Yipek_Yoli
2 . Sherq melikisi toghrisida
Roma yazghuchisi mila "miladining 50 – yilliri ötken), "asiyaning sherqide hindilar , sirisliqlar , sitisilikler3 yashaydu. Hindilar bolsa jenubta , sitsilikler bolsa eng shimalda , sirislar bolsa mana shu ikkisining (sitislikler bilen hindilar – a) ottura qismida yashaydu... Sirisliqlar dunyada tengdishi tépilmaydighan semimi , sadiq ademler , ular soda ishlirigha usta bolup , soda qilghanda yüzmuyüz turup sözleshmeydu. Mallirini qumluqqa qoyup – qoyup keynini qilip turidu " dep yazidu. Milanning sirisliqlar toghrisida bergen melumati. Emeliyetke delmudel uyghun kélidu. Buningda , diqqet qilishqa erziydighan üch muhim nuqta bar. (1)Mila éytqandek , indistan sirisliqlar (uyghurlar – a)ning yurti tarim oymanliqining jenubigha jaylashqan. mila "sirisliqlar soda qilghanda , yüzmuyüz turup sözleshmeydu. Malni qumluqqa qoyup – qoyup , keynini qilip turidu" deydu. Bundaq ehwal qedimki chaghlarda türki xelqliride adetke aylinip ketken "tilsiz suda"ni körsitidu. mila "sirisliqlar malni qumluqqa qoyidu " deydu. Mila éytqan qumluq tarim ormanliqidiki qumluq – chölni körsitidu. Junggoning asasi térritoriyisi bolghan ottura tüzlenglikte qumluq chöl yoq. Buni jughrapiyidin addi sawadi bar ademlerning hemmisi bilidu. Tebi'etshunas rim yazghuchisi piliyni "tebi'et tarixi" namliq esiride "siris döliti" ("yipek döliti") toghrisida mezmuni mila bergen melumatqa oxshaydighan melumat béridu. Piliyni mundaq dep yazidu : "sirisliqlarning ormanliridin yipek chiqidu. Dunyagha meshhur.... Ular kimxap, tawaq – durdun toqup romagha élip bérip satidu..... Sirisliqlar mulahim , tartinchaq kélidu." piliyni yene mundaq dep yazidu : "sirisliqlar, boy – turqi jehette adettiki ademlerdin égiz , chachliri qizil , közliri kök , awazliri jarangliq kélidu. Chettin barghanlar , ularning tilini bilmeydu. Shuning üchün ular bilen söhbetlishelmeydu. Chettin barghanlar , mallirini melum deryaning sherqi qirghiqigha élip bérip , sirisliqlarning mallirining yénigha qoyidu. Eslide békitilgen baha boyiche mal almashturulidu." piliyining melumatidin qarighanda, sirisliqlarning yipek malliri romagha élip bérilip sétilidiken. Uning üstige piliyinining, sirisliqlarning érqi xususiyetliri toghrisida bergen melumati nahayiti yuqiri qimmetke ige. Bu, uyghurlarning aq tenlik érqqa mensup ikenlikini ispatlaydu. Junggoning qedimki tarixchilirimu, érqi jehettin uyghurlargha bekmu yéqin bolghan oysunlarni "kök köz , qizil chach" dep yazghan bolsa , qirghizlarni "chirayi aq süzük , qizil chach , közliri kök" dep yazghan. Piliyini, rim at söngeklirining eyshi – ishret , keyp – sapagha bérilip turmushta chirikliship , bayliqlarni heddidin artuq bzup – chéchip , exlaqi jehette bekmu buzulup ketkenliki , ularning kiyidighan kiyimlirining sirisler dölitidin kélidighan kimxap tawar – durdunlardin tikilidighanliqi , sirislar dölitidin sétip alidighan yipek mallar üchün rim tillalirining (altun pullirining – a) sirisliqlarning qoligha chüshüp kétidighanliqi toghrisida hesretlinip mundaq dep yazghan idi : "dölitimning tillaliridin hindistan sirislar döliti we erep yérim arili qatarliq üch döletke her yili az dégende yüz milyon sitir kiyis (rim tillasi) éqip kétidu. Mana mushu pullar , dölitimdiki erler bilen ayallar (aq söngeklerni dimekchi)ning buzup – chéchip xejlishi üchün kétidu." piliyinining "tebi'et tarixi"diki melumatqa asaslanghanda, roma aq söngekliri özlirining eyshi – ishret , keyp – sapaliq turmushining éhtiyajigha lazim bolidighan yipek mallarni sirisliqlardin alghan bolsa , dora – dermek , ünche – yaqutlarni hindistandin , merwayitlarni erebistandin alghan.