cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇر تائاملىرى
گۆشنان
3. قىزىغان تاۋىنى ياكى قازاننى ياغلاپ، گۆشناننى سېلىپ ھەر ئىككى تەرىپىنى تەكشى سارغايتىپ پىشۇرۇپ، سەككىز پارچىلاپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ. بۇ ناننىڭ خېمىرىنى كۆپتۈرمەيلا پېتىر قىلىپ ياسىغاندا، خېمىر نېپىز قىلىپ يېپىلىدۇ.
لازا تەملىك قۇۋۇرغا گۆش
لازا تەملىك قۇۋۇرغا گۆش
تەييارلاش ئۇسۇلى:1-قۇينىڭ قۇۋۇرغا گۆشىنى بىرتال-بىرتالدىن گۆشى بىلەن تەكشى تىلىپ، 3-4 سانتا ئۇزۇنلۇقتا چاناپ، قايناۋاتقان قازانغا سېلىپ 7ئۈلۈش پىشقاندا(يېرىم پىششىق)سۈزىۋېلىپ، دەرھال ئازراق جىياڭيۇ تېمىتىپ ئارىلاشتۇتۇپ قۇيىمىز.
2-گۆش سۇۋۇغاندا تۇخۇمنى چېقىپ گۆشكە تەكشى ئارىلاشتۇرۇپ، ئازراق تۇز، قۇرۇق ئۇن (قورۇلغان تالقان)سېپىپ تەييارلايمىز.
3- ساپلىققا ماي قۇيۇپ قىزىتىپ قۇۋۇرغا گۆشنى قايتا سېلىپ تەكشى ئارىلاشتۇرۇپ سېرىق رەڭگە كىرگەندە سۈزۈپ ئېلىپ، ئازراقلا تۇز، ئاقمۇچ، قىزىل لازا ئۇۋىقى سېپىپ ئارىلاشتۇرۇپ تەخسىگە ئۇسسىمىز.
ئالاھىدىلىكى: قۇۋۇرغا گۆشنىڭ رەڭگى توق سېرىق، چۇرۇك، گۆشى يۇمران، خۇشبۇي، ئاچچىق -چۈچۈك بۇلۇپ سورۇنغا ئالاھىدە ھۇزۇر بېغىشلايدۇ.
لويلا پۆرىسى
لويلا پۆرىسى
1. لويلىنىڭ ئىككى بېشىنى ئۈزۈۋېتىپ، پاكىز يۇغاندىن كېيىن ئۇششاق توغراپ، ئۇنىڭغا ئۇششاق توغرالغان گۆش (گۆش بولمىسا ياغ) ياكى پىششىق ياغ، قارىمۇچ، تۇز ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلىنىدۇ.
2. جىلتنى ئادەتتىكى پۆرىنىڭكىدەك تەييارلاپ، ئىچىگە لويلا قىيمىسى ئېلىپ پۆرە تۈ گۈلىدۇ.
3. تاۋىغا ئەبجەش ياغ قۇيۇپ، پۆرىنىڭ ھەر ئىككى تەرىپىنى سارغايتىپ پىشۇرۇلىدۇ.
مارجان كاۋاپ
مارجان كاۋاپ
خۇرۇچى: قوينىڭ لوق گۆشى 280 گرام، تۇز مۇۋاپىق، تۇخۇم بىر دانە، سوققان زىرە ئازراق، ھۆل پۇرچاق ئۇنى ئازراق، پىياز بىر تال، سوققان لازا ئازراق، ياغ 500 گرام (خورايدىغىنى 70 گرام). ئېتىش ئۇسۇلى:
1. قوينىڭ لوق گۆشىنى ئۆرۈكنىڭ ئۇرۇقچىسىدەك چوڭلۇقتا يالپاقلاپ توغراپ، ئۇنىڭغا چانالغان پىياز، زىرە، لازا، پۇرچاق ئۇنى، تۇز، تۇخۇم ئارىلاشتۇرۇلىدۇ. (ئازراق كۈنجۈت ئارىلاشتۇرسىمۇ بولىدۇ).
2. ئارىلاشتۇرۇلغان گۆشنى ئىنچىكە زىخچىلارغا تەكشى ئۆتكۈزۈپ تەييارلىنىدۇ.
گۆش كىچىك - كىچىك توغرالغاچقا، بۇ كاۋاپنى بىر قېتىملىق ياغدا پىشۇرسىمۇ بولىدۇ.
ماش - گۈرۈچ ئاش
ماش - گۈرۈچ ئاش
يېشىل ماش ئىككى كىلوگرام، سېرىقماي 70 گرام، گۈرۈچ 70 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
ئېتىش ئۇسۇلى
1. ماش ۋە گۈرۈچنى تازىلاپ 3-2 قېتىم يۇيۇلىدۇ. 
2. قازانغا سۇ قۇيۇپ قاينىتىپ، ئاۋۋال ماشنى سېلىپ، ماش ئېتىلغاندا گۈرۈچنى سېلىپ، گۈرۈچ پىشقاندىن كېيىن سېرىقماي بىلەن تۇزنى سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ، ئوتنى پەسەيتىپ بەش مىنۇت دەم يېگۈزسە بولىدۇ.
ماش گۈرۈچ پولۇسى
ماش گۈرۈچ پولۇسى
خۇرۇچى:
گۈرۈچ ئككى كلوگرام،ياغ 500گرام،گۆش بىر كىلوگىرام،يېشىل ماش 500گىرام،قەلەمپۇر مۇۋاپىق،سەۋزە بىر يېرىم كلوگرام،كاۋاۋىچىن مۇۋاپىق،پىياز بىر تال،سۇ بىر يېرىم كلوگرام،تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
ئېتىش ئۇسۇلى
1.ماش قازاندا بىر قېتىم قاينىتىلىپ يۇمشىتىلغاندىن كىيىن سۈزۈپ ئېلىنىدۇ.گۈرۈچ ياخشى تازىلىنىپ سۇ بىلەن 3-4قېتىم يۇيۇلغاندىن كىيىن ،ئىسسق سۇغا بىر سائەت چىلىنىدۇ.گۆش 35گرام چوڭلۇقتا ،سەۋزە قوناقتەك چوڭلۇقتا ،پىياز يالپاق توغرىلىدۇ.
2.قازان قىزىپ ،ياغ ياخشى داغلانغاندا گۆشنى سېلىپ قورۇپ ،ئاندىن پىيازنى سېلىپ ،پىياز قىزارغاندا ،سەۋزىنى سېلىپ تىز ئوت بىلەن 10-15مىنۇت قورۇپ ،ئاندىن قايناق سۇ قۇيۇپ10-20مىنۇت قاينىتىپ ،قەلەمپۇر كاۋاۋىچىننى سالىمىز .سەۋزىنى ياخشى پىشۇرۇپ ماش ياكى نۇقۇتنى سېلىپ ئۈستىگە گۈرۈچ سالىمىز .گۈرۈچ ئۇزۇن چىلىنىپ يۇمشىتىلغاچقا ،سۇ كۆپ كەتمەيدۇ.گۈرۈچ پىشقاندا ئاش 20-25مىنۇت دەملىنىدۇ.ئاش دەم يىگەندىن كىيىن ئاشنى كەپكۈر بىلەن ياخشى ئارىلاشتۇرۇپ ،تاۋاق ـ لېگەنلەرگە ئۇسۇلىدۇ.داستىخانغا تۇرۇپتىن قىلىنغان سوغۇق سەي ياكى سۈزمە قېتىق قوشۇپ كەلتۈرۈلسە تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ.
ئالاھىدىلىكى: يېغى كەمرەك،تەمى ياخشى مەززىلىك ،يېيىشلىك ،يۇمشاق بولىدۇ
ماشخوردا
خۇرۇچىنى تەييارلاش ئۇسۇلى: گۆش، پەمىدۇر ۋە پىيازنى ئۇششاق، سەۋزىنى تىرناقتەك چوڭلۇقتا توغرىلىدۇ. يۇمغاقسۈت چانىلىدۇ. پىننە ئۇششاق ئۇۋۇلىنىدۇ. گۈرۈچ ۋە ماش يۇيۇپ تەييارلىنىدۇ.
ئېتىش ئۇسۇلى: قازانغا ياغ قۇيۇپ داغلىغاندىن كېيىن گۆشنى، پىيازنى سېلىپ قورۇپ، سارغايغاندا پەمىدۇر، سەۋزىنى سېلىپ ياخشى قورۇپ، دورا - دەرمەكلەرنى سېلىپ قورۇپ، سۇ قۇيۇپ، يۇيۇپ تەييارلانغان ماشنى سېلىپ ئېتىلغىچە قاينىتىلىدۇ. ماش ئېتىلغاندىن كېيىن گۈرۈچنى سېلىپ يەنە 30-25 مىنۇت قاينىتىلىدۇ. ماش ئېتىلغاندىن كېيىن تۇز سېلىنىدۇ (گۈرۈچ پىشقاندىن كېيىن قازان چۈشۈرۈلۈپ بىرئاز دەم تىندۇرۇلىدۇ). ئاشنى قاچىلارغا ئۇسۇپ، لازا، يۇمغاقسۈت ياكى پىننە سېپىپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
موزاي كاۋىپى
ئىككى ياشلىق موزاي بىر دانە، سۇڭپىياز ئۈچ تال، تۇخۇم 10 دانە، قەلەمپۇر 70 گرام، كاۋاۋىچىن 70 گرام، ئاقمۇچ 35 گرام، تۇز مۇۋاپىق، گۆش يۇمشىتىش پاراشوكى 70 گرام، سوققان زىرە 35 گرام، زەرچىۋە ئازراق، لازا 70 گرام
1. ئىككى يىللىق موزاينى قائىدە بويىچە ئۆلتۈرۈپ تېرىسىنى سويۇپ پاكىز تازىلاپ، گۆشى قېلىنراق بولغان قىسىملىرىغا تۆمۈر زىخچە سانجىپ تەم كىرەلەيدىغان ھالغا كەلتۈرۈلىدۇ.
3. تۇخۇمنى چېقىپ، كراخمال، زەرچىۋە، تۇز، ئاقمۇچ، زىرە، سوققان لازىنى سېلىپ، سۇيۇق ئوماچ تەييارلاپ چىلانغان موزاينىڭ بەدىنىگە سۈركەپ شامالدىتىپ، يېرىم سائەتتىن كېيىن يەنە بىر قېتىم سۈركەپ تەييارلىنىدۇ.
4. ئېگىزلىكى تۆت مېتىر، دىئامېتىرى بەش مېتىر كېلىدىغان چوڭ تونۇرنى قىزىتىپ، ھاۋىسىنى تەڭشەپ، تەييارلانغان موزاينى تونۇرغا تىكلەپ ئىككى سائەت دۈملەپ پىشۇرۇلىدۇ.
5. پىشقان موزاينى ئېلىپ، مەخسۇس كاۋاپ ھارۋىسىغا تۇرغۇزۇپ، زىياپەتخانىغا كەلتۈرۈپ خېرىدارلارغا كۆرسەتكەندىن كېيىن، چوڭ - چوڭ سەرەڭگە قېپىدەك چوڭلۇقتا توغراپ تەخسىگە ئېلىپ زىياپەت جوزىسىغا كەلتۈرۈلىدۇ. لازا، تۇز، زىرە، ئاقمۇچلار ئايرىم كىچىك تەخسىلەردە كەلتۈرۈلىدۇ. ھەر كىم ئېھتىياجىغا قاراپ ئىستېمال قىلىدۇ.
موزاي كاۋىپىنى بېشى بىلەن بىللە كاۋاپ قىلىپ، بېشىنى موزاي تېنىگە ئورۇنلاشتۇرۇپ، بوينىغا قىزىل رەخت چىگىپ، ئاغزىغا كۆك سەي چىشلىتىپ زىياپەتخانغا كەلتۈرۈپ خېرىدارلارنى كۆرسىتىپ بولغاندىن كېيىن پارچىلاپ تارقىتىلىدۇ.
مۇچلۇق بۆرەك قورۇمىسى
مۇچلۇق بۆرەك قورۇمىسى
ئاساسىي ماتېريالى : قوي بۆرىكىدىن 6 دانە، قىزىل - كۆكمۇچتىن يېرىمتالدىن
تەمخۇرۇچ : غولپىياز، زەنجىۋىل، سامساق، تۇز، جاڭيۇ، ئاچچىقسۇ، تېتىتقۇ، كراخمال، شورپا، سۇ يېغى قاتارلىقلار.
تەييارلاش جەريانى : 1. بۆرەكنىڭ قارنىنى يېرىپ، كىندىك تومۇرلىرىنى ئېلىۋېتىپ، قايتا - قايتا يۇرۇپ، چىللە تەمىنى چىقىرۋېتىپ، بىر بۆرەكنى تۆت قىلىپ بىر تەرىپىنى تىلىملاپ قويىمىز، ئۇنىڭغا تۇز، ھۆل كراخمال قوشۇپ ئارىلاشتۇرۇپ، تەملەندۈرۈپ قويىمىز.
2. كۆك - قىزىلمۇچنى ياپراقچە توغرايمىز، غولپىيازنى قىيپاش، سامساقنى ياپراقچە، زەنجىۋىلنى چانايسىز ياكى نېپىز كۆز شەكلىدا توغرايسىز.
3. بىر پىيالىگە گىدىككنە شورپا قيۇپ تۇز، جاڭيۇ، ئاچچىقسۇ، تېتىتقۇ، كراخمال قۇيۇپ تەڭشەيسىز.
4. قازانغا بۆرەك چىلاشقۇدەك ياغ قۇيۇپ قىززىغاندا بۆرەكنى سېلىپ، ئارىلاشتۇرۇپ، پىشاي دىگەندە مۇچنى سېلىپ قازاندىن ئېلىپ سۈزىۋالىمىز. ئاندىن قازانغا بىر قوشۇق ياغ قۇيۇپ غولپىياز، زەنجىۋىل، سامساق سېلىپ، بۆرەكنى سېلىپ، تەڭشەلگەن شورپىنى قۇيۇپ، پاقىرىتىش مېيى قۇيۇپ، تەخسىگە ئالىمىز.
ئالاھىدىلىكى : شەكلى كۆركەم، چىرايلىق، بۆرەك گىرت - گرت، تەمى تۇزلۇق، مەززىلىك، ئاچچىق - چۈچۈمەل بولىدۇ.
مېغىز تۈگمىسى
ئېتىش ئۇسۇلى:
1. قوينىڭ ئومۇرتقا گۆش ئۇزۇنلۇقى بەش سانتىمېتىر، كەڭلىكى ئۈچ سانتىمېتىر قىلىپ نېپىز يالپاق توغرىلىدۇ؛ ياڭاقنى قايناق سۇغا چىلاپ ئۈچ ـ بەش مىنۇتتىن كېيىن شاكىلىدىن ئايرىپ، مېغىزىنى پۈتۈن چىقىرىپ، تۆت چىشقا بۆلۈپ، ئۈچىنچى، تۆتىنچى دەرىجىدە قىزىتىلغان ياغقا سېلىپ قورۇپ ئېلىنىدۇ. ئاندىن ھەر بىر تال گۆشنىڭ ئىچىگە بىر چىش مېغىز ئېلىپ ئوراپ، يېرىقلىرىنى چىلىغان پۇرچاق ئۇنى بىلەن يەملەپ تەخسىگە قويۇلىدۇ.
4. قازانغا ياغ قۇيۇپ تۆت دەرىجە قىزىتىپ، مېغىز تۈگمىسىنى قويۇق تۇخۇم شىرىسىگە چىلاپ ياغقا سېلىپ، لەيلەپ چىققىچە پىشۇرۇلىدۇ. ئاندىن ئۇلارنى ئالتە دەرىجە قىزىتقان ياغدا ئىككىنچى قېتىم يەنە تەكشى سارغايغىچە پىشۇرۇپ ئېلىپ تەخسىگە تىزىپ قو يۇلىدۇ.
5. قازانغا ياغ قۇيۇپ، سۇڭپىياز، سامساق، يالپاق توغرالغان بامبۇك نوتىسىنى سېلىپ قورۇپ، تەڭشەلگەن شورپىنى قۇيۇپ، شورپا پىشىپ قويۇقلاشقاندا كۈنجۈت يېغى سېپىپ، تىزىلغان تۈگمىلەرنىڭ ئۈستىگە تەكشى قويۇلىدۇ.
نان
نان
ئۇيغۇرلارنىڭ يىمەك-ئىچمەكلىرى-نان ئۇيغۇرلارنىڭ يېمەك–ئىچمەكلىرى نان نان – ئۇيغۇر خەلقىنىڭ يېمەكلىكلىرى ئىچىدە ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولۇش بىلەن بىللە، يەنە ئاساسلىقى ئەنئەنىۋى يېمەكلىكنىڭ بىرى. ئۇيغۇر خەلقى ئۆزىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ناندىن زادىلا ئايرىلالمايدۇ. زامانلارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ناننىڭ تۈرلىرى كۆپەيدى.
تۆۋەندە ناننىڭ ئاساسلىق تۈرلىرىنى قىسقىچە تونۇشتۇرىمىز. ناننىڭ تۈرلىرى: 1. ئۆي نېنى 2. بازار نېنى 3. گىردە 4. گۆش گىردە 5. گۆش نان 6. ھەمەك نان 7. تۇقاچ 8. جۆۋەندە 9. زاغرا 10. قاتلىما
1. ئۆي نېنى – ئۇنغا خېمىرتۇرۇچ سېلىپ خېمىر يۇغۇرۇلۇپ، ئىسسىق يۆگەپ قويۇپ بولدۇرۇلىدۇ. خېمىر بولغاندىن كېيىن بىر جىڭ ئېغىرلىقتا زۇۋۇلا ئۈزۈپ قۇرۇق ئۇنلاپ قېلىن راسلىنىدۇ. ئوتتۇرىغا چۈككۈچ چىكىپ، ئۈستىگە داستىخان يېپىپ تىندۇرۇلىدۇ. بۇ خىل ئۆي نېنىغا ياغ چەيلىسىمۇ ياكى چىگىردەك، سىيادان ئارىلاشتۇرسىمۇ بولىدۇ. تونۇر ئادەتتىكىدەك قىزىتىلىدۇ. تونۇرغا تۇز سېپىپ ھاۋاسى تەڭشىلىدۇ. ناننىڭ ئارقىسىنى تۇز سۈيى بىلەن سۇلاپ، يەڭلىك بىلەن يېقىپ تونۇرنى توشقۇزغاندىن كېيىن، ناننىڭ يۈزىگە سۇ ئۇرۇپ تونۇرنىڭ ئاغزى چىڭ ئېتىلىدۇ. ئەگەر ئوت بوش بولسا داپخۇننى ئېچىپ ئوت يېلىنجىتىلىدۇ، نان قېلىن بولغىنى ئۈچۈن تونۇردا ئۇزاقراق تۇرغۇزۇلۇپ، سىڭدۈرۈپ پىشۇرۇلىدۇ. بۇنداق ئۆي نېنىنى ئۇزاق ساقلاشقا بولىدۇ.
2. بازار نېنى - ‹‹ئاق نان›› دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ نان مۇنداق ياسىلىدۇ: خېمىر بوشراق يۇغۇرۇلۇپ، ئۇزۇنراق تۇرغۇزۇلىدۇ، خېمىر تىنغاندىن كېيىن زۇۋۇلا قىلىنىدۇ. نان ئۇتتۇرلۇق ئېچىلىپ تونۇرغا ئۇتتۇرلۇق يېقىپ قايسىسى پىشسا شۇ قومۇرۇۋېلىنىدۇ. بۇ ناننىڭ ئوتتۇرىسى نېپىز، گىرۋىكى توم بولىدۇ. يۈزىگە چۈككۈچ چېكىلىدۇ. ناننى ئېچىپ بولغاندىن كېيىن تونۇرغا يېقىش ئالدىدا، يۈزىگە چانالغان باش پىياز ۋە كۈنجۈت سۈرۈلىدۇ، نان تونۇرغا گەزنە بىلەن يېقىلىدۇ. بۇ خىل ناننى يېگۈچىلەر ئوتتورلۇق ئەكىرىپ يەيدۇ، ئۇزۇن ساقلاشقا بولمايدۇ. بۇ ناننى ئىسسىق ۋاقتىدا يېسە ناھايىتى مەزىلىك، تەملىك بولىدۇ.
3. گىردە – ئۇيغۇر خەلقى ياخشى كۆرۈپ يەيدىغان نان تۈرلىرىنىڭ بىرى. ئۇزاق سەپەرگە چىققۇچىلار بۇ ناندىن ئېلىپ ماڭىدۇ. بۇ ناننىڭ ياسىلىشى مۇنداق: ئۇنغا خېمىر تۇرۇچ سېلىپ، چىڭ يۇغۇرىلىدۇ. خېمىر ئۇزاق ئىشلەپ باستۇرۇپ قويۇلىدۇ. خېمىر كۆپكەندىن كېيىن، زۇۋۇلا ئۈزۈلۈپ تاۋلىنىدۇ. ناننىڭ گىرۋىكىنى يۇمىلاق، ئوتتۇرىسىنى ئويمان قىلىپ ياساپ، پەشخونغا ئوڭدىسىغا تىزىپ، يۈزىگە سۇ ئۇرۇپ، كۈنجۈت سېپىپ، ئىككى ناننىڭ يۈزىنى بىر قىلىپ جۈپلەپ، داستىخان بىلەن يېپىپ قويۇلىدۇ. قىزىتىلغان تونۇرنىڭ ئوتىنى كۆمۈپ، داپخوننى ئېتىپ تونۇرغا تۇز سېپىپ، تونۇرنىڭ ھاۋاسى تەڭشىلىدۇ. ناننى يېقىپ بولۇپ، يۈزىگە سۇ ئۇرۇپ، تونۇرنىڭ ئاغزىنى يېپىپ، يېرىم سائەتچە خۇيلىنىدۇ. نان قولغا چاپلاشمىسا، خۇي يېگەن بولىدۇ. خۇي يەتكەندە تونۇرنىڭ ئاغزى ئېچىلىپ نان يۈزىگە بوش سۇ چېچىپ داپخوننى ئېچىپ ئوت يېلىنچىتىلىدۇ. جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ بەزى جايلىرىدا جىگدىنى سۇغا چىلاپ شەربەت چىقىرىپ گىردە يۈزىگە پۈركەيدۇ. بۇ خىل نان ‹‹شەربەت نان›› دەپ ئاتىلىدۇ.
5. گۆش نان – گۆشنى ئۇششاق توغراپ، ئۇنىڭغا ئۇششاق توغرالغان باش پىياز، سوققان زىرە، قارىمۇچ ۋە تۇز ئازىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلىنىدۇ. خېمىر تۇرۇچ سېلىپ خېمىر يۇغۇرۇلۇپ ئازراق تىندۇرغاندىن كېيىن، زۇۋۇلا ئۈزۈپ تاۋلاپ، زۇۋۇلىنىڭ گىرۋىكىنى نېپىز، ئوتتۇرىسىنى بىر ئاز قېلىن قىلىپ، بىر چوڭ، بىر كىچىك جىلىت تەييارلىنىدۇ. چوڭ جىلىتقا قىيما تەكشى يېيىتىلىدۇ. ئۈستىگە كىچىك جىلىت يېپىلىپ، چوڭ جىلىتنىڭ گىرۋىكىنى ئارقىغا ياندۇرۇپ، پۈرۈپ نان تەييارلىنىدۇ. ئاندىن تاۋا ياكى قازانغا ياغ قۇيۇپ نان ئۆرۈپ – چۆرۈپ تەكشى پىشۇرۇلىدۇ. پىشقاندا ھەر بىر گۆش ناننى پىچاق بىلەن پارچە – پارچە قىلىپ توغراپ، لېگەنگە ئېلىپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ. بۇ خىل نان شورپىلىق، تەملىك، يۇمشاق بولۇپ، تولىمۇ يېيىشلىك بولىدۇ.
6. ھەمەك نان – بۇ نان ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ‹‹چوڭ نان›› دەپمۇ ئاتلىدۇ. بۇ نان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى نانلىرىدىن بىرى. بۇ نان كۆپىنچە ھېيىتلاردا، تويلاردا داستىخانىغا دەستىلەپ قويۇلۇپ، ئۈستىگە ئۇششاق ياغلىق توقاچلار قويۇلىدۇ. ئۆزى قاتتىق بولىدۇ. لېكىن چايغا سالسا تېز ئېرىيدۇ. يېيىشلىك بولىدۇ.
ھەمەك مۇنداق ياسىلىدۇ: ناننىڭ خېمىرى چىڭراق يۇغۇرۇلىدۇ. ياخشى ئىشلەپ، زوۋۇلا ئۈزۈپ تاۋلاپ، چوڭلۇقنى چوڭراق ئەلگەكتەك قىلىپ يېقىپ، سىڭدۈرۈپ پىشۇرۇلىدۇ. كۇچانىڭ بىچاق نېنى مۇ ھەمەكنىڭ چوڭايتىلغان شەكلى بولۇپ، ئۇ تېخىمۇ مەززىلىك.
7. تۇقاچ – تۇقاچ ئۇيغۇر نېنىنىڭ ئالاھىدە تۈرى. مەھمۇت قەشقىرى ‹‹تۈركىي تىللار دىۋانى›› (1 توم 464- بەت) دا ‹‹تۇقاچ›› دېگەن سۆزنى بۇ سۆز ‹‹توق ئادەم›› دېگەن ئىبارىدىكى ‹‹توق›› سۆزىدىن ياسالغان. ‹‹چۈنكى توقاچ ئادەمنى تويدۇرىدۇ›› دەپ چۈشەندۈرگەن. ئۇيغۇر خەلقى ئائىلىلەردە ئۆزلىرى يېيىش ۋە مېھمانلارغا قويۇش ئۈچۈن، سەپەرگە چىققۇچىلارغا يوللۇق تۇتۇش ئۈچۈن، ياكى يىراقتىكى يېقىن ئادەملىرىگە خالتا قىلىپ ئەۋەتىش ئۈچۈن توقاچ يېقىلىدۇ. خېمىر بولغاندىن كېيىن، زۇۋۇلا ئۈزۈپ پىيالىنىڭ ئاغزىچىلىك چوڭلۇقتا (ئۇنىڭدىن كىچىك بولسىمۇ بولىدۇ) توقاچ راسلىنىدۇ. ئوتتۇرىسىغا چەككۈچ چېكىپ، يۈزىگە داستىخان يېپىپ تىندۇرۇلىدۇ. تونۇرنى قىزىتىش، ناننى يېقىش، ۋە پىشۇرۇش جەريانى، ئۇسۇلى گىرىدە ناننىڭكىدەك بولىدۇ. تۇقاچ پىشقاندىن كېيىن تونۇردىن قومۇرۇپ، قىزىق ۋاقتىدىلا ئېرىمىگەن قوي يېغى سۈرۈلۈپ پارقىتىلىدۇ. توقاچنىڭ خېمىرى سۈت، تۇخۇم، قوي يېغى ئارىلاشتۇرۇلۇپ يۇغۇرۇلسا تېخىمۇ تەملىك بولىدۇ، بۇ خىل تۇقاچنىڭ ئالاھىدىلىكى، قېتىپ كەتسە چايغا چىلىغان ھامان يۇمشايدۇ. ئۇزاق ۋاقىت ساقلاشقا بولىدۇ. ئوڭاي كۆكىرىپ كەتمەيدۇ.
8. جۆۋەندە - بۇ نان بەزى يەرلەردە ‹‹قۇشۇقلۇق نان›› دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ نان مۇنداق ياسىلىدۇ: مەلۇم نىسبەتتە ئاق ئۇن بىلەن قۇناق ئۇنى (مەيلى ئارپا ئۇنى، مەيلى ئاق قوناق ئۇنى ياكى كۆممىقۇناق ئۇنى) نى ئارىلاشتۇرۇپ، ئۇنىڭغا خېمىر تۇرۇچ سلېىپ خېمىر يۇغۇرۇلىدۇ، خېمىر بولغاندىن كېيىن زۇۋۇلا ئۈزۈپ تاۋلاپ، نان ئېچىپ يۈزىگە ئۇششاق توغرالغان پىياز سۈركىلىدۇ. قىزىتقان تونۇرنىڭ ھاۋاسىنى تەڭشەپ، داپخوننى ئىتىپ، تونۇرنى دۈملەپ سىڭدۈرۈپ پىشۇرۇلىدۇ.
9. زاغرا – خەس قۇناق ئۇنى بىلەن قىلىنغان نان ‹‹زاغرا›› دەپ ئاتىلىدۇ. زاغرا ئۈچۈن كۆممىقۇناق ياكى ئاق قۇناق ئۇنى ئىشلىتىلىدۇ. ئۇن قىزىق سۇ بىلەن يۇغۇرۇلىدۇ. خېمىر سۇۋۇغاندا ئۇنىڭغا خېمىرتۇرۇچ سېلىنىپ بىرەر سائەت بولدۇرۇلىدۇ. ئاندىن زۇۋۇلا ئۈزۈپ ئاق ئۇنغا دوملىتىپ، گىرۋىكى نېپىز، ئوتتۇرىسى قېلىن قىلىپ نان راسلىنىدۇ. قىزىتىلغان تونۇرغا يېقىن جۆۋەندە نانغا ئوخشاش قىلىپ پىشۇرۇلىدۇ. زاغرا تونۇردا ئۇزۇقراق تۇرغۇزۇلىدۇ. زاغرىنىڭ خېمىرىنى يۇغارغاندا ئۇششاق توغرالغان پىياز، مانتا كاۋىسى ئارىلاشتۇرۇپ پىشۇرۇلسا زاغرا تېخىمۇ يېيىشلىك ۋە مەزىلىك بولىدۇ.
10. قاتلىما – قاتلىما ئۇيغۇر نانلىرىدىن ئالاھىدە بولغان بىر تۈر. مەھمۇت قەشقىرى ‹‹تۈركىي تىللار دىۋانى›› (1توم، 672- بەت )دا ‹‹قاغۇرغان›› دېگەن سۆزنى ‹‹ماي بىلەن يۇغۇرۇلۇپ، تونۇر ياكى ئوچاقتا پىشۇرۇلىدىغان بىر خىل نان›› دەپ چۈشەندۈرىدۇ. بۇ قاتلىمىنىڭ ئويغۇر نانلىرى ئىچىدە ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. قاتلىما مۇنداق ياسىلىدۇ: خېمىر يۇغۇرۇپ، خېمىر تىندۇرۇلغاندىن كېيىن نۇغۇچ بىلەن يۇققا يېيىلىدۇ. ئاندىن يېيىلغان خېمىرغا كۆيدۈرۈلگەن قۇيرۇق ماي ياكى ئەبجەش ماي سۈرتىلىدۇ. ئاندىن خېمىر تۈرۈلۈپ تۈرمە قىلىنىدۇ. تۈرمىنى تولغاپ، زۇۋۇلا ئۈزۈلىدۇ. ھەر بىر زۇۋۇلا پۇزا ئېچىلىپ نان ھالىتىگە كەلتۈرۈلىدۇ. ئاندىن قىزىق تونۇرغا يېقىلىدۇ ياكى دوخۇپكىدا پىشۇرۇلىدۇ. كۆپىنچە ئائىلىلەردە قاتلىما قازاندا ياكى تاۋىدا ياغدا ئۆرۈپ – چۆرۈپ پىشۇرۇلىدۇ. تونۇر قاتلىمىسى يېيىشلىك ۋە مەززىلىك بولىدۇ.
قاتلىمىنىڭ يەنە ‹‹گۆش قاتلىمىسى›› دەپ ئاتىلىدىغان تۈرىمۇ بار. بۇنىڭ خېمىرى يۇقىرىقى قاتلىمىنىڭكىگە ئوخشاش تەييارلىنىدۇ. خېمىر ئۈگرىنىڭ خېمىرىدەك چوڭ ھەم نېپىز يېيىلىدۇ. ئاندىن ئۇششاق توغرالغان گۆش، نېپىز چانالغان پىياز، قارىمۇچ ۋە تۇزلارنى ئارىلاشتۇرۇپ تەييارلانغان قىيما سېلىپ تۈرمە تۈرۈلىدۇ. ئۇنىڭدىن زۇۋۇلا ئۈزۈلۈپ، زۇۋۇلا پۇزا بىلەن ئېچىلىپ نان تەييارلىنىدۇ. بۇ خىل قاتلىمىنى تونۇرغا يېقىپ پىشۇرسىمۇ، قازاندا ياكى تاۋىدا پىشۇرسىمۇ بولىدۇ.
قاتلىمىنىڭ ئالاھىدىلىكى: خېمىرى قاتمۇ قات بولىدۇ. يۇمشاق، يېيىشلىك، سىڭىشلىك بولىدۇ.
نوقۇت پولۇ
نوقۇت پولۇ
گۈرۈچ ئىككى كىلوگرام، قەلەمپۇر مۇۋاپىق، ياغ 500 گرام، كاۋاۋىچىن مۇۋاپىق، گۆش بىر كىلوگرام، سۇ بىر يېرىم كىلوگرام، نوقۇت 500 گرام، پىياز 500 گرام، تۇز مۇۋاپىق.
ئېتىش ئۇسۇلى
1. نوقۇت قازاندا بىر قېتىم قاينىتىلىپ، يۇمشىتىلغاندىن كېيىن سۈزۈپ ئېلىنىدۇ. گۈرۈچنى پاكىز تازىلاپ، تۇزلۇق سۇ بىلەن 4-3 قېتىم يۇيۇپ، سۇغا بىر سائەت چىلىنىدۇ. گۆش 35 گرام چوڭلۇقتا، سەۋزە قوناقتەك چوڭلۇقتا، پىياز يالپاقلاپ توغرىلىدۇ.
2. قازانغا ياغ قۇيۇپ، ياغ ياخشى داغلانغاندا گۆشنى سېلىپ قورۇپ، ئاندىن پىيازنى سېلىپ، پىياز سارغايغاندا توغرالغان سەۋزىنى سېلىپ، تېز ئوتتا 15-10 مىنۇت قورۇپ، خۇرۇچلار يېرىم پىشقاندا تۇز قۇيۇپ يەنە قورۇپ، قايناق سۇ قۇيۇپ 20-15 مىنۇت قاينىتىپ، قەلەمپۇر، كاۋاۋىچىن سېلىنىدۇ. ياخشى پىشۇرۇپ يۇمشىتىلغان نوقۇتنى سېلىپ ئۈستىگە گۈرۈچنى سېلىپ، گۈرۈچ بىلەن نوقۇت ئۇزۇن چىلاپ يۇمشىتىلغاچقا، سۇ كۆپ كەتمەيدۇ. گۈرۈچ بىلەن نوقۇت پىشقاندا ئاش 25 ـ 20 مىنۇت دەملىنىدۇ. 
ئاش دەم يېگەندىن كېيىن ئاشنى ياخشى ئارىلاشتۇرۇپ لېگەنلەرگە ئۇسۇپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ. داستىخانغا تۇرۇپتىن قىلىنغان سوغۇق سەي ياكى قېتىق كەلتۈرۈلسە تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ.
ئالاھىدىلىكى: يېغى كەمرەك،تەمى ياخشى،مەززىلىك،چايناشلىق بولىدۇ.
ياپىلاق لەڭمەن
ياپىلاق لەڭمەن
ئاق ئۇن بىر كىلوگرام، ئاچچىقسۇ ئازراق، گۆش 175 گرام، پىنتوزا مۇۋاپىق، سۇ يېغى 140 گرام، زەنجىۋىل سۈيى ئازراق، يېسىۋىلەك 150 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، پەمىدۇر ئىككى دانە، سۇڭپىياز بىر تال، سامساق بىر باش، كاۋاۋىچىن سۈيى ئازراق.
ياپىلاق لەڭمەن ئىككى خىل بولىدۇ.
1. ئەرجىزە: خېمىرنى پىلتە لەڭمەننىڭ خېمىرىدەك قىلىپ تەييارلاپ، تىنغان پىلتىنى ئىككى بېشىدىن تۇتۇپ سوزۇپ ئاشتاختىنىڭ ئۈستىگە تىزىپ، ئۈستىدىن بېسىپ ياپىلاق قىلىپ، ئىككى تالدىن تۆت تالغىچە پىلتىنى ئىككى بېشىدىن تۇتۇپ پىلتە لەڭمەن سوزغاندەك سوزۇپ قازانغا سالىمىز ياكى بىر تالدىن سوزۇپ ئىككى غېرىچ ئۇزۇنلۇقتا ئۈزۈپ - ئۈزۈپ سالسىمۇ بولىدۇ. بەش مىنۇت قاينىتىپ، سۈزۈپ ئېلىپ سوغۇق سۇدا چايقاپ شۇ پىتىچە ياكى ئىسسىتىپ تەخسىگە ياكى چىنىگە ئېلىپ، ئۈستىگە ئالاھىدە قورۇلغان قورۇمىنى سالساق بولىدۇ.
2. جۇئەرمەن: پىلتىنى پىلتە لەڭمەننىڭ پىلتىسىدەك ئاشتاختىغا قاتار تىزىپ، ئۈستىدىن بېسىپ ياپىلاق قىلىمىز. 10-5 پىلتە بىرلا سوزۇلىدۇ، سوزغاندا ئىنچىكە سوزسا، كەسمە لەڭمەندەك ياپىلاق، لېكىن تار سوزۇلىدۇ، بۇ جۇئەرمەن دېيىلىدۇ. بۇ لەڭمەنلەر ئۈچۈن يۇقىرىقى پىلتە لەڭمەن ياكى باغلام ئاشنىڭ قورۇملىرىدىن خالىغان بىرىنى تاللاپ قورۇسا بولىدۇ.
يارما ئاش
يارما ئاش
گۆش 175 گرام، قەلەمپۇر بىر تال، ياغ 70 گرام، ئاچچىقسۇ ئازراق، بۇغداي ياكى قوناق يارمىسى 200 گرام، قىزىل لازا ئازراق، سۇڭپىياز بىر تال، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
1. بۇغداي ياكى قوناقنى تاسقاپ، ئۈگدەپ تازىلىغاندىن كېيىن ياغۇنچاقتا ياكى چاناقتا بۇغداينى 3-2 پارچە، قوناقنى بولسا 5-4 پارچە قىلىپ يارمىداپ، ئاندىن غەلۋىردىن ئۆتكۈزۈپ تەييارلىنىدۇ.
2. گۆشنى جىگدىدەك ئۇششاق، سۇڭپىياز توغرىسىغا ئۇششاق توغرىلىدۇ.
3. قازانغا ياغ قۇيۇپ داغلىغاندىن كېيىن گۆشنى سېلىپ قورۇپ، كەينىدىن سۇڭپىياز سېلىنىدۇ. سۇڭپىياز سارغايغاندا سۇ قۇيۇپ، بىر تال قەلەمپۇر سېلىنىدۇ. سۇ قاينىغاندا تەييارلانغان يارمىنى سېلىپ، بىر سائەت قاينىتىپ، تۇز، ئاچچىقسۇ، ئۇششاق توغرالغان لازىنى سېلىپ ئۈستىدىن پىننە ياكى يۇمغاقسۈت سالسا بولىدۇ.
يارما پولۇ
يارما پولۇ
خۇرۇچى
ئېتىش ئۇسۇلى
1. قوناق يارمىسىنى ئىلمان سۇدا پاكىز يۇيۇپ، قىزىق سۇغا چىلاپ 3-2 سائەت دۈملەپ يۇمشىتىلىدۇ. سەۋزە، گۆشنى قوناقتەك توغرىلىنىدۇ. 
2. خۇرۇچلارنى <شاد پولۇ>نىڭكىدەك قىلىپ قورۇپ، زىرە، تۇز سېلىپ، سۇنى كۆپرەك قۇيۇپ، گۈرۈچ ئورنىغا يارما سېلىپ 40-30 مىنۇت دۈملىنىدۇ. ئاش دۈملەنگەندىن كېيىن ياخشى ئارىلاشتۇرۇپ، لېگەن بىلەن داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
ياغ سامسا
ياغ سامسا
ئۇن ئىككى كىلوگرام، قارىمۇچ مۇۋاپىق، سۇ يېغى 250 گرام، تۇز مۇۋاپىق، سۇ 500 گرام، تۇخۇم ئىككى دانە، گۆش بىر يېرىم كىلوگرام، زىرە ئازراق، پىياز 750 گرام، قوي يېغى 140 گرام.
1. گۆش، پىيازنى ئۇششاق توغراپ، ئۇنىڭغا تۇز، سوقۇلغان قارىمۇچ، زىرە، سۇ ئازراق، قوي يېغى ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىنىدۇ.
2. ئۇنغا تۇز، تۇخۇم، سۇ يېغى ئارىلاشتۇرۇپ، سۇ قۇيۇپ قاتتىق خېمىر يۇغۇرۇپ، يېرىم سەرلىكتىن زوۋۇلا ئۈزۈپ، نېپىز جىلت ئېچىپ تەييارلىنىدۇ.
3. جىلتقا قىيما سېلىپ ئۈچ بۇرجەك، تۆت بۇرجەك ياكى يېرىم ئاي شەكلىدە سامسا تۈگۈپ، تاۋىدىكى ياغدا ياكى دۇخاپكىدا سامسىدەك پىشۇرۇلىدۇ.
ياغ مانتا
ياغ مانتا
ئۇن بىر كىلوگرام، كاۋاۋىچىن مۇۋاپىق مىقداردا، گۆش 500 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، دۈمبە ياغ 175 گرام، سۇ 500 گرام، تۇخۇم ئىككى دانە، خېمىرتۇرۇچ ئازراق، پىياز 500 گرام، سۇ يېغى 150 گرام.
1. ياغنى چوڭ - چوڭ، گۆش ۋە پىيازنى ئۇششاق توغراپ، تۇز، سوققان كاۋاۋىچىن بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلىنىدۇ.
3. تاۋا ياكى قازانغا ياغ قۇيۇپ قىزىتىپ، تۈگۈلگەن مانتىنى ياغدا قورۇپ، ئېلىپ قاسقانغا تىزىپ 25 ـ 20 مىنۇت پىشۇرۇلىدۇ. ئەگەر قاسقان بولمىسا، قازاندا دۈملەپ پىشۇرسىمۇ بولىدۇ. ياغ مانتىنى لېگەن ياكى تەخسىلەرگە ئېلىپ داستىخانغا كەلتۈرۈلگەندە، ھەربىر كىشىنىڭ ئالدىغا بىردىن كىچىك تەخسە ۋە ئاچچىقسۇ، لازىلار ئايرىم قويۇلىدۇ.
ياغلىق توقاچ
ياغلىق توقاچ
ئاق ئۇن تۆت كىلوگرام، خېمىرتۇرۇچ 70 گرام، سۈت بىر يېرىم كىلوگرام، قۇيرۇق ياغ 70 گرام، سۇ يېغى (قوي يېغى ئىشلەتسىمۇ بولىدۇ) 500 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
1. ئىسسىق سۈتكە تۇز قۇيىمىز. خېمىرتۇرۇچنى يۇمشىتىمىز. ئۇلارنى ئۇنغا سېلىپ ۋە داغلانغان سۇ يېغىنى قۇيۇپ يۇغۇرىمىز. خېمىر بولغاندىن كېيىن 175 گراملىقتىن زوۋۇلا ئۈزۈپ، گىرۋىكىنى قېلىنراق، ئوتتۇرىسىنى نېپىزراق قىلىپ توقاچ ياساپ، گىرۋىكىگە پىچاق ياكى تاغاق بىلەن گۈل چېكىپ ئوتتۇرىسىغا چەككۈچ چېكىپ، يۈزىگە داستىخان يېپىپ 10 - 15 مىنۇت تىندۈرۇلىدۇ.
2. تونۇرنى قىزىتىش، ناننى يېقىش، پىشۇرۇش گىردە ناننىڭكىدەك بولىدۇ. نان پىشقاندىن كېيىن قىزىق ۋاقتىدا يۈزىگە ئېرىتمىگەن قۇيرۇق ياغنى سۈركەپ، ئىككى ناننىڭ يۈزىنى بىر - بىرىگە يېقىپ شامالدىتىدۇ.
ياقما كاۋاپ
ياقما كاۋاپ
قوينىڭ لوق گۆشى ئىككى كىلوگرام، سوققان قارىمۇچ مۇۋاپىق، زەرچىۋە مۇۋاپىق، سوققان زىرە ئازراق، ئاق 140 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، تۇخۇم تۆت دانە.
1. گۆشنى ئالىقاندىن كىچىكرەك كەڭلىكتە، بارماقتەك قېلىنلىقتا توغرىلىنىدۇ. تۇخۇمنى چېقىپ ئۇنىڭغا زەرچىۋە قارىمۇچ، زىرە ئاق ئۇن ئارىلاشتۇرۇپ، توغرالغان گۆشنى چىلاپ قو يۇلىدۇ.
2. تونۇرنى قىزىتىپ، داپخاننى ئېتىپ، تۇز سېپىپ ھاۋىسىنى تەڭشەپ، تۇخۇمغا چىلانغان گۆشنى تونۇرغا يېقىپ 20 مىنۇت خۇيلىنىدۇ.
3. پىشقان كاۋاپنى تونۇردىن ئېلىپ، يالپاقلاپ توغراپ تەخسىگە ئېلىپ، ئۈستىگە مۇۋاپىق مىقداردا تۇزلارنى سېپىپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
لازا بىلەن تۇزنى ئايرىم كەلتۈرسىمۇ بولىدۇ.
يالپۇز پۆرىسى
يالپۇز پۆرىسى
1. يالپۇزنىڭ يۇمران يوپۇرمىقىنى تاللاپ، پاكىز يۇيۇپ، ئۇششاق توغرىلىدۇ.
3. ئۇنغا خېمىرتۇرۇچ سېلىپ خېمىر يۇغۇرۇپ، كىچىك زوۋۇلا ئۈزۈپ، جىلت ئېچىپ، ئىچىگە يالپۇز قىيمىسى ئېلىپ پۆرە تۈگۈپ، تاۋىدا ھەر ئىككى تەرىپىنى سارغايتىپ پىشۇرۇلىدۇ.
يالپۇز چۆچۈرىسى
يالپۇز چۆچۈرىسى
1. خېمىرى ۋە جىلتى چۆچۈرىنىڭكىدەك تەييارلىنىدۇ.
3. تەييارلانغان جىلتقا يالپۇز قىيمىسىدىن ئېلىپ چۆچۈرە تۈگۈپ، قايناق سۇغا سېلىپ 5 ـ10 مىنۇت قاينىتىپ پىشۇرۇلىدۇ. ياغ لازا ئايرىم كەلتۈرۈلىدۇ. ھەر كىم خالىغانچە سالسا بولىدۇ.
ياڭاق تائاملىرى
ياڭاق تائاملىرى
كۆك ياڭاق چۆچۈرىسى : كۆك ياڭاق مېغىزىنىڭ پوستىنى سويىۋەتكەندىن كېيىن ئۇششاق ئېزىپ، چانالغان پىياز بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىنىدۇ. قىيما تەييارلىنىپ بولغاندىن كېيىن چۆچۈرە تۈگۈلۈپ قايناپ تۇرغان قازانغا سېلىپ پۇشۇرىلىدۇ. قوناق ئۇنىدا ئېتىلگەن كۆك ياڭاق چۆچۈرىسى تېخىمۇ ئالاھىدە بولىدۇ.
كۆك ياڭاق مانتىسى: تەييارلىنىدىغان قىيما كۆك ياڭاق چۆچۈرىسىنىڭ قىيمىسى بىلەن ئوخشاش بولۇپ، كۆك ياڭاق چۆچۈرىسى سۇدا پىشۇرسا، كۆك ياڭاق مانتىسى قاسقاندا پىشۇرىلىدۇ.
كۆك ياڭاق كۆمىچى: كۆك ياڭاق پوستىنى سويىۋەتكەندىن كېيىن، ئۇششاق ئېزىپ، چانالغان پىياز ۋە گۆش بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىنىدۇ. قىيما تەييارلىنىپ بولغاندىن كېيىن كۆمەچ راسىنىپ، قىززىتىلغان مايدا ياكى قوقاسقا كۆمۈپ پىشۇرىلىدۇ.
كۆك ياڭاق سامسىسى: كۆك ياڭاق كۆمىچىنىڭ قىيمىسى بىلەن ئوخشاش ئۇسۇلدا قىيما تەييارلىنىپ، سامسا تۈگۈلگەندىن كېيىن تونۇرغا يېقىلىدۇ.
ياڭاق نېنى: ياڭاق، سۈت، تۇخۇم، ھەسەل، ماي قاتارلىقلارنى مۇۋاپىق مىقداردا ئارىلاشتۇرۇپخېمىر يۇغۇرلۇپ تىندۇرۇلغاندىن كېيىن نان ياسىلىپ، تونۇرغا يېقىلىدۇ. بۇ خىل نان ئادەتتە « سەپەر نېنى» دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئىنتايىن چۈرۈك ۋە مەزىلىك بولىدۇ. ئۇزاققىچە قېتىپ قالمايدۇ.
ياڭاق چېيى: ياڭاق قىزىتىلغان تونۇردا ساغارتىلغاندىن كېيىن، ئۇششاق ئېزىپ ئۈستىگە قايناقسۇ ۋە مۇۋاپىق مىقداردا تۇز قۇيۇپ تەييارلىنىدۇ.
ياڭاق مۇرابباسى: كۆك ياڭاق مېغىزىنىڭ پوستى سويۇۋىتىلگەندىن كېيىن، مۇۋاپىق مىقداردا شېكەر ياكى ھەسەل ئارىلاشتۇرلۇپ، قاچىنىڭ ئېغىزى خام قەغەزدە ئورىلىپ، كۈن نۇرى بىۋاستە چۈشىدىغان جايدا قويۇپ 30 كۈن ئەتراپىدا پىشۇرۇلغاندىن كېيىن ئىستېمال قىلىنىدۇ.
سوقماق: ياڭاق بىلەن قۇرۇق ئۈزۈم ئۇششاق ئېزىلىپ ئارىلاشتۇرۇلغاندىن كېيىن، يومىلاقلىنىپ تەييارلىنىدۇ. سوقماقنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقۇرى بولۇپ، يىراق سەپەرگە چىققاندا ياكى ئادەتتىكى كۈنلەردە ئازراقتىن ئىستېمال قىلغاندا قورساق ئاچۇرمايدۇ، بەدەننى كۈچلەندۈرىدۇ.
ياڭاق سامسىسى
ياڭاق سامسىسى
ئۇن بىر كىلوگرام، تۇز مۇۋاپىق، سۇ 500 گرام، قايماق 140 گرام، خېمىرتۇرۇچ 20 گرام، پىياز 500 گرام، ياڭاق 20 دانە، قارىمۇچ مۇۋاپىق.
1. ياڭاقنى چېقىپ مېغىزىنى ئېلىپ يۇمشاق سوقۇپ، ئۇنىڭغا ئۇششاق چانالغان پىياز، سوققان قارىمۇچ، قايماق، تۇز سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىنىدۇ.
2. خېمىرنى يېرىم بولدۇرۇپ تەييارلاپ، يېرىم سەر چوڭلۇقتا زوۋۇلا ئۈزۈپ، جىلت ئېچىپ، تەييارلانغان قىيمىدىن سېلىپ سامسا تۈگۈپ، تونۇرغا يېقىپ ياكى دوخاپكىغا سېلىپ پىشۇرۇلىدۇ.
يومدان
يومدان
يومدان (قوناق ئۇنى سۇيۇق ئېشى) يۇرتۇم قەشقەردە، بولۇپمۇ قەشقەر كونا شەھەر، يېڭى شەھەر ناھىيلىرىنىڭ جەنۇبى يىزىللىرىدا، يېڭىسار، ئاقتۇ ناھىيلىرىدىكى يىزىلاردا كەڭ ئېتىلىدىغان بىر تۇرلۇك ئەنئەنىۋى تاماق تۇرىدۇر. يومداننىڭ تارىخى 500يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە تاماق تۇرى بولۇپ، تەييارلىنىشى، خۇرۇچقا قويغان تەلىۋى ئاددى، شىپالىق رولى چوڭ تاماقتۇر.
ئادەتتە ھەر قايسى نوپۇزلۇق تېببى ئورۇنلار ئادەتتىكى ئوزۇقلىنىشقا دورىلۇق ئورنىدا بۇيرۇيدىغان، ئەتىۋارلىق تاماقتۇر. ئومۇمى شەكلى خۇيمىيەن بىلەن ئوخشاش.
شىپالىق رولى: ئسسىق قايتۇرۇش، قان بىسىمنى تۆۋەنلىتىش، قاندىكى ۋە بەدەندىكى ماينى سېرىش، قەۋزىيەت، قۇرۇق ئىسسىقتىن بولغان بەدەندىكى ئاغرىقلارنى تۇگۇتۇپ ھاردۇق چىقىرىش، ئىشتاھا ئېچىش رۇلىغا ئىگە.
ئەكىس تەسىرى: ھەزىم بولىشى قىيىن، ئاشقازاننى ئېچىشتۇرىدۇ.
تەييارلاش ئۇسۇلى: 1. ماتىرىيال تەييارلاش
ئىشلىتىلىدىغان ماتىرياللار:1. قوناق ئۇنى (قوناق ئۇنى ئادەتتە ئاق قوناق ئۇنى ۋە سېرىق قوناق ئۇنىدىن ئىبارەت ئىككى خىل بولىدۇ، يومدانغا ئامال بار ئاق قوناق ئۇنى ئىشلەتسە ياخشى بولىدۇ)؛ 2. چامغۇر، باش چامغۇر ۋە چامغۇر كۆكى؛ 3. گۆش، ئۇستىخانلىق قوي گۆشى ئالاھىدە تەم ھاسىل قىلىدۇ. 4. پەمىدۇر. 5. يۇمغاقسۇت (ئاش كۆك) ياكى پېننە. 6. تېخمۇ تەم ھاسىل قىلىش ئۇچۇن ئەتىياز ۋە يازدا غورا، كۇز ۋە قىشتا كاۋا ياكى ئۇرۇك قېقى (گۇلە) سىلىۋەتسەك بولىدۇ.
2. ئېتىش باسقۇچى
1. سۇيىنى تەييارلاش. جان سانىغا ئاساسەن قازانغا مۇۋاپىق سۇ قۇيۇپ، سۇغا ئىسسىق ئۆتمەستىلا بادام چوڭلىقىدا تۇغرالغان گۆشنى، سەيگە توغرالغان ياڭيۇ چوڭلىقىدا تۇغرالغان چامغۇرنى ۋە تېخمۇ تەم ھاسىل قىلىش ئۇچۇن ئەتىياز ۋە يازدا غورا، كۇز ۋە قىشتا كاۋا (كاۋىنى چوڭراق بولغان توخۇ تۇخۇمىدەك توغرايسىز، ئۇرۇقىنى ئىلىۋىتىسىز) ياكى ئۇرۇك قېقى (گۇلە) دىن ئادەم بىشغا 3-4 تالدىن توغرا كەلگۇدەك قىلىپ سالىسىز، ئوتتا سۇيى قاينىغاندىن كىيىن ھاسىل بولغان كۆپۇكىنى سۇزۇۋىتىپ، ئۇششاق چوقۇلغان پەمىدۇرنى سالىسىز، سۇيى ئامال بار پەس ئوتتا ئۇزاق قاينىسۇن.
2. خىمىر تەييارلاش. قوناق ئۇنىدىن جان سانىغا ئاساسەن مۆلچەرلەپ ئىلىپ خېمىر يۇغۇرلىدۇ. (دېققەت: قوناق ئۇنىنىڭ يېپىشقاقلىقى تۆۋەن بولغانلىقتىن ۋە ھەزىم بولىشى قىيىن، ئاشقازاننى ئېچىشتۇرىدىغانلىقى ئۇچۇن بۇغداي ئۇنىدىن ئۇچتە بىر نېسبەت بويىچە ئارلاشتۇرلىدۇ) خىمىر يۇغۇرۇلغاندا چوقۇم ئىشلىتىلگەن سۇنىڭ تىمپىراتۇرسى 40-50سېلسىيە گىرادۇس ئەتىراپىدا بولىشى لازىم، ئەلۋەتتە مۇۋاپىق مىقتاردا تۇز قۇيلىدۇ، خېمىر چىڭ يۇغۇرلىدۇ. (خىمىر سىزگە نىسبەتەن قولاشمىغاندەك تۇيلىدۇ، بۇ نورمال، خىمىرنى ئۇزاق تېندۇرۇشقا بولمايدۇ، يۇغۇرۇپ بولۇپلا كىسىپ، تەييارلىغان قايناۋاتقان ئاش سۇيىگە سالىسىز) خېمىرنى كەسكەندە ئاۋۋال تۇگرە ئېچشتا ئىشلىتىلىدىغان پوزا ئارقىلىق تاختا ئۇستىگە 0. 5 0. 3-سانتىمىتر قىلىنققا كەلتۇرۇپ يايىسىز، تەكشى يېيىلغاندىن كىيىن، كەڭلىكى 0. 3-0. 5 سانتىمىتىر، ئۇزۇنلىقى5 سانتىمىتىر ھالەتتە كىسىز.
يەلقازان كالا گۆشى
يەلقازان كالا گۆشى
كالىنىڭ ئومۇرتقا گۆشى 500 گرام، سۇدا كۆپتۈرۈلگەن پۇراقلىق موگۇ يەتتە تال، تۇز ئازراق، پىششق بامبۇك ياپرىقى ئازراق، تېتىتقۇ ئازراق، كۈنجۈت يېغى ئازراق، سېرىق ھاراق مۇۋاپىق، زەنجىۋىل ياپرىقى ئازراق، توخۇ شورپىسى بىر كىلوگرام.
كالىنىڭ ئومۇرتقا گۆشىنى چوڭ - چوڭ نېپىز يالپاقلاپ توغراپ، سوغۇق سۇغا 25 مىنۇت چىلاپ گۆشنىڭ قېنىنى چىقىرىۋېتىپ، قايناۋاتقان سۇغا سېلىپلا ئېلىپ، يەلقازانغا سېلىپ توغرالغان سۇڭپىياز، زەنجىۋىل، تۇز، سېرىق ھاراق، پۇراقلىق موگۇ، بامبۇك ياپرىقى، تېتىتقۇ، كۈنجۈت يېغى، توخۇ شورپىسى قۇيۇپ ئىككى سائەت ئەتراپىدا قاسقانغا سېلىپ بوسلاپ پىشۇرۇلىدۇ.
ھەمەك نان
ھەمەك نان
ئاق ئۇن بەش كىلوگرام، خېمىرتۇرۇچ 175 گرام، سۇ ئىككى يېرىم كىلوگرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
1. خېمىرنى چىڭراق يۇغۇرۇپ، ياخشى ئىشلەپ، بولدۇرۇپ، بىر يېرىم كىلوگرام زوۋۇلا ئۈزۈپ تاۋلاپ، 10 سانتىمېتىر قېلىنلىقتا كېڭەيتىپ، غەلۋىردەك چوڭ نان تەييارلىنىدۇ.
2. قىزىتىلغان تونۇرغا تۇز سېپىپ ھاۋىسىنى تەڭشەپ، ناننى گەزنىگە تەكشى قويۇپ يېقىپ، سىڭدۈرۈپ پىشۇرۇلىدۇ.
1923 - يىلى
1923 - يىلى
ئەجە
تۈرك ئالتاي مېتئولوگىيىسى\ئەپسانىلىرىدە يەر يۈزىدىكى تۇنجى ئايال، ھەزرىتى ھەۋۋا\ھاۋا ئانا. ئېجې، ئەجە، ئەچە، ئەجەي، ئەژەي دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سۇمېرلاردىكى ئەجەم (خانىشلار تەڭرىسى) بىلەنمۇ باشلىنىشلىقتۇر. بۇگۈن گەرچە ئۇيغۇرچىدە بۇ سۆز ھەرقانداق بىر شەكىلدە قوللىنىلمىسىمۇ، قازاقچىدە چوڭ مۇما، تۈركىيە تۈركچىسىدە ئاچا، خانىش دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە. ئەجەنىڭ ئېرى بولمىش ئادەم بولسا ئەللېي ياكى تۆرۈنگەي دېيىلىدۇ. دۇنياغا تۆرۈنگەي بىلەن ئەۋەتىلىپ ئىنسان ئەۋلادىنى بەرپا قىلغان دەپ قارىلىدۇ. دۇنياغا ئىبەرلىشلىرىنىڭ سەبەبى بولسا ئەرلىك ئىسىملىك بىر ئەسكى مەخلۇقنىڭ ئۇلارغا مېۋە يېگۈزىشىدىن بولغان. شۇ ۋەجدىن كۆكتەڭرى ئۇلارنى ئۆيىدىن قوغلاپ چىقارغان ۋە جازا سۈپىتىدە ئەجەگە تولغاق ئاغرىقىنى بەرگەن.
ئېتىمولوگىيىسى
ئەج\ئەچ\ئەش تومۇرىدىن كېلىپ چىققان. سۇمېرلاردىن ئۆتكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. تۈركچىدە ئاچا، خانىش دېگەندەك مەنىلىرى بار. تۈركي تىللاردىكى چ\ش ئالمىشىشى نەتىجىسىدە ئەش (رەپىقە) سۆز تومۇرىغىمۇ ئىشارە قىلىنىدۇ. ئەش ھەم ھايات يولدىشى ھەمدە ئايال\چىشى مەنىسىگە كېلىدۇ. شۇنداقلا موڭغۇلچە ئانا دېمەكتۇر.
چېگراسىز ئالەم (مېتاۋېرس)
چېگراسىز ئالەم (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: مېتا-ئالەم، مېتا ئالەم، مىتاۋېرس؛ ئېنگلىزچە: Metaverse، مېتاۋېرس) كەلگۈسى ئىنتېرنېت قايتىلنىش ئۇقۇم بولۇپ، ئاساسلىقى سىجىل، ئورتاقلىندىغان، 3د جانلاندۇرۇم بوشلۇقنى بىر خىل پەقەتلا ھېس قىلغىلى بۇلدىغان مەۋھۇم ئالەمگە ئۇلاشنى كۆرسىتىدۇ. چېگراسىز ئالەم كەڭ مەندىن ئېلپ ئىيتقاندا، يالغۇز مەۋھۇم دۇنيانىلا ئەمەس، بەلكى بارلىق كۈچەيتمە رېئاللىقنىڭ يىغىندىسۇر.
قايتا گۈللىنىش
قايتا گۈللىنىش ياۋروپا تارىخىدا ئوتتۇرا ئەسىردىن زامانىۋىلىققا ئۆتكەن ۋە 15-ۋە 16-ئەسىرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دەۋر ئىدى. ئۇ ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ ئاخىرقى كىرىزىسىدىن كېيىن يۈز بەرگەن بولۇپ ، زور ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۆلچەملىك دەۋرلەشتۈرۈشتىن باشقا ، «ئۇزۇن گۈللىنىش» نى قوللىغۇچىلار 14-ئەسىردە ، 17-ئەسىردە ئاخىرلىشىشى مۇمكىن. ئەنئەنىۋى قاراش گۈللىنىش دەۋرىنىڭ دەسلەپكى زامانىۋى تەرەپلىرىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىدۇ ۋە بۇنىڭ ئۆتمۈشتىكى بۆسۈش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى ، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە نۇرغۇنلىغان تارىخچىلار ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى تەرەپلىرىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىپ ، بۇنىڭ ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ كېڭىيىشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
گۈللىنىش دەۋرى [دەسلەپكى دەسلەپكى دەۋر] دە ياۋروپانىڭ ئەقلىي تۇرمۇشىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن مەدەنىيەت ھەرىكىتى ئىدى. ئىتالىيەدىن باشلاپ ، 16-ئەسىرگە قەدەر ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرىغا تارقالغاندىن كېيىن ، ئۇنىڭ تەسىرى سەنئەت ،  بىناكارلىق ،  پەلسەپە ،  ئەدەبىيات ،  مۇزىكا ،  ئىلىم-پەن ۋە  تېخنىكا ، سىياسەت ، دىن ۋە ئەقلىي تەكشۈرۈشنىڭ باشقا تەرەپلىرى. گۈللىنىش دەۋرىدىكى تەتقىقاتچىلار ئىنسانپەرۋەرلىك ئۇسۇلىنى تەتقىق قىلىپ ، سەنئەتتە رېئالىزم ۋە ئىنسانلارنىڭ ھېسسىياتىنى ئىزدىدى.
3 - مارت
ياكى 3- نەۋرۇز ۋە ياكى 3 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 62. (كەبىسە يىللار 63.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 303 كۈن باردۇر.
شىبائىنۇ تەڭگىسى
شىبائىنۇ تەڭگىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: شىبا ئىت تەڭگىسى، شىبائىنۇ، ياپون ئىتى تەڭگىسى؛ ئېنگلىزچە: Shiba Inu) 2020-يىلى "رىيوشى" ئاتاقلىق نامەلۇم بىر شەخس تەرىپىدىن بارلىققا كەلتۈرگەن مەركەسىزلەشتۈرۈلگەن شىفىرلىق پۇلدۇر. بۇ پۇلنىڭ نامى پايونيەنىڭ دۇنياغا داڭلىق شىبائىنۇ ئىتىدىن كەلگەن. شىبائىنۇ ئىتى ياپونيەنىڭ چۇبۇ رايونغان يەرلىك بولۇپ، بۇ ئىت يەنە دوج تەڭگىسنىڭ (ئىت تەڭگىسى دەپمۇ ئاتىلدۇ) نىڭ ئىسمنىڭ كېلىپ چىقىشىغۇ سەۋەپچى بولغان.
ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر
ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر (عبد الله بن عمرو بن العاص): ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر ئىبنى ئەلئاس ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. بۇرۇن 7 – ھ. 63 ياكى 65 / م. 615 – 683 ياكى 685) ئاتىسى ئەمر بىن ئاسدىن بۇرۇن مۇسۇلمان بولۇپ مەدىنىگە ھىجرەت قىلغان ۋە غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىجازىتى بىلەن ھەدىسلەرنى يېزىپ قالدۇرغان. ساھابىلەر ئىچىدە ئالىملىقى ۋە ئىبادەتگۇيلىقى بىلەن تونۇلغان زات. 700 قەدەر ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
1943 - يىلى
1943 (MCMXLIII) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
ئاچچىق يېزىسى
ئاچچىق يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
ئابادە ناھىيىسى
ئابادە ناھىيىسى (پارس تىلى: شهرستان آباده) بۇلسا ئىران فارس ۋىلايىتى دىكى بىر ناھىيە 2011 نوپۇس بار،فارسنىڭ 98,188 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 6,030 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى ئابادە شەھەرى بولسا.
سۇدىجىن مەڭگۈ تېشى
بۇ يادىكارلىق 1909-يىلى موڭغۇلىيىنىڭ سۇدىجىن (بەزى ماتىرىياللاردا سۇجى دېيىلگەن) دېگەن يېرىدىن تېپىلغان. مەڭگۈ تاشقا جەمئىي 11 قۇر قەدىمكى تۈركچە خەت ئويۇلغان، يادىكارلىق تېكىستىنىڭ قەھرىمانى بويلا قۇتلۇق تارقان ئىسىملىك قىرغىز قەبىلىسىنىڭ فېئودال ئاقسۆڭىكى بولۇپ، يادىكارلىق تېكىستىدە ئۇبنىڭ ئۇيغۇرلار زېمىنىدا تۇرۇۋاتقانلىقى، ئىنتايىن باي كىشى ئىكەنلىكى، ئون قوتان چارۋىسى، سانسىزلىغان يىلقىسى بارلىقى، ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئىنتايىن كۆپ ئىكەنلىكى ، ھەتتە ئۆزىنىڭ مانى روھانسىغا 100 چاكار ۋە تۇرالغۇ ئۆي بەرگەنلىكى قاتارلىق ئەھۋاللار خاتىرىلەنگەن. بۇ يادىكارلىقنىڭ تەۋەلىكى ۋە دەۋرى ھەققىدە تۈركولوگ گېڭ شىمىن ئەپەندى ئۇنىڭ 1-ۋە 4- قۇرىدىكى «مەن ئۇيغۇرلار يېرىدىكى ياغلاقار قاغان تۇرشلۇق جايغا كەلدىم»، «مېنىڭ شۆھرىتىم، نامىم كۈنچىقىشتىن تارتىپ كۈنپېتىشقىچە تارالدى» دېگەنلەرگە ئاساسلىنىپ، «بۇ ۋاقىتتا قىرغىزلاپ ئۇيغۇرلارنىڭ كونا زېمىنلىرىنى ئىشغال قىلىپ بولغان، خەنزۇچە ماتېرىياللاردىن بىلىشىىمىزچە بۇ ۋەقە 840-يىلىدىن كېيىن بولغان، شۇڭا بۇ پىكىرنى رۇس ئارخېئولوگى ئا. ن. بېرنىشتاممۇ قوللايدۇ. سۇدىجىن مەڭگۈ تېشىنىڭ ئىگىسى گەرچە قىرغىز دەپ قارالسىمۇ، بىراق قىرغىزلار كېيىنكى ئۇرخۇن خانلىقىنىڭ تەركىبىگە كىرگەن قەبىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، يادىكارلىقتىكى يايلاق جەمئىيىتىدىكى چارۋىچى فېئوداللارنىڭ ئائىلەر ئىگىلىكى ۋە مانى دىنىنىڭ ئائىلىلەرگىچە سىڭىپ كىرگەنلىكى ھەققىدىكى مەلۇماتلار ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدىكى بىر قىسىم تارىخىي مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. كىشىنى تېخىمۇ جەلپ قىلارلىقى شۇكى، س. گ. كىلياشتورنى بويا قۇتلۇق يارقان بويلا قۇتلۇق تارخاندۇر. ئۇ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قاغانىنى ئۆلتۈرگەن قاتىل، دەپ قارايدۇ.
پايدالانغان ماتېرياللار:
1.ئەھمەد سۇلايمان قۇتلۇق،ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قىسقىچە تارىخى
ئەللېي خان
ئاللاي خان (تۈركچە: Allay، ياقۇتچە: Эллэй Боотур، رۇسچە: Эллэй ياكى Эллэ́й، ئازەرىيچە: Əlley) تۈرك ۋە ئالتاي ئەپسانىلىرىدە ۋەتەن تەڭرىسىدۇر. ئاللاي خان بىر باشقا شەخس بولغان ئاللاي خان، ئەلەي خان ياكى ئەلىي خان دەپمۇ بىلىنىدۇ. ۋەتەنسىزدۇر. نۇرانە بىر كۆرۈنۈشى باردۇر. ئايالىنىڭ ئىسمىمۇ ئوخشاش بولۇپ ئەلەي تويۇن ۋە ئەلەي خاتۇن دەپ بىلىنىدۇ. ۋەتەن تەڭرىسى ئەمما ۋەتەنسىز بولۇپ، ۋەتەن خائىنلىرىغا كېسەللىك ۋە بالا ئېلىپ كېلىدۇ. تۇنجى ئاتا بولمىش ئەللېي\تۆرۈنگەي بىلەن ئىسمەن بىر باغلىنىشلىقى باردۇر. لېكىن بىر كىشى دەپ بولغىلى بولمايدۇ.
ئاللاي خانىش
ئايال بولۇپ ۋەتەن تەڭرىسى. ھەم توپراق تەڭرىسى شەكلىدىمۇ كۆرىلىدۇ. ئاللاي خاننىڭ ئايالى. ئاغان ئالاي خاتۇن دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئېتىمولوگىيىسى
(ئال\ئەل) تومۇرىدىن كېلىپ چىققان. ياردەملىشىش ۋە بىرلىك مەنىسىگە ئىگە. ئالاي ۋە ئالماق سۆزلىرى بىلەن يىلتىزداش.
مەنبئە
تۈرك ئەپسانە سۆزلۈكى، دېڭىز قاراقۇرت، تۈركىيە، 2011.
زەمىرە مىجىت
alt=دوكتور |thumb|زەمىرى مىجىت
ھەققىدە
زەمىرە مىجىت 1976-يىلى شىنجاڭ پىچان ناھىيىسىدە تۇغۇلغان،1993-يىلى مەركىزى مىللەتلەر ئونۋېرستىتىنىڭ تەييارلىق كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن.1995-يىلى بېيجىڭ پىداگوگىكا ئونۋېرسىتىنىڭ پىسخولوگىيە كەسپىگە ئىمتىھان بېرىپ ئۆتكەن. بېيجىڭدىكى قۇيۇق بىلىم كەيپىياتى ۋە مەكتەپنىڭ ئۆگىنىش مۇھىتى ئۇنىڭ تىرىشچان روھىغا تېخىمۇ تۈرتكە بولغان،تۆت يىللىق ئالى مەكتەپ ھاياتىنى تاماملىغاندىن كىيىن 1999-يىلى پىسخولوگىيە ئىلىمى بۇيىچە باكلاۋېرلىق دىپلومى ئالغان.ھەم شۇيىلى ئاسپىرانتلىققا ئىمتىھان بېرىپ شىنجاڭ ئونۋېرسىتى فىلولوگىيە ئىنىسىتىتوتىغا ماگىستىر ئاسپىرانتلىققا ئۈتكەن.ئۈچ يىللىق ئاسپىرانتلىق جەريانىدا يىتەكچى ئوقۇتقۇچىسى ئازات رەھمىتۇللا سۇلتان ئەپەندىنىڭ يىتەكچىلىگىدە ھازىرقى زامان ئويغۇر ئەدەبىياتىدىكى پىسخىك تەسۋىر ۋاستىلىرى ھەققىدىكى تەتقىقاتىنى ئوڭۇشلۇق تاماملاپ،2002-يىلى ئاز سانلىق مىللەتلەر تىل ئەدەبىياتى كەسپى بۇيىچە ماگىستېر ئاسپىرانتلىق دىپلومى ئالغان. ۋە شۇ يىلى شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتىنىڭ كىنو-تېلىۋىزىيە تىياتېر فاكولتېتىغا خىزمەتكە چۈشكەن. مەزكور مەكتەپ 2005 -يىلى تۈنجى تۈركۈمدىكى ئويغۇر رادىيو-تېلىۋىزىيە رىژىسسورلۇقى كەسپى بۇيىچە ئوقۇغۇچى قۇبۇل قىلىشقا باشلىغاندىن كىيىن،ئوقۇتۇش ئېھتىياجىغا ماسلىشىش ئۈچۈن رادىيو-تېلىۋىزىيە ئىلىمى بۇيىچە ئىزدىنىشكە باشلىغان ۋە ئىككى يىل تەييارلىق قىلىپ جۇڭگو مېدىيە ئونۋېرسىتىنىڭ كىنو-تېلىۋىزىيە فاكولتېتىغا ئىمتىھان بېرىپ دوكتۇر ئاسپىرانتلىققا ئۆتكەن.ئۈچ يىللىق دوكتۇرلۇق ئوقۇشى جەريانىدا جۇڭگودىكى داڭلىق تېلىۋىزىيە تىياتىرى تەتقىقاتىچىسى،دوكتۇر يىتەكچىسى زىڭ چىڭرۈي ئەپەندىنىڭ يىتەكچىلىگىدە «ئويغۇرلار تېمىسىدىكى تېلىۋىزىيە تىياتىرلىرى ھەققىدە تەتقىقات»ناملىق ئىلىم ماقالىسىنى ئوڭۇشلۇق تاماملاپ،دۆلەت ئىچىدىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ نامسىز بېلەت تاشلىشىدىن ئۈتۈپ،2010-يىلى رادىيو-تېلىۋىزىيە سەنئىتى ئىلىمى بۇيىچە دوكتۇرلۇق دىپلومىغا ئېرىشكەن.ئوقۇش پۈتتۈرۈپ خىزمەت ئورنىغا قايتىپ كەلگەندىن كىيىن داۋاملىق رىژىسسورلۇق كەسپى ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ كەسپى ئوقۇتۇش ئىشلىرىغا مەسئول بولۇپ كىلىۋاتىدۇ.
خىزمەت
زەمىرە مىجىت خىزمەتكە قاتناشقاندىن بۇيان رادىيو تېلىۋىزىيە سەنئىتى بۇيىچە ئويغۇرچە خەنزۇچە يىگىرمە پارچىغا يىقىن ئىلىمى ماقالە ئېلان قىلدى،2012-يىلى «ئويغۇرلار تېمىسىدىكى تېلىۋىزىيە تىياتىرلىرى ھەققىدە تەتقىقات»ناملىق كىتابى شىنجاڭ گۈزەل سەنئەت نەشىرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىندى.مەزكور فاكولتېتنىڭ دوتسېنتى ،تۇنۇلغان رىياسەتچى،سەنئەت مائارىپىچىسى قەييۇم مۇھەممەت مۇئەللىم بىلەن بىرلىكتە تۈزگەن«ئويغۇر رادىيو-تېلىۋىزىيە دىكتور-رىياسەتچىلىك سەنئىتى »ناملىق كىتاپ شىنجاڭ خەلىق نەشىرىياتى تەرىپىدىن نەشىردىن چىقىش ئالدىدا تۇرىۋاتىدۇ.زەمىرە مىجىت رىژىسسورلۇق كەسپى ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئاساسى كەسپى نەزىرىيىۋى دەرىسلىرىنى ئۈتۈشتىن باشقا،ئوقۇش پۈتتۈرۈش ئىلىمى ماقالىسى ۋە ئوقۇش پۈتتۈرۈش ئەسەرلىرىگە يىتەكچىلىك قىلىپ كىلىۋاتىدۇ ۋە يىڭى بىر ئەۋلات ئويغۇر كىنو-تېلىۋىزىيە رىژىسسورلىرىنىڭ بارلىققا كىلىشى،كىنو-تېلىۋىزىيە ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن بىر كىشىلىك ھەسسىسىنى قۇشماقتا.
مەنب
مەركىزى تىلىۋىزىيە تورى ئۇيغۇرچە قانىلى
كامبودژا
كامبودژانىڭ 2010-يىلى 10-ئايدىكى ئاھالىسى 14 مىليون 500 مىڭ بولۇپ، كامبودژانىڭ يەر مەيدانى 181 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر. شەرقىي جەنۇبى ئاسىيادىكى ھىندىچىنى يېرىم ئارىلىنىڭ جەنۇبىي قىسىمىغا جايلاشقان، شىمالدا لائوس بىلەن ، غەربىي شىمالدا تايلاند بىلەن قوشنا، شەرق ۋە شەرقىي جەنۇبى قىسمى ۋېينام بىلەن تۇتىشىدۇ. كامبودژانىڭ 2010-يىلى 10-ئايدىكى ئاھالىسى 14 مىليون 500 مىڭ بولۇپ، كامبودژانىڭ يەر مەيدانى 181 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر. شەرقىي جەنۇبى ئاسىيادىكى ھىندىچىنى يېرىم ئارىلىنىڭ جەنۇبىي قىسىمىغا جايلاشقان، شىمالدا لائوس بىلەن ، غەربىي شىمالدا تايلاند بىلەن قوشنا، شەرق ۋە شەرقىي جەنۇبى قىسمى ۋېينام بىلەن تۇتىشىدۇ. دېڭىز قىرغىقى لىنىيەسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 460 كىلومېتىر. ئوتتۇرا ۋە جەنۇبى قىسمى تۈزلەڭلىك، شەرق، شىمال ۋە غەربىي قىسمى تاغلىق ھەم ئېگىزلىكلەر بىلەن ئورالغان، ككپ قىسىم رايونلىرى ئورمان بىلەن قاپلانغان. كراۋانج تاغ تىزمىسىنىڭ شەرقىي بۆلىكىدىكى ئابرال تېغىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1813 مېتىر كېلىدۇ. مىكون دەرياسىنىڭ چېگرا ئىچىدىكى ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 500 كىلومېتىر بولۇپ، بۇ دەريا كامبودژانىڭ شەرقىي قىسىمىدىن ئېقىپ ئۆتىدۇ. تونلې ساب كۆلى ھىندىچىنى يېرىم ئارىلىدىكى ئەڭ كۆپ كۆل ھېسابلىنىدۇ. دېڭىز ئەتراپىدا ئۇششاق ئاراللار كۆپ بولۇپ، كائوخ كوڭ ئارىلى، لوڭ ئارىلى ئاساسلىق ئاراللاردۇر.
تارىخى
كامبودژا ئۇزاق تارىخقا ئېگە مەدەنىيەتلىك دۆلەت، مىلادىيە 1 - ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا دۆلەت بولۇپ قۇرۇلغان. مىلادىيە 9 - ئەسىردىن 14 - ئەسىرگىچە ئانكور ئىمپىرىيسى  قۇدرەت تاپقان، مەدەنىيەت تەرەققىي قىلغان، دۇنياغا مەشھۇر ئانكور مەدەنىيىتى يارىتىلغان. 1863 - يىلىدىن باشلاپ كامبودژا ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ فرانسىيە مۇستەملىكىسى بولۇپ قالغان، 2-دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ياپونىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان، 1953 - يىلى 11 - ئاينىڭ 9 - كۈنى مۇستەقىل بولغان. دەسلەپ قىزىل كىىمىرنىڭ قانلىق دىكتاتۇرىسىدا شۇ چاغدىكى ئاھالىنىڭ %20 دىن ئايرىلىپ قالغان بولسا، 1978- يىللىرىدىن باشلاپ كامبودژا ۋېتنامنىڭ تاجاۋۇزى، تايلاندنىڭ زىمىن ئىگەللىېرلىشىغا دۇچ كېلىپ ئۇزاق مەزگىللىك تاشقى ۋە ئىچكى ئۇرۇش مالىمانچىلىقىنى باشتىن كەچۈرگەن. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاياقلاشقاندىن كېيىن قىزىل كىخمىر ئاجىزلىشىپ 1993- يىلى خەلقئارا جەمىيەتنىڭ كېلىشتۈرۈشى ۋە ھەيدەكچىلىكى بىلەن چوڭ سايلام ئۆتكۈزۈپ، پادىشاھلىق ئاساسىي قانۇن تۈزۈمى ۋە دىموكراتىيە ئەسلىگە كەلگەن. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن كامبودژا تىنچلىق ۋە تەرەققىيات دەۋرىگە قەدەم قويغان.
تىلى ۋە دىنى
كامبودژادا 20 دىن ئارتۇق مىللەت بار، بۇنىڭ ئىچىدە شەرقى جەنۇبى ئاسىيا تىللىرى سېستىمىسى، مون-كىخمېر تىللىرى ئائىلىسىەە تەۋە كىخمىر تىلىدا سۆزلىشىدىغان كىخمېر مىللىتى %90 نى، ۋېتناملىقلار %5 نى ، جۇڭگۇلۇقلار %1 نى ئىگەللەيدۇ. يەنە %4 نى پۇنۇڭ ، تاي، ستيېنگ، چامپۇ قاتارلىق ئاز سانلىق مىلللەتلەر ئىگەللەيدۇ. دۆلەت تىلى كىخمېر تىلى بولۇپ ئورتاق قوللىنىلىدۇ، ئىنگلىز تىلى ۋە فرانسۇز تىلى مائارىپ ۋە ھۆكۈمەت تىلى ھېسابلىنىدۇ.
بۇددا دىنى دۆلەت دىنى بولۇپ، مەملىكەت ئاھالىسىنىڭ %97 ى بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ، چامپۇ قاتارلىق ئاز سانلىق مىللەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان %2.1 ئاھالە ئىسلام دىنىغا ، ئاز بىر قىسىم ئاھالە كاتولىك دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ.
ئىقتىسادى
كامبودژا شەرقى جەنۇبى ئاسىيا ئەللىرى ئىتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەر ئىچىدە بىر قەدەر تەرەققى قىلمىغان دۆلەلەرنىڭ بىرى بولۇپ ئاھالىنىڭ %70 ى يېزا ئىگىلىك بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. يېزائىگىلىك كىرىمى دۆلەت ئۇمۇمى كىرىمىنىڭ %30 نى ئىگەللەيدۇ. 2010-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 2000 دوللار بولغان بولۇپ، ئىقتىسادنىڭ يىللىق ئېشىش نىسبىتى 2007-يىلى %10 ، 2008-يىلى %54 ، 2009-يىلى % 1بولغان. كامبودژانىڭ پۇلى كامبودژا رىلى بولۇپ 2010-يىلى بىر دوللار = 4135 كىخمر رېلى غا تەڭ بولغان. 2010-يىلىغا قەدەر كامبودژادا مۇقىم تېلىفون 55 مىڭ، يان تېلىفون 5 مىلىيۇن 500 مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 84 مىڭ بولغان.
Buxara
Buxara bolsa Özbékistan Buxara Shitati dikibixahar 1999 nopus bar, Buxaraning 237,900 nopusibar, ximalikang lik 39.46°, xariki uzunluk 64°26.
ئارال يېزىسى (يەكەن ناھىيىسى)
ئارال يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 18 مىڭ ئەتراپىدا.
ماياكوۋېسكى
ماياكوۋېسكى يېزىدا تۇغۇلغان، دادىسى دېموكراتىك ئىدىيەگە ئىگە ئورمان باشقۇرغۇچىسى ئىدى. دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئاپىسى بىلەن موسكۋاغا كۆچۈپ كەلگەن. ئوتتۇرا مەكتەپتىن باشلاپلا ئۇ ئىنقىلابىي پائالىيەتلەرگە قاتناشقان ھەم 1908-يىلى رۇسىيە سوتسىيال دېموكراتىك ئىشچىلار پارتىيىسىگە قاتنىشىپ، تەشۋىقاتچى بولغان، ئۈچ قېتىم قولغا ئېلىنغان، تۈرمىدە نۇرغۇن ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئوقۇغان ھەم شېئىر يېزىشنى مەشىق قىلغان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ماياكوۋېسكى
دۆلەت تەۋەلىكى :رۇسىيە
تۇغۇلغان ۋاقتى :1893-يىلى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1930-يىلى
كەسپى :شائىر
ۋەكىل خارەكتىرلىك ئەسەرلىرى :«لېنىن»، «ياخشى! »، «مەدھىيە»
شەخىسلەر ئانكىتى
ماياكوۋېسكىئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن، مىسرالىرىنىڭ قۇرۇلمىسى ئالاھىدە، بىر جۈملە بىرنەچچە مىسراغا بۆلۈنىدىغان، بەزىدە ھەتتا بىر سۆزمۇ بىرنەچچە مىسراغا بۆلۈنىدىغان، پەلەمپەيسىمان تىزىلىدىغان بىر خىل يېڭى، ئالاھىدە شېئىر شەكلى پەيدا بولدى. ئۇ ئىخچام، پۇختا بولۇپ، شېئىردىكى تىنىشنىڭ رولىنى گەۋدىلەندۈرەتتى، ئەڭ سالماقلىق سۆزلەرنى تەكىتلەيتتى؛ رىتىمى ئېنىق، جەسۇرانە، كۈچلۈك، دېكلاماتسىيە قىلىشقا ئالاھىدە باب ئىدى. كىشىلەر بۇ شېئىرنى پەلەمپەيسىمان شېئىر دەپ ئاتاشتى. ئۇنىڭ ئىجادچىسى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ ئۇلۇغ كۈيچىسى ماياكوۋېسكى (1893 − 1930-يىللار) ئىدى.
ماياكوۋېسكى يېزىدا تۇغۇلغان، دادىسى دېموكراتىك ئىدىيەگە ئىگە ئورمان باشقۇرغۇچىسى ئىدى. دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئاپىسى بىلەن موسكۋاغا كۆچۈپ كەلگەن. ئوتتۇرا مەكتەپتىن باشلاپلا ئۇ ئىنقىلابىي پائالىيەتلەرگە قاتناشقان ھەم 1908-يىلى رۇسىيە سوتسىيال دېموكراتىك ئىشچىلار پارتىيىسىگە قاتنىشىپ، تەشۋىقاتچى بولغان، ئۈچ قېتىم قولغا ئېلىنغان، تۈرمىدە نۇرغۇن ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئوقۇغان ھەم شېئىر يېزىشنى مەشىق قىلغان. ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن، ئۇ يۇقىرى كۈرەش قىزغىنلىقى بىلەن ئىنقىلابنى مەدھىيىلەيدىغان شېئىرى «مەدھىيە» نى يازغان. جاھانگىرلار ياش سوۋېتلەر جۇمھۇرىيىتىگە قوراللىق مۇداخىلە يۈرگۈزگەندە، ئۇ مەشھۇر شېئىرى «سولغا مارش» نى يېزىپ، خەلقنى قورال ئېلىپ، ئىشچى-دېھقانلار ھاكىمىيىتىنى جان تىكىپ قوغداشقا چاقىرغان. ئۇ يەنە نۇرغۇن تەشۋىقى شېئىر ۋە سىياسىي ئىلھاملاندۇرۇش شېئىرلىرىنى يېزىپ، دۈشمەننى پاش قىلغان، ھەجۋىي قىلغان، زەربە بەرگەن، خەلقنىڭ ئىنقىلابىي قىزغىنلىقىغا ئىلھام بەرگەن.
نەتىجىلىرى
ماياكوۋېسكى 1924-يىلى لېنىن ۋاپات بولغان، ئۇ يېرىم يىل تىرىشىش ئارقىسىدا «لېنىن» پوئېمىسىنى پۈتكۈزۈپ، ئۆزىنىڭ لېنىنغا بولغان ھۆرمىتىنى ئىپادىلىگەن شۇنداقلا لېنىنىزمنى ۋە ئۇنىڭ ئىشلىرىنى تەشۋىق قىلغان ۋە قوغدىغان. 1927-يىلى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ 10 يىللىقىنى خاتىرىلىگەندە، ئۇ «ياخشى!» پوئېمىسىنى ئىجاد قىلىپ، ئۆتكەن 10 يىللىق مۇۋەپپەقىيەتلەر ۋە تارىخىي تەجرىبىلەرنى يەكۈنلىگەن، كوممۇنىزمنىڭ پارلاق مەنزىلىگە نەزەر سالغان. ماياكوۋېسكىرۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ خەلق ئىگىلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش مەزگىلى ۋە 20-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا يەنە نۇرغۇن ئېلان شېئىرلىرىنى، پلاكات شېئىرلىرىنى، ھەجۋىي شېئىرلارنى، ئىلھاملاندۇرۇش شېئىرلىرىنى، بالىلار شېئىرلىرىنى يازغان. بۇ شېئىرلارنىڭ ئىدىيەسى ئوچۇق، ھېسسىياتلىق، پىكرى يېڭى، شەكلى ئالاھىدە، كۆپىنچىسى دېكلاماتسىيە قىلىشقا مۇۋاپىق كېلىدۇ.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئابدۇرراھمان ئىبنى سەمۇرە
ئابدۇرراھمان ئىبنى سەمۇرە (عبد الرحمن بن سمرة) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئابدۇرراھمان ئىبنى سەمۇرە ئىبنى ھەبىيب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ سەئىد). (ھ. ؟ – 50 / م. ؟ – 669) تەبۇك، مۇئتە غازاتلىرىغا، كېيىن ئىراق فەتھىگە قاتناشقان ساھابە. كابۇلنى ۋە ئەتراپىدىكى باشقا دىيارلارنى فەتىھ قىلغان قوماندان. كېيىنچە تابىئىنلارغا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىنى ئۆگەتكەن زات.
بەشتوغراق يېزىسى
بەشتوغراق يېزىسى لوپ ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيە بازىرى شەرقىي شىمالغا 33 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. شەرقىي چىرا چوڭ چۆللۈكى، غەربىي دول يېزىسى ئويمانيانتاق كەنتى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا ئاچچىق تاغ ئالدىدىكى چۆللۈك، شىمالىي تەرىپى تەكلىماكان قۇرغاق چوڭ قۇملۇقى. بوستانلىق قىسمى جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 7 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 5 كىلومېتىر، كۆلىمى 35 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
ئىقلىمى
بەشتوغراق يېزا تاغ ئالدى چۆكۈندى تۈزلەڭلىكىگە جايلاشقان بولغاچقا، تۆت ئەتراپى قۇملۇق، كۆپ قۇم بارخانلىرى بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ. ھاۋاسى نەم، قۇم-بوران كۈچلۈك، پۈتۈن بىر يىلدا غەربىي شىمال ھۆل-يېغىن مىقدارى ئىنتايىن ئاز، سۇنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى زور، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپىراتۇرىسى ℃11، يەتتىنچى ئايدا ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃26، 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى نۆلدىن تۆۋەن ℃7 بولىدۇ. تۇپرىقى قۇمساڭ تۇپراق، چېگرا ئىچىدىكى يېپىنچا ئۆسۈملۈكلەر كۆپ، يۇلغۇن، توغراق، ئاق قاڭالتىر، جىگدە قاتارلىقلار، ياۋايى ھايۋانلاردىن ياۋا چوشقا قاتارلىقلار بار.
ئىقتىسادى
يېزىدا ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر 18 مىڭ 100 مو بولۇپ، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، كېۋەز، قوشۇمچە قىلىدىغان ياغلىق دان، پېلەكلىك زىرائەتلەر، چارۋىچىلىق.2006-يىلى ئاشلىق ئومۇمىي مەھسۇلاتى 3906.5 توننا؛ پاختا ئومۇمىي مەھسۇلاتى 853.6 توننا؛ 25059 تۇياق چارۋا. دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 2278 يۈەن. بۇ يېزىدا ھاۋا كىلىماتى، تۇپراق ماسلىششى ياخشى بۇلۇپ، ئىشلەپچىقىرىلغان مېۋە-چېۋە مەھسۇلاتى ئەلا سۈپەتلىك، يۇقىرى بولۇپ، ناھىيە بويىچە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. يېزا بويىچە بولغان ئىقتىسادىي چىلان ئورمان 100 مىڭ مو. چىلىنىنىڭ دانىسى چوڭ، تەمى تاتلىق ھەم پۈتۈن شىنجاڭنىڭ ئىچى ۋە سىرتىغا داڭلىق.