cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇرلار- نەزەردىن يىراق كۆڭۈلگە يېقىن
ئامېرىكىدا چىقىدىغان تىراژى دۇنيا بويىچە ئالدىنقى ئورۇندىكى بىر ھەپتىلىك ژورنالدىن ئوقۇغان ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى ئۇزۇن بىر زىيارەت خاتىرىسى ھېلىغىچە ئېسىمدە. مەزكۇر زىيارەت خاتىرىسىنىڭ ماۋزۇسى ژورنالنىڭ مۇقاۋىسىغا بېرىلگەن بولۇپ مۇقاۋىغا ئۈرۈمچى دۆڭكۆۋرۈك ئەتراپىدىكى بىر بانكىنىڭ ئوق تېشىۋەتكەن دەرىزىسى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىنغانىدى. مۇخبىر 2010-يىلى قىشتا ئۈرۈمچىنى زىيارەت قىلىدۇ. قار بىلەن قاپلانغاب دۆڭكۆۋرۈكتە يۇڭ پايپاق سېتىپ ئولتۇرغان سەككىز ئون ياشلار چامىسىدىكى بىر بالا مۇخبىرنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ. مۇخبىرنىڭ بالا بىلەن خەنسۇچە پاراڭلىشىدۇ. بالىنىڭ دادىسى بىلەن ئاكىسى ئۆتكەن يىل تومۇزنىڭ 5-كۈنى كەچتە يوقاپ كېتىدۇ. بالا دادىسىنىڭ قاسساپلىق ھۈنىرىنى داۋام قىلىۋاتقان ئانىسىغا يارىدەملىشىپ ئۆيدە قالغان ئىككى سىڭلىسىنى بېقىش ئۈچۈن تىجارەتكە كىرىشىدۇ. مۇخبىرنىڭ بالىغا ئىچى ئاغرىپ بىر جۈپ پايپاق سېتىۋالىدۇ ۋە يۈز سوم پۇل تەڭلەيدۇ. بالا ئون بەش سومنى ئېلىپ قالغىنىنى قايتۇرۇپ بېرىدۇ. مۇخبىر نېمىشقا ئالمايدىغانلىقىنى سورۇغىنىدا "مەن تىجارەتچى، تىلەمچى ئەمەس!" دەپ مۇخبىرغا ئالىيىپ قويۇدۇ. مۇخبىر ئۇيغۇر دىيارىدىكى شەھەرلەرنىڭ نەرىگىلا بارسا ئۇيغۇرلار كۆپ رايۇنلارنىڭ تېمىغا يېزىلغان "ئۇلۇق ۋەتەنگە، كومپارتىيەگە مىننەتدار بولۇش" ھەققىدىكى شۇئارلارنى كۆرگەنىكەن. مۇخبىر بۇلارنى يېزىۋېتىپ، بېشىغا شۇنچە كۈلپەت كەلگەن تۇرۇقلۇق باشقىلارنىڭ سەدىقىسىگە ئۆچ، ئىنسانلىق غۇرۇرىنى خەقنىڭ ئالدىدا سۇندۇرۇشنى نومۇس بىلىدىغان بۇ مىللەتكە ئاشۇ شۇئارلارنىڭ قانچىلىك خورلۇق بىلىنگەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ.
مۇخبىر ئۈرۈمچىدىكى زىيارىتىنى ئاياقلاشتۇرۇپ قەشقەرگە كېلىدۇ. قەشقەردە ساياھەتچىلەر ئۈچۈن چاقماي قالدۇرۇلغان قەدىمكى مەھەللىلەرنى ئايلىنىپتۇ. قەشقەردە ئۇيغۇرلارنىڭ تازىلىقچىلىق ۋە قاراۋۇللۇقتىن ئىبارەت كىرىمى تۆۋەن ۋە جاپالىق ئىشنى تالىشىپ قىلىۋاتقىنىغا دىققەت قىلىدۇ. تۈرلۈك جامائەت خىزمەتلىرىدە بولۇۋاتقان ئۇيغۇر سىتۇدېنتلىرىنىڭ ئايلىق مۇئاشى 800 سومدىن مىڭ سومغىچە بولۇۋاتقانلىقىغا ئىچىنىدۇ. بولۇپمۇ ئېنگىلىز تىلىنى بەكمۇ راۋان بىلىدىغان بىر ئۇيغۇرنىڭ ئامالسىزلىقتىن ئۆزى تاماقلىرىنى ھارام دەپ بىلىدىغان بەستفود دېگەن ئاشخانىدا ئىشلەشكە مەجبۇر بولغانلىقىنى قىستۇرۇپ ئۆتىدۇ. ئۇنىڭ ئويىچە نامراتلىق ۋە ئادالەتىسزلىك قەشقەرگە ھۆكۈمران ئىكەن. ئۇنىڭ قارىشىچە ئەسلى نامراتلىق بىلەن مەينەتلىك دائىم بىللە مەۋجۇد ئىكەندۇق. قەشقەرنىڭ چېقىلغان ۋە چېقىلمىغان كوچىلىرىنى كۆرگەندىن كېيىن بۇ قارىشى ئۆزگىرىپتۇ. ئۇنىڭ يېزىشىچە بۇ شەھەردە كىشىلەر نامرات ئىكەن، ئەمما ئۆيلىرى، كوچىلىرى چىنىدەك پاكىز ئىكەن. ئۇنىڭچە بۇ پاكىزلىكتە قەدىمكى مەدەنىيەتلىك بىر مىللەتنىڭ ئاسانلىقچە سۇلمايدىغان سالاپىتى گەۋدىلىنىدىكەن. ئۇ قەشقەر ئاياللىرىنىڭ كۈندۈلۈك سېتىۋالغان كۆمۈر، ئوتۇن قاتارلىق لازىملىقلارنى چىرايلىق ئوراپ كۆتۈرۈپ مېڭىشلىرىغا تاڭ قالىدۇ. قەشقەردە كىشىلەرنىڭ مەش قويۇلۇپ ھەم قىشلىق ياتاق، ئاشخانا ھەم مىھانخانا قىلىنىپ ئىشلىتىلىدىغان ئۆيگە سەنئەت بويىمىنى تىزغاندەك رەتلىك ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئوتۇن، كۆمۈر، قىشلىق كۆكتات، قازان-قومۇچ قاتارلىقلارغا قاراپ بۇنچە كۆپ نەرسىنى شۇنچىلىك كىچىك ئورۇنغا تىزالىغان ماھارەتكە پاتېنت ئىلتىماس قىلسا ئەرزىيدىغانلىقىنى خىيال قىلىدۇ.
مۇخبىر قەشقەردىن ئۈرۈمچىگە ئاپتۇبوس بىلەن قايتىپتۇ. ئۇنى ئەپسۇسلاندۇرغىنى دۇنيا بويىچە ئەڭ باي سانىلىدىغان بىر ھۆكۈمەتىنىڭ يول بويلىرىغا ھاجەتخانا سېلىپ قويمىغىنى بولۇپتۇ. ئۇنىڭچە دۇنيادا ھۆكۈمەت مۇسئۇللۇقىدىكى جامائەت ئەسلەھەسى سانلىدىغان ھاجەتخانىلارنىڭ قەشقەردە جوڭگۇ بويىچە كەمچىللىكى ۋە تىجارەتكە ئايلىنىپ قالغانلىقىنى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىكەن. ئۇ ئاپتوبۇستا ئۇيغۇرلار بىلەن يېرىم خەنسۇچە يېرىم ئىما ئىشارەتلەر بىلەن پاراڭلىشىپ مېڭىپتۇ. ئۇنىڭغا ئۇيغۇرلار ئۆزى كۆرگەن ئاسيالىقلار ئىچىدە ئەڭ قىزغىن، ئەڭ خۇشچاخچاق، ئەڭ ئۈمىدۋار كىشىلەردەك تۇيۇلۇپتۇ. ئۈرۈمچىگە كېسەل كۆرستىشىنى باھانە قىلىپ يوقاپ كەتكەن بالىلىرىنى ئىزدەپ كېتىۋاتقان ئاتا-ئانىلارنىڭمۇ چۆللەرنى چاڭ كەلتۈرۈپ كۈلۈشلىرى ۋە ناخشا ئېيتىشلىرى ئۇنىڭغا ئازاپنى يېڭىشنىڭ ئۇيغۇرچە ئۇسۇلىنى ئۆگىتىپتۇ. ئۇنىڭچە ناخشا ۋە چاخچاق ئۇيغۇرلارنىڭ شۇنچە ئازاپ، بېسىم ۋە خورلۇقلارغا چىداپ ئۈمىدۋار ياشاپ كېلىۋاتقانلىقىدىكى سىر ئىكەن.
يېرىم يولدا ئاپتۇبوسقا بىر بوۋاي چىقىۋاپتۇ. بوۋاينىڭ قولىدا بىر ساپاق ئۈزۈم بار ئىكەن. بوۋاي ئۈزۈمنى ئاپتۇبوستىكى ھەممە يولۇچىغا بىر بىرلەپ سۇنۇپ چىقىپتۇ. بوۋاينىڭ ئۈزۈمنى يولۇچىلارغا بۆلۈپ بەرمەي تەكشى سۇنۇشلىرىدىن مۇخبىر بەك ھەيرانلىق ھىس قىلىپتۇ ۋە سەۋەبىنى سوراپتۇ. ئۇنىڭچە بۇنداق قىلغاندا بەزىلەرنىڭ كۆپ ئېلىۋېلىشى بەزىلەرگە يەتمەي قېلىشىدىن ساقلانماق تەرس ئىكەن. بوۋاي "بىزدە ئىنساپ دېگەن گەپ بار. ھەممىمىز ھەممە يەردە ئىنساپ بىلەن ئىش قىلىمىز، سۆزلەيمىز، ئوزۇقلىنىمىز، ھىچ كىم ئارتۇق ئېلىۋالمايدۇ" دەپتۇ. مۇخپىر بوۋاينىڭ ئۇيغۇرچە، خەنسۇچە ۋە ئىما ئىشارەت بىلەن ئېيتقانلىرىنى چۈشىنىشكە تىرىشقان بولسىمۇ تولا تەكرارلانغان "ئىنساپ" دېگەن سۆزنى تۈزۈك ئۇقالماپتۇ. ئارىدا بىر ئۇيغۇر بالا بوۋاينىڭ ئېيتقانلىرىنى خەنسۇچىغا ئۆرۈپ بېرىپتۇ، ئەمما "ئىنساپ" دېگەن سۆزنى يەنىلا ئۆرىيەلمەپتۇ. ئۇنىڭچە بىر مىللەتنىڭ تىلىدا بىر چۈشەنچىنىڭ بولماسلىقى سەۋەبلىك شۇنداق چۈشەنچىنى ئىپادىلەيدىغان سۆزمۇ بولمايدىكەن. بىر ساپاق ئۈزۈمنىڭ ئاپتۇبوستىكى 30 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە بىر ياۋرۇپالىققا يەتكىنىگە قاراپ مۇخبىر ئۇيغۇلار ئارىسىدا ئومۇملاشقان ئىنساپ چۈشەنچىسىنىڭ تېگىگە يەتكەندەك بولۇپتۇ.
يولدا ئاپتوبوسنىڭ تۇيۇقسىز توختاپ يولۇچىلارنىڭ ئىچىدىكى ئەرلەر ئۇيغۇرچە ئاللىنىمىلەرنى دېيىشىپ چۈشۈپ كېتىشىپتۇ. مۇخبىر نېمە بولغىنىنى بىلەلمەي ماشىنىدىن چۈشۈپ قارىسا ئۇيغۇر يولۇچىلار يولدىن يىراقراق بىر يەرنى تەرلەپ پىشىپ كولاۋاتقان ئىكەن. سوراشتۇرسا بىر ئەسكەر ماشىنىسى يولدىن ئۆتىۋاتقان بىر مۈشۈكنى بېسىۋېتىپ كېتىپ قالغانىكەن. بۇنى كۆرۈپ قالغان ئاپتوبۇسنىڭ ئۇيغۇر شوپۇرى ۋە يولۇچىلارنىڭ مۈشۈككە ئىچى ئاغرىپ ماشىنىنى توختۇتۇپ كۆمۈپ قويماقچى بولۇشقان ئىكەن. ھەممىگە قىزىقسىنىدىغان بۇ مۇخبىر بۇنىڭ سەۋەبىنىمۇ سوراپ ئۈلگۈرۈپتۇ. ئۇنىڭ يېزىشىچە ئۇيغۇرلار مۈشۈكنىمۇ خۇدانىڭ ياراتقانلىقىغا، ھەر قانداق جانلىقنىڭ تىرىكىنىڭلا ئەمەس ھەتتا ئۆلۈكىنىڭمۇ خارلىقتا قالسا بولمايدىغانلىقىغا ئىشنىشىدىكەن.
بەلكىم ئوقۇرمەنلىرىم "بۇ مۇخبىر ئۇيغۇرلارنىڭ ئىللەتلىرى ھەققىدە يازماپتىمۇ" دېيىشلىرى مۇمكىن. ئەپسۇس، بۇ مۇخبىر ئۇيغۇرلارنىڭ "ئىللەت" لىرى ھەققىدە يازماپتۇ. 19-ۋە 20- ئەسىردە ئۇيغۇر دىيارىغان تۈرلۈك مەقسەدتە كەلگەن ئەنگىلىيىلىكلەر، شىۋىتسىيىلىكلەرنىڭ يازمىلىرىدا ئۇيغۇرلارنى ئۇنداق ئىللەتلىك ئىكەن، مۇنداق نۇقسانلىق ئىكەن دېگەندەك بايانلار ئۇچرايدۇ. بۇ پەقەت ياۋرۇپالىقلارنىڭ ياۋرۇپا مەركەزلىك قارىشى ۋە مۇستەملىكىچىلىك ئىددىيەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ھازىرقى دەۋر 19-ئەسىردىكى ئىمپىرىيە دەۋرى، مۇستەملىكە دەۋرى تېخىمۇ ئەمەس. ھازىرقى دەۋر ئىنسانلارنىڭ مىللىي خاسلىقى، مۇستەقىللىقى، غۇرۇرى، ۋىجدانى ۋە ئىتىقادى ھۆرمەتلىنىدىغان دەۋر. بىر مىللەتنىڭ تىلىنى، كىيىم كېچىكىنى، ساقال بۇرىتىنى توغرىسىدا ھۆكۈمچىلىك قىلىش، چەكلىمە قويۇش ئىرقىي كەمسىتىشكە مەنسۇپ ئىكەن. بىر مىللەتنىڭ دىنىنى خۇراپاتلىق، پىئۇداللىق، قالاق دېيىش دىنىي كەمسىتىشكە تەۋە بولىدىكەن. بىر مىللەتنى دېھقاندەك ئۇنداق، مۇنداق دېيىش؛ پادىچىدەك ئۇ، چارۋۇچىدەك بۇ دېيىش كەسپىي كەمسىتىشكە تەئەللۇق دەپ قارىلىدىكەن. شۇڭا بىر چاغلاردا جاۋبېنشەن ئورونلىغان دېھقانلارنى كەمسىتىدىغان ئىتوتلار، چېن پېيسى ئورۇنلىغان ئۇيغۇرلارنى كەمسىتىىدىغان ئىتوتلار بۈگۈنكى دۇنيادا سوتقا لايىق، قانۇنغا خىلاپ قىلمىش ئىكەن. ھازىرقى غەرپ مائارىپى ۋە جەمئىيىتى بۇنداق تۈرلۈك كەمستىشلەرگە يول قويمايدىكەن. بۇ غەرپلىك مۇخبىرلارنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتالمىش "ئىللەت" لىرى ھەققىدە يازماسلىقنىڭ سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. ئامېرىكىدا تۇرغان چاغلىرىمدا ئۇيغۇرلار ھەققىدە نۇرغۇن خەۋەرلەرنى ئوقۇدۇم، ھۆججەتلىك پىلىملەرنى كۆردۈم. ھەممىسىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادى تۇرمۇشى، مەدەنىيەت ھاياتى، ئۆرپ ئادىتى، سىياسىي كەچۈرمىشى، ئۇيغۇرلاردىكى مائارىپ ۋە ئانا تىلىنىڭ ئورنى كۆزىتىلىپتۇ، تەسۋىرلىنىپتۇ ۋە بايان قىلىنىپتۇ. ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى بايانلاردا چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈش ئاساس بولۇپ ھۆكۈمچىلىك كۆرۈلمەيدىكەن. بۇلارنىڭ ئىچىدە خەلقنىڭ ئاغزاكى مەلۇماتلىرى كۆپرەك، ھۆكۈمەت مەلۇماتلىرى ۋە تارىخى مەلۇماتلار ئازراق ئىكەن. سەۋەب، ھۆكۈمەت ۋە تارىخى مەلۇماتلارنىڭ ئالدىن بېكىتىلگەن يوليورۇق، تەلەپ ۋە ھۆكۈمگە ئاساسەن يېزىلىدىغانلىقى سەۋەب بولغان بولسا كېرەك.
ئالدىنقى: غەرپ مەتبۇئاتىدا ئۇيغۇرنىڭ گېپى
كـىيىنكى: «چالا تەرجىمان» كىمنى ئۆلتۈرگەن؟ كىملىكنى ئۆلتۈرەمدۇ؟
كالتەك تارتىشىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> كالتەك تارتىشىش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك، چېنىقىشچانلىقى يۇقىرى، قىزىقارلىق ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن شىنجاڭنىڭ ھەممە جايلىرىدا كەڭ تارقالغان ۋە ئومۇملاشقان بولۇپ، ئىككى كىشى ياكى ئىككى تەرەپ قارىمۇ قارشى بولۇپ مۇسابىقىلىشىدۇ. بۇ ئويۇننىڭ مۇسابىقىگە قاتنىشىدىغان ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ، مەيدان تاللانمايدۇ. ھەتتا ئېتىزلاردا ئىشلەپ دەم ئالغاندا كەتمەننى كالتەك قىلىپمۇ مۇسابىقىلىشىشكە بولىدۇ. مۇسابىقىلىشىش ئۇسۇلى: مۇسابىقىلەشكۈچى ئىككى تەرەپ پۇتلىرىنىڭ تۈز سۇنۇپ، تاپانلىرىنى بىر - بىرىنىڭ تاپانلىرىغا تىرەپ قارىمۇ قارشى ئولتۇرىدۇ. ئۇزنلۇقى 70 - 80 سانتىمېتىردەك، توملۇقى كەتمەن سېپىدەك كالتەكنىڭ ئىككى بېشىدىن ئازراقتىن قالدۇرۇپ، ئىككى قولى بىلەن تۇتىشىدۇ. بىردىن ئىككىگىچە كىشى رېپىرلىق قىلىدۇ. رېپىر مۇسابىقە باشلاش ئىشارىسى بەرگەن ھامان ئىككى تەرەپ كالتەكنى كۈچەپ ئۆز تەرىپىگە تارتىشىدۇ. تارتىشىش جەريانىدا، قايسى تەرەپ ئورنىدىن قوزغىلىپ كەتسە ياكى كالتەك قولىدىن چىقىپ كەتسە يېڭىلگەن ھېسابلىنىدۇ. رېپىر مۇسابىقە باشلاش كوماندىسى بەرمەستىن بۇرۇن تارتىشىشنى باشلىسا نەتىجە ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. ئەگەر بۇ پائالىيەتتە مۇسابىقىگە قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى كۆپ بولسا، ئۇدا ئۈچ مەيدان ئۇتقان كىشى مۇسابىقىدە يەڭگەن ھېسابلىنىپ مۇكاپاتقا ئېرىشىدۇ. ئەگەر ئىككى تەرەپ بولۇپ كوللېكتىپ مۇسابىقىلەشمەكچى بولسا يەنىلا ئىككى - ئىككىدىن مۇسابقىلەشتۈرۈپ، ئۇتقان كىشىگە نومۇر بېرىپ، ئاخىرىدا قايسى تەرەپنىڭ ئېرىشكەن نومۇرى كۆپ بولسا شۇ تەرەپ يەڭگەن بولىدۇ."
قوشقارچىلاپ ئېلىشىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> قوشقارچىلاپ ئېلىشىش - ئۇيغۇرلارنىڭ تۇلۇمچىلاپ سويۇلغان مۈڭگۈزلۈك قوشقار تېرىسىنى كىيىپ، ئۆز ئارا قوشقاردەك ئۈسسۈشۈپ كۈچ سىنىشىدىغان بىر خىل ئىپتىدائىي ئېلىشىش ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. قوشقارچىلاپ ئېلىشىش ئازادلىقتىن بۇرۇن ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ قارىقاش، لوپ، خوتەن ناھىيىلىرىدە ھەر يىلى باھار، ياز، كۈز پەسىللىرىدىكى سەيلە پائالىيەتلىرىدە باشقا ئويۇنلار بىلەن بىرگە ئېلىپ بېرىلىدىغان مۇھىم ئويۇن مەزمۇنلىرىنىڭ بىرى قىلىناتتى. ئازادلىقتىن كېيىن، بۇ ئويۇن تەدرىجىي ھالدا ئۆزلۈكىدىن ئوينالمايدىغان بولدى. ئېلىشىش ئۇسۇلى: سورۇن ئىچىدىن ئىختىيارىي ھالدا ئىككى كىشى چىقىپ، تۇلۇمچىلاپ سويۇلغان مۈڭگۈزلۈك قوشقار تېرىسىنى كىيىشىدۇ. قوشقار تېرىسىگە كىرىش تەييارلىقى پۈتكەندىن كېيىن، مۇسابىقە باشقۇرغۇچى ئېلىشىش بېشارىتى بەرگەن ھامان ئىككى كىشى قوشقار بولۇپ ئېلىشىدۇ. قايسى بىرى يەنە بىرىنى قوشقاردەك باش قويۇپ ئۈسسۈپ ئۆرۈۋەتسە، شۇ كىشى يەڭگەن بولىدۇ. بۇ خىل قوشقارچىلاپ ئېلىشىش مۇسابىقىسى بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنى ئۈسۈپ ئۆرۈۋەتكەنگە قەدەر داۋاملاشتۇرۇلىدۇ. بۇ ئويۇن خەتەرلىكرەك بولغىنى ئۈچۈن، ئەينى ۋاقىتتا ئىككى <قوشقار> ئوتتۇرىسىدىكى ئېلىشىش پەقەت بىر مەيدان ئېلىشىش ئارقىلىقلا ئاخىرلاشتۇرۇلۇپ، يېڭىش - يېڭىلىش بەلگىلىنىپ چىقىلغان. يەڭگەن تەرەپ يەنە ئېلىشىشنى تەلەپ قىلسا، سورۇندىن باشقا بىرەيلەن چۈشۈپ ئېلىشىدۇ. قوشقارچىلاپ ئېلىشىش شۇ تەرىقىدە داۋاملىشىپ يېڭىپ چىققۇچىلارغا ماددىي مۇكاپات بېرىلىدۇ. ھازىرقى دەۋردە بۇ ئويۇننى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ ئويناش تەشەببۇس قىلىنمايدۇ."
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە غەربىي ئاسىياغا كۆچكەن ئۇيغۇرلار
<<ئۇيغۇرلارنىڭ غەربىي ئاسىياغا كۆچۈشى مىلادى9- ئەسىردە باشلانغان. خەلىپە مەمۇن دەۋرىدە(813-833)باغداتقا كەلگەن بەزى ئۇيغۇر سەنئەتكارلىرى مۇتەئەسىم دەۋرىدە(833-847) قۇرۇلغان سامېررا شەھىرىگە بېرىپ، ئۇ يەردىكى سەنئەت پائالىيەتلىرىگە قاتناشقان. شۇنىڭدىن باشلاپ غەربىي ئاسىيادا ئۇيغۇر سەنئىتى يىلتىز تارتىشقا باشلىغان. مىلادى 11- ئەسىردە تۇرپاندىن مانى دىنىدىكى بەزى ئۇيغۇر سەنئەتكارلىرى غەزنەگە بارغان. بۇ غەزنەدە كېيىنكى Bold textۋاقىتلاردا ئوتتۇرىغا چىققان سەنئەت ئەسەرلىرىدىكى ئۇسلۇب ئوخشاشلىقىدىن مەلۇم بولدى. ئۇيغۇر رەسساملىقىنىڭ تەسىرى مىلادى 11- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا غەزنەۋىيلەرنىڭ لەشكەرى بازار سارىيىدىكى فرېسكلىرى بىلەن شۇ ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا سەلجۇقلارنىڭ رەيدىكى تام رەسىملىرىدە، بولۇپمۇ رەي ۋە كاشاندىكى پاقىراق كېسەكلەر بىلەن كاھىشلاردىمۇ كۆرۈلىدۇ. مانىنىڭ «ئارژاڭ» دېگەن رەسىملىك كىتابىنىڭ مىلادى 1056- يىلى غەزنەدە تارقالغانلىقى ھەققىدىكى رىۋايەت بۇ ئۇسلۇب ئوخشاشلىقىنى دەلىللىمەكتە.
ئىران چېگرىسىغا ھىلاكۇخان كېلىشتىن بۇرۇن خوراسان ۋە شەرقىي ئىران قاتارلىق جايلارغا ئۆگەدايخان ۋە موڭكىخانلار ئۇيغۇرلاردىن باش ۋالى تەيىنلەنگەن ئىدى. مىلادى 1222- يىلى چىڭگىزخان ئىلچىگىداي نوياننى ئەۋەتىپ، ھېراتنى قايتا ئىشغال قىلدى، ھۈنەرۋەنلەر ۋە بىر قىسىم ئاھالىدىن باشقا زور كۆپچىلىك ئاھالىنى  قىرىپ تاشلىدى. ئامان قالغان ھۈنەرۋەنلەر ۋە بىر قىسىم ئاھالە شەرققە كۆچۈرۈلدى. ئۇلاردىن 1000 ئائىلىگە يېقىن كىشىنى بەشبالىققا يەرلەشتۈرۈپ، بۇ يەردە توقۇمىچىلىق كارخانىسى قۇردى. چىڭگىزخاننىڭ قۇتلۇق ئەلشى ئىسىملىك خانىشىنىڭ سۇيۇرغاللىقىغا تەۋە بولغان بۇ كارخانىلارنىڭ مەھسۇلاتىنىڭ ھېراتنىڭ بۇرۇنقى توقۇلما رەختلىرىگە ئوخشاش سىپتا بولمىغانلىقىنى كۆرگەن ئۆگەدايخان بۇنىڭ سەۋەبىنى بىلمەكچى بولغان. بەشبالىقتىكى ھېراتلىقلاردىن ئىززەلدىن خاراۋى رەختلەرنىڭ سىپتا توقۇلىشى ئۈچۈن پاختىنىڭ سۈپەتلىك بولۇشىنى، بۇنىڭغا كېرەكلىك بولغان كىۋەزنى يېتۈشتۈرۈشكە بەشبالىقنىڭ ئىقلىمىنىڭ ماس كەلمەيدىغانلىقىنى ئېيتقان. شۇنىڭ بىلەن ئۆگەدايخان مىلادى 1238- يىلى ئىززەلدىننى ھېراتلىق توقۇمۇچىلاردىن 50 ئائىلىلىك كىشىنى ئېلىپ ئۆز يۇرتىغا قايتىشىنى ۋە بۇ سانائەتنى ئۇ يەردە راۋاژلاندۇرۇشنى بۇيرىغان. چىڭگىزخان ھېراتنى قايتا ئىشغال قىلغاندىن كېيىن، خوراساننى مەملىكەتنىڭ دائىرىسىگە قوشماي «چېگرا بوشلۇقى»غا ئايلاندۇرغانلىقى ئۈچۈن مىلادى 1222-1237- يىللاردا ھېرات خارابىلىققا ئايلىنىپ قالغان ئىدى. بۇ قېتىم ئۆگەدايخان كىساكۆر دېگەن بىر ئۇيغۇرنى ھېراتقا دارۇغاچ(ھەربىي ۋالى)، ئىززەلدىننى مالىك (يەرلىك ئاھالىنىڭ ئىشلىرىغا مەسئۇل مەمۇر)قىلىپ تەيىنلىگەن. بۇلار ھېراتتا ئالدى بىلەن سۇ قۇرۇلۇش ئىشلىرىنى ئوڭشىدى. بىر يىلدىن كېيىن يەنە بەشبالىقتىكى ھېراتلىقلاردىن 100 ئائىلىلىك كىشى ئۆز يۇرتىغا قايتۇرۇلغان. بۇ چاغدا خارلىگ(يەنى قارلۇق)ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر ھېراتقا دارۇغاچ، خارازىملىق شەرەفەددىن بىتىگچى، مەجدەلدىن مالىك بولۇپ تەيىنلەنگەن. بۇلار ھۇشك دەرۋازىسى يېنىغا نۇرغۇن بىنالارنى سالدۇرغان. خارلىگ ئېھتىمال بۇددىست بولسا كېرەك. ئۇ بۇ يەردە بىر بۇددا ئىبادەتخانىسىمۇ ياساتقان. تېمورىيلار دەۋرىدە ئاخىرقى تەرەققىياتىغا ئىرىشكەن ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە يىراق شەرق سەنئىتى ھېراتتا دەل مۇشۇ ۋاقىتتا يىلتىز تارتىشقا باشلىدى. ئۆگەدايخان ھېراتقا مەملىكەتنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن ئادەم كۆچۈردى. شۇ قاتاردا ئالمالىقتىن ئازارمى قول ئاستىدىكى ئادەملەر بىرلىكتە ھېراتقا كۆچۈرۈلگەن ئىدى. خارلىگ بىلەن ئۇنىڭ ئوغلى جەرىكە مۇسۇلمانلارنى ياقتۇمايتتى. شۇڭا ئۇ ھېراتقا ئۆزلىرىگە ئوخشاش شەرقلىقلەرنىڭ يەنى بۇددىست ئۇيغۇرلارنىڭ كېلىشىنى ئارزۇ قىلغان. مىلادى 1240-1241- يىللاردا ھېراتنىڭ ئاھالىسى 900 كىشىگە يەتكەن. خارلىگنىڭ ئىنىسى سۈكۈر ھېراتقا بىر مەزگىل بىتىگچى بولغان. خارلىگ ھېراتقا مىلادى 1258- يىلىغىچە 22 يىل دارۇغاچ بولدى. ئۇنىڭ دەۋرىدە ھېرات قايتىدىن قۇرۇلۇشقا باشلىغان.
خوراسان ۋە شەرقىي ئىران قاتارلىق جايلارغا موڭكىخان تەرىپىدىن باش ۋالى بولۇپ تەيىنلەنگەن چىن تۆمۈر(1231-1235)، كۆركۈز(1235-1242)ۋە ئارغۇن ئاكا(1243—1255)قاتارلىق ئۇيغۇر ۋالىلىرى دەۋرىدە ئۇيغۇر تىل – يېزىقى ئىراندا پارس تىل -- يېزىقى بىلەن تەڭ ئورۇنغا كۆتۈرۈلگەن. كۆركۈز چىڭگىز خاننىڭ ئوغۇللىرىغا ئۇستاز بولغان. ئۇ ئەسلىدە بۇددا دىنىگە ئېتىقاد قىلاتتى، كېيىن ئىسلام دىنىگە كىرگەن. ئارغۇن ئاكا يىتىشكەن خەتتات ۋە شائىر ئىدى. ئۇ ئىسلام دىنىغا بەكلا مايىل كىشى بولغاچقا، دائىم پارىس شائىرى شەيخ سەئىدى بىلەن سۆھبەتلىشىپ تۇراتتى. ئۇ ھاياتنىڭ كېيىنكى مەزگىللىرىدە ئىسلام دىنىغا كىرگەن. ئۇنىڭ ئوغلى نەۋرۇز ئىلخانىيلار خانى غازانخان(1295-1304)نىڭ ئىسلام دىنىگە كىرىشىگە تۈرتكە بولغان. ئىرانلىق تارىخچى راشىدىن (1274-1318)«جامىئۇتتەۋارىخ» دېگەن ئەسىرىدە ئىلخانىيلار خانى ھىلاكۇخان دەۋرىدە 1000 دىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ ئۆز ئىلىدىن ئايرىلىپ ئىراندا پوچتا -- ئالاقە ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغانلىقى توغرىسىدا مەلۇمات بىرىدۇ. ئىلخانىيلار خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن ھىلاكۇخان ئۇيغۇر تىل – يېزىقىغا تېخىمۇ ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇيغۇر يېزىقى ئىلخانىيلار دەۋرىدىكى ئىران شائىرلىرىنىڭ ئەسەرلىرىدە زۇلپىقارغا ۋە باشقا نەرسىلەرگە ئوخشىتىلغان. تارىخچى جۇۋەينىنىڭ ئىراندا ئۇيغۇر تىل – يېزىقىنىڭ بىرىنجى ئورۇنغا قويۇلغانلىقى ۋە ئۆزلىرىنىڭ بۇ تىل يېزىقنى ئۈگىنىشكە مەجبۇر بولغانلىقىغا ئۆكۈنۈپ يازغان بايانلىرى موڭغۇل تارىخى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان تارىخشۇناسلارنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتقان. ئۇ مۇنداق يازغان:«دۇنيانى ۋەيران قىلغان بۇ كۈرەشلەر نەتىجىسىدە مەدرىسلەر خاراپ بولدى، ئالىملار ئۆلتۈرۈلدى. بولۇپمۇ ئالىم – ئۆلۈمالارنىڭ توپلانغان يېرى ۋە ئىلىمنىڭ ئوچىقى بولغان خوراسانمۇ مۇشۇنداق ئەھۋالغا دۇچار بولدى. بۇ يەردە قەلەم ساھىبى بولغان بۇيۈك شەخسلەرنىڭ ھەممىسى قىلىچتىن ئۆتكۈزۈلدى. ھايات قالغانلىرى ئۈچۈن بولسا ئۇيغۇر تىل – يېزىقىنى ئۈگىنىشتىن باشقا چارە قالمىدى». بۇ دەۋردە موڭغۇل خانلىرىنىڭ قوشنا دۆلەت بىلەن بولغان ھەربىي ئىشلىرىدىمۇ ئۇيغۇر تىلى قوللىنىلغان. ئۇيغۇرلارنىڭ مەشھۇر داستانى «ئوغۇزنامە»مۇ ئىراندا ئۇيغۇر يېزىغىدا كۆچۈرۈلگەن. بۇ ھەر ھالدا راشىدىننىڭ ئۆز كىتابىغا كىرگۈزگەن «ئوغۇزنامە»نىڭ ئۇيغۇرچىسى بولسا كېرەك.
غەربىي ئاسىياغا كۆچۈپ بارغان ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپچىلىكى توپ - توپ ھالدا رەي، قۇم ۋىلايەتلىرىگە، ئاناتولىيىتىدە بولسا قەيسەرى، كونيا ۋە قارامان قاتارلىق يەرلەرگە يەرلەشكەن. ھىلاكۇخان تەرىپىدىن ئاناتولىيىگە ئەۋەتىلگەن ئىلخانىيلارنىڭ تۇنجى ۋەكىلى تۈكلۈك باخشى دېگەن كىشىمۇ دەل ئۇيغۇرلاردىن چىققان باخشى(كاتىپ)ئىدى. ئاناتولىيىگە كەلگەن ھەر قانداق بىر بەگ ۋە نويانغا ئوخشاش تۈركلۈك باخشىنىڭ قول ئاستىدىمۇ ئۇيغۇرلار بار ئىدى. غەربىي ئاسىياغا كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ زور كۆپ قىسمى بۇددا دىنىغا ئىشىنەتتى. شۇڭا، ئۇيغۇرلار ھەر ۋاقىت بۇددىزمنىڭ ھەقىقي ۋەكىللىرى ھېساپلانغان. ھەتتا سۇلتان ۋەلەد كونيالىق تاجۈددىن ھۈسەيىنگە يازغان دېداكتىك بىر ماھىيەتتىكى شېئىرلىرىدە ئۇيغۇر سۆزىنى مۇسۇلمانلىققا زىت ۋە كاپىرلىق سىمۋولى سۈپىتىدە قوللانغان. بۇ ئۇيغۇرلاردىن باشقا ئاناتولىيىگە يەنە چورماغۇن ۋە مەلىكشاھ دېگەن كىشىلەرنىڭ يىتەكچىلىكىدە تۇرپان، كۇچا ۋە قەشقەردىنمۇ بىر تۈركۈم ئۇيغۇر ۋە قارلۇقلار كەلگەن. خوتەندىن كەلگەن ۋە ئۇ يەردە بۇرۇنقى بىر يۇغرۇش(باش ۋەزىر)نەسلىدىن بولغان بىر ئائىلە نىگدەدە ۋالىلىك قىلغان. خوتەنلىك بىر قانچە ئۇيغۇر دىيابەكىردە ئامىل(مەمۇرى ۋە مالىيە ئەمەلدارى- باسقاق)ۋەزىپىسىگە قويۇلغان. قەشقەر، كۇچا ۋە خوتەندىن بارغان مۇسۇلمان ئۇيغۇرلار موڭغۇل فۇتۇھاتىنى ئاناتولىيىنىڭ ۋە ئەزەربەيجاننىڭ يەرلىك تۈركلىرىگە تۇنۇتۇشتا ۋاسىتە بولغان بولسا كېرەك. چورماغۇن بىلەن بىرلىكتە كەلگەن ئۇيغۇرلار بۇددىست ئىدى. بۇلارغا سارىجى ۋە ئۇنىڭ ئوغۇللىرىدىن قارا سۈدەر، سىنسى باخشى، ئالى باخشى(ئىسمىدىن قارىغاندا بۇ كىشى مۇسۇلمان بولسا كېرەك)ۋە ئالى باخشىنىڭ ئوغلى مىڭ ئىگەتمىش قاتارلىقلار قوماندان بولغان. بۇنىڭدىن باشقا ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئاجاي، ئۇنىڭ ئوغلى تۇغرۇل ۋە سۇبۇكتاي قاتارلىقلار بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ قوماندان ۋە بەگلىرى سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنىدۇ.
ھىلاكۇخاندىن كېيىن ئىلخانىيلارنىڭ تەختىدە ئولتۇرغان ئاباقان(1265-1282)دەۋرىدە ئىرانغا باش ۋالى قىلىپ تەيىنلەنگەن ئەنگيانۇ ئۇيغۇر بولۇپ، ئۇ بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلاتتى. ئۇنىڭ ياردەمچىسى خوتەنلىك جالالىدىن بولسا تەقۋادار مۇسۇلمان ئىدى. ئاباقان دەۋرىدىكى ئۇيغۇر بېگى سۇبۇكتاينىڭ قىزى ئەشبەن خاتۇن مىسىردىكى مەملۈكلەر خانلىقىنىڭ خانى مەلىك ئۆز زاھىر كىلاۋۇنىڭ خانىشى بولۇپ، ئۇ موڭغۇل كىيىم فاسۇنىنى مىسىرگە ئېلىپ بارغان كىشىلەردىن بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن تۇنۇلغان ئىدى. ئاباقان بۇددىست ئۇيغۇرلارغا ناھايىتى ھۆرمەت كۆرسەتكەن. ئەمما، خرىستىئانلارنىمۇ ھىمايە قىلغان. شىمالىي جۇڭگوغا جايلاشقان شەنشىدىكى توقتو دېگەن يەردە نېستۇرىيانلارنىڭ پاترىكى بولغان ئۇيغۇر راببان چائۇما بىلەن خانبالىقتىكى نېستۇرى پاترىكى ئۇيغۇر ماركۇس مىلادى 1275- يىلى ئىرانغا كەلگەن ۋە ئاباقاننىڭ رۇخسىتى بىلەن خوراساندىكى تۇس شەھىرىگە يېقىن بىر يەردە مۇناستىر قۇرغان.
ئەبۇ سەئىدخان دەۋرىدە(1316-1335)پۈتۈن ئىلخانىيلار خانلىقىنىڭ ئەمىر چوپان مەرتىۋىسىگە كۆتۈرۈلگەن ئۇلۇس بېگى ئۇيغۇر ئىسەن قۇتلۇق نويان بولغاندا ئۇيغۇر ئەرتەنە بەگ ئاناتولىيىگە باش ۋالى بولدى. ئەسلىدە ئەمىر سەئىدنىڭ ئۇيغۇر نائىبى ئەمىر چوپان سۇلدۇزنىڭ ئوغلى تەمۇر تاش(1317-1327) رۇم ۋىلايىتى ئەمىر لەشكىرى ۋە باش ۋالىسى  ئىدى. تەمۇر تاش مىلادى 1327-يىلى دادىسى ئۆلتۈرۈلگەندە ئەبۇ سەئىدقا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، مىسىرغا قېچىپ كەتكەن. ئۇنىڭ ئورنىغا قەيسەرىنىڭ ۋالىسى جەپەرنىڭ ئوغلى ئەرتەنە رۇم ۋىلايىتى(ئاناتولىيە)گە باش ۋالى بولدى. مىلادى 1335-يىلى ئەبۇ سەئىد ئالەمدىن ئۆتكەندە ئەرتەنە ئاناتولىيىدە مۇستەقىللىق ئىلان قىلىپ، ئەرتەنە خانلىقىنى قۇردى، ئۆزىنى «سۇلتان» ۋە «ئالائېددىن» دېگەن ئۈنۋاندا ئاتىدى. بۇ خانلىق1381- يىلىغا قەدەر 46 يىل ھۆكۈم سۈرگەن. ئەرتەنە مىلادى 1352- يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىدىن غىياسىدىن(1352-1365)، ئالائىددىن(1365-1380)، مۇھەممەد(1380- يىلى)ۋە قىلىچ ئارسلان(1380-1381)قاتارلىقلار تەختتە ئولتۇرغان. بۇ خانلىق ئەڭ كۈچەيگەن مەزگىلدە زېمىنى پۈتۈن ئاناتولىيىگە كىڭەيگەن. ئەرتەنەنىڭ ئىنىسى تاخرەتەن بولسا تىمۇر ۋە يىلدىرىم بايازېد دەۋرىگە قەدەر ئەزەربەيجانغا ۋالى بولغان. رۇم ۋىلايىتىدە يەنە ئۇيغۇر بەگلىرىدىن تارىمتاي ۋە سەنەكتايلارمۇ ۋەزىپە ئۆتىگەن.
ئەرتەنە ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن قەيسەرىگە دەپنە قىلىنغان. بۇ يەردىكى كىشلەر ئۇنى ئەرتانا دەپ ئاتىغان. ئۇ موڭغۇللارنىڭ رۇم – ئاناتولىيىگە تەيىنلىگەن باش ۋالىلىرى ئىچىدە ئەڭ مەشھۇرى بولۇپ، ئۆزىنىڭ ئەتراپىغا پۈتۈنلەي ئۇيغۇرلارنى توپلىغان ئىدى. ئۇ ئوغۇزلارغىمۇ ئېتىبار بىرىپ ئاناتولىيىدە بوزۇلغان مىللىي بىرلىكنى ۋە باراۋەرلىكنى يېڭىدىن قۇرغان. سۇلتان ئەرتەنە سىياسىي نوپۇزى كۈچلۈك بىر كىشى سۈپىتىدە تۇنۇلغاندىن سىرت، ساقال- بۇرۇتى شالاك ۋە ئىدارە قىلىشتا ئادىل كىشى بولغانلىقى ئۈچۈن «كۇسا پەيغەمبەر»دەپ ئاتالغان ئىدى. لېكىن ئۇ ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن تەختكە چىققان ئوغۇللىرى ۋە نەۋرىلىرى خانلىقنى ياخشى ئىدارە قىلالمىغاچقا، ئاخىرى بۇ خانلىق كادى بۇرھانىدىن ئەھمەد تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلغان. مۇھەممەد ئىبن شاباگارە ئەرتەنە توغرىسىدا:«ئەمىر ئەرتەنە ئەمىر سەئىدخاننىڭ يارلىقى بىلەن رۇم ۋىلايىتىنى باشقۇرىدىغان ئەمەلدار قىلىپ تەيىنلەندى. ئەبۇ سەئىدخاننىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، ئۇ مەملىكەتنى ئادالەت بىلەن ئىدارە قىلىپ، خەلقنى باياشاد قىلدى. شەرىئەتنىڭ كۈچىيىشىگە، سەييىد، ئۆلىما -- ئالىم ۋە ماشايىخلارنىڭ ئىززەت – ھۆرمىتىگە بەكلا ئەھمىيەت بەردى» دەيدۇ. مەشھۇر ئەرەپ ساياھەتچىسى ئىبن باتتۇتا ئەرتەنەنىڭ قوبۇل قىلىشىغا ئىرىشكەن. ئۇ ئەرتەنەنىڭ ئۆزى بىلەن ئەرەب تىلىدا سۆزلەشكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ ئەخلاق - پەزىلىتى توغرىسىدا توختىلىپ ئۆتكەن. ئەرتەنەنىڭ دەۋرداشلىرىدىن ھەلەبلىك نۇرىددىن ھەسەن «ئەرتەنە ئادىل، ھۆرمەتكە سازاۋەر، ئېغىر بېسىق، ناھايىتى غەيرەتلىك ۋە جاسارەتلىك كىشى ئىدى. ئۇ ھەر قانداق كىشىگە خۇشخۇي مۇئامىلە قىلاتتى» دەپ يازغان. مىسىرلىق سالاھىددىن ساپادى ئەرتەنەنىڭ دىندار، ياخشىلىق قىلغۇچى، پاكىز، پەھرىزكار، ئالىم ۋە پازىللار بىلەن داۋاملىق ھۆھبەتلىشىپ تۇرىدىغان پەزىلەتلىك ئىنسان ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان. بۇ ئىككى مۇئەللىپنىڭ ئەرتەنە ھەققىدە يازغان شېئىرلىرىمۇ بار.
غەربىي ئاسىيادا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدىن سۆز ئېچىلغاندا كازۋېن ئالاھىدە تىلغائېلىنىدۇ. چۈنكى ئۇ ئۇيغۇر تىل - يېزىقىدا شېئىر يېزىپ داڭق چىقارغان ئۇيغۇرئىدى. ئىلخانىيلار دەۋرىدە ئۇيغۇر سەنئەتكارلىرى رەسساملىق ساھەسىدە ئاجايىپ كاتتا ئەسەرلەرنى ياراتتى. 13- ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 14- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئىلخانىيلار تەۋەسىدىكى ئۇيغۇر رەسساملىرى مىنياتۈر سەنئىتىدە يېڭى بىر پارلاق دەۋرنى ئاچتى. ئۇيغۇرلار مەراگا ۋەتەبرىز قاتارلىق يېڭى مەركەزلەردە مىنياتۈر سەنئىتىنىڭ يېڭى شاھ ئەسەرلىرىنى ئىجاد قىلدى. ئىلخانىيلارنىڭ ۋەزىرى راشىددىننىڭ «جامىئۇتتەۋارىخ» دېگەن ئەسىرىدىكى مىنياتۈرلارنىڭ كۆپ قىسمىنى ئۇيغۇرلار سىزغان. شۇنىڭ بىلەن ئىران مىنياتۈر سەنئىتى ئىلخانىيلار دەۋرىدە ئوردىدا ئىشلىگەن ئۇيغۇر رەسساملىرىنىڭ قولى بىلەن شەرق ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا رەسساملىقىنىڭ تەسىرى ئاستىدا شەكىللىنىشكە باشلىدى. كېيىنكى دەۋرلەردە تۈرك رەسساملىرى بۇ ساھەدە چوڭ رول ئوينىدى. بۇ مەزگىلدە ئۇيغۇر رەسساملىرىنىڭ تۈرتكىسىدە غەربىي ئاسىيا ۋە شىمالىي ئافرىقىدا ئۇيغۇر ئۇسلۇبىدا رەسىم سىزىش دولقۇنى ۋە دەۋرى شەكىللەنگەن. بۇنىڭدىن سىرت مىسىردىكى مەملۈك پادىشاھلىرىنىڭ يېنىدا ئۇيغۇرچە بىلىدىغان كاتىپلار تۇرغۇزۇلغان. ئۇلار «قۇتادغۇ بىلىگ»نى ئەرەپ يېزىقىدا كۆچۈرگەن.
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە غەربىي ئاسىياغاكۆچكەن بۇ ئۇيغۇرلاردىن خاتىرە سۈپىتىدە يەنە بەزى يەر – جاي ناملىرىمۇ ساقلىنىپ قالغان. ئاماسيادىكى «ئۇيغۇر»، ئەنقەردىكى «ئۇيغۇرجا»، مۇغلا تەۋەسىدىكى «ئۇيۇر» دېگەن رايون ۋە يېزا ناملىرى ۋە قەيسەرىدىكى ئاخىرى «سىن» سۆزى بىلەن ئاخىرلاشقان يېزا ناملىرىمۇشۇ ئۇيغۇرلاردىن قالغان توپونومىك ناملار ئىدى.>>
ئەخمەت
تۇنجى ئۇيغۇر ئۇچقۇچىسى-- ئەخمەت
ياڭ زېڭشىن شىنجاڭدا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان مەزگىلدە،شىنجاڭ بىلەن ئىچكى ئۆلكىلەر ئوتتۇرىسىدا ھاۋا يولى ئېچىش تەكلىپى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. كېيىن گومىنداڭ ھۆكۈمىتى گېرمانىيىدىكى مەشھۇر رونكى ئاۋىئاتسىيە شىركىتى بىلەن ياۋروپا -ئاسىيا ھاۋا يولى ئېچىش توغرىسىدا كېلىشىم ئىمزالىغان .1929-يىلى بۇ كېلىشىمگە ئاساسەن،قۇمۇل،ئۈرۈمچى،چۆچەكلەردە ئايرودرۇم ياسالغان.1932-يىلى (مىنگونىڭ 21-يىلى)11-ئاينىڭ 14-كۈنى ،لىۇ سى دېگەن ئۇچقۇچى ھەيدىگەن <يونكىر>ماركىلىق يولۇچىلار ئايروپىلانى سىناق تەرىقىسىدە ئۈرۈمچىگە تۇنجى قېتىم قونغان.
1938-يىلى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى شىنجاڭ ئۇچقۇچىلار ئەترىتىگەئەۋەتكەن 43 كۇرسانتتىن لۇيلىپىڭ (ئەسلى ئىسمى لى ۋەنشەن )باشلىق 25 كىشى ئۇچقۇچىلار سىنىپىغا كىرگەن .لۇي لىپىڭ سىنىپ مۇدىرى بولغان .ئۇيغۇر ئۇچقۇچى ئەخمەت بۇ كۇرسانتلار بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتتە بولغان،ئۇلارغا ئۇچقۇچىلىق تېخنىكىسى ۋە ئۆزىنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرىنى سۆزلەپ بەرگەن ھەمدە بۇ ھەقتە دەرس ئۆتكەن .ئۇ يەنە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كەلگەن (ئاۋىئاتسىيە تېىخنىكىسىدىن دەرس بېرىدىغان ) ئۇچقۇچىلارنىڭ ياردەمچىسى بولغان.1939-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى شىنجاڭ خەلقى ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشىئۇرۇش ئالدىنقى سېپىگە ئىئانە قىلغان <شىنجاڭ> ماركىلىق ئايروپىلان (10دانە) لارنى ئالدىنقى سەپكە ئېلىپ بېرىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەشكە قاتناشقان.
ئەخمەتنىڭ ئىقتىدارى ۋە جامائەت ئىچىدىكى شۆھرىتى شىڭ شىسەينى ئۇنى مۇۋاپىق ئىشلىتىشكە مەجبۇر قىلغان .شۇنىڭ بىلەن ئەخمەت توققۇز ئايروپىلان باشقۇرىدىغان ئۇچقۇچىلار ئەترىتىنىڭ باشلىقى بولغان .ھايات شاھىتلارنىڭ ئېيتىشىچە،ئۇ ھەر قېتىم ھاۋاغا  كۆتۈرۈلگەندە ،ئۈرۈمچى ئاسمىنىدا بىر قانچە مىنۇت ماھارەت كۆرسىتىپ، ئاندىن يولغا راۋان بولىدىكەن.
1939-يىلنىڭ ئاخىرىدا ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن تۇنقى قېتىملىق ھەربىي مانېۋىردا ئەخمەت ناھايىتى يۇقىرى ماھارەت كۆرسەتكەن ،ئۇ، لاچىندەك ئاسمانغا تىك ئۆرلەپ، يەرگە قاراپ شۇڭغۇپ ،يەنە ھاۋاغا كۆتۈرۈلگەندە،يەردىكى توپىلار قۇيۇن ئۇچقاندەك يەردىن كۆتۈرۈلگەن .بىر دەم جىمجىتلىق باسقان مەيدان ئەخمەتنىڭ ھاۋاغا كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرۈپ ھۇررا ساداسىغا تولغان. ئەخمەتنىڭ ماھارىتى ،خەلقنىڭ ھۇررا ئالقىشىدىن شىڭ شىسەي قاتتىق چۆچۈگەن ،شۇنىڭ ئەتىسىلا ئەخمەت قاتارلىق بىر قانچە ئىلغار ئۇچقۇچى <زىيانكەشلىك قىلىش نىيىتى بار >دېگەن باھانە بىلەن قولغا ئېلىنغان.
ئەخمەت جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى ،ئۇچقۇچىلىرى بىلەن بىللە 1942-يىلى شىڭ شىسەي تۈرمىسىدە يېتىپ ئاخىر پۇت-قولى كىشەنلەنگەن ھالدا ئېغىر ئازاب ئىچىدە ئۆلتۈرۈلگەن.ھازىر ئەخمەتنىڭ رەپىقىسى ۋە پەرزەنتلىرى بار.
«چالا تەرجىمان» كىمنى ئۆلتۈرگەن؟ كىملىكنى ئۆلتۈرەمدۇ؟
ئۇيغۇر تىلىدا تەرجىمان دېگەن سۆز ھەممە ئۇيغۇرغا چۈشىنىشلىك. ئۇيغۇرچىدا بۇ سۆزنىڭ تىلماچ، تەرجىمان دېگەن ئۆز تىلدىكى مەنىداشلىرى بولغاندىن سىرت پەييى، تۇڭچى دېگەن يات تىلدىن كىرگەن ۋارىيانتلىرىمۇ بار. تۇڭچى دېگەن سۆز چىڭ ئىمپىرىيىسى ئۇيغۇر ۋىلايەتلىرىنى ئىستىلا قىلىپ بىرمەزگىلدىن يەنى 1880-يىللاردىن كېيىن ئۇيغۇرچىغا كىرگەن. پەييى سۆزى ئۇنىڭدىن كېيىنكى ھاكىمىيەتلەرنىڭ مەھسۇلى. بۇ يەردىكى تىلماچ سۆزى قەدىمكى سۆز بولۇپ «قۇتادغۇبىلىك» تە كۆپ ئۇچرايدۇ. يۈسۈپ خاس ھاجىپ «تىل ئەقىلنىڭ تەرجىمانى» دېگەنىكەن. تىلدا بىر سۆزنىڭ ئەسلى مەنەدە قوللۇنۇلۇشتىن ئوخشۇتۇش شەكلىدە قوللۇنىلىشقا ئۆتىشى شۇ سۆزنىڭ ئاۋامغا ئاللىقاچان كۈندەك ئايان بولۇپ كەتكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. چۈنكى ئوخشۇتۇش ئابستراكىت، مۇجىمەل ئۇقۇمنى رۇشەنلەشتۈرۈش ئۈچۈن قوللۇنىلىدۇ. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئەقىلنىڭ رىياللىشىش جەريانىنى تىلنىڭ تەرجىمە قىلىنىش جەيانىغا ئوخشىتىشى ئۇيغۇرلار نىڭ تەرجىمە ۋە تەرجىمانلىق ھەققىدە مول كەچۈرمىشكە، ئۇزاق تارىخىي تەجرىبىگە ئىگە مىللەت ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. قاراخانىلار دەۋرىدە ئۇيغۇر تىلىغا “قۇرئان”، “ئىنجىل”قاتارلىق دەستۇرلارنىڭ، “ئىزۇپ مەسەللىرى”، “بەشنامە” قاتارلىق غەرپ ۋە شەرق ئەدەبىيات جەۋھەرلىرىنىڭ مىڭ يل بۇرۇنلا تەرجىمە قىلىنغانلىقى يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئوخشۇتىشىنىڭ ئاممىۋىي ئاساسىنى دەلىللەيدۇ. ئەگەر بىز شۇ دەۋردە خەن سەيياھ ۋاڭ يەندىنىڭ “تۇرپاندا ساۋاتسىز ئادەم يوقكەن،” دېگىنىنى ۋە چىڭگىز خاننىڭ ئۇيغۇر تىلنى ئۆزى ئىستىلا قىلغان بارلىق رايۇنلاردا ئىمپىرىيە تىلى قىلغانلىقىنى ئەسلىيەلىسەك، چىڭگىز ئىمپىرىيىسى ئارقىلىق دۇنيانى تەرتىپلىگەن ئۇيغۇر ئەقلىنىڭ ۋە شۇ ئەقىلنى باشقا تىللىقلارغا مۇكەممەل ئۆرۈپ بېرەلىگەن ئۇيغۇر تىلنىڭ زامانىسىدىكى قۇدرىتىنى تەسەۋۋۇر قىلالىشىمىز مۇمكىن. "قۇتادغۇبىلىك" تە دېيىلىۋاتقان ئەقىل بىلەن تىلماچ ھەر ئىككىلىسى ئوخشۇتۇش بولۇپ يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇنى كېيىنكى بايانلىرىدا رۇشەنلەشتۈرىدۇ. ئۇنىڭچە ئەقىل دېمەك قۇدرەت، غەزىنە، پاراسەت دېمەكتۇر، تىل ئاچقۇچ بولۇپ تىلماچ ئاچقۇچنى قوللانغۇچىدۇر. مەن مۇشۇلارنى ئويلىسام يۇقارقى ماقال ماڭا غەلىتە تۇيۇلىدۇ. تىلماچ ۋە تىل ھەققىدىكى چۈشەنچىلەر مىڭ يىللار بۇرۇن ئومۇملاشقا بىر مىللەت قانداق بولۇپ تەرجىمان ھەققىدە تېمىدىكىدەك سەلبىي ۋە مەنپى قاراشقا كېلىپ قالدى؟ بۇ مەنپى قاراش قانداق قىلىپ ئۇيغۇرلار ھاياتىدا ئالماشقان ئۈچ خىل ھاكىمىيەت جەريانىدىمۇ ئىزچىل ئالماشماي بازارلىق بولدى؟
تېمىدا تىلغا ئېلىغان ماقال ئاۋام ئۇيغۇرنىڭ تىلىدا «چالا پەييى ئادەم ئۆلتۈرۈرەر، چالا تۇڭچى ئادەم ئۆلتۈرەر» مۇ دېيىلىدۇ. “پەييى” دېگەنلىك خەنچە تەرجىمان دېگەن سۆزنىڭ ئۇيغۇر تەلەپپۇزىغا بويسۇندۇرلىشى. “زىيالىلار بۇ يەردىكى “پەييى” سۆزىنى تەرجىمان، تىلماچ دەپ ئۇيغۇرچە قوللۇنىدۇ. قىزىقارلىق يېرى شۇكى خەنلەر بىلەن بىۋاستە ئۇچراشقىنىغا تېخى نەچچە ئون يىل بولغان بۇ ئاۋاممۇ بۇ سۆزنىڭ خەنچىسىنى نەچچە ئەۋلادتىن بېرى ئىشلىتىدۇ. مەسىلەن، مەرھۇم ئۆتكۈر ئەپەندىمنىڭ "ئىز" رومانىدا تۆمۈر خەلىپىگە خائىنلىق قىلغان كىشىنىڭ ئىسمى سايىت تۇڭچى دەپ يېزىلغان. ئۆتكۈر ئەپەندىم نېمىشقا بۇ سۆزنى سايىت تەرجىمان، ياكى سايىت تىلماچ دەپ يازمايدۇ؟ چۈنكى تۇڭچى سۆزى ئەينى چاغدا ھەممە ئۇيغۇرغا تولۇق ئۇقۇشلۇق ئېدى، شۇڭا خەنسۇچىدىن كىرگەن بۇ سۆزنىڭ ئۇيغۇرچىسىنى ئەسكەرتىش بىھاجەت ھىساپلانغان بولسا كېرەك. ئادەتتە تىلنىڭ قوللۇنىلىشى قاتلاملىق بولىدۇ. ئاۋامنىڭ تىلىدا قوللۇنىلىۋاتقان سۆزلەر ئومۇملاشقان، پۈتكۈل جامائەتكە چۈشىنىشلىك بولىدۇ، زىيالنىڭ تىلىدا قوللۇنۇلغىنى مەلۇم دائىرىدە ۋە مەلۇم ساھەدىلا چەكلىنىدۇ. مەسىلەن، مەتبۇئات، مۇھەررىر، دەرسلىك، تەتقىقات، تەپەككۇر، مەجھۇل، مەۋھۇم، مەنپىي، مۇسبەت…قاتارلىق سۆزلەرنى ئاۋام ئۇيغۇرلار كۆپ قوللانمايدۇ. تۇڭچى دېگەن بۇ سۆزنىڭ ماقال تەمسىللەردە ۋە ئۇيغۇرلاردا ئەڭ كۆپ ئوقۇلغان بىر روماندا ھىچ بىر ئىزاھاتسىز قوللۇنىلىشى بۇ سۆزنىڭ خەنچىدىن ئۇيغۇرچىغا كىرىش تارىخىنىڭ ئۇزۇنلىقىنى ۋە ئاۋامنىڭ تۇرمۇشىدا ھالقىلىق رول ئوينىغان ھادىسىلەر بىلەن باغلىنىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ.
ئادەتتە ماقاللار خەلقنىڭ خاتىرىسىگە تامغا بولۇپ بېسىلغان تارىخي رىياللىقتىن كېلىدۇ. مەن مۇشۇ كۈنگىچە ئۆزەم يامان ئەمەس بىلىدىغان خەنچە، ئىنگىلىزچە، تۈركچە، پارىسچە قاتارلىق تىللارنىڭ ھىچ قايسىدا “چالا تەرجىمان ئادەم ئۆلتۈرەر ” دېگەن ماقالنىڭ ئۆزىنى ۋە ياكى شۇنداقراق دېگەن مەنىدىكى ماقالنى كۆرمىدىم. دېمەك بۇ خەلقلەرنىڭ ھاياتىدا تەرجىمان سەۋەبلىك مۇبارەك جانلار قەتىل قىلىنمىغان بولسا كېرەك. چالا تەرجىمان سەۋەبلىك پاجىيەلىك تەقدىرگە مۇپتىلا بولغان قەۋىم ئەۋلادلىرىغا تىل ئارقىلىق ئاشۇنداق ۋەسىيەتلەرنى قالدۇرغان بولىدۇ. لېكىن ۋەسىيەتلەرنىڭ ھەممىسىگە ئەمەل قىلىنىۋەرمەيدۇ. بولۇپمۇ ئەجداتنىڭ ئەقلىدىن، سەلتەنىتىدىن، ئۇتۇقلىرىدىن گۇمانلانغان ئەۋلاد ياكى بىخەۋەر قالغان ئەۋلاد ئەمەل قىلىپ بولالمايدۇ.
ئالدىنقى: ئۇيغۇرلار- نەزەردىن يىراق كۆڭۈلگە يېقىن
كـىيىنكى: «قۇرئان» دىكى ۋە ئۇيغۇرچىدىكى پەرقلىق ئۇقۇملار
غەرپ مەتبۇئاتىدا ئۇيغۇرنىڭ گېپى
ئادەم دېگەن قىزىق بولىدىكەن. يۇرتۇڭدا، قېرىنداشلار ئارىسىدا تۇرغۇنۇڭدا خەلئارا خەۋەرلەرگە مەستانە بولىدىغان گەپكەن. دۇنيادا نېمە ئىشلارنىڭ بولۇۋاتقىنى سېنىڭ ئەڭ دىققىتىڭنى چېكىدىكەن. يىراق قىرلاردا سەرسان بولۇپ يۈرگىنىڭدە يۈرتۇڭغا دائىر پىچىرلاشلارغا قەدەر دىققەت قىلىدىكەنسەن. كومپىيوتىرنىڭ ئالدىغا كەلسەڭ يۇرتۇڭغا دائىر خەۋەرلەرنى ئاقتۇرىدىكەنسەن، كۇتۇپخانىغا كىرسەڭ ئۇيغۇرغا دائىر كىتابلارغا ئالدى بىلەن كۆز يۈگۈرتىدىكەنسەن. كىتابخانىلارنى ئارىلىساڭ ئۇيغۇرغا ئائىتلا ئەمەس، ئوتتۇرا ئاسىيا ھەققىدىكى بىرەر كىتاب ياكى بىرەر پاچە رەسىممۇ سېنى بىر ۋاقىتقىچە ھاياجانلاندۇرايدىكەن. 2008- يىلى ئولۇمپىكنىڭ ئالدى كەينىدە دىيارىمىزدا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر سەۋەبلىك ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى بايانلار خەلقئارالىق گېزىت ژورناللاردا دائىم ئۇچراپ تۇرىدىغان بولدى. 2009-يىلى تومۇزدىن كېيىن غەرپ مەتبۇئارلىرى ئۇيغۇر توپراقلىرىنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىغا، ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ ئەڭ ئىنچىكە تەپسىلاتلىرىغا قەدەر دىققەت قىلىشقا باشلىدى. ئامېرىكىدا بولغان چاغلىرىمدا ئۇيغۇرلار ھەققىدە يېزىلغان خەۋەر، ماقالە ۋە مۇھاكىمىلەرنى ئىمتىھانلىرىمنى قويۇپ تۇرۇپ ئوقۇپ كېتەتتىم. شۇنداق خەۋەرلەردىن مەن ھىچ ئۇنۇتالمغان بىرىنى يازغۇم كەلدى.
"سۆيۈملۈك ئۇيغۇر" نىڭ سىرداشلىرى
-مەن تېخى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىسىنى جانۋارلارنى يات كۆرمەيدىغان، ھايۋانلاردىن قورقمايدىغان، ھايۋانلار بىلەن ئەپلىشىشكە ماھىر كىشىلەر ئوخشايدۇ، دېسەم سەن ئەجەپ قورقۇپ كەتتىڭغۇ؟ دەپ قالدى. ئۇنىڭ بۇ گېپى ماڭا قىزىقارلىق بىلىندى. نېمىشقا ئۇنداق دەيدىغانلىقىنى سورۇسام ئامېرىكىدا چىقىدىغان نوپۇزلۇق بىر گېزىتتىن ئوقۇغان مۇنۇ خەۋەرنى سۆزلەپ بەردى.
ئامېرىكىنىڭ غەربى جەنۇبىغا تەۋە بىر شەھەردە بىر ئۇيغۇر ئىنجىنىر ياشايدىكەن. بۇ كىشى ئەسلى غۇلجىدىن بولۇپ 60-يىللاردا ئۆزبېكىستانغا كۆچۈپ كەتكەنىكەن. سوۋېت ئىمپىرىيىسى پارچىلىنىپ مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر قۇرۇلغاندا ئۇيغۇر دىيارىغا قايتماقچى بولغان بولسىمۇ ئىجازەت ئالالماپتۇ. ئاخىرى ئامېرىكىغا كۆچۈپ كېلىپ غەرىبى جەنۇپتىكى شۇ شەھەردە ياشاپ قاپتۇ. بوۋاي ئولتۇرۇشلۇق كوچىدىكى مەھەللىداشلار ئىچىدە بەزى بوۋاي مومايلاردىن باشقا كۆپىنچەيلەن ئۇ كىشىنىڭ ئىسمىنى بىلمەيدىكەن پەقەت "سۆيۈملۈك ئۇيغۇر" دەپلا ئاتىشىدىكەن. بۇ كىشى مەھەللىدىكى ئەخلەت ۋاگۇنىنىڭ يېنىغا بىر تاختاي ئورنىتىپ "بۇزۇلمىغان يىمەكلىكلەرنى تاشلىماقچى بولسىڭىز ماڭا قالدۇرۇڭ. سىزنىڭ سۆيۈملۈك ئۇيغۇر دوستىڭىز بۇ يىمەكلىلەر بىلەن قۇشلارنى ھوزۇرلاندۇرىدۇ" دەپ يېزىپ قويۇپتۇ. بوۋاينىڭ سۆيۈملۈك ئۇيغۇر ئاتىلىپ قېلىشى مۇشۇ سەۋەبتىن ئىكەن.
ھەر كۈنى بوۋاي سەھەر تۇرۇپ قوشنىلار ئەخلەت ۋاگۇنىنىڭ قېشىغا قالدۇرغان يىمەكلىكلەرنى تۈرگە ئايرىپ مەھەللىدىكى چىملىق مەيدانغا "داستىخان" سېلىپ يايىدىكەن. كەپتەرلەر، قۇشقاچلار، تۇرنىلار داستىخاندىكى يىمەكلەردىن چۇۋۇرلاشقانچە ئوزۇقلىنىشقا باشلايدىكەن. قۇشلارنىڭ بەزىلىرى بوۋاينىڭ دولىسىغا، بەزىلىرى بېشىغا قونۇپ ئەركىلىشىدىكەن. قۇشلارنى ئوزۇقلاندۇرۇپ، قۇشلار بىلەن مۇڭدۇشۇپ بولغاندىن كېيىن بوۋاي داچىسىنىڭ ئالدىدىكى بېغىغا ئىشلەيدىكەن. قوشنىلارنىڭ ھەيران قالغىنى بوۋاينىڭ بېغىغا يۇلغۇن، تېرەك، ئۈجمە، جىگدە قاتارلىقلارنى تىكىۋالغىىنى بولۇپتۇ. ئامېرىكىدا بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ غەرىبى جەنۇبىدا بۇ دەرەخلەرنىڭ بەزىلىرى ئاسان ئاينىمايدىكەن. بوۋاي يىگىرمە يىلدىن بېرى ئەجىر قىلىپ بەزى كۆچەتلەرنى نەچچە ئون رەت قايتا قايتا تىكىپ ئاخىرى ئەي قىلىپتۇ. دەرەخلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ ئىسمى بار ئىكەن. ئۈجمىنىڭ ئىسمى نۇزۇگۇم، تىرەكنىڭ ئىسمى سادىر، يۇلغۇننىڭ ئىسمى شىراق، جىگدىنىڭ ئىسمى سۇتۇق ئىكەن. بوۋاي دائىم بۇ دەرەخلەر بىلەن ئۇزاقتىن ئۇزاق سىردىشىپ كېتىدىكەن.
بوۋاينىڭ ئىشتىن كەلگەندىن كېيىن قىلىدىغان ئىشى دەرەخلىرىنىڭ ئارىسىدا ئولتۇرۇپ بىر ئىگۋانا بىلەن مۇڭدىشىش ئىكەن. بوۋاي بۇ ئىگۋاناغا ئىستىقلال دەپ ئىسىم قويۇپتۇ. ئەسلى بۇ ئۇنىڭ 2009-يىلى تومۇزدا تۇغۇلغان غۇلجىدىكى تۇنجى پەينەۋرىسىنىڭ ئىسمى ئىكەن. دوستۇمنىڭ ھىكايسى شۇ يەرگە كەلگەندە ئۇنى توختىتىۋالدىم ۋە خەۋەرنىڭ تور ئادرىسىنى يېزىۋېلىپ ئۇچقاندەك ياتاققا قاراپ چاپتىم. گېزىتتە بوۋاينىڭ ئىگۋانا بىلەن سۆھبىتى مۇنداق بېرىلىپتۇ:"ئىستىقلال، سەن قورقۇۋاتامسەن نېمە؟ ساڭا نېمە بولدى؟ بۈگۈن تۈگۈلۈپلا قاپسەنغۇ؟ قورقما. بىز يالغۇز ئەمەس، بىز كۈچسىز ئەمەس، بىز چارەسىز ئەمەسمىز. قاراڭغۇ چۈشۈپ كەتتى دەمسەن! قارا، ئۇيغۇرنى ئىسلامغا مۇيەسسەر قىلغان سۇتۇق يېنىمىزدا. سۇتۇق بىزگە يەتكۈزگەن مەشئەل قولۇمىزدا، ئۇلۇق بوۋىلىرىمىز قارىخانىلار زامانىسىدا ئانا تىلىمىزدا سۆزلىگەن قۇرئان باغرىمىزدا، يۈرىكىمىزگە ئەڭ يېقىن جايدا. بىز قاراڭغۇدىن قورقاتتۇقمۇ، ئېيتقىنا بىز زۇلمەتتىن قورقاتتۇقمۇ؟ مۇسۇلمان ئۆلەمدۇ؟ مۇسۇلمان قورقامدۇ؟ ياق، ماڭا باق، ئىستىقلال! ماڭا باق، سۇتۇق ئۆلدى دەمسەن؟ نۇزۇگۇمنى ئۆلدى دېمەكچىمۇسەن! ياق، ياق! ئۇلار ئاللاھنىڭ جامالىغا مۇشەررەپ بولدى. ئۇلار شەھىدلىك شەرىپىگە نائىل بولدى. ئۇلار ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا مەڭگۈلۈك ھاياتقا ئېرىشتى. سەن مېنى ئۆلمىدى دەمسەن، ياق! مەن ئۆلدۈم ئارسلىنىم. مەن ۋەتەن توپراقلىرىنى كۆزۈمگە سۈرەلمىگەن، ۋەتەن زىمىنىغا باغرىمنى ياقالمىغان، ۋەتەننىڭ كۆپكۆك ئاسمىنىدىكى مۇبارەك يېڭى ئايغا سالام بېرەلمىگەن كۈندىن باشلاپ ئۈلۈكمەن. سەن گەپ قىلىۋاتىسەن، ھاياتسەن دېمەكچىمۇ؟ ھەئە، مەن ئۇيغۇرچە سۆزلەۋاتىمەن، مەن ئۇيغۇرچە سۆزلەۋاتىمەنلا ئەمەس، ئۆلۈك قەلبىمگە ئاخىرقى نەپەسلىرىمگە قەدەر مەلھەم بولۇۋاتقان ۋەتىنىمنى زىكىر قىلىۋاتىمەن. مېنىڭ بىرلار ئارزۇيۇم بار بۆرەم، پەقەت بىرلا. مۇشۇ دۇنياغا بىرلا سۆزۈم بار، پۈتۈن جاھانغا ئاڭلىتىپ بۇ مېنىڭ ۋەتىنىم، ئەي دۇنيا ئاڭلا بۇ ۋەتەن ماڭا مەنسۇپ! دەپ ۋارقىرىغان پېتىم بىر ئۆمۈر قانمىغان ۋەتەننىڭ باغرىغا يۈرۈكۈم يېرىپ يىقىلسام دەيمەن."
ئالدىنقى: ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
كـىيىنكى: ئۇيغۇرلار- نەزەردىن يىراق كۆڭۈلگە يېقىن
تەجەللى
تەجەللى 200 px
مەشھۇر ئالىم، بۈيۈك شائىر، داڭلىق تېۋىپ، مائارىپچى ۋە خىمىك ھۈسەنجان ئەكبەر تەجەللى ھەزرەتلىرى مىلادى 1856-يىلى قاغىلىق ناھىيسى زوڭلاڭ يېزا ئايكەن كەنتىدىكى دىنىي ئالىم، ماھىر تېۋىپ قۇتبىدىن شاھ ھەزرەتلىرىنىڭ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. باشلانغۇچ مەلۇماتىنى مەككىدە ئالغان. كېيىن دىھلى شەھرىدىكى دىھلى دارىلمۇئەللىمىن مەدرىسىدە، ئاندىن ئىراننىڭ ئىسپاغان دارىلفۇنۇننى ۋە ئاۋغانىستاننىڭ كابول دارىلفۇنۇندا ئوقۇغان.
تەجەللى ئوقۇش جەريانىدا خىمىيە، تىبابەت، ئىلمىي نۇجۇم، تارىخ، لوگىكا، تىلشۇناسلىق، جۇغراپىيە قاتارلىق ئىلىملەرنى ئۆگىنىپ يۇقىرى ماھارەت ۋە ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈپلا قالماستىن، ئەرەب، پارىس، ئوردۇ ۋە ھىندى تىللىرىنىمۇ مۇكەممەل ئۆگەنگەن. تەجەللى ئوقۇشنى تۈگىتىپ، ئاتا - ئانىسىنىڭ ھەمرالىقىدا ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن يەكەن، قەشقەر، قاغىلىق، گۇما قاتارلىق جايلاردا مۇددەرىسلىك قىلغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان. خىمىيە ئىلمى بويىىمۇ تەجرىبە تەتقىقاتى ئېىلىپ بېرىپ، ئۇنى تىبابەتچىلىك بىلەن بىرلەشتۈرگەن ئاساستا ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكىنىڭ سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتىرىش ئۈچۈن تىرىشقان. تىبابەتچىلىك، ساقلىقنى ساقلاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ، بىمارلارنىڭ دەردىگە داۋا، رەنجىگە شىپا بولۇپ، يوقسۇللارنى داۋالىغاندا ھەق ئالمىغان ياكى ئاز ھەق ئالغان.
ئۇ، ئۆزىنىڭ تىببى ماھارىتى بىلەن خەلق ئارىسىدىكى ھەرخىل كېسەللىكلەرنى، جۈملىدىن يۈرەك كېسىلى، ئۆپكە ۋە سىل كېسىلى قاتارلىق كىسەللەرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك داۋالاپلا قالماي، بەلكى راك (سەرتان) كېسىلىنىمۇ يىلان گۆشى (زەھىرى) بىلەن داۋالاپ ساقايتقان. دورىگەرلىك جەھەتتە قەدىمكى تىببى كىتابلاردىكى نۇسخىلار ۋە ئۆزى تەجرىبىدىن ئۆتكۈزۈپ چىققان نۇسخىلار ئاساسىدا تەرياق، ھەببى زۇفا، ھەببى جەدۋار، ھەببى ئازراقى (سترخىنىن كۇمۇلىسى)، پولات كۇشتىسى، سىماب كۇشتىسى، پۈتۈن بەدەننى كۈچلەندۈرىدىغان ھالۋايى بىزە قاتارلىق ئېسىل دورىلارنى ئىجاد ۋە ئىختىرا قىلىپ خەلقنى داۋالاپ كېسەللىك ئازابىدىن قۇتۇلدۇرغان.
تەجەللى ھەزرەت «تەجەللى نۇسخىلىرى» ناملىق قول يازما كىتابلىرىنى قالدۇرۇپ كەتكەندىن باشقا، نۇرغۇنلىغان شاگىرتلارنى تەربىيلەپ يېتىشتۈرگەن. ئۇنىڭ شاگىرتلىرى خەلقىمىزنىڭ سەھىيە ئىشلىرىغا زور تۆھپە قوشقان. خوتەن ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تىبابەت شىپاخانىسىنىڭ 125ياشلىق مۇدىر ۋىراچى مەرھۇم تۇردى ھاجى، قاغلىقتىن يۈسۈپ ئەپەندى، ياسىن ئاخۇن داموللا، سەيدىنا ئەپەندىم (ئاۋغانىستانلىق)، سادىق مەخسۇم، گۇمىدىن مەھمۇد ھاجى، ئىبراھىم ھاجى، قەشقەردىن يۈسۈپ ھاجى قەشقىرى (سۆھبەتدىشى)، مۇسا ئاخۇنۇم قاتارلىقلار تەجەللىنىڭ تىببى ماھارىتىدىن تەربىيە ئالغان داڭلىق تېۋىبلاردۇر.
قەشقەر ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تىبابەت شىپاخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ئابدۇقادىر ھاجىدا <<مىزان تىب» ناملىق بىر كىتاب بولۇپ، ئۇنىڭ باش ۋە ئاخىرقى قىسىملىرىدا تەجەللىنىڭ يەككە دورا رېتسىپى 75پارچىنى ئىگىلىگەندىن باشقا، قۇرۇق يۆتەلنىڭ رېتسىپى ئۈچ پارچە، قورساق ئاغرىقى (ئىچ ئۆتكۈ)، قىزىل، باش ئاغرىقى، بوۋاسىر، باش، قۇلاق، چىش ئاغرىقلىرىغا شىپا بولىدىغان رېتسىپلار بار. چارۋا ماللارنى داۋالاش توغرىسىدىمۇ رېتسىپلار بار.
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سۆيۈملۈك ئوغلانى ئالىم ھۈسەيىنخان ئەكبەر (تەجەللى)نىڭ تىبابىتىمىزگە قوشقان تۆھپىسى، ئۆزى ياشىغان دەۋرىدىن باشلاپ تا ھازىرغىچە كىشلەر ئارىسىدا مەدھىيلىنىپ كەلمەكتە.
ئۇلۇغ ئالىم ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ھاياتىي
مۇختار مامۇت مۇھەممىدى
(بۇ ماقالەمنى تەجەللي تۇغۇلغانلىقىنىڭ 160 يىللىقىغا، ۋاپاتىنىڭ 81 يىللىقىغا بېغىشلايمەن)
ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى بىلەن ئۇيغۇر دېموكراتىك ئەدەبىياتىنى باغلاشتا كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىغۇچى ئەدىبلەرنىڭ بىرى، مەشھۇر ئالىم، ئاتاقلىق شائىر، داڭلىق تېۋىپ، مائارىپچى ۋە خىمىك ھۈسەيىنخان ئەكبەر تەجەللى مىلادىيە ھىجرىيە 1262– يىلى (1848– يىلى) ① خوتەن ② ۋىلايەتلىك، قاغىلىق ناھىيە زوڭلاڭ يېزا ئايكەن كەنتىدە ئىسلام دىنىي ئالىمى، ماھىر تېۋىپ قۇتبىدىن شاھ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
ئوقۇش يېشىغا يەتكەندە ئاتا– ئانىسى تەجەللىنى مەككىگە بارغان، ئۇ باشلانغۇچ مەلۇماتنى مەككىنىڭ مەدرىسلىرىدە ئالغان. ئوغلىنىڭ ئۆز ۋاقتىدىكى ئىلىمگە بولغان قىزغىنلىقى ۋە ئىجتىھاتىنىڭ يۇقىرىلىقىنى چوڭقۇر ھېس قىلغان ئاتىسى سەئىد قۇتبىدىن شاھ ئۆز پەرزەنتىنى يۇقىرى مەلۇماتلىق كىشى قىلىپ يېتىشتۈرۈش مەقسىتىدە ھىندىستانغا ئېلىپ بېرىپ ئىمتىھان بەرگۈزۈپ، ئىمتىھاندىن ئۆتكەندىن كېيىن، دېھلى شەھىرىنىڭ دېھلى دارىلئولۇم مەدرىسىدە، ئاندىن ئىراننىڭ ئىسفاھان دارىلفۇنۇنىدا، ئافغانىستاننىڭ كابۇل دارىلفۇنۇنىدا ئوقۇتىدۇ. تەجەللى ئوقۇش جەريانىدا ئەرەب، پارس، ئوردۇ، ھىندى تىللىرىنى مۇكەممەل ئىگىلىگەندىن تاشقىرى، خىمىيە، تېبابەت، ئىلمىي نۇجۇم، تارىخ، لوگىكا، تىلشۇناسلىق، جۇغراپىيە قاتارلىق ئىلىملەرنى ئۆگىنىپ، يۇقىرى ماھارەت ۋە ئىقتىدارنى يېتىلدۈرۈپلا قالماستىن، بەلكى ئەدەبىياتقىمۇ قىزغىن ئىشتىياق باغلاپ، دۇنيا ئەدەبىياتى ۋە شەرق كلاسسىك ئەدەبىياتى بىلەن پىششىق تونۇشىدۇ ھەمدە ئۇنىڭ مەشھۇر ۋەكىللىرىنىڭ ئىجادىي پائالىيەتلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىپ، مەلۇم تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بارىدۇ. بۇ نەتىجىلىرى بىلەن ‹‹مەۋلىۋى›› ③ لىك ئۇنۋانىغا ئېرىشىپ، مەدرىسنى تاماملىغان تەجەللى ئوقۇش تۈگەتكەندىن كېيىن مەككە، مەدىنە، دېھلى، كابۇل، تېھران، تۈركىيە، ھەتتا روسىيىلەرگىچە بېرىپ ساياھەت ۋە سودا– سېتىق ئىشلىرى بىلەن خېلى بىر مەزگىل تۇرۇپ قالىدۇ.
تەجەللى ھەج قىلىش ۋە ئىلىم ئېلىش پائالىيەتلىرىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، ئاتا– ئانىسىنىڭ ھەمراھلىقىدا ھىندىستاندىن قايتىش يولىدا پاكىستاننىڭ گىلىگىتقا كەلگەندە ئانىسى بۈبى گۈلسۈم خېنىم ④ بەختكە قارشى ئالەمدىن ئۆتىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە يەركەن دەرياسى باش ئېقىنىنىڭ چاتۇلى يولىدىكى كېچىكتىن ئۆتۈشىدە بارلىق بېساتلىرى دەرياغا غەرق بولىدۇ. تەجەللى قاتمۇقات مۇسىبەت، يول ئازابىدا غەم– قايغۇغا چۆمگەن ھالدا يەركەنگە كېلىپ، ئۇرۇق– تۇغقانلىرىنىڭ ئۆيىگە چۈشىدۇ. بۇ چاغدا شائىر تېخى يىگىرمە نەچچە ياشلىق يىگىت ئىدى. شۇ چاغدىكى يەركەن ۋالىيسى شائىرنىڭ ئۇلۇغ پەزىلەت– كامالەتلىرىنى ئاڭلاپ، ئۇنى ئاتىسى بىلەن بىرگە ئوردىغا تەكلىپ قىلىدۇ ۋە ئىلىم– مەرىپەت بىلەن تولغان سۆزلىرىدىن بەھرىمەن بولۇپ، كۆپلەپ ئېھتىرام بىلدۈرىدۇ. شائىرنىڭ ئۆز ۋاقتىدا يازغان بەزى شېئىرلىرى ۋە باشقا ئەسەرلىرى ئۆلىمالار ۋە زىيالىيلار ئارىسىدا قولدىن– قولغا ئېلىنىپ ئوقۇلىدۇ. شۇنداقلا ئالىملار ۋە ئەدىبلەرگە سۆزلىگەن دىنىي، پەننىي، ئەدەبىي بايانلىرى تىللاردا داستان بولۇپ، ئېغىزدىن– ئېغىزغا كۆچۈپ يۈرىدۇ. ئۇنىڭ بۇ خىل ئالىيجاناب خىسلىتى ھەر تەبىقە زاتلىرىنى، ئاۋام خەلقىنى مەھلىيا قىلىۋالىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئۇ يەركەندىكى ‹‹يېشىل مەدرىسە››گە مۇدەررىس بولۇپ تەيىنلىنىدۇ. نۇرغۇن تالىپلار ئۇنىڭ ئىلىم– مەرىپەت دەرياسىدىن قېنىپ سۇ ئىچىپ، شېئىرىيەت گۈلشەنىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. شۇ چاغلاردا ئۇ يەنە تېبابەتچىلىك كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ، نۇرغۇن بىمارلارنىڭ كېسەلدىن شىپا تېپىشىغا يېقىندىن يار– يۆلەكتە بولىدۇ. يوقسۇزلاردىن ھەق ئالمايدۇ ھەم خىمىيە ئىلمى بويىچىمۇ تەجرىبە– تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ، ئۇنى تېبابەتچىلىك بىلەن بىرلەشتۈرگەن ئاساستا، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ سەۋىيىسىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشىدۇ. ئەپسۇسكى، مۇنداق ئوڭۇشلۇق شارائىت تەجەللىگە ئىنتايىن ئاز ۋاقىت خۇشاللىق ۋە يورۇقلۇق كەلتۈرىدۇ. ئالىمنىڭ ئىلىم– مەرىپەت ئىگىلىرى ۋە خەلق ئارىسىدا مۇنداق چوڭ ئىناۋەتكە ئىگە بولۇشى ئاز ساندىكى مۇتەئەسسىپ، خۇراپىي بىدئەتچىلەرنىڭ يۈرەكلىرىگە ھەسەت ئوتىنى تۇتاشتۇرىدۇ. نەتىجىدە، ئۇلارنىڭ ئالىمغا بولغان ئۆچمەنلىكى بارغانسېرى كۈچىيىدۇ. ئاخىر ئالىمغا ئىنتايىن رەزىل ۋاسىتىلەر بىلەن زىيانكەشلىك قىلىش كويىغا چۈشىدۇ. تەھدىت، ئەپسانىلەرنى توقۇپ ۋە ئويدۇرۇپ چىقىرىپ، ئالىمنىڭ ئىناۋەت ھۆرمىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ھەتتا، ئالىمنىڭ ئالدىدا يۈزمۇيۈز بىئەدەپلىك قىلىپ، ئۇنىڭ پاك قەلبىنى ئازاب– كۈلپەت خەنجىرى بىلەن جاراھەتلەندۈرىدۇ. مۇشۇنداق ھەسەتخور نادانلارنىڭ غەيۋەت شىكايەتلىرىگە نىشان بولۇپ قالغان نازۇك تەبىئەتلىك، يۈكسەك غەيرەتلىك ئالىم خېلى ئۇزاق مۇددەت يەركەن شەھىرىدە دەرد– ئەلەملەر بىلەن ياشاشقا مەجبۇر بولىدۇ. بۇ جەرياندا ئۇ قەلەم شەمشىرىنى ئىشقا سېلىپ، ئەرەب، پارس، ئۇيغۇر تىللىرىدا قەسىدە– شېئىرلارنى يېزىپ، ھەسەتخورلارنىڭ ئەپت– بەشىرىسىنى ئېچىپ تاشلايدۇ. بۇ قەسىدىلەر ۋە شېئىرلار ئالىمنىڭ ‹‹بەرق تەجەللى››، ‹‹سەبەقە مۇجەللى››، ‹‹دىۋان ئەرەبى›› ۋە ‹‹توھىپەتۇل بەھرەيىن›› قاتارلىق ئەسەرلىرىگە كىرگۈزۈلگەن.
بۇ ۋاقىتتا ئۇ يېقىن بۇرادىرى مۇتىۋۇللا ئەلەم ⑤ ئاخۇنۇمنىڭ جان– دىل بىلەن قوغدىشىغا ئېرىشىدۇ ۋە بىر مەزگىل خاتىرجەم ھايات كەچۈرۈشكە مۇيەسسەر بولىدۇ. بىراق، مەرىپەت ئەھلىگە ھەسەت قىلىش ۋە دۈشمەنلىك زەھىرىنى چېچىشنى ئۆزىگە كەسىپ قىلىۋالغان ئەبلەخلەرنىڭ ھەرىكەتلىرى يەنە ئەۋجىگە چىقىدۇ. ھەتتا ئۇلار بۇ ۋاقىتتا ئەينى دەۋردىكى مۇستەبىت ئەمەلدارلارغا تەجەللى ئۈستىدىن نۇرغۇن تۆھمەتلەرنى ئويدۇرۇپ چىقىرىپ، بەتنام چاپلاپ، ئۇنىڭ خاتىرجەم ھايات كەچۈرۈشىگە تەھدىت سالىدۇ. ئاخىرى ئۇ مۇتىۋۇللا ئەلەم ئاخۇنۇمنىڭ مەسلىھەتى بىلەن يەركەننى تاشلاپ قاغىلىققا يۆتكىلىدۇ. ئالىم مۇتىۋۇللا ئەلەم ئاخۇنۇم باشلىق قاغىلىقتىكى يۇرت مۆتىۋەرلىرى تەجەللىنى قاغىلىق بازىرىدا ئولتۇرۇپ مۇددەرىسلىك قىلىپ بېرىشكە تەكلىپ قىلىدۇ. ئالىم ئۇلارغا رەھمەت ئېيتىپ، ئۆزىنىڭ تۇغۇلغان يۇرتى بولغان زوڭلاڭ يېزا ئايكەن كەنتىگە ئورۇنلىشىپ، بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن، بورا كەنتىدە تۆت يىل تۇرىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن خوتەن گۇما ناھىيىسىنىڭ كوھتامغا (ھازىرقى كىلىياڭ) يېزىسىنىڭ دەريا بويىغا ئورۇنلىشىدۇ ۋە سۈپۈرگە ھاجىم دېگەن كىشىدىن 82 تەڭگىگە بىر يۈرۈش ئۆي، يەر، ئورمان سېتىۋېلىپ، بۇ جايدا ئائىلىسى بىلەن يەتتە يىلنى ئۆتكۈزىدۇ. شائىر ھەم خەتتات ئىسمائىل ھاجىمنىڭ قىزى ھەمراخاننى ئوغلى ئوبۇل ھۇداخانغا ئېلىپ بېرىپ، ئىسمائىل ھاجىم بىلەن قۇدا بولۇشىدۇ. بۇ جەرياندا تېۋىپلىق ۋە ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. كېيىن قاغىلىقتىكى ئۆلىما، يۇرت– مۆتىۋەرلىرىنىڭ تەلىپى بىلەن كىلىياڭ يېزىسىدىكى ئۆينى مۇساق ئاخۇن دېگەن كىشىگە 50 تەڭگىگە سېتىۋېتىپ قاغىلىققا كېلىدۇ. قاغىلىقتىكى بارلىق خەلقلەر ئۇنى مۇددەرىسلىك ياكى خاتىپلىققا ئوخشاش بىرەر خىزمەت ئۆتەشكە تەكلىپ قىلىدۇ. ئەمما، ئالىم ئۇلارنىڭ ياخشى كۆڭلىگە رەھمەت ئېيتىپ، ھاۋالىقراق يېزىلارنىڭ بىرىدە ئىلىم ۋە ئىبادەت بىلەن تۇرمۇش كەچۈرىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇنى ئاڭلىغان قاغىلىق چارباغ يېزا شور ئېرىق كەنتىدىكى مەرىپەتپەرۋەر شائىر، مۆتىۋەر زات نازارىخان ھاجىم تەجەللىگە ئىخلاس قىلغانلىقتىن، يېڭىدىن ياساپ ئەمدىلا كۆچۈپ چىقاي دەپ تۇرغان يەتتە ئېغىز ئۆي، بىر يۈرۈش باغلىق ھويلىنى ياردەم قىلىدۇ. ئالىم بۇ جايغا چىققاندىن كېيىن، ئايالى بۈۋى مەينىسا خېنىم ۋە ھىندىستاندىن قايتىپ كەلگەن شائىر فۇرقەت بىلەن تېبابەتچىلىك ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. 20 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتنى سەرپ قىلىپ، كۆپلىگەن كىشىلەرگە ئىلىم ئۆگىتىپ، مەدەنىيەت ۋە مەرىپەتنىڭ ئۇرۇقىنى ھەممە يەرگە چاچىدۇ. تەجەللىنىڭ ئىلىم– پەزىلىتى ۋە ئۆلىمالىقتىكى شۆھرىتىدىن خەۋەر تاپقان قەشقەر، يەركەن، پوسكام، گۇما، خوتەن قاتارلىق يىراق– يېقىندىكى بىر قىسىم ئىلىم تەلەپكارلىرى ئۇنىڭ تەربىيىسىگە ھازىر بولۇپ، ئىلىم– مەرىپەت ئۆگىنىپ، ئىلىم تەھسىل قىلغاندىن باشقا، ئۆز دەۋرىنىڭ خېلى يۇقىرى مەلۇماتلىق كىشىلىرى دەپ سانالغان پېشقەدەم ئۆلىما مۇددەرىسلەرمۇ ئۆز بىلىملىرىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، ئىلىم ئىقتىدارىنى سىناش يۈزىسىدىن تەجەللىنى ئۇستاز تۇتۇپ ئۇنىڭدىن دەرس ئالىدۇ. مەسىلەن، ئۇنىڭ ئىلمىي ئەدەبىي تەلىماتلىرىدىن ئەڭ سۆيۈملۈك شاگىرتى گۇمىلىق ئابدۇجېلىل داموللا ھاجىم، شۇنىڭدەك ئالىم ۋە ئەدىبلەردىن ئابدۇقادىر داموللا، تاتار ئالىمى مۇسا جارۇللا، يەركەنلىك سالىھ داموللا، زىرىپ قارى ھاجىم، قەشقەرلىك ئابدۇقادىر زىيائى، پوسكاملىق ئىسراپىل داموللام، تۇرپاندىن مۇتىۋۇللا ئەلەم، قاغىلىقتىن ئابدۇۋايىت قازاخۇنۇم ⑥ قاتارلىقلار ئىلھام ۋە روھىي ئوزۇق ئالغان.
ئۇ ئۆز تېببىي ماھارىتى بىلەن خەلق ئارىسىدىكى ھەر خىل كېسەللەرنى، جۈملىدىن يۈرەك كېسىلى، ئۆپكە، سىل كېسىلى قاتارلىق كېسەللەرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تۈردە داۋالاپلا قالماي، بەلكى، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا بويىچە داۋاسى تېپىلمىغان راك ⑦ (سەرتان) كېسىلىنى يىلان گۆشى (زەھىرى) بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا داۋالاپ ساقايتقان. تەجەللى يەرلىك چۆپ– دورىلارنىڭ خىمىيىۋى تەركىبلىرىنى تەكشۈرۈپ، دەسلەپكى قەدەمدە ئېنىقلاپ چىققانلىقى ئۈچۈن، كېسەل كىشىلەرنى كۆپىنچە ئاددىي دورىلار بىلەن داۋالاپ ساقايتقان.
تەجەللى ئوقۇتۇش ئەمەلىيىتى جەريانىدا ئۆز شاگىرتلىرىنىڭ مەزمۇنلارنى توغرا ئىزاھلاش، توغرا شەرھلەش، چۈشەندۈرۈش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش يۈزىسىدىن مۇسۇلمان ئۆلىمالارنىڭ بىر قىسىم مەشھۇر كىتابلىرىنى قايتا ئىشلەپ تولۇقلىغان. يېتەرسىزلىكلىرىنى تۈگىتىپ مۇكەممەللەشتۈرگەن ئاساستا ئۇنىڭغا شەرھ يازغان. ھىجىرىيە 515– يىلى (مىلادىيە 1121– يىلى) ياشىغان خۇراسانلىق مەشھۇر ئالىم ئەللامە زەمەھشەرىنىڭ ‹‹تەپسىرى كەششاف›› ناملىق كىتابىنى يېڭىلاپ يازغان ‹‹تەجدىدى كەششاف›› ⑿ دېگەن ئەسىرى ئەنە شۇ مەقسەتتە قىلغان ئىجادىي ئەمگەكلىرىنىڭ بىرىدۇر.
تەجەللى جامائەتچىلىككە گەرچە ئاتاقلىق دىنىي ئالىم ۋە مەشھۇر تېۋىپ سۈپىتىدە تونۇلغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ خېلى كۆپ ۋاقتى ئەدەبىي ئىجادىيەتكە بېغىشلىنىپ، ئۆز ئانا تىلىدا ئەدەبىيات ۋە تېبابەتكە دائىر مول مەزمۇنلۇق گۈزەل ئەسەرلەرنى ياراتقاندىن باشقا، شېئىرىيەت ساھەسىدىمۇ كۈچ سەرپ قىلىپ ھىندى، ئەرەب، ئوردۇ، پارس، ئۇيغۇر تىللىرىدا كۆپلىگەن غەزەل ۋە قەسىدىلەرنى يېزىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بەدىئىي تالانتىنى نامايان قىلغان.
ئۇنىڭ تۇنجى شېئىرلار توپلىمى بولغان ‹‹بەرقى تەجەللى››، ‹‹سەبەقە مۇجەللى›› ناملىق دىۋانى ھىجىرىيە 1317– يىلى (مىلادىيە 1899– يىلى) 43 يېشىدا ئىلغار پىكىرلىك كىشىلەرنىڭ تەشەببۇسى بىلەن باھاۋۇدۇن باينىڭ ئىقتىسادىي ياردىمى بىلەن قۇرۇلغان قەشقەردىكى ‹‹مەتبەئى خۇرشىد›› ⒀ مەتبەئەسىدە 1000 دانە بېسىلغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ شان– شۆھرىتى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىدىن شىمالىغا، ھەتتا ئوتتۇرا ئاسىياغا قەدەر تارقىلىپ، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولغان. تەجەللىنىڭ تالانتىغا قايىل بولغان نۇرغۇن يازغۇچى– شائىرلار ئۇنى ئۇستاز سۈپىتىدە تىلغا ئېلىپ، خەت يېزىپ ئۇنىڭ بىلەن دوستلۇق ئالاقىسى ئورناتقان.