ئۇيغۇرچە_زىيالىلىق_ھەققىدە_ئويلار
ئۇيغۇرچە زىيالىلىقتا ھۆكۈمچىلىكنىڭ ئىلمىيلىك ئۈستىگە قۇرۇلمىغانلىقىغا توردىن ئېلىنغان بىر مىسال. " نورۇز بايرىمىنىڭ تېگى ئېنىق ئەمەس، ئۇيغۇر ياكى تۈركى مىللەتلەرنىڭ دەيدىغانغا ئىشەنچلىك ماتىرىياللار يوق. كۆپ ئېھتىمالدا كۇردلارنىڭ ئاندىن ئىرانلىقلارنىڭ بەزىبىر دىنى پائالىيەتلىرى ئارىلاشقان بايرام. بۇ بايرامنى ئۇنچىۋالا چوڭ بىلىپ ياشارتىشنى پەقەتلا مىللى كىملىكنى قوغداش ئۈچۈن پايدىلىق دەپ قارىغانلار تەشەببۇس قىلىۋاتقان بولسا كېرەك. ئەسلىدە ئىككى ھېيتىمىزنى تەنتەنىلىك ئۆتكۈزسەك بۇنىڭغا ھاجەت يوق. يەنە بىر تەرىپى بۇ نورۇز بايرىمىنىڭ ئۇيغۇرچە تەبرىكلىنىشىدە دىنىي ئەقىدە ئەسىرى قالمىغان. بىراق تەبرىكلەش ھارام ئىشلار ئارىلاشقان ھالەتتە بولىدىكەن." مانا بۇ ھۆكۈم. نورۇز بايرىمىنىڭ تېگى ئېنىق ئەمەس دېگەندە نېمىگە تايانغان؟ ھىچ بىر چۈشەندۈرۈش يوق. "ئۇيغۇر ئىتنوگراپىيىسى"، "ئۇيغۇر ڧولكلۇرىدىن ئومۇمى بايان"، "ئۇيغۇر ئۆرپ ئادەتلىرى" قاتارلىق كىتابلاردىكى نورۇزغا ئائىت بايانلارنى ئوقۇماي تۇرۇپ كۆزنى يۇمۇپلا "تېگى ئېنىق ئەمەس" دەپ تۈگىتىدىغان ئىشمۇ؟ نورۇز دېگەن سۆزنىڭ پارىسچە ئىكەنلىكىگە، نورۇزنى پارىسلار ئۆتكۈزگەنلىكىگە قاراپ شۇلارنىڭلا بايرىمى دەيمىزمۇ؟ دۇنيادا باھار- يېڭى يىل بايراملىرى ھەممە مىللەتتە بار ئىش تۇرسا بۇنى كورد، پارىسلارنىڭ دەۋىلىش نېمە گەپ. ئەگەر ئىسمىغا قاراپ ھۆكۈم قىلىمىز دېسەك مۇقام سۆزى ئەرەبچە، مۇقامچىلىق ھادىسىسى ھىندى، ئەرەب، پارىس تۈرك مىللەتلىرىگە ئورتاق ھادىسە. ئۇنداقتا بۇنىڭغا نېمە دەيمىز؟ نورۇزدا جامائەت بىللە نورۇز ئېشىغا ئېغىز تېگىدىغان، ئاشتىن بۇرۇن بىسمىللاھ دەيدىغان، تاماقتىن كېيىن ئاللاھقا ھەمىد ئېيتىپ دۇئا قىلىدىغان قائىدە ھەممىمىزگە ئايانغۇ؟ بۇنى قانداقمۇ دىنى ئەقىدە ئەسىرى قالمىغان دېگۈلۈك؟ ئەگەر تەبرىكلەشكە ھارام ئىشلار ئارىلاشقان دېيىلسە قايسىسى ھارام، نېمىشقا ھارام؟ تەبرىكلەشكە ھارام ئارىلاشتىمۇ دەيلى، بۇ نورۇزنىڭ خاتالىقىمۇ ياكى ئىنساننىڭمۇ؟ ئۇنداقتا ھېيىتتا بىر قىسىم شەھەرلەردە پەتىلەپ ھاراق ئىچىش ئادەتكە ئايلاندى، بۇنىڭغا قاراپ ئىككى ھېيتىمىزنىمۇ بىدئەتكە چىقىرىپ چەكلەيمىزمۇ؟ "قۇتادغۇ بىلىك" تە بوۋىمىز يۈسۈپ خاس ھاجىپ زوق شوق بىلەن تەرىپلىگەن نورۇزنى بىدئەتكە چىقىرىش نېمىگە شۇنچە زۆرۈر بولۇپ قالدى؟ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە بىدئەتكە چىقىرىش تەشنالىقى خېلى يايغىن. بۇ قىزغىنلىققا سەۋەب بولغان ئامىل يۇقاردا تەھلىل قىلىنغاندىنمۇ مۇرەككەپ. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ، سابىت داموللامنىڭ، ئابدۇلئەزىزخان مەخسۇمنىڭ، ئابدۇلھەكىمخان مەقدۇمنىڭ مىللىي ئۆرپ ئادەتنى بىدئەتكە چىقارماي دىققەتنى ئاقارتىش، مائارىپ ئىشلىرىغا قاراتقىنىدىكى ھىكمەتنى چۈشىنەلمەيۋاتامدۇق ياكى خۇپسەن بولۇۋالدۇقمۇ. بەلكىم بۇنداق بىدئەتكە چىقىرىش تەرەپتارلىرى جوڭگۇدىكى ئىسلاھاتچىلىقتىن ئىلھام ئالغان بولۇشى مۇمكىن. بەرھەق، ئىسلاھاتنىڭ غەلىبە قىلىشى جوڭگۇدا كىشىلەرنىڭ تەپەككۇرۇنى ئۆزگەتتى، كىشىلەر ئىسلاھاتلا بولسلا قوللايدىغان، ئىسلاھاتنىڭ ھەرقاندىقىغا تەلپۈنىدىغان ھالغا كەلدى. ۋاھالەنكى ئىسلاھاتچىلىق بارلىق مەۋجۇد مۇراسىم ۋە ئادەتلەرنى بۇزۇپ يېپ يېڭى بىر رەسىمنى پەيدا قىلماقچى بولسا بۇ ئۇنچە ئاسان ھەم خاسىيەتلىك ئىش ئەمەس. ئەگەر ئىسلاھاتچىلىق، يېڭىدىن قۇرۇپ چىقىش دۇنيادا بىردىنبىر ھەل قىلىش چارەسى بولىدىغان بولسا ئامېرىكىدا ئىسلاھاتچىلىقنى قوللايدىغان دېموكراتلار پارتىيىسى بىلەن ئىسالاھاتچىلىق ۋە يېڭىلاشلارغا قارشى كونسىرىۋاتىپلىق(مۇئاپىزىكارلىق) نى تەشەببۇس قىلىدىغان جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسى نۆۋەتلىشىپ ھاكىمىيەت سۈرمىگەن بولاتتى. ئەمەلىيەتتە بەزى كالتە پەملەرنىڭ قىلىۋاتقىنى ماڭا ئىسلاھ قىلىش ئەمەس، ھەممىنى قايتىدىن بۇزۇپ بىر قوللۇق ياساپ چىقىشتەك تۇيۇلىدۇ. بۇنداق قىلماقچى بولغانلار "مەدەنىيەت ئىنقىلابى" دىن ساۋاق ئالغاي. قىزىل قوغۇدۇغىچىلار خەلق ناخشىلىرىنى شەھۋانى دەپ ئېيتقۇزمىغان، توي تۆكۈننى ئىنقىلاۋىي قىلدۇق دەپ ماۋزىدوڭنىڭ ئۈزۈندىلىرىنى يادلاتقۇزغان. ئۇيغۇرلارنىڭ مىڭ نەچچە يۈز يىلدىن بېرى داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان ئىسلام مەدەنىيىتىنى تۆت كونىغا چىقىرىپ يوقاتماقچى بولغان. ئۇلار ماۋزىدوڭدەك رەھبەرنى ئارقا تىرەك قىلىپمۇ قۇرۇپ چىقالمىغان ئۇ يىپ يېڭى جەمئىيەت بۈگۈنكى شارائىتتا تېخىمۇ قۇرۇلمايدۇ.