cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى
چۈشەنچە
ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺭﮔﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻼﻧﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﺋﻪﯓ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﺘﻪ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 746 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 1442 - ﻳﯩﻠﻰ ﺳﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺑﯜﮔﯜﻧﮕﯩﭽﻪ 565 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺗﺎﺭﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﯩﻨﯩﺸﯩﭽﻪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﮬﻪﺗﺘﺎ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺋﯩﭽﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺩﯨﻦ ﺳﺎﮬﻪﺳﯩﺪﻩ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺗﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﺋﯩﮕﻪ. ﺑﯘ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﭖ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﺯﯗﻥ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ، ﺗﻪﺳﯩﺮ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﻛﻪﯓ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ، ﻛﯚﻟﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﭼﻮﯓ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﺋﯜﭺ ﭼﻮﯓ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻰ ﺩﯨﻴﯩﺸﻜﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ﺋﺎﻣﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺋﯩﭽﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯩﺨﯩﻤﯘ ﻛﯚﭖ ﻏﻪﻳﺮﻯ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻤﯘ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺟﻪﻟﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻛﯜﭼﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﻪﻟﯟﻩﺗﺘﻪ. ﺑﯘ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺳﻪﯞﻩﭘﺘﯩﻦ ﺑﻮﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺑﯘ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﯩﯔ 4 - ﺭﻭﺷﻪﻥ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ - ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﺪﺍ ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﺍ ﻳﻪﺭﻟﯩﻜﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﮔﯩﭽﻪ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﯞﻩ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﭘﯘﺭﯗﻗﻰ ﻗﻮﺷﯘﻟﯘﭖ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﺪﯗﺭ. ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﻗﻮﻳﯘﻕ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﭘﯘﺭﺍﻕ ﯞﻩ ﺩﯨﻨﻰ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻚ ﻣﯘ ﺟﻪﺳﺴﻪﻣﻠﻪﺷﻜﻪﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻼﺭ ﺗﻮﭘﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﭘﯜﺗﻜﯜﻝ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﻏﻪﺭﯨﭙﺘﯩﻦ ﺷﻪﺭﯨﻘﻘﻪ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ﮬﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ. ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ (ﻏﻪﺭﯨﭙﺘﯩﻦ ﺟﻪﻧﯘﭘﻘﺎ) 120 ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ (ﻏﻪﺭﯨﭙﺘﯩﻦ ﺷﻪﺭﯨﻘﻘﻪ) 120 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﻮﻣﻮﻣﻰ ﻳﻪﺭ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻰ 16000 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮ (25.22 ﻣﻮﻏﺎ ﺗﻪﯓ). ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﺧﺎﻧﯩﻘﺎ ، ﻛﺎﻳﯩﯟﺍﻥ ، ﻣﻪﺩﺭﯨﺲ ، ﮬﻮﻳﻼ ، ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ ، ﻣﯘﻧﺎﺭ ، ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﺪﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﺑﯚﻟﻪﻛﻜﻪ ﺑﯚﻟﯜﻧﮕﻪﻥ.
ﺧﺎﻧﯩﻘﺎﻧﯩﯔ ﺋﯘﺯﯗﻧﻠﯘﻗﻰ 36.5 ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ 10.5 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻰ 456 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﺑﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﻛﺎﻳﯩﯟﺍﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯜﺳﺘﻰ ﻳﯩﭙﯩﻠﻐﺎﻥ ﻗﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻐﺎﻧﺪﺍ 2600 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﺑﯩﺮﻻ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﺎ 4200 ﻛﯩﺸﻰ ﻧﺎﻣﺎﺯ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺩﻩ ﮬﻪﺭ ﻛﯜﻧﻰ ﺑﻪﺵ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﻧﺎﻣﺎﺯ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯗ. ﺟﯜﻣﻪ ﻛﯜﻧﻰ 9000 - 8000 ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺟﯜﻣﻪ ﻧﺎﻣﯩﺰﻯ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯗ. ﺭﻭﺯﺍ ﮬﯧﻴﺖ ، ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ ﮬﯧﻴﺖ ﻛﯜﻧﻰ ﺟﺎﻣﻪ ﺋﯩﭽﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ 50 ﻣﯩﯔ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﮬﯧﻴﺖ ﻧﺎﻣﯩﺰﻯ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯗ. ﮬﻪﺭ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮬﯧﻴﺖ - ﺑﺎﻳﺮﺍﻣﻼﺭ ( ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻘﻰ ﺭﻭﺯﺍ ﮬﯧﻴﺖ ﯞﻩ ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ ﮬﯧﻴﺖ ) ﺩﺍ ﮬﯩﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﯩﺪﺍ ﻧﺎﻏﺮﺍ - ﺳﯘﻧﺎﻱ ﺋﺎﯞﺍﺯﻯ ﭘﻪﻟﻪﻛﻜﻪ ﻳﻪﺗﻜﯜﺩﻩﻙ ﺋﺎﯞﺍﺯﺩﺍ ﭼﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ ﮬﻪﻡ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻰ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺋﻮﻥ ﻣﯩﯔ ﺋﺎﻣﻤﺎ ﻗﺎﻳﻨﺎﻡ ﺗﺎﺷﻘﯩﻨﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﺎﻣﺎ ﺋﯘﺳﯘﻟﻰ ﺋﻮﻳﻨﺎﻳﺪﯗ ﮬﻪﻡ ﺑﯘ ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﺪﯨﻦ ﮬﻮﺯﯗﺭﻟﯩﻨﯩﺪﯗ.
ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺩﯙﻟﯩﺘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﮬﺎﻛﯩﻤﯩﻴﯩﺘﻰ - ﻗﺎﺭﺍ ﺧﺎﻧﯩﻼﺭ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ، ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 960 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﻰ ﺭﻩﺳﻤﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﯩﯔ ﺷﻪﺭﯨﻘﻘﻪ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺩﯙﻟﯩﺘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ 1 - ﺑﺎﺯﯨﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﮬﻪﻡ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﯞﻩ ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻏﻨﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﭖ - ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺭﮔﻪ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﯞﻩ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﻮﺭﯗﻥ ، ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ 5 - 6 ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻗﯘﻣﯘﺷﻠﯘﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻘﻘﺎ ﺷﯘ ﺯﺍﻣﺎﻧﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﻮﺭﺩﺍ ﺧﺎﺩﯨﻤﻠﯩﺮﻯ ﮬﻪﻡ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺟﺪﺍﺩ ﯞﻩ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻗﺎﺯﺍ ﺗﺎﭘﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﻣﯘﺷﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.
ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻞ ، ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﭼﺎﻏﺎﺗﺎﻱ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺩﻭﻏﺮﺍﺕ ﻗﻪﺑﯩﻠﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻗﺴﺎﻗﯩﻠﻰ ﺳﻪﻳﯩﺪ. ﺋﻪﻟﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻞ (1435-1458 ﻳﯩﻞ) ؛ < ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺭﻩﺷﯩﺪ > ﺩﻩ ﺩﯨﻴﯩﻠﯩﺸﯩﭽﻪ : " ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺩﯨﻨﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﯞﻩ ﺧﻪﻳﺮﻯ - ﺳﺎﺧﺎﯞﻩﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﯘ ﺋﻪﻣﯩﺮ ( ﺋﺎﻗﺴﺎﻗﺎﻝ ) ﺑﻪﺭﭘﺎ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ " ﺩﯨﻴﯩﻠﮕﻪﻥ. ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻤﯘ ﺑﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗﺭ.
1442 - ﻳﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ - ﻛﻪﻳﻨﯩﺪﻩ ﺳﻪﻳﯩﺪ. ﺋﻪﻟﯩﻨﯩﯔ ﭼﻮﯓ ﺋﻮﻏﻠﻰ ﺳﺎﻗﺴﯩﺰ. ﻣﯩﺮﺯﺍ ( ﻳﻪﺭﻟﯩﻜﻠﻪﺭ ﺳﺎﻗﺴﯩﺰ . ﻣﯩﺮﺯﺍ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻳﺪﯗ ، ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ﺋﺎﺑﺎﺑﻪﻛﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ ) ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚﻟﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﺋﻪﺟﺪﺍﺩﻟﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯩﺒﺎﺩﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﺎﺗﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﻟﻠﯩﺸﻰ ﺋﺎﺳﺘﯩﺪﺍ ، ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺧﺎﻧﯩﻘﺎ ﺋﻮﺭﻧﯩﻐﺎ ، ﺑﯘ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﻰ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﺑﻪﺭﭘﺎ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺶ ﺋﯘﻟﯩﺪﯗﺭ.
1538 - ﻳﯩﻠﻰ ( ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 944 - ﻳﯩﻠﻰ ) ﻳﻪﺭﻛﻪﻥ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﻩ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﮬﺎﻛﯩﻤﻰ ﺋﻮﺑﯘﻟﮭﺎﺩﻯ ﺑﻪﮔﻨﯩﯔ ﺗﺎﻏﯩﺴﻰ ﻣﯩﺮﺯﺍ ﺋﯧﺰﯨﺰ ﯞﻩﻟﻰ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﻰ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻣﯘﺷﯘ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻘﺎ ﺩﻩﭘﯩﻦ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻮﺑﯘﻟﮭﺎﺩﻯ ﺑﻪﮔﺪﻩ ﺑﯩﺮﻩﺭ ﺧﺎﺳﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﺶ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﺎﯞﺍﺑﯩﻨﻰ ﻣﻪﺭﮬﯘﻡ ﺗﺎﻏﯩﺴﯩﻐﺎ ﺑﯩﻐﯩﺸﻼﺵ ﺧﯩﻴﺎﻟﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﯩﺪﯗ - ﺩﻩ ، ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 944 - ﻳﯩﻠﻰ ( ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 944 - ﻳﯩﻠﻰ ) ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﻰ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻳﯧﯖﯩﺒﺎﺷﺘﯩﻦ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ ﮬﻪﻡ < ﺑﻪﺵ ﯞﺍﺥ ﻧﺎﻣﺎﺯ > ﺋﻮﻗﯘﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﯩﻜﻰ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﯟﻯ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﻰ ﺟﯜﻣﻪ ﻧﺎﻣﯩﺰﻯ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ < ﺟﺎﻣﻪ > ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﻜﻪﻥ. < ﭼﻮﯓ ﺧﻮﺟﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﮭﺎﻟﻰ > ﺩﺍ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﯩﻨﯩﺸﯩﭽﻪ ، ﺑﯘ ﮬﺎﻛﯩﻤﻨﯩﯔ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻣﯩﺮﺯﺍ ﺋﻮﺑﯘﻟﮭﺎﺩﻯ ﻛﺎﺷﯩﻐﻪﺭﻯ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﭼﻮﯓ ﻗﯩﺰﻯ ﻳﻪﺭﻛﻪﻥ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ 7 - ﺋﻪﯞﻻﺩ ﺧﺎﻧﻰ ﺋﺎﻟﺪﯗﻟﻼﻧﯩﯔ ﺧﺎﻧﯩﺸﻰ ، ﻳﻪﻧﻰ ﺋﺎﻕ ﺗﺎﻏﻠﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺯﻭﺭ ﻛﯜﭺ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻮﻟﻠﯩﻐﺎﻥ ﻳﻮﻟﯟﺍﺳﺨﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﯩﺴﯩﺪﯗﺭ ؛ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻗﯩﺰﻯ " ﻣﯚﮬﺘﯩﺮﻩﻡ " ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﻗﺴﯚﯕﻪﻙ ﺑﺎﻱ ﺳﺎﺩﯨﻖ ﺑﻪﻛﺮﯨﮕﻪ ﻳﺎﺗﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ، ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﺎﭘﭙﺎﻕ ﺧﻮﺟﯩﻐﺎ ﻳﺎﺗﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ " ﺧﺎﻧﯩﻢ ﭘﺎﺷﺎ " ﺩﯗﺭ.
1787 - ﻳﯩﻠﻰ ( ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 1201 - ﻳﯩﻠﻰ ) ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻳﯧﯖﯩﺸﻪﮬﻪﺭ ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﺷﻠﯩﻖ ﺧﺎﻧﺌﯧﺮﯨﻖ ﻳﯩﺰﯨﺴﯩﺪﯨﻦ " ﺯﯗﻟﭙﯩﻴﻪ ﺧﯧﻨﯩﻢ " ﺋﯩﺴﯩﻤﻠﯩﻚ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻳﺎﻝ ( 200 ﮔﻪ ﻳﯩﻘﯩﻦ ﭼﺎﻛﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ ﭘﯘﻟﺪﺍﺭ ﺋﺎﻳﺎﻝ ) ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻳﻮﻝ ﺭﺍﺳﺨﻮﺗﻰ ﺋﯩﻠﯩﭗ ﻣﻪﻛﻜﯩﻨﻰ ﺯﯨﻴﺎﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﮬﻪﺝ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﯩﻠﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺳﻪﭘﻪﺭﮔﻪ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. ﭼﻪﺕ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﻣﺎﺟﺮﺍ ، ﺋﯘﺭﯗﺵ - ﺟﯩﺪﻩﻟﻠﻪﺭ ﺗﯜﭘﻪﻳﻠﯩﺪﯨﻦ ﺳﻪﭘﻪﺭﻧﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮﻏﯩﭽﻪ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﻟﻤﺎﻱ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺯﯗﻟﭙﯩﻴﻪ ﺧﯩﻨﯩﻢ ﺋﯩﺸﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺯﺍﺩﯨﺮﺍﮬﯩﻠﻪ ( ﻳﻮﻝ ﺭﺍﺳﺨﻮﺗﻰ ) ﺳﯩﻨﻰ ﺳﻪﺭﯨﭗ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺑﯘ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﻰ ﻳﻪﻧﯩﻤﯘ ﻛﯩﯖﻪﻳﺘﻜﻪﻥ ﮬﻪﻡ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﺎﺧﺘﻪﻛﻠﻰ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﺪﯨﻼ 3000 ﻣﻮ ﻳﻪﺭ ﺳﯧﺘﯩﯟﯨﻠﯩﭗ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﯩﯔ ﯞﻩﺧﭙﻪ ﻳﯩﺮﻯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﮔﻪ ﮬﻪﺩﯨﻴﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﯩﺘﯩﺒﺎﺭﻩﻥ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪ ﺋﯘﺯﯗﻥ ﻳﯩﻞ ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺧﺎﺩﯨﻤﻼﺭﻏﺎ ﮬﻪﻡ ﺭﺍﺳﺨﻮﺗﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﺎ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪ ﺋﺎﻟﻠﯩﺒﯘﺭﯗﻥ ﺧﯩﻠﻰ ﻧﺎﻡ ﺋﺎﺗﺎﻕ ﻗﺎﺯﯨﻨﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ.
1798 - ﻳﯩﻠﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺭﺍﻣﯩﻠﻪﮔﯜﻝ ﺋﯩﺴﯩﻤﻠﯩﻚ ﺳﯩﺮﺗﺘﯩﻦ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ﺋﺎﻳﺎﻝ ، ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻧﻐﺎ ﺑﯩﺮﯨﺶ ﺳﻪﭘﯩﺮﯨﺪﻩ ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺗﺎﯞﺍﺑﺎﺗﻠﯩﺮﻯ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﯞﻩﺳﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﺎﻝ - ﻣﯜﻟﯜﻛﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺳﻪﺭﯨﭗ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻮﻧﺎ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﻰ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ ﮬﻪﻡ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻨﻰ ﻳﺎﺳﺎﺗﻘﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﯩﯔ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ ﻛﯩﯖﯩﻴﯩﭗ ﻧﺎﻣﻰ ﻳﯩﺮﺍﻕ - ﻳﯩﻘﯩﻨﻐﺎ ﺗﺎﺭﺍﻟﻐﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺭﻩﺳﻤﻰ ﺗﯜﺭﺩﻩ < ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ > ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ.
1809 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺑﯧﮕﻰ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺑﻪﮒ ﺯﻭﮬﯘﺭﯨﺪﯨﻦ ( ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﻣﺎﺗﯧﺮﻳﺎﻟﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺯﻭﺭﺩﯗﻥ ﺩﻩﭖ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ) ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﺮﯨﻨﻰ ﻛﯩﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ، ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﯨﻨﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭې ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﮔﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﭼﻮﯓ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯚﻝ ﻛﻮﻻﭖ ﺩﻩﺭﻩﺥ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﮬﻪﻣﺪﻩ " ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ " ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ.
1870 - ﻳﯩﻠﻰ ﺑﻪﺩﻩﯞﻟﻪﺕ ( ﻳﺎﻗﯘﭘﺒﻪﮒ ) ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻏﻪﺭﯨﭗ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﻨﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪ ، ﺷﻪﺭﻕ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﻨﻰ ﻣﻪﺩﺭﯨﺲ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﺑﯚﻟﮕﻪﻥ ، ﻣﻪﺩﺭﯨﺲ ﻗﯩﺴﻤﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻝ ، ﺷﻪﺭﻕ ، ﺟﻪﻧﯘﭖ ﺗﻪﺭﻩﭘﻠﯩﺮﯨﮕﻪ 72 ﺋﯧﻐﯩﺰ ﮬﯘﺟﺮﺍ ، ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ 100 ﺩﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻛﯩﺸﻰ ﻳﯘﻳﯘﻧﺎﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﮬﺎﻣﻤﺎﻡ ( ﻣﯘﻧﭽﺎ ) ، ﻣﯘﻧﺎﺭ ، ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ ، ﭘﻪﻟﻪﻣﭙﻪﻱ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻗﯩﻴﺎﭘﯩﺘﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺭﺩﻩ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﯩﻨﯩﺸﯩﭽﻪ ، ﻣﯘﺷﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﻗﺎﻳﺘﯩﺪﯨﻦ ﻳﯧﯖﯩﻼﭖ ﺳﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ، ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ - ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺗﻮﭘﺘﻮﻏﺮﺍ 3 ﻳﯩﻞ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ، 1872 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﯜﺗﻜﯜﻝ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺗﺎﻣﺎﻣﻼﻧﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻘﺎ ﻗﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺧﯩﺮﺍﺟﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﻛﯜﭼﻰ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﻠﯩﻖ ﺋﯧﻨﯩﻖ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺕ ﻳﻮﻕ. 1902 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 22 - ﻛﯜﻧﻰ ﭼﯜﺷﺘﯩﻦ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﺯﻭﺭ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻳﻪﺭ ﺗﻪﯞﺭﻩﺵ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﻳﯜﺯ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ، ﻳﻪﺭ ﺗﻪﯞﺭﻩﺵ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ 10 ﺑﺎﻝ ﺗﻪﯞﺭﻩﭖ ، ﻳﻪﺭ ﺗﻪﯞﺭﻩﺵ ﺑﯩﺮ ﻳﯩﺮﯨﻢ ﻣﯧﻨﯘﺕ ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﺸﯩﭗ ، 10 ﻣﯩﯖﻐﺎ ﻳﯩﻘﯩﻦ ﺋﯚﻳﻨﻰ ﺋﯚﺭﯛﯞﻩﺗﻜﻪﻥ. ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﺴﻰ ﻣﯘﻧﺎﺭﻯ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﺑﯘﺯﻏﯘﻧﭽﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﺎﻥ. 1904 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺑﺎﻳﻼﺭﺩﯨﻦ ﺗﯘﺭﺩﻯ ﺑﺎﻱ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯧﺮﯨﻢ ﺑﺎﻱ ﺋﺎﻛﺎ - ﺋﯘﻛﯩﻼﺭ ﺑﺎﺵ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺌﺎﻧﻪ ﺗﻮﭘﻼﭖ ، ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﻧﻰ ﺳﻪﭘﻪﺭﯞﻩﺭ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﭖ ﺋﯩﺌﺎﻧﻪ ﻳﯩﻐﻘﺎﻥ. ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﯞﺍﻟﯩﻴﺴﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﻣﭽﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﻪﭖ ، ﻣﯘﻧﺎﺭﻧﻰ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.
ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻨﻜﻰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻣﻪﺳﭽﯩﺪ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﯩﺴﻤﻪﻥ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺭ ﺋﯜﻟﯜﻛﺴﯩﺰ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ. 1955 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ، ﮬﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﺯﻭﺭ ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﻣﻮﻣﻴﯜﺯﻟﯜﻙ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. 11 - ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ 3 - ﺋﻮﻣﻮﻣﻰ ﻳﯩﻐﯩﻨﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ، ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ، ﺩﯨﻨﻰ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﻪﺩﻩﻡ ﺋﻪﻣﻪﻟﯩﻴﻠﯩﺸﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ 1980 - ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯜﮔﯜﻧﮕﯩﭽﻪ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ ﺋﺎﺟﺮﯨﺘﯩﭗ ، ﻣﻪﺳﭽﯩﺪﻧﯩﯔ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺶ ﯞﻩ ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯗﺵ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﯟﺍﺗﯩﺪﯗ. ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﺩﯨﻨﻰ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺕ ﺋﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﺮﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺳﻮﺭﯗﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﯩﺴﻼﻡ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻣﻪﺯﻣﯘﻧﻰ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﯘﺭﯗﻧﻘﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﻠﻪﺭﺩﻩ ، ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻏﻨﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﭖ - ﺷﯩﻤﺎﻟﻰ ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺳﺎﮬﻪﺩﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺋﯩﻨﺎﯞﻩﺗﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﻣﯘﺭﺗﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺗﺎﻟﯩﭙﻼﺭ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮ ، ﺋﻪﺩﯨﭗ ﯞﻩ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻧﻼﺭﻣﯘ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﻣﯘﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ : ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺳﺎﮬﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﮬﯩﺮﻗﯩﺘﻰ (1634-1724 - ﻳﯩﻠﻰ) ﯞﻩ 19 - ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﯦﮭﯩﻢ ﻧﯩﺰﺍﺭﻯ (1770-1848-ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﻣﯘﺷﯘ ﺟﺎﻳﺪﺍ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻨﻰ ﺗﯩﻜﻠﯩﮕﻪﻥ.
ﺋﺎﺯﺍﺩﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ، ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺧﻼﻗﻠﯩﻖ ، ﯞﻩﺗﻪﻧﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺩﯨﻨﻰ ﺯﺍﺗﻼﺭ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ﺋﺎﻣﻤﺴﯩﻨﯩﯔ ﮬﯚﺭﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﻱ ﻳﻪﻧﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﯞﻩﻛﯩﻠﻠﻪﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﯩﻴﻰ ﯞﻩﻛﯩﻠﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻲ ﻛﯩﯖﻪﺵ ﯞﻩﻛﯩﻠﻰ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺳﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﺩﯙﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺴﻪﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﺘﻰ ؛ ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﺎ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﺩﯨﻨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻛﺘﯩﭗ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻳﯩﺰﯨﭗ ﯞﻩ ﺗﻪﻟﯩﻤﺎﺗﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﭗ ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩ ﺩﯨﻨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺗﯩﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﺗﯚﮬﭙﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﻮﺷﻤﺎﻗﺘﺎ.
ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ 1962 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻲ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻖ ﻗﻮﻏﺪﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﻜﯩﺘﯩﻠﮕﻪﻥ. 2001 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25 - ﻛﯜﻧﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻲ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻖ ﻗﻮﻏﺪﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﻜﯩﺘﯩﻠﮕﻪﻥ
ياشلار مۇنبىرى
ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ
ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯓ ﺟﺎﻣﻪ، ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﯞﺍﺕ ﺳﻮﺩﺍ، ﻣﻪﺩﻩﻧﻴﻪﺕ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﺪﯗﺭ، ﺋﯘ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻘﻘﻪﺕ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻨﻰ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺗﺎﺭﺗﻤﺎﻱ ﻗﺎﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻛﯜﻥ ﭼﯩﻘﯩﺶ ﺗﻪﺭﻩﭘﻜﻪ ﺋﯧﭽﯩﻠﻐﺎﻥ ﭼﻮﯓ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﺴﻰ، ﭘﻪﺷﺘﯩﻘﻰ، ﺋﺎﻕ ﮔﯜﻣﺒﯩﺰﻯ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻜﻰ ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﯩﻚ ﻣﯘﻧﺎﺭﻟﯩﺮﻯ ﺷﻪﮬﻪﺭﮔﻪ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﻛﯚﺭﻛﻪﻣﻠﯩﻚ ﺑﯧﻐﯩﺸﻼﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ.
ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﮔﯜﺯﻩﻟﻠﯩﻜﻰ، ﺑﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ ﺗﺎﻣﭽﻰ ﯞﻩ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﺎﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﻪﻗﻪﺩﻩﺭ ﻣﺎﮬﺎﺭﻩﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺋﻪﻛﯩﺲ ﺋﻪﺗﺘﯜﺭﯛﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎﺭﭼﯩﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺧﯧﻠﻰ ﺋﯘﺯﺍﻕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪﯛﺭﯛﭖ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ. ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﮬﯧﻴﺘﺘﺎ ﭼﯧﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻧﺎﻏﺮﺍ، ﺳﯘﻧﺎﻱ ﺋﺎﯞﺍﺯﻯ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺟﻪﻟﭗ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗﻛﻰ، ﺑﯘ ﻗﯩﺰﯨﻘﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﺪﯨﻦ ﻛﯚﺯ ﺋﯜﺯﯛﭖ ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﻐﯘﺳﻰ ﻛﻪﻟﻤﻪﻳﺪﯗ. ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺴﻰ 12 ﻣﯘﻗﺎﻡ ﻧﺎﻏﺮﺍ ﺳﯘﻧﺎﻳﭽﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻧﻨﯘﻡ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ، ﺑﯘ ﺋﯜﭺ ﻛﯜﻥ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺩﯦﮕﯜﺩﻩﻙ ﺋﺎﯞﺍﻡ ﺧﻪﻟﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯜﺯ ﻛﯚﺭﯛﺷﯩﺪﯗ. ﺋﯚﺯ ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﺎﻛﺎ ﺳﯘﻧﺎﻳﭽﻰ، ﺭﻭﺯﻯ ﺋﺎﻛﺎ (ﺑﺎﺷﻰ) ﻻﺭ ﺋﯚﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﺎﮬﺎﺭﯨﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﮬﯧﻴﺖ ﺋﯩﺸﺘﺮﺍﻛﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺭﻩﮬﻤﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﻻﺗﺘﻰ. ﺷﯘ ﺳﻪﯞﻩﺑﺘﯩﻨﻤﯘ ﮬﻪﺭﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮬﯧﻴﺘﺘﺎ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﯘﻻﺗﺘﻰ. ﮔﯩﺰﻯ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺑﯘ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﺍ ﺋﻮﻳﻨﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﺎﻣﺎ ﺋﯘﺳﯘﻟﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﯨﻤﯘ ﺋﺎﺯﺭﺍﻕ ﺳﯚﺯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﺗﺴﻪﻙ ﻳﺎﻣﺎﻥ ﻛﻪﺗﻤﻪﺱ؛ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺧﻪﻟﻘﻰ، ﻧﺎﻏﺮﺍ، ﺳﯘﻧﺎﻳﻨﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﯞﺍﺯﯨﻨﻰ ﺋﺎﯕﻼﺷﻘﺎ ﺑﻪﻛﻤﯘ ﺧﯘﺷﺘﺎﺭ، ﺭﻭﺯﻯ ﮬﯧﻴﺖ، ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ ﮬﯧﻴﺘﺘﯩﻜﻰ ﺋﺎﻟﺘﻪ ﻛﯜﻧﻠﯜﻙ ﺋﺎﺭﺍﻡ ﯞﻩ ﺧﯘﺷﺎﻟﻠﯩﻖ ﯞﺍﻗﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘ ﻧﺎﻏﺮﺍ، ﺳﯘﻧﺎﻳﻨﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺳﺎﺩﺍﻟﯩﺮﻯ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯨﺪﯗ. ﮬﯧﻴﺖ ﻛﯜﻧﻠﯩﺮﻯ ﺋﯘﻣﯘﻡ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺸﺘﯩﺮﺍﻛﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﺎﻣﺎ ﺳﯧﻠﯩﺶ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﻳﺎﻗﺘﯘﺭﯗﭖ ﺷﯘﻏﯘﻟﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪﯗﺭ. ﺳﺎﻣﺎ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯘﻳﯘﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﺋﯘ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﯩﻜﻰ ﻛﯚﯕﯜﻝ ﺋﯧﭽﯩﺸﺘﺎ ﺋﻮﻳﻨﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﯩﺪﯨﻦ ﺗﯜﭘﺘﯩﻦ ﭘﻪﺭﻗﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﻪ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﻛﯩﺸﻰ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻛﯩﺸﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﻧﭽﻪ ﻛﯩﺸﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﯘﺭﯗﻧﻼﻧﺴﺎ، ﺳﺎﻣﺎ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺸﺘﯩﺮﺍﻛﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﺭﯗﻧﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﻳﯜﺯﻟﯩﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﭼﯜﺷﯜﭖ ﮬﻪﺭﺑﯩﺮ ﻛﯩﺸﻰ ﺋﯚﺯ ﺩﺍﺋﯩﺮﺳﯩﺪﻩ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺭﻩﺗﻠﯩﻚ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺗﺎﻣﺎﺷﯩﺒﯩﻦ ﺷﯘﻧﭽﻪ ﻛﯚﭖ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺭﻩﺗﻠﯩﻚ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﮔﻪﻧﺪﻩ ﮔﻮﻳﺎ ﺑﯩﺮﻻ ﻛﯩﺸﻰ ﮬﻪﺭﻛﻪﺗﻠﯩﻨﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻧﺪﻩﻙ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺳﺎﻣﺎ ﺩﺍ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﻧﺎﻏﺮﺍ، ﺳﯘﻧﺎﻳﻨﯩﯔ ﺋﺎﮬﺎﯓ ﻳﯚﺗﻜﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺭﯦﺘﯩﻢ ﺋﺎﻟﻤﯩﺸﯩﺪﯗ. ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﭼﯜﺷﯜﭖ ﺳﺎﻣﺎ ﺳﺎﻟﻐﺎﻧﻼﺭﻣﯘ ﻧﺎﻏﺮﺍ- ﺳﯘﻧﺎﻳﻨﯩﯔ ﻣﯘﯕﻠﯘﻕ، ﻳﺎﺭﻗﯩﻦ، ﻳﯧﻘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﯞﺍﺯﯨﺪﯨﻦ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﯘﻧﺘﯘﻳﺪﯗ. ﺑﯘ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻳﯩﻐﯩﻠﯩﭗ ﮬﯧﻴﺖ ﺗﻪﻧﺘﻪﻧﯩﺴﻰ ﻗﯩﻠﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﻤﯘ ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﯩﯔ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺋﯜﺗﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﻤﻪﻱ ﻗﺎﻟﯩﺪﯗ.
ﺑﯘ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﮬﯧﻴﺖ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﯩﺪﺍ ﮬﯧﻴﺖ ﺗﻪﻧﺘﻪﻧﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯨﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﮬﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﮬﻪﺗﺘﺎ ﭼﻪﺕ ﯞﯨﻼﻳﻪﺗﻠﻪﺭﺩﯨﻨﻤﯘ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﮬﻮﺯﯗﺭﻟﯩﻨﯩﺪﯗ. ﻣﺎﻧﺎ ﻣﯘﺷﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﻠﻪﺭﺩﻩ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ ﺧﯘﺩﺩﻯ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺩﯦﯖﯩﺰﯨﻐﺎ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﺪﯗ. ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﺘﯘﻟﻐﯘﺳﯩﺰ ﺧﯘﺷﺎﻟﻠﯩﻖ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﺸﯩﺪﯗ.
ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺭ ﯞﻩ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﻪﺭﮔﻪ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ، ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺑﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﻪﺵ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺋﯩﭽﻜﯩﺮﯨﻜﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﻏﻪﺭﺏ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻖ ﺋﯩﺪﻯ. ﻣﯩﻼﺩﻯ 1442- ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺑﻪﮒ- ﺳﺎﻗﯩﺖ ﻣﯩﺮﺯﺍ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯘﺭﯗﻕ- ﺟﻪﻣﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﺷﯘ ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻘﻘﺎ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺋﯘﺭﯗﻕ- ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﯩﻨﻰ ﻳﻮﻗﻼﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﺎﺯ ﺋﻮﻗﯘﺷﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺋﯩﭽﻜﯩﺮﯨﻜﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﺋﻮﺭﻧﯩﺪﺍ ﺑﯩﺮ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﻳﺎﺳﯩﻠﯩﭗ ﺋﻮﻥ ﻳﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯚﺗﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺷﯘ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﯩﻜﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺑﯧﮕﻰ ﺋﯘﺑﯘﻝ ﮬﺎﺩﻯ ﺑﻪﮔﻨﯩﯔ ﺗﺎﻏﯩﺴﻰ ﻣﯩﺮﺯﺍ ﺋﻪﺯﯨﺰ ﯞﻩﻟﻰ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﻰ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻣﯘﺷﯘ ﺋﯘﺭﯗﻧﻐﺎ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 944- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﻯ 1558- ﻳﯩﻠﻰ) ﺋﯘﺑﯘﻝ ﮬﺎﺩﻯ ﺑﻪﮒ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻨﻰ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻳﯧﯖﯩﺒﺎﺷﺘﯩﻦ ﻳﺎﺳﺎﺗﻘﺎﻥ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺑﻪﺵ ﯞﺍﺥ ﻧﺎﻣﺎﺯ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﯩﻜﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻨﻰ ﺟﯜﻣﻪ ﻧﺎﻣﯩﺰﻯ ﺋﻮﻗﯘﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺟﺎﻣﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﻜﻪﻥ. ﻣﯩﻼﺩﻯ 1787- ﻳﯩﻠﻰ (ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 1201- ﻳﯩﻠﻰ) ﻳﯩﯖﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻧﺎﮬﯩﻴﻪ ﺧﺎﻧﺌﯧﺮﯨﻖ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﺯﯗﻟﭙﯩﻴﻪ ﺧﯧﻨﯩﻢ ﻣﻪﻛﻜﯩﻨﻰ ﺗﺎﯞﺍﭖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺗﻮﭘﻠﯩﻐﺎﻥ ﭘﯘﻟﻨﻰ ﺳﻪﺭﭖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﻰ ﻳﻪﻧﯩﻤﯘ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻳﯧﯖﯩﺒﺎﺷﺘﯩﻦ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ.
XIX ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺗﯘﺭﭘﺎﻧﻠﯩﻖ ﺋﯩﺴﻜﻪﻧﺪﻩﺭ ﯞﺍﯓ ﮬﺎﻳﺎﺕ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ، ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1224- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﻯ 1809- ﻳﯩﻠﻰ) ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺏ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﺎﻳﻨﺎﭖ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻐﺎ ﮬﻪﺷﻪﻣﻪﺗﻠﯩﻚ ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ ﻳﺎﺳﺎﺗﻘﺎﻥ. ﺑﯘ ﮔﯜﻣﺒﻪﺯﻧﻰ ﺧﻪﻟﻘﻘﻪ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﺋﺎﻟﯟﺍﯓ ﺳﯧﻠﯩﭗ ﻳﺎﺳﺎﺗﻘﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ، ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﻧﺎﺭﺍﺯﯨﻠﯩﻘﻰ ﻏﻪﺯﻩﭘﻜﻪ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯓ ﻛﯚﺗﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺋﯩﺴﻜﻪﻧﺪﻩﺭ ﯞﺍﯓ، ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﻧﺎﺭﺍﺯﯨﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭘﻪﺳﻪﻳﺘﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ، ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﯩﻨﻰ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﯚﻝ ﭼﺎﭘﺘﯘﺭﻏﺎﻥ، ﺋﯧﺮﯨﻖ ﺋﯧﻠﯩﭗ، ﺳﯘ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﺭﻣﺎﻥ ﺑﯩﻨﺎ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﮭﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1235- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻨﯩﯔ 1820- ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﻳﺎﻣﻐﯘﺭ ﻳﯧﻐﯩﭗ ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﺗﻮﺭﯗﺱ- ﺗﺎﻣﻠﯩﺮﻯ ﺯﻭﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺑﯘﺯﻏﯘﻧﭽﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﺎﻧﺪﺍ، ﻧﯩﺪﯨﺮ ﺧﻮﺟﺎ ﺋﻪﺑﺮﯨﺸﯩﻤﻜﺎ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﻰ ﺋﯘﻣﯘﻣﻴﯜﺯﻟﯜﻙ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1255- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻨﯩﯔ 1839- ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺑﯧﮕﻰ ﺯﻭﮬﻮﺭﯨﺪﯨﻦ ﺑﻪﮒ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﯨﻘﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻗﯩﺴﻤﯩﻐﺎ ﺳﯧﭙﯩﻞ ﺳﻮﻗﺘﯘﺭﯗﭖ ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﻰ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﻜﻪﻥ. ﺷﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﺟﺎﻣﻪﻧﻰ ﺳﯜﭘﻪﺗﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.
ﮭﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1320- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻨﯩﯔ 1903- ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﻳﻪﺭ ﺗﻪﯞﺭﻩﺵ ① ﺯﯨﻠﺰﯨﻠﯩﺴﻰ ﻳﯜﺯ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﯨﻘﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﻗﯩﺴﻤﯩﻐﺎ ﺧﯧﻠﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺯﻩﺧﯩﻢ ﻳﯧﺘﯩﭗ ﺑﻪﺯﻯ ﺗﺎﻣﻠﯩﺮﻯ ﺋﯚﺭﯛﻟﮕﻪﻥ، ﻣﯘﻧﺎﺭ ﺯﻩﺧﯩﻤﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 1322- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 1905- ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﺑﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﺧﯘﻥ ﺑﺎﻱ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺗﯘﺭﺩﻯ ﺑﺎﻱ ﮬﺎﺟﯩﻢ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺮﯨﻢ ﺋﺎﺧﯘﻥ ﺑﺎﻳﯟﻩﭼﭽﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.
ﮭﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1352- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﻯ 1934-يىلى شەرقىي تۇركىستان ئسلام جۇمھۇرىيتىنىڭ مائارىپ مىنىستىرى ﺋﺎﺑﺪﯗﻛﯧﺮﯨﻢ ﺧﺎﻥ ﻣﻪﺧﺴﯘﻣﻨﯩﯔ ﺭﯨﻴﺎﺳﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ، ﺩﻩﺭﻩﺧﻠﻪﺭ ﺗﯘﻟﯘﻗﻼﭖ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ، ﻛﯚﻟﻠﻪﺭ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﭼﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻛﯚﻟﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﻐﺎ ﺭﯨﺸﺎﺗﻜﯩﻼﺭ ﺋﻮﺭﻧﯩﺘﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﮭﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1354- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﻯ 1936- ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﮬﺌﯩﺴﻼﻣﻰ ﻣﻪﺩﺭﺳﯩﮭ- ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﮬﻪﻳﺌﯩﺘﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﭖ، ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻥ. ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﯞﻩ ﺟﻪﻧﯘﺏ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﺎﻥ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ ﺋﯧﭽﯩﻠﯩﭗ، ﻛﯩﺮﯨﭗ- ﭼﯩﻘﯩﺶ ﺭﺍﯞﺍﻧﻼﺷﺘﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ .ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﯩﻨﯩﯔ 1355- ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﻯ 1937- ﻳﯩﻠﻰ) ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻛﻮﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﺶ ﮬﻪﺭﯨﻜﯩﺘﯩﺪﻩ ﺟﺎﻣﻪﻧﯩﯔ ﺷﻪﺭﻕ ﺗﻪﺭﭘﯩﺪﯨﻜﻰ 24 ﺋﯧﻐﯩﺰﻟﯩﻖ ﮬﯘﺟﺮﺍ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﻧﭽﺎ ﭼﯧﻘﯩﯟﯦﺘﯩﻠﮕﻪﻥ.
ﮬﯧﻴﺘﮕﺎﮬ ﺟﺎﻣﻪﺳﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻰ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻐﺎ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻗﯩﻠﻐﯘﭼﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻨﯩﻲ- ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻲ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺕ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺑﯘﻟﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ﺑﻪﻟﻜﻰ ۋەتەن ﺋﯩﭽﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﯨﻦ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯧﻜﯩﺴﻜﯘﺭﯨﺴﯩﻴﻪ ﯞﻩ ﺯﯨﻴﺎﺭﻩﺕ ﺳﻮﺭﯗﻧﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ. مەنبەسى : ياشلار مۇنبىرى
سىرتقى ئۇلانمىلار
ئېگىز بىنالار ۋە شەھەر ئولتۇراق كېڭىشى
گۋاتېمالا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|گۋاتېمالا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
گۋاتېمالا بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا گۋاتېمالا شەھىرى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا گۋاتېمالا شەھىرى. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئالۋارو كولوم كابالەروس. بۇ دۇلات 1821 يىلى 9 ئاينىڭ 15 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 108 مىڭ 890 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 13 مىللىئون مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
ئەنئەنىۋى كىيىم ئىلغۇچ — سەجۇۋا
سەجۇۋا ھازىرقى مېتال كىيىم ئىلغۇچىنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى شەكلى بولۇپ، ئۇيغۇرلار نەچچە ئون ئەسىر ئىلگىرىلا چىرايلىق، تۈز ئۆسكەن بوغۇمىدىن پۇتاق چىقىرىپ كۆپ شاخلىغان دەرەخ پۇتىقىنى كېسىۋېلىپ، ئۇنىڭ قوۋزاقلىرىنى ئېلىۋېتىپ سىلىقلاپ، چىرايلىق ئىشلەپ، كىيىم ئاسقۇ قىلغان. يەنى ئوتتۇرىدىن چىققان شاخنى ئۇزۇنراق، ئەتراپلىرىدىن چىققانلىرىنى سەل قىسقىراق قىلىپ تەييارلاپ، ئۇنى ئۆينىڭ لىم ياغىچىغا ئورنىتىپ قويسا، ناھايىتى چىرايلىق كىيىم ئىلغۇچ بولىدۇ.
ھازىرقى كىيىم ئىلغۇچ دەل سەجۇۋىنىڭ كېيىنكى تەرەققىياتىنىڭ نەتىجىسىدۇر. سەجۇۋىنىڭ ئىشلىتىلىشى ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەللىك، پاكىزلىق ئېڭىنىڭ نامايەندىسى، كىيىم– كېچەكلەرنى سەجۇۋىغا ئېلىپ ساقلىغاندا پاكىز، رەتلىك ساقلىغىلى بولىدۇ. ئۇيغۇرلار ناھايىتى بۇرۇنلا سەجۇۋىنىڭ رولىدىن ياخشى پايدىلانغان. سەجۇۋا ھازىرمۇ يېزا– قىشلاقلاردا تېگىشلىك ئورۇندا ئۆزىنىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلمەكتە.
مۇنار
alt=مۇنار|thumb|مۇنار مۇنار ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ نامايەندىلىرىدىن بىرى. مۇنار قەدىمكى دەۋرلەردە كۆزىتىش ۋە خەۋەرلىشىش مەقسىتىدە ياسالغان تۈر (تۇرا) لار ئاساسىدا تەرەققىي قىلغان.
دۈشمەندىن مۇداپىئەلىنىش ئۈچۈن قەلئە، سېپىل دەرۋازىلىرىنىڭ يېنىغا ۋە شەھەرلەر ئارىسىدىكى دۆڭلۈكلەرنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلغان بۇنداق ئېگىز تۇرالار شىنجاڭدا ناھايىتى كۆپ بولۇپ، بەزى جايلاردا ئۇنىڭ ئىزلىرى ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان. مەسىلەن، قۇمۇل رايونىدا تۇر (تۇرا) نامى بىلەن ئاتالغان يۈزدىن ئارتۇق مەھەللە ياكى يۇرت بار. تۇرا ئاساسەن قەدىمكى زاماننىڭ خەۋەرلىشىش پونكىتى بولۇپ، دۈشمەننىڭ شەپىسى كۆرۈنگەن ھامان تۇرا ئۈستىگە ئوت يېقىپ، ئۇنىڭدىن چىققان تۈتۈن ئارقىلىق ئۇ تۇرادىن بۇ تۇراغا ... شۇنداق قىلىپ ئوردىغا خەۋەر يەتكۈزگەن. بۇنداقچە ئېيتقاندا تۇر (تۇرا) لار قەدىمكى زاماننىڭ تېلېفونى ياكى تېلېگراممىسى سۈپىتىدە رول ئوينىغان. كېيىنچە تۇرالار تەرەققىي قىلىپ، كۆزىتىش مۇنارى، بۇددا مۇنارى، پەشتاق مۇنارى (ئەزان چىللاش مۇنارى)، مەنزىرە مۇنارى ۋە خاتىرە مۇنارى قاتارلىق مۇنار شەكىللىرى پەيدا بولغان.
ئۇيغۇرلاردا بۇددا دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، بىناكارلىقىمىزدىكى مۇنار سەنئىتى بۇددا تۈسىنى ئۆزىگە سىڭدۈرۈپ، بۇددا مۇنارىنى شەكىللەندۈرگەن. بۇنداق بۇددا مۇنارلىرى كۆركەم ھەيۋەتلىك ياسالغان بولۇپ، تەكلىماكان ئەتراپىدىكى قەدىمكى شەھەر خارابىلىرىدە بىر قەدەر ياخشى ساقلانغان. كىرورەن قەدىمكى شەھىرىنىڭ شەرقىدىكى تەخمىنەن 10.62 مېتر ئېگىزلىكتىكى ئۈستى يۇمىلاق بۇددا مۇنارى، يارغۇل قەدىمكى شەھىرىنىڭ شىمالىدىكى تۆت بۇت تەكچىسىگە يۈز بۇت قويۇلغان بۇددا مۇنارى قاتارلىقلار مىسال بولالايدۇ.
ئۇيغۇرلار ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، بۇددا مۇنارىنىڭ ئورنىنى مەسچىت، مەدرىس، مازارلارغا ئورنىتىلىدىغان پەشتاق مۇنارى ئىگىلەپ، ئىسلام بىناكارلىق ئۇسلۇبى تەرەققىي قىلدى. پەشتاق مۇنارى بۇددا مۇنارىغا ئوخشاشمىغان ھالدا ئۈستى يېرىم ئاي شەكىللىك بولۇپ، تۆت ئەتراپىغا بۆرەكچە كۈنگۈرە قويۇلىدۇ. ئۇ ئاساسەن مەسچىت، مەدرىس ۋە مازار دەرۋازىسىنىڭ ئىككى يېنىغا ياسىلىدۇ. شۇڭا ئۇ ئەزان مۇنارى دەپ ئاتىلىدۇ.
خاتىرە مۇنارى تارىختا ئۆتكەن مەشھۇر شەخسلەرنى خاتىرىلەش ئۈچۈن ياسىلىدۇ. تۇرپاندىكى ئىمىن ۋاڭ مۇنارى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. بۇ مۇنار تۇرا شەكلىدە بولۇپ، ئېگىزلىكى قىرىق تۆت مېتىر، ئاستىنىڭ دىئامېترى ئون مېتر، مۇنارنىڭ ئىچىگە يەتمىش ئىككى ئايلانما پەلەمپەي ياسالغان. بۇ مۇنار 1777 - يىلى ئىمىن ۋاڭنىڭ ئوغلى سۇلايمان ۋاڭ تەرىپىدىن دادىسىغا بولغان ھۆرمەت يۈزىسىدىن ياسالغان. شۇڭا كىشىلەر سۇلايمان ۋاڭ مۇنارى دەپمۇ ئاتايدۇ. بۇ مۇنار پۈتۈنلەي خىش بىلەن ياسالغان بولۇپ، خىشلارنى گېئومېترىك شەكلىدە بىر - بىرىگە كىرىشتۈرۈپ تىزىش ئارقىلىق خىلمۇ خىل گۈللەر، تاغلار، ئۆركەشلەپ ئېقىۋاتقان شۇ شەكلى قاتارلىق ئون نەچچە خىل نەقىش چىقىرىلغان. بۇ مۇنار ئۆزىنىڭ كۆركەملىكى، قۇرۇلما ئالاھىدىلىكى بىلەن مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىن كەلگەن ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلماقتا. (ئا)
كاۋا
thumb|گىگانت كاۋا
كاۋا (ئىلمىي نامى: Cucurbita moschata (Duch. ex Lam.) Duch. ex Poiret) كاۋا ئائىلىسى كاۋا ئۇرۇقدىشىنىڭ بىر خىلى، بىر يىللىق پېلەكلىك سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. ئاقسۇلۇقلار ئادەتتە كاۋا دەپ مازاق قىلىندۇ.
ھەققىدە
thumb|كاۋا ئۇرۇقى كاۋا ئائىلىسى كاۋا ئۇرۇقدىشىنىڭ بىر خىلى، بىر يىللىق پېلەكلىك سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك بولۇپ، غولىنىڭ ئادەتتە بوغۇم قىسمى يىلتىزدىن تارتىپ، يوپۇرماق ساپىقى توم (بەسلىك)، يوپۇرماق ئالىقىنى كەڭ يۇملاق ياكى تۇخۇمسىمان، جىسمى سەل يۇمشاق يوپۇرماق تومۇرى تومپىيىپ چىققان، ئورىغۇچى يىپچە سەل توم (بەسلىك)، ئانىلىق-ئاتىلىقى بىر تۈپتە، مېۋە ساپىقى توم بولىدۇ، قىرلىق ۋە ئوقۇرى سورتلىرىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ، سىرتىدا ئادەتتە بىر نەچچە تىك ئېرىقچە بولىدۇ ياكى بولمايدۇ، ئۇرۇقى كۆپ، ئۇزۇنچاق تۇخۇم شەكىللىك ياكى سوقىچاق بولىدۇ. thumb|غەلىتە سىياقلار بايرىمى(خەلوۋىن) ئۇچۈن ئۇيۇلغان كاۋا كاۋىنىڭ ئەسلىي ماكانى مېكسىكىدىن ئوتتۇرا ئامېرىكا قىتئەسى قاتارلىق جايلارغا تارقىلىپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ. مىڭ سۇلالىسى دەۋرى جۇڭگوغا كىرگەن، ھازىر جۇڭگونىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ تېرىلىدىغان كۆكتات زىرائەت. پۈتۈن تۈپىدىكى ھەرقايسى بۆلەكلىرى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ، ئۇرۇقنىڭ تەركىبىدىكى ئامىنو كىسلاتالىرى ئىسسىقنى قايتۇرۇش، ھۆللۈكنى ھەيدەش، قۇرت چۈشۈرۈش، قان شورىغۇچى قۇرت تىزگىنلەش ۋە يوقىتىش رولى بار، پېلىكىنىڭ ئىسسىقنى قايتۇرۇش رولى بار؛ ساپىقىنىڭ ھامىلىنى تىنچلاندۇرۇش، چىش ئاغرىقىنى توختىتىش ئۈنۈمى بار.
شەكلى
كاۋا بىر يىللىق يامرىما سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك؛ غولىنىڭ ئادەتتە بوغۇم قىسمىدىن  يىلتىزغىچە بولىدۇ، سوزۇلۇشى 2-5 مېتىر، زىچ ئاق رەڭلىك قىسقا تۈكلۈك.
يوپۇرماق ساپىقى توم (بەسلىك)، ئۇزۇنلىقى 8-19 سانتىمېتىر، قىسقا بولىدۇ. يوپۇرماق ئالىقىنى كەڭ يۇملاق ياكى تۇخۇمسىمان كېلىدۇ، جىسمى سەل يۇمشاق، 5 بۇلۇڭ ياكى 5 تېيىز يېرىقچىسى بار، ئۇزۇنلىقى 12-25 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 20-30 سانتىمېتىر، ياندىن يېرىلغان ياپراقچە كىچىكرەك، ئارىسى بىر قەدەر چوڭ، ئۈستىدە قويۇق سېرىق ئاق رەڭلىك يىرىك تۈك ۋە تۈكسىمان يۇڭى ئوراپ تۇرىدۇ، ئادەتتە ئاق داغ پەيدا بولىدۇ. يوپۇرماق تومۇرى تومپىيىپ چىققان؛
ئانىلىق-ئاتىلىقى بىر تۈپتە، ئاتىلىق گۈل يەككە ئۆسىدۇ؛ گۈل جىنسىي نەيچىسى قوڭغۇراقسىمان، ئۇزۇن 5-6 مىللىمېتىر، تاماقلىرى تاسما شەكلىدە، ئۇزۇنلىقى 1-1.5 سانتىمېتىر، يۇمران تۈكچىلەر قاپلاپ تۇرىدۇ؛ گۈل تاجىسى سېرىق، كەڭ يوپۇرماق، قوڭغۇراق شەكىللىك، ئۇزۇنلىقى 8 سانتىمېتىر، دىئامېتىرى 6 سانتىمېتىر؛ ئاتىلىقى ئۈچ، گۈل يىپى بەز شەكىللىك، ئۇزۇنلىقى 5-8 سانتېمىتىر؛ ئانىلىق گۈل يەككە ئۆسىدۇ؛ ئۇرۇقدىنى بىر بولىدۇ، ئانىلىق بوينى قىسقا، ئانىلىق تۇمشۇقى 3، يوغىناش چوققا يېرىندىلىرى ئىككى يېرىقلىق. thumb|كاۋا ئۆسۈملۈكىنىڭ سىدام سىزمىسى مېۋە ساپىقى توم بولىدۇ، قىرلىق ۋە ئوقۇر، ئۇزۇنلىقى 5-7 سانتېمىتىر، خەمىكىنىڭ شەكلى كۆپ خىل بولۇپ، بۇلار سورتلىرىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ. ئۇرۇقى كۆپ، ئۇزۇنچاق تۇخۇم شەكىللىك ياكى سوقىچاق، چار، گىرۋىكى نېپىز، ئۇزۇن 15-10 مىللىمېتىر، كەڭلىكى 10-7 مىللىمېتىر.
تارقىلشى
كاۋىنىڭ ئەسلىي ماكانى مېكسىكا بۇلۇپ، ئوتتۇرا ئامېرىكا قىتئەسى قاتارلىق دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ. ئاسىيا قىتئەسدە تېرىلىش كۆلىمى ئەڭ چوڭ، ئۇنىڭدىن قالسا ياۋروپا ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىگە تارقالغان. جۇڭگو نىڭ ھەممىلا يېرىدە ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ.
خۇلى
كاۋا ئىسسىقلىقنى خالايدىغان، قۇرغاقچىلىققا چىداملىق، تۇپراققا بولغان تەلىپى قاتتىق ئەمەس، لېكىن مۇنبەت، نېيترال ياكى سۇس كىسلاتالىق قۇمساڭغۇ تۇپراقتا ئۆسۈشى ياخشى.
گېلاۋخۇي ھاشىم
گېلاۋخۇي ھاشىم ـ يەكەنلىك ماھىر چامباشچى بولۇپ، ئۇ گېلاۋخۇيغا قاتنىشىپ، يەكەن، قەشقەرئەتراپىدا داڭق چىقارغان. ئۇنى كىشىلەر گېلاۋخۇي ھاشىم دەپ ئاتىغان.
مىللىي يېزا
مىللىي يېزا (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Milliy Yéza)بولسا مەمۇرىي دەرىجىلىك رايون بولۇپ ئادەتتە |ناھىيەشەھەرئاپتونوم ناھىيە گە قارايدۇ.
غۇلجا بەيتۇللاھ مەسچىتى
left|268x268px غۇلجا بەيتۇللاھ مەسچىتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىلى رايونىدىكى مەشھۇر ئۇيغۇر مەسچىتى. ئورنى غۇلجا شەھىرى شىنخۇا جەنۇبىي يولىدا.
1773 - يىلى سېلىنىپ، 1865 - يىلى بىر قېتىم كېڭەيتىلگەن، 1981 - يىلى ھۆكۈمەت مەبلەغ ئاجرىتىپ بىر قېتىم رېمونت قىلدۇرغان. يەر كۆلىمى 6325 كىۋادىرات مېتىر. خىش - ياغاچ قۇرۇلمىلىق، دەرۋازا راۋىقى ئۈچ قەۋەتلىك مۇنارسىمان راۋاقتىن ئىبارەت.
قۇرۇلۇش ئۆتمۈشچەسى
ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺋﯩﻠﻰ ﯞﺍﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﻰ ﺋﻪﺯﻩﻟﺪﯨﻦ ﻳﺎﺷﺎﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺯﯦﻤﯩﻨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺸﻪﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺗﺎﺭﯨﺨﻲ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻼﺭ ﺑﺎﺭ. ﭼﺎﻏﺎﺗﺎﻳﺨﺎﻥ ﮬﺎﻛﯩﻤﻴﻪﺕ ﻳﯜﮔﯜﺯﮔﻪﻥ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺋﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﯩﻘﻨﻰ ( ﺑﻪﺯﻯ ﺗﺎﺭﯨﺨﻲ ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭﺩﺍ "ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﻰ" ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ) ﭘﺎﻳﺘﻪﺧﺖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﺎﻟﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﺋﺎﮬﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﯩﻖ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻣﻪﯞﻻﻧﻪ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺳﻪﻛﻜﺎﻛﻰ ﯞﻩ ﺟﺎﻣﺎﻝ ﻗﺎﺭﺷﯩﻼﺭ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ... ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺋﯘﺯﯗﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ. ﻣوﯕﻐﯘﻝ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﻟﯩﺮﯨﺪىن بېرى "ﺋﯩﻠﻰ ﺑﺎﻟﯩﻖ" ("ﺑﺎﻟﯩﻖ" ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ "ﺷﻪﮬﻪﺭ" ﺩﯦﻤﻪﻛﺘﯘﺭ) ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ، ﺟﯘﯕﻐﺎﺭﻻﺭ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺟﯘﯕﻐﺎﺭ ﺧﺎﻧﻰ ﻗﯘﻧﺘﻪﻳﺠﻰ ﻳﻪﻧﻰ ﺳﯧﯟاﻦ ﺋﺎﺭﺍﺑﺪﺍﻥ (1663 -- 1727) ﻧﯩﯔ ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﻰ ﺗﯘﺭﯗﺷﻠﯘﻕ ﺟﺎﻱ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ جۇڭغارلارنى يوقىتىپ، شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ﺋﯩﻠﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﺪﺍ 9 ﻗﻪﻟﺌﻪ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻧﺪﺍ، ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ 1772 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ. چارﺭﻭﺳﯩﻴﻪ 1871 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺩﯨﻴﺎﺭﯨﻨﻰ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯧﺴﯩﯟﺍﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻏﯘﻟﺠﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ.
1762 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﭖ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﻰ ﺋﯩﺪﺍﺭﻩ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ. ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻛﯜﺭﻩﺩﻩ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻏﯘﻟﺠﯩﺪﺍ ﺋﻪﻣﻪﺳﯩﺪﻯ. ﭼﯩﯔ ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﯩﺸﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﻪ -- ﺋﯩﻠﻰ ﮔﯘﯓ ﺑﻪﮔﻠﯩﻜﻰ (ﻳﻪﻧﻰ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮔﻠﯩﻚ) ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﯩﻨﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺑﯘﻳﺮﯗﻕ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﻳﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﺳﺎ ﮔﯘﯕﻨﻰ ﮔﯘﯓ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮒ ﻏﻮﺟﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﭖ، ﻣﺎﻧﺠﯘ، ﺧﻪﻧﺰﯗ ﯞﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﺧﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﺗﺎﻣﻐﯩﻨﻰ ﺋﻪﯞﻩﺗﺘﻰ. ﻣﯘﺳﺎ ﮔﯘﯓ ﻏﯘﻟﺠﯩﻨﻰ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻗﯘﺭﯗﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ <<ﺋﯩﻠﻰ ﮔﯘﯓ-ﺑﻪﮔﻠﯩﻚ ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﻰ>> ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﯩﻨﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﯗﺷﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ. (ﺑﯘ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻼﺭ ﮬﺎﺯﯨﺮﻣﯘ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ "ﺷﻪﺭ ﺋﯩﭽﻰ"، "ﺋﻮﺭﺩﺍ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﻪ" ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯗ. ) ﻣﯘﺳﺎ ﮔﯘﯓ 1766 - ﻳﯩﻠﻰ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺳﻪﯞﻩﺑﯩﺪﯨﻦ ﺋﯚﻟﯜﭖ ﻛﯧﺘﭗ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻰ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﭼﻘﺎ، ﺋﯩﻨﯩﺴﻰ ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯓ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮒ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯓ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺑﻪﮒ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﺍ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺕ ﻳﺎﺭ ﺑﻪﺭﻣﯩﮕﻪﻧﻠﯩﻜﺘﯩﻦ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﯩﭽﻰ، ﺋﻮﺭﺩﺍ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﺴﻰ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺟﯜﻣﻪ ﯞﻩ ھېيت ﻧﺎﻣﯩﺰﯨﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﭼﻮﯕﺮﺍﻕ ﺟﺎﻣﻪ-ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻰ ﺳﯧﻠﯩﻨﻤﯩﻐﺎﻥ (ﻛﯩﭽﯩﻜﺮﻩﻙ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻠﻪﺭﻧﻰ ﮬﯧﺴﺎﭘﻘﺎ ﺋﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻧﺪﺍ). ﭼﯩﯔ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺧﺎﻧﻰ ﭼﻴﻪﻧﻠﻮﯓ ﺧﺎﻥ ﺑﯘﻳﺮﯗﻕ ﭼﯜﺷﯜﺭﯛﭖ خەلقنىڭ قەلبىنى ئۇتۇش ئۈچۈن ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺕ ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻣﯘﮬﺎﭘﯩﺰﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺑﯘﻳﺮﯨﺪﻯ. ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﯘﻳﺮﯨﻘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻭﮬﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮒ ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯕﻐﺎ ﻏﯘﻟﺠﯩﺪﺍ ﭼﻮﯓ ﮬﻪﻡ ﻛﯚﺭﻛﻪﻡ ﺟﺎﻣﻪ ﻗﯘﺭﯗﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﻣﻪﻥ ﺳﻪﺭ ﻛﯜﻣﯜﺵ ﺑﻪﺭﺩﻯ. ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯓ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﭘﯘﻝ ﯞﻩ ﮬﻪﺭ ﻳﯘﺭﺗﺘﯩﻦ ﻳﯩﻐﯩﻠﻐﺎﻥ ﻳېﻤﻪﻙ - ﺋﯩﭽﻤﻪﻙ، ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﻛﯜﭼﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ <<ﺑﻪﻳﺘﯘﻟﻼھ>> ﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﯨﻜﻰ ﭘﻪﺷﺘﺎﻕ، ﺋﯩﭽﻜﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﻣﯘﻧﺎﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻧﺎﻣﺎﺯ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﭼﻮﯓ ﺯﺍﻝ (ﮬﺎﺯﯨﺮ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ-ﭘﻪﺷﺘﺎﻕ ﺋﺎﺭﻗﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﺟﺎﻳﻼﺭ ﭼﯧﻘﯩﯟﯦﺘﯩﻠﯩﭗ، ﻳﯧﯖﻰ ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﯟﯨﻲ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺟﺎﻣﻪ ﺳﯧﻠﯩﻨﺪﻯ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ 1773 - ﻳﯩﻠﻰ (ﮬىﺠﯩﺮى 1186) ﻳﺎﺳﺎﭖ چىققان.
شوتلاندىيە
شوتلاندىيە ( Scots: Scotland، Scottish Gaelic: Alba   [ˈAl̪ˠapə] ) ئەنگلىيەنىڭ بىر قىسمى. بۈيۈك بىرىتانىيە ئارىلىنىڭ شىمالىدىكى ئۈچتىن بىر قىسمىنى قاپلىغان،   چوڭ قۇرۇقلۇق شوتلاندىيە ئەنگىلىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا  چىگرىسى بار، بولمىسا شىمالدا ئاتلانتىك ئوكيان بىلەن قورشالغان. غەرب، شەرقىي دېڭىز شەرقىي شىمال ۋە شەرقتە، جەنۇبتا ئىرېلاندىيە دېڭىزى. ئۇنىڭدا يەنە 790 دىن ئارتۇق ئارال بار، ئاساسلىقى خېبرىد ۋە شىمالىي ئاراللارنىڭ تاقىم ئارىلىدا. پايتەخت ئېدىنبۇرگنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاھالىلەرنىڭ كۆپىنچىسى شوتلاندىيە ئېگىزلىكى بىلەن شوتلاندىيە ئېگىزلىكى بىلەن جەنۇبىي ئېگىزلىك ئوتتۇرىسىدىكى تۈزلەڭلىك ئوتتۇرا بەلۋاغقا مەركەزلەشكەن.
شوتلاندىيە كېڭەش رايونى دەپ ئاتالغان 32 مەمۇرىي تارماق ياكى يەرلىك ھۆكۈمەتكە ئايرىلىدۇ. گلاسگوۋ شەھىرى نوپۇس جەھەتتە ئەڭ چوڭ كېڭەش رايونى، ئېگىزلىك رايونى رايون جەھەتتە ئەڭ چوڭ رايون. مائارىپ، ئىجتىمائىي مۇلازىمەت ۋە يول ۋە قاتناش قاتارلىق ئىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چەكلىك ئۆز-ئۆزىنى باشقۇرۇش ھوقۇقى شوتلاندىيە ھۆكۈمىتىدىن ھەر قايسى تارماقلارغا تەقسىم قىلىنغان. شوتلاندىيە ئەنگىلىيەدىكى ئىككىنچى چوڭ دۆلەت، 2012 يىلى نوپۇسنىڭ% 8.3 نى ئىگىلىدى.
كۆكدالا شەھىرى
كۆكدالا شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى قارايدۇ. كۆكدالانىڭ يەر مايدانى 980 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2015-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 80،000.
شوتلاندىيە
شوتلاندىيە پادىشاھلىقى 9-ئەسىردە مۇستەقىل ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت سۈپىتىدە بارلىققا كەلگەن ۋە 1707-يىلغىچە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. 1603-يىلى ۋارىسلىق قىلىش ئارقىلىق، شوتلاندىيەلىك جامىس VI ئەنگىلىيە ۋە ئېرلاندىيە پادىشاھى بولدى، شۇنىڭ بىلەن ئۈچ خانلىقنىڭ شەخسىي بىرلەشمىسى قۇرۇلدى. شوتلاندىيە شۇنىڭدىن كېيىن 1707-يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنى ئەنگىلىيە پادىشاھلىقى بىلەن سىياسىي ئىتتىپاق تۈزۈپ، يېڭى ئەنگىلىيە پادىشاھلىقىنى قۇردى. بۇ ئىتتىپاق يەنە شوتلاندىيە پارلامېنتى ۋە ئەنگىلىيە پارلامېنتىنىڭ ئورنىنى ئالغان بۈيۈك ئەنگىلىيە پارلامېنتىنى قۇردى. 1801-يىلى، ئەنگىلىيە پادىشاھلىقى ئېرلاندىيە پادىشاھلىقى بىلەن سىياسىي ئىتتىپاق تۈزۈپ، ئەنگىلىيە ۋە ئېرلاندىيە پادىشاھلىقىنى قۇردى (1922-يىلى، ئىرېلاندىيە ئەركىن دۆلىتى ئەنگىلىيەدىن ئايرىلدى، كېيىنكىلەرنىڭ رەسمىي ئىسمى ئۆزگەرتىلدى . 1927-يىلى بۈيۈك بىرىتانىيە ۋە شىمالىي ئىرېلاندىيە ).
شوتلاندىيە ئىچىدە، ئەنگىلىيە پادىشاھلىق تۈزۈمى شوتلاندىيەدىن ئىلگىرىكى پادىشاھلىققا خاس بولغان ھەر خىل ئۇسلۇب، ئۇنۋان ۋە باشقا پادىشاھلىق سىمۋوللىرىنى ئىشلىتىپ كەلدى. شوتلاندىيە ئىچىدىكى قانۇن سىستېمىسىمۇ ئەنگىلىيە، ۋېلىش ۋە شىمالىي ئىرېلاندىيەدىن ئايرىلدى. شوتلاندىيە ئاممىۋى ۋە خۇسۇسىي قانۇنلاردا ئالاھىدە باشقۇرۇش تەۋەلىكىنى تەشكىل قىلىدۇ. قانۇن، مائارىپ، دىنىي ۋە باشقا ئورگانلارنىڭ ئەنگىلىيەنىڭ قالغان قىسمىدىكىگە ئوخشىمايدىغان ئورگانلارنىڭ داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى، 1707 -يىلدىن باشلاپ ئەنگىلىيە بىلەن ئىتتىپاقلاشقاندىن بۇيان، شوتلاندىيە مەدەنىيىتى ۋە مىللىي كىملىكىنىڭ داۋاملىشىشىغا تۆھپە قوشتى.
1999-يىلى، شوتلاندىيە پارلامېنتى قايتىدىن قۇرۇلدى، 129 ئەزادىن تەركىب تاپقان، بىرلىككە كەلگەن بىرلىككە كەلگەن قانۇن چىقىرىش شەكلىدە، دۆلەت ئىچى سىياسىتىنىڭ نۇرغۇن ساھەلىرىدە ھوقۇقى بار. شوتلاندىيە ھۆكۈمىتىنىڭ باشلىقى شوتلاندىيەنىڭ بىرىنچى مىنىستىرى، ئۇ شوتلاندىيەنىڭ مۇئاۋىن بىرىنچى مىنىستىرى قوللايدۇ. شوتلاندىيە ئەنگلىيە پارلامېنتىغا 59 پارلامېنت ئەزاسى ۋەكىللىك قىلىدۇ. ئۇ يەنە ئەنگىلىيە-ئېرلاندىيە كېڭىشىنىڭ ئەزاسى، شوتلاندىيە پارلامېنتىنىڭ بەش ئەزاسىنى ئەنگىلىيە-ئېرلاندىيە پارلامېنت مەجلىسىگە ئەۋەتىدۇ،  شۇنداقلا بىرىنچى مىنىستىر ۋەكىللىكىدىكى بىرلەشمە مىنىستىرلار كومىتېتىنىڭ ئەزاسى.
نۇپۇس
مەلۇم سان ۋە سۈپەت بىلەن مەلۇم رايوندا ياشايدىغان كىشىلەرنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى. ئۇ ئىجتىمائىي ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئاساسى ۋە سۇبيېكتى ۋە ئىجتىمائىي ماددى تۇرمۇشنىڭ شەرتلىرىنىڭ بىرى. ھەر قانداق بىر جەمئىيەت مەلۇم مىقداردىكى نوپۇستىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، ئۇ نوپۇسنىڭ سانى ، سۈپىتى ، تەركىبى ، تەقسىملىنىشى ۋە ئۆزگىرىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئېنىق ئەڭ تۆۋەن نوپۇس بولمىسا ، ئىجتىمائىي ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇش مۇمكىن ئەمەس.
ئاقتۆبەك بازىرى
ئاقتۆبەك بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aqtöbek Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ج
thumb ج (/d͡ʒ/)؛ ج ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 6. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە جې (té)\ ئەرەبچە ج (jim)
تۈرلىنىشى
ج ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ - سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە يېرىم ئاينىڭ ئوتتۇرىغا چىكىت (٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: J|J
كرىل: Ж
ما فۇشىڭ
ما فۇشىڭ (马福兴) يەنى ما تىتەي نامى بىلەن مەشھۇر جاللات. تۇڭگانلاردىن. 1911 - يىلىدىن 1932 - يىلغىچە قەشقەردە ھۆكۈمرانلىق قىلغان فاشىست ھەربى ئەمەلدار. ئاخىرى ما شاۋۋۇ تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن.
سېرېرا
left|thumb|300px|سېرېرا left|thumb|300px|سېرېرا سېرېرا (بەلگە: ) بولسا قۇياش سىستېمىسى.
پروتاكتىنىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
تىزلەتمە دۇنيا
تىزلەتمە دۇنيا ناملىق بۇ كارتون فىلىمدە ھەممە ئادەم ئىشلىتىۋاتقان نامى «نېرۋا تۇتاشتۇرۇش قۇرۇلمىسى» بولغان تېرمىنال ئۈسكۈنىسىدە ۋەقە يۈز بەرگەن، تۇرمۇشىنىڭ يېرىمى دىگۈدەك ھەممىسى مۇشۇنداق تور دۇنياسىدىكى يىراق بولمىغان كەلگۈسىگە قۇرۇلغانلىقى بايان قىلىنغان.
فىلىم ۋەقەلىكى
تىزلەتمە دۇنيا ناملىق بۇ كارتون فىلىمدە ھەممە ئادەم ئىشلىتىۋاتقان نامى «نېرۋا تۇتاشتۇرۇش قۇرۇلمىسى» بولغان تېرمىنال ئۈسكۈنىسىدە ۋەقە يۈز بەرگەن، تۇرمۇشىنىڭ يېرىمى دىگۈدەك ھەممىسى مۇشۇنداق تور دۇنياسىدىكى يىراق بولمىغان كەلگۈسىگە قۇرۇلغانلىقى بايان قىلىنغان.
ھوندۇراس
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ھوندۇراس
ھوندۇراس بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا تېگۇسىگالپا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا تېگۇسىگالپا. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ جوسې مانۇئەل زەلايا روسالەس. بۇ دۇلات 1821 يىلى 9 ئاينىڭ 15 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 112 مىڭ 492 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 7 مىللىئون 843 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
ئۇرۇق
ئۇرۇق پەقەت ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈكلەردىلا بولىدىغان كۆپىيىش ئەزاسىدۇر. ئۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يېڭى ئىندىۋىدلىرىنى يېتىلدۈرۈپ، ئۆسۈملۈك ھاياتىنىڭ ئەتىسى ئۈچۈن بېشارەت بېرىدۇ. تەبىئەت دۇنياسىدا ئۇرۇق شەكىللەندۈرەلەيدىغان ئۆسۈملۈكلەر200 مىڭ تۈردىن ئارتۇق بولۇپ، يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆسۈملۈكلەر ئىچىدە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ. ئۇرۇقلارنىڭ شەكلى خىلمۇخىل، تۈزۈلۈشىمۇ ئوخشاشمايدىغان بولغاچقا، ناھايىتى زور ئۇرۇقلار جەمەتىنى تەشكىل قىلغان.
ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۇرۇقى ئومۇمەن ئۇرۇق پوستى، تۆرەلمە ۋە تۆرەلمە سۈتىدىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمدىن تەشكىل تاپقان. ئۇرۇق پوستى ئۇرۇقنىڭ «ساۋۇت» ى بولۇپ، ئۇرۇقنى قوغداش رولىنى ئوينايدۇ. سويا پۇرچاق، باقىلىلەرنىڭ ئۇرۇق پوستى قېلىن ھەم پۇختا كېلىدۇ؛ شاپتۇل، خاسىڭلارنىڭ ئۇرۇق پوستى خۇددى قەغەزدەك نېپىز كېلىدۇ؛ كېۋەزنىڭ ئۇرۇق پوستىدا تېخى تۈك (پاختا) بولىدۇ.
تۆرەلمە ئۇرۇقنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمى بولۇپ، ئۆسۈملۈكنىڭ دەسلەپكى شەكلى ھېسابلىنىدۇ. تۆرەلمە پەللە يوپۇرماققا تۇتىشىپ تۇرىدىغان بولغاچقا، پەللە يوپۇرماق سانىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن ئۇرۇقلار (ئۆسۈملۈكلەر) جەمەتىنى تاق (بىر) پەللىلىك ئۆسۈملۈكلەر ۋە قوش (ئىككى) پەللىلىك ئۆسۈملۈكلەردىن ئىبارەت ئىككى كىچىك جەمەتكە بۆلۈشكە بولىدۇ. شال، بۇغداي، كۆممىقوناق، باش پىياز قاتارلىقلارغا ئوخشاش ئۇرۇقىدا پەقەت بىرلا پەللە يوپۇرماق بولىدىغان ئۆسۈملۈكلەر تاق پەللىلىك ئۆسۈملۈكلەر دېيىلىدۇ؛ پۇرچاق، كاۋا ۋە كېۋەز قاتارلىقلارغا ئوخشاش ئۇرۇقىدا ئىككى پەللە يوپۇرماق بولىدىغان ئۆسۈملۈكلەر قوش پەللىلىك ئۆسۈملۈكلەر دېيىلىدۇ. تۆرەلمە سۈتى ئۇرۇقنىڭ ئوزۇقلۇق ماددىلارنى يىغىپ ساقلايدىغان ئورنى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، تۆرەلمە سۈتى يوق ئۇرۇقلار بولسا ئوزۇقلۇق ماددىلارنى پەللە يوپۇرماققا يىغىپ ساقلايدۇ. تۆرەلمە سۈتى تەركىبىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلار ئۆسۈملۈك تۈرىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قاراپ ئوخشاش بولمايدۇ. بۇغداي، شال قاتارلىقلارنىڭ ئۇرۇقى تەركىبىدە كراخمال مىقدارى كۆپرەك بولۇپ، %70 كە يېتىدۇ؛ سويا پۇرچاق ئۇرۇقىنىڭ پەللە يوپۇرمىقى تەركىبىدە ئاقسىل بىرقەدەر كۆپ بولىدۇ؛ «دۇنيادىكى ماي شاھى» دەپ ئاتىلىدىغان ماي پالمىسى ئۇرۇقىنىڭ تەركىبىدە يېرىمىدىن كۆپرەك ماي بولىدۇ.
ئەڭ چوڭ ئۆسۈملۈك ئۇرۇقى كوكۇس پالمىسى دەرىخىنىڭ ئۇرۇقى بولۇپ، دىئامېتىرى20 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى10 −20 كىلوگرام كېلىدۇ. ئەڭ كىچىك ئۇرۇق چىپار ئوتنىڭ ئۇرۇقى بولۇپ، پەقەت مىكروسكوپ ئاستىدىلا ئاندىن ئېنىق كۆرگىلى بولىدۇ، ئۇنىڭ2 مىليون تال ئۇرۇقىنى بىرلەشتۈرگەندە ئاران1 گرام چىقىدۇ.
ئۇرۇق ئۆمرىنىڭ ئۇزۇن - قىسقىلىقىدىمۇ پەرق ناھايىتى چوڭ بولىدۇ. بەزى ئۆسۈملۈك ئۇرۇقىنىڭ ئۆمرى ئالاھىدە ئۇزۇن بولىدۇ، مەسىلەن، قەدىمكى نېلۇپەر ئۇرۇقىنىڭ ئۆمرى نەچچە مىڭ يىل بولۇپ، ئۇرۇقلار جەمەتىدىكى «ئۆمۈر چولپىنى» ھېسابلىنىدۇ. كاۋچوك دەرىخى، سۆگەت ئۇرۇقىنىڭ ئۆمرى پەقەت نەچچە ھەپتىلا بولىدۇ. تېرىپ ئۆستۈرۈلىدىغان زور كۆپچىلىك ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۇرۇقى پەقەت1 −2 يىللا ئۆمۈر كۆرىدۇ، ئەمما دانلىق زىرائەتلەرنىڭ بەزى ئۇرۇقلىرى5 ～10 يىلدىن كېيىن تېرىلسىمۇ يەنىلا ئۈنۈپ ئەي بولىدۇ.
پىشقان ھەم ھاياتىي كۈچكە ئىگە بەزى ئۇرۇقلار سۇ، ئوكسىگېن، تېمپېراتۇرا قاتارلىق شارائىتلار مۇۋاپىق بولغان ئەھۋالدىمۇ يەنىلا بىخلىنالمايدۇ، بۇنداق ھادىسە ئۇرۇقنىڭ ئۇخلىشى دېيىلىدۇ. كۆپ ساندىكى ياۋا ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۇرۇقىدا روشەن ھالدىكى ئۇخلاش ھادىسىسى كۆرۈلىدۇ. زىرائەتلەرنىڭ ئۇرۇقىدا بولسا ئۇخلاش ھادىسىسى ئانچە روشەن بولمايدۇ. ئۇخلاش ھادىسىسى كۆرۈلگەن ئۇرۇقلار پەقەت ئۇخلاش دەۋرىدىن ئۆتكەندىن كېيىنلا ئاندىن بىخلىنالايدۇ. ھەر خىل ئۆسۈملۈكلەر ئۇرۇقىنىڭ ئۇخلاش دەۋرىنىڭ ئۇزۇن - قىسقىلىقى ئوخشاش بولمايدۇ.
مورا ئوچاق
جەنۇبىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرى <مورا ئوچاق> نى كەشىپ قىلىپ، بۇنىڭدىن كۆپ تەرەپلىمىلىك پايدىلىنىپ كەلدى. مورا ئوچاق مۇنداق بولىدۇ: ئۆينىڭ كەڭرەك ئېلىنىپ، ئۇ يەرگە تونۇر شەكلىدە ئوچاق سېلىنىدۇ. بۇ ئوچاق <ئوچاق تونۇرى> دەپ ئاتىلىدۇ. ئوچاققا ئوتۇن قالىنىدۇ. تاماققا تۇتۇش قىلماستىن بۇرۇن، <ئوچاق تونۇرى> غا لايىق قازان ئېسىلىپ ئوت قالىنىدۇ. ئوچاق ئالدىغا ئۆرە مىس چۆگۈن قويۇپ چاي قاينىتىلىدۇ. تاماق پىشقىچە <ئوچاق تونۇرى> قىزىپ تەييار بولىدۇ. قازاننى چۈشۈرۈپ ئوچاققا تۇز سېلىپ نان يېقىلىدۇ. تاماقنى يەپ بولغۇچە نان پىشىدۇ. دېمەك، مورا ئوچاق يۇقىرىقىدەك تۈرلۈك ۋەزىپىلەرنى ئۆتەشتىن تاشقىرى، يەنە قىش كۈنلىرى ئىسسىنىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ.
مورا ئوچاقنىڭ ئالدى تەرىپى بىر يېرىم مېتر ئېگىزلىكتە نېپىز كېسەك بىلەن مېھراب شەكلىدە قاپارتمىلىق قىلىپ ياسىلىدۇ. بۇ <مورا بېشى> دەپ ئاتىلىدۇ. <مورا بېشى> نىڭ ئۈستىگە <جىنچىراغ> (سۇ يېغى ئىشلىتىلىدىغان چىراغدان) قويۇلىدۇ (ھازىر ئېلېكترلىشىشنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ، <يەرلىك جىنچىراغ > لار ئەمەلدىن قالماقتا).
<مورا بېشى> ئالاھىدە تېخنىكا بىلەن ياسالغاچقا ئۆيگە يارىشىدۇ. (ر)
مەھەللە
مەھەللە (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Mehelle)بولسا مەمۇرىي دەرىجىلىك رايون بولۇپ ئادەتتە |ناھىيەشەھەرئاپتونوم ناھىيە گە قارايدۇ.
Shotlandiye
right|thumb|250px|Shotlandiye right|thumb|Dölet bayriqi
Shotlandiye bolsa Yawropa jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa Idinburg, ang qong xahri bolsa Glasgow. Dulat tili bolsa Shotlandiye gaél tili. Azirki Zungtung Alex Salmond. Azirki bash wezir Gordon Brown. Yar maydani 78 ming 772 kuwadirat kilometir, nopusi 5 million 144 ming, bularning assaslik dini Protéstant dini.
ئۆستەڭ بويى كوچا باشقارمىسى
ئۆستەڭ بويى كوچا باشقارمىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قەشقەر شەھىرى دىكى بىر كوچا باشقارمىسى بولۇپ، تارمىقىدا 6 مەھەللە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 50.5 مىڭ.
Wélsh
right|thumb|250px|Wélsh right|thumb|Dölet bayriqi thumb|Senedd Cymru Wélsh bolsa Yawropa jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa Cardiff, ang qong xahri bolsa Cardiff. Dulat tili bolsa Wélsh tili. Azirki Zungtung Rhodri Morgan. Azirki bash wezir Ieuan Wyn Jones. Yar maydani 20 ming 779 kuwadirat kilometir, nopusi 3 million 004 ming, bularning assaslik dini Protéstant dini.
تۇرمۇش ئىستىمال سەۋىيەسى
تۇرمۇش ئىستىمال  سەۋىيەسى
مەلۇم جەمئىيەتنىڭ ئىشلەپىقىرىش تەرەققىيات باسقۇچىدا ، ئاھالىلارنىڭ ماددى ۋە مەنىۋى تۇرمۇشتا كىرەكلىك بولغان  تاۋار ۋە  ئەمگەك مۇلازىمەتنى ئىستىمال قىلىش ۋە ئىشلىتىش دەرىجىسىنى  كۆرسىتىدۇ. تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ مەزمۇنى : 1. ئەمەلىي كىرىم سەۋىيەسى ،  2. ئىستىمال سەۋىيەسى ،  3. ئىستىمال قۇرۇلمىسى ، 4. ئەمگەكنىڭ ئىجتىمائىي شارائىتى  ۋە  ئىشلەپچىقىرىش  شارائىتى   5. ئىجتىمائىي مۇلازىمەتنىڭ  دەرىجىسس ،سۈپىتى   6. دەم ئېلىش ۋاقتىنىڭ ئىگەلىگەن سانلىق  نىسبىتى  7. سەھيە ساغلاملىقى  ۋە  مائارىپنىڭ  ئومۇملىشىش  دەرىجىسى  ... تۇرمۇش سەۋىيەسى بولسا ئاھالىنىڭ ماددى تۇرمۇشۋە مەنىۋىي تۇرمۇش ئېھتىياجىغا ئالاقىدار بىر قاتار مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە  ئالغان بولۇپ ،  ئۆلچەم كۆرسەتكۈچ  ئارقىلىق  ئۆلچىنىدۇ. 1953 -يىلى ب د ت   تۇرمۇش ئىستىمال سەۋىيەسى ئۆلچەم سېستىمىسى  ۋە خەلقئارالىق  سېلىشتۇرۇش ئۇسۇلىنى يېزىپ چىققان. 1978 - يىلى تۇرمۇش ئىستىمال  سەۋىيەسىنى ئۆلچەيدىغان 12 تۈرلۈك ئۆلچەمنى  كۆرسەتكەن. 1. تۇغۇلۇش  نىسبىتى  ، ئۆلۈش  نىسبىتى  ۋە نوپۇس ئىلمىدىكى باشقا  نىسبەت ئالاھىدىلىكلەر
2.  سەھيە داۋالاش  شارائىتى
3. يىمەكلىك ئىستىمالى 4. ئولتۇراقشلىىش شارائىتى
5.  مائارىپ  ۋە  مەدەنىيەت 6. ئەمگەك  شارائىتى  ۋە  ئىشقا ئورۇنلىشىش  نىسبىتى
7. ئاھالىلارنىڭ  كىچىم -چىقىمى 8.  تۇرمۇش  خىراجىتى  ۋە  ئىستىمال بۇيۇم  باھاسى
9. قاتناش تىرانسىپورت  قوراللىرى
10. دەم ئېلىشنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلىشى 11 ئىجتىمائىي كاپالەت
12.ئىنسانىي ئەركىنلىك ھەرقايسىسىدا ئۆز ئالدىغا  ئايرىم  ئۆلچەم  كۆرسەتكۈچى  قوللىنىلىدۇ. مەسلەن : پۇقرالارنىڭ ئوتتۇرچە كىرىم كۆرسەتۈچى ، ئەمەلىي  كىرىم سەۋىيەسى كۆرسەتكۈچى ،  ئەمەلىي ئىستىمال  سەۋىيەسى كۆرسەتكۈچى  ،  پۇقرالارنىڭ  ئوتتۇرچە ئۆمۈر  ۋە  باشقا نوپۇس ئىلىم كۆرسەتكۈچى ، ئاندىن  سىتاتىستىكا ئىلىمىدىكى  Engel's Coefficient ئېنگىل كۆرسەتكۈچى  ۋە  calorie كالورى ياكى ئاقسىلنىڭ  قوبۇل قىلىنىش  كۆرسەتكۈچى
Engel's Coefficient ئېنگىل كۆرسەتكۈچى   بولسا  يىمەكلىك ئوزۇقلۇق چىقىمىنىڭ يەككە شەخىسنىڭ  ئىستىمال چىقىمىدا ئىگەللىگەن نىسبىتى. calorie كالورى ياكى ئاقسىلنىڭ قوبۇل قىلىنىش  كۆرسەتكۈچى 12--16 ياشقىچە  قىزلار   2200 --2400  كالورىي 13--19 ياشقىچە  ئوغۇللار  2400--2900   كالورىي
30 ياشتىن تۆۋەن  ئاياللار   2100--2700  كالورىي
40 ياشتىن تۆۋەن ئەرلەر   2400--3200  كالورىي 60 ياشتىن يۇقىرى ئەرلەر  1900--2100  كالورىي
ئابدۇۋەلى(پۇتپولچى)
ئابدۇۋەلى 1987- يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى قارامايدا تۇغۇلغان. پۇتبول تەنھەرىكەتچىسى
بالىلىق دەۋرى
ئۇنىڭ بالىلىق چاغلىرىدا قارامايدىكى جۇشقۇن پۇتبول كەيپىياتى ئۇنى مەپتۇن قىلىۋالغان ، ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 90 - يىللىرىدا قارامايدا تۈرلۈك مۇسابىقىلەر ئۆتكۈزۈلگەن ،شۇ مۇسابىقىلەرنىڭ تۈرتكىسىدە قاراماي چوڭلار ۋە ئۆسمۈرلەر پۇتبول كوماندىسىنىڭ تېخنىكىسى يۇقىرى سەۋىيىگە يەتكەن، ھەمدە ياخشى نەتىجە قولغا كەلتۈرۈلگەن. ئابدۇۋەلى تۇنجى قېتىم رەسمىي قاتناشقان مۇسابىقە 2002 - يىلى ئىچكى موڭغۇلنىڭ كۆكخوتتا ئۆتكۈزۈلگەن مەملىكەتلىك بىرلەشمە مۇسابىقىسى. شۇ چاغدا قاراماي كوماندىسى شىنجاڭغا ۋاكالىتەن بۇ قېتىمقى مۇسابىقىگە قاتناشقان ھەمدە بىرىنچى بولغان. ئەمدىلا 15 ياشقا كىرگەن ئابدۇۋەلى ئەينى چاغدا مۇشۇ ئەترەت ئىچىدە ، ئۇنىڭ بۇ كوماندىغا تاللىنىشى ئۇنىڭ تالانتىدىن بولغان. بۇ نەتىجە  شۇ چاغدىكى قاراماي كوماندىسىنىڭ ئەمەلىي كۈچىنىئەكىس ئەتتۈرۈپلا قالماستىن ، يەنە ئابدۇۋەلىغا ئوخشاش يېڭى بىر ئەۋلاد پۇتبول چولپىنىنىڭ يىتىلىۋاتقىنىنى ئەكس ئەتتۈرگەن. 2003 - يىلى ئۆتكۈزۈلگەن 10 - نۆۋەتلىك شىنجاڭ مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنىڭ پۇتبول مۇسابىقىسى ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن ، ئابدۇۋەلى قاراماي كوماندىسىغا  ۋەكىل بولۇپ مۇسابىقىگە قاتناشقان ھەمدە تەييارلىق مۇسابىقىدە قالتىس ماھارىتىگە تايىنىپ قاراماي كوماندىسى يېتەكلەپ ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىگە كىرگەن. ھەل قىلغۇچ مۇسابىقە قاراماي كوماندىسى ۋە قەشقەر كوماندىسى ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلغان. ئەڭ ئاخىرىدا ، قاراماي كوماندىسى ئۆتكۈر ھۇجۇم قىلىش ، قەيسەرلىك بىلەن مۇداپىئە كۆرۈش تاكتىكىسىنى قوللىنىپ ئاخىرىدا چېمپىيون بولغان. ئابدۇۋەلى  ئەلا نەتىجىسى بىلەن خـەلـقىئالەمگە بىر مۇنەۋۋەر پۇتبول تەنھەرىكەتچىسىنىڭ يىتىشىپ چىققانلىقىنى  جاكارلىغان.
كەسپى ھاياتى
2008 - يىلى ئۇ مەكتەپ كۇماندىسىدىكى ئەلا ئىپادىسى ئارقىلىق ب دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسىدىكى شىنجاڭ تەنتەربىيە لاتارىيەسى ئەترىتىگە مۇۋەپپەقىيەتلىك تاللىنىدۇ ھەمدە 2008 - يىللىق ب دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسىدە كوماندا بىلەن بىللە جەڭ قىلدۇ.
2008 - يىلى جۇڭگو ب دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسىدە چېنىقىش ئارقىلىق ، 2009 - يىلى ئابدۇۋەلى شىنجاڭ كوماندىسىغا ۋەكىل بولۇپ مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنىڭ ئالدىن تاللاش مۇسابىقىسىگە قاتنىشىدۇ، گەرچە مەيدان سىرتىدىكى ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن شىنجاڭ كوماندىسى ئاخىرقى ھەل قىلغۇچ باسقۇچتىكى مۇسابىقىگە كىرەلمىگەن بولسىمۇ، لېكىن شىنجاڭ مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت ئەترىتىدىكى بىر نەچچە مۇنەۋۋەر توپچى جايلاردىن كەلگەن توپ ھەۋەسكارلىرى ۋە تېرنىرلارنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ ، ئابدۇۋەلى دەل شۇلارنىڭ بىرى ئىدى.
2010 - يىلى ئابدۇۋەلىغا نىسبەتەن بىر ئالاھىدە بىر يىل بولدى ، ئۇ شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كوماندىسىغا ۋەكىل بولۇپ لى نىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن مەملىكەت بويىچە ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ بىرلەشمە مۇسابىقىسىگە قاتنىشىدۇ ھەمدە چېمپىيونلۇققا ئېرىشىدۇ  ، بۇ شىنجاڭ پۇتبول تارىخىدا بىرىنچى بولۇپ مەملىكەتلىك چېمپىيون بولغان مۇسابىقە.
شۇ چاغدىكى لياۋنىڭ شەرقىي شىمال يولۋىسى كوماندىسى شىمالدىكى ئاساسلىق توپ كوماندىسى ئىدى، 2010 - يىلى 8 - ئاينىڭ 21 - كۈنى داليەن يى تېڭ كوماندىسى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن مۇسابىقە ھەممىنى ئۆزگەرتتى، ئەينى ۋاقىتتا داليەن يى تېڭ كوماندىسى شىمالىي رايون سەركىسى ،مۇسابىقىدە مەغلۇپ بولۇپ باقمىغان، لېكىن ئابدۇۋەلى ۋە سەبداشلىرىنىڭ تىرىشچانلىقى ئاستىدا لياۋنىڭ شەرقىي شىمال يولۋىسى كوماندىسى 1 : 0 نەتىجە بىلەن يەڭگەن،ئابدۇۋەلىنىڭ ئىپادىسى شەرقىي شىمال يولۋىسى توپ مەستانىلىرىنىڭ كۆز ئالدىدا يورۇتىۋەتكەن. شۇنىڭدىن كېيىن داليەن ئالبىيون ئەترىتى،پاراۋۇز كوماندىسى ئوينىغان مۇسابىقىدە تۆت مەيدان مۇسابىقىدە ئۈچ توپ  كىرگۈزۈپ، توپ كوماندىسى بويىچە بىرىنچى دەرىجىلىك مەرگەن بولۇپ قالغان
ئىلىم-پەننىڭ ياراتقۇچىنى ئىسپاتلاشتىكى رولى
ئىلىم-پەننىڭ ئاللاھنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدىغانلىقىنى ئالىملار ۋە پەيلاسوپلار سۆزلىمەكتە. قۇرئان كەرىمدىمۇ: ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ياراتقان، سىلەرگە بۇلۇتتىن يامغۇر ياغدۇرۇپ بەرگەن، ئۇنىڭ بىلەن باغلارنى يېتىشتۈرۈپ بەرگەن كىم؟ ئۇ باغلارنىڭ دەرەخلىرىنى ئۆستۈرۈش سىلەرنىڭ قولۇڭلاردىن كەلمەيدۇ. ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ بارمۇ؟ دېگەن ئايەت بار.
مۇتەپەككۇر ئالىم ئابدۇلمەجىد زەندانى تەۋھىد ناملىق ئەسىرىدە مۇنداق دەپ يازىدۇ: ئىلىم ـ پەن بىزگە بىر دەرەخنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى چۈشەندۈرۈپ، ئۇنىڭ تۇپراقتىكى ئوزۇقلىرىنى قانداق ئالىدىغانلىقىنى، بۇ ئوزۇقلارنى يوپۇرماقلىرىغىچە قانداق يەتكۈزىدىغانلىقىنى، مېۋىلەرنىڭ قانداق مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭدىكى تەم، رەڭ، شەكىلنىڭ قانداق يوسۇندا پەيدا بولىدىغانلىقىنى شەرھلىمەكتە ۋە بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ مۇكەممەل قانۇنىيەت ۋە نىزام ـ سىستېما ئاستىدا ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىنى ئېلان قىلماقتا. ئىلىم ــ پەن يەنە بىزگە بىر جانلىقنىڭ ئىچ قۇرۇلۇشىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق ئەقلىمىزنى ئاچماقتا. بىئولوگىيە ئالىملىرى ھەر بىر جانلىقنىڭ ئۆز ئالدىغا ئاجايىپ مۇكەممەل بىرەردىن فابرىكا ئىكەنلىكىنى كۆردۇق دەيدۇ. ئادەمنى چاقىدىغان زەھەرلىك ھەرە شېرىن ۋە شىپالىق ھەسەل بېرىدۇ. يىپەك قۇرۇتى رەخت توقۇيدۇ. قولسىز ئۆمۈچۈك تور توقۇيدۇ. تىلسىز قوي سۈت بېرىدۇ. مۇندىن باشقا يەنە ئىلىم ــ پەن بىزگە شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ئاددى بىر سامان بىلەن سۇدىن تەركىپ تاپقان ھەلەپتىن سۈت ئىشلەپ چىقىرىش ئەقىل ــ ئىدراكسىز قوينىڭ ياكى كالىنىڭ ئىشى ئەمەس، بەلكى قوي ـ كالا، ھەرە، ئۆمۈچۈك، يىپەك قۇرۇتى ۋە باشقا جانلىقلار رەسسامنىڭ پۇرشىسىغا، ئاپتورنىڭ قەلىمىگە، ياغاچچىنىڭ رەندىسى بىلەن ھەرىسىگە ۋە دېھقاننىڭ كەتمىنىگە ئوخشاش بىرەردىن سايمانلاردۇر. ئەمما ۋۇجۇدقا چىقىرىش ئىشىنىڭ ئىگىسى شۈبھىسىزكى، پۈتۈن كائىناتنىڭ ئىجادكارى بولغان ئاللاھتۇر!
مەزكۇر ئەسەردە يەنە مۇنداق دەپ يېزىلغان: ئاسترونومىيە ئىلىمىنىڭ ۋاستىسى بىلەن دۇنيانىڭ ھاۋا بوشلۇقىدىكى ئەھۋالى بىلىندى. بىز ياشاۋاتقان بۇ يەرشارى قۇياشنىڭ ئەتراپىنى ئايلىنىپ ناھايىتى تېزلىكتە ئۇچىۋاتقان بىر سەييارە يۇلتۇزى ئىكەنلىكىنى بىلدۇق. قاناتسىز، موتورسىز، پلوتسىز ۋە ئاۋازسىز ئۇچىۋاتقان بۇ يەرشارى سەييارىسىنىڭ ئۈستىدىكى يولۇچىلار راھەت ۋە خاتىرجەملىك ئىچىدە ساياھەت قىلىۋاتماقتا. يەرشارى بىر تەرەپتىن ئۆز ئوقىدا ئايلىنىشقا داۋام قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن قۇياشنىڭ ئەتراپىدا تېزلىكتە ئۇچۇشىنى داۋام قىلدۇرماقتا. ئەمما ئىچىدىكى يولۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى، ئۆزلىرىنىڭ ئۇچىۋاتقانلىقىنىمۇ بىلمەيدۇ. كېچىلەر، كۈندۈزلەر ۋە مەۋسۇملار بۇ ئىككى ئايلىنىشنىڭ نەتىجىسىدۇر. يەرشارى قۇياشقا ــ ھازىرقى مۇساپىسىدىن ــ ئازراق يېقىنلاشسا كۆيۈپ ھالاك بولىمىز، ئۇزاقلاشسىمۇ مۇزلاپ ھالاك بولىمىز. قۇياشنىڭ ئەتراپىدا ئۈزىۋاتقان يەر شارىلا ئەمەس، بەلكى باشقا سەييارىلەرمۇ باردۇر. بۇ سەييارىلەرنىڭ بىر ــ بىرى بىلەن ئۇچرىشىپ قېلىشى مۇمكىن ئەمەس، بەلكى ھەر بىر سەييارە ئۆزىنىڭ بەلگىلەنگەن مەخسۇس ئوقىدا سەير قىلىدۇ، بەلگىلەنگەن ۋاقىتتىن كېچىكىپمۇ قالمايدۇ. بۇ سىستېما قانچىلىغان مىليون يىللاردىن بېرى ھېچبىر بۇزۇلماستىن، بىر خىل داۋام قىلىپ كەلمەكتە. بۇنداق ئىنچىكە نىزامنى ۋە قانۇنىيەتنى كىم بېكىتتى؟ بۇزۇلمىغان ۋىجدان ۋە ساپ ئەقىل ئىگىسى بولغان ھەر قانداق ئادەم شۇنداق جاكارلايدۇكى، بۇ سوئاللارنىڭ جاۋابى ئاللاھتۇر!
مەنبە: سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى تۈركىستان بۆلۈمى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئۆرۈك
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> شاختىكى ئۆرۈك:300 px
ئۆرۈك دەرىخى:300 px
نورمال ئۆرۈك:300 px
ئۆرۈك قېقى:300 px
يۇپىتېر
left|thumb|300px|يۇپىتېر left|thumb|300px|يۇپىتېر <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
يۇپىتېر (بەلگە: ) بولسا قۇياش سىستېمىسى. <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئالتسخېيمېر كېسىلى
thumb|ئالتىسخېيمېر كېسلى بىمارلىرىنىڭ مىڭە سېلىشتۇرمۇسى ئالتسخېيمېر كېسىلى ياشانغانلار دېۋەڭلىك كېسىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، كېسەلگە گىرىپتار بولغان ھامان، ئادەمنىڭ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى، تەپەككۇر، ھۆكۈم قىلىش ئىقتىدارى قاتارلىقلار خۇددى ئۆچۈرگۈچتە ئۆچۈرگەندەك ئاستا-ئاستا يوقاپ كېتىدۇ. خەلقئارا ئالتسخېيمېر كېسىلى بىرلەشمىسىنىڭ ئىستاتېستىكىسىغا ئاساسلانغاندا، ھازىر دۇنيادا تەخمىنەن 48 مىليون بىمار بار ئىكەن، يەنە كېلىپ ھەر ئۈچ سىكۇنتتا بىر يېڭى بىمار قوشۇلىدىكەن. نوپۇسنىڭ تەدرىجىي قېرىلىشىشىغا ئەگىشىپ، ئالتسخېيمېر كېسىلىنىڭ زىيىنى تېخىمۇ گەۋدىلىك بولماقتا. thumb|كىسەلنىڭ مىكروى گرافى( مىڭە قىسمى)
تۇسۇن ھەسەن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">