cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاڭ سۇلالىسى
تاڭ سۇلالىسىنىڭ تۈركلەردىن باشقا يەنە تويۇھۇنلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى
633-يىلى تىبەتلەر ئۆزلېرىنىڭ تاڭ سۇلالىسىغا ھۇجۇم قىلىشىغا ئارىلىقتا توسقۇن بولۇۋاتقان تۇيۇھۇنلارغا ھۇجۇم قىلىدۇ ۋە ئۇلارنى پۈتۈنلەي بېسىۋالىدۇ،تۇيۇھۇنلارنىڭ پادىشاھى تاڭ سۇلالىسىنىڭ مەلىكىسىنى ئېلىپ،تاڭ سۇلالىسىدىن پاناھ تىلەپ كېتىدۇ.667-يىلى تىبەتلەر يەنە تاڭ سۇلالىسىنىڭ چېگرىلېرىغا ھۇجۇم قىلىپ 12ئايماقنى بېسىۋالىدۇ. تاڭ سۇلالىسى تۇيۇھۇنلارنى يۆلەپ تىبەتلەرنىڭ زەربىسىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن670-يىلى تۇيۇھۇنلارنىڭ 50مىڭ ئادىمىنى قوراللاندۇرۇپ چىڭخەيگە يولغا سالىدۇ،لېكىن بۇ قوشۇن تىبەتلەرنىڭ قولىدا پۈتۈنلەي قىرىلىپ كېتىدۇ.شۇندىن كېيىن تۇيۇھۇنلار تەركى ماكان بولۇپ گەنسۇ،سىچۈەن ۋە نىڭشىيالارغا چېچىلىپ كېتىدۇ.678-يىلى تاڭ سۇلالىسى غەيرەتكە كېلىپ180مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن چىڭخەيگە يۈرۈش قىلىپ تىبەتلەرگە ھۇجۇم قىلىدۇ،تىبەتلەر چېكىنگەن بولۇپ چىڭخەي كۆلى ئەتىراپىغا كېلىدۇ،ئاندىن بىراقلا كەينىگە قايرىلىپ ھۇجۇم قىلىپ قوغلاپ كېلىۋاتقان تاڭ قوشۇنلېرىنى ئېچىنىشلىق مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىتىدۇ.696-يىلى تىبەتلەر خېشى كارىدورىنى بېسىۋالىدۇ،تاڭ سۇلالىسى710-يىلى مەلىكە جىن چېڭ(تۇيۇھۇنلارغا بەرگەن مەلىكە بىلەن ئىسىمداش)نى تىبەت خانىغا ياتلىق قىلىدۇ. 756-يىلى ئۆڭلۈك لوياڭنى بېسىۋېلىپ ئۆزىنى خان دەپ ئاتىغان مەزگىللەردە،تىبەتلەر ھازىرقى سىچۈەننىڭ غەربىدىكى كەڭ زېمىننى بېسىۋالىدۇ،ھەمدە داۋاملىق ئىچكىرلەپ كىرىپ پايتەخت چاڭئەننى بېسىۋالىدۇ،تاڭ سۇلالىسى تىبەتلەر بىلەن مەخپىي سۆھبەتلىشىپ جىڭجۇ ئايمىقى(گەنسۇ ئەندىڭ ناھىيەسى) ۋە لىڭجۇ ئايمىقى(نىڭشىيا لىڭۋۇ ناھىيەسى)قاتارلىق تۆت ئايماقنى تىبەتلەرگە بۆلۈپ بېرىدۇ،شۇنىڭ بىلەن تىبەتلەر پايتەخت چاڭئەندىن15كۈندىن كېيىن چېكىنىپ چىقىپ كېتىدۇ.765 -يىلى3-ئايدا تىبەتلەر تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئۇيغۇر سەركەردىسى بۇقا خۈييىڭ بىلەن بىرلىشىپ تاڭ ئوردىسىغا ھۇجۇم قىلغاندا،تاڭ سۇلالىسى تىبەتلەرگە ئۇرۇش چىقىمى ھىساۋىدا،5000توپ يىپەك تەغدىم قىلىدۇ.791-يىلى5-ئاينىڭ15-كۈنى تىبەتلەر پىڭ لىياڭ ئايمىقى(گەنسۇنىڭ شەرقىدە بولۇپ،ھازىرقى گەنسۇ،نىڭشيا ۋە شەنشى ئۈچ ئۆلكىنىڭ تۇتۇش بۆلۈكىگە توغرا كېلىدۇ)غا ھۇجۇم قىلىپ،تاڭ سۇلالىسىنىڭ60دىن ئارتۇق ھەربىي سانغۇنلېرىنى ئەسىر ئالىدۇ،500دىن ئارتۇق ئەسكىرىنى ئۆلتۈرۈدۇ،نەچچە مىڭلىغان ئەسكەرنى ئەسىر ئالىدۇ.مانا مۇشۇ ئارىلىقلاردا تاڭ سۇلالىسى جەمئىي سەككىز قېتىم(705-821-يىلىغىچە)ئەلچى ئەۋەتىپ تىبەتلەر بىلەن ئىتپاقلىشىپ قېلىش توغۇرلۇق كېڭىشىدۇ.ئاخىرى بۈيۈك تاڭ سۇلالىسىنىڭ ھارماي تىرىشچانلىق كۆرسۈتىشى نەتىجىسىدە تىبەتلەرمۇ تاڭغا بولغان ھۇجۇملېرىنى توختۇتۇدۇ.چۈنكى تىبەتلەرمۇ750يىلىدىن كېيىن ئىچكى سىنىپىي زىدىيەتلەر تۈپەيلى ئاجىزلىشىشقا قاراپ يۈزلەنگەن ئىدى،بىر پۈتۈن تىبەت خانلىقىمۇ840-يىلىدىن كېيىن ئىككىگە پارچىلىنىپ كېتىدۇ.
840-يىلى ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تارىختا ئاز كۆرۈلىدىغان تەبىئىي ئاپەت،ئىچكى ماجىرا ۋە قىرغىز قەبىلىسىنىڭ ھاكىمىيەت تارتىۋېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان زەربىسى قاتارلىق سەۋەپلەر بىلەن مۇنقەرز بولۇدۇ.تاڭ سۇلالىسى باشتىن-ئاخىر ئەجدادلېرىمىز تۈركلەرنىڭ قوغدۇشى ۋە ھىمايە قىلىشى بىلەن ئۆز مەۋجۇدلىقىنى خاتىرجەم ھالدا ساقلاپ كەلگەن ئىدى،شەرقىي شىمالدىكى شىرۋىلەر،قىتانلار،غەربتىكى تۈبۈتلەر ۋە تاڭغۇتلار تۈركلەردىن تەپ تارتقاچقىلا تاڭ سۇلالىسىغا كۈچلۈك ھۇجۇم قىلىشقا پېتىنالماي كەلگەن ئىدى؛تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى كۈچلەرمۇ پەقەت تۈركلەردىن ئەيمەنگەنلىكى ئۈچۈنلا تاڭ سۇلالىسىغا قارشى ئۆكتە قوپۇشقا پېتىنالماي كەلگەن ئىدى.840-يىلىدىن كېيىن تاڭ سۇلالىسىنىڭ كۈچلۈك ھىماتچىسىدىن پۈتۈنلەي ئايرىلىپ قالغانلىقىنى جەزملەشتۈرگەن ئىچكى قىسىمدىكى تەپرىقىچى كۈچلەر،859-يىلى يۈرەكلىك ھالدا تاڭ سۇلالىسىغا قارىشى ئىچكى ئىسيان كۆتۈرۈدۇ.تاڭ سۇلالىسى ئەنە شۇ يىلدىن باشلاپ پەقەت نامدىلا مەۋجۇد بولۇپ،ئەمىلىيەتتە تارىخ سەھنىسىدىن چۈشۈدۇ.تاڭ سۇلالىسىنىڭ جاي-جايلېرىدىكى ھەرقايسى ھەربىي ھوقوقدارلېرى نامدا تاڭ سۇلالىسىنى سۈيئىستىمال قىلىپ تۇرۇپ،ھەدەپ ئۆز ئالدىغا زېمىن بۆلۈشۋېلىشكە كىرىشىپ كېتىدۇ،ئوردىدىكىلەر بولسا خۇددى قەپەزگە سولانغان توخۇدەك بوسۇغا ئاتلاپ سىرتقا چىقىشقىمۇ جۈرئەت قىلالمايدۇ.جايلاردىكى تەپرىقىچى كۈچلەر يەنە تەسىر دائىرە تالىشىپ ئۆزئارا قانلىق قىرغىنچىلىقلارنى ئېلىپ بارىدۇ،ئاخىرىدا بۇ خىل قانلىق قىرغىنچىلىق ئوردا ئەھلى ۋە خان جەمەتىنىمۇ ئامان قويمايدۇ.907-يىلى باشلاپ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك بەش سۇلالە،ئون پادىشاھلىق دەۋرىگە قەدەم قويۇدۇ.
بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى باشتىلا تۈركلەرنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن كۈچلۈك قوللۇشىنىڭ مەھسۇلى سۈپىتىدە مەيدانغا كەلگەن ئىدى.تۈركلەر ئەزەلدىن تارتىپلا تاڭ سۇلالىسىنى پۈتۈنلەي مۇنقەرز قىلىۋېلىشتەك ئەمىلىي كۈچىگە ئىگە ئىدى(تۈركلەر سۈي سۇلالىسىنى ئۆزى بىۋاستە ئاغدۇرۇپ تاشلاپ،ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنى ئۆز ھاكىمىيىتىگە قوشۇۋېلىش كۈچىگە ئىگە ئىدى،ئەمما ئۇنداق قىلمىدى؛626-يىلى8-ئايدا شەرقىي كۆكتۈركلەر تاڭ سۇلالىسىنىڭ ۋاپاغا جاپا قىلغانلىقىدەك ھەركىتىگە نارازىلىق بىلدۈرۈپ،تاڭ سۇلالىسىغا ھۇجۇم قىلىپ ئۇلارنىڭ پايتەختى چاڭئەننىڭ بوسۇغۇسىغا كەلدى،ئەمما تاڭ پادىشاھى تاڭ تەيزۇڭنىڭ شەخسەن ئۆزى ۋېيشۈي دەرياسىنىڭ كۆۋرىكىدە، ئات ئۆلتۈرۈپ قەسەم قىلىپ ساداقىتىنى ئىپادىلىشى بىلەن يەنە تېنچ چېكىنىپ چىقىپ كەتتى؛755-يىلى ئۆڭلۈك ۋە سۆيگۈم توپىلاڭ كۆتەرگەندە،758-يىلى سۆيگۈم يەنە قايتا توپىلاڭ كۆتۈرگەندە،765-يىلى تاڭ سۇلالىسىنىڭ مەشھۇر ئۇيغۇر سەركەردىسى بۇقا خۈييىڭ تىبەتلەر بىلەن بىرلىشىپ توپىلاڭ كۆتۈرگەندە،تاڭ سۇلالىسى ئاللىقاچان بۇ توپىلاڭلارنى بېسىقتۇرۇشقا ئاجىزلىق قىلدى.تۈركلەر تاڭ سۇلالىسىغا ياردەملىشىپ ئۇلارنىڭ ئىچكى توپىلاڭلېرىنى باستۇرۇپ بەردى،ھەرگىزمۇ توپىلاڭدىن توغاچ ئوغۇرلاپ تاڭ سۇلالىسىنى يۇتۇۋېلىشنى ئويلىمىدى)،ئەمما ئەجدادلېرىمىز تۈركلەر تاغنى تالقان قىلغۇدەك جاسارەت ۋە ئەمىلىي كۈچكە ئىگە بولۇپ تۇرۇقلۇقمۇ،ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك خانلىقلېرىنى مۇنقەرز قىلىۋېلىشنى ئويلىمىدى،ھەتتا كېيىنكى كۈنلەردە تىبەتلەر ئەجدادلېرىمىزغا ئەلچى ئەۋەتىپ تاڭ سۇلالىسىغا بىرلىكتە ھۇجۇم قىلىش تەكلىۋىنى بەرگەندىمۇ،تۈركلەر ئۇلارنىڭ تەلىپىنى قەتئىيلىك بىلەن رەت قىلدى.چۈنكى ئەجدادلېرىمىز تۈركلەر ئەزەلدىن تارتىپ ۋىجداننى،مەرتلىكنى ھەممدىن ئەلا بىلىپ كەلدى،ئەكسىچە ئىككى يۈزلىمىلىك،پۇرسەتپەرەسلىك ۋە ھىيلە-مىكىر ئىشلىتىشنى باشتىن-ئاخىر ئۇچىغا چىققان نومۇسسىزلىق دەپ بىلدى.ئەجدادلېرىمىز تۈركلەر تارىختىن بۇيان ئوخشىمىغان ئىرق،ئوخشىمىغان مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئىگە ئىنسانلار توپىغا قارىتا ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىپ،تەڭلىك ۋە باراۋەرلىكتە ياشاشتەك ئىنسانىي خىسلەتنى ئۆزلېرىنىڭ ياشاش پىرىنسىپى قىلىپ كەلدى.بۈگۈنكى كۈنلۈكتە ئەجدادلېرىمىزنىڭ بۇ خىل ياشاش پىرىنسىپى بىزنىڭ ئەقلىي خۇلاسە چىقىرىشىمىزنى كۈتۈپ تۇرۇدۇ!
پايدىلىنىلغان ئەسەرلەر
② تالات تېكىن﹝تۈركىيە﹞، <<ئۇرخۇن ئابىدىلىرى>>، مىللەتلەر نەشرىياتى، 2009-يىل 3-ئاي ئۇيغۇرچە 1- نەشرى. ④ <<Ⅷ-Ⅹ ئەسىرلەردىكى غەربىي تارىخى ھەققىدە تەتقىقات>>، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى، 2003-يىلى 11- ئاي، ئۇيغۇرچە 1-نەشرى. ⑤<<شىنجاڭدىكى مىللەتلەرنىڭ تارىخى>>، مىللەتلەر نەشىرياتى، 1999-يىلى 3- ئاي ئۇيغۇرچە 2- بېسىلىشى.
نەجەف
نەجەف بىر شەھەردۇر.
شەرقىي تۈركىستان ئاۋسترالىيە جەمئىيىتى
شەرقىي تۈركىستان ئاۋسترالىيە جەمئىيىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sherqiy Türkistan Awstraliye Jemiyiti ؛ ئىنگلىزچەEast Turkistan Australian Association) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئاۋسترالىيەدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن تەشكىلاتلىرىنىڭ بىرى.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
كەتىرا
250px|thumb|كەتىرا كەتىرا پۇرچاق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، كەتىراغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.
تونۇشتۇرۇلىشى
كەتىرا پۇرچاق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، كەتىراغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 50 - 80 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ ئوق يىلتىزى ئۇزۇن، شەكلى تۈۋرۈكسىمان بولىدۇ. غولى تىك، سىرتى شالاڭ، ئاق تۈكلەر بىلەن قاپلانغان؛ يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسكەن تاق سانلىق پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماق، ئۇششاق يوپۇرماقلىرى كىچىكرەك، سانى 17 ~ 29 غا قەدەر بولۇپ، تۇخۇمسىمان تېمىنە شەكلىدە، تولۇق گىرۋەكلىك كېلىدۇ، قوشۇمچە يوپۇرمىقى ئۈچ بۇرجەكلىك تېمىنە شەكلىدە بولىدۇ؛ ئومۇمىي گۈل رېتى ئۇچىدا ياكى قولتۇقىدا ئۆسىدۇ. گۈل رېتى قىسقا، گۈللىرى زىچ، كېپىنەكسىمان، رەڭگى سۇس سېرىق، ئومۇمىي گۈل سېپى ناھايىتى ئۇزۇن بولىدۇ. گۈل كاسسىسى قوڭغۇراققا ئوخشايدۇ، قارا تۈكلىرى بولىدۇ. قاسىراقلىق مېۋىسى كۆپۈپ چوڭىيىپ پۇۋەككە ئوخشايدۇ، ئۇرۇقى ئۇششاق بۆرەكسىمان، رەڭگى قارا.
دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ئەتىياز ۋە كۈز پەسلىدە قېزىۋېلىپ، چاچما يىلتىزى ۋە لاي - توپىلارنى تازىلىۋېتىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ، تولۇق نەمدەپ، يالپاقلاپ توغراپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ئۆسۈش ئورنى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ئالتاي، تارباغاتاي قاتارلىق جايلىرىدىكى تاغ ئورمانلىقىنىڭ ئوچۇقچىلىقى، ئورمان بويلىرى ۋە چاتقاللىقلاردا كۆپ ئۆسىدۇ.
تەبىئىتى
قۇرۇق ئىسسىق.
خۇسۇسىيىتى
بەدەننى قۇۋۋەتلەش، تەرلەشنى توختىتىش، ئەت ئۈندۈرۈش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش، ئىششىق ياندۇرۇش، تال، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 8 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ.
رېتسىپلار
كەتىرادىن 70 گرام، قانتېپەردىن 35 گرام ئېلىپ، قوي گۆشى بىلەن شورپا قىلىپ ئىچىپ بەرسە، ئۇزۇن مۇددەت كېسەل ئازابىدىن بولغان بەدەن ئاجىزلىقىغا ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ.
20 گرام كەتىرانى 12 گرام قانتېپەر، سەككىز گرام پەربۇن بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، سوڭى چىقىپ قېلىش ۋە بالىياتقۇ چىقۇقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
35 گرام كەتىرانى 70 گرام تاۋۇز شاپىقىنى 15 گرام توشقانزەدىكى بىلەن قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بۆرەك ياللۇغىدىن بولغان سۇلۇق ئىششىقلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
20 گرام كەتىرانى 20 گرام قانتېپەر، 12 گرام بايناق، 15 گرام ئايرىم ئېرىتىلگەن بۇغا مۈڭگۈز يېلىمى، 20 گرام پاقىيوپۇرماق ئۇرۇقى، بەش تال چىلان بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ھەرخىل ئىششىقلارغا ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ.
25 گرام كەتىرانى 12 گرام كىرەش، 20 گرام ئۇچقات، سەككىز گرام سوپۇندەرەخ تىكىنى، 12 گرام ئاچچىقتاۋۇز يىلتىز تالقىنى، 10 گرام بايناق، 14 گرام ياۋا كەشمىر، تۆت گرام چۈچۈكبۇيا بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، غەلۋىرەكنىڭ ئۇزۇنغىچە ئېغىز ئالماسلىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
20 گرام كەتىرانى 20 گرام كىرەش، 15 گرام لېپەكگۈل بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، باش قېيىش، ھەيز توختاپ قېلىش، رەڭگى سارغىيىش، يۈرەك سېلىش، دەم سىقىلىش ۋە بەل، پۇت سىرقىراپ ئاغرىش قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ. 12 گرام كەتىرانى 10 گرام بايناق، سەككىز گرام كەۋرەك بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بەدەن ئاجىزلىقىدىن بولغان كۆپ تەرلەشكە ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ.
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزالىرى
دىڭ شۆشياڭ، شى جىنپىڭ، ما شىڭرۈي، ۋاڭ يى، ۋاڭ خۇنىڭ، يىن لى، شى تەيفېڭ، ليۇ گوجۇڭ، لى شى، لى چياڭ، لى گەنجيې، لى شۇلېي، لى خۇڭجۇڭ، خې ۋېيدۇڭ، خې لىفېڭ، جاڭ يۇشيا، جاڭ گوچىڭ، چېن ۋېنچىڭ، چېن جىنىڭ، چېن مىنئېر، جاۋ لېجى، يۈەن جياجۈن، خۇاڭ كۈنمىڭ، سەي چى
ئاياللار
ئاپتورى: ھەبىبۇللا ئابلىمىت
سۆيگىنىڭلارغا گۈل بېرىڭلار، گۈل بولمىسا تەبەسسۇم.
-مەۋلانا
جالالىدىــن رۇمىنىــڭ تەپەككۇرىــدا ئاياللارنىــڭ ئورنــى ناھايىتىمــۇ يۈكســەك. جالالىدىــن رۇمىنىــڭ ياشــىغان دەۋرلىــرى فىئوداللىــق ھاكىــم مۇتلەقلىــق ھۆكــۈم ســۈرگەن، تېخــى قۇللــۇق تــۈزۈم بىــكار قىلىنمىغــان زامانلارغــا توغــرا كېلەتتى. ئــۇ دەۋرلەردە ئاياللارنىــڭ ئورنــى مەيلــى مۇســۇلمانلار مەيلــى خىرىســتىيانلاردا بولســۇن ئىنتايىــن تــۆۋەن ئىــدى. ئۇلارنىــڭ ئورنــى شــۇنچىلىك بولغاندىكىــن، ئەلۋەتتــە ســۆزىنىڭ قىممىتــى قانچىلىــك بولاتتــى دەيســىز؟ شــۇنداق بىــر دەۋردە جالالىدىــن رۇمــى مۇرىتلىرىغــا ئايالــلار توغرىســىدا مۇنــداق ۋەز قىلغــان:
ئايال دېگەن نېمە؟ بــۇ دۇنيــا دېگــەن گــەپ بىلــەن ئوخشــاش. بۇنــى دېســەڭمۇ دېمىســەڭمۇ ئــۇ ئــۆز تەبىئىيتىنــى تاشــلىمايدۇ. بىــراق ســېنىڭ سەپســەتىلىرىڭ ئۇنىڭغــا زىيــان يەتكۈزۈشــى مۇمكىــن.ســەن ئايالىڭغــا باشــقىلاردىن ئۆزۈڭنــى قاچــۇرۇپ، يۈزۈڭنــى كۆرســەتمە دەپ قانچــە تاپىلىســاڭ، ئۇنــى كــۆرۈش پىيىگــە چۈشــىدىغانلار شــۇنچە كۆپىيىــدۇ. ئۇنىــڭ ئۆزىمۇ ئادەملەرگــە كۆرۈنــۈش كويىغــا چۈشــىدۇ. چۈنكى چەكلەنگەن نەرســە ئىنســاننى كۈچــەپ تارتىــدۇ. ســەن تىنــچ خاتىرجــەم تۇرۇۋاتىمــەن دەپ ئويلايســەن، لېكىــن ئەتراپىڭــدا ئــۆز قولــۇڭ بىلــەن نارازىلىق ئوتىنــى ياققانلىقىڭدىــن بىخــەۋەر. ئۇنىــڭ قەلبىگــە ياخشــىلىق ئۇرىقىنــى تېرىغــان بولســاڭ ياخشــىلىق يولىــدا مېڭىۋېرىــدۇ. بــەس، بۇنىڭغــا ئــاۋارە بولمايــلا قــوي! ئۇنىــڭ ئەكســىچە بولســا، بەرىبىــر دېگىنىدىــن ۋاز كەچمەيــدۇ. ســېنىڭ چەكلەشــلىرىڭ ئۇنىــڭ خائىشــلىرىنى كۈچەيتىــدۇ خــالاس. ســەن كېچــە -كۈنــدۈز ئۇنىــڭ بىلــەن بەسلىشــىپ، ئۇنــى تۈزەتمەكچــى بولىســەن. ئــۆز قولــۇڭ بىلــەن ئۇنىڭغــا چاپلاشــقان مەينەتچىلىكنــى ســۈرمەكچى بولىســەن. ئەممــا بــۇ ســىناق ســاڭا سەۋەپســىز بېرىلمىگــەن، ئۇنىــڭ ياردىمى بىلــەن ئۆزۈڭدىكــى مەينەتچىلىكنــى ســۈرتكىن دەپ بېرىلگــەن. ئۇنى كەمچىلىكلىــرى بىلــەن قوبــۇل قىلىــپ كۆڭلىنــى ئــال. بارلىــق مېھرىــڭ بىلــەن ئۇنــى تــۈزەت. ئىــلاج بــار ئەركەكلەرگــە خــاس رەشــىك بالاســىدىن خالــى بولغايســەن. جاھىلــلار ھەقىقەتــەن ئاياللاردىــن ئۈســتۈن تۇرىــدۇ. ئۇنــداق ئىنســانلار نېمىشــقىدۇر قوپــال، باغــرى تــاش كېلىــدۇ. ئــۇلاردا رەھىــم شــەپقەت، مېھرى-مۇھەببــەت، ھىممەت-خەيرھاھلىــق ئــاز بولىــدۇ. ئۇلارنىــڭ تەبىئىتىــدە ھايۋانلىــق ھۆكۈمــران. شــۇ ســەۋەپتىن مۇھەببــەت ۋە شــەپقەت ئىنســانلىقتۇر، غــەزەپ ۋە خىرىس ھايۋانلىقتــۇر. بۇنــداق ئەركەكلەردىــن ئەقىللىــق ۋە دىلــى گــۈزەل ئايالــلار خېلىــلا ئۈســتۈن.
جالالىدىــن رۇمــى ئاياللارنىــڭ ئۈســتۈنلىكىنى تەرغىــپ قىلىدىغــان ۋەزلەرنــى بېرىــش ئارقىلىــق ئەتراپىدىكىلەرگــە، مىللىتىگە ۋە ھەتتــا پۈتــۈن دۇنياغــا ئىنســانىيەتنىڭ پەقــەت ئايالــلار ئارقىلىقلا بىــر پۈتــۈن گــەۋدە بولالايدىغانلىقىنــى جاكارلىغــان.
جالالىدىــن رۇمــى يەنــە ئەر-ئايــال ئوتتۇرىســىدىكى جىنســىي مۇھەببەتنىــڭ ناھايىتــى مۇھىملىقىنــى ئوتتۇرىغــا قويغــان. چۈنكــى جالالىدىــن رۇمىنىــڭ نەزىرىــدە ئىككى جىنــس ئوتتۇرىســىدا مەۋجۇت بولــۇش پائالىيىتىنــى ئاخىرغىچــە داۋاملاشتۇرۇشــنىڭ بىــر تارتىــش قانۇنــى بــار بولــۇپ، بــۇ قانۇنغــا مەيلــى ئــەر، مەيلــى ئايــال ئۆزلۈگىدىــن بــوي ســۇنىدىغانلىقىنى ئىلگىــرى ســۈرىدۇ. ئــۇ مۇنــداق دەيــدۇ:
«جىنســىيەتنىڭ ئالامــەت بىــر تارتىــش كۈچــى بــار. قەيــەردە بىــر نەرســە ئىزدەشــكە مەجبــۇر بولســاڭ، ئۇنــى ئىزدەتكــەن ۋە ئۆزىگــە تارتقــان نەرســە يەنــە شــۇ ئۆزىنىــڭ جۈپتىــدۇر.» يەنە بۇ توغرىسىدا مۇنداق دەيدۇ:
ھــەر نەرســە بىــر نەرســە بىلــەن بىرگــە بولغانــدا ھاياتلىققــا ئىگــە بولىــدۇ. ئــەر ئايالــلار بىلــەن بىرگــە بولــۇپ بــالا بولىــدۇ، تۇپــراق يامغــۇر بىلــەن بىرلەشســە ھوســۇل بېرىــدۇ.
جالالىدىــن رۇمــى پۈتــۈن تەبىئــەت دۇنياســىدىكى شــەيئىلەرگە ئەھمىيــەت بەرگەندىــن بەكــرەك ھاياتلىقنىــڭ بىــر گۈزەل پارچىســى بولغــان ئاياللارغــا ئالاھىــدە ئەھمىيــەت بەرگەن. چــالا ســاۋات موللىــلار «ئاياللارنىــڭ ئىســمىنى قەبــرە تېشــىغا يېزىشــقا بولمايــدۇ» دەپ پەتىــۋا بەرگــەن دەۋرلــەردە، جالالىدىــن رۇمــى قىلچــە ئىككىلەنمــەي ئاياللارنــى ئۇلــۇغ بىــر بارلىــق دەپ بىلىــپ، ئاياللارنىــڭ جەمئىيەتتىكــى ئورنىنى كۆتۈرۈشــكە تىرىشــقان. ھەتتــا ئــۇ مەشــھۇر ئەســىرى «مەســنەۋى»دە مۇنــداق دەيــدۇ:
ئايالــلار يارىتىلغــان بىــر بارلىق ئەمــەس، بەلكــى يارىتىدىغان بىــر قۇدرەتتۇر. ئايــال كىشــىگە تەبىئــەت بەخــش قىلغــان نەرســىنى ئــەر كىشــى پەقــەت جاســارەت بىلــەن قولغــا كەلتۈرەلەيــدۇ.
جالالىدىــن رۇمىنىــڭ دەرگاھىــدا ئــەر مۇرىتلىرىدىــن باشــقا يەنــە نۇرغــۇن ئايــال مۇرىتلارمــۇ بــار بولــۇپ، ئــۇلار بىــر يەرگــە جــەم بولــۇپ جالالىدىــن رۇمىنــى مەجلىســلىرىگە تەكلىــپ قىلغان ۋە جالالىدىــن رۇمىمــۇ ھىــچ ئىككىلىنىــپ ئولتۇرمــاي بــۇ تەكلىپلەرنــى قوبــۇل قىلىــپ ۋەز نەســىھەتلەرنى قىلغــان. جالالىدىــن رۇمــى ئوغلــى ســۇلتان ۋەلەتكــە يازغــان مەكتۇپىدا مۇنــداق دېگەن:
ئايالىڭنىــڭ كۆڭلىنــى ھــەر ۋاقىــت خــوش قىلغىــن. ھــەر كېچىنــى تــوي كېچىســىدەك ئۆتكۈزگىــن. ئەگــەر ئايالىڭغــا ھۆرمەتســىزلىك قىلســاڭ، مــاڭا ھۆرمەتســىزلىك قىلغان بولىســەن…
ئالەمدە ھەر نەرسىنىڭ جەلىپكارى بار. ئىسسىق ئىسسىققا، سوغۇق سوغۇققا تارتىدۇ. ئەسلى بولمىغان ئەسلى بولمىغاننى تارتىدۇ. باقىلەر باقىلەردىن مەست بولىدۇ. جەھەننــەم ئەھلــى بولغانــلار جەھەننــەم ئەھلــى بولغانلارنىــڭ جەلپكارىــدۇر. نۇرغــا مەنســۇپ بولغانــلار پەقــەت نۇرغــا مەنســۇپلارنى ئىســتەيدۇ.ئەتىــر ســاتقانلارنىڭ رەســتىلىرىگە قــارا. ھــەر جىنــس ئــۆز جىنســىنىڭ يېنىغــا قويىلىــدۇ.
جالالىدىــن رۇمــى ھاياتىــدا پەقــەت بىــر ئاياللىــق بولــۇپ ئۆتكــەن. ئۇنىــڭ بىرىنجــى ئايالى ياشــلا ۋاپــات بولــۇپ كەتكەندىن كېيىــن قايتــا ئۆيلەنگــەن. ئەممــا ئايالــى ھايــات ئىكــەن ئــۆزى ئــۇ ئالەمگــە ســەپەر قىلغــان. ھەرگىــز كــۆپ خوتۇنلــۇق بولمىغان. قــۇل دېــدەك ئىشــلەتمىگەن. ھەتتــا قۇللــۇق تۈزۈمگــە قارشــى چىققــان. تەبىئەتتىكــى ھــەر زەررىچىنىــڭ تەڭرىنىــڭ بىردىــن پارچىســى ئىكەنلىكىنــى ئىلگىــرى ســۈرگەن جالالىدىــن رۇمــى ئىنســانلارنىڭ جىنســىيەت ئايرىمچىلىقــى قىلىــپ ئاياللارنــى خــور كۆرۈشــىنى نادانلىــق، جاھىلىيەتنىــڭ ئالامىتــى دەپ قارىغــان. ئــۇ يەنــە ھەممــە ئــادەم تەڭرىنىــڭ ئالدىــدا تــەڭ بــاراۋەر. جىنســى ئايرىمچىلىقنــى تەڭــرى قوبــۇل قىلمايــدۇ دەپ قارىغــان. جالالىدىــن رۇمىنىــڭ نەزىرىــدە ئەر-ئايالــلار تــوي قىلىــش ئارقىلىــق پۈتۈنلىشــىدۇ، ئىككــى تــەن بىــر تــەن بولىــدۇ، بۇنداق ئىككــى تەننىــڭ بىــر تــەن بولۇشــى بەختلىــك ئائىلىنىــڭ ئالدىنقــى شــەرتى دەپ قارىغــان. جالالىدىن رۇمى مۇنداق دەيدۇ:
ئەر-خوتۇن بىر-بىرسىگە ئوخشىشى لازىم. ئاياق ۋە مەسىلەرنىڭ جۈپلىرىگە قارا. ئاياقنىــڭ بىــر تىلــى پۇتۇڭغــا چــوڭ كەلســە، ئىككىنجىســى كارغــا كەلمەيــدۇ. ئىشــىك قانىتىنىــڭ بىــرى كىچىــك، يەنــە بىرىنىــڭ چــوڭ بولغىنىنــى كۆردۈڭمــۇ؟ ئورمانــدا ئارســلان بىلــەن بۆرىنىــڭ جــۈپ بولغىنىنــى كۆردۈڭمــۇ؟ بىــر ئايالنىــڭ ئېــرى ۋە ياكــى بىــر ئەرنىــڭ ئايالــى باشــقا بىــر يەرگــە كەتســە، ئــۇزۇن ئۆتمــەي يەنــە بىــرى دەرھــال كېلىــدۇ. شــۇڭا ئەر-ئايالــلار بىر-بىرىدىــن ئايرىلمايــدۇ. ھــاۋادا ئۇچۇۋاتقــان قۇشــلارمۇ ئــۆز جۈپتــى بىلــەن بىرگــە ئۇچىــدۇ.
جالالىدىن رۇمى يەنە بۇ توغرىسىدا مۇنداق دەيدۇ:
ئاللاھ ئايالنى ئەرگە يولداش ياراتتى. ئادەم ھەرگىز ھاۋادىن ئايرىم قالمايدۇ. كۆرۈنۈشتە سۇ ئوتتىن ئۈستۈندۇر. كۆرۈنۈشتە ئەر ئايالدىن ئۈستۈندۇر. ئەممــا ئەمەلىيەتتــە ســۇنى ئوتنىــڭ ئۈســتىگە قويســاق ۋاراقــلاپ قاينايــدۇ. ئەمەلىيەتتە ئەرلەر مەغلۇبىيەتچىلەردۇر. مەغلۇبىيەتكــە مۇھەببــەت ســەۋەپچى بولســا، نېمــە دېگــەن بەختلىــك ئــۇ مەغلۇبىيەتچىلــەر.
جالالىدىــن رۇمىنىــڭ نەزىرىــدە تەســەۋۋۇپ يولــى ئۆزىنــى ئۇنتــۇپ، تەركــى دۇنيــا بولــۇش ئەمــەس بەلكــى ئۆزىنــى ھەقىقىي تونــۇپ يېتىــپ كامالەتكــە يېتىــپ ئۆزىنــى قايتــا تاپماقتــۇر. بــۇ جاپالىــق يولــدا ھەقىقەتكــە يېتىــپ كامىــل ئــادەم بولۇش ئۈچــۈن تــوي قىلماســلىقتەك ئىنســانىيەتنىڭ قانۇنىيەتلىرىگــە قارشــى بولغــان غەيــرى نەرســىلەرگە ئــورۇن يوق. بەلكــى ئەكســىچە بــۇ كامالەتكــە يېتىــش يولىــدا ئۆزىنىــڭ نىكاھلىــق ھــالال جۈپتىدىــن ئىبــارەت بــۇ گۈزەللىــك بولســا ئەرلەرگــە مەنىۋىــي ئوزۇقتــۇر. جالالىدىــن رۇمىنىــڭ نەزىرىــدە ئەرلەرنىــڭ ئاياللاردىــن ئۈســتۈنلىكى جىســمانىي جەھەتتىكــى ئۈســتۈنلۈك بولــۇپ، بــۇ ئەمەلىيەتتــە ھەقىقىــي ئۈســتۈنلۈك ھىســاپلانمايدۇ دەپ قارايــدۇ. ئــۇ بــۇ توغرىســىدا مۇنــداق دەيــدۇ:
يۇقارقــى ســۆزلەر يەنىــلا ئاياللارغــا بولغــان ھۆرمــەت، مۇھەببەتنــى ئىپادىلەش ئارقىلىق ئىككىلىســىنىڭ «بىرلەشــتۈرۈلگەن» لىكىنىــڭ ئىپادىســىدۇر. يەنــى ئاشــىقتا بىربىرلىرىنى ســۆيگەن ئايرىم بىرلىكنىــڭ بىرلىشــىپ، پۈتۈنلۈشــۈپ نەتىجىگــە ئېرىشــكەنلىكىدۇر. جالالىدىــن رۇمــى ئۆمــۈر بويــى ئىلغــار پىكىرلىــرى بىلــەن قاتتىــق قېتىــپ مومياغــا ئايلىنىــپ قالغــان دىنىــي ئەقىدىلەرگــە، ئەركىــن تەپەككۇرنــى بوغۇدىغــان قائىدە-يوســۇنلارغا قارشــى جــەڭ ئىــلان قىلغــان. بولۇپمــۇ جالالىدىــن رۇمــى قۇلچىلىق ئىدىيىســىنى، مۇتەئەسســىپ كــۆز قاراشــلارنى ياقىلىمىغــان. ئەممــا كېيىنكىلــەر جالالىدىــن رۇمىنىــڭ ھەقىقىــي ئىدىيەلىرىنــى خۇنۈكلەشــتۈرۈپ خىيالىــي پىكىــر ۋە تۇيغــۇلار بىلــەن بوغــۇپ، ھۆكۈمــران ســىنىپلار ئۈچــۈن خىزمــەت قىلىدىغــان قورالغــا ئايلانــدۇرۇپ قويغــان.
مەنبە: “جالالىدىن رۇمىنىڭ تەپەككۇرى” ناملىق كىتاب
مۇقاتىل ئىبنى سۇلايمان
مۇقاتىل (مقَاتل بْنُ سُلَيْمَان الْأَزْدِيّ البَلْخِيُّ): مۇقاتىل ئىبنى سۇلايمان ئەلئەزدىي ئەلبەلخىي. (ھ. 80 – 150 / م. 699 – 767) تەبەئى تابىئىن، ئازادگەردە. «قۇرئان»نى باشتىن ئاخىرىغىچە تەفسىر قىلغان كاتتا مۇفەسسىر. ئەمما، ھەدىس رىۋايىتىدە «ئىشەنچسىز» دەپ قارىلىدۇ.
ئاياللار
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئاسترونومىيىلىك قاراشلار
ئاسترونومىيىلىك قاراشلار
بىپايان يايلاقتا كۈندۈزى مال، كېچىسى مال ساقلاش بىلەن، كەڭ يېزا - قىشلاقلاردا سەھەر تۇرۇپ كەچ يېتىپ، ئېتىز - ئېرىق، تېرىم - يىغىم ئىش بىلەن بەند بولۇپ ئۆتكەن ئەجدادلىرىمىز دائىم تەبىئەتنىڭ، بولۇپمۇ، ھاۋارايىنىڭ ھەرخىل ۋەھىمىلىرىدىن خالىي بولالمىغان. ئۇلار ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش ئەمەلىيىتى ئاساسىدا تەكرار كۆزىتىش ئارقىلىق ئۇنداق ۋەھىمىلەرنىڭ بەزى ئاسمان جىسىملىرىدا پەيدا بولىدىغان ئۆزگىرىشلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىكىنى ۋە ئۇنىڭ مەلۇم قانۇنىيەتكە باغلىنىشلىقىنى ھېس قىلغان. بۇنىڭ بىلەن ئەجدادلىرىمىز كۈن، ئاي ۋە بەزى يۇلتۇز تۈركۈملىرىنىڭ چىقىش - پېتىش قاتارلىق ئۆزگىرىش ھەرىكىتىنىڭ دەۋر قىلىش ۋاقتىنى (بۇرجلۇق ۋاقتىنى) ھېسابلاپ ئېنىقلاپ چىققان ۋە شۇ ئاسمان جىسىملىرىنى پەرقلەندۈرۈپ ئۇلارغا ئايرىم - ئايرىم ئات قويغان. شۇ ئاساستا يىل، پەسىل، ئاي پەرقلىرىنى تېپىپ چىقىش بىلەن ئىشلەپچىقىرىش پائالىيەت مەزگىللىرىنى بەلگىلىگەن، ئادەتتە ھاۋارايىدا بولىدىغان ئۆزگىرىشنى ئالدىن تەخمىن قىلالايدىغان بولغان، خەلق ئىچىدە مۇنداق خەۋەر قىلىدىغانلار <مۇنەججىم> نامى بىلەن مەشھۇر. 
مۇنەججىملەرنىڭ ھۆكىمە: ئەگەر ئۈكەر (ھۈكەر) (<تۆمۈر قوزۇق> دەپمۇ ئاتىلىدۇ) كۆپىيىپ، ئايغا يېقىنلىشىپ ماڭسا (ھەرىكەتلەنسە) شۇ ئايدا بوران - چاپقۇن ئاز بولىدۇ؛ يەرگە يېقىنلاشسا، كۆكلەم يېقىنلىشىدۇ؛ سۇغا يېقىنلاشسا، يامغۇر - يېشىن كۆپ بولىدۇ؛ قۇرغاق يەرگە يېقىنلاشسا، قۇرغاقچىلىق، تاغقا يېقىنلاشسا، پىژغىرىم ئىسسىق بولىدۇ؛ ئۈكەر ياتسا(كۆرۈنمىسە) تومۇز كىرىدۇ، ئۈكەر تۇغسا، (قايتا چىقسا)، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يىلتىزى توختاپ دان تۇتىدۇ، مېۋىلەيدۇ. ئادەتتە 5 - ئاينىڭ ئاخىرىدىن 7 - ئاينىڭ بېشىغا قەدەر بولغان ئارىلىقتا ئاسمان بوشلۇقىدا ئۈكەرنى كۆرگىلى بولمايدۇ، بۇ ھالەت تەخمىنەن قىرىق كۈن داۋاملىشىدۇ. بۇ خەلق ئىچىدە <ئۈكەر پاتتى> ياكى <يەرگە چۈشتى> دەپ ئاتىلىدۇ. 
ئەجدادلىرىمىز ئۈكەردىن كېچىسى يول يۈرگەندە كومپاس ئورنىدا پايدىلىنىپ كەلگەن. ئۇلار ئۈكەرگە قوشنا ئىككى يۇلتۇزنىڭ خۇسۇسىيىتىگە قاراپ بىرىنى <بېلىق يۇلتۇز> يەنە بىرىنى <قوزا يۇلتۇز>؛ ئەڭ ئېگىزدىكى ساتوردىن يۇلتۇز تۈركۈمىنى <ئاقار يۇلتۇز>؛ مېركۇرىي يۇلتۇز تۈركۈمىنى سۈمبىلە (<بۇغداي بېشى>) دەپ ئاتىغان، مۇنەججىملەرنىڭ ھۆكىمى بويىچە: بېلىق يۇلتۇز غۇۋالاشسا، قىش ئاخىرلىشىدۇ، قوزا يۇلتۇز ئۆرلىسە كۆكلەم باشلىنىدۇ؛ تارازا يۇلتۇز تۇغۇلسا، ئىسسىق يېنىشقا باشلاپ، تاڭ سالقىنلىشىپ ئارپا، بۇغداي پىشىدۇ. سۈمبىلە تۇغسا، كۈن كۈزگە تايايدۇ، قىشنىڭ تەييارلىقى باشلىنىدۇ. <سۈمبىلە يېمى، قىشنىڭ غېمى> دېگەن بۇ ماقال شۇ ئادەت ئاساسىدا چىققان. مۇنەججىملەرنىڭ ھۆكىمى بويىچە، كۈن قوتانلاپ خۇنۇكلەشسە قار ياغىدۇ، ئاي قوتانلاپ خۇنۈكلەشسە ئوچۇق كۈن بولىدۇ، يېڭى ئاي تىڭ چىقسا، شۇ ئاي ئىچىدە ھۆل - يېغىن، بوران - چاپقۇن كۆپرەك بولىدۇ، كۆڭۈلسىز ۋەقەلەرمۇ كۆپرەك سادىر بولىدۇ؛ ئۇدۇل چىقسا، كۈن ئوچۇق بولىدۇ؛ كونا ئاينىڭ چىقىشى، يېڭى ئاينىڭ بېشىدا ھاۋارايىدا يا مۇنداق، يا ئۇنداق ئۆزگىرىش بولىدۇ، مۇنەججىملەر بۇنى <توقال> دەپ ئاتايدۇ. بۇنداق ئەھۋال باش ئەتىياز، كەچ كۈزدە كۆپرەك سادىر بولىدۇ. <ئاينىڭ بېشىدىن قورقماي، بەشىدىن قورق> دېگەن ماقال ئەجدادلىرىمىزنىڭ شۇ تەجرىبىسى ئاساسىدا كېلىپ چىققان.
ئەجدادلىرىمىزنىڭ تەجرىبىسىدىن ئىسپاتلىنىشىچە، تومۇز مەزگىلىدە كۈن قاتتىق ئىسسىپ كەتسە قىش ئوتتۇرىسىدا قاتتىق سوغۇق بولىدۇ. شەبنەم چۈشسە، كۈن كۈزگە تايايدۇ. قىراۋ كېچىكىپ چۈشسە، كۆكلەممۇ كېچىكىدۇ. مۇنەججىملەرنىڭ يۇقىرىقىدەك ھۆكۈملىرىنىڭ ئاساسىي جەھەتتىن توغرىلىقى ئەمەلىيەتتە ئىسپاتلانغان. 
ئەجدادلىرىمىزدا باشقا مىللەتلەردىكىگە ئوخشاش ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ھاۋارايىغا بولغان تەسىرىگە قارىت ئۇلارنى ياخشىلىق - يامانلىققا سىمۋول قىلىش ئەقىدىسى كېلىپ چىققان. كۈن، ئاي توغرىسىدا ناھايىتى ئوبرازلىق رىۋايەتلەر توقۇلغان. ئەجدادلىرىمىز كۈننى يەر يۈزىدىكى بارلىق ھاياتلىقنىڭ، ئاينى تۈن چىرىغىنىڭ سىمۋولى؛ مارىسنى، جۈملىدىن قۇيرۇقلۇق يۇلتۇزنى يامانلىققا ( ئۇ چىققاندا ھەرخىل بالايىئاپەت بولىدۇ دپ قارىلىدۇ)؛ ۋېنرا (چولپان) نى شادىيانىلىققا؛ مېركۇرىي (سۇ يۇلتۇز) نى پاراۋانلىققا؛ پۇپېتىر (ئوت يۇلتۇز) نى بەخىتكە؛ مىرىخ (شامال يۇلتۇز) نى شادىيانىلىققا؛ مېركۇرىي (سۇ يۇلتۇز) نى پاراۋانلىققا؛ يۇپېتىر ( ئوت يۇلتۇز) نى بەخىتكە؛ مىرىخ (شامال يۇلتۇز) نى پالاكەتچىلىككە؛ ئاتارود (سۇ يۇلتۇز) نى باياشادلىققا سىمۋول قىلغان ۋە مۇشۇ ئاساستا ھاۋادا بولغۇسى ئۆزگىرىشكە روھىي ھازىرلىق كۆرۈپ ئادەتلەنگەن. ئاي، كۈن توغرىسىدىكى رىۋايەتتە مۇنداق ھېكايە قىلىنىدۇ: 
<ئەلمىساقتا كۈن بىلەن ئاي قوشكېزەك ئىكەن، كىچىكىدىن ئايرىلماي چوڭ بولغانىكەن. ئۇلار پەرىزاتتىنمۇ چىرايلىق بولغانلىقى ئۈچۈن چوڭ بولغانسېرى چىراي تالىشىپ قىزغىنىشىدىغان بولۇپ قاپتۇ. بىر كۈنى ئىككىسى >سەندىن مەن چىرايلىق< دەپ جودالىشىپ، ئاچچىقلىرىغا پايلىماي يۈزلىرىگە قوغ چېچىشىپتۇ، كۈن شۇئان يۈزىنى سۈرتۈۋاپتۇ، يۈزى ۋاللىدە ئېچىلىپ بۇرۇنقىدەك نۇر چاقناپتۇ، ئاي ئالاقىزادىلىكتە يۈزىنى شۇئان سۈرتەلمىگەنكەن، يۈزى داغلىشىپ پارقىرىماس بولۇپ قاپتۇ. بۇنىڭ بىلەن ئىككىسى ئاداۋەتلىشىپ كۈن ئالدى بىلەن كۈندۈزى ئاسمانغا چىقىپ كېتىپتۇ، ئاي ئارقىسىدىن كېچىسى چىقىپتۇ. كۈن كۈندۈزنى، ئاي كېچىنى يورۇتىدىغان بولغانىكەن>. ئۇيغۇرلارنىڭ ھېكايە - چۆچەكلىرىدە قىز - ئاياللارنىڭ گۈزەللىكى ئاي بىلەن كۈنگە ئوخشىتىلىپ <ئاي دېسە، ئاغزى بار، كۈن دېسە، كۆزى بار> دەپ تەسۋىرلىنىدۇ، روشەنكى، بۇنىڭغا ئاشۇ رىۋايەتنىڭ روھى سىڭدۈرۈلگەن. 
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۇ ساددا ئاسترونومىيىلىك قارشى ئۇزۇن مۇددەتلىك كۆزىتىش ئەمەلىيىتىدىن كەلگەن ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەمەلىيەتتە ئىسپاتلانغان.
يۇھاننا يازغان بىرىنچى خەت
يۇھاننا يازغان بىرىنچى خەت
نەۋال سەئداۋىي
نەۋال سەئداۋىي.
8 - نويابر
ياكى 8 - ئوغلاق ۋە ياكى 11 - ئاينىڭ 8 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 312 - (كەبىسە يىلى 313 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 53 كۈندۇر.
ئەنتاكىيە
ئەنتاكىيە بىر شەھەردۇر.
چېن چۈەنگو
چېن چۈەنگو (خەنزۇچە: 陈全国)، ئەر، خەنزۇ، 1955- يىلى ئوغلاق ئېيىدا خېنەن ئۆلكىسى پېڭيۈ ناھىيىسىدە توغۇلغان. 1973- يىلى 12- ئايدا خىزمەتكە چىققان. جېڭجۇ ئۇنىۋېرستىتىت سىياسىي ئىقتىساد كەسپىنى پۈتتۈرگەن، سابىق ۋۇخەن ئۇنىۋېرستىتى ماشىنسازلىق سانائەت ئۇنىۋېرستىتى ئىقتىسادشۇناسلىق ئىلمى ماگىستىرى. ج ك پ 7- نۆۋەتلىك كاندىدات مەركىزى كومېتىت ھەيئىىتى، 8- نۆۋەتلىك مەركىزى كومېتىتنىڭ ھەيئىتى. ج ك پ خېنەن ئۆلكىلىك كومىتېتنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، خېنەن ئۆلكىلىك خەلق ھۆكىمىتى ئۆلكە رەئىسى، ج ك پ شىزاڭ ئاپتونوم رايونى پارتكوم سېكرىتارى. ئاتالمىش ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ ﭘﺎﺭﺗﻜﻮﻣﯩﻨﯩﯔ سېكرىتارلىقىنى ئۆتىگەن (2016 - 2021).
دەستلەپكى يىللىرى
ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، 18 يېشىدا جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىگە قاتناشقان. 1977- يىلى كەسىپ ئالماشتۇرۇپ خېنەن ئۆلكىسى جۇمادىيەن شەھرىدە بىر ماشىنسازلىق ئۈشكۈنىلىرى زاۋۇدىغا خىزمەتكە تەقسىم قىلىنغان. 1978- يىلى ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن ئىمتىھان بېرىپ جېڭجۇ ئۇنىۋېرستىتى ئىقتىساد كەسپىگە ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن خېنەن ئۆلكىسى پېڭيۈ ناھىيىسى شىندىيەن كوممۇناسىغا تەقسىم قېلىنغان. بۇ يەردە ج ك پ نىڭ ئەڭ تۈۋەن قاتلىمىدىن سىياسىي ھاياتىغا قەدەم قويغان.
خىزمەت تارىخى
سىياسەت ئالەمىگە قەدەم باسقاندىن كېيىن ئۇزۇن بىر مەزگىل خېنەندە ئاساسي قاتلامدا خىزمەت قىلغان. ئۇنىڭ خىزمەت تارىخى تۆۋەندىكىچە:
ئاقچال يېزىسى
ئاقچال يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ شەرقىي شىمال يۆنىلىشىگە جايلاشقان، خوتەن شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىگە تەۋە، خوتەن شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 100 كىلومېتىر، شەرقنى بويلاپ يۇرۇڭقاش ۋە خوتەن شەھىرىنىڭ جىيا يېزىسى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ، غەربنى بويلاپ قاراقاش دەرياسى بىلەن قاراقاش ناھىيىسى نىڭ كاۋاك يېزىسى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ، جەنۇبى تەرىپى خوتەن ئىسلاماۋات يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالى تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن قوشنا.
تەبىئىي بايلىقى
ئاقچال يېزىسى تەۋەلىكىدىكى يۇرۇڭقاش دەرياسىنى بويلاپ ئىلگىرلىگەندە 280 مىڭ مو توغراق ئورمىنى ۋە 30 مىڭ مو ئەتراپىدا تەبىئىي ئوتلاق، قىزىل ئاق تاغ، يۇرۇڭقاش دەرياسى بىلەن قاراقاش دەرياسىنىڭ كېسىشكەن جايىدىكى گۈزەل مەنزىرە، ھەر خىل ياۋا بېلىق، ئاز ئۇچرايدىغان ئەتىۋارلىق ھايۋانلار بار. تەۋەلىكىنىڭ تۇپرىقى قۇمساڭغۇ تۇپراق، شور تەركىبى يۇقىرى، ياۋا يېپىنچا ئۆسۈملۈكلەردىن يۇلغۇن، قومۇش، كۆك يانتاق، چۈچۈكبۇيا، دەريا ئارلىقىغا جايلاشقان نەچچە 100 مىڭ مو يەردىكى توغراق ئورمىنى، موڭغۇل جەرىنى، ياۋا توڭگۇز، تۈلكە، سېرىق ئۆردەك قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
ئاقچال يېزىسىغا قاراشلىق سەككىز مەمۇرىي كەنت بار، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 17.88 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 1.8 مىڭ مو، پايدىلىنىلمىغان يەر كۆلىمى 80 مىڭ مو، تەۋەلىكىدىكى ئومۇمىي ئائىلىنىڭ سانى 896 گە يەتكەن، نوپۇسى 4806 ئادەم، ھەممىسى يېزا ئىگىلىك نوپۇسىدىكى ئۇيغۇرلار. يېزا ئىگىلىكىدە تېرىق، كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق نى ئاساس قىلىدۇ، باغۋەنچىلىك ىدە ئاساسلىقىچىلان، تاۋۇز، قوغۇن ۋە ئۈزۈم قاتارلىقلارنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىچىلىق تا ئاساسلىقىكالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ.
ئىقتىسادى
2012-يىلى ئاقچال يېزىسى 2179.44 مىڭ يۈەن ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 3686 يۈەنگە يەتكەن، 2002-يىلدىكىدىن 357 يۈەن ئاشقان. دېھقانلارنىڭ چىلان ئۆستۈرۈش ۋە سۇ تېجەپ تېمىتىپ سۇغىرىش ئىشلىرىنى، مەركەزلىك بېقىش ۋە تارقاق بىرلەشتۈرۈش، چارۋىچىلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىشلىرىنى نۇقتىلىق يېتەكلەپ، دېھقانلارنى بېيىشقا يىتەكلىگەن. نامراتلارنى يۆلەش تۈرى ۋە مەبلەغلەرنى پائال قولغا كەلتۈرۈپ، 530 مىڭ يۈەن مەبلەغنى ھويلا-ئاراملارنى ئۆزگەرتىش تۈرىگە سالغان، دېھقان، چارۋىچىلار بۇنىڭدىن ھەقىقىي تۈردە مەنپەئەتلەنگەن.
خوجىنىياز ھاجى
خوجىنىياز ھاجى (چاغاتايچە: خواجە نياز حاجى)، (1889- قۇمۇل/1938 -ئۈرۈمچى) 1930-يىللىرى شەرقىي تۈركىستاندا خوجىنىياز ھاجىم رەھبەرلىكىدە قۇمۇل دېھقانلىرىنىڭ مىللىي-ئازادلىق قوزغىلىڭى يۈز بېرىپ، ئۇنىڭ ئارقىسىدا مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى مەيدانغا كەلگەن ئىدى.
ھاياتى
خوجا نىياز ھاجى ئېمىننىياز ھاجى ئوغلى: ئۇيغۇر، 1889 - يىلى قومۇل شارلار تېغىدا توغۇلغان. 1912- يىلىدىكى تۆمۈر خەلىپە يېغىلىقىغا قاتناشقانلىق جىنايىتى بىلەن شامەقسۇد ۋاڭ تەرىپىدىن تۇتۇش بۇيرۇقى چىقىرىلىدۇ. قومۇلدىن قېچىپ چىقىپ تۇرپان، ئالتاي، چۆچەك تەرەپلەردە بىر نەچچە يىل تۇرغاندىن كېيىن ئۆكتەبىر ئىنقىلابى ھارپىسىدا يەتتەسۇغا ئۆتۈپ كېتىدۇ. ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن مەككەگە ھەجگە بارىدۇ ۋە بىر نەچچە يىل تۇرغاندىن كېيىن ئاۋۋال رۇسىيەگە كېيىن 1923 - يىلى ۋەتەنگە قايتىدۇ. باشتا ئۈرۈمچىدە تۇرۇپ قومۇلنىڭ ۋەزىيىتىدىن خەۋەر ئېلىپ تۇرىدۇ. 1928 - يىلى 16 - مايدا شامەقسۇد ۋاڭ ئۆلگەندىن كېيىن قومۇلغا قايتىدۇ. كىچىكىدىن مەدرىسەدە تەھسىل ئالغان ۋە كېيىن يۇرت كېزىپ دۇنيا كۆرگەن بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن قومۇل خەلقى ئىچىدە دىندارلىقى، پىكىرلىرى ۋە خەلقچىللىقى بىلەن تونۇلىدۇ. ئۆتمۈشتىكى قوزغىلاڭ ۋە جەھانكەزدى تەجرىبىلىرى بىلەن 1931 - يىلى باشباھاردا باشلىغان قومۇل دېھقانلار قوزغىلىڭىغا رەھبەرلىك قىلىدۇ. قۇمۇلدىن باشلىغان ئىنقىلاب تۇرپان، كورلا، قاراشەھەر ۋە ئاقسۇلارغىچە يېيىلىپ، 1933 - يىلى كاشغەردە «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» ئېلان قىلىنىپ، خوجا نىياز ھاجى جۇمھۇرىيەتنىڭ رەئىسى قوبۇل قىلىنىدۇ. خوجا نىياز ھاجى رەئىسى جۇمھۇرلۇق سالاھىيىتى بىلەن ئەنگىلىيە، تۈركىيە قاتارلىق ئەللەرگە رەسمىي مەكتۇبلار يازىدۇ. 86 كۈن مەۋجۇد بولغان بۇ جۇمھۇرىيەت ئىچكى نىزالار ۋە تۇنگانلارنىڭ توختاۋسىز پاراكەندىچىلىكى، رۇسلارنىڭ بېسىمى ۋە شېڭ شىسەينىڭ ھىيلە - نەيرەڭلىرى نەتىجىسىدە 1934 - يىلى فېۋرالدا شېڭ شىسەي بىلەن كېلىشىم تۈزۈلۈپ، تارىختا تۇنجى قېتىم قۇرۇلغان «ئىسلام جۇمھۇرىيىتى»، ئاساسىي قانۇن، ھەربىي ۋە مەمۇرىي سېستىمىغا ئىگە، پاسپورت تارقىتىپ پۇل باستۇرغان جۇمھۇرىيەت ھۆكۈمىتى تارقىلىپ كېتىدۇ. خوجا نىياز ھاجى ئاتالمىش شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ۋە جەنۇبىي تۈركىستان ھەربىي قۇماندانى ئۇنۋانى بىلەن 1934 - يىلى ئاۋغۇستتا ئۈرۈمچىگە كېلىدۇ. 1937 - يىلى 12 - ئۆكتەبىر كۈنى ئاتالمىش «ياپون جاھانگىرلىكىنىڭ قۇيرۇقى» دېگەن تۆھمەت بىلەن شېڭ شىسەي تەرىپىدىن قاماققا تاشلىنىدۇ. بىر يىل تۈرمىدە ياتقاندىن كېيىن 1938 - يىلى كۈزدە سوراققا تارتىلىپ، شۇ قاتاردا سالىھ دورغا، يۇنۇسبەگ قاتارلىق 108 كىشى بوغۇپ ئۆلتۈرۈلۈپ، سايئوپۇنىڭ غەربىدىكى تاغقا كۆمۈلىدۇ. 1947 - يىلى 4 - ئايدا ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار قاتناشقان تەزىيە مۇراسىمى بىلەن خوجا نىياز ھاجى ۋە شەرىپخان تۆرىلەرنىڭ جەسەدلىرى شامالباغدىكى شېھىدلىككە دەفىن قىلىنىدۇ.
خواجە نياز حاجى 1889- يىلى قۇمۇلدا قۇل دورغا ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن، دادىسى ئىمىن نىياز ئۇنى قۇللۇقتىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن 17 يىشىدا ساۋۇراخۇن دېگەن قۇلنىڭ قىزىغا ئۆيلەپ قويىدۇ. 1907-يىلى ئالۋاڭغا ئىشلەپ قايتىشىدا 20 نەپەر گەنسۇ چىرىكلىرىگە تۇتۇلۇپ, بىر ئاي ھاشارغا ئىشلەيدۇ .بۇ چاغدا تورپاقلار قوزغىلىڭىنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلاپ قېچىپ قورايغا بارىدۇ ۋە ئاممىغا قوشۇلۇپ ۋاڭغا قارشى قوزغىلاڭغا قاتنىشىدۇ,قوزغىلاڭنىڭ مۇھىم ئادەملىرى قاتارىغا ئۆتىدۇ .قوزغىلاڭ مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن ۋاڭ ئۇنى تۇتالماي, دادىسىنى زىندانغا تاشلايدۇ.ھاجىم ئانىسىنىڭ ياردىمىدە ھەج سەپىرىگە كېتىدۇ .1912-يىلى قايتىپ كېلىدۇ.
1931-يىلى جىن شۇرىننىڭ ئارا تۈرك باج ئىدارىسىدىكى تۇققىنى جاڭگۇخۇا قورال كۇچىگە تايىنىپ بىر ئۇيغۇر قىزى بىلەن مەجبۇرى توي قىلىدۇ.غەزەپلەنگەن خەلق توي كۈنى پىلانلىق ھالدا قوزغۇلاڭ كۆتۈرىدۇ ۋە تېزلا ئارا تۇرۇكنى ئىشغال قىلىدۇ .شۇ يىلى 2-ئايدا جىن شۇرىن قۇمۇل گارنىزونى ئارقىلىق يولۋاس باشچىلىقىدا باستۇرما قوشۇن ئەۋەتىدۇ ،ھاجىملار ئۇلارنى تىرە -پىرەڭ قېلىۋىتىدۇ ،بىر نەچچە قېتىم چاقىرىلغان قوشۇنلار قوزغۇلاڭچىلار تەرىپىدىن كۈچلۈك زەربە يەيدۇ ،دەل شۇ چاغدا گەنسۇ ،چىڭخەيدە مابۇفاڭدىن قېچىپ يۈرگەن ماجوڭيىڭ 200دەك ئاتلىق ئەسكىرى بىلەن قۇمۇلغا كىېلىدۇ ۋە ھاجىملارغا قوشۇلۇپ جەڭ قىلىدۇ. ئىشنىڭ چاتاقلىقىنى بىلگەن جىن شۇرىن شىڭ شىسەينى قوماندان قىلىپ بىر باتالىيون ئەسكەر بىلەن قۇمۇلغا ئەۋەتىدۇ ،3 كۈنلۈك جەڭدىن كېيىن ماجۇڭيىڭ گەنسۇغا چىكىنىدۇ .ھاجىم ئادەملىرىنى باشلاپ تاراتۇغا كېتىدۇ. شىڭ شىسەي ھاجىمنى سۆھبەتكە تەكلىپ قىلىدۇ ،سۇلھى دە كىلىشەلمەي تاراتۇدا جەڭ قىلىپ 100 دىن ئارتۇق چىرىكنى ئۆلتۇرىدۇ، بۇنى كۆرگەن شىڭ شىسەي تىكىۋېتىدۇ. 1931-يىلى ھاجىم ئەسكەرلىرىنى تەرتىپكە سېلىپ موڭغۇلىيە چىگرىسىغا مىنگاڭ دېگەن يەرگە كېلىپ موڭغۇل ھۆكۇمىتى بىلەن ئىتتىپاق تۈزىدۇ ھەم ئۆز-ئارا زىيارەت قىلىش پۇرسىتىدە قورال ياراق ۋە ھەربىي كىيىم -كېچەك سىتىۋالىدۇ،ئۆزقىسىملىرىدىن ئادەم تاللاپ شوپۇرلۇق ،ھەربىي قۇرال -ياراق تېخنىكىسى ،دوختۇرلۇق ،ھەربىي ئالاقە تېخنىكىسى ،ھەربىي قانۇن ،رازۋېت قاتارلىق ساھەلەرگە ئوقۇشقا ئەۋەتىدۇ ،قالغان قىسىملارنى داۋاملىق مەشىقلەندۇرىدۇ ،يېرىم يىلدىن كېيىن يۇرتى تاراتۇغا كېلىدۇ ،1932-يىلى 6- ئايدا قۇرۇلتاي ئېچىلىپ ھاجىم قوزغىلاڭچىلارغا باش قوماندان بولۇپ سايلىنىدۇ .مۇڭغۇلىيىنىڭ ياردىمى بىلەن ھەربىي تەييارلىقلار تاماملىنىدۇ .1932-يىلى پىچان ئۇرۇشى ،1933-يىلى توخسۇن ئۇرۇشى پارتىلايدۇ ،ھاجىم تۇرپان لۇكچۇنگە كېلىپ شىڭ شىسەينىڭ ئاق ئورۇس چىرىكلىرى بىلەن شىددەتلىك جەڭ قىلىپ ئىلگىرلەپ جىمىسارغا كەلگەندە 2-قېتىم شىنجاڭغا چىققان ماجۇڭيىڭ قىسىملىرى بىلەن تىركىشىپ قالىدۇ ،1933-يىلى 6-ئايلاردا سوۋېتلەرنىڭ ياردىمىگە ئېرىشىپ كېلىۋاتقان ھاجىم سوۋېتنىڭ ئۈرۈمچىدە تۇرۇشلۇق كونسۇلىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن شېڭ شىسەي بىلەن دوستلۇق كېلىشىمى تۈزىدۇ ،بۇ ۋاقىت شىڭ شىسەي ئۆلكە ھاكىمىيىتىنى ئىگىلىۋالغان ،سوۋېتلەر بىلەن دوستلۇق مۇناسىۋەت ئورناتقان چاغ ئىدى.
شۇ ئىشلاردىن كىيىن، ھاجىم [[قەشقەر شەھرىگە قاراپ يولغا چىقىدۇ ،ئۇششەقتالدا ئالدىنى توسقان ما شىمىن قىسىملىرىنى تىرە -پىرەڭ قىلىپ ،ئاقسۇغا يىتىپ كىلىدۇ.
ھاجىم ئاقسۇدا تۇرغان مەزگىلىدە خەلق يىغىنى ئېچىپ ،پەن -مائارىپنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ،مەكتەپ ئېچىش ھەققىدە نۇتۇق سۆزلەيدۇ ،بۇنىڭ تەسىرىدە پۈتۈن شىنجاڭدا مىللي مائارىپ يولغا قويۇلۇپ ،شەھەر ،يېزا ،قىشلاقلاردا ،كەنىتلەردىمۇ مەكتەپ سېلىش باشلىنىپ كېتىدۇ ، 1934-يىلدىن 1944-يىلغىچە شىنجاڭدا قۇرۇلغان مەكتەپلەرنىڭ نۇرغۇنى ھاجىمنىڭ تەشەببۇسىنىڭ مەھسۇلى ئىدى .ئارقىدىن ھاجىم قەشقەر ،يەكەنلەردا نۇرغۇن جەڭلەرنى قېلىپ ،ئاقسۇغا قايتىپ گارنىزۇن قۇماندانى بولۇپ تۇرغان مەزگىلدە ئۆلكە رەئىسى بولغانلىق ئۇقتۇرشىنى تاپشۇرۇپ ئالىدۇ ،لىكىن ھاجىم بارغىلى ئۇنىمايدۇ ،بۇ چاغدا سوۋېتلەر ئارىغا چۈشۈپ كىپىل بولۇپ ئۇچ خىل يىزىقتا توختام تۈزۈپ 1934-يىلى 8- ئايدا ھاجىمنى ئۈرۈمچىگە ئەكىلىدۇ ، < ئەسكەرسىز قۇماندان ،ھوقۇقسىز ئەمەلدار >بولۇپ قالغان ھاجىم ئاخىرى <ياپون جاھانگەرلىرىنىڭ قۇيرۇقى> دېگەن تۆھمەت بىلەن 1937- يىلى 10- ئايدا قولغا ئېلىنىپ سوراق قىلىنىدۇ 1938-يىلى كۈزدە ھاجىم باشلىق 108 سەركەردىلەر شىڭ شىسەي تەرىپىدىن ئۆلتۈرلۈپ ،سايۇپونىڭ غەربىدىكى تاققا كۆمۈلىدۇ.
سىرەك توپا
ئالاقىدار بايان
سىرەك توپا زور قورال–ياراغ سىستېمىلىرىنىڭ ئاچقۇچلۇق ماتىرىيالى بۇلۇپ، ئامېرىكا سىرەك توپىنى ئاساسەن دېگۈدەك جوڭگۇدىن ئىمپورت قىلىدۇ. ياپونىيەمۇ سىرەك توپىنى ئاساسلىق ئىشلەتكۈچى دۆلەت بۇلۇپ، نۆۋەتتە ئېلىمىز ئىكىسپورت قىلغان سىرەك توپىنىڭ مىقدارى دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ. سىرەك توپا ئىلىمىزدىكى ئەڭ چوڭ ئىستىراتىگىيىلىك بايلىق بۇلۇپ. ئۇ نۇرغۇنلىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق، ئۆتكۈر كەسىپلەرنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان خام ماتىرىيالى. ئىلىمىزدە تۆمۈر كېنى قاتارلىق كۆپلىگەن ئىستىراتىگىيىلىك بايلىقلار كەمچىل. ئەمما سىرەك توپا بايلىقى ئىنتايىن مول. نۆۋەتتە بايلىق مەنبەسى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ھوقۇق–مەنپەتىنى قوغداپ، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ زوراۋانلىقىغا قارشى تۇرىشىدىكى مۇھىم قورالى ھىسابلىنىدۇ. ئېلىمىز ئىسلاھات–ئېچىۋىتىشنىڭ باش لايىھەلىگۈچىسى يولداش دېڭ شياۋپىڭ چوڭقۇر مەنىلىك قىلىپ: ئوتتۇرا شەرقتە نېفىت بولسا، بىزدە سىرەك توپا بار دېگەن.
رەققە
رەققە بىر شەھەردۇر.
زەكىيۇددىن مۇنزىرىي
مۇنزىرىي (زَكِيّ الدِّيْنِ عَبْدُ العَظِيْمِ أَبُو مُحَمَّدٍ بنُ عَبْدِ القَوِيِّ بنِ عَبْدِ اللهِ المُنْذِرِيُّ): زەكىييۇددىن ئابدۇلئەزىم ئىبنى ئابدۇلقەۋىي ئەلمۇنزىرىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 581 – 656 / م. 1185 – 1258) مىسىردا ياشىغان مۇھەددىس، تىلشۇناس ۋە تارىخشۇناس. «ئەتتەرغىبۇ ۋەتتەرھىب»نىڭ مۇئەللىفى.
بۇرژۇئازىيە
بۇرژۇئازىيە فرانسۇزچىدىن ئۇيغۇرچىغا ئۆتكەن، پەلسەپە ئاتالغۇسى بولۇپ، ئىشلەپچىقرىش ۋاستىلىرىگە ئىگە بولغان ھەمدە ياللانما ئەمگەكنى ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىپ، قوشۇمچى قىممەت شورىۋالىدىغان كىشىلەر توپىدۇر.
مۇھەممەد بەخىت
مۇھەممەد بەخىت (مُحَمَّدُ بَخِيت بْنُ حُسَين المُطِيعي الحَنَفِي): مۇھەممەد بەخىت ئىبنى ھۈسەين ئەلمۇتىئىي ئەلھەنەفىي ئەلقاھىرىي. (ھ. 1271 – 1354 / م. 1854 – 1935) مۇفەسسىر، شەرىئەتشۇناس، مۇھەققىق ئەللامە. مىسىر مۇپتىسى (1914 – 1920). كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان مول ھوسۇللۇق ئالىم.
لوڭقا قويۇش
لوڭقا قويۇش ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە ھىجامەت قويۇش دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
لۇڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلى بولسا ئوت كۈچى بىلەن لوڭقا ئىچىگە تەتۈر بېسىم پەيدا قىلىپ، ئۇنى بەدەن سىرتى يۈزىنىڭ مەلۇم يېرىگە قويۇپ شورۇتۇش ئارقىلىق لوڭقا قويغان ئورۇننىڭ تېرە ئاستىدىكى يىغىلىپ قالغان گاز خاراكتېرلىك چىقىرىندى ماددىلارنى تېرە تۆشۈكچىسى ئارقىلىق چىقىرىش ھەم قان شورۇتۇش ئارقىلىق كېسەللىك ماددىنى چىقىرىپ، كېسەل داۋالايدىغان بىر خىل ئۇسۇلدىن ئىبارەت.
لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلىنىڭ تارىخى ئۇزۇن بولۇپ، قەدىمدىن تارتىپ ئۇيغۇر تېۋىپلىرى ھەر خىل ئۇسۇللار ۋە ھەر خىل سايمانلار ئارقىلىق لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن، ھېلى ھەم ھازىرغا قەدەر قوللىنىپ كېلىۋاتقان ئۈنۈملىك داۋالاش ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. «دەستۇرۇل ئىلاج» ، «ئاقساراي» ، «ئېكسىرى ئەزەم» قاتارلىق ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە «شەخەك قويۇش» دەپ ئاتىلىپ ئۇنىڭ ئۇسۇللىرى ۋە شەخەك قويۇلىدىغان ئورۇنلار ھەققىدە مەلۇماتلار ئوتتۇرغا قويۇلغان. ھازىر بۇ خىل داۋالاش ئۇسۇلى يېڭى تەرەققىياتلارغا ئېرىشتى. كۆپ لوڭقا تۈرلىرىمۇ سۇلياۋدىن ياسالغان، پار- پۇردىن ياسالغان، ئەينەكتىن ياسالغان، بامبۇكتىن ياسالغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەينەكتىن ياسالغان لوڭقا ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدۇ. (ئىلگىرى ھايۋان مۈڭگۈزلىرىدىن، مىستىن ياكى پار-پۇردىن ياسالغان لوڭقا ئىشلىتىلەتتى.
لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلى تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىككە ئىگە:
1) لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلى ئارقىلىق تېرە ئاستىغا يىغىلىپ قالغان ھەر خىل بۇزۇق ماددىلارنى يەنى غەيرىي تەبئىي خىلىتلار ۋە يەل قاتارلىقلارنى قوزغاپ ۋە چىقىرىپ تاشلاپ توقۇلما ۋە ئەزالارنى يات ماددىلاردىن تازىلاش مەقسىتىگە يەتكىلى بولىدۇ.
2) لوڭقا قويۇش ئۇسۇلى ئارقىلىق يەرلىك ئورۇنغا يىغىلىپ قالغان قان زەردابى، يىرىڭ قاتارلىقلارنى سۈمۈرتۈپ، تەر تۆشۈكچىلىرى ئارقىلىق چىقىرىپ تاشلاپ يەرلىك ئورۇندىكى توقۇلما ۋە ئەزالارنىڭ قان ئايلىنىشنى راۋانلاشتۇرۇپ ماددا ئالمىشىشنى ياخشىغىلى بولىدۇ.
3) لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلىنى قوللانغاندا باشقا داۋالاش ئۇسۇللىرىغا ئوخشاش بەدەننىڭ ھەر قايسى ئورۇنلىرىدىكى پايدىلىق تەركىبلەرنىڭمۇ چىقىپ كېتىشىنى ساقلىغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، دورا ئارقىلىق داۋالاشتا بىر قىسىم كېسەللىكلەرگە سۈرگە بەرگەندە كېسەللەنگەن ئورۇندىكى يات ماددىلار، غەيرىي تەبئىي خىلىتلار چىقىپ كەتكەندىن سىرت بەدەنگە پايدىلىق بىر قىسىم ئوزۇقلۇق ماددىلارمۇ چىقىپ كېتىدۇ. لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلىنى قوللانغاندا پەقەت يەرلىك ئوروندىكى بۇزۇلغان خىلىتلار ۋە يات ماددىلار چىقىرىپ تاشلىنىدۇ.
مەنبە
https://web.archive.org/web/20171029130202/http://nurluk.biz/?p=199#top
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى
شى جىنپىڭ، لى چياڭ، جاۋ لېجى، ۋاڭ خۇنىڭ، سەي چى، دىڭ شۆشياڭ، لى شى
مەركىزىي كومىتېتنىڭ باش شۇجىسى
شى جىنپىڭ thumb|شى جىنپىڭ
مەركىزىي كومىتېت سېكىرتارىيەتنىڭ سېكىرتارلىرى( شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىلىرى)
سەي چى، شى تەيفېڭ، لى گەنجيې، لى شۇلېي، چېن ۋېنچىڭ، ليۇ جىنگو، ۋاڭ شياۋخۇڭ
ۋەھران
ۋەھران بىر شەھەردۇر. [[ China - areasAnshan+86 - 412Beijing+86 - 10Dalian+86 - 411Guangzhou+86 - 20Hangzhou+86 - 571Harbin+86 - 451Huaian+86 - 517Huaibei+86 - 561Changchun+86 - 431Chengdu+86 - 28Chongqing+86 - 23Jilin+86 - 432Jinan+86 - 531Nanjing+86 - 25Ningbo+86 - 574Qingdao+86 - 532Shanghai+86 - 21Shenyang+86 - 24Suizhou+86 - 722Tianjin+86 - 22Weifang+86 - 536Wuhan+86 - 27Wuxi+86 - 510Xiangfan+86 - 710Yangzhou+86 - 514Yantai+86 - 535Zaozhuang+86 - 632Zibo+86 - 533Calling China from other countries
In this list you will find links to make phone calls between countries. It is a list of countries from which you
]].
International dialing codes
SearchList of countries by:LETTERSCONTINENTSITEMAP
How to call ChinaInternational phone number China: +86
The international dialing code for China is +86. You must enter this number if you are calling from another country.
China
International phone number: +86
بوشلۇق ئەكىس
thumb|ڧەلكون 9 thumb|بوشلۇق ئەكىس لوگو بوشلۇق ئەكىس (Spcace X ) شىركىتى بولسا ئەلون ماسىك تەرپىپىدىن قۇرۇلغان مەخسۇس ئالىم ئىشلىرى قاتنىشى، ئالەم قاتنىشى جابدۇقلىرىنى ياسايدىغان شەخسىلەر ئىگىدرلىقىدىكى شىركەت. بۇ شىركەتنىڭ باش شىتابى بولسا ئامىركىنىڭ كالڧورنىيە شىتاتىدىكى خەۋسوندا. thumb|ئەلون مەكىس بوشلۇق ئەكىس باشقۇرۇش مەركىزىدە
ۋەھران
IDD 00ISO code 2: CNISO code 3: CHNCapital city: BeijingNumber of inhabitants: 1 330 044 000Area: 9 596 960,00km2
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ئەنگە ئالدۇرغان نامى: Space X (بوسلۇق ئەكىس، ئىنگىلىزچە: سپېيس ئەكىس)
ئىگىدارلىقى: شەخسىي
سانائەت خاراەكتىرى: ئالەم قاتنىشى
قۇرۇلغان ۋاقتى: 2012-يىلى 5-ئاينىڭ 6-كۈنى thumb|ئالەم ئۇچقۇنى قايتۇرۇش تىخنىكىسى thumb|بوشلۇق ئەكىس ڧالكون راكىتاسى ۋاشىڭگىتوندا باششىتاب ئورنى: ئامىرىكا قوشما شىتاتى، كالىغورنىيە شىتاتى، خاۋسون،
شىمالىى كەڭلىك 33.9297 گىرادۇس، غەربىي كەڭلىك 118. 3278 گىرادۇس
ئاچقۇچلۇق شەخىسلەر:
ۋەھران
Currency:: Yuan Renminbi (CNY)
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ئەلون ماسىك (باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى)
ۋەھران
Languages::
Chinese (PRC)
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
گۇيىن سوتۋەل ( رەئىس) thumb|بوشلۇق ئەكىس ياساش مەركىزى توم مۇئىللىر
مەھسۇلاتلىرى:
ۋەھران
Afghanistan
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ڧالكون قۇيۇپ بىرىش ماشىنىسى
ۋەھران
AFAFG+93
Bhutan
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ئەجىدىرھا ئۇچقۇ بۈلۈمچىسى
ۋەھران
BTBTN+975
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ئ س د س قۇيۇپ بىرىش سۇپىسى
ۋەھران
Kazakhstan
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
مۇلازىمەتلىرى: ئوربىتالىق راكتىا قۇيۇپ بىرىىش
ۋەھران
KZKAZ+7
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ئىگىىسى: ئەلون ماسك پاي ھەسسىدارلقى (%54 پاي كونترول، %78 بىلەت كونترول)
خىزمەتچى سانى: 7000 لەر ئەتىراپىدا (2017 نويابىر)
ۋەھران
Laos
LALAO+856
بوشلۇق ئەكىس
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ئورگان تور بىتى: www.spacex.com
تەبەررۈك بىتىگلەر
تەبەررۈك بىتىگلەر ئۇيغۇر شۇنداقلا پۈتۈن تۈرك قانلىق خەلقلەر ئۈچۈن مۇھىم ۋە مۇقەددەس بولغان كىتابلار.
مەۋسىل
مەۋسىل بىر شەھەردۇر.
ئىسكەندەرىيە
ئىسكەندەرىيە بىر شەھەردۇر.
بوشلۇق ئەكىس
ھەققىدە
بوسلۇق ئەكىسنىڭ ئاسالىق ئۇتۇقلىرى بولسا
دۇنيادىكى بىرنىچ شەخشىي مەبلەغ بىلەن ياسالغان سۇيۇقلۇق ئارقىلىق ئېتىلدىغان راكىتانى ئوربىتىغا كبرگۈزۈش، بۇ 2008 يىلى ڧەلكون 1 ئارقىلىق تاماملانغان.
ۋەھران
Mongolia
بوشلۇق ئەكىس
مەنبە
ۋىكى قامۇسى
ۋەھران
MNMNG+976
Nepal
NPNPL+977
Tajikistan
TJTJK+992
China - Telephone area codes
Each country area has its own local phone prefix. This phone prefix is added after IDD and international phone number. In case of local call (call just between areas not countries) you don't need to add IDD and international phone number.
If you are calling from other country than China to the Anshan area, dial IDD of your country, then international phone number (country code) +86, after that phone area code of +86 - 412 and call number.
Example: International call +86 - 412 (Telephone number)
If you are calling inside country China, you don't need to dial IDD and international phone number (country code) of Anshan. Just dial phone area code of 412 and call number.
Example: Local call 0 412 (Telephone number)
China - areasAnshan+86 - 412Beijing+86 - 10Dalian+86 - 411Guangzhou+86 - 20Hangzhou+86 - 571Harbin+86 - 451Huaian+86 - 517Huaibei+86 - 561Changchun+86 - 431Chengdu+86 - 28Chongqing+86 - 23Jilin+86 - 432Jinan+86 - 531Nanjing+86 - 25Ningbo+86 - 574Qingdao+86 - 532Shanghai+86 - 21Shenyang+86 - 24Suizhou+86 - 722Tianjin+86 - 22Weifang+86 - 536Wuhan+86 - 27Wuxi+86 - 510Xiangfan+86 - 710Yangzhou+86 - 514Yantai+86 - 535Zaozhuang+86 - 632Zibo+86 - 533Calling China from other countries
In this list you will find links to make phone calls between countries. It is a list of countries from which you can make calls to China.
Phone call toAndorraPhone call toUnited Arab EmiratesPhone call toAfghanistanPhone call toAnguillaPhone call toAlbaniaPhone call toArmeniaPhone call toAngolaPhone call toAntarcticaPhone call toArgentinaShow all countries in the listPower plug in ChinaIn China are used power plugs and socketsof type A,C,I 230 V and 50 Hz. More information about electricity in China can be found at www.electricplug.eu.
Power plug type APower plug type CPower plug type I
Words that characterize this project: International dialing code, Country code, Area code, International calling code, Area phone code
(XLM) GC7NR37T7MWMIQFG453BECOZK34L6ACZ4GDMEKTPFUIQ7MOIFDYFLTLG(XRP) rEK5iQ28qWjCqnr2SJcZrnFSihbHDeimzt(ETH) 0x464ea1878Cf32eb04A7DF9c65cF3adBD10AF7836(BTC) 3LmDusVssb9fUnL8Ge1NoDm8YDJQkEKQXw
Language
SVKCZEITA
website                                 cookie                                 3rd party host
Cookie Notices and Cookie Consent Explained
Cookies are integral to the way modern websites work. Most personalisation and social media integration on websites relies on cookies in one way or another.
This is often seen as an invasion of privacy, and because cookies are a fairly quiet technology – this can be happening to you without you realising it, or being able to stop it if you wanted to.
To help you become more aware of this activity, and give you a say in whether you want to allow it to happen, new EU-wide privacy legislation was put in place in 2011. This has become known as the Cookie Law.
The Cookie Law requires that websites give you clear, detailed information about how they use cookies, and provide ways for you to signal whether or not you want to allow such use. The website is then required by law to respect your wishes. This might mean they block the cookies you don’t like, or they don’t let you access the site – however you should expect to be given the choice.
Some websites will allow you to choose which types of cookies to allow or block, although in some cases if you do this you may not be able to use or see all of a website.
If a website you visit is not giving you sufficient information or choice, and the company that owns it is based in the EU, then it may be breaking the law, and you can take action against the owner.
This website has been created to help people understand better what cookies are and how they are used by different websites. You can use it to look up your favourite websites, and soon you will be able to search for information about specific cookies to understand what they are used for.
EU Cookie DirectiveThe EU Cookie LawsCookie Laws Across EuropeCookie Law in the UKCookie Law Compliance GuidanceCookie ConsentHow to Complain About Cookies
Simplify compliance with ePrivacy and GDPR
Cookie BannerCookie NoticeWebsite ScannerCookie PreferencesRecords of ConsentDo not Track
Sign Up for Free Get started for free. Upgrade anytime.
© 2020 Cookiepedia. All Rights Reserved.
Cookie Notice|Privacy Notice|Terms of Use|Contact Us
Cookie List
2 hosts returned.
Name
__cfduid
Host
Duration
19 Days
Type
First Party
Category
Strictly Necessary Cookies
Description
Cookie associated with sites using CloudFlare, used to speed up page load times. According to CloudFlare it is used to override any security restrictions based on the IP address the visitor is coming from. It does not contain any user identification information.
cookiepedia.co.uk
365 Days
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي ھەربىي كومىتېتى
رەئىسى: شى جىنپىڭ
مۇئاۋىن رەئىسلىرى: جاڭ يۇشيا، خې ۋېيدۇڭ
ئەزالىرى: لى شاڭفۇ، ليۇ جېنلى، مياۋ خۇا، جاڭ شېڭمىن
ۋەھران
This cookie is set by websites using certain versions of the cookie law compliance solution from OneTrust. It is set after visitors have seen a cookie information notice and in some cases only when they actively close the notice down. It enables the website not to show the message more than once to a user. The cookie has a one year lifespan and contains no personal information.
ARRAffinitySameSite
Session
This cookie is set by websites run on the Windows Azure cloud platform in order to pair a client request to a specific server. It is used for load balancing to make sure the visitor page requests are routed to the same server in any browsing session. This is a built-in feature of Azure App Service to facilitate session data management.
OptanonConsent