cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ناسىرۇددىن ئالبانىي
مۇھەممەد ناسىرۇددىن ئالبانىي (الشيخ مُحَمَّدُ ناصرُ الدين بنُ الحاج نوح بنِ نجاتي بنِ آدم الأشقودري الألباني الأرنؤوطي): شەيخ مۇھەممەد ئىبنى نۇھ ئىبنى نەجاتىي ئەلئىشقودرىي ئەلئالبانىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. 1332 – 1420 / م. 1914 – 1999) XX ئەسىردىكى مەشھۇر ھەدىس ئالىمى. ئالبانىيەدە تۇغۇلۇپ، سۈرىيە ۋە سەئۇدىي ئەرەبىستاندا ياشىغان، ئىئوردانىيەدە ۋاپات تاپقان. 300 دىن كۆپرەك ئەسەر قالدۇرغان، بولۇپمۇ ھەدىس تەتقىقاتىدا مول ھوسۇللۇق ئالىم ئىدى.
يىلنامە - تەقۋىم
ئون ئىككى بۇرچ: قوزا، ئۇي (ئۇد)، قوشكېزەك، بارس (يولۋاس)، تىمساھ، بۇغداي بېشى، 
تارازا، چايان، ياچاق، 
ئوغلاق، سوغا (كۆنەك)، بېلىق. 
بىجىق (مايمۇن) يىلى، تاقاغۇ (توخۇ) يىلى، ئىت يىلى، توڭگۇز يىلى
ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ تارىخى مەسئۇلىيىتى
نۇرانىيە قەشقىرى
21- ئەسىرنىڭ يولۇچىلىرى بولغان بىز ھالسىرىغان ،ئۇھسىنغان ھالدا بۇ سەپەرنى داۋام قىلماقتىمىز. ماڭدامدا بىر سەن كىم؟- دەپ سورالغان سوئالغا ،- مەن ئۇيغۇر،- دەپ خىتاپ قىلدۇق. ئاتا ئانىمىزنىڭ، قېرىنداشلىرىمىزنىڭ، بالىلىرىمىزنىڭ ئاچچىق ئىڭراشلىرىدىن يۈرەك باغرىمىز قان زەرداپقا تولدى. چىدىغۇسىز ئازاپتا تاڭغا ئۇلاشقان سانسىزلىغان ئۇيقۇسىز كىچىلەرنى كىممۇ بىزدەك ئۆتكۈزۈپ باقتى. ئېيتىپ ئىپادىلىگۈسىز ئازاپ،ئەنسىزلىك بىزگە ھەمراھ بولدى. كېچە- كېچىلەپ ئاللاھ دەپ نىدا قىلىپ چىقتۇق. بۈگۈن شۇنى ھېس قىلدۇقكى، بىزگە ئۆزىمىزگە تايىنىشتىن باشقا يول يوق ئىكەن. بىزگە ئاللاھتىن باشقا ياردەم قىلغۇدەك ھېچكىم يوق ئىكەن. ئاللاھنىڭ ياردىمى بىز ئۆزىمىزنى ئۆزگەرتىپ، ئورنىمىزدىن دەس تۇرغاندا بىزگە يىتىپ كىلىدىغىنىغا شەكسىز ئىشىنىپ تۇرۇپتىمىز. قىسقىسى، ھەر بىر ئۇيغۇر ئاچچىق رېئاللىق ئىچىدە  بۇ ھەقىقەتنى تۇنۇپ يەتمەكتە.
ئاياللار مۇشۇ تارىخى شارائىتتا نىمە قىلىشى كىرەك؟
بۇ سۇئال بىزنىڭ جاۋاپ بىرىشىمىزنى، ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتىشىمىزنى كۈتىۋاتىدۇ.
تارىخىمىزدە ئۆچمەس ئىز قالدۇرغان تومارس، نوزۇگۇم، رىزۋانگۈللەر ئۆزىنىڭ ئار-نومۇسىنى، مىللى روھىنى قۇغداش يولىدىكى جاسارىتى، قەھرىمانلىقىنى بىزگە مىراس قالدۇرۇپ كەتتى. تارىخىمىزدا بۇنداق ئاياللىرىمىز ساناپ تۈگەتكۈسىز، ئۇلاردىكى روھ، ئۇلاردىكى پىداكارلىق ھىچقاچان ئەكەكلەردىن كام بولمىدى. بىز شۇلارنىڭ ۋارىسى. بۈگۈن بىز نىمە قىلىشىمىز كىرەك؟ ئىشنى نەدىن باشلىشىمىز كىرەك؟
ئاياللار بىر مىللەتنىڭ ئومۇرتقىسى. مىللەت ئايال بىلەن ياشنايدۇ، ئايال بىلەن تەرەققى قىلىپ، ئايال بىلەن پارلايدۇ ھەم شۇنداقلا ئايال بىلەن چۆكىدۇ، تۈگىشىدۇ. پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەت سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم ئاياللارنى تەربىيلەشكە ئەھمىيەت بىرىشنى بۇيرىغان، تەكىتلەپ كەلگەن. دادىنىڭ بالىسى ئۈستىدىكى بىرىنجى مەسئۇلىيىتىنى بالىغا ياخشى ئانا تېپىپ بىرىش دەپ ئوتتۇرغا قويغىنىنىڭ ئۆزىلا، ئايالنىڭ بىر جەمەتنى يىتەكلەشتىكى رولىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە موھىملىقىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ. ئايالنىڭ ئىدىيىسى پۈتۈن ئائىلىنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدۇ. چۈنكى پەرزەنتكە دەسلاپتىلا ئانا تەربىيىسى سىڭىدۇ ۋە ئانا ئۇنىڭغا يول سىزىپ بىرىدۇ.
مىللىتىمىز ئىغىر تارىخى كىرزىسقا دۇچ كىلىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە ئاياللار بۇ مىللەتنى قۇتقۇزۇشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ دەپ قارايمەن. ئۆگىنىشنى ئاياللار ئۆزىدىن باشلىسا، تارىخىمىزنى ئۈگىنىپ بالىلارغا ھىكايە قىلىپ سۆزلەپ بىرىش ئارقىلىق مىللى روھىمىزنى، ۋەتەنپەرۋەرلىكىمىزنى قەلبتىن قەلبكە تۇتاشتۇرۇسا، بۇ مىللەت ئىز باسارسىز قالمايدۇ، يىقىلمايدۇ، چۆكمەيدۇ.
بىزگە دۇنيا ئىچ ئاغرىتىپ ئەمەس، قايىل بولۇپ قارىسۇن. ئىچ ئاغرىتىش توغرا كەلسە رەببىمىز بىزگە ئىچ ئاغرىتسۇن. ئۈمىدنى ئىنسانغا باغلاپ، ئىنساندىن كۈتىدىغان كۈنلەردىن ساقلىسۇن.
قىنى خانىملار! ئۇيغۇر ئاياللىرى! كەلگۈسىمىز ئۈچۈن، پەرزەنتلىرىمىزگە بىز ياشىغان خورلۇقنى كۆرسەتمەسلىك ئۈچۈن، پەرزەنتلىرىمىزنى ۋەتەنسىز قالدۇرماسلىغىمىز ئۈچۈن، چوڭ كىچىك دەپ ئايرىماستىن قولىمىزدىن كەلگىنىنى قىلىپ، كۆرەشنى ئاخىرقىچە داۋام قىلايلى.
مىللەت بىزنى كۈتىۋاتىدۇ، مىللەت ئىمان- ئىتىقاتلىق،ئەخلاق-پەزىلەتلىك،مەدەنىيەتلىك ئايال-قىزلىرىنى كۈتۈۋاتىدۇ.
بۈگۈن ئۇيغۇر ئاياللىرى قىلالايدىغان ۋە قىلىشقا تىگىشلىك بولغان ئىشلار تۆۋەندىكىچە: ياش قىزلىرىمىز ۋە شارائىتى بار بولغان خانىم قىزلىرىمىز مونتىزىم بىلىم بىلەن قۇراللىنىپ، بىلىش دائىرىسىنى كىڭەيتىپ ، ئوقۇشنى، بىلىم ئىلىشنى چىڭ تۇتىشى كىرەك. قىزلىرىمىزدىن ماگىستىر، دوكتۇر، دوكتۇر ئاشتىلار كۆپلەپ يىتىشىپ چىقىشى، شۇ بىلىم بىلەن بىلىملىك ئەۋلادلارنى تەربىيلىشى، مىللىتىمىز قان يەڭگۈشلىشى، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ قايتىدىن باش كۆتۈرشىنى ئەمەلگە ئاشۇرشى كىرەك. بۇنداق بولغاندا ئىشىنىمىزكى بىزنىڭ ھالىتىمىزدە چوقۇم ئۆزگىرىش بولىدۇ. خانىم – قىزلارنىڭ بىلىم ئىلىشنى مىللەتنىڭ تەقدىرىگە كۆڭۈل بۆلىدىغان ھەر بىر ئۇيغۇر ئەركەكنىڭ قوللايدىغىنىغا ئىشىنىمەن. ئىنساننىڭ بىلىش دائىرىسى قانچە كىڭەيگەنسىرى چۈشىنىش ئىقتىدارىمۇ شۇنچە ئېشىپ دىننى چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈش ئىقتىدارى كۈچىيىدۇ. تەپەككۈر قىلىش دىننىڭ جەۋھىرى، ئاللاھ بەرگەن ئەقىلنى ئىشلەتمەسلىك دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىسراپچىلىق، باشقىچە قىلىپ ئىيتقاندا خىيانەت ھىساپلىنىدۇ. دۇنيا ئەقىل بىلەن بېيىدۇ. توغرا ئەقىدە، چۇڭقۇر تەپەككۇر بىزدىن ئايرىلمىسۇن. بىز ئاللاھ رىزاسى ئۈچۈن ئاللاھ پەرز قىلغان بۇ ۋەزىپىنى ئۆز ئۈستىمىزگە دادىللىق بىلەن ئالايلى. ھەقىقىي ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى تەربىيلەپ چىقىش تارىخى ۋەزىپە بولۇپ يۈكلەنگەن بۈگۈنكى كۈندە، بۇ ۋەزىپىنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىشىمىز ئۈچۈن قولىمىزدىن كەلگەن ئەڭ زور تىرىشچانلىقنى كۆرسىتىش ھەر بىرىمىزنىڭ باش تارتىپ بولالمايدىغان بۇرچىمىزدۇر. مىللەتنىڭ دەس تۇرۇشى دەل سىز ۋە مەندەك ئانىلارنىڭ دەس تۇرۇشى بىلەن ھەقىقىي روياپقا چىقىدۇ. قىنى خانىم قىزلار بۇ سەپكە بىرلىكتە ئاتلىنايلى…
2018-يىل 4-ئاينىڭ 9-كۈنى، ئىستانبۇل
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
دەلىلچىلىك پەلسەپىسى
دەلىلچىلىك پەلسەپىسى پەنلەر پەلسەپىسىدىن بىرى ھىسابلىنىدۇ. دەلىلچلىك پەلسەپىسىدە ئۇچۇرلار لوگىكىلىق خۇلاسە چىقىرىش ۋە ماتېماتىكىلىق ھىېسابلاشلار ئارقىلىق ئىرىشىلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن دەلىلچىلىك پەلسەپىسىدە سان-سىفىرلارغا ئالاھىدە ئىتىبار بىرىلىدۇ. دەلىلچىلىك پەلسەپىسىدە يەنە تەجرىبىنىڭ ئورنىمۇ ئىنتايىن يۇقىرى. سىناشلاردىن ۋە تەجرىبىلەردىن ئۆتكەن ھەقىقەتلا ئاندىن توغرا بىلىم ھىسابلىنىدۇ. بۇ سەۋەپتىن دەلىلچىلىك پەلسەپىسىدە تۇيغۇغا تايانغان ھىسسىي بىلىملەر بىردەك ئىنكار قىلىنىدۇ.
دەلىلچىلىك پەلسەپىسىدە دۇنيادىكى بارلىق مەۋجۇتلۇقنىڭ قانۇنىيتىنى تېپىپ چىققىلى بولىدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ قانۇنىيەتكە پەقەت كۈزىتىش، تەجرىبە قىلىش ۋە لوگىكىلىق خۇلاسە چىقىرىش ئارقىلىق يەتكىلى بولۇشى مۇمكىن. دەلىلچىك پەلسەپىسى ئىتراپ قىلىدىغان بىلىم ھەرگىزمۇ شەخسىنىڭ ھىسسىي ياكى تۇرمۇش كەچۈرمىشلىرىگە تايانغان بولمايدۇ. دەلىلچىلىك پەلسەپىسىدە ئىرىشىلمەكچى بولغان قانۇنىيەت ياكى بىلىم تەكرار سىناقلاردىن ئۆتكەن بولۇشى كىرەك.
ۋەھالەنكى، دەلىلچىلىك پەلسەپىسى يىقىنقى زامان پەنلىرىنىڭ تەرەققىياتىدا غايەت زور رول ئوينىدى. جۈملىدىن، دەلىلچىلىك چۈشەنچىسى كىشىلەرنىڭ تەپەككۇرىدا يىڭى بىر خىل سىلكىنىش ئاتا قىلدى. چۈنكى، دەلىلچىلىك پەلسەپىسى ئوتتۇرىغا قويغان بىلىش ئوسۇللىرى كىشىلەرنىڭ ئەنئەنىۋى بىلىش ئۇسۇلىغا تۈپتىن قارشى ئىدى. ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردە بىلىم ياكى توغرىلىق ھۈكۈمران سىنىپنىڭ ئىرادىسىگە تايانغان ياكى مىتافىزىك شەكىلدە ئىدى. بۇ سەۋەپتىن، كىشىلەر مەسىلىلەرنىڭ ماھىيتى ھەققىدە كۆپ بىر نەرسىلەرنى بىلمەيتتى. بىز تەبىئىي پەن تارىخىغا قارايدىغان بولساق، نىيوتۇننىڭ ھەرىكەت نەزەرىيەسىدىن باشلانغان بۈيۈك پەن ئىنقىلابىنىڭ كىشىلەرنىڭ چۈشەنچىسىنى غايەت زور غىدىقلىغانلىقىنى بىلىمىز.
ئىنسانىيەتنىڭ يىقىنقى ئىككى-ئۈچ ئەسىردە غايەت زور يىڭىلىقلارغا ئىرىشىشنىڭ سەۋەبى بىر نوقتىدا ھادىسىلەرنى ئوبىكىتىپ مەيدان ۋە بىر قەدەر ئىلمىي پوزىتسىيە بىلەن كۈزىتىش ۋە تەجرىبە قىلىشقا تايانغانلىقىدىن بولسا كىرەك. بۇ سەۋەپتىن، دەلىلچىلىك پەلسەپىسى ئالدى بىلەن تەبىئىي پەن پەلسەپىسىدە قىزغىن قارشى ئېلىندى. بۈگۈنكى كۈندە، تەبىئىي پەنلەردە ئاساسەن دەلىلچىلىك پەلسەپىسىنىڭ لوگىكىلىق ئوسۇللىرى قوللىنىلىدۇ.
دەلىلچىلىلىك(positivism) فىرانسۇزچە positivismeدىن كەلگەن ئىدى. دەلىلچىلىك پەلسەپىسى 1848-يىلدىكى ئىنقىلاپتىن كىيىن فىرانسىيە ۋە باشقا دۆلەتلەردىكى بۇرژۇئالاردا بۈيۈك بىر تەسىر پەيدا قىلىشقا باشلىدى.[2] ئىنقىلاپتىن كىيىن ھۇقۇق تۇتقان فىرانسىيە بۇرژۇئازىيەسى ئۈچۈن ماتېرىيالىزىم قورقۇنۇچلۇق ئېقىم سۈپىتىدە تونۇلۇشقا باشلىدى. بۇ دەلىلچىلىكىنىڭ بارلىققا كىلىشىنىڭ ئەسلى سەۋەبى ئىدى. ئىشچى ھەرىكەتلىرى تەرەققى قىلغان ۋاقىتتا، بۇرژۇئازىيە ئىشچىلارنىڭ دىيالىكتىك ماتېرىيالىزىم قارىشىغا زىت ھالدا دەلىلچىكىتىن پايدىلىنىشقا باشلىدى.[3] مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئەينى ۋاقىتتا فىرانسىيەنى مەركەز قىلغان ئىشچىلار ھەرىكىتى ھەدەپ بۇرژۇئانىڭ ھۈكۈمرانلىقىغا قارشى ئىدى. ئىشچىلار كارل ماركسىنىڭ دىئالىكتىك ماتېرىيالىزىملىق قارىشىنى ئاساس قىلاتتى. فىرانسىيە بۇرژۇئازىيەسى ئەكىسچە ھالدا، جەمئىيەتتنىڭ بارغانىسىرى ياخشىلىنىدىغانلىقىنى، شەيئىلەرنىڭ قانۇنىيتىنى بىلگىلى بۇلىدىغانلىقى ۋە بۇنىڭ جەمئىيەتنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. ئاۋگۇست كومت تەدرىجىي تەرەققى قىلىش پىكىرنى قوللاش تەرەپدارى بولۇش سۈپىتى بىلەن بۇرژۇئازىيەگە يىقىن ئىدى.
دەلىلچىلىك پەلسەپىسى كىيىنچە ئەنگىلىيەگە تارقالدى. جەمئىيەتشۇناسلاردىن خېربېرت سپېنسىر قاتارلىقلار بۇ خىل پەلسەپىسىنىڭ ياقىلىغۇچىلىرىغا ئايلاندى. 20-ئەسىر پەن تارىخىدا دەلىلچى پەلسەپە ئاساسلىق پەن پەلسەپىسىگە ئايلاندى. گەرچە، 20-ئەسىر تارىخىدا دەلىلچى پەلسەپىسىگە ئىجتىمائىي پەن تەتقىقاتچىلىرىنىڭ تۇتقان پوزىتسىيەسى ئوخشاش بولمىسىمۇ، ئەمما، دەلىلچىلىك پەنلەر تەرەققىياتىدىكى ئەڭ ئاساسلىق پەلسەپىلەرنىڭ بىرى ھىسابلاندى.
دەلىلچىلىك پەلسەپىسى كۈچەپ تەشۋىق قىلغان يەنە بىر خۇسۇسىيەت شۇكى، تەبىئەت دۇنياسىدىكى مەلۇم بىر قانۇنىيەت ئارقىلىق ھادىسىلەرنى ئېچىپ بەرگىلى بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن، تەبىئەت دۇنياسىدىكى بەزى جانلىقلارنىڭ توغۇلۇپ ئۈلىشىدىن، ھەرقانداق بىر ئىجتىمائىي ھادىسىنىڭ پەيدا بولۇپ يۇقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشتىن ئىبارەت. قىسقىسى، ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي پەنلەردە مەلۇم بىر ھادىسىدىن كىلىپ چىققان لوگىكا ۋە قانۇنىيەت ئارقىلىق يەنە باشقا بىر ھادىسىنى ئېچىپ بىرىش، پەنلەر ئارىسىدا ئىخچاملىنىش(reductionism)نى تەشۋىق قىلىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
بۈگۈنكى كۈندە ئىلىم دۇنياسىدا دەلىلچىلىك پەلسەپىسىگە بولغان كۆز-قاراشلارمۇ خىلمۇ-خىل. جۈملىدىن بەزى دۆلەتلەرنىڭ دەلىلچىلىك پەلسەپىسىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىمۇ ئوخشاش ئەمەس. مەسىلەن، ئامېرىكىدا ئىلمىي تەتقىقاتلاردا ئاساسەن سان-سىفرلارغا ئەھمىيەت بىرىلىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىجتىمائىي پەن، ۋە مەيلى تەبىئەت پەن بولسۇن، سان-سىفىرلار ھەقىقەتنى سۆزلىسۇن، دەيدۇ. بۇ دىگەنلىك، تەتقىقاتتا تەجرىبە قىلىش، كۈزىتىش ۋە سۆھبەتلىشىش قاتارلىق ئوسۇللار ئارقىلىق ئىرىشىلگەن ماتېرىياللارنىڭ ھەممىسى مەلۇم سان-سىفرلار ۋە فورمۇلالار ئارقىلىق ئەكىس ئىتىدىغان بولۇپ، تەتقىقاتتىن كىلىپ چىققان سان-سىفرلار ئەمەلىيەتنىڭ ئۈزىگە تەڭ بولىدۇ. تەتقىقاتچىمۇ چىققان نەتىجە ئەھمىيەت بىرىدۇ.
دەلىلچىلەر تەجرىبە ۋە دەلىللەرگە تاينىدىغان بولغاچقا، ئاۋگۇست كومت دەۋرىدىن باشلاپلا دىننى ئىنكار قىلىپ كەلگەن. كومتنىڭ نەزىرىدە دىن ئىنسانلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى بىلىش شەكىللىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىنسانلار دىن نىمە دېسە شۇنى قوبۇل قىلاتتى. كومت ئىنساننىڭ تەرەققىياتىنى ئۈچ باسقۇچقا بۆلگەن بولۇپ، دىن ۋە روھقا مۇناسىۋەتلىك باسقۇچ ئىنساننىڭ گۈدەكلىك دەۋرنىڭ نەتىجىسى ئىدى.
دەلىلچىلىك دىننى ئىنكار قىلىدىغان بولغاچقا، بۈگۈنكى كۈندە ئىلىم-پەننىڭ رۇلىغا قارىغۇلارچە چوقۇنىدىغان كىشىلەر دىننى پەن نوقتىسىدىن ئىسپاتلىماقچى بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە، دەلىلچىلىك پەلسەپىسىنىڭ قىلالايدىغىنى ئۆزى كۈزىتەلەيدىغان، بىلەلەيدىغان ھادىسىلەرنى كۈزىتىش ۋە تەجرىبە قىلىش بولۇپ، نورۇغۇن كەمچىلىكىلىرى بار. مەسىلەن، مىكروپ قەدىمدىن تارتىپلا بار نەرسە. ئەمما، مىكروسكوپ ۋە زامانىۋى كۈزىتىش ئۈسكۈنىلىرى ئىجاد قىلىنغاندىن كىيىن ئاندىن كىشىلەر مىكروپ ھەققىدە چۈشەنچىگە ئىگە بولدى. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ئەزەلدىن بار بولسىمۇ، بۇ خىل پەلسەپىنىڭ مېتودىغا تايىنىپ بىلىنمىگەن نەرسىلەرنى بىر يۇلى بىلەن يوق دەپ ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. بۈگۈنكى كۈندە تاشقى پىلانتلاردا جانلىق بارمۇ دىگەن سۇئال ئىنسانلارنىڭ تاشقى پىلانتلارنى كۈزىتىش ۋە ئالاقە قىلىش تېخنىكىسىنىڭ كەمچىلىكى تۈپەيلى جاۋابسىز قالدى. ئەمما، بۇ ھەرگىزمۇ تاشقى پىلانتلاردا جانلىق يوقلىقىنى ياكى بارلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.
دەلىلچىلىك پەلسەپىسى كۈچەپ تەشۋىق قىلغان ئىلمىيلكىنىڭ نورغۇن كەمچىلىكى بار. بىز بۈگۈنكى كۈندە ئۆلچىيەلمەيدىغان، كۈرەلمەيدىغان، كۈزىتەلمەيدىغان نورۇغۇن نەرسىلەر بىلەن ئارىلىشىپ ياشايمىز. مەسىلەن، ھاۋانىڭ بارلىقىنى ھەممە ئادەم بىلسىمۇ ئۇنى كۈرەلمەيدۇ. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش دەلىلچىلىك پەلسەپىسى كۈچەپ تەشۋىق قىلغان بەزى ”ئىلمىيلىك“لەر بۈگۈنكى كۈندە بەزى پەلسەپىچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن سۆكۈلمەكتە. ئۇنىڭ ئۈستىگە دەلىلچىلىك پەلسەپىسىنىڭ كىيىنكى دەلىچىلىك(post positivism) دىگەندەك تۈرلىرى بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئالدىنقى ئەۋلاد پىكىرلەرنىڭ كەمچىلىكىنى تولۇقلاشنى مەقسەت قىلغان.
[1] Positivizm, İ.S.Narski, positivizimin ortaya çıkışı ve gelişimi, Evrensel basım yayınları, 2013, s.60
[2] Positivizm, İ.S.Narski, positivizimin ortaya çıkışı ve gelişimi, Evrensel basım yayınları, 2013, s.60
[3] Positivizm, İ.S.Narski, positivizimin ortaya çıkışı ve gelişimi, Evrensel basım yayınları, 2013, s.61
ئەركىن سىدىق ئانا تىل ھەققىدە
ئانا تىل ھەققىدە (1-قىسىم)
بىلىمخۇمار
كىرىش سۆز ئورنىدا
مەن يېقىندىن بۇيان ئۇيغۇرچە تور بەتلىرىدىكى ئانا تىل ھەققىدىكى يازمىلار ۋە ئۇنىڭغا چۈشكەن ئىنكاسلارنى كۆرۈۋېتىپ، مۇنداق بىر ئەھۋالنى بايقىدىم: ئوقۇرمەنلەر ئۇيغۇر دىيارىدىكى «قوش تىل مائارىپ» تۈزۈمىنىڭ ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ يېسىل ۋە مەكتەپتىكى ئوقۇشى ۋە نورمال ئۆسۈپ يېتىلىشىدە كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ئېچىنىشلىق ئەھۋاللارنى كۆپ ئۇچراتقان بولسىمۇ، نېمىشقا ئاشۇنداق ئاقىۋەتلەر كېلىپ چىقىدىغانلىقىنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى ئانچە چۈشىنىپ يېتەلمىگەن. غەرپ ئەللىرىدە «قوش تىللىق مائارىپ» توغرىسىدىكى ئىلمىي تەتقىقات كەم دەگەندە بۇنىڭدىن 100 يىل بۇرۇن باشلانغان. ھازىرغىچە قوش تىللىق مائارىپ توغرىسىدىكى تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقاتلارنى كۆپرەك ئېلىپ بارغان دۆلەتلەردىن ئامېرىكا، كانادا، ئەنگىلىيە، گېرمانىيە، گرېتسىيە، فىنلاندىيە ۋە شۋېتسىيە قاتارلىق دۆلەتلار بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى كۆچمەن مىللەتلەرنى ئەڭ كۆپ قوبۇل قىلغان ۋە ھازىرمۇ قوبۇل قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە كىرىدۇ. بۇ دۆلەتلەر دۇچ كەلگەن بىر ئورتاق مەسىلە كۆچمەن خەلقنىڭ مائارىپ سەۋىيىسى يەرلىك خەلقنىڭ سەۋىيىسىدىن كۆپ تۆۋەن بولۇپ، بۇ يېڭى دۆلەتلەرگە كېلىپ نەچچە ئەۋلاد ياشاپ بولغان بولسىمۇ، بۇ كۆچمەن خەلقنىڭ ئاساسلىق نوپۇسى يەنىلا ئۆي تازىلاش، كوچا سۈپۈرۈش، ئوت ئۇرۇش، زاۋۇتلاردا ئىشچى بولۇشتەك تۆۋەن دەرىجىلىك خىزمەت ئورۇنلىرىدىن قۇتۇلالمىغان. شۇڭلاشقا يۇقىرىقى دۆلەتلەر ئېلىپ بارغان تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، باشقا دۆلەتلەردىن كۆچمەن بولۇپ كەلگەن بالىلارنىڭ ئانا تىل مەسىلىسىنى قانداق بىر تەرەپ قىلىشتا بىر ئىلمىي ئاساسقا ئېرىشىش، شۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ مائارىپ سەۋىيىسىنى يەرلىك خەلقنىڭ سەۋىيىسىگە يەتكۈزۈشتىن ئىبارەت بولغان. مەن 2009-يىلىدىن باشلاپ ئىلمىي ئاساسقا ئىگە بولغان، ياكى توغرا يوسۇندىكى «قوش تىللىق مائارىپ» نىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ھەققىدە ئازراق ئىزدىنىپ، بىر قاتار ماقالىلارنى يېزىپ، توردا ئېلان قىلدىم. ئۇ ماقالىلار ھەجىم جەھەتتە بىر ئاز ئۇزۇن بولۇپ، تورلاردىمۇ سەل چېچىلىپ كەتتى. ئۇنىڭدىن باشقا، مەن بۇرۇن يازغان مەزمۇنلارغا ئانا تىل ھەققىدىكى بىر قىسىم يېڭى ئۇقۇملارنى قوشۇپ قويۇشنىڭ مۇھىملىقىنى ھېس قىلدىم. تۆۋەندە مەن ئانا تىل ۋە «قوش تىللىق مائارىپ» توغرىسىدىكى بۇرۇنقى ۋە يېڭى مەزمۇنلارنى قىسقا ماقالە شەكلىدە كۆپ قىسىمغا بۆلۈپ ئېلان قىلىمەن. ئۈمىدىم ئوقۇرمەنلەرنى بۇ ھەقتە بىر قاتار مۇكەممەل ئىلمىي چۈشەنچىلەرگە ئىگە قىلىش.
قوش تىللىق مائارىپ ھەققىدىكى خەلقارالىق ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ نەتىجىلىرى
1)بالىلارنىڭ يات تىل (ياكى ئىككىنچى تىل) ئىقتىدارى ئىككى تىپقا بۆلىنىدۇ. ئۇنىڭ بىرسى سۆزلىشىشتىكى يات تىل ئىقتىدارى. يەنە بىرسى ئوقۇشتىكى يات تىل ئىقتىدارى. بالىلارنىڭ سۆزلىشىشتىكى يات تىل ئىقتىدارىنى يۇقىرى پەللىگە يەتكۈزۈش بىلەن ئوقۇشتىكى يات تىل ئىقتىدارىنى يۇقىرى پەللىگە يەتكۈزۈش ئۈچۈن كېتىدىغان ۋاقىت پەرقى ئىنتايىن زور بولۇپ، بالىلار سۆزلىشىش جەھەتتە يەرلىك بالىلارنىڭ سەۋىيىسىگە ئىنتايىن تېزلا يېتىشۋالالايدۇ. لېكىن، ئوقۇشتىكى يات تىل سەۋىيىسىدە يەرلىك بالىلارغا يېتىۋېلىش ئۈچۈن كەم دېگەندە 5 يىل ۋاقىت كېتىدۇ.
2) بالىلارنىڭ ئوقۇشتىكى يات تىل ئىقتىدارىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش تىلدىن باشقا كەسپىي دەرسلەردىكى بىلىمىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش بىلەن ئوخشاش.
5) خەلقارادا ئېلان قىلىنغان ئىلمىي تەتقىقات ماتېرىياللىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، مەكتەپنى ئىككىنچى تىلدا ئوقۇغان بالىلارنىڭ ئوقۇش نەتىجىسى مەكتەپنى ئانا تىلدا ئوقۇغان بالىلار بىلەن سېلىشتۇرغاندا كۆپ ناچار بولىدۇ. «بۇ يەردىكى مۇھىم نۇقتا شۇكى، يۇقىرىقىدەك بالىلارنىڭ ئانا تىلى كۆپىنچە ئەھۋالدا يا مەكتەپتە پۈتۈنلەي چەكلەنگەن، يا پەقەت بىر ئانچە مۇھىم ئەمەس تىل دەرسى سۈپىتىدىلا ئۆتۈلگەن.» (بۇ سوز «سكۇتنابب-كاڭاسTove Skutnabb-Kangas» خانىم 1979-ئېلان قىلغان، ھازىر پۈتۈن دۇنيادا تارقىلىپ يۈرۈۋاتقان بىر 22 بەتلىك دوكلاتتىن ئېلىندى).
باشلانغۇچنىڭ بىرىنچى سىنىپىدىن باشلاپ بىر يات تىلدا ئوقۇغان بالىلار مۇنداق ئىككى قىيىن ئۆتكەلگە دۇچ كېلىدۇ. بىرسى، ئوقۇشتىكى يات تىل سەۋىيىسىنى ئۆستۈرۈش. يەنە بىرسى مەكتەپتە ئۆتۈلگەن تىلدىن باشقا كەسپىي دەرسلەرنىڭ مەزمۇنىنى ئۆزلەشتۈرۈش. بۇنداق بالىلارنىڭ ئوقۇشتىكى يات تىل ئىقتىدارى ئاساسەن يوق ياكى ئىنتايىن تۆۋەن بولغاچقا، ئۇلارنىڭ كەسپىي دەرسلەرنى ئۆزلەشتۈرۈپ ماڭالىشى ئىنتايىن تەسكە چۈشىدۇ، ھەتتا بىر قىسىم ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن مۇمكىن بولمايدۇ. شۇڭلاشقا، ئەگەر بالىلارغا ئالدى بىلەن ئانا تىل ئۆگىتىلمەيدىكەن، ۋە بالىلارنىڭ ئانا تىل سەۋىيىسى ئىزچىل تۈردە ئۆستۈرۈلمەيدىكەن، ھەمدە بالىلار 10 ياشقا توشۇشتىن بۇرۇن كەسپىي دەرسلەر بىر يات تىلدا ئۆتىلىدىكەن، ئۇلارنىڭ ئىككىنچى تىلدىكى تىل ئىقتىدارى بىلەن چۈشىنىش، ئەستە قالدۇرۇش، ھۆكۈم قىلىش، خۇلاسە چىقىرىش، ۋە ئاساسلاش (ياكى سەۋەبىنى تېپىش) ئىقتىدارلىرىنىڭ تەرەققىياتى ئېغىر دەرىجىدە چەكلىمىگە ئۇچرايدۇ. مانا بۇ ئۇيغۇر دىيارىدىكى يېسىل ياكى باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ 1-سىنىپىدىن باشلاپ ھەممە دەرسلەرنى خەنزۇ تىلىدا ئوقۇۋاتقان بالىلار دۇچ كېلىۋاتقان ئەھۋالدۇر. گرېتسىيىدە مۇنداق بىر ئەھۋال بايقالغان: گرېتسىيىدە تۇغۇلۇپ ياكى گرېتسىيىگە كىچىكىدىنلا كۆچمەن بولۇپ كېلىپ، تەييارلىق سىنىپىدىن باشلاپ گرېتسىيىدە ئوقۇغان چەت ئەللىك بالىلارنىڭ تولۇقسىزنى پۈتتۈرگەندىكى ئوقۇش نەتىجىسى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئۆز دۆلىتىدە تۇغۇلۇپ ۋە ئۆز دۆلىتىدە بىر مەزگىل ئوقۇپ، گرېتسىيىگە كېيىنراق كۆچمەن بولۇپ كەلگەن چەت ئەللىك بالىلارنىڭ ئوقۇش نەتىجىسى كۆپ ياخشى بولغان. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋال گېرمانىيىدىمۇ بايقالغان.
6) ئانا تىل ۋە ئىككىنچى تىلدىكى تىل سەۋىيىسى تۆۋەن بالىلارنىڭ بىلىم ۋە ئەقلىي تەرەققىياتىمۇ ناھايىتى ئاستا بولىدۇ.
7) بالىلارغا ئىككىنچى تىل باشلانغۇچ 4-سىنىپتىن 6-سىنىپقىچە بولغان ۋاقىتتىن باشلاپ ئۆگىتىلسە ئەڭ مۇۋاپىق بولىدۇ. ئەگەر بالىلارغا بىر چەت ئەل تىلى ئۆگىتىشنى ئۇلار 10 ياشقا توشۇشتىن بۇرۇن، مەسىلەن، باشلانغۇچ 4-سىنىپقا كۆچكەندە، باشلىسا، ئۇلار ئاشۇ يات تىلدا شۇ تىلنى ئانا تىل قىلغان مىللەت بالىلىرى بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە ساۋاتلىق بولالايدۇ. بالىلارنىڭ بىر يات تىلىدا تولۇق ساۋاتلىق بولۇشى ئۈچۈن 4 يىلدىن 6 يىلغىچە ۋاقىت كېتىدۇ.
8) بالىلارغا بىلىمنى ئۈنۈملۈك بېرىش ئۈچۈن، ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچى ئوتتۇرىسىدا چوقۇم مۇنداق بىر مۇناسىۋەت بۆلىشى كېرەك: ئوقۇتقۇچىلار بالىلارنىڭ چۈشىنىش، ئەستە قالدۇرۇش، ھۆكۈم قىلىش، خۇلاسە چىقىرىش، ۋە ئاساسلاش ئىقتىدارلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىغا تولۇق يول قويۇش، بۇ ئىقتىدارلارنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ھەمدە ئوقۇغۇچىلارنىڭ مىللىي كىملىكى بىلەن ئۆزلۈكىنىمۇ تەڭ تەرەققىي قىلدۇرۇش. ئەگەر بالىلار ئۆزلىرىنى ئۆزلىرى بىلىم ئېلىۋاتقان جەمئىيەتكە تەۋەدەك ھېس قىلمايدىكەن، ئۇلارنىڭ ئوقۇغان بىلىملەرنى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىشى مۇمكىن ئەمەس.
(بۇ بىر كۆپ قىسىملىق ماقالىنىڭ 1-قىسمى بولۇپ، ئۇنىڭ داۋامى بار. بۇ ماقالىنى ھېچ كىمدىن سورىماي، مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا باشقا ھەر قانداق تورغا چىقارسىڭىز بولىۋېرىدۇ)
پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى:
[1] Tove Skutnabb-Kangas, “Language in the process of cultural assimilation and structural incorporation of linguistic minorities”,
http://www.neiu.edu/7Eduo/skutnabb.htm
ئانا تىل توغرىسىدا (2-قىسىم)
بالىلارغا ئانا تىلنى ئالدىدا ئۆگىتىشنىڭ زۆرۈرلىگى
بىلىمخۇمار
بىر يات تىلنى ئۆزىنىڭ ئاساسلىق تىلى قىلىپ ئۆگىنىشكە مەجبۇرى بولغانلار، چوقۇم ئۆزىنىڭ ئانا تىلى ۋە مىللىي مەدەنىيىتىدىن يىراقلىشىشقا مەجبۇر بولىدۇ. لېكىن، بۇنداق قىلىش بالىلارغا ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلىسىگە ناھايىتى زور بالايى-ئاپەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. بۇنداق قىلىش بالىلارنىڭ نورمال ھالدا بىلىم ئېلىشىغا، ھەمدە پەرزەنت بىلەن ئاتا-ئانا ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىگە زور دەرىجىدە يامان تەسىر كۆرسىتىدۇ. دۇنيا ئەتراپ قىلغان مائارىپشۇناسلارنىڭ بىر ئورتاق كۆز-قارىشى شۇكى، بىر سىنىپتا ئۆتۈلگەن دەرسلەر شۇ سىنىپتىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ قابىلىيىتى بىلەن تالانتىنى ئۆستۈرىدىغان بولۇشى كېرەك. مەيلى سىز مەقسەتلىك قىلىڭ ياكى چۈشەنمەسلىكتىن قىلىڭ، ئەگەر سىز بالىلارنىڭ تىلىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئاتا-ئانىسى ۋە بوۋا-مومىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى بۇزۇپ تاشلايدىكەنسىز، سىز مائارىپنىڭ ئەسلى مەقسىتىدىن پۈتۈنلەي چەتنەپ كەتكەن بولىسىز.
1)بالىلارنىڭ ئانا تىل سەۋىيىسى ئۇلارنىڭ كېيىن ئۆگىنىدىغان ئىككىنچى تىلدىكى سەۋىيىسىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. ئانا تىلى بىلەن مەكتەپ تىلى ئوخشىمايدىغان بالىلارغانىسبەتەن ئېيتقاندا، مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇن ئانا تىلدا كۈچلۈك ئاساس ياراتقان بالىلارنىڭ مەكتەپ تىلىنى پۇختا ئىگىلەش ئىقتىدارىمۇ كۈچلۈك بولىدۇ. ئاتا-ئانىلاركىچىك بالىسى ئۈچۈن يېتەرلىك ۋاقىت سەرپ قىلىپ، بالىسى مەكتەپ يېشىغا توشۇشتىن بۇرۇن ئۇلاردا ئانا تىل سۆز ئىبارىلىرى ۋە چۈشەنچىلىرىنى ئوبدان يېتىلدۈرسە، بالىلار مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن مەكتەپ تىلىنى ئاسانراق ئۆگىنىپ، باشقا ئوقۇشتىمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالايدۇ. بالىلار ئۆيدە ئانا تىل ئارقىلىق ئىگىلىگەن بىلىم بىلەن ئىقتىدار مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن مەكتەپ تىلىدىكى بىلىم بىلەن ئىقتىدارغا ئۆزگىرىدۇ. بالىلارنىڭ ئۇقۇم ۋە تەپەككۇر ئىقتىدارىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئانا تىل بىلەن مەكتەپ تىلى ئۆز-ئارا بېقىنىدىغان بولىدۇ. ئۇقۇم بىلەن تەپەككۇر ئىقتىدارىنىڭ بىر تىلدىن يەنە بىر تىلغا كۆچۈشى قوش-يۆنىلىشلىك بولىدۇ. يەنى، مەكتەپتە بىرەرقوش تىللىق پروگراممىسى ئارقىلىق ئانا تىل تەرەققىي قىلدۇرۇلسا، بالىلار مەكتەپتىلى توغرىسىدا ئىگىلىگەن ئۇقۇم بىلەن تىل-ساۋات ئىقتىدارى ئانا تىلغا يۆتكىلىدۇ.قىسقىسى، ئەگەر مائارىپ مۇھىتى ھەر ئىككى تىلنىڭ تەڭ تەرەققىي قىلىشىغا يول قويسا، بۇ ئىككى تىل ئوقۇشتا بىر-بىرىگە ياردەم قىلىدۇ.
نۇرغۇن تورداشلار ھازىر ئۇيغۇر دىيارىدىكى باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ 1-يىللىقىدىن باشلاپ كۆپ مىقداردىكى دەرسلەر خەنزۇ تىلىدا ئۆتىلىشكە باشلىغاندىن كېيىن، ياكى بولمىسا ئۇيغۇر تىلى زادىلا ئۆتۈلمىگەندىن كېيىن، ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ ئوقۇش ئەھۋالىدا ئادەمنى ئېچىندۇرىدىغان دەرىجىدە چېكىنىش پەيدا بولۇۋاتقانلىقىنى ئېيتىپتۇ. مېنىڭچە مۇشۇ ئابزاستا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىلمىي بايقاشلار ئاشۇنداق بولۇشنىڭ بىر قىسىم سەۋەبلىرىنى روشەن ھالدا كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ.
3) مەكتەپتىكى دەرسلەرنى بالىلارنىڭ ئانا تىلىدا ئۆتۈش ئۇلارنىڭ مەكتەپ تىلىدىكى ئاكادېمىك تەرەققىياتىغا ھەرگىزمۇ يامان تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر مائارىپ ساھەسىدە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار ئارقىلىق بايقىغان بىر كۈچلۈك ھۆكۈم شۇ بولدىكى، بىر ياخشى ئىجرا قىلىنغان قوش تىل پروگراممىسى ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەكتەپ تىلىدىكى تەرەققىياتىغا ھېچ قانداق سەلبىي تەسىر كۆرسەتمەيلا قالماستىن، ئۇلارنىڭ ئانا تىلىدىكى ساۋاتى بىلەن ئانا تىلىدىكى كەسپىي بىلىملىرىنىمۇ زور دەرىجىدە ئۆستۈرىدۇ. بېلگىيىنىڭ باشلانغۇچ مەكتەپلىرىدە يولغا قويۇلغان ئانا تىل، گوللاندىيە تىلى ۋە فرانسۇزتىلىدىن ئىبارەت ئۈچ تىلدا ئوقۇغۇچىلارنىڭ ساۋاتىنى چىقىرىش پروگراممىسى بۇنىڭ بىرمىسالى بولالايدۇ. بۇنىڭ ئىلمىي ئاساسى مۇنداق. بالىلار ئانا تىلدا بىلىم ئالغاندا، ئۇلار بىر تار سېزىم دائىرىسىدىكى ئاشۇ بىر تىلنىلا ئۆگىنىپ قالماي، ئۇلارنىڭ مەكتەپ تىلى مۇھىتىدىمۇ جارى قىلدۇرىدىغان ئىقتىدارلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۇقۇم ۋەئەقلىي ماھارەتلەرنىمۇ تەڭ ئۆگىنىدۇ. ئانا تىلىدا ۋاقىتنى دەپ بېرەلەيدىغان بالىلار ۋاقىت ئۇقۇمىنى تولۇق چۈشىنىدۇ. ئىككىنچى بىر تىلدا ۋاقىتنى دەپ بېرەلەيدىغان بولۇش ئۈچۈن ئۇلار ۋاقىت ئۇقۇمىنى قايتا ئۆگىنىشنىڭ ھاجىتى يوق. ئۇلار پەقەتلا ئۆزلىرى ئاللىقاچان ئۆگىنىپ بولغان بىر ئەقلىي ئىقتىدارغا بىر يېڭى بەلگە تاپسىلا كۇپايە.بۇ خىل ئەھۋال بىلىم ئېلىش جەريانىنىڭ يۇقىرى باسقۇچلىرىدىمۇ ئوخشاشلا داۋام ئېتىدۇ.يەنى، بىر مەزمۇن ياكى ھېكايىدىكى ئاساسىي ئىدىيە بىلەن قوشۇمچە ئىدىيىلەرنى پەرقلەندۈرۈش، سەۋەب بىلەن نەتىجىنى ئايرىش، پاكىت بىلەن پىكىرنى پەرق ئېتىش، بىر ھېكايە ياكى تارىختىكى ۋەقە لەرنىڭ ۋاقىت تەرتىپىنى توغرا تىزىپ چىقىشقا ئوخشاش ئاكادېمىك ۋەتىل ساۋاتى ئىقتىدارى جەھەتتە ئوخشىمىغان تىللار ئوتتۇرىسىدا داۋاملىق ئالمىشىش يۈزبېرىپ تۇرىدۇ.
4) بالىلارنىڭ ئانا تىلى ئىنتايىن نازۇك بولۇپ، مەكتەپ ھاياتىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىلا ئاسانلا يوقاپ كېتىدۇ. ئانا تىلىنى مەكتەپ تىلى قىلمىغان بالىلار مەكتەپ تىلى بىلەن ئاناتىلى ئوخشاش بالىلارغا قارىغاندا مەكتەپ تىلىدا سۆزلىشىشنى ناھايىتى تېزلا ئۆگىنىۋالىدۇ.لېكىن، شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، مەكتەپ تىلى ئانا تىلى ئەمەس بالىلار ئانا تىلىنى ناھايىتى تېزلا يوقىتىپ قويىدۇ. يالغۇز مەكتەپتىلا ئەمەس، ئۆيىدىمۇ ھەم شۇنداق. ئەگەرئانا تىل مەكتەپ سىرتىدىكى مۇھىتتا كۆپ ئىشلىتىلسە، كىچىك بالىلارنىڭ ئانا تىلنى يوقىتىپ قويۇش دەرىجىسىمۇ تۆۋەنرەك بولىدۇ. ئەمما، ئەگەر ئۆز مىللىتىدىن بولغان كىشىلەر مەكتەپ ئەتراپىدىكى رايوندا توپلىشىپ ياشىمىغان بولسا، بالىلار ئۆز ئاناتىلدا سۆزلىشىشنى مەكتەپكە كىرىپ 2-3 يىل ئۆتكەندىن كېيىنلا ئۇنتۇلۇپ كېتىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن بالىلار ئانا تىلىنى چۈشىنىش ئىقتىدارىدىن پۈتۈنلەي قالمىسىمۇ، ساۋاقداش ۋەقېرىنداشلىرى بىلەن مەكتەپ تىلىدا سۆزلىشىدىغان، ئاتا-ئانىسىغا مەكتەپ تىلىدا جاۋاب قايتۇرىدىغان بولۇپ قالىدۇ. بۇنداق بالىلار چوڭ بولغاندا بولسا، ئاتا-ئانا بىلەن بالا ئوتتۇرىسىدىكى تىل جەھەتتىكى پەرق بىر ھېسسىي ئازگالغا ئايلىنىپ قالىدۇ. شۇنداقلا بالىلار ئۆزىنىڭ مىللىي مەدەنىيىتىنى چەتكە قاقىدىغان بولۇپ قالىدۇ.
بالىلارنىڭ ئانا تىلنى يوقىتىپ قويۇش دەرىجىسىنى تۆۋەنلىتىش ئۈچۈن، ئاتا-ئانىلار چوقۇم بىر كۈچلۈك ئائىلە تىل پروگراممىسىنى يولغا قويۇپ، پەرزەنتلىرىنىڭ ئانا تىلنى ئىشلىتىش پۇرسەتلىرىنى ئەڭ زور دەرىجىدە كۆپەيتىپ بېرىشى كېرەك. مەسىلەن، ئۆي ئىچىدە پۈتۈنلەي ئانا تىلدا سۆزلىشىش، ئانا تىلدا كىتاب ئوقۇش، ئانا تىلداماقالە يېزىش، ۋە ئەسلى يۇرتىغا بېرىپ تۇغقان يوقلاش قاتارلىقلار. بۇ جەھەتتە ئوقۇتقۇچىلارمۇ ناھايىتى چوڭ رول ئوينىيالايدۇ. مەسىلەن، ئوقۇتقۇچىلار بالىلارغا بىر تىلنى ئارتۇق بىلىشنىڭ ئىنتايىن پايدىلىق ئىش ئىكەنلىكىنى، قوش تىللىق بولۇش تىل ۋە ئەقىل جەھەتتىكى بىر چوڭ نەتىجە ھېسابلىنىدىغانلىقىنى چوڭقۇر تەشۋىق قىلسا بولىدۇ.
5) قوش تىللىق بولۇش بالىلارنىڭ تىل ۋە ئوقۇش جەھەتتىكى تەرەققىياتىدا ئىجابىي رول ئوينايدۇ. ئەگەر بالىلار باشلانغۇچ مەكتەپ مەزگىلىدە ئۆزئىقتىدارلىرىنى 2-3 تىلدا تەرەققىي قىلدۇرسا، ئۇلار تىل ۋە ئۇنى قانداق قىلىپ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش توغرىسىدا تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشەنچىگە ئىگە بولالايدۇ. ئەگەر ئىككى تىلدا ساۋادىنى چىقارسا، ئۇلار تىلنى بىر تەرەپ قىلىشتا تېخىمۇ كۆپ پراكتىكا قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ.شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئاشۇ ئىككى تىلدا رېئاللىقنى قانداق ئىپادە قىلىدىغانلىقىنى سېلىشتۇرۇپ چۈشىنەلەيدۇ. ئالدىنقى 35 يىل مابەينىدە ئېلىپ بېرىلغان 150 تىن كۆپ تەتقىقات تېمىسى گېرمانىيىلىك پەيلاسوپ گوئەتھە دېگەن مۇنداق بىر گەپنى ناھايىتى تولۇق ئىسپاتلاپ بەردى:پەقەت بىرلا تىلنى بىلىدىغان كىشى ئۇ تىلنى ھەقىقىي تۈردە بىلمەيدۇ. ھازىرغىچە بولغان تەتقىقات نەتىجىلىرى ئىسپاتلىغان يەنە بىر نەرسە شۇكى، قوش تىللىق بالىلارئۇچۇرلارنى ئوخشاش بولمىغان ئىككى خىل تىلدا بىر تەرەپ قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارى تېخىمۇ جانلىق بولۇپ يېتىشىپ چىقىدۇ. مۇشۇنداق بولۇشنىڭ بىر ئىپادىسى، قوش تىللىق ئوقۇغۇچىلار ئىمتىھانلاردا بىر تىللىق ئوقۇغۇچىلارغاقارىغاندا كۆپ ياخشى بولىدۇ.
6) مەكتەپتە بالىلارنىڭ ئانا تىلىنى تاشلىۋېتىش بالىلارنى تاشلىۋەتكەنلىك بىلەن باراۋەر. ئەگەرمەكتەپ ئاشكارا ياكى يوشۇرۇن ھالدا بالىلارغا "ئۆز تىلىڭ بىلەن ئۆز مەدەنىيىتىڭنى مەكتەپ ئىچىگە ئەكىرمە" دېگەندەك سىگنالدىن بىرنى بېرىدىكەن، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ كىملىكىنىڭ مەركىزىي قىسمىنىمۇ مەكتەپ ئىچىگە ئەكىرمەيدۇ. ئۇلاردا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش تاشلىۋېتىلىش ھېسسىياتى پەيدا بولسا، ئۇلارنىڭ دەرس ئاڭلاشتىكى ئاكتىپلىقى بىلەن ئىشەنچىمۇ زور دەرىجىدە ئاجىزلىشىدۇ. ئوقۇتقۇچىلار بالىلارنىڭ تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى كىملىكىنى پاسسىپ ھالدا قوبۇل قىلسا يېتەرلىك ئەمەس. ئۇلار چوقۇم تەشەببۇسكاربولۇپ، بالىلارنىڭ تىل جەھەتتىكى كىملىكىنى ئەتراپ قىلىشى كېرەك. مەسىلەن، مەكتەپ ئىچى ۋە مەكتەپ ئەتراپىغا بالىلارنىڭ ئانا تىلىدا يېزىلغان تەشۋىقات قەغەزلىرىنى چاپلاش، ئۇلارنى بىر قىسىم ماقالىلەرنى ئانا تىلىدا يېزىشقا رىغبەتلەندۈرۈش، ھەمدەئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆز ئانا تىلى ۋە مىللىي مەدەنىيىتى جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكىنى ئاكتىپلىق بىلەن قوبۇل قىلىدىغان ۋە مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان سىنىپ مۇھىتىنى بەرپاقىلىش قاتارلىقلار.
قىسقىسى، بالىلارنىڭ ئوي ئىچىدە توپلىغان ئانا تىل ۋەمىللىي مەدەنىيەت جەھەتتىكى تەجرىبىلىرى ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدىكى بىلىم ئىگىلەش پائالىيىتىنىڭ ئاساسى بولۇپ، بىز ئۇ ئاساسلارنى ھەرگىزمۇ ئاجىزلاشتۇرماسلىقىمىز، ئەكسىچەئۇلارنى يەنىمۇ كۈچەيتىشىمىز كېرەك. شۇنداقلا ھەر بىر بالىنىڭ مەكتەپ ئىچىدە ئۆزتالانتىنى تونۇتۇش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ھوقۇقى بار بولۇپ، مەكتەپ ئىچىدە بۇنداق ھوقۇق چوڭقۇر ھۆرمەت قىلىنىشى كېرەك.
(بۇ بىر كۆپ قىسىملىق ماقالىنىڭ 2-قىسمى بولۇپ، ئۇنىڭ داۋامى بار. بۇ ماقالىنى ھېچ كىمدىن سورىماي، مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا باشقا ھەرقانداق تورغا چىقارسىڭىز بولىۋېرىدۇ)
پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى:
Baker, C.(2000). A parents' and teachers' guide to bilingualism. 2nd Edition. Clevedon,England: Multilingual Matters.
--Cummins,J. (2000). Language, power, and pedagogy. Bilingual children in the crossfire.Clevedon, England: Multilingual Matters.
--Skutnabb-Kangas,T. (2000). Linguistic genocide in education-or worldwide diversity and humanrights? Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
--ToveSkutnabb-Kangas (1979), Languagein the process of cultural assimilation and structural incorporation oflinguistic minorities. Rosslyn, VA. National Clearinghouse for BilingualEducation.
Erkin Sidiq(2008), «Bashlan'ghuchta ana tilni aldida ögitish zörürligining ilmiy asasliri »
ئانا تىل توغرىسىدا (3-قىسىم)
بالىلارغا ئىككىنچى تىلنى ئۆگىتىشنى قانچە ياشتىنباشلىسا ئەڭ مۇۋاپىق بولىدۇ؟
بىلىمخۇمار
مەن كۆرگەن ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىمەخسۇس تەتقىقات گۇرۇپپىسى تەشكىللەپ، نەچچە ئون يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ، قوش تىللىقمائارىپ توغرىسىدىكى ئىلمىي نەزەرىيىلەرنى توپلىغاندىن كېيىن، بۇ نەزەرىيىۋى ماتېرىياللارنىھەر بىر شەھەرنىڭ مائارىپنى باشقۇرىدىغان ئورۇنلىرىغا تارقىتىپ بەرگەن. بالىلارغاقايسى تىلنى ئىككىنچى تىل قىلىپ ئۆتۈش، ئىككىنچى تىلنى قانچە ياشتىن باشلاپ ئۆتۈش، ۋە ئۇنى قانداق ئۇسۇل بىلەن ئۆتۈشنى ھەر بىر شەھەردىكى بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرىبىلەن مەكتەپ بىرلىشىپ قارار قىلغان.
مەن كۆرگەن ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكىنىڭبالىلارغا چەت ئەل تىلى ئۆگىتىشتىكى ئەھۋالى مۇنداق ئىكەن:
1)كۆپىنچە ئەھۋالدا، بالىلارغا بىر چەت ئەل تىلىنى ئۆگىتىشنىباشلانغۇچ 4-سىنىپتىن باشلايدۇ. ئۇنى ئۆگىتىشنى 6-سىنىپتىن باشلىغان مەكتەپلەرمۇبار. ئامېرىكىدا مېكسىكىلۇقلارنىڭ نوپۇسى خېلە يۇقىرى نىسبەتنى ئىگىلەيدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ كالىفورنىيەدىكى نوپۇسى 50 پىرسەنتتىن يۇقىرى. ئۇلار ئىسپانىيە تىلىنى ئىشلىتىدۇ. بەزى مەكتەپلەرچەت ئەل تىلى، بولۇپمۇ ئىسپانىيە تىلى ئۆگىتىشنى باشلانغۇچ 1-سىنىپتىن باشلىغانبولسىمۇ، دەرس مىقدارى ئىنتايىن ئاز، مەسىلەن، ھەر ھەپتىسى 15 مىنۇتتىن 30 مىنۇتقىچە.ئامېرىكىدا مېكسىكىلىقلارنىڭ نوپۇس سانى ئىنتايىن كۆپ بولغاچقا، ئامېرىكىدىكى نۇرغۇنمەكتەپلەر ئىسپانىيە تىلىنى بىرىنچى چەت ئەل تىلى قىلىپ تاللايدۇ.
2) ئامېرىكىدا مېكسىكىدىن كۆچمەن بولۇپ كەلگەنبالىلارغا ئاچقان مەخسۇس سىنىپلار بار بولۇپ، ئۇلار باشلانغۇچنىڭ 4-سىنىپىغاكىرگىچە ھەممە دەرسلەرنى ئىسپانىيە تىلىدا ئوقۇيدۇ.
3) ھازىرغىچە بايقالغان ئىلمىي نەزەرىيىلەرگەئاساسلانغاندا، ئەگەر بىر بالا 10 ياشقا كىرىشتىن بۇرۇن بىر چەت ئەل تىلىنى ئۆگىنىشنىباشلىسا، ئاشۇ چەت ئەل تىلىدا سۆزلەش ۋە يەزىش جەھەتتە شۇ تىلنى ئانا تىل قىلغانمىللەت ئادەملىرى بىلەن ئوخشاش سەۋىيىگە يېتەلەيدۇ.
4) ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بىر ھۆججىتىدە كۆرسىتىلىشىچە، بالىلارنىڭ بىر چەت ئەل تىلىدا تولۇق ساۋات چىقىرىشىغا 4 يىلدىن 6 يىلغىچە ۋاقىت كېتىدۇ.ئەگەر بالىلار باشلانغۇچنىڭ 4-سىنىپىدىن (يەنى 9 ياشقا كىرگەندىن) باشلاپ ئىككىنچىتىلنى ئۆگىنىشنى باشلىسا، ئەڭ ئۇزۇن بولغاندىمۇ تولۇقسىزنى پۈتتۈرگۈچە ئۇ تىلدىنتولۇق ساۋاتىنى چىقىرىپ بولالايدۇ.
دېمەك، ئەگەر ئۇيغۇر دىيارىدىمۇ ئامېرىكىدىكى بىلەنئوخشاش ئىش تۇتسا، ئۇيغۇر بالىلىرى باشلانغۇچنىڭ 4-سىنىپىغا چىققىچە ئانا تىلدائوقۇپ، 4-سىنىپقا كۆچكەندە خەنزۇ تىلىنى ئۆگىنىشنى باشلاپ، تولۇقسىزنى پۈتتۈرۈپبولغۇچە خەنزۇچىدە ساۋاتلىق بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ بولغۇچە ئىنگلىزتىلىدىكى ساۋاتىنىمۇ خېلى بىر يەرگە ئاپىرالىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن.
ئانا تىل توغرىسىدا (4-قىسىم)
ئىلمىيلىككەئاساسلانغان «قوش تىل مائارىپى» قانداق بولىدۇ؟
بىلىمخۇمار
ئامېرىكىنىڭ «باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنىڭ قوش تىل مائارىپى قانۇنى» تۇنجى قېتىم 1968-يىلى ماقۇللىنىپ يولغا قويۇلغان بولۇپ، بۇقانۇن ئامېرىكىغا كۆچمەن بولۇپ كەلگەن، ئىنگلىز تىلىنى ئانا تىل قىلمىغان ئازسانلىق مىللەت بالىلىرى ئۈچۈن تۈزۈلگەن. شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ دۆلەت قوش تىللىق مائارىپ ئۈچۈن مەخسۇس خىراجەت ئاجىراتقان. ئۇنىڭدىن كېيىن بۇ قانۇنغا كۆپ قېتىم ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا كۆپ خىل مىللەت ۋە ئۇلارنىڭ مائارىپىغا قارىتىلغان پۇزىتسىيەئەكس ئەتتۈرۈلگەن، ھەمدە ئۇنىڭغا تۆۋەندىكىدەك مەزمۇنلار كىرگۈزۈلگەن:
--ھەممە ئوقۇغۇچىلارنى باراۋەر ئوقۇش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەشلاكۇپايە قىلمايدۇ. مائارىپ تۈزۈمى ھەممەمىللەتلەرنى مەكتەپ تەربىيىسى كۆرۈش ئارقىلىق ئېرىشىدىغان ياخشى ئىستىقبالدا باراۋەرلەشتۈرىدىغان بولىشى كېرەك. بۇنداق قىلىش بەزىدە ئوخشىمىغان مىللەتلەرگە ئوخشىمىغان ئوقۇش شارائىتى يارىتىپ بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
--مىللەتلەرنىڭ تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى پەرقى ئېتىراپ ۋە ھۆرمەت قىلىنىدۇ.
--قوش تىللىق ئوقۇغۇچىلارغا تىل ۋە كەسپىي دەرسلەرنى ئۆتۈدىغان ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ھەممىسى چوقۇم قوش تىللىق بولىدۇ.
--ئىنگلىز تىلىنى ئانا تىل قىلمىغان كۆچمەن مىللەت بالىلىرى قوش تىللىق سىنىپىدا ئوقۇش-ئوقۇماسلىقنى ئۆزلىرى قارار قىلىدۇ.
--قوش تىل تەربىيىسى 3 ياشتىن 8 ياشقىچە بولغان بالىلارغا (يەنى، يېسىلدىن باشلاپ باشلانغۇچ 4-سىنىپىغا چىققىچە) ئېلىپ بېرىلىدۇ.
--بۇ تۈزۈم كۆچمەن مىللەت بالىلىرىنىڭ ئىمكانقەدەر تېزراق نورمال سىنىپقا كۆچۈشىنى، شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئۇلارنىڭ ئانا تىلى بىلەن مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
--كۆچمەن مىللەت ئوقۇغۇچىلىرىغا قوش تىل تەربىيىسىنى قانداق ئېلىپ بېرىشنى پەقەت يەرلىك مائارىپچىلار ئۆزلىرى قارار قىلىدۇ.
--ھەر بىر مەكتەپنىڭ قوش تىللىق تەربىيىسى ئارقىلىق قانداق نەتىجىگە ئېرىشكەنلىكى ھەر يىلى بىر قېتىم تەكشۈرۈپ باھالىنىدۇ.
مەن تۆۋەندىكى مەزمۇننى ئامېرىكا مائارىپ مىنىستىرلىقىنىڭ تارمىقىدىكى «مائارىپ بايلىق مەنبەسى ئۇچۇر مەركىزى» دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئورۇننىڭ تور بېتىدىكى ماتېرىياللارغا ئاساسەن تەييارلىدىم.
مەكتەپ بالىلارنى ئانا تىلدا يۇقىرى سۈپەتلىك ئوقۇ-ئوقۇتۇش بىلەن تەمىنلىگەندە، ئۇلار بالىلارغا مۇنداق ئىككى نەرسىنى بېرىدۇ: بىرى بىلىم، يەنەبىرى بولسا تىل ساۋاتى. بالىلار ئانا تىلى ئارقىلىق ئېرىشكەن بىلىم ئۇلار ئاڭلىغان ۋە كىتابتا ئوقۇغان بىلىملەرنى يەنىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىپ بېرىدۇ. ئانا تىلدىكى يۈكسىلىش ئىككىنچى تىلغا يۆتكىلىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى، بالىلار كىتاب ئوقۇشنى پەقەت كىتاب ئوقۇش ئارقىلىقلا ئۆگىنەلەيدۇ. شۇڭلاشقا بالىلارئۆزلىرى چۈشىنىدىغان تىلدا كىتاب ئوقۇسا، كىتاب ئوقۇشنى ئاسانراق ۋە تېزراق ئۆگىنەلەيدۇ. بىر تىلدا كىتاب ئوقۇشنى ئۆگىنىۋالسا، بۇ خىل ئىقتىدارنى ئىككىنچى تىلغا ئاسانلا يۆتكىيەلەيدۇ.
ئەڭ ياخشى قوش تىللىق مائارىپ تۈزۈمى مۇنداق ئۈچ خىل خاراكتېرگە ئىگە بولىدۇ:
1) دەسلەپتە مەكتەپتىكى دەرسلەرنىڭ ھەممىسى ئانا تىلدا ئۆتىلىدۇ. بىر يات تىل «چەت ئەل تىلى دەرسى» سۈپىتىدە سىنىپتا ئايرىم ئۆتىلىدۇ.
2) ئوقۇغۇچىلار ئاشۇ يات تىلدا ياكى 2-تىلدا بىر ئوتتۇراھال سەۋىيىگە يەتكەندىن كېيىن، ماتېماتىكا ۋە باشقا بەزى تەبىئىي پەن دەرسلىرى بىۋاستە ئىككىنچى تىلدا، ھېچ قانداق رىقابىتى يوق تەرىقىدە ئۆتىلىدۇ. بۇ يەردىكى «ھېچقانداق رىقابىتى يوق تەرىقىدە» دېگەن سۆز ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، ئۇنىڭ مەنىسى، ئەگەر بۇ ئىككىنچى تىل ئۇيغۇر بالىلىرىغا ئۆتىلىدىغان خەنزۇ تىلى، دەپ پەرەز قىلساق، يۇقىرىقى كەسپىي دەرسلەر پەقەت ئۇيغۇر بالىلاردىن تەركىب تاپقان سىنىپقىلا ئۆتۈلۈپ، ئۇيغۇرئوقۇغۇچىلار بىلەن خەنزۇ ئوقۇغۇچىلار بىرلەشتۈرۈۋېتىلگەن سىنىپلارغا ئۆتۈلمەيدۇ، ئۇنداق دەرسلەردىن ئىمتىھان ئېلىنمايدۇ، ھەمدە ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۇنداق دەرسلەرنى قانداق ئوقۇغانلىقى ئۇلارنىڭ سىنىپ كۆچۈشىگە تەسىر يەتكۈزمەيدۇ، دېگەنلىك بولىدۇ. ئوقۇغۇچىلارمۇشۇ تەرىقىدە تەدرىجىي ھالدا ئاساسىي ئوقۇ-ئوقۇتۇش سىنىپلىرىغا قوشۇلىدۇ. شۇنداق بولغاچقا، ئىككىنچى تىلدا ئۆتۈلگەن رىقابەتسىز كەسپىي دەرسلەر ئانا تىلدا ئۆتۈلىدىغان دەرسلەر بىلەن ئىككىنچى تىلدا ئۆتۈلىدىغان نورمال دەرسلەر ئوتتۇرىسىدا بىر كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئۆتەيدۇ.
3) ئوقۇش بالدىقىنىڭ يۇقىرى پەللىسىگە چىققاندا بولسا، پەقەت ئانا تىلنىڭ تىل-ئەدەبىيات دەرسى بىلەن ئىجتىمائىي پەن دەرسلىرى قاتارلىق تىلنى ئابستراكت شەكىلدە قوللىنىشنى تەلەپ قىلىدىغان دەرسلەرلا ئانا تىلدا ئۆتۈلىدۇ. ئوقۇغۇچىلار ئىككىنچى تىلدىكى ئوقۇ-ئوقۇتۇش سىستېمىسىغا تولۇق كۆچۈپ بولغاندىمۇ، يۇقىرى سەۋىيىلىك ئانا تىل دەرسى «مەجبۇرى ئۆتۈلىدىغان دەرسلەر» قاتارىدا ئەمەس، «ئىختىيارىي تاللاش دەرسى» قاتارىدا ئۆتىلىدۇ. ئوقۇغۇچىلار ئۆز ئىختىيارى بىلەن بۇ ئانا تىل دەرسنى تاللاپ ئوقۇپ، ئۆز ئانا تىلىنى داۋاملىق تەرەققىي قىلدۇرسا بولۇۋېرىدۇ. مۇشۇنداق ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئۇسۇلىنى قوللانغاندا، بالىلار ئانا تىلغا ئەڭ ئېھتىياجلىق ۋاقتىدا ئۇلارنى ئانا تىلدا ئوقۇغىلى قويۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىدىن بەك بالدۇر، ئىككىنچى تىلدا دەرس ئاڭلاش سەۋىيىسىگە يەتمەي تۇرۇپلا ئايرىلىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ. شۇنداقلا بۇ تۈزۈم بالىلارنى ئۆز ئانا تىلدا ئەڭ يۇقىرى سەۋىيىگىچە ئوقۇش پۇرسىتى بىلەن تەمىن ئېتىدۇ.
مانا بۇلار ئامېرىكا ھۆكۈمىتى «قوش تىللىق مائارىپ تۈزۈمى» غا بەرگەن ئېنىقلىما بولۇپ، مەن ئۇنىڭغا ھېچ قانداق شەخسىي كۆز-قاراشلىرىمنى ئارىلاشتۇرمىدىم. روشەنكى، يۇقىرىدا تەسۋىرلەنگەن «قوش تىللىق مائارىپ» تۈزۈمى، بىر مىللەت ئوقۇغۇچىلىرىغا ئۆز ئانا تىلىدا تولۇق ساۋاتلىق بولغان ئاساستا، تىل، تەبىئىي-پەن ۋە سانائەت پەنلىرى ساھەسىدە يەنە بىر يات تىلنى ناھايىتى يۇقىرى پەللىگىچە ئۆگىتىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئىلمىي ئۇسۇلىدۇر.
بۇ ماقالىنىڭ ئالدىنقى قىسىملىرىنىڭ تور ئادرەسلىرى:
3-قىسىم:https://web.archive.org/web/20160315161947/http://bbs.misranim.com/thread-97677-1-1.html
ئانا تىل ھەققىدە (5-قىسىم)
«مىللەتلەرنىڭ مائارىپتىكى باراۋەرلىكى» قانداقبولىدۇ؟
بىلىمخۇمار
ئىلاۋە: بۇ ماقالىنىڭ ئوخشىمىغان قىسىملىرىنىڭ چېچىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ 5-قىسمىدىن باشلاپ مەن ئۇنى ئايرىم تېما قىلىپ يوللىماي، ئۇنىڭ 1-قىسمىنىڭ ئاخىرىغا ئىنكاس شەكلىدە يوللىماقچى. ئۇنىڭ 1-قىسمىنىڭ تور ئادرېسى:
https://web.archive.org/web/20160315162045/http://bbs.misranim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=97329&page=1&extra=#pid1461047
. مەن ماقالىنىڭ ئارىلىقتىكى قىسىملىرى ۋە مەزكۇر قىسمىنىمۇ ئاشۇ يەرگە كۆچۈرۈپ قويدۇم.
1974-يىلى، جۇڭگودىن ئامېرىكىغا كۆچمەن بولۇپ كەلگەن، كالىفورنىيە شتاتىنىڭ سان فرانشىسكو شەھىرىدە ياشايدىغان خەنسۇلارنىڭ بالىلىرىدىن1800 كىشى سان فرانشىسكو شەھەرلىك مائارىپ ئىدارىسى ئۈستىدىن ئەرز قىلغان. ئەرزدارلار ئوتتۇرىغا قويغان گۇناھلارمۇنۇلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان: بۇئوقۇغۇچىلار ئىنگلىز تىلىنى بىلمىسىمۇ، مەكتەپتىن ئۇلارغا ئايرىم ياردەم قىلمىغان. ئامېرىكىنىڭ 1964-يىلى تەستىقلانغان «كىشىلىك ھوقۇق قانۇنى» دا كىشىلەرنى مىللىتىگە قاراپ تۇرۇپ مائارىپتا كەمسىتىش چەكلەنگەن بولۇپ، مەكتەپنىڭ بۇ خەنسۇ ئوقۇغۇچىلارغا ئايرىم ياردەم قىلماسلىقى, ئۇلار ئىنگلىز تىلىدا تولۇق ساۋاتلىق بولمىسىمۇ ئۇلارغا دەرسلەرنى يەرلىك ئوقۇغۇچىلار بىلەن ئوخشاش ھالدا ئىنگلىز تىلىدا ئۆتۈشى ئاشۇ قانۇنغا خىلاپ ئىكەن. يەرلىك سوت ئۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئەرزىنى رەت قىلغان بولسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ ئالىي سوتى 1974-يىلى ئۇلارنىڭ ئەرزىنى ھەقلىق، دەپ ھۆكۈم چىقارغان. شۇنداقلا ئامېرىكىدىكى بارلىق ئىنگلىز تىلى سەۋىيىسى تۆۋەن ئوقۇغۇچىلارغا ئايرىم ياردەم قىلىش زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنىڭ بىلەن ئامېرىكىدا «مائارىپ پۇرسىتىدىكى باراۋەرلىك قانۇنى» دېگەن بىر يېڭى قانۇن ماقۇللىنىپ، ئىنگلىز تىلى سەۋىيىسى تۆۋەن ئوقۇغۇچىلارغا ئايرىم ياردەم قىلىشنى پۈتۈن مەملىكەت ۋە پۈتۈن مەكتەپلەرگە كېڭەيتكەن. ئاشۇ يېڭى قانۇنغا ئاساسەن، ئامېرىكىدىكى «قوش تىل مائارىپى» غا تۆۋەندىكىدەك ئۆزگىرىشلەر كىرگۈزۈلگەن:
--«قوش تىل مائارىپى» دا دەرسلەر دەسلەپتە ئىنگلىز تىلى بىلەن مىللەتلەرنىڭ ئانا تىلىدا ئۆتۈلۈپ، ئوقۇغۇچىلار تەدرىجى ھالدا دەرسلەر ئىنگلىز تىلىدا ئۆتۈلىدىغان سىنىپلارغا يۆتكىلىدۇ.
--«قوش تىل مائارىپى» نىڭ نىشانى، ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئانا تىلى ۋە ئۆز مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قالغان ھالدا، ئۇلارنى ئىمكانقەدەر تېزراق دەرسلەر ئىنگلىزچىدە ئۆتۈلىدىغان نورمال سىنىپلارغا كۆچۈشكە تەييارلاش بولىدۇ.
--مەكتەپلەرنىڭ قوش تىل ئوقۇتۇشى ئۈچۈن يېڭى دەرستەسىس قىلىشى، يېڭى ئوقۇتقۇچىلارنى قوبۇل قىلىشى، ۋە قوش تىللىق مائارىپ ئۈستىدەئىلمىي تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بېرىشى ئۈچۈن مەخسۇس خىراجەت تەمىن ئېتىلىدۇ.
بۇ دېلو ئامېرىكىدا «لاۋ نىڭ نىكول ئۈستىدىن ئەرزقىلىش دېلوسى» (Lau versus Nichols) دەپ ئاتىلىدىغان بىر داڭلىق دېلوغا ئايلانغان بولۇپ، ئەگەر سىز «قوش تىل مائارىپى» توغرىسىدا ئىنگلىزچە توردىن بىر نەرسەئىزدىسىڭىز، بۇ دىلوغا ئائىت ماتېرىياللارنى ناھايىتى كۆپ ئۇچرىتىسىز.
مەتتۇرسۇن بەيدۇللاھ
مەدەنىيەت ۋە ئىنسانشۇناسلىق دوكتورى مەتتۇرسۇن بەيدۇللاھ
(نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار)
ئەركىن سىدىق
مەن يېقىندا «يالغانچىلىققا ئائىت 12 ھەقىقەت» دېگەن يازمامدا ئامېرىكىدىكى «مايكۇل جوسېفسون» ئىسىملىك بىر تونۇلغان ئەخلاق مۇتەخەسسىسىنى قىسقىچە تونۇشتۇرغان ئىدىم. ئۇ 2015-يىلى 17-سېنتەبىر كۈنى ئۆزىنىڭ تور بېتىدە «ياخشى قارار بىر قېتىملىق توختىۋېلىشتىن باشلىنىدۇ» دېگەن تېمىدا بىر قىسقا يازما ئېلان قىلدى. ئۇ يازمىنىڭ مەزمۇنى مۇنداق:
ئۆزىمىز خالىمىساقمۇ، نۇرغۇن ۋاقىتلاردا ھاياتىمىزغا چوڭقۇر ۋە ئۇزۇن مۇددەت تەسىر كۆرسىتىدىغان قارارلارنى چىقىرىشقا دۇچ كېلىمىز. بىز ئېقىمغا ئەگىشىپ مېڭىشىمىز كېرەكمۇ؟ بىز باشقىلارغا «خىزمىتىڭنى توختاتقىن» ياكى «مۇناسىۋەتنى ئۈزۈۋەتكىن» دەيمىزمۇ؟ مۇشۇنداق ئىشلار ئۈستىدە قارار چىقارغاندا بىرەر ئادەم يېنىمىزغا كېلىپ، بىزگە بۇ ئىشنىڭ بىرەر چوڭ مەنپەئەت بىلەن چېتىشلىق ئىكەنلىكى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ قويمايدۇ. ئۇنىڭدىنمۇ يامان يېرى، بىزنىڭ قانداق قىلىش كېرەكلىكى ھەققىدە ئويلىنىشقا يېتەرلىك ۋاقتىمىزمۇ بولمايدۇ.
بىز ئۆز ھاياتىمىزنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋېتىدىغان ناچار قارارلارنى ئۆزىمىزنى تۇتۇۋالالمىغان ۋاقىتلاردا ياكى يېتەرلىك دەرىجىدە ئويلىنىپ باقمىغان ۋاقىتلاردا چىقىرىمىز.
ياخشى قارارلارنى چىقىرىشقا توسقۇنلۇق قىلىدىغان ئامىللاردىن ئاچچىقلىنىش ۋە ئالدىن پىلانلىماسلىقتىن ئىبارەت ئىككىسى بار. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە قاتتىق چارچاپ كېتىش، ئەندىشە قىلىش، ئاچچىق يۇتۇش، بېسىم، تاقەتسىزلىك ۋە خۇيلىنىش قاتارلىقلارمۇ ئاقىلانە قارارلارنى چىقىرىشقا توسقۇنلۇق قىلىدۇ.
بىز بىر ئالدىراش چوڭ يولنى كېسىپ ئۆتكەندە، ئالدى بىلەن ئۇنىڭ ھەر ئىككى يۆنىلىشىگە قاراپ بېقىشنى ئۆگەندۇق. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش، بىز ھەر قېتىم بىر مۇھىم قارار چىقىرىشقا دۇچ كەلگەندە ئەھۋاللارنى ياخشى ئانالىز قىلىپ، ئۈنۈملۈك ۋە ئەخلاقلىق يەكۈنلەرنى چىقىرىشنىمۇ ئۆگىنەلەيمىز.
شۇڭلاشقا ھەربىر قارار بىر «توختىۋېلىش» بىلەن باشلىنىشى، يەنى بىزنى ياخشى ئويلىنىشقا مەجبۇرلايدىغان بىر پەيتتىن كېيىن باشلىنىشى كېرەك. بىز ئاشۇنداق بىر ۋاقىتتىن پايدىلىنىپ ئۆزىمىزنىڭ نىشانىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالىمىز. بىزدىكى ئۇچۇرلارنىڭ تولۇق ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئىشەنچلىك ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكىنى باھالاپ چىقىمىز. زۆرۈر بولغاندا مۇمكىنچىلىكى بار بولغان ئەڭ ياخشى نەتىجىگە ئېرىشىش ئۈچۈن يەنە بىر قوشۇمچە ئىستراتېگىيەنى تۈزۈپ چىقىمىز. توختىۋېلىش بىزنى يەنە ئۆزىمىزدىكى ساغلام ئىرادىلەرنى بىر يەرگە توپلاپ، بىزنى ئالدىراڭغۇلۇقتا چىقىرىلغان قارار، ھاماقەتلىك بىلەن چىقىرىلغان قارار ۋە خاتا ئويلار ئاساسىدا چىقىرىلغان قارارلارغا ئېلىپ بارىدىغان قايمۇقتۇرۇش ۋە ناچار كەيپىياتلار ئۈستىدىن غالىب كېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ.
بىر مەسىلە ئۈستىدە ئويلىنىپ بېقىشقا بىر-ئىككى كۈن ياكى بىر قانچە سائەت ۋاقتىمىز بار بولسا تېخىمۇ ياخشى. ئۇنداق بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا بىر نەچچە سېكۇنت توختىۋېلىشمۇ بىزگە يېتەرلىك بولىدۇ.
مايكۇل جوسېفسوننىڭ سۆزلىرى مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشتى.
دېمەك، بەزى ياخشى قارارلار بىر ئادەمنىڭ ھاياتىنى مۇۋەپپەقىيەتكە ئېلىپ بارالايدۇ. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش بەزى ناچار قارارلار بىر ئادەمنىڭ ھاياتىنىڭ مەغلۇپ بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. مەن مەزكۇر يازمىدا «ئالىي مەكتەپكە ئوقۇشقا كىرىشتە مەكتەپنى توغرا تاللاش مۇھىممۇ ياكى كەسىپنى توغرا تاللاشمۇ؟» دېگەن مەسىلىگە دۇچ كەلگەندە، توغرا كەسىپ تاللاشنى مۇھىمراق ئورۇنغا قويغان. شۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ كېيىنكى ھاياتىدا ئالاھىدە ياخشى نەتىجىلەرنى ياراتقان بىر ئۇكىمىزنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن. بۇ ئۇكىمىز قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلەرنىڭ بىرى شۇكى، ئۇ بىر مەزگىل ئامېرىكىدىكى دۇنياغا داڭلىق خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن ماسساچۇسېتس تېخنولوگىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان.
بۇ قىسقىچە تەرجىمىھالنى ھازىر تۈركىيەدە ئوقۇۋاتقان ئىنىمىز «ئۇيغۇرسۆيەر» تەييارلاپ بەردى. (سىزگە كۆپتىن-كۆپ رەھمەت ئۇكام!)
«ئالىي مەكتەپكە كىرىشتە مەكتەپنى توغرا تاللاش مۇھىممۇ ياكى كەسىپنى توغرا تاللاشمۇ؟» دېگەن سوئالغا نىسبەتەن مۇتلەقلەشتۈرۈلگەن جاۋابتىن بىرنى بېرىشنى مەن ھازىرچە مۇۋاپىق كۆرمەيمەن. يەنى بىر قىسىم كىشىلەر مەكتەپنى توغرا تاللاپ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان بولسا، يەنە بىر قىسىم كىشىلەر كەسىپنى توغرا تاللاپ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولىدىغان بولۇپ، بۇ ئىككى خىل كىشىلەرنىڭ نىسبىتى ھەققىدە مەندە بىر ئېنىق مەلۇمات يوق. ئەمما بۇ ئىشتا ئامېرىكىنىڭ ئەھۋالى مۇنداق: سىز ئالىي مەكتەپنى، يەنى باكالاۋرلۇق، ماگىستىرلىق ياكى دوكتورلۇق ئوقۇشىنى يېڭىدىن تاماملاپ، دەسلەپكى خىزمەتنى تېپىشتا سىز ئوقۇغان مەكتەپنىڭ دەرىجىسى خېلى مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئەمما سىز بىر ئورۇندا ئىشلەشنى باشلاپ، بىر-ئىككى يىل ئۆتكەندىن كېيىن خىزمەت ئالماشماقچى بولسىڭىز، يېڭى شىركەت سىز ئوقۇغان مەكتەپكە ئۇنچىۋالا ئېتىبار بەرمەي، سىز توپلىغان خىزمەت تەجرىبىلىرى ۋە سىزنىڭ ئىسپاتلانغان خىزمەت ئىقتىدارلىرىڭىزغا ئالاھىدە ئېتىبار بېرىدۇ. سىز ھەر خىل شىركەت ياكى خىزمەت ئورۇنلىرىدا بەش يىلدەك ئىشلىگەندىن كېيىن بولسا، كىشىلەر سىز ئوقۇغان مەكتەپنى ئاساسەن ئۇنتۇپ كېتىدۇ. يۇقىرىدىكى ئەھۋاللار كەسىپكە ۋە خىزمەت ئورنىغا قاراپ ئوخشاش بولمىسىمۇ، تەبىئىي پەن، يۇقىرى تېخنولوگىيە ۋە ئىنژېنېرلىق شىركەتلىرىدىكى ئەھۋاللار كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ئەنە شۇنداق بولىدۇ. مۇشۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئالىي مەكتەپتە پىروفېسسور بولۇشتىن باشقا كەسپىي ساھەلەردە مەكتەپنى توغرا تاللاشقا قارىغاندا كەسىپنى توغرا تاللاش بەكرەك مۇھىم بولۇشى مۇمكىن. ئەمدى مەن رەسمىي مەزمۇننى باشلايمەن.
مەتتۇرسۇن بەيدۇللاھ 1975-يىلى خوتەن كېرىيەدە تۇغۇلغان. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى كېرىيەدە تاماملىغان. ئۇ كىچىكىدىنلا ناھايىتى ياخشى ئوقۇغان بولۇپ، ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ۋاقىتلىرىدا ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك ئۈچتە ياخشى ئوقۇغۇچى بولۇپ باھالانغان. ئۇ 1993 -يىلى ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىغا قاتناشقان ۋە ئىمتىھانىدىكى نەتىجىسى خوتەن ۋىلايىتى بويىچە بىرىنچى بولۇپ، بېيجىڭدىكى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەييارلىق بۆلۈمىگە قوبۇل قىلىنغان. ئۇ ئىككى يىل تەييارلىق ئوقۇشىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ، 1995-يىلى شەنشى پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن. ئوتتۇرا مەكتەپلەردىن باشلاپلا تارىخ دەرسلىرىنى ئىشتىياق بىلەن ئوقۇغان مەتتۇرسۇن تولۇق كۇرستىمۇ بىر نەچچە قېتىم ئوقۇش مۇكاپات پۇللىرىغا ئېرىشىپ ئوقۇغان. شۇنداقلا ياخشى نەتىجىلەر بىلەن ئوقۇش پۈتتۈرگەن.