cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھاڭگىيا بازىرى
ساياھەتچىلىكى
قەدىمىي مەدەنىيەت خارابىسى ئاق سېپىل قەدىمىي شەھىرى: قەدىمكى مەدەنىيەت ئاق سېپىل قەدىمىي شەھەر خارابىسى بار، لوپ ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي شىمالىدىن 17 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى قۇملۇقنىڭ بويىغا جايلاشقان بولۇپ، شەرقتە ھاڭگىيا بازىرى زۇلاھىيەت ئۆمەر بوستانلىقى بىلەن ئۇزۇنلۇقى ئۈچ كىلومېتىر. «ئاق سېپىل» «ئاق شەھەر» دېگەن مەنىدە، چۈنكى يەر يۈزىگە چىقىپ قالغان سېپىل ئاق بولغاچقا، شۇڭا ئۇنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان. تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، بۇ شەھەر قەدىمكى ئۇدۇن بەگلىكىنىڭ غەربىي شەھەر خارابىسى قۇم بارخانلىرى تەرىپىدىن كۆمۈلۈپ قالغان، ھازىرقى يېرىم قالغان سېپىل 1957-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى ئاق سېپىل قەدىمىي شەھىرى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى قوغداش ئورنى قىلىپ بېكىتكەن.
قەدىمكى ئۈزۈم دەرىخى شاھى: ھاڭگىيا يېزىسى تەۋەسىدە بىر تۈپ 160 نەچچە يىللىق تارىخقا ئىگە ئۈجمە دەرىخى شاھى بار بۇلۇپ، بۇ ئۈجمە ھاڭگىيا يېزىسى ئۆستەڭئۇچى كەنتىگە جايلاشقان، ۋىلايەت دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى.
بايلىقى
ھاڭگىيا بازىرىنىڭ بايلىقى مول بۇلۇپ، ئىقتىسادىنى راۋاجلاندۇرۇش ۋە زىرائەتلەرنىڭ يېتىلىشىگە پايدىلىق. تۇپرىقى قۇمساڭغۇ، كۈن نۇرى يېتەرلىك، يىللىق كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى 2653.7 سائەت، ئىسسىقلىق مىقدارى مول، ئەڭ ئىسسىق ئاينىڭ ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 5 گرادۇس، ئەڭ سوغۇق ئاينىڭ ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى -5.6 گرادۇس، ھاۋا تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، كۈندۈزى تېمپېراتۇرا يۇقىرى، كەچتە تېمپېراتۇرا تۆۋەن بۇلۇپ، زىرائەتلەرنىڭ بىرلىك مەھسۇلاتى يۇقىرى، سۈپىتىنىڭ ياخشى بۇلۇشىدىكى مۇھىم سەۋەب. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.5، قىروسىز مەزگىلى بىر يىلدا 212 كۈن، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.5 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2226.2 مىللىمېتىر. يەر ئاستى سۇ بايلىقى مول، شۇڭا ھاۋاسى زىرائەتلەرنىڭ ئۆسۈشىگە ۋە چارۋىچىلىقنىڭ تەرەققىياتىغا ماس كېلىدۇ.
سامىي تىل ئائىلىسى
thumb|386x386px|سامىي تىللارنىڭ تەخمىنىي تارىخى تارقىلىشى سامىي تىل ئائىلىسى ياكى سەمىتىك تىللار، ئاڧرو-ئاسياتىك تىل سېستىمىسىغا تەۋە بىر تىل ئائىلىسى. ئوتتۇرا شەرققە كەڭ تارقالغان قەدىم تىللارنىڭ كۆپىنچىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەرەبچە، ئىبرانىيچە ۋە ئارامىچە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان سامىي تىللاردىندۇر. بۇندىن باشقا ڧېنىكەچە ۋە ئەقەدچە ھەم سامىي تىل ئائىلىسىنىڭ مەنسۇبىدۇر. ئەمما بۇ ئىككى تىل بۇگۈن قوللىنىلمايۋاتىدۇ. ئىبرانىيچە، ئەرەبچە، ئارامىچەنىڭ شىۋىلىرىدىن بولمىش سۈريانىچە ھەم رايوندا ئىشلىتىلىدىغان سامىي تىللارغا مىسال قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ.
سامىي ئىسمى ھەزرىتى نۇھنىڭ ئوغلى سامدىن كەلمەكتە.
سامى ياكى سەمىتىك تەئبىرى بۇگۈن كۆپراق ئىبرانىي ۋە ئەرەبلەرنى كۆرسەتمەكتە. شۇنداقلا ئانتى-سەمىتىك كەلىمىسى يەھۇديلەرگە قارشى دۇشمانلىق ۋەيا نەپرەتلىنىدىغان كىشىلەرنى ئىپادىلەشتە قوللىنىلماقتا.
ئاچچىق تاۋۇز
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تۇنۇش نامى :شەھمەنزەل
تەمى :ئاچچىق
ئوردۇچە نامى :ئەندىرائىن
ۋاقتى :9-، 11-ئايلار
ئەرەبچە نامى :شاھمى خەنزەنلى، شاھىقاندەرى ، خـەيـرۇز تەلىـخ. شەھـمـى مەنـزەل
پەسىل :كۈز
خەلقئارا ترانسىپىكسىيىسى :Ａqqik tawuz
دورىلىق ئورنى :قۇرۇتۇلغان مېۋىسى
ئېنگىلىزچە نامى :Colocynth
لاتىنچە نامى :Fructus Citrullus colocythi
خۇسۇسيىتى
ئاچچىق تاۋۇزغەيرىي تەبىئىي بەلغەم ۋە سەۋدا خىلىتىنى سۈرۈش، مېڭىنىڭ توسالغۇلىرىنى ئېچىش، بەلغەمنى بوشىتىش، چوڭ تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش، ئاغرىق توختىتىش، يەل ۋە ئىششىقلارنى تارقىتىش.
خاس تەسىرى: غەيرى تەبىئى بەلغەم خىلىتىنى سۈرگۈچى دورا.
ئەكىس تەسىرى: كۆپ ئىشلىتىلسە ئىسسىق مىجەز كىشىلەرنىڭ بېشىنى ئاغرىتىدۇ، ئۈچەيگە زىيان قىلىدۇ.
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى: فارماكولوگىيىلىك تەسىرى.
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1 . ئاچچىقتاۋۇز 33 گرام ، سۇڭپىياز 6 گرام، زاراڭزا چېچىكى9 گرام، شاپتۇل مېغىزى 9 ~ 15 گرام، قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، توسالغۇلارنى ئېچىپ، ئىششىق ياندۇرۇپ، قەۋزىيەتكە مەنپەئەت قىلىدۇ.
2. ئاچچىقتاۋۇز 18 گرام، مامكاپتىن 60 گرام ئېلىپ قاينىتىپ، سۈيىنى مۇۋاپىق مىقداردا ئىچىپ بەرسە، سۈت بېزى ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
3. ئاچچىقتاۋۇزنىڭ قۇرۇق يوپۇرمىقىدىن 6 گرام  نىشاستە، ئەرەب يېلىمى بىلەن قوشۇپ ئىچىپ بەرسە، بەلغەم بوشىتىپ، نەپەسنى راۋانلاشتۇرۇپ، غەيرىي تەبىئىي سەۋدا خىلىتىنى سۈرىدۇ.
4. ئاچچىقتاۋۇزنى سېرىقئوت، رۇم بەدىيان ۋە ئايارەج بىلەن قوشۇپ سۇپۇپ قىلىپ ئىچىپ بەرسە، غەيرىي تەبىئىي بەلغەم، سەۋدا خىلىتىنى سۈرۈپ، مالىخولىيا، سەرئى، ماخاۋ كېسەللىكلىرىگە پايدا قىلىدۇ.
مىقدارى: 2.5 ~ 3 گرام.
ئورۇنباسارى: ئابدىمىلىك ياكى باراۋەر مىقداردا قىچا، ئادراسمان.
تۈزەتكۈچىسى:  نىشاستە، كەتىرا، ئەرەب يېلىمى.
يىغىش:  مېۋىسى پىشىپ سارغايغاندا ئۈزۈپ يېغۋىلىنىدۇ.
ساقلاش: شامالدا قۇرۇتۇپ ساقلىنىدۇ.
پىششىق دورا ياسالمىسى
ھەبىبى ھەنزەل، ھەببى قۇقىيا، مەتبۇخى ئەفتىمۇن.
كېسەللىك مىسالى
سۇلۇق ئىششىق، سېرىقلىق چۈشۈش، ئادەتلىنىش خاراكتېرلىك قەۋزىيەت، سوغۇقتىن بولغان باش ئاغرىقى، يېرىم باش ئاغرىش، سەۋدا ۋە بەلغەمدىن بولغان باشنىڭ ئېغىرلىقى، يۈرەكنىڭ مۇجۇپ ئاغرىشى، پالەچ، لەقۋا، تۇتقاقلىق، چىش ئاغرىقى، قۇلاق ئاغرىقى، ئۇنۇتقاقلىق، يۆتەل، دېمى سىقىلىش، كۆز قاراڭغۇلىشىش، كۆزگە ئاق چۈشۈش قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
ئۈنۈملۈك تەركىبى
مېۋىسىنىڭ تەركىبىدە %6 ئەتراپىدا گلۇكوزىد، سىتروللول (citrullel)، فىتوسىتىرىرول (phytosterot) كولۇسىنتىن (colocynthin) قاتارلىقلار بار.
چىنىگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :چىنىگۈل
چىقىش ئورنى : شەرقىي تۈركىستان
تەبىئىتى :ھۆل سوغۇق
تونۇشتۇرۇلىشى
چىنىگۈلچىنىگۈل قەلەمپۇر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق، چىنىگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 30 ~ 40 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ غولى تىك، توپلىشىپ ئۆسىدۇ، ئىنچىكە، ئۇزۇن، بۇغۇملىرى ئېنىق؛ يوپۇرمىقى ئۇدۇل ئۆسىدۇ، يوپۇرمىقىنىڭ شەكلى يىپسىمان ياكى يىپسىمان تېمىنە شەكلىدە، تولۇق گىرۋەكلىك، يوپۇرماق تۈۋى غىلاپسىمان بولۇپ غولىنى يۆگەپ تۇرىدۇ؛ گۈلى يەككە ياكى بىرقانچىسى شالاڭراق توپلىشىپ ئۆسىدۇ، گۈل كاسسىسى كانايسىمان، گۈلتاجى يوپۇرمىقى بەش دانە، يىپسىمان يېرىلغان، رەڭگى سۇس قىزىل، ئاق ياكى سۇس قىزغۇچ سۆسۈن، غوزا مېۋىسىنىڭ شەكلى، ئۇزۇنچاق، ئۇچى تۆت چىشلىق بولۇپ بۆلۈنگەن.
خۇسۇسىيىتى
ياللۇغ قايتۇرۇش، سۈيدۈك ۋە قاننى راۋانلاشتۇرۇش، ھەيز كەلتۈرۈش، يىرىڭلىق ئىششىقنى قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى ۋە يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.
Рәҗәп Таййип Әрдоған
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
түркийдниң баш министири.
چىنىگۈل
تەبىئىتى
ھۆل سوغۇق.
Рәҗәп Таййип Әрдоған
адаләт вә тәрәққият партийисини қурған.
адаләт вә тәрәққият партийиси түркийәдики чоң сияси партиләрдин.
ROM
ROM ئاتالغۇسى ئىنگلىزچىدىكى Read only Memory دېگەن سۆزنىڭ باش ھەرىپىدىن تۈزۈلگەن بولۇپ، «ئوقۇشقىلا بولىدىغان ساقلىغۇچ» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
Рәҗәп Таййип Әрдоған
рәҗәп таййип әрдоғанниң әсли юрти ризә өлкиси болуп,1954-йили 2-айниң 26-күни станбулда туғулған.1965-йили қасим паша пиялә башланғуч мәктивини,1973-йили станбул имам хатип толуқ оттура мәктивини пүттүргән. имтиһан бириватқан мәзгилидә йәнә әйюп толуқ оттура мәктивидинму диплом алған.универститни мәрмәрә унивиерстити еқтисади вә тиҗари билимләр факултитида оқуған әрдоған бу факултитни 1981-йили тамамлиған.
چىنىگۈل
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز، كۈز پەسىللىدە، گۈللەشتىن ئىلگىرى ئورۇۋېلىپ، توغراپ سايىدا قۇرۇتۇپ؛ گۈللەپ بولغاندىن كېيىن يىلتىزىنى يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ئۆسۈش ئورنى
شەرقىي تۈركىستان نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ.
ROM
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
چىنىگۈل
رېتسىپلار
چىنىگۈلچىنىگۈلدىن 12 گرام، قۇشقاچتىلىدىن 10 گرام، كۆك سېغىزدىن 12 گرام، مامكاپتىن 35 گرام، خام چۈچۈكبۇيىدىن 5.2 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئۆتكۈر سۈيدۈك يولى ياللۇغى ۋە دوۋساق ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
چىنىگۈلدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، ئېزىپ يەرلىك ئورۇنغا سۈرتۈپ بەرسە، تاشقى جىنسىي ئەزانىڭ شەلۋەرىشى ۋە سۇ ئۆرلەپ تۇرىدىغان چاقىلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
مۇۋاپىق مىقداردىكى چىنىگۈلنى سۇدا قاينىتىپ يەرلىك ئورۇننى يۇيۇپ بەرسە، سۇ ئۆرلەپ تۇرىدىغان چاقىلار ۋە ئاياللارنىڭ تاشقىي جىنسىي ئەزاسىنىڭ شەلۋەرىشىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.
Рәҗәп Таййип Әрдоған
яш чағлиридин башлап иҗтимаи һаят вә сясәткә чоңқурлашни таллиған әрдоған ,мунтизим һәмкарлиқ хизмити вә һәмкарлиқ роһини өзигә нтайин кичик чағлиридин башлап өгәткән путбол билән (1969-1982)штин срт шуғуллиниш арқилиқ ипадилиди.
ROM
ئۇيغۇرچە نامى :ئوقۇشقىلا بولىدىغان ساقلىغۇچ
چەتئەلچە نامى :Read Only Memory image
قىسقارتىلما نامى :ROM
تونۇشتۇرۇلۇشى
چىنىگۈل
رېتسىپلار
چىنىگۈلدىن مۇۋاپىق مىقداردا دەملەپ ئىچىپ بەرسە، ھەيز كەلمەسلىك ۋە يىرىڭلىق ئىششىققا مەنپەئەت قىلىدۇ.
چىنىگۈل يىلتىزىدىن 35 ~ 70 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، قىزىلئۆڭگەچ راكى ۋە توغرا ئۈچەي راكىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
ROM
ROM ئاتالغۇسى ئىنگلىزچىدىكى Read only Memory دېگەن سۆزنىڭ باش ھەرىپىدىن تۈزۈلگەن بولۇپ، «ئوقۇشقىلا بولىدىغان ساقلىغۇچ» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئاتالغۇنىڭ مەنىسىگە قارىغاندا، بۇ پەقەت «ئوقۇپ بېرىش» رولىنىلا ئوينايدىغان ساقلىغۇچ بولۇپ، RAM غا ئوخشاش ھەرقانداق ۋاقىتتا ھەم ئوقۇش ھەم يېزىش رولىنى ئوينىمايدۇ. شۇڭا، ROM ئىشلەپچىقىرىلغاندىن كېيىن پەقەت بىر قېتىملا يېزىش پۇرسىتىگە ئىگە بولىدۇ، ھەمدە سانلىق مەلۇماتلار يېزىپ كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن ئۆزگەرتىشكە مۇمكىن بولمايدۇ.
خۇسۇسىيىتى
ROM نىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى شۇكى ـــ ئۇ توكتىن ئايرىلىپ قالسىمۇ ئۇنىڭ ئىچىدىكى سانلىق مەلۇماتلار ھەرگىز يوقاپ كەتمەيدۇ، ھەتتا نەچچە يۈز يىلدىن نەچچە مىڭ يىلغىچە ساقلىنىپ تۇرىدۇ.
يان تېلېفوندىكى ROM بولسا يان تېلېفوننىڭ قۇيما ماتېرىيال كودى (ۋاكالەت نومۇرى) نى ساقلايدىغان ساقلىغۇچنى كۆرسىتىدۇ، يان تېلېفوندىكى ROM ۋە RAM بىلەن كومپيۇتېردىكى ROM ۋە RAM ئوخشاش بىر خىل مەنىگە ئىگە بولۇپ، ھەممىسى ساقلىغۇچنىڭ نامىدۇر.
ئاممىباب ئېيتقاندا، ROM نى ئۇنىڭ ئىچىگە بىر نەرسە قاچىلاپ (ساقلاپ) ئىشلىتىشكە بولىدىغان يان تېلېفوننىڭ قاتتىق دىسكىسى (硬盘) دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ. ئەمما، يان تېلېفوندىكى ROM بىلەن ئادەتتە ئېيتىلىۋاتقان قاتتىق دىسكا (硬盘) يەنە مەنە جەھەتتىن بەزى ئوخشىماسلىقلارغا ئىگە. چۈنكى، گەرچە يان تېلېفوندىكى ROM غا بىر نەرسە قاچىلاپ ساقلىغىلى بولسىمۇ، لېكىن ئادەتتىكى ئەھۋالدا پەقەت ئوقۇشقىلا بولىدۇكى يېزىپ كىرگۈزۈشكە بولمايدۇ. شۇڭا، ئۇنىڭ «ئوقۇشقىلا بولىدىغان ساقلىغۇچ» دەپ ئاتىلىشىدىكى سەۋەپمۇ شۇ. پەقەت ئالاھىدە بەلگىلەنگەن كەسپىي شەرت ئاستىدىلا ROM نىڭ ئىچىگە بىر نەرسە يېزىپ ساقلاشقا بولىدۇ. ROM نىڭ مۇشۇ خىل ئالاھىدە خۇسۇسىيىتىنى كۆزدە تۇتقاندا، نۇرغۇنلىغان يان تېلېفونلارنىڭ سىستېما ھۆججىتى دەل شۇ يان تېلېفوندىكى ROM نىڭ ئىچىدە ساقلانغان بولغاچقا، ئادەتتىكى ئەھۋالدا يان تېلېفوننىڭ سىستېما ھۆججەتلىرىنى ئۆزگەرتىش مۈمكىنچىلىكى بولمايدۇ. ئەمما، نۆۋەتتە بەزىبىر ئالاھىدە ۋاستىلەر ئارقىلىق ROM نىڭ ئىچىگە بىر نەرسە يېزىپ كىرگۈزۈش ئەمەلگە ئاشتى، بۇ خىل ئەھۋال دەل ئادەتتە ئېيتىلىپ كېلىۋاتقان «يان تېلېفوننى يېڭىلاش (刷机)» دىن ئىبارەت.
بىر مۇكەممەل ROM نىڭ غول مۇندەرىجىسى   data، META-IN، system، boot.img  قاتارلىق سىستېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلار تۇرۇشلۇق تۆت مۇندەرىجە بولۇپ، ئادەتتە زاكاز قىلىنغان (بەلگىلەنگەن) بىر دانە ROM نىڭ سىستېما نەشر نۇسخىسىنى ئۆزگەرتىش ئۇچۇرىنىڭ ھەممىسى مۇشۇ يەردە ساقلانغان بولىدۇ.system  بولسا سىستېما تۇرۇشلۇق مۇندەرىجە بولۇپ، كومپيۇتېر مەشغۇلات سىستېمىسىدىكى Windows ھۆججەت قىسقۇچىغا ئوخشايدۇ، boot.img بولسا تەسۋىر (مەۋھۇم) ھۆججىتى، يەنى ئىچكى يادرو ئۆزەكتىن ئىبارەت بولۇپ، ئادەتتە ROM نى كۆچۈرگەن چاغدا ئىشلىتىلىدۇ.
دېمەك، يان تېلېفوندىكى ROM بولسا يان تېلېفون مەشغۇلات سىستېمىسىنى ساقلايدىغان ئورۇن بولۇپ، ئادەتتىكى ئەھۋالدا يان تېلېفون مەشغۇلات سىستېمىسىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئۆچۈرۈۋېتىشكە ياكى قايتا يېزىشقا يول قويۇلمايدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈن مەشغۇلات سىستېمىسى ROM ئىچىدە ساقلىنىپ تۇرىدۇ، پەقەت ئوقۇشقىلا بولىدۇكى ئۆزگەرتىپ ئۆچۈرۈپ قايتا يېزىشقا بولمايدۇ. لېكىن، مەشغۇلات سىستېمىسىنىڭ دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن، كومپيۇتېردىكى پىروگراممىلار ئارقىلىق ROM نى ئۆزگەرتىپ يېزىشقا بولىدۇ، ئادەتتە ئېيتىلىپ كېلىۋاتقان «يان تېلېفوننى يېڭىلاش (刷机)» دەل ROM نى ئۆچۈرۈپ يېزىشنى كۆرسىتىدۇ.
Рәҗәп Таййип Әрдоған
шуниң билән биргә,бу йилларда бир яш идиалист болуш супити билән дөләт вә дуня мәсллири вә колликтип мәслләргә  көңүл бөлгән әрдоғанниң актип сясийға қәдәм илиш дәври башланди. толуқ оттура вә униврстетта оқуватқан чағлирида милли түрк оқуғучилар бирлики оқуғучилар гуруппсида актип вәзипә алған рәҗәп таййип әрдоған ,1976-йилида (MSP)байоғлу яшла тармиқи башлиқлиқ вәзиписи вә шу йили (MSP)станбул яшлар гурупписи башлиқлиқ вәзиписгә сайланди.1980-йилиға қәдәр ,бу вәзипиләрни давамлаштурған әрдоған сясй партийләрниң әскири зәрбиси билән тақивеитилгән 1980-йили 12-синтәбир мәзгилидә алаһидә бөлүмдә бир мәзгил мәслиһәтчи,юқири қатлам башқурғучилиқ вәзиписни өтиди. 1983-йили қурулған рәфаһ партийси билән актип сяси һәрикәткә қайтип кәлгән рәҗәп таййип әрдоған ,1984-йилида рәфаһ партийси бәйоғлу район башлиқи,1985-йилида болса,рәфаһ партийси станбул район башлиқи вә рәфаһ партийси бәйоғлу наһийә башлиқи (MKYK ) әзаси болди.станбул район башлиқи вәзиписни өтигән әснасида,башқа сяси партийләр үчүн модил болған йеңи бир тәшкили қурулмиси бәрпа қилған әрдоған ,бу мәзгилидә мәхсус һалда аяллар вә  яшларниң сясийға қатнишшни илгири суридиған йитәкчилик хизмәтлирини шлиди.сясәтниң очуқ ашкара оттуриға қоюлуп кәң хәлқ аммиси тәрипидин пайдилинип етибарға еилиниши йолида муһим қәдәмләрни алди.бу хизмәтләр әдрған мәнсуп болған рәфаһ партисйгә 1989-йили бәйоғлу йәрлик сайлимида чоң ғәлбә әкилип,юртқа партийә хизмәтлири үчүн өрнәк тикләп бәрди.
1994-йили 27-март йәрлик сайлимида станбул буюк шәһәр башлиқи болуп сайланған рәҗәп таййип әрдоған ,сяси еқтидари ,һәмкарлишп шләшкә әһмийәт бириши,адәм күчи байлиқи вә еқтсади саһәләрдики мувәппәқийәтлик рәһбәрлики билән дунядики әң муһим мәркизи шәһәрләрдин бири болған станбулниң узунға созулған мәсллиригә тоғра диагноз қойди вә һәл қилиш чарилирини оттуриға қойди.су кәмчил болуш мәсилиси йүз киломтрлиқ йиңи туруба йоллири ятқузуш билән,кирәксз матирял вә әхләт мәсилиси дәврниң әң илғар болған қайта пайдилиниш муәссәлирини қуруп чиқиш билән һәл қилинди.
һаваниң булғиниш мәсилиси әрдоған дәвридә тәрәққи қилдуруған тәби газға көчүш пиланлири билән һәл қилинған болса, шәһәрниң қатнаш вә тиранспорт мәсислисгә қарита 50дин артуқ көврүк ,өтүшмә йол вә юқири сүрәтлик таш йоллири нша қилинди.мәнпәити кийнки мәзгилләргә қәдәр созулидиған нурғун чоң пиланлар шқа кириштурулди.шәһәр байлиқ мәнбәсиниң тоғра шлитилиши вә чирикликниң алдини илиш мәқсти билән алаһидә тәдбир қолланған әрдоған 2 милиярд доллар қәрз билән өткузувалған станбул бүйүк шәһәр бәләдийәсниң қәрзлирини юқири өлчәмдә төлиди вә бу арида 4 милиярд долларлиқ мәбләғ әмәлийләштүрди.буниң билән түркийә шәһәрчилик тарихида йеңи бир дәвр ачқан әрдоған бир тәрәптин башқа шәһәрләргә өрбәк болуш билән биргә,бир яндин хәлқ нәзиридә буюк бир шәнчкә еришти.
рәҗәп таййип әрдоған 4 ай турған җаза өйидин чиққандин кийн җамаәтчиликниң күчлүк тәливи вә димократик җәрянларниң бир нәтиҗиси сүпитидә 2001-йили 14-авғустта доситлири билән бирликтә ‹‹адаләт вә тәрәққият партийси››( Adalet ve Kalkınma Partisi'ni (AK Parti) )ни қурди вә партийә қурғучилар тәрипидин адаләт вә тәрәққият партийсниң қурғучи асаси башлиқи болуп сайланди.
милләтниң таллиши вә шәнчиси адаләт вә тәрәққият партийсни тихи қурулуп биринчи йилила түркийәдики әң көп хәлқ қоллишиға еришкән сясий һәрикәт һалитигә илип кәлди вә 2002-йилидики асаси сайламда үчтә икки парламнит көп санлиқ орни билән ялғуз һакимийәт бешиға чиққан партийә болди.
өзи һәққидики сот қарари сәвәбидин 2002-йили 3-ноябир сайлимида милләт вәкили намзат болуши чәкләнгән әрдоған ,қануни йол арқилиқ намзатлиқ салаһийтни әслигә кәлтүрүш үчүн 2003-йили 9-мартта сиер наһий ,илләт вәкили йеңилиниш сайлимиға қатнашти.бу сайламда 85%авазға еришкән әрдоған 22-нөвәтлик серр вилайити милләт вәкили салаһийти билән парламнитқа кирди. 2003-йили 15-мартта баш министирлик вәзиписни устигә алған рәҗәп таййип әрдоған парлақ вә сиҗил тәрәққи қилидиған бир түркийә арзуси билән һаятини муһимлиққа игә қилидиған бир қатар слаһат тәдбирлирини қсқа муддәт ичидә йолға ойди.
димократийлишш,очуқ-ашкара болуш вә чирикликкә қарши туруш йолида нурғун мусапиләрни басти.шуниң билән биргә,дөләт еқтисади вә хәлқ псхискини болумсз тәрәпкә бурап киливатқан вә он нәччә йилдин бири һәл болмиған пул пахаллиқи контирол қилинди.түрк лираси бүйүк етибар қазанди.дөләттин қәрз илиш өсүм нсбити төвәнлитилди.кеши бешиға тоғра килидиған милли кирим тарихи бир йүксилиш билән өрлиди.дөләт тарихида илгири көрүлүп бақмиған тизлик вә зор сандики су тосмилири,туралғулар,мәктәп,дохтурхана вә ениргийә ток тарқетиш завутлири шқа кирштурулди.мадди параванлиқ вә тәрәққият һамийсдики бүйүк мувәппәқийәтләр йеңи түркийәдә димократийә вә әркинлик саһәлириниң киңәйтилишни дуняниң һөрмәткә сазавәр көзәткучилири әрдоғанниң әмәлгә ашурған ‹‹авассз нқилаплири››сүпитидә тилға елишти.
рәҗәп таййип әрдоған явропа еттпақиға кириш мусаписдә, дөләт тарихиниң бурулуш нуқтиси сүпитидә тәсвирлигән мувәппәқийәтлик тәшәббуслириға қошумчә қилип, дана ташқи сясәт вә җидди зиярәт-алақә йоли билән сипрус мәсилисни мәңгулук бир тәрәп қилиш вә дунядики түрлүк дөләтләр билән унумлук алақиләрни тәрәққи қилдуруш саһәлиридә муһим қәдәмләрни алди.
бәрпа қилған омуми муқим вәзийәт вә ички динамикилиқ һәрикәт алаһидилики түркийәни өз районида һкрмәткә сазавәр бир мәркәз дөләт сүпитигә кәлтүрди.түркийәниң тиҗарәт һәҗими вә сясии күчи,пәқәт уни өз ичигә җуғрапийлик райондила әмәс,хәлқарада һис қилинғудәк сәвийәдә өсти.
рәҗәп таййип әрдоған 2007-йили 22-юлики асаси сайламда 46.6% аваз билән буюк бир ғәлбә қазанған адаләт партийәсниң башлиқи болуш сүпити билән түркийә җумһурийтиниң 60-һөкүмитини қурди вә тәкрар шәнчлик авазға ершти.иккинчи нөвәтлик вәзипснң мувәппәқийәтлик тамамлинишиға йиқин 2010-йили 12-синтәбирдә өткузулгән асаси қанун өзгәртишкә мунасвәтлик чоң рифрандумда 58%‹‹қоллаймиз››авазиға еришп ,рәҗәп таййип әрдоған йтәкчлик қилған һәрикәт тарихи бир мувәппәқйәт қазанди.
2011-йили 12-юнда өткүзүлгән асаси сайламлардики адаләт вә тәрәққият партийси сайлам белитиниң 49.8%гә еришп қайта буюк бир зәпәр қазанди.3-нөвәт баш министирлик курсиға олтурған әрдоған партийсниң сайлам билитини арқиму-арқа 3 қитим өстүрүп түрк сяси тарихидики бир йеиңилиққа имза қойғучи болуп қалди.түркийәниң хәлқара җамаәт арисда һөрмәтлинидиған юқири орунға чиққан бу җәрянда, баш министир әрдоған бир дуня рәһбири болуш сүпити билән намаян болди.һазирму түркийә җумһурийти баш минстирлик вәзиписни өтәватқан баш министир рәҗәп таййип әрдоған өйләнгән вә 4 балиниң дадси.
تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلار
thumb|Baýramaly بايرامئالى يەتتە سۇ ۋادىسىدا ياشايدىغان 2000 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر بۇنىڭدىن يۈز نەچچە يىل ئىلگىرى مورغاپ دەرياسى ۋادىسىغا كۆچۈپ بارغان. مورغاپ دەرياسى ۋادىسى تۈركمەنىستاننىڭ جەنۇبىدىكى ئەڭ چوڭ دەريانىڭ بىرى. تارىختا يىپەك يولى ئارقىلىق قەدىمكى مىسىر، بابىل، پېرسىيە، كاۋكاز ۋە يىراق شەرقنىڭ ھەرقايسى جايلىرىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان قەدىمكى مەشھۇر شەھەر «مەرۋ» ئەنە شۇ مورغاپ دەريا ۋادىسىدا گۈللەپ، تەرەققىي قىلغان. 2500 يىلدىن كۆپرەك تارىخقا ئىگە بۇ قەدىمىي شەھەر مىلادىدىن ئىلگىرىكى 7- ئەسىردىن باشلاپلا ئىنسانلار ئولتۇراقلاشقان جايلارنىڭ بىرى بولۇپ كەلگەنىدى. كېيىنچە مورغاپ دەرياسىدا سۇنىڭ ئازلاپ كېتىشى بىلەن، جىلغىلار قاغجىراپ، ئېكىنزارلىق ۋە باغبارانلار مۇقىملىشىپ كەتكەن. تاكى 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغا قەدەر چار پادىشاھ بۇ يەرنى ئۆزىنىڭ خۇسۇسىي زېمىنى سۈپىتىدە باشقۇرۇپ كەلگەن بولۇپ مورغاپ دەرياسىدىن سۇ چىقىرىپ دېھقانچىلىق قىلىش مەقسىتىدە، 200 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر دېھقاننى بۇ يەرگە كۆچۈرۈپ كەلگەن. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن مورغاپ جىلغىسىنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ھاياتى باشلانغان.
تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلار ئاساسلىقى  مورغاپ دەريا جىلغىسىدىكى بايرام_ ئالى، مېرۋ، يۇرتان ۋە باشقا رايونلاردا ئولتۇراقلاشقان. 1990- يىلىدىكى سىتاتسىكىدىن قارىغاندا، يۇقۇرقى جايلاردا 250 ئۆيلۈك ئۇيغۇر، 1392 نوپۇس بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ %90 ى بايرام _ ئالى شەھىرىگە توپلانغان. ئۇ يەرلەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى ئاز بولسىمۇ، يەنىلا ئۆزلىرىنىڭ ئانا تىلىنى ۋەئەنئەنىۋى ئۆرپ ئادىتىنى ساقلاپ، ئۆز تارىخىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن.
بايرام ئالىدىكى ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك خەۋەر دەسلەپتە، 1960- يىللارنىڭ باشلىرىدا «كوممۇنىزىم تۇغى» گېزىتىدە بېرىلگەن. 1962-يىلى تاشكەنت ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ دوتسېنتى نىكراسكايا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ، ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك بىر نەچچە ماقالە ئېلان قىلغان.1963- يىلى قازاقىستان پەنلەر ئاكادىمىيسى ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ مەسئۇلى سەئىدۋاققاسوف بايرام-ئالىدىكى ئۇيغۇرلار توغرىسىدا تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان. 1961-،1964- يىللىرى ئارىلىقىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ۋە ھازىرقى ئەھۋالى توغرىسىدا تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان
ئۇيغۇرلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا كۆچۈشى
18 -ئەسىرنىڭ ئوتتۇرا ۋە ئاخىرقى باسقۇچلىرىدا جەنۇبىي شىنجاڭ دېھقانلىرى بىلەن چىڭ خاندانلىقى ھۆكۈمرانلىرىنىڭ زۇلمىغا چىداپ تۇرالماي قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن. دېھقانلار قوزغىلىڭى مەغلۇپ بولۇپ ، ۋەھشىيانە باستۇرۇلغاندىن كېيىن ، جەنۇبىي شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلاردا ئارقا- ئارقىدىن  ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا قېچىش دولقۇنى كۆتۈرۈلگەن. مەسىلەن ، 1830-يىلى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قوقەند ىانلىقىغا قېچىپ بارغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 10مىڭدىن 12 مىڭغىچە بولغان ؛ شۇ يىلنىڭ ئاخىرىغىچە يەنە 70 مىڭ ئادەم كۆچۈپ كەلگەن. 1857-يىلى جەنۇبىي شىنجاڭ تەۋەسىدىن 15 مىڭدىن 20 مىڭغىچە ئۇيغۇر ئاھالىسى قوقەند خانلىق تەۋەسىگە قېچىپ كېلىۋالغان. تولۇقسىز مەلۇماتلارغا قارىغاندا، 18- ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 19- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قەشقەردىن ئوتتۇرا ئاسىيا (ئاساسلىقى پەرغانە جىلغىسىغا كەلگەن)غا قېچىپ بارغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 85 مىڭدىن120 مىڭغىچە بولغان. 1884-يىلى ئىلى تەۋەسىدىن ۋېرنا (بۈگۈنكى ئالما-ئاتا) ئوبلاستىغا 45مىڭ 373 ئۇيغۇر قېچىپ بارغان.1881-يىلىدىن 1883-يىلىغىچە يەتتە سۇ ۋادىسىغا كۆچكەن ئۇيغۇرلار ۋە تۇڭگانلار ئاساسلىقى ياركەنت ، ئاقسۇ ، كەتمەن ، مەرۋى ، كورام ، قارا سۇ ، پىشپەك(بېشكەك) قاتارلىق جايلاردا ئولتۇراقلاشقان بولسا ، يەنە بىر قىسىم ئۇيغۇرلار سىر دەريا ئوبلاستىغا تەۋە جامبۇل ، پەرغانە ئوبلاستىغا تەۋە ئوش قاتارلىق قايلاردا ئولتۇراقلاشقان. ئەينى چاغدا ئۇلارنىڭ كۆپ قىسىمى ھاممال ، ھارۋىكەش (مەپىچى)، كاھىشچىلىق(خۇمدانچىلىق) قاتارلىق ئېغىر جىسمانىي ئامگەكلەرگە تايىنىپ كۈن كەچۈرگەن.
شىنجاڭ تەۋەسىدىن ئوتتۇرا ئاسىياغا كۆچكەن ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا 194مىڭدىن 215 مىڭغىچە بولۇپ ستاتسىكىلانغان. ئۇلار ئوتتۇرا ئاسىياغا قېچىش جەريانىدا ئازاپ ئوقۇبەتلەرنى كۆپ تارتقان ، نۇرغۇن كىشىلەر ئاچچىق ۋە سوقوق دەستىدىن يول ئۈستىدە ئۆلۈپ كەتكەن. ئاشۇ كۆچمەنلەر ئۈچۈن بوز يەر ئېچىپ ، ئۆزلىرىنىڭ يېڭى ھويلا – ئاراملىرىنى قۇرۇپ چىقىش تېخىمۇ مۈشكۈل بولغان. بولۇپمۇ يوقسۇل ،ئاجىز،ئۆي سالغۇدەك قۇربىتى يوق كەمبەغەللەر نەچچە يىللاپ گەمىلەردە ۋە كەپىلەردە يېتىپ كۈن ئۆتكۈزگەن. شۇ چاغلاردا چار پادىشاھنىڭ ئۇلارغا تەقسىملەپ بەرگەن يەرلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئۈنۈمسىز ، سۇ  كەمچىل بولغان چۆل بولۇپ ، ئۇلار ئەنە شۇنداق جاپالىق  شارائىتتىمۇ قان_تەر ئاققۇزۇپ ، جاپالىق ئىشلەش ئارقىلىق ، ئاشۇ پايانسىز چۆل جەزىرىلەرنى گۈزەل ئېكىنزارلىققا ئايلاندۇرغان. چار پادىشاھنىڭ ئۇيغۇرلارنى كۆپلەپ ئوتتۇرا ئاسىياغا كۆچۈرۈپ كېلىشىمۇ ئالدى بىلەن ئۆز مەنپەئەتىنى ئويلاشتىن بولغان. بىرىنچىدىن ، ئۇلار ئوتتۇرا ئاسىيا- تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئالدىدا مۇسۇلمانلارغا ھېسداشلىق قىلغۇچىلار قىياپىتىگە كىرىۋالغان. ئىككىنچىدىن ، ئوتتۇرا ئاسىيا- تۈركىستاندىكى بوز يەر يەر ئاچقۇچىلارنىڭ  سانىنى كۆ كۆپەيتىشنى مەقسەد قىلغان. ئۈچىنچىدىن ، تەرەققىي قىلىۋاتقان روسىيە سانائەت كارخانىلىرى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئەرزان باھالىق ئەمگەك كۈچلىرى بىلەن تەمىن ئېتىشنى مەقسەد قىلغان ئوتتۇرا ئاسىياغا قېچىپ بارغان ئۇيغۇرلاردىن باشقا ، ئۇ يەردىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى يەنە بىر قىسىم كىشىلەر قەشقەردىن ئوتتۇرا ئاسىياغا ئىشلەمچىلىككە ۋە تىجارەت قىلىشقا كەلەەنلەر بولۇپ ، كېيىنچە ئۇلارمۇ ئولتۇراقلىشىپ قالغان.19-ئەسىرنىڭ90-يىللىرىغا كەلگەندە شىجاڭ تەۋەسىدىكى ئۇيغۇرلاردىن ئوتتۇرا ئاسىياغا كۆچىدىغانلارنىڭ سانى ئازىيىشقا باشلىغان.
تۈركمەنىستانغا مۇساپىر بولۇش
تارىخىي ھۆججەتلەرگە ئاساسلانغاندا، مىلادى 1883-يىلى تۈركمەنىستانلىق يۈسۈپخان بىلەن ئۇنىڭ ئانىسى گۈلجامالخان سانت پېتېر بورگقا بېرىپ چارپادىشاھقا سوۋغات تەقدىم قىلغان. بۇ ئىككىيلەن شۇ قېتىم تۈركمەنىستان شەھرىنىمۇ سوۋغات سۈپىتىدە چارپادىشاھنىڭ قىزىغا ھەدەيە قىلغان. شۇنىڭدىن باشلاپ بۇ يەر چارپادىشاھنىڭ خۇسۇسىي زىمىنى بولۇپ قالغان.1884-يىلى مورغاپ دەريا ۋادىسىروسىيە ئىمپىرىيسىگە تەۋە قىلىنغان. ئىمپراتۇر ئالىكساندىر 3 ۋە ئۇنىڭ ئەمەلدارلىرى بۇ يەردىن پايدىلىنىپ روسىيە ئۈچۈن يېزا ئىەىلىك مەھسۇلاتلىرىنى، ئاساسلىقى پاختا ئىشلەپچىقىرىش پىلانىنى تۈزۈشكەن چارروسسىيە دائىرلىرى يەتتەسۇ ۋادىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ «دېھقانچىلىق ۋە باغۋەنچىلىك ئىشلىرىغا ماھىرلىقىغا بۇ يەردىكى ھېچقانداق مىللەتنىڭ يېتەلمەيدىغانلىقى»نى بايقىغان.شۇنىڭ بىلەن 1890-يىلى چارپادىشاھنىڭ مورغاپ ۋادىسىنى ۋاكالىتەن باشقۇرغۇچىسى پولكوۋنىك لودسوف يەتتەسۇ ۋادىسدىن بۇ يەرگە بىر تۈركۈم ئۇيغۇر ئاھالىسىنى كۆچۈرۈپ كېلىش لايىھىسىنى ئوتتۇرغا قويۇپ، پادىشاھنىڭ ماقۇللىقىنى ئالغان.
بىرىنچى تۈركۈم ئۇيغۇر كۆچمەنلىرى 1890-يىلى باھاردا كاسپى دېڭىزى قىرغىقىغا قاراپ كۆچۈش سەپىرىگە ئاتلانغان. ئۇلار جەمئىي 272ئائىلىلىك، 1303ئادەم(كۆپ قىسمى بويتاق نەۋقىران ياشلار )بولۇپ، ئالتە ئاي يول يۈرۈپ سەمەرقەنىتكە يېتىپ كەلگەن. ئۇلار داۋاملىق ئالغا ئىلگىرلەپ، تاشكەنىتكە يېتىپ كەلگەندە، يەرلىك كىشىلەر ئۇلارنى توسۇپ، ئۇلارنىڭ شۇ يەردە تۇرۇپ قېلىشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشكەن بولسىمۇ، لېكىن ئاچ-يالىڭاچ، جۇلدۇر كىپەن ھالەتتىكى بۇ كىشىلەر تۈركمەنىستانغا بېرىش ئىرادىسىدىن يانماي، مەككىنى تاۋاپ قىلىۋېلىشنى بۇ يەردە قېلىشتىن ئەۋزەل كۆرۈشكەن. ئۇلار بارار جايىغا يېتىپ بېرىشقاندىلا، ئەھۋالنى كۆرۈپ، لودسوفنىڭ ئەرزان باھالىق ئەمگەك كۈچلىرىگە ئېرىشىش ئۈچۈن قۇرغان قاپقىنىغا دەسسىگەنلىكىنى ئاندىن بىلىپ يېتىشكەن. ئۇلار بارغان جاي پايانسىز قۇملۇق بولۇپ، ئاچارچىلىق ۋە تومۇز ئىسسىقنىڭ دەردىنى يەتكۈچە تارتىشقان. ئۇلار شۇ يەردە سۇ ئامبىرى ياساشقان، ئۆستەڭ قېزىپ سۇ باشلىغان، بوز يەر ئېچىپ دېھقانچىلىق قىلغان.خۇمداندا خىش پىشۇرۇپ ئۆي سېلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ يېڭى بىر يۇرت-ماكانىنى بەرپا قىلىشقا كىرىشكەن. مەسىلەن، تۈرمەنىستاندىكى مەمەيۈزى، دادامتۇ، توققۇزتارا ، چاپچال دەپ ئاتىلىدىغان ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ئەنە شۇلارنىڭ مىسالىدۇر يۈز يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بېرى، تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلار يەرلىكتىكى باشقا مىللەتلەر بىلەن بىرلىكتە يۇت-ماكانلىرىنى قۇرۇش ۋە قوغداش ئۈچۈن زور تۆھپىلەرنى قوشقان. مەسىلەن، تۈركمەنىستاندىكى ئەڭ چوڭ قانال بولغان قارا قۇم قانىلىنى قېزىش ۋەزىپىسىنى ئاساسلىقى ئۇيغۇرلار زىممىسىگە ئېلىپ پۈتتۈرگەن.قۇرۇلۇشنىڭ باش ئىنژېنېرلىقىنىمۇ تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن چىققان سۇ ئىشلىرى مۇتەخەسىسى مەمەتخان غازىتوپ ئۈستىگە ئالغان. سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىكى ۋەتەننى قوغداش ئۇرۇشىغا تۈكمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلاردىن 150نەۋقىران يىگىت قاتنىشىپ، ئۇلاردىن 53نەپىرى ئۇرۇشتا قۇربان بولغان
تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلار جاپالىق شارائىت ئاستىدا، ئۆزلىرىنى قۇدرەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن، پەن- تېخنىكا بىلىملىرىنى تىرىشىپ ئۆگەنگەن.1990-يىللاردىكى سىتاستىكىدىن قارىغاندا، ئۇلاردىن 49كىشى ئالىي مەكتەپ، 73كىشى ئوتتۇرا تېخنىكۇم مائارىپ تەربىيسىنى ئالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىككى نەپىرى كاندىدات دوكتۇرلۇق ئونۋانى ئالغان، 26كىشى ئىنژېنېر-مۇتەخەسسس بولغان، 42ئادەم مائارپ خىزمىتىنى ئۆتىگەن. ئۇلاردىن باشقا بىر قىسىم ئۇيغۇرلار تىبابەتچىلىك ۋە تىجارەت ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان.
يەنى 1919-يىلى تۈركمەنىستاندىكى پىشقەدەم مائارىپچى مەرۇپ مەمەتوف يەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا، تۇنجى قېتىم يەتتە يىللىق ئوقۇش تۈزۈمىدىكى ئۇيغۇر مەكتىپىنى قۇرۇپ چىققان. تاكى1937-يىلى سىتالىننىڭ چەكلىشى بىلەن مەكتەپ تاقالغانغا قەدەر، تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپ قىسمى مەرۇپ مەمەتوف ئاچقان مەكتەپتە ئوقۇپ كەلگەن. مەكتەپ تاقالغاندىن كېيىن، مەروپ مەمەتوف تاشكەنىتكە بېرىپ داۋاملىق بىلىم ئاشۇرغان. كېيىن ئۇ ئىلگىرى-ئاخىر بولۇپ ئۆزبېكىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ مىنىستىرى، رادىئو-تېلېۋىزىيە كومېتىتىنىڭ رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ئۇنىڭ ئۈچ قىزى ئايرىم-ئايرىم ھالدا تىببىي پەنلەر دوكتۇرى، فىزىكا ئىلمى كاندىدات دوكتۇرى، تارىخ پەنلىرى دوكتۇرى بولۇپ ، مەرۇپ مەمەتوفنىڭ ئائىلىسى تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پەخرى بولۇپ قالغان.
يەنى 1990-يىلى 4-ئايدا تۈركمەنىستاندا داغدۇغىلىق مەرىكە ئۆتكۈزۈلۈپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تۈركمەنىستانغا كۆچۈپ كەلگەنلىكىنىڭ 100يىللىقى خاتىرلەنگەن. شۇ قېتىم قازاقىستان، ئۆزبىكىستان، قىرغىزىستانلاردىكى ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئۇيۇشمىلىرىنىڭ مەسئۇللىرى ۋە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن ئۇيغۇر ۋەكىللىرى تۈركمەنىستانغا كېلىپ مۇراسىمغا قاتنىشىپ، تۈركمەنىستاندىكى قېرىنداشلىرى بېسىپ ئۆتكەن بىر ئەسىردىن كۆپرەك جاپالىق تارىخي كەچۈرمىشلەرنىڭ ئەسلىمىسىگە داخىل بولغان.
مەنبە
ھەبىبۇللا مۇنەۋۋەر، تۈركمەنىستان ئۇيغۇرلىرى، «جۇڭگۇ مىللەتلىرى» ژورنىلى 2004-يىللىق 2- سان
بەزى كۆكتاتلارنىڭ ئۇيغۇرچە خەنزۇچە ئاتىلىشى ۋە تەبىئىتى
بەرەنگە تەبىئىتى ھول سوغوق- (土豆)
.سۇڭپىياز (大葱)————غولپىياز- تەبىئىتى ھول ئسسىق
جۇسەي (韭菜)————كۇدە- تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق
شاڭ سەي (香菜) ————ئاشكۇكى- تەبىئىتى قۇرۇق سوغوق
خاڭگا (黄瓜)———— تەرخەمەك تەبىئىتى ھول سوغوق
چەيزە (茄子)———— پېدىگەن تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق
قىزىل لازا (红辣椒)————قىزىلمۇچ تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق
جاڭد ۇ ( 豇豆 ) ————چۇكا پۇرچاق تەبىئىتى ھول سوغوق
دۇجاۋ (豆角)————يېسى پۇرچاق تەبىئىتى ھول سوغوق
بەسەي (白菜)———— يېسۋېلەك تەبىئىتى ھول سوغوق
چىڭسەي (芹菜) ————كەرەپشە تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق
سىڭجاڭ (生姜)————زەنجىۋىل تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق
دۇيا (豆芽 ) _ماش ئۈندۈرمى تەبىئىتى سوغۇق
موگۇ (蘑菇)____گۇمبەمەدەك تەبىئىتى ھۆل سوغۇق
خى مور ( 黑木耳)————قارا قىرىنقۇلاق تەبىئىتى قۇرۇق ئېسسىق
بەي مۇر (白木耳) __ئاق قىرىنقۇلاق تەبىئىتى مۆتىدىل 4
خەي دەي (海带) ——— لامنارىيە تەبىئىتى :قۇرۇق ئېسسىق; 3
لاڭ خا (包心菜 )--- كاپوسكا تەبىئىتى سوغۇق
ئاۋات بازىرى
ئاۋات بازىرى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
بەزى كۆكتاتلارنىڭ ئۇيغۇرچە خەنزۇچە ئاتىلىشى ۋە تەبىئىتى
شەنياۋ (山腰) _ پېچەكگۇل تەبىئىتى ھول سوغوق
مۇھەممەتجان راشىدىن
مۇھەممەتجــان راشــىدىن (Muhammetjan Rashidin)، ئۇيغــۇر شــېئىرىيەتچىلىكىدىكى تۆھپىــكار شــائىر.
پروفىل
1940 - يىلــى 15 - ئىيــۇن غۇلجــا ناھىيەسـىنىڭ ئونيـار يـۈزى يېزىسـىدا بىـر دېھقـان ئائىلىسـىدە تۇغۇلغــان. باشــانغۇچ ۋە ئوتتــۇرا مەكتەپلەرنــى غۇلجىــدا ئوقـۇپ تامامـاپ 1955 - يىلىدىـن 1958 - يىلـى 3 - ئايغىچە ســابىق شــىنجاڭ يېــزا - ئىگىلىــك تېخنىكومــدا ئوقۇغــان. ئوقــۇش پۈتتۈرگەندىــن كېيىــن 1959 - يىلــى 5 - ئايغىچــە پىچـان ناھىيەسـىدە قايتـا تەربىيـە ئالغـان. 1960 - يىلدىـن 1968 - يىلغىچـە چاپچـال ناھىيەسـى ۋە غۇلجـا ناھىيەلىرىـدە مەمۇرىــي خادىــم، تېخنىــك، كاتىــپ ۋە ئوقۇتقۇچــى بولــۇپ ئىشــلىگەن. 1968 - يىلــى «مەدەنىيــەت زور ئىنقىالبى»نىــڭ زىيانكەشــلىككە ئۇچــراپ ناھــەق جازاالنغــان. 1983 - يىلــى ئاقلىنىـپ غۇلجـا ناھىيەلىـك 1 - ئوتتـۇرا مەكتەپكـە خىزمەتكـە ئورۇنالشــقان. 1989 - يىلــى غۇلجــا ناھىيەســىنىڭ كەســپىي يازغۇچىلىقىغـا تەكلىـپ قىلىنغانغـا قـەدەر شـۇ مەكتەپتـە تىـل ئەدەبىيـات ئوقۇتقۇچىسـى ۋە ئىلمىـي مۇدىـر بولـۇپ ئىشـلىگەن.
ئەل سۆيگەن ، ئەلنى سۆيگەن پەخىرلىك  شائىر مۇھەممەدجان راشىدىن 2021- يىل  11-ئاينىڭ 13-كۈنى ئەتىگەن ئۈرۈمچى ۋاقتى سائەت 7 دىن 17مىنۇت ئۆتكەندە بىزدىن مەڭگۈلۈك خوشلاشتى!.
مۇھەممەتجــان راشــىدىننىڭ ئەدەبىــي ئىجادىيــەت پائالىيىتــى 1958 - يىلــى «ئىلــى گېزىتــى»دە ئېــان قىلىنغــان «ئىلــى دەرياســى» ناملىــق شــېئىرى بىلــەن باشــانغان. ئــۇ شــۇنىڭدىن ئېتىبــارەن ئىجادىيەتكــە رەســمىي كىرىشــكەن ۋە 1000 پارچىدىــن ئارتــۇق شــېئىر، ھېكايــە، داســتان ۋە ئوبزورالرنــى ئېــان قىلغــان. 1980 - يىلالردىــن كېيىــن ئىجادىيەتتــە كۆرۈنەرلىــك ئۇتۇقالرغــا ئېرىشــكەن. مۇھەممەتجــان راشــىدىننىڭ شــېئىرلىرى «كاككــۇك گۈلــى»، «يىلـار ئىـزى»، «كۈنلـەر ئالبومـى»، «ئانـا يـەر قەسىدىسـى»، «ئۆمــۈر ئىلھاملىــرى»، «ھايــات دېگــەن مانــا شــۇ»، «ئانــا تاغــار» دېگــەن نامــاردا توپــام قىلىنىــپ نەشــر قىلىنغــان.
مەندىن بىمەھەل كەتمىگىن، ياشلىق
جۇدۇنلار كەتسۇن ، باھار كەتمىسۇن،
دۈشمەنلەر كەچسۇن، دوستلار كەچمىسۇن.
كەتمىگىن ياشلىق مەندىن بىمەھەل،
شادلىقلىرىمغا زاۋال يەتمىسۇن.
ماڭا سەن ئېيتقان ناخشىلار كېرەك،
ماڭا سېنىڭدەك ياخشىلار كېرەك.
ياردىن ئايرىلىپ چىدىغان بىلەن،
سېنىڭ بارىڭدا بايدەك يۈرەتتىم،
سېنىڭ بارىڭدا ئايدەك يۈرەتتىم.
مەندىن بىمەھەل كەتمىگىن ياشلىق،
باشلا ناخشاڭنى يەنە بۆلەكتىن!!
مېھرىبان ئابدۇللا
زەپ ئۇرۇلدى بېشىمغا چاقماق.
قىسمىتىڭمۇ  بىلمىدىم تەقدىر،
كېلىپ يەنە قەبرىگە يانماق.
شائىر ئاتام چىقىپ سەپەرگە،
ئاق يول تىلەپ قالدۇققۇ يىغلاپ.
بىر مەن ئەمەس   يىغلايدۇ مىڭلاپ.
جانلىناتتى سېنىڭ تىلىڭدا،
دېھقانلارنىڭ زەررىچە  شەرىپى.
يامان ئۈچۈن قامچا بولاتتىڭ،
قېپ قالمايتتى ياخشىنىڭ تەرىپى.
يەنە ھەۋەس قىلدىم بۈگۈنمۇ،
تۈمەن قوللار خوش دەپ ھاۋادا.
ئۆزۈڭ ئېسىل قەدىمىڭ نۇرلۇق،
ئۇچقان سەنمۇ كۆكتە ساما.
بىزگە چەكسىز بىر ئۈلگە ئىدىڭ،
ئائىلىگە بەرگەن ۋاپادا.
ئەيمىنەتتۇق جان ئاتا سەندىن،
نېمە دەيمەن كۆزلىرىم قان-ياش،
قانماس ئىدۇق  ھەممىمىز بەلكىم،
يەنە يۈز يىل بەرگەن بولسا جان.
ئاھ ، نېمە دەي ئەلۋىدا ئاتا،
مەنزىلىڭىز گۈلزارلىق بولسۇن.
سەپەرلەردە ئالغان نەپەسلەر،
خوش پۇراقلىق  ئىپارغا تولسۇن.
قاراچاي-بالقارچە ۋىكىپېدىيە
قاراچاي - بالقارچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ قاراچاي-بالقار تىلىدىكى نۇسخىسىدۇر. گاگائۇز تىلىدىكى ۋىكىپېدىيە 2010- يىل 19- مارت ئىتىبارى بىلەن ئېچىلغان.
مۇھەممەتجان راشىدىن
مېھرىبان ئابدۇللا
***
قاراچاي-بالقارچە ۋىكىپېدىيە
= ساندان = 1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن.
مۇھەممەتجان راشىدىن
مېھرىبان ئابدۇللا
2021--11-13 جىلىيۇز
مېھرىبان ئابدۇللا باھارى
مىجىت زۇنۇن ئارتۇچ
كەتتى بىر شائىر كۆكتىكى چولپان
يىغلىدى جىمى خەلقىم ھەم كۆك ئاسمان
ئىلىنىڭ دەرياسىمۇ بوپ  سۈكۈتتە
ھەسرەتتە يىغلىدى ئىتىزدا دىھقان
ئالدىڭدا قائىل ئىدى شاھ ۋە سۇلتان
دەۋرىمنىڭ پىشۋاسى ئەي ئۇلۇغ ئىنسان
ئەل غىمى -شاتلىقى ئىلھامى بولاق
ئۆچمەيدۇ  ئەبەت سەن ياندۇرغان چىراق
ئەل ئۈچۈن تەۋرەتتىڭ قەغەزدە قەلەم
چاچىدۇ مەڭگۈگە گۈلدەك خۇش پۇراق
كەتتى ئۇ ، تۇن ئېلكىنى يۇرۇتقان نۇر
يۇرىتار قەلبنى سەن يازغان ھەربىر قۇر
تۇمار قىپ بوينىمغا ئاساي مەڭگۈلۈك
شېئىرىڭ باھادىر ، يوللىرىمغا  نۇر
تاغلارمۇ باش ئەگدى پۈكۈپ قەددىنى
كائىنات يىغلىدى تۆكۈپ يىشىنى
نە چارە بارالمىدۇق يا  بۈگۈن بىز
يىغلىدۇق، كۆتىرەلمەي تاۋۇتىڭنى
ئەلۋىدا دىدۇق ئۆلۈمگە چارە يوق
بىر كۈنى بارىمىز بىزمۇ قىشىڭغا
بارىمەن  مەنمۇ مەپىگە ئولتۇرۇپ
**
غۇلجا، 2021، 13-نويابىر
مۇساجان ئابدىرىشىت سەزگۈ
بۇ ئالەم قونالغۇ،
قونۇپ كېتىمىز،
تەنلەرنى تاراشلاپ، يۇنۇپ كېتىمىز.
كىم بالدۇر، كىم كېيىن چىقار سەپەرگە،
بىلمەيلا قالىمىز، ئۆلۈپ كېتىمىز.
كەتتى نى ياخشىلار، كۆرۈپ تۇرىمىز،
كۆزلەرگە ياش تولۇپ، پەرياد ئۇرىمىز.
ئۆلۈمنىڭ سۈرىنى بىلگەن تۇرۇقلۇق،
ئويلانماي نە سەۋەب بىغەم يۈرىمىز؟
ياخشىلار كېتەركەن دۇنيادىن بۇرۇن،
ئالدىدىن زاكاس قىپ قويغانمۇ ئورۇن؟
ئۆلسىمۇ ياخشىلار، نامى ئۆلمەيدۇ،
ئاچىدۇ قەبرىمۇ ئاڭا كەڭ قويۇن.
ئالماقچى بولساڭ گەر كۆڭۈلدىن ئورۇن،
ياشىغىن مېھنەتتە، بولمىغىن ھورۇن.
ئالقاننى كەڭ ئاچساڭ يىتىم- يىسىرگە،
ئۆتمەيسەن  ھاياتتا مەڭگۈ خار- زەبۇن.
ئويلىساڭ ئۆلۈمنى، قىلما ئەسكىلىك،
ئەدەبنى دوست بىلگىن، بولما بەدقىلىق.
بەدقىلىق ئىنساندىن ھايۋانمۇ بىزار،
ئايرىلسا دەريادىن ياشالماس بېلىق.
بولمىغىن ھاياتتا سەن ئۆزۈڭ لالما،
تەمەخور ئىنسانغا ئايلىنىپ  قالما.
كۈنى تەس ھەر جايدا لالما ئىتلارنىڭ،
كۆرگەنلەر ئۇنىڭغا ئېتىشار چالما.
ھەسەتخور ئىنساندىن كەلمەس ياخشىلىق،
ھەر كۈنى زەھەردە قىلار ناشتىلىق.
كۆنگەندۇر خۇي- پەيلى گۇمانخورلۇققا،
ئۆلسىمۇ، ھەسەتتە ئۆلگىنى ئېنىق.
تاپمىغىن ھەرگىزمۇ ياخشىدىن پۇتاق،
تاپساڭمۇ چىقمايدۇ ئۇنىڭدىن چاتاق.
بىھۆدە ئاۋارە بولۇپ يۈرگىچە،
ئادەمدەك ياشىساڭ شۇدۇر ياخشىراق.
ئالغىن  سەن ھاياتتىن ئىبرەت ۋە ساۋاق،
شۇ ساۋاق ئىنسانغا مەنىۋى تاماق.
قۇرساقنى تويغۇزۇش بولسا مەخسىدىڭ،
ئۆتمەمدۇ بىر ئۆمۈر قەلبىڭ قاغجىراق؟…
مەنبە
ئىزدىنىش ژۇرنىلى، 2020 - يىل 2 - سان
دۇنيا بانكىسى
دۇنيا بانكىسى مەبلەغ سېلىش تۈرلىرىنى يولغا قويۇش مەقسىتىدە ئوتتۇرا ۋە تۆۋەن كىرىملىك دۆلەتلەر ھۆكۈمەتلىرىنى قەرز ۋە ياردەم بىلەن تەمىنلەيدىغان خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە ئورگىنى. دۇنيا بانكىسى دۇنيا قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات بانكىسى (IBRD) ۋە خەلقئارا تەرەققىيات جەمئىيىتى (IDA) نىڭ ئورتاق ئىسمى بولۇپ، دۇنيا بانكىسى گۇرۇھىغا تەۋە بەش خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ ئىككىسى. ئۇ 1944-يىلدىكى برېتتون ۋودس يىغىنىدا خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى بىلەن بىرلىكتە قۇرۇلغان. ئاستا باشلانغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ تۇنجى قەرزى 1947-يىلى فرانسىيەگە بېرىلگەن. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىدا، ئۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيا دۆلەتلىرىگە قەرز بېرىشكە ئەھمىيەت بېرىپ، 1980-يىللاردىكى بۇ بۇرچتىن يىراقلاشتى. يېقىنقى 30 يىلدا، ئۇ ئاممىۋى تەشكىلاتلار ۋە مۇھىت ئاسراش گۇرۇپپىلىرىنى قەرز مەبلىغىگە كىرگۈزدى. ئۇنىڭ قەرز ئىستراتېگىيىسى مىڭ يىللىق تەرەققىيات نىشانى شۇنداقلا مۇھىت ۋە ئىجتىمائىي كاپالەتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ.
2022-يىلغا قەدەر، دۇنيا بانكىسىنى پرېزىدېنت ۋە 25 ئىجرائىيە مۇدىر، شۇنداقلا 29 تۈرلۈك مۇئاۋىن رەئىس باشقۇرىدۇ. IBRD ۋە IDA ئايرىم-ئايرىم ھالدا 189 ۋە 174 ئەزا دۆلەت. ئامېرىكا، ياپونىيە، جۇڭگو، گېرمانىيە ۋە ئەنگىلىيەنىڭ بېلەت تاشلاش ھوقۇقى ئەڭ كۆپ. بۇ بانكا تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە قەرز بېرىپ، نامراتلىقنى ئازايتىشقا ياردەم بېرىدۇ. بۇ بانكا يەرشارىدىكى بىر قانچە ھەمكارلىق ۋە تەشەببۇسلار بىلەن شۇغۇللىنىپ، كېلىمات ئۆزگىرىشىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. دۇنيا بانكىسى بىر قاتار مەشىق قاناتلىرىنى باشقۇرىدۇ، ئۇ پاكىز ھاۋا تەشەببۇسى ۋە ب د ت تەرەققىيات سودىسى بىلەن ھەمكارلىشىدۇ. ئۇ ئوچۇق سانلىق مەلۇمات تەشەببۇسى ئىچىدە ئىشلەيدۇ ۋە ئوچۇق بىلىم ئامبىرىغا ساھىبخانلىق قىلىدۇ.
دۇنيا بانكىسى پۇل پاخاللىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا زىيان يەتكۈزۈش دەپ تەنقىدلىنىپ، 1988 ۋە 2000-يىللىرى نامايىش پەيدا قىلدى. بۇ بانكىنىڭ باشقۇرۇش ۋە COVID-19 يۇقۇم ىغا بولغان ئىنكاسىمۇ تەنقىد قىلىنغان.
دۇنيا بانكىسى گۇرۇھى
دۇنيا بانكىسى گۇرۇھى بەش خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ كېڭەيتىلگەن ئائىلىسى، شۇنداقلا دۇنيا بانكىسىنىڭ ئانا تەشكىلاتى، تىزىملىكتىكى ئالدىنقى ئىككى تەشكىلات IBRD ۋە IDA غا بېرىلگەن كوللىكتىپ ئىسمى:
1944–1974
دەسلەپكى يىللاردا، بانكا ئىككى خىل سەۋەب بىلەن ئاستا باشلاندى: ئۇنىڭ مەبلىغى كەمچىل، ئامېرىكا ئىجرائىيە دېرىكتورى بىلەن بۇ تەشكىلاتنىڭ رەئىسى ئوتتۇرىسىدا رەھبەرلىك كۈرىشى بولدى. مارشال پىلانى 1947-يىلى يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، ياۋروپادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر باشقا مەنبەلەردىن ياردەم ئېلىشقا باشلىدى. بۇ رىقابەتكە دۇچ كەلگەن دۇنيا بانكىسى دىققىتىنى ياۋروپادىن باشقا ئىتتىپاقداشلىرىغا قاراتتى. 1968-يىلغىچە ئۇنىڭ قەرزى دېڭىز پورتى، تاشيول سىستېمىسى ۋە ئېلېكتر ئىستانسىسى قاتارلىق ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئۈچۈن ئاجرىتىلغان بولۇپ، قەرز ئالغۇچى دۆلەتنىڭ قەرزنى قايتۇرۇشىغا شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ. 1960-يىلى خەلقئارا تەرەققىيات جەمئىيىتى قۇرۇلدى (ب د ت SUNFED دەپ ئاتىلىدىغان فوندىغا ئوخشىمايدۇ)، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى يۇمشاق قەرز بىلەن تەمىنلىدى.
1974-يىلدىن بۇرۇن، دۇنيا بانكىسى بەرگەن قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات قەرزى بىر قەدەر ئاز ئىدى. ئۇنىڭ خىزمەتچىلىرى بانكىغا ئىشەنچ تۇرغۇزۇشنىڭ لازىملىقىنى تونۇپ يەتتى. مالىيە مۇتەئەسسىپلىكى ھۆكۈم قىلدى، قەرز ئىلتىماسى قاتتىق ئۆلچەمگە يېتىشى كېرەك. : 56–60
دۇنيا بانكىسى قەرز ئالغان تۇنجى دۆلەت 1947-يىلى فرانسىيە. ئەينى ۋاقىتتىكى بانكىنىڭ رەئىسى جون مېككلوي پولشا ۋە چىلىدىن باشقا ئىككى ئىلتىماس قىلغۇچىدىن فرانسىيەنى تاللىغان. بۇ قەرز 250 دوللار ئىدى مىليون، تەلەپ قىلىنغان پۇلنىڭ يېرىمى ۋە قاتتىق شەرتلەر بىلەن كەلگەن. فرانسىيە تەڭپۇڭ خامچوت تۈزۈشكە قوشۇلۇشى ۋە دۇنيا بانكىسىغا قەرز قايتۇرۇشنى باشقا ھۆكۈمەتلەرگە قارىغاندا ئالدىن ئويلىشىشى كېرەك. دۇنيا بانكىسىنىڭ خىزمەتچىلىرى بۇ مەبلەغنىڭ ئىشلىتىلىشىنى يېقىندىن كۆزىتىپ، فرانسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ شەرتكە ئۇيغۇن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، قەرز تەستىقلىنىشتىن ئىلگىرى، ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى فرانسىيە ھۆكۈمىتىگە كومپارتىيىگە مۇناسىۋەتلىك ئەزالارنىڭ ئالدى بىلەن ئېلىپ تاشلىنىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى. فرانسىيە ھۆكۈمىتى كوممۇنىست بىرلەشمە ھۆكۈمىتى - ئاتالمىش ئۈچ تەرەپ دەپ ئاتالدى. بىر نەچچە سائەت ئىچىدە فرانسىيەگە بېرىلگەن قەرز تەستىقلاندى.
1974–1980
1974-يىلدىن 1980-يىلغىچە، بانكا زېھنىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردىكى كىشىلەرنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشقا مەركەزلەشتۈردى. قەرز نىشانى ئۇل ئەسلىھەلەردىن ئىجتىمائىي مۇلازىمەت ۋە باشقا ساھەلەرگە كېڭەيگەنلىكتىن، قەرز ئالغۇچىنىڭ قەرز سوممىسى ۋە سانى زور دەرىجىدە ئاشتى.
بۇ ئۆزگىرىشلەرنى 1968-يىلى لىندون ب.جونسون تەرىپىدىن پرېزىدېنتلىققا تەيىنلەنگەن روبېرت ماكنامارا دېيىشكە بولىدۇ. : 60–63 ماكنامارا بانكا خەزىنىچىسى ئېۋگېن روتبېرگنىڭ ئاساسلىق مەبلەغ مەنبەسى بولغان شىمالىي بانكىلارنىڭ سىرتىدىكى يېڭى مەبلەغ مەنبەسىنى ئىزدەشىنى ئۆتۈندى. روتبېرگ يەرشارى زايوم بازىرىدىن پايدىلىنىپ، بانكىغا بار بولغان مەبلەغنى ئاشۇردى. نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش قەرزىنىڭ بىر نەتىجىسى ئۈچىنچى دۇنيا قەرزىنىڭ تېز ئۆرلىشى. 1976-يىلدىن 1980-يىلغىچە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيا قەرزى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن% 20 ئاشتى.
دۇنيا بانكىسى مەمۇرىي سوت كوللېگىيىسى 1980-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، دۇنيا بانكىسى گۇرۇھى بىلەن ئۇنىڭ خىزمەتچىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئەمگەك توختامىغا رىئايە قىلماسلىق ياكى تەيىنلەش شەرتىگە ھۆرمەت قىلىنمىغانلىقى توغرىسىدىكى تالاش-تارتىشلار قارار قىلىنغان.
1980–1989
ماكنامارا 1980-يىلى ئامېرىكا پرېزىدېنتى جىممىي كارتېرنىڭ نامزاتى ئالدېن ۋ.كلاۋسېننىڭ ئورنىغا چىققان. كلاۋسېن ماكنامارانىڭ نۇرغۇن خىزمەتچىلىرىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، باشقىچە بۇرچنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇنىڭ 1982-يىلى بانكىنىڭ باش ئىقتىسادشۇناسى Hollis B. Chenery نى Anne Krueger غا ئالماشتۇرۇش قارارى بۇ يېڭى دىققەتنىڭ مىسالى. كرۇگېر تەرەققىيات مەبلىغىنى تەنقىد قىلغانلىقى ۋە ئۈچىنچى دۇنيا ھۆكۈمەتلىرىنى « ئىجارە ئالغۇچى دۆلەت» دەپ تەسۋىرلىگەنلىكى بىلەن تونۇلغان.
ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدا، بانكا ئۈچىنچى دۇنيا قەرزىگە مۇلازىمەت قىلىش ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىنى راۋانلاشتۇرۇش ئۈچۈن لايىھىلەنگەن قۇرۇلمىنى تەڭشەش سىياسىتىنى تەكىتلىدى. UNICEF ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىنىڭ ئاخىرىدا، دۇنيا بانكىسىنىڭ قۇرۇلمىنى تەڭشەش پروگراممىسىنىڭ « ئاسىيا، لاتىن ئامېرىكىسى ۋە ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئون مىليونلىغان بالىنىڭ ساغلاملىق، ئوزۇقلۇق ۋە مائارىپ سەۋىيىسىنىڭ تۆۋەنلىشىگە» مەسئۇل ئىكەنلىكىنى دوكلات قىلدى.
1989 - ھازىرغىچە
1989-يىلدىن باشلاپ، نۇرغۇن گۇرۇپپىلارنىڭ قاتتىق تەنقىدىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، بانكا مۇھىت ئاسراش گۇرۇپپىلىرى ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلارنى قەرز پۇلغا كىرگۈزۈشكە باشلىغان بولۇپ، ئۇنىڭ تەرەققىيات سىياسىتىنىڭ ئۆتكۈر تەسىرىنى تەنقىد قىلغان. : 93–97 ئۇ يەنە مونترېئال كېلىشىمنامىسىگە ئاساسەن يولغا قويغۇچى ئورگان قۇرۇپ، ئوزوننىڭ خورىشىنى ئازايتىدىغان خىمىيىلىك ماددىلارنىڭ 95% نى تەدرىجىي ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، يەر شارى ئاتموسفېراسىغا بولغان ئوزوننىڭ خورىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، ئاتالمىش «ئالتە ئىستراتېگىيىلىك تېما» غا ئاساسەن، بانكا تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىللە مۇھىتنى قوغداش ئۈچۈن تۈرلۈك قوشۇمچە سىياسەتلەرنى يولغا قويدى. مەسىلەن، 1991-يىلى، بانكا ئورمان كېسىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، بولۇپمۇ ئامازوندا، مۇھىتقا زىيان سالىدىغان ھېچقانداق سودا كېسىش ياكى ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىمەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
دۇنيا ئاممىۋى مەھسۇلاتلىرىنى تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن، دۇنيا بانكىسى بەزگەك قاتارلىق يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىشقا، دۇنيانىڭ بىر قانچە جايلىرىغا ۋاكسىنا يەتكۈزۈشكە ۋە جەڭگىۋار قوشۇنغا قاتنىشىشقا تىرىشىدۇ. 2000-يىلى بانكا «ئەيدىزگە قارشى ئۇرۇش» نى ئېلان قىلدى، 2011-يىلى بانكا تۇبېركۇليوزنى توختىتىش شېرىكچىلىكىگە قوشۇلدى.
ئەنئەنە بويىچە، ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا ئوتتۇرىسىدىكى تىنىچ تونۇشنى ئاساس قىلىپ، دۇنيا بانكىسىنىڭ باشلىقى ئامېرىكا كۆرسەتكەن كاندىداتلاردىن تاللاندى. بۇ ناھايىتى مۇھىم، چۈنكى دۇنيا بانكىسى ئامېرىكىنىڭ بىۋاسىتە تەسىرىدىن ئەمەس، بەلكى دۇنيا بانكىسىنىڭ خىزمەتچىلىرى سەۋەبىدىن ئامېرىكا بىلەن دوستانە بولغان دۆلەتلەرگە تېخىمۇ ئاسان قەرز بېرىدۇ. 2012-يىلى، تۇنجى قېتىم ئامېرىكىدىن باشقا ئىككى پۇقرا نامزاتلىققا كۆرسىتىلدى.
2012-يىلى 23-مارت، ئامېرىكا پرېزىدېنتى باراك ئوباما ئامېرىكىنىڭ جىم يوڭ كىمنى بانكىنىڭ كېيىنكى نۆۋەتلىك رەئىسلىكىگە كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. جىم يوڭ كىم 2012-يىلى 4-ئاينىڭ 27-كۈنى سايلانغان ۋە 2017-يىلى ئىككىنچى بەش يىللىق ۋەزىپە ئۆتەشكە سايلانغان. ئۇ 2019-يىلى -ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ ئىستىپا بېرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ ئورنىنى ھازىرقى دۇنيا بانكىسىنىڭ سابىق باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى كرىستالىنا گېئورگىيېۋا، ئاندىن 2019-يىلى 4-ئاينىڭ 9-كۈنى داۋىد مالپاس ئالماشتۇردى.
1990 - يىلى
1990 - يىلى
ناۋا يېزىسى
ناۋا يېزىسى لوپ ناھىيەسى نىڭ غەربىي جەنۇب 11 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. ئەتراپى لوپ بازىرى، سامپۇل يېزىسى، چارباغ يېزىسى، بۇيا يېزىسى بىلەن قوشنا بولغان، يېزا ئىگىلىك ماكانى. يېزا نوپۇسى 2600 ئائىلە، 11686 ئادەم. ناۋا يېزىلىق 19 پارتىيە ياچېيكىسى، پارتىيە ئەزالىرى ئومۇمىي سانىنىڭ 370 ئادەم. بۇنىڭ ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەت پارتىيە ئەزاسى 351 نەپەر، خەنزۇ پارتىيە ئەزاسى ئومۇمىي سانى 19 ئادەم، كادىرلار پارتىيە ئەزاسى 1122 ئادەم؛ دېھقانچىلىق، چارۋىچى پارتىيە ئەزاسى 243 ئادەم، كاندىدات پارتىيە ئەزاسى 15 ئادەم.
مەمۇرىي كەنتلەر
ناۋا يېزىسىغا قاراشلىق مەمۇرىي كەنتلەر بولسا:
ئىبنى كەسىر
thumb ئىبنى كەسىر (ئەرەبچە: ابن كثير) ـ كاتتا ئالىم ۋە مەشھۇر مۇپەسسىر.