cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىبن سىنانىڭ ياۋرۇپا پەلسەپىسىگە كۆرسەتكەن تەسىرى
ئىبن سىنا ئارقىلىق غەربكە ئۆتكەن پەلسەپە ئالدى بىلەن خرىستىئان تېئولوگىيىسى بىلەن تۇقۇنۇشتى. پوپلارنىڭ بىر قىسمى ئارىستوتېلنىڭ پىكىرلىرىنى يېرىم بۇتپەرەسلىك، ئىبن سىنانىڭ پىكىرلىرىنى يېرىم كۇفىرلىق دەپ چۈشەندى. بۇنىڭغا مۇقابىل بەزىلىرى ئىبن سىنا پەلسەپىسىنى ئۆزلەشتۈرۋېتىش ئارزۇسىدا بولدى. گوئىچوننىڭ مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، بۇ كەيپىيات غەربتە ھەر ۋاقىتتىكىدىن بەكرەك بىر ئويغىنىش ۋەزىيىتىنى ياراتقىنىدەك، يەنە تەتقىقات ساھەسىنى كېڭەيتىپ، ئۇقۇملارنى بېيىتىپ ۋە مۇنازىرە سەۋىيىسىنى ناھايىتى يۇقىرى باسقۇچقا چىقارغان ئىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە،ئىبن سىنانىڭ غەربكە كۆرسەتكەن تەسىرى ئۈچ باسقۇچ بويىچە ئوتتۇرىغا چىقتى.
1-باسقۇچ، تەرجىمە دەۋرىدىن باشلاپ ئۇۋېرگنلىق جۇئىلېئۇم قارشى چىققان ۋاقىتقا قەدەر بولغان مەزگىل. بۇ تەخمىنەن 1230-يىلىغا قەدەر داۋام قىلدى.
2-باسقۇچ، ئارىستوتېل تەتقىق قىلىنىشقا باشلىغان ۋاقىتتىن تارتىپ بۈيۈك ئالبېرت (ئالبېرت ماگنۇس –ت) نىڭ توپلىمى بارلىققا كەلگىچە بولغان مەزگىل. تەخمىنەن 1230-1260-يىللار ئارىسىغا توغرا كېلىدۇ.
3-باسقۇچ، ئىبن سىنا سىت. توماسنىڭ ئەسەرلىرىدە مۇھىم ئورۇننى ئىگىلىگەندىن كېيىنكى مەزگىل. بۇ تەخمىنەن 1250-يىلىدىن كېيىنكى باسقۇچ.
ئىبن سىنانىڭ تەسىرى بۇ باسقۇچلار داۋامىدا قەدەممۇ قەدەم ئوتتۇرىغا چىقتى. ئۇنىڭ يېڭى پلاتونچى تەرىپى ئارقىلىق كۆرسەتكەن تەسىرى ئارستوتېلچى تەرىپى ئارقىلىق كۆرسەتكەن تەسىرىدىن تېخىمۇ تەييار بىر ئاساسقا ئېرىشتى. ھەتتا ئۇنىڭ تەڭرى بىلەن ئالەمنىڭ مەنبەسى ھەققىدىكى قاراشلىرى ئارقىلىق ئارىستوتېلنىڭ قاراشلىرىنى تولۇقلىغانلىقىغا ئىشىنىلدى. پەرىشتىلەرنىڭ، ئاخىرەتنىڭ بارلىقىدىن ۋە روھنىڭ ئۆلۈمسىزلىكىدىن سۆز ئاچىدىغان قاراشلىرى ئىمان بىلەن ئەقىل ئارىسىدا كورېلاسيۇن ياراتقان بىر پەلسەپىۋىي پۈتۈنلۈك دەپ قارىلىپ قىزىقىش قوزغىدى.
ئىبن سىنانىڭ غەرب پەلسەپىسىگە كۆرسەتكەن تەسىرى ھەققىدە ئىزدەنگەنلەر ئۇنىڭ تەسىرىگە كۆپىنچە «ئېپىستېمولوگىيە» (بىلىم نەزەرىيىسى)، «ئىگزىستېنس» (مەۋجۇتلۇق) ۋە «ئىندىۋىدۇئالىزم» (خاسلىق) دائىرىسىدە تۇرۇپ نەزەر تاشلىدى. ھەقىقەتەن، ئۇ پەلسەپىنىڭ بۇ تۈپ نەزەرىيىلىرىدە چوڭقۇر تەسىر پەيدا قىلدى. ئىبن سىنا شەرقتە ۋە غەربتە بىر «مەۋجۇتلۇق پەيلاسوپى» سۈپىتىدە بىلىنسىمۇ، ئۇنىڭ تەسىرى خۇسۇسىدا خرونولوگىيىلىك ھالدا ئەڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلىدىغىنى بىلىم نەزەرىيىسى جەھەتتە كۆرسەتكەن تەسىرىدۇر. چۈنكى ئىبن سىنانىڭ يېڭى پلاتونچىلىقى بىلەن ست ئاگۇستىننىڭ يېڭى پالتونچىلىقى بىر مۇنچە تەرەپتىن ئوخشايدۇ. بىراق، ست ئاگۇستىن ئىلاھىيەتشۇناس بىر پەيلاسوپ بولغان بولسا، ئىبن سىنا پەقەت بىر پەيلاسوپ ئىدى. ئۇ ست ئاگۇستىنغا قارىغاندا تېخىمۇ سىستېمىلىق ۋە تېخىمۇ ئاددىي بىر نەزەرىيىنى سۇنغان ئىدى. شۇڭا، ئۇنى ست ئاگۇستىننىڭ تاكاممۇللاشقان بىر شەكلى سۈپىتىدە كۆرىمىز. دەل مۇشۇ سەۋەبلەردىن ئىبن سىنا ست ئاگۇستىنچى بولغان فرانسىسكېن مەكتىپىدە چوڭقۇر تەسىر پەيدا قىلدى.
خرونولوگىيىلىك جەھەتتە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان، ئەمما تەسىرى نۇقتىسىدىن ئالدىنقىسىدىنمۇ قېلىشمايدىغىنى بولسا ئۇنىڭ «مەۋجۇتلۇق نەزەرىيىسى» جەھەتتە كۆرسەتكەن تەسىرىدۇر. ئەمەلىيەتتىمۇ ئۇنىڭ بۇ خۇسۇستىكى تەسىرلىرىنى ئۇزۇن يىللار تەتقىق قىلغان ئاننا مارىيا گوئىچون «ئىبن سىنا مەۋجۇتلۇق نەزەرىيىسى بىلەن شۇنداق بىر تەسىر كۆرسەتتىكى، لاتىن سكولاستىكلىرى ئارىسىدا مۇشۇ تېمىدا ئۇنىڭدىن پايدىلانمىغان بىرمۇ مىتافىزىكىچى يوق. بۇ نەزەرىيە ئىككى ئەسىردىن كۆپرەك داۋاملاشقان بىر تەتقىقات جەريانىنىڭ بىردىن بىر مەنبەسىگە ئايلاندى ۋە ئۇنىڭ نەتىجىلىرىدىن بەزىلىرى ئۆلۈمسىز ئەسەرگە ئايلاندى» دەيدۇ. ھەقىقەتەن بىرمۇ بىر نەزەر تاشلايدىغان بولساق، ئىبن سىنانىڭ مەيلى بىلىم نەزەرىيىسى جەھەتتە بولسۇن، مەيلى مەۋجۇتلۇق ۋە خۇسۇسلىشىش چۈشەنچىسى جەھەتتە بولسۇن، ئۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلارنىڭ ئاساسلىقى ئوتتۇرا ئەسىر پەيلاسوپلىرى بولۇش بىلەن بىرلىكتە يېڭى دەۋر(يېقىنقى زامان-ت) پەيلاسوپلىرىنىڭ بارلىقىمۇ كۆزگە چېلىقىدۇ. ئىبن سىنا ئارقىلىق غەربكە ئۆتكەن ئىسلام پەلسەپىسى غەربنىڭ روھىنى جانلاندۇردى ۋە ئۇلار ئۈچۈن گرېك، شەرق ئىسلام چۈشەنچىلىرىنىڭ بىر كومپوزىسيونى سۈپىتىدە يېڭى بىر ھاياتلىق تىنىقىغا ئايلاندى.
ئوتتۇرا ئەسىر پەيلاسوپلىرىغا كۆرسەتكەن تەسىرى
دومىنىكۇ گۇندىسسالىنۇس –ئوتتۇرا ئەسىردىكى بۇ مەشھۇر شەخس ئىبن سىنانىڭ پىكىرلىرىدىن پايدىلىنىپ «نەفەس» دېگەن بىر كىتاب يازغان. ئۇنىڭدا روھنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ دەلىللىرى ھەققىدە ئىبن سىنانىڭ دەلىللىرىنى قوللانغان ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا ئۇلارنى تەرجىمە قىلىپ كۆرسەتكەن. ئىبن سىنانىڭ مەشھۇر «ئۇچقان ئادەم» («ئەر رەجۈلۈت – تەير»)دېگەن مىتافۇراسىنى قوللانغان ۋە روھنىڭ مەنىۋىي بىر جەۋھەر بولۇپ ئاراز ①ئەمەسلىكىنى ۋە مەڭگۈ مەۋجۇت بولىدىغانلىقىنى تىلغا ئېلىش ئارقىلىق ئىبن سىنانىڭ پىكىرلىرىنى تەكرارلىدى. بۇ مىتافۇرا ئوتتۇرا ئەسىردىكى ناھايىتى كۆپ ئاپتور تەرىپىدىن قوللىنىلدى. دومىنىكۇ گۇندىسسالىنۇس ئەينى دەۋردە 《De processione Mundi》دېگەن ئەسىرىدە ئىبن سىنانىڭ كوزمولوگىيىسىنى خرىستىئان چۈشەنچىلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇشقا
①ئۆز ئالدىغا مەۋجۇت بولالمايدىغان ۋە مەۋجۇت بولۇش ئۈچۈن باشقا بىر ئاساسقا مۇھتاج بولغان نەرسە ياكى تاسادىپىيلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان نەرسە–ت
ئۇرۇندى.
ئۇۋېرگنلىق جۇئىلېئۇم –پارىژ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تېئولوگىيە مۇئەللىمى بولغان. ئۇ 1228-يىلى ئارىستوتېل ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە قارشى ناھايىتى شىددەتلىك بىر ھەرىكەت قوزغىدى. ئارىستوتېلنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە قارشى تۇرۇشتىكى قەستى ئىسلام پەيلاسوپلىرىغا، بولۇپمۇ قارابى، ئىبن سىنا ۋە غەززالى قاتارلىقلارغا زەربە بېرىش ئىدى. ئۇ ئىبن سىنا بىلەن بولغان كۈرىشىنى مەۋجۇتلۇقنىڭ يارىتىلىشىدا ۋاستىچىنىڭ بولىدىغانلىقى، ئالەمنىڭ ئاسماننىڭ ھەرىكىتى ئارقىلىق باسقۇرۇلىدىغانلىقى ۋە ئالەمنىڭ بېسىپ ئۆتكەن مۇساپىسى قاتارلىق خۇسۇسلاردا ئېلىپ بېرىپ، ئىبن سىنانىڭ كوزمولوگىيىسىنى رەت قىلدى. بولۇپمۇ ئىبن سىنانىڭ تۇنجى سەۋەب، پائال ئەقىل نەزەرىيىسى بىلەن خۇسۇسىيلىشىش پىرىنسىپى سۈپىتىدە شەرھىيلىگەن ماددا نەزەرىيىسىگە قارشى چىقتى. ئۇنىڭ قارىشىچە پائال ئەقىل روھنىڭ بىر قىسمى بولالمايتتى. مەلۇم بولغىنىدەك، ئىبن سىنانىڭ بىلىم نەزەرىيىسىدە كەسپىي ئاتالغۇ بىلەن ئېيتقاندا ئابىستراكىتلىق ۋە ئايدىڭلىق (ئېنىقلىق) تىن ئىبارەت ئىككى بۆلۈم بار. شۇ سەۋەبلىك، جۇئىلېئۇم قارشى چىققان خۇسۇس روھنىڭ پائال ئەقىل بىلەن يورىتىلىشىدۇر. ئىبن سىنانىڭ پىكىرلىرى خرىستىئان تېئولوگىيىسىگە زىت كەلگەنلىكى ئۈچۈن ئۇۋېرگنلىق جۇئىلېئۇم ئۇنىڭغا قارشى چىققان. شۇنداقتىمۇ ئۇ بىر مۇنچە تېمىلاردا ئىبن سىنانىڭ پىكىرلىرىگە قوشۇلدى. ئەسەرلىرىدە 40 يەردە ئۇنىڭ ئىسمىنى تىلغا ئالدى. ئىبن سىنانىڭ زات (ئۆز، ماھىيەت، ئېلمېنېت، تادۇ-ت) بىلەن ۋۇجۇدنىڭ پەرقى، پەنلەرنىڭ تۈرگە ئايرىلىشى، روھنىڭ مەڭگۈلۈكلىكى ۋە ئېنىقلىمىلار ھەققىدىكى پىكىر ۋە مىساللىرىنى ئەينەن تەدبىقلىدى.
ھالېسلىق ئالىكساندىر –پائال ئەقىل تېمىسىدا ئىبن سىناغا قارشى چىقتى، زات بىلەن بىلەن ۋۇجۇدنىڭ پەرقى تېمىسىدا ئۇنىڭغا قوشۇلمىدى. لېكىن، ئۇ تۇيغۇلارنىڭ رولى ھەققىدە ئىبن سىنانىڭ پىكرىنى ئەينەن قوبۇل قىلدى. ئالېكساندىر 1170-1180-يىللاردا پارىژغا كەلگەن بولۇپ، بۇ چاغدا گرېگوئىرې Ⅸنىڭ قارارى بىلەن ئارىستوتېل ۋە ئىسلام پەيلاسوپلىرىنىڭ ئەسەرلىرى ھەققىدىكى چەكلىمە بىكار قىلىنغان ئىدى. ئۇ فرانسىسكېن مەكتىپىگە تېئولوگىيە مۇئەللىمى بولۇپ كىردى. «Summa Universae theologlae» دېگەن بىر ئەسەر يازدى. ئۇ ئابىستراكىتلىق مەسىلىسىدە، بولۇپمۇ تۇيغۇلارنىڭ رولى ۋە تۇيغۇ شەكىللىرىنىڭ ئابىستراكىتلىقى ھەققىدە ئىبن سىنانىڭ پىكرىگە قوشۇلدى. ئىبن سىنا تەرىپىدىن بايقالغان ۋەھىمە سىزىش ئىقتىدارىنى «ئىستىمەيت» (مۆلچەرلەش، تەخمىن قىلىش دېگەن مەنىدە –ت ) دېگەن نام بىلەن ئاتىدى.
جون دېلا روچېل –پارىژ ئۇنىۋېرسىتېتىدە ھالېسلىق ئالېكساندىرنىڭ ئورنىغا چىققان جون دېلا روچېل زات بىلەن ۋۇجۇدنىڭ پەرقى تېمىسىدا ئىبن سىنانىڭ پىكرىگە ئانچە قوشۇلمىدى. جون بۇ پەرقنى ماددا بىلەن شەكىل ئوتتۇرىسىدىكى پەرقكە ئارىلاشتۇرىۋەتكەن ئىدى. لېكىن، ئىبن سىنانىڭ «ئورتاق تۇيغۇ» ئۇقۇمىنى قوبۇل قىلدى، ھەتتا بۇنى ج. داماسسېن بىلەن ست ئاگۇستىننىڭ تەبىئىي ئىقتىدار ھەققىدىكى قاراشلىرى بىلەن بىر خىل دەپ قارىدى. جون دېلا روچېل ئەقىلنىڭ رولى ھەققىدە ئىبن سىنا ئوتتۇرىغا قويغان مەلۇماتنى ھەتتا كەلتۈرگەن مىساللىرى بىلەن قوشۇپ نەقىل ئالدى. ئىبن سىنانىڭ ئەقىلنىڭ تەسنىفى ھەققىدىكى قاراشلىرى تامامەن ئۇنىڭ ئەسىرىدە بار.
ئائۇكسېرلىق جۇئىلېئۇم –1145-1241-يىللاردا ياشىغان پاپا گرېگورىئې Ⅸ1231-يىلى ئارىستوتېل ۋە مۇسۇلمان شەرھىيچىلەرنىڭ ئەسەرلىرىنى ئوقۇشنى چەكلىدى. پارىژ ئۇنىۋېرسىتېتى پاپانىڭ قويغان چەكلىمىسى سەۋەبىدىن ئائۇكسېرلىق جۇئىلېئۇمنى رىمغا ئەۋەتتى. ئارىستوتېل ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ ئەسەرلىرى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈلدى. ئائۇكسېرلىق جۇئىلېئۇم ئىبن سىنانىڭ پائال ئەقىل ۋە سۇدۇر تەلىماتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىدىن.
روبېرت گروسسېت (1170-1253) –ست ئاگۇستىنچى بىر ئەنئەنىگە باغلىنىپ قالغان بولسىمۇ، زات بىلەن ۋۇجۇدنىڭ پەرقى ھەققىدە ئىبن سىنانىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلدى. ست ئاگۇستىنچى ئەنئەنە مۇرەككەپ بىر قۇرۇلمىغا ئىگە ئىدى. ئىبن سىنانىڭ تەسىرى مەسىلىسىدە ئۇلار ئىككى گۇرۇھقا ئايرىلدى. بىر تەرەپتە ئاۋېرگنلىق جۇئىلېئۇم، روبېرت گروسسېت، يەنە بىر تەرەپتە ھالېسلىق ئالېكساندىر، جون دېلا روچېل ۋە ست بۇناۋېنچېر قاتارلىق كىشىلەر بار ئىدى.
روگېر مارىستون –فرانسىسكېن مەكتىپىگە مەنسۇپ ئىدى. پائال ئەقىل تېمىسىدا ئۇمۇ ئىبن سىنادىن ئىلھام ئالدى. ئىبن سىنانىڭ شەرھىيلىرىدىن پايدىلىنىپ ئارىستوتېل بىلەن ست ئاگۇستىننىڭ پىكرىنى بىر-بىرىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇشقا تىرىشتى.
ست بۇناۋېنچېر (1221-1274) –پائال ئەقىل ۋە ئىرادە ئەركىنلىكى مەسىلىسىدە ئىبن سىنانىڭ تەسىرىگە ئۇچرىدى. بولۇپمۇ «ئۇچقان ئادەم» دېگەن ئۆرنەكنى قوللىنىپ روھنىڭ تەپەككۇر قىلىدىغان بىر جەۋھەر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ست بۇناۋېنچېر روھ بىۋاسىتە پائال ئەقىلگە ئىگە دېگەن قاراشنى باشلىنىش نۇقتىسى قىلىپ تەڭرىنىڭ ھەر مەۋجۇداتقا ئۆز ھەرىكىتىگە ئىگە بولۇش ئىمكانىيىتىنى يارىتىدىغان ئىقتىدار بەرگەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ، ئىبن سىنانىڭ پىكىرلىرىنى تەكرارلىدى.
ئېكخارد (1260 –1327) –ئىبن سىنانىڭ مەۋجۇتلۇق نەزەرىيىسىنىڭ غەربتە كۈچلۈك نوپۇزغا ئىگە ئىكەنلىكى 14-ئەسىردە كۆلندە «ھىكمەت كىتابى» ھەققىدە شەرھ يازغان ئېكخاردنىڭ ئەسىرىدە تېخىمۇ ئېنىق شەكىلدە كۆرۈلدى. ئۇ زات بىلەن ۋۇجۇدنىڭ ھەربىر نەرسىدىكى پەرقىگە ئائىت قاراشنى قوللاندى.
دانس سكوت (1270-1308) -مەۋجۇتلۇق تېمىسىدا ئىبن سىنانىڭ پىكرىنى قوبۇل قىلدى. ھېنرى دې گانتمۇ دانس سكوت بىلەن ئوخشاش يولدا ماڭدى.
ۋايتېل دې فور (1327-ئالەمدىن ئۆتكەن) مەۋجۇتلۇق نەزەرىيىسى ھەققىدە ئىبن سىنانىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئۇنىڭ ئەسىرىدىكى بارلىق مۇھىم ھۆكۈملەر ئىبن سىنانىڭ ئەسەرلىرىدىن ئېلىندى. ئۇ ئايرىم بىر پائال ئەقىل تېمىسىدا ئىبن سىنادىن ئىلھام ئالدى.
ست ئانسېلمۇس (1033-1109) –ئانتولوگىيىلىك دەلىلنىڭ مەشھۇر ئىجادچىسى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان ست ئانسېلمۇسنىڭ دەلىللىرىنىڭ مەنبەسى ئىبن سىنانىڭ ئەسەرلىرىدە بار.
ئىسپانىيىلىك پىئېر (1220-1277) –پاپا بولۇشتىن بۇرۇن يازغان «anima libre de » دېگەن كىتابىدا ئىبن سىنانىڭ پائال ئەقىل بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئېنىقلىمىلىرىنى قوللاندى. ئۇ غەربتە مىستىك ئىلىمدە پەلسەپىنى قوللانغان كىشى ئىدى.
مارسىل فايسىن (1433-1499) –ئىبن سىنانىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئۇ ئىبن سىنانىڭ پائال ئەقىل نەزەرىيىسى بىلەن ست ئاگۇستىننىڭ «ئايدىڭلاشتۇرغۇچى تەڭرى» چۈشەنچىسىنى بىر-بىرىگە يېقىنلاشتۇردى.
روگېر باكون «1214-1294) –دوكتۇر مىرابىلىس («مۆجىزىلىك ئۇستاز» دېگەن مەنىدە –ت ) دېگەن لەقەم بىلەن تۇنۇلغان ر . باكون «opus majus» ناملىق ئەسىرىدە ئىبن سىنانىڭ «پەۋقۇلئاددە نەرسىلەرنى ۋە ئۇچۇق بىر ھەقىقەتنى يازغانلىقى» نى تىلغا ئالىدۇ. ئۇ ئارىستوتېلنى فارابى بىلەن ئىبن سىنانىڭ ئەسىرىگە ئاساسەن چۈشەندۈردى. باكوننىڭ قارىشىچە، ئىبن سىنانىڭ بۈيۈكلىكى روھنىڭ ئۆلمەيدىغانلىقى، جەسەتلەرنىڭ ئاخىرەتتە بىر يەرگە توپلىنىدىغانلىقى ۋە پەرىشتىلەرنىڭ بارلىقى قاتارلىق ھەقىقەتلەر ئارقىلىق ھەر كىشىنى ئۆزىگە قارىتىۋالغانلىقىدۇر. روگېر باكون بىلىمنىڭ يەر يۈزىگە تۆت قېتىم چۈشۈرۈلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغان قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بىلىم ئىككى قېتىم ئىبرانى تىلىدا تولۇق چۈشۈرۈلگەن، بۇنىڭ بىرى پاترىكلەر ۋە پەيغەمبەرلەر ئارقىلىق، يەنە بىرى بۈيۈك ھېكىم سۇلەيمان ئارقىلىق يەتكۈزۈلگەن، ئىككى قېتىم تولۇق بولمىغان ھالدا چۈشۈرۈلگەن، بۇنىڭ بىرى يۇنان تىلىدا ئارىستوتېل ئارقىلىق، يەنەبىرى ئەرەب تىلىدا ئىبن سىنا ئارقىلىق يەتكۈزۈلگەن. بۇ خىل ئىپادىلەرنى قوللانغان باكون يەنىلا ست ئاگۇستىنچى ئەنئەنە ئىچىدە قالغان.
ئالبېرت لې گراند ياكى بۈيۈك ئالبېرت (1193-1280) –ئىبن سىنانىڭ ئەڭ كۆپ تەسىرىگە ئۇچرىغان پەيلاسوپ. ئىبن سىنانىڭ «نەفەس » تە بىلگۈچى ۋە ياراتقۇچى كۈچلەرنىڭ بىر يەرگە كېلىشى بىلەن ئەقىلنىڭ ۋۇجۇدقا كەلگەنلىكى ھەققىدە سۆزلىگەنلىرى بۈيۈك ئالبېرتنىڭ ئەسىرىدىمۇ چېلىقىدۇ. ئۇ، بۇ ئۇقۇملارغا «intellectus operatives»، «intellectus specukatves» دېگەن ناملارنى بەرگەن. ئۇنىڭ چۈشەنچە بىلەن ھادىسەنىڭ پەرقى ھەققىدىكى قاراشلىرى ئىبن سىنانىڭكىگە ئەينەن ئوخشايدۇ. ئالبېرت «summa de creatures» دېگەن ئەسىرىدە ئالەمنىڭ يارىتىلىشى ۋە ئەزەلىيلىكى ھەققىدە ئارستوتېلنىڭ پىكىرلىرىگە تايانغان بولسا، كېيىن ھادىسىلەر ھەققىدە ئىبن سىنانىڭ پىكىرلىرىگە تاياندى. ئۇ پەرىشتىلەرنىڭ بارلىقى ھەققىدىمۇ ئىبن سىنا بىلەن بىر پىكرىدە بولدى. ئۇ، پەرىشتىنىڭ ئۆزلۈكى دەل ئۇنىڭ تەبىئىتىدۇر، بۇ تەبىئەت ئارقىلىق تەركىبكە كىرگىنى دەل مەۋجۇتلۇقىدۇر. شۇ ئارقىلىق ئۇ بىر پۈتۈنلۈك ۋە بىر خاسلىق يارىتىدۇ، دەپ قارايدۇ. ئالبېرت گراندنىڭ مەۋجۇتلۇق نەزەرىيىسى ھەققىدە ماڭغان يولى ئىبن سىناچى بىر يول ئىدى.
ست توماس زات بىلەن ۋۇجۇد ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ھەربىر مەۋجۇداتتا بولۇشى مۇمكىن بولغان، ئامما زۆرۈرىي بولمىغان زات پىكرىنى ئانالىز قىلىشتا ئىبن سىنادىن پايدىلاندى. ست توماس تەڭرىنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىگە ئائىت دەلىلنى مىتافىكىزىغا مەنسۇپ قىلىش خۇسۇسىدا ئىبن سىنا بىلەن بىر خىل پىكىردە بولدى.
جېئۇن دې ست توماس –1630-1643-يىللاردا ئالكالا ۋە مادرىددە دەرس ئۆتكەندە، پات-پات ئىبن سىنادىن سۆز ئاچقان. بۇ دەرسلىك 1637-يىلدىن ئېتىبارەن مادرىد، كۆلن، رىم ۋە ليوندا نەشر قىلىندى. 19-ئەسىردە پارىژدا يېڭىدىن بېسىلدى. 1930-يىلىدىن ئېتىبارەن «تومىستىك پەلسەپە دەرسلىرى» دېگەن نام بىلەن تۇرىندا نەشىر قىلىنىپ كەلدى.
يېڭى دەۋر (ېيقىنقى زامان) پەيلاسوپلىرىغا كۆرسەتكەن تەسىرى
ئىبن سىنا يالغۇز ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ پەيلاسوپلىرىغىلا ئەمەس، بەلكى يەنە رۆنېسانىس دەۋرى بىلەن 18-ئەسىردىكى پەيلاسوپلارنىڭمۇ كۆپچىلىكىگە تەسىر كۆرسەتتى. بۇ خۇسۇسنى ئوردېناريۈس، پروفېسسور ئىزمىرلىق ئىسمائىل ھاققىمۇ بىلدۈردى.
17-ئەسىردە بايقالغانلىقى سۆزلىنىدىغان سۇ ۋە ھاۋانىڭ بېسىم كۈچى ھادىسىسىنى يەتتە ئەسىر بۇرۇن ئىبن سىنا «نەجات» ناملىق كىتابىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن ئىدى. ئۇ ھاۋانىڭ بېسىم كۈچى ھەققىدىكى تېمىنى ئىتالىيان فىزىكىچىسى تورچېللى (1608-1647)دىن بۇرۇن ئوتتۇرىغا قويدى. فرانسۇز مۇتەپەككۇرى مارىئوت (1620-1680) بولسا 1678-يىلى ھاۋانىڭ بېسىم كۈچى قانۇنىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭدەك، تەن بىلەن روھنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى ھەققىدە بۈگۈنكى كۈندە غەرب چۈشەنچىسىدە ئورۇن ئالغان بەزى قاراش ۋە شەرھىيلەرنى ئىبن سىنانىڭ ئەسىرىدە ئۇچرىتىمىز.
رېنې دېسكارتېس (1596-1650) –ئىبن سىنانىڭ روھنىڭ بىر جەۋھەر ئىكەنلىكى ھەققىدىكى قاراشلىرى ئارقىلىق دېسكارتېسقا تەسىر كۆرسەتكەنلىكى لۆۋېنتېل، فۇرلانى ۋە گوئىچون تەرىپىدىن تىلغا ئېلىندى. «ئويلىنىۋاتىمەن، ئۇنداقتا مەن بار» دېگەن ئىپادىلىرى ئىبن سىنانىڭ «ئۇچقان ئادەم» دېگەن مېتافۇراسىغا شۇنداق يېقىن كېلىدۇ. دېمەك، دېسكارتېسنىڭ ئۇنى بىلىدىغانلىقى زور ئىھتىماللىققا ئىگە. دېسكارتېسنىڭ «تۇغما تەسەۋۋۇر»، «زىھىن ئىجاد قىلغان سۈنئىي تەسەۋۋۇر»، «ئېرىشىلگەن تەسەۋۋۇر» دېگەن قاراشلىرى ئىبن سىنانىڭ تەسەۋۋۇرنى تۇيغۇدىن كەلگەن، خىيال كۈچىدىن تۇغۇلغان ۋە تەجرىبىدىن ھاسىل بولغان دېگەن قاراشلىرىنى ئەسلىتىدۇ.
لېيبنىز (1646-1716) –پەنلەرنى تۈرگە ئايرىش، ئىلىم تەھلىلى ۋە دىنامىستىك ئالەم چۈشەنچىسىدە ئىبن سىنا لېيبنىز ئۈچۈن يول باشلىغۇچىدۇر. ئىبن سىنانىڭ قارىشىچە ھەرىكەت جىسمانىي بىر كۈچنىڭ تەدرىجىي ھالدا چۈشەنچىدىن ئەمەلىيەتكە ئايلىنىشىدۇر. بۇ ئۇقۇم لېيبنىزنىڭ «ئىزچىللىق » قارىشى بىلەن ئوخشايدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، مەۋجۇتلۇقنىڭ ئويلىنىش نەتىجىسىدە مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان ئىبن سىنا مۇشۇ قارىشى بىلەن بىلىمنىڭ ئويلىنىش ئارقىلىق ئاڭ ھالىتىدە مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان لېيبنىزگە يول باشلىغۇچى بولدى. ئەينى شەكىلدە لېيبنىزنىڭ ئوپتىمىزمى (ئۈمىدۋارلىق قارىشى –ت ) ئىبن سىنانىڭ مەۋجۇتلۇقتا ياخشىلىقنىڭ ئاساس، يامانلىقنىڭ ۋاقىتلىق بولىدىغانلىقىنى مىساللار ئارقىلىق كۆرسەتكەن ئوپتىمىستىك قارىشىغا ئوخشاپ كېتىدۇ. ياخشىلىق ۋە يامانلىق ئۇقۇملىرىنىڭ تارماقلىرى بىلەن «ئەزەلىي ئىنايەت» تېمىسىدا لېيبنىز ئىبن سىنانىڭ قاراشلىرىنى تەكرارلىدى. ئىبن سىنا بىلىم نەزەرىيىسىدە تۇيغۇ بىلەن تەجرىبىگە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن ئىدى. بۇ خۇسۇس ئەينى ۋاقىتتا لېيبنىزنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ كۆرۈلدى.
ئىممانۇئېل كانت (1724-1804) –ئىبن سىنانىڭ بىلىم نەزەرىيىسىدىكى تۇيغۇ بىلەن تەجرىبىنىڭ ئەھمىيىتى يەنە كانتنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ كۆرۈلدى. ئىبن سىنانىڭ ئەمەلىي ۋە نەزەرىيىۋىي ئەقىل تەسنىفى كانتنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ ئەينەن شەكىلدە بار. كانت ئەڭ يۈكسەك ئۇقۇم بولغان «تەڭرى» بىلەن «روھ»قا ئەمەلىي ئەقىل ئارقىلىق ئۇلاشقىنى بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى، ئىبن سىنا بولسا نەزەرىيىۋىي ئەقىلنىڭ يۈكسەك دەرىجىسى بولغان «مۇقەددەسلىك» مەرتىۋىسى بىلەن ئۇلىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. كانتنىڭ «noemenon » بىلەن «fenomenon» ئۇقۇملىرى ئىبن سىنانىڭ «ھەقايقۇل ئەشيا» بىلەن «زەۋارىھۇل ئەشيا» ئۇقۇملىرىنىڭ لاتىنچە ئىپادىسىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.
جون لوك (1632-1704) –تەبىئىي جىسىملارنىڭ ئۆز زاتى بىلەن مەۋجۇت بولىدىغانلىقى ۋە تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان ئىبن سىنا ئەسلىدە جون لوكنىڭ جىسىمنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى خىل خۇسۇسىيىتى ھەققىدىكى قارىشىغا ناھايىتى ئوخشاپ كېتىدىغان جىسىمغا خاس بىر خىل خۇسۇسىيەتنى نەزەردە تۇتقان ئىدى.
ھېنرى بېرگسون (1859-1941)-ئىبن سىنانىڭ پىسخىكىلىق دۇنيا بىلەن بىئولوگىيىلىك دۇنيا ئوتتۇرىسىدا ئېنىق بىر چەك بېكىتمىگەنلىكى بېرگسون بىلەن ئوخشاش بىر نۇقتىدا ئىكەنلىكىنى ئەسكە سالىدۇ. بولۇپمۇ بېرگسوننىڭ intuitionچۈشەنچىسى، ماكىس شېللىر (1874-1929) نىڭ sympathieچۈشەنچىسىدە نەزەردە تۇتقانلىرى ئىبن سىنانىڭ بىلىمنىڭ پەقەت تېما بىلەن شەيئى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىەتتىن ئىبارەت بولۇپلا قالماي، بەلكى يەنە ئارزۇ بىلەن شەيئى ئوتتۇرىسىدىكى قوشۇلۇش ۋە سۆيگۈدىن ئىبارەت ئىكەنلىكى ھەققىدىكى قارىشىنى ئەسلىتىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا 19-ئەسىردىكى داڭلىق مەنتىقەشۇناس خامىلتونغا ئىبن سىنانىڭ يۈكلەمنىڭ خۇسۇسىيىتى ھەققىدىكى قاراشلىرى تەسىر كۆرسەتتى. ئۇ، بۇ تېمىدا ئىبن سىنانىڭ پىكرىنى تەقلىد قىلدى.
دې لاك ئولېر ئىبن سىنا قاتارلىق ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ ئەسەرلىرى بىلەن ئۆتكەن ئانتىك پەلسەپەنىڭ ياۋرۇپادا قانداق بىر يۈزلىنىشنى پەيدا قىلغانلىقىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن «…شۇنداق قىلىپ ھېلنېستىك مەدەنىيەت ئىسپانىيىدىكى غەربىي ئىسلام جەمئىيىتىگە كۆچتى، بۇ يەردە خۇسۇسىي بىر تەرەققىياتنى نامايەن قىلىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆزىگە كۆرسەتكەن تەسىرىدىن تېخىمۇ چوڭقۇر ھالدا خرىستىئان ۋە يەھۇدىي چۈشەنچىسىگە تەسىر كۆرسەتتى. نىھايەت شەرقىي شىمالىي ئىتالىيىدە چىركاۋغا قارشى بىر چۈشەنچە بىلەن ئەڭ ئاخىرقى تەرەققىياتىغا ئېرىشىپ رۆنېسانىسقا يول ئاچتى» دەيدۇ. غەرب چۈشەنچىسىگە قالدۇرغان تەسىرلەر خۇسۇسىدا فىلىپ ك. ھىتتى شۇلارنى تىلغا ئالىدۇ: «كۆپىنچە پەلسەپىۋىي پىكىرلەر ھالىتىدە غەربىي ياۋرۇپادا مەيدانغا كەلگەن بۇ ئېقىم ۋە قالدۇرۇلغان تەسىرلەر قاراڭغۇ دەۋر دېيىلىدىغان بىر دەۋرنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئوتتۇرا ئەسىر خرىستىئان سىكولاستىكىنىڭ سەھەر ۋاقتىغا ئايلاندى… بۇنىڭ سەمەرىلىك نەتىجىلىرىنى ھالا بۈگۈنكى كۈندىمۇ غەرب دۇنياسىغا توپلىماقتا.»
مەنبەلەر:
سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد
سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد (سنن أبي داود)، مۇھەددىس ئەبۇ داۋۇد سۇلايمان ئىبنى ئەلئەشئەس سىجىستانىي (ھ. 202 – 275 / م. 817 – 888) ئۆمۈر بويى توپلىغان 500 مىڭ ھەدىس ئارىسىدىن سەنەدىدە ئۈزۈكلۈك بولمىغان ۋە راۋىيلىرىنىڭ زەئىفلىكى ھەققىدە بىردەكلىك بولمىغان ئەھكامغا دائىر 4800 (مۇئەللىف ھېسابلىمىغاننى قوشقاندا 5274) ھەدىسنى تاللاپ تۈزگەن ئەسەر بولۇپ، «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن»نىڭ بىرىدۇر.
ئىبن سىنانىڭ ياۋرۇپا پەلسەپىسىگە كۆرسەتكەن تەسىرى
Brehier, Emile, Histoire de la phılosophie(1-3), Paris, 1931-1932
سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد
35 بۆلۈم، 1871 بابقا بۆلۈنگەن «مەرفۇﺋ»، «مەۋقۇف» ۋە «مەقتۇﺋ» ھەدىسلەرنىڭ كۆپ قىسمى «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» بولۇپ، ئاز بىر قىسمى «مۇرسەل»، ناھايىتى ئاز بىر قىسمى بەكلا «زەئىف»تۇر. ئىمام ئەبۇ داۋۇد بەزى «زەئىف» ھەدىسلەرنى كەلتۈرگەندە كۆپ ئەھۋاللاردا ئۇنىڭ زەئىفلىكىنى بايان قىلىپ ماڭغان، يەنە بىر قىسىم ھەدىسلەرنىڭ دەرىجىسى ھەققىدە بولسا ئۇ مەزمۇندا باشقا سەھىھ ھەدىس بولمىغاچقا ھەم «زەئىف» ھەدىسنى قىياسنىڭ ئالدىغا قويىدىغان بولغاچقا، بىرنەرسە دېمىگەن. ئومۇمەن، بۇ ئەسەر ئەھكام ھەدىسلىرى ھەققىدە «سەھىھەين»دىن قالسا ئەڭ مۇھىم ئەسل مەنبە ھېسابلىنىدۇ. شەيخ ناسىرۇددىن ئالبانىي «سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد»تىكى ھەدىسلەرنى «سەھىھۇ سۈنەنى ئەبى داۋۇد» ۋە «زەئىفۇ سۈنەنى ئەبى داۋۇد» نامىدا يىرىك ھەجىملىك ئىككى كىتابتا 2734 «سەھىھ» ۋە 561 «زەئىف»كە ئايرىغان ۋە بۇ ئىككى ئەسەردە سەنەد ۋە راۋىيلار ھەققىدە تەپسىلىي تەتقىقات ئېلىپ بېرىلغان.
ئىبن سىنانىڭ ياۋرۇپا پەلسەپىسىگە كۆرسەتكەن تەسىرى
Corbin, Henri, Histoire de la philosophie İslamique, Paris, 1964.
Gilson, Etienne, La philosophie Au Moyen age, Paris, 1947.
Goichon, A-M, La Distinctionde l’ Essence et de l’ existence d’ Apres Ibn Sina, Paris, 1937.
Goichon, A-M, La philosophie d’ Avicenne et son influence en Europe Medievale, 2, baskı, Paris, 1951, Çev. İsmail Yakıt, “İbn Sina felsefesi ve OrtaçağAvrupasındakıetkileri”, Ötüken Neşriyat, 3. baskı, İstanbul, 2000.
Hitti, Philip K, Siyasi ve Kültürel İslam tarihi, çev, S.Tuğ, 1980.
İbn Sina,Kitabu’n- Necat, Kahire, 1938.
İzmirli, İsmail Hakkı, İslam mütefekkirleriyle Garp mütefekkirleri arasında mukayese, Ankara, 1964.
Karlığa Bekir, İbn Sina felsefesinin Batıfelsefesine etkileri, Uluslararasıİbn Sina sempozyumu(17-20 agustos 1983) bildirileri, Başbakanlık basımevi, Ankara, 1984.
Karlığa Bekir, İslam Düşüncesinin Batıdüşüncesine etkileri, Litera yayıncılık, İstanbul, 2004.
O’leary, De Lecy, İslam düşüncesi ve tarihteki yeri, Çev. H.Yurdaydın, Y. Kutluay, A.Ü.İlahiyat fakultesi yayınları, Ankara, 1971.
Ülken, H.Z, İslam Felsefesi, kaynaklarıve tesirleri, Türkiye İşbankasıKültür yayınları, Ankara, 1967.
Ülken, H.Z,Uyanışdevirlerinde tercümenin rolü, İstanbul, 1935.
Yakıt, İsmail,İbn Sina’da İnsan rohunun evrimi ve modern biyolojik düşünceye katkısı, uluslar arasıİbn Sina sempozyumu(17-20 agustos 1983) bildirileri, Başbakanlık basımevi, Ankara, 1984.
مەنبە: مەڭگۈتاش كۈتۈپخانىسى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سۈنئى ئىدىراك
نام ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: سۈنئى ئىدىراك
خەنچە: 人工智能
ئېنگىلىزچە: Artificial intelligence
1943-يىلى
تۇرىڭ سىنىقى
ئالان ماتىسون تۇرىڭ «تۇرىڭ سىنىقى»نى كەشىپ قىلدى. ئۇ ئەقلىي ئىقتىدارلىق ماشىنىلارغا مۇنداق دەپ ئېنىقلىما بەردى: ناۋادا بىر ماشىنا ئىنسانلار بىلەن سۆزلىشەلىسە، شۇنداقلا بۇ جەرياندا ئۇنىڭ ماشىنىلىق سالاھىيىتىنى پەرقلەندۈرگىلى بولمىسا، ئۇنداقتا بۇ ماشىنا دەل ئەقلىي ئىقتىدارلىق ماشىنىغا تەۋە بولىدۇ. كېيىن گرېگ ۋولتېر تۇنجى تۈركۈمدىكى ماشىنا ئادەملەرنى ياساپ چىقتى.
1950-يىلى
I, Robot
«I, Robot» ئامېرىكلىق يازغۇچى ئىساك ئاسىموۋ 1950-يىلى نەشىر قىلدۇرغان ئىلمى فانتازىيىلىك ھېكايىلەر توپلىمىنىڭ ئىسمى، بۇ كىتابتىكى قىسقا ھېكايىلەرنىڭ ھەر بىرى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بولسىمۇ بىراق ئورتاق باش تېمىغا ئىگە، يەنى ئىنسانلار بىلەن ماشىنا ئادەملەر ئوتتۇرىسىدىكى ئەخلاق مەسىلىسى مۇھاكىمە قىلىنغان.
1956-يىلى
«سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار»
جون مېككارسىي ئامېرىكىدىكى دارتموس كومپىيۇتېر چوڭ يىغىنىدا «سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار» دېگەن بۇ سۆزنى ئىجاد قىلدى. ئەينى ۋاقىتتا «يۇقىرىدىن تۆۋەنگە» (top-down) ناملىق ئانالىتىك ھېسابلاش ئۇسۇلى بىر مەھەل ئەۋج ئالغان ئىدى. سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىداردا بۇ ئانالىتىك ھېسابلاش ئۇسۇلى ئىنسانلار ئالدىن يېزىپ قويغان كومپىيۇتېر پىروگراممىسى بولۇپ، ماشىنا ئىنسانلارنىڭ پىلانى بويىچە مەشغۇلات قىلىپ تەقلىدى پەرق ئېتىدۇ.
1968-يىلى
2001-يىلىدىكى ئالەم بوشلۇقى سەيلىسى
ماسساچۇستېس سانائەت پەنلىرى شۆيۈەنى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار تەجرىبىخانىسىنىڭ قۇرغۇچىسى مارۋېن مىنىسكىي ئامېرىكىلىق رېژىسىسور سىتەنلىي كۇبرىكقا «2001-يىلىدىكى ئالەم بوشلۇقى سەيلىسى»ناملىق كىنوغا ئەقلىي ئىقتىدارلىق ماشىنا ئادەم HAL9000 نىڭ يېقىن ئارىلىقتىن ئېلىنغان كۆرۈنۈشىنى كىرگۈزۈش توغرىسىدا تەكلىپ بەردى.
1969-يىلى
Shakey ماشىنا ئادىمى
ئامېرىكا سىتانفورد خەلقئارالىق تەتقىقات ئورنى (SRI) يۆتكىلىشچان ماشىنا ئادەم Shakey نى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقتى، بۇ تۇنجى بولۇپ سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ئىلمى قوللىنىلغان يۆتكىلىشىچان ماشىنا ئادەم بولۇپ، ئۇ ئۆز ئالدىغا ئىدراك قىلالايدۇ، مۇھىتقا ئاساسەن مودۇل قۇرالايدۇ، ھەرىكىتىنى پىلانلىيالايدۇ ۋە ۋەزىپە ئىجرا قىلالايدۇ(مەسىلەن ياغاچ ساندۇقنى ئىزدەپ تاپالايدۇ ۋە ئۇنى بەلگىلەنگەن ئورۇنغا ئىتتىرىپ ئاپىرالايدۇ).
1973-يىلى
«سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارنىڭ قەھرىتانى» thumb|سۈنئىي ئىدىراك مەھسۇلاتى خىيالى (سۈنئىي مىڭە تورىغا ئۇرۇنلاشتۇرلغان ئۈزەك) داڭلىق ماتېماتىك جامېس لېيتھىل ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىگە سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار توغرىسىدىكى بىر تەتقىقات دوكلاتىنى سۇنۇپ، ئەينى ۋاقىتتىكى ماشىنا ئادەم تېخنىكىسى، تىل بىر تەرەپ قىلىش تېخنىكىسى ۋە تەسۋىر پەرقلەندۈرۈش تېخنىكىسىنى قاتتىق تەنقىت قىلدى ۋە بۇ نىشانلارنى ئەسلا ئىشقا ئاشۇرغىلى بولمايدىغانلىقىنى كەسكىن ھالدا كۆرسىتىپ بەردى، سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارنىڭ تەتقىقات خىراجىتىمۇ بۇ سەۋەبلىك زور دەرىجىدە ئازىيىىپ كەتتى.
1981-يىلى
تار مەنىدىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار
كىشىلەرنىڭ تەتقىقات يۆنىلىشى «كەڭ مەنىدىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار»دىن «تار مەنىدىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار»غا قاراپ يۈزلەندى. تار مەنىدىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار دېگىنىمىز پەقەت بىر يەككە ساھەدە بىر يەككە تۈرلۈك ۋەزىپىنى ئىجرا قىلىشنى كۆرسىتىدۇ، مەسىلەن، سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارنى تىل ۋە تەرجىمە، تاۋۇشنى يۆتكەپ خاتىرىلەش، ئوبيېكىتلارنى تەكشۈرۈپ ئۆلچەش ۋە چىراي پەرقلەندۈرۈش قاتارلىق جەھەتلەردە ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.
ئامېرىكا رەقەملىك ئۈسكۈنىلەر شىركىتى (digital equipment corporation) بۇ سېستىمىلاردىن پايدىلىنىپ سودا جەھەتتە زور مۇۋەپپىقىيەتلەرگە ئېرىشتى ۋە بۇ ئارقىلىق «سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارنىڭ قەھرىتان قىش دەۋرى»نى ئاخىرلاشتۇردى.
1990-يىلى
تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراش ئۇسۇلى
رودنېي بىروكىس «تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراش ئۇسۇلى» (Bottom-Up) نى ئوتتۇرىغا قويدى: بۇ تەقلىدى مېڭە ھۈجەيرىلىرىنىڭ نېرۋا تورىنى تەرەققى قىلدۇرۇش ئارقىلىق يېڭى ھەرىكەتلەرنى ئۆگىنىشنى مەقسەت قىلغان ئىدى.
2005-يىلى
ئامېرىكا ھەربى تەرەپ ئاپتوماتىك ماشىنا ئادەملەرگە مەبلەغ سېلىشقا باشلىدى، «چوڭ ئىت ماشىنا ئادىمى» (يەنى، پىيادە ئەسكەرلەر قىسمىغا ياردەم بېرىش سېستىمىسى) دەل بوستون ئېنىرگىيە شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان تۇنجى ئاپتوماتىك ماشىنا ئادەمدۇر.
2008-يىلى
گۇگول يۇمشاق دېتالى
گۇگول شىركىتى يېڭى بىر ئەۋلاد ئايفوننىڭ ئىقتىدارىغا ئاساسەن بىر ئاۋاز پەرقلەندۈرۈش يۇمشاق دېتالىنى ياساپ چىقتى. بۇ apple` s siri ، Googleassistant، AmazonAlexa ۋە Microsoftcortana قاتارلىق تاۋۇش ياردەمچىلىرىگە يۈزلىنىشتىكى تۇنجى قەدەم بولۇپ قالدى.
2010-يىلى
ئۇسسۇل ئوينىيالايدىغان NAO ماشىنا ئادىمى
20 دانە NAO ماشىنا ئادىمى شاڭخەي دۇنيا كۆرگەزمىسىنىڭ فىرانسىيە سارىيىدا جامائەتچىلىككە 10 مىنۇت پۈتۈنلەي مۇستەقىل ئۇسسۇل ئويناش ماھارىتىنى كۆرسىتىپ، ماشىنا ئادەم ساھەسىدىكى تارىخى خاراكتېرلىك بىر سەھىپىنى بارلىققا كەلتۈردى.
2011-يىلى
WATSON thumb|كىسمەت ماشىنا ئادىمى (ئەقلىي ئىدىراك بىلەك قورالانغان) IBM شىركىتى تەتقىق قىلىپ چىققان WATSON ھېسابلاش سېستىمىسى «خەتەر گىرۋىكىدە» ناملىق ئۇنىۋېرسال سەنئەت پىروگراممىسىغا قاتناشتى ۋە بۇ پىروگراممىدىكى ئەڭ يۇقىرى مۇكاپاتقا ئېرىشكەن بىراد رۇتتېر ۋە ئۇدا غەلىبە قىلىش رېكورتىنى ساقلاپ كەلگەن كېن جېننىڭىسنى مەغلۇپ قىلدى.
2014-يىلى
يېۋگېنى گوستمان
تۇرىڭ سىنىقى ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ ئارىدىن 64 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، «يېۋگېنى گوستمان» ناملىق بىر پاراڭلىشىش ماشىنا ئادىمى بۇ سىناقتىن ئۆتتى. ئۇنىڭدىن باشقا گۇگول شىركىتى شوپۇرسىز ھەيدىلىدىغان ئاپتوموبىل تەتقىقاتىغا بىر مىليارد ئامېرىكا مەبلەغ ئاجراتتى؛ Skype شىركىتى رېئال ۋاقىتلىق تاۋۇش تەرجىمانىنى تەتقىق قىلىپ چىقتى.
كۈچلۈك سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار
بۇ كەڭ مەنىدىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇ ئىنسانلارنىڭ كەڭ بىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار سېستىمىسى بولۇپ، ناتونۇش ۋەزىپىلەرگە دۇچ كەلگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭدىكى ئەقلىي ئىقتىدارلىق سېستىما يەنىلا تولۇق ھەل قىلىش لايىھىسىنى نامايەن قىلالايدۇ.
بىرىنچى ئىنكاس تىپلىق
مەسىلەن، قېنىق كۆك ناملىق كومپىيۇتېر پەقەت شاھماتنىڭ تەركىبى قىسىملىرىغا ۋە بىرىنچى قەدەمدا ماڭغان ئۇرۇقنىڭ تەرەققىيات ئېھتىماللىقىنى مۆلچەرلەشكە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇ خاتىرىنى ئەستە ساقلىيالمايدۇ، شۇنداقلا ئىلگىرىكى تەجرىبىلەرنى قوللىنىپ قارار چىقىرالمايدۇ.
چەكلىك خاتىرە تىپلىق
مەسىلەن، ئاپتوماتىك ھەيدىلىدىغان ئاپتوموبىل بۇرۇن بار بولغان تەجرىبە ۋە ساقلانغان خاتىرە ئارقىلىق پەرەز قىلالايدۇ.
ئۆزلۈك ئاڭ تىپلىق
بۇ تۈردىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا نىسبەتەن بەلگىلىك ئاڭغا ئىگە، ئۆزىنىڭ ھازىرقى ھالىتىنى بىلەلەيدۇ، شۇنداقلا باشقىلارنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى سېزەلەيدۇ. بۇ خىل تىپتىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارمۇ ھازىرچە تېخى مەۋجۇت ئەمەس.
ماشىنىدا بىر تەرەپ قىلىشنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش
مېخانىك پىروگرامما (كودلاشتۇرۇلغان ماشىنا) ئادەتتە ئىنسانلار ئورۇندايدىغان يۇقىرى سىغىمچانلىققا ۋە قايتىلىنىشچانلىققا ئىگە ۋەزىپىلەرنى ئورۇندىيالايدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇنداق ماشىنا ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان مۇھىتقىمۇ ماسلىشالايدۇ.
ماشىنا كۆرۈش سەزگۈسى
بۇ كومپىيۇتېرنى كۆرۈش سەزگۈسىگە ئىگە قىلىدىغان پەن. ماشىنىنىڭ كۆرۈش سەزگۈسى فوتوئاپپارات، تەقلىدنى رەقەمگە ئالماشتۇرۇش ۋە رەقەملىك ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق كۆرۈش سەزگۈسى ئۇچۇرلىرىنى تۇتالايدۇ ۋە ئانالىز قىلالايدۇ.
ماشىنىلىق ئۆگىنىش
بۇ كومپىيۇتېرنى پىروگرامما تۈزمەيلا خىزمەت قىلدۇرالايدىغان پەن. چوڭقۇرلاپ ئۆگىنىش بۇ پەننىڭ بىر تارماق توپلىمى بولغاچقا ئۇنىڭغا يەنە ئۆزلۈكىدىن پەرەز قىلىپ ئانالىز قىلىدىغان ھەرىكەت دەپ ئېنىقلىما بېرىشكىمۇ بولىدۇ.
ئالاقىدار سانلىق مەلۇماتلار
تۆت مىليارد
بۇ يىل تۆت مىليارد ئۈسكۈنىگە سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار قوللىنىلغان تاۋۇش ياردەمچىسى سەپلىنىدۇ.
1 مىليارد 400 مىليون
مۆلچەرلىنىشىچە 2016-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارلىق يۇمشاق دېتاللارنىڭ بازار سوممىسى 1 مىليارد 400 مىليون ئامېرىكا دوللىرىدىن 59 مىليارد 800 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا كۆپىيىدۇ.
1 مىليارد 570 مىليون
مۆلچەرلىنىشىچە، سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارىنىڭ تەرەققىياتى تۈپەيلىدىن، 2030-يىلىغا بارغاندا پۈتۈن دۇنيانىڭ GDP (ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى) 1 مىليارد 570 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يېتىدۇ.
%38
سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارنىڭ تەرەققىياتىنىڭ پايدىسىدا ئامېرىكىدىكى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش بازىرىنىڭ خېيىم-خەتىرى تۆۋەنلەپ %38 گە چۈشىدۇ.
%62
120 مىليون
ئېنىق كۆزىتىپ قوزغىتىش تىپىدىكى كارخانىلار سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىداردىن ۋاقتىدا پايدىلانمىغانلىقى ئۈچۈن ھەر يىلى 120 مىليون ئامېرىكا دوللىرىنى رەقىبلىرىنىڭ قولىغا تۇتقۇزۇپ قويىدۇ.
%30
2020-يىلىغا بارغاندا %30 ساھە-كەسىپلەر ئاز دېگەندىمۇ بىر سېتىش ھالقىسىدا سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارنى قوللىنىدۇ.
%86
سۈنئي ئەقلىي ئىقتىدار %86 تور ھۇجۇمىنى توسۇپ قالالايدۇ.
بىر مىليارد
300000
ئامېرىكىدا سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ئىشلىتىلگەن ئاپتوماتىك ھەيدىلىدىغان ئاپتوموبىللار ھەر يىلى 300000 ئادەمنىڭ جېنىنى قۇتۇلدۇرۇپ قالالايدۇ.
قاتناش
يول ئەھۋالىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق سەپەرۋاقتىنى ئازايتىش.
مەنزىلى ئوخشاش كىشىلەر دېيىشىپ بىر تاكسىدا ئولتۇرۇش پىروگراممىسىدا كىرا ھەققىنى بېكىتىش ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئېھتىياجىنى پەرەزقىلىش.
ئىش بىجىرىش
ياسىمىچىلىق كەسپىنى ماشىنىلاشتۇرۇش.
زاۋۇت بىخەتەرلىكىنى تەكشۈرۈشنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش.
ئۆز ئالدىغا توشۇش.
خىزمەت ۋاقتىنىڭ ئېلاستىكىلىقىنى چوڭايتىش.
ئاپتوماتىك نومۇر قويۇش.
رەقەملەشكەن ئۆگىنىش كۆرۈنمە يۈزىنى ياساش.
مەۋھۈم ئوقۇتقۇچى، لېكتور.
ئۆگىنىشنى كۆپ خىللاشتۇرۇش.
خەۋەرلىشىش
ئەخلەت پوچتا يوللانمىلىرىنى سۈزۈش.
ئۇچۇر ياكى پوچتا يوللانمىسىغا جاۋاپ قايتۇرۇش جەھەتتە تەكلىپ بېرىش.
ھەردەم تەرجىمە.
ھېسيات-تۇيغۇنى تەھلىل قىلىش.
تەنتەربىيە
كىيگىلى، تاقىغىلى بولىدىغان سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارتېخنىكىسى ئارقىلىق كىيگۈچىنىڭ بەدەن ئۇچۇرىنى تەھلىل قىلىش.
ئەقلىي ئىقتىدارلىق بېلەت سېتىش.
كومپىيۇتېرنىڭ كۆرۈش سەزگۈسى ئارقىلىق رېپىرلىق قىلىش، ماشىنا رېپىر.
تاراتقۇ
يالغان خەۋەرلەرنى ئىلغاش.
سانلىق مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلىش.
بىر تەرەپلىمە قاراشلارنى تۈگىتىش.
بەلگىلەنگەن ئاپپاراتلارنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق كەسپى ئۇچۇرلارنى ئايرىش.
داۋالاش، ساقلىقنى ساقلاش
ئاپتوماتلاشقان تاشقى كېسەل ئوپېراتسىيىسى ماشىنا ئادىمى.
پاتالوگىيىلىك دىئاگنوز قويۇشنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش.
شەخسىي داۋالاش لايىھىسىنى تۈزۈش.
لاياقەتلىك كىلىنكا پىدائىيلىرىنى تاللاپ تەمىنلەش.
يۇقۇم ئەھۋالىنى پەرەز قىلىپ مۆلچەرلەش.
رېنتېگىن نۇرىدا تەكشۈرۈش، CT ئاپپاراتىدا سىكاننېرلاش، سانلىق مەلۇماتلارنى كىرگۈزۈش قاتارلىق كۈندىلىك ۋەزىپىلەرنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش.
كىيگىلى، تاقىغىلى بولىدىغان ساغلاملىق ئىز قوغلىغۇچ ئارقىلىق ساغلاملىق ئەھۋالىنى كۆزىتىپ نازارەت قىلىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش.
مەۋھۇم دوختۇر.
سۈرەت پەرقلەندۈرۈش
خاسلاشقان خەۋەر بىلەن تەمىنلەش
ئالاقە تەكلىپى بېرىش
رېئاللىق تۇيغۇسىنى كۈچەيتىش
ھەمراھ بولۇپ پاراڭلىشىش
سىن ۋە مۇزىكىلارنى ئاپتوماتىك ماس قەدەملەشتۈرۈش
ئويۇن
ئويۇنغا ئاڭ ئارقىلىق كونتىرول قىلىشنى قوشۇش
كۆرۈش سەزگۈسى ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش
توردىكى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئويۇن يېتەكچىسى
چىراينى 3D لىق پەرقلەندۈرۈش
يېزا ئىگىلىك
ماشىنا بىلەن ئورۇپ-يىغىشتۇرۇش
كومپىيۇتېر ئارقىلىق دانلىق زىرائەتلەر ۋە تۇپراقنىڭ ئەھۋالىنى نازارەت قىلىش
توردا مال سېتىۋېلىش
تاۋارغا ئالاقىدار باھا ۋە تەكلىپلەرنى ئىزدەش
ئەقلىي ئىقتىدارلىق خېرىدارلار مۇلازىمەت مەركىزى ۋەخېرىدارلارنىڭ سوئاللىرىغا جاۋاپ بېرىش
مەھسۇلاتنىڭ ئۈچ ئۆلچەملىك مودېلىنى كۆرسىتىپ بېرىش
يانفون
سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارلىق ياردەمچى، مەسىلەن، Siri، Cortana،Google assistant قاتارلىقلار
كۆڭۈل ئېچىش
مۇزىكا تەۋسىيەلەش (مەسىلەن، ۋاڭيىيۈن، Apple Music، Google play music)
ناخشىنى ئاڭلاپ مۇزىكا ۋە تېكىستنى پەرقلەندۈرۈش
مۇزىكا ئىجادىيىتىنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش
كىنو-تېلىۋىزىيە نومۇرلىرىنى تەۋسىيەلەش (مەسىلەن، Netflix، Amazon Prime، Hulu)
بازار كېڭەيتىش ۋە ئېلان ئارقىلىق سېتىشنى خاسلاشتۇرۇش
ئەلالاشقان ئىزدەش
ئۆي-مۈلۈكچىلىك
نىشانلىق ئېلان قويۇش
بازارنى ئانالىز قىلىش
خېرىدارلار توپىنى ئايرىش
پارچە سېتىش كەسپى
پىركازچىكسىز مال سېتىش
مەۋھۇم رېئاللىق (VR) تا مال سېتىۋېلىش
ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئىسكىلاتتا ساقلاش
سۇغۇرتا
ئەقلىي ئىقتىدارلىق سۇغۇرتا
ئەقلىي ئىقتىدارلىق تۆلەم بېرىش
خەۋپ-خەتەرنى مۆلچەرلەپ باھالاش
شەخسى مۈلۈك قىممىتىگە باھا قويۇش
ئەقىلىي ئىقتىدارلىق ئۆي جاھازىلىرى
شەخسىي ياردەمچىسى
ئىدراكلىق ئامانلىق قوغداش
تېمپىراتۇرا ۋە چىراق يورۇقىنى تەڭشەش، كونتىرول قىلىش
ئۆي جاھازىلىرىنى تورلاشتۇرۇش ۋە ئالاقىلەشتۈرۈش
بانكا ۋە شەخسىي مال-مۈلۈك
سودا ئالدامچىلىقىنى پەرقلەندۈرۈپ ئايرىش
ئىناۋەتلىك قەرز جەھەتتە تەدبىر بەلگىلەش
خېرىدارلار توپىنى ئايرىش
ئىش-پائالىيەتلەر
پائالىيەت قاتناشچىلىرىنىڭ چىرايىنى پەرقلەندۈرۈش
شەخسىي تەكلىپ بىلەن تەمىنلەش
پاراڭلىشىدىغان ماشىنا ئادەم سېتىش
ئاۋىئاتسىيە، ئالەم قاتنىشى
ھاۋارايىنى تەكشۈرۈش
ئامانلىق قوغداپ، بىخەتەرلىكنى ساقلاش
ئېقىم مىقدارىنى ئۆلچەپ تەكشۈرۈش
تور بىخەتەرلىكى
ئەقلىي ئىقتىدارلىق مۇداپىئە تېمى
تور تاجاۋۇزلىقىنى تەكشۈرۈش
تورنى تەكشۈرۈش ۋە كونتىرول قىلىش
ھەربىي ئىشلار ۋە دۆلەت مۇداپىئەسى
نىشاننى بېكىتىش
قورال سېستىمىسىغا دىئاگنوز قويۇش ۋە رېمونىتلاپ ئوڭشاش
جەڭ تىركىشىشى، ھەربى ئىشلار مانىۋېرى.
قاتناشنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش
كەلگۈسىدە بارلىق قاتناش شەكىللىرىنىڭ ھەممىسىدە شوپۇرسىز ھەيدەش ۋە ئاپتوماتلاشتۇرۇش ئىشقا ئاشىدۇ.
تور تېخنىكىسى
سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ۋە ماشىنا ئادەم ھەمكارلىشىپ، ئىنسانلارنىڭ تونۇش-بىلىش چېكى ۋە فىزىئولوگىيىلىك چېكىنى بۇزۇپ تاشلايدۇ، ماشىنا ئادەملەرگە ئىنسانلارنىڭ چوڭ مېڭىسى ئارقىلىق تىزگىنلىگىلى بولىدىغان زاپچاسلار سەپلىنىدۇ.
ئىنسانلار خەتەرلىك خىزمەتلەرنى قىلمايدۇ
ماشىنا ئادەم ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان بومبا چۇۋۇش دېگەنگە ئوخشاش خەتەرلىك خىزمەتلەرنى ئىنسانلارنىڭ قولىدىن ئۆتكۈزىۋالىدۇ، چېكىدىن ئاشقان ئەھۋاللارنىڭ ئىنسانلارغا كەلتۈرىدىغان خەۋپ-خەتىرىنى يوقىتىدۇ.
ھەمراھ بولۇش تىپىدىكى ماشىنا ئادەم
ياپونىيە ھازىر بۇ تېخنىكا جەھەتتە زور بىر قەدەم تاشلاپ، ئىنسانلارنىڭ ھېسياتىنى چۈشىنەلەيدىغان ۋە ھېس قىلالايدىغان ماشىنا ئىت، ماشىنا ئادەمنى كەشىپ قىلدى.
ئىنسانلارنىڭ قەدىمى تەگمىگەن جايلار ئۈستىدە ئىزدىنىش
ماشىنا ئادەملەر ئىنسانلارغا ياردەملىشىپ تېخى ئېچىلمىغان دېڭىز رايونى ۋە زېمىنلارنى تەكشۈرىدۇ
كەلگۈسىنى پەرەز قىلىپ مۆلچەرلەش
ماشىنىلىق ئۆگىنىش بار بولغان سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسەن كەلگۈسىنى پەرەز قىلىپ مۆلچەرلىيەلەيدۇ، مەسىلەن، يېقىنلىق دەرىجىسىگە ئاساسەن كىملەرنىڭ مۇھەببەتلىشىدىغانلىقىنى، ھەتتا قايسى بىر جۈپلەرنىڭ ئاجرىشىپ كېتىدىغانلىقىنىمۇ پەرەز قىلالايدۇ.
تۈرك لىراسى
بۇگۈن ئىشلىتىلمەكتە بولغان تۈرك لىراسى 9- قېتىملىق نەشرى بولۇپ، 2009- يىلى 1- ئاينىڭ 1- كۈنى ئىستىمالغا سونۇلغان.
E9 نۇسخا تۈرك لىراسى كاغەز پۇل 4 دائىم كۆرىلىدىغان 2 ئاز كۆرۈلىدىغان (100 ۋە 200 لىرا) جەمئىي 6 خىل بولۇپ(5₺, 10₺, 20₺, 50₺, 100₺, 200₺)، كاغەز پۇللانىڭ تامامى تۈركىيەدە بېسىلىدۇ.
قەشقەر ۋىلايىتى
قەشقەر ۋىلايىتى (Qeshqer Wilayiti) شەرقىي تۈركىستاننىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان بىر ۋىلايەت بولۇپ، نۇپۇسى 3 مىليون 405 مىڭ 713، يۈز ئۆلچىمى 139 مىڭ 077 كۋادرات كىلومېتىردۇر، شىمالىي كەڭلىك 39.45°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 75°98.
ئېتىمولوگىيە
قەشقەر چاغاتاي دەۋرىدە كاشغر يەنى كاشغەر ئاتالغان.
جۇغراپىيە
قەشقەر ۋىلايىتى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شىمال تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى، غەربىي شىمال تەرىپى خوتەن ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي، غەربىي جەنۇب تەرىپى ئايرىم - ئايرىم ھالدا تاجىكىستان، ئافغانىستان، كەشىمر (پاكىستان كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 888 كىلومېتىر). ئومۇمىي يەر مەيدانى 141 مىڭ  600 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر شەھەر، 11  ناھىيە (يەنى قەشقەر شەھىرى، قەشقەر كونىشەھەر ناھىيىسى، قەشقەر يېڭشەھەر ناھىيىسى، يېڭىسار ناھىيىسى، مەكىت ناھىيىسى، پوسكام ناھىيىسى، يەكەن ناھىيىسى، قاغىلىق ناھىيىسى، يۇپۇرغا ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى، پەيزىۋات ناھىيىسى، تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى) بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇ بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ شتابى ۋە 21 - تۇەن - مەيدانى بار. ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي - قەشقەر شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1473 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 3 مىليون  82 مىڭ  400 بولۇپ، ئۇيغۇرلار  89.7% نى، خەنزۇلار  8.82% نى، باشقا مىللەتلەر  1.47% نى تەشكىل قىلىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى: غەربتىن شەرققە قىيپاش، ئۈچ تەرىپىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. تاغ يېرى 57.1% (دېڭىز يۈزىدىن  8611 مېتىر ئېگىز بولغان قاراقۇرۇم تېغىنىڭ ئاساسلىق چوققىسى چوگىر چوققىسى مەشھۇر تاغ چوققىسىدۇر). تۈزلەڭلىك 23% نى، قۇرم - چۆل  19% نى، سۇ كۆلىمى  0.9% نى ئىگىلەيدۇ. ۋىلايەت تەۋەسىدە زەرەپشان دەرياسى، تىزناپ دەرياسى قاتارلىق ئاساسلىق دەرياللار بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 7 مىليارد  230 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 8 مىليارد 70 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى يىلپىز، ياۋا ئات، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، ئۇلار، سۇغۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئاساسلىقى چۈچۈكبۇيا، كىرەش، تورسۇلداق، قارلەيلىسى، ئالقات، پاقا يوپۇرماق، سېرىق يۆگەي قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىرىدىن ئاساسلىق تۆمۈر، ۋانادىي، فوسفور، بېرىلىي، سىنىك، تىتان، مىس، قوغۇشۇن، كۆمۈر، نېفىت، ئالماس، تاش پاختا، ئاق مەرمەر تاش، گەژ، چىرىمتال، تەبىئىي گۈڭگۈرت قاتارلىقلار بار.  قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىمغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃ - 11.7℃. ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 42.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 39.1℃. كۈننىڭ يىللىق چۈشۈش ۋاقتى 2750  - 3000 سائەت. 10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى تۈزلەڭلىك رايونلاردا 4000℃  دىن يۇقىرى بولىدۇ. قىروسىز مەزگىلى 210 - 240 كۈن بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 40 - 100 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2100 - 2700 مىللىمېتىر بولىدۇ.   قەشقەر ۋىلايىتىدە يېزا ئىگىلىك بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 393 مىڭ 500 گېكتار ( 5 مىليون  902 مىڭ  500 مو) تېرىلغۇ يەر،  332 مىڭ  500 گېكتار ( 4 مىليون  988 مىڭ مو) ئورمان،  2 مىليون  362 مىڭ  700 گېكتار ( 35 مىليون  440 مىڭ مو) ئوتلاق بار. يەنە 1 مىليون  94 مىڭ  700 گېكتار (16 مىليون  420 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. 282 مىڭ 700 گېكتار (4 مىليون  240 مىڭ مو) ئورمان بىنا قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر بار. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىق بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، شال، قىچا، كۈنجۈت، خۇاسېڭ، ماش - پۇرچاق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى ئوتلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونلىرىنى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. چارۋىسىدىن ئاساسلىقى قوي، كالا، ئات، ئېشەك، قېچىر، چوشقا قاتارلىقلار بار، ئاساسلىقى پاختا توقۇمىچىلىق، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، قۇرۇلۇش ماتېرىيالى، كۆن - خۇرۇم، گىلەم، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائىتى بار. نېفىت قېزىشتا ئىستىقبالى پارلاق، ھازىر قاغىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدە كۆكيار نېفىتلىكى بار.  بۇ ۋىلايەتنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 -،  315 - لىنىيىسى ۋىلايەت تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ەشقەر شەھىرىدىن ئۈرۈمچىگە قاتنايدىغان قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلان بار. پروگراممىلىق تېلېفون قويدۇرغان ئابونت 28  مىڭ  100 ئائىلىگە يەتتى. كۆچمە تېلېفون، گۇرۇپپا بويىچە سانلىق مەلۇمات ئالماشتۇرۇش ۋاسىتىلىرى ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. قونجىراپ ئېغىزى دۆلىتىمىز پاكىستان ۋە 3 - دۆلەتكە ئېچىۋەتكەن مۇھىم خەلقئارا ئېغىز.
تارىخ
قەشقەر ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە سۇلى، پۇلى، يەكەن، زىفې، شىيې دۆلەتلىرىنىڭ يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سۇلى تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە چاغاتاي ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ سۇيۇرغاللىق يېرى بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 25 - يىلى ( 1760 - يىلى) قەشقەرگە مەسلىھەتچى ئامبال قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 8  - يىلى (1882 - يىلى) قەشقەر لەشكىرىي ئىشلار دوتىيى قويۇلغان. مىنگو دەۋرىدە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ 3 - (قەشقەر)، 10 - (يەكەن) مەمۇرىي رايۇن قۇرۇلغان. مىنگو 32 - يىلى ( 1943 ) مەمۇرىي رايون مەمۇرىي مۇپەتتىش ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن قەشقەر ۋە يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى قۇرۇلغان. 1955 - يىلى قەشقەر ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ئاتۇش ناھىيىسى بىلەن ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىن باشقا ناھىيە، شەھەر بىۋاسىتە جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي مەھكىمىسىگە قارايدىغان بولغان. 1956 - يىلى جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي مەھكىمىسى بىلەن يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، قەشقەر ۋالىي مەھكىمىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. 1979 - يىلى قەشقەر ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان.
ئىقتىساد
قەشقەر ۋىلايىتى ئۇزاق تارىخقا ئىگە شىنجاڭ ساياھەتچىلىكىدىكى قىزىق نۇقتىلىق رايونلارنىڭ بىرى. تەۋەسىدە ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئاپئاق غۇجازىرى، (ئىپارخان مازىرىمۇ دېيىلىدۇ)، ھېيتكار جامەسى، ئەسكى ھېسار قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، <قۇتاتقۇبلىك> نىڭ ئاپتورى يۈسۈپ خاس ھاجىپ مازىرى، بەنچاۋ شەھىرى خاراببىسى، خانىئۆي قەدىمكى قەلئەسى، <تۈركىي تىللار دىۋانى> نىڭ ئاپتورى مەھمۇد قەشقەرى مازىرى. شېھىتىيار قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، توققۇز ساراي قەدىمكى قەلئەسى خارابىسى قاتارلىقلار بار.
كۇڭزىچىلىق
كۇڭزىچىلىق كۇڭزىنى دانىشمەن دەپ ھۆرمەتلەيدۇ ، تۆت كىتاب ۋە بەش كلاسسىكنى كلاسسىك دەپ قارايدۇ ، مېنكيۇس ، شۈنزى ، دوڭ جوڭشۇ ، خەن يۈ ، ئېرچېڭ ، جۇ شى قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلۈپ ، شەرقىي ئاسىيانىڭ سىياسىيغا تەسىر كۆرسەتتى. مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي مائارىپ. 19-ۋە 20-ئەسىرلەردە ، جۇڭگونىڭ ئەنئەنىۋى سىياسىي تۈزۈمى ۋە ئىجتىمائىي مەدەنىيىتى غەربنىڭ سىياسىي تۈزۈمى ۋە زامانىۋىلىشىشنىڭ تەسىرىگە دۇچ كېلىپ ، ئىچكى تالاش-تارتىش ۋە چەتئەل كۈچلىرىنىڭ ئارىلىشىشىغا ئۇچرىدى. كۇڭزىچىلىقنىڭ زامانىۋى ئۆزگىرىشى ۋە ئۇنىڭ زامانىۋى جەمئىيەتتىكى رولى يەنىلا ھازىرقى يېڭى كۇڭزىچىلىقنى ئۈزلۈكسىز تەتقىق قىلىدىغان تېما.
ئابدۇكېرىم خوجا
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئابدۇكېرىم خوجا
( 1928~ 1988 )
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ۋەكىللىرىدىن بىرى ، ئاتاقلىق شائىر ۋە پىشقان ژۇرنالىست ، ئۇيغۇر بۈگۈنكى زامان تەرجىمە ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسچىسى ، « باھار ناخشىسى » « تۇپراق ، باھار ۋە مەن » ن قاتارلىق شېئىر توپلاملىرىنىڭ مۇئەللىپى ئابدۇكېرىم خوجا لىرىك ھېسسىيات بىلەن مول پەلسەپىۋى پىكىرلەرنى يۈغۇرۇپ ، كىشى قەلبىنى تىترىتىدىغان ئىدىيىۋى كۈچ ھاسىل قىلىدىغان شائىرلارنىڭ بىرىدۇر. خەلقىمىزنىڭ ئۇنىڭ مول ، جاپالىق مىنىۋى ئەمگەكلىرىنى مەڭگۈ ئېسىدىن چىقارمايدۇ.
تاڭشەن شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
تاڭشەن شەھىرى بولسا جۇڭگو خېبېي ئۆلكىسى دىكى بىر شەھەر. 2003 نوپۇس بار، تاڭشەننىڭ 7،100،000 نوپۇسى بار، 527 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 118°10، پوچتانومۇرى 063000 رايۇن نومۇرى 315.
شاۋكەت ئىمىن
شاۋكەت ئىمىن، ئەر، ئۇيغۇر، 1959-يىلى 12-ئايدا تۇغۇلغان، شىنجاڭ ماناستىن، 1981-يىلى 6-ئايدا پارتىيىگە كىرگەن، 1977-يىلى 10-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ مىللىي ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىنى پۈتتۈرگەن، ئىشلەۋېتىپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان.