cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئابدۇرېھىم غېنى
سىياسىي ھاياتى
2019-يىلى 11- ئاينىڭ 16-كۈنى ئابدۇرېھىم غېنى ئامىستېردام دام مەيدانىدا 1933-ۋە 1944-يىللىرى شەرقى تۈركىستاندا قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتنى خاتىرلەش پائالىيتى پائالىيتى ئورۇنلاشتۇرغان. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتيىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا بۇ پائالىيىتكە تەكلىپ بىلەن قاتناشقان.
2019-يىلى 12-ئاينىڭ 10-كۈنى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىينىڭ بېرۇسىلدا كۆزگە كۈرۈنگەن ئۇيغۇر سىياسى پائالىيەتچىلىرىنى تەقدىرلەش پائالىيتىگە تەكلىپ بىلەن قاتنىشىپ مۇكاپاتلانغان.
2019-يىلى 12-ئاينىڭ 15-كۈنى فىرانسىيەنىڭ پارىژ شەھرىدە ئۆتكۈزۈلگەن ‹‹ ئۇيغۇرلارغا ھىسداشلىق قىلىش ›› كىچىلكىگە تەكلىپ بىلەن قاتناشقان. بۇ پائالىيەتتىن كىيىن ئېفىل مۇنارىنىڭ ئالدىدا ئىككى كۇن يالغۇز كىشلىك نامايىش قىلغان.
2019-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى گوللاندىيەدىكى ياشار ئۇيغۇر تەشكىلاتنىڭ ئورۇنلاشتۇرشىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيەت كۆرگەزمىسگە تەكلىپ بىلەن ھەمكارلاشقان.
ياۋرۇپا شەرقى تۈركىستان مائارىپ جەمىيتى تەرپىدىن ھەريىلى يەنى 2014-2015،2016،2017،2018،2019-يىللىرى ئورۇنلاشتۇرغان ئيۇيغۇر يىمەك-ئىچمەك ۋە مەدەنىيەت كۆرگەزمە پائاليتىگە تەكلىپ بىلەن قانتىنىش ئۇيغۇركىتاب يەرمەنكە پائالىيتى ئېلىپ بارغان.
2020-يىلى 2-ئاينىڭ 24-كۈنىدىن 28-كۈنگىچە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىينىڭ جەنۋەدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتنىڭ ئالددىكى مەيداندا ئورۇنلاشتۇرغان ‹‹ ئۇيغۇر قىرغىنچلىقى رەسىم كۆرگەزمىسى ›› پائالىيتىگە تەكلىپ بىلەن قاتناشقان.
كۆك كىت
كۆك كىتبولسا بىر خىل دېڭىزدا ياشايدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ بىرى ،جەمئىي تۆت كەنجى تۈرى بار ،كۆك كىت دۇنيادا ياشاۋاتقان ھايۋانلارنىڭ ئىچىدە ھەجىمى ئەڭ چوڭ بولغان ھايۋان ھېساپلىنىدۇ ،ئۇزۇنلىقى 33 مېتىرغا يېتىدۇ ،ئېغىرلىقى 200 توننا ،كۆك كىتنىڭ بەدەن شەكلى ئۇزۇنچاق ھالەتتە ، دۈمبە قىسىمى كۆكۈچ كۈلرەڭ ،لېكىن سۇدا قارىماققا سۇس رەڭدە كۆرىنىدۇ ،،باشقا بۇرۇتلۇق كىتقا ئوخشاش ،كۆك كىتمۇ قاسراق تۈرىنى ۋە كىچىك بېلىق تۈرنى ئىستىمال قىلىدۇ ،كۆك كىت ئادەتتە كۈندۈزى 100 نەچچە مېتىر چوڭقۇرلىقتىن ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ ،كېچىسى ئاندىن سۇ يۈزىدىن ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ،كۆك كىت ئادەتتە كەچ كۈزدە جۈپلىشىش مەزگىلىگە قەدەم قويىدۇ تاكى قىشنىڭ ئاخىرىغىچە ،ئىككى ئۈچ يىلدا بىر قېتىم تۇغىدۇ.
سىرتقى شەكىلى
كۆك كىت ئەڭ چوڭ كىت تۈرى بولۇپلا قالماي يەنە ، نۆۋەتتە ياشاۋاتقان ئەڭ چوڭ ھايۋان ،ھازىرغىچە ئەڭ چوڭ سۈت ئەمگۈچى ھايۋان ،لېكىن ئېغىرلىقىنى سېلىشتۇرۇش تەس ،ئومۇمەن بەدەن ئۇزۇنلىقى 22- 33 مېتىرغىچە ، بەدەن ئېغىرلىقى 150 توننىدىن 200 توننىغىچە بولۇپ ، بەدەن ئېغىرلىقى جەھەتتىن 25 ئافرىقا پىلىغا توغرا كېلىدۇ دېيىشكە بولىدۇ ،ياكى 2000 -3000 ئادەمنىڭ بەدەن ئېغىرلىقىغاتوغرا كېلىدۇ ،ھېلىمۇ ياخشى ،سۇنىڭ لەيلىتىش كۈچىنىڭ رولى بىلەن  ، قۇرۇقلۇق ھايۋىنىغا ئوخشاش كۈچ سەرپ قىلىپ ئۆزىنىڭ بەدىنىنى كۆتۈرۈشنىڭ ھاجىتى يوق ، غايەت زور بەدىنى ئۆزىنىڭ بەدەن تېمپىراتۇرىسىنى ساقلاپ تۇرىشىغا پايدىلىق كۆك كىتنىڭ بەدىنى سۇس كۆك رەڭدە ،پۈتۈن بەدىنى سۇيۇر شەكىلدە بولۇپ قارىماققا بىر ئۇستۇراغا ئوخشايدۇ ، كۆك كىتنىڭ بېشى ئىنتايىن يوغان بولىدۇ،تىلىنىڭ ئۈستىدىمۇ 50 ئادەم تۇرالايدۇ ،ئۇنىڭ يۈرىكى كىچىك ماشىنىچىلىك كېلىدۇ ،يېڭىدىن تۇغۇلغان كىت بالىسى ئادەتتىكى پىلنىڭ ئېغىرلىغىچىلىك بولىدۇ ،ئۆسۈپ يېتىلىش سۈرئىتى ئىنتايىن تېز بولۇپ ، ھەر 24 سائەتتە 90 كېلوگىرام ئېغىرلايدۇ.
ياشاش قانۇنىيىتى
كۆك كىت ئارام ئالىدىغان دېڭىز قولتۇقلىرىغا قۇرۇقلۇقتىكى دېڭىزلاردىن قۇيۇلغان مول بولغان ئورگانىك ماددىلار بولۇپ ، سۇ تەركىبىنى ئىنتايىن مولاشتۇرۇپ سۇدا ياشىغۇچى لەيلىمە جانلىقلانى كۆپىيىشىنى تېزلەشتۈرىدۇ ،كىتنىڭ ئاشقازىنى تۆتكە بۆلىنىدۇ ،بىرىنچى ئاشقازىنى بىر قېتىمدا 2 مېليون دانە ئۇششاق راكلارنى يېۋىتەلەيدۇ ،ھەركۈن  ى 4000 -8000 كېلوگىرامغىچە يەيدۇ ،كۆك كىتنىڭ ئېغىزىنىڭ ئۈستىدە  ئىككى قاتار تاختىسىمان بۇرۇتلىرى بولۇپ خۇددى تاسقاققا ئوخشاش ،قورسىقىنىڭ ئىچىدىمۇ يەلپۈگۈچكە ئوخشاش پۈرۈلمىللىرى بولۇپ ، چوڭىيالايدۇ ھەم كىچىكلىيەلەيدۇ ، شۇنداق بولغاچقا دېڭىزدىكى سۇ ۋە راكلارنى بىراقلا يۇتىدۇ ، ئاندىن ئاغزىنى ئېتىپ سۇنى بۇرۇتلىرى ئارىسىدىن چىقىرۋېتىدۇ.
كۆك كىت گەرچە دېڭىزدا ياشىسىمۇ ،بىراق باشقا  سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارغا ئوخشاش ئۆپكىسى ئارقىلىق نەپەسلىنىدۇ ،ئۆپكىسىنىڭ ئېغىرلىقى 1000 كېلوگىرامدىن ئاشىدۇ ، 1000 لېتىردىن ئارتۇق ھاۋانى سىغدۇرالايدۇ ،بۇنچە چوڭ ئۆپكە سىغىمچانلىقى نەپەسلىنىش قېتىم سانىنى كۆپ ئازايتقان يەنى 10 - 15 مىنۇتتا ئاندىن بىر قېتىم نەپەسلىنىدۇ ،ھەر قېتىم بېشىنى سۇ يۈزىدىن چىقىرىپ نەپەسلەنگەندە ،بەدەن ئىچىدىكى كاربون تۆت ئوكسىد قاتارلىق كېرەكسىز ماددىلارنى چىقىرىپ تاشلايدۇ .توپلىشىپ ياشىمايدۇ.
تارقالغان رايونلار
كۆك كىت جەنۇبىي قۇتۇپتىن شىمالى قۇتۇپقىچە بولغان جەنۇپ شىمال ئىككى يېرىم شاردىكى ھەرقايسى دېڭىز ئوكيانلارغا تارقالغان ،بولۇپمۇ جەنۇبىي قۇتۇپقا يېقىن دېڭىز ئوكيانلادا سانى بىرقەدەر كۆپ ،لېكىن ئىسسىق بەلۋاغ رايونلىرىدا ئاز ئۇچرايدۇ.
تاغتېشەر(ھايۋان)
thumb|فىلىپىن تاغتېشەر قاتتۇرمىسى بىر مۇزىيخانىدا تاغتېشەرنىڭ پۈتۈن بەدىنى ناھايىتى قاتتىق قاسىراق بىلەن قاپلانغان بولۇپ، قارىماققا بەئەينى قەدىمكى زامانلاردىكى ساۋۇت كىيگەن پالىۋانغىلا ئوخشىشىدۇ، لېكىن ئۇنىڭ مىجەزى ناھايىتى رايىش بولۇپ، ئەزەلدىن چوڭ ھايۋانلار بىلەن تۇتۇشۇپ قالمايدۇ، ئۇ پەقەت چۈمۈلە تۇتۇپ يېيىشكىلا ئامراق. ئۇ 2020 ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسىنىڭ (كىرونا ۋىرۇسى، ۋۇخەن ۋىرۇسى) ۋاستىلىك ئېلىپ يۈرگۈچىسى.
ھەققىدە
تاغتېشەرنىڭ پۈتۈن بەدىنى ناھايىتى قاتتىق قاسىراق بىلەن قاپلانغان بولۇپ، قارىماققا بەئەينى قەدىمكى زامانلاردىكى ساۋۇت كىيگەن پالىۋانغىلا ئوخشىشىدۇ،
تاغتېشەر چۈمۈلە تۇتۇشقا تولىمۇ ماھىر. ئۇ چۈمۈلە ئۇۋىسىنى بايقاپ قالسا، ئىلمەكسىمان ئۆتكۈر تىرناقلىرى بىلەن ئۇۋىنى بولۇشىغا كولاپ بۇزۇۋېتىپ چۈمۈلىلەرنى ئۇۋىسىنىڭ سىرتىغا ھەيدەپ چىقىدۇ، بۇ چاغدا ئۇ ئۇزۇن تىلىنى چىقىرىپ سۈپۈرۈپ يالماپ، بىر مۇنچە چۈمۈلىنى بىردەمدىلا قورسىقىغا سولاپ بولىدۇ. thumb|تاغتېشەر دەرەختە چۈمۈلە ئىزدىمەكتە بەزىدە، تاغتېشەر ئېرىنىپ قالسا، چۈمۈلە ئۇۋىسىنىڭ يېنىغا كېلىپ ئۆلگەن بولۇپ يېتىۋالىدۇ ھەمدە بەدىنىدىكى قاسىراقچىلارنى ئېچىپ كۈچلۈك پۇراق چىقىرىپ چۈمۈلىلەرنى جەلپ قىلىدۇ، چۈمۈلىلەر بۇ پۇراققا گۆل بولۇپ، ئۇۋىسىدىن بەس-بەستە چىقىشىدۇ-دە، ئۆلگەن بولۇپ يېتىۋالغان تاغتېشەرنى كۆرۈپ، تاغدەك بىر دۆۋە گۆشكە ئېرىشىپتۇق دەپ تازا بىر مەززە قىلىپ يىمەكچى بولغاندا، تاغتېشەر بەدىنىنى قورۇپ قاسىراقچىلىرىنى جۈپلەپ، چۈمۈلىلەرنى قاسىراقچىلىرى ئارىسىغا قىسىۋالىدۇ، ئاندىن كۆلگە سەكرەپ چۈشۈپ بەدىنىنى ئىرغىتسا، چۈمۈلىلەرنىڭ ھەممىسى سۇ يۈزىگە لەيلەپ چىقىپ تېپىرلاپ كېتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن تاغتېشەر ئۇزۇن تىلىنى چىقىرىپ، سۇدا لەيلەپ قالغان چۈمۈلىلەرنى پاك-پاكىز يەۋېتىدۇ.
ھازىرقى ھالىتى
thumb|ھىندىستان تاغتېشەرى جۇڭيى دورىلىرنىڭ تەركىبىدە تاغتېشەرنىڭ قاسرىقى بار بۇلۇپ، جۇڭيى دورىلىرى تەرىپىدىن پايدىلنىش بىلەن بىرگە ياشاش مۇھىتى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراش سەۋەبىدىن ئۇلارنىڭ سانى 20 ـ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرا ئاخىرقى مەزگىللىرىدە تېز ئازىيىپ كەتتى. نۆۋەتتە تاغتېشەر  ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان تۈر بولۇپ قالدى. ھەمدە دۆلەتنىڭ ئىككىنچى دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋانلار قاتارىغا كىردى.
سىتەتا
ستتەتا، ئىنگلىزچىدا Stata دەپ ئاتىلىغان ئۇنۋىرسال، كۈپ مەقسەتلك، قوللىنشچان ئىستاتكىلىق يۇمتال بۇلۇپ 1985 يىلى ستەتاكورپ (ستەتا گۇرۇھى) تەرپدىن كەشىپ قلىنغان.
ھەققدە
alt=ستەتا |thumb|[[ھۆججەت:Travel time histogram total n Stata.png|alt=ستەتا |thumb|ستەتا دئاگررامسى ستەتا كەسمە يۈزى]]
ئەسلى ئاپتۇرى : William Gould ۋىىليام گولد
تەتقىق قىلغۇرچسى: ستەتا كورپ (ستەتا گۇرۇھى)
تۇرقالىق نۇسخىشنىڭ تارقىتلىش ۋاقتى: 15-نچى نۇنسخسى ، 2017 يىلى 6-نويابىر
يىزىلىش سۇپىسى: C
قوللايدىغان سىستىما: ۋىندوۋىس، ئالما، لىنۇكىس.
خاراكتىرى: ئىستاتكىلىق ئانالىز
تور ئادىىرىسى: https://www.stata.com/
Johann Sebastian Bach
thumb| يوھان سېباستىيان باخ [[ھۆججەت:Johann_Sebastian_Bach_signature.svg|center|frameless| باخنىڭ ئىمزاسى]] thumb| باخنىڭ ئۆزى لايىھەلىگەن تامغىسى ئۇنىڭ ئىسمى JSB نىڭ بىرىنچى ھەرىپى بىلەن ئەينەك رەسىمگە گىرەلىشىپ كەتكەن يوھان سېباستىيان باخ (1685-يىلى 3-ئاينىڭ 21-كۈنىدىن 1750-يىلى 7-ئاينىڭ 28-كۈنىگىچە) باروك گېرمانىيە كومپوزىتورى. ئۇ غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانتلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. باخ ئۆز دەۋرىدىكى مۇزىكىنى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرگەندە ، موزارت ، بېتخوۋېن ۋە برامىس قاتارلىق مۇزىكانتلارغا تەسىر قىلغان. ئۇنىڭ مۇزىكىسىنىڭ سۈپىتى بولغاچقا ، كەسپىي مۇزىكانتلار ئۇنى غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانت دەپ قارايدۇ.
1925 - يىلى
1925 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
ئالى چىقىمدانى
ئالى چىقىمدانى جوڭگودىكى ئەڭ چوڭ كۆچمە ئۈسكۈنە ۋە تور ئارقىلىق پۇل تۈلەش، يۆتكەش، ۋە چىقىم قىلىش سېستىمىسى.
ئىسلاندىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|ئىسلاندىيە تىلى ئىسلاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
جۇڭغار خانلىقى
جۇڭغار خانلىقى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Jungghar Khanliqi) بولسا ئويرات موڭغۇللىرىنىڭ بىر تارمىقى بولغان جۇڭغار قەبىلىسى تەرىپىدىن قۇرۇلغان خانلىق.
تارىخ
جۇڭغار خانلىقى 17-ئەسىردىن 18-ئەسىرگىچە تەڭرىتاغنىڭ جەنۇب-شىمالىنى تىزگىنلىگەن بولۇپ، زېمىنى غەربتە بالقاش كۆلىگە، شىمالدا ئالتاي تېغىغا، شەرقتە تۇربانغا، غەربىي-جەنۇبتا چۇ، تالاس دەريالىرىغىچە بولغان كەڭ يەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، تارىختىكى ئەڭ ئاخىرقى كۆچمەن چارۋىچى خانلىق ھېساپلىنىدۇ.
خانلىرى
جۇڭغار خانلىقىدا جەمئى 10 دانە خان ھوقۇق تۇتقان بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە
تۇرپان
مەنبە: «تۇرپان يادىكارلىقلىرى»، ئابلىم قېييۇم، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى
نۇپوس ئىستاتىستىكا
ناھىيىنىڭ 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 250 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 71.4% نى، خەنزۇلار 20.75% نى، باشقا مىللەتلەر 7.85% نى تەشكىل قىلىدۇ.
مۇناسىۋەتلىك يازمىلار مىڭ ئۆي توغرسىىدا 2008-10-01 مىللىتىمىزدىن چىققان تۆھپىكار، ئۈلگىلەر 2008-09-30 < جۇڭغار ئويمانلىقى > دىگەن نام توغرىسىدا. 2008-09-29 3. قۇملۇقتىكى كارۋانلار يېپەك يولىنى قانداق كېزىپ چىقتى ؟ 2008-09-27 2.. بوستانلىق ۋادىلاردا نېمە ئۈچۈن شەھەرلەر بەرپا بولىدۇ 2008-09-27
پىسەن مازىرى باشلانغۇچ مەكتەپ
پىسەن مازىرى باشلانغۇچ مەكتەپ يېڭىشەھەر ناھيىسنىڭ ھاراپ يېزىسىدا. قۇرۇلغان ۋاقتى (مەكتەپ ئارخىپىدىكى ماتېرىياللاردا )1939-يىلى دەپ خاتىرلەنگەن. ئەمما يەرلىك دەرس ئېچىش ۋە باشقا سۆھبەت جەريانىدا مەلۇم بولۇشىچە : 4-كەنت 4-مەھەللىدىكى قۇربان زېمىن ئاكىنىڭ دېيىشىچە قۇربان زېمىنمۇ ساۋادىنى مۇشۇ مەكتەپتە چىقارغانلىقىنى ئېيىتقان. قۇربان زېمىن 2013-يىلى سۆھبەتتە ئۆزىنىڭ مۇشۇ مەكتەپتە ساۋات چىقارغانلىقىنى ئېيىتقان. قۇربان زېمىن شۇ يىلى 105 ياشقا كىرگەنلىكىنى ئېيىتقان. مۇشۇ بۇيىچە ھېسابلىساق.1907-يىلى تۇغۇلغان دېسەك 10 يېشىدامەكتەپكە كىرسىمۇ ،1917-يىلى بۇ مەكتەپ ئاللىبۇرۇن قۇرۇلغان بولىدۇ. ھازىربۇ مەكتەپنىڭ ئورنى پىسەن مازىرى ئەتراپىدىن 5-كەنت 1-مەھەللە تەۋەلىكىگە يۆتكەلگەن. ئومۇمىي كۆلىمى 29.5 مۇ.
ۋىلوگ (ۋىدىيولۇق بىلوگ)
thumb|پەن تېخنىكا بىرازىليە ۋىلوگىنىڭ لوگوسى thumb|ۋىلوگ كۆرۈنۈشلىرى ۋىلوگ ۋىدىيولۇق بىلوگ دىگەننىڭ قىسقارتىلىپ ئاتلىشى. بۇرۇن تور يېڭى چىققان ۋاقتىلاردا كشلەر توردا بىلوگ (تور تۇراسى) بىلەن ئۆز پىكىرلىرنى تور جامائىتى بىلەن ئورتاقلىشاتتى. لىكىن دەۋىر تەدىرجى تەرەققى قىلغاندىن بۇيان، كىشلەر بىۋاستە ۋىدىيو ئارقىلىق ئۆز كۆز قاراشلىرى، ھاياتى، تەجىربىلرىنى ۋە ساياھەتلىرىنى تورداشلار بىلەن ھەمبەھىرلىندىغان بولدى. شۇڭا ۋىلوگ دىگەن ئادەتتىكى يېزىقلىق بىلوگلارنىڭ ۋىدىيولۇق شەكىلدە قىلىنىشنىنى كۆرسىتىدۇ.
ۋىلوگ ئىشلەش ناھايتى ئاسان بولۇپ سىز تىلغون ياكى باشقا ئۈسكۈنلەر ئارقىلىق تۇرمۇشنىڭ ھەر قانداق بىر بۈلۈكىنى تارتىپ تەھىرىرلەپ ھەمبەھىرلەش سۇپسىدا (مەسلەن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋىدييو ھەمبەھىرلەش سۇپسى يوتۇب، جوڭگودىكى يوكۇ، تېڭشۈن تورى) تارقاتسىڭىز بولىدۇ.
ئەرەب يېرىم ئارىلى
250px|thumb|left|سۈنئىي ھەمراھدىن ئەرەب يېرىم ئارىلى
ئەرەب يېرىم ئارىلى (كوھنە ئاتى: جەزىرەتۇل ئەرەب) (ئەرەبچە: شبه الجزيرة العربية \ شىبھەل جەزىرەتۇل ئەرەبىييە ) ياكى ئەرەبىستان، ئاسيانىڭ غەربىي جەنۇبى ۋە ئاڧرىقانىڭ شەرقى شىمالىدا يەر ئالغان يېرىم ئارال. بۈيۈك قىسمى چۆل بولغان بۇ يېرىم ئارال، ئۆزىگە مۇجەسسەم قىلغان نېڧىت ۋە تەبئىي گاز زاپاسلىرى بىلەن ئوتتۇرا شەرقنىڭ گىئوپولىتىك نوقتىدىن ئىنتايىن مۇھىم رايوندۇر. منىتىقەدە نۇپۇسنىڭ زور كۆپچىلىكى ئەرەب ۋە مۇسۇلمان ئەسىللىقتۇر. شۇنداقلا يېرىم ئارال، ئىسلام دىنىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىپ تارقالغان يېرىدۇر. مۇقەددەس مەككەئى مۇكەررەمە ۋە مەدىنەئى مۇنەۋۋەرە شەھەرلىرى بۇ يېرىم ئارالدىدۇر.
يېرىم ئارالغا جايلاشقان ئەللەر سەئۇدى ئەرەبىستان، يەمەن، ئومان، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى، قاتار، بەھرەين، كۇۋەيت، ئىراق ۋە ئىئوردانىيە قاتارلىقلاردۇر. بۇلار ئىچىدە ئىراق ۋە ئىئوردانىيە توپراقلىرىنىڭ بىر قىسمى ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ سىرتىدا قالىدۇر.
جوغراڧىيە
thumb|200px|left| {{legend|#daa520|سىياسىي ئايرىمى}}{{legend|#ffd700|جوغراڧىي ئايرىمى}} غەربىدە قىزلى دېڭىز، شەرقىي جەنۇبىدا ئۇممان دېڭىزى ۋە شەرقىدە پارس قولتۇقى باردۇر. يېرىم ئارالدا مۇھىم بولغان رايونلار غەربتىكى ھىجاز، ئىچكى قىسىمدىكى نەجد ۋە شەرقتىكى لاھسا (ئەل ھاسا) بىلەن بىرگە ھەم دەۋلەت نامى بولمىش ئۇممان ۋە يەمەن رايونلىرىدۇر.
روشەن يەر يۈزى شەكللىرى تۆۋەندىكىچە:
تاغلار چۆللەر
گېئولوگىيە
گېئولوگىيە جەھەتتىن ئەرەب بەلبىغى دەپ ئاتالغان ۋە شىمالدا شەرقىي جەنۇب ئاناتولىيە رايونىغە قەدەر ئۇزارغان باشقا بىر بەلباغ ئۈستىدە يەر ئالىدۇ. بەلباغنىڭ ھەرىكەت يۆنىلىشى شىمالغا قارىغان.
تەبىئىتى
رايونغا خاس نەسلى قۇرۇش ئالدىدىكى بەئزى تۈرلەر:
ئۆتمۈش
250px|thumb|ئەرەبىستان ۋە يېرىم ئارالدىكى ئۈچ مۇھىم رايون تېخىمۇ كەڭ ئۇچۇر ئۈچۈن قاراڭ: ئىسلام دەۋلىتى
ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىندىن بۇرۇنقى ئەرەب يېرىم ئالىنى ئۈ دەۋىرگە بۆلۈش مۇمكىن:
ئادەتچانلىق
بوردىئۇ ئادەتچانلىق نەزىرىيەسى ئۇنىڭ چۈشەنچىلىرى ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم تەرەپتۇر. بوردىئوغا نىسپەتەن ئادەتچانلىق ئىنسان بىلەن ئىجتىمائىي ھايات ئوتتۇرىسىدا كۆۋرۈكلۈك رۇلىنى ئوينايدىغان زىھنىي ياكى ئاڭ قۇرۇلمىسىدۇر. بۇ دىگەنلىك، ئىنسان ئىجتىمائىي دۇنيانى چۈشەنگەندە ۋە ئۇنىڭ بىلەن ئالاقە قىلغاندا ئادەتچانلىقتىن پايدىلىنىدۇ. ئادەتچانلىق بۇ يەردە بىر قۇرال ياكى ۋاستە سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئىنسان قاچانكى ئىجتىمائىي دۇنيا بىلەن ئالاقىگە كىردى، شۇ ھامان ئادەتچانلىق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. چۈنكى بىز دەۋاتقان ئادەتچانلىق دەل ئىجتىمائىي دۇنيانىڭ ياكى قۇرۇلمىنىڭ مەھسۇلاتىدىن ئىبارەت. گەرچە ئادەتچانلىق ئەۋلادتىن ئەۋلادقا مىراس قالسىمۇ، ئەمما ئو ئىجتىمائىي دۇنيا تەرىپىدىن ئاكىتىپ بىر شەكىلدە يارىتىلىدۇ. شۇڭلاشقا، ئىنسان قانداق دۇنيادا ياشىسا ئۇنىڭغا يارىشا ئادەتچانلىق شەكىللەنگەن بۇلىدۇ. ئادەتتە ئادەتچانلىق ئىجتىمائىي دۇنيانىڭ مەھسۇلاتى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىنساننىڭ پۈتكۈل ئىشلىرىغا قۇماندانلىق قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، جەمئىيەتتە قىزىقىشى، بىلىمى، تەپەككۇرى ئوخشاش كىشىلەرنى ئۇچرىتىش مۇمكىن. چۈنكى ئۇلارنىڭ جەمئىيەتتىكى ئورنى ئاساسەن ئوخشاش بولغان بولغاچقا، ئادەتچانلىقىمۇ ئاساسەن ئوخشاش.
بۇ مەنىدە ئادەتچانلىق ئىنساننىڭ دۇنيادىكى ئورنى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. مەسىلەن، بىر كىشى ئوقۇتقۇچى بولسا ۋە ئۆمۈر بۇيى ئوقۇتۇش ئىشلىرى بىلەن شوغۇللانسا، ئۇنىڭ زىھىن قۇرۇلمىسى ياكى ئادەتچانلىقى ئۈزى ئىگە بولغان ئىجتىمائىي ئورۇن تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغان بولغاچقا، بىر ئوقۇتقۇچىغا خاس خاھىش، ئىستىتىك قىزىقىش، ساپا ۋە بىلىم يىتىلگەن بۇلىدۇ. شۇڭلاشقا، ئوخشاش بولمىغان ئىجتىمائىي ئورۇنغا ئىگە بولغان ئادەملەرنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئادەتچانلىقى بۇلىدۇ. بىر ناخشىچىنىڭ كاللىسىدىكى دۇنيا ۋە قىزىقىشى بىلەن بىر دىھقاننىڭ كاللىسىدىكى دۇنيا ۋە قىزىقىشنى سېلىشتۇرۇش مۇمكىن ئەمەس. بۇ نوقتىدا، بۇ يەردە دەۋاتقان ئادەتچانلىق ئادەمنىڭ ئىجتىمائىي ئورنى بىلەن زىچ باغلىنىپ كەتكەن.
بوردىئۇ يۇقىرىدا ئېيتقىنىمىزدەك، ئىنسانلارنى ئىجتىمائىي توپ ياكى تەبىقىگە ئايرىشتا ئادەتچانلىقنى ئاساس قىلغان بولغاچقا، ماركىسنىڭ سىنىپ ئۇقۇمىغا قارشى تۇرىدۇ. بوردىئوغا نىسپەتەن ئېيتقاندا جەمئىيەتتە ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئورنى ئوخشاش كىشىلەر ئادەتتە ئاساسەن ئوخشاش شەكىلدىكى ئادەتچانلىقنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ سەۋەپتىن يۇقىرى تەبىقىدىكى كشىلەرنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە چۈشەنچىسى ھامان يۇقىرى تەبىقىدىكىلەر بىلەن ئاساسەن ئوخشاش بۇلىدۇ.
بۇ يەردە بىر نەرسىنى تەكىتلەش كىرەككى، بوردىئۇ ھەرگىزمۇ ئىنساننى ئىجتىمائىي تۇرمۇش تەرىپىدىن يارىتىلغان ئادەتچانلىقنىڭ قۇلى ياكى مەھسۇلاتى سۈپىتىدە كۆرمەيدۇ. ئادەتچانلىق ئىنساننىڭ ھەرىكىتىگە يولباشچىلىق قىلىدۇ ۋە ئىنساننىڭ ئوبىكتىپ دۇنيانى قايتا يارىتىشىدا ياردەمدە بۇلىدۇ. بۇ سەۋەپتىن ئىنسان ھەرگىزمۇ بار بولغان ئوبىكتىپ رىئاللىقنىڭ مەھسۇلاتى ئەمەس. ماس قەدەمدە ئوبىتكىپ دۇنيانى ياراتقۇچىدۇر. بۇ مەنىدە ئادەتچانلىق ئىجتىمائىي دۇنيانى يارىتىدۇ ۋە ئىجتىمائىي دۇنيا تەرىپىدىن يارىتىلىدۇ.[1] بۇ دىگەنلىك تاشقى دۇنيانى ئىچكى دۇنياغا، ئىچكى دۇنيانى تاشقى دۇنياغا ئايلاندۇرىدىغان بىر ۋاستە.
ئىجتىمائىي ئەمەلىيەت ئىجتىمائىي دۇنيا بىلەن ئادەتچانلىق ئارىسىدا مەۋجۇت بولغان بىر ۋاستىدۇر. يەنى ئادەتچانلىق ئىجتىمائىي ئەمەلىيەت تەرىپىدىن يارىتىلىدۇ ۋە ئىجتىمائىي دۇنيا ئىجتىمائىي ئەمەلىيەتنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. بۇ مەنىدە بۇ ئۈچى ئارىسىدا بىر-بىرىگە ئايلىنىدىغان دىئالىكتىك مۇناسىۋەتنىڭ بارلىقىنى بىلىش مۇمكىن.
بوردىئونىڭ ئادەتچانلىق ئوقۇمى ئىجتىمائىي دۇنيانىڭ مەھسۇلاتى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئەقلىيلىشىش بىلەن بىر نوقتىدا كىسىشمەيدۇ. چۈنكى ئىنسان ھەممە ئىشنى ئەقىل بىلەن ئويلاپ قىلمايدۇ. ئەقىلنىڭ بۇيرۇقىسىز مەيدانغا چىقىدىغان نۇرغۇن ئىش بۇلىدۇ. بو مەنىدە بوردىئۇنىڭ ئادەتچانلىق نەزىرىيەسى ھەم ئەقلىي ھەم ئەقلىي بولمىغان ھەرىكەت ۋە خاھىشىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دىگەنلىك، بوردىئۇ ماكىس ۋېبىرغا ئوخشاش ئەقلىيلىكنى كۈچەپ تەشۋىق قىلمايدۇ. ئەكىسچە ھالدا، ئادەمنىڭ ھەرىكىتىنىڭ ئادەتچانلىق ۋە ئەمەلىي ئەھۋالغا ئاساسەن مەيدانغا كىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ سەۋەپتىن، بوردىئۇ باشقا زامانىۋى جەمئىيەتشۇناسلارغا ئوخشاش پۈتۈنلەي ئەقلىيلىشىشنى تەرغىپ قىلمايدۇ.
بۇ يەردە شۇنى قىستۇرۇپ ئۈتۈشكە تىگىشلىككى، ئادەتتە ئادەتچانلىق ئىنسان ياشىغان ئىجتىمائىي مۇھىت تەرىپىدىن يارىتىلىدىغان بولغاچقا، ئىنسان قانداق ئائىلە ۋە قانداق ئىجتىمائىي ئورۇندىن كىلىپ چىققان بولسا شۇنىڭغا ماس ھالدا ئادەتچانلىقى شەكىللەنگەن بۇلىدۇ. بىز گەرچە بۈگۈنكى كۈندە ئىنسانلار ئارىسىدىكى بۇ خىل پەرققە ئانچە ئىتىبار بەرمىسەكمۇ، ئەمما ئىككى ئوخشاش بولمىغان ئىجتىمائىي ئارقا كۈرۈنۈشتىن كەلگەن ئىككى ئىنساننىڭ ئادەتچانلىقى ھامىنى بىر يەردە پەرقلىنىپ قالىدۇ.
بوردىئونىڭ قارىشىچە، ئادەتچانلىق ئادەتتە ئايرىمچىلىق ۋە پەرقلىق ئەمەلىيەتلەرنى شەكىللەندۈرىدىغان پىرىنسىپتىن ئىبارەت.[2] يەنى ئادەتچانلىق ئاكتورنىڭ يىيىش، ئىچىش، كىيىنىش، ئۈزىنى ئىپادىلەش، تىل ئادىتى، توغرا-خاتالىق قارىشى… قاتارلىق بىرقانچىلىغان تەرزلەرنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ تەرزلەر ئىنسانلاردا ئوخشاش بولمايدۇ. ئەلۋەتتە ئوخشىغانلىرى بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بۇلىدۇ.
بوردىئونىڭ ئادەتچانلىق نەزىرىيەسى ئانتونىي گىددەنىسنىڭ قۇرۇلمىچلىق ئانالىزىغا بەزى تەرەپلەردە ئوخشىشىپ كىتىدۇ. ئانتونىي گىددەنىس ئىنسان ھەرىكىتىدىكى سەۋەپ بىلەن ئىلھامغا كۆڭۈل بۆلگەن ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلما بىلەن ئىنسان ھەرىكىتىنى بىر-بىرىگە باغلىۋەتكەن. بودىئو بولسا ئىجتىمائىي قۇرۇلما بىلەن ئىنسان ھەرىكىتىنى ئايرىم ئىككى نەرسە سۈپىتىدە كۆرگەن.
[1] George Ritzer: Modern Sosyoloji kuramlari, Himmet Hülür çev, Yedinci edisyon, 2012, S.398
[2] Pierre Bourdieu,  Practical Reason, Stanford University Press Stanford, California 1998, P.8
نەپئەقىل
نەپئەقىل بولسا تور ئارقىلىق ئۆز ئىقتىدارىنى جارى قىلدۇرۇپ باشقىلارغا خىزمەت قىلىپ ھەق ئالىدىغان تور ئارقىلىق ئىقتىسادى كىرىم يارىتىدىغان ، ۋاقت،ئورۇن ۋە ئىقتىساندىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچىرىمايدىغان ئىشەنچىلىك ئىقتىسادى چىقىم تەلەپ قىلمايدىغان سودا سۇپىسىدا خىزمەت قىلىدىغان مۇلازىمەتچى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :نەپئەقىل
يېزىقچىلىق
دېتال تەشۋىقات سۆزى، ئېلان سۆزى يېزىش، پىلانلاش،ماقالە يېزىش،تەھرىرلەش/ توغرىلاش،خەۋەر يېزىش،تاۋار چۈشەندۈرلىشى،كىتاب يېزىش،دوكلات يېزىش،نۇتۇق،ئوبزور يېزىش،قەغەز تەكشۈرۈش،تەبرىك سۆز،تەكلىپ-پىكىر،قىسقا ئۇچۇر،رەڭلىك ئۇچۇر،باشقا،
ئويۇن مۇلازىمىتى
تور ئويۇنى،ئويۇن ئېچىش،يانفون ئويۇنى،ئويۇن سىناش،نومۇر قويۇش/دوكلات،ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇش،بېسىم سىناش،كېلىشىم سۆزى،پائالىيەت سۆزى،ياماق ياساش،باشقا،
لايىھىلەش
بەلگە لايىھىلەش،VI لايىھىلەش،ئىسىم كارتا،تام گېزىتى،رەسىملىك تەشۋىقات،كارتون سۈرەت،ۋىۋىسكا لايىھىلەش،شوئار لايىھىلەش،بېكەت ئۇسلۇبى،ئېلان لايىھىلەش،كۇنۇپكا /سىنبەلگە،logo لايىھىلەش،مۇقاۋا لايىھىلەش،كىتاب تۈزۈش،ئىلكىتاب ياساش،خەت نۇسخىسى لايىھىلەش،تەبرىك كارتىسى،باغاق لايىھىلەش،ھەجۋىي رەسىم،بەت ياساش،كىيىم نۇسخا لايىھىلەش،دۇكان logo لايىھىلەش،QQ ئىپادىسى،باشقا، ppt ياشاش
قۇرۇلۇش/بېزەكچىلىك
سەھنە لايىھىلەش،ئىشخانا بېزەش،باغ ئورمان مەنزىرىسى،دۇكان بېزەش/ لايىھىلەش،سۇ يولى،توك يولى،ئۆي بېزەش،قۇرۇلۇش بېزەش،ئاددىي قۇرۇلۇش لايىھىلەش،باشقا،
رەسىم بېزەش/تەھرىرلەش
3D تېخنىكىسى،ھۆسن خەت،كارتونلاشتۇرۇش،رەسىم گۈزەللەشتۈرۈش،تويلۇق سۈرەت،رەسىم تەھرىرلەش،باشقا،
ئۈن-سىن تەھرىرلەش
باشلىنىش سۈرەت،ئاۋاز سۈزۈش،فورمات ئالماشتۇرۇش،ئاۋاز بېرىش،FLASH ،فىلىمگە ئاۋاز بېرىش،ئېلېكترونلۇق ئالبوم،ئېلانغا ئاۋاز بېرىش،فىلىم ئىشلەش،كارتونغا ئاۋاز بېرىش،رەڭلىك قوڭغۇراق،سىفىرلىق سۈرەتكە ئېلىش،چەتئەل تىلى،سىن ئىشلەش،ئاۋاز ياساش،تېكىست تۈزۈش،كىرىشتۈرۈش،باشقا،
تۇرمۇش مۇلازىمىتى
بازار تەكشۈرۈش،پسىخىكا تەكشۈرۈش،مالىيە تەكشۈرۈش،بېلەت تاشلاش،باشقۇرۇش،داۋالاشتىن مەسلىھەت،ھەرخىل كىنىشكا بېجىرىش،رەسمىيەت بېجىرىش،باشقا،
ئەپ ئېچىش
Android قىستۇرمىسى،Symbian SDK قىستۇرمىسى،iOS قىستۇرمىسى،تىيەنيۈ قىستۇرمىسى،Windows mobile قىستۇرمىسى،Amazon kindle قىستۇرمىسى،Palm قىستۇرمىسى،ئەپ ياساش،ئەپ تەرجىمە قىلىش،PalmOS قىستۇرمىسى،باشقا،
تور بېكەت ئېچىش
بېكەت گۈزەللەشتۈرۈش،بېكەت ئۈنۈمى،بازار (دۇكان)ئېچىش، SEO ئەلالاشتۇرۇش،UI لايىھىلەش،توربېكەت ياساش،تور دۇكان ئۇسلۇبى،ساندان مەشخۇلاتى،مۇلازىمېتىر مەشخۇلاتى،كود تەھرىرلەش،بىرىكتۈرۈش /ئۇلاش،باشقا،
قانۇن مۇلازىمىتى
قانۇن سۈرۈشتۈرۈش،ئادۋوكات تەكلىپ قىلىش،توختام يېزىش،ئەرىزنامە يېزىش،باشقا،
تەشۋىقات
مۇنبەرگە تەشۋىق قىلىش،QQ توپقا تەشۋىق قىلىش،بىلوگقا تەشۋىق قىلىش،ئەزالىق تەشۋىقاتى،بېكەت تەشۋىقاتى،باشقا،
يۇمشاق دېتال ياساش
سىستېما ئېچىش،قىستۇرما ياساش،دېتال سىناش،ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇش،دېتال گۈزەللەشتۈرۈش،تۈزىتىش /ئۆزگەرتىش،باشقا،ئىقتىدار كېڭەيتىش،
ئالبان تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[ئالبان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئالبانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 6.169مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
جارىيە ئىبنى قۇدامە
جارىيە ئىبنى قۇدامە (جارية بن قدامة): جارىيە ئىبنى قۇدامە ئىبنى زۇھەير ئەتتەمىيمىي ئەسسەئدىي (ئەبۇ ئەييۇب). يەزىد ئىبنى مۇئاۋىيە زامانىدا (ھ. 60 – 64 / م. 680 – 683) ۋاپات بولغان. ساھابە ئىكەنلىكىدە قاراش ئوخشاش ئەمەس. ھافىز ئىبنى ھەجەر «ئەلئىسابە»دە ساھابە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان. خەلىپە ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قوماندانى.
جياڭسۇ ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px جياڭسۇ ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، جياڭسۇنىڭ 75،495،000 نوپۇسىبار، 102،600 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 120°0.
كۈتاھيا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|كۈتاھيا ۋىلايىتى left|thumb|250px left|thumb|250px left|thumb|250px كۈتاھيا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، كۈتاھيانىڭ 684،082 نوپۇسىبار، 11،889 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 29.18°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°35، پوقتانومۇرى 043 رايۇننومۇرى 0274.
1995 - يىلى
1995 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
مەنبەلەر
1990 - يىللار
ۋارداك ۋىلايىتى
ۋارداك ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Wardak Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
يوھان سېباستىيان باخ
thumb| يوھان سېباستىيان باخ 1746 [[ھۆججەت:Johann_Sebastian_Bach_signature.svg|center|frameless| باخنىڭ ئىمزاسى]] thumb| باخنىڭ ئۆزى لايىھەلىگەن تامغىسى ئۇنىڭ ئىسمى JSB نىڭ بىرىنچى ھەرىپى بىلەن ئەينەك رەسىمگە گىرەلىشىپ كەتكەن يوھان سېباستىيان باخ (1685-يىلى 21-مارتتىن 1750-يىلى 7-ئاينىڭ 28-كۈنىگىچە) باروك دەۋرىدىكى گېرمانىيە كومپوزىتورى. ئۇ غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانتلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. باخ موزارت ، بېتخوۋېن ۋە براخما قاتارلىق مۇزىكانتلارغا تەسىر قىلغان ، چۈنكى ئۇ ئۆز دەۋرىدىكى مۇزىكا شەكلىنى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئەۋزەللىككە ۋە مۇكەممەللىككە يەتكۈزگەن. ئۇنىڭ ھۈنەر-سەنئىتىنىڭ سۈپىتى بولغاچقا ، كەسپىي مۇزىكانتلار ئۇنى دائىم غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانتلارنىڭ بىرى دەپ قارايدۇ.
جەئفەر ئىبنى مۇھەممەد
جەئفەر سادىق (جعفر الصادق)، جەئفەر ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھۇسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇم (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 80 – 148 / م. 699 – 765) كاتتا ئالىم. يالغان سۆز قىلىپ باقمىغاچقا، «جەئفەر سادىق» دەپ تونۇلغان زات.
1985 - يىلى
1985 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
بۇزاق يېزىسى
بۇزاق يېزىسى خوتەن ناھىيىسىگە قاراشلىق بولۇپ، خوتەن بوستانلىقىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان، خوتەن شەھىرىبىلەن بولغان ئارىلىقى 17 كىلومېتىر، خوتەن ئايرودۇرۇمى بىلەن بولغان ئارىلىقى 4 كىلومېتىر كېلىدۇ، شىمالىي تەرىپى باغچى بازىرى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا لاڭرۇ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقىي تەرىپى تۇساللا يېزىسى بىلەن قوشنا، غەربىي تەرىپى لايقا يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، قاتناش قولايلىق. يېزا بويىچە ئومۇمىي يەر كۆلىمى 533 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 31 مىڭ مو، شەھەرگە قاراشلىق 222 كەنت، بىر دېھقانچىلىق مەيدانى، 3 مەمۇرىي كەنت، يېزا ئىگىلىك تەرەققىيات رايونى، 167 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار. يېزا بويىچە جەمئىي دېھقان-چارۋىچىلاردىن 6367 ئائىلە بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 28 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەمگەك كۈچلىرى 13 مىڭ، يېزا بويىچە نوپۇسنىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتى %13.5، تەبىئىي كۆپىيىش نىسبىتى ‰9.51 بولغان. دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئىقتىسادىي كىرىم مەنبەسى ئاساسلىقى باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىق، قولدا توقۇلغان گىلەم قاتارلىقلار.
مەمۇرىي كەنتلەر
تەۋەلىكىدە 23 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار بۇزاق كەنتى، جاي كەنتى، چىلەك كەنتى، تېتىر كەنتى، ئازۇك كەنتى، ئازنا بازار كەنتى، ھالۇ ئېرىق كەنتى، چاقا كەنتى، كەنئېرىق كەنتى، كوسا كەنتى، شور ئېرىق كەنتى، باسىي كەنتى، تېرىقئېرىق كەنتى، تۆۋەن قاش كەنتى، پاتەكلا كەنتى، توخۇلا كەنتى، قۇممەھەللىسى، قاش كەنتى، يايلىغان كەنتى، قۇمباغ كەنتى، قۇمقايغان كەنتى، تارشىلىق كەنتى، ئۇزۇنشور كەنتى قاتارلىقلار.
مەمتېلى توختاجى
مەمتېلى ئەپەندى (1901 — 1937) ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ بايراقدارى ، ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ تونۇلغان ۋەكىلى ، ئوت يۈرەك شائىر مەمتېلى توختاجى ( تەخەللۇسى تەۋپىق ) ئاتۇشنىڭ بويامەت يېزىسىدا دۇنياغا كەلگەن. ئۇ قىسقىغىنا 36 يىللىقى ھاياتىدا ئۆز خەلقىنىڭ مائارىپى ئۈچۈن، ئەدەبىياتى ئۈچۈن ئۆچمەس ئىز قالدۇرغان. ناھايىتى كۆپ بىلىملىك زىيالىيلارنىڭ بېشىغا چىققان قانخور جاللات شېڭ شىسەي مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئىلغار ئىدىيىسىدىن ئەنسىرەپ، ئۇنى كۆيدۈرۈپ ئۆلتۈرۈۋەتكەن.
ھاياتى
ئوت يۈرەك ئۇستاز مەمتېلى تەۋپىق مەمتېلى ئەپەندى 1901 - يىلى ئاتۇشنىڭ بۇيامەت كەنتىدە توختاجى ئىسىملىك يېتىشكەن تېۋىپ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ئۆز زامانىسىنىڭ تەرەققىيپەرۋەر كىشىلەرىدىن بولۇپ، ئائىلىسى مەرىپەتنى، ئىلىم - پەننى ھىمايە قىلغۇچى ئائىلە ئىدى. مەمتېلى ئەپەندى دۇنياغا كۆز ئاچقان يىللار ھەممە يەرنى زۇلۇم قاپلىغان، ئىستىئېدات چەككە چىققان، خەلق نادانلىق ۋە قالاقلىق قوينىدا ئېغىر ھالسىراۋاتقان قاراڭغۇ دەۋر بولغاچقا، توختاجى تېۋىپ ئوغلىنىڭمۇ نادان، قالاق بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن ئەمدىلا سەككىز ياشقا كىرگەن گۆدەك مەمتېلىنى ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدىكى تۇنجى پەننىي مەكتەپكە ئوقۇشقا بېرىدۇ. يېڭىچە پەننىي مەكتەپتە ئوقۇش، ئۇستازلىرىنىڭ ئەستايىدىل تەربىيىسى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئىلغار دۇنيا قاراش شەكىللەندۈرۈشىدەك تۈرتكىلىك رول ئوينىدى.
مەمتېلى ئەپەندى مەكتىپىدىكى ئوقۇشنى ئاخىرلاشتۇرغاندىن 1920 — 1921 - يىللىرى دادىسى توختاجى بىلەن بىرگە ئىلى، بورتالا ۋە چۆچەك قاتارلىق جايلارغا بارىدۇ. ئۇيەرلەردە كۆزى تېخىمۇ ئېچىلىپ جاھالەت ۋە نادانلىق ئىسكەنجىسىدىكى خەلقنىڭ ھاياتى بىلەن كەڭ تۈردە ئۇچرشىدۇ؛ تېخىمۇ تىرىشىپ ئۆگىنىپ، كەڭ دائىرىدە ئىلىم تەھسىل قىلىپ، خەلقنى بىلىم بىلەن ئويغىتىش ئىرادىسىنى تىكلەيدۇ. شۇ چاغدا چۆچەكتە كۆپ تەرەپلىمە مەلۇماتلىق دىنىي زات، مەرىپەت ئۈچۈن ئۆزىنى ئاتىغان مۇرات ئەپەندىنىڭ بۇ جاسارەتلىك يىگىتكە مېھرى چۈشۈپ قالىدۇ ھەم ئۇنى تەربىيىلەيدۇ.
1924 - يىلى ئابدۇقادىر دامۇللامنىڭ سۇيىقەستكە ئۇچۇرغانلىقىنى ئاڭلىغان مەمتېلى ئەپەندى «چەكسىز قايغۇ - ئەلەمدە» دېگەن شېئىرىنى يازىدۇ:
ئوقىدى - ئاشتى باشقىلاربىزدىن،ئەي قەدىردانلار،
كۆرگەچكە ئۇلارنىڭ ئىجتىھاتىنى قاينار ۋىجدانلار.
ھاۋادا لاچىندەك جەۋلان قىلۇر باشقا مىللەتلەر،
قالدۇق بىز ئۇلاردىن بەكمۇ ئارقىدا، ئويلا ئۈممەتلەر.
بۇ شېئىر كىشلەر تەرىپىدىن كۆچۈرلۈپ تام - تاملارغا چاپلىنىپ كېتىدۇ، خەلق مەمتېلى ئەپەندىنى تېخىمۇ تونۇيدۇ. مەمتېلى ئەپەندى چۆچەك تەۋەسىدە تەسىرنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقانلىقىغا يېقىندىن دىققەت قىلىۋاتقان ياڭ زېڭشىننىڭ ماراقچىسى ئۇنى كېچە - كۈندۈز نازارەت قىلىدۇ. تەقىب ئىچىدە قالغان ياش شائىر ئۇستازى مۇرات ئەپەندىنىڭ سەمىمىي ئاتىدارچىلىقى بىلەن 1926 - يىلى بىر كېچىدىلا چېگىردىن چىقىپ كېتىدۇ. يات ئەللەردىكى سەرسانلىق - سەرگەردانلىق شۇنىڭدىن باشلىنىدۇ.
مەمتېلى ئەپەندى 1928 - يىلى بىر ئاق كۆڭۈل تۈرك قېرىندىشىنىڭ ياردىمى بىلەن قىرىم ئارىلى ئارقىلىق ئىستانبۇلغا بارىدۇ.
مەمتېلى ئەپەندى 1920- يىلى ئاتۇشتىن چىقىپ كەتكەندىن تارتىپ تاكى ئىستانبۇلغا يېتىپ بارغۇچە بولغان ئون يىلغا يېقىن ۋاقىت ئىچىدە ھاياتنىڭ ئۇنتۇلغۇسىز جاپا - مۇشەققىتىنى تارتىدۇ، ھەرخىل ئىدىيە - ئېقىملار بىلەن ۋە خىلمۇ خىل كىشىلەر بىلەن ئۇچرشىدۇ. دېمەك، ئۇ ئوتتۇزياشقا قەدەم قويغۇچە پىشىپ يېتىلگەن بىر ئادەم بولۇپ چىقىدۇ. ئۇ تۈركىيەگە يېتىپ كەلگەن يىللىرى، تۈركىيەنىڭ قانۇن تۈزۈملىرى يېڭىلىنىپ، مەدەنىيەت - مائارىپ ئىشلىرى گۈللىنىپ، ئىقتىسادى كۈچىيىپ، تەرەققىيات سۈرئىتى تېزلىشىپ تەرەققىي تاپقان ئەلگە ئايلىنىۋاتقان مەزگىل ئىدى.
1929 - يىلدىن 1932 - يىلغىچە بولغان ئۈچ يىللىق ئوقۇش جەريانىدا، مەمتېلى ئەپەندى ھەقىقىي بىر لاياقەتلىك ئوقۇتقۇچىغا خاس سالاھىيەتنى ھازىرلايدۇ. ئۇ تۈركىيە گېزىتلىرىدە كەينى - كەينىدىن ئېلان قىلىنىۋاتقان، ۋەتىنى ھەققىدىكى خەۋەرلەرنى كۆرىدۇ، خەلقىنىڭ تەقدىرى، يۇرتنىڭ ئىسىقبالىغا ئىزچىل كۆڭۈل بۆلۈپ كېلىۋاتقان مەمتېلى ئەپەندى قۇمۇل دېھقانلار ئىنقىلابى قۇشۇنىنىڭ جەنۇبىي شىنجاڭ تەۋەسىگە ئۆتكەنلىكىنى ئاڭلاپ تۆۋەندىكى پارچىنى يازىدۇ:
ئاڭلىدۇق ئەي ئانا دىيار سەندىن چۇقان، پارتلىدى زالىمغا قارشى ۋولقان.
مەمتېلى ئەپەندى يۇررتىغا دەرھال قايتىش قارارىغا كېلىپ خەلقنى نادانلىق، قاششاقلىق ۋە زۇلۇمدىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئاقارتىش ئېلىپ بېرىشنىڭ تەخىرسىزلىكىنى ھېس قىلىدۇ ۋە يۇرتىغا ئاخىر قايتىپ كېلىدۇ. ئۇ بىر يېتىشكەن مەرىپەتچى سۈپىتىدە خەلق ئارزۇسىنى چىقىش قىلىپ مەرىپەت ۋە ئىلىم - ئىرپان ئىدىيىسىنى كەڭ تەشۋىق قىلدى. يېڭى مائارىپ ھەرىكەتلىرى ۋە 3 - قېتىملىق مائارىپ دولقۇنى ئاتۇشتا يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. مەمتېلى ئەپەندى بۇ جەھەتتە ئاكتىپ تەشكىللىگۈچى ۋە پائالىيەتچى بولدى. ئۇ تەشكىل قىلغان مەكتەبلەر زۇلمەت دۇنيانى يۇرۇتقۇچى مەشئەل بولۇپ ياندى. ئۇ مەشئەل دىنىي چەكلىمە، فېئوداللىق تەرتىپ ۋە زۇراۋان كۈچلەرنىڭ قاتتىق ئىسكەنجىسىگە ئېلىنغان بولسىمۇ ئۆچۈپ قالمىدى.
مەمتېلى ئەپەندى بۇ جەھەتتە مۇنداق يازىدۇ:
تالاي يىللار زۇلمەتتە تېنەپ خار بولدۇق، ئىلىم -ئىرپان يۇلىغا شۇنچە زار بولدۇق.
مەمتېلى ئەپەندى ئاتۇشنىڭ 24 كەنتىدە 24 باشلانغۇچ مەكتەپ تەسىس قىلىپ، ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدا يېڭى سەھىپە ئاچتى. ئۇ قىلىۋاتقان ئىشنىڭ ھەق ئىكەنلىكىگە چوڭقۇر ئىشەنگەن ھالدا يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ دەسلەپكى قەدەمدە ئون مىڭدىن ئارتۇق ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىپ، ئاتۇشتا مىسلى كۆرۈلمىگەن يېڭىلاش، ئاقارتىش ۋەزىيىتى شەكىللەندۈردى.
مەمتېلى ئەپەندى 1935 - يىلى يازدا ئوخشاش فورما كىيگەن يۈز نەپەر ئوقۇغۇچىنى تاللاپ يەنى <<ئىزچىلار ئەترىتى>> تەشكىللەپ ئۆزى باش بولۇپ، مارش ۋە ناخشىلارنى ئېيتىپ پەيزىۋات، توققۇزاق، ئوپال، تاشمىلىق، يېڭىسار، ۋە قەشقەر شەھەر ئەتراپىنى ئايلىنىپ يېڭى مائارىپ ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسىنى تەشۋىق قىلىدۇ، مەمتېلى ئەپەندىنىڭ بۇ جەڭگىۋار ھەرىكىتى قەشقەردە تۇرۇۋاتقان قوماندان ۋە مەرىپەت پەرۋەر مەھمۇت مۇھىتىنىڭ قوللاپ قۇۋۋەتلىشىگە ئېرشىدۇ.
قەتىل قىلىنىپ بولۇپ كۆيدۈرۈۋېتىلگەن مائارىپچى
1937 - يىلى 5 - ئاينىڭ 4 - كۈنى ئەتىگەندە، مەمتېلى ئەپەندى ئادىتى بويىچە سومكىسىنى ئېلىپ ئۇيۇشمىغا بارىدۇ. بۇ چاغدا، قەشقەر شەھىرىدىن كېچىلەپ يولغا چىقىپ، تاڭ ئېتىشتىن بۇرۇن ئاتۇشقا يىتىپ كەلگەن قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ئۇبۇلقاسىم ئادەملىرى بىلەن مەمتېلى ئەپەندىنىڭ كېلىشىنى كۈتۈپ تۇرغان ئىدى. مەمتىلى ئەپەندى ئۇيۇشمىغا كىرىشى بىلەنلا، ئۇلار مەمتېلى ئەپەندىنى قولغا ئالىدۇ. بۇ مۇدھىش خەۋەرنى ئاڭلىغان مىڭلىغان ئامما ۋە ئوقۇتقۇچى – ئوقۇغۇچىلار يۈگۈرۈشۈپ يولغا چىقىدۇ. ئۇلار ساقچىلارنىڭ قولىغا كويزا سېلىنغان مەمتېلى ئەپەندىنى بىر سوك - سوك ياۋىداق ئاتقا مىندۈرگىنىچە ئارىغا ئېلىپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. بۇنى كۆرگەن ئەر ئاياللار ئۈنسىز ئۇھ تارتىشىدۇ. ئوقۇغۇچىلار «ئەپەندىم!» دەپ ۋاقىراپ، ئۈن سېلىپ يىغلىشىپ كېتىدۇ. ياۋىداق ئات ئۈستىدە مەھبۇس سۈپىتىدە ئولتۇرغان مەمتېلى ئەپەندى ئوقۇتقۇچى - ئوقۇغۇچىلار ۋە يۇرتداشلىرى بىلەن بېشىنى لىڭىشتىپ خوشلىشىدۇ. ساقچىلار مەمتېلى ئەپەندىنى ئوتتۇرغا ئالغان پېتى توختىماي مېڭىپ، قۇمالتاغ تەرەپكە كېتىپ قالىدۇ…
مەمتېلى ئەپەندى ئۇدۇل قەشقەر ساقچى ئىدارىسىگە يالاپ ئاپىرىلغاندىن كېيىن، ساقچى باشلىقى قادىر ھاجىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كىرىلگەن. قادىر ھاجى مەمتېلى ئەپەندىنى كۆرۈپ، كۆرەڭلىك بىلەن قاقاقلاپ كۈلۈپ كەتكەن… مەمتېلى ئەپەندى قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىدە قىسقا سوراق قىلىنغاندىن كېيىن، ياۋاغ تۈرمىسىگە ئېلىپ بېرىلىپ 14 - كامېرغا تەنھا سولاپ قويۇلغان…مەمتېلى ئەپەندى ئۆزى يالغۇز سولانغان كامېرنىڭ جەنۇبى تېمىغا ئاتقا مىنگەن بىر ئادەمنىڭ رەسىمىنى سىزىپ ئاستىغا: «مەن1937 - يىل 5 - ئاينىڭ 4 - كۈنى سەيشەنبە بۇ يەرگە كىردىم، مېنى ناھەق قولغا ئېلىشتى»دەپ يېزىپ قويغان.
1937 - يىلى 5 - ئاينىڭ 30 - كۈنى سەھەردە، قەشقەر ياۋاغ تۈرمىسىگە قاماقلىق 300 دىن ئارتۇق سىياسى مەھبۇس تۈرمە ھويلىسىغا يالاپ ئېلىپ چىقىلىپ، بىر تۇتاش ئوققا تۇتۇلغاندىن كېيىن، بېنزىن چېچىپ كۆيدۈرىۋېتىلگەن. قەشقەر ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى قادىر ھاجىنىڭ باشقۇرىشىدىكى بۇ تۈرمىنى شۇ چاغدا سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ قەشقەرگە كىرگۈزگەن قىرغىز ئاتلىق قىسىملىرىنىڭ تۈەنجاڭى مەۋلانوپ ئۈچيۈزدەك ئەسكىرى بىلەن ساقلايتتى.
1937 - يىلى 12 - ئايدا، شېڭ شىسەي ئومۇمەن ئىلگىرى تۆمۈر سىجاڭ، ئوسمان ئېلى، سابىت داموللام، ماخوسەن ۋە مەھمۇت مۇھىتىغا ئەگىشىپ پاراكەندىچىلىك سالغانلار بىردەك قولغا ئېلىنىپ تازلىنىدۇ، دەپ جاكارلىغان. قەشقەردە 5000 كىشى قولغا ئېلىنغان. ئۇلار بىردەك «خائىن» دەپ جاكارلانغان ھەمدە مال-مۈلكى مۇسادىرە قىلىنغان. 12 - ئاينىڭ 17 - كۈنى قەشقەر رايۇنىدا «خائىنلارنىڭ مال-مۈلكىنى ئېنىقلاش ھەيئىتى» قۇرۇلغان. شىڭ شىسەي ئۆزىنىڭ مۇستەبىت ھاكىميىتىنى مۇستەھكەملەش ۋە ستالىندىن ئالغان قەرزىنى قايتۇرۇش ئۈچۈن، مۇشۇ باھانىدا، شىنجاڭ مىقياسىدا نۇرغۇن چوڭ بايلارنى قولغا ئېلىپ، ئۇلارنىڭ مال - مۈلكىنى مۇسادىرە قىلغان. يەنە بىر جەھەتتىن كۆزگە كۆرۈنگەن ئەمەلدارلارنى ۋە زىيالىلارنى قىرىپ تۈگەتكەن. ئەينى يىللىرى يەكەن ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسىنىڭ رەئىسى ۋە يەكەننىڭ ھاكىمى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئۆتىگەن ئابدۇرېشىت يۈسۈپ ئەپەندىنىڭ ئېيتىپ بېرىشىچە، (ياۋاغ تۈرمىسىنى ساقلىغۇچى) مەۋلانۇپ، تېرىسىگە سىغماي ھۆكۈرەپ يۈرگەن زامانلىرىدا، ئىنتايىن قەبىھ ئىشلارنى سادىر قىلغان ئىكەن. ئۇ بىر قېتىم، قۇربان ھېيتتا قاتتىق مەست بولۇپ قېلىپ، دادقىباي دېگەن ئاغىينىسى بىلەن ئادەم ئۆلتۈرۈشتە بەسلىشىپ باقماقچى بولۇپ، باشقىلارغا بۇيرۇپ تۈرمىدىن 40 نەپەر مەھبۇسنى ئېلىپ چىقىپ، ئۇلارنى ئوڭ - سول قىلىپ قاتار ياتقۇزۇپ، يېنىدىن پىچىقىنى چىقىرىپ، باشقىلارغا كۆرسىتىپ تۇرۇپ: «مەن پىچاقنى بىر قېتىمدىن سۈرۈش بىلەن، بۇ ئوڭ تەرەپتىكىلەرنىڭ جېنىنى تېزلىك بىلەن ئالالايمەن، سول تەرەپتە ياتقۇزۇلغانلارنى دادقىباي بوغۇزلىسۇن» دەپ، جاللاتلىق ماھارىتىنى كۆرسەتكەنىكەن… شۇ زامانلاردىكى قانلىق ۋەقەلەرنىڭ ھازىر بار بولغان شاھىدلىرى مەۋلانوپنىڭ قىلمىش - ئەتمىشلىرىنى غەزەپ بىلەن ھېكايە قىلىشىدۇ.
مەمتېلى ئەپەندى تۈرمىگە قامالغاندىن كېيىن، 14 - كامېرنىڭ تاملىرىغا بىر نەچچە پارچە شېئىر يېزىپ قويغان:
كۆرمىگەنىدىم مۇنداق ئازابۇ - ئوقۇبەتنى.
ئاقىۋەت ۋەتەنگە كېلىپ، قىلىپ خەلق ئۈچۈن خىزمەت،
مۇكاپات ئورنىدا ئالدىم بۇ ئازارى كۈلپەتنى.
تاقەتىم تاق بولدى مۇندىكى خەلقنىڭ نىدايىدىن،
قۇلاقلىرىم گاس بولدى كىشەنلەر سادايىدىن.
گۇناھى نە ئىكەن بۇندا قامالغان نەۋقىرانلارنىڭ؟
ھەققە ئويغۇنى يوقتۇر تېڭىلغان شۇ گۇمانلارنىڭ.
روھىم ئەجەپ قىسىلدى يالغۇزلۇقتا،تۇتقۇندا،
سائەتلىرىم ئۆتمەكتە كىشەنلىنىپ زۇلمەتتە.
ياشىم ئوتتۇز ئالتە ياش، تاشتىن بەتتەر قاتتى باش،
ئادا بولار ئوخشايمەن بۇ خىل قايغۇ - ھەسرەتتە.
قۇياش ئاي كۆلى
جۇڭگونىڭ تەيۋەن ئۆلكىسىدىكى ئەڭ چوڭ تاتلىق سۇ تەبىئىي كۆلى ، سۇ ليەنشا دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ تەيۋەندىكى داڭلىق سەككىز مەنزىرىلىك جاينىڭ بىرى. كۆلدە لالۇ ئارىلى (ئىلگىرى جۇزاي ئارىلى ۋە گۇاڭخۇا ئارىلى) دەپ ئاتىلىدىغان بىر كىچىك ئارال بار. بۇ ئارال چېگرا. كۆلچەكنىڭ شىمالىي يېرىمى قۇياش چاقىغا ، جەنۇب يېرىمى ئاي قارماققا ئوخشايدۇ ، شۇڭلاشقا قۇياش ئاي كۆلى دەپ ئاتالغان. 748 مېتىر كېلىدىغان قۇياش ئاي كۆلىنىڭ ئېگىزلىكى تاغ مەنزىرىسىدە روشەن ئۆزگىرىش پەيدا قىلدى. يورۇقلۇقنىڭ ئېقىشىغا ئەگىشىپ ، قۇياش ئاي كۆلى ئەتىگەن ۋە كەچتە ئوخشىمىغان ھەيۋەتلىك مەنزىرىلەرنى نامايان قىلدى ، بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ.
مەمتېلى توختاجى
قەتىل قىلىنىپ بولۇپ كۆيدۈرۈۋېتىلگەن مائارىپچى
مەمتېلى ئەپەندى قايناپ تۇرغان غەزەپلىك ھېسسىياتى بىلەن،كامېر تاملىرىغا شېئىرلارنى يېزىپ توشقۇزىۋەتكەن:
بۇلبۇللار تۇتقۇن بولدى،يۇرتنى بۇلغىدى قراغا،
كىم بولسا ۋەتەنپەرۋەر بىر كۈن ئېسىلۇر دارغا.
بۇ قاراڭغۇ يىللاردا تاپالمىدىم ئادالەت،
ئادالەتكە ئىنتىلسەم قولغا ئالدى سىياسەت.
خەلقىم ئۈچۈن ئىلىم-پەن، تەرەققىيات ئىزدىدىم،
نىيىتىم ساپ، دىلىم ئاق، ئۆتكۈزمىدىم جىنايەت!
قادىر ھاجى كىرىپ كەلدى، يېنىدا گۇندىپاي ئالتە،
ھەقىقەت نە؟ ئادالەت نە؟ بىلمەيدۇ ئەقلى بەك كالتە.
كىشەن قىستى سېنى تەۋپىق قىلما زەررىچە پەرياد،
پىدا قىل قاننى سەن ئەمدى، بېشىڭغا كەلدى بۇ ئەرسات.
ئۇرغۇپ تۇرغان ئىسسىق قان جىسمىمدا ئىسىيان ئېتەر،
كۈندە مۇشتۇمدەك كېسەك خەت يېزىپ تۈگەپ كېتەر.
خۇدايىم بىلۇر بالىلىرىم قالدى دادۇ - پەريادتا،
دېرىكىمنى ئالالماي سەرسان بولۇپ ھەر ياقتا.
ئەل خائىنى، مەمتىمىن ئىچى قارا مۇناپىق،
ھۆكۈمەتكە ئۈستۈمدىن خەۋەر بېرىپسەن ساختا.
« ئەل خائىنى ،مەمتىمىن ئىچى قارا مۇناپىق»دىگەن مىسرادىكى مەمتىمىن 1930 — 1940 - يىللىرى قەشقەر تەۋەسىدە شېڭ شىسەي ۋە گومىنداڭ ھاكىميىتى ئۈچۈن ئىشپىيۇنلۇق قىلىپ، ئىككى قولىنى نۇرغۇن خەلقپەرۋەر ئوغلانلارنىڭ ئىسسىق قېنى بىلەن بويىۋالغان مۇناپىق مەمتىمىن ئاق كىرپىك دىگەن كىشىنى كۆرسىتىدۇ.
ۋاپاتىدىن كېيىن
1934 – يىلدىن 1937 – يىلغىچە بولغان تۆت يىل جەريانىدا جەڭگىۋار ئىزچىلىرىنى باشلاپ، نەي – بارانلارنى ياڭرىتىپ، ناخشا – مارش سادالىرى بىلەن تاغۇ – تاشلارنىمۇ لەرزىگە سېلىپ، قەشقەر بىلەن ئاتۇش ئارىلىقىدىكى بۇ تار يولدا نەچچە ئون قېتىم ھەيۋەتلىك سەپەر قىلغان ھەم شۇ خاسىيەتلىك سەپەرلىرىدە مىڭلىغان – ئونمىڭلىغان كىشىلەرنىڭ قەلب كۆزىنى يورۇتۇپ، ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن پارلاق سەھىپىلەرنى ئاچقان بۇ مائارىپ سەركەردىسى، بۈگۈنكى كۈندە كۆيۈپ چۈچۈلا بولغان ھالەتتە تاغارغا قاچىلىنىپ، ئاتنىڭ ئۈستىدە قەشقەر بىلەن ئاتۇش ئارىلىقىدىكى بۇ يولدا ئەڭ ئاخىرقى سەپىرىنى بېسىپ كېتىۋاتاتتى...
جاھانغا پاتمىغان سەركە قازانغا قانداق پاتقاندۇ!
قازانغا پاتسا پاتقاندۇ، تۇۋاقنى قانداق ياپقاندۇ؟
مەمتېلى ئەپەندىنىڭ جەسىتى ئەل ئايىقى بېسىققاندا بويامەتكە ئېلىپ كېلىنگەن .ئۇلار مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئاخىرەتلىك ئىشلىرىنى ئىنتايىن مەخپىي پۈتتۈرگەن ،نېمە قىلىۋاتقانلىقىنى ھەتتا نىزامىدىننىڭ ئايالى زورىخانغىمۇ ئوقتۇرمىغان. ئاخىرەتلىك پۈتكەندىن كېيىن ،سەككىز كىشى نىزامىدىن ،ئابدۇراخمان شائىر ،ئابباس بەگ (1936 يىلىدىن كېيىن ئاتۇشقا بەگ بولغان ،يەنە بىر ئىسمى ئابباس چوڭ) ،قۇۋان شەيخ ،ئابدۇغۇپۇر قۇناجى (تېجەنلىك مەرىپەتپەرۋەر باي قۇۋان ھاجىمنىڭ ئوغلى) ،رىشات ۋە مەمتېلى ئەپەندىنىڭ يەرلىكىنى تەييارلىغان ئىككى نىمكار – تاشمەمەت ،ئىگەمبەردىلەر ئالدىراپ مەرھۇمنىڭ نامىزىنى چۈشۈرۈپ ئۇنى دەپنە قېلىشقان .ئېتىھات يۈزىسىدىن ھەتتا قەبرە ئۈستىگە ئېگىزرەك توپا دۆۋىلەشكىمۇ جۇرئەت قىلالمىغان. مەرھۇمنى دەپنە قىلىپ بولغاندىن كېيىن .سەككىزەيلەن نىزامىدىننىڭ ئۆيىگە قايتىپ كېلىپ ،بۇ سىرنى ئەبەدىي ساقلاشقا ،تۇققۇزىنچى بىر كىشىگە بىلدۈرۈپ قويماسلىققا قەسەمياد قىلىشقان. مەمتېلى ئەپەندىنىڭ تۈرمە تاملىرىغا يېزىپ قويغان شېئىر – قوشاقلىرى قانداق ساقلىنىپ قالغان ؟ سەمەر باينىڭ ئوغلى ئابدۇراخمان سەمەر مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئوڭئېرىقتىكى «ئوقۇتقۇچى تەربىيىلەش كۇرسى» نىڭ ئوقۇغۇچىسى ئىدى،.. «ساقچىلار ياۋاغ تۈرمىسىگە ئوت قويىۋىتىپ يېڭى شەھەرگە قېچىپ كېتىپتۇ» دېگەن شۇم خەۋەرنى ئاڭلىغان ئابدۇراخمان سەمەر ئۇستازىنىڭ نېمە بولغانلىقىنى بىلىش ئۈچۈن ،ئەمەت مەخسۇم قاتارلىق بىرنەچچە ساۋاقدىشىنى باشلاپ دەرھال قەشقەرگە يېتىپ بارغان .ئۇلار يېتىپ كەلگەندە ،تۈرمىنىڭ ئىچى بىر قىزىل قىيامەتكە ئايلانغان بولۇپ ،ئۇرۇق – تۇققانلىرىنىڭ جەسىتىنى ئىزدەۋاتقان ۋە تاپقانلارنىڭ يىغا – زارى پەلەكنى قاپلىغانىكەن .ئابدۇراخمان سەمەر باشلىق بىرنەچچەيلەن مەمتېلى ئەپەندىنىڭ جەسىتىنى ئىزدىگەن .ئۇلار ئىزدەپ بىر كامېرغا كىرىپ ،تامدا مەمتېلى ئەپەندىنىڭ چالما بىلەن يازغان شېئىرلىرى تۇرغانلىقىنى كۆرگەن .ئۇلار پۇچۇركىسىغا قاراپلا ،مەمتېلى ئەپەندىنىڭ شېئىرلىرى ئىكەنلىكىنى جەزىم قىلغاندىن كېيىن ،ھەممىنى كۆچۈرۈۋالغان .ئۇلار كۆچۈرۈۋالغان شېئىرلار قىرىق كۇپلىت ئەتراپىدا بولۇپ، بۇ شېئىرلارنى كېيىن ئابدۇراخمان سەمەر يادلىۋالغان.
1937 – يىل 5 – ئاينىڭ 30 – كۈنى كەلتۈرۈپ چىقىرىلغان بۇ مىسلىسىز پاجىئەنىڭ مۇدھىش خەۋىرى بىر – ئىككى كۈن ئىچىدە پۈتۈن قەشقەر تەۋەسىگە پۇر كەتكەن. بۇ خەۋەر ئاتۇشتا كەڭ تارقالغاندىن كېيىن ،مەمتېلى ئەپەندىنىڭ بالىچىلاپ بېقىۋالغان مۇنەۋۋەر شاگىرتى مىرئەھمەت سېيىت دەرھال دادىسىدىن روخسەت ئېلىپ، تېجەنلىك سۇلايمان دىگەن بالا بىلەن ئىككى ئېشەككە مىنىپ قەشقەرگە قاراپ يول ئالغان. ئۇلار قەشقەرگە يېتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئېشەكلىرىنى تۆشۈك دەرۋازىسىنىڭ تېشىدىكى بىر سارايغا قويۇپ ،ئازراق تاماق يەپ ياۋاغ تۈرمىسىگە يېتىپ بارغان .ئۇلار تۈرمىگە يېتىپ بارغاندا ،بۇ يەر ئاساسەن جىمىققان بولۇپ بوران ئۇچۇپ تۇرغانىكەن .بۇ ئىككىسى بارلىق كامېرلارغا كىرىپ ئاخىرى مەمتېلى ئەپەندى ياتقان تۈرمىنى تاپقان .ئۇلار تۆت تامغا ئالا قويماي يېزىلغان شېئىرلارنى خاتىرىلىرىگە بىر – بىرلەپ كۆچۈرۈۋالغان .ئۇلار بۇ كامېردىن چىقىپ ،يەنە باشقا كامېرلارنى ئايلانغان .قارىسا يەنە بىر كامېردىمۇ مەمتېلى ئەپەندىنىڭ بىرنەچچە كۇپلېت شېئىرى يېزىقلىق تۇرغان .ئۇلار ئۇنىمۇ كۆچۈرۈۋالغان. مىرئەھمەت سىيىت بىلەن سۇلايمان تۈرمىنىڭ ئىشىكىنى ساقلايدىغان گۇندىپاينىڭ ئايالى بىلەن كۆرۈشۈپ ،ئۇنىڭ مەمتېلى ئەپەندىگە ئائىت ئىشلارنى بىلىدىغان – بىلمەيدىغانلىقىنى سورىغان .بۇ ئايال بۇ ئىككەيلەنگە:«مەمتېلى ئەپەندىنى ھەممىدىن بۇرۇن ئەكەلگەن ،ئاۋۋال يالغۇز كامېرغا سولىغان ،كېيىن ھىسامىدىن ئەپەندى بىلەن بىر كامېرغا سولىدى .بۇلار مەمتېلى ئەپەندىنى بەك تولا سوراق قىلدى ،بەك قىينىدى. ھېلىقى مەۋلانبېك (مەۋلانوپنى دېمەكچى) دېگەن قىرغىز بەك تولا سوراق قىلاتتى .ھېلىقى كۈنىمۇ مەمتېلى ئەپەندىنى ئاشۇ ئۆز قولى بىلەن ئاتتى .بىز بىرنەچچە ئايال ئېتىشۋازلىقتا ئوق تېگىپ كېتىشتىن قورقۇپ ،بالىلىرىمىزنى ئېلىپ بىر ئۆيگە كىرىۋالغانىدۇق .شۇ ئۆينىڭ دېرىزىسىدىن ،تاڭ يۇرۇقىدا بولغان ئاشۇ قىزىل قىيامەتنى ئۆز كۆزىمىز بىلەن كۆردۇق ،دوزاقنىڭ ئۆزى بولدى ،خۇدا بەندىسىگە ئۇنداق كۈننى كۆرسەتمىسۇن .شۇ كۈندىن باشلاپ ئېغىزلىرىمغا قوقاق چىقىپ كەتتى. . .» دەپ سۆزلەپ بەرگەن .مىرئەھمەت سىيىت بىلەن سۇلايمان ئېشەكلىرىگە مىنىپ ئاتۇشقا قايتىپ كەلگەن.
مىرئەھمەت سىيىت شېئىر يېزىۋالغان دەپتەرنى بىرەرسىنىڭ كۆرۈپ قېلىشىدىن قورقۇپ، شېئىرلارنى يادقا ئېلىۋالغان. مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى ئۇققان ئاتۇش خەلقى قوشاق قېتىپ يىغلىغان :
ئىشىك ئالدىدا تۆت ئورۇس ،
تۆتىلىسىدە پاپىرۇس.
ئەپەندىمنى ئۆلتۈرگەن ،
قادىر ھاجى جا ئورۇس.
مەمتېلى ئەپەندى تۈرمىگە ئېلىنغاندىن كېيىن ،ئۇنىڭ ئىش – ئىزلىرىغا ۋارىسلىق قىلىپ ،پۈتكۈل ئاتۇشنى قاپلىغان مائارىپ ھەرىكىتىنى سۇسلىتىپ قويماسلىق ئۈچۈن ،نىزامىدىن ئەپەندى ،ئابدۇراخمان شائىر ،ئەمەت مەخسۇم ،تاشاخۇنۇمنىڭ ئوغلى لىۋاھىدىن قارى ،ئابدۇغۇپۇر قۇناجى ،ئىزچىلار سىنىپىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىدىن يار مۇھەممەت ،سۇلتان مامۇت قاتارلىق ئوننەچچەيلەن يىغىن ئېچىپ«مەمتېلى ئەپەندى تۈرمىدىن چىققۇچە،ئاتۇش مائارىپىنى ئاقسىتىپ قويمايلى» دەپ ،ئابدۇراخمان شائىرنى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئورنىغا ئاتۇش مائارىپىغا مەسئۇل قىلىپ بېكىتكەن .بۇ ئاي – بۇ كۈنلەردە ،ۋەزىيەت داۋالغۇپ تۇرغاچقا ،خائىن – مۇناپىقلارنىڭ ،ئىشپىيۇن – چېقىمچىلارنىڭ كۈنى تۇغۇلغان. ئۇلارنىڭ خورىكى ئۆسۇپكۆرەڭلەپ كەتكەن .مەمتېلى ئەپەندى قەتلى قىلىنغاندىن كېيىن ۋەزىيەت تېخىمۇ جىددىيلىشىپ كەتكەن .ئەينى يىللىرى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ يېنىدا مەرىپەت مەشئىلىنى كۆتۈرۈپ ماڭغان كىشىلەر ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ دىققەت ئوبيېكتى بولۇپ قالغان … ۋەزىيەت كەسكېنلەشكەنسىرى گۇناھسىز كىشىلەر ئۇشتۇمتۇت كېچىسى ئۆيىدىن چاقىرىپ ئېلىپ چىقىلىپ ئىز-دېرەكسىز يوق قىلىۋېتىلگەن .ئۇزۇن ئۆتمەي مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئاكىسى نىزامىدىن ئەپەندى ،ئابباس چوڭ مۇئەللىملەردىن ئابدۇراخمان شائىر ،لىۋاھىدىن قارى ،ئەمەت مەخسۇم ،ئابدۇغۇپۇر قۇناجى ،ئىزچىلاردىن يار مۇھەممەت قاتارلىقلار ئارقا – ئارقىدىن قولغا ئېلىنىپ كەتكەن .ئۇلارنىڭ شۇ پېتى ئىز – دېرىكى بولمىغان. مەمتېلى ئەپەندى كۆتۈرگەن مەرىپەت بايرىقىنىڭ ئەتراپىغا ئۇيۇشقان تالانتلىق ئوقۇتقۇچىلار خەلقپەرۋەر شەخىسلەر بىر – بىرلەپ قولغا ئېلىنغاندىن كېيىن ،ئىز – دېرەكسىز غايىپ بولغان .دېمەك ئۇلار شېڭ شىسەينىڭ ئادەت قىلغان ئۇسۇلى بىلەن يوشۇرۇن ئۆتۈرۈلگەن. 1937 – يىلىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ،ھەرقايسى باشلانغۇچ مەكتەپلەردىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ يېشى بىر قەدەر چوڭراقلىرى مەكتەپلەردىن پۈتۈنلەي قوغلاپ چىقىرىلغان .دائىرىلەر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئەڭ كىچىكلىرىنى ئېلىپ قېلىپ ،ئۇلارنى ئۆز مۇددىئاسى بويىچە ئوقۇتقان .ئوقۇتۇش پروگراممىلىرىمۇ باشقىدىن تۈزۈلگەن .مەمتېلى ئەپەندى ئۆگەتكەن ناخشا – مارشلارنى ئوقۇش چەكلەنگەن. ئوقۇ – ئوقۇتۇش ئىشلىرى كۈنسېرى چېكىنگەن ۋە چاكىنىلاشقان. مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ھازىرغىچە بىزگە مەلۇم بولغان بىردىنبىر فوتو سۆرىتى قانداق ساقلىنىپ قالغان؟ مەمتېلى ئەپەندى ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن،مەمتېلى ئەپەندىنىڭ قەشقەر قوغانلىق باجىسى ئوبۇل ھەسەن مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئايالى مەلىكىزاتنى يېشىغا توشمىغان قىزى ئەدىبە بىلەن قەشقەرگە ئېلىپ كەتكەن.شۇ چاغدا ئۇنىڭ تۈركىيەدە ئوقىغان چاغدىكى ئوقۇغۇچىلىق كېنىشكىسى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ مىراس قالغان نەرسىلىرى ئارىسىدا ساقلىنىپ قالغان بولۇپ،ھازىرقى سۆرەت شۇ كېنىشكىغا چاپلانغان ئىكەن. مەلىكىزات خېنىم بۇ قىممەتلىك مىراسنى ئەتىۋارلاپ ساقلىغان. ئەپسۇسكى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ پاجىئەلىك ئۆلۈمى بىلەن كېلىپ چىققان جۇدالىق ھەسرىتىنىڭ دەردىگە بەرداشلىق بېرەلمىگەن مەلىكىزات خېنىم ئۇزاق ئۆتمەي ئۆلۈپ كەتكەن. قارا يىتىم بولۇپ قالغان يالغۇز قىزى ئەدىبەنى قەشقەر شەھىرىدىكى ھاممىسى خەلىچە خېنىم بېقىپ چوڭ قىلغان. ئەدىبە بويىغا يەتكەندىن كېيىن تۇرمۇشلۇق بولۇپ، تۆت پەرزەنتكە ئانا بولغان.
1960 — 1970 - يىللىرى «خائىننىڭ پۇشتى»دەپ چەتكە قېقىلىپ،ئەدىبە خېنىمنىڭ كۆرمىگەن كۈنى قالمىغان. شۇنىڭ بىلەن قەشقەردىن غۇلجىغا كۆچۈپ كەتكەن. ئۇ ھازىر غۇلجا شەھىرىنىڭ شەرق مەھەللىسىدە ئولتۇرىدۇ. مەلىكىزات خېنىمدىن مىراس قالغان سۈرەتنى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ باجىسى ئوبۇل ھەسەن ساقلاپ، 1960 - يىللىرى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ئاكىسى نىزامىدىن ئەپەندىنىڭ پەرزەنتلىرىگە تاپشۇرۇپ بېرىدۇ. ئۇلار بۇ سۈرەتنى قايتا فوتوغا ئالغۇزۇپ، كۆپەيتىپ يۇيغۇزۇپ، ئۇرۇق تۇققانلىرىغا بىردىن تارقىتىپ بېرىدۇ. شۇ سۈرەتتىن بىر پارچىسى 1982 - يىلى قۇربان باراتنىڭ شەخسى ئادېرسىغا ئەۋەتىپ بېرىلىدۇ. قۇربان بارات بۇ سۈرەتنى «بۇلاق» جورنىلىنىڭ 11 - سانىدا ئېلان قىلىپ، جامائەت بىلەن يۈز كۆرۈشتۈردى. شۇندىن بۇيان بۇ سۈرەت كۆپلىگەن كىتاپ-جورناللاردا ئېلان قىلىندى.
مىرئەھمەت سېيىت ئەپەندىنىڭ «ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ بايراقدارى — مەمتېلى ئەپەندى»ناملىق ئەسلىمىسى 1996 - يىلىغىچە شىنجاڭ خەلق رادىئو ئىستانىسىسىدىكى كومپىئوزىتور مىھمانجان روزىنىڭ قولىدا ساقلىنىپ تۇرغان. كېيىن 1997-يىلى 8-ئايدا«مىرئەھمەت سېيىت،يالقۇن روزى،ئابلىكىم زۇردۇن»لارنىڭ نامىدا رەسمى نەشىردىن چىققان.
مانىسا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|مانىسا ۋىلايىتى مانىسا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكى بىرشەھەر 2007 نوپۇس بار، مانىسانىڭ 1،278،657 نوپۇسىبار، 13،810 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭ لىك 38.44°، شارىقى ئۇزۇنلۇك 28°07، پوچتانومۇرى 045 رايۇن نومۇرى 0236.
جون كىلاۋزېر (نوبېل فىزىكا مۇكاپاتى)
جون فىرانسىس كلاۋسېر (1942-يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى تۇغۇلغان ، پاسادېنا ) ئامېرىكىلىق نەزەرىيەۋى ۋە تەجرىبە فىزىكا ئالىمى. ئۇ كىۋانت مېخانىكىسىنىڭ ئۇلىغا قوشقان تۆھپىسى بىلەن داڭلىق ، بولۇپمۇ كلاۋسېر-خورنې-شىمونىي-خولت (CSHS) تەڭسىزلىكى. كلاۋسېر فرانسىيەلىك ئالايىن ئاسپېكت ۋە ئاۋىستىرىيەلىك ئانتون زېلىڭگېر بىلەن بىرلىكتە 2022-يىللىق نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا «چېتىلىپ قالغان فوتونلارنى تەجرىبە قىلىش ، ئۇلارنىڭ بېل تەڭسىزلىكىنىڭ بۇزۇلۇشىنى نامايەن قىلغانلىقى ۋە كىۋانت ئۇچۇر ئىلمىدە باشلامچى بولغانلىقى» ئۈچۈن مۇكاپاتلانغان.
تەرجىمىھالى
كلاۋسېر كالىفورنىيەنىڭ پاسادېنادا تۇغۇلغان. ئۇ 1964-يىلى كالىفورنىيە سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ فىزىكا كەسپىنى پۈتتۈرگەن. ئۇ 1966-يىلى ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ، 1969-يىلى كولۇمبىيە ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
1969-يىلدىن 1996-يىلغىچە ئاساسلىقى لاۋرېنس بېركلېي دۆلەتلىك تەجرىبىخانىسى ، لاۋرېنس لىۋېرمور دۆلەتلىك تەجرىبىخانىسى ۋە كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىشلىگەن. ئۇ 1975-يىلى مايدا ئېلىزابېت رائۇسچېر ۋە جورج ۋېيسمان تەرىپىدىن قۇرۇلغان غەيرىي رەسمىي بېركېلېي ئاساسى فىزىكا گۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ ، ھەر ھەپتە بىر يەرگە جەم بولۇپ ، پەلسەپە ۋە كىۋانت فىزىكىسى توغرىسىدا سۆھبەتلىشىدۇ.