cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گېئولوگىيە
تار مەنىدىكى گېئولوگىيە ۋە ئۇنىڭ تەرەققىيات تارىخى:
كەلگۈسىدە، گېئولوگىيە ئىلمىنىڭ تەكشۈرۈپ-تەتقىق قىلىش دائىرىسى كۈنسېرى كېڭىيىپ بارىدۇ. ماكان جەھەتتە بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك ئۇسۇللار ئارقىلىق تاغ جىنىسلىرى تېخىمۇ تەپسىلىي كۈزىتىلىپ، ئاي، قۇياش ۋە بىر قىسىم تۇرغۇن يۇلتۇز، سەييارىلەرنىڭ گېئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكى يەنە بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەھلىل قىلىنىدۇ. ماتېماتىكا، فىزىكا، خىمىيە قاتارلىق پەنلەر گېئولوگىيە ئىلمىگە يەنىمۇ سىڭىشىپ، ئىلغار تېخنىكىلىق ۋاستىلەر گېئولوگىيە تەتقىقاتىدا كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىدۇ. ئومۇمەن، گېئولوگىيە ئىلمى ئاساسىي تەتقىقاتىنى يەنىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، ھەر خىل گېئولوگىيىلىك جىسىملار، گېئولوگىيىلىك ھادىسىلەرنىڭ شەكىللىنىش ۋە ئۆزگىرىش جەريانىنى تونۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە مۇناسىۋەتلىك ساھەلەردىكى يېڭى نەتىجە ۋە تېخنىكىلارنى ئەپچىللىك بىلەن قوللىنىشى، شۇ ئارقىلىق ئىلىم-پەننىڭ تەرەققىياتىغا پائال ماسلىشىپ، مۇۋاپىق ۋە ئۈنۈملۈك ھالدا يەر شارىدىكى بايلىقلارنى ئېچىش ۋە ئۇنىڭدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىشى، ياشاش شارائىتىمىزنى قوغداش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ بەلگىلىك ھەسسىسىنى قوشۇشى زۆر
چوماق توپ ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> چوماق توپ ئويۇنى - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولغان ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن قىزىقارلىق، ھەرىكەتچانلىقى يۇقىرى، رىقابەتچىلىك كۈچلۈك بولغان مۇسابىقە خاراكتېرىدىكى ھەرىكەت. بۇ ھەرىكەت مۇرەككەپ مەيدان ۋە ئۈسكۈنە تەلەپ قىلمايدۇ. چوماق توپ ئويۇنى (ياپوز) كۆپىنچە دېھقانىچلىقنىڭ ئالدىراش مەزگىللىرىدىكى دەم ئېلىش كۈنلىرىدە جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ يېزىلىرىدا ئوينىلىدۇ. ئازادلىقتىن بۇرۇن بۇ ھەرىكەتنىڭ مەيدان ئۆلچىمى يوق ئىدى. بىرەر تۈزلەڭلىك ياكى ئېتىزلىقلار مەيدان قىلىناتتى. مەيداننىڭ ئۇزۇنلۇقى، كەڭلىكى ئوينالماقچى بولغان مەيداننىڭ ئەھۋالىغا قاراپ بېكىتىلەتتى، ئادەم سانى چەكلەنمەيتتى. ياپوز ئوينىغۇچىلار شۇ مەيداننىڭ ئەھۋالىغا قاراپ توغرا سىزىقىغا ئىككى تۇماق ياكى چاپاننى قاپقا قىلىپ ئوينايتتى. ئازادلىقتىن كېيىن، بولۇپمۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بۇ ھەرىكەت بىر قەدەر قائىدىگە چۈشۈرۈلدى. توپ ۋە كالتەك: بۇ ھەرىكەتنىڭ توپى چىدامچانلىقى كۈچلۈك بولغان ئالمىدەك يۇمىلاق قىلىپ ياسىلىدۇ. ياغاچتىن ياسالغان بۇ خىل توپ <شاقشاق> دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئادەتتىكى خام يىپنى تولاپ، يۇمىلاق قىلىپ ياساشقىمۇ بولىدۇ. ياپوز كالتىكى 80 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى قاتتىق ياغاچتىن ياسىلىدۇ. توپ ئۇرىدىغان ئۇچى 15 - 20 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى ئېگىلگەن چوماق شەكلىدە بولۇپ، ھازىرقى مۇز توپ تايىقىغا ئوخشاپ كېتىدۇ. مەيدان: ياپوز مەيدانىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 80 مېتىر، كەڭلىكى 40 مېتىر، قاپقا ئېگىزلىكى بىر مېتىر، كەڭلىكى 30.1 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. ئادەم سانى، مۇسابىقە ۋاقتى: ھەر بىر كوماندا يەتتىدىن توققۇزغىچە ئادەم بولىدۇ. مۇسابىقە ۋاقتى 40 مىنۇت بولىدۇ. ھەر يېرىم مەيدان 20 مىنۇت بولۇپ، ئارىلىقتا 5 مىنۇت دەم ئېلىش ۋاقتى بولىدۇ. مۇسابىقە ئۇسۇلى: مۇسابىقە مەيدانىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا دىئامېتىرى 20 سانتىمېتىر بولغان بىر كىچىك چەمبەر سىزىلىدۇ. مۇسابىقە شۇ چەمبەر ئىچىدە توپ تالىشىش بىلەن باشلىنىدۇ. مۇسابىقىگە چۈشىدىغان ئەزالات توپ ھەيدەيدىغان كالتەك تۇتىدۇ. مۇسابىقىلىشىدىغان ئىككى كوماندىدىن بىردىن ئىككى كىشى چەمبەر يېنىدا قارىمۇ قارشى تۇرۇپ توپنى چەمبەردىن ئۇرۇپ چىقارغاندىن كېيىن، ھەر قايسى تەرەپ ئەزالىرى توپنى قارشى تەرەپنىڭ قاپقىسىغا ھەيدەيدۇ. مۇسابىقە ئەنە شۇ ئاساستا داۋاملىشىپ، قايسى تەرەپ توپنى قاپقىغا كۆپ كىرگۈزسە، شۇ تەرەپ يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر ئىككى تەرەپ تەڭ بولۇپ قالسا 10 مىنۇت ئۇزارتىلىدۇ. بەش مىنۇتتىن كېيىن مەيدان ئالمىشىدۇ. ئويۇن داۋامىدا توپ يان سىزىق ياكى توغرا سىزىقتىن چىقىپ كەتسە ئىككىنچى تەرەپ شۇ توپ چىقىپ كەتكەن جايدىن توپ باشلايدۇ. دىققەت قىلىنىدىغان ئىشلار: ئويۇن جەريانىدا كالتەك بىلەن قارشى تەرەپنىڭ ھەر قانداق يېرىگە ئۇرۇۋېتىشكە، توپنى تۇتۇشقا، پۇت بىلەن تېپىشقا بولمايدۇ. پەقەت ياپوز كالتىكى بىلەنلا توپنى قاپقىغا ھەيدەشكە بولىدۇ. ئۇنداق قىلىنمىسا قائىدىگە خىلاپلىق قىلىنغان دەپ ھۆكۈم قىلىنىدۇ. بەزى رايونلاردا بۇ ھەرىكەتنى مۇزدىمۇ ئوينايدۇ. ئىشلىتىلىدىغان كالتەك، توپ ۋە ئويناش ئۇسۇلى قۇرۇقلۇقتىكىگە ئوخشاش بولىدۇ. مۇزدا ئوينىغاندا كانكىسىز ئوينايدۇ. مۇزدىكى ئويۇن مەيدانىنىڭ ئۇزۇنلۇقى قۇرۇقلۇقتىكى مەيداندىن ئۇزۇن ھەم كەڭرى بولىدۇ
Bérkshir
right|thumb|250px|Bérkshir right|thumb|250px Bérkshir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2005 nopus bar, Bérkshirning 812,200 nopusibar, 1,262 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKJ11.
ئىبراھىم مۇتىئى
مەشھۇر تىلشۇناس ئىبراھىم مۇتىئى تۆھپىكار مائارىپچى، مەشھۇر تىلشۇناس، ئەدەبىي تەرجىمان ھەم پېشقەدەم نەشرىياتچى ئىبراھىم مۇتىئى 1920-يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنى تۇرپان شەھىرىدە كاسىپ (تىككۈچى) ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئاتىسى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن، ئاكىسىنىڭ ياردىمىدە 1935-يىلىغىچە ئۈرۈمچى تاتارلار مەكتىپىدە ئوقۇغان. 1935-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ، تاشكەنت ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مەمۇرىي ھوقۇق فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان.
ئۇ مەكتەپتە بىر ياقتىن ئۆزبەك، رۇس تىللىرىنى ۋە ئومۇمىي پەنلەرنى سىستېمىلىق ئۆگەنسە، يەنە بىر ياقتىن س. ي. مالوف قاتارلىق سوۋېت تۈركولوگلىرىنىڭ تۈركىي تىللارغا، خۇسۇسەن قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىغا ئائىت ئەسەرلىرى بىلەن تونۇشۇپ، ئۆزىنىڭ كېيىنكى يىللاردىكى ئەمەلىي خىزمەت ۋە ئىلمىي تەتقىقاتىغا پۇختا ئاساس سالغان.
ئىبراھىم مۇتىئى 1937-يىلى تاشكەنتتىكى ئوقۇشىنى غەلىبىلىك تاماملاپ قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۈرۈمچىدىكى شىنجاڭ ئۆلكىلىك دارىلمۇئەللىمىندە تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولغان، تىل ۋە پېداگوگىكا دەرسلىرىنى بەرگەن.
ئىبراھىم مۇتىئى 1945-يىلى تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن، شىنجاڭ ئىنستىتۇتىدا ئاۋۋال كەسپىي بۆلۈمنىڭ مۇدىرى، كېيىن ئىنستىتۇتنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان. ئۇ ئوقۇ-ئوقۇتۇش بىلەن ئىلمىي تەتقىقاتنى تەڭ تۇتۇپ، تۈركىي تىللارغا ئائىت بىرمۇنچە ئىلمىي ماقالىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلغان.
ئۇ 1950-يىلىدىن 1953-يىلىغىچە جۇڭگو مەركىزىي مىللىي ئىشلار كومىتېتىدا مەسلىھەتچى بولدى. 1953-يىلىدىن 1960-يىلىغىچە مەركىزىي مىللەتلەر نەشرىياتىنىڭ ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىدە مۇدىر بولۇپ ئىشلىدى. ئىبراھىم مۇتىئى چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ يىللىرىدا ئوردىدا كوللېكتىپ تۈزۈلگەن «بەش تىللىق مانجۇچە لۇغەت»نى نەشر قىلىشقا باشتىن-ئاخىر قاتناشتى. بۇ چوڭ لۇغەت خەنزۇ-تىبەت ۋە ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىدىن ئىبارەت ئوخشىمىغان ئىككى تىل سىستېمىسىغا تەۋە بولغان مانجۇ، تىبەت، موڭغۇل، ئۇيغۇر، خەنزۇ تىللىرىنىڭ سېلىشتۇرمىسى شەكلىدە تۈزۈلگەن. لۇغەتكە ھەر ساھەدىن 18 مىڭ سۆزلۈك كىرگۈزۈلگەن. لۇغەتتىكى ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىگە ئائىت مەزمۇنلار مول ھەم تولىمۇ قىممەتلىك ئىدى. لۇغەتنىڭ نەشر قىلىنىشى جۇڭگو سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق ساھەسىدىكى بىر باشلىنىش بولغان.
ئىبراھىم مۇتىئىنىڭ ئىلمىي ھاياتى ئالتۇن دەۋرگە كىرگەندە 1960-يىلىدىن 1972-يىلىغىچە 12 يىل ناھەق تۈرمىدە ياتتى. 1975-يىلىغا كەلگەندە ئالىمنىڭ نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ئۇ بۇ مەزگىلدە خەنزۇ تىلىدىن «ئىسلام دىنى ھەققىدە قىسسە»، «يېزا ئىگىلىك ماشىنىلىرى قوللانمىسى»، «يۇنان ئەپسانىلىرى» قاتارلىق كىتابلارنى تەرجىمە قىلدى.
«دىۋان»نى تەرجىمە قىلىش-نەشرگە تەييارلاش جەريانى، ئەمەلىيەتتە «دىۋان»نى ئۆگىنىش-تەتقىق قىلىش ۋە جەنلىق تىلنى تەكشۈرۈش جەريانى بولدى. ئالىم مىرسۇلتان ئوسمانوف بىلەن بىرلىكتە قەشقەر ۋىلايىتىدە مەخسۇس تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىپ، توققۇزاق ناھىيە ئوپال يېزىسىدىكى «ھەزرىتى موللام» مازىرى ۋە باشقا تارىخىي جايلارنى تەپسىلىي كۆزدىن كۆچۈردى، مويسىپىت ئۆلىمالار، زىيالىيلار ۋە ئالاقىدار كىشىلەرنى زىيارەت قىلىپ ئەھۋال ئىگىلىدى، ماتېرىئال يىغدى. ئەتراپلىق تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش نەتىجىسىدە، 1984-يىلى مىرسۇلتان ئوسمانوف بىلەن بىرلىكتە «مەھمۇد كاشىغەرىنىڭ يۇرتى، ھاياتى ۋە مازىرى توغرىسىدا» ناملىق ئىلمىي ماقالىسىنى ئېلان قىلدى. ماقالىدە، قەشقەر ئوپالدىكى «ھەزرىتى موللام» مازىرىنىڭ بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد كاشىغەرىنىڭ مزائىرى ئىكەنلىكى، مەھمۇد كاشىغەرىنىڭ ئوپالنىڭ ئازىق كەنتىدە تۇغۇلغانلىقى، باشلانغۇچ مەكتەپنى ئوپالدا، يۇقىرى مەلۇماتنى قەشقەردىكى مەدرىسىدە ئالغانلىقى، «دىۋان» يېزىلغان چاغدا ئالىمنىڭ 60 ياشلاردا ئىكەنلىكى، باغدادتىن قايتىپ كېلىپ ئانا يۇرتى ئوپالدا 8 يىل مۇددرىسلىك قىلىپ، 97 ياشتا ۋاپات بولغانلىقى قاتارلىق مەزمۇنلار تارىخىي پاكىتلار ئارقىلىق يورۇتۇلغان.
ئىبراھىم مۇتىئى «دىۋان»نى نەشرگە تەييارلاشنىڭ ئالدى-كەينىدە «تۈركىي تىللار تەقىقاتىدا ئالدىمىزدا تۇرغان ۋەزىپىلەر»، «تۈركىي تىللار دىۋانىدا ئاساس قىلىنغان ئەدەبىي تىل – خاقانىيە تىلى ھەققىدە»، «تۈركىي تىللار دىۋانى ۋە ئۇنىڭ ئاپتورى مەھمۇد كاشىغەرى»، « >مەھمۇد كاشىغەرى< رومانىنىڭ نەشر قىلىنىش مۇناسىۋىتى بىلەن»، «چاغاتاي ئەدەبىي تىلىنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى تەرەققىياتىدا تۇتقان ئورنى»، «قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى 3 مۇھىم مىللەت ۋە ئۇلارنىڭ تىلى»، «قەدىمكى كۇچالىق مەشھۇر تەرجىمان كومراجىۋا توغرىسىدا»، «غەربىي يۇرتتىكى مىللەتلەرنىڭ تىلىنى توغرا شەرھلەيلى»، «تارىم بوستانلىقىدىكى بىرقانچە قەدىمىي شەھەرنىڭ ئېتىمولوگىيىسى»، «شېئىر تىلى توغرىسىدا» قاتارلىق 30 نەچچە پارچە ئىلمىي ماقالىسىنى يېزىپ مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلدى ياكى مۇھاكىمە يىغىنلىرىدا ئوقۇدى.
ئىبراھىم مۇتىئى يەنە «ئىرق پۈتۈك» قاتارلىق بىرقانچە قەدىمىي ئەسەرنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلدى. «مايترى سىمىت»كە ئوخشاش نادىر مىراسلارنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى يەشمىسىنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى ئىشلىدى. «قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ۋە قەدىمكى ۋەسىقىلەرگە مۇقەددىمە» (خەنزۇچە) قاتارلىق كىتابلارغا كىرىش سۆز يېزىپ بەردى. ياش، ئوتتۇرا ياش تەتقىقات خادىملىرىگە قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى ۋە يېزىقىدىن دەرس بېرىپ، تىلشۇناسلار قوشۇنىنىڭ زورىيىشىغا ھەسسە قوشتى. 1990-يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن «ئىبراھىم مۇتىئى ئىلمىي ماقالىلىرى» ناملىق كىتاب نەشر قىلىنىپ، ئالىمنىڭ 70 ياشقا تولغانلىقى، ئىلمىي پائالىيىتىنىڭ 42 يىللىقى نىشانلاندى.
ئالىم 1983-يىلى كۈزدە فىلولوگىيە پەنلىرى بويىچە تەتقىقاتچى ئالىي ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئىرىشكەن.
ئىبراھىم مۇتىئى ئەپەندى 2010-يىلى ئالەمدىن ئۈتتى.
Bédfordshir
right|thumb|250px|Bédfordshir right|thumb|250px Bédfordshir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bédfordshirning 595,800 nopusibar, 1,235 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKH22.
ئائىلە نەسەب ئانالىزى
ئائىلە نەسەب ئانالىزى ياكى <نەسەبنامە ئانالىزى> دەپ ئاتىلىدۇ. ئىنسانلار گېنىتىكىسى تەتقىقاتىدا دائىم قوللىنىدىغان بىر خىل ئۇسۇل. ئائىلە نەسەبنامىسىدىكى ھەر قايسى ئەزالارنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئىرسىيەت ئالامەتلىرىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق ئاشكارىلىق، توساتتىن ئۆزگىرىشنىڭ پەيدا بولۇشى، بەزى ئىرسىيەت كېسەللىكلىرىنىڭ يەتكۈزۈلۈش قانۇنىيىتى، كېسەل بولۇش مېخانىزمى ھەمدە ئەۋلادىدا ئىرسىيەت كېسەللىكى پەيدا بولۇش ئىمكانىيىتى قاتارلىق مەسىلىلەرگە نىسبەتەن تەتقىقات ئېلىپ بېرىلىدۇ.
Chéshir
right|thumb|250px|Chéshir right|thumb|250px Chéshir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Chéshirning 1,003,600 nopusibar, 2,343 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKD22.
ئابلەت كامالوف
ئابلەت قەييۇموۋىچ كامالوف (لاتىن: Ablet Kayumovich Kamalov؛ كرىل: Абләт Каюмович Камалов)، ئۇيغۇر تۈركولوگ، تارىخچى پروفېسسور، بىلگە. «قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىلىم-پەن تەرەققىياتى تۆھپىكارى» (2011) ، قازاقىستاننىڭ «ئىلھام» مۇكاپاتى (2009) ساھىبى.
ئۆمۈر بايانى
1961 - يىلى 27 - ئۆكتەبىردە «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» (شەرقىي تۈركىستان) نىڭ غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. 1963 - يىلى ئاتا - ئانىسى بىلەن سابىق قازاقىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتىغا كۆچۈپ كەلگەن.
ئوقۇش ھاياتى
1979 - يىلى ئالمائاتا شەھىرىدىكى 90 - ئوتتۇرا مەكتەپنى ئالتۇن مېدال بىلەن تاماملاپ، ئەدەبىيات كەسپىدە ئوقۇغان. 1979 - 1984 - يىللىرى تاشكەنت دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتۇتى خىتاي تەتقىقات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1984 - يىلى شەرەپ بىلەن ئوقۇش پۈتتۈرگەن.
ئۇ سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى پەنلەر ئاكادېمىيىسى (ھازىرقى: روسىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ شەرق قوليازمىلىرى ئىنستىتۇتى)دە مەشھۇر رۇس تۈركولوگ، تۈركولوگىيە ۋە موڭغۇل تەتقىقاتى كەسپىنىڭ دوكتورى سېرگېي گىرىگورىيېۋىچ كلاشتورنىينىڭ يېتەكچىلىكىدە «موڭغۇلىيەدىكى ئۇيغۇر خانلىقى» (744-840) ناملىق ئىلمىي ماقالىسىنى تاماملىغان.
ئابلەت كامالوف 1990 - يىلى 5 - ئاينىڭ 4 - كۈنى شەرقشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ لېنىنگراد شۆبىسىدە كاندىدات بىلگەلىك ئىلمىي ماقالىسىنى ياقىلىغان.
2008 - يىلى قازاقىستاننىڭ ئالمائاتا شەھىرىدىكى شەرقشۇناسلىق ئىنستىتۇتىدا دوكتورلۇق پروگراممىسىنى تاماملىغان. 2008 - يىلى 11 - ئاينىڭ 28 - كۈنى «تاڭ سۇلىسىدىكى تۈركلەر ۋە ئىران خەلقلىرى» (618-907) تېمىسىدا دوكتورلۇق ئىلمىي ماقالىسىنى ياقىلاپ، تارىخ پەنلىرى دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
خىزمەت كەچمىشى
ئابلەت كامالوف 1984 - يىلى سابىق س س س ر شەرقشۇناسلىق تەتقىقات ئورنى لېنىنگراد شۆبىسىدىكى پروگراممىسى تاماملاپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان قازاقىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىلشۇناسلىق ئىنستىتۇتى ئۇيغۇر تەتقىقاتى كەسپىنىڭ ياردەمچى تەتقىقاتچىسى سۈپىتىدە كەسپىي ھاياتىنى باشلىغان بولۇپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان قازاقىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ياردەمچى ۋە ئالىي تەتقىقاتچىسى، ئاندىن تارىخ ۋە مەنبە بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان. 1986 - يىلى ئۇيغۇر ئىنستىتۇتى شەرقشۇناسلىق تەتقىقات ئىنستىتۇتىغا ئۆزگەرتىلگەندىن كېيىن، ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزىدە ئىشلىگەن.
ئالمائاتادىكى «تۇران» ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى بولمىش ئابلەت كامالوفنىڭ ئوقۇتۇش تەجرىبىسى ناھايىتى مولدۇر. ئۇ ۋېنگىرىيە باشكەنتى بۇداپېشتقا جايلاشقان ئوتتۇرا ياۋروپا ئۇنۋېرسىتىتى (CEU) نىڭ ئوقۇتقۇچى ۋە تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن يازلىق لاگىر پروگراممىلىرى ئۇيۇشتۇرۇپ، «قايتا يېزىلغان تارىخ: سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كېيىنكى ئوتتۇرا ئاسىيادا كىملىك ​​ۋە مىللەتچىلىك» (2004) ۋە «سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كېيىنكى ئوتتۇرا ئاسىيادا تارىخچىلىك ۋە مىللەتچىلىك» (2005) قاتارلىق دەرسلەرنى سۆزلىگەن. 2005 - 2008 - يىللىرى ئالمۇتادىكى «بىلىم - ئوتتۇرا ئاسىيا» مائارىپ مەركىزىدە تارىخقا ئائىت پروگراممىلارنى ئېلىپ بارغان.
ئىلمىي كىشىلىكى
ئا.كامالوف 2003 - 2005 - يىللىرى مەركىزى ياۋرو - ئاسىيا تەتقىقات جەمئىيىتى (CESS) نىڭ ئەزاسى؛
2014 - يىلدىن باشلاپ مەركىزى ۋە ئىچكى ئاسىيا تەتقىقاتى خەلقئارا بۆلۈمىنىڭ ئەزاسى (ئۇلانباتار، موڭغۇلىيە)؛
ئامېرىكا ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇنۋېرسىتىتى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقات ئورنى مەسلىھەتچىلەر ھەيئىتىنىڭ ئەزاسى (بىشكەك، قىرغىزىستان)؛
2015 - يىلدىن بېرى «ئوتتۇرا ئاسىيا تەكشۈرۈشى» (لوندون) ژۇرنىلى، شۇنداقلا قازاقىستاندا نەشر قىلىنغان بىر قىسىم ئىلمىي ژۇرناللارنىڭ تەھرىر ھەيئىتىنىڭ ئەزاسىدۇر.
ئەسەرلىرى
ئا. كامالوفنىڭ ئىلمىي تەتقىقات دائىرىسى: تاڭ سۇلالىسىدىكى تۈركلەر ۋە ئىران خەلقلىرىنىڭ تارىخى، «شىنجاڭ» (شەرقىي تۈركىستان) ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى، خەنزۇچە ۋە تۈركچە (ئۇيغۇرچە) يازما مەنبەلەر بولۇپ، ئۆز ساھەسىگە دائىر 150 دىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالە ۋە مەنبە تەتقىقاتى ئېلان قىلغان. 2001 - يىلى ئالمائاتادا ئېلان قىلىنغان «كونا ئۇيغۇرلار VIII-IX» ناملىق مونوگرافىيەسى 2002 - يىلى ئىراننىڭ تېھراندا پارس تىلىدا نەشر قىلىنغان.
خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئاۋام ئۇيغۇرلارنىڭ قىسمەن تىزىملىكى ۋە ئۇلارنىڭ قىسمەتلىرى
خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئاۋام ئۇيغۇرلارنىڭ قىسمەن تىزىملىكى ۋە ئۇلارنىڭ قىسمەتلىرى (2017.01 – 2019.03)
تارىم تورغاق
خىتاي ھۆكۈمىتى مۇستەملىكىسى شەرقىي تۈركىستاندا تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنى يوقىتىش مەقسىتىدە 2017- يىلدىن باشلاپ 2- دۇنيا ئۇرۇشدىن كېيىن مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىققا قول سالدى. شۇنىڭ بىلەن پۈتكۈل شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاسمىنىنى ئاق تېررورلۇق قاپلىدى. مىليونلىغان ئاۋام تۈرك مۇسۇلمانلىرى جۈملىدىن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىندى. بۇ ماقالىدە ھېچقانداق قانۇنىي رەسمىيەت ئۆتەلمەي تۇتقۇن قىلىنغان ئاۋام ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ قىسنمەن تېزىملىكى ۋە قىسمەنلىرىنىڭ تۈرمىدە ئۆچرىغان قىسمەتلىرى بايان قىلىنىدۇ.
ئامېرىكانىڭ بوستۇن شەھىرىدە «يىپەك يولى رېستورانى» ناملىق ئۇيغۇر ئاشخانىسىنى ئاچقان مارىيە مۇھەممەتنىڭ ئائىلىسى «قۇرئان كەرىم» نى ئەرەب تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلغان مۇھەممەت سالىھ ھاجىمنىڭ (جازا لاگېرىدا جان ئۈزگەن، ئسلام دىنى ئالىمى) يېقىن تۇغقانلىرىدىن ھېسابلىنىدىكەن. ئاتۇشتا خەلق ئىچىدە «دىنىي ئېتىقادى مۇستەھكەم، تەقۋادار جەمەت» دەپ قارىلىدىغان بۇ جەمەتتىنلا 2 يىل ئىچىدە 60 تەك كىشىنىڭ تۇتقۇن قىلىنغان.
ھازىر تۈركىيەدە ئىستىقامەت قىلۋاتقان ئۆمەر بېكئالىنىڭ (ئۆزى جازا لاگېرىدىن قۇتۇلۇپ چىققان) ئاتا- ئانىسى ۋە قېرنىداشلىرى تۇتقۇن قىلىنغان. دۆربىلجىنلىك جامائەت ئەربابى داۋۇت ئابلەت بىلەن بىرلىكتە ئۇنىڭ بىۋاسىتە ئائىلە ئەزالىرى ۋە ئۇرۇق- تۇغقانلىرى بولۇپ، جەمەتىدىن جەمئىي 44 كىشى تۇتقۇن قىلىنىغان.
مۇيەسسەر مۇھەممەت 13 يىل بۇرۇن مىسىردا ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن دەسلەپتە قانۇنىي رەسمىيەتسىز جازا لاگېرغا كېيىن تۈرمىگە قامالغان ۋە مۇيەسسەرنىڭ ئاتۇشتىكى بارلىق ئۇرۇق- تۇغقانلىرى ئىلگىرى- كېيىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز جازا لاگېرغا ئېلىپ كېتىلگەن.
ئاتۇش ئازاق يېزىلىق ئوقۇغۇچى ئىلھام قارى مىسردىن يۇرتىغا قايتقاندىن كېيىن ئاتا- ئانىسى جازا لاگېرىدىن قويۇپ بېرىلىپ، ئۆزى قانۇنىي رەسمىيەتسىز جازا لاگېرىغا تۇتقۇن قىلىنغان ( جازا لاگېرىدا جان ئۈزگەن). ئىلھام قارىنىڭ ئانا تەرەپتىن ئابدۇغىنى، ھېكىمجان ۋەلى قاتارلىق قىرىنداشلىرى ئائىلىسى بۇيىچە قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتۇن قىلىنغان. يەنە مىسردا ئوقۇغان ئوقۇغۇچىلاردىن كورلالىق ئابدۇسالام ،ياسىنجانلار قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان.
تارقاق ھەج قىلغان دېگەن ئەيىبلەش بىلەن غۇلجىلىق كۆزگە كۆرۈنگەن كارخانىچى ئابدۇغاپپار ئابدۇرۇسۇلنىڭ ئايالى مەرھابا خانىم (جازا لاگېردا جان ئۈزگەن، جەسىتى ئائىلىسىگە قايتۇرۇلمىغان)؛ ئىنىسى ئابدۇقادىر ۋە ئۇنىڭ ئايالى؛ ئابدۇغاپپارنىڭ بۇ يىل 19 ياشقا كىرگەن، تۈركىيەدە ئوقۇپ كەلگەن ئوغلى ئابۇزەر تۇتقۇن قىلىنغان.
پىروفېسسور ئابدۇقادىر جالالىدىننىڭ ئايالى جەمىلە خانىم، قەشقەر سەمەن ساياھەت گۇرۇھىنىڭ باش دىرېكتورى، سەمەن مېھمانخانىسىنىڭ خوجايىنى ئىبراھىم مۇسانىڭ ئايالى دىلنۇر ھۈسەيىن ۋە بىر ئوغلى، قەشقەرلىك تىجارەتچى ۋە مەرىپەتپەرۋەر ئابدۇراھمان ھەسەننىڭ 30 ئوقۇتقۇچىلىق قىلىپ، پىنسىيەگە چىققان 69 ياشلىق ئانىسى ۋە ئايالى، قەشقەردىكى تېرە مەھسۇلاتلىرى شىرىكىتىنىڭ مەسئۇلى تۇرسۇنجان بەكرىنىڭ ئايالى، خوتەنلىك تىجارەتچى ئادىل ئابدۇقادىرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قالغان ئائىلە ئەزالىرى،قەشقەردىكى تېرە مەھسۇلاتلىرى شىرىكىتىنىڭ مەسئۇلى تۇرسۇنجان بەكرىنىڭ ئايالى، موسكىۋادا ئاسپىرانتى مەريەم سۇلتاننىڭ ئاپىسى ئايگۈل سۇلتان قاتارلىقلار قانۇنىي رەسمىيەتسىز جازا لاگېرغا سۇلانغان.
ھازىر شىۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان، 1988- يىلى قۇمۇلدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان، خىتاي تىلىدا مائارىپ تەربىيەسى كۆرگەن، بېيجىڭدىكى ئەڭ ياخشى ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرىدە ئوقۇغان ۋە خىزمەت قىلغان شۇنىڭدەك بۇ جەرياندا ئۆزىنىڭ رازىلىقى بىلەن بىر خىتاي ئەرگە تېگىپ ئائىلە قۇرغان زۇلخۇمار ئىسھاقنىڭ غەربىي شىمال مىللەتلەر ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغاندىن كېيىن قۇمۇلدا بىر ئۆمۈر ھۆكۈمەت خىزمىتىنى قىلغان، 2017- يىلى پېنسىيەگە چىققان زۆھرەم تالىپ ۋە دادىسى ئىسھاق پەيزۇللا ھەر ئىككىسىنىڭ تۇتقۇن قىلىنغان.
تۈركىيە پوقراسى، تۇتقۇن قىلىنغان خوتەنلىك تىجارەتچى ئۆزگۈر ئايدىن كېسلىپ گەنسۇ ئۆلكىسى لەنجۇ شەھەرىدىكى تۈرمىسىگە يۆتكەلگەن.
ھازىر چەت ئەلدە ئىستىقامەت قىلۋاتقان كورلىق ئىمىن ياقوپنىڭ ئۇرۇق- تۇغغان قېرىنداشلىرى ۋە قۇدا- باجالىرى ۋە پاكىستانلىقلارغا نىكاھلانغان ئەللىك نەچچە نەپەر ئۇيغۇر ئايال ۋە سەئۇدى ئەرەبسىتانلىققا نىكاھلانغان بىر نەپەر ئۇيغۇر ئايال قاتارلىقلار قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان.
ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر بۆلۇمىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە  : « مېھرىگۈل 2015 يىلى 3- ئاينىڭ 15 كۈنى، قاھىرەدە ئىككى ئوغۇل، بىر قىز، جەمئىي 3 كېزەك بالا تۇغقاندىن كېيىن، 2 ئايلىق بولغان بالىلىرىنى ئېلىپ ئىپتىخارلىقتا ئاتا-ئانىسىنى كۆرۈش ئۈچۈن مىسىردىن يۇرتى چەرچەنگە قايتىدۇ، ئۇ 2015- يىلى 5- ئاينىڭ 13 -كۈنى ئۈرۈمچى ئايرودرومىدا خىتاي بىخەتەرلىك تارماقلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىدۇ. تېلېفونلىرى تارتىۋېلىنغان مېھرىگۈلنىڭ مىسىردا قالغان ئېرى بىلەن پۈتۈنلەي ئالاقىسى ئۈزۈلىدۇ. ئەمدىلا تۇغۇتتىن قوپقان، 3 كېزەك بالىسىنى ئېمىتىۋاتقان مېھرىگۈل خېيجاسەن تۈرمىسىگە 3 ئاي قامىلىپ، بۇ جەرياندا قايتا- قايتا ئېغىر قىيىن- قىستاق ۋە سوراقلارنى بېشىدىن كەچۈرگەن پەيتتە خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن ئانا سۈتىدىن ئايرىۋېتىلگەن بوۋاقلار بولسا تەڭلا قاتتىق ئاغرىپ قالىدۇ، 3 ئايدىن كېيىن، يەنى، 8- ئاينىڭ 25-كۈنى مېھرىگۈل تۇيۇقسىز قويۇپ بېرىلىپ بالىلىرى داۋالىنىۋاتقان ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئانا- بالىلار دوختۇرخانىسىغا ئېلىپ كېلىنىدۇ. ئىككى كۈندىن كېيىن مېھرىگۈل 3 كېزەكنىڭ ئىچىدىكى چوڭ ئوغۇل مۇھەممەتنىڭ مۇزلىغان جەسىتىنى قولىغا ئالىدۇ. بىر بالىسىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشى، قالغان ئىككىسىنىڭ ئېغىر ئاغرىپ قېلىشى سەۋەبلىك مېھرىگۈل كېپىللىككە قويۇپ بېرىلگەن بولسىمۇ، پاسپورتى تارتىۋېلىنىپ، مىسىرغا قايتىشى تۇرماق بىر يەرگە بېرىشى چەكلىنىپ ئۆيىگە نەزەربەند قىلىنىدۇ. ئۆمرىدە ھېچقانداق بىر جىنايەت ئۆتكۈزمىگەن، ئالىي مەلۇماتلىق مېھرىگۈلنىڭ بۇ ئادالەتسىز ۋە رەھىمسىز مۇئامىلىلەرگە، بۇ ئېچىنىشلىق قىسمەتلەرگە ئۇچرىشىغا پەقەت ئۇنىڭ مىسىردا ئوقۇغان ۋە ياشىغانلىقى سەۋەب بولغان. مېھرىگۈل چەرچەن ناھىيەلىك دۆلەت بىخەتەرلىك دائىرىلىرى تەرىپىدىن 2017- يىلى 4- ئايدا تۇتۇلۇپ، لاگېرغا قامىلىدۇ ۋە 3 ئاي جىسمانىي ۋە روھىي خورلاشلارغا ئۇچراش سەۋەبلىك تۇتقاقلىق كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ قالغاندىن كېيىن داۋالىنىشقا قويۇپ بېرىلىدۇ. 2018- يىلى 1- ئايدا ئۇ 3- قېتىم بۇ قاباھەتلىك لاگېر ھاياتىنى يەنە قايتىلايدۇ. …. مېھرىگۈل تۇرسۇن، 29 ياش، بۇندىن 6 ئاي بۇرۇن چەرچەندىكى لاگېردىن قويۇپ بېرىلگەن. مېھرىگۈلنىڭ ئىككى ھايات قالغان بالىسىنىڭ مىسىر گىراژدانى بولغانلىقى ئۇلارنىڭ خىتايدىن مۆجىزىلەرچە قۇتۇلۇپ چىقىشىغا سەۋەب بولغان. چەرچەندە قالغان ئاتا-ئانىسى، قېرىنداشلىرى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرى گۆرۈگە ئېلىنىش شەرتى بىلەن قويۇپ بېرىلگەن مېھرىگۈل قوش كېزەك بالىلىرى بىلەن مىسىر ئەلچىخانىسىنىڭ ھىمايىسىدە 2018- يىلى 4- ئاينىڭ 28- كۈنى قاھىرەگە قايتىپ كېلىدۇ ۋە 9-ئاينىڭ 21-كۈنى ئامېرىكىغا يېتىپ كېلىدۇ. ».
«20 ياشقا كىرگەن دېھقان بالىسى جەسۇرنىڭ 2014- يىلى ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ، تۈركىيەگە كەلگەندىن كېيىنلا يەكەن «ئېلشقۇ ۋەقەسىى» يۈز بەرگەن،خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ  ۋەقەدىن كېيىن يەكەن بىلەن تاشقى دۇنيانىڭ بارلىق ئۈچۈر ئالاقىسىنى ئۈزۈۋېتىشى سەۋەپلىك ئۇنىڭ ئائىلىسى بىلەن بارلىق ئالاقىسى ئۈزۈلگەن. ئۆزى تىرىكچىلىك قىلىشقا مەجبۇر بولغان جەسۇر،4 يىلدىن بۇيان چەت ئەلدە ئۆزىنى ئۆزى قامداش جەريانىدا ناھايىتى ئېغىر قىيىنچىلىقلارنى باشتىن كەچۈرگەن چاغلاردىمۇ، يېقىنقى كۈنلەردە قارانچۇقسىز قالغان كىچىك ئىنلىرىنىڭ قورقۇپ كەتكن غېرىبانە، بىچارە ھالىتىنىڭ ۋىدىيوسىنى كۆرگەندەك ئازاپلانمىغان ئىكەن. يەكەن ناھىيىسىدىن تونۇش- بىلىشلىرى ئارقىلىق سۈرۈشتۈرۈپ ئېنىقلىشىچە، ئۇنىڭ قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيە، كاچۇڭ يېزا تاختاكۆۋرۈك كەنتى، 2- مەھەللىدە ئولتۇرۇشلۇق، 45 ياشلىق دادىسى مەخمۇت سايىم، 43 ياشلاردىكى ئانىسى بۇخەلچەم تۇرسۇن، قېرىنداشلىرىدىن 25 ياشلاردىكى بۇرانەم مەخمۇت، 20 ياشقا كىرگەن ئىنىسى نۇرئېلى مەخمۇت، ئابدۇجاپپار مەخمۇت، تاغىلىرىدىن قاسىم سايىم، ھېكىم سايىم، ئابلىمىت سايىم ۋە ئۇلارنىڭ ئاياللىرى بولۇپ 30 دىن ئارتۇق ئۇرۇق- تۇغقىنى ئىلگىرى- ئاخىر بۇ يىل ئىچىدە لاگېر ۋە تۈرمىلەرگە قامالغان. ئۇ، دادىسى ۋە يەنە 3 تاغىسىنىڭ ئۇزۇن يىللىق قاماققا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى ئاڭلىغان. ئەمما ئۇلار ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات يوق بولۇپ، ئاپىسى بۇ يىل 3 ئايلاردا تۇتۇپ كېتىلگەن ئىكەن. ئۇ، دائىرىلەرنىڭ ئۇنىڭ دادىسىنى پىلاندىن ئارتۇق يەنە 2 پەرزەنت كۆرگەن ۋە 100 مىڭ يۈەن جەرىمانىنى تاپشۇرمىغان دېگەندەك باھانىلەر بىلەن ئېلىپ كەتكەنلىكىنى، باشقا تاغىلىرىنىڭمۇ تۇتۇپ كېتىلگەنلىكىنى تونۇشلار ئارقىلىق ئاڭلىغان. ».
ئەسكەرتمە: مەزكۈر ماقالىدىكى «تىرناق» ئىچىدىكى تېكىستلار ۋە مەلۇماتلار ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ تور بېتىدىن ئېلىندى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
گۇگۇڭ
ئورنى: بېيجىڭ شەھرىنىڭ مەركىزىدە
ياساش باشلانغان ۋاقىت: 1406-يىلى باھا: غايەت زور خان جەمەتى قۇرۇلۇش توپى ۋە ئىنتايىن مول بولغان يادىكارلىقلار مىڭ-چىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدىكى جۇڭخۇا مەدەنىيىتىنىڭ تارىخى پاكىتى.
بېيجىڭ خان ئوردىسى دۇنيادىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ ، ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان قەدىمقى زامان خان ئوردىسى توپى. بۇ جۇڭگو قەدىمقى زامان مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ يوقىرى پەللىسىنى نامايەن قىلىدۇ. ئۇ مىڭ سۇلالسىنىڭ يۇڭلې يىللىرى (1406-يىلى) سېلىشقا باشلانغان. مىڭ ،چىڭ دىن ئىبارەت ئىككى سۇلالىنىڭ ئوردىسى بولغان، شۇ چاغلاردا زىجىنچىڭ دەپ ئاتالغان. 1925-يىلى گۇگۇڭ دەپ ئاتالغان. 1421-يىلى مىڭ چىڭزۇ پايتەختنى بېيجىڭغا يۆتكەپ ئەكەلگەن. 1911-يىلىدىكى شىنخەي ئىنقىلابىدا چىڭ ھۆكۈمىتى ئۆرۈلۈپ چۈشۈپ، ئاخىرقى پادىشاھ پۇيى گۇگۇڭدىن قوغلاپ چىقىرىلىپ، فېئودال پادىشاھلىق تۈزۈمگە خاتىمە بېرىلدى. گۇگۇڭ شۇ چاغقىچە جۇڭگونىڭ ھۆكۈمران سىنىپلىرىنىڭ سىياسى ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ كەلگەن. بۇ يەردە 24 پادىشاھ ھۆكۈمرانلىق قىلغان. گۇگۇڭ دۆلىتىمىزدىكى مەدىنىي يادىكارلىقلار ئەڭ كۆپ ۋە ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان مۇزىي. گۇگۇڭ مۇزىيى 1925-يىلى قۇرۇلغان. ساقلانغان يادىكارلىقلار ئاساسەن چىڭ ئوردىسىنىڭ كونا بۇيۇملىرى. ياپۇنغا قارشى ئۇرۇش مەزگىلىدە دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكى كۆزدە تۇتۇلۇپ، ئەڭ مۇھىم 5 تۈركۈم يادىكارلىق جەنوبى جۇڭگوغا يۆتكەلگەن.ئۇرۇش غەلبە قىلغاندىن كېيىن،بىر قسىمى گۇگۇڭغا قايتۇرۇپ كېلىنگەن، بىر قىسمى تەيۋەنگە يۆتكەپ كېتىلگەن. يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، دۆلەت ھەرخىل تەدبىر_چارىلەرنى ئىشلىتىپ چېچىلىپ كەتكەن يادىكارلىقلارنى يىغىپ، گۇگۇڭدىكى بۇيۇملارنىڭ سانىنى مىليونغا يەتكۈزدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە تۇچ بۇيۇملار، قاشتېىشى بۇيۇملىرى، ئالتۇن -كۈمۈش بۇيۇملار، ساپال قاچىلار،ياغاچ ئويمىلار، يىپەك كەشتە بۇيۇملىرى، كىتاپ-قامۇسلار، ھۆسىنخەت-رەسىملەر، ئۆي جابدۇقلىرى قاتارلىقلار بار بولۇپ جۇڭگو تارىخى مەدەنىيىتنىڭ ئەڭ يوقىرى سەۋىيىسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ.
گۇگۇڭنىڭ ئىگەللىگەن يەر كۆلىمى 720مىڭ كۇۋادىرات مېتىر بولۇپ،قۇرۇلۇش كۆلىمى 150مىڭ كۇۋادىرات مېتىر، ھازىر بار بولغان قۇرۇلۇشلار 980 يۈرۈش، ئۆيلەر 8700 ئېغىز. گۇگۇڭنىڭ سىرتى 10مېتىر ئىگىزلىكتىكى سېپىل بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ سىرتىدا 50مېتىر كەڭلىكتىكى خەندەك_دەريا بار. مىڭ ، چىڭ زامانلىرىدا ئوردا بېيجىڭنىڭ ئوتتۇرىسىغا سېلىنغان بولۇپ، شىمال-جەنوپنى ئوق قىلىپ، جەنوپ،شىمال يۆلىنىشىدە سېلىنغان. بۇ پادىشاھنىڭ ھوقۇقى چەكسىز دىگەن فىئودال ھۆكۈمرانلىق ئىدىيەسىنى نامايەن قىلىدۇ. گۇگۇڭنىڭ سىرتىدا خان شەھىرى، خان شەھىرىنىڭ سىرتىدا بېيجىڭ شەھىرى بولۇپ شەھەر قات-قات ئورالغان ، بۇ ناھايىتى چىڭ بولغان دەرىجە تۈزۈمىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. تارىختىن بۇيان گۇگۇڭ ئوت ئاپىتى ۋە باشقا سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن نۇرغۇن قېتىم قايتا ياسالغان، بىراق ئاساسىي قۇرۇلما ئۆزگەرمىگەن. پۈتكۈل ئوردا قۇرۇلۇشى جەنوبى تەرەپتىكى ئالدى ئوردا ۋە شىمالى تەرەپتىكى كەينى ئوردىدىن ئىبارەت ئىككىگە بۆلىنىدۇ. ئالدى ئوردا تەيخې،جۇڭخې، باۋخې قاتارلىق قەسىرلەردىن تەركىپ تاپقان. بۇ ئۈچ قەسىر گۇگۇڭدىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ بولغان قۇرۇلۇشلار بولۇپ ، خاننىڭ مۇراسىم ئۆتكۈزىدىغان ئورنى ، شۇنداقلا فېئودال ھۆكۈمرانلىقنىڭ سىمۋولى. كەينى ئوردا چىيەنچىڭ قەسىرى، جىياۋتەي قەسىرى، كۇننىڭ قەسىرلىرىنى مەركەز قىلىپ ،ئوڭ- سول ئىككى تەرەپ يەنى شەرق ،غەرپ ئىككى تەرەپتىكى ئالتە قەسىرنى قانات قىلغان. بۇلار پادىشاھ، خانىش، باشقا توقال خانىشلارنىڭ تۇرىدىغان ئورنى. بۇ ئىككى تەرەپتىكى ئوردىلارنىڭ چېگرىسى ناھايىتى روشەن بولۇپ،خالىغانچە ئۆتكىلى بولمايتتى، بۇ كونا جۇڭگونىڭ دەرىجە ئايرىش ئەنئەنىسىنى ئىپادىلەپ بېرىدۇ. جۇڭگونىڭ ھۈنەرۋەن -ئۇستىلىرى بۇ قۇرۇلۇشنى ناھايىتى ئىنچىكە پىلانلىغان، قات-قات سېپىل-دەرۋازىلار بىلەن قەسىر-ئايۋانلارنى تەرتىپلىك ئورۇنلاشتۇرۇپ ناھايىتى ھەۋەتلىك قۇرۇلۇش توپىنى ھاسىل قىلغان. گۇگۇڭ ئوردىسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلىشى ۋە قۇرۇلۇش ئالاھىدىلىكى جۇڭگونىڭ قەدىمقى زامان مەدەنىيىتى ۋە قۇرۇلۇش سەنئىتىنىڭ يارقىن ئىپادىسى بولۇپ، ئۆي ئىچى بىلەن ھويلا -ئاراملارنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ،ماتىرىيالنىڭ يۆتكەپ ئىشلىتىلىشى،بېزەش ئالاھىدىلىكى ، تاللاش تۈرلىرىنىڭ كۆپ بولىشى ۋە ئىشلىتىلىشى بۇ خان ئوردىسى قۇرۇلىشىدا ناھايىتى يوقىرى سەۋىيىدە ئىپادىلەنگەن.
سەئىد جېلىل شەمسىددىن ئۆمەر
سىياسەتچى سەئىد جېلىل شەمسىددىن ئۆمەر
سەئىد جېلىل شەمسىددىن ئۆمەر (1211 -1279 ) يۈەن دەۋرىدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن يېتىشىپ چىققان داڭدار سىياسىئون ھەم يۈننەن قاتارلىق جايلارنىڭ سىياسىي،ئىقتىسادىي،دىنىي ۋە مەدەنىي مائارىپ ئىشلىرىغا غايەت زور تۆھپە قوشقان مەشھۇر تارىخىي شەخس ئىدى.
<<يۈەن سۇلالىسى تارىخى>> 125 - جىلد<<سەئىد جېلىل شەمسىددىننىڭ تەرجىمىھالى>>دا كۆرسىتىلىشىچە ، ئۆمەر دەسلەپتە چىڭگىزخاننىڭ چېدىرىدا قاراۋۇللۇق قىلىدىغان ئەسكەرلەرگە باشلىق بولغان ،كېيىن موڭغۇل قوشۇنلىرى ئارىسىدىكى ئۇيغۇر ئەسكەرلەر بىلەن ئۇرۇشقا قاتناشقان. ئوگداي خان تەختكە چىققاندىن كېيىن ، ئۆمەر فىڭجۇ ، چېڭجۇ ، يۈەنجۇدىن ئىبارەت ئۈچ ئايماق(يەنى بۈگۈنكى داتۇڭ شەھىرىنىڭ غەربىي شىمالى بىلەن كۆكخوت شەھىرى ئەتىراپى)قا دارغاچ بولغان. كېيىن تەييۈەن ، پىڭياڭ ئىككى ئايماققا دارغاچ بولغان. ئۇنىڭدىن كېيىن يەنجىڭ(بۇگۇنكى بېيجىڭ)ئايمىقىنىڭ دادخاھى بولغان. بۇ ۋاقىتتىكى دادخاھ 3 - دەرىجىلىك مەنسەپ بولۇپ ، ھۆكۈم ئېلان قىلىش ، جازالاش ئىشلىرى ۋە مەمۇرى ئىشلارنى باشقۇراتتى. ئەمەلىيەتىمۇ ئۇ ئىنتايىن مۇھىم مەنسەپ بولغاچقا ، يۈەن سۇلالىسىنىڭ دەسلىپىدە بۇ ۋەزىپىنى ۋەزىرلەردىن بىرى ئۆز ئۈستىگە ئالاتتى. <<يۈەن سۇلالىسى تارىخى >> 85 - جىلد <<ئەمەلدارلار رويخېتى>>دە كۆرسىتىلىشىچە ، ئۆمەر دادخاھ بولغان ۋاقىتلاردا مالىيەنى ياخشىلاپ ، خەلق تۇرمۇشىنى خاتىرجەم قىلغان ، باج-سېلىقنى تۇراقلاشتۇرۇپ ، پارخور ئەمەلدارلارنى قاتتىق جازالىغان ، شۇڭلاشقا ، شەمسىددىن ئۆمەر خەلققىمۇ ، ھۆكۈمەتكىمۇ يارايدىغان ئىناۋەتدار ئەمەلدار بولغان.
مىلادى 1251 - يىلى مۆڭكۈخان تەختكە ئولتۇرغاندىن كېيىن ، ئۆمەر يەنجىڭ ۋې ئۇنىڭغا قاراشلىق ئۈچ ئايماققا باش بۇغ بولغاندا ھەمدە مەركىزى ھۆكۈمەت نامىدىن ھەر قايسى ناھىلەرگىچە بېرىپ يەرلىك مەمۇرى ئەمەلدارلارنىڭ خىزمىتىنى كۆزدىن كەچۈرگەندە ، ئادىل ئىش باشقۇرغانلارنى تارتۇقلاپ ، خىيانەتچى پارخورلارنى جازاغا تارتقان. مۆڭكۈخان سىچۈەنگە يۈرۈش قىلغاندا ، ئۆمەر ئەسكەرلەرنىڭ مائاشى ۋە يېمەك -ئىچمەك تەمىناتىغا مەسئۇل بولۇپ ، غەلبە قىلغانغا قەدەر تەمىناتنى ئۆكسۈتۈپ قويمىغان.
قۇبلايخان تەختكە چىققاندىن كېيىن ، ئۆمەر يەنجىڭ ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق ئۈچ ئايماقنىڭ ھەربىي ، مەمۇرىي باش ئەمەلدارى بولغان. جۇڭتوڭنىڭ 2 - يىلى (مىلادى1261 -يىلى ) دىۋان ۋازارەت مۇئەككىلى بولغان. بۇ مۇئاۋىن ۋەزىر بىلەن ئوخشاش دەرىجىدىكى مەنسەپ بولۇپ ، ئۆمەرنىڭ دەرىجىسى ئۆسكەنسېرى ئوردىدىكى ئابرويىمۇ تەدرىجى ئۆسۈپ ، خان - ۋەزىرلەرنىڭ قاتلاممۇ قاتلام تارتۇقلىشىغا مۇيەسسەر بولغان.
جىيۈەن 1- يىلى (مىلادى1264 - يىلى )، ئۆمەر شەنشى ، سىچۇەن ئىككى ئۆلكىنىڭ دىۋان مۇئەككىلى بولغان. جىيۈەننىڭ 7 - يىلى (مىلادى 1270 - يىلى ) ئۇ ئىككى ئۆلكىنىڭ باش قوماندانلىقىغا تەيىنلەنگەن ۋە سۇڭ سۇلالىسىنىڭ جيادىڭدىكى قالدۇق قوشۇنلىرى ئۈستىگە يۈرۈش قىلغان ، قۇرۇقلۇق ھەم سۇ يولى بىلەن ئىلگىرلەپ ، سۇڭ سۇلالىسىنىڭ داڭدار ئىككى سانغۇنىنى ئەسىر ئالغان ،ھەم 28 ئۇرۇش كېمىسىنى غەنىمەت ئالغان.
جيۈەن 11 - يىلى (مىلادى 1274 - يىلى ) قۇبلايخان ئۆمەرگە : <<يۈننەن مەن ئۆزۈممۇ كۆپ بارغان جاي ، يېقىندىن بۇيان ئۇ جايغا ئەۋەتىلگەن ئەمەلدارلار زادىلا كارغا كەلمىدى. شۇڭلاشقا يەرلىكلەرنى تىنچلاندۇرۇش مۇمكىن بولمايۋاتىدۇ. مەن ئېھتىياتچان ئادەمدىن بىرنى ئەۋەتىپ ئىدارە قىلىشنى ئويلاۋاتىمەن ، بۇنىڭغا سىزدىن مۇۋاپىق ئادەم يوقتەك قىلىدۇ...>> دەپ ، ئۇنى يۈننەننىڭ دىۋان مۇئەككىلى قىلىپ تەيىنلىگەن ، بۇ ۋاقىتتا ئۇ 63 ياشقا كىرگەنىدى ، لېكىن ئۇ يۈننەندە 6 يىل جاپالىق ئىشلەپ ، كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن. جىيۈەن 16 - يىلى (مىلادى1279 - يىلى ) كېسەل سەۋەبى بىلەن 69 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن.
ئۆمەر دىۋان ۋازارەت مۇئەككىلى ھەم دۆلەتلىك مالىيە مەھكىمىسىنىڭ باش ئەمەلدارى بولۇپ تۇرغان مەزگىللەردە ، پۇل چىقىرىش ۋە تارقىتىشنى قاتتىق تىزگىنلەپ ، پۇلنىڭ قىممىتىنى ساقلاش ، مال باھاسى بىلەن تارقىتىلغان پۇللارنىڭ نىسبىتىنى مۇۋاپىقلاشتۇرۇشتەك بىر يۈرۈش چارە - تەدبىرلەرنى قوللۇنۇپ ، دۆلەت مالىيەسىنىڭ مۇقۇملىقىنى ساقلىغان. ئۇ ئۈچ يىل ئىچىدە جۇڭتۇڭ پۇلىدىن ئارانلا 24 تۈمەن تىزىق تارقاتقۇزۇپ ، پۇلنىڭ پاخاللىشىشى بىلەن مال باھاسى ئوتتۇرسىدىكى ئۆتكۈر زىددىيەتنى يۇمشاتقان. ئۇ يەنە دۆلەت تەۋەلىكىدىكى ھەرقايسى غەزىنىلەرگە بۇيرۇق چۈشۈرۈپ ،باج كىرىمىنى ئاشۇرۇش ، قالايمىقان پۇل چىقىم قىلماسلىق ، پۇخرالارنى قاقشاتماسلىق ۋە مال باھاسى بىلەن ھايانكەشلىكنى قاتتىق تىزگىنلەشتەك ئۈنۈملىك سىياسەتلەرنى يۈرگۈزۈپ ، دۆلەت مالىيەسىنى زور دەرىجىدە ياخشىلىغان.
ئۆمەر داڭدار مالىيە ئىقتىساد مۇتەخەسسىسى بولۇپلا قالماي ، بەلكى ھەربىي جەھەتتىن پىشقان ماھىر سىياسەتچى ئىدى. جىيۈەن 12 - يىلى (مىلادى1275- يىلى ) ئۆمەر خان ئوردىسىغا مەكتۇپ يوللاپ ، ھەربىي ئىشلار بىلەن مەمۇرىيەتنى ئايرىشنى ئوتتۇرىغا قويغان ، بۇ ئىش قۇبلايخاننىڭ تەستىقىدىن ئۆتكەندىن كېيىن ، ھەربىي ئەمەلدارلار بىلەن مەمۇرى ئەمەلدارلار ئۆز ئالدىغا سىياسەت يۈرگۈزۈشتەك باش - باشتاقلىق ۋەزىيەتكە خاتىمە بېرىلىپ ، ئايغاقچى مەھكىمىسى بىلەن باش ئەمىر لەشكەر مەھكىمىسى ۋاقىتلىق دىۋان مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكەن ھەم ۋاقىتلىق دىۋان مەھكىمىسىنىڭ ھوقۇقى كۈچەيتىلىپ ، ھەربىي ئەمەلدارلار يەرلىك ھاكىمىيەتلەرنى باشقۇرالمايدىغان بولغان.
ئۆمەر يۈننەنگە ئۆلكە باشلىقى بولغاندا بۇ جايدىكى خەلقنىڭ ئەھۋالىنى تەكشۈرۈشكە دىققەت قىلىپ ، پۇخرالارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە تۇرمۇش ئەھۋالانى ئىگىلەپ ، ئۇلارنىڭ ئىلەپچىقىرىشنى جانلاندۇرۇش توغرىسىدىكى پىكىرىنى ئاڭلاپ <<ھەممە ئىش دۆلەتكە پايدىلىق ، خەلققە قولايلىق بولۇشى كېرەك>> دېگەن. ئۆمەر يەرلىك دېھقانلار بىلەن ئۆتكۈزگەن بىر قېتىملىق سۆھبىتىدە :<<مەن سىلەرنىڭ تېرىقچىلىق قىلىشتىكى بەزى قىيىنچىلىقىڭلارنى ھەل قىلىشقا ياردەم قىلىپ ، سىلەرگە كالا ، ئۇرۇقلۇق ، ساپان ... قاتارلىق دېھقانچىلىق ۋاستىلىرىنى قەرز بېرىمەن ، سىلەرچە بىر مو يەردىن قانچىلىك ھوسۇل ئالغىلى بولار؟>> دەپ سورىغاندا ، دېھقانلار :<<ھەر موسىدىن ئىككى تاغاردىن شال ئالغىلى بولىدۇ >>دەپ جاۋاب بېرىشكەن. ئۆمەر دېھقانلاردىن : <<ھۆكۈمەتكە قانچىىلىك ئاشلىق تاپشۇرىسىلەر ؟>> دەپ سورىغاندا ،دېھقانلار :<<بار تاغار تاپشۇرىمىز>> دەپ جاۋاب بېرىشكەن. شۇنىڭ بىلەن .ئۆمەر : <<بەك ئېغىر بولۇپ كېتىپتۇ ، سىلەر كېيىنكى تۇرمۇشۇڭلارنى قامداشقا ئامالسىز قالغۇدەكسىلەر ، ئەگەر كېيىن يەنە چارۋا ۋە دېھقانچىلىق سايمانلىرى قەرز بېرىلمىسە ، كالا ئۆلسە پۇل خەجلەپ كالا سېتىۋالىسىلەر ، سايمان بۇزۇلسا پۇل خەجلەپ رېمونت قىلدۇرىسىلەر ، يەنە كېلىپ بىر ئائىلىنىڭ يېمەك - ئىچمەك ، كېيىم - كېچەك قاتارلىق خىراجەتلىرى بار. ئۆزۈڭلەرگە قالدۇرۇلغان بىر ئۆلۈش ئاشلىق بارلىق چىقىمىڭلارغا يېتەمدۇ ؟>>دېگەندە ، دېھقانلار : <<ئەمسە ئۈچتىن بىر قىسمىنى تاپشۇرساق كۇپايە قىلار >> دېيىشكەن. ئۆمەر يەنە <<گەرچە سىلەر ئۈچتىن بىرىنى تاپشۇرايلى دەپ ۋەدە قىلغىنىڭلار بىلەن ، مەن سىلەرنىڭ ئاچ - يالىڭاچ بالىلىرىڭلارنىڭ ھاياتىدىن ئەنسىرەيمەن ، كېيىن مېنىڭ ئورنۇمغا باشقا بىر ئەمەلدار كەلگەندە سىلەر شۇنداق ئۈچتىن بىر قىسمىنى تاپشۇرۇڭلار ، بۇنداق بولۇۋەرسە ھۆكۈمەت بىلەن پۇخرالار ئوتتۇرسىدىكى ئۆچمەنلىك كۈچەيمەمدۇ ؟ مېنىڭچە سىلەر مو بېشىدىن ئىككى تاغاردىن ھوسۇل ئالالىساڭلار ھۆكۈمەتكە پەقەتلا ئىككى كۈرە تاپشۇرساڭلار بولدى ...>>دېگەندە دېھقانلار بۆكىنى ئاسمانغا ئېتىشىپ ، ناھايىتى خوشال بولۇشقان ھەم ئۆمەرنى ماختاشقان.
ئۆمەر يۈننەننىڭ مەدەنىي - مائارىپ ئىشلىرىغىمۇ ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن ۋە زور كۈچ بىلەن تەرەققىي قىلدۇرغان. يۈننەن چىگرا رايون بولغاچقا ، تارىختىن بۇيانقى ئۇرۇش - نىزالار تۈپەيلىدىن مەدەنىي -مائارىپ ئىشلىرى تەرەققىي تاپمىغانىدى ، ھەتتا يۈەن دەۋرىنىڭ دەسلىپىگىچە مەكتەپمۇ بولمىغان. جىيۈەن 13 - يىلى (مىلادى 1276 - يىلى ) ئۆمەر شەنچەن ۋىلايىتىنىڭ ۋۇخۇسەن دېگەن يېرىگە بىر مەكتەپ سالدۇرغان ھەم 50 مو يەر ئاجىرتىپ بەرگەن. كېيىن يەنە ئەمەلدارلار يېرىدىن 33 مو يەر ئاجىرتىپ بەرگەن ، بۇ مەكتەپتە ھەر مىللەت پەرزەنتلىرى ئوقۇغان ، شىنجاڭ ۋە ئىچكى ئۆلكىلەردىن ئوقۇتقۇچى ئەكىلىپ دەرس ئۆتكۈزگەن. ئۆمەر ئىلگىرى كېيىن بولۇپ شەنچەن ، دالى ، چۇشيۇڭ ۋە چۇچېڭ قاتارلىق جايلاردا 30 دىن كۆپىرەك مەكتەپ ئاچقۇزغان .يۈننەننىڭ خېلى كۆپ جايلىرىدا مۇسۇلمان رەسەتخانىلىرىنى تەسىس قىلىپ ، ئاسترونومىيە ئىشلىرىنى يولغا قويغان. دوختۇرخانا ۋە دورا دۇككانلىرىنى تەسىس قىلغان. شىنجاڭنىڭ ئىلغار توقۇمىچىلىقىنى يۈننەنگە تارقاتقان ۋە يولغا قوغان. لېكىن يۈننەندىكى بىر قىسىم جايلارنىڭ يەرلىك مۇتەئەسسىپلىرى ئۆمەر كەلگەندىن كېيىن مەنسىپىدىن ئايرىلىپ ، پۇخرالاردىن نەپ ئالالمىغان ، شۇڭا ، ئۇلار ئۆمەر يىراق ۋىلايەتكە مەسىلە ھەل قىلغىلى كەتكەندە ، پۇرسەت تېپىپ خان ئوردىسىغا بارغان ھەم قۇبلايخانغا <<ئۆمەر ئەسەبىيلەشتى>> دەپ شىكايەت قىلغان. قۇبلايخان ئۇلارغا : <<سەئىد جېلىل ئۆمەر دۆلەتنىڭ مۇھىم سىياسىي ئىشلىرىغا ئەستايىدىل كۆڭۈل بۆلىدىغان ، خەلقنى سۆيىدىغان توغرا نىيەتلىك ئادەم. مەن ئۇنى ئوبدان بىلىمەن >> دەپ ، شىكايەت قىلىپ كەلگەنلەرنى ئۆمەرنىڭ ئۆز قولى بىلەن جازالىشى ئۈچۈن يۈننەنگە پالىغان ، ئەمما ئۆمەر ئۇلاردىن ئۆچ ئالمىغان ،ئەكسىچە ئۇلارغا :<<سىلەر مېنى بىلمىگەن بىلەن ئۇلۇغ خانىمىز ناھايىتى ياخشى بىلىدۇ. شۇڭا ئۇ ماڭا مۇشۇنداق چوڭ ئەمەل بەرگەن ، مەن سىلەرنى گۇناھكار دەپ قارىمايمەن ، بەلكى ئەمەل بېرىمەن>> دېگەن. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۆمەرگە باش ئۇرۇپ ، ئۆزلىرىنىڭ قايتىدىن ئەمەلگە ئېرىشكەنلىكىگە مەمنۇن بولغان ھەم توغرا نىيەتلىك ئادەم بولۇشقا ۋەدە بەرگەن.
مىلادى 1279 - يىلى ، ئۇ ھازىرقى كۈنمىڭ شەھىرىدە ۋاپات بولغاندا داغدۇغىلىق ماتەم مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەن ھەم خەلق شائىرلىرى تەرىپىدىن : <<پۇقرالار يىغلىشار خالتا كوچىدا ، ئۆمەر ئۆلگەچكە خەلق يولىدا>> دەپ تەرىپلەنىدى. خان ئوردىسىدىن ئۇنىڭغا <<تۆھپىكار ۋەزىر>>،<<خان ئۇستازى>>،<<باشلامچى سەركەردە>>،<<دۆلەت تۈۋرۈكى>>،<<ساداقەتلىك تۆرە>>دېگەن ئۇنۋانلار بېرىلگەن. ئۆمەرنىڭ ئەۋلادلىرى 4- نەۋرىسىگىچە يۈننەن مەمۇرىي ئۆلكىسىنى ئىدارە قىلغان. ئۇنىڭ نەسىرىدىن ، ھەسەن ، خوشىن ، مەسئۇد ۋە جەمسىدىن ، ئۇمۇلى قاتارلىق بەش ئوغلى بولۇپ ، ئەڭ يۇقۇرىسى مۇئەككەل (ۋەزىر بىلەن ئوخشاش)، ئەڭ تۆۋىنى باش بۇغ بولغان.
پايدالانغان ماتېرياللار:
1.<<يۇەن سۇلالىسىدا ئۆتكەن مەشھۇر ئۇيغۇر سەخسلەر>>
دارۋازلىق
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> دارۋازلىق ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە ئويۇنلىرىنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى. ئۇ ئۆزىگە خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، باشقا تەنھەرىكەت تۈرلىرىدىن پەرقلىنىدۇ. دارۋازلىق ھەرىكىتىنى راۋاجلاندۇرۇش ئىشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىشلەش ئوڭاي ئەمەس. ئۇ نەزەرىيە جەھەتتىن بولسۇن، ئەسلىي ھەرىكەتتە بولسۇن، يۇقىرى تېخنىكىلىق ماھارەت تەلەپ قىلىدۇ. دارۋازلىق ھەرىكىتى ھاۋا بوشلۇقىدا ئېلىپ بېرىلىدىغاچقا ماھارەتچىنىڭ تەڭپۇڭلۇق مەركىزىنى توغرا ئىگىلىشى دارۋازلىق ھەرىكىتىنىڭ ھەل قىلغۇچ ئامىللىرىنىڭ بىرى. شۇڭا بۇ خىل تەنھەرىكەتنىڭ خەتەرلىك دەرىجىسى يۇقىرى بولىدۇ. دارۋازلىق يەر ئۈستى ماھارىتى، دار ئۈستى ماھارىتى، چىغرىقتا كۆرسىتىدىغان ماھارەت، سەنئەتكارلىق، سېھىرگەرلىك قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇيغۇر ئويۇنلىرىدىن
Kornwél
Kornwél bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Kornwélning 531,600 nopusibar, 3,563 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKK30.
Kapétown
Kapétown bolsa Jenubiy Afriqa dikibixahar 20079 nopus bar, Kapétownning 3,497,097 nopusibar, 2,454.72km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 33.55°, xariki uzunluk 18°25, poqtamuri 8000 rayonmuri 021.
31. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ۋە باشقا ئاشقۇنلۇقلار
چەتئەلدىكى ھىكايە غەرپتىكى مەلۇم دۆلەتتە بىر قانچە ئۇيغۇر بىللە ئىشلەيدىكەن. ئارىدىكى بىرى خىزمەت ۋاقتىدا باشقا ئىشلارنى قىلىپ خىزمەت ئۈنىمىگە تەسىر كۆرسىتىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ بىرى بۇ ئىشنى باشلىققا ئىنكاس قىلىپتۇ. نەتىجىدە ئىنكاسچى ئىدارىدە يەكلىنىپ قاپتۇ. بۇ ھەقتە مەن ئاڭلىغان ئۇيغۇرلارنىڭ باھاسى مۇنداق بولدى. ”ھەممەيلەن ئۇيغۇر تۇرسا نېمە قىلىدۇ دوكىلات قىلىپ؟“، ”مۇئاشنى خەق بېرىۋاتسا نېمە كارى؟“، ”باشلىقى ئۇيغۇر بولسىغۇ بىر گەپ، ئۇيغۇرنى ياتقا چاقتى دېگەن نېمە ئىش؟“
ئىچكىرىدىكى ھىكايە بىر كۈنى دۆلەتلىك ئىنگىلىزچە ئىمتىھانغا نازارەتچى بولۇپ قالدىم، مەن بىلەن بىللە نازارەتچى بولغان مۇئەللىم“ بۇ سىنىپتا بىرمۇ ئۇيغۇر يوقكەن، بولغان بولسا ئىنگىلىزچىڭىزنىڭ يارىدىمى تېگەتتىكەن ھە،“ دېدى. كۈلۈپ قويدۇم. ئىمتىھان يېرىملاشقاندا ھېلىقى مۇئەللىم نوقۇپ قالدى، قارىسام بىر ئۇيغۇر بالا بىزگە قاراپ كۈلۈمسىرەپ ئولتۇرۇپ ئىمتىھاننىڭ ماقالە قىسمىنى كۆچۈرگىلى تۇرۇپتۇ. ئاچچىق مىڭەمگە تەپتى، ئوقتەك بېرىپ قەغىزىنى تارتىۋالدىم. ئىمتىھان تۈگىگەندىن كېيىن سەبدىشىم مەندىن رەنجىدى ”سىزنى بەك ئۇيغۇر بالىلارغا كۆيۈنىدۇ دەپ بىلەتتىم، سىز پەقەت ئابستىراكىت ئۇيغۇرنى سۆيىدىكەنسىز، كونكىرىت ئۇيغۇرنى سۆيمەيدىكەنسىز!“
ئۈرۈمچىدىكى ھىكايە ئۇيغۇرلار تولىمۇ ئاز يېڭىشەھەر رايۇنىدا بىر ئوغرى تۇتۇلدى. تۇتقۇچىمۇ ئۇيغۇر ئوغرىمۇ ئۇيغۇر ئېدى. شۇ ئارىدا رايۇننىڭ تازىلىقىنى قىلىدىغان بىر توپ تازىلىقچى ئۇيغۇر ئاياللار بۇ ئىشقا ئارىلاشتى ”ئاكا قاراڭ، بۇ بالىمۇ ئۇيغۇركەن، سىزمۇ ئۇيغۇر بولغاندىن قويۇپ بېرىڭە، ساۋاپ بولا، ھەممىمىز ئۇيغۇر ھەممىمىز مۇسۇلمان ئەمەسمۇ، يامان بولىدۇ، ھېلىمۇ كۈن ئالمىقىمىز تەس بولۇپ كەتتى“، نەتىجىدە ھېلىقى زىيان تارتقۇچى ئۇيغۇر كىشى خۇددى گۇناھكاردەك بەك ئوڭەيسىزلاندى ۋە ئوغرىنى قويۇۋەتتى.
1. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ئاشقۇنلىقى. مىللەت سۆيگۈسى ئىنساندىكى تەبىئى تۇيغۇ. بۇ ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي پىسخىك ئىھتىياجى بولغان تەۋەلىك ئىھتىياجىدىن كەلگەن. بۇ مەنىدە ئۇيغۇرنى سۆيۈش يەنى ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ھەممىزدىكى ئورتاق تۇيغۇ. ئەگەر ئۇيغۇرلۇقنى قانداق چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈش ئاقىللىقنى ئۆلچەم قىلمىسا، بىر قىسىم تەييارتەپلارنىڭ ئارامگاھىغا، بىر قىسىم خاتا ھۆكۈم ۋە پىكىرلەرنىڭ پاناھگاھىغا ئايلىنىپ قالىدۇ. يۇقارقى چەتئەل مىسالدا تىلغا ئېلىنغان خىزمەتتىكى ئۈنۈمنى قوغلاشماي يارىماس خىزمەتچىنى نەچچە يىل ئارىسىدا ئاسراپ قالغان ئۇيغۇر ئىشداشلارنىڭ قىلىۋاتقىنى مىللەتنى سۆيۈش ئەمەس پىرىنسىپسىزلىق ھىساپلىنىدۇ. بىر ئۇيغۇرنىڭ ئىشىنى ساقلاپ قېلىش بەدىلىگە بىر توپ ئۇيغۇرنىڭ ئىشىنى ئاقسىتىش ئاقىللىق ئەمەس. ئەگەر شۇ بىرەيلەن سەۋەبلىك خىزمەتخانا تاقالسا بىز ئاياپ كەتكەن يۈز ھىچ ئىش قىلىپ بېرەلمەيدۇ. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ئاشقۇنلۇقىنىڭ زىيالىلاردىكى ئىپادىسى؛ ”قۇربانجان تۇرەك ئۇيغۇردىن چىققان رىياللىقتىكى ئەۋلىيا“ دېگەن ھۆكۈم، يالقۇن روزىنىڭ ”بېكخامدىن ئىشەك موھىم“ دېگەن ھۆكۈمى، قۇددۇس ھاپىزنىڭ ”ئۇيغۇر تىلى 21-ئەسىردە دۇنيا تىلى بولىدۇ،“ دېگەن ھۆكۈمى، ”قاسىم سىدىق ئۇيغۇرنى ئون يىلدىن كېيىن نوبىلغا ئېرىشتۈرىدۇ“ قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. بۇلارنى ئوتتۇرغا قويۇشقا سەۋەب بولغان ۋە بۇ ھۆكۈملەرنى ئالقىشقا ئېرىشتۈرگەن ئامىل ئوخشاشلا ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ئاشقۇنلىقىدۇ. بۇ يەردە شەيئىي ۋە ھادسىلەرنى ئۇيغۇرنىڭ مەنپەئەتى ۋە شەرىپى نوقتىسدىن باھالاش ھۆكۈم ئاساسى بولغان. ئەگەر بىز دۇنياغا مۇنداق ئۇيغۇرغا ياخشى بولسا ياخشى، مەنپەئەتىسز نەرسىنىڭ قىممىتى يوق، دېگەن نەزەردە باقساق، ئۇيغۇر بىلەن ئالاقىسىز بولغان نۇرغۇن نەرسىنى يوققا چىقىرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. ئەگەر مۇشۇ پېتىلا ئويلىساق ئۇيغۇر ئەجداتلار خىزىرغا ئايلىنىدۇ، ئۇيغۇر ئالىمى تەنقىدسىز بولىدۇ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تەتقىقاتىسز قالىدۇ، ئۇيغۇر ئوغرىلار جازاسىز قالىدۇ، ئۇيغۇر پاسىقلار نەپرەتسىز قالىدۇ، نەتىجىدە يۇقارقى ھىكايەتلەر ئىجابىي ھادىسىگە ئايلىنىدۇ.
مەدەنىيەت (كۈلتۈر) ھادسىلىرىنىڭ ھەممىسى ئىلىمگە ئۇيغۇن بولۇۋەرمەيدۇ. مەسىلەن ئات بىلەن ئېشەكنى مىسالغا ئالايلى. ئات ئۇيغۇرلارنىڭ چارۋىچىلىق، ئوۋچىلىق، تېرىقچىلىق ۋە باغۋەنچىلىكنى بىرلەشتۈرگەن ئىگىلىك شەكلىدە ئىزچىل موھىم ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەن ھايۋان. ئەرلەرنىڭ جاسارىتىنى يېغىلىق دەۋرىدە جەڭدە، تنچ زاماندا بەيىگىدە، ئوغۇلاقتا ۋە ئاتتىكى جانبازلىق ماھارەتلىرىدە سىنغان بوۋىلىرىمىز ئاتقا ئالاھىدە مۇھەببەت باغلىغان. گەرچە ھازىر ئات تۇرمۇشىمىزدىن يىراقلاپ ئورنىنى ئېشەك، موتۇ، تراكتۇر، ماشىنا ئېگەللىگەن بولسىمۇ ئاتنىڭ مىللىي پىسخىكىمىزدىكى ئورنى يەنىلا ھەرقاندا مەخلۇققا سېلىشتۇرغۇسىزدۇر. ئىلىم جەھەتتىن قارىغاندا ئات بىلەن ئىشەك ۋە باشقا ھايۋاننىڭ باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىنىدىغان ”ئۇلۇغ“لىقىغا ئائىت پاكىت يوق. مەسىلەن ھىندىستانلىقلار كالىنى، تېبەتلەر بېلىقنى، خەنزۇلار كالىنى ياخشى كۆرىشىدۇ، ھەتتا چوقۇنىدۇ، بۇنىڭدىمۇ ھىچ قانداق پەننىي پاكىت يوق، پەقەت مەدەنىيەتتىكى پەرق مەسىلىسى. بۇ يەردىكى پەرق ئەقىل-پەنگە چۈشىدىغان پەرق ئەمەس، مىللەتنىڭ مەدىنىيىتىگە ياتىدىغان تۇيغۇدىكى پەرق. بۇنى توغرا چۈشەنمەي، يالقۇن روزىنىڭ ”ئۇيغۇرنى ئېشەك ئۈستىدىكى مىللەت دېمەي، نېمىشقا ئات ئۈستىدىكى مىللەت دەيمىز؟ ئېشەك بىزگە نېمە يامانلىق قىلدى؟“ دېيىشى ئاشقۇنلۇقتىن باشقا گەپ ئەمەس. ئاڭلىسام ”كرورەنلىك بالىلار“ دېگەن بالىلار رومانىدا قارغا ئىجابىي ئوبرازقىلىپ يېزىلىپتۇ. بۇ ھەقتە سورالغان سۇئالغا ئاپتۇر ”قارغا ھىچ بىر يامان مەخلۇق ئەمەس…“ دېگەن مەنىدە چۈشەنچە بېرىپتۇ. توغرا، ئىلمىيلىك جەھەتتىن قارغا بىزگە ھىچ يامانلىق قىلغان يوق، ئېشەكمۇ شۇ، ئەمما بىر مىللەت يامان كۆرگەن نەرسىنىڭ ھەممىسىدە ئىلمىي سەۋەپ بولمايدۇ. بۇندىن باشقا بىر قىسىم كىشىلەر ئۇيغۇر ئۆرپ-ئادەتلىرى، يىمەك ئىچمەكلىرى ۋە مۇراسىملىرىدىكى ئاتالمىش ”ئىلغار، زامانىۋىي“ مىللەتلەردە يوق تەركىپلەرنى ئىلمىي ئەمەس دەپ يامانلايدۇ. ھالبۇكى ھىچ كىم بىر مىللەت توغرا دەپ قارىغان نەرسىنى ئىلمىيلىك نوقتىسىدىن ئىنكار قىلىپ غەلبە قىلالمايدۇ. چوڭ غەلىبە قىلسا غالىبىيەت روھىغا بىر چۈمۈۋالىدۇ خالاس. بىرقىسىملار قارغا بىلەن ئىشەكنى قانچە مەدھىيەلىسىمۇ ئۇيغۇر تىلىدا ”قارغا بىلەن دوست بولساڭ يىيىشىڭ پوق“ ”قىلىقسىز ئېشەك“ دېگەن گەپلەر كەڭرى قوللۇنىلىۋېرىدۇ.
3. دىن ئاشقۇنلىقى يېقىندا توردا مۇستاپا كامال ۋە سادام ھۈسەيىن ھەققىدە قىزىقارلىق مۇنازىرە بولدى. مۇنازىدە داۋامىدا سادام ”مۇسۇلمان“ بولغانلىقى سەۋەبلىك ئاقلاندى، مۇستاپا كامال بولسا ”دىنسىز“ غا چىقىرىلىپ قارىلاندى. ھەتتا سادامنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش تەرەپتارى بولمىغانلار كاپىر، سادامغا مايىللار ”مۇسۇلمان“ بولۇپ قالدى. شۇنچە ئۇزۇن تالاشقانلارنىڭ ئىچىدە سادامغا باھا بەرگۈدەك ئەرەبچە، مۇستاپا كامالنى قارىلىغۇدەك تۈركچە بىلىدىغان مۇنازىرىچىلەرنىڭ يوقلىقى مېنى ھەيران قىلدى. مۇنازىرىدە تالىشىۋاتقانلار مۇنازىرە ئوبىكتىنىڭ كىملىكى، ھايات تارىخى، ئۇتۇق-ئۇتتۇرۇقلىرى بىر يەدە قېلىپ ئۇلارنىڭ دىنى باشتىن ئاخىر تالاشلارغا سەۋەپ بولدى. مېنىڭ ”ئامېرىكىچە قونداق ۋە ئۇيغۇرچە قەپەز“ دېگەن خاتىرەمگە ئىنكاس يازغان بىر ئانا بالىسىدىكى ئىزچىلسىزلىق، ئەخلەت يېمەكلىكلەرگە خۇمارلىق، تورخۇمارلىقى…قاتارلىق مەسىلىلەرگە مەسلەھەت بېرىشىمنى سوراپتۇ. مەن قايسى كىتابنى ئوقۇپ، قايسى ئۇسۇل بىلەن جاۋاپ بېرەرمەن دەپ ئويلاپ بولغىچە بىرەيلەن دىنىي تەربىيە بېرىشنى مەسلەھەت سېلىپ ئۈلگۈرۈپتۇ. دۇنيادا تەننىڭ كېسلىلىنى تېبابەت، روھنىڭ كېسلىنى پىسخولوگىيە داۋالايدۇ. بۇ پەنلەرنىڭ ئىنساندىكى تۈرلۈك روھىي ۋە جىسمانى ساقسزىلىق ھەققىدە نەچچە يۈز يىللىق تەجرىبدىن توپلانغان رىتسىپلىرى بار. بۇلارنى ھىچ قوبۇل قىلماستىن، ھىچ ئويلاشماستىن كاللىمىزغا كەلگەن، ئالدىمىزغا ئۇچرىغان مەسىلىنى ئاللاھ بەرگەن ئەقىل بىلەن ئويلاپ، مىڭىمىزنى ئىشلىتىپ ئىزدىنىپ ھەل قىلماي، ھەممىنى ئاللاھقا يۈكلەپ قويساق بىزنىڭ ئىرادە ھۆرلىكىمىز نەدە قالىدۇ؟ ئەگەر ھەممىنىڭ جاۋابى قۇرئاندا بولسا ئاللاھ نېمىشقا بىزنى تەپەككۇرسىز ياراتمىدى؟ بۇنداق ئاشقۇنلۇققا مايىل قېرىنداشلار كونكىرىت مەسىلىنى كونكىرىت ئوي ۋە ئۇسۇل بىلەن ھەل قىلىشقا قىزىقمايدۇ. چۈنكى تەييار ھۆكۈم ھەممە ئادەمگە خوش ياقىدۇ. ۋاھالەنكى رىياللىق دائىم ئۆزگۈرۈپ تۇرىدۇ، ماھىيەتلەرنىڭ ئىپادىلىنىش شەكلى دائىم بىرخىل بولمايدۇ. شۇڭا بىز ئىشەنگەن ھۆكۈمنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ياكى ئەمەسلىكىنى بىلىش ئۈچۈن يەنىلا مەسىلنىڭ تارىخى يۈزى، سېلىشتۇرما يۈزى ۋە كۆزىمىزگە كۆرۈنگەن-كۆرۈنمىگەن يۈزى ھەققىدە مۇناسىۋەتلىك بىلىملەردىن خەۋەردار بولۇشقا توغرا كېلىدۇ.
ئاشقۇنلۇق ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى بىر زىيانلىق ئۆسمە. يۇقاردا تىلغا ئېلىنغان ئاشقۇنلۇقلارنىڭ ھەممىسىدە قارىمۇ قارشى قۇتۇپ مەۋجۇد. مەسىلەن؛ مەسلەن بەزىلەر ھەممە مەسىلنىڭ داۋاسىنى دىندىن ئىزدىسە يەنە بەزىلەر ھەممە پىشكەللىكنىڭ سەۋەپكارنى دىن دەپ ئاشقۇنلۇق قىلىدۇ. بەزىلەر ئۇيغۇر تۇرمۇشىدىكى ھەممە ھادىسىگە پۈتۈنلەي ئىلىم كۆزى بىلەن قارىسا بەزىلەر ئۇيغۇر ئەجداتلارنىڭ ئۇدۇملىرىنى ھەممىگە ئەڭگۈشتەر بىلىدۇ. بەزىلەر ئۇيغۇرغا خاس بولسىلا پەخىرلەنسە بەزىلەر ئۇيغۇرغا تەئەللۇق بولسىلا گۇمانلىنىدۇ. مەسىلەن ”ئۇيغۇرلار قوي گۆشىنى كۆپ يىگەچكە قويدەك يۇۋاش بولۇپ قالغان“ ، “ ئۇيغۇرنىڭ جىنسىيىتى ئاينىغان…“دېگەن سۆز ئىلىمگە زىت ئاشقۇنلۇق بولسا، ”ئۇيغۇر تائاملىرى سەۋەبلىك بىز قان بېسىم ۋە يۈرەك كېسەللىرىگە كۆپ گىرىپتار بولۇۋاتىمىز“ دېگەنلىك ئىلىم ئاشقۇنلىقى بولىدۇ. ئاخباراتتىكى تەرەپتارلىق، تەشۋىقاتتىكى يەككە مېلودىيە، ئىدولوگىيە تۇمانلىرىغا يەم بولغان رىياللىق بەلكىم بىر قىسىم ئەڭ غايىلىك، ھۇشيار ۋە ئويغاق قېرىنداشلىرىمزىنى ئاشقۇنلۇق مەپكۇرىلىرىغا مەھكۇم قىلغان بولۇشى مۇمكىن، ۋە ياكى دۇنيايىمىز ئاشقۇنلۇققا ئۈندەيدىغان ئامىللارغا تولغان بولۇشىممۇ مۇمكىن. مەنچە شۇنىسى شۈبھىسىزكى، ئاشقۇنلۇق بىزنى نورمال ئىنسانى تۇيغۇ ۋە ئادەتتىكى بىر ئىنسانغا خاس تەپەككۇردىن يىراقلاشتۇرىدۇ. ئاشقۇنلۇق ئەۋج ئالسا كۆزلىرىمىزگە دۇنيا بىربولسا دۈشمەنلىك، قاراڭغۇلۇق، رەزىللىك بىلەن تولۇپ كەتكەندەك تۇيۇلىدۇ، يەنە بىر بولسا كۆز ئادىمىزدا ئالۋۇندەك بىر مەنزىل بىزنى چاقىرىۋاتقاندەك، شۇ يەردە ھەممە نەرسە گۈزەلدەك، ھاياتنىڭ مەنىسى خىيالى مۇقەددەسلىكتەك بىلىنىپ قالىدۇ. شۇڭا مەنچە مەيلى دىنى ئاشقۇنلۇق بولسۇن ياكى ئۇيغۇرپەۋەرلىك ياكى لوگىكا ئاشقۇنلىقى بولسۇن ئەقىلدىن ۋە نورماللىقتىن ھالقىغان ھەرقانداق تۇيغۇ ۋە پىكىر ئىنساننىڭ نورمال ھاياتىغا ۋە كەلگۈسىگە نۇر چاچالمايدۇ. مەنچە دۇنيانى ئاددىي بەندىنىڭ كۆزى بىلەن كۈزىتىش، ئۆزىمىزنىڭ ۋە ئۆزگىنىڭ ئىنسانلىقىنى ئىتىراپ قىلىش، ھۆرمەت قىلىش ۋە ئىشىنىش ھاياتىمىزنى ئاددىي ئىنسانلىق بەختىگە مۇشەررەپ قىلىدۇ.
Déwonshir
Déwonshir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Déwonshirning 1,135,000 nopusibar, 6,707 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.7°, xariki uzunluk 3°8, rayunnomuri UKK43.
31. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ۋە باشقا ئاشقۇنلۇقلار
ئالدىنقى: 32. ئامېرىكىدا ئاياللار ۋە ئەرلەر
كـىيىنكى: 30. ئامېرىكىدىكى بەيتۇللاھ
Prétoriye
right|thumb|250px|Prétoriye right|thumb|250px Prétoriye bolsa Jenubiy Afriqa dikibixahar 2007 nopus bar, Prétoriyening 2,345,908 nopusibar, 1,644 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 25.43°, xariki uzunluk 28°17, rayonmuri 012.
Dérbi
right|thumb|250px|Dérbi right|thumb|250px Dérbi bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2006 nopus bar, Dérbining 236,300 nopusibar, 78.03 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.55°, xariki uzunluk 28°33, rayunnomuri UKF14.
سيۇرىخ
right|thumb|250px|Syurix right|thumb|250px Syurix bolsa Shwétsariye dikibixahar 2007 nopus bar, Syurixning 376,815 nopusibar, 91.88 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 47.22°, xariki uzunluk 8°33, poqtamuri 8000-8099 rayonmuri 0261.
بېرن
Bérn bolsa Shwétsariye dikibixahar 2007 nopus bar, Bérnning 128,041 nopusibar, ximalikang lik 46.57°, xariki uzunluk 7°27, poqtamuri 3000 rayonmuri 0351.
بارىش مانچو
thumb
تۈركىيە داڭلىق ناخشا چولپىنى:( Barış Manço)بارىش مانچو