cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خۇيزۇ
خۇيزۇلارنىڭ مىللەت نامى ۋە مەنبەسى
ئالاقىدار تارىخىي ماتېرىياللاردىكى تەخمىنەن سىتاتىستىكىلارغا ئاساسلانغاندا، ئۇلارنىڭ سانى 138000 بولۇپ، بۇنىڭغا تاڭ ۋە سۇڭ سۇلالىسىدىن بۇيان جۇڭگودا ئولتۇراقلىشىپ قالغان ياقا يۇرتلۇقلارنىڭ نەسلىدىن بولغان «خۇيخۇي ياقا يۇرتلۇقلار»نى قوشقاندا ئومۇمى سانى تەخمىنەن 200000 ئەتراپىدا. بۇلارنىڭ ئىچىدىكى بۇيرۇق بىلەن كۆچۈرۈلگەن خۇيخۇي سانغۇن لەشكەرلىرى ۋە كاسىپلىرىنىڭ كۆپۈنچىسى «ئاتلىق تىڭتىڭچى قوشۇن»غا قوشۇۋىتىلىپ، مۇڭغۇللارنىڭ جۇڭگونى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۇرۇشىغا قاتناشتۇرۇلدى.
يۇەن سۇلالىسى قۇرۇلغاندىن كېيىن، «ئاتلىق تىڭتىڭچى قوشۇن» ھازىرقى گەنسۇ خېشى، شىنجاڭ، نىڭشيا، خېنەن، خېبېي، شەندۇڭ، يۈننەن قاتارلىق جايلارنى مۇداپىئە قىلىپ تۇردى ۋە بوز يەر ئۆزلەشتۈردى،
سېيىت نوچى داستانى
چوڭ يولدا كېتىپ بېرىپ، قارا ئىتنى كۆرۈپتۇ، ئويغىنىپ ئۇ ئويلاپتۇ، باش - ئاياغدىن ئويىنى. دەرھال بېرىپ ھاممامغا، سۇغا ساپتۇ بويىنى. ئانىسىغا سۆز قوشۇپ، دەپتۇ:
يېگانە ياراتقۇچى
يېگانە ياراتقۇچى (ئۇيغۇر لاتىن: Yégane Yaratquchi، ئەرەبچە: الخالق الفرد)، ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن پىلانلانغان ئىسلام ئەقىدە ئېنسىكلوپېدىيىسى يۈرۈشلۈك كىتابلىرىنىڭ 1 - تومىدۇر. مۇئەللىف يارمۇھەممەد جالالىددىن بولۇپ، 2018 - يىل 11 - ئايدا ئىستانبۇلدا نەشر قىلىنغان.
بىر مۇقەددىمە، 4 قىسىم، 1 خاتىمىدىن ئىبارەت بولۇپ، توپلام 853 بەتتىن تەركىب تاپقان.
سېيىت نوچى داستانى
سەندىن سورايمەن،
بۈگۈن ئۇلۇغ جۇمئ‍ە كۈن.
ئاپپاق غوجامغا چىقىپ،
ناماز ئوقۇپ كىرەيمەن.
ئانا بېرىپ ئىجازەت، ئىشىك تۈۋىدە قاپتۇ. دۇئا بىرلە سېيىت ئاخۇن، ھەزرەت ياققا يول ئاپتۇ ...
ئاڭلىناتتى ھەر ياقتىن، دەرت - ئەلەم، پىغان زارى،
تاشۋايدەك راۋاپچىنىڭ، ئۈزۈلگەن يۈرەك تارى.
ئۈجمىلىك باغ ئەتراپى، ئايلىنىپتۇ مازارغا،
يالىڭاچ تەن، يوقسۇللار، چىقالماپتۇ بازارغا.
ئارىلاپ سېيىت نوچى، كۆردى ئەلنىڭ ھالىنى،
كۆزى چۈشتى ھەر يەردە، ياخشى بىلەن يامانغا،
يۈرىكىدە ئوت ياندى، لەنەت ئوقۇپ زامانغا.
ھەممە يۇرتتا خار پۇقرا، دەرت ئەلەمگە يار پۇقرا،
قان يىغلايدۇ ھەسرەتتە، بۇردا نانغا زار پۇقرا.
ئاھ ... خۇدايا، ئالەمنى، ئۆزۈڭ ئالغان ھۆددەڭگە،
رەھىم - شەپقەت قىلساڭچۇ، بىزدەك مىسكىن بەندەڭگە.
ئالەمىڭنى كەڭ قىلىپ، زامانەڭنى تار قىپسەن،
شاپائەت قىل قەشقەرگە، شەپقىتىڭنى ياغقۇزغىن،
توننى بويلاپ تۆكۈلگەن، لەختە - لەختە خۇن كۆردى.
ئەل - يۇرت بىلەن مۇڭدىشىپ، دىدارىغا قاناتتى.
ساماۋەرنىڭ چۆرىسى، ئادەم بىلەن لىق تولغان،
ئۇلۇغ - ئۇششاق قەشقەرلىك، ئەتراپىغا جەم بولغان.
چىقىپ كەپتۇ بىر چاغدا، بىر توپ چېرىك ئات بىلەن،
يارلىق ئېلىپ يامۇلدىن، تىتەي يازغان خەت بىلەن.
چېرىك سالام بېرىپتۇ، قاتارلىشىپ تۇرۇپتۇ،
سېيىت ئۇقۇپ ئەھۋالنى، دەرھال يولغا يۈرۈپتۇ.
دوست - يارەنلەر ئەگىشىپ، تولىسى گەپ تەرگىشىپ،
خۇيزۇ
خۇيزۇلارنىڭ مىللەت نامى ۋە مەنبەسى
«ئات ئۇستىدە بولدى ئۇرۇشقا تەييار، ئاتتىن چۇشكەندە باقتى چارۋا مال».
يۇەن سۇلالىسىنىڭ 10-يىلى(1273-يىلى) يۈەن شىزۇ «ئاتلىق تىڭتىڭچى قوشۇن ئۇدۇل كەلگەن يەردە جامائەگە قوشۇلۇپ، نوپۇسلۇق پۇقرالار بىلەن باراۋەر ياشاش» بۇيرۇقىنى چۈشۈردى. شۇنىڭدىن تارتىپ زور تۈركۈمدىكى سانغۇن ۋە لەشكەرلەر «جامائە» نوپۇسى ئىچىدە بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈپ، ئاددىي دېھقانچىلىق سالاھىيىتىگە ئىرىشتى. «ئاتلىق تىڭتڭچى قوشۇن» ھەم لەشكەر ھەم دېھقانلىق تورمۇشىنى كەچۈردى، يەنى «تېرىقچىلىق قىلغاچ قاراۋۇللۇق قىلغۇچى» ئائىلىلەرنى قۇردى. «تېرىقچىلىق قىلغاچ قاراۋۇللۇق قىلغۇچى» ئائىلىلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشتى. «جامائەگە قوشۇلۇپ نۇپۇسلۇق پۇقرا بولغانلار» توپلىشىپ ئولتۇراقلاشسىمۇ، باشقا مىللەتلەر بىلەن ئارىلىشىپ ئولتۇراقلاشسىمۇ بولاتتى.
ئۇلارنىڭ يېزىلاردىكى توپلىشىپ ئولتۇراقلىشىشىنى ھازىرقى خۇيزۇلار توپلىشىپ ئولتۇرقلاشقان يېزا-قىشلاقلارنىڭ باشلىنىشى دېيىشكە بولىدۇ. خۇيخۇي سودىگەرلىرى شەھەر قۇۋۇقلىرى ۋە قاتناش تۈگۈنلىرىدە ئولتۇرقلىشىپ، دېڭىز كېمىسى، ئۈنچە-مەرۋايىت، خۇشپۇراق دورا، يات جىسىم، مۇسۇلمانلار يېمەكلىكى قاتارلىقلارنى ئېلىپ-سېتىش تىجارىتى بىلەن شۇغۇللاندى. خۇيخۇيلارنىڭ ھۈنەرۋەن-كاسىپلىرى ھەربىيلەر تەۋەلىكىگە ئۆتۈپ، پرسىيە ئالتۇن كەشتىلىك كىمخابى ۋە ھەربىي قورال-ياراق ياسىدى ياكى بولمىسا ھەرقايسى جايلاردىكى مەھكىملەرنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا ئوردا ئىچىملىكى ، قۇمشېكەر، سىركە ئىشلەپ چىقاردى ھەمدە بىناكارلىق بىلەن شۇغۇلاندى.
سۇڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرلىرىدىن يۇەن سۇلالىسىغىچىلىك بولغان 100 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتا، خۇيخۇيلار جۇڭگودا بىرقەدەر يۇقىرى ئىجىتىمائىي ئورۇنغا ئېرىشىپ، ئۆزلىرى تارقالغان جايلاردا كۆلىمى ۋە پاسۇنى ھەرخىل بولغان مەسچىتلەرنى بەرپا قىلدى. ئۆزلىرى مەسچىتنى چۆرىدەپ ئولتۇرقلىشىپ، مەسچىتنى مەركەز قىلغان نۇرغۇن مەھەللىلەرنى شەكىللەندۈردى، ھەمدە سەييارە سودىگەرلىك قىلىش، دىنىي ئۆلىمالار دىن تارقىتىش، چەت جايلارغا بېرىپ ئەمەل تۇتۇش قاتارلىق شەكىللەر ئارقىلىق، ھەرقايسى جايلارغا كەڭ تارقالغان بۇ مەسچىتلەرنى ئۆز ئارا زىچ باغلىنىشلىق بولغان ئورتاق جايغا ئايلاندۇردى.
خۇيخۇيلار خەنزۇلار بىلەن بولغان ئۇزاق مۇددەتلىك ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش ئالاقىسى جەريانىدا، تەدرىجىي ھالدا خەنزۇ تىلىنى ئۆزلىرىنىڭ ئالاقە قورالىغا ئايلاندۇردى. يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىش، قوشۇمچە چارۋىچىلىق ۋە قول-ھۈنەرۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللىنىش، سودىغا ماھىر بولۇشتەك ئورتاق ئىقتىسادىي ئالاھىدىلىكنى شەكىللەندۈردى.
خۇيخۇيلارنىڭ يۇەن سۇلالىسى نوپۇسلۇق پۇقراسىغا ئايلىنىشى خۇيزۇلار ئەجدادىنىڭ «ياقا يۇرتلۇق» بۇلۇش ئورنى ئاخىرلاشقانلىقىدىن دىرەك بەردى. شۇنىڭ بىلەن خۇيخۇيلار جۇڭخۇا مىللەتلىرى چوڭ ئائىلىسىنىڭ يېڭى ئەزاسىغا ئايلاندى. تۈپ ئىتىقادتىن چەتنەپ كەتمەسلىك پرىنسىپى ئاستىدا خۇيخۇيلار جۇڭگو ئەنئەنۋىي مەدەنىيىتىنىڭ مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلىرىنى قوبۇل قىلدى ۋە ئۆزلەشتۈردى. خۇيخۇي جەمەتىدىكىلەر 2-، 3-ئەۋلاتتىن باشلاپ تەدرىجىي ھالدا خەنزۇ مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلدى.
كېيىن مىڭ سۇلالىسى خاندانلىقى بىلەن تۇرپاننىڭ مۇناسىۋىتى يامانلاشقانلىقى سەۋەبىدىن بېسىمغا ئۇچرىغان قۇمۇل خۇيخۇيلىرى تۈركۈم-تۈركۈملەپ ئوتتورا تۈزلەڭلىككە بېقىندى بولۇپ، ئوتتورا تۈزلەڭلىكنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا ئورۇنلاشتى. ھەمدە تەرەققىي قىلىپ خۇيزۇ مىللىتىگە ئايلاندى.
يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، شەنشى، گەنسۇ، نىڭشيا، چىڭخەي، ئۆلكىلىرىدىكى خۇيزۇ ئاھالىسى ئارقا-ئارقىلاپ شىنجاڭغا كۆچۈپ كېلىپ، خۇيزۇ ئاھالىلىرىنىڭ نۇپۇسىنى سىجىل ئاشۇردى. ھەمدە شىنجاڭدىكى نوپۇسى كۆپ مىللەتلەرنىڭ بىرى بۇلۇپ كەلدى. ھازىر شىنجاڭدىكى خۇيزۇلارنىڭ ئاھالىسى 895000(2005-يىلغا قەدەر) بۇلۇپ، ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى ئۇمۇمىي ئاھالىنىڭ ٪4.4نى ئىگىلەيدۇ، پۇتۇن مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى ئۆلكە، شەھەر، ئاپتونوم رايونلىرىدىكى خۇيزۇ ئاھالىلىرى ئىچىدە، نىڭشيا، گەنسۇ، خېنەندىن قالسىلا 4-ئورۇندا تۇرىدۇ؛ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايۇنىدىكى ھەر قايسى مىللەت ئاھالىلىرى ئىچىدىمۇ ئۇيغۇر، خەنزۇ، قازاقلاردىن قالسىلا 4-ئورۇندا تۇرىدۇ. ئاھالىسى ئاساسەن شىمالىي شىنجاڭ رايۇنىغا مەركەزلەشكەن.
خۇيزۇلارنىڭ خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى
خۇيزۇلارنىڭ خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى
شىنجاڭ خۇيزۇلىرىنىڭ ئېغىز ئەدەبىياتى ئىجادىيىتى ئىنتايىن مول.
ھازىر شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تارقىلىپ يۈرگەن خۇيزۇ خەلق قوشاقلىرى، ئاساسلىقى خۇائېر، خەلق قوشاقلىرى ۋە زىياپەت كۈيى دەپ ئۈچ تۈرگە بۈلىنىدۇ.
خۇائېر. «خۇائېر(گۈل)» ناخشىسى.
يەنە «ئۆسمۈرلەر ناخشىسى»، «تاغ ناخشىسى»، «سەھرا ناخشىسى»، «مۇھەببەت ناخشىسى»، «گۈل قوشىقى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ گەنسۇ، نىڭشيا، چىڭخەي، شىنجاڭ قاتارلىق تۆت ئۆلكە-ئاپتونوم رايوندا تارقالغان بىر تۈرلۈك تاغ ناخشىسى.
«خۇائېر»نىڭ ناخشا تېكىستىدە كۆپىنچە «مۇدەن» قاتارلىق گۈللەر ناخشا ئيتقۇچى ياخشى كۆرىدىغان شەخىسكە ئوخشتىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن ئۇ «خۇائېر»(گۈل)دەپ ئاتالغان. «خۇئېر»دا ئومۇمەن قىز-يىگىتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سۆيگۈ ۋە يېقىن دوستلار ئوتتۇرىسىدىكى سېغىنىش كۆپرەك ئىپادىلىندۇ، ئۇنى ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق ئادەم روبرۇ تۇرۇپ بىرلىكتە ئېيتىدۇ. «خۇائېر»نىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئالاھدىلىكى شۇكى، ئۇ ياڭراق، جاراڭلىق، سىلىق ۋە يېقىملىق بۇلۇپ، ئېيتقان چاغدىكى ئاۋازى بىرقەدەر يۇقىرى، تەسىرچانلىقى بىر قەدەر كۈچلۈك. ئۇزاق مۇددەت ئېيتىلىپ تارقىلىش جەريانىدا، ئىككى ئادەم روبرو تۇرۇپ ئېىيتىشتىن تەرەققىي قىلىپ، كۆپ ئادەم روبرو تۇرۇپ ئيىتىلىدىغان ھەمدە تۈرلۈك شەكىلدىكى يىغىلىشلاردا ئېيتىلدىغان بولدى. ئېيتلىدىغان سورۇنلار بارغانسېرى زورايدى، ناخشىچىلار بارغانسېرى كۆپەيدى، ئۇ خەلق ئارىسىدا «گۈل ئولتۇرۇشى» دەپ ئاتىلدىغان بولدى.
شىنجاڭدىكى خۇيزۇلارنىڭ «خۇائېر» كۈيىنىڭ مەنبەسى گەنسۇ، نىڭشيا، چىڭخەي بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ئۆزىگە خاس روشەن ئۇسلۇبقا ئىگە. ئۇنىڭ بىرقىسمىدا ئىچكى جايلاردىكى«خۇائېر»نىڭ ئالاھىدىلىكى ساقلاپ قېلىنغان، يەنە بىر قىسىمىغا بولسا، باشقا قۇشاقلار بىرلەشتۈرۈلۈپ قوشاق ئالاھىدىلىكىگە ئىگە قىلىنغان. ھەم ئىچكى جايلاردىكى «خۇائېر»نىڭ ياڭراق، جاراڭلىق، سۈزۈك، قاپىيىداشلىق، ئېيتىشقا قولايلىق بولۇشتەك ئەنئەنىلىرىگە ۋارىسلىق قىلىنغان، ھەم ئۇزۇن، لەرزان، سىلىق، رىتىملىق، سۆز-ئىبارىلىرى ئېنىق، ئىخچام بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە قىلىنغان. ھازىر خەلق ئىچىدىن رەتلەپ چىقىلغان نوتىلار 100 خىلدىن ئاشىدۇ، شىنجاڭدا كەڭ تارقالغانلىرى 40 خىلدىن ئاشىدۇ. مەسىلەن، «تۇلپار كۈيى»، «ئاقمۇدەن كۈيى»، «قارا كۆز كۈيى»، «قەمەر كۈيى» قاتارلىقلار ئاساسىي جەھەتتىن ھەربىر كۇبلىتى 4 جۇملىلىك ۋە 6 جۈملىلىك بولۇشتەك ئىككى خىل شەكىلگە ئىگە. تاۋمېننىڭكىگە ئوخشاش 3 ۋە 8 جۈملىلىك «خۇائېر»لار بىر قەدەر ئاز ئۇچىرايدۇ. شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تارقالغان «خۇائېر»لار ئىچكى جايلاردىكى شېۋىلەرنىڭ ئوخشاشماسلىقىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ. مەسلەن، سانجى، قۇمۇل، تۇرپان، قاراشەھەر قاتارلىق جايلاردا گەنسۇدىن كەلگەن كۆچمەنلەر كۆپرەك بولغانلىقتىن بۇ جايلاردا تارقالغان «خۇائېر»لار قۇيۇق گەنسۇ شېۋىسى تەلەپپۇزىدا ئېيتىلىدۇ؛ ئىلى رايۇنىدا چىڭخەيدىن كەلگەن بىر قىسىم كۆچمەنلەر ئولتۇراقلاشقان بولۇپ، ئۇ جايلاردا تارقالغان «خۇائېر»لار قۇيۇق چىڭخەي شېۋىسى تەلەپپۇزىدا ئېيتىلىدۇ.
سېيىت نوچى داستانى
يۈرگەندە تېز يۈرۈپتۇ، كۆپ خىياللار سۈرۈپتۇ،
خۇيزۇ
خەلق قوشاقلىرى
شىنجاڭغا تارقالغان خەلق قوشاقلىرى ئاساسلىقى ئۈچ تۈرگە بۆلىنىدۇ. بىرىنچىسى، ئىلى رايۇنىدا تارقالغان شەنشى ئۇسلۇبىدىكى خەلق قوشاقلىرى. بۇ تۈردىكى قوشاقلارنى ئاساسلىقى بەي يەنخۇغا ئەگىشىپ شىنجاڭغا كىرگەن شەنشىلىك خۇيزۇلار ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، ئۇ شەنشىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تارقالغان خەلق ناخشىلىرى، خەلق قوشاقلىرى، مىيخۇشى تىياتىرى، ۋەنۋەنچياڭ تىياتىرى قاتارلىقلاردىن تاللاپ ئېلىنغان پارچىلاردىن ئىبارەت. بۇ تۈردىكى خەلق قوشاقلىرى شەنشى شېۋىسىدە ئېيتىلىدۇ. ئۇنىڭ ۋەكىل خاراكتىرلىكلىرىدىن «لەگلەك ئۇچۇرۇش»، «5-جىڭدا ئەگىم يولدىن ئۆتۈش»، «پادىچى ۋاڭ ئاكا»، «ئۆيدىن ئايرىلغانلار» قاتارلىقلار بار. ئىككىنچىسى، ئاساسلىقى گەنسۇدىن كىرگەن خەلق قوشاقلىرى بولۇپ، گەنسۇ شېۋىسىدە ئېيتىلىدۇ. ئۇنىڭ ئەسلىدىكى ئېيتىلىشىنى خېشى كارىدۇرىنىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىدا ئاڭلاشقا بولىدۇ. ئۇنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىكلىرىدىن «جاھاندا نامراتلار كۆپ»، «غەربيي ئېغىزدىن ئۆتۈش»، «قاپچۇق كەشتىلەش» قاتارلىقلار بار.
سېيىت نوچى داستانى
تۈندە كۆرگەن چۈشىنى، يول توسقان قارا ئىتنى، قانچە تەكرار كۆرۈپتۇ.
شەھەرگە يېقىن كەلگەندە، قارىغا٭ سۇ بەرگەندە،
كۇسۇلدىشىپ چېرىكلەر، سۆزلەشكەننى كۆرگەندە،
خۇيزۇ
خەلق قوشاقلىرى
2005-يىلى شىنجاڭ سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى ئىلتىماس قىلغان «شىنجاڭ خۇيزۇ قوشاقلىرى» تۇنجى تۈركۈمدىكى دۆلەت دەرىجىلىك غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرى ۋەكىللىك ئەسەرلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلدى. ئۇنى قوغداش خىزمىتى باشلىنىش ئالدىدا تۇرماقتا.
سېيىت نوچى داستانى
- نېمە گەپ؟ - دەپ سوراپتۇ، جاۋابىنى تىڭشاپتۇ.
باغلاپ ئەكىر دېگەننى، چېرىكلەردىن ئاڭلاپتۇ.
ئاڭلاپتۇ - دە دەرھاللا، ئۆز - ئۆزىنى ئوڭلاپتۇ،
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
ئابدۇۋەلى ئايۇپ
سېيىت نوچى داستانى
بەلنى مەھكەم باغلاپتۇ، باغلاڭلار دەپ قولىنى، ئارقىسىغا جۇغلاپتۇ.
ئۇ ئۆزىنى يولۋاستەك، گويا شىردەك چاغلاپتۇ،
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
قىسقىچە مەزمۇنى: بۇ ماقالىدە «تۇڭگان» سۆزىنىڭ 东岸 دىن كەلگەنلىكى ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق قائىدىللىرى ئارقىلىق شەرھىلىنىش بىلەن بىللە، «تۇڭگان»سۆزىنىڭ ئەسلىدىكى جۇغراپىيىلىك ئۇقۇمدىن مىللەت نامىغا قانداق ئۆزگەرگەنلىكى يازما مەنبەلەر ۋە تىل ئەمەلىيىتى ئارقىلىق مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
«تۇڭگان» سۆزى دىيارىمىزدىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي تىللاردا مەملىكىتىمىز ئىچى ۋە سىرتىدا ياشايدىغان خەنزۇ تىللىق مۇسۇلمانلارنى كۆرسىتىدۇ. ھازىر ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قازاقىستان، قىرغىزستان ئۆزبېكستان جۇمھۇرىيەتلىرىدە «تۇڭگان» بىر مىللەت نامى سۈپىتىدە قوللىنىلسىمۇ، مەملىكىتىمىزدە ئۇلار«خۇيزۇ»(مۇسۇلمان مىللەت) دەپ ئاتىلىدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان ئالاقىنىڭ كۈچۈيىشىگە ئەگىشىپ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى «تۇڭگان»مىللىتىنىڭ زادى ئايرىم مىللەت ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدە مۇنازىرە قىززىپ كەتتى. تەبىئىيكى، «تۇڭگان»دېگەن نامنىڭ ئېتىمولوگىيىسى بۇ مۇنازىرىنىڭ مەركىزى نۇقتىسى ئىدى.
سېيىت نوچى داستانى
چېرىك دېگەن تىترىشىپ، چىۋىن ئوخشاش چىرمىشىپ، سېيىت ئاخۇننى باغلاپتۇ.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
تەتقىقاتلاردا «تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنبەسى تۆۋەندىكىچە 6خىل ئىزاھلانغان: بىرىنچى، «گەنسۇنىڭ شەرقى دېگەن مەنىدىكى 东甘 دىن» ياكى «دۇنخۇاڭ(敦皇 )دېگەن يەر نامىدىن كەلگەن»دېگەنقاراش؛ ئىككىنچى،«شەنشى(陕西) دىكى (潼关)دىن كەلگەن»دېگەن قاراش؛ ئۈچۈنچى، ئۇيغۇرچىدىكى «<تۇرغان>، <تۇرۇپ قالغان>، دېگەن سۆزدىن كەلگەن» دېگەن قاراش؛ تۆتىنچى، «屯垦(بوز ئاچماق)دېگەن سۆزدىن كەلگەن» دېگەن قاراش؛ بەشىنچى، «تۈركىيە تۈرۈكچىسىدىكى «(يانغان، قايتقان)دىن كەلگەن»دېگەن قاراش. ئالتىنچى، تۇڭگان تەتقىقاتچىللىرى تەشەببۇس قىلغان »يەرلىك(ئوتتۇرا ئاسىيالىق)تۇڭگانلار قوللىنىدىغان 东岸 ، 东岸子دىن كەلگەن» دېگەن قاراشلاردىن ئىبارەت. مېنىڭچە، بۇ قاراشلارنىڭ ئۆزىگە خاس داۋلىسى بولسىمۇ، لېكىن، بۇلارنىڭ ھەممىسىدە بۇ سۆزنىڭ ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن قوللىنىلغانلىقىغا سەل قارالغان.
تەتقىقاتلارغا ۋە ئۇيغۇر يازما ماتىرياللىرىغا نەزەر سالساق،«تۇڭگان»سۆزىنىڭ ئەڭ بۇرۇن ئۇيغۇر يازما مەنبەلىرىدە كۆرۈلگەنلىكى ۋە ئۇيغۇر تىلىدىن رۇسچىغا كىرگەنلىكى نامايان بولىدۇ. شۇڭا، بۇ سۆزنىڭ مەنبەسىنى ۋە مەنىسىنى تەتقىق قىلغاندا ئۇيغۇر تىلىنىڭ قائىدە-قانۇنيەتلەرىگە تايىنىش لازىم. تۆۋەندە مەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونىتىكىلىق قائىدىسى بويىچە يۇقۇرقى ئالتە خىل قاراشقا باھا بېرىپ ئۆتىمەن.
سېيىت نوچى داستانى
ئاندىن بىر سۆز ئاڭلاپتۇ:
ھىچ گۇناھ يوق سىلەردە ، خاننىڭ ۋاجىپ يارلىقى،
يۇرت جامائەت خوش ئەمدى،
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
بىرىنچى قاراشقا قارىساق، 东甘سۆزى ھازىرغىچە ئىشلىتىلگەن يەر نامى ئەمەس، يەنى گەنسۇنىڭ شەرقىي ھىچقاچان 东甘دىيىلمەيدۇ. «دۇنخۇاڭ»سۆزىنىڭمۇ «تۇڭگان»غا ئۆزگۈرىشى مۈمكىن ئەمەس چۈنكى، ئۇيغۇر تىلىدا«خ»ـفۋۇشخ بخلگن «گ»تاۋۇشى بىربىرىگە نۆۋەتلەشمەيدۇ. ئىككىنچى خىل قاراشتىكى 潼关شەنشىدىكى بىر يەر نامى بولۇپ، 1862-يىلى بىر بۆلۈك خۇيزۇلار بۇ يەردە قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن. بىراق بىز ئىزدىنىۋاتقان تۇڭگانلار يالغۇز بۇ يەردىنلا ئەمەس، بەلكى شەنشىنىڭ باشقا جايلىرىدىن ۋە سىچۇەن، گەنسۇ، چىڭخەي قاتارلىق يەرلەردىنمۇ كەلگەن. شۇڭا، 潼关ئەينى ۋاقىتتا شىنجاڭغا كەلگەن تۇڭگانلارغا ئورتاق نام بولالمايدۇ. تىل نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرسەك، 潼关دېگەن سۆزدىكى گۇەن ئۇيغۇر تىلىغا كىرگەندىن كېيىن فونىتىكىلىق ئۆزگۈرىش ياساپ گۇۋېن ياكى گا: ن بولىدۇ. چۈنكى، ئۇيغۇر تىلىدا بىر بوغۇمدا ئىككى سوزۇق تاۋۇش كېلەلمەيدۇ. ئۈچۈنچى قاراشتىكى «تۇرۇپ قالغان، تۇرغان» سۆزلىرىنىڭ«تۇڭگان» سۆزىگە ئايلىنالمايدىغانلىقى ئۇيغۇر تىلىدىن خەۋىرى بارلىكى كىشىگە ئايدىڭ. شۇڭا، بۇ ھەقتە توختالمايمەن. تۆتىنچى قاراشتىكى 屯垦(بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش) سۆزى«تۇڭگان» دىن تەلەپپۇزدا كۆپ پەرىقلىنىدۇ. ئەگەر 屯垦سۆزى ئۇيغۇر تىلىغا كىرگەن تەقدىردىمۇ تۈنكىڭ ياكى تۈڭكىڭ بولۇدىكى ھەرگىزمۇ «تۇڭگان» بولۇپ قالمايدۇ. چۈنكى، ئۇيغۇر تىلىدا «ئۈ»بىلەن «ئۇ»، «ئې»بىلەن «ئا» تىل ئورنى جەھەتتە كۆپ پەرىقلىق. مەسىلەن: خەنزۇ تىلىدىكى «真 »سۆزى ئۇيغۇر تىلىدا جىڭ دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ ۋە قوللىنىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن «تۇنكېن» دىكى« كېن» سۆزى« كىڭ» غا ئۆزگۈرىدۇكى، ھەرگىزمۇ «كاڭ»ياكى «گان» بولۇپ ئۆزگەرمەيدۇ. بەشىنچى قاراشتىكى «دونگاندىن كەلگەن» دېگۈچىلەر ئاساسلىقى تۈركىيە تەتقىقاتچىلىرى بولۇپ، ئۇلار تۇڭگان سۆزىنىڭ رۇسچىدا (دۇنگان)قىلىپ يېزىلغانلىقىغا قاراپلا، تۈركىيەتۈرۈكچىسىدىكى «دونگېن(قايتقانلار، يانغانلار)»غا ئوخشىتىۋالغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇلار خۇيزۇلارنى «ئىسلام دىنىغا كىرگەن خەنزۇلار»دەپ قاراپ «ئۇلار ئىسلامغا قايتقان»دېگەن تونۇش بويىچە ئۆز خۇلاسىسىنى دەلىللىگەن. شۇنىڭغا دىققەت قىلىش كېرەككى، ئۇيغۇرچىدىكى «تۇڭگان »سۆزى رۇسچىغا كىرگەندە، رۇسچىدا «ڭ»تاۋۇشى بولمىغانلىقى ئۈچۈن «ن»بىلەن يېزىلغان، ئۇيغۇرچىدىكى «ت» ھەرىپى رۇسچىدا «د» ھەرىپى بىلەن ئىپادىلەنگەن. شۇڭا رۇسچىدىكى تەلەپپۇزنى ئاساس قىلىپ ئۇنىڭ تۈرۈكچە تەڭدىشىنى تېپىپ چىقىش ئىلمىي ئەمەس. ئالتىنچى قاراشتىكى «<تۇڭگان> سۆزى 东 岸دىن كەلگەن» دېگۈچىلەرنىڭ دەلىللىرى خېلى كۈچلىكتەك كۆرۈنسىمۇ، لېكىن ئۇلار «ئۆز نامىمىز» دەپ قارايدىغان دوڭئەن بىلەن «تۇڭگان» ئوتتۇرسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئېنىق چۈشەندۈرىپ بېرەلمەيدۇ ھەمدە جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم بولغان دوڭئەن(شەرق تەرەپ) نىڭ قانداق بولۇپ مىللەت نامىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنىمۇ ئېنىقلىيالمايدۇ.
مېنىڭچە، «تۇڭگان» سۆزى ئالتىنچى قاراشتا دېيىلگەندەك دوڭئەن دىن كەلگەن. ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە دوڭئەن بىلەن تۇڭگان ئوتتۇرسىدىكى فونېتىكىلىق ئۆزگۈرىش تۆۋەندىكىچە بولۇشى مۈمكىن:
سېيىت نوچى داستانى
رىزا بولسۇن قەشقەرلىك، ئۇلۇغ - ئۇششاق بارلىقى!
يۇرت شۇ سۆزنى ئاڭلاپتۇ ، يۈرەك باغرىن داغلاپتۇ. كۆكرەك كېرىپ سيىت ئاخۇن، ئالغا ماڭغان چاغلاردا ھەممە ھۆر - ھۆر يىغلاپتۇ.
ئەمدى گەپنى قەشقەرنىڭ دارېنلىرىدىن ئاڭلايمىز:
ئۇ پۇقرالار بىلەن دىدار كۆرۈشۈپ بولغۇچە يوق قىلىۋەتمىسەك بىزگە ئامانلىق بولماس، شۇڭا دەرھال سەكسەن چېرىك ھازىر بولسۇن، سېيىت نوچىنى تۇتۇشقا يۈرسۇن، سېيىت نوچى گۇندىخانىغا كەلتۈرۈلسۇن. سېيىت نوچىنى ئاشۇنداق كەلتۈرۈشتى. سېيىت نوچى ما تىتەينى كۆرمەك تەلىپىنى بەردى. تىتەي قوبۇل كۆردى.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
东岸 سۆزىمۇ تۇڭگانلار ۋاستىسى بىلەن ئۇيغۇر تىلىغا كىرگەندىن كېيىن، جانلىق تىلدا يۇقۇرقى فونېتىكىلىق قائىدىگە بويسۇنۇپ، بوغۇم تۈزۈلىشىدە ئۆزگۈرىش يۈز بېرىپ، (دوڭ ئەن) دېگەن خەنزۇچە بوغۇم ھالىتىدىن «دوڭ ئەن» شەكىلدىكى ئۇيغۇرچە بوغۇمغا ئايلىنىدۇ. ئىككىنچى بوغۇم بېشىدىكى «ڭ» تاۋۇشى تەلەپپۇزدا بىقولاي بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇيغۇر تىلىدا بۇنداق سۆزلەرنىڭ ئارىسىغا بىر «گ» تاۋۇشى قوشۇپ تەلەپپۇز قىلىش ئادىتى بويىچە، «ڭ» بىرىنچى بوغۇمنىڭ ئاخىرقى تاۋۇشىغا، «گ» ئىككىنچى بوغۇمنىڭ بىرىنچى تاۋۇشىغا ئايلىنىدۇ. مەسىلەن، ماڭا-ماڭغا، مۈڭگۈز- مۈڭگۈز، ساڭا-ساڭغا، توڭۇز-توڭگۇز. بۇ خىل ھادىسە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىلا مەۋجۇت بولماستىن، بەلكى قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىمۇ كۆرۈلىدۇ. مەسىلەن:
سېيىت نوچى داستانى
سېيىت نوچى شۇنداق دەپتۇ:
كېزىپ دەشتى باياۋان، ئاشتىم تاغ - داۋان،
نەگە بارسام پۇقرانىڭ ھالى بەك يامان.
ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى
ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى (ئا ق ش) بولسا شىمالىي ئامېرىكاغا جايلاشقان بىر دەۋلەتتۇر. بۇ دەۋلەت ئەسلىدە ئەنگىلىيەنىڭ مۇستەملىكىسى بولۇپ جورجى ۋاشىنگىتوننىڭ رەھبەرلىكىدە 1776- يىلى 7- ئاينىڭ 4- كۈنى مۇستەقىللىق خىتابنامىسىنى ئېلان قىلغان. نوپۇسى تەخمىنەن 306 مىلىيون 142 مىڭ ئەتراپىدا.
سېيىت نوچى داستانى
ئىچكىنى ئوغا، زەھەر، چەككىنى پىغان.
ئۇچتۇرپاندا مادوتەي، يېزىپ بەردى خەت،
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
كىشى مەڭۈ بولماز بۇ مەڭۈ ئاتى.
ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى
= دىنى = نۇفۇسىنىڭ كۆپچىلىكى خرىستىيان دىنى مۇرتىدۇرلار.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
ئانىن مەڭۈ قالدى بۇ ئەدگۈ ئاتى. (يۈسۈپ خاس ھاجىپ) بۇ بىيىتتىكى «مەڭۈ» سۆزى بەزى يادىكارلىقلاردا «مەڭۈ»، يەنە بەزى يادىكارلىقلاردا «مەڭگۈ» دەپ ئوقۇلىدۇ. ئەمدى «دوڭ ئەن»نىڭ «توڭگەن»بولماي «تۇڭگان» بولۇپ قالغىنىغا كەلسەك، شەنشى ۋە گەنسۇلاردىن تۇڭگانلار «گان،ئەن» بوغۇملىرىدىكى «ئا»نى ئۇيغۇر تىلىدىكى «ئا» غا ئازراق يېقىن تەلەپپۇز قىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن ئۇيغۇر تىلىغا تۇڭگانلارنىڭ ۋاستىسى بىلەن كىرگەن 干饭(گاڭپەن) سۆزىدىكى «گەن » ئۇيغۇرچىغا «گاڭ» بولۇپ ئۆزلەشكەن. ئۇيغۇر تىلىدا يەنە «د» بىلەن «ت»نىڭ «ئو» بىلەن «ئۇ»نىڭ نۆۋەتلىشىشى مەۋجۇت بولغاچقا، «دوڭ ئەن» سۆزى «دوڭگان»غا، «دوڭگان» بولسا «تۇڭگان»غا ئۆزگەرگەن.
ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى
پۇلىسى: دوللار
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسىگە كەلسەك، بەزى تەتقىقاتچىلارنىڭ 东岸 نى «جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم» دەپ قارىغانلىقى دىققىتىمىزنى تارتىدۇ. ئۇلارنىڭ چۈشەندۈرشىچە، 岸شەنشى شېۋىسىدە «تەرەپ» دېگەن مەنىدە كېلىدىكەن. مۇشۇنداق بولغاندا،东岸 «شەرق تەرەپ، شەرق» مەنىسىنى بېرىدىكەن.
لېكىن، مەزكۇر تەتقىقاتچىلار جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم بولغان 东岸 نىڭ قانداقسىگە مىللەت نامى بولۇپ قالغانلىقىنى چۈشەندۈرمىگەن. تەكشۈرشىمىزچە«تۇڭگان» سۆزىنىڭ ئۇيغۇر مەنبەلىرىدە كۆرۈلىشى 19-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن باشلانغان. موللا بىلال بىن موللا يۈسۈپ (1822-1900) يازغان «غازات دەر مۈلكى چىن» دە: ئەمىر ئەيدى «ئەي ئەھلى تۇنگانىلار گىرىفتار مېھنەت دىل ئەفكارىلار» دەپ يېزىلغىنىدەك، بۇ سۆز باشتىن-ئاخىر «تۇنگانى» شەكلىدە كۆزگە چېلىقىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، شۇ دەۋىردە يېزىلغان«شەرھى شىكەستە»،«زەفەرنامە» قاتارلىق تارىخىي مەنبەلەردە ۋە ئۇلۇغ تارىخچى، ئالىم موللا مۇسا سايرامىنىڭ «تارىخىي ھەمىدى» ناملىق شاھانە ئەسىرىدىمۇ يۇقۇرقىدەك «تۇنگان» دەپ يېزىلغان. بۇ يەردە «تۇنگانى»بىلەن «تۇڭگان»ئوخشاش بولۇپ، ئۇيغۇرچىنىڭ فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە «ن» تاۋۇشى بىلەن «ڭ» تاۋۇشى نۆۋەتلەشكەن.
ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى
ئۇلانمىلار
ئامېرىكا سېرىق تاش باغچىسى
سېيىت نوچى داستانى
سىزگە تىلەپ ئامانلىق، بەخت - پاراغەت.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
«تۇنگانى»دەپ يېزىلىشىغا كەلسەك، ئۇيغۇر تىلىدا «ى»قوشۇمچىسى يەر ناملىرىنىڭ كەينىگە قوشۇلۇپ كېلىپ «لىق، لىك» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ قوشۇمچە ئەدەبىي ئەسەرلەردە كۆپرەك قوللىنىلسىمۇ ئاۋام تىلىدا كۆپ قوللىنىلمايدۇ. مەسىلە،«مەھمۇد كاشخەرى، موللا يۇنۇس ياركەندى، موللا ئەلەم شاھيارى»، بۇلار «قەشقەرلىك مەھمۇد، ياركەنتلىك يۇنۇس، شاھيارلىق موللا ئەلەم» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈردۇ. ئۇيغۇر ئاۋام تىلىدا كىشى ئىسمىنىڭ كەينىگە يۇرتىنى قوشۇپ ئاتايدىغان ئادەت بار. لېكىن «لىق،لىك» مەنىسىدىكى «ى» قۇشۇلمىغاچقا «كېرەم ئاتۇش، ئابلىز خوتەن، تۇرسۇن شاڭخەي، غەيرەت ئوپال، ئالىم تۇرپان» دېگەن ئىسىملارنى ئاڭلاپ تۇرىمىز.
سېيىت نوچى داستانى
ما دوتەينىڭ خېتىنى، مەندىن ئالدىڭىز،
ئەمدى نىچۈن بىلمىدىم، ئاينىپ قالدىڭىز؟
جون سترائۇس
جون سترائۇس (1825-1899) ئاۋسترىيەلىك كومپوزىتور، دىرىژور ۋە ئىسكىرىپكا چالغۇچى، ئۇ كىچىكىدىنلا مۇزىكىغا ئامراق بولۇپ، يەتتە يېشىدىلا ۋالىس مۇزىكىسى ئىجاد قىلىشنى باشلىغان. 19 يېشىدا ۋېنادا تۇرۇبىلىق-كامانچىلىق چالغۇلار ئوركېستىرى تەشكىللەپ، پولشا ۋە گېرمانىيەنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىدە ۋالىس مۇزىكىلىرى يىغىلىشى ئۆتكۈزگەن. بۇنىڭ بىلەن، ۋېنا ۋالىسلىرى پۈتكۈل ياۋروپانى قاپلىغان.
سېيىت نوچى داستانى
ئەلقىسسە، ما تىتەي مۇغەمبەرلىك بىلەن سېيىت گاڭڭۇڭغا قاراپ قالدى، خۇپسەنلىك بىلەن ھېچنىمىنى ئۇقماس كىشى بولۇۋېلىپ ئۆز يېغىدا ئۆزىنى قورۇشقا پۇرسەت تاپتى، ھىلە - مىكىرلىك نىقابىنى يۈزىگە تارتتى:
— ھەي نوچى سېيىت گاڭڭۇڭ،
ئۆزۈڭنىڭ ئۆلۈم نامەڭنى، سەن ئۆزۈڭ ئېلىپ كەپسەن،
مېنىڭ بۇ يۈرىكىمگە، نادامەت سېلىپ كەپسەن.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
مۇشۇ قائىدە بويىچە 东岸 جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم بولغاچقا ئۇنىڭ ئۆزگەرگەن شەكلى «تۇڭگان»نىڭ كەينىگە ئەدەبىي ئەسەرلەردە «ى»قوشۇلۇپ يېزىلغان. خەلق تىلىدا بولسا «ى» قوشۇلماي «تۇڭگان» دېيىلگەن. مەنىسى ئوخشاشلا «شەرىق تەرەپتىن كەلگەنلەر، شەرىقلىقلەر» دېگەنلىك بولىدۇ. تۇڭگانلار ياشىغان جۇغراپىيىلىك ئورۇنمۇ ئۇيغۇرلار رايونىنىڭ شەرقىدە بولغانلىقى بۇ پىكىرنى قۇۋەتلەيدۇ. خۇلاسىلىگەندە، 东岸 سۆزى تۇڭگانلارنىڭ ئۇيغۇر يۇرىتلىرىغا كەلگەندە ئۆزىنى تونۇشتۇرۇش ئۈچۈن قوللانغان نامى بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىغا كىرمە سۆز سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىن ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق قائىدىسىگە بوي سۇنۇپ «تۇڭگان» ھالىتىگە كەلگەن. ئۇيغۇر يازما مەنبەلىرىدە «تۇڭگانى» دەپ خاتىرلىنىپ ئۇنىڭ ئەسلى يەر-تەرەپ نامى ئىكەنلىكىدىن بىشارەت بېرىلگەن. ئۇنىڭ مەنىسى«شەرىقتىن كەلگەنلەر ياكى شەرىقلىقلەر» دېگننى بىلدۈردۇ.
سېيىت نوچى داستانى
خەت بىلەن مېنىڭ بىلسەڭ، كۆكسۈمگە پىچاق پاتتى،
قانداق قىلىمىز، گاڭڭۇڭ، ئەجەپمۇ بېشىم قاتتى.
ئۆلتۈرمەي دېسەم نوچى، خاننىڭ يارلىغى شۇنداق.
+ ئەي ئامبال، — دېدى گاڭڭۇڭ، تەڭلىكتە تۇرۇپ قالما،
خاننىڭ ئالدىدا ئاسىي، گۇناھكار بولۇپ قالما.
چېرىكلەرگە ئېيىت دەرھال، مىلتىقىغا ئوق سالسۇن!
مويتۇڭزىغا ئېپچىقىپ، ھايالسىز جېنىم ئالسۇن،
ئەزىزانە قەشقەرلىك، مېنى بىر كۆرۈپ قالسۇن! ...
جاللاتلار كېلىپ شۇ دەم، بوينىغا تاقاق سالدى. پۇتىغا سېلىپ ئىشكەل، زىندان باغرىغا ئالدى. ئون تۆت كۈن ئۆتۈپ كەتتى، تاقىتى تۈگەپ كەتتى. مەرت يىگىت سېيىت گاڭڭۇڭ، سۆزىنى بايان ئەتتى، دېدى ئۇ:
— چىدامىم يوق، يا بۆلەك تەمەيىم يوق، ئۆلتۈرسەڭ بۈگۈن ئۆلتۈر، جۈمە كۈن كېلىپ يەتتى. . . . . ..
— خوش، ئامان بول قەشقەرلىك، جانجىگەرلەر ـ تۇققانلار!
بۈگۈن جۈمە قۇلاق سال، سۆز قەدرىنى ئۇققانلار.
جامائەت جەم بولۇپسىز، مېنىڭدىن بولۇڭ رازى،
مەھشەردە كۆرۈشكەيمىز، بولغاندا خۇدا قازى.
گۇناھسىز ئۆلەر بولدۇم، نادانلىق بالاسىدىن،
كىملەر قۇتۇلۇپ قالغان، زالىمنىڭ جازاسىدىن!
ئەي قەشقەرلىك، قەشقەرلىك، مېنى ئۇنتۇپ قالماڭلار!
مەندەك بولماي دېسەڭلار، ھەرگىز نادان بولماڭلار!
نادانلىق ئېلىپ كەتتى، يىگىتلىكتە باشىمنى،
مېنىڭدەك ئېلىپ كەتكەن، ھاشىمدەك ئاداشىمنى.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
پايدىلانمىلار:
[1] ۋاڭ گوجيى: »تۇڭگانلارنىڭ شەكىللىنىش ۋە تەرەققىيات تارىخى». شەنشى: شەنشى خەلق نەشىرياتى،1997.
سېيىت نوچى داستانى
خەتنى بىلمىگەن ئادەم، بېشىدا كېزەر ماتەم،
خەت بىلمەس نادانلارغا، قاراڭغۇ ئىكەن ئالەم.
ئوقۇڭلار ئۆزۈڭلارمۇ، تەلىم ئالسۇن ياش باللار،
قەلبىڭلاردا قېپ قالسۇن قىساسىڭلار ـ ئەنتىڭلار! .....
جون سترائۇس
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :جون سترائۇس
ماھىرە خان
ماھىرە ھافېز خان 1982-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى پاكىستاننىڭ كاراچىدا تۇغۇلغان​.‌پاكىستانلىق تېلېۋىزىيە،كىنو ئارتىسى​.‌ ماھىرە خان ​‌پاكىستان​‌دا ئوتتورا مەكتەپنى تاماملىغاندىن كېيىن ئامېرىكىغا بېرىپ جەنۇبىي​‌كالىفورنىيە​‌ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان،لېكىم ئوقۇشنى تاماملىمىغان​.‌ ماھىرە خان كەسپىنى ​V‌Jبولۇشتىن باشلىغان​.‌يەنى تېلېۋىيە ئىستانسىلىرىدا مۇزىكا پروگراممىلىرىنى قويغۇچى،ئېلان قىلغۇچى بولغان​.‌2011-يىلى ئۇ تۇنجى فىلىمى ​《‌Bol》‌نى ئىشلىگەن​.‌بۇ فىلىمدە ماھىرە خان دادىسىڭ باسقۇنچىلىقىغا ئۇچرىغان،كېيىن دادىسىغا ئۇقتۇرماي ​‌شىئە مەزھىپى​‌دىكى ​‌مۇسۇلمان​‌ بىلەن توي قىلغان ئايىشەنىڭ رولىنى ئالغان​.‌بۇ يىلى ماھىرە يەنە تۇنجى تېلېۋىزىيە تىياتىرى​《‌نىيەت​》‌دە رول ئالغان ئۇ يەنە تېلەۋىزىيە تىياتىرى​《‌ھۇمسافار​》‌رول ئېلىپ ياخشى باھاغا ئېرىشكەن​.‌2013-يىلى ۋە 2014-يىلى ئۇ داۋاملىق بىرقانچە سوپۇن تىياتىرلىدا رول ئالغان 2015- يىلى ئۇ رومانتىك فىلىم​《‌Bin Roye》‌ۋە ​《‌Manto》‌دا رول ئالغان​.‌2016- يىلىمۇ ئۇ رول ئالغان فىلىملەر قويۇلغان، ئۇ رول ئالغان فىلىملەر پاكىستان تارىخىدىكى ئەڭ بازارلىق فىلىملار ھېسابلىنىدۇ​.‌ بۇ يىل ماھىرە خاننىڭ ​‌ بوللىۋود​‌قا كىرىشنىڭ مۇقەددىمىسى بۇ يىل 7-ئايدا ماھىرە خان بىلەن ​‌شاھرۇ خان​‌ ئىشلىگەن ​《‌Raees》‌قويۇلدۇ​.‌ ماھىرە خان 2015-يىل​《‌ئاسىيادىكى ئەڭ تەنناز 50 ئايال​》‌بىر بولۇپ باھالانغان​.‌2007-يىلى ئۇ مەكتەپتىكى ساۋاقدىشى ئەلى ئەسقەر بىلەن توي قىلغان​.‌ئۇنىڭ دېيشىچە ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ئوردۇ تىلىدا سۆزلىشىدىغان ​‌پۇشتۇ​‌ ئىكەن​.‌
سېيىت نوچى داستانى
مەمەتخان ئىنىم قالدى، جان ئانام ئۇنى باقسۇن،
مەيلى ئاتسا زالىملار، قەشقەرگە قېنىم ئاقسۇن.
قەبرەمنى كۆرۈپ خەلقىم، ئىبرەت ئالغۇسى مەندىن،
قان قەرزىم قىساسىمغا، ئۈمىد كۈتىمەن سەندىن.
رازى بولغىن قەشقەرلىك، ئەل - يۇرتداشلار خوش ئەمدى،
بىللە ئويناپ تەڭ ئۆسكەن يارۇ دوستلار خوش ئەمدى! . . . . ..
خالايىق نىدا ئەيلەپ، ياشنى تولدۇرۇپ كۆزگە، مۇڭ - زارى ناۋا ئەيلەپ، چۈشتى نالىلىك سۆزگە:
كاج پەلەكنىڭ قىسمىتى، بۇ كۈننى ساپتۇ سىزگە،
كۈن ئالماق بۇ قەشقەردە، بولمامدۇ راۋا بىزگە؟! . ..
جون سترائۇس
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
دۆلەت تەۋەلىكى :ئاۋسترىيە
سېيىت نوچى داستانى
بىرنى ئوق بىلەن ئاتسا، ئوننى جادۇغا باسسا،
يۈزنى دارغا ئاسسا، مىڭلاپ گۇندىدا ياتسا،
ئادەم بېشىنى توغراپ، تاغنىڭ تېشىغا قاتسا،
دەرتمەن بىر گۇناھكارغا، مىڭىنى ئېلىپ چاتسا.
جون سترائۇس
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
يۇرتى :ئاۋسترىيە ۋيېننا
سېيىت نوچى داستانى
بۇ ئالەم زىمىستانلىق، بولدى بىر گۆرىستانلىق.
گۆرىستاندا ئۆتەرمۇ، بەختى قارا قەشقەرلىك .........
سېيىت ئاخۇن، سېيىت گاڭڭۇڭ، يۇرتتىن رازىلىق ئالدى. ھارۋىمۇ قومۇشبازىرى يېنىغا بېرىپ قالدى.
جون سترائۇس
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تۇغۇلغان ۋاقتى :1825-يىل 10-ئاينىڭ 25-كۈنى
سېيىت نوچى داستانى
— ئات! دېدى سېيىت گاڭڭۇڭ ھارۋىدىن تۆۋەن سەكرەپ:
جون سترائۇس
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1899-يىل 6- ئاينىڭ 3-كۈنى
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
[2] خەي فىڭ:«تۇڭگان ”屯垦“ دىن كەلگەن». «غەربىي-شىمال مىللەتلەر تەتقىقاتى» 2005-1.
جون سترائۇس
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
كەسپى :كومپوزىتور، دىرىژور ۋە ئىسكىرىپكا مۇتەخەسسىسى
چەتئەلچە نامى :Johann Strauss
شان- شەرەپلىرى
1872-يىلى خون سترائۇس تەكلىپكە بىنائەن ئامېرىكىنىڭ بوستون، نيۇيورك شەھەرلىرىدە ئويۇن قويۇپ زور ئالقىشقا ئېرىشكەن. ئۇ يەنە 2000 كىشىلىك تۇرۇبىلىق-كامانچىلىق چالغۇلار ئوركېستىرى بىلەن20 مىڭ كىشىلىك خور ئۆمىكى بىرلىشىپ ئورۇندىغان ئۆزىنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسىرى «كۆك دۇناي دەرياسى» غا دىرىژورلۇق قىلىپ، مۇزىكا تارىخىدا يېڭى رېكورت ياراتقان.
ئاساسلىق ئەسىرى
جون سترائۇس ئۆز ئۆمرىدە  168 ۋالىس، 117 پولكا، 43 مارش، 16 ئوپېرېتتا ئىجاد قىلغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ تەڭدىن تولىسى قىزغىن، شاد-خۇرام، مېلودىيە خاراكتېرى كۈچلۈك، رومانتىزم كەيپىياتى قويۇق، يۇمۇرلۇق ھېسسىيات مول بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. كىشىلەرگە تونۇش «كۆك دۇناي دەرياسى»، «ۋېنا ئورمانلىقىدىكى ھېكايە»، «سەنئەتكارنىڭ ھاياتى» قاتارلىق ۋالىسلار ئۇنىڭ قەلىمى ئاستىدا بارلىققا كەلگەن.
ئالاقىدار بايان
1899-يىلى جون سترائۇس ۋاپات بولغاندا، ۋېنا خەلقى 100 مىڭ كىشىلىك كاتتا دەپنە مۇراسىمى ئۆتكۈزگەن.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
[3] «غازات دەرمۈلكى چىن»،« شىنجاڭ تەزكىرىچىلىكى» ژورنىلى، 1995.2-3-4-سانلار.
جون سترائۇس
ئالاقىدار بايان
جون سترائۇس دادىسى بىلەن ئىسىمداش. ئۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى ۋالىس ئىجادىيىتىدە دۇنياغا تونۇلغان ئاتاقلىق كومپوزىتورلار. ئادەتتە دادا-بالىنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئىسىملىرىنىڭ ئالدىغا «چوڭ»، «كىچىك» دېگەن سۈپەتلەر قوشۇلىدۇ. كىشىلەر چوڭ جون سترائۇسنى «ۋالىس مۇزىكىسىنىڭ ئاتىسى»، كىچىك جون سترائۇسنى «ۋالىس پادىشاھى» دەپ ئاتايدۇ.
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
[4] «ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىدىن نەمۇنىلەر». ئۈرۈمچى: شىنجاڭ خەلق نەشىرياتى،1981.
سېيىت نوچى داستانى
— ئات جاللات! ئۇدۇللاپ ئات!! يۈرەككە ئۇدۇل چەنلەپ!
چېقىر كۆزلۈك بىر جاللات، مىلتىقىنى راسا بەتلەپ،
سېيىت گاڭڭۇڭنىڭ ئالدىدا، تۇردى كۆزىگە تەڭلەپ.
ئارقا ياقتىن جىڭ جاللات، دەرھال تەپكىنى باستى،
پىستان چېقىپ مىلتىقى، ئۆزى يىقىلىپ ياتتى.
ئىككىنچى رەت ئاتقان ئوق، كېلىپ تەگدى تاغاققا،
سېيىت ئاخۇن دېدى شۇ دەم، مىلتىق ئاتقان جاللاتقا:
— مېنى ئاتساڭ ئۇستاڭ ئات، نائۇستاڭ يېقىن كەلمە!
سول كۆكسۈمنى چەنلەپ ئات، جا ئۇستاڭ يېقىن كەلمە ...
— مە، ھەققىڭنى ئاق تەڭگە، — دېدى سۆزىنى باشلاپ،
بىر سەرلىك كۈمۈش پۇلنى، جاللات ئالدىغا تاشلاپ.
جاللات ئالدى ياچەننى چىشلىرىنى ھىڭگايتىپ،
تەلەپكە مۇۋاپىق ئۇ، ئۈچ ماڭدام كېيىن قايتىپ ......
سېيىت ئاخۇن سېيىت گاڭڭۇڭ، تىك تۇرار ئىدى سۆزلەپ،
ماداخۇ دېگەن جاللات، ئاتتى جايىنى كۆزلەپ.
يەتتە پاي ئوق تەككەندە، ئىگىز چىنار يىقىلدى،
قەشقەر ئاسمىنى بويلاپ، ئۇچمىغان بۈگۈن كەپتەر،
سىم - سىم تۆكۈلەر يامغۇر، بۇلۇتلار كېزەر كۆكتە.
قاغىلار قاقىلدايدۇ، سېپىلدىكى پوتەيدە،
بىزگە شەپقەت بارمىكىن، شىيەنگەن بىلەن دوتەيدە؟!
دوتەي بىلەن شەنگەننىڭ، ئىچكەنلىرى قان بولدى،
قەشقەرلىكنىڭ كۆز يېشى، سەل بىلەن قىيان بولدى.
شەنگەن بىلەن دوتەينىڭ، كىملىگى ئايان بولدى،
دەرت تولغان يۈرەكلەردىن، بۇ سۆزلەر بايان بولدى.
سېيىت ئاخۇن، سېيىت گاڭڭۇڭ، جېنىدىن جۇدا بولدى،
ئەزىزانە قەشقەرنىڭ شۇڭقارى ئادا بولدى .......
سېيىت ئاخۇن ئۆلۈپ كەتتى، تۇپراققا كىرىپ كەتتى،
خۇيزۇ
«تۇڭگان»سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە مەنبەسى ھەققىدە
مەنبە:«تىل ۋە تەرجىمە» ژورنىلى 2007-يىل 2-سانىدىن.
ئاپتور:غەربىي شىمال مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى تىل-ئەدەبىيات ئىنستىتۇتىدىن. _______________________________________________
سېيىت نوچى داستانى
بۇ ئالەم - مۇسىبەتتىن يۈرەككە خۇن تولۇپ كەتتى.
ئوغلىغا دۇئا ئەيلەپ، يوللىغاي ساۋابىنى.
ئۆلمىسەك ئىچەرمىز دەپ، تاڭ ۋەسلى شارابىنى.
ئۇلىنىش
سېيىت نوچى داستانى
ئەقىدە - ئېتىقادقا مۇناسىۋەتلىك سۆز - ھەرىكەتلەر
ھەر بىر مىللەت تىلىدا شۇ مىللەت ئېتىقاد قىلغان دىن (دىنلار) ئىلاھنىڭ نام - سۈپەتلىرى ۋە شۇنىڭغا مۇناسىپ ھەرخىل ئەقىدە - ئۇقۇملىرىنى بىلدۈرىدىغان بەزى مەخسۇس سۆز - ئاتالغۇلار بولىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى ئاللا (خۇدا)، رەببىم، بىسمىللا، شۈكرى، پىرىم، توۋا قاتارلىق بىر يۈرۈش سۆزلەر ئەنە شۇنداق سۆزلەر جۈملىسىدىن. مۇنداق سۆز - ئاتالغۇلار ئادەتتە مەخسۇس دىنىي سورۇن ۋە ئاڭلىق، مەقسەتلىك ھالدا خۇداغا سېغىنىپ ئىبادەت، دۇئا - تىلاۋەت قىلىشتا ئىسمى - جىسمىغا مۇۋاپىق قوللىنىلىدىغانلىقىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، كۈندىلىك تۇرمۇشتا كىشىلەرنىڭ ھەرخىل رايى - خاھىشلىرىنى ئىپادىلەيدىغان سۆز - ئىبارىلەر ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. مۇنداق تىل شارائىتىدا، بۇ سۆز - ئىبارىلەر ئەسلىدىكى دىن ئېتىقاد ئۇقۇمىدىن پۈتۈنلەي ئايرىلغان بولىدۇ. شۇڭا شۇنداق تىل شارائىتىدا ئۇنداق سۆز - ئىبارىلەرنى <ئادەت تىل> دەپ دىنىي خۇراپاتلىقتىن پەرقلەندۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن، <ۋاي خۇدايىمەي، ئەمدى كەلگىنىنى!>، <ۋاي خۇدا، بېشىمنى ئاغرىتىشماي مېڭىشساڭچۇ!>، <ئاللا بۇ نېمە گەپ!>. <يائاللا، نېمىدىگەن سەتچىلىك!> <يائاللا، ھەجەبمۇ تۈگىمەسكە قالدى!>، <يائاللا، ئەمدى كېچىكتۇق>، <يائاللا، نېمىدېگەن چىرايلىق!>، <ۋاي خۇدايىمەي گېپىڭنى قارا!>، <خۇدا ھەققى، چوقۇم بارىمەن>، <يا رەببىم، بۇنىڭغا نېمە دېگۈلۈك>، <يا رەببىم، نېمىدىگەن كاتتا ئۆي!>، <يا رەببىم، شۇنداق گەپمۇ بارمۇ تېخى!>، <ئەمدى شۈكرى دەيدىغان بولدۇق>، <شۈكرى، بۇمۇ تۈگىدى>. <شۇنى ئالغىنىڭغا شۈكرى دېگىنە!>، <بىسمىللاسىغا سەن كەلدىڭ>، <بسىمىللاسىغا ئوبدان سودا بولدى>، <ئاللاھۇ ئەكبەر، ئۇنى ئۇنتۇلۇپتىمەن!>، <ئاللاھۇ ئەكبەر، ماۋۇ ئىشنى كۆرمەمدىغان> دېگەنلەرگە ئوخشاش.
تىتا
قەدىمكى خوتەن تىلىدىكى پۇل بىرلىكى بولۇپ، بىر تىتا تۆت دىراھما غا، يەنى بىر سەرگە، بىر پۈتۈن تىتا دىراھما 24 مىسقالغا تەڭ بولغان
27- ھۇد
27- ھۇد ياكى 27- ڧېۋرال ۋە ياكى 2- ئاينىڭ 27- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 58. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 307 (كەبىسە يىللارى 308) كۈن بار.
كونسېرۋاتىپ
كونسېرۋاتىپلىق مەۋجۇت ئەھۋالنى ئۆزگەرتىشكە قارشى تۇرغان ئىدىيە. ھەرقايسى تارىخى دەۋەر، ھەر خىل مىللەت ، دۆلەتلەردە ئىپادىلىنىش شەكلى ئوخشىمايدۇ. بۇ نۇرمالدا سول ئىدىيىلىك كىشىلەر تەرىپىدىن تەنقىتلىنۋاتقان ئىدىيە. نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئوڭچى پارتىيىلەر بۇ خىل ئىدىيىنىڭ تەسىرگە ئۇچرىغان.
ئىراق
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ئىراق left|thumb|دۆلەت بايرىقى
= تارىخ= ئېفرات ۋە دەژلە دەرياسى ئارىلىقىدىكى مېسوپوتامىيە تۈزلەڭلىكىدىكى مۇنبەت زېمىندا دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمكى مەدەنىيەت - سۇمېر، بابىل ۋە ئەسسۇرىيە مەدەنىيتى بارلىققا كەلگەن. مىلادىيە 656 - يىلى بۇ رايوننى ئەرەپ ئىمپېرىيەسى بېسىۋالغان. شۇنىڭدىن ئىلگىرىكى خېل ئۇزاق ۋاقىتلارغىچە بۇ جاي پېرسىيەنىڭ بىر قىسمى ئىدى. 762 - يىلى ئابباس خەلىپىلىكى (مىلادىيە 750 - يىلدىن 1250 - يىلغىچە) قەدىمقى بابىل يېنىدىكى باغدادقا كۆچكەن. شۇنىڭدىن كېيىن، تاكى ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيەسى ئۇنى قۇشۇۋالغىچە، باغداد ئەرەپ دۇنياسىنىڭ مەركىزى بولغان. ئەنگىلىيە ئارمىيەسى 1915 - يىلى ئىراقنى بېسىۋىلىپ، تاكى ئىراق 1932 - يىلى مۇستەقىل بولۇپ، ھاشىم خانلىقى ھۆكۈمرانلىقىدىكى پادىشاھلىق دۆلەت قۇرۇلغىچە، خەلقئارا ئىتتىپاق نامىدا ئۇنىڭغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان. 1968 - يىلى سوتسىيالىزىم ئارقا كۆرۈنۈشى بولغان ئىراق گۈللىنىش پارتىيەسى ھاشىم خانلىقىنى ئاغدۇرۇپ ھاكىمىيەت بېشىغا چىققان. سەددام ھۈسەين 1979 - يىلى مەزكۈر پارتىيەنىڭ داھىيسى بولغان ھەم مۇستەبىت ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن. سەددام ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەندە ئوخشاش بولمىغان سىياسىي قاراشتىكىلەرگە ھەدەپ زەربە بەرگەن ھەم ئۇلارنى قىرغان. 1980 - يىلى ئىراق قوشنا دۆلەت ئىران بىلەن سەككىز يىل ئۇرۇشقان بۇلۇپ، 1988 - يىلى ئىككى دۆلەت ئاندىن ئۇرۇش توختاتقان.
1990 - يىلى ئىراق ئارمىيەسى كۇۋەيتكە تاجاۋۇز قىلغان، 2 - يىلى يانۋاردا پارس قۇلتۇقى ئۇرۇشى پاتىلغان بۇلۇپ، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى كۆپ دۆلەت قۇشۇنى ئىراقنى مەغلۇپ قىلىپ، كۇۋەيتتىن قوغلاپ چىقارغان. شۇنىڭدىن كېيىن، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى دۆلەتلەر ئىراققا ئۇزاق ۋاقىت جازا يۈرگۈزگەن ھەم « ئىراقتا قىرغىنچىلىقى زور قۇراللار بار» دېگەننى باھانە قىلىپ، ب د ت نامىدا ئىراقنىڭ قورال - ياراغلىرىنى كۆپ قېتىم تەكشۈرگەن. 2003 - يىلى 20 - مارت ئامېرىكا ۋە ئەنگىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەر :« ئىراقنىڭ قىرغىنچىلىقى زور قوراللىرى بار، شۇنداقلا ب د ت بىلەن ھەمكارلاشمايۋاتىدۇ» دېگەن باھانە بىلەن ئىراققا بىرلىشىپ ئەسكەر چىقىرىپ، ئىراق ئۇرۇشىنى قوزغىغان. ئاپرېلدا گۈللىنىش پارتىيەسى ھاكىمىيتى ئامېرىكا - ئەنگىلىيە بىرلەشمە ئارمىيەسى تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلۇپ، ئىراق ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئارمىيەسىنىڭ كونتۇرۇللۇقىغا ئۆتكەن بولسىمۇ، ئىراقتا قىرغىنچىلىقى زور بولغان قوراللار بارلىقى ھەققىدە ھازىرغىچە دەلىل - ئىسپات تېپىلمىدى.
ئارگون
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئۇمۇمىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بىرىكمىلىرى:
سوپاخۇنۇم قەشقەرى
ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ 19- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ. ﺋﯘ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﻫﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﺍﺵ ﻫﻪﻳﺪﻩﺭ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ، ﻗﺎﺳﯩﻢ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻫﺎﺟﯩﻢ، ﺧﻮﺟﺎ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼﺧﺎﻥ، ﺧﻮﺟﺎ ﻗﺎﺩﯨﺮ ﻫﺎﺟﯩﻢ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﭘﯩﺸﯩﯟﺍﻟﯩﺮﻯ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﻫﯚﻛﯜﻣﺎﻟﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯚﻫﺮﻩﺗﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﯟﯨﻲ ﺩﻭﺧﺘﯘﺭﻻﺭ ﯞﻩ ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﯟﯨﻲ ﺩﻭﺧﺘﯘﺭﻟﯘﻕ ﺳﺎﻳﻤﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺷﺎﺭﺍﺋﯩﺘﺘﺎ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﻛﯚﭖ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﺋﯩﺶ ﺋﯘﺳﯘﻟﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺋﯚﺯ ﺗﻪﺟﺮﯨﺒﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﻛﯧﺴﯩﻠﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﺍﻻﭖ، ﺋﯚﺯ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺳﺎﻏﻼﻣﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﯗﺵ ﻳﻮﻟﯩﺪﺍ ﺯﻭﺭ ﺗﯚﻫﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ. ﻗﯘﺷﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﮔﺎﻧﯩﺰﻣﻰ ﯞﻩ ﺋﯚﺳﯜﻣﻠﯜﻛﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻻﻧﻐﺎﻥ ﺩﻭﺭﯨﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﺎﻥ- ﺳﺎﻧﺎﻗﺴﯩﺰ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﻛﯧﺴﻪﻟﻠﻪﺭﻧﻰ ﺩﺍﯞﺍﻟﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﻧﯘﺟﯘﻡ (ﺋﺎﺳﺘﯩﺮﻭﻧﻮﻣﯩﻴﻪ) ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻤﯘ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻘﺎ ﮔﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ، ﻛﯧﺴﻪﻟﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﻻﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﯩﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭘﻤﯘ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺑﯩﻤﺎﺭﻧﯩﯔ ""ﺳﯩﺮﺗﻘﻰ ﻗﯩﻴﺎﭘﯩﺘﯩﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﻫﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﺶ"" ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺭﺗﯘﻗﭽﯩﻠﯩﻘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﺗﻮﻏﺮﯨﺪﺍ ﺟﻪﻣﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺗﺎﺭﺍﻟﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﻣﯜﻧﭽﻪ ﻫﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﯘﻧﺘﯘﻟﻤﺎﺱ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﯞﻩ ﺋﯧﻴﺘﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ.
ﺑﻪﺩﯙﻟﻪﺕ (ﻳﺎﻗﯘﭖ ﺑﻪﮒ) ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻣﻨﯩﯔ ﺷﯚﻫﺮﯨﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﯕﻼﭖ، ﻫﯘﺯﯗﺭﯨﻐﺎ ﭼﺎﻗﯩﺮﯨﺘﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﯩﻨﺎﭖ ﻛﯚﺭﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﺎﻻﻧﺘﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ، ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﻛﯧﺴﯩﻠﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﺍﻟﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻣﻨﻰ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﻫﯚﺭﻣﻪﺗﻠﻪﭖ، ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﻫﻪﺯﺭﻩﺕ (ﺋﺎﭘﭙﺎﻕ ﺧﻮﺟﺎ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ) ﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺷﻪﻳﺨﻠﯩﻖ ﻣﻪﻧﺴﯩﯟﯨﻨﻰ ﻫﻪﻡ ﺗﯧﺮﯨﻠﻐﯘ، ﺯﯦﻤﯩﻦ، ﺑﺎﻍ- ﯞﺍﺭﺍﻧﻼﺭﻧﻰ ﻧﺎﻡ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﺯﻯ ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪﺭﺩﻩ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚﻟﯜﻣﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻛﯜﻥ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻧﻪﭘﺴﻰ ﺗﻮﺧﺘﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﻣﯩﻨﯘﺗﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺷﺎﮔﯩﺮﺗﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯚﺯ ﺋﻪﻫﯟﺍﻟﯩﺪﯨﻦ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻫﯧﻜﺎﻳﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺑﯘ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﺎﺑﯩﻠﯩﻴﻪﺕ - ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﯨﻨﯩﯔ ﻧﻪﻗﻪﺩﻩﺭ ﺋﯜﺳﺘﯜﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﯜﭼﻰ ﺩﻩﻟﯩﻠﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗﺭ. ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﻩ ﻳﯜﻛﺴﻪﻙ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺗﯘﺗﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﻱ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﻧﯘﺟﯘﻣﻨﯩﻤﯘ ﺋﯩﮕﻪﻟﻠﯩﮕﻪﻥ ﯞﻩ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﻻﺭ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﯩﻨﻰ ﻛﯜﺯﯛﺗﯜﺵ ﺳﺎﻳﻤﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﺋﯚﺯ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﻻﺭ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﯩﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﺋﯩﺶ ﻛﯚﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﺳﺘﯩﺮﻭﻧﻮﻣﻰ ﺋﯩﺪﻯ. ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻐﯘﭼﻰ: ﻫﻪﺯﺭﻩﺕ
خالمۇرات غوپۇر
خالمۇرات غوپۇر— 1960-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىدە ئوقۇتقۇچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇ كىچىكىدىن خەنزۇ تىلى مەكتىپىدە ئوقۇغان. 1982- يىلى ئەلا نەتىجە بىلەن شاڭخەي جۇڭيى ئىنىستىتوتىنى پۈتتۈرگەن. مەكتەپ تەشكىلى ئۇنى مەكتەپكە ئېلىپ قېلىشنى قارار قىلغان بولسىمۇ قان-قېنىغا سىڭىپ كەتكەن ئانا يۇرت سۆيگۈسى، شىنجاڭ بىلەن شاڭخەي ئوتتۇرسىدىكى مەدەنىيەت، ئىقتىساد ۋە باشقا جەھەتلەردىكى چوڭ پەرىقنى تۈگىتىش ئۈچۈن ئۇ يەنىلا ئۆز يۇرتىغا — تەڭرىتاغ ئېتىكىگە قايتىپ كەلدى.
خالمۇرات غوپۇر قايتىپ كەلگەندىن كېيىن تەشكىلنىڭ تەقسىماتىغا ئاڭلىق بويسۇنۇپ، ئاپتونوم رايونلۇق جۇڭيى دوختۇرخانىسىغا ئورۇنلاشتى. مەكتەپ دەرۋازىسىدىن ئەمدىلا چىقىپ، جەمئىيەتتىن ئىبارەت بۇ شاۋقۇنلۇق دەرياغا شۇڭغۇغان خالمۇرات غوپۇر ئەمەلىي خىزمەت داۋامىدا نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلدى. خىزمەت داۋامىدا ئۇ بىلىم سەۋىيىسىنى داۋاملىق يېڭىلىمىسا بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ 1985- يىلى شىنجاڭ تىببىي ئىنىستىتوتى غەرپچە داۋالاش نەپەس يولى ئىچكى كېسەللىكلەر بۆلۈمىنىڭ ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇيدىغان ئاسپىرانتلىققا ئىمتىھان بېرىپ ئۆتتى. ئوقۇش جەريانىدا ئۇ ئىنگلىزتىلى ۋە روس تىلىنى ئۆزلىكىدىن ئۆگەندى. 1988- يىلى ئۇ دۆلەت مائارىپ كومىتېتى تەرىپىدىن ئېلىنغان چەت ئەلگە چىقىپ ئوقۇش ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى لېنىنگىراد تىببىي ئىنىستىتوتىغا كاندىدات دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىنى ئېلىش ئۈچۈن ئوقۇشقا باردى. ئۇ 1983- يىلى جۇڭگو-سوۋېت ئوتتۇرسىدىكى ئوقۇغۇچى ئالماشتۇرۇپ ئوقۇتۇش كېلىشىمى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن بارغان تۇنجى جۇڭگولۇق شۇنداقلا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ئىدى.
1993-يىلدىن باشلاپ سان-پېتېربۇرگ تىببىي ئۇنىۋېرسىتېتى دوكتۇر يېتەكچىسى، شاڭخەي جۇڭيى دورىلىرى ئۇنىۋېرسىتېتى كاندىدات دوكتۇر يېتەكچىسى، شىنجاڭ جۇڭيى ئىنىستىتوتىنىڭ پروفېسىسورى، خەلىقئارا ئەنئەنىۋى مىدېتسىنا جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ مىللىي تېبابەتچىلىك ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى بولغان. جۇڭيىنىڭ «خەپرۇك بولمىسا دىمى سىغمايدۇ» ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ «نەزلىلىك زىققىنى داۋالاش نەزەرىيىسى» ۋە مىدېتسىنادىكى «نەپەس يولىدىكى ئاستا خاراكتىرلىك كېسەللىكلەر نەزەرىيىسى» گە ئاساسلىنىپ «زىققىدىكى بىئولوگىيىلىك كەملىك نەزەرىيىسى» نى ئوتتۇرغا قويغان. بۇ نەزەرىيە ئاساسىدا زىققا 1- نومۇرلۇق دورىسىنى ياساپ چىقىپ، كلىنكىدا داۋالاپ كۆرۈنەرلىك ئۈنۈمگە ئېرىشكەن. چەت ئەلدە ئوقۇۋاتقاندا «جۇڭگو تىبابەتچىلىكىدىكى سىر»، «جۇڭيى دورىلىرى ۋە كانايچىدىكى زىققا كېسىلى» قاتارلىق بەش پارچە ئەسەر يازغان، بۇلار مۇستەقىل دۆلەتلەر گەۋدىسىدىكى دۆلەتلەرنىڭ تىببىي ئالىي مەكتەپلىرىدە سىناق دەرىسلىكى قىلىنىپ قوللىنىلغان. دۆلەت ئىچىدە جۇڭيى، ئۇيغۇر تىبابىتى، مىدېتسىنانى بىرلەشتۈرۈش نەزەرىيىسىنى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرغا قويۇپ، شىنجاڭدىكى ئۈچ تەرەپنى بىرلەشتۈرگەن تەتقىقات ئورنى ۋە داۋالاش مەركىزىنى قۇرۇپ چىققان. بۇرۇن بىر نەچچە دۆلەتلىك تەتقىقات تېمىسى بىلەن شۇغۇللانغان، روسىيە، گېرمانىيە بىلەن ھەمكارلىشىپ «ئاسپىرىن زىققا» تەتقىقاتىنى ئېلىپ بارغان ھەمدە چەت ئەللىك ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيلىگەن.
ماخاتما گەندى ۋە باگاۋاد گىتا
ھەبىبۇللا ئابلىمىت (گىرمانىيە)
قولۇمدا «تەڭرىنىڭ ناخشىسى» دېگەن مەنا بىلدۈرىدىغان  (Bhagavad Gita) ناملىق ھىندى خەلقىنىڭ بۈيۈك مۇقەددەس كىتاپلىرىدىن بىرى تۇراتتى.
«تەڭرىنىڭ ناخشىسى» ناملىق بۇ ئەسەردە جەڭگىۋار پالۋان ئارسۇناننىڭ ئىلاھى كىرىشما بىلەن جەڭ مەيدانىدا ئېلىپ بارغان سۆھبەتلىرى ھېكايە قىلىنغان داستان ئىدى. مانا مۇشۇ داستان ئارقىلىق ھىندىنىزىمنىڭ ئالەمشۇمۇل ئۇلۇغلىقىنى، ھىندىنىزىمنىڭ زوراۋانلىققا قارشى پەلسەپىسىنى ۋە ھېكمىتىنى چۈشەندۈرگەن ئىدى.
ماخاتما گەندى ئۆزى بۇ ئۇلۇغ كىتاپ «تەڭرىنىڭ ناخشىسى» نى تەرجىمە قىلغان ۋە ئۇنىڭغا تەپسىر يازغان. بۇ كىتاپ 20-ئەسىردە ھىندىستاندىكى ئەڭ يوقۇرى قىممەتكە ئىگە بولغان ئەسەر بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. گەندى بۇ كىتاپنى ساپ ۋە ئېنىق بىر تىل بىلەن ئىپادىلەپ ئۆز نۆۋىتىدىكى شۇ ئىنسانلارنىڭ مەنىۋى دۇنياسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان مەسىللەرنى باغلاپ تېخىمۇ يوقىرى سەۋىيەگە كۆتەرگەن.
كىتاپ مۇنداق جۈملىلەر بىلەن باشلانغان ئىدى.
«ماخاپخاراتا تارىخ ئەمەس، ماخاپخاراتا دىنى ۋە ئەخلاق مەسىللىرى توغۇرسىدا يېزىلغان بىر ئەسەردۇر. ئەسەردە تەسۋىرلەنگەن ئۇرۇش داخارمان (توگرۇلۇق) بىلەن ئادخارما (دېخارماغا قارشى ھەرقانداق نەرسە، مەسىلەن: رەزىللىك) ئوتتۇرسىدا مەيدانغا كەلگەن بىر كۆرەشتۇر. بەزى چاغدا پەزىلەت رەزىللىك بولۇپ كۆرۈلسە بەزىدە چەكسىز ياخشىلىق كۈچ بىلەن ئەسكىلىك ئارىسىدا بىر ئۇرۇشتۇر، زوراۋانلىق ھەركەتلەرگە قارشى تۇرۇش مەقسىتىدە يېزىلغان ئەسەردۇر…»
بۇ كىتاپتا زوراۋانلىق قەتئىي مەنئىي قىلىنغانلىقى ئۈچۈن، مەن شۇنداق يۈتتۈرۈپ قويغان ئېسىل بىرنەرسەمنى تېپىۋالغاندەك ناھايىتى زور بىر خۇشاللىق بىلەن ئوقۇشقا باشلىدىم، ھەتتا بۇ كىتاپ مېنىڭ پۈتۈن ھاياتىمنى ئۆزگەرتىۋېتىدىغاندەك بىر تۇيغۇدا ئىدىم.
كىتاپتىكى سۆز ۋە جۈملىلەرنىڭ ھەممىسى مەن يۈتتۈرۈپ قويغان نەرسىلەردەك، خۇددى ئۇلار يەنە يوقاپ كېتىدىغاندەك ، ئەنسىرەش ئىچىدە ساپ تۇيغۇلىرىم بىلەن ئوقۇشنى داۋاملاشتۇرماقتا ئىدىم. ئۈزلىكسىز ئوقۇشتىن چارچىغان كۆزلىرىم بىردىنلا مۇنۇ جۈملىلەرگە چۈشتىدە قايتىدىن روھلىنىشقا باشلىدى، ھەتتا بۇ جۈملىلەر زوراۋانلىق قاپلىغان بۇ قاراڭغۇلىقنى يورۇتۇش ئۈچۈن ئۆز نۇرىنى چېچىۋاتقاندەك قىلاتتى.
بىردىنلا كۆزئالدىمغا ئۇرۇشنىڭ خانىۋەيرانچىلىقىدىن قېچىپ، يوليوللاردا مۇساپىر بولۇپ، ئۆز ئۆي ماكانلىرىدىن ئايرىلىپ يولغا چىققان مۇساپىرلارنىڭ سىماسى نامايەن بولدى.
خۇددى پەرۋانىنىڭ كىچىككىنە بىر ئۈمۈد، كىچىككىنە بىر يورۇقلۇق ئۈچۈن ئۆزىنىڭ نازۇك بەدىنىنى ئوتتا كۆيىشىگە  پەرۋا قىلماي، لاۋۇلداپ يېنىۋاتقان چىراق ئوتىغا ئۆزىنىڭ يۇمران قاناتلىرىنى ئۇرىشىغا ئوخشاش، مىليونلىغان مۇساپىرلار ئاشۇ كىچىككىنە بىر يورۇقلۇق، بىر بۇردا نان، بىر ئۇچۇم سۇ ۋە ئۆزىنى دالدىغا ئالدىغان بىريەر ئۈچۈن، ھالسىزلانغان بەدەنلىرىگە قوشۇپ كۆتۈرىۋالغان بوۋاق باللىرى بىلەن يولغا چىققان. ئاشۇ بىچارە چارىسىز مۇساپىر ئانىلار كۆز ئالدىمغا كەلدى.
ئاشۇ ئانىلارنىڭ يىرتىلغان ئىتەكلىرىنى چىڭ تۇتقان، ھالسىزلانغان پۇتلىرىنى ئاران يۆتكەۋاتقان، پارتىلغان بومبىلارنىڭ دەششەتلىك زەربىسىدىن يۈرەكلىرى بېغىشىدىن ئۈزۈلۈپ قالاي دېگەن. قورقۇش ۋەھىمە ئىچىدە تاتارغان چىرايغا چۆكۈپ كەتكەن نۇرسىز كۆزلىرىنى ئىنسانلار توپىدىن ئېلىپ قېچىۋاتقان نارسىدە ئۆسمۈرلەر كۆز ئالدىمغا نامايەن بولدى.
ھەممىگە قادىر ئۇلۇق ئاللاھ بىز ئىنسانلارنى «قاراڭغۇلىقتا» قالمىسۇن دەپ «ۋۇجۇتقا كەل» دەپ 1-بولۇپ يورۇقلۇقنى ياراتقان ئىكەن. ئاندىن دۇنيانى، ئاندىن كېيىن بىز ئىنسانلارنى بۇ دۇنياغا ئاپىرىدە قىلغان ئىكەن.
بىز ئىنسانلار بىربىرىمىزنىڭ ئۆز ھۇجۇدىمىز پارچىسىدىن كۆپىيىپ، ئادەم ئاتا بىلەن ھاۋا ئانىنىڭ ئىللىق مۇھەببىتىنىڭ نەتىجىسى بولساقمۇ ئەمما لېكىن ئىنساننىڭ تەپەككۇرى ھېس-تۇيغۇلىرىنىڭ باشلىنىشى يەنىلا «ئالداشنىڭ» مەھسۇلى بولغان. يەنە ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا شەيتاننىڭ ھېيلىسىنىڭ نەتىجىسىدە ئىنسانلار «1-گۇناھ» نى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق ئىنسان تۇيغۇ، ھېسيات بارلىققا كەلگەن، ئىنسان ئۆز ماھىيىتىنى تونۇغان.
شۇندىن مۇقەددەم تا ھازىرغىچە ئىنسانلار ھېيلە-نەيرەڭ، ساختىپەزلىك، كۆرەلمەسلىك، شەخسىيەتچى قابىلنىڭ ھابىلنى ئۆلتۈرۈش بىلەن ئىنسانىيەت دۇنياسىدا 1-قان تۆكۈلۈپ جىنايەتلەر ئارقا-ئارقىدىن داۋاملىشىپ، تا بۈگۈنگە قەدەر بۇ دۇنيا قان بىلەن بويالماقتا.
ئەجىبا راستىنلا ئىنسانلارنىڭ ئىنسانى ماھىيىتى بولغان «ياخشىلىقتىن» ھايۋانى ماھىيىتى بولغان «ياۋۇزلۇق» ئۈستۈن تۇرامدۇ؟
ياۋۇزلۇق ئۈچۈن قوللانغان ئەقىل-پاراسەت ئىنساننىڭ داۋاملىق ياتلىشىپ بېرىشىغا يول باشلىغۇچى ئېزىتقۇغا ئايلانغانمۇ؟
ئۆز تارىخمىزدىكى پادىشاھلارنىڭ ھوقوق ، ئىقتىدار تالىشىپ بىر-بىرلىرىنى ئۆلتىرىشى (مەسىلەن: قاراخانىلار دەۋرىدىكى مۇھەممەت بۇغراخان بىلەن ئۆز ئاكىسى سۇلايمان ئارسلانخاننىڭ تەخىت تالىشىپ قانلىق جەڭ قىلىشى، گەرچە مۇھەممەت بۇغراخان غەلبە قىلىپ ھوقوق تۇتقان بولسىمۇ ئاخىرىدا ئۆز ئوغلى ھۈسەيىن (مەھمۇد قەشقەرىنىڭ دادىسى) بىلەن ئوردا ئىچىدە زەھەرلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەن) …
چىڭگىزخاننىڭ يەريۈزىدە كۆك يۈزىدىكى «قۇياشتەك پارلايمەن» دەپ پۈتۈن ئاسىيا ۋە ياۋرۇپانى ئۆز ئاتلىرىنىڭ قانلىق تۇياقلىرى بىلەن پېتىقلاش …
ئاپپاق غوجىنىڭ ئۆز ئەمەلىي كۈچى ئۈچۈن ۋەتەننى مۇنقەرزگە بوغۇشى ۋە بۇ يولدا نۇرغۇن مەرىپەتپەرۋەر ئىنسانلارنىڭ ئۆلتۈرۈلىشى …
تاجاۋۇزچى زوزوڭتاڭنىڭ ئانا دىيارىمىزنى قانغا بويىشى.
1-2-دۇنيا ئۇرۇشلىرىدا مىليونلىغان ئىنسانلارنىڭ ئۆلىشى.
ھازىرقى ئۇرۇشلاردا بىگۇناھ ئىنسانلارنىڭ، كىچىك بوۋاقلارنىڭ قانلىرى بىلەن بويالغان ئاق دېڭىز، قارا دېڭىز ، قىزىل دېڭىزلار.
چۆل باياۋانلاردىكى ئىنسان سۆڭەكلىرى بىلەن ھاسىل بولغان تۆپىلىكلەر، ئاچلىقتىن، ئۇسسۇزلۇقتىن، ماكانسىزلىقتىن نەلەرگە بېرىپ ماكانلىشىشىنى بىلمەي نىشانسىز يولغا چىققان مىليونلىغان مۇساپىرلار.
رەھىمسىز قەھرىتان قىشنىڭ كېلىش ھارپىسدا كۆك يۈزىنى دالدا قىلىپ ، ئاشۇ تىتىلىپ، چۇۋۇلۇپ كەتكەن چىدىلاردا ياتقان مىليونلارچە ئۇرۇش مۇساپىرلىرىنىڭ ئاھۇ-زارلىرى…
ياۋرۇپادىكى پارتىلغان بومبىلار، ئېتىلغان ئوقلارنىڭ سەۋەبىدىن بىگۇناھ ئۆلگەن ئىنسانلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە تاۋاباتلىرىنىڭ ئاھۇ-زارلىرى ۋە نەلەردىندۇر بىز خەۋەرسىز قالغان زۇلۇملار، بۇ زۇلۇملارنىڭ دەستىدىن ئۆلگەن بىگۇناھ ئىنسانلارنىڭ قانلىرى، نالى پەرياتلىرى …
كۆز ئالدىمدىن بىر-بىرلەپ ئۆتتى.
ئۇلۇغ ئاللاھ بىز ئىنسانلارغا يول باشلىغۇچى پەيغەمبىرىمىزنى ئىۋەرتىش ئارقىلىق بىزنى ئۆزىنىڭ نىزاملىرىغا بويسۇنىشنى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ، بىز ئىنسانلار داۋاملىق يەنە شۇ «1-گۇناھ» نىڭ سەۋەبى بولغان «ئالدىنىش» بىلەن داۋاملىق گۇناھ قىلىپ، شەيتاننىڭ يولىنى تۇتۇپ، بۇ گۈزەل دۇنيانى دوزاققا ئايلاندۇرۋاتىمىز.
مەن ئەنە ئاشۇنداق «ياخشىلىق» تەپەككۈرلىرى ئىچىدە ئىنسانلىقنى تەرغىپ قىلىپ، زوراۋانلىققا قەتئىي قارشى تۇردىغان «بىھاگاۋا گىتا» ناملىق كىتاپنى قولۇمدىن بىرسى كېلىپ تارتىۋېلىشىدىن قورققاندەك چىڭ تۇتۇپ تارتتىم.
كىتاپنى يەنە ئوقۇشقا باشلىدىم، ھەربىر زوراۋانلىققا قارشى سۆزلەرنى بىر-بىرلەپ خۇددى قېچىپ كېتىدىغاندەك، ھېلىلا ئۇچۇپ كېتىدىغاندەك ئەنسىرەش تۇيغۇلىرى ئىچىدە خاتىرەمگە بىربىرلەپ خۇددى ئۆزەمنىڭ سۆزلىرىدەك قىلىپ كۆچۈرۈشكە باشلىدىم. چۈنكى مېنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىمدا، پۈتۈن تەپەككۈرۈمدە ۋە ھەتتا پۈتۈن بەدىنىمدە ھەرتۈرلۈك زوراۋانلىققا قارشى بىر ئۇقۇمنىڭ تۆۋەلمىسى يىتىلىۋاتاتتى.
مەن بۇ دۇنيادىكى پۈتۈن قان تۆكىلىشنىڭ سەۋەبى ، مۇشۇ ئاتالمىش «گۈزەل» تەرتىپلىرىنى قۇرغان ئاشۇ پەردە ئارقىسىدىكىلەرنىڭ؛ رادىكال شەخسىيەتچىلىكىدىن، ئاچكۆزلىكىدىن كىلىپ چىققان ئارزۇ-ئىستەكلىرى، مۇددۇئالىرى ۋە كىبىرلىك دەپدەبىلىرى ئۈچۈن ئىنساننىڭ ھايۋانى تەبىئىتى بولغان زوراۋانلىق ۋاستىسىنى قوللىنىش سەۋەبىدىن بولغان دەپ قارايمەن.
ھەقىقەتەن گۈزەل بىر دۇنيا قاراش ئۈچۈن نىمە ئۈچۈن ئىنسانلار ئۆزلىرىنىڭ ئەسلى ماھىيتى بولغان«ياخشىلىق ، مۇھەببەت»نى قوللىمايدۇ؟