cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھەسەن ھەدىس
ھەسەن ھەدىس (الحديث الحسن): لۇغەت مەنىسى «گۈزەل، چىرايلىق» دېمەك بولۇپ، ھەدىس ئىلمىدە: «سەھىھ ھەدىس»نىڭ شەرتىنى ھازىرلىغان، لېكىن راۋىينىڭ سەھۋەنلىك سادىر قىلمايدىغان ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە بولۇشى شەرت قىلىنمايدىغان، «سەھىھ ھەدىس»نىڭ تۆۋەن دەرىجىسى ياكى «زەئىف ھەدىس»تىن يۇقىرى، ئەمما «سەھىھ ھەدىس» دەرىجىسىگە يەتمىگەن ھەدىسنى كۆرسىتىدۇ.
نيۇيورك ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px نيۇيورك ئۇنىۋېرستېتى 1831-يىلى 4– ئاينىڭ 18- كۈنى قۇرۇلغان
تۇرسۇن ئايۇپ
تۇرسۇن ئايۇپ
( 1947~ 2003)
جۇڭگودىكى تۈركولۇگىيە ساھەسىنىڭ مەشھۇر ئەربابى ، تۇركولوگىيىنىڭ دۇنياغا تونۇلغان ئالىمى ، پروفېسسور ، « ئوغۇزنامە »، « قەدىمكى ئۇيغۇر يادىكارلىقلىرىدىن تاللانما » قاتارلىق بىر تالاي مۇھىم ئەسەرلەرنى نەشىرگە تەييارلىغۇچىلارنىڭ بىرى. تارىخشۇناس زات تۇرسۇن ئايۇپ ئۇيغۇر تارىخ مەدەنىيىتى ئۈچۈن بىر ئۆمۈر يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلغان. خەلقىمىز بۇ سۆيۈملۈك پەرزەنتىنى چىن قەلبىدىن ئەيسلەيدۇ.
سەھىھ ھەدىس
سەھىھ ھەدىس: (الحديث الصحيح): لۇغەت مەنىسى «ساق، ساغلام، ئەيىبتىن خالىي» دېمەك بولۇپ، ھەدىس ئىلمىدە: «ئىشەنچلىك» دەپ قوبۇل قىلىنىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان سەنەدنىڭ تۇتىشىشى، راۋىيلارنىڭ ئىشەنچلىك بولۇشى، باشقا تېخىمۇ ئىشەنچلىك ياكى كۆپ راۋىيلارنىڭ رىۋايىتىگە زىت رىۋايەت بولماسلىقى ۋە كۆزگە ئاسانلىقچە چېلىقمايدىغان ئەيىبلەردىن خالىي بولۇشى قاتارلىق شەرتلەرنى ھازىرلىغان ۋە دىنىي خۇسۇسلاردا دەلىل بولىدىغان ھەدىسنى كۆرسىتىدۇ.
تورونتو ئۇنىۋېرستېتى
تورونتو ئۇنىۋېرستېتى 1827-يىلى 3– ئاينىڭ 15- كۈنى قۇرۇلغان
تابىئىن
تابىئىن (التابعي): «ئەگەشكۈچى ۋە ئىزىدىن ماڭغۇچى» دېمەك بولۇپ، مۇھەددىسلەرنىڭ كۆپچىلىكىنىڭ نەزىرىدە ھەمراھ بولۇپ تۇرمىسىمۇ، ساھابە بىلەن ئۇچراشقان كىشىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى
ئۇيغۇرلار تارىختا شامان دىنى ۋە بۇددا دىنى قاتارلىق دىنلارغا ئېتقاد قىلغان بولۇپ، 10- ئەسىردىن باشلاپ 16- ئەسىرگىچە ئالدى كەينى بولۇپ بولۇپ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان. 21- ئەسىر بولغان ھازىرقى مەزگىلدىمۇ ئۇيغۇرلاردا كونا دىننىڭ ئاسارىتى تېخى تولۇق، تەلتۆكۈس ئاخىرلاشمىدى. مەسىلەن ئىسىرىق سېلىش، چاچ چۈشۈرۈش، پىېرىخونلىق قىلىش، قەبرە قاتۇرۇش، قاتارلىقلار. ھەممە مىللەت باراۋەر، ھەمدە ئۆزىنىڭ مىللىي خاسلىقى بولسا بولىدۇ، يۈزدە يۈز ئەرەبلەرنى دوراش ھاجەتسىز. مەسىلەن بادام دوپپا، ئەتلەس دېگەندەك. ئىسلام ئاساسىي قانۇن بولسا، مىللىي خاسلىق يەرلىك قانۇن بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يەرلىك قانۇن ئاساسىي قانۇنغا خىلاپ بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا ئۆز خاسلىقى بولسا بولىدۇ. ئەمما خاسلىق بولسۇن دەپ دىنىمىزنى ئەبجەش قىلىۋېلىشقا قەتئىي بولمايدۇ. ھەم بۇنداق قىلىش ئاساسىي قانۇن ئىسلامغا زىتتۇر. ئاللاھنىڭ يولىغا كىرگەن ئىكەنمىز، ھەق دىنغا سەمىمىي ئېتقاد قىلىپ، كونا خۇراپىي ئىشلارنى تاشلاپ، مۇھەممەد پەيغەمبەرگە ئەگىشىشىمىز لازىم. ئىنشاء ئاللاھ ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى بىر، دىلى بىر، دىنى بىر بولغاي. ئامىين.
مىررا (قەھۋە)
مىررا (باشقا نامى: مىررا قەھۋەسى؛ تۈركچە: Mırra) تۈركىيەنىڭ ھاتاي، ئادانا، ئۇرفا، ۋە ماردىن قاتارلىق ۋىلايەتلىرىدە ئىسىتمال قىلىندىغان قىرتاق تەملىك ئەنئەنىۋى قەھۋەدۇر. مىررا قەھۋەسنى يەنە سۈرىيە ۋە لىۋان قاتارلىق ئەرەب ئەللىرىدىمۇ ئىستىمال قىلىندۇ.
ماھىنۇر ئابدىلىم
ماھىنۇر ئابدىلىم 1973- يىلى 2- ئاينىڭ 18- كۈنى تۇغۇلغان. ئىلگىرىكى يىللاردا ئاپتونوم رايون بويىچە بالىلار ئەدەبىياتى تۈرى بويىچە ئېلىپ بېرىلغان ‹‹ غۇنچە مۇكاپاتى›› ئەدەبىي ئىجادىيەت مۇسابىقىسىدە ئىككى قېتىم 1- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. بايىنغولىن ئوبلاستى بويىچە ئېلىپ بېرىلغان ‹‹ قۇياش مېھرى››، ‹‹تەكلىماكان روھى›› ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتىدە 2- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. 2011- يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى ۋە ‹‹ تارىم›› ژۇرنىلى تەھرىرى بۆلۈمى تەرىپىدىن ‹‹ مۇنەۋەر ئەدىب›› مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇ ھازىر شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتى ۋە بايىنغولىن ئوبلاستلىق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. ۋەكىللىك خاراكتىرىغا ئىگە ئەسەرلىرىدىن« تۇمان تارىغان سەھەر » (رومان)، « ساداقەت »(رومان)، « ھاردۇق يەتكەن ئايال » (پوۋىست، ھىكايىلەر توپلىمى) قاتارلىقلار بار.
مەنبە
خەلىق تورى
مەۋقۇف
مەۋقۇف (الموقوف): ساھابىنىڭ سۆزى ياكى ھەرىكىتى مەنىسىدىكى ھەدىس ئاتالغۇسى.
كۋېنسلاند ئۇنىۋېرستېتى
كۋېنسلاند ئۇنىۋېرستېتى 1909-يىلى 12 – ئاينىڭ 10- كۈنى قۇرۇلغان
ۋېن جىياباۋ
left|thumb|300px|ۋەن جىئابائو جۇڭگو باش ۋەزىر.
كۋېنسلاند
left|thumb|350px كۋېنسلاند بولسا ئاۋستىرالىيە دىكىبىخاھار 2009 نوپۇس بار، كۋېنسلاندنىڭ 4،406،800 نوپۇسىبار، 1،852،642 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 143°0.
بىلال ئەزىزى
بىلال ئەزىزى
( 1921__ 1945) ئۆزىنىڭ جەڭگىۋارلىققا ۋە مۇئەييەن بەدىئىي قىممەتكە ئىگە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى سەھنىسىگە ئۆز نامىنى قالدۇرۇپ كەتكەن. ۋەتەنپەرۋەر ئىنقىلابىي شائىر بىلال ئەزىزى خوتەندە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان. ئۇ لۇتپۇللا مۇتەللىپ ، مۇنىرىدىن خوجا قاتارلىقلار بىلەن بىرلىكتە ، « ياش ئۈچقۇنلار ئىتتىپاقى » نى قۇرغان ۋە ئالدىنقى مەسئۇللىرىدىن بولغان. ئەپسۇسكى ، دوستلىرى لۇتبۇللا مۇتەللىپ قاتارلىقلار بىلەن بىللە 1945 _ يىلى 18- سېنتەبىردە ۋەھشىيلەرچە ئۆلتۈرۈلگەن. بۇ چاغدا ئۇ ئاران 24 ياشتا ئىدى.
ئېگەرچى يېزىسى
ئېگەرچى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Égerchi Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاقسۇ شەھىرى گە جايلاشقان.
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
ئاپتورى: زىيا گۆكئالپ
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
تۈنۈگۈن يەنە ھېلىقى يوچۇن پەيلاسوپتىن ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەتلىرىمىزنىڭ ئەسكىرىي ۋە سىياسىي مۇۋەپپەقىيەتلىرىمىزگە ماس قەدەمدە ئىلگىرىلىيەلمەسلىكىنىڭ سەۋەبىنى سورىدىم. ئۇ مۇنداق دېدى:
− ئىقتىسادىي ھايات سىياسىي ۋە ئەسكىرىي ھاياتقا ئوخشىمايدۇ. بىرىنچىسى كىشىلىك جەمئىيەتتە ئىنتايىن ئاز ساندىكى كىشىلەرگە مۇناسىۋەتلىك بولسا، ئىككىنچىسى ھەممەيلەننىڭ كۈچ مەنبەسىدۇر.
ئىقتىسادىي ھاياتتا ئالتۇن، ئالماس، مەرۋايىت، كەشتە ۋە تېرە دېگەندەك نەرسىلەرنىڭ قىممىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشى كوللېكتىپ ئاڭنىڭ ئۇلارغا ئالاھىدە ئېتىبار بەرگەنلىكى تۈپەيلىدىندۇر. ئەمما نان، تېتىتقۇ، گۆش ۋە ياڭيۇ قاتارلىق نەرسىلەرنىڭ قىممىتىنى بولسا كىشىلەرنىڭ ئوزۇقلۇق ئېھتىياجى بەلگىلەيدۇ. ئالدىدىكى ماددىلارنىڭ كىشىلەرنىڭ ئوزۇقلىنىشىغا پايدىسى بولمىغان تەقدىردىمۇ يەنىلا ئىقتىسادىي قىممىتى تولىمۇ يۇقىرى. كېيىنكى ماددىلارنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتى ماددىي جەھەتتىكى پايدىلىرىدىن كېلىپ چىققان.
دېمەك، ئىقتىسادىي ھاياتتا كۆپ نەرسىلەرنىڭ قىممىتى ماددا تەرىپىدىن بەلگىلىنىپ، ماددىنى ئاساس قىلىدۇ.
چارلىس جايد (Charles Jid)نىڭ قارىشىچە، ئىقتىسادىي پائالىيەتلەرنىڭ ئاساسلىرى ماددىي ئېھتىياجلاردۇر. بۇ قاراش بويىچە بولغاندا ئېستېتىكىلىق ئېھتىياجلارمۇ ماددىي ئېھتىياجلارغا قوشۇلۇشى كېرەك. بۇ چاغدا ئىقتىسادىي ھادىسىلەرنى ھۇزۇر – ھالاۋەتكە مۇناسىۋەتلىك دېگىلىمۇ بولىدۇ. دېمەك، ئالتۇن، ئالماس، مەرۋايىت، كەشتە ۋە تېرىلەرنىڭ ئۇنچىۋالا قىممەتلىك بولۇشى ئېستېتىكىلىق جەھەتتىن گۈزەل بولغانلىقىدىندۇر. بۇ ئېستېتىكىلىق قىممەتلەر نەزەردىن ساقىت قىلىنغىنىدا، ئىقتىسادىي ھاياتنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشقا ئانچە ئالاقىسى يوقتەكلا كۆرۈنىدۇ. ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى، كەسپىي خىزمەت تەقسىماتى ۋە كەسىپتە مۇتەخەسسىسلىشىش گۇرۇپپىلىرىنىڭ شەكىللىنىشىگە مۇناسىۋەتلىكتۇر.
دۆلىتىمىزدە ئىجتىمائىي ئىش تەقسىماتىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ھۆكۈمەتنىڭ ئىلكىدىكى ئىش ئەمەس. كەسپىي خىزمەت تەقسىماتى دېگىنىمىز ئىجتىمائىي زىچلىق ۋە نوپۇسنىڭ ئېشىشى دېگەنلىكتۇر. نوپۇسنىڭ ئېشىشى تۇغۇش – تۇغۇلۇش ئارقىلىق بولغىنىدەك، كۆچمەنلەر سەۋەبىدىنمۇ بولىدۇ.
ھۆكۈمەت كۆچمەنلەر مەسىلىسىگە بۇنچىۋالا ئەھمىيەت بېرىشتە مۇنداق ئىككى نىشانغا يېتىشنى مەقسەت قىلىدۇ:
بىرىنچىسى، مىللەتداشلىرىمىزنى زالىملارنىڭ چاڭگىلىدىن قۇتۇلدۇرۇش، ئىككىنچىسى بولسا دۆلىتىمىزدە نوپۇسنىڭ زىچلىقىنى ئاشۇرۇشتۇر. ھازىر مەملىكەت سىرتىدا، بالقان دۆلەتلىرىنىڭ زۇلمى ئاستىدا ئېزىلىۋاتقان بىر مىليوندىن ئارتۇق تۈرك بار. بۇلارنىڭ ئانا ۋەتىنىمىزگە يىغىلىشى مىللىتىمىزنىڭ سانىنى ھەم كۈچىنى ئاشۇرىدۇ.
ھۆكۈمەت يەنە بىر تەرەپتىن پويىز يوللىرى، بانكا ۋە ئاكسىيە بازارلىرىنى ئېچىش قاتارلىق ئىقتىسادىي ساھەدە مۇھىم بولغان ئورگانلارنى قۇرۇپ چىقىشقا ھەرىكەت قىلىۋاتىدۇ. بۇ ئىشلار روياپقا چىقىپ قالسا، ئىقتىسادىي پائالىيەت ئۆزلۈكىدىن ئىلگىرىلەپ تەرەققىي قىلىدۇ. چۈنكى ئىنسانلار ئالدى بىلەن ماددىي ئېھتىياجلىرىنىڭ قامدىلىشىنى، تۇرمۇشلىرىنىڭ پاراۋانلىقىنى ئۈمىد قىلىدۇ. ھەتتا بەزىدە ھەشەمەتلىك تۇرمۇشى بولۇشىنى ئارزۇ قىلىدۇ.
ئىقتىسادىي ھاياتنىڭ تۈرتكىلىك ئامىللىرى مانا مۇشۇلاردۇر. ھۆكۈمەت پەقەت بۇ ئىشلارغا ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئوينىيالايدۇ. ئىقتىسادىي ھاياتنى ھەقىقىي تەرەققىي قىلدۇرىدىغان ئامىل جەمئىيەتتىكى ئىش تەقسىماتىدۇر. بۇلارنى ئىشقا ئاشۇرىدىغان كۈچ ھۆكۈمەت ئەمەس.
جەمئىيەتشۇناسلىققا ئۇل سالغۇچى دۇركېيم (Durkheim): «مەن باشقا بارلىق ساھەلەردە مەركەزىيەتچىلىك تەرەپدارىمەن. پەقەت ئىقتىسادىي ساھەدە ئادەم ئامىلىنى ئاساس قىلىمەن» دەيدۇ. بۇ يەردىكى ئادەم مەركەزچىلىكتىن مەقسەت ئىقتىسادىي ئىشلاردا ھۆكۈمەتنىڭ مەركەز بولماسلىقىدۇر.
ئىقتىساد ئىشلىرى خەلق ئاسانلىقچە يۈرۈشتۈرۈپ كېتەلەيدىغان ئىش ئەمەس. بۇ ئىشلاردا خەلقنىڭ ئىرادىسى ئەمەس، بەلكى ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ھوقۇققا ئىگە بولۇشى كېرەك. مەسىلەن، ئادۋۇكاتلارغا ئائىت مەسىلىلەر «ئادۋۇكاتلىق ئىشخانىسى»نىڭ باشقۇرۇشىغا تاپشۇرۇلۇشى كېرەك. دوختۇرلۇق ۋە دورىگەرلىك مەسىلىسىنى «سەھىيە ئىدارىسى» داۋالاش تۈزۈمى بويىچە ھەل قىلىدۇ.
مائارىپ ئىشلىرىنى ھەل قىلىش مەسىلىسى ئۇنىۋېرسىتېتلار بىلەن مائارىپ ئىدارىسىنىڭ كەسپىي بىلىملىرىگە ھاۋالە قىلىنىشى كېرەك. بۇ ساھەلەردىكى ھوقۇق ۋە قارار قىلىش ئىشلىرىنى پەقەت خەلق، ئالاھىدە خادىم ۋە نازارەتچىلىك تەرەپلىرىدىلا دەپ قارىماسلىق لازىم. ئىش تەقسىماتى بىلەن مۇتەخەسسىسلىك مۇھىم بولغان بىر دۆلەتتە كەسپىي ساھەدە گېپى ئۆتىدىغان بولۇشمۇ مۇھىمدۇر. ئىش تەقسىماتى بىلەن كەسپىي مۇتەخەسسىسلىكنىڭ ئېتىبارى يوق جايلاردا بولسا، مۇتەخەسسىسلىكنى تەلەپ قىلىدىغان مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئىشىمۇ ئاخىرقى ھېسابتا دۆلەتكە قالىدۇ.
ھالبۇكى، خەلقنى باشقۇرۇش سالاھىيىتى بار كىشىلەرنىڭ ھەممە ساھەدە مۇتەخەسسىس بولالىشى ناتايىن. ھەر ساھەنىڭ ئەلىمى – تەلىمىنى بۈيۈك ئالىملارغا قارىغاندا شۇ ساھەدە مۇتەخەسسىس بولغانلار ياخشىراق بىلىدۇ. ئالىم ھەر نەرسىنى بىلگەن كىشىدۇر. ھەزارفەن (بۈيۈك ئۇستاز) دېگەن گەپمۇ ھەر قانداق ئىشنى قىلالايدىغان دېگەنلىك بولىدۇ. لېكىن بۇ قاراش ھازىر ئاقمايدۇ. ھازىر پەقەت قانداقلا بولمىسۇن باشقىلارنىڭ مۇتەخەسسىس ياكى ئەمەسلىكىگە قارىلىدۇ. ھەتتا بىر مۇتەخەسسىسمۇ ئۆزى مۇتەخەسسىسلەشكەندىن باشقا ساھەلەردە نەزەرگە ئېلىنمايدۇ.
مانا بۇ ئەھۋال تەرەققىياتنىڭ نەتىجىسىدۇر. ئىش تەقسىماتىنىڭ تەرەققىي قىلىشى چوڭ شەھەرلەردىكى نوپۇسنىڭ ئېشىشىغا ۋە ئۈزلۈكسىز راۋاجلىنىشىغا باغلىقتۇر. ئەپسۇسلىنارلىق نۇقتا شۇكى، ئىجتىمائىي ئىش تەقسىماتىنىڭ ئىدارە قىلىنىشى ھۆكۈمەتنىڭ كونتروللۇقىدا ئەمەس. لېكىن كۆچمەنلەرنى قوبۇل قىلىش، ئۆيلىنىشنى تەشۋىق قىلىش ۋە يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنىڭ ساغلاملىق پىرىنسىپلىرىغا ئۇيغۇن شەكىلدە ئۆسۈپ يېتىلىشىگە كاپالەتلىك قىلىش قاتارلىق ئامىللار نوپۇسنىڭ ئېشىشىغا ئىجابىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. يوللارنى ياساش، پويىزلارنى ئومۇملاشتۇرۇش، بانكىلار ۋە ئاكسىيە بازارلىرىنىڭ ئېچىلىشىمۇ ئىقتىسادىي ھاياتنىڭ تەرەققىي قىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
مەرفۇﺋ
مەرفۇﺋ (المرفوع): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا نىسبەت بېرىلگەن سۆز ۋە خەۋەر مەنىسىدىكى ھەدىس ئاتالغۇسى.
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
بۇ گەپلەرنى «ھۆكۈمەت ئىقتىسادىي ساھەگە پەقەت ئارىلاشمىسۇن!» دەپ چۈشىنىشكە قەتئىي بولمايدۇ. مەن بۇنىڭ دەل ئەكسىچە، ھۆكۈمەتنىڭ چوقۇم «مىللىي ئىقتىساد پىلانى» بولۇشى كېرەك دەپ قارايدىغانلاردىن بىرى.
بۇرۇن قاناش
بۇرۇن قاناش كىلىنىكىدا كۆپ ئۇچرايدىغان كېسەل ئالامەتلىرىنىڭ بىرى، بۇرۇن كېسەللىكلىرى سەۋەبىدىن، يەنە پۈتۈن بەدەن خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان بولىدۇ. بۇرۇن قاناش كۆپىنچە بۇرۇننىڭ بىر تەرىپىدىن، ئاز ساندىكى ئەھۋالدا ھەر ئىككى تەرەپتىن قاناش پەيدا بولىدۇ ؛
قولاي تىزىملىك قامۇس باشبېتىسۈرەتلەر مۇناسىۋەتلىك سۆزلۈك
ئۆتكۈر كاناي ياللۇغى
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
− چۈنكى ھازىر ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ مەمۇرلىرىنىڭ ھەممىسى سىياسىي كادىرلار تەرىپىدىن ئىشقا ئېلىنغان سىياسەتۋازلاردۇر. سىياسەتۋازلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئىقتىسادشۇناس ئەمەس. چارلىس جايد مۇنداق دەيدۇ:
بۇرۇن قاناش
كۆز قوتۇرى
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
«بۇلغارىستاندىنمۇ چوڭ شىركەتلەرنىڭ خۇددى سائەت ئىسترېلكىسىدەك سىستېمىلىق شەكىلدە يۈرۈشۈشىنىڭ سەۋەبى شىركەتلەرنىڭ سىياسىي مەمۇرلار تەرىپىدىن  ئىدارە قىلىنماستىن، ئىقتىسادشۇناسلار تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنغانلىقىدىندۇر».
بۇرۇن قاناش
تۇغۇتتىن كېيىنكى قاناش
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
ئۇنداق بولغانىكەن، ھەر قانداق دۆلەت ئىقتىساد ساھەسىنى پىششىق بىلىدىغان مەمۇرلار تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنسا ئىدى، شۇ دۆلەتمۇ ئىقتىسادىي ساھەدە مۇۋەپپەقىيەت قازىنالايتتى. لېكىن ئەپسۇسكى، ھازىر ھەممە دۆلەتنىڭ مەمۇرىي خادىملىرى سىياسىي مەمۇرلاردۇر. پۈتۈن ئىقتىساد ئىشلىرى پەقەت ئىقتىسادشۇناسلار تەرىپىدىنلا ئىدارە قىلىنىدىغان بىر دۆلەت قۇرۇلغان ۋاقىتتا «دۆلەت ئىقتىسادىي ساھەگە ئارىلاشماسلىقى كېرەك» دەيدىغان پىرىنسىپ ئەمەلدىن قالىدۇ. چۈنكى دۆلەت ئىقتىسادىي جەھەتتە لاياقەتلىك كىشىلەرنىڭ قولىدا بولسىلا ئىقتىساد ساھەسىگە ئارىلاشسا بولىدۇ. لېكىن ھازىرقىغا ئوخشاش بارلىق ئىشلار سىياسىي مەمۇرلارنىڭ قولىدىلا بولىدىكەن، دۆلەت ئىقتىساد ئىشلىرىغا ئارىلاشسا بولمايدۇ.
بۇرۇن قاناش
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى غەرب تېبابىتى نامى :بۇرۇن قاناش
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
(جۇمھۇرىيەت، 1924 – يىلى، 31 – ئىيۇل)
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئالتى يازىلارى» ناملىق ئەسىرى، توكەر نەشرىياتى
بۇرۇن قاناش
كېسەللىك سەۋەبى :قاننىڭ سۇيۇلۇپ يېپىشقاقلىقىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشى، بۇرۇن ئىچىدىكى ئۇششاق قان تومۇرلارنىڭ يېرىلىشى ياكى بۇرۇن ئىچىنىڭ قۇرغاقلىشىشى
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ھەسەل ۋە ياڭاق تورتى
ھەسەل ۋە ياڭاق بولسا تورتى شەكلى كۆركەم ،كەسمە يۈزى رەڭگارەڭ ،تاتلىق ،كۆپ خۇرۇچلۇق ،ئۇزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى بۇلۇشتەك ئالاھىدىلىككە ئىگە.
ئىقتىساد-ئادەم مەركەزچىلىكى (ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق)
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
بۇرۇن قاناش
تەۋە بۆلۈم :بەش ئەزا بۆلۈمى
ھەسەل ۋە ياڭاق تورتى
لازىملىق ماتىرياللار
7پارچەلازىملىق ماتىرياللارتۇخۇم بەش دانە، شېكەر 70 گرام، ئۇن 300 ~ 400 گرام، ئەبجەش ياغ ئۈچ ئاش قوشۇق، لىمون پوستىنىڭ قىرىندىسى بىر دانە، مۇئەتتەر ئىككى تامچە.
بۇرۇن قاناش
يۇقۇملىنىشى :يۇقمايدۇ
ھەسەل ۋە ياڭاق تورتى
لازىملىق ماتىرياللار
ئىچ خۇرۇچى ئۈچۈن: تەييار كىرىم بىر چوڭ قۇتا، توغرالغان ياڭاق مېغىزى 200 گرام، ھەسەل 70 گرام، بانان ئىككى تال.
بۇرۇن قاناش
كېسەللىك ئورنى :بۇرۇن
ھەسەل ۋە ياڭاق تورتى
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. تۇخۇم، شېكەر، لىمون پوستىنىڭ قىرىندىسى ۋە مۇئەتتەر ئوبدان كۆپتۈرۈلىدۇ. ئۇن ئاز-ئازدىن قوشۇلۇپ ئارىلاشتۇرۇلىدۇ. يۈزىگە ئېرىتىلگەن ياغ سېلىنىپ، بەك قوچۇۋەتمەي، خېمىرغا يېدۈرۈلىدۇ. ياغلانغان لېسقا بۇ سۇيۇق خېمىر تۆكۈلۈپ 200 گرادۇسقا توغرىلانغان دۇخوپكىدا 20 مىنۇت پىشۇرۇلۇپ، سوۋۇتىلىدۇ.
2. كىرىم پاراشوكى سۈت بىلەن ئارىلاشتۇرۇلۇپ، قويۇق قىيام ھالىتىگە كەلتۈرۈلىدۇ، بانانلار تىلمىلىنىدۇ.
بۇرۇن قاناش
كېسەللىك ھەققىدە
ھەسەل ۋە ياڭاق تورتى
تەييارلاش ئۇسۇلى
3. سوۋۇغان تورت ئوتتۇرىدىن ئىككىگە بۆلۈپ كېسىلىدۇ. بىر قاتنىڭ ئۈستىگە ھازىرلانغان كىرىم سۈرتۈلۈپ، كىرىمنىڭ يۈزىگە بانان تىلمىلىرى تىزىلىدۇ، بانانلارنىڭ ئۈستىگە يەنە كىرىم سۈرتۈلىدۇ.
بۇرۇن قاناش
بۇرۇن قاناش سەۋەبى: بۇ كېسەللىك، ئۆتكۈر قىزىتمىلىق كېسەللىكلەرنىڭ بوھران مەزگىلىدە ۋە قاننىڭ سۇيۇلۇپ يېپىشقاقلىقىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشى، بۇرۇن ئىچىدىكى ئۇششاق قان تومۇرلارنىڭ يېرىلىشى ياكى بۇرۇن ئىچىنىڭ قۇرغاقلىشىشى، قان ياسىغۇچى ئورگانلار پائالىيىتىنىڭ ناچارلىشىشى ۋە بۇرۇن كولاش ئادىتى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
ھەسەل ۋە ياڭاق تورتى
تەييارلاش ئۇسۇلى
4. ھەسەل بىلەن ياڭاق مېغىزى ئارىلاشتۇرۇلۇپ، كىرىمنىڭ يۈزىگە سۈرتۈلىدۇ. ئۇنىڭمۇ ئۈستىگە يەنە نېپىز بىر قات كىرىم سۈرتۈلىدۇ. ئاندىن ئىككى قات تورت پارچىسى يېپىشتۇرۇلىدۇ، ئۇنىڭمۇ ئۈستى شاكىلات ئېرىتمىلىرى بىلەن پەردازلىنىدۇ. غىش شەكلىدە كېسىلىپ، داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
بۇرۇن قاناش
ئۆتكۈر يۇقىرى قىزىتمىلىق كېسەللىكلەرنىڭ بوھران كۈنلىرىدە يۈز بەرگەن بۇرۇن قاناشتا ئۇشتۇمتۇت قاناپ قويۇق قارامتۇل قان كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بىماردا تەرلەش، ئىچى سۈرۈش، قىزىتما چۈشۈشتەك ئالامەتلەر كۆرىلىدۇ.
بۇرۇن قانىغان مەزگىللەردە كېزىك، قاتتىق زۇكام، ئاپتاپ ئۆتۈش قاتارلىق سەۋەبلەر كۆرۈلسە ئۆزىگە خاس بەلگىلىرى كۆرىلىدۇ. مەسىلەن بەدەن قىزىش، باش ئاغرىش، كۆڭۈل ئىلىشىش قاتارلىقلار. سەپرا ماددىسىنىڭ غالىبلىقىدىن بولغان بۇرۇن قاناشتا سەپرا غالىبلىقىنىڭ ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. بۇرۇندىن چىققان قان سۇيۇق، سۇس قىزىل رەڭدە بولۇپ، قان تەسلىكتە توختايدۇ. قاناش ئۇزۇنغا سوزۇلۇش ياكى ئادەتكە ئايلىنىپ قېلىشتەك ئەھۋاللار كۆرىلىدۇ. چىرايى سارغۇچ، تىل گېزى سېرىق، تومۇرى تېز، ئىنچىكە بولىدۇ. مېڭە قان تومۇرلىرىنىڭ يېرىلىشىدىن بولغان بۇرۇن قاناشتا ئاۋۋال باش قاتتىق ئاغرىيدۇ. يۈزى، كۆزى قىزىرىدۇ. بۇرۇندىن چىققان قان جىرتىلداپ چىقىدۇ. چىققان قان سۇيۇق، ساپ قىزىل رەڭدە بولىدۇ. پات-پات قانايدۇ. چىققان قان ئىسسىق بولسا شەريان تومۇرنىڭ يېرىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
بۇرۇن قاناش بىرەر ھادىسە سەۋەبىدىن زەخىملەنگەنلىكتىن بولغان بۇرۇن قاناشتا باش ئايلىنىش، سەكتە سۇبات كېسەللىكلىرىگە ئوخشاش مېڭە چالغۇنۇش، مېڭە خىزمىتى بۇزۇلۇش ئالامەتلىرىمۇ قوشۇلۇپ كېلىدۇ.
زەھەرلىك يىلان چاققاندىن بولغان بۇرۇن قاناشتا زەھەرلىك يىلان چاققانلىق تارىخى بولىدۇ ھەمدە زەھەرلىك يىلان چاققاندا كۆرۈلىدىغان ئالامەتلەر قوشۇلۇپ كېلىدۇ.
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلارنى چالا سوقۇپ ئارىلاشتۇرۇپ تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىنىدۇ.
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلارنى يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، تالقان تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە ئىككى قېتىم ھۆللەنگەن پەلكۈچنى سوقۇلغان دورىغا مىلەپ بۇرۇن ئىچىگە تىقىپ قويۇلىدۇ.
3-رېتسېپ تەركىبى: قەغەز كۈلى، تۇخۇم شاكىلىنىڭ كۈلى، ئاقاقىيا، ئانار پوستى ئالتە گىرامدىن.
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلار يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، رەيھان سۈيى بىلەن يۇغۇرۇپ، خېمىر تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: دورىنى پەلكۈچكە مىلەپ بۇرۇن تۆشۈكىگە تىقىپ قويۇلىدۇ.
بۆھراننىڭ تەسىرىدىن بۇرۇن قانىغاندا قاننى توختىتىشقا چارە قىلمىسىمۇ ئۆزلۈكىدىن توختايدۇ ياكى قايتا تەكرارلانمايدۇ. بۇ خىلدىكى بۇرۇن قاناش بۆھراننى كەلتۈرۈپ كېسەللىكلەرگە كۆپىنچە ھاللاردا پايدىلىق بولۇپلا قالماستىن، بەلكى تومۇردىن قان ئېلىشنىڭ رولىنى ئوينىشى مۇمكىن. لېكىن بەك ئېغىر دەرىجىدە بولسا مۇۋاپىق چارە قىلىش لازىم. سەپرا ماددىسىنىڭ ئېشىپ كەتكەنلىكىدىن بولغان بۇرۇن قاناشنى داۋالاشتا قاننىڭ تېزلىكى ۋە سەپرانىڭ ئۆتكۈرلۈكىنى پەسەيتىپ نورماللاشتۇرۇش ئۈچۈن دەرھال باشنى سوغۇق سۇ بىلەن يۇيۇش، باشمالتاق بىلەن يۇقىرىقى كالچۇكنىڭ دەل ئوتتۇرىسىنى بېسىش، يۇقىرى بىلەكنى بوغۇش، ئىككى قۇلاقتىن ئۇۋۇلاش، ئىككى پۇتىنى ئىسسىق سۇغا چىلاش لازىم ھەمدە چىلان شەربىتى، نىيلۇفەر شەربىتى، زىرىشىك شەربىتى، مەتبۇخى ھەلىيلە، مەتبۇخى شاھتەررە، رىباس شەربىتى قاتارلىقلارنى كېسەلنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ بېرىش كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىرگە قەغەزنى كۆيدۈرۈپ كۈلىنى كۆك يۇمغاقسۈت سۈيى ياكى ئاياللارنىڭ سۈتى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ بۇرۇنغا سېلىش لازىم.
بۇرۇن قاناش 10گىرام زەمچىنى سوقۇپ 100 گىرام سىركە بىلەن قاينىتىپ يېرىمى قالغاندا سۈزۈپ بۇرۇنغا تېمىتىش لازىم.
بادرۇج (تاغ رەيھىنى) نىڭ سۈيىنى بۇرۇنغا تېمىتسىمۇ قاننى توختىتىش رولىنى ئوينايدۇ. باش ئارقىسىدىكى چوڭقۇرچاققا لوڭقا قويۇشنىڭمۇ بۇرۇن قاناشنى توختىتىش ئۈچۈن پايدىسى بار. بەزىدە ئوڭ بۇرۇن تۆشۈكى قانىسا جىگەر ساھەسىگە، سول بۇرۇن تۆشۈكى قانىسا تال ساھەسىگە لوڭقا قويسىمۇ بولىدۇ.
كېسەلنىڭ بېشىنى ئېگىزرەك قويۇپ ئوڭدىسىغا ياتقۇزۇپ، باش ۋە قاڭشىرىغا سوغۇق سۇغا چىلانغان لۆڭگە قويۇپ، پات-پات يەڭگۈشلەپ تۇرۇش كېرەك.
ئەگەر بۇرۇن قاناش ياخشى بولماي ئۇزۇنغا سوزۇلسا، قۇرسى كەھرىبا، شەربىتى ئەنجىباھار بېرىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن گىلى ئەرمىنى، نىشاستىدىن باراۋەر ئېلىپ بىر ئاز كافور قوشۇپ سىركە بىلەن خېمىر قىلىپ، چېكىگە بىر قانچە قېتىم تېڭىش كېرەك.
1-رېتسېپ تەركىبى: ئانار گۈلى، ئانار پوستى، قىزىلگۈل، سېرىقچېچەك 10 گىرامدىن، سەندەل بىر گىرام، گاۋزىبان ئۈچ گىرام.
2-رېتسېپ تەركىبى: ھاك ياكى گەج مەلۇم مىقداردا.
ئەسىرىمىزنىڭ ئەڭ مۇھىم قۇرالى – گېزىت ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
بۇرۇن قاناش
ئىزدە قامۇسى - ئىزدە تورى © 2015 IZDA.COM
ئەسىرىمىزنىڭ ئەڭ مۇھىم قۇرالى – گېزىت ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق
تۈركچىدىن ئۆزلەشتۈرگۈچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن سالاھىدىن ياسىن
گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق بولمىسا ئاۋام خەلقنىڭ ئاڭ-ئىدىيەسىدىن سۆز ئېچىش قىيىن. گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق بولمىسا مىللىي دۆلەتنىڭ بارلىققا كېلىشى بەسى مۈشكۈلدۇر. گېزىت-ژۇرنال ھەركۈنى ھەربىر شەخسنىڭ ئالدىغا بارىدىغان جانلىق مەكتەپتۇر.
تۈنۈگۈن ناتۇنۇش پەيلاسۇپ بىلەن بىرلىكتە ئىدۇق. ئەسىرىمىزدە ئەڭ تەسىر كۈچكە ئىگە مۇئەسسەسە قۇرالىنىڭ نىمە ئىكەنلىكىنى سورىدۇم ۋە شۇنداق جاۋاپ بەردى:
-ئالفېرد فوئۇللىنىڭ قارىشىچە ئۆتكەن ئەسىردە تەسىر كۈچى ئەڭ كۈچلۈك بولغىنى، نە ئۇرۇش تانكىلىرى ۋە ماشىنىلار، نە سۇ ئاستى ئاۋىياماتكىلىرى ۋە پاراخۇتلىرى، نە ئايرۇپىلان. ئەگەر بۇلار بولمىسا ھەم ئەسىر دەۋىر چاقى بىلەن ماس قەدەمدە ئالغان ئىلگىرلىگەن بولار ئىدى. ئەمما گېزىتچىلىك ۋە نەشىرىياتچىلىقسىز بىر ھالەتنى تەەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەس. بارلىق مەدەنىيەت مۇئەسسەسە قۇرلۇشلىرىنى ئۆزھالى بۇيىچە نۇرمال تەسەۋۋۇر قىلىپ پەقەت گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق بولمىسا بۇ ئەسىرىمىزدىن مۇزاقتا قالغان ئوتتۇرا ئەسىردىن پەرقىمىز بولماي قالىدۇ. دېمەككى بۇ ئەسىردىكى ئەڭ تەسىر كۈچىگە ئىگە ۋە يېتەكچى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقتۇر. ئالفېرد فوئۇلىنىڭ تۈۋەندىكى بۇ سۆزى ئەسىرىمىزگە قارىتا ناھايىتى توغرا ئېيتىلغان سۆزدۇر. گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق، ئىجتىمائىي ئاخباراتچىلىقنىڭ ئۆزىگە قۇرال قىلمىغان بىر مىللەت مەجلىسى ياكى پارلامېنت ۋەياكى ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيە تەسەۋۋۇر قىلىپ باقايلى. بۇ مىللەت مەجلىسى ياكى پارتىيە ئۆزىنىڭ ئىدىيىسىنى ئاممىغا تەشۋىق قىلىشتا گېزىت-ژۇرنال ياكى ئىجتىمائىي ئاخبارات ۋاستىسىسىز مەيلى ھۆكۈمەت سايلىمىدا، مەيلى خەلق رايىنى ئۆزىگە مايىل قىلىشتا مۇۋاپىقىيەتكە ئېرىشەلەمدۇ؟ ئەلۋەتتە، ياق! شۇڭا خەلقنىڭ ئاۋازىنى ئەكس ئەتتۈرگەن، خەلق رايىغا ۋەكىللىك قىلىپ نەشىر قىلىنغان گېزىت-ژۇرنال ياكى ئاخبارات ياكى مىدىيە  ۋاستىلىرى بىر مىللەتنىڭ مائارىپ، سىياسى، ئىقتىسادى، ئىجتىمائىي، خەلقئارا مۇناسىۋەت ھەققىدىكى كۆزقاراش، ئىدىيە سەۋىيىسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلىشىدە ئەڭ مۇھىم بولغان ئامىلدۇر.
بىر مىللەت ياكى بىر دۆلەتنىڭ ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيە خەلق تۇرمۇشى ياكى مىللەتنىڭ تەقدىرىگە كۆڭۈل بۆلىدىغان خەلقئارا سەۋىيەدىكى گېزىت-ژۇرنال،  ئاخبارات-نەشىرىياتچىلىقتىن ئىبارەت ساغلام بولغان ئۇل مۇئەسسەسە قۇرۇلۇشىغا يۈكسەك ئەھمىيەت بېرىشى ۋە نۇرمال خىزمەت قىلىشىغا كېپىللىك قىلىشى كېرەك. خەلقنىڭ ھۆرلۈك ۋە ئەركىنلىك ساداسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بۇ ساھەنىڭ ئۆزئالدىغا مۇستەقىل خىزمەت قىلىشىغا يېتەرلىك مەيدان ھازىرلاپ بېرىش كېرەك. ئۇنداقتا  گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقنىڭ بۇ قەدەر ئەھمىيەتكە ئىگە ئالاھىدىلىكى نەدىن كېلىدۇ؟
ئەڭ ئاۋۋال گېزىت ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقنىڭ تەسىرى ئاستىدا ئۆتكەن دەۋىرلەردە مەۋجۇد بولمىغان يېڭى بىر ئىجتىمائىي تۇرمۇش شەكلىنى بارلىققا كەلتۈرگەنلىكى بىلەن ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ.
گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق بارلىققا كېلىشتىن بۇرۇن ئىنسانلار خۇددى يېپىق ھالەتتىكى بىر سالۇندا توپلام ھالەتتە ھەممىسى ئوخشاش بىر خىل كۆزقاراش، ئوخشاش پىكىر-ئىدىيە، ئوخشاش بىر چۈشەنچىدە ياشاشتىن ئىبارەت ھايات شەكلى مەۋجۇد ئىدى. بۇ خىل شەكىلدىكى جەمئىيەتتە زاماننىڭ ناتىقلىرى سۆزلەر، باشلامچى سانالغانلارا ئاۋامنى ئۆز ئىدىيىسىگە ئاۋاز قوشۇشقا چاقىرار، ئەلگە باش بولغانلار خەلققە ئۆزى توغرا دەپ بىلگەن يولنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقنىڭ تەسىرىدە مەيدانغا كەلگەن يېڭى بىر ئىجتىمائىي ھايات شەكلى بولسا ئومۇمىي خەلق ئاۋازىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان يېزىق شەكلىدىكى ئىجتىمائىي جەمئىيەتتۇر. بۇ خىل ئىجتىمائىي مۇھىتتا ياشىغان كىشىلەرنىڭ نە  مەلۇم بىر ئورۇنغا توپلىشىپ پىكىر قىلىشقا، نە مەلۇم بىر  كىشىنىڭ خىتابىغا ئەگىشىپ بىر پىكىر ياكى ئىرادىگە كېلىشكە كېرەك يوق. ئەكسىچە قەيەردە بولىشىدىن قەتئىينەزەر چەكلىمىسىز، ئەركىن ھالەتتە ھەرقانداق ئىجتىمائىي ياكى ماددى ئامىلنىڭ توسقۇنلىقىغا ئۇچرىماستىن ئەركىن  پىكىر قىلىش، يېڭى ئىدىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قۇيۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. ئۆيىمىزدە ئولتۇرغان ھالدا مەلۇم بىر كۈننىڭ گېزىتىنى ئوقۇپ كۆزگە كۆرۈنمەس بىر ئىجتىمائىي جەمئىيەتنىڭ ئىچىگە كىرىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولالايمىز. چۈنكى ھەركۈنى ئوخشاش بىر گېزىتنى ئوقۇغان كىشىلەرنىڭ ئوخشدش بىر ھىس تۇيغۇغا ، ئوخشاش بىر چۈشەنچىگە ، ئوخشاش بىر ئىرادىگە ئىگە بولىشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن ئەركىن پىكىر قىلىش ۋە تەسەۋۋۇر قىلىدىغان ئورتاق ئىجتىمائىي كۆزقاراش ياكى ئىدىئولوگىيە مەيدانغا كېلىدۇ. بۇ خىل ئىدىئولوگىيە ۋە كۆزقاراشنىڭ تۈرتكىسىدە شۇ جەمئىيەتنىڭ ئوخشىمىغان قاتلاملىرىدا دەۋىرە بۆلگۈچ ئالاھىدىلىككە ئىگە، جەمئىيەتنىڭ تەرەققى قىلىشىغا خەلقئارا سەۋىيىگە قاراپ يۈكسىلىشىگە تۈرتكە بولىدىغانى ئۆزگىرىش ياكى ئىجتىمائىي ئىسلاھات  بارلىققا كېلىشى مۇمكىن. مانا بۇ ئەركىن، ئاۋامنىڭ  ئاۋازىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان، جەمىئىيەتنىڭ ھەربىر قاتلاملىرىغا سىڭىپ كىرەلەيدىغان گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقنىڭ سەل قارىغىلى بولمايدىغان ئالاھىدىلىكى.
گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقنىڭ  بارلىققا كېلىشى بىلەن مىلىيۇن نۇپۇسقا ئىگە بىر شەھەر ياكى بىر دۆلەتتىكى كىشىلەر گېزىت ژۇرنالنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن ئوخشاش پىكىر قىلىش ۋە ئورتاق كۆزقاراشقا ئىگە  ئاممئىگە كۆز قاراشقا ئىگە بولۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئورتاق ئىدىئولوگىيە ۋە ئاممىۋى ئاڭنى ئاساسى شەرت قىلغان بىر مىللىي دۆۋلەت بارلىققا كېلىدۇ ياكى قۇرۇلىدۇ. مانا بۇ  بۇ خىل ئورتاق ئاڭ ۋە مىللىي مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان دۆلەتنىڭ بارلىققا كېلىشىدە گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقنىڭ ئوينىغان رولىدۇر.
قىسقىسى مەسئۇلىيەتچانلىق روھىغا ئىگە گېزىت-ژۇرنال ۋە مىللىي نەشىرىياتچىلىق بىر مىللەتنىڭ ياكى دۆلەتنىڭ مىللى مائارىىپى ۋە تەلىم-تەربىيە سېستىمسىنىڭ قايسى خىل يۆنلىشتە مېڭىشىغا ياكى مىللىي مائارىپ قۇرۇلمىسىنىڭ قايسى خىل شەكىلدە بولىشىغا تۈرتكە بولىدۇ. سۆزىمىزنىڭ بېشىدا دېيىلگەندەك گېزىت-ژۇرنال ھەركۈنى ھەربىر شەخسنىڭ ئالدىغا بارىدىغان ۋە ھەرخىل سەۋىيەدىكى كىشىلەر چۈشىنەلەيدىغان جانلىق مەكتەپتۇر. شۇنداق بولغاچقا بىر دۆلەتنىڭ بارلىققا كېلىشى ئۈچۈن ئىسلاھات ئەڭ باشتا  گېزىت-ژۇرنال ۋە نەزىرىياتچىلىق، ئىجتىمائىي ئاخبارات ساھەسىدىن باشلىنىشى كېرەك. گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىق ھەرقانداق بىر دۆلەت مۇئەسسەسىنى تەنقىد قىلىپ ھەم تەكلىپ بېرەلەيدىغان، ئىسلاھ بولىشىغا تۈرتكە بولالايدىغان، ھەر خاتانى تۈزەلەيدىغان، كۈنىمىزدە خەلقئارادا پۇت دەسسەپ تۇرۇش، زامانىۋى بىر مىللەت بولۇش ئۈچۈن شۇ جەمىئىيەتكە خاس پىرىنسىپ ۋە غايە بەرگەن ئىجتىمائىيى قانۇندۇر. ئەمما، ئەڭ ئاۋۋال بۇ ئىجتىمائىي مۇئەسسەسە ئۆزىنى ياخشى كونترول قىلىشى ۋە ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرالىشى كېرەك.
گېزىت-ژۇرنال ۋە نەشىرىياتچىلىقنىڭ رولىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنالىغان بىر مىللەت ھەر تۈرلۈك كەمچىلىكتىن قۇتۇلۇپ، ھەر قايسى جەھەتتىن تەرەققى قىلىپ ئۆزىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرەلەيدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك. ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاشقا ئېرىشكەن، سىياسى ئاڭغا ئىگە ۋە زامانىۋى پەن-تېخنىكىغا ئىگە بىر مىللەت بولۇش ئۈچۈن ئۆز مەسئۇلىيىتىنى تۇنۇپ يەتكەن نەشىرىياتچىلىققا ئىگە بولۇش كېرەك.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
گۇيياڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|گۇيياڭ شەھىرى left|thumb|350px گۇيياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو گۇيلىن ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2003 نوپۇس بار، گۇيياڭنىڭ 3،450،000 نوپۇسىبار، 429.4 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 26.35°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 106°43، پوقتانومۇرى 550000 رايۇننومۇرى 0851.
ئوساكا ئۇنىۋېرستېتى
ئوساكا ئۇنىۋېرستېتى 1919-يىلى 11– ئاينىڭ 22- كۈنى قۇرۇلغان
تەخرىج
تەخرىج (التخريج): ھەدىسلەرنىڭ ئەسلى مەنبەسىنى ۋە ئىسنادلىرىنى ئېنىق بايان قىلىش، «سەھىھ» ياكى «زەئىف» دەرىجىلىرىنى ئايرىش.
قەيسەر مىجىت
قەيسەر مىجىت(Qeyser Mijit) بىر ئۇيغۇر زىيالىسىدۇر. قەيسەر مىجىت ئۇيغۇر دىيارنىڭ ئاتۇشتا توغۇلۇپ چوڭ بولغان. قەيسەر مىجىت ئەپەندى ھازىر ئامېرىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرىنىڭ بوستون شەھىردە ياشاۋاتقان بولۇپ، ھەم شۇ يەردە ئىشلەيدۇ. قەيسەر مىجىت كەسپى تەربىيلەنگەن ئىقتسادشۇناس بولۇپ بىلىمى مول، كۆز دائىرىسى كەڭ، ناتىق بىر زىيالىدۇر. قەيسەر مىجىت ئۇيغۇر خەلىقنىڭ پەخىرلىك ئوغلانىدۇر.
بوستون ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px بوستون ئۇنىۋېرستېتى 1839-يىلى 4– ئاينىڭ 25- كۈنى قۇرۇلغان
سەنەد
سەنەد (السند): لۇغەت مەنىسى «تايىنىلىدىغان نەرسە» دېمەك بولۇپ، ھەدىس ئىلمىدە: ھەدىسنىڭ مەتنىدىن بۇرۇن تىلغا ئېلىنىدىغان راۋىيلارنى كۆرسىتىدۇ. راۋىيلار ھەدىس مەتنىگە ئېلىپ بارىدىغان بولغاچقا، سەنەد يەنى «يول» دەپ ئاتىلىدۇ.
خېرىدارلار مۇناسىۋىتىنى باشقۇرۇش
ئۇ ئۇچۇر ۋە تېخنىكا ئارقىلىق سېتىش ، سېتىش ، مۇلازىمەت ۋە باشقا پائالىيەتلەرنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش ئارقىلىق خېرىدارلارنىڭ رازىمەنلىكى ۋە ساداقەتمەنلىكىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان باشقۇرۇش ۋە مەشغۇلات ئۇسۇلى بولۇپ ، كارخانىلار خېرىدارلارنى تېخىمۇ رازى ۋە ئويلانغان مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇ ھەم باشقۇرۇش پەلسەپىسى ، ھەم يۇمشاق دېتال تېخنىكىسى.
موناش ئۇنىۋېرستېتى
موناش ئۇنىۋېرستېتى 1958-يىلى 10 قۇرۇلغان
نورفوك ئارىلى
نورفوك ئارىلى (خەنزۇچە: 諾福克島) جەنۇبىي كەڭلىك′20 °29 بىلەن شەرقىي ئۇزۇنلۇق′ 16757 نىڭ تۇتاشقان يېرىگە جايلاشقان. ئاۋسترالىيىنىڭ چوڭ شەھىرى سېدىنىدىن 1700 كىلومېتىر يىراقلىقتا تۇرىدۇ. تەبىئىتى جەھەتتىن مېلازېنىيە تاقىم ئاراللىرى تەركىبىگە كىرىدۇ، سىياسىي جەھەتتىن ئاۋسترالىيىنىڭ بىر سىرتقى ئۆلكىسى ھېسابلىنىدۇ، مەيدانى 34.5 كۋادرات كىلومېتىر.
كىلىماتى
كىلىماتى سۇبتروپىك بەلباغ دېڭىز-ئوكيان خاراكتېرلىك ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃15، يىللىق ھۆل-يغىن مىقدارى 1300 مىللىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ.
ئىقتىسادى ئەھۋالى
بۇ ئارالدا ئولتۇراقلاشقان خەلقلەر ئاساسلىق كۆكتات، مېۋە-چېۋە ئۆستۈرىدۇ، بېلىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئارالدا نورفوك قارىغىيى ۋە باشقا ئورمانلار ئۆسىدۇ. مەركىزى كىنگستون بولۇپ، ئارالنىڭ جەنۇبىدىكى سېدىنى قولتۇق بويىغا جايلاشقان. بۇ مۇھىم ئەركىن پورت ھېسابلىنىدۇ. شەھەرنىڭ يېنىدا ئايرودرومى، مەشھۇر ساياھەت ئورۇنلىرى بار. نورفوك ئارىلى سىرتقى سودىسىدا ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنى ئاساس قىلىدۇ.
مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈش
20-ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدائاۋسترالىيە فېدېراتسىيە ھۆكۈمىتى كۆلىمى 465 مىڭ گېكتار بولغان نورفولك ئارىلى بىرلىشىپ تەسىس قىلغان. نورفوك ئارىلى ( ئاۋسترالىيە ) دۆلەت باغچىسى قىلىندى ، ۋە تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى قىلىپ بېكىتىلدى.
1933 - يىلى
1933 (MCMXXXIII) يىلى ئىسە بويىچە يەكشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
راۋىي
راۋىي (الراوي): «چاڭقىغانلارغا سۇ توشۇپ بەرگۈچى» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ھەدىسنى باشقىلارغا سەنەدى بىلەن سۆزلەپ بەرگۈچىنى كۆرسىتىدۇ.
يەنتەي شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> يەنتەي شەھىرى بولسا جۇڭگو شەندۇڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2003 نوپۇس بار، يەنتەينىڭ 6،468،200 نوپۇسىبار، 174.53 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.24°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 121°16، پوقتانومۇرى 264000-265800 رايۇننومۇرى 535.
كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرستېتى
كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرستېتى 1479-يىلى قۇرۇلغان
يېڭىشەھەر بازىرى
يېڭىشەھەر بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيەسىگە قاراشلىق مەمۇرىي بازار بۇلۇپ، (ۋاكالەت نومۇرى: 653122100) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا، قەشقەر شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا، تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە، قەشقەر گار بوستانلىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا غەربىي تەرپى پامىر ئېگىزلىكىگە جايلاشقان. يېڭىشەھەر بازىرىنىڭ شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى 7 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى 4 كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 5880 مو، نوپۇسى 28397 ئادەم، ئۇنىڭ قارمىقىدا جەمئىي ئۈچ مەمۇرىي كەنت، 20 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، 11 مەھەللە ئاھالىلەر كومىتېتى بار. بۇ بازارنىڭ قاتنىشى قۇلايلىق، سۇ بايلىقى مول، تۇپرىقى مۇنبەت بو؛غان ئەۋزەل تەبىئىي شارائىتلارغا ئىگە. كۆكتات بازىرى بەھرىمەن بولىدۇ» دېگەن كاتتا نامىمۇ بار. شەھەر رايونى بىلەن قوشنا، تور-سودا نۇقتىلىرى كۆپ، دەسلەپكى كۆلەمگە ئىگە بولغان سودا بازىرىدىن ئۈچى بار، سودا-ئىقتىساد گۈللەنگەن. 2003-يىلى بازار بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 2028.98 يۈەنگە يەتكەن.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېڭىشەھەر بازىرىغا قاراشلىق 12 مەھەللە، 2 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ئۇلار: كونا بازار مەھەللىسى، يېڭى بازار مەھەللىسى، ناچۇق دەرۋازا مەھەللىسى، سەككىزتاش مەھەللىسى، قېچىچى دەرۋازا مەھەللىسى، شىشاڭ مەيدان مەھەللىسى، چىڭگۈەن مەھەللىسى، يېڭى ئەسىر مەھەللىسى، ئون ئىككىنچى دوختۇرخانا يولى مەھەللىسى، خۇەنچىڭ يولى مەھەللىسى، كوئىنلون مەھەللىسى، سەككىزتاش كەنتى، كونا بازار كەنتى، ناچۇقدەرۋازا كەنتى قاتارلىقلار.
توپلۇق يېزىسى (ئاقسۇ شەھىرى)
توپلۇق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Topluq Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاقسۇ شەھىرى گە جايلاشقان.
شال
گۈرۈچ تامىقى مەززىلىك بولۇپ، ھەممە ئادەم ئۇنى ياقتۇرۇپ يەيدۇ، ئۇ − پۈتۈن دۇنيادىكى % 50 تىن ئارتۇق ئاھالىنىڭ ئاساسلىق يېمەكلىكى. ئېلىمىزنىڭ ئاشلىق زىرائىتى ئىشلەپچىقىرىشىدا شال بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئېلىمىزدە شال ئۆستۈرۈلىدىغان رايونلار ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، جەنۇبىي دېڭىز تاقىم ئاراللىرىدىن شەرقىي شىمالنىڭ سۇڭ - لياۋ تۈزلەڭلىكىگىچە، شەرقتىكى تەيۋەندىن غەربتىكى شىنجاڭ، شىزاڭغىچە، تۈزلەڭلىكتىكى پاكار ئېدىرلىقلاردىن دېڭىز يۈزىدىن2600 مېتىر كېلىدىغان ئېگىزلىكلەردىكى جىلغىلارغىچە شالنىڭ ئىزنالىرى بار.
ھازىر ئېلىمىزدە تېرىلىۋاتقان شالنى ئاساسلىقى سوقىچاق شال ۋە يۇمىلاق شالدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ. سوقىچاق شالدىن ئايرىۋېلىنغان گۈرۈچ سوقىچاق گۈرۈچ دەپ ئاتىلىدۇ، بۇ خىل گۈرۈچنىڭ دېنى ئۇزۇنچاق، سۈپىتى سەل ناچار، ئۇۋىقى كۆپ بولىدۇ؛ يۇمىلاق شالدىن ئايرېۋىلىنغان گۈرۈچ يۇمىلاق گۈرۈچ دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇنىڭ دېنى يۇمىلاق، يېپىشقاقلىقى كۈچلۈكرەك، سۈپىتى ياخشى، ئۇۋىقى ئاز بولغاچقا ياخشى گۈرۈچ دەپمۇ ئاتىلىدۇ. لېكىن، سېلىشتۇرۇپ كۆرىدىغان بولساق، سوقىچاق شالنىڭ تۈپلىنىش ئىقتىدارى كۈچلۈك، ئۆسۈشى باراقسان بولۇپ، قۇۋۋەتسىز يەرلەرگە چىداملىق، دېنى ئاسان ئاجرىلىدۇ، سۇنى كۆپ يېگەچكە، تامىقى ئاينىشلىق بولۇشتەك ئۈستۈنلۈككە ئىگە، ئېلىمىزنىڭ جەنۇبىدىكى كۆپ قىسىم شال ئىشلەپچىقىرىدىغان رايونلاردا يەنىلا سوقىچاق شال تېرىش ئاساس قىلىنىدۇ.
شال ئەسلىدە سۇدا ئۆسىدىغان ئۆسۈملۈك بولماستىن، سازلىقلاردا ئۆسىدىغان ئۆسۈملۈك ئىدى. سازلىقلارنىڭ مۇھىتى ئۆزگىرىشچان بولۇپ، گاھىدا سۇ بېسىپ كېتىپ ئوكسىگىن كەمچىل بولسا، گاھىدا قۇرغاقچىلىق بولۇپ سۇ كەمچىل بولۇپ تۇراتتى. بۇ خىل ئالاھىدە مۇھىتقا ئۇزاقتىن بۇيان ماسلىشىش نەتىجىسىدە، شالدا سۇدا ئۆسىدىغان، ئەمما ھۆلچىلىكتىن قورقىدىغان غەلىتە خاراكتېر شەكىللەنگەن. شالنىڭ ھۆلچىلىكتىن قورقۇشى قانداق ئەھۋال؟ ئەسلىدە شالنىڭ پۈتۈن ئۆسۈش مەزگىللىرىدە سۇغا بولغان تەلىپى ئوخشاش بولمايدۇ. مايسا مەزگىلىدە شالنىڭ يىلتىز سىستېمىسى ئۆسۈۋاتقان بولغاچقا، ئوكسىگېنغا جىددىي ئېھتىياجلىق بولىدۇ، شۇڭا، شال ئېتىزىنى قۇرغاق تۇتۇپ، مايسىنىڭ يىلتىز سىستېمىسىنى يېتەرلىك ئوكسىگېنغا ئىگە قىلىش ئارقىلىق يىلتىز سىستېمىسىنىڭ يېتىلىشىگە تۈرتكە بولۇش كېرەك. مايسىنىڭ كۈنسايىن چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ، شالنىڭ سۇغا بولغان ئېھتىياجىمۇ بارغانسېرى ئېشىپ بارىدۇ، بىراق ئۇزاق مۇددەت سۇ ئىچىدە تۇرغۇزۇشقىمۇ بولمايدۇ، شۇڭا قۇرغاق بىلەن نەملىكنى ماسلاشتۇرۇپ تۇرۇش كېرەك.
ئۇزاق مۇددەتلىك ئەمەلىيەت داۋامىدا، كىشىلەر شالنى سۇغىرىشتىكى مۇنداق پرىنسىپنى يەتكۈنلەپ چىقتى: «بىر سۇڭ سۇدا قايتا كۆكىرىدۇ، تېيىز سۇدا تۈپلىنىدۇ، مايسا تاقلانغاندىن كېيىن ئاپتاپقا سېلىنىدۇ، كېيىنكى مەزگىلدە ئارىلاپ سۇغىرىلىدۇ، گاھ قۇرغاق، گاھ ھۆل تۇتۇلىدۇ، ئاخىرغىچە نەملىكتىن ئايرىلمايدۇ».
ئېلىمىزدىكى شال تېرىيدىغان كەڭ رايونلاردا يەنە شالنىڭ بەزى ئېسىل سورتلىرى تارقالغان. مەسىلەن، ھازىر بازاردا ئۇچرىتىدىغان زىمى گۈرۈچى ۋە خېمى گۈرۈچىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى، قۇۋۋەتلەش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغاچقا باھاسىمۇ ئىنتايىن يۇقىرى. بۇلاردىن باشقا، ئۆزگىچە خۇش پۇراقلىق شاللارمۇ بار بولۇپ، ئۇلار ئەتىۋارلىق ئېسىل يېمەكلىك ھېسابلىنىدۇ. تۇرمۇش سەۋىيىسىنىڭ ئۆسۈشىگە ئەگىشىپ، كىشىلەر يېمەكلىكنىڭ ئەلا سۈپەتلىك بولۇشىغا بارغانسېرى ئەھمىيەت بېرىدىغان بولدى، ئەلا سۈپەتلىك ئالاھىدە سورتلۇق شالنى تەرەققىي قىلدۇرۇش شال ئىشلەپچىقىرىشىدىكى يېڭى ئىشقا ئايلاندى.
ئۆزبېكىستان
ئۆزبېكىستان (ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتى) (ئۆزبېكچە: O‘zbekiston Respublikasi) ئوتتۇرا ئاسىياغا جايلاشقان، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تارقالغاندىن كېيىن مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن مەملىكەت. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ساۋكات مىرزىيويەۋ.
ئۆزبېكىستان ئىقتىسادى، پاختا، ئالتۇن، ئۇران ۋە تەبئىي گاز باشتا بولۇپ، كۆپىنچە مېتال ئىشلەپچىقىرىشقا تايىنىدۇ. بازار ئىقتىسادىغا كىرىشنى مەقسەد قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان بولىشىغا قارىماي، دۆلەت ئىچىدە مەبلەغ سالغۇچى سالغۇچى چەتئەللىكلەرنى زېرىكتۈرىدىغان قاتتىق ئىقتىسادىي تەكشۈرۈشلەر بىر شەكىلدە دەۋام قىلماقتا. ئۆزبېكىستان كىشىلىك ھوقۇق|ئىنسان ھەقلىرى ۋە شەخسىي ئەركىنلىك ھەققىدە ئىچكى سىياسەتلىرى بەئزى خەلقئارالىق تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ئاغىر بىر شەكىلدە تەنقىد قىلىنماقتا.
مەمۇرىي رايونلار
ئۆزبەكىستاندا بىر مەكىزى پايتەخت شەھەر، 12 دانە ۋىلايەت ۋە بىر ئاپتونوم جۇمھۇرىيەت بار، ئۇلار:
ئۆزبىكىستاندىكى چوڭ شەھەرلەر
بۇخارا –ئۆزبىكىستاندىكى بەشىنچى چوڭ شەھەر، شۇنداقلا بۇخارا ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى بۇلۇپ، سوغدى تىلىدا "خەيىرلىك جاي "دىگەنلىكتۇر. 2009- يىلىغا قەدەر بولغان جەمئىي نۇپۇسى 263مىڭ. بۇخارا ئەتراپىدىكى رايونلاردا بەشمىڭ يىل ئىلگىرىلا كىشلەر ئولتۇراقلاشقان بۇلۇپ ،شەھەرنىڭ كەم دىگەندە 2500 يىللىق تارىخى بار.يىپەك يولىغا جايلاشقان بۇ شەھەر ئۇزاق دەۋىرلەردىن بۇيان سودا-سېتىق،ئىلىم-پەن،مەدەنىيەت ۋە دىننى مەركەز بولغان.بۇخارادا نۇرغۇنلىغان ئاسار ئەتىقە ،ساياھەت ئورۇنلىرى بۇلۇپ، كۆپىنچىسى ب د ت پەن مائارىپ تەشكىلاتى تەرىپىدىن دۇنيا مىراسلىرى قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن.بۇخارادا تاجىكلار كۆپرەك ئولتۇراقلاشقان،ئۇنىڭدىن باشقا يەھۇدى ۋە باشقا مىللەتلەرمۇ بار.
مەرغىلان-ئۆزبىكىستاننىڭ شەرقى قىسمىدىكى فەرغانە ۋىلايىتىگە قاراشلىق شەھەر بۇلۇپ ،2009-يىلىدىكى ئومۇمى نۇپۇسى 197مىڭ.ياۋروپا رىۋايەتلىرىگە قارىغاندا ،مەرغىلان بۈيۈك ئىمپىراتور ئالىكساندىر تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئىكەن.بىر كۈنلۈك چۈشلۈك تاماققا ئۇنىڭغا توخۇ(پارىسچە مەرۇغ ) ۋە نان (پارىسچە نان)كەلتۈرلىدىكەن.بۇ شەھەرنىڭ نامى شۇنىڭدىن كىلىپ چىققانمىش. مەرغىلان يىپەك يولىدىكى قەدىمى شەھەرلەدىن بۇلۇپ ،سودىگەرلەر ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئاچقۇچ شەھەر ھىساپلىنىدۇ.مەرغىلان ئەتلىسىنىڭ داڭقى بار.
سەمەرقەند-ئۆزبىكىستاندىكى ئىككىنچى چوڭ شەھەر،سەمەرقەند ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى بۇلۇپ ،سو غدى تىلىدا "تاش قەلئە ،تاش كەنىت "دىگەن مەنىلەرگە ئىگە .بۇ شەھەر يىپەك يولىدىكى غەرىب ۋە شەرىقنى تۇتاشتۇرۇشتىكى مۇھىم ئورنى ۋە ئىسلام مەركەز بۇلۇش سۈپىتى داڭلىق. 14-ئەسىرلەردە سەمەرقەند تىمورلەڭ ئىمپىريىسىنىڭ مەركىزى بولغان .(گۆر ئەمىر مەقبەرىسىمۇ شۇ يەردە.) بىبى خانۇم مەسچىتى سەمەرقەندنىڭ بەلگە خاراكتىرلىك ئىمارىتى.2001-يىلى ب د ت پەن مائارىپ تەشكىلاتى سەمەرقەندنى دۇنيا مىراسلىرى قاتارىغا كىرگۈزۈپ ،مەدەنىيەتلەر دوقمۇشى دىگەن نامنى بەردى.
نەمەنگان-ئۆزبىكىستاندىكى ئۈچۈنجى چوڭ شەھەر،نەمەنگان ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى بۇلۇپ ،فەرغانە ۋادىسىنىڭ شىمالى قىسمىغا جايلاشقان.2010-يىلىدىكى ئومۇمى نۇپۇسى 441.3مىڭ. تاشكەنت –ئۆزبىكىستاننىڭ پايتەختى ،تاشكەنىت ۋىلايىتىگە قاراشلىق.ھۆكۈمەت سىتاتستىكىسىدا شەھەر نۇپۇس 2.2 مىليوندىن كۆپ دىيىلگەن بۇلۇپ ،باشقا مەلۇماتلاردا ھەقىقى نۇپۇسنىڭ 4.5مىليونغا يىتىدىغانلىقى ئېيتىلغان.
ئەندىجان-ئەندىجان ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى، ئۆزبىكىستاندىكى تۆتىنچى چوڭ شەھەر.ئەندىجان فەرغانە ۋادىسىدىكى قىرغىزىستان چىگرىسىغا يېقىن بولغان ئەندىجان ساي دەرياسى يېنىغا جايلاشقان.1999-يىلدىكى نۇپۇسى 323مىڭ. - فەرغانە-فەرغانە ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى بۇلۇپ ،ئۆزبىكىستان ،قرغىزىستان ۋە تاجىكىستاننى كىسىپ ئۆتكەن فەرغانە ۋادىسىنىڭ جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان.نۇپۇسى 214مىڭ ئەتراپىدا.فەرغانە تاشكەنىتنىڭ 420كىلومىتىر شەرق تەرىپىدە،ئەندىجاننىڭ 75كىلومىتر غەربىدە.
زەرەفشان-ئۆزبىكىستاننىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىكى نەۋاۋىي ۋىلايىتىگە قاراشلىق بۇلۇپ ،ئومۇمى نۇپۇسى 65مىڭ.بۇ شەھەر قىزىلقۇم قۇملۇقىغا جايلاشقان بۇلۇپ ،220كىلومىتر يىراقلىقتىكى ئامۇ دەرياسىنىڭ سۈيىنى ئىشلىتىدۇ.
ئېتنىك تائىپىلەر
ئۆزبېكىستان ئاھالىسى تەخمىنەن 28 مىلىيون بولۇپ، ئۆزبېكلەر ئاساسلىق مىللەت سۈپىتىدە 80% (22مىلىيون)نى تەشكىل قىلىدۇ. بولۇپمۇ فەرغانە ۋادىسى، خارەزم، قاشقا دەريا ۋېلايەتلىرىدە ئاھالە تەركىبىدە ئۆزبېكلەرنىڭ سالمىقى ئالاھىيدە زور. نوپۇسى 1 مىلىيوندىن ئاشىدىغان مىللەتلەردىن رۇسلار،تاجىكلار،قازاقلار؛ 500 ئەتراپىدىكىلەر، تاتارلار،قىرغىزلار،قارا قالپاقلار دىن باشقا فارسلار (پارىسلار) (200 مىڭ)،كورىئانلار(200 مىڭ) ئۇكرائيانلار (150 مىڭ)، تۈركمەنلەر (105 مىڭ)،ئەرمەنىيلەر 100 مىڭ، ئەرەبلەر ۋە لولىلار (50 مىڭ) ۋە باشقىلار. (ئۇيغۇرلارنىڭ ئايرىم مىللەت سۈپىتىدە سانى بېرىلمىگەن)
چىغرىق
چىغرىق ـــ خىلى بۇرۇنلا ئەجدادلىرىمىز كېۋەز تېرىپ، پايدىلىنىشنى بىلگەندىن باشلاپ ئىجاد قىلىنىپ، چىگىت بىلەن پاختىنى ئايرىشتا ئىشلىتىپ كەلگەن مۇھىم بىر خىل ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش سايمانلىرىمىزنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار قەدىمدىن تارتىپ، مول ئەنئەنىۋى ھۈنەر-كەسىپكە ماھىر مىللەتلەرنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇزاق تارىخىي تەرەققىيات، ئىجىتىمائى تۇرمۇش ۋە ئىجىتىمائىي ئىشلەپچىقىرىش ئەمەلىيىتى جەريانىدا نۇرغۇنلىغان ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش سايمانلىرى ۋە تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ئىجاد قىلىپ ئىشلىتىپ كەلگەن.
چىغرىق ئادەتتە ئاساسىي گەۋدە، پۇت (پاچاق)، توقماق، تەپكە، چاتقا (تىزلىق)، ئوق، پۇزا، قۇلاق (ئايلاندۇرغۇچ)، تەپكە، مۇخەك ۋە ئىلغۇچ قاتارلىقلاردىن تەركىب تاپقان بولىدۇ.
چىغرىقنىڭ توقمىقىنى ياساشتا تالالىرىنىڭ زىچلىق دەرىجىسى ۋە ئېغىرلىقى يۇقىرراق كەلگەن، ئۈجمە ياكى ئۆرۈك قاتارلىق مېۋىلىك دەرەخنىڭ ياغىچى تاللىنىپ، ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى 70-80 سانتىمېتىر، توملۇقى 10-12 سانتىمېتىر ئەتراپىدا، ئىككى ئۇچى تومراق بولغان، ئىككى تال توقماق ياسىلىدۇ. ئاندىن كېيىن ئىككى توقماق چارقپەلەك (+) شەكلىدە قىلىپ، قاپ ئوتتۇرىسىدىن بىر-بىرىگە چېتىپ كىرىشتۈرۈلىدۇ. توقماقلار كىرىشتۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن، كىرىشتۈرۈلگەن جايىنىڭ ئوتتۇرىسىغا تۆشۈك ئېچىلىپ، تۆمۈر ياكى چۇيۇندىن سېلىق قىلىپ ياسالغان ئوققا چېتىلىدۇ. (ئوقنىڭ ئۇزۇنلىقى ئادەتتە، 70-80 سانتىمىتىر ئەتىراپىدا بولىدۇ).
پۇزا ـــ ئوق بىلەن ياندىشىپ ئايلىنىدىغان يەنە بىر خىل سايمان بولۇپ، ئۇ قارىغاي ياكى مېۋىلىك دەرەخنىڭ ياغىچىدا، ئوقنىڭ ئۇزۇنلۇقىدىن قىسقىراق، ئەمما توملۇقى ئوق بىلەن تەڭ ۋە سېلىق قىلىپ ياسىلىدۇ ھەمدە ئۇنىڭ ئىككى ئۇچى ئوق بىلەن يانداشتۇرۇلۇپ (جۇپلاپ) چاتقا (تىزلىق)قا ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ قۇلاق بېكىتىلىدۇ. (قۇلاق ـــ تومراق كەلگەن ياغاچقا تۆشۈك ئېچىپ ياسىلىپ، بىر تەرىپىنى پۇزىغا چېتىپ، يەنە بىر تەرىپىگە تۇتقا بېكىتىپ قول بىلەن پۇزىنى ئوق بىلەن ماس قەدەمدە ئايلاندۇرىدىغان سايمان).
تەپكە دېگىنىمىز ـــ چىغرىقنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى بىلەن تەڭ كېلىدىغان سېرىق سۆگەتنىىڭ بادرىسىنىڭ بىر ئۇچىغا شوينا (كىچىك ئارغامچا) باغلاپ، ئۇنىڭ ئۇچىغا ياغاچتىن ياسالغان ئىلغۇچنى چىگىپ، بىر توقماقنىڭ ئۇچىغا مۇخەك (قوزۇق شەكلىدە) ياساپ، ئىلمەكنى ئۇنىڭغا ئىلىپ قويۇپ، بادرىنىڭ يەنە بىر تەرىپىنى چىغرىقنىڭ بىر پۇتىنىڭ ئاستىغا باغلاپ قويۇپ، مەشغۇلات قىلماقچى بولغان ئادەم چىغرىقنىڭ گەۋدىسىگە مىنىپ ئولتۇرۇپ، پۇت-قوللىرىنى تەڭ ھەرىكەتلەندۈرۈپ، بىر پۇتىدا ھېلىقى سۆگەت بادرىسىغا دەسسەپ، تەپكىنى تېپىپ، توقماقنىڭ ئېنىرتسىيەسى بىلەن ئوقنى ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، بىر قولىدا قۇلاقنى چىڭ تۇتۇپ، پۇزىنى ئوق بىلەن ماس قەدەمدە ئايلاندۇرغاچ، يەنە بىر قولىدا ئوق بىلەن پۇزىنىڭ ئارىسىغا كېۋەزنى ئۇدۇللۇق سېلىپ بەرسە، چىگىت بىلەن پاختا بىر-بىرىدىن ئايرىلىپ چىقىرىلىدۇ.
قەھرىمانماراش
thumb|قەھرىمانماراش قەھرىمانماراش (ئوسمانلى تۈركچىسى: قهرمان مرعش؛ تۈركچە: Kahramanmaraş) بولسا قەھرىمانماراش ۋىلايىتىنىڭ مەمۇرىي مەركىزى.
2023 - يىلى 2 - ئاينىڭ 6 - كۈنى 7.6 بال يەر تەۋرەش ئاپىتىنى باشتىن كەچۈردى.
ئىسناد
ئىسناد (الإسناد): «سەنەد» مەنىسىدىمۇ قوللىنىلىدىغان بولۇپ، بىر ھەدىس ياكى بىر سۆزنى تۇنجى رىۋايەت قىلغۇچى ياكى تىلغا ئالغۇچىنى ئىما قىلىش ئۈچۈن سەنەدىدە ئورۇن ئالغان راۋىيلارنىڭ ئىسىملىرىنى بايان قىلماق، سەنەدىنى بايان قىلماق.
1934 - يىلى
1934 (MCMXXXIV) يىلى ئىسە بويىچە دۈشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
پايتەخت كاشغەردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەر
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Location_of_Kashgar_City_within_Xinjiang_(China).png|left|thumb|450x450px|كاشغەرنىڭ جوغراڧىيىلىك ئورنى 1934- يىلى قەشقەر خەلقى ئۈچۈن ياراشمىغان بىر يىل بولدى. چۈنكى بۇ يىل كىرگەندىن تارتىپ چىقىپ كەتكىچە قەشقەر خەلقىگە ياخشىلىق بولمىدى.
1- ۋەقە:
1933 - يىل 8 - ئاينىڭ 15 - كۈنى (چارشەنبە) باشلانغان بۇ ئۇرۇش 11 - ئاينىڭ كىرىشى بىلەن 140 - كۈنىگە قەدەم قويغان بولسىمۇ، يېڭىش - يېڭىلىش بولماي ئۇرۇش يەنىلا داۋاملىشىۋەردى. بۇ 5 ئايلىق ئۇرۇش قەشقەر خەلقىگە غايەت زور زىيانلارنى كەلتۈردى.
قىرغىز ئوسمان ئەلىنىڭ باش قوماندانلىق دەۋرى ھېسابلانغان 8- ئايدىن 10- ئايغىچە بولغان 3 ئايلىق مەزگىل ئۇرۇشنىڭ ھەل قىلغۇچ دەۋرى بولسىمۇ، لېكىن ئاڭسىزلىق، ئىتتىپاقسىزلىق، باشباشتاقلىققنىڭ ئەۋج ئېلىشى بارلىق تىرىشچانلىقنى بوشقا كەتكۈزىۋەتتى. ئوسمان ئەلى رەھبەرلىك ۋەزىپىسىنى ياخشى ئىجرا قىلالمىغاچقا، 10- ئايدا قارشى كۈچلەر تەرىپىدىن ئاغدۇرۇپ تاشلاندى. سابىت داموللا ھاكىمىيىتى رەھبەرلىكنى قولغا ئالدى.
يېڭى شەھەر ئۇرۇشى تېخىچە داۋام قىلماقتا ئىدى. 11-، 12- ئايلار قانچە-قانچە تىركىشىشلەر بىلەن ئۆتكەن بولسىمۇ، ئۇرۇشتىن ھېچقانداق نەتىجە چىقمىدى. 11- ئاينىڭ باشلىرى ئۇرۇش ۋەزىيىتىدە مەلۇم ئۆزگىرىشلەر بولغان بولسىمۇ، لېكىن خوجانىياز ھاجىنىڭ ئاقسۇنى تاشلاپ قەشقەرگە كېلىشى ۋەزىيەتنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتتى.
3- ۋەقە
مافۇيۈەننىڭ قەشقەرنى ئىستىلا قىلىشى
«باش قوماندان» دەپ ئاتالغان مافۇيۈەن 11- ئاينىڭ 28- كۈنى قەشقەرگە باستۇرۇپ كىردى. ئۇنى مارالبېشىدا خوتەن ئەسكەرلىرى، پەيزاۋاتتا ھەمدەم بەگ ھاجى، يۈسۈپجان قۇربېشىلار توسقان بولسىمۇ، شەھەرنى ساقلاپ قېلىشقا ئامال قىلالماي، 27- چىسلا كېىسى شەھەرنى بوشىتىپ چىقىپ كەتتى. تۇڭگانلار ھېچبىر توسالغۇسىزلا كونا شەھەرنى ئىگىلىۋالدى، يېڭى شەھەردىكى ماجەنساڭ ئۇلار بىلەن بىرلەشتى.
خوجانىياز ھاجى يەكەنگە كەتتى، سابىت داموللا يېڭىسارغا بېرىۋالدى. مەھمۇت مۇھىتى يېڭىسار ئەتراپىغا ئورۇنلاشتى. سابىت داموللىغا قاراشلىق قوشۇنلار قەشقەر شەھىرىنىڭ 4 ئەتراپىغا ئورۇنلىشىۋالغانىدى، يەنى ھەربىي ئىشلار نەزىرى قىرغىز ئوراز بەگ ئۇلۇغچات تەرەپتىكى تاغ ئاغزىغا، زەيدىن كارۋان باشچىلىقىدىكى بىرىگادا ئۈستۈن ئاتۇش تاغلىرىغا، كىچىك ئاخۇن باشچىلىقىدىكى بىرىگادا ئاستىن ئاتۇش تاغ ئاغزىغا، مۇھاپىزەت قوماندانى ئۆزبېك يۈسۈپجان قۇربېشى ئوپال تاشمىلىق تەرەپكە ئورۇنلاشقانىدى. شۇڭا مافۇيۈەن، ئەمەلىيەتتە، شەھەر ئىچىگىلا «خان» بولغانىدى. شەھەر خەلقىنىڭ كۆپىنچىسى يېزىلارغا چىقىپ كەتكەنىدى.
مافۇيۈەن قوشۇنلىرى يېقىلغۇ، يەم-خەشەكتىن قاتتىق قىيىنلىشقا باشلىدى. چۈنكى بۇ نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى يېزىدىن كېلەتتى. مافۇيۈەننىڭ «زىۋازا (ئوغرىلار)» دەپ ئاتالغان رەقىبلىرى شەھەرنىڭ بىقىنىدىكى يېزىلارغا يوشۇرۇن كېلىپ، مافۇيۈەن قوشۇنلىرىغا لازىملىق نەرسىلەرنى ئالغۇزمىدى، يېزىغا بارغانلارنى ئەدەپلىدى. ھەتتا تۈمەن دەرياسىغا سۇغىرىشقا ئېلىپ چىققان ئاتلارنى بۇلاپ كېتىش ئەھۋاللىرى يۈز بېرىپ تۇردى. بۇ ئەھۋاللار مافۇيۈەننى ئالاقزادە قىلىۋەتتى. ئۇنىڭ ئارىنى پارچىلاش سۈئىقەستى پەقەت ئاستىن ئاتۇشلۇق رېشىتەمنى جەلپ قىلدى. رېشىتەم 40 تەك ئادىمى بىلەن كىچىك ئاخوننىڭ سېپىدىن قېچىپ چىقىپ تەسلىم بولدى. مافۇيۈەن ئۇنىڭغا «پارتىزانلار قوماندانى» دەپ نام بەردى.
4- ۋەقە: قەشقەردە قەتلىئام
مافۇيۈەن 2- ئاينىڭ 6-ۋە 7- كۈنلىرى قەشقەر خەلقىنى قاتتىق قىرغىن قىلدى. يېڭى شەھەر ۋە كونا شەھەردىكى ئەسكەرلەرمۇ شەھەر خەلقىنى قىرغىن قىلدى. دۇكان-ساراي، ئۆيلەرنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلدى، قىز-ئاياللارغا باسقۇنچىلىق قىلدى، كىشىلەرنى ئالتۇن-كۈمۈش بېرىشكە قىستاپ دارغا ئاستى، قىينىدى، بەدەنلىرىگە تۆمۈرنى قىزىتىپ ياقتى، چانىدى، ئاتتى. بۇ قېتىملىق چوڭ قىرغىنچىلىقتا قەشقەر شەھەر خەلقىدىن 6000 دىن ئارتۇقراق ئادەم ئۆلدى. بۇنىڭغا ئۆزبېك پولكىدىن قوچقارباي دېگەن ئۆزبېك كىشىنىڭ مافۇيۈەننىڭ ئاتۇشقا «بېرىشى» دىن پايدىلىنىپ، 100 قۇراللىق كىشىنى باشلاپ شەھەرگە باستۇرۇپ كىرىشى سەۋەب بولغانىدى. بۇ كۈن ئۇيغۇر تارىخىدىكى ئۇنتۇلماس قانلىق بىركۈن ھېسابلىنىدۇ.
مافۇيۈەن بۇنىڭلىق بىلەن قانائەتلىنىپ قالماي، قىرغىنغا ئۇلاپلا 15 ياشتىن 30 ياشقىچە بولغان شەھەر ياشلىرىدىن 300 ياشنى ئەسكەرلىككە تۇتۇپ كەتتى. بۇلارنى مەشىق قىلدۇرۇپ ئالدىنقى سەپكە ئەۋەتتى. بۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئارغۇ، يېڭىسارلاردىكى سوقۇشلاردا ئۆلۈپ كەتتى. سالامەت قالغانلىرى 1937- يىلدىكى ئىسياندا ئۆلۈپ كەتتى. ئىنتايىن ئاز ساندىكىسى ماخۇسەن يوقالغاندىن كېيىن ئاھالىسىگە قايتىپ كەلدى.
5- ۋاقە: ئاتۇشتىكى پاجىئەلەر
مافۇيۈەن ئۆزبېكلەرنىڭ تەسىرىنى تازىلىغاندىن كېيىن، ئاتۇشنى «تىنچلاندۇرماقچى» بولدى-دە، قوشۇنلىرىنى ئېلىپ ئۇچتۇرپاندىن بىللە ئېلىپ كەلگەن قىرغىز قۇلىبەگنىڭ ھەمراھلىقىدا ئاتۇشقا يۈرۈپ كەتتى. شەھەرنى قوغداش قوماندانى كىچىك ئاخۇن تاغ ئاغزىنى توسماي، بىرىگادىسىنى ئېلىپ تاغقا چىقىۋالغاچقا، مافۇيۈەن ئاتۇشقا توسالغۇسىز باستۇرۇپ كىردى. رېشىتەمنىڭ يول باشلىشى بىلەن ئازاق كەنتىگە بېرىپ، سابىت داموللىنىڭ ئۆيلىرىنى كۆيدۈردى. نەرسە-كېرەكلىرىنى بۇلىدى. تېجەنگە بېرىپ، كىچىك ئاخۇننىڭ بۇندىن 2 ئاي بۇرۇن ئۇرۇشتا قۇربان بولغان پولك كوماندىرى يۈسۈپ ئاخۇن قاتارلىق بىرقانچە كىشىنىڭ ئۆيىنى بۇلىدى ۋە ئوت قويۇپ كۆيدۈرىۋەتتى. بىرمۇنچە كىشىنى ئورۇنسىز ئېتىۋەتتى. ئۇلار بۇ يەردىن ئۆتۈپ ئۈستۈن ئاتۇشقا باردى. ئۇلار كېلىشتىن بۇرۇن بۇ يەردىكى زەيدىن كارۋان بىرىگادىسى تاغقا چىقىۋالغان، قىرغىز جانىبەگ تاغ ئارىلاپ مۇشۇ تەرەپكە كىلىۋالغانىدى. تۇڭگانلار بۇ يەرگە كەلگەندە كەچ كىرەي دەپ قالغانلىقتىن، ئازاق، بەيساق، دىخانلار، يولچىدىن ئىبارەت 4 يولنىڭ تۈگۈنىدە كىشىلەرنىڭ ئۆيلىرىگە چۈشكۈن قىلماقچى بولدى. بۇنى ئاڭلىغان نۇرغۇن كىشى ئۆي-ۋارانلىرىنى تاشلاپ كەتتى، قاچالماي قالغان 13 ئەر، 5 ئايال مۇھەممەت ئېلى ئاخۇن دېگەن كىشىنىڭ ئۆيىگە قېچىپ بېرىۋالدى. بۇ ئۆيگە قەشقەر شەھىرىدە ئۇزۇن يىل تىجارەت بىلەن شۇغۇللانغان يۈسۈپ تۇڭگان دېگەن كىشى ئوغلى نۇر ئاخۇن بىلەن مالىمانچىلىقتىن قېچىپ كېلىۋالغانىدى. ھېلىقى 13 ئەر، 5 ئايال مۇشۇ 2 تۇڭگاننىڭ سايىسىدە ئامان قېلىش ئۈمىدىدە كەلگەنىدى. يۈسۈپ تۇڭگان تىنچلىق بەلگىسى بولغان ئاق بايراقنى ئۆگزىسىگە قاداپ، ئۆزى ھەم ھەمرالىرىنى ساقلاپ قالماقچى بولدى. لېكىن مافۇيۈەن قوشۇنى ئاق بايراقنى كۆرۈپلا «ئوغرىلار بار ئىكەن» دەپ ئويلاپ ئۆيگە يامغۇردەك ئوق ياغدۇردى. ئوق توختىغاندىن كېيىن يۈسۈپ تۇڭگان ئەھۋالنى چۈشەندۈرگەن بولسىمۇ، مافۇيۈەن ئەسكەرلىرى ئۇنىڭغا پەرۋا قىلماي، 5 نەپەر قېرى-چۈرى ئايالنى ئايرىپ قېلىپ، قالغان 13 كىشىنى ئېتىپ تاشلىدى. 2 كىشى يارىلىنىپ ساق قالدى. يۈسۈپ بىلەن نۇر ئاخۇننى تۇڭگانلار ئالدىغا سېلىپ ئېلىپ كەتتى. تۇڭگانلار توپا دېگەن جايغىچە بېرىپ ئاتۇش خەلقىگە بىرقۇر ھەيۋە كۆرسەتكەندىن كېيىن شەھەرگە قايتتى.