cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Франсийә
иқтисади: 2006 -йили франсийәниң умумий милли ишләпчиқириш дарамити 2тирлиюн 54милярд 880милйон доллар болуп киши бешиға 33миң126доллар тоғра келиду. франсийәниң2000-йилидин буянқи йиллиқ иқтисади ешиш сүрити 2%болуватиду. дөләт байрими:( 1790-йили)7-айниң 14-күни, франсийә җумһурийәтчилириниң бастилийә түрмисини ишғал қилған күни )
қисқичә тарихи:
1-дуня урушида фирансийә ғәлибә қилип германийиниң алзас райониға еришкән. 1940-йили 3-җумһурийәт германийигә тәслим болған. 1944-йили франсийә генерали дегол иттипаққа қарши армийә тәркибидә парижға кирип һакимийәтни қолға елип 4-җумһурийәтни қурған. 1958-йили асаси қанунға түзитиш киргүзүлүп 5-җумһурийәт қурулған. 1959-йили франсийә африқидики ахирқи мустәмликиси алҗирийәдин ваз кәчкән.
франсийиниң һазир америка қитәсидә франсийә гуанаси, гуадилоп, мартиникуе, сан пиер вә микелон, сан-мартин , окиянийәдә полинизийә, йеңи калидонийә, валис вә футуна, африқида рунион қатарлиқ мустәмликиси бар.
франсийә земини һөл йеғини мувапиқ болған мунбәт мөтидил вә оттура деңиз иқлимиға тәвә болуп, түзләңлик көп болғачқа бағвәнчилик вә ашлиқ мәһсулати явропа районида биринчи орунда туриду ,франсийә явропадики кона санаәт дөлити болуп универсал дөләт күчи дуняда 5-орунда орунда туриду. франсийә пухралирниң сапаси юқири, аһалиниң 27% али маарип сәвийисигә игә. 2005-йили франсийиниң дөләт иқтисадида йеза-игилик кирими 2.2%, санаәт 20.6%, мулазимәт 71.5%ни игәллигән болуп -2005йили муқим телпон абонти38милиюн 433миң, янпон абонти 49 милюн231миң, интернет абонти 29милиюн945миң болған.
باغراش كۆلى
باغراش كۆلى بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ باغراش ناھىيىسى گە جايلاشقان بولۇپ، 2014-يىلى 5-ئايدا دۆلەتلىك AAAAA دەرىجىلىك ساياھەت نوقتىسى بولۇپ باھالانغان، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى 25 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە ئۇزۇنلىقى 55 كىلومېتىر كېلىدۇ، كۆل يۈزى مەيدانى 800 كۋادرات مېتىردىن چوڭ كىلىدىغان بولۇپ، كۆلنىڭ ئوتتۇرىچە چوڭقۇرلىقى 9 مېتىر، ئەڭ چوڭقۇر يېرى 17 مېتىر كېلىدۇ.
جۇغراپىيىسى
ﺑﺎﻏﺮﺍﺵ ﻛﯚﻟﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 1228 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ, ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﯩﺘﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ﺗﺎﺗﻠﯩﻖ ﺳﯘ ﻛﯚﻟﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺋﯘ ﻗﺎﻳﺪﯗ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﻘﺎﻥ ﺟﺎﻳﻰ, ﻛﯚﻧﭽﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺶ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ , ﺋﯘ ﻗﺎﺭﺍ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺋﻮﻳﻤﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﻲ ﻗﯩﺴﻤﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ. ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻛﯚﻝ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﺑﯚﻟﯜﻧﯩﺪﯗ, ﭼﻮﯓ ﻛﯚﻟﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻛﯚﻝ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ 16 ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻛﯚﻟﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺗﻪﺷﻜﯩﻞ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ , ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 240 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ. ﺑﺎﻏﺮﺍﺵ ﻛﯚﻟﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻳﯧﺮﯨﻨﯩﯔ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻟﯘﻗﻰ 17 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ, ﻛﯚﻟﻨﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﭽﻪ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻟﯘﻗﻰ 10 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ. ﮪﺎﯞﺍ ﺭﺍﻳﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺸﯩﮕﻪ ﺋﻪﮔﯩﺸﯩﭗ, ﺑﻪﺯﯨﺪﻩ ﻛﯚﻟﺪﻩ ﺩﻩﮪﺸﻪﺗﻠﯩﻚ ﺩﻭﻟﻘﯘﻥ ﮪﺎﺳﯩﻞ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ, ﺑﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﻛﯚﻝ ﺑﻪﺋﻪﻳﻨﻰ ﺩﯦﯖﯩﺰﻏﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﮪﻪﻳﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﭼﺎﻳﻘﯩﻠﯩﺪﯗ.
ﻳﺎﺯ ﭘﻪﺳﻠﯩﺪﻩ, ﻛﯚﻟﺪﯨﻜﻰ ﺑﯧﻠﯩﻘﭽﯩﻠﯩﻖ ﻛﯧﻤﯩﻠﯩﺮﻯ ﺭﻩﯕﺪﺍﺭ ﺑﯘﻟﯘﺗﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﺎﺳﻠﯩﺸﯩﭗ , ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﻨﻰ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ , ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻛﯜﺯ ﭘﻪﺳﻠﯩﺪﻩ,  ﻛﯚﻟﺪﯨﻜﻰ ﻗﯘﻣﯘﺷﻼﺭ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺭﻩﯕﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ , ﻛﯩﺸﯩﻨﻰ ﺑﻪﻛﻤﯘ ﻣﻪﺳﺘﺨﯘﺵ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﻗﯩﺶ ﭘﻪﺳﻠﻰ ﻳﯧﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ, ﻛﯚﻝ ﻳﯜﺯﻯ ﻧﯩﭙﯩﺰ ﻣﯘﺯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﺎﭘﻠﯩﻨﯩﭗ , ﺋﻪﻳﻨﻪﻛﻜﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﭖ ﻗﺎﻟﯩﺪﯗ. ﺑﺎﻏﺮﺍﺵ ﻛﯚﻟﻰ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺳﺎﻳﺎﮪﻪﺕ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
تايلاندچە
تايلاند ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 60مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
جەنۇبىي ئاسىيا
thumb|323x323px| جەنۇبىي ئاسىيا جەنۇبىي ئاسىيا، ئاسىيا قىتئەسىنىڭ جەنۇبى قىسمىغا بېرىلگەن ئات. ھىندىستان، پاكىستان، بانگلادېش، سرىلانكا، نېپال، بۇتان، مالدىۋ ئاراللىرى ۋە ئافغانىستان ئۈچۈنمۇ قوللىنىلىدۇ. دۇنيا نۇفۇسىنىڭ بەشتىن بىرى جەنۇبىي ئاسىيادا ياشاماقتا. ئېتنىك مەنادا رەڭگارەڭ رايونلار ۋە 30 دىن زىيادە تىلدا سۆزلىشىلىدۇ.
جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئەڭ چوڭ شەھەرلىرى بومباي، دېھلى، كالكۇتتا، كاراچى، چەنناي، داكا ۋە لاھور قاتارلىقلار.
بالخ ۋىلايىتى
بالخ ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Balx Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
1856 - يىلى
1856-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
ئىمام شافىئىي
ئىمام شافىئىي (الإمَامُ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ بن الْعَبَّاس بن عُثْمَان بن الشافع الشَّافِعِيُّ المُطَّلِبِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئىدرىس ئىبنى ئەلئابباس ئەششافىئىي ئەلمۇتتەلىبىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 150 / م. 767، غەززە – ھ. 204 / م. 820، مىسىر) مەشھۇر «تۆت مەزھەب»نىڭ بىرى بولغان «شافىئىي مەزھىبى»نىڭ ئىمامى. بۈيۈك مۇجتەھىد ئالىم. «ئەلئۇم»، «ئەررىسالە»، «ئەھكامۇل قۇرئان»، «جىمائۇل ئىلىم» ۋە «ئىختىلافۇل ھەدىس» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) يېتىم ھالەتتە ئۆسۈپ يېتىلدى. ئانىسى ئۇنى قۇرەيش قەبىلىسىدىكى ئۇنىڭ بىلەن تەڭ ياشتىكى بالىلار يېتىلىۋاتقان مۇھىتتا ئۆسۈپ يېتىلسۇن، دەپ ئۇ ئىككى ياشقا كىرگەندە پەلەستىندىن مەككىگە ئېلىپ كەلدى. ئۇ چاغدا مەككە فىقھى ۋە ھەدىس ئالىملىرى بىلەن تولۇپ كەتكەن ئىدى. ئۇ يېشى تېخى يەتتە ياشتىن ئاشمايلا قۇرئاننى يادا ئېلىپ بولۇپ ئىلىم سورۇنلىرىغا كېلىپ ـ كېتىشكە باشلايدۇ. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ئىلىم ئاتا قىلدى ۋە ئىلىم ئۆگىنىش ئىشتىياقىنى سالدى.
ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) بىر تەەرەپتىن ئىلىم ئۆگەنگەچ ۋە ھەدىس يادا ئالغاچ يەنە بىر تەرەپتىن تىلىنى كۆندۈرۈش، تىلىنى راۋانلاشتۇرۇش ئۈچۈن يېزىدىكى بەزى ئەرەب قەبىلىرىنىڭ ئارىسىغا دائىم دېگىدەك بېرىپ تۇرىدۇ.
ئۇ مەزگىللەر دەل ئىمام مالىكنىڭ شۆھرىتى پۈتكۈل مەدىنە تەۋەسىگە پۇركەتكەن ۋە كىشىلەر ئۇنىڭ "مۇئەتتا" ئىسىملىك كىتابىنى قولدىن قولغا ئېلىشىپ ئوقۇيدىغان بىر مەزگىل ئىدى. شۇڭا ئىمام شافىئىي مەدىنىگە بېرىپ ئىمام مالىكنىك يېنىدا تۇرۇپ ئۇنىڭدا ئوقۇماقچى بولىدۇ. لېكىن، ئۇ مەككىدىن ئايرىلىپ ئىمام مالىكنىڭ يېنىغا بېرىشتىن ئىىلگىرى ئۇنىڭ "مۇئەتتا" ئىسىملىك كىتابىنى يادا ئېلىش قارارىغا كېلىپ ئۇ كىتابنى يادا ئېلىپ بولىدۇ. ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) مەدىنىگە بېرىپ ئىمام مالىكتىن دەرس ئېلىش ئۈچۈن ئۇنىڭ ئالدىدا ئولتۇرغان ۋاقتىدا، ئىمام مالىكقا ئۇنىڭ "مۇئەتتا" ئىسىملىك كىتابىنى يادقا ئوقۇپ بېرىدۇ. ئىمام مالىك (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) شافىئىينىڭ ئۆزىنىڭ كىتابىنى يادقا ئوقۇغانلىقىدىن ۋە ئۇنىڭ تىلىنىڭ ناھايىتى راۋانلىقىدىن ھەيران قالىدۇ. بۇ ۋاقتىدا ئىمام شافىئىي ئەمدىلا 13 ياشقا كىرگەن ۋاقىت ئىدى. ئىمام شافىئىي شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ تاكى ئىمام مالىك (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) ھىجرىيەنىڭ 179 ـ يىلى (مىلادىيە 796 -يىلى) ۋاپات تاپقانغا قەدەر ئىمام مالىكنىڭ يېنىدا 16 يىل ئىلىم تەھسىل قىلدى. ئىمام شافىئىي بۇ جەريانىدا يەنە ئىبراھىم ئىبنى سەئد ئەنسارىي، ئابدۇلئەزىز ئىبنى مۇھەممەد ئەددىراۋۇردىى ۋە مۇھەممەد ئىبنى سەئىد ئىبنى ئەبى فۇدەيك (ئاللاھ ئۇلارغا رەھمەت قىلسۇن!) قاتارلىق ئىماملاردىنمۇ ئىلىم تەھسىل قىلدى.
ئىمام شافىئىي ئۇستازى ئىمام مالىك ۋاپات تېپىپ بىر مۇددەت ئۆتكەندىن كېيىن شۇ ۋاقىتتىكى ئىسلام خىلاپىتىنىڭ مەركىزى بولغان باغدادقا كەلدى. ئۇ باغدادتا ئىمام ئەبۇھەنىيفە (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) نىڭ شاگىرتى ئىمام مۇھەممەد ئەششەيبانىي بىلەن ئۇچرىشىپ ئۇنىڭ كىتابلىرىنى ئوقۇدى ۋە بىر مۇددەت ئىمام مۇھەممەد ئەششەيبانىينىڭ (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) يېنىدا تۇرۇپ ئۇنىڭدىن ئىلىم ئالدى. شۇنىڭ بىلەن ئىمام شافىئىيدا ھىجازنىڭ ئىلمىي بىلەن ئىراقنىڭ ئىلمى مۇجەسسەملەشتى. كېيىن ئىمام شافىئىي مەككىگە قايتىپ كېلىپ بۇ يەردە ئىلىم سورۇنى قۇردى. شۇنىڭدىن باشلاپ ھەر يىلى ھەج مەۋسۈمىدە ھەرقايسى جايلاردىن كەلگەن ئالىملارئۇنىڭ دەرىسلىرىگە قاتناشتى. ئۇنىڭ بىلەن ئۇچراشقان ئالىملارنىڭ ئارىسىدا ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلمۇ بار ئىدى. ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) ھەج مەۋسۈمىدە ئىمام شافىئىي بىلەن ئۇچرىشىپ ئۇنىڭ شاگىرتى بولۇپ قالدى. مەككىدە ئىمام شافىئىينىڭ شەخسىيىتى ۋە ھىجازنىڭ ئىلمى بىلەن ئىراقنىڭ ئىلمىنىڭ يۇغۇرۇلمىسىدىن كېلىپ چىققان ئىجتىھاد قىلىشتىكى يىڭى يولى قەد  كۈتۈرۈشكە باشلىدى.
ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) مەككىدە توققۇز يىل تۇرغاندىن كېيىن ھىجرىيەنىڭ 195 ـ يىلى (مىلادىيە 810 ـ يىلى) ئىككىنچى قېتىم باغدادقا كەلدى. ئۇ بۇ يەرگە ئىككى يىل تۇرۇپ ئۆزىنىڭ مەزھىپىنى تارقاتتى ۋە ئۇسۇلى فىقھى ئىلمىنىڭ ئۇلۇنى قۇرۇش ئاساسىدا يېزىلغان "ئەل رىسالە" ئىسىملىك كىتابىنى يېزىپ چىقتى. باغدادتىمۇ ئىمام شافىئىينىڭ كاتتا شاگىرتلىرىدىن ھېسابلىنىدىغان ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل، ئەبۇسەۋر، زەئپىرانىي ۋە كىرابىسىي قاتارلىقلار ئىمام شافىئىينىڭ يېنىدىن ئايرىلمىدى. كېيىن ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) باغدادتىن مەككىگە قايتىپ كېلىپ مەككىدە ئاز بىر مۇددەت تۇرغاندىن كېيىن ھىجرىيەنىڭ  198- يىلى (مىلادىيەنىڭ 813- يىلى) يەنە باغدادقا قايتىپ كەلدى. بۇ ئىمام شافىئىينىڭ باغدادقا ئۈچىنچى قېتىم شۇنداقلا ئەڭ ئاخىرقى قېتىم كېلىشى بولۇپ قالدى. ئىمام شافىئىي بۇ قېتىم باغدادتا قىسقا بىر مۇددەتلا تۇرۇپ ئۇ يەردىن مىسىرغا كېتىپ قالىدۇ.
ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) مىسىرغا كېلىپ ئەمرى ئىبنى ئاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مەسچىتىدە ئوقۇغۇچىلارغا دەرىس بېرىشنى باشلايدۇ. ئاۋام خەلق ۋە ئالىملار ئۇنىڭ ئىززىتىنى ۋە ھۆرمىتىنى قىلىدۇ. قىسقا بىر مۇددەت ئىچىدە ئۇنىڭ ئەتراپىغا ھەرخىل ئىلىم ساھالىرىدىكى نۇرغۇن كىشىلەر توپلىنىدۇ.
ئىمام شافىئى تۆۋەندىكى كىتابلارنى يىزىپ قالدۇرغان ئىدى.
ئىمام شافىئىي ھىجرىيەنىڭ 204  (مىلادىيەنىڭ 820 ) - يىلى 54 يېشىدا مىسىردا ۋاپات بولۇپ ئەل فۇستات قەبىرستانلىقىغا دەپنە قىلىندى. ئاللاھ ئۇنىڭ ياتقان يېرىنى جەننەت قىلسۇن!
قاراڭ
ئىمام شافىئىي
ئىمام مالىك
شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ مارشلىرى
نەبىجان تۇرسۇن (تارىخ پەنلىرى دوكتورى)
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت گېمىنىنى ئىجاد قىلىش مەسىلىسى داڭلىق مۇزىكانتلار روزا تەمبۇر، زىكرى ئەلپەتتا ۋە باشقىلار تەرىپىدىن مۇزاكىرە قىلىنغان ھەم تۇتۇش قىلىنغان بولسىمۇ، تېخى ئاخىرقى قارار چىقىرىلمىغان بولۇشىغا قارىماي جەڭگىۋار ھەربىي مارشلار ۋە تۈرلۈك ھەربىي ناخشىلار تۇشمۇ- تۇشتىن ئىجاد قىلىنىپ، مىللىي ئارمىيە تەرىپىدىن ئورۇندالغانىدى.
مىللىي ئارمىيە قوماندانلىق شىتابى جەڭچى – ئوفىتسېرلارنىڭ ھەربىي پاراتلار، ھەربىي يۈرۈشلەر، ئۇرۇش مەيدانلىرى ھەمدە باشقا مۇناسىۋەتلىك تۈرلۈك پائالىيەتلەردە بىر تۇتاش كوماندا بويىچە ھەربىي مارش ۋە ناخشىلارنى ئېيتىشنى مىللىي ئارمىيەنىڭ ھەربىي تۈزۈمى دائىرىسىگە كىرگۈزگەن بولۇپ، مەزكۇر مارشلار مىللىي قوشۇننىڭ جەڭگىۋار روھىنى ئاشۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىغان. قەھرىمان مىللىي ئارمىيە جەڭچىلىرى كوماندا بويىچە بىردەك مارش دەسسەپ ھەربىي مارشقا جۈر بولۇپ ماڭاتتى، شەھەر كوچىلىرىدىن جاراڭلىق مارش ناخشىلىرى بىلەن مارش دەسسەپ ئۆتكەندە پۈتۈن غۇلجا شەھىرى ئاھالىسى كوچىلارغا چىقىپ جەڭچىلەرگە گۈللەرنى چاچاتتى ۋە ئۇلارنىڭ پۈتۈن ۋەتەننى ئازاد قىلىشى ئۈچۈن << ئامىن !ئامىن !>> دەپ دۇئا قىلىشاتتى !
چوڭ ھەربىي پارادلاردا مىللىي ئارمىيەنىڭ رۇس، ئۇيغۇر،شىبە، تاتارلاردىن تەركىب تاپقان دۇخوۋوي، يەنى پۈۋلىمە چالغۇ ئەترىتى تۈرلۈك مارشلارنى، ھەربىي مۇزىكىلارنى ئورۇنداپ، پارات كەيپىياتىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرەتتى.
مەزكۇر ھەربىي مارشلاردا، ھەربىي ناخشىلاردا شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ جەڭ قىلىشتىكى تۈپ نىشانى، مۇددىئاسى شۇنىڭدەك ئۇلارنىڭ ئازادلىق كۈرىشى يولىدىكى باتۇر ۋە قەيسەر روھى ئىپادىلەنگەن.
مىللىي ئارمىيە ئېيتقان ناخشىلارنىڭ تۈرلىرى بىر قەدەر كۆپ بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە «مىللىي قوشۇن بىز»، «خەلق ئەسكىرى»، «سالام رەھبىرىمىز» قاتارلىق ناخشىلار مارش تۇسىنى ئالغان بولۇپ، دائىم ئېيتىلغان.
ئومۇمەن، ھەربىي مارش بىر ئارمىيەنىڭ روھى قىياپىتى، جەڭگىۋارلىقىنى نامايان قىلىدىغان ۋە كۆتۈرىدىغان ھەم روھى ئوزۇق بېغىشلايدىغان مەنىۋى تايانچلاردىن ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا دۇنيادىكى بارلىق مۇنتىزىم ئارمىيەلەر ئۆز ھەربىي مارشلىرىنى ئىجاد قىلىشقا، ئۇنى ئومۇملاشتۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان ئارمىيەسىمۇ دەل شۇنداق قىلغانىدى.
شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي مارشلىرىنىڭ مەشھۇرلىرىدىن بىر قىسمى تۆۋەندىكىچە بولۇپ، مۇزىكىسىنى كىم يازغانلىقى نامەلۇم بولسىمۇ، ئەمما بۇ مارشلارنىڭ تېكىستلىرىنى شائىر زەينىدىن سالىيوف يازغان دېگەن قاراش بار. ئەمما ئەينى ۋاقىتتا كۆپلىگەن ئۇيغۇر شائىرلىرى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى بۇ خىزمەتكە قاتناشقانىدى.
خەلق ئەسكىرى
خەلقىمىز قوزغىلىپ ئىنقىلاب ئاچتى،
كۈرەشتە غالىبتۇر ئىنقىلابچىلار،
غەلىبە بىزلەرگە كەڭ قۇچاق ئاچتى.
قايتۇرما:
شۇم ئىزى قالمىسۇن ئۇيغۇر يېرىدە.
ياشىسۇن! ياشنىسۇن ئازاد تۈركىستان!
ئاتلاندۇق ئەر-ئايال ئازادلىق ئۈچۈن.
قايتۇرما؛
ھاۋادا ئۇچقان ياۋروپا خەلقى،
ئوقۇماق دائىما ئۇلارنىڭ شەۋقى.
ئوقۇغان بولايلى، بىزلەر تەرەققىي،
قالمىدى دۈشمەننىڭ بىزلەردە ھەققى.
مىللىي قوشۇنمىز
گاڭدەك چېنىققان مىللىي قوشۇنمىز،
ئۈمىدى مەھكەم ۋەتەن ئوغلى بىز.
دۈشمەنگە قارشى قانلىق كۈرەشلەردە،
پولاتتەك كۆكرەك كېرىپ ئالغا باسىمىز.
كۈچلۈك قوللاردا تۇتتۇق قورالنى،
گاڭغا ئايلاندى مۇشتۇملىرىمىز.
بىزدە يېڭىلىش يوق، چوقۇم بولمايدۇ،
يۈرۈڭلار بارايلى ئالدىنقى سەپكە،
ئاتاكا قىلايلى دۈشمەننى قوغلاپ.
ئېتىپ پىلىموت تاشلاپ گراناتا،
دۈشمەنگە بېرەيلى ئەجەللىك دەككە.
يۇقىرىقى مەزكۇر مارش شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى مىللىي ئارمىيەسىنىڭ ئەڭ مەشھۇر مارشى بولۇپ، بۇنىڭدا مىللىي ئارمىيەنىڭ قەھرىمانلىقى، باتۇرلۇقى، پولاتتەك ئىرادىسى، پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاننى، ئانا ۋەتەننى باسقۇنچىلارنىڭ قولىدىن ئازاد قىلىپ، دۈشمەننى كەلگەن يېرىگە، يەنى « سەددى چىن» ئىچىگە قوغلىۋېتىشتەك تۈپ سىياسىي نىشانى ئەكىس ئەتكەن.ئەپسۇسكى، مىللىي ئارمىيەنىڭ جەڭگىۋار مارشلىرى ۋە ناخشىلىرى خاتىرىگە ئېلىش، ناخشا ئاھاڭلىرىنى نوتىغا ئېلىپ، يېڭى ئەۋلادلارغا قالدۇرۇش ئىشلىرى تۇتۇش قىلىنماي قالغاچقا نۇرغۇن ھەربىي ناخشىلار، مارشلار ئۆز ئاھاڭلىرى بويىچە يوقاپ كەتكەن.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
زاھا ھادىد
2016-يىلى 3-ئاينىڭ 31-كۈنى زاھا ھادىد خانىم مىئامىدىكى بىر دوختۇرخانىدا يۈرەك كېسىلى سەۋەبىدىن 66 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتتى.
ھاياتى
زاھا خانىم 18 ياشتا لىۋان پايتەختى بېيرۇتتا ماتېماتىكا فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 22 ياشقا كىرگەندە پۈتۈن ئائىلىدىكىلەر ئۇنىڭ ئوقۇشى ئۈچۈن لوندونغا كۆچۈپ كەلگەن، ئۇ داڭلىق بىناكارلىق بىلىم يۇرتى-بىناكارلىق ئىتتىپاقى ئىنىستوتىدا ئوقۇشقا باشلىغان. ئەينى ۋاقىتتا ئۇنىڭ ئۇستازى گوللاندىيەلىك داڭلىق قۇرۇلۇش لاھىيەلىگۈچى رېم كۇلخاس ئىدى. شۇ چاغلاردا زاھا مىجەزىنىڭ چۇس ۋە ئاچچىقى يامانلىقى بىلەن ناھايىتى داڭلىق ئىدى، لېكىن بۇ دەل ئۇستازى ۋە ساۋاقداشلىرىنىڭ ئۇنى ياخشى كۆرۈشىنىڭ سەۋەبى ئىدى، چۈنكى ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ مۇشۇنداق «شىددەتلىك كۈچ» بار ئىدى.
1977-يىلى زاھا ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن (OMA) ئىش بېجىرىش ئورنىغا كىرىپ، ئۇ يەردە ئىككى يىل ئوقۇغۇچى ۋە ئالتە ئاي ھەمكارلاشقۇچى بولغان، كېيىن شەخسىي ئىشخانا قۇرۇپ خەلقئارالىق مۇسابىقىلەرگە كۆپلەپ قاتنىشىشقا باشلىغان. ئۇنىڭ لايىھەسىدە ئۇچلۇق مۈڭگۈز چوققا، يىپەك ياغلىققا ئوخشاش ئۇزۇن ياي ئەگرى سىزىقى پەيدا بولۇپ، كۆپچىلىككە مىسلىسىز كۆرۈش سېزىمى ئېلىپ كەلدى.
زاھا خانىمنىڭ نام چىقىرىش يولى تىكەنگە تولغان، گەرچە ئۇ خېلى بۇرۇنلا «قۇرۇلما يېشىش ئۇستىسى» دەپ ئاتالغان، گېئومېتىرىيىلىك قۇرۇلمىنى دادىل قوللىنىپ چوڭ-كىچىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن بولسىمۇ، ھەتتا بەزىدە بىر يىلدا تۆت تۈرگە مەسئۇل بولۇشقا يېتىشكەن بولسىمۇ، ئەمما يەنىلا نۇرغۇن كىشىلەر ئۇنىڭ غەلىتە لايىھەسىنى قوبۇل قىلالمىغان. داڭلىق ئاساسىي ئېقىم بىناكارى روبېرت ئادام كەسكىن قىلىپ: «ئۇ پولنىڭ چۈشۈش پەرقىنىڭ ئىنتايىن چوڭ بولۇشىنى، تاملارنىڭ قىيسىيىپ قېلىشىنى، ئۆگزىنىڭ ساڭگىلاپ قېلىشىنى ئەسلا ئويلاشمايدۇ، بۇ تۇرمۇشتا ۋە خىزمەتتە كىشىلەرگە قانداق قولايسىزلىق ئېلىپ كېلىدىغىنىغا ئەسلا ئېتىبار بەرمەيدۇ، بوشلۇق ئۇنىڭ قولىدىكى كاۋچۇك لايغا ئوخشايدۇ، پەقەت بالىلىرىدەك كۆڭۈللۈك ئوينىشىنىلا قاندۇرالايدۇ خالاس» دەپ تەنقىد قىلغان. زاھا خانىمنىڭ ئەسەرلىرى خىيالىي سىزىقلارغا تولغان.
باھا
«دەۋر ژۇرنىلى»: زاھا كۈچلۈك ھېسسىي خاراكتېرىگە ئىگە مۆجىزىۋىي بىر ئايال، ئۇ ئۆزىنىڭ لايىھىسى بىلەن كىشىلەرگە بۇنى ئىسپاتلاپ بەردى. ئاياللارمۇ ئۆز خاھىشى بويىچە ئىش قىلسا بولىدۇ. ئۆز تىرىشچانلىقىغا تايىنىپ ھاياتىنى مۆجىزە تۈسىگە ئىگە قىلدى، ئۇ ھايات ۋاقتىدا تالاش-تارتىشنى يەتكۈچە تارتقان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ ئەسىرى ھېچ گۇمانسىز ھالدا دۇنياغا يەنە بىر خىل گۈزەللىك قوشتى، دەپ باھا بەرگەن.
ئەسەرلىرى
بېيجىڭ داشىڭ خەلقئارا ئايرودورومى
ۋە باشقىلار
مەنبە
نۇر تورى https://web.archive.org/web/20190926163108/https://www.nur.cn/news/2019/09/6499013.shtml
پاراڭچى
پاراڭچى (ئېنگلىزچە: Chatbot) ئاۋاز ياكى تېكىست ئارقىلىق ئاپتوماتىك پاراڭلىشىشى فۇنكىسيەسىگە ئىگە بولغان يۇمشاق دىتالدۇر. بىۋاستە ھەقىقى ئنسان بىلەن پاراڭلاشقاندىن كۆرە، يۇمتال ۋاستىسى بىلەن پاراڭ ئېلىپ بېرىلىدۇ. ھازىر نۇرغۇن شىركەتلەر ۋە تەشكىلاتلار چىقىمنى تېجەش ئۈچۈن ئاپتوماتىڭ پاراڭلىشىش ئىقتىدارىغا ئىگە پاراڭچى يۇمتالىنى تور بەتلىرىگە قوشۇۋەتكەن. پاراڭچى يۇمتاللار ئىنسان بىلەن نورمال پاراڭلىشىشى ئىقتىدارىغان ئىگە. ھازىر سۈنئى ئىدراكنىڭ تەرەقىياتىغا ئەگىشىپ، ئىدىراكلىق پاراڭچىلارمۇ بارلىقا كەلمەكتە. thumb|پاراڭچى ئايكونى thumb|پاراڭچىنىڭ ئايكونى
يۇ چۈەن
يۇ چۈەن، ئەر، خەنزۇ، 1954- يىلى 1- ئايدا تۇغۇلغان، خېبېي لۇلۇڭدىن، 1969- يىلى 9- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1973- يىلى 3- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى پىلانلىق ئىگىلىك فاكۇلتېتىنىڭ خەلق ئىگىلىكى پىلانى كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە، ئىقتىسادشۇناسلىق ماگىستىرى.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى.
1969- يىلىدىن 1976- يىلىغىچە خېيلۇڭجياڭ ئىشلەپچىقىرىش- قۇرۇلۇش بىڭتۈەنىنىڭ جەڭچىسى، ليەن يېتەكچىسى بولغان.
1976- يىلىدىن 1976- يىلىغىچە بېيجىڭ شەھىرى دۇڭچېڭ رايونى جيەنگومېن كوچا باشقارمىسى پارتكومىنىڭ خىزمىتىگە ياردەملەشكەن (تەقسىمات كۈتۈپ تۇرغان).
1976- يىلىدىن 1980- يىلىغىچە بېيجىڭ 1- ئىستانوك زاۋۇتىنىڭ ئىشچىسى، تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ ئىش بېجىرگۈچىسى بولغان.
1980- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى 1- شۆبە مەكتىپىنىڭ پىلان- ئىستاتىستىكا فاكۇلتېتىدا خەلق ئىگىلىكى پىلانى كەسپىدە ئوقۇغان.
1984- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى پىلانلىق ئىگىلىك فاكۇلتېتىنىڭ خەلق ئىگىلىكى پىلانى كەسپىدە ماگىستىر ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان.
1987- يىلىدىن 1988- يىلىغىچە جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى پىلانلىق ئىگىلىك فاكۇلتېتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان.
1988- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى كاتىبات 2- ئىدارىسىنىڭ مۇدىر دەرىجىلىك بۆلۈم ئەزاسى بولغان.
1990- يىلىدىن 1992- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى كاتىبات 2- ئىدارىسى 1- گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان (مۇئاۋىن باشقارما باشلىقى دەرىجىلىك).
1992- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى كاتىبات 2- ئىدارىسى 1- گۇرۇپپىسىنىڭ 1- كاتىپى (باشقارما باشلىقى دەرىجىلىك)، قوشۇمچە مۇئاۋىن گۇرۇپپا باشلىقى بولغان.
1993- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى كاتىبات 2- ئىدارىسى 1- گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى بولغان.
1995- يىلىدىن 1997- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى كاتىبات 2- ئىدارىسىنىڭ ياردەمچى ھۆكۈمەت ئىشلىرى مەخسۇس خادىمى بولغان (مۇئاۋىن ئىدارە باشلىقى دەرىجىلىك).
1997- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى كاتىبات 2- ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
1998- يىلىدىن 2000- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى كاتىبات 2- ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بولغان.
2006- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە دۆلەت ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسىنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش كومىتېتىنىڭ رەئىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2008- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە گوۋۇيۈەننىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى (گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭىنىڭ دائىمىي خىزمەتلىرىگە مەسئۇل بولغان، مىنىستىر دەرىجىلىك)، ئورگان پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2012- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2013- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى.
تاتارىستان
paytahti Kazan shahare.Bugunke kunda Kazan Russiyaneng 3qong paytahte bolup yesaplendue thumb|تاتارىستان بايرىقى|200 px
250 px|thumb|زىمىنى تاتارىستان ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى
تاتارىستان 1991- يىلى 8 - ئاينىڭ 30 - كۈنى مۇستەقىللىقىنى جاكارلىغان ئىدى. موسكۋا رۇسىيە فىدىراتسىيىسى ئىچىدىكى جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلمايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. تاتارىستان ۋە چېچېنىيە مۇستەقىللىقىنى قەتئى قوغداش پرىنسىپىدا چىڭ تۇردى. بارلىق ئەسكەر ۋە خەلقنى، ۋەتەننى قوغداشقا سەپەرۋەر قىلدى. رۇسىيە تاتارىستان بىلەن كۆپ قېتىم سۆھبەت ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، تاشقى دىپلوماتىيەدىن باشقا بارلىق ھوقۇقلارنى تاتارىستانغا بېرىش شەرتى بىلەن تەكرار كېلىشىم ھاسىل قىلدى. تاتارىستان مۇستەقىللىقتىن ۋاز كەچتى.
تاتارىستاننىڭ يەر مەيدانى 68000 كۋادرات كىلومېتىر.(ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ 24 تىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ)
نوپۇسى (2005.يىلدىكى مەلۇمات) 3.642.000.
پايتەختى – قازان
تاتارلار 13-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيادىن بۇ رايونغا كەلگەن تۈركى مىللەتلەرگە مەنسۇپ قىپچاقلارنىڭ بىر قولىدۇر. 922-يىلى ئىسلامىيەتنى قوبۇل قىلدى ۋە قېرىمدىن سىبىريىگىچە سوزۇلغان پايانسىز زېمىنلاردا ئالتۇن ئوردا خانلىقىنى قۇردى.
15-ئەسىردە ئاقساق تۆمۈرنىڭ ھۇجۇمى ۋە ئىچكى ئىتتىپاقسىزلىقتىن خانلىق پارچىلاندى. قازان، قېرىم، قاسىم، ئاستىراخان، نوغاي خانلقلىرى ئورنىغا چىقتى.
تاتار خانلىقلىرىنى بىر-بىرلەپ يۇتۇش ئارقىلىق كۈچەيگەن رۇس كىنەزلىكى 1552-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنى تۈركى مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم بۈشۈگىدىن بىرسى بولغان قازاننى ۋە تاتارسىتاننىڭ زېمىنىنى ئىشغال قىلدى.
تاتارىستاندا رۇسلارغا بولغان قوراللىق قارشىلىق ھەرىكەتلىرى توختاپ قالمىدى. 1917-يىل، رۇسسىيەدە بولشىۋىك ئىنقىلابى باشلانغاندا، تاتارلار دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتتى. 1917-يىلى 6-ئايدا رۇسىيە-سىبىرىيە تاتار قۇرۇلتىيى قازاندا ئېچىلدى. 120 كىشىلىك خەلق قۇرۇلتىيى ۋەكىللىرى سايلاندى. خەلق قۇرۇلتىيى “مۇسۇلمان تۈرك-تاتار مۇختارىيىتى”نى ئېلان قىلدى. 1917-يىلى 11-ئاينىڭ 29-كۈنى “ئىدىل-ئۇرال دۆلىتى”قۇرۇلغانلىقى جاكالاندى. بۇ دۆلەت 1918-يىلى بولشېۋىكلار تەرىپىدىن ئاغدۇرۇپ تاشلاندى. بولشېۋىكلار مەۋجۇت تاتارىستاننى ئىككى گە بۆلۈپ، بىرىنىڭ ئىسمىنى باشقۇرۇتسىتان(باشقۇرت-بۆرىنىڭ باشلۇغۇچىسى ياكى بۆرىنىڭ سەركىسى -دېمەكتۇر)ئاتىدى. باشقۇرتىستان سوۋىت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى 1919-يىلى 3-ئاينىڭ 23-كۈنى، تاتارىستان سوۋىت سوتسالىستىك جۇمھۇرىيىتى 1920-يىلى5-ئاينىڭ 20-كۈنى ئېلان قىلىندى.
تاتارىستان نوپۇسىنىڭ 53% تاتار.(1991-يىلى 46% ئىدى)، 40% رۇس. 3.5% چۇۋاش (تۈركى خەلقلەرنىڭ بىر تۈرى)، قالغان قىسمى باشقا ئېتنىك مىللەتلەردىن تەركىب تاپماقتا.
تاتارىستان 1994-يىلى موسكۋا بىلەن تۈزگەن كېلىشىم ئارقىلىق، يەر ئۈستى-يەر ئاستى بايلىقلىرىنى ئۆزى ئېچىش ۋە سېتىش ھوقۇقىنى تامامەن ئۆز كونترولىغا ئالغان ئىدى. يىللىق ئىشلەپچىقىرىۋاتقان نېفىت مىقدارى 100 مىليون توننادىن ئارتۇق.
1995-يىلى تاتارىستان پارلامېنتى چەتئەللىك مەبلەخ سالغۇچىلارنى جەلپ قىلىلىدىغان يېڭى قانۇنلارنى چىقاردى. چەتەللىكلەرگە ئۆي، يەر-زىمىن سېتىۋېلىش، باجلارنى كەچۈرۈم قىلىش… قاتارلىق يېڭى ئىمكانىيەتلەر، چەتئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلىشتا پەۋقۇلئاددە مۇۋاپپىقىيەتلىك بولدى.
تاتارىستاننىڭ تاشقى تىجارىتىگە رۇسىيە ئارىلاشمايدۇ، ئارىلىشالمايدۇ. ھازىر رۇسىيە فىدىراتسىيەسى ئىچىدە ئەڭ كۆپ مەبلەغ كەلگەن ۋە ئەڭ كۆپ تاشقى پىرۋوتقا ئىگە بولغان ئاپتونوم جۇمھۇرىيەت تاتارىستاندۇر.
تاتارىستاندا مائارىپ ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان. نوپۇسىنىڭ 99% ساۋاتلىق. تاتارلار 1926-يىلى لاتىن يېزىقىغا ئۆتكەن بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىنلا تۈركىيىمۇ لاتىن يىزىغىغا ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن، خەتەرلىك ھېسابلىنىپ، ستالىن تاتارلارنىڭ لاتىن يىزىغىنى ئىشلىتىشىنى بۇيرۇق بىلەن ئەمەلدىن قالدۇردى. 1940-يىلدىن كېيىن تاتارىستاندا رۇس يىزىغى مەجبۇرى يولغا قويۇلدى.
تاتارىستاندا 13 ئۇنىۋېسىتىت بار بولۇپ، بۇ ئۇنىۋېسىتىتلەردە 70.000 نەپەر ئوقۇغۇچى ئوقۇماقتا. قازان ئۇنىۋېرسىتېتى ياۋروپانىڭ 3.قەدىمى ئۇنىۋېرسىتېتى ھېسابلىنىدۇ. لېنىنمۇ قازان ئۇنىۋېرسىتېتى قانۇن پاكولتىتىنى پۈتتۈرگەن.
تاتارلار، دۇنيادا كىتاب ئوقۇش نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى بولغان بىر مىللەت ھېسابلىنىدۇ. تاتارىستاندا 1800 كۇتۇپخانا بار. 135 خىل گېزىت-ژورنال نەشر قىلىنماقتا.
قازان شەھىرىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنىڭ 1000 يىللىغىنى خاتىرىلەش بايرىمى ئۆتكەن يىلى تاتارىستان جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن داغدۇغىلىق تەبىرىكلەندى.
تارىختا، داۋاملىق بېسىم ۋە ۋەتىنىدىن كۆچۈپ كېتىشكە مۇجبۇرلانغان تاتارلار دۇنيانىڭ ھەر تەرىپىگە تارقاپ كەتكەن بولۇپ، تاتارىستاندىكى تاتار نۇپۇسىدىن 3 ھەسسە ئارتۇق تاتار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ياشىماقتا. تاتارلار ئەڭ كۆپ ياشاۋاتقان دۆلەتلەر شۇلاردۇر؛ تۈركىيە، فىنلاندىيە، ئامېرىكا، ئاۋستىرالىيە، رۇمىنىيە،لەھىستان.
تاتارلار،20.ئەسىردە ئەڭ ئېغىر مىللىي پاجىئەگە ئۇچرىغان خەلق.
ھەقىقى ئاپتونومىيىگە ئېرىشكەن تاتار خەلقى، ھەقىقى ئەركىنلىك ۋە باياشاتلىق، ھۇزۇر ئىچىدە ياشىماقتا. ئامما، تاتارىستاندا ۋە چەتئەلدىكى تاتار دىياسپورىسى ئىچىدە، تاتار خەلقىگە ھەقىقى ۋە ئەبىدىلىك بەخىت-سائادەت مۇستەقىل بولغاندىلا كىلىدىغانلىغىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كېلىۋاتقان سىياسىي پارتىيە، تەشكىلات ۋە گۇرۇپپالار بار. زوراۋانلىق ئىشلەتمىگەن بۇ پىكىر-ئىقىملارنى موسكوۋا ئاڭلىق قوبۇل قىلىپ كەلمەكتە.
ئەمگەك كۇچىغا بولغان ئېھتىياج كۈندىن-كۈنگە ئېشىپ بېرىۋاتقان تاتارىستان، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئىشسىز قېرىنداشلىرىغا كەڭ قۇچاق ئاچماقتا، ئۇلارنى باغرىغا باسماقتا.
شاھزادە ساباھاتتىن
شاھزادە ساباھاتتىن ئوسمانلى ئىمپىراتورلۇقىنىڭ خانى سۇلتان ئابدۇلھەمىت II نىڭ قىز تۇققىنى سېنىھا سۇلتان(Seniha) نىڭ ئوغلىدۇر. ئو 1879-يىلى ئىستانبۇلدا توغۇلدى. 1899-يىلى دادىسى ۋە بىر تۇققىنى بىلەن پارىسقا يۇشۇرۇن ھالدا باردى. شاھزادە ساباھاتتىن ئوسمانلى قانداق شەكىلدە قۇتۇلىدۇ؟ دىگەن سۇئالنى چۆرىدەپ پارسىتا نۇرغۇن پائالىيەتلەرنى تەشكىللىدى. دەسلەپتە پارىستىكى ”بىرلىك ۋە تەرەققىيات“ جەمئىيتىگە ئەزا بولدى. كىيىن جۆن تۈركلىرى(Jön Türk) تەشكىلاتىنى قۇردى ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق نوقتىسىدىن ئوسمانلىنىڭ قۇتۇلىشىغا دائىرى جاۋاپ تېپىشقا ئورۇندى. گەرچە دادىسىنىڭ ئۆلۈمى بىلەن ئىستانبۇلغا كەلگەن بولسىمۇ، سىياسىي سەۋەپلەر تۈپەيلى پارىسقا قايتتى. تۈركىيە جومھۇرىيتى قۇرۇلغاندىن كىيىنمۇ ئىزچىل چەتئەلدە ياشىدى. چۈنكى قايتىشى مەنئىي قىلىنغان ئىدى.
ۋەھالەنكى، شاھزادە ساباھاتتىن ھاياتى بۇيىچە ھەرخىل سىياسىي ھەرىكەتلەر ئىچىدە ياشىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق پىكىرلىرىگە ھېچقانداق سىياسىي غەرەز قۇشۇلمىدى. ئۇنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق پىكىرلىرى Le Play دىن ئېلىنغان ئىدى. Le Play فىرانسىيە ئائىلىلىرى ھەققىدە تەتىقىقات ئېلىپ بارغان جەمئىيەتشۇناس ئىدى. ئۇنىڭ نەزىرىدە ئائىلە، قەبىلە ۋە جەمەت شەكلىدە ياشىغان كىشىلەر خەلقچىل يەنى ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەرگە تەۋە ئىدى. بۇ خىل جەمئىيەت تۈرى شەرقتە مەۋجۇت ئىدى. ئىككىنجى بىر خىل تىپ جەمئىيەتتە ئائىلە ۋە جەمەت مۇھىم كۈرۈلگەن ئەمەس، بەلكى شەخس مۇھىم كۈرۈلگەن جەمئىيەت تىپى ئىدى. بۇ خىل تىپ غەرپتە مەۋجۇت ئىدى. شاھزادە ساباھاتتىن شەخىسچى جەمئىيەتلەرنى ياخشى كۈرەتتى. شۇڭا ئۇنىڭ بارلىق نەزىرىيەلىرىدە شەخىس مۇھىم ئورۇندا تۇراتتى. ئو تۈركىيەدىمۇ ياۋرۇپادەك شەخسىنى مەركەز قىلغان، شەخسىنىڭ ھۇقۇقى گەۋدىلەنگەن، شەخسىنىڭ ئەركىنلىكىگە ھۆرمەت قىلىنغان بىر جەمئىيەتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنى ئۈمىد قىلاتتى. چۈنكى ئو ئوسمانلى سۇلتانى ئابدۇلھەمىدنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيتىدىن تويغانلارنىڭ بىرى ھىسابلىناتتى. شۇڭلاشقا، ئۇ ياۋرۇپاغا ئوخشاش، ھەقىقىي دىموكراتىيە ئىچىدە شەخىسنى مۇھىم دەل قارىغان بىر جەمئىيەتنى تۈركىيە ئۈچۈن مۇھىم دەپ قارايتتى. ئو زامانلاردا ئوسمانلى ئىمپىرىيەسى ھەدەپ زىمىن پۈتۈنلۈكى، مىللەت پۈتۈنلۈكى، ئىدىيە پۈتۈنلۈكى ۋە سىياسىي پۈتۈنلۈكنى تەشەببۇس قىلىۋاتقان، بۆلۈنۈش ھەرىكەتلىرىنى ئەنئەنىۋى ھاكىمىيەت ۋە جەمئىيەت تىپىنى تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق ساقلاپ قالماقچى بولغان بىر ھاكىمىيەت شەكلى ئىدى. سۇلتان ئابدۇلھەمىت كىرىزىستە قالغان ئوسمانلىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى ساقلاش ئۈچۈن دۆلەت ئاخبارات ۋە مۇداپىئە ساھەسىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتكەن ئىدى. ئەمما شاھزادە ساباھاتتىننىڭ شەخسىچى پىكىرى ئوسمانلىنىڭ كوللىكتىپچى ئەمەلىيتىگە پۈتۈن قارشى ئىدى.
شاھزادە ساباھاتتىن ئوسمانلىنىڭ مەسىلىسىنى ھەل قىلىشنىڭ تۈپ چارىسى جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش دەپ قارايتتى. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئەگەر ئوسمانلى جەمئىيتىكى مەسىلىلەرنىڭ يىلتىزىنى تېپىپ چىققىلى بولسا جەمئىيەتنى ئۆزگەرتكىلى بۇلاتتى. بۇ ئىشتا ئو جەمئىيەتشۇناسلىقنى مۇھىم رول ئوينايدۇ،دەپ قارايتتى. ئو جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن جەمئىيەتنىڭ باشقۇرۇش شەكلى ۋە مائارىپ ساھەسىدە ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىش مۇھىم ھالقا دەپ قارايتتى.[2]
بۇ ئىككى ساھەنى پۈتۈنلەي شەخسىنى مەركەز قىلغان ساھە قىلىپ يىتىشتۈرگەندىلا ئاندىن ئوسمانلى قۇتۇلىدۇ، دەپ قارايتتى. باشقۇرۇش ساھەسىدە شەخسچىلىك دىگىنىمىز خەلقنىڭ ئۈزىنى ئۈزى باشقۇرۇشى، ئۈزىگە ئۈزى خوجا بولۇشنى ئىشقا ئاشۇرغان ئادەمنى مەركەز قىلغان بىر ھۇقۇق سىستىمىسىنىڭ ئىشقا ئېشىشى ئىدى. مائارىپتا شەخسىنى مەركەز قىلىش دىگىنىمىز ئۈزىنىڭ قابىلىيتىنى جارى قىلدۇرالايدىغان، مەلۇم تېخنىكىلىق تالانتىقا ئىگە، زامانىۋى ئىقتسادىي پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارالايدىغان كىشىلەرنى يىتىشتۇرۈشتىن ئىبارەت.
شاھزادە ساباھاتتىن ياشىغان دەۋرلەردە ئوسمانلى ئاخىرقى پەيتلىرىدە تىركىشىپ قېلىۋاتقان بولۇپ، ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش ھەممە كىشىنىڭ ئۈمىدىگە ئايلانغان ئىدى. ئەمما پادىشاھنىڭ مۇستەبىت ھۈكۈمرانلىقىمۇ شۇنچە ئاشماقتا ئىدى. گەرچە سۇلتان ئابدۇلھەمىد مۇستەبىت دەپ تەرىپلەنسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ پۈتۈن مەقسىتى ئوسمانلىنى قوغداش ئىدى. شۇڭلاشقا كۈنسىرى كۈپىيىپ كىتىۋاتقان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى باستۇرۇش بىلەن بىرگە، ئوسمانلىدا ئىككى ئەسىردىن بۇيان كەم بولغان زامانىۋىلىشىش ئىشلىرى ئۈچۈن نۇرغۇن ئىشلانى ئېلىپ بارغان ئىدى. گەرچە بۇ دەۋرلەر ئوسمانلىنىڭ چۈكىۋاتقان دەۋرى ھىسابلانسىمۇ، ئەمما زامانىۋىلىشىش نوقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا زامانىۋى جەمئىيەتكە خاس نۇرغۇن ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلغان بىر دەۋردۇر. شاھزادە ساباھاتتىن مۇشۇنداق ئالاھىدە شارائىتتا ياشىغانلىقى ئۈچۈن  شەخسىنى مەركەز قىلغان جەمئىيەتشۇناسلىق پىكىرىنى كۈچەپ تەشۋىق قىلغان.
تۈركىيەنىڭ قۇتۇلىشىدا مائارىپنىڭ مۇھىملىقىنى تونۇپ يەتكەن شاھزادە ساباھاتتىن ئانگىلوس-ساكسون تىپىدىكى مائارىپ چۈشەنچىسى ۋە ئەمەلىيتىنى كۈچەپ تەشۋىق قىلغان ئىدى.[3] مەقسەت، تۈركىيە ئۈچۈن كىرەكلىك بولغان يىڭى بىر ئەۋلاد كىشىلەرنى يىتىشتۈرۈپ چىقىش. ئوسمانلىنىڭ مائارىپ چۈشەنچىسى تۇلىمۇ ئاددى بولۇپ پەقەت ئىمپىراتورلۇق ئۈچۈن كىرەكلىك بولغان كىشىلەرنى تەربىيلەشلا مەقسەت قىلىغان ئىدى. مائارىپ ئاساسەن نەزىرىيۋى شەكىلدە ئىدى. ياۋرۇپا دۆلەتلىرنى كەزگەن تۈركىيەلىك مائارىپچى ئىسمائىل بالتاجى ئوغلۇ تۈركىيەدىكى مائارىپنىڭ ئەمەلىيەتنى ئاساس قىلمايدىغانلىقى، زامانىۋى بىلىملەرنىڭ ئۈگىتىلمىگەنلىكى ھەققىدە نۇرغۇن ماقالە ۋە كىتابلارنى يازىدۇ. بۇ نوقتىدا، ئوسمانلى يولغا قويغان مائارىپ سىستىمىسى غەرپكە سېلىشتۇرغان ۋاقىتتا تۇلىمۇ ئەنئەنىۋى ۋە كەينىدە قالغان ئىدى. گەرچە ئىمپىراتورلۇقنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە غەرپ تىپىدىكى زامانىۋى مەكتەپلەر ئۇمۇملاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، ئەمما ناھايتى ئاز ئىدى. يۇقارقى سەۋەپلەردىن، شاھزادە ساباھاتتىننىڭ نىمە ئۈچۈن مائارىپنى ئەڭ مۇھىم نوقتىغا قويغانلىقىنى چۈشىنىش مۇمكىن.
شاھزادە ساباھاتتىننىڭ ئىقتىساد ھەققىدىكى قارىشى ياۋرۇپادىن كەلگەن ئىدى. ئو ئىنگىلىز لىبرال(ئەركىن) ئىقتىسادىنى تۈركىيەدە تەشۋىق قىلغۇچى ئىدى.[4]ئۇنىڭ قارىشىچە، ئوسمانلىدا بايلار باي ئىدى. نامراتلار مەڭگۈ نامرات ئىدى. ئىزىش ۋە ئىزىلىش مەۋجۇت ئىدى. شۇڭلاشقا ئو تامامەن شەخسىنى مەركەز قىلغان بىر ئىقتىساد تىپىنى قوللايتى. ئو تۈركىيەدە كىشلەرنىڭ شەخسىي مال-مۈلىكى بولۇشى ۋە بۇ مۆلۈكنىڭ دۆلەت تەرىپىدىن قوغدىلىشى كىرەكلىكىنى، ئىلگىرىكىدەك كوللىكتىپلىقىنى ئاساس قىلغان ئىقتىسادتىن شەخسنى مەركەز قىلغان ئەركىن ئىگىلىك شەكىلگە ئۈتۈشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيتتى. ئەمما، ئو بۇ نوقتىدا ماركىسىزىمغا قارشى ئىدى. جەمئىيەتتە ئىشچى سىنىپ ۋە بۇرژۇئانىڭ شەكىللىنىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى.
شاھزادە ساباھاتتىن دىن بىلەن جەمئىيەنىڭ مۇناسىۋېتى ھەققىدە توختىلىپ دىننىڭ ئالاھىدىلىكىلىرىنى ئېچىپ بىرىش ئۈچۈن بىر دىننىڭ ئوخشىمىغان جەمئىيەتلەردىكى ئەمەلىيتىنى سېلىشتۇرۇشنىڭ مۇھىملىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ.[5] شۇڭلاشقا، ئو دىننى مەنپىي ياكى مۇسبەت مەنىدە ئىزاھلىمايدۇ. ئوسمانلى جەمئىيتىنىڭ پۈتۈن گەۋدىسىگە نىسپەتەن ئېيتقاندا دىننىڭ رۇلى ئو ياكى بۇ شەكىلدە ئايرىش ئەمەلىيەتكە سىغمايدىغان بىر ئىش ئىدى. چۈنكى ئوسمانلى ئىمپىرىيە بولۇپ تونۇلغاندىن باشلاپ ئۈزىنى مۇسۇلمانلارنىڭ خەلپىسى ھىسابلاپ كەلگەن ئىدى. جۈملىدىن دۆلەتنىڭ ۋە جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسىنى دىننى ئايرىپ قاراش مۇمكىن ئەمەس ئىدى.
بىز زىيا گۆكئالىپ بىلەن شاھزادە ساباھاتتىننى سېلىشتۇرغان ۋاقىتىمىزدا، بۇ ئىككەيلەننىڭ ئوخشىمىغان يول ياكى كۆز قاراشلىرى كۈزىمىزگە چېلىقىدۇ. زىيا گۆكئالىپ ئاساسىي جەھەتتىن ئېمىل دۇكخيىمنىڭ قاراشلىرىنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە شەخسىنىڭ ھاياتىنىڭ جەمئىيەتتىكى ھەرخىل قۇرۇلمىلارنىڭ بېسىمى تۈپەيلى مۋجۇت بۇلىدىغان بىر ئوبىكىت سۈپىتدە كۈرىدۇ. بۇ مەنىدە زىيا گۆكئالىپ شەخسىنى ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ بىر پۈتۈنلۈكىنى مۇھىم دەپ قارايدۇ. ئەكىسچە ھالدا، پىرەنس ساباھاتتىن جەمئىيەتنىڭ پۈتۈنلۈكىنى ئەمەس، بەلكى شەخىسنىڭ مۇھىقملىقىنى تونۇغان ئەركىن جەمئىيەت تىپىنىڭ شەكىللىنىشى ئۈمىد قىلىدۇ. بۇ نوقتىدا ئۇلارنىڭ بىرى پۈتۈنلۈكچى، يەنە بىرى شەخسىچىدۇر.
بۇ ئىككى جەمئىيەتشۇناسنىڭ كۆزدە تۇتقان نوقتىسى ئوخشاش بولمىغاچقا، ئوسمانلى ۋە تۈركىيەتنىڭ مەسىلىلىرى ھەققىدىكى قاراشلىرىمۇ ئوخشاش ئەمەس. ئەمما بۇ ئىككەيلەرنىڭ ئورتاق نوقتىسى يىڭى بىر جەمئىيەتنىڭ بەرپا بولۇشى ئۈچۈن ئۈزى تايانغان نەزىرىيەلەر نوقتىسىدىن تەتقىقات ئېلىپ بېرىشتىن ئىبارەت.
قىسقىسى، شاھزادە ساباھاتتىن، ياۋرۇپا كۆرگەن بىر جەمئىيەتشۇناس بولۇش سۈپىتى بىلەن ئوسمانلىقىنىڭ ھەرخىل زدىدىيەتلەردىن قوتۇلۇشى ئۈچۈن شەخىس مەركەزچىلىكىدىكى كۆز قاراشنى ياقىلىغان بىر مۇھىم جەمئىيەتشۇناس.
[2] Bayram Kaçmazoğlu, Türk Sosyoloji Tarihi II, Doğu kitapevi, 2013, S.199
[3] Bayram Kaçmazoğlu, Türk Sosyoloji Tarihi II, Doğu kitapevi, 2013, S.207
[4] Bayram Kaçmazoğlu, Türk Sosyoloji Tarihi II, Doğu kitapevi, 2013, S.211
[5] Bayram Kaçmazoğlu, Türk Sosyoloji Tarihi II, Doğu kitapevi, 2013, S.215
چىڭگىل ناھىيىسى
چىڭگىل ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئالتاي ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. چىڭگىلنىڭ يەر مايدانى 15،722 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 60،000.
تارىخ
چىڭگىل ناھىيىسى چىن ۋە خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ھونلارنىڭ چارۋا باقىدىغان يېرى بولغان. سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي تۈرلەرگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چىيەنلۇڭ 28 - يىلى (1963 - يىلى) قۇندۇ مەسلىھەتچى ئامبىلىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 30 - يىلى (1904 - يىلى) ئالتاي خان ئامبىلىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىنگونىڭ 26 - يىلى (1937 - يىلى) چىڭگىل باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنغان. مىنگونىڭ 30 - يىلى (9411 - يىلى) دەرىجىسىنى كۆتۈرۈپ ناھىيە قىلىنىپ، چىڭگىل ناھىيىسى دەپ ئاتالغان. 6 - مەمۇرىي رايون ۋە ئاشەن ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئالتاي ۋالىي مەھكىمىسى ۋە ئالتاي ۋىلايىتىگە قارىغان.
جۇغراپىيە
چىڭگىل ناھىيىسى جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي قىسمىغا، ئالتاي تېغىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرقىي بىلەن شىمالىي تەرىپى موڭغۇلىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 152 كىلومېتىر). غەربىي تەرىپى بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى گۇچۇڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغا بولغان ئۇزۇنلۇقى 218 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربقىچە بولغان كەڭلىكى 97 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 15 مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر. چىڭگىل ناھىيىسىگە 1 بازار، 5 يېزا، 48 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 10 - شىسىنىڭ مۇستەقىل يېڭى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 534 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 51 مىڭ 100، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار 74.94% نى، خەنزۇلار 19.26% نى باشقا مىللەتلەر 5.8% نى تەشكىل قىلىدۇ.     يەر تۈزۈلۈشى: شىمالىي تەرىپى ئېگىز، جەنۇبىي تەرىپى پەس بولۇپ، جەنۇبتىن شىمالغا قاراپ تاغلىق، تاغ ئارىسىدىكى ئويمانلىق، ئېدىرلىق ۋە چۆللۈككە ئايرىلىدۇ. ئۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى 61.3% نى، ئېدىرلىق 19.5% نى، تۈزلەڭلىك 19.2% نى، تەشكىل قىلىدۇ. چوڭ چىڭگىل، كىچىك چىڭگىل، چاڭقان، بۇلغۇنلۇق، ئۇلۇڭگۈر قاتارلىق دەرياسى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 854 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۇ مىقدارى 153 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن قۇندۇز، سۆسۈن بۇلغۇن، ياۋا ئېشەك، يىلپىز، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورا ئۆسۈملۈكتىن چاكاندا، قانتېپەر، چۈچۈكبۇيا، مېھرىگىياھ، قارلەيلىسى، ئاۋېي، بۇغا مۈڭگۈزى، دىڭىزىيا، ئۇچار چاشقان مايلىقى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن كۆمۈر، مىس، ئالتۇن، قەلەي، تۆمۈر، نېكىل، كۈمۈش، قوغۇشۇن، چىرىمتال، سېرپېنتىن، بېرىل، لېتىي تېشى، فوسفورلۇق تاش، دال شىپاتى، سۈرمە تاش، خرۇستال قاتارلىقلار بار.  چىڭگىل ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى - 0.2℃ ئەڭ يۇقىرى تېمپراتۇرىسى 34.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 49.7℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3157.5 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 1983.9℃. قىروسىز مەزگىلى 72 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 162.4 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1475.6 مىللىمېتىر.  بۇ ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 8500 گېكتار (127 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 42 مىڭ 500 گېكتار (637 مىڭ 500 مو) ئورمانلىق، 16 مىڭ 700 گېكتار (250 مىڭ مو) چاتقاللىق، 1 مىليون 552 مىڭ 700 گېكتار (23 مىليون 290 مىڭ مو) ئوتلاق بار. چارۋىچىلىقتا يايلاقتا بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن ئالتاي چوڭ قۇيرۇقلۇقى قويى، شەرقىي شىمالنىڭ نەسلى ياخشىلانغان تىۋىتلىك ئۆچكىسى ۋە كالا، ئات، تۆگە قاتارلىقلار بار. دېقھانچىلىقتا بۇغداي تېرىشنى ئاساس، قىچا، ئاق پۇرچاق، كۆممىقوناق تېرىشنى قوشۇمچە قىلىدۇ. سانائىتىدىن خۇرۇمچىلىق، ياغاچچىلىق، پولات ماتېرىيال، چارۋا مەھسۇلاتلىرى پىششىقلاپ ئىشلەش، ئالتۇن قېزىش قاتارلىقلار بار.  بۇ ناھىيىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ئۆلكە تاشيولىنىڭ 228 -، 320 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىىە، يېزا ئاسفالىت يولى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. ئوپتىكلىق خەۋەرلىشىش ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. 2000 پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ مەملىكەت تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى. بۇ ناھىيىدىكى تايكەشكىن ئېغىزى شىنجاڭنىڭ موڭغۇلىيە بىلەن سودا قىلىشىدىكى مۇھىم يولىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
تىيىن
thumb|تىيىن قىياپەتكە ھازىر بولدى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار سىنىپى غاجىلىغۇچىلار ئەترىتى تىيىن ئائىلىسىگە تەۋە. سوغۇق مۆتىدىل بەلباغ ۋە سوغۇق بەلباغ يىڭنە يوپۇرماقلىق ئورمانلىق رايونلىرىدا ياشايدۇ.
ھەققىدە
ئوخشىمىغان تۇرمۇش مۇھىتىغا ئاساسەن ، تىيىن دەرەخ تىيىنى ئائىلىسى، سېرىق تىيىن ۋە جەنۇبىي جۇڭگو تىيىنى قاتارلىقلارغا بۈلۈنىدۇ. پۈتۈن دۇنيادىكى 35 ئۇرۇقدىشى، 212 خىلغا يېقىن تۈرلىرى بار، جۇڭگودا 11 ئۇرۇقدىشى، 24 خىل تۈرى بار ، بۇنىڭ ئىچىدە تاغ تىيىن ۋە يان سىزىقلىق قىيا تاش تىيىنى بولسا جۇڭگونىڭ ئۆزىگە خاس ھايۋىنى ھېسابلىنىدۇ. thumb|[[كالىفورنىيە شىتاتى|كالىفورنىيە يەر يۈزى تىيىنى پويىنىت لوبوستا]] قىيالىق تىيىنى ئوخشىمىغان تۇرمۇش مۇھىتىغا ئاساسەن، تىيىن دەرەخ تىيىنى ئائىلىسى بۆلۈنىدۇ ، سېرىق تىيىن ۋە جەنۇبىي جۇڭگو تىيىنى قاتارلىقلار بار. تىيىن يۇقىرىقى جاغ قىسمىدا 5 دانە ئېزىق چىشى بولىدۇ ، تۆۋەنكى جاغ قىسمىدا 4 تال چىشى بولىدۇ.
تىيىن تۈرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ ، پۈتۈن دۇنيادا تەخمىنەن 240 تۈرى بار، جۇڭگودا 24 خىل بار بۇلۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئورماندا ياشايدىغان تىيىن، جۇڭگونىڭ شەرقىي شىمال ۋە شىمالىي جۇڭگودىكى ھەرقايسى جايلاردا ئىنتايىن كۆپ ئۇچرايدۇ، ئادەتتە بەش يوللۇق تىيىن دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ تېنى ئىنچىكە ئۇزۇن، تۈكلىرى كۈل رەڭ ، قارامتۇل قوڭۇر ياكى قىزغۇچ قوڭۇر رەڭ ، شۇڭا كۈل رەڭ تىيىن دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
قار تىيىنى
thumb|تىيىن [[يەر ياڭىقى(خاسىڭ)|يەر ياڭىقى شاكىلى غاجىلاشقا تەييار]] قار تىيىنى  ئەڭ قىممەت ئەرمەك ھايۋان. بازارلاردا تىيىن ئويۇنچى ۋە دورىلىق قىممەت بويىچە ئېلىپ يۇرۇلىدۇ. شىنجاڭنىڭ ئوتلاق ، تەڭرىتاغ تىزمىسى قاتارلىق جايلارغا تارقالغان ، قار تىيىن كەنجى تۈرى ئۆزگەرگەن يېڭى تۈرى.
چوڭ - كىچىكلىكى 20 ～ 30 سانتىمېتىر. ئېغىرلىقى  350 ～ 450g. ئالاھىدىلىكى پۇت - قولى قىزغۇچ سېرىق رەڭدە، قۇلاق تۈكى قىزغۇچ سېرىق رەڭدە بولىدۇ.
قار تىيىنى كۈز پەسلىدە تۈك تاشلايدۇ. يېتىلگەن تەن ئۇزۇنلۇقى 25 سانتىمېتىر ئەتراپىدا، قۇيرۇق ئۇزۇنلۇقى بويۇن، باش قىسىملىرىغا يەتكەن بولىدۇ. قار تىيىن ئەتىگەن ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ، چۈشلىكى ئاساسىي جەھەتتىن دەرەختە يوشۇرۇن جايدا ئارام ئالىدۇ. ھەر يىلى 1 ~ 2 قېتىم ، ھەر قېتىمدا 6 ～ 4 كۆپىيىدۇ.
قىزىل قورساق تىيىن
قىزىل قورساق تىيىن تاغلىق رايوندىكى ئامما ئاسما چاشقان دەپمۇ ئاتايدۇ. بىر خىل چوڭ دەرەختە ياشايدىغان تىيىن، چوڭ - كىچىكلىكى 19 ～ 25 سانتىمىتىر، ئېغىرلىقى 280 ～ 430 گىرام ، ئالاھىدىلىكى تۇمشۇقى قىسقا ، قۇلىقى كىچىك ھەم يۇمىلاق ، بوينى توم ، قىزىل قورساق تىيىن ئاساسلىقى بۈك - باراقسان ئورمانلىقتا ياشايدۇ ، ياشاش ئادىتى بەزى تىيىنلار ئوخشىشىپ كېتىدۇ. ئاساسلىق ئوزۇقلىنىشى ھەر خىل قاتتىق شاكاللىق مېۋىسى، مەسىلەن: شەمشاد غوزىسى، كاشتان دەرىخى ۋە شىرنىلىك مېۋىلەرنى ئاساس قىلىدۇ، يەنە ھەر خىل دەرەخ، يۇمران چىۋىقلار، گۈل بىخى ۋە قۇش تۇخۇمى، قۇش بالىسى ۋە ھاشارات قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ  يىلىغا ئىككى قېتىم ، ھەر قېتىمدا 4 ～ 3 نى تۇغىدۇ ، 2 بالىسى كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ.
ئۇزۇن تۇمشۇقلۇق تىيىن
thumb|قىزىل پۇتلۇق قۇياش تىيىنى (دەرەخكە يامىشىشى ئۇستىسى) ئۇزۇن تۇمشۇقلۇق تىيىن يەنە بىر نامى « قىزىل تۇمشۇقلۇق تىيىن ». چوڭ - كىچىكلىكى  20 ～ 25 سانتىمىتىر. ئالاھىدىلىكى پۇت - قولى سەل قىسقا ، قۇيرۇقى ئىنچىكە ، ئۇزۇن ، قۇيرۇقى قىسىقا ، پاخپايغان دۈمبە تۈكىنىڭ رەڭگى كۈلرەڭ قوڭۇر رەڭدە ، قورساق تۈكى كۈل رەڭ ئاق رەڭلىك. ئۇزۇن تۇمشۇقلۇق تىيىن ئادەتتە تۇرمۇش بۈك - باراقسان ئورمانلىقتا ياشايدۇ. ئادەتتە باشقا تىيىنلاردىن  چوڭ پەرقى يوق، لېكىن پۈتۈنلەي دەرەختە ياشايدىغان بولۇپ، يەر يۈزىگە يىقىلغان دەرەخ ۋە ئوت چۆپ دۆۋىسى ئوزۇق ئىزدەيدۇ، ئەتىگەنلىك ئۇزۇق ئىزدىشى ئەڭ جانلىق.
قىيا تىيىنى
قىيالىق تىيىنى يەنە بىر ئىسمى « چاشقان » ، سىرتقى شەكلى خۇددى قىزىل قورساق تىيىنغا ئوخشىشىپ كېتىدۇ. چوڭ - كىچىكلىكى 20 ～ 25 سانتىمىتىر، قۇيرۇق ئۇزۇنلۇقى  15 سانتىمىتىر. ئالاھىدىلىكى قۇلىقى چوڭ بولۇپ، پۇتلىرى سەل قىسقا، قۇيرۇق تەرىپىدە شالاڭراق، دۈمبە تۈكلىرى كۈل رەڭ بولۇپ قورساق قىسمى ۋە تۆت پۇتىنىڭ ئىچكى تەرىپىنىڭ مويى سېرىق ، كۈل رەڭ ، تۆۋەن ئېڭەك ئاق رەڭلىك.
قىيالىق تىيىنى بولسا تاغلىق رايونلاردىكى تاغ جىنسلىرىنىڭ رايونىدا ياشايدۇ، قىيالىق تىيىنى كۈندۈزى ھەرىكەت قىلىدۇ ، ئاساسلىقى ياۋا مېۋە ياكى ئۆسۈملۈك ئۇرۇقىنى يەيدۇ ، مەسىلەن: قاتتىق شاكاللىق مېۋىسى ، ياڭاق ، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار.
ياشاش قانۇنيىتى
تىيىن سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار سىنىپى غاجىلىغۇچىلار ئەترىتى تىيىن ئائىلىسىگە تەۋە. سوغۇق مۆتىدىل بەلباغ ۋە سوغۇق بەلباغ يىڭنە يوپۇرماقلىق ئورمانلىقلىرى رايونى ياشايدۇ. قاتتىق پوستلۇق مېۋە قاتارلىقلارنى ئۇزۇقلۇق قىلىدۇ. قارچىغا، بۇلغۇن ، يىلان قاتارلىق كۈشەندىلىرى بار. thumb|قۇيرۇقىنى تىك تۇتقان تىيىن تىيىن دەرەخقە يامىشىشقا ۋە تاقلاشقا ماھىر بولۇپ ، تۈكلۈك چوڭ قۇيرۇقى پاراشوتنىڭ رولىنى ئۆتەيدۇ. تىيىننىڭ پۇراش سىزىمى ئىنتايىن تەرەققى قىلغان بولۇپ، تاڭ سەھەردە ۋە كەچقۇرۇندا دەرەختىن چۈشۈپ يەردە ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ. ئۆچەككە كىرمىگەچكە، كۈزدە مول ئوزۇقلۇق توپلاشقا ئادەتلەنگەن. دەرەخ كامارلىرىدىن پايدىلىنىپ ياكى يەرگە كامار كولاپ، مېۋە قاتارلىق ئوزۇقلۇقلارنى ساقلايدۇ. يەنە لاي ۋە يوپۇرماقلار بىلەن كامار ئېغىزىنى ئىتىپ باشقىلارنىڭ بايقاپ قېلىشىدىن ساقلىنىدۇ.
باشقىلار
تىيىن تۈكلۈك ئۇزۇن قۇيرۇقىنى سۆرەپ دائىم ئالدىراشلا يۈرىدۇ. بىردەم قارىغاي مېۋىسى ئۈزسە، بىردەم ئۇۋىسىغا كىرىپ كېتىدۇ. ھەر يىلى كۈز پەسلىدە ئۇ تېخىمۇ ئالدىراش بولۇپ كېتىدۇ، ئۇلار ئالدىراش بولغانسېرى خۇشال كۆرىنىدۇ. كۈز پەسلى مېۋىلەرنىڭ ھەممىسى پىشىدىغان بولۇپ، تىيىنلار يەرگە ئورەك كولېۋىلىپ، ئاندىن نۇرغۇن مېۋىلەرنى يىغىپ ئورەككە سېلىپ، لاي -توپا ياكى يوپۇرماقلار بىلەن ئورەكنىڭ ئاغزىنى ئېتىۋېتىدۇ. قىش كېلىپ ھەممە يەر قار-مۇز بىلەن قاپلىنىپ يوپۇرماقلار تۈگىگەندە، تىيىنلار كۈزدە يىغىپ قويغان مېۋىلىرىنى خالىغانچە يەپ ھۇزۇرىنى سۈرىدۇ. تىيىنلارنىڭ ئىشچانلىقى ئۇلانى قىشتىن ئامان-ئېسەن ئۆتكۈزىدۇ.
تېلۇگۇ تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 74مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
right|thumb|200px|تېلۇگۇ تىلى
ئاغرى ۋىلايىتى
left|thumb|250px|ئاغرى ۋىلايىتى left|thumb|250px left|thumb|250px ئاغرى ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكى بىخاھار، 2007ئاغرىنىڭ 571.243 نوپۇسى بار، 11،376 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 39.40°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 43°10، پوچتانومۇرى 04 رايۇننومۇرى 0472.
كىيىنكى زامانىۋىلىق
زامانىۋىلىق(modern, modernity,现代性，现代化) ۋە كىيىنكى زامانىۋىلىق(post modernism，后现代) دىگەندەك ئوقۇملار كۈندىلىك ھاياتىمىزدا ناھايتى كۆپ ئۇچرايدىغان، ئەمما ئىنىقلىما بەرمەك تەس ئۇقۇملارنىڭ بىرى. بىزدە بەزىلەر ئۈچۈن زامانىۋىلىق دىمەك ئەنئەنىنى پۈتۈن رەت قىلىش بىلەن باراۋەر. ئاددى كىشىلەر ھەمىشە زامانىۋىلىققا ئەھمىيەت بىرىپ، ئەنئەنىدىن قاچىدۇ. زامانىۋىلىقنى بىردىنبىر ياخشى ۋە ئىسىل نەرسە سۈپىتىدە كۈرىدۇ. ۋەھالەنكى زامانىۋىلىق 60~70يىللار ئىلگىرى ئىلىم ساھەسىدە ۋە غەرپتە مودا بولغىنىدەك كىيىنكى زامانىۋىلىقمۇ بۇنىڭدىن 20~50يىللار ئىلگىرى قاتتىق داڭقى چىققان ئىبارىلەردىن بىرى. بۇ يەردە كىيىنكى زامانىۋىلىق ئۇقۇمىنى ناھايتى ئاددى تىل بىلەن بايان قىلىمەن.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا كىيىنكى زامانىۋىلىق مۇنداق ئۈچ خىل مەنىگە ئىگە:
ئابدۇلخەبىر مۇھەممەد
ئابدۇلخەبىر مۇھەممەد — ئامېرىكا يىپەك يولى HOLD تەربىيەلەش گۇرۇھىنىڭ باش يۈرگۈزگۈچىسى، بېيجىڭ HOLD چەتئەلگە چىقىش مەسلىھەتچىلىك شىركىتىنىڭ باش مەسلىھەتچىسى. ئامېرىكا سودا تەرەققىياتى مەسلىھەتچىلىكى يۆنىلىشى بويىچە MBA(سودا-سانائەت باشقۇرۇش) ئوقۇش تارىخىغا ئىگە. ئۇ ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ كەلپىن ناھىيەسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، بېيجىڭ لۇخې ئوتتۇرا مەكتىپىنى پۈتتۈرگەن، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئامېرىكىغا بېرىپ سودا كەسپىنى ئۆگىنىپ، باكلاۋۇرلۇق ۋە MBA(سودا-سانائەت باشقۇرۇش) ماگىستىرلىق ئۇنۋانىنى نيۇ-يورك شىتات ئۇنىۋېرسىتېتى بېنھامتوننىڭ شۆبە مەكتىپىدە تاماملىغان.
ھەقىدە
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ئابدۇلخەبىر مۇھەممەد
دۆلەت تەۋەلىكى :جۇڭگو
مىللىتى :ئۇيغۇر
يۇرتى :ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ كەلپىن ناھىيەسى
پۈتتۈرگەن مەكتىپى :نيۇ-يورك شىتات ئۇنىۋېرسىتېتى بېنھامتوننىڭ شۆبە مەكتىپى
ئوخشىمىغان تۇرمۇش مۇھىتى ۋە خىزمەت تەجرىبىسى ئۇنىڭغا كىتابتىن ئۆگەنگىلى بولمايدىغان نۇرغۇن نەرسىلەرنى ئۆگەتكەن، ئۇ كۆپ خىل تىلنى بىلىدۇ، ئانا تىلى ئۇيغۇرتىلىدىن باشقا، خەنزۇچە، ئېنگلىزچە، تۈركچە ۋە ئەرەبچە بىلىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا، مول خەلقئارا خىزمەت تەجرىبىسىگە ئىگە.
ئۇ ئىلگىرى ياش ئىگىلىك تىكلەش مەسلىھەتچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن  بېنھامتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىگىلىك تىكلەش پىلان گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن ياپونىيە ۋە تۈركىيەلەرگە ئەۋەتىلگەن. ئۇ يەنە شىنجاڭ ئاقسۇ راۋا سودا چەكلىك شىركىتى ۋە راۋا فوندىنى قۇرغان.
ئۇ ئىلگىرى يەنە نيۇ-يورك شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ باشقۇرۇش تەپتىش بۆلۈمىدە تەپتىش دىرېكتورى ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن، بېيجىڭ يېڭى شەرق مائارىپ-تېخنىكا گۇرۇھىنىڭ مالىيە بۆلۈمىدە ئىچكى قىسىم ئىقتىسادىي تەپتىشلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. بېنھامتوندا MBA نىڭ ئەڭ ئاخىرقى يىللىق ئوقۇشىنى ئوقۇۋاتقان مەزگىلىدە، بېنھامتوننىڭ شەھەرلەر بىرلەشمە ئىتتىپاقىدا سودا مەسلىھەتچىسى بولغان. شەك-شۈبھىسىزكى، ئۇ بىر مۇنەۋۋەر ئوقۇغۇچى، نيۇ-يوركتىكى ئۆگىنىش جەريانىدا، «كۆزگە كۆرۈنگەن خەلقئارالىق ئوقۇغۇچى» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، نيۇ-يورك بېندۇم مەدەنىيەت بايرىمىدا ئۇيغۇرلار مەدەنىيىتى كۆرگەزمە ئېلانىنى چىقارغان. ئۇ يەنە ئامېرىكىدىكى نۇرغۇن ئوخشاش بولمىغان خەۋەر قاناللىرىغا چىققان، بۇنىڭ ئىچىدە «دەۋر ئاگاھلاندۇرغۇچىسى» سىملىق تېلېۋىزىيە خەۋەر قانىلى، بېنھامتون تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ۋە FOX40 WICZ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى قاتارلىقلار بار. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇنىڭ يان تەرەپتىن تارتىلغان سۈرىتى بېنھامتوننىڭ PIPE DREAM ژۇرنىلىنىڭ مۇقاۋىسىغا چىقىرىلغان.
سۈنئىي ئىدىراكلىق پاراڭچى
سۈنئىي ئىدىراكلىق پاراڭچى (ئېنگلىزچە: AI chatbot) سۈنئىي ئىدراكلىق تېخنىكىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن، ھەقىقى ئىنسانغا ئوخشاش ئۇچۇرلانى قوبۇل قلىش، ئانالىز قىلىش، بىر تەرەپ قىلىش، تەپەككۈر قىلىش، ۋە جاۋاپ بىرىش، ھاسىلات بىر تەرەپ قىلىش ئىقىتىدارىغا ئىگە ناھايىتى قۇدىرەتلىك پاراڭچىدۇر. 2023-يىلى يېڭىدىن بازارغا سېلىنغان ChapGPT ۋە ئارقىدىنلا چىققان ئۇيغۇرچە IzdaxGPT دەل مۇشۇلارنىڭ بىر ئۈلگىسىدۇر.
thumb|چەت ج پ ت لوگوسى thumb|چەت ج پ ت ھاسىلات تور بېتى
باميان ۋىلايىتى
باميان ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bamyan Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئويغۇنۇش ھەرىكىتى
شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئويغۇنۇش ھەرىكىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sherqiy Türkistan Milliy Oyghunush Herikiti ؛ ئىنگلىزچەEast Turkistan National Awakening Movement) بولسا 2017-يىلى ئىيۇندا ئامېرىكىنىڭ ۋاشىنگتون شەھىرىدە قۇرۇلغان تەشكىلات.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
ساليوت
thumb|ساليوت زەنجىرى ساليوتنىڭ ئىچىگە ھەر خىل دورىلار سېلىنىدۇ. مەسىلەن ، كۆيدۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قارا مىلتىق دورىسى ۋە رەڭ ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ قاتارلىقلار.
ھەققىدە
thumb|ساليوتتىن چىققان گۈزەل مەنزىرە(ۋاسىڭتون د س، 4 ئىيۇل مۇستەقىللىق بايرىمى) ھەر قېتىملىق چوڭراق ھېيىت -بايراملاردا ، رەڭگارەڭ سالىيوت كېچە ئاسمىنىنى بېزەپ كېشىنى بەكمۇ جەلپ قىلدۇ. ئۇنداق بولسا ، سالىيوت نېمە ئۈچۈن بۇنداق جىق رەڭ چقىرىدۇ؟ ساليوتنىڭ ئىچىگە ھەر خىل دورىلار سېلىنىدۇ. مەسىلەن ، كۆيدۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قارا مىلتىق دورىسى ۋە رەڭ ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ قاتارلىقلار. رەك ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ ساليۇتىنىڭ ھەر خىل رەڭ چىقىرىشىنىڭ سەۋەبى. رەڭ ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ ئاسالىقى بىر قىسىم مېتال تۇزلىرىدىن ئىبارەت. ئۇلار يۇقىرى تېمپۇراتۇرىدا رەڭگارەڭ نۇرلارنى چىقىرىدۇ. مەسىلەن ، بەزى مېتال تۇزلىرى سېرىق نۇر چىقىرىدۇ ، بەزىلەر يېشىل نۇر چىقىرىدۇ ، يەنە بەزىلىرى كۆك نۇر چىقىرىدۇ ، كىشلەر ئۇلارنىڭ بۇ خۇسۇسيىتىدىن پايدىلىنىپ ، ساليوت ئىچىگ ھەر خىل رەڭ چىقىرىدىغان رەڭ ھاسىل قىلغۇچ خۇرۇچلارنى سېلىپ ، چىرايلىق ساليوت ياسايدۇ.