Чәрчән_наһийиси
чәрчән нами һәққидә
чәрчән нами әң дәсләп миладийәдин бурунқи 77 – йили оттуриға чиққан, шундин һесаблиғанда аз кәм 2100 йиллиқ тарихқа игә нам һесаблиниду. бу нам әслидә һазирқи чақилиқ наһийисини мәркәз қилған бир йәрлик һакимийәтниң нами иди. чақилиқни мәркәз қилған бу йәрлик һакимийәт миладийә 2 – әсирдин башлап күчүйүп һазирқи чақилиқ, чәрчән , ния наһийилириниң даирисини өз һакимийитигә алған. миладийә 445 – йили духандин чиққан җурчи урғуниң түмән кишилик ечирқиған адәмлириниң паракәндичилигидин қорққан хан бәгроң 4000 аилидин артуқ аһалини башлап сармадан ( һазирқи чәрчән)ға көчкән, навада биз һәр бир аилидә бәштин адәм бар дәп қарисақму тәхминән 20 миңдин артуқ аһалә көчкән болиду. миладийә 445 – йили сармаданниң йәрлик аһалиси 10 миңғиму йәтмәйтти. язма учурларға қариғанда, миладийәниң бешида чақилиқ даирисидә чоң чәрчән вә кичик чәрчән дегән шәһәрләрму болған. тәхминән 20 миңдәк чәрчәнлик аһалиниң сармаданға көчүши җай наминиң көчүшигә сәвәб болған, бу худди турпанлиқларниң учқа берип олтурақлишиши билән учтурпан нами барлиққа кәлгинигә охшишип кетиду. мәсилән : или районида турпан йүзи, қумулда лапчуқ ... намлири бар. чәрчән нами сармадан нами билән параллел қоллинилип мәлум мәзгилдин кейин, тәдриҗий чәрчән нами омумлашқан. 8 – әсиргә мәнсуп түбүт йезиқидики пүтүкләрдә сармадан нами билән әмәс чәрчән дәп хатирилиниши буниң дәлилидур. шу дәврләрдин башлап чәрчән нами сармаданниң бирдинбир намиға айланди. мәһмуд кашғәрий вә маркополо, мирза һәйдәр көрәганларниң язмилири , ундин кейинки хәнзучә вә башқа язма әсәрләрдә таки 20 – әсирниң башлириғичә омумйүзлүк чәрчән наминиң тәләппуз тәрҗимиси қилиниши , уйғурларниң таки бүгүнгичә бу намни қоллинип келиши сөзимизниң дәлилидур. чәрчән наминиң 2100 йилдин буян изчил қоллинилиши, техиму конкирит қилип ейтқанда уйғурларниң кәм дегәндиму 2100 йилдин буян мушу земинда изчил яшап кәлгәнликиниң бир дәлилидур. әлвәттә, бу нам һәққидә әҗәблинәрлик сир йошурунған , җүмлидин 鄯善 нами хәнзучә язма мәнбәләрдә көрүлиду , лекин ханданлиқниң һөкүмәт йезиқи болған қарушти йезиқидики вәсиқиләрдә көрүлмәйду. бу давамлиқ тәтқиқ қилишқа тегишлик мәсилә. биз юқирида көргән тарихий мәнбәләрдики чәрчәнгә мунасивәтлик материяллардин мисал кәлтүргәндә, җай намлириниң һәммисини әслигә қайтуруп алдим , чүнки ‹‹ хәннамә›› қатарлиқ классик әсәрләр уйғур тилиға тәрҗимә қилинғанда , җай намлири көпүнчә һазирқи җай намлири билән елинған. бу муһакимимиз җай нами үстидә болғанлиқи үчүн, җай намлири әслий язма шәкли бойичә әслигә қайтурулди һәмдә хәнзучә хәтләрниң әйни вақиттики тәләппузи берилди. чәрчән наһийисиниң сармадан (чалмадана, 折摩驮那,且末) вә чәрчән (鄯善 , Carcan, CHARCHAN, чурчан) намлириниң болғанлиқини көрүп өттуқ. сармадан яки чалмадана миладийәдин бурунқи дәврләрдин башлап тәхминән миладийә 6 – әсиргичә қоллинилған, лекин бу нам мақалимизниң муһакимә даирисидә болмиғанлиқи үчүн бу һәқтә тохталмаймиз. әмдики муһакимимизниң өзигә қайтсақ, чәрчән наминиң етимологийилик қандақ ? чәрчән наминиң екологийисини төвәндикидәк шәкилләрдин издәшкә болиду. 1. чарчан ~ чәрчән (буниң язма асаси хәнзучә язмидики 鄯善, түбүтчә язмидики Carcan, маркопониң язмисидики CHARCHAN вә мирза һәйдәр көрәган язмисидики Chārchān ). 2. чурчан ( мәһмуд кашғәрий язмисидики qurqan вә мирза һәйдәр көрәган язмисидики Jurjān, 18 – әсирдики ‹‹ кашғәр тарихи ـ чиңгизнамә ››дики чурчән ). бән гу ‹‹ хә ннамә››ниң 96 – җилид ‹‹ ғәрбий юрт ( қуриқар ) тәзкириси››дә, бу намниң келип чиқиши һәққидә ениқ язма учур қалдурған. униңда йезилишичә, миладийәдин бурунқи 77 – йили хән сулалиси өзидә турғақ болуп туриватқан кроран хан иниси - утушни ханлиққа көтүргән , униңға шу қетимда 鄯善 дегән намда тамға ойдуруп бәргән. кроранда кона ханниң тәрәпдарлири вә хән сулалисиға қарши аһалиләр болғанлиқтин, утуш кроранда турушқа җүрәт қилалмай һазирқи чақилиқ наһийә базири вә мирән кона шәһири харабисини мәркәз қилип һакимийәт йүргүзгән, хән сулалиси мирән кона шәһиридә қоруқчи әскәр турғузуп қоғдиған. ‹‹ хәт – йезиқлар шәрһий луғити(说文)››дики учурға асасланғанда, тамғидики нам 鄯 болиши еһтималға йеқин. мушу учурларға асасән, бу намни миладийәдин бурунқи 77 – йили вуҗудқа кәлгән дәп қараймән. дәсләптә нами鄯 шәһири намидин кәлгән, кейинки чағларда андин鄯善 болуп муқимлашқан. бәзи учурларда утуш қолланған ханлиқ нами чәрчән шу йәрдики шәһәрниң намидин кәлгән дейилиду, лекин язмиларда миладийәдин бурунқи 77 – йилидин бурун мушу намдики шәһәр болғанлиқи һәққидә учур йоқ , хәнзучә мәнбәләрдин бу намниң әнә шу вақитта оттуриға чиққан дейишкә болиду. биз юқириқи тарихий хатириләрдин мундақ йәкүнгә келәләймиз: биринчи : чәрчән нами миладийәдин бурунқи 77 – йили барлиққа кәлгән. иккинчи : бу нам барлиққа кәлгән ашу дәврдә бир йәрлик ханданлиқниң нами болған. үчинчи : 鄯善 дегән бу нам хәнзучә нам әмәс, бәлки тәләппуз тәрҗимисидин кәлгән. шундақ болғачқа һеч бир киши бу намниң язма шәкли鄯善 ниң лексикилиқ мәнисини, етмологийисини оттуриға қоялмиди. ‹‹ хәт – йезиқлар шәрһий луғити ›› намлиқ әсәрдә ‹‹鄯善, ғәрбий ғурларниң елидур , бу нам 鄯 шәһириниң намидин кәлгән ›› дегән баянлар бу нуқтини испатлап турупту. мушу әсәрдә йәнә ‹‹鄯 хети әнә шу вақитта кәшип қилинди ›› дейилгән. тарихшунас хуаң шеңҗаң бу намниcherchen наминиң тәләппуз тәрҗимиси, хәнзучида cher тавушини ипадиләйдиған хәт болмиғанлиқтин 鄯 хети кәшип қилинған›› дәп язған. мушу пакитларға асасән, бу намниң хәнзу тилидин кәлгән дегән қарашни инкар қилимән. төртинчи: бу нам әйни вақитта кроран һакимийитиниң һакимийәт йезиқи болған қарушти йезиқида хатириләнгән тил ( һинди – әнәткәк )дин кәлмигән, чүнки қарушти йезиқидики ядикарлиқниң һеч биридә бу намниң хатирилигәнликини учратмидуқ , бу нам пәқәт шу дәврдики хәнзучә ядикарлиқлардила хатириләнгән. бәшинчи : юқириқиларға асасланғанда, 鄯善 намини хәнзу вә һинди - явропа тиллиридин кәлмигән дәп кесип ейтишқа болиду. бу намни ғәрбий ғурларниң тилидин җүмлидин ‹‹ хәт – йезиқлар шәрһий луғити›› (миладийә 58 – йилидин миладийә 147 – йилиғичә яшиған шүшен тәрипидин миладийә 100 – йилидин миладийә 121 – йилиғичә болған арилиқта түзүлгән вә хән сулалиси падишаһи хән әмдигә тәқдим қилинған ) да хатириләнгән ғәрбий ғур (西胡)ларниң тилидин излишимиз керәк. әмди биз юқирида көргән учурлардин чәрчән наминиң қәдимки шәклини йәни әң тоғра хатирисини излишимиз лазим. буларниң ичидин мәһмуд кашғәрий ниң язмисини әң тоғра хатирә дәп қарашқа болиду. чүнки бу аталғуни 2100 йилдин буян изчил түрдә уйғур хәлқи қоллинип кәлгән, башқа тиллардики хатириси тилдин тилға тәрҗимә қилиштин өткән хатирә. гәрчә хәнзу йезиқидики хатирини әң бурунқи язма дәп қарисақму, хәнзу йезиқида бир тил тавушини бир һәрб билән ипадилимәстин бир боғум бир хәт - һәрп билән ипадилиниду. демәкчи болған йәнә бир нуқта шуки, хәтләрниң әнә шу дәврләрдики оқулиши түрлүк тәтқиқатлар вә илмий пәрәзләр асасида оттуриға чиққан, пайдилинишқа болидуки мутләқ асас қиливелишқа болмайду. йәнә бир нуқтидин ейтқанда, һазирқи заман уйғур тилидики чәрчән намини хәнзу йезиқи билән ипадиләш тәләп қилинсиму өз әйни ипадиләш мумкин әмәс, мундин 2100 йил бурун техиму шундақ. дуняда һәр қандақ тилниң өзигә хас тавушлири болиду вә йезиқтиму шуниңға мунасип ипадиләйдиған һәрп – бәлгә иҗад қилиниду. оттура асия тарихидин елип ейтқанда, мәйли қәдимдә болсун , һазир болсун , оттура асияда яшиған милләтләрниң тил тавушлири билән хәнзу тилиниң тавушлири арисида хели көп пәрқләр болған. тарихниң обйектип әһваллиридин қариғанда, хәнзу йезиқи билән хатириләнгән 鄯善 әйни вақиттики йәрлик хәлқ қолланған җай нами билән тәләппуз җәһәттин йеқинлашсиму, өз әйни тәләппуз хатириси дәп ейталмаймиз.гәрчә 8 – әсирдики түбүт йезиқида Carcan ( бәзи пүтүкләрдикиси нам Cercen дәп трасикфиксийә қилиниду) дәп йезилип тәләппуз җәһәттин йеқин кәлгән болсиму, өз әйни тәләппуз хатириси дейәлмәймиз. чүнки алимлар түбүт йезиқидики бу җай наминиму бир қанчә хил транскрипсийә қилған. шуниң үчүн бу җай наминиң әң тоғра тәләппузини, мушу нам қоллинишқа башлап, 11 әсирдин кейинки хатириси йәни мәһмуд кашғәрийниң ‹‹ түркий тиллар дивани››дики хатириси дейишкә болиду. мәһмуд кашғәрий хақанийә сулалисиниң хан җәмәтигә тәвә киши болғанлиқи вә узун йил илим алған илим нопузи болғанлиқи үчүн, хақанийә чегрисидики бу юртниң намидин хәвәрдар болмаслиқи мумкин әмәс. йәнә оттура асияни йәни түркий хәлқләр яшиған йәрләрни оннәччә йил тәкшүргән, қаттиқ илмий қаидә билән тил қамуси түзгән бир бүйүк алимниң, бу йәр намини хата йезиши техиму мумкин әмәс. мәһмуд кашғәрий тарим вадисида кәм дегәндиму 30 йил әтрапида һаят кәчүргән һәм мушу земиндики хәлқләрниң тили билән пишшиқ тонуш әлламә иди. мән юқириқи әһвалларға асасән мәһмуд кашғәрий ниң хатирисини әң тоғра тәләппуз хатириси дәп қараймән. мәһмуд кашғәрий ” җрҗан qurqan “ дәп хатирилигән, мәһмуд кашғәрий ниң юқириқи хатириси билән униңдин алтә әсир кейин яшиған уйғур тарихчиси мирза муһәммәд һәйдәр көрәганиниң ‹‹ тарихи рәшидий››дики Jurjān ( әслий мәнбәдики һәрбни хата транскрипсийә қилинған , тоғриси qurqān болиши керәк, кейинки вақитларда уйғурлар тәрипидин бу китаб тәрҗимә қилинғанда чурчән яки чарчан дәп елиниши буниң дәлилидур) лар бу нуқтини испатлап турупту. мән юқириқиларға асасән, биз һазир тилимизда истемал қиливатқан чәрчән наминиң иптидаий шәклини ”чурчан“ дәп қараймән. шундақ болғанда, тил боғумлири бойичә тәтқиқ қилсақ , ”чурчан“ нами ”чур + чан“ дин келип чиққан болиду. әмәлийәттә тарим вадисида ”чан“ қошумчисиниң қошулуши билән ясалған җай намлири хели бар, буниңға төвәндикиләрни мисал қилиш мумкин : пичан , турпан вилайитидики наһийә нами. япчан базири, қәшқәр вилайити йеңишәһәр наһийисидә. япчан базири кәнти, қәшқәр вилайити йеңишәһәр наһийисидә. япчан мәһәллиси, қәшқәр вилайити йеңишәһәр наһийисидә. япчан су амбири, хотән вилайити гума наһийисидә. япчанлиқ тағ еғизи, байинғолин области чақилиқ наһийисидә. пичан базири, турпан вилайити турпан шәһиридә. аччан кәнти, байинғолин области чәрчән наһийисидә. аччан сай, байинғолин области чәрчән наһийисидә. аччан йезиси, хотән вилайити керийә наһийиси вә чәрчән наһийисидә бирдин. ашичан ( axïqan) чинға баридиған йол үстидә қонуп өтидиған бир шәһәр. барчан ( barqan), бир җайниң нами]19]. чурчан (qurqan), чәрчән. чин йолидики мусулманлар чегрисиниң бири. тапчан ( tapqan) үчаяқ, үстәлгә охшайдиған бир сайман. қол йәтмәйдиған йәрдә үзүмни шуниңға чиқип туруп үзиду. япчан ( yapqan) җувсан, шивақ. бу сөзниң yavqan дәп ейтилидиған шәклиму бар. бу худди юқирида ейтип өтүлгән p ниң f ға алмишиши тоғрисидики қаидигә охшаш. чанбалиқ : ‹‹ түркий тиллар дивани››тики җай нами, һазирқи санҗи шәһири тәвәси. юқириқилардин көрүвелишқа болидуки, ”чан“ қошумчиси бурунқи вақитларда исим ясиғучи қошумчә болған. мушуниңға асасланғанда, шәксизки ”чурчан“ нами ”чур“ + ”чан“ дин ясалған болиду. русийә түрколог кононов ‹‹ 7 ~ 9 – әсирләрдики түрк роник йезиқидики ядикарлиқлар тилиниң грамматикиси›› намлиқ китабида ‹‹ сөз ясиғучи қошумчә čaη-, čäη- › čan, čän билән пеил сөз томуриға улиниду , исим характерлик сөз йилтизлириға техиму көп улиниду ... сөз ясиғучи қошумчә čaη- › čan ... кичиклитиш мәнисини ипадиләйду ›› дәп язған. түрколог клавсонниң баянидин қариғанда чан, чән қошумчилири иптидаий қошумчилар чаң , чәңдин кәлгән , бу қошумчилар түрколог насиловниң пикри бойичә ейтқанда сүпәт ясиғучи қошумчилардур. мана буниңға қариғанда, чан , чән қошумчилири түрк роник йезиқидики абидиләр дәвридин бурунла бар қошумчилар һесаблиниду. ундақта ”чур“ қандақ аталғу ? у қандақ мәнигә игә? биз миладийә 7– әсирләрдин башланған язма ядикарлиқларда ”чор“ яки ”чур“ дейилидиған мәнсәп намини көрүмиз. бу нам хәнзучә ядикарлиқ вә тәтқиқат әсәрлиридә啜 дәп йезилған. түрк роник йезиқидиму хатириләнгән бу нам, тәтқиқат әсәрлиридә көпүнчә čor, аз бир қисмида čur дәп транскрипсийә қилинған. рус түрклири киляштурний ‹‹ қәдимки түрк роник йезиқидики абидиләр ›› намлиқ китабида, түбүтчә язмида баянчур қағанниң bugchor дәп йезилғанлиқини, түрк роник йезиқидики абидиләрдә Bägčur дәп йезилғанлиқини оттуриға қойған. тәйвәнлик уйғуршунас лиу йитаң ‹‹ уйғурлар һәққидә тәтқиқат ›› намлиқ китабида čor яки čur мәнсәп нами дәп язған. франсийилик түрколог рени граод ‹‹ шәрқий түрк ханлиқи абидилири үстидә тәтқиқат ›› намлиқ китабида ‹‹ ... Tchor яки Tchour, һазирчә биздә шәрқий түркләрниң бу һөрмәт намини қолланғанлиқини испатлайдиған дәлилимиз йоқ, шундақла бу намниң қандақ мәмурий вәзипигә тәң келидиғанлиқиниму билмәймиз ›› дәп язған. чор мәнсиби әйни вақитта мәнсәпдарларниң исмиға улинип кәлгән. м: баянчор (мойончор) - тәңридә болмиш әл тутмиш билгә қаған ( 747-759) айчор (阿啜) – қутлуқ билгә қаған ( 790- ~ 795 - йиллири тәхттә олтурған) күлчур : рус түрклири берништам ‹‹ орхун йенсәй түрклириниң иҗтимаий түзүми ›› дегән китабида küliČur дәп транскрипсийә қилған. германийилик түрколог габаин ханим ‹‹ қәдимки түрк тилиниң грамматикиси ›› да küülčur дәп транскрипсийә қилған. язма мәнбәләрдә апиринчур, тадиқчор ... қатарлиқ көплигән нам әмәлләрдә исим билән улинип кәлгәнликини көрәләймиз. ”чор“ дегән бу мәнсәп һәққидә тарихшунас лин гән ‹‹ түрк тарихи ›› намлиқ китабида, ‹‹ түркләр шәрқий вә ғәрбий дәп иккигә бөлүнгәндин кейин, ғәрбий түркләрниң өз ичигә алған он қәбилиси йәнә икки қисимға бөлүнүп кәткән иди. бир қисми бәш туғлуқлар, йәнә бир қисми бәш садақлиқлар дәп атилип , омумлаштурулуп он қәбилә дәп аталғаниди. бәш туғлуқларға һөкүмранлиқ қилидиған әмәлдар чор .. дәп атилатти››. тарихшунас лин гән ‹‹ түрк тарихи ›› дегән китабида оң шадқа тәвә бәш садақлиқларниң бәш қәбилисиниң ичидә ‹‹ аскил чор қәбилиси, қошучор қәбилиси бар›› дейилгән. мушу китабта йезилишичә, бәш туғлуқ қәбилисигә бәш чор тәсис қилинип бир чор бир қәбилини башқурған, бу бәш қәбилә чумукун лучор , қуйлав көлчор , ести тунчор , түргәш қувлас чор , чунис чубән чорлардин ибарәт. яң шеңмей язған ‹‹ қәдимки уйғурлар ›› дегән китабта ‹‹ чор, бу вәзипини хақан җәмәтидикиләр үстигә алатти. мәсилән, баян хақан бир чағларда моюнчор иди. омумән тарихий китабларда ‹чор› хатириләнгән җайла болидикән, бу көп һалларда қошун башлап җәңгә атлиниш билән мунасивәтлик болатти. шуңа чор бир қарашқила ләшкәр башқуралайдиған әмәлий һоқуқ иди. ... чорларни хақанлиқниң қараргаһи әтрапида әскәр башқуридиған бәг дейишкиму болатти ... чорниң хақанлиқниң ички қисмидики роли чоң иди ..›› дәп йезилған. аблимид әһәд, дилдар мәмтиминләр түзгән ‹‹ қәдимки уйғур тили луғити››дә ‹‹ чур ( турпандин тепилған иҗтимаий – иқтисадий һөҗҗәтләрдә) мәртивә , дәриҗә , әмәл нами ›› , ‹‹ чор ( қуҗудин тепилған қәдимки түркчә маний дини ядикарлиқлирида ) мәртивә , дәриҗә ›› дәп шәрһийлигән. франсийилик уйғуршунас җамес хамелтонниң йезишиға қариғанда, түрколог габаин ханим ‹‹ čor бир алий нам ›› дәп язған. әнглийәлик түрколог клавсон 1972 – йили лондонда нәшир қилинған ‹‹түркий тилларниң етиологийә луғити››дә ‹‹ čur ~ čor сөзи бир хил һөрмәт нами сүпүтидә қәдимки түркий тилдики әслий мәнбәләрдә кәң қоллинилиду ...түрк роник ядикарлиқлиридики čur ~ čor ~ čura ~ čora ( әнәткәк тилидики әскәр, қәһриман мәнисидики сөздин қәдимки парс тилиға киргән , яки хәнзучә тилидики сөз ) сөзи ишлитилип юқири дәриҗилик һәрбий – мәмурий әмәлдарни ( хақан билән бәг арилиқида ) көрситидиған һөрмәт нами болған ›› дәп қариған. германийилик түрколог габаин ханим ‹‹ нурғунлиған аталғулар вақитниң өтиши билән тәбиий өзгәргән. түркләрниң боз – қир империйиси дәвридә čor билән šad – бәлким мәркизий асияда келип чиққан болиши мумкин - қағанниң әң юқири көрүнәрлик вәзиписидур. уйғур боз қир империйиси дәвридә čor ни йәнила ‹ манийға мәдһийә › дегән шеирда көрүмиз ... апиринчор тегин – апа- йенсәй абидилири билән орхун абидилири дәвригә кәлгәндә бир алий намға айлиниду, уйғур ханлиқи дәвридә пәқәт исимниң бир қисми сүпитидә көрүлиду...›› дәп язған. түрколог клавсонниң юқириқи қариши бир пәрәздинла ибарәт халас, шуңа чор наминиң етмологийисини әнәткәк , парс вә хәнзу тиллириниң биридин келип чиққан болса керәк дәп ойлиған , түрклогларниң униң čorниң етмологийиси һәққидики қаришини көпләп қобул қилип ишәнмигәнлики , башқа түрклогларниң бу етмологийигә гуман билән қариғанлиқидин болса керәк. тилшунаслиқ тәһлили : профессор ли зеңшиаң, пәнләр кандидати мәтреһим сайит , доктор җаң тешәнләр бирликтә язған ‹‹ қәдимки уйғур язма ядикарлиқлири тилиниң тәзкириси›› дә созуқ тавушларниң аһаңдашлиқ қанунийити бойичә a тавушиниң a , ï вә u лар билән , o тавушиниң a , ï вә u лар билән , u тавушиниң a , ï вә u лар билән маслишидиғанлиқи көрситип өткән. мушуниңға қариғанда бу намниң чорчан яки чурчан болиши мумкин. германийилик түрколог габаин ханим ‹‹ қәдимки түрк тилиниң грамматикиси ››да ‹‹ браһман йезиқидин башқа йезиқларда o, ö билән u, ü ни пәрқләндүридиған йезиқ йоқ ... барлиқ түркий тилларға охшаш қәдимки түрк тилиму тил тавушлириниң аһаңдашлиқ қанунийитигә қаттиқ әмәл қилиду. бу хил аһаңдашлиқ созуқ тавушлар билән билән бир қисим үзүк тавушларда мәвҗут›› дәп язған. мана буниңдин қариғанда түрк роник йезиқи вә қәдимки уйғур йезиқидики язмиларда учрайдиған бу намни чорчан дәпму, чурчан дәпму транскрипсийә қилиш тамамән мумкин , шуңа бу намни бәзи алимлар čur , бәзи алимлар čor дәп транскрипсийә қилған. биз юқириқи тил асаслири билән язма учурларни бирләштүрүп қарайдиған болсақ, мәһмуд кашғәрий бизгә йәткүзгән учурниң ”чурчан“ вә ”чорчан“ дегән икки хил шәкилдә болиши мумкинликини көрәләймиз. әҗдадлиримизниң әйни дәврдики йезиқ әмәлийитидин қариғанда, әйни дәврләрдә ”чор“ яки ”чур“ дегән шәкилләрниң һәр иккилиси тавуш җәһәттин бәк чоң пәрқ қилип кәтмәйду. бу хил еһтималлиқ, һәр бир алимниң әйни дәвр йезиқ хатирисини транскрипсийә қилиштики асаслириниң охшашмаслиқидин келип чиққан. ”чорчан“ дегән намниң түркий тилдики мәнсәп, мәртивә нами болған ”чор“ яки ”чур“ дин келип чиққанлиқини төвәндикидәк асас билән көрситимиз. биринчи : ханлиқ нами утуш ханлиққа олтурғанда андин барлиққа кәлгән. ”чор“ яки ”чур“ кейинки дәврләрдики язма учурлардин қариғанда, бирәр қәбилиниң яки йәрлик һакимийәтниң һәрбий , мәмурий әмәлдариниң нами болған. иккинчи : 鄯 дәстләп бир шәһәрниң нами иди, шуниңдин кәлгән дейилгән , бу еһтималлиқ чоң әмәс , әввәл һөкүмдар – чор оттуриға чиққан , чорчан нами униңдин кейин барлиққа кәлгән. бу учурни башқичә чүшәнсәк, хән сулалиси утушқа бәргән тамғиға 鄯 дәп йезилған , бу әйни дәврдә ”чор“ яки ”чур“ ниң тәләппуз тәрҗимиси иди дәп қараймән. чүнки, у шу йәрлик хәлққә шулар чүшинидиған нам билән атилип һакимийәт йүргүзгән болиши еһтималға наһайити йеқин. шундақ еһтималлиқни оттуриға қойимәнки, утуш ханлиққа олтурғанда ”чор“ яки ”чур“ дегән намда аталған. миладийәдин бурунқи 77 – йилидин кейинки тарихий җәрянда ”чор“ яки ”чур“ турған шәһәр исим ясиғучи қошумчә ”чан“ қошулуп ”чорниң туридиған йери “ дегән мәнидики җай нами ”чорчан“ болуп омумлашқан. бурунқи вақитларда бу хилдики намлар болған, мәсилән : хақанийә , ханбалиқ , қатунсини , идиқут шәһири , ордукәнт , ханөй .... чәрчән нами әслидә чорчан намидин келип чиққан икән , ундақта чақилиқ наһийисини мәркәз қилған бу ханлиқниң нами қандақчә һазирқи чәрчәнгә нам болуп қалған? хәнзучә классик тарих китаблириға қариғанда, һазирқи чәрчән миладийәниң бешида чалмадана (сармадан) дәп аталған вә хәнзучә 且末 дәп йезилған. ‹‹хәннамә››дики учурға асасланғанда, ‹‹ яңгуән қовуқидин чиқип алди билән баридиған йеқин җай 婼羌 ( һазирқи чақилиқ базири) болуп чаңәнгичә 6300 чақирим , 鄯善 (чақилиқ наһийә мирән кона шәһири) чаңәнгә 6100 чақирим , 且末 ( һазирқи чәрчән наһийиси) чаңәнгә 6820 чақирим , 小宛 ( ния наһийә әндир кона шәһәр харабиси ) чаңәнгә 7210 чақирим , 精绝 (ния наһийиси тәвәси) чаңәнгә 8820 чақирим дәп хатириләнгән. мушу бойичә һесаблиғанда ( әйни вақиттики бир чақирим 445 метирға тәң ), мирән кона шәһиридин чақилиқ базири ( 200 чақирим = 89 километир) , 鄯善 дин 且末 гичә ( 720 чақирим = 320 километир ) , 且末дин 小宛 гичә (390 чақирим = 173 километир) келип чиқиду, мана мушу мусапә мәнзилләр һазирқи арилиқлар билән йеқин келиду , бу җәһәттин алғанда алимларниң қарашлириниң әмәлийәткә уйғун икәнликини биләләймиз. шуңа, миладийәниң бешидики чәрчән ( биз юқирида дәватқан чорчан ) әйни вақитта һазирқи чақилиқ наһийиси тәвәсидә икәнликини , миладийә 445 – йили бәгроң башлиған 4000 аилилик ( 20 миңдин артуқ) тин артуқ аһалиниң әйни чағдики чалмаданаға көчүши билән җай наминиң көчкәнликини , әслидики җай нами чалмадананиң орнини тәдриҗий һалда чәрчән наминиң алғанлиқини җәзимләштүрәләймиз. бу йәрдә йәр намлири тәтқиқати билән шуғулланған ниу ручин вә ниу руҗиларниң ‹‹ түркий тиллар дивани›› тики җай намлири һәққидики тәтқиқатидин, чәрчән намиға мунасивәтлик қисмини көрсәк ‹‹ qurqan (丘尔羌) - qərqən, һазирқи чәрчән наһийисиниң наһийә базири , йәнә бир қарашта һазирқи наһийә базири билән татраңниң оттурисида. 且末 йәнә чәрчән дейилиду. бу йәр үч падишаһлиқ дәвридә чәрчән (鄯善) тәрипидин қошувелинған, 鄯善 , 车尔臣 ләр еһтимал qurqan (丘尔羌) ниң тавуш өзгириши болиши мумкин. хән дәвридики鄯善 һазирқи чақилиқ наһийиси тәвәсидә, бу һазирқи пичан наһийиси (鄯善县) билән охшашмайду ›› дәп хуласә қилинған. биз юқиридики баянлиримиз арқилиқ 鄯善 наминиң миладийәдин бурунқи 77 – йилидин башлап қоллинилғанлиқини, бу намниң дәстиләп чақилиқ наһийисини мәркәз қилған йәрлик һакимийәтниң нами болғанлиқини , миладийә 5 – әсирдин башлап тәдриҗий чалмадана (сармадан) наминиң орнини елип һазирқи чәрчәнниң намиға айланғанлиқини оттуриға қоюп өттүм. һазирғичә қурбан вәли кроран, хуаң шеңҗаң , худабәрди селим ... қатарлиқ алимлар 鄯善 нами билән чорчан наминиң бир намниң башқа – башқа тил йезиқлардики хатириси икәнликини илгири сүргән. һазирқи күндә 鄯善 турпан вилайитидики пичан наһийисиниң хәнзучә намиға айланған, ундақта бу қандақ иш ? чиң сулалиси 1902 – йили пичан наһийисидә наһийә тәсис қилған, 1902 – йилидин бурун хәнзучә китабларда пичан наһийиси 蒲昌 вә 辟展 дәп хатирилинип кәлгән иди. лекин чиң сулалиси әмәлдарлири пичанда наһийә тәсис қилғанда, ‹‹хәннамә›› дики 鄯善 ни хата һалда һазирқи пичан дәп қариғанлиқтин, наһийә намини 鄯善 дәп бекиткән. чиң сулалиси дәвридә түзүлгән ‹‹ пичан наһийисиниң юрт тәзкириси››дә ‹‹鄯善 наһийиси гуаңшүниң 29 – йили тәсис қилинған ... хән дәвридики кроран елидур. ... җавди сәлтәнәти йүәнфеңниң 4 – йили әлнамини鄯善 гә өзгәрткән. ... гуаңшүниң 2 – йили 辟展巡检 лики тәсис қилинған вә турпанниң башқурушида болған. 鄯善 наһийиси тәсис қилинғандин кейин наһийә мәркизиниң нами 辟展 дин 鄯善 гә өзгәртилгән вә турпан вазаритигә тәвә болған ›› дейилгән. ‹‹光绪朝东华录 ›› ниң 175 – җилидида ‹‹...辟展巡检 ... наһийә дәриҗисигә көтүрүлди. бу җай қәдимки 鄯善 ели болғачқа 鄯善 наһийиси дәп аталди... ›› дейилгән. биз бу һәқтики қарашларға йәр намлири вә мәмурийәт өзгириши тәтқиқати билән көп шуғулланған йү вейчиңниң ‹‹ бүгүнки пичан наһийиси әслидә ғәрбий диярдики 36 әлниң ичидики қутқу ели иди. 鄯善 ғәрбий диярдики 36 әлниң ичидики 鄯善 ели болуп, һазирқи пичанда болмастин , чақилиқ наһийиси тәвәсидә иди ›› дегән баянини хуласә баян қилишқа болиду. әмди чәрчән нами җорҗан сөзидин келип чиққан дегән қарташ тоғрисида тохтилишқа тоғра келиду. бәзи тәтқиқатчилар бу һәқтә яхши изләнгән болсиму чиқирилған һөкүм таза мувапиқ болмиған дейишкә болиду. мәһмуд кашғәрий ‹‹ түркий тиллар дивани››да ” җрҗан“ дәп язған. әлвәттә әрәб йезиқида җ билән ч тавушлири бирла һәрб билән йезилғанлиқтин, буни худди алимлар транскрипсийә қилғандәк qurqan дейиш керәкму яки ‹‹ җорҗан›› дәп оқуш керәкму ? буниңға йәнила пакит җаваб бериду. мәһмуд кашғәрийдин бир әсир кейингә мәнсуп маркополониң саяһәт хатирисидә CHARCHAN дәп, шу мәзгилдики хәнзучә язмида 廛阇 ( [ţşəţş́ ân] дәп оқулиду) дәп йезилған. мәһмуд кашғәрийдин нәччә әсир бурунқи дәврдә йәни түбүтләр һөкүмранлиқи дәвридики түбүтчә язмида Carcan дәп йезилған. мән мана мушу пакитларға асасән, мәһмуд кашғәрийниң йезишидики ‹‹ җорҗан›› ни чурчан дәп оқуш тамамән тоғра болған. һеч бир мәнбәдә чәрчәнниң җорҗан дейилгәнликини көрситидиған пакит йоқ ( ‹‹ тарихи рәшидий››дики җай намини Jurjān дәп оқуш пәқәт оқуштики сәвәнликтин ибарәт . уйғур классик язмилирида вә хәнзучә язмиларда чәрчән һечқачан җорҗан дейилмигән, әксичә уйғурчә чәрчән , хәнзучида 廛阇, 车尔成 , 卡墙 сәп йезилған. әмди җорҗан дегән қәбилә мәсилисигә кәлсәк , һазир кишиләр җорҗан дәп атиған қәбилә алтай тил системиси тоңғус тиллири гурупписидики хәлқ болуп хәнзучә классик тарихларда роранлар дәп йезилған . хәнзучә тарих китаблиридики 柔然 )әйни вақитта һазирқиға охшаш уқулған), 蠕蠕 , 芮芮, 茹茹 дәп йезилған . бу хәтләрниң әйни дәврләрдики тәләппузи ‹‹роран››ға йеқин келиду . бу қәбилә ғәрбкә көчүп , явропада яшиғандин кейин явропалиқлар билән алақә қилған , миладийә 6- , 7 – әсирләрдики ғәрб мәнбәлиридә абар ـ авар дегән намда хатириләнгән . алимлар тәтқиқ қилиш арқилиқ аварлар билән роранларниң бир милләт икәнликини испатлиған болуп , һазир асасән қобул қилинған қараштур. ундақта роранларни җорҗан дейиш қандақ келип чиққан? бу әмәлийәттә, 柔然 дегән намниju-jen дәп оқуш вә буни моңғул тилидики сөзигә ju‵sun тәңләштүрүштин келип чиққан , әмма һазир бу ххл йәшмиси қобул қилидиғанлар аз. алимлар тәтқиқатлар арқилиқ роранлар дегән бу намниң һакимийәт нами икәнликини, уларниң өзлирини роранлар дәп атиғанлиқини испатлиди. ‹‹ җурҗан билән чәрчәнниң мунасивити›› дегән мақалидә көрситилгәндәк, роранларниң тарим вадисиға қәдәм бесиши миладийә 450 – йилидин кейинки иш.