cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى ۋە تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نۇقتىسىدىن رولى ۋە ئەھمىيىتى
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئېنىقلىما ۋە خاراكتېرى توغرىسىدا ئېيتقانلىرىمىزغا ئاساسەن، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۈپ مەقسىتى، تېررورلۇق تەشكىلاتى ۋە ھەرىكەتلىرى توغرىسىدا دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارا مىقياسىدا پائال كۈرەش سىياسىتى ۋە ئۇسۇللىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئىبارەت. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشكە كېرەكلىك بولغان ئىستراتېگىيەلىك ۋە سىياسەتلەرنى بەلگىلەش مەقسىتىدە قارار چىقارغۇچى ۋە ئىجرا قىلغۇچىلارنىڭ ئىمكانىيەتنىڭ يېتىشىچە ئەڭ توغرا قارارلارنى چىقىرىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ۋە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىمكانىيەت ۋە قابىلىيەتلىرى بىلەن كۈچلۈك، ئاجىز ۋە سەزگۈر نۇقتلىرىنى، نىشانلىرىنى، سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيەلىرىنى ئېنىقلاپ، مۇھاكىمە قىلىدىغان بىر ئىستىخبارات ساھەسىدۇر.
تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نۇقتىسىدىن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات بەزى يازغۇچىلار تەرىپىدىن (مەسىلەن، كۆسەلى، 2009: 59 غا قاراڭ)، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تەشكىلى قۇرۇلمىلىرى، مەقسەتلىرى، ھەرىكەت شەكىللىرى، مەنبەلىرى، قورال ۋە پارتلاتقۇچلىرى، سىرت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى توغرىسىدىكى مەلۇماتنىڭ قولغا چۈشۈرۈلۈشى، دەپ قارالماقتا. بۇ مەسىلىلەر، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشنىڭ مەلۇم جەھەتتىن ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك ئىستراتېگىيەلىك نىشان ۋە چېتىشلىق تەرەپلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە بولسا، تېررورىزم بىر ئىستراتېگىيەلىك مەنە ئىپادىلىگەنلىكى ئۈچۈن، ئانالىزچىلارنىڭ قىزىقىش دائىرىسىدە بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇ مەزگىللەردىكى تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى، زامانىمىزدىكىلەرگە سېلىشتۇرغاندا، ئاسان مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان، تار دائىرىدە ھەرىكەت قىلىدىغان، نىسبەتەن كىچىك كۆلەملىك ۋە تۆۋەن ئىقتىدارغا ئىگە تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلاتتى. 1960 ۋە 1970 – يىللاردا بولۇپمۇ غەربىي ياۋروپادا يېڭى سولچىل ئىدىيە ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى ماۋچى (ماۋزېدۇڭچى) پارتىزانلىق ھەرىكەتلىرىدىن ئىلھام ئېلىپ ئوتتۇرىغا چىققان قىزىل ئارمىيە فىراكسىيونى، قىزىل بىرىگادالار، جەڭچى كوممۇنىستلارنىڭ مەخپىي تەشكىلاتلىرىغا ئوخشاش ئاشقۇن سولچىل تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن ئېتنىك ئاساسقا تايىنىدىغان ئېرا ۋە ئېتاغا ئوخشاش تەشكىلاتلار ئىستىخبارات دۇنياسىنىڭ ئاساسلىق كۆڭۈل بۆلۈش ساھەسىنى تەشكىل قىلاتتى. سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ بىرى، غەرب ۋە شەرق لاگېرلىرىدىكى دۆلەتلەرگە قارشى پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان قوراللىق قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىشى ئىدى. دېمەك، دۆلەتلەرنىڭ ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىنىڭ ئاساسلىق كۈنتەرتىپىنىمۇ «ۋەيران قىلغۇچ» ۋە «چەتكە باغلانغان» دەپ ئاتىلىدىغان مەزكۇر تەشكىلاتلارغا قارشى كۈرەش شەكىللەندۈرەتتى.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنمۇ تېررورىزمنى قوللىغانلىقلىرى ئۈچۈن مۇئەييەن دۆلەتلەرنىڭ لىدېرلىرى، دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارادىكى سىياسەتلىرى، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلىرى، ھەربىي ئىقتىدارلىرى ۋە باشقا ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىلىرىغا قارىتا ئانالىتىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك خىزمەتلەر داۋاملاشتى. چۈنكى، دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت ۋە گېئوپولىتىكىلىق خاھىشلار ئەھمىيىتىنى يوقىتىپ قويمىغانىدى.
يېقىنقى چاغلاردا تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ 2001 – يىلى 11 – سېنتەبىر ھۇجۇمىغا ئوخشاش مۆلچەرلىگىلى بولمايدىغان ھەرىكەت ئىقتىدارلىرى، ئەلقائىدىگە ئوخشاش مەركىزىي بولمىغان تورلارنى شەكىللەندۈرۈشى، ئىلغار تېخنولوگىيەلەردىن پايدىلىنىشلىرى ۋە تېررورلۇق ۋەقەلىرىنى ۋاسىتە بولۇشتىنمۇ بەكرەك مەقسەتكە ئايلاندۇرۇۋېلىشتەك تىپىك ئالاھىدىلىكلىرى بولغان يېڭى دەۋردە،[9] تېررورىزمنىڭ بىر قاتار خۇسۇسىيەتلىرىدە كۆرۈلگەن بۇ خىل ئۆزگىرىشلەر، بۇ ھادىسىنى ئانالىز قىلغاندا تېخىمۇ كەسكىن پوزىتسىيەدە بولۇشنى تەقەززا قىلىدىغان پىرىنسىپال تونۇشنى شەرت قىلىپ قويدى.
دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە تۇتقان سىياسىتى ئىستىخبارات پائالىيەتلىرىنىڭ ئەھمىيىتى نۇقتىسىدىن ئىككى ئاساسىي رامكا ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ:
1 – تېررور تەھدىتى ۋە خەۋپىنىڭ بايقلىشى،
2 – ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك چارىلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشى.
بۇ ئىككى نۇقتىنىڭ ھەر جەھەتتىن مۇھاكىمە قىلىنىشى ۋە كېرەكلىك تەدبىرلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشىدا «ئىستىخبارات» ئاساسىي فۇنكىسىيەدۇر. دەرۋەقە، ئىستىخبارات ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي پەنلەر بىر – بىرىگە كىرىشىپ كەتكەن ئىككى يۆنىلىشلىك پوزىتسىيە مودېلى سۈپىتىدە ناھايىتى مۇھىم ھېسابلىنىدۇ.
«ئىستىخبارات» ھادىسىسىنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتىكى ئەھمىيىتى؛ تېررورلۇق ۋەقەسى ۋە پائالىيەتلىرىنىڭ يۈز بېرىشتىن بۇرۇن ئالدىنىڭ ئېلىنىشى ياكى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈلۈشىدىكى رولى، تېررورلۇق ۋەقەلىرىدىن كېيىنكى قانۇنىي تەكشۈرۈشلەردىكى فۇنكىسىيەسى، ئالدىنى ئالغۇچى ۋە مۇھاپىزەت قىلغۇچى تەدبىرلەرگە قوشىدىغان تۆھپىسى جەھەتتىن ئۈچ ئاساسىي ئامىلنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىدۇ.
تېررورلۇق تەشكىلاتى ۋە ھەرىكەتلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى، ئىستراتېگىيەلىرى، نىشانلىرى ۋە كېلەچەكتىكى ئېھتىماللىق دائىرىسىكى ئەھۋالى، ھەرىكەت شەكىللىرى، نىشانلىرىنىڭ نېمىلەردىن ئىبارەت بولىدىغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەرگە ئالاقىدار مۇھاكىمىلەر «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» تۈرىگە كېرىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئەمەلىيىتىگە ئالاقىدار بەزى ئۈلگىلەر تۆۋەندىكلەردۇر (شارفمان، 2004: 2-3):
(1) ھەر خىل تېررورچى گۇرۇپپىلارنىڭ رەھبەرلىك ئاپپاراتىنىڭ ئۆز ئىچىدىكى ماسلىشىشچانلىقى، رەھبەرلىرىگە ئىتائەت قىلىش دەرىجىسى، تەشكىلاتقا ئەزا ئېلىشى، مالىيە مەنبەلىرىنىڭ خاراكتېرى قاتارلىق ئىچكى ئۇتۇقلىرىغا دائىر مەلۇماتلار، تەشكىلاتنىڭ كېلەچىكىگە مۇناسىۋەتلىك مۆلچەرلەر ۋە تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نىشانلىرى نۇقتىسىدىن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە مەلۇماتلاردۇر.
(2) مۇئەييەن تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلغان ھەمكارلىق مېتودلىرىغا ئالاقىدار مەلۇماتلار ئەسلىدە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە، ھالقىلىق نۇقتىلاردا پايدا ئېلىپ كېلىدۇ. يەنى، بىر تېررورلۇق تەشكىلاتى توغرىسىدىكى ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى باشقا تەشكىلاتلار توغرىسىدا تاكتىكىلىق ئۇچۇر ئىگىلەشتە ئىشلەتكىلى بولىدۇ.
(3) خەلقئارا تېررورىزمنى ياكى ئۆز دۆلىتىگە قارشى پائالىيەت ئېلىپ بارىدىغان بىر تېررورلۇق تەشكىلاتى / تەشكىلاتلىرىنى قوللايدىغان دۆلەتلەر ياكى بۇ مۇددىئاغا خىزمەت قىلىدىغان پائالىيەتلىرى توغرىسىدىكى ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرى ئىستراتېگىيەلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگىدۇر.
(4) مۇئەييەن بىر تېررورلۇق تەشكىلاتىنىڭ كاتتىبېشىنىڭ ياكى رەھبەرلىك ئاپپاراتىنىڭ تەشكىلاتنىڭ مەقسەتلىرى، نىشانلىرى، ئېدولوگىيەسى ۋە ئىستراتېگىيەسى توغرىسىدىكى ھەر خىل قاراشلار ۋە بۇلارنىڭ ئانالىزلىرىمۇ ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات دائىرىسىگە كېرىدۇ.
(5) بىر تېررورلۇق تەشكىلاتىنىڭ ئەزا جەلپ قىلىش، مالىيە ۋە ئارقا سەپ ياردىمىگە ئېرىشىش دېگەندەك مەنبەلەرگە ئېرىشىشتا قوللىنىدىغان ئۇسۇللىرىغا دائىر مەلۇماتلار، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ، بۇ خىل مەلۇماتلارغا ئىگە بولغان تەقدىردە، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ مەزكۇر مەنبەلەرگە ئېرىشىشىنىڭ ئالدىنى ئالغۇچى، ھېچبولمىغاندىمۇ قىيىنچىلىق پەيدا قىلغۇچى سىياسەت ۋە بەلگىلىمىلەرنى يولغا قويغىلى بولىدۇ.
تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتىكى رولى ۋە ئەھمىيىتى نۇقتىسىدىن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۆۋەندىكىدەك بەزى ئالاھدىلىكلىرى بار (شارفمان، 2004:3):
t توغرا بولغان ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزى كۆپىنچە ئەھۋاللاردا ئايلارچە ياكى يىللارچە پايدا ئۈنۈم يارىتىشى مۇمكىن.
t تېررورچى ئۇنسۇرلار ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ مەزمۇنىدىن ۋاقىپ بولغان تەقدىردىمۇ، تاكتىكىلىق ۋە مەشغۇلىيەت ئىستىخباراتىدىن پەرقلىق ھالدا تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى بۇ ئىستىخباراتنى ئىناۋەتسىز قىلىش ياكى مەنبەلىرىنى بىر تەرەپ قىلىۋېتىش جەھەتتە ئاسان ھەرىكەت قىلالمايدۇ.
t ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ۋە ئەزالىرى ھەققىدىكى مەخپىي ئۇچۇرلاردىن پايدىلانغان بولسىمۇ، بۇ ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى ئوچۇق مەنبەلەردىن ۋە ئاكادېمىك ماقالە، ئانالىز ۋە مۇھاكىمىلەردىن ھاسىل قىلىنغان ئۇچۇرلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئىشلىتىش مۇمكىن.
بۇ مەسىلە بولۇپمۇ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشنىڭ ئىككى ئاساسىي نۇقتىسىنىڭ بىرى بولغان تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرى نۇقتىسىدىن مۇھىم ھېسابلىنىدۇ. تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش ئاساسەن بەزى مۇتەخەسسىسلەر «تېررورىزمغا قارشى كۈرەش» دەپ ئاتاۋاتقان تەرەپ بولۇپ، ئادەتتە يۇمشاق كۈچ ئامىللىرىغا تايىنىدۇ ۋە جازا ئادالىتى سىستېمىسىنىڭ ۋاسىتىلىرىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان «يۇمشاق كۈچ» ئۇقۇمىنىڭ كۆزدە تۇتىدىغىنى، بىر دۆلەتنىڭ تارىخىي، جۇغراپىيەسى، مەدەنىيەت بايلىقى، ئىقتىسادىي كۈچى، ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى، دېموكراتىك تەرەققىياتى، ئىجتىمائىي كۈچلەر باشقۇرۇشىدىكى ئورگانلارنىڭ ئومۇملىشىش ئەھۋالى ۋە تەسىرى، پەن – تېخنىكا ئۈستقۇرۇلمىسى بىلەن سەنئەت ۋە تەنتەربىيە دېگەندەك ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ ئەقلىي مەنىدە ياراتقان قىممەت – قاراش ۋە ئامما دىپلوماتىيەسى سىياسەتلىرىدۇر. «يۇمشاق كۈچ» ئۇقۇمى باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بىر دۆلەتنىڭ ھەربىي كۈچىدىن باشقا زۆرۈر تېپىلغاندا ھەربىي كۈچىگىمۇ ھەمدەم بولىدىغان ئالاھىدىلىككە ئىگە ھەر تۈرلۈك ئىمكانىيەتلىرىنىڭ يىغىندىسى ياراتقان كۈچتۇر (بەشە، 2011: 107).
تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرى كۆپىنچە ھاللاردا مەسىلىنى قىسقا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك سىياسەت ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ھەل قىلغۇچى، يوقىتىپ تاشلىغۇچى ۋە ئالدىنى ئالغۇچى نىشانغا خىزمەت قىلىدۇ. تەھدىتنى بايقاش ۋە تەھدىتنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكى بۇ يەردىكى تۈپ بەلگىلىگۈچى ئامىل بولۇپ، تېررورلۇق خەۋپىنىڭ ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈلۈشى ئۈچۈن يولغا قويۇشقا بولىدىغان ھەر تۈرلۈك ئاكتىپ ياكى پاسسىپ تەدبىر ۋە سىياسەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرى نۇقتىلىق ھالدا يۇقىرىدا ئەسكەرتىلگەن نىشانلارنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا كېرەكلىك ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنى تەقەززا قىلىدۇ. بۇلار بىلەن بىرگە، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنىڭ ئالدىنىڭ ئېلىنىشى ۋە قارشى تەشۋىقات سۈپىتىدە قانداق ئىشلارنى قىلىشقا بولىدىغانلىقى مەسىلىسى، نېگىزىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىگە ئېھتىياج ھېس قىلىدۇ. دېمەك، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئاكادېمىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە ئىلمىي ئانالىزنى تايانچ قىلغان خىزمەتلەرنى تەقەززا قىلىدىغان ئۆزگىچە بىر ئۇسۇلدۇر. تېررورچىلارنىڭ ئىدېئولوگىيەلىرى، پىكىرلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىرى توغرىسىدىكى تەتقىقاتلار بۇ دائىرىگە كېرىدۇ.
تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش بولسا، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشنىڭ باشقا بىر نۇقتىسى بولۇپ، ئىجرا قىلىنىش ئۇسۇلى دۆلىتىمىزدىكى بەزى يازغۇچىلار تەرىپىدىن «تېررورچىلارغا قارشى كۈرەش» دەپ ئاتالماقتا. بۇ بولسا، بىۋاسىتە ھالدا تېررورىزمغا قارشى كۈرەشنىڭ خەۋپسىزلىك تەرىپى بولۇپ، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ۋە ئەزالىرىنىڭ بىر تەرەپ قىلىنىشى، ھەرىكەتلىرىنىڭ ئالدىنىڭ ئېلىنىشى ۋە پائالىيەتلىرىنىڭ بىر تەرەپ قىلىنىشىنى مەقسەت قىلىپ ھەربىي، ئىستىخبارات، ساقچى، قانۇن ۋە تەشكىلىي ئىجرائاتلارنى ئاساس قىلىدۇ.
تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش مەقسەتلىك ئىستىخبارات پائالىيەتلىرى، باشقا ساھەلەردىكى ئىستىخباراتتىن پەرقلىق بولۇپ، تاكتىكا مەقسەتلىك بولغاچقا، قىسقا مەزگىللىك ۋە تېزلىكنى ئاساس قىلىدۇ. پۈتۈنلەي خەۋپسىزلىكنى ساقلاش مەقسەتلىك بولۇپ، تاكتىلىق ئاساسلار دائرىسىدە شەكىللىنىدۇ. تېررورلۇق ۋەقەلىرىنىڭ ئالدىنىڭ ئېلىنىشى، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ۋە ئەزالىرىنى كۆزىتىش، مۇناسىۋەت ۋە ئالاقە تورىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش، تەشكىلاتنىڭ كۈچ ۋە ھەرىكەت ئىقتىدارىنىڭ ئانالىز قىلىنىشىغا ئوخشاش مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرى بۇ مەقسەتتە ئېلىپ بېرىلىدۇ.
قىسقىچە قىلىپ ئېيتىدىغان بولساق، ئىستراتېگىيەلىك ۋە تاكتىكىلىق ئىستىخبارات تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ بىر پارچىسى سۈپىتىدە پايدىلىنىشقا بولىدىغان مېتودلاردۇر؛ تاكتىكىلىق ئىستىخباراتقا ئاساسلىقى تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىنى ئورۇنداش مەقسىتىدە ئىشقا سېلىنىدىغان ئىستىخبارات دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە بولىدۇ.
خۇلاسە
ئۈنۈملۈك ئىستىخبارات پائالىيىتى تېررورىزمغا قارشى كۈرەشنىڭ غەلىبە قىلىشىغا كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشىدۇ. تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ئىستىخبارات خىزمەتلىرى «تاكتىكىلىق» ۋە «ئىستراتېگىيەلىك» دەپ ئىككى ئايرىم كاتېگورىيە بويىچە ئېلىپ بېرىلىشى لازىم. چۈنكى، تاكتىكىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خۇسۇسىيەت جەھەتتىن ئىجرا قىلىنىش ساھەلىرى، مېتودلىرى ۋە يارىتىدىغان پايدىلىرى نۇقتىسىدىن پەرقلىقتۇر.
تاكتىكىلىق ئىستىخبارات روشەن ۋە ئەتراپلىق خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە بولۇپ، قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىللىك ھەرىكەت ئۈنۈمى يارىتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، ئۇيغۇنلۇقى ۋە مەقسىتى نۇقتىسىدىن قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىللىك ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشنى ئەمەس، مەزمۇن ۋە دائىرىسىنىڭ ئىناۋەتلىكلىكى نۇقتىسىدىن تېخىمۇ ئۇزۇن مەزگىللىك سىياسەت ۋە نىشانلارنى روياپقا چىقىرىشنى نىشان قىلىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئۇزۇن يىللار بويىچە كۈچىنى ساقلاپ قالىدىغان شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقىرىلىدىغان بولغاچقا، تېخىمۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانلارنى تۈزۈشنى تەلەپ قىلىدىغان ۋە نەتىجىسىمۇ ئۇزۇن ۋاقىت ئىچىدە ئېلىنىدىغان تۈردىكى ھەر خىل مەنبەلەرنىڭ تارقىتىلىشى، سىياسىي تەدبىرلەر، سېلىنمىلارنىڭ پىلانلىنىشى دېگەندەك قارار چىقىرىش مۇساپىلىرىگە ھەمدەم بولۇش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىلىدۇ ۋە ئىشلىتىلىدۇ.
زامانىمىزدا دۆلەتلەرنىڭ باشتىن كەچۈرگەن تېررورىزمغا قارشى كۈرەش تەجرىبىلىرى، بولۇپمۇ ئۇزۇن مەزگىللىك شۇنداقلا چوڭقۇر تارىخىي ۋە ئىجتىمائىي سەۋەبلەر تۈپەيلى ئوتتۇرىغا چىققان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە قارشى كۈرەشتە تاكتىكىلىق ئىستىخبارات بىلەن بىرگە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىگىمۇ ئېھتىياج چۈشىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. لېكىن، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ھاسىل قىلىنىش مېتود ۋە مۇساپىسى تاكتىكىلىق ئىستىخبارات ئۇسۇللىرىدىن پەرقلىق بولغاچقا، نەتىجىسىنىڭ ئېلىنىشى ۋە فۇنكىسىيەلىرىنىڭ خەلق ئارىسىدا تونۇلۇشىمۇ پەرقلىق بولىدۇ.
تۈركىيە 25 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان كۈرەش قىلىۋاتقان تېررورىزم مەسىلىگە قارشى كۈرىشى نۇقتىسىدىن مەسىلىگە قارىغىنىمىزدىمۇ، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» خىزمەتلىرىنىڭ مەسىلىنىڭ ھەل قىلىنىشىدا قانچىلىك مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقى ۋە (بۇ) مۇساپىسىدە يېتەرسىز قالغانلىقىنى كۆرۈش مۇمكىن.
تۈركىيەنى مەشغۇل قىلىۋاتقان پ ك ك تېررورچىلىرىغا مەنبەلىك قىلىۋاتقان تاشقى ياردەم، تارىخىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى سەۋەبلەر، رايوننىڭ ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي – سىياسىي قۇرۇلمىسى، كۆچ مەسىلىسى، ئېتنىك ۋە دېموگرافىك ئەۋزەللىكلەر، جۇغراپىيەلىك قۇرۇلمىسى ۋە باشقا ئامىللار؛ يەنە دۆلەتنىڭ بارلىق ماددىي ۋە مەنىۋى كۈچ ئامىللىرى بىلەن ياكى تېخىمۇ يېڭى بىر ئىبارە بىلەن دېگەندە، بارلىق «قاتتىق» ۋە «يۇمشاق» كۈچ ۋاسىتىلىرى بىلەن پاراللېل ھالەتتە بۇ تەھدىتكە قارشى ئانالىز قىلىنىشىنى تەقەززا قىلماقتا.
دېمەك، پ ك ك تېررورىغا قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغان كۈرەش ئىستراتېگىيەسى ۋە سىياسىتى ئۈچۈن قىلىنىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ئانالىزلار ئۈچۈن، رايونغا ئالاقىدار تېمىلاردا ئىستراتېگىيەلىك ماھىيەتتە مۇھاكىمە تەتقىقاتلىرى ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك.
رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى، مەسىلەن ئېنېرگىيە ۋە سۇ مەنبەلىرىگە بولغان يېقىنلىقى، رايوندىكى گېئوپولىتىكىلىق قۇرۇلمىلار، تارىخىي ۋە مەدەنىيەت ئامىللار، رايوننىڭ دىنىي، ئېتنىك ۋە دېموگرافىك (نوپۇس) قۇرۇلمىسى، ئىجتىمائىي ۋە پىسخىك قۇرۇلما، ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلار، ئائىلە قۇرۇلمىسى، فېئودال ئۇنسۇرلار، دىنىي ھايات، تەرىقەتلەرنىڭ تەسىرى، ئالاھىدىلىكلىرى ۋە تەشكىللىنىشى، ئىجتىمائىي ئورگانلارنىڭ قۇرۇلما ۋە فۇنكىسيەلىرى، رايوندا ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى بولغان دۆلەتلەرنىڭ ئورنى، خەلقئارا سەرمايە ھەرىكەتلىرى، زەھەرلىك چېكىملىك ئىقتىسادى ۋە قاتنىشى، قاراپۇل لىنىيەلىرى، قورال سودىسى، دۇنياۋى كۈچلەرنىڭ تارىختىن بۇيان داۋاملىشىپ كەلگەن ۋە بۈگۈنگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان پائالىيەت، قىزىقىش ۋە رىقابەت ساھەلىرى، چەت ئەل ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىنىڭ نىشانلىرى ۋە مېتودلىرى، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلمىلىرى، مەقسەتلىرى دېگەندەك مەسىلىلەرگە ئالاقىدار تەكشۈرۈش ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ماھىيىتىدە بولۇشى لازىم.
بۇ ماقالە «ساقچى بىلىملىرى ژۇرنىلى» 13- توم (3-سان) دىن تەرجىمە قىلىندى.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
 Akad, Mehmet Tanju, (2011), Modern Savaşın Temel Kavramları,İstanbul: Kitap Yayınevi.
 Altuntaş, Ekin Oyan, (2009), Terörizme Karşı Savaş Stratejisi, Ankara,
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتى،  ئاقھۇن تەرجىمىسى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ماكىياتو (قەھۋەسى)
ھەققىدە
ئىتالىيە تىلدا ماكىياتو دېگەنلىك داغ ياكى بەلگە دېگەنلىكتۇر. ماكىياتو دېگەن سۆز قەھۋەچىلەرگە ئەسپرەسسو ۋە ئازىراق سۈت قوشۇلغان ئەسپرەسسونى پەرىقلەندۈرۈش ئۈچۈن يارىتىلغان.
ا (ئەلىف)
ا (ئەلىف)، ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ تۇنجى ھەرىفى. ئىبرانىيچە ماس تەڭدىشى ئالەف ھەرفىدۇر. ئەبجەد ھېسابىدىكى قىممىتى 1 دۇر. قەمەرىي ھەرفلەردىندۇر.
يېزىلىشى
شۇنداقلا ھەمزە ئۈستىگە مىنىدىغان ھەرفلەردىندۇر. (باشقىلىرى ۋاۋ ۋە يە)
ئۇزۇن ئوقۇتىدىغان ھەرفلەردىن بولۇپ (باشقىلىرى ۋاۋ ۋە يە) ئۆزىدىن بۇرۇن كەلگەن ئۈزۈك تاۋۇشنى قېلىن ۋە ئىنچىكەلىكىگە كۆرە "ئا" بىلەن "ئە" ئارىسىدىكى بىر تاۋۇشتۇر.
مەخرەج — فونىتىك
ئەلىف ھەرفى (ھەرەكەلىك كەلگەندە ھەمزە) ھەرەكەسىگە كۆرە ئا بىلەن ئە، ئې بىلەن ئى يالى ئۇ بىلەن ئۈنىڭ ئارىسىدا تاۋۇشلار چىقارغان بىر ھەرفتۇر.
قاراڭ
ئالەف
ئايكۆل يېزىسى
ئايكۆل يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ayköl Yézisi) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ پوسكام ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 11 مىڭ ئەتراپىدا.ئايكۆل يېزىسى بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر يېزىسى 2006-يىلىدا، ئايكۆلنىڭ 11،260 نوپۇسى بار، 49.1 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرە ئىچىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 40.53°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 80°8.
ئىئوردانىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئىئوردانىيە بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئاممان، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئاممان. دۇلات تىلى بولسا ئەرەب تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر نادەر ئال-داھابى. بۇ دۇلات 1946 يىلى 5 ئاينىڭ 25 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 89 مىڭ 341 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 198 مىڭ.
قۇياش تۇتۇلۇشى
كۈن تۇتۇلۇش
28- ھۇد
28- ھۇد ياكى 28- ڧېۋرال ۋە ياكى 2- ئاينىڭ 28- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 59. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 306 (كەبىسە يىللارى 307) كۈن بار.
يۈەنشېن
«يۈەنشېن» (خەنچە: 原神 ، ئىنگلىزچە: Genshin Impact) ﻣﯩﺨﺎﻳﻮﯞ (خەنچە: 米哈游) ئىشلەپچىقارغان ھەرىكەتلىك رول ئوينايدىغان ئويۇن بولۇپ ، 2020-يىلى 28-سېنتەبىر رەسمىي تارقىتىلغان｡ بۇ ئويۇن كارتون ئۇسلۇبىدىكى ئوچۇق دۇنيا مۇھىتىغا ئىگە بولۇپ ، كارتا ئاساسىدىكى ئاساسىي ھەقسىز ۋە تۈر ھەققى سىستېمىسى قوللىنىلىدۇ｡
بۇ ئويۇننىڭ ھېكايىسى يەتتە دۆلەتكە بۆلۈنگەن تېۋاتنىڭ (خەنچە: 提瓦特) توقۇلما دۇنياسىدا قانات يايدۇرۇلدى ، ھەر بىر دۆلەت بىر ئېلېمېنتنى ئاساس قىلىپ ، ئىلاھ تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدۇ｡ ئويۇن سۇيىقەستىنىڭ باش پېرسوناژى ”ساياھەتچى“ بولۇپ ، سان-ساناقسىز دۇنيادا ئايلىنىپ يۈرگەن بىر جۈپ ئاكا-سىڭلى ، ئۇلار تېۋاتنىڭ غەلىتە ئىلاھلارنىڭ توسقۇنلۇقى سەۋەبىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان｡ بۇ توپچى ئۆزىنىڭ بىردىنبىر يوقاپ كەتكەن قان تۇغقىنىنى تېپىش ئۈچۈن ساياھەتچى رولىنى ئوينايدۇ ۋە پايمون (خەنچە: 派蒙) بىلەن يەتتە يەتتە دۆلەتكە ساياھەت قىلىدۇ｡ ئۇ يوقالغان ئائىلە تېپىش يولىدا ”يۈەنشېن“ دېگەن ھەقىقەتنى تاپتى｡
ئويۇن ئېچىش خىزمىتى 2017-يىلى 1-ئاينىڭ ئاخىرىدا باشلانغان بولۇپ ، دەسلەپكى سىناق 2019-يىلى 6-ئاينىڭ 21-كۈنى باشلانغان ، بۇ ئويۇن 2020-يىلى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن ، ئادەتتە ئالقىشقا ئېرىشكەن｡ ئوينىغۇچىلار بۇ ئويۇننىڭ جەڭ مېخانىزىمى ۋە ئوچۇق دۇنياغا چۆمۈلۈشىنى ماختىدى ، ئەمما ئۇنىڭ ئويۇننىڭ كېچىكىپ تەجرىبىسى ۋە پۇل تۆلەش ئەندىزىسىنى تەنقىد قىلدى｡
ئالدىن سىگىنال بېرىدىغان ئايروپىلان
ئالدىن سىگىنال بېرىدىغان ئايروپىلان كۈرەشچى ئايروپىلانغىمۇ، ترانسىپورت ئايروپىلانغىمۇ، بەلكى ئۇ پەۋقۇلئاددە بىر خىل ھەربىي ئايروپىلان. ئالدىن سىگنال بېرىدىغان ئايروپىلاننىڭ سىرتقى شەكلى ئۆزگىچە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىقتىدارىمۇ ئالاھىدە.
ئالدىن سىگىنال بېرىدىغان ئايروپىلاننىڭ ئىقتىدارى
ئالدىن سىگنال بېرىدىغان ئايروپىلاننىڭ سىرتقى شەكلى ئۆزگىچە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىقتىدارىمۇ ئالاھىدە. ئۇنىڭغا يۇقىرى ئىقتىدارلىق رادار ۋە نۇرغۇن ئېلېكترونلۇق ئۈسكۈنىلەر ئورنىتىلغان بولۇپ، ئېگىز ھاۋا بوشلۇقىدا كۆزىتەلەيدۇ. شۇنداق بولغاچقا دۈشمەننىڭ ئايروپىلان، باشقۇرۇلىدىغان سىنارەدلىرىنى يىراقتىن بايقاپ، ئۆزىنىڭ كۈرەشچى ئايروپىلان، باشقۇرۇلىدىغان سنارەد ۋە يەر يۈزىدىكى ھاۋا مۇداپىئە قىسىملىرىغا ئېھتىيات قىلىش توغرىسىدا ئالدىن ئۇچۇر بېرەلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئالدىن سىگىنال بېرەلەيدىغان ئايروپىلان «ئېگىزدە تۇرۇپ، يىراقنى كۆرەلەيدىغان» لىقى، ئىلغار كومپىيوتېر سىستېمىسى ئارقىلىق دېڭىز، قۇرۇقلۇق ۋە ھاۋادا ئۇرۇش قىلىش سىستېمىسىنى ئومۇميۈزلۈك، ۋاقتىدا ئورۇنلاشتۇرالايدىغانلىقى ھەم ئۇلارغا قوماندانلىق قىلالايدىغانلىقى ئۈچۈن، «ھاۋا بوشلۇقىدىكى قوماندانلىق پونكىتى» دەپ ئاتالغان.
ئالدىن سىگىنال بېرىدىغان ئايروپىلان-«كۆزىتىش پەشتىقى»
نۆۋەتتىكى ئەڭ ئىلغار بولغان ئالدىن سىگنال بېرىدىغان ئايروپىلان A-3F «كۆزىتىش پەشتىقى» ناملىق ئالدىن سىگنال بېرىدىغان ئايروپىلاندۇر. ئۇنىڭغا ئەڭ سەزگۈر رادار ھەم ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك كومپىيوتېر سىستېمىسى ئورنىتىلغان بولۇپ، 9000 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ھاۋا بوشلۇقىدا بىرلا ۋاقىتتا 006 نىشاننى ئاختۇرالايدۇ ھەم 240 نۇقتىلىق نىشاننى پەرق ئېتەلەيدۇ. «كۆزىتىش پەشتىقى» ناملىق ئايروپىلاننىڭ ئاختۇرۇش دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، 300-400 كىلومېتىردىن يىراق دائىرىدىكى تۆۋەن ھاۋا بوشلۇقىدىكى نىشانلارنى ھەم 500-600 كىلومېتىردىن يىراق دائىرىدىكى يۇقىرى ھاۋا بوشلۇقىدىكى نىشانلارنى بايقىيالايدۇ، كۆزىتىش دائىرىسى نەچچە يۈز مىڭ كۋادرات كىلومېتىرغا يېتىدىغان بولۇپ، يەر يۈزىدىكى 30 رادارنىڭ ئاختۇرۇش كۆلىمىگە توغرا كېلىدۇ. ئادەتتىكى كۈرەشچى ئايروپىلانلارنىڭ 500 كىلومېتىر ئۇچۇشىغا تەخمىنەن 30 مىنۇت ۋاقىت كېتىدۇ. دېمەك، «كۆزىتىش پەشتىقى» ناملىق ئايروپىلاننىڭ ئالدىن سىگنال بېرىش ۋاقتى 30 مىنۇتقا يېتىدىغان بولۇپ، بۇنداقتا ھاۋا ۋە قۇرۇقلۇق مۇداپىئە ئىشلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشقا يېتەرلىك ۋاقىت چىقىدۇ
ئاممىۋى مۇناسىۋەت ئېلانى
شىركەتنىڭ كۆز قارىشى ، سىياسىتى ياكى ئېلانلىرىنى تەشۋىق قىلىپ ، شىركەتنىڭ ياخشى ئىناۋىتى ۋە ئوبرازىنى تىكلەڭ. بۇنىڭدىكى مەقسەت مەھسۇلاتلارنى بىۋاسىتە تەشۋىق قىلىش ئەمەس ، بەلكى كىشىلەرنىڭ كۆز قارىشىنى قوبۇل قىلىشىنى ئۈمىد قىلىش. ئۇ كارخانا ئېلانى ، ئىنكاس ئېلانى ۋە ئىجادىي ئېلاندىن ئىبارەت ئۈچ تۈرگە ئايرىلىدۇ.
شادى پولو
شادى پولۇ بولسا گۈرۈچ ، سەۋزە ، سۇ يېغى، پىياز ، پوستومبا ، زىرە ، جىگەر ، تۇز قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان پولۇنىڭ بىر تۈرى.
لازىملىق ماتىرياللار
7پارچەلازىملىق ماتىرياللارگۈرۈچ بىر كىلوگرام، سەۋزە 500 گرام، سۇ يېغى 105 گرام، پىياز بىر تال، پوستومبا 250 گرام، زىرە مۇۋاپىق، جىگەر 250 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. پوستۇمبا بىلەن جىگەرنى كېپەكتەك ئۇششاق چاناپ، پىيازنى يالپاق، سەۋزە قوناقتەك چوڭلۇقتا توغرىلىنىدۇ.
2. قازانغا ياغ قۇيۇپ 7 دەرىجە قىزىتىپ، پوستۇمبا، جىگەر، پىيازنى سېلىپ قورۇغاندىن كېيىن، سەۋزىنى سېلىپ يەنە قورۇلىدۇ. خۇرۇچلار سارغىيىپ پىشقاندا تۇز، سۇ قۇيۇپ
20 15 مىنۇت قاينىتىپ، يۇيۇلغان گۈرۈچنى سېلىپ، ئاش دەم يېگەندىن كېيىن زىرىنى سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ، لېگەنلەرگە ئۇسۇپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
يارمۇھەممەد جالالىددىن
يارمۇھەممەد جالالىددىن، ئۇيغۇر، ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن پىلانلانغان ئىسلام ئەقىدە ئېنسىكلوپېدىيەسىنىڭ 1- تومى بولغان يېگانە ياراتقۇچىنىڭ مۇئەللىپىدۇر.
ئابدىرىشىت زۇنۇن
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> كىيىم-كىچەك لاھىيەلىگۈچى ئابدىرىشىت زۇنۇن
كروران قەدىمىي قەلئەسىنىڭ تېپىلىشى
كروران قەدىمىي قەلئەسىنىڭ تېپىلىشى ( 1901 - يىل )
كروران _ قەدىمىي يىپەك يولىدىكى مۇھىم شەھەر ، شۇنداقلا قەدىمكى جۇڭگو ، ھىندىستان ، يۇنان ، پارس مەدەنىيىتى مۇجەسسەملەشكەن جاي. 1901 - يىلى شۋېتسىيىلىك ئېكسپېدىتسىيىچى سىۋېن. ھىدىن كروران قەدىمىي شەھىرى خارابىسىگە كىرىپ ، نۇرغۇن تاش قوراللار ، ياغاچ ئەسۋابلار ، فار - فور قاچىلار ، مىس قوراللار ، يىپەك توقۇلما بۇيۇملار ، خەنزۇ يىلنامىسى ۋە قەغەزگە يېزىلغان خەنزۇچە پۈتۈكلەرنى قېزىپ چىققان. شۇنىڭ بىلەن 1600 يىل كۆمۈلۈپ قالغان كروران قەدىمكى قەلئەسى يېڭىباشتىن يورۇقلۇققا چىققان ، بۇ بايقاش دۇنيانى زىلزىلىگە سالدى.
ھىرا مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ۋەخپى
ھىرا مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ۋەخپى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Hira Medeniyet ve Maarip Wexpi) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە 2015-يىلى قۇرۇلغان جەمئىيەت.
تارىخى
ھىرا ۋەخپى 2015-يىلى 12-ئاينىڭ 14-كۈنى تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە قۇرۇلغان.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
ئەبۇ سۇلايمان ئەددارانىي
ئەبۇ سۇلايمان ئەددارانىي (أبو سليمان عبد الرحمن بن عطية الداراني، ھ. 140 - 215 / م. 7575 - 830) تۇنجى تۈركۈمدىكى زاھىدلەردىن بولۇپ: «قىيامدا قەلبىڭنىڭ راھەتلەنگەنلىكىنى سەزسەڭ، رۇكۇ قىلما! رۇكۇدا قەلبىڭنىڭ راھەتلەنگەنلىكىنى سەزسەڭ، رۇكۇدىن بېىشىڭنى كۆتۈرمە!» دېگەن سۆزى مەشھۇردۇر.
يېرېۋان
right|thumb|230px|Yéréwan thumb|left|Hraparak right|thumb|230px Yéréwan (ئەرمەن تىلى: Երևան) bolsa Erméniye dikibixahar 2007 nopus bar, Yéréwanning 1,107,800 nopusibar, 227 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.11°, xariki uzunluk 44°31.
ئىسلامدىكى بەش پەرز
ئىسلامدىكى بەش پەرز، ئىسلام دىنىدا مۇسۇلمانلارنىڭ ئاللاھقا بويسۇنۇشى ئۈچۈن بەلگىلەنگەن دىنىي مەجبۇرىيەتلەردۇر. «ئېتىقادنىڭ تۈۋرۈكى» دەپ ئاتالغان بەش پەرز ئىسلام دىنىنىڭ تۈپ مەجبۇرىيەتلىرىدۇر: مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئەمەلىيەتكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرەتتى، ئۇ ئورۇنلىغىلى بولمايدىغان ئىشلارنى دىنىي ئەمەل قىلىپ بەلگىلىگەن ئەمەس، تېگىگە يەتكىلى بولمايدىغان چۈشىنىكسىز ئەقىدىلەرنى ئوتتۇرىغا قويغانمۇ ئەمەس.
شاھادەت ئېيتىش: لائىلاھە ئىللەللاھۇ، مۇھەممەدىن رەسۇلۇللاھ (بىر ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئالاھنىڭ ئەلچىسىدۇر) دەپ ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولۇش. ئەشھەدۇ ئەن لائىلاھە ئىللەللاھۇ، ۋە ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدىن رەسۇلۇھۇ (گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، ئاللاھ تەئالادىن باشقا ھېچ مەبۇد بەرھەق يوقتۇر، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تەئالانىڭ بەندىسى ۋە بەرھەق پەيغەمبىرىدۇر) دەپ گۇۋاھلىق بېرىش.
زاكات ۋە سەدىقە: زاكات ھۆكۈمەت ئالىدىغان باج ئەمەس، خالىغاندا بېرىدىغان سەدىقە ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ ئەمرى. ”زاكات“ ئەرەبچە سۆز بولۇپ، مەنىسى ”پاكلاشتۇرۇش“ دېگەنلىك بولىدۇ. مۈلۈكدارلار ئاللاھ ئىلتىپات قىلغان مال-مۈلكىنىڭ بىر قىسمىنى ئاجرىتىپ يوقسۇللارنى ئۇنىڭدىن بەھرىمەن قىلغاندىلا، ئاندىن ئۆزىنىڭ مال-مۈلكىنى پاكلاشتۇرۇپ ئۇنى ئىگىلەش ۋە ئۇنىڭدىن بەھرىمەن بولۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتىگە ئىگە بولالايدۇ. زاكات ئارقىلىق مال- مۈلۈك پاكلىشىدۇ. بەلگىلىمە بويىچە، زاكات ئۆز تۇرمۇشىدىن ئېشىنغان مۈلۈكنىڭ %2.5 (40\1) بويىچە يىلدا بىر قېتىم بېرىلىدۇ. ھەرقانداق پايدا كەلتۈرىدىغان مۈلۈكلەر، مەسىلەن چارۋا- مال، تېرىلغۇ يەر، باغ- ۋاران، ئۆي-مۈلۈك قاتارلىقلارمۇ باھاغا سۇندۇرۇلۇپ، يۇقىرىقى پىرسەنت بويىچە زاكات بېرىلىدۇ. زاكات ئىسلام دىنىدىكى بەش پەرزنىڭ بىرى بولغاچقا، مۇسۇلمانلارنىڭ ئادا قىلىشى شەرت بولغان دىنىي مەجبۇرىيەت. ئادەتتىكى سەدىقە بولسا ئۆز ۋىجدانىغا ئاساسەن بېرىدىغان ساۋابلىق ھەرىكەتتۇر. ”سەدىقە“ دېگەن بۇ ئەرەبچە سۆز ”راستچىللىق“، ”سەمىمىيلىك“ دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرەتتى. كېيىن ساداقەتمەنلىكنىڭ مۇھىم مەجبۇرىيىتى بولغان سەدىقىنى بىلدۈرىدىغان بولدى.
مۇھەممەترەھىم كېرىمى
مۇھەممەترەھىم كېرىمى شىنجاڭدا پېشقەدەم ئەدەبىي تەرجىمانلارنىڭ بىرى، ئۇ 1928- يىلى 10- ئايدا قەشقەر شەھرىدە تۇغۇلغان. قەشقەردە ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملاپ، ئۈرۈمچى ۋە بېيجىڭدا كادىرلار كۇرسلىرىدا ئوقۇغان. 1950- يىلىدىن تارتىپ قەشقەر جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى، سابىق ئۆلكىلىك جامائەت خەۋپسىزلىك كادىرلار مەكتىپى، جۇڭگو ئىسلام جەمئىيىتى، «جۇڭگو مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى قاتارلىق ئورۇنلاردا ئىشلىگەن. 1961- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا يۆتكىلىپ كەلگەن.
ئۇ ھازىرغا قەدەر «ماركس، ئېنگىلىس، لېنىن، سىتالىن ئەسەرلىرىنى تونۇشتۇرۇش»، «4- ماي دەۋرىدىكى يېڭى ئەدەبىيات» قاتارلىق سىياسىي نەزەرىيەگە ئائىت كىتابلارنى، «ھولمىسنىڭ دېلو رازۋېد قىلىشى»، «ئاللاھنىڭ زېمىنى» قاتارلىق رومانلارنى ۋە يىگىرمە نەچچە پارچە ھېكايە، پوۋېست تەرجىمە قىلغان. «يۇنان ئەپسانىلىرى ۋە رىۋايەتلىرى»، «گراف مۇنتې- كرستوف»، «دېڭىز سەرگەردانى روبىنزون كرۇزو»، «گپرىيو بوۋاي»، «ئۇلۇغبەگە خەزىنىسى»، «ئانا»، «چامباشچىلار جاسارىتى»، «باھادىر شاھ لى زىچىڭ(2- قىسىم 3- كىتاب)»، «شياڭزى تۆگە» قاتارلىق رومانلارنىڭ ۋە «بۇلۇتلار خوجىسى»، «يەنئەن ئۇرۇقى»، «شېلىسپىر دراممىلىرىنىڭ ھېكايىلىرى»، «شياڭياڭ ھويلىسى ھەققىدە ھېكايە»، «لياۋ جەي رىۋايەتلىرىدىن تاللانما»، «ئونىنچى ئوق ئىزى»، «ئاز سانلىق مىللەت ئاقىللىرىنىڭ لەتىپىلىرى» قاتارلىق كىتابلارنىڭ تەھرىرلىكىنى ئىشلىگەن. ئۇ يەنە چوڭ تىپتىكى ئەدەبىي تەرجىمە ژۇرنىلى بولغان «دۇنيا ئەدەبىياتى» نى تەسىس قىلغۇچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، بىر مەزگىل مەزكۇر ژۇرنالنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە بىر مەزگىل شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدەبىي تەرجىمە ئىشخانىسىنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇنىڭ نەشرىياتتىكى كۆپ ۋاقتى ئەدەبىي تەرجىمە ئەسەرلىرىنىڭ مەسئۇل تەھرىرلىك ۋەزىپىسىنى قىلىش بىلەن ئۆتكەن.
ئۇنىڭ «يەنىلا شۇ كۈز» دېگەن تەرجىمىسى جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ 82-، 89- يىللىق مۇنەۋۋەر تەرجىمە ئەسەرلىرىنى باھالاشتا بىرىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ 1983- يىلى ئاپتونوم رايونلۇق ئۇنۋان باھالاش ھەيئىتى تەرىپىدىن كاندىدات ئالىي تەرجىمان بولۇپ باھالانغان. ھازىر جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
مەنبە: «دۇنيا ئەدەبىياتى» ژۇرنىلى 1991- يىللىق 4- سان
ئەقىدە تۈسىنى ئالغان خۇراپاتلىق ئادەتلەر
خەلق ئىچىدە نوقۇل دىنىي خاراكتېر ئالغان ئادەتلەردىن تاشقىرى ئەجدادلارغا چوقۇنۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەسىپ سۈپىتىدە داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان پېرىخۇنلۇق، داخانلىق، قەسىدىچىلىك، ئاچلاش (ئوت كۆچۈرۈش)، تۇمارچىلىق، پالچىلىق (رەمبالچىلىق، قۇرچىلىق) قاتارلىقلارنى مەزمۇن قىلغان سېھىرى - ئەپسۇنكەشلىك ئادىتىمۇ مەۋجۇت. بۇ ئادەتلەر ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئىپتىدائىي ئاڭ - ئېتىقادى بىلەن شامانىزم يارىتىلغان <ياخشى روھ> لار ئارقىلىق <يامان روھ> لار (جىن - شاياتۇنلار) نى قوغلاش ۋە ئۇلارنى <ئىشقا سېلىش> چارە - تەدبىرلىرىدىن ئىبارەت. بۇ ئادەتلەر كېينكى دەۋرلەردە، بولۇپمۇ فېئودالىزىم دەۋرىدە تېخىمۇ تەرەققىي قىلىپ بىر خىل سىرلىق كەسىپ بولۇپ شەكىللەنگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىسلامىيەت شارائىتىغىمۇ ماسلىشىپ، ئۇنىڭ قالدۇق تەسىرلىرى ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كەلگەن. ئادەتتە فېئودال خۇراپاتلىق ئادەت (ئىدىيە) دېگىنىمىز دەل شۇنداق ئادەتلەرگە قارىتىلغان. بۇنداق ئادەتلەرنىڭ تۇرمۇشىمىزدا ئۇچرايدىغان ئاسالىق شەكىل - ئىپادىلىرى مونۇلاردىن ئىبارەت:
1( ئەجدادلارغا چوقۇنۇش. ① ياغ پۇرىتىش: ئۆلۈم - يېتىمدا مەخسۇس نەزىر - چىراغ قىلىشتىن تاشقىرى ئازنا - پەيشەنبە، ھېيىت - ئايەم كۈنلىرى )ساڭزا سېلىشتىن ئىلگىرى ئالدى بىلەن ساڭزا خېمىرىدا بەش - ئالتە پوشكال سېلىش(، سەپەرگە چىقىش ئالدىدا، <چۈش بۇزۇلغان> چاغلاردا مەخسۇس پوشكال سېلىنىپ ئاددىي دۇئا - تىلاۋەت ئۆتكۈزۈلىدۇ. مۇشۇنداق مەخسۇس پوشكال سېلىشتا ئالدىنقى ئىككى - ئۈچ پوشكال )قۇيماق( <يا - بىسمىللا، بۈۋىلىرىم، مومىلىرىمنىڭ روھىغا تەگسۇن!> ياكى <بۈۋىلىرىم، ئۇلۇغلىرىم - پىركامىللارنىڭ روھىغا تەگسۇن )… روھى مەدەت قىلغاي(!> دەپ سېلىنىدۇ )بۇ ئىبارىلەرنى ئادەتتە پوشكال سالغۇچى ئىچىدە ئوقۇيدۇ(. ئادەتتىكى كۈنلەردە ئائىلە ئاياللىرى تاماق ئېتىشتە قازانغا ماي قۇيۇشتىمۇ ئىچىدە ئاشۇ ئىبارىلەرنى يادلاپ تۇرۇپ ماي قۇيىدۇ. ئۇ ئادەت ئومۇملاشتۇرۇلۇپ <ياغ پۇرىتىش> ياكى <ھۇد سېلىش> دەپ ئاتىلىدۇ. بۇنىڭدا <ياغنىڭ پۇرىقى )ھىدى( كۆككە كۆتۈرۈلۈپ ئەجدادلارنىڭ روھىغا يېتىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ روھى يار - يۆلەك بولىدۇ> دېگەن ئەقىدە ئىپادىلەنگەن. ② ئەجدادلارنى ھۆرمەتلەپ ياخشى تىلەك بىلەن تىلغا ئېلىش: تۈگەپ كەتكەن چوڭلار توغرىسىدا گەپ - سۆز بولغاندا ئالدى بىلەن <مەرھۇمنىڭ )رەھمەتلىكنىڭ( ياتقان يېرى جەننەتتە بولغاي!> ياكى <مەرھۇمنىڭ )…( روھى قورۇنمىغاي> دەپ بولۇپ ئاندىن گەپ باشلنىدۇ، تاماقتىن كېيىن < نىڭ روھىغا تەگسۇن> دەپ دۇئا قىلىنىدۇ. ③ ياشانغان پېشقەدەملەر جان ئۈزگەن ئۆي ئەقىدىسى: پېشقەدەملەر يېتىپ - قوپۇپ جان ئۈزگەن ئۆيگە <ئۇنىڭ چىرىغى ئۆچمىسۇن> دەپ يەتتە كۈنگىچە )بەزىلەر قىرىق كۈنگىچە( تۈندە ئۈزۈلدۈرمەي چىراغ يېقىلىدۇ، بەزىلەر ئۆلگۈچىنىڭ <روھى غېرىبسىنىپ قالىدۇ> دەپ ئۇ ئۆيدىن ئاسانلىقچە كۆچمەيدۇ. ④ روھىناتلارغا داستىخان سېلىش: بۇ ئادەت ئاياللار ئىچىدە بىر قەدەر ئومۇملاشقان بولۇپ، ئۇلۇغلار، پىركامىللارنىڭ روھىغا سېغىنىپ مەخسۇس دۇئا تىلاۋەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزلىرىگە ياخشىلىق - ئامانەت تىلەش مەقسىتىدە ھەر خىل نازۇ - نېمەتلەرنى ھازىرلاش بىلەن روھلارغا ئاتاپ مەخسۇس داستىخان سېلىنىدۇ. شۇڭا بۇ ئادەت <روھىناتلارغا داستىخان سېلىش> دەپ ئاتالغان. جەريانى مۇنداق:
داستىخان سالغۇچى كەچ كۈز كۈنلىرىنىڭ مەلۇم بىر چارشەنبە كۈنىنى تاللاپ مېھمانخانا ئۆيىنى چىرايلىق جابدۇيدۇ. ئوتتۇرىغا چوڭ داستىخان سالىدۇ، داستىخاننى ئايلاندۇرۇپ يېكەنداز سالىدۇ. داستىخانغا قويۇلغان ھەر خىل نازۇ - نېمەتلەر ئايلاندۇرۇپ توققۇز ياكى يەتتە پىيالە قويۇلىدۇ. ھەر بىر پىيالىگە توغرىلاپ ئاش، مانتا، سامبۇسا، جۇۋاۋا قاتارلىق تائاملاردىن ئاز - ئازدىن سېلىنغان تەخسىلەر قويۇلۇش بىلەن ئۇنىڭ يېنىغا بىردىن ياغاچ قوشۇق دۈم قىلىپ قويۇلىدۇ. ھەممە نەرسە تەق قىلىنغاندىن كېيىن داستىخان ھازىرلىغۇچى ئايال كەينىگە بۇرۇلۇپ، ئارقىسىغا قارىماي ماڭغىنىچە ئىشىكنى ئوچۇق قويۇپ چىقىپ كېتىدۇ، بىر كېچە - كۈندۈز كىرمەيدۇ. ۋاقتى - سائىتى توشقاندا كىرىپ قارىسا، ئارىلاپ قوشۇقلار ئوڭدىسىغا بولۇپ قالارمىش. بۇ روھىناتلارنىڭ كىرىپ مېھمان بولغانلىقىنىڭ بىشارىتىمىش. بۇ ئادەتنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، داستىخان سېلىش ھەرىكىتى ھويلا - ئارام ئەر كىشىدىن خالىي قالغان چاغدا ئورۇندىلىدۇ ۋە ناھايىتى سىرلىق تۇتۇلىدۇ.
سېھرى - ئەپسۇنكەشلىك: بۇ قەسىدىچىلىك، جادۇگەرلىك دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سېھرى - ئەپسۇنكەشلىك ئۇيغۇرلار ئىچىگىمۇ كەڭ تارقالغان بولۇپ، تۈرىمۇ كۆپ، يازما تارىخىي يادىكارلىقلارغا ئاساسلانغاندا، سېھىر - ئەپسۇنكەشلىك ئۇيغۇرلار ئىچىدە ئوتتۇرا ئەسىردىن بۇرۇنلا كەڭ تارقالغان. بۇ توغرىدا <تۈركىي تىللار دىۋانى> دا قۇلباق دېگەن بىر ئەۋلىيانىڭ <تەڭرىنىڭ قۇلى قۇلباق> دېگەن ئىبارىنى قارا تاشقا يازسا ئاق، ئاق تاشقا يازسا قارا چىقىدىغان كارامىتى، يادا تاش ئارقىلىق يادا )سېھىر( قىلىنىپ يازدا قار ياغدۇرۇلغانلىقىنى ئاپتورنىڭ كۆرگەنلىكى، بالىلارنى كۆز تېگىش ۋە جىن - ئالۋاستىلاردىن ساقلاش ئۈچۈن ئەپسۇن ئوقۇپ <ئىسرىق، ئىسرىق> دەپ ئىسرىقدايدىغانلىقى، <جىن تەگكەن ئادەمنى داۋالاشتا يۈزىگە سۇ سېپىپ تۇرۇپ >قۇۋۇچ - قۇۋۇچ< دەپ ئادىراسمان ۋە ئۇد ھىندى بىلەن ئىسرىق سېلىنىدىغانلىقى قاتارلىق ئادەتلەر توغرىسىدا مەلۇمات بېرىلگەن. روشەنكى رېئال تۇرمۇشىمىزدا ساقلىنىپ كېلىۋاتقان، سىرلىق ھېسابلىنىدىغان >يادا تاش< سۆزى ئەنە سۇ >يادا< سۆزىدىن كېلىپ چىققان. شۇنىڭدەك تېخى يېقىنقى دەۋرلەرگىچە داۋاملىشىپ كەلگەن يادا تاشقا ئايەت ئوقۇپ سۇ، يامغۇر تىلەپ زاراخەتمە ئۆتكۈزۈش ئادىتى قاتارلىق ئادەتلەرمۇ ئۆز دەۋرىدىكى >يادا< قىلىش ئادىتىنىڭ داۋامى.
سېھرىي - ئەپسۇنكەشلىكنىڭ تۇرمۇشىمىزدا ئۇچرايدىغان تۈر - شەكىللىرى: ① قەسىدىچىلىك: بۇمۇ بىر خىل كەسىپ سۈپىتىدە ئوقۇتۇش )ئوقۇش(، جۇدا قىلىش )قىلدۇرۇش(، ئىسسىتقۇ قىلىش )قىلدۇرۇش( ۋە سوۋۇتقۇ قىلدۇرۇش دەپمۇ ئاتىلىدۇ. قەسىدە ئوقۇغۇچىلار خەلق ئىچىدە ئەر - ئاياللار ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ، ھەر خىل مۈشكۈلچىلىكلەرنى ئاسانلاشتۇرغۇچى دېگەن ئاتاققا ئىگە. شۇڭا كىشىشلەر، بولۇپمۇ ئاياللار ئۇلارغا تولاراق ئەقىدە باغلاپ >ھال< ئېيتىپ بارىدۇ. قەسىدىچىلەر كەلگەن ھاجەتمەنلەرنىڭ تەلىپىگە قاراپ قەن - ناۋات، چاي، رەخت، قورچاق، سارقىندى تۇخۇم قاتارلىق نەرسىلەرگە سېھرى - ئەپسۇن يەنى قەسىدە ئوقۇپ بېرىدۇ. بۇ >ئوقۇلغان< قەنت - ناۋات ياكى چاي بىلەن چاي دەملەپ نىشانلىغان ئادەمگە ئىچۈرۈلسە، رەختە كۆڭلەك ياكى ئىشتان تىكتۈرۈپ كىيدۈرۈلسە، شۇنى ئىچكەن ياكى كىيگەن قىز )ئايال( بولسا، يىگىتكە )ئەر( بولسا، قىز )ئايال(غا ئاشىق )رام( بولارمىش ياكى ئۇلار ئوتتۇرىسىدا سوغۇقچىلىق چۈشۈپ مۇناسىۋىتى بۇزۇلارمىش شۇڭا بۇ «ئىسسىتقۇ» ۋە «سوۋۇتقۇ» دەپ ئاتالغان، شۇنىڭدەك بەزى كۈندەش، ھەسەتخور، رەقىبلەر ئوقۇلغان قورچاق ياكى سارقىندى تۇخۇمنى رەقىبىنىڭ ئۆيىنىڭ بوسۇغىسى ئاستىغا كۆمۈپ تاشلايدۇ. مۇنداق قورچاقنىڭ بېشى - كۆزىگە ۋە كۆكرىكىگە يىڭنە سانجىلغان بولىدۇ، كۈنلەرنىڭ ئۆتۈشى بىلەن قورچاققا سانجىلغان يىڭنىلەر ياكى سارقىندى تۇخۇم چىرىگەندە قەسىدە ئۆز كۈچىنى كۆرسىتەرمىش. نىشانلاتقۇچى ئايال بولسا، ئىسسىقا كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ ئۆلەرمىش، ئەر بولسا، ئالدى باغلىنىپ قالارمىش. بۇ بەزى جايلاردا >جۇدۇ قىلىش< ياكى >جادۇ< قىلىش دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
بەزى كېلىنى بىلەن چىقىشالمىغان قېيىن ئانىلار كېلىنىنىڭ ئوغلى بىلەن مۇناسىۋىتىنىڭ ياخشىلىقىغا قاراپ ئوغلۇمغا قېيىن ئانىسى >ئوقۇتۇۋەتكەن< دەپ باشقىلارغا دادلاپ بېرىدىغان ئادەتمۇ ئاشۇ خۇراپى ئەقىدە ئاساسىدا شەكىللەنگەن. ② قان قىلىش: كىشىلەر قەسىدىچىلەر مۇنداق ھاجەتمەنلەر كەلگەندە كېسەلگە قاراپ «شامال دارىپتۇ»، «خىزىر ياكى قىتمىر غوجام ئۆتىدىغان يۇلغا ھاجەت قىلىپ قويۇپتۇ»، >ئىگىلىك يەرگە بىتەرەت دەسسەپ ساپتۇ<، >ئىگىلىك يەردىكى ياكى قىتمىر غوجامنىڭ چۈشكەن يېرىدىكى دەرەخنى كېسىپ قويۇپتۇ< دېگەندەك >دىئاگنوز< لارنى قويىدۇ. قارا قوي ياكى ئۈچ - تۆت توخۇغا يەتتە كۈن ئوقۇپ ئاندىن شۇ >گۇمانلىق< يەرگە قان قىلىش زۆرۈرلۈكىنى ئېيتىدۇ. ھاجەتمەننىڭ ھازىرلىقى پۈتۈشى بىلەن >ئوقۇش< باشلىنىدۇ، >ئوقۇش< جەريانىدا ئاغرىق ياتقان ئۆينىڭ تۆت بۇلۇڭىغا تۆت دانە نۆچكا يېقىقلىق تۇرىدۇ. >ئوقۇش< تۈگىگەندىن كېيىن شۇ ئۆينىڭ ئەتراپىغا يەتتە كۈنگىچە يەتتە نۆكچە يېقىلىشى شەرت، موللام ئوقۇيدىغىنىنى ئوقۇپ بولۇپ قوينى گۇمانلىق يەرگە قان قىلىدىغىنىنى ئېيتىپ، توخۇدىن بىرەرسىنى ئاغرىقنىڭ كۆز ئالدىدا قان قىلىپ ئالىدىغاننى ئېلىپ ماڭىدۇ، دېمەك شۇنداق ئوقۇپ، قان قىلىنغاندىن كېيىن ئاغرىق تەدرىجىي ساقىيارمىش. شۇڭا ئۇلارنىڭ بۇ داۋالاش ئۇسۇلى >قان قىلىش< دەپ ئاتالغان. خەلق ئىچىدە بەزى خېيىم - خەتەردىن ئامان قالغاندا ياكى چۈشى بۇزۇلۇپ خەتەرلىك ھېس قىلغاندىمۇ بىرەر مالنى ئۆلتۈرۈپ خالىس نەزىر قىلىش ئادىتى؛ >غايىپ غەزىنە< ئۇچراپ قالغاندا بىر مالنى، ھېچبولمىغاندا قول بارماقلىرىنىڭ بىرىنى چىشلەپ بولسىمۇ قان قىلىش، دېگەن ئەقىدىلىك قاراشمۇ ئاشۇ >قان قىلىش< تىن كېلىپ چىققان. ③ كۆچۈرۈش: كىچىك بالىلار تويۇقسىز ئاغرىپ قېلىپ ساقىيالماي بارغانسىرى ئورۇقلاپ، ئاجىزلىشىش ھالىتى يۈز بەرسە كىشىلەر بونىمۇ يۇقىرىقىدەك ئەقىدە بويىچە >شامال دارىغانلىقتىن بولغان<، >يامان نەرسە - جىن چاپلاشقانلىق<دەپ قاراپ موللام، بۈۋۋملەرگە ئوقۇتىدۇ. بۇ >كۆچۈرۈش< دەپ ئاتىلىدۇ. ئورۇندىلىشى مۇنداق:
ئاغرىغۇچىغا سىمۋول قىلىپ )ئوغۇل بولسا، ئوغۇلچە، قىز بولسا قىزچە( چىرايلىق قورچاق ياسىلىپ، چىرايلىق كىچىك داستىخان ۋە تۇتۇلمىغان بىر كىچىك تاۋاق ھازىرلىنىدۇ، يەتتە ئۆيدىن بىر بۇردىدىن نان تىلەپ كېلىنىدۇ، موللام ياكى بۈۋۈم بالىغا ئەپسۇن ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن ھېلىقى يەتتە بۇردا نانغا سۈپكەشلەپ بالىنىڭ بېشىدىن ئايىغىغا قەدەر يەتتە قېتىم >كۆچ - كۆچ< دەپ ئايلاندۇرۇپ چىقىدۇ. ئاندىن تۈن يېرىملاشقاندا قورچاق كىشىگە تۇيدۇرۇلماي يولنىڭ دوقمۇشىغا ئېلىپ بېرىلىپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلۇش بىلەن ھېلىقى داستىخان ئالدىغا سېلىنىدۇ، ئۈستىگە سۈپكۈشلەنگەن يەتتە بۇردا نان سېلىنىپ ھېلىقى تاماق قويۇپ قويۇلىدۇ، بۇ نەرسىلەرنى ئېلىپ بارغۇچى ئىشىنى تۈگىتىپ ئارقىسىغا قارىماي ئۆيگە يېنىپ كېلىدۇ. بەزى جايلاردا يەتتە بۇردا نان ئورنىغا يەتتە ئۆيدىن ئاز - ئازدىن قۇرۇق ئۇن تىلەپ، ئۇنىڭدا چامغۇرلا توغرالغان قۇرۇق سۇيۇقئاش ئېتىلىدۇ. ئاش تەييار بولغاندا، بالا يالىڭاچلىنىپ ئۇنىڭ ھورىدا ھوردىتىلىدۇ )باشقا جەريانلىرى يۇقىرىقىدىكى ئۇسولغا ئوخشاش(. بۇ >ئاۋاق ئېشى< دەپ ئاتىلىدۇ. بەزى جايلاردا بولسا، جىن - شاياتۇنلارنى قوغلاش مەقسىتىدە يەتتە تۈگمەندىن ئۇن توزانى تىلەپ كېلىنىپ، سەيشەنبە چىقىپ چارشەنبە كىرىش ئاخشىمى ئاغرىق بالىنى يالىڭاچلاپ بەدىنىگە يەتتە قېتىم سۈرۈلىدۇ. بۇ >توزلاندۈرۈش< دەپ ئاتىلىدۇ. تۈگمەندىن ئۇن توزانى تىلىنىشى ئادەتتە تۈگمەننىڭ خىلۋەترەك كېلىشىدىن، جىنلارنىڭ ماكانى دەپ قارالغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ④ ئاچلاش: بوۋاقلار تولىدىن - تولىسىغا جىغاينىغۇسى كېلىپ يىغلاپ بىئارام بولسا ۋە ياش - ئۆسمۈرلەر ھەتتا ياش قۇرامىغا يەتكەنلەر مېھماندارچىلىق ياكى تالا - تۈزدىن يانغاندا تۇيۇقسىز مەيدىسى ياكى قورسىقى ئاغرىپ كەتسە، بۇ كىشىلەرنىڭ >ئېچى كىرىپتۇ< ياكى >ئوتى تۇتۇپتۇ<، >كۈدە بوپتۇ< دەپ قارىلىپ بۈۋۈملەرگە ياكى بۈۋۈملەردىن ئۇدۇم ئالغان ئاياللارغا ئوقۇتۇلىدۇ. بۇ >ئاچلاش< دەپ ئاتىلىدۇ. ئورۇندىلىشى مۇنداق:
بىر پىيالىگە لىق كېپەك ئېلىنىپ دۈم قىلىنىپ داكا ياكى داسمالغا ئورۇلىدۇ. ئاچلىغۇچى ئۇنى قولىغا ئېلىپ ئىچىدە ئوقۇغان پىيالىنىڭ ئاغزى تەرىپىگە ئۈچ قېتىم ھۈرۈپ قويۇپ، ئاندىن بوۋاقنىڭ )ياكى ئاغرىغۇچىنىڭ( پېشانىسىدىن تا ئايىغىغىچە >كۆچ - كۆچ! بۇ يەردە نېمە قىلىسەن؟ ئەسكى تۈگمەن )تاملىق( گە بار! قوشۇما قاشقا بار! يالغۇز دەرەخكە بار! ئۆزۈڭگە كىرىگەنگە بار! قوش خوتۇنلۇققا بار!< دەپ جنلارغا خىتاب قىلىپ، ئالا قويماي نوقۇپ چىقىدۇ. بۇ ھەرىكەت شۇ تەرىقىدە ئۈچ قېتىم تەكرارلىنىدۇ. كېپەك يوق شارائىتتا ئاشلىغۇچى كېپەك ئورنىغا ئالىقىنىغا يەتتە بۇردا نان ئېلىپ ئاچلايدۇ. ئاچلىغۇچى ئاچلاش جەريانىدا ئەسنەك ئارىلاش >ھۇڭ!< دەپ تۇرىدۇ. >كىشى بىر نەرسە يېگەندە يېگۈسى كېلىپ قارىسا ئېچى كىرىپ قالىدۇ<، >كۆرمىگەن بىرىگە ھەۋەسلىنىپ قاراپ قالسا، ئوتى تۇتۇپ قالىدۇ< دەپ يامان ئالدىغان ئادەت شۇ ئەقىدە ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن. ⑤ ئوت كۆچۈرۈش: ئەتىگەن - كەچ تەرەپلەردە كىشىنىڭ بەدىنى تىكەنلىشىپ، تىترەك بېسىپ ئاغرىسا >ئۇچۇنۇپتۇ<، >قوقاقداپتۇ< دەپ قارىلىپ، ئۇنىڭ سەۋەبىمۇ شامال دارىغانغا تاقىلىش بىلەن ئوت كۆچۈرۈلىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا باخشىلار يەنە بەزى سوزۇلما يەل، پۇت ئاغرىقلىرىنىمۇ <كەتمەن بېسىش> ئۇسۇلى بىلەنمۇ <داۋا> لايدۇ. باخشىلار ئالدى بىلەن بىر كەتمەننى ئوتتا قىزدۇرىدۇ. كەتمەن قىپقىزىل ھالەتكە كەلگەندە ئىچىدە <ئوقۇغاچ> تاپىنىنى كەتمەنگە بىر سۈرتۈۋېتىپ ئاندىن كېسەلنىڭ ئاغرىغان يېرىگە پۇتىنى سۈرتىدۇ. شۇ تەرىقىدە ئۈچ قېتىم تەكرارلايدۇ. شۇڭا بۇ <كەتمەن بېسىش> دەپ ئاتالغان.
پالچىلىق: پالچىلىق <رەمبالچىلىق، قۇرچىلىق> دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇمۇ شامانىزم ئەقىدىلىرىدىن قالغان سېھرى - ئەپسۇنكەشلىكنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئىچىگە قەدىمكى دەۋرلەردىلا كەڭ تارقالغان. Ⅴ ئەسىرگە ئائىت تۇرپاندىن تېپىلغان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان پال چوكىلىرى ۋە Ⅸ ئەسىرگە ئائىت <ئىرق پۈتۈك> )پالنامە( ۋە ھېكايە، چۆچەكلەردىكى كىشىنىڭ مەشكۈلچىلىكىنى ئاسانلاشتۇرۇغچى سۈپىتىدە يارىتىلغان <خىزىر ئەلەيھىسسالام> )قۇرئانداز دەپمۇ ئاتىلىدۇ( نىڭ ئوبرازى، خان - پادىشاھلارنىڭ <ئەقىدىلىرى> سۈپىتىدە يانلىرىدا قۇرئاندازلاردىن ئايرىلمايدىغانلىقلىرى توغرىسىدىكى بايانلار ئەنە شۇ نۇقتىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ ئەقىدە - ئادەت ئىسلامىيەتكىمۇ يېتىپ كەلگەن. پالچىلار دانىيال ئەلەيھىسسالامنى ئۆزلىرىنىڭ پىرى ھېسابلايدۇ. شۇڭا پال سالغاندا <پاھ! مېنىڭ پالىم ئەمەس، دانىيال ئەلەيھىسسالامنىڭ پالى> دەپ تۇرۇپ پال سالىدۇ. بۇ ھال ئۇلارنىڭ جەمئىيەتتە بازار تېپىشىغا سەۋەب بولغانا.
پالچىلىقنىڭمۇ تۈرى بىر قەدەر كۆپ. ئۇيغۇرلار ئچىدە ئاساسەن رىسالىگە قاراپ پال ئېچىش )سېلىش(، تاش - مارجان )قوناق - قۇمۇلاق(ۋە چوڭا بىلەن پال سېلىش كۆپرەك ئۇچرايدۇ. لوپنۇر ئۇيغۇرلىرى ئىچىدە بېلىقنىڭ دولا سۆڭىكىنى ئوتقا سېلىپ پال سېلىش ئادىتى بىر قەدەر ئومۇملاشقان. بۇنىڭدا سۆڭەكتە پەيدا بولغان قاپارتمىلارنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى، قاپارتمىلارنىڭ توپ - شالاڭلىقى، ئارىلىقىنىڭ كەڭ - تارلىقى قاتارلىق ھالەتلەرگە قاراپ مەنە ئېيتىش ئاساس قىلىنغان. پالچىلار ئىچىدە رىسالىگە قاراپ پال ئاچقۇچىلار بىر قەدەر داڭلىق بولۇپ، ئادەتتە ئۇلار يۇرت ئارىلاپ يۈرىدۇ. بەزى ھاجەتمەنلەر يۇرت كېزىپ يۈرۈپ شۇنداق چۈشىدىغانلار تولاراق مال - ۋارانلىرى يۈتكەن )ئوغرىلانغان( لەر، يىراقتىكى ۋە سەپەر ئۈستىدىكى يېقىنلىرىنىڭ ھال - ئەھۋالىدىن خەۋەردار بولماقچى بولغانلار، ئۆمۈر - تەلەي سىناپ كۆرگۈچىلەر ۋە چۈش ئۆرۈتمەكچى بولغانلاردىن ئىبارەت.
پالچىلارنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئالدى بىلەن ھاجەتمەنلەرنىڭ روھىي ھالىتىگە، مۇددىئاسىغا دىققەت قىلىدۇ. چۈنكى بەزىلەر <ماڭا بىر پال ئېچىپ باقسىلا> دەپ كەلسە، بەزىلەر پال سالدۇرماقچى بولغان مۇددىئاسىنى ئېيتىدۇ. پالچىلارنىڭ شۇنىڭغا قاراپ رىسالىسىنى ئېچىپ بىردەم قاراپ ئولتۇرۇپ ياكى پال دەستۇر قېپىنى يەرگە يېيىتىپ )بەزىلەر يەرگىلا(، ئۈستىگە تاش - مۇنچاقلىرىنى ياكى پال چوكىسىنى چىقىرىپ، ئاندىن ھاجەتمەندە مەلۇم بىر ئۈمىد ھاسىل بولغۇدەك قىلىپ <پالىڭىز مۇنداق چۈشتى، بۇ … نىڭ بىشارىتى> دەپ سۆزلەيدۇ. مەيلى تاش - مۇنچاق ياكى پال چوكىسى بولسۇن ھەممىسىدە تەخمىن سان بولىدۇ. بەزىلەرنىڭ 43 دانە )تال( بولسا، بەزىلەرنىڭ 38، بەزىلەرنىڭ 28 دانە )تال( كېلىدۇ. جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ قەشقەر، يەكەن، خوتەن قاتارلىق رايونلىرىدا يەنە بىر خىل پال تۈرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئادەتتىكى پال تۈرلىرىدىن بىر پەرقى، چوڭا ياكى تاش - مارجانلارنى ئالدى بىلەن تۆت قۇر تىزىپ كېيىن بۇلۇڭلارغا ئايرىپ، تاق - جۈپلىرىگە قاراپ 16 خىل شەكىل چىقىرىلىدۇ. بۇ 16 خىل شەكىلنىڭ ئۆزىگە خاس نامى بولىدۇ. ھاجەتمەنگە سۆزلىگەندە بۇ 16 خىل شەكىلنىڭ نامىغا 16 پەيغەمبەرنىڭ نامى ۋە كۈن، ئاي، يۇلتۇز، ئوت، سۇ، شامال ھەم ھەپتە يەتتە كۈننىڭ نامى شېپى كەلتۈرۈلۈپ سۆزلىنىدۇ. پال تۈرلىرى ئىچىدە بۇ پال بىر قەدەر مۇرەككەپ، نامىمۇ غەلىتە بولۇپ، <ئۇستۇرلاپ پالنامىسى>دەپ ئاتىلىدۇ.
يۇقىرىقىلاردىن باشقا پالنىڭ قولنىڭ ئالقىنىغا قاراپ ئاچىدىغان بىر تۈرىمۇ بار. پالچى ھاجەتمەننىڭ ئالقىنىنىڭ ئىچىدىكى سىزىقلارنىڭ شەكلى، شاخچىلىرى ۋە قوشۇلغان - قوشۇلمىغانلىقى، قايسى نۇقتىدا ۋە قانداق شەكىلدە قوشۇلغانلىقى قاتارلىق ئالاھىدىلىكىگە قاراپ تەبىر بېرىدۇ. ئېيتىلىدىغان تەبىر ئاساسەن <تەلەيلىك ئىكەنسىز؛ قولىڭىز ئوچۇقكەن؛ پىششىق ئادەم بولىدىكەنسىز؟ نىكاھلىق بولىدىكەنسىز؟  پەرزەنت كۆرىدىكەنسىز> دېگەن دائىردىن چىقمايدۇ. شۇڭا بۇ <ئالقان پال> ئاتالغان.
چۈشكە تەبىر بېرىش: چۈشكە تەبىر بېرىش ئەسلى پالچىلىقنىڭ مۇھىم بىر مەزمۇنى بولۇپ، كېىيىچە تەدرىجىي ئۇدۇملۇق ئادەتكە ئايلىنىپ قالغان. شۇڭا ياش قۇرامىغا يەتكەنلەرنىڭ ھەممىسى چۈشكە تەبىر بېرىۋېرىدۇ. Ⅸ ئەسىرگە ئائىت قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان <ئىرق پۈتۈك> نى مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا <چۈش تەبىرى> ياكى <چۈش تەبىرنامە> دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. چۈنكى ئۇنىڭدا چۈش تەبىرىگە ئائىت نۇرغۇن بايانلار بار. ئۇنىڭدا كىشىنىڭ چۈشىدە كۆرگەن ھەر خىل شەيئىلەر بىرخىل ياخشىلىق - يامانلىقنىڭ سۈرى سۈپىتىدە بايان قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ بىر قىسمى چۈشكە تەبىر بېرىشتە خەلق ئىچىدە ھازىرمۇ ئەينەن قوللىنىلىپ كەلمەكتە. مەسىلەن، قارا قۇش كۆرۈپ چۈشىسە ئامەتلىك بولىدۇ )ئاسماندا( ئۇچۇپ پايدا ئالىدۇ، قوي پادىسى كۆرۈپ چۈشىسە باي بولىدۇ، بۇغا كۆرۈپ چۈشىسە بالا - قازادىن قۇتۇلىدۇ. ئورۇق ئات مېنىپ چۈشىسە كۆڭۈلسىزلىك يۈز بېرىدۇ، قاتارلىقلارغا ئوخشاش. ھازىر خەلق ئىچىدە قوللىنىلىۋاتقان تەبىرلەرنىڭ ھەممىسى <ئىرق پۈتۈك> تىكى ياخشىلىق - يامانلىقنىڭ سۈرى قىلىپ بايان قىلىنغان شەيئىلەرگە تەقلىد قىلىنغان، مەسىلەن، ئارغامچا )يىپ ياكى لەڭمەن( كۆرۈپ چۈشىسە يول چىقىدۇ، سۇ ئۈزۈپ چۈشىسە ئامەتلىك، مەرتىۋىلىك بولىدۇ )غەم - غۇسىدىن خالىي بولىدۇ(، ئېشەك مىنىپ چۈشىسە دۆلەتمەن بولىدۇ. ئاياللار پىچاق كۆرۈپ چۈشىسە ئوغۇل تۇغىدۇ، ئالتۇن ئۈزۈك كۆرۈپ چۈشىسە قىز تۇغىدۇ. ئەرلەر ئالتۇن ئۈزۈك كۆرۈپ چۈشىسە ئوغۇل پەرزەنت كۆرىدۇ، ھارۋىغا ئولتۇرۇپ چۈشىسە جىنازىنىڭ سۈرى، ئايىغىنىڭ چەمى ئاجراپ چۈشىسە نىكاھىدىن ئاجرىشىشنىڭ سۈرى، ئۇرۇشۇپ چۈشىسە خۇشاللىقنىڭ سۈرى، شاد - خۇراملىق چۈشىسە كۆڭۈلسىزلىكنىڭ سۈرى ۋەھاكازالار.
يۇقىرىقىدەك خۇراپاتلىق ئادەت - ئەقىدىلەر خەلق ئىچىگە كەڭ تارقالغان بولسىمۇ خەلق ۇزۇن مۇددەتلىك تۇرمۇش ئەمەلىيىتىدە <پالغا ئىشەنمە، پالسىز يۈرمە> دېگەن ئاددىي ئىلمىي چۈشەنچىگە كەلگەن.