cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇل، مانجۇ ۋە شىبەلەر ئارىسىدا قوللىنىلىشى
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇللار ئارىسىدا قوللىنىلىشى
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇللارغا كۆرسەتكەن تەسىرى ناھايىتى زور بولغان. ھەممىگە مەلۇم، موڭغۇللار قۇملۇقنىڭ شىمالىدا باش كۆتۈرۈپ چىققان كۆچمەن چارۋىچى مىللەت بولۇپ، ئەسلىدىلا ئۆز يېزىقى يوق ئىدى. كېيىن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ھەرپلىرى بىلەن ئۆز تىلىنى خاتىرىلەيدىغان بولغان. بۇ توغرىلىق « يۇەن سۇلالىسى تارىخى. تاتاتوڭئا تەزكىرىسى» دە: ''«ئۇيغۇرلاردىن چىققان تاتاتوڭئا دېگەن ئادەم ناھايىتى ئەقىللىق ۋە سۆزمەن ئادەم بولۇپ، ئۇ ئۆز ئېلىنىڭ يېزىقىنى ناھايىتى پۇختا بىلەتتى. نايمان خانى تايانخان ئۇنى ئۇستاز تۇتۇپ، ئالتۇن مۆھۈرى ۋە مالىيە ئىشلىرىنى باشقۇرۇشقا مەسئۇل قىلغان. تەيزۇخان غەربكە يۈرۈش قىلىپ، نايمان ئېلىنى يوقاتقاندا، تاتاتوڭئا ئالتۇن مۆھۈرنى ئېلىپ قاچقان ھەمدە ئۇزاققا بارماي موڭغۇل قوشۇنلىرى تەرىپىدىن ئەسىرگە ئېلىنىپ خاننىڭ ھوزۇرىغا يالاپ ئاپىرىلغان. خان ئۇنىڭدىن: ‹تايانخاننىڭ خەلقى زېمىنى پېقىرنىڭ ئىلكىگە ئۆتسە، سەن نېمىشقا ئالتۇن مۆھۈرنى ئېلىپ قاچىسەن؟› دەپ سورىغان. تاتاتوڭئا خانغا: ‹پېقىر خانغا سادىق ئادەممەن، مۆھۈرنى جېنىمنى تىكىپ قوغداپ، نايمان خانىنىڭ قولىغا تاپشۇرۇپ بېرىمەن، بۇنىڭدىن ئۆزگە يەنە نېمە مەقسىتىم بولسۇن› دەپ جاۋاب بەرگەن. خان ئۇنىڭدىن: ‹ساداقەتمەن ئادەمكەنسەن! ئۇنداق بولسا قولۇڭدىكى مۆھۈر نېمىگە ئىشلىتىلىدۇ؟› دەپ سورىغان. تاتاتوڭئا خانغا: ‹پۇل پىچەك، ئاشلىق كىرىم- چىقىم قىلىش، ئىختىساسلىقلارنى ۋەزىپىگە تەيىنلەش قاتارلىق بىر قاتار ئىشلاردا ئىشلىتىلىدۇ، پەقەت مۆھۈر بېسىلسىلا كۈچكە ئىگە بولغان بولىدۇ› دەپ جاۋاب بەرگەن. خان قايىل بولۇپ تاتاتوڭئاغا كەڭچىلىك قىلىپ ئوردىدا قالدۇرغان. شۇنىڭدىن باشلاپ خاننىڭ يارلىقلىرىغا مۆھۈر بېسىلىدىغان بولغان، تاتاتوڭئا بۇ ئىشلارغا مەسئۇل بولغان. خان ئۇنىڭدىن: ‹ئۆز ئېلىڭنىڭ يېزىقىنى پىششىق بىلەمسەن› دەپ سورىغاندا، تاتاتوڭئا خان ئىپادىلىمەكچى بولغان بارلىق مەقسەت مۇددىئانى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن ئىپادىلەپ كۆرسەتكەن. شۇنىڭ بىلەن تەيزۇ (چىڭگىزخان) ئۇنىڭغا ئۆز ئوغۇللىرى ۋە باشقا موڭغۇل ۋاڭلىرىغا ئۇيغۇر يېزىقىنى ئۆگىتىشكە يارلىق بەرگەنىدى، شۇنىڭدىن باشلاپ ، بۇ يېزىق موڭغۇللارنىڭ دۆلەت يېزىقى بولۇپ قالدى.»'' دېگەن مەلۇمات بار.
بۇنىڭدىن كۆرۈشكە بولىدۇكى، موڭغۇللارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ھەرپلىرى بىلەن ئۆز تىلىنى خاتىرىلەش ئىشى 1204- يىلى چىڭگىزخان نايمانلارنى بويسۇندۇرغاندىن كېيىن بولغان. بۇ خىل يېزىق كېيىن «قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى» دەپ ئاتالغان. بۇ موڭغۇللار ئەڭ بۇرۇن ئىجاد قىلغان يېزىق، ھەمدە خانلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى دۆلەت يېزىقى ئىدى.
uiguru قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى شەكىللەنگەندىن كېيىن، ناھايىتى تېزلا ئومۇملاشقان، خان پەرمان چۈشۈرۈپ ئۆزىنىڭ ئوغۇللىرى ۋە ئاقسۆڭەك ياشلارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئۆگىنىشىنى تەلەپ قىلغان. ھەر بىر موڭغۇل ئاقسۆڭىكى ئۆزىنى بىلىملىك ئادەم قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن شەخسى پۈتۈكچى ياللىغانىدى. 13- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا، بۇ پۈتۈكچىلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئۇيغۇرلاردىن چىققان بولۇپ، ئۇلار موڭغۇل خانلىقىدىكى ھەرقايسى ئورگانلاردا غوللۇق خادىم ھېسابلانغان ھەمدە نۇرغۇن موڭغۇل زىيالىلىرىنى تەربىيىلىگەنىدى. 13- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، موڭغۇللارغا ئەلچىلىككە كەلگەن لۇبىلۇك موڭغۇللارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىشلىتىش ئەھۋالى توغرىسىدا تۆۋەندىكىچە بايان قىلغان:
''«ئۇيغۇرلار جەنۇب تەرەپتىكى تاغدا ياشايتتى، موڭغۇللار ئۇلارنىڭ يېزىقىنى ئىشلەتكەن، شۇنىڭ بىلەن، ئۇلار موڭغۇللارنىڭ ئاساسلىق پۈتۈكچى ئەمەلدارلىرىغا ئايلانغان. بارلىق نېستورىيان مۇخلىسلىرى دېگۈدەك ئۇلارنىڭ يېزىقىنى بىلەتتى».''
موڭغۇل ھۆكۈمرانلىرى زور كۈچ بىلەن ئومۇملاشتۇرغانلىقتىن، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئەينى چاغدىكى موڭغۇل جەمئىيىتىدە كەڭ قوللىنىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغان. ئوخشاش بىر يېزىق ھەم موڭغۇللارنىڭ ئادەت قانۇنى «جاساق» نى تۈزۈشتە ھەم موڭغۇل قەبىلىلىرىنىڭ ھۆكۈمەت سالنامىسى «بۈيۈك چىڭگىزخان سالنامىسى» نى يېزىشتا ئىشلىتىلگەن. بۇ ئىككى بۈيۈك كىتاب خاننىڭ ئالتۇن خەزىنىسىدە ساقلىناتتى، خەزىنىگە كىرىشكە رۇخسەت قىلىنىدىغانلار خان جەمەتى ئەزالىرىدىن باشقا، پەقەت «بۈيۈك سالنامە» نى ساقلاش شەرىپىگە ۋارىسلىق قىلغان بەزى ۋەزىرلەر ئىدى. موڭغۇل ھۆكۈمرانلىرى يەنە كۆپ قېتىم پەرمان چۈشۈرۈپ تۈرلۈك مۇراسىملاردا قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىشلىتىشنى تەلەپ قىلغان. «چىڭشۆلو مەجمۇئەسى» نىڭ 7- جىلدىدا: «ئومۇمەن يارلىق ئېلان قىلىش، لەشكىرى ئىشلار يىغىنى قاتارلىق بارلىق مۇراسىملاردا قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئىشلىتىلەتتى» دېيىلگەن. «يۇەن سۇلالىسى تارىخى. شىلاۋ تەزكىرىسى» دە: «خانلىقنىڭ تىلى پەقەت خەنزۇ يېزىقى ۋە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئارقىلىق ئىپادە قىلىناتتى.» دېيىلگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ خەلق ئارىسىدا قوللىنىلىشى تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك بولۇپ، تۇرمۇشنىڭ ھەرقايسى قاتلاملىرىغىچە چېتىلاتتى. بۈگۈنگىچە يېتىپ كەلگەن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان كۆپلىگەن دىنى (بۇددا دىنى، مانى دىنى، نېستورىيان دىنى، ئىسلام دىنى) دەستۇرلار، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ھۆججەت قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى بۇ دەۋرگە تەئەللۇق.
بۈگۈنگىچە يېتىپ كەلگەن ۋەسىقىلەر ئىچىدە نۇرغۇن مېتال، تاش، ياغاچ ئويمىلار ۋە قول يازمىلار بار بولۇپ، ھەممىسى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان. مەسىلەن، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇلچە- خەنزۇچە « ۋاپانامە» ۋە « جاڭيىڭ رۇيشەن قەبرە تېشى» قاتارلىقلار، شۇنداقلا 19- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى، تەتقىقاتچىلار بېيجىڭنىڭ غەربىي شىمالىدىن 48 كىلومېتر يىراقلىقتىكى گۇەنگوۋشىيا جىلغىسىدا بايقىغان جۈيوڭگۇەن سوپىسى (1342- يىلى ياسالغان) دىكى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا ئويۇپ يېزىلغان قاپىيىداش ئەسەر «جيەنتا تۆھپىكارلار خاتىرىسى» بۇنىڭ كۈچلۈك دەلىلى. بۇلار يەنە يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تەسىرىنىڭ بېيجىڭغىچە يېتىپ بارغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى يۇەن، مىڭ ئىككى سۇلالىنى بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ، 17- ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە، ئىككى تارماققا بۆلۈنگەن: بىر تارمىقى بۈگۈن ئېلىمىزدىكى موڭغۇللارنىڭ كۆپ قىسىم رايونلىرىدا قوللىنىپ كېلىۋاتقان موڭغۇل يېزىقى؛ يەنە بىر تارمىقى شىنجاڭدىكى موڭغۇللار ئارىسىدا قوللىنىپ كېلىۋاتقان« تود موڭغۇل يېزىقى». بۇ توغرىلىق ۋىنگرېيىلىك د. كارا «موڭغۇللارنىڭ يېزىقى ۋە ئەسىرى» ناملىق كىتابىدا: «شەرقىي قىسىمدىكى موڭغۇللار بۈگۈنگىچە يەنىلا 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قوبۇل قىلغان قەدىمكى ئۇيغۇر يازما تىلىنى قوللىنىۋاتىدۇ. ئوتتۇرا ئەسىردىكى موڭغۇل يېزىقى بىلەن بۈگۈنكى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى تاشقى ئالاھىدىلىكى جەھەتتە يەنى تاۋۇشلارنى قوشۇپ ئوقۇش ئۇسۇلىدا پەرقلىنىدۇ. 17، 18- ئەسىرلەردە، گەرچە بىر قىسىم ئىسلاھاتلار بولغان بولسىمۇ، لېكىن ھەرپلەرنىڭ ئاساسىي تىزىلىش قائىدىسىدە ئۆزگىرىش بولمىغان» دەپ يازىدۇ. دېمەك، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى بۈگۈنگىچە قوللىنىلىپ كەلگەن.
يۇقىرىقى تارىخىي پاكىتلار قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇللار ئارىسىدا 1204- يىلىدىن بۈگۈنگىچە قوللىنىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى تولۇق ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ مانجۇلار ئارىسىدا قوللىنىلىشى
16- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، مانجۇلار موڭغۇل يېزىقى ھەرپلىرى ئاساسىدا ئۆزىنىڭ يېزىقىنى ئىجاد قىلغان. مانجۇلارنىڭ ئەجدادى جورجىتلارنىڭ ئەسلىدىلا ئۆزىنىڭ يېزىقى يوق ئىدى. جورجىتلار كۈچەيگەندىن كېيىن، خوشنا ئەللەر بىلەن بولغان ئالاقىدە ئىزچىل قىتان يېزىقىنى ئىشلىتىپ كەلگەن. لياۋتيەنچىڭنىڭ 5- يىلى(1115)، ئاگۇدا ئۆزىنى خان دەپ جاكارلاپ جىن سۇلالىسىنى قۇرغاندا، ۋەنيەنشىيىننى جورجىت يېزىقىنى ئىشلەشكە بۇيرۇغان. ۋەنيەنشىيىن پەرمانغا بىنائەن، خەنزۇلارنىڭ كەيتى خەت شەكلىگە تەقلىد قىلىپ، قىتان يېزىقىنىڭ قائىدىلىرىدىن پايدىلىنىپ، جورجىت تىلىنى خاتىرىلەيدىغان «جورجىت يېزىقى»نى ئىشلەپ چىققان. يەنى جورجىت تىلىنىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن، خەنزۇلارنىڭ كەيتى خەت شەكلىگە تەقلىد قىلىپ، قىتان يېزىقىنىڭ تۈزىلىش ئۇسۇلىدىن پايدىلىنىپ، جورجىت يېزىقىنى ئىجاد قىلغان. بۇ يېزىق تيەنفۇنىڭ 3- يىلى (1119) 8- ئايدا ئىشلەپ تاماملىنىپ، جىن تەيزۇنىڭ پەرمانى بىلەن يولغا قويۇلغان. جىن شىزوڭ تيەنجۇەننىڭ بىرىنچى يىلى (1138) غا كەلگەندە، يەنە بىرەيلەن يېڭى بىر خىل يېزىقنى ئىشلەپ چىققان ھەمدە يۇخۇاڭتوڭنىڭ 5- يىلى (1145) يولغا قويۇلغان، ئادەت بويىچە بۇ يېزىق « جورجىت كىچىك يېزىقى» دەپ ئاتالغان. ۋەنيەنشىيىن ئىشلەپ چىققان يېزىق « جورجىت چوڭ يېزىقى» دەپ ئاتالغان. بۇ ئىككى خىل يېزىق بىرلا ۋاقىتتا قوللىنىلغان. لېكىن جىن سۇلالىسى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن، ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتە ئىستېمالدىن قېلىپ، پەقەت شەرقىي شىمالدىكى ئاز سانلىق كىشىلەرلا قوللانغان. مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن كېيىن، پۈتۈنلەي يوقالغان.
15- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، مانجۇلارنىڭ غەربتىكى قوشنىسى موڭغۇللار بولۇپ، بۇ ۋاقىتتا موڭغۇللار باسپا يېزىقىنى تاشلاپ، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقىنى قوللىنىۋاتقانىدى. ئەينى ۋاقىتتا مانجۇلارنىڭ موڭغۇللار بىلەن بولغان ئالاقىسى قويۇق ئىدى، ئەمما مانجۇلارنىڭ يېزىقى بولمىغاچقا، ئالاقە ئىشلىرى موڭغۇل يېزىقى بىلەن خاتىرىلىنەتتى. بارلىق ئىشلاردا ئاۋۋال مانجۇ تىلىنى موڭغۇل تىلىغا تەرجىمە قىلىپ، ئاندىن قايتا موڭغۇل يېزىقى بىلەن خاتىرىلەيتتى. گەرچە موڭغۇل- مانجۇ تىللىرى ئالتاي تىل سىستېمىسىغا تەۋە، گرامماتىكا جەھەتتىن يېقىن، مەنىداش ئاھاڭداش نۇرغۇن سۆزلەر بار بولسىمۇ، لېكىن ئىككىسى ئوخشىمايدىغان تىل تۈركۈمىگە، يەنى بىرى موڭغۇل تىل تۈركۈمىگە، يەنە بىرى توڭغۇس- مانجۇ تىل تۈركۈمىگە تەۋە بولغاچقا، مانجۇ تىلىنى موڭغۇل تىلىغا تەرجىمە قىلىپ ئاندىن قايتا خاتىرىلىگەندە، نۇرغۇن قۇلايسىزلىقلار كۆرۈلەتتى. يەنە كېلىپ بۇ ۋاقىتلار مانجۇلار باش كۆتىرىۋاتقان، دۆلەت كۈچى كۈچىيىۋاتقان چاغلار ئىدى، ئۆز يېزىقى بولمىسا سىياسىي، ئىقتىسادى، ھەربىي تەرەققىياتىنىڭ ئوبيېكتىپ تەلىپىگە ماسلىشالمايتتى. شۇنىڭ بىلەن مىڭ ۋەنلىنىڭ 27- يىلى(1599) ، چىڭ تەيزۇ نۇرخاچ ئېردېنى ۋە گاگەي ئىككى كىشىگە موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقىنى ئىشلەش پەرمانىنى چۈشۈرگەن. بۇ توغرىلىق مۇنداق خاتىرە قالدۇرۇلغان:
«سىخەي يىلىنىڭ 2-ئېيىدا، تەيزۇ سۇلېبېيلې موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقىنى ئىشلەپ يولغا قويماقچى بولغان. لېكىن ئېردېنى، گاگەيلەر: ‹موڭغۇل يېزىقىنى بىز بىلىمىز، خەلق ئارىسىدا تارقالغىلى ئۇزۇن زامان بولدى، ئۇنىڭ خەت شەكلىنى ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ› دەپ ئېتىراز بىلدۈرگەن. خان: ‹خەنزۇلار خەنزۇ تىلىدا سۆزلىشىدۇ، ئومۇمەن خەنزۇ يېزىقىنى بىلىدىغانلار ۋە بىلمەيدىغانلار بولسۇن ھەممىسى خەنزۇ تىلىنى چۈشىنىدۇ. موڭغۇللار موڭغۇل تىلىدا سۆزلىشىدۇ، موڭغۇل يېزىقىنى بىلمەيدىغانلارمۇ موڭغۇل تىلىنى چۈشىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، خانلىقىمىزنىڭ تىلى موڭغۇل تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ موڭغۇل يېزىقىدا ئوقۇلىۋاتسا، ئەلۋەتتە موڭغۇل تىلىنى بىلمەيدىغان كىشىلەر چۈشەنمەيدۇ-دە! نېمە ئۈچۈن خانلىقىمىزنىڭ تىلىدا يېزىق ئىشلەش قىيىن، ئەكسىچە باشقىلارنىڭ تىلىدا يېزىق ئىشلەش ئاسان؟›دېگەن. ئېردېنى، گاگەيلەر: ‹خانلىقىمىزنىڭ تىلى بىلەن يېزىق ئىجاد قىلساق بەك ياخشى بولاتتى، لېكىن خەت شەكلىنى ئۆزگەرتىش ئۇسۇلىنى بىلمەيمىز، شۇڭا بۇ بەك تەس› دېگەن. خان: ‹تەس ئەمەس! 阿 خېتىنىڭ كەينىگە 玛 خېتىنى قوشساق ئاتا دېگەن سۆز بولمامدۇ؟ 鄂 خېتىنىڭ كەينىگە 墨 خېتىنى قوشساق ئانا دېگەن سۆز بولمامدۇ؟ پەقەت موڭغۇل يېزىقىنى مانجۇ تىل تاۋۇشلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ، خەتلەرنى باغلاپ جۈملە ھاسىل قىلساق، يېزىققا ئاساسەن مەنىنى بىلگىلى بولىدۇ ئەمەسمۇ. مەن ئاللىقاچان قارار چىقىرىپ بولدۇم، سىلەر بۇ يېڭى يېزىقنى يېزىشنى سىناپ بېقىڭلار، نېمىشقا بولمايدىكەن› دېگەن».
شۇنىڭ بىلەن ئېردېنى بىلەن گاگەي پەرمانغا بىنائەن موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا، ئوڭدىن باشلاپ تىك يېزىلىدىغان مانجۇ يېزىقىنى ئىشلەپ چىققان. تۇنجى ئىشلەنگەن مانجۇ يېزىقىغا ھېچقانداق بەلگىلەر ئىشلىتىلمىگەن، خەت شەكلى تۇراقسىز بولۇپ، كېيىنكى خەت بەلگىلىرى قويۇلغان مانجۇ يېزىقى بىلەن پەرقلەنگەچكە، «بەلگىسىز مانجۇ يېزىقى» ياكى« كونا مانجۇ يېزىقى» دەپ ئاتالغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى چىڭ تەيزۇ دىڭۋېي يىلى(مىڭۋەنلىنىڭ 31- يىلى، مىلادى 1607- يىلى) دىن باشلاپ، چىڭ تەيزوڭنىڭ چوڭدې بىرىنچى يىلى(1636) غىچە بولغان ھەربىي، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئەھۋاللار خاتىرىلەنگەن مۇھىم تارىخىي ئەسەر «مانجۇچە ھۆججەتلەر» دەل مۇشۇ يېزىقتا بايان قىلىنغانىدى.
كېيىن، ئىشلىتىش جەريانىدا، بۇ خىل تۇنجى ئىشلەنگەن مانجۇ يېزىقىدا ئوقۇش قىيىن بولۇشتەك ئېغىر يېتەرسىزلىكلەرنىڭ مەۋجۇتلىقى بايقالغان. بۇ ھال ئۇنىڭ ئۆز- ئارا ئالاقىدىكى رولىنى جارى قىلدۇرۇشقا تەسىر كۆرسەتكەنىدى. شۇنىڭ بىلەن خان يەنە بىر داخەي ئىسىملىك كىشىگە بۇ يېزىقنى ئىسلاھ قىلىش پەرمانىنى چۈشۈرگەن. داخەي پەرمانغا بىنائەن 10 يىلدىن ئارتۇق تىرىشىش ئارقىلىق، ھەرپلەرگە بەلگە قويۇش، بەزى ھەرپلەرنىڭ شەكلىنى ئۆزگەرتىش، يېڭىدىن ھەرپ قوشۇش قاتارلىق ئۇسۇللاردىن پايدىلىنىپ ، خۇاڭتەيجى تيەنسوڭنىڭ 6- يىلى (1632- يىلى) ئىسلاھاتنى تاماملاپ، ئەسلىدىكى مانجۇ يېزىقىنى بىر قەدەر مۇكەممەل بولغان يېزىق قىلىپ ئىشلەپ چىققان. ئىسلاھ قىلىنغاندىن كېيىنكى مانجۇ يېزىقى « يېڭى مانجۇ يېزىقى» ياكى «بەلگىلىك مانجۇ يېزىقى» دەپ ئاتالغان.
يېڭى مانجۇ يېزىقى مانجۇ تىلىنى بىر قەدەر توغرا ھالدا خاتىرىلىگەنىدى. چىڭ دەۋرىدە شۇنىڭدىن باشلاپ مۇشۇ يېزىقتىن پايدىلىنىپ ھۆججەتلەرنى يازغان، تارىخلارنى خاتىرىلىگەن، ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئىجاد قىلغان، خەنزۇچە كىتابلارنى تەرجىمە قىلغان. بولۇپمۇ چىڭ سۇلالىسى جۇڭگوغا ھۆكۈمرانلىق قىلغاندىن كېيىن، بۇ خىل يېزىق دۆلەت يېزىقى سۈپىتىدە خەنزۇ يېزىقى بىلەن بىرگە قوللىنىلىپ، تاغدەك دۆۋىلەنگەن ئارخىپ ھۆججەتلىرىنى خاتىرىلەپ، چىڭ سۇلالىسى تارىخى، جۇڭگو يېقىنقى زامان تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا كەم بولسا بولمايدىغان قىممەتلىك ماتېرىيالغا ئايلانغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بىر خىل مىللىي يېزىق بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىككى سۇلالە( يۇەن، چىڭ) دەۋرىدە قوللىنىلىشى، تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىش.
مانجۇ يېزىقى جياچىڭ(1820-1795)، داۋگۇاڭ(1850-1820) دەۋرلىرىدىن كېيىن، خان ئوردىسىدا تەدرىجىي قوللىنىشتىن قالغان. 1911- يىلىدىكى شىنخەي ئىنقىلابىدىن كېيىن، خەلق ئارىسىدىمۇ ئىستېمالدىن قالغان. لېكىن شىبەلەر داۋاملىق قوللىنىپ كەلگەن.
يۇقىرىقى تارىخىي پاكىتلار موڭغۇللار ئارقىلىق قوبۇل قىلغان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ مانجۇلار ئارىسىدا 1599- يىلىدىن 1911- يىلغىچە قوللىنىلغانلىقىنى تولۇق ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
3. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ شىبەلەر ئارىسىدا قوللىنىلىشى
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ھەرپلىرى ئاساسىدىكى مانجۇ يېزىقىنىڭ قوللىنىلىشى يەنە بىۋاسىتە ھالدا شىبە يېزىقىنىڭ شەكىللىنىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن. شىبەلەر ئەسلىدىلا يېزىقى يوق بىر مىللەت ئىدى. ئۇلارنىڭ ئەجدادى ئەسلىدە خەيلارنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى جالانتورو دەريا ۋادىسىدا ياشىغان. يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدىن تارتىپ كېرچىن موڭغۇل قەبىلىلىرىگە تەۋە بولغان. مىڭ ۋەنلىنىڭ 21- يىلىدىكى 9 قەبىلە ئۇرۇشىدىن كېيىن، نورخاچنىڭ تەۋەلىكىگە ئۆتۈپ، كېرچىن موڭغۇللىرى بىلەن بىرلىكتە موڭغۇل سەككىز قوشۇنىغا قوشۇلغان. كاڭشىنىڭ 31- يىلى(1692) ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى شىبەلەرنى كېرچىن موڭغۇللىرىدىن ئايرىپ مانجۇ سەككىز قوشۇنىغا قوشۇپ، مورگېن، چىچىخار، بودۇنا (بۈگۈنكى جىلىننىڭ فۇيۈشەن ناھىيىسى)، ۋۇلا (بۈگۈنكى جىلىن ئۆلكىسىنىڭ جىلىن شەھرى) قاتارلىق جايلارغا ئورۇنلاشتۇرۇپ، خېيلوڭجياڭ سانغۇنى ۋە جىلىن سانغۇنىغا تەۋە قىلغان. كاڭشىنىڭ 38- يىلى (1699) دىن 41- يىلى (1702) غىچە بولغان ئارىلىقتا ، يەنە شىبەلەرنى يۇقىرىقى جايلاردىن بىردەك كۆچۈرۈپ، پايتەختنىڭ ھەرقايسى سېپىللىرىنى مۇداپىئە قىلىشقا ئورۇنلاشتۇرغان.
شىبەلەرنىڭ تىلى مانجۇ تىلى بىلەن ئوخشىشىپ كەتكەچكە، شۇڭا مانجۇ سەككىز قوشۇنىغا قوشۇلغاندىن تارتىپ مانجۇ يېزىقىنى ئىشلىتىشكە باشلىغان. تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، شىبەلەرنىڭ مانجۇ يېزىقىنى ئىشلىتىشى مانجۇ يېزىقى ئىجاد قىلىنىپ 96 يىلدىن كېيىنكى كاڭشىنىڭ 34- يىلى ( 1695) باشلانغان. بۇ، شىبەلەرنىڭ شەرقىي شىمالدىكى چېغىدىلا مانجۇ يېزىقىنى ئومۇميۈزلۈك قوللانغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
چيەنلوڭنىڭ 29- يىلى (1764)، بوز يەر ئېچىپ چېگرا ساقلاش ئۈچۈن، 3000 دىن ئارتۇق شىبە خەلقى ئىلىغا كۆچۈرۈلگەن. ئۇلارنىڭ بۈگۈنكى ئەۋلادى دەل شىنجاڭنىڭ ئىلى ئوبلاستىدىكى شىبە مىللىتى بولۇپ، 240 يىللىق تارىخىي ئۆزگىرىش جەريانىدا، ئۆز تىلىنى ئىزچىل ساقلاپ ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇپ كەلگەن، 1947- يىلىغا كەلگەندە، مانجۇ يېزىقىنى شىبە يېزىقىغا تەرەققىي قىلدۇرغان.
«پۈتكۈل مانجۇ مىللىتىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، جياچىڭ داۋگۇاڭ خاندىن كېيىن، خان ئوردىسىدا مانجۇ تىل يېزىقى قوللىنىلمايدىغان ياكى ئاز قوللىنىلىدىغان بولۇپ، ئوردىدىكى ئەمەلدارلاردىن تارتىپ ئاددىي پۇخرالارغىچە بولغان پۈتكۈل مانجۇلار تىل جەھەتتىن خەنزۇلىشىشقا باشلىغان. شىنخەي ئىنقىلابىدىن كېيىن، مانجۇلارنىڭ ئورنىدا ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ، نۇرغۇن مانجۇلار ئىسىم فامىلىسىنى يوشۇرۇپ، خەنزۇغا ئۆزگىرىۋالغان، ئومۇميۈزلۈك خەنزۇ تىل يېزىقىنى قوللىنىدىغان بولغان. پەقەت شىبەلەر مانجۇ يېزىقىنى ساقلاپ بۈگۈنگىچە قوللىنىپ كەلگەن ھەمدە ئۆز تىل يېزىقى سۈپىتىدە ئىزچىل قوللىنىپ كېلىۋاتىدۇ. شۇڭا، ئۇنى قايتا مانجۇ يېزىقى دەپ ئاتاشنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق، ئۇنىڭدىن كۆرە شىبە يېزىقى دەپ ئاتىساقلا بولىدۇ.» دېيىلگەن. شۇنىڭدىن باشلاپ «شىبە يېزىقى» دېگەن سۆز ئوتتۇرىغا چىققان.
1947- يىلى، ئىلى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى «ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى» تۇرۇشلۇق غۇلجا شەھىرىدە «شىبە سولۇن مەدەنىيەت جەمئىيىتى» قۇرۇلۇپ، ۋۇجالا سالاچۈن قاتارلىق كونا بىر ئەۋلاد ئالىملار شىبەلەر ئۇزۇندىن بۇيان قوللىنىپ كېلىۋاتقان مانجۇ يېزىقى ۋە ئوقۇتۇش جەريانىدا يولۇققان كونكرېت مەسىلىلەرنى خۇلاسىلەپ، مانجۇ يېزىقىغا قارىتا بەزى ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بارغان. بۇ قېتىملىق ئىسلاھات ئارقىلىق يېڭىلانغان مانجۇ يېزىقى ھەقىقىي تۈردە شىبە يېزىقىغا ئايلانغان. يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغان دەسلەپكى مەزگىلدە، دۆلەت مەزكۇر يېزىقنىڭ شىبەلەر قوللىنىدىغان يېزىق ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلغان. شىبەلەر بۇ يېزىقنى بۈگۈنگىچە قوللىنىپ كېلىۋاتىدۇ.
ئىزاھلار:
ماقالە، رەخمىتۇللا ھەسەن، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇل، مانجۇ ۋە شىبەلەر ئارىسىدا قوللىنىلىشى
ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ
Radishev
ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ (1749 - 1802 Radishev，Aleksandr Nikolaevich )
1802 - ﻳﯩﻠﻰ 9 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 12 - ﻛﯜﻧﻰ، ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭽﻰ ﯬﺭﺑﺎﺏ، ﻣﺎﺗﯩﺮﯨﻴﺎﻟﯩﺴﺖ ﭘﻪﻳﻼﺳﻮﭖ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩ ﺳﯘﻧﺎﺵ، ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﻰ ﯪﻟﯩﻜﺴﺎﻧﺪﺭ ﻧﯩﻜﻮﻻﻳﯩﯟﯨﭻ ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ ﭼﺎﺭ ﻫﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻰ ﯪﺭﻗﯩﺴﯩﺪﺍ ﯲﺯﯨﻨﻰ ﯲﻟﺘﯜﺭﯨﯟﯨﻠﯩﺸﻘﺎ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ ﻣﯘﺳﺘﻪﺑﯩﺘﻠﯩﻚ ﺗﯜﺯﯛﻣﻨﻰ ﯞﻩ ﻳﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﺗﯜﺯﯛﻣﻨﻰ ﭘﺎﭼﺎﻗﻼﭖ ﺗﺎﺷﻼﭖ ﺩﯨﻬﻘﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭ ﻣﯜﻟﯜﻛﭽﯩﻠﻜﯩﻨﻰ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﺷﻨﻰ، ﻗﻮﻝ ﻫﯚﻧﻪﺭﯞﻩﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺸﺨﺎﻧﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﯮﻣﻮﻣﻴﯜﺯﻟﯩﻚ ﺭﺍﯞﺍﺟﻼﻧﺪﯗﺭﯗﺷﻨﻰ ﺗﻪﺷﻪﺑﺒﯘﺱ ﻗﯩﻼﺗﺘﻰ. 1790 - ﻳﯩﻠﻰ ﻳﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﺗﯜﺯﯛﻣﻨﻰ ﭘﺎﺵ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ "ﭘﺘﺮﻭﺑﻮﺭﮔﺪﯨﻦ ﻣﻮﺳﻜﯟﺍﻏﯩﭽﻪ ﺳﺎﻳﺎﻫﻪﺕ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﻰ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﯬﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﯴﭼﯜﻥ ، ﯲﻟﯜﻣﮕﻪ ﻫﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺳﯜﺭﮔﯜﻥ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﯲﺯﮔﻪﺭﺗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﯰ ﺋﯩﺪﯨﯫﻟﯩﺰﻡ ﯞﻩ ﻣﯩﺘﯧﺘﺴﺰﻣﻐﺎ ﺭﻩﺩﺩﯨﻴﻪ ﺑﯩﺮﯨﭗ : ﺗﻪﺑﯩﯭﺕ - ﻣﺎﺩﺩﯨﻨﯩﯔ ﺗﯜﺭﻟﯩﻚ ﻫﺎﻟﻪﺗﻠﯩﺮﻯ (ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻕ، ﻣﺎﮔﻨﺖ، ﺋﯧﻠﯩﻜﺘﯧﺮ، ﺋﯧﻔﯩﺮ، ﻫﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻖ) ﻧﯩﯔ ﺋﯩﭙﺎﺩﯨﺴﻰ، ﻫﻪﺭﯨﻜﻪﺕ - ﻣﺎﺩﺩﯨﻨﯩﯔ ﺧﯘﺳﯘﺳﯩﻴﯩﺘﻰ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﯨﺪﻯ، ﻟﯩﻜﯩﻦ ﻣﯩﺘﺎﻓﯩﺰﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻗﯘﺗﯘﻻﻟﻤﯩﺪﻯ.
كوپېرنىي
left|thumb|250px left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
دانىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|دانىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
دانىيە بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كوپېنھاگېن، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كوپېنھاگېن. دۇلات تىلى بولسا دانىس تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر لارس لوككە راسمۇسسەن. بۇ دۇلات 1918 يىلى 10 ئاينىڭ 29 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 43 مىڭ 094 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 5 مىللىئون 505 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.
دانىيە پادىشاھلىقى Kingdom of Denmark
پايتەخت: كوپېنھاگېن، ئاھالىسى 1مىلىيۇن213مىڭ
زىمىنى: 43مىڭ94 كۇۋادىرات كىلومېتىرs
p0ئاھالىسى: دانىيەنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 5مىلىيۇن 450مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 95%نى دېنماركلار، قالغانلىرىنى گېرمان، ئىنۇىت(ئسكىموس)، سىگان ۋە كۆچمەنلەر ئىگەللەيدۇ. گېرمان تىللىرى ئائىلىسىگە تەۋە دېنمارك تىلى دۆلەت تىلى.
دىنى : دانىيىلىكلەرنىڭ 95%ى پروتىستانت دىنىنىڭ لۇتېر مەزھىبىگە دىنىغا، 1% پروۋسلاۋىيە دىنىغا، 2% پروتىستانت دىنىغا ئىشىنىدۇ. كۆپ قىسمى دىنغا ئىشەنمەيدۇ.
پۇلى: دانىيە كرونېرى، (2006-يىلى) 5.946كرونېر=بىر دوللار. 2004-يىلى 6.587كرونېر= بىر دوللار. 2002-يىلى 7.8947كرونېر=بىر دوللار. دانىيە 1973-يىلىدىن بۇيان ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئەزاسى. 2010-يىلىدىن باشلاپ ياۋرونى ئاساسلىق پۇل بىرلىكى قىلماقچى.
ئىقتىسادى
ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(شەرقى1- ۋاقىت رايونى)
تارىخى
دانىيە زىمىنى ئەسلىدىلا گۇتلار(گېرمان تىل ئائىلىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئەجدادى) نىڭ بولۇپ كېيىن بۇ يەر غەربى رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر ئۆلكىسى بولغان. مىلادى985-يىلى قۇرۇلغان قۇدرەتلىك دانىيە پادىشاھلىقى شىمالى ياۋرپادىكى قۇدرەتلىك دېڭىز ئارمىيىسى دۆلەتلىرنىڭ بىرى بولۇپ شىۋىتسىيىنىڭ بىر قىسمى ۋە نورۋىگىيە، ئەنگىلىيەلەرنىڭ كۆپ قىسمىنى بويسۇندۇرغان. مىلادى 1397-يىلى شىۋىتسىيە، نورۋىگىيەلەرنى بىرلەشتۈرۈپ كارما ئىتتىپاقىنى قۇرغان. 1849-يىلى ئىتتىپاق پارچىلىنىپ ئاساسى قانۇنلۇق پادىشاھلىق تۈزۈم ماقۇللانغان. بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە گېرمانىيە تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. 1944-يىلى ئىسلاندىيە دانىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەققىل بولغان. فاروئېر تاقىم ئاراللىرى ۋە گىرىنلاندىيەدىن ئىبارەت ئىككى مۇستەملىكىسى بار. دانىيە 1949-يىلى شىمالى ئاتلانتىك تەشكىلاتىغا ئەزا بولغان.
دانىيە زىمىنى پۈتۈنلەي دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىگى 400مېتىردىن ئاشمايدىغان يۇتلاندىيە يېرىم ئارىلى ۋە زىلاندىيە قاتارلىق تۈزلەڭلىك ئاراللىرىدىن شەكىللەنگەن بولۇپ، تۇپرىقى مۇنبەت. ئۇزۇن مەزگىل ئىمپىرىيە مەركىزى بولغان دانىيەنىڭ سانائەت ئاساسى ياخشى، ئۆي قۇشى ۋە سۈت كالىسى باقمىچىلىقى يۈكسەك تەرەققى قىلغان، پۇخرالارنىڭ ساپاسى يۇقىرى دۆلەت بولۇپ، يىللاردىن بۇيان دۇنيادىكى ئەڭ باي دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ كەلمەكتە. 2005-يىلى دانىيىنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى 1.4% سانائەت 24.6%، مۇلازىمەت 76%نى ئىگەللىگەن بولۇپ -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 3مىليۇن350مىڭ، يانپون ئابونتى 5 مىليۇن469مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 5مىليۇن469مىڭ بولغان
سۇيۇقئاش
سۇيۇقئاشلار:
1. ئۈگرە
2. زىياپەت ئۈگرىسى
3. قىيمىلىق ئۈگرە
4. گۆشلۈك ئۈگرە
5. قورۇما ئۈگرە
6. قۇشقاچ تىلى ئېشى
7. كۇچار سۇيۇقئېشى
8. پۇرچاق ئېشى
9. قارلىغاچ تىلى
10. ئاق شورپا ئېشى
11. ئۈزۈپ تاشلاپ سۇيۇقئاش
12. يىيىپ ئۈزۈپ تاشلىغان ئاش
13. شىنتۈگۈر
14. سىقماق ئاش
16. تۈرمەل ئاش
17. خولوپئاش
18. دۈگىلەك قىيمىلىق سۇيۇقئاش
19. خام قىيمىلىق سۇيۇقئاش
20. كۆك پۇرچاق سۇيۇقئېشى
21. كېسىپ ئۈزگەن سۇيۇقئاش
22. ئاق پۇرچاق سۇيۇقئېشى
24. مەنچىزە
25. چۆپ شورپا
27. بىمار ئېشى
29. ھاردۇق ئېشى
30. نان قايناق
31. نورۇز ئېشى
32. كاشكاپ سۇيۇقئېشى
33. ئۈزۈپ تاشلىغان ئاش
34. ماشلىق ئۈگرە
پايدىلانغان ماتېرياللار:
1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
ياۋرۇپا ئەللىرى
ياۋروپا /Avrupa Yawropa
يەر شارى كۈنى ئاتىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> دۇنيا يەرشارى كۈنى ئاتىسى: دەننىس خەيس، ئامېرىكا ۋاشېنگىتون شىتاتىنىڭ مەنزىرىسى گۈزەل كۇلۇمبىيە دېڭىز بوغۇزىدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن، كىچىكىدىن تارتىپلا تەبىئەتنى سۆيۈشتەك خاسلىقنى يېتىلدۈرگەن. ئالىي مەكتەپ ۋاقتىدا ئوقۇغان كەسپىي قانۇن بولسىمۇ، بىراق ئىزچىل ھالدا مۇھىت مەسىللىرىگە كۆڭۈل بۆلۈشتىن قول ئۈزمىگەن. بىرىنجى قېتىملىق <دۇنيا يەرشارى كۈنى> پائالىيتىدىن كېيىن، <يەر شارى كۈنى ئاتىسى> دەپ نام بېرىلگەن خەيس ئىلگىرى كېيىن سىمىسنىېن تەتقىقات مەركىزى ۋە ئىلىنو شىتاتى ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپىگە ئولتۇرۇپ، ئېنىرگىيە مەسلىسى جەھەتلەردىكى ھۆكۈمەت چارىلىرىنى تەتقىق قىلغان. كېيىن يەنە ئامېرىكىنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى ئېنىرگىيە بۆلۈم باشلىقى شىلەيشىنگېنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولۇپ، ئېنىرگىيە بۆلۈمى تەرىپىدىن قۇرۇلغان قۇياش ئېنىرگىيسى تەتقىقات مەركىزىنىڭ باشلىقلىقىغا تەيىنلەنگەن. خەيس ئىزچىل مۇھىت ئاسراش پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان بولۇپ، 1955.يىلى ئۇ دوستلىرى بىلەن بىرلىكتە دۇنيا يەرشارى كۈنىنىڭ 20 يىللىق خاتىرە كۈنى پائالىيتىنىڭ تەييارلىق خىزمىتى ھەققىدە مۇزاكىرىلەشكەن. ئۇنىڭ تەشەببۇسى ناھايىتى تېزلا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى كۆپ قىسىم دۆلەت ۋە ب د ت نىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن.
دەننىس خەيس 1978.يىلى 35 يېشىدا جېفىرسون ئەڭ ئالىي جەمئىيەت مۇلازىمىتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، يەنە قىياپەت ژورنىلى (Look Magazine) تەرىپىدىن 20.ئەسىردىكى تەسىر كۈچى ئەڭ زور 100 ئامېرىكىلىقنىڭ بىرى دەپ باھالانغان، شۇنداقلا دۆلەتلىك ئودۇباڭ جەمئىيتى تەرىپىدىن مۇھىت ئاسراش ساھەسىدە تۆھپىسى ئەڭ كۆرۈنەرلىك 100 شەخىسنىڭ بىرى دەپ باھالانغان. 2000.يىلى ئۇ يەنە داڭلىق دەۋر ۋاقىتلىق گېزىتى (Time Magazine) تەرىپىدىن 100 نەپەر <يەر شارى قەھرىمانى> نىڭ بىرى دەپ نام بېرىلگەن.
ئۆزبەكىستان قول يازما ئەسەرلەر كۈتۈبخانىسى
ئۆزبەكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى قارمىقىدا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان بىرۇنى نامىدىكى شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتۇتىنىڭ ئۆزبەكىستاندىلا ئەمەس، يەنە دۇنيا كۈلتۈر ۋە مەدەنىيىتىدىمۇ ئالاھىدە بىر ئورنى بار. بۇ ئىنىستىتۇتقا قاراشلىق يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسى بۈگۈنكى كۈندە ناھايىتى كۆپ تەتقىقاتچىنىڭ دىققىتىنى تارتماقتا.
دۇنيادىكى مۇھىم قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىنىڭ بىرى بولغان بۇ ئورۇن ئەبۇ رەيھان بىرۇنىنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىدۇ. كۇتۇپخانىدا كۆپۈنچىسى ئاسانلىقچە تېپىلمايدىغان نەچچە مىڭ پارچە قول يازما ئەسەر بار. تۈركچە، ئەرەبچە، پارسچە ۋە تاجىكچە قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانا كاتالوگىدا تۈرگە ئايرىلغان.
كىرىش سۆز
سوۋېتلەر ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى بىلەن مۇستەقىللىق ئىلان قىلغان دۆلەتنىڭ بىرى ئۆزبەكىستاندۇر. تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرى ئىچىدە ئۈستۈن ئورۇن تۇتقان ئۆزبەكىستان ناھايىتى كۆپ جەھەتتىن باشقا تۈرك دۆلەتلىرىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. ئۆزبەكچە بۈگۈنكى تۈركىي تىل شىۋىلىرى ئىچىدە ئىران تىلىنىڭ تەسىرىگە ئەڭ كۆپ ئۇچرىغان شىۋە سۈپىتىدە نامايەن بولماقتا.
ماۋرەئۈننەھرى ۋە خوراسان رايونلىرىنىڭ ۋارىسى بولغان ئۆزبەكىستان ئۇزۇن يىللار كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ كەلگەن. ناھايىتى نۇرغۇن ئالىم، ئىلىم ئىگىلىرى ۋە تەسەۋۋۇپچىلارنى يىتۈشتۈرگەن بۇ زىمىن دۇنيا تارىخىدا ئىلىم ۋە كۈلتۈر مەركىزى سۈپىتىدە ئورۇن ئالغان. بىرۇنى، ئىبن سىنا، ئەلى قۇشچى، زەماخشەرى، ئەلىشىر نەۋائى، مىرزا ئۇلۇغبەگ، بۇخارى، تىرمىزى، بابۇر شاھ، شەيبانخان، ھۈسەيىن بايقارا، مۇھەممەد پارسا قاتارلىق نۇرغۇنلىغان مەشھۇر كىشىلەر بۇ زىمىندا يىتىشكەن ۋە يەنە بۇ زىمىندا ئۆلمەس ئەسەرلەرنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن.
ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى نامىدىكى شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتۇتىنىڭ قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسى
ئىسمىغا ئاتاپ ئۆزبەكىستاندا شەرقشۇناسلىق تەتقىقاتى ئىنىستىتۇتى قۇرۇلغان ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى 10- ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 11- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياشىغان خارەزملىك مەشھۇر ئالىملارنىڭ بىرىدۇر. ئۇ ئوتتۇزدىن كۆپرەك ساھەدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ، 150دىن ئارتۇق ئەسەر يازغان. ئەرەبچە، پارسچە، يۇنانچە، تۈركچە، ئىبرانىچە قاتارلىق نۇرغۇن تىللارنى بىلىدىغان ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى ۋە ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بۈگۈنكى كۈندە پۈتۈن دۇنيا تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىندى، بەزى پىكىرلىرى ئىلىم دۇنياسىدا پىرىنسىپ سۈپىتىدە قوبۇل قىلىندى.
ئۆزبەكىستاننىڭ پايتەختى تاشكەنتتىكى ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسى <<ئالىملار شەھىرى>> دېيىلىدىغان رايوندا قۇرۇلغان. كۇتۇپخانا ئەلىشىر نەۋائى تىل — ئەدەبىيات ئىنىستىتۇتى بىلەن بىر يەرگە جايلاشقان. بۇ ئىنىستىتۇتمۇ ئۆزبەكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسىگە قارايدۇ.
ئۆزبەكىستان جۇمھۇرىيىتى پەنلەر ئاكادېمىيىسى ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسى 1943- يىلى قۇرۇلغان ئۆزبەكىستان دۆلەتلىك خەلق كۇتۇپخانىسىنىڭ شەرق بۆلۈمى ئاساسىدا قۇرۇلغان. ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسى 1950- يىلىغا قەدەر شەرق قول يازمىلىرىنى ئۈگىنىش ئىنىستىتۇتى دېگەن نام ئاستىدا ئىلىم دۇنياسىغا خىزمەت قىلغان. 1950- يىلىدىن كېيىن، بۇ يەردە ئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي تەتقىقاتلار، ساھەلەر ۋە بۇ يەردە ساقلىنىۋاتقان ئەسەرلەر نەزەردە تۇتۇلۇپ، كۇتۇپخانا شەرقشۇناسلىق تەتقىقاتى ئىنىستىتۇتى دېگەن نام بىلەن ئاتىلىشقا باشلىغان.
دەستلەپكى يىللاردا ئىنىستىتۇتتا پەقەت بىرلا بۆلۈم بولغان. بۇ بۆلۈمدە شەرق قول يازمىلىرى ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىلغان. كېيىنچە ئىنىستىتۇتنىڭ بۆلۈم سانى كۆپەيگەن. بۇ بۆلۈملەرنىڭ تەركىۋىدە تەسنىفلەش(تۈرگە ئايرىش)، ئىلمىي ئۈگىنىش ۋە تەسنىفلەش، تەتقىق قىلىش، نەشىرگە تەييارلاش ۋە شەرق مىللەتلىرىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىي ئەھۋاللىرىنى ئۈگىنىش، تەتقىق قىلىش قاتارلىق مۇتەخەسىسلىك ساھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى تارماقلار قۇرۇلغان. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، كۇتۇپخانىدا ساقلىنىۋاتقان قول يازما ئەسەرلەرنى ئەڭ ياخشى شەكىلدە رەتلەش ئۈچۈن ھەر خىل مۇتەخەسىسلىك ساھەلىرى قۇرۇلغان ۋە بۇ يۈزلىنىش بويىچە تەتقىقاتلار باشلانغان.
ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىنىڭ ئەسلىي(ئاساسىي) ئىلمىي پائالىيىتى بۇ ئورۇندىكى قول يازمىلارنىڭ كاتولوگ خاتىرىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. چۈنكى كۇتۇپخانا كاتولوگىدا ئورۇن ئالغان قول يازمىلاردىن مەلۇم بولىشىچە، بۇ يەردىكى قول يازمىلار دۇنيادىكى مۇھىم قول يازمىلار قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدا ئىشلىگەنلەر بۇ يەرنىڭ بىر خەزىنە ئىكەنلىكىنى ئالغا سۈرىدۇ. بۇ يەردە ساقلانغان قول يازمىلارنىڭ ئەڭ قەدىمكىسى مىلادى 9- ئەسىرگە ئائىتتۇر. ئەڭ يېڭىلىرىنىڭ ۋاقتى بولسا 20- ئەسىرنىڭ باشلىرىغا توغرا كېلىدۇ. لېكىن بۇ مەلۇماتلارنى ھېچقاچان ئىلىم دۇنياسى ئۈچۈن بىر باغلىغۇچى قىلىۋالماسلىق كېرەك. چۈنكى كۇتۇپخانىغا قويۇلغان قول يازمىلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى خاتىرىلەنمىگەن. بەزى قول يازمىلارنىڭ كۇتۇپخانىنىڭ تىزىملىك ئۇچۇرىدىمۇ خاتا تۇنۇشتۇرۇلغانلىقى ئېنىقلاندى، بەزى قول يازمىلارنىڭ كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى تىزىملىك ئۇچۇرىدا تەخمىنىي ھالدا كۆرسىتىلگەن.
ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدا ساقلانغان قول يازما ئەسەرلەر ھەر خىل تىللاردا يېزىلغان. بۇ تىللار ئىچىدە تۈركچە، ئۆزبەكچە، ئەرەبچە، پارسچە، تاجىكچە، ئۇيغۇرچە، ئۇردۇچە، پەشتۇچە، تاتارچە، تۈركمەنچە، ئەزەرىچە ۋە بەزى يەرلىك خەلق تىللىرىنى ساناپ ئۆتۈشكە بولىدۇ. بۇ يەردە <<تۈركچە>> سۆزى بىلەن ئىپادە قىلىنغان ئاناتولىيە تەۋەسىدە يېزىلغان ئەسەرلەرنىڭ تىلى قەدەىمكى ئاناتولىيە تۈركچىسى ۋە ئوسمانلى تۈركچىسىدىن ئىبارەت ئىدى. بۇ تىللاردا يېزىلغان ئەسەرلەر ئوتتۇرا ئەسىر ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەۋرلەرگە ئائىت بولۇپ، مەزمۇنى تارىخ، ئەدەبىيات، تىل، پەلسەپە، جۇغراپىيە، تېبابەت، ئاسترونومىيە، خەلق ھېكىملىكى، مۇزىكا، ماتېماتىكا، مەدەنچىلىك ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش بىر يۈرۈش ئىلىم ساھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدا ھازىر 25 مىڭ 621 جىلت قول يازما ئەسەر ساقلىنىۋاتىدۇ. بەزى رىسالىلار پەقەت بىرلا جىلت ھالىتىدە توپلانغان. تاش باسمىدىكى ۋە باشقا تۈپلەنگەن قول يازمىلارنى قوشقاندا كۇتۇپخانىدا جەمئىي 39 مىڭ 300 جىلت ئەسەر بار. بۇ ئەسەرلەر ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شەرق ئەللىرى، يەنى تۈركىيە، ئىران، ئافغانىستان، پاكىستان، ھىندىستان، جۇڭگو ۋە ئەرەب مەملىكەتلىرى ھەم ئۇلارنىڭ بىر بىرى بىلەن بولغان سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىي، دىپلۇماتىڭ مۇناسىۋەتلىرى ھەققىدىكى مەلۇماتلارنى ۋە باشقا ئۇچۇرلارنى بىرىدۇ.
بۇ ئىنىستىتۇتتىكى قول يازمىلارنىڭ كۆپ قىسمى ئىسلامىيەت، ئىسلام تارىخى، ئىسلام ئىلىملىرى(فېقىھ، كەلام، تەپسىر) ۋە تەسەۋۋۇپ ئىلىملىرىگە ئائىتتۇر. بۇ تېمىدىكى ئەسەرلەردە ئومۇمەن ئەرەبچە، پارسچە ۋە تاجىكچە تىللار قوللىنىلغان. يەنە كونا(قەدىمكى) ئۆزبەك تىلىگە ئائىت ئەڭ مۇھىم مەنبەلەر، بولۇپمۇ 9- ئەسىردىن 19- ئەسىرگىچە بولغان دەۋرلەرگە ئائىت مەنبەلەر بۇ كۇتۇپخانىدا ساقلانماقتا. بۇ ئەسەرلەر ئىچىدە ئەڭ قەدىمكىسى <<قۇرئان كەرىم>>نىڭ 9- ئەسىردە كۇفى خەت نۇسخىسى بىلەن يېزىلغان نۇسخىسىدۇر. بۇ <<قۇرئان كەرىم>>دە سۈرە ئىسىملىرىمۇ ئەڭ قەدىمكى كۇفى خەت نۇسخىسى بىلەن يېزىلغان. ئىنىستىتۇتتا <<قۇرئان كەرىم>>نىڭ بۇنىڭغا ئوخشاش يەنە نۇرغۇن قول يازما نۇسخىلىرى بار. بۇلار ئومۇمەن 16- ۋە 17- ئەسىرلەردە كۆچۈرۈلگەن قۇرئان تەپسىرلىرىدۇر.
كۇتۇپخانا كاتولوگىدا مىڭ يىللىق تارىخنى قوينىدا ساقلاپ كەلگەن نۇرغۇن ھۆججەتلەر بار. بۇ ھۆججەتلەرنىڭ ئەڭ قەدىمكىسى 10 –ئەسىرگە، ئەڭ يېڭىسى 20 – ئەسىرگە ئائىت. بۇخارا، خىۋە ۋە خوقاند خانلىقلىرىغا ئائىت رەسمىي ھۆججەتلەرنىڭ كۆپ قىسمىمۇ يەنە بۇ ئورۇندا ساقلانماقتا. بۇ ھۆججەت ۋە مەلۇماتلارنى ئاساس قىلىپ ئىنىستىتۇت قارمىقىدا ھەر خىل پەن ساھەلىرى تەشكىل قىلىنىشقا باشلىغان. يېڭى قۇرۇلغان پەن ساھەلىرىدە ئاشۇ ساھە بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بىرىۋاتقان ئىلىم ئىگىلىرى ھەر خىل ئەسەرلەرنى نەشىر قىلىش بىلەنمۇ مەشغۇل بولماقتا.
1952- يىلى باشلانغان كاتولوگ تۇرغۇزۇش خىزمىتى بۈگۈنگە قەدەر ئىزچىل داۋام قىلىپ كەلدى. <<ئۆزبەكىستان جۇمھۇرىيىتى پەنلەر ئاكادېمىيىسى شەرق قول يازمىلىرى توپلىمى>> ناملىق كاتولوگ ئونبىر جىلد، تارىخ، تېبابەت، شەرقشۇناسلىق ۋە تەسەۋۋۇپقا ئائىت <<شەرق مىنياتۇرلىرى>> ئىككى جىلد قىلىپ نەشىر قىلىندى. بۇنىڭدىن باشقا كۇتۇپخانىدىكى قول يازمىلارنى پەن تارماقلىرى بويىچە كاتولوگقا تۇرغۇزۇش ئىشى باشلانغان. ئەلىشىر نەۋائى، خوجا ئەھمەت يەسەۋى، ئەبۇ نەسىر فارابى، ئىبن سىنا، ئەمىر خۇسراۋ دېھلىۋى، ئابدۇراھمان جامى قاتارلىق مەشھۇر زاتلارنىڭ قەلىمىگە مەنسۇپ ئەسەرلەرنىڭمۇ كاتولوگى نەشىر قىلىنماقتا. بۇنىڭدىن باشقا دۇنيانىڭ ئىلىم—پەن ئىشلىرى ئۈچۈن ھەسسە قوشقان مۇھىم كىشىلەرنىڭ ھاياتى، ئىلمىي ۋە مەدەنىي مىراسلىرى ھەققىدىمۇ تۈرلۈك ئىلمىي تەتقىقاتلار ئېلىپ برىلىۋاتىدۇ. بۇ ئالىملاردىن ئەڭ مەشھۇرلىرى ئۇلۇغبەگ، ئىمام ئەل – بۇخارى، ماتۇرىدى، خارەزمى، فەرغانى، فارابى، ئىبن سىنا قاتارلىقلاردۇر.
بۈگۈنكى كۈندىكى شەرقشۇناسلىق تەتقىقاتىغا ناھايىتى ئەھمىيەت بەرگەن ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتۇتى شەرق مەملىكەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن سەپەرۋەرلىك خىزمىتىنى باشلىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن شەرق مەملىكەتلىرىگە ئائىت بۇ يەردە ساقلىنىۋاتقان تىل ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى ئوخشىمىغان نوقتىدىن تەتقىق قىلغان ياكى مۇناسىۋەتلىك مەملىكەتلەر بىلەن قوش تەرەپلىك ھەمكارلىقنى كۈچەيتكەن بۇ ئىنىستىتۇت شەرقشۇناسلىق تەتقىقاتىنىڭ مۇھىم بىر مەركىزىگە ئايلاندى. مۇشۇ ئامىللار ۋەجىدىن ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتۇتى قول يازما ئەسەرلىرى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى پەن، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى(UNESCO) تەرىپىدىن <<دۇنيادىكى ئەڭ باي قول يازما ئەسەرلىرى>> دېگەن نام بىلەن مەدەنىيەت مىراسلىرى تىزىملىكىگە ئېلىندى.
ئالى ئېھسان چاغلار ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدىكى قول يازمىلاردىن 12 مىڭ 500 نى ئارگىنال ئەسەر دەپ قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي سانىنىڭ 75 مىڭ پارچە ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان. تەبىئىيكى بۇ سان ئەسەرنىڭ تۈرى ۋە خاراكتېرى جەھەتتە پەرقلىنىدۇ. لېكىن بىزنىڭ بۇ يەردە بەرگەن مەلۇماتىمىز تامامەن بىرىنجى قول مەنبەلەردىن ئېلىنغان. ئۆزبەكىستاندا تۇرغان مەزگىلىمدە ئەبۇ رەيھدان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدا ئىشلىدىم. بۇ مەزگىلدىمۇ قول يازمىلار ھەققىدە ھەم ئاكادېمىكلار ھەم كۇتۇپخانا مۇدىرىيىتىدىن ئەتراپلىق مەلۇماتقا ئىرىشىشكە تىرىشتىم. بۇ يەردە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەلۇماتلار ئاشۇلاردىن ئىرىشكەنلىرىمنىڭ تاللانمىسىدۇر.
قول يازمىلار ھەققىدە
25 مىڭدىن كۆپرەك قول يازمىنى ئۆز قوينىدا ساقلاۋاتقان ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدا ھەم تۈرك ھەم شەرق دۇنياسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ناھايىتى نۇرغۇن قول يازمىلار بار. بىز ئاساسلىقى تۈركچە ۋە ئۆزبەكچە يېزىلغانلىرىغا دىققىتىمىزنى ئاغدۇرىمىز. بۇنىڭدىن باشقا كۇتۇپخانىدا ئەرەبچە ۋە پارسچە يېزىلغان نۇرغۇن مۇھىم مەنبەلەر بار. كۇتۇپخانىدىكى قول يازمىلارنىڭ تىلى ھەققىدە دىققەتنى تارتىدىغان بىر ئالاھىدىلىك باركى، ئۇ بولسىمۇ پارسچىدۇر. ئومۇمەن ھەر ئون ئەسەرنىڭ تۆت — بەش پارچىسى پارسچە يېزىلغان. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، بۇ ئورۇندىكى قول يازما ئەسەرلەرنىڭ كۆپ قىسمى سەمەرقەند بىلەن بۇخارادا يېزىلغان، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئەسەرلەر ماۋرەئۈننەھرى رايونىدا كۆچۈرۈلگەن. مەلۇم بولغىنىدەك، بۇ يەر كېيىن ئىرانلاشقان سوغدىلار ياشىغان جۇغراپىيىلىك رايون ئىدى. خارەزم رايونىدا يېزىلغان ئەسەرلەرنىڭ تىلى قىسمەن تۈركچە بولۇپ، قالغانلىرى ئومۇمەن ئەرەبچە ۋە پارسچە ئىدى. فەرغانە ۋادىسىدا يېزىلغان ئەسەرلەردىمۇ كۆپۈنچە ئۆزبەكچە ۋە ئۇيغۇرچە ئىشلىتىلگەن. ئەينى شەكىلدە ئاناتولىيەدە ئوسمانلى تۈركچىسى بىلەن يېزىلغان ئەسەرلەرمۇ بۇ كۇتۇپخانىدا خېلىلا كۆپ ساننى تەشكىل قىلدۇ. ئەۋنى، ئادلى، مۇھىببى، باقى قاتارلىقلارنىڭ دىۋانلىرىنى ۋە شۇنىڭدەك باشقا دىۋان شائىرلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئۇچرىتىش مۇمكىن بولغان بۇ كۇتۇپخانىدا قەدىمكى ئەدەبىيات تەتقىقاتى ئۈچۈن ئىشەنچىلىك مەنبەلەر بار. ئاشىق پاشانىڭ <<غەرىبنامە>> دېگەن ئەسىرىنىڭ كەمتۈك، ئەمما ئوچۇق كۆچۈرۈلگەن بىر نۇسخىسىمۇ يەنە بۇ ئورۇندا ساقلانغان. باشقا بىر ئەسەرنىڭ ئىچىدە ساقلانغان بۇ قول يازما بۈگۈنگە قەدەر ئىلىم دۇنياسىغا تۇنۇتۇلمىغان. قول يازمىنىڭ ئالاھىدىلىكى ۋە ئەھۋالى ھەققىدە تەرىپىمدىن بىر ماقالە يېزىلدى. <<غەرىبنامە>>نىڭ بۇ نۇسخىسى ئېھتىمال ئىستانبۇلدىن كەلتۈرۈلگەن بولسا كېرەك. چۈنكى ئوسمانلىلار دەۋرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا خانلىقلىرى بىلەن مەدەنىي ئالاقىلار ناھايىتى جانلانغان. شۇ سەۋەپلىك، سەمەرقەند، بۇخارا ۋە خىۋەدىن كەلگەن نۇرغۇن ئالىم ۋە ئىلىم ئەھلىلىرى ئىستانبۇلدىن قۇرۇق قول قايتمىغان.
كۇتۇپخانىدىكى دىققەتنى تارتىدىغان قول يازمىلارنىڭ بىرى تىببىي ئەسەرلەردۇر. مەن تۈركچە يېزىلغان نەچچە ئون تىببىي كىتاپنى بىۋاسىتە كۆرۈش ۋە تەتقىق قىلىش پۇرسىتىگە ئىرىشتىم. <<مۇنتەخەبى شىفا>> ،<<ئەبۋابى شىفا>> ۋە باشقا تىببىي ئەسەرلەرنى ئاناتولىيە تەۋەسىدىمۇ ئۇچرىتىش مۇمكىن.
تارىخ تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم بولغان بۇ قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدا نەچچە مىڭ يارلىق، قازى خاتىرىلىرى، ۋەھپە ھۆججەتلىرى(ۋەھپە ھۆججەتلىرىنىڭ بەزىلىرى ئىستانبۇل، ئەدىرنە ۋە بۇرسا نۇپۇسىدىكى ئائىلىلەرگە ئائىت)، ئوتتۇرا ئاسىيا خانلىقلىرى بىلەن ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ئوتتۇرىسىدىكى يازما ئالاقىغا ئائىت ھۆججەتلەر بار.
تۈركچە قۇرئان تەرجىمىلىرى ۋە تەپسىرلىرى جەھەتتىنمۇ باي ھېساپلانغان بۇ كۇتۇپخانىدا ئوندىن ئارتۇق قۇرئان تەپسىرى بار. بۇ تەپسىرلەردىن بەزىلىرىنىڭ تىزىملىكى مۇنداق: بۇ قۇرئان تەپسىرلىرى ئىچىدە مەۋلانا ياقۇبى چەرخىگە ئائىت بولغىنى نادىر ئەسەرلەر بۆلۈمىدە ساقلانماقتا. كۇتۇپخانىنىڭ نادىر ئەسەرلەر بۆلۈمىدىكى قول يازمىلارنىڭ دۇنيادا يەنە بىر نۇسخىسىنىڭ يوقلىقى سۆزلىنىدۇ.
مىلادى 12 – ئەسىرگە ياكى 13 – ئەسىرگە ئائىت بولۇشى تەسەۋۋۇر قىلىنىۋاتقان قەدىمكى بىر قۇرئان تەرجىمىسىمۇ نادىر ئەسەرلەر بۆلۈمىدە 2008 نومۇرلۇق تىزىملىكتە ساقلانماقتا. تۈركىيلەرنىڭ ئىسلامىيەتنى رەسمىي دۆلەت دىنى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىشىدىن كېيىن ئىشلەنگەن بۇ تەرجىمىنىڭ ئالاھىدىلىكى مۇنداق:
ئۆزبەكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى ئەل بىرۇنى نامىدىكى شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتوتىدا < > دېگەن نومۇر بىلەن تىزىملانغان بۇ قۇرئان تەرجىمىسى كەمتۈك بولۇپ، جەمئىي 273 ۋاراقتىن تەركىپ تاپقان. بۇ قۇرئان تەرجىمىسىدە 2- سۈرە تولۇق(قىسمەن كەمچىلىك بار)، 3- سۈرە تولۇق، 4- سۈرە تولۇق ئىشلەنگەن، 5- سۈرىدىن 1- 117- ئايەتلەر ، 6- سۈرىدىن 71- 136- ئايەتلەر بار. تەرجىمە قۇرمۇ قۇر قىلىنغان بولۇپ، ئەرەبچە سۆزلەرنىڭ ھەم تۈركچە ھەم پارسچە تەڭدىشى بىرىلگەن. 1-3 ۋە 19– 22 بەتلەر كېيىن قوشۇلغان. ئۇلاردا پەقەت ئەرەبچە تېكىستى بىرىلگەن.
مەن دوكتۇرلۇق دىسسىرتاتسىيەسى ياقلىغان بۇ قۇرئان تەرجىمىسىنى ئىلىم دۇنياسىغا تۇنجى بولۇپ تۇنۇتقان كىشى ئا.ئا. سېمېنوفتۇر. سېمېنوف ئۆزبەكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسىگە قاراشلىق ئەل بىرۇنى نامىدىكى شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتۇتىنىڭ قول يازما ئەسەرلىرىنىڭ كاتولوگىنى تەييارلىغان. كاتولوگنىڭ 4- جىلتىدا بۇ قۇرئان تەرجىمىسى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن. ئېكماننمۇ بۇ نۇسخا ھەققىدىكى مەلۇماتلىرىدا سېمېنوفقا تايانغان.
قۇر ئارىسىغا ھەم تۈركچە ھەم پارسچە تەرجىمىسى بىرىلگەن باشقا بىر قۇرئان تەرجىمىسى ئەنگلىيە(ريلاندىس)نۇسخىسىدۇر. ئەنگلىيە نۇسخىسىدا قۇر ئارىسى ماھارىتى سۈپىتىدە پارسچە سۆزلەر ئۈستىگە، تۈركچە سۆزلەر ئاستىغا يېزىلغان. تاشكەنت نۇسخىسدا باشقىچە بىر يول تۇتۇلۇپ، ئەرەبچە ۋە پارسچە تەرجىمىسى قىيپاش يېزىلغان. ئەرەبچە سۆزنىڭ ئوڭ تەرەپ باش قىسمىنىڭ ئاستىدا سولغا قاراپ سوزۇپ يېزىلغان شەكىلدە پارسچە تەرجىمىسى بىرىلگەن ۋە بۇ پارسچە تەرجىمىسى ئاخىرلاشقان يەردىن باشلاپ (بەزىدە پارسچە تەرجىمىسىمۇ ئوتتۇرىدىن كېسىلگەن ھالەتتە) يۇقىرىغا يەنى ئوڭ ئاستىدىن سول ئۈستى تەرەپكە سوزۇپ يېزىلغان شەكىلدە تۈركچە تەرجىمىسى بىرىلگەن. تەرجىمىنىڭ بۇ شەكلىگە نەزەر تاشلانسا تۈركچە ۋە پارسچە سۆزلەر قول تۇتۇشۇپ ماڭغان بىر قىياپەتكە ئوخشايدۇ ياكى بىر بىرىگە ئۇلىشىپ كەتكەن تاغ تىزمىلىرىنى ئەسلىتىدۇ.
كەمتۈك بولغان بۇ قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ ھەر بىر بىتىدە بەش قۇر خەت بار. ئەرەبچە ئايەتلىرى سۇلۇس خەت نۇسخىسىدا توم يېزىلغان، تۈركچە ۋە پارسچە تەرجىمىلىرى بولسا ئەرەبچە سۆزلەرگە نىسبەتەن خېلىلا ئىنچىكە يېزىلغان. قول يازمىنىڭ ئاساسىي بەتلىرى مۇقاۋا ئىشلەنگەن چاغدا ئارىلىشىپ كەتكەن. 1- 3- ۋە 19- 22- بەتلەر كېيىن قوشۇلغان. ئۇلاردا پەقەت ئەرەبچە تېكىستى بىرىلگەن. تەرجىمىنىڭ باش تەرىپىدىن <<فاتىھە>> سۈرىسى كەم. قول يازما <<بەقەرە>> سۈرىسى بىلەن باشلانغان. لېكىن تەرجىمە 4- ۋاراقنىڭ ئوتتۇرىدىن باشلىنىدۇ. بۇنىڭ ئالدىدىكى قىسىملار ئىلاۋە قىلىنغان ۋە پەقەت مۇناسىۋەتلىك ئايەتنىڭ تېكىستى بىرىلگەن بولۇپ، بۇنىڭ قول يازمىغا كېيىن قوشۇلغانلىقى مەلۇم. قەغەز ۋە يېزىق شەكلى تامامەن پەرقلىقلىنىدۇ. بەزىدە تەرجىمىنىڭ ئوتتۇرىسى ۋە باشقا يەرلىرىدىمۇ ئوخشاش شەكىلدىكى ئىلاۋىلار بار. ئىلاۋىلارنىڭ تەرجىمىسى ئۈستىدە توختالمايمىز. باش قىسىمغا قوشۇلغان ئۈچ ۋاراقمۇ بەكلا تىتىلىپ ئۆتمۈتۆشۈك بولۇپ كەتكەن، ھەتتا بەزى يەرلىرىدە بۇ ۋاراقلارنى ئوڭشاپ قويۇش ئۈچۈن باشقا خىلدىكى قەغەز پارچىلىرىنىڭ چاپلانغانلىقىنى كۆرىمىز. قول يازمىنىڭ ئوخشىمىغان يەرلىرىدىكى ئەسلى ئەرەبچە تېكىست ئۆچۈپ كەتكەن ۋە بوزۇلۇپ كەتكەن يەرلەر كېيىن باشقا خەت نۇسخىسى بىلەن قايتىدىن يېزىلغان، لېكىن مۇناسىۋەتلىك سۆزلەرنىڭ تۈركچە ۋە پارسچە تەرجىمىسى بىرىلمىگەن. بەزى ۋاراقلاردا سىياھنىڭ تاراپ كىتىشى تۈپەيلىدىن (نەملىك ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن) تېكىستنىڭ تەرجىمە قىسمىنى ئوقۇشتا قېيىنچىلىق كۆرۈلىدۇ.
ئوچۇق ۋە سىلىق سامان قەغىزىنىڭ ئۈستىگە يېزىلغان تەرجىمە تېكىستىنىڭ قەغىزى بەزى يەرلەردە ئالماشتۇرۇلغان. يەنى بەزىدە ئوچۇق سېرىق، پاقىراق سامان قەغىزىنىڭ ئورنىغا نۇقۇد رەڭلىك قەغەز ئىشلىتىلگەن. قول يازمىنىڭ مۇقاۋىسى ئوچۇق قەھۋە رەڭگىدىكى خۇرۇمدىن ئىشلەنگەن. بۇ خۇرۇمنىڭ ئۈستىمۇ ھەر خىل گېئومېتىرىك شەكىللەر بىلەن بىزەلگەن. ئەل بىرۇنى نامىدىكى كۇتۇپخانىدا نادىر قول يازما ئەسەرلەر ئارىسىدا ساقلىنىۋاتقان بۇ ئەسەر مەخسۇس ئىشلەنگەن قىزىل رەڭلىك بىر پارچە دۇخاۋا ئىچىدە ساقلانماقتا.
كەڭلىكى 29 سانتېمىتىر، ئىگىزلىكى 36 سانتېمىتىر كىلىدىغان بۇ قول يازمىنىڭ ئۈستىدە ماۋرەئۈننەھرى رايونىنىڭ بىزەكچىلىك سەنئىتىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان موتىفلار بار. ھەر بىر ۋاراقنىڭ ئوڭ ۋە سول تەرىپى ئوخشىمىغان ئىككى خىل شەكىلدىكى بىزەك بىلەن زىننەتلەنگەن. قول يازمىنىڭ بېشى ۋە سۈرىلەرنىڭ ئاخىرى ھەل رەڭ بىلەن بىزەلگەن. تېكىست ۋە جەدۋەل ئىچىدە ھەل رەڭ بىلەن ئىشلەنگەن بىزەكلەر ۋە ئۈنۋان ناملىرى بار.
سېمېنوف ئەسەرنىڭ تىلىنىڭ كونا ئۆزبەكچە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. سېمېنوفنىڭ قارىشىچە، بۇ تەرجىمە 13- ئەسەرگە مەنسۇپ. ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان بۇ پىكىرلىرىنى قۇۋۋەتلەش ئۈچۈن پارسچە تەرجىمىسىنىڭ تىلىنىڭ كلاسسىك پارسچە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. ئەينى شەكىلدە تۈركچە تەرجىمىسىدىكى سۆزلەرنى نەزەرگە ئېلىپ، بۇ تەرجىمىنىڭ تىلىنىڭ خاقانىيە — قىپچاق تۈركچىسى ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان.
ئۆزبەكىستان نۇسخىسىدا قۇرلار ئارىسىدىكى تەرجىمىنىڭ تۇنجى ۋارىقى مۇنداق شەكىلدە يېزىلغان.
2- سۈرە (بەقەرە سۈرىسى، 23- ئايەتنىڭ ئاخىرىدىن باشلانغان)
(1) تانۇكلارىڭىزنى تەڭرىدىن غەير ئەگەر ئەردىڭىز ئەرسە راست ئايگانلار (2) تاكى ئەگەر قىلمادىڭىز ئەرسە تاكى ھەرگىز قىلماغايسىز قورقۇڭ (3) ئوتدىن ئول كىم ئانىڭ تامدۇكى كىشىلەر تاقى تاشلار (4) ئانۇك قىلىندى كافىرلەرگا تاكى مۈژدە بىرگىل ئانلارگا كىم تاكى مۈتتاكىلەر (5) تاكى قىلدىلار ئەدگۈ ئامەللەرىنى ھەقىقەت ئۈزە ئانلارگا بۇستانلار…
خاتىمە
ئۆزبەكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى قارىمىقىدىكى بۇ كۇتۇپخانا سۇلايمانىيە ۋە پېتېربورگ كۇتۇپخانىسىغا ئوخشاش مۇھىم قول يازما ئەسەر ۋە يادىكارلىق مەركەزلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە ئىلىم دۇنياسىغا خىزمەت قىلماقتا.
كۇتۇپخانىدا ساقلىنىۋاتقان قول يازما ئەسەرلەر ئومۇمەن شەرق دۇنياسىغا ئائىت. بۇ قول يازما ئەسەرلەر ئارىسىدا كونا ئۆزبەكچە ۋە ئۇيغۇرچە يېزىلغانلار تىل تەتقىقاتى جەھەتتىن ئىتىبارلىق مەنبەلەردۇر. بولۇپمۇ تۈركىي تىل تارىخىنىڭ دەۋرلىرىنى ھۆججەتلەرگە ئاساسەن تەتقىق قىلىش ۋە ئۇنى خاراكتېرلەندۈرۈشتە بۇ يەردىكى قول يازمىلارنىڭ ئەھمىيىتىنى سەل چاغلىغىلى بولمايدۇ. فەرغانە ۋادىسى، ماۋرەئۈننەھرى رايونى(سىر ۋە ئامۇ دەرياسى ئارىلىقىدىكى جايلار)، خوراسان ۋە تارىم ھاۋزىسى تۈركىي تىلدا يېزىلغان ناھايىتى نۇرغۇن ئەسەرلەرنىڭ ماكانىغا ئايلانغان. بۇ نوقتىدىن قارىغاندىمۇ ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسى تۈركولوگىيە تەتقىقاتىدا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغان مەركەزلەردىن بىرىدۇر. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان رايونلاردا مەيدانغا كەلگەن قول يازمىلار ئومۇمەن ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىغا توپلانغان ۋە كاتوگلاشتۇرۇلغان. شۇنىڭدەك، كونا ئۆزبەكچە ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بارىدىغان تەتقىقاتچىلارنىڭ مۇراجىئەت قىلىدىغان تۇنجى نوقتىلىرىدىن بىرى يەنىلا ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىدۇر.
ئەبۇ رەيھان ئەل بىرۇنى قول يازما ئەسەرلەر كۇتۇپخانىسىنىڭ فونتلىرى ئىككىنجى قەۋەتتە ساقلانماقتا. فونتلار ئەرەب يېزىقىدا ئۆزبەكچە تەييارلانغان. لېكىن دىققەتنى تارتىدىغان بىر نوقتا بار. بۇ يەردىكى فونتلارنىڭ بەزىلىرىدىكى مەلۇماتلار خاتا ۋە كەمتۈك. تەتقىقاتچىلار بۇ نوقتىغا ناھايىتى دىققەت قىلىشى كېرەك. بەزىدە ئۆزبەكچە يېزىلغانلىقى سۆزلىنىدىغان قول يازمىلارنىڭ پارسچە، تاجىكچە ياكى تاتارچە چىقىپ قېلىش ئېھتىماللىقىمۇ بار، ياكى بىر تېبابەت كىتابىنىڭ ئىچىدە <<غەرىبنامە>> ياكى <<دىۋانى ھىكمەت>> نۇسخىسىنىمۇ ئۇچرىتىپ قالىمىز. ئەينى شەكىلدە ۋاراق سانى، كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى، ياكى كۆچۈرگۈچىنىڭ ئىسىملىرىدىمۇ شۇ خىل خاتالىقلار ۋە كەمچىلىكلەر تۇيۇقسىز ئۇچرايدۇ. مۇشۇ خىل سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن ھەر بىر قول يازمىنى بىۋاسىتە كۆرۈپ تەتقىق قىلىش ۋە زۆرۈر ئىزاھاتلارنى يېزىشنىڭ پايدىسى بار.
ئۆزبەكىستان تۈركىي تىل تەتقىقاتى ئۈچۈن خېلىلا ھوسۇللۇق بىر مەملىكەتتۇر. بۇ يەردىكى ئەسەرلەرنى ئۇزۇن مەزگىللىك تەتقىقات ئارقىلىق پۈتۈن خاراكتېرى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىرىش زۆرۈر. بۇنىڭ ئۈچۈن تۈركىيە ۋە ئۆزبەكىستان ئالىملىرى ئورتاق تەتقىقات ئېلىپ بېرىشى شەرتتۇر.
مەنبە
تۈركچە <<خەلقارا سوتسىيال تەتقىقاتلار ژورنىلى>> ، 2009- يىل/6 2- ساندىن تەرجىمە قىلىندى.