cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ساۋەن شەھىرى
جۇغراپىيە
ئۇنىڭ يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبى ئېگىز، شىمالى پەس بولۇپ، ئۈچ قىسىمدىن تەركىب تاپقان: جەنۇبىي قىسمى تاغلىق، ئوتتۇرا قىسمى تۈزلەڭلىك ۋە شىمالىي قىسمى قاقاس تۈزلەڭلىك. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق 39.8% نى، تۈزلەڭلىك 22.4% نى، قاقاسلىق 37.8% نى ئىگىلەيدۇ. دەرياسىدىن ماناس دەرياسى، نىڭجياخې دەرياسى، قورغاس دەرياسى ۋە چوڭ - كىچىك جىلغا دەريالار، بايانقۇ دەرياسى قاتارلىقلار بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 1 مىليارد 810 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 240 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، بۇغا، ئاق بۇغۇز بۆكەن، ياۋ تۆڭگۈز، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن كىرەش، رەۋەن، سۇغىگۈل، قارلەيلىسى، چۈچۈكبۇيا، ئالقات، قانتېپەر، سۈلەپ، مامۇرانچىن، پاقا يوپۇرماق قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئالتۇن، كۆمۈر، ھاك تاش، گىلائۇبېر تۇزى، سىلانس، قاش تېشى قاتارلىقلار بار. ساۋەن شەھىرى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. ئۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 6.9℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 42.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى -37.0℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2874.2 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 3619.1℃، قىروسىز مەزگىلى 170 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 185.5 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2046.0 مىللىمېتىر. بۇ ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىر قەدەر تەرەققىي تاپقان. ھازىر 57 مىڭ گېكتار (855 مىڭ مو) تېرىلغۇ يېرى، 100 مىڭ گېكتار (1 مىليون 500 مىڭ مو) ئورمانلىقى، 588 مىڭ 007 گېكتار (8 مىليون 830 مىڭ مو) ئوتلىقى بار، يەنە 24 مىڭ گېكتار (360 مىڭ مو) تېرىقچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يېرى، 6700 گېكتار (100 مىڭ مو) ئورمان ئەھيا قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يېرى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قىزىلچا، ماش - پۇرچاق، ياغلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئات ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. سانائەتتە ئېلېكتر قۇۋۋتى كەسپى، كۆمۈرچىلىك، خىمىيە سانائىتى، سېمونت ئىشلەش، سۇلياۋ ئىشلەش، كاۋچوك ئىشلەش، گۈل بېسىش، پاختا توقۇمىچىلىقى، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. ساۋەن شەھىرىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەلەشمەكتە. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈر يولىنىڭ غەربىي بۆلىكى ۋە دۆلەت تاشيولى 312 - لىنىيىسى، ئۆلكە تاشيولى 201 -، 101 - لىنىيىسى بۇ ناھىيىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، ناھىيە - يېزا تاشيوللىرى گىرەلىشىپ كەتكەن. ئاسىيا - ياۋروپا ئوپتىكا كابىلى بۇ ناھىيە ئىچىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ، 6000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلغان، كۆچمە تېلېفون، سىمسىز چاقىرغۇ ۋە خەلقئارا تېلېگراف ئىشلىتىشكە باشلىدى.
ساياھەتچىلىك
بۇ ناھىيىنىڭ داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن لۇجاۋۋەن، موڭغۇل بۇتخانىسى، شۇيگۇ، دۇڭداتاڭ قاتارلىقلار بار.
2019-2020 ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ شىددەتلىك تارقىلىشى ۋەقەسى
thumb|ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسىنىڭ جوڭگودىكى تارقىلىش خەرىتىسى. سۇس قىزىل= مەلۇم بولغانلار 1-10 غىچە، ئۇتتۇرھارل قىزىل= مەلۇم بولغانلار 10 -99 غىچە، قان قىزىل= 100 - 999 غىچە، قارا قىزىل=1000 دىن ئارتۇق|alt= 2019-يىلىنىڭ ئاخىردىن باشلاپ، ۋۇخەن شەھىرى خۇانەن دېڭىز مەھسۇلاتلىرى بازىرىدىن تارقالغان يېڭى تىپتىىكى تاجسىمان ۋىرۇس(سارىسقا ئوخشاش، لېكىن ئۇنىڭدىنمۇ خەتەرلىك) ناھايىتى قىسقا مۇددەت ئىچىدە پۈتۈن دۇنيا تەۋەسىدا ۋەھىمە پەيدا قىلغان ۋەقەنى كۆرسىتىدۇ. شۇ ئارلىقتا نۇرغۇن دۆلەتلەر مەخسۇس ئايروپىلان بىلەن ئۆز دۆلەت پۇقرالىرىنى ۋۇخەندىن ئېلىپ كەتتى. thumb|ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جوڭگو دۆلەت ئىچىدە تارقىلىشنىڭ كارتونلۇق چۈشەندۈرلۈشى
thumb|يېڭى تىپلىق تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جانلاندۇرۇم (3 د) كۈرۈنۈشى thumb|2020-يىلى مارتقىچە دۇنيادىكى تارقىلىش خەرىتىسى.
يۇقۇملانغانلار ئىستاستىكىسى
ۋۇخەن ۋىرۇسنىڭ جوڭگودىن باشقا رايوندىكى ئەھۋالى thumb|ۋۇخەن ۋوگىزالىدا يوللۇچىلارنىڭ تېپمىراتۇرسىنى ئاپتۇماتىك ھالدا تەكشۈرمەكتە
ئالامەت ئىستاستىكىسى
thumb|ۋۇخەن يۇقۇملانغۇچىلار گىرافى thumb|ۋۇخەن تىيەنخې ئايرودىرومىدا ماسكا تاقاپ چارلاۋاتقان ساقچىلار (ۋۇخەن ۋىرۇس تارقىغان مەزگىلىدە)
ئايفۇن
ئايفۇن بولسا ئالما شىركىتى تەرىپىدىن لاھىلىنىپ بازارغا سېلىنغان ئەقلى ئىقتىدارلىق تېلېفۇنىدۇر.
ئۆزگۈرۈشلەر
2022-يىلى 25-ئۆكتەبىر ئەتىگەن ئالما ئايفون سىستېمىسى iOS 16.1 رەسمىي نەشىرى تارقىتىلدى ، بىز قاقشىغان يۇچۇقلار يامالدى.
بۇ قېتىمقى يېڭىلىنىشتا بىز ئالدىنقى قېتىم ئىنكاس قىلغان iOS 16.0 دىكى توم خەتكە توغىرلىغاندىكى ئې ھەرىپىنىڭ ئاستىنقى ئىككى چېكىتى كۆرۈنمەسلىك مەسىلىسى ھەل قىلىنىدى. بۇ نەشىرىدە يەنە iCloud قا ئورتاق بەھىرلىندىغان رەسىم ئامبىرىنى قوشتى. LiveActivities نى ئۈچۈنچى تەرەپ ئەپلىرى قوللايدىغان قىلدى.
iPhone 14 Pro دا ئۈچۈنچى تەرەپ ئەپلىرى ھەرىكەتچان ئارالغا ماسلاشتۇرۇلدى. تورداشلارنىڭ ئىنكاس قىلىشىچە iOS16.1 دە سىستېمىسنىڭ توك سەرپىيات مەسىلىسى كۆرىنەرلىك ياخشىلىنىپ، ئايفوننىڭ توكى تېخىمۇ ئۇزۇن يېتىدىغان قىلىنغان. سىگنالى ياخشىلانغان.
شەنشى ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px شەنشى ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، شەنشىنىڭ 33،350،000 نوپۇسىبار، 156،800 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 112°00. شەنشى سۆزى مەنەسى بولسا «تاغ غەربىدا».
ساينت مارتىن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|250px|ساينت مارتىن left|thumb|
ساينت مارتىن بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا مارىگوت، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا مارىگوت. دۆلەت تىلى بولسا گوللاندىيە تىلى. يەر مەيدانى 87 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 74 مىڭ.
ئىيۇن
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> سەپەر ئېيى ياكى ئىيۇن ئېيى 12 ئاينىڭ ئالتىنچىسىدۇر. يىلنىڭ ئالتىنچى ئېيى. 30 كۈنلۈك كىچىك ئايلارنىڭ ئىككىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ تۇنجى ئېيى.
باشقا مەنىلىرى
سەپەر ياكى سەفەر ئېيى ھىجرى تەقۋىمنىڭ ئىككىنچى ئېيىدۇر.
كىملىك (جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى)
thumb|كىملىكنىڭ ئالدى كۈرۈنۈشى كىملىك ( يېڭى يېزىق: Kimlik؛ ئاددى خەنچە: 居民身份证; ئېنگلىزچە: Resident identity card) جوڭگو پۇقرالىرنىڭ كىملىكىنى ئىسپاتلايدىغان بىر قانۇنلۇق ھۆججەت. thumb|بىرىنچى ئەۋلاد كىملىكResident Identity Card
غور ۋىلايىتى
غور ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ghor Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 11 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
ناھىيە تەۋەسىنى تاغلار ئورۈپ تۇرىدۇ؛ چوققىلار بىر-بىرىگە تۇتىشىپ كەتكەن، مۇز چوققىلار قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. يارلار گىرەلىشىپ كەتكەن، ئېدىرلىقلار ئېگىز-پەس بولۇپ، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن دېڭىز يۈزىدىن 4000 مېتىردىن كۆپرەك ئېگىز، كوئىنلۇن تېغى، قارا قۇرۇم تېغى، ھېندى قۇش تېغى ۋە تەڭرىتېغىدىن ئىبارەت تۆت چوڭ تاغ تىزمىسى مۇشۇ يەردە ھەم دېڭىز يۈزىدىن 8611 مېتىر ئېگىز بولغان دۇنيا بويىچە 2-ئېگىز چوققا-چوگىر چوققىسى بار، ھەم دېڭىز يۈزىدىن 7546 مېتىر ئېگىز بولغان «مۇز تاغ ئاتىسى» دەپ ئاتالغان مۇزتاغ چوققىسى بار. تەۋەسىدە تىزناپ دەرياسى بىلەن تاشقورغان دەرياسى بار.
خۇشىمىن شەھىرى
خۇشىمىن شەھىرى ۋيېتنامنىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى، ئاتاقلىق سانائەت مەركىزى. سۇ، قۇرۇقلۇق، ھاۋا قاتناش تۈگۈنى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :خۇشىمىن شەھىرى
دۆلىتى :ۋيېتنام
مەمۇرىي رايون شەكلى :بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلىك
تەۋە رايون :ۋيېتنام
كىلىماتى :ئىسسىق بەلۋاغ مۇسسۇن كىلىماتى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
خۇشىمىن شەھىرىۋيېتنامنىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى، ئاتاقلىق سانائەت مەركىزى. سۇ، قۇرۇقلۇق، ھاۋا قاتناش تۈگۈنى. خوشىمىن شەھىرى مېكوڭ دېلتىسىنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى سايگۇن دەرياسىنىڭ ئوڭ ياقىسىغا جايلاشقان. شەھەر بىلەن دېڭىزنىڭ ئارىلىقى 80 كىلومېتردىن ئاشىدۇ. يەر مەيدانى 700 كۋادرات كىلومېتر كېلىدۇ ئاھالىسى 3 مىليون 460 مىڭدىن ئاشىدۇ(1981). خوشىمىن شەھەر رايونى بۇنىڭدىن 300 يىل ئىلگىرى كىچىك بىر كەنت بولۇپ «سايگون» دەپ ئاتالغان. 1946-يىلى 11-ئايدا ۋيېتنام ھۆكۈمىتى شەھەر نامىنى ۋيېتنام خەلقىنىڭ داھىيىسى خۇشىمىننىڭ نامىغا «خۇشمىن شەھىرى» دەپ ئاتاشنى قارار قىلغان. 1976-يىلى 7-ئايدا شىمال بىلەن جەنۇب بىرلەشكەندىن كېيىن خۇشىمىن دېگەن نام رەسمىي قوللىنىلىشقا باشلاندى. خۇشىمىن شەھىرى 18-ئەسىردىن باشلاپلا شەرقىي جەنۇب ئاسىيادىكى مۇھىم پورت ۋە گۈرۈچ بازىرى بولۇپ شەكىللەنگەن. 1932-يىلى بۇرۇنقى سايگۇن بىلەن تىئەن شەھەرلىرى بىرلىشىپ «سايگۇن-تىئەن بىرلەشمە رايونى» بولغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن يەنە جادىڭ شەھىرى قوشۇلۇپ، سايگۇن-تىئەن-جادىڭ بىرلەشمە رايونى ياكى چوڭ سايگۇن رايونىنىڭ ئاھالىسىنى كۆرسىتىدۇ.
ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكى
خۇشىمىن شەھىرى خۇشىمىن شەھىرى ۋيېتنامنىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. ئۇنىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى پۈتۈن ۋېيتنمام سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 5/1 قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. ئۇ ۋېيتنامنىڭ مەركىزىگە بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر. بۇ جايدا ماشىنىسازلىق، سېمونت، كېمىسازلىق، شېكەر، توقۇمىچىلىق، تاماكا، شال ئاقلاش، خىش زاۋۇتى، ياغاچچىلىق قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. خۇشىمىن شەھىرى ۋيېتنامنىڭ مۇھىم سۇ، قۇرۇقلۇق، ھاۋا قاتناش تۈگۈنى. دەريا سۈيى كۆتۈرۈلگەندە 20 مىڭ توننىلىق پاراخوتلار شەھەر ئىچىگە كىرەلەيدۇ. خۇشىمىن شەھىرىدىن مېكوڭ دەرياسىنى تۇتاشتۇرىدىغان قاناللار ئارقىلىق مېكوڭ دەرياسىنى تۇتاشتۇرىدىغان قاناللار ئارقىلىق مېكوڭ دەرياسىغا ئۆتكىلى بولىدۇ. خۇشىمىن شەھىرىدىن ھەر تەرەپكە كەتكەن سۇ يوللىرى، تۆمۈريول، تاشيوللار بار.
لوپ ناھىيىسى
لوپ ناھىيەسى ]]تارىم ئويمانلىقى[[نىڭ جەنۇبىغا، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقى ]]چىرا ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب ۋە غەرب تەرەپلىرى خوتەن شەھىرى[[، [[خوتەن ناھىيىسىۋە قاراقاش ناھىيىسى بىلەن دەريا ئارقىلىق تۇتىشىپ تۇرىدۇ. شىمالى ئاقسۇ شەھىرى، ئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 337.5 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 45 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 14287 كۋادرات كىلومېتىر.
تارىخ
لۇپ قەدىمكى دەۋرىدە ئۇدۇن دۆلىتىگە قارىغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي يۇرت قورۇقچىبەك مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. خەن، تاڭ سۇلالىسى دەۋرلىرىدىن كېيىن ئىزچىل تۈردە ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ ئىقتىساد، مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ كەلگەن. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 28 - يىلى (1902 - يىلى) خوتەنگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئايماقنىڭ يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ شەرقىدىكى 15 كەنت بىلەن خوتەن ناھىيىسى ئىكىنلەنگەرنىڭ غەربىدىكى 23 كەنىتنى ئايرىپ چىقىپ لوپ ناھىيىسى تەسىس قىلىنىپ، قەشقەر دوتەي مەھكىمىسى خوتەن بىۋاسىتە قاراشلىق ئايمىقىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىنگو 9 - يىلى (1920 - يىلى) خوتەن دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. 2 - يىلى 7 - مەمۇرىي رايونىغا قارايدىغان بولغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ خوتەن ۋالىي مەھكىمىسى، خوتەن ۋىلايىتىگە قارىغان.
مەمۇرىي رايون
لوپ ناھىيىسىدە ئۈچ بازارلىق، ئالتە يېزا بار بولۇپ، جەمئىي 210 دانە مەمۇرىي كەنتىدىن تەشكىل تاپىدۇ، لوپنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە: left|thumb|لوپ ناھىيىسى (1971) ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
غەربىي جەنۇبىي ئېگىز، شەرقىي شىمالىي پەس بولۇپ، سوقىسىمان ھالەت شەكىللەنگەن. تاغلىق رايون 10.4% نى، تۈزلەڭلىك بوستانلىق 5.6% نى، قۇملۇق  84%  نى ئىگىلەيدۇ. يۇرۇڭقاش دەرياسى، ئاچچىق دەرياسى، ئوتتۇرا قىر دەرياسى قاتارلىق دەريا بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 1 مىليارد 649 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى 268 مىليون كۇب مېتىر (ئېچىشقا بولىدىغىنى  80 مىليون كۇب مېتىر). ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، سۇغۇر، ياۋا چوشقا، تىبەت تۈلكىسى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توغراق، يۇلغۇن، جىگدە، ئاق تىكەن، ئالقات، چۈچۈكبۇيا، توشقان زەدىكى، چاكاندا قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، سىڭىرتاش، ھاك تېشى قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
لوپ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 12.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  40.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 21.6℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2790 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9℃، قىروسىز مەزگىلى  210 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 34.8 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2602 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
لوپ ناھىيىسى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 24 مىڭ گېكتار ( 359 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  98  مىڭ 200  گېكتار (بىر مىليون 473 مىڭ مو) ئورمان،  99 مىڭ  300  گېكتار (بىر مىليون 490 مىڭ مو) ئوتلاق بار. يەنە 84 مىڭ گېكتار (بىر مىليون  260 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 6700 گېكتار (100 مىڭ مو) ئورمان يېتىشتۈرۈشكەن باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، شال، پۇرچاق، ياغلىق گازىر قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يىپەكچىلىك، پاختا چىقىرىش، سېمونت، گىلەمچىلىك، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە گىلەم بىلەن يەرلىك نۇسخىدىكى <ئەتلەس> بىرقەدەر داڭلىق. لوپ ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 315 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا يوللىرىنىڭ ھەممىسى ئاسفالىتلاشتۇرۇلغان..
ساياھەتچىلىك
مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن ئاقسېپىل قەدىمىي شەھىرى، ئىمامئاسىم مازىرى، سامپۇل قەدىمىي قەلئە قەبرىستانلىقى، ئاچچىق قەدىمكى دەۋر تۆمۈر تاۋلاش خارابىسى قاتارلىقلار بار. لوپ ناھىيەسىدە ئاقسېپىل قەدىمىي شەھىرى، راۋاق بۇددا بۇتخانىسى خارابىسى، سامپۇل قەدىمكى قەلئە قەبرىستانلىقى، ياڭاق دەرىخى شاھى، ئەنجۈر دەرىخى شاھى، ئمامئاسىم مازىرى، ئاچچىق قەدىمكى دەۋر تۆمۈر تاۋلاش خارابىسى ئۈزۈم تېكى شاھى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرى ۋە مەنزىرىگاھلار بار.
ئابدۇرىشىت توختى
ئابدۇرىشىت توختى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Abdurishit Tokhti) بولسا 1964-يىلى يەكەن ناھىيىسىدە تۇغۇلغان،
سەنئەت ھاياتى
ئابدۇرىشىت توختى ئەپەندىم ئۇيغۇر كۈلدۈرگە سەنئىتىنىڭ يول باشچىسى، ھەر بىر سۆز، ھەر بىر ھەرىكىتى ئارقىلىق خەلق ئۈچۈن كۈلكە ئېلىپ كەلگەن پەخىرلىك ئۇيغۇر ئوغلانى.
ۋاپاتى
ئابدۇرىشىت ئەپەندىم 2022-يىلى 13-سېنتەبىر ئەتىگەن سائەت 2 يېرىم ئەتراپىدا كېسەل سەۋەبى بىلەن ئۆز ئۆيىدە ۋاپات بولغان.
باشقىلار
ئوغلى:
چېن شى
چېن شى، ئەر، خەنزۇ، 1953- يىلى 9- ئايدا تۇغۇلغان، فۇجيەن پۇتيەندىن، 1970- يىلى 12- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1978- يىلى 11- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى خىمىيە ۋە خىمىيە سانائىتى قۇرۇلۇشى فاكۇلتېتىنىڭ كاتالىزلىق كىنېتىكا كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە، سانائەت پەنلىرى ماگىستىرى، تەتقىقاتچى.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ دائىمىي خىزمەتلىرىگە رىياسەتچىلىك قىلىدىغان مۇئاۋىن باشلىقى.
1970- يىلىدىن 1975- يىلىغىچە فۇجۇ ئۇنىۋېرسىتېتى ماشىنىسازلىق زاۋۇتىنىڭ ئىشچىسى بولغان.
1975- يىلىدىن 1979- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى خىمىيە سانائىتى فاكۇلتېتىنىڭ ئاساسىي ئورگانىك سېنتىز كەسپىدە ئوقۇغان.
1979- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى خىمىيە ۋە خىمىيە سانائىتى قۇرۇلۇشى فاكۇلتېتىنىڭ كاتالىزلىق كىنېتىكا كەسپىدە ماگىستىر ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان.
1982- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى مەكتەپ ئىتتىپاق كومىتېتى ھەربىي تەنتەربىيە بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
1984- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى، مەكتەپ پارتكومى ئوقۇغۇچىلار خىزمىتى بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، مەكتەپ پارتكومى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
1987- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئوقۇغۇچىلار خىزمىتى بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، مەكتەپ ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1990- يىلىدىن 1992- يىلىغىچە ئامېرىكا ستانفورد ئۇنىۋېرسىتېتىدا زىيارەتچى ئالىم بولغان.
1992- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى خىمىيە سانائىتى فاكۇلتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى، فاكۇلتېت پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
1993- يىلىدىن 2000- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ رەئىسى، تەنتەربىيە كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1997- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىر يىللىق تۈزۈمدىكى ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلارنى تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقۇغان؛ 1999- يىلى 7- ئايدا تەتقىقاتچى بولۇپ باھالانغان).
2000- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومىنىڭ دائىمىي مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2002- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومىنىڭ شۇجىسى بولغان (مۇئاۋىن مىنىستىر دەرىجىلىك).
2008- يىلىدىن 2010- يىلىغىچە مائارىپ مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2010- يىلىدىن 2011- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2011- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە جۇڭگو پەن- تېخنىكا جەمئىيىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، دائىمىي خىزمەتلەرگە رىياسەتچىلىك قىلىدىغان مۇئاۋىن رەئىسى، شۇجىچۇسىنىڭ بىرىنچى شۇجىسى بولغان.
2013- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ دائىمىي خىزمەتلەرگە رىياسەتچىلىك قىلىدىغان مۇئاۋىن باشلىقى بولغان (مىنىستىر دەرىجىلىك).
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ دائىمىي خىزمەتلەرگە رىياسەتچىلىك قىلىدىغان مۇئاۋىن باشلىقى.
18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، 16- ، 17- نۆۋەتلىك مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ ئەزاسى
ئىبرانى تىلى
ئىبرانىچە ياكى ئىبرانچە، (( עִבְרִית , İvrit) ئاڧرو-ئاسيا تىل سېستىمىسى غەربىي شىمال سامى (سەمىتىك) تىل گرۇپپىسى كەنئان تىل ئائىلىسىگە تەۋە ۋە 7 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدىغان بىر تىلدۇر. ئىسرائىلىيەنىڭ رەسمىي دۆلەت تىلى ۋە ئىسرائىلىيە سىرتىدىكى يەھۇدىي توپلۇقلىرى تەرىپىدىن سۆزلىشىلمەكتە. ئىبرانىچە، 22 ھەرڧلىك ئىبرانىي ئەلڧبەسى بىلەن ئوڭدىن سولغا قاراپ يېزىلىدۇ. باشتا ئىسرائىلىيە ۋە ئا ق ش، ھەمدە ئاۋسترالىيە، كانادا، گېرمانىيە، ڧەلەستىن، پاناما ۋە ئەنگىلىيەدە قوللىنىلىدۇ. بۇلاردىن باشقا، غەربىي شەرىئادا يەھۇدىي بولمىغان بىر ئاز سانلىق خەلق ۋە دۇنيادىكى نۇرغۇن يەھۇدىي ئاز سانلىقلار تەرىپىدىن يەرلىك تىل بىلەن بىرگە لادىنو، يىدىش ياكى ئارامىچە بىلەن بىرلىكتە دىنىي تىل سۈڧەتىدە قوللىنىلماقتا.
20 - ئەسىر
20 - ئەسر، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە 1901 - يىلى 1 - يانۋاردىن 2000 - يىلى 31 - دېكابرغىچە بولغان ۋاقىت ئارىلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
2000 - يىلى
1931 - Rusya'da Sovyet hükümeti kuruldu. - Japonlar, Mukden'i işgal etti. 1933 - Almanya'da Nazi Partisi iktidara gelerek Hitler başbakan oldu. 1934 - Percy Shaw, "Kedi gözü"nün patentini aldı. 1936 - İspanya İç Savaşı başladı. 1937 - Hindenburg havagemisi düştü. 35 kişi öldü. 1939 - II. Dünya Savaşı başladı. 1940 - Almanya ile Sovyetler Birliği arasında ekonomik işbirliği antlaşması imzalandı. - Sovyetler Birliği Baltık Ülkeleri’nin istilasına başladı. - İtalya Yunanistan’a saldırdı. 1941 - Kuzey Afrika Cephesi’nde; Tobruk, İngilizlerin eline geçti. - Kuzey Afrika Cephesi’nde; Bingazi İngilizlerin eline geçti. - Bulgaristan, Mihver Devletleri’e katılma kararı aldı. - Yugoslavya, Mihver Devletlerine katılma kararı aldı. -Yugoslavya’da General Simoviç, kansız bir darbe ile yönetimi ele geçirdi. Yeni hükümet, Mihver Devletlerinden ayrılma kararı aldı. - Kuzey Afrika Cephesi’nde Alman birlikleri Bingazi’yi ele geçirdi. - Alman orduları, Bulgaristan üzerinden Yugoslavya’ya saldırdı. -ABD, Almanya ve İtalya’ya savaş ilan etti. 1945 - Adolf Hitler,intihar etti. Almanlar ve Japonlar teslim oldu. Müttefikler savaşı kazandı. 1945 - Hiroşima'ya ilk atom bombasının atılması. 1946 - İlk genel kullanım amaçlı bilgisayar.(ENIAC) 1947 - Soğuk Savaş'ın başlangıcı. 1961 - Uzayda ilk insan.(Yuri Gagarin). 1969 - İlk bilgisayar ağı.(ARPANET) 1969 - Aya ilk insanlı uçuş ve ay yüzeyine ilk insanın ayak basması.(Neil Armstrong) 1970 - İlk kişisel bilgisayar.(Kenbak-1) 1971 - İlk uzay istasyonu.(Salyut 1) 1986 - Tarihte ilk büyük çaplı nükleer kaza.(Çernobil) 1988 - ARPANET'in halka açılması.(internet) 1989 - Berlin Duvarı'nın yıkılması. 1990 - Körfez Savaşı'nın başlangıcı. 1991 - Sovyetler Birliği bölündü. 1991 - Yugoslavya dağıldı. -->
سەپەر ئېيى
سەڧەر ئېيى ياكى ئىيۇن ئېيى 12 ئاينىڭ 6- سىدۇر.
ئەزىز نارىنبايوپ
ئۇيغۇر ئالىمى، دوكتۇر، ئاكادېمىك ، ئەزىز نارىنباي
ئۇيغۇر ئالىمى، دوكتۇر، ئاكادېمىك ، ئەزىز نارىنباي خوجا نىياز يوللۇغ تېكىن ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى ئىچىدە قىرغىزئىستان جۇمھۇريىتى ، قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيەتلىرىدىن قالسىلا ئۇيغۇرلار ئەڭ كۆپ،ئولتۇراقلاشقان جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ بىرسىدۇر.ئۇيغۇرلار بۇ جۇمھۇرىيەتلەردە ياشىغۇچى تارىخى ئۇزۇن،قەدىمىي مىللەتتۇر.1999-يىلى قىرغىزئىستان ئۇيغۇر ئىتتىپاقىنىڭ تەكشۈرۈپ، ئېلان قىلغان مەلۇماتنامىسىدا قىرغىزىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمى نوپۇس سانى 250مىڭ دەپ ئېلان قىلىنغان.كوپ مىللەتلىك قىرغىزئىستان جۇمھۇريىتىدە(80دىن كۆپ مىللەت ياشايدۇ) ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ ئىشچانلىقى،باتۇرلىقى،چېچەنلىكى بىلەن قىرغىزئىستان جۇمھۇريىتىنى مۇستەكەملەش، تەرەقى قىلدۇرۇش يۇلىدا ھەر كەسىپلەردە ئۆز تۆھپىلىرىنى قۇشۇپ كەلمەكتە. ھەر مىللەت خەلقىغە ئوخشاش ئىلىم – پەننىڭ ھەر قايسى ساھەلىرى بۇيىچە كۆپلگەن پەن دوكتۇرلىرى ، ئاكادېمىكلار يېتىشىپ چىقىپ ، قىرغىزستاندا ئىلىم – پەننىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئۆز تۆھىپلىرنى قوشۇپ كەلمەكتە ، ئەنە شۇنداق تۆھىپكار ئالىملارنىڭ بىرى قىرغىزستان ئۇيغۇرلىرى ئىچىدىن يېتىشىپ چىققان، ئۇيغۇر مەدەنيىتى ۋە تارىخىنى تەتقىق قىلىپ،ئۇنى ئوتتۇرا ئاسىيا، رۇسىيە ۋە جۇڭگۇ قاتارلىق ئەللەرگە تۇنۇشتۇرۇپ ئەلنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشىپ كېلۋاتقان،نامى شۇ ئەللەرگە كەڭ تارقالغان ئالىملىرىمىز ئىچىدە پەلسەپسە پەنلىرى بۇيىچە دوكتۇر ، فروفېسور، ئاكادېمىك ئۇنۋانىنى ئالغان ئالىم -ئەزىز نارىنبايىفتۇر.
پراڧڧڧڧفېسۇر ئەزىز ئەيساجان ئوغلى نارىنبايېفنىڭ ئاتا-بوۋىسى ئەسلى قەشقەردىن بۇلۇپ 1880-يىللىرى قاراقولغا كۈچۈپ چىققان. ئەزىز نارىنبايېف 1924 – يىلى 24 ئاپىرېل كۈنى قىرغىزستاننىڭ ئىسسىق كۆل بۇيىغا جايلاشقان قاراقول شەھرىدە مەرىپەتپەرۋەر ئائىلىدە تۇغۇلغان. 1931 – 1938 – يىللىرى قاراقول شەھەرىدىكى نارمانوف نامىدىكى مەكتەپتە ئوقۇغان. كېيىن يەنە شۇ شەھەردىكى ماكسىم گوركىي نامىدىكى پېداگوگىكا مەكتىپدە ئوقۇپ ، ئۇقۇش پۈتتۈرگەندىن كىيىن 1941-يىلى فرۇنزى شەھىردىكى فرۇنزى نامىدىكى پېداگوگىكا ئىنستىتوتىنىڭ تارىخ كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 1942 – يىلى 8-ئايدا پىدائىي بۇلۇپ ئۇلۇغ ۋەتەن ئۇرۇشىغا قاتناشقان،ھەمدە تانكىغا قارشى زەمبىرەكچىلەر سېپىدە ئۇرۇش قىلغان. 1945 – يىلى يانۋارنىڭ ئاخىرىدا ئېغىر يارىلىنىپ ئۆز يۇرتىغا قايتىپ كەلگەن ھەمدە ئۇلۇغ ۋەتەن ئۇرۇشدا كۆرسەتكەن خىزمەتلىرى ئۈچۈن 1 – دەرىجىلىك « قىزىل يۇلتۇز » ،2 – دەرىجىلىك « ۋەتەن ئۇرۇشى قەھرىمانى» ئوردېن – مېداللىرى بىلەن تەقدىرلەنگەن. 1945 – يىلى سېنتەبىردىن باشلاپ ئەزىز نارىنبايېف قىرغىزستان پېداگوگكا ئىنستتوتىنڭ تارىخ فاكولتىتدا ئوقوشنى داۋاملاشتۇرۇپ ، 1947 – يىلى ئۇقۇشنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن ، ئۇنىڭ تالانتىغا نەزەر سالغان ئۇستازلىرى ئۇنى ئىنستىتۇتتا ئوقۇتقۇچىلىق سېپىگە ئېلىپ قالغان. 1950 – يىلدىن 1952 – يىلىغچە لومونوسوف نامىدىكى موسكۋا ئۇنۋېرسېتىتىنىڭ پەلسەپە فاكۇلتېتىدا ئوقۇپ ، « سوتسيالستىك مىللەتلەرنىڭ شەكىللىنىشنى ۋە تەرەققى قىلشىدا سوۋېت دۆلتىنىڭ رولى » ناملىق كاندىداتلىق دېسرتاتسيسنى ياقىلاپ، «ئىلىم-پەن نامزاتى»دېگەن نامغا ئېرىشكەن. 1953 – يىلى دوتسېنىتلىق دەرىجىسگە ئېرشكەن. 1968 – يىلى « پەلسەپە پەنلىرى دوكتۇرى» دېگەن ئىلىمىي ئۇنۋانغا ئېرشكەن، كۆپ ئۆتمەي قىرغىزستان پەنلەر ئاكادېميسى پەلسەپە ،ھوقۇق ئىنىستىتوتىنىڭ بۈلۈم باشلىقى بۇلۇپ ئۆستۈرۈلگەن. 1979 – يىلى فىروفېسوربولغان، 1989 – يىلى قىرغىزستان پەنلەر ئاكادېميسدە ئۆتكۈزۈلىگەن ئاكادېمىك ۋە مۇخىبر ئەزا سايلاش يىغندا ئالىمغا‹‹ قىرغىزستان دۆلەتلىك پەنلەر ئاكادېميسنىڭ مۇخبىر ئەزاسى›› دەپ نام بېرىلگەن، 1994 – يىلى « قىرغىزستاندا خىزمەت كۆرسەتكەن پەن ئەربابى » دېگەن يۇقىرى ئاتاق ،شەرەپكە ئېرىشكەن بولسا، 2002 – يىلى پەخىرىي ئاكادېمىك دەرىجسىگە ئىرشكەن. ئەزىز نارىنبايېف ئىلىمىي تەتقىقاتىدا 1950 – يىلىدىن 1970–يىللىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغچە مەركىزى ئاسيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى مىللى مۇناسۋەتلەر مەسلسنى تەتقىق قىلىشقا قاراتقان. ئۇنىڭ قىرغىزستان دۆلەت ئونۋېرسېتىتى پەلسەپە كافېدارسنىڭ دوتسېنتى ياكوف ئابراموۋىچ بىلەن بىرلىكتە يازغان « س س س ر دا مىللى مەسلىلەرنىڭ ھەل قىلىنش تەجىربسى ۋە ئۇنىڭ تارىخي ئەھميتى » نامىلىق ئەسىرى پۈتكۈل ئىتتپاق بۇيچە مۇكاپاتقا ئىرشكەن.
1970 – يىللاردىن باشلاپ ئالىم تەتقىقاتىنى ئۇيغۇر ئىجتمائى پەلسەپىۋى پىكىرلەر تارىخىنى تەتقىق قىلىشقا قاراتقان ، ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائى – پەلسەپىۋى تەپەككۈر تەرەققيات تارىخىغا ئائىت « سېيىت مۇھەممەد قارىشى ، كۆرنەرلىك ئۇيغۇر شائىرى ۋە مۇتەپەككۇرى »، « 19 – ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يىرىمىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائى – پەلسەپىۋى تەپەككۈرىنىڭ تەرەققياتى » ، « 20 – ئەسىرنىڭ 30 – 40 – يىللىردىكى ئۇيغۇر ئىجتمائى – پەلسەپىۋى پىكىرلىرنىڭ تەرەققيات خۇسۇسيەتلىرى » قاتارلىق ماقاللەر ۋە « 19 – ئەسىرنىڭ ئىككنىچى يېرىمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىلغار ئىجتمائى – پەلسەپىۋى پىكىرلىرى » ، « مەھمۇد كاشغەرى ئوتتۇرا ئەسىر ئىجتمائى – پەلسەپىۋى پىكىرلىرنىڭ كلاسسكى » ، « قەدىمكى ۋە ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر ئىجتىمائى پىكىرلەر تارىخىدىن » ، « ئۇيغۇر مۇتەپەككۈرلىرى »، « ئۇيغۇر مەرىپەتچىلىرنىڭ پەلسەپىۋى پىكىرلىرى» (بىرلەشمە ئەمگەك ) ، «19– ئەسىرنىڭ بىرىنچى يىرىمدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەخلاق قاراشلىرى » ( بىرلەشمە ئەمىگەك ) دېگەن يۇقىرى ئىلمىي سەۋىيىدىكى مونوگرافىيىلىرنى ئېلان قىلغان ، بۇنىڭىدىن باشقا ئۇ يەنە ئاسپىرانتلار ئۈچۈن مېتدولوگىيلىك قوللانمىلارنى شۇنداقلا « قىرغىزستاندا پەلسەپە پەنلىرنىڭ شەكللنىشى ۋە تەرەققياتى » نامىلىق ئەسەرلەرنى يازغان. ئالىمنىڭ ئىلمىي ئەسەرلىرىگە رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇريەتلىرىدىكى مەشھۇر ئالىملار، ئاكادېمىك، پەلسەپە پەنلىرى دوكتۇرى، فىلولوگىيە پەنلەر دوكتورى قاتارلىق كۆپلىگەن ئالمىلار يۇقىرى باھالارنى بەرگەن. ئەزىز نارىنبايېف ئۇرۇش ۋە ئەمىگەك قەھرىمانى ، قىرغىزستان پەلسەپە مەكتپىنىڭ ئاساسنى سالغان دەسلەپكى ئالىملارنىڭ بىرى. 40 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە ياشلارنى تەربىيلەپ كەلمەكتە،ئۇ ئىلىم ساھەسىدە سوۋىت پەلسەپسگە بەلگىلىك تۆھپە قوشقان،ئۇنىڭ پەلسەپە پەنلىرى بويىنچە ئىلمىي ئەمگەكلىرى ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيەلەشتە مۇھىم ئورۇننى ئىگەللەپ كەلمەكتە. ئاسپىرانتلارنى تەربيىلەشكە ئەھميەت بىرىپ 20 دەك دوكتور ۋە پەن كانداتىنى تەربىيلەپ چىققان.
ئاكادېمىك ئەزىز نارىنىبايېف ئۆزنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجىتمائى – پەلسەپە پىكىرلىرى توغىرسدىكى كۆپلىگەن ئەسەرلىرى ۋە بۇ ساھە بۇيىچە تەربىيلىگەن بىر تۈركۈم مۇتەخەسسلىرى بىلەن قىرغىزستاندا ئۇيغۇر پەلسەپە تەتققات مەكتىۋىگە ئاساس سالغان. ئالىي مائارىپ ساھەسىدىكى كۆپ يىللىق تۆھپىسگە ئاساسەن ، قىرغىزستان رېسپوبلىكسى ئالىي كېڭەش تەرپىدىن « قىرغىزستان خەلق مائارىپ ئەلاچىسى » دىگەن نامىغا ئېرشكەن. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۇ ھۆرمەتلىك ئالىمى بۈگۈنكى كۈنگە قەدەر 300 پارچىدەك ئىلىمىي ماقالە، 20 پارچە ئىلمىي ئەسەر ئېلان قىلىدى. كۆپلىگەن خەلقئارالىق ۋە جۇمىھۇرىيەتلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغنلىرىدا دوكلات بەردى. 1993 – يىلى بېيجىڭدا ئۆتكۈزلىگەن « خەلقئارالىق قۇتادۇغۇ بىلىك ، ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنى » دا « يۈسۈپ خاس ھاجىپىنڭ بىلىش نەزەريسى » دېگەن ماقالسنى ئوقۇدى. ئۇنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرى رۇس ، خەنزۇ ، ئۇيغۇر ، ئېنگلىز ، قىرغىز ۋە باشىقا قېرىنداش تىللارغا تەرجىمە قىلىپ ئېلان قىلىندى. « ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتمائىي – پەلسەپىۋى پىكىرلەر تاىخىي » نامىلىق ئىلىمىي ئەسەرنى يېزىپ نەشىرىياتىقا تاپىشۇرغان ، ئۇ ئۆزنىڭ پەلسەپە تەتقىقاتى ۋە يېرىم ئەسەرلىك پەلسەپە ئوقۇتۇشدىكى نەتىجىلىرى بىلەن ئوتتۇرا ئاسيانىڭ ، جۈمىلىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ 20 – ئەسىر پەن تارىخىدا ئۆچمەس ئىز قالدۇردى. ئۇ تەربىيلىگەن شاگىرتىلار سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى دەۋىردە بولسۇن داڭلىق ئالمىلاردىن بۇلۇپ چىقىپ ، ئالىمىنڭ ئوبىرازنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈردى. ئالىمنڭ كەمتەر ، ئاددىي – ساددا ، ئاق كۆڭۈل پەزىلىتى بىلەن ئىلىمىي ئەخلاقى ئۇنىڭ ھۆرمىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرغان ، ھەتتا ئۇ پەنلەر ئاكادېمىيسنڭ مۇخبىر ئەزاسى بولغاندا قىرغىز پىرىزدېنىتى بۇلۇش ئالىدىدا تۇرغان ئەسقەر ئافايېف ئۇنى شەخسەن تەبرىكلىگەن. ئۇ تەربيلىگەن شاگىرتىلار ئىچىدىن سابىق قىرغىزستان كوممۇنستك پارتيسىنڭ بىرنىچى سېكىرىتارى تۇداخۇن يۈسۈپئايېف ، بۈگۈنىكى قىرغىزستان پرىزدېنىتى ئەسقەر ئاقايېفنىڭ مەسلھەتچسى ، يۈسۈپ بالاساغۇنى نامىدىكى قىرغىزستان دۆلەت ئۇنۋېرستېتىنڭ مۇدىرى ، ئاتاقىلق پەلسەپە ئالىمى ئەسقەر چۆكۈتايېۋىچ ، قىرغىزستانىنڭ قازاقستاندا تۇرۇشلۇق باش ئەلچسى سادانېكوف قاتارلىق كۆپىلىگەن دۆلەت ئەربابىلىرى يېتىشپ چىقىپ قىرغىزستان جۇمىھۇريتى ئۈچۈن كۆرنەرلىك خىزمەت قىلماقىتا.
مالتا تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[مالتا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] مالتا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.371مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
لىتۋا تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[لىتۋا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] لىتۋا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
ئولىۋېر سىمون ئارسي خارت
2016-يىللىق ئىقتىسادشۇناسلىق نوبېل مۇكاپاتى ساھىبى
لىتۋا تىلى
تەخمىنەن 3.5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئولىۋېر سىمون ئارسي خارت
تەرجىمھالى
تولۇق ئىسمى ئولىۋېر سىمون ئارسي خارت (Oliver Simon ‘Arcy Hart) بولۇپ، 1948-يىلى تۇغۇلغان. ئامېرىكىلىق ئىقتىسادشۇناس. ئۇ توختام نەزەرىيەسى، كارخانا نەزەرىيەسى، شىركەت پۇل مۇئامىلىسى ۋە قانۇن ئىقتىسادشۇناسلىقى قاتارلىق تەتقىقات ساھەلىرىگە كۆڭۈل بۆلىدۇ. توختام نەزەرىيەسى، ھازىرقى زامان سودىگەرلىك نەزەرىيەسى ۋە شىركەت مالىيە نەزەرىيەسىنىڭ بەرپاچىلىرىدىن بىرى. «كارخانا، توختام ۋە مالىيە قۇرۇلمىسى» دېگەن داڭلىق ئەسىرى بار. كىتابتا ئۇ مۈلۈك ھوقۇقى نەزەرىيەسىنى يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇپ، «تولۇقسىز توختام» نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
ئۇ توختاملاشقان ئىككى تەرەپ يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان بارلىق ئەھۋاللاردىكى ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتىنى تولۇق ئايدىڭلاشتۇرالىشى ناتايىن، بۇ ھوقۇق بىلەن كونترول قىلىشنىڭ تەقسىملىنىشىگە تەسىر قىلىدۇ، دەپ قارايدۇ. ئۇ كارخانا مالىيە توختامى ۋە قۇرۇلما ئورۇنلاشتۇرۇشنى پەقەت مۇشۇنداق نەزەرىيە ئاستىدىلا ئەڭ مۇۋاپىق تەھلىل قىلغىلى بولىدۇ، مالىيە قورالىنى مۈلۈك ھوقۇقىنى ئورۇنلاشتۇرىدىغان قورال، دەپ قاراشقا بولىدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ نەزەرىيە بىلەن كونا مۈلۈك ھوقۇقى نەزەرىيەسىنىڭ مۇھىم ئوخشىماسلىقلىرى بار بولۇپ، ناھايىتى چوڭ تالاش-تارتىشمۇ پەيدا قىلغانىدى.
خارت ئەنگلىيەدە تۇغۇلغان. 1969-يىلى كامبرېج ئۇنىۋېرسىتېتى پادىشاھ ئىنىستىتۇتىنىڭ ماتېماتىكا باكلاۋرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، 1972-يىلى ۋارۋىك ئۇنىۋىرسىتېتىنىڭ ئىقتىساد ئىلمىدە ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، 1974-يىلى پرېنسىتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىقتىساد ئىلمىدە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. كېيىن لوندون ئىقتىساد ئىلمى ئىنىستىتۇتىنىڭ پىروفىسسورى ۋە كامبرېج چىرچىل ئىنىستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىسى بولغان. 1984-يىلى ئامېرىكىغا قايتىپ ماسساچۇستىس تەبىئي پەنلەر ئىنىستىتۇتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان، 1993-يىلىدىن بۇيان خارۋارد ئۇنىۋىرسىتىتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 2000-يىلىدىن 2003-يىلىغىچە خارۋاد ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىساد ئىلمى فاكۇلتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان. ئۇ ئامېرىكا مىقدار ئىقتىسادشۇناسلىقى جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ئامېرىكا ئىجتىمائىي تەبئىي پەنلەر ئىنىستىتۇتىنىڭ ئاكادېمىكى ھەم ئەنگلىيە دۆلەتلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ ئەزاسى. ئۇ يەنە ئامېرىكا قانۇن ۋە ئىقتىساد ئىلمى جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى، ئامېرىكا ئىقتىساد ئىلمى جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان ھەم كۆپلىگەن پەخرىي ئۇنۋانلىرى بار.
2016- يىللىق نوبىل ئىقتىساد پەنلرى مۇكاپاتى
نوبېل مۇكاپاتى كومىتېتى 2016-يىللىق ئىقتىسادشۇناسلىق نوبېل مۇكاپاتى ساھىبىنى ئېلان قىلدى: خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدىن ئولىۋېر خارت (Oliver hart)، ماسساچۇستىس تەبىئي پەنلەر ئىنىستىتۇتىدىن بېنت خولمىستروم (Bengt Holmstr0m). توختام نەزەرىيەسىگە تۆھپە قوشقانلىقى ئۈچۈن مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.
خەنجەر چىشلىق يولۋاس
خەنجەر چىشلىق يولۋاس ياۋروپا،ئاسىيا،ئامېرىكا قىتئەلىرىگە كەڭ تارقالغان بولۇپ،ئەڭ مۇكەممەل تاش قاتمىسى ئامېرىكادىن تېپىلغان.1875-يىلى خەنجەر چىشلىق يولۋاسىنىڭ تۇنجى تاش قاتمىسى تېپىلغان بولۇپ،تېپىلغان مۇناسىۋەتلىك تاشقاتمىلارنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق قۇرامىغا يەتكەن يولۋاس تىنى 1.8مېتىر ئۇزۇنلۇقتا،ئېغىرلىقى500-800كېلوگىرام كىلىدىغانلىقى ئىسپاتلانغان.بۇ يولۋاس ئومۇرۇتقۇلۇق ھايۋانلار تۈرىنىڭ سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار سىنىپى گۆشخور ھايۋانلار تۈرىگە كىرىدۇ.توپلىشىپ ياشايدۇ(ھازىرقى يولۋاسلار بولسا ئايرىم ھەركەت قىلىدۇ)
بۇ خىل يولۋاسنىڭ قوزۇق چىشى ناھايىتى تەرەققى قىلغان بولۇپ،شۇڭا خەنجەر چىشلىق يولۋاس دەپ ئاتالغان.ئەڭ چوڭ چىشىنىڭ ئۇزۇنلىقى 20سانتېمىتىر كىلىدۇ.ئاغزىنى90گىرادۇس ئاچالايدۇ.
بۇندىن 3مىليون500مىڭ يىللار ئىلگىرى خەنجەر چىشلىق يولۋاس يەرشارىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ،كىيىنكى تۈرلىرى بۇنىڭدىن تەخمىنەن1مىليون500مىڭ يىللار بۇرۇنغىچە ياشىغان.شەكلى ھازىرقى يولۋاسلار بىلەن پەرىقلەنمەيدۇ.ئەمما قوزۇق چىشى ناھايتى چوڭ.قوزۇق چىش گۆشخور ھايۋانلارنىڭ ئوۋ ئوۋلايدىغان قۇرالى بولۇپ،نورمال ئەھۋالدا ئاستىنقى ۋە ئۈستىنكى قوزۇق چىشى تەڭ تەرەققى قىلىدۇ.ئەمما خەنجەر چىشلىق يولۋاسنىڭ ئاستىنقى قوزۇق چىشى رودمىتلىشىپ ئۈستىنكىسى ئالاھىدە تەرەققى قىلغان.بۇ ئېھتىمال پىلغا ئوخشاش چوڭ تىپتىكى ،تىرىسى قېلىن ھايۋانلارنى ئوۋلاش سەۋەبىدىن بولىشى مومكىن.ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ يولۋاسنىڭ باش سۆڭىكى ۋە باش مۇسكۇللىرىمۇ تەرەققى قىلغان بولۇپ،جاۋغىيىنى تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە چوڭ ئېچىش ئىمكانىيتىگە ئىگە قىلغان.لىكىن باشقا نوقتىدىن ئالغاندا بۇ يولۋاسنىڭ ئۇزۇن چىشى ئۆزىگە زىيانلىق بولغان ،يەنى يەرشارىدىكى بۇ يولۋاسنىڭ ئوزۇقلىقى بولغان چوڭ تىپتىكى ئوتخور ھايۋانلارنىڭ يوقۇلىشى تەدرىجى ھالدا بۇ خىل ھايۋانىنىڭ يوقىلشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
بۇ خىل يولۋاسنىڭ يوقۇلىشىدا ئادەملەرنىڭمۇ ھەسسى بار .يەنە بىر تەرەپتىن بۇ يولۋاسنىڭ پەيدا بولغان ۋاقتى مۇز دەۋرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە يەرشارىنىڭ تېمپۇراتۇرسى ھازىرقىدىن 5-10گىرادۇسقىچە تۆۋەن بولۇپ ،ئۇ ۋاقىتتىكى باشقا ئوتخور ھايۋانلارنىڭ تېرىسى قېلىن،گەۋدسى چوڭ ،سوغۇققا ئاھايتى چداملىق ئىدى ،ئەمما گەۋدىسى چوڭ بولغانلىقى ئۈچۈن كالامپاي ئىدى.شۇنىڭ بىلەن خەنجەر چىشلىق يولۋاسنىڭ ئۇزۇقلىقى مول بولغان.مۇز دەۋرى ئاخىرلاشقاندىن كىيىن،تېمپۇراتۇرا ئۆرلىگەن .نەتىجىدە خەنجەر چىشلىق يولۋاس ئوزۇقلۇق قىلىدىغان تېرىسى قىلىن،سوغۇققا چىداملىق ئاشۇ ھايۋانلار تېمپۇراتۇرا ئۆزگىرشىگە ماسلىشالماي شىمالى ۋە جەنۇبى قۇتۇپ تەرەپكە يۆتكىلىشكە مەجبۇر بولغان .ئەمما ئۇ تەرەپلەردە ئۇ ئۇتخور ھايۋانلارغا يىتەرلىك بولغان يايلاق ۋە ئوت_چۆپلەر يوق ئىدى.شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئاچارچىلقتا يەرشارىدىن يوقالغان.شۇنىڭ بىلەن خەنجەر چىشلىق يولۋاس ئوزۇقلۇق مەنبەسىدىن ئايرىلغان .ئات،بۇغا قاتارلىق ھايۋانلارنىڭ ئوزۇقلۇق قىلماقچى بولغان بولسىمۇ ،ئەمما تىنى دىنازاۋۇرنىڭكىگە ئوخشاش بەدىنى موقۇملىشىپ بولغان.سۈرئىتى ئۇنچە تىز ئەمەس،ئۇنىڭ ئۈستىگە ئېنسانلارنىڭ ئەجدادلىرى ئوقيا قاتارلىق ئوۋچىلىق قۇراللىرىنى كەشىپ قىلىپ باشقا ھايۋانلارنى ھەتتاكى خەنجەر چىشلىق يولۋاسلارنى تۇتقان .شۇنىڭ بىلەن خەنجەر چىشلىق يولۋاسنىڭ ياشاشقا تېخىمۇ ئامالى بولمىغان ھەمدە نەسلى قۇرۇپ يەر يۈزىدىن تامامەن يوقالغان.
ئەمما ھازىر يەرشارىدا مۆشۈك ئائىلىسىدىكى باشقا يولۋاس،شىر قاتارلىق ھايۋانلار بارغۇ،ئۇلارنىڭ نەسلى نىمە ئۈچۈن قۇرۇمىغان دەپ سورىشىڭىز مومكىن.ئەينى ۋاقىتتا خەنجەر چىشلىق يولۋاس مۆشۇك ئائىلىسىدىكى ھايۋانلارنىڭ <ئاكىسى>بولۇپ،باشقىلار بولسا كىچىك تىپتىكى ھايۋانلارنى ئوۋلاپ ھايات كەچۈرۈشكە مەجبۇر بولغان.سۇ ئۈزۈش،دەرخكە يامىشش قاتارلىق ھەركەتلەر بىلەن ياشىغان .نەتىجىدە چوڭ تىپتىكى ھايۋانلار يوقالغاندىن كىيىن خەنجەر چىشلىق يولۋاسنىڭ ياشىشى قىيىنلاشقان .ئەمما باشقىللىرى بولسا گەرچە تەرەققى قىلغان قوزۇق چىشلىرى بولمىسىمۇ ،ئەمما بەدىنى خەنجەر چىشلىق يولۋاقا قارىغاندا چوڭ .سۈرئىتى تىز، ...،قاتارلىق ئەۋزەللكىككە ئىگە بولغان .يەرشارىدا چوڭ تىپتىكى ،تېرىسى قېلىن ئۇنداق ھايۋانلار يوقالغان تۇرسا ،ئۇنداق چوڭ چىشنىڭ يەنە نىمە ئەھمىيتى بولسۇن؟
مارتىنىكا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|مارتىنىكا left|thumb|
چېن مىنئېر
چېن مىنئېر، ئەر، خەنزۇ، 1960- يىلى 9- ئايدا تۇغۇلغان، جېجياڭ جۇجىدىن، 1981- يىلى 8- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1982- يىلى 9- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
1978- يىلىدىن 1981- يىلىغىچە شاۋشىڭ پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكوم مەكتىپىنىڭ جۇڭگو ئەدەبىياتى فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان.
1981- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە شاۋشىڭ پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكوم مەكتىپى تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ ئىش بېجىرگۈچىسى بولغان.
1982- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىپى نەزەرىيە ئوقۇتقۇچىلىرىنى تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقۇغان.
1984- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى شاۋشىڭ شەھەرلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ ئىش بېجىرگۈچىسى، مۇئاۋىن بۆلۈم باشلىقى بولغان.
1987- يىلىدىن 1989- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى شاۋشىڭ ناھىيەلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
1989- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى شاۋشىڭ شەھەرلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
1991- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى شاۋشىڭ ناھىيەلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ھاكىمى بولغان.
1994- يىلىدىن 1996- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى شاۋشىڭ ناھىيەلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1995- يىلىدىن 1996- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىر يىللىق تۈزۈمدىكى ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلارنى تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقۇغان).
1996- يىلىدىن 1997- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى شاۋشىڭ شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شاۋشىڭ ناھىيەلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
1997- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى نىڭبو شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان.
(1995- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپىنىڭ قانۇنشۇناسلىق كەسپىدە ئوقۇغان).
1999- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىسى نىڭبو شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
1999- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە «جېجياڭ گېزىتى» گېزىتچىلىك گۇرۇھىنىڭ باشلىقى، پارتكومىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2001- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2002- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2007- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2012- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە گۇيجۇ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2012- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە گۇيجۇ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2013- يىلىدىن 2015- يىلىغىچە گۇيجۇ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2015- يىلىدىن 2016- يىلىغىچە گۇيجۇ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2016- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە گۇيجۇ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، چۇڭچىڭ شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى.
17- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى.
ئىجتىمائىيلىشىش
ئىجتىمائىيلىشىش(زاغرا تىل بۇيىچە ئېيتقاندا، ياشاشنى ئۈگىنىش ۋە چۈشىنىش جەريانى) ئىنسان ھاياتىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ ئۇزۇن بولغان بىر خىل ھادىسىدۇر. ئىنسان توغۇلغاندىن تارتىپ تاكى قېرىپ ئۆلگۈچە ئىجتىمائىيلىشىشنى بېشىدىن ئۆتكۈزىدۇ. ئىنسان توغۇلىشىدىنلا ئىجتىمائىي ئادەم بولۇپ توغۇلمايدۇ، بەلكى ھايۋانلارغا ئوخشاش تەبىئىي مەخلۇق سۈپىتىدە دۇنياغا كىلىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىجتىمائىيلاشمىغان بىر ئىنساننى تولۇق ھالدا ئىنسان دەپ قارىغىلى بولمايدۇ. ئىجتىمائىيلىشىش ئىنساننىڭ تەبىئىيلىكىنى ئىجتىمائىيلاشتۇرىدىغان بىر جەرياندىن ئىبارەت. جەمئىيەتشۇناسلارنىڭ چۈشەنچىسى بىلەن ئېيتقاندا، مەدەنىيەت ۋە جەمئىيەت ئادەمنى ئىنسان قىلىدۇ. مەدەنىيەت ۋە جەمئىيەت ئىنسانلار تەرىپىدىن يارىتىلغان بولۇپ، ئۇلار ئىنساننىڭ نىمە بۇلىشىنى بەلگىلەيدۇ.[1]
ئىنساندىكى تەبىئىيلىك ۋە ئىجتىمائىيلىشىش
ئىجتىمائىيلىشىش- كىشىلەرنىڭ يۇشۇرۇن ئىقتىدارىنى جارى قىلدۇرۇش ۋە مەدەنىيەت ئۈگىنىش ئارقىلىق باشتىن كەچۈرىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك ياشاش جەريانىدىن ئىبارەت. يەنى ئىجىمائىيلىشىش ئادەمنىڭ ئىنسان بولۇش جەريانىدۇر. ئىنسان بولۇش جەريانىدا ئادەم نۇرغۇنلىغان نەرسىلەرنى ئۈگىنىدۇ، ئۈزىنى ۋە دۇنيانى چۈشىنىدۇ. ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ خىلمۇ-خىل باسقۇچىلىرىدا ئىجتىمائىيلىقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. زاغرا تىل بىلەن ئېيتقاندا، ئىجتىمائىيلىشىش تەبىئىي ئادەمنى ئىجتىمائىي ئادەمگە ئۆزگەرتىش جەريانىدىن ئىبارەت. داڭلىق جەمئىيەتشۇناس ئانتونىي گىددەنىس جەمئىيەتشۇناسلىق كىتابىدا، بالىلارنىڭ ئىككى ياشقا كىرگۈچە ”مەن“، ”مىنى“ ۋە ”ئو“ دىگەندەك كىملىكلەر ھەققىدە ساۋاتقا ئىگە بولمايدىغانلىقىنى يازىدۇ.[2] دېمەككى، يىڭى توغۇلغان بۇۋاقتا ئىجتىمائىي دۇنياغا ئائىت ھېچقانداق ئۇچۇر بولمايدۇ.
ۋەھالەنكى، ئىنسان ھاياتىدىكى ئۆزگىرىش نۇرغۇنلىغان ۋاستىلەرنىڭ ياردىمى بىلەن بولغاچقا، ئىجتىمائىيلىشىش پۈتۈنلەي تاماملىنىدىغان بىر ھادىسە ئەمەس. توغۇلغاندىن باشلاپ ئىجتىمائىيلىشىشقا باشلىغان ئادەمنىڭ سەپىرى ئۆلگەندىن كىيىن ئاندىن تۈگەيدۇ.
ئۇيغۇرلاردا ياش چوڭايغانسىرى ئىجتىمائىي ھەقىقەت ۋە تەجرىبىلەرنى يەكۈنلەپ چىقىدىغان ئادەت بار. ئادەم پىشىپ يىتىلگەنسىرى ھاياتىدا نىمىنى خاتا، نىمىنى توغرا قىلغانلىقى ھەققىدە پىكىر يۈگۈزىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى ياش چوڭايغانسىرى ئۈزىنىڭ ھاياتىغا قايتا باھا بىرىش ھادىسىسى ئىلىم ئەھلىلىرىدىمۇ كۆپ كۈرىلىدۇ. بىر ئۆمۈر تەتقىقات ۋە كىتاب يېزىش بىلەن ئۈتۈپ كەتكەن داڭلىق بىلىم ئادىمىمىز ئابدىشۈكۈر مۇھەممەتئىمىنمۇ ھاياتىنىڭ ئاخىرقى ۋاقتىدا ”ئارىفنامە“نى يېزىش ئارقىلىق ھاياتىنى خۇلاسىلەپ چىققان. ئۇيغۇرلاردا يېشى چوڭلارنىڭ ئۆينىڭ مەسلىھەتچىسى ۋە پىلانچىسى بولۇپ قېلىشىدىكى سەۋەپ، ياشانغانلارنىڭ كۆپرەك تەجرىبە ۋە كەچۈرمىشلەرگە ئىگە بولغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
گىپىمىزگە قايتىپ كەلسەك، ئەگەر، ئىنسان پۈتۈنلەي ھالدا بىئولوگىيەلىك جانلىق بولغان بولسا، ئو ھالدا ئىجتىمائىيلىشىشنى باشتىن كەچۈرۈشنىڭ ئەھمىيتى ئۇنچە زۈرۈر بولمايتتى. ئەمما، ئىنسان ئىجتىمائىي مەخلۇق بولغانلىقى ۋە ئۈزىگە ئوخشاش ئىنسانلار بىلەن بىرلىكتە ياشايدىغانلىقى ئۈچۈن، ئىجتىمائىيلىشىش ئادەمنىڭ بىئولوگىيەلىك خۇسۇسىيتىنى ئىنسانىي خۇسۇسىيەتكە ئۆزگەرتىدۇ. ئادەتتە، ئىجتىمائىيلىشىش ئادەملەرگىلا خاس ھادىسە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ھايۋانلاردىمۇ مەلۇم دەرىجىدە ئىجتىمائىيلىشىش مەۋجۇت.
ئالدى بىلەن تۈۋەندىكى مىساللارنى كۈرۈپ باقايلى:
بىرىنجى مىسال.
كىلاسسىك پىسخولوگلاردىن Harry ۋە Margaret Harlow(1962) قاتارلىقلار ھەرىكىتى ئادەملەرگە ئوخشاش كىتىدىغان كىچىك مايمۇننى مايمۇنلار تۇپىدىن ئايرىپ سىناق قىلغان. ئۇلار مايمۇننى ئالتە ئاي مايمۇنلار تۇپىدىن ئايرىپ تاشلىغان. نەتىجىدە مايمۇننىڭ تەرەققى قىلىشى دەخلىگە ئۇچرىغان. مايمۇن مايمۇنلار تۇپىغا قايتىپ كەلگەندە پاسسىپ، دىلىغۇل ۋە قورقۇنچاق بولۇپ چىققان.
ئىككىنجى مىسال. Margaret Harlow يەنە بۇۋاق مايمۇننى سۈنئىي ئۇسۇلدا سىملاردىن ياسالغان، ياغاچ باشلىق، سۈنئىي كۆكسى بار ”ئانا“ ياساپ قەپەس ئىچىگە سۇلاپ باققان. بۇۋاق مايمۇنلار ھايات قالغان بولسىمۇ، ئەمما باشقا گۇرۇپتىكى مايمۇنلارغا قېتىلغاندا ئۇلار بىلەن ئالاقە قىلمىغان.
دىمەككى، ھايۋانلار نورمال بولغان گۇرۇپ ھاياتىدىن ئايرىۋېتىلسە، ئوخشاش بولمىغان دەرىجىدە جىسىمانى ۋە روھىي جەھەتتىن زەخمىلىنىشكە ئۇچرايدىغان تەقدىردە، ئادەملەر ئادەملەر بىلەن ئارىلىشىپ ياشىمىسا قانداق ئېغىر ئاقىۋەتلەر كىلىپ چىقىشى مۇمكىن؟ ئەلۋەتتە، ئادەملەر ھايۋانلارغا قارىغان تېخىمۇ ئېغىر بولغان كۈلپەتلەرگە دۇچار بۇلىدۇ.
ئەلۋەتتە، بەزى كىشىلەر ھايۋانلارنىڭ ئىنسانلارنى بېقىۋالغانلىقىغا ئائىت ھىكايىلەرنى ئاڭلىغان. ئۇيغۇر خەلق رىۋايەتلىرىدە بۆرە تۇتىمىنىڭ كىلىپ چىقىش مەنبەلىرىدە، ئىنسانلارنىڭ بۆرىگە ئەگىشىپ قۇتۇلۇش يۇلى تاپقانلىقى ۋە بۆرە بىلەن جۈپلىشىپ نەسلىنى ئاۋۇتقانلىقىغا دائىر رىۋايەتلەر بار. گەرچە بۈگۈنكى كۈندە ھايۋانلارنىڭ ئادەملەرنى بېقىۋېلىش ھادىسىسى ئاز ئۇچرىسىمۇ، ئەمما، ھايۋانلار تەرىپىدىن بېقىۋېلىنغان ئادەملەرنىڭ نۇرمال تەرەققى قىلمايدىغانلىقى ئىنىق. ئەگەر ئىنسان ئىنسانلار تۇپىدىن ئايرىلىپ ياشىسا، ئۇ ھالدا ھايات قالغان تەقدىردىمۇ، ئىنسانلىققا ئائىت خۇسۇسىيەتلەر ئاز يىتىلىدۇ. مەسىلەن، تىلى چىقماسلىق، روھىي جەھەتتىن كىچىك بالىدەك بۇلۇش، ئەقلىي قابىلىيتى يىتىلمەسلىك… دىگەندەك.
John Macionis جەمئىيەتشۇناسلىق كىتابىدا كالىفورنىيەدىكى بىر قىزنىڭ ئاتا-ئانىسى تەرىپىدىن خارلىنىپ، ئۇزۇن يىل قازناقتا ئورۇندۇق بىلەن ياشىغانلىقى ھەققىدىكى ھىكايىنى بايان قىلىدۇ. ھىكايىدىكى قىز ئىككى يېشىدىن 13يېشىغىچە ئىنسانلاردىن ئايرىلىپ ياشىغان بولۇپ، ئۇ قۇتقۇزىۋېلىنغان ۋاقىتتا بىر ياشلىق بالىدەك روھىي تەرەققىياتتا ئىكەن.
يۇقارىقى ھىكايە ۋە تەجرىبىلەردىن شۇنى كۈرىۋېلىش مۇمكىنكى، ئىنسان ئىجتىمائىيلاشمىسا، روھىي ۋە جىسمانى جەھەتتىن ھايۋاندىن جىق پەرقى يوق بىر مەخلۇقتۇر. بۇ سەۋەپتىن، ئىنسان ئۈچۈن ئىجتىمائىي تۇرمۇش ۋە جەمئىيەت ئىنتايىن مۇھىم. باشتا دەپ ئۈتۈلگىنىدەك، ئىنسان ئىجتىمائىي تۇرمۇشسىز بىر تەبىئىي ھايۋان خاراكتىرىگە ئىگە. ئۇنداقتا، ئىجتىمائىي تۇرمۇش نىمە ئۈچۈن شۇنچىۋالا مۇھىم؟ ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىن نىمە ئۈگىنىلىدۇ؟
ئادەتتە، ئىنساننىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىن ئۈگىنىدىغان نەرسىسى كۆپ بولۇپ، ساناپ تۈگىتىش مۇمكىن ئەمەس. بۈگۈنكى كۈندە بىئولوگىيە ۋە پىسخولوگىيەدىكى يىڭى نەتىجىلەر بۇۋاقنىڭ ئانىنىڭ قۇرسىقىدىكى چېغىدىلا سىرتقى دۇنيادىن تەسىر ئېلىشقا باشلايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىنسان توغۇلماستىن ئىلگىرىلا، ئاتا-ئانىسى ياشىغان ئىجتىمائىي تۇرمۇش ۋە پىسىخلىكىلىق جەرياننىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. دىمەككى، ئىنساننىڭ سىرتقى دۇنيادىن تەسىر ئېلىشى ئو توغۇلماستىلا باشلىنىدۇ. بۇ دىگەنلىك، ئىجتىمائىيلىشىش ئانا قۇرسىقىدىلا باشلىنىدۇ.
ئىنساننىڭ تەرەققىياتى: تەربىيلىنىش ۋە تەبىئىيلىك
بۇ يەردە دىمەكچى بولغنىمىز، بىئولوگىيەلىك، ئىرقى ۋە جىنىسي ئالاھىدىلىكلەرنىڭ بىر كىشىنىڭ ھەرىكىتىگە ۋە تەرەققىياتىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى ئىنىقلاشتىن ئىبارەت. بۇ ھەقىتىكى تالاش تارتىشلا ئىلىم دۇنياسىدا ناھايتى كۆپ بولغان. بىر تۈركۈم تەتقىقاتچىلار ئىنساننىڭ تەبىئىيتى(Nature) ئىنساننىڭ ھەرىكىتى ۋە خاراكىتىرىدە مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ، دىسە، يەنە بىر تۈركۈم تەتقىقاتچىلار تەربىيلىنىش(Nurture)نىڭ ئىنساننىڭ كىيىنكى ھاياتىدا مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
ئادەتتە ئىنسان توغۇلغان ۋاقىتتا، مەلۇم دەرىجىدىكى ئەقلىي قابىلىيەت، ھىسسىي مايىللىق ۋە تالانىت بىلەن توغۇلىدۇ. ھەتتا بەزى كىسەللىكلەر گىن ئارقىلىق بىر ئەۋلادتىن يەنە بىر ئەۋلادقا داۋاملىشىدۇ. بۇنىڭدىن شۇنداق قاراشقا بۇلىدۇكى، ئادەمنىڭ ئىجتىمائىي دۇنيادا قانداق ئادەم بۇلىشىنىڭ بەزى قىسىملىرى ئو توغۇلۇشتىن ئىلگىرىلا ئۇنىڭ تەبىئىيلىكىدە بولغان بۇلىدۇ. شۇڭا بەزى دىنلاردىكى تەقدىر چۈشەنچىسىمۇ، مەلۇم دەرىجىدە ئاساسقا ئىگە. ئۇنداق بولسا، ئىنساننىڭ ئىجتىمائىي دۇنيادا قانداق ئادەم بولۇشى پۈتۈنلەي ئۇنىڭ تەبىئىيلىكى(Nature) تەرىپىدىن بەلگىلىنەمدۇ؟ جاۋاپ ياق.
ئەلۋەتتە، مەلۇم كىشىلەرنىڭ ئاۋاز سۈپىتىنىڭ ياخشى بولغانلىقى تۈپەيلى ناخشىچى بولۇشى، بۇيى ئىگىز ۋە چاققان بولغانلىقى ئۈچۈن توپچى بولۇشى، تەمپۇڭلىقىنى ياخشى ساقلىيالايدىغانلارنىڭ دارۋاز بولۇشى قاتارلىقلار گىندا ئىپادىلەنگەن تالانتنىڭ قىزىپ چىقىلىشىنىڭ نەتىجىسى ھىسابلىنىدۇ. بىز بۇنىڭغا قاراپلا بەدەن بىلەن ھەرىكەتنى بىر-بىرىگە چاتالمايمىز. ياكى تەربىيلىنىش بىلەن تەبىئىيلىكىنى بىر-بىرىگە قارشى قۇيالمايمىز. تەبىئىيلىكنى ئىنكار قىلماستىن شۇنداق دىيەلەيمىزكى، تەربىيلىنىش(Nurture，修养)نىڭ ئىنساننىڭ ھەرىكىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى تەبىئىيلىك(Nature，自然)تىن چوڭ بۇلىدۇ. توغرىراقى، تەربىيلىنىش بولسا بىزنىڭ تەبىئىتىمىز.[4]
كىشىلەردىكى بەزى تالانتلار ئاتا-ئانىسىدىن ئۇلارغا مىراس قالىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ناھايتى ئۇڭايلا نام قالدۇرالايدۇ. بۇ نوقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتى، قابىلىيتى قاتارلىقلار مەلۇم دەرىجىدە تۇغمىلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
ئەمما چوڭ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، تەربىيلىنىش ئىنساننىڭ ھەرىكىتىنى،پىكرىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئىنساننىڭ ئىجتىمائىيلىشىشى توغما يارىلىشىغا قارىغاندا ناھايتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئىجتىمائىيلىششنى بىلىش ۋە قۇبۇل قىلىش ئىنساننىڭ ئەڭ مۇھىم تۇغما ئالاھىدىكىدىن ئىبارەت. ئىجتىمائىيلىشىش بولمىسا، بىزنىڭ ئىنسانلىقىمىزغا دائىر ساپايىمىزنىڭ ھېچقايسىسى بولمايدۇ.[5]
تارىختىكى تۇمارسىنى كىم ھىسياتچان ۋە مىشچان دىيەلەيدۇ؟ ئەگەر ئونىڭدا ئەرلەردىن ئېشىپ چۈشىدىغان باتۇرلۇق ۋە ئەقىلىيلىك بولمىغان بولسا دۈشىمىنىنى يىڭەلەمتى؟ بىز بۇ نوقتىدا، بىر جەمئىيەتنىڭ مەدەنىيتىنىڭ، ئىتقادىنىڭ ۋە تۈزۈملىرىنىڭ كىشىلەرنىڭ ھەرىكەت ئۇسۇلى ۋە ئىجتىمائىيلىقىنى يىتىلدۈردىغانلىقىنى كۈرىۋېلىشىمىز مۇمكىن.
ئۇيغۇرلاردا ئوغۇل ۋە قىزدىن ئىبارەت ئىككى جىنىسنىڭ قانداق بولۇشى ھەققىدە نورغۇنلىغان تەلەپ ۋە چەكلىمىلەر بار. بۇ تەلەپ ۋە چەكلىمىلەر ئىجتىمائىيلىققا ياتىدىغان بولۇپ، ئىككى جىنىسنىڭ جەمئىيەتتە قانداق خاراكتىرىگە ئىگە بولۇشى ۋە قانداق ھەرىكەت قىلىشىنى بەلگىلەپ قويغان. دىمەكچىكى، بىزنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىمىز قايسى جىنىسىنىڭ قانداق ھەرىكەت قىلىشى ۋە خاراكتىرگە ئىگە بولۇشى ھەققىدە مۇئەييەن ئۆلچەم ھازىرلىغان بولۇپ، بۇ خىل ئۆلچەم دائىم بىزنىڭ ھەرىكەت ئەندىزىمىزنى بەلگىلەپ قۇيىدۇ. ئىنساندا تەبىئىيلىكتىن ئېلىپ كەلگەن نەرسىلەر ناھايتى ئاز بۇلۇپ، نۇرغۇن نەرسىلەر ئىجتىمائىيلىشىش ئارقىلىق ئۈگىنىلگەن بۇلىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى ”ئادەم بالىسى قۇلىقىدىن، ھايۋان بالىسى تۇيىقىدىن سەمىرىيدۇ“ دىگەن بۇ ماقال يۇقىرىقى بايانلىرىمىزنىڭ ئومۇمىي روھىغا تۇلىمۇ ماس كىلىدۇ.
[1]Kerry Ferries and Jill Stein, The Real World Introduction to Sociology, Second Edition, 2008, US, p.126
[2] Anthony Giddens, Philip Sutton,  Sociology(6th edition), Polity press, 2009, p.284
[3]John Macionis, sociology (fourteenth edition), Pearson Press, p.103
ئانژۇ تاقىم ئاراللىرى
ئانژۇ تاقىم ئاراللىرى ھەققىدە
رۇسىيە فېدېراتسىيىسىنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى شىمالىي مۇز ئوكيان ياقىسىغا جايلاشقان يېڭى سىبىر تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ تاقىم ئاراللار گۇرۇپپىسى. ئۇ شەرقتە سىبىرىيە دېڭىزى، غەربتە لابىتۋىخ دېڭىز سۇلىرى بىلەن يۇيۇلۇپ تۇرىدۇ. جەنۇبىي سانىنكوۋ بوغۇزى ئارقىلىق لياخون ئاراللىرىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. ئانژۇ تاقىم ئاراللىرى كاتىل، فاددىۋىسكى، يېشىل بوتكى، يېڭى سىبىرىيە، بىلكوۋىسكى ئاراللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئومۇمىي يەر مەيدانى 31 مىڭ كۋادرات كىلومېتر، ئاھالىسى بەك شالاڭ بولۇپ، ئوۋچىلىق ھەم بېلىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
رامېن
رامېن (ياپونچە:ラーメン, 拉麺؛ ئېنگلىزچە:ramen) ياپونچە قورۇما. جۇڭگونىڭ كېلىپ چىقىشىغا تەۋە. رامان تەركىبىدىكى ئاساسلىق خۇرۇچلار لەغمەن، شورپا، قاينىتىلغان تۇخۇم، توخۇ گۆشى، چوشقا گۆشى ۋە كۆكتاتلاردىن ئىبارەت.
گوتىك
گوتىك ئەسلى ئوتتۇرا-غەربى ياۋروپادىكى گېرمان قەبىلىلىرىنىڭ ئىسمى بولۇپ، ئاتالغۇنىڭ ئەسلى مەنبەسى غەربىي ياۋروپادىكى گېرمان قەبىلىلىرىنىڭ ئاتالغۇسىدىن كەلگەن. 18-19-ئەسىرلەردىكى ئىمارەت مەدىنىيتى ۋە مەتبۇئاتلاردىكى «گوتىكنىڭ گۈللىنىشى» ئاساسىدا ئوتتۇرا ئەسىردىكى مۇدھىش كەيپىياتلار بىلەن قاراڭغۇ گۆرلەردىن قېزىۋېلىنغان ئاسارە ئەتىقە ۋە رىم دەۋرىدىكى رېتسارلىق مەدەنىيىتىنى ئاساس قىلغان.
«گوتىكنىڭ گۈللىنىشى»
گوتىكلار گېرمانلارنىڭ ھەرقايسى قاتلاملىرىغا كەڭ تارقالغان. مىلادى بىرىنچى ئەسىردىن باشلاپ رىملىقلار ئۇلارنىڭ دوناي دەرياسى بويىدا ياشايدىغانلىقىنى بىلگەن. ئوتتۇرا ئاسىيادىن ھونلار غەرىپكە توشۇلغان ۋاقىتلاردا گوتىكلار بېسىمغا ئۇچىراش سەۋەبىدىن تارقىلىپ كەتكەن. ئۇلار غەرىپكە قاراپ كۆچۈپ، دوناي دەرياسىدىن تەدرىجىي يىراقلاشقان. رىملىقلار زاۋال تاپقاندىن كېيىن ئوتتۇرا ئەسىردىكى گوتىكلار باشقا ئۆكتەم مىللەتلەردىن رىم ئىمپىريىسىدىن قالغان زىمىننى تالاشقان(تارتىۋالغان).