Cherchen_nahiyisi
Cherchen nami heqqide
Cherchen nami eng deslep miladiyedin burunqi 77 – yili otturigha chiqqan, shundin hésablighanda az kem 2100 yilliq tarixqa ige nam hésablinidu. Bu nam eslide hazirqi chaqiliq nahiyisini merkez qilghan bir yerlik hakimiyetning nami idi. Chaqiliqni merkez qilghan bu yerlik hakimiyet miladiye 2 – esirdin bashlap küchüyüp hazirqi chaqiliq, cherchen , niya nahiyilirining da'irisini öz hakimiyitige alghan. Miladiye 445 – yili duxandin chiqqan jurchi urghuning tümen kishilik échirqighan ademlirining parakendichiligidin qorqqan xan begrong 4000 a'ilidin artuq ahalini bashlap sarmadan ( hazirqi cherchen)gha köchken, nawada biz her bir a'ilide beshtin adem bar dep qarisaqmu texminen 20 mingdin artuq ahale köchken bolidu. Miladiye 445 – yili sarmadanning yerlik ahalisi 10 mingghimu yetmeytti. Yazma uchurlargha qarighanda, miladiyening béshida chaqiliq da'iriside chong cherchen we kichik cherchen dégen sheherlermu bolghan. Texminen 20 mingdek cherchenlik ahalining sarmadangha köchüshi jay namining köchüshige seweb bolghan, bu xuddi turpanliqlarning uchqa bérip olturaqlishishi bilen uchturpan nami barliqqa kelginige oxshiship kétidu. Mesilen : ili rayonida turpan yüzi, qumulda lapchuq ... Namliri bar. Cherchen nami sarmadan nami bilen parallél qollinilip melum mezgildin kéyin, tedrijiy cherchen nami omumlashqan. 8 – Esirge mensup tübüt yéziqidiki pütüklerde sarmadan nami bilen emes cherchen dep xatirilinishi buning delilidur. Shu dewrlerdin bashlap cherchen nami sarmadanning birdinbir namigha aylandi. Mehmud kashgheriy we markopolo, mirza heyder köreganlarning yazmiliri , undin kéyinki xenzuche we bashqa yazma eserlerde taki 20 – esirning bashlirighiche omumyüzlük cherchen namining teleppuz terjimisi qilinishi , uyghurlarning taki bügüngiche bu namni qollinip kélishi sözimizning delilidur. Cherchen namining 2100 yildin buyan izchil qollinilishi, téximu konkirit qilip éytqanda uyghurlarning kem dégendimu 2100 yildin buyan mushu zéminda izchil yashap kelgenlikining bir delilidur. Elwette, bu nam heqqide ejeblinerlik sir yoshurunghan , jümlidin 鄯善 nami xenzuche yazma menbelerde körülidu , lékin xandanliqning hökümet yéziqi bolghan qarushti yéziqidiki wesiqilerde körülmeydu. Bu dawamliq tetqiq qilishqa tégishlik mesile. Biz yuqirida körgen tarixiy menbelerdiki cherchenge munasiwetlik matériyallardin misal keltürgende, jay namlirining hemmisini eslige qayturup aldim , chünki ‹‹ xenname›› qatarliq klassik eserler uyghur tiligha terjime qilinghanda , jay namliri köpünche hazirqi jay namliri bilen élinghan. Bu muhakimimiz jay nami üstide bolghanliqi üchün, jay namliri esliy yazma shekli boyiche eslige qayturuldi hemde xenzuche xetlerning eyni waqittiki teleppuzi bérildi. Cherchen nahiyisining sarmadan (chalmadana, 折摩驮那,且末) we cherchen (鄯善 , Carcan, CHARCHAN, churchan) namlirining bolghanliqini körüp öttuq. Sarmadan yaki chalmadana miladiyedin burunqi dewrlerdin bashlap texminen miladiye 6 – esirgiche qollinilghan, lékin bu nam maqalimizning muhakime da'iriside bolmighanliqi üchün bu heqte toxtalmaymiz. Emdiki muhakimimizning özige qaytsaq, cherchen namining étimologiyilik qandaq ? Cherchen namining ékologiyisini töwendikidek shekillerdin izdeshke bolidu. 1. Charchan ~ cherchen (buning yazma asasi xenzuche yazmidiki 鄯善, tübütche yazmidiki Carcan, markoponing yazmisidiki CHARCHAN we mirza heyder köregan yazmisidiki Chārchān ). 2. Churchan ( mehmud kashgheriy yazmisidiki qurqan we mirza heyder köregan yazmisidiki Jurjān, 18 – esirdiki ‹‹ kashgher tarixi