ئاۋاتلىقلاردا_مەدەنىيەت
خورازنى ئۇستاز تۇتقان باي بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا بىر باي ئۆتكەنىكەن، ئۇ ھايۋانلارنىڭ تىلىنى بىلىدىكەن. بىراق ئۇ بۇ مەخپىيەتنى ئاشكارىلاپ قويسىلا ئۆلۈپ كېتىدىكەن. باينىڭ بىر كالىسى ۋە بىر ئېشىكى بار ئىكەن. بىر كۈنى ئۇ كالىسىنى قوشقا قېتىپ، كەچكىچە يەر ھەيدەپ گۇگۇمدا قايتىپ كەپتۇ ۋە كالىنى ئېغىلغا سولاپتۇ. ئېشەك كالىنىڭ قېشىغا كېلىپ: -ھەي ئاداش! ئەجەب بوشاپ كېتىپسەنغۇ؟ - دەپ سوراپتۇ. -قاق سەھەردە قوشقا قېتىۋىدى، تۇرۇپ ۋارقىراپ، تۇرۇپ قامچىلاپ ئارام بەرمىدى، ئون جېنىمنىڭ بىرىنى قويدى. پۈتۈن بەدىنىم ئاغرىيدۇ، پۇتلىرىمدا جان يوق، بوشاپ كەتمەي قانداق قىلاي، -دەپتۇ كالا. -بۇنىڭدىن قۇتۇلۇشنىڭ ئامالى بار، - دەپتۇ ئېشەك، -ھازىردىن باشلاپ يېمەي-ئىچمەي يېتىۋال، باي كۆرۈپ «كالام ئاغرىپ قاپتۇ» دەپ قوشقا قاتمايدۇ. ئېغىلنىڭ ئىشىكى ئالدىدا ماراپ تۇرغان باي بۇ گەپلەرنى ئاڭلاپ قاپتۇ. ئەتىسى ئېغىلغا كىرىپ قارىسا، كالا ئوتمۇ يېمەي، سۇمۇ ئىچمەي، كۆزىنى چىڭ يۇمۇپ ئېغىر-ئېغىر پۇشۇلداپ ياتقىدەك. باينىڭ كالا بىلەن كارى بولماپتۇ. ئۇ ئېشەكنى يېتىلەپ چىقىپ قوشقا قېتىپتۇ. ئېشەكنىڭ تېنى ئاجىز بولغاچقا ساپاننى سۆرەپ ماڭالمىسا ئۇرۇۋېرىپ ئۆلتۈرۈپ قويغىلى تاس قاپتۇ. ئاخشىمى ئېشەكنى قوشتىن چىقىرىپ ئېغىلغا سولاپتۇ. كالا ئېشەكنىڭ ھالىنى كۆرۈپ، ئىچ ئاغرىتىپ سوراپتۇ: - ئاداش، ئەجەپ غەمكىن بولۇپ كېتىپسەنغۇ، مىجەزىڭ يوقمۇ نېمە؟ - راست دەيسەن ئاداش، - دەپتۇ ئېشەك، - ئىككىمىز بىر ئېغىلدا تۇرۇپ كەلگەنىدۇق، مانا ئەمدى ئۆلىدىغان خەۋىرىڭنى ئاڭلاپ قالدىم، قانداقمۇ غەمكىن بولماي. تۈنۈگۈن باي قاسساپقا: «كالام ئاغرىپ قالدى، ئەتە ئۇنى سويۇپ گۆشىنى سېتىشىپ بېرىڭ» دېدى. ئەمدى سەندىن ئايرىلىپ قالىدىغان بولدۇم، بۇنىڭ قايغۇسىدا بېشىمنى كۆتۈرەلمەي قالدىم. بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ قاتتىق قورقۇپ كەتكەن كالا ئېشەكتىن ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قېلىشنىڭ چارىسىنى ئېيتىپ بېرىشنى ئۆتۈنۈپتۇ. ئېشەك: «تىرىك قالاي دېسەڭ، ھازىردىن باشلاپ ئوتنى تويغۇچە يەپ، سۇنى قانغۇچە ئىچىپ، تامغا ئۈسسۈپ تازا مۆرە، بۇ ھالىتىڭنى كۆرگەن باي: كالام ساقىيىپتۇ دەپ، قاسساپنى چاقىرمايدۇ» دەپتۇ. شۇنداق قىلىپ كالا ئوتنى تۇيغۇچە يەپتۇ، سۈنى قانغۇچە ئىچىپتۇ، مۆرەپ-تىپچەكلەپ، تامغا ئۈسسۈپ ساقايغان ھالەتكە كىرىپتۇ. ئەتىسى باي قوتانغا كىرىپ كالىنىڭ ئويناقشىپ تۇرغىنىنى كۆرۈپتۇ-دە، يېتىلەپ چىقىپ قوشقا قېتىپتۇ. باي گۇگۇم مەلىدە كالىنى ئېغىلغا سولىغاندىن كېيىن، ھويلىدا ئولتۇرۇپ، ئېشەك بىلەن كالىنىڭ قىلىشقان گەپلىرىنى ئويلاپ، ماۋۇ ھايۋانلارنىڭ قۇۋلۇقىنى كۆرمەمدىغان، دەپ ئىختىيارسىز كۈلۈۋېتىپتۇ. شۇ چاغدا باينىڭ خوتۇنىمۇ يېنىدا ئىكەن، ئۇ ئېرىنىڭ كۈلۈپ كەتكىنىنى كۆرۈپ، بۇنىڭدا جەزمەن بىر ئىش بار، بولمىسا ئۆزىچە كۈلۈپ كېتەمدۇ دەپ، سوراپتۇ: - نېمىشقا كۈلىدىلا؟ - ھېچ ئىشقا. - زادى نېمە ئىش بولدى؟ - باي ئېيتسام ئۆلۈپ كېتىمەن دەپ، راست گەپنى ئېيتىشقا جۈرئەت قىلالماي، خوتۇنىغا بۇنى سورىماڭلا دەپ يالۋۇرۇپتۇ. خوتۇنى تېخىمۇ كۈچەپ سوراپ تۇرۇۋاپتۇ ۋە باينىڭ ياقىسىغا ئېسىلىپ، ساقىلىنى يۇلۇپ، يۆز-كۆزىنى تاتىلاپ، كىيىمىنى يىرتىپ، ئۇيان تارتىپ، بۇيان سۆرەپ قىيناپ كېتىپتۇ. خوتۇنىدىن قۇتۇلىشالمايدىغانلىقىغا كۆزى يەتكەن باي سەۋەبىنى ئۈچ كۈندىن كېيىن ئېيتىپ بېرىشكە ماقۇل بولغاندىن كېيىن، خوتۇنى ئاندىن قويۇۋېتىپتۇ. باي ئويلىغانسېرى ئاچچىقى كېلىپ، تام تۆۋىدە داڭقېتىپ ئولتۇرۇپلا قاپتۇ. شۇ چاغدا خوراز بىر توپ مىكياننى باشلاپ، ئۇياننى چوقىلاپ، بۇياننى چوقىلاپ كېلىپ قاپتۇ. ئىت ئۇنىڭدىن سوراپتۇ: - ھەي خوراز، كىشىلەر «توخۇنىڭ ئەقلى بولسا پوق يەيتتىمۇ» دەپ بىكار ئېيتماپتىكەن. بىزنى باي بېقىپ كەلدى. ھالا بۈگۈن خوتۇنىنىڭ بالاغا قويۇشى بىلەن ئۆلىدىغان بولدى، ئۈچ كۈندىن كېيىن ئۇنىڭ بىلەن ۋىدالىشىمىز، سەن بۇنىڭدىن قايغۇرماقتا يوق قوقۇقلاپ ئويناپ يۈرسىنا، سېنىڭ بۇ نېمە قىلغىنىڭ؟ - باي دېگەن ئەر كىشى تۇرۇپ، بىر خوتۇنىنى باشقۇرولماي، مەخپىيەتلىكنى دەپ قويۇپ ئۆلسە ئۆلۈۋەرسۇن، - دەپتۇ خوراز كۈلۈپ، - مەن بىر ئۆمۈر 8 - 9 مىكياننى كەينىمگە سېلىپ يۈردۈم، تاپقان دان ئاز بولسا ئۆزەم يەيمەن، جىقراق بولسا مىكيانلارغا بۆلۈپ بېرىمەن، گەپ ئاڭلىمىسا قوڭىغا نەچچىنى تېپىمەن، شۇڭا ھىچقايسىسى گېپىمگە كىرمەي قالمايدۇ. ئەگەر مەن باينىڭ ئورنىدا بولۇپ قالىدىغان بولسام، قولۇمغا كالتەكتىن بىرنى ئېلىپ: سەنزە ماڭا چېقىلىشقا پېتىنىۋاتامسىنا؟ ياقامغا ئېسىلىشقا پېتىنىۋاتامسىنا؟ دېمىگەن گەپنى دېگۈزۈشكە پېتىنىۋاتامسىنا؟ ئالدىمدا نوچىلىق قىلىشقا پېتىنىۋاتامسىنا؟ دەپ ئۇرۇپ جېنىنى ئېلىپ ئالقىنىغا تۇتقۇزۇپ قوياتتىم. دەپ باقە، شۇنداق قىلسا ئۇ خوتۇن يۇۋاشلاپ كەتمەي قالارمۇ؟ باي خورازنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ، كۆڭلىدە: ھە، ئىش دېگەن مۇنداق ئىكەن-دە، ئەمدى مەن خورازنى ئۇستاز تۇتسام بولغۇدەك دېگەن ئويغا كەپتۇ. ئۈچ كۈندىن كېيىن خوتۇنى «كۈلۈشنىڭ سەۋەبىنى دەپ بېرىسەن!» دەپ بايغا يەنە ئېسىلىپتۇ. باي بىر تال كالتەكنى ئاپتۇ-دە، «مانا دەپ بېرەي» دەپ خوتۇنىنى تازا ساپتۇ، خوتۇنى ئاغرىققا چىدىماي: «ۋاي جېنىم غوجام، سىلىگە ئىككىنچى چېقىلمايمەن، نېمە دېسىلە شۇنى قىلىمەن، خاتا قىپتىمەن، گۇناھىمدىن كەچسىلە غوجام» دەپ يالۋۇرۇپتۇ. شۇنىڭدىن ئېتىۋارەن باينىڭ خوتۇنى يۇۋاشلاپ كېتىپتۇ، باينىڭ سىزىقىدىن چىقمايدىغان، جېدەل قىلمايدىغان بوپتۇ. ئۇۋال بۇرۇنقى زاماندا بىر پادىشاھ ئۆتكەنىكەن، پۇقرالار ئۇنىڭ ئادىللىقىدىن بەكمۇ رازى ئىكەن. پادىشاھ پۇقرالار بىلەن ھەمىشە ئالاقىلىشىپ تۇرىدىكەن، ھەر ھەپتىدە ۋەزىر-ۋۇزرالارنى باشلاپ كوچا-رەستىلەرنى ئايلىنىپ چىقىدىكەن. كوچىغا چىققاندا پۇقرالارغا داقا-دۇمباق چېلىپ خەۋەر بېرىدىكەن. شۇ كۈنى ئۇۋالچىلىق تارتقان كىشىلەر پادىشاھقا ئەرز-دادىنى ئېيتىدىكەن. شۇنداق قىلىپ ئۇ شەھەردە پادىشاھتىن نارازى بولغان بىرمۇ ئادەم، سورالمىغان بىرمۇ دېلو يوق ئىكەن. كۈنلەرنىڭ بىرىدە، بۇ شەھەردىكى ئىككى ئادەم يىراق بىر شەھەرگە بېرىپ ئوقەت قىلىش مەسلىھەتىگە كەپتۇ. ئۇلارنىڭ بىرى ناھايىتى پۇلدار بولۇپ، نۇرغۇن مال-بىسات تەييارلاپتۇ؛ يەنە بىرىنىڭ ئانچە جىق پۇلى بولمىسىمۇ، ھەر ھالدا ماللىرىنى تەقلەپ، پۇلدار كىشى بىلەن بىللە يولغا چېقىپتۇ. ئۇلار مېڭىپ-مېڭىپ، بىر كۈنى بىر قاقاس چۆلگە يېتىپ كەپتۇ، شۇ چاغدا پۇلى ئاز سودىگەردە: «بۇ ئادىمىزات يوق يەر ئىكەن، ئاخشاملىققا ئۇخلاپ قالغاندا ئۇنى ئۆلتۈرۈۋەتسەم، مال-دۇنياسى ماڭا قالمامدۇ» دېگەن يامان نىيەت تۇغۇلۇپتۇ. ئۇ پۇلدار سودىگەرنى شۇ يەردە قونۇشقا قايىل قىلىپ، يۈك-تاقلارنى چۈشۈرۈپ، ئاتلارغا بوغۇز بېرىپتۇ. بىرلىكتە غىزالانغاندىن كېيىن دالىدا ئۇخلىماقچى بولۇشۇپتۇ. پۇلدار سودىگەر ئەمدى يېتىپ تۇرۇشىغا پۇلى ئاز سودىگەر توساتتىن ئۇنىڭ ئۈستىگە مىنىۋېلىپ، خەنجىرىنى كۆكسىگە تەڭلەپتۇ. پۇلدار سودىگەر قاتتىق چۆچۈپ كېتىپ «نېمە قىلماقچىسەن؟» دەپتۇ. - ماڭا مېلىڭ كېرەك، سېنى ئۆلتۈرۈپ مېلىڭنى ئالىمەن. - مېنى ئۆلتۈرمە، جېنىمنى ئامان قوي، ماللىرىمنىڭ ھەممىسى سېنىڭ بولسۇن. - ياق، ئەمدى ئۆلتۈرگىنىم ئۆلتۈرگەن، چۈنكى سەن غەرىزىمنى بىلىپ قالدىڭ. پۇلى ئاز سودىگەر خەنجىرىنى پۇلدار سودىگەرنىڭ كانىيىغا تەڭلەپتۇ. پۇلدار سودىگەر: - توختاپ تۇر، ئۆلتۈرسەڭمۇ ئۆلتۈر، بىراق بىر ئېغىز ۋەسىيىتىم بار، شۇنى يەتكۈزۈپ قوي، خوتۇنۇم ھامىلدار ئىدى، بالىمىزغا نېمە دەپ ئات قويۇشىنى مەسلىھەتلىشىۋالالمىغانىدۇق. قايتىپ بارغاندىن كېيىن خوتۇنۇمغا دەپ قويغىن، بالىنىڭ ئېتىنى «ئۇۋال» قويسۇن،- دەپتۇ. ئاچكۆز قاتىل پۇلدار سودىگەرنى ئۆلتۈرۈپ كۆمۈۋەتكەندىن كېيىن ماللىرىنى يىغىشتۇرۇپ يولغا چىقىپتۇ. كۈنلەر ئۆتۈپتۇ، ئايلار ئۆتۈپتۇ. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئىككى سودىگەرنىڭ قايتىپ كېلىۋاتقانلىق خەۋىرى كەپتۇ. ئۇلارنىڭ خوتۇنلىرى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن ئالدىغا چىقىشىپتۇ. يېقىنلاپ كەلگەندە قارىسا، پۇلى ئاز سودىگەر كېلىۋېتىپتۇ، پۇلدار سودىگەر كۆرۈنمەپتۇ. ئۇنىڭ خوتۇنى ئېرىنىڭ دېرىكىنى سوراپتىكەن، پۇلى ئاز سودىگەر: ئىككىمىز ئاچا يولدا ئايرىلىشقان، شۇنىڭدىن كېيىن ئۇنى كۆرمىدىم، بىراق ئايرىلىش ئالدىدا ئۇ ماڭا: «قايتىپ بارغاندىن كېيىن خوتۇنۇمغا دەپ قوي، بالىنىڭ ئېتىنى ‹ئۇۋال› قويسۇن دېگەنىدى» دەپتۇ. پۇلدار سودىگەرنىڭ خوتۇنى يىغلاپ-يىغلاپ ئۆيىگە قايتىپتۇ، ئېرىنىڭ ۋەسىيىتىگە بىنائەن بالىسىغا «ئۇۋال» دەپ ئات قويۇپتۇ. بالا ئاستا-ئاستا چوڭ بولۇپ، 4-5 ياشلارغا كىرىپ قاپتۇ، ئانىسى بەك ئەركە باققاچقا كەپسىز چوڭ بوپتۇ. بىر كۈنى ئانا خېمىر يۇغۇرۇپ ئولتۇرسا، بالىسى كەپسىزلىك قىلىپ خېمىرغا توپا چېچىۋېتىپتۇ. ئانىسى گەپ ئاڭلىتالماي ئاچچىقىدا: ئۇۋال، بولدى دەيمەن ئۇۋال، ۋاي ئۇۋال ... دەپ توۋلاپتۇ. دەل شۇ چاغدا پادىشاھ ئۇ ئايال تۇرۇشلۇق كوچىدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقانىكەن، بىراۋنىڭ «ئۇۋال بولدى» دەپ ۋاقىرىغان ئاۋازىنى ئاڭلاپ قېلىپ، ئۇ ئايالنى چاقىرىتىپ چىقىپ سوراپتۇ: - نېمە ئۇۋالچىلىقىڭىز بار ئىدى؟ - ھېچقانداق ئۇۋالچىلىقىم يوق. - ئەمىسە نېمە ئۈچۈن ئۇۋال بولدى دەپ توۋلايسىز؟ - ئوغلۇمنىڭ ئېتى «ئۇۋال» ئىدى. شۇنى چاقىرغان. - قانداقلارچە بۇ ئاتنى قويغانتىڭىز؟ ئېرىمنىڭ ۋەسىيىتى بويىچە قويغانتىم. پادىشاھ سوراپ پۈتۈن ئەھۋالنى بىلگەندىن كېيىن: ۋەسىيەتنى يەتكۈزگەن ئادەمنىڭ ئۆزى بالىنىڭ ئاتىسىنى ئۆلتۈرگەن قاتىل، بولمىسا بىكاردىن بىكار بۇ گەپنى قالدۇرامدۇ؟ بۇنىڭدا جەزمەن بىر سىر بار. ئۇنىڭ ئۈستىگە نەدىمۇ بۇنداق غەلىتە ئاتنى قويىدىغان ئىش بولسۇن؟ دەپ ئويلاپتۇ. ئويلا-ئويلا: ھېلىقى سودىگەر ئۆلۈش ئالدىدا بالىسىغا ئات قويۇش ۋەسىيىتى ئارقىلىق ماڭا ئۇۋالچىلىققا ئۇچرىغانلىقىنى يەتكۈزمەكچى بولغان گەپ، بۇ ئىشنى ئېنىقلىمىسام، ئادىل دېگەنگە قانداقمۇ مۇناسىپ كېلەي، دېگەن يەرگە كەپتۇ-دە، سودىگەرنى چاقىرتىپ سوراپتۇ: - سەن بىلەن بىللە ماڭغان ھېلىقى سودىگەر قېنى؟ - ئۇ باشقا يول بىلەن كەتكەن. - ئۇ ئۆزىنىڭ ئۆلىدىغانلىقىنى بىلەتتىمۇ؟ - بىلمەيتتى. - ئەمىسە نېمىشقا ۋەسىيەت قالدۇرۇپ، ساڭا يەتكۈزۈپ قويۇشىنى ھاۋالە قىلىدۇ؟ سودىگەر جاۋاب بېرەلمەي تەمتىرەپ قاپتۇ. پادىشاھ ئۇنى باغلىتىپ ئوردىغا ئېلىپ كېلىپ سوراق قىپتۇ. سودىگەر قاتىللىق قىلغانلىقىنى ئىقرار قىپتۇ. پادىشاھ قاتىلنى قاتتىق جازاغا تارتىپتۇ، بۇلىغان مال-دۇنيانى ھېلىقى ئايالغا قايتۇرۇپ بېرىپتۇ. يەر نامىغا دائىر رىۋايەت بۇرۇندا سادەتبەگ ئاتلىق بىر دولانلىق كىشى ئۆتكەنىكەن، ئۇ مۇقامخۇمار كىشى ئىكەن. بىر كۈنى ئۇ ھەمراھلىرى بىلەن بىللە غىجەك چېلىپ ئولتۇرۇپتۇ، يېقىن ئەتراپتا تۇرغان سانىخان ئاتلىق بىر قىزچاق غىجەك ئاۋازىنى ئاڭلاپ بىر دۆڭلۈككە چىقىپ، غىجەككە كەلتۈرۈپ ئۇسسۇلغا چۈشۈپتۇ. بۇنى كۆرگەن بىر خىزمەتكار سادەتبەگكە: «ھەي بەگ، سانىخان غىجەكلىرىگە كەلتۈرۈپ ئۇسسۇل ئويناۋاتىدۇ» دەپتۇ. سادەتبەگ بۇ گەپنى ئاڭلاپ، غىجىكىنى توغراققا ئېسىپ قويۇپ، يەنە بىر دۆڭلۈككە چىقىپ قارىسا، سانىخان راستلا ئۇسسۇل ئويناۋاتقىدەك. بۇ ئىش يۇرتقا تارىلىپتۇ. كېيىنكى كۈنلەردە كىشىلەر سادەتبەگ غىجىكىنى ئېسىپ قويغان يەرنى «غىجەكئاستى» دەپ، ئۇسسۇل كۆرىمەن دەپ چىققان دۆڭنى «قالىغاچدۆڭ» دەپ، سانىخان ئۇسسۇل ئوينىغان دۆڭنى «سانىدۆڭ» دەپ ئاتايدىغان بوپتۇ. بۇ ناملار ھازىرغىچە ئۆزگەرگىنى يوق. دولانلىقلارنىڭ ئۆتۈكى بۇرۇنقى زاماندا، دولان بېگى باشقا بىر قەبىلىنىڭ دولانلىقلار يۇرتىغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرىدىغانلىقىدىن خەۋەر تېپىپتۇ-دە، دەرھال ئۇستا چاقىرىتىپ پۈتۈن بىر پارچە كالا تېرىسىدە بىر پاي ئۆتۈك تىكتۈرۈپتۇ ۋە ئۇنى يىراققا ئاپىرىپ دۈشمەن بېسىپ ئۆتىدىغان يولغا ئېسىپ قويۇپتۇ. بىر كۈنى دۈشمەن دولانلىقلار يۇرتىغا ھۇجۇم قىلىپ كەپتۇ، ئۇلار يولدا ئاجايىپ يوغان بىر پاي ئۆتۈكنى كۆرۈپتۇ. ئۇلاردىن بىرى سوراپتۇ: - بۇ نېمە؟ - دولانلىقنىڭ ئۆتۈكى. دۈشمەن ئاڭلاپ چۆچۈپ كېتىپتۇ-دە، دولانلىقنىڭ بىر پاي ئۆتۈكى شۇنچە چوڭ تۇرسا، بىزنىڭ مىڭ ئادىمىمىز ئۇلارنىڭ بىر ئادىمىگە تەڭ كېلەلمىگۈدەك، دەپ ئويلاپ، قورقۇپ چېكىنىپتۇ. ئارىدىن 15 يىل ئۆتكەندە يەنە جاسۇس ئەۋەتىپ ئەھۋال ئىگىلەپ، دولانلىقلارنىڭمۇ باشقىلارغا ئوخشاش ئادەم ئىكەنلىكىنى بىلىپتۇ، دولانلىقلارنىڭ ئەقىل-پاراسىتىگە قايىل بوپتۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇزاق يىللارغىچە دولانلىقلارنىڭ يۇرتىنى تارتىۋېلىش غەرىزىدە بولماپتۇ. تەكلىماكان ھەققىدە رىۋايەت قەدىمكى زاماندا ئاۋات ناھىيىسىنىڭ جەنۇبى سۈيى مول، دەرەخلىرى غول بوستانلىق ئىكەن. ئۇ يەردە نۇرغۇن شەھەر-بازار ۋە يېزا-قىشلاقلار بار ئىكەن، ئۇلارنىڭ ئىچىدە قېتىق شەھىرى ھەممىدىن ئاۋات ئىكەن. بىر كۈنى توساتتىن قاتتىق بوران چىقىپ 10 كۈن داۋام قىلىپ، پۈتكۈل شەھەرنى قۇم بىلەن كۆمۈۋېتىپتۇ، ئادەم ۋە مال-چارۋىلارنىڭ كۆپ قىسمى ھالاك بوپتۇ. ھايات قالغانلار يۇرتىنى قايتا گۈللەندۈرۈش يولىدا تىرىشىپ كۆرگەن بولسىمۇ، مۇۋەپپەقىيەت قازىنالماي، ئايكۆل، بەشئېرىق تەرەپلەرگە كۆچۈپ كېتىپتۇ. بۇ يەر قۇملۇققا ئايلىنىپ كېتىپتۇ، شۇنىڭ بىلەن تەكتىماكان دەپ ئاتىلىدىغان بوپتۇ، كېيىنچە تاۋۇشتىكى ئۆزگىرىش تۈپەيلىدىن تەكلىماكان دېيىلىدىغان بوپتۇ. «ئوتتۇز كېمە» ھەققىدىكى رىۋايەت بۇرۇنقى زاماندا يەكەن دەرياسى بويىدىكى دولانلىقلارنىڭ بىر شەھىرىنى دۈشمەن ئىشغال قىلىۋېلىپ، دولانلىقلارنى پاجىئەلىك دەپسەندە قىپتۇ. ئاكا-ئۇكا قۇربان بىلەن سۇبىخان ياشلارنى تەشكىللەپ، 30 كېمە ياساپ، دەريا بويىغا يوشۇرۇپ قويۇپتۇ. ئۇلار كېچىسى چۇقان-سۈرەن بىلەن دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلىپ، تاڭ ئاتقاندا كېمىلەرنى يەنە يوشۇرۇپ قويۇپتۇ، شۇنداق قىلىپ بۇ يەردىكى دۈشمەننى يوقىتىپتۇ، دۈشمەن ئىككىنچىلەپ كېلىشكە جۈرئەت قىلالماپتۇ، خەلق ئازاب-ئوقۇبەتتىن قۇتۇلۇپتۇ. شۇ غەلىبىنى خاتىرىلەش يۈزىسىدىن بۇ يەر «ئوتتۇز كېمە» دەپ ئاتىلىدىغان بوپتۇ.