cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دۇنيادىكى جازا لاگېرلىرى
گېرمانىيە مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن رۇسىيە تەرىپىدىن ئىشغان قىلىنغان پولشادا ناتسىستلار قۇرغان جازا لاگېرلىرى شۇ يەرلەردە ياشىغان گېرمان نەسىللىكلەرنى ۋە سوۋېتقا قارشى پولشالىقلارنى قاماشقا ئىشلىتىلگەن بولۇپ، 1945-1949 -يىلغىچە تەخمىنەن 100 مىڭ ئادەم رۇسلار تەرىپىدىن جازا لاگېرلىرىغا قامالغان.
سوۋېت دەۋرىدە 1929- 1953-يىلىغىچە ستالىننىڭ بۇيرۇقى بىلەن نۇرغۇنلىغان جازا لاگېرلىرى قۇرۇلغان بولۇپ، مىليونلىغان بىگۇناھ ئىنسانلار ئاشۇ جازا لاگېرلىرىدا ھەق ھوقۇقلىرى دەپسەندە قىلىنغان ھالدا ھاشارغا سېلىنغان ۋە كاللىسى يۇيۇلغان. شۇلارنىڭ ئىچىدە خەتەرلىك دەپ قارالغان نۇرغۇن كىشىلەر سىبىرىيەگە سۇرگۇن قىلىنىپ يوقۇتۇلغان. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ خەتەرلىك دەپ قارالغان نەچچە يۇزمىڭلىغان ئۇيغۇرلار ۋە تاتارلارمۇ بار.ستالىن دەۋرىدە ئەڭ كۆپ بولغاندا 2،750،000 ئادەم لاگېرلاردا تۇتۇپ تۇرۇلغان.
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە سوۋېت تەرەپتىن 5.7 مىليون ئادەم گېرمانىيە ئارمىيىسىگە ئەسىرگە چۈشكەن بولۇپ ئۇنىڭدىن 1.5 مىليون ئادەم سوۋېت ئىتتىپاقىغا قايتۇرۇلغان. دۆلىتىگە قايتىپ كەلگەن 1.5 مىليون ئادەم ستالىننىڭ بۇيرۇقى بىلەن خائىن دەپ قارىلىپ جازا لاگېرلىرىغا سولانغان. ئۇندىن باشقا ئۇرۇشتىن كېيىن سوۋېت زېمىنىدىكى گېرمانلاردىن 3 مىليون ئادەم جازا لاگېرلىرىغا سولانغان بولۇپ ئۇنىڭ ئاران بىر مىليونى گېرمانىيەگە قايتالىغان. 1919-يىلىدىكى كوممۇنىزم تۇغى گېزىتىدە شۇ چاغدىكى سوۋېتتە ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 900،000 دىن ئارتۇق دەپ ئېلان قىلىنغان.
ئامېرىكا
1941-يىلى ياپونلار ھاۋايغا ھۇجۇم قىلىپ ئامېرىكا بىلەن رەسمى ئۇرۇش ھالىتىگە ئۆتكەندىن كېيىن روزۋېلىت ھۆكۈمىتى بۇيرۇق چۈشۈرۈپ ئامېرىكا تەۋەسىدە ياشايدىغان ياپونلاردىن 120،000 دىن ئارتۇق كىشىنى لاگېرلارغا يىغىۋالغان. ئۇندىن باشقا مەلۇم 15،000 ئەتراپىدا گېرمانلار، ئاز ساندا ئىتالىيانلار ۋە يەرلىك ئامېرىكا ئىندىئانلىرىمۇ بار. بۇ لاگېرلارغا سولانغان كىشىلەر گەرچە ئۇرۇشتىن كېيىن قويۇپ بېرىلگەن بولسىمۇ ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۆز قىلمىشى ئۈچۈن ئۇلاردىن ئەپۇ سورىغان بولسىمۇ ئامېرىكا تارىخىدىكى بىر داغ بولۇپ قالغان.
ئامېرىكا ۋېتنامدىن چېكىنگېندىن كېيىن شىمالى ۋېتنام كوممۇنىستلىرى جەنۇبى ۋېتنامدىكى ئامېرىكا ئۈچۈن ئىشلىگەنلەرنى قاتتىق جازالىغان. تەخمىنەن 300،000 ۋېتناملىق جازا لاگېرلىرىغا قامالغان.
شىمالى كورىيە
شىمالى كورىيە ھازىرغىچە جازا لاگېرلىرى مەۋجۇت بولغان ئاز ساندىكى مۇستەبىت دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ ھازىر تېخمىنەن 200،000 ئەتراپىدا ئادەم ئەمگەك لاگېرلىرىغا قاماقلىق.
يوگۇسلاۋىيە
1941- 1944 -يىلغىچە يوگۇسلاۋىيەدە 70 تىن ئارتۇق ناتسىست لاگېرلىرى بولۇپ 1.7 مىليون ئادەم قامالغان. كۆپىنچىسى يەھۇدىلار، سېربلار ۋە سىگانلار بولغان.
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن كوممۇنىست يوگۇسلاۋىيە ھۆكۈموتى يوگۇسلاۋىيە تەۋەسىدە ياشايدىغان گېرمان تىللىق خەلقنى جازا لاگېرلىرىغا قاماپ يوقاتقان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇرۇن 500،000 گېرمان ياشايدىغان يوگۇسلاۋىيەدە 1948.يىلى ئارام 50،000 دىن ئارتۇق گېرمان قالغان، كېيىن كۆپىنچىسى گېرمانىيەگە كۆچۈپ كەتكەن.
يوگۇسلاۋىيەدىكى سېربلار 1990 -يىللاردا پۈتۈن دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدا يۈزمىڭلىغان كوسۇۋۇ ئالبانلىرىنى ۋە بوسنىيەلىكلەرنى جازا لاگېرلىرىغا قاماپ مىللى قىرغىنچىلىق ئېلىپ بارغان. نەتىجىدە ئامېرىكا يوگۇسلاۋىيەگە قارشى ئۇرۇش قوزغاپ بۇ ئېتنىك قىرغىنچىلىققا خاتىمە بەرگەن. يوگۇسلاۋىيە پارچىلىنىپ كوسۇۋو ۋە بوسنىيە قاتارلىق دۆلەتلەر مۇستەقىل بولغان.
خىتاي
لاگېرلاردىكى ئادەملەرنىڭ سانى ئېنىق بولمىغىنىدەك ئۆلۈپ كېتىۋاتقان ۋە ئىچ باغرى ئۈچۈن ئۆلتۈرۈلگەن ئادەملەرنىڭمۇ سانى نامەلۇم بولماقتا. خىتاي ئەڭ ئالدىدا يوقۇتىلىدىغان ئۇيغۇرلارنى كۆزدىن يىراق قىلىش ئۈچۈن باشقا يەرلەرگە يۆتكىشى مۇمكىن. يېقىندا ئاشكارىلانغان بەزى مەلۇماتلار خېلى زور ساندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ناتسىست گېرمانىيەسى يەھۇدىلارنى يۆتكىگەندەك بىر شەكىلدە پويىز ئارقىلىق گەنسۇ تەۋەسىگە توشۇلىۋاتقانلىقى مەلۇم.
مەنبە: فېيسبۇك
جەينەك
left|thumb|350px جەينەك بولسا ئادەم بەدىنى
شىجاڭ ئۆلكىسى (مىنگو)
شىنجاڭ ئۆلكىسى، قىسقىچە شىنجاڭ. جۇڭخۇا مىنگو تېرىتورىيىسى ئىچىدە بولغان ئۆلكە. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە، 1884- يىلى قۇرۇلغان ئۆلكە بولۇپ، مەمۇرىي مەركىزى دىخۇا ئىدى. جۇڭخۇا مىنگونىڭ ئېلان قىلىنىشىدىن جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان دەستلەپكى يىللارغىچە ئۆلكە دەرىجىسىنى ساقلاپ كەلگەن. 1955- يىلى شىنجاڭ ئۆلكىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قىلىپ تەشكىللەندى. جۇڭخۇا مىنگونىڭ 38- يىلى (1949) ئالدى كەينىدە تەيبېي شەھرى 4- ماي يولى 52 كوچا 1- نومۇرغا كۆچۈپ بارغان (شىنجاڭ ئۆلكىسى ئىش بېجىرىش ئورنى)، مىنگونىڭ 81- يىلى (1992) 16- يانۋار كۈنى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان.
شىنجاڭ قەدىمى خەنزۇ مەنبئەلىرىدە غەربىي يۇرت (قۇرىغار) دەپ ئاتالغان.
مەمۇرىي دائىرىسى
مىنگو دەۋرى شىنجاڭ ئۆلكىسى چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى شىنجاڭ ئۆلكىسى تېرىتورىيىسىگە ۋارسلىق قىلدى. ئەتراپىدا موڭغۇل رايونى، گەنسۇ، چىڭخەي ئۆلكىلىرى ۋە تىبەت رايونى، سوۋېت ئىتتىپاقى، ئاڧغانىستان، پاكىستان، ھىندىستان قاتارلىق ئەللەر بىلەن چىگرلەنگەن. توپراقلىرى بۇگۈنكى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتگە قاراشلىق شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ تامامى، بۇگۈنكى موڭغۇلىيەنىڭ بايان ئۆلگۈي ئۆلكىسىنىڭ تامامى، قۇبدۇ ئايمىقىنىڭ غەربىي جەنۇبى، پاكىستاننىڭ شىمالىي رايونىنىڭ شىمالى قاتارلىق جايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. شۇنداقلا بۇگۈنكى تاجىكىستان جۇمھۇرىيىتى تاشلىق بەدەخشان ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ كۆپ قىسمى، ئاڧغانىستانغا قاراشلىق بەدەخشان ئۆلكىسى ۋاخان كورىدورى رايونى (پامىر ئىگىزلىكى). مىنگونىڭ 36- يىلى (1947) ئۇمۇمىي يەر كۆلىمى 1,711,931 كىلومېتر2.
تارىخى
شۈنتوڭنىڭ 3- يىلى (1911) شىنخەي ئىنقىلابىدىن كېيىن چىڭ سۇلالىسى جۇڭخۇا مىنگو تەرىپىدىن ئاخىرلاشتۇرۇلدى، ئىنقلابىچىلاردىن خۇنەنلىك لىيۇ شىيەنخو قاتارلىقلار ئىلىدا سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغىدى، ئىلى جاڭجۈن جىرۈينى ئۆلتۈرۈپ ئىلى ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتىنى قۇردى. شىنجاڭ مۇپەتتىشى يۈەن داخۇا بېيجىڭ خانغا تېلگراڧ يوللاپ ئاقسۇ ۋالىيسى ياڭ زېڭشىننى شىنجاڭ تۇتۇق بېگى قىلىپ ئۆزى قېچىپ كېتىدۇ. ياڭ زېڭشىن 1912- يىلى ھۈكۈمەت ۋە ئارمىيىنى بىرلەشتۈرپ، قەدەممۇ قەدەم پۈتۈن شىجاڭنىڭ كونترولى قولغا كىرگۈزدى، ۋە جۇڭخۇا مىنگونىڭ بۈيۈك زۇڭتۇڭى يۈەن شىكەيگە بەيئەت بىلدۈردى. ئىنقىلابىي پارتىيە ئەزالىرى يا تۇتۇپ ئۆلتۈرۈلدى ياكى ئىچكىرگە قېچىپ كەتتى. شۇ يىلى چار رۇسىيەنىڭ ياردىمى بىلەن خالخا مۇڭغۇللىرى مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلدى. 1912- يىلى ئۇلانباتور قۇبدۇغا ھۇجۇم قىلدى، ھەمدە موڭغۇلىيە شىنجاڭغا بېسىپ كىرىپ ئالتاي مەسىلىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ياڭ زېڭشىن يوللىغان ئوردۇ مەغلۇب بولدى. 1919- يىلى، شىمال مىلىتارىسلار ھۆكۈمىتى ئالتاينى شىنجاڭغا قوشۇشنى قارار قىلدى ۋە ئالتاي ئايمىقىنى قۇردى، ئۇ بۇگۈنكى ئالتاي ۋىلايىتى دەپ ئاتالماقتا.
1928- يىلى 6- ئايدا، شىمال مىلىتارىسلىرى تارقاپ، 7- ئاينىڭ 1- كۈنى ياڭ زېڭشىن ئۆز ئۆزىنى شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ ئۇمۇمىي ۋالىيسى ئېلان قىلدى، 7- ئاينىڭ 7- كۈنى ئۆلتۈرۈلدى. 11- ئاينىڭ 17- كۈنى ئۆلكىلىك سىياسىي ئىشلار باشقارمىسىنىڭ باشلىقى جىن شۇرېن شىنجاڭ ئۆلكسىنىڭ رەئىسى بولدى. بۇنىڭدىن ئېتىبارەن جىن شۇرېن ئۆز ئالدىغا شىنجاڭنى باشقۇرۇشقا باشلىدى، ئۇزۇن ئۆتمەي خەلق ئىسيانى قوزغالدى، خوجانىياز ھاجى قاتارلىقلار باشچىلىقىدا قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭى پارتىلىدى، گەنسۇلۇق ھەربىي ئائىلىدىن ما جوڭيىڭ شىنجاڭغا كىردى. 1933- يىلى ما جوڭيىڭ دىخۇا (ئۈرۈمچى)گە ھۇجۇم قىلدى، شىنجاڭ دوبەن مەھكىمىسى مەسلەھەتچىسى شېڭ شىسەي تەرىپىدىن چېكىندۈرۈلدى. شۇ يىلى 12- ڧېۋرال كۈنى جىن شۇرېندىن نارازى بىر تۈركۈم ھەربىيلەر ئاق ئورۇسلارنىڭ ياردىمى بىلەن سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغىدى، شېڭ شىسەينىڭ شىنجاڭ ھەربىي ئىشلىرىنى قولغا ئېلىشىغا شارائىت ھازىرلىدى. جىن شۇرېن سوۋېت ئىتتىپاقى ئارقىلىق تىيەنجىنغا قاچتى، كېيىن گەنسۇغا، يۇرتىغا قايتىپ شۇ يەردە ئۆلگەن.
1933- يىلى 11- ئاينىڭ 12- كۈنى قەشقەر كوناشەھەردە سابىت داموللا باشچىلىقىدا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئېلان قىلىندى. خوجانىياز ھاجى رەئىسى جۇمھۇر ئېلان قىلىندى. لېكىن 86 كۈندىن كېيىن، 1934- يىلى 2- ئايدا ما جۇڭيىڭ قىسىملىرىدىن ما ڧۇيۈەن بىرلىكلىرى جۇمھۇرىيەتنى بىتچىت قىلدى. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا خوتەنگە كەتكەن ۋە ئىنىسى مەنسۇرنى پادىشاھ ئېلان قىلىپ، خوتەن ئىسلام ئەمىرلىكىنى قۇردى. كېيىنچە ما خۇسەن تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىندى.
ۋىلايەت (道) تۈزىمى
مىنگونىڭ 2- يىلى (1913) 1- ئايدا ۋاقىتلىق زۇڭتۇڭنىڭ بۇيرۇقى بىلەن، ڧېئوداللىق ۋىلايەت تۈزىمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، يېڭىچى ۋىلايەت ناھىيە تۈزىمى كىرگۈزىلدى، چىڭ سۇلالىسى ۋاقتىدىكى ئۈرۈمچى ۋىلايىتى (鎮迪道)، ئىلى-تارباغاتاي ۋىلايىتى (伊塔道)، ئاقسۇ ۋىلايىتى (阿克蘇道)، قەشقەر ۋىلايىتى (喀什噶爾道) قاتارلىق 4 ۋىلايەت ساقلاپ قېلىندى. مىنگونىڭ 3- يىلى (1914) 5- ئايدا، ئۈرۈمچى ۋىلايىتى (鎮迪道) دىخۇا  ۋىلايىتىگە (迪化道)، ئىلى-تارباغاتاي ۋىلايىتى ئىلى ۋىلايىتىگە ئۆزگەرتىلدى. مىنگونىڭ 5- يىلى (1916) 6- ئايدا تارباغاتاي ۋىلايىتى قۇرۇلدى. مىنگونىڭ 8- يىلى (1919) 6- ئايدا، ئالتاي رايونى شىنجاڭ ئۆلكسىگە قوشۇلۇپ، ئالتاي ۋىلايىتى قۇرۇلدى. مىنگونىڭ 9- يىلى (1920)، تەرىتاغنىڭ جەنۇبىدىكى ئاقسۇ، كاشغەر ۋىلايەتلىرىگە قوشۇپ قاراشەھەر، خوتەن ۋىلايەتلىرى قۇرۇلۇپ ۋىلايەتلەر 8 گە يەتتى. مىنگونىڭ 17- يىلى (1928) ۋىلايەت تۈزىمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. ۋىلايەتلەر:
مەمۇرىي رايونلار
مىنگونىڭ 17- يىلى (1928) ۋىلايەت (道) تۈزىمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان، شىنجاڭنىڭ تۇپرىقى كەڭ، باشقۇرۇش قولايسىز، شۇڭا كونا 8 ۋىلايەت 8 مەمۇرىي رايونغا ئۆزگەرتىلدى. مىنگونىڭ 22- يىلى (1933) 12- ئاپرېل سىياىسي ئۆزگىرىشىدىن كېيىن، قۇمۇل رايونى قۇرۇلدى. مىنگونىڭ 31- يىلى (1942)، يەركەند رايونى قۇرۇلدى. مىنگونىڭ 32- يىلى (1943) 7- ئايدا مەمۇرىي رايون ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ئىچكى ئىشلار نازارىتى تەرىپىدىن «ئۆلكىلىك مەمۇرىي نازىرلارنىڭ ۋاقىتلىق نىزامى» ئېلان قىلىنپ، مۇپەتتىشلىكلەر تەشكىللەندى.
مۇمۇرىي مۇپەتتىشلىك
1932- يىلى ئىچكى ئىشلار نازارىتى تەرىپىدىن «ئۆلكىلىك مەمۇرىي نازىرلارنىڭ ۋاقىتلىق نىزامى» ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، دەرھال ئىجرا قىلىنمىغان، 1943- يىلى 7- ئايغا كەلگەندە، شىنجاڭ ئۆلكىسى 10 مەمۇرىي مۇپەتتىشلىك رايونىغا ئايرىلدى، ھەرقايسى مەمۇرىي مۇپەتىششلىكلەرگە بىردىن مۇپەتتىش تەيىنلەندى. 1947- يىلى ھەرقايسى رايونلارنىڭ ناھىيىلىرى تەڭشەلدى. جۇڭگو كۇمپارتىيىسى ھۆكۈمەتنى ئۆتكۈزۋالغاندىن كېيىن ھەرقايسى رايونلار ۋىلايەت (專區) كە ئۆزگەرتىلدى.
ناھىيە دەرىجىلىك مەمۇرىي رايونلار
چىڭ سۇلالسى دەۋرى شىنجاڭ ئۆلكىسى (1911) 6 ۋىلايەت (府) ۋە 8 مەركەزگە بىۋاستە قاراشلىق نازارەت (直隸廳) ۋە 2 مەركەزگە بىۋاستە قاراشلىق ئايماق (直隸州)، قارمىقىدا 1 نازارەت (廳) ۋە 1 ئايماق(州) ۋە 21 ناھىيە بار ئىدى. شىنخەي ئىنقىلابىدىن كېيىن، 1913- يىلى 4- ئايدا ھەرقايسى ۋىلايەت، نازارەت ۋە ئايماقلار ناھىيەگە ئۆزگەرتىلدى، جەمئىي 37 ناھىيە بولدى. شىنجاڭنىڭ تۇپرىقى كەڭ بولۇپ، زېمىنى كەڭ ناھىيەلەردە ناھىيەچە (縣佐) لەر قۇرۇلدى، بۇ ناھىيەچەلەر ئەمەلىيەتتە باشقارما (設治局) لارغا تەڭ، ناھىيەگە نىسبەتەن يېقىن دەرىجىدىكى مەمۇرىي بىرلىكلەر ئىدى. نەنجىڭ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «ناھىيە تەشكىللەش ئۇسۇلى» قاتارلىق قانۇننامەلەردە ناھىيەلەرگە قوشۇمچى ناھىيەچە قۇرۇش ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. شۇنىڭ بىلەن شىنجاڭدىكى ھەر قايسى ناھىيەچەلەرنىڭ قانۇنىي ئورنى بىكار قىلىندى، بۇ ناھىيەچەلەر رولىغا كۆرە ئەسلىدىكى تەۋە ناھىيەلەرگە قوشىۋېتىش قولايسىز بولغانلىقى ئۈچۈن، ئىقتىسادىي ئۇنىۋېرسال كۈچى نىسبەتەن كۈچلۈك بولغان ناھىيەچەلەر ناھىيە دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلدى؛ دەرىجىگە توشمىغانلارغا بولسا باشقارما ئۇنۋانى بېرىلدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت پات پات ناھىيەلەر تەسىس قىلدى. شېڭ شىسەي زامانىسىدا 5 ناھىيە 6 باشقارما قۇرۇلدى. 1947- يىلىغا كەلگەندە شىنجاڭدىكى مەمۇرىي رايونلار 1 بىۋاستە قاراشلىق شەھەر، 78 ناھىيە، 2 باشقارما بولدى.
نۇپۇس
مىنگونىڭ 17- يىلى (1928) ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ سىتاتىستىكىسىغە كۆرە، شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ ئۇمۇمىي نۇپۇسى تەخمىنەن 2 مىلىيون 550 مىڭ دېيىلگەن، ئۇيغۇرلار 70%، خىتايلار 10% دىن تۆۋەن.
ھۆكۈمەت
شىنجاڭ ئۆلكىسى چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە قۇرۇلغاندىن كېيىن، شەنشى-گەنسۇ باش مۇپەتتىشلىكى (陕甘总督)، گەنسۇ-شىنجاڭ سىلاۋچىسى (甘肅新疆巡撫) ۋە ئىلى جاڭجۈن (伊犁將軍) بىلەن ئىدارە قىلغان. 1912- يىلى جۇڭخۇا مىنگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۆلكىسى شىماك مىلىتارىستلار ھۆكۈمىتى دەۋرىدە (1912-1928) تۇتۇق بېگى (都督، كېيىنچە نۆۋەت بىلەن جاڭجۈن، دۇجۈن\گېنېرال-گوبىرناتور قاتارلىقلارغا ئۆزگەرتىلدى) بىلەن ئىدەر قىلىنغان.
1928- يىلىدىن ئىتىبارەن، شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت رەئىسى تەسىس قىلىندى. جۇڭخۇا مىنگو شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت 1949- يىلى تەيبېي شەھرى 4- ماي يولى 52- كوچا 31- نومۇرلۇق ئىشخانىغا كۆچۈرۈلگەن، سىرتقا قارىتا شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت ئىش بېجىرىش ئورنى دەپ ئاتالغان. 1992- يىلى 16 يانۋار كۈنى بۇ ماقام ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان.
تويۇن يېزىسى
تويۇن يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Toyun Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئۇلۇغچات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئاپەت جۇغراپىيىسى
ئاساسلىقى ئاپەت بىلەن جۇغراپىيەلىك مۇھىت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەتقىق قىلىپ، ئاپەتنىڭ رايون بىرىكمىسى ۋە رايون پەرقلەندۈرۈش ئالاھىدىلىكىنى تەتقىق قىلىپ، ئاپەت تارقىلىشنىڭ رايون خاراكتېرلىك قانۇنىيىتى، غەيرى رايون خاراكتېرلىك قانۇنىيىتى ۋە ۋېرتىكال رايون خاراكتېرلىك قانۇنىيىتى ئۈستىدە ئىزدىنىپ، ئاپەت ئۇنىۋېرسال رايونىنى ئايرىش ۋە ئاپەت مەخسۇس رايونىنى ئايرىش، رايونلار ئاپەتنى ئازايتىش پىلانى ۋە جىددىي ئەھۋالغا تاقابىل تۇرۇش لايىھىسىنى تۈزۈپ، رايونلاردىكى ئاپەتنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئاپەتنى ئازايتىش تەدبىرىنى ئىلمىي ئاساس بىلەن تەمىنلەش كېرەك.
ۋىتامىن B
ۋىتامىن B؛ (Vitamin B) گۇرۇپپىدىكى ۋىتامىنلار ئومۇمىي ئاتىلىشى بولۇپ، ئۇلار دائىم ئوخشاش ئوزۇقلۇق مەنبەسى كەلگەن، مەسىلەن: ئېچىتقۇ قاتارلىقلار بار. ۋىتامىن B بولسا رەڭسىز، يىڭنىسىمان كىرىستال بولۇپ، سۇدا ئاسان ئېرىيدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :ۋىتامىن B
چەتئەلچە نامى :Vitamin B
ۋىتامىن B
8پارچەۋىتامىن Bۋىتامىن B بولسا رەڭسىز، يىڭنىسىمان كىرىستال بولۇپ، سۇدا ئاسان ئېرىيدۇ. ۋىتامىن B1 بولسا يۈزدىكى دانىخورەك ۋە ياغنى يوقىتىدۇ، نېرۋا سېستىمىسىنىڭ خىزمىتىنى كۈچەيتىدۇ. مېڭىنىڭ ھالسىزلىنىشى، نېرۋا ياللۇغى، ئەستە تۇتۇش قابىليىتى تۆۋەنلەش، بەدەندە تىتىرەك پەيدا بولۇش، ئىشتىھا تۇتۇلۇش، ئۇيقۇسى قېچىش قاتارلىق كېسەللەرگە پايدا قىلىدۇ.
ۋىتامىن B1
بۇنىڭدىن باشقا يەنە پۇت-قول ئۇيۇشۇش، پۇت تەمرەتكىسىمۇ ۋىتامىن B1 نىڭ كەمچىللىكىدىن بولىدۇ. شۇڭا ۋىتامىن B1 نىڭ كەمچىللىكىدىن بولغان يۇقارقى كېسەللىكلەرنى يوقۇتۇش ئۈچۈن مول بولغان ۋىتامىن B1 يېمەكلىكلىرىنى يېيىش لازىم: چامغۇر. گۈرۈچ قاتارلىق دانلىق زىرائەت بولۇپمۇ دانلىرىنىڭ پوستى. گۆش، تۇخۇم، سۈت، پىۋا ۋە پىۋا ئېچىتقۇسى، خېمىرتۇرۇچتاۋىتامىن B1 كۆپ بولىدۇ. شۇڭا كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئالىي ئۇن ئىشلىتىپ كېپەك ئۇن ئىشلەتمەسلىك ياخشى ئادەت ئەمەس.شاپتۇل،ۋىتامىن B1 تۈرىدىكىلەرنى تولۇقلاپ تۇرۇش بوغما ئۈچۈي فونكىسيىسىنى تەڭشەشكە پايدىلىق.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
17- نەۋرۇز
17- نەۋرۇز ياكى 17- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 17- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 76. (كەبىسە يىللاردا 77.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 290 كۈن باردۇر.
نۇسخىئالغۇ
نۇسخىئالغۇ (ياكى دۇپلىكاتور، فوتوكوپى؛ ئېنگلىزچە: Digital duplicator) ئادەتتە كۆپ مىقتاردا (20 نۇسخىدىن كۆپ) بىسىپ چىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە پىرىنتېردۇر. نۇسخىئالغۇ ئىشلەتكۈچىلەرنى ئىشەنچىلىك، تەننەرخى تۆۋەن كوپىيە مۇلازىمى بىلەن تەمىنلەيدۇ. thumb|نۇسخىئالغۇ thumb|نۇسخىئالغۇ thumb|سامسۇڭ نۇسخىئالغۇسى
ئابدۇرېشىت ئىمىنوف
ئابدۇرېشىت ئىمىنوف ھايات ۋاقتىدا ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىپ، بىر قىسىم شېئىر، ھېكايىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلغانىدى.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر
ئەركىن ئالىپتىكىن
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە يۈرگۈزۈۋاتقان يېقىنقى 60 يىلدىن بۇيانقى سىياسىي بېسىم، مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيە، ئىقتىسادىي سۈمۈرگۈچىلىك، سېلىنغان ئېكولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىق، ئىرقى كەمسىتىش، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، قىيىن – قىستاققا ئېلىش ۋە خالىغانچە ھۆكۈم ئېلان قىلىش قاتارلىق سىياسەتلىرىنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى قاتارلىق ب د ت دىكى باشقا ئالىي كېڭەش، ئالاھىدە ئورگان، ھەرقايسى كومىتېتلار ۋە ئىدارە – ئورگانلارغا ئاڭلىتىش ئۈچۈن، 1973– يىلدىن بىرى كۆرسىتىلىۋاتقان تىرىشچانلىقلار بارغانسېرى مېۋە بېرىشكە باشلىدى. بۇنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقى ئايرىمچىلىققا قارشى تۇرۇش كومىتېتىنىڭ 96- نۆۋەتلىك يىغىنىدا قولغا كەلتۈرۈلگەن مۇۋەپىقىيەتتۇر. بۇ يىغىندا تەرەپسىز مۇتەخەسسىسلەر، تەتقىقاتچىلار ۋە ئىلىم ئەھلىلىرى، خىتاي ۋەكىللىرىنى شەرقىي تۈركىستاندا بىر مىليوندىن ئارتۇق كىشىنى «قايتا تەربىيەلەش» نامىدىكى سىياسىي ئۆزگەرتىش لاگىرلىرىغا قاماش ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىش بىلەن ئەيىبلىدى ۋە خىتاي ۋەكىللىرىنىڭ ئۆزىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنۇپ ئېيتقان يالغانلىرىنى بىرمۇبىر پاش قىلدى. بۇ ئىش شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇنلىغان تەشكىلاتلارنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى. تارىختا خىتاي ۋەكىللىرى تۇنجى قېتىم ب د ت ئىرقى ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتىدا ھېساب بېرىشكە مەجبۇر بولغان ۋاقىتنىڭ ئامېرىكا قاتارلىق غەرب ئەللىرىنىڭ ب د ت دىكى تەسىر كۈچى كۈنسېرى ئاجىزلىشىۋاتقان، خىتاينىڭ تەسىر كۈچى بولسا كۈنسېرى ئېشىۋاتقان چاغقا توغرا كېلىشىمۇ ئالاھىدە دىققەتنى تارتىدۇ. بەلكىم بۇ باشلىنىش بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ب د ت نىڭ ئومۇمىي يىغىندىمۇ كۈن تەرتىپكە كېلىشى مۇمكىن.
بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرگەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسا قاتارلىق قۇرۇلتاينىڭ بارلىق ھەيئەت ئەزالىرىنى چىن كۆڭلۈمدىن تەبرىكلەيمەن. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز ۋاقتىدا كېچىسى پىززا توشۇپ، كۈندۈزى ئىشخانىغا كېلىپ ئىشلەپ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنى تۇتۇپ تۇرۇش ئۈچۈن تىرىشقان دولقۇن ئەيسانىڭ يېشىل كارتىغا ئېرىشىشىگە توسقۇنلۇق قىلغانلىقىنى، يېشىل كارتىغا ئېرىشىپ بولغاندىن كېيىنمۇ ب د ت غا كىرگۈزمەسلىككە تىرىشقانلىقىنى ۋە ئۇ يەردە سۆزلىشىگە توسقۇنلۇق قىلىش ئۈچۈن نۇرغۇنلىغان قېيىنچىلىقلارنى تۇغدۇرغانلىقىنى ھەممىمىز ياخشى بىلىمىز. ئۇ، خىتاينىڭ شۇنچىۋالا توسقۇنلىقلىرىغا قارىماي كۆرىشىنى داۋاملاشتۇرماقتا. 2000- يىلى ئېستونىيەدە چاقىرىلغان ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ يىغىنىدا ۋەكىل سۋېن جېرگىنسوننىڭ خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى توغرىسىدىكى سۆزى جەريانىدا «تىبەت» ۋە «شىنجاڭ» ئىسىملارنى تىلغا ئېلىشى بىزنى تولىمۇ سۆيۈندۈرگەندى. ئەلۋەتتە، ئۇنىڭ تىبەت ۋە شىنجاڭ ئىسمىنى تىلغا ئېلىشىدا دوكتور لىننىر مېئىل بىلەن ئەينى ۋاقىتتىكى ئېستونىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى توماس ئېلۋېس كۈچلۈك رول ئوينىغانىدى. چۈنكى، تىبەت مۇتەخەسسىسى بولغان دوكتور لىننىر مېئىل خەلقئارا ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغان 4 شەخسنىڭ بىرى ئىدى. توماس ئېلىۋېس بىلەن ئازادلىق رادىيوسىدا بىللە ئىشلىگەنىدۇق، يېقىن دوستۇم ئىدى. 2000- يىلى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ رەئىسى ماررى روبىنسون، خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە توختالغاندا فالۇنگۇڭ، تىبەت ۋە شىنجاڭ ھەققىدە سۆز قىلىپ، بىزنى يەنە بىر قېتىم ھاياجانلاندۇرغاندى. 2002- يىلى گېرمانىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى جاسچىكا فىشېر خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى توغرىسىدىكى سۆزى ئەسناسىدا، تىبەت ۋە شىنجاڭ ھەققىدە بىرەر جۈملە بولسىمۇ توختالغانلىقى بىزنى سۆيۈندۈرگەندى. چۈنكى بۇ سىياسەتچىلەر ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىدا تۇنجى قېتىم «شىنجاڭ» ھەققىدە توختىلىپ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن سۆز قىلغانلار ئىدى. جاسچىكا فشېر گېرمانىيەدىكى يېشىللار پارتىيەسىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى رەھبەرلىرىدىن بىرى ئىدى. ئەمدىلىكتە ئىنتايىن قىيىن شارائىتلارغا قارىماي شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ب د ت ئارقىلىق پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلاتقان دولقۇن ئەيسا ۋە سەپداشلىرىدىن قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ئۈچۈن پەخىرلىنىمىز. ھەركىمگە ئۆزىنىڭ ھەققىنى بېرىش لازىم.
لېكىن، ب د ت نىڭ قانداق بىر تەشكىلات ئىكەنلىكىنى، ب د ت ئىچىدىكى نەچچە ئون ئالىي كېڭەش، مۇدىرىيەت، كومىتېت ۋە باشقا ئىدارە – ئورگانلارنىڭ مەسئۇلىيەت دائىرىسىنى، خىزمەت تەقسىماتىنى، پىرىنسىپلىرىنى، خىزمەتتىكى قائىدە – نىزاملىرىنى يېتەرلىك بىلمەيدىغان بەزى ۋەتەنداشلىرىمىز، ب د ت ئىرقى ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتىنىڭ 96- نۆۋەتلىك يىغىنىغا قاتناشقان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەكىللىرىنى «خىتاينىڭ يالغانلىرىغا رەددىيە بەرمىدى، ئىنكاس قايتۇرمىدى، دەل ۋاقتىدا جاۋاب قايتۇرمىدى» دېگەندەك سۆزلەرنى قىلىپ ئەيىبلىدى. بۇنىڭغا قارىتا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بىر قىسىم رەھبەرلىرى چۈشەندۈرۈش بەرگەن بولسىمۇ كارغا كەلمىدى. بۇ سەۋەبتىن مەزكۇر يازما ئارقىلىق بۇلارنى توغرا چۈشەندۈرۈشنى لايىق كۆردۈم.
ب د ت 1945– يىلى 10- ئاينىڭ 24- كۈنى رەسمىي قۇرۇلغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان بۇ تەشكىلات پۈتۈن دۇنيانى سۆيۈندۈرگەندى. قانلىق ئۇرۇشلاردىن بىزار بولغان خەلقلەر «تىنچلىق ۋە ھۇزۇر ئېلىپ كېلىدۇ، مەزلۇم مىللەتلەر ئىنساندەك ياشايدۇ، ئەر – ئاياللار باراۋەر بولىدۇ.» دەپ سۆيۈنگەندى. ھەقىقەتەنمۇ ب د ت يېڭى قۇرۇلغان ۋاقىتلاردا دۇنيادىكى نۇرغۇن مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا مۇھىم رول ئوينىدى. ئۇرۇشلار ئازايدى، ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن «سوغۇق ئۇرۇش» مۇ تۈگىدى. يېڭى بىر دۇنيا سىستېمىسى قۇرۇلدى. سەنئەت، بىلىم، پەن – تېخنىكا، مەدەنىيەت، ئاياللار ۋە بالىلار ھوقۇقى، ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىدىكى ئاچلىق، يوقسۇللۇق، يۇقۇملۇق كېسەللىك ۋە ئۇنى داۋالاش قاتارلىق ساھەلەردە ناھايىتى مۇھىم خىزمەتلەرنى قىلدى.
لېكىن، 60 يىل مابەينىدە ب د ت بارغانسېرى بۇزۇلۇشقا باشلىدى. تاغدەك دۆۋلىنىپ كەتكەن مەسىلىلەرنى ھەل قىلالماس ھالغا چۈشۈپ قالدى. سوغۇق ئۇرۇش تۈگىدى، لېكىن دۆلەت ئىچى ۋە رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئالالمىدى. خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە قارشى قوللىنىلغان ئاۋازلار ب د ت نىڭ تەسىر كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى. شىكايەتلەر، خۇسۇمەتلەر كۆپىيىشكە باشلىدى. ئۈمىدلىرىنى ب د ت غا باغلىغان مەزلۇم مىللەتلەرنىڭ ئۈمىدلىرىمۇ سۇغا چىلاشتى. پۈتۈن تىراگېدىيەلەر؛ ئادالەت، تەڭسىزلىك ۋە ئىنسان غۇرۇرى ئۈستىگە قۇرۇلغان ب د ت نىڭ مەۋجۇت بولۇشىغا قارىماي، مەزلۇم مىللەتلەر ھازىرغىچە سىياسىي بېسىم، مەدەنىىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى، ئىقتىسادى سۈمۈرگۈچىلىك، ئېكولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىق، ئىرقى كەمسىتىش، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، قىيىن-قىستاق ۋە ناھەق ھۆكۈم، ئېتنىك قىرغىنچىلىق ۋە شەرقىي تۈركىستاندا بولۇۋاتقاندەك مىللەت سۈپىتىدە يوق بولۇش تەھدىتىگە دۇچار بولماقتا. بۇلارنىڭ نۇرغۇن سەۋەبلىرى بولسىمۇ ب د ت ئۈچۈن مۇھىم دەپ قارىغانلىرىم ھەققىدە بىر ئاز توختالماقچىمەن.
ب د ت نىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، نۆۋەتتە دۇنيادا تەخمىنەن 7000 ئەتراپىدا مىللەت ياكى ئاز سانلىق خەلقنىڭ بارلىقى تەخمىن قىلىنماقتا. بۇ سەۋەبتىن بىز بۇلارنى «ۋاكالەتسىز مىللەتلەر» يەنى (TEM) دەپ ئاتايمىز. بۇلاردىن پەقەت 200 دىن ئازاراقى ب د ت غا ئەزادۇر. گەرچە پۈتۈن دۇنيا ب د ت نى «بىرلەشكەن مىللەتلەر» (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە تىللاردا ئەسلى مەنىسى بويىچە <بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتى> دەپ ئاتايدۇ. ئۇيغۇرچىغا خىتايچىدىن بىۋاسىتە تەرجىمە سۈپىتىدە <بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى> دەپ قوبۇل قىلىنغان. شۇڭلاشقا ئوقۇرمەنلەرنىڭ بۇ يەردىكى ئۇقۇملارنى توغرا پەرىقلەندۈرۈشىنى سورايمىز – تەرجىماندىن) دەپ بىلسىمۇ، ب د ت «مىللەت» نى ئەمەس «دۆلەت» لەرنىڭ بىرلەشكەن بىر تەشكىلاتىدۇر. قالغان قىسمى يەنى ۋاكالەتسىز مىللەتلەر مەۋجۇت دۆلەتلەرنىڭ تەۋەلىكىدە ئىختىيارى ياكى مەجبۇرى ھالدا ئورۇن ئالماقتا.
شەرقىي تۈركىستان خەلقىمۇ 7000 ئەتراپىدىكى ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ پەقەتلا بىرى خالاس. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ب د ت دىكى ھوقۇقلۇق ۋەكىلى بولسا خىتايدۇر.
ئەڭ ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان بۇ ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنى قوغدايدىغان ھېچقانداق بىر مېخانىزم يوقتۇر. مەسىلىلىرىنى، ئىستەكلىرىنى ۋە شىكايەتلىرىنى ئاڭلايدىغان خەلقئارالىق بىرەر تەشكىلاتمۇ يوق. شۇنداقلا ب د ت دا ئاۋازىنى ب د ت نىڭ رەسمىي خەلقئارالىق ئىجتىمائىي تەشكىلاتلىرى (NGO) نىڭ ئوتتۇرىغا قويۇشى بىلەن ئاڭلىتىپ كەلمەكتە.
ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئۆزلىرىنىڭ باشقۇرۇش دائىرىسىدە بولغان ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنى قوغداش، تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ۋەكىل بولۇش بولغان دۆلەتلەر، ئۆز ۋەزىپىلىرىنى ئورۇندىمايلا قالماستىن، ئەكسىچە دۈشمەنلىك قىلماقتا. بۇ سەۋەبتىن ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كۆپىنچە ئەزالىرى ئۆزلىرىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بۇ زوراۋان دۆلەتلەرنى ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي ۋەكىلى ئەمەس، دەپ قارىماقتا. شۇلارنىڭ قاتارىدا شەرقىي تۈركىستان خەلقىمۇ خىتاينىڭ ب د ت دىكى ۋەكىللىكىنى رەت قىلىپ كەلمەكتە.
كۆپىنچە ئەھۋاللاردا ھەرقايسى دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ باشقۇرۇش دائىرىسىدىكى بۇ مىللەتلەرگە زۇلۇم قىلىشتا ئىنسانىي ۋىجدانىغا قىلچىلىكمۇ قارىماستىن قولىدىن كېلىدىغان پۈتۈن ئىمكانىيەتلەرنى ئىشقا سالماقتا. ب د ت نىڭ كارى بولماسلىقى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئەرز – شىكايەتلىرىگە پەرۋا قىلماسلىقى، ئەسلىدە دەل ۋاقتىدا توسۇش ۋە ئالدىنى ئېلىش كېرەك بولغان بېسىم ۋە زۇلۇمنىڭ كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
ب د ت ۋە ياۋروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى (AGIT) ئىچىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان مېخانىزملار، ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى ئۈچۈن يوق. ئۇنىڭ ئۈستىگە مىللىي ھاكىمىيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە دۆلەتنىڭ تەدبىركارلىقىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان سىياسىي ئىرادىنىڭ كەملىكىمۇ ب د ت نىڭ كۈچىنى چەكلەپ قويۇۋاتقان مۇھىم ئامىللاردىن بىرىدۇر. مىللىي ھاكىمىيەت – كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش كۈرىشىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ توساقلاردىن بىرىدۇر. مىللىي ھاكىمىيەتنىڭ پىرىنسىپ ۋە ئىجرا قىلىنىشى خەلقئارا ھوقۇقنىڭ مەركىزى نۇقتىسىلا بولىدىكەن، ھېچبىر خەلقئارالىق ئورگان ھېچقانداق بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى تەۋەلىكىدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى توغرا بىر شەكىلدە بىر تەرەپ قىلالمايدۇ.
ب د ت نىڭ ئەھدىنامىسىدىمۇ مىللىي ھاكىمىيەت مەۋجۇتلۇقىنىڭ پەۋقۇلئاددە مۇھىملىقى كۆرسىتىلگەن. ئۆز پۇقرالىرىنىڭ ئەڭ ئاساسىي ھەق- ھوقۇقلىرىنىڭ بۇزغۇنچىسى بولغان بىر دۆلەت، پۇقرالىرىنىڭ ھۇزۇرىنىڭ ئۆز مەسئۇلىيىتى ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭغا ھېچقانداق بىر دۆلەتنىڭ ئارىلىشالمايدىغانلىقىنى دېيەلەيدۇ. بۇنى قالقان قىلىۋالغان بىر دۆلەت، ھەر دائىمقىدەكلا ب د ت نىڭ ئەھدىنامىسىغا سىغىنالايدۇ. كېيىنكى 60 يىلدىن بىرى چوڭ – كىچىك ۋە پەرقلىق ئىدېئولوگىيەلەرگە ئىگە بولغان نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر ئۆزلىرىنى خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇققا مۇناسىۋەتلىك ئەيىبلەشلىرىدىن قوغداش ئۈچۈن مىللىي ھاكىمىيەتنىڭ ب د ت ئەھدىنامىسىدىكى نىزامنامىلرىنى قالقان قىلىۋېلىپ كەلمەكتە.
ھەتتا نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر، دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق باياننامىسىنىڭ ئەسلىدە غەربكە ئائىت بىر باياناتنامە ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ شەرق مەدەنىيىتىگە ماس كەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىش بىلەن بىرگە، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ پۈتۈن دۇنياغا ئورتاق ھالدا ماس ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئەسلىدە شەرقلىقلەرنىڭ غەربلىكلەر بىلەن ئوخشاش ئىنسانىي ھەق – ھوقۇققا ئىگە ئەمەسلىكىنى تەكىتلەشنىڭ ئۆزىلا ئىنساننى پەس كۆرىدىغان بىر خىل قاراشتۇر. پەرقلىق مەدەنىيەتلەرنىڭ پەرقلىق سىياسىي قاراشنى يېتىلدۈرىدىغانلىقى بىر ھەقىقەتتۇر. لېكىن، يۈز يىللاردىن بىرى پۈتۈن دۇنياغا ئومۇملاشقان ۋە ھەممە ئىنسانلار تەرىپىدىن ئورتاق قوبۇل قىلىنغان قىممەت – قاراشلار مەۋجۇتتۇر.
خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە تۇتىدىغان پوزىتسىيەسىگە ئەڭ مۇۋاپىق كېلىدىغىنىمۇ دەل مۇشۇ. ماركسىزمنىڭ پۈتۈن دۇنياغا ئەڭ ماس كېلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدىغان كوممۇنىست بىر دۆلەتنىڭ، شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان ھالدا جازا لاگىرلىرىنى تەسىس قىلىپ، ئۇنىڭغا بىر مىليوندىن ئارتۇق شەرقىي تۈركىستانلىقنى سۇلاپ، ئۇلارنىڭ ئىنسانچە ياشاش ھەق ھوقۇقلىرىنى دەپسەندە قىلىشى ئۆز پىرىنسىپلىرىغا خىلاپتۇر. بۇ ئەھۋال ب د ت نىڭ ئىككى يۈزلىمىچىلىكىنى نامايان قىلىپ بېرىدۇ.
ئۆزى قول قويغان ئەھدىنامىگە رىئايە قىلمايدىغانلىقىنى ئوچۇق ئېيتقان خىتاي، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق باياننامسىدە كۆرسىتىلگەن كىشىلىك ھوقۇققا قانداقمۇ رىئايە قىلسۇن؟
بىرىنچىسى، ب د ت نىڭ يەتمەكچى بولغان نىشانىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئىككىنچىسى، قوبۇل قىلىشى كېرەك بولغان بىر رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئامېرىكىنىڭ ئافغانىستان، ئىراق، لىۋىيە ۋە سۈرىيەدىكى رولى مىللىي ھاكىمىيەتنىڭ، كۆرۈلگىنىدەك بىر باشقا چىققىلى بولمايدىغان بىر مەسىلە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ب د ت گە ئائىت بىر قارار ماقۇللاش جەريانىدا تەسىرى ئىنتايىن چوڭ بولغان ئاساسىي كۈچلەر، مەلۇم بىر دۆلەتتە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشنى زۆرۈر دەپ قارىسا، دۇنيادىكى ھېچبىر كۈچ ئۇنى توسۇپ قالالمايدۇ. بەزى ۋاقىتلاردا كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشنى زۆرۈرىيەتكە ئايلاندۇرغانمۇ، بەزى چاغلاردا، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە كۆز يۇمدۇرغانمۇ بۇ قارارلاردۇر. ۋە بۇ قارارلار مەسىلىنىڭ دەل ئۆزىدۇر.
كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلغىنى كىچىك، تىجارەت ۋە خەلقئارادىكى ئورنى ۋە ئىستراتېگىيەسى ئانچە مۇھىم بولمىغان بىر دۆلەت بولسا، چوڭ دۆلەتلەر بۇ كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ئۈستىگە قۇزغۇندەك چۈشىدۇ. توختىماي ئەيىبلەپ، كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ئۈچۈن قىلمىغانلىرى قالمايدۇ. لېكىن خىتايدەك تەسىرى چوڭ دۆلەتلەر كۈچلۈك ئەيىبلەشلەرگە، بېسىم ۋە باشقا مەجبۇرلىنىشلارغا ئۇچرىمايدۇ. ئاممىۋى قىرغۇچى قوراللارغا ئىگە دېگەننى باھانە قىلىپ ئىراقنى ئىشغال قىلغانىدى. ئەمما بۇنىڭ يالغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقتى. ئامېرىكا ئىران بىلەن تۈزگەن يادرو كېلىشىمىنى ئۆزى بۇزدى، ئۈستىلەپ بىرمۇنچە ئېمبارگو يۈرگۈزدى. ئەلۋەتتە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار قىرغۇچى قوراللارنى يوقىتىش ئۈچۈن قولىدىن كېلىشىچە كۈچ چىقىرىشى كېرەك. چۈنكى، قىرغۇچى قوراللار ھەممىدىن بۇرۇن كىشىلىك ھوقۇققا خىلاپ ۋە بۇنىڭدىن باشقا خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق باياننامىسىدا كۆرسىتىلگەن «ياشاش ھوقۇقى» غىمۇ خىلاپ. لېكىن، خىتاي، ئامېرىكا، رۇسىيە، پاكىستان، ھىندىستان، فىرانسىيە، ئەنگلىيە ۋە ئىسرائىلىيە قاتارلىق نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئاتوم بومبىسى بار. بۇ دۆلەتلەرنىڭ قىرغۇچى قوراللارغا ئىگە بولۇشىغا نېمىشقا رۇخسەت قىلىنىدۇ؟
بىر شەرقىي تۈركىستانلىق بولۇش سۈپىتىم بىلەن ھەر تۈرلۈك ئاتوم سىناقلىرىغا پۈتۈنلەي قارشى تۇرىمەن. خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا 46 قېتىم ئاتوم بومبىسى سىنىقى قىلدى. بۇنىڭ بىر دانىسى پاكىستانغا ئائىت ئىدى. نەتىجىدە، ئەتراپقا تارالغان رادىياتسىيەلىك ماددىلار يالغۇز ئىچىملىك سۇ، زىرائەت، مېۋە – چېۋە ۋە ھايۋانلارغىلا تەسىر كۆرسىتىپ قالماي، ھازىرغىچە ئون مىڭلارچە ئىنساننىڭ ئۆلۈشىگە، راك كېسەللىكلىرى ۋە مېيىپ تۇغۇلغان بالىلار سانىنىڭ نەچچە ھەسسە ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
بۈگۈنكى كۈندىكى نۇرغۇنلىغان ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (TEM) ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق خىزمەتلىرىنى ئادىل ۋە ئۈنۈملۈك ئىشلەيدىغانلىقىغا بولغان ئۈمىدىنى بارغانسېرى يوقىتىپ قويماقتا. كىشىلىك ھوقۇقتا دۇنياۋى ئىجرائىيە بىردەكلىكىنىڭ بولماسلىقى، ب د ت نىڭ ئايرىمىچىلىق قىلىپ، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارىتا تەرەپ تۇتۇشى ئۇنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە دۇرۇسلۇقىنى يوقىتىپ قويۇشىغا ئېلىپ باردى. پۈتۈن دۇنيا تەرىپىدىن ئالدانغان، تاشلىۋېتىلگەن، ئىستەكلىرى بەربات قىلىنغان ۋە ئۈمىدسىزلەنگەن كۆپلىگەن ۋاكالەتسىز مىللەتلەر ئۆزىنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ھەق – ھوقۇقلىرىنى قولغا ئېلىش ئۈچۈن تەدرىجىي ھالدا زوراۋانلىق يوللىرىنى تاللاشقا مەجبۇر بولماقتا. چۈنكى، دۇنيا جامائەتچىلىكى پەقەت بىرەر زوراۋانلىق ھەرىكىتى ۋەياكى توقۇنۇش بولغاندىلا ئاندىن ھەرىكەتكە ئۆتمەكتە. بۇ سەۋەبتىن ھازىر دۇنيادىكى 65 دۆلەتتە ئىچكى توقۇنۇش يۈز بەرمەكتە.
كېيىنكى 60 يىلدىن بىرى سىياسىي بېسىم، مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى، ئىقتىسادىي سۈمۈرگۈچىلىك، ئېكولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىق، ئىرقى كەمسىتىش، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، قىيىن -قىستاق، سوئال – سوراقسىز جازا، ئېتنىك قىرغىنچىلىق… ئەمدىلىكتە بولسا، كەڭ كۆلەملىك يوقىتىش ئۈچۈن جازا لاگىرلىرىغا سولىنىپ تارىخنىڭ بەتلىرىدىن يوقىتىۋىتىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن شەرقىي تۈركىستان خەلقىمۇ بۇ ئەھۋاللاردىن مۇستەسنا ئەمەس. تىنچلىق يولى بىلەن دۇنيا جامائىتىنىڭ دىققىتىنى تارتالمىغان شەرقىي تۈركىستان خەلقى 1990- يىللاردىن باشلاپ، تەدرىجىي قوراللىق ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتى 11- سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى دۇنيا جامائەتچىلىكى ئارىسىدا «تېررورچى» قىلىپ كۆرسىتىشكە كۈچلۈك تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. لېكىن، دۇنيا جامائىتى خىتاينىڭ پۈتكۈل تىرىشچانلىقىغا قارىماي، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ «تېررورىست» ئىكەنلىكىگە ئىشەنمىدى. بۇنىڭ ئەڭ ياخشى مىسالى بولسا، خىتاينىڭ تۇنجى قېتىم ب د ت ئىرقى ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتى تەرىپىدىن سوراققا تارتىلىشىدۇر.
كۆپلىگەن مۇتەخەسسىسلەر، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ 500 يىللىق يۈكسىلىشىنىڭ تەدرىجىي چېكىنىش دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچنىڭ بارغانسېرى شەرققە قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بەلكىم يېقىن كەلگۈسىدە، خىتاي باشچىلىقىدىكى خىتاي گەۋدىسىدە ۋەياكى خىتاي گەۋدىسىگە كىرمەكچى بولغان دۆلەتلەرنىڭ ب د ت دىكى تەسىرى تېخىمۇ زورىيىشى مۇمكىن. ب د ت ئامېرىكا، سوۋېت ئىتتىپاقى، ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە گومىنداڭ قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ باشچىلىقىدا قۇرۇلدى. ترامپ ھۆكۈمىتى دەۋرىدىكى ئامېرىكا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى قاتارلىق كۆپلىگەن تەشكىلاتلاردىن چېكىنىپ چىقتى. پارىژ كىلىمات كېلىشىمىدىنمۇ چېكىندى. ئىران بىلەن تۈزۈلگەن يادرو كېلىشمىنىمۇ بىر تەرەپلىمە ھالدا بىكار قىلدى. بۇ سەۋەبلەر تۈپەيلى، ئەڭ يېقىن شېرىكى بولغان ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە گېرمانىيە بىلەنمۇ كېلىشەلمەسلىك بولدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىغا قارىتا ئىقتىسادىي ئېمبارگو يۈرگۈزدى. ئەڭ يېقىن شېرىكلىرىدىن بىرى بولغان تۈركىيەگىمۇ دۈشمەنلەرچە پوزىتسىيەسىدە بولدى. ئامېرىكىدىمۇ قاتتىق تالاش – تارتىش قىلىنىۋاتقان ترامپ، تەڭپۇڭسىز ھەرىكىتى، تۇترۇقسىز گەپ – سۆزلىرى ۋە قالايمىقان قارارلىرى بىلەن ئامېرىكىنىڭ دۇنيادىكى ئىناۋىتىنىمۇ دەخلىگە ئۇچراتتى. ئامېرىكىنىڭ ب د ت دىكى بوشىتىپ قويغان ئورنىنى خىتاي تېزلىك بىلەن تولدۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. خىتاي، ب د ت نىڭ چىقىمىنى كۆتۈرۈۋاتقان ئۈچىنچى چوڭ دۆلەتكە ئايلاندى. ب د ت نىڭ تىنچلىق ئۈچۈن كۆرسىتىۋاتقان خىزمەتلىرىگە يېقىندىن ياردەمدە بولۇۋاتىدۇ. خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكىسى ۋە ئاسىيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرگە نىسبەتەن ئېلىنىدىغان قارارلاردا رەت قىلىش ھوقۇقىنى ئىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ مايىللىقىغا ئېرىشمەكتە. بۇنىڭغا ئوخشاش يەنە نۇرغۇنلىغان مىساللارنى كۆرسىتىپ بېرەلمەيمىز. ئەمما ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئەنسىرەيدىغىنى، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە سانى كۈنسېرى ئېشىۋاتقان شېرىك دۆلەتلىرى بىلەن بىرلىشىپ ب د ت دا مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىۋېلىشى ۋە بۇ ئارقىلىق ب د ت دىكى ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنىڭ پائالىيىتىنى چەكلىشى شۇنداقلا تەشكىلاتلارنى سۆز قىلدۇرماسلىقى ھەتتا ئۇلارنىڭ ب د ت دىكى ئورنىنى يوق قىلىۋېتىشىدۇر.
ھالبۇكى، بۇ ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ باياننامىسىدىكى پىرىنسىپلارنىڭ تولۇق ئىجرا قىلىنغان – قىلىنمىغانلىقىنى تەكشۈرۈش، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ئېنىقلاپ دوكلات تەييارلاش ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە ئوخشاش ب د ت دىكى ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىشقا ياردەم بېرىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ساھەلەردە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىماقتا. ئۇلارنىڭ پائالىيىتىنىڭ چەكلىنىشى، باستۇرۇلۇشى ۋەياكى ب د ت دىكى رەسمىي ئورگانلىق سالاھىيىتىنىڭ بىكار قىلىنىشى دېمەك، دۇنيادىكى 7000 دىن ئارتۇق ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئاۋازىنىڭ جىمىقتۇرۇلۇشى دېمەكتۇر. شۇڭلاشقا ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى ب د ت دىكى ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنى پۈتۈن كۈچى بىلەن قوللىشى ۋە ئۇلارنىڭ قوللىشىنىمۇ قولغا كەلتۈرۈشى لازىم.
1979-يىلى ئامېرىكىنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە قۇرغان ئەركىن ياۋروپا ۋە ئازادلىق رادىيوسى ئۇيغۇرچە بۆلۈمنىڭ تاقىلىشى مۇناسىۋىتى بىلەن، مىللىي شائىرىمىز ساتتار ماقچوبان مۇنداق بىر شېئىر يازغانىدى:
ئۇيغۇر ئۈنى گەر چىقمىسا بۈگۈنلۈك،
دېمەيلىكى ئاغزى باغلىق تۈگۈگلۈك.
ئۇيغۇر ئۈنى مىڭلارچە يىل ياڭرىغان،
يەنە ياڭرار تىندۇرالماس شىۋىرغان.
تىنامدۇ ھېچ ئۇنىڭ ئەكسى ساداسى؟
ئۇنىڭ ئۈچۈن بولماس كۆڭۈل ھېچبىر ۋاخ قەپەزدە.
مىللىي شائىرىمىز ساتتار ئاكىنىڭ يازغىنىدەك، كىم نېمە قىلسا قىلسۇن بۇ يىلدىن باشلاپ گۈركىرىگەن ئۇيغۇرنىڭ ئاۋازىنى ھېچبىر كۈچ جىمىقتۇرالمايدۇ!
سۆيگۈ ۋە ھۆرمەت بىلەن: ئەركىن ئالىپتېكىن
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كاھو(لەتىس)
thumb|كاھو (لەتىس)نىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى thumb|كاھو ئادەتتە بولكىلارنىڭ ئوتتۇرىسىغان گۆش بىلەن قىستۇرلۇپ يېيىلدۇ. كاھو (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: لەتىس، ئوسوڭ، ئۇسوڭ؛ ئېنگلىزچە:Lettuce؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 莴苣 ) ئادەتتە ساندىۋىچ ۋە باشقا غەرىبچە تائاملاردا بولكىلارنىڭ ئارىسىغا قىستۇردىغان، كەڭ قوللىنىلىدىغان، يۇمىران، يۇمشاق، يېيىشلىك كۆكتات. بۇ كۆكتاتنىڭ ئادەتتە رەڭگى يېشىل رەڭدە بولۇپ، شەكلى لاۋلاق يېسىۋىلەككە ئوخششىپ كېتىدۇ، لىكىن ئۇنداق چوڭ ئەمەس. thumb|كاھو ئارقىلىق ئېتىلگەن ئالامەت ساندىۋىچ. كاھو ئادەتتىكى ئۇيغۇر تائامىلىرىدا قوللانمىسىمۇ، لىكىن يەر شارىلىشىشى سەۋەبلىك، غەرىب تائاملىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر تائام مەدەنىيىتىگە سىڭىپ كىرمەكتە.
ئۇيغۇلار قوللانغان يېزىقلار
ئۇيغۇرلار تارىخىتا قوللانغان يېزىقلار ئۇيغۇر يېزىقلىرى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئۇيغۇر خەلقى ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى ئەڭ ئۇزۇن تارىخقا، يۈكسەك يېزىق مەدەنىيىتىگە ئىگە خەلقلەرنىڭ بىرى بولۇپ، قەدىمدىن تارتىپ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جۇڭگو مەدەنىيىتىنى بەرپا قىلىشتا ئۆزىنىڭ زور تۆھپىسىنى قوشۇپ كەلگەن خەلقتۇر. ئۇيغۇر خەلقى ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ۋە تەرەققىياتىنىڭ ھەر قايسى تارىخىي دەۋرلىرىدە ھەر خىل سىستېمىدىكى يېزىقلاردىن پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى دەۋرمۇ دەۋر كېيىنكى ئەۋلادلىرىغا قالدۇرۇپ كەلدى. ئۇيغۇرلار ئۆزلىرى ياشىغان ھەر بىر تارىخىي دەۋردە ئۆز تىلىنى تولۇق ۋە توغرا ئەكس ئەتتۈرۈش مەقسىتىدە ئۆز زامانىسىدا خېلى ئىلغار ھېسابلىنىدىغان ئېلىپبەلىك يېزىقلاردىن پايدىلىنىپ كەلدى. 18- ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن ھازىرغىچە جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرىنىڭ ئارخېئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشلىرى نەتىجىسىدە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىدىن، موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرى ۋە سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ تۇرپان، جىمىسار، كۇچا، مارالبېشى، خوتەن، قارا شەھەر، چاقىلىق،  مىرەن قاتارلىق جايلىرىدىن ھەمدە گەنسۇ، چىڭخەي ئۆلكىلىرى ھەم دۇڭخۇاڭ قاتارلىق جايلاردىن تېپىلغان يازما يادىكارلىقلار، مەڭگۈ تاشلارغا يېزىلغان تەزكىرىلەر، كلاسسىك ئەدەبىيات نەمۇنىلىرى، پەن-مەدەنىيەتنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىگە ئائىت بولغان مەدەنىي يادىكارلىقلارنىڭ ئارقا-ئارقىدىن تېپىلىشى ئۇيغۇرلانىڭ قەدىمدىن تارتىپلا خېلى تەرەققىي قىلغان، پارلاق مەدەنىيەتكە، خېلى مۇكەممەل تەرەققىي قىلغان مىللىي تىلغا ھەم بۇ تىلنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغان ئېلىپبەلىك يېزىققا ئىگە مەدەنىيەتلىك خەلق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇن تارىختىن بۇيانقى ماددىي ۋە مەنىۋى ھاياتىدا قوللانغان يېزىقلىرى ۋە يۇقىرىقى جايلاردىن تېپىلغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدا ئىشلىتىلگەن يېزىقلار ھەققىدە ھازىر قولىمىزدا بارتەتقىق قىلىنىۋاتقان ئارخېئولوگىيىلىك مەلۇماتلاردىن قارىغاندا سوغدى يېزىقى، قارۇشتى يېزىقى، مانىي يېزىقى، براھمىي يېزىقى، ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى، توخرى يېزىقى، ساك يېزىقى، تۈبۈت (تىبەت) يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى، لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى قاتارلىق ئون نەچچە خىل يېزىق قوللىنىلغان. بۇلاردىن مەلۇم تارىخىي شارائىتتا مەلۇم قەۋم ئارىسىدا مەلۇم ۋاقىت، مەلۇم دائىرىدە ئىشلىتىلگەن يېزىقلارمۇ ئۇچرايدۇ. شۇنىڭدەك قوللىنىلىش دائىرىسى خېلى كەڭ، قوللىنىلغان ۋاقتى خېلى ئۇزۇن پۈتۈن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا، جۈملىدىن تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلغان يېزىقلارمۇ ئۇچرايدۇ. يۇقىرىقىلاردىن قوللىنىلىش دائىرىسى كەڭ، قوللىنىلغان ۋاقتى ئۇزۇن ھەمدە ئۇيغۇر ۋە تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا، ئورتاق قوللىنىلغان، تەسىرى چوڭراق، ئۇيغۇر خەلقلىرىنىڭ پەن-مەدەنىيەت ۋە مائارىپ تەرەققىياتى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان يېزىقلار تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت.
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك ئونىنچى شىسى
يېزا ئىگىلىك 10 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 22 - بىڭتۇەنى ئاتلىق ئەسكەرلەر 7 - شىسىنىڭ 9 - تۇەنى ئىدى. بۇ قىسىم 1953 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن تەرتىپكە سېلىنىپ شىنجاڭ ھەربىي رايونىنىڭ مۇستەقىل 28 - تۇەنى بولغان، 1954 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن تەرتىپكە سېلىنىپ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ مۇستەقىل 28 - تۇەنى بولغان. 1959 - يىلى يېزا ئىگىلىك 10 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان.
شى شىتابى ئالتاي شەھىرىنىڭ بېيتۇەن بازىرىدا. يېزا ئىگىلىك 10 - شىسىنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى پۈتكۈل ئالتاي ۋىلايىتى بىلەن تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسىگە تارقالغان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 36 سى بار بولۇپ، ئۇنى 11 ى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 25 ى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 92 سى بار. ھازىر 37 مىڭ گېكتار )555 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 5000 گېكتار )495 مىڭ مو( يايلاق، 8000 گېكتار )120 مىڭ مو( ئورمانلىق، 5000 )750 مىڭ مو( سۇ كۆلىمى، 1000 گېكتار )15 مىڭ مو( ئورمانلىق، ئۇنىڭدىن باشقا 129 مىڭ گېكتار )1 مىليون 935 مىڭ مو( ئۆزلەشتۈرۈشكە بولىدىغان قاقاس يەر بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 68 مىڭ، ئەمگەكچى 33 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 32 مىڭ نەپەر. يېزا ئىگىلىك 10 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى بىر قەدەر ياخشى، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى يۇقىرى، چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى سۇ ئامبىرىدىن 12 نى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 118 مىليون كۇب مېتىر( ياسىدى؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 61 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 500 گە يېقىن چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، مايلىقدان، قىزىلچا قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا قوي بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. ئۇلار يېتىشتۈرۈپچىققان >ئالتاي ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى< دۆلەتنىڭ باھالاپ بېكىتىشىدىن ئۆتتى؛ بېقىلىۋاتقان قارا كۈرەڭ تۈلكە، شىمالىي قۇتۇپ تۈلكىسى قاتارلىق تېرىسى ئەتىۋارلىق ھايۋانلار تەخمىنەن 10 مىڭغا يېتىدۇ، تۈلكە تېرىسىنىڭ ئاپتونوم رايون ئىچى ۋە سىرتىدا بازىرى ئىنتايىن ئىتتىك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، يېزا ئىگىلىك 10 - شىسىنىڭ سانائەت تەرەققىياتى بىر قەدەر تېز بولدى، ئاساسلىقى كۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، سېمونت، يۇڭ توقۇمىچىلىق، ئىلمە توقۇمىچىلىق، كۆن - خۇرۇم مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش، قەغەز ياساش، مەتبەئەچىلىك، ساپال ۋە فار - فۇر بۇيۇملىرىنى ياساش، چىرىمتال قېزىش ۋە ئۇنى پىششىقلاپ ئىشلەش، بېنتونىت مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق تۈرلەر بار. چىرىمتال قەغىزى بىلەن چىرىمتال قەغىزى تاختىسى ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ بۇ جەھەتتىكى بوشلۇقنى تولدۇردى. بېنتونىت مەھسۇلاتلىرىنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا بازىرى ئىنتايىن ئىتتىك.
مەتبەئە تىخنىكىسىنى ئۇيغۇرلار كەشپ قىلغان
تۈركىيە:مەتبەئە تىخنىكىسىنى ئۇيغۇرلار كەشپ قىلغان!
ئاپتورى:سەلجۇق سىلسۇپەر (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئاغدۇرغۇچى:تاھىر ئىمىن
ئىزاھات:ماقالىدا مەتبەئە تېخنىكىسنىڭ ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن ئىجات قىلىنغانلىقى بىر قىسم تەتقىقاتچىلارنىڭ ئىزدىنىشلىرى ئاساسدا يورۇتۇپ بېرىلىدۇ.
مەتبەئە تىخىنىكىسنىڭ ئىجات قىلىنىشى نەشىرىيات ۋە ئاخباراتچىلىق تارىخى بويىچە، كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت تەرەپتىنمۇ ئىنتايىن مۇھىم بولغان بىر ھادىسدۇر. غەرپلىكلەر مەتبەئە تېخنىكىسنى ئىجات قىلغان كەشپىياتچى سۈپىتىدە يوھان گۇتىنبۇرگنى كۆرسەتسىمۇ، ھەقىقەتتە مەتبەئە تېخىنىكىسنى ئۇيغۇرلار گۇتىنبۇرگتىن بۇرۇنلا 6-ئەسردە ئىجات قىلغان.
دەسلەپكى مەزگىلدە تۆلەس، كىينكى دەۋرلەردە توققۇز ئوغۇز نامى بىلەن ئاتالغان بۇ قەۋم 744-يىلىغا بارغاندا تۇنجى ئۇيغۇر دۆلىتىنى قۇرغان. بۇ دۆلەت 840-يىلىغىچە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان ۋە قىرغىزلار تەرىپىدىن يېقىتىلغان. دۆلەتنىڭ يېقىلىش سەۋەبى بىلەن ئۇيغۇرلار ئىچكى ئاسيادا بەش بالىق، تۇرپان، خوجا قاتارلىق جايلارغا كۆچۈپ بارغان ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيتى، كۈلتۈرىنى تۇرپاندا داۋاملاشتۇرۇپ ئولتۇراقلىشش ھاياتىغا قەدەم قويغان. ئۇيغۇرلار باشقا تۈركى خەلقلەردىن بۇرۇن بۈيۈك مەدەنىيەتلەر بىلەن ئالاقە قۇرۇپ، بىلىم، كۈلتۈر، تىجارەت قاتارلىق نۇرغۇن يېڭى شەيئىلەرنى ئۆگېنىپ، ئوتتۇرا ئەسردىكى ئەڭ مەدەنى مىللەتلىرىدىن بىرى بولغان.
981-984 -يىللىرى قاراخوجاغا چىن (جۇڭگو)ئەلچىسى سۈپىتىدە ئەۋەتىلگەن ۋاڭ يەندي ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى كۆز-قاراشلىرىنى تۆۋەندىكىدەك خاتىرلەيدۇ:«بەش بالىقتا بەك كۆپ ئۆيلەر، مۇنارلار ۋە باغچىلار بار ئىكەن، ئۇيغۇرلار ئەقىللىق، توغرا خاراكتېرلىك ۋە نومۇسلۇق ئنسانلار ئىكەن، ئالتۇن، كۈمۈش، مس ۋە تۆمۈردىن بىر نەرسە ياساشنى بىلىدىكەن، تەشتەك، قاچا، قازان ساھەسىدە مۇكەممەل ئەسەرلەرنى ياراتقانىكەن». ئەلچى ۋاڭ يەندي يەنە تۇرپاندا توقۇلغان ئۇيغۇر رەخېتلىرىگە ھەيران قالغانلىقىنى، ھەر بىر ئۇيغۇر ئۆيىدە مۇتلەق ھالدا بىر كىتابخانا تېپىلىدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ تېرىنى ناھايتى ياخشى ئاشلاپ ئشلىتىدىغانلىقىنى، تۆمۈر ۋە پولات تاۋلاپ قورال ياسايدىغانلىقىنى، ھەتتا قورال سودىسنى ئۆز قوللىرىغا ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئىپادە ئېتىدۇ».
يەنە ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ كۆمۈرنى بايقاپ نۇرغۇن ساھەلەردە ئشلەتكەنلىكى مەلۇم.
ئۇيغۇر تۈركلىرى كۆكتۈرك ئېلىپبەسدىن كېيىن 14 ھەرپلىك ئۇيغۇر ئېلىپبەسنى ئشلەتكەنىدى.
تۈركولوگ ئا. ۋون. لى كوگنىڭ بايانىغا ئاساسلانغاندا، ياۋروپاغا سلىشتۇرغاندا، ئۇيغۇر تۈركلىرى ئوقۇش ۋە يېزىشنى ياۋروپادىن خېلىلا بۇرۇن باشلىغان. ياۋروپادا ساناقلىق كىشلەر ئوقۇش –يېزىشنى بىلسە، ئۇيغۇرلاردا دېھقانلار، يېزا ئاھالىلىرى، سودىگەر، قىسقىسى ھەممە ئادەم ئوقۇش-يېزشنى بىلەتتى. تۇرپان ئۇيغۇرلىرى، يەرلىك كۈلتۈرلەر ئىچىدە ئەڭ ئىلغار كۈلتۈرنىڭ ۋەكىللىرى ئىدى. مانى دىنى ۋە بۇددا دىنى ئەسەرلىرىنىڭ ئۇيغۇرتىل شۋىسىدە تەرجىمە قىلىنىشى بىلەن ناھايتى گۈللەنگەن بىر باي ئەدەبى تىل تەرەققى قىلغانىدى. بۇ قول يازمىسى ياكى بېسىلغان كىتاپلارنىڭ بىر قسمى مىڭ بۇددا (دۇنخۋاڭ)غارىدىكى ئېتىكاپخانىلىرىدا تېپىلىدۇ. تېپىلغان ئەسەرلەر ئارىسدا، ئالتۇن-يارۇق (ئالتۇن چىراق)، سەككىز يۈكمەككە ئوخشاش بوغۇم ۋەزنى بىلەن يېزىلغان دىنى قەسىدىلەر ئالاھىدە تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدۇ. نام-شەرىپى مەلۇم بولغان تۇنجى ئۇيغۇر شائىرى بولسا-ئاپرىنچۇر تېكىن ئىدى.
ئا گىرۇنۋىدىل. ئا ۋون لىكوگ، ئاۋرىل ستەيىن قاتارلىقلار ئوتتۇرا ئاسيادا ئىلىپ بارغان ئارخېئولوگىيەلىك قېزىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسى- مىنياتۇرلار ۋە شەخسلەرنىڭ سۈرەتلىرى بىلەن بېزەلگەن ئۇيغۇر يازمىلىرى ۋە بېسلغان كىتابلار بىلەن تولغان كۈتۈپخانىلار نىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇ.
بۇ ئارخېئولوگىيەلىك قېزشلاردا بايقالغان يازما ۋە باسما ئەسەرلەر، تاشكېمىر ۋە ئويمىلار، خارابىلەر ئارىسدا ۋەيران بولۇشقا يۈزلەنگەن بىر ھالدا ئوتتۇرىغا چىققان. ئۇيغۇرلار يەنە قەغەز ياساشنىمۇ بىلەتتى.
ئەمما تولىمۇ ئەپسۇسكى، بىز تۈرك دۇنياسى بۇ قىممەتلىك ئەسەرلەرنىڭ كۆپ قسمىنى ئەنگىلىيە، گېرمانيە، روسيە، ھىندىستان، جۇڭگو مۇزىيلىرىغا يوللاپ قاراپ ئولتۇردۇق.
مەنبەسى:تۈرك ئنسكلوپىدىيەسى، 3-جىلىت، ئسمەت بىرانىك. ئۇيغۇرلاردا مەتبەئە.
رۇس ئالىمى ئولدىنبېرگ قەشقەر ۋە تۇرپان ئەتراپىدىكى تەكشۈرۈشلىرىدىن كىين زامانىۋى ئۇقۇمدىكى مەتبەئەنىڭ پىروتوتىپى بولغان ھەرىكەتچان ئۇيغۇر ھەرپلىرىنىڭ بايقالغانلىقىنى، فىرانسۇز ئالىمى ج. ر. رىسلەر مۇ يارۋوپادىن 600 يىل بۇرۇن تۈرك دۆلىتىدە بېسلغان ئەسەرلەردىن بېلىنگەن ۋە ئۇيغۇر مەتبەئە تىخنىكىسنى موڭغۇللارنىڭ ۋاستىسى بىلەن ياۋروپاغا توشۇغانلىقىنى ئىپادە قىلىدۇ.
مەتبەچىلىك تېخنىكىسى تارىخى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان تەتقىقاتچى توماس چارتېر :«يەر شارىدا مەۋجۇت بولغان ئەڭ قەدىمكى مەتبەئە ھەرپلىرى ئۇيغۇر تىلىدا بولۇپ، تۈركچىگە مەنسۇپتۇر. مەتبەئە تېخنىكسنى جۇڭگولۇقلارغا مەنسۇپ دەپ قاراش شۈبھىلىكتۇر، چۈنكى سىلابىك ھەرپلەردىن تەشكىل تاپقان خەنزۇچىنىڭ شۇ تارىخى شارائىتتا مەتبەئە تېخنىكىسغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇلۇشى مۇمكىن ئەمەس. بۇنىڭ ئەكسچە، 14 ھەرپلىك ئۇيغۇر ئىېلپبەسنىڭ مەتبۇئات تېخنىكىسغا ئۇيغۇن كىلىشى ئەڭ قولايدۇر».
تۇرپان، بەشبالىق، قاراغوجا، ياركەنت، خوتەن ۋە باشقا ئۇيغۇر شەھەرلىرىدە ئىلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلاردا قولغا چۇشۇرۇلگەن، قاتتىق ياغاچتىن ياسالغان ھەرىكەتچان ھەرپلەر ئۇيغۇر تۈركلىرىدە مەتبەئە سەنئىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلغۇسز دەرىجىدە ئسپاتلىماقتا.
ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقاتلىرى بىلەن ھەقلىق بىر شۆھرەتكە ئۇلاشقان پىروفىسور ئانمارىيا ۋون گابائىن «تۇرپان كوللىكېتىپ باسمىلىرى»(-تۇرپان تېكىستلىرى-دەپمۇ ئاتىلىدۇ»)ناملىق ئەسىرىدە جۇڭگو ۋە ئۇيغۇر كىتابچىلىقى ھەققىدە بەك مۇھىم ئۇچۇرلارنى بەرگەن:
ئا ۋون گابائىننىڭ قارىشچە، «جۇڭگودا سىلىندىر شەكىلدىكى قول يازمىسى بولغان كىتابلاردا بەت نۇمۇرى يوق. بۇنىڭ ئەكسچە، مىڭ بۇددا «دۇنخۇۋاڭ)غارلىرىدىن چېقىرىلغان يازما ۋە باسما كىتابلاردا كىتابنىڭ ئوڭ تەرەپ ئۈستى بۇلۇڭىدا بەت نۇمۇرى بار ئىدى. ئا ۋون گابائىن خانىم بۇ ھەقتە توختىلىپ:«ئۇيغۇرلارغا دائىر خۇسۇستا كەسكىن بىر قانائەتكە ئىگە بولدۇق»دىگەن.
ئا ۋون گابائىن بىر تېمىغا تېخىمۇ بەك دىققەت قىلغان: جۇڭگولۇقلار ھەرىكەتلىك ھەرپلەرنى بىردىن بىردىن ئەمەس، كەلىمىلەر ۋە گېرامماتىكىلىق قوشۇمچە ھالىتىدە تۆكۈشى كىرەكلىكى، خەنزۇ تىلىنىڭ قۇرۇلمسنىڭ ھەرىكەتچان ھەرپلەرنى پەيدا قىلىشىغا ۋە بۇ ئارقىلىق مەتبەئەدە بېسشقا ئۇيغۇن ھالەتتە بولمايدىغانلىقى، مەتبەئەنىڭ ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن بايقالغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
پىروففىسور ئا ۋون گابائىن جۇڭگو يارلىق پەرمانلىرىنى بېسىشتا ئشلىتىدىغان قەغەزنىڭ قوپال ۋە قېلىن ئىكەنلىكىنى، يارلىقنىڭ قەغەزگە بېسلالمايدىغانلىقىنى، بۇنىڭ ئەكسچە ئۇيغۇر باسمىچىلىقىدا قوللىنىلغان قەغەزنىڭ ئىنچىكە ئىكەنلىكىنى، ئۇيغۇر يازمىلىرىدا كۆرۈلگەن كىتاب بېزەش سەنئىتىنىڭ دۇنيادا بايقالغان تۇنجى ئۆرنەك ئىكەنلىكىنى، بۇلارنىڭ ياكى رەڭسز قويۇلىدىغانلىقى ياكى رەڭلەر بىلەن بېزىلىدىغانلىقى، ئوخشاش ئەھۋالنىڭ باسما بويۇملىرىدىمۇ كۆرۈلىدىغانلىقى. قولدا يېزىلغان ياكى بېسلغان كىتاپلارنىڭ جانلىق ئۇسلۇب جەھەتتىن جۇڭگو ئۇسلۇبىدىن يۇقىرى تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
گابائىن خانىم شەكىل ۋە مىنياتۇرلاردا كۆرۈلىدىغان ئىتنولوگىيەلىك ئامىللارنىڭ، كىيم-كىچەكلەرنىڭ، پۇتىغا كېيلىدىغانلار ئىچىدىن ئاياغنىڭ، يۈز قسمى، ساچ ۋە ساقال جەھەتتىن تامامەن تۈركلەرگە خاس ئىكەنلىكىنى ۋە جۇڭگو سەنئىتىگە ھىچقانداق ھالەتتە ئوخشتالمىغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا گابائىن ئۇيغۇر يازمىلىرىغا رەسىم كىرگۈزۈش تېخنىكىسنىڭ جۇڭگودىن پەرقلىق ھالدا يۇڭ ۋە قومۇش قەلەم بىلەن ئىشلىنىدىغانلىقى، جۇڭگولۇقلاردا بولسا پەقەت يۇڭ قەلەم بىلەنلا ئشلىنىدىغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ.
توماس فىرانسز چارتىر :«مەتبەئەنىڭ غەرپكە ئېلىپ بېرىلىشىدا ۋە تارقىلىشىدا، تۈركلەرنىڭ بەك چوڭ رولى بار»-دىگەنىدى.
ئالبېرت ۋون لىكوگ، ھەلمۇرت بوسېرت ۋە لاسزلو راسونى قاتارلىق دۇنياغا مەشھۇر تۈركولوگلارمۇ مەتبەئەنى تۈركلەرنىڭ ئىجات قىلغانلىقىنى ۋە 1241-يىلىدا ئالتۇن ئوردا كۈچلىرىنىڭ گېرمانىيەگە كىرگەن چېغىدا (غەرپنىڭ-ت)مەتبەئەنى شۇ ۋاستە بىلەن ئۆگەنگەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە.
يېڭى مەتبەئەنى ئۇيغۇر تۈركلىرى ئىجات قىلغان، گۇتىنبېرگ بولسا پەقەت مەتبەئەنى كىرىشتۈرۈپ تەرەققى قىلدۇرغان.
مەنبەundefinedتۈركلەر ئنسكلوپىدىيەسى. 3-قىسم، ئسمەت بىرانىك، ئۇيغۇرلاردا مەتبەئە)
تور ئادېرسى:http://www. ilgazetesi. com. tr/2012/03/13/matbaayi-uygur