cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مېدىيانىڭ ئىككى چوڭ كۈچى ۋە شەكىللەندۈرۈش جەريانى
بۇ باسقۇچ قىسمەن مېدىيا ۋاستىلىرىغا مۇراجىئەت قىلىدىغان جەريان بولۇپ، كۆپىنچە يۈزتۇرانە تەشۋىق، يۈزتۇرانە يەتكۈزۈش ئاساس قىلىنىدۇ. مۇراجىئەت قىلىنىدىغان مېدىيالارغا مەزمۇن ۋە نىشان ئوچۇقمۇ ئوچۇق دىيىلمەيدۇ، پەقەت چىكىپ بىقىش ئۇسۇلى قوللىنىلىدۇ. جەمىئىيەتتە ئاڭلىق، ھۇشيار، مەلۇم ساھەگە ۋەكىل قىلالايدىغان كىشلەرنىڭ ھىسياتىغا خىتاپ قىلىدۇ ۋە بۇلار ئارقىلىق تۆۋەن قاتلام ياكى جەمىيەتنىڭ كۆپ سانلىقىنى تەشكىل قىلىدىغان ئاۋام پۇقرالارغا يەتكۈزۈشنى پىلانلايدۇ.تارقىتىش باسقۇچى ئەمەلىيەتتە ھەقىقى تارقىتىش بولماستىن بەس مۇنازىرە قوزغاش دىققىتىنى تارتىش باسقۇچى دىيىلسە تىخىمۇ توغرا بولىدۇ.
ئۈچۈنچى باسقۇچ قوبۇل قىلدۇرۇش باسقۇچى. بۇنى چۈشەندۈرۈش، ئىشەندۈرۈش، قايىل قىلىش، يۈزلەندۈرۈش باسقۇچى دىيىشكىمۇ بولىدۇ بۇ باسقۇچتا بارلىق ۋاستىلەرگە (ئاساسلىقى مېدىيا) مۇراجىئەت قىلىنىدۇ. ئىككىنچى باسقۇچ مۇۋەپپىقيەتلىك تاماملانغادىن كىيىن ئۈچۈنچى باسقۇچ ياكى خالاپ قوبۇل قىلىدۇ ياكى  باشقىلاردىن پەرىقلىق بولۇپ قىلىش ئەندىشىسى ياكى چەتكە قىقىلىپ قىلىش تەشىۋىشى بىلەن رەھبەرلىكنىڭ ئوتتۇرغا تاشلىغىنىنى قوبۇل قىلشتىن باشقا چارىسى بولمايدۇ. قوبۇل قىلمىسىمۇ ئۈنىنى چىقارمايدۇ.
تۆتىنچى باسقۇچ ھەركەتكە ئايلاندۇرۇش باسقۇچى. ئالدىنقى ئۈچ باسقۇچ دىمۇكراتىك ، كۆپ پارتىيلىك دۆلەت سىسىتمىسىغا قىياس قىلىنغان. ھەركەت ئاۋام پۇقرانىڭ  ئۇمۇميۈزلۈك تەرەپ تۇتۇشى بىلەن، كۆزلەنگەن ئىدىيەنى كۈچلەندۈرۈشكە قاراپ يۈزلىنىشى بىلەن ئەكىس ئىتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئاۋام – پۇقرانىڭ بىلەت تاشلىشى بىلەن رەھبەرلىك قاتلىمى ياكى يىتەكچى سەرخىللار ئۆز نىشانىغا يەتكەن بولىدۇ.
بۇلارنى ئۇيغۇرداۋاسىنى خەلىقئارالارشتۇرۇش تەشۋىقاتىىغا قىياس قىلساق ئەلۋەتتىكى نەتىچە يارىتىلىش مۇمكىن. ئۇيغۇر داۋاسى قىلىۋاتقان تەشكىلات رەھبەرلىرى ، ئۇيغۇرنىڭ ئاڭلىق، ۋىجدانلىق سەرخىلىرى بىرىنچى باسقۇچنىڭ رولىنى ئۆتەلەيدۇ. يەنى تەشۋىقات پىرۇگىراممىسى تۈزۈپ چىقىدۇ. بۇ ئارقىلىق مىدىيانىڭ كۈچىنى ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ ئىستىقبالى ئۈچۈن قوللىنالايدۇ. بىر دۆلەتتە رايۇنلار ئارا، دۇنيادا دۆلەتلەر ئارا قانداق تەسۋىقات قىلىمىز، قايسى تەشۋىقات ئۇسۇلى ئەڭ ئۈنۈملۈك، كىم- كىملەرگە ئاڭلىتىمىز، كىم- كىملەر ئارقىلىق ئاڭلىتىمىز، مەزمۇن، جەريان، نىشان نىمە؟ بۇلار ئايدىڭلاشتۇرۇلغاندا بىرىنچى باسقۇچنى قولدا تۇتقۇچىلار بولغان سىياسى تەشكىلات رەھبەرلىرى ۋە مىللەتنىڭ سەرخىللىرى ھازىرقىدەك تىلى قۇرۇپ جاپا تارتىپ كەتمەسلىكى مۇمكىن. چۈنكى، توغرا ئشنى قىلىش مۇھىم بولغانغا ئوخشاش ئىشىنى توغرا قىلىشىمۇ ناھايتى مۇھىم ۋە ھوسۇللۇقتۇر.
ئىككىنچى باسقۇچقا كەلسەك ئۇيغۇرنىڭ سەرخىلىرى ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ پىرۇگىراممىلىرىنى ئۆزلىرى تۇرۇۋاتقان دۆلەتتىكى مۇناسىۋەتلىك ساھە ۋە ۋەكىللىك كىشلەرگە سۇنىدۇ. يەنى ، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ سەرخىللىرى  دۆلىتى ئۈچۈن بىرنچى قاتلام بولسا، ئۇيغۇر داۋاسى ئۈچۈن ئىككىنچى قاتلام ، تارقىتىپ بەرگۈچى قاتلام ھالىتىگە ئىلىپ كىلىنىدۇ. مۇمكىنمۇ دىيىلسە، مۇمكىن. تۈركىيەدە ئۈلكە ئوجاقلىرى، كادىرلار ئۇيۇشمىسى، ئالپەرەنلەر بىز ئۈچۈن مەيدانلاردا، ئىكرانلاردا. ئەپسۇس، بىزنىڭ سەرخىللىرىمىز ئۇلارنى يىتەكلىمەيدۇ يىتەكلىنىدۇ. مىنىڭ ياخشى بالا ئىكەنلىكىمنى مەن ئۆزۈمنى داملاپ تونۇشتۇرسام تەسىرى ياخشىمۇ ياكى مەلۇم بىر جامائەت ئەربابىمۇ؟ ئوخشاش سوئال تەشۋىقات لىنيىسىدە سورىلىشى زۆرۈر.
ئۈچۈنچى باسقۇچ، ئۇيغۇرلار ياشاۋاتقان دۆلەتتىكى كۆپ سانلىق پۇقرالارنىڭ ئۇيغۇرنى تونۇشى، ئۇيغۇرغا ھىسداشلىق قىلىشى، ئۇيغۇر ئۈچۈن ھەركەتكە ئۆتۈش باسقۇچى بولۇپ، بۇ باسقۇچتا كىشلەر بىلەت تاشلىغان پارتىيەلەرنىڭ مىللەت ۋەكللىرىگە، باشلىقلىرىغا ئۇيغۇر مەسلىسى ھەققىدىكى ئۈمىد – ئىستەكلىرىنى يەتكۈزىدۇ. كوچىلار ئۇيغۇرلار ئۈچۈن نامايىشقا، مېدىيالار ئۇيغۇرلار ئۈچۈن پىرۇگىرامما ئىشلەشكە ئۆتىدۇ. كۈچلۈك جامائەت ئارزۇسى، جامائەت پىكرى ھاكىميىتىنى داۋاملىق قولدا تۇتۇشقا ياكى ھاكىمىيەتنى قولغا ئىلىشقا ھىرىسمەن پارتىيەلەرنى ھەركەتكە كەلتۈرىدۇ. سىياسى پارتىيەلەر ۋە ھۆكۈمەت خەلقنىڭ مايىللىقىنى، مەۋجۇت سايلام ئاۋازىنى، خەلىقنىڭ قوللىشىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن، خەلقنىڭ ئارزۇ ئىستەكلىرىنى ئورۇنداشقا مەجبۇر بولىدۇ. جامائەت پىكرى سىياسى كۈچلەرنىڭ ئەڭ ئەھمىيەت بىرىدىغان ۋە قورقىدىغان ئۇنسۇرلاردىن بىرى بولۇپ، بۇ كۈچ ئۇنسۇرى مېدىيانىڭ تەشۋىقات، جامائەت پىكرى يارىتىش،كىشلەرنىڭ ھىسياتىغا خىتاپ قىلىش كۈچى ئارقىلىق  قولغا كەلتۈرلىدۇ.
تۆتىنچى باسقۇچ، بىز ياشاۋاتقان دۆلەتلەردە خەلق بىز ئۈچۈن ھەركەتكە ئۆتكەن چاغدا، ھاكىمىيەت بىز ئۈچۈن قەدەم ئاتىدۇ. بۇيەردىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا، بىز بۇ تىرىشچانلىقلار ئارقىلىق ھاكىميەتتىن نىمىنى تەلەپ قىلماقچى، ئۇلار بىزگە نىمىش قىلىپ بىرىشى كىرەك؟ بۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى بىرىنچى باسقۇچنىڭ ئاكتىيۇرلىرى بولغا سىياسى رەھبەرلەر ياكى سەرخىللار، ئىستىگراتىگىيە مۇتەخەسسىسلىرى ئەتراپلىق ئويلىشى كىرەك.
2. كۈن تەرتىپ يارىتىش كۈچى
كۈنتەرتىپ ئۇقۇمى جامائەت پىكرى مۇۋەپپىقيەتلىك يارىتىلغانلىقىنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، ئىجتىمائىي كۈن تەرتىپ ۋە سسياسى كۈنتەرتىپ دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ.
ئىجتمائى كۈنتەرتىپ ئاۋام ئارىسىدا ئىغىزدىن چۈشمەي بەس-مۇلاھىزە قىلىنىدۇ. ئاۋامنىڭ زىھىنى مەزكۇر مەسىلىنىڭ ھەل بولۇش بولماسلىقى ئەندىشىسدە سىياسى كۈچلەرگە مەركەزلىشىدۇ. مېدىيا بۇ ئەسنادا سىياسى كۈچلەر بىلەن ھاكىمىيەت ئارىسىدا كۆۋرۈكلۈك رولنى ئۈستىگە ئالىدۇ، سىياسى كۈچلەرنىڭ خىزمەتلىرىنى خەلىققە سۇنىدۇ. خەلىقنىڭ ئىستەكلىرىنى سىياسى كۈچلەرگە…
سىياسىي كۈن تەرتىپ يارىتىلغان جامائەت پىكرى تەسىرىدىن دۆلەت مەسىلىسىگە ئايلىنىپ پارلامىنىتنى، دۆلەتنىڭ ئىچكى- تاشقى سىياسىتىنى مەشغۇل قىلىدۇ. دىمۇكراتىك دۆلەتلەردە ھۆكۈمەت خەلىقنىڭ ئىستەكلىرى ئۈچۈن بىر جاۋاب بىرىشى كىرەك ۋە بۇ جاۋاب قىسمەن بولسىمۇ خەلىقنىڭ ئىستىكىنى ئورۇنداش بىلەن لاياقەتلىك بولىدۇ.
ئۇيغۇر داۋاسى ئۈچۈن ئۇقەدەر چوڭ ۋە دۆلەت ئەسىلەھەلىرىنى زىيانغا سالغۇدەك نامايىش قىلىشنىڭ ئورنى يوق. مەقسەت ئاۋام پۇقرانىڭ دىققەت نەزىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيتىگە مەركەزلەشتۈرەلىسەك، ھۆكۈمەتمۇ خەلىقنىڭ رايغا، جامائەت پىكرىگە ئەھمىيەت بىرىشكە باشلايدۇ. يۇقارقى بايانلاردا مېدىيانىڭ كۈچى كونكىرىت تونۇشتۇرۇلمىغان بولسىمۇ، ئوتتۇرغا قويۇلغان ھەر بىر كۆز قاراش ۋە نەتىجە مېدىيانىڭ يۇقاردا تونۇشتۇرۇلغان ئىككى خىل كۈچى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ھەنبەلىي مەزھىبى
ئېنىقلىما: ھەنبەلىي مەزھىبى ئىسلام ئالىمىدىكى تۆت چوڭ سۈننىي فىقھىي مەزھەبنىڭ بىرى. ئىمام ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ھەنبەل (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن) نىڭ ئىسمىغا ئاساسەن «ھەنبەلىي مەزھىبى» دەپ ئاتالغان. بۇ مەزھەب ئاساسىي جەھەتتىن قۇرئان ۋە سۈننەتكە تايىنىدىغان بولۇپ، ئەقىدە ۋە ئىبادەتلەردىكى بىدئەتلەرگە قارشى تۇرىدۇ ۋە ئىمكانىنىڭ يېتىشىچە سۈننەتنى ئىجرا قىلىدۇ.
قۇرۇلۇشى ۋە ئاساسلىق كىشىلىرى
ـ ھەنبەلىي مەزھىبىنىڭ ئاساسچىسى ئىمام ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ھىلال ئىبنى ئەسەد ئىبنى ئىدرىس ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ھەييان ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئەنەس ئىبنى ئەۋف ئىبنى قاسىت ئىبنى مازىن ئىبنى شەيبان ... ئىبنى ۋائىل ئەززۇھەلى ئەششەيبانى (164ھـ ـ 241ھـ) بولۇپ، نىزار ئىبنى مۇئىد ئىبنى ئەدنانغا بارغاندا نەسىبى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ نەسىبى بىلەن ئۈچىرىشىدۇ. ئانىسى ھامىلىدار ھالدا دادىسىنىڭ ھەمراھلىقىدا مەرۋىدىن چىقىدۇ ۋە ھىجرىيە 164ـ يىلى، رەبىيئول ئەۋۋەل ئېيىدا باغدادتا بىر ئوغۇل پەرزەنت كۆرۈدۇ. ئۇ ئۈچ ياشقا كىرگەندە دادىسى ۋاپات قىلىپ كېتىپ ، ئانىسىنىڭ مەسئۇلىيىتىگە قالىدۇ ۋە نامـ شۆھرەتلىك چوڭ دادىسىغا نىسبەت بېرىلىدۇ.
ـ ئۇ، ئىلىم تەلەپ قىلىش مەقسىتىدە بەسرە، كۇفە، شام، جەزىرە، مەككە، مەدىنە، يەمەن ۋە باشقا جايلارغا ھەمىشە سەپەر قىلىپلا تۇراتتى.
ـ ئۇ، مۇھەممەد ئىبنى ئىدرىس ئەششافىئىي، سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە، ۋەكىئ ئىبنى ئەلجەرراھ، يەھيا ئەلقەتتان، يەزىيد ئىبنى ھارۇن، ئىسمائىل ئىبنى ئۇلەييە، ھۇشەيم ئىبنى بەشىر ، ئابدۇرراززاق ئىبنى ھاممام ئەسسەنئانىي ۋە باشقىلاردا فىقھىي ئۆگەنگەن.
ـ سۈننەتنى توپلاش ۋە يادلاشقا كۆڭۈل بۆلەتتى، ئۇ ھەدىسشۇناسلارنىڭ ئىمامى، فىقھىشۇناسلارنىڭ ئەپەندىسى، (قۇرئان، ھەدىس) يادلىغۇچىلارنىڭ رەھبىرى ۋە ھەقىقەتتە مۇستەھكەم تۇرىدىغانلارنىڭ يولباشچىسى ئىدى.
ـ ھافىز ئەززەھەبىي ئۇنىڭ ھەدىسلىرىنى رىۋايەت قىلغان شەيخلىرىنىڭ ئىككى يۈز سەكسەن نەچچىگە يەتكەنلىكىنى ئېيتقان.
ـ ئۇنىڭغا ئىماملار مەدھىيە ئوقۇغان. شافىئىي "باغدادتىن چىققىنىمدا ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلدىن ئالىمراق، ئۇنىڭدىن بەكرەك ھارام قورقىدىغان، ئۇنىڭدىنمۇ تەقۋاراق بىر كىشى يوق ئىدى." دېگەن بولسا، ئەززەھەبى "ئاللاھنىڭ زاتىنى ئۇلۇغلايتتى ." ۋە ئەبۇ جەئفەر ئەننۇفەيلىي "ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل دىننىڭ مەشھۇر كىشىلىرىدىن ئىدى" دەيدۇ.
ـ پەقەت ئاللاھدىن ساۋاب ئۈمىد قىلىدىغان ئاز بىر قىسىم سەۋرلىك كىشىلەرلا تاقەت قىلالايدىغان دەرىجىدە ھەقىقىي زاھىد بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ ئورنى ئۇنىڭ نەزىردە كىچىكلەپ كىرەتتى. ئىبنى نۇھاس ئۇنىڭ توغرىسىدا "دۇنيا ئۇنىڭغا تەڭلەنگەندە ئۇنى قوبۇل قىلمىغان ۋە بىدئەتلەرنى ئىنكار قىلغان." ئىبنى قەييۇم بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ : "مانا بۇ تەقۋا ئىماملارنىڭ ئەھۋالىدۇر." سالىھ ئىبنى ئەھمەد مۇنداق دېگەن: "بەزىدە دادامنىڭ پارچە ناننى ئالغىنىنى ۋە ئۇنىڭدىكى تۇزانلارنى پۈۋلىۋەتكەندىن كېيىن، قاچىغا سالغىنىنى، ئاندىن ئۇنىڭغا سۇ قۇيۇپ، ئارقىدىن تۈز بىلەن يېگىنىنى كۆرگەن چاغلىرىم بولاتتى، بىراق، ئۇنىڭ ئانار، ئامۇت ياكى باشقا مېۋىلەرنى سېتىۋالغانلىقىنى كۆرمىدىم..." مەرۇزىي "ئۆلۈم زىكىر قىلىنسا ئىمام ئەھمەدنى ئىبرەتلەر بوغىۋالاتتى." دېگەن بولسا، مەيمۇنىي "ئەبۇ ئابدۇللاھنىڭ ئۆيى كىچىك، تار بولۇپ، قارا تاشنىڭ ئۈستىدىلا ئۇخلايتتى." دەيدۇ.
ـ ئىمام ئەھمەد سۇلتانلارنىڭ ئىشىكلىرىگە يېقىنلىشىشنى ياخشى كۆرمەيتتى، ھەرقانچە قىممەتلىك بولسىمۇ ئۇلارنىڭ بەرگەن نەرسىلىرىنى قوبۇل قىلمايتتى. بالىلىرى باشلىقلارنىڭ ھەدىيەلىرىنى قوبۇل قىلغاندا ئۇلارغا ئاچچىقلىناتتى. ئىسھاق ئىبنى راھىۋەيھ مۇنداق دېگەن: "ئەھمەد يەمەندە ئىدى، ... توقۇيتتى... ساتاتتى ۋە ئۇنىڭ خىراجەت قىلاتتى". ئۇ قىرىق ياشقا كىرگۈچە پەتىۋا بىرىش ئۈچۈن ئولتۇرمىغان.
ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ ئېغىر كۈنلىرى
ئىمام ئەھمەد ياشىغان دەۋرنىڭ ئەھۋاللىرى، ۋالىيلارنىڭ يارىدىمى بىلەن پەلسەپە كىتابلارنىڭ تەرجىمە قىلىنىشىنىڭ باشلىنىشى، كىشىلەرنىڭ ئەقىدە ۋە ئىبادەتلىرىدە بىدئەتنىڭ تىز سۈرئەتتە يامىرىشى، رافىزىي ۋە مۇئتەزىلەلەرنىڭ تارقىلىشى، بولۇپمۇ باشلىقلارنىڭ مۇئتەزىلە مەزھىبىگە ياردەم بېرىشى ۋە قۇرئاننىڭ مەخلۇق ئىكەنلىكىگە ئوخشاش ئىشلاردىن ئىبارەت بولۇپ، مۇسۇلمانلار بىر بالا ـ قازا ۋە مۇسىبەتنىڭ ئىچىدە قالغان ئىدى. مەئمۇن كىشىلەرنى قۇرئاننى مەخلۇق دېگۈزۈشكە ئورۇندى. ئىمام ئەھمەد بۇنى قوبۇل قىلماي، ھەقىقەتتە ئىزچىل تۈردى، شۇنىڭ بىلەن مەئمۇن ئۇنى ئورۇش ۋە تۈرمىگە تاشلاشقا بۇيرىدى. بۇ ئەھۋالنى مەئمۇندىن كېيىن مۇئتەسىممۇ داۋاملاشتۇردى. ئۇنىڭ تۈرمە ھاياتى يىگىرمە سەككىز ئايغىچە داۋاملاشتى. پۇتىدا ئىشكەل بار ھالەتتە ناماز ئوقۇيتتى، ئوخلايتتى. كېيىن ئۇ قاماقتىن بوشىتىلىپ، جاراھەتلىرى ساقايغاندىن كېيىن مەسجىدتە دەرس بىرىشنى داۋاملاشتۇردى. ۋاسىقنىڭ ھۆكۈمدارلىقى دەۋرىگە كەلگەندە ئىمام ئەھمەد (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن) نىڭ مەسجىدكە چىقىپ دەرس بىرىش چەكلەندى. بۇ ئەھۋال ۋاسىقنىڭ ئۆلۈمىگىچە بەش يىل داۋاملاشتى. مۇتەۋەككىل (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن) نىڭ دەۋرىگە كەلگەندە، ئاللاھ تائالا ھەقىقەتنى ئۆز ئورنىغا قايتۇرۇپ بەردى، شۇنىڭ بىلەن سۈننەت ئىھيا قىلىنىپ، ئۇنىڭغا قىلىنغان ھۇجۇملار تۈگىدى.
ــــ ئىمام ئەھمەدتىن نۇرغۇن ئۆلىمالاردىن دەرس ئاڭلىغان بولۇپ، ئۇلار: ئىككى ئوغلى ئابدۇللاھ ۋە سالىھ، تاغىسى ھەنبەل ئىبنى ئىسھاقنىڭ ئوغلى، ئەبۇ زەرئە، بۇخارىي، مۇسلىم، "سۈنەن"نىڭ ساھىبى ئەبۇ داۋۇد، ئەسرەم، ئەبۇ يەئلا ئەلمۇسىلىي، ئەلمەيمۇنىي، ئىبنى ھانىئ ۋە باشقىلاردۇر.
ـــ سالىھ ئىبنى ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل (266 ھ) ئىمامنىڭ چوڭ ئوغلى بولۇپ، دادىسىنىڭ فىقھىي ۋە باشقا مەسىلىلىرىنى تارقىتىشقا كۆڭۈل بۆلگەن.
ـــ ئابدۇللاھ ئىبنى ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل (290ھـ) دادىسىدىن ھەدىسلەرنى رىۋايەت قىلغان.
ــــ ئىسھاق تەمىيمىي (ئەبۇ يەئقۇب ئەلكۇسەج ئەلمەرۇزىي بولۇپ، 251ھـ ۋاپات بولغان): بۇ كىشى مەرۋىدە توغۇلغان ۋە ئىراق، شام، ھىجازنىڭ فىقھىي ئالىملىرىدىن ئىلىم ئىگەللىگەن، كېيىن باغدادقا بېرىپ ئىمام ئەھمەدنىڭ قولىدا فىقھىي ئۆگەنگەن.
ــ ئەلبەغدادىي (273ھـ ۋاپات بولغان): ئۇنىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇ بەكىر ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى خانى ئەلخۇراسانى ئەلباغدادىي بولۇپ، ئىمام ئەھمەدنىڭ شاگىرتلىرىدىن ئىدى. ئىمام ئەھمەدتىن نۇرغۇن مەسىلىلەرنى رىۋايەت قىلغان ۋە بىر قانچە كىتاب يازغان؛ ئۇنىڭ ئېلەل، تارىخ ۋە ناسىخـ مەنسۇخقا ئائىت كىتابلىرى بار. ئۇنىڭ يەنە ئىمام ئەھمەدنىڭ مەزھىبى بويىچە فىقھىغا ئائىت يازغان "السنن" ناملىق بىر كىتابىمۇ بار.
ـ ئەلخەرقىي (334ھـ ۋاپات بولغان)؛ تولۇق ئىسمى: ئەبۇلقاسىم ئۆمەر ئىبنى ئەلھۇسەيندۇر. ئۇ ئىمام ئەھمەدنىڭ ئىككى ئوغلى سالىھ ۋە ئابدۇللاھلاردا ئوقۇغان. ئۇ 2300 مەسىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان "المختصر" ناملىق كىتابى بىلەن شۆھرەت قازانغان. بۇ كىتابنى ئىبنى قۇدامە ئەلمەقدەسي ئۆزىنىڭ "المغني" ناملىق مەشھۇر كىتابى ئارقىلىق ئىزاھلاپ ئۆتكەن. رەھمەتلىك دەمەشىقتا ۋاپات بولغان.
ـ ئەلخىلال (211ھـ ۋاپات بولغان)؛ تولۇق ئىسمى: ئەبۇ بەكر ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ھارۇندۇر. ئەھمەدنىڭ سەپداشلىرىدىن فىقھىي ئۆگەنگەن. ئۇنىڭ "الجامى لعلوم أحمد بن حنبل"، ناملىق كىتابىدىن باشقا، "العلل والسنة"، "طبقات أصحاب ابن حنبل"، "العلم"، "تفسير الغريب"، "الأدب" ۋە "أخلاق أحمد" قاتارلىق كىتابلىرىمۇ بار.
ھەنبەلىي مەزھىبىنىڭ ئۇسۇلى (ئاساسلىرى)
ـــ ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل ئۆزىنىڭ فىقھىي مەزھىبىنى بەش ئۇسۇل ئاساسىغا قۇرغان بولۇپ، ئۇلارنى ئىبنى قەييۇم ئەلجەۋزىي ئىزاھلاپ ئۆتكەن. ئۇلار:
ـــ نەسلەر: قۇرئان ئايەتلىرىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن سەھىھ ھەدىسلەرنى ئالاتتى. ئۇنىڭغا نە كۆز قاراش، نە قىياس ۋە ساھابىنىڭ سۆزىنى تەڭ قىلمايتتى.
ـــ ئەگەر ساھابىلەر بىرلىككە كىلەلمىگەن مەسىلە بولسا، ئۇلارنىڭ سۆزلىرى ئارىسىدىن قۇرئان ۋە سۈننەتكە ئەڭ يېقىن بولغانلىرىنى تاللىۋالاتتى، ساھابىلەرنىڭ سۆزىدىن چىقمايتتى. ئەگەر ئىككى خىل ئەھۋالنىڭ بىرى ئۇنىڭغا ئايدىڭ بولمىسا، ئۇ چاغدا تالاشـ تارتىشنى سۆزلەپ بىرەتتى ۋە كەسكىن يەكۈن چىقارمايتتى.
ـــ مۇناسىۋەتلىك بابتا ئۇنىڭغا توسالغۇلۇق قىلىدىغان بىرەر ئامىل بولمىغىدا مۇرسەل ھەدىس ۋە ئاجىز ھەدىسنى قوبۇل قىلاتتى ھەم بۇنى قىياستىن ياخشى دەپ قارايتتى. ئۇنىڭ قارىشىدىكى ئاجىز ھەدىس باتىل، رەت قىلىنغان ياكى رىۋايىتىدە بىرەر مۇتىھەم بار ھەدىس ئەمەس، بەلكى سەھىھنىڭ جۇرىسى، ھەسەن ھەدىسنىڭ بىر قىسمىدىن ئىبارەتتۇر. ئۇ ھەدىسلەرنى سەھىھ، ھەسەن ۋە ئاجىز دەپ ئايرىماستىن، ئۇ سەھىھ ياكى ئاجىز دەپلا ئايرىيتتى. ئۇنىڭ نەزىرىدە ئاجىز ھەدىس بىر قانچە دەرىجىگە ئايرىلاتتى. ئىبنى ئەلقەييۇمنىڭ بايان قىلغىنىغا قارىغاندا، ئەگەر مۇناسىۋەتلىك بابتا ئۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلىدىغان رىۋايەت، ساھابىنىڭ سۆزى، ياكى ئۇنىڭغا قارشى بىر ئىجمائ بولمىغىنىدا ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىش قىياسقا ئەمەل قىلغاندىن ئەۋزەل ئىدى.
ـــ قىياس: ئۇ قىياسنى يۇقىرىدا كەچكەن ئامىللار ئۇچىرىمىغىنىدا ئىشلىتەتتى. بىر رىۋايەتكە كۆرە ئىمام ئىستىھساننى ئىنكار قىلغان، ئەمما ئىبنى قۇدامە ئۇنىڭ قىياستىن كېيىن ئىستىھساننى قويىدىغانلىقىنى، ئىستىھساننىڭ ئۇنىڭ مەزھىبى ئىكەنلىكىنى ئېيتقان. ئىستىھسان، ياخشىراق بىرەر مەنپەئەت ئۈچۈن بىر ھۆكۈمنى ئۇنىڭدىن ئەۋزەلرەك يەنە بىر ھۆكۈمنى قوبۇل قىلىش، دېمەكتۇر.
ھەنبەلىي مەزھىبىنىڭ تارقىلىشى
ھەنبەلىي مەزھىبى باشقا ئۈچ مەزھەب (ھەنەفىي، شافىئىي، مالىكىي)كە ئوخشاش كەڭ تارقىلالمىغان. ئۇنىڭ سەۋەبلىرىنى تۈۋەندىكىلەرگە يېغىنچاقلاش مۇمكىن:
يۇقىرىقىلاردىن شۇ نەرسە ئايدىڭلىشىدۇكى، ھەنبەلىي مەزھىبى تۆت چوڭ سۈننى ئىسلام فىقھىي مەزھەبلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئاساسچىسى ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن)دۇر. بۇ مەزھەبنىڭ ئۇسۇلى قۇرئان كەرىم ۋە سەھىھ ھەدىستە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ، بۇنىڭغا ئەمەل، كۆز قاراش، قىياس ھەتتا ساھابىنىڭ سۆزىنىمۇ تەڭ قىلمايدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن ساھابىلەرنىڭ پەتىۋاسى تۇرىدۇ، تالاشـ تالاش قىلىشىپ قالغان بولسا، قۇرئان ۋە سۈننەتكە ئەڭ ئويغۇن بولغىنىنى تاللىۋالىدۇ. بۇنىڭدىنمۇ كېيىن، مۇناسىۋەتلىك بابتا ئۇنى چەكلەپ قويىدىغان بىرەر ئامىل بولمىغىنىدا ئاجىز ھەدىسنى قويىدۇ. بۇنىڭدىن كېيىن، زۇرۇرىيەت توغۇلدا، يۇقىرىدا زىكىر قىلىنغان ئامىللارنىڭ بىرەرىمۇ تېپىلمىسا قىياسنى قوبۇل قىلىدۇ. ھەممىدىن كېيىن ئىستىھسان كىلىدۇ. ئىبنى قۇدامە ئىمامنىڭ ئىستىھساننى قوبۇل قىلىشنى كۈچلۈك رىۋايەت سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ مەزھەب ھازىر ئەرەب يېرىم ئارىلى، دەمەش ئەتراپىدىكى رايۇنلار ۋە بىر قىسىم باشقا ئەرەب ئەللىرىگە تارقالغان. "مختصر الخرقي"، "كشاف القناع وشرح منتھى الإرادات"، "المحرر" ۋە "المقنع" قاتارلىقلار بۇ مەزھەبنىڭ مەشھۇر كىتابلىرىدىندۇر.
ئەتراپلىق مەلۇمات ئۈچۈن پايدىلنىش مەنبەلىرى
(ئا) ھەنبەلىي مەزھىبىنىڭ مەشھۇر كىتابلىرىدىن:
ـ خىرقىي: المختصر (بۇنى ئەللامە مۇۋەپپەقۇددين ئىبنى قۇدامە "المغني" ناملىق كىتابىدا ئىزاھلىغان)
ـ ئەلبەھۇتىي: كشاف القناع وشرح منتھى الإرادات
ـ ئابدۇسسالام ئىبنى تەيمىييە: المحرر في الفقه\
ـ مەرداۋىي: الإنصاف
ـ ئىبنى مۇفلىھ : الفروى
ـ ئىبنى قۇدامە: المقنع
ـ ئەلھەجاۋىي: الروض المربى
(ب) ھەنبەلىي فىقھىسىنىڭ مەنبەلىرى:
ـ ئەبۇلقاسىم ئۆمەر ئىبنى ئەلھۇسەين ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئەھمەد ئەلخىرقىي (334ھـ ۋاپات قىلغان: مختصر الخرقي
ـ ئەبۇ ئەلخەتتاب مەھفۇز ئىبنى ئەھمەد ئەلكلوزانىي (516ھـ ۋاپات بولغان): الھداية
ـ مۇۋەپپەقۇددين ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى قۇدامە(620ھـ ۋاپات بولغان): المقنع
ـ ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەلئىمام ئەبى ئۆمەر مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئىبنى قۇدامە ئەلمەقدەسىي (682ھـ ۋاپات بولغان): الشافي ـ الشرح الكبير (بۇ "المقنع" ناملىق كىتابنىڭ شەرھىدۇر.)
(ج) قىسقارتىلغان كىتابلار:
ـ شەمسۇددين ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ئىبنى مۇفلىھ ئەلھەنبەلىي (763ھـ ۋاپات بولغان): الفروع
ـ ئەلقازىي ئەبۇلھۇسەين مۇھەممەد ئىبنى ئەلقازىي ئەبى يەئلا ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەلھۇسەين ئەلفەرائ (527ھـ ۋاپات بولغان: طبقات الحنبلە ـ سۈننەتى مۇھەممەدىييە نەشرىياتى باسمىسى
ـ ئەبۇ ئەليەمەن مۇجىيرۇددين ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەلئەلىيمىي (928ھـ ۋاپات بولغان): المنھج الأحمد في تراجم أصحاب أحمد ـ تحقيق محي الدين عبد الحميدـ مىسىر، مەدەنىي باسمىخانىسى
ئۇنۋېرسال كىتابلار:
ـ د.مۇھەممەد فەۋزي فەيزۇللاھ : المۇاھب الفقھية، شۇئائ نەشرىياتىـ كۇۋەيت، 1985م ـ ئەھمەد ئىبنى ئابدۇرراھمان ئىبنى سۇلەيمان ئەسسەۋيان: الإمام أحمد بن حنبل الشيباني ومسنده ـ "مجلة البحوث الإسلامية" ژۇرنىلى، 26 سان، 221 ۋە 302ـ بەتلەر ئارىسى.
ـ شەيخ مۇھەممەد خۇزەرىي: تاريخ التشريع الإسلامي _ بۈيۈك تىجارەت كۇتۇپخانىسى ـ قاھىرە
ـ ئېيسەۋىي ئەھمەد ئېيسەۋىي: المدخل لدراسة الفقه الإسلامي، تەئلىيف نەشرىياتىـ قاھىرە، 1376ھـ
ـ مۇھەممەد سالام مەدكۇر: المدخل للفقه الإسلامي، ئەرەب گۈللىنىش نەشرىياتى ـ قاھىرە، 1383ھـ
ـ ئىبنى بەدران ئەلھەنبەلىي: المدخل إلى مۇھب الإمام أحمد بن حنبل، مۇنىيرىييە باسمىخانىسىـ قاھىرە
ـ ئىبنى قەييۇم ئەلجەۋزىييە: إعلام الموقعين، سائادەت نەشرىياتى ـ مىسىر
ـ ئىبنى ھاجىب: مختصر المنتھى
ـ د.سالىم ئەلىي ئەسسەقەفىي: مفاتيح الفقه الحنبلي
ـ مۇھەممەد ئەبۇ زۆھرە : الإمام أحمد بن حنبل، ئەرەب پىكىر نەشرىياتىـ قاھىرە
ـ د.مۇھەممەد شەتا ئەبۇ سەئد: متبعون لامبتدعون، سالام نەشرىياتىـ 1403ھـ، رىياد
ـ د.ئابدۇللاھ ئىبنى ئابدۇلمۇھسىن ئەتتۇركىي: أصول مۇھب أحمد بن حنبل
قاراڭ
ھەنەفىي مەزھىبى
شافىئىي مەزھىبى
مالىكىي مەزھىبى
سېرىق ئاغمىخان
left|thumb|350px|سېرىق ئاغمىخان سېرىق ئاغمىخان
تاغىل سېسىق كۈزەن
تاغىل سېسىق كۈزەن
چوڭ ئىپار مۈشۈك
چوڭ ئىپار مۈشۈك
كۈچلۈك
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
ئەللامە شىنقىيتىي
ئەللامە شىنقىيتىي : ئابدۇللاھ ئىبنى ئىبراھىم ئەلئەلەۋىي ئەششىنقىيتىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. ؟ – 1233 / م. ؟ – 1818) ماۋرىتانىيەلىك تىلشۇناس ۋە شەرىئەتشۇناس ئەللامە. شەرئىي ئىلىملەردە نەزمە ئەسەرلەرنى يازغان. ئۇسۇلى فىقھ ئىلمىدە «مەراقىسسەئۇد» ناملىق نەزمە ئەسەرنىڭ مۇئەللىفى.
ئۈرۈك تولدۇرمىسى
كېتەرلىك خۇرۇچلار
500گىرام ئۇرۇقچىسىز ئۈرۈك قېقى، 100 گىرام گۈرۈچ، 100 گىرام سەۋزە، 100 گىرام ياڭاق مېغىزى10 تال قەلەمپۇز)سوقۇلغان بولۇشى كېرەك(، 200 گىرام شېكەر، 500 گىرام قايماق.
پىشۇرۇش ئۇسۇلى
2.ياڭاق مېغىزى ئۇششاق توغرىلىدۇ، ئۇستىگە گۈرۈچ، سەۋزە، بىر ئاش قوشۇق شېكەر ۋە قەلەمپۇز قېتىلىپ، ئوبدان ئارىلاشتۇر-ىلىدۇ.
3.يەنە بىر تەرەپتە قالغان شېكەر ۋە قەلەمپۇز بىر پىيالا سۇ بىلەن 10 مىنۇت قاينىتىلىدۇ.
4.ئۆرۈكلەر ئوتتۇرىدىن ئىككىگە بۆلىنىدۇ، ئىچىگە تەييارلانغان گۈرۈچلۈك ئارىلاشمىدىن تۆكىلىدۇ.
5.ئاندىن 200 گىرادۇسقا توغرىلاپ قزىتىپ قويۇلغان دۇخۇپكىدا 10 مىنۇت پىشۇرۇلىدۇ.سوۋۇتىلغاندىن كېيىن تەخسىگە ئېلىنىپ، قايماق بىلەن داستىخانغا كەلتۈرىلىدۇ.
ئالاھىدىلىكى
دانە-دانە، ساپسېرىق ۋە سۈپسۈزۈك.شەكلىنىڭ گۈزەللىكى كۈلۈپ تۇرغان خۇش چىراينى ئەسلىتىدۇ.تەمى تاتلىق، بەكمۇ يېيىشلىك، بەدەنگە قۇۋۋەت بېرىدۇ، نېرۋىنى كۈچلەندۇرىدۇ، سۈيدۇكنى، قاننى راۋان قىلىدۇ، ئۈچەينىڭ خىزمىتىنى ياخشىلايدۇ، زېھىن ھارغىنلىقنى يوقىتىدۇ.
ئالائەددىن مۇھەممەد
ئالائەددىن مۇھەممەد (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Alaeddin Muhammad) بولسا
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
ساموئا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ساموئا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ساموئا بولسا ئوكيانىيە جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئاپىيە، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئاپىيە. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە ساموئا تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ تۇئىئاتۇئا تۇپۇئا تاماسەسە ئەفى. ئازىركى باش ۋەزىر تۇئىلائەپا ئائىئونو سائىلەلە مالىئەلەگائوئى. بۇ دۇلات 1962 يىلى 1 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 2 مىڭ 831 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 188 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
8. سالام، ھۆر شىتات
كانزاس ئامېرىكىدىكى ئىچكى ئۇرۇش مەزگىلىدە قۇللار كۆپ، دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلغان شىتات بولۇشىغا قارىماي قۇللۇقنى بىكار قىلىش تەرەپتارى بولغانىكەن. ئايرۇپىلاندىن چۈشۈپ يولدىكى تاختىلاردىن ھۆر شىتات دېگەن ئىسىمنى كۆپ چېلىقتۇردۇم. ماڭا ”ھۆر شىتات“ دېگەن سۆز تولىمۇ چىرايلىق كۆرۈندى ۋە ”ھەرنىمە بولسا ھۆرلۈك ئەنئەنىسى بار كىشىلەرنىڭ قېشىغا كېلىپتىمەن“ دەپ ھاياجانلاندىم. مېنى ئالغىلى چىققان موڭغۇل بالىمۇ بۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى ھۆر پىكىرلىك دەپ تەرىپلىدى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە ئىچكى ئۇرۇشتا كانزاس شىتاتىغا قوشنا بولغان مىززورى شىتاتى قۇللۇقنى ھىمايە قىلغانىكەن. مىززورىلىق قۇلدارلاركانزاسقا ھۇجۇم قىلىپ قىرغىنچىلىق قىلىپتۇ. شۇڭا ھازىرغىچە بۇ زىددىيەتنىڭ ئىپادىلىرى مەۋجۇدكەن. ئەڭ گەۋدىلىك يېرى، مىززورى قايسى شىتات بىلەن مۇسبىقىگە چۈشسە كانزاسلىقلار قاشى تەرەپكە چاۋاك چالىدىكەن. كانزاسلىقلارنىڭ مۇسابىقىدىن ئەڭ ھاياجانلىنىدىغىنى مىززورىنىڭ ئۇتتۇرىشى ئىكەن.
مەن بۇرۇن موڭغۇل بالىلارغا دەرس بەرگەن بولغاچ چىرايى بىزنىڭ قازاق قارداشلارغاراق ئوخشاپ كېتىدىغان بۇ مىللەت بالىلىرىنى خېلى ئوبدان چۈشىنەتتىم. يول بويى قىزغىن مۇڭداشتۇق. ئۇ مېنىڭ تىلشۇناسلىقتا ئوقۇغىلى كەلگىنىمنى ئاڭلاپ « بۇ كەسپتە بۇ يەدە ئاساسەن چەئەللىكلەر ئوقۇيدۇ، ئامېرىكىلىقلار بۇنداق ئابىستىراكىت كەسپلەردە ئاز» دەپ تونۇشتۇردى. مەن كۆڭلۈمدە ئانچە قايىل بولمۇدۇم، چۈنكى تىلشۇناسلىق ساھەسىدە ئامېرىكا دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا تۇراتتى، بۇ مەكتەپنىڭ تىلشۇناسلىق پىرافېسسورلىرىمۇ ئامېرىكىلىقلار ئېدى. ئۇنىڭ گەپلىرى ”بۇنداق كەسىپ ئامېرىكىدا ئەس قاتمايدۇ، نەپسىز كەسىپنى ھىچ كىم ئۆگەنمەيدۇ“ دېگەن قارىشىدىن كەلگەن بولۇپ، دادىسىغا ئەسقاتمىغان كەسپنىڭ ماڭىمۇ پايدىسىزلىقنى بىر ئامال قىلىپ ماڭا ئىسپاتلاپ بېرىۋاتاتتى. بۇ ئېنىمىزمۇ جان بېقىش بىلەن شەخسى قىزىقىشنى ئارىلاشتۇرۇپ قويۇۋاتاتتى. ئىنساننىڭ قىزىقىشىنى ئىتىبارغا ئالمايدىغان مائارىپ ئىنساننى مۇشۇنداق قىلىپ قويسا كېرەك. ئۇ بالا دادىسىنىڭ ئىچكى موڭغۇل ئۇنىۋېرىستىتىدە موڭغۇل تىلى پروفېسسورى ئىكەنلىكىنى ئېيتتى، ئەمما ئۆزى موڭغۇلچە ئۇقمايدىكەن، مەن ئۇنىڭ موڭغۇلچە ئۇقمايمەن دېگەن سۆزنى شۇنچە تەبىئى دېگىنىدىن ھەيران قالدىم.
بۇ ماڭا چىڭغىزخاننىڭ 800 يىل بۇرۇنقى ئات بىلەن ياراتقان سەلتەنىتى ۋە شۇ سەلتەنەتنىڭ تىرىك ۋارىسلىرى بولغان بۈگۈنكى موڭغۇل ياشلىرى ئەجداد بىلەن ئەۋلاتنى باغلايدىغان خاسىيەتلىك رىشتە__ ئانا تىلدىن ئۈنسىز خوشلىشىۋاتقاندەك تۇيغۇ بەردى. مەن بۇرۇن دەرس ئۆتكەن موڭغۇل ئوقۇغۇچىلارنىڭ بەزىلىرىنىڭ ئىسمىنىڭ خەنسۇچە ئىكەنلىكىگە، ئۇلارنىڭ بەزىللىرىنىڭ جىددىيلەشسە موڭغۇلچە سۆزلىيەلمەيدىغانلىقىغا دىققەت قىلغان ئېدىم. گەرچە ئۇلاردا بىزدىكىدەك مەجبۇرى قوش تىللىق مائارىپ يولغا قويۇلمىغان، ئانا تىلدا ئوقۇش مەمۇرىي ۋە ئىختىسادىي ۋاستىلەر بىلەن تەشەببۇس قىلىنىۋاتقان، رىغبەتلەندۈرىلىۋاتقان بولسىمۇ موڭغۇلچىنىڭ يىگىلىشى ئېغىر مەسىلە ئېدى. موڭغۇل ئۇكىمىز بۇ مەكتەبتە 1200دىن ئارتۇق خەنسۇ ئوقۇغۇچى بارلىقىنى سۆلەپ بەرگەندە ھەيران قالدىم ۋە خۇرسەن بولدۇم. 27مىڭغا يېقىن ئوقۇغۇچى ئىچىدە مۇنچە كۆپ خەنسۇنىڭ بولۇشى جوڭگۇنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن بىر ئۈمىد ئېدى. مەن بۇ ساندا پۇقرالار پەرزەنتىنىڭ پىرسەنتنى ئويلۇنۇپ قالدىم.
لاۋرېنس دېگەن بۇ شەھەر بىر ئۇنۋېرىستىت شەھرى بولۇپ 88مىڭ ئاھالە ياشايدىكەن. سانائەت ئاساسەن يوقنىڭ ئورنىدا بولۇپ دېھقانچىلىق ۋە مۇلازىمەت ئاساس ئىكەن. بۇ شەھەرنىڭ ئىسمى كانزاس شىتاتىدىكى قۇللۇققا قارشى بايراقدار ئاموس ئادامس لاۋرېنس دېگەن كىشىنىڭ ئىسمىدىن كەلگەن بولۇپ مەزكۇر كىشى بۇ شەھەرنى قۇرغۇچىلاردىنكەن. شەھەرنىڭ تۆرت پەسىل ئېنىق، ھەممە يەر يېشىللىق بىلەن تولغان، ھاۋاسىدىن گۈپۈلدەپ تۈرلۈك كۆكات ۋە ياۋا گۈللەرنىڭ ھېدىلا پۇرايدىكەن. كىچىكىمدىن يېزامدا قۇشلار ناۋاسى بىلەن ئويغۇنۇپ كۆنگەن مەندەك سەھرا بالىسىغا بۇ يەردىكى ھەر خىل قۇشلارنىڭ يېقىملىق چورقىراشلىرى بىلەن ئويغۇنۇش غەمسىز بالىلىغىمنى ئەسلەتتى. بىزنىڭ ۋەتەندە بار قارىغاي، ئۈجمە، ئۈزۈم، ئارچا، قارا ياغاچلارنى مەكتەپ ھويلىسىا كۆرۈپ بىر قەدىناسلىقنى ھىس قىلدىم. زىمىنىمىز، چىرايىمىز، تىلىمىز ھەرخىل بولسىمۇ، جانلىقلار ۋە جانسىزلار جىق پەرقلەنمىسە كېرەك. قەلبىمىزگە ۋە يەر يۈزىگە سىزىلغان سۈنئى چىگرىلار ئىنساندىن باشقا جانلىقنىڭ كۆكتىكى يۇلتۇزلاردەك تارىلىشىنى چەكلىيەلمىگەن بولسا كېرەك. ئەسلى بىزمۇ باشقا جانلىقلاردەك ئەركىن يارىتىلغان، لېكىن ئىنساندىكى شەخسىيەتچىلىك ۋە بۇنىڭ كوللىكتىپ ئىپادىسى بولغان مىللەتچىلىك ئاللاھ ئەقىل ۋە سۆيگۈ بىلەن بېزىگەن دىلىمىزنى ۋە قوۋناق ھايات بىلەن بىزىگەن زىمىنىمىزنى چىگرا، توساقلار ئارقىلىق ئايرىۋەتكەن، قاشالىۋەتكەن. بۇ يەردە كانزاس ئۇنۋېرىستىتى ۋە يەنە بىر ئنىستىتۇت بار ئىكەن. شەھەر ھاياتى مۇشۇ ئىككى مەكتەپنى مەركەز قىلىپ ئايلانسا كېرەك. كوچىلاردا پىيادە كېتىۋاتقان ئادەمنى ئاساسەن كۆرگىلى بولمايتتى، خۇددى بۇ يەردە يوللار ماشىنىلار ئۈچۈن ياسالغاندەكلا. ئەگەر پىيادىلەر يولدىن ئۆتمەكچى بولسا ماشىنىلىق كىشى مۇتلەق ھالدا پىيادە ئادەمگە يول بېرەتتى. مەن بۇنى تۈركىيەدىمۇ بايقىغان ئۇ يەردىمۇ ماشىنىلار خېلى يىراقتىن توختاپ پىيادىلەرگە يول بېرەتتى. قارىغاندا ماشىنا بايلىق ۋە ئەمەلنىڭ بەلگىسى ئەمەس پەقەت بىر قاتناش قورالى دەپ قارىلىدىغان يەرلەردە مۇشۇنداق بولسا كېرەك، بولۇپمۇ كىشىلەر بايلىق ۋە ئەمەل دەرىجىسى بويىچە رۇشەن تەبىقىلەرگە بۆلۈنمىگەن ئەللەردە.
مەيلى چىكاگۇ كوچىلىرى بولسۇن ياكى كانزاس ۋەياكى لاۋرېنس بولسۇن ھەممىسى ئورمان ۋە چىملىق بىلەن قاپلانغان بولۇپ شەھەر بەرپا قىلىنغاندا يېشىللىق ئادەمگە ئەمەس ئادەم يېشىللىققا ماسلاشقاندەك قىلاتتى. بىنالار يەر يۈزى قانداق بولسا شۇنىڭغا ماسلاشتۇرۇپ سېلىنغان بولۇپ، ئىنسان تەبىئەتكە قىستىلىۋالغاندەك، ئۈستىگە بەدەشقان قۇرۇۋالغاندەك ئەمەس ئۇنىڭغا ئۆزلىشىپ سىڭىپ كەتكەندەك كۆرۈنىدىكەن. بۇلارنى كۆرۈپ ئىچكىردىكى مەلۇم ئالى مەكتەپتە بىر مۇتەخەسىسنىڭ “ غەرپ مەدەنىيىتى تەبىئەتنى بويسۇندۇرۇش بەدىلىگە زامانىۋىي پەنگە ئېرشىتى، جوڭگۇلۇقلار تەبىئەتكە ماسلىشىپ ياشاش يولىنى تاللاپ پەندىن قۇرۇق قالدى. غەرپلىكلەر پەن ھەممىنى ھەل قىلىدۇ دەپ قارايدۇ، جوڭگۇ مەدەنىيىتىدە تەبىئى قانۇنىيەتلەرگە بويسۇنۇپ ياشاش تەشەببۇس قىلىنىدۇ. ئىكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇق تەكىتىلىنىۋاتقان ھازىرقى دۇنيادا جوڭگۇ مەدەنىيىتىدىكى بۇ ئەۋزەللىك غەرپنىڭ ئۈلگە ئېلىشىغا ئەرزىيدۇ“ دېگىنى ئېسىمگە كەلدى. ئەينى چاغدا بۇ قارش ماڭا توغرىدەك تۇيۇلۇپ دەرسخانىلاردا سۆزلەپ يۈرۈپتىكەنمەن. ئامېرىكىدا نەگە بارسام چاراقلاپ تۇرغان يۇلتۇزلۇق تۈنلەرنى، بوۋاقنىڭ كۆزىدەك سۈپسۈزۈك ئاسماننى كۆرۈپ كىمنىڭ كىمدىن ئۈلگە ئېلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە باشقىچە تونۇسقا كەلدىم.
شەھەردىكى بىنالار ئاساسەن بىر قەۋەت ياكى ئىككى قەۋەتلىك بولۇپ مەن بۇ شەھەردە تېخىچە بەش-ئالتە قەۋەتتىن ئېگىز بىنا كۆرۈپ باقمىدىم، ھەممە يەر كەڭ، يوغان ئازادە، ئادەملار شۇنچە شالاڭ، خاتىرىجەم. خۇددى ۋەتەندىكى چېغىمدا مەن تېلۋېزورلاردا كۆرگەن ئىختىسادىي كىرزىس، چوشقا زۇكۇمى، ئۇرۇش ۋەھىمىسى سەۋەبىدىن كىشىنى ۋەيران بولغاندەك تۇيغۇغا كەلتۈرىدىغان ئامېرىكا باشقا بىر سەييارىدىكى دۆلەتتەكلا. نەرسە كېرەكلەرنىڭ باھاسىمۇ شۇنداق ئەرزانىكەن. بىر چامادان كومپىيوتىر ئالدىم 349 دوللارغا، بۇ يەدىكى مەن ئۇچراشقان جوڭگۇلۇق ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ماشنىسى بار ئىكەن، يامان ئەمەس بىر ماشىنا ئاران مىڭ دوللار ئەتراپىدا ئىكەن.(مەن ئەزەلدىن ماشىنىغا قىزىقمايمەن، شۇڭا قايسى ماركىدىكى ماشىنا ئىكەنلىكىنى مىڭ يادلىساممۇ ئېسىمدە قالمايدۇ)، بىر پوتۇلكا 100%ساپ لېمون شەربىتى ئاران بىر يېرىم دوللار (مەكتەپتە شۇنداق سىرىتتىكى تاللا بازارلىرىدا تېخىمۇ ئەرزان).. بىزنىڭ يۇرتلاردىكى شەھەرلەرنى سېمۇنتلاشتۇرۇش، چىملىقلاشتۇرۇش، شەھەردە يەرلىك دەرەخلەرنى يوقۇتۇپ ياتلاشتۇرۇش، تولا دەرەخ ئالماشتۇرۇپ قاقاسلاشتۇرۇش بۇ يەردە يوقتەك ئېدى. بەلكىم باينى دوراش مودىسى سەۋەبىدىنمۇ قانداق بۇ يەردىكى چىملىق ئەڭ چەت ئۇيغۇر يېزىلرىغىچە ئومۇملاشتۇرۇلغانىدى.
« ئامېرىكا جاھانگىرلىكى» نىڭ چىىمى پۈتۈن يۇرتىمىزنى قاپلاپ بولغان ئېدى. دېمەك سىز باي بولسىڭىز، تەرەققي بولسىڭىز ھەممە نەرسىڭىز مۇدا بولىدىغان گەپكەن. قىزلار ئۈرۈمچىدە بەس بەستە كېيىپ كەتكەن گاچا ئىشتان، يېڭى يوق ئۇزۇن كۆينەك، يوتىنى ياپالماس يوپكا، خىپ خاپ ئىشتان… كىم بۇلارنى ئامېرىكا كوچىلرىدىن ئاۋال ئۈرۈمچىگە ئاندىن غۇلجا، قەشقەر، كۇچا، خوتەنگە تارالمىدى دېيەلىسۇن. لېكىن بىزنىڭ تەرەققىي ئەللەردىن قوبۇل قىلىۋاتقىنىمىز پەقەت كۈنسىرى ئالمىشىپ تۇرىدىغان مودا قىياپەت، ئالدامچى شەكىل. شۇ قىياپات ۋە شەكىل ئىچىدىكى ئىنساننىڭ مۇستەقىللىقى، ئىجادچانلىقى، تەرتىپچانلىقى، سەمىميلىكى تېخى بىزگە قوبۇل بولۇشتىن يىراق.
تۇنجى كەلگەن كۈنى مېنى ئايرىدورۇمدىن ئەكىلىپ قويغان موڭغۇل ئۇكىمىزغا پۇل تەڭلىسەم ئالمىدى، سەۋەبىنى سورىسام « بۇ مەكتەب ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ خالىسانە مۇلازىمىتى، بىزگە ماي پۇلى دېگەندەك چىقىملارنى باشقىلار ئىئانە قىلغان، شۇڭا پۇل ئالسام بولمايدۇ » دېدى. ئۇ كۈنى كېچە سائەت 11دىن ئاشقان بولۇپ ئۇ ئۇكىمىز ماڭا تۇرىدىغان يېرىمنى تېپىپ بېرەلمەي كۆپ مالال بولغان ئېدى. مەن بۇلارنى باشقىلارغا دەپ يۈرمەيدىغانلىقىمنى ئېيتىپ پۇلنى ئېلىشقا ئۈندىسەم « بۇ دېگەن ئامېرىكا، بۇ يەردە سەمىمىيلىك مەسىلىسى بار» دەپ مېنى خىجىل قىلدى. ئۇ كۈنى مەزكۇر ئۇكىمىز پۇلنى ئالسا تامامەن بولاتتى، مەن پۈتۈنلەي رازى بولۇپ بەرگەن. بۇ ئۇنىڭ ئىش ھەققى ئەمەس مۇكاپاتى ئېدى. ئەمما ئۇ ئېلىشنى رەت قىلدى، چۈنكى بۇ يەردە ئېقىۋاتقان پىرىنسىپ كىشى كۆرسۇن كۆرمىسۇن كۈچىنى كۆرسىتىۋېرىدىغان سەمىمىيلىك پىرىنىسىپى ئېدى. دىننى مەنبە قىلغان خالىسلىق ئومۇملاشقان جەمئىيەتتىكى ئەسلىي «خۇدا ھەممە ھەممىنى كۆرۈپ بىلىپ تۇرغۇچىدۇر» دېگەن ئەقىدىدىن كەلگەن پىرىنسىپ بۇ دۆلەتتە مەزكۇر دىنغا ئىشەنمەيدىغان كىشىلەرنىڭمۇ ھەرىكەت مىزانىغا ئايلىنىپ كەتكەن ئېدى.
ئەگەر شۇ ئۇكىمىز ئىچكى موڭغولدا ياكى شىنجاڭدا بولسا شۇنداق دېيەلەيتتىمۇ؟ خالىسلىققا، سەمىمىيلىككە بۇ قەدەر ئەمەل قىلالايتتىمۇ؟ ياق، چۈنكى ئادەم موھىتنىڭ مەھسۇلى، جەمىيەتتە قايسى ئادەت مۇدا بولغان، قايسى پىكىر ئومۇملاشقان بولسا ئاجىز ئىنسان تەبىئى ھالدا شۇنىڭغا ماسلىشىدۇ، ھەم ماسلاشمايمۇ ئامالسىز. بۇ قانداقتۇر قايسى مىللەتتىكى نۇقسان، ئەيىپ ئەمەس جەمئىيەت مىخانىزىمىدىكى ناچار ماتورنىڭ مەسىلىسى، مۇشۇ مىخانىزىمنىڭ تۈرتكىسىدە ياشاۋاتقان ئىنسىان ياكى ئىنسانلار توپى بولغان مىللەت پەقەت يۇقاقى قۇرۇلمىنىڭ تەلىپى بىلەنلا ھەرىكەت قىلىدۇ خالاس. شۇڭا كىشىلىرىمىزنى « بىلىم قۇت بەلگىسىدۇر» دەپ تەربىيەلەيدىغان يۈسۈپ خاس ھاجىپتىن ئارىمىزدا مىڭى چىقسىمۇ، «ئىسراپچىلىقنى تۈگىتەيلى» دەپ ماقالە يازىدىغان ئەختەم ئۆمەردىن يۈزمىڭى چىقسىمۇ ئۇيغۇر بىلىمسىزلىكلىنى ۋە ئىسراپخورلىقىنى داۋام قىلىۋېرىدۇ. چۈنكى بىلىمنىڭ، بىلىملىكنىڭ قىممىتىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان ئجتىمائى تۈزۈم، ئىسراپچىلىقنى تۇسايدىغان ئېنىق تەدبىر ۋە بۇلارنىڭ كەينىدىكى قانۇنىي كاپالەت ۋە مەنىۋىي تۈۋرۈك يوقنىڭ ئورنىدا.
مەن كارىدۇرلاردا، لېفىتتە ئۇچرۇشۇپ قالغان كىشىلەرنىڭ بىر بىرىگە سالام قىلىپ ئۆتىۋاتقنىنى، ئاياللار-قىزلارغا تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئىشىك ئېچىپ بېرىپ ساقلاپ تۇرىۋاتقىنىنى، مەمۇرلارنىڭ ئىنگىلىزچىنى ياخشى سۆزلىيەلمەيدىغان چەتئەللىكلەرگە بىر جۈملىنى قايتا قايتا دېگۈزۈپ ئۇلارنىڭ مەقسىدىنى چۈشەنگىچە سەۋرىچانلىق قىلىۋاتقىنىنى، ماشنىسى دوقۇرۇشقانلارنىڭ ئالدى بىلەن قارشى تەرەپكە يول بېرىۋاتقىنىنى، قىزىل چىراقسىز بىرلا «توختاڭ» دېگەن بەلگە بىلەن كىشىلەرنىڭ شۇنچە بىخەتەر قاتناۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۈركىيەدە ئاڭلىغان « غەرپلىكلەر مۇسۇلمان بولمىغان بىلەن مۇسۇلمانلىق سۈپەتتە ياشايدىكەن» دېگەن سۆزنىڭ راستلىقىغا چىنپۈتتۈم. مەكتەپ باغچىلىرىدا توپلىشىپ تاماكا چېكىپ، ئۆتكەن كەچكەنلەرگە بىپەرۋا پاراڭ سېلىشىپ تۇرغان ئوقۇغۇچىلار بىر بولسا ئەرەبلەر يەنە بىر بولسا خەنسۇلارئىكەن. قارىغاندا ئامېرىكىلىقلار « مۇسۇلماننىڭ مۇسۇلماندا سالام قەرزى بار، تاماكا چېكىش مەكروھ » دېگەن ئىسلامىي پىرىنسىپنى ئۆز ھەرىكەتلىرىدە ئىزچىللاشتۇرغان بولسا كېرەك.
كۇڭزى تەلىماتى
كۇڭزى ئىدىيىسىگە ئاساسلانغان.
تاۋار ماركىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ماگىزىنلاردا سېتىلىۋاتقان تاۋارلارغا ياكى ئۇلارنىڭ ئورالمىسىغا سېتىۋالغۇچىلارنىڭ ئوخشاش تۈردىكى باشقا تاۋارلاردىن ئاسان پەرقلەندۈرۈۋېلىشى ئۈچۈن ئېنىق بەلگە قويۇلغان، بۇ خىل بەلگە تاۋار ماركىسى دېيىلىدۇ. دەسلەپكى مەزگىللەردە تاۋارنىڭ ئۈستىگە ھۈنەرۋەننىڭ ئىسىم فامىلىسى ياكى ھۈنەرۋەنچىلىك ئىشخانىسى، كەسىپداشلار ئۇيۇشمىسىنىڭ نامىنى تاۋار ماركىسى قىلىپ ئويۇپ قويۇلاتتى، كېيىن يېزىق، شەكىل، بەلگە ياكى ئۈچىنىڭ بىرلەشمىسىدىن ھاسىل بولغان تاۋار ماركىسىغا تەرەققىي قىلدى. تاۋار ئىشلەپچىقىرىش يۈكسەك دەرىجىدە راۋاجلانغان كاپىتالىستىك جەمئىيەتكە كەلگەندە، تاۋار ماركىسى كەڭ قوللىنىلىپ، يالغۇز تاۋارنىڭ بەلگىسىلا ئەمەس، بەلكى سودا رىقابىتىنىڭ قورالىغا ئايلاندى. تاۋار ماركىسى كۈچلۈك نامايانچانلىققا ۋە تەشۋىقاتچانلىققا ئىگە بولغاچقا، ئۇ ئوخشاش بولمىغان ئىشلەپچىقارغۇچى ۋە تىجارەتچىلەرنىڭ تاۋارلىرىنى پەرقلەندۈرۈپ بېرىدۇ. شۇڭا، تاۋار ماركىسى ئىشلەپچىقارغۇچىنىڭ بازاردا ئۆز ئىناۋىتىنى تىكلىشىگە، تاۋارلىرىنىڭ بازار تېپىشىغا ياردەم بېرىدۇ؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تاۋار ماركىسى ئىستېمالچىلارنىڭ ئوخشاش بولمىغان سۈپەتكە ئىگە تاۋارلارنى پەرقلەندۈرۈۋېلىشىغا ياردەم بېرىدۇ، شۇنداقلا ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ تاۋارلارنىڭ سۈپىتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ياخشىلاش ئارقىلىق، تاۋار ماركىسىنىڭ ئىناۋىتىنى قوغدىشى، شۇ ئارقىلىق ئىستېمالچىلارنىڭ مەنپەئىتىنى قوغدىشىغا تۈرتكە بولىدۇ؛ ئۇنىڭدىن باشقا، تاۋار ماركىسى يەنە ئېلان - تەشۋىقاتنىڭ مۇھىم مەزمۇنى بولۇپ، ئۇ ئىستېمالچىلارنىڭ تاۋارغا بولغان تەسىراتىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. مەلۇم تاۋارنى ئىشلىتىپ باقمىغان ئىستېمالچىلاردا تاۋار ماركىسى ئارقىلىق ئاسانلا تەسىرات شەكىللىنىدۇ - دە، ئۇلاردا سېتىۋېلىش قىزغىنلىقى قوزغىلىدۇ. تاۋار ماركىسىنىڭ بازاردىكى ئىناۋىتى تاۋارنىڭ سۈپىتىنى ئاساس قىلغان بولۇپ، ئىستېمالچىلارنىڭ ئۇزاق مەزگىللىك ئىشلىتىشى ئارقىلىق تۇرغۇزۇلىدۇ. تاۋار ماركىسى تاۋارنىڭ بازاردىكى ئورنى ۋە سېتىلىش يولىغا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، كارخانىنىڭ ئىقتىسادىي ئۈنۈمىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭا، سۈپىتى ناچار تاۋارلارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان ۋە ساتىدىغان بەزى كارخانىلار ۋە شەخسلەر باشقىلارنىڭ ئىناۋىتى ياخشى تاۋار ماركىسىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ، پايدىغا ئېرىشمەكچى بولۇشىدۇ. تاۋار ماركىسىنىڭ ئىناۋىتىنى قوغداش ئۈچۈن، كارخانىلار تاۋارلارنىڭ سۈپىتىگە كاپالەتلىك قىلىپلا قالماستىن، بەلكى ئۆزىنىڭ تاۋار ماركىسىدىن مەخسۇس پايدىلىنىش ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولۇشى، دۆلەت قانۇنىنىڭ قوغدىشى ئاستىدا، ساختىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، زىياندىن ساقلىنىشى كېرەك. كارخانىنىڭ قانۇن بويىچە مۇناسىۋەتلىك مەسئۇل تارماققا تاۋار ماركىسىدىن مەخسۇس پايدىلىنىش ھوقۇقىنى ئىلتىماس قىلىپ، شۇ تاۋار ماركىسىنى مەخسۇس دەپتەرگە تىزىملىتىشى تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇش دېيىلىدۇ. تەكشۈرۈپ تەستىقلانغاندىن كېيىن مەخسۇس دەپتەرگە تىزىملانغان تاۋار ماركىسى رويخەتكە ئالدۇرۇلغان تاۋار ماركىسى دېيىلىدۇ. تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرغۇچى ئەگەر ئۆزىنىڭ تاۋار ماركىسىنىڭ دەخلى - تەرۇزگە ئۇچرىغانلىقىنى ياكى ساختىسىنى بايقىسا، تاۋار ماركىسىنى باشقۇرۇش ئورگىنىغا بىر تەرەپ قىلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا ياكى سوت مەھكىمىسىگە ئەرز سۇنۇپ، دەخلى - تەرۇزنى تۈگىتىش ۋە زىياننى تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ. تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە ئالدۇرۇش رويخەتكە ئالدۇرغۇچىنىڭ مەنپەئىتىنى، بازارنىڭ نورمال تەرتىپىنى ۋە تاۋارنىڭ سۈپىتىنى قوغداشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ
پالمىزارلىق ئىپار مۈشۈكى
left|thumb|350px|پالمىزارلىق ئىپار مۈشۈكى پالمىزارلىق ئىپار مۈشۈكى
كۆك چۆچۈرىسى
خۇرۇچى
كۆك (يىڭى كۆلەپ چىققان بىدە ) - يېرىم جىڭ ، ئاق ئۇن - بىر جىڭ ، قۇيرۇق ماي - بىر سەر ، سۇ مېيى - بىر سەر ، كاۋاۋىچىن - بىر سەر ، يۇمغاقسۇت - بىر مىسقال. تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
ئىتىش ئۇسۇلى
1 . خېمىرى ئادەتتىكى چۆچىرىنىڭكىدەك تەييارلىنىدۇ. 2 . قۇيرۇق ماينى قوناقتەك چوڭلۇقتا توغراپ ، ئۇنىڭغا پاكىز يۇيۇپ ئۇششاق توغرلغن كۆكنى ، سۇمېيى تۇز كاۋاۋىچىن سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىمىز. قۇيرۇق ماي بولمىسا سۇمېيى كۆپرەك ئىشلىتىلىدۇ. 3 . تەييارلانغان جىلىتقا كۆك قىيمىدىن سېلىپ چۆچىرە تۈگۈپ ، قازانغا سېلىپ 10 مىنۇتقىچە پىشۇرۇپ ، تۇز قۇيۇپ تەمىنى تەڭشەپ ، يۇمغاقسۇت سېلىپ قاچىلارغا ئۇسۇمىز.
ئالاھىدىلىكى
ئەتىيازدا مىجەزنى تەڭشەيدۇ ، يىڭى قان پەيدا قىلىدۇ ، سالامەتلىككە پايدىلىق.
خەلقئارا كىرىم - چىقىم
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
خەلقئارا كىرىم - چىقىم بىر دۆلەتنىڭ مۇئەييەن مەزگىل ئىچىدە دۆلەت سىرتىدىن كىرىم قىلغان بارلىق پۇل مەبلىغى ۋە دۆلەت سىرتىغا چىقىم قىلغان بارلىق پۇل مەبلىغى ئوتتۇرىسىدىكى سېلىشتۇرما مۇناسىۋەتنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، ئۇ دۆلەتنىڭ مۇئەييەن مەزگىل (ئادەتتە بىر يىل) ئىچىدىكى تاشقى ئىقتىسادىي سودا ئالاقىسىنىڭ سىستېمىلىق خاتىرىسى. خەلقئارا كىرىم - چىقىم «دائىملىق تۈر» ۋە «كاپىتال تۈر» دىن ئىبارەت ئىككى چوڭ تۈرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دائىمىي تۈر يەنە تاۋار ۋە ئەمگەك - مۇلازىمەت تۈرى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تاۋار تۈرى تاۋارنىڭ ئىمپورت - ئېكسپورت سوممىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمگەك - مۇلازىمەت تۈرى ئەمگەك - مۇلازىمەتنىڭ ئىمپورت - ئېكسپورت سوممىسىنى، جۈملىدىن سۇغۇرتا پۇلى، ترانسپورت خىراجىتى، رەسمىيەت ھەققى، ئۆسۈم، ساياھەت خىراجىتى، شۇنداقلا مۇھاجىرلارنىڭ پېرېۋوت پۇلى قاتارلىق جەھەتلەردىكى كىرىم ۋە چىقىمنى كۆرسىتىدۇ. كاپىتال تۈر كاپىتالنىڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئايلىنىش خاتىرىسىنى كۆرسىتىدۇ، مۇددەت جەھەتتىن، ئۇنى ئۇزاق مەزگىللىك كاپىتال تۈر ۋە قىسقا مۇددەتلىك كاپىتال تۈر دەپ بۆلۈشكە بولىدۇ. ئالاقىدار تەرەپلەرگە ئاساسلىنىپ، ھۆكۈمەت كاپىتالى تۈرى ۋە شەخسىي كاپىتال تۈرى دەپ ئايرىشقا بولىدۇ. كاپىتالنىڭ كىرگۈزۈلۈشى كىرىم دەپ ئاتىلىدۇ؛ كاپىتالنىڭ چىقىرىلىشى چىقىم دەپ ئاتىلىدۇ. كاپىتال تۈرى ۋە دائىمىي تۈردىكى بارلىق كىرىم بىلەن چىقىمنى سېلىشتۇرغاندا، ئەگەر كىرىم بىلەن چىقىم ئۆزئارا تەڭ بولسا، بۇ »خەلقئارا كىرىم - چىقىم تەڭپۇڭلۇقى« دەپ ئاتىلىدۇ، ئەگەر كىرىم ئومۇمىي سوممىسى چىقىم ئومۇمىي سوممىسىدىن چوڭ بولسا، بۇ «خەلقئارا كىرىم - چىقىمدىكى ئوڭ پەرق» دەپ ئاتىلىدۇ؛ ئەكسىچە بولسا، بۇ «خەلقئارا كىرىم - چىقىمدىكى تەتۈر پەرق» ياكى خەلقئارا كىرىم - چىقىمدىكى قىزىل رەقەم دەپ ئاتىلىدۇ، بۇ ئادەتتە تاشقى پېرېۋوت ياكى ئالتۇن ئارقىلىق قايتۇرۇلىدۇ.
چىپار يۈز قوڭغارچا
left|thumb|350px|چىپار يۈز قوڭغارچا چىپار يۈز قوڭغارچا
كۇڭزى
left|180px كۇڭزى (خەنزۇچە:孔夫子,pinyin: Kǒng Fūzǐ,ئنگلىزچە:Confucius) جۇڭگولۇق ئۇلۇغ پەيلاسوپ كۇڭفۇزى - كۇڭزى تەلىماتىنىڭ ياراتقۇچىسى؛ كۇڭزى تەلىماتى جۇڭگو خەلقىنىڭ ئاساسىي ئىدىيىسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلماقتا. كۇڭزىنىڭ پەلسەپە ئىدىيىسى شەخسىي ئەخلاق ۋە ئاۋام ئۈچۈن خىزمەت قىلىش، يۈكسەك ئەخلاق يېتەكچىلىكىدىكى ھۆكۈمەت ئاساسىغا قۇرۇلغان. ئىككى مىڭ يىلدىن بۇيان، بۇ خىل پەلسەپىۋى ئىدىيە جۇڭگولۇقلارنىڭ تۇرمۇش، مەدەنىيەت ساھەسىگە سىڭىپ كىردى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيا خەلقىنىڭ زور بىر قىسمىغىمۇ چوڭ تەسىر كۆرسەتتى.
كۇڭزى بىرخىل دىننىڭ ياراتقۇچىسى دەپ قارىلىدۇ. بىراق بۇنداق قاراشنى پۈتەنلەي توغرا دېيىشكە بولمايدۇ، چۈنكى ئۇ ئىلاھنى تىلغا ناھايىتى ئاز ئالاتتى، ئۇ دۇنيا توغرىسىدا سۆز قىلمايتتى، بارلىق مېتافىزىكىلىق ئىدىيىدىن ساقلىناتتى، شۇڭلاشقا ئۇنى شەخس بىلەن سىياسىي ئەخلاق ۋە قىلمىشقا ئېتىۋار بېرىدىغان بىر رېئال پەيلاسوپ دەپ قاراش كېرەك. كۇڭزى <رەھىمدىللىك> ۋە <ئەدەب - قائىدە> نى ئىككى ئەڭ ئالىي ئەخلاق مىزانى دەپ قارايدۇ. ئالىيجاناب بىر ئادەم چوقۇم بۇ ئىككى مىزان بويىچە تۇرمۇش كەچۈرۈشى كېرەك. <رەھىمدىللىك> نى ئەڭ ياخشىسى ئىنسانىيەتكە كۆڭۈل بۆلۈش دەپ چۈشەنگەن تۈزۈك؛ <ئەدەب - ئەخلاق> بولسا ئەخلاق - پەزىلەت، قائىدە - يوسۇن، ئەنئەنە، قائىدە - يوسۇن ۋە نۇقتىئىنەزەرلەرنىڭ يىغىندىسى. كۇڭزى تەلىماتى ئائىلىنىڭ ئىناق ئۆتۈشى، ئاتا - ئانىغا ۋاپادار بولۇش، ئەر - خوتۇن ئۆزئارا بىر - بىرىنى ھۆرمەت قىلىش، ۋەلىيلەر بىلەن رەئىيەت، ئاتا بىلەن بالىلارنىڭ ھەممىسى ئۆز نام - ئەمالى بويىچە ئىش كۆرۈشى، ئۆز نام - ئەمالىدىن ھالقىپ كەتمەسلىكى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭ نەزەرىيىسى ناھايىتى مۇتەئەسسىپ نەزەرىيە بولۇپ، ئۇ ئالتۇن دەۋر ئۆتۈپ كەتتى دەپ قارايدۇ. ئۇ ۋەلىيلەر بىلەن رەئىيەتنى كونا ئەخلاق ئۆلچىمىگە قايتىشقا ئۈندەيدۇ. جۇڭگونىڭ خەن سۇلالىسىدە، جۇڭگونىڭ پادىشاھلىرى ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى ئېلىش ئارقىلىق ئەمەلدارلارنى تاللايتتى. بۇ خىل ئىمتىھان ئۇسۇلى، خېلى چوڭ دەرىجىدە ئوقۇغۇچى كۇڭزىنىڭ ئەدەپ - قائىدە تەربىيىسىگە بولغان چۈشەنچىسىگە باغلىق بولاتتى. بىراق، ھازىرقى زاماندا كۇڭزىنىڭ ئورنى چۈشۈپ كەتتى. چۈنكى جۇڭگو بىر مەھەل كۇڭزىنى ۋە ئۇنىڭ تەلىماتىنى تەنقىد قىلدى. كۇڭزى تەلىماتىنىڭ تارىخى ئۇزۇن، يىلتىزى چوڭقۇر بولسىمۇ، ۋەھالەنكى كۇڭزىدىن ئىبارەت بۇ چولپاننىڭ ئۆچۈشكە باشلىغانلىقى ئېھتىمالغا يېقىن. شۈبھىسىزكى، يەنە 50 يىل ياكى 100 يىلدىن كېيىن، يېڭىدىن بىر جۇڭگولۇق پەيلاسوپ مەيدانغا كېلىپ، كۇڭزى بىلەن ماۋزېدۇڭنىڭ تەلىماتىنى بىرلەشتۈرۈىدۇ.
پايدىلانغان ماتېرياللار:
1.«دۇنيادىكى 100 مەشھۇر شەخىس» ناملىق كىتاپتىن
م كاشغەرى ۋە بۈگۈنكى تىل مەسىلىلىرى
بۇ تېمىنى نېمىشقا يازىمەن؟
مەن مەخسۇس ئۇيغۇرتىلى كەسپىدە ئوقۇغان. ئۇستازلارنىڭ ئاناتىلنى ئۆگىنىش ۋە قوغۇداشتىكى نەزەرىيەۋىي ۋە ئەمەلىي پىداكارلىقى بىزنى بۇ كەسپكە باغلىغان.شۇ سەۋەب بىز ئومۇمىي تىلشۇناسلىق ۋە ئۇيغۇر تىلىنىڭ ھەرقايسى تارىخىي باسقۇچلىرى بىلەن ئىپتىخار ۋە قىزغىنلىق ئىلكىدە قۇچاقلاشقان.يېقىندا توردا تىلىمىز ھەققىدە مۇنازىرە بولدى.بۇ مۇنازىرىگە ((ئۇيغۇرتىلى بىلەن تانىشىش))ناملىق يازما ۋە ئۆمەر ھەييام توغرىلىق يېزىلغان يەنە بىر يازما سەۋەب بولدى.مەن بۇ ھەقتە بۇرۇن پىككنووممنةوووكةةالبيىر قاتمىغان پەقەت پىكىر قېتىۋاتقان ئىنى-سىڭىللارغا بەزى ئەسكەرتمىلەرنى بېرىش بىلەن كۇپايىلەنگەنىدىم.بۇ يىل مىڭ يىلدا بىر كەلگەن مەھمۇد كاشغەرىي يىلى،ئويلاپ باقسام مۇشۇنداق مۇبارەك يىلدا ئاناتىل ھەققدىكى تارتىشمانىڭ بولۇشى پەخىرلىك ئىش ئىكەن.بۇ قۇتلۇق يىل ھەققدە ۋە ئانا تىل تارتىشمىسى بارىسىدا بۇلۇڭ-پۇچقاقتا ،دەرسخانىلاردا سۆزلەپتىمىز. بۇلارنى باغلاپ بىر ئەمگەك سۈپىتىدە دوست-باغىرلارغا سۇنساق،بوۋىمىزنىڭ مىڭ يىل بۇرۇنقى ئۆگۈتلىرىنى ھەزىمىمىزگە يارىشا ئەلگە ئايان قىلساق دېگەن نىيەتتە بۇ ئىشقا تۇتۇندۇق.
1.تىلدا قايتا قۇرۇش مەسىلىسى ۋە م كاشغەرى قايتا قۇرۇش مۇنازىرىسى ئۇيغۇردا كەڭرى ئاساسقا ئىگە.مىسالكى 80-يىللارنىڭ ئاخىرىلىردىن باشلانغان دىندىكى قايتا قۇرۇش قىزغىنلىقى.(ئۇيغۇر بىلەن مۇسۇلماننى ئايرىش،نېمىنى تېشىدا نېمىنى ئىچىدە دېيىش،نەزىر قىلىش- قىلماسلىق،يالاڭباش ئوقۇش-بۆكلۈك ئوقۇش…ۋاھا كازالار)،ئەدەبىياتتىكى قايتا قۇرۇش ھەركىتى(نەۋايىدىن كېيىنكى بەش يۈز يىللىق پاجىيە،شىئېرنى كەلگۈسى ئۈچۈن يازىمىز،قۇچۇ شىئېرلىرى ئۇسلۇبىدا يازىمىز،..پالان پوكۇن).بۇلارغا سوڭدىشىپلا پۈتۈن مىللەتنى ئىنكار قىلىپ ھەممىنى نوقسان،ئىۋەنگە چىقىرىپ خەقنىڭ ئۆلچىمى بويىچە مىللەتنى قايتا قۇرۇش.بىز بۇنداق قايتا قۇرۇشلارنىڭ بىر ئاز پەسكويغا چۈشۈپ قالغىنىدىن سۆيۈنەي دەپ تۇرساق ئىسمىمىزنى قايتا قۇرۇش دولقۇنى چىقىپ قالدى.يەنى مىڭ يىلدىن بۇيان ئۇيغۇرچە ئاغىزغا خوپ كەلمىگەنلىكتىن تەبىئى ئۆزگىرىپ بۈگۈنگە ئۇلاشقان ئىسىملار كەينىگە قايتىشقا باشلىدى.مانا كۆرۈپ تۇرۇپتىمىز بۇ كۈنلەردە تىلدىكى قايتا قۇرۇشنىڭ داۋامى تىلىمىزدىكى بارلىق ئەرەب ،پارىسچە سۆزلەرنى كەينىگە قايتۇرۇپ يوللىنىۋاتقان ئىنكاس ۋە يېزىلىۋاتقان يازمىلاردا ئوتتۇرىغا تاشلانماقتا.
بوۋىمىز مەھمۇد بۇ توغرىدا شۇنداق تەلىم بېرىدۇ،يەنى ئالىمىزنىڭ قارىشىچە ئشلىتىلىشچانلىق تىل ئىستىمالىدا بىرىنجى ئۆلچەم.بوۋىمىز قامۇسقا سۆز تاللىغاندا ((ئىشلىتىلىۋاتقاننى يازدىم ئىشلەنمەيدىغاننى تاشلىدىم))دېگەن.دېمەك ھازىر مۇتلەق ساندىكى ئۇيغۇر ئاللىقاچان فەرق سۆزنى پەرق دەپ،فىتنە سۆزىنى پىتنە دەپ ئىشلىتىۋاتسا، بىز نىمىشقا ئۇنى ئەسلىگە قايتتۇرۇشقا ئاشىق بولىمىز؟.چاغاتاي ئۇيغۇرتىلىدا شۇنداق يازاتتى دېگەننى ئاساس قىلغانلارغا زاكۇن،چاغاتاي ئۇيغۇرتىلى دەۋرىدە مەدرىسلەردە ئەرەب، پارىس تىللىرى زۆرۈر دەرس ئېدى.شۇڭا ئۇچاغدا ئۇقۇغانلار تىلىمىزدىكى ئەرەب، پارىسچىنىڭ ئەسلى تەلەپپۇزنى بىلەتتى ،يازالايتتى(شۇنىڭغا ئىشەنچىم كامىلكى ئۇنداق سۆزلىمەيتتى). قازىلار شۇنداق يېزىلغان خەتنى تونۇيتتى.قازىلارئۇشبۇ خەتلىك مۆھۈرنى 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرغىچە قولىدا مىڭ نەچچە يۈز يىل مۇرەسسەسىزتۇتۇپ كەلگەن.شۇڭا شۇنداق يازغان.ئەمما بۇ قايسى دەۋر؟ زامان بىزنى نېمىگە زورلاۋاتىدۇ؟،بىز ئۆزىمىزنى، بالىمىزنى نېمىگە زورلاۋاتىمىز؟
2.تىلدىكى پالاكەتلىك ،ئەبجەشلىك ۋە م كاشغەرى تىلمىزنى ئەرەب تەلەپپۇز قايتۇرماقچى بولۇۋاتقانلار شۇنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇكى،ئەگەر ئۇلارچە ئەرەبچىگە تارتىپ يازساق ۋە ئۇقۇساق سۆزلىرىمىز ئۇزۇرايدۇ، تىلىمىز پالاكەتلىشىدۇ.ئاغزىمزىغا قايماقتەك كېلىۋاتقان،نەچچە يۈز يىلدىن بېرى ئۇيغۇرنىڭ ئاغزىغا ئەپ كېلىپ ئومۇملىشىپ بولغان سۆزلەرنى كەينىگە قايتتۇرۇپ يات تەلەپپۇزغا بۇرىساق تىلىمىز پالاكەتلىشىدۇ.بۇ ھەقتە بوۋىمىز سۆزنىڭ قىسقىسى ياخشى دەپ ئۆگۈت قىلىدۇ.مەسىلەن،ئابدۇللاھ،مۇھەممەد،بىشەرم،تەھارەت…قاتارلىق سوزلەرنىڭ ئۇزۇنلىقىدىن ،ئانا تىلنىڭ تەلەپپۇزىغا يات بولغانلىقتىن خەلقىمىز بۈگۈن،ئابدۇل(ئابلا)،مەمەت(مەت)،بىشەم،تەرەت…قاتارلىق شەكىللەرگە كەلتۈرىۋالغان.بۇ يەردە خەلقىمىز پەيغەمبىرىمىزنىڭ ھۆرمىتىنى ئەرەبچە تەلەپپۇزدا (گەپتە) ئەمەس،ئۇيغۇرچە ھالاللىقتا(ئەمەلدە)قىلغان.شۇڭا ئۇزۇننى قىسقارتقان،ياتنى ئۆزلەشتۈرگەن.
تىلدىكى ئەبجەشلىكنىمۇ ئانا تىلغا ۋە ئانا تىللىقلارنىڭ ئاپتونومىيىسىگەتايىنىپ جان باقارلار پەيدا قىلىپ بوۋىمىزنىڭ ئۆگىتىدىكى ھىكمەتنى .ئەمەل ،نەپكەپايخان قىلدى.1.خەنزۇچىدىكى سۆزنى ئىزاھلىق بېرىكمە قىلىپ سوزۇپ تەرجىمە قىلدى.2.يېڭى شەيىلەرگەۋاقتىدا ئۇيغۇرچە ئات قويۇشقا تېرىشمىدى3.بىرى قويغان ئاتنى خېلى چاغقىچە يەنە بىرى پاكىتسىز رەت قىلدى.4.ھەممە ساھەدە ئاناتىلنىڭ قانۇنىي ئورنىغا ۋە قانۇنغا بىپەرۋالىق ۋە ساداقەتسىزلىك قىلدى.ۋاھالەنكى بوۋىمىز ئاناتىلنى توققۇز يۈز نەچچە يىل بۇرۇن ئەرەبچە بىلەن تەڭ كۆرگەن،بۇنىڭغا ھەدىستىن ئىسپات كەلتۈرگەن،تەڭ كۆرمىگەنلەرگە ئۇيغۇرتۈرك مەدەنيىتىنى،ئىجادىيەت ئىختىرالىرىنى ئەرەبچىدە دۇنياغا جاكارلاپ تەڭ كۆرگۈزگەن.
3.تىلدىكى كەمسىنىش ۋە م كاشغەرى مەھمۇد كاشغەرى ئاناتىلىمىز ئۇيغۇرتۇركچىسىگە نەزەرەيە ۋە ئەمەلىيەت يېقىدىن كامىل ئېدى.شۇڭا ئۇ ئۇيغۇرتۈركچىنى پىكىرنى ئەڭ رۇشەن ئىپادىلەيدىغان،ھەرقانداق ئۇقۇمنى بايان قىلىشقا قادىر،باي، مۇكەممەل تىل دەپ قارايتتى .ئۆز قامۇسىدىمۇ بۇنىڭ زاكۇنلىرىنى كەلتۈرگەن.دىۋاندا نازۇك ئۇقۇملارنى ئەرەبلەر بۇنداق دەيدۇ ،بىز بۇنداق دەيمىز.ئەرەبلەر بۇ سۆزنى بىلمەيدۇ ياكى پارىسچە ئاتايدۇ دېگەندەك ئىزاھلارنى بەرگەن.بوۋىمىز ئەينى دەۋردە ئۇيغۇر تۈرلكلەردىن جاھانغا مەلۇم بولغان ئىختىرالاردىن؛ ئىچتون(ئىشتان)بەرتۇ(پەلتۇ)يوپقا(يۇپكا)،باغىرداق(لىپتىك)ئۆتۈ(دەزمال)…قاتارلىقلارنى تىلغا ئالغان.(شۇلار ۋەجىدىن بوۋىمىز كېكەچلىمىگەن بولغىيتتى،يۈرەكلىك سۆزلىگەن بولغىيتتى)
زامانىمىز زىيالىلىرىدا بەزىدە ئاشكارە ۋە بەزىدە يوشۇرۇن ئاناتىلدىن كەمسىنىش بار.مەسىلەن ،مۇشۇ كۈنگىچە زوڭلى،زوڭتۇڭ، گوۋۇيۇئەن،بەنگوڭتىڭ،شۇجىچۇ،لۇشىيەن،فاڭجېىن دېگەنلەرنى ئۆرىگىلى بولمايدۇ،دېمەكنى باھانەئاغزى قولاشماي تۇرسىمۇ يات تىلدا دەۋاتىدۇ.بۇ خەنسۇچىدىكى گەپ.بۇ خەنزۇۋانلىقلارنى ئاز دەپ ئەرەبسۆيەرلەرمۇ مەيدانغا چىقىۋاتىدۇ.يەنى ئۇلارچە ئاللاھ دېگەن سۆزنى ئۇيغۇرچە يازساق بولماسمىش،ئەسلىدىكى تەلەپپۇز ئىپادىلەنمەسمىش.ئۇيغۇرچىغا ھەتتا بىسىمللاھىررەھمانىررەھىم دېگەننىمۇ ئۆرىگىلى بولماسمىش.بەلكىم دېگەنلەرنىڭ ئۆزىگە بۇ توغرىدۇ.لېكىن بوۋىمىز باشلىغان تىلشۇناسلىق بىز گە شۇنداق تەلىم بېرىدۇكى،بىر تىلدىكى تاۋۇشنى ۋەمەنىنى يەنە بىر تىلدا مۇتلەق ئەينەن ئىپادىلەش مۇمكىن ئەمەس.مۇشۇنداق ئەھۋالدا تەرجىمە قىلىنماقچى بولغان تىلدىكى سۆزنى ۋە تاۋۇشنى يېقىنراق كېلىدىغان تاۋۇش ياكى سۆزگە بەدەل قىلىۋالىمىز.ئىستىمال جەريانىدا ئەسلىدىكى تىلغا خاس مەنە تەدىرىجى بىز ۋاقتىنچە بېكىتكەن سۆزگە يۈكلىنىدۇ-دە سۆزنىڭ مەنا دائىرىسى كېڭىيىدۇ ۋە بىز تەرجىمە قىلالمىغان مەنىلەرگە ئىگە بولىدۇ..مەسىلەن بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرى ئەرەبچە رەسۇل(پەيغەمبەر)سۆزىنى ئۇيغۇرچە يالۋاچ دېگەن سۆزگە،مۇسۇلمان سۆزىنى چوماق سۆزىگە،ناماز(سالات)سۆزىنى يۈكۈنچ سۆزىگە تەرجىمە قىلغان.ھىچقاچان ئانا تىلىم بۇ سۆزلەرنىڭ مەنىسىگە يەتمەيدۇ ،تىلىمدا بۇنداق سۆز يوق،ئىپادىلەشكە ئاجىز دەپ ئانا تىلنى كەمسىندۈرمىگەن.