مىڭ 428 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى قارمىقىدا 1 شەھەر ۋە 3 ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
يەر تۈزۈلۈشى ناھايىتى مۇرەككەپ بولۇپ، تاغلىق رايون 90% تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ. قىزىلسۇ دەرياسى، توشقان دەرياسى، بوغاز دەرياسى، چاقماق دەرياسى، گەز دەرياسى قاتارلىق ئالتە چوڭ سۇ سىستېمىسى بار، يەر ئۈستى بايلىقى ئالتە مىليارد 250 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 552 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاسلىقى يىلپىز، غولجا (ئارقار)، ئۇلار قاتارلىقلار با. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئاساسلىقى كۆمۈر، ئالتۇن، كۈمۈش، مىس، تۆمۈر، مانگان، خروم، قوغۇشۇن، سىنك، قەلەي، نىكېل، كۇبالىت، ۋۇلفىرام، مولىبدېن، ۋانادىي، تىتان، لىتىي، بېرىللىي، نىئوبىي، تانتال، ستررونتسىي، ئۇران قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 6.2℃ - 12.9℃؛ ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  41.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 32.4℃. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدا كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2750  سائەتتىن 3000 سائەتكىچە. 10℃جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4000℃ تىن كۆپرەك. قىروسىز مەزگىلى 260 كۈن ئەتراپىدا، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى تاغلىق رايونلىرىنىڭ  120 - 260 مىللىمېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ  60 - 120 مىللىمېتىر؛ سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2400 - 3200 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
ئوبلاستىنىڭ دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش شارائىتى بىرقەدەر ياخشى. ھازىر بار تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 40 نەچچە مىڭ گېكتار ( 600 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى  577 مىڭ  600 گېكتار (سەككىز مىليون 664 مىڭ مو)، وتلاق كۆلىمى ئۈچ مىليون  400 مىڭ گېكتار (51 مىليون مو). ئاساسلىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كېۋەز، كۆممىقوناق، مايلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. ئەنجۈر، ئانار ۋە موناقى ئۈزۈمى ئالاھىدە مەھسۇلاتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئاساسلىق چارۋىسىدىن قوي، قوتاز، كالا، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاساسلىقى كان قېزىش، ئېلېكتر ئېنېرگىيە، ئاشلىق -  ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
ئىقتىسادى
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى كۆرۈنەرلىك ياخشىلاندى. دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 - لىنىيىسى ئوبلاستىنى كېسىپ ئۆتۈپ، جەنۇبتا قەشقەر شەھىرىگە، شىمالدا ئاقسۇ، ئۈرۈمچى شەھىرىگە بارىدۇ. پروگراممىلىق تېلېفون، كۆچمە تېلېفون، گۇرۇپپىلاشتۇرۇلغان كومېتاتور سىفىرلىق ئالاقىلىشىش قاتارلىق ئالاقە ئۈسكۈنلىرى ئارقا - ئارقىدىن ئىشلىتىلىشكە باشلىدى، ئوبلاستنىڭ شىمالىي چېگرىسىغا جايلاشقان. قىرغىزىستانغا ئېچىۋېتىلگەن تورغات ئېغىزى دۆلەتنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك سودا ئېغىزى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئوبلاستنىڭ ساياھەت بايلىقى ناھايىتى مول. ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ۋە تەبىئىي داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياسالغان داڭلىق ئۈچ مىراۋان غارى، سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان مازارى، سۇلى دۆلىتى ۋە قارا خانىيلار پادىشاھلىقى ئوردىسى خارابىسى، گەزئۆتەڭ خارابىسى، قاراكۆل، بۇلۇڭ كۆل، مۇزتاغ چوققىسى (كونىلار مۇزتاغ ئاتىسى دەپ ئاتىغان)، قوڭۇر چوققىسى (كونىلار مۇزتاغ مەلىكىسى دەپ ئاتىغان) قاتارلىقلار بار.
خىمىيەلىك فورمۇلا
خىمىيەلىك فورمۇلا (مۇلىكولا فورمۇلا) دىگىنىمىز بەلگىلىك خىمىيەلىك بېرىكمىنى تەشكىل قىلغان ئاتوملارنىڭ ئۇچۇرىنى كۆرستىدىغان بىر خىل ئىپادىلەش ئۇسۇلىدۇر. خىمىيەلىك فورمۇلا شۇ خىمىيەلىك بېرىكمىنى تەشكىل قىلغان ئېلېمېنتلارنىڭ خىمىيەلىك بەلگىسى (ئېلېمېنت بەلگىسى) ۋە ئاتوم سانىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەگەر بىر مۇلىكولا مەلۇم بىر ئېلېمېنتنىڭ بىردىن كۆپ ئاتومىدىن تەشكىل تاپقان بولسا، ئېلېمېنت بەلگىسىنىڭ ئوڭ تەرەپ ئاستىغا ئاتوم سانى يېزىلىدۇ، ھەتتا ئوخشاش بولمىغان ئېلېمېنتلاردىن تەشكىل تاپقان بولسىمۇ ئوخشاش ئۇسۇل بويىچە يېزىلىدۇ. مەسىلەن: مېتان مۇلىكولىسى بىر كاربون (C) ئاتومى ۋە تۆت ھىدروگېن (H) ئاتومىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، خىمىيەلىك فورمۇلاسى CH4 يېزىلىدۇ؛ گلۇكوزا مۇلىكولىسىدا ئالتە كاربون ئاتومى، 12 ھىدروگېن ئاتومى ۋە ئالتە ئوكسىگېن ئاتومى(O) بار بولۇپ، خىمىيەلىك مۇلىكولا فورمۇلاسى C6H12O6 يېزىلىدۇ.
1- چىللە
1- چىللە ياكى 1- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 1- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 182. (كەبىسە يىلى 183.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 183 كۈن باردۇر.
خىمىيەلىك فورمۇلا
خىمىيەلىك فورمۇلالار خىمىيەلىك تەڭلىمىلەردە خىمىيەلىك رىئاكسىيەلەرنى ئىپادىلەش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ. ئىئونلۇق بېرىكمىلەر ياكى مۇلىكولاسىز ماددىلارنى يازغاندا ئۇ ماددىلارنى تەشكىل قىلغان ئېلېمېنتلارنىڭ سان نىسبىتىنى ئىپادىلەيدىغان تەجرىبە فورمۇلاسىنى قوللىنىشقا بولىدۇ.
ئارقار
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|ئارقار ئارقارھەيۋەتلىك كۆرۈنىدۇ ، بەدەن تىپى ئوتتۇراھال ، ئۇزۇنلۇقى 1.3 ~ 1.6 مېتىر ، ئېغىرلىقى 50 ~ 100 كىلوگرام. ئارقار ـ غۇلجىلىرىنىڭ ئوخشاشلا مۈڭگۈزى بار ، غۇلجىنىڭ مۈڭگۈزى ئالاھىدە يوغان بولۇپ ، كەينىگە يۆگەلگەن بولىدۇ ، مۈڭگۈزى تۈۋى بەك توم ، توغرا كەسمىسى ئۈچ بۇلۇڭ شەكلىدە ، مۈڭگۈزنىڭ سىرتقا قارىغان تەرىپىدە روشەن ھالقىسىمان قىرى بار. دۈمبىسى ۋە ئىككى يېنى تۇتۇق قوڭۇر رەڭدە ، كاسسا قىسمى ئاق رەڭدە. دېڭىز يۈزىدىن 2000 ~ 5000 مېتىر ئېگىز تاغلارنىڭ ئورمان بولمايدىغان قىيا تاشلىق چۆل يەرلىرىدە ياشايدۇ. سېلەۋ ، قىياق ، قوڭۇر باش ، شىۋاق ـ ئەمەنلەر ، قىزىل مارال ، پىيازلار ۋە چاتقاللارنىڭ شاخلىرىنى يەيدۇ. مەملىكەتلىك ئىككىنچى دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋان ھېسابلىنىدۇ ، ئالتاي تېغى ، تەڭرىتېغى ، كوئېنلۇن تېغى ، ئالتاي تاغ قاتارلىق تاغلارغا تارقالغان.
ئائىلە قۇرۇلمىسى
ئۇيغۇرلار جەمئىيىتىدە ئەسىرلەر بويى ئەر ئاساس قىلىنغان فېئودال ئائىلە باشلىقلىق تۈزۈمى ھۆكۈم سۈرۈپ كەلگەن. ئائىلە قۇرۇلمىسى ئاتا قان سېستىمىسى ئاساس قىلىنغان بىر ئەر - خوتۇنلۇق چوڭ ئائىلىدىن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى:
1) ئائىلە ئەزالىرى ئەر جەمەتىنى ئاساس قىلغان ئۈچ ياكى تۆت ئەۋلاتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلار چوڭ دادا ۋە ئۆيلۈك - ئوچاقلىق بولغان ئاكا - ئۇكا ھەم ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرىدىن ئىبارەت. ئادەتتە ئۈچ ئەۋلات بىرگە ياشايدىغان ئائىلىلەر بىر قەدەر ئومۇميۈزلۈك بولۇپ، چوڭ دادا ھايات ۋاقتىدا ئاكا - ئۇكىلار ئاسانلىقچە بۆلۈنۈپ چىقىپ كەتمەيدۇ. ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ھەممىسى ئەر جەمەتىدىن بولغان چوڭ دادىنىڭ ئاغزىغا قارايدۇ. ئائىلىنىڭ چوڭ ھوقۇقى چوڭ دادىغا مەنسۇپ بولۇپ، ئۇ ئائىلە ئەزالىرى تەرىپىدىن ئۆينىڭ تۈۋرۈكى، <ئۆينىڭ بەرىكىتى> دەپ ھۆرمەتلىنىدۇ، ئاسرىلىدۇ. ئۇنىڭ سۆز ھەرىكىتى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك ئائىلە قانۇنى ھېسابلىنىدۇ، پۈتۈن ئائىلە ئەزالىرى ئولتۇرسا - قوپسا ئۇنىڭغا ئۇزۇن ئۆمۈر تىلەيدۇ، ئۆزلىرى ھەرقانچە غورىگىل قالسىمۇ، ھەممە نەرسىنىڭ باش بۇرنىنى ئۇنىڭغا ئاتايدۇ.
ئۇيغۇرلار جەمئىيىتىدە تۇنجى ئوغۇل <ئىككىنچى ئاتىلىق> ھۆرمىتىگە سازاۋەر. ئۇ سىرتقا قارىتا ئائىلە باشلىقىغا ۋاكالىتەن بارلىق <تاشقى ئىشلار> غا؛ ئائىلە ئىچىدە بولسا، ئائىلىنىڭ بارلىق ئىشلىرىغا مەسئۇل. ئەمما ئائىلىنىڭ بىر يىللىق ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش، كىرىم - چىقىم ئىشلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش، مال - مۈلۈكىنى باشقۇرۇش، پەرزەنتلەرنىڭ نىكاھ ئىشلىرى قاتارلىق ئىشلاردا بىر قارارغا كىلىشتە ئالدى بىلەن ئائىلە باشلىقىنىڭ سەمىگە سېلىپ، ئۇنىڭ ماقۇللىقىدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئاندىن ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.