cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر
باردۇر
ئەقىلنى ئىشلىتەلمەي ھاڭ-تاڭ قېتىپ قالغانىمىز باردۇر.
ھۈنەر بىلەن ساناەتتە "يېتىشتۇق" ئەمدى ئىش پۈتتى،
ئۇماچ ئىچمەككە خۇمداندا غېدىر قۇيغانىمىز باردۇر.
مىسلى جەننەت تاغۇ-دەريانى بېزەشكە يوق كىشى،
ياستۇقنى قىرلاپ قويۇپ بىغەم ياتقانىمىز باردۇر.
مۇنەججىم ھەم ئىنژېنېر، ئالىملارنىڭ ئورنىغا،
تونۇر سەللە، نەپسى بالا موللىمىز-سۇلتانىمىز باردۇر.
قىزىل كۆزلۈك، كۆرەلمەسلىك ۋە يا ئۆزى قىلالماسلىق،
قىلاي دەپ بەل باغلىغانلارغا تۈرلۈك تۈمەن بۆھتامىنىز باردۇر.
ئەل-يۇرتنىڭ دەردىگە قىلچىمۇ دەرمان بولمىدۇق بىزلەر،
ئابدۇخالىق بەس، يېتەر ئاۋارە بولما، قاقشىما،
ئۇيغۇرۇم
192- يىل تۇرپان
ئەي نىگار، ھىجرىڭدە كۆڭلۈم ئىنتىلىشنى ئىستىمەس،
ئوت بولاتتىم، تولغىناتتىم مەن يېنىپ چاقماسمەن،
ئەل ئېغىر ياتقۇدا بولدى ھەم بىلىشنى ئىستىمەس.
ئۇ ئۇزۇن، بۇ قىسقا دەپ ھاۋشىپ يۈرىدۇ بېزىلەر،
ئوغرى تەگسە ئۆيدە مالغا ئىز تېپىشنى ئىستىمەس.
ئېھتىياجاتى ئۈچۈن سەن بىر كېڭەش بەرسەڭ ئەگەر،
بىز بىلۇرمىز دەپ تۇرۇپ ئىجرا قىلىشنى ئىستىمەس.
ھەممىنىڭ ئەۋلادىدىن قۇللۇقتا بىرسى قالمىدى،
ئۇيغۇر ئەۋلادى بۇنى ئەسلا سېزىشنى ئىستىمەس.
يەپ زەھەر بولدى كېسەل، ئەھۋالىدا كوپتۇر خەتەر،
باشقىلار كۆكتە، دېڭىزدا ئۈزدى شوخ پەرۋاز قىلىپ،
بىزگە كەلسە بىر قوتۇر ئېشەك مىنىشنى ئىستىمەس.
ئىزلىدى ھوما قۇشىنى كۈندە ئاسمانغا قاراپ،
ئىزدىگەنلەر باشىغا ھوما قونۇشنى ئىستىمەس.
مىللىتىم تارتقان ئازاپغا بۇ كۆڭۈل قانداق چىدار؟
ئەل غېرىب ئىڭرايدۇ ئەمما تەۋرىنىشنى ئىستىمەن.
ئابدۇخالىق قىل سۇبات ئىزدە سىراتىل مۇستەقىم،
بۇ سۇبات بارىندا دىل ۋەيران كېزىشنى ئىستىمەس.
كۆرۈنگەن تاغ يىراق ئەمەس
مەنزىلى مەقسەت ئۇزاق، تېز ماڭمىدى مىنگەن ئۇلاق،
تاش قۇراملىقتا مېڭىپ، ئاقساپ يامان بولدى ياداپ.
ئازغىنا بىر ئىستىراھەتنى قىلاي ھاسىل دېسەم،
ھېچ ئارام بەرمەس ماڭا تۆت تەرەپتە ئىت قاۋاپ.
گاھى ئوخشايمەن مۇھىت ئاتلاسىدە بىر كېمىگە،
تاغ كەبى دولقۇن ئىچىدە خەس كەبى ھالىم خاراب.
بىر چۆكۈپ بىر چىقىمەن، تۇنجۇقۇپ بىر تىنىمەن،
كۆرۈنەر ساھىل قاچان، دەپ كۆزلىرىم كەتتى قاماپ.
ھەققە باغلىدىم دىلىمنى، ئىشقا سالالماي تىلىمنى،
زوقلىنىپ سوقۇر يۈرەك، مىڭ پارە قىلسىمۇ چاناپ.
جان ئۆلۈم خەۋپىدە قالدى، كۆزلىرىمدىن ئوت ياندى،
ئۆلمىسەم غازى ئەگەر، ئۆلسەم شېھىدلەردىن ھېساب.
ئاجرىسۇن مىتن تازا ئالتۇن كۆيۈپ ئوتتا چىداپ.
كۆرگۈلۈكنى كۆرگۈلۈك، يا ئابدۇخالىق ئۆلگۈلۈك،
ئىككىنىڭ بىرىگە تۇرماق، ھەر جانغا بولسۇن شۇ خىتاب.
سېغىنىش
ئەي پەرى سەن كەتكىلى بولدى قاراڭغۇ بۇ جاھان،
مېنى يالغۇز مۇندا تاشلاپ، ئاھ، ئەجەب قىلدىڭ يامان.
كەتمىدى كەتكەندىكى كۆز بېقىشىڭ ، قاش قېقىشىڭ،
ئىختىيارسىز مەن ئۇزاتتىم، نائىلاج بولدۇڭ راۋان.
مەن ئۇزاتقان يەردە تۇردۇم، سەن كۆزۈمدىن يىتكۈچە،
سەن يوقالغاچ ئايلىنىپ باش، يەر بولدى گويا ئاسمان.
يىغلىغانغا يانمىدىڭ، ئەسلا يېشىمغا باقمىدىڭ،
خەت – خەۋەرمۇ بەرمىدىڭ ئەي پەرى بولدۇڭ قايان؟
ئوڭىمىزدا بولمىسا، كەلگىل چۈشۈمدە قىل بايان.
«كۆرۈنگەن تاغ يىراق ئەمەس» ئابدۇخالىق كۈت ئۈمىد،
سېغىنغانىڭ كېلىدۇ، سۈزۈلۇر شۇنداق جاھان.
ئىنتىزارلىق
بېشىڭنى ئېلىپ كەتتىڭ،
بىرمۇ كەلمىدىڭ ئەي يار.
خېتىڭ يوق، خەۋىرىڭمۇ يوق،
دىققەت، ھەيرىتىم ئارتار.
مىڭ مەرتەم سېنى ئويلاپ.
يوللاردا سېنى سوراپ،
ئۆيگە قايتىمەن ناچار.
تۈن، كۆز ئۇيقۇدىن قاچتى،
ئوتى ئۆتۈپ تۇتاشتى.
دەردى ھەددىدىن ئاشتى،
ئەھۋالىم يامان دىشۋار.
كۆزلىرىم قاماپ قالدى،
مۇنتەزىر بولۇپ تالدى.
يارىم شۇنداق ئوت سالدى،
خىيال ئەيلىسەم يېتىپ،
ھەر كۈن يۈز تۈمەن مىڭ ئوي،
يار كۆرسەتۇرمۇ دەپ بوي.
دەپ يارىم قاچان قايتار.
كۆز يۇمماي، بولۇر تۈن تاڭ،
شۇنداق دەردىڭنى تارتسام،
ھەر تاڭ ئەرتە تۇرارمەن،
ئىشىكىڭدىن سورارمەن.
بەك ئاۋارە يۈرەرمەن،
كۆرسەت يۈزۈڭنى ئاشكار.
ئىشىكىڭ ئېتىك مەھكەم،
ئاچمامسەن بابۇ كەرەم،
جانغا بەرمىگىل ئازار.
كۆرسەتمەمسەن يۈزۈڭنى،
پىنھان قىلىپ ئۆزۈڭنى؟
ئاڭلاتمامسەن سۆزۈڭنى،
ئەيلەپ ئوتقا گىرىپتار ؟
بىرمۇ ئاڭلىماس ئۇل يار.
بولدۇم كويۇڭدا خۇمار،
1921 – يىل، تۇرپان
باھار چېچىكىدىن بىر تەسىر
نازىنىن نازلىق چېچەك، كىملەر ساڭا مەپتۇن ئەمەس،
گەر نېسىپ بولسا جامالىڭ، كىمدۇر ئۇ مەجنۇن ئەمەس.
كۈن كۆرەلمەي، تىن سۈرەلمەي غەمگە پاتتى بۇ كۆڭۈل.
بۇ زەئىپ كۆكرەكتە ئۇل يارنىڭ خىيالى مۇتتەسىل؟
كۆيدۈرۈپ كۆپ ئۆرتىدى، كۆپ قالدى سۆزلەردىن بۇ تىل.
كېچە مەن كۆرگەچ چېچەكنى خۇددى كۆرۈشتۈم يار ئىلە،
يىغلىدىم بىئىختىيار ئەرزىمنى ئېيتتىم زار ئىلە.
دېدىم : ئەي مەھبۇبى شاھى، مېنىڭ بۇ ئەرزىمنى ئال،
لۇتفى قىل مۇڭداشقىلى، بىرنەچچە كۈن يانىمدا قال.
ئەرزۇ ھالىمنى ساڭا باشتىن – ئاياغ قىلسام بايان،
دىلدىكى ئارمانۇ ئارزۇيۇم بولغۇسى ئاز – ماز ئايان.
ئەي، پەرىلەر نە ئۈچۈن سىزلەردە يوق، قىلچە ۋاپا؟
كۆيدۈرۈپ مەجنۇن قىلىپ، جانغا قىلۇرسىزلەر جاپا.
قايتۇرۇڭ لۇتفەن جاۋاب، ئاشىقنىڭ كۆڭلىن تىندۇرۇڭ،
ئاڭلىغاچ ئاقتى چېچەكىمنىڭ كۆزىدىن ياش تارام،
كۆپ پۇشايمانلار يېدىم، ئېيتقان سۆزۈمگە مەن قارام.
كۆزنى باستى قاپقاراڭغۇلۇق، جاھان زۇلمەت بولۇپ،
ئىختىيارسىز كۆزلىرىمدىن ئاقتى قانلىق ياش تولۇپ.
كۆيدى ئۇل شاھى چېچەك ھالى پەرىشانىم قاراپ،
سورىدى : «ئەي بىچارە ئاشىق، نە ئۈچۈن ھالىڭ خاراب؟...»
يىغا قايناپ بۇ تىلىم سۆزلەرگە ھالى يوق ئىدى،
ئۇدۇلۇمدا ئۇل چېچەك خۇددى قىزىل بىر چوي ئىدى.
دېدى: «ئەي بىچارە، مىسكىن، يىغلىما، ھالىڭ دېگىل،
بىلگىنىمچە مۇڭدىشاي، بولسۇن پىدا جانۇ ۋە دىل.»
يىغلىبان دېدىم : «پەلەك باشىمغا نە كوي سالمىدى،
يىغلىماقتىن تاشقىرى بەندەڭدە ھېچ كوي قالمىدى.»
دېدى : «ئەي نادان، بىلەمسەن تاش باغىردۇر بۇ پەلەك،
كۆرمىدىڭمۇ ئۈندۈرۈر ئۇ بىر پەلەكتىن مىڭ خەمەك.»
–1923  يىل
قايدىسەن
ئەي، ماڭا ئوتلار سېلىپ، ئەقلىمنى ئالغان قايدىسەن؟
بېشىمغا غەم ياغدۇرۇپ، كويلارغا سالغان قايدىسەن؟
بارمىدى يا بىر ئۆچۈڭ، يالغۇز ماڭا يەتتى كۈچۈڭ،
يوقلىمايسەنغۇ كېلىپ، تۈنلەردە بالىجان قايدىسەن؟
بۇ جاھان تار كەلدىمۇ، ھەمراھ بولۇش ھار كەلدىمۇ،
دەردى دەۋران ئۈستىگە ئىشقىڭنى قوشقان قايدىسەن؟
سەنسىز زۇلمەتتۇر جاھان، نۇر ئېمەر سەندىن قاچان،
سەن ئۈچۈن تىكىلدى جان، بولمامسەن قالقان، قايدىسەن؟
1923 – يىل، تۇرپان
قىل باھار
ئىچ پۇشۇپ كۆڭلۈم يېرىم ، يار كەلمىدى دەپ خارۇ زار،
يوق ۋۇجۇدۇم خۇشلۇقى، بولدى خىيالىم تارۇ مار.
قايسى ياقتىن يار كېلۇر، دەپ جىق يولىغا ئىنتىزار.
كاشكى تۈنلەردە جانىم قىلسىچۇ ئەرزۇ جامال،
ياكى توختاتسا پالان چاغ كۆرۈشكەيمىز، دەپ قارار.
ۋاقىتنى ساقلاپ كۆڭۈلگە ھاي بېرىپ : «سەن ساقلا» دەپ،
باش
left|thumb|350px باش بولسا ئادەم بەدىنى
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر
كۆرۈنگەن تاغ يىراق ئەمەس
بۇ ئۈمىد بىرلە كۆڭۈل بەلكى كەچۈرگەي روزىغار.
قايسى كۈن كىردى سارايىغا يەنە بىر چىقمىدى،
باقمىدى قايتىپ مېنىڭ ھالىمغا ئۇ شەپقەت شوئار.
ياكى بولماس بارغىلى ئورداڭنىڭ ئالدىغا جېنىم،
پاسىبانلىقتا تۇرۇپتۇ قانچە – قانچە ئەجدىھار.
بويلىغان بىرلە يىراقتىن زەررىچە يوق پائىدە،
ياكى بولمايسەن راۋاقتىن بەزى – بەزى ئاشكار.
بىۋاپا ياردىن ئۈمىد ئۈزگىل، دېسەممۇ گاھىدا،
شەۋقى بارغانچە ئاشۇر يوقتۇر كۆڭۈلگە ئىختىيار.
يوق بۇ چاغدا بىر رەپىق ياكى غېمىمگە غەمگۇزار.
مەستۇ مەدھوشتۇر كۆڭۈل يارنىڭ پىراقىدا ھامان،
بولمىسا قانداقسىگە بولغاي كۆڭۈللەر ھوشيار.
بىلمىدىم، مەن ھەم ئۇنىڭ يادىدا بارمۇ ياكى يوق،
مەن تەرەددۇت بىرلە ھەيرەتتە يامان بولدۇم خۇمار.
تاشلىما، بىئېتىبار، ئەرزىمنى جان قىل ئېتىبار.
مۇددىئايىم شۇ، قىيا بىر باقسا ئۇ ساھىبجامال،
ھىممىتىم نەرخى كۆتۈرۈلسە ئېشىپ ئەندەك بازار.
دەۋرى جەبرىدىن ئىسىت ! ھالىڭغا ئۇيغۇر ۋايىكىم،
قىش كېلىپ مۇزلاتمىسۇن، پاتراق غەنىيمەت قىل باھار !
ھار
ئوت ھارۋىسى بىلەن ياكى ھاۋا كېمە بىلەن،
يول يۈرۈش يۈرمەك، يولىن تاپقاننىڭكى.
چۆل ئارا غىچىڭلىتىپ، يول ئۈستىگە تىنماي سىيىپ،
ئارقىدا قالماق ھارۋىغا كالا قاتقاننىڭكى.
مەرىكىدە كىيگىلى بولماس، لېكىن ئۇ ئوبدان نېمە،
خىزمىتى چوڭدۇر ئەجەب، تۈنلەردە بۇ يوتقاننىڭكى.
ھاكىمى مۇتلەق بولۇپ، پارا يەپ، يامبۇ قويۇپ،
ئەينى توڭگۇزدەك سەمرىمەك، يامۇلدا ئولتۇرغاننىڭكى.
زۇلۇمغا مەھكۇم بولۇپ، باش ئۇرۇپ، قول قوۋۇشتۇرۇپ،
نېمە دېسە راست دېمەك، قوللۇقتا قالغاننىڭكى.
ۋەزنى يېرىم پۇڭ ئەمەلگە مىنىپ، سىغماي تېرىگە،
ئەلنى سالماق پېرىگە، يالاقتا جان باققاننىڭكى.
ئىلىم – پەنگە يول ئېچىپ، جەۋلان قىلىپ نۇر چېچىپ،
يايرىماق كۆكرەك كېرىپ، تەدبىر – ئەقىل تاپقاننىڭكى.
پەنگە قارشى كاپشىماق، خۇددى ئىتتەك ھاۋشىماق،
خارۇ زەبۇن ياشىماق، تەرسا – تەتۈر ناداننىڭكى.
تەۋبە — تەقسىر ئوقۇشۇپ، كانايدىن ئالسا قورقۇشۇپ،
ئەستاغپۇرۇللا ئوقۇش، ئالۋاستى باسقاننىڭكى.
ئۇيغۇرا كۆپ سۆزلىمە، جاھىلنىڭ بەختىن كۆزلىمە،
ھەق تېپىلماس بۇ جاھاندا، ھەممە ئىش يالغاننىڭكى.
1925 - يىل
‏ ‏
بېنگال تەقۋىمى
بېنگال تەقۋىمى ياكى بېنگال كالىندارى (بېنگالچە: (বঙ্গাব্দ)، بېنگال ۋە بانگىلادىش خەلقلىرى ياشغان رايونلاردا قوللىنىلىدىغان بىر تەقۋىمدۇر.
تەقۋىم ئاسسام، بېنگال رايونلىرىدا قوللىنىلىدۇ.
28- نەۋرۇز
28- نەۋرۇز ياكى 28- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 28- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 87. (كەبىسە يىللاردا 88.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 278 كۈن باردۇر.
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىىك ئالتىنچى شىسى
يېزا ئىگىلىك 6 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 1 - دالا ئارمىيىسى 1 - بىڭتۇەنى 6 - جۈنىنىڭ 17 - شىسى ئىدى. بۇ قىسىم 1949 - يىلى 11 - ئايدا شىنجاڭغا كىرگەن. 1953 - يىلى 6 - ئاينىڭ 5 - كۈنى 6 - جۈن 17 - شىنىڭ زور كۆپ قىسمى بىلەن شىنجاڭ ھەربىي رايونى 1 - ئاۋغۇست دېھقانچىلىق مەيدانى، 6 - جۈنىگە قاراشلىق مېڭجىن دېھقانچىلىق مەيدانى بىرلەشتۈرۈلۈپ، يېزا ئىگىلىك 6 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى سانجى شەھىرىنىڭ ۋۇجىياچۈي بازىرىدا. يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ بوز ئۆزلەشتۈرۈش رايونى ئوتتۇرا قىسىم ۋۇجياچۈي ئۇنىۋېرسال ئىقتىسادىي رايونى، غەربىي قىسىم شىنجاڭ پاختا، شېكەر ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىسادىي رايونى، شەرقىي قىسىم گۇچۇڭ ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش رايونى ۋە جەنۇبىي قىسىم ئۈرۈمچى شەھىرى سودا رايونىدىن ئىبارەت ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە 4 - ئىقتىسادىي رايونغا بۆلۈنگەن. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 56 سى بار بولۇپ، بۇنىڭ 20 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 63 سانائەت، قاتناش بىناكارلىق، سودا كارخانىسى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت سەھىيە قاتارلىق كەسىپىي ئورۇندىن 203 ى بار. ھازىر 153 مىڭ 100 گېكتار )2 مىليون 308 مىڭ 500 مو( تېرىلغۇ يەر، 368 مىڭ گېكتار )5 مىليون 520 مىڭ مو( يايلاق، 23 مىڭ گېكتار )345 مىڭ مو( ئورمانلىق، 27 مو گېكتار )405 مىڭ مو( سۇ كۆلىمى، ئۇنىڭدىن باشقا 40 مىڭ گېكتار )600 مىڭ مو( ئۆزلەشتۈرۈشكە بولىدىغان قاقاس يەر بار، 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 261 مىڭ بولۇپ، ئەمگەكچى 115 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 104 مىڭ 100 نەپەر. يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. تۈزلەڭلىكتە 19 يەرگە سۇ ئامبىرى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 200 مىليون كۇب مېتىر( ياسىغان، سۇغىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قۇدۇقتىن 1500 نى قازغان. 13 مىڭ كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا تۈرلۈك سۇغىرىش، سۇ چىقىرىش ئۆستىڭى چاپقان؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 209 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1500 دىن ئارتۇق چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق، مايلىقدان، پاختا، قىزىلچا، قۇلماق، قوغۇن - تاۋۇز، كۆكتات، ئارپا قاتارلىقلار، بار. بۇنىڭ ئىچىدە 103 - تۇەننىڭ قوغۇنى يېشىل يېمەكلىك بەلگىلىمىسىگە ئېرىشكەن بولۇپ، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدىكى بازارلاردا كەڭ سېتىلىدۇ. يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ سانائىتى بىر قەدەر تېز تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ھازىر ماشىنىسازلىق، خىمىيە سانائىتى، كۆمۈرچىلىك، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى خۇرۇم ئىشلەش، يېمەكلىك، توقۇمىچىلىق قاتارلىق تۈرلەر بار. بۇ شى ئىشلەپچىقارغان >ئەپەندى< ماركىلىك سوپۇن پاراشۇكى، >ۋۇجياچۈي< ماركىلىق سۇ پومپىسى شىنجاڭنىڭ داڭلىق مەھسۇلاتى دېگەن نامغا ئېرىشتى، پەشمەت، چۈرۈك كەمپۈت، رادىياتور، قاراماي قەغەز، خۇرۇم كىيىم - كېچەك، خىش قاتارلىق مەھسۇلاتلار مىنىستىر دەرىجىلىك ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات دېگەن نامغا ئېرىشتى. خۇشاىن خۇرۇم مەھسۇلاتلىرى كۆپ قېتىم مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدا مۇكاپاتقا ئېرىشتى.
مەنبەلەر
«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
سەمەن يېزىسى
ئىقتىسادى
سەمەن يېزىنىڭ شەھەر-يېزا ئىقتىسادىي ۋە ئىقتىساد تەرەققىياتى جەمئىيەتنىڭ ماس تەرەققىياتىنى بىر تۇتاش پىلانلاپ ئاشلىق بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئاساسىدا، قەشقەر شەھىرى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا «كۆكتات ۋە قوشۇمچە يېمەكلىكلەر قۇرۇلۇشى» زور كۈچ بىلەن يولغا قويۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا قەشقەر شەھىرىنىڭ كېڭەيگەن تەرەققىياتقا پايدىلىق پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ، خېرىدارلارنىڭ مەبلەغ سېلىش سالمىقىنى ئاشۇرۇپ، دەسلەپكى قەدەمدە كۆكتات توپ سېتىش، دېھقانچىلىق قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، يېنىك سانائەت، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، شەھەر ئەتراپى مىللىي ئۆرپ-ئادەت ساياھەت يېتەكچى قىلغان يېشىل كەسىپ بەلبېغىنى ئىلگىرى سۈرۈپ دېھقانلارنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسى ئۈزلۈكسىز ئۆسكەن.
2003-يىلى پۈتۈن يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي كىرىمى 43 مىليون 221 مىڭ يۈەن، دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1962.29 يۈەن. بۇنىڭ ئىچىدە 12800 مو كۆكتات تېرىپ، يىلىغا 50 مىڭ توننا كۆكتات، ئومۇمىي كىرىمى % 23 مىلتون 360 مىڭ يۈەن كىرىم قىلغان؛ ھازىرقى سودىگەر چاقىرىش ۋە مەبلەغ جەلپ قىلىش كارخانىسى 23 ئائىلىگە 34 مىليون 540 مىڭ يۈەن مەبلەغ كىرگۈزۈپ تىجارەت كىرىمى 27 مىليون 473 مىڭ يۈەن، يېزا-بازار كارخانىلىرىنىڭ كىرىمىنى 8 مىليون 572 مىڭ يۈەنگە يەتكۈزگەن. سودىگەر چاقىرىش ۋە مەبلەغ جەلپ قىلىش كارخانىسى ئىچىدىكى تەرەققىياتى ئاساسەن ساياھەتچىلىك كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. 120 مىليون يۈەن مەبلەغ سېلىپ يېڭىدىن قۇرۇلغان شىنجاڭ كىنو سۈرەتكە ئېلىش بازىسى پۈتكەندىن كېيىن قەشقەر ساياھەتچىلىكىنىڭ يەنە بىر يارقىن نۇقتىغا ئايلانغان ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئۈنۈمى ئىنتايىن كۆرۈنەرلىك بولغان.
باشقىلار
سەمەن يېزىسى داۋاملىق شەھەر ئەتراپى رايون ئەۋزەللىكى ۋە بايلىق ئەۋزەللىكىگە تايىنىپ يېشىل، زىيانسىز، پەسىلسىز كۆكتاتلار يەنىمۇ تەرەققىي قىلغان كۆكتات ئىشلەپچىقىرىش، ئىشلەش، سېتىش بازىسى بولغان سەمەن قىلىپ قۇرۇپ چىقىش ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەبلەغ سېلىش مۇھىتىنى ياخشىلاش ھەم تېزلىتىش، 2-، 3-كەسىپنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، شەھەر-بازارلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ياخشى بولغان سەمەن يېزىسى بولۇپ قالغان. ئىشىكنى سىرتقا ئېچىۋېتىش، سودىگەر ۋە مەبلەغ جەلپ قىلىش كۆۋرۈك بېشى ئىستىھكامىدا مۆلچەر بويىچە «10-بەش يىللىق» پىلاننىڭ ئاخىرىغا بارغاندا پۈتۈن يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي مىقدارى 57 مىليون 254 مىڭ يۈەنگە، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 2562.5 يۈەنگە يېتىدۇ.
سېيىت نوچى
سېيىت نوچى 1875 - يىلى قەشقەر شەھىرىدە نامرات ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئاتا - ئانىسىدىن كىچىك يېتىم قېلىپ، قىيىنچىلىق ئىچىدە چوڭ بولغان. ھەققانىيەتچى ۋە دادىل كىشى ئىدى. ئۇ گېلاۋخۇيچىلارغا قاتناشقان ۋە 1925 - يىلى چىققان ئۇچتۇرپان قوزغىلىڭىغا قاتناشقان. قوزغىلاڭ مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن ئۇچتۇرپان دوتىينىڭ سىلىق سۆزلىرىگە ئىشىنىپ ئۆز ئۆلۈم خېتىنى قەشقەردىكى قانخور جاللات ما تىتەي ما فۇشىڭغا ئېلىپ بارغان ۋە 50 ياشلار چاممىسىدا شەھىد قىلىنغان. ئۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللىي قەھرىمانى، مەردلىكنىڭ سېمۋولىدۇر.
قاراڭ
سېيىت نوچى داستانى
ما تىتەي
20- ئۈمىد
20- ئۈمىد ياكى 20- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 20- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 110. (كەبىسە يىللاردا 111.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 255 كۈن باردۇر.
بويۇن
left|thumbnail|350px بويۇن بولسا ئادەم بەدىنى
ئىتالىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px| left|thumb|
جەنۇبىي ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا دېڭىزدىكى مەركىزى جۇغراپىيىلىك ئورنى سەۋەبىدىن ، ئىتالىيە تارىختا تۈرلۈك-تۈمەن خەلق ۋە مەدەنىيەت ماكانى بولغان. لاتىنلار دەپ ئاتالغان ئىتالىيە قەبىلىسى مىلادىدىن بۇرۇنقى 8-ئەسىردە رىم پادىشاھلىقىنى قۇرغان ، ئاخىرىدا كېڭەش پالاتاسى ۋە خەلق ھۆكۈمىتى بىلەن جۇمھۇرىيەتكە ئايلانغان. رىم جۇمھۇرىيىتى دەسلەپتە ئىتالىيە يېرىم ئارىلىدىكى قوشنىلىرىنى بويسۇندۇردى ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلدى ، ئاخىرىدا ياۋروپا ، شىمالىي ئافرىقا ۋە ئاسىيانىڭ قىسمەن رايونلىرىنى كېڭەيتتى ۋە بويسۇندۇردى.
مىلادىدىن ئىلگىرىكى بىرىنچى ئەسىرگە كەلگەندە ، رىم ئىمپېرىيىسى ئوتتۇرا دېڭىز ئويمانلىقىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ ، باشلامچى مەدەنىيەت ، سىياسىي ۋە دىنىي مەركەزگە ئايلىنىپ ، پاكس رومانانى ئاچتى ، بۇ دەۋر ئىتالىيەنىڭ قانۇنى ، تېخنىكىسى ، ئىقتىسادى ، 200 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت. سەنئەت ۋە ئەدەبىيات تەرەققىي قىلدى
دەسلەپكى ئوتتۇرا ئەسىردە ، ئىتالىيە جەمئىيەتنىڭ سىياسىي يىمىرىلىشى ۋە ۋەھشىيلەرنىڭ تاجاۋۇزىغا بەرداشلىق بەردى ، ئەمما 11-ئەسىرگە كەلگەندە ، ئىتالىيەنىڭ شىمالى ۋە ئوتتۇرا رايونلىرىنى ئاساس قىلغان نۇرغۇنلىغان رەقىب شەھەر-دۆلەت ۋە دېڭىز جۇمھۇرىيەتلىرى سودا ، سودا ۋە بانكا ئارقىلىق زور گۈللەندى. زامانىۋى كاپىتالىزىمغا ئاساس سېلىش.
گۈللىنىش دەۋرى ئىتالىيەدە باشلىنىپ ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرىغا تارقىلىپ ، ئىنسانپەرۋەرلىك ، ئىلىم-پەن ، ئىزدىنىش ۋە سەنئەتكە قايتىدىن قىزىقىش ئېلىپ كەلدى. ئىتالىيە مەدەنىيىتى جۇش ئۇرۇپ راۋاجلىنىپ ، داڭلىق ئالىملار ، سەنئەتكارلار ۋە كۆپ گۈللۈكلەر بارلىققا كەلدى. ئوتتۇرا ئەسىردە ، ئىتالىيەلىك تەتقىقاتچىلار يىراق شەرق ۋە يېڭى دۇنياغا تۇتىشىدىغان يېڭى يوللارنى بايقاپ ، ياۋروپانىڭ بايقاش دەۋرىنى باشلىدى.
ئىتالىيە 1861-يىلى پۈتۈنلەي دېگۈدەك بىرلىككە كېلىپ ، ئىتالىيە پادىشاھلىقىنى چوڭ دۆلەت قىلىپ قۇرۇپ چىقتى. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە ، ئىتالىيە تېز سۈرئەتتە سانائەتلەشتى ، يەنى شىمالدا ، مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيەگە ئېرىشتى ، جەنۇب بولسا ئاساسەن نامراتلىشىپ ، سانائەتلىشىشتىن چەتنەپ كەتتى ، بۇ چوڭ ۋە تەسىرى كۈچلۈك دىئاسپورانى قوزغىدى.
پاپا دۈمبەمەدەك
thumb|ئاق پاپا دۈمبەمەدەكلەر زەمبۇرۇغ ئۈستىدە توپلىشىپ ئۆسمەكتە thumb|پاپا دۈمبەمەدەك بىلەن قوۇرلغان ئېسىل قورۇما thumb|پاپا دۈمبەمەدەكنىڭ ھەر قايسى قىسىملىرنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى پاپا دۈمبەمەدەك (باشقىچە ئاتلشى: شىياڭگۇ، شياڭگۇ، شاڭگۇ، شىتاكى، شىتاكى دۈمبەمەدەك، پۇراقلىق دۈمبەمەدەك؛ ئېنگلىزچە: Shiitake، شىتاكى ياكى شتاكى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 香菇، شىياڭگۇ، شياڭگۇ؛ ياپونچە: 椎茸 ياكى 香蕈 ياكى しいたけ) دۈمبەمەدەكنىڭ بىر خىل تۈرىدۇر. پاپا دۈمبەمەدەك ئادەتتە شەرقى ئاسيادا تاماق ۋە دورا ئورنىدا ئىشلىتىلدۇ. چاچما مىخلىق دۈمبەمەدەك بىلەن بىر ئائىلىگە تەۋەدۇر. thumb|پاپا دۈمبەمەدەكنىڭ دەرەخ كۆتىكىدە ئۆسكەن كۆرۈنۈشى
JXJ 7 - Qétimliq Memliketlik Nopus Tekshürüshi
Jungxu'a xelq jumhuriyiti yettinchi qétimliq memliketlik omumyüzlük nopus tekshürüsh (xenche:中华人民共和国第 次全国人口普查, kril uyghur: xitay xelq jumhuriyiti yettinchi qétimliq memliketlik omumyüzlük nopus tekshürüsh) qisqiche yettinchi qétimliq nopus tekshürüsh. Junggo xelq jumhuriyiti hökümiti 2020 - yili élip barghan memliketlik omumiyüzlük nopus éniqlash we tizimlash xizmiti bolup, 2010 - yili 6 - ayning 1 - küni yolgha qoyulghan «memliketlik nopusni tizimlash nizami» gha asasen, her 10 yilda bir qétim junggo xelq jumhuriyiti miqyasida nopus tekshürüsh élip bérilidu. 2021 - Yili 5 - ayning 11 - küni élan qilinghan «yettinchi qétimliq memliketlik nopus tekshürüsh doklati» gha asaslanghanda, döletning omumiy nopusi 1 milyard 443 milyon 500 mingdur.[1]
Bu qétimliq nopus tekshürüsh del 2020 - yili 11 - ayning 1 - küni sa'et 00:00 de bashlighan; nopus tekshürüsh obyékti jungxu'a xelq jumhuriyiti tewesidiki tebi'iy shexsler we jungxu'a xelq jumhuriyiti sirtida, emma muqim olturaqlashmighan junggo puqraliri bolup, bu jeryanda jungxu'a xelq jumhuriyiti sirtida, chetellerde waqitliq olturaqlashqan turghan chetellikler buning sirtida. Nopus tekshürüsh mezmuni nopus we a'ililerning: ismi, kimlik nomuri, jinsi, yéshi, milliti, medeniyet sewiyisi, kespi, oqiti, aqqun nopus, nikah we tughut, ölüm, turalghu qatarliq asasliq uchurliri tekshürülidu.
Tekshürüsh netijisidin ayan bolushiche, junggo nopusning qérilishish mesilisi téximu éghirlashqan. Bu mesilini hel qilish üchün, j k p merkiziy komitéti siyasiy byrosi 2021 - yili 5 - ayning 31 - küni yighin chaqirip, pilanliq tughut cheklimisining emeldin qaldurulup, üch baliliq siyasetning yolgha qoyulushi maqullighan we qanunda belgilen'gen pinsiye yéshini kéchiktürüshni qarar qilghan.
لوپنۇر ناھىيىسى
لوپنۇر ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. لوپنۇرنىڭ يەر مايدانى 59،399 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 100،000.
تارىخ
لوپنۇر غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ۋايىر، كرورەن قاتارلىق دۆلەتلەرگە تەۋە بولغان. شەرقىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت دۆلىتىگە تەۋە بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىگىت تۇتۇق مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە <لوپنۇر> دەپ ئاتالغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 24 - يىلى (1898 - يىلى) شىنپىڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنىپ قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 3 - يىلى  (1914 - يىلى) شىنپىڭ ناھىيىسى لوپنۇر ناھىيىسىگە ئۆزگەرتىلىپ، قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى كېيىن بولۇپ قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسى، كورلا ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. 1960 - يىلى بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونون ئوبلاستىغا قارايدىغان بولغان.
جۇغراپىيە
تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي شىمال قىسىمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي تەرىپى چاقىلىق ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى چەرچەن ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى شايار، كۇچا ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى بۈگۈر، كورلا، باغراش، خوشۇت ناھىيىلىرى، تۇرپان شەھىرى، توخسۇن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 502.8 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 165 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى 59 مىڭ  800  كۋادرات كىلومېتىر. لوپنۇر ناھىيىسىگە 2 بازار، 7 يېزا،  42 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 2  - شىسىنىڭ 5  تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 530 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 89 مىڭ  800، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  28.95% نى، خەنزۇلار  70.28% نى، باشقا مىللەتلەر  0.77% نى تەشكىل قىلىدۇ.
يېرى بىرقەدەر تۇز. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر 22.7% نى، تۈزلەڭلىك  24.9% نى، قۇملۇق  52.4% نى تەشكىل قىلىدۇ. چوڭ - كىچىك كۆلدىن 37 سى ۋە ۋە تارىم دەرياسى، كۆنچى دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ سۇ سىستېمىسى بار بولۇپ، يىللىق سۇ مىقدارى  2 مىليارد  840  مىليون كۇب مېتىرغا يېتىدۇ. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 98 مىليون كۇب مېتىرغا يېتىدۇ. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن قوش لوكىلىق تۆگە، سۈر بۇغا، ئىپار چاشقىنى، ئاق بۇغۇز بۆكەن، ئېيىق قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈكلەردىن لۇپنۇر كەندىرى، چۈچۈكبۇيا بايلىقى ئەڭ مول. قېزىلما بايلىقلىرىدىن فوسفور، زۈلۈك تېشى، ھاك تېشى، گرانىت، تۆمۈر قاتارلىقلار بايقالدى. بۇنىڭ ئىچىدە زۈلۈك تېشى زاپىسى مەملىكەت بويىچە ئومۇمىي زۈلۈك تېشى زاپىسىنىڭ 92.98% نى تەشكىل قىلىدۇ.   لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 10.6℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا  42.2℃ قا چىقىدۇ، ئەڭ تۆۋەن بولغاندا  - 30.9℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 103.2 كۈن  30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە قۇياشنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 2970.3 سائەت. 10℃ يىغىلىما تېمپېراتۇرىسى 4183.9℃، قىروسىز مەزگىلى214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 40.8 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2910.5 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 15 مىڭ  600  گېكتار (233 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  235 مىڭ ( 3 مىليون  525 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر،  71  مىڭ 100 گېكتار ( 1 مىليون  67 مىڭ مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن شال، بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، كۆكتات، قوغۇن - تاۋۇز، يەل - يېمىش قاتارلىقلار بار. چارۋىلاردىن كالا، قوي، چوشقا بار. سانائەت جەھەتتە ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، گۈل چېكىش، چۈچۈكبۇيا پىششىقلاپ ئىشلەش كەسىپلىرى بار.  لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە. 218 - دۆلەت تاشيولى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتۇشۇپ كەتكەن. 2000 پروگراممىلىق تېلېفون ۋە 028 يول سانلىق مىكرو خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنىسى ئورنىتىلىپ مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.  مەدەنىي يادىكارلىقلىردىن گۇم جىلغىسى قەبرىستانلىقى، يارقورول تۇز، قۇرۇق تاغ قىياتاش رەسىملىرى، قارا چۆگۈن قەدىمكى شەھىرى، شاردۆڭ قەدىمكى شەھىرى. پىچان شەھىرى، سەكسەنكۆۋرۈك قاتارلىقلار بار.
29- نەۋرۇز
29- نەۋرۇز ياكى 29- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 29- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 88. (كەبىسە يىللاردا 89.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 277 كۈن باردۇر.
جەنۇبى قۇتۇپ
ھۆججەت:Jenup.png
يەرشەرىنىڭ جەنۇبىدا
مۇزلار بىلەن قاپلانغان.
ئوماق پىنگىۋىن بۇ يەردە ياشايدۇ.
ئەبۇ ئۇبەيدە بىننى جەرراھ
ئەبۇ ئۇبەيدە بىننى جەرراھ: (ھ. بۇرۇن 40 / م. 584 - ھ. 18 / م. 639) ئىسلام دىنىنى تۇنجى قوبۇل قىلغان سەككىز كىشىنىڭ بىرىدۇر،
جەننەت بىلەن بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابەنىڭ بىرى.
مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئۇنى ئۈممەتنىڭ كاتىپى دەپ ئاتىغان ۋە مۇنداق دېگەن: «ئى ئۇممەت، ھەر مىللەتنىڭ بىر ۋەكىلى بار، بىزنىڭ ۋكىلىمىز ئەبۇ ئۇبەيدە بىن ئەل جەرراھتۇر».
گەۋدە
thumb thumb گەۋدە بولسا ئادەم بەدىنى
ھون خانىدانلىقىنىڭ خاقانلىرى
ھون خانىدانلىقىنىڭ خاقانلىرى
جەنۇبىي ھۇن خانىدانلىقىنىڭ خاقانلىرى
1-قوغشار تەڭرىقۇت
قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ ئەسلى ئىسمى باتىسقان بېي بولۇپ ، ئۇ ھۇن خانىدانلىقىنىڭ 14- خاقانى قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ نەۋرىسى ، پۇجۇلجۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 48-يىلىدىن 56-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان. ئۇ مىلادىيە 48-يىلى ھونلارنىڭ جەنۇبىي قىسمىدا تۇرۇشلۇق سەككىز قەبىلىنىڭ ئاقساقاللىرى بىلەن مەسلىھەتلىشلىپ ، ئۆزىنى بوۋىسىنىڭ نامى بىلەن <قوغشار تەڭرىقۇت> دەپ ئاتىغان ھەمدە پانۇ تەڭرىقۇتتىن رەسمىي ئايرىلغانلىقىنى جاكارلىغان. ئۇ شەرقىي خەن سۇلالىسىگە ئەلچى ئەۋەتىپ ، مەڭگۈ خەن سۇلالىسىنىڭ قالقىنى بولۇپ شىمالىي ھۇنلاردىن مۇداپىئە كۆرىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ، مىلادىيە 56-يىلى ۋاپات بولغان
2-كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇت
3-ئىفايلۇت تەڭرىقۇت
كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 57-يىلىدىن 59-يىلىغىچە تەختە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە ، شىمالىي ھۇنلاردىن قۇيچۇ مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى باشلاپ كېلىپ جەنۇبىي ھۇنلارغا تەسلىم بولغان ، ئۇ مىلادىيە 59-يىلى ۋاپات بولغان.
4-شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت
شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت -- قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 59-يىلىدىن 63-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختكە چىقىپ ئۇزاق ئۆتمەيلا شىمالىي ھۇنلار ئالتە -- يەتتە مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن مۇيۈ ەن قورۇلىغا تاجاۋۇز قىلىپ تاكى يۈ ەنياڭ ناھىيىسىگىچە بېسىپ كىرگەن. شىتۇڭشىجۇ تەڭرىقۇت شەرقىي خەن سۇلالىسى بىلەن ماسلىشىپ ئۇلارنى چېكىندۈرگەن.
5-كىئۇچۇ گۇيلىنت تەڭرىقۇت
كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 63-يىلى تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تارختا <سۇ > دىگەن نام بىلەنمۇ ئاتالغان ، تەختكە چىقىپ بىر نەچچە ئايدىن كېيىن ۋاپات بولغان.
6-غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇت
غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇت - شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 63-يىلىدىن 85-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ مىلادىيە 73-يىلى شەرقي خەن سۇلالىسى بىلەن بىرلىكتە خېشى رايونىغا بېسىپ كىرگەن شىمالىي ھۇنلارغا قايتارما ھۇجۇمغا ئۆتكەن ، ئۇرۇشتا شىمالىي ھونلار قاتتىق مەغلۇپ بولۇپ ، قۇملۇقتىن ئۆتۈپ قېچىپ كەتكەن ، بۇ ۋاقتتا شىمالىي ھونلار خېلىلا ھالسىرىغان بولۇپ ، ئالدى تەرەپتە جەنۇبىي ھۇنلارنىڭ ، ئارقا تەرەپتە تۇرالارنىڭ ، سول تەرەپتە سىيانپىيلارنىڭ ، ئوڭ تەرەپتە غەربي يۇرتنىڭ ھۇقۇمىغا ئۇچراپ ، خەلقى تېرقتەك چېچىلىپ كەتكەن. غۇيەسى سۇيۇتى تەڭرىقۇت مىلادىيە 85-يىلى كېسەپ سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان.
7- ئىلىتونوغال تەڭرىقۇت
8-شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت
شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت -- غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇتنىڭ چاننىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 88-يىلىدىن 93-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، بۇ مەزگىلدە شىمالىي ھۇنلارنىڭ ئىچكى قىسمىدا چوڭ قالايمىقانچىلىق يۈز بېرىپ ، قەھەتچىلىك ۋە چىكەتكە ئاپىتى بولۇپ ، نۇرغۇن مال - چارۋا ۋە ئادەملەر قىرىلىپ كەتكەن ، بۇنىڭدىن تەشۋىشلەنگەن بىر قىسىم ئەمەلدار ئۆز قۇۋمىنى باشلاپ جەنۇبىي ھۇنلارغا قوشۇلۇپ كەتكەن ، شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ شەرقىي خەن سۇلالىسى بىلەن بىرلىشىپ شىمالىي ھۇنلارغا ھۇجۇم قىلىپ ئۇلارنى قاتتىق تارمار قىلغان ، شىمالىي ھۇن تەڭرىقۇتى ئىز دېرەكسىز يوقاپ كەتكەن ، مىلادىيە 93-يىلى شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت ۋاپات بولغان.
9- ئەنگور تەڭرىقۇت
ئەنگور تەڭرىقۇت -- ئىلىتوغال تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 93-يىلىدىن 94-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان. ئۇ بۇرۇنقى تەڭرىقۇتلار تەرىپىدىن ئەتىۋارلانغان سول قول قان شىرغا ھەسەتخورلۇق قىلىپ ئۇنى ئۆلتۇرمەكچى بولغان ، بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان سول قول قان شىرمۇ دائىم ھۇشيار تۇرغان ، كېيىن ئەنگور شىرغا ئالدى بىلەن ھۇجۇم قوزغىغان ، خەن سۇلالىسى بۇل ئىككىسىن ياراشتۇرۇپ قويۇشنى ئويلىغان بولسىمۇ ئەنگور بۇنى رەت قىلغان ، نەتىجىدە خەن سۇلالىسى ئىنگورغا جازا يۈرۈشى قىلىپ ئۇنى قوغلىغاندا ئۇ ئانا تەرەپ تاغىسى قۇتبەگ شىۋىر قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.
10- تىيىندورىشۇتى تەڭرىقۇت
تىيىندورىشۇتى تەڭرىقۇت -- شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 94-يىلىدىن 98-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە يېڭى ئەل بولغان شىمالىي ھۇنلارنىڭ 15قەبىلىسىدىن 200مىڭدىن ئارتۇق ئادەم قوزغۇلۇپ ، مەرھۇم شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت تۇندۇقنىڭ ئوغلى ئۈكەن باتەسقان قىڭخۇنى ئۆزلىرىگە تەڭرىقۇت قىلىپ قۇملۇقنىڭ شىمالىغا كۆچۈپ كەتكەن ، تىيىندورىشۇتى تەڭرىقۇت شىمالىي ھۇنلارنىڭ قالدۇق ئاھالىلىرىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان ھەمدە شىمالىي تەڭرىقۇتنىڭ تەھدىتىدىن قۇتۇلۇپ ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىگەن ، مىلادىيە 98-يىلى كېسەل سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان.
Qash
ئىلى دەريا ۋادىسىدىكى قەدىمى قازۋىن شەھرى ۋە بۇگۇنكى قاش.
ئەردەبىل ۋىلايىتى
ئەردەبىل ۋىلايىتى (پارس تىلى: استان اردلیل، ئەزەربەيجان تىلى: اردبیل اوستانی) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،ئەردەبىلنىڭ 1،248،488 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 17،953 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى ئەردەبىل شەھەرى بولسا.
21- ئۈمىد
21- ئۈمىد ياكى 21- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 21- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 111. (كەبىسە يىللاردا 112.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 254 كۈن باردۇر.
ژ
thumb ژ  (/d/)؛ ژ ھەرىپى ئەرەب ئەلىفبەسىدە يوقتۇر، فارس ئەلىفبەسى 10؛ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ ھەم 10. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە ژې (Zhé)
فارسچە ژ (Zha)
تۈرلىنىشى
ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا تىترەڭگۈ ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق.
ر ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: H|ZH
Tuwa
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">thumb|200x200px|Tuwaتۇۋا خەلقى, رۇسىيەنىڭ موڭغۇلىيە بىلەن چىگراسى بولغان رايونىدا ياشماقتا. جۇڭگۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بىلەن ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ﭼﯩﮕﯩﺮالىرىدىمۇ ﺩﻩﻝ ﺷﯘ ﺗﯘﯞﺍلارنىڭ ناھايتى ئاز ساندا نوپۇسى بارلىقى ماتېرياللاردا ئېيتىلماقتا. ﺗﯘﯞﺍ خەلقى تۇۋا تىلى ,ﺗﯜﺭﻛﻰ ﺗﯩﻠﯩﻼﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﯩىغا تەۋە تىل ۋە موڭغۇل تىلى قاتارلىق تىللارنى قوللانغانلىقى ماتېرياللاردا يېزىلماقتا،ﻟېﻜﯩﻦ بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە تېگىدىن بولسا موڭغۇل قەبىلىسىدىن ئىكەنلىكىمۇ شۇ ماتېرياللاردا يېزىلماقتا, ﻛېﻴﯩﻨﯩﺸﻰ ﮬﻪﻡ ﭼﯩﺮﺍﻱ ﺗﯘﺭﻗﻰ ﻣﯘﯕﻐﯘﻟﻼﺭﻏﺎ ئﻮﺧﺸﺎﻳﺪۇ.
thumb|Tuwa
بەل
بەل بولسا ئادەم بەدىنى
ھورمۇن
ھورمۇن دىگىنىمىز بەدەندىكى مەلۇم ئاجراتما ئەزادا ئىشلىنىپ قان ئايلىنىش سىستىمىسىغا قويۇپ بىرىلىدىغان ۋە قان ئارقىلىق تەسىر قىلغۇچى ئەزاغا يىتىىپ بىرىپ بەدەننىڭ مەلۇم بىر خىل ياكى كۆپ خىل فىزىئولوگىيلىك فۇنكسىيىسىنى تەڭشەيدىغان خېمىيىلىك ماددىلارنى كۆرسىتىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە :ھورمۇن
ئىنگىلىزچە :hormone
چۈشەنچە
6پارچەھورمۇنھورمۇن دىگىنىمىز بەدەندىكى مەلۇم ئاجراتما ئەزادا ئىشلىنىپ قان ئايلىنىش سىستىمىسىغا قويۇپ بىرىلىدىغان ۋە قان ئارقىلىق تەسىر قىلغۇچى ئەزاغا يىتىىپ بىرىپ بەدەننىڭ مەلۇم بىر خىل ياكى كۆپ خىل فىزىئولوگىيلىك فۇنكسىيىسىنى تەڭشەيدىغان خېمىيىلىك ماددىلارنى كۆرسىتىدۇ. ھورمۇنلارنىڭ بەزىدە يەرلىك (ئۆزى ئىشلەپچىقىرىلغان ئەزادا) تەسىرىمۇ بولىدۇ، لىكىن كۆپىنچە ھاللاردا باشقا بىر ئەزادىكى ھورمۇن قوبۇللىغۇچى ئاقسىلغا بىرىكىش ئارقىلىق شۇ ئەزادىكى ھۆجەيرىلەرگە مەلۇم ئۇچۇر يەتكۈزۈپ ئۇلارنىڭ گېن ئىپادىلىشىنى ئۆزگەرتىدۇ ۋە مۇناسىپ فىزىئولوگىيلىك تەسىر پەيدا قىلىدۇ. ھورمۇنلارنىڭ تەسىرچانلىقى ناھايتى يۇقىرى بولۇپ، ھورمۇن مىقدارىنىڭ ئازىيىشى ياكى كۆپىيىشى دەرھال فىزىئولوگىيلىك ئىنكاس پەيدا قىلىدۇ.
فۇنكىسىيەسى
ھورمۇن ئاجرىتىپ چىقارغۇچى ئەزالار ئىچكى ئاجرىتىش سىستىمىسىنى تەشكىل قىلىدۇ. بەدەندىكى ھەربىر فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەت دىگۈدەك ھورمۇنلارنىڭ تەڭشىشى ۋە كونتىروللۇقى ئاستىدا بولۇپ، ئەگەر ئىچكى ئاجراتما سىستىمىسىدا چاتاق كۆرۈلسە چوقۇم بەدەننىڭ نورمال فۇنكىسىيىسىگە تەسىر كۆرسەتمەي قالمايدۇ. مەسىلەن، بىزنىڭ قانداق بولۇپ ئانا بەدىنىدە بىر تۆرەلمە ھالىتىدە ئانىنىڭ ئىممۇنىت سىستىمىسى تەسىرىگە ئۇچرىماي ھاياتلىقنى باشلىشىمىزدىن تارتىپ، بىزنىڭ بالياتقۇدا ساغلام ئۆسۈپ يىتىلىشىمىزگىچە؛ بىزنىڭ قايسى ۋاقىتتا، قانداق ئانىمىزدىن تۇغۇلۇشىمىزدىن تارتىپ، تۇنجى قېتىم يىغلىشىمىزغىچە؛ بويىمىزنىڭ توختىماي ئۆسۈپ چوڭ بولۇشىدىن تارتىپ، بالاغەتكە يىتىش مەزگىلىنىڭ تۇيۇقسىز باشلىنىشىغىچە؛ بىزنىڭ يولۋاسنى كۆرسەك دەرھال قىچىشىمىز ياكى جىددىيلەشكەندە يۈرەك رىتىمىنىڭ تىزلىشىشىدىن تارتىپ، ياخشى سۆز ئاڭلىساق، يىقمىلىق چىرايلارنى كۆرسەك مۇھەببەت تۇيغۇمىزنىڭ قوزغىلىشىغىچە؛ قورساق ئېچىشنى ھېس قىلىپ توقلىنىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىشتىن تارتىپ، تاماقتىن كىيىن تويۇش تۇيغۇسىدا بولۇشىمىزغىچە؛ ھەتتا قاچان ئۇخلاپ قاچان ئويغىنىشىمىزغىچە بولغان بارلىق پائالىيەتلىرىمىز ھورمۇنلارنىڭ كونتىروللىقى ئاستىدا بولىدۇ. دىمەك بىز ھورمۇنلارنى چۈشەنمەي تۇرۇپ ئۆز پائالىيەتلىرىمىزنى تىگىدىن چۈشىنىشىمىز مۇمكىن ئەمەس.خۇلاسىلىساق، ھورمۇنلار تۆۋەندىكى ئۈچ چوڭ فۇنكىسىيەگە ئىگە:
بىرلىككە كەلتۈرۈش
بۇ دىگەنلىك ھورمۇنلار بىر غىدىقلىغۇچى مۇھىت تەسىرىگە ئاساسەن بەدەندىكى بارلىق ئەزالارنى شۇنىڭغا ماس ھالدا ئىنكاس قايتۇرۇشقا يىتەكلەيدۇ.
ئۆسۈش
مەلۇم جانلىقنىڭ ۋە مەلۇم ئەزانىڭ ئۆسۈپ يىتىلىش جەريانى پۈتۈنلەي ھورمۇنلارنىڭ كونتىروللىقىدا بولىدۇ.
ئىچكى مۇۋازىنەت
يەنى بەدەننىڭ ئىچكى قىسمىدىكى بارلىق ئەزالارنىڭ نورمال ئەھۋالدىكى خىزمەتلىرىنىڭ ئوڭۇشلۇق يۈرۈشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
ھورمۇننىڭ كونتىروللىقى ۋە كىسەللىكلەر
بەدەندىكى ھەربىر فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەت دىگۈدەك ھورمۇنلارنىڭ تەڭشىشى ۋە كونتىروللۇقى ئاستىدا بولۇپ، ئەگەر ئىچكى ئاجراتما سىستىمىسىدا چاتاق كۆرۈلسە چوقۇم بەدەننىڭ نورمال فۇنكىسىيىسىگە تەسىر كۆرسەتمەي قالمايدۇ.
قورساق ئېچىش ۋە تويۇشنىڭ ھورمۇنلۇق كونتىرول قىلىنىشى
ئاۋۋال ئاشقازاندىكى تاماقلارنىڭ ھەزىم قىلىنىشىغا ئەگىشىپ ئاشقازاندىكى نېرۋىلار ئاستا-ئاستا ئۇنى غىدىقلاپ گرەلىن (ghrelin) دەيدىغان ھورمۇننى ئىشلەپچىقىرىشقا باشلايدۇ ۋە ئاخىرى مىقدارى ئېشىپ قان ئارقىلىق مېڭىگە يىتىپ بارىدۇ. مېڭىنىڭ ھىپوسالامۇس قىسمىدىكى سېگمېنىت نېۋرونلىرىغا جايلاشقان گرەلىن قوبۇللىغۇچى ئاقسىلغا بىرىكىپ ئىشتىھانى ئاچقۇچى نېۋرو پېپتىدلاردىن NPY، AgRP قاتارلىقلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ. بۇ پېپتىدلار ئىشتىھانى ئېچىپ قورساقنى ئاچقۇزىدۇ، دە سىز دەرھال تاماق يىيىشنى ئويلايسىز. تاماق يىيىش جەريانىدا، ئاشقازاندىن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان گرەلىننىڭ مىقدارى تۆۋەنلەپ، بەدەندىكى ياغلاردىن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان لەپتىن (leptin) دەيدىغان ھورمۇننىڭ مىقدارى تەدرىجىي ئېشىپ بارىدۇ. لەپتن مېڭىدىكى ھىپوسالامۇسقا يىتىپ بىرىپ NPY، AgRP قاتارلىق ئىشتىھانى ئاچقۇچى پىپتىدلارنى تورمۇزلايدۇ، ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا POMC قاتارلىق ئىشتىھانى تۆۋەنلەتكۈچى نېرۋاپېپتىدلىرىنىڭ مىقدارىنى ئاشۇرىدۇ. ئاخىرى لەپتىننىڭ مىقدارى يۇقىرىلاپ مەلۇم دەرىجىگە يەتكەندە سىز تويغانلىقىڭىزنى ھېس قىلىسز، دە يىيىشتىن توختايسىز. دەل شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن، تاماقنى تىز يەيدىغان كىشىلەر ئادەتتە ئىشتىھالىق كىلىدۇ چۈنكى بەدەندىكى لەپتىن مېڭىگە يىتىپ بىرىپ ئىشتىھانى تورمۇزلىغۇچە بەلگۈلىك ۋاقىت كىتىدۇ.
ئىنسۇلىن ھورمۇنى ۋە دىئابىت كېسىلى
4پارچەئىنسولىن ھورمۇنىتاماق يىگەندىن كىيىن ئوزۇقلۇق ماددىلار ئاشقازان ۋە ئۈچەيدە ھەزىم قىلىنىدۇ ۋە كۆپىنچىسى گلۇكوزا (ئالتە كاربونلۇق ئاددى قەنىت، ئەڭ مۇھىم ئېنىرگىيە مەنبەسى) غا ئايلىنىپ كىچىك ئۈچەيدىن قانغا سۈمۈرىلىدۇ. ئاندىن گىلۇكوزا قان ئايلىنىش سىستىمىسىدىن بەدەندىكى بارلىق ئەزالارغا، بولۇپمۇ ئېنىرگىيە سەرپىياتى يۇقىرى بولغان مېڭە، سۆڭەك مۇسكۇلى، يۈرەك مۇسكۇلى ۋە گلۇكوزىنى گلۇكوگېنغا ئايلاندۇرۇپ ئامباردا ساقلايدىغان جىگەر قاتارلىق ئەزالارغا سۈمۈرۈلىدۇ، دە گلۇكوزىنىڭ قاندىكى مىقدارى تۆۋەنلەپ نورمال ھالەتكە قايتىدۇ. لىكىن بۇ نورمال بولغان فىزىئولوگىيلىك جەريان يەنە شۇ ھورمۇنلارنىڭ ياردىمىسىز تاماملىنالمايدۇ. قاندىكى گلۇكوزا مىقدارى ئاشقانلىقىنى سەزگەن ھامان ئاشقازان ئاستى بېزى (pancreas) دىكى بىتا- ھۆجەيرىلەر (β-cell) ئىنسۇلىن ئىشلەپچىقىرىشقا باشلايدۇ ۋە ئىنسۇلىن قاندا ئايلىنىپ ھەر قايسى ئەزالارنىڭ ھۆجەيرە پەردىلىرىگە جايلاشقان گلۇكوزا توشىغۇچى ئاقسىل-4(GLUT4) نى ئاكتىپلاشتۇرۇش ئارقىلىق گلۇكوزىنىڭ قاندىن بەدەندىكى ئەزالارغا سۈمۈرۈلۈپ قاندىكى مىقدارىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تاماق يەپ ئۇزۇن ۋاقىت ئۆتكەنسىرى قاندىكى گلۇكوزىنىڭ مىقدارى تۆۋەنلەيدۇ ۋە شۇنىڭغا ئەگىشىپ ئىنسۇلىننىڭ مىقدارىمۇ تۆۋەنلەيدۇ.
ئەرلىك ھورمۇن ۋە چاچ چۈشۈش
چاچ چۈشۈشئائىلىڭىزدە بۇ بىر ئېرسىي كېسەللىك بولمىسا، ھەم سالامەتلىكىڭىز ياخشى، تۇرمۇشتا زىيادە ئېغىر روھىي بېسىم (ئېنىقكى چېچىڭىز چۈشۈپ كىتىشتىن بولغان بېسىمدىن باشقا ) بولمىسا، ئۇ ھالدا بۇ سىزنىڭ بەدىنىڭىزدە ئەرلىك جېنسىي ھورمۇن تېستوستېرون (testosterone) نىڭ مىقدارى نورمالدىن ئېشىپ كەتكەنلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ياشلاردا چاچ چۈشۈپ تاقىرباش بوپقىلىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئەرلىك جىنىسىي ھورمۇننىڭ نورمالسىزلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
ياشلاردا چاچ چۈشۈپ تاقىرباش بوپقىلىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئەرلىك جىنىسىي ھورمۇننىڭ نورمالسىزلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.لىكىن شۇنداقتىمۇ روھى بېسىمغا مۇناسىۋەتلىك ھورمۇن كورتىزول (cortisol)، ئوزۇقلىنىش ئەھۋالى ۋە مىتابولىزىمغا مۇناسىۋەتلىك ھورمۇن قالقان بەز ھورمۇنى (thyroid hormone) نى تەكشۈرتۈپ نورمال چىقسا، ئۇ ھالدا بۇ چوقۇمكى تېستوستىروننىڭ مىقدراىنىڭ ئۆرلەپ كەتكەنلىكى سەۋەبىدىن بولغان بولىدۇ.
ئەرلىك جېنىسي ھورمۇن تېستوستېرون ئادەتتە ئىككى خېل ئېنزىمنىڭ تەسىرىدە باشقا ئىككى جېنسىي ھورمۇنغا ئايلىنىش ئارقىلىق فۇنكىسىيىسىنى جارى قىلدۇرىدۇ. بۇلارنىڭ بىرى ئاروماتەيىز ياكى ئاروماتلىغۇچى ئېنزىم (aromatase) دەپ ئاتىلىدىغان ئېنزىم بولۇپ بۇ ئېنزىم تېستوستېروننى ئاياللىق جېنسىي ھورمۇن ئېستېروگېن (estrogen) غا ئايلاندۇرىدۇ؛ يەنە بىرى بولسا 5-ئالفا رىداكتەيىس (reductase 5-a) دەپ ئاتىلىدىغان ئېنزىم بولۇپ، بۇ ئېنزىم بەدەندىكى تېستوستېروننى ئەرلىك ئىككىلەمچى ئالاھىدىلىكلەر ۋە بارلىق ئەرلىك خۇسۇسىيەتلەرنى ئىپادىلەشتىكى ئەڭ مۇھىم ھورمۇن دى-ھېدرو-تېستوستېرون (dehydrotestosterone) غا ئايلاندۇرىدۇ. دىمەك ئاياللار بەدىنىدە ئاروماتەيىس ئېنزىمى كۆپ بولغاچقا تېستوستېروننى دەرھال ئېستىروگېنغا ئايلاندۇرۇپ تۇرىدۇ، لىكىن يەنىلا ئاياللاردىمۇ تۆۋەن مىقداردا تېستوستېرون بولىدۇ، ئەگەر ئازلاپ كەتسە ئاياللاردىكى جېنىسىي سۇسلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئەرلەر بەدىنىدە بولسا 5-ئالفا رىداكتەيىس ئېنزىمىنىڭ مىقدارى يۇقىرى بولغاچقا (سېمىزلىك كېسىلىگە گېرىپتار بولغان ئەرلەرنى ھېسابقا ئالمىغاندا) تېستوستېروننى دەرھال دى-ھېدرو-تېستوستېرون غا ئايلاندۇرىدۇ.
ئەگەر ئەرلەر بەدىنىدە تېستوستېروننىڭ مىقدارى ھەددىدىن زىيادە كۆپىيىپ كەتسە، ئۇ ھالدا بۇ ھورمۇن دى-ھېدرو-تېستوستېرون مىقدارىنى يۇقىرى كۆتۈرىۋىىتىدۇ. يۇقىرى مىقداردىكى دى-ھېدرو-تېستوستېرون (dehydrotestosterone) ئەرلەردە چاچ چۈشۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ھورمۇن ئىشلەپچىقارغۇچى ئەزالار
ئەزالار
ئاساسلىق ھورمۇن ئىشلەپچىقارغۇچى ئەزالار تۆۋەندىكىچە:
ھىپوسالامۇس (hypothalamus)
ھىپوسالامۇس مۇھىتنىڭ غىدىقلىنىشىنى بىۋاستە سىزەلەيدىغان مېڭىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا (بۇرۇننىڭ يۆنىلىشىگە ئۇدۇل ھالدا مېڭىنىڭ ئوتتۇرىسىدا)جايلاشقان ئىنتايىن مۇھىم ئورگان بولۇپ، ھىپوسالامۇس ھەم نېرۋا ھۆجەيرىلىرىنى ھەم ئىچكى ئاجراتما ھۆجەيرىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىردىنبر ئەزا بولۇپ، ئۇ مۇھىتتىن ئالغان تەسىرگە ئاساسەن ھورمۇنلارنى ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق پۈتۈن بەدەننىڭ ئىنكاسىنى كونتىرول قىلىدۇ. بەدەندىكى ئەڭ مۇھىم فىزىئولوگىيلىك جەريانلارنىڭ ھەممىسىنى دىگۈدەك مۇشۇ ئەزا باشقۇرىدىغان بولۇپ كەيپىياتقا مۇناسىۋەتلىك بارلىق تۇيغۇلارغا تەسىر كۆرسىتىدۇ؛كۆپىيىشنى بىۋاستە كونتىرول قىلىدۇ؛ بەدەننىڭ ئېنىرگىيە ھالىتى، ئىشتىھا، ئورۇق-سېمىزلىك ۋە مىتابولىزىمنى بىۋاستە كونتىرول قىلىدۇ؛ تۆرەلمىنىڭ قايسى ۋاقىتتا تۇغۇلۇشى، تۇغۇت جەريانى ۋە سۈت ئىشلەپچىقىرىشنى ئالىي كونتىرول قىلغۇچى ئەزامۇ شۇ ھىپوسالامۇس بولۇپ، بۇ ئەزا ئىشلەپچىقىرىدىغان ئاساسلىق ھورمۇنلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
1. كورتىكوتىروفېن ئاجراتقۇچى ھورمۇن (CRH)
2. گونادوتروپىن ئاجراتقۇچى ھورمۇن (GnRH)
بۇ ھورمۇن بارلىق كۆپىيىشكە مۇناسىۋەتلىك فىزىئولوگىيلىك جەريانلارنى كونتىرول قىلىدۇ. مەسىلەن: بوۋاقنىڭ مېڭىسى مۇشۇ ھورمۇننى كۆپلەپ ئىشلەپچىقىرىشقا باشلىغان ۋاقتىتا بوۋاق تۇغۇلىدۇ. مۇشۇ ھورمۇنىڭ مىقدارى مۇئەييەن دەرىجىگە يەتكەندە بالاغەتكە يىىتىش باسقۇچى باشلىنىدۇ ھەم مۇشۇ ھورمۇن ھامىلدار بولۇشقا مۇناسىۋەتلىك بارلىق ھورمۇنلارنى بىۋاستە كونتىرول قىلىدۇ. بۇ ھورمۇننىڭ بىۋاستە رولى بولسا بىر تۆۋەنلەپ بىر يۇقىرىلىغان رېتىمدا ئىشلەپچقىرىلىش ئارقىلىق ھىپوفىز بېزىدىن فولىكۇل (تۇخۇم) پىششىقلىغۇچى ھورمۇن (FSH) ۋە لۇتىنايىزلاشتۇرغۇچى (سېرىق تەنچە ھاسىل قىلغۇچى) ھورمۇن (LH) نى ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ.
بۇ ھورمۇن ھىپوفىز بىزىدا ئۆستۈرگۈچى ھورمۇن (GH) نىڭ سېنتىزلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
4. ئۆستۈرگۈچى ھورمۇننى تورمۇزلىغۇچى ھورمۇن (GHIH)
لىۋىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ھورمۇن
ھىپوسالامۇس (hypothalamus)
5. قالقەنبەز ھورمۇنىنى غىدىقلىغۇچى ھورمۇننى ئاجراتقۇچى ھورمۇن (TRH)
لىۋىيە
left|thumb|250px|لىۋىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ھورمۇن
ھىپوسالامۇس (hypothalamus)
بۇ ھورمۇن ھىپوفىز بىزىدىن تروپىننى غىدىقلىغۇچى ھورمۇن (TSH) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
لىۋىيە
لىۋىيە بولسا شىمالىي ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا تەرابۇلۇس، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا تەرابۇلۇس. دۇلات تىلى بولسا ئەرەب تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ مۇئاممار ئال-گاددافى. ئازىركى باش ۋەزىر باغدادى ماھمۇدى. بۇ دۇلات 1951 يىلى 12 ئاينىڭ 24 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 1 مىللىئون 759 مىڭ 541 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 173 مىڭ.
ھورمۇن
ھىپوسالامۇس (hypothalamus)
6. پرولاكتىننى تورمۇزلىغۇچى ھورمۇن (PIH)
دوپامىن (dopamine) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ ھورمون بىر ئامىنو كېسلاتاسىدىن ئۆزگەرگەن ئامېن تىپىدىكى كىچىك مولىكۇلا ئېغىرلىقىدىكى ھورمۇن بولۇپ بۇ ھورمۇننىڭ مىقدارى يۇقىرى كۆتۈرۈلسە كەيپىياتنىڭ يۇقىرى بولۇشىنى بەلگىلەيدۇ. شۇڭا نۇرغۇن پىسخىك كېسەللىك دورىلىرى مۇشۇ ھورمۇننىڭ مىقدارىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئارقىلىق كېسەل داۋالايدۇ. بۇ ھورمۇننىڭ يەنە بىر قوشۇمچە رولى ھىپوفىز بىزىدىن ئاجرىتىلىدىغان، سۈت كۆپەيتكۈچى ھورمۇن پرولاكتىن (Prolactin) نى تورمۇزلايدۇ.
7. ئوكسىتوسېن (oxytocin)
مۇھەببەت ھورمۇنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ ھورمۇن باشقا جېنسىي ھورمۇنلار بىلەن بىرگە يات جېنىسقا قىزىقىش قىلمىشىنى كونتىرول قىلىدۇ. بۇ ھورمۇننىڭ مىقدارى ئاشىق بولغان كىشىلەردە يۇقىرى بولىدۇ ھەم ئەر-ئاياللىق مۇناسىۋەت جەريانىدا مىقدارى جىددىي يۇقىرىلايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا بۇ ھورمۇن تۇغۇت جەريانىدا تولغاق كەلتۈرۈش رولىغا ئىگە بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك مۇسكۇلنى قىسقارتقۇچى ماددا ھېسابلىنىدۇ ۋە تولغاق جەريانىدا مىقدارى ئادەتتىكىدىن 20 ھەسسە يۇقىرىلايدۇ؛ شۇڭا تولغاقنىڭ ئازابى ھەممىدىن يامان. بۇ ھورمۇن يەنە ئانىلىق قىلمىشلارنى ئىلگىرى سۈرىدىغان بولۇپ سۈت ئىشلەپچىقىرىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە ئاننىڭ بالىغا بولغان باشقىچە مۇھەببىتىنى كونتىرول قىلىدۇ. شۇڭا،تولغاق كەلمەستە ئوپراتسىيە ئارقىلىق تۇغقان ئانىلارنىڭ سۈت ئىشلەپچىقىرىشى تەبىئىي تۇغقان ئانىلاردىن خىلىلا ناچار بولىدۇ. بولۇپمۇ دەسلەپكى بىر قانچە كۈندە كېچىكىپ سۈت كىلىشكە باشلايدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئىمكانىيەت بولسىلا تەبئىي تۇغۇشنى تاللاش ئانا ۋە بالىنىڭ سالامەتلىكى ئۈچۈن ئەڭ ياخشى تاللاشتۇر. بۇ ھورمۇن يەنە بالىلاردىكى يالغۇزلۇق كېسىلى (autism) نى داۋالاشتا ئۈنۈمى بارلىقى بايقالغان.
8. ۋازوپرەسسېن (vasopressin)
بۇ ھورمۇن ئاساسلىقى ئوسموس بېسىمىنى يۇقىرىلىتىش ئارقىلىق قان بېسىمىنى چۈشۈرۈش رولىغا ئىگە.