cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىندۇكتىپ قارشىلىق
ئۆزگىرىشچان توك سىم ئورامدىن ئۆتكەندە سىم ئورامىنىڭ ئىندۇكسىيىسى ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ئۆتىشىگە مەلۇم توسقۇنلۇق قىلىدۇ قىلىدۇ ، بۇ توسقۇنلۇق ئىندۇكتىپ توسقۇنلۇق دېيىلىدۇ.
ئىندۇكسىيە مىقدارى چوڭ قانچە بولسا ئۆزگىرىشچان توك سىم ئورامدىن ئۆتكەندە شۇنچە توسقۇنلۇققا ئۇچرايدۇ ، بۇ ئىندۇكسىيە مىقدارى چوڭ بولسا ئىندۇكسىيىنىڭ قارشىلىق كۈچىنىڭ شۇنچە بولىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. يەنە ئۆزگىرىشچان توكنىڭ چاستوتىسى قانچە چوڭ بولسا سىم ئورامدىن ئۆتكەندە شۇنچە توسقۇنلۇققا ئۇچرايدۇ. ئىندۇكتىپ قارشىلىق ئىندۇكسىيە بىلەن ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ ، يەنە چاستوتا بىلەنمۇ ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ.
ئىندۇكتىپ قارشىلىقنىڭ بىرلىكى يەنىلا ئوخشاش ئوم R
مەخسۇتبەگ
مەخسۇتبەگ ــــ (12-13ئەسىرلەردە) چاغاتاي دەۋرىدە ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ قايتىدىن گۈللەپ ياشنىشى ۋا تەرەققىي قىلشى ئۈچۈن زور توھپىلەرنى قوشقان تالانتلىق مائارىپچى، يېزا ئىگىلىك ئالىمى ۋە دۆلەت ئەربابى. ئۇ مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى سەككاكىنىڭ ياردىمىنى قولغا كەلتۈرۈپ تۇللۇق تەييارلىق قىلىش ئارقىلىق مىلادى 1260-يىلى كىدانلار تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنغان «مەدرىسەئىي ساجىيە» نىڭ خارابىسى ئورنىغا «مەخسۇدىيە » ناملىق ئالىي بىلىم يۇرتى ۋە ئۇنىڭ يېنىدا «سائادەت» ناملىق داڭلىق كۈتۈپخانىنى تەسسىس قىلىغان. «مەخسۇدىيە » ئالىي بىلىم يۇرتىدا ئوقۇيدىغانلار كەشمىر، لاھور، خۇراسان، بالاساغۇن، قىپچاق دالالىرى، ئىلى ۋادىسى، تارىم بويلىرى قاتارلىق جايلاردىن بولۇپ مەكتەپتە يېتىپ ئوقۇغان.
ئادىيامان ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ئادىيامان ۋىلايىتى left|thumb|250px ئادىيامان ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئادىياماننىڭ 677،518 نوپۇسىبار، 7،614 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 38°18، رايۇننومۇرى 0416.
يۈسۈپ سەككاكى
سىراجىدىن ئەبۇ ياقۇپ يۈسۈپ ئىمىن ئەبۇ بەكرى ئەل خارەزمى سەككاكى ــــ(1160-1228)مەشھۇر ئالىم، داڭلىق پېدالوگ ۋە يازغۇچى. سەككاكى ياش ۋاقىتىدىلا تىرىشچان بىلىمگە ئىشتىياقى كۈچلۈك بولغان دىنىي ئىلىم، تىل-ئەدەبىيات، ماتىماتىكا، جۇغراپىيە، تارىخ، ئىلمىي نۇجۇم، تىبابەت ئىلمى قاتارلىق پەنلەردە كامالەتكە يەتكەن. يەنە ئانا تىلىدىن باشقا، ئەرەپ، پارىس تىلىنىمۇ پۇختا ئىگەللىگەن. مۇزىكا ساھەسىدىمۇ ئۆز ئىقدىدارىنى يىتىلدۈرۈپ «بايات»مۇقامىنى ئىجارد قىلىپ «9-ئۇستاز »دەپ شۆھرەت قازانغان.
بالتى
يەكەن قاتارلىق جايلاردا بىرقىسىم ئۇيغۇرلار بالتى ئەۋلادى دەپ ئاتىلىدۇ
فازا
فازا بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ھەرقانداق ۋاقىتتىكى ھالىتىنى ئىپادىلەيدىغان فىزىكىلىق مىقدار. ئۆزگىرىشچان توكنىڭ يۆنىلىشى ۋە چوڭ-كىچىكلىكى ۋاقىتقا قاراپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. مەسلەن سىنۇسلۇق ئۆزگىرىشچان توكنىڭ فورمۇلاسى i=Isin2πft بولۇپ ، i بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ پەيتلىك قىممىتى ، I بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ئەڭ چوڭ قىممىتى ، f بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ چاستوتىسى ، t بولسا ۋاقىت. ۋاقىتنىڭ سۈرۈلۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىشچان توك نۆلدىن ئەڭ يۇقىرى قىممەتكە يېتىدۇ ، يۇقىرى قىممەتتىن نۆلگە قايتىدۇ ، يەنە نۆلدىن ئەڭ يۇقىرى قىممەتكە يېتىدۇ ..................
ئۈچ بۇلۇڭلۇق تىرىگىنومىتىرىيىدە 2nft بۇلۇڭنى ئىپادىلەيدۇ ، ئۇ ئۆزگىرىشچان توكنىڭ خالىغان ۋاقىتتىكى ھالىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ ، شۇڭا 2nft فازا دېيىلىدۇ.
ئازاق يېزىسى
ئازاق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Azaq Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
سارابان
سارابان يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچى، تارىخشۇناس ۋە داڭلىق خەتتات. 1343-يىلى توغان تۆمۈر سارابانغا «جىننامىنى » يېزىپ چىقىشنى تەۋىسسىيە قىلغان، ئۇ شاگىرتلىرى بىلەن ماتىريال توپلاش ئارقىلىق بىريېرىم يىل يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلىپ 135جىلدلىق «جىننامىنى » مۇۋاپىقىيەتلىك يېزىپ پۈتتۈرگەن.
مىجىت
مىجىت ـــــ12-13-ئەسىرلەردە ئۆتكەن چاغاتاي دەۋرى كەسپىي مائارىپنىڭ مەشھۇر ۋەكىلى، ئاتاقلىق دوختۇر. چاغاتايخان تەرىپىدىن ئوردىغا تەكلىپ قىلىنىپ چاغاتاينىڭ باش دوختۇرى بولغان. ئۇ ئالمىلىقتا سۇنۇق كىسەللىكىنى داۋالاش مەكتىپىنى ئېچىپ، داۋالاش، دورا-دەرمان ياساش ئۇسۇلى، شىپالىق دورىلارنى يىغىش، ئوپراتسىيە قىلىش قاتارلىق كەسىپ ۋە مەزمۇنلاردا دەرس ئۆتۈپ ئۆز دەۋرى ئۈچۈننۇرغۇنلىغان ۋىراچلارنى تەربىيلىگەن. چاغاتاي دەۋرى كەسپىي مائارىپنىڭ راۋاجلىنىشىنى كۈچلۈك ئىلگىرى سۈرگەن.
يۇلتۇز ئابدۇللا
ئەدەبىيات ۋە فىلولوگىيە پەنلىرى دوكتورى يۇلتۇز ئابدۇللا، مالايسىيادىكى خەنزۇ تىلىدا ئەسەر يازىدىغان يازغۇچى ۋە مەدەنىيەت ساھەسىدىكى داڭلىق شەخس بولۇپ، دائىم مالايسىيادىكى مەدەنىيەت ئورۇنلىرى، كارخانا-شىركەتلەر ھەمدە باشقا ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنىڭ تەكلىپى بىلەن مەخسۇس تېمىدا نۇتۇق سۆزلەيدۇ، مالايسىيادىكى جۇڭگولۇقلار ئارىسىدا «مەشھۇر ناتىق» دېگەن نامى بار.
ئۇ تەيۋەن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ چەت ئەل تىللىرى فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئامېرىكىنىڭ مىسسىئۇرى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىنگلىز تىلى فاكۇلتېتىدا ماگىستېرلىقتا ئوقۇغان، 20 نەچچە يىل ئىلگىرى ياتلىق بولۇپ مالايسىياغا كەتكەن، 1996-يىل مالايسىيا ئۇنىۋېرسىتېتىدا سېلىشتۇرما ئەدەبىياتشۇناسلىق بويىچە دوكتورلۇقنى پۈتتۈرگەن. تەيۋەن جېڭشەڭ رادىيو شىركىتىدە ئالىي مۇھەررىر، مالايسىيا مالاي سەنئەت ئىنستىتۇتىدا لېكتور بولۇپ ئىشلىگەن. ھازىر تەكلىپكە بىنائەن مالايسىيا مائارىپ مىنىستىرلىكىدە خەنزۇ تىلىدىكى باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ دەرسلىكلىرىنى تۈزۈش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانماقتا، شۇنداقلا ئۇ يۇلتۇز دەرسخانىسىنى تەسىس قىلغان.
قىزىمنىڭ ئۇيغۇرچە كىتابلىرى
ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن قىزىمغا ئادىتىمىز بويىچە كىتاپ ئوقۇپ بېرىشنى داۋام قىلدۇق. قىزىق يېرى، قىزىم ياۋرۇپالىق كۆچمەنلەرنىڭ دۆلىتى بولغان ئامېرىكىدا ئاڭلاپمۇ باقمىغان ياۋرۇپا كىلاسسىك چۆچەكلىرىنى قەشقەرگە كېلىپ ئاڭلاپ مەپتۇن بولۇپ كەتتى. بىزدىكى بالىلارنى قىزىقتۇرالايدىغان ئۇيغۇرچە رەسىملىك كىتاپلار بىر بولسا خەنسۇ چۆچەكلىرىنىڭ تەرجىمىسى، يەنە بىر بولسا خەنسۇچە نەشىر قىلىنغان ياۋرۇپا چۆچەكلىرىنىڭ تەرجىمىسى ئىكەن. ئامېرىكىدا قىزىمغا ئۇيغۇر چۆچەكلىرىنى ئوقۇپ بېرەتتۇق، ئۆيدە بارىمۇ شۇ بولغاچقا قىزىممۇ بەزىدە ئامالسىز، بەزىدە بىزنىڭ ئويۇن چىقىرىپ قىزىقتۇرىشىمىز بىلەن بېرىلىپ ئاڭلايتتى. دەسلەپتە قىزىم ئۇيغۇرچىنى تاللىسا ئۇيغۇرچە ئېنگىلىزچىنى تاللىسا ئېنگىلىزچە كىتاپ ئۇقۇپ بېرىپتۇق. بىر كۈنى قارىسام ”ئۇيغۇر“ دېگەن سۆزنى تەلەپپۇز قىلالماي يۈرىدۇ. شۇندىن كېيىن ئۇيغۇرچىلا چۆچەك ئېيتىپ بېرىدىغان بولغانىدۇق. قەشقەرگە كەلگەندىن كېيىن قىزىمغا ياۋرۇپا چۆچەكلىرىنى ئوقۇپ بېرىشكە مەجبۇر بولدۇق. بالام ئۇزۇنغا قالماي“ ئوتىمەن“ دېگەن كارتۇنغا خۇشتار بولدى. بىز بۇرۇن ئۆگەتكەن نۇزۇگۇمنىڭ باتۇرلىقى، سادىر پالۋاننىڭ پاراسىتى ھەققىدىكى ھىكايىلەرنىڭ ئورنىنى ”دوڭگۇ ئەپەندى“ ، ”قار مەلىكە“ دېگەندەك چۆچەكلەر ئىگىلەشكە باشلىدى.
ئامېرىكىدا چوڭراق تۈرلى ماللار ماگىزىنلىرىدا كىتابلار بولۇپمۇ بالىلار كىتابلىرى بولاتتى. ھەتتا دوراخانىلاردىمۇ كىتاپ سېتىلاتتى. ھۆكۈمەت ئايرىم مەبلەغ ئاجرىتامدۇ قانداق بالىلار كىتابلىرى نىسبەتەن ئەرزان ئېدى. مەھەللىمىزدىكى كۈتۈپخانىدا بالىلار بۆلۈمىدىن بالىلار خالىغان كىتاپلارنى تاللاپ ئۆيىگە ئېلىپ كېتىپ ئوقۇسا بولاتتى. بالىلار بۆلۈمىدە ئويۇنچۇقلار، قونچاقلار ۋە ھەرخىل توپلار بولاتتى. بالىلاركىتاپ ئوقۇپ زېرىككەندە توپ ۋە باشقا ئويۇنچۇق ئوينايتتى. ۋەتەنگە كېلىپ بۇلارنى سۈرۈشتۈردۈم، ناھىيىمىزدىكى سېلىنغىنىغا تېخى ئون نەچچە يىل بولغان كۈتۈپخانا چېقىلىپتۇ، يېڭىسى ھازىرغىچە پۈتمەپتۇ. كىتاپخانا كىچىك بىر بۇلۇڭدىن دۇككانچاق ئېلىپ جايلىشىپتۇ. دېمەك 300مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر ياشايدىغان بىر ناھىيىدە كۈتۈپخانا يوق بولدى دېگەن گەپ. تورخانا، ئېلىكتىرونلۇق ئويۇنچۇقخانا نامىدىكى قىمارخانا…قاتارلىق ئىنسانغا چىركىنلىك ئۆگىتىدىغان سورۇنلار داغدام ئوچۇق. موھىت شۇ تۇرسا بالىلارنى قانداقمۇ ئىلىمگە ھەۋەسكار، بايقاشقا تەشنا، ئىجادىيەتكە خۇشتار قىلىپ تەربىيىلىگىلى بولىدۇ.
ۋەتەندە بالامغا كىتاپ ئوقۇپ بېرىش جەريانىدا بىر قانچە نوقتا كۆزۈمگە چېلىقتى. بىرى كىتابلار بالىلارغا يېشىغا نامۇناسىپ ئىددىيە يۈكلەيدىكەن. قولۇمدا ”دۆلەتنىڭ 11-بەش يىللىق پىلان مەزگىلىدىكى نوقتىلىق كىتاپ تۈرى“ بولغان ”دۇنياۋىي مەشھۇر شەخسلەر مەجمۇئەسى- ئۇلۇغ يۇنان ئالمى ئارخىمىد“ دېگەن كىتاب تۇرۇپتۇ. كىتابنىڭ بىرىنجى بېتى مۇنداق باشلانغان “ 2000 يىللار ئىلگىرى ياۋرۇپا جەمئىيىتى تېخى ئىپتىدائىي باسقۇچتا تۇرۇۋاتاتتى، دۇنيانىڭ باشقا كۆپ جايلىرىمۇ “ ياۋايى ئادەملەر“ نىڭ ماكانى ئېدى. پەقەت جۇڭگۇ ۋە ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ شەرقى قاتارلىق ئاز بىر قىسىم رايۇنلارلا قەدىمكى مەدەنىيەتلىك جەمئىيەتكە قەدەم قويغانىدى“. بۇ بايانلار بىرىنجىدىن خاتا، چۈنكى يۇنان يەنى گرىتسىيە ياۋرۇپاغا مەنسۇپ، مەزكۇر كىتاپتا تونۇشتۇرۇلغان ئارخىمىدنىڭ لەيلىتىش كۈچى قانۇنىنى ئوتتۇرىغا قويغىنىلا ياۋرۇپانىڭ ئاتالمىش ”ئىپتىدائى جەمئىيەت“ باسقۇچىدا ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئارخىمىدنى تونۇشتۇرغان كىتابنىڭ بېشىدا ئۇنىڭ جەمئىيىتى ۋە توپرىقىنى كەمسىتىدىغان ئىبارىلەرنىڭ قوللىنىلىشى ئادەمنىڭ كۈلكىسىنى قىستايدۇ. كىتابتا دېيىلگەن ئىپتىدائىي جەمئىيەت دېگەن ئۇقۇمنىمۇ ماركىس-ياۋرۇپالىق ئوتتۇرىغا قويغان. دۇنيادا ئىككى مىڭ يىل بۇرۇن جۇڭگۇدىن باشقا يۇنان، ئىران، تۇران (ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىمالى ئاسىيادىكى تۈرك خەلقلىرى)، ھىندىستان، بابىلۇن، مىسىر قاتارلىق قەدىمكى مەدەنىيەت مەركەزلىرى تۇرسا كۆزىنى يۇمۇۋېلىپلا باشقىلارنى كەمسىندۇرۇش سەبىيلەرنى خاتا بىلىم بىلەن زەھەرلەشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. بۇ يەردە ئاستىرىتتىن تەرغىپ قىلىنىۋاتقىنى مىللەتچىلىك. يەنى دۇنيادا جۇڭگۇ ئەڭ بۇرۇن مەدەنىيەت دەۋرىگە كىرگەن، ئەڭ مەرىپەتلىك خەلق ئەزەلدىن جۇڭگۇلۇقلار ئېدى…ۋاھاكازالار. ساۋادى چالا بۇچۇق چىققان گۆدەكلەرگە رەڭگارەڭ تەبىئەت دۇنياسى، مېھىرلىك ئىنسانلار جەمئىيىتى، سېھىرلىك غايىپ مەۋجۇدات ھەققىدە تەلىم بەرمەي نەدە مېزى چۇۋۇلۇپ كەتكەن ئاشقۇن مىللەتچىلىك-پاشىزىمنىڭ مەپكۇرىسىنى سىڭدۈرمەكچى بولۇش ئىددىيە زوراۋانلىقىدۇر. بۇندىن باشقا ”ياۋايى ئادەملەر“ دېگەن ئىبارە خاتا قوللۇنۇلغان. بىراۋنى بۇنداق تەسۋىرلەش كەمسىتكەنلىك بولۇپ ھازىرقى دۇنيادا ئەخلاقسىزلىق سانىلىدۇ. چۈنكى ئىنسانلارنىڭ ھىچ بىرسى ياۋايى ئەمەس. ياۋايىلار دېيىشكە توغرا كەلسە ھايۋانلار شۇنداق دېيىلىدۇ. شۇڭا ياۋايىلىق ئىنساننىڭ ئەمەس ھايۋاننىڭ سۈپىتى. بالىلارغا ئۈچۈن تۈزۈلگەن كىتابلارغا بۇنداق ئۆزىنى ئۇچۇرۇپ باشقا مىللەتلەر ھاقارەتلەنگەن مەزمۇننى كىرگۈزۈش جىنايەتتۇر.
يەنە بىرى ئۇيغۇرچە بالىلار كىتابلىرىدا گۆدەكلەرنىڭ يېشىغا ئۇيغۇنسىز سۆزلەر، سۆرەلمە جۈملىلەر كۆپ ئىشلىتىلىدىكەن. مەسىلەن يۇقارقى بالىلار كىتابىدىكى ”ئىپتىدائىي جەمئىيەت“، مەدەنىيەتلىك جەمئىيەت“ دېگەنلەرنى بالىلار چۈشىنەلمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇقارقى جۈملىمۇ پايتىمىدەك ئۇزۇن بولۇپ ئاخىرىنى ئوقۇپ بېرىپ بولغىچە بالىمىز بېشىنى ئۇنتۇپ قالىدىكەن. مەن تۆرت ياشلىق بىر بالىنىڭ ”ئېزىپ قاپتۇ“ دېگەن سۆزنى چۈشىنەلمىگەنلىكىگە شاھىد بولدۇم. مېنىڭ قوش تىللىق تەجرىبە سىنىپقا ئەدەبىيات دەرسى بېرىۋاتقان دوستۇمنىڭ دېيىشىچە ئۇ بىر سائەتنىڭ كامىدا ئۈچتەن بىرىنى تېكىستتىكى يېڭى سۆزلەرنى چۈشەندۈرۈشكە سەرپ قىلىدىكەن. بۇنداق بولۇشىنىڭ سەۋەبى ئۇيغۇر بالىلارنىڭ قانچە ياشتا قانچىلىك سۆز ئىگىلەيدىغانلىقى ھەققىدىكى تەتقىقات بولمىغاچقتا كىتاب تۈزگەن ۋە تەرجىمە قىلغاندا ئۆلچەم يوق. شۇڭا بالىلار ئۈچۈن تۈزۈلگەن كىتابلاردا بالىلار چۈشىنىدىغان سۆزلەر ئەمەس ئاپتۇر مۇۋاپىق دەپ قارىغان سۆزلە قوللۇنىلىدۇ. مەسىلەن، قارلۇق شىركىتى بازارغا سالغان كۆرۈنۈشلىك ئېلىپبە ”قولۇڭدىكى ھېكمەتلىك كىتابنى ئۇلارغا بەرگىن، ئۇلار بۇ كىتاب بىلەن كائىناتنىڭ سىرىنى ئاچسۇن!“ دەپ باشلىنىدۇ. ئېنىقكى، ساۋات چىقىرىش يېشىدىكى بالىلار ”ھېكمەت“، ”كائىنات“ ، ”سىر“ دېگەن سۆزلەرنىڭ مەنىسىنى چۈشەنمەيدۇ.
ئۈچىنجىسى بالىلار كىتابلىرى ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت ئەنئەنىسىگە ماسلاشمايدىكەن. بالىلار كىتابلىرى تەرجىمە قىلىنغاندا تۈركىيە قاتارلىق مەدەنىيەتتە بىزگە تۇققان ئەللەرنىڭ كىتابلىرى تەرجىمە قىلىنمىغاچقا بەزى ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنى كىتابقا ھېرىسمەن قىلىش ئارزۇسى كۆپۈككە ئايلانغىلى تۇرۇپتۇ. بىر كۈنى بىر بالا ”سېھىرلىك چىراق“ دېگەن كىتابقا سىزىلغان يېرىم يالىڭاچ ئايالنىڭ رەسىمىنى كۆرسىتىپ قالدى. كىتابنى قولىدىن دەرھال ئېلىپ يىغىۋەتتىم. ئەتىسى دىققەت قىلسام بۇ ئىشنى دوستىغا دەپ بەرگەچ كۈلۈپ كېتىۋاتىدۇ. قاراپ تۇرسام ھېلىقى يالىڭغاچ ئايالنىڭ رەسىمىنى دوستىغا كۆرسەتتى. ئۇنداق يالىڭاچ كىيىملىكلەر بار جەمئىيەتتە بۇ ئىش بالىلارغا غەلىتە تۇيۇلمىغان بىلەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە چوڭ بولۇۋاتقان بالا بۇنى قوبۇل قىلالمايدۇ. ھەم قوبۇل قىلماسلىق ھوقۇقى بولىشى كېرەك. ئۈچىنجى بىر تەرەپ، بالىلار كىتابلىرى دەپ نەشىر قىلىنغان بىر قىسىم ئۇيغۇرچە بالىلار كىتابلىرىنىڭ مەزمۇنى بالىلارغا پەقەت ئۇيغۇن كەلمەيدىكەن. ئاتايىن پۇل خەجلەپ بالىلار كىتابلىرىنى نەشىر قىلدۇرغان قېرىنداشلىرىمىز چوڭلارغا خاس مەزمۇنغا رەسىم كىرىشتۈرۈپلا بالىلار كىتابى دەپ بازارغا ساپتۇ. مەسىلەن، بىلقۇت شىركىتى ئىشلەپ بازارغا سالغان ”مەشھۇر شەخسلەر ھەققىدە ھىكايە“ دېگەن يۈرۈشلۈك كىتابنى بالىلار كىتابى دېگەندىن كۆرە، چوڭلار كىتابىنىڭ رەسىملىك نەشرى دېگەن تۈزۈككەن.
ئالدىنقى: بالىلار ئوينىغانغا بۇزۇلۇپ كېتەمدۇ؟
كـىيىنكى: 33. ئامېرىكىدىكى ئازەرىنىڭ زارى
فازا پەرقى
فازا پەرقى
چاستوتىسى ئۆز - ئارا ئوخشاش ئىككى ئۆزگىرىشچان توكنىڭ فازىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ، فازا پەرقى دىيىلىدۇ. چاستوتىلىرى ئوخشاش بۇ ئىككى ئۆزگىرىشچان توك ، ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمى بولىشىمۇ ، ياكى ئۆزگىرىشچان ئېلېكتىر بېسىمى بولىشىمۇ ۋە ياكى ئۆزگىرىشچان ئېلېكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ بولۇشمۇ مۇمكىن. مەسىلەن : توك يولىدىكى ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ۋە مۇشۇ توك يولىدىن ئۆتكەن ئۆزگىرىشچان توك ئوتتۇرىسىدىكى فازا پەرقىنى تەھلىل قىلماقچى بولساق ، ئەگەر توك يولى «ساپ قارشىلىق » توك يولى بولسا ، ئو ھالدا ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ۋە ئۆزگىرىشچان توك ئوتتۇرىسىدىكى فازا پەرقى نۆلگە تەڭ بولىدۇ. يەنى ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى نۆلگە تەڭ بولغان ۋاقىتتا ، ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمىمۇ نۆلگە تەڭ ، ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ئۆزگىرىپ ئەڭ چوڭ قىممەتكە يەتكەن ۋاقىتتا ، ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمىمۇ ئەڭ چوڭ قىممەتكە ئۆزگىرىدۇ. بۇنداق ئەھۋال «ئوخشاش فازا » دەپ ئاتىلىدۇ. ئەگەر توك يولى ئىندۇكتىۋلىق ۋە كوندىساتورقاتارلىق دېتاللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولسا ، ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ۋە ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمىنىڭ فازا پەرقى ئادەتتە نۆلگە تەڭ بولمايدۇ. يەنى ئادەتتە ئېيتىلىۋاتقان فازا ئوخشىماسلىق ، ياكى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ فازىسى توك ئېقىمىنىڭ فازىسىدىن ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىشنى ، ۋە ياكى توك ئېقىمىنىڭ فازىسى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ فازىسىدىن ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىشىنى كۆرسىتىدۇ.
تۆمۈر تۈبرۈك
تۆمۈر تۈبرۈك ـــــ 13-ئەسىردە ياشىغان ئۇيغۇر يېزا ئىگىلىك ئالىمى، كەسپىي تېخنىكا مائارىپنىڭ ئاساسچىسى، ئاتاقلىق جامائەت ئەربابى.
ئادانا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ئادانا ۋىلايىتى left|thumb|250px ئادانا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئادانانىڭ 1،983،188 نوپۇسىبار، 14،030 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.22°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°42، رايۇننومۇرى 0322.
ئافيون قاراھىسار
right|thumb|250px|Afyon qarahisar Shehiri right|thumb|250px Afyon qarahisar Shehiri bolsa Türkiye dikibixahar 2000 nopus bar, Afyon qarahisarning 128,516 nopusibar, ximalikang lik 38.45°, xariki uzunluk 30°32, poqtamuri 03xxx.
دىنسىزلىق
دىنسىزلىق يەنە <دەھرىيەت> ، <دەھرىلىك>،< ئاتىئىزىم > دەپمۇ ئاتىلىدۇ،ئۇ يېقىنقى زاماندا پەيدا بولغان ،خۇدانى ئىنكار قىلىدىغان بىرخىل باتىل دىندۇر. ئۇ گەرچە ئۆزىنى دىنسىز دەپ ئاتاپ خۇدانى ئىنكار قىلسىمۇ لىكىن ئۆز ئېتېقادىدا جانسىز ماددا ئاڭسىز ، پىلانسىز ،ئەقىلسىز ھالەتتە تۇروپ، بۇ ئالەمدكى ئاجايىپ ئىنچىكە ئىنتىزام، ئقىللەرنى تاڭ قالدۇرىدىغان ھاياتلىق،ئقىل قاتارلىقلارنى ماددا ئىجاد قىلغان دەپ قارايدىغان ماددىغا چوقۇنىدىغان بىر خىل دىندۇر
قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش
قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش
قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش يۈك قارشىلىقنىڭ ئۈسكۈنىدىن ئەڭ چوڭ قۇۋۋەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن قوللانغان تەدبىرنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن يۈكنىڭ قارشىلىقى ۋە ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى ئوخشاشلا ساپ قارشىلىق بولغان ئەھۋالنى مىسالغا ئالساق ، بۇ خىل ئەھۋالدا يۈكنىڭ قارشىلىقى ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقىدىن چوڭ ياكى كىچىك بولسا ئوخشاشلا ئىرىشكەن قۇۋۋەت بىرقەدەر كىچىك بولىدۇ ، پەقەت يۈكنىڭ قارشىلىقى ئىلىكىتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى بىلەن تەڭ بولغاندىلا ، يۈك ئەڭ چوڭ قۇۋۋەتكە ئېرىشەلەيدۇ. بۇ خىل يۈك قارشىلىقى بىلەن ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى تەڭلەشتۈرۈپ ئەڭ چوڭ قۇۋۋەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن قوللانغان تەدبىر « قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش » دىيىلىدۇ.
ئەگەر يۈكنىڭ قارشىلىقى بىلەن ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى «ساپ قارشىلىق » بولمىسا ، بۇ ۋاقىتتىكى تەڭلەشتۈرۈش بىرقەدەر مۇرەككەپ ، بۇ ۋاقىتتا قارشىلىق قىسمىنىڭ تەڭ بولىشى تەلەپ قىلىنىپلا قالماستىن ، بەلكى ئېلېكتىر توسقۇنلۇق قىسمىنىڭ چوڭ كىچىكلىكىنىڭ تەڭ بولىشى ، ئالامىتىنىڭ قارمۇ قارشى بولىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك. ئېلېكتىر توسقۇنلۇقى -- سىغىم توسقۇنلۇق ۋە ئىندۇكتىۋ توسقۇنلۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
سىگنال ئۇزاتقاندا ، يۈكنىڭ قارشىلىق توسقۇنلۇقنى ئۇزىتىش سىمىنىڭ قارشىلىقىغا تەڭ قىلىش ئەھۋالىمۇ «قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش » دىيىلىدۇ.
تېلېۋىزورنىڭ ئانتېناسىنىڭ قارشىلىقىنى تەڭلەشتۈرۈش مۇشۇ خىل ئەھۋالغا مۇناسىپ.
ھىجرىيە تەقۋىمى
ھىجرىيە كالېندارى، ئاي يىلىنى ئاساس قىلىدىغان بىر كالېندار بولۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئانا يۇرتى بولغان مەككىنى تاشلاپ ئوز ۋاختىدا «يەسرىب» نامى بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن مەدىنىگە ھىجرەت قىلىشىنى، تارىخنىڭ باشلانغۇچى قۇبۇل قىلغان. ئاي ۋە كۈنلەرنى ھېساپلاشتا ئاينىڭ، ئۆز ئەتراپىدا 354-355 كۈندە بىر قېتىم ئايلىنىشىنى ئاساس قىلغانلىقى ئۈچۈن «ھىجرى قەمەرىيە كالېندار» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
مۇسۇلمانلار مەيلى مەككە دەۋرىدە بولسۇن، مەيلى مەدىنىگە ھىجرەت قىلغاندىن كېيىن بولسۇن ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىگە قەدەر بەزى مۇھىم ۋەقەلەرنى تارىخنىڭ باشلانغۇچى قۇبۇل قىلغان بولۇپ، ۋاقىتلىرىنى شۇنىڭغا ئاساسەن بەلگۈلىمەكتە ئىدى. مەسىلەن: فىل ۋەقەسىنىڭ ... چى يىلى، فىجار ئۇرۇشىدىن ... يىل كېيىن ياكى بۇرۇن، ۋېدالىشىش ھەججىدىن بۇرۇن ياكى كېيىن دېگەنگە ئوخشاش ئىپادىلەر قوللىنىلاتتى. بىراق بۇنداق ھېسابلاش، بەزى قېيىنچىلىقلارنى ئېلىپ كېلەتتى. ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بۇ قېيىنچىلىقلارنى ھەل قىلىش مەقسىتىدە مەسىلىنى باشقا ساھابەلەر بىلەن مەسلىھەتلەشتى. ساھابەلەر، مەسىلىنى ئۆزئارا مۇنازىرە قىلىشتى. مۇنازىرە جەريانىدا تارىخ باشلانغۇچى قىلىش ئۈچۈن ئىرانلىقلار، گېرىتسىيەلىكلەر ۋە باشقا خەلقلەردىن بىرەرىنىڭ كالېندارلىرىنى قۇبۇل قىلىش پىكىرلىرىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بىراق بۇ پىكىرلەر كۆپچىلىك ساھابە تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنمىدى. شۇنىڭ بىلەن ئېلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ تارىخنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە قىلغان ھىجرىتىدىن باشلىتىشنىڭ ئەڭ توغرا بولىدىغانلىقى چۈشەنچىسىنى ئوتتۇرىغا قويىۋىدى، بۇ تەكلىپ باشقا ساھابەلەر تەرىپىدىنمۇ دەرھال ماقۇللاندى. شۇنىڭ بىلەن مۇسۇلمانلارغا خاس بىر كالېندار بارلىققا كەلدى ۋە بۇ كالېنداردىكى تارىخنىڭ باشلانغۇچى «ھىجرەت» ۋەقەسى بولدى.
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام، ھىجرىيە كالېندارى بويىچە 3- ئاي بولغان «رەبىئۇلئەۋۋەل» ئېيىدا ھىجرەت قىلغان ئىدى. ھىجرىيە يىلى، مۇھەررەم ئېيى بىلەن باشلىنىدىغان بولغاچقا ھىجرىيە يىلنىڭ باشلىنىش تارىخى ئىككى ئاي 8 كۈن بۇرۇنغا ئېلىنىپ ھىجرىيە يىلنىڭ باشلىنىش تارىخى، مىلادىيە 622- يىلى 7- ئاينىڭ 23- كۈنى قىلىپ بىكىتىلدى. ھىجرىيە كالېندارىدا بىر يىل 354 ياكى 355 كۈن، يېڭى ئاي كۆرۈنگەن كۈن ئاي بېشى بولىدۇ. تاق ئايلار 30 كۈن، جۈپ ئايلار، 29 كۈن بولۇپ، بىر يىل 12 ئاي ھېساپلىنىدۇ. مىلادىيە كالېندارىغا سېلىشتۇرغاندا ھەر يىلى 10 ياكى 11 كۈن پەرق قىلىدۇ. ھىجرىيە كالېندارىدا كەبىسە يىل، كەبىسە ئاي قوشۇلماي ھېساپلىنىدۇ.
ھىجرىيە يىلى، مۇھەررەم ئېيى بىلەن باشلىنىپ زىلھىججە ئېيى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. ھىجرىي يىلنىڭ ئاي ناملىرى مۇنداق: مىلادىيە كالېندارى بويىچە ھېساپلىغاندا ھىجرىيە يېڭى يىلى (1428)، 2007 – يىلى 1- ئاينىڭ 20 كۈنى باشلىنىدۇ.
ھىجرىيە ۋە مىلادىيە
ھىجرىيە تەقۋىمى مۇسۇلمانلار تارىختىن بۇيان ھۆججەت ۋەسىقە ياكى ئەدەبىي ئەسەرلەردە يىلنامە سېلىشتا قوللىنىپ كەلگەن. بۇ تۈر تارىخى يىلنامىلەرنى زامانداش مىلادىيە تەقۋىمىگە ئايلاندۇرۇشتا تۆۋەندىكى ئۇسۇل قوللىنىلىدۇ:
نۆۋەتتىكى مىلادىيە يىلىدىن 622 نى ئېلىۋېتىپ، چىققان ساننى 0.97 گە بۆلسەك، نەتىجىسى ھىجرىيە يىلى بولىدۇ.
مەسىلەن: 1437 = 0.97 ÷ (622-2016)
نۆۋەتتىكى ھىجرىيە يىلىنى 0.97 گە كۆپەيتىپ، چىققان سانغا 622 نى قوشساق، نەتىجىسى مىلادىيە يىلى بولىدۇ.
مەسىلەن: 2015 = 622 + 0.97 × 1437
قاراڭ
ھىجرى شەمسىيە تەقۋىمى
مىلادىيە تەقۋىمى
مۆمىنجان ئابلىكىم
ياش ناخشىچىمىز مۆمىنجان ئابلىكىم 1976-يىلى 18-مارت كۈنى مېھرى ئاتەش زېمىن قەشقەرنىڭ مارالبېشى ناھىيىسى تۇمشۇق رايونى ( ھازىرقى تۇمشۇق شەھىرى ) غا قاراشلىق شاقۇ يېزىسىدا مەرىپەتپەرۋەر خەلق سەنئەتكارى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. مۆمىنجاننىڭ ئائىلىسى جايلاشقان شاقۇ يېزىسى <<دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ ئاچقۇچى كۆمۈلگەن>> تەكلىماكان قۇملىقىنىڭ سىرلىق قۇچىقىغا سوزۇلۇپ كىرگەن بولۇپ ، پۈتۈنلەي مىللىي تۈس ئالغان ئەلنەغمە-مەشرەپلەر، سېھىرلىك رىۋايەت-چۆچەكلەر ، دالىنى قاپلىغان سانسىز توغراقلار مۆمىنجاننىڭ سەبىي چاغلىرىدىكى تۇرمۇش رېئاللىقى ئىدى. سەبىي مۆمىنجان ئۆتمۈش ۋە بۈگۈگە شاھىد بولغان ، كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن ، يۈكسەك ھاياتىي كۈچكە ئىگە ئاشۇ قەدىم توغراقلىقلاردا ئوينايتتى ، چارچىغاندا توغراقلارنىڭ سايىسى ئاستىدا ئولتۇرۇپ خىيال سۈرەتتى. چۆچەكلەردىكى بەخت-سائادەت ئەلچىسى بولمىش ئاپئاق ساقاللىق خىزىر بوۋاي ، گۈزەل بىر نازىنىننى كۈيلەپ راۋاب چېلىۋاتقان ئاشىق يىگىت ، گۈل -چىچەكلەردىن بېزەك تاقىغان ئاق قاناتلىق پەرىزات قىز ....... قاتارلىق سېھىرلىك ئوبرازلار ئاشۇ توغراقلىقلاردىن چىقىپ كېلىدىغاندەكلا تۇيۇلاتتى.
慕茗江·阿不力克木
دېمەكچىمىزكى ، ھاياتىي كۈچى ئۇرغۇپ تۇرغان ، ئانا تۇپراققا مەھكەم يېپىشقان قەدىم توغراقلار مۆمىنجانغا ئانا زېمىنغا مۇھەببەت باغلاش ، سەنئەتنى سۆيۈش ، مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ئۈچۈن يۈكسەك ئىرادە تىكلەش ، جاسارەت بىلەن ئىجتىمائىي رېئاللىققا يۈزلىنىش ......... ھەققىدە تۇنجى دەرسلەرنى بەرگەن ئىدى.
مۆمىنجاننىڭ ئائىلىسىدىكىلەر كېيىنچە ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن تۇمشۇقتىكى چوڭ دادىسىنىڭ يېنىغا كۆچۈپ باردى. مۆمىنجان باشلانغۇچ ، ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئەلا نەتىجىلەر بىلەن ئوقۇدى. بۇ جەرياندا مەكتەپتىكى ھەرخىل ئىجتىمائىي پائالىيەتلەرگە ئاكتىپ قاتناشتى. ھەر قېتىم پائالىيەت بولسىلا مۆمىنجان ناخشا ئېيتاتتى. 1960-،1970-يىللاردىكى ئۇنتۇلغۇسىز سەنئەتكارىمىز ئابدۇرېھىم ئەخمىدى تەرىپىدىن ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئوقۇلغان << جانانىم كەلسە>> ناملىق خەلق ناخشىسى مۆمىنجانغا ئىنتايىن چوڭقۇر تەسىر قىلغان ئىدى. شۇڭا مۆمىنجان بۇ ناخشىنى پۇتۈن ھىسىياتى بىلەن ئېيتىشنى ئۆگىنىۋالدى. مۆمىنجان <<جانانىم كەلسە>> ناملىق بۇ ناخشىسى بىلەن باشلانغۇچنىڭ كېيىنكى مەزگىللىرىدە ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ ھاياتىدا نۇرغۇن ئالقىشلارغا ئېرىشكەنلىكىنى ھازىرمۇ خشاللىق ئىچىدە ئەسلەيدۇ.
1994-يىلى يازدا مۆمىنجان تولۇق ئوتتۇرىنى تاماملاپ ، يۇقىرى نۇمۇر بىلەن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ فاكۇلتېتىنىڭ ئارخېئولوگىيە كەسپىگە قوبۇل قىلىندى.
مۆمىنجان ناخشا-مۇزىكىغا چۇڭقۇر مۇھەببەت باغلىغان تۇرۇقلۇق نېمە ئۈچۈن سەنئەت كەسپىنى تاللىماي ، ئارخېئولوگىيىدىن ئىبارەت غەيرى سەنئەت كەسپىدە ئوقۇيدۇ ؟
ئاساسىي سەۋەب شۇ يەردىكى ، مۆمىنجاننىڭ ئاتا تەرەپ بوۋىسى ئابدۇرېھىم ئابدۇللا (يەنى ئەل سۆيگەن سەنئەتكارىمىز ئابدۇللا ئابدۇرېھىمنىڭ دادىسى) ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى چالغۇلىرىنىڭ ھەممىسىنى دېگۈدەك ۋايىغا يەتكغزۈپ چالالايدىغان ، ئەل ئىچىدە يۇقىرى ئابرۇيغا ئىگە خەلق سەنئەتلارى ئىدى. <<مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى>> مەزگىلىدىكى ئەسەبىي سىياسىي ھەركەتلەردە بۇ مۆھتىرەم كىشىمۇ باشقا نۇرغۇن زىيالىيلىرىمىزغا ئوخشاش جىمانىي ۋە رپھىي جەھەتلەردە ئېغىر زىيانكەشلىككە ئۇچرىدى. كېيىن گەرچە ۋەزىيەت ياخشىلىنىپ ، زىيانكەشلىك ئاخىرلاشقان بولسىمۇ <<سۇغا سالساڭ سۇ كۆتۈرمەس مىسقال تۆمۈرنى ، ئالتۇن بېرىپ ئېلىپ بولماس قالغان كۆڭۈلنى>> دېگەندەك ، سەنئەت ئۈچۈن تارتقان ئەلەم ۋە خورلۇق بۇ سەنئەتكارنىڭ قەلبىدە ساقايماس جاراھەتلەرنى قالدۇرغان ئىدى. شۇڭا بۇ كىشى ئۆز جەمەتىدىن يەنە داۋاملىق سەنئەت بىلەن شۇغۇللانغۇچىلارنىڭ چىقىشىنى خالىمايتتى. ئەمما ، ئىرادىگە خىلاپ ھالدا سەنئەت گېنى غالىپ كېلىپ ، بۇ ئائىلىدىن ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ۋە ئابلەت ئابلىكىم يېتىشىپ چىقتى (مانا ئەمدىلىكتە بۇ ئىككىيلەن ئۇيغۇر ئاممىباب ناخشا-مۇزىكا ساھەسىگە زور تۆھپە قوشقان ، دىققەتكە سازاۋەر چولپانلارغا ئايلاندى ).
مۆمىنجان يۇقىرىدىكى سوئالنىڭ جاۋابىنى تولۇقلاپ مۇنداق دەيدۇ :<<ئالىي مەكتەپنىڭ ئارخېئولوگىيە كەسپىدە ئوقۇغىنىمغا ھەرگىزمۇ پۇشايمىنىم يوق ، چۈنكى مەكتەپتە نەھايىتى ياخشى ئوقۇدۇم. جەمئىيەتكە بىر بىلىملىك ياش سۈپىتىدە قەدەم باستىم. ھازىرمۇ ئارخېئولوگىيە ھەم تارىخقا ئائىت ماتېرىياللارنى كۆپ كۆرىمەن. ئالىي مەكتەپتىكى چاغلىرىمدىمۇ قانداقلا ئىجتىمائىي پائالىيەت بولسا ناخشا ئېيتاتتىم. ناخشا مۇزىكىغا بولغان مۇھەببەتنىڭ قېنىمدا بولۇشى مېنىڭ ناخشىچى بولۇشۇمدىكى بىر سەۋەب بولسا ، خەلقىمنىڭ مېنى چەتكە قاقمىغانلىقى يەنەبىر مۇھىم سەۋەب. چۈنكى ، مەن دەسلەپكى لېنتامنى چىقارغىنىمدا ،كىشىلەرنىڭ :<<بۇ بالا ئۆزبېكىستاننىڭ ، تۈركىيىنىڭ ناخشىلىرىنى ئېيتىدىكەن>> دەپ ماڭا زەربە بەرگەن بولسا ، ناخشا ئېيتىشتىن ۋاز كېچىپ ، ئۆز كەسپىمدىن ئاسپىرانتلىققا ئىمتىھان بېرىپ تارىخچى ياكى ئارخېئولوگ بولۇپ كېتىشىم تامامەن مۇمكىن ئىدى. لېكىن شۇ ۋاقىتتلاردا كىشىلەر ئارىسىدىن :<<مۆمىنجان دەپ بىر ناخشىچى يېتىلىۋىتىپتۇ. ئاۋازى ئابدۇللا ئابدۇرېھىمنىڭكىگە ئوخشايدىكەن. ئابدۇللانىڭ ئىنىسى ئىكەن>> دېگەندەك ياخشى ئىنكاسلار چىقىپ ، مىنى رىغبەتلەندۈردى. شۇنىڭ بىلەن ناخشا-مۇزىكا ساھەسىگە بېشىمچىلاپ كىرىپ كەتتىم .>> مۆمىنجان ئالىي مەكتەپتىمۇ ناھايىتى ياخشى ئوقۇدى. مۇشۇ بەش يىل جەريانىدا ئۇ تۇنجى نۆۋەتلىك <<كوجىما ياسنورى (شياۋداۋ كاڭيۈ ) ئوقۇش مۇكاپاتى>> ، شاڭخەي <<باۋگاڭ ئوقۇش مۇكاپاتى>> ، <<دۆلەتلىك ئوقۇش مۇكاپاتى>> ....... قاتارلىق بىر قانچە مۇكاپاتلارغا ئېرىشتى. ھەرخىل ئىجتىمائىي پائالىيەتلەرگە تولىمۇ ئاكتىپ قاتنىشىپ ، ئىنستىتۇت <<ئوقۇغۇچىلار ئەدەبىيات-سەنئەت بۆلۈمى>> نىڭ باشلىقلىق ۋە فاكۇلتېت <<ئوقۇغۇچىلار ئويۇشمىسى>> نىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ياخشى ئۆتىدى. ھەرخىل مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى تەشكىللەپ ، ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى بېيىتىشقا بىر كىشىلىك ھەسسىسىنى قوشتى. بۇ چاغلاردىكى ئالدىراش ۋە جاپالىق ئۆگىنىش بېسىمى مۆمىنجاننىڭ ناخشا-مۇزىكىغا بولغان مېھىر-مۇھەببىتىنى يەنىمۇ كۈچەيتىۋەتتى. مۇشۇنداق بىر مۇھىت ئىچىدە مۆمىنجاننىڭ تۇنجى لېنتىسى <<خوش كېتىمەن>> نەشىردىن چىقتى. لېنتىدىكى <<جانانىم كەلسە>> ، <<ئازغۇن>> قاتارلىق نادىر ناخشىلار چوڭلىرىمىزنىڭ دىتىغا ياققان بولسا ، <<گۈلدەستە>> ، <<خوش كېتىمەن>> ،<<ئەي گۈزەل>> ، <<لالە>> قاتارلىق ناخشىلار ياشلىرىمىزنىڭ روھىغا تولىمۇ خۇش ياقتى.
دېمەك ، ناخشا-مۇزىكا ساھەسىدىكى تۇنجى قەدەمنىڭ ئوڭۇشلۇق بېسىلىشى مۆمىنجاننىڭ ئىشەنچىسىنى يەنىمۇ ئاشۇردى. ئوقۇش پۈتتۈرگەن يىلى (يەنى 1999-يىلى) مۆمىنجاننىڭ <<چۈشۈمدە سەن>> ناملىق سىنتەخسە پىلاستىنكىسى ۋە ئۈنئالغۇ لېنتىسى نەشىردىن چىقتى. شۇنداق قىلىپ مۆمىنجان ناخشا-مۇزىكا بىلەن رەسمىي شۇغۇللىنىش يولىغا قاراپ ماڭدى. 2002-يىلى باھاردا نەشىر قىلىنىپ تارقىتىلغان <<مەلىكەم>> ناملىق سىنتەخسە پىلاستىنكىسى ۋە ئۈنئالغۇ لېنتىسى كەڭ ياشلىرىمىزنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىپ ، شۇ ۋاقىتقىچە نەشىر قىلىنغان ناخشا پىلاستىنكىلىرى ئىچىدە ياخشى ئىجتىمائىي ئۈنۈم ۋە ئىقتىسادى قىممەت ياراتتى. 2003-يىلنىڭ بېشىدا <<ۋىسال ئىشقى>> ، يازدا <<چىرايلىق>> قاتارلىق پىلاستىنكىلىرى نەشىر قىلىندى. شۇنى تەكىتلەش زۆرۈركى ، <<چۈشۈمدەسەن>> ، <<مەلىكەم>> ، <<ۋىسال ئىشقى>> قاتارلىق پىلاستىنكا ۋە لېنتىلاردا ئۆزبېك ، تۈرۈك قاتارلىق قېرىنداش خەلقلەرنىڭ ناخشا-مۇزىكىلىرى سالماق ئورۇن تۇتاتتى.
مۆمىنجان گەرچە بۇ ناخشىلارنى ياخشى ئۆزلەشتۈرۈپ ئېيتقان بولسىمۇ ، لېكىن ئۇنىڭ سەنئەت قارىشىنىڭ يۈكسىلىشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ كۈچەيگەن ئۇيغۇر ناخشا مۇزىكا سەنئىتىگە بولغان مەسئۇلىيەتچانلىق روھى ئۇنىڭ قەلبىگە نۇرغۇن كرىزىسلىق ئوي-خىياللارنى بەخش ئەتتى. ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە مەنسۇپ ئاممىباب ناخشا-مۇزىكىلارنىڭ كۆپ بۇلىشىنى تولىمۇ ئۈمىد قىلدى (چۈنكى، ئۆزىمىزنىڭ ناخشا-مۇزىكىلىرى تېخىمۇ كۆپ ، تېخىمۇ سۈپەتلىك بولغاندىلا ، تالاغا قاتراپ خەقنىڭكىنى ئېيتىپ يۈرمەيدىغان گەپ -تە).
ئۇ يۇقىرىقىدەك ياخشى ئارزۇنىڭ تۈرۈتكىسىدە ، ئامالنىڭ بارىچە تىرىشىپ ، <<چىرايلىق>> ناملىق پىلاستىنكىسىدا ساپ ئۇيغۇرچە ناخشى-مۇزىكىنىڭ نىسبىتىنى%60گە يەتكۈزدى. بىراق، بىر قىسىم ناخشىچىلىرىمىز ئۆزبىكچە، تۈرۈكچە، ھىندىچە، ئەرەبچە، روسچە ناخشىلارنى كۆپ ئۆزلەشتۈرۈپ ئېيتقانلىقتىن، ئۇيغۇر مەتبۇئات ساھەسىدە ئەۋجىگە چىققان تەنقىد-مۇنازىرىلەر، ھەتتا بەزىدە نۇرماللىقتىن ھالقىپ كەتكەن ، تىل-ھاقارەت دەرىجىسىگە كۈتۈرۈلگەن ئاتالمىش تەنقىدلەر ئۇيغۇر ناخشىچىسى بولمىش مۆمىنجاننى تولىمۇ بىئارام قىلدى. مۇشۇنداق ئەھۋال ئاستىدا ئۇ ناخشىلىرىغا يېڭى سەۋىيە ، يېڭى ھېسىيات، يېڭى مەنە ئىزدەپ ، ئاممىباب ناخشا-مۇزىكا سەۋىيىسى جەھەتتە بىزنىڭ خېلىلا ئالدىمىزغا ئۈتۈپ كەتكەن ئوتتۇرا ئاسىياغا نەزەر تاشلىدى ۋە 2004-يىلى 11-ئايدا ئوتتۇرا ئاسىيا سەپىرىنى باشلىدى.
ياۋرۇپا ئەدەبىيات تارىخىنى ئۆگەنگەنلەرگە مەلۇمكى، گىرمانىيىلىك مەشھۇر ئەدىب گيوتې ئىجادىيەتتە ئېغىر كرىزىسقا ئۇچرىغاچقا1786-يىلدىن1788-يىلغىچە ئىتالىيىدە ساياھەت قىلىپ ، ئۆز مەنىۋىيىتىنى مۇكەممەللەشتۈرگەنىدى. <<ئەدىبىي گۈللىنىش ھەرىكىتىنىڭ ئوچىقى ھېسابلىنىدىغان ئىتالىيە گيوتې ئۈچۈن ئېيتقاندا ، گويا پايانسىز كەتكەن سەنئەت موزېيىدەك كۆرۈنگەنىدى، بۇ يەرنىڭ كەچكى شەپىقى، بولزانو كوچىلىرىدىكى قايناق بازارلار ، چىركاۋ تاملىرىدىكى ھەيۋەتلىك دىنىي رەسىملەر گيوتېنىڭ ئۆز-ئۆزىنى يېڭىباشتىن بايقىشدىكى ئوبيېكتلاردىن بولغانىدى. ئىتالىيىدىكى ئىككى يىللىق زىيارەت گيوتېنىڭ ئىجادىيىتىدە كۆرۈنەرلىك بۇرۇلۇش ھاسىل قىلغانىدى.>>
ئابدۇرەئوپ پولات تەكلىماكانىي
ئۇ، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، دوكتور ئاسپرانت يېتەكچىسى، دوكتور ئابدۇرەئوپ پولات تەكلىماكانىيدۇر.
ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانىي 1950 – يىلى 11 – ئاينىڭ 1 – كۈنى مەدەنىيىتىمىزنىڭ قەدىمىي ئاستانىسى بولغانقەشقەرنىڭ يۇمۇلاق شەھەر كۆلبېشى مەھەللىسىدە ئوقۇتقۇچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1966 - يىلى قەشقەردە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەن. شۇنىڭدىن باشلاپ 1972 – يىلىغىچە يېزىغا چۈشۈپ قايتا تەربىيە ئالغان، بۇ جەرياندا ئالىي مەكتەپتە ئوقۇپ ئىقتىساس ئىگىسىگە ئايلىنىش ئىستىكىدە ئۆگىنىشنى توختاتماي داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن. 1972 – يىلى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدىن كەلگەن ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ، ئەينى ۋاقىتتىكى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئاز سانلىق مىللەتلەر تىل ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن. 1975 – يىلى مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملىغانلىقتىن، شۇ مەكتەپكە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان.
ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانىي 1975 – يىلى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرستېتىنى پۈتتۈرۈپ، ئۆز مەكتىپىگە ئوقۇتقۇچى بولۇپ قالغاندىن باشلاپ ئاتاقلىق تىلشۇناس، مەرھۇم پروفېسسور خەمىت تۆمۈرنى ئۇستاز تۇتۇپ ئۇيغۇر تىلى، ئۇيغۇر تىلى گىرامماتىكىسى، چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى جەھەتلەردىن چوڭقۇرلاپ ئۆگىنىش ۋە تەتقىقاتنى باشلىغان. « ئالىي مائارىپ ساھەسىدە ياراملىق ئوقۇتقۇچى بولۇش - ئۈزلۈكسىز ئۆگىنىشنى ۋە جاپالىق تەتقىقات ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ؛ پەقەت چوڭقۇر ۋە كەڭ دائىرىلىك بىلىمگە ئىگە بولغاندىلا، ئاندىن لاياقەتلىك ئوقۇتقۇچى بولغىلى بولىدۇ » دەپ قارايدىغان ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانىي ئەپەندى، دەرس مۇنبىرىگە قەدەم قويغاندىن باشلاپ ھازىرغىچە « ئۇيغۇر ئەدەبىياتى »، « ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تەتقىقاتى »، « ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتى »، « ئۇيغۇر تىلى لېكسىكولوگىيىسى »، « تەرجىمە نەزەرىيىسى ۋە ئەمەلىيىتى »، « چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى »، « چاغاتاي ئۇيغۇر ئەدەبىياتى »، « نەۋائىي ئەسەرلىرى تەتقىقاتى »، « تۈرك تىلى »، « ئەرەب تىلى » قاتارلىق دەرسلەرنى سۆزلىگەن. ئۇ ئۇقۇتۇش خىزمىتى داۋامىدا، 1986 – يىلى لېكتورلىق، 1992 – يىلى دوتسېنتلىق، 2004 – يىلى پروفېسسورلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1992 – يىلىدىن باشلاپ ماگېستىر ئاسپىرانىت يېتەكچىسى بولۇپ، ھازىرغىچە يەتتە نەپەر ماگىستېر تەربىيەلەپ يېتىشتۈرگەن. 2007 - يىلى دوكتور ئاسپرانت يېتەكچىسى بولغان.
=　　پىروفېسسور، دوكتۇر ئابدۇرەئوپ پولات تەكلىماكانىينىڭ تەتقىقات ئىشلىرى ھەققىدە (2) =
غالىب بارات ئەرك پىروفېسسور گېڭ شىمىن ئەپەندى بۇ كىتابقا ۋە ئالىمنىڭ تەتقىقاتىغا باھا بېرىپ « ... ئۇشبۇ كىتاب ئۇيغۇر مۇقام تېكىستلىرىنى چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىكى ئەسلىي يازمىلار ئاساسىدا ترانسىكرىپىسىيە قىلغان، تارىختىن بۇيانقى تۇنجى شۇنداقلا بوشلۇقنى تولدۇرغان مۇھىم ئەسەردۇر. ... پروفېسسور ئابدۇرەئوپ 1986 – يىلىدىن باشلاپ ئىلگىرى كېيىن بولۇپ 18 يىل سەرپ قىلىپ شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى قەدىمكى ئەسەرلەر ئىشخانىسى ۋە موزېيلارغا بېرىپ، ئەستايىدىللىق بىلەن، ئون ئىككى مۇقام تېكىستلىرى ئېلىنغان قوليازمىلارنى يىغدى. ئاندىن كېيىن، ئەسلىدىكى يازمىلار بىلەن ھازىرقى زاماندىكى ترانسىكرىپىسىيىلەرنى سېلىشتۇرۇپ رەتلەپ، ئاخىرىدا، مەزكۇر ‹ ئەسلىي يېزىلىشى بىلەن ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى تېكىستلىرى ›نى تۈزۈپ چىقتى. ... مېنىڭ قارىشىمچە، نەشر قىلىنغان ‹ ئەسلىي يېزىلىشى بىلەن ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى تېكىستلىرى › كىتابى ئەمەلىيەتتە، مېنىستىر دەرىجىلىك، ھەتتا دۆلەت دەرىجىلىك تەتقىقات سەۋىيىسىدىكى ئەسەردۇر ... ئۈمىدىم ئۇنۋېرستېتنىڭ مۇناسىۋەتلىك تارماقلىرى پروفېسسور ئابدۇرەئوپنىڭ تەتقىقات ئىشلىرىغا ئېتىبار بىلەن قارىسا، قوللىسا، رولىنى تېخىمۇ بەك جارى قىلدۇرىشىغا تۈرتكە بولسا، تېخىمۇ كۆپ ئاسپىرانت تەربىيەلىشىگە زۆرۈر ۋە قولايلىق شارائىتلارنى ھازىرلاپ بەرسە » دەپ تەۋسىيە پىكرى يازغان.
ئانا تىل مەرىپىتىنى « قەلب چىرىقى»، « ۋۇجۇت، تەننىڭ يىلىكى»، ئۇنى راۋاجلاندۇرۇشنى بولسا، « ئەجدادلارنىڭ تىلىكى» دەپ قارايدىغان پروفېسسور ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانىينىڭ ئانا تىل ۋە ئانا ۋەتەن ئۈچۈن قىلغان يەنە بىر مۇھىم ئەمگىكى « ئۇيغۇر تىلى لېكسىكولوگىيىسى »( بۇ كىتاب 1995– يىلى ش ئۇ ئا ر تۇنجى نۆۋەتلىك كىتاب باھالاش پائالىيىتىدە 1 – دەرىجىلىك مۇكاپاتقا نائىل بولغان. 1996– يىلى بېيجىڭ شەھىرى بويىچە 2 – دەرىجىلىك مۇنەۋۋەر خاس ئەسەر مۇكاپاتىغا، 1997 – يىلى مىللىي يېزىقتىكى كىتابلار بويىچە مەملىكەتلىك 3 – دەرىجىلىك مۇنەۋۋەر ئەسەر مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن) دېگەن كىتابى بولۇپ، 1994– يىلى قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان بۇ كىتابمۇقەددىمە، 10 باب بايان ۋە خاتىمەدىن تۈزۈلگەن، مەملىكىتىمىز تەۋەسىدە ئۇيغۇر تىلى لېكسىكولوگىيىسىگە بېغىشلانغان تۇنجى مەخسۇس ئەسەر ھېسابلىنىدۇ
يەھيا
يەھيا ــــ (13-14-ئەسىرلەردە) ئۇيغۇر مائارىپىنىڭ راۋاجلىنىشى، يۇەن سولالىسى كەسپىي مائارىپىنىڭ يۈكسىلىشىگە ئۆچمەس تۆھپلەرنى قوشقان داڭلىق ئوقۇتقۇچى، مەشھۇر دوختۇر. «جۇگېڭلۇ» ناملىق تىببىي كىتاپتا يەھيانىڭ ئېچىتقۇ دورىسىنى كەشىپ قىلىنغانلىقى سىچۇەن ئۆلكىسىدىكى قورقۇنۇچلۇق ۋابا كىسىلىنى ساقايتقانلىقى قەيت قىلىنغان. شۇ كىتاپنىڭ 22-تومىدا يەنە مۇنداق تەسۋىرىي پاكىتلار يېزىلغان : رېن زىجاۋ دىگەن كىشى ئېيتىدۇ :« ئۆيگە قايتىۋاتسام قوشنامنىڭ ئوغلىنىڭ بېشى قاتتىق ئاغىرىپ، نالە - پەرياد قىلىۋىتىپتۇ. بىر ئۇيغۇر تىۋىپى كىلىپ، يېنىدىكى ئۇستىرا بىلەن بالىنىڭ پىشانىسىنى يېرىپ بىردانە قۇرتنى ئېلىۋەتتى. ھېلىقى قۇرت قاتتىق، تاشتەك ئىدى. قۇرت بىرئاز ھەركەت قىلىپ، ئۇزۇن ئۆتمەي ئۈلۈپ قالدى، بالىنىڭ بېشىمۇ دەرھال ساقايدى ». يۇقارقى پاكىتتىن شۇنى بىلىش كىرەككى بۇ ئۇيغۇر تىۋىپى يەھيا ياكى ئۇنىڭ شاگىرتلىرىدىن بىرسى بولىشى مۇمكىن.
Rejep Tayyip Erdoghan
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
thumb|Rejep Tayyip Erdoğan Ukraina'da Rejeb Tayyib Erdoghan (Tr:Recep Tayyip Erdoğan; Kona Yéziq: رەجەپ تاييىپ ئەردوغان; Kril: Pәҗәп Tаййип Әрдоған) türkiye Jumhuriyiti 12 - Elbashi we hakimiyet partisi bolmish Adalet we Tereqqiyat Partiyisining (AKP) qurghuchiliridin biri we partiye rehbiri. Rejep tayyip erdoghanning esli yurti rize ölkisi bolup,1954-yili 2-ayning 26-küni stanbulda tughulghan.1965-yili qasim pasha piyale bashlanghuch mektiwini,1973-yili stanbul imam xatip toluq ottura mektiwini püttürgen. Imtihan biriwatqan mezgilide yene eyyup toluq ottura mektiwidinmu diplom alghan.uniwérstitni mermere uniwi'érstiti éqtisadi we tijari bilimler fakultitida oqughan erdoghan bu fakultitni 1981-yili tamamlighan.
Yash chaghliridin bashlap ijtima'i hayat we syasetke chongqurlashni tallighan erdoghan ,muntizim hemkarliq xizmiti we hemkarliq rohini özige ntayin kichik chaghliridin bashlap ögetken putbol bilen (1969-1982)shtin srt shughullinish arqiliq ipadilidi.
Shuning bilen birge,bu yillarda bir yash idi'alist bolush supiti bilen dölet we dunya meslliri we kolliktip mesllerge  köngül bölgen erdoghanning aktip syasiygha qedem ilish dewri bashlandi. Toluq ottura we uniwrstétta oquwatqan chaghlirida milli türk oqughuchilar birliki oqughuchilar guruppsida aktip wezipe alghan rejep tayyip erdoghan ,1976-yilida (MSP)bayoghlu yashla tarmiqi bashliqliq wezipisi we shu yili (MSP)stanbul yashlar guruppisi bashliqliq wezipisge saylandi.1980-yiligha qeder ,bu wezipilerni dawamlashturghan erdoghan syasy partiylerning eskiri zerbisi bilen taqiwé'itilgen 1980-yili 12-sintebir mezgilide alahide bölümde bir mezgil meslihetchi,yuqiri qatlam bashqurghuchiliq wezipisni ötidi. 1983-Yili qurulghan refah partiysi bilen aktip syasi heriketke qaytip kelgen rejep tayyip erdoghan ,1984-yilida refah partiysi beyoghlu rayon bashliqi,1985-yilida bolsa,refah partiysi stanbul rayon bashliqi we refah partiysi beyoghlu nahiye bashliqi (MKYK ) ezasi boldi.stanbul rayon bashliqi wezipisni ötigen esnasida,bashqa syasi partiyler üchün modil bolghan yéngi bir teshkili qurulmisi berpa qilghan erdoghan ,bu mezgilide mexsus halda ayallar we  yashlarning syasiygha qatnishshni ilgiri suridighan yitekchilik xizmetlirini shlidi.syasetning ochuq ashkara otturigha qoyulup keng xelq ammisi teripidin paydilinip étibargha é'ilinishi yolida muhim qedemlerni aldi.bu xizmetler edrghan mensup bolghan refah partisyge 1989-yili beyoghlu yerlik saylimida chong ghelbe ekilip,yurtqa partiye xizmetliri üchün örnek tiklep berdi.
1994-Yili 27-mart yerlik saylimida stanbul buyuk sheher bashliqi bolup saylanghan rejep tayyip erdoghan ,syasi éqtidari ,hemkarlishp shleshke ehmiyet birishi,adem küchi bayliqi we éqtsadi sahelerdiki muweppeqiyetlik rehberliki bilen dunyadiki eng muhim merkizi sheherlerdin biri bolghan stanbulning uzungha sozulghan mesllirige toghra di'agnoz qoydi we hel qilish charilirini otturigha qoydi.su kemchil bolush mesilisi yüz kilomtrliq yingi turuba yolliri yatquzush bilen,kireksz matiryal we exlet mesilisi dewrning eng ilghar bolghan qayta paydilinish mu'esselirini qurup chiqish bilen hel qilindi.
Hawaning bulghinish mesilisi erdoghan dewride tereqqi qildurughan tebi gazgha köchüsh pilanliri bilen hel qilinghan bolsa, sheherning qatnash we tiransport mesislisge qarita 50din artuq köwrük ,ötüshme yol we yuqiri süretlik tash yolliri nsha qilindi.menpe'iti kiynki mezgillerge qeder sozulidighan nurghun chong pilanlar shqa kirishturuldi.sheher bayliq menbesining toghra shlitilishi we chiriklikning aldini ilish meqsti bilen alahide tedbir qollanghan erdoghan 2 miliyard dollar qerz bilen ötkuzuwalghan stanbul büyük sheher belediyesning qerzlirini yuqiri ölchemde tölidi we bu arida 4 miliyard dollarliq meblegh emeliyleshtürdi.buning bilen türkiye sheherchilik tarixida yéngi bir dewr achqan erdoghan bir tereptin bashqa sheherlerge örbek bolush bilen birge,bir yandin xelq neziride buyuk bir shenchke érishti.
Rejep tayyip erdoghan 4 ay turghan jaza öyidin chiqqandin kiyn jama'etchilikning küchlük teliwi we dimokratik jeryanlarning bir netijisi süpitide 2001-yili 14-awghustta dositliri bilen birlikte ‹‹adalet we tereqqiyat partiysi››( Adalet ve Kalkınma Partisi'ni (AK Parti) )ni qurdi we partiye qurghuchilar teripidin adalet we tereqqiyat partiysning qurghuchi asasi bashliqi bolup saylandi.
Milletning tallishi we shenchisi adalet we tereqqiyat partiysni tixi qurulup birinchi yilila türkiyediki eng köp xelq qollishigha érishken syasiy heriket halitige ilip keldi we 2002-yilidiki asasi saylamda üchte ikki parlamnit köp sanliq orni bilen yalghuz hakimiyet béshigha chiqqan partiye boldi.
Özi heqqidiki sot qarari sewebidin 2002-yili 3-noyabir saylimida millet wekili namzat bolushi cheklengen erdoghan ,qanuni yol arqiliq namzatliq salahiytni eslige keltürüsh üchün 2003-yili 9-martta si'ér nahiy ,illet wekili yéngilinish saylimigha qatnashti.bu saylamda 85%awazgha érishken erdoghan 22-nöwetlik sérr wilayiti millet wekili salahiyti bilen parlamnitqa kirdi. 2003-Yili 15-martta bash ministirlik wezipisni ustige alghan rejep tayyip erdoghan parlaq we sijil tereqqi qilidighan bir türkiye arzusi bilen hayatini muhimliqqa ige qilidighan bir qatar slahat tedbirlirini qsqa muddet ichide yolgha oydi.
Dimokratiylishsh,ochuq-ashkara bolush we chiriklikke qarshi turush yolida nurghun musapilerni basti.shuning bilen birge,dölet éqtisadi we xelq psxiskini bolumsz terepke burap kiliwatqan we on nechche yildin biri hel bolmighan pul paxalliqi kontirol qilindi.türk lirasi büyük étibar qazandi.dölettin qerz ilish ösüm nsbiti töwenlitildi.késhi béshigha toghra kilidighan milli kirim tarixi bir yüksilish bilen örlidi.dölet tarixida ilgiri körülüp baqmighan tizlik we zor sandiki su tosmiliri,turalghular,mektep,doxturxana we énirgiye tok tarqétish zawutliri shqa kirshturuldi.maddi parawanliq we tereqqiyat hamiysdiki büyük muweppeqiyetler yéngi türkiyede dimokratiye we erkinlik sahelirining kingeytilishni dunyaning hörmetke sazawer közetkuchiliri erdoghanning emelge ashurghan ‹‹awassz nqilapliri››süpitide tilgha élishti.
Rejep tayyip erdoghan yawropa éttpaqigha kirish musapisde, dölet tarixining burulush nuqtisi süpitide teswirligen muweppeqiyetlik teshebbuslirigha qoshumche qilip, dana tashqi syaset we jiddi ziyaret-alaqe yoli bilen siprus mesilisni mengguluk bir terep qilish we dunyadiki türlük döletler bilen unumluk alaqilerni tereqqi qildurush saheliride muhim qedemlerni aldi.
Berpa qilghan omumi muqim weziyet we ichki dinamikiliq heriket alahidiliki türkiyeni öz rayonida hkrmetke sazawer bir merkez dölet süpitige keltürdi.türkiyening tijaret hejimi we syasi'i küchi,peqet uni öz ichige jughrapiylik rayondila emes,xelqarada his qilinghudek sewiyede östi.
Rejep tayyip erdoghan 2007-yili 22-yuliki asasi saylamda 46.6% awaz bilen buyuk bir ghelbe qazanghan adalet partiyesning bashliqi bolush süpiti bilen türkiye jumhuriytining 60-hökümitini qurdi we tekrar shenchlik awazgha érshti.ikkinchi nöwetlik wezipsnng muweppeqiyetlik tamamlinishigha yiqin 2010-yili 12-sintebirde ötkuzulgen asasi qanun özgertishke munaswetlik chong rifrandumda 58%‹‹qollaymiz››awazigha érishp ,rejep tayyip erdoghan ytekchlik qilghan heriket tarixi bir muweppeqyet qazandi.
2011-Yili 12-yunda ötküzülgen asasi saylamlardiki adalet we tereqqiyat partiysi saylam bélitining 49.8%ge érishp qayta buyuk bir zeper qazandi.3-nöwet bash ministirlik kursigha olturghan erdoghan partiysning saylam bilitini arqimu-arqa 3 qitim östürüp türk syasi tarixidiki bir yé'ingiliqqa imza qoyghuchi bolup qaldi.türkiyening xelqara jama'et arisda hörmetlinidighan yuqiri orungha chiqqan bu jeryanda, bash ministir erdoghan bir dunya rehbiri bolush süpiti bilen namayan boldi.hazirmu türkiye jumhuriyti bash minstirlik wezipisni ötewatqan bash ministir rejep tayyip erdoghan öylengen we 4 balining dadsi.
جامالىدىن قارىشى
جامالىدىن قارىشى ـــ (1230-؟) داڭلىق مۇددەرىس، پېداگوگ، مەشھۇر ئالىم ۋە تىلشۇناس. مەھمۇد قەشقىرى تىلشۇناسلىق ئىلمىدە باشلاپ بەرگەن ئىجادىيەت ئىشلىرىغا ۋارىسلىق قىلىپ، ئۇيغۇر تىلى ۋە ئەرەپ تىلى، پارىس تىللىرى ئۈستىدە ئۇزۇن مۇددەت تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىپ شۇنىڭ نەتىجىسى سۈپپىتىدە «سوراھۇل لوغەت» ناملىق زور ھەجىملىك ئەسىرىنى يېزىپ چىققان. جامالىدىن قارىشى 1273-1274-يىللىرى «ساياھەت خاتىرسى » ناملىق ئەسەرنى يېزىپ چىققان. بۇ ئەسەر بىزگە ئۇيغۇر مائارىپ تارىخى ھەققىدە مول مەلۇمەتلارنى بىرىدۇ.
ئاغۇ يېزىسى
ئاغۇ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Aghu Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
مەۋلانە ئەبەيدۇللا لۇتفى
مەۋلانە ئەبەيدۇللا لۇتفى ـــ (1366-1465) ئۆز زامانىسىنىڭ مەشھۇر مائارىپچىسى، ئۇلۇغ مۇتەپپەككۇرى ۋە ئەللامىسى. ئۇ دەسلەپتە ماۋرائۇنەھىر، ئالتۇن ئوردا (سەمەرقەنىت)، قىرىم، ئەزەربەيجان قاتارلىق جايلارنى كىزىپ ئاخىرى ھىراتقا بېرىپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە شۇ جايدا ياشاپ، 99يېشىدا ھىراتتا ۋاپات بولغان. لۇتفى ئىككى خىل تىلدا (ئۇيغۇر ۋە پارىس تىلى ) شىئېر يازغان بولۇپ، بىزگە ئۇنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا يازغان شىئېرلىرىلا يىتىپ كىلەلىگەن. بەزى مەنبەلەردە لۇتفىنىڭ 20دىن ئارتۇق يىرىك ئەسەرلىرى بارلىغى قەيت قىلىنغان. كىيىنكى تەتقىقات بۇ نۇقتىنى چوقۇم ئىسپاتلاپ بىرىدۇ.
باڭكوك
right|thumb|350px|Bangkok right|thumb|250px
باڭكوك بولساتايلاندنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى​.‌باشقا ئىسمى] ​"‌پەرىشتە شەھىرى​".‌باڭكوك شەرقى جەنۇبى ئاسىيادىكى ئىككىنچى چوڭ شەھەر بولۇپ،تايلاندنىڭ سىياسى،ئىقتىساد،قاتناش پەن-تېخنىكا مائارىپ دىن قاتارلىق ھەر تەرەپتىن مەركىزى​.‌ باڭكوك روناق تاپقان خەلقئارالىق چوڭ شەھەر،ئىقتىدادى تايلان ئومۇمىي مىقدارىنىڭ 44 پېرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ​.‌باڭكوك پورتى تايلاندنىڭ 90 پېرسەنت تاشقى سودىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان​.‌باڭكوك ساياھەتچىلىكتە ئىنتايىن تەرەقىي قىلغان بولۇپ،2013-يىللىق يەرشارى بويىنچە ئەڭ قارشى ئېلىندىغان ساياھەت شەھىرى دەپ باھالاندى​.‌ باڭكوك خەلقئارالىق پائالىيەت مەركىزى،ھەر يىلى 200گە يېقىن خەلقئارالىق يېغىن مۇشۇ يەردە ئۆتكۈزۈلدۇ​.‌شەھەر ئىچىدە ب د ت ئاسىيا تېنىچ ئوكيان ئىقتىساد كومىتېت باش شىتابى تەسسىس قىلىنغان،ئۇنىڭدىن باشقا 20دىن ئارتۇق خەلقئارالىق ئىش بېجىرىش ئورنى بار​.‌باڭكوك ​"‌بۇددا دىنى پايتەختى​"‌دەپ ئاتالغان​."‌دۇنيا بۇددا دىنى بىرلەشمىسى​"‌نىڭ باش شىتابى ۋە ئاسىيا تەبىئى پەن سانائەت پەنلەر ئىنوستېتوتى تۇرۇىشلۇق جاي​.‌
ئافيون قاراھىسار ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px ئافيون قاراھىسار ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئافيون قاراھىسارنىڭ 828،201 نوپۇسىبار، 14.230 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.39°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°40، رايونمۇرى 0272.
Bangkok
right|thumb|350px|Bangkok right|thumb|250px Bangkok bolsa Taylandning paytexti we eng chong shehiri.Bashqa ismi "perishte shehiri".Bangkok sherqi jenubi asiyadiki ikkinji chong sheher bolup,Taylandning siyasi,iqtisad,qatnash pen-tëxnika ma'arip din qatarliq her tereptin merkizi.
Bangkok ronaq tapqan xelq'araliq chong sheher,iqtisadadi Taylan omumiy miqdarining 44 përsentini igileydu.Bangkok porti Taylandning 90 përsen tashqi sodisini öz üstige alghan.Bangkok sayahetchilikte intayin tereqiy qilghan bolup,2013-yilliq yershari boyinche eng qarshi ëlindighan sayahet shehiri dep bahalandi.
Bangkok xelq'araliq pa'aliyet merkizi,her yili 200ge yëqin xelq'araliq yëghin mushu yerde ötküzüldu.Sheher ichide BDT asiya tënich okyan iqtisad komitët bash shitabi tessis qilinghan,uningdin bashqa 20din artuq xelq'araliq ish bëjirish orni bar.Bangkok "budda dini paytexti"dep atalghan."Dunya Budda Dini Birleshmisi"ning bash shitabi we asiya tebi'i pen sana'et penler inostitoti turushluq jay.
Ran'gon
Ran'gon bolsa Birma dikibixahar 2007 nopus bar, Ran'gonning 4,088,000 nopusibar, 598.75 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 16.48°, xariki uzunluk 96°09.
ئافېنا
right|thumb|350px|ئافېنا right|thumb|250px ئافېنا بولسا گرېتسىيە دىكىبىخاھار 2001 نوپۇس بار، ئافېنانىڭ 3،130،841 نوپۇسىبار، 2،928.717 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.58°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 23°43، رايونمۇرى 210.
سودىيىلەر قانۇنى
سودىيىلەر قانۇنى
فنوم پېن
right|thumb|350px|Fnom pén right|thumb|250px Fnom pén bolsa Kamboja dikibixahar 2008 nopus bar, Fnom pénning 1,325,681 nopusibar, 290 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 11.33°, xariki uzunluk 96°09.
مولتىمىتىر
مولتىمىتىر ۋە ئۇنى ئشلىتىش
مولتىمىتىر (multimeter ،万用表)ئېلىكتىر رىمىنۇت ئشلىرىدا كۆپ قوللىنىلىدۇ ، ئادەتتە ئۇنۋىرسالمىتىردېگەندەك ناملاردا ئشلىتىلىدۇ. چوڭ جەھەتتىن مۇنداق ئىككى تۇرگە بولىندۇ.
1.       ئستىرىلكىلىق مولتىمىتىر (指针式万用表，analog multimeter  ） 2.        رەقەملىك مولتىمىتىر (数字万用表 ，  digital multimeter  ）
ئوخشاشلىقى ھەققىدە سۆزلىمىسەكمۇ بولا. پەرقى : ئستىرىلكىلىق مولتىمىتىر : ئەرزان ، ئومرى ئۇزاق ، كاشىلىغا تاقابىل تۇرۇشچانلىقى ياخشى ،پەيىتلىك توكنى( 瞬间电流) كۇزىتىشكە بەك قولايلىق ،لېكىن ئۇگىنىش ۋە سان ئوقۇش بىر ئاز قىيىن ، بەزى ئۆلچەشلەردە قولايسىز. رەقەملىك مولتىمىتىر :ئستىرىلكىلىق مولتىمىتىردىن خىلى بەك قولاي. ئۇگىنىش ئاسان ،ئەستە ساقلاش ئېقتىدارى(hold)بار ، سانلىق قىممەتنى بىۋاستە ئوقۇپ ئېرىشكىلى بولىدۇ .لېكىن ئېلېكتىر ماگىنىت رادىئاتسىيەسىنىڭ تەسىرىگە ئاسان ئۇچىراپ سانلىق قىممەتنىڭ توغىرلىقىغا تەسىر يەتكۇزىدۇ ،سۇپىتى ئاسان بۇزۇلىدۇ ،  ياخشىراقلىرىنىڭ باھاسى قىممەت .250-300 يۇەننىڭ تۆۋىنىدىكىسىنى ئالغاننىڭ پايدىسى يوق ،  (胜利，VICTOR) ماركىلىق رەقەملىك مولتىمىتىر باھاسى سەل قىممەت بولسىمۇ لېكىن ئقتىدارى ياخشى ،سۇپەتلىك ، ئەڭ قولايلىقى victor 86c ، بۇنىڭ خوتى ئاز ، ئۆلچەش دائىرسىنى تەڭشەش ھاجەتسىز ، ئېقتىدارى كۆپ.
توك (电)– زەرەتلەرنىڭ(电荷) يۆنىلىشلىك يۆتكىلىشى توكنى شەكىللەندۇرىدۇ ، توك بىر تال تۇيۇق(回路) ئۆتكۇزگۇچتە شەكىللىنىدۇ ، ماددا  ، مولىكۇلا ، زەرەت ، ئاتوم ، ئاتوم يادروسى ھەققىدىكى مەزمۇنلارنى تولۇق ئوتتۇرا فىزىكا كىتابىدىن كۆرۇۋىلىڭلار. ئېلىكتىر بىسىمى (电压) – توك يولىنىڭ ئۆزىدە بار بولغان قارشىلىق(电阻)سەۋەبىدىن ، زەرەتلەرنىڭ يۆتكىلىشى تەسكە چۇشىدۇ ، شۇڭا بىز زەرەتلەرنى يۆتكەيدىغان بىر خىل كۇچكە ياكى بىسىمغا مۇھتاج بولىمىز ، بۇخىل كۇچ ياكى بىسىم ئېلىكتىر بىسىمى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئككى تال سىمدا شەكىللىنىدۇ ، يەنى يۇقرى پوتىنسىئال(势) بىلەن تۆۋەن پوتىنسىئال ئوتتۇرسىدا شەكىللىنىدۇ.
ئۆزگىرىشچان توك ۋە تۇراقلىق توك (交流和直流)
توك ھەقىدە ئاساسىي ئۇقۇملار
توك تۇراقلىق توك ۋە ئۆزىگىرىشچان توك دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. توكنىڭ چوڭ كىچىكلىكى يۆنىلىش ۋە ۋاقتقا ئەگىشىپ ئۆزگەرمەيدىغان توكتۇراقلىق توك دېيىلىدۇ. مەسلەن، بىز ئىشلىتىدىغان باتارىيەدىن چىققان توك. توكنىڭ چوڭ كىچىكلىكى يۆنىلىش ۋە ۋاقتقا ئەگىشىپ ئۆزگىرىدىغان توك ئۆزگىرىشچەن توك دېيىلىدۇ ،مەسلەن ، يول بويلىرىدىكى توك سىملىرىدا ئېقىۋاتقان توك.
ئستىرىلكىلىق مولتىمىتىردا ۋە رەقەملىك مولتىمىتردا ، ئاۋال ئككى ئۆلچەش چوكىسىنى 1- رەسىم 8- كىچىك كۆرسەتمە بويىچە ، قىزىل رەڭلىك چوكىنى قىزىل(红表笔) ئۇلاش نۇقتىسىغا ، قارا رەڭلىك چوكىنى(黑表笔) قارا ئۇلاش نوقتىسىغا چاتىمىز ، مولتىمىتىرنىڭ ئچكى قىسمىدا قارا چوكا مولتىمىتىر باتارىيەسىنىڭ مۇسبەت ياكى پىلوس قۇتۇبىغا ، قىزىل چوكا مەنپىي ياكى مىنۇس قۇتۇبىغا ئۇلىنىدۇ ،ئككى قۇتۇپلۇق كىرىستال لامپا ئۆلچىگەندە بۇ نوقتىغا دىققەت قىلىش كېرەك. خوتنى ماس ئورۇنغا يۆتكەيمىز .ئشلەتمىگەن ۋاقىتتا ئادەتتە ئېتىك (OFF关，) ھالەتتە ياكى ئۆزگىرىشچان توك بىسىم يۇقرى بىسىم خوتىغا قويۇپ قويىمىز.
ئادەتتەئستىرىلكىلىق مولتىمىرغا بىرلا ۋاقىتتا ئككى خىل باتارىيە چۇشىدۇ ،بىرسى بىر يىرىم ۋولىتلىق ، يەنە بىرسى 9 ۋولىتلىق .باتارىيە خوراي دېگەندە قارشىلق ئۆلچىگىلى بولمايدۇ ، بولۇپمۇ يۇقرى قىممەتتىكى قارشىلىقلارنى ئۆلچىگەندە ئستىرىلكا تولۇق ئاغمايدۇ. مولتىمىرنى ئۇزۇن مۇددەت ، مەسىلەن :ئۇچ ئايدىن ئارتۇق ئشلەتمەيدىغان ئەھۋال ئاستىدا ، باتارىيەسىنى ئېلىۋىتىش كېرەك ، بولمىسا ، باتارىيە چىرىپ ، باتارىيە سۇيۇقلۇقى مولتىمىتىرنى بۇزۇپ قويىدۇ. رەقەملىك مولتىمىترغا ئادەتتە بىر تال 9 ۋولىتلىق باتارىيە چۇشىدۇ.
1-       رەسىم 2-نوقتا : ئستىرىلكىنى نۆلگە توغۇرلاش مىخى بولۇپ ، ئادەتتە ، مولتىمىر ئستىرىلكىسى سول تەرەپ نولنى توغرا ، ئۆلچەملىك كۆرسىتەلمىسە ، مۇشۇ مىخىنى ئوڭ سولغا بۇراپ ، تەڭشىسەك بولىدۇ.
-       رەسىم 3-نوقتا :ئوم خوتتا نۆلگە تۇغۇرلاش مىخى ، ئوم خوتتا قويۇپ قارشىلىق ئۆلچىگەندە ، ئوڭ تەرەپ نۆلگە توغۇرلاش ئۇچۇن ئشلىتىلىدۇ. رەسىم 4-نوقتا : يۇقرى بىسىمv 2500 ،مۇشۇ رەسىمدىكى مولتىمىتىرغا نىسبەتەن 1000 ۋولىتتىن يۇقرى بولغان ، تۇراقلىق توك ۋە ئوزگىرىشچان توك بىسىملىرىنى ئۆلچەشكە ئشلىتىلىدۇ ئەڭ يۇقرى ئۆلچەش دائىرىسى 2500 ۋولىت. دىققەت : قارا چوكىنى مىدىراتماي ، قىزىل چوكىنى مۇشۇ ئورۇنغا سانچىيمىز. قوشۇمچە :توك بىسىمى 700 ۋولىتتىن يۇقرى بولغان ئەھۋالدا مولتىمىتىرنى بىۋاستە قولدا تۇتۇپ مەشغۇلات ئېلىپ بارماسلىق كېرەك ، چوقۇم ئزولىياتۇر پەلەي كىيىش كېرەك.