cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىنتۇناتسىيە
تىنچ (قىسقا توختاش)، پائۇزا
«بىر كىشى ئەپەندىمدىن سوراپتۇ:
-ئەپەندىم،|كىشىلەرEمىلتىقئاتقاندا- \\نىمىشقا Eبىر كۆزىنى قىسۋالىدۇ؟\\
-شۇنىڭغىEئەقلىڭ يەتمىدىمۇ؟\\دەپEجاۋابىرىپتۇEئەپەندىم.\\
-ئەگەرEئىككى كۆزىنىEقىسىۋالسا،\ نىشاننى قانداق كۆرەلەيدۇ؟\\»
دىمەك، جۈملە ۋە مەنە توپلىرى ئارلىقىدىلى ھەر خىل قىسقا توختاشلار تىنىش دىيلىدۇ. رۇشەن تىنشلار يىزىقتا تىنش بەلگىلەر بىلەن ئىپادىلنىدۇ. پەش ۋە چىكىتلىك پەشلەر قىسقا تىنشنى ؛چىكىت،سو.ال بەلگىسى ۋە ئۈندەش بەلگىلىرى ئۇزۇن تىنشنى بىلدۇرىدۇ.
تىنش جۈملە قورۇلمىسىنىڭ قاتلارم مۇناسىۋتى ۋە مەنە ئىوادىلەش بىلەن زىچ باغلىنشلىق بولغاچقا ئۇنىڭ ئورنى توغرا بولمىسا ياكى تىنش ۋاقىتنىڭ ئۇزۇن – قىسقلىقى مۇۋاپىق بولمىسا، مەنە ئۆزگىرىپ كىتدۇ ياكى چۈشىنىكسىز بولۇپ قالىدۇ.
جۈملە ئاھاڭى (ئىنتوناتسىيسى)
جۈملە ئاھاڭى ئادەتتە ئىنتوناتسىيە ياكى سۆز ئورامى دەپمۇ ئاتىلدۇ. جۈملە ئاھاڭى بىلەن جۈملە ئۇرغۇسىنىڭ پەرقى شۇ يەردىكى، جۈملە ئۇرغۇسى جۈملدىكى مەلۇم بىر سۆزىنىڭ ئاۋاز يۇقىرلىقغا قارتىلغان،جۈملە ئاھاڭى بولسا، بىر پۈتۈن جۈملە ئاۋازنىڭ يۇقىرى تۆۋەنلىككە قارىتلغان. ئادەتتە جۇملە ئاھاڭى بىر پۈتۈن جۇملىگە سىڭگەن بولىدۇ ھەمدە كۆپنچە جۈملىنڭ ئەڭ ئاخىرقى سۆزىدە ياكى بوغۇمدا رۇشەن ئىپادىلنىدۇ.
جۈملە ئاھاڭە جانلىق تىلدا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئۇ ھىچ بولمىغاندا بىرىنچىدىن،سىنتاكىسلىق رول ئوينايدۇ.ئىككىنچىدىن، ھىسياتنى ئىپادىلەش رولنى ئوينايدۇ.
جۈملە ئاھاڭنىڭ سىنتاكىسلىق رولىدىن قارىغاندا، سۆزلىگۈچى جۈملە ئاھاڭنىڭ ئۆزگىرشىدىن پايدىنىلىپ، ئادەتتە ئوخشاش لىكسىكلىق ئوخشاش سۆزلەردىن تەركىب تاپقان ئوخشاش مەنىدىكى بىر جۈملىنى مەنە جەھەتتىن بىر-بىرىگە ئوخشمايدىغان جۈملىلەرگە ئۆزگەرتىشى مۇمكىن.
جۈملىلەرنى جۈملە ئاھاڭنڭ ئوخشماسلىقىغا ياكى باشقا ئالاھىدىلىكىگە قاراپ، بايان جۈملە، سوئال جۈملە ، بۇيرۇق جۇملە، ۋە ئۈندەش جۈملە دەپ تۆت تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ. ئادەتتە،بايان جۈملە،ئۆتۈنۈش ئىلتىماس مەنىسىدىكى بۇيرۇق جۈملىلەر پەسلەتمە ئاھاڭ بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.شۇئار چاقىرىق مەنىسىدىكى بۇيرۇق جۈملە ۋە سوئال جۈملە ئاساسەن، يۇقىرراق ئاھاڭ بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.ئۇندەش جۈملىنڭ ئاھاڭى بىر قەدەر مۇرەككەپ بولۇپ، ئومۇمەن پۈتۈن جۈملە ياكى ھىسياتنى ئىپادىىلىگۈچى سۆزلەر كۆتۈرۈلمە ئاھاڭدا ئىيتىلىدۇ.
پەسلەتمە ئاھاڭ بىلەن كۆتۈرۈلمە ئاھاڭ جۈملە ئاھاڭىنىڭ ئىككى خىل ئاساس تىپى بولۇپ ھىسابلىنىدۇ.لىكىن تىڭىرىقاش، گۇمانلىنىش، موبالىغەلەشتۇرۇش قاتارلىقلارنى ياكى يۇشۇرۇن مەنلىىك جۈملىلىەرنى ئىپادىلەشتە دولقۇنسىمان ئاھاڭ ئىشلىتىشكىمۇ بولىدۇ.شۇڭا .ئوخشاش سۆزلەردىن تۈزۈلگەن جۈملىنىڭ ئاھاڭى ئوخشاش بولمىسا مەنىسىمۇ ئوخشاش بولىمايدۇ.مەسىلەن
ئەھمەت قايىتپ كەلدى(بايان)
ئەھمەت قايتىپ كەلدى؟(قايتۇرما جۈملە)
هة، ئەھمەت قايتىپ كەپتۇ –دة!(ئۈندەش)
ئەھمەت قايتىپ كەلسۇن!(بۇيرۇق)
جۈملە ئاھاڭى جۈملە نەزمۇنى ئىپادىلەش ۋە ئۇنى ئۆزگەرتىشتە مۇھىم رول ئويناپلا قالماستى، بەلكى يەنى ھىسياتنى ئىپادىلەشتىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
جۈملە ئاھاڭنىڭ ھىسياتىنى ئىپادىلەش رولىدىن قارىغاندا،سۆزلىگۈچى جۇملە ئاھاڭدىن پايدىلنىپ، ئۇزىنىڭ بىر قەدەر مۇرەككەپ، نازوك ھىسياتلىرىنى ئىپادىلەش مۇمكىن، مەسىلەن«بۇ ئادەمنىڭ قولىدىن ھەممە ئىش كىلىدۇ»دىگەن جۈملىنى كونكرىت نوتۇق شارائىتىغا قاراپ، ئۆزىگە تىگشلىك جۈملە ئاھاڭى بىلەن ئيتىپ، شۇ كىشىنى ماختاش، شۇ كىشىگە قايىل بولۇش ھىسياتنى بىرلدۇرۇشى مومكىن. ئۇنىڭ ئەكىسچە، كونكىرىت نوتۇق شارائىتىدا يەنە ئۆزىگە تىگىشلىك جۇملە ئاھاڭى بىلەن ئىيتىپ شۇ كىشنى ئەيىپلەش، يامان كۆرۇش ھىسياتىنى ئىپادىلىشى مۇمكىن.
سۇغد ۋىلايىتى
سۇغد ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sughd Wilayiti، تاجىكچە: Вилояти Суғд) قىرغىزىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى دۈشەنبە.
زىيا سەمەد
ھەقىقىي يازغۇچى بولۇش-ھەممىدىن ئاۋۋال ئۆز خەلقىنىڭ مۇناسىپ ۋەكىلى بولۇش، ئۇنىڭ شادلىقى، دەردىنى، ئەزگۈ ئارزۇ-ئارمانلىرىنى، ئېسىل پەزىلەتلىرىنى ئۆزىدە مۇجەسسەملەشتۈرۈش دېگەنلىكتۇر. زىيا سەمەدىي ئۇيغۇر خەلقنىڭ ئەنە شۇنداق پەرزەنتى. بۇنى ئۇ ئۆزىنىڭ ئىجادىي پائالىيىتى بىلەن ئىسپاتلىدى.
زىيا سەمەدىنىڭ ھاياتى ئۆز خەلقىنىڭ ھاياتى بىلەن-ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھاياتى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. زىيا سەمەدىي ياش چاغلىرىدىن باشلاپلا جاپاكەش، ئەركپەرۋەر، ئازادلىققا، مۇستەقىللىققا تەشنا خەلقنىڭ ئىستەكلىرىنى قەلبىگە سىڭدۈرۈشكە ئىنتىلدى.
تالانتلىق يازغۇچى ۋە درامماتۇروگ زىيا سەمەدىي 1914-يىلى ھازىرقى قازاقىستاننىڭ تالدىقورغان ئوبلاستى فانفىلوف رايونىنىڭ خونخاي يېزىسىدا تۇغۇلدى. ياركەندتىكى ئۇيغۇر باشلانغۇچ مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئالموناچارىسكى نامىدىكى رۇس مەكتىپىدە ئوقۇدى. 1929-يىلى س زەرۋاتوۋ نامىدىكى ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇردى.
زىيا سەمەدىي شىنجاڭنىڭ يېڭى دېموكراتىك مەدەنىي ۋە مائارىپىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن پۈتۈن ھاياتى ۋە كۈچىنى سەرپ قىلدى. 1935-1936-يىللىرى غۇلجىدىكى شەرق مەكتىپىگە مۇدىر بولدى ۋە قوشۇمچە ئىلى ۋىلايەتلىك مەدەنىي ئاقارتىش ئۇيۇشمىسى مەدەنىي-مائارىپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى ۋەزىپىسىنى ئاتقۇردى. زىيا سەمەدىيگە ئوخشاش خەلق مەرىپەتچىلىرى ياققان چىراغ ئاشۇ يىللاردا پۈتكۈل شىنجاڭنى يورۇتۇشقا باشلىغان ئىدى. قىسقىغىنا ۋاقىتتا خەلق ئىچىدىن ئىستېداتلىق بىلىملىك ياشلار چىقىشقا باشلىدى. يېڭى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسىمۇ خۇددى مۇشۇ يىللاردا بارلىققا كەلدى. -1936يىلى تېخى ئەمدىلا 22 ياشقا كىرگەن زىيا «غېرىب-سەنەم» مۇزىكىلىق درامىسىنى، «كۆيۈمچان ئانا»، «سىر ئېچىلدى» ناملىق كومېدىيىلەرنى يازدى.
-1937يىلى 19-ئۆكتەبىردە زىيا سەمەدىي ئۆزىنىڭ سەپداشلىرى بىلەن بىللە شىڭ شىسەي تۈرمىسىگە تاشلاندى. تۈرمىگە 23 يېشىدا چۈشكەن زىيا سەمەدىي 30 ياشتا ئاندىن تۈرمىدىن قۇتۇلۇپ چىقتى. تۈرمە ئۇنىڭ دۈشمەنگە بولغان غەزىپىنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ كۈرەش ئىرادىسىنى مۇستەھكەملىدى.
زىيا سەمەدىي 1944-يىلى ئۆكتەبىرنىڭ ئاخىرىدا ئۈرۈمچىدىن غۇلجىغا قايتىپ كېلىپ، شۇ يىلى 7-نويابىردا قوزغالغان ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئازادلىق قوزغىلىڭىغا قاتناشتى ۋە ئۇنىڭ تەشكىلاتچىلىرىنىڭ بىرى بولدى. 1946- يىلى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتى بىلەن گومىنداڭ ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدا «تىنچلىق پۈتۈم» ئىمزالانغاندىن كېيىن، ئەھمەتجان قاسىمى، بۇرھان شەھىدىلەر بىلەن بىللە ئۈرۈمچىدىكى بىرلەشمە ھۆكۈمەت تەركىبىدە ئىشلىدى. 1947-يىلى گومىنداڭ تەرەپ «تىنچلىق پۈتۈم»نى بۇزغانلىقتىن، ئاۋغۇست ئېيىدا ئەھمەتجان قاسىمى باشلىق ئۈچ ۋىلايەت ۋەكىللىرى غۇلجىغا قايتىپ كەلگەن ئىدى.
شۇ چاغ (1947)دا زىيا سەمەدىگە غۇلجىدا مىللىي ئارمىيىنىڭ پولكوۋنىك ئۇنۋانى بېرىلدى. ئۇ مىللىي ئارمىيە شتابىدا بۆلۈم باشلىقى ۋە «ئىنقىلاب تېڭى» گېزىتىنىڭ باش رېداكتورى ۋەزىپىلىرىنى ئىشلىدى. ئۇيغۇر خەلقى ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ مۇناسىپ پەرزەنتلىرىنىڭ ئازادلىق، مۇستەقىللىق ئۈچۈن ئېلىپ بارغان كۈرەش-پائالىيەتلىرىنى يۇقىرى باھالىدى. زىيا سەمەدىيمۇ ئىككى قېتىم «ئىستىقلالىيەت» ئوردېنى بىلەن مۇكاپاتلاندى.
تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى
شىنجاڭ تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى (خەنزۇچە: 新疆托木爾峰國家級自然保護區) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايىتى ئونسۇ ناھىيەسى تەۋەسىدە.
زىيا سەمەد
زىيا سەمەدىي كۈرەشنىڭ ئىككىلا سېپىدە-ئەلەم ۋە قەلەم بىلەن ئاكتىپ پائالىيەت ئېلىپ بېرىشنى توختاتمىدى. ئۇ شىنجاڭنىڭ ئۈچ ۋىلايىتىدە شىددەتلىك جەڭلەر بولغان 1945-1946-يىللىرىدا «سۈرلۈك مىنۇتلار» قاتارلىق درامىلىرىنى يازدى. بۇ خەلق يازغۇچىسى ۋە غەمخورچىسى ئىجادىنى كۈرەشتىن، كۈرەشنى ئىجادىيەتتىن ئايرىپ قارىمايتتى. ئۇنىڭ ئۈچۈن كۈرەش ئىجادىيەت مەزمۇنى، ئىجادىيەت بولسا كۈرەشنىڭ ۋاسىتىسى بولۇپ خىزمەت قىلدى.
تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى
تونۇشتۇرۇلىشى
شىنجاڭ تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايىتى ئونسۇ ناھىيەسى تەۋەسىدە. جۇغراپىيىلىك كوردىناتى شەرقىي مېردىئان ˊ50°79～ˊ54°80، شىمالىي كەڭلىك ˊ40°41～ˊ04°42، ئورمان ئېكولوگىيە سىستېمىسى تىپىغا تەۋە تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى. تەبئىي مۇھاپىزەت رايونىنىڭ شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى 105 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى 28 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 23.76 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر. شىنجاڭ تۆمۈر چوققا تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى 1980-يىلى 6-ئايدا قۇرۇلۇشقا باشلىغان، 2003-يىلى دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى قىلىپ بېكىتىلگەن.
زىيا سەمەد
زىيا سەمەدىي پەقەت، تالانتلىق يازغۇچى، ئاكتىپ كۈرەشچى بولۇپلا قالماي، بەلكى شۇنىڭ بىلەن بىللە ماھىر تەشكىلاتچى، جامائەت ۋە دۆلەت ئەربابى سۈپىتىدىمۇ مەشھۇردۇر. ئۇ ئاڭلىق ھاياتىنى باشلىغان دەسلەپكى چاغلاردىن تارتىپلا، يەنى 20 ياشقا كىرگەن چاغلىرىدىن باشلاپلا شىنجاڭ مەدەنىيىتىنى، مائارىپىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ ئالدىنقى سەپلىرىدە تۇرۇپ، ئۇنىڭ ماھىر تەشكىلاتچىلىرىدىن بىرى بولۇپ كەلدى.
ئۇ 1949-يىلى پۈتكۈل شىنجاڭنىڭ مەدەنىيەت-مائارىپ ئىشلىرىغا رەھبەرلىك قىلدى.
تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى
تارىخىي تەرەققىيات جەريانى
1980-يىلى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن تۇنجى تۈركۈمدىكى مۇھاپىزەت رايونى شىنجاڭ تۆمۈر چوققا تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى قىلىپ بېكىتىلگەن.
زىيا سەمەد
1950-يىلىدىن باشلاپ شىنجاڭ مەدەنىيەت باشقارمىسىنىڭ باشلىقى، شەنشى، نىڭشا، گەنسۇ، چىڭخەي، شىنجاڭ ئۆلكىلىرىدىن تەشكىل تاپقان غەربى شىمال ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەت ئەزاسى، مەدەنىيەت نازارىتىنىڭ نازىرى، يازغۇچىلار ئىتتىپاقىنىڭ رەئىسى، «شىنجاڭ ئەدەبىيات-سەنئىتى» ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى قاتارلىق مۇھىم رەھبىرى خىزمەتلەردە بولدى. 1956-يىلى دېكابىردا ھىندىستان پايتەختى دېھلى شەھىرىدە ئېچىلغان ئاسىيا يازغۇچىلىرىنىڭ كونفېرىنسىيەسىگە قاتناشتى. زىيا سەمەدىي تۈرمىلەردە ياتقان چاغلىرىدىمۇ، رەھبىرى خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن چاغلىرىدىمۇ ئىجادىيەتنى تاشلاپ قويمىدى. ئۇ ھەمىشە بەرپا قىلىش، يارىتىش، خەلقنىڭ مەنىۋى بايلىقىنى كۆپەيتىش ئىشقى بىلەن ياشىدى. 1951-1952-يىللاردا «زۇلۇمغا زاۋال» درامىسىنى، 1953-يىلى «ئىلى دەرياسى بولىدا» ناملىق كىنو پوۋېستىنى يازدى. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى شۇ يىللاردا بېجىڭدا خەنسۇ ۋە ئۇيغۇر تىللىرىدا نەشر قىلىنىپ تۇردى. يازغۇچىنىڭ 1957-يىلى بېجىڭدىكى مىللەتلەر نەشرىياتىدا بېسىلىپ چىققان تاللانما ئەسەرلەر توپلىمىغا ئۇنىڭ «ئىلى دەرياسى بويىدا»، «قانلىق داغ»، «غېرىب-سەنەم»، «زۇلۇمغا زاۋال» ناملىق ئەسەرلىرى كىرگۈزۈلگەن ئىدى.
تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى
تارىخىي تەرەققىيات جەريانى
2003-يىلى دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى قىلىپ بېكىتىلگەن.
زىيا سەمەد
زىيا سەمەدىي 1961-يىلى نويابىردا سوۋېتلار ئىتتىپاقىغا قايتىپ چىقتى. شۇنىڭدىن تارتىپ ئۇنىڭ يېڭى ھاياتى باشلاندى. لېنىن ۋەتىنى زىيا سەمەدىنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مۇناسىپ ۋەكىلى. ئاتاقلىق يازغۇچىسى سۈپىتىدە سەمىمى كۈتۈۋالدى. ئۇنىڭ ئۈچۈن ئەركىن ئىجادىيەتنىڭ داغدام يولى ئېچىلدى. بۇ يول ئۇيغۇر دېموكراتىك ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بىرى بولغان زىيا سەمەدىينى ئەمدى ئۇيغۇر-سوۋېت ئەدەبىياتىنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن نامايەندىسى دەرىجىسىگە كۆتۈردى. ئۇ تىز ئارىدىلا بىرقانچە رومانلارنى يېزىپ پۈتتۈردى. 1963-يىلى «ئىلى دەرياسى بويىدا» ناملىق كىنو پوۋېستىنى، 1965-يىلى «مايىمخان» رومانىنى، 1967-يىلى «يىللار سىرى» رومانىنىڭ بىرىنچى كىتابى، 1969-يىلى ئىككىنچى كىتابنى، 1970-يىلى «بىر تال پاپروس»، 1974-يىلى «ئەسىردىن ئەسىرگە» ناملىق توپلىمى، 1976-يىلى «ئۆرۈك گۈللىگەن چاغدا»، 1978-يىلى «دەرتمەننىڭ زارى» قىسسىلىرى، 1979-يىلى «غېنى باتۇر» پوۋېستى قاتارلىقلار نەشر قىلىندى. «لاشمەن» ناملىق پىيەسى سەھنىدە ئوينالدى. يازغۇچىنىڭ رومانلىرى رۇس، ئۆزبېك ۋە قازاق تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىندى. زىيا سەمەدىينىڭ رومانلىرى ئۆزىنىڭ تېماتىكىسى، ياراتقان ئوبرازلىرى، باي تىلى ۋە يۈكسەك غايىسى بىلەن ئۇيغۇر-سوۋېت ئەدەبىياتىنى يۇقىرى بالداققا كۆتۈردى ۋە بېيىتتى. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەھرىمان قىزى مايىمخان سېيماسىنى، 1930-يىللاردا دەسلەپ قۇمۇلدىن كۆتۈرۈلۈپ، كېيىن پۈتكۈل شىنجاڭغا قانات يايغان خەلق قوزغۇلاڭىنىڭ رەھبىرى غۇجىنىياز ھاجى ئوبرازىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىپ بەردى. ئۇلارنىڭ ئۆز خەلقنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن ئېلىپ بارغان كۈرەش پائالىيەتلىرى بىلەن بىزنى تونۇشتۇردى.
تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى
جۇغراپىيەلىك ئورنى
شىنجاڭ تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايۇنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايىتى ئونسۇ ناھىيسى تەۋەسىدە، جۇغراپىيىلىك كوردىناتى شەرقىي مېردىئانˊ50°79～ˊ54°80، شىمالىي كەڭلىك ˊ40°41～ˊ4°42، ئورمان ئېكولوگىيە سىستېمىسى تىپىغا تەۋە تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى.
ئەلمۇغنىي ئەن ھەملىل ئەسفار
ئەلمۇغنىي ئەن ھەملىل ئەسفار (‹ئىھيا ئۇلۇمىددىن› ھەدىسلىرىنىڭ تەخرىجى / المغني عن حمل الأسفار في الأسفار في تخريج ما في الإحياء من الأخبار) »، ئاتاقلىق ئىراقلىق مۇھەددىس زەينۇددىن ئەبۇلفەزل ئابدۇررەھىم ئىبنى ئەلھۈسەين ئەلئىراقىي (ھ. 725 – 806 / م. 1325 – 1403) تەرىپىدىن ئىمام غەززالىي (ھ. 450 – 505 / م. 1058 – 1111) نىڭ «ئىھيائۇ ئۇلۇمىددىن»دىكى ھەدىسلەرنىڭ تەخرىجىگە دائىر يازغان ئەسىرىدۇر.
ساقلاش ۋە سەپەرلەردە كۆتۈرۈپ يۈرۈشكە ئەپلىك بولسۇن ئۈچۈن، بۇ ئەسىرىنى مۇشۇ ھەقتە يازغان چوڭ («ئىخبارۇل ئەھياﺋ») ۋە ئوتتۇرا ھەجىملىك («ئەلكەشفۇل مۇبىن») ئىككى ئەسىرىدىن ئىخچاملىغان بولۇپ، ھەدىسلەرنىڭ باش تەرىپىنى، راۋىيسى بولغان ساھابىنى ۋە ئۇ ھەدىس رىۋايەت قىلىنغان ھەدىس توپلاملىرىنى تىلغا ئېلىش بىلەن بىرگە سەنەدلەرنىڭ سەھىھ ياكى زەئىفلىكىگە باھا بېرىپ ماڭىدۇ.
ھ. 790 / م. 1388 - يىلى رەبىيەلئەلۋۋەلنىڭ 12 - كۈنى تاماملانغان بۇ ئەسەر 4613 ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى
گېئولوگىيەلىك يەر شەكلى
قوغداش رايونى ئېگىز تاغلىق. تۆمۈر چوققىسى جۇڭگو زېمىنى ئىچىدىكى تەڭرىتاغ تاغ تىزمىسىنىڭ ئەڭ ئېگىز چوققىسى بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 7435.3 مېتىر كېلىدۇ، ئۇنىڭ ئەتراپىدا 6800 مېتىردىن ئاشىدىغان 5 چوققا بار، 600 مېتىردىن ئاشىدىغان چوققىدىن 15. ئېلىمىزدىكى ئەڭ چوڭ ھازىرقى زامان مۇزلۇق رايونى، ئۇ تەڭرىتاغنىڭ ئەڭ چوڭ مۇزلۇق تەسىرى مەركىزى بار بولۇپلا قالماستىن، شۇنداقلا دۇنيادىكى سەككىز چوڭ تاغ جىلغىسىدىكى مۇزلۇقنىڭ بىرى، قەدىمىي مۇزلۇق ئىزلىرى ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان رايون.
رايون دائىرىسى
تەبئىي مۇھاپىزەت رايونىنىڭ شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى 105 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى 28 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 23.76 مىڭ كۇۋادىرات كىلومېتىر.
تۆمۈر چوققىسى مۇھاپىزەت رايونىنىڭ شەرق، غەرب، شىمال ى تەڭرىتاغ بىلەن تۇتىشىدۇ، سىبىرىيە بىلەن پامىر، قۇرۇم تېغى ئوتتۇرىسىدىكى ماددا ئالماشتۇرۇش كۆۋرۈكىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى، ئېگىز تاغلاردىكى مۇزلار ۋە ياۋايى ھايۋان، ئۆسۈملۈكلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتىنى ئىگە بولغان ئېگىز تاغ ئېكولوگىيىلىك سىستېمىسى ئۇنىۋېرسال مۇھاپىزەت رايونى.
ئومۇمىي بايان
تۆمۈر چوققا دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونىدىكى قوغدىلىدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆسۈملۈكتىن 382 خىلدىن ئاشىدۇ، ۋەكىللىكلىرىدىن قار لەيلىسى، تاغ كەتىراسى قاتارلىقلار بار، قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان ئومۇرتقىلىق ھايۋانلاردىن 77 خىل ياۋايى ھايۋانلار ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، 13 تۈركۈمى 28 ئائىلىسى 73 ئۇرۇقدىشى بار؛ ھاشارات 1000 خىلدىن ئاشىدۇ.
ئۆسۈملۈك بايلىقى
جانلىقلار بايلىقىنى قوغداش رايونى ئىچىدە يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆسۈملۈك 382 خىلدىن ئاشىدۇ، ۋەكىللىكلىرىدىن قار لەيلىسى، تاغ كەتىراسى، زەمبۇرۇغ قاتارلىقلار بار.
ھايۋانات بايلىقى
ياۋايى ھايۋانلاردىن ئاساسلىقى قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار 77 خىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، 13 تۈركۈمى 28 ئائىلىلىسى 73 ئۇرۇقدقشى بار ؛ 1000 خىلدىن ئارتۇق ھاشارات تۈرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت بويىچە بىرىنچى دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان ھايۋاندىن يىلپىز، تاغ ئۆچكىسى، ئارقار، شۇڭقار، ئالا قۇيرۇق دېڭىز بۈركۈتى، تازقارا قاتارلىقلار بار. دۆلەتلىك بىرىنچى دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان سېرىق بۈركۈت، ئالا قۇيرۇق دېڭىز بۈركۈتى، خۇ تاز قارا، قارا لەيلەك،يىلپىز، تاغ ئۆچكىسى، ئارقار، قارا بۇلغۇن، ئاق يەلكە بۈركۈت قاتارلىقلار.
مۇزلۇق مەنزىرە
قوغداش رايونى 4-ئەسىردىن بۇيان، يەر پوستى ھەرىكىتى ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشىدىن يۈز بەرگەن كۆپ قېتىملىق مۇز دەۋرى ئارىلىقتىكى مۇزلۇق. بىرقەدەر تىپىك مۇزارت دەرياسى، تېرەڭ دەرياسى، مۇز ئېراسىنىڭ ئىزنالىرى تېپىلغان. دۆلەت ئىچى، سىرتىدىكى مۇتەخەسسىسلىرى بۇ رايونلاردىكى مۇزلۇقلارنىڭ تەتقىق قىلىشقا ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىپ، تۆمۈر نارات تاغ مۇزلۇقى رايونىغا، تەڭرىتاغنىڭ ئەڭ چوڭ مۇزلۇق تەسىرى مەركىزى بار بولۇپلا قالماستىن يەنە دۇنيا بويىچە داڭلىق تاغ مۇزلۇقى رايونىنىڭ بىرى.
ئارىشاڭ
ئاجايىپ ھەيۋەتلىك مۇزلۇق ھېسابقا ئالمىغاندا باشقا ، تۆمۈر چوققىسى رايۇنىدا يەنە نۇرغۇن داڭلىق ئارشاڭ بار. شىمالىي مۇزارت دەريا ۋادىسىنىڭ شەرقىگە جايلاشقان ئالاتاۋ ئارىشاڭ بۇلاق سۈيى پەسىل ئۆزگىرىشلىك بولۇپ، قىش، باھار پەسلىدە ئاساسەن قۇرۇپ كىتىدۇ، 6 ~ 8-ئايدا، بۇلاق سۈيى مىقدارى ئەڭ كۆپ. ئارشاڭدا ئاز مىقداردا گۈڭگۈرت بىرىكمىسى ۋە ناترىي قاتارلىق مىنېرال ماددىلارنىڭ نۇرغۇن كېسەللەرنى داۋالاشتا مەلۇم ئۈنۈمى بار. ھەر يىلى ياز پەسلىدە 100 نەچچە كىلومېتىر يىراقتىن قازاق، موڭغۇل، قىرغىز، ئۇيغۇر، رۇسىيە قاتارلىق چارۋىچىلار جاپادىن قورقماي، يولنى يىراق كۆرمەي خەۋپ-خەتەرگە چىداپ ئاتلىق يىغىلىپ بۇ يەرگە كىلىپ دەم ئېلىپ داۋالىنىدۇ.
روك مۇزىكا ئېقىمى
روك مۇزىكىسى-ئېنگلىزچە Rock Music دەپ ئاتىلىغان بولۇپ، ھازىرقى ياشلار ناھايىتى ياقتۇرۇپ ئاڭلايغان مۇزىكا ئېقىمىنىڭ بىرى. بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ دەسلەپ قايسى دۆلەتتە بارلىققا كەلگەنلىكى توغۇرلۇق ئېنىق جاۋاپ يوق، بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگەن دېسە، بەزىلەر گېرمانىيەدە بارلىققا كەلگەن دەيدۇ، يەنە بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كېلىپ، گېرمانىيەدە كەڭ ئومۇملىشىپ، تەرەققىي قىلغان، دەيدۇ. كۆپىنچە كىشىلەر بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگىنىگە ئىشىنىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە :روك مۇزىكا ئېقىمى
ئىنگىلىزچە :Rock Music
چۈشەنچە
روك مۇزىكىسى-ئېنگلىزچە Rock Music دەپ ئاتىلىغان بولۇپ، ھازىرقى ياشلار ناھايىتى ياقتۇرۇپ ئاڭلايغان مۇزىكا ئېقىمىنىڭ بىرى. بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ دەسلەپ قايسى دۆلەتتە بارلىققا كەلگەنلىكى توغۇرلۇق ئېنىق جاۋاپ يوق، بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگەن دېسە، بەزىلەر گېرمانىيەدە بارلىققا كەلگەن دەيدۇ، يەنە بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كېلىپ، گېرمانىيەدە كەڭ ئومۇملىشىپ، تەرەققىي قىلغان، دەيدۇ. كۆپىنچە كىشىلەر بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگىنىگە ئىشىنىدۇ.
ئاندوررا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px ئاندوررا كېنەزلىكى Principat d'Andorra پايتەخت: ئاندوررا كەنتى، ئاھالىسى 28مىڭ دۆلەت نوپۇس: 71مىڭ201ئادەم زىمىنى468: كۇۋادىرات كىلومېتىر تىلى: ئاھالىنىڭ 35%نى ئىگەللەيدىغان يەرلىك ئاندوررالار ۋە ۋە 43% نى ئىگەللەيدىغان ئىسپانىيىلىك كاتالونلار نىڭ كاتالون تىلى دۆلەت تىلى بولۇپ بۇلاردىن 11%پورتۇگال ۋە %7فىرانسىۇز بار. پۇلى: ئاندوررا ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئەزاسى بولۇپ ياۋرو ئىشلىتىدۇ. ئاندوررانىڭ 2006-يىللىق مىللى دارامىتى 2مىليارت 600مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغىنى 38مىڭ دوللار. يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش نىسبىتى يىللاردىن بۇيان %3 بولۇۋاتىدۇ. دىنى : پۈتۈن ئاھالىنىڭ ھەممىسى دىگۈدەك كاتولىك دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ.
دۆلەت بايرىمى: (1278-يىلى)9- ئاينىڭ 8-كۈنى
left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px ۋاقىت رايونى : گىرنىۋىچ ۋاقتى(0-ۋاقىت رايونى) قىسقىچە تارىخى: ئاندوررا كېنەزلىكى ياۋروپادىكى 7مىكرو دۆلەتنىڭ بىرى بولۇپ، مىلادىدىن ئىلگىرى كاتالونىيە دۆلىتىنىڭ بىر قىسمى بولغان،8-ئەسىردىن كېيىن چارلىز ئىمپىرىيىسىنىڭ قولىدا بولۇپ 12-ئەسىردە مۇستەقىللىقا ئېرىشكەن، كېيىن ئىسپانىيە ئىمپىرىيىسىنىڭ ئىتىپاقدىشى بولغان، 1607-يىلىدىن باشلاپ فىرانسىيە بىلەن ئىسپانىيە ئاندوررانى ئارمىيىسى بولمىغان بىتەرەپ رايون قىلىش كېلىشىمى ئىمزالىغان. ئاندوررادا زامانىۋى سانائەت ۋە يېزا ئىگىلىكى ئاساسەن يوق بولۇپ ساياھەت ۋە ۋاكالەتچىلىك كىرىمى دۆلەت كىرىمىنىڭ 85% دىن كۆپرەكىنى ئىگەللەيدۇ، پۈتۈن دۆلەتتە تولۇق ئوتتۇرا مائارىپى ئۇمۇملاشقان بولۇپ، ئاھالىنىڭ %22 ى ئالى مائارىپ سەۋىيىسىگە ئىگە. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 36مىڭ، يانپون ئابونتى 65مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 23مىڭ بولغان.
نەپەسلىنىش سىستېمى
نەپەسلىنىش سىستېمى بولسا ئانتروپوتومىيە
ۋېن جياباۋ
thumb|ۋېن جىياباۋ ۋېن جياباۋ 1942-يىلى 9-ئايدا تىيەنجىن شەھىرىدە تۇغۇلغان .1965-يىلى 4-ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى گە كىرگەن ، 1967-يىلى 9-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان ،بېيجىڭ گېئولوگىيە ئىنستىتۇتى گېئولوگىيىلىك قۇرۇلما كەسپىنى پۈتتۈرگەن ، ئۇقۇش تارىخى ئاسپىرانىت ئۇنۋانى ئىنژىنىر. ئۇ ئىلگىرى گوۋۇيۈەننىڭ باشلىقى ، پارتگۇرپپىسىنىڭ سېكىرتارى، مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
زەمىن يېزىسى
زەمىن يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسى قارمىقىدا بۇلۇپ، ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان. ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 5.88 كىلومېتىر، يەر شەكلى غەربىي تەرىپى ئىگىز، شەرقىي تەرىپى پەس ئومۇمىي كۆلىمى 221.07 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. پۈتۈن يېزىدا 19 مەمۇرىي كەنت، 94 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، 4606 ئائىلە بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 21305 ئادەم؛ بۇنىڭ ئىچىدە ئەرلەر 10985 نەپەر، ئايال 10320 نەپەر، 6083 نەپەر ئەمگەك كۈچى بولۇپ، ئومۇمىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 98 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە يېزا ئىگىلىك تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 46 مىڭ مو، ئېچىلغان بوز يەر كۆلىمى 12 مىڭ مو. 2002-يىلى يېزا بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن ساپ كىرىمى 1125 يۈەن.
ۋېن جياباۋ
ھاياتى
thumb|باش مىنىستىر ۋېىن جىياباۋ 1979-يىلىدىن 1981-يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىلىك گېئولوگىيە ئىدارىسىدا مۇئاۋىن باشقارما باشلىقى ، ئىنژىنىر بولغان .1981-يىلىدىن 1982-يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىلىك گېئولوگىيە ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان .1982-يىلىدىن 1983-يىلىغىچە گېئولوگىيە - كان مەھسۇلاتلىرى مىنىستىرلىكى سىياسەت ، قانۇن - نىزام تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى ، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولغان .1983-يىلىدىن 1985-يىلىغىچە گېئولوگىيە - كان مەھسۇلاتلىرى مىنىستىرلىكىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى ، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى ، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن سېكىرتارى ، قوشۇمچە سىياسىي بۆلۈمنىڭ مۇدىرى بولغان .1985-يىلىدىن 1986-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت غوجىدار ئىشخانىسىىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
1986-يىلىدىن 1987-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت غوجىدار ئىشخانىسىىنىڭ مۇدىرى بولغان.
1987-يىلىدىن 1992-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت پۈتۈكچىلىك باشقارمىسىنىڭ كاندىدات سېكىرتارى ، قوشۇمچە مەركىزىي كومىتېت غوجىدار ئىشخانىسىىنىڭ مۇدىرى ، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئورگانلار خىزمىتى كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى بولغان .1992-يىلىدىن 1993-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بيۇروسىنىڭ كاندىدات ئەزاسى ، مەركىزىي كومىتېت پۈتۈكچىلىك باشقارمىسىنىڭ سېكىرتارى ، مەركىزىي كومىتېت غوجىدار ئىشخانىسىىنىڭ مۇدىرى ، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئورگانلار خىزمىتى كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.
زەمىن يېزىسى
باشقىلار
زەمىن يېزىسى چارۋىچىلىقتا قارا، ئاق كالاۋە مەكىت قويى كىرگۈزۈپ ھەمدە سورتىنى ياخشىلاپ زور كۈچ بىلەن باقمىچىلىق چوڭ ئائىلىلىرى ۋە كەسپىي ئائىلىلەر يار-يۆلەك بولۇش، ئۆي قۇشلىرى باقمىچىلىق «كەپتەر، توخۇ» ئۆزگىچە باقمىچىلىق جەھەتتىكى گەۋدىلىك بولغان.
ۋېن جياباۋ
ھاياتى
1993-يىلىدىن 1997-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بيۇروسىنىڭ كاندىدات ئەزاسى ،  مەركىزىي كومىتېت پۈتۈكچىلىك باشقارمىسىنىڭ سېكىرتارى بولغان .1997-يىلىدىن 1998-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى ، مەركىزىي كومىتېت پۈتۈكچىلىك باشقارمىسىنىڭ سېكىرتارى بولغان .1998-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى ، مەركىزىي كومىتېت پۈتۈكچىلىك باشقارمىسىنىڭ سېكىرتارى ، گوۋۇيۈەن مۇئاۋىن زۇڭلىلىرى ، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى ، مەركىزىي كومىتېت پۇل مۇئامىلە خىزمىتى كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن .2002-يىلىدىن 2003-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى ، گوۋۇيۈەن مۇئاۋىن زۇڭلىلىرى ، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى ، مەركىزىي كومىتېت پۇل مۇئامىلە خىزمىتى كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى 2003-يىلىدىن 2013-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى  2012-يىلى ، گوۋۇيۈەن زۇڭلىسى ، پارتگۇرپپىسىنىڭ سېكىرتارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.(1)
شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى
شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sherqiy Türkistan Dölet Bayriqi) بولسا 1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت بايرىقى دەپ قوبۇل قىلىنغان. تەگلىكتىكى كۆك رەڭ كۆكتۈرك دۆلىتىگە، ئاي بولسا ئىسلامىيەتكە، يۇلتۇز بولسا ئىستىقلال ۋە مۇستەقىللىققا سىموۋۇل قىلىنغان.
تارىخى
1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت بايرىقى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
رەڭگى
بايراقنىڭ تەگلىك رېڭىنىڭ ئۆلچەملىك كودى (#65B7FF) دۇر.
قارالسۇن
جۇمھۇرىيەتلەر:
غول ھۈجەيرە
ئىنسان بەدىنى كۈندىلىك ساغلاملىقىمىز ئۈچۈن مۇھىم بولغان نەچچە يۈز خىل ئوخشىمىغان ھۈجەيرىلەردىن تۈزۈلگەن بولۇپ، بۇ ھۈجەيرىلەر بىزنىڭ ھاياتلىق پائالىيەتلىرىمىزنى داۋاملاشتۇرۇشىمىزنىڭ كاپالىتى. مەسىلەن، ھۈجەيرىلەردىن تۈزۈلگەن يۈرەك سوقۇپ تۇرىدۇ، مېڭە ئويلايدۇ، بۆرەك قاننى تازىلايدۇ، يەنە بەزى ھۈجەيرىلەر چۈشۈپ كەتكەن تېرىلەرنىڭ ئورنىنى ئالىدۇ، دىگەندەك. غول ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆزگىچە خۇسۇسىيىتى بولسا ئۇلار بەدەندىكى باشقا بارلىق ھۈجەيرىلەرنى ھاسىل قىلىدۇ. غول ھۈجەيرىلەر بەدەندىكى يېڭى ھاسىل بولۇپ تۇرىدىغان ھۈجەيرىلەرنىڭ مەنبەسىدۇر. غول ھۈجەيرىلەر بۆلۈنگەندە ئۆزىگە ئوخشاش ھۈجەيرىلەر ۋە ياكى بەدەندىكى باشقا تىپتىكى ھۈجەيرىلەرنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. مەسىلەن، تېرە غول ھۈجەيرىلىرى بۆلۈنۈش ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ تېرە غول ھۈجەيرىلىرىنى ياكى قارا پېگمىنت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە فۇنكىسىيىلىك تېرە ھۈجەيرىلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ.
غول ھۈجەيرىلەرنىڭ تۈرلىرى قايسىلار؟
غول ھۈجەيرىلەرنىڭ تۈرلىرى كۆپ خىل بولۇپ، ئالىملار بەدىنىمىزدىكى ھەر قايسى ئەزالاردا ئۆزىگە خاس غول ھۈجەيرىلەر مەۋجۇت دەپ قارايدۇ. مەسىلەن بىزنىڭ قېنىمىزدا «قان غول ھۈجەيرىلىرى» مەۋجۇت بولىدۇ. بىراق، غول ھۈجەيرىلەر يەنە ئىنسان يېتىلىش باسقۇچىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىمۇ مەۋجۇت. ئالىملار بۇ خىل ھۈجەيرىلەرنى ئايرىپ ئىلىپ ئۆستۈرگەندە، ئۇلار «تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلىرى» دەپ ئاتىلىدۇ. ئالىملارنىڭ تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلىرىگە قارىتا ناھايتى ھاياجانلىنىپ كېتىشىنىڭ سەۋەبى بولسا بۇ ھۈجەيرىلەرنىڭ تۇغما خىزمىتى - دەل بەدىنىمىزدىكى بارلىق ئەزا-ئورگانلارنى ھاسىل قىلىش بولغانلىقىدا. بۇ دىگەنلىك تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلىرى چوڭلار تېنىدىكى غول ھۈجەيرىلەرگە ئوخشىمايدىغان بولۇپ، بىز بۇ خىل ھۈجەيرىلەرنى «ئالداش» ئارقىلىق نەزەرىيە جەھەتتىن لازىم بولغان بەدىنىمىزدىكى نەچچە يۈز خىل ھۈجەيرىلەرنىڭ خالىغىنىغا ئېرىشەلىشىمىز مۇمكىن. مەسىلەن، بىر قان غول ھۈجەيرىسى پەقەت يېڭى قان ھۈجەيرىلىرىنىلا ھاسىل قىلالايدۇ؛ تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلىرى بولسا تېنمىزدىكى قان، تېرە، سۆڭەك، مېڭە، يۈرەك… دىگەندەك بارلىق ھۈجەيرىلەرنى ھاسىل قىلالايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلەر تۇغما ھالدا بەدىنمىزدىكى ھەر قايسى توقۇلما، ھەتتا ئەزالارنى شەكىللەندۈرۈشكە خاس قىلىپ «پىراگروممىلانغان»؛ ئەمما چوڭلار غول ھۈخەيرىلىرى ئۇنداق ئەمەس. بۇ تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلىرىنىڭ كېسەل تەگكەن ئەزالارنى داۋالاشتىكى يوشۇرۇن كۈچىىنىڭ تېخىمۇ زور ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلىرى ئادەتتە تۇغماسلىقنى داۋالاش ئورۇنلىرى ئىشلەتمەي ئېشىپ قالغان بىر نەچچە كۈنلۈك تۆرەلمىلەردىن ئېلىنىدىغان بولۇپ، ئەگەر تۆرەلمە غول ھۈجەيرىلىرى ئايرىۋىلىنمىسا بۇ تۆرەلمىلەر بەرىبىر تاشلىۋىتىلىدۇ.
ئىككى پۇتلۇق لامپا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئىككى پۇتلۇق لامپا
ئىككى پۇتلۇق لامپا
ئىككى قۇتۇپلۇق لامپا .1 دىيلىدۇ) ،ئىككى قۇتۇپلۇق كىرستال لامپىۇ دىيلدۇ.Diode-ئىنگىلىزچە 二极管خەنزۇچە- ,ئىككى قۇتۇپلۇق لامپا( ،ئادەتتە قىسقارتىلىپ ئىككى قۇتۇپلۇق لامپا دىيىلدۇ.ئېلېكتىرون ئىلىمىدا ، ئىككى قۇتۇپلۇق لامپا بولسا " ئىككى-ئۇچلۇق/قۇتۇپلۇق  (يەنى مۇسبەت+، مەنپىي-)  سىممىتىرىك بولمىغان ئېلېكتېرونلۇق ئېلمېنېىت/دىتال.
ئادەتتە ئىككى قۇتۇپلۇق كىرستال لامپا ئدېئال-كۆڭۈلدىكىدەك ھالەتتە - ئەگەرمۇسبەت يۆنىلىشتە(يەنى ئوڭ+ يۆنىلىشتە)  توك-توك ئېقىمى ئۆتسە لامپا ئىككى ئۇچى ئارسىدىكى قارشىلىق چەكسىز كىچىك بۇلىدۇ ،ئەگەر مەنپىي يۆنىلىشتە(يەنى سول- يۆنىلىشتە)توك-توك ئېقىمى ئۆتسە لامپا ئىككى ئۇچى ئارسىدىكى قارشىلىق چەكسىزچوڭ بۇلىدۇ.شۇڭلاشقا ئىككى قۇتۇپلۇق كىرستال لامپا ئوڭ يۆنىلىشتىلا توك ئېقىمى ئۆتۈشكە يول قويىدۇ.تاق يۆنىلىشلىك ئۆتكۈزۈش رولى بار.شۇنداق بولسىمۇ،ئەمەلىيەتتەئىككى قۇتۇپلۇق لامپا ئۇنچۋالا كۆڭۈلدىكىدەك پەقەت ئۆتكۈزۈش ۋە ئۆتكۈزمەسلىك تەك رولىنى نامايەن قىلالمايدۇ.باشقىچە ئېيتقاندا بىرقەدەر مۇرەككەپ بولغان تۈز سىزىقسىز ئېلېكتىرون ئالاھىدىلىكىنى نامايەن قىلىدۇ.بۇ سىزىقسىز ئالاھىدىلىكى مۇئەييەن ئىككى قۇتۇپلۇق لامپا تېخنىكىسى تەرپىدىن بەلگىلىنىلىدۇ.
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئىلىكتىرونلۇق بەلگىللىرى
== بۇ بەلگىلەرتوك يوللىرىدا يېرىم ئۆتكۈزگۈچلۈك ئىككى پۇتلۇق لامپلارنى ئىزاھلاش ياكى كۆرسىتىش ،ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. بەزى ئىككى پۇتلۇق لامپلار ئوخشىمايدىغا باشقىچە پەرىقلىق بەلگىلەر بىلەن ئىپادىلىنىدۇ،گەرچە پەرىق بەك كىچىك بولسىمۇ.
تارىخى
تېرمىئونىك، ئىسسىق ئىئونلۇق-ۋاكۇم دىئودى ۋە قاتتىق ھالەتىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ دىئودىلىرى ئايرىم ئۆز ئالدىغا تەرەققى قىلدى، ئالغا باستى،تەخمىنەن ئوخشاش ۋاقىتتا 1900يىللىرى ئەتراپىدا رادىئو قۇبۇللىغۇچ ئالغا ئىلگىرلەپ تەرەققى قىلدى.تاكى 1950يىلىغا كەلگەندە ۋاكۇم دىئودىرادىئولاردا كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلدى،چۈنكى ئىلگىركى نوقتا-باغلىق تىپىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچلۈك دىئودلار يەنى مۈشۈك بۇرۇتى تەكشۈرگۈچلۈكدىئودلارنىڭ مۇقىلىقى تازا ياخشى ئەمەستى،يەنە چۈنكى كۆپ قىسىم قۇبۇل قىلىش ئۈسكۈنىللىرىدە ۋاكۇم دىئودىكۈچەيتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلەتتى-چۈنكى ۋاكوم نەيچە ئىچىگە دىئودلارنى ئاسانلار ئورۇنلاشتۇرغىلى بولاتتى.ھەمدە ۋاكوم دىئودىۋە گاز-تولدۇرۇلغانتوك توغرىلىغۇچ  بەزى يۇقىرى توك بېسىمى ۋە يۇقىرى توك ئېقىمىنى توغىرلاشنى شۇ ۋاقتىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچلۈك دىئودلادىن نەچچە ھەسسە ياخشى بىر تەرەپ قىلالايتى.
كېكىردەك
left|thumb| كېكىردەك بولسا ئانتروپوتومىيە
ئارىق قايا
ئارىق قايا (لاتىن: Ariq Qaya؛ خەنچە: 阿里海牙، ت. 1227– ئۆ. 1286)، ئۇيغۇر. يۈەن سۇلالىسىنىڭ دەستلەپكى يىللارىدىكى ھەربي ئالىم ۋە سىياسىي ئەرباب. يۈەن سۇلالىسىنىڭ جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسى (مىلادى 1127-1279)نى مەغلۇپ قىلىپ، ئوتتۇرا، جەنۇبىي جۇڭگو رايونلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۇرۇشىدا ئالاھىدە تۆھپە قوشقان ئاتاقلىق ئۇيغۇر ھەربىي ئىشلار ئالىمى.
ئۆسۈشى
مۆڭكۈخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن، مىلادى 1260-يىلى 3-ئايدا قۇبلايخان كەيفېڭدە خانلىق تەختتە ئولتۇرىدۇ. ئارىق قايا ئۇنىڭ يېنىدا ئوردا مەسلىھەتچىلىرى قاتارىدا ئورۇن ئالىدۇ. مىلادى 1262يىلى «دىۋان بېگى» بولۇپ تەيىنلىنىدۇ. 1264-يىلى مەھكىمە سىياسىتىنى بەلگىلەشكە يارلىق چۈشۈرۈش، ئەمەلدارلارنى ۋەزىپىگە تەيىنلەش، ئوردىدىكى بارلىق ئەمەلدارلارنى نازارەت قىلىش مەنسىپىگە تەيىنلەيدۇ. 1265-يىلى ئارىق قايا يەنە «خۇاڭ خېنىڭ جەنۇبىدىكى جايلارنىڭ  ۋاقىتلىق دىۋان بېگى» بولۇپ تەيىنلىنىدۇ. 1266-يىلى قۇبلايخان ئارىق قايانى «تەپتىش ئەمەلدارى» قىلىپ تەيىنلەپ، ئۆزى بىۋاستە ئەسكەر يۆتكەش ھوقۇقىنى بېرىدۇ ھەمدە قوشۇمچە ئوتتۇرا جۇڭگو رايونىدىكى ئالتە ئۆلكىنىڭ ھەربىي ئەمەلدار(قوماندان)لىقىغا تەيىنلەيدۇ. 1267-يىلى دۆلەت پەرمانلىرىنى ئېلان قىلىشقا مەسئۇل جارچى بەگلىككە تەيىنلىنىدۇ.
ھەربىي كامالىتى
ئارىق قايا موڭغۇل ئىمپېرىيەسىنىڭ جەبە ۋە سۇبۇتاي قاتارلىق ئەڭ مەشھۇر قوماندانلىرىدىن قالسا، موڭغۇل تارىخىدا ئوتتۇرىغا چىققان قوماندانلار ئىچىدە ھەربىي بىلىم جەھەتتىن ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە ئىگە بۈيۈك قوماندان ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئىستراتېگىيە ۋە تاكتىكا بېكىتىشكە ماھىر بولۇپلا قالماي، كۈچ سېلىشتۇرمىسى ۋە جۇغراپىيەلىك مۇھىتنىڭ ئۇرۇشنىڭ نەتىجىسىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى كۆزىتىشكىمۇ سەزگۈر ئىدى. ئۇرۇشتا ئۆزلىكىدىن تەسلىم قىلدۇرۇش ئۇسۇلىنى قوللىناتتى. پۇقرالارنىڭ ھاياتىغا كېپىللىك قىلاتتى. ئەسكەرلەرنىڭ بۇلاڭ-تالاڭ قىلىشىنى چەكلەيتتى. بۇ ھەقتە «يۈەن سۇلالىسى تارىخى» دا ئارىق قاياغا مۇنداق باھا بېرىلگەن: «ئۇ ئۇرۇش قىلىپ، غەربىي خۇبېي، خۇنەن، غەربىي ئەنخۇي، جياڭشى، خەينەن، گۇاڭشى قاتارلىق جايلاردىكى 58 ئايماق ۋە سانسىز تاغ ئاھالىلىرىنى بويسۇندۇردى. بويسۇندۇرغاندا كۆپىنچە نەسىھەت بىلەن بويسۇندۇردى. قىرغىنچىلىق ئېلىپ بارمىدى، خەلقنىڭ سېلىقىنى يەڭگىللەتتى. شۇڭا خەلق ئۇنىڭ ئۈچۈن ئىبادەتخانا ياساپ، ئۇنىڭ ھەيكىلىگە سەجدە قىلدى»، يەنە ئارىق قايا ئېجۇۋدىكى چېغىدا قول ئاستىدىكىلەرنىڭ پۇقرالارنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلىش ۋە ئۆلتۈرۈشنى قەتئىي مەنئىي قىلغان. بۇنىڭ بىلەن «ئۇنىڭ قول ئاستىدىكىلەر قورقۇپ، پۇقرالاردىن بىر باغلام كۆكتات ئېلىشقىمۇ پېتىنالمىغان»، يەنە «چاڭشاغا ھۇجۇم باشلانغاندا، ئۇ سەپنىڭ ئالدىدا تۇرۇپ جەڭگە قوماندانلىق قىلۋاتقاندا، يا ئوقى تېگىپ يارىدار بولغان، چاڭشا ئېلىنغاندىن كېيىن، قول ئاستىدىكىلەر بۇ قىساسنى ئېلىش ئۈچۈن، پۈتۈن شەھەر ئاھالىسىنى قىرىۋېتىشنى تەشەببۇس قىلغان، ئارىق قايا بۇنى رەت قىلىپلا قالماي، ھۆكۈمەت ئامبارلىرىنى ئېچىپ، خەلققە قۇتقۇزۇش ئاشلىقى (نەپىقە) بەرگەن». مىلادى 1286-يىلى يۈەن ئوردىسى ئارىق قايانى ھازىرقى ۋېتنامنىڭ شىمالىي تەرىپىدىكى ئەننەن خانلىقى (بۇ خانلىق سوڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن قۇرۇلغان)غا يۈرۈش قىلغۇچى قوشۇننىڭ قوماندانى قىلىپ تەيىنلىگەن ھەمدە «ئىناۋەتلىك تۆرە» دېگەن پەخرىي ئۇنۋان بىلەن خۇبېي-گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ سول قول ئامباللىقىغا ئۆستۈرگەن. شۇنىڭدىن باشلاپ ئۇ خۇبېي، خۇنەن، خېنەن، گۇيجۇ، گۇاڭدۇڭ، گۇاڭشى قاتارلىق جايلارنى ئىدارە قىلىپ، ئۇ جايلارنىڭ ھەربىي مەمۇرىي ئەمەلدارلىرىنى ئۆزى بەلگىلەپ يۈەن ئوردىسى نامىدىن ئىش بېجىرگەن.
ئاخىرىقى ھاياتى
ئۇرۇش ئاياقلىشىپ پۈتۈن مەملىكەت بىرلىككە كەلگەندىن كېيىن، قۇبلاي قاغان دۆلەتنى تۈزەشكە كىرىشىپ، مالىيەنى تەرتىپكە سېلىش، خىيانەتچى پارىخورلارغا زەربە بېرىش، مالىيە كىرىمىنى ئاشۇرۇشقا بەل باغلىغان، ھەمدە يۈەن سۇلالىسى تەۋەسىدىكى بارلىق ھەربىي، مەمۇرىي ئورۇنلارغا ئادەم ئەۋەتىپ، بارلىق ئىقتىسات ۋە مالىيە كىرىم-چىقىمىنى تەكشۈرۈشكە باشلىغان. ياۋ شۆمۇ دېگەن ئەمەلدار ئوردىغا «ئارىق قايا دۆلەت ئىقتىسادىنى خوراتقان» دەپ مەلۇم قىلىدۇ. ئوردا ئىچى-سىرتىدا ئارىق قايا توغرىسىدا مۇنازىرە كۆتۈرىلىدۇ، بۇ چاغدا ئارىق قايا قۇبلاي قاغان بىلەن ئايرىم سۆزلۈشۈپ، بۇنىڭ پۈتۈنلەي كۆرەلمەسلىك، سۈيقەست ئىكەنلىكىنى، شۇڭا خۇگۇاڭغا (خۇنەن، گۇاڭدۇڭ) باشقا ئادەم ئەۋەتىپ مالىيەنى قايتا تەكشۈرۈپ ئېنىقلاشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئىش ئارىق قايانىڭ ھايات-ماماتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغاچقا، قۇبلاي دەرھال تەكشۈرۈشكە ئادەم ئەۋەتىپ، ئارىق قايانىڭ خاتا قارىلانغانلىقىنى ئېنىقلاپ چىقىدۇ، ئەمما ۋاقتىدا ئوچۇق ھۆكۈم چىقارمايدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئارىق قايا ئاچچىق يۇتۇپ، كېسەلگە گىرىپتار بولۇپ، خانبالىقنىڭ غەربىي شەھەر رايونىدىكى ۋېيۋۇسۇڭ (ئۇيغۇرلار مەھەللىسى)دە دەم ئالىدۇ، قۇبلايخان پەقەت 4 نەپەر ئوردا تىۋىپىنى ئەۋەتىپ ئۇنى داۋالاشقا ئورۇنلاشتۇرىدۇ. ئارىق قايا ئوردا ئىچىدە بولىۋاتقان پىتنە-پاسات گەپلەرنى ئاڭلاپ قاتتىق غەزەپلىنىپ، قۇبلايخان بىلەن قايتا–قايتا سۆھبەتلەشكەن بولسىمۇ، قۇبلاي پەرمان چۈشۈرۈپ ئارىق قايانى دەرھال ئاشكارا ئاقلىمىغان بولغاچقا، ئۇنىڭ ئىچى ئۆرتۈنۈپ، ئاچچىق يۇتۇپ، كېسىلى ئېغىرلاپ ناھەقچىلىككە چىدىماي ئاخىرى 1286-يىلى 5-ئاينىڭ 25-كۈنى كېچىسى 60 يېشىدا دورا ئىچىپ ئۆلىۋالىدۇ. قايتا تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئۇنىڭ ناھەقچىلىككە چىدىماي ئۈلىۋالغانلىقى ئىسپاتلىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن قۇبلاي دەرھال پەرمان ئېلان قىلىپ ئارىق قايانىڭ نام شەرىپىنى، بارلىق تۆھپىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ. ئۇنىڭغا «تۆھپىكار ۋەزىر»، «دۆلەت تۈۋرۈكى»، «چاڭشا ۋاڭى»، «جياڭلىڭ ۋاڭى» ۋە «ئوردا ئۇستازى» دېگەنگە ئوخشاش پەخرىي مەنسەپ–ئىنئاملارنى بېرىدۇ. دىمەك، ئارىق قايا ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي جۇڭگودىكى ئەللەرنى بويسۇندۇرۇپ، ئۇ جايلارنى يۈەن سۇلالىسىنىڭ تەركىبىي قىسمىغا ئايلاندۇرۇشتا، ئاجايىپ ئۈستۈن ھەربىي ئىقتىدارى، ئەقىل پاراسىتى، لەشكەر باشقۇرۇش، ئەل باشقۇرۇش، تەرتىپ ئورنىتىش قاتارلىق تەرەپلەردىكى تالانتىنى نامايەن قىلغان مەشھۇر ئۇيغۇر ھەربىي ئىشلار ئالىمىدۇر.
كان لەچېي قەھۋەسى (قەھۋە)
كان لەچېي قەھۋەسى (باشقا نامى: كان لەچېي) بىر خىل ئىسپانىيە ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدا مودا، كۈچلۈك پۇراقلىق قەھۋە (ئادەتتە ئەسپرەسسو قەھۋەسى) بىلەن يۇقىرى تېمپىراتۇردا ھورلاندۇرلۇپ باكتېريەللەر تۇلۇق ئۆلتۈرۈلگەن سۈتنى تەڭ مىقتداردا ئىلەشتۇرۇپ تەييارلىنىدىغان قەھۋە تىپدىكى ئىچىملىكتۇر.
كۇچا تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى
نۆۋەتتە تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغا مەنزىرە رايونى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۈرۈمچىنىڭ شەھەر ئەتراپىدىكى جەنۇبىي تاغ مەنزىرە رايونى، كۇيتۇن شەھىرى ئەتراپىدىكى مەنزىرە رايونى ۋە كۇچا ناھىيە چېگرىسىدىكى مەنزىرە رايۇنىغا بۆلۈنىدۇ. كۇچا ناھىيە چېگرىسىغا جايلاشقان تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى ئۆزىگە خاس مەنزىرىسى ۋە سىرلىق رىۋايەتلىرى بىلەن جاھانغا داڭلىق.
كان لەچېي قەھۋەسى (قەھۋە)
ھەققىدە
كان لەچېي قەھۋەسى ئىسپانىيەدە بارلىققا كەلگەن، لېكىن قاچان بارلققا كەلگىنى ھەققدە ئېنىق ئۇچۇر يوق. ئىسپانىيەدە ئالقىشقا ئېرىشكەندىن كېيىن بۇ قەھۋە ناھايتى تېز سۈرئەتتە باشقا ئىسپان تىللىق دۆلەتلەرگە كېڭەيدى.
كۇچا تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى
كۇچادىكى تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى 1999-يىلى بايقالغاندىن بۇيان، بىر تەرەپتىن ئېچىش ۋە بىر تەرەپتىن ساياھەتچىلەرنى كۈتۈۋېلىش خىزمىتى قانات يايدۇرۇلۇپ، ساياھەتچىلەر كۈندىن كۈنگە كۆپەيدى. 2002-يىلى يانۋاردا «دۆلەتنىڭ AA دەرىجىلىك ساياھەت مەنزىرە رايونى» دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلۈپ، يىپەك يولى ئالتۇن ساياھەت لىنىيەسىگە يېڭى بىر چاقناپ تۇرغان «مەرۋايىت» قۇشۇلدى. 2013-يىلى تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسىنى مەركەز قىلغان كۇچا تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى «دۆلەت گېئولوگىيە باغچىسى» قىلىنىپ باھالاندى.
كۇچادىكى تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسىنىڭ رەڭگى قىزىل رەڭدە بولغانلىقتىن «قىزىليار جىلغىسى» دەپمۇ ئاتالغان بولۇپ، ئامېرىكا «دۆلەت جۇغراپىيەسى» ژورنىلى تەرىپىدىن «يەر شارىدىكى ئەڭ گۈزەل 10 چوڭ جىلغىنىڭ بىرى» دەپ باھالانغان.
كۇچادىكى تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى ـــ تەڭرىتاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىدە بولۇپ، كۇچا ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىغا 64 كىلومېتىر كېلىدىغان تاغلىق رايۇنغا جايلاشقان. ئۇ دۆلەت يولى 217-لىنىيەسىنىڭ 1025.8 كىلومېتىرلىق ئورنىنىڭ شىمالىي تەرىپىدە بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىگى 1600 مېتىر، ئەڭ ئىگىز تاغ چوققىسى 2048 مېتىر كېلىدۇ. جىلغىنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 5 مىڭ مېتىردىن ئارتۇق بولۇپ، جەنۇپتىن شىمالغا سۇزۇلغان. ئۇ نەچچە مىليون يىللىق بوران چاپقۇننىڭ ئۇپرۇتىشى ۋە تاغدىكى كەلكۈن سۈيىنىڭ يالىشى نەتىجىسىدە شەكىللەنگەن بولۇپ، ئېلىمىزدە كەم ئۇچرايدىغان تەبىئىي مەنزىرە رايون ھېساپلىنىدۇ.
خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كۇچا ئەتراپىدا تۆمۈر تاۋلايدىغانلىقى توغرىسىدا خاتىرىلەر قالدۇرۇلغان. «دەريالار تەپسىراتى ئىزاھلىرى. غەربىي يۇرت خاتىرىسى» ناملىق ئەسەردە: «كۇسەننىڭ شىمالىغا 200 چاقىرىم نېرىسىدا تاغ بار، كېچىسى ئوت نۇرىنى كۆرگىلى بولىدۇ، بىراق كېچە-كۈندۈز ئىس چىقمايدۇ، كىشىلەر بۇ تاغدىن تاش كۆمۈر ئالىدۇ، بۇ تاغدا تۆمۈر بار بولۇپ 36 بەگلىكنى تەمىنلەيدۇ». بۇ تارىخىي خاتىرىلەر قەدىمقى زاماندا كۇچا ئەتراپىدا تاغدىن كۆمۈر چىقىدىغانلىقى ۋە تۆمۈر تاۋلايدىغانلىقىدەك پاكىتنى چۈشەندۈرۈپ بىرىدۇ. مۇشۇنداق مول كان بايلىقلىرى كۇسەن بەگلىكىنىڭ خەن سۇلالىسى دەۋرىدە پۇل قۇيۇپ تارقىتىپ، يەرلىكنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى يۈكسەلدۈرۈشىگە سەۋەپچى بولغان. بۈگۈنكى كۈندە تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسىنىڭ ئەتراپىدا يەنە نۇرغۇن يارداڭلىق تاغلىق رايون بولۇپ، يىراقتىن قارىغاندا قىزىل رەڭلىك تاغ خۇددى كۆيۈۋاتقان يانار تاققا ئوخشايدۇ. 1999-يىلى تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسىدىكى تاغ قاپتىلىدىن ئاغى مىڭئۆيى بايقالغان بولۇپ، ئۇ شىنجاڭدىكى مىڭئۆيلەرنى تەتقىق قىلىشتا تولىمۇ يۇقۇرى قىممەتكە ئىگە.
جىلغىنىڭ ئىچىدە بىر قەدىمقى يول بولۇپ، بۇرۇن بۇ يول ئۇيغۇر سودىگەرلىرى ئىلى دەرياسى ۋادىسىدىن كۇچا ناھىيەسى ئارقىلىق توقسۇ ناھىيەسى، شايار ناھىيەسى، ھەتتا خوتەنگە بارىدىغان سودا كارۋانلىرىنىڭ يولى بولۇپ كەلگەن سودا كارىدورى. ئۇ ئەينى زاماندا كارۋانلار ئاتقا ياغ قاچىلانغان كۈپنى ئارتىپ بۇ يولدىن ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن، بۇ يول ياغ توشۇيدىغان ئاتلىق كارۋانلار يولى، دەپ ئاتالغان. تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسىغا ئىچكىرىلەپ ئىككى كىلومېتىر ماڭغاندىن كېيىن، ئېگىز تاغنىڭ قاق ئوتتۇرىسىدا قەدىمقى بۇددا ھەيكەللىرى ساقلانغان ئۆڭكۈر كۆزگە چېلىقىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا غەرپلىكلەر قەدىمقى بۇددا ھەيكەللەرنى بۇ ئۆڭكۈرگە يوشۇرۇپ قويغان. شۇنىڭدىن بېرى بۇ ئۆڭكۈر كىشىلەرنىڭ كۆزىگە چېلىقماي كەلگەن. بۇ يەردىكى تاغلار ئۇزۇن يىللىق بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر تۈپەيلىدىن جىلغىدىكى تاشلار يىمىرىلىش جەريانىدا ئەسلى قىياپىتىنى ئاشكارىلاپ، بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە كىشىنى مەپتۇن قىلغۇدەك ئۆزگىرىشلەرنى نامايان قىلدى. مانا بۇ ئەينى ۋاقىتتا كۇچانىڭ «سودا ساياھەت جەھەتتىكى مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئورۇن» ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
مەنبە
تەڭرىتاغ تورى 27 دېكابىر 2016 ئۇلانمىسى
سالىجان شەرىپوف
ساھلىجان شىرىپSalizhan Sharipov 1964 يىلى 8-24 - كۇنى بۇرۇنقى قىرغىز ئىستاننىڭ ئوش ئوبلاسىتا بىر ئۇيغۇر ئائىلىسىدە تۇغۇلغان ،ئۇنىڭ ئاتا ئانىسىShakirzhan Sharipov شىنجاڭ ئۇرۇمچىدىن  سابىق سوۋىت ئىتىپاقىدا كۇچمەن بولۇپ چىقىپ ، ئولتۇراقلىشىپ قالغان ساھلىجان 1992 يىلى ئامىركا خارۋارىت ئۇنۋىرسىتىنى پۇتۇرۇپ، دوكتۇر بولغان.... thumb|374x374px|سالىجان شەرىپوف
سالىجان شەرىپوف ئۇيغۇر مىللىتىدىن بولۇپ 1964-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى قىرغىزىستاننىڭ جەنۇبى تەرپىدىكى ئوش ۋىلايىتى ئۆزبېك مەھەلىسى ئۇيغۇر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. سالىجان شەرىپوف ، ئاتىسى شاكىرجان شېرىپوف بىلەن تاتار ئانىسىنىڭ چوڭ ئوغۇلى.
سالىجان شەرىپوف 1992-يىلى ئامېرىكا خارۋارىت ئۇنۋېرسىتىتنڭ ئاپتۇماتېك ترانسىفورت كەسپى بويىچە دوكتۇرئاشتى ئۈنۋانىغا ئېرىشكەن بولۇپ، ھازىر رۇسىيەئالەم قاتنىشى تەتقىقات ئورنىنىڭ ئەڭ ئىختىدارلىق باش ئېنژىنېرىئىكەن.ئۇ 2004-يىلىدىن باشلاپ ئامېرىكا ئالەمشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىدىكى تەتقىقاتچىلار بىلەن بىرلىكتە 60خىلدىن ئارتۇق ئالەمشۇناسلىق تەتقىقات چوڭ تۈرلەرگە قاتناشقان،ھەم بۇجەرياندا2005-يىلىدىن باشلاپ كۆپ قېتىم ئالەم بوشلىقى تەجرىبەخانىسىدا بىرنەچچە ھەپتە ۋە بىرنەچە ئايلاپ ئىزچىل تەتقىقات ئېلىپ بارغان.ئۇ ئالەم بوشلۇقىدا ئۇدا169كۇن مۇنتىزىم تەتقىقات خىزمىتى ئېلىپ بارغان ۋاقىتلىرىمۇ بولغانىكەن.
15- مىزان
15- مىزان ياكى 15- سېنتەبر ۋە ياكى 9- ئاينىڭ 15- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 258. (كەبىسە يىللارى 259.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 107 كۈندۇر.
گادولنىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
Dongwen shehiri
Dongwen shehiri bolsa Junggo Guangdong Ölkisi dikibixahar 2000 nopus bar, Dongwenning 6,445,700 nopusibar, 2614.9 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 23.2°, xariki uzunluk 113°43, poqtanomuri 523000 rayunnomuri 769.
سانجى پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى ئىلمىي ژۇرنىلى
ئەسلى نامى غەربىي رايون ئىلمىي مۇنبىرى بولۇپ، سانجى پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى تەسىس قىلغان 16 فورماتلىق، پەسىللىك ئىلمىي ژۇرنال. 1985 - يىلى 7 - ئايدا نەشر قىلىنىشقا باشلىغان. 1999 - يىلدىن باشلاپ رەسمىي ھالدا نەشر قىلىنىپ مەملىكەت بويىچە تارقىتىلىشقا باشلىغان. دۆلەت ئىچى بىر تۇتاش ژۇرنال نومۇرى CN65-5021/G4 ، ھازىرغىچە 49 سان نەشر قىلىندى. ئىلمىي ژۇرنال ئىلمىي نەزەرىيە تەتقىقاتىنى قانات يايدۇرۇپ، ئوقۇتۇش ئىلمىي تەتقىقات سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، يەرلىك ئىقتىساد، مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىنشى ئۆزىنىڭ تۈپ مەقسىتى قىلغان. پەلسەپە، ئىجتىمائىي پەن، تەبىئىي پەن ۋە ئوقۇتۇش جەھەتتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ، سىياسىي، ئىقتىساد، قانۇن، پەلسەپە، تىل - ئەدەبىيات، دىن، تارىخ قاتارلىق جەھەتلەردىكى پەن تەتقىقات ئىلمىي ماقالىلەر ۋە تەكشۈرۈش دوكلاتى قاتارلىقلارنى ئېلان قىلىدۇ. مۇھىم سەھىپىلىرىدىن تىل - ئەدەبىيات تەتقىقاتى، سىياسىي نەزەرىيە تەتقىقاتى، يەرلىك مەدەنىيەت تارىخى تەتقىقاتى، پېداگوگىكا مائارىپى ۋە باشقۇرۇش تەتقىقاتى، ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇ - ئوقۇتۇش تەتقىقاتى، تەبىئىي پەن مۇنبىرى قاتارلىقلار بار.
سۇۋەيش قانىلى ئۇرۇشى
ئىككىنچى قېتىملىق ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشى ئەنگىلىيە بىلەن فرانسىيە سۇۋەيىش قانىلى كونترول قىلىش ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈردى ، ئىسرائىلىيە بىلەن بىرلىشىپ، 1956-يىلى 10-ئاينىڭ 29-كۈنى مىسىرغا بولغان ھەربىي ھەرىكىتىنى قوزغىدى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :سۇۋەيش قانىلى ئۇرۇشى
باشقا ئاتىلىشى :ئىككىنچى قېتىملىق ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشى
ئۇرۇشقان قاتناشقۇچىلار :مىسىر؛ ئەنگىلىيە، فرانسىيە، ئىسرائىلىيە
ۋاقتى :1956-يىلى 10-ئاينىڭ 29-كۈنىدىن 11-ئاينىڭ 7-كۈنىگىچە
نەتىجىسى :مىسىر سىياسىي جەھەتتە غەلبە قىلدى
ئۇرۇش ھەققىدە
3پارچەسۇۋەيش قانىلى ئۇرۇشىسۇۋەيش قانىلى ئۇرۇشى ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيىنىڭ مىسىرغا تاجاۋۇز قىلىش ئۇرۇشى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ ئۇرۇش ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە ئۆز مۇستەملىكلىرىدىكى مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ئىسرائىلىيە بىلەن بىرلىشىپ مىسىرغا قوزغىغان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى، يەنى ئىككىنچى قېتىملىق ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئۇرۇش ئارقا كۆرۈنۈشى
4پارچەسۇۋەيش قانىلى ئۇرۇشى 1952- يىلى مىسىردا ئىيۇل ئىنقىلابىي ئىيۇل ئىنقىلابىي يۈز بېرىپ، فېئودال فەرۇق سۇلالىسى ئاغدۇرۇپ تاشلاندى. 1953- يىلى 6- ئاينىڭ 18- كۈنى مىسىر جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى. 1956- يىلى 6- ئايدا ئەنگلىيە مۇستەملىكچىلەر قوشۇنى مىسىردىن پۈتۈنلەي چېكىنىپ چىقتى، بۇنىڭ بىلەن ئەنگلىيە ئارمىيىسىنىڭ 74 يىللىق ئىشغالىيەت تارىخىغا خاتىمە بېرىلدى. بىراق، مىسرنىڭ ئىقىتىسادىي جان تومۇرىنى كونترول قىلىدىغان سۇۋەيىش قانىلى شىركىتى يەنىلا ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيىنىڭ چاڭگىلىدا ئىدى. 1956- يىلى 7- ئاينىڭ 26- كۈنى مىسىر زۇڭتۇڭى ناسىر سۇۋەيش قانىلىنى دۆلەت ئىلكىگە ئۆتكۈزۈش توغرىسىدا پەرمان چۈشۈردى. ۋە قانالدىكى سۇ يولىنى مىسىرنىڭ باشقۇرىدىغانلىقىنى، قانال شىركىتىنىڭ كىرىمى بىلەن ئاسۋان توسمىسى ياسايدىغانلىقىنى جاكارلىدى، ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە تۈرلۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىپ قارشىلىشىپ بېقىپمۇ ئاقتۇرالمىغاندىن كېيىن، ئىسرائىلىيە بىلەن مەخپى پېلان تۈزۈپ، ئەنگلىيە، فرانسىيە، ئىسرائىلىيە بىرلىشىپ مىسىرغا تاجاۋۇز قىلىش كېلىشىمىنى ھاسىل قىلىپ، تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنى باشلىدى.
شىددەتلىك ئۇرۇش
1956- يىلى 10- ئاينىڭ 19- كۈنى ئىسرائىلىيىنىڭ 45 مىڭ كىشىلىك قوشۇنى تۆت يولغا بۆلۈنۈپ مىسىرغا ۋە سىناي يېرىم ئارىلىغا بېسىپ كىرىپ، مىسىر قوشۇنلىرى بىلەن شىددەتلىك جەڭ قىلدى. 10- ئاينىڭ 30- كۈنى ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە ‹‹ سۇۋەيش قانىلىنىڭ قاتناش بىخەتەرلىكىنى ۋە ئەركىنلىكىنى قوغداش ›› نامىدا مىسىر ۋە ئىسرائىلىيە قوشۇنلىرىنىڭ ئۇرۇش توختىتىپ ئارىغا چېكىنىپ، ئەنگلىيە ۋە فرانسىيە قوشۇنلىرىنىڭ ۋاقتىنچە قانال بويلىرىدا تۇرۇشىغا يول قويۇشىنى تەلەپ قىلىپ، مىسىر بىلەن ئىسرائىلىيىگە ئۇلتىماتۇم ئەۋەتتى. مىسىر بىلە ئىسرائىلىيە بۇ تەلەپنى رەت قىلدى. 10- ئاينىڭ 31- كۈنى ئەنگلىيە، فرانسىيە قوشۇنلىرى مىسىرغا تاجاۋۇز قىلىپ كىردى، ئۇلارنىڭ دېڭىز ۋە ھاۋا ئارمىيىلىرى قاھىرە، ئىسكەندەرىيە، پورت-سەئىد، سۇۋەيش قاتارلىق شەھەرلىرىنى قاتتىق بومباردىمان قىلدى. زۇڭتۇڭ ناسىر ئەنگلىيە، فرانسىيە ئارمىيىلىرىنىڭ سىناي يېرىم ئارىلىدا مىسىر ئارمىيىسىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى يوقىتىش غەرىزىدە بولۇۋاتقانلىقىنى بايقىغاندىن كىيىن، قوشۇنلىرىنى دەرھال سىناي ئارىلىدىن چېكىندۈرۈپ، قانال رايونىغا يۆتكەپ، ئەسكىرىي كۈچىنى مەركەزلەشتۈرۈپ، ئەنگلىيە، فرانسىيە تاجاۋۇزچىلىرىغا زەربە بەردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كېمىلەرنى سۇغا چۆكتۈرۈش يولى بىلەن قانالنى قامال قىلىپ، ئەنگلىيە-فرانسىيە ھەربىي كېمىلىرىنىڭ قامالدىن ئۆتۈشىنى توستى. 11- ئاينىڭ 6- كۈنى ئەنگلىيە، فرانسىيە دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ 22 مىڭ كىشىلىك دېڭىز ۋە قۇرۇقلۇقتا جەڭ قىلغۇچى قوشۇنى پورت-سەئد ئەتىراپىدا قۇرۇقلۇققا چىقتى. مىسىردىكى ئارمىيە ۋە خەلق پورت-سەئدنى قوغداش ئۇرۇشىنى قانات يايدۇرۇپ، 80 مىڭ كىشىلىك ئەنگلىيە، فرانسىيە دېڭىز قۇرۇقلۇق، ھاۋا ئارمىيىلىرىنىڭ ھۇجۇمىنى چېكىندۈردى.
تەسىرى
ئۇرۇش مەزگىلىدە ئەرەب ئەللىرى خەلقى مىسىر خەلقىنىڭ تاجاۋۇزچىلارغا قارشى كۈرىشىنى قوللاش بويىچە قىزغىن دولقۇن قوزغىدى. ئەنگلىيە ۋە فرانسىيە خەلقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن دۇنيا خەلقىمۇ ئەنگلىيە، فرانسىيە، ئىسرائىلىيە تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ تاجاۋۇزچىلىق قىلمىشلىرىنى قاتتىق ئەيىبلەپ، مىسىر خەلقىنىڭ ھەققانىي كۈرىشىگە تۈرلۈك شەكىلدە مەدەت بەردى. ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە ھەربىي جەھەتتە قاقشاتقۇچ زەربىگە ئۇچرىدى. سىياسىي جەھەتتە مىسلىسىز دەرىجىدە يېتىم قالدى. ئىقتىسادىي جەھەتتىمۇ كۈنسايىن مۈشكىلات ئىچىدە قالدى. ئىچكى جەھەتتە ئۇرۇشقا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى تېز سۈرئەتتە يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى. 11- ئاينىڭ 6- كۈنى ئىچكى، تاشقى قىيىنچىلىققا بوغۇلۇپ قالغان ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى بىلەن فرانسىيە ھۆكۈمىتى ب د ت نىڭ دەرھال ئۇرۇش توختىتىش توغرىسىدىكى قارارىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولدى. 7- كۈنى ب د ت نىڭ جىددىي ئومۇمىي يىغىنى ئاسىيا دۆلەتلىرى ئوتتۇرىغا قويغان ئەنگلىيە، فرانسىيە، ئىسرائىلىيە قوشۇنلىرىنىڭ مىسىردىن چېكىنىپ چىقىشىنى تەلەپ قىلىش توغرىسىدىكى تەكلىپ لايىھىسىنى ماقۇللىدى. 12- ئاينىڭ 22- كۈنى ياپونىيە، ئەنگلىيە، فرانسىيە قوشۇنلىرى مىسىردىن پۈتۈنلەي چېكىنىپ چىقتى. ئىككىنچى يىلى 3- ئاينىڭ 8- كۈنى ئىسرائىلىيە قوشۇنلىرى غازا رايونىدىن ۋە ئاقابا قولتۇقى ئەتىراپىدىكى رايونىدىن چېكىنىپ چىقتى.
ئۇرۇش نەتىجىسى
شۇنداق قىلىپ، مىسىر خەلقى چەت ئەللەرنىڭ تاجاۋۇزىغا قارشى تۇرۇپ، دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش كۈرىشىنىڭ غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈردى. سۇۋەيىش قانىلى ئۇرۇشىنىڭ ئاياغلاشقانلىقى ئەنگلىيە، فرانسىيە مۇستەملىكچىلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ يېمىرىلگەنلىكىدىن دېرەك بەردى. بىراق، ئامېرىكا بىلەن سۇۋەيىش ئىتتىپاقى ئوتتۇرا شەرق رايونىدا كەسكىن كۈچ سىنىشىشىقا باشلاپ، ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى زىددىيەت تىخىمۇ مۇرەككەپلىشىپ كەتتى. بۇ رايوننىڭ ۋەزىيىتى داۋاملىق تۈردە داۋالغۇپ تۇردى.
نىكوپول
نىكوپول __ ئوكرائىنا جۇمھۇرىيىتىنىڭ جەنۇبىغا، دنېپىر دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى كاخوپكا سۇ ئامبىرىنىڭ غەربىي ياقىسىغا جايلاشقان شەھەر.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :نىكوپول
دۆلىتى :روسىيە
مەمۇرىي رايون شەكلى :شەھەر
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئوكرائىنا جۇمھۇرىيىتىنىڭ جەنۇبىغا، دنېپىر دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى كاخوپكا سۇ ئامبىرىنىڭ غەربىي ياقىسىغا جايلاشقان شەھەر. ئاھالىسى 146 مىڭدىن ئاشىدۇ(1979). 1782-يىلى سېلىنغان، بۇلغارىيىنىڭ شىمالىغا، دوناي دەرياسىنىڭ ئوڭ ياقىسىغا جايلاشقان شەھەر.
ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى
روسىيە فېدېراتسىيەسىنڭ ئاتاقلىق مارگانېتس كان مەركىزى، شەھەردە ئاتاقلىق ئۇلاقسىز پولات تۇرۇبا زاۋۇتى، روسىيە فېدېراتسىيەسى بويىچە ئەڭ چوڭ تۆمۈر قېتىشمىسى زاۋۇتى بار. كران ھەم كان ئاستى ترانسىپورتى ئۈسكۈنىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى تەرەققىي قىلغان. شەھەرنىڭ شەرقىي شىمالىدا روسىيە فېدېراتسىيەسى بويىچە ئەڭ چوڭ مارگانتىس كان رايونى بار.
مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللار
بۇ شەھەرنىڭ ئاساسى 629-يىلى سېلىنغان. ئۆز ۋاقتىدا ۋىزانتىيىنىڭ مۇھىم قورغىنى بولغان. 1396-يىلى كىرىس ئارمىيىسىنىڭ رەھبىرى ۋېنگرىيىلىك سىگموند مۇشۇ جايدا مەغلۇپ بولغان. 16-، 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى 19-ئەسىرنىڭ باشلىرى چارروسىيە-تۈركىيە ئۇرۇشىدا بۇ جايدا قاتتىق ئۇرۇش بولغان. شەھەر ئاھالىسى ئۈزۈم ئۆستۈرۈش، بېلىقچىلىق ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۇدۇندىن بۇيان بۇ جاي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ قەدىمىي شەھىرى نىكوپوس دەپ خاتا تونۇلغان.
ماگادان
ماگادان بولسا روسسىيە
كاناي
كاناي بولسا ئانتروپوتومىيە
تۈرك مىللىتى ۋە تۇران
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
تۈركچىلىك ھەققىدە شۇنچىۋالا ئوچۇق چۈشەندۈرۈشلەر بېرىلگەن بولسىمۇ، يەنىلا بىر قىسىم كاللىلار ئىككىلىنىشتىن، يەنە بىر قىسم پىكىرلەر مۈجمەللىكتىن قۇتۇلالمايۋاتىدۇ.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 9-بۆلۈم
16. ﺳﻮﺋﺎﻝ: ﺳﯩﺰ ﺗﯘﺭﯗﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﮬﻪﻗﯩﻘﯩﻲ ﺑﺎﺯﺍﺭ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻜﻰﺷﺎﺭﺍﺋﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﺘﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﭼﯩﻞ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﺋﯧﯖﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﮬﯧﺲﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﺮﯨﯖﯩﺰ ﻗﺎﻳﺴﯩﻼﺭ؟