cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دونالد ترامپ كىم جوڭ ئۇن 2018 سىىڭگاپور ئۇچىرىششى
ۋاقىت ئوقى
2018-يىلى 30 ماي، شىمالى كورىيەنىڭ گېنىرالى كىم يوڭ چول نيوۋيوركقا كىلىپ ئ ق ش دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى پومپىو بىلەن كۈرۈشتى. ترامپ چولى ئېلىپىس شەكىللىك ئشخانىدا قۇبۇل قىلدى. چول ترمپقا كىمنىڭ ئۆزى يازغان خېتىنى تاپشۇرۇپ بەردى.
2018-يىلى 1-ئىيۇن ترامىپ ئىككى ئەيلەن ئوتتۇرسىسىدىكى ئۇچۇرىشىشنىڭ ئەسلىگە كەلگەنلىكىن ئىلان قىلدى. ھەمدە ئۇنىڭ 12-ئىيۇن ئۆتكۈزۈلدىغانلىقىن ئىلان قىلدى.
2018-يىلى 3-ئىيۇن ئالى رەھبەر كىم جوڭ ئۇن شىمال كىورىيە ئارمىيسىنىڭ 3 نەپەر قىتەلەر ئارا بالىستك بومبىسىغا مەسئۇل ئالى گېنىرالىنى ۋەزىپىسىدىن ئېىلىپ تاشلىدى.
4-ئىيۇن ئاقساراي تاراتقۇ باياناتچىسى ساراخ سەندېرىس ئۇچىرىشىشنىڭ سىڭگاپور ۋاقتى ئەتىگەن سائەت 9 دا بۇلدىغانلىقىنى ئىلان قىلدى. ئەتىسى ئۇ تىۋىتىر ئارقىلىق ئۇچىرىشىشنىڭ ئىنىق ئادىرىسىنىڭ كەپېللادا ئىككەنلىكىنى ئىلان قىلىدى
ئامىرىكا
جۇمھۇر رەئىس: دونالد ترامپ
دۆلەت ئىشلىرى باش كاتىپى: مايىك پومپىو
ئاقساراي شىتاپ باشلىقى: جون ف كەللىي
دۆلەت خەۋەپسىزلىك مەسلىھەتچىسى: جون ر بولتون
شىمالى كورىيە
دۆلەت ئىشلىرى كومىتىتىنىڭ كومىسارى: كىم جوڭ ئۇن
دىپلوماتىيە مىنىستىرى: رى يوڭ خو
شىمالى كورىيە ئەمگەك پارتىيەسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى: كىم يوڭ چول
ئەمگەك پارتىيەسى مەركىزى كومىتىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى: رى سۇ يوڭ
كابىنىت ئەزالىرى
دۆلەت مۇداپىئە ئىشلىرى كاتىپنىڭ ئاسىيا تىچ ئوكيان رايونغا مەسئۇل ياردەمچى كاتىپى thumb|دونالد ترامىپ بىلەن كىم جوڭ ئۇن تارتقۇلار ئۇچىرشىشىدىن كىيىن بىرمۇ بىر يۈز تۇرانە پارڭلاشماقتا
ئاقساراي
ئاقساراي تاراتقۇ كاتىپى: سارا سەندېىر
دۆلەت خەۋەپسىزلىك كومىتىتى
مۇئاۋىن دۆلەت ئىشلىرى مەسلىھەتچىسى: مىرا رىكاردى
ئىستىرتىگىيلىك ئالاقىلىشىشى مۇدىرى: سارا تىنسىلي
ئاسيا ئشىلرى بۈلۈمنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك مۇدىرى: مەسىيۇپ پوتېڭىر
شەرقىي جەنۇبىي ئاسيا ئىشلىرنىڭ مۇدىرى: بېرىنان رىچاردىس
ئەزاسى: ئالىسون خۇككىر
مەركىرى ئاخبارات ئىدارىسى
شىمالىي كورىيە ۋەزىپىسى ئىشخانىسنىڭ مۇدىرى: ئاندىرۇۋ كىم
ئامىرىكنىڭ ئەلچىلىرى
فىلىپىندا تۇرۇشلۇق باش ئەلچى: سۇڭ كىم
بىرازىليەدە تۇرۇشلۇق ئەلچى: پ. مايكول مەكنېلىي
سىڭگاپوردا تۇرۇشلۇق مۇۋەققەت باش ئەلچى:: ستەفېن سىپتەك رامناخ
سىڭگاپور ئەلچىخانسىدىكى ئىقتىساد ۋە سىياسىي ئىشلار مەسلىھەتچىسى : مەلىسا بىروۋىن thumb|كىم يوڭ چول
كابىنت ئەزالىرى
دۆلەت قۇرالىق كۈچىلىرى ۋەزىرى: نو كۋاڭ چول
ئەمگەك پارتىيەسى
تەشۋىقات بۈلۈمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى: كىم يو جوڭ
دۆلەت ئىشلىرى كومىتىتى ۋە مەركىزى كومىتىتىنىڭ باشقا ئەزالىرى
روسىيە
دىپلوماتىيە ۋەزىرى لاۋروف " ئاتەش ۋە ئاچچىق" قا سېلىشتۇرغاندا " بۇ ناھايتى توغرا بېسىلغان بىر قەدەم" دەپ باھا بەردى. ئۇ يەنە شىمالى كورىيە بىلەن ئامىرىكىنڭ مۇناسىۋەلىرىنى نورماللاشتۇرۇشى كورىيە يېرىم ئارىلىنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن ناھايتى مۇھىم دېدى.
ۋىلادىمىر پۇتىن بۇ ئۇچىرىشىشىنىڭ ئوڭۇشلۇق بۇلۇشغان تىلەكداش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈدى. ئۇ يەنە خەلقئارار جەميەتنى شىمالى كورىيەگە ئىقتسادى جەھەتتىن ياردەم بېىرىش ئارقىلىق شىمالى كورىيەنى يادىرو قۇراللرىنى تاشلىۋىتى يۈنىلىشگە تەرەققىي قىلدۇرۇش كىرەك دېدى.
جەنۇبى كورىيە
ئەلباشى مون جا ئىن دونالد ترامپ ۋە كىم جوڭ ئۇننىڭ ئۇلارنىڭ تۇنچى ئۇچىرىشىشدا يۈرەكلىك ھالدا قارار چىقىرشىنى ئۈمىد قىلدىغانلىقىن بىلدۈرۈدى.
گېىرمانىيە
ئانگېلا مېركېىل دونالد ترامى بىلەن كىم جوڭ ئۇننىڭ ئۇچىىرشىشىغا، كورىيە يېرىم ئارىلىنىڭ يادىروسىسىلىشىشى مۇساپىسغا ناھايتىتى ئۈمىدۋار ئىكەنلىكىنى ئىپادىلىدى.
تۈركىستان ئوبلاستى
تۈركىستان ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Türkistan Oblasti، قازاقچە: Túrkistan oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى چىمكەنت.
ۋىتامىن D
ۋىتامىن D :
ۋىتامىن Dبولسا رەڭسىز،پۇراقسىز مايدا ئېرىيدىغان كىرىستال ماددا بولۇپ، بەدەندە بۇ ۋىتامىن كەم بولسا باش كۆپ تەرلەش،بالىلاردا كۆمۈرچەك كېسىلى،چوڭلاردا مۇسكۇل بوشۇشۇپ لېتىش،كۈچىدىن قېلىش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلدۇ.بۇنىڭدىن باشقا ۋىتامىن D كەملىكىدىن تېرە قىچىشىش،بەدەنگە ھۆلتەمرەتكە چۈشۈش قاتارلىق كسەللىك ئالامەتلىرىمۇ كۆرۈلدۇ.ۋىتامىن Dنىڭ تېرىدىكى ماددا ئالمىشىنى ياخشىلاش ئىقتىدارى بار؛ھەمدە ئۇزۇقلۇق ماددىلارنىڭ قۇبۇل قىلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش رولىمۇ بار.بېھىنىڭ تەركىبىدەۋىتامىن D مول بولىدۇ. كۆپ ئاپتاپقا قاقلىنىش ۋىتامىن Dنىڭ سۈمۈرلىشىنى سىلجىتىدۇ. كالا سۈتى، يەر مەردىگى، مېرېترىكس قۇلۇلىسى، بېلىقنىڭ جىگىرى ۋە يېغىدا ۋىتامىن D مول بولىدۇ.
5- نەۋرۇز
5- نەۋرۇز ياكى 5- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 5- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 64. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار 65.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 301 كۈن باردۇر.
ياڭ زېڭشىننىڭ ئاق رۇسلارنى بويسۇندۇرۇشى
ياڭ زېڭشىننىڭ ئاق رۇسلارنى بويسۇندۇرۇشى ( 1921 - يىل ) روسىيە ئۆكتەبر ئىنقىلابى غەلىبە قىلغاندىن كېيىن ، 30 ، 40 مىڭ كىشىلىك چارروسىيە قوغدىنىش ئارمىيىسى ۋە مۇساپىرلار شىنجاڭغا قېچىپ كىردى. شىنجاڭنىڭ تۇتۇق بېگى ياڭ زېڭشىن خەلقئارالىق قانۇن بويىچە ئۇلارنى قورالسىزلاندۇرۇپ ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى مۇھىم كىشىلەرنى تاللاپ ئورۇنلاشتۇردى ، ئۇلارنىڭ تاماق ، ئۆي مەسىلىلىرىنى ھەل قىلدى. لېكىن ئاق رۇسلارنىڭ مەغلۇب بولغان قىسىملىرى ئۈزلۈكسىز ۋەقە تۇغدۇردى ، ھەتتا قوراللىق توپىلاڭ كۆتۈردى ، شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلق غايەت زور زىيانغا ئۇچرىدى. 1921 - يىلى 5 - ئايدا ياڭ زېڭشىن سوۋېت قىزىل ئارمىيىسى بىلەن بىرلىشىپ ، ئۇلارنى قورشاپ تازىلىدى ، 10 - ئايدا ئاق رۇس باندىتلىرىنى ئۈزۈل - كېسىل يوقىتىپ ، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە مەنپەئەتىنى قوغداپ قالدى ، شىنجاڭنى بىر قېتىملىق بالايىئاپەتتىن قۇتۇلدۇردى.
ئورماننىڭ رولى
ئورمان — قۇرۇقلۇق ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى، شۇنداقلا قۇرۇقلۇقتىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇرەككەپ، كۆپ ئىقتىدارلىق ۋە كۆپ ئۈنۈملۈك ئېكولوگىيىلىك سىستېما.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئورماننىڭ رولى
خەنزۇچە نامى :森林的功能
ئىنگلىزچە نامى :Forest function
تونۇشتۇرۇلىشى
ئورمانئورمان — قۇرۇقلۇق ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى، شۇنداقلا قۇرۇقلۇقتىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇرەككەپ، كۆپ ئىقتىدارلىق ۋە كۆپ ئۈنۈملۈك ئېكولوگىيىلىك سىستېما. مۇشۇ ئېكولوگىيىلىك سىستېمىنىڭ بارلىق پائالىيىتى ۋە ئىپادىلەش جەريانى، يەرلىك ۋە ئەتراپنىڭ مۇھىتىغا ئوخشىمىغان دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىدۇ، مانا بۇ ئورماننىڭ رولى.
رولى
1.بىر ئورمانلىق ھەر كۈنى 67 كىلوگرام كاربون تۆت ئوكسىدنى سۈمۈرۋېلىپ، 49 كىلوگرام ئوكسېگىن قويۇپ بېرىدۇ. يەنە 48 كىلوگرام زەھەرلىك گاز گۈڭگۈرت تۆت ئوكسىدىنى سۈمۈرۈۋالىدۇ.
2.بىر ئورمانلىق بىر يىلدا 300 ~ 500 توننىغىچە سۇنى پارغا ئايلاندۇرۇپ، ھاۋانىڭ نەملىكىنى ئاشۇرىدۇ.
3.بىر ئورمانلىق بىر يىلدا 25 ~ 50 توننىغىچە ھەر خىل چاڭ-توزاننى سۈمۈرۈۋالىدۇ.
4.بىر مو ئارچا ياكى قارىغايلىق بىر سوتكىدا ئىككى كىلوگرام مىكروب ئۆلتۈرگۈچى ماددا ئىشلەپچىقىرىپ، ئۆپكە توبىركۇلىيۇز، كېزىك، تولغاق، زۇكام باكتېرىيىلىرىنى ئۆلتۈرەلەيدۇ.
5.بىر مو ئىھاتە ئورمان 100 مو يەردىكى دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىنى قۇم-بوراندىن ساقلايدۇ.
7.بىر مو ئورمانلىق بىر يىلدا 200 ~ 500 كىلوگرامغىچە شاخ-شۇمبا، ئوتۇن ئىشلەپچىقىرىدۇ.
8.بىر مو ئورمانلىق بىر يىلدا 1000 ~ 2000 كىلوگرامغىچە مېۋە-چىۋە ئىشلەپچىقىرالايدۇ.
9.بىر مو ئورمانلىق بىر يىلدا 1000 كىلوگرام غازاڭ ئىشلەپچىقىرىپ، جانلىقلارنى ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەيدۇ.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
يېزىقسىز ۋاقىت كالېندارى
ئەجدادلىرىمىز ناھايىتى قەدىمكى زامانلاردىن باشلاپ، ئۆزلىرىنىڭ ھاياتلىق ئېھتىياجىغان مۇۋاپىق ھالدا، تەبىئەتنىڭ سىرىنى بىلىش ئىستىكىنى ئاسمان جىسىملىرى ھەققىدىكى كوسمولوگىيىلىك ۋە مېترولوگىيىلىك چۈشەنچىلەرگە تەتبىقلىدى. ئۇلار كۈن بىلەن تۈننىڭ، يورۇقلۇق بىلەن قاراڭغۇلۇقنىڭ، كۈن، ئاي، پەسىللەرنىڭ دەۋرى ھالدا ئالمىشىپ، ئايلىنىپ تۇرۇش سەۋەبلىرىنى ئاسمان جىسىملىرى(قۇياش، ئاي، يۇلتۇز، پلانېتىلار) دىكى ئۆزگىرىشلەرگە باغلاپ چۈشەندۈرۈشكە تىرىشتى. قۇياشنىڭ شەرقتىن كۆتۈرۈلۈپ، غەربكە پېتىشى؛ ئاينىڭ تۇغۇلۇشى، تولۇشى ۋە ئاخىرىدا يوقىلىپ قايتىدىن يېڭىلىنىشى؛ پلانېتىلار ۋە ئاخىرىدا يوقىلىپ قايتىدىن يېڭىلىنىشى؛ پلانېتىلار ۋە سانسىزلىغان يۇلتۇز تۈركۈملىرىنىڭ سىرلىق ھەرىكەتلىرى ۋە ئۆزگىرىشلىرى، ئۇلارنىڭ ئەسىرلەر مابەينىدە تەكرار كۆزىتىپ، پلانېتلارنىڭ بۇرچلىق ۋاقىت (يىللىق ھەرىكەت دەۋرى) نى مەلۇم ئېنىقلىق بىلەن ھېسابلاپ چىقىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشتى. نەتىجىدە ئەڭ دەسلەپكى «يېزىقسىز ۋاقىت كالېندارى» (يۇلتۇز كالېندارىمۇ دېيىلىدۇ) پەيدا بولدى. دېھقانلار ۋە مال چارۋىچىلار مۇشۇ «كالېندار» بويىچە ئۆزلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش مەزگىلىنى بەلگىلىدى ھەمدە كېيىنچە ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ھەرىكىتى ئاساسىدا تۈزۈلىگەن «شەمسىيە كالېندارى»، «قەمەرىيە كالېندارى» ۋە مۈچۈللىك كالېندارلارنىڭ بارلىققا كېلىشىگە ئاساس سالدى.
خەلقىمىز مېترولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەرنى سۈپەتلەيدىغان «يۇلتۇز كالېندارى» نى يارىتىش جەريانىدا ئاساسىي پلانېتىلارنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ئىپتىدائىي ھالدا بىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى. شۇنىڭ بىلەن قۇياشنى مەركەز قىلغان پلانېتلارنىڭ سۈپەتلىرىنى پەرقلىق ھالىداتەرىپلىدى ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە خاس مىللىي ناملار بىلەن ئاتىدى. مەسىلەن، ئىگە بولغان ئۈكەر يۇلتۇزىنى «ukler» دەپ ئاتاپ، ئۇنىڭدىن كېچىسى يول يۈرگەندە نىشان كۆرسىتىپ بېرىدىغان «كومپاس» سۈپىتىدە پايدىلاندى. «يۇلتۇز كالېندارى» دىكى مەزگىل (پەسىل) ئۆزگىرىشلىرىنىمۇ ئەنە شۇ ئۈكەرگە قاراپ بەلگىلىدى. خەلقىمىز: «ئۈكەر يۇلتۇزىنىڭ كۆپىيىشى بىلەن ھاۋا رايى ئۆزگىرىدۇ، ئەگەر ئۈكەر ئايغا يېقىنلاشسا بوران چاپقۇن ئاز بولىدۇ. يەرگە يېقىنلاشسا، بۇ باھار (كۆكلەم) نىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىنىڭ بېشارىتى؛ ئەگەر ئۈكەر سۇغا يېقىنلاشسا ھۆل - يېغىن كۆپ بولىدۇ؛ تاغقا يېقىنلاشسا پىژ - پىژ ئىسىق بولىدۇ» دەپ قارىدى. «ئۈكەر يانغان ئۆتسە يازغا تەۋە، قوماق گەدەنگە چۈشسە تازغا تەۋە» دېگەن تەمسىل خەلقىمىزنىڭ ئەنە شۇ ئۈكەر يۇلتۇزى ھەققىدىكى قاراشلىرىدىن كېلىپ چىققان (كىشىلەر ئۈكەر يۇلتۇزى كۆرۈنمەيدىغان 6 - ئاينىڭ بېشىنى «ئۈكەر يانغا ئۆتتى» دەپ ھېسابلىغان).
ئۇيغۇرلار يەنە ئورنىدىن مىدىرلىمايدىغان قۇتۇپ يۇلتۇزىنى «تۆمۈر قوزۇق» دەپ ئاتاپ، دۇنيانىڭ تۆت تەرىپىنى ئۇنىڭغا قاراپ بەلگىلىدى. «تۆمۈر قوزۇق» نىڭ يېنىدىكى ئىككى يۇلتۇز تۈركىمىنى «بېلىق» (بالىق) يۇلتۇز ۋە «قوزى يۇلتۇز» دەپ ئاتاپ، «بېلىق» - قىشنىڭ ئاخىرقى ئېيى، «قوزى» - باھارنىڭ باشلانغۇچ ئېيى (يىل بېشى) دەپ چۈشەندۈردى. ئۆزىنىڭ رەڭگى بىلەن بىر تامچە قانغا ئوخشىشىدىغان قىزغۇچ مارس تۈركىمىگە «يەتىكەن» (يەتتە قاراقچى، قاراقۇش) دەپ نام بېرىپ، ئۇنى بالايىئاپەتكە سمۋول قىلدى. خەلق ئارىسىدا «يەتىكەن» يۇلتۇزى تۈركۈمىنىڭ يەنە «چۆمۈچ يۇلتۇزى»، «چوڭ ئېيىق يۇلتۇزى» دېگەن ناملىرىمۇ بار.
خەلقىمىز يەنە مۇشتىرى «يۇپىتېر» يۇلتۇز تۈركۈمىنى «ئوت يۇلتۇز» (مەھمۇت قەشقەرى «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا «ئەرەن تۈز» دەپ ئاتىغا) دەپ ئاتاپ، ئۇنى ياخشىلىق ۋە بەخت - سائادەتكە سمۋول قىلدى. مېرىخ يۇلتۇز تۈركۈمىنى «شامال يۇلتۇز» (باقىر سوقىم) دەپ ئاتاپ، ئۇنى پالاكەت ۋە مالامەتكە سمۋول قىلدى. زۈھەل يۇلتۇز تۈركىمىنى «تۇپراق يۇلتۇز» دەپ ئاتاپ، ئۇنى نىسپىي ياخشىلىق ۋە نىسپىي خۇشاللىققا سىمۋول قىلدى ۋە باشقىلار.
ئۇيغۇرلار «ئاسمان گۈمبىزى» دە جىمىرلاپ تۇرغان ئەنە شۇنداق يۇلتۇز تۈركۈملىرىنىڭ ئىچىدىكى ئون شۇنداق يۇلتۇز تۈركۈملىرىنىڭ ئىچىدىكى ئون ئىككى يۇلتۇز تۈركۈمىنى ئايرىم - ئايرىم مىللىي ناملار بىلەن ئاتاپ، ئۇنى بىر يىل ئىچىدىكى ئون ئىككى ئاينىڭ نامى بىلەن ئاتاپ، ئۇنى بىر يىل ئىچىدىكى ئون ئىككى ئاينىڭ نامى قىلىپ قوللانغان. خەلقىمىز ئەنئەنىۋى ئادىتى بويىچە «قوزى» نى يىل بېشى (يېڭى يىل) قىلغان ھالدا، ئود (ئۇي)، ئاراندېز (جەۋزا)، قوچىق (سەرتان)، ئارسلان (ئەسەد)، سۇنبۇلە (بۇغداي بېشى)، ئۇلكۇ (تارازا، مىزان)، چازان (چايان، ئەقرەب)، ياي (ئوقيا، قەۋىس). ئوغلاق (جەددى)، كۇنەك (دەلۋە، سوغا)، بالىق (بېلىق ھۇت) دەپ ئاتاپ، ئون ئىككى ئاينى رەتكە تۇرغۇزغان. ھەر ئۈچ ئاينى بىر توقسان (بىر پەسىل) غا بۆلۈپ، نورۇز (يېڭى ئاي) ئوغلاق ئاي، ئۇلۇغ ئوغلاق ئاي، ئۇلۇغ ئاي دەپ تۆت پەسىلنى پەرقلەندۈرۈپ ئاتىغان. يەنە بىر ئاينى ئىككى مەۋسۈمگە، بىر كېچە - كۈندۈزنى ئون ئىككى چاغ، يىگىرمە تۆت ۋاقىت (سائەت) قا، ئون ئىككى يىلنى بىر مۈچەلگە، بەش مۈچەلنى بىر دەۋرگە بۆلگەن.
خەلقىمىزنىڭ قەدىمىكى «يېزىقسىز ۋاقىت كالېندارى» دا يەنە يەتتە كۈننى زۇھەل (سەكەنتىر ياكى ساتۇرن)، مۇشتىرى (ئوڭاي ياكى يۇپىتېر)، مېرىخ (كورۇد ياكى مارس)، شەمىس (يەشىق ياكى قۇياش)، زۆھرە (سەۋت ياكى چولپان)، ئاتارۇت (ئارزۇ ياكى مېركۇرىي)، قەمەر (ئاي ياكى يالچىق) قاتارلىق كۆكتىكى يەتتە سەييارە يۇلتۇزغا تەقلىد قىلىپ ئاتىغان. ھازىرقى «ھەپتە» ۋە كۈن ناملىرى ئىسلامىيەتتىن كېيىن ئۇيغۇرلار ئارىسىغا سىڭىپ كىرگەن.
«شەمسىيە كالېندارى» بۇيىچە ھەرقايسى ئايلارنى ھەمەل (1 - ئاي)، سەۋر(2 - ئاي)، جەۋزا(3 - ئاي)، سەرەتان (4 - ئاي)، ئەسەد (5 - ئاي)، سۇنبۇلە (6 - ئاي)، مىزان (7 - ئاي)، ئەقرەپ (8 - ئاي)، قەۋس (9 - ئاي)، جەددى (10 - ئاي)، دەلۋە (11 - ئاي)، ھۇت (12 - ئاي)، شۇنداقلا ئەرەب «قەمەرىيە كالېندارى» بويىچە مۇھەررەم، سەپەر، رەببىيەلئەۋۋەل، رەببىيەلئاخىر، جامادىيەلئەۋەل، جامادىيەلئاخىر، رەجەپ، شەئبان، رامىزان، شەۋۋال، زۇلقەئدە، زۇلھەججە دەپ ئاتاشمۇ شىنجاڭغا ئىسلام دىنى كىرگەندىن كېيىنكى ئىشلاردۇر.
دېمەك، ئەجدادلىرىمىزنىڭ قەدىمكى «يېزىقىسىز ۋاقىت كالېندارى» دا «يەر مەركەز» لىك چۈشەنچىسى ئالغا سۈرۈلگەن بولۇپ، ئاسماندىكى بارلىق پلانېتىلار ئوخشىشاشمىغان ئوربىتىلارنى بويلاپ يەرنى ئەگىپ ھەرىكەتچان ھالەتتە تۇرىدىغانلىقى، قۇياش بارلىق پلانېتلار ئىچىدە ئۆزىدىن يورۇقلۇق چىقىرىدىغان ئىسىقلىقنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكى، بۇ مەنبە بولمىغاندا ھاياتلىقنىڭ بولمايدىغانلىقى، ئاي قۇياشتىن يورۇقلۇق ئالغۇچى «يەرنىڭ ھەمراھى» ئىكەنلىكى... قاتارلىق كۆز قاراشلار ئەكس ئېتىلگەن. (ئا)
ھاشىم سوپى
ھاشىم سوپى، ئەر، ئۇيغۇر، دېھقان. 1919-يىلى 3-ئايدا دۆڭقوتان رايونىنىڭ سېتىۋالدى شەيىخ دېگەن يېرىدە ھۈنەرۋەن ئائىلىدە تۇغۇلغان. 1919-يىلى ئائىلىسى تىكەنلىك رايونىنىڭ ئۇلۇقكۆل كەنتىگە كۆچۈپ كېلىپ شۇ يەردە باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇغان. ئازادلىققىچە چاكارچىلىق قىلغان. 1950-يىللىرى كۆنچىگە كۆچۈپ كېلىپ دېھقانچىلىق قىلغان. ئازادلىقتىن كېيىن ئىتىمائىي پائالىيەتلەرگە ئاكتىپ قاتنىشىپ، 1959-يىلى 11-ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە ئەزا بولغان. 1963-يىلدىن 1976-يىلىغىچە ئەترەت باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن، ھازىر ئارامدا.
ئەبۇ زەبى
thumb|400px|ئەبۇ زەبى ئەبۇ زەبى (ئەرەبچە: أبو ظبي) بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرىنىڭ پايتەختى ۋە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەھەر (دۇبەي دىن كېيىن). ئۇ يەنە ئەبۇزەبى ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى ، بۇ يەتتە ئەمىرلىكنىڭ ئەڭ چوڭى. ئەبۇزەبى شەھىرى ئوتتۇرا غەربىي دېڭىز قىرغىقىدىكى پارس قولتۇقىدىكى بىر ئارالغا جايلاشقان. شەھەر ۋە ئەمىرلىكنىڭ كۆپىنچىسى دۆلەتنىڭ باشقا جايلىرىغا تۇتىشىدىغان چوڭ قۇرۇقلۇقتا تۇرىدۇ. 2020-يىلغا قەدەر ، ئەبۇزەبىنىڭ شەھەر رايونىنىڭ نوپۇسى 1 مىليون 480 مىڭ بولۇپ ، 2016-يىلغىچە ئەبۇزەبى ئەمىرلىكىدىكى 2 مىليون 900 مىڭدىن. ئەبۇزەبىدە يەرلىك ۋە فېدېراتسىيە ھۆكۈمەت ئىش بېجىرىش ئورۇنلىرى بار بولۇپ ، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى ھۆكۈمىتى ۋە ئالىي نېفىت كېڭىشىنىڭ ئۆيى. بۇ شەھەردە بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى پرېزىدېنتى بار.
ئەبۇزەبىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشى ۋە شەھەرلىشىشى ، غايەت زور نېفىت ، تەبىئىي گاز زاپىسى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئوتتۇرىچە كىرىمى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ ، ئۇنى چوڭ ، تەرەققىي قىلغان چوڭ شەھەرگە ئايلاندۇردى. ئۇ دۆلەتنىڭ سىياسەت ۋە سانائەت مەركىزى ، شۇنداقلا ئاساسلىق مەدەنىيەت ۋە سودا مەركىزى.
خەلقئارا ئاياللار بايرىمى
thumb|خەلقئارا ئاياللار بايرىمىنى تەبرىكلەيدىغان رايون ۋە دۆلەتلەر. قىزىل=رەسمى بايرام، [[ئاپېلسىن|ئاپلېسىن=پەقەت ئاياللار ئۈچۈن بايرام، سېرىق=برەسمى بايرام]] thumb|خەلىقئارا ئاياللار بايرىمى كۈنى نامايىشى thumb|ئاياللار بايرىمىنى خاتىرلەش پوچتا ماركىسى thumb|خەلقئارا ئاياللار بايرىمى كۈنى بارسېلونادىكى نامايىش thumb|ئاياللارنى ئازاد قىلىش
چەتئەلدىكى ئۇيغۇر جامائىتىگە ئوچۇق خەت
2019- يىلى 1- ئاينىڭ 30- كۈنى
ئانا ۋەتىنىمىزدىن ئايرىلىپ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ياشاۋاتقان ئەزىز ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىم، ھەممىمىزنىڭ قەلبىدە ئانا يۇرتىمىزنىڭ، ئاتا-ئانا ۋە ئۇرۇق تۇققانلىرىمىزنىڭ ئوتى كۆيمەكتە، ۋەتەن تۇپراقلىرىدا يۈز بېرىۋاتقان ئېغىر مۇسىبەت ھەممىمىزنىڭ يۈرەك باغرىنى داغلىماقتا. بىر مىللەتنىڭ ئۆز يۇرتىدا يىلتىزىدىن يوق قىلىنىش خىرسلىرى دائىرىسىنى كېڭەيتىپ ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمى يەتكەنلا يەرگە ھەرخىل ۋاسىتىلەر، خىلمۇ-خىل شەكىل ۋە قىياپەتلەردە يامراۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئىستىقبالى، ھەر بىرىمىزنىڭ ئۆز-ئۆزىمىزگە، ئائىلىمىزگە، ئەڭ گۈزەل ئامانەت بولغان ئەۋلاتلىرىمىزغا، ئۇيغۇرلىقىمىزغا، ۋەتىنىمىزدە ھەر خىل پاجىئەلەرگە بەرداشلىق بېرىپ تۇرۇپ بىزدىن ئۆمىدىنى ئۈزمەي ياشاۋاتقان يۇرتداشلىرىمىزغا، چەكسىز بىر سەمىمىيەت بىلەن قايتىدىن قاراپ چىقىشىمىزغا، ھەر بىرىمىزنىڭ، ئۆز تەسىر دائىرىمىز ئىچىدە مەۋجۇتلىقىمىزنى قانداق ساقلاپ قالالايدىغانلىقىمىز توغرىسدا قايتىدىن قارار چىقىرىشىمىزغا جىددىي ئىھتىياجلىق.
ۋەزىيەت ئىنتايىن جىددى، ۋەتەندىكى قىرىنداشلىرىمىز ئائىلىلەرگىچە بېسىپ كىرگەن پۈتۈنلەي يوق قىلىش خىرىسىنىڭ ئىچىدە مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن كۆرەش قىلىۋاتقان پەيىتتە، ۋەتەن سىرتىغا چىقىۋالغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى دەل ئەكسىچە، يەنى ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنىڭ يوقىلىش سۈرئىتى ۋەتەن ئىچىدىكىدىن نەچچە يۈز ھەسسە تىز، تەبىئىي ۋە تەلتۈكۈس ئەمەلگە ئاشماقتا. بولۇپمۇ تۈركىيە، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى ۋە ئەرەپ دۆلەتلىرىدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ تەقدىرى ئىنتايىن زور خەۋپ ئىچىدە. تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدە تىل ۋە ئۆرۈپ ئادەتنىڭ زىيادە يېقىن بولۇشى بالىلارنىڭ ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۇيغۇرلۇقتىن چىقىپ تۈرك ياكى باشقا تۈركىي مىللەتلەرگە ئايلىنىپ كېتىشىگە سەۋەپ بولسا، ئەرەپ دۆلەتلىرىدىكى پەرزەنتلىرىمىز، ئاتا – ئانىلىرىنىڭ ئىسلامغا ئەمەس، ئەرەب مەدەنىيىتىگە ۋە تىلىغا بولغان چەكتىن ئاشقان ھېرىسمەنلىكى تۈپەيلىدىن، يا ئەرەپ بولۇپ كەتمەكتە ياكى 4-5 ياشقىچە تىلى چىقماي، ئۆسۈپ – يېتىلىشى ۋە ھاياتى زور توسالغۇغا ئۇچرىماقتا. يېقىنقى بەش يىل ئىچىدە تۈركىيە كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىنى كۈزىتىدىغان بولساق، تۈركىيەگە 2-3 يېشىدا كەلگەن ياكى تۈركىيەدە تۇغۇلغان ئۇيغۇر بالىلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنىڭ تىلى تۈركچە چىقىپ كەتكەن بولۇپ، ئۇيغۇرچە گەپ قىلالمايدۇ ۋە ئۇيغۇرچە گەپ قىلسىڭىز چۈشەنمەيدۇ، ھەتتا سىزگە مەسخىرىلىك قارايدۇ…
ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسىنىڭ قانداق بولۇپ كېتىشىنى ھىچكىم پەرەز قىلالمايدۇ، ئەمما ھازىرقى قايغۇلۇق ۋەزىيەت بۇ پىتى داۋاملاشسا، 50 يىلغا بارمىغان ۋاقىت ئىچىدە ئۇرۇق – تۇققانلىرىمىز پۈتۈنلەي قىرغىن قىلىنىپ يوق قىلىۋىتىلمىگەن تەقدىردىمۇ، ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىدىن سۆز ئىچىش تەسكە توختىشى، ئۇيغۇر مىللىتى، ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتى بىلەن بىرلىكتە تارىخقا ئايلىنىپ قىلىشى مۇمكىن. ئۇيغۇر مىللىي كىملىكى، ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇر مەدىنىيىتىدىن ئايرىلالمايدۇ. ۋەتەندە، بۇلارنى خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە خەلقى يوق قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ، خەلقىمىز قوغداپ قىلىشقا جان-جەھلى بىلەن تىرىشىۋاتىدۇ، ئەمما ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى بۇ جەھەتتە ئىنتايىن خاراپ، مۇتلەق كۆپ قىسمىمىز ئۆز ئىرادىمىز ياكى ئىرادىسىزلىكىمىز تۈپەيلىدىن بۇ ئامانەتكە خىيانەت قىلىۋاتىمىز. ئەجداتلىرىمىز بىزگە يەتكۈزگەن بۇ ئامانەتنى، ئەركىن دۇنياغا چىقىۋالغان ئۇيغۇرلار ئەۋلاتلىرىمىزغا يەتكۈزەلمەيۋاتىمىز. ھەممىمىز دىگۈدەك، نەتىجىسىنى ھىچكىم سۈرۈشتە قىلالمايدىغان، قانداق نەتىجە چىقىشى مەجھۇل، كوچىغا چىقسىلا قىلغىلى بولىدىغان ئاسان داۋانىڭ پىشىگە ھاياجان بىلەن چاپلىشىۋىلىپ، ئائىلىمىزدىكى پەرزەنت تەربىيىسىدىن ئىبارەت ئۇلۇغ ۋە قۇتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر يولى بولغان قېيىن داۋانى كۆرمەسكە سىلىۋاتىمىز ياكى سەل قاراۋاتىمىز. بىزنى ئاتا – ئانىمىز ئۇيغۇر قىلىپ يېتىشتۈرۈپ بۇ كۈنلەرگە ئېرىشتۈرگەن بولسا، بىزنىڭمۇ ئالدى بىلەن پەرزەنتلىرىمىزنى ئۇيغۇر قىلىپ يېتىشتۈرۈش، دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدە مۇستەقىل ياشىيالايدىغان ئىقتىدارلىق ئىنسان قىلىپ تەربىيەلەش مەجبۇرىيىتىمىز بار، بالىلىرىمىزنىڭ ئۇيغۇر بولۇپ يېتىشىش ھەققى بار. ھاياتنى ئېقىشىغا قويۇپ بېرىشكە خاتىمە بېرىدىغان ۋاقىت كەلدى. ئەگەر سىز ھەقىقەتەن بىر ئۇيغۇر بولسىڭىز، ۋەتەندىكى قىرىنداشلىرىمىزنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان كۈلپەتلەردىن يۈرىكىڭىز ھەقىقەتەن ئىچىشىۋاتقان بولسا، ئۇيغۇرلارنىڭ كۈنلەرنىڭ بىرىدە ھۆر بىر مىللەتكە ئايلىنىشىنى ئۆمىد قىلسىڭىز، ئۇنداقتا، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ يوقىلىپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن، ئاتا-ئانىڭىز سىزگە تاپشۇرغان ئۇيغۇرلۇق ئامانىتىنى ئەۋلاتلىرىڭىزغا يەتكۈزۈشكە تىرىشىڭ. بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇيغۇر تىلىغا ھۆرمەت بىلەن مۇئامىلە قىلىڭ، يەنى ئائىلىڭىزدە ۋە ئالاقە دائىرىڭىز ئىچىدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا پاكىز بىر ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىشكە ئەھمىيەت بېرىڭ. ئۇيغۇر تىلىنى بالىلىرىڭىزغا ئۆگىتىڭ، ئۇلار بىلەن كۈندە ئۇيغۇر تىلىدا مۇڭدىشىپ بېرىڭ، ئائىلىڭىزگە باشقا بىر تىل ئائىلىڭىزنىڭ ئالاقە قورالى سۈپىتىدە تاجاۋۇز قىلىپ كىرەلمىسۇن. بالىڭىزنىڭ بىرىنچى تىلى ئانا تىلى – ئۇيغۇر تىلى بولسۇن، ئۇنىڭدىن كېيىن قايسى تىلنى ئۆگىنىشكە توغرا كەلسە ئۆگىنەلەيدۇ.
ۋەتىنىمىز ھامان بىر كۈنى خىتايدىن قۇتۇلىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ كۈن كەلگەندە، دۇنيادا، ئۇ ۋەتەندە ياشايدىغانغا ئۇيغۇر قالمىسا، قىلىۋاتقان پۈتۈن ۋەتەن داۋالىرىمىز بوشقا كەتمەسمۇ؟ داۋالىرىمىزنىڭ مەقسىدى تۇپراقمۇ ياكى ئۇيغۇرنىڭ ھۆر دۇنياسىمۇ؟ ئانا يۇرتىمىزدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى
ئانا يۇرتىمىزدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى
يۇرتىمىزدىن ئايرىلغىنىغا 20 يىلدىن ئاشمىغان ھەر بىر ئۇيغۇر، يۇرتىمىزدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنىڭ قانداق ئىكەنلىكىنى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە خىتايلارنىڭ مىجەز-خۇلقىدىكى قوۋلۇق ۋە ياۋۇزلۇقتىن ئىبارەت ئالاھىدىلىكلىرىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ ئويلانسىلا ناھايىتى ئېنىق پەرەز قىلالايدۇ. ئەسىرگە چۈشكەن ئۇيغۇر خەلقى 70 يىلدىن بۇيان مەۋجۇتلىقىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن، خىتاينىڭ قۇۋلۇق ۋە شۇملۇقلىرىغا بىر ئاماللارنى قىلىپ تاقابىل تۇرۇپ كەلدى. بۇنىڭدىن كېيىنمۇ، بېشىغا نېمە كېلىشىدىن قەتئىينەزەر بۇ ئىرادىسىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىغا ھەممىمىز چىن دىلىمىزدىن ئىشىنىمىز.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 70 يىلدىن بۇيانقى ئۇيغۇرلارغا قارىتا يۈرگۈزىۋاتقان يوقىتىش سىياسىتىنىڭ يۆنىلىشىدە ھىچقانداق ئۆزگۆرۈش بولمىدى، بېشىدىكى يۇتىۋىلىپ يوق قىلىش سىياسىتى 70 يىلدىن بۇيان ئىزچىل داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ، ئەمما پايدىلىنىۋاتقان ۋاستىلەرنىڭ تۈرى ۋە تېخنىكىسى غايەت زور دەرىجىدە كۆپەيدى، قەبىھلەشتى ۋە تەرەققىي قىلدى. يېقىنقى 20 يىلدىن بۇيان خىتاينىڭ ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، شەخسىيلەشتۈرۈش نامىدا يۇشۇرۇن مەبلەغ سېلىپ تەرەققىي قىلدۇرىۋاتقان ۋە خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتقان پەن-تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ قولى دۇنيانىڭ ھەر تەرىپىگە ئۇزاۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي ھۆكۈمىتى، ئىنسانىيەت پەن-تېخنىكا تەرەققىيات تارىخى بويىچە قولغا كەلتۈرۈلگەن نىمەتلەرنى بىر مىللەتنى پۈتۈنلەي نازارەت ئاستىدا يوق قىلىش مەقسىتى ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتىدۇ ۋە تەرەققىي قىلدۇرىۋاتىدۇ. تاشقى دۇنيادىن كېلىدىغان ئىقتىسادىي تەھدىتتىن باشقا ھىچقانداق ئىنسانىي تەھدىتنىڭ يوقلىقىنى بىر قانچە قېتىملىق تەجرىبىسى بىلەن جەزىملەشتۈرگەن خىتاي ھۆكۈمىتى، ئۇيغۇرلاردىن ئىمكانىيەتنىڭ بىرىچە پايدىلىنىپ بولۇپ يوق قىلىشنىڭ كويىدا ھەر خىل قەبىھ ۋاستىلەرنى قوللىنىۋاتىدۇ. ئىچكى ئەزالىرى ئىشقا يارايدىغانلارنى ئىچكى ئورگان تىجارىتى ئۈچۈن سەرمايە قىلىۋاتىدۇ، ئىشقا يارايدىغانلارنى ھەقسىز قۇل ئىشچى سۈپىتىدە ياكى ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققى بىلەن ئىشلىتىۋاتىدۇ. دىندار ئىنسانلارنى دىنچىلارنىڭ ۋاستىسى بىلەن ئالداپ يوق قىلدى ياكى تاشقى دۇنيادا نامىمىزنى سېسىتىش ئۈچۈن تېرور تەشكىلاتلىرىغا ئۆز ئىستىكى ۋە مەبلىغى بىلەن قاتنىشىشقا يول ھازىرلاپ بەردى.
ۋەتەن ئىچىدىكى قان- قىرىنداشلىرىمىزنىڭ بېشىغا بۇنىڭدىن كېيىن قانداق قىسمەتلەرنىڭ كېلىشىنى تەسەۋۋۇر قىلىش تەس ئەمەس، ئەمما بەكمۇ ئازاپلىق…
500 مېتىر ئارىلىقلاردا قۇرۇلغان ساقچى پونكىتلىرى ھەرگىزمۇ رىۋايەت ئەمەس، ھەقىقەتەن بار، مەن ئۇلارنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرۈپ كەلدىم، ئۇيغۇرلار ياشاۋاتقان ھەر شەھەر، ھەر يەردە بار…
ئۆستەڭدە توڭلاپ ئۆلۈپ كەتكەن بالا، ھەممىمىزنىڭ بالىسى…
پۈتۈن ئۇيغۇر ئەسلىدە، خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە خەلقىنىڭ كۆزىدە، ئۇ تۇپراقلار ئۈستىدە ئۆمىلەۋاتقان مالدىن باشقا ھىچنەرسە ئەمەس. مال ئىگىسى مېلىنى نېمە قىلىشنى خالىسا شۇنى قىلىدۇ. خالىسا ساتىدۇ، خالىسا ئەخلەتنىڭ ئورنىدا كۆيدۈرۈپ كۈل قىلىشى مۇمكىن…
ھېچ بىرىمىزدە ئائىلىمىز بىلەن ئالاقىلىشىپ ئۇلارنىڭ ھالىنى، ئەھۋالىنى سورىغۇدەك جاسارەت قالمىدى، چۈنكى قەلبىمىز، قولىمىز ۋە پۇتىمىز ئۇرۇق تۇققانلىرىمىزنىڭ ھاياتى بىلەن توقۇلغان كۆرۈنمەس يىپ بىلەن باغلاقلىق، يىپنىڭ ئۈزۈلۈپ كېتىشىدىن قورقىمىز…
ئەسلىدىن ئايرىلىشنى خالمايدىغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىرادىسىنى ئىنسانىي ئەخلاقتىن قىلچە خەۋىرى يوق خىتاي ھۆكۈمىتى سۇندۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ، خىتاي خەلقى كۆز يۇمۇش ئارقىلىق بۇ ئىنسانىي جىنايەتكە شىرىك بولىۋاتىدۇ.
7- ئۈمىد
7- ئۈمىد ياكى 7- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 7- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 97. (كەبىسە يىللاردا 98.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 268 كۈن باردۇر.
چەتئەلدىكى ئۇيغۇر جامائىتىگە ئوچۇق خەت
خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە خەلقى، ئىنسانىيەتكە، ئىنسانىي ئادالەت ۋە ئەخلاققا قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ جىنايەتلىرىنى توختاتمىسا، بۇ ئۇلۇغ ئۇيغۇر خەلقى، ئەڭ ئېغىر بولغاندا ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە پۈتۈنلەي قىرغىنچىلىققا ئۇچراپ يوق قىلىنىشى، يېنىك بولغاندا، ئالدىمىزدىكى بىر قانچە يۈز يىل ئىچىدە ئۇيغۇرلۇقتىن پۈتۈنلەي ئايرىلىپ تارىخقا ئايلىنىپ قىلىشى مۇمكىن. ھەر ئىككى ئەھۋالدا، ئۇيغۇر مىللىتىدىن، مەدەنىيىتىدىن ھىچقانداق بىر جانلىق ئىز قالماسلىقى مۇمكىن. ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى
ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتى
يېقىنقى ئون يىل ئىچىدە ئۇيغۇر دىيارىدىن ئايرىلىپ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى كۆپىيىۋاتىدۇ. چەتئەلگە چىقىپ ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئاساسەن، ئوقۇش، ساياھەت، تىجارەت، ھەج ياكى پاناھلىق قاتارلىق مەقسەتلەر بىلەن يۇرتتىن ئايرىلغان كىشلەردىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ئوقۇش، ساياھەت، تىجارەت ھەج مەقسىتىدە چەتئەلگە چىققان ئۇيغۇرلار ئىشىنى تۈگەتكەندىن كېيىنمۇ ۋەتەنگە قايتىشقا ئامالسىز قالماقتا. كۆپىنچىسىنىڭ بالا-چاقىسى، ئۇرۇق-تۇققانلىرى، مال-مۈلكى ۋەتەندە، ھىجران ۋە ۋىجدان ئازابى ئىچىدە ھاياتىنى داۋاملاشتۇرماقتا.
ھازىر تۈركىيەگە توپلىشىپ قالغان ئۇيغۇرلارنىڭ خېلى كۆپ قىسمىنىجىھات نامى ئاستىدا ۋەتەندىن چىققانلار ئىگەللەيدىغان بولۇپ، ھەممىسى دېگۈدەك ۋەتەندىن يولغا چىققاندىلا قايتىپ كېتىشنى ئويلاپ باقمىغان ياكى جىھات بىلەن ۋەتەننى ئازاد قىلىپ بىراقلا قايتىپ كېتىشنى نىيەت قىلغان، ياش، بېشى بوش كىشىلەر بولۇپ، تەلىم – تەربىيىدىن مەھرۇم، بۇ دۇنيادا ھالال ياشاشتا لازىم بولىدىغان بىرەر ھۆنىرى يوق، ئۆيىدە بىر قانچە خوتۇن ۋە يەتتە – سەككىزدىن بالا، ھالال ئىشلەپ ئائىلىسىنى بېقىشقا ئامالسىز، تېگى – تەكتى ئېنىق بولمىغان ياردەم پۇلى ياكى يېمەكلىلكلەر بىلەن جان باقماقتا. ۋە ئەڭ ئېغىر يوقتىش بۇ خىل كىشىلەرنىڭ ئائىلىسىدە مەيدانغا كەلمەكتە. ئىسلام دىنىنى ئەڭ ئېغىر دەرىجىدە سۈيئىستىمال قىلىۋاتقان بۇ تۈردىكى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىدە بالىلارنىڭ ۋە ئاياللارنىڭ ئەھۋالى ئىنتايىن خاراپ، ئەڭ تۆۋەن ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقلىرىمۇ ئەرلىرى تەرىپىدىن دەپسەندە قىلىنغان، ئانىلار تەربىيەسىز، يۈزلىرى ئەرلىرىنىڭ كۆڭلى ئۈچۈن قارا لاتا بىلەن يۆگىۋىتىلگەن، بالىلار مەكتەپسىز، بالىلارغا قارىتا داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان مەسئۇلىيەتسىزلىك ئېغىر. بۇنداق ئائىلىلەردە بالىلارغا قىلىنغان مەسئۇلىيەتسىزلىكنى بەلكىم ھىچبىرىمىز كىچىك ۋاقتلىرىمىزدا باققان قوي-كالىلارغىمۇ قىلىپ باقمىغان بولىشىمىز مۇمكىن. ئەتتىگەن جاڭگالغا ئاپىرىپ ئوتلىتىپ، ئاخشاملىرى بىر-بىرلەپ ساناپ ئېغىلىغا سولاپ قوياتتۇق. ماللىرىمىزنى ئېغىلدىن ئوغرى ئالمىسىلا يوقاپ كېتىدىغان ئەھۋال بولمايتتى. ئەمما بۇ جىھاتچىلارنىڭ ئائىلىلىرىدە دۇنياغا كېلىپ قالغان 2-3 ياشلىق بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرىنىڭ خەۋىرىسىز كوچىلاردا، ئەخلەتخانىلاردا ئويناپ يۈرگىنىنى كۆرسىڭىز ۋە ئۇ بالىلارنىڭ ئەتكەسچىلەر تەرىپىدىن ئوغرىلىنىپ كېتىش ئىھتىماللىقىنىڭ يۇقىرىلىقىنى ئويلىغىنىڭىزدا، يۈرەكلىرىڭىز ئېچىشىپ كېتىدۇ.
ئوقۇش مەقسىتى بىلەن چەتئەلگە چىققان ئۇيغۇرلارنىڭ ياۋروپا، ئامېرىكا ۋە ئاۋسترالىيە قىتئەسىدىكى دۆلەتلەرگە ۋە ياپونىيەگە كېتەلىگەنلىرىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ تىرىشچان بولۇشى ۋە ئۇ دۆلەتلەردە ئوقۇش ۋە ياشاشتا كېرەكلىك تەييارلىقلىرىنىڭ پۇختا بولۇشى، ئۇ دۆلەتلەردىكى ئوقۇش ياردەم پۇلىنىڭ تۇرمۇشنى قامداپ زىھنىنى ئوقۇشقا بېرىشىگە قارىتا يىتەرلىك بولىشىدەك ئامىللار، بۇ دۆلەتلەردىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، شۇ دۆلەتلەردە ياراملىق بىر ئىنسان سۈپىتىدە ياشىشىغا كاپالەتلىك قىلماقتا. ئەمما ئەرەپ دۆلەتلىرىگە ۋە تۈركىيەگە ئوقۇشقا كەلگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئوقۇشقا نىسپەتەن تونۇشى، تەييارلىقلىرى، ئىقتىسادى يىتەرسىز بولغاچقا، ئوقۇشىنى لاياقەتلىك پۈتتۈرۈپ، ئۇ دۆلەتلەردە پۇت تىرەپ تۇرۇش نىسبىتى تۆۋەن بولماقتا. بولۇپمۇ مىسىرغا ئوقۇشقا چىقىرىلغان بالىلارنىڭ ياشلىرى بەكلا كېچىك، ئاتا-ئانىغا ئەڭ ئىھتىياجلىق ۋاقىتلىرىدا، ئاتا-ئانىلىرىدىن ئايرىلىپ يات بىر مەدەنىيەتنىڭ ئىچىگە تاشلانغان بولغاچقا، ئاساسلىق مائارىپ مەزگىلى بەكلا بوشقا ئۆتۈپ، ھاياتىدا تولدۇرۇش ئىنتايىن تەس بولغان بىر بوشلۇق شەكىللەنگەن. مىسىردىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ كەڭ-كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىنىشى بىلەن، بۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى تۈركىيە ۋە ياۋرۇپا دۆلەتلىرىگە قېچىشقا مەجبۇر بولۇپ، بۇ پاتقاقلىقتىن ۋاقتىنچە قۇتۇلغان بولسىمۇ، بارغان دۆلەتلەردە قانچىلىك پۇت تىرەپ تۇرالايدۇ، ئۇنى پەرەز قىلىش ئانچە تەس ئەمەس. قانچىلىك ئوقۇغۇچىنىڭ خىتايغا تۇتۇپ بېرىلگەنلىكى، كىملەرنىڭ قايسى دۆلەتلەردە قانداق قىسمەتلەرگە دۈچار بولۇشى ئېنىق ئەمەس.
ۋەتەن سىرتىغا ئوقۇش ئۈچۈن چىققان ئۇيغۇرلار ئەڭ كۆپ توپلاشقان دۆلەتلەرنىڭ بىرسى تۈركىيە. تۈركىيەدە ئوقۇۋاتقان ياكى ئوقۇماۋاتقان ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا، تۈركىيە دۆلىتىنىڭ ئوقۇش ياردەم پۇلىغا ئېرىشىپ، بۇ پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلار كۆپ ئەمەس، بۇ پۇرسەتنى سۈيئىستىمال قىلىۋاتقانلارمۇ ئاز ئەمەس، ئۆزىدىن كېيىن ئوقۇشقا كىرىش ئىھتىماللىقى بولغانلارنىڭ يولىنى توسۇپ قويۇۋاتقانلارمۇ يوق ئەمەس. تۈركىيە ئالىي مەكتەپلىرىدىكى ئوقۇتقۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوقۇشىغا كۆڭۈل بۆلىدۇ، ياخشى ئوقۇسا، ئۆزىنىڭ بالىسى ئۈچۈن خوش بولغاندەك خوش بولىدۇ. ئەكسچە، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى ئوقۇشقا قوبۇل قىلىشنى خالىمايدىغان ئوقۇتقۇچىلارمۇ بار، بۇنىڭ سەۋەبى كۆپ بولىشى مۇمكىن، ئاساسلىقى مېنىڭچە، ئۇنىڭدىن بۇرۇن ئۇ ئوقۇتقۇچىلار قوبۇل قىلغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى يا ياخشى ئوقىمىغان ياكى ھىچ ئوقۇمىغان، بىر كىشىلىك ئوقۇش پۇرسىتىنى سۈيئىستىمال قىلىپ يوق قىلغان بولىشى مۇمكىن، بۇ خىل ئەھۋال تۈكىيەدە بەكلا ئېغىر. بۇنىڭ ئالدىنى ئېلىشىمىزغا، ھەر بىرىمىزنىڭ ئەستاھىدىل مۇئامىلە قىلىشىمىزغا توغرا كىلىدۇ.
تىجارەت، ساياھەت، ھەج ۋە جىھات ئۈچۈن يۇرتتىن ئايرىلىپ، قايتىپ كېتەلمىگەنلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى تۈركىيەدە ياشاۋاتقان بولۇپ، تىجارەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادى ئەھۋالى باشقا مەقسەتلەر بىلەن تۈركىيەگە يەرلىشىپ قالغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىدىن كۆپ ياخشى بولسىمۇ، ئەمما بالىلىرىنىڭ تەلىم- تەربىيىسى ھەققىدىكى تونۇشى، تۇتقان يولى، ساياھەت، ھەج ۋە جىھات ئۈچۈن چىققانلارنىڭ تۇتقان يولى بىلەن ئاساسەن ئوخشاش. بۇ ئورتاقلىقنىڭ تۈپ سەۋەبى، دىنىي كەيپىياتنىڭ ھەممە نەرسىنىڭ ئالدىغا ئۆتىۋىلىشى.
تۈركىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى تەخمىنەن 50 مىڭ ئەتراپىدا بولۇشى مۇمكىن، بۇنىڭ تەخمىنەن يېرىمى ئاخىرقى بەش يىل ئىچىدە تۈركىيەگە ھەرخىل سەۋەپ ۋە يوللار بىلەن كەلگەن ئۇيغۇرلادىن تەركىپ تاپىدۇ. بەش يىل بۇرۇنقى ۋاقىتقىچە بولغان ئارىلىقتا كەلگەن ئۇيغۇرلاردىن يېشى كېچىك كەلگەنلەر بىلەن تۈركىيەدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولىۋاتقان پەرزەنتلەرنىڭ تىلى ئاساسەن تۈركچە چىقىپ بولغان بولۇپ، مۇتلەق كۆپ قىسىم ئائىلىلەردە ئۇيغۇرچە ئاساسەن ئىشلىتىلمەيدۇ، ياكى سۆز-جۈملىلەرنىڭ ئاز بىر قىسمى ئۇيغۇرچە، كۆپ قىسمى تۈركچە سۆزلىنىدۇ. تۈركچە بىلەن ئۇيغۇرچىنىڭ ئوخشاش تەرەپلىرىنىڭ كۆپ بولىشى، بىزدەك ھاياتىنىمۇ، تىلىنىمۇ بولىشغا قويۇپ بېرىۋاتقان مىللەت ئۈچۈن تىلىمىزنى ئاۋۋال ئائىلىدىن، ئاندىن تۇرمۇشنىڭ ھەممە تەرىپىدىن سىقىپ چىقىرىدىغان ئەڭ چوڭ خەۋپ سۈپىتىدە ئالدىمىزغا چىقماقتا. تۈركىيەگە كەلگەن بىر ئۇيغۇر دىققەت قىلمىسا، بىر ئايغا بارمايلا، ئۇيغۇرچىنىڭ ئورنىدا تۈركچە ئىشلىتىشكە باشلايدۇ. ئوخشاش تىلغۇ دەپ دىققەت قىلماي ئائىلىسدىكىلەرنىڭ تىل ئىشلىتىشىگە ئەھمىيەت بەرمىگەنلەر، بىر كۈنى توساتتىن بالىلىرى بىلەن ئۇيغۇرچە پاراڭلاشقۇدەك ھىچقانداق ئورتاقلىقى قالمىغانلىقىنى، بالىلىرىنىڭ تۈركتەك بولۇپ كەتكىنى ھىس قىلىپ پۇشايمانغا قالىدۇ.
نوپۇسىنىڭ 99 پېرسەنتى مۇسۇلماندەك ياشايدىغان تۈركىيەدە، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپى مەجبۇرى ۋە دۆلەتنىڭ مەكتەپلىرىدە ئوقۇ-ئوقۇتۇش، دەرسلىك كىتاپلار ھەقسىز، دۆلەت مەكتەپلىرىدە ئوقۇۋاتقان چەتئەللىكلەرنىڭ بالىلىرىمۇ بۇ ھەقسىز مائارىپتىن بەھىرلىنەلەيدۇ. دۆلەتنىڭ دەرسلىك پروگراممىلىرىدا، دىن ۋە مەدەنىيەت دەرسى بار، بۇ دەرستە بالىلارنىڭ ياش قۇرۇلمىسىغا ماس كېلىدىغان دەرىجىدە ئىسلام دىنى ۋە قۇرئان ئوقۇش ساۋاقلىرى بار. ئەمما تۈركىيە دۆلىتىنىڭ چەتئەللىكلەرنىڭ بالىلىرىنىڭ مەكتەپكە بېرىۋاتقان ياكى بارمىغانلىقىنى نازارەت قىلغۇدەك دەرىجىدە كۈچلۈك بىر مەجبۇرى مائارىپ سىستېمىسى يوق. ۋە تۈركىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار بۇ يوچۇقتىن ياخشى پايدىلىنىپ، بالىلىرىنى قۇرئان كۇرسلىرىغا، مەدرىسلەرگە تۇتۇپ بېرىپ، پەرزەنتلىرىنىڭ كەلگۈسىنى نابۇت قىلماقتا. دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە دېگۈدەك، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپى ئاساسلىق مائارىپ سۈپىتىدە دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى ھېساپلىنىدۇ، مەزمۇن جەھەتتىن ئورتاقلىققا ئىگە. بىزدەك دۆلىتى يوق مىللەتلەر، قايسى دۆلەتتە ياشاۋاتقان بولساق، شۇ دۆلەتلەرنىڭ مائارىپ جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ بالىلىرىمىزنى، بۇ دۇنيادا ھالال ياشاشنىڭ ئاساسىنى يارىتىدىغان ئاساسىي مائارىپتىن مەھرۇم قويماسلىقىمىز كېرەك. بۇ بىزگە بېرىلگەن ئەڭ گۈزەل ئامانەت ھېساپلىنىدىغان پەرزەنتلىرىمىزنىڭ ئەڭ ئىنسانىي ھەققى ۋە بۇ دۇنيادا ھالال ياشاشنى ئۆگىنىدىغان تۈنجى سورۇنى.
ئەگەر دىندار قىياپەتكە كىرىۋالغان ئۇيغۇر ئەرلىرى، ئايالىنىڭ ۋە قىز بالىلىرىنىڭ يۈز – كۆزىنى چىڭ يۆگەپ، بالىلىرىنى ئوقۇتۇپ مەدەنىيەتلىك ئادەم قىلىشقا تىرىشماي، “ئىسلام دۆلىتى” نىڭ تېرورچىلىرىدەك كېيىنىپ ۋە كېيىندۈرۈپ، ئۆچكە ساقىلىنى ساڭگىلىتىپ، ئىستانبۇل كوچىلىرىدا مەينەت چىراي، پەرىشان ئايلىنىپ يۈرۈشنى داۋاملاشتۇرىۋەرسە، ئىقتىسادى كىرزىسكە چوڭقۇر پېتىپ كېتىۋاتقان، سىياسىي جەھەتتە ئافرىقا دۆلەتلىرىدەك خىتاي ھۆكۈمىتىگە بارغانسىرى باغلىنىپ كېتىۋاتقان تۈركىيەدە، ئەگەر ئاخبارات ۋاستىلىرىدىكى ئەركىنلىك سېتىۋىلىنسا، ئۇيغۇرلار تېرورچى سۈپىتىدە قارىلىنىپ، تۈرك خەلقىنىڭ نەزىرىدىن چۈشسە، تۈركىيە ھۆكۈمىتى جاسارەتلىنىپ، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىستىگەن ھەرقانداق ئۇيغۇرنى تېرورچى قالپىقى بىلەن خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىدىغان كۈن كەلمەيدۇ دېيەلمەيمىز. ھازىر تۈركىيەدە، ئۇيغۇرلار پەقەت سايلامدا ھۆكۈمەتنى سايلاش ھەققىگە ئىگە تۈرك خەلقىنىڭلا ھىمايىسىدە، ئەركىن ۋە ھۆر ياشىماقتا. ئەگەر بۇ خەلقنىڭ نەزىرىدىن چۈشسەك كىرىدىغان تۆشۈك تاپالماي قىلىشىمىز ئېنىق. بۇنداق ياشاۋاتقان ئىنسانلار ئۆزلىرىنىڭ بۇ خىل ئەھۋالدا ئىكەنلىكىنىمۇ بىلىپ يېتەلمەيدۇ، بۇ ئىنسانلارنى بۇ خىل ئەھۋالدىن، باشقا ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ بىرلىكتە تەشكىللىك ياردەم قىلىشى قۇتقۇزۇپ قالالىشى مۇمكىن. ۋە ئەگەر ئىستانبۇلدا ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قىلىپ بېرەلەيدىغان ئىش بار بولسا، ئۇ ئىش دەل بۇ ئىش، يەنى ئىشلارنىڭ ئەڭ مۇھىمى، يەنى بۇ ئىنسانلارنى بۇ جاھالەتتىن قۇتقۇزۇشتۇر.
يېقىنقى ئون يىل ئىچدە ياۋرۇپاغا پاناھلىق تىلەپ كېتىپ قالغانلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى 18 ياش بىلەن 35 ياش ئارىسىدىكى ياشلاردىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ئائىلە قۇرغانلارنىڭ بالىلىرىنى ئۆزى خالىغانچە تەربىيەلەش پۇرسىتى مەلۇم دەرىجىدە چەكلىمىگە ئۇچرىماقتا. مەن كۆرۈشكەن كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ 4-5 ياشلىق بالىلىرىنىڭمۇ يا ئۇيغۇرچە ياكى يەرلىك تىلدا تىلى چىقمىغان بولۇپ، بۇ بالىلار چوڭ بولغانسىرى ئۇ مۇھىتتا كۈچلۈك ئادەم بولالىشى زور توسالغۇغا ئۇچىرىشى، ياش چوڭايغانسىرى چەتكە قېقىلىشى تۇرغانلا گەپ. بالىلىرىنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا تىل چىقىرىشىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىۋاتقان، بىرىنچى تىلىنىڭ ئانا تىلى، يەنى ئۇيغۇرچە بولىشىغا ئەھمىيەت بېرىپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلار ناھايىتى ئاز بولۇپ، كۆپىنچە ئاتا-ئانىلار يىتەرلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بەرمەيۋاتىدۇ.
ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلار چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىنى كۈتىدۇ؟
'''ھىچ نەرسە كۈتمەيدۇ، كۈتەلمەيدۇ. چۈنكى ھالىمىز ئۇلاردىن بەتتەر.''' ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلار، چەتئەللەرگە چىقىۋالغانلار ۋاز كەچكەن ئۇيغۇرلۇقتىن ۋاز كەچمىگەچكە ئۇ كۈنلەرنى كۆرىۋاتىدۇ، ئۇيغۇر سۈپىتىدە ياشاشقا جان – جەھلى بىلەن تىرىشىۋاتىدۇ، قۇربان بېرىۋاتىدۇ. ئەكسچە، چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى قايسى دۆلەتكە بارغان بولسا، شۇ دۆلەتتىكى ئىنسانلارنىڭ قىلىپىغا كىرىۋىلىپ، بالىلىرىنى خۇددى شۇ دۆلەتنىڭلا پۇقراسىدەك، ئۇيغۇر ئەمەستەك، شۇ دۆلەتتىكى مۇھىتنىڭ تەسىرىگە پۈتۈنلەي تاشلاپ بېرىۋاتىدۇ. بىز، دىن داۋاسى قىلىپ يۈرگىنىمىزدە، بالىمىز بىزدە مۇسۇلمانلىقنىڭ ئېسىل خىسلەتلىرىنى كۆرەلمىگەچكە دىندىن، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي داۋاسىنى قىلىپ يۈرگىنىمىزدە بولسا، ئائىلىمىزدە ئۇيغۇرنىڭ ئىسىل ئەنئەنىسىنى كۆرەلمەي، ئائىلە تەسىرىنى بېسىپ چۈشدىغان تاشقى مۇھىتنىڭ تەسىرىدە چوڭ بولغاچقا، ئۇيغۇرلۇقتىن چىقىشى ياكى چىققان بولۇشى مۇمكىن. بالىمىزنى يەسلىگە، مەكتەپكە تاشلاپ بېرىپ، ئۆزىمىز تەلىم – تەربىيىسىگە كۆڭۈل بۆلمىسەك، ئۇ ئەلۋەتتە ئۆزىگە كۆڭۈل بۆلگەن ئىنسانلاردىن بىرى بولۇپ يېتىشىدۇ.
ئەڭ مۇھىمى، ئەركىن دۇنيادا ئۇيغۇرلىقىمىزغا نوقسان يەتكۈزمەي، ئۇيغۇردەك ياشاپ، كېلەچەك ئەۋلاتلىرىمىزغا ئۇيغۇر بولۇپ ياشاش ئامانىتىنى ساق – سالامەت تاپشۇرۇپ بېرىشنى، ياشاۋاتقان تۇپراقلاردا ئۇيغۇر جامائىتى بولۇپ ياشىشىمىزنى كۈتىدۇ.
بىرەرسىمىزنىڭ ئاتا-ئانسى ۋەتەندىن ئايرىلىدىغان ۋاقىتتا، “ئامېرىكىغا ياكى تۈركىيەگە بېرىپ يۇرتىمىزنى ئازات قىلىپ كەل” دېگەن بولىشى ناتايىن، چۈنكى ئاتا – ئانىلىرىمىزنىڭ ئەقلى، ۋەتەننى چەتئەلدە تۇرۇپ ئازات قىلغىلى بولمايدىغانلىقىدەك ئاددى ھەقىقەتنى چۈشىنىشكە يېتىدۇ. ئەمما ئۇلارنىڭ ئەقلىنىڭ بىر نەرسىگە يەتمىگىنى ئېنىق، ئۇ بولسىمۇ، بىزنىڭ بارغانلا يېرىمىزدە، ئۇلاردىن بۇرۇنراق ئاسسىمىلاتسىيە بولۇپ يوقىلىپ كىتىشىمىزدەك ئاچچىق ھەقىقەت.
چەتئەلدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان، مىللىي ۋە دىنىي داۋالار يالغانمۇ؟
'''مېنىڭچە بۇنىڭغا ھەر بىرىمىز ئۆز ئائىلىمىزنىڭ ئەھۋالىغا قاراپلا ناھايىتى توغرا باھا بېرەلەيمىز. يەنى ئەگەر چەتئەلگە چىقىۋىلىپ مىللەت داۋاسى قىلىۋاتقانلار، بۇ داۋالىرىنى ئاۋۋال ئۆزىنىڭ ئائىلىسىدە، ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسى ئىچىدە ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولغاندىن كېيىن بۇ يولغا چىققان بولسا، يەنى، قايسى دۆلەتتە بولسا بولسۇن، ھىچ بولمىغاندا ئائىلىسدە بالىلىرى بىلەن ھەرقانداق تېمىدا ئۇيغۇرچە مۇڭدىشالايدىغان، ئۇيغۇرچە پىكىر قىلالايدىغان، ئۇيغۇرچە سۆزلەشتىن، ئۇيغۇرلۇقتىن نۇمۇس قىلمايدىغان قىلىپ يېتىشتۈرەلىگەن ياكى يېتىشتۈرىۋاتقان بولسا، ۋە بۇ داۋالارنى ئۇيغۇر ئۈچۈن قىلىۋاتقانلىقىنى ئىچ – ئىچىدىن ھىس قىلىپ تۇرۇپ قىلىۋاتقان بولسا، ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قىلىۋاتىمەن دېگەن بۇ داۋا بىر مىللىي داۋا بولالايدۇ. ئەكسچە بولغىنىدا، ھەممىسى يالغان.'''
ئەگەر چەتئەلگە چىقىۋىلىپ دىن داۋاسى قىلىۋاتقان بولسىڭىز، داۋاسىنى قىلىۋاتقان ئۇ دىننى، ئۇ دىننىڭ مۇقەددەس كىتابىنى قانچىلىك ئوقۇپ چۈشىنىدىغانلىقىڭىزنى، قىلىۋاتقان داۋايىڭىز ھەقىقەتەن مۇسۇلمانلار ئۈچۈن پايدىلىقمۇ ياكى باشقىلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتامدۇ، سىزنىڭ مۇسۇلمان سۈپىتىدە قىلغان قىلىقلىرىڭىز مۇسۇلمان ئەمەس بىر ئىنساننىڭ مۇسۇلمان بولۇشىغا ئىلھام بولالامدۇ؟ بۇلارنى كۆزدىن كەچۈرۈپ بېقىڭ، ۋە توغرا ياكى خاتا ئىكەنلىكىگە ئۆزىڭىز ھۆكۈم قىلىۋىلىڭ. ئۇرۇپ، قورقىتىپ، زورلاپ، ئۆلتۈرۈپ ھىچمكىمنى مۇسۇلمان قىلغىلى بولمايدۇ، بىر كىمگە مۇسۇلمان ياكى ئەمەس تامغۇسىنى بېسىش ھەققىمىز يوق، ئۇ ئاللاھنىڭ ئىشى، ۋە بۇ قىلمىشلارنىڭ ھەممىسى قۇرئان ھۆكۈملىرىگە زىت، قىيامەتتە چوقۇم قاتتىق سورىقى بولىدۇ. بېشىمىزغا كەلگەنلەرنىڭ ئەسلى سەۋەبى – تەلىم تەربىيەنىڭ يىتەرسىزلىكى
بېشىمىزغا كەلگەنلەرنىڭ ئەسلى سەۋەبى – تەلىم تەربىيەنىڭ يىتەرسىزلىكى
ئۆتمۈشتە قانچىلىك شانلىق ياكى قانلىق تارىخىمىزنىڭ بارلىقى ياشاۋاتقان ئۇيغۇر نەسلى ئۈچۈن مەجھۇل، ئەمما، ھەممىمىز ئېنىق بىلىدىغان نەرسە شۇكى، ھازىرغا قەدەر بولغان نەچچە يۈز يىللىق تارىخىمىزدە، ئەجداتلىرىمىز بۇ مىللەتنى مىللەت سۈپىتىدە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا، داۋاملاشتۇرۇشقا، مۇستەقىل بىر ۋەتىنى بار مىللەتكە ئايلاندۇرۇشقا تىرىشىپ كەلدى. ئەمما، ئەۋلات تەربىيىسىنىڭ يىتەرسىلىكى سەۋەبىدىن، دۇنيا تەرەققىياتىنىڭ قەدىمىگە ماس تەرەققىي قىلىش پۇرسەتلىرىمىزنى ھەر ۋاقىت تارتقۇزۇپ قويدۇق، مۇستەقىل بىر دۆلەت قۇرۇشقا يىتەرلىك ئىنسان كۈچىنى بارلىققا كەلتۈرەلمىدۇق، ۋەتەننى تارتقۇزۇپ قويدۇق. تەلىم-تەربىيەنىڭ يىتەرسىزلىكى ھەر زامان پۇتىمىزغا كىشەن بولۇپ كەلدى.
ئەۋلات تەربىيىسىنىڭ يىتەرسىزلىكى، پەقەت بىزدىلا ئەمەس، بەلكى 700-800 يىلدىن بۇيان، پۈتكۈل مۇسۇلمان قىياپىتىدە ياشاۋاتقان دۇنيا جامائىتىنىڭ ئورتاق كىسىلىگە ئايلاندى. مۇسۇلمان قىياپىتىدە ياشاۋاتقان دۇنيا جامائىتىنىڭ بىر قىسمى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، ھاياتىمىزدا تەلىم – تەربىيەنىڭ يىتەرسىزلىكى، بىزنى، ھاياتنى بولىشىغا قويۇپ بېرىدىغان، ھەممە نەرسىنىڭ، ھەتتا ئىبادەتنىڭمۇ شەكلىگە ئەھمىيەت بېرىپ مەزمۇنىدىن بىخەۋەر ياشايدىغان ھالەتكە ئېلىپ كەلدى. دۇنيا تەرەققىياتىغا تىلغا ئالغۇدەك نەتىجە ئېلىپ كىلەلمىگەننىڭ ئەكسىچە، ئۆزىنى مۇسۇلمان ھېساپلايدىغان كۆپ قىسىم ئىنسانلار بىلەن ئىسلام دېنىغا قارشى جامائەتلەرنىڭ ئىسلام دىنىنى خالىغانچە سۈيئىستىمال قىلىشىغا بىلىپ بىلمەي شارائىت ھازىرلاپ بەردۇق.
ئاتالمىش ئىسلام دۇنياسىدا مۇسۇلماندەك ياشاۋاتقان ئىنسانلارنىڭ ھەممىسىنىڭ دۆلىتىنىڭ بېشىدا پادىشاھ، يۇرتى ئۇرۇش-تالاش ئوت ئىچىدە، ئاۋام خەلق ئاچ، يالىڭاچ، پەرىشان، كېلەچەكلىرى قاراڭغۇ، پەرزەنتلىرىنىڭ تەربىيىلىنىش نېسبىتى تۆۋەن، بېشى بوش تېرورچى نامزاتى بارغانسىرى كۆپەيمەكتە. ئەرلەر ئاياللارنىڭ تەلىم- تەربىيىسىگە قارشى، ئېرى ئۆلگەندىن كېيىن ئايالى بالا – چاقىلىرىنى بېقىشتا چارىسىز. بۇ ئىنسانلار بىلەن تەقدىرىمىز ئوخشىشىپ كېتىدۇ. سەۋەبى، ئەۋلاتلارنىڭ تەلىم-تەربىيىسىگە كۆڭۈل بۆلمەيمىز، ھەممە نەرسىنى پىشانىمىزدىن كۆرىمىز، ئاللاھ ئاشۇنداق پۈتىۋەتكەن دەپ قارايمىز، بېشىمىزغا كەلگەن بالا قازانى يا ئاللاھتىن كۆرىمىز ياكى دۈشمەننىڭ نامەرتلىكىدىن.
ئەمەلىيەتتە، ئىسلام دىنى ئىنسانلارنى ئەقىل – پاراسەت بىلەن ياشاشقا رىغبەتلەندۈرىدىغان مۇقەددەس بىر دىن. قۇرئان ۋە ھەدىسلەرنى ئەقلى بىلەن چۈشىنىپ ئوقىغان ھەر بىر مۇسۇلمان بۇ ھەقىقەتنى تونۇپ يېتەلەيدۇ. ئاللاھ ئىنساننى ئەقلى ۋە ئىرادىسى بىلەن ياراتتى، تۇغۇلۇش ۋە ئۆلۈش ئاللاھنىڭ ئىرادىسى، بىزنىڭ تەقدىرىمىز، پىشانىمىز. ئەمما تۇغۇلۇش بىلەن ئۆلۈم ئارىسىدىكى ھاياتلىق پائالىيەتلىرى تامامەن ئىنسان ئەقلى ۋە ئىرادىسىگە تاپشۇرۇلغان، بۇ سەۋەپتىن، قىيامەت بار، جەننەت ۋە جەھەننەم بار. بۇ دۇنيادا ئىنسان ئىرادىسى بىلەن بېشىمىزغا كەلگەن ھەممە نەرسە پىشانىمىزگە پۈتۈۋىتىلگەن دەپ قاراش، ئاللاھنىڭ ئىنساننى يارىتىش ئىرادىسىگە ۋە قۇرئاننىڭ روھىغا خىلاپ بىر ئىش، ئاللاھنىڭ ئەقىل – پاراسىتىگە ۋە ئادالىتىگە قىلىنغان ئېغىر ھاقارەت، ئاللاھنى دۈشمەن كۆرگەنلىك ۋە ئېغىر گۇناھ. بېشىمىزغا كەلگەن بالا – قازالاردىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، ھەممىنى ئاللاھقا ياكى دۈشمەنگە دۆڭگەپ قويماي ئەقىل – پاراسەت بىلەن تىرىشىپ تەدبىرلىك ياشاشقا توغرا كېلىدۇ. ۋە بۇنىڭ ئالدىنقى شەرتى، ئائىلىدىن باشلىنىپ، ئۆمۈر بويى داۋاملىشىدىغان تەلىم- تەربىيە. يوقىلىش خەۋىپىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن قانداق قىلىشىمىز كېرەك؟
يوقىلىش خەۋىپىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن قانداق قىلىشىمىز كېرەك؟
'''بۇ ھەممىمىزنىڭ بېشىنى قاتۇرىۋاتقان بىر سۇئال. ئەمەلىيەتتە سەمىمىي بىر ئىنسان ئۈچۈن بۇ سۇئالنىڭ جاۋابى ئىنتايىن ئاددى، ئەمما ئەمەلگە ئاشۇرۇش قېيىن ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك سەۋىر- تاقەت تەلەپ قىلىدۇ. ئۇنداقتا بۇ ئاددىي جاۋاب نېمە؟'''
'''جاۋاپ شۇ: مىللەتنى قۇتقۇزۇشنى ئۆز ئائىلىمىزدىن باشلاش، پەرزەنتلىرىمىزنى مالنىڭ ئورنىدا بېقىش ئەمەس، ئىنسان ئەۋلادى سۈپىتىدە تەربىيەلەش، ئۇيغۇر بولغانلىقىمىز ئۈچۈن ئاۋۋال ئۇيغۇر ئاندىن ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ پۇقراسى بولۇشقا لايىق ئىقتىدارلىق ئىنسانلاردىن قىلىپ تەربىيەلەپ چىقىشقا ئەھمىيەت بېرىش. ئەگەر بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرالمىساق، ھازىرقى ۋەزىيىتىمىزنىڭ يۆنىلىشى بىزنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ھەم ۋەتەندىن ھەم ئۆزىمىزدىن جۇدا قىلىپ قويۇشى، بىر كۈنى ئۇيغۇرنىڭ ۋەتىنى ھۆرلۈككە ئېرىشكەندە، ئۇ ۋەتەندە ياشايدىغانغا بىرمۇ ئۇيغۇر قالماسلىقى مۇقەررەر.'''
قانداق قىلىش مەسىلىسىدە، ئالدى بىلەن ھەممەيلەننىڭ ئۆز تەقدىرىمىز ھەققىدە سەمىمىيلىك بىلەن ئويلىنىپ توغرا بىر قارار چىقىرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. مېنىڭچە سەمىمىيلىك بىلەن چىقىرالايدىغان قارارىمىز ياكى تاللىشىمىز شۇ ئىككىسىدىن بىرى بولۇشى مۇمكىن:
1. ھاياتنى بولىشىغا قويىۋىتىش (=ئۇيغۇرلۇقتىن ۋاز كېچىش)، پۈتۈن بۇ دەرتلەردىن خالاس بولۇپ يىنىكلەش، ئانچە-مۇنچە نامايىشقا چىقىپ قويۇپ كۆڭلىمىزگە تەسەللى بېرىپ ھازىرقى مېڭىۋاتقان يولدا ھاياتنىڭ پەيزىنى سۈرۈپ ياشاش.
ئەگەر چىن دىلىدىن، سەمىمىيەت بىلەن ئىككىنچى تاللاشنى قارار قىلغان بولسىڭىز، بۇ قارارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك تەييارلىقلارنى قىلىپ، ۋاقىت ئۆتكۈزىۋەتمەي ھەرىكەتكە ئۆتۈڭ. بالىڭىز قانچە ياشتا بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر سىز سەمىمىيلىك بىلەن بەل باغلىسىڭىز، بالىڭىزنى ئۇيغۇر قىلىپ تەربىيەلەپ چىقىشقا ھەرگىز كېچىكىپ قالمايسىز.
تارىخقا ئايلىنىپ قالماسلىق ئۈچۈن تارىخ يېزىشقا توغرا كېلىدۇ. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى، ئەگەر قىلىۋاتقان داۋاغا سەمىمىيەت بىلەن ئىشەنسىڭىز ۋە ئادا قىلىشقا تېگىشلىك بۇرچىڭىزغا سادىق بولسىڭىز، ئالدى بىلەن، ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاسسىمىلاتسىيە بولۇپ يوقىلىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈڭ. ۋەتەن ئىچىدىكى ۋەزىيەتكە، مەنپەئەتىگە تاقاشمىغان ھىچكىمنىڭ، ھىچ بىر دۆلەت ياكى خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ كۆڭۈل بۆلمەيدىغانلىقى تونۇپ يېتىدىغان ۋاقىت كەلدى، كەتتى. ئۇيقۇمىزنى ئېچىپ ئىنسان كۈچى يېتىشتۈرۈش قەدىمىنى تىزلىتىشكە توغرا كېلىدۇ. ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ يوقىلىش خەۋىپى ئېغىر، ۋەتەن سىرتىدىكىلەرنىڭ تېخىمۇ ئېغىر. ھازىرقىدەك ئاجىز، يوقسۇل، بىچارە قىياپەتتە باشقىلارغا “ياردەم قىلىڭ، كۆڭۈل بۆلۈڭ” دەپ يىلىنىپ يۈرۈپ قىلغان داۋانىڭ ھىچكىمگە، ھىچقانداق پايدىسى بولمايدۇ. كۈچلۈك دۆلەتلەرگە تەسىر كۆرسەتكۈدەك كۈچىمىز، كوزىمىز بولمىسا، ئەھۋالىمىزغا كۆڭۈل بۆلىدىغانلار ئىچ ئاغرىتىشنىڭ، كۆڭۈل بۆلمەيدىغان ھالىمىزغا كۈلۈشنىڭ نېرىسىغا ئۆتمەيدۇ. ھەتتا ۋەتەن ئىچىدىكى قىرغىنچىلىقلارنىڭ بارلىقىغا ئىشەنمەيدۇ. بۇ سەۋەپتىن ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇر ئەۋلاتلىرىنىڭ ياشاۋاتقان دۆلەتلەردە پۇت تىرەپ تۇرالايدىغان، شۇ دۆلەت سىياسىتىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ئىقتىدارلىق ئىنسانلاردىن بولۇپ يېتىشىپ چىقىشى ئۈچۈن، سەۋىر- تاقەت ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان بىلەن ھەرىكەت قىلىشقا توغرا كېلىدۇ.
پۈتۈن ئۇيغۇرلارغا ئىستىقبال ۋە ئامانلىق يار بولغاي!
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
پراگا
right|thumb|250px|Praga right|thumb|250px Praga bolsa Chéx Jumhuriyeti dikibixahar 2008 nopus bar, Praganing 1,233,211 nopusibar, 496 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.05°, xariki uzunluk 14°25, poqtanomuri 1xx.
La vida es sueño
thumb|250x250px| چەۋەندازلارنىڭ ئارزۇسى ياكى ھاياتى بىر چۈش ، باروك رەسسام ئانتونىيو دې پېرېدانىڭ رەسىمى [[Madrid|مادرىد ئاكادېمىيىسى س.فېرناندودا كۆرگەزمە قىلىنغان.]] left|thumb|250x250px| ھايات بىر چۈش . مىس قۇتقۇزۇش ئۈچۈن مۇزدەلىفەدە قىلىش تەپسىلاتى [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón يىلى Plaza de سانتا Ana -يىلى مادرىد (خىزمەتلەر J. Figueras, 1878 ).]] ھايات بىر چۈش ، پېدرو كالدېرون دې لا باركانىڭ 1635-يىلى قويۇلغان ۋە باروك ئەدەبىيات ھەرىكىتىگە تەۋە تىياتىرخانىسى. مەركىزىي تېما ئىنساننىڭ ھاياتىنى تەڭشەش ئەركىنلىكى ، پەرەز قىلىنغان تەقدىر تەرىپىدىن ئېلىپ كېلىنمەيدۇ
ھاياتنى چۈش دەپ چۈشىنىش تولىمۇ كونا ، ھىندى تەپەككۇرى ، پارس تەسەۋۋۇپلىرى ، بۇددا دىنى ئەخلاقى ، يەھۇدى - خىرىستىيان ئەنئەنىسى ۋە گرېتسىيە پەلسەپىسىدە پايدىلىنىشلار بار. شۇڭلاشقا ئۇ ھەتتا ئەدەبىي تېما دەپ قارالغان
بويىچە ئەپلاتۇن نىڭ خىزمەت ئەر چۈش دۇنيادا ياشايدىغان, قاراڭغۇ, بىر ئۆڭكۈردىن يىلى ئەسىرىم ئۇ پەقەت ئىش ئۆزىنى ئازاد بولىدىغان دىن ياخشى ; شۇنداق قىلغاندىلا ئىنسان ماددىدىن ۋاز كېچىپ يورۇقلۇققا چىقىدۇ
بۇ ئەپلاتوننىڭ ئۇقۇمىنىڭ ئەسەردىكى تەسىرى ناھايىتى ئېنىق: سىگگىسموند دەسلەپتە تۈرمىنىڭ ، ئۆڭكۈرنىڭ ئىچىدە تۇرىدۇ ، ئۇ ئۆزى بىلمەسلىك سەۋەبىدىن ئەڭ تولۇق قاراڭغۇلۇقتا قالىدۇ. پەقەت ئۆزىنىڭ كىملىكىنى بىلەلەيدىغاندىلا ، ئۇ غەلىبە ، نۇرغا ئېرىشىدۇ. كالدېرون ناھايىتى تولۇق پەلسەپىۋى دراما شەكلىنى قوللانغان بولۇپ ، بۇ فوكۇس ۋە غەرب ئەدەبىياتىدىكى پىلاتىنانىڭ بۇ فوكۇس نۇقتىسى ۋە بۇ ئەدەبىي تېمىدا نۇرغۇن تۇتاشقان تېمىلارنى ھەل قىلغان.
شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ‹‹ئات مەدەنىيىتىنىڭ نامايەندىسى بولغان ئىگەر››توغرىسىدا
ئات ئەڭ بۇرۇن كۆندۈرۈلگەن ئەڭ ئەقىللىق ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، دۇنيادىكى ھەر قايسى مىللەتلەر ئۆزگىچە ئات مەدەنىيىتىگە ئىگە. ئۇيغۇرلارنىڭ ئات مەدەنىيىتى ئاتقا مىنىشتە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغان ئىگەرنىڭ ئۆزگىچىلىكى بىلەن روشەن پەرىققە ئىگە. ئۇيغۇرلار ئات مىنىشتە ئىشلىتىدىغان ئىگەر باشقا مىللەت كىشىلىرى ئىشلىتىدىغان ئىگەرگە ئوخشىمايدۇ. مەيلى ياسىلىش تەرتىپى، شەكلى ياكى ماتېرىيالى جەھەتتىن بولسۇن روشەن ئۆزگىچىلىككە ئىگە. ئىگەر ئىگەر ئۇيغۇر سەرراپچىلىقى ۋە ياغاچ قىرمىچىلىق سەنئىتىنىڭ ئۆز ئارا بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان مۇھىم ئىشلەپچىقىرىش ۋاستىسى ھېسابلىنىدۇ.
ئىگەرنى سەرراپچىلىق ۋە قىرمىچىلىق سەنئىتىنىڭ مۇرەككەپ تۈرلىرىنى پىششىق ئىگىلىگەن مەخسۇس ئۇستىلار ياسايدۇ. ئالدى بىلەن ياغاچنى نېپىز، پارچە – پارچە تىلىپ ئاندىن ئۇنى يۇقىرى ماھارەت بىلەن بىر – بىرىگە گىرەلەشتۈرۈپ توقۇلما شەكلىگە كەلتۈرۈپ، يەر يىلىمى بىلەن بىر – بىرىگە يەملەپ جىپىسلاشتۇرۇپ شەكىل چىقىرىلىدۇ. ئىگەرنىڭ ئالدى تەرىپى، ئىككى يان تەرىپى، كەينى يۆلەنچۈك تەرەپلىرىنىڭ ھەممىسى پۈتۈنلەي پارچە تاختايلارنى يەر يىلىمى ئارقىلىق چاپلاپ قاتۇرۇپ ياسىلىدۇ. ئىگەر مۇقىم شەكىلگە كەلتۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن، ھايۋانلارنىڭ تېرىسىنى ھۆل توپىغا كۆمۈپ تازا يۇمشىغاندىن كېيىن، تۈكلىرىنى پاكىز قىرىۋىتىپ ھۆل تېرە بىلەن ئىگەر قاپلىنىدۇ. ئاندىن بىر نەچچە كۈن ئاپتاپقا سېلىپ قۇرۇغاندىن كېيىن، ئىشلەتسە ناھايىتى مۇستەھكەم بولىدۇ. بۇنداق قاتۇرۇپ ياسالغان ئىگەرنى نەچچە ئون يىل ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئەگەر ئىگەرگە تېخىمۇ ياخشى ئىشلەشكە توغرا كەلسە مەخسۇس توقۇلغان خوتەن گېلىمى بىلەن قاپلىسا تېخىمۇ كۆركەم، ھەيۋەتلىك، چىداملىق بولىدۇ. ئىگەرنىڭ ئىككى يان تەرىپىگە مەخسۇس تۇچ ياكى مىستىن ئىشلەنگەن ئىزەنگۈ ئورنىتىلىدۇ. ئىزەنگۈنىڭ رولى ئاتقا مىنىش ھەم ئات ئۈستىدە مەھكەم ئولتۇرۇشتا ناھايىتى مۇھىم. ئىگەرگە يەنە مەخسۇس تەييارلانغان خرۇمدىن ئىشلەنگەن تۆش تارتقۇ ئورنىتىلىدۇ.