cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خوتەن شەھىرى
ساياھەتچىلىك
بۇ بىر نەچچە يىلدىن بۇيان خوتەننىڭ ساياھەتچىلىكى ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن ماس قەدەمدە تېز ھەم مۇقىم تەرەققى قىلدى. خوتەن ئۆزىنىڭ <ئېچىۋېتىلگەن خوتەن، گۈزەل قاشتېشى ماكانى سىزنى قارشى ئالىدۇ> دېگەن شۇئارى بىلەن ساياھەتچى دوستلارنىڭ خوتەندىكى ساياھەت قىزغىنلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشماقتا. ئۇندىن باشقا خوتەن شەھىرىدە خوتەن چۇقۇ بازار چوڭ مەسچىتى، ئات بازىرى رايونى، كوئىنلۇن باغچىسى، قاشتېشى مەدەنىيەت سېبىلى، قىزىل يۇلتۇز سودا شەھەرچىسىدىكى قۇملۇق كۆزىتىش مۇنارى قاتارلىق ساياھەت نۇقتىلىرى بار بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلىدۇ.
مائارىپ
خوتەن شەھىرىدە نۇرغۇنلىغان ئىقتىساس ئىگىلىرىنى تەربىيەلەپ چىقىۋاتقان مەكتەپلەر بار، بۇلارنىڭ ئىچىدا كىشىلەر تەرىپىدىن دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان ئىككى مەكتەپ بار بولۇپ، ئۇلار شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى ۋە خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى. ئۇندىن باشقا يەنە نۇرغۇنلىغان كەسپىي مەكتەپلەر بار بولۇپ، ئۇلار خوتەننىڭ تەرەققىياتىغا ئۆزىنىڭ تېگىشلىك تۆھپىلىرىنى قوشماقتا. 1) شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى: بۇ مەكتەپ خوتەن شەھىرى غەربى بېيجىڭ يولىغا جايلاشقان بولۇپ، 1989-يىلى قورۇلغان. مەكتەپ ئۇيغۇر تىبابىتى تەتقىقاتىدا نۇرغۇنلىغان كۆرىنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى، بۇ كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ئۇيغۇر تىبابىتى ساھاسىدە بىر ئابىدە بولۇپ قالغۇسى. مەكتەپنىڭ بارلىق دەرسلىرى ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىنىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇر تىبابىتىگە ئالاقىدار  ئېچىلغان دەرس جەمئى20دىن ئارتۇق. ئابدۇقادىر مۇئەللىم باش بولۇپ تۈزۈلگەن شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابىتى ئالىي تېخنىكومى ژورنىلى نۇرغۇنلىغان كىشىلەرنىڭ ياقتۇرۇپ ئوقۇشىغا، ئۇيغۇر تىبابىتى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان كىشىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلمەكتە.
2) خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى: بۇ مەكتەپمۇ خوتەن شەھىرى غەربى بېيجىڭ يولىغا جايلاشقان بولۇپ، بۇ مەكتەپ 1938-يىلى قۇرۇلغان خوتەن پىداگوگىكا مەكتىپى ئاساسىدا 1978-يىلى خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى بولۇپ قۇرۇلغان. مەكتەپ ماتېماتىكا، فىزىكا، بىئولوگىيە، خىمىيە، جۇغراپىيە، تەنتەربىيە، ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىياتى، تارىخ، خەنزۇ تىلى، ئۇيغۇر تىلى، كومپيوتېر، گۈزەل-سەنئەت، مۇزىكا، سىياسەت نەزەرىيىسى، مائارىپ نەزەرىيىسى قاتارلىق 17كەسىپنى يولغا قويغان بولۇپ، پۇتۈن مەملىكەن دائىرىسىدىن ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدۇ. مەكتەپتە ھازىر ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچى سانى 5000غا يېتىدىغان بولۇپ، ئوقۇغۇچىلىرى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى ئاساس قىلىدۇ، يەنە ئاز ساندا خەنزۇ، قازاق، قىرغىز ۋە تاجىك قاتارلىق مىللەت ساۋاقداشلىرىمۇ بار.
يېڭى تاش قورال دەۋرى مەدەنىيتى
يېڭى تاش قورال دەۋرى — ئىنسانىيەت تارىخىدا دەۋر بۆلگۈچ ئەھمىيەتكە ئىگە مۇھىم بىر دەۋر. بۇ دەۋردە ، تېرىقچىلىق ۋە چارۋىچىلىق ئىشلەپچىقىرىشى بارلىققا كەلگەن. بولۇپمۇ دېھقانچىلىقنىڭ مەيدانغا كېلىشى ، ئىنسانلارنىڭ كونا تاش قورال دەۋرى ۋە ئۇششاق قوراللارنى ئىشلەتكەن مەزگىلىدە ، پەقەت تەبىئەتكىلا تايىنىپ تىرىكچىلىك قىلىدىغان ئەھۋالنى ئۆزگەرتىپ ، ئىنسانىيەت تارىخىدىكى بىر قېتىملىق زور بۆسۈشنى بارلىققا كەلتۈرگەن.
يېڭى تاش قورال دەۋرىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدلىكى دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ باشلىنىشى بولۇپ ، سۈركەپ ياسالغان تاش قوراللار ، ساپال قاچىلار ۋە توقۇمىچىلىق بارلىققا كەلگەن. ئوقيانىڭ مەيدانغا كېلىشى ۋە ئىشلىتىلىشى يېڭى تاش قورال دەۋرىنىڭ مۇھىم بەلگىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ، ئۇ ئىپتىدائىي ئوۋچىلىقنىڭ سەۋىيىسى ۋە تەرەققىياتىنى زور دەرىجىدە ئىلگىرى سۈرگەن. ئوقيا بىلەن ئوۋ ئوۋلاش ئوۋچىلىقنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتكەن ، ئوبىيكتىنىمۇ كۆپەيتكەن. ئوۋ ئوۋلاش جەريانىدا يارىلانغان ھايۋانلار بىلەن بەزى ھايۋان بالىلىرىنى ئۆزلىرى تۇرۇشلۇق جايغا ئېلىپ بېرىپ بېقىپ ، زۆرۈر بولغاندا ئۆلتۈرۈپ يېسە بولىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارنى بېقىپ كۆپەيتكىلى بولىدىغانلىقىنى چۈشەنگەن. قىسقىسى ، چارۋىچىلارنىڭ ئائىلىدە بېقىلىشى ۋە كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ ، چارۋىچىلىق ئىگىلىكى بارلىققا كەلگەن.
يېڭى تاش قوراللار بۇنىڭدىن تەخمىنەن 6000 ~ 4000 يىللار ئىلگىرىكى شەكلى ئۇششاق ھەم كىچىك بولغان سوقۇپ ياسالغان تاش قوراللاردۇر. بۇنىڭ تىپىكلىرى ۋاستىلىك سوقۇپ ياساش ۋە قىرقىپ يونۇش قاتارلىق ئالاھىدە تېخنىكلار ئارقىلىق ياسالغان ئوۋ ئوۋلاش ۋە كېسىش ئەسۋاپلىرىدۇر. بۇ بېلىق تۇتۇش ، يىغمىچىلىق ئىگىلىكى تۇرمۇشىنى ئىپادىلەيدۇ. شىنجاڭدا ھازىرغا قەدەر مۇشۇنداق خارابىلەردىن 50 كە يېقىنى بايقالغان بولۇپ ، ئۇلار ھەممە جايلارغا تارقالغان. بىر قەدەر مۇھىملىرىدىن قۇمۇل شەھىرىدىكى تارانچى ، يەتتە قۇدۇق ، پىچان ناھىيىسىدىكى دىغار ، يانقىر ، تۇرپان شەھىرىدىكى ئاستانە ، يارغول ، توقسۇن ناھىيىسىدىكى ئويمان بۇلاق ، ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى ساي گەمە ، مورى ناھىيىسىدىكى چىچېڭزى ، سىداۋگو ، فۇكاڭ شەھىرىدىكى فۇبېي دېھقانچىلىق مەيدانى ، شىخەنزە شەھىرىدىكى 105 – تۈەن مەيدانى ، ئالتاي شەھىرىدىكى شەمىرشەك ، قابا ناھىيىسىدىكى جېدى قارىن ، قەشقەر كونا شەھەر ناھىيىسىدىكى ئوپال ، گۇما ناھىيىسىدىكى كىلياڭ ، كېرىيە ناھىيىسىدىكى كىچىك پۇلۇ ، باش كەڭسۇلا ۋە مارالبېشى ، قارا شەھەر ، لوپنۇر رايونى ، خوتەن دەرياسى ، كېرىيە دەرياسى ، نىيە دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىدىكى كوئېنلۇن تېغىنىڭ ئالدى تاغلىق رايونى قاتارلىقلار بار. تاش قوراللارنىڭ تىپى ئۆز – ئارا يېقىن كېلىدۇ. ئۇلار ئاساسلىقى ئۇششاق تاش ياپراق ، تاش ئۆزەك ۋە قايتا پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يۇنىغۇچ ، ئۇچلۇق قورال ، ئۇيغۇچ ، باشاق ، نەيزە قاتارلىقلار بولۇپ ، ئالاھىدلىكىدىن قارىغاندا ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جۇڭەونىڭ شىمالىي يايلاق رايونلىرىنىڭ ئۇششاق تاش قوراللىرى بىلەن بىر قەدەر زور ئورتاقلىققا ئىگە. خارابىلەرنىڭ كۆپ ساندىكىسى چۆل –جەزىرىدە بولغاچقا ، بۇيۇملار ئاساسەن تەكشۈرۈش جەريانىدا يىغىۋېلىنغان بولۇپ ، قىزىۋېلىنغانلىرى ناھايىتى ئاز. نۇرغۇن ئورۇنلاردىن سۈركەپ ياسالغان تاش قوراللار ، ساپال پارچىلىرى ۋە مېتال بۇيۇملار بىللە تېپىلغان بولۇپ ، مۇناسىۋىتى مۇرەككەپ ، ئېنىق يەر قاتلىمى بولمىغاچقا ، كونكرېت يىل دەۋرىنى بېكىتىش تەسكە توختايدۇ. نۆۋەتتە قېزىلغان يەرنىڭ يەر قاتلىمى ئېنىق بولغانلىرىدىن كۆنچى دەرياسىدىكى گۇمۇگۇ قەبرىستانلىقىلا بار. بۇنىڭدىن باشقا ، شەمىرشەكتىكى تاش تاۋۇتلۇق قەبرىدىن ئۇششاق تاش باشاق ، سىداۋگۇ خارابىسىنىڭ تۆۋەن قاتلىمىدىن ئۇششاق تاش ئۆزەك قېزىۋېلىندى. يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئۈچ ئورۇندىن كۆپ مىقداردا كۆندۈرۈلۈپ بېقىلغان ھايۋانلارنىڭ سۆڭەكلىرى تېپىلدى. بۇنىڭدىن قارىغاندا ، ئۇلارنىڭ ئىگىلىكىدە چارۋىچىلىق ئاساس قىلىنغان ، ھەممىسى برونزا دەۋرىگە تەۋە بولۇپ ، مۇتلەق يىل دەرى مىلادىيىدىن 2000 يىل بۇرۇنقى ۋاقىتتا ياكى تېخىمۇ بۇرۇنقى ۋاقىتقا توغرا كېلىدۇ. بۇنى شىنجاڭنىڭ يېڭى تاش قورال دەۋرىنىڭ تۆۋەن چېكى دەپ قاراشقا بولىدۇ.
كورسىكا ئارىلى
left|thumb|450px|كورسىكا ئارىلى left|thumb|250px كورسىكا ئارىلى بولسا فرانسىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، كورسىكانىڭ 302،000 نوپۇسىبار، 8،680 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 42.9°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 9°5، رايونمۇرى 04.
17 - دېكابر
ياكى 17 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 351 - (كەبىسە يىلى 352 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 14 كۈندۇر.
ۋاڭ خۇنىڭ
thumb|ۋاڭ خۇنىڭ ۋاڭ خۇنىڭ، ئەر، خەنزۇ، 1955- يىلى 10- ئايدا تۇغۇلغان، شەندۇڭ لەيجۇدىن، 1977- يىلى 2- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1984- يىلى 4- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا سىياسىي فاكۇلتېتىنىڭ خەلقئارا سىياسىي كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئاسپىرانت، قانۇنشۇناسلىق ماگىستىرى، پىروفېسسور.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەز ئىسلاھاتنى ئومۇميۈزلۈك چوڭقۇرلاشتۇرۇش رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى.
1972- يىلىدىن 1977- يىلىغىچە شاڭخەي پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كادىرلار مەكتىپىنىڭ چەت ئەل تىلى سىنىپىدا ئوقۇغان.
1977- يىلىدىن 1978- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك نەشرىيات ئىدارىسىنىڭ كادىرى بولغان.
1978- يىلىدىن 1981- يىلىغىچە فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا سىياسىي فاكۇلتېتىنىڭ خەلقئارا سىياسىي كەسپىدە ماگىستىر ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان.
1994- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتى قانۇن ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
1995- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسى سىياسىي گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى بولغان.
1998- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
2002- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2012- يىلىدىن 2014- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2014- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەز ئىسلاھاتنى ئومۇميۈزلۈك چوڭقۇرلاشتۇرۇش رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەز ئىسلاھاتنى ئومۇميۈزلۈك چوڭقۇرلاشتۇرۇش رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى.
16- ، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، 17- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، 18- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى
سان دىيېگۆ
right|thumb|250px|San Diyégo right|thumb|250px 'سان دىيېگۆ بولسا ئمېرىكا قوسھام سھتاتلىرى كالىفورنىيە سھىتاتى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار, سان دىيېگونىنگ 1,366,865 نوپۇسىبار, 963.6 km² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان, خىمالىكانگ لىك 38.33°, خارىكى ۇزۇنلۇك 121°28, پوقتانومۇرى 92101-92117 رايۇننومۇرى 0619.
بوتسۋانا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumbnail|250px|بوتسۋانا left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
بوتسۋانا جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا گابورونې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا گابورونې. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئىئان كھاما. بۇ دۇلات 1966 يىلى 9 ئاينىڭ 30 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 600 مىڭ 370 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 639 مىڭ.
شىنجاڭ جەۋلان ئېلان تارقىتىش چەكلىك شېركىتى
شىنجاڭ جەۋلان ئېلان تارقىتىش چەكلىك شىركىتىمىز مۇلازىمەت قىلىدىغان كەسىپ تۈرلىرىدىن لاھىيلەش، پۈركىمە ئېلان بىسىش، چىراقلىق ۋىۋىسكا ۋە ئادەتتىكى ۋىۋىسكا ياساش، LED ئېكران ئورنۇتۇش، بىنالارنىڭ كىچىلىك مەنزىرە چىراقلىرىنى ئورنۇتۇش، ئاممىۋىي ئورۇنلارنىڭ ( مەكتەپ، سودا-ساراي، دوختۇرخانا، بانكا ...) قاتارلىق ئورۇنلارنىڭ تەشۋىقات ئېلانلىرىنى ياساش، بىسىش، قوراشتۇرۇش، زور ھەجىمدىكى سۈرەتلىك تەشۋىقات ئېكرانى قوراشتۇرۇش، ھەرخىل مۇكاپات جاھازىلىرىنى ئىشلەش، قائىدە تۈزۈم جاھازىلىرىنى ئىشلەش، خەت ئويۇش، ئىزنەك، خىزمەت كىنىشكىسى، ھەرخىل ئىسىم كارتۇچكىسى، تەشۋىقات ۋاراقچىسى بىسىش، قاتارلىق مۇلازىمەتلىرىمىز بىلەن خىرىدارلىرىمىزنى تولۇق رازى قىلىمىز. شىركىتىمىز LED ئىكراننىڭ تاق رەڭلىك، قوش رەڭلىك ۋە تولۇق رەڭلىك قاتارلىق تۈرلىرىنى ياساش، ئۈگۈتۈش، كۈزۈتۈش ئاپراتى ئورنۇتۇش، بۇزۇلغان LED ئىكران ۋە كۈزۈتۈش ئاپراتلىرىنى ئىشىك ئالدىغىچە بىرىپ رىمونت قىلىش مۇلازىمىتىنى يولغا قويدۇق.
ساردىنىيە ئارىلى
left|thumb|250px|ساردىنىيە ئارىلى left|thumb|250px ساردىنىيە ئارىلى بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ساردىنىيەنىڭ 1،670،219 نوپۇسىبار، 24،090 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ئۇيغۇرىستان
(Uyghuristanim (Уйғуристаним
Qehriman Honlarning ewladliri biz,
Yaylaqta hör yashar Türkler iduq,
Uyushqach ömlükte Uyghur atalghan.
Düshmenler hoshini yoqitar idi,
Kök böre bayriqi körün'gen haman.
Ana su Tarimning sütini imip,
Tengritagh baghrida yashap shadiman.
Erkinlik bizlerning halal heqqimiz,
يازار
يازار (Yazar) ئادەتتە جەمىيەتنى، سىياسەتنى، ئىقتىسادنى ۋە باشقا ساھەلەرنى كۆزىتىپ ھەرخىل ئانالىز، ئوبزور، ئىستون، كىتاپ، دوكلات يازدىغان قەلەمكەشنى كۆرستىدى. يازار بىلەن يازغۇچىنىڭ پەرقى بار. ئەدەبى ئەسەر يازدىغان، مەلۇم سەۋىيەگە يەتكەن، كەسپى يازارلار يازغۇچى دېيىلدۇ. دەۋىرنىڭ تەرەققى قىلىشىغان ئەگىشپ، مەسئۇليەت ئېڭى كۈچلۈك بىلىملىك ھەم ئەقىللىق كىشلەر ھەر ساھەدە يازارلىق بىلەن شۇغۇللانماقتا. يازارلىقنىڭ كەسىپ چەكلىمىسى يوق.
ئۇيغۇرىستان
Tümen yaw bolsimu qorqmay her qachan.
Uyghur dep qelbimde pexirlinimen,
Wetinim men üchün eng güzel makan.
Güllensun yashnisun Uyghuristanim,
Qaytidin seltenet süridu dewran.
Millitim yultuzi parlar her zaman.
Sen üchün jan pida Uyghuristanim,
Wetinim eng güzel Uyghuristan ! Uyghuristan ! ! !
2012-yili 18-Sintebir Turdi
ناۋئابات تاجىك يېزىسى
ناۋئابات تاجىك يېزىسى گۇما ناھىيىسى نىڭ غەربى جەنۇب تەرىپىگە جايلاشقان بۇلۇپ،گۇما بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 68 كىلومېتىر كېلىدۇ، شىمال تەرىپىدە كىلىياڭ يېزىسى، لەڭگەر يېزىسىۋە قوشتاغ بازىرى بار، جەنۇب تەرىپى بولسا شەيدۇللا بازىرى ئارقىلىق پاكىستان چېگىرداش، غەرب تەرىپى قاغىلىق ناھىيىسى گە، شەرق تەرىپى كەڭقىر قىرغىز يېزىسىغا تۇتىشىدۇ.
18 - دېكابر
ياكى 17 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 352 - (كەبىسە يىلى 353 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 13 كۈندۇر.
رىفائە رافىئ تەھتاۋىي
رىفائە رافىئ تەھتاۋىي.
Dallas
right|thumb|250px|Dallas right|thumb|250px Dallas bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Téksas Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Dallasning 1,240,499 nopusibar, 997.1 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 32.78°, xariki uzunluk 96°48, poqtanomuri 48-19000 rayunnomuri 0214.
تەسەۋۋۇف
thumb تەسەۋۋۇف (ئەرەبچە: التصوف) بۇ ئاتالغۇنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە تەبىرى ھەققىدە ھەرخىل قاراشلار بار بولۇپ، بۇ يەردە ئاپتورنىڭ كۆزدە تۇتقىنى ئىنساننىڭ ئىچكى دۇنياسىغا مۇناسىۋەتلىك بولغان ئىخلاس، سەۋر، تەۋەككۇل ۋە دۇنياغا بېرىلمەسلىك قاتارلىق ھالەتلەرنى ئۆزلەشتۈرۈش ۋە ئىمانىي ئەخلاقنى يېتىلدۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىدىغان، شۇنداقلا نەپسنى پاكلاپ، تەربىيەلەپ، ئۇنى پەزىلەتلەر بىلەن زىننەتلەش، ئۇنى رەزىل نەپسى - خاھىشتىن تازىلاشنى كۆرسىتىدۇ. ئەسلىدە بۇنى «قۇرئان كەرىم»دە كەلگىنى بويىچە «تەزكىيە»، ھەدىستە كەلگىنى بويىچە «ئېھسان» دەپ ئاتىساق ۋە شۇنى توغرا رەۋىشتە چۈشەندۈرۈپ. كامىل ئىمانغا، ئېھسان مەرتىۋىسىگە، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سۈپەتلىرىگە، ئەخلاقىغا چاقىرساق تەسەۋۋۇفتىكى دەتالاش تۈگەيتتى. «تەسەۋۋۇف» ئاتالغۇسى نەپسنى پاكلاش مەنىسىدىكى «تەزكىيە» ئاتالغۇسىنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلگەچكە ھەم تەسەۋۋۇف مەنسۇپلىرى ئىسلامغا يات بولغان ئىبادەت، ئەخلاق ۋە ھەتتا ئەقىدىلەرنى پەيدا قىلىۋالغان بولغاچقا، بۇ ئاتالغۇ ئىسلام (قۇرئان ۋە ھەدىسلەردە) تەشەببۇس قىلغان «تەزكىيە»، «ئېھسان» ۋە گۈزەل ئەخلاق - پەزىلەتلەرنىڭ يۈزىنى قاپلىۋالغان.
پورتۇگالىيە ئىمپېرىيىسى
ئىمپېرىيەنىڭ ئۈچىنچى دەۋرى 1820-يىللاردا بىرازىلىيە مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن پورتۇگالىيە مۇستەملىكىسىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇ ۋاقىتقا كەلگەندە ، مۇستەملىكە مال-مۈلۈكلىرى ئافرىقا دېڭىز قىرغىقى (19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ئافرىقا قىتئەسىنى تالىشىش جەريانىدا ئىچكى قۇرۇقلۇقنى كېڭەيتتى) ، پورتۇگالىيە تىمور ۋە ھىندىستان (پورتۇگالىيە ھىندىستان) ۋە جۇڭگو (پورتۇگالىيە ئاۋمېن) دىكى قورغان ۋە كۆچەتلەرگە ئايلىنىپ قالدى.
ئاخباراتچىلىق
ئاخباراتچىلىق بولسا ئاخبارات ھادىسىلىرى ۋە ئاخبارات خىزمەتلىرىنىڭ قائىدە-قانۇنىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.
قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
ئاخبارات ئىلمى ئىنسانىيەت جەمئىيىتىدىكى ئاخبارات پائالىيەتلىرىنىڭ ھەر خىل شەكىللىرىنى، ئۇلارنىڭ تەرەققىيات جەريانى ۋە قوللىنىشچانلىقىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، نۆۋەتتە يەر شارى خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئۇچۇرلاشقان جەمئىيەتنىڭ شەكىللىنىش جەريانىدا، ئاخباراتنىڭ تارقىتىشنى يادرو قىلغان ئۇچۇر تارقىتىش ئىشلىرىدىكى رولى زورايماقتا.
ئاخباراتچىلىق ئىلمى ئەخلاقىي، ئەقلىي، جىسمانىي ۋە گۈزەللىك جەھەتتە ئەتراپلىق يېتىلگەن، زامانغا لايىق، ئاخباراتچىلارغا خاس سەزگۈرلۈك ۋە مېدىيا باشقۇرۇش، ئىدارە قىلىشقا دائىر نۇرغۇن بىلىملەر بىلەن قوراللانغان ئەمەلىي ئىقتىدارغا ئىگە ئىز-باسارلارنى تەربىيىلەپ، ئۇلارغا دۆلىتىمىزنىڭ فاڭجىن-سىياسەتلىرى ۋە ئاخبارات تارقىتىش سىياسەتلىرىنى پۇختا تونۇتۇپ، خەلقئارالىق ئاخبارات سەھنىسىدىمۇ پۇت تىرەپ تۇرالايدىغان ئىقتىساس ئىگىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئاخباراتچىلىقتا تەربىيىلەنگەنلەر گېزىتخانا، رادىئو-تېلېۋىزىيە ئىستانسسىلىرى ۋە ئاگېنتلىقلارغا يۇقىرى سەۋىيىلىك مۇخبىر، تەھرىر ۋە ئاخبارات ئىشلىرىنى باشقۇرۇش خادىملىرى بولالايدۇ.
تەتقىقاتى
ئاخباراتچىلىق بولسا ئاخبارات ھادىسىلىرى ۋە ئاخبارات خىزمەتلىرىنىڭ قائىدە-قانۇنىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، ئۇ ئاساسلىق ئاخبارات ئىشلىرى بىلەن جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى، مىدىيا ۋاستىلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكى، ئىقتىدارى ۋە قوللىنىشچانلىقىنى، ئاخباراتنىڭ تارىخى، بۈگۈنى شۇنداقلا تەرەققىيات قانۇنىيىتى، ئاخبارات ئىشلىرىنىڭ باشقۇرۇلۇشى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدۇ.
ئۆز ئىچگە ئالدىغىنى
ئاخبارات ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇ نەزەرىيە، ئەمەلىيەت ۋە تارىختىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئاخباراتچىلىق ئىلمى تار ۋە كەڭ مەنىدىكى ئاخبارات دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ.
كەڭ مەنىدىكى ئاخبارات: ئاخباراتچىلىق تارىخى، ئاخباراتچىلىق نەزەرىيىسى، ئاخباراتچىلىق ئەمەلىيىتى قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تار مەنىدىكى ئاخبارات: بولسا ئاساسلىقى ئاخبارات نەزىرىيىسىنى كۆرسىتىدۇ.
تەرەققىياتى
ئاخبارات ئىشلىرىنىڭ باشلىنىشىنى سۈرۈشتۈرۈپ كەلسە، ئىنسانلار پائالىيەت ئېلىپ بارغان دەسلەپكى مەزگىللەردە، ئۇلار ئىجتىمائىي تۇرمۇش كەچۈرۈش ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئەمگىكى بىلەن شۇغۇللىنىش جەريانىدا، جەمئىيەت تەرەققىياتى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئەمگىكى جەريانىدىكى ئۆزگىرىشلەردىن خەۋەردار بولۇش ئۈچۈن، ئۆز-ئارا ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ئېھتىياجى تۇغۇلغان. بۇ خىل ئۇچۇرلار بارغانسېرى ئىجتىمائىيلىققا ئىگە بولغان ۋاقىت دەل ئاخباراتچىلىق مەيدانغا كەلگەن مەزگىللەردۇر. جەمئىيەت تەرەققىياتىنىڭ ئۇچۇر قوبۇل قىلىش ۋە ئۇنىڭ يېڭىلىنىشىغا قارىتا تەلىپى كۈندىن-كۈنگە كۈچىيىۋاتقان بۈگۈنكىدەك كۈندە، ئاخباراتنىڭ جەمئىيەتتىكى نوپۇزىمۇ كۈنسېرى يۇقىرىلاپ بارماقتا. ئاخبارات ئىشلىرى ئەڭ دەسلەپكى ئاغزاكى تارقىتىشتىن، يازما تارقىتىش، باسما تارقىتىش، سىمسىز تارقىتىش شۇنداقلا ھازىرقى تېلېۋىزور، رادىئو، تور قاتارلىق زامانىۋىي مېدىيا ۋاستىلىرى ئارقىلىق تارقىتىلىشقىچە بولغان جەريانلاردا، كىشىلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدىكى بولمىسا بولمايدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ قالغان.
ئاخباراتچىلىق تۈزۈلمىسى
ئاخباراتچىلىق تۈزۈلمىسى دەل بارلىق ئاخبارات پائالىيەتلىرىنىڭ تۈزۈلمىسىدۇر. ئۇ مېدىيا باشقۇرۇشنىڭ ئۇسۇلىنى، ئۇنىڭ ھۆكۈمەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى، مېدىيا ۋاستىلىرىنىڭ يۈرگۈزۈلۈش ئۇسۇللىرىنى بەلگىلەيدۇ. ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، جەمئىيەت ئىقتىسادىنىڭ دائىرىسى بارغانسېرى كېڭەيدى، كىشىلەرنىڭ ئۇچۇرغا بولغان تەشنالىقى بارغانسېرى كۈچىيىپ، ئاخبارات ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتى زور دەرىجىدە ئىلگىرى سۈرۈلدى. پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ مائارىپ بىلەن قاپلىنىش دائىرىسى بارغانسېرى كېڭەيدى. كىشىلەرنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيىسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلىشىگە ئەگىشىپ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ سانىمۇ كۆپىيىپ باردى، شۇنداق قىلىپ ئاخبارات كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئۇچۇر قوبۇل قىلىشتىكى ئەڭ مۇھىم ۋاستىلەردىن بولۇپ قالغان.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
2020 – يىلى يانۋار
خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك مىللەتلەرگە جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقىگە قارىتا يۈرگۈزۈۋاتقان ئىنسانىيەتكە قارشى ۋەھشىيانە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە سانسىز جازا لاگېرلىرىنى قۇرۇپ، ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىزلار قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەردىن مىليونلىغان  بىگۇناھ كىشىلەرنى ھېچقانداق قانۇنىي رەسمىيەت ئۆتۈمەي تۇتقۇن قىلىپ، ئۆلتۈرۈپ تۈگەتمەكتە. بۇنىڭدىن سىرت يەنە ھەر تەرەپلىمە تۈرلۈك رەزىل سۇيىقەستلىك سىياسەتلەرنى تۈزۈپ چىقىپ، بۇ سىياسەتلەرنى قەتئىي ئىزچىل ئىجرا قىلىپ، جەمئىيەتتىكى مىللىيلارنىمۇ جازا لاگېرلىرىدىكى بىگۇناھ مەھبۇسلاردەك باشقۇرۇپ، ئۇلارنى تەلتۆكۈس ئاسسىمېلياتسىيە قىلىش بىلەن شۇغۇللانماقتا. قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ  بۇ جەھەتتە  يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەت ۋە چارە – تەدبىرلىرىنىڭ ئاساسلىقلىرىدىن بىرى بولسا سۇيىقەستلىك «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» سىياسىتىدىن ئىبارەت.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Uyghur Sot Kollégiyisi) بولسا 2021-يىلى ئەنگىلىيەنىڭ پايتەختى لوندون شەھىرىدە قۇرۇلغان.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ئۇنىڭ قورچاق ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندا باشتىن – ئاخىر بۇ يەردىكى يەرلىك مىللەتلەرگە قارىتا ئۇلارنى نامراتلاشتۇرۇپ ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش تەدبىرىنى قوللاندى. ئۇلار بۇ تەدبىرنىڭ تېز ئۈنۈم بېرىدىغانلىقىنى ياخشى چۈشۈنۈپ يەتكەن. ئەمەلىيەتتىمۇ نامرات مىللەتلەرنىڭ ئىقتىساد جەھەتتىن كۈچلۈك مىللەتلەر تەرىپىدىن ئاسان ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ كېتىش  ئەھۋالى تارىختا كۆپ كۆرۈلگەن.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
تارىخى
ئەنگلىيەنىڭ لوندون شەھىرىدە داڭلىق كىشىلىك ھوقۇق ئادۋوكاتى جېففىرىي نايس باشچىلىقىدا قۇرۇلغان «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» بۇ يىل 10-ماي كۈنى 4-ئىيۇندىن 7-ئىيۇنغىچە گۇۋاھلىق ئاڭلاش يىغىنى ئۆتكۈزۈلىدىغانلىقى ھەققىدە بايانات ئېلان قىلغان ئىدى.
مەقسىتى
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» نىڭ يىغىن ھەققىدىكى باياناتىدا كۆرسىتىلىشىچە، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» نىڭ مەقسىتى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە دائىتر توپلانغان دەلىل-ئىسپاتلار ۋە بۇ قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان گۇۋاھلىق ئاڭلاش يىغىندىكى گۇۋاھچىلارنىڭ گۇۋاھلىقىغا ئاساسەن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» جىنايىتى ئۈستىدىن قارار چىقىرىش ئىكەن.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتى «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» نىڭ تەدبىرى بولغان قانۇنسىز جازا لاگېرلىرىنى قۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر،قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەرگە قارىتا ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلىشتەك ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايىتى خەلقئارالىق قارشىلىققا ئۇچراپ، خەلقئارا جامائەتنىڭ كەسكىن تەنقىد ۋە بۇ جازا لاگېرلىرىنى دەرھال تاقاشتەك جىددى تەلەپلىرىگە دۇچ كەلگەن ئىدى. كېيىن ھەم ئۆزىنىڭ خەلقئارالىق ئىناۋىتىنى ساقلاپ قىلىش ھەم بۇ قاباھەتلىك ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى داۋاملاشتۇرۇشتىن ئىبارەت رەزىل مەقسىتىگە يېتىش نىشانىنى ئۆزگەرتمەسلىك ئۈچۈن، خەلقئارا جامائەتنى ئالداپ خىتايلارنىڭ گېپى بويىچە ئېيتقاندا «شورپىسىنى ئالماشتۇرۇپ، دورىسىنى ئالماشتۇرماسلىق» دىن ئىبارەت تېخىمۇ رەزىل بىر ھىيلە- مىكىرنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
سوت ھەيئىتى
جەمئىي توققۇز نەپەر سوت ھەيئىتى بار بولۇپ، ئۇلار:
سوت ھەيئىتىدىن باشقا ئادۋۇكاتلار ھەيئىتىمۇ بار بولۇپ:
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىق يەرلىك مىللەتلەرنى «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» دىن ئىبارەت بۇ قەبىھ سىياسىتى ئاساسلىقى تۆۋەندىكى بىر قانچە تەرەپلەرگە مەركەزلىشىدۇ:
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
بىرىنچى قېتىملىق گۇۋاھلىق يىغىنى
15 نەپەر گۇۋاھچى لوندونغا كېلىپ گۇۋاھلىق بەرگەن. بۇنىڭ ئىچىدە تۆت نەپىرى لاگېر شاھىدى.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسىنىڭ بىرىنچى قېتىملىق گۇۋاھلىق يىغىنى 2021-يىلى 4-ئىيۇن كۈنى لوندون ۋاقتى چۈشتىن بۇرۇن سائەت توققۇزدا باشلىدى.
1-كۈنى
يىغىن كۈنتەرتىپى بويىچە 4-ئىيۇن كۈنى گۇۋاھلىق بەرگەنلەر: --- ئۇندىن باشقا ئائىلىسى ھەققىدە گۇۋاھلىق بەرگەن پاتىگۈل تالىپ، نورۋېگىيەدە قۇرۇلغان «ئۇيغۇر ئەدلىيە ئارخىپ ئامبىرى» نىڭ خادىمى مۇئەتتەر ئېلقۇت، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسا، «قاراقاش تىزىملىكى» نى ئاشكارىلىغان ئاسىيە ئابدۇلئەھەد ۋە ئامېرىكادا ئوقۇغانلىقى ۋە ئۆز مىللىتىنىڭ تىلىنى قوغداش ئۈچۈن مەكتەپ ئاچقانلىقى سەۋەبلىك «سىياسىي جىنايەتچى» دەپ قارىلىپ تۈرمىگە سولانغان ئابدۇۋەلى ئايۇپ ھەمدە جورجى ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، «ئۇيغۇرلارغا ئېچىلغان ئۇرۇش» ناملىق كىتابنىڭ ئاپتورى شان روبېرتىس قاتارلىقلار گۇۋاھلىق بەردى.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
2) ھەر قايسى جايلاردا فابرىكىلارنى قۇرۇپ «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچىنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» باھانىسى بىلەن ئادەملەرنى ئەرزان ئەمگەك كۈچى ئورنىدا ئىشلىتىش.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
2-كۈنى
يىغىن كۈنتەرتىپى بويىچە 5-ئىيۇن كۈنى گۇۋاھلىق بەرگەنلەر:
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
4) يەرلىك ھەر مىللەت دېھقان- چارۋىچىلارنى مىللىي يېزا- قىشلاقلاردىن چۆل- جەزىرلەردىكى ھەربىي گازارمىلەردەك سېلىنغان تۇرالغۇلارغا كۆچۈرۈپ، ئۆمۈر بويى نامرات ھالدا تۇتۇش.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
ئىككىنچى قېتىملىق گۇۋاھلىق يىغىنى
ئىككىنچى قېتىملىق تۆت كۈنلۈك ئىسپات ئاڭلاش يىغىنى 10-سېنتەبىر لوندوندا باشلانغان.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
5) ئۇيغۇرلارنى تۈركۈم – تۈركۈملەپ، خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى تۆت ئەتراپى خىتايلار بىلەن قورشالغان قاقاس جايلارغا يۆتكەپ ئۇلارنى ئۆمۈر بويى نامرات ھالدا ياشاشقا مەجبۇرلاش.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
ئۈچىنچى قېتىملىق توردا گۇۋاھلىق يىغىنى
ئۈچىنچى قېتىملىق ئىسپات ئاڭلاش يىغىنى 27-نويابىر ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسىنىڭ قانىلىدا نەق مەيدان ئۆتكۈزۈلگەن. گۇۋاھچىلار: -سوتسىيالىست.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
1- بىگۇناھ تۇتقۇنلارنى جازا لاگېرلىرىدا ياكى جازا لاگېرلىرىغا يانداش سېلىنغان فابرىكىلاردا قۇل ئەمگەك كۈچى ئورنىدا ئىشلىتىش.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
سوت نەتىجىسى
سوت نەتىجىسى 2021-يىلى 12-ئاينىڭ 9-كۈنى ئېلان قىلىنىدۇ.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
خىتاي دائىرلىرى ھەر قايسى جازا لاگېرلىرىنىڭ ئىچىدە ياكى جازا لاگېرلىرىغا  يانداش سېلىنغان فابرىكىلاردا، ھېچقانداق قانۇنىي رەسمىيەت ئۆتىمەي تۇتقۇن قىلغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق يەرلىك مىللەت كىشىلىرىنى قۇللارچە ئىشلەتمەكتە. بۇ خىل فابرىكىلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسىمى كىيىم- كېچەك فابرىكىلىرى بولۇپ، بۇ فابرىكىلارنى ئامېرىكا قاتارلىق مەملىكەتلەردىكى شىركەتلەر بىلەن سودا قىلىدىغان قىلىدىغان خىتاي دۆلىتىنىڭ چوك شىركەتلىرى مەبلەغ چىقىرىپ قۇرغان ياكى خىتاي ئىچكى ئۆلكىلەردىن كۆچۈرۈپ كەلگەن. بىگۇناھ تۇتقۇنلار بۇنداق فابرىكىلاردا ھەقسىز ئون نەچچە سائەتلەپ  قۇلدەك مەجبۇرىي ئىشلىمەكتە. ئادەتتە چەت ئەللىكلەرنىڭ بۇ خىل زاۋۇتلارنى زىيارەت قىلىشىغا رۇخسەت قىلىنمايدۇ. بۇ يەرلەردە ئىشلەۋاتقانلارنىڭ ھېچقانداق ئەركىنلىكى يوق بولۇپ، ئۇلار ئۆمۈر بويى شۇ فابرىكىلاردا ئىشلەشكە مەھكۇم قىلىنغانلاردۇر.
ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى
خىتايدىن تەسىر
ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق دائىرىلەر 25-ماي كۈنى بېيجىڭدا مەخسۇس ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى چاقىرىپ، قەلبىنۇر سىدىق، ئۆمەر بېكئالى، سايراگۈل ساۋۇتباي، زۇمرەت داۋۇت، گۈلباھار جېلىلوۋا قاتارلىق لاگېر شاھىتلىرىغا ھۇجۇم قىلغان ئىدى.
2021-يىلى 6-ئاينىڭ 9-كۈنى ئاپتونوم رايونلۇق -ۋاڭ جۈەن - ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئانا-بالىلار ساقلىقنى ساقلاش دوختۇرخانىسىنىڭ دوختۇرى.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
«گېرمانىيەلىك مۇتەخەسسىس ئادرىيان زېنز بۇ ھەقتە مەخسۇس ئىزدىنىۋاتقان تەتقىقاتچىلارنىڭ بىرى. ئۇ بۇ ھەقتە ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدە سۆزلىگەن بىر دوكلاتىدا «خىتاي ھۆكۈمىتى لاگېرلارنى تاقىغانلىقىنى ۋە لاگېر تۇتقۇنلىرىنىڭ قويۇپ بېرىلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ مۇشۇ خىلدىكى زاۋۇت-كارخانىلاردا داۋاملىق مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقى، خىتاي مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىۋاتقان ئۇيغۇرلار قاتارىدا 40 ياشتىن 75 ياشقىچە بولغان ئوتتۇرا ۋە چوڭ ياش كىشىلەر بارلىقى ۋە بۇلارنىڭ ئاساسلىقى ئاياللار ئىكەنلىكى» ھەققىدىكى پاكىتلارنى كۆرسەتكەن».
مەريانا مەرراش
thumb|مەريانا مەرراش مەريانا مەرراش ەرەب ئەدەبىياتىدىكى يازغۇچىلارنىڭ بىرىدۇر.
قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش سىياسىتى» نىڭ رەزىل ماھىيىتى
2- شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەر قايسى جايلاردا فابرىكىلارنى قۇرۇپ «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچىنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» باھانىسى بىلەن ئادەملەرنى ئەرزان ئەمگەك كۈچى ئورنىدا ئىشلىتىش.
«نيۇيورك ۋاقتى گېزىتى بۇ ھەقتىكى خەۋىرىدە لاگېرغا تۇتقۇن قىلىنغانلارنىڭ ئۇرۇق- تۇغقانلىرىدىن ئىگىلىگەن مەلۇماتلار، سۈنئىي ھەمراھ ئارقىلىق تارتىلغان سۈرەت ۋە خىتاينىڭ خەۋەر تور بەتلىرىدە بۇ ھەقتە ئېلان قىلىنغان بەزى خەۋەر شۇنداقلا خىتاي تور بەتلىرىدە زاۋۇتنىڭ ئادرېسىغا ئائىت تەمىنلەنگەن ئۇچۇرلارنى سېلىشتۇرۇش ۋە تەتقىق قىلىش ئاساسىدا، يېقىنقى ئايلاردىن بېرى بۇنداق زاۋۇت- فابرىكىلارنىڭ قەشقەر، ئاقسۇ ۋە خوتەندە كۆپەيگەنلىكىنى بايقىغان. مەزكۇر گېزىت ئىگىلىگەن ئۇچۇرلاردىن قارىغاندا، بۇ زاۋۇتلارنىڭ كۆپى كىيىم- كېچەك فابرىكىلىرى ئىكەن. بۇ يەردە تۇتقۇنلار ئېيىغا 600 يۈەن ئەتراپىدا ئىنتايىن تۆۋەن مائاش بىلەن ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان بولۇپ، ئاساسەن كىيىم – كېچەك فابرىكىلىرى بولغان بۇ زاۋۇتلارنى كىشىلەر ئادەتتە «قارا زاۋۇت» دەپ ئاتايدىكەن. بۇلارنىڭ بۇنداق ئاتىلىشىدىكى سەۋەب ئۇنىڭ ناچار شارائىتى ۋە تۆۋەن مائاشلىق بولۇشىغا مۇناسىۋەتلىك ئىكەن».
«چەتئەللەردىكى نۇرغۇن مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەۋەر ئورگانلىرى بولسا ئۇيغۇر ئېلىدىكى بۇنداق ئاتالمىش «كەنتكە ماكانلاشقان زاۋۇت- كارخانىلار» نىڭ ئەمەلىيەتتە خىتاي ھۆكۈمىتى يولغا قويۇۋاتقان «مەجبۇرىي ئەمگەك» لاگېرلىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە».
يەرلىك خىتاي دائىرلىرى ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى خىتاي دۆلىتىنىڭ چوك شىركەتلىرى بىرلىشىپ، جازا لاگېرلىرى ئىچىدە ياكى يېنىدا فابرىكىلارنى قۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە ئەسلىدە يەرلىك ئىشچىلار ئىشلەيدىغان زاۋۇت- فابرىكىلارنى بۇيرۇق چۈشۈرۈپ تاقاتقۇزماقتا.
2000- يىلى 5- مايدا خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى ئاچقان «شىنجاڭ خىزمەت يىغىنى» دا ئۇيغۇر دىيارىدىكى ۋىلايەت- ناھىيەلەرنى خىتاينىڭ 19  ئۆلكە- شەھەرلىرىگە «نۇقتىلىق ياردەم» بېرىدىغان رايون دېگەن نامدا بۆلۈپ بەردى. شۇندىن باشلاپ، بۇ ئۆلكە- شەھەرلەردىن كەلگەن قاراقچىلار شەرقىي تۈركىستاندا خالىغىنىچە بۇلان- تاراجنى باشلاۋەتتى. كانلار،تەبىئىي بايلىقلار ۋە يەرلىك يىرىك شىركەتلەر بۇ ئۆلكىلەردىكى شىركەتلەرگە سېتىپ بېرىلدى ياكى كۆتۈرىگە بېرىلدى. ھەر تۈرلۈك باھانە- سەۋەپلەر بىلەن يەرلىك زاۋۇت- كارخانىلار ۋە كانلارنى تاقىدى. ئەركىن ئاسىيا رادىئو ئىستانسىيىسىنىڭ ئاڭلىتىشىچە، «خىتاي خەۋەرلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، 2010- يىلدىن بۇيان ئۇيغۇر دىيارىدىكى يىللىق كۆمۈر ئىشلەپچىقىرىشى 10 مىليون توننىدىن ئاشىدىغان كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى يەرلىك كۆمۈر كانلاردىن تەخمىنەن 300 دىن ئارتۇق كۆمۈر كان بۇيرۇق بىلەن تاقالغان…
خىتاي شىركەتلىرىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن كۆمۈر كانلىرىدىن ئىلى دىيارىدىكى پىلىچىخاڭ كۆمۈر كېنى، ئۈرۈمچى تىكقۇدۇق كېنى، بۆرتالا كۆمۈر كېنى، قۇمۇلنىڭ تارانچى كۆمۈر كېنى ۋە چۆچەك كۆمۈر كېنى قاتارلىق كانلارنى كۆرسىتىش مۇمكىن… ئۈرۈمچى ليۇداۋان رايونىغا قاراشلىق تىكقۇدۇق كۆمۈر كېنى 2010- يىلى بۇيرۇق بىلەن تاقالغاندىن بۇيان، مەزكۇر كاندىكى كۆمۈر كولاشقا تايىنىپ تۇرمۇشىنى قامداۋاتقان 1500 ئەتراپىدىكى ئۇيغۇر ئىشچى ئىشسىز قالغان. بۇنىڭ بىلەن ئۇلار كۈندىلىك تۇرمۇشىنى قامداش ئۈچۈن ھەر خىل تىرىكچىلىك يوللىرىنى ئىزدەشكە مەجبۇر قالغان».
3- باشقا جايلارغا كۆچۈرۈپ، ئەرزان ئەمگەك كۈچى ئورنىدا ئىشلىتىش
جەمئىيەتتىكى يەرلىك ھەر مىللەت تۈرك خەلقلىرىنى ئۆز يۇرتىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەر قايسى جايلىرى ۋە خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىگە مەجبۇرى يۆتكەپ، جازا لاگېرلىرىدەك  فابرىكىلاردا تۆۋەن مائاش بېرىپ، ئېكسپىلاتاتسىيە قىلماقتا.
خىتاي كومپارتىيسى ۋە قورچاق ھۆكۈمىتى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيانقى خىتايدىكى ئۇيغۇر، موڭغۇل، تىبەت قاتارلىق مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش جەھەتتىكى تەجرىبە – ساۋاقلىرىنى يەكۈنلەپ، بىر مىللەتنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنىڭ يەنە بىر ئۈنۈملۈك ئۇسۇلىنىڭ ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنىدىغان مىللەت ئاھالسىنى تارقاقلاشتۇرۇش يەنى بۇ مىللەتنى ئۆز ماكانىدىن ئايرىپ، خىتايلارنىڭ ئارىسىغا تارقىتىۋېتىش كېرەك ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. شۇڭلاشقا، ئۇلار بۇ قېتىم قوزغىغان مۇسۇلمان تۈرك مىللەتلىرىنى دىن، سىياسەت، ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەت جەھەتلەردىن باستۇرۇپ، ئۇلارنى ئومۇميۈزلۈك ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە يوقىتىش ئوپېراتسىيىسىدە ئۇلارنى بۆلۈپ ئىدارە قىلىش ئۈچۈن، مىللىيلارنى خىتايلار ئولتۇراقلاشقان رايونلارنىڭ مەركەزلىرىگە تارقاقلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت بۇ ئىستراتېگىيىلىك تاكتىكىسىنى قوللانماقتا. يەنى ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق مىللەتلەر ئۈستىدىن «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچىنى يۆتكەپ ئىشلىتىپ، مىللىيلارنى باي قىلىش» دىن ئىبارەت رەزىل پىلاننى ئىجرا قىلىپ، بۇ مىللەتلەردىن ياش قۇرامىدىكىلەرنى ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە يۆتكەش ۋە شۇ جايدا ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە يوقىتىش، يۇرتىدا قالغان قېرى – چۆرىلەرنى ئۆلۈمىنى كۈتۈشكە مەجبۇرلاش ۋە بوش قالغان جايلارغا بولسا خىتايلارنى تولدۇرۇش ئارقىلىق «شىنجاڭ» نىڭ دېموگرافىيىسىنى ئۆزگەرتىشتىن ئىبارەت ئىستراتېگىيىلىك ئاساسلىق پىلانىنى ئەمەلىيلەشتۈرمەكچى.
خىتاي قورچاق ھۆكۈمىتى «يېزىلاردىكى ئېشىنچا ئەمگەك كۈچىنى يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» نامىدا  ئۇيغۇرلارنى ئۆز يۇرتىدىن يىراق بولغان يات جايلارغا يۆتكىمەكتە. ««شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ يىلنىڭ ئالدىنقى 10 ئېيىدا (2019- يىلى)  ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ئىچى ۋە سىرتىغا 2 مىليون 729 مىڭ ئادەم قېتىم ئاتالمىش «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچى» نى يۆتكەپ  ۋەزىپىسىنى بالدۇر ئورۇندىغان… بۇنىڭ ئىچىدە خىتاي ئۆلكىلىرىگە يۆتكەپ كېتىلگەن ئادەم سانىنىڭ ئۆزىلا 25 مىڭ نەپەردىن ئاشقان…  يېقىندا خىتايچە «تەڭرىتاغ تورى»  تارقاتقان بىر خەۋەردە «يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش سىياسىتى» گە ئاساسەن بۇ يىلنىڭ ئالدىنقى 3 پەسلىدە خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىگە ئەۋەتىلگەن ئادەم سانىنىڭ 25 مىڭ 199 نەپەرگە يېتىپ، ئالدىنقى ئوخشاش مەزگىلدىن 7637 نەپەر كۆپەيگەنلىكىنى دېيىلگەن ئىدى… «ئىقتىساد گېزىتى» نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، بۇ يىل ئىچىدە ئۇيغۇر ئېلىنىڭ جەنۇبىدىكى ئۈچ ۋىلايەت بىر ئوبلاستتىن ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە يۆتكەلگەن ئادەم سانى كۆرۈنەرلىك كۆپەيگەن بولۇپ، پەقەت خوتەن ۋىلايىتىنىڭ ئۆزىدىلا ئالدىنقى 3 پەسىلدە خىتاي ئۆلكىلىرىگە يۆتكەلگەن ئادەم سانى 9045 نەپەر ئىكەن… خىتايچە «تەڭرىتاغ تورى» نىڭ يەنە بىر خەۋىرىدە، خوتەننىڭ گۇما ناھىيىسىدىن 109 نەپەر ئاتالمىش ئارتۇق ئەمگەك كۈچى ئۆتكەن ھەپتە خىتاينىڭ ئەنخۇي ئۆلكىسىگە ئىشلەمچىلىككە يۆتكەلگەن… خىتايچە «تەڭرىتاغ تورى» نىڭ بۇ ھەقتىكى خەۋىرىدە بايان قىلىنىشىچە، بۇ قېتىمقى يۆتكەش بىلەن ئەنخۇي ئۆلكىسىدە ئىشلەۋاتقان خوتەنلىك ئىشلەمچىلەرنىڭ سانى 600 گە يەتكەن… خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ «ئېشىنچا» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئۇلارنى خىتاي ئۆلكىلىرىگە يۆتكەۋاتقان بىر شارائىتتا ئۇيغۇر ئېلىدە تۇرۇشلۇق خىتاي ئىشلەپچىقىرىش- قۇرۇلۇش بىڭتۈەننىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىدىن جەمئىي يۈز مىڭ خادىم قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىغان… «بىڭتۇەن گېزىتى» نىڭ  6- نويابىر كۈنىدىكى خەۋىرىدە بۇ يىل ئىچىدە بىڭتۇەننىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەن ياشلارنى قوبۇل قىلىش نىسبىتىنى 100 مىڭغا يەتكۈزۈشنى پىلانلاۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن». خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇت – فابرىكىلاردا ئىشلەۋاتقان بۇ شەرقىي تۈركىستانلىق يەرلىك مىللەتلەردىن بولغان ئەر- ئايال ئىشچىلار، ھېچقانداق ئەركىنلىكى يوق شارائىت ۋە قاتتىق رېجىم ئاستىدا ئېيىغا 300 يۈەن مائاش بىلەن  ھەر كۈنى 13 سائەتتىن ئوشۇق ئىشلىمەكتە.
4- يەرلىك ھەر مىللەت دېھقان- چارۋىچىلارنى مىللىي يېزا – قىشلاقلاردىن چۆل – جەزىرەلەردە ھەربىي گازارمىلەردەك سېلىنغان تۇرالغۇلارغا كۆچۈرۈپ، ئۆمۈر بويى نامرات ھالدا تۇتۇش.
قورچاق خىتاي  ھۆكۈمىتى «مىلليلارنى تارقاقلاشتۇرۇپ، ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش» تىن ئىبارەت رەزىل مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن مىللىيلار زىچ ئولتۇراقلاشقان جايلاردىكى مىللىي ئاھالىلارنى تارقاقلاشتۇرماقتا. چەت- ياقا جايلاردا ئولتۇراقلاشقان يەرلىك مىللەت ئاھالىلىرىنى «تۇرمۇش شارائىتىنى ياخشىلاش» باھانىسىدا ئۇلارنىڭ تىرىكچىلىكىنى قەتئىي ئويلاشماي، مەجبۇرىي ھالدا كەنت- بازارنىڭ ئەتراپىغا سېلىنغان «ھەربىي گازارما» لارغا كۆچۈرۈپ، ئۇلارنىڭ يەر – زېمىنلىرىنى ئىگەللىمەكتە.
«قەشقەر نەزەرباغدا «سوتسىيالىستىك يېڭى يېزا» بەرپا قىلىش نامىدا مەۋجۇت قەدىمىي مەھەللىلەرنىڭ ۋە بوستانلىق كوچىلارنىڭ بۇزۇلۇۋاتقانلىقى ۋە ئاھالىلەرنىڭ كاتەكچە شەكىلدە سېلىنغان قورۇلار بىلەن تولغان چەت- ياقىدىكى دەل- دەرەخسىز ئاھالىلەر رايونىغا كۆچۈرۈلۈۋاتقانلىقى، ئاھالىلەرنىڭ يەنە يېڭى ئۆيلەرگە كۆچكەندە ئىلگىرىكى مىللىي تۈستىكى ئۆي- سايمانلىرىنى تاشلىۋېتىشكە مەجبۇرلىنىۋاتقانلىقى مەلۇم قىلىنغان ئىدى».
تاغلىق رايونلاردا «تەبىئىي مۇھىتنى قوغداش» دېگەندەك باھانىلار بىلەن چارۋىچى قازاق- قىرغىزلارنىڭ چارۋا ماللىرىنى ئەسىرلەر بويى بېقىپ كەلگەن يايلاقلاردا بېقىشىغا يول قويماي، قوتانلاردا بېقىشقا مەجبۇرلىماقتا. چارۋىچىلارنى تاغلاردىن يىراق بولغان يەرلەرگە سېلىنغان كاتەكچىدەك  ئۆيلەرگە كۆچۈرمەكتە ۋە  مەجبۇرلىماقتا.
5- ئۇيغۇرلارنى تۈركۈم – تۈركۈملەپ خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىدىكى تۆت ئەتراپى خىتايلار بىلەن قورشالغان قاقاس جايلارغا يۆتكەپ، ئۇلارنى ئۆمۈر بويى نامرات ھالدا ئۆمرىنى ئۆتكۈزۈشكە مەھكۇم قىلىش.
ئاكتىپ ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچىسى دوكتور ئەركىن سىدىق ئاڭلاتقان مەلۇماتقا ئاساسلانغاندا، ھازىر ئىچكىرى ئۆلكىلەرنىڭ بىر قانچىسىدە ئۇيغۇر يېزىلىرى پەيدا بولۇپتۇ. ئەھۋالغا قارىغاندا، نۆۋەتتە قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتى ئاتالمىش «شىنجاڭنىڭ ئەمىنلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش» ئۈچۈن شەرقىي شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق يەرلىك مىللەت ئاھالىلىرىنى باسقۇچلۇق ھالدا ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە كۆچۈرۈپ، بوش قالغان جايلارنى خىتاي كۆچمەنلىرى بىلەن توشقۇزۇشنىڭ ئىستراتېگىيلىك پىلانىنى مەخپىي ھالدا تۈزۈپ بولدى.
گەپنىڭ قىسقىسى، «جىننىڭ قەستى شاپتۇلدا» دېگەندەك قورچاق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» تىن ئىبارەت بىر يۈرۈش چارە- تەدبىرلەرنى ئىجرا قىلىشىدىكى قەستى بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق يەرلىك مىللەتلىرىنى ئەبەدىي نامرات ھالدا تۇتۇپ، تەدرىجىي ھالدا يوقىتىش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ تۈگىتىشىتىن ئىبارەت.
ئەسكەرتمە: مەزكۈر ماقالىدىكى « » قوش تىرناق ئىچىدىكى تېكىستنىڭ كېلىش مەنبەسى ئۈچۈن ئالاھىدە ئىزاھات بېرىلىمىگەنلەردىن باشقىلىرىنىڭ ھەممىسى ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر تور بېتىدىن ئېلىندى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
قايرۇۋان قەدىمىي شەھىرى
مىلادى 670 – يىلى، ئەرەب ئومەييە خاندانلىقىنىڭ شىمالىي ئافرىقىدا تۇرۇشلۇق باش ۋالىيسى ئۇقبە ئىبنى نانايى بۈگۈنكى تۇنىسنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدا ھەربىي لاگېر قۇرۇپ ، بۇ يەرنى غەربكە قارىتىلغان جازا يۈرۈشىنىڭ تايانچ بازىسى قىلغان ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن شەكىللەنگەن قايرۇۋان شەھىرى تەدرىجىي شىمالىي ئافرىقىنى ئىستىلا قىلىش ۋە بۇ جايدا ئىسلام دىنىنى تارقىتىش مەركىزىگە ئايلانغان. شۇنىڭ بىلەن بىللە ، بۇ يەرگە ئۇنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان ئۇقبە مەسچىتى سېلىنغان ، كېيىن بۇ مەسچىت قايتا رېمونت قىلىنغان ھەم كېڭەيتىپ ياسالغان، مەسىلەن: 870 – يىلى ئەغلەب خانلىقىنىڭ سۇلتانى مەسچىتنى كېڭەيتىپ سالدۇرغان ھەم ئۇنىڭغا تۆت مېتىر ئېگىزلىكتە قورۇق تام ياساتقان؛ ئۇنىڭدىن كېيىن ھاكىمىيەت ئورنىغا چىققان ئىبراھىمⅡ مەسچىتنى يەنە كەڭ كۆلەمدە رېمونت قىلدۇرغان. 10 – ئەسىردىن كېيىن فاتىمە خاندانلىقى، مۇۋەھھىد خاندانلىقى، ھەفس خاندانلىقى ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ قايرۇۋان شەھىرىگە ھۆكۈمران بولسىمۇ، شەھەرنىڭ مۇھىم ئورنى ئۆزگەرمىگەن، ئۇ مەككە، مەدىنە، يېرۇسالېمدىن قالسىلا ئىسلام دىنىنىڭ 4 – مۇقەددەس جايىغا ئايلانغان، شۇنداقلا شىمالىي ئافرىقىنىڭ سىياسىي، دىن، سودا ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولغان. كېيىن قايرۇۋان شەھىرىنى ئوسمان ئىمپېرىيىسى قوشۇنى ئىشغال قىلغان، بىر مەزگىل فرانسىيىمۇ بۇ شەھەرنى ئۆز ھامىيلىقىغا ئالغان، 20 – ئەسىرنىڭ 50 – يىللىرىغا كەلگەندىلا بۇ شەھەر تۇنىسنىڭ قوينىغا قايتىپ كەلگەن. 1000 يىللىق بوران – چاپقۇننى بېشىدىن كەچۈرگەن قايرۇۋان قەدىمىي شەھىرىنىڭ قىياپىتى ھېلىمۇ ئەسلى پېتى ساقلانماقتا، ئۇقبە مەسچىتى ھېلىمۇ ھەيۋەت بىلەن قەد كۆتۈرۈپ تۇرماقتا، ھازىرغىچە ئۇنى مۇسۇلمانلار مۇقەددەس جاي دەپ بىلىدۇ. قايرۇۋان شەھىرى 1988 – يىلى دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلدى.
بۇ شەھەردىكى مەشھۇر ئۇقبە چوڭ مەسچىتنىڭ تېمى ئۇلىدىن مەسچىت مۇنارىنىڭ چوققىسىغىچە ئاچ سېرىق رەڭدە بولۇپ، ئۇنىڭ تېمى پۈتۈنلەي ئوخشاش تاش ماتېرىيالىدىن قوپۇرۇلغان ئىكەن. مەسچىتنىڭ ئۇزۇنلۇقى 130 مېتىر، كەڭلىكى 80 مېتىر كېلىدىغان ھويلىسى بار ئىكەن. مەسچىتنىڭ ئەگمە شەكىللىك دەرۋازىسىدىن كىرگەندە، تۆت ئەتراپىنى پېشايۋان ئوراپ تۇرغان ھويلىسى، مەسچىت زالى ۋە پېشايۋانلارنىڭ ئەگمە تورۇسىنى تىرەپ تۇرغان قاتار – قاتار تاش تۈۋرۈكلەر ئايان بولۇپ، بەكمۇ ھەيۋەت كۆرۈنىدىكەن. مەسچىت زالىدا 3000 ئادەم، مەسچىت ئايۋىنى ۋە ھويلىسىدا 5000 ئادەم ناماز ئوقۇيالايدىكەن. مەسچىت زالى بىلەن ئەزان چاقىرىدىغان مۇنارنى مەسچىت ھويلىسى ئايرىپ تۇرىدىكەن.
مەسچىت ھويلىسىغا پۈتۈنلەي مەرمەر تاش ياتقۇزۇلغان بولۇپ، تاشلار ھويلا مەركىزىگە قارىتىپ يانتۇ ياتقۇزۇلغاچقا، يامغۇر سۈيى ھويلا مەركىزىدىكى ئېرىقچە ئارقىلىق يەر ئاستى سۇ كۆلچىكىگە يىغىلىدىكەن. بۇ، سۇ كەمچىل رايوننى سۇ بىلەن تەمىنلەپلا قالماي، مۇسۇلمانلارنىڭ تەرەت ئالىدىغان سۇ مەسىلىسىنىمۇ ھەل قىلىدىكەن.
مەسچىت، ئاھالىلەر رايونى ۋە بازار قايرۇۋان شەھىرىنىڭ ئايرىلماس ئۈچ تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئاھالىلەر رايونى بىلەن بازار چوڭ مەسچىت يېنىغا جايلاشقان ئىكەن. بىز بارغان ئەرەبلەرنىڭ باشقا كونا شەھەرلىرىگە سېلىشتۇرغاندا، قايرۇۋان كونا شەھەر رايونىنىڭ مۇھىتى كۆركەم ھەم تىنچ ئىكەن، دۇكانلاردىكى ئەنئەنىۋى ھۈنەر – سەنئەت بۇيۇملىرى، يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە رەڭگا رەڭ گىلەملەر كۆزنى قاماشتۇرىدىكەن.
شەھەر مەركىزىدىكى مىلادىيە 796 – يىلى ياسالغان سۇخانا مەندە چوڭقۇر تەسىر قالدۇردى، سۇخانىنىڭ ئەسلى قىياپىتى ھازىرمۇ شۇ پېتى تۇرۇپتۇ. ھەر كۈنى سەھەردە بىر تۆگە سۇخانىدىكى سۇ چاقپەلىكى يېنىغا يېتىلەپ كىرىلىدىكەن، تۆگە ئارقىلىق چاقپەلەك چۆرگىلىتىلىدىكەن، دىئامېتىرى ئىككى مېتىر كېلىدىغان ياغاچ چاقپەلەككە قاپاقسىمان ئۈچ سۇدان ئېسىلغان بولۇپ، چاقپەلەك ئايلانسا، سۇدانلار سۇغا تولىدىكەن، ياندا تۇرغان كىشى سۇداندىكى سۇنى ئىدىشقا قۇيۇپ تۇرىدىكەن. 1000 يىل مابەينىدە شەھەر ئاھالىلىرى مۇشۇ ئۇسۇلدا شۇ يەردىن سۇ ئىچىپ ياشاپ كەپتۇ. بۈگۈنكى كۈندە شەھەر ئاھالىلىرى بۇ يەردىن سۇ ئىچمىسىمۇ، ئەمما ئۇ يەردىكى ئاق چاچلىق بوۋاي، رەڭدار بېزەلگەن تۆگە ۋە سۇ چاقپەلىكى كىشىلەرگە شۇ تارىخنى ئەسلىتىپ تۇرىدىكەن.
قىتئە
قىتئە، يەر يۈزىنى تەشكىل قىلغان بۈيۈك قۇرۇقلۇق پارچىلىرى. ئەرەبچەدىن تىلىمىزغا كىرگەن سۆز بولۇپ، ئىسىم سۆز تۈركۈمىگە تەۋە.
① ‹جۇغ› يەر شارىنىڭ دېڭىز ۋە ئوكيانلار بىلەن قورشالغان ئالاھىدە قىسىملىرىنىڭ ھەربىرى.
دۇنيانىڭ يەتتە قىتئەسى تۆۋەندىكىچە: ئايرىم قىتئە دەپ قارالغانلار: تاقىم قىتئەلەر:
باشقا مەناسى
②‹ئەد› لىرىك شېئىرلارنىڭ كلاسسىك ئەدەبىياتتىكى بىر تۈرى. ئۇنىڭدا جۈپ مىسرالار (ئىككىنچى، تۆتىنچى، مىسرالار) قاپىيىلىنىپ، تاق مىسرالار ئوچۇق قالىدۇ. ئۇ ھەجىم جەھەتتىن قىسقا، مەزمۇن جەھەتتىن چوڭقۇر بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ.
San Xosé
right|thumb|250px|San Xosé right|thumb|250px San Xosé bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Kaliforniye Shitati dikibixahar 2008 nopus bar, San Xoséning 989,496 nopusibar, 461.5 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.18°, xariki uzunluk 121°52, poqtanomuri 95101-95103 rayunnomuri 0408.
نوبېل خىمىيە مۇكاپات(2020)
2020- يىللىق نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىنىڭ نەتىجىسى ئېلان قىلىندى. فىرانسىيەلىك بىيو-خىمىيە ئالىمى ئېممانوئېل چاپېنتىيېر (Emmanuelle pentier) ۋە ئامېرىكىلىق بىيولوگ جېننىفېر دۇدنې (Jennifer Doudna) يېڭى بىر ئەۋلاد گېن تەھرىرلەش تېخنىكىسى CRISPRغا تۆھپە قوشقانلىقى ئۈچۈن، بۇ يىللىق مۇكاپاتقا ئېرىشتى.
ئېممانۇئېل چاپېنتىيېر
ئېممانۇئېل چاپېنتىيېر 1968-يىلى تۇغۇلغان، ھازىر ماركس پىلانك جانلىقلار يۇقۇملىنىش تەتقىقات ئورنىنىڭ مۇدىرى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا شىۋېتسىيە يۇمېئو ئۇنىۋېرسىتىنىڭ زىيارەتچى پىروفېسسورى. جېننىفېر دۇدنې 1964-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ھازىر كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتى بېركلېي شۆبە مەكتىپىنىڭ خىمىيە ۋە خىمىيە قۇرۇلۇشى فاكۇلتېتىنىڭ پىروفېسسورى.
2011-يىلى دۇدېنا چاپېنتىيېر بىلەن ھەمكارلىشىپ CRISPR تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرغان. بىر يىلدىن كېيىن، ئىككى ئايال بىيولوگ «ئىلىم-پەن» ژۇرنىلىدا ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان ھەمدە تۇنجى قېتىم CRISPR-Cas 9 سىستېمىسىنىڭ بەدەن سىرتىدا تەجرىبە قىلىش جەريانىدا «بەلگىلەنگەن نۇقتا دا DNAگە قارىتا كېسىش ئېلىپ بېرىشنى كۆرسىتىپ، گېن تەھرىرلەش ئۈنۈمىنى كۆرۈنەرلىك ئۆستۈرۈپ، بۇ ساھەنىڭ تەرەققىياتىغا پۇختا ئاساس سالغان. ئىككى ئالىم «دەۋر» ھەپتىلىك ژۇرنىلى تەرىپىدىن 2015 ـ يىلى دۇنيا بويىچە ئەڭ تەسىر كۈچكە ئىگە 100 كىشى بولۇپ باھالانغان ھەم ھاياتلىق ئىلىمى بۆسۈش مۇكاپاتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ تۈرلۈك ھاياتلىق ئىلىمى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
CRISPR-Cas9 گېن تەھرىرلەش سىستېمىسى مۇشۇ ئەسىردىكى ئەڭ مۇھىم بىيولوگىيەلىك بايقاشلارنىڭ بىرى. 2015-يىلى، «ئىلىم-پەن» ژۇرنىلى ئۇنى يىللىق بۆسۈش دەپ باھالىغان، بۇ تېخنىكىنىڭ بارلىققا كېلىشىگە تۈرتكە بولغان ئالىملارمۇ ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ «ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى ئوسكار» دەپ نام ئالغان «بۆسۈش مۇكاپاتى»، مولېكۇلا بىيولوگىيەسى ساھەسىدىكى تەسىرى چوڭقۇر بولغان گىروبېر ئىرسىيەتشۇناسلىق مۇكاپاتى»، شۇنداقلا بىيولوگىيە مېدىتسىناسىدا مۇھىم بۆسۈش ھاسىل قىلغان « ۋورن ئالبېرت» مۇكاپاتى قاتارلىقلارغا ئېرىشكەن.
2014 ـ يىلى 12 ـ ئايدىكى «يەر شارى ئىلىمى» ژۇرنىلىدا «گېن تەھرىرلەش: تېخىمۇ تېز، تېخىمۇ توغرا، تېخىمۇ ئاددىي» دېگەن ماقالىدە بۇ تېخنىكىنىڭ رول ئويناش مېخانىزمى، تەرەققىيات مۇساپىسى ۋە ئىستىقبالى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلغان. گەرچە تالاش ـ تارتىش مەۋجۇت بولسىمۇ، لېكىن شەك ـ شۈبھىسىزكى، 2015 ـ يىلى «ئىلىم ـ پەن» ژۇرنىلى تەرىپىدىن يىللىق ئىلمىي بۆسۈش دەپ باھالانغان، بۇ يېڭى تېخنىكا پۈتۈنلەي يېڭى بىر دەۋرنى ياراتماقتا.
1973- يىلى ستانلېي. ن. كوخن (Stanley N. Cohen)، خېربېرت. ۋ. بويېر (Herbert W. Boyer) قاتارلىقلار جانلىقلار ئورگانىزمىنىڭ گېن گۇرۇپپىسىنى ئۆزگەرتىش ئۇسۇلىنى تېپىپ چىقىپ، پاقىنىڭ DNAسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا باكتېرىيەگە كىرگۈزىدۇ. 20-ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىنىڭ ئاخىرىدا، بويېرنىڭ گېنتېچ (Genetech) شىركىتى چوڭ ئۈچەي تاياقچە باكتېرىيەسىنىڭ گېنىنى ئۆزگەرتىپ، ئۇنى ئادەم مەنبەلىك گېن (بۇ گېن سۈنئىي سىنتېزلانغان) غا ئىگە قىلىپ، ئەڭ ئاخىرىدا دىيابېت كېسىلىنى داۋالايدىغان ئىنسۇلىننى ئىشلەپچىقارغان. ناھايىتى تېزلا كالىفورنىيە ئىشتاتىنىڭ لاخويادىكى سورك بىيولوگىيە تەتقىقات ئورنىنىڭ ئالىملىرى تۇنجى گېنى يۆتكەلگەن كىچىك چاشقاننى يېتىشتۈرۈپ چىققان.
سۇلۇك
سۇلۇك ياكى ئېغىز تىلىدا سۈلۈك (ئەرەبچە: السلوك) يول ئېلىش، يۈرۈش مەنىسىدە بولۇپ، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ۋە ساھابە كىراملىرى تۇتقان يولدا مېڭىشنى كۆرسىتىدۇ. تەسەۋۋۇف ئەھلىمۇ ئۇنى بىلئىتتىپاق مۇنداق تەرىپلەيدۇ: «بەندىنىڭ دۇنياغا بېرىلىش، ھەسەت، كىبىر، ئۆزىگە تەمەننا قويۇش، كۆرەڭلەش، يالغانچىلىق، غەيۋەت ۋە زۇلۇم قاتارلىق گۇناھ - مەئسىيەتلەردىن ئۆزىنى پاكلاش، نەپسىنى ئىلىم - مەرىپەت، ھايا، رازىمەنلىك، ئادالەت ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان ئېسىل پەزىلەتلەر بىلەن زىننەتلەش يولىدا مېڭىشتىن ئىبارەت». ئاپتورمۇ مۇشۇ مەنىنى كۆزدە تۇتقان. بۇ يولدا مېڭىپ ئۆزىنىڭ نەپسى - خاھىشى ۋە شەھۋەتلىرىگە قارشى ئىش تۇتۇپ تائەت - ئىبادەت ۋە زىكىر ئارقىلىق ئاللاھقا قاراپ ماڭغۇچى «سالىك»، تۇتقان يولى بولسا «مەسلەك» دەپ ئاتىلىدۇ.
نوبېل خىمىيە مۇكاپات(2020)
ئېممانۇئېل چاپېنتىيېر
بۇ خىل ئىلغار تېخنىكا گېن قۇرۇلۇشى كەسپىنىڭ تەرەققىياتىنى تېزلەتتى، شۇنداقلا ئىرسىيەتشۇناسلىق ۋە مېدىتسىنادىمۇ چوڭقۇر تۈرتكىلىك رول ئوينىدى. ئالىملار پەقەت بىر نەچچە ھەپتە ئىچىدىلا ئېھتىياجغا ئاساسەن گېن ئۆزگەرتىش ئارقىلىق تەجرىبە قىلىنىدىغان ھايۋانلارنى بېكىتىپ چىقىپ، ئالدىنقى بىر يىللىق خىزمەت مىقدارى ۋە ۋاقتىنى تېجەپ قالدى. نۆۋەتتە، تەتقىقاتچىلار بۇ تېخنىكىنى قوللىنىپ، ئەيدىز كېسىلى، ئالزېيمېر كېسىلى، ئېلىشىپ قېلىش كېسىلى قاتارلىق كېسەللىكلەرنى داۋالاش ئۇسۇلى ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە. بۇ تېخنىكا جانلىقلار تېنىدىكى گېننى بېزەش جەريانىنى خېلىلا ئاددىي ۋە ئەرزان ھالەتكە ئۆزگەرتىۋەتتى، تەتقىقاتچىلار ۋە ئېتىكاشۇناسلار بۇنىڭ ھەتتا ئەكس تەسىر پەيدا قىلىشىدىن ئەندىشە قىلىشقا باشلىدى.
بۇ خىل تېخنىكىنىڭ نامى CRISPR بولۇپ، (غۇژمەك بولۇپ، قانۇنىيەتلىك ئارىلىقىدىكى قىسقا قايتما تەكرارلىنىش تەرتىپى) نىڭ قىسقارتىلمىسى. بۇ خىل تەرتىپتىن پايدىلانغاندا، باكتېرىيەلەر ئۆزىگە ھۇجۇم قىلغان ۋىرۇسلارغا قارىتا «خاتىرە» پەيدا قىلىدۇ. ياپونىيە ئالىملىرى 20-ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىنىڭ ئاخىرىدا CRISPRنى بايقىغاندىن كېيىن، ئىزچىل تۈردە بۇ خىل غەلىتە گېن تەرتىپىنى تەتقىق قىلىپ كەلدى. ئەمما، دۇدنې بىلەن چاپېنتىيېر تاسادىپىي ھالدا Cas9 دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ئاقسىلغا دىققەت قىلغان، CRISPR ئاندىن ئۇنىڭ گېن گۇرۇپپىسىنى تەھرىرلەش قورالى بولۇشتەك غايەت زور يوشۇرۇن كۈچىنى كۆرسەتكەن.
RNA نىڭ كۈچى
2011-يىلى، دۇدېنا بىلەن كاپېنتىيې پوئېرتورىكو سان خۇئاندىكى بىر قېتىملىق ئىلىم-پەن يىغىنىدا تونۇشقان. ئۇلارنىڭ نۇرغۇن ئورتاقلىقى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ قوشۇنىنىڭ ھەممىسى باكتېرىيەنىڭ ۋىرۇسنىڭ تاجاۋۇز قىلىپ كىرىشىدىن مۇداپىئەلىنىش مېخانىزمىنى تەتقىق قىلىۋاتقان ئىدى. ئۇلار باكتېرىيەنىڭ ئىلگىرى تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن ۋىرۇسنىڭ DNAسىنى ئېسىدە تۇتۇۋېلىپ، شۇ ئارقىلىق ۋىرۇسنى پەرقلەندۈرىدىغانلىقىنى، بۇ ۋىرۇس يەنە تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەندە، «دۈشمەن»نى دەرھال تونۇۋالىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرگەن.
شۇ قېتىمقى يىغىندىن كېيىن ئۇزاق ئۆتمەي، دۇدنې بىلەن چاپېنتىيېر ھەمكارلىشىشنى قارار قىلدى. ئەينى چاغدا، چاپېنتىيېر موئو ئۇنىۋېرسىتىنىڭ تەجرىبىخانىسىدا زەنجىرسىمان شارچە باكتېرىيەنىڭ Cas9 ئاقسىلى بىلەن ھۈجەيرە دىۋارىدىكى ۋىرۇسنى« يانجىپ» بۇزۇپ تاشلايدىغانلىقىنى بايقىغان. شۇنىڭ بىلەن دۇدنې بىركلېيدىكى تەجرىبىخانىدىمۇ Cas9 ئاقسىلىنىڭ تەسىر مېخانىزمى ئۈستىدە ئىزدىنىشكە باشلايدۇ.
نۇرغۇن ئىلمىي بايقاشلارنىڭ ئارقىسىدا بىر قاتار ئۇدۇل كېلىشلەر بولۇپ تۇرىدۇ، CRISPRنىڭ ھېكايىسىمۇ بۇنىڭدىن مۇستەسنا ئەمەس. چاپېنتىيېر تەجرىبىخانىسىدىكى كرىشتوف خېلىنسكى بىلەن دۇدنې تەجرىبىخانىسىدىكى مارتېن يېنىك قوشنا شەھەر-بازارلاردا چوڭ بولغان بولۇپ، ئوخشاش پولشا شېۋىسىدە سۆزلىشىدۇ. دۇدنې: « ئۇلار Skype ئارقىلىق پاراڭلىشىشقا باشلىدى. ئىككىيلەن بىردەمدىلا پۈتۈشۈپ، ئاندىن سانلىق مەلۇماتلاردىن ئورتاق بەھىرلەپ ، تەجرىبە ئىشلەش ئويىنى مۇزاكىرە قىلىشقا باشلىدى. بۇ تۈر مۇشۇنداقلا رەسمىي باشلاندى» دېدى.
ئەمما، دۇدنې بىلەن چاپېنتىيېر Cas9 ئاقسىلىنىڭ بۇ خىل زەنجىرسىمان شارچە باكتېرىيەنىڭ ئىممۇنولوگىيەلىك مۇداپىئەدە ئىشلىتىلىدىغان ئېنزىم ئىكەنلىكىنى، RNA ئارقىلىق ئۆزىنى نىشان DNA سىنى تېپىشقا يېتەكلەيدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. تەسىر قىلىش ئورنىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن، ANR-Cas9 بىرىكمە ماددىسى DNA دا تاكى توغرا ئورۇننى تاپقانغا قەدەر توختىماي« قاڭقىپ» تۇرىدۇ. بۇ جەريان قارىماققا تاسادىپىيدەك كۆرۈنىدۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنداق ئەمەس. Cas9 ئاقسىلىنىڭ ھەر قېتىملىق قاڭقىشى ئوخشاش بىر بۆلەك قىسقا« سىگنال» تەرتىپىنى ئىزدەشتىن ئىبارەت. Cas9بولسا DNAغا يېپىشىپ، قوشنا قاتارنىڭ يول باشلىغۇچى بولغان RNA بىلەن ماس كېلىدىغان-كەلمەيدىغانلىقىنى تەكشۈرىدۇ. بۇ خىل RNA قىسقارتىلىپ يول باشلىغۇچى RNA دەپ ئاتىلىدۇ، پەقەت gRNA بىلەن DNA ماس كەلگەندە، Cas9 ئاقسىلى ئاندىن DNA نى كېسەلەيدۇ. ئەگەر بۇ تەبىئىي RNA يول باشلىغۇچى سىستېمىدىن پايدىلانغىلى بولسا، تەتقىقاتچىلار DNA ئورنىنى كەسكەندە، ھەر قېتىمدا بىر خىل يېڭى ئېنزىم قۇرۇپ چىقمىسىمۇ بولىدۇ. گېن گۇرۇپپىسىنى تەھرىرلەش مۇشۇ سەۋەبتىن تېخىمۇ ئاددىي، تېخىمۇ ئەرزان، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بولۇشى مۇمكىن.