cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بىڭتۇەن – ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەڭ زور خەۋپلەردىن بىرى
ئادەتتە بىڭتۇەندىكى ھەرقانداق بىر خىتاي ئۇيغۇرلار زىچ ئولتۇراقلاشقان ناھىيە ۋە يېزا بازارلىرىغا ئەركىن – ئازادە ھالدا كىرىپ، بىمالال ھالدا سودا – سېتىقىنى قىلىپ كېتەلەيدۇ، خالىسا يەر، ئۆي ۋە مال – مۈلۈك سېتىۋېلىپ يەرلىشەلەيدۇ. ئەمما ھېچ بىر ئۇيغۇر بىڭتۇەن تۇەن قارمىقىدىكى تۇەن – مەيدانلارغا بېرىپ ئەركىن ھەرىكەت قىلىشقا ياكى ئۇلارنىڭ تېررىتورىيىسىگە بىمالال كىرىشكە جۈرئەت قىلالىغان ئەمەس، چۈنكى بىڭتۇەن تەۋەسىدە بېشىڭىزغا بىرەر بالا كەلسە، سىزگە ئىگە چىقىدىغان ياكى سىزنىڭ قانۇنىي ھەق – ھوقۇقلىرىڭىزنى قوغدايدىغان ئورگان يوق.
شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئۇيغۇر دېھقانلىرىنى بىڭتۇەندىن ئۇزاق تۇرۇش ۋە بىڭتۇەندە بىرەر ئىش تەرىپ قويماسلىق ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇپ تۇرىدۇ، چۈنكى مەسىلە كۆرۈلگەندە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ۋە يەرلىك قانۇن تارماقلىرىنىڭ بىڭتۇەنلىك خىتايلارنى سورال – سوراققا ياكى جاۋابكارلىققا تارتىش ھوقۇقى ۋە سالاھىيىتى يوق.
بىڭتۇەندىكىلەر بىلەن يەرلىكلەرنىڭ بىر – بىرىگە بولغان دۈشمەنلىكى ۋە ئۆچمەنلىكى، بىڭتۇەن تەركىبىدىكى خىتايلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە تارىخى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ خىل دۈشمەنلىك پەقەتلا بىڭتۇەن قۇرۇلغان 54 – يىلىدىن كېيىن پەيدا بولۇپ قالغان ئەمەس، بەلكى 100 يىللىق ئۇزاق تارىخى جەريانغا ۋە ئارقا كۆرۈنۈشكە ئىگە. خىتاي مەتبۇئاتلىرىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، 1954 – يىلى بىڭتۇەن 175 مىڭ كىشى بىلەن قۇرۇلغان ئىدى.
ئۇنداقتا بۇ كىشىلەر كىملەر ؟
بۇلارنىڭ ئىچىدىكى 100 مىڭغا يېقىنراقى بولسا گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى بېسىپ ياتقان ھەربىي قىسىملىرى بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئىلگىرىكى شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قىلمىغان زورلۇق – زومبۇللۇقلىرى قالمىغان، ئىككى قولى يەرلىك خەلقنىڭ ئىسسىق قېنى بىلەن بويالغان ياڭ زەن شىڭ، جىن شۇ رىن، شىڭ شىسەي قاتارلىق دىكتاتور مىلىتارىستلارنىڭ قالدۇق قىسىملىرى ئىدى.
شەرقىي تۈركىستاندا ئىلگىرى يۈز بەرگەن مىللىي ئىنقىلاب ۋە خەلق ئىسيانلىرىنىڭ ھەممىسى مۇشۇ خىتاي ئەسكەرلىرى تەرىپىدىن رەھىمسىزلەرچە باستۇرۇلغان، يەرلىك خەلق بىلەن بۇ خىتاي ئەسكەرلىرى ئوتتۇرىسىدا قاتتىق ئۆچمەنلىك ۋە قىساس تۇيغۇسى شەكىللەنگەن ئىدى.
ئەپسۇسكى بۇ خىتاي ئەسكەرلىرى 1949 – يىلى خىتاي كوممۇنىستلىرىغا تەسلىم بولغاندىن كېيىن، 1950 – يىلى 9 – ئاينىڭ 25 – كۈنى، ” خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 22 – بىڭتۇەنى ” قىلىپ ئۆزگەرتىلدى.
49 – يىلى بۇ ئەسكەرلەر خىتاي كوممۇنىستلىرىغا تەسلىم بولغاندىن كېيىن، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىدىن تاللاپ چىقىلغان 10 مىڭدىن ئارتۇق ئوفىتسېر بۇ گومىنداڭ قىسىملىرىغا سىياسىي كومىسسارلىقىغا تەيىنلىگەن ئىدى.
بىڭتۇەننىڭ تەشكىل قىلغان خىتايلارنىڭ قالغان قىسمى بولسا 1949 – يىلىنىڭ ئاخىرىدىن 1952 – يىلىغا قەدەر خىتاينىڭ  شاڭخەي، خۇبىي، خۇنەن، ئەنخۇي، جىجىاڭ قاتارلىق ئۆلكىلەردىن يۆتكەپ كېلىنگەن خىتاي جىنايەتچىلىرى، يەنە كېلىپ بۇ جىنايەتچىلەر قاتىل، ئوغرى – بۇلاڭچىلاردىن تەركىب تاپقان جىنايى ئىشلار جىنايەتچىلىرى ئىدى.
1954 – يىلى ئاتالمىش ” ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى ” قۇرۇلغاندىن كېيىن، 1955 – يىلىدىن 56 – يىلىغىچە بىڭتۇەنمۇ ئۆز ئالدىغا يەنە سىچۈەن، شاڭخەي، جىجىاڭ قاتارلىق جايلاردىن خىتاي جىنايەتچىلىرىنى يۆتكەپ چىقىپ بىڭتۇەن تەۋەسىگە يەرلەشتۈرگەن.
1955 – يىلى 11 – ئايدا ۋە 56 – يىلى 9 – ئايلاردا بىڭتۇەن مەخسۇس ” جىنايەتچىلەر مەسىلىسى يىغىنى ” چاقىرىپ، خىتايدىن يۆتكەپ كېلىنىپ جىنايەت مۇددىتى توشقان خىتايلارنى قايتۇرماي شەرقىي تۈركىستانغا يەرلەشتۈرۈش، ئۇلارنىڭ خىزمەت ۋە تۇرالغۇ مەسىلىسىنى ھەل قىلىش، يۇرتىدا قالغان بالا – چاقىلىرىنى يۆتكەپ كېلىپ ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا مەڭگۈ يەرلىشىپ قېلىشىنى قولغا كەلتۈرۈش … قاتارلىق جەھەتلەردە كونكرېتنى سىياسەت ۋە بەلگىلىمىلەرنى تۈزۈپ چىققان.
1957 – يىلى خىتاي ئالىي خەلق سوتى، تەپتىش مەھكىمىسى، ئەدلىيە مىنىستىرلىقى ۋە  جامائەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقىنىڭ ئاساسلىق ئەمەلدارلىرىدىن تەركىب تاپقان بىرلەشمە خىزمەت ئۆمىكى شەرقىي تۈركىستانغا يېتىپ كېلىپ، خىتاي جىنايەتچىلەرنى يەرلەشتۈرۈش خىزمەتلىرىگە يېتەكچىلىك قىلغان ھەمدە بۇ جىنايەتچىلەرنى ئېغىر ئەمگەككە سالماسلىق، ئۇلارغا قوپاللىق قىلماسلىق، باشقۇرۇشتا قاتتىق قوللۇق قىلماسلىق، ئۇلارنىڭ تۇرمۇشىغا ۋە بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ھەققىدە يوليورۇق بەرگەن. شۇ يىلى يەنە مەخسۇس كۈچ تەشكىللەپ، مۇتلەق كۆپ ساندىكى جىنايەتچىلەرنىڭ ئايىلە – تاۋاباتلىرىنى يۆتكەپ كېلىپ ئۇلار بىلەن جەم قىلغان.
ئۇنۇڭدىن كېيىن بىڭتۇەن كېلىپ قوشۇلغان خىتايلارنىڭ كۆپىنچىسىمۇ ئىچكى ئۆلكىلەردىكى جىنايەتچىلەر ۋە بىڭتۇەنلىك خىتايلارنىڭ ئىچكى ئۆلكىلەردە قىلىپ قالغان ئۇرۇق – تۇغقان، جەددى – جەمەتلىرى ئىدى.
شەرقىي تۈركىستاندا بىڭتۇەندىن قاچقان خىتاي جىنايەتچىلىرىنىڭ يەرلىكلەر ئارىسىدا ئادەم ئۆلتۈرۈپ، ئوت قويۇپ، بۇلاڭ – تالاڭ قىلغانلىقىغا دائىر دېلولار ناھايىتى كۆپ. دېمەك بىڭتۇەن، ئۇيغۇر خەلقى تەرىپىدىن ” قانخور جاللاتلار ” دەپ ئاتالغان يۈەن دا خۇ، ياڭ زەن شىڭ، جىن شۇ رىن، شىڭ شىسەي  قاتارلىق مىلىتارىستلارنىڭ قالدۇق كۈچلىرىدىن، 3 ۋىلايەت مىللىي ئارمىيىسىدىن دەككىسىنى يېگەن ۋە بۇ سەۋەبتىن ۋۇجۇدى ئۇيغۇر خەلقىگە بولغان قىساس تۇيغۇسى بىلەن تولغان گومىنداڭ قىسىملىرىنىڭ كونا داشقاللىرىدىن، سىياسىي كومىسسار دېگەن نامدا خىتاي كوممۇنىست ئارمىيىسىدىن تاللاپ چىقىلىپ بۇلارغا قوشۇپ بېرىلگەن ئەشەددىي كوممۇنىستلاردىن، يەنە شۇنداقلا ئىچكى ئۆلكىلەردە ئۆز خەلقىگە قىلمىغان ئەسكىلىكلىرى قالمىغان داڭلىق جىنايەتچىلەردىن ۋە ئۇنۇڭ ئايىلە – تاۋاباتلىرىنى تەركىب تاپقان ئىنتايىن مۇرەككەپ، سىرلىق، ۋەھىمىلىك ۋە رەھىمسىز بىر قوشۇن ئىدى.
خىتاي كوممۇنىستلىرىنىڭ پېشۋاسى ماۋزېدوڭمۇ ئەينى چاغدا بىڭتۇەن بىلەن مۇقىملىقنىڭ ئىككىسىدىن بىرىنى تاللاشقا مەجبۇر قالغان ۋە 1975 – يىلى 3 – ئاينىڭ 25 – كۈنى بۇيرۇق چۈشۈرۈپ بىڭتۇەننى ئەمەلدىن قالدۇرغان ئىدى. چۈنكى شۇ چاغدا، بىڭتۇەن بىلەن يەرلىك خەلق ئوتتۇرىسىدىكى نەپرەت ۋە دۈشمەنلىك تۇيغۇلىرى يۇقىرى پەللىگە چىققان، بىڭتۇەنلىك خىتايلار بىلەن يەرلىك خەلق ئوتتۇرىسىدا سۇ، يايلاق ۋە يەر – زېمىن تالىشىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان جەڭگى – جېدەللەر پۈتۈن رايونغا يېيىلغان، بىڭتۇەنلىك خىتايلار بىلەن يەرلىك خەلق ئوتتۇرىسىدا ھەر زامان زور بىر قانلىق توقۇنۇش يۈز بېرىش ۋە بۇ توقۇنۇشنىڭ ھاكىمىيەتكە قارشى ئومۇميۈزلۈك بىر خەلق ئىسيانىغا ئايلىنىش خەۋپى مەۋجۇت ئىدى.
رېئاللىققا باققىنىمىزدىنمۇ، ماۋزېدۇڭنىڭ بۇ خىل تاللىشىنىڭ ئىجابىي ئۈنۈم بەرگەنلىكىنى، بىڭتۇەن ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان 75 – يىلىدىن، بىڭتۇەن قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن 1981 – يىلىغىچە بولغان مەزگىل ئىچىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئومۇمى سىياسىي ۋەزىيىتىنىڭ ھازىرقىغا قارىغاندا خېلىلا مۇقىم ئۆتكەنلىكىنى كۆرۈۋېلىش مۇمكىن.
بىڭتۇەن ئەسلىدە ماۋزېدۇڭنىڭ بىۋاسىتە بۇيرۇقى بىلەن 1954 – يىلى قۇرۇلغان، ماۋزېدۇڭنىڭ مەقسىتىمۇ، خۇددى ھازىرقى خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ ئويلىغىنىدەك، بىڭتۇەن ئارقىلىق يەرلىكلەرنى نازارەت ئاستىغا ئېلىش، بىڭتۇەننىڭ زوراۋان كۈچىگە تايىنىپ تۇرۇپ مۇقىملىقنى ساقلاش ۋە بىڭتۇەن ئارقىلىق يەرلىك خەلقنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ يوقىتىش مەقسىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىدى.
ئەمما بىڭتۇەن، ماۋزېدۇڭنىڭ ئويلىغىنىنىڭ دەل ئەكسىچە بىر نەتىجە بەرگىنى ئۈچۈن، ئاخىرىدا تەقدىرگە تەن بېرىپ، لېۋىنى چىشلەپ تۇرۇپ بىڭتۇەننى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا مەجبۇر قالغان ئىدى.
ئەپسۇسكى، دىڭ شاۋپىڭ باشچىلىقىدىكى ئىككىنچى ئەۋلاد خىتاي رەھبەرلىرى ماۋزېدۇڭدىن ساۋاق ئالمىدى، ماۋ زېدۇڭ ئۆلۈپ 5 يىلدىن كېيىن، يەنى، 1981 – يىلى 12 – ئاينىڭ 3 – كۈنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى مەركىزى كومىتېتىنىڭ بىۋاسىتە قارارى بىلەن بىڭتۇەن قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى.
1990 – يىلى بىڭتۇەن، مەركىزى ھۆكۈمەتكە بىۋاسىتە قاراشلىق ئۆلكە دەرىجىلىك مەمۇرى ئورۇن قىلىپ بېكىتىلدى. بۇنىڭ بىلەن، “شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى” نىڭ زېمىنى ئىچىدە، “بىڭتۇەن” دەپ ئاتالغان يەنە بىر مەمۇرى ئۆلكە پەيدا بولدى ۋە شەرقىي تۈركىستان رايونى ئىككى چوڭ مەمۇرى رايونغا بۆلۈندى.
بۈگۈن بىڭتۇەننىڭ نوپۇسى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئومۇمى نوپۇسىنىڭ 11 – 12 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ، ئەمما، بىڭتۇەن تەرىپىدىن بىۋاسىتە كونترول قىلىۋېلىنغان يەر كۆلىمى، پۈتۈن رايوننىڭ ئومۇمى يەر كۆلىمىنىڭ يېرىمىغا يېقىنراقىنى تەشكىل قىلماقتا.
دېمەك بىڭتۇەن، يەرلىك خەلقنىڭ مەمۇرى جەھەتتىكى ھەق – ھوقۇقلىرىغىلا ئەمەس، ئىقتىسادى جەھەتتىكى ھەق – ھوقۇقلىرىغىمۇ ئېغىر دەرىجىدە تاجاۋۇز قىلىپ كەلمەكتە.
بۇنداق بىر شارائىتتا، خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتىنىڭ بىڭتۇەننى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، يەرلىكلەر بىلەن خىتاي كۆچمەنلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت ۋە توقۇنۇشلارنى پەسەيتىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئەكسىچە بىڭتۇەننى يەنىمۇ زورايتىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشنى تەكىتلەپ كېلىۋاتقانلىقى، ئەمەلىيەتتە ئېغىر دەرىجىدىكى بىر سىياسىي مەسئۇلىيەتسىزلىك ۋە تەۋەككۈلچىلىك ئىدى.
ئۇنداقتا خىتاي ھاكىمىيىتى بىڭتۇەنگە نېمە ئۈچۈن بۇ دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ ؟
خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ زۇۋانى ھېسابلانغان شىنخۇا ئاخبارات ئاگېنتلىقى تەرىپىدىن، 2009 -  يىل 8 – ئاينىڭ 31 – كۈنى ئېلان قىلىنغان، “بىڭتۇەن، شىنجاڭنى ئېچىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ ئالاھىدە يولى” دېگەن ماۋزۇدىكى چوڭ ھەجىملىك تەكشۈرۈش دوكلاتىدا؛ بىڭتۇەننىڭ ئەھمىيىتى ۋە كۆرسەتكەن تۆھپىلىرى ھەققىدە توختىلىپ، 1962 – يىلى 4 – ئايدا، ئىلى رايونىدا سوۋېت ئىتتىپاقىغا چوڭ قېچىش ۋەقەسى يۈز بەرگەندىن كېيىن، بىڭتۇەننىڭ دەرھاللا 53 پولكىنىڭ خىتايلىرىنى يۆتكەپ كېلىپ، ئۇلارنى 60 مىڭدىن ئارتۇق قاچقۇندىن بوشىغان ئۆي – ماكان ۋە قورۇ – جايلارغا ئورۇنلاشتۇرۇپ، چېگرانىڭ ئامانلىقىغا كاپالەتلىك قىلغانلىقى، قاچقۇنلاردىن قالغان تېرىلغۇ يەر ۋە چارۋىچىلىق مەيدانلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىشىنى ئۆتكۈزۈۋېلىپ ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىكى؛ يەنە، 1962 – يىلىدىكى خىتاي – ھىندىستان ئۇرۇشىدا، بىڭتۇەننىڭ 1200 نەپەرگە يېقىن خىل ئەسكەر ئاجرىتىپ بېرىش بىلەن بىرگە يەنە، خىتاي ئارمىيىسىنىڭ پۈتۈن ئارقا سەپ تەمىنات ۋەزىپىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ، ئۇرۇشنىڭ غەلىبىگە ئېرىشىشىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغانلىقى، ھازىر بىڭتۇەن قارمىقىدىكى 58 چېگرا پولكىنىڭ، 2019 كىلومېتىرلىق چېگرا لىنىيىسىنى قوغداش ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقانلىقى ۋە بۇنىڭ، خىتاينىڭ دۆلەت چېگرا مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى، ھازىرغا قەدەر بىڭتۇەننىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىدىن يۆتكەپ كېلىنگەن 120 مىڭ نەپەر خىتاي جىنايەتچىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئورۇنلاشتۇرۇش ۋەزىپىسىنى ئورۇنداپ بولغانلىقى، 1983 – يىلى خىتايدا جىنايى ئىشلار جىنايەتچىلىرىگە قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى باشلانغاندىن بۇيان، بىڭتۇەننىڭ خىتايدىكى 18 ئۆلكىدە ئېغىر قاماققا ھۆكۈم قىلىنغان جىنايەتچىلەرنى يۆتكەپ كېلىپ تەربىيىلەش ۋەزىپىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى، پەقەتلا 1983 – يىلىدىن بۇيان بىڭتۇەننىڭ جەمئىي 40 مىڭدىن ئارتۇق خەلق ئەسكىرىنى سەپەرۋەرلىككە كەلتۈرۈپ، مەكىت، پوسكام، بارىن، غۇلجا …. قاتارلىق كۆپلىگەن جايلاردا يۈز بەرگەن مىللىي توپىلاڭلارنى باستۇرۇشتا ئاكتىپ رول ئوينىغانلىقى ۋە بۇ جەرياندا جامائەت خەۋپسىزلىك ئورگانلىرىغا ماسلىشىپ، 500 دىن ئارتۇق ئاتالمىش “بۆلگۈنچى ئۇنسۇر” نى تۇتۇپ بەرگەنلىكى ۋە بۇ ئارقىلىق، پۈتۈن خىتاينىڭ بىخەتەرلىكى ۋە شەرقىي تۈركىستان رايونىنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن غايەت زور مۇھىم رول ئوينىغانلىقى ئالاھىدە تەرىپلىگەن ھەمدە بىڭتۇەن، ” شىنجاڭنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاشتىكى يادرو كۈچ” دەپ كۆرسىتىلگەن.
دېمەك، يۇقىرىقى بايانلار، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ نېمە ئۈچۈن بىڭتۇەننى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە زورايتىشقا بۇنچىۋالا ئەھمىيەت بېرىۋاتقانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدىغان دەلىللەردىن ئىبارەت.
ئەمما بىز ھازىرقى بىڭتۇەنگە قاراپ باقايلى:
” تىيانشان تورى ” دا ئېلان قىلىنغان، “شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە تەرەققىياتى ” دېگەن ماقالىدا كۆرسىتىلىشىچە، بىڭتۇەننىڭ 1954 – يىلىدىكى نوپۇسى 175 مىڭ بولۇپ،  ھازىرقى ئومۇمىي نوپۇسى 2 مىليون 563 مىڭدىن كۆپرەك ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 13 پىرسەنتىدىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلىدۇ. ھازىر بىڭتۇەن قارمىقىدا 14 دېۋىزىيە، 178 پولك بولۇپ، بۇلار شەرقىي تۈركىستاندىكى 16 ۋىلايەت ۋە بۇ ۋىلايەتلەر قارمىقىدىكى 69 ناھىيە تەۋەسى ئىچىگە جايلاشتۇرۇلغان. دېمەك، شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك خەلق پۈتۈنلەي بىڭتۇەننىڭ قورشاۋى ئاستىدا.
بىڭتۇەننىڭ 58 پولكى مەخسۇس چېگرا بويلىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، خىتاينىڭ چېگرا مۇداپىئە قىسىملىرىغا ياردەملىشىش ئۈچۈن بىڭتۇەندىن ئاجرىتىلغان قوراللىق 100 مىڭ كىشى  چېگرادىكى مۇنتىزىم ئەسكەرلەر بىلەن ئارىلىشىپ بىرگە ياشايدۇ.
بىڭتۇەن قارمىقىدا ھازىر 5300 دىن ئارتۇق سودا ۋە سانائەت شىركىتى بار.
شەرقىي تۈركىستاندىكى 16 چېگرا ئېغىزىنىڭ  توققۇزى بىڭتۇەن تەۋەسىدە ۋە بىڭتۇەننىڭ باشقۇرۇشىدا.
ھازىر بىڭتۇەننىڭ 75 دۆلەت بىلەن بىۋاسىتە سودا مۇناسىۋىتى بار.
بىڭتۇەننىڭ  1954 – يىلىدىكى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 77 مىڭ 300 گېكتار ئىدى، ھازىر بولسا 953 مىڭ 900 گېكتار.
بىڭتۇەننىڭ نۆۋەتتىكى  يىللىق تاشقى سودا ئىمپورت – ئېكسپورت مىقدارى 1 مىليارد 618 مىليون ئامېرىكا دوللىرى بولۇپ، پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىمپورت – ئېكسپورت مىقدارىنىڭ 24 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ.
1990 – يىلى 3 – ئاينىڭ 26 – كۈنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى مەركىزى كومىتېتى بىڭتۇەننى، ” مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئۆلكە دەرىجىلىك ئورۇن ” دەپ قارار چىقارغان بولۇپ، ” شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى ” نىڭ بىڭتۇەننى باشقۇرۇش ياكى ئۇنۇڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش ھوقۇقى يوق.
بىڭتۇەن، باج ۋە  غەللە – پاراقنى ” ئاپتونوم رايون ” غا ئەمەس، بەلكى مەركىزى ھۆكۈمەتكە تاپشۇرۇپ كەلمەكتە.
خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتىنىڭ بىڭتۇەنگە يۈكلىگەن ۋەزىپىسى پەقەت بىرلا، ئۇ بولسىمۇ، ” شىنجاڭنىڭ مۇقىملىقىغا كاپالەتلىك قىلىپ، چېگرانى قوغداش ” تىن ئىبارەت.
بىڭتۇەن  ھازىر  ئادەتتىكى بىر ئۆلكىدە بولۇشقا تېگىشلىك سىياسىي، ئىقتىسادى، مەمۇرى، قانۇنىي ۋە ھەربىي ئورگانلارنىڭ ھەممىسىگە تولۇق ئىگە بولۇپ، ئىمتىياز جەھەتتە ھەرقانداق ئۆلكىدىنمۇ ئۈستۈن تۇرماقتا.
نۆۋەتتە بىڭتۇەن قارمىقىدىكى ۋىلايەت دەرىجىلىك چوڭ شەھەرلەردىن شىخەنزە، كۈيتۇن، ۋۇجاچۈ، ئالار، بېيجىڭ تۈن، تۇمشۇق قاتارلىقلار بولۇپ، بۇندىن باشقا يەنە 174 پولىكىنىڭ ھەممىسىدە كىچىك شەھەرلەر بەرپا قىلىنغان.
ئۇنۇڭ ئۈستىگە ھازىر بىڭتۇەن سىياسىي، ئىقتىسادى، مەمۇرى، قانۇنىي ۋە ھەربىي جەھەتتە پۈتۈنلەي ئۆزىنى ئۆزى ئىدارە قىلالايدىغان، مەركەزگە ئانچە بېقىنىپ كەتمىگەن، خىتاينىڭ ئىچكى قىسمىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادى داۋالغۇشلارنىڭ بىۋاسىتە تەسىرىگە ئۇچرىمايدىغان  مۇستەقىل بىر دۆلەت شەكلىنى تۇرغۇزۇۋالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىردىن – بىر ئەندىشىسى ۋە دۈشمىنى ئۇيغۇرلاردىن ئىبارەت، شۇڭا بىڭتۇەننىڭ ھازىرقى ۋە كەلگۈسى ئىستراتېگىيىسى بولسا، ئۇيغۇرلاردىن مۇداپىئە كۆرۈش ۋە ئۇلارنى دائىم بېسىم ۋە تەھدىت ئاستىدا تۇتۇپ تۇرۇش ئاساسىدا قۇرۇلغان.
كېيىنكى يىللاردىن بۇيان خىتاي ھاكىمىيىتى، ” بىڭتۇەننى قايتىدىن ئىستراتېگىيىلىك ئورۇنلاشتۇرۇش ” دېگەن شوئارنى كۆتۈرۈپ چىقىپ، بىڭتۇەننىڭ شىمال ۋە شەرقىي رايونلاردىكى تۇەن – مەيدانلىرىنى پەيدىن – پەي شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۇيغۇرلار زىچ ئولتۇراقلاشقان جەنۇبى رايونلىرىغا كۆچۈرۈپ كەلمەكتە.
بەزى مەنبەلەر :
http://www.xj.xinhuanet.com/bt/2009-08/31/content_17557021.htm
http://www.xj.xinhuanet.com/2010-01/20/content_18819059.htm
http://www.xj.xinhuanet.com/2010-03/31/content_19391058.htm
http://cpc.people.com.cn/GB/64093/64094/9928571.html
http://www.tianshannet.com/bt/content/2006-02/15/content_227950.htm
http://www.tianshannet.com/content/2008-04/30/content_2562203.htm
http://www.peacehall.com/news/gb/z_special/2009/07/200907300022.shtml
مەنبە: د ئۇ ق تەتقىقات مەركىزى
2010-يىلى 4-ئاينىڭ 9-كۈنى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ھاجەتتەپە ئۇنىۋرېستېتى
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى ئەنقەرەدىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپلەردىن بىرى بولغان ۋە ئىلمىي تەتقىقات خىزمەتلىرى بىلەن كىشىلەرنى ئۆزىگە ئالاھىدە جەلىپ قىلىدىغان ھاجەتتەپە ئۇنىۋرېستېتى
ئەنقەرەدىكى داڭلىق ھاجەتتەپە ئۇنىۋرېستېتى
تۈركىيىنىڭ پايتەختى ئەنقەرەدە يەرلىك ۋە چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇش پۇرسىتى يارىتىپ بەرگەن ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرىستېتى، زامانىۋى دۇنيانىڭ ئىلغار ۋە خەلقئارا ئۆلچەمدىكى ئۇنىۋېرستېتلىرى بىلەن مۇسابىقىلىشەلەيدىغان بىر ئالىي مائارىپ ئورگىنىدۇر. ئىلىم – پەننىڭ ئۇچقاندەك تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىلمىي، پەن - تېخنىكا ۋە سەنئەت جەھەتتىكى بىباھا بايلىق مەنبەسىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، ئىقتىدارلىق بىلىم ئىگىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشنى نىشان قىلغان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، تەتقىقات، مائارىپ ۋە تۈرلۈك خىزمەت ساھەلىرىدىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرى ئارقىلىق خەلق مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىشنى ئۆز زېممىسىگە يۈكلەنگەن مۇقەددەس بۇرچى ھېساپلايدۇ.
ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، تىرىشچان، ئەستايىدىل، كەشپىياتچان، يىراققا نەزەر تاشلىيالايدىغان ئاكادېمىكلىرى ئارقىلىق خەلقئارادىكى داڭلىق ئۇنىۋېرستېتلارغا ئوخشاشلا خەلقئارا ئۆلچەمگە لايىق رەۋىشتە مائارىپ خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ھاجەتتە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئۇل تېشى؛ 1954 – يىلى 2 – فېۋرال كۈنى قۇرۇلغان ئەنقەرە ئۇنىۋېرستېتى مىدىتسىنا فاكولتېتىگە قاراشلىق بالىلار سالامەتلىكى بۆلۈمىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن سېلىنغان. كېيىنچە، 1957 – يىلى ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى بالىلار سالامەتلىكى ئىنىستىتۇتى ۋە دوختۇرخانىسى، ئەنقەرە ئۇنىۋېرستېتى قورۇسىدا خىزمەتكە كىرىشتۈرۈلگەن. 1961 – يىلى ھاجەتتە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ قۇرۇسىدا مىدىتسىنا تېخنىكىسى، فىزىكىلىق داۋالاش ۋە زەھەرسىزلەندۈرۈش (سالامەتلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش) ساھەلىرىدە سەھىيە بىلىملىرى ئالىي تېخنىكومى، 1962 – يىلى ئائىلە ئىقتىسادىي ئالىي تېخنىكومى قۇرۇلغان. 1963 – يىلى بولسا قايتىدىن مىدىتسىنا ۋە سەھىيە بىلىملىرى فاكولتېتى قۇرۇلغان. كېيىنكى مەزگىللەردە، بۇ فاكولتېتقا قاراشلىق ئېغىز بوشلۇقى ئالىي تېخنىكومى قۇرۇلغان.
1965 – يىلى ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى مائارىپ ئورگانلىرىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى ئىلمىي تەتقىقات ئورنى بىلەن 1966 - يىلى ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى مىدىتسىنا تەتقىقات مەركىزى قۇرۇلغان. ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدىغان مىدىتسىنا ئورگانلىرىدىن بىرى بولغان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى مىدىتسىنا تەتقىقات مەركىزى دوختۇرخانىسى 1967 – يىلى قۇرۇلۇپ رەسمىي خىزمەتكە كىرىشتۈرۈلگەن. شۇنداق قىلىپ، 1967 – يىلى 4 – ئىيۇل كۈنى ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى رەسمى قۇرۇلىدۇ.
تۈركىيىدىكى داڭلىق ۋە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئالىي مائارىپ ئاپپاراتلىرىدىن بىرى بولغان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، قۇرۇلغاندىن تارتىپلا ناھايىتى تېز تەرەققى قىلىپ، شەھەرنىڭ مەركىزىدە قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدىغان مەكتەپ بىنالىرىدىن سىرت، ئىككىنچى قورۇسىنى ئەنقەرەدىن 17 كىلومېتىر يىراقلىققا جايلاشقان بەيتەپە رايونىغا قۇرىدۇ. ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ فاكولتېت، ئىنىستىتۇت ۋە ئالىي تېخنىكوملىرى سېھھىيە، بەيتەپە، بەشئەۋلەر، كەچىئۆرەن، پولاتلى ۋە بالا قاتارلىق 6 ئالىي مەكتەپ قورۇسى بار. ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ بەيتەپە مەكتەپ قورۇسى، ئىلغار بىلىم ۋە مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئىگە بىر ئۇنىۋېرستېت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئالاھىدە دىققەت تارتىدۇ. ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ زامانىۋىي كۈتۈپخانىسى، ئوقۇغۇچىلارنىڭ بارلىق ئېھتىياجىنى قامدايدىغان ئىجتىمائىي مۇئەسسەسەلىرى، زامانىۋىي ياتاقلىرى ۋە باشقا خىزمەت مۇئەسسەسەلەرى، ھەمدە بەيتەپە مەكتەپ قورۇسى قانچە مىڭلىغان يەرلىك ۋە چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا زامانغا لايىق ئوقۇش پۇرسىتى يارىتىپ بەرمەكتە.
2009 – يىلى ئېتىبارى بىلەن، ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئاپپاراتلىرى؛ 13 فاكولتېت، 3 ئالىي تېخنىكوم، 3 كەسپىي ئالىي تېخنىكوم، 1 سەنئەت مەكتىپى، 13 ئىنىستىتۇت ۋە 35 تەتقىقات مەركىزىدىن تەشكىل تاپىدۇ.
ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، تۈركىيىنىڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان بىر ئۇنىۋېرستېت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىلمىي، پەن- تېخنىكا ۋە سەنئەت ساھەلىرىدە ئىجتىمائىي تەرەققىيات ۋە دۇنيانىڭ تەرەققى قىلىشىغا زور تۆھپە قوشماقتا.
خەلقئارا ئۆلچەمگە لايىق رەۋىشتە ئوقۇ – ئوقۇتۇش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، ھەر خىل كەسىپلەر بويىچە تۈۈكچە، ئىنگىلىزچە، فرانسوزچە، نېمىسچە قاتارلىق تىللاردا مائارىپ خىزمىتى ئېلىپ بارماقتا. مائارىپ ساھەسىدە ھەر قانداق بىر شەخسنىڭ بىلىم، مەدەنىيەت – سەنئەت ۋە پەن – تېخنىكا ساھەلىرىدە ئۆزى خالىغانچە ئوقۇش پۇرسىتىدىن بەھرىمەن بولۇشى ئۈچۈن قۇرۇلغان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، خەلقئارا بىلىم دۇنياسىدىكى ئىلغار مائارىپ خىزمىتى ئارقىلىق ئالاھىدە كۆزگە تاشلىنىدىغان بىر ئالىي مائارىپ ئاپپاراتىدۇر. مىسىتسىنا فاكولتېتى، ئېغىز بوشلۇقى فاكولتېتىدىن ئىنژىنىرلىق فاكولتېتىغا، سەنئەت فاكولتېتىدىن خەۋەرلىشىش فاكولتېتىغا قەدەر ھەر خىل ۋە ئىلغار سەۋىيىدىكى فاكولتېتلارغا ئىگە بولغان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى ھەققىدە www.hacettepe.edu.tr ئىنتېرنېت ئادرىسىدىن تېخىمۇ كۆپ ۋە تەپسىلى مەلۇماتقا ئېرىشەلەيسىز.
ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى گراژدانلىرىغا مائارىپ ۋە ئوقۇ – ئوقۇتۇش جەھەتتىن خىزمەت قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، قۇرۇلغاندىن تارتىپلا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغىمۇ ئوقۇش پۇرسىتى يارىتىپ بەرمەكتە. چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا ئىلغار سەۋىيىدە ئوقۇش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىۋاتقان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى؛ تىل، تارىخ، جەمئىيەتشۇناسلىق، پەلسەپە، تۈركشۇناسلىق قاتارلىق ئىجتىمائىي پەنلەر ساھەسىدە تۈركىيىنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا تۇرىدىغان ئۇنىۋېرستېتلاردىن بىرىدۇر.
ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى گىراژدانلىرىنىڭ ۋە چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوقۇ – ئوقۇتۇش جەھەتتىن زامانغا لايىق رەۋىشتە ۋە ئىلغار سەۋىيىدە بىلىم ئالالىشى ئۈچۈن قۇرۇلغان بىر مائارىپ ئورگىنىدۇر. ئىلغار، كەشپىياتچان ۋە تاللانغان ئىلىم ئەھلىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ چىقىش بىلەن بىرگە يەنە، بىلىم، سەنئەت، مەدەنىيەت ۋە تېكنولوگىيە ساھەلىرىدىمۇ ئىلغار سەۋىيىدە ئوقۇش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرىۋاتقان ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرستېتى، ھەر خىل كەسىپلەر بويىچە ئىختىساس ئىگىلىرىنىڭ تەربىيىلەپ يېتىشتۈرۈپ چىقىش، تەتقىقات ئېلىپ بېرىش، ئوقۇ – ئوقۇتۇش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلارنىڭ سانىنىڭ كۆپىيىشى، تۈركىيىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىكى قىيىن مەسىلىلىرىنىڭ ھەل قىلىنىشىغا تۆھپە قوشۇش ئۈچۈن بىلىم ۋە تېكنولوگىيە جەھەتتىن تەرەققى قىلىشنى نىشان قىلغان.
قول تارتىشىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
يۈسۈپجان ياسىن
ياش تارىخچى يۈسۈپجان ياسىن
يۈسۈپجان ياسىن　1971-يىلى ئاتۇش تىجەندە مەرىپەت ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. باشلانغۇچ مەكتەپنى تىجەندە (77. 9-82. 7)، ئاندىن ئاتۇش شەھەرلىك 1- ئوتتۇرا مەكتەپتە(82. 9-88. 7) ئوقۇغان. ئۇ ئوتتۇرا مەكتەپتە جۇغراپىيە، تارخ دەرسىدە مەكتەپنىڭ ئالدىدا ئىدى. ھوسنىخەت جەھەتتىمۇ قالتس تالانتى بار ئىدى.
شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىتى تارخ كەسپىدە ئوقۇغان (88. 9-93. 7).
ئوقۇش پۈتتۈرۈپ ئۈرۇمچى شەھەرلىك 14-ئوتتۇرا مەكتەپتە تارخ ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ دەرس ئوتتى. شۇ مەزگىللەردە ئۇ دەرس ئوتسە ئوقۇغۇچىلار زوقلىنىپ ئاڭلايىتتى. ھەممە ئوقۇغۇچى ئۇنى ھۆرمەتلەيىتتى.
2004 – يىلى ” تۇرپان ” ژۇرنىلىدا ” مۇ مەدىنىيىتى ھەققىدىكى ئىزدىنىشلەر” دېگەن ماقالىنى ئېلان قىلغان.
داستان – مىللىي بايلىق
ئۇنىڭ باشقا ئەسەرلىرى.
1. ( كىتاپ)تەڭرى قامچىسى ئاتتىلا —2000 يىل ئۈرۈمچى
ئىجادي ئەسەرلەر
1. ئۇيغۇر مىللىي روھىنىڭ ئاساسلىرى
2. ئۇيغۇر يېڭى مائارىپى ۋە ئۆمەر باي
3. ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخىدا توتېمىزىم مەسىلىسى
4. ئەدەبىيات نەزەرىيەسىدىن قىسقىچە بايان
5. رۇس ئەدەبىياتىدا تەسۋىرلەنگەن شەرق
6. داستان – مىللىي بايلىق
1. ئۇيغۇرلار [تۈركىيە] ئاپتۇرى- رەشىد رەھمەتى ئارات
2. مىللىي كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت‏ تۈركچىدىن تەرجىمە قىلغان
Néwkastl Undérlim
Néwkastl Undérlim bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Néwkastl Undérlimning 73,944 nopusibar, poqtamuri ST5 rayunnomuri 01782.
Lankastér
right|thumb|250px|Lankastér right|thumb|250px Lankastér bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2001 nopus bar, Lankastérning 45,952 nopusibar, ximalikang lik 54.04°, xariki uzunluk 2°80, poqtamuri LA1 rayunnomuri 01524.
Wéstminstér Shehiri
right|thumb|250px|Wéstminstér Shehiri right|thumb|250px Wéstminstér Shehiri bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Wéstminstérning 234,100 nopusibar, 21.48 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.30°, xariki uzunluk 0°08, rayunnomuri 020.
كەكمېنىر
كەكمېنىر(تەخمىنەن 8-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن 9-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرغىچە ) بۇددىزىم مائارىپىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلدە ياشىغان مائارىپچى، شائىر، بۇددىزىم ئۇيغۇر مائارىپنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن نامايەندىسى. كەكمېنىر قەدىمقى مىران (ھازىرقى چاقىلىق ) دىگەن يەردە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن. ئۇنىڭ «بالامغا تەلىم» شىئېرىدا مۇنداق مىسرالار بار : بالام گۆدەك ئۇقۇشقا كۆڭۈل قويمايدۇ، كىتاپ ئىچىدە ئالتۇن بار ئۇنى ئۇقمايدۇ. بىلسە ئىدى كىتاپتىكى ئالتۇن قەدرىنى، ئوقۇر ئىدى تاڭ ئاتقۇچە يېقىپ چىراقنى. شائىرنىڭ يەنە ۋەكىل خاراكتىلىك ئەسىرى 815-يىلى يېزىلغان «چىلبۆرىلەر ئۈستىدىن شىكايەت » دىگەن شىئېرى بولۇپ، ئۇنىڭدا شىنجاڭغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن تۈربۈت «تىببەت» باسقۇنچىلىرىنىڭ بۇلاڭ-تالاڭچىلىقى ئۈستىدىن كۈچلۈك شىكايەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ۋەتەنپەرۋەرلىك ئىدىيەسىنى نامايەن قىلغان.
ياسىنجان سادىق چوغلان
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ياسىنجان سادىق 1966- يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى يەكەن ناھىيە بازىرىدا تۇغۇلغان .1986- يىلى شىنجاڭ سۇ ئىلىكتىر ئىشلىرى مەكتىپىنى پۈتتۈرگەن ۋە بۈگۈنكى كۈنگىچە يەكەن دەريا باشقارمىسىدا ئىشلەپ كېلىۋاتىدۇ. 1996- يىلى ئۆزلىگىدىن ئۆگىنىپ شىنجاڭ ئۇنۋىرىستىتىنىڭ تولۇق كۇرۇس دىپلومىغا ئېرىشكەن. 2005-يىلى بىيجىڭ لۇشۇن ئەدەبىيات ئىنىستىتوتىدا تۇنجى نۆۋەتلىك ئازسانلىق مىللەتلەر يازغۇچىلارنىڭ مەدەنىيەت كۇرسىدا ئوقۇغان. تۇنجى ئىجادىيىتى 1988-يىلى يەكەن گىزىتىدە ئېلان قىلىنغان «ئاددىي-ساددا باشلىق» ناملىق ھىكايىسى بىلەن باشلانغان.
ھازىرغىچە «داۋان»، «جاللات خىنىم»(ئىككى قىسىم) ، «نازىنىن قىزلار» قاتارلىق 3 پارچە رومانى، «يۈرىكىم يىغلايدۇ»، «ئاي مۈككەن كىچە»، «كاككۇك بالىسى»، «جانانغا يىزىلغان خەتلەر»، «سۈكۈتتىكى زىمىن»، «دىۋان مەشرەپكە تۆكۈلگەن قان»، «ئادالەت ھامىيسى سەئىدىخان»، «كۈيلەر خانىشى ئاماننىساخان» قاتارلىق ھىكايە، پوۋېستلار توپلاملىرى نەشىر قىلىنغان.
Nortumbér Wilayiti
right|thumb|250px|Nortumbér Wilayiti right|thumb|250px Nortumbér Wilayiti bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2005 nopus bar, Nortumbérning 310,600 nopusibar, 5,013 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.27°, xariki uzunluk 1°08, rayunnomuri UKC21.
Shimaliy Amptonshir
right|thumb|250px|Shimaliy Amptonshir right|thumb|250px Shimaliy Amptonshir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Shimaliy Amptonshirning 678,200 nopusibar, 287 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.17°, xariki uzunluk 0°50, rayunnomuri UKF23.
Bukkinxamshir
right|thumb|250px|Bukkinxamshir right|thumb|250px Bukkinxamshir bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bukkinxamshirning 719,000 nopusibar, 1,874 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKJ13.
29. ئامېرىكىچە قونداق ۋە ئۇيغۇرچە قەپەز
-سۆيگۈ قەپىزىدىن ئەقىل قوندىقىغا
مەن ئەڭ ياخشى بىلىدىغان ئامېرىكىلىق ئانا 50 تىن ئاشقان پروفېسسور. يالغۇز ئىككى قەۋەتلىك داچىسىدا تۇرىدۇ. ئۇ خانمىنىڭ 80 دىن ئاشقان ئانىسى ھېلىمۇ ھايات. بىر قانچە قېتىم ئۆيىگە باردىم، لېكىن قىزى توغرۇلۇق كۆپ توختالمىدى. پەقەت قىزىنىڭ تولۇق ئوتتۇرىنى گېرمانىيەدە ئوقۇغىدىنلا خەۋىرىم بار. سەۋەبى گېرمانىيىدە ئوقۇغان ئانىسى ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپىدىن نارازىكەن. بىزنىڭ ئۇيغۇرنىڭ قائىدىسى بويىچە قىزىڭىز قانداق، ئانىڭىز تېنچلىقمۇ؟ دېگەندەك سۇئاللىرىمىزغا قىسقىلا <ياخشى> دەپ قويىدۇ. مەنغۇ ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئەھۋال سوراشقاندا ئاتا-ئانا ۋە قېرىنداشلىرىنىڭ ئەھۋالىنى سورىمايدىغانلىقىنى بىلگەچ باشتا ئۆيدىكى قىزىنىڭ رەسىمىگە قاراپ سوراپ تاشلىغاننى ھېسابقا ئالمىغاندا سوراپ باقمىدىم. ئەمما بۇ خانىمنىڭ بۇنداق سۇئاللارنى سورىغان باشقا يېڭى كەلگەن بىر ئۇيغۇر ئانىغىمۇ قىسقىلا جاۋاپ بەرگىنىنى كۆردۈم. ئانىسى لوس _ ئانژىلىستا تۇرىدىكەن. بىرلا قىزى بولۇپ، ئۇ كانادادا ئوقۇيدىكەن. بىر قېتىم كانادا چىگىرىسىغا يېقىن بىر شىتاتقا يىغىن ۋە تەربىيىلىنىشكە بىللە باردۇق. بەلكىم قىزى بىلەن كۆرۈشەرمىكىن دەپ ئويلىسام ئۇمۇ بولمىدى. ساق ئىككى ئاي تۇرغان بولساقمۇ كانادادا تەتىل قىلىۋاتقان قىزى ئانىسىنى كۆرگىلى كەلمىدى. (ئاڭلىشىمچە تەتىلدە ئىشلەپ كېيىنكى مەۋسۈمنىڭ پۇلىنى تاپمىسا بولمايدىكەن. ئادەتتە ئامېرىكىدا ئاتا ئانىلار قۇربى يەتسە، ياكى خالىسا بالىسىنىڭ ئوقۇش پۇلىنى تۆلەپ بېرىدىكەن، ياكى قەرز بېرىدىكەن. لېكىن ئوقۇش پۇلىنمۇ، تۇرمۇش پۇلىنىمۇ پۈتۈنلەي ئاتا ئانىسى تۆلەپ بېرىدىغان ئىش ئاساسەن مەۋجۇد ئەمەسكەن.) بىزنىڭ پروفېسسور خانىممۇ قىزىنى يوقلاپ بارمىدى.
مەن تىلغا ئالغان خانىمنىڭ ئوغۇل دوستى بار. چىرايلىق ياسىنىپ كىيىكتەك تاقلاپ يۈرىشى 30 غا توشمىغان چوكانلارنى ئەسلىتىدۇ. كۈندە مەكتەپكە ۋېلسىپىتنى ئۇچقاندەك مىنىپ كېلىپ، دەرسىنى ھەممەيلەننى ئاغزىغا قارىتىپ سۆزلەپ يەنە ئۇچقاندەك كېتىپ قالىدۇ. ئۆزەمچە مېنىڭ تېخى قىرىققا بارمىغان قىز ساۋاقداشلىرىمنى ئەسلەپ قالىمەن، قىزىق يېرى ئۇلار ھازىرلا ماڭا نەۋرە بېقىشنىڭ پارڭىنى سېلىپ بېرىدۇ. ئۇلارنىڭ ”پىنسىيىگە چىقسام“ دېيىشلىرىنى توغرا چۈشەنسەممۇ، بالدۇرراق نەۋرە باقسام دېگەنلىرىگە ھەيران قالىمەن.
ئامېرىكىدىكى ئانا بالىلىق مېھىرگە باققاندا بىزدىكى ئانا ـ بالىلىق مۇھەببەتنى تېخمۇ چەكسىز، مەڭگۈلۈك دېگۈم كېلىدۇ. ئۇيغۇر ئانىلىرىنى تەسەۋۋۇر قىلغىنىمدا ئۇيغۇردىكى ئانا مېھىرنىڭ دېڭىزلىقىغا چىنپۈتىمەن. بەزىدە مۇشۇ مېھىر دېڭىزىدا غالىپلارچە ئۈزىۋاتقانلارنى كۆرسەم، بەزىدە كېمە سېلىپ ساياھەت قىلىۋاتقانلار كۆزۈمگە چېلىقىدۇ. يەنە بەزىلەرنى بۇ پايانسىز سۆيگۈ دېڭىزىدا تۇنجۇقۇپ جان تالىشىۋاتقاندەك پەرەز قىلىمەن. قايسى سورۇنغا بارسام ئانىلارنىڭ بالا غېمى، ھەر قانداق قاتناش ۋاستىسىدا بالا دەردىدە مىڭ پارە بولغان ئانىنى ئۇچرىتىمەن. ئۇيغۇر ئانا بالا باقىدۇ، ئۆيلەيدۇ، ئۆي ئالىدۇ، نەۋرە باقىدۇ لېكىن نېمىگە ئېرىشىدۇ؟ 30 ياشقىچە بىر پۇل تېپىپ <ئانا، ماۋۇ مېنىڭ تاپقىنىمكەن> دېيىش ئۇ ياقتا تۇرسۇن، نەچچە يۈز مىڭ سومغا ئېلىپ بەرگەن ئۆينى گۆرەگە قويۇپ قاچقان بالا، ئانىسى يول مېڭىپ 11 قېتىم خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرسا قىلمىغان، ئوڭشۇلۇپ قالامدىكىن دېگەن ئۈمىدتە ئۆيلەپ قويسا خوتۇنىنى قىمارغا ئۇتتۇرىۋەتكەن بالا، ئايالى بوشانغاندا دوختۇرخانىغا تۆلەيدىغان پۇلنى ئانىسى بەرسە، شۇ ئاخشىمى قىماردا ئۇتتۇرۇپ قويۇپ بالىسىنى قۇرۇق نان بىلەن ئېغىزلاندۇرغان بالا، ھەممە تەئەللۇقاتنى ئۇتتۇرۇپ، قاتمۇ _ قات قەرزگە بوغۇلۇپ ئاغرىپ ياتقان بالا…مۇشۇلارنىڭ ھەممىسنى مەن ئوقۇغۇچىلىرىمدىن ۋە ئەتراپىمدىنلا ئاڭلىدىم. 19 يىل بولۇپتۇ، ئادەتتە يۇرتتا بولغان ۋاقتىم بىر ئايدىن ئاشماپتۇ. كۆپ چاغلاردا ئاڭلىغانلىرىمنى ئۇنتۇپ كەتتىم. يوقارقىلار مەن ئۇنۇتالمىغان ئىشلار. بۇ ۋەقەلەردە باش رولچى ئانا ۋە ئوغۇل بالا. كۆپىنچە ئانا تۇل، بالا ئەركە. قاقشاتقۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى بالىنىڭ چوڭى ياكى كەنجىسى. مەن بۇنداق ئانىلارنىڭ ئىسەدەپ قىلغان دۇئاسىنى يىغلاپ تۇرۇپ ئاڭلىغان، مېنىڭ ئېچىنغىنىم، شۇنچە مۇڭلۇق، تەسىرلىك دۇئانىڭ بالىنىڭ ئاغزىدىن ئەمەس، دائىم ئانىنىڭ ئاغزىدىن چىقىشى. ئاللاھقا تۆۋىلەرنى گۇناھكار بالىنىڭ ئەمەس، كۆڭلى بېشىدىكى رومالدەكلا ئاق ئانىلارنىڭ ئېيتىشى. ياخشى يول، ئىنساپ، ھىدايەت ئۈچۈن ئىزدەنگۈچىنىڭ ئازغان بالا ئەمەس باغرى قان ئانا بولۇشى.
مەن بەزەن كېچە ئۇخلىماي بالىسىغا ئىمان، توغرا يول، ۋىجدان تىلەپ ئاللاھقا زار _ زار يىغلاۋاتقان ئانىلارنى كۆرگىنىمدە، شۇنچە دۇئالاردىن كېيىنمۇ بالىلار دىيانەتكە، ھىدايەتكە، توغرا يولغا قايتمىسا مۇشۇ پەرىشتە ئانىلارنى ئاللاھنىڭ قۇدرىتى ۋە مەرھىمىتىدىن ئۈمىدسىزلىنىپ قالارمۇ دەپ ئەنسىرەيمەن. شۇ ئانىلار ئۈچۈن مۇشۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلالىسام، ئانىلار <بۇ بالىمىزنىڭ دىلىغا ئاللاھ مۇشۇ يولنى سالغانىكەن، بالىمىزنى يامان يولدىن توسۇپ قالدى، ئاللاھ كۆزدىن ئايرىغاننى ھاسىسىدىن ئايرىمايدىكەن> دەپ خاتىرجەم نامىزىنى داۋام قىلسىكەن دەيمەن. ئانىلارغا <سۆيۈملۈك ئانا، مەن بالىڭىزغا يارىدەم بېرەي، بالىڭىزنى بېرەلەمسىز؟ مەسلىنىڭ بالىڭىزدىكىلا ئەمەس بالىلاردىكى مەسىلە ئىكەنلىكىگە قايىل بولامسىز؟ بالىڭىزنى ئەقىدە ئۈچۈن باشلىغان سەپىرىمىزگە ئۇزۇتالامسىز؟ سۆيگۈڭىزنىڭ كىشەن، زىندان، قەپەزگە ئايلىنىپ قالغىنىغا ئىشىنەمسىز؟ بالىڭىزنىڭ سۆيگۈنىڭ كۈچى بىلەن بىلەن توختاۋسىز ئالغا بېسىشنىڭ ئورنىغا سۆيگىنىڭ يۈكى ئاستىدا پۇشۇلداپ ياتقىنىغا شۈكۈر قىلامسىز؟ ئانا، دۇئا، ئىشەنچ، رىغبەت سىزدىن بولسۇن، تەربىيە، يېتەكچىلىك، مېھىر بىزدىن بولسۇن قوشۇلامسىز؟> دېگۈم كېلىدۇ. ئەمما تەجرىبەمدىن قارىغاندا ئانىلار مېنىڭ تەدبىرىمدىن بەكرەك دۇئانىڭ قۇدرىتىگە ۋە ئانىلىق مېھرىنىڭ بالىلىرىنى ھامان تەسىرلەندۈرەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىشىدۇ.
ئۇيغۇر ئانىلىرىنىڭ مېھرى تارىمدەك ئۇلۇغ، كارىزدەك مۆجىزىلىك. مەن ئۇيغۇر ئانىلىرىنىڭ ئامېرىكىلىق ئانىلاردەك بالا بېقىش لەززىتىنى ئەمەس جاپاسىنى تولا تېتىشىنىڭ سەۋەبىنى توۋەندىكىچە چۈشەندۈرۈپ باقتىم. 1. تۆشەككە ئايلانغان ئانىلىق مېھرى. مەن پەقەت پەرزەنتلەرنى مۇھەببەتتىن پۈتكەن تەۋەرۈك بۆشۈكلەرگە بۆلەپ چوڭ قىلغان بىر قىسىم ئانىلىرىمىز بۆشۈككە بىر بۆلىگەنچە مۇھەببەتكە بوغۇپ قويۇۋاتقاندەك تەسەۋۋۇر قىلىمەن. ئۇلارنىڭ مۇھەببىتى بالا ئۈچۈن بىر ئۆمۈر تۆشەك بولىدۇ. بۇنداق بالىلارنىڭ تەييار تۆشەكتە تېگى مۇزلاپ ئۈششىمىگۈچە دەس تۇرمايدۇ ۋە تۇرالمايدۇ. بۇنىڭغا ھېلىقى قىمارۋاز ئوغۇللارنى مىسال قىلىش مۇمكىن. 2. مۇھەببەت نامىدىكى پىرىنسىپسىزلىق ۋە زىيانكەشلىك. باشتىكى ئانىنىڭ ”سىلەر ھەممىڭلار ئۆزگۈرنىڭ يامان گېپىنى قىلىسىلەر، يامان كۆرىسىلەر، شۇڭا تۈزۈك ئىزدىمىدىڭلار. شۇ بالام مەندىن كېيىن قالسا ئاراڭلاردا خار بولۇپ قالغۇدەك. مەن ئۆلۈپ كېتەر بولسام شۇ بالامغا دورا بېرىپ ئۆزەم بىلەن بىللە ئېلىپ كېتىمەن“ دېگەن سۆزلىرى پىرىنسىپسىزلىق، دىنىمىزغا خىلاپ. دىنىمىزدا جاننى ئاللاھ بەرگەن، ئالغۇچىمۇ شۇ ئاللاھ بىر ئۆزى. بىر قىسىم ئانىلارنىڭ قىلىۋاتقىنى بالا مىھرىگە ئورالغان ئۆزىنى ۋە ئۆزگىگە زىيانكەشلىك قىلىش، خاراپ قىلىشتۇر. مەن ئاڭلىغان ھېلىقى بالىسىنى 11 قېتىم ئىشقا ئورۇنلاشتۇرغان ئانا بىر ئوقۇغۇچۇمنىڭ ئانىسى ئىدى. بۇ ئانا ئوغلىنىڭ ھاراقنى تولا ئىچكەنلىكتىن پەرزەنت كۆرەلمەس بولۇپ قالغىنىنى بىلىپ تۇرۇپ ئوغلىنى ئۆيلەپ باشقا بىر ئانا بولغۇچىنىڭ مۇقەددەس ھوقۇقىنى پايخان قىلىپتۇ. بۇ مۇھەببەتنىڭ ئەقىلنى، ئىنسانلىقنى، ئەخلاقنى خاراپ قىلىشى بولماي نېمە؟ 3. قەپەزگە ئايلانغان ئانىلىق سۆيگۈسى.
بالىلار بۇزۇلۇپ كەتتى. چۈنكى يامانلىقلار كوچىمىزدىلا ماراپ يۈرىدۇ، دەپ ئانىلارنىڭ قىلىۋاتقىنى بالىنى بۇزۇۋاتقان مەھەللىنى يامانلاش لېكىن تۈزەشكە كۈچىمەسىلىك. ئۇلار «كەينىمنى بۆرە يىسە يىسۇن كۆزۈم كۆرمىسۇن» دېگەندەك بالىلىرىنى ئۆيگە قاۋاش، بالىسى نەگە بارسا كەينىدىن پايلاش، بالىسىدىكى گۇناھنى دوستلىرىدىن، قورۇدىكىلەردىن كۆرۈپ باتناش بولۇۋاتىدۇ. بالىنىڭ تېنىنى قاۋىغان بىلەن قۇترىغان ھەۋەسلىرىنى بەنت قىلالامدۇق؟ بالىمىزنى توسىغان بىلەن جەمئىيەتتە ھەۋەسلەرنى قۇترىتىۋاتقانلارنى توسالامدۇق؟ نەپسى بالانى قوزغۇتۇشنى تىجارەتنىڭ دەسمايىسى قىلىۋالغانلارنى چەكلىيەلەمدۇق؟ چېرىكلىكتىن نەپ ئالغان بالىمىز چېرىكلىكتە تۇنجۇقىۋاتسا ئۇنىڭغا تۇتقان ھىدايەت گۈلىمىزنى پۇرۇتالامدۇق؟ چىڭگىزخان داموللام «زېمىن پاك بولمىسا ناماز قوبۇل بولمايدۇ» دېگەنىكەن. بالىمىزنى كىچىكىدىن ئوشۇق ئىشقا ئارىلاشما، ھەق ـ ناھەق دەپ تالاشما، قورسىقىڭنىڭ تويغىنىنى بىلىپ تېنچ بېرىپ، تىنچ كەل بالام دەپ قەپەزدىكى قۇشنى باققاندەك بېقىپ قەپەزگە پاتماي قالغاندا ناپاك زىمىنغا قويۇۋەتسەك بالا ئەپلەپ ئۇچالامدۇ؟ چۈشسە نەگە چۈشىدۇ؟ 4. مېھىرنى قالقان قىلىپ ھەممىنى زەيىپلىككە، قېرىلىققا، دۆڭگەش. بۇرۇن ئانىلارنىڭ ئاغزىدىن يېشىم چوڭلاپ كەتتى، ئەمدى بالام ئۈچۈن ياشايمەن، بىزنىڭ بولۇشىمىز مۇشۇ بولۇپ قالدى ئەمدى ئىشنى بالىلار قىلىدۇ… دېسە، ئۇيغۇر ئانىلارنىڭ ئۇلۇغلىقى ھەققىدە خىيالغا كېتەتتىم. ئانىلار ئۈمىدىم بالىلاردا، مەن نېمە بولسام چىداپ بالام ئۈچۈن ياشايمەن، ئۆزەم ئۆگەنگەنلىرىمنى يەپ بولدۇم، مۇشۇ بالىلارنى ياراملىق قىلىپ قاتارغا قوشسام… دېگەن گەپلەردىن تەسىرلىنەتتىم. ھازىر ئويلىنىدىغان بولدۇم.
سىز ئىنساندەك قەدرىڭىز بىلەن ياشىيالمىسىڭىز بالىڭىز قەدىرنىڭ نېمىلىكىنى بىلىپ چوڭ بولارمۇ؟ قەدىرلەش، قەدىرلىنىشنى ئۆگىنەلەرمۇ؟ سىز بىلمەي بالىڭىزغا نېمىنى ئۆگىتىسىز، سىز ئۆگىتەلمىسىڭىز بالىڭىز بىلەن ئارىلىقىڭىز ئۇزاقلايدۇ، بالىڭىز خەقتىن، تەڭتۇشلىرىدىن، مۇھىتتىن ئۆگىنىدۇ. سىز قاقشاۋاتقان مۇھىت بالىڭىزغا نېمە ئۆگىتەر؟ سىز ھاياتتىكى مەسىلىڭىزنى ئەقلىڭىز بىلەن ھەل قىلماي بالىڭىزدىن قايسى جاسارەتنى كۈتىسىز؟ بالا سىزنى ئۈلگە قىلسا سىزنىڭ بالىڭىز، سىز ئۈلگە بولالمىسىڭىز كىمنىڭ بالىسى بولار؟ 5. سۇلغان ئاتىلىق ۋە ئەرلىك روھى. ئانىلارنىڭ بارلىق مېھرىنى بالىغا بېرىشىگە ۋە بۇ مېھىرنىڭ پەرزەنتلەر ئاياقلىرىدىكى كىشەنگە ئايلىنىپ قېلىشىدا بىر قىسىم ئەرلەردە ئاتىلىق مەسئۇلىيەت ۋە روھنىڭ سۇلۇشى ئاساسلىق سەۋەپ. ئۆيدە ئاياللىق سۆيۈلۈش بەختىدىن مەھرۇم قالغان ئانىلار بارلىق سۆيگۈسىنى بالىسىغا بېغىشلاپ، بالىغا بولغان سۆيگۈنى ھاياتىنىڭ مەنىسى قىلىۋالغان. ئائىلىدىكى بالىغا ئائىت مەسئۇلىيەتلەرنى ئاساسەن ئانىنىڭ ئۈستىگە ئېلىشى بالىلارنى تەبىئىلا كىچىكىدىن ئانىلارغا تايىنىدىغان قىلىپ قويغان. ئاتا-ئانىلار يىغىنىغا كەلگەنلەرنىڭ، يەسلىگە بالىسىنى ئالغىلى كەلگەنلەرنىڭ، بالىسىنى ئەملەتكىلى كەلگەنلەرنىڭ كۆپىنچە ئانىلار بولۇشى كىشىنى ”ئاتىلارنىڭ زادى نېمە رولى باردۇر؟“ دېگەن تۇيغۇغا چۈمدۈرىدۇ. بىر قىسىم ئەرلەرنىڭ بىرەر پالاكەتكە ئۇچرىغاندا تەدبىر قىلىش ئورنىغا دوستلىرىنى يىغىپ ھاراق ئىچىشى، جەمئىيەتتىكى ئورنىنى تەۋەككۈلچىلىك بىلەن پۇل تېپىش، جان تىكىپ ئۆگىنىش، قان تەر ئاققۇزۇپ ئىشلەشتىن ئەمەس خىزمەتدېشىغا ”كۆڭۈل يەتكۈزۈش“، باشلىقىنىڭ “ ھاجىتىدىن چىقىش“ قاتارلىقلاردىن ئىزدىشى ئەرلىك روھنىڭ سۇلىشىدۇر. دېمەك، بۇنداق ئەرلىك روھ ۋە ئاتىلىق مەسئۇلىيەت سۇسلىغان ئائىلىدە ئۆسكەن بالىلار ئانىلارغا ئۆمۈرلۈك يۈك بولماقتا.
جەمئىيىتىمىزدىكى بىر قاتلام يۇقارقىدەك ئەرلىك روھنىڭ ئورنىنى ئالغان ئانىلىق مېھىرنىڭ ئەللەيلىشىدە يېتىشكەن كىشىلەردىن تەركىپ تاپقان بولغاچقا، بۇنداق كىشىلەر ئەقىلىي ھۆكۈمنىڭ ئۆتكۈرلىكى، رەھىمسىزلىكى، ۋە مۇرەسسەسىزلىكىگە ئەمەس، ھەممە ئىشتا ئەۋرىشىملىككە، پىرىنسىپسىزلىققا، كۆڭۈلچەكلىككە ياتىدىغان پىكىرلەر ۋە ئىددىيەلەرگە مايىل بولۇپ ياشىماقتا. ئاتىلارنىڭ ئەقىل زۇلپىقارلىرى داتلاشقانلىقتىن ئانىلار تۈزەلمىگەن ئىللەت، يوقالمىغان ئاپەتنى، نىمجانلاشقان پەرزەنتلەرنى ئېرىتىش ئۈچۈن چەكسىز مېھرى بىلەن قۇچاقلاشقىلا كۈچى يەتكەن ئانىلارنىڭ بوغۇزىغا قاپلاشقان نۇرغۇن سۆزلىرى بار. مۆرىتىدە بىر ئانىنىڭ يېقىندا دادا ھەققىدە دېگەن مۇنۇ سۆزىنى مىسالغان ئالغۇم بار. ”بۆرىدەك تۆت ئوغۇل تۇغدۇم، ئارىسدىن بىرى ماشىنا ئېلىپ ھەيدەي دېسە خەتىرى بار دەپ يول قويمىدى. سودا ئېچىلغان چاغلاردا يەنە بىرسى سودا قىلاي دېسە تەۋەككۈلچىكى يامان دەپ ئۇنىمىدى. يەنە بىرى خىزمەتنى تاشلىغان چاغلاردا ھۆكۈمەتنىڭ كۆزىگە چېلىقىپ قالارمۇ دەپ ئولتۇرالمىدى. ئەمدى بالا ئويلىغانلىرىنى يازسىمۇ تىترەپ كېتىدىغان ئىشمىكەن؟ ھەممىز بەرسەڭ يەيمەن ئۇرساڭ ئۆلىمەن دەپ خۇدايىم بەرگەن جاننى خەقنىڭ تاپىنىدا خار قىلىپ، يا جان تىكىپ پۇل تاپماي…مۇشۇنداق ئۆلۈمتۈك نىمجاندەك ياشايدىغان ئىشمىكەن؟“ مانا بۇ تەۋەككۈلچىلىك، پىداكارلىق، كەسكىنلىك قاتارلىق ئەرلىك خىسلەتلىرى سۇسلاشقان جەمئىيەتتكى بىر قىسىم ئەرلەرگە قارشى قوزغالغان ئانىنىڭ ئىسيانى.
بەزىدە جەمئىيىتىمىزدە خېلى كەسكىن ھەق ـ ناھەق، توغرا ـ خاتا، راست ـ يالغان مەسىلىلىرىنىڭ دوست تارتىشىش، كۆڭۈل ئاياش، چاپان يېپىش قاتارلىق شەكىلدە ھەل قىلىنىپ كېتىشىگە قاراپ ھەممىمىزنى ئانىلىق «مېھرىبانلىق» كېسىلىگە مۇپتىلا بولغاندەك ھېس قىلىپ قالىمەن. بەزىلىرىمىزدە ئۇھسىنىپ تەكرارلىنىدىغان ”چىدىساق ياخشى بولۇپ كېتەر، خۇدايىم ئىنسابىنى بېرەر، ياخشىلىقىمىزدىن تەسىرلىنىپ قالار،“ دېگەندەك سۆزلەردىن ئانىلارچە ”ھىسسىيات بىلەن ھەل قىلىش ئۇسۇلى“ نىڭ ھەممە مەسىلىگە تەدبىقلىنىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىمەن. ئەسلى رىياللىقنىڭ جاۋابىنى خىيالدىن ئىزدەش، بەختىنى تۆت قۇلاقتىن ئىزدەش، كۈلپەتكە ئەقىل، تەدبىر ئىزدىمەي تەسەللى ئىزدەش، ئەقلىي دەلىلگە بەرداشلىق بېرەلمەي غۇدۇراپ ئىچىنى بوشۇتۇش، ئىستىقبالنى تەۋەككۈلچىلىكتىن ئەمەس تەلەيدىن ئىزدەش ئايالىق مىجەزگە ياتاتتى. ھازىر بەزىلەردە ئەۋج ئالغان لاتارىيە قىزغىنلىقىنى تۆت قۇلاق ئىزدەشكە، رەڭلىك سورۇن قىزغىنلىقىنى ئاياللاردىن تەسەللى ئىزدەشكە، مۇنازىرىدە يېڭەلمىسە كاپىرغا، بۆلگۈنچىگە، خىرىستىيانغا چىقىرىش قىزغىنلىقىنى غۇدۇراپ ئىچىنى بوشۇتۇشقا، تارىخى رومان قىزغىنلىقى، ئانا، بالىلىق ھەققىدىكى ناخشىلار قىزغىنلىقىىنى رىياللىقنىڭ جاۋابىنى خىيالدىن ئىزدەشكە ئوخشۇتۇش مۇمكىن.
ئامېرىكىلىق ئانىلارنىڭ ھاياتتىكى خاتىرىجەملىكى ۋە مۇۋەپپەقىيىتى ئۇلاردا ئۇيغۇر ئانىلىرىدا بولمىغان خىسلەتلەرنىڭ بولغانلىقىدىن ئەمەس. ئەكسىچە ئۇيغۇر ئانىلارنىڭ دەرتلىرىگە سەۋەب بولۇۋاتقان ئامىللار ئامېرىكا جەمئىيىتىدە ئاساسەن مەۋجۇد ئەمەس.
چۈنكى 1. ئامېرىكىدىكى ئانا-بالىلىق ئەخلاقى ئەگىشىش ۋە ئەگەشتۈرۈش شەكلىدە ئەمەس. بۇنداق ئەخلاقنىڭ ئاساسى بولغان بوۋىلار ئاتىلارغا، ئاتىلار بالىلارغا ئۆگىتىدىغان، ئۇستاز شاگىرتلارغا ئۇدۇم قالدۇرىدىغان، شاگىرت دۇكان ئايرىپ ھۈنەرنى باشقىلارغا يەتكۈزىدىغان دەۋرنى ئامېرىكىلىقلار ئاللىقاچان تاماملاپ بولدى. بۇ جەمئىيەتتە بىلىم، ھۈنەر ۋە چۈشەنچە دېگەنلەر ئاللىقاچان مىراس-ئۇدۇم بولۇپ سىرلىق شەكلىدە داۋام قىلمايدۇ. بەلكى باراۋەرلىك، ئىجادىيلىق، تەشەببۇسكارلىق تەكىتلىنىدىغان ئىلىم سورۇنلىرىدا ھۆر شارائىتتا ئۆگىنىلىدۇ. بىزدىكى ئانا _ بالىلىق ئەخلاقى ئەگىشىش، ئەگەشتۈرۈش ھالىتىدە بولۇپ بۇ بىلىم، ھۈنەر، چۈشەنچىلەر ئۇدۇم، مىراس قالىدىغان دەۋردە شەكىللەنگەن. بۇ ئەخلاقىمىز 60 نەچچە يىلدىن بېرى ھۆكۈمەت ھەممىنى بەلگىلەيدىغان، باقىدىغان، باشقۇرىدىغان شارائىتتىن ئۆتۈپ ھازىرغا كەلدى.
2. ئامېرىكا جەمئىيىتى بىر مەكتەپ تىپىدىكى جەمئىيەت. جەمئىيەتنىڭ يۈزلىنىشى ھازىرقى ھەممە تەڭ ئۆگىنىدىغان، بىر بىرىدىن ئۆگىنىدىغان، ئۆمۈرلۈك ئۆگىنىشتۇر. بۇنداق جەمئىيەتتە ھەممە ئادەم، ھەممە يەردە ئۆگىنىشتىن خالى بولالمايدۇ. بۇ يەردە بىلىم ۋە تېخنىكىدىن باشقا ھىچ قانداق ۋاستە شەخسنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىگە ئارا تۇرالمايدۇ.
3. ئامېرىكلىقلار رىياللىقنى بىزدەك ئائىلە سۈپىتىدە تەسەۋۋۇر قىلمايدۇ. ئۇلار ئۈچۈن رىياللىق سەپەر ۋە بەيگىدۇر. بىز رىياللىقنى بىر ئائىلە سۈپىتىدە تەسەۋۋۇر قىلىمىز، ھەتتا مىللەتلەر مۇناسىۋىتىنىمۇ ئاكا ئۇكىلىق مۇناسىۋىتى بويىچە تەسۋىرلەريمىز. بولۇپمۇ 80- يىللاردىن بۇرۇن چوڭ بولغانلاردا بۇنداق تەسەۋۋۇر كۈچلۈك. بۇ تەسەۋۋۇردا بىز ئانىلىق مېھىرگە چۆمگەندەك قىلغان بىلەن باراۋەرلىكىمىز، مۇستەقىللىقىمىز، يېڭىلىقچانلىقىمىز بوغۇلىدۇ. ھازىر ئانىلار بالىلارنىڭ ئۇچۇر دەۋرىدە نېمىگە ئىنتىلىۋاتقانلىقىدىن بىخەۋەر بۇ تەسەۋۋۇرلىرىنى داۋام قىلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىنى ئامېرىكىدەك شەخسنىڭ ئىجادچانلىقى، مۇستەقىللىقى، دەخلىسىز كىشىلىك ھوقۇقى ئىككى يۈز يىلدىن ئارتۇق تەكىتلەنگەن جەمئىيەت بىلەن سېلىشتۇرۇش بىھاجەت.
شۇڭا ئامېرىكىلىق ئانىلار بىلەن ئۇيغۇر ئانىلارنى سېلىشتۇرۇش ئادالەتسىزلىك بولىدۇ. سېلىشتۇرۇشقا توغرا كەلسە شۇنچە بىئەپ شارائىت، بىنورمال مۇھىت ۋە تۈرلۈك روھى ۋە جىسمانى قىسىماقلارغا قارىماي پەرزەنتلىرى ئۈچۈن ياشاۋاتقان ئانىلارنىڭ مىسلىسىز ئۇلۇغلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشتىن باشقا نەتىجە چىقمايدۇ. پەقەت ئاخىرىدا شۇنى دېگۈم بار: بىزدە ”ئانا دېگەن تىلتۇمار، ئاتا دېگەن زۇلپىقار.“ ھەممە ئىشنىڭ سەۋەبىنى تەھلىل قىلمايلا غايىپقا دۆڭگىسەك، ئارزۇلىرىمىزنى تۇماردىن تىلىسەك، ھەق بۇيرۇغانغا ئەمەس كۆڭۈلگە ياققانغا ئەگەشسەك، قارارىمىزنى خەقنىڭ قاش _ قاپىقىغا قاراپ چىقارساق ئەقىل زۇلپىقارىمىزنىڭ داتلاشقىنى شۇ. بالىلاردىكى قىمارغا بېرىلىش، ھاراققا بېرىلىش، يالغۇزلۇققا چىدىماسلىقنىڭ قاتارلىقلار مەلۇم مەنىدە تەربىيىمىزدە ئەقىل زۇلپقارنىڭ داتلىشىشىدىن، ئۇنتۇلىشىدىن بولغان. باغىرلىرىمىزنى ئەقىل زۇلپىقارىدىن مەھرۇم چوڭ قىلغىنىمىز ئۇلارنى ھېسسىيات تىلتۇمارىغا مايىل قىلىۋەتكەن. مەن ئۇيغۇر ئانىلارنى پەرزەنتلەرنى سۆيگۈ قەپىزىگە مەھكۇم قىلماي، ئەقىل قوندىقىدىن ئۇچۇرۇم قىلىشقا بەكرەك كۈچىسىكەن دەيمەن.
كـىيىنكى: 28. قىينچىلىقنىڭ قۇدرىتى ۋە غالىپلىق
گېئولوگىيە
گېئولوگىيە
گىرىك تىلىدىن كىرگەن سۆز بولۇپ "گېئو" دېگىنى "يەر ياكى يەرشارى"، "لوگى" دىگىنى قانونىيىتى دېگەننى بۈلدۈرىدۇ. گېئولوگىيە قاتتىق  ھالەتتىكى  يەر شارىنى مەركەز قىلغان پەن بولۇپ، ئۇنى تۈزىگەن تاشلانى ۋە ئۇنىڭ  تەرەقىيات جەريانى تەتقىق قىلىدۇ. مەلۇم جەھەتتىن ئېيىتقاندا يەرشارىنىڭ تەرەققىيات جەريانى، قىتتەلەنىڭ ئايرىلىش ۋە ھەركەتلىنىش قانونىيىتى، ھاياتلىقنىڭ پەيدا بولۇش ۋە تەرەققى قىلىشى، قەدىمكى كىلىمات ۋە ئۆزگىرىش قانونىيىتى قاتارلىقلانى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھازىرقى زامان گېئولوگىيەسى ئىقتىسادى جەھەتتىن مۇھىم رول ئوينادىغان بولۇپ مىنىرال، ھىدروكاربون نېفىت قېدىرىپ تەكشۈرۈش ۋە سۇ مەنبەسىنى بىر تەرەپ قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭدىن سىرىت كىشلىك تۇرمۇش ۋە جەمىيەتتە تەبىئى ئاپەتلەدىن ساقلىنىش ۋە ئالدىن مەلۇمات بىرىش، خەلىققە بولغان زىيىنىنى ئازايتىش، مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشى ۋە كىلىمات ئۇزگۇرۇش جەريانلىرىنى چۇشۇنۇشتە ئىنتايىن مۇھىم ئاچقۇشلۇق رولى بار.
تار مەنىدىكى گېئولوگىيە ۋە ئۇنىڭ تەرەققىيات تارىخى:
يەر شارى، شەكىللەنگەندىن كېيىنكى تۆت مىليارد 600 مىليون يىللىق ئۆزگىرىش جەريانىدا نۇرغۇن مۇرەككەپ بولغان فىزىكىلىق، خىميىلىك ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرۈش بىلەن بىللە، يەنە ئاستىرونومىيىلىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولغاچقا، ئۇنىڭ ھەر بىر قاتلىمى توختىماستىن ئۆزگىرىپ تۇرماقتا. تەخمىنەن ئۈچ مىليارد 500 مىليون يىللار ئىلگىرى، يەر شارىدا ھاياتلىق ئۇچقۇنلىرى بايقالغان بولۇپ، جانلىقلار گېئولوگىيىلىك تەسىرگە ئۇچراشقا باشلىغان. ئەڭ كېچىككەندىمۇ 2-3 مىليۇن يىللار ئىلگىرى، ئىنسانلار پەيدا بولغان. ئىنسانلار ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تەرەققىياتى ئۈچۈن، ئۈزلۈكسىز تىرىشىپ ئەتراپىدىكى مۇھىتقا ماسلىشىپ ۋە ئۇنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن تىرىشقان. ئۇلار قاتتىق تاشلاردىن پايدىلىنىپ قۇرال ياساپ، مېنىرال تاشلاردىن پولات، تۆمۈر قاتارلىق مېتاللارنى ئايرىپ ئېلىپ، جەمئىيەت تەرەققىياتىنى زور دەرىجىدە ئىلگىرى سۈرگەن. ئىجتىمائىي ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، ئىنسان پائالىيىتىنىڭ دۇنياغا بولغان تەسىرى كۈنسېرى زورايغان ۋە گېئولوگىيىلىك مۇھىتنىڭ چەكلىمىچىلىك رولىمۇ بارغانسېرى كۈچەيگەنىدى.
سانائەتنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن، ھەر قايسى سانائەت دۆلەتلىرى رايون خاراكتېرلىك گېئولوگىيىلىك تەكشۈرۈش خىزمىتىنى قانات يايدۇرۇپ، گېئولوگىيە ئىلمىنىڭ ئاۋام بىلەن تېخىمۇ قويۇق ئۇچراشتۇرۇپ خەلقنىڭ بۇ ئىلىمنى تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ چۈشىنىشىنى يېڭى پۇرسەت بىلەن تەمىن ئەتتى. ئىنسانىيەت 20-ئەسىرگە قەدەم قويغاندىن بۇيان، جەمئىيەت ۋە سانائەتنىڭ تەرەققىياتى تۈرتكىسىدە، نېفىت گېئولوگىيە ئىلمى، دولقۇن گېئولوگىيىسى ۋە قۇرۇلۇش گېئولوگىيە ئىلمى قاتارلىق پەنلەر ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل پەن بولۇپ شەكىللەندى. گېئولوگىيە ئىلمىدىكى تارماق پەنلەر پۇختا قەدەم بىلەن ئالغا ئىلگىرىلەۋاتقان شۇ پەيتتە، تارماق پەنلەر ئۆز ئارا سىڭىشىپ، فىزىكا، ماتېماتىكا، خىمىيە قاتارلىق ئاساسىي پەنلەر بىلەن يۇغۇرۇلدى ۋە يېڭى تېخنىكىلىق ۋاستىلەرنى ئىشلىتىپ، بىر قاتار ئارىلىق پەنلەرنى بارلىققا كەلتۈردى.
يەر تەۋرەش دولقىنى تەتقىقاتى بىزگە يەر شارىنىڭ ھەر قايسى قاتلاملىرىنىڭ تۈزۈلۈشىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بەرسە، يۇقىرى بېسىم ۋە يۇقىرى تىمپىراتۇرىلىق تاغ جىنىسلىرى تەتقىقاتى يەر پوستىنى تونۇشىمىز ئۈچۈن ئىشەنچلىك ماددىي ئاساسلارنى يارىتىپ بەردى. يۇقىرىدا بايان قىلغان تەتقىقاتلارنىڭ ھەممىسى گېئولوگىيە ئىلمىنىڭ مۇقىم يۆنىلىشتىن مۇقىم مىقدار باسقۇچىغا ئۆتۈشىنى تېزلىتىپ، گېئولوگىيە ئىلمىنى ماكرو ۋە مىكرو ساھەسىگە قاراپ تەرەققىي قىلدۇردى.
گېئولوگىيە ئىلمىنىڭ ئاساسلىق تەتقىقات ئوبيېكتى يەر شارىدۇر. يەر شارى بولسا يەر شارى جىسمى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىنى ئوراپ تۇرغان ئاتمۇسفىرا قاتلىمىدىن تەشكىل تاپىدۇ. يەر شارى جىسمى يەنە يەر پوستى، مانتىسسا قاتلىمى ۋە يەر يادروسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، نۆۋەتتە گېئولوگىيە ئىلمى ئاساسلىق ھالدا يەر شارى جىسمىنىڭ ئۈستۈنكى قىسمى يەنى يەر پوستى بىلەن مانتىسسا قاتلىمىنىڭ ئۈستۈنكى بۆلىكىنى تەتقىق قىلىدۇ. يەر پوستىنىڭ ماددىي تۈزۈلۈشى مۇرەككەپ بولۇپلا قالماستىن، يەنە ئۇنىڭ فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى، خىمىيىلىك خۇسۇسىيىتى شۇنداقلا قۇرۇلما ئالاھىدىلىكىمۇ ناھايىتى مۇرەككەپ شۇنداقلا ئۇلار خىمىيىلىك ، بىئولوگىيىلىك ئامىللارنىڭ تەسىرى ئاستىدا توختىماستىن ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ، شۇڭا ئۇ تەتقىق قىلىش ناھايىتى تەس بولغان جىسىم دەپ قارىلىدۇ. تۈرلۈك ئۇنىۋېرسال تەسىرلەر ۋە گېئولوگىيىلىك ھادىسىلەر ئوتتۇرىسىدا ، ئۆز ئارا چەكلەش ، ئۆز ئارا تەسىرلىشىش ۋە بىر-بىرىگە ئايلىنىشتەك مۇناسىۋەت شەكلى مەۋجۇت بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاسىل بولۇشى، تەرەققىي قىلىپ ئۆزگىرىش جەريانى مۇئەييەن قانۇنىيەتكە ئىگە بولىدۇ. ئوخشىمىغان رايونلاردىكى گېئولوگىيىلىك مۇھىتنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن، رايونلاردا ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە ئوخشاشمايدىغان مېنرال ماددىلار بولىدۇ.
گېئولوگىيە ئىلمىنىڭ ئالاھىدىلىكى، ئۇ زامان ۋە ماكاننى بىرلەشتۈرۈپ تەتقىق قىلالايدۇ، زامانلاردىن بۇيان تەتقىق قىلىنىپ كېلىۋاتقان يەر شارىنىڭ تەتقىقات خاتىرىسى دەل تاغ جىنىسلىرىنىڭ ئۈستۈنكى قاتلىمىغا يەنى ۋاقىت تەرتىپى بويىچە شەكىللەنگەن يەر قاتلىمىغا ئورۇنلاشقان بولۇپ. ئوخشىمىغان دەۋردىكى ماگمىلارنىڭ ئۇيۇشۇشىدىن ھاسىل بولغان لاۋا جىسىملار، ھەمدە ئەڭ بۇرۇن پەيدا بولغان تاغ جىنىسلىرىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن ھاسىل بولغان جىسىملار، ئوخشىمىغان دەۋرلەردىن قېپقالغان شەكلى ئۆزگەرگەن يادىكارلىقلار ھەممىسى يەر شارىنى چوڭقۇرلاپ چۈشىنىشتىكى ئاساسلىق تايانچ قۇراللاردۇر، ئەمما ئۇزاق مۇددەتلىك ئۆزگىرىش ۋە يېڭى ماددا ھاسىل قىلىش جەريانىدا بۇ خارابىلەر بارغانسېرى ئازلاپ ھەتتا يوقاپ كەتتى، مانا بۇ گېئولوگىيىلىك تەتقىقات يولۇققان ئەڭ قىيىن مەسىلە.
ئىنسانلارنىڭ يەر شارىدىكى مەۋجۇتلۇقى ۋە تەرەققىياتىنى تەبىئىي مۇھىتتىن يەنى گېئولوگىيىلىك، گىدرولوگىيىلىك مۇھىتتىن، ئاتمۇسفىرا قاتلىمى ۋە بىئولوگىيىلىك ئامىللاردىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. بۇ خىل ئامىللار ئۇزۇن مۇددەت بىر گەۋدىلىشىش نەتىجىسىدە، ئىنسانلارغا مۇۋاپىق كېلىدىغان نىسبەتەن مۇقىم بولغان ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇقنى ھاسىل قىلدى. بۇنىڭ ئىچىدە خالىغان بىر ئامىلدا ئۆزگىرىش يۈز بەرسە، بىر پۈتۈن ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇق بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراپ، ئۇ ئىنسانىيەتكە ئاۋۋالقىدەك ماس كېلىدىغان، پايدىلىق مۇھىت بولۇپ قالالماسلىقى مۇقەررەر.