cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جوڭگو - ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى
قىسقا ئۇچۇرلىرى
جوڭگو تەرەپ سۈل ۋەكىلى: ئورۇن باسار باش باقان(زوڭلى) لىيۇخې thumb|دونالد ترامپ جوڭگو ئۇرۇن باسار باش باقانى، جوڭگو سودا ۋەكىلى لىيۇخې بىلەن ئاقسارايدا قول ئېلىشىپ كۈرۈشمەكتە. (2018-يىلى) ئامىرىكا تەرەپ سۈل ۋەكىلى: روبېرىت لايتسىزېر ( ئا ق ش سودا ۋەكلى)
ئىسمائىل چىڭگىز
ئىسمائىل چىڭگىز (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ismail Chinggiz )بولسا شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى نىڭ ھازىرقى باش مېنىستىرى.
قاسىم ئىبنى مۇھەممەد
قاسىم ئىبنى مۇھەممەد (القَاسِمُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيْقِ): ئەلقاسىم ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى سىددىق (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 35 – 107 / م. 656 – 726) كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان كاتتا تابىئىن، مەدىنەدىكى «يەتتە فەقىھ»نىڭ بىرى. ھەزرىتى ئائىشەنىڭ جىيەنى.
مۇدەنجياڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى مۇدەنجياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو خېيلوڭجياڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، مۇدەنجياڭنىڭ 2،800،000 نوپۇسىبار، 40،435 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 44.35°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 129°36، رايۇننومۇرى 0453.
قاراقالپاقىستان
left|thumb|200px| left|thumb|350px|قارا قالپاقىستان left|thumb|250px قاراقالپاقىستان بولسا ئۆزبېكىستان جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا نۇكۇس. دۆلەت تىلى قارا قالپاق تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت مۇسا يەرنىيازوۋ. يار مەيدانى 160 مىڭ 000 كۇۋادىرات كېلومەتىر، نوپۇسى 1 مىللىيون 571 مىڭ.
ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت
thumb|300px|left|ياۋرۇپا قىتئەسى ۋە تۈركىيەنىڭ UTC ۋاقت رايونلىرى
ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت (UTC) نۇرغۇن دۆلەتتە ئاساس ئېلىنىدىغان زامانىۋىي ۋە ئىلمىي سائەت. . 1960- يىلى رادئودا ئېلان قىلىنغاندىن بۇيان خەلقئارادا قوللىنىلماقتا. . UTC ڧرانسوزچە Temps universel coordonné ۋە ئىنگىلىزچە Coordinated Universal Time ئاتالغۇلىرىنىڭ قىسقارتىلىمىسىدۇر. ڧرانسۇزچە (TUC) ياكى ئىنگىلىزچە (CUT) قىسقارتمىلىرىنىڭ ھېچبىرىدە ھەمڧىكىر بولالمىغانلىقتىن UTC شەكلىدە قوللىنىلىشىغا قارا بېرىلگەن.
UTC، ئاتومىك بويىچە ھېساپلانغانلىقى ئۈچۈن قۇياش سائەتى بويىچە ھېسابلانغان GMT ئارىسىدا ناھايىتى ئاز بولسىمۇ پەرق باردۇر. لېكىن بۇلار كۈنلۈك قوللىنىشقا تەئسىز كۆرسەتمەيدۇ.
thumb|300px|left|1939 -1949 ئارىسى ۋاقت رايونلىرى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى يەرلىك ۋاقىت UTC+6 قوللانماقتا.
بەئس پارتىيەسى
بەئس پارتىيەسى (ئەرەبچە: حزب البعث) بىر سىياسى تەشكىلاتتۇر.
ئەلى بىن ئەبى تالىب
ئەلى بىن ئەبى تالىب (ئەرەبچە: علي بن أﺑﻲ طالب، ت. 599 مەككە - ئۆ. 661. كۇڧە) ، ئىسلام دۆلىتىنىڭ 656-661 يىللار ئارىسىدىكى خەلىپىسى. ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھەم جىيەنى ھەم كۈيئوغلى بولغان ئەلىنىڭ دادىسى ئەبۇ تالىب بولۇب، ئانىسىنىڭ ئىسمى ڧاتىمە بىنت ئەسەد ئىدى. ئەلى ئىبن ئەبۇ تالىب بولسا ھەزرىتى مۇھەممەد ئە.س نىڭ ئىسلامغا دەئۋىتىنى قەبۇل قىلغان تۇنجى ئەر كىشىدۇر. سۇننىي ئىسلامغا كۆرە ئەلى ر.ئە.، تۆرت خەلىپىنىڭ ئاخىرىقىسى، شىئە ئىسلامغا كۆرە ئىماملارنىڭ تۇنجىسى ۋە مۇھەممەد ئە.س نىڭ ھەق ۋارىسىدۇر. شىئە ۋە سۇننىي ئىسلام ئارىسىدىكى پەرقنىڭ باش سەبەبى ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھەقىيقى ۋارىسىنىڭ كىم ئىكەنلىكى ھەققىدىكى كۆرۈش پەرقىدىن كېلىپ چىقماقتا.
ئەبۇ تالىب ۋە ڧاتىمە بىنت ئەسەدنىڭ ئەۋلادى بولغان ئەلى، كەئبەدە توغۇلغان بىردىنبىر كىشى بولۇپ ، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھىمايەسىدە چوڭ بولغان، مۇھەممەد س.ئە ۋەھىي كەلگىنىدە بولسا، ئۇنىڭ دەئۋىتىنى قەبۇل قىلغان تۇنجى ئەركىشى بولغان ئەلى، ھاياتىنى ئىسلامغا ئاتىغان. پەيغەمبەرنىڭ ئەمىرى بىلەن ھىجرەت كېچىسى ئۇنىڭ ئورنىغا ياتقان ۋە ئامانەتلەرنى ئىگىلىرىگە تاپشۇرغان، قىسقا بىر ۋاقىتتىن كېيىن پەيغەمبەرنىڭ ئارقىسىدىن مەدىنەگە كەتكەن. مەدىنە شەھرىدە ئاللاھنىڭ ئەمىرى بىلەن ھەزرىتى ڧاتىمە بىلەن توي قىلغان. مەدىنە دەۋرىدە باشلانغان دەستلەپكى تۇنجى كىچىك دائىرىلىك ئۇرۇشلاردىن تارتىب پۈتۈن ئۇرۇشلار قاتناشقانلىقى بائىس، جەڭگىۋارلىقى ۋە جاسارىتى بىلەن نام چىقارغان ئەلى ر.ئە، ئۈچىنچى خەلىپە ئوسمان بىننى ئەففاننىڭ ئۆلتۈرىلىشىدىن سوڭرە خەلق تەرىپىدىن خەلىپە سايلانغان.
ئىسلام مەدەنىيەتىدە ھەزرىتى ئەلى ر.ئە بولۇپمۇ ئىلمى، جاسارەتى، راسگۇيلىقى، ئۆزىنى بېغىشلىشى، سادىقلىقى، مەردلىكى ۋە شەڧقەتى بىلەن تونۇلۇپ ياد ئېتىلمەكتە بولۇپ، سۇڧى ئەنئەنەدە ئەڭ مۇھىم كىشىلەردىندۇر. بولۇپمۇ تەڧسىر، ڧىقىھ ۋە دىنىي ئىدېئولوگىيە ساھەسىدىكى ئۈستۈنلىكى قەبۇل كۆرۈلىدۇ.
ئەلىنىڭ ئۆلىمى
نەھرەۋان ئۇرۇشىدا رەقىبلىرىنى ئاغىر مەغلۇب قىلغان. بۇ ئۇرۇشتىن سوڭرە خارىجىيلەردىن ئۈچ كىشى مەككەدە مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي ئەھۋالى ھەققىدە بەئزى مۇزاكەرەلەر قىلغاندىن سوڭرە خەلىپە ئەلىنى ئۆلتۈرۈش قارارى ئالدى. بۇ ئۈچ كىشىدىن ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇلجەم، ئەلىنى ئۆلتۈرۈشنى ئۈستىگە ئالدى ۋە كۇڧەگە يول ئالدى. كۇڧەدە بىر مەسجىدتە ناماز ئوقۇۋاتقان ۋاقىتتا ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇلجەم بىر زەھەرلىك قىلىچ بىلەن ھەزرىتى ئەلىنى يارلاندۇردى. بۇ ھۇجۇمنىڭ مەقسىدى نەھرەېان ئۇرۇشىنىڭ ئىنتىقامىنى ئالماق ئىدى.
خەلىپە ئەلى بىن ئەبى تالىب، ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇلجەم قىلىچ سالغاندىن كېيىن شۇنداق دېدى: كەئبەنىڭ رەببىگە قەسەمكى، قۇتۇلدىغان بولدۇم!" ئىككى كۈن ئۆيىدە ياتقاندىن سوڭرە، ھىجرەتنىڭ 40. يىلى رامىزان ئېيىنىڭ 21. كۈنى پانىي ئالەمدىن باقىي ئالەمگە رىھلەت قىلدى (مىلادى 661). دەڧن قىلىنغان يەرنى ئۇزۇن بىر مۇددەت پەقەتلا ئەڭ يېقىنلىرى بىلگەن ۋە بىر ئەسردىن كېيىن ئىمام جەئڧەر ئەس سادىق ئۇنىڭ مازارىنىڭ نەجەڧتە ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلغان.
ھەزرىتى ئەلى ئۆلگەندىن كېيىن ئىسلام دۆلىتى ۋە خلاپەت، ئۇزۇن يىللىق رەقىبى مۇئاۋىيەنىڭ قولىغا ئۆتتى، مۇئاۋىيە 20 يىل خەلىپە بولدى.
ئادالەت قاسىم
ئادالەت قاسىم دوكتۇر ،مۇدىر ۋراچ،ئاسپىرانت دوكتۇر يېتەكلىگۈچى،پىراففىسسور،ئېغىز بوشلۇقى فاكۇلتىتىنىڭ دائىمىلىق مۇئاۋىن مۇدىرى. ئۇنىڭ شىنجاڭ ئېغىز بوشلۇقى ساھەسىنىڭ تەرەققىياتىغا ۋە شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ئېغىز بوشلۇقى فاكۇلتىتىنىڭ قۇرۇلىشىغا قوشقان تۆھپىسى ناھايىتى زور. ئۇ تۆۋەندىكىدەك خىزمەتلەرنى ئۆتىگەن ۋە ئۆتەپ كەلمەكتە: شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-دوختۇرخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ئېغىز بوشلۇقى بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى. مەملىكەتلىك 10-قېتىملىق سىياسىي كېڭەشنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئېغىز بوشلۇقى تىببىي جەمئىيىتىنىڭ 5- قېتىملىق مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق 2-قېتىملىق چىش كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش يېتەكچىلىك گورۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. "شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ژورنىلى" بىرىنجى نۆۋەتلىك تەھرىرلەش كومىتىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ئۇنۋان بېكىتىش كومىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1- دوختۇرخانىسىنىڭ ئىلمىي ئۇنۋان باھالاش كومىتىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-كىلىنىكا تىببىي ئىنىستىتوتى ئوقۇتۇش يېتەكچىلىك كومىتىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. جۇڭخۇا ئېغىز بوشلۇقى تىببىي ژورنىلى ئالتىنجى نۆۋەتلىك تەھرىرلەر دائىمى ئەزاسى. شاڭخەي ئېغىز بوشلۇقى تىببىي ژورنىلى تۆتىنجى نۆۋەتلىك تەھرىرلەر ئەزاسى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق سەھىيە نازارىتى ئېغىز بوشلۇقى كېسەللىكلىرىنى كونتىرول قىلىش مەركىزىنىڭ مۇدىرى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇقمائارىپ نازارىتى ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپلەر چىش كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش گۇرۇپپىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1- دوختۇرخانىسى ئېغىز بوشلۇقى كەسپىدە ئىلىم-پەن سەركىسى. شىنجاڭ مېيىپ ۋە يېتىم بالىلار ئوپىراتسىيەسى "ئەتىكى ساغلاملىق پىلانى" داۋالاش مۇتەخەسىسلەر گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى كىلىنكا تىببىي دوكتۇر ئاشتى تەتقىقات كۆچمە پونكىتى باشقۇرۇش كومىتىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-كىلىنكا تىببىي ئىنىستىتوتى ئوقۇتۇشنى نازارەت قىلىش گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-دوختۇرخانىسى ئېتىكا كومىتىتى مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى. ئۈرۈمچى شەھەرلىك چىش دوختۇرلىرى ئۇيۇشمىسىنىڭ باشلىقى. ئۇ 1977-يىلى شاڭخەي 2-تىببىي ئۇنىۋىرسىتىتى ئېغىز بوشلۇقى فاكۇلتىتىنى پۈتتۈرىدۇ، 1992-يىلى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى سوۋېت ئۆسمە تەتقىقات مەركىزىدە دوكتۇرلۇقنى پۈتتۈرىدۇ.ئۇ روس تىلىغا ناھايىتى پىششىق، ئىنگىلىزچە ماقالىلارنى لۇغەتنىڭ ياردىمىدە ئوقۇيلايدۇ. . ئۇ 1995-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە 13دىن ئارتۇق ئاسپىرانتنى يېتىلدۈرۈپ چىقتى.ئۇنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئامىرىكا،ياۋروپا ۋە جۇڭگو شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا خىزمەت قىلماتتا.ھازىر يەنە ئۇنىڭ قولىدا 7 نەپەر ئاسپىرانت،3نەپەر دوكتۇر ئۇقۇماقتا.ئادالەت قاسىم باشقا مۇئەللىملەرگە ياردەملىشىپ جەمئىي 4 نەپەر دوكتۇر يىتەكلىگۈچى دوكتۇرنى تەربىيەلەۋاتىدۇ.
بۇ مەزمۇنلار روھلان مۇنبىرىدىن كۆچۈرۈلگەن( http://bbs.rohlan.Com )
كولوسىلىقلارغا يېزىلغان خەت
كولوسىلىقلارغا يېزىلغان خەت
توڭجى ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
توڭجى ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1907-يىلى قۇرۇلغان.
قەبىيسە ئىبنى مۇخارىق
قەبىيسە ئىبنى مۇخارىق (قَبِيصَةُ بْنُ مُخَارِقٍ الْهِلَالِيِّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: قەبىيسە ئىبنى مۇخارىق ئەلھىلالىي (ئەبۇ بىشر). پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان ساھابە.
UTC
ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت
thumb|300px|left|ياۋرۇپا قىتئەسى ۋە تۈركىيەنىڭ UTC ۋاقت رايونلىرى
ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت (UTC) نۇرغۇن دۆلەتتە ئاساس ئېلىنىدىغان زامانىۋىي ۋە ئىلمىي سائەت. . 1960- يىلى رادئودا ئېلان قىلىنغاندىن بۇيان خەلقئارادا قوللىنىلماقتا. . UTC ڧرانسوزچە Temps universel coordonné ۋە ئىنگىلىزچە Coordinated Universal Time ئاتالغۇلىرىنىڭ قىسقارتىلىمىسىدۇر. ڧرانسۇزچە (TUC) ياكى ئىنگىلىزچە (CUT) قىسقارتمىلىرىنىڭ ھېچبىرىدە ھەمڧىكىر بولالمىغانلىقتىن UTC شەكلىدە قوللىنىلىشىغا قارا بېرىلگەن.
UTC، ئاتومىك بويىچە ھېساپلانغانلىقى ئۈچۈن قۇياش سائەتى بويىچە ھېسابلانغان GMT ئارىسىدا ناھايىتى ئاز بولسىمۇ پەرق باردۇر. لېكىن بۇلار كۈنلۈك قوللىنىشقا تەئسىز كۆرسەتمەيدۇ.
thumb|300px|left|1939 -1949 ئارىسى ۋاقت رايونلىرى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى يەرلىك ۋاقىت UTC+6 قوللانماقتا.
619 - يىلى
ئىسلام تارىخىدا قايغۇ يىلى دەپ ئاتالغان يىل.
ۋەقە ۋە ھادىسەلەر
ئاۋارلار تۇنجى قېتىم ئىستانبۇلنى قورشاۋغا ئالغان.
ئىككىنچى كۆكتۈرۈك خانلىقى - ساسانىي ئۇرۇشى، ساسانىيلەر بۈيۈك زەڧەر قازانغان.
شەرقىي كۆكتۈرك خانى شىپى قاغان ئۆلۈپ، ئىنىسى چۇلا قاغان تەختكە چىققان.
تاڭ سۇلالىسىنىڭ غەربىي تۈركلەرگە ئەسكەر چىقىرىشى.
توغۇلغانلار
ئابدۇللاھ ئىب ئابباس، ساھابە، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلى. (ئۆ. 687)
ئۆلگەنلەر
ئەبۇ تالىب، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى، ئەلى بىن ئەبى تالىبنىڭ ئۆز ئاتاسى. (تو. 549)
شىپى قاغان، شەرقىي كۆكتۈرك قاغانى، يامى قاغاننىڭ ئوغلى.
14- سىنتەبىر،سۇي گوڭدى، سۇي سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىقى پادىشاھى. (تو. 605)
Xoten wilayiti
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;"> Xoten Wilayiti Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni ichidiki bir wilayet bolup, tarim oymanliqining jenubi éteklirige, ko'inlun téghining shimali baghrighajaylashqan.omumiy yer meydani 247 ming 900 kwadrat kilométir. Qarmiqidar bir sheher,. Yette nahiye (xoten shehiri, guma nahiyisi, qaraqash nahiyisi, xoten nahiyisi, lop nahiyisi, chira nahiyisi, kériye nahiyisi, niye nahiyisi) bar.omumi nopusi 2 milyondin ashqan bolup, uyghurlar omumi nopusning mutleq köp qismini igileydu.
Jughrapiyisi
Xoten wilayiti shinjang oyghur aptonom rayonining eng jenubigha jaylashqan bolup,jenubta ko'inlun téghidin halqip,shizang shimaly égizliki bilen tutishidu, sheriqte bayunghulin mongghul aptonom oblasti bilen tutishidu, shimalda teklimakan qumliqining ichkirsige kiriship kitip,aqsu wilayiti bilen tutishidu.gheribte qeshqer bilen ,gherbi jenupta qara qurum téghi arqiliq hindistan,pakistan bilen chigirlinidu,chigra liniye uzunliqi 210kilométir,sherqtin gherbgiche bolghan uzunluqi texminen 670kilomitér,jenuptin shimalghiche bolghan kengliki texminen 600kilomitér kilidu.umumi kölümi 247 ming 800 kiwadirat kilométir,xoten wilayitining jenubidiki heywetlik ko'inlun téghi yaysiman halette sherqtin gherbke kisip ötidu.qatmu-qat tagh choqqiliri gireliship ketken bolup,intayin xeterlik. Ko'inlun téghining shimali yantuluqqa qarap yüzlengen bolup,jilghiliri köp,jenub teripi pesrek bolup,bölünüsh derijisi yuqiri emes,tagh tizmiliri adette déngiz yüzidin 6000mitér etrapida égiz bolup, eng égiz yéri 7000mitérdin ashidu.hawa kilimatining qurghaq bolishi sewebidin qumluq igizliki adette 3300mitérgha,ayrim jaylirining 5000mitérgha yitidu.jenub we shimali étigidiki qar orni ayrim-ayrim halda 6000mitér we 5500mitérdin yuqiri kilidu.ko'inlun téghi bilen qaraqurum téghining pasilida oymanliq hasil bolghan ,buningdin hazirqi tuz köl we shurluq,sasliq peyda bolup,taghliq köl shekillengen.taghning shimali qismi chöllök bolup,derya éqinlarni boylap yelpügüchsiman shekildiki bostanliq uzirap, bostanliq girwekliri teklimakan qumluqi bilen ulinip,biwaste tarim oymanliqining kindikigiche tutashqan.maza taghdiki qedimqi tagh xarabe qalduqliri hilihem shimaldiki qumluqning gherbi shimalida mewjut bolup,déngiz yüzidin égizliki 430mitér kilidu.
Hawa kilimati
Xoten wilayiti yawrupa, asiya chong qurughluqinng otturisigha jaylashqan,pamir égizliki bilen tengritaghliri tusup turghachqa,gherbi,shimali ottura asiya we sibiriye sughuq hawa kilimati asanliqche kirelmeydu,jenubi qismi ko'inlun téghi we qaraqurum taghlirigha tutashqan bolup,hindi okyandin kilidighan nemlik we issiq hawani tusup turghachqa,iqlimi mötidil belbaghning tipik qurghaq chöl iqlimini shekillendürgen,asasliq alahidiliki: töt pesilning perqi iniq bolup,yazda qattiq issiq,qishta qattiq sughuq bolidu,etiyazda timpira turining örlishi tiz hem turaqsiz bolghachqa,da'im etiyaz sughuqi bolup turidu.chang-tuzanliq hawa rayi köp bolidu.küzde timpiratura tiz töwenleydu.pütün yilliq höl-yighin miqdari intayin kemchil,qoyashning yurutushi yiterlik,issiqliq miqdari mol,qirusiz mezgili uzun kiche kündüzlük perqi chong.hawa kilimat alahidiliki: etiyazda qum boran köp bolup, hawani köpinche chang tuzan qaplap turidu.yaz pesilide hawa qattiq issiq we qurghaq bolidu.yilliq otturiche höl-yighin miqdari 35millimitér,yilliq pargha aylinish miqdari 2480millimitér,töt pesilning hemmiside qum boran köp bolup,her yili qum boranliq hawa rayi 220kündin ashidu,buning ichide qoyuq chang tuzan(qum boran)liq hawa rayi 60kün etrapida bolidu. Xotenning chang- tuzanliq hawarayi kün sani ottura hisap bilen 2.5kün köpiyidu,putun yilda 1-,2-derijilik hawarayi körulmeydu,3-,4-derijilik hawarayi 28kün,5-derijilik hawarayi 300kün etrapida bolup,éyigha otturiche 124tonnakuwadirat kilomitir topa yaghidu. Wilayetning da'irisi keng,kölümi chong bolup,oxshash bolmighan yer shekli shara'itida,janliqlar we kilimat perqi intayin zor bolghachqa,chong jehettin jenobi rayun,bostanliq,tüzlenglik rayun,shimali qumluq rayundin ibaret üch xil kilimat tipigha ayrishqa bolidu.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ
يۈسۈپ خاس ھاجىپ (1019-1085) قاراخانىيلار دەۋرىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ مەشھۇر نامايەندىسى بولغان تالانتلىق ئالىم ، مۇتەپەككۇر ، ئەدىب يۈسۈپ خاس ھاجىپ 1019-يىلى بالاساغۇندا تۇغۇلغان. ياش مەزگىللىرىدە قەشقەرگە كەلگەن ھەمدە كېيىنكى ئۆمرىنى قەشقەردە ئۆتكۈزگەن. ئەدىب ئۆزىنىڭ "قۇتادغۇبىلىك " ناملىق بەدىئىي قامۇسىنى ھىجىرىيە 462- يىلى ( مىلادىيە 1069-يىلى ) قەشقەردە يېزىپ ، ئۇنى قاراخانىيلار خانى بۇغرا ئەلى ھەسەنگە تەقدىم قىلغان. قاراخانىيلار خانى بۇ ئەسەرگە يۈكسەك باھا بېرىپ مۇئەللىپكە خاس ھاجىپلىق ئۈنۋانى بېرىپ ، ئۆزىگە ئەڭ يېقىن مەسلىھەتچى ھاكىمىيەت تايانچىسى قىلغان. ئەدىب مىلادىيە 1085-يىلى قەشقەردە ۋاپات بولغان.
Xoten wilayiti
Memuriy rayon
1913-Yili xoten biwaste aymiqi xoten nahiysi bolup qurulghan,guwangshüning28-yili (1902-yili guma nahiysi tesis qilinghan)xoten nahiysining sherqi chigrisidiki 23kent bilen kériye nahiysining gherbi chigrisidiki 15kent ayrilip,lop nahiysi tesis qilindi.1915-yili xoten nahiysidin qaraqash nahiysi ayrilip chiqti.1929-yili chira nahiysi tesis qilindi,gu'angshüning 9-yili (1883-yili)kériye nahiysi tesis qilinip,orni qaraqashta (hazirqi qaraqash nahiye baziri)boldi. Kiyin hazirqi ornigha köchti,1959-yili kiriye nahiysi dep özgertildi.1945-yili niya memuri bashqurush idarisi quruldi.1947-yili niya nahiysige özgertildi.1983-yili 9-ayda gowuyu'enning testiqi bilen xoten shehiri quruldi.aptunum rayun xoten nahiysining xoten baziri shorbagh gongshisi,laskuy gungshisi,urughchiliq meydanini xoten shehirige ayrip birishni testiqlidi,1950-yili j k p  xoten wilayetlik komitéti,xoten wali mehkimisi quruldi.1966-yili «medeniyet zor inqilabi»bashlanghandin kiyin,rehberlik orginining hoquqi tartiwilinip,apparatlar palech halgha chüshüp qaldi.1969-yili xoten yerlik inqilabi komitéti quruldi,1971-yili 2-ayda xoten wilayetlik inqilabi komitétke özgertildi,shu yili 6-ayda j k p xoten wilayetlik komitéti eslige keltürülüp quruldi,1978-yili xoten wilayetlik inqilabi komitét i'oten wilayetlik memuri mehkmige özgertildi. Xoten wilayitige xoten shehiri,xoten nahiyisi,guma nahiyisi,qaraqash nahiyisi,lop nahiyisi,chira nahiyisi,kériye nahiyisi,niya nahiyisidin ibaret 7 nahiye,1 sheher,89 yéza-bazar,4 kucha ish bijirish bashqarmisi ,1383 memuriy kent,6232 kent mehelle guruppisi qaraydu.wilayet ichide yene ishlepchiqirish qurulush bingtü'eni yéza igilik 14-diwiziysi we uninggha qarashliq nuri charwichiliq firmisi,47-tü'en meydani,guma déhqanchiliq meydani we 224-twen meydan bar. Tarixtin boyan18 neper j k p xoten wilayetlik komitét shujisi,13 neper wali ötken,hazirqi wilayetlik partkom shujisi yen finshin,memuriy mehkimining walisi jüret imin`
يۈسۈپ خاس ھاجىپ
بۈيۈك ئۇيغۇر پەلسەپە ئالىمى يۈسۈپ خاس ھاجىپ_ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ 11 – ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺑﯜﻳﯜﻙ، ﻣﯘﺗﻪﭘﭙﻪﻛﻜﯜﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺳﻜﯩﮭﯩﺴﺎﺭ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ «ﭘﺎﻳﻨﺎﭖ» ﻳﯧﺰﺍ ﺗﻪﯞﻩﺳﯩﺪﯨﻜﻰ « ﺋﺎﻟﺘﯘﻧﺒﯧﻠﯩﻖ» ﺗﺎ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﯩﻦ ﺑﯘﻳﺎﻥ ﮬﻪﻣﻤﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﺎﻥ. ﺑﯘ ﻗﯩﻞ ﺳﯩﻐﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﻣﻪﻟﯩﻲ ﭘﺎﻛﯩﺖ. ﺋﻪﻣﻤﺎ، ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﯨﻦ ﺑﯘﻳﺎﻥ ﺑﻪﺯﻯ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ: «ﺑﯘ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﺋﻪﻣﻪﺱ، ﻳﯜﺳﯜﭖ ﻗﺎﺩﯨﺮﺧﺎﻥ ﻏﺎﺯﻯ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﯩﺪﻯ»، « ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﺑﯩﻼﺩ ﺳﺎﻏﯘﻧﻠﯘﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﯩﻤﯘ ﺑﯩﻼﺩ ﺳﺎﻏﯘﻧﺪﺍ ﺑﻮﻟﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ .» ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺩﻩﯞﺍﻻﺭﺩﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺑﻪﺯﻯ ﻣﯜﺟﯩﻤﻪﻝ ﻗﺎﺭﺍﺷﻼﺭﻧﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﭖ ﻗﻮﻳﺪﻯ. ﺋﻪﭘﺴﯘﺳﻠﯩﻨﺎﺭﻟﯩﻘﻰ ﺷﯘﻛﻰ، ﺑﯘ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﻳﯘﻗﯘﺭﯨﻘﯩﺪﻩﻙ ﺋﺎﺳﺎﺳﺴﯩﺰ ﺩﻩﯞﺍﻻﺭ ﺩﺍ ﺑﻮﻟﯘﺷﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﮬﯧﭽﻘﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﯩﺮ ﭘﺎﻛﯩﺖ ﺋﺎﺳﺎﺳﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﺎﻟﻤﯩﺪﻯ. ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﻳﯘﻗﯘﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺩﻩﯞﺍﻧﯩﯔ ﻳﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ.
Xoten wilayiti
Tarix
Xoten wilayitige qarashliq jaylar xen sulalisi dewride goya, udun, kériye, niye, ronglu döletlirining yéri bolghan. Gherbiy yurt qoruqchibeg mehkimisige qarighan. Tang sulalisi dewride weysa tutuq mehkimisi tesis qilinghan. Yü'en sulalisi dewride mongghul ewladidin bolghan xanlarning suyurghalliq yéri bolghan. Ching sulalisining chyenlung 24  - yili (1759 - yili) xoten ambili qoyulghan. Ching sulalisi gu'angshüning 9 - yili ( 1983 - yili) xoten biwasite qarashliq aymiqi tesis qilinghan. Qeshqer dotey mehkimisige qarighan. Mingo 9 - yili ( 1920 - yili) xoten dotey mehkimisige tesis qilinghan. Kéyin 7 - memuriy rayon dep özgertilgen. Mingo 32 - yili (1943 - yili) waliy mehkimisige özgertilgen. 1950 - Yilining bashlirida xoten waliy mehkimisi qurulghan. 1959 - Yili xenzuchidiki 和 (xoten) dégen xet 和田 dégen xetke özgertilgen. 1979 - Yili xoten wilayiti qurulghan.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ
ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻳﺎﺳﺎﭖ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﯩﻐﺎ ﮬﯘﻝ ﻗﻮﻳﯘﺷﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﯞﯨﻼﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﻴﻪﺕ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﮬﺎﭘﯩﺰﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺶ ، ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯗﺵ ﺋﻮﺭﻧﻰ 3 ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﺎﺟﺮﯨﺘﯩﭗ. ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﯩﻐﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺑﯩﺮﻣﯘﻧﭽﻪ ﭘﺎﻛﯩﺘﻼﺭﻧﻰ ﺗﻮﭘﻠﯩﺪﻯ. ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺧﻪﻟﻖ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺭﻩﮬﺒﻪﺭﻟﻪﺭ ﺑﯘ ﺋﯩﺸﺘﯩﻦ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﺗﺎﭘﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﺋﺎﻟﯩﻢ ، ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﯩﺴﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﭗ ، ﭘﺎﻛﯩﺘﻼﺭﻧﻰ ﺩﻩﻟﯩﻠﻠﻪﺵ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﺭﺩﻯ. ﺋﺎﻟﯩﻢ ﯞﻩ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﯩﺴﻠﻪﺭ ﭘﺎﻛﯩﺘﻨﻰ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ، ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﯗﺵ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺗﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻥ ﮬﯚﺟﺠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﮬﻪﻗﯩﻘﯩﻴﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻣﯘﺋﻪﻳﻴﻪﻧﻠﻪﺷﺘﯜﺭﺩﻯ.
Xoten wilayiti
Nopus ehwali
Xoten wilayiti uyghurlarni asasiy gewde qilghan köp milletlik wilayet bolup,uyghur,xenzu,xuyzu,qazaq,qirghiz,manju,mongghul,zangzu,tujazu,özbek qatarliq 22 millet bar,ahalilarning köp qismi islam dinigha étiqad qilidu,wilayetning omumiy nopusi 2 milyun 39 ming 600 bolup,buning ichide uyghurlar %96.4ni,xenzular %3.4ni,bashqa milletler %0.2ni igileydu. Yéza igilik 14- diwiziyisi xoten wilayitining muhim terkiwiy qismi bolup,4 tü'en (meydan) bar,omumiy nopusi 36 ming 700.
Sayahetchilik
Xoten wilayiti özining uzaq tarixi jeryanida nurghunlighan bayliqlarni bizge qaldurup ketken. Sayahet bayliqliri ene shu bayliqlar ichide bizning közimizge her waqit tashlinip turidighan, xotenni pütün dunyagha tunushturidighan abidilerdur. Xotende nurghunlighan qedimiy xaribilikler bar, bu xarabilikler ichide endir qedimiy xarabiliki, qedimiy niye xarabiliki qatarliqlar bar. Undin bashqa hazirqi dewirde sayahetchilerning qizghin alqishigha iriship kéliwatqan qurban tulum xatire sariyi, xoten ko'énlun téghi menzirisi, mawzédung iznakliri xatire sariyi, yamun yayliqi we mazar tagh qedimi qelesi qatarliq dangliq sayahet nuqtilirimu bar. Buning ichide özining güzel menziriliri bilen xeliq teripidin teriplinip kéliwatqan yamun yayliqi her yili nechche minglighan sayahetchilerni özige jelip qilip kelmekte. Yamun yayliqi nahiye baziridin 160 kilométir yiraqliqta bolup, nuri yézisining sarlung kentige jaylashqan, kölimi 43 ming mo, déngiz yüzidin égizliki 3600 métirdin 3700 métirghiche bolup, yaylaqta ko'inlun emini, kümüsh bashaq, yawa piyaz qatarliq ösümlükler bar. Her yili 6- aydin 7- ayghiche bolghan tomuz yaz mezgilide, yaylaqqa bérip issiqtin saqlinip dem alidighan sayahetchiler bir qeder köp, uning üstige ko'énlungha yéqinlashqanséri «bir künde töt pesil, her on chaqirimda bir xil hawa bolush» tek ajayip tesirat biridu. Yamun yayliqi sayahet qilish, ékiskursiye qilish, kino- téliwéziye filimlirige matériyal toplash we tashqi körünüshni süretke élishtiki yaxshi jay.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ
ﮬﺎﺯﯨﺮ ﻗﻮﻟﯩﻤﯩﺰﺩﺍ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 410 – ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯩﻼﺩ ﺳﺎﻏﯘﻧﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ ، ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 478 – ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ، ﺟﻪﺳﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺩﻩﺳﻠﻪﭖ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﻰ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻟﺪﯨﻦ ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺟﻪﻧﯘﺑﻘﺎ ﻛﯧﺴﯩﭗ ﺋﯚﺗﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﯜﻣﻪﻥ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﻗﯩﺮﻏﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺩﯙﻟﻪﺗﺒﺎﻍ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﺷﻠﯩﻖ “ ﺑﺎﺭﯨﮕﺎﮬ “ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺟﺎﻳﻐﺎ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ، ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 514 – ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﺟﺎﻳﺪﯨﻦ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ “ ﺋﺎﻟﺘﯘﻧﺒﯧﻠﯩﻖ “ ﻗﺎ ﻳﯚﺗﻜﻪﭖ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺧﯧﻠﻰ ﻛﯚﭖ ﭘﺎﻛﯩﺘﻼﺭ ﺳﺎﻗﻼﻧﻤﺎﻗﺘﺎ. ﻣﻪﻥ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ ﺑﯘ ﭘﺎﻛﯩﺘﻼﺭﺩﯨﻦ 19 – ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﺗﻪﺋﻪﻟﻠﯘﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﮬﯚﺟﺠﻪﺗﻨﻰ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﯗﭖ ﺋﯚﺗﯩﻤﻪﻥ.
Xoten wilayiti
Ma'arip
Xoten wilayitide nurghunlighan iqtisas igilirini terbiyelep chiqiwatqan mektepler bar, bularning ichida kishiler teripidin da'im tilgha élinidighan ikki mektep bar bolup, ular shinjang uyghur tébabiti aliy téxnikomi we xoten pidagogika aliy téxnikomi. Undin bashqa yene nurghunlighan kespiy mektepler bar bolup, ular xotenning tereqqiyatigha özining tégishlik töhpilirini qoshmaqta.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ
ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﮬﯚﺟﺠﻪﺕ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ -ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ (ﻧﻪﺳﻪﺏ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺑﯘﻧﻰ 19 – ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ ﺋﯧﻤﯘﺭ ﮬﯜﺳﻪﻳﯩﻦ ﺳﻪﺑﯘﺭﻯ ﺗﯜﺯﮔﻪﻥ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ، ﺳﻪﺑﯘﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚﻣﺮﻯ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﻧﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﺘﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﻳﺎﺭ ﺑﻪﺭﻣﯩﮕﻪﻧﻠﯩﻜﺘﯩﻦ ، ﺷﺎﮔﯩﺮﺗﻰ ﻗﺎﺯﻯ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﺳﺎﻳﯩﻢ ﺳﯘﻓﯩﺌﺎﻟﻼﻳﺎﺭﯨﻐﺎ ﺋﯘﻧﻰ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺷﻨﻰ ﺗﺎﭘﺸﯘﺭﻏﺎﻥ. ﮬﻪﻣﺪﻩ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻳﯩﻠﻨﺎﻣﯩﺴﯩﻨﻰ ، ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬ ﺋﻮﺭﻧﯩﻨﻰ ﺷﯘ ﺋﻪﺳﻪﺭﮔﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﭖ ﻗﻮﻳﯘﺷﻨﻰ ﯞﻩﺳﯩﻴﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻗﺎﺯﻯ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﺳﺎﻳﯩﻢ ﺳﻮﻓﯩﺌﺎﻟﻼﻳﺎﺭﻯ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯﻯ ﺳﻪﺑﯘﺭﯨﻨﯩﯔ ﯞﻩﺳﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﻧﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺋﺎﺧﯩﺮﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺳﻮﻝ ﺑﯘﺭﺟﯩﻜﯩﮕﻪ : “ ﺋﻪﺯ ﮬﻪﺯﺭﯨﺘﻰ ﻳﯜﺳﯜﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﺩﻩﺭﺳﯩﻨﻪ ﭼﻪﮬﺎﺭﺳﻪﺩ ﮬﻪﺟﺘﺎﺩ ﮬﻪﺷﺖ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ ﯞﻩﻓﺎﺕ ﺷﯘﺩﻩ. ﻗﻪﺑﺮﻯ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﻛﯘﮬﻨﻪ ﮬﯩﺴﺎﺭ ﺯﻩﻣﯩﻨﻰ ﻓﺎﺑﻰ ﺋﺎﺏ ﻣﻪﺩﻓﯘﻥ ﺷﯘﺩﻩﺳﺖ ، ﺋﺎﻣﯩﻦ. ﻣﯩﻦ ﺷﻪﻳﺨﻰ ﺩﯗﺋﺎﮔﯘﻱ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﺳﺎﺋﯩﻢ ﺳﯘﻓﻰ ﺋﺎﻟﻼﻳﺎﺭﻯ ﺳﯘﺑﮭﯘ ﺷﺎﻡ ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﻪﻟﻪﺩﺩﯞﺍﻡ ﻣﻪﺭﺍﺯﻯ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﺳﯧﮭﺘﻪﻥ ﺑﯘﺯﯗﺭﯗﻛﯟﺍﺭ ﺭﻭﮬﻰ ﭘﯘﺭﻓﯘﺗﯘﮬ ﺩﯗﺋﺎﻳﻰ ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻣﯩﻜﯘﻧﻪﻡ “ ، ﺩﻩﭖ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﯞﺍﭘﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﮬﯧﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 478 – ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ، ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﻛﻮﮬﻨﻪ ﮬﯩﺴﺎﺭﺩﯨﻜﻰ “ ﻓﺎﻳﻰ ﺋﺎﺏ “ ﺗﺎ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ، ﺑﯘ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﺘﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﻗﯩﺪﯨﺮﺧﺎﻥ ﻏﺎﺯﻯ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﻗﯩﺪﯨﺮﺧﺎﻥ ﺋﯩﺴﯩﻤﻠﯩﻚ ﺷﺎﮬﺸﺎﺩﯨﻨﯩﯔ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﺎﺭﻟﯩﻘﯩﻨﯩﻤﯘ ﺋﯩﺰﺍﮬﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﺎﺭﯨﺸﯩﭽﻪ ، ﻳﯜﺳﯜﭖ ﻗﯩﺪﯨﺮﺧﺎﻥ ﻣﯩﻼﺩﻯ 1040 – ﻳﯩﻠﻰ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻴﻼﺭ ﺯﯦﻤﯩﻨﺪﯨﻦ ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﻼﺭ ﺯﯦﻤﯩﻨﯩﮕﻪ ﻗﯧﭽﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺋﻪﻟﻰ ﺋﯩﺴﯩﻤﻠﯩﻚ ﺷﺎﮬﺰﺍﺩﻩ ﺋﯩﻜﻪﻥ. ﻗﺎﺭﻯ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﺳﺎﻳﯩﻢ ﺳﻮﻓﻰ ﺋﺎﻟﻼﻳﺎﺭﻯ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﻧﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﺑﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ، ﺗﯚﯞﻩﻧﻜﻰ ﺋﻮﯓ ﺑﯘﺭﺟﯩﻜﯩﮕﻪ : “ ﺋﻪﺭ ﮬﻪﺯﺭﯨﺘﻰ ﺳﺎﮬﯩﺐ ﻗﻪﻟﻪﻡ ﺋﯘﺳﺘﺎﺩﯨﻢ ﻣﻮﻟﻼ ﻣﯩﺮ ﮬﯜﺳﻪﻳﯩﻦ ﺳﻪﺑﯘﺭﻯ ﺑﯘ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ‘ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ ‘ ﻧﯩﯔ ﺗﻪﻣﺎﻣﯩﻐﻪ ﻳﯜﺳﯜﺝ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﻗﻪﺑﺮﻯ ﺷﻪﺭﯨﻔﯩﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﻛﯘﮬﻨﻪ ﮬﯩﺴﺎﺩﯗﺭ. ﻣﻪﺯﺍﻓﯩﺌﯩﻲ ﻓﺎﻳﻰ ﺋﺎﺑﺘﺎ ﻣﻪﺩﻓﯘﻥ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺋﯩﺰﮬﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﻳﯧﺰﯨﭗ ﺗﺎﻣﺎﻣﻼﺷﻨﻰ ﭘﻪﻗﯩﺮﮔﻪ ﺗﻪﻣﺎﻣﻼﺷﻨﻰ ﺗﻪﯞﺳﯩﻴﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ، ﺋﯘﺳﺘﺎﺩﯨﻢ ﻣﻪﺭﮬﯘﻡ ﻣﻮﻟﻼ ﻣﯩﺮ ﮬﯜﺳﻪﻳﯩﻦ ﺳﻪﺑﯘﺭﯨﻨﯩﯔ ﯞﻩﺳﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺑﯩﻨﺎﺋﻪﻥ ﻳﯜﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﺩﻩﻓﯩﻨﮕﺎﮬﯩﻨﻰ ﺑﯘ ‘ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ’ ﻗﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﭖ ، ﺟﺎﻣﺎﺋﻪ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ، ﺋﻪﯞﻻﺩﻯ ﺗﯜﺭﻙ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ. ﻗﺎﺯﻯ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺩ ﺳﺎﻳﯩﻢ ﺳﯘﻓﻰ ﺋﺎﻟﻼﻳﺎﺭﻯ “ ﺩﻩﭖ ﻳﯧﺰﯨﭗ ، ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯞﺍﻗﺘﯩﻨﻰ ، ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﯩﻨﻰ ، ﻛﯩﻤﻨﯩﯔ ﺗﻪﺷﻪﺑﺒﯘﺳﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ، ﻧﯧﻤﻪ ﺳﻪﯞﻩﺑﺘﯩﻦ ﺑﯘ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ“ ﻗﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﭖ ﻗﻮﻳﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﺗﻜﻪﻥ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻗﺎﺯﯨﻠﯩﻖ ﻣﯚﮬﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﺳﻘﺎﻥ.
Xoten wilayiti
Qatnash
315-Nomurluq dölet tashyoli xoten shehiridin ötken bolup, bu tashyol xotenning iqtisadi tereqqiyatida intayin aktip rol oynap kelmekte. 315-Nomurluq tashyol chingxey ölkisi shining shehiridin bashlanghan bolup, bayingholin mungghul aptonom oblashti cherchen nahiyisidin xoten wilayitige kiridu. Xoten wilayitide yette nahiye bir sheherni tutashturup turidighan muhim yol, u xotenning her qaysi nahiyiliri bilen xoten shehirining munasiwitini quyuqlashturush, medeniyet almashturush ishlirida aktip rol oynap kelmekte. Bu 315-nomurluq tashyol qeshqer shehiride toxtaydu, bu tashyolning omumi musapisi 3,00kilomitér bolup, xoten wilayitining tereqqiyatida intayin muhim bolghan rol oynap kelmekte. 2011-Yili 7-ayda qeshqer-xoten tömür yoli pütüp resmiy qatnash bashlandi, bu tömür yolning ishqa kirishishi xotenning tereqqiyati we bashqa rayonlar bilen medeniyet almashturush ishlirida özining rolini yaxshi jari qildurghusi.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ
ﺋﯘﺯﯗﻧﻠﯘﻏﻰ 8.20 ﻣﯧﺘﯩﺮ ، ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ 26 ﺳﺎﻧﺘﯩﻤﯧﺘﯩﺮ ﻛﯧﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﯘ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﻧﻰ 20 – ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻛﻮﻧﯩﺸﻪﮬﻪﺭ ﻧﺎﮬﯩﻴﻪ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻳﺎﻗﭽﯩﻼ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﯗﺷﻠﯘﻕ ﺋﯚﻟﯩﻤﺎ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺋﺎﺑﺪﯨﺮﯨﻴﯩﻢ ﮬﺎﺟﯩﻢ ﺳﺎﻗﻼﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ( 1877 – 1845 – ﻳﯩﻠﻼﺭ). ﺋﺎﺑﺪﯨﺮﯨﻴﯩﻢ ﮬﺎﺟﯩﻢ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﯘ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺭﺳﯚﻳﻪﺭ ﺋﻮﻏﻠﻰ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺗﯩﻤﯩﻦ ﻗﺎﺭﯨﻤﻐﺎ ﻣﯩﺮﺍﺱ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. 1965 – ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺑﯘ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺗﯩﻤﯩﻦ ﻗﺎﺭﯨﻤﻨﯩﯔ ﻗﻮﻟﯩﺪﯨﻦ 20 – ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ 80 – ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﭽﻰ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺋﯧﻤﯩﺮ ﮬﻪﺳﻪﻥ ﻗﺎﺯﻯ ﮬﺎﺟﯩﻢ ( 1900- 1985 -ﻳﯩﻠﻼﺭ) ﻧﯩﯔ ﻗﻮﻟﯩﻐﺎ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﻣﻪﺭﮬﯘﻡ .ئﻤﯩﺮ ﮬﻪﺳﻪﻥ ﻗﺎﺯﻯ ﮬﺎﺟﯩﻢ 1985 – ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯘ “ ﺑﻪﮬﺮﯗﻝ – ﺋﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﻧﻰ ﺋﺎﯞﯞﺍﻝ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﯞﯨﻼﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﻴﻪﺕ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﮬﺎﭘﯩﺰﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺶ ، ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯗﺵ ﺋﻮﺭﻧﯩﻐﺎ ، ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﺋﺎﻛﺎﺩﺩﯨﻤﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺗﻪﻗﺪﯨﻢ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺑﯘ “ ﺑﯘﮬﺮﯗﻟﺌﻪﻧﺴﺎﺏ “ ﮬﺎﺯﯨﺮ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﺋﺎﻛﺎﺩﺩﯨﻤﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻝ ﺑﯚﻟﯩﻤﯩﺪﻩ ﺳﺎﻗﻼﻧﻤﺎﻗﺘﺎ.
ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﮬﯚﺟﺠﻪﺕ : “ ﻗﻪﻟﻪﻣﯩﻲ ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ “ ( ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺗﯩﺰﯨﻤﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﺶ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﺴﯩﻢ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﺪﺍ ﺑﯘ ﺋﯩﺴﯩﻢ ﺑﯘ ﻣﻪﯞﺟﯘﺕ ﺋﻪﻣﻪﺱ . ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻗﻮﻟﺪﺍ ، ﻗﯘﻣﯘﺵ ﻗﻪﻟﻪﻣﺪﻩ ﺧﻮﺗﻪﻧﻨﯩﯔ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻗﻪﻏﯩﺰﯨﮕﻪ ﺧﻮﺵ ﺧﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ، ﺗﯩﺰﯨﻤﻐﺎ ﺋﺎﻟﻐﯘﭼﯩﻼﺭ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺩﻩﭖ ﻧﺎﻡ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ . ﺋﺎﭘﺘﻮﺭﺩﯨﻦ ) ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺧﻮﺗﻪﻧﺪﯨﻦ ﺗﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﻰ ﺧﻮﺗﻪﻧﻠﯩﻚ ﺑﯩﺮ ﻳﺎﺭﻯ ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭ ﺋﯧﻤﯩﺮ ﮬﻪﺳﻪﻥ ﻗﺎﺯﻯ ﮬﺎﺟﯩﻤﻐﺎ ﮬﻪﺩﯨﻴﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺋﯧﻤﯩﺮ ﮬﻪﺳﻪﻥ ﻗﺎﺭﻯ ﮬﺎﺟﯩﻢ ﺑﯘ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﻰ 1984 – ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﯞﯨﻼﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﮬﺎﭘﯩﺰﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺶ ، ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯗﺵ ﺋﻮﺭﻧﯩﻐﺎ ﺗﻪﻗﺪﯨﻢ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ 726 ﺑﻪﺕ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﯘﺯﯗﻧﻠﯘﻏﻰ 34 ﺳﺎﻧﺘﯩﻤﯧﺘﯩﺮ ، ﻛﻪﯕﻠﯩﮕﻰ 22 ﺳﺎﻧﺘﻘﻤﯧﺘﯩﺮ ، ﻗﯧﻠﯩﻨﻠﯩﻘﻰ 6 ﺳﺎﻧﺘﯩﻤﯧﺘﯩﺮ ، ﮬﻪﺭ ﺑﯩﺮﯨﺪﻩ 13 ﻗﯘﺭﺩﯨﻦ ﺧﻪﺕ ﺑﺎﺭ. ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﯩﯔ ﺗﺎﺵ ﻣﯘﻗﺎﯞﯨﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﺎﺷﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺑﯧﺘﻰ ﻳﻮﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﻰ ﺳﺎﻗﻠﯩﻐﯘﭼﻰ ﺗﺎﺵ ﻣﯘﻗﺎﯞﯨﺴﯩﻨﻰ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺭﻩﺧﺘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﭗ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﻗﻪﻏﻪﺯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﻗﺎﯞﯨﻠﯩﭗ ﻗﻮﻳﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ، ﺋﯩﭻ ﺑﯧﺘﯩﮕﻪ : “ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﻰ ﺑﯩﺘﻪﺭﻩﺕ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﺋﺎﻟﺴﺎﻕ ﮔﯘﻧﺎﮬﻜﺎﺭ ﺑﻮﻟﯩﻤﯩﺰ “ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺧﻪﺗﻨﻰ ﯞﻩ ﻳﻮﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺑﻪﺕ ﺋﻮﺭﻧﯩﻐﺎ : “ ﺳﯜﺭﻩ ﻓﺎﺗﯩﮭﻪ “ ﺑﯩﻠﻪﻥ “ ﺳﯜﺭﻩ ﺋﻪﻟﯩﻒ ، ﻻﻡ ، ﻣﯩﻢ “ ﻧﻰ ﺧﯘﺵ ﺧﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﯧﺰﯨﭗ ، ﺗﻮﻟﯘﻗﻼﭖ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ. ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﯨﺪﺍ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻛﯚﭼﯜﺭﮔﯜﭼﻰ ﻛﺎﺗﯩﭗ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ “ ﺋﻪﻟﻼﮬﯘﻣﻤﻪ ﺋﻪﻧﻔﻪﺋﯩﻨﺎ “ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺩﯗﺋﺎ ﺑﺎﺭ. ﺑﯘ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﻗﻰ ﺳﯧﭙﯩﻠﯩﻨﻰ ﺳﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﻣﯩﻼﺩﻯ 1835 – ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻤﯘ ، ﺋﻪﯓ ﻛﻪﻡ ﺩﯦﮕﻪﻧﺪﻩ 155 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺗﺎﺭﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﺩﯦﻴﯩﺸﻜﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
ﺑﯘ ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﻩ 1830 – ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1848 – ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﮬﯧﻜﯩﻤﺒﻪﮔﻠﯩﻜﯩﻜﻜﻪ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﻠﮕﻪﻥ ﺯﻭﮬﯘﺭﯨﺪﯨﻦ ﮬﯧﻜﯩﻤﻨﯩﯔ ﺩﯨﯟﺍﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺑﯘ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺯﯗﮬﻮﺭﯨﺪﯨﻦ ﮬﯧﻜﯩﻤﺒﻪﮒ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻐﺎ ﭼﯩﻘﯩﭗ ، ﺋﻮﻥ ﺑﯩﺮ ﻛﯜﻥ ﺋﯧﺌﯩﺘﯩﻜﺎﭘﺘﺎ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﯗﭖ ، ﺋﯩﺴﺘﯩﺨﺎﺭﻩ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﯨﻘﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺳﯧﭙﯩﻠﯩﻨﻰ ﺳﻮﻗﺴﺎ ﺧﻪﻳﺮﻟﯩﻚ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺧﯘﺵ – ﺧﻪﯞﻩﺭ ﺑﯩﺸﺎﺭﯨﺘﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺷﯘ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﯩﯔ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻣﯚﺗﯩﯟﻩﺭ ﺋﯚﻟﯩﻤﺎﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻧﯧﺌﯩﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﻛﺎﺷﯩﻐﻪﺭﯨﻐﻪ ﺗﻪﻗﺪﯨﻢ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺯﯗﮬﻮﺭﯨﺪﯨﻦ ﮬﯧﻜﯩﻤﺒﻪﮒ ﻧﯧﺌﯩﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﻛﺎﺷﯩﻐﻪﺭﯨﻨﻰ ﺑﯘ ﺋﯩﺸﻘﺎ ﺋﯚﺯﻯ ﺑﯘﻳﺮﯨﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﮬﻪﺩﯨﻴﻪﺩﯨﻦ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﺳﯚﻳﯜﻧﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﻧﯧﺌﯩﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﻛﺎﺷﯩﻐﻪﺭﯨﻨﻰ ﺑﯘ ﺋﯩﺸﻨﯩﯔ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﻰ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﯩﯔ 723 – ﺑﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﮬﺎﺷﯩﻴﻪﺳﯩﮕﻪ ( ﭼﻪﺕ ﭼﯚﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﻜﺎﺭ ﺟﺎﻳﻐﺎ ) ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ : “ ﺑﯘ ﺳﯘﺭﻩﺗﻨﻰ ﯞﺍﻗﯩﻤﯩﺌﻪ ﺗﻪﮬﺮﯨﺮ ﺋﻮﻟﺪﯨﻜﯩﻢ ، ﮬﻪﺯﺭﻩﺗﻰ ﯞﺍﯓ ﺯﯗﮬﻮﺭﯨﺪﯨﻦ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺋﺎﻟﯩﻴﻠﯩﺮﻯ ﻓﻪﻗﯩﺮ ﺩﻩﺭﯞﯨﺶ ﻛﻪﻣﺘﻪﺭﻧﻰ ﻛﺎﺷﯩﻐﻪﺭ ﻗﻪﻟﺌﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺋﯩﻤﯩﺮﺍﺗﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻧﻪﮬﯩﺲ – ﺳﻪﺋﯩﺪﻟﯩﻜﻜﻪ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺴﺘﺨﺎﺭﻩ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ. ﻛﺎﺷﯩﻐﻪﺭ ﻗﻪﻟﺌﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺋﯩﻤﯩﺮﺍﺗﯩﻨﯩﯔ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺋﺎﻗﯩﺒﯩﺘﯩﮕﻪ ﺭﯗﺧﺴﻪﺕ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺑﯘ ﺭﯗﺋﯩﻴﺎﻧﻰ ﮬﻪﺯﺭﻩﺗﻰ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺋﺎﻟﯩﻴﻠﯩﺮﯨﻐﻪ ﺑﻪﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﮬﻪﺯﺭﺍﺗﻰ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺩﯨﯟﺍﻧﻪ ﺷﺎﮬﺎﻧﻪﺩﯨﻦ ﺑﯘ ﻛﻪﻻﻡ ﺷﻪﺭﯨﻔﺘﻰ ﻓﻪﻗﯩﺮﻏﻪ ﮬﻪﺩﯨﻴﻪ ، ﺋﯩﻨﺌﺎﻡ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﺭﻩﮬﻤﻪﺕ ، ﻓﻪﻗﯩﺮ ﺳﺎﮬﯩﺐ ﺩﯗﺋﺎ ﻧﯧﺌﯩﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﻛﺎﺷﻐﻪﺭﻯ ﻣﯘﮬﯘﺭﯗﻣﻨﻰ ﺑﺎﺳﺘﯩﻢ. 1253 – ﮬﯩﺠﯩﺮﻯ “.
ﺗﺎﻣﻐﺎ ( ﻣﯚﮬﯘﺭ ) ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 1238 – ﻳﯩﻠﻰ ﺋﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺗﺎﻣﻐﯩﺪﯨﻜﻰ ﺧﻪﺕ “ ﻧﯧﺌﯩﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﺑﯩﻦ ﺳﻪﺩﺭﯨﺪﺩﯨﻦ “ ﺩﯗﺭ.
ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﮬﯚﺟﺠﻪﺕ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﯩﻨﻰ ، ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯞﺍﻗﺘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻼﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻝ ﺑﻮﻟﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﺋﯘ ، ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻐﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﯨﻨﻰ ﯞﻩ 19 – ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺋﯧﻤﯩﺮ ﮬﯜﺳﻪﻳﯩﻦ ﺳﻪﺑﯘﺭﻯ ، ﻗﺎﺯﻯ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﺳﺎﻳﯩﻢ ﺳﻮﻓﻰ ﺋﺎﻟﻼﻳﺎﺭﻯ ، ﺯﯗﮬﯘﺭﯨﺪﯨﻦ ﮬﯧﻜﯩﻤﺒﻪﮒ ، ﻧﯧﺌﯩﻤﻪﺗﯘﻟﻼ ﻛﺎﺷﯩﻐﻪﺭﯨﺪﻩﻙ ﺑﻪﺯﻯ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﻤﯘ ﻳﻮﺭﯗﺗﯘﺷﺘﺎ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻨﯩﺶ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﮬﯚﺟﺠﻪﺕ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ ]
قۇربانجان بارات
قۇربانجان بارات، ئىلى ۋىلايىتى موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى خونىخەي يېزىسىدا تۇغۇلغان. 87-يىلدىن 93-يىلىغىچە كەنتلىك باشلانغۇچتا، 93-يىلدىن 99-يىلغىچە ناھىيىلىك ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغان. 99-يىلى بېيجىڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىغا قوبۇل قىلىنىپ، 99-يىلدىن 2001-يىلغىچە شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا تەييارلىقتا ئوقۇغان. 2001-يىلدىن 2005-يىلىغىچە بېيجىڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تۆۋەن ئېنېرگىيە يادرو فىزىكا ئىنستىتۇتىدا ماتېرىيال فىزىكا كەسپىدە باكلاۋىرلىقتا ئوقۇغان. 2005-يىلدىن 2007-يىلىغىچە گېرمانىيە ئۇلم شەھىرىدىكى ئۇلم ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئالاھىدە ماتېرىيال ماگىستىر پروگراممىسىدا نانو ماتېرىيال يۆنىلىشىدە ئوقۇغان. ”تۆمۈر-پلاتىن (FePt) قېتىشما نانوزەررىچىلىرىنىڭ قورۇلما پارامېتىئېرلىرىنىڭ ئوكسىدلىنىشقا بولغان تەسىرى*“ تېمىسىدىكى ماگىستىرلىق ماقالەم ئەلا بولۇپ باھالانغان. ئوقۇشنى ياخشى نەتىجىدە تاماملاپ، 2008-يىلىدىن 2013-يىلغىچە شۇ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ مىكرو ۋە نانوماتېرىئال ئىنستىتۇتىدا ”ئانتى (قارشى)-ماگنىتلىق نىكېل-مانگان ۋە ئىرىدىئۇم-مانگان نىپىز قاتلىمىسىغا كۆمۈلگەن نىكېل ۋە كوبالىت نانوزەررىچىلىرىنىڭ ئالمىشىش تەسىرى“** تېمىسىدا دوكتورلۇقتا ئوقۇغان. دوكتورلۇقنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملىغاندىن كېيىن، 2014 يىلى 2-ئايدىن باشلاپ ئەنگلىيە يورك شەھىرىدىكى يورك ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكتور ئاشتىلىق تەتقىقات خىزمىتىمنى باشلىغان، ھازىرقى تەتقىقاتى يېرىم مېتال خۇسۇسىيىتىكى ھويىسلېر نېپىز پەردىلىرىنىڭ كىرىستال تۈزۈلۈشى ۋە ماگنىتلىق ھەم ئېلېكترلىق خۇسۇسىيەتلىرى ھەققىدە.
شان شەرەپلىرى
مۇكاپاتلار ۋە قىسمەن نەتىجىلەر:
2000-يىلى:
ئىككىنچى دەرىجىلىك ئوقۇش مۇكاپات پۇلى، شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
2004-يىلى:
CET-6 79 : نومۇر (تولۇق نومۇر 100)
باكلاۋىرلىق ئوتتۇراچە نەتىجە: 72.6
2005-يىلدىن 2007-يىلغىچە:
DAAD ئوقۇش مۇكاپات پۇلى
2007-يىلى:
گېرمانىيىدىكى بىر قېتىملىق يىللىق ئىلمى يىغىنىدا دوكتۇر ئوقۇغۇچىلار تۈرىدە 1-دەرىجىلىك مۇكاپات.
ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتى تارقاتقان ”چەتئەلدە ئوقۇۋاتقان ئەلا نەتىجىلىك شىنجاڭلىق ئوقۇغۇچىلار ئوقۇش مۇكاپات پۇلى“.
2012-يىلى:
گېرمانىيە ئۇلم ئۇنىۋېرسىتېتى چەتئەللىك مۇنەۋۋەر دوكتۇر ئوقۇغۇچىلارغا بىرىلگەن ئوقۇش مۇكاپات پۇلى
مەنبە
ئاچنۇر بىلوگى
جەمشىت روزاخۇنوف
جەمشىت روزاخۇنوف بولسا قازاقىستاندا توغۇلۇپ چوڭ بولغان ئۇيغۇر زىيالىسى ۋە مائارىپچى.
ھاياتى
جەمشىت روزاخۇنوف 1950-يىلى 1-يانۋاردا ئالمۇتا ۋىلايىتىنىڭ چېلەك تەۋەسىگە قاراشلىق بايسېيىت يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئۇ ھۆكۈمەت ئىشلىرىنى ئاتقۇرۇش بىلەن بىر قاتاردا ئۆز يۇرتىنىڭ مەدەنىيەت، مائارىپ، تۇرمۇش-تىرىكچىلىك ئىشلىرىنى ياخشىلاش ساھەلىرىدىمۇ تىنماي ئەمگەك قىلغان. ئۇ 2000-يىلدىن باشلاپ تۇغۇلغان يېزىسىدىكى ئىسمايىل تاھىروف نامىدىكى ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتىپىدە تارىخ پېنى بويىچە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەنمۇ شۇغۇللانغان. جەمشىت روزاخۇنوف يەنە كۆپلىگەن مۇشائىرىلەرگە قاتنىشىپ، نەتىجىلەرگە ئ‍ېرىشكەن.
جەمشىت روزاخۇنوف 1985-يىلى قازاقىستان يازغۇچىلار ئىتتىپاقىغا ئەزا بولغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى «ئاققۇلار قايتقاندا»، «ئوي تامچىلىرى»، «كەڭلىكنى كىنەيمەن»، «ئۈمىد بىلەن ياشايمەن» قاتارلىق سەككىز توپلامىغا، شۇنداقلا 20 گە يېقىن ئومۇمىي توپلاملارغا ۋە ئۇيغۇر مەكتەپلىرىگە بېغىشلانغان دەرسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلگەن.
روھىي مەدەت
ئۆلمەيدىكەن ئۇيغۇرۇم،
ئۆلمەيدۇ، ياق!
ماي-پىلىكنىڭ بارىدا ئۆچمەس چىراق.
ئاققان دەريا سوغۇلماس،
ساي بېشىدا،
جوشقۇن ئۇرۇپ تۇرغاندا مىڭ بىر بۇلاق!
ئۇيغۇرۇمنىڭ نامۇ ئىزى ئۆچمەيدۇ، ياق!
شادمەن ئاڭا كۆزۈمنىڭ يەتكىنىگە،
گۇمان-غەشنىڭ كۆڭلۈمدىن كەتكىنىگە.
قىن-قىنىمغا پاتماستىن خۇرسەن بولدۇم،
داۋا تاپقان جان ئوخشاش دەرت-غېمىگە!
يۈرەتتىم راست، نەپسىم قىسىلغاندەك،
ئەمدى تەشۋىش، ئەندىشەم بېسىلغاندەك.
روھىم ئۆسۈپ،
ماڭا تۇيۇق يوللىرى ئېچىلغاندەك!
ياشلار باركەن.
بىلەر ئەل قىممىتىنى،
تارىخىنى، ئەجرىنى، ھىممىتىنى.
تونۇتقىدەك ئالەمگە ئەجداتلارنىڭ،
ئامانەتلىك ناخشا-ساز، سەنئىتىنى!
ياشلار باركەن،
ئوت يۈرەك، ئىستېداتلىق،
تىل، ۋەتىنى، يېرىگە ھەم ئېتىقادلىق!
چىقىدىغان دۇنيانىڭ سەھنىسىگە،
ئىقتىدارى، ئارزۇسى قوش قاناتلىق!
ۋىجدانى قاينايدىغان،
تەقدىرىنى خەلقىنىڭ ئويلايدىغان.
يۆلەپ قېرى-يېشىنى، يول كۆرسىتىپ،
ھەرگىز ئالغان بېتىدىن قايتمايدىغان!
ئىنتىلگەن يۈكسەكلەرگە،
ياققان دەۋەت ئوتىنى يۈرەكلەرگە.
قايىل قىلىپ ئەقىل-ئوي، پاراسىتى،
يېتىدىغان ئەڭ ئالىي تىلەكلەرگە،
ئاق يول تىلەپ قوياي شۇ زېرەكلەرگە!
سۆيىنىپ، زوقلانغۇدەك،
مەغرۇرلىنىپ ئىشىغا، روھلانغۇدەك،
باشقىلاردەك ئۆزۈڭنى زور سېزىنىپ،
چوققىلارغا يۈرەكلىك ئوقلانغىدەك!
شادمەن خەلقىم! كامسىنماي ئۆتكىنىڭگە،
شۇ پەلەڭگە تىرىشىپ يەتكىنىڭگە.
ئەمدى ئاجىز، بېچارە ئەل ئەمەسسەن،
كۈنۈڭ قاراپ قالغان بىر كەتمىنىڭگە،
ياشايدىغان بوغۇلۇپ دەرت-غېمىڭگە! ؟
قۇمۇل شەھىرى
قۇمۇل شەھىرىشىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر، شىنجاڭنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئومۇممىي يەر كۆلىمى 142،095 كۋادرات كىلومېتىر كىلىدۇ، قۇمۇل شەھىرى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىغا ئۆزىنىڭ ھەسەلدەك قوغۇنلىرى بىلەن داڭقى بار. 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى گوۋۇيۈننىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى قۇمۇل ۋىلايىتى بىكار قىلىنىپ قۇمۇل شەھىرى قۇرۇپ چىقىلغان.
تارىخ
قۇمۇل ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار قەدىمدە <كۇنمۇ> دەپ ئاتالغان. ئۇسۇن خان مەھكىمىسى تۇرۇشلۇق جاي بولغان. شەرقىي خەن سۇلالىسىنىڭ يۇڭپىڭ 16 - يىلى (73 - يىلى يېخې لەشكەر بېشى قويۇلغان. تاڭ سۇلالىسىنىڭ جېنگوەن 4 - يىلى (630 - يىلى) غەربىي ئىۋىرغۇل ئايمىقى تەسىس قىلىنغان. جېنگوەننىڭ 6 - يىلى (632 - يىلى) ئىۋىرغول ئايمىقى دەپ ئۆزگەرتىلگەن. تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىقى دەۋرىدە قۇجۇ ئۇيغۇرلىرىغا قارىغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىۋىرغول ئايمىقى دېگەن نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە قۇمۇل دەپ ئاتىلىپ، گەنسۇ ۋاقىتلىق ۋازارىتىگە قارىغان. مىڭ سۇلالىسىنىڭ يۇڭلې 4 - يىلى (1406 - يىلى) قۇمۇل ياساۋۇلخانىسى تەسىس قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 24 - يىلى (1759 - يىلى) قۇمۇل نازارىتى تەسىس قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 10 - يىلى (4188 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەت قىلىنغان. مىنگونىڭ 2 - يىلى (1913 - يىلى) قۇمۇل ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلىپ، جېندى دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 23 - يىلى (1934 - يىلى) قۇمۇل مەمۇرىي رايونى تەسىس قىلىنغان. 1943 - يىلى قۇمۇل ۋالىي مەھكمىسى دەپ ئۆزگەرتىلگەن. 1970 - يىلى قۇمۇل ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان. 2016-يىلى قۇمۇل شەھىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
جۇغراپىيە
قۇمۇل شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايوننىڭ شەرقىگە جايلاشقان. شەرقتىن گەنسۇ ئۆلكىسى، غەربتىن تۇرپان ۋىلايىتى ۋە سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى، جەنۇبتىن بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدىن تاشقى موڭغۇلىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 595 كىلومېتىر كېلىدۇ). جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 440 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 404 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 137 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئۇنىڭغا 1 شەھەر، 2 ناھىيە (قۇمۇل شەھىرى، بارىكۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى، ئاتۈرۈك ناھىيىسى) قارايدۇ. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى قۇمۇل دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى ۋە شىنجاڭ ھەربىي رايونى ئاراتۈرۈك ھەربىي ئات مەيدانى بار. ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە جايلاشقان قۇمۇل شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 588 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 446 مىڭ 300 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 19.96% نى، خەنزۇلار 66.69% نى، باشقا مىللەتلەر 13.35% نى تەشكىل قىلىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى
شىمال تەرىپى ئېگىز، جەنۇب تەرىپى پەس بولۇپ، شىمالىي ۋە ئوتتۇرا قىسىمى تاغلىق رايون، جەنۇبىي قىسمى تۈزلەڭلىك ۋە چۆل - باياۋان. تاغ يېرى 70.5% نى، تۈزلەڭلىك ۋە چۆللۈك 29.5% نى ئىگىلەيدۇ. ۋىلايەتتە شۇنازۇر كۆلى، بارىكۆل، تۇزكۆل قاتارلىق تەبىئىي كۆل ۋ 140 تىن ئارتۇق دەريا، تاغ بۇلىقى بار. يەر يۈزى سۇ بايلىقى 1 مىليارد 83 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقداردىن 1 مىليارد 350 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى قۇلان، ياۋا تۆگە، يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، سۈلەيسۈن، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى چاچ سەي، زاراڭزا، سوغىگۈل، قانتېپەر، چاكاندا، قارلەيلىسى، ماندارىن قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى كۆمۈر، نېفىت، تەبىئىي گاز، مىس، نېكىل، ئالتۇن، تۇز، گىلائۇبېر تۇزى قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
قۇمۇل ۋىلايىتىنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى ئىنتايىن زور. بارىكۆل ئويمانلىقى مۆتىدىل بەلۋاغ 2 - دەرىجىلىك قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. ئاراتۈرۈك ئويمانلىقى سوغۇق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. قۇمۇل ئويمانلىقى بىلەن نوم كۆلى قاتارلىق چۆللەر مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 9.9℃ ～ 0.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 43.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 43.6℃ ، كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3200 ～ 3400 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 1700℃ ～ 4100℃. قىروسىز مەزگىلى 102 ～ 229 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 250 ～ 10 مىللىمېتىر. شامال ئېنېرگىيىسى بايلىقى بىر قەدەر مول. سەنتاڭخۇ كۆلى بىلەن نوم كۆلىدە يىلدا بوران چىقىدىغان كۈن سانى ئوتتۇرىچە 100 كۈندىن ئاشىدۇ.
مەككە
مەككە ياكى مەككە مۇكەررەمە  — بۇگۈنكى سەئۇدىيە ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ھۇدۇدى ئىچىدە يەر ئالغان تارىخى ھىجازىدىكى مەككە ۋىلايىتى مەركىزى شەھرى. مەككه‌ – دۇنیا مۇسلىمانلار جامائەسىنىڭ ئاساسى موقەددەس شەهرىدۇر.
مەككە ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ غەربىگە جايلاشقان ھىجاز رايونىدا، قىزىل دېڭىزنىڭ شەرقىدە يەر ئالغان. ئىسلام دىنىدا يېرى ئىنتايىن مۇھىم، مۇقەددەس بىر شەھەردۇر. زىرا ئىسلام دىنىنىڭ پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام (س.ئە.ۋ) مۇشۇ شەھەردە توغۇلغان. ئىسلام دىنىنىڭ ساماۋىي كىتابى قۇرئان كەرىم مۇشۇ شەھەردە نازىل قىلىنىشقا باشلانغان دەپ ئىشىنىلىدۇ. بەيتۇللاھ دەپ ئاتالغان مۇقەددەس كەئبە ھەم يەنە مۇشۇ شەھەردە يەر ئالماقتا. قۇرئاندا «شەھەرلەرنىڭ ئانىسى» (ئۇممۇل قۇرئا) دەپ سۈڧەتلىنىدۇ. كۈنىمىزدە ھەر يىلى مىليونلىغان مۇسۇلمانلار تەرەڧىدىن زىيارەت قىلىنىدىغان بۇ شەھەر رىياد ۋە جىددەدىن سوڭرە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئۈچىنچى بۈيۈك شەھىرىدۇر. مەككە شەھرى مەدىنە مۇنەۋۋەرەنىڭ 450 كىلومېتىر جەنۇبىي غەربىگە، تائىڧنىڭ 120 كىلومېتر، جىددە شەھرىدىن 72 كىلومېتر ئۇزاقلىقتادۇر.
تارىخچەئى مەككە
ئىسمىنىڭ مەنبئەسى مەككەنىڭ بىلىنگەن ئەسكى ئاتى بەككە ئېرۇر. بەئزى مەنبئەلەر مەككەنىڭ، ھەم شەھەر ھەمدە كەئبەنى ئىپادىلەيدۇرغان بىر ئىسىم ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرسە؛ باشقا بەئزى مەنبئەلەردە مەككەنىڭ، ھەرەمنىڭ تامامىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قىسمىغادېيىلىدىغانلىقىنى؛ بەككەنىڭ بولسا بۇ مەسجىدنىڭ باشقا بىر ئىسمى ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. تىلشۇناشلار مەككە بىلەن بەككە نىڭ بىر نەرسىنى ئىپادىلەيدىغانلىقىنى ئېتىراڧ قىلىماقتا. مەككە ۋە بەككە، بابىل تىلىدە 'ئۆي' دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئامەلىكالىقلار تەرەڧىدىن بۇ يەرنىڭ ئىسمى سۈڧەتىدە قوللىنىلغان. باتلاميۇس بولسا مەككەگە ماكوراببا دېگەنلەر.
ئىسلام مەنبئەلىرىدە مەككە مەككە شەھرى، م.ب. 2000- يىللارغە قەدەر ئۇزانغان بىر شەھەردۇر. بۇ شەھەرنىڭ مۇقەددەس كۆرىلىشى ڧەقەت ھەزرىتى مۇھەممەد (س.ئە.ۋ) نىڭ بۇ ۋادىدە توغۇلغان بولىشىىدىن ئاۋۋال ھەزرىتى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا تاقىلىدۇ. ئىسلام مەنبئەلەرىغە كۆرە ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ توقالى ھەزرىتى ھاجەردىن توغۇلغان ئوغلى ئىسمائىلنى تۇنجى زەۋجەسى ھەزرىتى سارەنىڭ ئىستىكى بىلەن يىراققا ئاپىرۋەتمەكچى بولىدۇ. ھەزرىتى ئىبراھىم ئىككىسىنى ئېلىپ اللەنىڭ دىلىغا سىلىشى بىلەن بۇگۈنكى مەككەنىڭ ئورنىغا كېلىدۇ. ئۇلارنى بۇ يەردە قالدۇرۇپ قايتىپ كېتىدۇ. گىياھسىز ۋە ئادەمزاتتىن ئەسەر يوق بۇ زېمنغا ئانا ۋە ئوغۇل يەرلىشىپ قالىدۇ. ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن تىجارەت ئۈچۈن بۇ يەردىن ئۆتىۋاتقان ئەرەبلەرنىڭ جۇرھۇم قەبىلىسى ئىسمائىلنىڭ ئاياقلىرى ئاستىدىن چىققان زەمزەم بىلەن ياشاش مۇمكىن ھالغا كەلگەن بۇ جايغا يەرلىشىدۇ ۋە شەھەرنىڭ تۇنجى تۇرغۇنلىرى بولۇپ قالىدۇ. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام كېيىنچە قايتا بۇ يەرگە كېلىدۇ ۋە اللەنىڭ ئەمرى بىلەن ئوغلى ھەزرىتى ئىسمائىل بىلەن كەئبەنى ئىنشا قىلىدۇ. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن كەئبە بىر ھەج يېرى قىلىپ بەلگىلىنىدۇ ۋە ھەزرىتى ئىبراھىمغا ئەرگەشكۈچىلەر بىلەن ئەرەبلەرنىڭ تاۋاپ مەركىزى بولۇپ قالىدۇ.
ئەسرلەر مابەينىدە ھەج مەركىزى بولۇش سۈپىتى بىلەن بارغانسېرى كېڭەيگەن مەككە ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ مۇھىم تىجارەت شەھرى بولۇپ قالىدۇ. ھەزرىتى ئىسمائىلنىڭ پۇشتىدىن بولمىش ۋە شەھەرنىڭ مۆتىۋەر جەمەتىدىن بولغان قۇرەيشىلەردىن چىققان ھەزرەتى مۇھەممەد (س.ئە.ۋ) 571- يىلى ئۇشبۇ شەھەردە توغۇلغان. 40 ياشقىچە بۇ شەھەردە ياشاغان ھەزرىتى مۇھەممەد ھىرا غارىدا تۇنجى ۋەھىينى قەبۇل قىلغاندىن سوڭرە بارا-بارا ساماۋىي تەھىد دىنى ئىسلامنى بۇ شەھەردە دۇنياغا جاكارلىغان. بۇ يېڭى دىننى قەبۇل قىلماغان مەككە كاتتىلىرى بىلەن قاتتىق تىركىشىشلەردىن كېيىن، اللەنىڭ رۇخسىتى ۋە ئەمرى بىلەن 622- يىلى مەدىنە شەھرىگە ھىجرەت قىلغان.
بىر نەچچە يىل مەدىنەدە ياشىغاندىن سوڭ، يېتەرلىك كۈچكە ئىگە بولغان ھەزرەتى مۇھەممەد 630- يىلى شەھەرنى ئۇرۇش قىلماي تەسلىم ئالغان ۋە بۇ يەردە ھەج قىلغان. ۋىدا خۇتبىسىنى بۇ شەھەردە ئوقۇپ، مەدىنە مۇنەۋۋەرەگە قايتىپ كەتكەن ۋە 632- يىلى مەدىنەدە رىھلەت قىلغان.
خەلىڧەلەر دەۋرى مەككە خەلىڧەلەر دەۋرىدە سىياسىي جەھەتتىن تېنچ بىر دەۋرنى باشتىن كەچۈردى. بۇ دەۋىردە سۇ باسقۇنلىرىغا دۇچ كەلگەن كەئبە ئۈچۈن خەلىڧە ئۆمەر بىن خەتتاب ۋە ئوسمان بىن ئەڧڧان زامانىدا سەپەرۋەرلىك بىلەن شەھەرنىڭ يوقىرى قىسىملىرىغا دامبىلار قۇرۇلدى.
ئەمەۋىيلەر دەۋرى ئەمەۋىيلەر خانەدانى زامانىدا شەھەرنىڭ ئولتۇراق قۇرلۇشى تېزلەشتى. سەللەرنى تىگىنلەش ۋە يۆنىلىشىنى بۇراش ئۈچۈن بۈيۈك قاناللار قازىلدى. بۇنىڭدىن باشقا ھەزرىتى ئۆمەر زامانىسىدا باشلىنىپ ۋەلىد 1 زامانىغىچە دەۋام قىلغان قاشالاش خىزمىتى بىلەن كەئبىنىڭ ئەتراڧى چوڭلىتىلدى. مۇئاۋىيە قۇدۇق قازدۇرۇپ سۇلارنىڭ يىغىلىشى ئۈچۈن كۆلچەكلەر چاپتۇردى. ئۇ قۇرغان سوغىرىش سېستىمى بىلەن تېرىقچىلىققا ماس ئېتىز-دالىلار كۆپەتىلدى. يەنە 6. ئەمەۋىي خەلىڧەسى ۋەلىد 1 دەۋرىدە (705-715) مەسجىدى ھەرەم پىلانى ھازىرلاندى. بۇ پىلان ئۈچۈن سۇرىيە ۋە مىسىردىن مىمارلار كەلتۈرۈلۈپ كۈنىمىز دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ مەسجىد - جامئەسىنىڭ قۇرۇلىشى باشلاندى.
مەككە ئەمەۋىي دەۋرىدە بەئزى مۇھىم سىياسىي ۋاقى.ەلەر بائىس ھۇجۇمغا ئۇچرىغان. يەزىدنىڭ ناھەقلەرچە خەلىڧە بولىشىنى قەبۇل قىلماغان ئابدۇللاھ ئىبن زۇبەير قارشىلىق ھەرىكىتىنى مەككەدە سۈردۈرگەن. بۇ ھال سۇرىيە قوشۇنىنىڭ ھىجازغا ئىبەرىلىشى ۋە مەككەنىڭ قورشاۋ ئاستىغا ئېلىنىشىغا سەبەب بولغان. ئابدۇللاھ ئىبن زۇبەير بۇ قوشۇننى مەغلۇب قىلغان ۋە قۇماندانلاردىن كۆپىنچىسىنى ئەسر ئالغانىدى. كېيىچە مەككەنى تەكرار قورشاۋغا ئالغان يەزىد قۇشۇنى ئۇنىڭ ئۆلۈم خەبەرىنى ئېلىپ قورشاۋنى بىكار قىلغانىدى. مەككەدە خەلىڧەلىگىنى ئېلان قىلغان زۇبەيرگە ھىجازنىڭ تامامى ۋە ئىراق ۋە خۇراسان ھۇدۇدلىرىمۇ بەيئەت قىلغانىدى.ئابدۇلمەلىك بىن مەرۋان، ئەمەۋىي تەختىگە چىقار چىقماس، ھەججاج قۇمانداقلىقىدا بۇ قوشۇننى مەككەگە ئىبەردى. زالىملىقى بىلەن ئۈن سالغان ھەججاجنىڭ قۇرشاۋىغا ئالتە ئاي تىركەشكەن مەككە، ئابدۇللاھ ئىبن زۇبەيرنىڭ ئۆلۈمى بىلەن تەسلىم بولغان. 747- مىلادى يەمەندىن كەلگەن خارىجىلەر مەككەنى ئىشغال قىلغان. 750- يىلقى ئابباسىي زەربىسى بىلەن مەككە خىلاڧەت بىلەن بىرلىكتە ئابباسىلەرنىڭ قولغا ئۆتكەن.
ئابباسىيلەر دەۋرى ئابباسىيلەر دەۋرىدە (750-961) مەككىنىڭ ئىدارەسى خانەدان مەنسۇبى كىشىلەرنىڭ قولىدا بولغان. ھارۇن رەشىد، مەككە ئۈچۈن بۈيۈك مەبلەغ ئاجرىتىلغان. ئۇندىن باشقا ئۇنىڭ 9 مەرتە ھەج مەقسەدى بىلەن مەككىگە بارغانلىقى بىلىنمەكتە. مەئمۇن دەۋرىگە كەلگەندە، توغۇلغان مەجبورىيەت نەتىجىسىدە، مەككىنىڭ ئىدارىسى خەلىڧە ئەلىنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن. مەئمۇننىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن ئابباسىيلەر يىمىرىلىشكە باشلىغان ۋە مەملىكەت قالايماقانچىلىققا ئىتتىرىلگەن. ھاكىمىيەتتىن يوقسۇل قالمىش مۇقەددەس زېمىنلار پات - پات قانلىق توقۇنۇشلارغا سەھنە بولغان.
قارماتىلەر ڧىرقەسىنىڭ تېرورلۇق دەۋرىدە مەككە قىيىن كۈنلەرنى باشتىن كەچۈردى. 916- يىلىدىن كېيىن ھاج كارۋانلىرىنىڭ يولىنى بېسىۋالغان قارماتىلەر، مەككىگە قىلغان بىر باسقۇنىدا نۇرغۇن ئادەم قەتىل قىلىندى ۋە ھەجەرۇل ئەسۋەدنى يولۇپ بەھرەيىنگە ئېلىپ كەتتى (م. 930). سۇننىي ئىسلامغا قارشى ئاچقان ئۇرۇشنىڭ مەغلۇب بولىشى نەتىجىلىنىدىغانلىقىنى كۆرگەن قارماتىلەر، ھەجەرۇل ئەسۋەدنى قايتۇرۇپ ئېلىپ كەلگەنلەر.
مىسىردا ڧاتىمىيلەر دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشىدىن كېيىن، ھەزرەتى ئەلىنىڭ پۇشتىدىن كەلگەنلەرنىڭ ھىجاز رايونىدىكى پائالىيەتلىرى ئارتتى. بۇ ۋاقىتتىن سوڭرە مەككە ئىدارىسى، شەرىڧ دەپ ئاتالغان ھەزرەتى ئەلىنىڭ ئوغلى ھەزرەتى ھەسەننىڭ پۇشتىدىن كەلگەن كىشىلەرنىڭ قولىدا قالدى. شەرىڧلىكنىڭ قۇرۇلىشى بىلەن مەككە، نىسبەتەن مۇستەقىل بىر ھايات سۈرۈكە باشلىدى. 994-1039 يىللار ئارىسىدا شەرىڧلىك مەقامىدا بولمىش ئەبۇل ڧۇتۇھ بىر خەلىڧە مىسالى ھەرىكەت قىلىشقا باشلىدى. شەرىڧلەرنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى مەككە روشەن تەرەققىي قىلىپ مەدىنەنى ئېشىپ تۈشتى. بۇ ئارىدا ڧاتىمىلەرنىڭ مەككەگە بېسىم قىلغانلىقى كۆرىۋېلىشقا بولىدۇ.
ئوسمان تۈرك دەۋرى ۋە سوڭرەسى
مىسىرنىڭ 1517- يىلى ياۋۇز سۇلتان سەلىم تەرىپىدىن قولغا كىرگۈزىلىشى بىلەن ھىجاز مىنتىقەسى ئوسمانلى ھاكىمىيىتىگە ئۆتتى. ئوسمانلى پادىشاھلىرى شەھەرنىڭ ئۇلۇغلىقىغا ۋە شەرىڧلەرنىڭ ھەزرەتى ئەلى پۇشتىن كەلگەنلىكىدىن مەككەنىڭ ئىدارەسىدە بىر ئۆزگەرتىش قىلمىدى ۋە شەھەر شەرىڧلەر ھاكىمىيىتىدە دەۋام قىلدى. ئۇلار بۇ دەۋىردە ساھىب بولغان زېمىنلىرىنى مەككىنى مەركەز قىلغان ھالدا، شىمالدا ھەيبەرگە، جەنۇبتا ھالىگە، شەرىقتە ئىسە نەجد رايونىغا قەدەر كېڭەيىتتى. ئوسمانلى ھاكىمىيىتى دەۋرىدە مەككە، مەنىۋىي تەرەپتىن ئىگە بولغان مەركەزىيلىك مەۋقى ۋەجدىن دائىما ھۆرمەت ۋە ئىجرائات كۆرگەندۇر. بۇنداي ئىھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن مىسىر دائىمىي بىر مەنبئە قەبۇل قىلىنغان. بۇندىن باشقا، ئىلىم يۇرتلىرى ۋە دىنىي ئىمارەتلەر ئۈچۈن كۆپ مىقداردا مەبلەغ ئاجرىتىلغان.
مۇرات IV دەۋرىدە ھەج مەزگىلىدە چىقارغان مالىماتاڭ يۈزىدىن شىئەلەرنىڭ ھەجگە كېلىشى چەكلەنگەن. بۇ ئەھۋال سۈننى - شىئە توقۇنۇشلىرىنىڭ مەككىگە قەدەر يېيىلىشىنى توغدۇرغان. ڧەقەت ئوسمانلى ۋالىسىنىڭ بۇ ئەمىرنى ئىجرا قىلىش ئىستىكىگە قارشى، مەككە شەرىڧلىرىنىڭ بۇ ئىجرائاتقا يېقىن كەلمىگەنلىكى كۆرۈلمەكتە. مەككە ۋەھھابىيلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغىچە، زاۋىي زەيد، زاۋىي بەرەكات ۋە زاۋىي مەسئۇد قاتارلىق شەرىڧلەرنىڭ تۈگىمەس مۇجادىلەلىرىگە سەھنە بولغان.
نەجد رايونىدا كۈچلەنگەن ۋەھھابىيلەر، 1800- يىللاردىن كېيىن مەككە شەھرىنى قىستاشقا باشلىدى. ۋەھھابىيلەر دەستلەبتە تائىڧكە ھۇجۇم قىلدى. ئوسمانلى ۋالىيسى غالىپ ئەپەندى ۋاھھابىي تەھلىكىسىنى بىتچىت قىلىش ئۈچۈن ئامال چارە قىدىرغان بولسىمۇ بۇ ھەقتە مۇۋاپپەقىيەت قازىنالمىدى. 1803- يىلى، ئەمىر مەسئۇد قۇماندانلىقىدىكى ۋەھھابىيلەر مەككىنى قولغا كىرگۈزدى. مەدىنەدە قىلغانلىرىدەك ئىتىقادىي قاراشلىرىدىن سەبەب بىر مۇنچە ئاشقۇن ھەرىكەتلەردە بولدى. غالىپ ئەپەندى جىددەگە قاراپ چىكىنىشكە مەجبۇر بولدى. جىددەدە ئۆزىگە كېلىۋالغان غالىپ ئەپەندى مەككىنى قايتا ئېلىشقا مۇۋەڧڧەق بولدى. لېكىن، ۋەھھابىيلەرنىڭ ھاكىمىيىتىنى قەبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولغانىدى.
ھىجازدىكى ئوسمانلى ھاكىمىيىتىنى قايتا تەئسىس قىلماقچى بولغان سۇلتان مەھمۇد II، مىسىر ۋالىيسى مۇھەممەد ئەلى پاشانى بۇ ۋەرىڧىگە تەئيىنلىدى(1811).