cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
ساقچى كۈلۇمسىرەپ تۇرۇپ:”مەندىن يول سوراۋاتامسەن؟” دەپ، ماڭا سوئال قويدى.
“ھە” دېدىم ۋە “چۈنكى مەن ئۆزەمنى تاپالماۋاتىمەن”
ساقچى:”ۋازكەچ! ۋازكەچ!” دېدى ۋە تۇيۇقسىز يۇزۇنى بۇرىدى خۇددى ئۆزى ئۆزى-ئۆزىچە قاھ-قاھلاپ كۇلىدىغان بىرسىدەك.
10. ئەڭ يىقىن يېزا
بۇۋام مۇنداق دەيدىغان:”ھايات ھەيران قالارلىق دەرىجىدە قىسقا. ماڭا شۇنداق تۇيۇلىدىكى، بۇرۇلۇپ ئارقامغا قارايدىغان بولسام ھايات شۇنداق بىر قىسقا كۆرۇنىدíكى بۇنى تەسەۋەر قىلىشمۇ شۇنچىلىك تەس. مەسىلەن: خۇددى بىر يىگىتنىڭ ئاۋۇ كۆرۇنۇپ تۇرغان خوشنا يېزىغىمۇ ئات چاپتۇرۇپ بارماقچى بولغىنىدەك.
مەن تەسەدىبىلىقلارنى دېمەۋاتىمەن، ئادەتتىكى بەختلىك بىر ئۆمۇرمۇ مانا مۇشۇنداق بىر سەپەر ئۈچۈن قىسقا كېلىپ قالىدۇ”.
كافكانىڭ گۈزەل سۆزلىرى
1. ئەڭ ئەسكى ئىش ئۆزىگە تەۋە بولمىغان نەرسىلەرگە باغلىنىپ قىلىش.
2. ئۆزەڭنى ئىنسانلىق بىلەن سىنا. چۈنكى ئۇ شۈھبە قىلغاننى شۇھبىگە، ئىشەڭەننى ئىشەنچىگە يۇزلەندۇرىدۇ.
3. ئۇمۇدۋار بول. چەكسىز دەرىجىدە ئۇمىد بار. ئەمما، ئۇ بىز ئۈچۈن ئەمەس.
5. ھەممىمىز ئۆلۇپ كىتىدىغان بۇ دۇنيادا، ھېچ بىر نەرسە مۇھىم ئەمەس ئەسلىدە….
6. نەچچە ئايدىن بىر ئەمدى بىر ئىشقا يارىدى مېنىڭ بۇ كۆزۇم. چۈنكى، سېنى كۆردۇم.
7. ھەممە نەرسە ئالداش ئۈچۈن. ئەڭ بولمىغاندا ئەڭ ئاز خاتالاش. نورمال ئۆلچەم ئىچىدە ياشا، ھەددىدىن ئاشۇرۋىتىشتىن ھەزەر ئەيلە.
8. ئۆزەمدىن باشقا ھېچ بىر يېتەرسىزلىگىم يوق.
9. ئەگەر بىر نىشانىڭ بولۇپ، ئەمما ئۇنىڭغا يېتىشنىڭ يولىنى بىلمىسەڭ. بۇ يولنىڭ ئىسمى “ئىككىلىنىش” تۇر.
10. ھەر كۈنى ئىشىگىمنىڭ ئالدىغا تاشلانغان خەتلەرنىڭ ئۇستىدىن دەسسەپ ئۆتىمەن. ھېچ ئىچ ئاغرىتمايمەن، ئىلىپ ئوقۇمايمەن. چۈنكى، تېخىمۇ بەك سىغىنىپ كىتىمەن دەپ.
11. ئەگەر بىز ئوقۇغان بىر كىتاب، كاللىمىزغا تەككەن قاتتىق بىر زەربىدەك تەسىر قىلمىسا، ئۇ كىتابنى ئوقۇغاننىڭ ھېچ بىر پايدىسى يوق.
12. ئەمما، بارلىق ئىس-تۇتەكلەرنىڭ ئاستىدا بىر ئوت بار.
13. بەك چارچاپ كەتتىم. ھېچ بىر نەرسىنى بىلمەيمەن. پەقەت بىرلا ئىستىكىم، يۇزۇمنى قۇچاقىڭغا قويۇپ، بېشىمنى سىلىغان قولۇڭنى ھېس قىلماق ۋە مەڭگۇ شۇپىتى قالماق.
14. ئوقۇغان كىتابلىرىمىز ئىچىمىزدىكى مۇز تۇتقان دېڭىزغا ئۇرۇلغان پالتا بولۇشى كېرەك.
15. توغرا يولنى تىپىش ئۈچۈن قوپال ئىشىلگەن ئارقاننى بويلاپ مېڭىشقا توغرا كىلىدۇ. بۇ ئارقان يۇقۇرغا ئەمەس بەلكى يەر يۇزىگە سىلىنغان. ئەمما، ئادەملەرنىڭ يولنى بويلاپ مېڭىشى ئۈچۈن ئەمەس بەلكى چىرماش ئۈچۈن سىلىنغان.
16. دەسسىگەن يەرنىڭ ئىككى پۇتنىڭ ئارلىغىچىلىك بىر دائىرە ئىكەنلىكنى بىلىشنىڭ ئۆزى نېمە دېگەن بىر بەخت !
17. ئىنساننىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئىككى گۇناھى بولۇپ، باشقا گۇناھلار ئاشۇ گۇناھ ئارقىلىق مەيدانغا كىلىدۇ. بۇ ئىككى گۇناھنىڭ بىرى سەۋرسىزلىك، يەنە بىرى ھورۇنلۇق. سەۋرسىز بولغانلىغى ئۈچۈن جەننەتتىن قوغلاندى، ھورۇن بولغانلىق ئۈچۈن قايتا جەننەتكە كىرەماۋاتىدۇ. بەلكى ئاساسلىغى بىرلا گۇناھ بولۇشىمۇ مۇمكىن يەنى سەۋرسىزلىك. سەۋرسىزلىكتىن قوغلاندى، يەنە شۇ سەۋرسىزلىكتىن قايتا كىرەلمەۋاتىدۇ.
18. دولقۇنلارنىڭ سۇ تامچىلىرىنى قىياغا چاچرىتىشلىرى دېڭىزدىكى ئەزەلى دولقۇنلارغا ھەرگىز تەسىر قىلمايدۇ. ھەتتا دېڭىزدىكى دولقۇنلارنىڭ مەھجۇتلۇقى قىياغا چاچرىغان تامچىلارغا قەرز بولۇشى مۇمكىن.
19. كەچ كۈزدە يوللارنى پاك-پاكىز سۇپۇرۋەتسەڭمۇ، بۇ قىتىم يەنە تىخىمۇ قۇرغاق يوپۇرماقلار بىلەن پۇركىنىدۇ.
20. ئۆيدىن سىرتقا چىقىشنىڭ ھېچ بىر ھاجىتى يوق. شىرەنىڭ يېنىدا ئولتۇرۇشنى داۋاملاشتۇر ۋە دەم ئال. دەم ئالما، پەقەتلا ساقلا. ساقلىما، پەقەت جىم ۋە يالغۇز تۇر. دۇنيا ئۆزىنى ئەركىن ساڭا سۇنىدۇ. ماسكىسىنى ئىلىۋىتىشتىن باشقا بىر تاللاش يولى يوق. كىچىك پېئىللىق بىلەن پۇتلىرىڭغا سېرىلىدۇ.
21. ياخشىلار توغرا قەدەم بېسىپ ماڭىدۇ. ياخشىلارنىڭ بارلىقىدىن خەۋەرسىز بولغان باشقىلار ئۇلارنىڭ ئەتراپىدا تاڭسا ئوينايدۇ. زامانىڭ ئويۇنلىرىنىڭ ھەممىسىنى ئوينايدۇ.
22. خەلق ئاممىسىنى قوغدىغان تەڭرىگە ئىشەنمەكتىن باشقا نېمە خوشاللىق بولسۇن دەيسىز.
23. مەنچە خالىغان ۋاقىتتا يالغۇز قىلىشنىڭ ئۆزى بەختلىك بولۇشنىڭ ئەڭ مۇھىم سەۋەپلىرىدىن بىرى.
24. بەلگىلىك بىر نۇقتىغا يىتىپ بارغاندا، ئارقىغا قايتىشقا بولمايدۇ. بۇ نۇقتىغا يېتىش كېرەك.
25. بۇ دۇنيا ئۈچۈن زىبە-زىننەتلەرنى قاداشنىڭ ئۆزى بىر كۇلكۇلىك بىر ئىش.
18.09.2017، گېرمانىيە
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مالاۋى
left|150px left|200px <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|مالاۋى مالاۋى جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا لىلونگۋې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بلانتيرە. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى زۇڭتۇڭ بىڭۇ ۋا مۇتھارىكا. بۇ دۇلات 1964 يىلى 7 ئاينىڭ 6 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 118 مىڭ 484 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 13 مىللىئون 931 مىڭ.
ۋەدىئ
ۋەدىئ
ئاخال ۋىلايىتى
ئاخال ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Axal Wilayiti، تۈركمەنچە: Ahal Welaýaty، آخال ولایاتیٛ) تۈركمەنىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
ئۇممۇ كۇلسۇم
ئۇممۇ كۇلسۇم مىسىرلىق ناخشىچى.
ئاۋامنى كونترول قىلىشتىكى 10 ئىستراتېگىيە
نوئام چومىسكى
بۇ ئاۋامنى – جەمئىيەتنى كونترول قىلىشتىكى ئاساسلىق ئىستراتېگىيە بولۇپ، خەلقنىڭ رايىنى ھەقىقىي كىرىزىس ۋە ھۆكۈمەت يۈرگۈزىدىغان ئاساسلىق، ماھىيەتلىك ئۆزگىرىشلەردىن باشقا ياققا بۇراپ، كۈچەپ تارقىتىلغان پۈچەك ئۇچۇرلار بىلەن مەشغۇل قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. دىققەتنى بۇراش يەنە ئاممىنى ئىقتىساد، پىسخولوگىيە، نېرۋا بىيولوگىيەسى، تور بىلىملىرى ۋە باشقا زۆرۈر بولغان ئىلىم – پەن ئىگىلەشتىن غاپىل قالدۇرۇپ، باشقا كېرەكسىز ساھەلەرگە بۇراشتىكى بىر مۇھىم چارە. «ئاۋامنى پۈچەك ئىشلار بىلەن مەشغۇل قالدۇرغىنكى، ئۇنىڭغا ئويلانغۇدەك پۇرسەت چىقمىسۇن. باشقا ھايۋاناتلار بىلەن قورۇقتىلا قالسۇن.» («جىمجىت ئۇرۇش ئۈچۈن شەپىسىز قوراللار» ناملىق كىتابتىن)
2 – كىرىزىس پەيدا قىل، ئاندىن ئۇنىڭ چارىسىنى بەر
بۇ ئۇسۇل ، كىرىزىس- ئىنكاس- چارە دەپمۇ ئاتىلىدۇ. دەسلىپىدە، غەرەزلىك ھالدا مەلۇم كىرىزىس ياكى قىيىنچىلىق پەيدا قىلىنىپ، ئاۋامنىڭ مەلۇم تەرىزدە ئىنكاس قايتۇرۇشى، شۇنداقلا ھۆكۈمەت ئارزۇ قىلىۋاتقان بىرەر ئىشنى تەلەپ قىلىشى كۆتۈلىدۇ. مەسىلەن: قالايمىقانچىلىق، زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ كۆپلەپ يۈز بېرىشىگە يول قويۇلىدۇ-دە، ئاۋام ئەركىنلىكىنىڭ بۇغۇلۇشى بەدىلىگە بولسىمۇ، قانۇنلارنىڭ تېخىمۇ چىڭىتىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ياكى مەلۇم شەكىلدە ئىقتىسادىي كىرىزىس پەيدا قىلىنىدۇ-دە، ھۆكۈمەتنىڭ ئاۋامغا سۇنۇشى كېرەك بولغان ئىجتىمائىي خىزمەتلەر ئازىيىپ كەتكەن تەقدىردىمۇ، كىرىزىسنىڭ باھانىسىدە ئاۋام ئۇنى قوبۇل قىلىپ كېتىدۇ.
3 – تەدرىجىيلىك
نورمال ئەھۋالدا دەرھال بىراقلا تەتبىقلانسا قوبۇل قىلىنمايدىغان بىرەر ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش ياكى تۈزۈم، خۇددى رەڭ سپېكتېرىدەك تەدرىجىي ھالەتتە (مەسىلەن، 5-10 يىلغا يېيىپ) تەتبىقلىنىدۇ. بۇ ئۇسۇل ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80-90 يىللىرىدىكى ئىشسىزلىقنىڭ ئېغىرلىشىشى، ئىقتىسادىي چېكىنىش، مائاشنىڭ تۆۋەنلىشى دېگەندەك ئىقتىسادىي – ئىجتىمائىي شارائىتتا كەڭ تەتبىقلاندى. ئەگەر بۇلار بىرلا قېتىمدا يۈرگۈزۈلگەن بولسا ئىدى، ئاۋام كەسكىن رەۋىشتە قارشى چىققان بولار ئىدى. («ئىسسىق سۇغا تاشلانغان پاقىنىڭ مەسەلى»)
4- كېچىكتۈرۈش
5 – ئاۋامغا كىچىك بالىدەك مۇئامىلە قىلىش
ئاۋامنى نۇقتا قىلغان باياناتلار، ئېلانلار، ئۇقتۇرۇشلار بالىلارغا قىلىنغاندەكلا بۇيرۇق شەكلىدە بولىدۇ. ئېزىقتۇرۇش كۈچلۈك بولغانسېرى گەپنىڭ ئورامى شۇنچە كەسكىن ۋە قوپال بولىدۇ. نېمىشقا؟ چۈنكى كۆپىنچە ھاللاردا چوڭ ئادەمگە 12 ياشلىق بالىغا سۆزلىگەندەكلا خىتاب قىلىنسا، بۇ كىشىنىڭ ئىنكاسى رېئاللىقتىكى بىر 12 ياشلىق بالىنىڭ ئىنكاسىدەكلا بولىدۇ («جىمجىت ئۇرۇش ئۈچۈن شەپىسىز قوراللار دېگەن كىتابتىن»).
6-  ئەقىلنى قويۇپ ھېسسىياتقا خىتاب قىلىش
ھېسسىياتقا كۆچەش لوگىكىلىق تەھلىل قىلىش قابىلىيىتىنى توسۇپ قويۇشنىڭ بىر خىل تاكتىكىسى. بۇ ئارقىلىق كىشىلەردىكى تەنقىد تۇيغۇسى چەتكە قېقىلىدۇ. ھېسسىياتقا قارىتىلغان سۆز ئىبارىلەر ئارقىلىق بىۋاسىتە يوشۇرۇن ئاڭغا تەسىر قىلىپ، كىشىگە ئىستىخىيەلىك ھالدا مەلۇم ئىدىيە، پىكىر، قورقۇنچ، ناچار ئىش – ھەرىكەتنى سىڭدۈرۈۋەتكىلى بولىدۇ.
7- نادان قالدۇرۇش
بۇنىڭدا ئاۋامنى كونترول قىلىش ئاسان بولسۇن ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ ئەڭ يېڭى پەن – تېخنىكىغا ئېرىشىپ تۇرۇشى قامال قىلىنىدۇ. «تۆۋەن تەبىقىدىكىلەرگە سۇنۇلىدىغان مائارىپ – ئەڭ ئۈنۈمسىز مائارىپ بولۇشى كېرەك. شۇ ئارقىلىق ئۈستۈن تەبىقىدىكلەرگە ئېرىشىدىغان بىلىم قۇرۇلمىسى بىلەن تۆۋەن تەبىقىدىكىلەر ئېرىشىدىغان بىلىم قۇرۇلمىسى ئارىسىدىكى ئىنتايىن چوڭ پەرقنى بىلەلمەسلىكى كېرەك» («جىمجىت ئۇرۇش ئۈچۈن شەپىسىز قوراللار دېگەن كىتابتىن»).
8- ناچارلىقنى ياخشى كۆرۈشكە قىزىقتۇرۇش
9- قارشىلىق قىلغاندا گۇناھ تۇيغۇسىدا بولىدىغان قىلىش
10-كىشىلەرنى ئۆزىدىنمۇ بەك ئىنچىكە بىلىش
ئۆتكەن 50 يىلدا بىلىم شۇ قەدەر تەرەققىي قىلىپ كەتتىكى، ئاۋام بىلىدىغان بىلىم بىلەن ھاكىمىيەت بېشىدىكى ئايرىم تەبىقە مونوپول قىلىۋالغان بىلىم ئارىسىدا پەرق چوڭلاپ كەتتى. بىيولوگىيە ، نېرۋا پەنلىرى، قوللىنىشچان پىسخىكا پەنلىرى ياردىمىدە ھۆكۈمەت ئىنسان  پىسخىكىسى، تەبىئىتىنى بىلىشتە ئىنتايىن ئىلگىرىلىدى. شۇ ئارقىلىق بۇ ھۆكۈمەت نورمال بىر ئادەمنى ئۇ ئادەم ئۆزىنى بىلگەندىنمۇ بەك بىلىدىغان، چۈشىنىدىغان بولۇپ كەتتى. بۇنىڭ مەنىسى ئۇ ھۆكۈمەت ئۇ كىشىنى ئۆزىنى باشقۇرغاندىنمۇ بەك كونترول قىلالايدۇ دېگەنلىك.
تەييارلىغۇچى: مەخسۇم
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
قەدىمكى تۇرلار
قەدىمكى تۇرلار : قەدىمكى زاماندىكى ھەربى ئەسلىھە. ھەر قايسى تارىخىي دەۋرلەردىكى سۇلالىلەر چېگرا مۇداپىئە ئىشلىرىغا ئەھمىيەت بېرىپ ، مۇھىم قاتناش لىنىيىلىرىنىڭ بويلىرىغا نۇرغۇن تۇرلارنى ياسىغان بولۇپ ، بۈگۈنگىچە ساقلىنىپ قارلغان تۇرلار ئىزلىرتى ئاز ئەمەس.
(1) خەن سۇلالىسى دەۋرى .خەن سۇلالىسى دەۋرىدە سەددىچىن سېپىلى سۇلې دەرياسىغىچە ئىدى ؛ئۇنىڭ غەربىگە سېپىل ياسالماي ‹‹ھەمىشە شىپاڭ سېلىنغان ››بولۇپ ، ئۇلار ئەمەلىيەتتە تۇر ئىدى. ئۇلار جۇغراپىيىلىك يەر تۈزۈلۈشىگە لايىقلاشقان بولۇپ ، سەددىچىن سېپىلى بىلەن ئۆز ئارا  ماسلاشقان ۋە ئۆز ئارا تۇتاشقانىدى. كىرورەن قەدىمكى شەھىرىنىڭ سەل غەربىي شىمالىدىكى قۇرۇق تاغنىڭ جەنۇبىغىچە ، كۆنچى دەرياسى ۋادىسىنى بويلاپ غەربكە سوزۇلغان جايلاردا ھازىر يەنىلا خەن سۇلالىسى دەۋرىگە تەۋە بىر قاتار بىر قاتار تۇرلارنى كۆرگىلى بولىدۇ. ئۇلار : تۇنجى تۇر ، ياقا تۇر ، كالتە تۇر، سىنىر تۇر ، تۆشۈك تۇر ، كۈنپېتىش تۆشۈك تۇر ، شالۋاق تۇر ، ساچقاي تۇر ، شىڭدى تاغ ئېغىزىدىكى تۇرلاردىن ئىبارەت ؛ تېخىمۇ غەرب تەرەپتىكى بۈگۈر ناھىيىسى تەۋەسىدىمۇ تۇرلار بار بولۇپ ، قارايار ، لايسۇ قاتارلىق تۇرلار بىر – بىرىگە تۇتاشقان. تۇرلار پۈتۈنلەي يەر تۈزۈلۈشى ئېگىزرەك ئورۇنغا جايلاشقان بولۇپ ، قالدۇق ئېگىزلىكى ئون مېتىر ئەتراپىدا كېلىدۇ. بىناكارلىق تېخنىكسىدىن قارىغاندا تۇپا بىلەن قومۇش ۋە يۇلغۇن شېخىدىن ياسالغان. جۇغراپىيىلىك يەر تۈزۈلۈشىدە پەرق بولغاچقا ، تۇرلار ئارىسىدىكى ئارلىقمۇ ئوخشاش ئەمەس ، سەل يىراق بولغانلىرىنىڭ ئارىلىقى ئون كىلومېتىر ئەتراپىدا كېلىدۇ.
(2) تاڭ سۇلالىسى دەۋرى. سازىر ساقلىنىپ قالغان تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تۇرلار تۇرپاننىڭ تۆت ئەتراپىدا ، مەسلەن ، لەمجىننىڭ غەربىي شىمالىدىكى چۆللۈكتە ، يارغول قەدىمكى شەھىرىنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا ، داخەنگۇدا ، ئۈرۈمچىدىكى تۈز كۆلنىڭ شىمالىي قىرغىقىدا ، يەنە كۇچا بىلەن مارالبېشى ئارىسىدىكى يايدى تىم ، ئاقچىن ، دۇۋاي تىم ، چوڭ تىم ، يۇمىلاق تىم ، كىچىك تىم ، ۋە زېتىم قاتارلىق تۇرلارنىڭ ھەممىسى تاڭ سۇلالىسى دەۋرىگە تەۋە تۇرلار ھېسابلىنىدۇ. تۇر بىناكارلىقىدىكى ماتېرىياللار ئاساسەن كېسەك بىلەن يۇلغۇن شېخىدىن ئىبارەت.
(3) چىڭ سۇلالىسى دەۋرى. بار كۆلدىن سانجى ، ماناسقىچە بولغان ئارلىقتىكى تۇرلارنىڭ ساقلىنىشى بىر قەدەر ياخشى. بار كۆلدىن غەربكە قاراپ مېڭىپ ، تەڭرىتاغنىڭ شىمالىي ئېتىكىنى بويلاپ ، مورى ، گۇچۇڭ ، جىمسار ، فۇكاڭ ناھىيىلىرى تەۋەسىگە بارىدىغان يول بويلىرىدا دۆڭلەر كەينى كەينىدىن ئۇچرايدۇ. سانجىدىن شىمالغا بۇرۇلۇپ ، قۇتۇبى ، ماناس ناھىيىلىرى تەۋەسىگە كىرگىچىمۇ مۇشۇنداق ئىزلارنى كۆرگىلى بولىدۇ ، ئۇلار بار كۆلدىن چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئىلى جياڭجۈنى تۇرۇشلۇق چايغىچە بولغان قاتناش ۋە ئالاقىلىشىش ئەھۋالىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تۇرلارنىڭ قالدۇق ئېگىزلىكى ئون مېتىر ئەتراپىدا بولۇپ ، ئۇزۇنسىغا كەسمە يۈزى تراپىتىسىيە شەكلىدە ،خاڭداپ ياسالغان ، خاڭدالغان قەۋەتلەر ئارىسىغا كىچىك كالتەكلەر ياتقۇزۇلغان ، يەنە يالپاق تاشلار بىلەن توپا ئارىلاشتۇرۇپ ، ۋە يۇلغۇن ، قۇمۇش باستۇرۇپ ياسالغانلىرىمۇ بار. تۇرلارنى ياساشتا شۇ يەردىن ماتېرىيال ئېلىش پىرىنسىپ قىلىنغان. تۇرلار ئەينى يىللاردىكى ھەربىي مۇداپىئە ئىشلىرى ، خەۋەرلىشىش ۋە ئالاقىلىشىش سېستىمىسىنى نامايەن قىلىپلا قالماستىن بەلكى ئوخشىمايدىغان دەۋرلەردىكى قاتناش لىنىيىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئۆزگىرىشىنى تەتقىق قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ.
خەن جېڭ
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى.
بانان
thumb|باناننى يىمەكلىك قىلىپ ئىستىمال قىلىش بانان(ئېنگلىزچە: Banana) دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمكى ۋە ئەڭ داڭلىق مېۋىلەرنىڭ بىرى. ئۇ شەرقىي جەنۇبى ئاسىيادىكى مالايسىيا، ھىندىستان ۋە ئېلىمىزنىڭ جەنۇبىدىن چىقىدىغان بولۇپ، نەچچە مىڭ يىللىق ئۆستۈرۈش تارىخىغا ئىگە. ئېلىمىز پاكار ئۆسىدىغان باناننىڭ ماكانى بولۇپ، ئۇ، لىجى، ئاناناس، ئاپېلسىن ۋە ماندارىنلار بىلەن قوشۇلۇپ گۇاڭدۇڭ، گۇاڭشى ئەتراپىدىكى رايونلارنىڭ تۆت چوڭ داڭلىق مېۋىسى دېيىلىدۇ. قەدىمكى ئادەملەر باناننى «ئۇزۇنچاق سېرىق مېۋە» دەپ ئاتىغان.
خەن جېڭ
1980- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك خىمىيە سانائەت جابدۇقلىرى سانائىتى شىركىتىنىڭ خادىمى، كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى كومىتېتىنىڭ مەسئۇلى بولغان.
بانان
ھەققىدە
thumb|بانان دەرىخى (مىسىر، بانان ئارلى، لۇخور) بانان بانان ئائىلىسىگە كىرىدىغان، شۇنداقلا دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان دەرەخسىمان سامان غوللۇق ئۆسۈملۈكتۇر. ئۇنىڭ شەكى(مورفولوگىيىسى) ئالاھىدىرەك بولۇپ، ئوق يىلتىزى بولماستىن، پەقەت يەر ئاستى غولىدىن ئۆسۈپ چىققان تۇراقسىز يىلتىزلىرىلا بولىدۇ؛ ئاساسىي غولى بولماستىن، پەقەت قاتمۇقات بېسىلغان كاھىشسىمان يوپۇرماق غىلاپلىرىنىڭ ئۈستى-ئۈستىلەپ دەستىلىنىشىدىن ھاسىل بولغان «يالغان غولى» لا بولۇپ، تېرەپ تۇرۇش ۋە ماددىلارنى توشۇش رولىنى ئوينايدۇ. باناننىڭ گۈلى مۇكەممەل گۈل بولۇپ، مۇرەككەپ باشاقسىمان گۈل رېتىگە رەتلىك تىزىلىپ ئۆسىدۇ. كۆپىنچە گۈل ئوقىنىڭ تۈۋى قىسمىدىكى گۈللىرى بالدۇر يېتىلىپ مېۋىلەپ تۇرىدۇ، ئۇچى قىسمىدىكى گۈللىرى بولسا ئارقا-ئارقىدىن داۋاملىق يېتىلىپ مېۋىلەيدۇ. باناننىڭ مېۋە باشىقى 6 ~12 گىچە مېۋە بۆلىكىگە بۆلۈنىدۇ، ھەربىر مېۋە بۆلىكىدە5 ~20 گىچە مېۋە بولىدۇ. بىر چوڭ بانان ساپىقىدا تەخمىنەن 200 تالغىچە بانان بولۇپ، ئېغىرلىقى 40 −50 كىلوگرام كېلىدۇ. تىكىپ ئۆستۈرۈلىدىغان بانانلارنىڭ كۆپىنچىسى بىر جىنسلىق مېۋىلەيدىغان بولغاچقا ئۇرۇقى بولمايدۇ. شۇڭا، ئۇ كۆپىنچە شورالما بىخ ۋە يەر ئاستى شارسىمان غوللىرى ئارقىلىق كۆپەيتىلىدۇ.
خەن جېڭ
1982- يىلىدىن 1986- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك خىمىيە سانائىتى ئىدارىسى كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1983- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مەخسۇس كۇرس سىنىپىدا ئوقۇغان).
1986- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك خىمىيە سانائىتى ئالىي تېخنىكومى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
بانان
تۈرى ۋە تىپى
باناننىڭ تۈرلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۆزگىرىشى مۇرەككەپ. پۈتۈن دۇنيادا باناننىڭ  50 تىن ئارتۇق تۈرى، 300 دىن ئارتۇق تىكىپ ئۆستۈرۈلىدىغان سورتلىرى بار. بانان ئىشلىتىلىش ئورنىغا قاراپ ئۈچ چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ: بىرىنچىسى، مەنزىرە ئۆسۈملۈكى قىلىنىدىغان بانانلار. مەسىلەن، قوناقگۈللۈك بانان، قىزىلگۈللۈك بانان ۋە يۇكيۇ بانانى قاتارلىقلار؛ ئىككىنچىسى، مېۋە كۆكتات خىلىدىكى بانانلار بولۇپ، ئادەتتىكى بانان ۋە تاتلىق بانان دەپ بۆلۈنىدۇ. دۇنيادا نۇرغۇن دۆلەتلەر باناننى ئاشلىق ياكى كۆكتات ئورنىدا يېمەكلىك قىلىدۇ؛ ئۈچىنچىسى، تالا خىلىدىكى بانانلار بولۇپ، بۇ خىلدىكى بانانلارنىڭ غولى ئېگىز ھەم ئىنچىكە، تالالىرى ئېلاستىكلىق بولغاچقا، كاناپ توقۇلمىلىرىنىڭ خام ماتېرىيالى قىلىشقا بولىدۇ. بۇ خىل بانان «كەندىر بانان» دەپمۇ ئاتىلىپ، كۆپىنچە فىلىپپىندىن چىقىدۇ.
خەن جېڭ
(1985- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە شەرقىي جۇڭگو پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كەچلىك ئۇنىۋېرسىتېتى سىياسىي مائارىپ فاكۇلتېتىنىڭ سىياسىي مائارىپ كەسپىدە ئوقۇغان).
1988- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە شاڭخەي «داجۇڭخۇا» كاۋچۇك زاۋۇتى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، مۇئاۋىن زاۋۇت باشلىقى بولغان.
بانان
ئوزۇقلۇق قىممىتى
thumb|دۇكاندىكى بانانلار (تېكساس شىتاتى) thumb|بانان دەرىخىنىڭ يوپۇرمىقى باناننىڭ تەركىبىدىن قارىغاندا، ئۇنى مېۋىلەر پادىشاھلىقىدا بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ، دېيىشكە بولىدۇ. ئۇنىڭدىكى قۇرۇق ماددا مىقدارىلا %90 تىن ئارتۇق بولۇپ، %4.4 ئاقسىل بولىدۇ. تەركىبىدىكى ۋىتامىن A نىڭ مىقدارى ئالمىنىڭكىدىن تۆت ھەسسە، ۋىتامىن 2 B نىڭ مىقدارى ئالما، ئاپېلسىن ۋە ماندارىنلارنىڭكىدىن ئىككى ھەسسە، نىكوتىنىك كىسلاتاسىنىڭ مىقدارى ئالما، ئاپېلسىنلارنىڭكىدىن يەتتە ھەسسە كۆپ بولىدۇ. ئەنگلىيىلىك ئالىملارنىڭ تەتقىق قىلىشىچە، بانان(بولۇپمۇ كۆك بانان) تەركىبىدە ئاشقازان شىللىق پەردىسى ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ماددىلار بولۇپ، ئاشقازان يارىسىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈنۈمى بار ئىكەن.
خەن جېڭ
1990- يىلىدىن 1991- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شاڭخەي شەھەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان (خىزمەتلەرگە رىياسەتچىلىك قىلغان).
مىللى دارامەت بويىچە دۆلەت تەرتىپى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> دۇنيادىكى دۆلەتلەرنىڭ مىللى دارامەت بويىچە رەت تەرتىۋى
خەن جېڭ
1991- يىلىدىن 1992- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شاڭخەي شەھەرلىك كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
مىللى دارامەت بويىچە دۆلەت تەرتىپى
CIA دۇنيا ئۇچۇرلار توپلىمىغا نىسبەتەن 2009 - يىللىق دۆلەتلەر رەت تەرتىۋى
خەن جېڭ
1992- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە شاڭخەي شەھىرى لۇۋەن رايونلۇق پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت رايون باشلىقى بولغان.
1993- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە شاڭخەي شەھىرى لۇۋەن رايونلۇق پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، رايون باشلىقى بولغان.
بانان
تىببى قىممىتى
بىئاراملىقنى ياخشىلايدۇ: بانان تەركىبىدىكى ترىپتوفان ئادەم بەدىنىدە سېروتونىنغا ئايلانغاندىن كېيىن ، سېروتونىن بەدەننى راھەتلەندۈرۈپ، كەيپىياتنى ياخشىلاپ، بىئاراملىقنى پەسەيتىدۇ.
قان بېسىمىنى تەڭشەيدۇ ۋە تىزگىنلەيدۇ: بانان يۇقىرى كالىيلىق تۆۋەن ناترىيلىق بولۇپ، قان بېسىمىنى ناھايىتى ياخشى تەڭشەيدۇ ۋە تىزگىنلەيدۇ.
مېڭىنىڭ ئىقتىدارىنى ئۆستۈرىدۇ:
قەۋزىيەتنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ: بانان تەركىبىدىكى يىمەكلىك تالالىرى ئۈچەي يوللىرىنىڭ ئىقتىدارىنىڭ ئەسلىگە كېلىشى، قەۋزىيەتنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى پەسەيتىشكە ياردەم بىرىدىكەن.
ھاراق چىشلىۋېلىشنى پەسەيتىدۇ: ھاراق چىشلىۋېلىشنى پەسەيتىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلىرىنىڭ بىرى- ھەسەل قوشۇلغان بىر ئىستاكان بانان سۈتى ئىچىشتىن ئىبارەت.بانان ئاشقازاننى ئاسراش رولىغا ئىگە بولۇپ، ھەسەل قاندىكى شېكەرنىڭ مىقدارىنى كۆپەيتىدۇ، كالا سۈتى ھاراق ئىچىپ مەس بولغاندىن كېيىنكى سۇسىزلىنىشنى پەسەيتىشكە ياردەم بىرىدۇ.
مەيدە ئېچىشىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ: زەردىسى قاينىسا ئاسانلا مەيدە ئېچىشىدۇ، بىر تال بانان ئىستېمال قىلغاندا كېسەللىك ئالامىتىنى پەسەيتكىلى بولىدۇ. thumb|ماتلاب، چاندىپۇردىكى بانان سانائىتى ھامىلدار ئاياللارنىڭ ياندۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ: ھامىلىدار ئاياللار ئىككى ۋاقلىق تاماق ئارلىقىدا بىر تال بانان ئىستېمال قىلغاندا ھامىلدار ئاياللارنىڭ ياندۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.
جىددىي كەيپىياتنى تىنىچلاندۇرىدۇ: بانان تەركىبىدىكى ۋىتامىنلار نېرۋا سېستىمىسىنى تىنىچلاندۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ. thumb|ھدىندىستاننىڭ جەنۇبىدىكى تامىل نادۇدا كىشلەر بانان يوپۇرمىقىنى تاماق قاچىسى ئورنىدا ئىشلىتىدۇ. بۇر بىر خىل مۇھىت ئاسىرايدىغان ياخشى ئۇسۇل. ئاشقازان يارىسى كېسەللىكىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ: بانان يۇمران بولۇپ ئاشقازان ۋە ئۈچەي يوللىرىنىڭ قالايمىقانلىشىشىنى پەسەيتىشكە ياردەم بىرىدۇ. بانان يەنە زىيادە كۆپ ئاشقازان كېسلاتاسىنى نېيتراللاشتۇرۇپ، ئاشقازان شىللىق پەردىسىنى ئاسرايدۇ.
خەن جېڭ
(1991- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە شەرقىي جۇڭگو پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا مەسىلىلەر تەتقىقات ئورنىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە دۇنيا ئىقتىسادى كەسپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان، ئىقتىسادشۇناسلىق بويىچە ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئالغان).
1995- يىلىدىن 1997- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى، شەھەرلىك ئۇنىۋېرسال ئىقتىساد خىزمىتى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەرلىك پىلان كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك ئاكسىيە باشقۇرۇش ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
1998- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان.
مىللى دارامەت بويىچە دۆلەت تەرتىپى
(ئالدىنقى رەتتىكى 20 دۆلەتنىڭ بېرىلدى)
خەن جېڭ
2002- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان.
2003- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەر باشلىقى بولغان.
2004- يىلىدىن 2006- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەر باشلىقى، 2010- يىللىق شاڭخەي دۇنيا كۆرگەزمىسى تەشكىلىي ھەيئىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى، ئىجرائىيە ھەيئىتىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى بولغان.
2006- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇۋەققەت شۇجىسى، شەھەر باشلىقى، 2010- يىللىق شاڭخەي دۇنيا كۆرگەزمىسى تەشكىلىي ھەيئىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى، 1- مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى، ئىجرائىيە ھەيئىتىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى، ئىجرائىيە ھەيئىتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2007- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەر باشلىقى، 2010- يىللىق شاڭخەي دۇنيا كۆرگەزمىسى تەشكىلىي ھەيئىتىنىڭ 1- مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى، ئىجرائىيە ھەيئىتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2008- يىلىدىن 2011- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەر باشلىقى، 2010- يىللىق شاڭخەي دۇنيا كۆرگەزمىسى تەشكىلىي ھەيئىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى، ئىجرائىيە ھەيئىتىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى بولغان.
2011- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەر باشلىقى بولغان.
2012- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى.
22 - دېكابر
ياكى 22 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 356 - (كەبىسە يىلى 357 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 9 كۈندۇر.
Atlanta
right|thumb|250px|Atlanta right|thumb|250px Atlanta bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Giorgiye Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Atlantaning 519,145 nopusibar, 343.0 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 33.45°, xariki uzunluk 84°23, poqtanomuri 13-04000 rayunnomuri 0404.
سەباھ (ناخشىچى)
سەباھ ناخشىچى.
مۇئەتتەر ئېلقۇت
باشقىلار
2021-يىلى 6-ئاينىڭ 4-كۈنى لوندوندا ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى دە گۇۋاھلىق بەرگەن.
ئايرىلىش (تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
ئالدىنقى ئون بۆلۈم 2018-يىلى 8-ئاينىڭ 17-كۈنى ، كېيىنكى ئون بۆلۈم 2019-يىلى 9-ئاينىڭ 20-كۈنى قويۇلدى. 2018-يىلى ئۆكتەبىردە ، Netflix قوشۇمچە 20 بۆلۈم ئۈچۈن بۇ يۈرۈشلۈك فىلىمنى يېڭىلىدى. بۇلارنىڭ ئالدىنقى ئونسى 2021-يىلى 15-يانۋار قويۇپ بېرىلگەن.
ئاۋازلىق رول ۋە ھەرپلەر
ئابى جاكوبسون پۇرچاق بولۇپ ، Dreamland دىكى ئۆسمۈر مەلىكە. ئۇنىڭ تولۇق ئىسمى مەلىكە Tiabeanie Mariabeanie de la Rochambeau Grunkwitz. ئۇ ھاراق ئىچىشنى ياخشى كۆرىدۇ. ئۇ قوش جىنىسلىق ياكى ھەمجىنىس بولۇشى مۇمكىن.
ئېرىك ئاندرې لۇكىدەك ، پۇرچاقنىڭ شەخسىي ئالۋاستى.
پادىشاھ زىگنىڭ چەۋەندازلىرىنىڭ باشلىقى پەندېرگاست بولۇش سۈپىتى بىلەن.
Nat Faxon Elfo بولۇپ ، Elfwood دىكى 18 ياشلىق ئېلف. ئۇ ئۈمىدۋار بولۇپ ، كەمپۈتنى ياخشى كۆرىدۇ.
جون دىمماگىيو پادىشاھ زىگ ، پۇرچاقنىڭ دادىسى ۋە گرۇنكۋىتز خان جەمەتى Dreamland نىڭ ھۆكۈمرانى.
ماكنېلنى خانىش ئوونا ، پادىشاھ زىگنىڭ ئىككىنچى ۋە سابىق ئايالى ۋە پۇرچاقنىڭ ئۆگەي ئانىسى قىلىپ بېقىڭ. ئۇ دانكمىردىن كەلگەن سۇغارغۇچى مەخلۇق بولۇپ ، خانلىقلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە بۇ ئائىلىگە ياتلىق بولغان.
Bonnie Prince Derek ، Zøg ۋە Oona نىڭ ئارىلاشما ئوغلى ۋە پۇرچاقنىڭ بىر تۇغقان ئىنىسى.
مات بېررى شاھزادە مېركېر بولۇپ ، بېنتۋۇد خانلىقىدىن ، پۇرچاق بىلەن توي قىلىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلغان ، ئەمما چوشقاغا ئايلانغان.
ماۋرىس لامارچې ئودۋال بولۇپ ، Dreamland نىڭ ئۈچ كۆزلۈك باش مىنىستىرى.
شارون خورگان خانىش داگمار بولۇش سۈپىتى بىلەن ، پۇرچاقنىڭ ئانىسى ۋە پادىشاھ زىگنىڭ بىرىنچى ئايالى.
1-قىسىم
1. «مەلىكە ، ئېلف ۋە ئالۋاستى قاۋاقخانىغا كىردى»
2. «توڭگۇز كىم ئۈچۈن»
5. "تېز ، مەلىكە! ئۆلتۈرۈڭ! ئۆلتۈرۈڭ!"
6. «سازلىق ۋە ئايلىنىش»
7. «مۇھەببەتنىڭ نازۇك يامرىشى»
8. «ئۆلمەسلىكنىڭ چېكى»
9. «ئۆزىڭىزنىڭ ئەلفەڭگە توغرا بولۇڭ»
10. «Dreamland چۈشۈپ»
2-قىسىم
1. «ئايرىلىش»
2. «دوزاخنىڭ پەلەمپەيسى»
3. «بەك نەرسە»
4. «يالغۇز يۈرەك ئوۋچى»
5. «بەدىنىمىز ، ئېلىمىز»
6. «Dreamland ئەييۇبقا»
7. «مۇھەببەتنىڭ ئورۇق قۇچىقى»
8. «ئۆز يازمىسىدا»
9. «ئېلېكتر مەلىكىسى»
1-قىسىم
2. «سەن پۇرچاق».
4. «Steamland مەخپىي»
5. «بوشاڭ!».
6. «ئاخىرقى سۈركىلىش»
7. «ناچار ئاي كۆتۈرۈلۈش»
8. «ھەي ، چوشقا باققۇچى»
9. «پادىشاھ زىگنىڭ ساراڭلىقى»
10. «پۇرچاق چۈشۈپ كەتتى»
893 - يىل
ئىككىنچى مىڭ يىلنىڭ 893 - يىلى، ئادەتتىكى يىل
دۇنيا شەرقىي تۈركىستانلىقلار قېرىنداشلىق ئۇچرىشىشى
دۇنيا شەرقىي تۈركىستانلىقلار قېرىنداشلىق ئۇچرىشىشى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Dunya Sherqiy Türkistanliqlar Qérindashliq Uchrishishi) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە 2009-يىلى قۇرۇلغان جەمئىيەت.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
دېۋگاتىل
ئىچىدىن يانىدىغان دېۋگاتىلغا قاراڭ.
دەندان ئۆيلۈك خارابىسى
[[File:Qedimki.jpg|thumb|قەدىمىي شەھەر خارابىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
دەندان ئۆيلۈك خارابىسى : تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى لايقى قورغىنىنىڭ ئەسلى ئورنى. چىرا ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىغا ، يەنى تەكلىماكان قۇملىقىنىڭ ئوتتۇرسىغا جايلاشقان بولۇپ ، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارلىقى 90 كىلومېتىر كېلىدۇ ، خارابىنى قۇم بېسىۋالغان. 1997– يىلدىكى تەكشۈرۈشتىن قارىغاندا ، بارخانلىق ئۈستىگە چىقىپ قالغان ئىزلار ،جەنۇبتىن شىمالغا ئوزۇنلىقى تەخمىنەن 12كىلومېتىر ، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى تەخمىنەن ئۈچ كىلومېتىر كېلىدىغان دائىرە ئىچىگە تارقالغان. خارابىنىڭ سەل جەنۇبىدىكى تەخمىنەن ئىككى كۋادرات كىلومېتىر دائىرە ئىچىدە ،قەدىمكى قۇرۇلۇش ئىزلىرىدىن توققۇزى بار. ياغاچ تۈۋرۈكلۈك قومۇش تاملىق تۇرالغۇ ئۆيلەر ،<<回>> خېتى شەكىللىك بۇددا ئىبادەتخانىسى ، چىتلاق ، قۇرۇپ كەتكەن ئۈجمىلىك قاتارلىقلارنى ناھايىتى ئېنىق پەرق ئەتكىلى بولىدۇ. ئەنگىلىيىلىك سىتەيىن بۇ خارابىنى قېزىپ ، نۇرغۇن بۇددىزم تام رەسىملىرى ، ياغاچ تاختايغا سىزىلغان رەسىملەر ، خەنزۇچە ھۆكۈمەت ۋە خۇسۇسلار ھۆججەتلىرىدىن 15پارچە ، ئۇدۇن يېزىقىدىكى بۇددا نوملىرى قاتارلىقلارغا ئېرىشكەن. بۇ لايقى قورغانىنىڭ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۇدۇن بەگلىكىنىڭ ئالتە شەھىرىنىڭ بىرى ئىكەنلىكى ، قورغان سانغۇنىنىڭ ياڭ جىنچىڭ ئىكەنلىكى ، ئالتە شەھەرنىڭ بېگى ‹‹ئاماچىۋىسا›› ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. ياغاچ تاختايغا سىزىلغان رەسىملەردە يىپەكنىڭ ئۇدۇنغا تارقىلىپ كىرىشى ۋە چاشقان پادىشاھى توغرىسىدىكى رىۋايەت تەسۋىرلەنگەن. "L"
23 - دېكابر
ياكى 23 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 357 - (كەبىسە يىلى 358 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 8 كۈندۇر.
ھارۇت ۋە مارۇت
thumb ھارۇت ۋە مارۇت (ئەرەبچە: ھاروت و ماروت)، قۇرئان كەرىمنىڭ ئىككىنچى سۇرەسى بەقەرەدە زىكىر قىلىنغان ئىككى فەرىشتەدۇر. پارس فەلسەفەسىدە، زەردۇشتىلىكتە ھەم تىلغا ئېلىنىدۇ. ھۇرداد بىلەن ھارۇت، مۇرداد بىلەن مارۇت ئوخشىتىلىدۇ.
تانزانىيە
left|thumb|250px|تانزانىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى تانزانىيە (تانزانىيە بىرلەشمە جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا دودوما، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا دارېسسالام. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى زۇڭتۇڭ جاكايا مرىسو كىكۋەتە. ئازىركى باش ۋەزىر مىزەڭو پىندا. بۇ دۇلات 1961 يىلى 12 ئاينىڭ 9 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 945 مىڭ 203 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 40 مىللىئون 000 مىڭ.
Minnéapolis
right|thumb|350px|Minnéapolis right|thumb|250px Minnéapolis bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Minnésota Shitati dikibixahar 2006 nopus bar, Minnéapolisning 372,833 nopusibar, 151.3 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 44.58°, xariki uzunluk 93°15, poqtanomuri 27-43000 rayunnomuri 0612.
دىڭ شۆشياڭ
دىڭ شۆشياڭ، ئەر، خەنزۇ، 1962- يىلى 9- ئايدا تۇغۇلغان، جياڭسۇ نەنتۇڭدىن، 1982- يىلى 8- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1984- يىلى 10- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتى باشقۇرۇش ئىنستىتۇتىنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان، تەبىئىي پەنلەر ماگىستىرى، پىروفېسسور دەرىجىلىك ئالىي ئىنژېنېر.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ دائىمىي خىزمەتلىرىگە رىياسەتچىلىك قىلىدىغان مۇئاۋىن مۇدىرى، قوشۇمچە دۆلەت رەئىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى.
1978- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە شەرقىي شىمال ئېغىر تىپتىكى ماشىنىسازلىق ئىنستىتۇتى ماشىنىسازلىق قۇرۇلۇشى فاكۇلتېتىنىڭ پىرىسلاش تېخنولوگىيەسى ۋە جابدۇقچىلىق كەسپىدە ئوقۇغان.
1982- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە شاڭخەي ماتېرىيال تەتقىقات ئورنى 9- ئىشخانىسىنىڭ پەن تەتقىقات خادىمى بولغان.
1984- يىلىدىن 1988- يىلىغىچە شاڭخەي ماتېرىيال تەتقىقات ئورنى ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1988- يىلىدىن 1992- يىلىغىچە شاڭخەي ماتېرىيال تەتقىقات ئورنى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى بولغان.
1992- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە شاڭخەي ماتېرىيال تەتقىقات ئورنى 9- ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1993- يىلى 9- ئايدىن 1993- يىلى 21- ئايغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىپىنىڭ ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلارنى تەربىيەلەش كۇرسىدا ئوقۇغان).
(1989- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتى باشقۇرۇش ئىنستىتۇتىنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش كەسپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان، تەبىئىي پەنلەر ماگىستىرىلىق ئۇنۋانى ئالغان).
1996- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە شاڭخەي ماتېرىيال تەتقىقات ئورنى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، تەتقىقات ئورنىنىڭ باشلىقى بولغان.
1999- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پەن- تېخنىكا كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان(ئىدارە باشلىقى دەرىجىلىك).
2001- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە شاڭخەي شەھىرى جابېي رايونلۇق پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت رايون باشلىقى، رايون باشلىقى بولغان.
2004- يىلىدىن 2006- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، شەھەرلىك كادىرلار ئىدارىسىنىڭ باشلىقى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك ئىشتات كومىتېتى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، شەھەرلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىپىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، مەكتەپ ئىشلىرى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، شەھەرلىك مەمۇرىيەت ئىنستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
2007- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، باش كاتىپى بولغان.
2012- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، سىياسىي- قانۇن كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2013- يىلىدىن 2015- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، قوشۇمچە دۆلەت رەئىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2015- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ دائىمىي خىزمەتلىرىگە رىياسەتچىلىك قىلىدىغان مۇئاۋىن مۇدىرى(مىنىستىر دەرىجىلىك)، قوشۇمچە دۆلەت رەئىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
18- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى
ئاقسۇ ۋىلايىتى
ئاقسۇ ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aqsu Wilayiti) تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى خوتەن ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى قەشقەر ۋىلايىتى ۋە قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن، شىمالىي تەرىپى تەڭرىتاغ ئارقىلىق ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] نىڭ تېكەس ناھىيىسى ۋە موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمال تەرىپى قازاقىستان ئالمۇتا ئوبلاستى نىڭ رايىمبەك رايونى بىلەن، قىرغىزىستان نىڭ ئىسسىقكۆل ئوبلاستى بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 235 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 510 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى تەخمىنەن 350 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 132 مىڭ  500 كۋادرات كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى قارمىقىدا 1 شەھەر ۋە 8 ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئىزاھات:
بايلىقى
يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 6 مىليارد  382 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى مىقدارى  7 مىليارد  885 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىى ياۋا تۆگە، موڭغۇل قۇلىنى، يىلپىز، ئاق تۇرنا، شىمال ئۆچكىسى، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى شىنجاڭ ئارچىسى، داغال قارىغاي، توغراق، چۈچۈكبۇيا، قانتېپەر، قارلەيلىسى ۋە چاكاندا قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر، تۇز، ھاك تاش، گەج، فوسفور، مانگان، تۆمۈر، گرانت تاش، فلوگوپىت، مولىبدېن، ئاليۇمىن، ۋانادىي، ئۇران، ئالتۇن، كۈمۈش قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
ئاقسۇ ۋىلايىتى تۈزلەڭلىكنىڭ ئىقلىمى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق، ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. (باي ئويمانلىقى بىلەن ئۇچتۇرپان ئويمانلىقى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃ ～ 9.8℃ (باي ئويمانلىقى بىلەن ئۇچتۇرپان ئويمانلىقىنىڭ  9.1℃ ～ 7.1℃). ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 32.0℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2600 ～ 3000  سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  4400℃ ～ 3300℃. قىروسىز مەزگىلى  190 ～ 250 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى تاغلىق رايونلارنىڭ  200 ～ 300 مىللىمېتىر. تۈرلەرنىڭ  40 ～ 70 مىللىمېتىر (باي ئويمانلىقى بىلەن ئۇچتۇرپان ئويمانلىقىنىڭ 90 مىللىمېتىر ئەتراپىدا).
يېزا ئىگىلىكى
ئاقسۇ دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىپ، دېھقانچىلىق بىلەن چارۋىچىلىقنى بىرلەشتۈرگەن ۋىلايەت. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 326 مىڭ  400  گېكتار (4 مىليون  896 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى  2 مىليون  221 مىڭ گېكتار (33 مىليون  332 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  314 مىڭ گېكتار (4  مىليون 710 مىڭ مو). يەنە ئۆزلەشتۈرۈشكە بولىدىغان 1 مىليون 699 مىڭ گېكتار ( 25 مىليون  485  مىڭ مو) قاقاس يېرى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال پاختا، قىزىلچا، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە شالنىڭ قەدىمدىن <تارتۇق گۈرۈچى> دېگەن نامى بار، ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئاشلىق تەشكىلاتى تەرىپىدىن يېشىل يېمەكلىك ىلىپ بېكىتلدى. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ بېكىتىلدى. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. چارۋىچىلىقىداقوي، كالا ئاساس قىلىنىدۇ. ئۆي قۇشلىرى باقمىچىلىقىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن ئاساسلىقى توقۇمىچىلىق، خىمىيە سانائەت، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كۆمۈر، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، چارۋىچىلىق مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
ئىقتىسادى
ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇككەممەللەشمەكتە. دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 - لىنىيىسى ۋىلايەتنى كېسىپ ئۆتىدۇ. دۆلەت تاشيولىنىڭ 217 - لىنىيىسى جەنۇبتا كۇچادا ئاخىرلىشىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى ئاسفالىتلاشتۇرۇلۇپ، دۆلەت تاشيولى، ئۆلكە تاشيولى ۋە ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تۇتاشقان ھەم كېسىشكەن قاتناش تورى شەكىللەندۈرۈلدى. ئاقسۇ، كۇچا بىلەن ئۈرۈمچى ئوتتۇرىسىدا قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلان قاتناپ تۇرىدۇ. 44000 پروگراممىلىق تېلېفون، سىمسىز چاقىرغۇ ۋە كۆچمە تېلېفون ئارقا - ئارقىدىن ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. ئاقسۇ قەدىمكى <يىپەك يولى>دىكى مۇھىم ئۆتەيول بولۇپ، ۋىلايەت تەۋەسىدە مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئورنىدىن 59 ى بار. بۇنىڭ ئىچىدە بىرقەدەر داڭلىقلىرىدىن قىزىل مىڭئۆي، قۇمتۇرا مىڭئۆيى، كۇسەن قەدىمىي شەھىرى قاتارلىقلار بار.
گوللاندىيە تىلى
گوللاندچە دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
تەخمىنەن 27مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
گېرمانىيە مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسى
گېرمانىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسى (گېرمانچە: Deutsches Kolonialreich) ئىمپېرىيە گېرمانىيىسىنىڭ چەتئەلدىكى مۇستەملىكىسى ، بېقىندىلىقى ۋە زېمىنىنى تەشكىل قىلدى. 1870-يىللارنىڭ بېشىدا بىرلىككە كەلگەن ، بۇ دەۋرنىڭ باش مىنىستىرى ئوتتو ۋون بىسمارك ئىدى. گېرمانىيەدىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ قىسقا مۇددەتلىك مۇستەملىكىچىلىك ئۇرۇنۇشى ئالدىنقى ئەسىرلەردە يۈز بەرگەن ، ئەمما ھەل قىلغۇچ مۇستەملىكىچىلىك تىرىشچانلىقى پەقەت 1884-يىلىلا ئافرىقا ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان. ئافرىقا ئۈچۈن Scramble دىكى سولدىن ھالقىپ كەتكەن رايونلارنىڭ كۆپ قىسمىنى تەلەپ قىلغان گېرمانىيە ئەينى ۋاقىتتا ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيەدىن كېيىن ئۈچىنچى چوڭ مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە قۇرغان.
1914-يىلى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى باشلانغاندىن كېيىن ، گېرمانىيە مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسىنى كونترول قىلالمىدى ۋە ئۇرۇشنىڭ بىرىنچى ھەپتىسىدە ئۇنىڭ بىر قىسىم مۇستەملىكىچىلىرى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئىگىلىۋېلىندى. قانداقلا بولمىسۇن ، بىر قىسىم مۇستەملىكىچى ھەربىي قىسىملار بىر مەزگىل ئۇزاردى: گېرمانىيە جەنۇبىي غەربىي ئافرىقا 1915-يىلى ، 1916-يىلى كامېرۇن ۋە 1918-يىلى گېرمانىيە شەرقىي ئافرىقا تەسلىم بولدى. ، ئەنگىلىيە مۇستەملىكىسى ۋە پورتۇگالىيە قىسىملىرىغا قارشى پارتىزانلىق ئۇرۇشى قىلغان ۋە ئۇرۇش ئاخىرلاشقانغا قەدەر تەسلىم بولمىغان. گېرمانىيەنىڭ ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن ، گېرمانىيەنىڭ مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسى ۋېرسال شەرتنامىسى بىلەن رەسمىي مۇسادىرە قىلىندى ۋە ھەر بىر مۇستەملىكىچى غەلىبە كۈچلىرىنىڭ بىرىنىڭ نازارىتى ئاستىدا (ئەمما ئىگىدارلىق ھوقۇقى ئەمەس) مىللەتلەر بىرلەشمىسى بۇيرۇقىغا ئايلاندى. گېرمانىيە مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسى 1919-يىلى مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. يۈتۈپ كەتكەن مۇستەملىكە مال-مۈلۈكلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش پىلانى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا داۋاملاشتى ، نۇرغۇن كىشىلەر ئەينى ۋاقىتتا بۇنىڭ ئۈچىنچى رېيچنىڭ نىشانى دەپ گۇمان قىلدى. باشقا مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيەلەرگە سېلىشتۇرغاندا قىسقا مەۋجۇتلۇققا ئىگە بولسىمۇ ، گېرمانىيەنىڭ مۇستەملىكىچىلىك كارخانىلىرى ئۇلار بىلەن ئالاقىلاشقان ئورۇن ۋە كىشىلەرنى ئۆزگەرتتى.
گېرمانىيەنىڭ بىرلىشىشى
1871-يىلغىچە بىرلىككە كەلگەنگە قەدەر ، گېرمانىيە دۆلەتلىرى زېھنىنى دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ تەرەققىياتىغا مەركەزلەشتۈرمىگەن بولۇپ ، بۇ گېرمانىيەنىڭ يىراقتىكى مۇستەملىكىچىلىك زېمىنى - ئاتالمىش «قۇياشتىكى جاي» دەپ ئاتالغان ئىمپېرىيالىزىمنىڭ تالىشىشىغا توسقۇنلۇق قىلغان. گېرمانىيە تۇتۇشنى ئويناشنى تەقدىر قىلغاندەك قىلاتتى. گېرمانىيە دۆلەتلىرى 1870-يىلدىن ئىلگىرى ئايرىم سىياسىي قۇرۇلما ۋە نىشاننى ساقلاپ كەلگەن بولۇپ ، ئوتتو ۋون بىسماركنىڭ يېشىغىچە بولغان ۋە ئۆز ئىچىگە ئالغان گېرمانىيەنىڭ تاشقى سىياسىتى زېھنىنى ياۋروپادىكى «گېرمانىيە مەسىلىسى» نى ھەل قىلىشقا ۋە قۇرۇقلۇقتىكى گېرمانىيە مەنپەئەتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغان. قانداقلا بولمىسۇن ، 1891-يىلغا كەلگەندە ئۇلار ئاساسەن پرۇسسىيە ھۆكۈمرانلىقىدا ئىتتىپاقلاشقان. ئۇلار يەنە تېخىمۇ ئېنىق «گېرمانىيە» دۆلىتىنى ئىزدىدى ، ھەمدە مۇستەملىكىچىلەرنى بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ياخشى يولى دەپ قارىدى.
مۇستەملىكىچىلەر ئۈچۈن ئالدىراش
19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا نۇرغۇن گېرمانلار مۇستەملىكىچىلىكنى سېتىۋېلىشنى مىللەتچىلىكنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنىڭ ھەقىقىي ئىپادىسى دەپ قارىدى. جامائەت پىكىرى ئاخىرىدا ئافرىقا ۋە تىنچ ئوكياندىكى داڭلىق مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئېگىز دېڭىز فىلوتىنىڭ ئارزۇسى بىلەن ئۆز-ئارا ماسلاشقانلىقىنى چۈشىنىشكە كەلدى. ھەر ئىككى ئارزۇ رېئاللىققا ئايلىنىدۇ ، مەتبۇئاتلار ۋە نۇرغۇنلىغان جۇغراپىيىلىك جەمئىيەتلەر ۋە مۇستەملىكىچىلەر جەمئىيىتى يېتىشتۈرگەن. بىسمارك ۋە رېيچستاگتىكى نۇرغۇن ۋەكىللەر پەقەت كۋادرات ئىنگلىز مىلى كېلىدىغان زېمىنغا ئېرىشىش ئۈچۈنلا مۇستەملىكە بويسۇندۇرۇشقا قىزىقمايتتى. 1884-يىلى بىسمارك سودانى قوغداش ، خام ئەشيا ۋە ئېكسپورت بازىرىنى قوغداش ۋە مەبلەغ سېلىش پۇرسىتىدىن پايدىلىنىپ ، گېرمانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ مۇستەملىكىسىنى سېتىۋېلىشىغا قوشۇلدى.
گوللاندىيە ئىمپېرىيىسى
گوللاندىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسى (گوللاندىيەچە: Het Nederlandse Koloniale Rijk) گوللاندىيە ھۆددىگەرلىك شىركەتلىرى (ئاساسلىقى گوللاندىيە غەربىي ھىندىستان ۋە گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتى) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن گوللاندىيە جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان ۋە باشقۇرۇلىدىغان چەتئەل رايونلىرى ۋە سودا ئورۇنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ۋە 1815-يىلدىن كېيىن ھازىرقى گوللاندىيە پادىشاھلىقى تەرىپىدىن. ئۇ دەسلەپتە سودىنى ئاساس قىلغان سىستېما بولۇپ ، ئۇنىڭ تەسىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى سودا كارخانىلىرى ۋە گوللاندىيەنىڭ خەلقئارا دېڭىز تىرانسپورتى لىنىيىسىنى كونتروللۇقىدىن كېڭەيتىپ ، كېڭەيتىلگەن تېررىتورىيەلىك كارخانىلاردىن ئەمەس. بىر ئاز كۆرۈنەرلىك ئەھۋاللارنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، گوللاندىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ چەتئەلدىكى ئىگىلىكىنىڭ كۆپىنچىسى دېڭىز بويىدىكى قەلئەلەر ، زاۋۇتلار ۋە پورت ئولتۇراق رايونلىرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، ئۇلارنىڭ ئىچكى قۇرۇقلۇقى ۋە ئەتراپىدىكى رايونلار ئوخشىمىغان دەرىجىدە بىرلەشتۈرۈلگەن.
گوللاندىيە ھۆددىگەرلىك شىركەتلىرى ھەمىشە زۆرۈر بولمىغان چىقىملاردىن ساقلىنىش ئۈچۈن مال-مۈلۈكلىرىنى ئىمكانقەدەر قاماشنى بەلگىلىدى ، گوللاندىيە كېپ كولونىيىسى (ھازىرقى جەنۇبىي ئافرىقا) ۋە گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان (بۈگۈنكى ھىندونېزىيە) قاتارلىق بىر قىسىم كىشىلەر كېڭەيدى (بېسىم سەۋەبىدىن) مۇستەقىل پىكىر قىلىدىغان گوللاندىيە مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ) ، باشقىلار تېخى تەرەققىي قىلمىغان ، يەرلىك ساھىبجامال دۆلەتكە بېقىنىدىغان يەككە سودا مەركەزلىرى بولۇپ قالدى. بۇ گوللاندىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتىنى ئەكس ئەتتۈردى: سودا ئالماشتۇرۇش بىر خىل يەر مەيدانىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا قارشى. گوللاندىيەنىڭ ئىمپېرىيە ئارزۇسى ئۇلارنىڭ ھازىرقى توشۇش سانائىتىنىڭ كۈچلۈكلۈكى ، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ياۋروپا بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدىكى دېڭىز سودىسىنىڭ كېڭىيىشىدە ئوينىغان مۇھىم رولى بىلەن كۈچەيدى. ياۋروپادىكى كىچىك سودا شىركەتلىرىدە ھەمىشە چوڭ كۆلەملىك تىجارەت ئۈچۈن مەبلەغ ياكى ئادەم كۈچى كەمچىل بولغاچقا ، ئامېرىكا باش شىركىتى 17-ئەسىرنىڭ بېشىدا چوڭ تەشكىلاتلارنى - گوللاندىيە غەربىي ھىندىستان شىركىتى ۋە گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتىنى ھۆددىگە ئالدى. بۇلار ئەينى ۋاقىتتىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كەڭ دېڭىز-ئوكيان سودا شىركىتى دەپ قارىلىپ ، ئىلگىرى ماگېللان بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسى ئارقىلىق جەنۇبىي يېرىم شارنى بويلاپ غەربكە ، ئىستراتېگىيىلىك ياۋروپا تىرانسىپورت لىنىيىسىدە مەۋھۇم مونوپوللۇق قىلغان. ياخشى ئۈمىد. بۇ شىركەتلەرنىڭ يەرشارى سودىسىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشى 17-ئەسىردىكى گوللاندىيەدىكى سودا ئىنقىلابى ۋە مەدەنىيەت گۈللىنىشىگە زور تۆھپە قوشقان ، بۇ گوللاندىيە ئالتۇن دەۋرى دەپ ئاتالغان. گوللاندىيە يول باشچىلىرى ئاسىيا ۋە ياۋروپا ئوتتۇرىسىدىكى يېڭى سودا يوللىرىنى ئىزدەشتە ، تاسمانىيە قاتارلىق يىراق رايونلارنى ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغاقلىرىنى تەتقىق قىلدى ۋە سىزىپ چىقتى.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى
تارىم تورغاق
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى پۈتكۈل خىتاي مىقياسىدا  بىر خىل ئىدىئولوگىيىلىك — خىتاي فېئودال كوممۇنىستىك  ئىدىئولوگىيىلىك،  بىر خىل مىللەتلىك —  خىتاي فېئودال مىللەتلىك، بىر خىل  مەدەنىيەتلىك — خىتاي فېئودال مەدەنىيەتلىك بىر دۆلەت بەرپا قىلىشتىن ئىبارەت ئىستراتېىگىيىلىك رەزىل پىلانىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئوپېراتسىيىسىنى خىتاي دۆلىتىدىكى ھەر قايسى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئۆز مىللەت مەۋجۇتلىقىنىڭ — كىملىك ئالاھىدىلىكلىرى — تىل-يېزىق، دىن، ئىقتساد، مەدەنىيەت- مائارىپ ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى يەنى شۇ مىللەت جەمئىيىتىنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسى ۋە ئۈسىتقۇرۇلمىسىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىلىرىنى بىتچىت قىلىپ، خىتاي مىللىتىگە سىڭدۈرۋېتىشتىن  باشلىدى.
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى «يۇمشاق يول» بىلەن شەرقىي تۈركىستاندىكى كۈچلۈك مىللەت مەۋجۇدىيىتى (كىملىك) ۋە خىتايلاردىن ئايرىمچە ئالاھىدىلىكىدىكى مۇستەقىل مىللىي ئىقتىسادىي ئاساسى ۋە ئۈسىتقۇرۇلمىنىڭ پۈتۈن ئاساسىي قۇرۇلمىلىرىغا ئىگە بولغان ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار ۋە سالار قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەر ھەمدە موڭغۇل، شىبە، داغۇر ۋە رۇس قاتارلىق باشقا يەرلىك مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى چۈشىنىپ يەتكەچكە، ئۆزىنىڭ «دۇنياغا خوجايىن  بولۇش، خەلقئارالىق بازار تېپىش ۋە  باشقا دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىنى ئىگەللەپ، خىتاينىڭ ئېشىنچە نوپۇسىنى ماكانلاشتۇرۇشقا جاي تېپىش» دىن ئىبارەت ئىستراتېگىيىلىك پىلانى بولغان ئاتالمىش «<بىر بەلۋاغ، بىر يول قۇرۇلۇشى> نى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئىستراتېگىيىلىك ئۆتكەل شىنجاڭنىڭ ئەمىنلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش زۆرۈر» دىن ئىبارەت سەپسەتىنى كۆتۈرۈپ چىقىپ، بۇ جايلارنىڭ ئەمىنلىكىنى ساقلاشنى باھانە قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئالىي قانۇن چىقىرىش ئورنى خىتاي پۈتۈن مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىي ماقۇللىغان كونستىتۇتسىيەسىدە (دۆلەت ئاساسىي قانۇنىدا) بەلگىلەنگەن پۇقرالارنىڭ كىشلىك ھوقۇقلىرى ۋە مىللىي ئاپتونومىيە ھوقۇقلىرىغا دائىر مۇناسىۋەتلىك قانۇن ماددىلىرىنى ھېچقانداق قانۇنىي رەسمىيەت ئۆتىمەي چۆرۈۋېتىپ، ئۆزىنىڭ دىكتاتورلۇق ھاكىمىيەت ماھىيىتىنى تولۇق ئاشكارلاپ، دۇنيا جامائەتچىلىكىدىن ھېچقانداق تەپ تارتماستىن، ئاشكارا ھالدا يەڭلىرىنى شىمايلاپ چىقىپ، تارىختىكى ئاتا- بوۋا، سۇلالە – ھۆكۈمەتلىرى تاماملىيالمىغان ۋە ئۆزلىرىمۇ 1949- يىلى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن كۆپ يىللاردىن بۇيان باش قاتۇرۇپ ھەل قىلالماي كەلگەن بىر تارىخىي غەرەزلىك ئىشنى — بۇ زېمىننىڭ — شەرقىي تۈركىستاننىڭ قانۇنىي ئىگىلىرى بولغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق مۇسۇلمان تۈرك مىللەتلەر ۋە موڭغۇل، شىبە قاتارلىق باشقا يەرلىك مىللەتلەرنى بۇ تۇپراقتىن تۈپتىن قىرىپ يوقۇتۇش، يوقۇتالمىسا، تەلتۆكۈس ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئارقىلىق «بۇ زېمىن ئەزەلدىن خۇاڭدىنىڭ ئەۋرە-چەۋرەلىرى ياشىغان ماكان، بۇ  يەر خىتايلار (جۇڭخۇا مىللىتى) نىڭ زېمىنى» دېگەن رەزىل مۇددىئاسنى ئاخىرقى ھېسابتا ئۈزۈل-كېسىل ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى سۈيقەستلىك بىلەن پىلانلىدى.
ئامېرىكىدا «11- سىنتەبر ۋەقەسى» سادىر بولغاندىن كېيىن خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ يىرتقۇچلۇق ماھىيىتىنى پۈتۈنلەي ئاشكارلاپ، «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» (ش ئۇ ئا ر) دا چېكىدىن ئاشقان مىللىي زۇلۇم، باراۋەرسىزلىك ۋە ئىسلام دىنى ئېتىقادچىلىرىغا بولغان قەبھ زورلۇق-زومبۇلۇقلىرىغا قارىتا قىسمەن كىشلەرنىڭ رادىكاللىق يولى بىلەن قارشى تۇرۇش تۈپەيلى يۈز بەرگەن كىچىك دائىرىدىكى ئالتە توك-توك ئادەم قىلغان ئانچە – مۇنچە «تېررورلۇق» ۋەقەلىرى (بەزى  مەلۇماتلارغا  ئاساسلانغاندا  بەزى «تېررورلۇق» خاراكتېرىدىكى پارتىلاشلارنى خىتاي دائىرلىرى پىلانلىق ھالدا قەستەن ئۆزلىرى ئۇيۇشتۇرغان.) ۋە يەرلىك ھۆكۈمەت دائىرلىرى ئۆزلىرى سۇيقەسىتلىك بىلەن قەستەن ئوت قۇيرۇقلۇق قىلىش ئارقىلىق غەرەزلىك ھالدا زورايتىۋەتكەن، ئەسلىدە مۇۋاپىق چارە- تەدبىرلەر ئارقىلىق ھەل قىلىشقا مۇمكىن بولغان بەزى ۋەقە ۋە مىللىي توقۇنۇشلارنى ( مەسىلەن، «5-ئىيۇل ۋەقەسى» قاتارلىقلار) دەستەك قىلىۋېلىپ، ئەسلىدە بېكىتكەن «شىنجاڭنى تەرەققىي قىلدۈرۈش» دىن ئىبارەت ئىستراتېگىيىلىك سىياسىتىنى « شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش» دىن ئىبارەت ئىستراتېگىيىلىك سىياسەتكە ئۆزگەرتتى.
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى 2014-يىلدىن ئىلگىرى شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبتىكى قىسمەن  جايلىرىدا ئىرقىي دەپسەندىچىلىك ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىققا دائىر بىر يۈرۈش تەجرىبىلەرگە ئىگە بولغاندىن كېيىن، 2014- يىلدىن باشلاپ «يېزىلار ئارقىلىق شەھەرنى قورشاش» تىن ئىبارەت ئىستراتېگىيىلىك تاكتىكىسىنى قوللىنىپ، پۈتۈن جەنۇبىي شەرقى تۈركىستاندا مۇسۇلمان تۈركىي مىللەتلەرگە قارىتا ئېغىر ھالدا ئىرقىي دەپسەندىچىلىك سىياسىتىنى ئىجرا قىلشقا باشلىدى.
دىكتاتور شى جىنپىڭنىڭ  2014‏- يىلى 5‏- ئايدا ئۇيغۇر رايونىدا ئېلىپ بارغان زىيارىتىدىن كېيىن خىتاي كومپارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتى ۋە مەركىزىي ھۆكۈمىتى «شىنجاڭ» دىكى يەرلىك مىللەتلەر بولۇپمۇ مۇسۇلمان تۈرك مىللەتلىرى جۇملىدىن ئۇيغۇر مىللىتىنى مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىش قارارىغا كەلدى. چېن چۈەنگو يولغا قويغان باستۇرۇش سىياسىتى 2014‏- يىلى ئۆتكۈزۈلگەن «شىنجاڭ خىزمەت يىغىنى» دا شى جىنپىڭ تەرىپىدىن قارار قىلىنغان. خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى خىتايدىكى بارلىق يەرلىك مىللەتلەرنى يوقىتىشتىن ئىبارەت بولغان مۇدھىش مەخپىي پىلانىنىڭ ئاساسلىق قىسمى بولغان پۈتكۈل ئۇيغۇر مىللىتىنى مىللەت بۇيىچە سىستېمىلىق يوقىتىشنى نىشان قىلغان قەبىھ پىلانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، 2017-يىلغا كەلگەندە پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان مىقياسىدا ۋەھىشىيانە ۋاستىلارنى ئىشلىتىپ، ھازىرقى زاماندا مىسلى كۆرۈلمىگەن، پەقەت 2- دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە سادىر بولغان ناتسىست گېرمانىيىسى تەرىپىدىن يەھۇدىيلەرگە قارىتا فاشىستلەرچە يۈرگۈزگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىقتەك ئىنسانىيەتكە قارشى مۇدھىش، قاباھەتلىك، قەبىھ ۋە رەزىل پىلانىنى ئىجرا قىلىشقا باشلىدى.