cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەركىن سىدىق
ئوقۇش تارىخى
شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا 1-يىلىدىكى پەقەت خەنزۇ تىلىنى ئۆگىنىدىغان "تەييارلىق باسقۇچى" نى تۈگەتكەندىن كېيىن، ئەركىن سىدىق بىر تەرەپتىن باشقا ئوقۇغۇچىلارغا ئوخشاش كەسپىي دەرسلەرنى ئوقۇپ، بىر تەرەپتىن ھەر خىل ئوقۇغۇچىلار خىزمىتىنى ئىشلەپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزلىگىدىن چەت ئەل تىلىنى ئۆگەنگەن. ھەمدە ئۆز ئۈستىگە ئالغان مەكتەپ ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسى (ئۇ چاغدا ھازىرقىدەك ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسى دېيىلمەيتتى--مۇھەررىردىن) نىڭ رەئىسى، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون (ئۇ ئا ر) لۇق ياشلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئۇ ئا ر لىق ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى، ۋە مەملىكەتلىك ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەندىن سىرت، دەسلەپكى 2 يىل ئىچىدە ئىنگلىز تىلىنى مۇكەممەل ئۆگىنىپ تۈگەتكەن. ئاخىرقى 2 يىل ياپون تىلىنى ئۆگىنىپ، ئۇنىڭ بارلىق گرامماتىكىلىرىنىمۇ تاماملىغان. شۇنداق قىلىپ ئالىي مەكتەپتىكى 5 يىللىق ھاياتى جەريانىدا، ئەركىن سىدىق خەنزۇ تىلى، ئىنگلىز تىلى ۋە ياپون تىلىدىن ئىبارەت 3 تىلنى مۇكەممەل ئۆگىنىپ بولغان. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئۇ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىگە ئوقۇتقۇچى قىلىپ ئېلىپ قېلىنغان. 1983-يىلى ئەركىن سىدىق شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىر يىل ئېلېكترو-ماگنېتىكىسى ۋە مىكرو-دولقۇن تېخنىكىسى بويىچە بىلىم ئاشۇرغان. 1985-يىلى 9-ئايدا ئۇ ئا ر ھۆكۈمىتى ياپونىيىدە ئوقۇشقا ئەۋەتىش ئۈچۈن تاللىغان ياش ئالىي مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرى ئىچىگە ئەركىن سىدىق 1-بولۇپ تاللىنىپ، ياپونىيىگە ئوقۇشقا بارغان. ھەمدە ئۇ يەردە 1988-يىلى 4-ئايغىچە ئىككى يېرىم يىل بىلىم ئاشۇرغان. 1991-يىلى چىققان "ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى" نىڭ بىر سانىدا ئەركىن سىدىقنىڭ ئىش-ئىزلىرى مۇنداق خۇلاسىلەنگەن.
"ئەركىن سىدىق شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى فىزىكا فاكۇلتېتىنىڭ 77-يىللىق ئوقۇغۇچىسى. ئۇ، ئوتتۇرا مەكتەپتىكى چاغلىرىدىلا خەنزۇ تىلىنى ئۆزلىكىدىن ئۆگەنگەن. كېيىن ئاقسۇدا شىنجاڭ بويىچە ئىككىنچى (ئۇيغۇرچە قوبۇل قىلىش نومۇر ئۆلچىمىدە) نەتىجە بىلەن ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىگە كىرگەن. رادىئو-ئېلېكترونىكىسى كەسپىدە ئوقۇغان. ئۆگىنىش جەريانىدا جاپاغا چىداپ، ئىخلاس بىلەن تىرىشىپ ئەلا ئوقۇغانلىقتىن، مەملىكەت بويىچە ئۈچتە ياخشى ئوقۇغۇچىلار ئۈلگىسى بولۇپ باھالانغان. مەكتەپتە ئېلىپ قېلىنغاندىن كېيىن، ياپون تىلىنى ئۆزلىگىدىن ئۆگىنىپ، ئىمتىھان بېرىپ ياپونىيىگە ئوقۇشقا بارغان. تىرىشىپ ئىلگىرىلەپ ياپونىيىدە ئۆتكۈزۈلگەن 72 دۆلەت ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ نۇتۇق سۆزلەش مۇسابىقىسىدە تۆتىنچىلىككە ئېرىشكەن. ھازىر ئامېرىكىدا ئوقۇۋاتىدۇ. ئىككى يېرىم يىل ۋاقىت ئىچىدە ئۇ ياپون، ئىنگلىز تىللىرىدا 19 پارچە دىسسېرتاتسىيە ماقالىسى ئېلان قىلدى. بەزى دىسسېرتاتسىيە ماقالىلىرى ئامېرىكىدىكى دۇنيانىڭ ئالىي قاتلىمىغا مەنسۇپ ئىلمىي ژورناللىرىدا ئېلان قىلىندى. ..."
ئەركىن سىدىق 1988-يىلى كۈزدە ئامېرىكىغا بېرىپ، ئامېرىكىدىكى ماگىستىرلىق ۋە دوكتۇرلۇق ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرىۋاتقان مەزگىلدە، يەنى 90-يىللاردا، ئەركىن سىدىقنىڭ يۇقىرىدا خۇلاسىلاپ تىلغا ئېلىنغان نەتىجىلىرىگە ئاساسەن، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى پۈتۈن مەكتەپ بويىچە ئەركىن سىدىقتىن ئۆگىنىش پائالىيىتىنى قانات يايدۇرغان. ھەمدە بۇ پائالىيەتنى "ئەركىن سىدىق ھادىسىسى" دەپ ئاتىغان. بۇ يەردىكى "ھادىسە" بىر ئۇيغۇرنىڭ تەبىئىى-پەن ساھەسىدە خەلقئارادىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئىلمىي تەتقىقات ژورنىلىدا تۇنجى بولۇپ ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغانلىقى، ھەمدە قىسقىغىنە 2 يېرىم يىل ۋاقىت ئىچىدە ئىلمىي تەتقىقاتتا دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار مىللەتلەرنىڭ بىرسى بولغان ياپونلۇقلارنىمۇ ھەيران قالدۇرىدىغان نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىك ھادىسىسىنى كۆزدە تۇتقان ئىدى. ئەينى ۋاقىتتا "ئەركىن سىدىق ھادىسىسى" پائالىيىتى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مەكتەپ قورۇسىدىن ھالقىپ چىقىپ، ئۇيغۇر دىيارىدىكى باشقا ئالىي مەكتەپلەرگىمۇ كېڭەيتىلگەن. 1991-يىلى ئۇيغۇر دىيارىدىكى داڭلىق شائىر، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ شۇ چاغدىكى رەئىسى تۆمۈر داۋامەت ئەركىن سىدىقنى مەدھىيىلەپ تۆۋەندىكى شېئىرنى يازغانىدى:
تەڭرىتاغ بۈركۈتى ئەيلىدى پەرۋاز
ھازىرقى نەتىجىلىرى
ئەركىن سىدىق ئۆزىنىڭ باشلانغۇچ مەكتەپ، ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە ئالىي مەكتەپتىكى ھاياتىغا ئاساسەن، مۇۋاپپىقىيەت قازىنىشنىڭ تۆۋەندىكى بىر فورمۇلاسىنى خۇلاسىلاپ چىققان ئىدى:
مۇۋەپپەقىيەت = تالانت + تىرىشچانلىق + پۇرسەت
ئەركىن سىدىقنىڭ ھاياتى يۇقىرىقى فورمۇلانىڭ ئىسپاتى بىلەن لىق توشقان. بۇ فورمۇلادىن باشقا، ئۇيغۇر مىللىتىگە بولغان يۈكسەك دەرىجىدىكى كۆيۈمى ۋە مەسئۇلىيەتچانلىقى ئاساسىغا قۇرۇلغان پولاتتەك ئىرادە، ھىچ قانداق جاپا-مۇشەققەتكە باش ئەگمەيدىغان غەيرەت-شىجائەت، توختىماي بىلىم ئۆگىنىدىغان، ئۆزىگە ئىنتايىن يۇقىرى تەلەپ قويىدىغان ۋە توختىماي ئالغا ئىلگىرىلەيدىغان ئىزچىل ئىپادىسى بىلەن، ئەركىن سىدىق پۈتۈن دۇنيا جامائىتىگە يەنە بىر نەرسىنى ئىسپاتلىدى: باشقىلار قىلالىغان ئىشنى ئۇيغۇرلارمۇ قىلالايدۇ. ئەركىن سىدىق بۇ بىر پاكىتنى ھازىرمۇ داۋاملىق ئىسپاتلىماقتا. ئۇنىڭ قىلىۋاتقان كەسپى تەبىئىى-پەن ۋە ئېنژېنىرلىك ساھەسىدىكى ئەڭ قىيىن كەسىپلەرنىڭ بىرسى تۇرۇپمۇ، ئۇ ھازىرغىچە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك خەلقئارا ئىلمىي تەتقىقات يىغىنى ۋە ژورناللىرىدا 60 پارچىدىن كۆپ ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان. ئۇ ھازىر NASA-JPL دە شۇغۇللىنىۋاتقان ئىشلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئامېرىكا دۆلەت مەخپىيەتلىكىگە ياتىدىغان ئىشلار بولۇپ، ئۇلار توغرىسىدا ئىدارە سىرتىدا سۆزلەشكە، ياكى ئۇ توغرىسىدا ئىلمىي تەتقىقات ماقالىسى ئېلان قىلىشقا رۇخسەت قىلىنمايدىغان بولسىمۇ، دۇنياۋى تېخنىكا ساھەسىدە ئۆزىنىڭ خىزمەت ۋاقتىنىڭ پەقەت 20 پىرسەنتىدە ئېلىپ بارغان ئىلمىي تەتقىقاتى بويىچە، 2006-يىلى بىر يىل ئىچىدىلا، خەلقئارادىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئىلمىي تەتقىقات ژورنىلىدا ئۇ جەمئىي 3 پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدى. NASA نىڭ "ئىنسانىيەتنىڭ مەنبەسى پروگراممىسى" (ئىنگلىزچە "Origins Program") دەپ ئاتىلىدىغان بىر پروگراممىسى بار بولۇپ، بۇ پروگراممىنىڭ نىشانى تۆۋەندىكى 3 سوئالغا جاۋاپ تېپىش ئىكەن:
1. بىز (ئىنسانلار) نەدىن كەلدۇق؟
2. بىز كائىناتتا يالغۇزمۇ؟
3. بىز نەگە بارىمىز؟
ئەركىن سىدىق ھېلىقى 3 ئىلمىي ماقالىسىنى يازغان تەتقىقات يۇقىرىقى 2-سوئالغا جاۋاپ تېپىش يۈزىسىدىن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەتقىقاتىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، يېقىندا ئۇنىڭدىن باشقا يەنە 2014-يىلى ئالەم بوشلۇقىغا چىقىرىلىدىغان "James Webb ئالەم تېلېسكوپى" نىڭ تەتقىقاتىغىمۇ قاتنىشىشقا باشلىغان. 600px| thumb |left|ئەركىن سىدىق ئامېرىكا 1-قېتىم ئايغا ئادەم چىقارغاندا ئىشلەتكەن ئايغا قونغۇچى (ئىنگلىزچە "Moon Lander") نىڭ مودېلىنىڭ يېنىدا.
ئەركىن سىدىق بىر كەمبەغەل، ئاددىي ئۇيغۇر ئائىلىسىدە تۇغۇلۇپ، ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئەڭ جاپالىق تۇرمۇشلارنى باشتىن كەچۈرۈپ باققان. ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئەڭ جاپالىق ئىشلارنى قىلىپ باققان. مەسىلەن، باشلانغۇچ مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇن، ئۇ يېزىدا كالىغا مىنىۋېلىپ خامان تەپكەن. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە يېزىدا ئېشەك ۋە كالا ھارۋىسى ھەيدەپ، ئېتىزلىققا ئوغۇت توشىغان. كالا سۆرەيدىغان قوشنى ھەيدەپ يەر ئاغدۇرغان. كالا سۆرەيدىغان سۆرەمدە يەرگە سۆرەم سالغان. بۇغداي، قوناق، ۋە كۆكتات تېرىغان. كالىغا سۆرىتىپ، قىچا ۋە زىغىرلاردىن ماي چىقىرىدىغان جۇۋازدا ماي تارتقان. كېچىچە تۈگمەندە ئۇخلاپ، تۈگمەندە ئۇن تارتقان. قوناق يىلتىزىغا توپا يۆلىگەن. شاللىقتا مايسا تىككەن ۋە شاللىقتا ئوت ئوتىغان. ئورغاقتا بۇغداي، شال ۋە قوناق ئورىغان. ۋە باشقىلار. ئۇ ھازىر دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك بىر ئىلمىي تەتقىقات ئورنىدا، ئالەم بوشلىقىدا تۇرۇپ، پۈتۈن كائىناتنى كۆزىتىش ئۇچۇن ئىشلىتىلىدىغان ئالەم تېلېسكوپلىرىنىڭ تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ.
ئەركىن سىدىق قانداق مۇساپىلەرنى بېسىپ، ھازىرقى ھالەتكە كېلەلىدى؟ ئۇ قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەندە قانداق يول تۇتىدۇ؟ ئۇنىڭ دۇنيا قارىشى نېمە؟ ئۇنىڭ ئائىلىگە ۋە پەرزەنتلەرگە بولغان قارىشى قانداق؟ مۇشۇنداق بىر ياپونىيە ۋە ئامېرىكىدىن ئىبارەت 2 دۆلەتتە 20 نەچچە يىل ياشاپ باققان، دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك تەبىئىى-پەن ۋە ئىنژېنېرلىق مۇتەخەسسىسلىرى قاتارىدا ئىشلەۋاتقان بىر ئۇيغۇر بىز ھازىر دۇچ كېلىۋاتقان ھەر خىل ئۇيغۇر مەسىلىلىرىگە قانداق قارايدۇ؟ ئېھتىمال نۇرغۇن ئوقۇرمەنلەرنىڭ يوقۇرقىدەك سوئاللىرى باردۇر. 2005-يىلى 3-ئايدا، ئامېرىكىدىكى بىلىۋال تور بېتى ئەركىن سىدىق بىلەن بىر ئىنتېرنېت يازما سۆھبىتى ئۆتكۈزۇشكە باشلىدى. بۇ سۆھبەت ھازىرمۇ داۋاملىشىۋاتقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئۇيغۇر ئەرەبچە يېزىقى (UEY) ۋە ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى (ULY) نۇسخىلىرى http://www.Biliwal.com ، http://www.bilik.cn ، https://web.archive.org/web/20211127124925/http://bostan.cn/ قاتارلىق تور بەتلىرىدە بار. بۇ سۆھبەتتە ئەركىن سىدىق يۇقىرىقىدەك سوئاللارنىڭ نۇرغۇنلىرىغا جاۋاب بېرىۋاتىدۇ. بىز ھەر بىر ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ بۇ سۆھبەتنى بىر قېتىم ئوقۇپ بېقىشىنى تەۋسىيە قىلىمىز. شۇنداقلا، چەت ئەلگە چىقىپ ئوقۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۇرلىرىدىن، ئەركىن سىدىق ئۇيغۇرلار ئۇچۇن ياسىغانhttp://www.meripet.com دېگەن تور بېتىنى زىيارەت قىلىپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىمىز. ئەركىن سىدىقنىڭ كەسپىگە ۋە تەتقىقاتىغا قىزىقىدىغانلار https://web.archive.org/web/20101011193603/http://www.meripet.com/Main/Erkin_Bio.htm تور بېتىنى ۋە ئۇنىڭدىكى ئىلمىي ماقالىلارنى كۆزدىن كەچۈرسە بولىدۇ.
ژورنالىزم ساھەسىدە ئىشلەۋاتقان ئۇيغۇر كەسىپ ئەھلىلىرىدىن بىر قانچىسى ئەركىن سىدىققا ئۇنىڭ تەرجىمىھالىنى بىر كىتاپ قىلىپ يېزىپ چىقىرىش توغرىسىدا تەكلىپ بەرگەن، ھەمدە بۇنى قىلىشقا ئۆزلىرى مەسئۇل بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. لېكىن، 40 نەچچە ياشلىق ئەركىن سىدىق بۇ ئىشنى ھازىر قىلىش سەل بالدۇرلۇق قىلىدۇ دەپ قاراپ، كىتاپ چىقىرىشنى كەلگۈسىگە قالدۇرغان. شۇڭا بۇ "ئەركىن سىدىقنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى" دا بېرىلىدىغىنى ئەركىن سىدىق قىسقا ۋاقىت ئىچىدە، ۋە ئىنتايىن جىددىيچىلىك ئىچىدە ئىنتېرنېت ئۈچۈن تەييارلىغان، ئۆز ھاياتىنىڭ قىسقىچە تەسۋىرىدۇر. بىز ئوقۇرمەنلەرنىڭ بۇ يازمىنى ياقتۇرۇپ ئوقۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز.
18- قەھرىتان
18- قەھرىتان ياكى 18- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 18- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 18. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 347(كەبىسە يىللارى 348) كۈن بار.
تىراختور
200px|thumb|left|تىراختور به‌لگىسى تىراختور ئىراندا یاشاغان تۈرکى تىللىک خه‌لقله‌رنىڭ فۇتبال تاقىمى تۇرۇر.
بەندە
بەندە، ئىسىم، پارسچىدىن ئۇيغۇرچىغا كىرگەن سۆزدۇر.
① ئاللاھنىڭ قۇلى؛
②دىنلارغا كۆرە تەڭرى ياكى تەڭرىلەرگە ئىبادەت، مەسئۇلىيەت ۋە ساداقەت بورچى بولغان كىشى ياكى جانلىق؛
ئىسلامدا بەندە
ئىسلامىيەتتە ئىنسان ۋە جىنلارنىڭ ھاياتتىكى مەسئۇلىيىتىنىڭ ئاللاھقا بەندىچىلىك\قۇلچىلىق ئىكەنلىكى قۇرئاندا "ۋە مەن، جىنلار ۋە ئىنسانلارنى، پەقەتلا ماڭا قۇلچىلىق قىلسۇنلار دەپ ياراتتىم " ئايىتى بىلەن ئۇرغۇلىغان.
يەھۇدىيلىكتە بەندە
يەھۇدىيلىكتە (ياكى مۇسەۋىيلىكتە) رەب يەھۋاھقا قۇللۇق مەناسىغا كېلىدىغان Avodah Elohim، تەۋراتتا "رەببىڭنىڭ ئارقىسىدىن مېڭىڭلار، ئۇنىڭدىن قورقۇڭلار، ئۇنىڭ ئەمىرلىرىگە بوي سۇنۇڭلار ۋە ئۇنىڭغا قۇللۇق قىلىڭلار " دەپ بۇيرۇپ مۇھىملىقىنى ئۇرغۇلىغان.
تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماس
ئۆزىنىڭ ساتىرىك، ئاممىباپ شېئىرلىرى ۋە قىرتاق يازما، يىرىك ئەسەرلىرى بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بەلگىلىك ئورۇن تۇتۇپ كېلىۋاتقان شائىر، يازغۇچى ھەم تارىخ، مەدەنىيەت تەتقىقاتچىسى تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماس 1952-يىلى مەكىت ناھيىسىنىڭ يانتاق يېزىسى ئاقبەل كەنتىدە تۇغۇلغان. 1973-يىلغىچە ناھيە بازىرىدا باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرىپ، «قايتا تەربىيە» ئالغان. 1975-يىلغىچە قەشقەر دارىلمۇئەللىمىدە ئوقۇغان. 1985-يىلغىچە ناھيىلىك رادىئو ئىستانسىسىدا دىكتور، مۇخبىر، تەھرىر ھەم ئىستانسا باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەندىن كېيىن، 1985-يىلى ناھيىلىك مەدەنىيەت يۇرتىنىڭ باشلىقى بولغان. 1988-يىلدىن 1990-يىلغىچە غەربىي شىمال مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرۇپ، ئالىي تېخنىكوم دىپلومىغا ئېرىشكەن. 1999-يىلدىن باشلاپ، ناھيىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى ئاسراش ئورنىدا ئىشلەپ، ھازىر پىنسىيەگە چىققان. كۆپ قىرلىق ئەدىب تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماسنىڭ ئىجادىيەتلىرىدىن تۇنجى شېئىرى «ۋەتەن شەنىگە» 1976-يىلى «قەشقەر ئەدەبىيات-سەنئىتى» ژورنىلىدا ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، ھازىرغىچە مەملىكەت ئىچىدىكى ھەرقايسى مەتبۇئاتلاردا 600 پارچىدىن ئارتۇق شېئىر، 120 پارچىدىن ئارتۇق چوڭ-كىچىك ھېكايە، 40 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي، نەزىريىۋى ماقالىلىرى ئېلان قىلىنغان. «تەقدىر»(رومان)، «كۆز تەگكەن گۈزەل»(پوۋېستلار توپلىمى)، «سۆيگۈ ئىسيانى»(ھېكايە-نەسىرلەر توپلىمى)، «قىرتاق جاكالار»(ئەدەبىي خاتىرىلەر توپلىمى)، «سەككىز سۈرىتىم»(ساتىرالار توپلىمى)، «مەكىت قويى»(ئىلمىي كىتاپ)، «تىكەنلىك گۈل»(باشقىلار بىلەن بىللە)، «ئۇيغۇر دولان مۇقاملىرى»(تېكىستىنى رەتلىگەن)...قاتارلىق كىتاپلىرى نەشىر قىلىنغان ۋە ئون نەچچە پارچە ئەدەبىي توپلاملارغا ئەسەرلىرى كىرگۈزىلگەن. تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماسنىڭ «سەككىز سۈرىتىم»، «مەيخورلار مارشى»، «ئادەم بۇلاق»(باللادا)...قاتارلىق ئەسەرلىرى ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى ئارىسىدا زور تەسىر قوزغىغان. ئۇنىڭ «پەيغەمبەر ۋە شائىر» قاتارلىق بەدىئىي مۇلاھىزىلىرىدىن باشقا، يەنە تارىخ، مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە ئىجدىمائىيەت تېمىسىدىكى بىر تۈركۈم ماقالىلىرىمۇ مۇھىم سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ئۇ سەككىز قېتىم ۋىلايەت دەرىجىلىك ئەدەبىي ئىجادىيەت مۇكاپاتىغا، ئىككى قېتىم «خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا، يەنە ئىككى قېتىم مەملىكەت دەرىجىلىك ئىجادىيەت مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، كۆپ قېتىم خىزمەت ئىلغارى بولۇپ باھالانغان، ھەتتا ئۇ مەسئۇل بولۇپ ئىشلىگەن مەكىت ناھيىلىك مەدەنىيەت يۇرتىمۇ مەملىكەت دەرىجىلىك ئىلغار مەدەنىيەت يۇرتلىرى قاتاردىن ئورۇن ئالغان. تۇرسۇنبەگ ئۆز ئانا تىلىدا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللاندىن باشقا، خەنزۇ، ئېنگىلىز تىللىرى، ھەتتا دۇنيا تىلىنىمۇ قېتىرقىنىپ ئۆگۈنىپ، بىر تۈركۈم مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ ئېلان قىلغان. ئەنە شۇ نەتىجىلەرنى ياراتقان بۇ ئەدىب «جوڭگودىكى ياش ۋە ئوتتۇرا ياش ئەدىبلەر قامۇسى»، «ئىقتىساسلىقلار ئامبىرى»، «دۇنيادىكى نامدار ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر تىزىملىكى»...قاتارلىق 10 نەچچە قامۇستىن ئورۇن ئالدى. ھازىر ئۇ مەملىكەتلىك ئاز سانلىقلىق مىللەتلەر يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ش ئۇ ئا ر يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، قەشقەر ۋىلايەتلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، دولان قەلەمكەشلىرى جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋېن رەئىسى.
19- قەھرىتان
19- قەھرىتان ياكى 19- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 19- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 19. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 346(كەبىسە يىللارى 347) كۈن بار.
ئالفېرد نوبىل
نوبىل مۇكاپاتىنى ياراتقۇچى ئالىم (1833-1896) ALFRED NOBEL
نوبىل مۇكاپاتى شىۋىتسىيەلىك داڭلىق خىمىيە ئالىمى نىترو گىلىتسىرىنلىق بومبىنىڭ ياراتقۇچىسى ئالفېرد نوبىل ئەفەندىنىڭ مەلۇم مىراسىنى مەبلەغ قىلىش ئاساسىدا قۇرۇلغان مۇكاپات بولۇپ ، ئالفېرد نوبىل ئەفەندى ھاياتىدا 355 تېخنىكا تۇرىدە كەشپىيات ياراتقان ھەم ياۋرۇپا قىتئەسى ، ئامېرىكا قىتئەسى قاتارلىق بەش چوڭ قىتئەدىكى 20 دۆۋلەتتە 100 يېقىن شىركەت ۋە زاۋۇد قۇرۇپ ، غايەت زور مەبلەغ توپلىغان. 1896 - يىلى 12-ئاينىڭ 10-كۈنى ئىتالىيەدە ۋاپات بولغان ، ئۇ ۋاپات بولۇشتىن بىر يىل ئىلگىرى ئۆزىنىڭ مەلۇم مىراسىنى ( 9 مىليون 200 مىڭ ئامېرىكا دوللىرى)مەبلەغ قىلىپ ، ئۇنى ئۆسۇمى بويىچە فىزىكا ، خىمىيە ، فىزىئولوگىيە ۋە تىببىي ئىلىم ، ئەدىبىيات ۋە تېنچلىق قاتارلىق 5 پەنگە بۆلۈپ تەسسىس قىلىپ بۇنى پۈتكۈل دۇنيا مىقياسىدىكى مۇشۇ ساھەلەردە ئىنسانىيەتكە ئالەمشۇمۇل تۆھپە قوشقان كىشىلەرگە مۇكاپات قىلىپ تارقىتىپ بېرىش توغرىسىدا ۋەسىيەت قالدۇرغان.
شۇنىڭغا ئاساسەن شىۋىتسىيە ھۆكۈمىتى 1900-يىلى 6- ئايدا رەسمىي ھالدا نوبىل مۇكاپاتىنى تەستىقلاپ يولغا قويغان ، ھەم 1901 - يىلى 12 - ئاينىڭ 10 - كۈنى ئالفېرد نوبىل ئەفەندى ۋاپاتىنىڭ بەش يىللىق خاتىرە كۈنىدە تۇنجى قېتىملىق نوبىل مۇكاپاتىنى تارقاتقان ، شۇنىڭدىن باشلاپ ئۇرۇش ۋاقىتلىرىدىن باشقا ۋاقىتلاردا ھەر يىلى مۇشۇ كۈندە شىۋىتسىيە پايتەختى سىدگېرم ۋە نورۋىگىيە پايتەختى ئوسلۇدا داغدۇغۇلۇق مۇكاپات تارقىتىش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلۈپ كېلىۋاتىدۇ.
1968 يىلى شىۋىتسىيە مەركىزىي بانكىسى بانكا قۇرۇلغىنىنىڭ 300 يىللىق خاتىرى يىلى تۇپەيلىدىن مەبلەغ چىقىرىپ نوبىل ئىقتىساد مۇكاپاتىنى قوشۇپ تەسسىس قىلغان ھەم ئۇنى < خاتىرە نوبىل ئىقتىساد مۇكاپاتى > دەپ ئاتىغان ، 1969 يىلىدىن باشلاپ قالغان بەش خىل مۇكاپات تۈرى بويىچە ئوخشاش ۋاقىتتا تارقىتىشنى باشلىغان ، ئۇنىڭ تاللاش پىرىنسىپى - ئىقتىسادى پەن-تەتقىقات ساھەسىدە ئالەمشۇمۇل قىممەتتىكى تۆھپە ياراتقان كىشىلەرگە بېرىلىدۇ ھەم دەسلەپكى ۋاقىتلاردا تۆھپە ياراتقان كىشىلەر ئالدىن مۇكاپاتلىنىدۇ. 1990-يىلى ئالفېرد نوبىل ئەفەندىنىڭ مۇھىم جىيەن نەۋرىسى كىلاۋس ئەفەندى - نوبىل يەر شارى مۇكاپاتىنى قوشۇپ تەسسىس قىلىشنى ھەم بۇنى دۇنيا مىقياسىدا مۇھىت ئاسراشتا ئالاھىدە نەتىجە قازانغۇچىلارغا تارقىتىپ بېرىشنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ مۇكاپات 1991 - يىلى 6-ئاينىڭ 5-كۈنى دۇنيا مۇھىت كۈنىدىن باشلاپ تۇنجى قېتىم تارقىتىلىشنى باشلىغان. ئالفېرد نوبىل ئەفەندىنىڭ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچىلەر ھېچقانداق دۆۋلەت ، مىللەت ، ئىجتىمائىي ئاڭ شەكلى ۋە دىننى ئېتىقادنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدۇ ، نامزات تاللاشتا ياراتقان نەتىجىسىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى بىردىنبىر ئۆلچەم قىلىنىدۇ دەپ بىكىتىلگەن.
ھەر يىلى 9-ئايدىن كىيىنكى يىلى 1-ئاينىڭ 31 - كۈنىگىچە ھەر قايسى تۈرلەردىكى مۇكاپاتقا تونۇشتۇرۇلغان كاندىدات نامزاتلار قۇبۇل قىلىنىدۇ ، تونۇشتۇرىلىدىغان كاندىداد نامزاتلار ئادەتتە 1000-2000 كىشىگىچە بولىدۇ. 2-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ تونۇشتۇرۇلغان كاندىداد نامزاتلار شاللاپ تاللاش ۋە تەكشۈرۈپ بېكىتىش باسقۇچىغا كىرىدۇ ، 10-ئاينىڭ ئوتتۇرلىرىدا نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچىلەرنىڭ تىزىملىكى رەسمىي ھالدا ئېلان قىلىنىدۇ ، 12 -ئاينىڭ 10 -كۈنى ئالفېرد نوبىل ئەفەندى ۋاپاتىنىڭ خاتىرە كۈنىدە ئايرىم - ئايرىم ھالدا شىۋىتسىيە پايتەختى سىدگېرم ۋە نورۋىگىيە پايتەختى ئوسلۇدا داغدۇغۇلۇق مۇكاپات تارقىتىش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلىدۇ ۋە شىۋىتسىيە پادىشاھى سەھنىگە چىقىپ مۇكاپات تارقىتىدۇ.
نوبىل مۇكاپاتى -مۇكاپات كىنىشكىسى ، ئالتۇندىن ياسالغان مۇكاپات مىدالى ۋە مۇكاپات پۇل چىكىدىن تۈزۈلىدۇ. نوبىل مۇكاپاتى پۇل سوممىسى دەسلەپكى ۋاقىتلاردا 31000-72000 ئامېرىكا دوللىرىغىچە ، كېيىنكى ۋاقىتلاردا پۇل پاخاللىقى تۇپەيلى 60- يىللاردا 75000 ئامېرىكا دوللىرى 80 - يىللاردا 220000 ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن.
ئالتۇندىن ياسالغان مۇكاپات مىدالىنىڭ ئېغىرلىقى يىرىم قاداق بولۇپ ، ساپ ئالتۇن 23 گرام ، دىئامىتىرى تەخمىنەن 6.5 سانتىمىتىر بولۇپ ، ئوڭ يۈزىگە ئالفېرد نوبىل ئەفەندىنىڭ يۇزەكى سۇرىتى ئويۇلغان. ئوخشىمىغان مۇكاپات تۈرىدىكى مۇكاپات مىدالىنىڭ كەينى تەرىپىدىكى زىننەت بۇيىمى ئوخشاش بولمايدۇ.
ھەر بىر مۇكاپات كىنىشكىسىمۇ ئۆز-ئارا ئوخشىمىغان ئاساستا ئۆزىگە خاس ئۇسلۇبتا ياسىلىدۇ. ھەر قېتىملىق مۇكاپات تارقىتىش مۇراسىمىغا قاتنىشىدىغان ئادەم تەخمىنەن 1500-1800ئادەم ئەتراپىدا چەكلىنىدۇ ، مۇراسىمغا قاتناشقان ئەرلەر چوقۇم ئۆزىنىڭ مىللىيچە كىيىمىنى ، ئاياللار چوقۇم كېچىلىك مۇراسىم كىيىمىنى كىيىش شەرت قىلىنىدۇ ، ئالفېرد نوبىل ئەفەندى 1891-يىلى ئىتالىيەدىكى سېنمورىيدىن بىر داچا سېتىۋالغان ، ئۇ ھەر يىلى يىل ئاخىرىدا كۇنلىرىنى شۇ داچىسىدا ئۆتكۈزگەن ، بۇ داچا ئەتراپىدىكى ئىللىق ۋە قۇرغاق ھاۋارايى ئۇنىڭ سالامەتلىكە بەكمۇ پايدىلىق بولۇپ، ئۇ بۇ داچىسىنى < مېنىڭ كىچىك ئۇۋام > دەپ ئاتىغان ، شۇڭا مۇشۇ مۇناسىۋەت بىلەن ھەم بىلىمگە بولغان ھۆرمىتىنى ئىپادىلەش تۇپەيلى مۇراسىمدىكى بارلىق ئاق ۋە سېرىق گۈللەر چوقۇم ئىتالىيەدىكى سېنمورىيدىن ئېلىپ كېلىنىدۇ.
تۇمارىس
تارىختىكى« ئايال خاقان تۇمارىس»نىڭ قىسقىچە تارىخى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ ئۇلۇغ ئانىسى ، ئەقىل-پاراسەتلىك ، باتۇر يۈرەكلىك ،ۋەتەنپەرۋەر تۇران ( 7-ئەسىرگىچە ئۇيغۇرلار تۇران دەپ ئاتالغان )خوتۇن-قىزلىرىنىڭ شانلىق ئۈلگىسى بولغان ،سىر دەرياسىنىڭ شەرقىدىكى ماساجىتلارنىڭ ئايال خاقانى مەلىكە تومېرىس( يەنى ، ئەسلى تۆمۈر بولۇپ،يۇنانچە ئاتىلىشى تۇمارىس، تۆمۈرىس دەپ ئاتىلىپ كەلگەن) ئالپ ئەرتوڭا (تۇران ئېمپىراتۇرلىقىنىڭ خاقانى بولۇپ،دۇنيادىكى ئەڭ مەشھۇر خاقانلاردىن بىرى )نىڭ ئەۋرىسى ئىكەنلىكى ئېھتىمالغا ناھايتى يىقىن. رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، ئىران -ئەھمانىلار سۇلالىسىنىڭ پادشاھى كەيكاۋۇس( يۇنانچە كىروس) ماساجىتلارنىڭ ئايال خانى تومېرىسقا ئۆيلىنىش تەكلىپى قويغان،تومېرىس بۇنى رەت قىلغاندىن كيىن، كەيكاۋۇس بۇنى ئۆزىگە ھاقارەت بىلىپ،ماساجىتلارنىڭ يۇرتىغا ھۇجۇم قىلغان. ئۇرۇشتا تومېرىسنىڭ باش قوماندان ھەم ۋەلىئەھدى بولغان ئوغلى سىيارغاس يارىدار بولۇپ ئەسىرگە چۈشكەن، سىيارغاس ئەسىرلىكىنى ئۆزىگە نۇمۇس بىلىپ ئۆزىنى ئۆلتۈرۋالغان. ئوغلىنىڭ ئۆلۈمدىن قاتتىق غەزەپكە كەلگەن ئايال خاقان تومېرىس چوڭ بىر قوشۇن بىلەن كەيكاۋۇسقا ھۇجۇم قىلدۇ،رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، شۇ زامانغىچە ،ھىچبىر بۇنداق مىسلى كۆرۈلمىگەن ئۇزۇن ۋە قانلىق ئۇرۇش خېلى زامانغىچە داۋام ئېتىدۇ، ئاخىرى،ماساجىتلار غەلبە قىلىپ ئېران قوشۇنلىرىنىڭ بۆيۈك قىسمى ئۆلۈپ،ئاز بىر قىسمى قېچىپ قۇتۇلىدۇ. مەلىكە تومېرىس ئۆلگەنلەرنىڭ ئارسىدىن كەيكاۋۇسنىڭ جەسدىنى تاپقۇزۇپ،بېشىنى كىسىپ، قان بىلەن تولدۇرۇلغان تولۇمغا ئېسپ قويۇپ؛«مەن غەلبە قىلدىم ھەم ياشاۋاتىمەن! سەن ھىيلە بىلەن ئوغلۇمنى مەندىن ئايرىدىڭ! قانغا تويمىغان قانخور ،ئەمدى مەن سىنى قانغا تويغۇزىمەن!» دەپ ئۆچىنى ئالغانمىش.(مىلادىدىن ئىلگىرى 520-يىلى)
پايدالانغان ماتېرياللار:
1.«ئۇيغۇر خەلق ئەدەبىياتى» 2.سىماچىيەن، «تارىخى خاتىرلەر»
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩﺟﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪىن
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩﺟﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻦ 1940-ﻳﯩﻠﻰ 6-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 19-ﻛﯜﻧﻰ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﻰ ﺋﺎﻧﻴﺎﺭﻳﯜﺯﻯ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﻳﯘﻗﺎﺭﻗﻰ ﻣﻪﻫﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﻩﺩﯨﻬﻘﺎﻥ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ، ﺗﯘﻟﯘﻗﺴﯩﺰﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻨﻰ ﺷﯘ ﻳﯧﺰﯨﺪﺍ ﺗﯜﮔﻪﺗﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ،1955-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1958-ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪﺳﺎﺑﯩﻖﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯘﻣﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯩﻐﺎﻥ. ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ،1968-ﻳﯩﻠﻰ 7-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﭼﺎﭘﭽﺎﻝ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﻰﯞﻩ ﻏﯘﻟﺠﺎﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﻰ ﺋﺎﻧﻴﺎﺭﻳﯜﺯﻯ ﻳﯧﺰﯨﻠﯩﻖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.1968-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﺎﺗﺎﻟﻤﯩﺶ<ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕﺯﻭﺭ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﯞﻯ> ﻧﯩﯔ ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﯘﭼﯩﺮﺍﭖ،1982-ﻳﯩﻠﻐﺎﻗﻪﺩﻩﺭ ﺗﯜﺭﻣﯩﺪﻩ ﻳﺎﺗﻘﺎﻥ. 1982-ﻳﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯﺋﯜﺯﯛﻝ-ﻛﯩﺴﯩﻞ ﺋﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﭗ،ﻏﯘﻟﺠﺎ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﻠﯩﻚ 1-ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﺩﯨﺮ ﺑﯘﻟﯘﭖﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ.2003-ﻳﯩﻠﻰ 3-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺩﻩﻡ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ.
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩﺟﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻦ 1958-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﯪﻳﺪﺍ،(ﺋﯩﻠﻰ ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ)ﺩﻩ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ(ﺋﯩﻠﻰﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ)ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺷﯩﺌﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺳﯩﭙﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﯘﻳﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﯨﻜﻰ ﻫﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﮔﯧﺰﯨﺖ - ﮊﻭﺭﻧﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ 1000 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺷﯩﺌﯩﺮﻯ ،20 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻫﯩﻜﺎﻳﯩﺴﻰ،15 ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯧﻼﻥﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ(ﻛﺎﻛﻜﯘﻙ ﮔﯜﻟﻰ)، (ﻳﯩﻠﻼﺭ ﺋﯩﺰﻯ)،(ﻛﯜﻧﻠﻪﺭ ﺋﺎﻟﺒﯘﻣﻰ)،(ﺋﺎﻧﺎ ﻳﻪﺭ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﺴﻰ)،(ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺋﯩﻠﻬﺎﻣﻠﯩﺮﻯ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺷﯩﺌﯩﺮﺗﻮﭘﻼﻣﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ (ﺗﯩﻨﯩﮕﻪﻥ ﻛﯚﯕﯜﻝ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻫﯩﻜﺎﻳﻪ، ﭘﻮﯞﯨﺴﺖ، ﺋﻪﺳﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺠﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻨﻨﯩﯔ ﺷﯩﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯩﻠﻰ ﺋﺎﻣﻤﯩﺒﺎﭖ، ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻘﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ،ﺧﻪﻟﯩﻘﻘﻪ ﻳﯧﻘﯩﺸﻠﯩﻖ ﺑﯘﻟﯘﺷﺘﻪﻙ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﻧﻰ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ، ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ، (ﺳﻪﻥ ﻣﻪﻧﺪﻩﻙ ﺑﻮﻻﻻﻣﺴﻪﻥ)،(ﺟﻤﻰ ﻳﻪﺭﺩﻩﺟﺎﺭﺍﯕﻼﺭ، ﻳﯧﯖﻰ ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻗﻪﺩﻩﻫ-ﺟﺎﻡ)،(ﺩﻭﺳﻼﺭﻏﺎ)ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯜﭺ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﺷﯩﺌﯩﺮﻯ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﻫﺎﻟﺪﺍ ﺋﯜﭺ ﻗﯧﺘﯩﻢ (ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ)ﻏﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ،1992-ﻳﯩﻠﻰ (ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍ ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ) ﺗﻪﻫﺮﯨﺮ ﺑﯜﻟﯜﻣﻰ ﺋﯘﻳﯘﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ ﺋﻮﻗﯘﺭﻣﻪﻧﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺭﺍﻳﯩﻨﻰﺳﯩﻨﺎﺵ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ ،ﺋﻮﻗﯘﺭﻣﻪﻧﻠﻪﺭ ﻳﺎﻗﺘﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯜﭺ ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﯩﺴﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﺑﺎﻫﺎﻻﻧﻐﺎﻥ.(ﺋﺎﻧﺎ ﻳﻪﺭ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﺴﻰ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺷﯩﺌﯩﺮﻻﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰﺑﯘﻳﯩﭽﻪ (ﺗﯘﻟﭙﺎﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ)ﻏﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ،ﺋﯘﻧﯩﯔ 1991-ﻳﯩﻠﻰ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﯩﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﻏﻪﺯﻩﻟﻠﯩﺮﻯ 2001-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ«ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ 50 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺗﯘﻳﯩﻨﻰﺗﻪﺑﺮﯨﻜﻠﻪﺵ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ (ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻗﻮﻱ) ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ،ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ 1997-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺋﻮﺑﻼﺳﺘﻠﯩﻖﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ، (ﺋﯩﻠﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ)ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﻫﺎﻟﺪﺍ (ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺗﯚﻫﭙﯩﻜﺎﺭﻯ)ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. 2003-ﻳﯩﻠﻰ 11-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﯩﻴﯩﺘﻰﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﻨﯩﯔ 45 ﻳﯩﻠﻠﯩﻘﻰ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ(ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺠﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﻣﯘﻫﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻰ) ﺋﯘﻳﯘﺷﺘﯘﺭﯗﭖ، ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﺋﻪﻳﻴﻪﻧﻠﻪﺷﺘﯜﺭﺩﻯ. ﯞﻩ ﺷﺎﺋﯩﺮﻏﺎ ﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﺑﺎﻫﺎﺑﯩﺮﯨﭗ ﺗﻮﻥ ﻛﻪﻳﮕﯜﺯﺩﻯ.
ﻣﻪﻧﺒﻪ: ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ «ﮬﺎﻳﺎﺕ ﺩﯨﮕﻪﻥ ﻣﺎﻧﺎ ﺷﯘ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﯞىدىن ئېلىندى.
20- قەھرىتان
20- قەھرىتان ياكى 20- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 20- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 20. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 345(كەبىسە يىللارى 346) كۈن بار.
21- قەھرىتان
21- قەھرىتان ياكى 21- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 21- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 21. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 344(كەبىسە يىللارى 345) كۈن بار.
بۇيى مىللىت
left|thumb|250px|بۇيى مىللىت
بۇيى مىللىتى - بۇيى تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
سىغىم قارشىلىقى
سىغىم قارشىلىقى ئۆزگىرىشچان توك ئېلېكتىر سىغىمىدىن ئاساسەن ئۆتەلەيدۇ (مۇقىم توك ئۆتەلمەيدۇ ) ، شۇنداق بولسىمۇ ئېلېكتىر سىغىمىنىڭ ئۆزگىرىشچان توكقا نىسبەتەن مەلۇم قارشىلىقى بولىدۇ ، مانا بۇ قارشىلىق سىغىم قارشىلىقىدۇر.
ئېلېكتىر سىغىمى چوڭ بولسا ئۆزگىرىشچان توك ئاسان ئۆتىدۇ ، ئاز بولسا تەستىرەك ئۆتىدۇ ، بۇ ئېلېكتىر سىغىمى چوڭ بولسا توسقۇنلۇق كۈچىنىڭ ئاجىز بولىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. يەنە ئۆزگىرىشچان توكنىڭ چاستوتىسى چوڭ بولسىمۇ ئېلېكتىر سىغىمىدىن ئاسان ئۆتۈپ كېتىدۇ. سىغىم قارشىلىقىنىڭ بىرلىكمۇ ئوخشاشلا ئوم. R
ھەيدەر سايرانى
ئاتاقلىق مائارىپچى ھەيدەر سايرانى
ھەيدەر سايرانى 1886-يىلى روسىيە فېدېراتسىيىسى قارىمىقىدىكى تاتارىستاننىڭ ئۇفا شەھرىدە سايرانىلارنىڭ 6-ئەۋلادى ، تاتار زىيالى ئۇقۇتقۇچى مىنھاجىتتىن ئائىلىسىدە دۇنياغا كىلىدۇ. ئۇ ئۇفا شەھرىدە باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى پۈتتۈرگەندىن كىيىن ، قازان ئۇنۋىرسىتىتىغا ئۇقۇشقا كىرىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا ئۇفادا مەدرىسلەرلا بار بۇلۇپ ، پەننى ئالى بىلم يۇرتلىرى قازانغا جايلاشقانىدى. ئۇ 1905-يىلى ئۇنۋىرسىتىتنى پۈتتۈرگەندىن كىيىن ، شۇ مەكتەپتە خىزمەت قىلىدۇ.
1905-1907-يىللاردىكى روسىيە ئىنقىلابى ھەيدەر سايرانىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ جەرياندا قازاندا ئۆتكۈزۈلۈپ تۇرىدىغان تۈرلۈك ئەدەبىيات-سەنئەت پائالىيەتلىرىدە ، ئۇ تاتار خەلقىنىڭ ئۇلۇغ شائىرى ئابدۇللا توقاي بىلەن تۇنۇشىدۇ. ئۇلار ئابدۇللا توقاي ئىشلىگەن «ئەلئىسلا » « يەشىن » ( چاقماق ) ،«يالت-يۇلت » ژۇرناللىرىدىكى ماقالىلەر ئۈستىدە مۇلاھىزىلەر ئېلىپ بارىدۇ.
1909-يىلى تۇرپان ئاستانىلىق مەرىپەتپەرۋەر مەخسۇت مۇھىتى قازانغا بېرىپ ، ھەيدەر سايرانى بىلەن تۇنۇشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا ئۆز خەلقىنىڭ جاھالەت، زۇلمەت تۇمانلىرى ئىچىدىكى ئېچىنىشلىق ھاياتى توغرىسىدا سۆزلەپ بېرىپ ، ئۇنى شىنجاڭغا بېرىپ ئۇقۇش ، ئاقارتىش ئىشلىرىنى يولغا سېلىپ ، خەلقنى جاھالەت ، زۇلمەت ئۇيقۇسىدىن ئويغۇتۇپ ، مەرىپەتكە باشلاش توغرىسىدا تەكلىپ بېرىدۇ .مەخسۇت مۇھىتنىڭ سۆزلىرى ئۇنىڭغا قاتتىق تەسىر قىلىدۇ ۋە مەخسۇت مۇھىتىنىڭ تەكلىپىنى قۇبۇل قىلىدۇ ھەيدەر سايرانى ئۈرۈمچىگە كەلگەندىن كىيىن بىر قانچە مەرىپەتپەرۋەر كىشلەر بىلەن ، جۈملىدىن ياڭخاڭ مەسچىتىنىڭ ئائىلىلىكلەر ئولتۇراق ئۆيىنى سېلىش قۇرۇلۇشىدا ياغاچچىلىق قىلىپ يۈرگەن تۆمۈر خەلپە بىلەنمۇ تۇنۇشىدۇ ، تۆمۈرخەلپنىڭ « تورپاق يېغىلىقى » ھەققىدىكى بايانلىرى ئۇنى بەكمۇ قىزىقتۇرىدۇ.ئۇ تۆمۈرخەلپىگە 1905-يىلى روسىينىڭ پىترگرات شەھرىدە يۈزبەرگەن « قانلىق يەكشەنبە » ۋەقەسىنى تەپسىلى سۆزلەپ بېرىدۇ. شۇنداق قىلىپ ئۇلار ئۆز سەرگۈزەشتىلىرىنى سۆزلىشىپ يېقىن دوسىتلاردىن بۇلۇپ قالىدۇ. ئۈرۈمچىدىكى مەرىپەتپەرۋەرلەر ھەيدەر سايرانىنى ئۈرۈمچىدە تۇرۇپ قېلىشقا دەۋەت قىلىدۇ. لېكىن مەخسۇت مۇھىتى يەنىلا ئۇنىڭ تۇرپان ئاستانىغا بېرىشنى تەلەپ قىلىپ چىڭ تۇرغانلىقتىن ، 1909-يىلى ئاستانىغا بارىدۇ. ئۇ زاماندا ئاستانىدا بىرەرمۇ يىڭىچە پەننى مەكتەپ بولمىغانلىقتىن ھەممەيلەن دىنى ئۆلىمالارنىڭ ئاغزىغا قارايىتتى. شۇڭلاشقا خەلقنى ئاقارتىش ۋە مەدەنىيەتكە باشلاش يىڭىچە مەكتەپ ئېچىش ھەدىگەندە ئۇڭۇشلۇق بولمايدۇ. ھەيدەر سايرانى دەسلەپتە مەخسۇت مۇھىتىنىڭ ئۈيىدە ئۇنىڭ ۋە تۇغقانلىرىنىڭ بالىلىرىنى ئۇقۇتىدۇ. ئۇ ياز كۈلىرى ئۈرۈمچىگە چىقىپ دەم ئالىدۇ. 1913-يىلى ئۈرۈمچىگە كەلگەندە ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەھرىمان پەرزەنتى ، ئۈزىنىڭ سىرداش دوستى تۆمۈر خەلىپە پاجىئەلىك ئۆلتۈرۈلىدۇ .ھەيدەر سايرانى بۇ شېھىتىنىڭ نامىزىغا قاتنىشىپ ، ئۆز قولى بىلەن يەرلەپ ئاستانىغا قايتىدۇ. سەۋرىچانلىق بىلەن زېرىكمەي ، تېرىكمەي ئېلىپ بېرىلغان تەشۋىقى تەربىيە نەتىجىسىدە مەخسۇت مۇھىتىنىڭ ئائىلىسىدە ئۇقۇشنى تەلەپ قىلغۇچى بالىلار تەدىرىجى كۈپىيىشكە باشلايدۇ .ئاخىرى ئۈرۈمچى ۋە تۇرپاندىكى ئىلغار زاتلارنىڭ بۇلۇپمۇ مەخسۇت مۇھىتىنىڭ قوللىشى ۋە ئىقتىسادى جەھەتتىن يۆلىشى بىلەن 1913-يىلى ئاستانە مەدرىسى يېنىغا كۈنگەيگە قارىتىپ ئەينەك دېرىزىلىق ، ئاستى ئۈستى تاختايلىق بىر سىنىپلىق مەكتەپ سېلىنىدۇ.
ئىرۋىن روممىل
مارشاللىق ھۇقۇقىنىڭ سىمۇۋۇلى
ھەيدەر سايرانى
مەكتەپنىڭ دەرس پروگراممىلرى ئاساسەن قازان مەكتەپلىرىگە ئوخشاش بۇلۇپ ، ئانا تىل ، ھېساب ، جۇغراپىيە ، تارىخ ، تەبىئەت ، ئەسىرى سائادەت (پەيغەمبەرلەر تارىخى ) تەنتەربىيە ، شېئىر قاتارلىق دەرسلەر ئۈتۈلىدۇ. گەرچە مەكتەپ ئېچىلىپ ئۇقۇش رەسمى يولغا قۇيۇلغان بولسىمۇ ، يەرلىك مۇتەئەسسىپ كۈچلەرنىڭ قارشىلىقى توختىمايدۇ. چۈنكى ئىجىتىمائى ۋە تەبىئى پەنلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يىڭى مەدەنىيەت ، يىڭى ئىلىم ، شىنجاڭنىڭ فىئودال كونا مەدەنىيىتى ۋە كونا ئىلمىگە قارشى ئىدى. ھەيدەر سايرانى زور تىرىشچانلىقلار بىلەن ئۇقۇتۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
ئىرۋىن روممىل
ئىرۋىن روممىل
مۇيۇنچۇر بۆكۈخان
مۇيۇنچۇر بۆكۈخان (تەخمىنەن8-ئەسىرلەردە ئۆتكەن ) ئۆزدەۋرىنىڭ مەرىپەتپەرۋەر ئەربابى، مانى دەۋرى ئۇيغۇر مائارىپنىڭ ئاساسچىسى، ئۇيغۇر خاقانى، داڭلىق گىنرال. مۇيۇنچۇر بۆكۈخان (بەزى تارىخىي مەنبەلەردە ئىلىخان دەپمۇ ئېلىنغان ) ئۇرخۇن ۋادىسىدا ياشىغان شەرقىي ئۇيغۇرلاردىن بولۇپ مىلادىنىڭ 744-يىلى كۆك تۈرۈك خانىلىقىنى ئاغدۇرۇپ، تۇنجى ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرغان كۆل بىلگە قاغان نىڭ ئوغلى بولۇپ دادىسىنىڭ ۋاپاتىدىن كىيىن (747-يىلى) خاقان بولغان. مۇيۇنچۇر بۆكۈخان نەسەپ جەھەتتىن «توققۇز ئۇيغۇر »لارنىڭ «ئىچكى تۇققۇز ئۇيغۇر »لىرىغا تەئەللۇق بولغان ياغلا قار قەبىلىسىدىن كىلپ چىققان. مۇيۇنچۇر بۆكۈخاننىڭ ئاساس سېلىشى بىلەن كىيىنچە شەرقىي ئۇيغۇرلاردا نۇرغۇنلىغان مانى ئوقۇتقۇچىلىرى يتىشىپ چىقىپ، ھەتتا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكلەرگىچە بېرىپ ئوقۇتقۇچىلىق قىلىدۇ ۋە مانى دىنىنى تەرغىپ قىلىدۇ.
ھەيدەر سايرانى
1914-يىلى ھەيدەر سايرانى ئۆز يۇرتىغا قايتىپ ، ئۇرۇغ-تۇغقان ، يارۇ بۇرادەر ۋە بەزى ساۋاقداشلىرى بىلەن كۆرۈشىدۇ .ئۇلارنىڭ بەزىلىرىنى شىنجاڭغا كېلىپ ئىشلەشكە دەۋەت قىلىدۇ .1917-يىلى ئاستانىغا مەخسۇت مۇھىتىنىڭ موسكۋادىكى نۇرغۇن پۇللىرىنى ئۆتكۈزمەيۋاتىدۇ ، دىگەن خەۋەر كىلىدۇ ، دىگەن خەۋەر كىلىدۇ. مەخسۇت مۇھىتى بۇ ئىشلارنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ، موسكۋاغا ھەيدەر سايرانىنى بىللە ئېلىپ بارىدۇ. ئۇلار بۇ نۆۋەت موسكۋا ، قازان ، ئۇفا ، تاشكەنت ، سېمپالاتنىسىك قاتارلىق جايلارنى ئايلىنىپ ، ئەھۋاللارنى كۈزىتىپ يىڭىلىقلارنى ئۆگىنىدۇ. شۇنداقلا شىنجاڭغا ئەكىلىشكە ئادەم ئىز دەيدۇ. ۋە ئۇيەرلەردىن مۇھىببۇللا ئەپەندى ، گۈلەندەم ئابىستەي ، خىسام باۋىن ، خەسەن پەھىمى ، ئەلى ئىبراھىم ، شاھى مەشرەپ قاتارلىق ئالتە نەپەر مۇنەۋۋەر تاتار ئۇقۇتقۇچىسىنى شىنجاڭغا تەكلىپ قىلىدۇ. ئۇلار 1917-يىلىدىن 1919-يىلىغىچە شىنجاڭغا كېلىپ بۇلىدۇ. ئالدىن ئويلىشىلغان پىلا ن بۇيىچە ، مۇھىببۇللا ئەپەندى بىلەن ئايالى گۈلەندەم ئابىستەي ئاستانىغا ، ئەلى ئەپەندى تۇرپانغا ، خەسەن پەھىمى بىلەن شاھى مەشرەپ لۈكچۈنگە ، خىسام گۇچوڭجغا ئۇرۇنلاشتۇرۇلىدۇ .ھەيدەر سايرانىنىڭ يىڭى مەكتەپلەرنى ئېچىپ خەلقىنى مەدەنىيەت يۇلىغا باشلىغىنىدىن كەڭ خەلق ئاممىسى بەكمۇ سۈيۈنىدۇ ۋە ئۇ يۇقىرى ھۆرمەتكە ئىگە بۇلىدۇ. كىشىلەر يەنەئۇ نى يۇرتىغا كەتسە كەلمەي قالارمۇ ؟ دىگەن ئەندىشە بىلەن ئۇنى ئۆيلەپ قويماقچى بۇلىدۇ ،جامائەت ئۇنىڭغا خىزمەت ئىشلەپ ،1917-يىلى ئاستانىلىق باۋۇدۇن ئاكىنىڭ قىزى ئايخانغا ئۆيلەپ قۇيىدۇ. ئاستانە مەكتىپىنىڭ بىرىنچى قارار ئۇقۇغۇچىلىرى 1917-يىلى ئۇقۇشنى تاماملايدۇ .بۇقاراردا ئابدۇرۇسۇل ئابدۇقەييۇمى ، مۆمىن ئەخمەت ، شاۋۇدۇن ئەپەندى ، مۆمىن ئىمىنھاجى ، دۇگامەت خۇدىيارى ،قۇربان سەئىدى ، ھەۋەيدۇل توختىھاجى ، ئابدۇللا پەرسا ، ئابباس نەجىمى ، ئەخمەت نەزەر قاتارلىق 40 نەچچە ئۇقۇغۇچى ئۇقۇغانىدى. ئۇلار ئۇقۇش پۈتتۈرگەندن كىيىن ، شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا مەدەنىيەت مائارىپ ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ ، خەلقنىڭ ئاڭ سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۈتۈرۈش ، شىنجاڭنىڭ مەدەنىيەت مائارىپ ئىشلىرىنى گۈللەندۈرۈشتە چوڭ تۆھپىلەرنى يارىتىپ ، ئۆچمەس ئىزلارنى قالدۇردى.
ئىرۋىن روممىل
1893 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﺑﺎﯞﺍﺭﯨﻴﻪ ﺷﯩﺘﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺭﻭﺳﯩﻨﮭﺎﻣﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﻟﯩﻨﺒﺎﺩې ﺩﺍﭼﯩﺴﯩﺪﺍ ﺑﻴﻮﺭﯗﻛﺮﺍﺕ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. 1912 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ ، ﻛﺎﺭﻟﺴﺮﯗﺥ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﻯ ﯞﻩ ﻟﯩﺴﯩﻔﯧﺮ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﯩﻨﺴﯩﺘﺘﯘﺗﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﻛﯩﻴﯩﻦ ﭘﺎﺭﻻﻣﯧﻨﺖ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ، ﭘﺮﯗﺳﺴﯩﻴﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﺪﻩ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ، ﺋﺎﯞﯨﺌﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ، ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻣﯘﺩﺍﭘﯩﺌﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﻰ - ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، 1938 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﻓﯧﯟﺭﺍﻝ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1940 - ﻳﯩﻠﻰ 19 - ﺋﯩﻴﯘﻝ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ. 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 20 - ﺋﺎﭘﯩﺮﯨﻞ ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮﯞﯨﺖ ﻗﯩﺰﯨﻞ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺑﯧﺮﻟﯩﻨﻐﺎ ﻗﯩﺴﺘﺎﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺋﯘ ﺑﺎﯞﺍﺭﯨﻴﻪﮔﻪ ﻗﯧﭽﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ. 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 23 - ﺋﺎﭘﺮﯨﻞ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻥ. 1945 - ﻳﯩﻞ 15 - ﺋﯚﻛﺘﻪﺑﯩﺮ ( ﺑﻪﺯﻯ ﻣﺎﺗﯩﺮﻳﺎﻟﻼﺭﺩﺍ 1946 - ﻳﯩﻠﻰ 15 - ﺋﯚﻛﺘﻪﺑﯩﺮ - ﺩﯦﻴﯩﻠﮕﻪﻥ ) ﻛﯧﭽﯩﺪﻩ ، ﻧﻴﯘﺭﻧﺒﯧﺮﮒ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺟﯩﻨﺎﻳﻪﺗﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﺳﻮﺗﻰ ﻧﺎﺗﺴﯧﺴﺖ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺟﯩﻨﺎﻳﻪﺗﭽﯩﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ ﺋﯚﻟﯜﻡ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻨﻰ ﺋﯧﺠﺮﺍ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺳﺎﺋﻪﺕ ﺑﯘﺭﯗﻥ ، ﮔﻮﺭﯨﻦ ﺗﯘﻳﯘﻗﺴﯩﺰﻻ ﺯﻩﮬﻪﺭ ﺋﯩﭽﯩﭗ ﺋﯚﻟﯜﯞﺍﻟﻐﺎﻥ. ﺋﻪﺗﯩﺴﻰ ﺳﻪﮬﻪﺭﺩﻩ ﮔﻮﺭﯨﻦ ﺗﯘﺭﯗﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭ ﻻﮔﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﻰ ﺋﺎﻧﺪﯨﺮﯗﺱ ﺷﺎﯕﺸﻴﺎﯞ ﮔﻮﺭﯨﻦ ﺩﺍﺭﻏﺎ ﺋﯧﺴﯩﻠﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﺎﺧﺸﺎﻡ ﺳﺎﺋﻪﺕ 10 ﺩﯨﻦ 45 ﻣﯩﻨﯘﺕ ﺋﯚﺗﻜﻪﻧﺪﻩ ﻛﺎﻟﻲ ﺳﺌﺎﻧﺪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺯﻩﮬﻪﺭﻟﻪﭖ ﺋﯚﻟﺘﯜﺭﯨﯟﺍﻟﺪﻯ - ﺩﻩﭖ ﺟﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ.
ھەيدەر سايرانى
1917-يىلىغا كەلگەندە ئاستانىدىكى مەكتەپ كىچىكلىك قىلىپ قالىدۇ. يىڭىچە ئۇقۇشنى تەلەپ قىلغۇچىلار كۈپەيگەچكە ، مەكتەپنى كىڭەيتىپ سېلىشقا توغرا كىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مەخسۇت مۇھىتىنىڭ قورۇسىنىڭ قارشىسىدىكى بوش يەرگە دېرىزىلىرىنى كۈگەيگە قارىتىپ ، ئاستى ئۈستى تاختايلىق سىنىپلار سېلىنىدۇ ، سىنىپ ئىچى دوسكا ، پارتا ، ئۇقۇتۇش قۇراللىرى بىلەن جاھازىلىنىدۇ. يەنە بىر مەكتەپ سالىدۇ. بۇ مەكتەپ قورۇسىدا كۆل بۇلۇپ ، ئەتراپى دەرەخ بىلەن ئورالغان .مۇھىببۇللا ئەپەندى بىلەن ئايالى گۈلەندەم ئابىستەي 1918-يىلىدىن ئېتىبارەن بۇ مەكتەپتە ھەيدەر ئەپەندى بىلەن بىرلىكتە دەرس ئۈتۈشكە باشلايدۇ.
1918-يىلى 18-دىكابىردا ھەيدەر ئەپەندى بىر ئوغۇل پەرزەنىت كۆرىدۇ ، ئۇنىڭ ئىسمىنى ئۇيغۇر قۇيىدۇ. بالا تۇغۇلۇپ ئالتە ئايدىن كىيىن بەخەتكە قارشى ئانىسى ئايخان ئايلا ئالەمدىن ئۆتىدۇ. ئۇيغۇرنى چوڭ ئانىسى مەڭلىك ئايلا بىلەن ھەيدەر سايرانى ئۈزى باقىدۇ. ھەيدەر ئەپەندى ئۈرۈمچىگە يۆتكىلىپ كەتكەندىن كىيىن ئابدۇللا پەرسا قارايدۇ. ھەيدەر سايرانى 1920-يىلى ئۈرۈمچىگە كىلىپ ، ياڭخاڭغا سېلىنغان يىڭى مەكتەپنىڭ ئاساسلىق ھەيئىتى بۇلىدۇ شۇ يىلى ئۈرۈمچىدە ئۆلكىلىك مائارىپ نازارىتى قۇرۇلىدۇ ۋە ھەيدەر سايرانى ئىنسىپىكتورلۇق ۋەزىپىسىگە تەيىنلىنىدۇ.
1922-يىلى ھەيدەر سايرانى ئۈرۈمچىدە مەخپى تەشكىللىگەن ئىلغار ياشلار تەشكىلاتىغا قاتنىشىدۇ .بۇ تەشكىلاتتا بۇرھان شەھىدى ، لۈكچۈنلۈك تاھىربەگ. تۇرپان ئاستانىلىق مەخسۇت مۇھىتى ، قەشقەرلىك كېرەم چوڭ ھاجى ، بايلىق ئايۇپ ، تۇرپانلىق يۇنۇسبەگ ، ئالتايلىق شەرىپقان تۆرىلەرمۇ بار ئىدى.
1925-يىلى ھەيدەر سايرانى ئۈرۈمچىدە بۇرھان شەھىدىنىڭ سىڭلىسى زەينەپ بانۇ بىلەن توي قىلىدۇ. ۋە ئاستانىدىن ئوغلى ئۇيغۇرنى يېنىغا ئالدۇرىدۇ. 1928-يىلى ھەيدەر سايرانى خوجىنىياز ھاجى بىلەن تاسادىپى ئۇچرىشىپ تۇنۇشىدۇ. كىيىن ئۇنىڭ بىلەن سۆھبەتلەردە بۇلۇپ ، ئۇنىڭ بىلەن ئىنقىلاب توغرىلىق سۆھبەتلىشىدۇ.
1931-يىلى قۇمۇلدا دېھقانلار قوزغىلاڭ كۈتۈرىدۇ. ھەيدەر سايرانى بۇنى جىن شۇرىن ھۆكۈمىتىگە قارشى ئۇمۇمى قوزغىلاڭ كۈتۈرۈشنىڭ ئوبدان پەيتى دەپ ھېسابلاپ ، قەشقەر ، تۇرپان ، لۈكچۈن ، ئالتاي ، چۆچەك قاتارلىق جايلاردىكى تەشكىلات ئەزالىرى ۋە ئۈرۈمچىدىكى جاۋدىشۇ ، تاۋمىڭيۆ قاتارلىق ھەرمىللەت ئىلغار ياشلىرى بىلەن ئالاقىنى كۈچەيتىپ ، يۇشۇرۇن تەشۋىقات ئېلىپ بېرىپ ، نۇرغۇن تەييارلىق خىزمەتلىرىنى ئىشلەيدۇ.
ھەيدەر سايرانى قۇمۇل قوزغىلىڭنى قوللاپ قۇۋۋەتلەيدۇ ۋە ئۇلار بىلەن ئالاقە ئورنىتىپ ، ئۇلارنى ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەپ تۇرىدۇ. قۇمۇل قوزغىلاڭچىلىرىنى بېسىقتۇرۇشقا ئەۋەتكەن ئاق ئورۇس ئارمىيىسىنىڭ گېنرالى مېزگىن ئۈرۈمچىدىن يولغا چىقىشىدا « قۇمۇللۇقلارنىڭ ئاياللرىنىڭ قورسىقىدىكى باللىرىغىچە قىرىپ تۈگىتىمەن » دەپ ۋەدە بېرىدۇ .ھەيدەر ئۇنىڭ يولغا چىققىنىنى ئۇنىڭ يۇقارقى سۆزىگە قۇشۇپ خەۋەر قىلىدۇ. بۇلاردىن خەۋەردار بولغان قوزغىلاڭچىلار رۇسلارغا يولدا تۇسۇپ قاخشاتقۇچ زەربە بېرىدۇ .مېزگەن قۇمۇلغا يىتىپ بارمايلا يولدا ئۆلىدۇ. 1934-يىلى 8-ئاينىڭ 5-كۈنى ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇر مەدەنى ئاقارتىش ئۇيۇشمىسى قۇرۇلىدۇ. ھەيدەر سايرانى ئۇيۇشما تەركىبىدىكى نەشرىيات باشقارمىسىغا مۇئاۋى باش مۇھەررىر بۇلۇپ تەيىنلىنىدۇ. ئۇيغۇر يېزىقىدىكى سىياسى ، ئىجتىمائى ئەدەبى ھەپتىلىك « يىڭى شىنجاڭ گىزىتى » نىڭ 1-سانى 1935-يىلى 1-ئاينىڭ 25-كۈنى نەشىر قىلىنىدۇ.
ھەيدەر سايرانى 1938-يىلى ئاپرىلدا قولغا ئېلىنىپ مال مۈلكى مۇسادىرە قىلىنىدۇ ، ۋە 1943-يىلى 57يېشىدا چىن تىيەنچۇ ماۋزىمىن قاتارلىق كوممۇنىسىتلار ، ئىلغار زاتلار بىلەن بىر قاتاردا ئۈرۈمچىدە 2-تۈرمىدە ئۆلتۈرۈلىدۇ.
مەنبە-شېرىپ نىياز خۇشتار نىڭ « شىنجاڭ يېقىنىقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن شەخسلەر » دىگەن كىتابى
گونئي ئەزەربەيجان
thumb|250px|Güney Azərbaycan əyalətləri və bölgələri
گونئي ئەزەربەيجان
6- قەھرىتان
6- قەھرىتان ياكى 6- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 6- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 6. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 359(كەبىسە يىللارى 360) كۈن بار.
پۇرچاق ئەپەندى
thumb پۇرچاق ئەپەندى (ئىنگ: Mr. Bean، خەنچە: 憨豆先生)، روۋان ئاتكىنسون (Rowan Atkinson) تەرىپىدىن جانلاندۇرۇلغان كونا بىر چاتما تېلېۋىزىيە تىياتىرىدۇر. ئىلك بار ITV ئاتلىق بىر ئىنگىلىز تېلېۋىزيون قانالىدا 1990- يىلى كۆرسىتىلگەن. روۋان ئاتكىنسون، روبىن درىسكول (Robin Driscoll)، رىچارد كۇرتىس (Richard Curtis) ۋە بەن ئېلتون (Ben Elton) قاتارلىقلار بۇ ت ۋ تىياتىرىنى ئىشلەشنى ئۈستلەنگەن. توپلام 15 قىسىمدىن تەركىب تاپقان  Mr. Bean تىزىقىدىن باشقا 7 دانە پۇرچاق ئەپەندى ئىپىزوتى ۋە 2 دانە ڧىلىمى ھەم باردۇر.
تۇنجى قىسمى 1990- يىلى 1- قەھرىتان كۈنى قويۇلغان بۇ ت ۋ تىياتىرىنىڭ سوڭ قىسمى 1995- يىلى 15- كۆنەكتە قويۇلغان. تىزىق، ئاتكىنسوننىڭ دېيىشى بىلەن "چوڭ ئادەم بەدىنىگە يۇشۇرۇنغان گۆدەك" بولمىش پۇرچاق ئەپەندىنىڭ سەرگۈزەشتىلىرىنى بايان قىلىدۇ.
22- قەھرىتان
22- قەھرىتان ياكى 22- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 22- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 22. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 343 (كەبىسە يىللارى 344) كۈن بار.
Wolfgang Amadeus Mozart
thumb|300px|Mozart in 1780-1 by Johann Nepommuk della Croce
گىرمانىيىلىك مۇزىكانىت بىتخوۋېن
thumb|200px|Mozart 1770
ئۇنىڭ بىر ئۆمىرى مۇھاببەت جەھەتتە ئوڭۇشسىزلىق ئىچىدە ئۆتكەن. شۇڭا ئۇ ھاياتقا زىرىكىشلىك نەزىرى بىلەن قارايىتتى. ئۇنىڭ سىفونىيىلىرىدىن "قەھرىمان "، "تەقدىر" قاتارلىقلار داڭلىق ئەسەرلىرى بار. ئۇ ئۆۈر بويى توي قىلمىغان.
ﺭﯦﻴﺪﯦﺮ
ﺭﯦﻴﺪﯦﺮ 1876-ﻳﯩﻠﻰ 4-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 27-ﻛﯜﻧﻰ ﮬﺎﻣﺒﯘﺭﮒ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﻩ ﺑﯩﺮ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﻛﯧﻞ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺋﻮﻓﯩﺘﺴﯩﺮﻻﺭ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﯨﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﺷﯩﺘﺎﭖ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ، ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ. 1938-ﻳﯩﻠﻰ 4-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 20-ﻛﯜﻧﻰ ﻣﺎﺭﺷﺎﻝ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ. 1943-ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻥ. . 1943 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﻪﻳﯩﭙﻠﯩﺸﯩﺪﯨﻦ ﺧﻮﺭﻟﯘﻕ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺭﯦﻴﺪﯦﺮ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﺘﯩﻦ ﭼﯧﻜﯩﻨﮕﻪﻥ. ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯘ ﺳﻮﯞﯨﺖ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﭼﯜﺷﯜﭖ ، ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻣﻮﺳﻜﯩﯟﺍﻏﺎ ﺋﺎﭘﯩﺮﯨﻠﯩﭗ ﺳﻮﺭﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 20 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﻧﻴﯘﺭﯦﻨﺒﺮﮒ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻮﺗﯩﺪﺍ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﭘﻮﺯﯨﺘﺴﯩﻴﯩﺴﻰ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ، ﻣﯘﺩﺩﻩﺗﺴﯩﺰ ﻗﺎﻣﺎﻕ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻐﺎ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﺋﯘ ﻳﻪﻧﯩﻼ ﺟﺎﮬﯩﻠﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﻛﻮﻣﯩﺘﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﯧﺘﯩﯟﯨﺘﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. 1947 - ﻳﯩﻠﻰ 18 - ﺋﯩﻴﯘﻥ ﺗﯜﺭﻣﯩﮕﻪ ﻗﺎﻣﺎﻟﻐﺎﻥ ، 1955 - ﻳﯩﻠﻰ 26 - ﺳﯩﻨﺘﻪﺑﯩﺮ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺳﻪﯞﻩﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ. ﺗﯜﺭﻣﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯘ ﻓﯧﺪﺭﺍﺗﯩﭗ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪﮔﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، ﺋﺎﯞﺍﻝ ﻟﯧﻴﭙﯩﺴﺘﺎﺩﺗﺎ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ، ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ ﯞﻩ ﻗﯩﺰﯨﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ 81 ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ << ﻣﯧﻨﯩﯔ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻢ >> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﯩﺮﻯ 1957 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. 1961 - ﻳﯩﻠﻰ ﻛﯧﻠﺪﺍ ﺋﺎﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ.
بۇددالا سارىيى
ئورنى: جۇڭگو شىزاڭ لىخاسا شەھىرىدىكى قىزىلتاغدا
باھا: دۇنيادىكى داڭلىق 10 چوڭ توپا-تاش قۇرۇلىشىنىڭ بىرى. قۇرۇلۇش ، رەسساملىق، دىن بىر گەۋدە قىلىنغان سىرلىق ئوردا دېڭىز يۈزىدىن 3770 مېتىر ئىگىزلىكتىكى قىزىلتاغدا قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان بۇددالا سارىيى دۇنيادىكى ئەڭ ئىگىزگە جايلاشقان ئوردا- ساراي قۇرۇلىشى، شۇنداقلا ھازىر شىزاڭدا ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان قەدىمقى قۇرۇلۇش توپى. «بۇددالا » دىگەن سۆز سانسىكىرىت تىلىدىكى Potalaka دىگەن سۆزدىن كەلگەن بولۇپ، مەنىسى «بۇددا دىنىنىڭ مۇقەددەس تېغى پۇتو» دىگەن مەنىدە. بۇ يەر ئىلگىرىكى دالاي لامالارنىڭ «قىشلىق سارىيى» ۋە تىبەتنىڭ سىياسى ۋە دىنى ھوقۇق يۈرگۈزدىغان ئورنى. بۇ كاتتا سىرلىق ساراي «دۇنيادىكى داڭلىق 10 چوڭ  توپا-تاش قۇرۇلۇشى» نىڭ بىرى. ئۇنىڭدا تىبەتلەرنىڭ قۇرۇلۇش، رەسساملىق ۋە دىنى سەنئىتىنىڭ جەۋھىرى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. بۇلۇتلار بىلەن ئورۇلۇپ تۇرغان، قىيا بويىغا سېلىنغان بۇددالا سارىيى چىققىلى بولمايدىغان ئەرش ئوردىسىغا ئوخشاش ھەيۋەتلىك.
8-ئەسىرگە كەلگەندە ، بۇ ھەيۋەتلىك ساراي چاقماقنىڭ زەربىسىگە ئۇچراپ كۆيۈپ كەتكەن. شۇ چاغدىكى تىبەت خانلىقى زەئىپلىشىشىكە قاراپ يۈزلەنگەن بولۇپ، ئاقسۈڭەڭلەر ئارىسىدا نىزا-ماجرالار، خەلق ئارىسىدا توپىلاڭلار كۆپ بولۇپ، بۇددالار سارىيىغا كۆڭۈل بولۈنمىگەن. بوران-يامغۇرلارنىڭ ئۇپرىتىشى بىلەن ئىبادەتخانا خارابىيلىققا ئايلانغان. پەقەت داجاۋ ئىبادەتخانىسىدىكى تام رەسىملىرىدە ئوردىنىڭ شەكلى ساقلىنىپ قالغان. ئۇنىڭدىن باشقا سۇڭزەن گەنبۇ ئىبادەت قىلغان ئۆڭكۈر ۋە ئۆڭكۈر ئۈستىدىكى بۇدساتۋا سارىيى ساقلىنىپ قالغان. ھازىرقى بۇددالار سارىيى 17-ئەسىردىن كېيىن ئىلگىرى -ئاخىر بولۇپ رېمونت قىلىنىپ سېلىنغان.دالاي لاما Ⅴ نىڭ زامانىسىدا ، دالاي لاما  داجاۋ ئىبادەتخانىسىدىكى تام رەسىملىرىگە ئاساسەن قايتىدىن بۇددالا سارىيىنى قايتىدىن سالدۇرغان. بۇ تەخمىنەن مىلادى 1645~1648 يىللارغا توغرا كېلىدۇ. تاغنىڭ كۈنچىقىش تەرىپىگە بۇددالا سارىيىنىڭ ئاق سارىيى سېلىنىپ، دالاي لاما Ⅴ جېفىڭ ئوردىسىدىن ئاق سارايغا كۆچۈپ كەلگەن. بۇ شۇندىن تارتىپ تىبەتنىڭ سىياسىي ۋە دىنىي ھوقۇقىنى يۈرگۈزدىغان دالاي لامالارنىڭ قىشلىق ئوردىسى بولۇپ كەلگەن. يەنە بىرى بولولىنكا بولۇپ ، ئۇ «يازلىق ئوردا» بولغان. بۇددالا ساريىنىڭ ئوتتۇرىسىدا قىزىل ساراي بولۇپ،1690-1693-يىللاردا 8-ساڭجىجاسو ئۇ دۇنياغا سەپەر قىلغان دالاي لاما Ⅴ غا ئاتاپ ياساتقان. ئۇ ئاق ساراينىڭ شەرقى قىسمىنى چېقىپ، ئىلگىرىكى زاشى زەنگو ئوردىسىنىڭ كونا ئورنىغا شەرق، جەنوپ، غەرپ ئۈچ تەرەپكە كېڭەيتىپ ، نەچچە ئون يىلدا پۈتكۈزگەن. ئېيتىشلارغا قارىغاندا قىزىل ساراينى ياساش ئۈچۈنلا 7000 ئادەم كەتكەن.ئۇنىڭدىن باشقا تاغ-ئورمانلاردىن ياغاچ-تاش ئەكىلىدىغانلار نەچچە تۈمەن بولغان.
كارل ۋون دونىتىز
دېڭىز ئارمىيە ئادمېرالى - كارل ۋون دونىتىز
1891 - ﻳﯩﻠﻰ 16 - ﺳﯩﻨﺘﻪﺑﯩﺮ ﺑﯧﺮﻟﯩﻨﻨﯩﯔ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻰ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. 1910 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﻜﻪ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ. ﻓﻠﯧﻨﺴﺒﯘﺭﮒ - ﻣﻮﯞﯨﻚ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﯨﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 1943 - ﻳﯩﻠﻰ 30 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ. ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﺷﯩﺘﺎﺑﻰ ﺳﯘ ﺋﺎﺳﺘﻰ ﭘﺎﺭﺍﺧﻮﺕ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺯﻭﯕﺘﯘﯕﻰ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﻗﻮﺭﺍﻟﻠﯩﻖ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ .1945 - 4 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ، ﻧﺎﺗﺴﯧﺴﺖ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﯩﺴﻰ ﮬﺎﻻﻙ ﺑﻮﻟﯘﺷﺘﯩﻦ ﺳﻪﻝ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﺋﯘ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ، ﮬﻪﻡ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ 5 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﯞﻩﺳﯩﻴﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺯﻭﯕﺘﯘﯕﻰ ﯞﻩ ﻗﻮﺭﺍﻟﻠﯩﻖ ﻗﯩﺴﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 5 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 9 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺗﻪﺳﻠﯩﻢ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺟﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ. ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﺳﻮﺗﻰ ﺩﻭﻧﺘﯩﺰﻧﻰ ﺳﻮﺗﻠﯩﻐﺎﻥ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺟﯩﻨﺎﻳﯩﺘﻰ - ﻗﺎﻧﯘﻧﺴﯩﺰ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ، ﮬﻪﻡ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯﭼﯩﻠﯩﻖ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻖ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ - ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺳﻮﺗﻠﯩﻨﯩﺶ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯘ ﺟﯩﻨﺎﻳﻰ ﮬﻪﺭﯨﻜﻪﺗﻠﻪﺭﮔﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯧﻨﯩﻘﻠﯩﻨﯩﭗ ، < ﮔﯘﻧﺎﮬﯩﺴﯩﺰ > ﺩﻩﭖ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﻐﺎﻥ. 1946 -ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻴﯘﺭﯨﻨﺒﯧﺮﮒ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻮﺗﻰ ﺋﯘﻧﻰ < ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺟﯩﻨﺎﻳﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺗﯘﺭﯗﺵ ﺟﯩﻨﺎﻳﯩﺘﻰ > ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﻳﯩﭙﻠﻪﭖ 10 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻗﺎﻣﺎﻕ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻐﺎ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ .1956 - ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺟﺎﺯﺍ ﻣﯘﺩﺩﯨﺘﻰ ﺗﻮﺷﯘﭖ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ فېدراتىپ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﯩﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ. << ﺋﻪﺳﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭ >> ﯞﻩ << ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺳﯩﺘﺮﺍﺗﯩﮕﯩﻴﯩﺴﻰ >> ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. 1980 - ﻳﯩﻠﻰ 24 - ﺋﯚﻛﺘﻪﺑﯩﺮ ﮬﺎﻣﺒﯘﺭﮒ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺳﻪﯞﻩﺑﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﺯﺍ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
Liwérpol
right|thumb|250px|Liwérpol right|thumb|250px Liwérpol bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Liwérpolning 435,500 nopusibar, 111.84 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.24°, xariki uzunluk 2°59, rayunnomuri 0151.
تاجىسىمان يۇرەك قان تومۇر كېسىلى
ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلى (heart attack، 心脏病突发) دېگىنىمىز تاجىسىمان يۇرەك قان تومۇر كېسىلى (coronary artery disease، 冠心病) نىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىشى بولۇپ، ئادەتتە يۈرەكنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان تاجىسىمان قىزىل قان تومۇرى (كوروناري ئارتەري، 冠状动脉) نىڭ بەزى تارمىقى ئۇشتۇمتۇت توسۇلۇپ قىلىش نەتىجىسىدە پەيدا بولغان كېسەلنى كۆزدە تۇتىدۇ.
يۈرەكنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان تاجىسىمان قىزىل قان تومۇرنىڭ مەلۇم تارمىقى ئۇشتۇمتۇت توسۇلۇپ قىلىش بىلەن مەلۇم دائىرىدىكى يۇرەك مۇسكۇللىرى heart muscle, myocardium، 心肌) قانسىزلىنىپ، يېتەرلىك ئوكسىگېنغا ئېرىشەلمەيدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر قىسىم يۇرەك مۇسكۇللىرى ئۆلۈشكە (myocardial infarction,، 心肌梗死) باشلايدۇ، نەتىجىدە سول كۆكرىكى ياكى كۆكرەك سۆڭىكىنىڭ سول تەرىپى ئاغرىش، تەرلەش، كۆڭلى ئىلىشىش ياكى ياندۇرغۇسى كېلىش، پۇت قولى ماغدۇرسىزلىنىش، دېمى سىقىلىش ياكى نەپەس قىيىنلىشىشتەك ئالامەتلەر كېلىپ چىقىدۇ. بۇ ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىنىڭ تىپىك ئالامەتلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. قان تومۇرنىڭ ئۇشتۇمتۇت توسۇلۇپ قىلىشىنى كوپۇنچە ھاللاردا ئۇيشىۋالغان قان (blood clot، 血凝块) كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئامېرىكىدا ھەر يىلى 1.5 مىليون كىشىنىڭ يۇرەك كېسىلى ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىدىغان بولۇپ، يۇرەك كېسىلى ئامېرىكىدا بىرىنچى دەرىجىلىك قاتىل ھېسابلىنىدۇ. ئۇيغۇر رايونى بولسا بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى بولغان رايونلارنىڭ بىرى بولۇپ، ھەر يىلى كۆپلىگەن ئۇيغۇرلار ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلى تۈپەيلىدىن قازا تاپىدۇ. بۇ ئاساسەن ئۇيغۇرلارنىڭ يىمەكلىك ئاداۋىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، يۇقىرى خولىستىروللۇق، كوپ مايلىق، كوپ شېكەرلىك يېمەكلىكلەرنى كوپ ئىستىمال قىلىشقا ئادەتلەنگەنلىگىدىن كېلىپ چىققان. بۇلار بۇ كېسەلنىڭ پەيدا بولۇشىدىكى ئاسالىق سەۋەبلەر بولۇپ، بۇ كېسەلنىڭ قوزغىلىشىغا روھى جەھەتتىكى بىسىم، كۆڭۈل بىئاراملىقى ۋە تۇرمۇش جىددىچىلىگى سەۋەپ بولغان.
ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلى يەنى تاجىسىمان يۇرەك قان تومۇر كېسىلىنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىشى ناھايىتى تىز بولسىمۇ، بىراق بۇ ھىل كىسەل ئەمەلىيەتتە بىر نەچچە يىلدا ئاستا ئاستا پەيدا بولىدۇ. قاندىكى ئېھتىياجىدىن ئارتۇق خولېستىرول (cholesterol, 胆固醇) ۋە مايلار (fatty substances، 脂肪) ئاستا ئاستا قان تومۇر تېمىغا ئولتۇرۇشۇپ، قان تومۇر قېتىشىدۇ، قان تومۇرنىڭ ئېلاستىكىلىقى تۆۋەنلەيدۇ، شۇنداقلا قان تومۇر تارتىدۇ، نەتىجىدە تاجىسىمان يۇرەك قان تومۇر كېسىلى كېلىپ چىقىدۇ.
ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلى يۇرەك سانجىقى (angina، 心绞痛) بىلەن باشلىنىدىغان بولۇپ، يۇرەك سانجىقى ئادەتتە بىرنەچچە سائەت داۋام قىلىدۇ. ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىنى بىر تەرەپ قىلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى ۋاقتىدا دوختۇرغا كۆرۈنۈپ، ۋاقتىدا داۋالاش ئىلىپ بېرىش. ئەگەر ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولغۇچى دەسلەپكى بىرنەچچە سائەتتە ياخشى بىر تەرەپ قىلىنسا، ئاقىۋىتى (outcomes, prognosis预后) ياخشى بولىدۇ. مەسىلەن يۇرەك سانجىقى (angina، 心绞痛) قوزغالغاندىن كىيىن دەرھال داۋالاش ئىلىپ بېرىپ، ئۇيۇشۇپ قالغان قاننى ئېرىتىدىغان دورا ئىشلەتسە، قان تومۇرنىڭ ئۇشتۇمتۇت توسۇلوپ قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان قان ئۇيۇشمىلىرى ئېرىپ، يۈرەكنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان قان تومۇر قايتىدىن ئىچىلىپ، يۈرەكنىڭ قان تەمىناتى ئەسلىگە كېلىشى، يۇرەك مۇسكۇللىرىنىڭ مەڭگۈلۈك ئۆلۈشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولۇشى ياكى ئۆلۈش دائىرسىنى كىچىكلەتكىلى بولۇشى، شۇنىڭ بىلەن يامان ئاقىۋەتلەردىن ساقلانغىلى بولۇشى مۇمكىن.
تاجىسىمان يۇرەك قان تومۇر كېسىلى (coronary artery disease، 冠心病) نى پەيدا قىلىدىغان يۇقىرى خولېسترول (cholesterol، 胆固醇) ۋە يۇقىرى قان بېسىمى (high blood pressure، 高血压) قاتارلىق خەتەرلىك ئامىللارنى تۆۋەنلىتىش ئارقىلىق، ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىنىڭ قوزغىلىشى ياكى قايتا قوزغىلىشنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.
يۇرەك ۋە يۇرەك كېسىلىگە مۇناسىۋەتلىك سانلىق مەلۇماتلار
1.  بالاغەتكە يەتكەن كىشىنىڭ يۈرىكى ئوز مۇشتى بىلەن تەڭ چوڭلۇقتا بولىدۇ.
2. يۇرەك ئادەتتە توختىماستىن 100 يىلدىن ئارتۇق خىزمەت قىلالايدۇ.
3. يۇرەك مىنۇتىغا تەخمىنەن 60 قېتىم، سائىتىگە 3600 قېتىم، كۈنىگە 86400 قېتىم، يىلىغا 31.5 مىليون قېتىم سوقىدۇ.
4.  يۇرەك بىر ئۆمۈرگە 2.4 مىليارد قېتىم سوقۇپ، 1 مىليون چېلەك قاننى يۇرەكتىن بەدەننىڭ ھەرقايسى قىسمىغا يەتكۈزۇپ بېرىدۇ.
5.     ئامېرىكىدا تەخمىنەن 26.3 مىليون ئەر، 22.7 مىليون ئايال، تاما چىكىش سەۋەبىدىن ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش گىردابىغا ماڭىدۇ. 6.     قاندىكى خولېستىرولنىڭ يۇقىرى تۆۋەن بولۇشى، ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەتىرىنىڭ يۇقىرى تۆۋەن بولۇشىغا باھا بېرىدىغان ياخشى ئۆلچەم. 7.     تەخمىنەن 99.5 مىليون بالاغەتكە يەتكەن ئامېرىكىلىقنىڭ قاندىكى ئومۇمى كولەستىرولى 200 مگ/دل غا يەتكەن ياكى ئۇنىڭدىن ئاشقان، تەخمىنەن 39.9 مىلىيۇن بالاغەتكە يەتكەن ئامېرىكىلىقنىڭ قاندىكى ئومۇمى كولەستىرولى 240مگ/دل غا يەتكەن ياكى ئۇنىڭدىن ئاشقان. 8.     50 مىليون ئامېرىكىلىقنىڭ قان بېسىمى يۇقىرى بولۇپ، بۇ ئامىركىلىقلارنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەتىرىنى ئاشۇرىدۇ. 9.     تەخمىنەن ھەر 29 سېكۇنتتا بىر ئامېرىكىلىقنىڭ يۇرەك كېسىلى قوزغىلىدۇ. 10. تەخمىنەن 7.2 مىليون 20 ياش ۋە ئۇنىڭدىن چوڭ ئامېرىكىلىق ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىنى باشتىن كەچۈرگەن. بۇلارنىڭ ئىچىدە 4.4 مىلىيۇنى ئەر، 2.8 مىلىيۇنى ئايال. 11. ھەر يىلدا تەخمىنەن 1.1 مىليون ئامېرىكىلىق يېڭىدىن ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلى گىرىپتار بولىدۇ.
نورمال يۇرەك قۇرۇلمىسى ۋە خىزمەت ئەھۋالى.
بالاغەتكە يەتكەن كىشىنىڭ يۈرىكىنىڭ چوڭلىقى ئادەتتە ئوز مۇشتى بىلەن تەڭ بولۇپ، كۆكرەك قىسمىنىڭ سول تەرىپىگە جايلاشقان. يۈرەكنىڭ ئىچىدە 4 بوشلۇق بولۇپ، ئىككىسى ئوڭ ۋە سول قىرىنچا (left and right ventricle، 左右心室)، قالغان ئىككىسى ئوڭ سول دالانچا (left and right atrium، 左右心房) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار ئايرىم ئايرىم ھالدا بەدەننىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن قايتىپ كەلگەن ئوكسىگېنسىز قاننى يۈرەككە يىغىپ، ئاندىن ئۆپكىگە يوللاش، ۋە شۇنداقلا ئۆپكىدىن كەلگەن ئوكسىگېنلىق قاننى يۈرەككە توپلاپ ئاندىن بەدەننىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا يەتكۈزۇپ بېرىش خىزمىتىنى ئۆتەيدۇ. بۇلار بەدەن قان ئايلىنىش ۋە ئۆپكە قان ئايلىنىش دەپ ئاتىلىدۇ. يۈرەك ئۆزىدىكى قاندىن بىۋاستە ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇققا ئېرىشەلمەيدۇ. يۇرەك كېرەكلىك بولغان ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇققا، يۈرەكنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان تاجىسىمان قان تومۇر ئارقىلىق ئىگە بولىدۇ. تاجىسىمان قان تومۇرى بەدەن قان ئايلىنىش سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ئوڭ سول ئىككى تاجىسىمان قىزىلقان تومۇرى (coronary artery، 冠状动脉) ۋە ئوڭ سول ئىككى تاجىسىمان كۆك قان تومۇردىن (冠状静脉، 冠状静脉) ئىبارەت 4 چوڭ قان تومۇر، نۇرغۇن كىچىك قان تومۇر ۋە قىلدام قان تومۇرلاردىن تەركىپ تاپقان.
يۇرەك تاجىسىمان قىزىل قان تومۇر كېسىلى ۋە ئۇنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىشىدىكى سەۋەبلەر ۋە خەتەرلىك ئامىللار قاندىكى خولېستىرول ۋە ماينىڭ مىقدارى ئېھتىياجدىن ئېشىپ كەتكەندە، ئارتۇق خولېستىرول ۋە مايلار قان تومۇر تېمىغا ئولتۇرىشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن قان تومۇرنى قېتىشىدۇ ۋە قان تومۇرنىڭ ئېلاستىكىلىقى تۆۋەنلەيدۇ، بۇ قان تومۇرنىڭ قېتىۋېلىشى (atherosclerosis، 动脉硬化症) دەپ ئاتىلىدۇ. قان تېمىغا ئولتۇرۇشۇپ قالغان خولېسترول ۋە مايلار تەڭ ۋاقىتتا قان تومۇرنى تارايتىۋېتىدۇ، قان تومۇردىكى قان ئېقىمى ئاستىلايدۇ ۋە ئازىدۇ، شۇنداقلا قان تومۇرنىڭ ئاسان توسۇلۇپ قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، نەتىجىدە يۈرەكنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان قان تومۇردىكى قان ئېقىمى پۈتۈنلەي توختاپ قالىدۇ، شۇنىڭ بىلەن يۈرەككە قان ۋە ئوكسىگېن يېتىشمەسلىك كېلىپ چىقىدۇ.
تۆۋەندىكى ئامىللار كىشىلەرنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
1.     ئىرسىيەت. بەزى كىشىلەرنىڭ بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى باشقىلاردىن يۇقىرى بولىدۇ. يەنى ئاتا ئانىسىدا يۇرەك كېسىلى بار بولسا، بالىلىرىنىڭ بۇ ھىل كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ.