cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئاپتور نۇتقى
ئاپتور نۇتقى ئارقىلىق كىتابخان ئەسەر قەھرىمانلىرىنىڭ خۇلقى - مىجەزى بىلەن بىرگە، ئاپتور ئوبرازىنىمۇ كۆز ئالدىغا كەلتۈرىدۇ. بۇ ئەسەرنىڭ غايىۋى يۆنىلىشىنى ۋە قەھرىمانلارنىڭ خاراكتېرىنى تېخىمۇ روشەنرەك تەسەۋۋۇر قىلىشقا ئىمكانىيەت بېرىدۇ.
تۈرك ئۆزىنى باشقىلاردىن قانداق پەرىقلەندۈرىدۇ؟
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالىپ
تۈركچىدىن ئۆزلەشتۈرگۈچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرى تۈرك ئۆزىنى ئىككى جەھەتتە باشقىلاردىن پەرىقلەندۈرەتتى: 1-تىل جەھەتتىن، 2-دىن جەھەتتىن
تۈرك تىل جەھەتتىن ئۆزىنىڭ تىلىغا ئوخشىمايدىغانلارنى، يەنى تۈركچىگە ئوخشىمايدىغان باشقا تىللاردا پاراڭلىشىدىغانلارنى «سۇملېم» دەپ ئاتايىتتى. تۈركى تىللار دىۋانىدا بۇ سۆزنىڭ مەنىسى مۇنداق ئىزاھلىنىدۇ: «سۇملېم تات: پەقەتلا تۈركچە بىلمەيدىغان ئىرانلىقتۇر. بۇنىڭدىن سىرىت تۈركچە بىلمەيدىغان كىشىلەرمۇ سۇملېم دەپ ئاتىلىدۇ.» ئۇنداقتا، ئەرەپنىڭ نەزىرىدە ئەجەم قانداق  بولسا، تۈركنىڭ نەزىرىدە سۇملېېم شۇنداق بولىدۇ: تۈركچە بىلمەيدىغان بارلىق قوۋملار «سۇملېم» دىيلىدۇ.
تۈرك دىننى جەھەتتىن ئۆزىگە ئوخشىمايدىغانلارنىمۇ «تات» دەپ ئاتايىتتى. تۈركى تىللار دىۋانىدا بۇ سۆز مۇنداق شەرىھلىنىدۇ:
تات: بارلىق تۈركلەرگە نىسبەتەن پارىستۇر، يەنى ئىرانلىقتۇر. مۇنداق بىر ئاتا سۆزى بار: «تاتنىڭ كۆزىگە ئۇر، تىكەننى يىلتىزىدىن قومۇر.» بۇ ھىكمەتلىك سۆز تاتلارنىڭ ۋاپاسىزلىقىغا دالالەت قىلىدۇ. تىكەننى يىلتىزىدىن قومۇرۇش زۆرۈر بولغاندەك، تاتنىڭمۇ كۆزىگە ئۇرۇش كىرەك. باشقا بىر ھىكمەتلىك سۆزدە مۇنداق دىيىلىدۇ: تاتسىز  تۈرك بولمايدۇ، باشسىز بۆك (بولمايدۇ)، يەنى پارىس تۈركسىز مەۋجۇت بولۇپ تۇرالمايدۇ.
تات: ياغما ۋە توخسى [1] قەبىلىلىرىگە نىسبەتەن ئىيىتقاندا ئۇيغۇر كاپىرلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇلارنىڭ يۇرتىدا مۇشۇلارنى ئاڭلىدىم. بۇ ھەقتە نۇرغۇن گەپ- سۆزلەر بار. تات تاۋغاچلارنىڭ نەزىرىدە ئۇيغۇر ۋە خىتاي دىگەنلىك بولىدۇ.
يۇقارقىلاردىن شۇنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇكى پارىسلار تات دەپ ئاتالغاندەك، بۇددا دىنىغا ئىتىقاد قىلىدىغان ئۇيغۇرلارمۇ تات دەپ ئاتىلاتتى. بۇنىڭغا ئاساسەن تۈرك بولسىمۇ باشقا بىر دىنغا ئىتقاد قىلسا تات دەپ ئاتاشقا بولىۋىرەتتى. بۇنداق بولغاندا تۈركلەر تىل جەھەتتىن باشقىلاردىن پەرىقلىق بولغانلار ئەمەس دىن ۋە تۆرە جەھەتتىن پەرىقلىق بولغانلار ئىدى. ئەرەپلەرنىڭ نەزىرىدە كاپىر قانداق مەنىنى بىلدۈرىسە، تۈركنىڭ نەزىرىدە تات شۇنداق مەنىگە ئىگە ئىدى.
تات ۋە تاۋغاچلارنىڭمۇ خىتايلارغا تات نەزىرىدە مۇئامىلە قىلمغانلىقىنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇ. دىمەككى، قەدىمى تۈركلەر بىلەن خىتايلار ئارىسىدا دىنى ۋە مەدەنى جەھەتتىن  ئوخشاشلىق (ئورتاقلىق) مەۋجۇت ئىدى. خىتايلار كۈلتۈر جەھەتتىن تۈركلەردىن پەرىقلىنىدىغان بولغاچقا ئۇلارنى تۈرك دىيشكە بولمايىتتى. مەدەنى جەھەتتىن تۈركلەر بىلەن ئوخشاشلىقى (ئورتاقلىق) بولغاچقا ئۇلارنى پارىسلارنى ئاتىغاندەك ئاتىغىلى بولمايىتتى. شۇڭلاشقا خىتايلار، تاۋغاچ دىگەن ئىسىم بىلەن ھەر ئىككىلىسدىن پەرىقلەندۈرلەتتى. تاۋغاچ دىگەن سۆز تۈركى تىللار دىۋانىدا خىتاي دىگەن مەنىدە كىلىدۇ، شۇنداقلا قەدىمي بۈيۈك سەنئەت مىراسى (ئەسىرى) دىگەن مەنىنىمۇ بىلدۈرىدۇ. بۇنىڭدىن سىرىت  بۈىۈك ۋە شانلىق دۆلەتلەرگە ئىگە بولغان ھۆكۈمدارلارنىڭمۇ «تاۋغاچ خان» دەپ ئاتالغانلىقى تىلغا ئىلىنىدۇ. تۈركىستاندىكى كۆز-قاراشلار مۇشۇنىڭدىن ئىبارەت. پەقەت ئىسلام دىيارىدا تات ۋە تاۋغاچ تەبىرى پارىس ۋە تۈرك دەپ چۈشىنىلىدۇ. تۈركى تىللار دىۋانى بىرىنجى خىل كۆز- قاراشنىڭ توغرىلىقىنى، ئىككىنچى خىل كۆز- قاراشنىڭ ئەۋزەللىكىنى قەيىت قىلىدۇ.
تاۋغاچ سۆزى «تاۋ tew» دىگەن سۆز يىلتىزى ۋە «غاچ gaç» دىگەن سۈپەتتىن تەركىپ تاپقان. «تاۋ Tew» سۆزى تۈركى تىللار دىۋانىدا «ھىيلە-مىكىر» دىگەن مەنىدە كىلىدۇ. بۇ جەھەتتىن «تاۋغاچ» كەلىمىسى «ھىيلىگەر» دىگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. ئورخۇن كىتابەلىرىدە [2]خىتايلارنىڭ ھىيلە- مىكرى سەۋەپلىك تۈركلەرنىڭ بىر- بىرى بىلەن دۈشمەنلەشكەنلىكى چۈشەندۈرۈلگەندە« ھىيلە» ئورنىغا «تەب Teb» سۆزى ئىشلىتىلگەن. سومسېن thomsen بۇ سۆزنى «سىھىر» دەپ تەرجىمە قىلغان.
ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرى تۈركلەر خىتايلارنى بىردىنبىر «ئايېك ayık – ئۇقۇمۇشلۇق» ۋە «بىلگىلىك-بىلىملىك» كىشلەر دەپ تونۇيىتتى. ئورخۇن كىتابەلىرىدە خىتايلارنىڭ تۈركلەرگە «ئىلىم- مەرىپەت» ئۈگەتكەنلىكىگە دائىر ئۇچۇرلار بار. سومسېن «ئايېك» سۆزىنى «مەدەنىيەت»، «بىلگى» سۆزىنى «ئىلىم- مەرىپەت»-دەپ تەرجىمە قىلغان.
ئورخۇن كىتابىلىرىدىكى ئۇچۇرلارغا ئاساسەن، كۆكتۈركلەرنىڭ خىتايلار بىلەن سىياسى مۇناسىۋەتتىن باشقا مەدەنىيەت جەھەتتىمۇ مۇناسىۋىتىنىڭ بارلىقىنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇ. خىتاي ئىمپىراتۇرىنىڭ كىتابەلەرنىڭ يىزىلىشى ۋە «بارك [3]» لارنىڭ ياسىلىشى ئۈچۈن سەنئەتكارلارنى ئورۇنلاشتۇرىشى ۋە «يۇغ [4]» لارغا ۋەكىل ئەۋەتىشىمۇ بۇنىڭغا دالالەت قىلىدۇ. ئۇيغۇرلار، خىتاي مەدەنيتىگە تىخىمۇ بەك ئىجابى قارايىتتى. « كىتابۇلئىلمۇننافى» بۇ ھەقتىكى چۈشەنچىمىزنى روشەنلەشتۈرىدۇ:
«ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمى ئەدەبىياتىغا دائىر  ناھايتى ئاز ئەسەر  قىلىپ قالغان. ياۋرۇپالىق ئالىملار نىڭ قارىشىچە ئۇيغۇر شىۋىسىدە يىزىلغان بۇ ئاز مىقداردىكى قول يازمىلارنىڭ ھەممىسى ئىسلامىيەتتىن كىيىن يىزىلغان. بىز ئىرىشكەن ئەڭ قەدىمى قوليازمالار مىلادى بىرىنچى ئەسىرلەرگىچە چىتىشلىق چىقىدۇ. ماتۈەن ئىسىملىك بىر خىتاي يازغۇچى تەرىپىدىن مىلادى 1200-يىللاردا تەييارلانغان بىر دوكلاتنى كۆرگەنىدۇق. دوكلاتتا دىيلىشچە، ئۇيغۇرلار ئارسىدا خىتايلارنىڭ «شى كىڭلەر، لوكايلىدلەر، ھىياۋكىڭلەر» ناملىق كىتاپلىرى بىلەن ئۇ سۇلالىلەرنىڭ شائىرلىرى ۋە تارخىچىلىرى مەۋجۇت ئىدى. ئۇيغۇر ياشلىرى ۋە ئەمەلدارلارنىڭ ئوغۇللىرى مەكتەپلەردە تەربىيلىنەتتى. بۇلار مەكتەپلەردە پەقەت ئوقۇش بىلەنلا قالمايىتتى. بىيىت توقۇش ۋە شىئىر يىزىشنىمۇ ئۈگىنەتتى.
تۈركلەرنىڭ خىتايلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى مىلاتتىن 200 يىل ئىلگىرى ھۆكۈم سۈرگەن «ھۇن» نامىدىكى تۈرك دۆلىتى دەۋرىدىمۇ مەۋجۇت ئىدى. مىلاتتىن 174 يىل ئىلگىرى چۇڭ خۇاڭ يۇە دىگەن بىر خىتاي ئەلچىسى  بىر خىتاي مەلىكىسىنى ئىلىپ تۈرك ھۆكۈمدارىغا سوۋغا قىلىش مەقسىتىدە تۈرك سارىيىغا كەلدى. ئەلچى تۈركلەرنىڭ خىتاي مەدەنىيىتىنى تەقلىد قىلىش قىزغىنىقىنى كۆرۈپ، بۇ دورىمىچىلىق تۈركلەرنىڭ ھاياتىنى بۇزىدۇ دەپ قارىدى. بۇ ئەلچى تۈركلەرنى ناھايتى ياخشى كۆرۈپ قالدى. شۇڭلاشقا خىتايغا قايتىپ كەتمىدى. بۇ دەۋىرلەردە تۈركلەر قازانغان زەپەرلىرى ۋە قۇرغان بىرلىكلىرى سەۋەپلىك ناھايتى كۈچەيگەنىدى (بىيىغانىدى). ئالدىدا خىتاي كۈلتۈرىگە ئوخشاش ۋاللا-ۋۇللۇڭ، دەبدەبىلىك كۆرىنىدىغان يىڭى بىر دۇنيا جىلۋىلىنىپ تۇراتتى. بۇ كۈلتۈرنىڭ يىمەك-ئىچمەكلىرى، كىيىم-كىچەكلىرى، مودىلىرى ئاستا-ئاستا تۈركلەرنىڭ ئارىسىغا سىڭىپ كىرىشكە باشلىدى. خىتاي ئەلچى بۇ ئەھۋالنىڭ خەتىرىنى ئەسكەرتىپ تۇراتتى. ئۇلارنى ئويغىنىشقا دەۋەت قىلاتتى. ئەمما، تۈركلەرنىڭ قىلدىغان ئىشى يا قويۇق ئورمانلارغا شىكارغا چىقماق ياكى يايلاقلاردا سان- ساناقسىز پادىلىرىنى ئوتلىتىشتىن ئىبارەت ئىدى. بۇنداق ياشايدىغانلارغا خىتايدا توقۇلغان يىپەك رەخىتلەر ئەمەس، ئۆزلىرىنىڭ تىرە ۋە مامۇقلاردىن تىكىلگەن كىيىم- كىچەكلىرى بەكرەك ماس كىلەتتى. قىتىق، قىمىز، سۈزمە،سىرىقماي، قايماققا ئوخشاش سۈتتىن ياسالغان يىمەكلىكلەر، لەززەتلىك ئوۋ گۆشلىرى بىلەن سىمىز بىقىلغان پادىلار خىتايلارنىڭ يىمەكلىكلىرىدىن بەكرەك يىيىشلىك ۋە پايدىلىق ئىدى. ئەگەر تۈركلەر خىتايلارنىڭ ئادەتلىرىگە رىئايە قىلىسا، ئۇلارنىڭ بۇغداي ۋە قوناقلىرىغا، يىپەك كىيىملىرىگە كۆنەلەيدىغان بولغاچقا، كۈنلەرنىڭ بىرىدە خىتاينىڭ مۇستەملىكىسىگە ئايلىنىپ قىلىشىنى ئۇنداق بەك يامان كۆرۈپ كەتمەيىتتى.
خىتاي ئەلچى ھەردائىم ھۆكۈمدارغا، تۈرك ئېلىنىڭ ئەجداتلىرىدىن مىراس قالغان تۆرەلەردىن ئايرىلماسلىقى كىرەكلكىنى تەكىتلەيىتتى (ئۈگۈت بىرەتتى). چۈنكى بۇ تۆرەلەر شانلىق تارىخ ياراتقان ئۇ ئەجداتلارنى يىڭىلمەس قەھرىمانلارغا ئايلاندۇرغانىدى. بۇ ئۈگۈتلەرگە باشقا پەندى- نەسىھەتلەرمۇ قوشۇلاتتى. ھۆكۈمدار خەلقىنىڭ نوپۇسىنى، ئوخشىمىغان قەبىلە ۋە چىدىرلارنىڭ سانىنى ۋە مۇددىتىنى (كۆچمەن تۈركلەرنىڭ چىدىر قۇرۇپ ئولتۇراقلاشقان يىرىدە قانچىلىق تۇرىدىغانلىقىنى دىمەكچى-ت) ئىنىق بىلىشى كىرەك ئىدى. چۈنكى نوپۇس ۋە مال-چارۋىلارنىڭ سانى ئىنىق بولسا، كۈنلەرنىڭ بىرىدە خىتايغا قارشى ئۇرۇش ئىچىلىپ قالسا، كۈچلۈك ۋە جابدۇقلۇق قوشۇنلارنى تەشكىللەپ چىققىلى بولاتتى.
خىتاي ئەلچى خىتايلارنىڭ ھەيۋىسىنى سۇندۇرۇش ئۈچۈن خىتايدىن كەلگەن ئەلچىلەرگە مەغرۇر مۇئامىلە قىلىش كىرەكلىكنى تانجۇغا [5] (تۈرك ھۆكۈمدارغا) تەۋسىيە قىپ تۇراتتى. خىتاي ئىمپىراتۇرى تانجۇغا مەكتۇپ يازغاندا مۇنداق دەپ باشلايىتتى: «ئىمپىراتۇر، ھۇنلارنىڭ تانجۇسىدىن (ھۆكۈمدارىدىن) تۆۋەنچىلىك بىلەن شۇنى ئۆتۈنىدۇكى…»  ۋاراقنىڭ چوڭ-كىچىلىكى مۇئەييەن بىرچوڭلۇقتا بولاتتى. خىتاي ئەلچى  تانجۇغا، مەكتۇپ يازغان چاغدا خىتاي ئىمپىراتۇرى ئىشلەتكەن ۋاراقتىن چوڭراق ۋاراق ئىشلىتىشىنى ۋە مەكتۇپنىڭ بىشىغا: «ئاسمان بىلەن يەر تۇغقان، قۇياش بىلەن ئاي تەخىتكە چىقارغان ھۇنلارنىڭ بۈيۈك ھۆكۈمدارى خىتاي ئىمپىراتۇرىدىن شۇنى تەلەپ قىلىدۇكى…» دەپ يىزىشىنى تەۋسىيە قىلاتتى. چۇڭ خۇاڭ يۈە ھەردائىم ھۆكۈمدارنىڭ سارىيىغا كەلگەن خىتايلارغا بولۇپمۇ خىتاي ئىمپىراتۇرى تەرىپىدىن ۋەزىپە بىلەن كەلگەن خىتايلارغا تۈركلەرنىڭ ئىسىل پەزىلىتىنى ماختاپ بىرەتتى. تۈركلەرنىڭ كۈلتۈر جەھەتتىن خىتايلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى تىلغا ئالاتتى. خىتايلار ئۇنىڭغا نارازىلىق بىلدۈرۈپ «تۈركلەر ياشانغانلارنى ھېقىر [6] كۆرىدۇ.»-، دىيىشەتتى. ئەلچى بۇنىڭغا جاۋابەن «خىتايدا نۇرغۇن خىزمەتلەرگە سىلىنغاندىن كىيىن، ماغدۇردىن قالغاندا يۆلەنچۈكسىز، قارانچۇقسىز تەرك ئىتىلگەن بىرمۇنچە خىتاي قىرىلارنىڭ بارلىقىنى» ئەسلىتەتتى. «ئەگەر تۈركلەرنىڭ كۈنى پەقەت ئۇرۇش بىلەنلا ئۆتىدۇ دىيىلسە، بۇ ئۇرۇشلار مىللەتنىڭ بەختى ۋە تەختى ئۈچۈندۇر. ياشانغانلار ۋە كۈچسىز بولغانلىقتىن ئۇرۇشقا قاتنىشىشقا قادىر بولالمايدىغانلار كىرەكلىك ئۇزۇق-تۈلۈككە ئىگە بولۇپ، دۈشمەنگە قارشى خاتىرجەم بىر ۋەزىيەتتە ياشايدۇ. دادا بىلەن بالا ئۆز-ئارا بىر- بىرىنى ھۆرمەتلەيدۇ. شۇڭلاشقا تۈركلەرنى قىرىلارغا ھاقارەت قىلىدۇ دەپ ئەيىپلەش تۆھمەت قىلغانلىق بولىدۇ.»
خىتايلار، تۈركلەردە  دادا- بالىنىڭ بىر ھۇجرىدا يىتىشىنى، دادىسى ئۆلۈپ كەتسە ئوغۇلنىڭ ئۈگەي ئانىسنى نىكاھىغا ئىلىشىنى، بىر قىرىندىشى تۈگەپ كەتسە يەنە بەنە بىر قىرىندىشىنىڭ (ئاكىسى ياكى ئىنىسىنىڭ) يەڭگىسىنى ئىلىشىنى نەقىل كەلتۈرۈپ تۈركلەرنى تەنقىت قىلاتتى. چۇڭ خۇاڭ يۈە ھەمىشە تۈركلەرنىڭ خىتايلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىلىقىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشاتتى. ئۇ مۇنداق دەيىتتى: «تۈركلەر ھايۋان گۆشىدىن باشقا گۆشنى يىمەيدۇ، سۈتتىن باشقا بىرنەسە ئىچمەيدۇ، تىرىدىن باشقا بىرنەرسىدە تىكىلگەن كىيىم-كىچەكنى كىيمەيدۇ، ھەددى-ھىساپسىز مال-چارۋىلىرىنى يايلاقلاردا، ئىرىق- بويلىرىدا كەزدۈرىدۇ، پەسلگە قاراپ ئۇلارمۇ ئورنىنى ئالماشتۇرىدۇ. ئۇزۇق- تۈلۈكى قالمىغاندا دەرھال ئاتقا مىنىدۇ-دە شىكارغا ئاتلىنىدۇ. باي- باياشاتلىق ئىلكىدە ياشايدۇ، ئارتۇق نادامەت چىكىپ يۈرمەيدۇ. قائىدە- نىزاملىرىنى ئۆزگەرتىشىنى ياقتۇرمايدۇ. بىر ئوغۇلنىڭ ئۆگەي ئانىسى بىلەن، بىر ئەرنىڭ يەڭگىسى بىلەن ئۆيلىنىشى ئۆينىڭ بۇزۇلماسلىقى، بالا- چاقىنىڭ جەبىر- جاپاغا قالماسلىقى ئۈچۈندۇر. بۈگۈنگىچىلىك ھۇنلار ئارىسىدا مۇشۇنچىۋالا قالايمىقانچىلىقلار تۇرسىمۇ ھىچقاچان، كونا ھۆكۈمدارنىڭ ئورنىغا باشقا بىر ئائىلىدىن بىر ەر بەگنىڭ تەخىتكە چىقرىلغانلىقى كۆرۈلۈپ باقمىدى. خىتايدا دەل ئەكىسچە، ئۇزۇن زامانلاردىن بىرى تەخىت ۋارىسلىرى (ۋەلى ئەھدى) بىر بىرىنى بوغۇزلاپ كەلدى. دائىم دىگۈدەك يىڭى بىر مۇشتۇمزور ئوتتۇرغا چىقىپ كونىسىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ يىڭىدىن ئىمپىراتۇرلۇق قۇرۇپ چىقتى.
شۇڭلاشقا، خىتايدا ھەردائىم كونا قائىدە- يۇسۇنلارنىڭ ئاياغ-ئاستى قىلىنغانلىقىنى كۆرىمىز. خىتايلار خەلقىنى دۈشمەنلەرنىڭ تەھلىكىسدىن خاتىرجەم قىلىش ئۈچۈن تام بىلەن ئورالغان شەھەرلارنى بىنا قىلىدۇ. ئەمما، خەلىق ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا، قوپارغا تاملىرى بىلەن خەلقىنى مۇداپىئە قىماي ئاق بايراق چىقىرىشقا مەجبۇر بولىدۇ.
بۇ رىئاللىقلار بىزگە تۈركلەرنىڭ خىتايلاردىن مەدەنىيەت ئۈگىنىشكە ھىرىسمەن ئىكەنلىكىنى، ئەمما تۈرك كۈلتۈرىنىڭ ئورنىغا خىتاي كۈلتۈرىنى دەسسىتىشتىن ھەزەر ئەيلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بىرىدۇ. ئورخۇن پۈتۈكلىرىدە بىلگە قاغان بۇ غايىنى مىللىتىگە نىمىدىگەن مۇكەممەل چۈشەندۈرگەن ھە!:
«ئەي تۈرك مىللىتى، ئەگەر ئۇ دۆلەتكە بارساڭ ئۆلۈپ كىتىسەن. ئەمما، ئىچىدە قىسمەتمۇ، بايلىقمۇ بولمىغان ئۆتۈكەن ۋادىلىرىدا قىلىپ؛ كارۋان ۋە توپلارنى ئەۋەتسەڭ مەڭگۈلۈك بىر سەلتەنەتنى مۇداپىئە قىلىشنى داۋاملاشتۇرىسەن!»
شەك- شۈبىھسىزكى، تۈركلەرنىڭ ختايغا بىرىشى خىتاي كۈلتۈرى ئچىدە يوق بولۇپ كىتىشى دىگەنلىك ئىدى. ھالبۇكى، ئۆتۈكەندە قىلىپ كارۋان ۋە توپلارنى ئەۋەتىشى، تۈرك مىللى كۈلتۈرىنى يوقاتماستىن خىتاي مەدەنىيتىدىن پايدىلىنىشىغا شارائىت تۇغدۇراتتى. تۈركلەرنىڭ مىللى كۈلتۈر ھەققىدىكى بۇ ئەندىشەلىرى، مەنقىبىلەردە [7]، ھەتتا ئەپسانىلەردىمۇ ئۇچرايدۇ. بوگۇخان [8]مەنقىبىسىنىڭ ئاخىرىدا يالۇن تەگىن ئىسىملىك بىر تۈرك خاقانىنىڭ ئوغلىغا بىرىلگەن بىر خىتاي مەلىكىسى ئۈچۈن قۇت تىغىنى خىتاي ئىمپىراتۇرىغا سوۋغا قىلغانلىقىنى ۋە مۇشۇ سەۋەپلىك خىتاي ئىمپراتۇرىنىڭ ئۇ تۇپراقنىڭ ھۆكۈمدارىنى خەلقى بىلەن قوشۇپ كۆچكە مەجبۇرلىغانلىقى ھىكايە قىلىنىدۇ. ئۇنداقتا تۈرك دۆلىتىنىڭ زەپەر تىلسىمى دەپ تونۇلغان بۇ قۇت تىغىنى، مىللى كۈلتۈرنىڭ بىر سىمىۋۇلى دەپ ھىساپلىساق خاتا قىلغان بولارمىزمۇ؟
ئىزاھاتلار:
[1] ياغما ۋە توخسى، ئۇيغۇر. پەچەنەك. چىلگى دىگەندەك تۈرك قەبىلىلىرىنى كۆرسىتىدۇ
[2]  مازار تىشى، تاغ باغرى، تاختالارغا ئويما، قاپارتىلما شەكلىدە يىزىلغان خەت ياكى نەقىشلەر
[3] 1. تاشتىن ياسالغان ئۆيلەر
2. تۈربىلەرنىڭ ئۈستىدىكى تاش ياكى شۇنىڭغا ئوخشايدىغان قۇرۇلمىلار
3. ئائىلەhttps://www.seslisozluk.net/BARK-nedir-ne-demek/
[4] بۇرۇنقى زامانلاردىكى تۈركى مىللەتلەرنىڭ جىنازە مۇراسىمى ياكى دەپنە مۇراسىمى يۇغ دەپ ئاتىلاتتى-ت
[5] ئەينى دەۋىردە تۈرك ھۆكۈمدارلىرى تانجۇ دەپ ئاتالغان-ت
[6] كىچىك كۆرۈش، مەنسىتمەسلىك، كۆزگە ئىلماسلىق، بىھۆرمەتلىك قىلىش
[7]  تارىخى شەخىسلەرگە دائىر ھىكايە ۋە رىۋايەتلەر. ئالاھىدە، مۆجىزە خاراكتىرلىك ھادىسە ياكى يىڭىلىقلارغا دائىر چۆچەكلەر
[8] بوگۇخان ياكى بۈگۈخان 759-779 ئۇيغۇر دۆلىتى ھۆكۈمدارى. مانى دىنىنى دۆلەتنىڭ رەسمى دىنى قىلىپ بىكىتكەن ھۆكۈمدار
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
بۆرە بالىلىرى
«خانا» ئىسىملىك ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى بىر يىگىت بىلەن تونۇشۇپ قالىدۇ ۋە تېزلا مۇھەببەت قاينىمىغا چۆكىدۇ. كېيىن يىگىتنىڭ ئىنسانىي خۇسۇسىيەتكە ئىگە بۆرە ئادەم ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ
قىسقىچە مەزمۇنى
«خانا» ئىسىملىك ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى بىر يىگىت بىلەن تونۇشۇپ قالىدۇ ۋە تېزلا مۇھەببەت قاينىمىغا چۆكىدۇ. كېيىن يىگىت ئۆزىنىڭ ئىنسانىي خۇسۇسىيەتكە ئىگە بۆرە ئادەم ئىكەنلىكىنى خاناغا دەيدۇ. خانا بۇنى بىلسىمۇ ئۇنىڭغا بولغان مۇھەببىتى قىلچە ئۆزگەرمەيدۇ. كېيىن ئۇلارنىڭ «يۇكى»، «ئامې» ئىسىملىك ئىككى بالىسى بار بولىدۇ. يۇكى قىش كۈنلىرى تۇغۇلغاچقا ئۇنىڭغا قار دېگەن مەنىدە يۇكى دەپ، ئامې بولسا يامغۇرلۇق كۈندە تۇغۇلغاچقا يامغۇر دېگەن مەنىدە ئامې دەپ ئىسىم قويۇلىدۇ. ئەمما بىر ئائىلە كىشىلىرىنىڭ بەخىتلىك تۇرمۇشى ئۇزۇنغا بارمايدۇ. بۆرە يىگىت بىر كۈنى ئىنسانلار تەرىپىدىن تۇتۇپ ئېلىپ كېتىلىدۇ. ئېرىدىن ئايرىلىپ قالغاندىن كېيىن خانا قاتتىق ئازابلانسىمۇ ئەمما يەنىلا بالىلىرى ئۈچۈن قىيىنچىلىقلارغا باش ئەگمەي قەيسەرلىك بىلەن تىرىشىپ، تۇرمۇش كەچۈرۈشكە باشلايدۇ. بۇ جەرياندا بىر ئانىنىڭ ئىككى بۆرە بالىسىنى بېقىپ چوڭ قىلىش جەريانىدا تارتقان جەبىر-جاپالىرى ۋە ئوڭۇشسىزلىقلىرى تەسۋىرلىنىدىغان بولۇپ بىزگە ئانا مېھرىنىڭ قۇدرىتىنى يەنە بىر نامايەن قىلىدۇ.
SAMSUNG گورۇھى
1996-يىلى يەر شارى بويىچە 5 كۈچلۈك گۇرۇھ قاتارىغا كىرگەن، ھازىر كۆپلىگەن تارماق شىركەتلەرنى ۋە باشقا قانۇنىي ئىگە ئورگانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، يېقىندا 70 نەچچە دۆلەت ۋە ئورۇندا 300 گە يېقىن قانۇنىي ئىگە ۋە ئىش بېجىرىش ئورنىنى قۇردى، ئىشچى-خىزمەتچىلىرىنىڭ ئومۇمىي سانى 196 مىڭ ئادەم.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :SAMSUNG گورۇھى
شىركەت تىپى :ئېلىكتىرون، ماشىنىسازلىق، خىمىيە سانائىتى، پۇل-مۇئامىلە سۇغۇرتىسى قاتارلىقلار.
كەسپ تەۋەلىكى :ئېلىكتىرون، ماشىنىسازلىق، خىمىيە سانائىتى، پۇل-مۇئامىلە سۇغۇرتىسى قاتارلىقلار.
باش شىتابى :كورىيە
قۇرغۇچىسى :لى بىيۇڭ-چۇل
قۇرۇلغان ۋاقتى :1938-يىلى
خىزمەتچى سانى :196 مىڭ ئادەم.
توربېكىتى : http://www.samsung.com/
ئومۇمى كاپىتال :843 مىليارد 300 مىليون ئامېرىكا دوللىرى
تارماق شىركەتلىرى :سامسۇڭ ئېلىكتىرون شىركىتى، سامسۇڭ مۈلۈك شىركىتى، سامسۇڭ ھاياتلىق شىركىتى، سامسۇڭ SDI شىركىتى، سامسۇڭ SDS شىركىتى، سامسۇڭ ئېغىر سانائىتى، سامسۇڭ ئىناۋەتلىك كارتىسى، سامسۇڭ كۆرسەتكۈچ ئېكرانى قاتارلىقلار بار.
شان-شەرەپلىرى
samsung2005-يىلى 10-ئايدا، ئامېرىكا ئالما كومپىيۇتېرى سامسۇڭ بىلەن بىرلىكتە 3 مىليارد 800 مىليون مەبلەغ سېلىپ تېز سۈرئەتتە ئەستە ساقلاش ئۈزىكىنى ئىشلەپچىقىرىش پىلانىنى ئەمەلدىن قالدۇرغانلىقىنى جاكارلىدى. شۇ يىلى، سامسۇڭ Fortune تەرىپىدىن ئەڭ ھۆرمەتكە ئېرىشكەن كارخانا «يەر شارى All Star نىڭ 39-ئورۇن» غا  تاللاندى.
2005-يىلى، سامسۇڭ ئېلىكتىرونى دۇنيادىكى 100 چوڭ ماركىنىڭ ئىچىدە 20-ئورۇنغا تىزىلدى، ئۇدا 5 يىلى يېتىلىشى ئەڭ تېز بولغان 5 ماركىنىڭ بىرى بولدى.
2005-يىلى، سامسۇڭ ئېلىكتىرونى 2007-يىلىدىن ئىلگىرى iPod مېدىيا قويغۇچ ساھەسىدە ھۆكۈم سۈرىۋاتقان ئالما كومپىيوتۇرىنىڭ ئورنىنى ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
2006-يىلى، سامسۇڭ ئېلىكتىرونى يەر شارى LCD كۆرسەتكۈچ ئېكرانى بازىرىدا 6 مىليون 583 مىڭ دانە سېتىلىپ، پۈتۈن بازارنىڭ %56 تىنى ئىگەللەپ، دۇنيا بويىچە بىرىنچى بولدى.
2006-يىلى، سامسۇڭ ياپونىيە Panasonic شىركىتىدىن ئېشىپ چۈشۈپ، دۇنيا بويىچە بىرىنچى چوڭ نېپىز ئېكرانلىق تېلىۋىزور بىلەن تەمىنلىگۈچىگە ئايلاندى، تا ھازىرغىچە دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇندا.
2007-يىلىنىڭ 2-پەسلىدە، سامسۇڭ ئېلىكتىرونى يانفۇن ساھەسىدە دۇنيا بويىچە 2-ئورۇنغا ئۆتۈپ، يانفۇن ئىشلەپچىقىرىدىغان Motorola شىركىتىنىڭ ئورنىنى ئىگەللىدى.
2008-يىلى، سامسۇڭنىڭ سودا ئوبروتى 3 تىرىليون NT$ دىن ئېشىپ، دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ ئۇچۇر شىركىتى ھەۋلەت-پەكارد تەرەققىيات شىركىتى (Hewlett-Packard Development Company) گە يىتىشىۋالايلا دەپ قالدى.
2009-يىلى 9-ئايدا، سامسۇڭ ئېلىكتىرونىنىڭ بازار قىممىتى ئىنتېل دىن ئېشىپ، 110 مىليار 200 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتتى، ئىنتېلغا سېلىشتۇرغاندا بازار قىممىتى 860 مىليون ئارتۇق بولۇپ، دۇنيا بويىچە بازار قىممىتى ئەڭ يوقىرى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىدىغان زاۋۇت بولۇپ قالدى. 2010-يىل 2-ئايدا، سامسۇڭ ئېلىكتىرونىنىڭ سودا ئوبروتى ھەۋلەت-پەكارد تەرەققىيات شىركىتىدىن ئېشىپ، سودىسى دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتتى.
2010-يىلى 4-ئايدا،سامسۇڭ ئېلىكتىرونى 2020-يىلىنىڭ دەسلەپكى پەسلىدىكى سودىسىنىڭ ئومۇمىي پايدىسى  4 تىرىليون 410 مىليارد كورىيە ۋونى بولۇپ، ئۆتكەن يىلى 3-پەسىلدىكى 4 تىرىليون 220 مىلياردلىق سودا رېكوتىنى بۇزۇپ تاشلاپ، %643 ئۆستى.
2010-يىلى 7-ئايدا، 2010-يىلىنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا دۇنيا بويىچە 20 چوڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ شىركىتىنى دەرىجىگە تۇرغۇرغاندا، سامسۇڭ ئىنتېلدىن كېيىن قالسىلا 2-ئورۇندا تۇردى.
2010-يىلى 12-ئايدا،باش دېرىكتور لى كۇن-ھى (Lee Kun Hee) نىڭ ئوغلى لى يى-يوڭ (Lee Jae-yong) دېرىكتورلۇق ئورنىغا ئۆستى.
2011-يىلى 3-ئايدا، سامسۇڭ گورۇھى ئامېرىكا دورىگەرلىك شىركىتى كۇئىنتېنىس (Quintiles Transnational) ھەمكارلىشىپ، يېڭى بىئو-تېخنىكا دورىگەرلىكىنى قۇردى، كاپىتالى 300 مىليارد كورىيە ۋونىغا يېتىدۇ.
2011-يىلى 6-ئايدا، سامسۇڭ گوروھىنىڭ مەخسۇس زەمبىرەك ۋە كۈرەشچى ئايرۇپىلان ئىشلەپچىقىرىدىغان تارماق شىركىتى سامسۇڭ Techwin شىركىتىدە چىرىكلىشىش ئەھۋاللىرى كۆرۈلدى. لى كۇن-ھى چىرىكلىشىشنىڭ سامسۇڭ گۇرۇھىنىڭ ئىچكى قىسمىدا يامراپ كەتكەنلىكىنى، پۈتكۈل گورۇھنى تەكشۈرۈشنى كۈچەيتىپ، يوقىرى قاتلام رەھبەرلىكىنى تەرتىپكە سېلىش لازىملىقىنى بىلدۈردى.
2011-يىلى 6-ئايدا، سامسۇڭ يەر شارى بويىچە 120 دۆلەتتە Galaxy S2 نى بازارغا سېلىشنى پىلانلىدى، بىرىنچى ئەۋلاد Galaxy S بىلەن سېلىشتۇرغاندا، Galaxy S2 نىڭ گەۋدىسى تېخىمۇ نېپىز، قېلىنلىقى پەقەت 8.5mm، ئېغىرلىقى 116 گرام، ئېكرانى 4.3 سۇڭلۇق Super AMOLED Plus،  Android Gingerbreadمەشغۇلات سېستىمىسىنى ئورنىتىشقا بولىدۇ. سامسۇڭ ھەرىكەتچان خەۋەرلىشىش بۆلىمىنىڭ بىرىنچى پەسىللىك پايدىسى 1 تىرىليون 430 مىليارد كورىيە ۋونى بولۇپ، پايدا نىسبىتى %13.5.
2011-يىلى 7-ئايدا، ئامېرىكا «بايلىق» ژۇرنىلى دۇنيادىكى 500 كۈچلۈك كارخانىنى باھالىغاندا، سامسۇڭ گوروھى دۇنيا بويىچە 22-ئورۇنغا تىزىلدى.
2011-يىلى 7-ئايدا، يۈزەكى گۈللىنىشنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقى سەۋەبىدىن، سامسۇڭ ئىككىنچى پەسىلدىكى پايدىنىڭ ئۆتكەن يىلدىكى ئوخشاش ۋاقىتتىكىدىن %26 ئازىيىپ كېتىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىدى. تېلىۋىزور ئىشلەپچىقىرىش ئىشلىرىنىڭ پايدىسى بەلكىم %53 كە چۈشۈپ قېلىشى مۇمكىن. بىراق ئەقلىي يانفون ساھەسىدە، سېتىلىش مىقدارى 4 ھەسسىلىنىپ، 10 مىليون 800 مىڭ دانىگە يەتتى.
ئىلىكتىرون
سەنشىڭسامسۇڭ ئېلىكتىرونى-ئاساسلىق تىجارىتى ئىستىمال شەكلىدىكى ئېلىكتىرون، DRAM ۋە NAND، Flash يەككە پىلاستىنكىلىق كومپىيۇتېر ۋە مىكرو بىر تەرەپ قىلغۇچ، رادىئو ئالاقىسى ئۈزىكى ۋە كىرىستال ئايلانمىسىنى ۋاكالىتەن ئىشلەپچىقىرىش بولۇپ سامسۇڭ گوروھىدىكى يېتەكچى شىركەت ھېساپلىنىدۇ.
سامسۇڭ ئېكرانى- دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ كۆرسەتكۈچ ئېكران شىركىتى، ئاساسلىق كەسپى LCD ۋە AMOLED يۈزلۈك تاختىسى ۋە ئېكرانىنى ئىشلەپچىقىرىش، سامسۇڭ ئېلىكتىر يۈزلۈك تاختىسى بۆلىمى ۋە سامسۇڭ ھەرىكەتچان ئېكرانى (SMD) ھەم  S-LCD بىرىككىشىدىن قۇرۇلغان شىركەت.
سامسۇڭ SDI- ئاساسلىقى قۇياش ئېنىرگىيەلىك باتارىيە، يېقىلغۇ باتارىيەسى، ئېنىرگىيە مەنبەسى ساقلىغۇچنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
سامسۇڭ SDS-ئاساسلىق تىجارىتى IT بىلەن مۇناسىۋەتلىك كەسىپلەر، ICT مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
سامسۇڭ گېنېراتورى-ئاساسلىقى ئېلىكتىر زاپچاسلىرىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
سامسۇڭ تورى-ئاساسلىق تىجارىتى تېلگىراف ئالاقىسىغا مۇناسىۋەتلىك كەسىپلەر.
سامسۇڭ كورنىڭ (Corning) نەپىس ئەينىكى-ئاساسلىقى TFT-LCD ئەينەكنىڭ ئاساسلىق تاختىسى، تەڭ ئىئونلۇق سۈزگۈچ، كىنېسكوپ (تېلىۋىزورنىڭ ئېكرانى) ۋە ئەينەك ياسايدۇ.
سامسۇڭ ئاۋىئاتسىيىسى-ئاساسلىق تىجارىتى سامسۇڭ بېل (Bell) 427 نى ئىشلەپچىقىرىش، بېل، بئىن (BBIN) قاتارلىق شىركەتلەرنىڭ مەھسۇلاتلىرىنى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەيدۇ.
مىخانىزىم
سامسۇڭ ئېغىر سانائىتى-ئاساسلىقى پاراخوت ياسايدۇ.
سامسۇڭ مۈلۈكچىلىكى-ئاساسلىقى ئېلىكتىر ئۈسكىنىلىرى زاپچاسلىرى،  قىسىم ئىشلىتىدىغان ئايروپىلاننىڭ زاپچاسلىرىنى ياسايدۇ.
سامسۇڭ قۇرۇلىشى-ئاساسلىق تىجارىتى قۇرۇلۇش، ئەڭ داڭلىق قۇرۇلىشى دۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سودا ساراي-خەلىفە مۇنارى ۋە مالايسىيادىكى ئېگىز بىنا-قوش چوققىلىق مۇنار.
خىمىيە سانائىتى
سامسۇڭ total-ئاساسلىقى پلاستىك ماتىرىيال، خىمىيە سانائىتى مەھسۇلاتلىرى، نېفىت مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
سامسۇڭ نېفىت خىمىيەسى- ئاساسلىق تىجارىتى بولسا PTA.
سامسۇڭ ئالىي خىمىيەسى-ئاساسلىقى ئېلىكتىر خىمىيەسى ماتىرياللىرى، ئالىي خىمىيە مەھسۇلاتلىرىنى ياسايدۇ.
سامسۇڭ BP خىمىيەسى-ئاساسلىق ئىگىلىكى ئازوت كىسلاتاسى، H2، VAM ياساش.
مۇئامىلە سۇغۇرتىسى
سامسۇڭ ھاياتلىق سۇغۇرتىسى-ئاساسلىق تىجارىتى ئۆمۈر سۇغۇرتىسى ۋە پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمىتى.
سامسۇڭ ئوت ئاپىتى سۇغۇرتىسى- ئاساسلىق تىجارىتى ئۆمۈر سۇغۇرتىسى ۋە پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمىتى.
سامسۇڭ ئىناۋەتلىك كارتىسى-ئاساسلىق تىجارىتى ئىناۋەتلىك كارتا تىجارىتى، بانكا قەرزى، ئىجارە مۇلازىمىتى.
باشقا تارماقلار
سامسۇڭ 1-يۇڭ توقۇمچىلىق فابرىكىسى-ئاساسلىق تىجارىتى مودا كىيىم، توقۇلما بويۇملار، خىمىيە، ئېلىكتىر ماتىرىياللىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
بىرىنچى ئېلان-ئاساسلىق تىجارىتى ئېلان ۋاكالەتچىلىكى.
شىللا مېھماخانىسى (Hotel Shilla)-مېھماخانىغا مۇناسىۋەتلىك تىجارەت بىلەن شوغۇللىنىدۇ.
سامسۇڭ ئەۋېرلەند (Everland) باغچىسى-گىيوڭگى-دو يونگىن ( Gyeonggi-do Yongin) شەھىرىگە جايلاشقان باغچا بولۇپ، كورىيەدىكى ئىككىنچى چوڭ كۆڭۈل ئېچىش باغچىسى،   ، ئەۋېرلەند (Everland) باغچىسى موتوتسىكىلىت مۇسابىقە مەيدانىدىن تۈزۈلگەن.
سامسۇڭ سىئۇل دوختۇرخانىسى
سامسۇڭ ئارىسلانى (توپ ئەترىتى)
سامسۇڭ ئىقتىساد تەتقىقات ئورنى
سامسۇڭ ئۇنۋېرسال تېخنىكا ئىنىستىتوتى
سامسۇڭ ئادەم كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىنىستىتوتى
خو-ئام (hoam) مالىيە تەشكىلاتى
سامسۇڭ S1 شىركىتى
سامسۇڭ مەدەنىيەت فوندى جەمئىيىتى
سامسۇڭ پاراۋانلىق فوندى جەمىئىيىتى
سامسۇڭ ئۆمۈر سۇغۇرتىسى خەلق ئاممىسى پاراۋانلىق فوندى جەمىئىيىتى
شېرىكلەشكەن شىركەتلەر
رېنائۇل سامسۇڭ ماشىنىسى (Renault Samsung Motors)-فرانسىيە رېنائۇل ماشىنىسى ۋە كورىيە سامسۇڭ ماشىنىسى شېرىكلەشكەن كارخانا،  كورىيە بويىچە 3-چوڭ ماشىنا ئىشلەپچىقىرىش تىجارىتى بولۇپ، بۇ شىركەت كورىيە دۆلەت ئىچىدىكى بازارنىڭ سېتىلىش ئەھۋالىغا ئەھمىيەت بېرىدۇ، سىرتقا ئېكىسپورت قىلىش مىقتارى ئاز، بۇ ماركا ياپونىيە ماشىنا ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسى بىلەن ھەمكارلاشقاچقا، لاھىيىسىنىڭ ھەممىسى ياپونىيە ماشىنىلىرىنى ئاساسىي نۇسخا قىلغان. رېنائۇل سامسۇڭ ماشىنىسىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك نىشانى بولسا 2010-يىلى ئىشلەپچىقىرىش مىقتارىنى كۆپەيتىپ 500 مىڭ ماشىنىغا يەتكۈزۈش، بۇنىڭ ئىچىدە ئېكىسپورت مىقتارىنى 250 مىڭ ماشىنىغا يەتكۈزۈش، نۆۋەتتە رېنائۇل ماشىنىسى بۇ شىركەتنىڭ %80 پېيىنى ئىگەللەيدۇ.
تەنتەربىيە جەھەتتە
samsungسامسۇڭ گوروھى قوللىغان تەنھەرىكەتتىن، سامسۇڭ ئارىسلانى كالتەك توپ ئەترىتى، ۋۇسون سامسۇڭ كۆك قانات پۇتبول كۇلۇبى، چېلسى پۇتبول كۇلۇبى قاتارلىقلار بار. سامسۇڭ 1998-يىلىدىن 2008-يىلىغىچە بولغان ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنىڭ سىمسىز ئالاقە ئەسلىھەلىرىنىڭ باش ياردەم بەرگۈچىسى.
2002-يىلى، 2002-يىللىق قىشلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا، سامسۇڭ تەشۋىقات مۇلازىمەت ئورنىنى ئاچتى.
2003-يىللىق ياشلار پۇتبول لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىدا، سامسۇڭ  قوللىغۇچى ئورۇن بولدى.
2003-يىلى 8-ئايدا، سامسۇڭ ئېلىكتىرونى دۇنياۋىي خوككېي توپ مۇسابىقىسىنىڭ قوللىغۇچىسى بولدى.
2006-يىلى، سامسۇڭ مۇز ئۈستى تەنتەربىيە ھەركىتىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ياردەم قىلدى.
2008-يىلى، سامسۇڭ گۇۋاڭجۇ ئاسىيا تەنھەرىكەت يىغىنىنىڭ قوللىغۇچىسى بولدى.
2009-يىلى، تەيۋەن سامسۇڭى گاسلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك قوللىغۇچىسى بولۇپ، جۇڭگو ۋەكىللەر ئۆمىكىگە ياردەم بەردى.
2010-يىللىق قىشلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا، سامسۇڭ ۋە IBM Acer، lenovo لار ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنىڭ پۈتۈن يەر شارىدىكى قوللىغۇچىسى بولدى.
2012-يىلىدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا، سامسۇڭ پۈتۈن يەر شارى خاراكتىرلىك قوللىغۇچىغا ئايلاندى.
مالىيە سەتچىلىكى
2007-يىلى سامسۇڭ گوروھىنىڭ سابىق قانۇنىي مەسلىھەتچىسى كىم يوڭ-چۇل (Kim Yong-chul) پۈتۈن دۆلەتتە بىۋاستە تارقىتىلىدىغان تېلىۋىزىيە مۇخبىرلار يىغىنىدا، لى كۇن-ھى (Lee Kun-Hee) نى كۆرسەتمىسى ئاستىدا، 1 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى مەخپى پۇل تەييارلاپ، ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى، سودىيە تەپتىش ئەمەلدارلىرى ۋە مېدىيالارغا پارا بېرىپ، سامسۇڭنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى باشقۇرۇش مەسىلىسىنى تەكشۈرۈشنى توسىغانلىقىنى ئاشكارلىدى. شۇ يىلى 11-ئاينىڭ 23-كۈنى، كورىيە پارلامېنتى مەخسۇس تەكشۈرۈش گۇرپپىسى قۇرۇپ، شىكايەت قىلىنغان مەخپى پۇل دىلوسىغا ئارىلاشتى.
گەرچە تەپتىش ئەمەلدارى ھاۋالىگە خىلاپ ھالدا، باجدىن قاچتى دەپ ئەرز قىلغان بولسىمۇ، لى كۇن-ھى (Lee Kun-Hee) ئاخىرىدا باجدىن قاچقانلىقى ئۈچۈن 3 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىپ 5 يىل كېچىكتۈرۈپ ئىجرا قىلىندى، 2008-يىلى 4-ئايدا، لى كۇن-ھى  ئلاھىدە تەكشۈرۈلىۋاتقان مەخپى پۇلنى تەكشۈرۈش ئىشىدا كەچۈرۈم سورىدى ھەم باش دېرىكتورلۇق ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بەردى. بىراق 2009-يىلى 12-ئايدا، پرېزدېنت لى ميۇڭ-بەك (Lee Myung-bak)  لى كۇن-ھىغا ئالاھىدە كەچۈرۈم بېرىشنى قارار قىلدى، سەۋەبى «جەنۇبىي كورىيە 2018-يىللىق قىشلىق تەنھەرىكەت يىغىنىغا ئىلتىماس قىلماقچى بولۇپ، لى كۇن-ھى خەلقئارالىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنىڭ ئەزاسى بولغاچقا، دۆلەتنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن، بۇ ئالاھىدە كەچۈرۈم بېرىلگەنىدى».
كىم يوڭ-چۇل 2010-يىلى «سامسۇڭنى مۇلاھىزە قىلىش» ناملىق كىتابىنى نەشر قىلىپ، سامسۇڭنى ئاسىيا قىتئەسىدىكى ئەڭ چىرىكلەشكەن كارخانا دەپ تەسۋىرلىدى، ئۇ يەنە 2013-يىل ئىككىنچى كىتابى «سامسۇڭنىڭ ئىچكى سىرى: سامسۇڭنىڭ بىرىنچى ھەقىقىي ئەھۋالىنى ئاشكارىلاش» نى نەشردىن چىقىرىپ، يەنە بىر قېتىم سامسۇڭنىڭ يوقىرى قاتلىمىدىكىلەرنىڭ مەخپى پۇل تەسىس قىلىپ،  تەپتىش ئەمەلدارى، ھۆكۈمەت ئەمەلدارى، ئەدلىيە ۋە سىياسىي ساھەدىكى كىشىلەرنى سېتىۋالماقچى بولغانلىقىنى ئەيىپلىدى، ئىككى كىتاب نەشىردىن چىققاندىن كېيىن كورىيە مېدىئالىرى مەجبۇرلاشقا دۈچ كەلدى.
كورىيەدىكى تور ئەھلى «سامسۇڭنىڭ مالىيە كۈچى دۆلەتنىڭ ئاساسىي ھوقوقىنى كونتىرول قىلىۋالغىلى ئۇزۇن بولدى» دېيىشتى.
ئالاقىدار ئىشلار
2012-يىلى 12-ئاينىڭ 6-كۈنى، ئامېرىكا نوكىيا شىركىتى Twitter دا سامسۇڭنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارلىق قول سائىتى Galaxy Gear «2013-يىلى» نى مەسخىرە قىلدى، ھەمدە سامسۇڭغا 2014 –يىلى چاتقۇچى بار ھەم پىلاستىنكا قويغىلى بولىدىغان «ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئاياغ» كەشىپ قىلىش تەكلىپىنى بەردى. ئامېرىكا سامسۇڭ شىركىتى شۇئان «go f*** yourself» دەپ تىللاپ ئىنكاس قايتۇردى، بىراق «ئەخلاقسىز» دەپ ئەيىپلەندى. كېيىن سامسۇڭ شىركىتى ئۇنى ئۆچۈرۋەتتى
چاق ۋە يىپ ئېگىرىش
ئۇيغۇر ئاياللىرى ئائىلە ئىشىدىن بوشىغاندا، چاقتا پاختىدىن يىپ ئېگىرىپ، ئائىلىنىڭ ئېھتىياجىدىن چىقىدۇ، يەنە بىر قىسىم ئاياللار خاس يىپ ئېگىرىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. بەزى يۇرت –  مەھەللىلەردە چاقتا يىپ ئېگىرىش كەسىپلەشكەن بولۇپ، كەسىپكارلار توپلىشىپ يىپ ئېگىرىدۇ. توپلىشىپ يىپ ئېگىرىش تولىمۇ قىزىقارلىق بولۇپ، ئونلىغان ھەتتا يۈزلىگەن چاقتىن چىققان ئاۋاز بىلەن ئاياللارنىڭ جۆر بولۇپ ئېيتقان  مۇڭلۇق ناخشىلىرى كىشىنى ئىختىيارسىز مەپتۇن قىلىدۇ. ھەرقانداق بازاردا خاس يىپ بازىرى بولۇپ، ئۇلار ئېگىرگەن يىپلىرىنى ئاشۇ بازاردا ساتىدۇ ۋە پاختا سېتىۋالىدۇ.
چاق _ چاق ياسىغۇچىلار تەرىپىدىن ياغاچتىن ياسىلىدۇ. 80 سانتىمېتىرلىق تاختاينىڭ بىر بېشىغا 50 سانتىمېتىرلىق ئىككى ياغاچ 10 سانتىمېتىر ئارىلىق قويۇلۇپ ئورنىتىلىدۇ، يەنە بىر بېشىغا 20 سانتىمېتىرلىق ئىككى ياغاچ  ئارىلىقتا يىپ تۇرغۇدەك قىلىپ تۇرغۇزۇلىدۇ. سەككىزدىن ئون ئالتە چىشلىق قىلىپ ياسالغان يۇمۇلاق ئىككى چاق پۇزا شەكىللىك ئوقنىڭ ئىككى تەرىپىگە بېكىتىلىپ، چاقنىڭ قارىمۇ قارشى چىشلىرى يىپ بىلەن ئۇدۇل چېتىلىدۇ ۋە چاق بىلەن يىك ئارىلىقىغا ئۆلچەم بويىچە تاناپ بېكىتىلىدۇ. بۇ تاناپ چاق بىلەن يىكنى ئايلاندۇرىدىغان تاسمىلىق رولىنى ئوينايدۇ.
يىپ ئېگىرىش: ئۇچ قىلىنغان پاختىنىڭ بىر ئۇچىدىن بىر غېرىچ يىپ ئېشىلىپ، يىك ئۇچىغا ئىلىنىپ، ئوڭ قول بىلەن چاق ئايلاندۇرۇلىدۇ، سول قولدا پىلتە پاختا سوزۇلىدۇ. يىپ ئېشىلىپ بىر غۇلاچ بولغاندا، چاق ئوقى ئارقىغا ياندۇرۇلۇپ، ئېشىلگەن يىپ يىككە يۆگىلىدۇ. يىپ ئېگىرگۈچىلەرنىڭ ھەرىكىتى ناھايىتى تېز بولۇپ، يىك بىردەمدىلا توشىدۇ. ئاندىن يىكتىكى يىپ قومۇشقا چاق بىلەن ئورىلىپ كاللەكلىنىدۇ، قومۇشقا توشقان بەلگىلىك مىقداردىكى يىپ بازارغا تەييار بولغان بولىدۇ.
يېزىلاردا چاقتا يىپ ئېگىرىش قوشۇمچە ھۈنەر –  كەسىپ بولغاچقا، خەلقىمىزدە مەخسۇس ‹‹ يىپ ئېگىرىش ناخشىسى›› بار بولۇپ، ئۇنىڭدا چاقچىلارنىڭ سەرگۈزەشتىلىرى ۋە بۇ ئەمگەكنىڭ جەريانلىرى ئوبرازلىق ئەكس ئېتىدۇ.
Karahan emprie
karahan emprie sibir doletini birinji ilamha bargan turk dolat, budolatdin maxhur insanlar qikkan masilan :mahmud kaxkiry alxinawayidigandak maxhur insanlar kalgan budolatning umumi jayi hazirki xinjian uyghur aptunumrayunidak xarki turkistan dak bar budolatning maxhur xahi kadirhanbulidu.
ئەنۋەر
ئەنۋەر --باس گىتتار .كىلاسسىك گىتتار ،قۇشۇمچە ئاۋاز ناخشىچى ،ۋە ئلىكترونلۇق گىتتار.. كۆزگە كۈرۇنگەن مۇزىكانت ..ھازېر < ئەركىن مۇزىكا ئەتىرتى >دە ...
شىكوكۇ
left|thumb|350px|شىكوكۇ شىكوكۇ بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 4،141،955نوپۇسىبار، 18،803.68 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 133°30.
ئاقتو ناھىيىسى
ئاقتو ناھىيىسى ( ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى : Aqto Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. ئاقتۇ ناھىيىسى پامېر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان. شەرق قىسمى يېڭىسار ناھىيىسى، يەكەن ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب قىسمى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب، غەربىي جەنۇب تەرىپى ئايرىم - ئايرىم ھالدا قىرغىزىستان نىڭ ئوش ئوبلاستى، تاجىكىستان نىڭ تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 344 كىلومېتىر). شىمال تەرىپى ئۇلۇغچات ناھىيىسى، قەشقەر كونا شەھەر ناھىيىسى ۋە قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 283 كىلومتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 216  كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 23 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى بىرمىڭ 512 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاقتو ناھىيىسى قارمىقىدا 2 دانە بازارلىق ۋە 9 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
غەربىي جەنۇب تەرىپى ئېگىز، شەرقىي شىمال تەرىپى پەس بولۇپ، تاغ يېرى 83.3% نى، تۈزلەڭلىك  16.7% نى ئىگىلەيدۇ. داڭلىق تاغ چوققىلىرىدىن دېڭىز يۈزىدىن 7719 مېتىر ئېگىز بولغان قوڭۇر چوققىسى (كونىلار مۇز تاغ مەلىكىسى دەپ ئاتىغان). دېڭىز يۈزىدىن 7975 مېتىر ئېگىز بولغان قوڭۇر تۆپە چوققىسى ۋە دېڭىز يۈزىدىن  7546 مېتىر ئېگىز بولغان مۇز تاغ چوققىسى (كونىلار مۇز تاغ ئاتىسى دەپ ئاتىغان) بار. ئاساسلىق دەرياسىدىن پاسراۋات دەرياسى، چارلۇڭ دەرياسى ۋە ئېگىز يار دەرياسى، كۈسەن دەرياسى، گەز دەرياسى قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ تۈزلەڭلىك رايونى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.3℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2859.4 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 221 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 60.2 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2427.5 مىللىمېتىر.
بايلىقى
يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى ئىككى مىليارد 484 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 280 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، سۇغۇر، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن سېرىق كەندىر، ئىلانسىمان قامچا ئوت، قانتېپەر، زاراڭزا قاتارلىقلار بار. بايقالغان بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، مىس، قوغۇشۇن، سىنىك، كوبالت، ئالتۇن، كۈمۈش، كرىستال، ياقۇت، ئىسلاندىيە تېشى، سليۇدا، تۇز قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى بولۇپ، ھازىر بار تېرىلغۇ يېرى 18  مىڭ 900 گېكتار ( 283 مىڭ  500 مو)، ئوتلاق  712 مىڭ  900  گېكتار (10 مىليون  693 مىڭ  500 مو). دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، ياغلىق دان قاتارلىقلار بار. جەنۇب تەرىپىدىكى تاغلىق رايوندىكى جىلغىلارنىڭ يايلاقلىرى كەڭ بولۇپ، چارۋىچىلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش شارائىتى بىرقەدەر ياخشى. مال - چارۋىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كۆمۈرچىلىك، رەڭلىك مېتال قېزىش، سېمونت ئىشلەش، دېھقانچىلىق ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ناھىيە بازىرىدىن يېزا - بازار، مەيدانلارغىچە تۇتىشىدىغان غول تاشيوللار بار. كەنت پوچتا - تېلېگراف مۇلازىمەت پونكىتىدىن 15ى قۇرۇلۇپ، پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تۇتاشتۇرۇلغان. پروگراممىلىق تېلېفوندىن 1000 ى ئېچىۋېتىلدى. بۇ ناھىيە قەدىمىي يىپەك يولىدىكى مۇقەررەر ئۆتىدىغان يول ئىدى.
ساياھەتچىلىكى
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن گەز ئۆتىڭى، مۇزتاغ چوققىسى، قوڭۇر چوققىسى، قوڭۇر تۆپە چوققىسى، قاراكۆل، بۇلۇڭكۆل، ئويتاغ ئورمانچىلىق مەيدانى قاتارلىقلار بار.
بيورنىشتىيىن بيورنسون
1903- يىل بيورنىشتىيىن بيورنسون (1832- 1910)، درامماتورگ، شائىر، يازغۇچى نورۋىگىيە «ئىنسان ئاجىز كېلىدۇ»
جۇئەي جۇن
جۇئەي جۇن گىتتارچى 1987-يىلى ئەسقەر بىلەن تۇنجى مۇزىكا ئەتىرتى <سەي ئاشى > مۇزىكا ئەتېرتىنى تەشكىللىگەن
1989-يىلىئەسقەر بىلەن <ياۋايى بالا > ناملىق روك مۇزىكا ئەتىرتىنى تەشكىللىگەن.
تەرخەمەك
ھەققىدە
thumb|تەرخەمەك ئېتىزلىقى تەرخەمەك كاۋا ئائىلىسىگە تەۋە بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئاتىلىق ۋە ئانىلىق گۈللىرى بىر تۈپتە ئايرىم ئۆسىدۇ. گۈلى ئوچۇق سېرىق، گۈل تاجىسى قوڭغۇراق شەكىلدە بولۇپ، ئەتىگەندە ئېچىلىپ كەچقۇرۇن يۇمۇلىدۇ ھەمدە پەقەت ئانىلىق گۈلىلا مېۋىلەيدۇ. مېۋىسى تاياقسىمان ياكى يۇمىلاق سىلىندىرسىمان (مېۋىسى يۇمران بولغاچقا ئاسان ئېگىلىپ غەيرىي شەكىللەرگىمۇ كىرىپ قالىدۇ) بولۇپ، سىرتقى يۈزىدە تىكەن تۈكچىلىرى بولىدۇ.
قىممىتى
تەرخەمەك تەركىبىدە كۆپ خىل ۋىتامىن ۋە ئاقسىل قاتارلىقلار بولۇپ، قاننى تولۇقلاپ ئىشتىھانى ئېچىش رولىغا ئىگە. ئۇنى تۇزلاپ يېيىشكە، جياڭيۇ (چىنجياڭ) چىلانمىسى قىلىپ يېيىشكە ۋە خام يېيىشكە بولىدىغان بولغاچقا، يىل بويى ئىستېمال قىلىشقا بولىدىغان كۆكتات ھېسابلىنىدۇ.
ھازىرقى زامان ئىلمىي تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ تەركىبىدە قەنتلەرنىڭ مايلارغا ئۆزگىرىشىنى تورمۇزلايدىغان بىر خىل ماددىنىڭ بارلىقى مەلۇم بولغان. سەمرىش مايىللىقى بار ھەم قەنتلىك يېمەكلىكلەرگە ئامراق كىشىلەر ئەڭ ياخشىسى تەرخەمەكنى كۆپرەك ئىستېمال قىلىپ بېرىشى كېرەك. شۇنداق قىلغاندا قەنتلەرنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە مايلارنىڭ جۇغلىنىشىنى تورمۇزلاپ، ئورۇقلاش مەقسىتىگە يېتەلەيدۇ.
چەت ئەللىك بىر كىشى تەرخەمەك شىرنىسى (سۈيى) نى تېرىگە سۇۋاپ بەرگەندە كىشىنى ھەيران قالدۇرغۇدەك دەرىجىدە تېرىنى سىلىقلايدىغانلىقىنى، قورۇق يوقىتىپ ھۆسن تۈزەيدىغانلىقىنى بايقىغان ھەمدە ئۇنىڭغا «ھۆسن تۈزىگۈچى كۆكتات» دەپ نام بەرگەن. تەكشۈرۈشتىن قارىغاندا، تەرخەمەك تەركىبىدە بىئولوگىيىلىك ئاكتىپلىققا ئىگە ئېنزىملار بىرقەدەر كۆپ بولۇپ، ئورگانىزملارنىڭ مېتابولىزمىنى ئىلگىرى سۈرىدىكەن. ھازىر ئۇنىڭدىن بىر يۈرۈش گىرىم بۇيۇملىرى ئىشلەپچىقىرىلماقتا. تەرخەمەكنى يەنە زەھەرسىز سۈۋەرەك يوقىتىش دورىسى ئورنىدا ئىشلىتىشكىمۇ بولىدۇ
جۇغراپىيلىك تارقىلىش
تەرخەمەكنىڭ ئەسلىي ماكانى ھىندىستان بولۇپ، 4000 يىللىق تېرىپ ئۆستۈرۈلۈش تارىخىغا ئىگە. مىلادىيىدىن 100 نەچچە يىل ئىلگىرى جاڭچيەن غەربىي رايونلاردىن ئۆتكەندە تەرخەمەك ئۇرۇقىنى ئالغاچ كەلگەن. ئەينى چاغدا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى رايونلار ئومۇملاشتۇرۇپ «خۇ» (胡) دەپ ئاتىلىدىغان بولغاچقا، خەنزۇلار ئۇنى خۇگۇا(瓜胡، خۇلارنىڭ كاۋىسى) دەپ ئاتىغان.
باشقا ئىشلىتىلىشى
ياپونىيىدىكى بىر يېزا ئىگىلىك مەكتىپىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى باشقىچە بىر يول تۇتۇپ تەرخەمەككە قارىتا «ھۆسن تۈزەش» تەجرىبىسى ئىشلىگەن: ئۇ ئالدى بىلەن يېڭى چۈشكەن تەرخەمەك مېۋىسىگە سۇلياۋ تۇرۇبىلارنى كىيدۈرۈپ تەرخەمەكنى ئۇنىڭ ئىچىدە تۈپتۈز ئۆستۈرگەن، ئاندىن بۇ تەرخەمەكلەرنى سۇلياۋ تۇرۇبا بىلەن بىللە ئۈزگەندە قاچىلاش ۋە توشۇشقا قۇلايلىق بولۇپلا قالماي، ئاسانلىقچە بۇزۇلمىغان. ئۇنىڭ ئىشلىنىش يولى تۆت بۇرجەك تاۋۇز ۋە تۆت بۇرجەك پەمىدۇرلار بىلەن ئوخشاش بولمىسىمۇ، ئۈنۈمى ئوخشاش بولۇشتەك ئەۋزەللىككە ئىگە.
كېرىيە جامە مەسچىتى
كېرىيە جامە مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت. ئورنى كېرىيە ناھىيسىدە. يۈەن ، مىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدە سېلىنغان ، كېيىن كۆپ قېتىم كېڭەيتىلىپ ھازىرقى كۆلەمدىكى مەسچىت شەكىللەنگەن. بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 12 مىڭ 580 كىۋادىرات مېتىر. نامازخانىسىنىڭ ئايۋان بىلەن قوشۇلغاندىكى ئوزۇنلىقى 72 مېتىر ، كەڭلىكى 5041 مېتىر بولۇپ ، 5000 - 6000 كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ. مەسچىت قورۇسىنىڭ ئۇزۇنلىقى 109 مېتىر ، كەڭلىكى 88 مېتىر ، يەر مەيدانى 9592 كۋادېرات مېتىر. قۇربان ھېيت ۋە روزا ھېيتلاردا 10 مىڭغا يېقىن مۇسۇلمان ناماز ئوقۇيالايدۇ. ناھىيە دەرىجىلىك مەدەنيەت يادىكارلىقى قاتارىدا قوغدىلىدىغان ئورۇن ھېسابلىنىدۇ.
4- ھۇد
4- ھۇد ياكى 4- ڧېۋرال ۋە ياكى 2- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 35. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 330 (كەبىسە يىللارى 331) كۈن بار.
ﺋﻪﺳﻘﻪﺭ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ-ﻛۈﻟﺮﻩﯓ ﺑۆﺭﻩ
ئۇيغۇر مۇزىكانت ئۇ ئويغۇر مۇزىكىسى بىلەن ھازىرقى زامان مۇزىكىسى ۋە روك مۇزكىسىنى بىرلەشتۇرگەن جۇڭگۇ ۋە ئاسىيادا ئاز كۆرۇلدىغان ۋە تەسىرگە ئىگە مۇزىكانت ..ئۇ ئۇرۇمچىدە تۇنجى بۇلۇپ ناخشا كېچىلىكى ئۆتكۇزگەن ..بۇ شىنجاڭدىكى تارىختىن بۇيانقى تۇنجى قىتىملىق ناخشا كېچىلىكى بۇلۇپ شىنجاڭ تارىخىدا يېڭى بىر سەھىپە ئاچتى ..ھەم شىنجاڭدا تۇنجى بۇلۇپ mtv پىلاستىنكىسىنى ئېشلىدى .ئۇنىڭ mtv پىلاستىنكىسى دۆلەت ئچى ۋە سىرتىدا خېلى تەسىرگەئىرىشتى. <تىلەگ، > <يەرشارىدا قېلىش><قەشقەرنڭ كۆز يېشى><قۇياشقا يېقىن كىشىلەر>قاتارلىقلار.. 1980 -يىلى كىلاسسىك گىتتار ئۆگەنگەن.
1982-يىلى كىنۇ مەكتىپىنى پۇتتۇرگەن.
1983-يىلى تەڭرىتاغ كىنو سىتۇدىيىسىدە ئشلىگەن
1987-ييلى تۇنجى مۇزىكا ئەتىرتى <سەي ئاشى > مۇزىكا ئەتېرتىنى تەشكىللىگەن
1988-يىلى <غەربى دىياردىكى ئۇسۇل مەستانىسى > فىلىمىدە رول ئالغان .ۋە بارلىق مۇزىكىسىنى ئىشلىگەن..
1991-يىلى <كۈلرەڭ بۈرە >مۇزىكا ئەتىرتىنى تەشكىللىگەن. .ھەم ئۇرۇمچىدە تۇنجى بۇلۇپ ناخشا كېچىلىكى ئۆتكۇزگەن ..بۇ شىنجاڭدىكى تارىختىن بۇيانقى تۇنجى قىتىملىق ناخشا كېچىلىكى بۇلۇپ شىنجاڭ تارىخىدا يېڭى بىر سەھىپە ئېچىلغان .....
ئاپتوبىئوگرافىيە
ئاپتورنىڭ ئۆزى تەرىپىدىن يېزىلغان تەرجىمھالى، بەدىئىي ئەدەبىياتتا يازغۇچىنىڭ ئۆز ھايات يولىنى تەسۋىرلەپ يازغان ئەسىرىمۇ شۇ نام بىلەن ئاتىلىدۇ، مەسىلەن: لۇشۈن ئۆزى يازغان <مېنىڭ تەرجىمىھالىم>. غاپۇر غولامنىڭ <كەچمىش - كەچۈرمىشلىرىمدىن> قاتارلىق ئەسەرلەر.
ئۈرۈمچى شەنشى چوڭ مەسچىتى
. ئۈرۈمچى شەنشى چوڭ مەسچىتى
ئۈرۈمچى شەنشى چوڭ مەسچىتى ئۈرۈمچى شەھرىدىكى خۇيزۇ مەسچىتلىرىنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ قەدىمى ، ئەڭ چوڭ مەسچىت. ئورنى ئۈرۈمچى شەھىرى يۇڭخې ئۇدۇل كوچىسدا. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلوڭ يىللىرى سېلىنىشقا باشلاپ ، 1906 - يىلى ( گۇاڭشۈينىڭ 32 - يىلى ) قايتا قۇرۇلغان. 20 - ئەسىرنىڭ 80 - يىللىرىدا چوڭ رېمونت قىلىنغان. مەزكۇر مەسچىت چاسا قورۇ شەكلىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان. نامازخانىسى جۇڭگو قەسىرلىرى شەكىلدىكى خىش - ياغاچ قۇرۇلمىلىق ئىمارەت بولۇپ ، ئالدى قىسمى تاق پەلەمپەيلىك بېلىق قاسراقسىمان ئۆگزىلىك ، كەينى قىسمى ئۈستى سەككىز بۇرجەكلىك ، ئاستى تۆت بۇرجەكلىك ، قەۋەت لەمپىلىك << سەككىز بۇرجەك راۋاق >> ، ئەزان ئېيتىش راۋىقىدىن ئىبارەت. نامازخانىنىڭ سىرتىدا ئايلانما دەھلىز تۇتىشىپ تۇرىدۇ. قورۇنىڭ شىمالىي ، جەنۇبىي ، شەرقىي تەرەپلىرىدە زال ، ياتاقخانا ، مەدرىسە ۋە غۇسلىغانا بار ، مەزكۇر مەسچىت ئاپتونۇم رايون دەرىجىلىك مەدەنيەت يادىكارلىقى قاتارىدا قوغدىلىدىغان ئورۇن.
ف
thumb ف  (/j/)؛ ف ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 16. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە فې (Fé) \ فارسچە ف (Fe)
تۈرلىنىشى
ف ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا چىش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال سولدىن ئوڭ يوقىرىغا، سوڭرە كىچىك يۇمۇلاق سىزىپ ئۇدۇل پەسكە، سوڭرە سولدىن ئوڭغا نىسبەتەن تۈز داۋام قىلىپ ئاندىن كىچىك يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ڡ) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئوڭ تەرەپتىكى يۇمۇلاقنىڭ ئۈستىگە بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:
لاتىن: Y|F
رۇس ۋە گرېك: Ф
كەڭلىك
thumb|399x399px كەڭلىك (φ) (ئىنگىلىزچە:Latitude، خەنچە: 纬度) يەر شارى يۈزىدىكى شىمال بىلەن جەنۇب ئوتتۇرىسىدا بۆلۈنگەن ئارىلىق گىرادۇسلىرى. ئېكۋاتوردىن جەنۇبىي ۋە شىمالىي قۇتۇپلارغىچە، ھەر قايسى 90 گرادۇسقا بۆلۈنىدۇ. شىمال تەرەپتىكىسى شىمالىي كەڭلىك، دېيىلىدۇ. جەنۇب تەرەپتىكىسى جەنۇبىي كەڭلىك، دېيىلىدۇ. ئېكۋاتورغا يېقىن بولغانلىرى تۆۋەن كەڭلىك: ئىككى قۇتۇپقا يېقىن بولغانلىرى يۇقىرى كەڭلىك دېيىلىدۇ. ئىككىسى ئارىسىدىكى 45 گرادۇس ئەتراپىدىكىسى ئوتتۇرا كەڭلىك دېيىلىدۇ. يەر يۈزىدىكى مەلۇم ئورۇندىن ئۆتكەن پاراللېل بىلەن ئېكۋاتور ئارىسىدىكى مەلۇم گرادۇس سانى شۇ ئورۇننىڭ كەڭلىكى بولىدۇ; دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئوخشاش كەڭلىككە ئىگە نوقتىلارنىڭ بىرلىشىشى بىلەن ھاسىل بولغان مەۋھۈم چەمبەرلەرگە پارالېل دېيىلىدۇ.
ئابلاجان بەكرى
ئابلاجان بەكرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ablajan Bekri) بولسا خوتەن ۋىلايىتىنىڭ قاراقاش ناھىيىسى دە توغۇلغان.
بەنى نەزىر غازىتى
«تارىخى مۇھەممىدى» كىتابىدىن پارچىلار
ئۇيغۇرچىغا ئاغدۇرۇپ نەشىرگە تەييارلىغۇچى: ئابدۇرېشىتھاجى كېرېمى
بەنى نەزىر غازىتى
مەدىنە ئەتراپىدا سەھرالىق بولۇپ ياشايدىغان بىر تائىپە يەھۇدىيلار بار ئىدى، ئۇلار بىز ھارون ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋلادلىرى بىز، دېيىشەتتى. ئىسلام كەلمەستىن ئىلگىرى مەدىنىلىك ھەزرەقەبىلىسى بىلەن بىرلىشىپ دۇستلوق ئەھدىنى تۈزگەن ئىدى. رەسۇلۇللاھ مەدىنىگە ھىجرەت قېلىپ كەلگەندىن كېيىن شۇ يەردىكى يەھۇدىيلار بىلەن تىنجلىق ھەققىدە بىر شەرتنامە تۈزگەن ئىدى. لېكىن يەھۇدىيلار بۇ شەرتنامىنى بۇزدى. كۆڭۈلىرىدىكى يوشۇرۇن ھەسەدلىرى يەنە قوزغالدى. ۋەقە شۇنداق بولدىكى:
بىر كۈنى رەسۇلۇللاھ بىر نەچچە ساھابىلەرنى ئېلىپ، بىر ئىش توغرىسىدا شۇ يەھۇدىيلار بىلەن سۆزلەشگىلى كەلدى. ئۇلارمۇ ھۆرمەت كۆرسىتىپ: «ئەي ئەبۇل قاسىم، خوش كەپسەن، ساڭا زىياپەت تەييارلىدۇق، ئۇنى يېگىن، ئاندىن نېمە ھاجىتىڭلار بولسا، ئەلبەتتەئادا قىلىمىز» ـ دېيىشىپ رەسۇلۇللاھنى بىر ئۆيگە جاي ھازىرلاپ ئولتارغۇزدى. كېيىن بۇلارنىڭ كۆڭلىگە شەيتان كىرىپ، نىيىتى بۇزولدى. رەسۇلۇللاھقا قەست قىلماقچى بولۇپ، يەھۇدىيلار ئۆزئارا شۇنداق قارارغا كېلىشىپتۇ: ـ «مۇھەممەدنى ئۆلتۈرۈشكە بۇندىن ياخشى پورسەت ھېچ ۋاقىت كەلمەيدۇ، ئەمدى بۇ پورسەتنى قولدىن بەرمەي ئۇنىڭ ئىشىنى شۇ يەرنىڭ ئۆزىدىلا تامام قىلايلى، بىر كىشى يوشۇرۇنچە تام ئۈستىگە چىقسون ۋە يوغان تاش بىلەن مۇھەممەدنىڭ بېشىغا ئۇرۇپ ئۆلتۈرسون، شۇنىڭ بىلەن بۇندىن ھەممىمىز قۇتۇلومىز، قالغان يولداشلىرىنى قاچۇرماي بارلىقىنى ئەسىر ئالايلى، بۇلارنى مەككىگە ئەككېتىپ، قېنىغا تەشنا بولغان قۇرەيش خەلقىگە ناھايىتى چوڭ باھا بىلەن ساتايلى» ـ دېيىشىپ، شۇ خىيانەتنى قېلىش ئۈچۈن ئەھدە نامە قېلىشىپتۇ.
مانا شۇچاغدا جىبرىھىل ئەلەيھىسسالام ۋەھيىى كەلتۈرۈپ بۇ خەۋەرنى پەيغەمبىرىمىزگە يەتگۈزدى. رەسۇلۇللاھ دەرھال ھاجەت قىلماقچى بولۇپ، تاشقىرىغا چىققان پىتى ئۇيەرگە قايتىپ كىرمەسدىن يولغا چىقىپ مەدىنە شەھىرىگە قاراپ ماڭدى. ئەمما بۇ ئىشتىن ساھابىلەرنىڭ خەۋىرى يوق ئىدى. رەسۇلۇللاھ قايتىپ كىرمەسدىن كېچىكىپ قالغانلىقى ئۈچۈن تەشۋىشلىنىپ، ھەممىسى تاشقىرىغا چىقىپ، رەسۇلۇللاھنى كۆرمىگەچ ھەيرانلىقتا قالدى. شۇ ئارادا مەدىنە تەرەپتىن كېلىۋاتقان بىر ئادەم رەسۇلۇللاھلانىڭ كېتىۋاتقانلىقىنى يولدا كۆردۈم، دەپ خەۋەر بەردى. بۇنى ئاڭلىشىپ ساھابىلەر يۈگۈرگىنىچە رەسۇلۇللاھقا يىتىشتى. ئاندىن ئېيتتىكى:
― سىز بىر ئىشقا ئالدىرىغاندەك بولۇپ ئۇ يەردىن چىقىپ، قايتىپ كەلمىدېڭىز، بىز خەۋەرسىز قېلىپ، سىزدىن كۆپ تەشۋىشلەندۇق، بۇنىڭ سەۋەبىنى بىزگە ئېيتىپ بەرسىڭىز ـ دېدى رەسۇلۇللاھ:
يەھۇدىيلار مېنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن قەست قىلغان ئىدى، بۇ ھەقتە جىبرىھىل ئەلەيھىسسالام ۋەھيىى كەلتۈرۈپ، ماڭا يەتگۈزدى، شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلاردىن ساقلىنىپ قايتىپ كەلدىم، ـ دېدى.
شۇنداق قېلىپ، يەھۇدىيلارنىڭ قىلغان خىيانەتلىرى مەلۇم بولدى. ئوتتورىدا تۈزۈلگەن ئىلىگىرىدىكى شەرتنامىلەرنى ئۇلار بۇزدى. رەسۇلۇللاھقا قىلغان خىيانەتلىرى ئوتتىرغا چىقتى. بۇ ئىشلار ئوچۇق ئوتتورىغا چىققاندىن كېيىن رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام مۇھەممەد ئىبىن سەلەمەنى ئۇلارغا ئەۋەتىپ، بىر نەچچە كۈن ئىچىدە خائىنلار ئەرەب تۇپرىغىدىن چىقىپ كەتسون، دەپ ئەمر قىلدى. بۇ پەر مان بارغاندىن كېيىن بېشىغا قىيامەت كېلىپ، ئۆز ئىچىدىن غۇلغۇلا چىقتى. بۇ ئىشقا سەۋەب بۇلغۇچىلارنى ئەيپلاپ تەنەقېلىشقا باشلىدى. ئىسلام ئەھلىگە قازغان ئورىغا ئۆزى كېلىپ يىقىلدى. ئۆزى كولىغان ئورىغا ئۆزى چۈشۈدىغان بولغانلىقى ئۈچۈن رەسۇلۇللاھتىن ئەپۈ سوراشقىمۇ ھېچ بىر ئاساس يوق ئىدى. مانا شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن ناچار ھالغا چۈشۈپ، ئۆي ماكانلىرىنى، باغ ۋارانلىرىنى تاشلىشىپ، كىتىشكە مەجبۇر بولدى. مانا شۇچاغدا بۇلارنىڭ دۇستلىرى مەدىنە مۇناپىقلىرىدىن يوشۇرۇنچە خەۋەر كەلدى: ـــــــــــــ«بىز سىلەر بىلەن بىرگە تۇرىمىز، ئەگەر مۇھەممەد بىلەن ئۇرۇشىدىغان بولساڭلار، ياردەمگە تەيياربىز» ـ دەپ يەھۇدىيلارگە ۋەدە قىلدى، بۇلارنىڭ سۆزىگە ئىشىنىپ كۆچۈشنى كىچكتۈردى.
بۇنى كۆرۈپ رەسۇلۇللاھ ئۇرۇش ھازىرلىغىنى قېلىشقا بۇيرۇق بېرىپ يېتەرلىك ئەسكەر توپلىدى. تۇغ ـ بايراقلار راسلىنىپ، باش تۇغنى ھەزرىتى ئەلىگە تۇتقازدى. مەدىنە شەھىرىگە ئىبنى ئۇممى مەختۇمنى ۋالىي قېلىپ، دۈشمەن ئۈستىگە يۈرۈش قىلدى. بۇ خەۋەر يەھۇدىيلارغا ئاڭلاندى. قارشى چىقىشقا پىتىنالمىغان يەھۇدىيلار قورقوشۇپ قاچقىنىچە قورغانغا كىرىۋىلىشتى. رەسۇلۇللاھ ئالتە كېچە كۈندۈز قورغاننى قامال قىلدى. ياردەم بېرىشكە ۋەدە قىلغان مەدىنە مۇناپىقلىرىدىن ھېچ بىر خەۋەر كەلمىدى. ئۇلاردىن ئۇمىدى ئۆزۈلگندىن كېيىن باشقا يول تېپىشقا ئامالى قالمىغانلىقتىن رەسۇلۇللاھقا ئەلچى ئەۋەتىپ:
― ئۇرۇش قۇراللىرىمىزنى پۈتۈنلەي تاپشۇروپ، ھەر بىر ئائىلىگە ئۆزىمىز خالىغىنىمىزچە بىر تۆگە مال ئېلىپ ئەرەب زىمېنىدىن چىقىپ كىتەيلى، جىنىمىزغا ئامانلىق بەرسۇن، دەپ تەلەپ قويدى.
رەسۇلۇللاھ بۇنىڭغا رازىلىق بىلدۈرۈرپ ئۇلارنىڭ كىتىشىگە قوشۇلدى. بۇلارنىڭ بەزىلىرى ھەيبەرگە قېچىپ كېتىشتى، بەزىلىرى شام تەرەپدىگى ئەروۋەت دېگەن جايغاكىتىشتى. بۇلاردىن قالغان پۈتۈن مال دۇنيالار خەزىنىگە تاپشۇرولدى. رەسۇلۇللاھ بۇ غەنىيمەت ماللاردىن پەقىر مىسكىنلەرگە، يىتىم بالىلارگە، تۇل خوتۇنلارگە نەسىۋە چىقىرىپ، ئۇلارغا ئۈلەشتۈرۈپ بەردى. ئوتتورىدا قان تۈكۈلۈپ، ئۇرۇش بولمىغانلىقتىن ئەسكەرلەرگە بۇ مالنى بەرمىدى. بۇ ۋەقەدە ئولجا چۈشكەن ماللارنى بەزى ساھابىلەر ئىسلامدىن بۇرۇنقى ئەرەب ئادەتلىرى بويىچە بۆلىشىپ ئېلىشنى ئىستىگەن ئىدى.
مانا شۇ چاغدا چۈشكەن«ھەشىر» سۈرىسىدىكى ئايەتلارنىڭ ھۈكمىگە قاراپ، رەسۇلۇللاھ بۇ ماللارنى خەزىنىگە ئېلىپ شەرىئەت بۇيرۇغان ئورونغا بەردى. شۇ كۈندىن باشلاپ ئۇرۇشدا ئىلىنغان ئولجا ماللارنى بۆلۈش ئۇسۇلى ئەرەب ئادىتى بويىچە بولماي، بەلكى قۇرئان ھۈكمى بويىچە بولدى. شەرىئەتتە بۇنداق ماللار «ھەشىر» سۈرىسىدە ئېيتىلغان ئايەت بويىچە بولۇشى لازىمدۇر. شۇنداق بولۇپ، بۇ سەپەردە ئۇرۇش تالاش بولمىدى. بۇلارنىڭ شەررىدىن مۇسۇلمانلارنى ئاللاھ قۇتقۇزدى.
زاتۇررىقا غازىتى
شۇ يىلى رەببيەل ئاخىر ئىيىدا رەسۇلۇللاھقا خەۋەر كەلدى. نەجىد ئاھالەلىرىدىن بەنى مۇئارىب ۋەبەنى سەھلەبە باشلىق بىر نەچچە قەبىلىلەر بىرلىشىپ، رەسۇلۇللاھقا قارشى ئۇرۇش ئاچماقچى بۇلۇشۇپتۇ. بۇنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بۇلارغا قارشى ھازىرلىق كۆرۈپ، 700كىشىلىك قوشۇن تۈزۈپ سەپەرگە چىقتى. بۇ قېتىم ھەزرىتى ئوسمان مەدىنىگە ۋالى قېلىپ قالدۇرۇلغان ئىدى.