cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خىرىستىيان دىنى
ئۆلۈم ۋە تىرىلىش
خىرىستىيان چېركاۋلىرى ناھايىتى ئاز بىر قىسىم ئەھۋاللارنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، ئەيسانىڭ قايتا تىرىلگەنلىكى توغرىسىدىكى يېڭى ئەھكامنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە ئۆگىتىدۇ. بەزى زامانىۋى ئۆلىمالار ئەيسا ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ قايتا تىرىلىشكە بولغان ئېتىقادىنى تارىختىكى ئەيسانىڭ ئىزچىللىقى ۋە دەسلەپكى چېركاۋنىڭ جاكارلىنىشى ئۈچۈن چىقىش نۇقتىسى قىلىدۇ. بەزى لىبېرال خىرىستىيانلار جىسمانى جەھەتتىن تىرىلىشنى قوبۇل قىلمايدۇ ، [49] [50] بۇ ھېكايىنى سىمۋوللۇق ۋە مەنىۋى ئوزۇقلاندۇرىدىغان ئەپسانىلەر دەپ قارايدۇ. ئۆلۈم ۋە تىرىلىش ھەققىدىكى تالاش-تارتىشلار نۇرغۇن دىنىي مۇنازىرىلەر ۋە دىنلار ئارا دىئالوگلاردا يۈز بېرىدۇ. دەسلەپكى خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلغان ۋە دىن تارقاتقۇچى پاۋلۇس مۇنداق يازغان: «ئەگەر مەسىھ تىرىلمىگەن بولسا ، بىزنىڭ ۋەز-نەسىھەتلىرىمىزنىڭ ھەممىسى كارغا كەلمەيدۇ ، خۇداغا بولغان ئىشەنچىڭىز بىكار». [1 كورىنتلىقلار 15: 14]
نىجاتلىق
پاۋلۇس پاۋلۇس ئۆز دەۋرىدىكى يەھۇدىيلار ۋە رىم مۇشرىكلىرىغا ئوخشاش ، قۇربانلىقنىڭ يېڭى تۇغقاندارچىلىق مۇناسىۋىتى ، پاكلىق ۋە مەڭگۈلۈك ھايات ئېلىپ كېلەلەيدىغانلىقىغا ئىشەنگەن. پاۋلۇس ئۈچۈن زۆرۈر قۇربانلىق ئەيسانىڭ ئۆلۈمى ئىدى: «مەسىھ» بولغان يەھۇدىي ئەمەسلەرمۇ ئىسرائىلىيەگە ئوخشاش ، ئىبراھىمنىڭ ئەۋلادلىرى ۋە «ۋەدىگە ۋارىسلىق قىلغۇچىلار». 3: 29] گۆش ». 8: 9,11,16] [53] thumb|[[لۇكاس كراناچ ئاقساقال ، قانۇن ۋە ئىنجىل ، گېرزوگلىچ مۇزېيى ، گېرمانىيە گوتا.]] زامانىۋى خىرىستىيان چېركاۋلىرى يەھۇدىيلار ۋە يەھۇدىي ئەمەسلەرنىڭ خۇدا ئائىلىسىدە قانداق بولىدىغانلىقى مەسىلىسىگە قارىغاندا ، ئىنسانىيەتنىڭ گۇناھ ۋە ئۆلۈمنىڭ ئۇنىۋېرسال ھالىتىدىن قانداق قۇتۇلۇشىغا بەكرەك كۆڭۈل بۆلىدۇ. شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە ئىلاھىيەتشۇناسلىقىغا ئاساسلانغاندا ، ئۇلارنىڭ ئىرېنىئۇسنىڭ قايتا-قايتا تەكرارلاش نەزەرىيىسى ئوتتۇرىغا قويغان كاپارەتنى چۈشىنىشىگە ئاساسەن ، ئەيسانىڭ ئۆلۈمى تۆلەم. بۇ سۆيگۈ ۋە ئىنسانىيەتكە يېقىنلاشقان خۇدا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ ۋە بۇ كېسەلنىڭ مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. پاللاش ، تەڭرى ئىنسانىيەتنىڭ بولۇشىنى ئارزۇ قىلىدىغان ئىنسانغا ئايلىنىش. كاتولىك تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا ، ئەيسانىڭ ئۆلۈمى خۇدانىڭ غەزىپىنى قاندۇرىدۇ ، بۇ ئىنسانلارنىڭ گۇناھلىرى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان خۇدانىڭ شەرىپىگە قىلىنغان جىنايەتتىن كېلىپ چىققان. كاتولىك چېركاۋى نىجات تېپىش خىرىستىيانلارنىڭ ساداقەتسىز بولمايدىغانلىقىنى ئۆگىتىدۇ. دىنغا ئېتىقاد قىلغۇچىلار چوقۇم مۇھەببەت پرىنسىپى بويىچە ياشىشى ۋە ئادەتتە چۆمۈلدۈرۈلۈشى كېرەك. پروتېستانت ئىلاھىيىتىدە ، ئەيسانىڭ ئۆلۈمى ئەيسا ئېلىپ كەلگەن ئورۇنباسار جازا دەپ قارىلىدۇ ، چۈنكى خۇدانىڭ ئەخلاق قانۇنىغا خىلاپلىق قىلغاندا ئىنسانىيەت تۆلەشكە تېگىشلىك قەرز. مارتىن لۇتېر سۇغا چۆمۈلدۈرۈشنىڭ نىجاتلىققا موھتاج ئىكەنلىكىنى ئۆگەتكەن ، ئەمما زامانىۋى لۇتېرلار ۋە باشقا پروتېستانتلار نىجاتلىقنىڭ ئىنساننىڭ خۇدانىڭ شەپقىتى بىلەن كەلگەن سوۋغات ئىكەنلىكىنى ، بەزىدە چۆمۈلدۈرۈشتىن باشقا ، ھەتتا «چەكسىز ئىلتىپات» دەپ ئېنىقلىما بېرىلىدىغانلىقىنى ئۆگىتىدۇ.
خىرىستىيانلار شەخسلەرنىڭ نىجات تېپىشىنىڭ خۇدا تەرىپىدىن ئالدىن بېكىتىلگەنلىكىگە بولغان كۆز قارىشىدا ئوخشىمايدۇ. ئىسلاھ قىلىنغان ئىلاھىيەت شەخسلەرنىڭ ئۆزىنى قۇتۇلدۇرۇشقا تامامەن قۇربى يەتمەيدىغانلىقىنى ، ئەمما مېھىر-شەپقەتنى پاكلىغىلى بولمايدىغانلىقىنى ئۆگىتىش ئارقىلىق مېھىر-شەپقەتكە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا ، كاتولىك دىنى مۇرىتلىرى ، پراۋۇسلاۋىيە خىرىستىيانلىرى ۋە ئارمىنىيە پروتېستانتلىرى ئەيساغا ئېتىقاد قىلىش ئۈچۈن ئەركىن ئىرادىنى يۈرگۈزۈش كېرەك دەپ قارايدۇ.
ئۈچبىرلىك
بىر ئىلاھنىڭ [59] ئاتا ، ئوغۇل (ئەيسا مەسىھكە كىرىش) ۋە مۇقەددەس روھتىن ئىبارەت ئۈچ روشەن ، ئەبەدىي ئورتاق مەۋجۇت بولغان ئۈچ پېرسونالنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى توغرىسىدىكى تەلىماتنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئۈچ پېرسونال بىرلىكتە ئىلاھ دەپ ئاتىلىدۇ ، [60] [61] [62] گەرچە مۇقەددەس كىتابتا بىرلىككە كەلگەن ئىلاھنى بىلدۈرىدىغان بىرلا ئاتالغۇ بولمىسىمۇ. ئاتاناس ئەقىدىسىنىڭ سۆزىدە ، خىرىستىيان ئەقىدىسىنىڭ دەسلەپكى باياناتىدا: «ئاتا تەڭرى ، ئوغلى تەڭرى ، مۇقەددەس روھ تەڭرى ، شۇنداقتىمۇ ئۈچ ئىلاھ يوق ، ئەمما بىر ئىلاھ بار» [64]. ئۇلار باشقا بىرىدىن پەرقلىنىدۇ: ئاتىسىنىڭ مەنبەسى يوق ، ئوغلى ئاتىدىن تۇغۇلغان ، روھ ئاتىدىن كەلگەن. گەرچە پەرقلىق بولسىمۇ ، ئۈچ پېرسوناژنى مەۋجۇت ياكى مەشغۇلاتتا بىر-بىرىدىن ئايرىغىلى بولمايدۇ. بەزى خىرىستىيانلار يەنە خۇدانىڭ كونا ئەھدىدە ئاتىسى سۈپىتىدە پەيدا بولغانلىقىغا ئىشەنگەن بولسىمۇ ، ئەمما ئۇنىڭ يېڭى ئەھدىدە ئوغلىدەك كۆرۈنگەنلىكى ۋە ھازىرمۇ مۇقەددەس روھ سۈپىتىدە نامايان بولىدىغانلىقىغا قوشۇلدى. شۇنداقتىمۇ ، خۇدا بۇ دەۋرلەرنىڭ ھەر بىرىدە يەنىلا ئۈچ ئادەم سۈپىتىدە مەۋجۇت ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن ، ئەنئەنە جەھەتتە كونا ئەھدىدە پەيدا بولغان ئوغلى ئىكەنلىكىدە بىر ئېتىقاد بار ، چۈنكى ، مەسىلەن ، ئۈچ ئىلاھ سەنئەتتە تەسۋىرلەنگەندە ، ئوغلى ئادەتتە ئۆزىگە خاس تاشقى قىياپەتكە ، مەسىھنى تونۇيدىغان كرېستكە مىخلانغان ھالوغا ۋە ۋە ئېرەم باغچىسى ، بۇ تېخى يۈز بەرمەسلىككە ئىنتىزار. بەزى دەسلەپكى خىرىستىيان ساركوپىدا لوگو ساقال بىلەن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ ، «بۇ ئۇنىڭ قەدىمكى ، ھەتتا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا يول قويىدۇ». right|thumb|ئۈچبىرلىك، تەڭرى ئۈچ پېرسوناژدا بىر ئىلاھ ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ: ئاتا ، ئوغۇل (ئەيسا) ۋە مۇقەددەس روھ [58] ئۈچبىرلىك ئاساسلىق خىرىستىيان دىنىنىڭ موھىم تەلىماتى. نىكېن ئەقىدىسى دەۋرىدىن بالدۇر (325) خىرىستىئان دىنى [67] تەڭرىنىڭ ئۈچ خىل سىرلىق ماھىيىتىنى ئېتىقادنىڭ نورمال كەسپى سۈپىتىدە تەشەببۇس قىلغان. روگېر E. ئولسون ۋە كرىستوفىر خالنىڭ سۆزىگە قارىغاندا ، خىرىستىيان جامائىتى «خۇدا چوقۇم ئىتتىپاقلىق ۋە ئۈچ بىرلىك سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇشى كېرەك» دەپ يەكۈن چىقارغان ۋە بۇنى 4-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ئېكولوگىيىلىك كېڭەشتە كودلىغان. 68] [69]
بۇ تەلىماتقا ئاساسلانغاندا ، خۇدا ھەر بىر ئادەمنىڭ ئومۇمىي ئۈچتىن بىرى بار دېگەن مەنىدە بۆلۈنمەيدۇ. بەلكى ھەر بىر ئادەم تولۇق خۇدا دەپ قارىلىدۇ (Perichoresis غا قاراڭ). پەرقى ئۇلارنىڭ مۇناسىۋىتىدە ، ئاتىسى تۇغۇلمىغان. ئوغلى ئاتىدىن تۇغۇلغان. مۇقەددەس روھ ئاتىدىن ۋە (غەرب خىرىستىيان دىنى ئىلاھىيىتىدە) ئوغلىدىن كەلگەن. بۇ روشەن پەرقنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ، ئۈچ «ئادەم» نىڭ ھەر بىرى مەڭگۈلۈك ۋە ھەممىگە قادىر. بىرلىككە كەلگەن ئۇنىۋېرساللىق ، يەھۋا گۇۋاھچىلىرى ۋە مورمونىزىمنى ئۆز ئىچىگە ئالغان باشقا خىرىستىيان دىنلىرى ئۈچ خىل قاراشتا ئوخشاش قاراشتا ئەمەس.
گرېتسىيە تىرىئاس سۆزى [70] [2-ئىزاھات] بۇ مەنىدە تۇنجى قېتىم ئانتاكيادىكى تېئوفىلۇسنىڭ ئەسەرلىرىدە كۆرۈلىدۇ. ئۇنىڭ تېكىستىدە مۇنداق دېيىلگەن: «ئۈچ ئىلاھ ، خۇدا ۋە ئۇنىڭ سۆزى ۋە ھېكمىتى». بۇ ئاتالغۇ بۇ ۋاقىتتىن بۇرۇن ئىشلىتىلگەن بولۇشى مۇمكىن ئۇنىڭ لاتىن تىلىغا باراۋەر ، [2-ئىزاھ] trinitas ، [72] كېيىن تېرتۇللىياندا ئاتىسى ، ئوغلى ۋە مۇقەددەس روھنى ئوچۇق تىلغا ئالغان. [75] [76] كېيىنكى ئەسىردە بۇ سۆز ئومۇمەن ئىشلىتىلگەن. ئۇ ئورىگېننىڭ نۇرغۇن بۆلەكلىرىدە ئۇچرايدۇ. [77]
ئۈچبىرلىكچىلەر
ئۈچبىرلىكچىلىك ئۈچبىرلىككە ئىشىنىدىغان خىرىستىيانلارنى كۆرسىتىدۇ. خىرىستىيان دىنى ۋە چېركاۋلارنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك ئۈچبىرلىك ئېتىقادى بار. گەرچە «ئۈچبىرلىك» ۋە «ئۈچلىك» دېگەن سۆز ئىنجىلدا كۆرۈلمىگەن بولسىمۇ ، 3-ئەسىردىن باشلاپ ئىلاھىيەتشۇناسلار بۇ ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇمنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ ، خۇدانىڭ يېڭى ئەھدە تەلىماتىنى ئاتا ، ئوغۇل ۋە مۇقەددەس روھ دەپ چۈشىنىشكە قۇلايلىق يارىتىپ بەرگەن. شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ ، خىرىستىيان ئىلاھىيەتشۇناسلىرى ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئۈچبىرلىك (ئۈچبىرلىكنىڭ مونوپولغا قارشى بىدئەت) ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىنى ، ياكى ئۈچبىرلىكنىڭ ھەر بىر پەرەزنىڭ چەكسىز تەڭرىنىڭ ئۈچتىن بىرى (قىسمەنلىك) ئەمەسلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئوغۇل ۋە مۇقەددەس روھ ئاتىسى تەرىپىدىن يارىتىلغان ۋە ئۇنىڭغا بويسۇنىدىغان پېرسوناللاردۇر. بەلكى ئۈچبىرلىكتە ئۈچ پېرسوناژ بىر ئىلاھ دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن.
بېشىر
بېشىر زېرەك ئادەم ئىدى. ئۇ، چىڭ ھۆكۈمتىىگە ياخشى كۆرۈنۈش ئۈچۈن، تەختكە ئولتۇرۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا ، بېيجىڭغا بېرىپ خاننى زىيارەت قىلىش تەلىپىنى قويىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا ،سىرتقى جايلاردىكى چېچەك چىقمىغان ۋاڭ-گۇڭلار بېيجىڭغا كىرىشكە بولمايدۇ،دىگەن بەلگىلىمە بار ئىدى. بېشىرغا چېچەك چىقمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ بۇ ئارزۇسى ئەمەلگە ئاشمايدۇ. ئەمما چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ ساداقەتمەنلىكىنى ئېتىبارغا ئېلىپ، جياچىڭنىڭ 20-يىلى (1815-يىلى)8-ئايدا ، ئۇنىڭ رېخىغا (ھازىرقى خېبىي ئۆلكىسنىڭ چېڭدى ناھىيىسىدىكى سالقىندايدىغان تاغلىق كەنت) كە بېرىپ، خانغا كۆرۈنۈپ قايتىشقا ئالاھىدە رۇخسەت قىلىدۇ. جياچىڭنىڭ 24-يىلى (1819-يىلى) ئۇ يەنە بىر قېىتىم رېخىغا بارىدۇ. چېچەك چىقىپ بولغاندىن كېيىن ، داۋگۇاڭنىڭ 3-يىلى (1823-يىلى) ئاندىن ئۇنىڭ بېيجىڭغا بېرىپ خاننى زىيارەت قىلىش ئارزوسى ئەمەلگە ئاشىدۇ.
مارشال تاقىم ئاراللىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
بېشىر
داۋگۇاڭنىڭ 12-يىلى (1832-يىلى) 12-ئايدا، بېشىر بېيجىڭغا بېرىپ، خاننى زىيارەت قىلغاندا ،شۈەنزۇڭ خان ئۇنىڭ خان ئوردىسى زىجىنچىڭغا ئاتلىق كىرىشىگە رۇخسەت قىلىدۇ. ھەم ئۇنى ئىنانچىخان دەرىجىلىك بېلىدىن دوروئىنانچىخانلىققا ئۆستۈرىدۇ. داۋگۇاڭنىڭ 13-يىلى (1833-يىلى) بېشىر بېيجىڭدىن قۇمۇلغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ، كۆرەڭلەپ تېرىسىگە پاتماي قالىدۇ. ئەمەلدار ، ئەسكەر ۋە پۇقرالارغا زورلۇق-زۇمبۇلۇق قىلىپ، ئۇلارنى قاقتى-سوقتى قىلىدۇ. ئاندىن كېيىن ھۆكۈمەت يەرلىرىنى ئېچىپ، ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىپ، ھۆكۈمەتنىڭ زىيىنى ھېسابىغا ئۆزىنى بېيىتىدۇ. قۇمۇلدا ھۆكۈمەت قارمىقىدا ئۈچ ئورۇندىلا تېرىلغۇ يەر بولۇپ، بۇنىڭدىن باشقا تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ ھەممىسى بېشىرۋاڭنىڭ خۇسۇسىي مۇلكىگە ئايلىنىپ قالىدۇ. بىشىر ۋاڭنىڭ زۇلىمى ۋە ئېكىسپىلاتاتسىيىسى قۇمۇلدىكى ئەمەلدارلار ۋە پۇقرالارنىڭ بىردەك قارشىلىقىنى قوزغايدۇ. داۋگۇاڭنىڭ 25-يىلى (1845-يىلى) لىن زېشۈي بۇيرۇققا بىنائەن قۇمۇلغا كېلىپ، بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش ئەھۋالىنى كۆزدىن كەچۈرگەچ بېشىر ۋاڭنىڭ قانۇنسىز قىلمىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭغا شەخسى ئېچىۋالغان 10مودىن ئارتۇق يەرنى ھۆكۈمەتكە تاپشۇرۇپ بېرىش توغىرلىق بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. ("تارىخنامىغا كىرگۈزۈلمىگەن ئىشلار" غا قارالسۇن). شۇنىڭدىن كېيىن بېشىر ۋاڭ چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىشەنچىسىدىن مەھرۇم قېلىشتىن قورقۇپ، كۆپ قېتىم پۇرسەت ئىزدەپ خۇشامەت قىلىدۇ. شيەنفېڭنىڭ 3-يىلى (1853-يىلى) قۇمۇلدا تۇرۇشلۇق قوشۇن خىراجەتتىن ھېچقانداق قىسىلمىغان ئەھۋال ئاستىدىمۇ، بېشىرۋاڭ ئۇلارغا ئۆزلىكىدىن 5000سەر تەڭگە تەقدىم قىلىدۇ. بېشىر ۋاڭنىڭ ساداقەتمەنلىكى ئاخىر ۋېنزۇڭ خاننىڭ نەزەرىگە ئېرىشىدۇ. شيەنفىڭنىڭ 10-يىلى (1860-يىلى) بىرىنچى ئايدا بېشىر ۋاڭ خاننى زىيارەت قىلىش ئۈچۈن بېيجىڭغا بارغاندا ، ۋېنزۇڭ خان ئۇنىڭغا سۆسۈن چۇلۋۇر ئىنئام قىلىدۇ. ھەمدە خان ئالدىدا مېڭىپ يۈرۈشكە رۇخسەت قىلىدۇ.
مارشال تاقىم ئاراللىرى
left|thumb|250px|مارشال تاقىم ئاراللىرى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
بىلكەنت ئۇنىۋېستېتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> {| class="wikitable" border="1" تۇنجى قېتىم قۇرۇلغان فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى: بىلكەنت ئۇنىۋېستېتى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق تۇنجى قېتىم قۇرۇلغان خۇسۇسىي شەكىلدىكى فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىدۇر.
بېشىر
تۇڭجىنىڭ 3-يىلى (1864-يىلى) 3-ئايدا قۇمۇلدىكى خان ئامبىلى ۋېنشياڭ ئۆستەڭ چېپىپ سۇ باشلاپ، ئېتىزلارنى سۇغۇرۇشنى يولغا قويغاندا ، بېشىر ۋاڭ پائال ئادەم كۈچى ۋە ماتىرىيال چىقىرىپ ياردەم بېرىدۇ. 8-ئايدا تاشۋېلىق (تالناچىن) قاتارلىق جايلاردىكى ئېرىق-ئۆستەڭ قۇرۇلىشى پۈتىدۇ. مۇشۇ ئىش مۇناسىۋىتى بىلەن چىڭ ھۆكۈمىتى بېشىر ۋاڭغا چىڭۋاڭلىق مەرتىۋىسىنى ئىنئام قىلىدۇ. بۇ چاغدا تەيپىڭ تىيەنگو ئىنقىلابىنىڭ ۋە شەنشى ، گەنسۇدىكى خۇيزۇلار قوزغىلىڭىنىڭ تەسىرى بىلەن شىنجاڭدىمۇ قوزغىلاڭ كۆتۈرىلىدۇ. تۇڭجىنىڭ 3-يىلى (1864-يىلى) 8-ئاينىڭ 29-كۈنى قۇمۇللۇق خۇيزۇ ماجاۋچىياڭ بىلەن ماخۇەن ئادەم توپلاپ قوزغىلاڭ كۆتۈرىدۇ. نامرات ئۇيغۇر دېھقانلار بۇنىڭغا پائال ئاۋاز قوشىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى قوشۇنى بىلەن قۇمۇل ۋاڭ ئوردىسىنىڭ قوشۇنى ماجاۋچىياڭ بىلەن مىڭدىن ئارتۇق قوزغىلاڭچىنى ئىنتايىن قەبىھ ۋاستىلەر بىلەن قىرغىن قىلىدۇ. قالغان قوزغىلاڭچىلار تۇغلۇق(توخۇلۇ) قا قېچىشقا مەجبۇر بولىدۇ. شۇ يەردە قوزغىلاڭچىلار ئاۋال باج-چازىسىنى بۇلايدۇ، ئاندىن تاشۋېلىققا (تالناچىن) غا ھۇجۇم قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ باشلىقى ماتيەنسەي ۋە ئۇنىڭ ئوغلى بەختكە قارشى تۆمۈرتىدە ئۆلتۈرۈلىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى قوشۇنى بىلەن ۋاڭ قوشۇنىنىڭ باستۇرۇشى نەتىجىسىدە ، دېھقانلار قوزغىلىڭى مەغلۇپ بولىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى بېشىرۋاڭنى "باندىت يوقىتىش" تا خىزمەت كۆرسەتتى دەپ سېرىق چۇلۋۇر بىلەن مۇكاپاتلاپ " ئالاھىدە ئېتىبار بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ". بىراق قوزغىلاڭ يالقۇنى بۇنىڭلىق بىلەن ئۆچمەيدۇ،ئەكسىچە شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دېھقان قوزغىلاڭچىلارنىڭ ھەيۋىسى بارغانسېرى ئاشىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى قۇمۇلنى پۇختا ساقلاش ئۈچۈن تۇڭجىنىڭ 4-يىلى (1865-يىلى) بېشىر ۋاڭنى ياردەمچى ئامباللىققا تەيىنلەپ ، مۇداپىئەنى كۈچەيتىدۇ. شۇ يىلى 5-ئايدا خۇيزۇ خېي لاۋۋا ، ئۇيغۇر سۈپۈرگە يەنە ئادەم توپلاپ قوزغىلاڭ كۆتۈرىدۇ. قوزغىلاڭچىلار ناھايىتى تېزلىك بىلەن كونا شەھەرنى ئىشغال قىلىپ، قۇمۇلنىڭ خان ئامبىلى زاكى داڭئانى ئۆلتۈرىدۇ. ئارقىدىنلا شەھەر ئىچىنى ئىشغال قىلىدۇ.
مارشال تاقىم ئاراللىرى
مارشال تاقىم ئاراللىرى بولسا تىنچ ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ماجۇرو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ماجۇرو. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ لىتوكۋا تومەئىڭ. بۇ دۇلات 1986 يىلى 10 ئاينىڭ 21 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 181 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 61 مىڭ.
بىلكەنت ئۇنىۋېستېتى
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، نۆۋەتتە، دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق ئۇنىۋېرستېتلار ئارسىدا مائارىپ سەۋىيىسىنىڭ يۇقىرىلىقى، ئىلمىي – تەتقىقات ۋە نەشىر قىلغان ئەسەرلىرىنىڭ كۆپلىكى ، مەدەنىيەت – سەنئەت پائالىيەتلىرى جەھەتتىكى سەۋيىسىنىڭ يۇقىرىلىقى قاتارلىق ساھالەردە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان بىر ئالىي مائارىپ ئورگىنىدۇر. بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، «بىلىم كەنتى ئۇنىۋېرستېتى» نىڭ قىسقارتىلمىسىدۇر.
بېشىر
تۇڭجىنىڭ 5-يىلى (1866-يىلى ) 6-ئايدا بارىكۆل باشبۇغى خې گۇەن بارىگاھ بېگى لىن شىياڭغا لەشكەر تارتىپ، قۇمۇلغا بېرىش توغىرلىق بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. قوزغىلاڭچىلار دۈشمەنگە تەڭ كېلەلمەي، تۇرپانغا چېكىنىدۇ، لىنشياڭ شەھەر ئىچىنى ئىشغال قىلىپ، بېشىر ۋاڭنى قۇتقۇزىدۇ. 11-ئاينىڭ2-كۈنى سۈپۈرگە تۇرپاندىكى 4000-5000 ئۇيغۇر قوزغىلاڭچىلار بىلەن ئالاقە باغلاپ قارادۆۋىنى ئىشغال قىلىدۇ. لىن شىياڭ بىلەن ئوردا بېگى شاسېلىم 5000 ئەسكەر بىلەن جەڭگە ئاتلىنىپ دۆۋەجىنگە يېتىپ بارغاندا، تۇيۇقسىز زەربىگە ئۇچراپ، پۈتۈن قوشۇنى ھالاك بولۇشقا تاس قالىدۇ. ئەتىسى بېشىرۋاڭ فۇجۇڭ خېنىم (ۋاڭنىڭ خوتۇنى) مېھرىبانۇنى بارىكۆلگە ياردەم سوراشقا ئەۋەتىدۇ. بېشىرۋاڭ كىچىك فۇجۇڭ خېنىم بىلەن بىللە 2000دىن ئارتۇق قالدۇق ئەسكەرنى باشلاپ سۇمقاغىدا قوزغىلاڭچىلار بىلەن قاتتىق ئۇرۇشۇپ،ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچىرايدۇ. كىچىك فۇجۇڭ خېنىم ئاتلارنىڭ ئايىقىدا دەسسىلىپ ئۆلىدۇ. شاسېلىم چېپىپ تاشلىنىدۇ. بېشىر ۋاڭ بىلەن جيەن نەۋرىسى پازىل تەيجى ئەسىرگە چۈشىدۇ. قوزغىلاڭچىلار شەھەر ئىچىنى قايتا ئىشغال قىلىدۇ. كېيىنچە قۇمۇل خەلقى ئارىسىدا تارقالغان " شاسېلىم چېپىپ تاشلاندى، كىچىك فۇجۇڭ خېنىم ئاتقا دەسسىلىپ ئۆلدى" دىگەن گەپلەر مۇشۇ يەردىن كېلىپ چىققان. قوزغىلاڭچىلارنىڭ باشلىقى سۈپۈرگە بېشىر ۋاڭنى تەسلىم بولۇشقا ئۈندەيدۇ. ئەمما بېشىر ۋاڭ بۇنى رەت قىلىدۇ. ھەم ئاغزىنى بۇزۇپ تىللايدۇ. تۇڭجىنىڭ 6-يىلى (1867-يىلى) 1-ئايدا بېشىر ۋاڭ ۋە ئۇنىڭ جىيەن نەۋرىسى پازىل قوزغىلاڭچىلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلىدۇ. 4-ئايدا بارىكۆل باشبۇغى خې گۈەن بارىگاھ بېگى رۈي لىننى ئەسكەر تارتىپ ، قۇمۇلغا ھۇجۇم قىلىشقا بۇيرۇيدۇ. قوزغىلاڭچىلار ئۇلارغا تەڭ كېلەلمەي، قارا دۆۋىدە مەغلۇپ بولۇپ قاچىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى قوشۇنى قۇمۇلنى يەنە بىر قېتىم ئىشغال قىلىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى بېشىر ۋاڭنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىدىن خەۋەر تېپىپ، ئۇنىڭغا "خوشۇت چىڭۋاڭى" دەپ نام بېرىدۇ، ھەمدە كونا شەھەردە جاساق چىڭۋاڭ ئىبادەتخانىسى قۇرۇشنى ، يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ ئەتىياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە ئىبادەتخانىغا كېلىپ، تەزىيە بىلدۈرىشىنى بەلگىلەيدۇ.
بىلكەنت ئۇنىۋېستېتى
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىنى پۈتتۈرگەنلەر تۈركىيە ۋە خەلقئارادىكى داڭلىق ئورۇنلاردا خىزمەتكە ئورۇنلىشىپ ، ئۇنىۋېرستېتنىڭ نوپۇزىنىڭ تېخىمۇ ئېشىشىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىماقتا. 1988 – يىلى تۈركىيىدە مەلۇم بىر ئۇنىۋېرستېت قارىمىقىدا تۇنجى بولۇپ قۇرۇلغان ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش مەركىزى، ئوقۇغۇچىلار بىلەن سودا دۇنياسىنىڭ شىركەت باشقۇرغۇچىلىرىنى تەرتىپلىك ھالدا ئۇچراشتۇرۇپ كەلمەكتە.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئىستاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، ئېلان قىلىنغان ئەسەرلەرنىڭ كۆپلىكى، ھەر بىر ئوقۇتقۇچىغا توغرا كېلىدىغان ئېلان قىلىنغان ئەسەرلەر جەھەتتىن، بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى تۈركىيىدىكى ئۇنىۋېرستېتلار ئارىسىدا بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىدا ئىگىلىك باشقۇرۇش فاكۇلتېتى، ئىقتىسادىي، ئىدارى ۋە ئىجتىمائى پەنلەر فاكۇلتېتى، قانۇنشۇناسلىق فاكۇلتېتى، ئىنسانشۇناسلىق ۋە ئەدەبىيات فاكۇلتېتى، گۈزەل – سەنئەت فاكۇلتېتى، لاھىيە ۋە مېمارچىلىق فاكۇلتېتى، تەبىئىي پەنلەر فاكۇلتېتى، مۇزىكا فاكۇلتېتى ۋە سەھنە سەنئەتلىرى فاكۇلتېتى قاتارلىق فاكۇلتېتلار بار.
تۈرك ئۇنىۋېرستېتلىرى ئارىسىدا دۆلەت ئۇنىۋېرستېتلىرىدىن باشقا فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتلىرىمۇ قولغا كەلتۈرگەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى ئارقىلىق مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتلىرى ئارىسىدا بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، تۈركىيىدە مائارىپ ساھەسىدە ناھايىتى يۇقىرى سەۋىيىگە يېتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يېتىشتۈرۈپ چىققان ئوقۇغۇچىلىرى ئارقىلىقمۇ دۇنيادىكى داڭلىق ئۇنىۋېرستېتلار ئارىسىدا ئالدىنقى قاتاردىن ئورۇن ئېلىپ كەلمەكتە.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، مائارىپ ۋە تەتقىقات جەھەتتىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى تەكشۈشۈپ ئېنىقلاپ چىقىش ئۈچۈن قوللىنىۋاتقان خەلقئارا ئۆلچەملەرگە رىئايە قىلىپ كەلمەكتە. ئوقۇتقۇچىلارنىڭ خەلقئارا ئىلمىي ژورناللاردا ئېلان قىلىنغان ماقالىلىرىنىڭ سانىنىڭ كۆپلۈكى ۋە بۇ ماقالىلاردىن ئالىملارنىڭ دېگۈدەك پايدىلىنشى بۇنىڭ ئەڭ روشەن نامايەندىسى، ئەلۋەتتە.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئوقۇتقۇچى خادىملىرىنىڭ ئۈچتە بىرى چەتئەللىك.
دۇنيانىڭ ساناقلىق كۈتۈپخانىلىرىدىن بىرگە ئىگە بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، ھازىرغىچە كىتاب – ژورناللار ئۈچۈن 3 مىليۇن ئامېرىكا دوللىرىدىن ئارتۇق مەبلەغ ئاجراتتى.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىدا نۇرغۇنلىغان يەرلىك ۋە چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇش ياردەم پۇلى بېرىلمەكتە. نۆۋەتتە، بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىغا تىزىمغا ئالدۇرغان ئوقۇچىلارنىڭ تۆتتە بىرى ئوقۇش ياردەم پۇلىغا ئېرىشمەكتە.
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى ھەققىدە http://www.bilkent.edu.tr ئىنتېرنېت ئادرىسىدىن تېخىمۇ كۆپ ۋە تەپسىلى مەلۇماتقا ئېرىشەلەيسىز.
ئالتاي ۋىلايىتى
ئالتاي ۋىلايىتى (Altay Wilayiti) شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىغا قاراشلىق ۋىلايەت بولۇپ، نوپۇسى 561 مىڭ 667، يۈز ئۆلچىمى 118 مىڭ 015 كۋادرات كىلومېتىردۇر. جۇغراپىلىك ئورنى شىمالىي كەڭلىك 47.50°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 88°08 ئېرۇر.
تارىخ
ئالتاي ۋىلايىتىنىڭ قاراشلىق جايلار شەرقى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە شىمالىي ھونلار قويان خانلىقىنىڭ سۇيۇرغانلىق يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئالتۇنتاغ قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. غەربىي لىياۋ سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي قىسىم بازا مەھكىمىسى تەسىس قىلىنىپ ئۈستۈن ئاستانە دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئوگداي خابا ۋەئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ سۇيۇرغاللىق يېرى بولغان ۋە بېشبالىق ۋاقىتلىق دىۋان ۋازارىتىگە قارىغان. كېيىن لىڭبېي ۋاقىتلىق ۋازارىتىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئالتاي ئورانغاي مۇئاۋىن باش بۇغې، باش بۇغى قاتارلىق ئەمەلدارلار قويۇلغان. قۇمدۇ مەسلىھەتچى ئامبالغا قاراپ، ئۇلاستاي چېگرىنى تىنچلاندۇرغۇچى سول قانات مۇئاۋىن سانغۇنىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسى گۇاڭشۈ 32 - يىلى (1906 - يىلى) ئالتاي خان ئامبىلى قويۇلۇپ، بىۋاسىتە چىڭ ئوردىسى ۋالىيلار مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا ئالاھىدە رايون قىلىپ، بېيجىڭ مەركىزىي ھۆكۈمىتىگە قارىغان. مىنگونىڭ 8 - يىلى (1919 - يىلى) شىنجاڭ ئۆلكىسىگە قاراشلىق ئاشەن دوتەي مەھكمىسى تەسىس قىلىنغان. مىنگونىڭ 22 - يىلى (1933 - يىلى) ئاشەن مەمۇرىي رايونى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ 34 - يىلى (1945 - يىلى) ئالتاي مەمۇرىي مەھكىمسى قۇرۇلغان. مىنگونىڭ 35 - يىلى (1946 - يىلى) ئاشەن مەمۇرىي رايونى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇدا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرلغاندىن كېيىن، ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئاشەن ۋالىي مەھكىمىسى، ئالتاي ۋالىي مەھكىمىسى ۋە ئالتاي ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان.
چېن مۇ
74-يىلى شەرقىي خەن سۇلالىسى يېڭىباشتىن غەربىي يۇرت باش قورۇقچى بەگ تەسىس قىلىپ چېن مۇنى باش قورۇقچى بەگ قىلىپ تەيىنلىگەن.
قاغىلىق ناھىيىسى
قاغىلىق ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى : Qaghiliq Nahiyisi چاغاتايچە : قارغاليق) بولسا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىگە قارايدۇ. قاغىلىق ناھىيىسى قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي جەنۇب چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى گۇما ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرپى كەشمىر (پاكىستان كونتروللۇقىدىكى رايون) بىلەن تۇتۇشىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 80 كىلومېتىر)، غەرب تەرىپى پوسكام ناھىيىسى، يەكەن ناھىيىسى، تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى مەكىت ناھىيىسى بىلەن ۇتتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 326 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 120 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 28 مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا ئۈچ بازار، 17 يېزا، 302 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ بىر چارۋىچىلىق فېرمىسى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1514 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى قاغىلىق ناھىيىسى قارمىقىدا 3 بازارلىق ۋە 17 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ’’’ئىزاھات:’’’
يەر تۈزۈلۈشى
جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس. جەنۇبىي قىسمىدىكى ئېگىز تاغلىق جايلارنىڭ كۆپ قىسمى مۇزلۇق ۋە قارلىق دالا (تىرام كەڭرى چوققىسى دېڭىز يۈزىدىن 7464 مېتىر ئېگىز)، ئوتتۇرا قىسمىدىكى تاغلىرى ئېگىز - پەس بولۇپ، ئۇنىڭدا زور كۆلەملىك ئورمانلىق، ئوتلاق بار. شىمالىي قىسمى تىنما يەلپۈگۈچسىمان شەكىلدىكى جايلار بولۇپ، تۈزۈلۈشى پەس بولۇپ، ئېگىز - پەس ئېدىرلىق، قاغىلىقنىڭ تاغ يېرى 73.3% نى، تۈزلەڭلىك 23.6% نى، قۇملۇق ۋە چۆللۈك 3.1% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدە تىزناپ دەرياسى، ئۇلۇق دەرياسى، چىپان دەرياسى، كۆكيار دەرياسى قاتارلىق دەريالار بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 2 مىليارد 761 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 689 مىليون كۇب مېتىر.
بايلىقى
ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن قوڭۇر ئېيىق، يوپۇرماقلىق مىمىنايا، غاز قانىتى، چۈچۈكبۇيا، تورسۇلداق قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر، ئالتۇن، مىس، تۆمۈر، ئاليۇمىن، قاشتېشى، مەرمەرتاش، گرافىت قاتارلىقلار بار. ==ئىقلىمى== قاغىلىق ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 39.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 22.7℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2741.9 سائەت، 10℃ جۇغلانما تېپمېراتۇرىسى 4060.6℃. قىروسىز مەزگىلى 234 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېقىن مىقدارى 53.2 مېللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2480 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 47 مىڭ 800 گېكتار (717 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 20 مىڭ گېكتار (300 مىڭ مو) ئورمان، 567 مىڭ گېكتار (سەككىز مىليون 505 مىڭ 700 مو) ئوتلاق، 3300 گېكتار (50 نەچچە مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان بوز يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، كۆممىقوناق، ياغلىقدان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. ئالاھىدە مەھسۇلاتىدىن قەغەز ياڭاق، دەنەك ئانار، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا ئات، كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، پاختا چىقىرىش، گىلەمچىلىك، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: شىنشىڭ شەھىرى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 新星市) يېڭىدىن قۇرۇلغان بىڭتۈەن شەھىرى. 2021-يىلى 3 - ئاينىڭ 27 - كۈنى، بىڭتۇەننىڭ باشقۇرۇشىدىكى 11 - شەھەر − يېڭى يۇلتۇز شەھىرى ۋىۋىسكا ئېسىپ قۇرۇلدى.
ھەققىدە
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى مەملىكەت ئىچىدىكى يېڭى رايونلارنى پىلانلاش ئىدىيەسىنى ئۆرنەك قىلىپ، «سەرخىل» «گۈزەل» «باي» «خاس» بولۇشتىن ئىبارەت ئېكولوگىيەسى ئولتۇراقلىشىشقا باب كېلىدىغان شەھەر بەرپا قىلىشنى نىشان قىلغان، پىلانلانغان كۆكەرتىش نىسبىتى ％43 بولۇپ، دۆلەتنىڭ ئېكولوگىيەلىك باغ - ئورمان شەھىرى ئۆلچىمىدىن يۇقىرى.
شامەخسۇت
توققۇزىنچى ئەۋلاد ۋاڭ شامەخسۇت(1882-يىلىدىن 1930-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان).
شىنجاڭدا ئۆلكە قۇرۇلغاندىن كېيىن،جايلاردىكى بەگلىك تۈزۈمى بىكار قىلىنىدۇ،فېئوداللىق ھاشارلار ئەمەلدىن قالدۇرۇلىدۇ،ۋەزىيەت نىسپىي ھالدا مۇقىملىشىپ،ئىگىلىك تەدرىجىي ئەسلىگە كېلىدۇ ۋە راۋاجلىنىدۇ.ئەمما ،قۇمۇلدا چىڭ ھۆكۈمىتى تەسىس قىلغان مەركەزگە بىۋاستە قاراشلىق مەھكىمىنىڭ ھوقۇق دائىرىسى ناھايىتى تار بولۇپ،جايلاردا تارقاق ئولتۇراقلاشقان خەنزۇلار بىلەن خۇيزۇلارنىلا ئىدارەقىلاتتى.نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلار بىلەن يەر-زېمىننىڭ ھەممىسى قۇمۇل ۋاڭىنىڭ ئىگىدارچىلىقىدا ئىدى.ۋاڭ ئوردىسىنىڭ ئاپپاراتلىرى مۇكەممەل بولۇپ،بەئەينى دۆلەت ئىچىدىكى دۆلەت ئىدى.شامەخسۇت مۇشۇنداق پەۋقۇلئاددە شارائىتتا خالىغىنىنى قىلىدۇ.ئۇيغۇر ئەمگەكچىلىرى يەنىلا قۇللۇق تۈزۈمى ئاستىدا ئېچىنىشلىق تۇرمۇش كەچۈرىدۇ.
شامەخسۇت چىڭ ھۆكۈمىتىگە چەكسىز سادىق بولۇپ،ئىلگىرى-ئاخىر كۆپ قېتىم بېيجىڭغا بېرىپ،خاننى زىيارەت قىلىدۇ.گۇاڭشۈنىڭ 30يىلى(1904-يىلى)،چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ۋاڭ-گۇڭلارنىڭ نۆۋەت بىلەن پايتەختكە بېرىپ،خاننى زىيارەت قىلىش مۇددىتىنى بەش يىلغا ئۆزگەرتىدۇ.شامەخسۇتنىڭ مەرتىۋىسى ئەڭ يۇقىرى بولغاچقا،ئالدىنقى قاتارغا قويۇلىدۇ،ئۇ شۇ يىلى بېيجىڭغا بېرىپ مۇكاپاتلىنىدۇ.ئىلىدا ئىنقىلاب پارتلىغان چاغدا،شامەخسۇت چىڭ ھۆكۈمىتى تەرەپتە تۇرۇپ،شىنجاڭنىڭ باش مۇپەتتىشى يۈەن داخۇانىڭ ئىنقىلابنى باستۇرۇشىغا ياردەملىشىدۇ.
چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا،شامەخسۇت بىر قانچە ئون يىل يۇرت سوراپ،ئوردىنىڭ بايلىقىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۆپەيتىۋالىدۇ.شۇنداق بولسىمۇ شامەخسۇت ئاچكۆزلۈك قىلىپ،ھاشار ۋاقتىنى يەتتە كۈنگە ئۇزارتىدۇ.چوڭ-كىچىك بەگلەرمۇ بۇنىڭ سىرتىدا ھەرخىل سېلىقلارنى سېلىپ تۇرىدۇ.مۇشۇنداق دەھشەتلىك ئېكىسپىلاتاتسىيە ئاستىدا،ئۇيغۇر دېھقانلار دەردكە چىدىيالماي قالىدۇ.دېھقانلار قاتتىق ھارغىنلىق ۋە ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كېتىدىغان ئىشلار دائىم كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ.بۇ خىل زوراۋانلىق گۇاڭشۈنىڭ 33-يىلى (1907-يىلى)كۆتۈرۈلگەن قۇمۇل ۋاڭىغا قارشى قوزغىلاڭغا سەۋەپ بولىدۇ.مىنگونىڭ 1-يىلى (1912-يىلى)شىنخەي ئىنقىلابىنىڭ تەسىرىدە،قۇمۇلدا يەنە كەڭ كۆلەملىك دېھقانلار قوزغىلىڭى پارتلايدۇ.
مىنگونىڭ 1-يىلى(1912-يىلى)جۇڭخۇا مىنگو قۇرۇلىدۇ.شۇ چاغدىكى ھۆكۈمەت بايانات ئېلان قىلىپ،«جايلاردىكى ۋاڭ-گۇڭلار ئۆز پېتى ساقلىنىپ قالىدۇ»غانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.دېمەك،يېڭى ھاكىمىيەتمۇ قۇمۇل ۋاڭىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى قوغداپ قالىدۇ.شۇ يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى مىنگو ھۆكۈمىتى جايلاردىكى ۋاڭ-گۇڭلاردىن بېيجىڭغا كېلىپ،زىيارەت قىلىدىغانلارنىڭ ئىسىملىكىنى ئېلان قىلغاندا،قۇمۇل جاساق چىڭۋاڭى شامەخسۇتنىڭ ئىسمى بىرىنچى تۈركۈمدىكىلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ.
شامەخسۇتنىڭ بېيجىڭغا كېلىشىگە قولايلىق بولسۇن ئۈچۈن،ئەينى ۋاقىتتىكى زۇڭتۇڭ يۈەن شىكەي ئۇنىڭغا يول خىراجىتى ئۈچۈن،2000يۈەن پۇل بېرىدۇ،ياڭ زېڭشىنغىمۇ 10دانە ھارۋا چىقىرىپ بېرىدۇ.مىنگونىڭ 4-يىلى(1915-يىلى)،شامەخسۇت ۋە ئۇنىڭ ئوغلى نەزەر بېيجىڭغا بارىدۇ.2-ئاينىڭ 5-كۈنى يۈەن شىكەي شامەخسۇت بىلەن ئوغلىنى قوبۇل قىلىپ،نەزەرنى بېزىلىككە كۆتۈرىدۇ؛2-ئاينىڭ 24-كۈنى يەنە شامەخسۇتقا 1-دەرىجىلىك جياخې ئوردېنى تەقدىم قىلىدۇھەم ئالاھىدە ئېتىبار بىلەن قوش مائاش بېرىدۇ(چىڭۋاڭنىڭ يىللىق مائاشى2000يۈەن ئىدى،قوش مائاشلىق بولغاندا،4000يۈەن بولىدۇ).3-ئاينىڭ 3-كۈنى شامەخسۇتقا ھىمايىچى سەركەردە مەنسىپىنى بېرىدۇ،شۇنىڭ بىلەن،ئۇ قۇمۇلنى باشقۇرىدىغان موڭغۇل قىزىل جىيەكلىك ئۇيغۇر قوشۇنىغا ۋارىسلىق قىلغۇچى بىرىنچى دەرىجىلىك جاساق قوش چىڭۋاڭ ئۇنۋانىغا ئېرىشىدۇ.
مىنگونىڭ 4-يىلى(1915-يىلى)12-ئايدا،يۈەن شىكەي كېيىنكى يىلىنىڭ سەلتەنەت نامىنى خۇڭشيەننىڭ 1-يىلى دەپ ئۆزگەرتىپ،خانلىق تەختىگە ئولتۇرۇش تەييارلىقىنى كۆرىدۇ.جايلاردىكى فېئودال قالدۇق كۈچلەر كەينى-كەينىدىن يۈەن شىكەينى بالدۇرراق «تەختكە ئولتۇرۇش»قا ئالدىرىتىدۇ.جۈملىدىن قۇمۇل ۋاڭى شامەخسۇت قاتارلىق 12جايدىكى موڭغۇل،ئۇيغۇر ۋاڭ-گۇڭلارمۇ يۈەن شىكەيگە قۇللۇق بىلدۈرۈپ، ئۇنىڭ «تېزرەك تەختكە ئولتۇرۇش»ىنى تىلەيدۇ.لېكىن، يۈەن شىكەينىڭ رەزىل قىلمىشى پۈتۈن مەملىكەت خەلقىنىڭ كۈچلۈك قارشىلىقىغا ئۇچرايدۇ.شۇ يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى ،سەي ئې يۈننەندە،يۈەن شىكەينى جازالاپ،ۋەتەننى قوغداش ئۇرۇشىنى قوزغايدۇ.شامەخسۇت ئەكسىيەتچىل مەيداندا جاھىللىق بىلەن چىڭ تۇرۇپ،مىنگونىڭ 5-يىلى(1916-يىلى)1-ئايدا،سەككىز ئۇيغۇر قوشۇنى(قۇمۇل،ئالتاي،ئۈچتۇرپان،باي،تۇرپان،كۇچا،ئاقسۇ،خوتەن)،قۇمۇلنىڭ قوش چىڭۋاڭى بولۇش سۈپىتى بىلەن،قۇتلۇقلاش ئەمەلدارى،قوشۇمچەمۇسۇلمانلار ۋەكىلى لى چيەننى ئەۋەتىپ،يۈەن شىكەينىڭ «خان»بولۇشىغا قارشى تۇرغان «ئاسىيلار»نى قەتئىي يوقىتىپ،دۆلەتكە خىزمەت كۆرسىتىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ،«شاھىمىزنىڭ خانلىق تەختىگە بالدۇرراق چىقىپ،پۇقرالارنىڭ كۆڭلىنى تىندۇرۇشىنى تەكرار سەمىمىي ئۈمىد قىلىمىز»دەيدۇ ھەمدە «شاھىمىزنىڭ كەمىنىلىرىگە قاراقچىلارنى جازالاپ،توپىلاڭچىلارنى باستۇرۇپ،پۇقرالارنى خاتىرجەم قىلىش،تەڭرىنىڭ ئەمرىگە ئىتائەت قىلىپ،مەملىكەتتىكى مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى قاۋۇل ئەرلەردىن قوشۇن تۈزۈپ،دەرھال جەنۇپقا جازا يۈرۈشى قىلىش ھوقۇقى بېرىشنى تۆۋەنچىلىك بىلەن سورايمەن»دەپ تەلەپ قويىدۇ.
مىنگونىڭ 19-يىلى(1930-يىلى)نىڭ بېشىدا،شامەخسۇت ئاغرىپ پالەچ بولۇپ قالىدۇ ۋە كېسىلى كۈندىن كۈنگە ئېغىرلىشىدۇ.تۈرلۈك داۋالاشلار ئۈنۈم بەرمىگەندىن كېيىن،ئۇ مەككىگە بېرىپ ھەج تاۋاپ قىلىپ،گۇناھىغا توۋا قىلماقچى بولىدۇ.شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ رەئىسى جىن شۇرىن خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ داۋالغۇپ تۇرغانلىقىنى،ئۇنىڭ ئۈستىگە ،شامەخسۇتنىڭ جېنى تۇمشۇقىغا كېلىپ قالغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ،ئۇنىڭ بۇ تەلىپىنى ماقۇل كۆرمەيدۇ.مىنگونىڭ 19-يىلى(1930-يىلى)6-ئاينىڭ 6-كۈنى ،قۇمۇلغا 48يىل ھۆكۈمرانلىق قىلغان شامەخسۇت ئاخىرى كېسەل بىلەن ئۆلىدۇ.
بەن چاۋ
مىلادى 73-يىلى : بەن چاۋ غەربىي يۇرتقا ئەلچىلىككە بارغان.
شەرقىي خەن سۇلالىسىنىڭ دەسلىپىدە جەنۇبىي ھۇنلار ۋە ئوغانلار، سىيانپىلار خەن سۇلالىسىگە ئەل بولغاندىن كېيىن، شىمالىي ھۇنلار غەربى يۇرتتىكى ھەر قايسى «بەگلىك» لەرنى كونتىرول قىلىشنى كۈچەيتىپ، ھەر قايسى بەگلىكلەرنىڭ ئادەم كۈچى ۋە ماددى كۈچىدىن باشقا مىللەتلەرگە تاجاۋۇز قىلىشتىكى تولۇقلىما كۈچ قىلغانىدى. ئەينى چاغدا غەربىي يۇرتتىكى جەنۇبىي يولنى ئىگەللىۋالغان ئۇدۇن خانى شىمالىي يولنى كونتىرۇل قىلغان كۈسەن خانى شىمالىي ھۇن قۇلدارلىرى يۆلەپ تۇرغۇزغان قورچاقلار ئىدى. شىمالىي ھۇنلار ئۇدۇندا دائىمىي تۇرۇشلۇق ئەلچى تۇرغۇزۇپ، ئۇدۇننى نازارەت قىلدى ھەم ئۇدۇن خەلقىدىن ھەر يىلى يىپەك قاتارلىق نەرسىلەرنى باج قىلىپ ئالدى. كۈسەن خانىمۇ شىمالىي ھۇنلارنى يۆلەنچۈك قىلىپ، شىمالىي يولدىكى ئاجىز بەگلىكلەرگە ھۇجۇم قىلدى. غەربىي يۇرت ئەمىلىيەتتە شىمالىي ھۇن قۇلدار ئاقسۆكەڭلىرىنىڭ تاشقى غەزنىسى بولۇپ قالغانىدى. شىمالىي ھۇنلار يەنە غەربىي يۇرتنىڭ شەرىقىدىكى قوش قاتارلىق بەگلىكلەرنىڭ ئوت، سۈيى مول رايونلىرىغا كۆز تىكىپ، قۇيان خاننى قوۋمى بىلەن تەڭرىتاغ ۋە بارىكۆل بويلىرىغا ئەۋەتىپ چارۋىچىلىق قىلدۇردى. بۇ يالغۇز خەن سۇلالىسى غەربىي يۇرتنىڭ ئالاقىسىگە توسقۇنلۇق قىلىپلا قالماي، يەنە خېشى كارىدورىغا بىۋاستە تەھدىت سالدى. شۇڭا، شەرقىي خەن سۇلالسى يۇڭپىڭ 16- يىلى شىمالغا يۈرۈش قىلغاندا، دوگۇ باشچىلىقىدىكى بىر يول قوشۇننى تەڭرىتاغدىكى قۇيۇن خانغا ھۇجۇم قىلىشقا ئەۋەتىش بىلەن بىللە بەن چاۋنىمۇ غەربىي يۇرتقا ئەلچىلىككە ئەۋەتتى.
بەن چاۋ ئالدى بلەن پىشامشانغا (ھازىرقى شىنجاڭدىكى مىرەن ئەتراپى) يېتىپ باردى. پىشامشان خانى گۇاڭ دەسلەپتە ئۇنى ناھايتى قائىدە- يوسۇنلۇق كۈتىۋالدى. ئەمما شىمالىي ھۇنلارنىڭ ئەلچىسى يېتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭغا سوغۇق مۇئامىلە قىلدى. بەن چاۋ بىللە كەلگەن 36 نەپەر ھەمراھى بىلەن مەسلىھەتلىشىپ، كېچە قاراڭغۇلىقىدىن پايدىلىنى ھۇنلارنىڭ ئەلچىسىگە ئوت بىلەن تېگىش قىلماقچى بولدى. ئۇ ئاۋال ئون ئادەمى داقا- دۇمباقلارنى ئېلىپ ھۇنلار قارارگاھىنىڭ ئارقىسىغا مۆكۈنۈشكە، قالغانلارنى قولىغا قورال- ياراق ئېلىپ قارارگاھ ئىشكىنىڭ ئىككى يېنىغا مۆكۈنۈشكە بۇيرىدى. كېچە شامال يۆنىلىشى بويىچە ئوت يېقىلغان ھامان قارارگاھنىڭ ئالدى- كەينىدىكىلەر قىقاس- چۇقان كۆتۈرۈپ، داقا- دۇمباق چېلىپ ھۇجۇمغا ئۆتتى. ھۇن ئەلچىسى قالايمىقانچىلىقتا ئۆلتۈرۈلدى. قالغان يۈز نەچچە ھۇن ئوتتا كۆيۈپ ئۆلدى. بۇنىڭدىن كېيىن پۈتۈن «ئەل» چۆچۈپ ۋەھمىگە چۈشۈپ، «خەن سۇلالىسىگە تەۋە بولۇشنى خالايدىغانلىقىنى، ئالا كۆڭۈللۈك قىلمايدىغانلىقىنى» بىلدۈردى.
بەن چاۋ ئارقىدىن ئۇدۇنغا باردى. ئۇدۇن خانى گۇاڭدې شىمالىي ھۇنلار ئەلچىسىنىڭ ئۆز «ئېلى» دە تۇرۋاتقانلىقى سەۋەپلىك بەن چاۋغا ناھايتى سوغۇق مۇئامىلە قىلدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇ داخان- باخشىلارغا ئىشىنەتتى. شۇڭا ۋەزىر سىلەيبىنى ئەۋەتىپ بەنچاۋنىڭ قارا تۇمشۇقلۇق قۇلا ئېتىنى سورىدى. بەن چاۋ بۇ ئىشلارنى ئاستىرىتتىن بىلىپ بولغاچقا، ئاتنى داخاننىڭ ئۆزى كېلىپ ئېلىپ كېتىشنى ئېيتتى ھەم كەلگەندە ئۇنى ئۆلتۈرۈپ، سىلەيبىنى تۇتۇپ باغلاپ، داخاننىڭ كاللىسى بلەن قوشۇپ گۇداڭدېغا ئەۋەتىپ بەردى. گۇداڭدې بەن چاۋنىڭ پىشامشادىكى ئىشلىرىنى ئاڭلىغان بولغاچقا، قاتتىق قورقۇپ ھۇن ئەلچىسىنى ئۆلتۈرۈپ، بەن چاۋغا ئەل بولدى. غەربىي يۇرتتىكى باشقا «بەگلىك» لەرمۇ ئوغۇللىرىنى بارىمتايلىققا ئەۋەتتى. جەنۇبىي يولدىكى ھەر قايسى بەگلىكلەر تىنجىدى. شۇنىڭدىن باشلاپ غەربىي يۇرت بىلەن خەن سۇلالىسىنىڭ ئۈزۈلۈپ قالغىنىغا 50 -60 يىل بولغان ئالاقىسى قايتىدىن ئەسلىگە كەلدى (ۋاڭ ماڭ ھاكىمىيەت قۇرغاندىن باشلاپلا خەن سۇلالىسىنىڭ غەربىي يۇرت بىلەن بولغان ئالاقىسى ئۈزۈلۈپ قالغان بولۇپ، يۇڭپىڭ 16- يىلى قايتا ئەسلىگە كەلدى [21].
مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان ھاجى
ئاتاقلىق تىياتىر ۋە كىنو سەنئەتكارى _ مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان ھاجى 1997 -يىلى 8 -ئاينىڭ 28 -كۈنى سەھەردە تىياتىر سەھنىلىرى كىنو ئېكرانلىردا ماھىرىلىق بىلەن يارقىن ئوبراز يارىتىپ ،خەلقنىڭ چوڭقۇر ھۆرمىتىگە  سازاۋەر بولغان بىر تالانتلىق سەنئەتكارنىڭ يۈرىكى ئۇشتۇمتۇت سوقۇشتىن توختىدى ، ئۇنىڭ ۋاپاتى  تىياتىر ۋە كىنو سەھنىلەردە ئورنىنى تولدۇرۇپ بولمايدىغان ناھايىتى چوڭ بىر بوشلۇق قالدۇرۇلدى. ، ئۇ ئاتاقلىق تىياتىر ۋە كىنو  سەنئەتكارى مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان ھاجى ئىدى. مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان ھاجى يۇقىرى قان بېسىمى كەلتۈرۈپ چىقارغان مېڭىگە قان قويۇلۇش سەۋەبىدىن 67 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتۈپ ، ئائىلىسى ،پەرزەنتلىرنى ، ئۆزى بىر ئۆمۈر ئەقىدە باغلىغان ، يۈرەك قىنىنى سەرىپ قىلغان كىنو -  تىياتىر ئىشلىردىن تولىمۇ بىمەھەل ئايرىلدى.
مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان 1930 -يىلى 12 - ئايدا قەشقەر شەھىردە بىر تېۋىپ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى يەركەندە ئوقۇپ تاماملىدى. شۇ يىللاردا قەشقەر ، يەركەن دىيارىدا مەدەنىي ئاقارتىش ، سەنئەت ئىشلىردا تازا گۈللەنگەن بولۇپ بۇ چاغلاردا شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىردا « غىرىپ - سەنەم » ، « تاھىر - زۆھرە » ، «سامساق ئاكاڭ قاينايدۇ» « كۈرەش قىزى » ، « ئەجەل ھۇدۇقۇشىدا » ، « شاڭخەي كېچىسى » ، « ئارشىن - مال ئالان » ،« چىن  مودەن» ، « ئانارگۈل » ، « جاھالەتنىڭ جاپاسى »، « غۇنچەم » ، « گۈلنىسا » ، « يېتىم بالا » قاتارلىق كۆپلىگەن دراما ، ئوپېرالار ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ سەھنىلەشتۈرۈپ  ئوينىلىپ، خەلقىمىزنىڭ مەدەنىيەت تۇرمۇشىنى بىيتىپ ، ئۇزىنىڭ غايەت زور تەسىرى نامايەن قىلغان ئىدى، مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان كىشلەر ئارىسىدا قىستىلىپ يۈرۈپ مۇشۇنداق ئېسىل  نومۇرلارنى  كۆرۈپ ، ئۆزىمۇ  سەزمىگەن ھالدا  سەنئەتكە ئىشتياق باغلاپ قالىدى. ئۇ دادىسىنىڭ ئۆز كەسپىگە ۋارىسلىق قىلىش  توغرسىدا قىلغان نەسىھەتلىرىگىمۇ ئېرەن قىلماي ،كەلگۈسىدە بىر يېتىلگەن سەنئەتكار بولۇشىنى ئۆزىنىڭ تىرىشىش نىشانى قىلدى. ئۇ ئۇقۇشنى تاماملاپ ، 1950 - يىلى خىزمەتكە قاتنىشىپ 1953 - يىلىغىچە يەركەن ۋىلايەتلىك سەنئەت ئۆمىكىدە ئارتىس ۋە ئۆمەك باشلىقى 1953 - يىلدىن 1956 - يىلىغىچە قەشقەر جەنۇبى شىنجاڭ سەنئەت ئۆمىكىدە ئارتىس بولۇپ ،سەھنە ھاياتىنى ئوڭۇشلۇق قەدەم بىلەن باستى.
ئۇ 1950 - يىلدىن 1953 يىلىغىچە يەركەن ۋىلايەتلىك سەنئەت ئۆمىكىدە ئىشلىگەن مەزگىلىدە تارىخىي  دراما « قانلىق داغ » دا زۇلۇمغا قارشى ئىسيانكار  باش پېرسوناژ ئەيسا ،دراما تورگ زۇنۇن قادىرنىڭ  ئەسىرى « گۈلنىسا » دا باش  پېرسوناژ پولات ، « ئارشىن - مال ئالان » دا سۇلايمان، « باي ۋە مالاي» دا غۇپۇر رولىنى  1953 - يىلدىن 1956 - يىلىغىچە قەشقەردە « ئاكا - ئۇكا » ئۇكا ، سوۋېت درامىسى « يېڭى يەر شاھى سۆزەنە» دە دېھقانباي  رولىنى ،1956 يىلىدىن ۋاپات بولغانغا قەدەر شىنجاڭ ئۇپېر  ئۆمىكىدە « ئاۋغۇست بورانلىرى » درامىسىدا  جاۋ لىيەنجاڭ ، « غۇنچەم »  درامىسىدا  ئۇمەر شاڭيۇ ، « غىرىپ - سەنەم »دا جالالىدىن مۇللام ، شاۋاز ۋەزىر رۇلىنى  « مەسلىھەت چېيى » دا ئىبراھىم  ئۇستام، « رابىيە - سەئىدىن» دە باقۇپ باينىڭ رولىنى ، « چىن  مودەن» دە قۇمۇل ۋاڭى يۈسۈپ ۋاڭنىڭ رولىنى ، « مۇقام ئۇستازى » دا قېدىرخان، سوۋېت درامىسى « نۇرخان» دا مۇتەئەسسىپ سەكار رولىنى ئېلىپ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ، يەنە شىنجاڭ  خەلق رادىئو ئىستانىسى ئۇيۇشتۇرغان بىر نەچچە رادئىو  درامىسىدا ئېدىسوننىڭ ئاۋازىنى  بەرگەن بولۇپمۇ ئۇنىڭ  « غۇنچەم »  درامىسىدىكى  ئۇمەر شاڭيۇ ئوبرازى ھېسسىياتلىق  ئىپادىلەش  ئىقتىدارى نۇرغۇن تاماشىبىنلارنى ئۆزىگە مەھلىيا قىلغان. ئۇنى زىيارەت قىلغۇچىلارنىڭ ئايغى ئۈزۈلمىگەن.
مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان دراما ، ئوپېردالاردا رول ئېلىشىقا ماھىر بولۇپلا قالماي ،كىنو ئېكرانىدىمۇ كۆپلىگەن ئىجابىي سەلبىي   پېرسوناژلارنىڭ ئوبرازىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك يارىتىپ تاماشىبىنلارنى ئۆزىگە مەھلىيا قىلغان ، شىنجاڭ تىياتىرچىلىقى كىنو سەنئىتىگە  ئالاھىدە تۆھپە قۇشقان تالانتىلىق سەنئەتكار ، شىنجاڭ كىنو مۇنبىرگە ئەڭ بۇرۇن چىققان پېشقەدەم ئارتىسلارنىڭ بىرى ، ئۇ 1959 - يىلى شىنجاڭ كىنۇ سىتودىيىسى ( ھازىرىقى تەڭرىتاغ كىنۇ سىتودىيىسى ) رەسمىي ھېكايە فىلىم  ئىشلەشكە كىرشىكەندىن كېيىن شاڭخەي كىنۇ سىتودىيىسى  بىلەن بىرلىشىپ ئىشلىگەن ئالىي كوپىرتسىيە قۇرۇش مەزمۇنى قىلغان  ھېكايە فىلىم « بوستانلىقتا  تەنتەنە » باي دېھقان توختى رولىنى  ئىلىپ ئېكىرانىغا قەدەم باسقاندىن كىيىن 1962 - يىلى  « ئانارخان» فىلىمدە بىر سەكىرەپ سەلبىي  پېرسۇناژ زومىگەر پومېچىك ئوسمان قازى ئوبرازىنى كۆپ يىللىق سەھنە  ھاياتىدىكى تەجرىبىلىرى  ۋە تالانتىنى جارى قىلدۇرۇپ  ۋايىغا يەتكۈزۈپ ياراتتى ، ئوسمان  قازى ئازادلىقتىن ئىلگىرى جەنۇبىي  شىنجاڭدا كەڭ ئەمگەكچى خەلقنىڭ شىللىسىگە مىنۋېلىپ ،زورلۇق - زۇمبۇلۇق قىلىپ ،نارسىدە قىزلارنى ئاياغ - ئاستى قىلىپ خەلقنى زار -زار قاقشاتقان ئەشەددىي زومگەرلەرنىڭ تىپىك ئوبرازى شۇنداقلا كوممۇنىستىك  پارتىيە كەلگەندىن  كېيىن دىنىي  تەقۋادارلىق تونىغا ئورۇنۋېلىپ ، باشقىلارنى قۇربان  قىلىش بەدىلىگە ئۆزىنى قوغداپ قىلشقا ئۇرۇنغان، ئىلغارلىق  چۈمپەردىسىنى تارتىۋىلىپ ، يەر ئىسلاھاتىغا ، يەر ئىسلاھاتى كادىرلىرىغا ،پارتىيگە قارشى  سۆز - ھەرىكەتلەرگە قۇتراتقۇلۇق قىلىغان ۋە پەردە ئارقىسىدا قۇماندانلىق  قىلغان سېپى ئۆزىدىن ئەكسىيەتچى قانخور ئىدى ،  مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان ئوسمان قازىنىڭ  قۇۋ ،زالىم،  ۋەھشىلىكىنى ،ئىككى يۈزلىملىك  خاراكتىرى روشەن يورۇتۇپ بىرش ئۈچۈن ئۆزى ئۆتمۇشتە كۆرىگەن ۋە يەر ئىسلاھاتى مەزگىلىدە  كۈرەش تاتىلغان ، باستۇرۇلغان زۇمگەرلىك ئەھۋالىنى، « غۇنچەم »  درامىسىدا ئۇزى ياراتقان  زالىم پومېشچىك ئۇمەر شاڭيۇ  خاراكتىرىدىكى ئالاھدىلىكىنى  جۇغلاپ ۋە يەكۇنلەپ، ئۇنى بيېتىپ  سەلبىي پېرسوناژ ئوبرازىنى كىشىلەر قايىل قىلارلىق دەرىجىدە سۈرەتلەپ بىرىپ ،تاماشىبنلارنىڭ قەلبىنى لەرزىگە سالدى ۋەچوڭقۇر ھۆرمەتكە سازاۋەر بولدى.
ئۇ شۇنىڭدىن كېيىن يەنە 1982 - يىلى « غىرىپ - سەنەم »دا جالالىدىن مۇللام، 1983 - يىلى بېيجىڭ  كىنۇ سىتودىيىسى ئىشلىگەن« قۇم-شېغىل رۇھى » فىلىمدە ئىشخانا مۇدىرى، ئۈچ قىسىملىق  تېلېۋزىيە تىياتىرى « كۆلەڭگە» دە چەت ئەلدىن شىنجاڭغا مەبلەغ سېلىشقا كەلگەن ۋەتەنپەرۋەر  يۈسۈپ ئەپەندى ئوبرازىنى ياراتتى.
مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان 1993 - يىلى يازدا تارىخىي ھېكايە فىلىم « ئاماننىساخان» ۋە شۇ ناملىق بەش قىسىملىق تېلېۋزىيە تىياتىرى يەركەن سەئىدىيە  خانلىقنىڭ  ئوردا ۋەزىر ،مۇقامشۇناس  شائىر قېدىرخان يەركەندنىڭ ئوبرازىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك  ياراتتى. شۇ مەزگىلىدە ئۇنىڭ سالامەتلىكى دېگەندەك ياخشى بولماي ،كېسەل ئازابى ئۇنى پات -پات قىيناپ تۇردى،لېكىن ئۇ قىلچىمۇ ۋايسىماي  ئاجىرغىچە بەرداشلىق بىرىپ فىلىمنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك  تاماملىنىشىغا تېگىشلىك ھەسسىسىنى قوشتى.
مۇ ھەممەت ئىبراھىمجان ئىچكى دۇنياسى مۇرەككەپ سەھنە ۋە ئېكران ئوبرازىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ يارىتىش بىلەن ئۇز تالانتىنى ئەلگە تونوتقان داڭلىق سەنئەتكار ئىدى. ئۇ ھايات چىغىدا ش ئۇ ئا ر كىنوچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، درامىچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، دۆلەتلىك 2 - دەرىجىلىك ئارتىس ، ئۇ رول ئالغان تىياتىر ، كىنولارنىڭ ئىچىدە « غۇنچەم » درامىسىدا ئۇمەر شاڭيۇ ،  « ئانارخان» ئوسمان قازى ئوبرازلىرى  زور نامايەندە سۈپىتىدە  تاماشىبىنلارنىڭ  قەلبىدە مەڭگۈلۈك ئورۇن ئالدى.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئېلان قانۇنى
1994 - يىل 10 - ئاينىڭ 27 - كۈنى 8 - نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 10 - يىغىنىدا ماقۇللاندى، 1994 - يىل 10 - ئاينىڭ 27 - كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ34 - نومۇرلۇق پەرمانى بىلەن ئېلان قىلىندى)
1- باب ئومۇمىي پرىنسىپ
1 ‿ماددا بۇ قانۇن ئېلان پائالىيەتلىرىنى قېلىپلاشتۇرۇپ، ئېلانچىلىقنى ساغلام راۋاجلاندۇرۇش، ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي تەرتىپىنى ساقلاش، ئېلاننىڭ سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىدىكى ئاكتىپ رولىنى جارى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە تۈزۈلدى. 2 - مادداجۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئېلان پائالىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئېلان ئىگىسى، ئېلان تىجارەتچىسى، ئېلان قىلغۇچى بۇ قانۇنغا رىئايە قىلىشى كېرەك. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان تاۋار تىجارەتچىسى ياكى مۇلازىملىق قىلغۇچى چىقىمنى ئۈستىگە ئېلىپ، ئۆزى ساتىدىغان تاۋار ياكى قىلىدىغان مۇلازىملىقنى مەلۇم ۋاسىتە ياكى شەكىل ئارقىلىق بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك تونۇشتۇرىدىغان سودا ئېلانىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان ئىگىسى تاۋار سېتىش ياكى مۇلازىلىق قىلىش مەقسىتىدە ئېلاننى ئۆزى ياكى باشقىلارغا ھاۋالە قىلىپ لايىھىلىگەن، تەييارلىغان، ئېلان قىلغان قانۇنىي ئىگە، باشقا ئىقتىسادىي تەشكىلات ياكى شەخسنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان تىجارەتچىسى ھاۋالە بويىچە ئېلان لايىھىلىگەن، تەييارلىغان ۋە ۋاكالىتەن مۇلازىملىق قىلىدىغان قانۇنىي ئىگە، باشقا ئىقتىسادىي تەشكىلات ياكى شەخسنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان قىلغۇچى ئېلان ئىگىسى ياكى ئېلان ئىگىسى ھاۋالە قىلغان ئېلان تىجارەتچىسى ئۈچۈن ئېلان قىلىپ بېرىدىغان قانۇنىي ئىگە ياكى باشقا ئىقتىسادىي تەشكىلاتنى كۆرسىتىدۇ. 3 - ماددائېلان چىن، قانۇنلۇق، سوتسىيالىستىك مەنىۋى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىنىڭ تەلىپىگە ئۇيغۇن بولۇشى كېرەك. 4- ماددائېلاندا ساختا مەزمۇن بولۇشقا يول قويۇلمايدۇ، ئېلان ئارقىلىق ئىستېمالچىلارنى ئالداشقا، ئازدۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ. 5 ‿ماددا ئېلان ئىگىسى، ئېلان تىجارەتچىسى، ئېلان قىلغۇچى ئېلان پائالىيىتىدە قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا رىئايە قىلىشى، ئادىل، سەمىمىي بولۇشى، ئىناۋەتنى ساقلاش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىشى كېرەك. 6 ‿ماددا ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ سودا - سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش تارمىقى ئېلاننى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئورگىنىدۇر.
4- باب ئېلاننى تەكشۈرۈش
34 ‿ماددا رادىئو - كىنو - تېلېۋىزىيە، گېزىت - ژۇرنال، شۇنداقلا باشقا ۋاسىتىلەر ئارقىلىق دورا، داۋالاش ئۈسكۈنىلىرى، دېھقانچىلىق دورىلىرى، چارۋا دورىلىرى قاتارلىق تاۋار ئېلانلىرى، قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردا تەكشۈرۈش تەلەپ قىلىنغان باشقا ئېلانلارنىڭ مەزمۇنىنى مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي باشقۇرۇش ئورۇنلىرى (تۆۋەندە قىسقارتىپ ئېلان تەكشۈرۈش ئورگانلىرى دەپ ئېلىندى) ئېلان چىقىرىلىشتىن ئىلگىرى مۇناسىۋەتلىك قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئاساسەن تەكشۈرۈشى كېرەك. تەكشۈرۈلمىگەنلىرىنى چىقىرىشقا بولمايدۇ. 35 ‿ماددا ئېلان ئىگىسى ئېلان تەكشۈرتۈشنى ئىلتىماس قىلغاندا، قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئاساسەن ئېلان تەكشۈرگۈچى ئورگانغا مۇناسىۋەتلىك ئىسپات - ھۆججەتلىرىنى سۇنىدۇ، ئېلان تەكشۈرگۈچى ئورگان قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئاساسەن تەكشۈرۈپ قارار چىقىرىدۇ. 36 ‿ماددا ھەرقانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ ئېلاننى تەكشۈرۈپ تەستىقلاش ھۆججىتىنى ياسىشىغا، ئۆزگەرتىشىگە ياكى ئۆتۈنۈپ بېرىشىگە يول قويۇلمايدۇ.
6 ‿باب قوشۇمچە پرىنسىپ
49 ‿ماددا بۇ قانۇن 1995 - يىل 2 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلىدۇ. بۇ قانۇن يولغا قويۇلۇشتىن ئىلگىرى تۈزۈلگەن ئېلانغا مۇناسىۋەتلىك باشقا قانۇن، نىزاملارنىڭ مەزمۇنىبۇ قانۇنغا ئۇيغۇن بولمىسا، بۇ قانۇن ئۆلچەم قىلىنىدۇ.
سېسىق قوزان
سېسىق قوزان
تۇرغۇت قەبىلىسى
1771-يىلى تۇرغۇت قەبىلىسى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەن.
تۈرك خانلىقى
552-يىلى تۈرك خانلىقى قۇرۇلغان.
583-يىلى تۈرك خانلىقى شەرقىي تۈرك خانلىقى ۋە غەربىي تۈرك خانلىقى دەپ ئىككى قىسىمغا رەسمىي بۆلۈنۈپ كەتكەن.
غالدان
1671-يىلى غالدان جۇڭغارلار قەبىلىسىنىڭ ھاكىمىيىتىنى چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان.
1678-يىلى غالدان يەكەن خانلىقىنى يۇقىتىپ تىيانشاننىڭ جەنۇبىي تەرىپىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان.
1690-يىلى غالدان چىڭ سۇلالىسىگە قارشى ئۇرۇش قىلىپ ، ئۇلانباتۇندا چىڭ سۇلالىسى قۇشۇنى تەرىپىدىن قاتتىق مەغلۇپ قىلىنغان.
1696-يىلى غالدان قوشۇنى جۇمۇتۇدا بولغان جەڭدە ، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى تەرىپىدىن قاتتىق مەغلۇپ قىلىنغان.
1697-يىلى غالدان ئۇشتۇمتۇت كېسەل بولۇپ ئۆلگەن.
زەربىدار ئايروپىلان
زەربىدار ئايروپىلان ھاۋادا يېقىن ئارىلىقتىن ياردەم بېرىدىغان، يەر يۈزىدىكى نىشانلارغا ھۇجۇم قىلىدىغان تاكتىكىلىق ھۇجۇم تىپىدىكى ئايروپىلان بولغاچقا، ھۇجۇمچى ئايروپىلان دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :زەربىدار ئايروپىلان
چەتئەلچە نامى :attacker, attack plane
ئىقتىدارى
8پارچەزەربىدار ئايروپىلانزەربىدار ئايروپىلاننىڭ تۆۋەن بوشلۇق، زىيادە تۆۋەن بوشلۇقتا ئۇچۇش ئىقتىدارى ياخشى بولغاچقا، يەر يۈزىدىكى كىچىكرەك نىشانلارنى توغرا پەرقلەندۈرەلەيدۇ ۋە ئۇنىڭغا ھۇجۇم قىلالايدۇ. بۇ خىل ئايروپىلان كۆپ خىل ياراغلارنى ئېلىپ ماڭغاچقا، ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارى كۈچلۈك، مۇھىم قىسىملىرىدىن، مەسىلەن، ئۇچقۇچى بۆلمىسى، ماتور قىسىملىرىدا برونلاشقان مۇھاپىزەت بولغاچقا، كىچىك كالىبىرلىق ھاۋا مۇداپىئە ياراغلىرىغا تاقابىل تۇرالايدۇ. بەزى زەربىدار ئايروپىلانلارنىڭ ئۇچۇش-قونۇش ئىقتىدارىمۇ ياخشى بولۇپ، ئۇچۇش-قونۇشىغا لازىملىق ئۇچۇش-قونۇش يولى مۇساپىسى بىرقەدەر قىسقا، 1200 مېتىر كېلىدىغان سېمونت ئۇچۇش يولى ياكى ئاددىي يوللاردىمۇ ئۇچۇپ قونالايدۇ.
ئالاھىدىلىكى
8پارچەزەربىدار ئايروپىلانزەربىدار ئايروپىلاننىڭ ئادەتتىكى سۈرئىتى سائىتىگە 700 −800 كىلومېتىر، بەزىلىرىنىڭ ئاۋاز سۈرئىتىدىن تېز؛ ئەڭ يۇقىرى ئۇچۇش ئېگىزلىكى 15 مىڭ مېتىر، ئەڭ يىراق مۇساپىسى 1500 كىلومېتىردىن 3000 كىلومېتىرغىچە. ئۇنىڭ مۇنداق ئىككى ئاساسىي ۋەزىپىسى بار. بىرى، تۆۋەن بوشلۇقتا ياكى زىيادە تۆۋەن بوشلۇقتا ئۇچۇپ، دۈشمەننىڭ مۇداپىئە لىنىيىسىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، دۈشمەننىڭ ئوپېراتسىيە ئارقا سېپىگە ھۇجۇم قىلىدۇ؛ يەنە بىرى، قىسقا مۇساپىلىك ياردەم بېرىش ۋەزىپىسىنى ئىجرا قىلىپ، جەڭ مەيدانىغا يېقىن ھاۋا بوشلۇقىدا يەر يۈزىدىكى جەڭگە بىۋاسىتە ماسلىشىپ، دۈشمەننىڭ يەر يۈزى قىسىملىرى، ئوت كۈچى نۇقتىلىرى ھەم تانكا، برونېۋىك قاتارلىق نىشانلىرىنى بومباردىمان قىلىدۇ ۋە ئوققا تۇتىدۇ. زەربىدار ئايروپىلان دېڭىز ئارمىيىسى ھاۋا ئارمىيە قىسمىنىڭ ئاساسىي ھۇجۇم قورالى، ئۇ تورپېدا، ھاۋادىن پاراخوتقا قويۇپ بېرىلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان سىنارەد ۋە تۈرلۈك بومبىلارنى ئېلىپ مېڭىپ، دۈشمەننىڭ دېڭىزدىكى پاراخوتلىرىغا زەربە بېرىپ، ئۆز دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ ئۇرۇشىغا ياردەم بېرىدۇ.
تۈرلىرى
8پارچەزەربىدار ئايروپىلانزەربىدار ئايروپىلاننىڭ ئۈچ خىل تۈرى بار: مەخسۇس يېقىن ئارىلىقتىكى ھاۋادىن ياردەم بېرىدىغان زەربىدار ئايروپىلان، مەسىلەن، ئامېرىكىنىڭ 10-A، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ سوۋېت-25، ئەنگلىيە، فرانسىيە بىرلىشىپ ياسىغان «ئامېرىكا قىتئەسى يولۋىسى»؛ قىسقا ئارىلىقتا تىك ئۇچۇپ-قونىدىغان ھۇجۇمچى ئايروپىلان، مەسىلەن، ئەنگلىيىنىڭ «قۇرغۇي» تىپلىق ھۇجۇمچى ئايروپىلانى؛ ياۋروپانىڭ مەشىق ھۇجۇمچى ئايروپىلانى، مەسىلەن، فرانسىيە، گېرمانىيە بىرلىشىپ تەتقىق قىلىپ ئىشلىگەن «ئالفا رېئاكتىپ ئايروپىلان».
بومباردىمانچى ئايروپىلان بىلەن بولغان پەرقى
8پارچەزەربىدار ئايروپىلان زەربىدار ئايروپىلان بىلەن قىرغۇچى بومباردىمانچى ئايروپىلاننىڭ پەرقى شۇ يەردىكى، مۇداپىئەلىنىش ۋاسىتىسى ۋە ھاۋادا جەڭ قىلىش ئىقتىدارى ئوخشاش بولمايدۇ. زەربىدار ئايـروپـىلاننىڭ مۇداپىئەلىنىش، ئاساسلىقى تۆۋەن ھاۋا بوشلۇقىدا ئۇچۇش؛ بىرونە، قىرغۇچى بومباردىمانچى ئايروپىلان ئاساسلىقى تۆۋەن ھاۋا بوشلۇقىغا تايىنىپ يۇقىرى سۈرئەتتە ئۇچۇش؛ زەربىدار ئايروپىلان، ئادەتتە ھاۋا ئۇرۇشىغا ئىشلىتىپ، قىرغۇچى بومباردىمانچى ئايروپىلان ھاۋادا جەڭ قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە. زەربىدار ئايروپىلان، زەربىدارلىق بىلەن يەر يۈزى كىچىك ياكى ھەرىكەت نىشان، قىرغۇچى بومباردىمانچىنى ئىشلىتىشكە قارىغاندا تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بولىدۇ.
مەنبە
ئەڭ بۇرۇنقى ھۇجۇمچى ئايروپىلان گرمانىيە يۇنكېر شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياسىغان يۇنكېر تىپلىق ئايروپىلان، ئۇ 1915-يىلى 12-ئاينىڭ 5-كۈنى تۇنجى قېتىم سىناق قىلىنغان. ئۇ بىر خىل ئاليۇمىن قېتىشمىلىق پوستى ۋە قوغدىغۇچى برونە بولغان قوش قاناتلىق ئايروپىلان، ئۇ ئەڭ ساپ مېتالدىن ياسالغان ئايروپىلان.
گاز پۈركۈش دەۋرى
رېئاكتىپ ھۇجۇمچى ئايروپىلان قەدەم دەۋر ۋاقىتى سەل كېچىكىپ كۆرۈلگەن. دەسلەپكى دۇنياغا كەلگەن رېئاكتىپ ھۇجۇمچى ئايروپىلان ئىچىدە ئەڭ مەشھۇر بولغىنى ئامېرىكىنىڭ A-4 بەلگىلىك پاراخوت ھۇجۇمچى ئايروپىلانى.
2 - ئەۋلاد ھۇجۇمچى ئايروپىلان
20-ئەسىرنىڭ 50 - يىللىرىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ، سوۋېت ئىتتىپاقى زەربىدار ئايروپىلان ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى ، ئۇنىڭ ئورنىغا قىرغۇچى بومباردىمانچى ئايرۇپىلان چىقتى. 50 - يىللارنىڭ ئاخىرى، 60 - يىللارنىڭ باشلىرىدا، ئايروپىلان جەمەتىگە 2 - ئەۋلاد ھۇجۇمچى ئايروپىلان كىردى، ئۇنىڭ ۋەكىللىك تىپى ئامېرىكىنىڭ A-6 « تاجاۋۇزچى » ئايروپىلانى.
3 - ئەۋلاد ھۇجۇمچى ئايروپىلان
ئۈچىنچى ئەۋلاد ھۇجۇمچى ئايروپىلان، ئەنگىلىيە، فىرانسىيە بىرلىكتە تەتقىق قىلىپ، ئامېرىكا ھۇجۇمچى ئايروپىلانى ۋە فىرانسىيە دۆلىتى تەتقىق قىلىپ ياسىغان « دەرىجىدىن تاشقىرى ئارمىيە بايرىقى ».
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
توقات ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px توقات ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، توقاتنىڭ 869،422 نوپۇسىبار، 9،959 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.21°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°33، پوقتانومۇرى 060 رايۇننومۇرى 0356.
جۇڭگو - روسىيە كىلىشىمى
1864-يىلى « جۇڭگو - روسىيە كىلىشىمى » ئىمزالانغان
ئەركىن ئالىپتېكىن بىلەن سۆھبەت
ئۇيغۇر كاشىغەرى
سوئال: مۆھتەرەم ئەركىن ئاكا، گەرچە تېلېفوندا كۆرۈشۈپ تۇرغان بولساقمۇ، ھال سوراپ يېنىڭىزغا زىيارەتكە بارالمىدۇق. يېشىڭىز 80 دىن ھالقىغان بولغاچ سىزمۇ ئايلاپ بىز تەرەپلەرگە كېلىپ كېتەلمەيدىغان بولۇپ قالدىڭىز. شۇڭا خەت ئارقىلىق بولسىمۇ ھال سورايلى، بەزى سوئاللىرىمىزغا سىزدىن جاۋاپ تاپايلى دەپ ئويلىدۇق. قانداقراق ئەھۋالىڭىز، ياخشى تۇرۇۋاتامسىز؟
جاۋاب: ئاللاھغا شۈكرى، يامان ئەمەسمەن. 82 ياشقا كىرگەن بىر بوۋاي قانداق ھالدا بولسا، مەنمۇ شۇنداقراق تۇرۇۋاتىمەن. پات پات دوختۇرلارغا كۆرۈنۈپ، دورا- دەرمانلىرىمنى ۋاقتىدا ئېلىپ، كۆپىنچە ۋاقتىمنى ئۆيدە ئىستىراھەت بىلەن ئۆتكۈزىۋاتىمەن.
سوئال: بىلگىنىڭىزدەك، كېيىنكى ۋاقىتلاردا، بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرىدە شەرقىي تۈركىستانغا بولغان قىزىقىش بارغانسىرى ئۇلغىيىۋاتىدۇ. كۆپلىگەن دۆلەتلەر ب د ت نىڭ كېڭەشلىرىدە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان غەيرى ئىنسانىي سىياسەتلىرىنى ئاشكارە تەنقىت قىلىۋاتىدۇ. يېقىندا 25 دۆلەت خىتاينىڭ سىياسىتىنى تەنقىت قىلىپ ب د ت گە بىرلەشمە ئەرزنامە تەقدىم قىلدى. چەتئەل دىپلوماتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ يىغىنلىرىغا قاتناشقان چەتئەللىك سۆزچىلەر بۇنىڭدىن كېيىن مەن «شىنجاڭ» ئىسمىنىڭ ئورنىغا «ئىست تۇركىستان» يەنى شەرقىي تۈركىستان دېگەن ئىسىمنى ئىشلىتىمەن، «ئازسانلىق مىللەت» دېگەن سۆزنىڭ ئورنىغا ئۇيغۇرلار ئىبارىسىنى ئىشلىتىمەن دېگەندەك سۆزلەرنى قىلىشقا باشلىدى. ئامېرىكا پىرىزدىنتى دونالد چامپ ۋاشىڭگتوندا ئىلھام توختىنىڭ قىزىنى قوبۇل قىلىپ ئۇنىڭدىن دادىسىنىڭ ئەھۋالى توغرۇلۇق مەلۇمات ئالدى. رەھمەتلىك ئابلىكىم باقى ئىلتەبىرنىڭ قىزى ئەلنىگار ئىلتەبىر ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا بىخەتەرلىك كېڭىشىدە ئىشلەشكە باشلىدى. ئۇيغۇر ھەرىكىتىنىڭ رەئىسى رۈشەن ئابباس خانىمغا ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ھەرقايسى دۆلەتلەردىكى ئەلچىخانىلىرىدا جازا لاگىرلىرىغا قارشى پائالىيەتلەر ئۈچۈن سورۇن ھازىرلاپ بېرىۋاتىدۇ. د ئۇ ق نىڭ خەلقئارا سىياسىي سەھنىلەردىكى ھەرىكەتلىرىنى ئامېرىكا باشتا بولۇپ غەرب دۆلەتلىرى قوللاۋاتىدۇ. سىز ئۇزۇن يىللىق تەجرىبىگە ئىگە پىشقەدەم بىر لوبىيىست بولۇش سۈپىتىڭىز بىلەن بۇ ھادىسىلەرگە قانداق قارايسىز؟
جاۋاب: ھازىر قولغا كەلتۈرۈۋاتقان بۇ ئۇتۇقلارنىڭ ھەممىسى بولۇپمۇ 1970 – يىللاردىن بۇيان غەرب ئەللىرىدە ھەر تۈرلۈك ئىنسانىي، ماددى ۋە مەنىۋى قىيىنچىلىقلارغا كۆكرەك كىرىپ شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە ئاڭلىتىش، ئۇلارنىڭ يار – يۆلىكىگە ئىگە بولۇش ۋە كېرەكلىك تەدبىر – چارىلەرنى ئالدۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان مۇجادىلىلەرنىڭ بىر نەتىجىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەمما بۇ ئۇتۇقلارنىڭ قولغا كەلتۈرۈلۈشىدە ئەلۋەتتە ئانا ۋەتەندە جېنىنى تىكىپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن مۇجادىلە قىلغان، تۇتقۇنغا ئېلىنغان، قىيىن- قىستاقلارغا دۇچار بولۇۋاتقان ۋە شېھىت قىلىنغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئوينىغان رولى تېخىمۇ چوڭ بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى، ئەگەر ئۇلارنىڭ بۇ پىداكارلىقلىرى بولمىغان بولسىيتى، بىزنىڭ چەتئەللەردە ئۆز كۈچىمىز بىلەن بۇ دەۋانى خەلقئارالاشتۇرۇشىمىزمۇ ئاسان بولماييتى.