cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەللامە يۇسۇف خوتەنىي (1330-1247)
ئىبنى ھەجەر يەنە مەزكۇر”المجمع المؤسس” دېگەن ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ يەنە بىر ئۇستازى مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد مەھدىۋىيدە (1309-1394) “سنن ابي داود” نى خوتەنىيگە ئۇلاشقان سەنەد بىلەن تولۇق ئوقۇپ چىققانلىقىنى بايان قىلىغان.
شۇنداق بولغاندا ئىبنى ھەجەرنىڭ ئۆزىنىڭ بايانىغا كۆرە ،ئۇنىڭ ئۇستازلىرىدىن : ئىبنى شەيخە، مۇھەممەد مەھدىۋىي، ئەھمەد قەرافىي قاتارلىق ئۈچ كىشى خوتەنىينىڭ شاگىرىتى ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ.
ئىبنى ھەجەرنىڭ (1372-1448) “سنن ابي داود” تىكى ئىجازىسىدە خوتەنىي بىلەن ئۆزى ئارىسىدا پەقەت ئۇستازى مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد مەھدىۋىيدىن ئىبارەت بىرلا كىشى بار.
ئىبنى ھەجەر(1372-1448) ئۆزىنىڭ “تغليق التعليق” دېگەن ئەسىرىدە چوڭ كىتابلاردىكى سەنەدلىرىنى بايان قىلىش ئۈچۈن مەخسۇس بىر بۆلۈم ئاجراتقان بولۇپ”سنن ابي داود” تىكى سەنەدىنى بايان قىلغاندا خوتەنىيگە تۇتاشقان سەنەدىنى بايان قىلغان.
ئىبنى ھەجەر (1372-1448) يەنە “نتائج الافكار” دېگەن ئەسىرىدىمۇ “سنن ابي داود” تىكى بىرھەدىسىنى خوتەنىيگە ئۇلانغان ئىسنادى بىلەن بايان قىلغان.
بۇلاردىن مەلۇمكى ئىبنى ھەجەرنىڭ “سنن ابي داود”تىكى سەنەدىدە خوتەنىي بىلەن ئارىسىدا پەقەت مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد مەھدىۋىلام بار.
ئىبنى ھەجەرنىڭ شاگىرتى كاتتا ئالىم زەكەرىيا ئەنسارىنىڭ (1420- 1520) ئىبنى ھەجەردىن باشقا ئەبۇ ئىسھاق ئبراھىم ھەنبەلىي دېگەن ئۇستازى ئارقىلىق ئالغان “سنن ابي داود” نىڭ كۈنىمىزگىچە داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئىجازىسىدە زەكەرىيا ئەنسارىي بىلەن خوتەنىنىڭ ئارىسىدا ئەبۇ ئىسھاق ئىبراھىم ھەنبەلىي ۋە ئۇنىڭ ئۇستازى ئەبۇ ھەفسى ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلمۇھسىن ئىككىلا كىشى بار.
“صلة الخلف بموصول السلف” دېگەن ئەسەردە “سنن ابي داود”نىڭ ئەللۇئلۇئي رىۋايىتىدىكى ئىجازىدە خوتەنىيگە ئۇلىنىدىغان سەنەد بايان قىلىنغان.
بۇ يەردە “ئىجازە- سەنەد” دېگەنلەركۆپ تىلغا ئېلىنىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن ئۇلار ھەققىدە چۈشەنچىگە ئىگە ئەمەس ئوقۇرمەنلەرگە بۇ توغرىدا قىسقىچە چۈشەنچە بېرىپ قويۇش زۆرۈر بولسا كېرەك.
“ئىجازە- سەنەد” دېگەنلەرنى ئاددىيلا قىلىپ زامانىمىزدىكى مەكتەپلەردىن بېرىلىدىغان ئوقۇش پۈتتۈرۈش گۇۋاھنامىلىرنىڭ شەخىسلەشتۈرۈلگەن كىلاسسىك نۇسخىسى دەپ چۈشەنسەكمۇ بولىدۇ، لىكىن ئۇلارنىڭ دىنى ئىلىملەردە مۇقەددەسلەشتۈرۈلگەن ، گۇۋاھنامىلەرگە ئوخشىمايدىغان ئالاھىدە تەرەپلىرىمۇ بار.
“ئىجازە- سەنەد” دېگەنلەر بىر ئۆلىمانىڭ مەلۇم بىر كىتابنى ياكى بىرقانچە كىتابلارنى مەلۇم ئۇستازدا ئوقۇغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ۋە ئۇ ئۇستازىنىڭمۇ ئۇ كىتابنى يەنە بىر ئۇستازدا ئوقۇغانلىقىنى ئىسپاتلاپ تاكى ئاشۇ كىتابنىڭ مۇئەللىپىگە قەدەرئۇلىنىپ ئىسپاتلانغان،ھەتتا ئۇ كىتابنىڭ مۇئەللىپىدىنمۇ ھالقىپ ئاخىرى پەيغەمبىرىمىزگە ئۇلىنىدىغان زەنجىرسىمان ئىسپاتنامە.
خوتەنىينىڭ تۇرمۇشى ۋە ئۇنىڭ ۋاپاتى
مەنبەلەردىكى خوتەنىي ھەققىدىكى بايانلاردا خوتەنىينىڭ تۇرمۇش ئەھۋالى ھەققىدە تەپسىلى بايانلار بېرىلمىگەن بولۇپ، بۇ ھەقتە پەقەت بەزى ئۇچۇرلارلا بېرىلگەن.
بىز بۇ ئۇچۇرلارغا تايىنىپ تۇرۇپ، ئۇنىڭ تۇرمۇشى ھەققىدىكى قىسقىغىنە مۇلاھىزىلىرىمىزنى ئوتتۇرغا قويۇپ ئۆتىمىز.
مەنبەلەردە بايان قىلىنىشىچە خوتەنىينىڭ بىر قانچە ئىلىملەردە سەنەدى ئۈستۈن ئىدى، چۈنكى ئۇ ناھايتى كىچىكلا ئىلىم تەھسىل قىلىشقا كىرىشكەن، ۋە ئۇستازلىرىدا بىرگە ئوقۇغان ساۋاقداشلىرىغا قارىغاندا ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگەن. بۇ ئەۋزەللىك بىلەن ئۇنىڭ سەنەدى باشقىلاردىن ئۈستۈن بولغان.
ئەينى دەۋىردە تالىبلار ئۆلىمالارنىڭ داڭقىنى ئاڭلاپ يىراقلاردىن كېلەتتى،بولۇپمۇ ئۇ ئۆلىمالار ئالى سەنەد ساھىبلىرىدىن بولسا تېخىمۇ كۆپلەپ كېلەتتى.
ئىمام يۇسۇف ئىبنى تەڭرى بەردى(ئەرەبچە تەغرى بەردى) (1410-1470) مۇنداق دېگەن: ئۇ(خوتەنىينى دېمەكچى) ئەبۇلقاسىم ئىبنى ئەبىلھەرەم ئىسكەندىرانىدىن (؟-1253) ھەدىس بايان قىلىدىغانلارنىڭ ئەڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگىنى ئىدى ،شۇڭلاشقا كىشىلەر يىراق جايلاردىن ئۇنىڭ ھوزۇرىغا كېلەتتى.
بۇ بايانلارغا قارىغاندا خوتەنىيدە ئوقۇش ئۈچۈن، تالىبلارنىڭ ھەرقايسى جايىلاردىن كىلىدىغانلىقىنى بىلىۋالالايمىز.
ئىبنى ھەجەر (1372-1448) “الدررالكامنة” دېگەن ئەسىرىدە: ئۇنىڭدىن (يەنى خوتەنىدىن) تالىبلار كۆپ رىۋايەت قىلغان دېگەن.
بۇ بايانغا قارىغاندا خوتەنىنىڭ شاگىرىتلىرىنىڭ كۆپ ئىكەنلىكى بىلنىپ تۇرىدۇ.
ئىبنى ھەجەر يەنە مەزكۇر ئەسىرىدە بەدرى نابۇلۇسى دېگەن كىشىدىن نەقىل قىلىپ ،ئۇنىڭ خوتەنىي ھەققىدە مۇنداق دېگەنلىكىنى بايان قىلغان: ئۇنىڭدىن(خوتەنىيدىن) رىۋايەت ئاڭلاش تەسكە توختايتى ، ئۇرىۋايەتلىرىنى ئىش ھەققى ئېلىپ ئوقۇپ بېرەتتى چۈنكى ئۇ يوقسۇل ئىدى، ئايالى ئۇنىڭغا مۇشۇنداق شەرت بېكىتىپ بەرگەن ئىدى.
بۇ بايانلاردىن بىز خوتەنىينىڭ ناھايتى قىيىنچىلىقتا ئۆتكەنلىكىنى ۋە تالىبلارغا دەرىس بېرىش بىلەن مەشغۇل بولغانلىقىنى بىلىۋالالايمىز.
خوتەنىينىڭ ئايالىنىڭ خوتەنىينىڭ دەرىس ئىشلىرىغا ئارلىشىۋالغىنىغا ۋە ئۇنىڭغا بۇھەقتە شەرت بېكىتىپ بېرىدىغانلىقىنىڭ ئېغىزغا چىققانلىقىغا قارىغاندا خوتەنىي شاگىرىتلىرىغا ئۆيىدە دەرىس بەرگەن.
خوتەنىينىڭ شاگىرتى مۇھەددىس ئابدۇراھمان مىززىي (1288-1348) ” الاحاديث الصحاح” دېگەن ئەسىرىدىمۇ ئۆزىنىڭ خوتەنىينىڭ قاھىرەدىكى ئۆيىدە ،خوتەنىيدىن ھەدىس ئاڭلىغانلىقىنى بىلدۈرگەنلىكى بۇ پەرزىمىزنى كۈچلەندۈرىدۇ.
يەنە بىرى ئىمام قۇرەشىي (1297-1373) “الجواهر المضية” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينىڭ قاھىرەدىكى “السيوفية” مەدرىسىدە ۋاپات بولغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
بۇھەقتە ” ئۇيغۇر ئۆلىمالىرى دەرىس بەرگەن ئەرەب دىيارلىرىدىكى مەدرىسلەر” ناملىق ماقالىمىزدىكى “السيوفية”مەدرىسى ھەققىدىكى بايانلىرىمىزدا توختىلىمىز.
دېمەك خوتەنىي ناھايتى قىيىن تۇرمۇشتا ئۆتكەن.
ئۇ مەيلى ئۆيىدە بولسۇن ياكى مەدرىستە بولسۇن، مەرىپەت يولىدا تەر ئاققۇزۇپ كۆپ شاگىرىتلارنى يېتىشتۈرگەن. ھەتتا ئۇنىڭ ئاخىرقى تنىقلىرىمۇ يەنە شۇ مەرىپەت دەرگاھىدا توختىغان.
“ذيل العبر”، “الدررالكامنة “، “الجواهر المضية”، “الوافي بالوفيات”، “النجوم الزاهرة”، “شذرات الذهب”، “ديوان الاسلام” قاتارلىق ئەسەرلەردىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خوتەنىي ھىجرىيە 731- يىلى سەفەر ئېيىنىڭ 15- كۈنى، (مىلادىيە 1330- يىلى 11- ئاينىڭ 27- كۈنى) سەيشەنبە قاھىرەدە “السيوفية” مەدرىسىدە ۋاپات بولغان.
“ذيل التقييد” دېگەن ئەسەردە خوتەنىينىڭ ھىجرىيە 732- يىلى ۋاپات بولغانلىقى بىلدۈرۈلگەن، “تبصير المنتبه” دېگەن ئەسەردە ئۇنىڭ ھىجرىيە 730- يىلى ۋاپات بولغانلىقى بايان قىلىنغان لىكىن بۇقاراشلار كۆپچىلىك تارىخچىلارنىڭ بۇھەقتە بەرگەن مەلۇماتىغا نىسبەتەن ئاجىز ھېسابلىنىدۇ.
ئىمام ئىبنى ھەجەر ۋە ئىمام قۇرەشىيلارنىڭ”الدررالكامنة “، “الجواهر المضية” دېگەن ئەسەرلىرىدىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خوتەنىينىڭ ئوقۇغان كىتابلىرى ۋە ئۇستازلىرىنى ئارخىپلاشتۇرغان بىر رىسالىسى بارلىقى مەلۇم.
ئىبنى ھەجەر ” المجمع المؤسس” دېگەن يەنە بىر ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ خوتەنيىنىڭ مەزكۇر رىسالىسىدىن ئۇستازىدىن ئجازە ئالغانلىقىنىمۇ بايان قىلغان.
خوتەنىينىڭ باشقا ئەسەرلىرى بار- يوقلىقى نامەلۇم.
خوتەنىينىڭ مەزكۇر رىسالىسى بىزگە يېتىپ كىلەلمىگەن بولسىمۇ، لىكىن كىشىنى خۇشاللاندۇرىدىغان بىر تەرىپى خوتەنىينىڭ قىسقا بولسىمۇ تارىخى خاتىرلەنگەن ئەسەرلەربىزگە يېتىپ كېلەلىگەن.
ۋە يەنە خوتەنىينىڭ ھەدىس ئىلمىدە ئۇستازلىرىدىن ئالغان ئىجازىسىمۇ زامانىمىزغىچە داۋاملىشىپ كەلمەكتە.
زامانىمىزدىكى كاتتا مۇھەددىس ئابدۇلۋەكىل ئابدۇلھەق ھاشىمىي (1937-)، ۋە مۇھەددىس سەنائۇللا ئىساخان پاكىستانىي (1940-) قاتارلىقلارنىڭ “سنن ابي داود”تىكى ئىجازىسى خوتەنىيگە ئۇلىنىدۇ.
ئىراقنىڭ مۇھەددىسى شەيىخ سۈبھى سامىررائىنىڭمۇ (1936-2013) “سنن ابي داود” تىكى سەنەدى خوتەنىيگە ئۇلىنىدۇ. “فتح المعبود باسناد سنن ابي داود” نامىلق نەزمىدە سامىررائىنىڭ خوتەنىيگە ئۇلانغان سەنەدى بايان قىلغان.
كەمىنىنىڭمۇ “سنن ابي داود” ئىجازىسىدىكى سەنەدىم خوتەنىيگە ئۇلىنىدۇ.
خوتەنىيگە ئالىملارنىڭ بەرگەن باھالىرى
خوتەنىي بىلەن دەۋرىداش كاتتا ئالىملار بولسۇن ياكى كىيىنكى دەۋىردىكى كاتتا ئالىملار بولسۇن خوتەنىيگە يۇقرى باھالارنى بەرگەن بولۇپ، بۇ باھالارنىڭ ئىچىدە كىشىنىڭ دىققتىنى ئالاھىدە تارىتىدىغىنى ئۇلارنىڭ بەزىللىرىنىڭ خوتەنىينى ئىمام دەپ سۈپەتلىگەنلىكىدۇر.
دىنى ئىلىم ساھەسىدە ئىماملىق مەرتىۋىسى ئەڭ ئالى مەرتىۋە، ئادەتتىكى ئالىملار ئىمام دەپ ئاتالمايدۇ، دىنى ئىلىمدە ئەڭ يۈكسەك مەرتىۋىگە يەتكەن ئالىملارلا ئىمام دەپ ئاتىلىدۇ.
بۇنىڭدىن خوتەنىينىڭ نەقەدەر كاتتا ئالىم ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز.
قېنى ئەمىسە خوتەنىيگە ئالىملارنىڭ بەرگەن باھالىرىغا قاراپ باقايلى:
خوتەنىينىڭ زاماندېشى كاتتا ئالىم ئىمام زەھەبىي (1274-1348)” ذيل العبر” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى: ئادىل ، دىننىڭ تولۇن ئېيى دېگەن.
كاتتا ئالىم ئىمام ئەبۇلفىدا قۇرە شىي (1297-1373)” الجواهر المضية”دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى: ئۇستازىمىز ئىمام ۋە دىننىڭ جامالى دېگەن.
كاتتا مۇھەددىس ئابدۇراھمان مىززىي (1288-1348)” الاحاديث الصحاح” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى: دىننىڭ تولۇن ئېيى، گۈزەل ئەخلاقلار ئاتىسى ،ئادىل، ئالىم، ئىمام، ئۇستاز دەپ سۈپەتلىگەن.
كاتتا ئالىم ئىمام ئىبنى غەززىي (1685- 1754) “ديوان الاسلام “دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى: ئىمام، فەقىھ، مۇسنىد ، رۇھلە دەپ سۈپەتلىگەن. (رۇھلە-كىشىلەر يىراق جايلاردىن ئۇزۇن يوللارنى بېسىپ ئالاھىتەن ھوزۇرىغا زىيارەتكە ياكى ئوقۇشقا كېلىدىغان ئالىم )
ئىمام ئىبنى ھەجەر (1372- 1448) “الدررالكامنة” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى تونۇشتۇرۇپ: ئۇ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگەن ئۇستاز، دىننىڭ تولۇن ئېيى دېگەن.
ئىمام يۇسۇف ئىبنى تەڭرى بەردى (1410-1470) “النجوم الزاهرة” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينى: دىننىڭ تولۇن ئېيى، گۈزەل ئەخلاقلار ئاتىسى، مۇسنىد، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگەن ئۇستاز دېگەن.
يۇقۇرقىلاردىن باشقا ئالىملارنىڭمۇ خوتەنىيگە بەرگەن باھالىرى بولۇپ، بىز ئەڭ ۋەكىل خاراكتىرلىكلىرىنىلا كۆرسەتتۇق. بۇ باھالار خوتەنىينىڭ كاتتا ئالىم ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان گۇۋاھلىقلاردۇر.
خوتەنىينىڭ تەۋەلىك مەسلىسى
ئەسلىدە خوتەنىينىڭ تەۋەلىك مەسىلىسى ئايرىم بىر ماقالە قىلنىپ يورۇتۇلۇش كېرەك ئىدى .لىكىن بۇ مەسىلە بۇ ماقالىدىكى بەزى تەرەپلەر بىلەن زىچ باغلىنىشلىق بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ مەسىلىنى بۇ يەردە يورۇتۇش مۇناسىب كۆرۈلدى.
خوتەنىينىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى كاتتا ئالىملارنىڭ ئەسەرلىرىدە تەكرار- تەكرار تىلغا ئېلىنىشى ئۇنىڭ ئۇلارنىڭ نەزىرىدە بەلگىلىك تەسىرگە ئىگە مۇھىم شەخىس ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
خوتەنىيدەك تەسىر دائىرسى كەڭ ئالىمنىڭ تەۋەلىك مەسىلىسىنى ئېنىقلاش ئەلۋەتتە زۆرۈر مەسىلىدۇر.
ئىمام يۇسۇف خوتەنىينىڭ ” الختني” (خوتەنىي) دېگەن ئەرەبچە تەۋەلىك ئىسمىدىن ئوچۇقلا بىلنىپ تۇرىدىكى ئۇ دىيارىمىزدىكى خوتەنگە مەنسۇب ئالىمدۇر.
ئەرەبچىدىكى” الختني” (خوتەنىي) دېگەن تەۋەلىك ئىسمىنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى “خوتەنلىك” دىگەن مەنىدە ئىكەنلىكى ئاددى بىر ساۋات.
بۇ خۇددى “الكاشغري” (كاشغەرىي) دېگەنلىكنىڭ “قەشقەرلىك” دېگەنلىكىدەكلا مەسىلە.
ئەمما بىزنىڭ خوتەنىيدەك كاتتا ئالىمنى خوتەن دىيارىغا مەنسۇب دەپ كىسىپ ئېيتالىشىمىز ئۈچۈن بۇنىڭ ئۆزىلا كۇپايە قىلمايدۇ.
بۇ مەسىلىگە تىلشۇناسلىق ۋە تارىخى نۇقتىلاردىن تېخىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا قاراپ چىقىشىمىزغا توغرا كىلىدۇ.
تارىخى مەنبەلەردە قەيىت قىلىنشىچە ، مىلادىيە 7- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن 13- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچە ئىسلام دۇنياسىدا ئىلىم- پەن گۈللەنگەن دەۋىرلەر بولۇپ، باغدات ئۇدەۋىرلەردە ئابباسىلارخەلىپىكىنىڭ پايتەختى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىلىم- پەن گۈللەنگەن دىيارلارنىڭ ئەڭ ئالدىنقىسى ئىدى.
دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمان ئالىملار باغداتقا كىلىپ زىيارەتلەردە بولۇپ، ئىلىم سورۇنلىرىغا داخىل بولۇشاتتى، ھەتتا بەزىللىرى باغداتتا ئولتۇراقلىشىپ قالاتتى.
مىسالغا ئالساق بىزنىڭ ئالىملىرىمىزدىنمۇ مەھمۇد كاشغەرىي (1008-1105) باغداتقا كەلگەن بولسا ئىبراھىم كاشغەرىينىڭ (1159-1247) ئاتا- بوۋىللىرى باغداتتا ئولتۇراقلىشىپ قالغانلار ئىدى. بۇنداق مىساللار ناھايتى كۆپ، خۇددى جەنۇبتىن چىقىپ ئۈرۈمچىدە ئولتۇراقلىشىپ قالغاندەكلا ئىش.
چۈنكى ئۇ دەۋىرلەردە پۈتۈن ئىسلام دىيارلىرى ئابباسىلار خەلىپىكىنى ئېتراپ قىلاتتى ۋە باغداتنى پۈتۈن مۇسۇلمانلارنىڭ پايتەختى دەپ قارايتى.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ (1300-1371) “البداية والنهاية” دېگەن ئەسىرىدىكى مەلۇماتقا قارىغاندا ھىجرىيە 656،مىلادىيە 1258 -يىلى ھولاكوخان (1217-1265) باغداتقا بېسىپ كىرىپ نۇرغۇن كىشىلەرنى ئۆلتۈرۈپ باغداتنى قانغا بويىغان، ئۇ باغداتتا قىرىق كۈن قىرغىنچىلىق قىلغان.
شۇ ۋاقىتتا باغداتتا ئۆلتۈرۈلگەن مۇسۇلمانلارنىڭ سانى ھەققىدە ھەرخىل گەپلەر بولۇپ، ئۆلتۈرۈلگەنلەر سەككىزيۈزمىڭ دېيىلگەن، بىر مىليون سەككىزيۈزمىڭمۇ دېيىلگەن، ھەتتا ئىككى مىليونغىمۇ يەتكەن دېيىلگەن.
نۇرغۇن ئالىملار بۇ ۋەقەدە ئۆلگەن، باغداتتىكى مەسجىد – مەدرىسلەر نەچچە ئايلاپ ئادەمسىز قالغان.
مانا بۇ ۋەقەدىن كىيىن باغدات شەھرىنىڭ ئىلىم دۇنياسىدىكى مەركەزلىك ئورنىنى تەدرىجى دەمەشىق- قاھىرەدەك شەھەرلەرئىگەللىگەن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۆلىمالارمۇ دەسلىۋىدە دەمەشىق – قاھىرەلەرنى زىيارەت قىلىدىغان بولغان. ئاستا- ئاستا دەمەشىق- قاھىرەلەر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن ئۆلىمالار توپلاشقان ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئىلىم مەركەزلىرىگە ئايلانغان.
بۇنداق ئەھۋالدا خوتەنىي ئائىلىسىدەك ئىلىم سۆيەر ئائىلىنىڭ مىسىر قاھىرەدەك ئالدىنقى قاتاردىكى ئىلىم مەركىزىگە كىلىپ ئولتۇراقلىشىپ قېلىشى تامامەن ئەقىلگە مۇۋاپىق ، تارىخقا ئۇيغۇن.
ئەمما مەنبەلەردە خوتەنىي ئائىلىسنىڭ قاچان مىسىرغا كۆچۈپ كەلگەنلىكى ھەققىدە مەلۇمات بېرىلمىگەن، لىكىن تارىخچىلار تۈرۈكلەرنىڭ ئومۇمەن مىسىرغا مەملۇكىلار سۇلالىسى دەۋرىدە كۆچۈپ كىلىشكە باشلىغانلىقىنى بايان قىلغان.
تارىخچىلار مەملۇكىلاردەۋرىنى دەسلەپكى ۋە كېيىنكى ئىككى دەۋىرگە بۆلۈپ،دەسلەپكى دەۋرىنى 1250- يىلىدىن 1382- يىلغىچە بولغان مەزگىل دەپ قەيىت قىلىشقان. تۈرۈكلەر مەملۇكىلارنىڭ دەسلەپكى مەزگىلدە مىسىرغا كېلىپ يەرلەشكەن. “مەملۇكىلار” سۇلالىسىنى قۇرغان مەملۇكىلار(ياللانما ئەسكەرلەر)دەپ ئاتالغان كىشىلەرنىڭمۇ كۆپۈنچىسىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرۈك ئىرقىغا مەنسۇپ كىشىلەر ئىكەنلىكى تارىخچىلار بايانلىرىدا ئوچۇق زىكىر قىلىنغان.
بۇھەقتە گەپنى ئۇزارتىشقا ئېھتىياج يوق.
خوش ، ئەمدى بىز مەسىلىگە تەتۈر تەپەككۇر قىلىش ئۇسۇلى بويىنچە قاراپ باقايلى:
ئەگەر بىز خوتەنىينى بىزنىڭ دىيارىمىزدىكى خوتەنگە مەنسۇپ ئەمەس دەپ قارىساق، بۇ قارىشىمىزنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە پەرەزلەر بىلەن قۇۋەتلىشىمىز مۇمكىن.
بىرىنچى : بەلكى” الختني”(خوتەنىي) دېگەن تەۋەلىك ئىسىم بىزنىڭ دىياردىكى خوتەنگە مەنسۇب ئەمەس بولىشى مۇمكىن ،چۈنكى يۇسۇف خوتەنىي ياشىغان دەۋىردە دىيارىمىزدىكى خوتەن باشقا ئىسىم بىلەن ئاتىلىدىغان بولىشى مۇمكىن.
ئىككىنجى : بەلكى بىز بىلمەيدىغان، خوتەن دەپ ئاتالغان، ئىككىنجى بىر جاي بولغان بولسا ،” الختني”(خوتەنىي) دېگەن تەۋەلىك ئىسىم شۇيەرگە مەنسۇب بولىشى مۇمكىن.
ئۈچۈنجى : ئەرەبچە مەنبەلەردىكى زىر- زەۋەرسىز يېزىلغان “الختني” (خوتەنىي) دېگەن تەۋەلىك ئىسىم خوتەنىي دەپ ئوقۇلماي بەلكى خەتەنىي ، خەتنىي ، خۇتىنىي ، خىتنىي دېگەندەك ئوقۇلۇپ، تەلەپپۇز قىلنىشى مۇمكىن.
يۇسۇف خوتەنىينىڭ دەۋرىدە بىزنىڭ ۋەتەندىكى خوتەن دىيارى خوتەن دەپ ئاتىلاتتى ،بەلكى ئۇندىن بۇرۇنمۇ خوتەن دېگەن نام مەۋجۇد ئىدى.
مىلادىدىن ئىلگىرىكى غەرىب تارىخى ماتىرياللىرىدا خوتەن باشقا رايونلار بىلەن قوشۇلۇپ “سېرىس” دەپ ئاتالغان.
مىلادىدىن ئىلگىركى تەخمىنەن 4- ئەسىرلەردە ئۆتكەن،
غەرب تارىخچىللىرىدىن ئۇنېسكىرىدوس،نېئاركوس، كىتفوس قاتارلىقلارنىڭ ئەسەرلىرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن قەشقەرنى مەركەز قىلغان خوتەن، ياركەند قاتارلىق يپەك يولى دىيارلىرى قوشۇلۇپلا ” سېرىس” دەپ ئاتالغان. ھومىرنىڭ “ئودېسسا” داستانىدىمۇ “سېرىس ” دەپ يېزىلغان.
خوتەن ئەرەبچە ئەسەرلەردىمۇ”ختن” (خوتەن) دەپ ئاتالغان.
11- ئەسىردە ئۆتكەن بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرىينىڭ شاھانە ئەسىرى “دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك”(ديوان لغات الترك ) نىڭ ئەرەبچە كىلسىلى مۇئەللىم رىفئەت نەشىرگە تەييارلاپ ، تۇنجى 1915-يىلى ئىستانبولدا نەشىرقىلدۇرغان ئەسلى ئەرەبچە نۇسخىسىدىمۇ خوتەن ۋە ئۇدۇن دېگەن ناملار ئۇچرايدۇ ، مەھمۇد كاشغەرىي ئۇدۇن دېگەن سۆزنى “ختن” (خوتەن) شەھرىنىڭ نامى دەپ تونۇشتۇرغان.
يۇسۇف خوتەنىي بىلەن بىرزاماندا ئۆتكەن سەفىيىدىن باغدادىي(1260-1338) ئۆزىنىڭ ” مراصد الاطلاع” دېگەن كىتابىدا “ختن” (خوتەن)نى تونۇشۇتۇپ : “ختن” (خوتەن) ئاۋۋال پىچلىك ئاندىن زەۋەرلىك ئوقۇلىدۇ ئەڭ كەينى “ن” ھەرىپى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.
ئۇ قەشقەرنىڭ كەيندىكى شەھەر- ۋىلايەت، ئۇ تۈركىستان دىيارلىرىدىن سانىلىدۇ. دېگەن.
يۇقۇرقىلاردىن يۇسۇف خوتەنىينىڭ ياشىغان دەۋرىدىن خېلى بۇرۇنلا دىيارمىزدىكى خوتەن ، خوتەن، ئۇدۇن دەپ ئاتىلىدىغانلىقى ،ۋە ئەرەبچە ئەسەرلەردىمۇ ” ختن”(خوتەن) دەپ ئېلىنغانلىقى ئىسپاتلىنىدۇ.
ئىككىنجى پەرەزنىڭ خاتالىقىنى ئىسپاتلايدىغان پاكىتلار:
10 – ئەسىردە پارىس تىلىدا يېزىلغان “ھۇدۇدۇلئالەم” دېگەن ئەسەرنىڭ مۇئەللىپى ئۆزىنىڭ بۇ ئەسىرىدە شۇ دەۋىردىكى دۇنيادىكى بارلىق شەھەرلەر ھەققىدە توختالغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئۇ مەزكۇر ئەسەردە خوتەندىن بىرنىلا كۆرسەتكەن. ۋە خوتەننى چىن بىلەن تىبەت ئارىسىدا دەپ بايان قىلغان.
11- ئەسىردە يېزىلغان ” دىۋانۇلۇغاتىت تۈرك” نىڭ دەسلەپكى بەتلىرىدە مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئۆزى سىزغان دۇنيا خەرىتىسى بىرىلگەن بولۇپ، بۇ خەرىتە تۇنجى تۈرك سىزغان خەرىتە بولۇش سۈپىتى بىلەن دۇنيا خەرىتىچىلىك تارىخىدا ئالاھىدە قىممەتكە ئىگە.
بۇ خەرىتىگە قارايدىغان بولساق ، خوتەندىن(ختن) بىرنىلا كۆرىمىز، ۋە بۇ خوتەن (ختن) قەشقەر، ياركەنىتلەرنىڭ يېنىدا كۆرستىلگەن.
13- ئەسىردە يېزىلغان ياقۇت ھەمەۋىيىنىڭ (1179- 1229) ” معجم البلدان ” دېگەن جۇغراپىيە ئېنسكىپىلودىيسىدىمۇ پەقەت خوتەندىن (ختن) بىرسىلا تونۇشتۇرۇلغان، ۋە ئۇنىڭ قەشقەرنىڭ كەينىدىلىكى كۆرسىتىلگەن.
14- ئەسىردە يېزىلغان ئەبۇل فىدانىڭ (1273-1331) “تقويم البلدان” دېگەن جۇغراپىيلىك ئەسىردىمۇ ئوخشاشلا بىرلا خوتەن ( ختن) تونۇشتۇرۇلغان ۋە ئۇنىڭ قەشقەرنىڭ كەينىدىلىكى كۆرسىتىلگەن.
بىز يۇقىردا دەلىل ئېلىپ كۆرسەتكەن “ھۇدۇدۇلئالەم”، “دىۋانۇلۇغاتىت تۈرك”، “معجم البلدان”، “تقويم البلدان” قاتارلىق تۆت ئەسەر ھەرخىل تىللارغا تەرجىمە قىلنغان ،دۇنياۋى شۆھرەتكە ئىگە ئەسەرلەردۇر.
مەزكۇر ئەسەرلەر ئۆز دەۋرىدىكى جۇغراپىيە ئىلمىنىڭ تەرەققىيات سەۋيىسىدە يېزىلغان بولۇپ، گەرچە ئۇلار دۇنيادىكى بارلىق شەھەرلەرھەققىدە تولۇق مەلۇماتلارنى بېرەلمىسىمۇ ھەرھالدا 10- 12- 13- 14- ئەسىرلەردە مۇسۇلمانلار دىيارىلىرىدا خوتەن دېگەن بىرلا يۇرىتنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرەلەيدۇ. ( ھازىرقىدەك جۇغراپىيە ئىلمى تەرەققى قىلغان، ئىنتىرنىت دۇنيانى بىر كەنىتكە ئوخشۇتۇپ قويغان بىر دەۋىردە تۇرۇپمۇ بىز خوتەن دەپ يەنە بىر يۇرىت بارلىقىنى ئاڭلىمىدۇق.
“جىپئېس” دۇنيا خەرىتىسىدىن ئىزدىسەكمۇ بىرلا خوتەننى كۆرسىتىدۇ. مەرھۇم ئىمىن تۇرسۇن ئەپەندى (1924-2011) “دۇنيادا بىرلا خوتەن بار” دېگەن كىتابقا يازغان كىرىش سۆزىدە چاقچاق ئارلاشتۇرۇپ : “دۇنيادا بىرلا خوتەن بار” بۇ چىن پىششىغ گەپ، چۈنكى خوتەنلىكلەر ” بىرنى بىر” دەيدۇ، دەپ يازغان ئىكەن. قارىغاندا بۇ چاقچاق راسىت بولسا كېرەك.)
ئۈچۈنجى پەرەزنىڭ خاتالىقىنى ئىسپاتلايدىغان پاكىتلار:
ئەرەب تىلىدا زىر- زەۋەر قويۇلمىغان يەككە سۆزلەرنىڭ باش ھەرىپلىرى باشقىلاردىن ئاڭلاپ تەقلىد قىلىپ ئوقۇلىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ قىياس قىلىپ ئوقۇيدىغان قائىدىسى يوق، ئەگەر زىر- زەۋەرسىز يېزىلغان يەككە سۆزلەرنىڭ باش ھەرىپلىرىنى پەرەز قىلىپلا ئوقۇغاندا ،داۋاملىق توغرا ئوقۇلىشى ناتايىن. بولۇپمۇ ئىسىملارنى خاتا ئوقۇۋېلىش ئەھۋالى بەك ئېغىر، ھەتتا شۇنداق مەشھۇر ئىسىملارمۇ خاتا ئوقۇۋېلىش سەۋەبلىك خاتا تەلەپپۇز قىلىنىدۇ.
ئۇنىڭ ئەكسىچە ساكىنلىق ئوقۇلىدىغان ھەرىپنى زەۋەرلىك ئوقۇۋېلىپ خاتا تەلەپپۇز قىلىۋاتىمىز، ئەبۇلھەسەن نەدۋىي (1914-1999) دېگەن ئالىمنىڭ تەۋەلىك ئىسمى (الندوي) دىكى “د” ھەىپىنى زەۋەرلىك ئوقۇۋېلىپ خاتا تەلەپپۇز قىلىنماقتا، ئەسلىدە توغرىسى “د” ھەرىپى ساكىنلىق ئوقۇلۇپ ، نەدەۋىي ئەمەس نەدۋىي دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ.
ئۆز گىپىمىزگە كەلسەك:
ئەرەبچە كىلاسسىك كىتابلاردىمۇ يەككە سۆزلەر زىر- زەۋەرسىز، پەش چىكىتسىز يېزىلغان بولۇپ، بۇ كىتابلارئەينى ۋاقتتا قولدا كۆچۈرۈلۈپ تارقىتىلاتتى.
كىتاب كۆچۈرگۈچىلەرنىڭ ھەممىسى كەسىپ ئەھلى بولمىغانلىقتن ، ئۇلار بەزى سۆزلەرنى خاتا كۆچۈرۈپ قويغان.
ھەتتا بەزى ئالىملارمۇ بەزى يەككە سۆزلەرنى ئىلگىرى ئاڭلاپ باقمىغانلىقى ۋە ئۇ سۆزلەردىكى ھەرىپلەرنىڭ ئوچۇق يېزىلماي باشقا ھەرىپكە ئوخشاش يېزىلىپ قالغانلىقى ، چىكتىلەرنىڭ چۈشۈپ قالغانلىقى ياكى ئورنى ئالمىشىپ قالغانلىقى دىگەندەك سەۋەپلەر تۈپەيلى ، ئۇلارمۇ خاتا ئوقۇۋېلىپ ، شۇ ئوقۇغىنىچە زىر- زەۋەر قويۇپ قويغان. نەتىجىدە نۇرغۇن يەككە سۆزلەر خاتا ئوقۇلۇپ ، ئۇ سۆز ئۇقتۇرماقچى بولغان ئەسلى مەنىسىدىن ئۆزگۈرۈپ، باشقا مەنىنى بىلدۈردىغان ئەھۋال شەكلىللىنىپ قالغان.
مەسىلەن “الختنى” دېگەن ئەرەبچە زىر- زەۋەرسىز سۆزنى خوتەنىي دەپ ئوقۇساق خوتەنلىك دېگەن مەنىنى بىلدۈرسە خەتەنىي دەپ ئوقۇساق كۈيئوغلىلىق دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
بۇئەھۋالغا ھوشيار تۇرغان ئىسلام ئالىملىرى مەخسۇس خاتا ئوقۇلۇپ خاتا يېزىلغان، سۆزلەرنى خاتىرلەپ ئۇنىڭ ئەسلى توغرا تەلەپپۇزى ۋە توغرا مەنىللىرىنى بايان قىلىپ كىتابلارنى يازغان.
ھەتتا بۇساھە ھازىر مەخسۇس “المؤتلف و المختلف” دەپ تارماق پەن بولۇپ شەكىللەندى.
بۇ ساھەدە كىتاب يازمىغان ئالىملار بولسىمۇ ، ئۆزىنىڭ باشقا ساھەگە ئالاقىدارلىق كىتابلىرىدا زىكىر قىلىنغان ئوقۇماق تەس، ئاز ئۇچرايدىغان ئىسىملارنى خاتا تەلەپپۇز قىلىۋالماسلىق ئۈچۈن بەزىللىرى زىر- زەۋەر قويۇپ قويسا بەزىللىرى مەخسۇس ھەرىپلەرنىڭ توغرا تەلەپپۇزلىرىنى خەتچىلاپ يېزىپ قويغان.
“الختنى” (ئەلخوتەنىي) دېگەن بۇ سۆزمۇ يۇقىرقى ئەھۋالدىن خالى قالمىغان ، ئەرەبچە مەنبەلەردە كۆرسۈتىلىشىچە بۇ سۆزمۇ خاتا ئوقۇلۇپ، خاتا تەلەپپۇز قىلىنغان.
خاتا تەلەپپۇز قىلىنغان سۆزلەرنىڭ توغرا تەلەپپۇزلىرىنى بايان قىلىپ ئەسەر يازغان ئۆلىمالار بۇ سۆزنىمۇ ئەسەرلىرىگە كىرگۈزۈپ توغرا تەلەپپۇزىنى بايان قىلغان، بەزى ئالىملار ئەسەرلىرىدە بۇ سۆز ئۇچراپ قالسا مەخسۇس زىر- زەۋەر قويۇپ قويغان ياكى شۇ زىر- زەۋەرلەرنى خەتچىلاپ يېزىپ قويغان. ئالىملارنىڭ بۇ ھەقتىكى بايانلىرىغا قارىساقلا بىزنىڭ ئۈچۈنچى پەرىزىمىزنىڭ خاتالىقى ئايان بولىدۇ.
بۇ ھەقتىكى دەلىل – پاكىتلار خوتەنىينىڭ خوتەنگە مەنسۇب ئالىم ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ئەڭ كۈچلۈك دەلىل ھېسابلىنىدۇ.
ئىبنى ھەجەر(1372-1448) “تبصير المنتبه” دېگەن ئەسىرىدە “ختن” (خوتەن) دىكى “خ” ھەرىپى پىچلىق، “ت” ھەرىپى زەۋەرلىك ئوقۇلىدۇ، ئاندىن “ن” ھەرىپى بار، ئۇ تۈركلەردىكى بىر شەھەر دېگەن ۋە خوتەندىن چىققان ئالىملارنى سانىغان، شۇقاتاردا يۇسۇف خوتەنىينىمۇ سانىغان.
ئۇ يەنە مەزكۇر ئەسىرىدە: “الختنى” (خەتەنىي) دەپ زەۋەرلىك ئوقۇلغاندا ئۇ ئەبۇ سەھىل ئەھمەد بىن مۇھەممەد بىن ئەھيەد بىن ھەمدان خەتەنىي دىگەن كىشىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى، “الختنى” (خەتەنىي) دىگەن ئىسىم ئۇنىڭ كۈيئوغلى كاتتا بىر فەقىھگە تەۋەلىكنى كۆرستىدىغانلىقىنى بايان قىلغان. (دېگەندەكلا خەتەنىي دەپ تەلەپپۇز قىلغاندا كۈيئوغلىلىق دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ)
ئىبنى ھەجەر “الدررالكامنة” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينىڭ تەرجىمھالىنى بەرگەن بولۇپ ئۇ مەزكۇر ئەسىرىدىمۇ “الختنى” دېگەن ئىسىمدىكى “خ” ھەرپىنى پىچلىك “ت” ھەرپىنى زەۋەرلىك ئۇنىڭ كەينىدە “ن” ھەرىپى بارلىقىنى بايان قىلغان.
ئىبنى ھەجەر يەنە ” نتائج الافكار” دېگەن ئەسىرىدە: ئۆزىنىڭ “سنن ابي داود” تىكى بىر ھەدىسىنى خوتەنىيگە ئۇلىنىدىغان سەنەد بىلەن رىۋايەت قىلىپ، ” الختني” دىكى “خ” پىچلىك،”ت” زەۋەرلىك، ئاندىن “ن” بار دەپ ئالاھىدە ئەسكەرتىپ ئۆتكەن.
كىيىنكىلەردىن مۇرتەزا زەبىيدىمۇ (1732-1790)” تاج العروس” دېگەن ئەسىرىدە بۇھەقتە ئوچۇق قىلىپ : “ختن” (خوتەن) دېگەن”زفر”( زۇفەر) بىلەن (ۋەزنى) ئوخشاش، ئۇ قەشقەرنىڭ كەينىدىكى تۈرۈك دىيارى دېگەندىن كىيىن، مەزكۇر خوتەندىن چىققان ئالىملارنى ساناپ ،شۇلار قاتارىدا يۇسۇف خوتەنىينىمۇ سانىغان.
يۇقۇرقىلاردىن باشقا خوتەندىن چىققان ئالىملاردىن:
فەقىھ ئەبۇ داۋۇد سۇلەيمان خوتەنىي، ئىمام فەقىھ ئەبۇ ئابدۇللا مۇھەممەد خوتەنىي، شەيىخ بۇرھانىدىن خوتەنىي، ئىمام ئەبۇلھەسەن ئەلى مۇھەممەد خوتەنىي، زۆھرە بىنتى ئۆمەر ھۈسەيىن خوتەنىي.
ئەمەلدارلاردىن: دەمەشىقنىڭ ۋالىسى ئونۇشتىكىن ئەبۇ مەنسۇر خوتەنىي (بۇكىشى بەك ئادىل كىشى بولۇپ، دەمەشىققە بۇكىشىدىنمۇ ئادىل بىرى ۋالى بوپ باقمىغان دەپ تەرىپلەنگەن، ئۆز دەۋىردىكى دەمەشىقلىق مەشھۇر شائىر ئەبۇلفىتيان (1004-1080) بۇكىشىنى مەدھىيلەپ ئۇزۇن ئەرەبچە شېئىر يازغان)
ئاقساق تۆمۈرنىڭ (1336-1405) ۋەزىرى جەلالىدىن خوتەنىي (بۇكىشى ئىراقنىڭ مۇۋسىل شەھرىدىكى يۇنۇس ئەلەيھىسسالام مەسجىدىنى يېڭىلاپ ياساتقۇزغان.)
قاتارلىقلارنىڭ ئىزنالىرىنى ساقلاپ قالغان ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەللامىلەردىن: ئىبنى ماكولا (1030-1082)، زەھەبىي (1274-1348)، نەسەفىي (1068-1142) ، سۇبكىي (1327-1370)، سۇيۇتىي (1445-1505)، ئىبنى فەزلۇللا ئۆمەرىي (1301-1349)، سەفەدىي (1296-1363)، ئىبنى ئەساكىر (1105-1176) قاتارلىق تۆھپىكارلارنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ بەزىللىرىدە “الختنى” دېگەن تەۋەلىك ئىسمنى خوتەنىي دەپ ئوقۇشقا خەتچىلاپ ئەسكەرتىش بېرىلسە، يەنە بەزىللىرىدە ئۇ تۈرۈك دىيارلىرىدىكى بىر شەھەر، قەشقەرگە يېقىن دېگەندەك ئىزاھاتلار بىرىلگەن. يەنە بەزىللىرىدە بولسا تەھقىقچىلار تەرىپىدىن “الخُتَنِى” (خوتەنىي) دەپ زىر- زەۋەر قويۇپ قويۇلغان.
(يۇقۇردا ئىسمى چىققان خوتەننىڭ ئۆلىما- ئەمەلدارلىرىنى ئايرىم ماقالىلاردا بىردىن – بىردىن تونۇشتۇرىمىز شۇڭلاشقا بۇ يەردە ئۇلارنىڭ تۇغۇلغان- ۋاپات بولغان يىل تارىخى بىرىلمىدى)
ئابدۇلئەزىز چىڭگىزخان داموللام (1906-1952) ئۆزىنىڭ ” تركىستان قلب اسيا ” دېگەن ئەسىرىدە بىرقانچە تەۋەلىك ئىسىملارنى ساناپ شۇلارنىڭ قاتارىدا خوتەنىي دېگەن تەۋەلىك ئىسمىنىمۇ سانىغان ۋە مۇشۇنداق ئىسىملار بىلەن ئاتالغان ئالىملارنىڭ ھەممىسى تۈركىستاندىن دېگەن.
قارىغاندا بۇ يەكۈن تولىمۇ كۆپ ئىزدىنىشلەردىن كىيىن چىقرىلغان بولسا كېرەك.
يۇقۇردىكى دەلىل- پاكىتلاردىن كېيىن شۇنداق جاكارلايمىزكى ئىمام يۇسۇف خوتەنىي دىياردىمىزدىكى قەدىمىي ماكان خوتەنگە مەنسۇب ئالىمىمىزدۇر.
خوتەنىينىڭ تەۋەلىك مەسىلىسىدە بىر قاتار ئاساسسىز پەرەزلەرنى ئوتتۇرغا قويۇپ ،يەنە ئۇنى ئاغدۇرۇپ يۈرۈشنىڭ نېمە ھاجىتى ؟دېگەن سوئال ئوقۇرمەنلەرنىڭ خىيالىغا كېچىشى مۇمكىن ، دەيمىزكى بېغىمىزدا كۆمۈلگەن گۆھەرنىڭ ئورنى ئېنىق بولسىمۇ،يەنىلا خەقنىڭ بولۇپ قېلىشىدىن ئېھتىيات قىلىشىمىز زۆرۈردۇر.
ئوتتۇرا ئەسىرگە تەۋە دىنى ئالىملىرى ئۇنتۇلدۇرۇلغان بىزدەك بىر مىللەتكە خوتەنىيدەك كاتتا بىر دىنىي ئالىم ئەلۋەتتە،كۆمۈپ ساقلانغان گۆھەردىنمۇ قىممەتلىكتۇر.
ئاخىرىدا ئىسلام شائىرى مۇھەممەد ئىقبالنىڭ (1873-1938) تۆۋەندىكى مىسرالىرى بىلەن ماقالىمىزنى ئاخىرلاشتۇرىمىز.
ۋەتىنىڭ يېرىك قۇملىرى ئەي خوتەن،
پۇتۇڭغا سېنىڭ گويا ياسىمەن.
كېيىكلىرىڭ كەبى لەرزان يولۇڭنى قىل داۋام،
مەنزىلىمىز بەك يېقىن قەدەم ئال تېخىمۇ ئىلدام
ئەسكەرتىش: بۇ ماقالە ” ئۇيغۇر ئۆلىمالىرى ھەققىدە روشەن بايان” ناملىق ئەرەبچە ئەسەر ئۈچۈن تەييارلانغان، شۇ ناملىق ماقالىنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسى بولۇپ، پايدىلانمىلار تەپسىلاتى مەزكۇر ئەسەردە بېرىلىدىغانلىقى ئۈچۈن بۇ يەردە بېرىلمىدى.
مەنبە: ئىمام كاسانى ئاكادېمىيسى تور بېتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
فەيرۇز
فەيرۇز ناخشىچى.
جاۋ لېجى
جاۋ لېجى، ئەر، خەنزۇ، 1957- يىلى 3- ئايدا تۇغۇلغان، شەنشى شىئەندىن، 1974- يىلى 9- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1975- يىلى 7- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى.
1974- يىلىدىن 1975- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىسىنىڭ گۇيدې ناھىيەسى خېدۇڭ يېزىسى گۇڭبا چوڭ ئەترىتىدە زىيالىي ياش بولغان.
1975- يىلىدىن 1977- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك سودا نازارىتىدە ئالاقىچى بولغان.
1977- يىلىدىن 1980- يىلىغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى پەلسەپە فاكۇلتېتىنىڭ پەلسەپە كەسپىدە ئوقۇغان.
1982- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك سودا مەكتىپى ئوقۇتۇش بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
1983- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك سودا نازارىتى سىياسىي باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، نازارەت ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1984- يىلىدىن 1986- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك بەش خىل مېتال، ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرى، خىمىيە سانائىتى شىركىتى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، دىرېكتور بولغان.
1986- يىلىدىن 1991- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك سودا نازارىتىنىڭ مۇئاۋىن نازىرى، نازارەت پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
1991- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك سودا نازارىتىنىڭ نازىرى، پارتكوم شۇجىسى بولغان (1992- يىلى 4- ئايدا ئۆلكىلىك تەمىنات- سودا بىرلەشمە كوپىراتىپىنىڭ مۇدىرلىقىنى قوشۇمچە ئۆتىگەن).
1993- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىسى باشلىقىنىڭ ياردەمچىسى، ئۆلكىلىك مالىيە نازارىتىنىڭ نازىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1994- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، قوشۇمچە مالىيە نازارىتىنىڭ نازىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1997- يىلىدىن 1997- يىلغىچە چىڭخەي ئۆلكىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، شىنىڭ شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
1997- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شىنىڭ شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
(1996- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى ئاسپىرانتلار ئىنستىتۇتى پۇل- بانكا كەسپىنىڭ ئاسپىرانتلىق سىنىپىدا ئوقۇغان، 1998- يىلى 9- ئايدىن 1999- يىلى 1- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئۆلكە باشلىقى، مىنىستىر دەرىجىلىك كادىرلارنىڭ بىلىم ئاشۇرۇش سىنىپىدا ئوقۇغان).
1999- يىلىدىن 2000- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2000- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2003- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2003- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە چىڭخەي ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
(2002- يىلىدىن 2005- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپى سىياسىي كەسپىدە ئوقۇغان).
2007- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2008- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2012- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى.
16- ، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 18- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شۇجىسى.
دېترويىت
دېترويىت بولسا ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى مىچىگان ئىشتاتى دىكى بىر شەھەر 2007 نوپۇسىبار، دېترويىتنىڭ 916,952 نوپۇسىبار، 370.2 km² دائىرسىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 42.19°، غەربى ئۇزۇنلۇك 83°2، پوچتا نومۇرى 26-22000، رايون نومۇرى 0313.
فرانسىيە مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسى
فرانسىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسى 16-ئەسىردىن باشلاپ فرانسىيە ھۆكۈمرانلىقىدىكى چەتئەللەردىكى مۇستەملىكىچىلەر ، قوغدىغۇچىلار ۋە ھوقۇق بېرىلگەن رايونلارنى تەشكىل قىلغان. ئادەتتە 1814-يىلغىچە مەۋجۇت بولغان «بىرىنچى مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە» بىلەن 1830-يىلى ئالجىرىيەنى بويسۇندۇرۇش بىلەن باشلانغان «ئىككىنچى مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە» ئوتتۇرىسىدا پەرق بار. ئىككىنچى مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە. ئىندوچىنا (1954) ۋە ئالجىرىيە (1962) كېيىنكى ئۇرۇشلاردا ئۇتتۇرۇپ قويغاندىن كېيىن ، 1960-يىلدىن كېيىن باشقا جايلاردا بىر قەدەر تىنچ بولغان مۇستەملىكىچىلىك ئاخىرلاشقان.
ئاساسلىق مۇسابىقىگە ئىسپانىيە ، پورتۇگالىيە ، گوللاندىيە بىرلەشمە ئۆلكىسى ۋە كېيىن ئەنگىلىيە پادىشاھلىقى قاتناشتى. فرانسىيە 17-ئەسىردە شىمالىي ئامېرىكا ، كارىب دېڭىزى ۋە ھىندىستاندا مۇستەملىكە قۇرۇشقا باشلىغان. ئەنگىلىيە ۋە باشقىلار بىلەن بولغان بىر قاتار ئۇرۇشلار فرانسىيەنىڭ 1814-يىلغا بارغاندا بارلىق دېگۈدەك بويسۇندۇرۇلۇشىدىن مەھرۇم قالدى. فرانسىيە 1850-يىلدىن كېيىن يېڭى ئىمپېرىيەنى قايتا قۇردى ، ئاساسلىقى ئافرىقا ، ھىندوچىنا ۋە جەنۇبىي تىنچ ئوكيانغا مەركەزلەشتى. تەرەققىي قىلىپ ، يېڭى فرانسىيە ئىمپېرىيىسى ۋەتەن بىلەن سودا قىلىش ، خام ئەشيا بىلەن تەمىنلەش ۋە ئىشلەپچىقىرىلغان بۇيۇملارنى سېتىۋېلىش رولىنى ئوينىدى. ئىمپېرىيەنى قايتا قۇرۇش فرانسىيەنىڭ نوپۇزىنى قايتىدىن تىكلىدى ، بولۇپمۇ خەلقئارا كۈچ ۋە فىرانسۇز تىلى ۋە كاتولىك دىنىنى تارقىتىشقا مۇناسىۋەتلىك. ئۇ يەنە دۇنيا ئۇرۇشىدا ئادەم كۈچى بىلەن تەمىنلىدى. ئاساسلىق نىشان مەدەنىيەت بۇرچى. تىل ۋە دىن تارقىتىش ئارقىلىق ئافرىقا نوپۇسىنى مەدەنىيلەشتۈرۈش ، فرانسىيەنىڭ مۇستەملىكىچىلىك پىلانى بىلەن كەلگەن نۇرغۇن ئادەتلەرنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە قوللىنىلدى. 1884-يىلى مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئاساسلىق تەشەببۇسچىسى جۇلىس فېررىي ئېلان قىلدى. «يۇقىرى ئىرقلارنىڭ تۆۋەن ئىرقلارغا بولغان ھوقۇقى بار ، ئۇلارنىڭ ناچار ئىرقلارنى مەدەنىيلەشتۈرۈش مەجبۇرىيىتى بار». تولۇق پۇقرالىق ھوقۇقى - ئاسسىمىلياتسىيە قىلىندى.
فرانسىيە ئاز ساندىكى كۆچمەنلەرنى ئىمپېرىيىسىگە ئەۋەتتى ، ئالجىرىيەنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، فرانسىيە كۆچمەنلىرى ئاز سانلىق مىللەت تۇرۇپ ھاكىمىيەتنى قولىغا ئالدى. يۇقىرى پەللىگە چىققاندا ، ئۇ تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى ئىدى. چوڭ شەھەر فرانسىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندا ، فرانسىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىكى يەرنىڭ ئومۇمىي مىقدارى 1920-يىلى 11 مىليون 500 مىڭ كىلومىتىرغا يەتتى ، 1939-يىلى 110 مىليون نوپۇس بار. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ، چارلېز دېگول ۋە ئەركىن فرانسىيەلىكلەر چەتئەلدىكى مۇستەملىكىچىلەرنى بىرمۇ-بىر كونترول قىلىپ ، ئۇلارنى فرانسىيەنى ئازاد قىلىشقا تەييارلانغان بازا قىلىپ ئىشلەتكەن. 1946-يىلى 27-ئۆكتەبىردىكى فرانسىيە ئاساسىي قانۇنى 1958-يىلغىچە داۋاملاشقان فرانسىيە ئىتتىپاقىنى قۇردى. مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيەنىڭ يېڭى قالدۇقلىرى فرانسىيەگە چەتئەل جۇمھۇرىيىتى ۋە تېررىتورىيىسى سۈپىتىدە بىرلەشتۈرۈلدى. بۇلارنىڭ ئومۇمىي سانى 119 مىڭ 394 كىلومېتىر بولۇپ ، 2013-يىلى 2 مىليون 700 مىڭ ئادەم بار.
زامبىيە
left|thumb|250px|زامبىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
زامبىيە (زامبىيە جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا لۇساكا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا لۇساكا. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى زۇڭتۇڭ رۇپىئاھ باندا. ئازىركى باش ۋەزىر جورج قۇندا. بۇ دۇلات 1964 يىلى 10 ئاينىڭ 24 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 752 مىڭ 618 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 11 مىللىئون 668 مىڭ.
20 - دېكابر
ۋەقەلەر
ياۋروئاسىيا تونېلى ئېچىلدى. تۈركىيە، ئىستانبۇل.
Séatl
right|thumb|250px|Séatl right|thumb|250px Séatl bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Washin'gton Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Séatlning 594,210 nopusibar, 369.2 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 47.36°, xariki uzunluk 122°19, poqtanomuri 53-63000 rayunnomuri 0206.
ۋەدىئ ئەسسافى
ۋەدىئ ئەسسافى
ۋەدىئ سەبرا
ۋەدىئ سەبرا
لىنگالاچە
left|thumb|400px|دۇنيادا [[لىنگالاچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
Boston
right|thumb|250px|Boston right|thumb|250px Boston bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Massachuséts Shtati dikibixahar 2007 nopus bar, Bostonning 608,352 nopusibar, 232.1 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 42.21°, xariki uzunluk 71°03, poqtanomuri 25-07000 rayunnomuri 0617.
21 - دېكابر
ياكى 21 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 355 - (كەبىسە يىلى 356 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 10 كۈندۇر.
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
ھەبىبۇللا ئابلىمىت
فرانز كافكا 1883-يىلى 7-ئاينىڭ 3-كۇنى پراگتا گېرمانچە سۆزلىشىدىغان يەھۇدى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. دادىدىسى ھېرمان كافكا (1852-1931) ۋە ئاننىسى جۇلىئە كافكا (1856-1934).
ئاننىسى جۇلىئە كافكا باي بىر ئائىلىدىن كەلگەن بولۇپ، يولدىشىغا قارىغاندا تىھىمۇ يۇقۇرى سەۋىيەلىك بىر ئايال ئىدى. فرانز كافكا ئالتە قىرىداشنىڭ بىرسى بۇلۇپ ئىككى ئوغۇل قىرىندىشى كىچىك چاغدىلا ئالەمدىن ئۆتكەن، قالغان ئۈچ قىز قىرىندىشى 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا ناسسىسلارنىڭ يەھۇدىلارنى يىغىۋىلىش لاگىرلىرىدا ئۆلتۇرۇلگەن.
فرانز كافكا دادىسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بويىچە مائارىپ تەربىيەسى كۆرگەن بولۇپ، ئۇنىڭ نېمىنى ئۈگۇنىشىنى ۋە نېمە ئىش قىلىشىنى دادىسى بەلگىلىگەن. ئۆسمۇرلۇك دەۋرلىرىنى دادىسىنىڭ بەسىمى ئاستىدا ئۆتكۇزگەچكە ئىچىدە دادىسىغا بولغان بىر ئۆچمەنلىك تۇيغۇسى شەكىللەنگەن. دادىسىدىن ھەرۋاقىت ئىھتىيات قىلغان. بۇ خىل ئاتا بالا مۇناسىۋەت فرانز كافكانىڭ ئىچكى دۇنياسىدا بىر خىل ئۆچمەنلىك، نەپرەت تۇيغۇسىنى يېتىلدۈرگەن. مانا بۇ دادىسىغا بولغان ئۆچمەنلىك ھىس-تۇيغۇلار كافكانىڭ نۇرغۇن ھېكايىلىرىدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان.
كافكا 1909-يىللىرى پاراگتا ئەدەبىيات ساھەسىگە قەدەم بېسىشقا ياردەمچى بولغان ماخ بورد بىلەن يىقىن دوستلۇق ئورناتقان. 1917-يىلى 8-ئايلاردا تۇيۇقسىز كافكانىڭ ئاغزىدىن قان ئاقىدۇ. مانا بۇ چاغدا ئەينى يىللاردا ئەڭ ئېغىر كىسەل ھىساپلىنىدىغان ئۆپكە كىسىلىگە گىرىپتار بولغانلىغى مەلۇم بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن داۋالىنىش ئۇنۇم بەرمەي 1924-يىلى 6-ئاينىڭ 3-كۈنى 40 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتىدۇ. ئۆلۇش ئالدىدا ئۆز ھاياتى بويىچە يازغان نۇرغۇن ئەسەرلىرىنى بىرخالتىغا سىلىپ، كۆيدۇرۋىتىش ئۈچۈن دوستى ماخ بوردقا بېرىدۇ ۋە ئۇنىڭدىن چوقۇم كۆيدۇرۋىتىش توغرىسىدا ۋەدە ئالىدۇ. ئەمما كافكانىڭ ئۆلۇمىدىن كىيىن ماخ بورد ۋەدىسىگە خىلاپ ھالدا ئەسەرلەرنى كۆيدۇرۋەتمەي بەلكى نەشىرياتتا ئىلان قىلىدۇ. مانا ماشۇ مۇناسىۋەت بىلەن فرانز كافكا ئېسىل ئەسەرلىرى دۇنيا خەلق بىلەن يۇز كۆرۇشىدۇ. ئەينى چاغلاردا يەنى 1933-1945-يىللىرى ياۋروپادا گېرمانلار تەرىپىدىن چەكلەنگەن يەھۇدىلارنىڭ ئەسەرلىرى قاتارىدا فران كافكانىڭمۇ ئەسەرلىرىمۇ قاتتىق چەكلىنىدۇ. 1939-يىللىرى گېرمانلارنىڭ پاراگقا تاجاۋۇس قىلىپ كىرىشنىڭ ئالدىدا ماخ بورد كافكانىڭ قول يازمىلىرىنى ئىسرايىلگە كاچۇرۇشنى غەلبىلىك ئورۇنلىغان. ئەينى يىللاردا نامى چىقمىغان كافكانىڭ 2-دۇنيا ئۇرۇشدىن كىيىن بىردىنلا نامى چىقىپ، ئۇنىڭ ئۆلمەس ئەسەرلىرى دۇنيا ئەدەبىيات تارىخىدا ئۆزنىڭ شانلىق ئورنىغا ئىگە بولىدۇ.
بىز ئاكتىپ ئوقۇرمەنلەر ماشۇ مۇناسىۋەت بىلەن فرانز كافكانىڭ كۆيدۈرۋىتىش ئۈچۈن بېرىلگەن بىباھا ئەسەرلىرىنى كۆيدۇرمەي تا بىزنىڭ ئوقۇشىمىزغا ۋەسىلە بولغان، ئاغىنىسىگە بەرگەن ۋەدىگە ۋاپا قىلمىغان ماخ بورد ئەپەندىگە تەشەككۈرلىرىمىزنى سۇنىمىز ۋە ئۇنىڭ بۇ يولدا كۆرسەتكەن پىداكارلىقىغا ئاپىرىن ئوقۇيمىز.
كافكانىڭ قىسقا ھېكايىلىرىدىن تەرجىمە
ئىنسانلارنى قار ئىچىدە قالغان دەرەخلەرگە ئوخشاتساق بولىدۇ. كۆرۇنۇشتە تۇپ-تۇز ئۇزۇن تۇرغان بۇ دەرەخلەرنى يەردىن ئاسانلا يۇلىۋەتكىنى بولىدىغاندەك كۆرۇنگەن بىلەن ئەمەلىيەتتە ھېچ ئۇنداق ئاسان ئەمەس. چۈنكى، ئۇلارنىڭ يىلتىزى تۇپراققا مەككەم كۆپۇلگەن. ئەمما، يەنىلا بۇ بىر كۆرۇنۇشتۇر پەقەت.
گۆرۈخانا
گۆرۈخانا مال-مۈلۈكنى رەنىگە قويۇش ئارقىلىق ، كىشىلەر ئۆزلىرىگە ئېھتىياجلىق بولغان قەرز پۇلنى ئالالايدىغان، خەلق ئارىسىدىكى پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمەت ئورگىنى
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
2. قىسقا بىر مەسەل
گۆرۈخانا
چۈشەنچە
گۆرۆخانا-مال-مۈلۈكنى رەنىگە قويۇش ئارقىلىق ، كىشىلەر ئۆزلىرىگە ئېھتىياجلىق بولغان قەرز پۇلنى ئالالايدىغان، خەلق ئارىسىدىكى پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمەت ئورگىنى. گۆرۆخانىلار 1999-يىلى گوۋۇيۈەننىڭ بۇيرىقى بىلەن خەلق بانكىسىنىڭ باشقۇرىشىدىن ئايرىلىپ، سودا مىنىستىرلىكى باشقۇرىشىدىكى ئادەتتىكى پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمەت كارخانىسىغا ئايلانغاندىن تارتىپ، ھازىرغىچە بولغان تەرەققىيات ئەھۋالىغا قارايدىغان بولساق، گۆرۆخانىلارنىڭ يېڭى دەۋرنىڭ تەلىۋىگە ماسلىشىپ، جانلىق مۇلازىمەت قىلىپ، كۈچلۈك بازار رىقابىتىدە ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاش بىلەن بىللە يەنە بەلگىلىك تەرەققىياتلارغا ئىگە بولغانلىقىنى كۆرىۋالالايمىز.
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
“ھەي ھايات !” دەپ سۆز باشلىدى بىر چاچقان.
گۆرۈخانا
چۈشەنچە
ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئەمىلىي ئەھۋالىدىن ئېلىپ ئېيتىدىغان بولساق، گۆرۆخانىلارنىڭ سانىمۇ كۈندىن كۈنگە كۆپەيمەكتە. ئېگەللىنىشچە 2007-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە ئاپتونوم رايونىمىزدا 65گۆرۈچىلىك كارخانىسى بارلىققا كەلگەن بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە 49ى ئۈرۈمچى شەھىرىدە ئىكەن. گۆرۈچىلىك كارخانىلىرى -شەھەر پۇقرالىرى ، يەككە تىجارەتچىلەر ۋە ئوتتۇرا-كىچىك كارخانىلارنى ئۆزىنىڭ مۇلازىمەت ئوبىكتى قىلغان بولۇپ، گۆرۆگە قويىلىۋاتقان بويۇملارنىڭ تۈرلىرىمۇ كۈنسىرى كۆپەيمەكتە.
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
“بۇ دۇنيا ھەر كۈنى ئاز-ئازدىن تارىيىۋاتىدۇ. بۇرۇنلاردا شۇنداق چوڭتى بۇ دۇنيا. مەن ئۆزەممۇ قورقاتىم. تۇرماستىن يۇگەردىم، يۇگەردىم، يىراقلاردىكى ئوڭ سولدا تۇرغان تاملارنى كۆرگۇنۇمدە خوشال بولدۇم. ئەمما، ئۇ تاملار شۇنچىلى تىز تارايدىكى، ئەمدى مانا ئەڭ ئاخىرقى ئۆينىڭ ئىچىدە تۇرۇپتىمەن. ھەتتا ئۆينىڭ بىر بۇلۇڭىغا مېنى تۇتۇش ئۈچۈن قاپقانمۇ قويۇلغان ئىكەن”
دەل ماشۇ چاغدا، “پەقەت ساڭا ئەڭ كىرەكلىك نەرسە يۆنىلىشنى ئۆرگەرتىش” دېدى مۆشۇك ۋە كاپلا قىلىپ يېدى چاچقاننى.
گۆرۈخانا
ئالاھىدىلىكى
گۆرۈچىلىك دۆلىتىمىزنىڭ غەيرى پۇل–مۇئامىلە سېستىمىسى سۈپىتىدە پۇل–مۇئامىلە سېستىمىسنى بىر مۇھىم تولۇقلىمسى ، بۇ ساھەنى بىز دائىم بىلىپ تۇرىۋاتقان بانكا بىلەن سېلىشتۇرغاندا ھەم ئوخشاشلىقى بار. ھەم ماھىيەتلىك پەرقلىرى بار. بۇ نىمە دىگەندە بازار سوبىكتىلىرى ھەرئىككىلا ئورۇندىن قەرز پۇلغا، ئۆزى جىددىي ئېھتىياجلىق پۇلغا ئېرىشەلەيدۇ. پەرقى دىيىشكە توغرا كەلگەندە، بانكا سېستىمسى دۆلەتنىڭ پۇل–مۇئامىلە سېستىمىسنىڭ ئاساسلىق قوشۇنى سۈپىتىدە دۆلەتنىڭ ماكرولۇق تەڭشەش سىياسىتىنىڭ ئاساسلىق ئىجرا قىلغۇچىسى، گۆرۈچىلىك بولسا ئامانەت قەرز قۇبۇل قىلىش ھوقۇقى يوق.
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
3. دېرىزىدىن خىيال بىلەن قاراش
شۇنداق تىز يىقىنلىشىۋاتقان باھار كۈنلىرىدە نېمە ئىش قىلامىز؟ تېخى بۇگۇن ئەتىگەندىلا كۆك يۇزۇ كۇل رەڭ ئىدى. ھازىر دېرىزىدىن سىرتقا قارايدىغان بولساق، ئاجايىپ ھەيران قالارلىق بولۇپ، دېرىزىنىڭ گىرۋىكىگە يۇزىڭىزنى قويۇپ كۆككە قاراپلا قالىسىز.
گۆرۈخانا
ئالاھىدىلىكى
بانكىغا سېلىشتۇرغاندا قەرز پۇلنىڭ ئۆسىمى يۇقىرى بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. پۇل –مۇئامىلە سېستىمىسىنىڭ قەرز پۇلنى بېرىشتىكى رەسمىيەتلىرىنىڭ مۇرەككەپلىكى تۈپەيلىدىن ئادەتتە بازار سوبىكتىلىرىنىڭ ئىچىدىكى ئوتتۇرا–كىچىك كارخانىلار ھەم بەزى يەككە تىجارەتچىلەر ئۆزى پۇلغا ئېھتىياجلىق بولغاندا بانكا سېستىمسىدىن زۆرۈر بولغان ئامانەت پۇلغا ئېرىشەلىشى نىسبەتەن قىيىن بولغان شارائىتتا گۆرۈچىلىك بۇ خىل ئەھۋالدا ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىيالايدۇ.
گۆرۆخانىنىڭ رەسىمىيەت تەرتىۋىنىڭ جانلىقى، قولايلىق بولىشى ھەم باشقا مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىلەرنىڭ قولايلىقىلىقى تۈپەيلىدىن بازاردىكى پۇل ئېھتىياجى ، ئايلىنىش ئېھتىياجىنى ياخشى تولۇقلاپ كېتەلەيدۇ. گۆرۈگە قويىلىدىغان ئاساسلىق بويۇملار: شەخسلەرنىڭ كېلىش مەنبەسى ئېنىق بولغان قانۇنلۇق مال-مۈلۈكلىرى يەنى ئالتۇن، زىبۇ –زىننەت، ئائىلە ئېلىكتىر سايمانلىرى، ماشىنا ، ئۆي، يەر-مۈلۈك قاتارلىقلاردىن ئىبارەت، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئوتتۇرا –كىچىك كارخانىلارنىڭ زاۋۇت، بىنالىرى، مال-مۈلۈكلىرى، ماشىنا ئۈسكىنىلىرى، پاي ھوقۇقى، كەشىپىيات ۋە تاۋارلىرى قاتارلىقلارمۇ بار..
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
4. يولغا قارايدىغان دېرىزە
گۆرۈخانا
ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى ئەھۋالى
نۆۋەتتە ئاپتونوم رايونىمىزدىكى گۆرۈچىلىك كارخانىلىرىنىڭ ئومۇمىي مال-مۈلكى 675مىليۇندىن ئارتۇق بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئايلانما ئوبوروت مەبلىغى 530مىليۇندىن ئاشىدۇ.2007-يىلى ئاپتونوم رايونىمىزدىكى گۆرۈچىلىك كارخانىلىرى جەمئىيەتتىكى ھەر ساھەنى تەمىنلىگەن گۆرۆ مەبلىغى 640مىليۇن يۈەندىن ئاشتى. يۇقۇرقى مەبلەغلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئوتتۇرا-كىچىك كارخانىلار ۋە يەككە تىجارەتچىلەرگە قارىتىلغان بولۇپ، نۆۋەتتە ئاپتونوم رايونىمىزدىكى گۆرۆخانىلار ئوتتۇرا-كىچىك كارخانىلارنىڭ ئوبروت مەبلىغىنىڭ كەمچىل بولۇش مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتا بەلگىلىك ئىجابىي رول ئوينىماقتا.
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
بولۇپمۇ جېنى ھېچ بىر ئىشنى قىلىشنى خالىمىغان بىرسى، دېرىزە يېنىغا كېلىپ قالغان چاغدا، سىرتىكى كىشىلەرنىڭ كۆك ئاسمانغا قاراپ ئاندىن كىيىن تۆۋەڭەڭە قارىغان كۆزلىرى بۇ بىزارلىققا تولغان ئادەمنىڭ كۆزلىرىنى ئازراق يۇقۇرغا قارىتىدۇ.
گۆرۈخانا
ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى ئەھۋالى
ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئەمىلىي ئەھۋالىدىن ئېلىپ ئېيتىدىغان بولساق، گۆرۆخانىلارنىڭ سانىمۇ كۈندىن كۈنگە كۆپەيمەكتە. ئېگەللىنىشچە 2007-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە ئاپتونوم رايونىمىزدا 65گۆرۈچىلىك كارخانىسى بارلىققا كەلگەن بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە 49ى ئۈرۈمچى شەھىرىدە ئىكەن. گۆرۈچىلىك كارخانىلىرى -شەھەر پۇقرالىرى ، يەككە تىجارەتچىلەر ۋە ئوتتۇرا-كىچىك كارخانىلارنى ئۆزىنىڭ مۇلازىمەت ئوبىكتى قىلغان بولۇپ، گۆرۆگە قويىلىۋاتقان بويۇملارنىڭ تۈرلىرىمۇ كۈنسىرى كۆپەيمەكتە.
فرانز كافكا ۋە ئۇنىڭ قىسقا ھېكايىلىرى
يەنە دەل شۇنداق چاغدا، ئەسلىدىلا تىشىغا چىقىشنى ھېچ خالىمىغان بۇ ئادەمنى سىرتىكى ئاتلار ئۆزىنىڭ توپىغا ۋە قالايمىقانچىلىغىغا ئۇدۇل جەلىپ قىلىدۇ ۋە يەنە ئاخىرىدا ئىنسانلىققا ئۇيغۇنلىشىشقا يۇزلەندۇرىدۇ.
5. ئۆيگە يانغاندا
ئەمدى ئۆيۇمگە كەلگەندە، ئۆزەمنى بىراز ئويچان ھېس قىلىۋاتىمەن. ھالبۇكى پەلەنمەيلەردە بېشىمنى قاتۇرۇشقا ئەرزىگۇدەك ھېچبىر نەرسە بىلەن ئۇچراشمىدىم. دېرىزېنى ئىچىپ باغچىدىكى تا ھازىرغىچە چىلىۋاتقان مۇزىك ئاۋازىنى ئاڭلاشنىڭمۇ بەك بىر پايدىسى بولمىدى.
6. يولدىن ئۆتكەنلەر
كىچىلىرى يولدا كىتىۋاتقاندا بەكمۇ يىراقتىن ئادەمنى تونۇۋالغىنى بولىدۇ. چۈنكى كوچىنىڭ دۆڭلۇك تەرىپى باش تەرەپتە ۋە ئاسماندا تولۇن ئاي پاقىراپ تۇرىدۇ. سىزگە قاراپ ئۇدۇل كىلىۋاتقاندا ئەپسۇس ئۇنى تۇتالمايسىز. ئاجىز ۋە يىرگىنىچلىك بىر نەرسە بولسىمۇ، قويۇپ بەرسىڭىز يۇگرەشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. چۈنكى، بۇ كىچە ۋاختى. كوچىنىڭ دۆڭ تەرىپى ئاي نۈرى ئاستىدا كۆزلىرىڭىزنىڭ ئالدىدا يۇقۇرغا سوزۇلغان بولسا بۇنىڭغا ئامال يوق. بىراق، بۇ ئىككىسى بىر بىرسى بىلەن قوغلاشماق ئوينىغان بولسا ياكى ھەر ئىككىلىسى بىردەك ئۈچۈنچى بىرسىنى قوغلىغان بولسا، بەلكى ئالدىدا بىر گۇناھسىز ئادەم، ئىككىنچى بىرسى ئالدىدىكىسىنى ئۆلتۇرمەكچى بولغان بولسا ۋە سىز جىنايەتكە شىرىك بولغان بولىسىز. بەلكى بىر بىرلىرى توغرىسىدا ھېچ بىر نەرسە بىلمىسە، پەقەت ئايرىم ئايرىم ھالدا ئۆز ئۆيلىرىگە قاراپ يول ئالغان بولسا، بەلكى كىچىدە يۇگرەۋاتقان بولسا، ياكى بىرىنچى ئادەم قوراللىق بولۇشى مۇمكىن.
مەيلى نېمە بولسا بولسۇن، سىزنىڭ ھارغىن بولۇش ھەققىڭىز يوقمۇ، بىر ۋاقىتقىچە شاراپنى ئىچكەن سىز ئەمەسمۇ؟ شۇكرە قىلىڭ، ئىككىنچى ئادەم ئاللا بۇرۇن كۆزدىن غايىپ بولدى.
7. قىياپەتلەر
بەدىنىڭىزگە بىر چىرايلىق ئارتىلغان ھەر تۈرلۇك پىر-پىر نەرسە-كېرەكلەر، قاتمۇ-قات كىيىم-كېچەكلەرنى كۆرگەن چىغىمدا ھەر ۋاقىت ئۇ ئاددى تۇرقۇڭىزنى ئۇزۇن مەزگىل قوغدالمايدىغانلىڭىزنى ھىس قىلىمەن. دەزمال سالسىمۇ تۇزەلمەيدىغان پۇرلۇشۇكلەرنىڭ، نەقىشلەر بىلەنمۇ ياپقىلى بولمايدىغان شۇ قەدەر قىلىن بىر چاڭ-توزان باسقان تاۋاقتەك ۋە ياكى بىرلىرىنىڭ ھەر كۈنى سەھەردە تا كەچكىچە ئوخشاش قىممەتلىك بىر كىيىمنى كىيىپ يۇرگىنىدەك بەختسىز ۋە رەتسىز ھىس قىلىشىنى ئىستىمەيدىغانلىغىنى ئويلايمەن.
ۋە يەنە خوشال يۇرگەن قىزلارنى كۆرۇمەن. ئۆزىگە جەلىپ قىلىدىغان ئادەتلىرىنى ۋە كىچىك ئەۋرىشىم ئۇستىخانلىرىنى، پۇكلەشمىگەن سىلىق تىرىلىرىنى ۋە دولقۇنلاپ تۇرغان يۇمشاق چاچلارنى، ئوخشاش كىيىم-كېچەكلەر ئىچىدىكى ساپ بەدەنلەرنى، ئوخشاش ئالقانلار بىلەن ئوخشاش يۇزلەرنى تۇتۇپ ئەينەكنىڭ ئالدىدا ئۆزىنى كۆرگەن سەبىلەرنى كۆرۋاتىمەن.
پەقەت بەزىدە، كىچىلىرى ئولتۇرۇشتىن يېنىپ ئۆيىگە كەچ كەلگەندە، ئۇ كىيىملەر كونا، بۆرتۇپ قىقىپ قالغان، چاڭ-توزاڭ، ئاللا بۇرۇن ھەقلەر كۆرۇپ بولغان ۋە ئەمدى كىيىلمەس ھالدا كۆرۇنىدۇ ئەينەكتە.
8. تاغدا سەيلە قىلىش
“بىلمەيمەن!” دەپ ۋاقىرسام ھېچكىم ئاڭلىمىدى. بىلمەيمەن، ھېچكىم كەلمىسە كەلمىسۇن. ھېچكىمنى رەنجىتمىدىم. ھېچكىممۇ مېنى رەنجىتمىدى. ئەمما، ھېچكىم ماڭا ياردەم قىلمايدۇ.
بىر ۋاقىتقىچە ھېچ كىم. يەنە ھەممىسى توغرا ئەمەس. پەقەت، قىنى ماڭا ھېچكىمنىڭ ياردەم قىلمايدىغانلىغى يەنە بىر تەرەپتىن ئۇزۇن بىر ۋاقىتقىچە ھېچكىمگە تەسىرى بولمايتى.
سەيلىگە چىقىشنى خالايتىم. نېمە ئۈچۈن بولمىسۇن؟ بىر ۋاقىتقىچە ھېچكىم بىلەن بىرلىكتە. ئەلۋەتتە تاغلارغا، باشقا نەرگە بولاتتى؟ بۇ پۈتۈن ھېچكىملەر نېمىشكە بىربىرلىرىگە زومىگەرلىك قىلىدۇ، پۈتۈن بۇ يۇقۇرغا كۆتۇرۇلگەن قوللار بىربىرلىرىنى ئىتتىرىشىدۇ، يا ئۇ سانسىزلىغان پۇتلار قانداق بولۇپ بىر بىرى بىلەن يىقىن تۇرالايدۇ! ئەلۋەتتە ھەممىسى ئاددى كىيىڭەنلەر ئىدى. ئۇنداق بولسا خوشاللىق بىلەن يولغا چىقايلى. شاماللار ئەتراپىمىزدا ۋە ئارىلىرىمىزدىكى بوشلۇقلاردا چىقىۋەرسۇن. گەللىرىمىزنى كۆپۇپ كەتتى، تاغالاردا ئەركىن بىز. ماشۇ چاغدا ناخشا ئىيتمىغانلىغىمىزنىڭ ئۆزى بىر ئەجەپلىنەرلىك.
9. ۋاز كەچ
تاڭ سەھەردە كوچا تەنھا، پاك-پاكىز ۋە سۇكىناتتا ئىدى. مەن بېكەتكە قاراپ يول ئالدىم. سائەتىمنى توغرۇلاۋالماقچى بولۇپ، ھەيۋەتلىك چىركافنىڭ سائەتىگە قارىغىنىمدا بەك كەچ بولۇپ كەتكەنلىگىنى، ئالدىرمىسام بولمايدىغانلىغىنى بايقىدىم. ۋاخ بولۇپ كەتكەنلىكنى پەرق ئەتكەندىن كىيىنكى ھودۇقۇشتا، قاياققا مەڭىشنىمۇ بىلمەيلا قالدىم. چۈنكى ھازىرغىچە شەھەرنىڭ يوللىرىنى ئىنىق بىلىپ بولالمىغانتىم. خىلىمۇ ئاللاھغا مىڭ شۇكرى ئا تەرەپتە بىر ساقچى بار ئىكەن. مەن دەرھال ئاشۇ تەرەپكە قاراپ يۇگەردىم ۋە ھاسىراپ تۇرۇپ يولنى سورۇدۇم.