cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى
ۋەزىپىسى
جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى جەڭ قىلغۇچى ئەترەت، ئىشلەپچىقىرىش ئەترىتى ۋە خىزمەت ئەترىتىدىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ ۋەزىپىسىنى ئىجرا قىلىپ، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي دېموكراتىيىدىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ دېموكراتىيىنى قانات يايدۇرۇپ، ئوفىتسېرلار بىلەن ئەسكەرلەر بىردەك بولۇش، ھەربىيلەر بىلەن خەلق بىردەك بولۇش ۋە دۈشمەننى يىمىرىپ تاشلاشتىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ پرىنسىپنى ئىزچىللاشتۇرۇپ، ئۈچ چوڭ ئىنتىزام، سەككىز دىققەتكە بويسۇنۇپ، جانلىق، ھەرىكەتچان بولۇش ئىستراتېگىيەسى ۋە تاكتىكىسىدىن پايدىلىنىپ باتۇرلۇق بىلەن قەھرىمانلىق كۆرسىتىش، جاپا-مۇشەققەتكە چىداپ ئاددىي-ساددا ياشاشتەك ئېسىل ئەنئەنىسىنى جارى قىلدۇرۇپ، پۈتۈن مەملىكەت خەلقىنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولدى.
جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى دۆلەت مۇداپىئەسىنى مۇستەھكەملەش، تاشقى كۈچلەرنىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا تاقابىل تۇرۇش، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە بىخەتەرلىكىنى، دۇنيانىڭ تىنچلىقىنى قوغداش ۋەزىپىلىرىنى زىممىسىگە ئالماقتا.
ئارمىيە تۈرى
ھازىر، قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى، دېڭىز ئارمىيەسى ۋە ھاۋا ئارمىيەسىدىن ئىبارەت ئۈچ ئارمىيەدىن تەشكىللەنگەن، كۆپ قىسىم تۈردىن تەركىب تاپقان.
قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى(11)قۇرۇقلۇق ئارمىيە جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قۇرۇقلۇقتا جەڭ قىلىش ۋەزىپىسىنى زىممىسىگە ئالغان ئارمىيە تۈرى. قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى مۇستەقىل جەڭ قىلىپلا قالماي، بەلكى دېڭىز ئارمىيەسى ۋە ھاۋا ئارمىيىسى بىلەن بىرلىشىپ جەڭ قىلالايدۇ، ئۇ ھەرقانداق ئەھۋالدا جەڭ قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە.
دېڭىز ئارمىيىسى
دېڭىز ئارمىيەسى(13) ئېلىمىزنىڭ دېڭىز ئارمىيەسى سۇ ئاستى كېمىلىرى قىسمى، سۇ ئۈستى كېمە-قېيىق قىسمى، دېڭىز ئارمىيە ئاۋىئاتسىيە قىسمى، دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ قۇرۇقلۇقتا جەڭ قىلىش ئەترىتى، دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ قىرغاق مۇداپىئە قىسمى قاتارلىق قىسىم تۈرلىرىدىن تەركىب تاپقان. سۇ ئۈستى، سۇ ئاستى ۋە ھاۋا بوشلۇقىدا جەڭ قىلىش ئىقتىدارىنى ھازىرلىغان دېڭىز ئارمىيەسى دېڭىزدا مۇستەقىل جەڭ قىلىپلا قالماي، قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى ۋە ھاۋا ئارمىيەسى بىلەن بىرلىشىپ جەڭ قىلالايدۇ.
ھەربىي مارشى
جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي مارشى ئەسلىدىكى «8-ئارمىيە مارشى» ئىدى. ئۇ 1939-يىلى ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، مۇزىكىسى جېڭ لۈچېڭنىڭ، تېكىستى گۇڭ مۇنىڭ. 1953-يىلى 2-ئاينىڭ 1-كۈنى مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتى خەلق ئىنقىلابىي ھەربىي كومىتېتى باش شتابى تارقاتقان سىناق تەرىقىسىدە يولغا قويۇلغان « جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئىچكى ئىشلار ئۇستاپى (دەسلەپكى لايىھەسى)»، «خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى مارشى» غا «خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ھەربىي مارشى» غا ئۆزگەرتىلدى. 1965-يىلدىكى نامى «جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى مارشى». ئازادلىق ئۇرۇشى مەزگىلىدە «خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى مارشى» غا ئۆزگەرتىلگەن، 1988-يىلى7-ئايدا «جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي مارشى» دەپ بېكىتىلگەن.
ئۇيغۇرچە يىل، ئاي، كۈن ناملىرى
يىل [yil]— كالىندار ھېسابىدا يەر شارىنىڭ قۇياشنى بىر قېتىم ئايلىنىپ چىقىشىغا كېتىدىغان ۋاقىت. بىر يىل 365 كۈن 5 سائەت 48 مىنۇت 46 سېكۇنت. 1 يىل تۆرت پەسىل، 12 ئاي بولىدۇ.
تۈرلەر
مۆچەل يىل ھېسابىدا 12 مۆچەلنىڭ ئۈچ قېتىم تەكرارلىنىشى، يەنى 36 يىل بىر قەرنە بولىدۇ.
دېھقانلار كالېندارى ھېسابىدا دەۋرىيلىك مۆچەلنىڭ بەش قېتىم تەكرارلىنىشىدىن ھاسىل بولغان 60 يىل بىر قەرنە بولىدۇ.
ئايلار (مىلادىيە، ھىجىرىيە، شەمشىيە بويىچە ئاي ناملىرى)
ئاي [ay] - شەمسىيە كالىندارىدا يىلنىڭ ئون ئىككىدىن بىرى. بىر ئاي ئادەتتە پەسىلنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ 28، 30، 31 كۈن بولىدۇ (كەبىسە يىللىرى 29، 30، 31 كۈن). قەدىمكى ئەجدارلار ئۆزلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش ئېھتىياجىغا ئاساسەن، ئاينىڭ بەزىدە يۇمىلاق، بەزىدە كەمتۈك كۆرۈنۈشتەك ئۆزگىرىش ئادىتىگە قاراپ ۋاقىت ھېسابلىغان. ئۇزاق مۇددەتلىك كۆزىتىش ئارقىلىق بۇنداق ئەھۋالنىڭ بىر قېتىم دەۋرىيلىشىشى ئۈچۈن 29 ياكى 30 كۈن ئۆتىدىغانلىقىنى ھېسابلاپ چىققان. شۇنىڭ بىلەن «ئاي» ھېسابى مۇقىملىشىپ، ئۇنى ۋاقىت بىرلىكى قىلىپ قوللانغان.
قوچو ئۇيغۇر ۋەسىقىلىرىدە ئاي ناملىرى:
ھەپتە
ئەجدادلىرىمىز يەتتە كۈننى بىر ھەپتە قىلىپ، ھەر بىر كۈنگە بىردىن يۇلتۇزنىڭ نامىنى قويۇپ ۋاقىت خاتىرىلىگەن. مەسىلەن:
كۈن
كۈن [kün] — كالىندار ھېسابىدا تاڭ ئېتىپ قۇياش كۆتۈرۈلگەندىن باشلاپ، قۇياش ئولتۇرغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت بىر كۈنf بولىدۇ. بىر كېچە كۈندۈزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋاقىت بىرلىكى بولۇپ، بىر كۈن 24 سائەت بولىدۇ، كېچە سائەت 1 دىن 12 گىچە چۈشتىن بۇرۇن (چ ب) ھېسابلىنىدۇ. چۈش ۋاقىت سائەت 12 دىن كەچ سائەت 0 گىچە چۈشتىن كېيىن (چ ك) دەپ ھېسابلىنىدۇ.
مەنبئەلەر
تۈركىي تىللار دىۋانى،
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى،
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا لۇغىتى،
ئۆلچەم بىرلىكلىرى ئىزاھلىق لۇغىتى
لاتىن ئەلىڧبەسى
thumb|400x400px| لاتىن ئەلىڧبەسى ياكى لاتىن ئەسىللىق ئەلىڧبە قوللىنىدىغان دۆلەت ۋە رايونلار
لاتىن ئەلىڧبەسى ياكى رىم (روما) ئەلىڧبەسى، لاتىن مەدەنىيەتىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. لاتىن ئەلىڧبەسىدە 23 ھەرپ باردۇر. ئەلىڧبەنى تەشكىل قىلغۇچى چوڭ ۋە كىچىك ھەرىڧلەردىن تەشكىل تاپىدۇ. نۆۋەت بىلەن تۆۋەندىكى تەرىزدە يېزىلىدۇ. لاتىن ئەلىڧبەسى ھازىر دۇنيادا ئەڭ كەڭ قوللىنىلغان بىر ئەلىڧبەدۇر. لاتىن ئەلڧبەسىنى تۇنجى قوللانغان تىل قەدىم لاتىنچەدۇر. كۈنىمىزدە لاتىنچە دەپ بىلىنىدۇ.
تۈركلەر قوللانغان يېزىق سېستىمىلىرى ئىچىدە، بىر دىن-ئىتىقاد سېستىمىسى ياكى دىكتاتور بىر رېجىم يولى بىلەن سايلانمىغان بىردىنبىر يېزىق تۈرى بولۇش سۈپىتىدىن ئۆزگىچە بىر ئورۇنغا ئىگە بولمىش لاتىن ئەلىڧبەسىنىڭ، تۈركلەر تەرەڧىدىن كەڭ ۋە رەسمىي قوللىنىلىشى دەستلەپتە 1920- يىللاردا ئوتترىغا چىققان. تۈركىيەدە 1928- يىلى 3- ئاينىڭ 11- كۈنىدىكى يېزىق ئىنقىلابىدىن بۇرۇن، كاڧكازىيە ۋە سىبىرىيە رايونىغا، ئەزەربەيجان ۋە ياقۇت تۈركلىرى، لاتىن ئەلىڧبەسىنى قوللانغان تۇنجى تۈرك خەلقلىرىدىندۇر. ئەزەربەيجاننىڭ لاتىنلەشتۈرۈش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرىدىن بۇرۇن، 1917- يىلى مارتتا داڭلىق تىلشۇناس S. A. Novgorodov تەرىپىدىن تۈزۈلگەن لاتىن ئەلىڧبەسىنى ئاساس قىلغان ياقۇت تۈرك يېزىقى 1917- يىلى ياقۇتىستىكتە ئېلان قىلىنغان.
Türkiye’de 3 Kasım 1928’de gerçekleşen Yazı Devrimi öncesinde, Kafkasya ve Sibirya bölgesine Azerbaycan ve Yakut Türkleri, Latin alfabesini kullanan ilk Türk toplulukları olmuştur. Azerbaycan’ın Latinleştirme yolundaki girişimlerinden önce, Mart 1917’de ünlü dil bilimci S. A. Novgorodov tarafından düzenlenen Latin alfabesi temelli Yakut Türk yazısı 1917’deYakutsk’ta yayımlanmıştır.[1]
قانۇن ئىلمى
قانۇن ئىلمى قانۇن ۋە قانۇنىي ھادىسىلەر ۋە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەرنى مەخسۇس تەتقىق قىلىدىغان، قانۇنغا دائىر بىلىم ۋە نەزەرىيە سىستېمىسى، شۇنداقلا ئىجتىمائىي پەنلەر ئىچىدىكى مۇھىم بولغان ئىلىمدۇر.
قىسقىچ تونۇشتۇرۇش
غەربتە بولسا، قەدىمكى رىم قانۇنشۇناسى ئوربىيان ‹‹ قانۇن ئىلمى ›› دېگەن بۇ سۆزگە مۇنداق تەبىر بەرگەن: ئۇ ئادەم بىلەن روھنىڭ پائالىيەتلىرى دېگەن ئۇقۇم بولۇپ، ھەق ۋە ناھەقنى ئايرىش دېگەنلىكتىن ئىبارەت. ھازىرقى قانۇن ئىلمى بولسا قانۇننى تەتقىق قىلىدىغان پەن.
قانۇنشۇناسلىق
قانۇنشۇناسلىق ئىنىگلىزتىلىدا science of law دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ تەتقىقات ئوبېيكتى ئالدى بىلەن قانۇن. بۇ يەردە ئېيتىلغان قانۇن ئادەتتە ئېيتىلىدىغان ھەر خىل قانۇن،قائىدە-نىزامنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. سىستېما نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇ ئاساسىي قانۇن، مەمۇرىي قانۇن، ھەق-تەلەپ ۋە سودا قانۇنى، ئىقتىسادىي قانۇن، ئىجتىمائىي قانۇن، جازا قانۇنى، تەرتىپ قانۇنى ۋە باشقا ھەر خىل تارماق قانۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ۋاقىت نۇقتىسىدىن قارىغاندا، قەدىمكى دەۋر قانۇنى، يېقىنقى زامان قانۇنى، ھازىرقى زامان قانۇنى ۋە بۈگۈنكى زامان قانۇنىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بوشلۇق نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مەزكۇر دۆلەت قانۇنى، چەتئەل قانۇنى، يەرلىك قانۇن ۋە باشقا يەرلىك قانۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تارىخىي تۈر نۇقتىسىدىن، قۇلدارلىق تۈزۈمى قانۇنى، فېئوداللىق تۈزۈمى قانۇنى، كاپىتالىزىم قانۇنى ۋە سوتسىيالىستىك قانۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئادەتتىكى تۈرگە بۆلۈنۈش نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، دۆلەت ئىچكى قانۇنى ۋە خەلقئارالىق قانۇن، تۈپ قانۇن، ئومۇمىي قانۇن، ئادەتتىكى قانۇن ۋە ئالاھىدە قانۇن، سۇبسىتانتىۋ قانۇنى ۋە تەرتىپ قانۇنى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىپادىلىنىش شەكلى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ھەرىكەتچان قانۇن، تۇراقلىق قانۇن، كونكىرت قانۇن ۋە ئابىستىراكىت قانۇن، قەغەز يۈزىدىكى قانۇن ۋە تۇرمۇشتىكى قانۇن، ئېدىئالىزىملىق قانۇن ۋە ئەمەلىيەتچان قانۇن قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
قانۇن ئىلمىنىڭ تەتقىقات ئوبىكتى
قانۇن ئىلمى پەقەت بۇ ئوخشاش بولمىغان مەنىلەردىكى قانۇنلارنى مۇجەسسەملەپ تەتقىق قىلغاندىلا، ئاندىن مۇكەممەل بولغان قانۇن ئىلمى بولالايدۇ.
ھەر خىل قانۇنىي ھادىسىلەر
قانۇن پەيدا بولغان چاغدىكى ھەر خىل ھادىسىلەر، مەسىلەن: قانۇن تۈزۈش، ئەدلىيە، قانۇنغا بويسۇنۇش، قانۇن بويىچە نازارەت قىلىش، قانۇننىڭ كېلىش مەنبەسى، تەرەققىياتى، كۆچۈشى، ۋارىسلىق قىلىش، زامانىۋىلىشىش، قانۇنىي تەرتىپ، مەنپەئەت، قانۇنىي كۆز-قاراش، ئىدىيە، تۈزۈم، پاكىت، قانۇنىيەت قاتارلىقلار.
قانۇن بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر
قانۇن بىلەن قانۇنىي ھادىسىلەر يالغۇز ئەمەس، ئۇنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە تەرەققىياتى باشقا ماددىلار بولۇپمۇ ئىقتىساد، سىياسەت، مەدەنىيەت قاتارلىق ئىجتىمائىي ھادىسىلەر بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بۇ خىل مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلغاندا، قانۇن ئىلمىدىكى ئاساسلىق مەسىلىلەرنى تېخىمۇ ياخشى تەتقىق قىلغىلى بولىدۇ. سىنپىي جەمئىيەتتە، قانۇن ئىلمى سىنپىيلىق ۋە ئەمەلىيەتچىلدىن ئىبارەت ئىككى خىل ئالاھىدىلىككە ئىگە.
تارىختا، تۆت خىل ئوخشاش بولمىغان سىنىپنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان، ئوخشاش بولمىغان ئاڭ فورماتسىيىدىكى قانۇن ئىلمى شەكىللەنگەن بولۇپ، ئۇلار قۇلدارلارنىڭ، پومشىچىكلارنىڭ،كاپىتالىستلارنىڭ ۋە پرۇلتارىياتلارنىڭ قانۇن ئىلىملىرى ئىدى.
قانۇن بولسا كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى تەڭشەپ تۇرىدىغان قائىدە-نىزاملارنى تەتقىق ئوبيېكتى قىلغان قانۇن ئىلمى بولۇپ، مۇقەررەر ھالدا ئەمەلىيەتچىلىككە ئىگە بولىدۇ. ئۇ ئىجتىمائىي ئەمەلىيەتتىن كەلگەن، يەنە ئايلىنىپ كېلىپ ئىجتىمائىي ئەمەلىيەت ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ.
قانۇن ئىلمىنىڭ ئالاھىدىلىكى
قانۇن ئىلمى بولسا تارىخ بىلەن دۆلەت ئىلمىنىڭ دائىرىسى.
ئوخشاش بولمىغان دەۋر بوشلۇق شارائىتىدىكى قانۇن ئىلمى، ھەمىشە ئالاھىدە بولغان ئىزلارنى قالدۇرغان، ئۇ مەزمۇن ۋە كېڭىيىش، مەزمۇن ۋە سىستېما قاتارلىقلاردا ئوخشىمىغان پەرقلەرگە ئىگە.
قانۇن ئىلمىنىڭ تارماق ئىلىملىرى
قانۇن ئىلمىنى تارماق ئىلىملەرگە بۆلۈشتە چىڭ تۇرىدىغان قاتتىق ئۆلچەم:
1. ئوبيېكىت بىلەن ئۇسۇلنىڭ بىرلىشىشى 2. تۈر بىلەن قاتلامنىڭ بىرلىشىشى 3. ئەمەلىيەت بىلەن غايىنىڭ بىرلىشىشى قانۇن سىستېمىسىدىكى تۆت چوڭ تارماق ئىلىم نەزىرىيىۋىي قانۇن-ئومۇمىي جەھەتتىن قانۇننىڭ تەتقىقات ئوبيېكتىنىڭ ھەر خىل ئاساسىي ئۇقۇم، ئاساسىي پرىنسىپ، ئاساسىي قائىدە ۋە نىزاملىرىنى تەتقىق قىلىدىغان تارماق قانۇننىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشىدۇر. ئەسكەرتىش: نەزىرىيىۋى قانۇن ئاساسلىقى تونۇش نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن بۆلۈنۈپ چىققانلىقىنىڭ نەتىجىسى بولماستىن، بەلكى قانۇن ئىلمىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى ۋە ئۇسۇلىغا ئاساسەن بۆلۈنگەن. تەتقىقات ئوبيېكتى بىر قەدەر ئابىستىراكىت، تەتقىق قىلىش ئۇسۇلى جەھەتتىن نەزىرىيىۋى تەھلىلى كۈچلۈكرەك بولغان تارماق ئىلىملەرنىڭ ھەممىسى نەزىرىيىۋى قانۇن دەپ ئاتىلىدۇ. ئاساسلىق ۋەكىلى بولسا، يەنى ۋەكىل خاراكتىرلىك بولسا، قانۇنى نەزىرىيە ئاساسىي ئىلمىدۇر.
تۈرلىرى
ئەگەر بىر دۆلەتنىڭ سىستېمىسىدا ئۇنىۋېرسال قانۇندىن ئىبارەت بۇ چوڭ قانۇننى تىكلەنمىسە، (مەسىلەن، قانۇن تۈزۈش، قانۇن سوتسىلوگىيىسى، قانۇننى چۈشەندۈرۈش ئىلمى، سېلىشتۇرما قانۇنشۇناسلىق قاتارلىقلارمۇ نەزىرىيىۋى قانۇن دەپ قارىلىدۇ. قانۇن ئىلمىنىڭ ئارىلىق پەنلەر ئىچىدە يەنە نەزىرىيە تەتقىقاتى كۈچلۈك بولغاچقا، نەزىرىۋى قانۇن ئىلمى دەپ قارىلىدۇ.) ئۇ ھالدا ئۇ دۆلەتنىڭ گۈللىنىشى ۋە مۇقىملىقى، تەرەققىياتى كاپالەتكە ئىگە بولالمايدۇ.
قوللىنىشچان قانۇن
يەنى، بىۋاستە قانۇننىڭ ئەمەلىي پائالىيىتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان، قانۇنىي ئەمەلىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا بىۋاستە تايىنىدىغان قانۇن تارماق ئىلىملىرىنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشىدۇر.
توكېن (بەلگە)
توكېن (ئۇيغۇرچە باشقا نامى: بەلگە، سىمۋوللۇق پۇل، سىمپۇل، چەك، ژاتون (جەتون)؛ ئېنگلىزچە: Token) شەكلى تەڭگىگە ئوخشايدىغان، لېكىن تەڭگە پۇلغان ئوخشاش ئېلىم-بېرىم ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان بىر خىل تەڭگە شەكىللىك بەلگىدۇر. ھازىر توكېننىڭ مەۋھۇم شەكلىمۇ بار، مەسلەن بىت تەڭگىسى، ۋە ئۆز-ئارا ئالماشماس بەلگە دېگەندەك. توكېننىڭ ئۆزىنىڭ قىممىتى بولمايدۇ. لېكىن ئۇنىڭغا باغلانغان ماددى ۋە مەنىۋى بۇيۇملارمنىڭ قىممىتى بولغانلىغى ئۈچۈن كىشلەر توكېننى سېتىۋالدۇ ياكى ساتىدۇ. ئۇيغۇر تىلدىكى توكېن دېگەن بۇ سۆز ئاساسلىقى تور دۇنياسىدىكى مەۋھۇم بەلگىلەرنى كۆرسىتىدۇ. رىئال تۇرمۇشتىكى سىمۋوللۇق پۇللارنى ژاتون ياكى سىمپۇل دەپ ئاتايدۇ. ھازىر تۇرمۇشتا كۆپ ئۇچىرايدىغان شىفىرلىق پۇل ۋە ئالماش بەلگىلەرنىڭ ھەممىسى ئەمەليەتتە بىر خىل توكېندۇر. مەسلەن، ئارتىستلار، مۇزىكانتىلار ئۆزلىرنىڭ ئەسىرنى بۆلەكچە زەنجىر سۇپىسىدا ھازىرلانغان توكېنغان باغلاپ ياكى ئۇلاپ ئۇنى تاماشىبىنلارغا ساتىدۇ. شۇ ئارقىلىق ئەسەرلىرنىڭ ئەقلى مۈلۈك ھوقوقىنى مەڭگۈلۈك قوغدايدۇ. چۈنكى توكېن ۋە بۇ ئارتىست ياكى مۇزىكانىتنىڭ نامى مەڭگۈلۈك باغلانغان بولۇپ، ھېچكىم ئۆزگەرتەلمەيدۇ. ھەمدە كىم ئۇنىڭدىن ھۇزۇرلانماقچى بولسا چوقۇم سېتىۋىلىش كېرەك. ھەمدە بۇ پۇل ئۇدۇللار ئارتىسنىڭ چۆنتىكىگە چۈشىدۇ.
قانۇن ئىلمى
تارىخىي قانۇن
يەنى، مەخسۇس قانۇن، قانۇنىي ھادىسە ھەتتا قانۇن بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر ئىچىدە تارىخىي مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىدىغان تارماق پەنلەرنىڭ ئورتاق ئاتىلىشى.
توكېن (بەلگە)
thumb|رىئال توكېن thumb|شىفىرلىق توكېن thumb|مەۋھۇم شىفىرلىق پۇل توكېنلار
قانۇن ئىلمى
تارىخىي قانۇن
ئەسكەرتىش: تارىخىي قانۇن ئىلمىي قانۇن سىستېمىسىدىكى مخسۇس بىر تۈر بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى نەزىرىيە قىسمى ۋە قوللىنىلىشچان قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تارىخىي قانۇن ئىلمى ئاساسلىقى تارىخىتىكى ئوخشاش بولمىغان دۆلەت، ئوخشاش بولمىغان تارىختىكى قانۇنىي تۈزۈملەرنى ھەمدە بۇ ئىدىيىلەرنىڭ ماھىيىتى، مەزمۇنى، شەكلى ۋە ئالاھىدىلىكى شۇنداقلا پەيدا بولۇشى، تەرەققىياتى،يوقىلىشى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدۇ. تارىخىي قانۇن ئىلمى ئاساسلىقى جۇڭگو-چەتئەل قانۇن-تۈزۈم تارىخى ئىلمى، جۇڭگو-چەتئەل ئىدىيە تارىخىي ئىلمى، قانۇن تارىخى ئىلمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئۇنىۋېرسال قانۇن
يەنى، نىسبەتەن چوڭ بولغان ئاتلاش خاراكتىرىدىكى تارماق پەنلەرنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى.
ئەسكەرتىش: ئۇنىۋېرسال قانۇن ئىككى كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە: 1. ئۇنىڭ تەتقىق قىلىش ئوبىكتى كۆپ خىل ھەتتا ھەر خىل قانۇن تارماق پەنلىرىگە تۇتىشىدۇ. 2. نەزىرىيە، ئەمەلىيەت ۋە تارىخنىڭ ئەھمىيىتى يەككە ھالدا تەكىتلەنمەستىن، بەلكى ئۇلار بىرلەشكەندىلا ھەقىقىي كۈچىنى نامايەن قىلالايدۇ. قانۇن ئومۇمىي نەزىرىيىسى ۋە ئومۇمىي بايان ۋەكىللىك خاراكتىرگە ئىگە بولغان ئۇنىۋېرسال قانۇن بولۇپ، ئۇ يەنە قانۇن تۇرغۇزۇش ئىلمى، ئىجتىمائىي قانۇن ئىلمى، قانۇن يەشمىسى ئىلمى، سېلىشتۇرما قانۇن ئىلمى ۋە خەلقئارالىق قانۇن ئىلمى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
پاشتوچە
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[پاشتوچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئافغانىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 40مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ۋەھھابىيلىك
ۋاھھابىيلىك ياكى ۋەھھابىيلىك ئىسلام دىنى موُجَسِّمه مەزھىبىگە مەنسۇب، كېلىپ چىقىشى سەلەفىلىككە تۇتاشقان ۋە ئېنىقراغى 18. ئەسردە مۇھەممەد بىن ئابدۇلۋاھھاب تەرەفىدىن قۇرۇلغان دىنى سىياسىي ھەرىكەت (ئېقىم) ياكى مەزھەب.
بۇگۈنكى سەئۇدى ئەرەبىستاندا ھاكىمىيەتتە بولغان دىنىي مەزھەب.
بۇ مەزھەبكە ئەرگەشكۈچىلەر ۋەھھابىيلەر دېيىلىدۇ.
CSS
قىسقىچە چۈشەندۈرۈشى : CSS تېخنىكىسى تور بەت ياساشتىكى مۇھىم بولغان تېخنىكا بولۇپ، CSS تېخنىكىسى ئارقىلىق بېكەتنى بىزەش ئىلىپ بارغىلى، بەتنى كۆركەم، ئېچىلىش سۈرئىتى تېز قىلىپ ياساپ چىققىلى بولىدۇ
CSS دېگەن نېمە؟
CSS تېخنىكىسى تور بەت ياساشتىكى مۇھىم بولغان تېخنىكا بولۇپ، CSS تېخنىكىسى ئارقىلىق بېكەتنى بىزەش ئىلىپ بارغىلى، بەتنى كۆركەم، ئېچىلىش سۈرئىتى تېز قىلىپ ياساپ چىققىلى بولىدۇ.
شەرقىي شىمالىي ئاسىيا
thumb|297x297px|شەرقىي شىمالىي ئاسىيا شەرقىي شىمالىي ئاسىيا، ئاسىيانىڭ شەرقىي شىمالىنى تېنچ ئوكياننىڭ قىرغىقى ياكى يېقىنلىرىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي ئاسىيانىڭ كىچىك دۆلەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
شەرقىي شىمالىي ئاسىيا ئاتالغۇسى 1930- يىللاردا ئا ق ش تارىخچىسى ۋە سىياسەتشۇناس روبېرت كەرنېر تەرەپىدىن ئومۇملاشتۇرۇلغان. كەرنېرنىڭ قارىشىچە بۇ رايون غەربتە بايقال كۆلىدىن شەرقتە تېنچ ئوكيانغىچە ئۇزانغان موڭغۇل ئىگىزلىكى، مانجۇرىيە ۋادىسى، كورىيە يېرىم ئارىلى ۋە شەرقىي سىبىرىيەنىڭ تاغلىق قىسىملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
قاقىرا
خېرونلار ئۇزۇن پۇتلۇق تاتلىق سۇ ۋە دېڭىز بويىدىكى قۇشلار بولۇپ ، ئېتىراپ قىلىنغان 64 خىل جانلىق بار. گەرچە ھونلار باشقا بىر قىسىم ئائىلىلەردىكى قۇشلارغا ئوخشايدىغان بولسىمۇ ، مەسىلەن ، چوشقىلار ، ئىبىسلار ، قوشۇقلار ۋە كىرانلار ، ئەمما ئۇلار بويۇنلىرىنى ئارقىغا تارتىپ ئۇچۇشتا ئوخشىمايدۇ ، سوزۇلمايدۇ. خېرون ئوتتۇرا ۋە چوڭ تىپتىكى قۇشلار بولۇپ ، ئۇزۇن پۇتى ۋە بوينى بار. خېروننىڭ ئەڭ چوڭ تۈرى گوليات خېرون بولۇپ ، ئېگىزلىكى 152 سانتىمېتىر كېلىدۇ. بويۇن باشقا ئۇزۇن بويۇن قۇشلارغا ئوخشىمايدىغىنى ، ئارقىغا چېكىنىدۇ ۋە ئۇزارتالايدۇ. بويۇن كۈندۈزى خېرون ۋە ئاچچىقسۇغا قارىغاندا ئۇزۇن. پۇتى ئۇزۇن ھەم كۈچلۈك بولۇپ ، ھەممە تۈرلەردە دېگۈدەك داس سۆڭىكىنىڭ تۆۋەنكى قىسمىدىن ئايرىلمايدۇ. خېرونلار كەڭ تارقالغان ئائىلە بولۇپ ، دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىدۇ. ئۇلار ئانتاركتىكادىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە مەۋجۇت بولۇپ ، شىمالىي قۇتۇپنىڭ ئەڭ سوغۇق يېرى ، پەۋقۇلئاددە ئېگىز تاغ ۋە ئەڭ قۇرغاق قۇملۇقتىن باشقا كۆپىنچە ياشاش مۇھىتىدا بار. بارلىق تۈرلەر دېگۈدەك سۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۇلار ماھىيەتتە كۆل ، دەريا ، سازلىق ، كۆلچەك ۋە دېڭىز قىرغاقلىرىنى باقىدىغان سۇ قۇشلىرىدۇر. ئۇلار ئاساسەن تۈزلەڭلىك رايونلىرىدا ئۇچرايدۇ ، گەرچە بەزى جانلىقلار ئېگىز تاغلىق رايونلاردا ياشايدۇ ، ئەمما جانلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىسسىق بەلۋاغدا پەيدا بولىدۇ.
ئەلنىگار ئىلتەبىر
ئەلنىگار ئىلتەبىر (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Elnigar Iltebir) بولسا شەرقىي تۈركىستان نىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى دە تۇغۇلغان. ئەلنىگار ئىلتەبىر ئاتاقلىق ئۇيغۇر يازغۇچى ۋە ئىنقىلاپچى ئابلىكىم باقى ئىلتەبىر نىڭ قىزى. ئەلنىگار خانىم 2019-يىلى ئاۋغۇست ئېيىدا ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىكى كېڭىشىنىڭ خىتاي ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ دىرېكتورى قىلىپ تەيىنلەنگەن.
ھاياتى
ئامېرىكالىق ئۇيغۇر تەتقىقاتچى ئەلنىگار ئىلتەبىر ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىكى كېڭىشىنىڭ خىتاي ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ دىرېكتورلۇق ۋەزىپىسىگە تەيىنلەنگەن.
ئوقۇش تارىخى
Doctor of Philosophy (Ph.D.), International Security and Economic Policy
ۋاقتى: 2009-2015
MPP, International Security and Political Economy
ۋاقتى: 2005-2007
B.A., International Relations
ۋاقتى: 2001-2005
A Prominent High School in Istanbul, Turkey
بەيتۇللاھ
بۇگۈنكى سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى توپراقلىرى ئىچىدىكى مەككە شەھرىگە جايلاشقان مەسجىدى ھەرەمدىكى كەئبەنىڭ باشقا ئىسمىدۇر.
شەيخ سەئدى
شەيخ سەئدى شىرازى (فارسچە: ابومحمد مصلح‌الدین بن عبدالله شیرازی، تولۇق ئىسمى: ئەبۇ مۇھەممەد مۇسلىھىددىن بىن ئابدۇللاھ شىرازى)، تەخمىنەن 1203- يىلى ئۆپچۆرىسىدە ئىراننىڭ شىراز شەھرىدە ئۇتتۇرا قاتلامغا مەنسۇب ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. تەخمىنەن 20 ياش ۋاقتىدا ئوتتۇرا شەرقنىڭ مەدەنىيەت مەركەزى بولمىش قەدىمىي شەھەر باغدادقا بېرىپ، مەشھۇر نىزامىيە مەدرەسەسىدە ئىلىم تەھسىل قىلغان. شائىر كىچىك چاغىدىلا ئۆز ۋەتەنىدىن كۆپ قېتىم سەفەرگە چىقىپ، چەت مەملەكەتلەردە، بولۇپمۇ شەرقنىڭ نۇرغۇن مۇھىم شەھەرلەرىدە ساياھەتتە بولغان. ئكمرىدە 14 قېتىم ھەج قىلغان؛ غەربتە شىمالىي ئافرىقاغا قەدەر بارغان، ئەرەب سەھرالارىنى كەزگەن. مىسىر، ھەبەشسىتان، تۈركىيە قاتارلىق مەملەكەتلەردە بولغان. دەمەشىق، ئېراسالىم، تىرىپولى، ھەلەب قاتارلىق شەھەرلەرنى كۆرگەن؛
ئەسەرلىرىدىن: بۇ 1257-يىلى يۇرتىغا قايتىپ كىلىپ يېرىم ئەسىىرلىك تۇرمۇش تەجرىبىسى ئاساسىدا ئاۋۋال «بوستان»ناملىق شېئىرىي ھىكايىلەر توپلىمىنى ،ئۇنىڭدىن بىر يىل كىيىن (1258-يىلى باھاردا) «گۈلىستان» ناملىق ئۆلمەس ئەسىرىنى ياراتقان.
پەنجاب
پەنجاب بولسا ھىندىستان ۋە پاكىستان دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، پەنجابنىڭ 110،000،000 نوپۇسىبار، 255،706 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ياڭ شياۋدۇ
ياڭ شياۋدۇ، ئەر، خەنزۇ، 1953- يىلى 10- ئايدا تۇغۇلغان، شاڭخەيدىن، 1970- يىلى 5- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1973- يىلى 9- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي تەپتىش مىنىستىرلىقىنىڭ مىنىستىرى، دۆلەت چىرىكلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى.
1970- يىلىدىن 1973- يىلىغىچە ئەنخۇي ئۆلكىسى تەيخې ناھىيەسى سۇڭجى گۇڭشېسىنىڭ گاۋمياۋ دادۈيىگە زىيالىي ياش بولۇپ چۈشكەن.
1976- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە شىزاڭ ئاپتونوم رايونى ناچۈ ۋىلايەتلىك تېببىي دورا شىركىتىنىڭ بۆلۈمچە باشلىقى، مۇئاۋىن دىرېكتورى، پارتىيە ياچېيكىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1984- يىلىدىن 1986- يىلىغىچە شىزاڭ ئاپتونوم رايونى ناچۈ ۋىلايەتلىك دوختۇرخانا پارتكومىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1986- يىلىدىن 1992- يىلىغىچە شىزاڭ ئاپتونوم رايونى ناچۈ ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى بولغان(بۇ مەزگىلدە 1988- يىلىدىن 1989- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىر يىللىق تۈزۈمدىكى ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلار سىنىپىدا ئوقۇغان).
1992- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە شىزاڭ ئاپتونوم رايونى چاڭدۇ ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى بولغان.
1995- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە شىزاڭ ئاپتونوم رايونلۇق مالىيە نازارىتىنىڭ نازىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
1998- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە شىزاڭ ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، مالىيە نازارىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2001- يىلىدىن 2006- يىلىغىچە شاڭخەي شەھىرىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
(1998- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتلار ئىنستىتۇتىدا ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپى قانۇنشۇناسلىق نەزەرىيەسى كەسپىدە ئوقۇغان)
2006- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، بىرلىك سەپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2012- يىلىدىن 2014- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شەھەرلىك ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان(بۇ مەزگىلدە 2013- يىلى 11- ئايدىن 2014- يىلى 1- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئۆلكە باشلىقى، مىنىستىر دەرىجىلىك كادىرلار بىلىم ئاشۇرۇش سىنىپىدا ئوقۇغان).
2014- يىلىدىن 2016- يىلىغىچە مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2016- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي تەپتىش مىنىستىرلىقىنىڭ مىنىستىرى، دۆلەت چىرىكلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بولغان(2017- يىلى 1- ئايدا).
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي تەپتىش مىنىستىرلىقىنىڭ مىنىستىرى، دۆلەت چىرىكلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى.
19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى. 18- نۆۋەتلىك مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، 2014- يىلى 1- ئايدا مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شۇجىسى بولۇپ تولۇقلاپ سايلانغان، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شۇجىسى. 11- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ ئەزاسى
نىمرۇز ۋىلايىتى
نىمرۇز ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Nimruz Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
سىچۈەن ئۆلكىسى
left|thumb|200px| left|thumb|200px سىچۈەن ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، سىچۈئەننىڭ 87،250،000 نوپۇسىبار، 485،000 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 30.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 103°0. سىچۈەن سۆزى مەنەسى بولسا «تۆت دەريالارى».
كورىيەچە
تەخمىنەن 105مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
تور 3 (ۋەب 3)
تور 3 (باشقا نامى: 3-ئەۋلاد تور، 3-ئەۋلاد ئىنتېرنىت، 3-تور، ۋەب 3؛ ئېنگلىزچە: Web3) بىر خىل مەركەزسىزلەشتۈرۈش (تارقاقلاشتۇرۇش)، بۆلەكچە زەنجىرى تېخنىكىسى، ۋە توكېن-كۆتەكلىك ئىقتىساد قاتارلىق يېڭى ئۇقۇم ۋە ئىدىيەلەرنى ئۆزىگە مۇجەسەملەشتۈرگەن بىر خىل يېڭى يەرشارى مىقياسىدىكى ئىتېرنىت تورىدۇر. تور 3 ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى ئەجدادلىرى، يەنى تور 1 ۋە تور 2 دىن پەرىقىلىندۇ.
تور 2 دەۋىردە، تور ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ پروفىل ئۇچۇرلىرى، ئىشلىتىش تارىخى، ۋە باشقا سان-سىفىرلىرى كۆپىنچە ھالدا بىر قانچە گىگانىت ئۇچۇر تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ قولىغان مەركەزلەشىپ قالغان بولىدۇ. مەسلەن گوگۇل، فەيىسبوك (چېگراسىز ئالەم)، ئامازون، بەيدۇ، تېڭشۈن ۋە باشقىلار.
تور 3 ئاتالغۇسى ۋە ئىدىيەسى 2014-يىلى ئەسەرۇمنىڭ ھەمكارلىشىپ بەرپا قىلغۇچىسى گاۋىن ۋۇد تەرىپىدىن تۇنجى بولۇپ ئوتتۇرغا قويۇلغان. بۇ ئۇقۇم 2021-يىلىدىن باشلاپ تېخنكا ھەۋەسكارلىرى، شىفىرلىق پۇلغا مەبلەغ سالغۇچىلار، ۋە باشقا پەرىشتە مەبلەغ سالغۇچىلار تەرىپىدن تەدىرجى ھالدا ئاۋامنىڭ ئالدىغان ئېلىپ كىرىلمەكتە.
thumb|تور 3 فوندى (ۋەب 3 فوندى)
نويابر
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> ئوغلاق ئېيى ياكى نويابىر ئېيى 12 ئاينىڭ 11- سىدۇر.
ئامېرىكا قىتئەسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> left|thumb|350px| ئامېرىكا قىتئەسى
مىرزا ئۇلۇغبەگ «تۆت ئۇلۇس تارىخى» ھەققىدە
بۆرىباي ئەخمەدوۋ (ئۆزبېكىستان)
ئۇيغۇرچىغا ئاغدۇرغۇچى: تۇرسۇن ئابدۇللا بەگيار
تارىختا ئۆتكەن شەخىسلەر ھەققىدە پىكىر-مۇلاھىزە ئېلىپ بارغاندا ھەزرىتى نىزامىددىن ئەلىشىر ناۋايىنىڭ مانا بۇ سەتىرلىرى ئىختىيارسىز يادىمىزغا كېلىدۇ.
بۇ گۈلشەن ئىچرەكىي يوقتۇر باقا گۈلىگە سابات،
ئەجەپ سابات ئېرۇر قالسا ياخشىلىق بىلە ئات.
شۇنداق، «ياخشى ئات» ھەرقانداق شەخسىنىڭ ھاياتى ۋە پائالىيىتىگە باھا بېرىشتىكى ئېنىق ھەمدە توغرا مىزان. لېكىن بۇنداق شەرەپكە ھەممە كىشى ئوخشاشلا مۇيەسسەر بولىۋەرمەيدىكەن. فىئودال سىنىپ نامايەندىسى، تاجۇ- تەخت ساھىبى مىرزا ئۇلۇغبەگ (1394-1449) ئالەمشۇمۇل ئىلمىي مۇئاپىقىيەتلىرى بىلەن ئەنە شۇنداق بەختكە ئېرىشكەن ئۇلۇغ شەخسلەردىن بىرى.
مىرزا ئۇلۇغبەگ كۆپلىگەن پەن ساھەلىرى، جۈملىدىن، ماتېماتىكا، پەلەكيات، مۇزىكا شۇناسلىق ۋە تارىخ ئىلىملىرى بويىچە زەبەردەست ئالىم، ئۇ ئىلىم-پەن، مەدەنىيەتنىڭ كۈچلۈك ھىماتچىسى بۇلۇش سۈپىتى بىلەن تارىخ بېتىدە ئەبە دىل-ئەبەت ساقلىنىپ قالدى.
ئالىمنىڭ ئىلمىي مىراسلىرى XVIIئەسىردىن باشلاپ پۈتۈن دۇنيا ئىلمىي جەمئيەتچىلىكىنىڭ دىققەت-ئېتىبارىنى ئۆزىگە قارىتپ كېلىۋاتىدۇ. مىرزا ئۇلۇغبەگ ۋە ئۇ قالدۇرۇپ كەتكەن ئىلمىي مىراسنى تەتقىق قىلىش جەريانىدا مەملىكىتىمىزدە ۋە چەتئەللەردە كۆپلىگەن ئىلمىي تەتقىقات ئەسەرلىرى مەيدانغا كەلدى. مەن بۇ يەردە جون گىروئىس، توماس خايىت، فىرانسۇس بېرىي، ل. سېدىيوۋ، ۋ.ۋ. بارتولد، ۋ. ل. ۋىياتكىن، ئې. كىنوبىل، ت. ن. قارنىيازىي، غ. جالالوۋ ۋە باشقا بىر قاتار ئالىملارنى نەزەردە تۇتىۋاتىمەن. شۇنداق بولسىمۇ، ئۇلۇغبەگنىڭ تەكرارلا نماس ئىلمىي مىراسى،ئۇ تەسىس قىلغان ۋە رەھبەرلىك قىلغان سەمەرقەند مۇنە ججىملىك مەكتىپى ھەققىدىكى تەسەۋۇرىمىزنى تېخى يىتەرلىك دىگىلى بولما يدۇ. مەسىلەن،ئالىمنىڭ كۆپ يىللىق ئىلمىي ئىزدىنىشلىرىنىڭ ئاساسىي مەھسۇلى بولغان«زىجىجەدىدى كۆرەگانى» (ئۇلۇغ بەگ كۆرەگانىينىڭ ئاستىرنومىيە جەدىۋ ىلى) ھازىرغىچە بىرەر تىلغا تولۇق تەرجىمە قىلىنىپ نەشىر قىلىنغىنى يوق. (ئە سلىي ئەسەر پارس تىلىدا يېزىلغان-نەشىرگە تەييارلىغۇچىدىن) ئالىمنىڭ مەزكۇر رىسالىسى ھەققىدە، XV-XVIIئەسىرلەردە يېزىلغان ناھايتى كۆپ تارىخىي ئە سەرلىرىمۇ ھازىرغىچە تەتقىق قىلىنمىغان. ئومۇمەن ئالغاندا ئەمىرتۆمۈر ھەمدە تۆمۈر ىيلەر دەۋرىدە ئىجاد قىلىنغان تارىخي ۋە باشقا تېمىدىكى ئەسەرلەرنى تەتقىق قىلىش ۋە نەشىر قىلىش توغرىسىدىمۇ ئەھۋال شۇنداق.
خۇلاسە كالام، مىزرزا ئۇلۇغبەگنىڭ كۆپ قىرلىق ئىلىمي پائالىيەتلىرى ئۆزىنىڭ غەرەزسىز تەتقىقاتچىسنى كۆتۈپ ياتىدۇ.
مىرزا ئۇلۇغبەگ رىيازەت، پەلەكيات، مۇزىكاشۇناسلىق ۋە تارىخ ئىلىملىرى سا ھەسىدە مىننەتسىز قەلەم تەۋرەتكەن بۈيۈك ئالىم. «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»بولسا، ئۇ ئىجاد قىلغان ئەسەرلەر ئىچىدە ئالاھىدە مۇھىم ۋە سالماقلىق ئورۇن تۇتىدىغان مەشھۇر ئەسەردۇر.
ئالدى بىلەن شۇنى ئېيتىش كېرەككىي،«تۆت ئۇلۇس تارىخىي» مىرزا ئۇلۇغبە گنىڭ ئىلمىي رەھبەرلىگى ۋە شەخسەن ئىشتىراكىدا يارىتىلغان بولۇپ، ئەسەر 1425–يىلى يېزىپ تاماملانغان.
مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئومۇمىي مەزمۇنىغا ئۆتۈشتىن ئاۋال ئۇنىڭ ناملىنىش تارىخىي ۋە ئۇنىڭ يارىتىلىشىدا مىرزا ئۇلۇغبەگنىڭ قوشقان تۆھپىسى، شۇنىڭدەك بۇ ئەسەر نىڭ تەتقىق قىلىنىش جەريانىنىڭ قانداق كېتىۋاتقانلىقى ھەققىدە توختىلىپ ئۆ تىمىز.
ئەسەر«چىڭگىزلارنىڭ تۆت ئۇلۇسى» ۋە «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»دېگەن ناملار بىلەن مەشھۇر. لېكىن ياۋروپا شەرقشۇناسلىرى ئارىسدا بۇ ئەسەرنى بىرىنچى بولۇپ تەتقىق قىلغان ۋە قىسقارتىلغان ئېنگىلىزچە تەرجىمىسىنى ئېلان قىلغان ئالىم، پولكوۋنىك مايلىس ئاساسى يىتەرلىك بولمىغان ئەھۋالدا بۇ ئەسەرنىڭ نامىنى «تۈرك خاقانلىرى شەجەرىسى»دەپ ئاتايدۇ. (I.The shajarat ul-Atrak,or Genelogkal Terr of the Turks and tatars, tiranisl and,adrd.By Glonel Milles,London,1832,b.182)). چوڭقۇر ۋە ئەتراپلىق تەتقىق قىلىش نەتىجىسىدە شۇنىسى ئايان بولدىكى، ئەسەرنىڭ پەقەت يافەس ئوغلان ۋە ئۇنىڭ ئوغلى تۈركخان ھەمدە پەرزەنتلىرى، تاتار-موڭغۇللار بىلەن تۈرك تەبىلىلىرى، شۇ نىڭدەك ئۇلارنىڭ پادىشاھلىرىلا«تۈرك خاقانلىرى شەجەرىسى» ئاساسىدا يېز ىلغان، خالاس. ئەسەرنىڭ چىڭگىزخاننىڭ ئۇلۇغ ئەجدادى بۇزەنجىرقائاندىن ۋە ماۋەرائۇننەھىرنى XIII-XVئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىغىچە ئىدارە قىلغان چاغا تايخان ئەۋلادلىرىنىڭ تارىخىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قىسمى«چىڭگىزلارنىڭ تۆت ئۇلۇسى» ياكى «تۆت ئۇلۇس تارىخىي» دەپ ئاتىلىپ، ئەسەرنىڭ بۇ قىسمى مىرزا ئۇلۇغبەگ ۋە ئۇنىڭ ياردەمچىلىرى تەرىپىدىن يېزىلغان دىيىشكە بولىدۇ.ئۇنىڭدىن تارشقىرى ئەسەرنىڭ ئۆزىدە كەلتۈرۈلگەن بەزى قەيىتلەرمۇ بىزنىڭ بۇ پىكىرىمىزنى تەستىقلايدۇ.
«تۆت ئۇلۇس تارىخىي»ناملىق بۇ ئەسەرنىڭ ئىجاد قىلىنىش جەريانىغا ئۇلۇ غبەگنىڭ بىۋاستە قاتناشقانلىقى ياكى شەخسەن ئۆزى ئۆز قولى بىلەن يازغانلىقىغا ھېچ بىرشۈبھىگە ئورۇن يوق. يۇقۇرىدا ئەسەرنىڭ ئاخىرقى قىسمىدىن بۇ پىكىر ىمىزنى ئىسپاتلايدىغان بىر پارچىنى نەقىل قىلىپ يازغان ئىدۇق. بۇنى باشقا تار ىخچىلارمۇ تەستىقلايدۇ. XV – ئەسىرنىڭ مەشھۇر تارىخچىلىرىدىن بىرى بولغان مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر(1500-1551) ئۇلۇبەگنىڭ تارىخ ئىلمى ساھەسىدىمۇ سەمەرىلىك ئەمگەكلەرنى قىلغانلىقىنى ئېيتىدۇ. مەسىلەن: ئۇنىڭ «تارىخىي رەشىدىي»ناملىق يىرىك كىتابىدىن بۇ ھەقتە مانا بۇلارنى ئوقۇيمىز: «دانىشمەن پادىشاھ مىرزا ئۇلۇغبەگ بىر تارىخىي ئەسەر يازدى ۋە ئۇنىڭغا «ئۇلۇسلار تارىخىي »دەپ نام قويدى. («تارىخىي رەشىدىي»، ئۆزبېكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى شەر قشۇناسلىق ئېنىستىتوتى كۈتۈپخانىسى قوليازما بۆلۈمى 1430-نومۇر، 85- بەت)، ئۇلۇغبەگنىڭ شۇنداق بىر ئەسەر يازغانلىقىنى خاندەمىر بىلەن مەھمۇد ئبنى ۋەلىمۇ تەستىقلايدۇ.
يۇقۇرىدا كەلتۈرۈلگەن مەلۇماتلارغا تايىنىپ شۇنداق دىيىش مۇمكىنكى، «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»رەشددىننىڭ مەشھۇر«جامىيئۇت تاۋارىخ»ناملىق ئەسىرىگە ئو خشاش تارىخچى ئالىملارجامائەسى تەرىپىدىن، مىرزا ئۇلۇغبەگنىڭ بىۋاستە قاتنىشىشى ۋە رەھبەرلىكى ئاستىدا يېزىلغان.
«تۆت ئۇلۇس تارىخىي»نىڭ كۆچۈرۈلمە نۇسخىلىرى بەك ئاز. بىز يۇقۇرىدا ئېيتىپ ئۆتتۇق، ئەسەرنىڭ تولۇق نۇسخىسى ھازىرغىچە تېپىلغىنى يوق. بۈگۈنگىچە ئۇنىڭ تۆتلا قىسقارتىلغان (مەجمۇئە) نۇسخىسى ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئىككىسى ئەنگىلىيىدە، بىرسى ھىندىستاننىڭ بەنكىپور شەھرى كۈتۈپخا نىسىدا، تۆتىنچى نۇسخىسى ئامېرىكا قوشماشىتاتلىرى خارۋارت ئونۋېرېستېتى كۈتۈ پخانىسىدا ساقلىنىۋاتىدۇ.
ئەسەر بىرقاتار تارىخىي، جۇغراپىيىۋىي مەنبەلەر ۋە رىۋايەتلەر ئاساسىدا يېز ىلغان بولۇپ، مۇئەللىپ كۆپ ھاللاردا ئۆزىنىڭ بۇكىتاپنى يېزىشتا پايدىلانغان مەنبەلىرىنى ئېنىق كۆرسەتمەيدۇ ۋە«ئېيتىلىشىچە»، «قىسسە ۋە تارىخىي كىتاپلاردا يېزىلىشىچە»، «چاغاتاي ئۇلۇسى ئۆلىمالىرىنىڭ كىتاپلىرىدا كەلتۈر لۈشىچە»، « بىرگوروھ ئەدىپ، ھەقىقەتگۇي تارىخ ئەرباپلىرىنىڭ ئېيتىشىچە»دېگەندەك ئومۇمىي ئىبارىلەر بىلەن چەكلىنىدۇ. لېكىن، بەزى جايلاردا ئۆزى پايدىلانغان بەزى ئەسەرلەر ۋە ئۇلارنىڭ مۇئەللىپلىرىنىڭ نامىنىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە مەشھۇر ئاسترنوم ئەبۇ مەئىيشەر بەلخىي (886-يىلى ۋاپات بولغان)، بۈيۈك ئالىم، شائىر ھەمدە سەيياھ راشىددىن ۋاتبات (1096- 1182)، مەشھۇر تارىخچى، دۆلەت ئەربابى ئالاۋۇددىن ئاتامەلىك جۇۋەينى (1226-1283)، راشىددىن پەزلۇ للاھ ھەمەدانىي (تەخمىنەن 1247-1318)، ھەمدۇللاھ مۇستەۋفىئىي قەزۋىنىي (1281-1349) ۋە باشقىلارنىڭ ناملىرى تىلغا ئېلىنىدۇ. ئالىم تەپسىر ۋە ھەدىس كىتاپلار، رىۋايەتلەردىن پايدىلانغانلىقىنىمۇ تىلغا ئالىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا راشىددىن، خۇجەندىي ۋە نىزامىيلارنىڭ ئەسەرلىرىدىن ئېلىنغان شېئىرىي پارچىلارمۇ ئۇچرايدۇ. شۇنىڭغا قارىغاندا ئۇلۇغبەگ مەزكۇر ئەسەرنى يېزىشتا ناھايتى كۆپ، مەزمۇن جەھەتتىن خىلمۇ-خىل (تارىخ، جۇغراپىيە، ئاستىرنومىيە، نەزمىي) كىتاپلاردىن خېلى كەڭ پايدىلانغان.
بايرم تورى
تور ئادىرىسى
بايرم تور سودا شەھەرچىسى
مىرزا ئۇلۇغبەگ «تۆت ئۇلۇس تارىخى» ھەققىدە
ئەسەرنىڭ مەزمۇنى ھەققىدە ئىككى ئېغىز سۆز. ئالدى بىلەن شۇنى ئېيتىش كېرەككى، مۇئەللىپنىڭ ئۆزى مەزكۇر ئەسەرنى قىسىم ياكى باپلارغا بۆ لمىگەن. بىز«تۆت ئۇلۇس تارىخىي»توغرىسىدىكى بۇنىڭدىن بىر نەچچە يىل بۇر ۇن نەشىر قىلىنغان كىچىك بىر ماقالىمىزدا مەزكۇر ئەسەرنى تۆت ئۇلۇس تارىخىنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىدىن كېلىپ چىقىپ، تۆت قىسىمدىن ئىبارەت دېگەن ئىدۇق. لېكىن كېيىنچە ئەسەرنى تەرجىمە قىلىش ۋە ئىنچىكىلەپ تەتقىق قىلىش جەريانىدا ئۇنىڭ مۇندەرىجىسى ھەققىدىكى پىكىرىمىز ئۆزگەردى. شۇنىڭ بىلەن ئاخىرىقى ھىساپتا ئۇنى تەخمىنەن مۇقەددىمە ۋە يەتتە باپقا بۆلۈش مۇمكىن، دېگەن خۇلاسىگە كەلدۇق.
بايرم تورى
تور ئادىرىسى
www.bayram.cn
مىرزا ئۇلۇغبەگ «تۆت ئۇلۇس تارىخى» ھەققىدە
ئەسەرنىڭ مۇقەددىمەسىدە، خۇدايى تائالا، ئۇنىڭ ئەلچىسى پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى شەنىگە ئېيتىلغان مەدىھيىلەر،ئادەم ئاتىنىڭ يارىتىلىشى ھەمدە ئىسلامىيەتتىن ئاۋال ئۆتكەن پەيغە مبەرلەر (شىس، قەينان، مەھلايىل ۋە باشقىلار)، نۇھ ئەلەيھىسسالام، شۇنىڭدەك، ئۇنىڭ پەرزەنىتلىرىنىڭ تارىخى قىسقىچە بايان قىلىندۇ.
بايرم تورى
ھەققىدە
دوكتور ئابدۇراھمان ئابدۇغېنى يېتەكچىلىكىدە 2015-يىلى1-ئايدا كۈچلۈك مەبلەغ ئاساسى ۋە مۇكەممەل قوشۇن قۇرۇلمىسى بولغان شىنجاڭ بايرام ئېلېكتىرونلۇق سودا چەكلىك شىركىتى  قۇرۇلدى. ئابدۇراھمان ئابدۇغېنى يېتەكچىلىكىدىكى بۇ قوشۇن شىنجاڭدىكى ئۇتۇق قازانغان مەبلەغ سالغۇچىلار مەبلەغ سالغان،ئېلېكتىرونلۇق سودا، ماركېتىڭ، لايىھەلەش، پىروگرامما قاتارلىق ساھەلەردە شىنجاڭدىكى ئەڭ ئالىي بىلىم يۇرتلىرى ۋە ئىچكىرى ئۆلكىلەردە مەخسۇس تەربىيەلەنگەن ئىنتېرنېت تەپەككۇرىغا ئىگە ياش ئىختىساسلىق خادىملاردىن تەشكىللەنگەن. بايرام سودا تورى ئېلېكتىرونلۇق سودىدىكى  O2O, C2C, B2Cقاتارلىق سودا ئەندىزىلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى مۇكەممەل بىرلەشتۈرۈلگەن، بېكەت كۆرۈنمە يۈزى، تور تېخنىكا، بىخەتەرلىك جەھەتلەردىن خەلقئارالىق سەۋىيەگە يېقىنلاشقان شىنجاڭدىكى مۇكەممەل تور سودا شەھەرچىسى ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر تور بېكەت ئىلگىرىكى بىر تور بېكەتتە بىرلا خىل تور سودا ئەندىزىسىنى قوللىنىشتەك ئۇسۇلغا خاتىمە بېرىپ، ئۈچ خىل تور سودا ئەندىزىسىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى مۇكەممەل بىرلەشتۈرۈپ، ئالاھىدە شەكىلدىكى بىر خىل تور سودا ئەندىزىسى شەكىللەندۈردى.
مىرزا ئۇلۇغبەگ «تۆت ئۇلۇس تارىخى» ھەققىدە
بىرىنچى باپتا؛ تۈركخان ئبنى يافەس ھەمدە ئۇنىڭ تۈركىستان زېمىنلىرىدە پادىشاھلىق قىلغان ئەۋلادى (ئەبۇلجاھان، دىباكۇيخان، كۈيۈكخان ۋە باشقىلار)، تاتار-موڭغۇل ۋە تۈرك قوۋملىرى پادىشاھلىرىنىڭ (موڭغۇلخان، قاراخان، ئوغۇز خانغا ئوخشاش)تارىخى بايان قىلىنغان بولۇپ، بۇنىڭ سىرتىدىكى كۆپ نەرسىلەر باشقا ئەسەرلەردىنلا مەلۇم، لېكىن بۇ باپتا يەنە بەزى مۇھىم مەلۇماتلارنىمۇ ئۇچرىتىمىز. مەسىلەن: ئوغۇزخان دەۋرىدە (مۇئەللىپنىڭ سۆزلىرىگە قارىغاندا ئوغۇزخان ۋە ئۇنىڭ ئەجداتلىرى قەدىمكى ئىراندا ھۆكۈمرانلىق قىلغان پېشدادتلار بىلەن زاما نداش بولغان). ئۇ ئەمەل بۆلگەن ساراي قۇبۇل مۇراسىملىرى تەرتىۋى، تۈرك قوشۇ نلىرىنىڭ تۈزۈلىشى، ئۇلۇس سېستىمىسى، «ئوغۇزخان ھەربىر شاھزادىسىنى بىردىن ئۆلكىگە تەيىنلەيدۇ، ئۇلارغا لەقەم ھەمدە تامغىلارنى بەلگىلەيدۇ. تۈرك قوشۇنلىرىنىڭ تۈزۈلىشى، ئوسمانلى تۈرۈك سۇلتانلىرىنىڭ شەجەرىسى شۇلارنىڭ جۈ ملىسىدىندۇر. مەزكۇر باپتا كەلتۈرۈلگەن تۈركلەر ۋە موڭغۇل قەۋملىرى ھەققىدىكى مەلۇماتلاردىن مەلۇم بولىشىچە، ئۇلار بىر-بىرىگە شۇ دەرىجىدە يېقىن ئىستىقامەت قىلغانكى، ھەتتا ئۇلارنىڭ شەجەرىلىرىمۇ ئارلاش-قۇرلاش بولۇپ كەتكەن. بۇ ھا لنى بىز راشددىننىڭ يۇقۇرىدا تىلغا ئېلىنغان ئەسىرى (بىرىنچى جىلددىدا) ۋە مەشھۇر نېمىس شەرقشۇناسى گېرخارد دايېرفېرنىڭ «يېڭى پارس ئەدەبىياتىدا تۈرك-موڭغۇل ئېلمېنىتلىرى»دېگەن تۆت جىلدلىق ئىزاھلىق لوغىتىدىمۇ ئېنىق كۆ رەلەيمىز. ( گېرخارد دايېرفېر«يېڭى پارىس ئەدەبىياتىدا تۈرك-موڭغۇل ئېلمېنىتلىر ى»ۋېسبادىن نېمىسچە، 1963 -1975-يىللىرى نەشرى).
ئىككىنچى باپتا: تۈرك-موڭغۇل خانلىرىنىڭ ئەپسانىۋىي ئانىسى ئالانقوۋا ۋە ئۇ نىڭدىن تارقالغان ئەۋلادلار يەنى، پادىشاھلارنىڭ (بۇزەنجىر خاقان، بۇقاخان، دۇ تىمىنخان، قابىلخان، بايسۇنغۇرخان، بۆرتان باھادىر، يەسۇگەي باھادىر) تارىخىي باياننى ئۆز ئىچىگە ئالغان. بۇ باپتىمۇ ئىلىم-پەن ئۈچۈن مۇھىم مەلۇماتلار ئۇچرايدۇ. تۈرك-موڭغۇل قوۋملىرىنىڭ بىرلىكتە، ئارلىشىپ ياشاپ كەلگەنلىگى تۈرك دىيارى ۋە ئۇنىڭ باشقا قوۋملىرى ئارىسىدا تۇتقان مەۋقەيى، ئاددىي خەلقنىڭ بىر يەرگە، ئېنىقراقى، ئۆز ھۆكۈمدارىنىڭ بايرىقى ئاستىغا بىرىكتۈرۈلگەنلىگى (يەنى فىئوداللىق ھوقۇق)، VIIIئەسىردە جالايىر قوۋمى باشلىقلىرىنىڭ كۈچىيىپ كېتىشى ھەققىدىكى مەلۇماتلار شۇلارنىڭ جۈملىسىدىندۇر.
«تۆت ئۇلۇس تارىخي»نىڭ ئۈچۈنچى بابىدا: بۈيۈك جاھانگىر چىڭگىزخاننىڭ تارىخى بايان قىلىنغان. بۇ يەردە كەلتۈرۈلگەن مەلۇماتلار ئىچىدە ئېتىبارغا سازاۋەر لىرىدىن موڭغۇل قوشۇنلىرىنىڭ تۈزۈلىشى، ئۇنىڭ ئاق رەڭدىكى توققۇز تالالىق تۇغى،قۇرۇلتاي ۋە باشقا قۇبۇل مۇراسىملىرىدا بولىدىغان تەرتىپ-قائىدىلەر، تۈرك ئىلى، يەنى نايمانلار، قارلۇقلار ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ يۇسۇنلىرى ھەققىدىكى مەلۇماتلار مۇھىم ئەھمىيەت پەيدا قىلىدۇ. يەنە، شۇنىمۇ ئېيتىش كېرەككى، چىڭگىزخان زامانىدا تۈرك-موڭغۇل قوۋملىرى داھا (ئونلىك)، سادا (يۈزلىك)، ھازارا(مىڭلىك) ۋە تۈمەن(ئون مىڭلىك) لارغا بۆلۈنگەن. چىڭگىزخان زامانىدا«ھېچكىم» دەپ باشلىنىدۇ «تۆت ئۇلۇس تارىخىي» دا؛ «ئۆز داھاسى، ساداسى ۋە ھەزاراسىدىن باشقا جايغا كېتەلمىگەي ۋە باشقىلارنىڭ پاناسىغا ئۆتەلمىگەي…بۇنىڭغا خىلاپلىق قىلغانلار باشقىلارغا ئىبرەت بولسۇن دەپ خەلق ئالدىدا ئۆلتۈرىدۇ»، بۇ توغرىسىدا «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»نىڭ مۇئەللىپى كەلتۈرگەن مانابۇ پاكىتمۇ دىققەتكە سازاۋەردۇر. ئەسەرنىڭ تۆتىنچى بابىدا ئېيتىلىشىچە، چىڭگىزخاننىڭ 1225- يىلى خارەزىمشاھلار دۆلىتىگە قارشى ئېلىپ بارغان كەڭ كۆلەملىك ھەربىي يۈرۈشىدىن قايتىشىدا، سىر دەرياسىنىڭ ئوڭ ساھىلىدا، چېدىر تىكتۈردى، شۇچاغدا خان تەرىپىدىن بۇيرۇق قىلىندىيكى، ئەركانى دەۋلەت ۋە باشقا ئەسكەرلەرنىڭ ھەربىرى ئۆزقەدرى ۋە مەۋقەسىگە مۇئاپىق ئوۋ مەيدانىدا بىردىن ئولجىنى قولىغا كىرگۈزىۋالسۇن: تۈرلۈك ئوۋلارغا ئۆز تامغىلىرىنى باسقاندىن كېيىن قويىۋەتسۇن». بۇ پاكىت موڭغۇل ئىمپىرىيىسىدە پەقەت، يەر، سۇ، ئوۋ قىلىنىدىغان قورۇقخانىلار ۋە ئۇنىڭدىكى جانۋارلارمۇ فىئوداللارغا بىرلەشتۈرۈپ قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭدەك، بۇ پاكىت بىزنىڭ تۈرك-موڭغۇل جەمئىيىتىدە مەۋجۇت بولغان فىئودا للىق مۇناسىۋەتلەر ھەققىدىكى تەسەۋۇرىمىزنى بىر قەدەر كېڭەيتىشكە ياردەم بېر ىدۇ. ياكى چىڭگىزخاننىڭ شۇ قەدەر تېز ۋاقىت ئىچىدە نۇرغۇن مەملىكەتلەر، جۈملىدىن، ئاشۇ زاماننىڭ ئەڭ قۇدرەتلىك دۆلەتلىرىدىن بىرى بولغان خارەزىم ئىمپىرىيىسى ئۈستىدىن قازانغان غەلبىسىنى تەمىنلىگەن سىياسىتىنى خاراكتېر لىگۈچى مانا بۇ مىسالمۇ دىققەتكە سازاۋەردۇر. «ساھىبقىرانى ئەزەم چىڭگىزخانى مۇئەززەم،-دەپ ئوقۇيمىز بۇ ئەسەردە،-بىرەر دىن ۋە مىللەتكە يان باسمىغان، بىر مىللەتنىڭ يەنە بىر مىللەت ئۈستىدىن ئۈستۈنلىگى تەئەسسۇبىدىن ئۆزىنى يىراق تۇتاتتى، مۇسۇلمانلار تائىپىسىنىڭ ئۆلىما ۋە زاھدلىرىنى ئەزىز كۆرەتتى». يەنە بىر مۇھىم مىسال: «ئادەم ئاتا زامانىدىن بۈگۈنكى كۈنگىچە بىرەر پادىشاھ سىپاھى تۈركلەر نىڭكىدىن مۇپەسسەل بولمىغان»، پەقەت تۈركلەردىنلا تۈزۈلگەن چوڭ-چوڭ ھەربىي قىسىملار چىڭگىزخاننىڭ ماۋەرائۇننەھىر، ھىندىستان، ئىران، ئەزەربەيجان ۋە باشقا مەملىكەتلەرگە قىلغان يۈرۈشلىرىگە پائال قاتناشقان. ئەسەردە ئۇچرىغان «چىڭگىزخان جۇجىخاننى بارچىل (بارچىلكەند) شەھرىنى ئېلىش ئۈچۈن بىر تۈمەن تۈرك لەشكەر بىلەن ئەۋەتتى»،«تۈركلەربىلەن بولغان ئۇرۇشلاردا تۈركانخاتۇن ئەۋلادلىرى بىلەن ئەسىر ئېلىنغانىدى»، «قوشۇن يۇرتلىر ىنىڭ تەڭرىقۇتلىرىنى تۈرك ئاتلىرىنىڭ ئايىغى ئاستىغا تاشلىدى»، «ھىندىستا ننىڭ ئاب ھاۋاسى تۈركلەرنىڭ مىجەزىگە ياقماي، نۇرغۇنلىرى كېسەلگە مۇپتىلا بولدى» دېگەنگە ئوخشاش پارچىلارنى ئۇچرىتىمىز، بۇ ئەسەردە. يەنە ئاشۇ تاڭغۇت ئۇرۇشى ھېكايىسىدە كەلتۈرۈلگەن مانا بۇ شېئىرغا دىققەت قىلىڭ:
كاماندارى تۈركان بەتىرى ھەدەڭ،
زىرىھرا كۇشادا زى ھەم چەۋمى تاڭ.
مەنىسى:
ساۋۇتنىڭ تار كۆزىنى ئاچتىلەر.
مەزكۇر باپتا يەنە دىققەتكە سازاۋەر مەلۇماتلار باربۇلۇپ، بىز بۇ يەردە ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى كەلتۈرمەي ئاز بىر قىسمىنى ئەسلىتىپ ئۆتۈش بىلەنلا كۇپايىلىنىمىز. بۇلار: قاراختايلار تەرىپىدىن ئىمىل دەرياسى بويىدا بىنا قىلىنغان شەھەر ۋە ئۇ نىڭغا يېقىن ئەتراپتىن كۆچۈرۈپ كېلىنگەن 40 مىڭ ئائىلە تۈركلەر، خارەزىمشاھ ئەلاۋۇددىن مۇھەممەد بىلەن تايانقۇ باش بولغان قاراختاي قوشۇنى ھىجرىيە 607-يىلى رەبىئەل ئەۋەل ئېيىنىڭ 8-كۈنى (مىلادى 1230-يىلى 30-ئاۋغۇ سىت كۈنى) ئىلى دەرياسى بويىدا بولۇپ ئۆتكەن دەھشەتلىك ئۇرۇشنىڭ تەپسىلا تى، مۇڭغۇللار ئىستىلاسى ئارپىسىدا خارەزىمشاھ ئەلاۋۇددىن مۇھەممەدنىڭ سەمەر قەند مۇداپىئەسىنى مۇستەھكەملەش توغرىسىدا ئېلىپ بارغان ئىشلىرى، بەلخ شەھرىنىڭ موڭغۇللار تەرىپىدىن قورشىۋېلىنىشى ۋە موڭغۇل ئارمىيىسى تەركىبىدە چىڭگىزخاننىڭ باشقا مەملىكەتلەرنى بېسىۋېلىشىغا پائال قاتناشقان تۈرك قوشۇنلىرى ھەمدە ئۇلارنىڭ سەردارلىرى ھەققىدىكى مەلۇماتلاردۇر. خاراكتېرلىك ئىككى مىسال: «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»دا كەلتۈرۈلگەن مەلۇماتلارغا قارىغاندا، موڭغۇللار ھۇجۇمى ئارپىسىدا خارەزىمشاھنىڭ پەرمانى بىلەن 300 مىڭ ئادەم سەمەرقەند سېپىلى، شەھەر قەلئەسى ۋە باشقا مۇداپىئە ئىستىھكاملىرىنى مۇستە ھكەملەش ئىشىغا سەپەرۋەر قىلىنغان، شۇچاغدا ھەقىقەتەنمۇ شەھەرنى مۇستەھكەملەش، ئۇنى قامال جەڭلىرىگە تەييارقىلىش توغرىسىدا چوڭ ئىشلار ئېلىپ بېرىلغان ئىكە ن. «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»دا كەلتۈرۈلگەن بۇ مەلۇمات 1960-يىللىرى ئەپراسىيا پتا ئېلىپ بېرىلغان ئارخىلوگىك تەكشۈرۈش ۋە قېزىش ئىشلىرىنىڭ نەتىجىلىرى بۇلارنى ئىسپاتلايدۇ. (ۋ. ئا. كارلىۋاروۋ شېشكىن؛«ئەپراسىياپتىكى ئارخىلوگىيىلىك تەكشۈرۈش»تاشكەند 1969-يىل روسچە نەشرى، 136-141-بەتلەر). ئىككىنچى مىسال: مەلۇمكى، 1221-يىلى باھار پەسلىدە موڭغۇللار خۇراساننىڭ قەدىمقى ئىقتىسادىي-سىياسي ۋە مەدەني مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان بەلخ شەھر ىنى ئىشغال قىلىپ ئۇنى خارابىلىككە ئايلاندرۋەتتى. ئىبنى ئەل ئەسىر (1160 – 1232) نىڭ گۇۋاھلىق بېرىشىچە شەھەر ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن دۈشمەنگە تە سلىم بولغان، شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ چىڭگىزخان بەلخ خەلقىگە مېھىر-شەپقەت كۆرسە تكەن ھەمدە شەھەر ۋە ئۇنىڭ خەلقىنى ئامان قالدۇرغان. («تارىخ ئەل-كامىل»، تورىنبېرىگ نېمىسچە نەشىرى 12-جىلد، لېيدىن، 1853-يىل، 255- بەت). يەنە باشقا بىر كاتتا تارىخچى ئالاۋۇددىن ئاتا مەلىك جۇۋەينى (1226-1273)نىڭ سۆزلىرىگە قارىغاندا، قۇدرەتلىك خان، يەنى چىڭگىزخان ئاۋال شەھەرنىڭ ئاما نلىقىغا ۋەدە قىلغان، لېكىن كېيىن سۆزىدە تۇرماي شەھەرنى ۋەيران قىلغان. ( مىرزا مۇھەممەدخان قەزۋىنىي«تارىخي جاھانگوشاي»، لېيدىن-لوندون، 1912-يىل ئېنگىلىزچە نەشرى، 1-قىسىم 103-، 104-بەتلەر). مىرزا ئۇلۇ غبەگ بۇ ھەقتە تامامەن باشقا مەلۇماتلارنى كەلتۈرىدۇ. ئۇنىڭ سۆزلىرىگە قارىغاندا چىڭگىزخان بەلخلىقلار ئەڭ ئاخىرقى خانى خارەزىمشاھ جالالىددىن (ھىجىريە 618-628-يىللىرى،مىلادىيە 1220-1231-يىللىرى) نىڭ ئادەملىرىگە باشپاناھ بولغانلىقى ئۈچۈن شەھەر ۋە ئۇنىڭ خەلقىنى جازالىغان. ئۇنىڭ ئەمرى بىلەن بەلخئاب دەرياسىغا ياسالغان بەندى ئەمىر تۇغانى بۇزۇپ تاشلانغان. شۇچاغدا بەلخ ۋە ئۇنىڭ تۈمەنلىرى ئالتە ئاي سۇئاستىدا قالغان.
ئەسەرنىڭ تۆتىنچى بابى چىڭگىزخاننىڭ ئۇلۇغ يۇرتى، يەنى، موڭغۇلىستان بىلەن شىمالىي جۇڭگونى ئىدارە قىلغان بىۋاستە ۋارىسلىرى تارىخىغا بېغىشلانغان ۋە ئوكتايخاقان (ھىجىرىيە 624-639-يىللىرى،مىلادى 1227-1241– يىللىرى) زامانىدىن تا ئارىق بوقا (ھىجىرىيە 728-يىلى، مىلادى 1328-يىلى) ئەۋلادى ئوردايخاقانغىچە بولغان دەۋىرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دېمەك، بۇ باپتا؛ چىڭگىزخان زامانىدىن تاكى ئەمىرتۆمۈر زامانىغىچە موڭغۇلىستاندا ھۆكۈمرانلىق قىلغان 21 ھۆ كۈمداردىن 17 سىنىڭ تارىخى قىسقىچە بايان قىلىنغان. مۇھىمى شۇكى، راشىددىن ئۇلاردىن پەقەت بەشىنىڭ (ئوكتاي، چاغاتاي، كۆيۈكخان، مەنسۇرخان، قۇ بلاي خاقان) نىڭ نامىنى. «مۇقەددىمەئىي زەپەرنامە» نىڭ مۇئەللىپى شەرپىددىن ئەلى يەزدى (ھىجىرىيە 858-يىلى، مىلادى 1454–يىلى ۋاپات بولغان) ئۇلاردىن پەقەت14نىڭ نامىنى يازغان، خالاس. («مۇقەددىمەئي زەپەرنامە»، ئۆزبېكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى شەرقشۇناسلىق ئېنىستىتوتى كۈتۈپخانىسى قوليازمىلار بۆلۈ مى، 1-1520-نومۇر، 59-، 62-بەتلەر).
بەشىنچى باپ: چىڭگىزخاننىڭ تۇنجى ئوغلى جۇجىخاننىڭ نەسەبىدىن بولغان 33 خان زامانىدا دەشتىقىپچاق (ھازىرقى قازاقىستان، غەربىي سىبىرىيە ۋە بالغاسۈيى يەرلىرى) نىڭ تارىخىدىن ھېكايە قىلىدۇ. بۇ باپتىمۇ ۋەقەلەر قىسقا تەر ىزدە بايان قىلىنغان. لېكىن، شۇنداق بولسىمۇ، دىققەت قىلىشقا تىگىشلىك ئايرىم مەلۇماتلارنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. بۇ يەردە شۇلاردىن بەزىلىرىنى كەلتۈرۈپ ئۆتمەكچىمەن.
1. دەشتىقىپچاقتا، ئومۇمەن موڭغۇل قەبىلىلىرى ئارىسىدا ئىسلام دىنىنىڭ تار قىلىش مەسىلىسى. مەلۇمكى بىر ۋاقىتلاردا قاراخانىيلار تەسەرۇپى ئاستىدا بولغان جايلاردا، جۈملىدىن ئالتاي، ئىلى ۋادىسى، يەتتىسۇ ۋە قەشقەردە ياشىغۇچى خەلقلەر ئارىسىدا ئىسلام دىنى X ئەسىردىلا سۇتۇق بۇغراخان (ھىجىرىيە 344- يىلى تۇغۇلۇپ، تەخمىنەن 955-956-يىللىرى ۋاپات بولغان) دەۋرىدە تارقىلىشقا باشلىغان. چىڭگىزخان ماۋەرائۇننەھىرنى پەتھى قىلغاندىن كېيىن، ئاشۇ يۇرتلاردا ئىسلام ئاساسىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن، بۇخارادىن بىر گوروھ يىرىك مۇسۇلمان روھانىيلارنى كۆچۈرۈپ ئېلىپ كەتكەنلىگى مەلۇم. ئۇنىڭدىن قالسا، چىڭگىزخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى، تا ئۆزبېكخان(ھىجىرىيە 712-742-يىللىرى، مىلادىيە 1312- 1342- يىللار) غىچە، گەرچە يات دىندا بولسىمۇ، مۇسۇلمان ئاھالىسى ۋە روھانىيلىرىغا نىسپەتەن ياخشى مۇئامىلە قىلىپ كەلگەن، ئۇلارنى تەقىپ ئاستىغا ئالمىغان. بۇ ھەقتە جۇۋەينىنىڭ يۇقۇرىدا تىلغا ئېلىنغان ئەسىرىدىمۇ، راشىدد ىننىڭ«جامىيئۇت تاۋارىخ»دىمۇ،مۇسۇلمان روھانىيلىرىنىڭ يازمىلىرىدىمۇ، «تۆت ئۇلۇس تارىخىي»دىمۇ بەزى مۇھىم مەلۇماتلار كەلتۈرۈلگەن. دەشتىقىپچاقتا ئىسلام دىنىنىڭ تارقىلىشى مەسىلىسىگە كەلسەك، ھازىرغىچە بۇ مۇھىم ئىجتىمائىي- سىياسىي ۋەقە XIVئەسىرنىڭ بېشىدا، يەنى ئۆزبېكخان دەۋرىدە بولغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. لېكىن «تۆت ئۇلۇس تارىخىي» دا بۇ جەريان باتۇخان (ھىجىرىيە 624-653 –يىللىرى، مىلادىيە 1227-1255-يىللىرى) ۋە باراكخان(بەركخان) پادىشاھلىقى دەۋرىدە (ھىجىرىيە 655-665-يىللىرى،مىلادى 1257- 1267- يىللىرى) باشلانغانلىقى ھەققىدىكى مەلۇماتلارنى ئۇچرىتىمىز. مەسىلەن، باراكخاننىڭ مۇسۇلمان ئايالنى ئىمىپ چوڭ بولغانلىقى، يەنى، مۇسۇلمان كىشى ئىكەنلىگى،بۇخارادىكى مەشھۇر ئىلاھىيەت ئالىمى سەيفىددىن بۇخارىزىي(XIIئەسىر نىڭ ئىككىنچى يېرىمى،(ھىجىرىيە659-يىلى، مىلادى1251-يىلى) دىن تەلىم ئالغانلىقى ئېيتىلغان. باشقا بىرجايدا، يەنى ئۆزبېكخان پادىشاھلىقى بايان قىلىنغان يەردە، (ھىجىرىيە720-يىلى،مىلادى1320–يىلى) دا ئەنەشۇ پادىشاھ ھنىڭ سەئىي ھەركەتلىرى بىلەن زەڭگى ئاتا ۋە ئۇنىڭ خەلپىسى سەئىد ئاتىلار نىڭ يىتەكچىلىگىدە دەشتىقىپچاقتا كۆچۈپ يۈرگەن تۈرك-موڭغۇل قوۋملىرىنىڭ مۇسۇلمانلىق شەرىپىگە مۇيەسسەرر بولغانلىقى ھەققىدە ھېكايە قىلىنىدۇ.
مەزكۇر باپتا كەلتۈرۈلگەن «ئۆزبېك» ئتنونىمىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا ئائىت ناھايتتى مۇھىم مەلۇماتلار ئالاھىدە دىققەتنى تارتىدۇ. مەلۇمكى، ئۆزبېك خەلقىنىڭ كېلىپ چىقىش مەسىلىسى ھازىرغىچە تولۇق ھەل قىلىنمىغان بىر مەسىلە بولۇپ تۇرۇپتۇ. ئىلىم-پەندە بۇ مەسىلىگە بولغان ھەرخىل چۈشەنچىلەر ۋە قاراشلار مەۋجۇت، مەسىلەن: ھ.ئا. ئارىستوۋ، ئا.يۇ. ياكوۋېسكىي، ل.ل. ئىۋانوۋ ھەمدە چەتئە للىك ئالىملاردىن م.ئا. چاپلىچكا ۋە ھ.ھۇككىملارنىڭ پىكىرىگە قارىغاندا، «ئۆز بېك»ئتنونىمى ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ خانى ئۆزبېكخاننىڭ نامى بىلەن باغلىق، باشقىچە ئېيىتقاندا،ئۆزبېك نامى ئاشۇ خاننىڭ ئىسمىدىن ئېلىنغان. ۋ.ۋ. گىرو سسېي ۋە ئا.ئا. سېمونوۋلار بولسا، دەشتىقىپچاقنىڭ شەرقىي قىسمى، يەنى ئاق ئوردىدا ئاشۇ زامانلاردا ياشىغان تۈرك-موڭغۇل قوۋملىرى ئۆزبېكلەر دىيلەتتى. ھ. ۋامبېرىي،گ.خاۋارىس،لېلۋولارنىڭ پىكىرىچە دەشتىقىپچاقتا كۆچۈپ يۈرگەن تۈرك -موڭغۇل قەبىلىرى ئۆزلىرىنى ئەركىن تۇتقانلىقى سەۋەپلىك ئۆزبېكلەر(ئۆز-ئۆزىگە بەگلەر) دەپ ئاتالغان بولۇشلىرى مۇمكىن. (ئاھمەدوۋ«ئۆزبېك كۆچمەنلىرى» موسكىۋا،1965-يىل روسچە نەشرى،11-،17-بەتلەر). بىر قاتار مۇھىم تارىخي مەنبەلەر (گەردىزىي، راشىددىن، ھەمدۇللاھ قەزۋىني«ئىسكەندەر ئانانىمىي»، خاندەمىر«تارىخى گۇزىدە نۇسرەتنامە»،«مېماننامەئي بۇخارا»، «تارىخي ئابدۇ لخەيرىخانىي»غائوخشاش ئەسەرلەر)نى چوڭقۇر تەتقىق قىلىش شۇنى كۆرسىتىدۇ كى،«ئۆزبېك» ئتنونىمى توغرىسىدا بىلدۈرۈلگەن كېيىنكى پىكىر ھەقىقەتكە بىر قەدەر يېقىن. «ئۆزبېك»ئتنونىمى XIXئەسىرنىڭ 60-يىللىرىدا پەيدا بولغان، «ئۆز بېكلەر»دېگەندە XIVئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئالتۇن ئوردا خانلىقىدىن ئاجىرلىپ چىققان دەشتىقپچاقنىڭ شەرقىي قىسمىدا يەنى، ھازىرقى قازاقىستان ۋە غەربىي سىبىريىدە كۆچۈپ يۈرگەن تۈرك-موڭغۇل قوۋملىرى نەزەردە تۇتۇلغان. لېكىن شۇنىڭدىن كېلىپ چىقىپ ئۆزبېكلەر خەلق سۈپىتىدە XIVئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ مەلۇم بولغان،دېگەن خۇلاسىنى چىقىرىش ئەسلا مۇمكىن ئەمەس. ئۆزبېكلەر، قازاقلار، قاراقالپاقلار ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئەجداتلىرى قەدىمدىن تارتىپ ھازىرغىچە ياشاپ كېلىۋاتقان جايلاردا كۈن كەچۈرگەن. ئەمما، ئاشۇ زامانلاردا ئۇلار ئۆزبېكلەر، قازاقلار، قاراقالپاقلار دەپ ئاتالمىغان. ئۇلار ئومۇمەن تۈرك ياكى ئۆزلىرى مەنسۇپ بولغان قەبىلىلەرنىڭ (بۈركۈت، نايمان، دارمان، قوڭغىرات، مانغىت ۋاھاكازا) نامى بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن. بۇ توغرىسىدا «تۆت ئۇلۇس تارىخي»دا ناھايتى مۇھىم مەلۇماتلار بىرىلگەنكى، ئۇلارنىڭ ئىلىم- پەن، خۇسۇسەن ئۆزبېك خەلقىنىڭ ئېتنىك تارىخى ۋە كېلىپ چىقىشىنى تەتقىق قىلىش ئەھمىيىتى بىنىھايەت كاتتىدۇر. ئەسەردىن مانا بۇلارنى ئوقۇيمىز: «…توقتامىشخاننىڭ دۆلىتى پايانىغا يەتكەندىن كېين، ھەزرىتى سۇلتان مۇھەممەد ئۆزبېكخان…تەختكە ئولتۇردى، ئۆزبېك ئۇلۇسىنى ئۇنىڭغا ئايرىپ بەردى. ھىجىرىيە 712-يىلى (مىلادى 1312–يىلى) سەلتەنەت تەختىدىن جاي ئالدى. ئېيتىلىشىچە، ئۇ تەختكە ئولتۇرۇپ ئارىدىن سەككىزيىل ئۆتكەندىن كېيىن، ماشا يىخلار ۋە مۇسۇلمانلارشەيىخى، ئەۋلىيالار قۇدبى ھەزرەتى زەڭگى ئاتىنىڭ،-ئاللاھ ئۇنىڭ قەبرىسىنى مۇنەۋۋەر قىلسۇن،-ئىشارىتى بىلەن جانابى سەئدزادىلەر ئاللا ھنىڭ ئىرادىسى بىلەن يولدىن ئاداشقۇچىلارنى توغرا يولغا سالغۇچى مۇردلارنىڭ پىرى مۇرشدى، تالىپلارنىڭ يوللىغۇچىسى ھەزرىتى سەئىد ئاتا-ئاللاھ ئۇنىڭ سىر لىرىنى مۇقەددەس قىلسۇن،-يەنى زەڭگى ئاتانىڭ خەلپىسى ئارقىلىق- ھەر ئىككىلىسىگە ئاللاھنىڭ رەھمىتى ياغسۇن-…ھىجىرىيە 720-يىلى (مىلادى 1320-يىلى) ئىسلام دىنىنى قۇبۇل قىلىش شەرىپىگە مۇيەسسەر بولدى. بۇقىسقا باياننىڭ تەپسىلاتى«ماقامەتى ھەزرىتى سەئىدئاتا»دېگەن كىتاپتا بايان قىلىنغان.