cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йипәк йоли
1. йипәк йоли
сүй сулалиси (миладиниң 504 – йилидин 612 – йилғичә һөкүм сүргән) ниң падишаһи яңдениң вақтида (миладиниң 605 – йилидин 618 – йилиғичә) ғәрбий райондики дөләтләрниң сода әлчилириниң көпчилки һазирқи гәнсудики чаңйиға келип җуңго билән сода ишлирини йүргүзгән. мана шу муһим әһвални һесапқа алған яңде пиҗүй атлиқ кишини җуңго тәрәпниң сода ишлириға мәсул қилип тәйин қилған. пиҗүй җаңйиға кәлгән чәт әл содигәрлири билән болидиған муамилидин пайдилинип ғәрбий рбйондики (тармиқидин алғанда оттура асияни, кәң мәнидин алғанда шәрқий түркистандин тартип явропағичә болған җайларни өз ичигә алиду )дөләтләрдә яшайдиған хәлқләрниң өрп – адәтлири уларниң дөлитидики йоллар , тағлар , дәрялар , хәтәрлик өткәлләр (йол өткәллири) тоғрисида мәмумат топлиған. пиҗүй ттоплиған материяллириға асаслинип "ғәрбий райондики дөләтләрниң хәритиси" намлиқ үч җилидлиқ әсәр язған. мана шу әсәрдә мундақ дийилгән : "дашатадин ғәрбкә қарап меңип каспи деңизиниң бойиға киришидә үч йол бар... бу йолларниң бири шамали йол дәп атилиду. бу йол қумул, барикөл , туралар (уйғурлар көздә тутулиду. а) яшайдиған җайлар (қумулниң ғәрбидин тартип ели вадисиғичә болған җайлар көздә тутулиду ,а) арқилиқ түрк ханлиқиниң ордисиға (ғәрбий түрк ханлиқиниң талас дәряси бойидики ордиси көздә тутулиду. а) елип бариду. униңдин кейин ғәрпкә қарап маңғанда чу дәрясидин өтүп шәрқий рома емприйисигә , каспи деңизиниң бойиға бариду. йолларниң йәнә бири оттура йол дәп атилиду. бу йол – турпан , қарашәһәр , кучар , қәшқәр арқилиқ өтиду. қәшқәрдин чиқип ғәрпкә қарап маңғанда памир тағлиридин ешип пәрғанә , ташкәнт , сәмәрқәнт , кийбод , бухара , мәрвидин өтүп иран арқилиқ каспи деңизиниң бойиға бариду. йолларниң йәнә бири җәнубий йол дәп атилиду. бу йол пичан , хотән , қағалиқ , ташқорғандин өтүп памир тағлиридин ешип вахан (афғанистанда) тохаристан (афғанистан) , ийпталит (һазирқи пакистан , шимали һиндистан) , бамийян (афғанистанда) , кибод (сәмәрқәнтниң ғәрбий шималида) арқилиқ шималий һиндистанға елип бариду. бу йәрдин ғәрпкә қарап йүргәндә каспи деңизиниң бойиға барғили болиду. бу үч йол бойидики дөләтләрниң һәрбириниң өзлири маңидиған йоллири болуп, шималдин җәнупқа қатнайду...... қумул , турпан , пичан ғәрбий районға баридиған йолларниң дәрвазиси болуп , дашата болса наһайити муһим өткәл". пиҗүй тәсвирлигән йоллар , түрк ханлиқи дәвридики (552 – 745) хәлқара сода йоллири болуп , бу йоллар ғәрбидә шәрқий рома емпирийисиниң пайтәхти конистантинпол (һазирқи истамбул) дин тартип шәрқтә күрийигичә (һазирқи чавшйәнгичә) баридиған йол иди. пиҗүйниң "ғәрбий рбйонда йеңи дөләтләрниң хәритиси" намлиқ әсиридә хатириләнгән шималий , оттура , җәнубий йол дәп аталған үч йолниң асаси ленийиси вә түгүнлири болған районлар (каспи деңизиниң шәрқий вә шималий қирғақлиридики җайлар , оттура асия , афғанистан , тарим ойманлиқи , җуңғар ойманлиқи) түрк хақанлиқиниң территорийиси ичидә болуп , шу чағдила түркләр хәлқара сода йолиниң хоҗайини иди.
2 . шәрқ мәликиси тоғрисида
йеқинқи йиллардин бери бәзи алимлар (чәт әл алимлириму буниң ичидә) қәдимки хотәнниң йипәк тоқумичилиқи һәққидә мулаһизә йүргүзгәндә тарихи әмәлийәткә зади уйғун кәлмәйдиған аталмиш "шәрқ мәликиси" дәйдиған ривайәтни көтүрүп чиқип, хотәнгә пилә қурутиниң уриғини шәрқ мәликиси (җуңго мәликиси)ниң елип кәлгәнлики , униңдин бурун хотәндә пилиниң йоқ икәнликини сөзләйдиған болуп қалди. бу ривайәтләрни растқа айландурушқа уруниватқанлар рәт қилғили болмайдиған тарихи пакитлардин көз юмуп, хотәнгә пилә қурутиниң уриқини миладиниң 440 – йиллири хотән хақани вйҗая җава (бу будда диниға етиқад қилидиған хотән уйғурлириниң боддист һиндичә исми болса керәк) ға ятлиқ болған җуңго мәликиси елип кәлгән , шуниңдин кейин хотәндә йипәк тоқумичилиқи пәйда болған дийишиду.
уларниң бирдинбир асаслинидиған дәсмайиси, җуңго тарихида өткән мәшһур буддист шуәнҗаң (миладиниң 602 – йили туғулуч 667 – йили өлгән )ниң "улуғ таң дәвридики ғәрбкә саяһәт хатириси" намлиқ әсиридики шәрқ мәликиси тоғрисидики ривайәт.
шуәнҗаң һиндо буддизимини өгиниш вә тәтқиқ қилиш үчүн һиндистанға берип 19 йил (миладиниң 627 – йилидин 645 – йилиғичә) турған. у лояңға қайтип кәлгәндин кейин, оттура асия , һиндистанда көргән – билгән , аңлиғанлириға асаслинип "улуғ таң дәвридики ғәрбкә саяһәт хатириси" дегән әсәрни бийәнҗи дегән кишиниң ярдими билән түзүп чиққан.
"улуғ таң дәвридики ғәрбкә саяһәт хатириси" намлиқ әсәргә шуәнҗаңниң ейтип бериши бойичә (һинди, тибәт ривайәтлири асасида) хотән хани вйҗая җаваға ятлиқ болған шәрқ мәликиси (җуңго мәликиси) хотәнгә келидиған чағда баш кийиминиң ичигә пилә қуртиниң уруқини йошуруп чеградин өткәнмиш. чеградикиләр мәликиниң баш кийимини тәкшүрүшкә җүрәт қилалмиған. мәликә хотәнгә кәлгәндин кейин пилини өстүргән. буни көргән вәзирләр хотән ханиға: бу қурутларни көйдүрүветәйли, болмиса у әҗдирһаға айлиниши мумкин , дәйду. әмма мәликә пилә қурутини йошурун һалда беқип өстүрүп униңдин чиққан йипәктин шайи – дурдун тоқуп, кийим – кечәк тикип кийипту. буни көргән хотән хани пилә қурутни өстүрүшкә йол қоюпту.
бу ривайәтниң тарихи әмәлийәткә зади уйғун кәлмәйдиғанлқини испатлаш үчүн миладиниң 440 – йили хотән ханиға ятлиқ қилинған (болған) шәрқ мәликиси (җуңго мәликиси) пилә қурутини хотәнгә елип келиштин аз дегәндә 800 йил бурун (миладидин 4 әсир бурун) хотәндә йипәк тоқумичилиқиниң тәрәққий қилғанлиқини, яврупадики ромалиқларниң хотәндә тоқулған йипәк малларни әтивалап , униңдин кийим – кечәк кийгәнликини , шу чағларда техи җуңгодин чиқидиған йипәк малларни билмәйдиғанлиқини испатлайдиған пакитларни кәлтүрүш арқилиқ "хотәнгә пилә қурутиниң уруқини шәрқ мәликиси елип кәлгән" дегән ривайәтни рәт қилиш лазим.
аталмиш "шәрқ мәликиси" тоғрисидики ялған ривайәтни рәт қилиш үчүн қәдимки чағларда ромалиқларниң җуңгониң йипәк маллирини техи билмигән вә уни көрмигән чағда, әң дәсләп қайси хәлқләр тоқиған йипәк малларни билидиғанлиқи вә у маллардин кийим – кечәк кийгәнлики тоғрисида мәлумат бериш наһайити муһим мәсилә.
қәдимки чағдики юнан вә рома алимлиридин китиас (миладидин 400 йил бурун өткән), ситра бон (миладидин 54 йил бурун туғулуп миладиниң 24 – йили аләмдин өткән) , хоблиос вийгили мару (миладиниң 50 – йиллири өткән) , рома тарихчиси филорос (миладиниң 50 – йиллири өткән) , филийни (миладиниң 23 – йили туғулуп 79 – йили аләмдин өткән) , килавди питолми (миладиниң 2 – әсирлиридә өткән) қатарлиқлар өзлириниң язған әсәрлиридә тарим ойманлиқидики уйғурларниң юртини (хотәнни асас қилған) юнан тилида "сирислар дөлити""(йипәк дөлити") дәп йезишқан.
яврупалиқлардин тунҗи қетим йипәк дөлити ("сирислар дөлити") тоғрисида мәлумат бәргән. юнан алими китиас болуп, у миладидин 400 йил бурун "сирислар дөлити" дегән намни тилға алған.
юнан алимлиридин ситирабон "саяһәт хатириси" намлиқ әсирини язғанда (миладидин бир әсир бурун) улуғ истилачи аликандир макидоники (искәндәр зулқәрнәйин)ниң миладидин 328 йил бурун аләмдин өткән мәшһур сәркәрдиси унискир йитосниң хатирисидин пайдиланған. һиндистанға кәлгән унискир йитос өзи язған хатиридә уйғурларниң ана юрти болған тарим ойманлиқини "сирислар дөлити" ("йипәк дөлити") дәп язған. "сирислар дөлити" (йипәк дөлити") тоғрисида юнан вә рома язғучилири ичидин мила, пилийни , марисиллинос , питолми қатарлиқларниң бәргән мәлумати бирқәдәр тәпсилирақ вә ениқрақ.
питолими уйғурдас дәрясиниң бойида уйғурдас дөлити бар дегән. питолиминиң уйғурдас дегини, дәл уйғурларниң юнан тәләппузида ейтилиши халас. юнан алими марисиллинос (миладиниң 380 – йили яшиған) "тарихнамә" атлиқ китабида : "шәрқтә сирисләр ели бар, униң әтрапини егиз тағлар орап туриду. бу тағлар бир туташ созулуп тәбии тосуқни шәкилләндүриду. сирилиқлар шуниң ичидә яшайду. уларниң йери тәкши , кәңташа вә бай. ғәрбтә сестийә билән чегралиниду. шәрқий билән шималдин ибарәт икки тәрипи чөллүк , тағлириниң үсти (тәңри тағлири билән памир тағлири күздә тутулса керәк) йил бойи қар билән қаплинип туриду. җәнубий чеграси һинди вә ганге дәрясиғичә бариду.... тағлириниң һәммиси егиз , йоллири тик қиялиқ әгри – бүгри келиду. тағларниң ариси түзләңлик , униң территорийиси ичидә уйғурдас вә бавтис дәрясидин ибарәт икки дәря ақиду... сирисләр тич яшайду. һәрбий қорал – ярақ тутмайду. зади уруш қилмайду. мулаһим , яваш , қошна дөләтләрни паракәндә қилмайду. иқлими мөтидил , һаваси сап , пакиз , асманда булут көп болмайду. қаттиқ боран чиқмайду. орманлиқ интайин көп, орманлиқта маңса асманни көргили болмайду." марсиллинос йәнә мундақ дәп язиду : "сирислиқлар адди – садда яшашқа адәтләнгән. улар хали җайда олтуруп китаб оқуп күн өткүзүшни яхши көриду. кишиләр билән бериш – келиш қилишни анчә яқтурмайду. чәт әлликләр чеградики дәрядин өтүп, у йәргә йипәк яки башқа мал алғили барса , көзлири билән бир – биригә беқишипла баһасини тохтитиду. гәпләшмәйду, уларниң йәр байлиқи мол , башқиларға еһтияҗи чүшмәйду ". юқирида , юнан вә рим алимлириниң хатирилиридин кәлтүргән пакитлардин төвәндики хуласини чиқириш мумкин :
уйғурларниң қәдимки чағларда, йипәк тоқумичилиқида юқири сәвийигә көтүрүлгәнликини испатлайдиған пакитлар аз әмәс. ички өлкиләрдики хәнзулар йипәк тоқумичилиқида уйғурларниң тоқумичилиқтики артуқчилиқидин өгәнгәнлики буниңға мисал болиду. йеқинқи йилларда, шинҗаңниң һәрқайси җайлиридин 6 – әсирдә ички өлкиләрдә тоқулған йипәк тоқулмилар қезивелинди. бундақ йипәк тоқулмилардики "нисбәтән көзгә көрүнәрлик тәрәққият шу болғанки, шу чағларда түз йоллуқ кимхаплардин ташқири йәнә қийпаш гүллүк арқиғидин гүл чиқирилған кимхапларму мәйданға кәлгән , арқақтин бу хил гүл чиқириш усулини хән сулалиси вақтидила (миладидин бирнәччә әсир бурун шинҗаңдики қериндаш милләтләр юң тоқумичилиқ һүниридә қолланған. оттура түзләңлик районлири йипәк тоқумичилиқта қолланған бу хил тоқуш усулини (кимхапларниң арқиғидин гүл чиқириш усулини – а) шинҗаңдин өгәнгән болса керәк." мана шу пакит қәдимки чағларда уйғурларниң йипәк тоқумичилиқи яки юң тоқумичилиқида болсун юқири сәвийигә көтүрүлгәнликини көрситиду.
буниңдин ташқири, миладиниң 440 – йиллири , шәрқ мәликиси пилә қурутиниң уруқини хотәнгә елип кәлгән , униңдин бурун шинҗаң районида "йипәк йоқ иди "дегән ривайәтни рәт қилидиған мундақ бир пакитиму бар : йеқинқи йилларда турпан районида елип берилған архиологик қезишләр арқилиқ "қезивелинған қол язмилар ичидә.... миладиниң 418 – йилида пилә қурутини вә үжмә дәрихини иҗаригә елиш тоғрисида йезилған һөҗҗәт учриди." (ядикарлиқ 40 – бәт). мана бу пакит, йипәк мәликиси ("шәрқ мәликиси") миладиниң 440 – йиллири пилә қурутиниң уруқини хотәнгә елип кәлгән дегән ривайәтни рәт қилиду. қәдимки чағда хотәндила әмәс, һәтта турпан райондиму йипәкчилик тәрәққий қилғаниди.
шуниму ейтиш керәкки, қәдимки чағларда җуңгодин башқа дөләтләрниң һөкүмранлириға ятлиқ болған мәликиләрниң исимлири җуңгониң тарихи йилнамилириға, уйсун ханлириға ятлиқ болған җуңго мәликилириниң исимлири җуңго тарихи йилнамилириға йезилған. әпсуски миладиниң 5 – әсиридә хотән ханиға ятлиқ болған мәликиниң исми җуңгониң тарихи йилнамилирида учримайду.
тарихий пакитларниң растлиқиға һөрмәт қилинидиған болса, тарихий пакитлар бойичә испатланмиған ривайәтниң ялғанлиқи етирап қилинса , хотәнгә пилә қурутиниң уруқини , хотән ханиға ятлиқ болған җуңго мәликиси елип кәлгән дегән ривайәтниң тамамән ялғанлиқини етирап қилмаслиққа һечқандақ бана – сәвәб йоқ. һонларниң асия билән яврупа баридиған хәлқара қатнаш йолиға һөкүмранлиқ қилиши, җуңго билән ғәрб әллири арисидики түрлүк мунасивәтләрниң оңушлуқ елип берилишиға тосқун болған. шуниң үчүн шәрқ билән ғәрб арисидики хәлқара қатнаш йоли җуңгоға нисбәтән гаһ тақилип, гаһ ечилип туратти.
миладиниң 87 – йили вә миладиниң 101 – йили, иран әлчилири җуңгоға кәлгән болса , миладиниң 97 – йили җуңго әлчиси гән йиң (буни бәнчав әвәткән) иранға барған. җуңго билән иран арисида сода муамилиси тоғрисида бетим түзүлгән. тарихи мәлуматларға асасланғанда миладиниң 120 – йили ромалиқ бир сеһригәр деңиз йоли билән һиндичиниға келип, берма арқилиқ җуңгоға кәлгән. миладиниң 1660 – йили рома емпиратури маркус аврил (миладиниң 161 – йилидин 166 – йилиғичә емпиратур болған) деңиз йоли арқилиқ җуңгоға әлчи әвәткән. рома әлчиси деңиздин һиндичиниға чиқип вйетнам арқилиқ җуңгоға кәлгән. әлчи җуңго падишаһи хән хуанди (миладиниң 147 – йилидин 167 – йилиғичә падишаһ болған )ға пил чиши, кәркә мүңгүзи , яқут қатарлиқ совғатларни елип кәлгән. юқиридики тарихи пакитларға асасланғанда иранниң җуңго билән орнатқан дипломатик мунасивити романлиқларниң сирисләр ели (йипәк ели) дәп атиған уйғурлар билән орнатқан йипәк содиси мунасивити (бундақ мунасивәт миладидин 400 йил бурун башланған)дин аз дегәндә үч әсир (миладидин 105 йил бурун) кейин башланған. ромалиқларниң җуңго билән орнатқан дипломатик мунасивити (әгәр шундақ мунасивәт миладиниң 166 – йилидин башланған болса) ромалиқларниң сирисләр ели билән орнатқан йипәк содиси мунасивитидин тәхминән 600 йил кейин башланған.
пилә қурути уруқиниң яврупаға тарқилиши
қәдимки рим емпирийиси дәвридә (миладидин бурун вә кейин) йипәктин тоқулған кимхап, шайи тавар , дурдунларниң яврупаға (асасән ромаға) тарим ойманлиқидики йипәк ели (сирисләр или)дин барғанлиқи , аталмиш "йипәк мәликиси" ривайитиниң ялғанлиқи тоғрисида сөзләп өттүм. түрк хақанлиқи дәвридә ички вә ташқи (хәлқара) сода ишлири әһвалиниң асаси мәшғулатлиридин бири иди. болупму бу дәврдә хәлқара сода наһайити кәң миқясида қанат яйған иди. миладиниң 624 – йили турпан ханлиқи (миладиниң 460 – йилидин 640 – йилиғичә һөкүм сүргән)ниң хани күй винтай ғәрбий түрк ханлиқиниң хақани тун ябғу хақанниң руқситини елип җуңгодин таң сулалисиниң падишаһи ли йән (миладиниң 618 – йилидин 627 – йилиғичә падишаһ болған) гә әвәткән совға – саламлири ичидә шәрқий ромадин кәлтүрүлгән кучуклар, қара түлкә мойниси қатарлиқ нәрсиләр бар иди. шуниңға қариғанда түркләр рома билән қилған содилирида романиң нәсиллик итлириниму елип кәлгән. түрк хақанлири дәвридиму, бурунқи чағларға охшашла асиядин яврупаға елип берилидиған сода маллиридин йипәк рәхтләр , дора – дәрмәкләр , зибу – зиннәт буюмлири , тердин ишләнгән маллар асаси салмақни игиләйтти.
түркләр ялғузла яврупа билән сода қилип қалмастин, җуңго биләнму наһайити кәң һалда сода ишлирини елип барған. түрк ханлиқи тәркибидики оттура асияниң муһим ханлиқлиридин сәмәрқәнт ханлиқи, бухара ханлиқи қатарлиқ ханлиқлар миладиниң 627 – йилидин 647 – йилиғичә болған 20 йил ичидә җуңгоға тоққуз қетим сода әлчилири әвәткән. түрк хақанлиқи тәркибигә киргән ханлиқлар йерим мустәқил һалда болуп бәзи хәлқара мунасивәтләрдики чоң ишларни қилишта түрк хақаниниң рухситини алатти. юқирида ейтип өткинимиздәк, түркләр билән иран сасанилар сулалиси арисида бирнәччә қетим урушниң йүз бериши хәлқара сода йолиға болған һөкүмранлиқни талишиш вә хәлқара йипәк содисидин келидиған пайдини қолға кәлтүрүш үчүн болған бу көрәштә шәрқий рома билән иттипақдашлиқ мунасивитини орнатқан түркләр үстүн чиққан.
һәр йили дегүдәк нәччә он милйонлиған рим тилласиға сирисләр елидин йипәк малларни сетип елишқа хелидин бери чидимиған рим һөкүмранлири (емпиратурлири) пилидин йипәк чиқирип өзлириниң еһтияҗиға лазим болидиған кимхап, шайи , тавар , дордун қатарлиқ йипәк малларни өзлири ишләпчиқириш үчүн баш қатурушқан иди. уларниң бу арзу – үмидлири түрк ханлиқи дәвридә әмәлгә ашти. бу тоғрида юнан алимлири мундақ мәлумат бериду : 6 – әсирниң ахирида яшиған юнан алими зонарас "тарихнамә" намлиқ әсиридә мундақ дәп язған иди : "бурун романлиқлар йипәк ишләпчиқириш усулини билмәйтти. йипәкни пилә қурутиниң қусидиғанлиқини билмәйтти ".
еһтимал иранлиқ раһип хиристиан муриди болғанлиқи, постиандин алидиған қиммәт баһалиқ инамға қизиққанлиқи үчүн , сирисләр елидин пилә қурутиниң уруқини оғрилап шәрқий ромаға йәткүзүп бәргән. мана мушу вәқәдин тәхминән 140 йил бурун (миладиниң 424 – йили) ғәрбниң сүзүк, рәңлик шишә ясаштики мәхпий сирини ақ һон содигәрлири (улуғ явчилар) җуңгоға билдүрүп қойған , униңдин бурун хәнзулар рәңлик шишә ясашни билмәйтти. улар рәңлик шишини наһайити юқири баһада ғәрбтин (сүрийидин) сетип елишқа мәҗбур иди. шуниң үчүн хәнзулар узундин бери рәңлик шишә ясашниң сирини ғәрбтин билип елишқа урунуп кәлгәниди. бундақ уруш миладиниң 424 – йили явчиларниң ярдими билән әмәлгә ашти. бу ишқа мунасивәтлик тарихи пакитлар мундақ : "шимали сулалиләр тарихи"дики хатиригә асасланғанда шимали вей ханлиқи (миладиниң 386 – йилидин 534 – йилиғичә һөкүм сүргән)ниң хани тубатавниң вақтида (миладиниң 424 – йилидин 452 – йилиғичә хан болған) миладиниң 424 – йили униң пайтәхтигә кәлгән ақ һон содигәрлири (улуғ явчилар) тағдин дора елип келип уни еритип рәңлик шишә ясиған. бу кишиләр ғәрбниң рәңлик шишилиридинму пақирақ, чирайлиқ чиққан. бундақ рәңлик шишини көргәнләр һәйран қелишип илаһи шишиләр дийишкән. ақ һон содигәрлири рәңлик шишә ясашни хәнзуларға өгәткән. шуниңдин башлап сүрийә, юнанлиқларниң рәңлик шишини монополийә қиливелиш һоқуқи пачақлинип кәткән. қәдимки тарихий пакитлар бойичә һөкүм қилғанда бирәр милләт яки хәлқниң иҗад қилған бир хил техникиси ғәрб әллиридә пүтүнләй қәти мәхпий иди. шуниңға қариғанда тубатав шимали вей ханданлиқиниң пайтәхти датуңға кәлгән содигәрләрниң рәңлик шишә ясаш техникисини билидиғанлиқини билип қалған болса керәк. әгәр әһвал бизниң қиясимиздикидәк болидиған болса, у чағда тубатав ақ һон содигәрлиригә нисбәтән бесим күч ишлитип уларни рәңлик шишә ясаш техникисини өгитишкә мәҗбурлиған яки наһайити юқири баһалиқ бәдәл беришкә вәдә қилип алидиған болуши мумкин. юқирида тилға елинған иранлиқ раһип билән ақ һон (миладиниң 420 – йилидин 565 – йилиғичә һөкүм сүргән) содигәрлири мадди мәдәнийәт ичидә наһайити есил қиммәтлик болған йипәк билән рәңлик шишини ишләпчиқиришниң сирлирини билмәйдиғанларға мәлум қилип қойған мәдәнийәт оғрилири, җасуслири болсиму , мәлум нуқтидин қариғанда улар шәрқий рома билән җуңгониң мадди мәдәнийитини йүксәлдүрүштә наһайити чоң рол ойниған.
хәнзулар уйғурлардин вә уйғурлар арқилиқ мадди вә мәниви мәдәнийәткә даир нурғун есил қиммәтлик байлиқларға игә болған. җаң чйән миладидин 115 йил бурун оттура асияға иккинчи қетим келип кәткәндин кейин, у уйғурлар юртидин үзүм вә бидә елип кәткән. үзүм билән бидә падишаһ хәнвудиниң наһайити қәдирләп, етибар беришкә еришкән. падишаһ ордисиниң әтрапида үзүмлук бағлар, бидиликләр пәйда болған. болупму бидә атниң асаслиқ йәм – хәшәклиридин бири болуп, ат беқишқа наһайити муһим орунда туратти. шу чағларда хәнвуди һонлар билән болидиған урушларда атлиқ қошунниң наһайити муһимлиқини чоңқур һес қилған. у җәң атлирини көпләп өстүрүшкә алаһидә көңүл бөлүватқан иди. җаң чйән оттура асиядин қайтишида үзүм билән бидидин башқа йәнә зиғир, қарамуч , пияз , туруп , қоғун , тавуз , кава қатарлиқларниң уруқиниму елип кәткән. шуниңдин башлап ашу нәрсиләр җуңгода терилишқа башлиған. дәл шу чағда яңақ билән анар көчитиму уйғурлар юртидин ичкиригә кәлтүрүлгән. хәнзулар миладиниң 5 – әсиригичә пахтидин рәх ишләпчиқиришни билмәйтти. пәқәт 5 – әсирдила кевәз уруқи (чигит) турпандин ичкиригә кәлтүрүлгәндин кейинла пахта рәхт ишләпчиқириш башланған. униңғичә хәнзулар пахта рәхтләрни оттура асиядин вә башқа мәмликәтләрдин елип келәтти. қәдимки чағларда қунқав, пипа , балабар қатарлиқ музика әсваблири ирандин җуңгоға киргән болса , дап , нәй , сунай қатарлиқ музика әсваблири , оттура асиядин (уйғурлардин) киргән. болупму сүй сулалиси (581 – 618), таң сулалиси (618 – 907) дәвридә уйғурлар җуңго музика сәнитиниң тәрәққиятиға өчмәс төһпиләрни қошқан. миладиниң 579 – йили көк түрк ханлиқиниң бикә (мәликә) лиридин асина бикә, шимали җу сулалиси (557 – 581) ниң хани җушуәндиға ятлиқ қилинғанда , түрк хақанлиқиниң пайтәхти уту күндин чаңәнгә (шиәнгә) асина бикә билән биллә су җава атлиқ мәшһур музика устазиму кәлгән. у кучарлиқ болуп, сүй сулалиси вақтида (581 – 618) чаңәндә узун муддәт турған. суҗава шу мәзгилдә, җуңго музика сәнитиниң бәкму төвән , намратлиқини нәзәрдә тутуп җуңго музикичилиқиниң мәзмунини бейитиш , униң сәнитини наһайити юқири көтүрүш үчүн мукәммәл болған тоққуз йүрүш музика сестимисини бәрпа қилған. улар төвәндикичә :
буниң ичидә чиң музикиси билән ли хуа музикиси җуңгониң әнәниви музикиси иди. буниңдин башқа йәттә хил музикиниң ичидин һинди музикиси билән күрийә музикисини һесабқа алмиғанда, қалған бәш хил музика кучар музикисини асас қилған уйғур музикиси иди. суҗава пийба челишқа наһайити уста болуп, шу чағда җуңгодин униңға тәң кәлгәндәк бирәр музикант чиққан әмәс. шуңа у музика устази дегән һөрмәтлик намға игә болған.
оттура асия хәлқлири өз тарихиниң узақ давам қилған қәдимки басқучлирида иран, әһманлар сулалиси (миладидин 700 йил бурунқи чағдин тартип миладидин 328 йил бурунқи чағқичә һөкүм сүргән) , гирик бактирийә падишаһлиқи (миладидин 250 йил бурунқи чағдин тартип миладидин 150 йил бурунқи чағқичә һөкүм сүргән) , явчилар дөлити болған тохаристан (миладидин 150 йил бурунқи чағдин тартип миладидин 50 йил бурунқи чағқичә һөкүм сүргән) , кошат емпирийиси (миладидин 50 йил бурунқи чағдин тартип миладиниң 420 – йилиғичә һөкүм сүргән) ,ақ һон емпирийиси (миладиниң 420 – йилидин 565 – йилиғичә һөкүм сүргән) қатарлиқ дөләтләрниң қәдимки чағдики шанлиқ мәдәнийитини яритишида қатнашқан болса , түрк ханлиқи дәвридики (552 – 745) наһайити йүксәк мәдәнийәтни яратқучилар қатаридин үстүн орун алған иди.
мәнбәләр
1. "суй сулалиси йилнамиси. пеҗуй һәққидә қиссә"
16. "җуңго билән ғәрб арисидики қатнаш тарихи" хәнзучә 77 – бәт.
17. "җуңго билән ғәрб арисидики қатнаш тарихи" хәнзучә 77 – бәт.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
18- سوئال: ئامېرىكىدا يېڭى شىركەت قۇرۇش ئىشلىرى قانداق بولىدۇ؟ ئۆزىڭىزنىڭ سەرگۈزەشتلىرىگە بىرلەشتۈرۈپ سۆزلەپ بەرگەن بولسىڭىز؟
جاۋاب: كالىفورنىيەنىڭ San Francisco شەھىرى قۇرۇقلۇقتىن دېڭىز ئىچىگە سوزۇلغان، خۇددى بىر كىچىك ئارالدەك يەرگە جايلاشقان بولۇپ، ئەگەر ئۇ شەھەرنىڭ ئۈستىدىن ئايروپىلان بىلەن ئۆتسىڭىز، بىر توپ ئىنتايىن ھەيۋەتلىك ۋە چىرايلىق ئىگىز بىنالارنى كۆرىسىز. بۇ بىنالاردا ئىشلەيدىغان ئادەملەرنىڭ ئىچىدە ئىنگلىزچە «Venture Capitalist» دەپ ئاتىلىدىغان، قىسقارتىپ «VC» دەپ يازىدىغان كەسپتىكىلەر ئەڭ كۆپ. ئۇنىڭدىن قالسا ئادۋوكاتلار كۆپ. بۇ يەردىكى «Venture» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسىنى ئۇيغۇرچىدە «دەتتىكام دەپ ئوتتۇرىغا چۈشۈپ، تەلەي سىناپ بېقىش» دەپ چۈشەنسەك ئانچە خاتالاشمايمىز. يەنى، بۇ كاپىتالىستلار يېڭىدىن قۇرۇلىدىغان شىركەتلەرگە مەبلەغ سالىدۇ. ئەگەر ئۇ شىركەت ياخشى مېڭىپ قالسا، ئۇلار مەبلەغ سالغان پۇلىدىن 10 ھەسسە ھەتتا 100 ھەسسىلەپ پايدا كۆرىدۇ. ئەگەر ئۇ شىركەت مەغلۇپ بولۇپ كەتسە، ئۇلارنىڭ سالغان مەبلىغى يوق بولۇپ كېتىدۇ. San Francisco دىن باشقا، سىلىكون جىلغىسىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان Palo Alto دېگەن شەھەردىمۇ كىشىلەر VC» لار كوچىسى» دەپ ئاتايدىغان بىر كوچا بار بولۇپ، بۇ كوچىنىڭ ئىككى تەرىپىگە نۇرغۇن VC شىركەتلىرى جايلاشقان.
ئەگەر بىر ئادەمدە بىرەر يېڭى تېخنىكا ياكى يېڭى ئىدىيە بولسا، ئۇ ئادەم كەم دېگەندە يەنە بىر ئىككى ئادەمنى يېنىغا يىغىپ، بىر شىركەت قۇرۇش توغرىسىدا ئىگىلىك پىلانى تۈزىدۇ. بۇلار ئاشۇ شىركەتنىڭ قۇرغۇچىلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بىر شىركەتنى 2 ئادەم باشلىسا، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىرى ئادەتتە «رەئىس»، «باش ئىجرالىغۇچى ئەمەلدار» (ئىنگلىزچە «Chief Executive Officer» دېيىلىپ، قىسقارتىلىپ «CEO» دەپ ئاتىلىدۇ)، ياكى «Reis ۋە CEO» دېگەن ۋەزىپىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ كىشى شىركەتنىڭ ئومۇمىي ئىگىلىك ئىشلىرىغا، بولۇپمۇ دەسلەپكى مەزگىللەردە شىركەتكە مەبلەغ ئېلىش ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ. يەنە بىر ئادەم «باش تېخنىكا ئەمەلدارى» (ئىنگلىزچە «Chief Technology Officer» دېيىلىپ، قىسقارتىلىپ «CTO» دەپ ئاتىلىدۇ) دېگەن ۋەزىپىنى ئۆتەيدۇ. بۇ كىشى شىركەت چىقارماقچى بولغان يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتنى لايىھىلەش، ئۇ مەشۇلاتنى چىقىرىشقا زۆرۈر بولغان ئادەم، ئەسۋاب-ئاپپارات ۋە ۋاقىت جەدۋىلىنى پىلانلاش، ئۆزى چىقارماقچى بولغان، شۇ ۋاقىتتا باشقا شىركەتلەر تەرەپىدىن ياسىلىپ سېتىلىۋاتقان مەھسۇلاتلارنىڭ ئىشلەتكەن تېخنىكىسىنى تەپسىلىي تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ. يېڭى مەھسۇلاتنى تەتقىق ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇپ ئىشلەپ چىقىرىش ۋەزىپىسى ئاساسەن مۇشۇ كىشىگە يۈكلەنگەن بولغاچقا، بۇ كىشى شىركەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش-بولماسلىقىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. كۆپىنچە ئەھۋالدا 3-بىر كىشىمۇ شىركەتنىڭ قۇرۇلىشىغا قاتنىشىدىغان بولۇپ، ئۇ كىشى شىركەتنىڭ سودا-سېتىقىغا مەسئۇل مۇئاۋىن رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ. شىركەتنىڭ ئەڭ دەسلەپكى باسقۇچىدىلا مۇشۇنداق بىر كىشىنىڭ بولۇشى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، بۇ كىشى مەملىكەت ئىچى ۋە خەلقئارالىق بازارنىڭ ئەھۋالى توغرىسىدا ئىنتايىن مۇكەممەل تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ، بۇ شىركەت چىقارماقچى بولغان يېڭى مەھسۇلاتنىڭ قانچىلىك بازىرى بارلىقى توغرىسىدا تەپسىلىي ئۇچۇرغا ئىگە بولىدۇ. شۇنداقلا دەسلەپكى مەزگىلدىلا بۇ شىركەت چىقارماقچى بولغان مەھسۇلاتقا خېرىدار توپلاشنى باشلايدۇ. بۇمۇ شىركەت ئۈچۈن مەبلەغ ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.
شىركەتنىڭ قۇرغۇچىلىرى VC كاپىتالىستلارنىڭ ئالدىغا مەبلەغ تەلەپ قىلىپ بېرىشتىن بۇرۇن، چوقۇم بىر تەپسىلىي «ئىگىلىك پىلانى» تۈزۈپ چىقىشى كېرەك. بۇ پىلان كەم دېگەندە تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
1) ) بۇ شىركەت ئىگە بولغان يېڭى ئىدىيە ۋە يېڭى تېخنىكا ھەمدە بۇ شىركەتنىڭ تېخنىكىسىنى باشقىلارنىڭ كۆچۈرۋېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان مۇھىم توسالغۇلار. ئەگەر مۇشۇ شىركەتنىڭ قۇرغۇچىلىرىغا تەۋە بىر قانچە پاتېنت بولسا تېخىمۇ ياخشى. بۇ يېڭى ئىدىيە ۋە تېخنىكىنىڭ باشقا تېخنىكىغا سېلىشتۇرغاندىكى ئالاھىدىلىكلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنىشى كېرەك.
2) )مەھسۇلات چىقىرىش ۋاقىت جەدۋىلى. مەسىلەن، شىركەتكە مەبلەغ بېرىلىپ بىر يىلدىن كېيىن مەھسۇلاتنىڭ 1-نۇسخىسىنى، بىر يېرىم يىلدىن كېيىن 2-نۇسخىسىنى، ئىككى يىلدىن كېيىن رەسمىي نۇسخىسىنى ئىشلەپ چىقىرىپ، مەھسۇلاتنى بازارغا سېلىش. تۆت يىلدىن كېيىن كىرىم-چىقىم تەڭلىشىش. ئالتە يىلدىن كېيىن پايدا كۆرۈش قاتارلىقلار.
مەرۋايىت ھاپىز
مەرۋايىت ھاپىز
(نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار)
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
3) ) مەھسۇلاتنى ئىشلەپ چىقىرىشنىڭ ئوخشىمىغان باسقۇچلىرىدا ئىشلىتىلىدىغان ئادەملەرنىڭ كەسپىي تۈرلىرى ۋە سانى.
مەرۋايىت ھاپىز
ئەركىن سىدىق
يىپەك يولىدىكى كارۋان — رەسسام مەرۋايىت ھاپىز
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
4) ) مەھسۇلاتنى ئىشلەپ چىقىرىشنىڭ ئوخشىمىغان باسقۇچلىرىدا سېتىپ ئېلىنىدىغان ئاپپارات-ئۈسكۈنىلەر (ئىنگلىزچە «capital equipment» دەپ ئاتىلىدۇ) نىڭ تۈرلىرى، سانى ۋە باھاسى.
مەرۋايىت ھاپىز
سىڭلىمىز مەرۋايىت ھاپىز ۋەتەننىڭ شەرقىي دىيارى قۇمۇل ئاستانا كەنتىدە بىر دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ ئېسىنى بىلگەندە ئۇلارنىڭ ئۆيى ئاسمان بىلەن يەر تۇتاشقان ئۇپۇق سىزىقى كۆرۈنىدىغان، بەش ئائىلىلىك ئولتۇراقلاشقان چەت ۋە ئويمانلىق جايدا ئىكەن. ئۇنىڭ دادىسى ھاپىز ئاسىپ قارىي ناخشا ئېيتىش، ساز چېلىشقا بەكمۇ ھەۋەس قىلاتتى. ئۆيىدە دۇتار، تەمبۇر، غېجەك، داپ قاتارلىق ئۇيغۇر چالغۇ ئەسۋابلىرى بار ئىدى. دادىسى بوش ۋاقىتلىرىدا توختىماي ساز چالاتتى ۋە ناخشا ئېيتاتتى. بەزىدە دادىسى ساز چېلىپ، ناخشا ئېيتسا، مەرۋايىتنىڭ ئۆيىدىكى ھەممەيلەن ئۇسسۇلغا چۈشۈپ، مەشرەپ بولۇپ كېتەتتى. قىش كۈنلىرى دادىسى دائىم ئۆيدە بولمايتتى. چۈنكى قۇمۇلدا قىش كۈنلىرى ئۆي-ئۆيلەردە ئۆچىرەت بىلەن قۇمۇل كۆك مەشرەپلىرى ئەۋج ئېلىپ كېتەتتى. كىشىلەرنىڭ دېيىشىچە، مەرۋايىتنىڭ دادىسى بولمىغان مەشرەپ قىزىمايدىكەن.
مەرۋايىتنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ بەكمۇ گۈزەل ۋە مول مېۋىلىك بىر بېغى بار ئىدى. دادىسى تەبىئەتنى ۋە گۈزەللىكنى ناھايىتىمۇ سۆيىدىغان كىشى بولۇپ، باغۋەنچىلىككە بەكمۇ ئەھمىيەت بېرەتتى. ئۇ باھاردىن باشلاپلا پۈتۈن بوش ۋاقىتلىرىنى مېۋىلىك بېغىدا ئۆتكۈزەتتى. ئۇ تولىمۇ ئاقكۆڭۈل، مېھرىبان، مېھماندوست، خۇش چاقچاق ئادەم بولغاچقا، ياز كۈنلىرى مەرۋايىتنىڭ ھويلىسىدىن مېھمانلار ئۈزۈلمەيتتى. دادىسىنىڭ دوستلىرى يىراق-يىراق جايلاردىن ئالاھىدە كېلىپ، دادىسى ئۆستۈرگەن مېۋىلەرنى يەپ كېتەتتى. مەرۋايىتنىڭ چوڭ بولغاندا باشقىلاردىن ئاڭلىشىچە، ئۇ چاغلاردا ئۇ تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان ئاستانە كەنتىدە ئۇنداق گۈزەل ۋە مېۋىلىرى مول بولغان باغ ناھايىتى ئاز ئىكەندۇق. مەرۋايىتنىڭ ياز كۈنلىرىمۇ باغدىن مېۋە توشۇش بىلەن ئالدىراش، ئەمما ناھايىتىمۇ خۇشال ۋە كۆڭۈللۈك ئۆتەتتى. ئەپسۇسكى، مەرۋايىتقا ئەڭ تەسىر قىلغان ۋە ئۇنىڭ ئېسىدىن چىقمايدىغان ئىش بىر ئىش بولسا ئۇ 1977-يىللىرى بىر يازلىق تەتىلدە ئۈرۈمچىدىن ئۆيىگە تەتىل قىلىپ كەلگىنىدە، ئۇلارنىڭ بېغىنىڭ بىر قانچە تۈپلا مېۋىلىك دەرىخى قاپتۇ. مەرۋايىت بۇ ئەھۋالدىن شۇنچىلىك ئازابلىنىپتۇكى، ھازىرمۇ شۇ چاغدىكى ئىشنى ئويلىسا مەرۋايىتنىڭ ئىچى ئېچىشىدۇ. دادىسى ناھايىتى چوڭقۇر ئۇھسىنىپ تۇرۇپ، ھەسرەت بىلەن مەرۋايىتقا: «كەنت مەسئۇللىرى: كاپىتالىزم يولىغا ماڭدىڭ، بۇرژۇئازىيىچە ھايات كەچۈرۈشكە ئۇرۇندۇڭ، قانۇنسىز باغۋەنچىلىك قىلدىڭ، دېگەن قالپاقلار بىلەن مېنى ئەيىبلەپ، بۇ باغنىڭ مېۋىلىك دەرەخلىرىنى كېسىۋەتتى، قىزىم» دېگەن ھەسرەتلىك ھالىتى مەرۋايىتنىڭ ئېسىدە ھازىرغىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇ ئەسلىمىلەر مەرۋايىتنى ھازىرمۇ چوڭقۇر ئازابلارغا باشلاپ كېتىدۇ.
مەرۋايىتنىڭ ئاپىسى بولسا قولى تولىمۇ ئۇز ئايال بولۇپ، توختىماي قۇمۇل كەشتىسى، يەنى دوپپا، ياستۇق بېشى قاتارلىق بەكمۇ چىرايلىق ئۆرنەكلەرنى ئۆزى سىزىپ، ئويۇپ كەشتە تىكەتتى. ئاپىسىنىڭ كەشتىگە ئىشلەتكەن يۇمران رەڭگارەڭ يىپەك يىپلىرى مەرۋايىتنىڭ يۈرەكلىرىنى تىترىتىۋېتەتتى. مەرۋايىتنى ئاجايىپ تىل بىلەن تەسۋىرلىگۈسىز گۈزەل بىر تۇيغۇغا باشلايتتى. مەرۋايىتمۇ ئاپىسىنى دوراپ تاملارغا، يەرلەرگە، قەغەزلەرگە توختىماي رەسىم سىزاتتى، تور توقۇيتتى. نەپىس ئىشلارغا بەكلا ھەۋەس قىلاتتى. ئاپىسى ئۇنىڭ ھەۋىسىدىن بەكمۇ سۆيۈنەتتى ۋە قوللايتتى.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
سىز ئىشلەپ چىقىرىدىغان نەرسىگە باشقا شىركەتنىڭ زاپچاسلىرى ئىشلىتىلىدىغان بولسا، سىز ئۇلار بىلەن بىر-بىرلەپ كۆرۈشۈپ، سىزگە كېرەكلىك نەرسىلەرنىڭ بار-يوقلۇقى، ئۇنىڭ باھاسى قاتارلىقلارنىمۇ تەپسىلىي تەكشۈرۈپ چىقىسىز.
مەرۋايىت ھاپىز
ئەگەر ھەر قانداق بىر ئادەم مەرۋايىتتىن: «سىزنىڭ بىر رەسسام بولۇشىڭىزغا نېمە سەۋەب بولدى؟» دەپ سورىسا، مەرۋايىت قىلچە ئىككىلەنمەستىن شۇنداق دەپ كەسكىن جاۋاب بېرىدۇ: «مەن تۇغۇلۇپ ئۆسكەن زېمىن، مەن ياشىغان مۇھىت، شۇنداقلا ئانامنىڭ يۇمران، گۈزەل ۋە ھەر خىل رەڭلىك يىپەك يىپلىرى ۋۇجۇدۇمغا سەنئەت ئۇرۇقلىرىنى سالدى».
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
مۇشۇنداق بىر ئىگىلىك پىلانىنى يېرىم يىلدەك ۋاقىت سەرپ قىلىپ پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىركەتنىڭ قۇرغۇچىلىرى ئۆزلىرى بىلىدىغان ياكى بىر ئاز ئىشەنچ باغلىغان، كاپىتالىستلارنىڭ ئالدىغا بېرىپ، ئۇلارغا ئۆز ئىگىلىك پىلانىدىن دوكلات بېرىپ، ئۇلاردىن مەبلەغ تەلەپ قىلىدۇ. بۇ كاپىتالىستلار كەم دېگەندە بىرەر كەسپىي ساھەدە باكالاۋر ئۇنۋانى، كۆپىنچە ھاللاردا ماگىستېرلىق ھەتتا دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغانلار ھەمدە ئۆزىنىڭ كەسپىي ساھەسىدە 10 يىلدىن ئارتۇق ئىشلەپ باققانلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق قىلىدىغان ئىشى مەملىكەتلىك ۋە خەلقئارالىق تېخنىكا بازىرىنى تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشتىن ئىبارەت بولىدۇ. شۇڭا ئۇلار بازار ئەھۋالىدىنمۇ ھەمدە تېخنىكا ئەھۋالىدىنمۇ تولۇق خەۋەردار بولۇپ، ئالدىغا پۇل سوراپ كەلگەنلەرنى تەرەپ-تەرەپلەردىن سىقىپ تەرلىتىۋەتىدۇ. ئۇلار ئالدىغا كەلگەنلەرنىڭ دوكلاتىنى قايتا-قايتا ئاڭلاپ، ئۆزلىرى بۇ «ئىگىلىك پىلانى» دىكى ھەممە مەزمۇنلارنى تەپسىلىي تەكشۈرۈپ، ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان نەرسىلەرنىڭ راستلىقىغا ھەمدە بۇ شىركەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولىدىغانلىقىدا ئۈمىد بارلىقىغا تولۇق ئىشەنگەندىن كېيىن، ئاندىن بۇ شىركەتكە ئىنتايىن قاتتىق شەرت ئاستىدا مەبلەغ سالىدۇ. بۇ شەرت مۇنداق بولۇشى مۇمكىن: شىركەتنىڭ 50 پىرسەنتىنى ئۆزلىرىگە بېرىش. بۇ، ئەگەر ئۇلار بۇ شىركەتكە 5 مىليون دوللار مەبلەغ سالغان بولۇپ، 5 يىلدىن كېيىن بۇ شىركەتنىڭ پاي چېكى بازارغا سېلىنىپ، ئۇنىڭ بازار قىممىتى 100 مىليون دوللارغا يارىسا، ئۇنىڭ 50 مىليون دوللار قىسمى مۇشۇ كاپىتالىستلارنىڭ بولىدۇ، دېگەنلىكتۇر. ئەگەر 5 يىلدىن كېيىن بۇ شىركەت ئەسلىدە پىلانلىغان مەھسۇلاتنى چىقىرالماي قالسا، ئۇ ھالدا بۇ شىركەت تاقىلىپ، ھېلىقى كاپىتالىستلار مەبلەغ سالغان 5 مىليون دوللار پۇلىدىن پۈتۈنلەي قۇرۇق قالىدۇ. شىركەتنى قۇرغۇچىلار ھەرگىز قانۇن جەھەتتىن جاۋابكارلىققا تارتىلمايدۇ. ئاڭلىشىمچە، ئادەتتە كاپىتالىستلار مەبلەغ سالغان 10 شىركەتنىڭ ئىچىدە 3ى مۇۋەپپەقىيەت قازىنىپ، قالغان يەتتىسى مەغلۇپ بولىدىكەن. شۇنداقتىمۇ ياخشى ماڭغان 30 پىرسەنت شىركەتتىنلا ئۆزلىرىنىڭ مەبلەغ سالغان ھەممە پۇلىنىڭ 10 ھەسسىسىدىن كۆپرەكىگە تەڭ كېلىدىغان پايدا كۆرىدىكەن. شۇڭا بۇ كەسپكە كىرىپ قالغانلار ھەرگىز باشقا كەسپنى قىلغۇسى كەلمەيدىكەن.
مەرۋايىت ھاپىز
1992-يىلى قازاقىستان ئالمۇتا دۆلەتلىك سەنئەت مۇزېيىدا ئۆزىنىڭ مەخسۇس كۆرگەزمىسىنى ئاچتى. 1994-يىلى خىتاي مەخسۇس ماي بوياق رەسىم كۆرگەزمىسىگە قويۇلغان «يالقۇن تاغ ئېتىكىدە» ناملىق ماي بوياق رەسىمى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تاللىشى بىلەن بېيجىڭدىكى خىتاي سەنئەت سارىيىدا كۆرگەزمىگە قويۇلدى ۋە مەخسۇس ئىشلەنگەن توپلامغا كىرگۈزۈلدى.
1994-يىلى مەرۋايىتنىڭ نەتىجىلىرى خىتاي مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى تەرىپىدىن مەخسۇس فىلىم قىلىپ ئىشلەپ تونۇشتۇرۇلدى. 1995-يىلى «شىنجاڭ» تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى خەلقئارا خىتايچە بۆلۈمىدە ئۇنىڭ نەتىجىلىرى توغرۇلۇق مەخسۇس فىلىم ئىشلەپ تونۇشتۇرۇلدى. شۇ يىلى قۇمۇل ۋىلايىتىنىڭ مەدەنىيەت يۇرتىدا مەرۋايىت ئۈچۈن مەخسۇس كۆرگەزمە ئۇيۇشتۇرۇلۇپ، ئۇنىڭ رەسىملىرى قۇمۇل دىيارىغا تونۇشتۇرۇلدى. بۇ جەرياندا ئۇنىڭ كەسپىي نەتىجىلىرى كەسپىي ساھەدە ۋە جەمئىيەتتە چوڭ تەسىر قوزغاشقا باشلىدى. شۇنداق بولغان بولسىمۇ، مەرۋايىت يەنىلا بۇ كەسىپكە بولغان چەكسىز سۆيگۈ ۋە ئىشتىياقى، شۇنداقلا تېخىمۇ يۈكسىلىش ئارزۇسى بىلەن، شۇنداقلا ئۇ ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان رەسساملار تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ۋە دۇنياغا مەشھۇر رەسساملارنىڭ ئەسەرلىرى ساقلانغان، سەنئەت خەزىنىسى بولغان ياۋروپاغا كېلىپ، ئۆزىنى يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارزۇسى بىلەن 1996-يىلى ياۋروپانىڭ مەركىزى بولغان گېرمانىيەگە كەلدى.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
كاپىتالىستلار ئۆزلىرى تېخنىكا ۋە سودا بازارلىرىنى ئىزچىل تۈردە تەكشۈرۈپ، تەتقىق قىلغاندىن باشقا، ئامېرىكىدا يەنە نۇرغۇن مەخسۇس كەسپلەر بويىچە ئوخشىمىغان مەھسۇلاتلارنى تەھلىل قىلىپ، شۇ ئاساستا يېزىپ چىققان ئىلمىي دوكلاتىنى باشقا شەخسلەر ۋە شىركەتلەرگە سېتىپ بېرىدىغان شىركەتلەر بار. ئۇلار تېخنىكا ساھەسىدىكى يېڭى يۈزلىنىشلەرنى ئانالىز قىلىپ، كەلگۈسىدىكى بازار ھەققىدە ئىلمىي مۆلچەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇلارنىڭ بىر دوكلاتىنى ئادەتتە 1500 دوللارغا سېتىۋالغىلى بولىدۇ.
مەرۋايىت ھاپىز
مەرۋايىت گېرمانىيەگە كەلگەندىن كېيىن بىرەر كۆرگەزمە ئېچىشتىن بۇرۇن، ئۆزىنىڭ دۇنيادا ئۇنتۇلغان بىر مىللەتنىڭ سەنئەتكارى بولۇش سۈپىتى بىلەن، قانداق قىلىپ بىر ئاسانراق يول ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بىر ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى ۋە سەنئەتكارغا خاس ئىجادىي روھىنى گېرمانىيە جەمئىيىتىگە بىلدۈرەلەيدىغانلىقى ھەققىدە كۆپ باش قاتۇردى. ئەڭ ئاخىرى بۇنىڭدىن كېيىنكى بارلىق كۆرگەزمىلىرىنىڭ باش تېمىسىنى «يىپەك يولىدىكى كارۋان» دېگەن سۆز بىلەن باشلاش قارارىغا كەلدى.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
ئامېرىكىدا خۇسۇسىي مەبلەغ سالىدىغان كاپىتالىستلاردىن باشقا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىمۇ كىچىك تىپلىق ئىگىلىكلەر ئۈچۈن ھەر يىلى بەلگىلىك پۇل ئاجرىتىپ مەبلەغ سالىدۇ. مېنىڭ پەرىزىمچە ھۆكۈمەتنىڭ مەبلەغ ئۈچۈن ئاجراتقان پۇلى پۈتۈن ئامېرىكا بويىچە ھەر يىلى مەبلەغ سېلىنىدىغان پۇلنىڭ تەخمىنەن 10 پىرسەنتىنى ئىگىلىشى مۇمكىن. ھۆكۈمەت مەبلىغىنىڭ كۆپ قىسمى دۆلەت مۇداپىئەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەھسۇلات ئىشلەپ چىقىرىدىغان شىركەتلەرگە بېرىلىدۇ.
مەرۋايىت ھاپىز
مەرۋايىت 2000-يىلى ميۇنخېندىكى گېرمانىيە دۆلەتلىك پىسخولوگىيە بىناسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتى مەزمۇن قىلىنغان 45 پارچە ماي بوياق رەسىمى بىلەن بىرىنچى قېتىملىق كۆرگەزمىسىنى ئاچتى. ئويلىمىغان يەردىن ئۇنىڭ رەسىملىرى ياۋروپالىقلارنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشىپ، ناھايىتى نەتىجىلىك بىر كۆرگەزمە بولدى. مەرۋايىت بۇ ئارقىلىق ئۆزىگە ۋە كەسپىگە نىسبەتەن يېڭىدىن كۈچلۈك ئىشەنچكە ئېرىشتى. بولۇپمۇ شۇ قېتىملىق كۆرگەزمە مەرۋايىتنىڭ ئۇيغۇرلار ھاياتى مەزمۇن قىلىنغان رەسىملەرنى داۋاملىق سىزىشىغا بىر مۇھىم تۈرتكە بولدى.
مەرۋايىت سەنئەت دۇنياسىدىكى ئەۋزەللىكلەرگە چوڭقۇر ئەھمىيەت بەرگەن ئاساستا، توختاۋسىز ھالدا رەسىملىرىنىڭ بەدىئىيلىك قىممىتىنى تېخىمۇ يۈكسەلدۈرۈش ئۈستىدە چوڭقۇر ئىزدەندى. نۇرغۇن رەسساملار ۋە رەسىم مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ مەسلىھەتلىرى ۋە ياردەم قىلىپ يول كۆرسىتىشى ئارقىلىق گېرمانىيەنىڭ نۇرغۇن شەھەرلىرىدە ئارقا-ئارقىدىن ئۆزىنىڭ مەخسۇس كۆرگەزمىلىرىنى ئاچتى. مەرۋايىتنىڭ سەنئەت نەتىجىلىرى ۋە كۆرگەزمىلىرى گېرمانىيەنىڭ مۇھىم مەتبۇئاتلىرىدا نۇرغۇن قېتىم خەۋەر قىلىندى ۋە تونۇشتۇرۇلدى.
ۋەتەندىن 15 مىڭ كىلومېتىر يىراققا جايلاشقان ياۋروپادا ياشاپ، ۋەتەنگە بولغان سېغىنىش ھىجران ئازابى مەرۋايىتنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىنى مەزمۇن قىلغان ئەسەرلەرنى يارىتىش ھېسسىياتىنى ھەسسىلەپ ئاشۇردى. ئۇ 2003-يىلى ۋەتەنگە بېرىش رەسمىيەتلىرىنى تولۇق بېجىرىپ بولالمىغانلىق سەۋەبتىن، ئاتا-ئانا ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلارنى سېغىنىش ۋە ۋەتەن ھىجران ئازابى بىلەن ئۆزىنىڭ تەسەۋۋۇرىدىكى دۇنيادا بىر ئالاھىدە ساياھەتنى باشلىدى. مەرۋايىت ئۇ يىلىنى ئىجادىي پىكىرىنىڭ ئەڭ يۈكسەك پەللىگە كۆتۈرۈلگەن دەۋرى دەپ ئويلايدۇ. شۇنداق، ئۇ روھىي كارۋانلىرى بىلەن ساياھەتنى تەكلىماكاندىن باشلىدى. شۇ ۋاقىتتا ئۇ يۈكسەك ھېسسىيات ۋە چوڭقۇر پىكىرگە ئىگە بولغان، شۇنداقلا يۈكسەك بەدىئىي قىممەتكە ئىگە بولغان سەككىز پارچە ماي بوياق ئەسىرىنى بارلىققا كەلتۈردى. «تەكلىماكان»، «كارۋان»، «قىزىل تاغ»، «بازار»، «باھار»، «ساتىراش»، «قىزىل چاي» ۋە «قەدىمىي كوچا» قاتارلىقلار. ئىجادىي تەپەككۇر ۋە ئىلھامىنى شەكىل ۋە بوياق بىلەن ئىپادىلەپ بولالمىغان كەيپىياتى تۆۋەندىكى مىسرالار بىلەن ئارام تاپتى:
«كارۋان
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
سىلىكون جىلغىسىدا «Cisco» دېگەن بىر چوڭ شىركەت بار. پۈتۈن دۇنيادا خەۋەرلىشىش تورلىرى ياساش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان يۇقىرى تېخنىكىلىق ئەسۋاب-ئاپپاراتلارنىڭ يېرىمىدىن تولىسىنى مۇشۇ شىركەت ئىشلەپ چىقارغان بولۇشى مۇمكىن. بۇ ئاپپاراتلار بىر تەرىپىنىڭ ئۇزۇنلۇقى يېرىم مېتردىن ئاشمايدىغان قەلەي ساندۇققا قاچىلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ باھاسى ئىنتايىن يۇقىرى. بەزىلەرنىڭ ئېيتىشىچە، «Cisco» ئىشلەپ چىقارغان بىر ساندۇق بىلەن ھەجمى شۇ ساندۇق بىلەن ئوخشاش بولغان ئالتۇننىڭ باھاسىنى سېلىشتۇرغاندا، «Cisco»نىڭ ساندۇقى ئالتۇندىن جىق قىممەت توختايدىكەن. بۇ شىركەتنىڭ پاي چېكىنىڭ باھاسىمۇ 2001-يىلى ئىنتايىن ئۆسۈپ كېتىپ، شىركەتتە بىرەر باشلىق دەرىجىسى بار كىشىلەرنىڭ ھەممىسى بىر يىلنىڭ ئىچىدىلا مىليونېر بولۇپ كەتتى. شۇ يىلى «Cisco» دىكى مىليونېر بولغانلارنىڭ سانى 800 كىشىدىن ئاشىدىكەن.
شۇنى ئەسكەرتىپ قويۇش كېرەككى، ئامېرىكىدا شىركەتنىڭ پاي چېكى بىلەن باي بولۇپ كېتىدىغانلارنىڭ بولغىنىدەك، شۇ پاي چەك بىلەن كەمبەغەل بولۇپ كېتىدىغان ئەھۋاللارمۇ بار. يەنى، ئىقتىساد ياخشى بولغاندا، شىركەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتى ئۆسۈپ، ئادەملەر باي بولىدۇ. ئىقتىساد ياخشى بولمىغاندا، شىركەتنىڭ، جۈملىدىن شىركەتلەر پاي-چېكىنىڭ قىممىتى چۈشۈپ كېتىپ، كىشىلەر نۇرغۇن بايلىقتىن ئايرىلىپ قالىدۇ. مەن مۇشۇ سۆھبەتنىڭ ئالدىنقى بىر بۆلۈمىدە ئېيتقاندەك، 2001-يىلىدىن 2003-يىلىغا قەدەر 2 يىل ئىچىدە، ئامېرىكا ئىقتىسادىنىڭ، جۈملىدىن كالىفورنىيەنىڭ نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىشنى مەركەز قىلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائىتىنىڭ ناچارلىشىپ كېتىشى سەۋەبىدىن، كالىفورنىيە شىتاتىدا 2.3 ترىللىيون دوللار قىممىتىدىكى ئىقتىساد يوقىلىپ كەتكەن. ماڭا30 «WaveSplitter» مىڭ پاي چېكىنى بىر دوللاردىن بەرگەنىدى. ئارىلىقتا شىركەتنى بازارغا سالىدىغان گەپ-سۆزلەر كۈچىيىپ قالغاندا، مەن ئۇنىڭدىن 5 مىڭىنى 5 مىڭ دوللار خەجلەپ سېتىۋالغانىدىم. دەل شۇنىڭدىن كېيىن ئامېرىكىنىڭ نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىش سانائىتى پەسكە چۈشۈشكە قاراپ مېڭىپ، بىر چۈشكەنچە توختىمىدى. بىزنىڭ شىركەتنىڭ پاي چېكى دەپتەر ئۈستىدە بىر دوللاردىن 9 دوللارغا ئۆسكەن بولۇپ، ئىقتىسادنىڭ چۈشۈشى بىلەن ئۇنىڭ باھاسىمۇ چۈشۈپ، ئاخىرىدا بىر پاي چېكىنىڭ قىممىتى 3 سەنت (يەنى 0.03 دوللار) بولۇپ قالدى. مېنىڭ 5 مىڭ دوللار مەبلىغىم 150 دوللارغا چۈشۈپ قالدى. بۇ 150 دوللار پۇلمۇ ماڭا قايتىپ كېلەمدۇ-يوق، ئۇنىمۇ بىلمەيمەن. بىزنىڭ شىركەتتىكى يەنە بىر بالا مۇشۇنداق ئىش بىلەن 10 نەچچە يىل يىغقان 90 مىڭ دوللار پۇلىدىن قۇرۇق قالدى. ئاشۇ ۋاقىتتا مەن رادىيو خەۋەرلىرىدە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ۋەيران بولۇپ، يىغلاپ كەتكەن كىشىلەرنىڭ ئاۋازىنى خېلى ئاڭلىدىم. مەسىلەن، بىر كىشى شىركەتتىن بەرگەن پاي-چېكىنىڭ دەپتەردىكى قىممىتىنى ھېسابلاپ، پايدا تېخى ئۆز قولىغا تەگمىگەن بولسىمۇ، 3 مىليون دوللارلىق ئۆيدىن بىرنى قەرزگە ئالغان پۇل بىلەن سېتىۋاپتۇ. كېيىن ئۇ پاي چېكىنىڭ قىممىتى يوق بولۇپ كېتىپتۇ. ئۆيىنىڭ باھاسىمۇ 2 مىليون دوللارغا چۈشۈپ قاپتۇ. ئۆيىنى سېتىپ، قەرز تۆلەپ، بانكىغا يەنە بىر مىليون دوللار قەرز بولۇپ قاپتۇ. شىركىتى يوقاپ كېتىپ، خىزمىتىدىنمۇ قۇرۇق قاپتۇ. ئەگەر سىزنىڭ بانكىغا يىللىق ئۆسۈمى 6 پىرسەنتلىك بىر مىليون دوللار قەرزىڭىز بولسا، ئۇنىڭ ئۆسۈمى ئۈچۈنلا ھەر ئايدا 5000 دوللار تۆلىشىڭىز كېرەك. يۇقىرىقىدەك ئەھۋالدا، كىشىلەر نۇرغۇن شەرتلەر ئاستىدا ئىنگلىزچىدە «bankruptcy» دەپ ئاتىلىدىغان ۋەيران بولغانلىقىنى ئېلان قىلىپ، قەرز پۇلىدىن قۇتۇلالايدۇ. ۋەيران بولغانلىقىنى ئېلان قىلىشنىڭ خېلى كۆپ زىيىنى بار. مەسىلەن، سىز ئۇنىڭدىن كېيىنكى 10 يىل ئىچىدە بانكىدىن ھېچقانداق قەرز پۇل ئالالمايسىز.
مەرۋايىت ھاپىز
قار-يامغۇرلۇق تاغۇ-دەريالاردا ۋەيرانىمەن.
چۆل-جەزىرىلەردە سەرسانىمەن،
خەلقىم ئىشقىدا مەستانىمەن.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
تۆۋەندە يازىدىغان نەرسىنى چۈشىنىش ئاسان بولسۇن ئۈچۈن، نۇرلۇق تالا (ئىنگلىزچە «optical-fiber») خەۋەرلىشىشىگە ئائىت ئازراق ئۇقۇم بېرىپ ئۆتۈپ كېتەي. ھازىر كۆپ سانلىق نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىشتە بىر كانالىنىڭ تېزلىكى بىر سېكۇنتىغا 10 گىگا بىت بولۇپ، ئۇنى قىسقارتىپ 10 GBPS (ئىنگلىزچە «10 giga bit per second») دەپ ئاتايدۇ. بىر نۇرلۇق تالادا مۇشۇنداق كانالدىن تەخمىنەن 40 بولىدۇ. بىر ئاۋاز كانالىنىڭ ئىگىلەيدىغان مىقتارى (بەزى بىر يېڭى تېخنىكىنىڭ ياردىمى بىلەن) تەخمىنەن سېكۇنتىغا 10 كىلو-بىت (10 Kbps)بولغاچقا، بىر نۇرلۇق تالادا 40 مىليون ئاۋاز (يەنى تېلېفون) كانالى ماڭدۇرغىلى بولىدۇ. 2001-يىلىنىڭ ئالدى كەينىدە بىر نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىش كانالىنىڭ سۈرئىتىنى 40Gbps قىلىش توغرىسىدا نۇرغۇن گەپلەر بولدى. بۇ تېخنىكىغا كېرەكلىك بولغان زاپچاس-ئاپپاراتلارنى ياسايدىغان نۇرغۇن شىركەتلەر قۇرۇلدى. لېكىن، 2003-يىلىغا كەلگەندە بۇ تېخنىكىنىڭ ئىقتىسادىي ئۈنۈمى يۇقىرى ئەمەسلىكى بايقىلىپ، بۇ تېخنىكىنى ئومۇملاشتۇرمايدىغان بولۇپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان نەچچە مىڭ شىركەت ۋەيران بولدى.
مەرۋايىت ھاپىز
قەدىمىي كوچىلاردا بىز قېنى دەپ،
شۇ خارابىلىقلاردىكى روھانىمەن.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
كانادادا بىر تۈركىيەلىك ئۆمەر ئىسىملىك تۈرك قۇرغان بىر ئوپتىكا شىركىتى بار. ئۇ بىر 200 كىشىلىك شىركەت بولۇپ، ئۇنىڭ مەھسۇلاتى ئامېرىكىدىمۇ كۆپ سېتىلىدۇ. مەن «CVI» ۋە «WaveSplitter» دېگەن شىركەتلەردە ئىشلەۋاتقان ۋاقتىمدا، بۇ شىركەتتىن نەچچە قېتىم ئوپتىكا زاپچاسلىرى سېتىۋالغانىدىم. 2001-يىلىنىڭ بېشىدا بىر خەلقئارالىق نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىش يىغىنىغا بېرىپ، كۆرگەزمە زالىدا بۇ شىركەتنىڭ كۆرگەزمىسىنىمۇ زىيارەت قىلىپ، ئۆمەر بىلەن كۆرۈشتۈم. ھەمدە بۇ شىركەتنىڭ ئامېرىكىدىكى بىر تەتقىقات ئىشخانىسىغا مەسئۇل بىر مۇئاۋىن رەئىسى بىلەنمۇ تونۇشتۇم. ئۇ بىر دوكتورلۇق ئۇنۋانى بار، زەينەپ ئىسىملىك ئايال كىشى بولۇپ، ئۇمۇ تۈركىيەلىك تۈرك ھەمدە يېشى ئۆمەرنىڭكىدىن 10 ياشلارچە چوڭ ئىدى. بىز كەسپ توغرىسىدا كۆپ پاراڭلاشتۇق. پارىڭىمىزنىڭ ئاخىرىدا زەينەپ مېنىڭ ئۇلارنىڭ شىركىتىگە يۆتكىلىپ، ئۇلار ئۈچۈن ئىشلەپ بېرىشىمنى تەكلىپ قىلدى. گەرچە شۇ چاغدا بۇ شىركەت «WaveSplitter»گە قارىغاندا كۆپ پىشىپ يېتىلگەن شىركەت بولۇپ، ئىستىقبالىمۇ كۆپ ياخشىدەك كۆرۈنگەن بولسىمۇ، مەن ئۇنى رەت قىلدىم. بۇنىڭ سەۋەبى، مەن زەينەپ بىلەن پاراڭلىشىۋاتقان ۋاقتىمدا، بىر قېتىم ئۆمەر بىزنىڭ قېشىمىزغا كېلىپ، زەينەپنى «ئىشلىمەي كەچكىچە پاراڭ سالامسەن؟» دېگەندەك گەپلەر بىلەن ئىنتايىن سەت سىلكىشلىۋەتتى. زەينەپ ئۆز شىركىتىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن كۈچەۋاتقان بولۇپ، ئۆمەرنىڭ ئۆزىنىڭ ھەدىسىدەك بىر كىشىگە ئۇنداق مۇئامىلە قىلىشى مېنى ئىنتايىن سەسكىندۈرگەنىدى. شۇڭا مەن ئۆزۈمنىڭ ئويلىنىغىنىنى زەينەپكە شۇ پەيتتىلا ئېيتتىم.
مەرۋايىت ھاپىز
روھانىمەن، روھانىمەن،
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
2001-يىلىنىڭ ئاخىرى زەينەپ مېنى بىر ئايرىم كۆرۈشۈشكە چاقىرىپ، ئۆزىنىڭ بىر يېڭى شىركەت قۇرماقچى بولغان ئىدىيىسىنى ئېيتتى. ھەمدە مېنىڭ ئىنژىنېرلىققا مەسئۇل مۇئاۋىن رەئىس بولۇپ ئىشلەپ بېرىشىمنى تەلەپ قىلدى. زەينەپ مەندىن باشقا يۇمشاق دېتال مۇتەخەسسىسىدىن بىرنى ۋە ئېلېكتىر ئىنژىنېرلىق مۇتەخىسسىسىدىن بىرنىمۇ ئۆز يېنىغا يىغىپ بولغانىكەن. ئۇلار ئۆمەرنىڭ شىركىتى سېتىۋالغان بىر كىچىك شىركەتنىڭ رەئىس ۋە مۇئاۋىن رەئىسلىرى بولۇپ، زەينەپ بىلەن بىرلىكتە بۇ يېڭى شىركەتنى قۇرۇشقا ماقۇل بولغانىكەن. بىزنىڭ چىقارماقچى بولغىنىمىز، ئۇزۇن يوللۇق، 40Gbps لىق نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىشىگە ئىشلىتىدىغان بىر ئاپپارات بولۇپ، مۇشۇنداق خەۋەرلىشىش تورىدا كەم بولسا بولمايدىغان، ئىنگلىز تىلىدا Polarization Mode Dispersion PMD» »دېگەن بىر خىل ھادىسىنىڭ نۇر سىگنالىنىڭ سۈپىتىنى بۇزۇۋېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان بىر يېڭى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئاپپارات ئىدى. ئۇ بىر يېڭى نەرسە بولغاچقا، ئۇنى بۇرۇن ھېچكىم قىلىپ باقمىغانىدى. بىزنىڭ «WaveSplitter» دېگەن شىركىتىمىزدە مۇشۇ PMD پارامېتىرىنى ئۆلچەيدىغان بىر ئاپپارات لازىم بولۇپ قېلىپ، ئاشۇنداق ئاپپاراتنى چىقىرىدىغان بىر شىركەتنىڭ ئادەملىرى بىزنىڭ شىركەتكە كېلىپ، ئۆز مەھسۇلاتىنى تونۇشتۇرغاندا، مەن ئۇ ئاپپاراتنىڭ ئىشلەش پرىنسىپىنى پۈتۈنلەي چۈشىنىۋالغانىدىم. مەن ئۆزىمىزنىڭ شىركىتىگە «ماڭا 6 ئاي ۋاقىت بېرىڭلار. ئۇنى مەن لايىھىلەپ ياساپ چىقاي» دېگەندە، شىركەتتىكىلەر «بىزنىڭ 6 ئاي ۋاقتىمىز يوق» دەپ، ئۇ ئۆلچەش ئاپپاراتىدىن بىرنى 120 مىڭ دوللارغا سېتىۋالغانىدى.
مەرۋايىت ھاپىز
روھۇم كەبى ۋەتەن ھىجرانىدا لەيلانىمەن.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
مەن ئۆزۈمنىڭ «Telelase» دىكى تەجرىبەمگە ئاساسەن، بىزنىڭ بۇ ساھەدە تېخى تەجرىبىمىز ياكى تېخنىكىمىز يوقلۇقىنى، شۇڭا مەبلەغ ئېلىشنىڭ ئىنتايىن تەسلىكىنى ئېيتقاندا، زەينەپ ئۆزىگە پۇل بېرىشكە تەييار بولۇپ قالغان بىر قانچە «VC» كاپىتالىستلارنىڭ بارلىقىنى ئېيتتى. شۇنىڭ بىلەن مەندە خېلى كۈچلۈك ئىشەنچ پەيدا بولدى، مەن بۇ يىڭى شىركەت مەبلەغ ئېلىپ بولغاندىلا ئاندىن ئۇنىڭدا پۈتۈن كۈن ئىشلەيدىغانغا، ئۇنىڭغىچە «WaveSplitter»دىكى خىزمىتىمنى تاشلىمايدىغانغا شەرت قويۇپ، زەينەپنىڭ تەلىپىگە ماقۇل بولدۇم. بىز تۆت كىشى بىرلىشىپ ئىگىلىك پىلانى تۈزگەندە، زەينەپ پىلانغا «بىزنىڭ بۇ ساھەدە يېڭى تېخنىكىمىز بار» دەپ يېزىپ قويۇپتۇ. مەن ئۇنىڭ نېمىشقا بۇنداق قىلىدىغانلىقىنى سورىغىنىمدا، ئۇ ئەگەر بىز ئۇنداق قىلمىساق، كاپىتالىستلار پۇل بەرمەيدىغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇنداق قىلىش مېنىڭ كەسپىي ئەخلاقىمغا ۋە كىشىلىك پرىنسىپىمغا پۈتۈنلەي خىلاپ بولۇپ، مەن بۇ ئىشنى ئازراقمۇ ياقتۇرمىدىم. شۇنىڭ بىلەن قالغان 3 كىشىگە «يېڭى تېخنىكىمىز بار» دەپ يالغان ئېيتماي، بىزدە ئاشۇنداق بىر ئاپپاراتنى ئىشلەپ چىقىرالايدىغان تالانت ئىگىلىرى ۋە بىلىم بارلىقىنى، ئەگەر بىزگە مەبلەغ سېلىنسا، بىز ئۇ ئاپپاراتنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە لايىھىلەپ ياساپ چىقىرالايدىغانلىقىمىزنى ئېيتىشنى تەشەببۇس قىلدىم. لېكىن مېنىڭ گېپىمنى قالغانلار ئاڭلىمىدى «VC» كاپىتالىستلارنىڭ ئالدىغا دوكلات بېرىش ئۈچۈن بارىدىغاندا، ئۇلار بىزنىڭ ئىگىلىك پىلانىمىزدىكى ئوپتىكىلىق تېخنىكىغا ئائىت مەزمۇن توغرىسىدا مېنىڭ دوكلات بېرىشىمنى تەلەپ قىلدى. لېكىن مەن ئۇنىڭغا ئۇنىمىدىم. مەن ئادەتتىكى ئىشلاردا يالغان گەپ قىلالمايدىغان بىر ئادەم، بۇنداق يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلاردا تېخىمۇ يالغان سۆزلىيەلمەيتتىم. شۇنداق بولسىمۇ مەن بۇ گۇرۇپپىنىڭ دوكلاتىنى تەييارلاشقا پۈتۈن كۈچۈم بىلەن ياردەم قىلدىم. بىز بىر ھەپتىنىڭ ئىچىدە ئىككى «VC» كاپىتالىست شىركىتىگە بېرىپ، ئۇلارغا دوكلات بەردۇق. بىزنىڭ تېخنىكىمىز توغرىسىدىكى مەزمۇنلارنى زەينەپ ئۆزى دوكلات قىلدى. ئەمما، خۇددى مەن پەرەز قىلغاندەك، ھەر ئىككىلىسىدىلا كاپىتالىستلار «سىلەر ئۆزەڭلاردا يېڭى تېخنىكا بارلىقىنى دېدىڭلار. كېلەر قېتىم شۇ تېخنىكا توغرىسىدا بىزگە تەپسىلىي ئۇچۇر بېرىڭلار» دەپ، بىزنى چىرايلىق يولغا سالدى. بىز ئۆزىمىزنىڭ پۇتىغا ئۆزىمىز پالتا چېپىپ، ئۇلارنىڭ ئالدىغا قايتا بېرىشقا ئامالسىز قالدۇق. يەنى، ئەگەر بىز دوكلاتنى مەن يۇقىرىدا تەشەببۇس قىلغاندەك بەرگەن بولساق، بىزنىڭ «VC» كاپىتالىستلارنى ئۆزىمىزنىڭ تالانتى بىلەن تەجرىبە-بىلىملىرىگە ئىشەندۈرۈش ئېھتىماللىقى بار ئىدى. بىز ئۇنداق قىلماي، يالغان گەپ قىلىپ، ئىنتايىن ئوسال ئەھۋالغا قالدۇق. شۇ چاغدا مەن قالغانلارنىڭ بۇ ساھەدە تېخى مەنچىلىك تەجرىبىگە ئىگە ئەمەسلىكىنى ھېس قىلدىم. ئارىلىقتا بىر ئىككى ئاي ۋاقىت ئۆتۈپ، بىز كېيىنكى قەدەمنى قانداق ئېلىشنى مۇزاكىرلىشىۋاتقان مەزگىلدە، ئامېرىكىنىڭ نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىش سانائىتى 180 گرادۇس بۇرۇلۇپ، ئىنتايىن تىز سۈرئەتتە تۆۋەنگە قاراپ ماڭدى. شۇنىڭ بىلەن بىزنىڭ مەبلەغ ئالالىشىمىزدىن ئۈمىد قالماي، بىز تۆتىمىز تارقىلىپ كېتىشكە مەجبۇر بولدۇق.
مەرۋايىت ھاپىز
2003 -يىلى 8-ئاينىڭ 23-كۈنى، گېرمانىيە»
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 11-بۆلۈم
2000-يىلىنىڭ بېشىدا، مەن «CVI» دىن چىقىپ كېتىپ، يېڭى خىزمەت تاپىدىغاندا جەمئىي 3 شىركەتكە تەڭلا ئىلتىماس قىلدىم. ئۇ 3 شىركەتنىڭ ھەممىسىمۇ مېنى قوبۇل قىلدى. ئۇنىڭ بىرى «WaveSplitter» بولۇپ، يەنە بىرى «KLA-Tencor» دەپ ئاتىلىدىغان، يىللىق سودىسى 4 مىليارت دوللاردىن ئاشىدىغان، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان چوڭ تىپلىق ئۈسكۈنىلەرنى ئىشلەپ چىقىرىدىغان بىر خەلقئارالىق چوڭ شىركەت ئىدى. بۇ شىركەتتىكى مېنى قوبۇل قىلغان كىشى مەندىن 5 ياش ئەتراپىدا چوڭ، ئەنگلىيەنىڭ ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، بۇ شىركەتتە ئىشلىگىلى 10 يىلدەك بولغان، شىركەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ، شىركەتنىڭ پۈتۈن يېڭى تۈرلەرنى تەتقىق قىلىدىغان بۆلۈمىگە مەسئۇل كىشى ئىكەندۇق. ئۇ ئەسلىدە ئىرانلىق بولۇپ، چىرايى ئۇيغۇرغىلا ئوخشايتتى. مەنمۇ بىۋاسىتە شۇ كىشىنىڭ قولىدا ئىشلەيدىغان بولۇپ، ئۇ مەندىن ھەر خىل ئىمتىھانلارنى ئېلىپ بېقىپ، مېنى ئىنتايىن ياقتۇرۇپ قالدى ھەمدە مېنى ئالغان 3 شىركەتنىڭ ئىچىدە مائاشنىمۇ ئەڭ كۆپ بەردى. لېكىن، ئاخىرىدا قارار قىلىدىغاندا، مەن يەنىلا «WaveSplitter»نى تاللىدىم. سەۋەبى «WaveSplitter» پاي چېكى تېخى بازارغا سېلىنمىغان يېڭى شىركەت بولغاچقا، پاي چېكى ئارقىلىق بىراقلا باي بولۇش ئېھتىماللىقى بار ئىدى. مەن «KLA-Tencor»غا بارمىغان بولساممۇ، شۇنىڭدىن كېيىن مېنى ئالغان ھېلىقى ئىرانلىق بىلەن دوست بولۇپ قالدىم. ئۇنى بىر قېتىم ئۆيۈمگە چاقىردىم. ئۇ بىزنىڭ ئۆي تۇتىشىمىز ۋە دۇتتىرىمىزنىڭ ئۆزلىرىنىڭكى بىلەن قانچىلىك ئوخشايدىغانلىقىغا ئىنتايىن ھەيران قالدى. بىز ئادەتتە پات-پات تېلېفوندا كۆرۈشۈپ تۇردۇق. ئۇ ئاللىقاچان مىليونېر بولۇپ بولغان بولۇپ، 2002-يىلى ئۇ خىزمىتىدىن ئىستېپا بېرىپ، نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىش ساھەسىدە شىركەت قۇرماقچى بولۇپ، مېنىڭ ئۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىشلىشىمنى تەلەپ قىلدى. بۇ چاغدا ئامېرىكىنىڭ نۇرلۇق تالا خەۋەرلىشىش سانائىتى ھە دەپ تۆۋەنگە قاراپ مېڭىۋاتقانىدى. مەن ئۇنىڭغا پۇل ئېلىشنىڭ ئىنتايىن تەسلىكىنى، ھەتتا ئاساسەن مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ئېيتقاندا، ئۇمۇ ئۆزىنىڭ «VC» كاپىتالىستلاردىن يېقىن تونۇشلىرىنىڭ بارلىقىنى، شۇڭا پۇل ئالالايدىغانلىقىنى ئېيتتى. شۇنىڭ بىلەن مەن شىركەتكە پۇل ئېلىشتىن بۇرۇن «WaveSplitter»دىكى ئىشىمنى داۋاملاشتۇرىۋېرىدىغانغا، پۇل ئالغاندىن كېيىن ئاندىن رەسمىي ئىشلەيدىغانغا ماقۇل بولدۇم. شىركەتكە ئۇ ئۆزى رەئىس، مەن ئىنژىنېرلىققا مەسئۇل مۇئاۋىن رەئىس بولدۇم.