cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تېرېسا ئانا
خەلقئاراغا كېڭەيتىلىشى
ۋاقىپ قۇرۇلۇپ ئون يىلدىن كىيىن، تېرېسا ئانا پۈتۈن ھىندىستاننىڭ چوڭ شەھەرلىرىدە ھەرىكەتلىرىنى راۋاجلاندۇرىدۇ ۋە ھىندىستان ھۆكۈمىتىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشىدۇ. 1962-يىلى ھىندىستان پرىزدىنتى ئۇنىڭغا پام شرى ئوردېنى تەقدىم قىلىدۇ.
1963-يىلى، كالكۇتتىدىكى بىر دىنبىر ۋابا دوختۇرخانىسىنىڭ چېقىلىشىغا قارشى چىققان تېرېسا ئانا ئۆزى مەخسۇس ۋابا داۋالاش رايونى قۇرىدۇ. ئىككى يىلدىن كىيىن ھىندىستانغا زىيارەتكە كەلگەن ۋاتىكان پاپى پول 6 ئۆزى ئولتۇرىدىغان لىمۇزىن ماشىنىسىنى بۇ رايونغا ئىئانە قىلىدۇ. تېرېسا ئانا بۇ لىمۇزىننى تالاشتۇرۇپ سېتىپ، پۇلىنى ۋابانى داۋالاشقا ئىشلىتىدۇ. شۇ يىلى پاپنىڭ تەلىۋى بىلەن، جەنۇبى ئامرىكىدا ئىنسانپەرۋەر مىسسىيونىرلار جامائىتى قۇرۇلىدۇ.
1968-يىلى پاپنىڭ تەلىۋى بىلەن رىمدا بىر ئۆي ئاچقان تېرېسا ئانا شۇندىلا غەرپتىكى نامراتلىقنى ھېس قىلىدۇ. ئوخشاش ۋاقىتتا ئىنسانپەرۋەر مۇناخلار مۇستەقىللىق ئۇرۇش ئوتىدا قالغان بېنگالدا ۋە باشقا خىرىستىيانلار ئانچە قارشى ئېلىنمايدىغان دۆلەتلەردىمۇ ۋەزىپىسىنى ئېلىپ بارىدۇ. 1973-يىلى يەمەن باش مىنىستىرى تېرېسا ئانىنى ئالھۇدايدادا ۋابانى داۋالاش مەركىزى ئېچىشقا تەكلىپ قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭغا "چىگرىسىز ئانا" دېگەن نامنى بېرىدۇ.
تېرېسا ئانىنىڭ ئېلىپ بارغان ئىنسانپەرۋەرلىك كۈرەشلىرى ئاخىرى پۈتۈن دۇنيادا ئالقىشلىنىدۇ. نۇرغۇن تىنچلىق مۇكاپاتلىرى، ئوردېنلار تەقدىم قىلىنىدۇ ۋە بىر قانچە ئۇنىۋېرسىتنىڭ پەخرى دوكتۇرى بولۇپ بەلگىلىنىدۇ. 1979-يىلى17-ئۆكتەبىردە نوبىل تىنچلىق مۇكاپاتىغا ئېرىشىدۇ. بۇ مەزگىللەردە تېرېسا ئانا دۇنياۋى مەشھۇر زات بولۇپ، پۈتۈن دۇنيا ئاخباراتلىرىدا ئارقا-ئارقىدىن ئېلان قىلىنىدۇ.
تېرېسا ئانىغا قارىتىلغان تەنقىدلەر
يەنە بەزىلەر تېرېسا ئانىنى دىن تارقىتىش ۋە بالىلار ۋە جەسەتلەرنى خىرىستىيانچە يۇيۇش بىلەن ئەيىپلەيدۇ. تېرېسا ئانا بالىلار ۋە جەسەتلەرنىڭ ھېچقاندا دىنى بەلگىسىنى سۈرۈشتۈرۈپ تاپالمىغاندىلا ئاندىن كاتولىكچە يۇيىدىغانلىقىنى، دىنى ئېنىقلىرىنى مۇسۇلمان ياكى ھىندى دىنى ئورگانلارغا تاپشۇرۇپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. بەزىلەر ئۇنىڭ دىكتاتۇر دۆلەتلەردە ھەرىكەت ئېلىپ بېرىشى ۋە دېكتاتۇرلارنىڭ ئىقتىسادى ياردىمىنى قوبۇل قىلىشىنى بۇ دېكتاتۇرلارنى قوللاش دەپ ئەيىپلەيدۇ. تېرېسا ئانا بۇلارغا جاۋابەن، ئۆزىگە ئەڭ مۇھىم بولغان ئىشنىڭ قانداق قىلىپ، نامراتلارغا ياردەم بېرەلىشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
تېرېسا ئانىنىڭ بالا چۈشۈرۈشكە قارشىلىقى نۇرغۇن تەنقىدلەرگە سەۋەپ بولىدۇ. بەزىلەر ئۇنى ئايالىزىمغا قارشىلىق بىلەن ئەيىپلەيدۇ.
يەنە بەزىلەر ئۇنى دۇنياۋى ئاخباراتلاشتۇرۇلۇشىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى ئەۋلىيا كۆرسەتتى دەپ ئەيىپلەيدۇ. ۋە يەنە بەزىلەر بولسا، يىغىلغان ئىئانىلەرنى شەخسى مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلەتكەنلىكى بىلەن تەنقىد قىلىدۇ.
مەيلى قايسى ئەيىپلەشلەر ياكى ئاخباراتلاشتۇرۇشلار بولسۇن، تېرېسا ئانىنىڭ ئۆلۈمى پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا ئوخشاش بىر تەسىر قوزغايدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىگە پۈتۈن دۇنيادىكى بارلىق دىنلاردىن كىشىلەر كېلىدۇ.
خۇجىلارھاكىمىيىتى
خۇجىلارھاكىمىيىتى. ھىدايىتۇللا ئىشان-ئاپپاق خۇجا ( 1626-1693) سەئىدىيەخانلىغىنىڭ 12 - سۇلتانى ئىسمايىل خان تەرىپىدىن 1672 - چەتئەلگەپالاندى قىلىنغاندىن كىيىن، 1680 -يىلى كەشمىر ئارقىلىق تىبەتكە بېرىپ ، دالاي لاما 5 - گە باش ئۇرۇپ ،دالاي لامانىڭ  جۇڭغارخانلىقىنڭ خانى غالدان بۇشۇقتۇخانغا يازغان ئىلاھى  مەكتۇبىنى ئېلىپ ، غالداننڭ  ئىلىدىكى تەختىگاھىغا بېرىپ ئۇنىڭغا بەيئەت قىلىدىغانلىغىنى بىلدۇرۇپ، جۇڭغارخانلىغىدىن 120مىڭ كىشىلىك لەشكەرنى باشلاپ كىلىپ، 166 يىل سەلتەنەت سۇرگەن يەكەن سەئىدىيە خانلىغىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، جۇڭغار خانلىغىنىڭ ھامىلىقىدىكى مۇقىم بولمىغان جاھالەتلىك خۇجىلارھاكىمىيىتىنى تىكلىگەن، بۇ قورچاق ھاكىمىيەت چىڭ سۇلالىسىنىڭ جۇڭغارخانلىقىنى يۇقۇتۇشى بىلەن 1759 - يىلى ئاخىرلاشقان.
پايدىلانغان ماتېرياللار:
1.ۋېي لىياڭتاۋ ، ليۇجېڭيىن : << خۇجىلارجەمەتى ھەققىدە>> ، مىللەتلەرنەشىرياتى ،2006 - يىل نەشرى.
قىز مۇنارى
قىز مۇنارى ئىستانبۇلنىڭ رومانتىك مەنزىرلىرگە ساھىپ يەرلىرىدىن بىرسى. ئادەتتە ئۈسكۈدار رايونى مۇشۇ قەلئە بىلەن تونۇلىدۇ. بۇ قەلئەنىڭ سېلىنىش تارىخى مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 3-ئەسىرگە قەدەر ئۇزۇن. يۇنانلار بۇ يەرنى بىر تامۇژنا قىلىپ قوللانغان، چۈنكى ئاسىيا ۋە ياۋرۇپا ياقىسىنى تۇتاشتۇرغان بوغازدا بۇ يەرنىڭ ئورنى مۇھىم ئىدى. تۈركلەر ئىستانبۇلنى ئالغاندىن كىيىن فاتىخ، ئوسمان ئېمپىريسىنىڭ سۇلتانى، بۇ يەرنى بىر كۆڭۈل ئېچىش ۋە زىيارەت قىلىدىغان يەر قىلىپ بېكىتكەن. كىيىن نەۋشەھەرلىك كۈيئوغۇل ئىبراھىم پاشا بۇ قەلئەنى رېمۇنت قىلدۇرغان. 2000-يىلى قەلئە قايتىدىن رىمونت قىلىندى. ئەمما قەلئەنىڭ ئاساسى، قۇرلىشى يەنىلا مىلادىيىدىن بۇرۇنقى ئەسلى ھالىتى بويىچە رېمۇنت قىلىنغان.
تىرەگىديەلىك ئاشىق رىۋايىتى: قەدىمدە بۇ يەر ياش قىز يىگىتلەرنىڭ ئۇچرىشىدىغان ماكانى ئىكەن. بۇرۇن ئىككى ياش بىر زىياپەتتە تونۇشۇپ قالىدۇ، كىيىن ئۇلار قىز مۇنارىدا ئۇچراسماقچى بولىدۇ. قىز قولىغا پانۇس(پەنەر) ئېلىپ مۇناردا ساقلايدۇ. يىگىت ئۈسكۈداردىن سۇ ئۈزۈپ كەلمەكچى بولىدۇ، ئەمما پانۇستا ياغ تۈگەپ كېتىپ يىگىت يولنى تاپالماي بوغازنىڭ سۇيىغا يەم بولىدۇ، بۇنى ئۇققان قىز ئۆزىنى دېڭىزغا ئاتىدۇ.
ئۈزۈم رىۋايىتى: يۇنان پادىشاھنىڭ گۈزەل بىر قىزى بار ئىكەن. يۇنان پادىشاھىغا پالچى مۇنداق دەپتۇ:
پادىشاھ بۇ گەپنى ئاڭلاپ كۆڭلى يېرىم بولۇپتۇ، ھەمدە مۇشۇ مۇنارنى سالدۇرۇپ قىزنى يىلاندىن ئۈزۈن تۇتماقچى بوپتۇ، كىيىن قىزغا ئەۋەتكەن ئۈزۈم سۆۋىتى ئىچىدىن چىققان يىلان قىزنى چېقىۋاپتۇ. پادىشاھ قىزنى ئاياسوفياغا دەپنە قىپتۇ. كىشلەر يىلانلارنىڭ بۇ قىزنىڭ مىيتىگىمۇ ئارام بەرمىگەنلىكنى ئېيتىشىدۇ، بۇ رىۋايەت بىر ئاز تەقدىر تۈسىنى ئېلىپ قالغان.
كىچىلىك مەنزىرىسى باشقىچە گۈزەل.
Halifaks
right|thumb|250px|Halifaks right|thumb|250px Halifaks bolsa Kanada Manitoba Ölkisi dikibixahar 2007 nopus bar, Halifaksning 385,500 nopusibar, 5,490.90 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 44.51°, xariki uzunluk 63°11, rayunnomuri 902.
ياماگاتا ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ياماگاتا ناھىيىسى بولسا ياپونىيە توھوكۇ رايون
ئاكىتا ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئاكىتا ناھىيىسى بولسا ياپونىيە توھوكۇ رايون
تۇڭگان تىلى
left|thumbnail|400px|دۇنيادا [[تۇڭگان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] قىرغىزىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.041مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
Kwébék Shehiri
right|thumb|280px|Kwébék Shehiri right|thumb|250px Kwébék Shehiri bolsa Kanada Kwébék Ölkisi dikibixahar 2006 nopus bar, Kwébékning 491,142 nopusibar, 454.26 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 46.48°, xariki uzunluk 71°23, rayunnomuri 418/581.
Yéngi Brunswik Ölkisi
right|thumb|250px|Yéngi Brunswik Ölkisi right|thumb|250px 250px|thumb|right|Yéngi Brunswik Ölkisi Yéngi Brunswik Ölkisi bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Yéngi Brunswikning 734,000 nopusibar, 72,908 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, poqtamuri NB.
ئاقارى ماندا
ئاقارى ماندا _ مەشھۇر كۈيشۇناس ئاقارى ماندا ۋە «باھار بۇلبۇل ناۋاسى» سۈي سۇلالىسىنىڭ دايى يىللىرى (مىلادى 605_618)دا،سۈي سۇلالىسى ئوردىسىدا كۇچالىق مەشھۇر كۈيشۇناس ھەم مۇزىكا ئالىمى ئاقارى ماندا (白明达)تەرىپىدىن ئىجات قىلىنغان چوڭ تىپتىكى نەپس ئۇسۇللۇق مۇزىكا بولۇپ،ئۇ ئارىدىن 1400يىل ئۆتكەن بۈگۈنكى كۈندىمۇ جۇڭگو ۋە چەتئەل سەھنىلىرىدە ئوينىلىپ كېلىۋاتىدۇ.بۇ چوڭ تىپتىكى مەشھۇر مۇزىكىلىق ئۇسۇل،شەرقىي ئاسىيا ئەللىرىدە بولۇپمۇ چاۋشەن بىلەن ياپونىيىدە ھازىرغىچە ئۈزۈلمەي ئوينىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما مەملىكىتىمىزدە يۇەن سۇلالىسى زاجۈي تىياتىرلىرى ئەۋج ئالغاندىن كېيىن، بۇ مۇزىكىلىق ئۇسۇل سەھنىدە قايتا نامايەن بولمىغان ئىدى.1985_يىلى شەنشى ئۆلكىلىك ناخشا_ئۇسۇل ئۆمىكى «تاڭ دەۋرىدىكى چاڭئەننىڭ مۇزىكا ئۇسۇلى» ناملىق كىلاسسىك سەھنە ئەسىرىنى تەييارلىغاندا،مانا شۇ ئاقارى ماندا 1400 يىل بۇرۇن ئىجات قىلغان «باھار بۇلبۇل ناۋاسى»نى ئالاھىدە تەييارلىدى ھەمدە مەملىكەت ئىچى_سىرتىدا ئويناپ قىزغىن ئالقىشقا ئېرىشتى.
«سۈينامە» ،«ئوقۇتۇش يۇرتى خاتىرىلىرى» قاتارلىق تارىخى خاتىرىلەردىن مەلۇم بولىشىچە، ئاقارى ماندا كۇچادا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن بولۇپ،ئۇنىڭ نەچچە ئەۋلات ئەجدادى كۇچادا كۈيشۇناسلىق بىلەن ئۆتكەن ھەمدە ئاتاقلىق سەنئەتكارلار ھېساپلانغان.ئاقارى ماندا كىچىكىدىن تارتىپلا سەنئەتكە ئىشتىياق باغلاپ،ئاتا كەسپىگە ۋارسلىق قىلغان ھەمدە يۇرتىمىز قەدىمكى زامان سەنئىتىنىڭ ئاساسلىق بۇلىغى بولغان كۇچا مۇھىتىدا پىشىپ يېتىلىش،سەنئەت پېشىۋالىرىدىن ئتەلىم ئېلىش نەتىجىسىدە ئاتاقلىق سەنئەتكار بولۇپ يېتىشكەن. ئۇ شىمالىي جۇ خانى جۇۋۇدىنىڭ تەختتە ئولتۇرغان يىللىرى (مىلادى 561_578)،سۇجۇپ قاتارلىق كۇچالىق ئون نەچچە سەنئەت پېشىۋالىرى بىلەن بىللە،جۇۋۇدىنىڭ تۈرك ئاغىچىسى ئاسنابېكەگە ئەگىشىپ، قاراقۇرۇم ئارقىلىق چاڭئەنگە بارغان.شۇ چاغدا ئۇ ۋۇدى خان باشلىق نەچچە يۈز ئالى ھۆكۈمرانلار تەرىپىدىن ئىززەت بىلەن كۈتىۋېلىنىپ،ئوردا مۇزىكا ئۇستازى بولۇپ ئىشلىگەن.ئاقارى ماندا شىمالىي جۇ،سۈي،تاڭ ئۈچ سۇلالىدە ياشىغان بولۇپ،ئالى ھۆكۈمرانلارنىڭ قەدىرلەپ ئىشلىتىشىگە مۇيەسسەر بولغان. «سۈينامە،مۇزىكا تەزكىرىسى»دىكى خاتىرىلەردىن مەلۇم بولىشىچە،ئۇ سۈي سۇلالىسى خانى سۈي ياڭدىنىڭ ئالاھىدە تەكلىپ قىلىشى بىلەن سۈي ياڭدىنىڭ «ياشا»،«پەرىزاتنىڭ مېھمان بولۇشى»،«قەدىم ئوردىغا قايتىش » ،«شاتلىق گۈلى» قاتارلىق 15 نەزمىسىگە نەغمە ئىشلەپ بەرگەن،بۇنى سۈي ياڭدى ئۆز مەھرەملىرى بىلەن ئاڭلاپ ناھايىتى خۇشال بولۇپ :«كۆپ مۇزىكا ئاڭلاش بەجايىكى كۆپ كىتاپ ئوقۇماق» دېگەن.
ئاقارى ماندا سۈي،تاڭ ئوردىسىدا مۇزىكانت،ئوقۇتۇش يۇرتىدا مۇزىكا ئۇستازى،ھەم مۇزىكا مەھكىمىسىنىڭ كەسپى مەنسەپدارى بولغان.ئۇنىڭ ھازىرغىچە مەلۇم بولغان مۇزىكىلىرىدىن «زەنگۈلە» ،«يەتتە ئاخشامدا ئۇچرىشىش»،«چەينەك تاشلاش»،«شىشخال چېچىپ ئۆمۈر ئۇزارتىش»،«توخۇ سوقۇشتۇرۇش»،«ئون ئىككى مەۋسۇم» قاتارلىق نەچچە ئونلىغان مەشھۇر مۇزىكىلارنى ئىجات قىلغان بولۇپ،ئەينى ۋاقىتتا بۇ مۇزىكىلار چاڭئەن،لوياڭ قاتارلىق چوڭ پايتەختلەردە ئۇينۇلۇپ جامائەتچىلىككە چوڭقۇر تەسر قالدۇرۇپلا قالماي بەلكى پۈتۈن ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك ۋە شەرقىي جۇڭگو رايۇنلىرىغىمۇ كەڭرى تارقالغان.تاڭ دەۋرىدىن باشلاپ چاۋشەن(كورىيە)،ياپونىيە ۋە ھېندىنوزىيە قاتارلىق ئەللەرگىچە تارقىلىپ ئومۇملاشقان.جۇڭگودا بولسا سۇڭ(960_1279-يىللار)،يۇەن(1279_1368-يىللار) غىچە داۋاملىشىپ،ئوردا ئوقۇتۇش يۇرتلىرىنىڭ دائىملىق نومۇرى بولۇپ كەلگەن.
ئاقارى ماندا ئىجات قىلغان مۇزىكىلار ئىچىدە «باھار بۇلبۇل ناۋاسى» ۋەكىللىك خاراكتىرگە ئىگە بولۇپ،چوڭ تىپتىكى ناخشا_ئۇسۇل بىلەن ئورۇنلىنىدىغان بۇ بىر يۈرۈش مۇزىكا جەمئىي 12 ئارىيەدىن تەشكىل تاپقان.ئىككى ئارىيە مەخسۇس بۇلبۇلنى دوراپ سايراش بىلەن نەغمىنى تېخىمۇ ئەۋجىگە چىقارغان. «ئوقۇتۇش يۇرتى خاتىرىلىرى»دىن مەلۇم بولىشىچە،بۇ چوڭ تىپتىكى ئۇسۇلچىلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا «باھار بۇلبۇل ناۋاسى»نى ئوينىغۇچى ئەڭ ماھىر ئۇسۇلچىلار ئارىسىدىن تاللىدىغان بولۇپ،ئۇ  شۇ ئۇسۇلنى ئوينىغاندا ئۈستىگە سېرىق مەشۇت كۆڭلەك كىيىپ،بېلىگە قىزىل پوتا باغلاپ،بېشىغا گۈللۈك تاج تاقاپ ،بۇلبۇل قىياپىتىنى دوراپ ماھارەت كۆرسەتكەن.بۇ ئۇسۇل چىرايلىق گېلەم ئۈستىدە ئوينالغان.تاڭ دەۋرىدىكى شائىر يۇەن جىن «باھار بۇلبۇل ناۋاسى»ھەققىدە يازغان بىر شېئىرىدا:
«بولدى ئۇيغۇرچە ياسانماق قىز_ئاياللار مەشغۇلى،
زور ماھارەت بولدى چالماق سازنى ئۇيغۇرلارسىمان.
سۇمرۇغ ئاتەشنىڭ ساداسى مۇڭ بىلەن تولسا ئەگەر،
باھار بۇلبۇل ناۋاسى ياڭراتتى بىر سالقىن ھامان.»
دەپ يازسا،جاڭ خۇ ئۆزىنىڭ «باھار بۇلبۇل ناۋاسى » دېگەن شېئىرىدا:
«شىڭ چىڭ كۆلى جەنۇبىدا سۆگەت پوتلا چىقارمىغان،
گۈل تېگىدە نەپس ئۇسۇل قانات كېرىپ قىلدى جەۋلان.» دەپ يازغان.
باھار،بۇلبۇل ۋە گۈل قەدىمدىنلا ئۇيغۇر شېئىرىيىتىنىڭ جۈملىدىن ناخشا_مۇزىكىلىرىنىڭ مۇھىم بىر تېمىسى بولۇپ كەلگەن ئىدى.ئۇيغۇر شېئىرىيىتى تارىخىدا بۇلبۇل سىموۋۇل خاراكتىرلىك ئەنئەنە بولۇپ،باشقا قۇشلارغا قارىغاندا دائىم ئىجابىي مەنىدە  تىلغا ئېلىنىپ كەلگەن.مەسىلەن:مۇھەممەت خارەزىمنىڭ «مۇھەببەتنامە» داستانى،لۇتفىنىڭ «گۈل ۋە نەۋرۇز» داستانى،موللا ئەلەم شەھيارنىڭ «گۈل ۋە  بۇلبۇل» داستانلىرىدا بۇلبۇلغا مەدھىيە ئوقۇلغان.كۈيشۇناس ئاقارى ماندامۇ دەل ئۇيغۇرلاردىكى بۇ ئەنئەنىگە ۋارسلىق قىلىپ مۇزىكا ئىجات قىلغان.ئۇ ئىجات قىلغان «باھار بۇلبۇل ناۋاسى»تاڭ دەۋرىدىكى مەدەنىيەت گۈللىنىشىدە چېگرىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ،چاۋشەن،ياپونىيە،ھېندىنوزىيەگىچە تارقىلىپ ئومۇملاشقان ھەمدە  ياپونىيە  ھازىرغىچە داۋاملاشقان.
1983-يىلى يولداش دېڭ شىياۋپىڭ ياپونىيە نى زىيارەت قىلغان چاغدا،ياپونىيە ھۆكۈمىتى دېڭ شىياۋپىڭغا:«بۇ سىلەرنىڭ كىلاسسىك سەنئىتىڭلارنىڭ جەۋھىرى،بىز بۇنى مىڭ يىللار ئىلگىرى سىلەردىن قۇبۇل قىلغان ئىدۇق،ئەمدىلىكتە جۇڭگولۇق ئەزىز مېھمانلارنىڭ ھوزۇرىغا سۇنماقچىمىز....» دەپ جۇڭگو ۋەكىللەر ئۆمىكىگە مانا شۇ ئاقارى ماندا ئىجات قىلغان «باھار بۇلبۇل ناۋاسى»نى مەخسۇس تەييارلاپ ئويناپ بەرگەن.مانا بۇنىڭدىن قارىغاندا ئۇيغۇر ناخشا_ئۇسۇل مۇزىكىسىنىڭ قەدىمدىلا دۇنياغا مەشھۇر ئىكەنلىكى،مىڭ يىللار ئىلگىرىكى سەنئىتىمىزنىڭ ھېلىھەم چەتئەللەردە زور قەدىر_قىممەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.شۇڭلاشقا ئاقارى مانداغا ئوخشاش سۈي،تاڭ ئوردىلىرىدا بىر ئۆمۈر سەنئەت كەسپى بىلەن ئۆتكەن ھەم جۇڭگو سەنئىتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە مۇھىم رول ئوينىغان سەنئەتكارلىرىمىز ھەققىدە تېخىمۇ چوڭقۇر تەتقىقات ئېلىپ بېرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ.
ئۇيغۇرنى كىم تونۇيدۇ
ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن مەندىن ئەڭ كۆپ سورالغان سۇئاللاردىن بىرى " ئامېرىكىدا خەقلەر ئۇيغۇرلارنى بىلەمدىكەن؟" دېگەن بولدى. بەلكىم 2009-يىلى تومۇزدىن بۇرۇن بۇ سۇئالغا دۇچ كەلگەن بولسام "ئامېرىكىدىكى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقاتچىلىرى، موميا تەتقىقاتچىلىرى (موميا تەتقىقاتچىلىرى كىرورەندىن ۋە كىچىك مۆرەندىن تېپىلغان جەسەتلەرنى موميالار دەپ ئاتايدىكەن)، ئارخولوگلار، ئورال ئالتاي تىللىرى ۋە فىن ئوگۇر تىللىرى تەتقىقاتچىلىرى، سىياسىيونلار، نېفىت ۋە مەدەن سودىگەرلىرى، زىققا، ئۆپكە تېبرىكىلوز، زەھەرلىك چېكىملىك ۋە ئەيدىزدىن مۇداپىيەلىنىش تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلار ياكى بۇلارنى ھەقسىز داۋالايدىغان ساخاۋەت تەشكىلاتلىرى، ئاسىيادىكى نامراتلىق مەسىلىسىنى تەتقىق قىلغۇچىلار، جوڭگۇ-خەنشۇناسلار، ئىسلام تەتقىقاتچىلىرى، قۇمىلىشىش ۋە قۇرغاق رايۇنلار تەتقىقاتى بىلەن مەشغۇللار، تاغقا چىقىش مەستانىلىرى، يىپەك يولى تەتقىقاتى ۋە ساياھىتىگە ھېرىسمەنلەر ئۇيغۇرلارنى بەكرەك بىلىدىكەن" دېگەن بولاتتىم. لېكىن 2009-يىلى 7- ئايدىن كېيىن ئامېرىكىدىلا ئەمەس دۇنيادا ئۇيغۇرنى بىلمەيدىغانلارنى بەك كۆپ دېگىلى بولمايدۇ. مەكتىپىمىزنىڭ بىر ئاپتۇبۇس شوپۇرى ئۇيغۇرلارنى جوڭگۇدا ئۆتكۈزۈلگەن ئولىمپىك جەريانىدا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر ئارقىلىق بىلگەنىكەن. ھېندىستانلىق قوشنام 2009-يىلى تومۇزدىكى ئىشلار سەۋەبلىك ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىدىن ۋاقىپلىنىپتۇ.
"ئۇيغۇرلارنى دۇنيا بىلمەيدۇ" دېگەن قاراشنىڭ شەكىللىنىشىگە بەزى تولۇق بولمىغان ئۇچۇرلار ۋە تارىخ ھەققىدىكى ساغلام بولمىغان چۈشەنچىلەر سەۋەب بولغان. كۈتۈپخانىلاردىن ئۇيغۇرلار ھەققىدە كىتاب ئىزدەش، باشقىلارنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى مەلۇماتىنى بىلىش ئۈچۈن تارىخنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. بۇ يەردە ھالقىلىق مەسىلە شۇكى، تارىختا تۈرك دەپ ئاتالغان بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ 20- ئەسىردە غەرپ تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قەلىمىدە شەرق تۈركلىرى، رۇس ئاپتۇرلىرىنىڭ قەلىمىدە ئۇيغۇرلار دەپ ئىككى خىل ئاتالغانلىقى نەزەردىن ساقىت قىلىنماسلىقى كېرەك. يېقىنقى يىللاردا جاھان كۆرگەن ئۇيغۇرلار يازغان ساياھەت خاتىرىلىرىدە "ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى ئۇچۇر بىر ھاشارات ھەققىدىكى ئۇچۇردىنمۇ ئازكەن، ئۇيغۇرلارنى چەتئەللەردە ھىچ كىم بىلمەيدىكەن، ئۇيغۇرلار ھەققىدە يېزىلغان كىتابلارمۇ بەك ئازكەن" دەپ يازغاچقا، ئۇيغۇر ئاۋامدىكى ئەسلىدىنلا يايغىن بولغان تاشلىنىش، يەكلىنىش، كەمسىنىش ۋە غېرىپسىنىش تۇيغۇسى تېخىمۇ كۈچىيىپ "بىزنى زادى باشقىلار بىلمەيدۇ. دەردىمىزنى ھىچ كىم چۈشەنمەيدۇ. بىزنى دۇنيا تاشلىۋەتتى…" دەپ ئۇھسىنىش تېخىمۇ ئومۇملىشىپ كەتكەن بولۇشى مۇمكىن.
ئامېرىكىدا ئۇيغۇرلار ھەققىدە يېزىلغا كىتاپ، دوكىلات ۋە ئاخباراتلار ئاز ئەمەس، ئەمەلىيەتتە ساياھەتنامە يازغان ئاپتۇرلار پەقەت ئۆز مەكتىپىنىڭ كۈتۈپخانىسىغىلا ياكى ئۆزى بارغان كىتاپخانىلارغىلا قارىغان بولۇشى مۇمكىن. مەن كانزاس ئۇنۋېرىستىتىنىڭ كۈتۈپخانىسىنىڭ تور بېتىگە كىرىپ ئۇيغۇر دېگەن خەتنى كىرگۈزۈپ ئىزدەپ بېقىۋېدىم 160 تىن ئارتۇق كىتابنىڭ ئىسمىنى كۆرۈشكە ئۈلگۈردۈم. كىتابلار ئاساسەن رۇسچە، ئېنگىلىزچە، گېرمانچە، خەنسۇچە بولۇپ ئۇيغۇرچە، تۈركچە، فرانسوزچە، ئىتالىيانچە، گوللاندچە، ياپۇنچە، كورىيانچە، ئەرەبچە كىتابلار ئاساسەن تولۇق ئەمەس ئېدى. ھەتتا ئۇيغۇرلارغا ئائىت ئېنگىلىزچە كىتابلارمۇ تولۇق ئەمەس ئېدى. (لېكىن لازىم دېسە ھەقسىزئەكەلدۈرۈپ بېرىدۇ). مەسىلەن، ئەسئەت سۇلايمان مۇئەللىم "ئۆزلۈك ۋە كىملىك" دېگەن كىتابىدا تىلغا ئالغان "تەبەسسۇم يىتكەن زېمىن" دېگەن ئېنگىلىزچە كىتاب بىزنىڭ مەكتەپنىڭ كۈتۈپخانىسىدا يوق ئىكەن. يەنە بىرى ئۇيغۇر دېگەن نام بىلەن باغلانغان كىتاب ياكى تەتقىقاتلارنىڭ ئازلىقى ئۇيغۇرلارغا ئائىت تەتقىقاتنىڭ ئازلىقىنى چۈشەندۈرمەيدۇ. ئۇيغۇر نامى 1921-يىلى تاشكەنتە بېكىتىلىشتىن بۇرۇنمۇ خەلقئارادا ئۇيغۇرلار ۋە ئەجدادلىرى ھەققىدىكى تەتقىقات بار ئېدى. مەسىلەن مورگان ئەسەرلىرىدە تىلغا ئالغان تۇرانچە تۇققانچىلىق تۈزۈمى، ماركىس ئەسەرلىرىدىكى ئەمىر تۆمۈر ۋە باشقىلار. ئۇيغۇر نامى بېكىتىلىشتىن بۇرۇن ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەتقىقات تۈركلەر ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ھەققىدىكى تەتقىقات دائىرىسىدە يۈرگۈزۈلگەن بولغاچقا بۇنى بۈگۈن كومپىيوتىرغا ئۇيغۇر دەپ كىرگۈزۈپ تاپقىلى بولمايدۇ. ھەتتا سەكسىنىجى يىللارغىچە بولغان ئارىلىقتا سوۋىت ئىتتىپاقى ئالىملىرىدىن باشقا تەتقىقاتچىلار ئۇيغۇر تىلى دېگەننىڭ ئورنىغا شەرقى تۈرك تىلى دېگەننى قوللانغان. ئۇيغۇر دېگەنلىك غەرپ ئالىملىرىنىڭ نەزىرىدە قەدىمكى ئۇيغۇرچە تېكىستلەرنىڭ ئورتاق ئاتىلىشى بولۇپلا قالغان خالاس. شۇڭا ئۇيغۇرلارنىڭ بۈگۈنكى نامى ۋە يۇرتى بىلەن باغلانمىغان تەتقىقات ۋە كىتابلارنى ئۇيغۇرلار بىلەن مۇناسىۋەتسىز دەپ قاراپ ئۇيغۇرنىڭ جاھانغا تونۇلالمىغانلىقىدىن ئەپسۇسلىنىش بىھاجەت.
ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىدا ئۇيغۇرلارغا ئائىت ئېنگىلىزچە كىتاپلار ئۇيغۇرلاردىن نوپۇسى كۆپ بىر قىسىم مىللەتلەر ھەققىدىكى كىتاپلاردىن جىق. ئامېرىكىدا ئۇيغۇرلارغا ئائىت تەتقىقاتنىڭ ۋە كىتابلارنىڭ ئاز كۆپلۈكى ھەققىدە گەپ ئاچقاندا مەنچە سېلىشتۇرۇش ئۇسۇلىنى قوللانساق مەسىلە بىر قەدەر كونكىرىتلىشىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئۆزەمنىڭ كەسپى بولغان ئۇيغۇر تىلى ئوقۇتۇشى ھەققىدە يېزىلغان ئېنگىلىزچە كىتاب ئىراننىڭ دۆلەت تىلى بولغان پارىس تىلى ھەققىدە يېزىلغان ئېنگىلىزچە كىتابتىن جىق. مەسىلەن ئۇيغۇر تىلى ھەققىدە يېزىلغان ئېنگىلىزچە "تەكلىماكاندىن سالام" دېگەن كىتابنى ۋە ئۇنىڭ ئاۋازلىق نۇسقىسىنى بىزنىڭ مەكتەپنىڭ تور بېتىدىن چۈشىرىۋېلىشقا بولىدۇ. ئىندىيانا ئۇنۋېرىستىتى نەشىر قىلغان، بىر قەدەر مۇكەممەل تۈزۈلگەن ئۇيغۇرچە ئۆگىنىش كىتابىنى ئامېرىكىدا خالىغانچە سېتىۋېلىش مۇمكىن. بۇندىن باشقا خەمىت زاكىر ئېنگىلىزچە تۈزگەن ئۇيغۇرچە ئۆگىنىش كىتابىنىمۇ توردىن سېتىۋېلىش مۇمكىن. خەمىت تۆمۈر يازغان "ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى گرامماتىكىسى" دېگەن كىتابنىڭ ئېنگىلىزچە تەرجىمىسى ئامېرىكىدا كۆپىنچە كۈتۈپخانىلاردىن تېپىلىدۇ. مەن مەكتىپىمىزدە پارىسچە ئۆگنىۋاتقان چېغىمدا تۆرت ساۋاقداش پارىسچە ئۆگىنىدىغان ئېنگىلىزچە كىتاب ئىزلەپ نە كۈتۈپخانىدىن، نە كىتاپخانىدىن، نە توردىن تاپالماي ئاۋارە بولدۇق. ئاخىرى بولماي كىتاپ ئىراندىن كەلتۈرۈلگىچە بىر ئىككى ھەپتە ساقلاشقا مەجبۇر بولدۇق. ئۇيغۇر تىلى دەرسىنىڭ ھىندىيانا ئۇنۋېرىستىتى، مىچىگان ئۇنۋېرىستى، ۋاشىڭتون شىتاتلىق ئۇنۋېرىستىتى، سىياتۇلدىكى ۋاشىڭتون ئۇنۋېرىستىتى، خارۋارد ئۇنۋېرىستىتى، ماساچوستىس تېخنىك ئۇنۋېرىستىتى قاتارلىق مەكتەپلەردە تەسىس قىلىنىشىمۇ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەتقىقاتنىڭ ئامېرىكىدا ئۇ قەدەر ئاجىز ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئوقۇغۇچىلارنى مۇكاپات بېرىش ئارقىلىق ئۆگىنىشكە ئىلھاملاندۇرىدىغان سىتراتىگىيىلىك تىللار قاتارىدا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ھەر يىلى بولۇشى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر تىلى ھەققىدىكى تەتقىقاتنىڭ ئامېرىكىدا ئۇنچە ئاجىز ھالقا ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ.
"ئۇيغۇرنى كىم تونۇيدۇ؟" بۇ سۇئالنىڭ سورۇلۇشى ئىنتايىن قىممەتلىك. شۈبھىسىزلىكى، ئۇيغۇرلارنىڭ تونۇلىشى خەلقنىڭ تەبىئىي ئارزۇسى بولۇپلا قالماي پايدىلىق ئىنتىلىشتۇر. ئۇيغۇرلارنىڭ سىرىتقى دۇنيادا ئۆزىنى بىلىدىغانلارنىڭ بار يوقلىقىغا قىزىقىشى تولىمۇ تەبىئىي بىر ئىش. بىر شەخس بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن دۇنيادا ھىچ قايسىمىزنىڭ خەق تونۇمايدىغان نام نىشانسىز ئىنسان بولۇپ قالغىمىز يوق. ئۇيغۇرنى دۇنياغا تونۇتۇش چاقىرىقى دەل ھەر بىر ئۇيغۇردىكى ھەرقانداق ئىنسانغا ئورتاق بولغان يۇقارقى ھۆرمەتلىنىش ئىھتىياجىنىڭ ساداغا ئايلىنىشىدۇر. تۈرلۈك ئۇسۇللار بىلەن ئۇيغۇرلارنى دۇنياغا تونۇتۇشقا ئۇرۇنۇش ئالقىشقا ئەرزىيدىغان تىرىشچانلىقتۇر. دۇنيادا بىرەر مىللەتلا ئەمەس، دۆلەتلەر ۋە دۆلەت باشلىقلىرىمۇ ئۆز دۆلىتىنى نوپۇزلۇق مەتبۇئاتنىڭ توچكىسىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن تىپىرلىشىدۇ. گېزىتتىن ئوقۇشۇمچە ئامېرىكا پىرىزدېنتىنىڭ دۆلىتىگە بولغان زىيارىتىنى ياكى ئامېرىكىغا زىيارەتكە بېرشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن دۇنيادا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ پىرىزدېنتلىرى ھەر قېتىملىق ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە خېلى كۆپ مەنپەئەتلەرنى تەقدىم قىلىدىكەن. تونۇلۇشنىڭ پايدىسىنى ھىس قىلمىغان بولسا خەق بۇنچە ئاۋارە بولمىغان بولاتتى.
مىللەتنىڭ تونۇلىشىنىڭ، ئاخباراتنىڭ توچكىسىغا ئايلىنىشىنىڭ ئەھمىيىتىنى تۆۋەندىكى مىسالدىنمۇ كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. ئەڭ ئاددى مىسال، مەكتىپىمىزدىكى بىر ئۇيغۇرشۇناس ئۇيغۇر تىلىغا دائىر بىر قانچە تەتقىقات تېمىسىنى مۇناسىۋەتلىك تەتقىقات فۇندى جەمئىيەتلىرىگە ئىككى يىل ئۇدا يوللاپ غەلىبە قىلالمىغانىكەن. 2009-يىلى كۈزدە قايتا يوللاپ ئۈچ تەتقىقات تېمىسى بىراقلا ئۇتۇقلۇق تاللاندى. پەرەز قىلىنىشىچە بۇمۇ 2009-يىلى تومۇزدىن كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنياۋىي ئاخباراتلارنىڭ قىزىق نوقتىسىغا ئايلىنىپ قالغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەكتىپىمىزدە ئوقۇغۇچىلارنىڭ قانۇندىن مەسلەھەت ئىشخانىسى بار. بۇ ئىشخانىدىكىلەر ئوقۇغۇچىلارنىڭ سوت ۋە قانۇن بىلەن ئالاقىدار ئىشلىرىغا ھەقلىق مۇلازىمەت قىلىدۇ. ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئايلىق كىرىمى 700 دوللاردىن كەم بولسا ھەقسىز مۇلازىمەتتىن بەھرىمەن بولسا بولىدۇ. بىر ئۇيغۇر تونۇشۇم بۇ ئىشخانىغا 2009-يىلى 7- ئاينىڭ ئاخىرى سوتقا مۇناسىۋەتلىك بىر ئىش بىلەن كىرىپتۇ. ئادۋۇكات نېمە ئىش يۈز بەرگەنلىكىنى سوراپ بولغۇچە پاجىيەلەردىن يۈرىكى ئېزىلىپ تۇرغان بۇ قېرىندىشىمىز يىغلاپ تاشلاپتۇ. ئادۋۇكات بۇ قىزنىڭ ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى بىلگەندىن كېيىن كىرىم ئىسپاتىنى كۆرمەيلا مۇلازىمەت ھەققى ئۈچۈن ئېلىنىشى كېرەك بولغان 100 دوللارنى ئەپكەس قىلىپتۇ. چۈنكى ئۇمۇ تېلۋىزورلاردا كۈندە بېرىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارغا ئائىت خەۋەرنى كۆرگەنىكەن.
دۇنيانىڭ ئۆزىنى تونىشىنى، چۈشىنشىنى ئارزۇ قىلىۋاتقان ئۇيغۇرنىڭ ھازىرىنى، كەلگۈسىنى ۋە ئۆتمۈشىنى ئىلمىي كىتاب، تەرەپسىز ئاخبارات، مۇكەممەل مائارىپ ئارقىلىق چۈشىنىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمەسلىكى، ئۆزى ھەققىدە پىلانلاردا بولالمىغاننىڭ ئۈستىگە باشقىلار تەرىپىدىن تۈزۈلۈۋاتقان سىتىراتىگىيىلەردىنمۇ بىخەۋەر قېلىشى دۇنيانى چۈشەنمەسلىكىدىنمۇ ئارتۇق پاجىيە. بۇ كىشىلەرنى ئۆزىگە توغرا باھا بېرەلمەسلىك، ئۆزىنى دەڭسىيەلمەسلىك، ئۆزىگە لايىق پىلان تەدبىرلەردە بولالماسلىق، تۈزۈلگەن سىتىراتىگىيىلەرگە لايىقلىشالماسلىق، ئۆزى ھەققىدە قىلىنىۋاتقان ھۆكۈملەرگە ئەقلىي پوزىتسىيە تۇتالماسلىق قاتارلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئۇيغۇرنىڭ ئۆزىنى تونۇش ۋە ئۆگىنىشىدىكى مەنبە ئەدەبىيات ئەسەرلىرى ۋە ئەدەبىي ماقالىلەر بولماقتا. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆتمۈشى، بۈگۈنى ۋە ئەتىسى ھەققىدە يېزىلىۋاتقان ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە ئەدەبىي مۇلاھىزىلەردە مىللەتنى شەخسلەشتۈرۈش، ئوبىكىتلاشتۇرۇش، جىنسىيلەشتۈرۈش خاھىشىنىڭ ئەۋج ئېلىشى ۋە ئاممىۋىيلىشىشى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزى ھەققىدە ئىلمىي، ئەقلىي، مۇنتىزىم تونۇشقا ئىگە بولۇشىغا قىيىنچىلىق تۇغدۇرماقتا. ئەگەر مىللەت ھەققىدە ئىلمىي، ئەقلىي ۋە مۇنتىزىم تونۇشقا ئىگە كىشىلەر يېتەرلىك بولسا ئېدى، مىللەتنى كەمسىتىش، ئوبىكىتلەشتۈرۈش، شەخسلەشتۈرۈش، جىنسىيلەشتۈرۈشتەك ناتوغرا تەپەككۇر ئادىتى كەسكىن تەنقىدلەرگە ئۇچرىغان بولاتتى. نەتىجىدە مىللەتنى كەمسىتىدىغان، قارا قويۇق ئىنكار قىلىدىغان ئىللەتچىلىك پىكىر ئېقىمى بۇ قەدەر ئاممىۋىيلاشمىغان بولاتتى. مەسىلەن، ئەختەم ئۆمەر "ئەدەبىيات بولمىسا بولمايدۇ" دېگەن بىر ئەدەبىي خاتىرىسىدە "مىللەتنىڭ ئىللىتى كىرگە ئوخشايدۇ، ئەدەبىيات سوپۇنغا ئوخشايدۇ" دەپ يازىدۇ. بۇ مىللەتنى ئوبىكىتلاشتۇرۇش بولۇپ مىللەتتىكى ئاتالمىش "ئىللەت" نى يەنى كىرنى كۆرگىلى، تۇتقىلى بولمايدۇ. مىللەت مەدەنىيىتىدە پەيدا بولغان نامۇۋاپىق ئادەتلەرنى سوپۇن كىرنى يۇغاندەك ئەدەبىيات ئارقىلىقلا يۇيۇپ تازىلىۋەتكىلى تېخىمۇ بولمايدۇ. بايقىشىمچە مىللەتنى بۇنداق ئوبىكىتلاشتۇرۇش 80-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن كېيىن مەيدانغا كەلگەنىكەن. مەسىلەن، تىيىپجان ئېلىيوف:
مېغىزى شاكىلى بار ھەر نەرسىنىڭ،
ئەي ئەقىل شۇنداق چۈشەن مىللەتنىمۇ.
بېيىيدۇ مىللەتنىڭمۇ پەزىلىتى،
تۈزەتسە ئۆزىدىكى ئىللەتنىمۇ.
بۇمۇ ئوخشاشلا مىللەتنى ئوبىكىتلاشتۇرغانلىق بولۇپ شاكال بىلەن مېغىزنى ئايرىش ھەممە ئادەمنىڭ قولىدىن كەلگەن بىلەن مىللەتنىڭ پەزىلىتى ۋە ئىللىتىنى ئايرىش، پەزىلەتنىڭ تەمىنى مېغىزنىڭ تەمىنى تېتىغاندەك تېتىپ، ئىللەتنىڭ زىيىنىنى شاكالدەك ئىلغىۋېتىش ھەممە ئادەمنىڭ قولىدىن كەلمەيدۇ. مىللەتنى ئوبىكىتلاشتۇرۇشنىڭ يەنە بىر مىسالى خەلقنى پادىغا، زىيالىنى پادىچىغا ئوخشىتىش. بۇ يەردە مىللەت گەپ قىلالماس، تەپەككۇرسىز ئوبىكىتقا ئوخشتىلىغان بولۇپ باشلىغۇچى زىيالىنىڭ رولى مۇتلەقلەشتۈرۈلگەن. بۇندىن باشقا ئەدەبىي ئوبزۇرلاردا كۆپ قوللۇنىلىدىغان "خەلققە زىيانلىق ئىددىيە تارقاتقان، خەلق قوبۇل قىلالمايدىغان ئىشلارنى يازغان، خەلقنىڭ چۈشىنىش ئىقتىدارىنى ئويلاشمىغان…" دېگەن گەپلەردىنمۇ يازغۇچىلارنىڭ ئۆزىنى تەسۋىرلىگۈچى، يېتەكلىگۈچى سۈپىتىدە بىر يۈكسەكلىككە قويۇۋېلىپ خەلقنى يېتەكلەنمىسە، تەسۋىرلەنمىسە بولمايدىغان ئوبىكىتقا ئايلاندۇرۇپ قويغانلىقى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. بۇنداق تەپەككۇر ئۇسۇلىدا چىقارغان يەكۈن ئالىمدىنمۇ، زالىمدىنمۇ، ناداندىنمۇ، ئاقىلدىنمۇ تەركىپ تاپىدىغان بىر ئادەملەر توپىغا ئەمەس، شەيئىلەر توپىغا ماسراق بولىدۇ. خەلقنىڭ يازغۇچىلارنىڭ مىللەتتىن ئىبارەت بۇنداق كۆرگىلى، تۇتقىلى بولمايدىغان مەنىۋىي بىرلىك، ئاڭدىكى مەۋجۇدلۇقنى كونكىرىت ئوبىكىت سۈپىتىدە كۆزىتىشى، تەسەۋۋۇر قىلىشى ۋە تەسۋىرلىشى تارىخ ۋە رىياللىقنى ئەدەبىيات ئارقىلىق چۈشىنىشكە مەھكۇم بولۇپ قالغان ئۇيغۇلاردا خاتا ئۇقۇم پەيدا قىلىدۇ.
ئۇيغۇرنى شەخسلەشتۈرۈشمۇ بىر قىسىم ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە "ئىللەت" لەر تەنقىد قىلىنغان ئەدەبىي ماقالىلەر سادىر قىلغان نۇقسانلارنىڭ بىرى. ئىنسانلار دۇنيانى تەسۋىرلىگەندە ئادەملەشتۈرۈشتىن (شەخسلەشتۈرۈش) خالى بولالمىغان. مەسىلەن، پارىس قولتۇقى، ئىستانبۇل بوغۇزى، تۇمشۇق شەھرى، تاغ ئۇمرۇتقىسى، ئۆڭكۈر ئاغزى قاتارلىقلاردا ئادەملەردە بولىدىغان ئەزالار ئارقىلىق تەبىئەت مەۋجۇداتلىرى تەسۋىرلەنگەن. ئىنسانلار دۇنيانى چەشەندۈرۈشتە بىر تۈردىكى مۇرەككەپ ھادىسىلەرگە ئادەمگە خاس ئەزالارنىڭ ناملىرىنى بېرىش ئارقىلىق مۇرەككەپ شەيئىنى ئاددىلاشتۇرۇپ چۈشىنىش مەقسىدىگە يەتكەن. بۇنداق تەپەككۇر ئادىتى تۇرمۇشىمىزدا ناھايىتى كۆپ ئۇچرايدۇ. مەسىلەن، "قەشقەرنى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يۈرىكى دېسەك غۇلجىنى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ كۆزىدۇر."، "زىيالىلار خۇددى دوختۇرغا ئوخشاش مىللەتنىڭ ۋۇجۇدىدىكى ئىللەتلەرنى ۋاقتىدا بايقىمىسا، رەھىمسىزلىك بىلەن ئوپىراتسىيە قىلمىسا بىمارنىڭ ھاياتىغا خەۋپ يەتكەندەك مىللەتكىمۇ خەۋپ يېتىدۇ."، " مىللەتتىكى نۇقسانلارنى ئوپىراتسىيە قىلىش ئۇيغۇرلارنىڭ ساغلام تەرەققىياتنىڭ ئالدىنقى شەرتى."، " ئادەملەر ئۆزىدىكى ئەيپنى ئەينەكتىن كۆرىدۇ، مىللەتمۇ ئادمگە ئوخشاش ئۆزىنى تونۇشتا مۇشۇنداق ئەينەككە مۇھتاج." دېگەندەك جۈملىلەرنى دائىم ئوقۇپ، ئاڭلاپ تۇرىمىز. بۇلارغا بىر قارىسا توغرىدەك تۇيغۇ بېرىدۇ. لېكىن تەپسىلى ئويلاپ باقساق بۇنداق مىللەتنى شەخسلەشتۈرۈشتە مۇرەككەپ مەسىلە ئاددىلاشتۇرۇلۇپ چىقىرىلغان خۇلاسە ئەقىلگە ئۇيغۇن بولماي قالىدۇ. بىرمىللەتنىڭ مەسىلىسى بىر شەخسنىڭ مەسىلىسىدەك ئۇنداق ئاددى بولمايدۇ. بۇنداق تەپەككۇرنى لېرىك نەسىر ۋە شىئېرلاردا قوللۇنۇشقا بولغان بىلەن مىللەت ھەققىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزگەن ماقالىلەردە قوللۇنۇلسا ئوقۇرمەنلەردە خاتا چۈشەنچە كېلىپ چىقىدۇ.
مىللەتنى جىنسىيلەشتۈرۈپ تەسۋىرلەشنى بىر قىسىم ئەدىپلەر مىللەتنىڭ روھىيىتىنى قازغانلىق دەپ يوشۇرۇۋاتىدۇ. بىر داڭلىق شائىرنىڭ نوپۇزلۇق بىر ژورنالدا " ئۇيغۇرلارنىڭ يېرىم ئېڭى دىنىي ئاڭ، يېرىم ئېڭى جىنسىي ئاڭ" دەپ يازغانلىقىنى ۋە مېنىڭمۇ بىرمەزگىل بۇ ھۆكۈمنى توغرا دەپ قاراپ يۈرگىنىمنى ئۇنۇتلمايمەن. بىر قىسىم ئەدىپلەر فرۇئىيدنىڭ ئىنساندىكى بارلىق ئىجادىيەت ۋە قىزغىنلىقنىڭ مەنبەسىنى جىنسىيەتكە باغلاپ چۈشەندۈرىشىدىن ئۆرنەك ئېلىپ، كىشىلەردىكى جانلىقلارغا ئورتاق ئىقتىدارنى ئۇيغۇرلاردا "ئالاھىدە" دەپ كۆپتۈرۈپ تەسۋىرلىمەكتە. ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىدا قارا تەنلىكلەر ئاق تەنلىكلەرگە بەكرەك شەھۋەتخور كۆرۈنىدۇ. گېرمانىيەدە گېرمانلارغا تۈركلەر جىنسىيەتكە "ئالاھىدە" خۇشتاردەك بىلىنىدىكەن. ئەنگىلىيە مۇستەملىكىچىلىرى ئەينى چاغدا ھېندىستانلىقلارنى، فرانسىيە مۇستەملىكىچىلىرى ئەرەبلەرنى جىنسىي تۇرمۇشقا ئالاھىدە مايىل دەپ بىلىشىدىكەندۇق. مۇشۇ نوقتىدىن ئويلىغاندا خەقنىڭ نەزىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ جىنسىيەت مەسىلىلىرىدە "ئالاھىدە"دەپ تەرىپلىنىشىدىن پەخىرلىنىش ۋە بۇنى ئۇيغۇرنىڭ خاسلىقى دەپ چۈشىنىۋېلىش ساددىلىقتۇر. بۇنى ئۇيغۇرنىڭ "ئەرلىك خاراكتىردىكى مىللەت" ئىكەنلىكىنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە نەقىل ئېلىش خەقنىڭ دېپىغا ئۇسسۇل ئويناشتىن باشقا گەپ ئەمەس. ئاتالمىش خەقنىڭ پاراڭلىرىدا، كىتابلىرىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ئەرلىك خاراكتىرى كۈچلۈك، ئاياللىق گۈزەللىكى پەردەزسىز، ئوچۇق دەپ يېزىلغان بولسا بۇ قالاق، ياۋايى دېگەن گەپنىڭ ياپتا ئېيتىلىشىدۇر خالاس. بەزى يازغۇچىلارنىڭ بۇنى " مىللەتنىڭ خاسلىقى ھەققىدىكى بايقىشىمىز" دەپ قاراپ قالپايتىپ ئەسەرلىرىگە سىڭدۈرۈشلىرى خەققە مايمۇن ئويۇنى ئويناپ بەرگەندەك بىر ئىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
دۇنيا ئۇيغۇرنى بىلىدۇ، ئەمما ئۇيغۇرنىڭ دۇنيانى ۋە ئۆزىنى بىلىشى يېتەرلىك ئەمەس. مەندىن "ئامېرىكىلىقلار بىزنى بىلەمدىكىن، تونۇمدىكەن" دەپ سوراۋاتقانلار ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىلىقلارنىمۇ، ئامېرىكىنىمۇ، ئەڭ موھىمى ئۆزىنىمۇ تەپسىلى بىلىش پۇرستىدىن مەھرۇم. دۇنيانىڭ ئۇيغۇرنى بىلىشى ئىلمىي كىتابلارغا ۋە ئاخباراتقا تايىنىدۇ. ئۇيغۇرنىڭ دۇنيانى بىلىشى پەقەت ھەر كۈنى مەركىزىي تېلۋېزىيە ئىستانسىسىنىڭ خەۋەرلىرىگە ۋە مەكتەپ مائارىپىغا ئاساسلىنىدۇ. ھازىرقى مائارىپ مەنپەئەتپەرەسلىك، سۈيىئىستىمالچىلىق ئاساسىغا قۇرۇلغان بولغاچقا ئىنسانغا پايدىلىق بولغان مەدەنلەر، ھايۋانلار، ھاشارەتلەر، ئۆسۈملۈكلەر، ھاۋارايى توغرىسىدىكى بىلىملەر تەپسىلى سۆزلەنگەن بىلەن مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتى، يەرلىك بىلىمى، دۇنيا قارىشى، گۈزەللىك ئۆلچەملىرى ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرىنى تونۇشتۇرىدىغان بىلىملەرنى يېتەرلىك ۋە تەپسىلى ئۆگىتىشكە قادىر ئەمەس. بۇ كىشىلەرنىڭ ئۆز ئارا چۈشىنىشىگە توسالغۇ بولىدۇ، ھەم بولماقتا. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىنى ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە ئەدەبىي ماقالىلەرنىڭ ۋاستىسى بىلەن چۈشىنشكە مەھكۇم بولۇپ قالغانلىقى ئۇيغۇرلاردا مەسىلىلەرنى لوگىكىلىق ئانالىز قىلىشقا سەل قاراش، بەزى ئىلىمگە مۇخالىپ قاراش، خاتا تونۇش ۋە نامۇۋاپىق تەپەككۇر ئادىتىگە كۆنۈپ قېلىش قاتارلىقلارنى پەيدا قىلماقتا.
كـىيىنكى: تۇغسىزلارغا قالدىڭمۇ دۇنيا
گابائىن
گابائىن خانىم ( ئاننە مارلەۋوڭابائىن) تۈركىي تىللار ، بولۇپمۇ قەدىمكى زامان تۈركىي تىللىرى ، جۈملىدىن ئۇيغۇرتىلى ، شىنجاڭ تارىخى ، مەدەنىيىتى ، دىنى ، گۈزەل سەنئىتى جەھەتتە ئۆمۈر بويى تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلمەكتە. ئۇنىڭ بۇ ھەقتە يازغان مەخسۇس ئەسەرلىرى ئون نەچچىدىن ، ئىلمىي ماقالىلىرى ( جۈملىدىن مۇھىم تەقرىزلىرى ) 200پارچىدىن ئاشىدۇ.
ھازىرقى دۇنيا تۈركىي خەلقلىرىنىڭ يۈكسەك ھۆرمىتىگە سازاۋەر ، غەربىي گېرمانىيىلىك ئاتاقلىق تۈركولوگ گابائىن خانىمنى زامانىمىزدىكى تۈركولوگلارنىڭ سەركەردىسى دېيىشكە مۇناسىپ.
ئۇ پېنسىيىگە چىقىشتىن ئىلگىرى ھامبۇرگ ئۇنىۋىرىستىتېدا تۈركولوگىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا بۇددا دىنشۇناسلىقى بويىچە پروفېسسور بولغان ۋە گېرمانىيە ئورال – ئالتايشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ ئىجرائىيە ھەيئىتى ۋە ئورال – ئالتايشۇناسلىق يىلنامىسى › نىڭ مەسئۇل باش مۇھەررىرلىك خىزمىتىنى قىلغانىدى. ئۇنىڭ تۈركولوگىيە خىزمىتىنى قىلغانىدى. ئۇنىڭ تۈركولوگىيە جەھەتتىكى ئاجايىپ تۆھپىلىرى بولغانلىقىدىن تۈركىيە ، ياپونىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئوقۇتۇش تەتقىقاتى خىزمەتلىرىگە كۆپ قېتىم تەكلىپ قىلغان ، شۇنىڭدە 1971- يىلى خەلقئارا ئالتايشۇناسلىق جەمئىيىتى دائىمىي ھەيئىتىنىڭ ئالتۇن مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
پروفېسسور گابائىن خانىم 1901- يىلى 7- ئاينىڭ 4- كۈنى مورچىنگېن مورەھەڭەن) — ھازىر فرانسىيىگە قاراشلىق ) دېگەن يەردە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دادىسى گېرمانىيە ئارمىيىسىدە گېنېرال بولغان. گابائىن خانىم 1920- يىلى ئوتتۇرا مەكتەپنى تۈگەتكەندىن كېيىن بېرلىن داشۆسىدە تۈركىي تىللار سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىقى ۋە خەنزۇشۇناسلىقنى ئۆگەنگەن. 1926- يىلى دوكتورلۇق ئىلمىي ئۇنۋانىنى ئالغان. ئاندىن كېيىن ، گېرمانىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىگە كىرىپ ، تۇرپاندىن قېزىۋېلىنغان قەدىمكى ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرىنى ئوقۇش – تەتقىق قىلىش بىلەن مەخسۇس شۇغۇللىنىپ كەلدى .( گېرمانىيە خخ ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن 1- دۇنيا ئۇرۇشىغىچە ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ ، تۆت قېتىم تۇرپان ، كۇچا قاتارلىق جايلاردا ئارخېئولوگىك قېزىش ئېلىپ بېرىپ ، شىنجاڭدىن قەدىمكى تىلدىكى نۇرغۇن قوليازمىلارنى ئېلىپ كەتكەنىدى ). گابائىن خانىم 1929-1934 – يىللىرى ئارىلىقىدا ئۇۋىلى بانگ بىلەن ئالتە توملۇق ‹ قەدىمكى تۈركىي تىلىدىكى تۇرپان يازما تېكىستلىرى › نى ئېلان قىلغان. بۇ ئۇلار تەتقىق قىلغان قەدىمكى ئۇيغۇرتىلىدا يېزىلغان بۇددا دىنىي ۋە مانى دىنى يازما تېكىستلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ، ‹ قەدىمكى ئۇيغۇرتىلىدا يېزىلغان مانى دىنىدا شامال ئىلاھى ھەققىدىكى پارچىلار › ( 1928- يىلى ) ، ‹ قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى يازما پارچىلار ئۈستىدە تەتقىقات › ( 1930- يىلى ) قاتارلىق ئىلمىي ماقالىلەرنى ئېلان قىلغان. ئۇ 1931- يىلى بېيجىڭغا كېلىپ ، ئېلىمىزنىڭ پروفېسسورى يۈئەن پۇلى شىنجاڭدىن ئەكەلگەن ، بېيجىڭ كۇتۇپخانىسىدا ساقلىنىۋاتقان ‹ شۈئەن زاڭنىڭ تەرجىمىھالى › نى تەتقىق قىلغان ۋە 1933-يىلى كۈزدە پارىزھدىكى گۇيمېت مۇزېيىدا ساقلانغان قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى ‹ شۈئەن زاڭنىڭ تەرجىمىھالى ›نىڭ باشقا بىر نۇسخىسىنى تەتقىق قىلغان ھەمدە 1935- يىلى ‹ قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى ‹ شۈئەن زاڭنىڭ تەرجىمىھالى › دىكى خەت – چەكلەر ›قاتارلىق تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئېلان قىلغان. ئۇ يۇقىرىدا بايان قىلىنغان قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى يازما يادىكارلىقلارنى تەتقىق قىلىش ئاساسىدا كېيىنرەك ‹قەدىمكى زامان تۈركىي تىللار گرامماتىكىسى › ( 1941- يىلى ) دېگەن دەۋر بۆلگۈچ ئەسىرىنى يازغان. ئۇنىڭ بۇ كىتابى قەدىمكى تۈركىي تىللار ۋە قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىنىش ، تەتقىق قىلىشتىكى ئاساسىي پايدىلىنىش ماتېرىيالى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
پروفېسسور گابائىن خانىم قەدىمكى تۈركىي تىللار تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىش بىلەن بىرگە ، ھازىرقى زامان تۈركىي تىللىرىنى تەتقىق قىلىشقىمۇ ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇ 1945- يىلى ‹ ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلى گرامماتىكىسى › دېگەن كىتابنى ئېلان قىلغان. بۇنىڭدىن باشقا ، ئۇ ھازىرقى تۈركىي مىللەتلىرىنىڭ ئەل ئەدەبىياتى قوشاق ، داستان قاتارلىق تۈرلىرى ) گىمۇ ناھايىتى قىزىققان.
پروفېسسور گابائىن خانىمنىڭ تۈركولوگىيە تەتقىقاتىدا ياراتقان مەڭگۈ ئۆچمەس تۆھپىلىرىدىن باشقا ، تىلغا ئېلىشقا تېگىشلىك يەنە بىر قىممەتلىك ئەمگىكى — ئۇزاق مۇددەتلىك ئوقۇتۇش پائالىيىتىدە ئۇ گېرمانىيە ۋە باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن بىر تۈركۈم تۈركولوگلارنى تەربىيىلەپ يېتىشتۈردى. بۇلاردىن بەزىلىرى زامانىمىزدا خەلقئارادىكى مەشھۇر ئالىملاردىن بولۇپ قالدى. مەسىلەن ، ياپونىيىلىك فۇيافۇ ، دانىيىلىك ئاسموسسېن ، تۈركىيىلىك شىناسى تېكىن ، ئامېرىكىلىق ئېلسې لاۋدىئې سىرتاۋتاس ( زھۇرنىلىمىزنىڭ 1987-يىل 12- سانىدا تونۇشتۇرۇلدى ) ، گېرمانىيىلىك ك. رول بورىن قاتارلىق پروفېسسورلارنىڭ ھەممىسى ھامبۇرگ ئۇنىۋىرىستېتىدا ئۇنىڭ ئوقۇتقان ئوقۇغۇچىلىرى. پروفېسسور گابائىن خانىم جۇڭگو تۈركىي تىللار تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ سابىق باشلىقى ، پېشقەدەم تىلشۇناس ، تارىخشۇناس بۇرھان شەھىدىنىڭ تەكلىپى بويىچە ياشانغانلىقىغا ۋە ئارىلىقنىڭ يىراقلىقىغا قارىماي، 1982-يىلى 8-ئاينىڭ 30-كۈنىدىن 9-ئاينىڭ 18-كۈنىگىچە ئېلىمىزدە زىيارەتتە بولدى. زىيارەت جەريانىدا ئېلىمىزنىڭ ئالاقىدار ساھەلەردىكى ئالىملىرىغا ۋە خىزمەتچىلىرىگە ‹ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئوتتۇرا ئەسىرىدىن بۇيانقى تۈركىي تىللاردىكى يازما يادىكارلىقلىرى ›، ‹ قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئويما رەسىم سەنئىتى ۋە جۇڭگو › ، ‹ خەلقئارا ئورال – ئالتايشۇناسلىق ئىلىمىي جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەت ئەھۋالى › ، ‹ قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ تام رەسىمى سەنئىتىدىكى خەنزۇلارنىڭ تەسىرى › دېگەن تېمىلاردا ئىلمىي دوكلات بەردى. ئالاقىدار ئورۇنلاردىكى ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخىي ياكى شىنجاڭ تارىخىي تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بىر نەچچە ئالىملار بىلەن كۆرۈشۈپ ، قەدىمكى ئۇيغۇر تارىخى مەسىلىسىنى چۆرىدىگەن ھالدا سۆھبەت ئۆتكۈزدى ھەمدە ئالىملىرىمىزمۇ چۈشەنچىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. گابائىن خانىم سورىغان سوئاللارغا قىسقىچە جاۋاب بەردى ياكى يىپ ئۈچى بىلەن تەمىن ئەتتى. ئۇ يەنە غەربىي گېرمانىيە ئورال – ئالتايشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ ئىلمىي پائالىيىتى ، بولۇپمۇ شىنجاڭنىڭ قەدىمكى مەدەنىيەت مىراسلىرى ھەققىدىكى تەتقىقات ئەھۋاللىرىنى نۇقتىلىق تونۇشتۇردى. ئۇ ئېلىمىزنى زىيارەت قىلىش داۋامىدا بېيجىڭ ۋە ئۈرۈمچىدە يۇقىرىقى تېمىلاردا كۆپ قېتىم ئىلمىي دوكلات بەردى. تۇرپان ، دۇڭخۇئاڭغىمۇ بېرىپ، ئېكسكۇرسىيە ۋە ساياھەت قىلدى.
گابائىن خانىم ئۆمۈر بويى تۇرمۇش قۇرماي ، ئۆزىنى ئىلىم – پەنگە بېغىشلاپ ، تۈركولوگىيە تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلمەكتە.
فۇكۇشىما ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> فۇكۇشىما ناھىيىسى بولسا ياپونىيە توھوكۇ رايون
ناغرا
( / )
ئىباراكى ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئىباراكى ناھىيىسى بولسا ياپونىيە كانتو رايون
گامبىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|گامبىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
گامبىيە جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بانجۇل، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سەرەكۇندا. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى زۇڭتۇڭ ياھيا جامەھ. بۇ دۇلات 1965 يىلى 2 ئاينىڭ 18 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 10 مىڭ 380 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 700 مىڭ.
توچىگى ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> توچىگى ناھىيىسى بولسا ياپونىيە كانتو رايون
ئۇلىنىش كىنوخانسى
ئۇلىنىش كىنوخانىسى بولسا ئۇلىنىش تورى ئاستىدكى ، نۇر تورى بايرىقىدىكىك مەخسۇن ئۇيغۇرچە كىنو فىلىم تارقىتىدغان نۇقىتلىق تور بەت.
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
تور مەنزىلى:http://ulinixkino.com/
مەزمۇنلىرى: تاللانغان ناخشا، ئۇيغۇرچە فىلىم، ئۆز تىللىق فىلىم.
باشقىچە ئاتىلىشى: ئۇلىنىش پرو
كونىستانتىنوپول
كونستانتىنوپول (يۇنانچە: Konstantinúpolis،Κωνσταντινούπολις ياكى i Pólis ،ἡ Πόλις؛ لاتىنچە: Constantinopolis؛ ئوسمانلىچە: قسطنطينيه\قۇستانتىنىييە)؛ رىم ئىمپېرىيىسى (330-395)، ۋىزانتىيە ئىمپېريىسى (395 — 1204 ۋە 1261 — 1453)، لاتىن ئىمپېرىيىسى (1204 — 1261) ۋە ئوسمان ئىمپېرىيىلىرىگە (1453 — 1922) پايتەخت بولغان بىر شەھەردۇر. ئوسمانلىلاردىن بۇيان كۈنىمىزدە ئىستانبۇل دەپ ئاتالماقتا.
قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز
left|thumb|350px|1997-يىلىدىكى قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز: كومېتا دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩسى
ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪزا دۆﻟﻪﺗﻠﻪردﯨﻦ: روﺳﯩﻴﻪ ﻓﯧﺪﯦﺮاﺗﺴﯩﻴﯩﺴﻰ، ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﻪ ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﯘﻛﺮاﺋﯩﻨﺎ، ﻣﻮﻟﺪاۋا ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﻪرﻣﯧﻨﯩﻴﻪ ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺗﺎﺟﯩﻜﯩﺴﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﻗﺎزاﻗﺴﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﯚزﺑﯧﻜﯩﺴﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﺎر. ﮔﺮۇزﯨﻴﻪ 2006 - ﻳﯩﻠﻰ 2 - ﺋﺎﻳﺪا ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪزاﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﻗﺎﻟﺪى.
ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪرﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ (ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﮔﻪۋدﯨﺴﻰ) ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﭘﺎرﭼﯩلاﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﮬﻪرﻗﺎﻳﺴﻰ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﻪﺗﻠﻪر ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﭗ ﻗﯘرﻏﺎن دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘپ، ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺗﻪﺷﻜﯩلات ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪۇ، ﺑﺎش ﺷﺘﺎﺑﻰ ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯩﻨﺴﻚ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪە.
1991 - ﻳﯩﻠﻰ ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﭘﺎرﭼﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ روﺳﯩﻴﻪ، ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﻪ ۋە ﺋﯘﻛﺮاﺋﯩﻨﺎلار 1991 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 8 - ﻛﯜﻧﻰ ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪرﻛﯩﺰى ﻣﯩﻨﺴﻚ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪە ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻢ ﺗﯜزۈپ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﯘردى. 1991 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 22 - ﻛﯜﻧﯩﮕﯩﭽﻪ ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ 11 ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﯘ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﮕﻪ ﺋﻪزا ﺑﻮﻟﺪى، ﺋﯘلار: ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎن، ﺋﻪرﻣﯧﻨﯩﻴﻪ، ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﻪ، ﻗﺎزاﻗﺴﺘﺎن، ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎن، ﻣﻮﻟﺪاۋا، روﺳﯩﻴﻪ، ﺗﺎﺟﯩﻜﯩﺴﺘﺎن، ﺗﯜرﻛﻤﻪﻧﺴﯩﺘﺎن (2005 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 26 - ﻛﯜﻧﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪزاﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﻗﺎﻟﺪى)، ﺋﯚزﺑﯧﻜﺴﯩﺘﺎن ۋە ﺋﯘﻛﺮاﺋﯩﻨﺎلاردﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎرەت. ﮔﺮۇزﯨﻴﻪ ﺑﯘ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﮕﻪ 1993 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﺋﺎﻳﺪا ﺋﻪزا ﺑﻮﻟﺪى. ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎرﻟﯩﻖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪە ﭘﻪﻗﻪت ﺑﺎﻟﺘﯩﻖ دﯦﯖﯩﺰى ﺋﻪﺗﺮاﭘﯩﺪﯨﻜﻰ 3 دۆﻟﻪت ﻳﻪﻧﻰ ﻟﯩﺘﯟاﻧﯩﻴﻪ، لاﺗﯟﯨﻴﻪ ۋە ﺋﯧﺴﺘﻮﻧﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ دۆﻟﻪﺗﻠﻪرلا ﺑﯘ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﮕﻪ ﺋﻪزا ﺑﻮﻟﯘﺷﻨﻰ رەت ﻗﯩﻠﺪى.
1992 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎرﺳﯧﻠﻮﻧﺎ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪە ﺋﯚﺗﻜﯜزۈﻟﮕﻪن ﺋﻮﻟﯩﻤﭙﯩﻚ ﺗﻪﻧﺘﻪرﺑﯩﻴﻪ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ ۋە ﺧﻪﻟﻘﺌﺎراﻟﯩﻖ ﺗﻪﻧﺘﻪرﺑﯩﻴﻪ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ 11 دۆﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﮔﯘرۇﭘﭙﯩﺴﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﻧﺎﻣﯩﺪا ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﺘﻰ.
Antwérp
right|thumb|250px|Antwérp right|thumb|250px Antwérp bolsa Bélgiye dikibixahar 2006 nopus bar, Antwérpning 461,496 nopusibar, 204.51 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.13°, xariki uzunluk 04°24, poqtamuri 2000-2660 rayonmuri 03.
ﻳﻪﻛﻪﻥ ﺧﺎﻧﻠﺌﻘﻰ
center|thumb|460x460px|ﻳﻪﻛﻪﻥ ﺧﺎﻧﻠﺌﻘﻰ سەئىدىيە خانلىقى
(1514-1694)
توك بېسىمى
توك بېسىمى
ﻳﻪﻛﻪﻥ ﺧﺎﻧﻠﺌﻘﻰ
سەئىدخان بابۇر شاھنىڭ ھوزۇرىغا بارغاندىن كېيىن بابۇر شاھ بۇ باتۇر، قەيسەر، جەسۇر سەئىدخاندىن تولىمۇ ئېھتىيات قىلدى ۋە پايلاقچى قويۇپ نازارەت قىلدى، سەئىدخان كابۇلدا ئىككى يىلدەك تۇرۇپ كۈچ توپلىدى، پەرغانە ۋە ئالتە شەھەردىكى يېقىن-تەرەپدارلىرى بىلەن يوشۇرۇن ئالاقە قىلىپ تۇردى، ئۆز ۋاقتىدا مىرزا ئابابەكرىنىڭ سۈيقەستىدىن قوتۇلدۇرۇپ قاچۇرۋەتكەن يېقىنلىرى سەئىدىخانغا تۇشمۇ-تۇشتىن ياردەم قىلىشقا باشىلىدى، مىرزا ئابابەكرىنىڭ زۇلىمىدىن قېچىپ پەرغانىگە كەلگەنلەرمۇ سەئىدخاننىڭ ھاكىمىيەتنى قولغا ئېلىشىنى ئۇمىد قىلدى، بابۇرشاھ ئوتتۇرا ئاسىياغا ھوجۇم قىلغاندا سەئىدخانمۇ ھەمدەم بولدى، ئىككەيلەن ئۆزبېكلەرگە قارشى دەھشەتلىك ئۇرۇشلارنى قىلغان بولسىمۇ غەلبە قىلالمىدى، بابۇرشاھ نائىلاج كابۇلغا قايىتتى، سەئىدخانمۇ باشقا ئۈمىدلىرىدىن ئامالسىز ۋاز كېچىپ بابۇر شاھتىن زور ئەسكىرى كۈچ ئېلىپ 1514-يىلى نارىنغا كەلدى، قوشۇنلىرنى تەرتىپكە سالغاندىن كېيىن 10 مىڭ كىشلىك قوشۇن بىلەن قەشقەرگە يۈرۈش قىلدى.
توك بېسىمى
دەريادا سۇنىڭ ئېقىشى سۇنىڭ يۇقىرى ئېقىن ۋە تۆۋەن ئېقىننىڭ بېسىم بەرقى بولغانلىقىدا. شۇنىڭغا ئوخشاش ، زەرەتنىڭ توك يولىدا ئېقىشى دەل توك يولىدا بېسىم پەرقى بولغانلىقىدا. توك يولىدىكى شۇ بېسىم پەرقى توك بېسىمى دېيىلىدۇ. بېسىم پەرقى توك يولىدا توك پەيدا قىلىدۇ. توك يولىدا توك بېسمى U بىلەن ئېپادىلىنىدۇ ، توك بېسىمىنىڭ بىرلىكى V ۋولت. يەنە مىللى ۋولت mV,uV دەپ بىرلىكلىرى بار
ﻳﻪﻛﻪﻥ ﺧﺎﻧﻠﺌﻘﻰ
مىرزا ئابابەكرى سەئىدخاننىڭ ھەربىي يۈرۈشىدىن خەۋەر تېپىپ قەشقەرنى قاتتىق مۇداپىئە قىلدى، لېكىن سەئىدخان قەشقەرگە ھۇجۇم قىلىشى بىلەن مىرزا ئابابەكرىنىڭ زۇلىمىدىن جاق تويغان قەشقەر خەلقى قوزغىلىپ سەئىدخان تەرەپكە ئۆتتى، مىرزا ئابابەكرى ئىچكى، تاشقى ھۇجۇمدا تېزلا ھالىدىن كەتتى ، قوشۇنلىرى بىرلا ھۇجۇم بىلەن تىرىپىرەن بولۇپ چېچىلىپ كەتتى، مىزرا ئابابەكرى تىبەتكە قاراپ قاچتى ۋە چۆلدە ھالاك بولدى.سەئىدخان يەكەنگە كىرگەندىن كېيىن 1514-يىلى 3-ئاينىڭ30-كۈنى قۇرۇلتاي چاقىردى، قۇرۇلتايدا سەئىدخان خانلىق تاجىنى كىيىدى، دۆلەتنىڭ نامىنى «سەئىدىيە دۆلىتى» دەپ ئاتىدى، يەكەن شەھىرى دۆلەتنىڭ دائىمى پايتەختى قىلىپ بېكىتىلدى، دۆلەت بايرىقىنىڭ شەكىلى نۇقۇت رەڭ ئۈچ بۈرجەكلىك بايراققا ئۆزگەرتىلىپ بايراقنىڭ ئوڭ تەرىپىگە«لائىلەللاھۇ مۇھەممەدۇن رەسۇلىللە» دىگەن ئايەت ئالتۇن ھەل بىلەن يېزىلدى، سول تەرىپىگە دۆلەتنىڭ قۇرۇلغان ۋاقتى يېزىلدى. سەئىدىيە خانلىقى پارس تىلىنى دۆلەت تىلى قىلىپ بېكىتتى، ئىسلام دىنىنى دۆلەت دىنى قىلدى، مەدىرسلەردە 70% دەرسىلك پارس تىلىدا ئۆتۈلدى، يەتتە سۇ، ئىسسىق كۆل ۋە ئالتە شەھەرگىچە بولغان كەڭ زېمىن سەئىدىيە خانلىقىغا مەنسۇپ بولدى، لېكىن شىمالى شىنجاڭ ئاكىسى مەنسۇرخاننىڭ قولىدا بولغاچقا، سەئىدخان ئاكىسىغا تىنچ بىرلىشىش ئارزۇسىنى بىلدۈرۈپ مەكتۈپ ئەۋەتتى، سەئىدخان مەكتۇبىدا «دۆلەت قۇرۇشتىكى مەقسەت:زېمىن ئىگىلەپ، تاج كىيىپ، شەخسى ئارزۇنى قاندۇرۇش ئەمەس، بەلكى، ئۇزۇندىن بېرى راھەت كۆرمىگەن خەلقنى راھەتكە چىقىرىشتۇر» دىگەن، سەئىدخان تەقۋادار، رەھىمدىل، خەلقچىل نسان بولغاچقا تەخىتكە ئولتۇرۇپلا باجنى 10 يىلغىچە كەچۈرۈم قىلغان، مىرزا ئابابەكرى بۇلاپ توپلىغان بايلىقىنى خەلقكە ئۈلەشتۈرۈپ بەرگەن، ئۇرۇشنى خوپ كۆرمىگەن.سەئىدخان ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەپ كۈچەيگەندىن كېيىمۇ ئاكسى مەنسۇرخانغا دۈشمەنلىك قىلمىدى، ئەكىسىچە داۋاملىق ئەلچى ئەۋەتىپ ئۆز سەمىمىيىتىنى بىلدۈردى، مەنسۇرخان سەئىدخاننىڭ سەمىمىيىتى، جاسارىتىدىن تەسىرىلىنىپ ئاخىرى بەيئەت قىلدى. نەتىجىدە سەئىدىيە خانىلىقى كۈندىن كۈنىگە زورىيىپ نوپۇزلۇق، كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلاندى، زېمىنى يەتتەسۇ، توقماق، تىبەت، كەشمىر، قۇمۇل، بەدەخشانغىچە كېڭەيدى.دۆلەت بىرىككە كېلىپ خەلق ئەمىن تاپتى، ئىگىلىك گۈللىنىپ دۆلەت روناق تاپتى، خەلق باياشات ئىچىدە ئۆتتى، شۇڭا بۇ دەۋردە كىشلەر قۇمۇلدىن بەدەخشانغىچە سەپەرگە چىقسا ئوزۇق تۈلۈك ئالماي ئۆيدىن ئۆيگە كىرىپ مېھمان بولۇپ بارار ئىكەن.سۇلتان سەئىدخان تىبەتكە قوشۇن تارتىپ تىبەتنى بويسۇندۇرۇپ قايتاشىدا كېسەل تېگىپ 1533-يىلى 47 يېشىدا ۋاپات بولدى.مىيىتى يەكەندىكى ئالتۇنلۇق مازارغا دەپنە قىلىندى.سۇلتان سەئىدخان 16 يېشىدىن باشلاپ 47 يېشىغىچە قەيسەرلىك بىلەن كۈرەش قىلىپ زېمىنى كەڭ، قۇدىرەتلىك، باي سەئىدىيە خانلىقىنى قۇردى ۋە مۇستەھكەملىدى، 19 يىل سەلتەنەت سۈردى.
توك بېسىمى
.1V=1000mV，1mV=1000uV
ﻳﻪﻛﻪﻥ ﺧﺎﻧﻠﺌﻘﻰ
سەئىدخاننىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن سەئىدخاننىڭ چوڭ ئوغلى-ئاقسۇ ۋالىيسى ئابدۇرەشىدخان دادىسىنىڭ ئىشلىرىغا ۋارىسلىق قىلىپ تەجىتكە ئولتۇردى، ئابدۇرەشىدخان دادىسىغا ئوخشاش قابىل، زېرەك، پاراسەتلىك، غەيۇر سەركەردە ئىدى، دادىسى بىلەن بىللە نۇرغۇن جەڭلەرگە قاتنىشىپ خانلىقنىڭ تىكلىنىشى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشتى.
ئابدۇرەشىدخان تەخىتكە ئولتۇرغاندىن كېيىن سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئىلم-مەرىپەت، ئەدەبىيات، سەنەت، يېزا ئىگىلىك، سۇ نشائاتى، بىناكارلق ئىشلىرى مىسلىز گۈللەندى، ئابدۇرەشىدخان پارس تىلىدا سۆزلىشىش، پارس تىلىدا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇلىنىشنى تەتىرجى ئازلىتىپ ئورنىغا ئۇيغۇر تىلىنى دەسسەتتى، مەھكىمىدىن ئىدارىلارغىچە پارسچە قائىدە-يوسۇنلارنى، پارس يېزىقىدا خەت-ئالاقە قىلىشنى بىكار قىلىپ ئۇيغۇرچە قائىدە-يوسۇن ئىشلىتىشنى، ئۇيغۇر يېزىقىدا خەت-ئالاقە قىلىشنى تەشەببۇس قىلدى، مەخسۇس تەرجىمە ئىدارلىرىنى تەسس قىلىپ نۇرغۇنلىغان ئەرەبچە، پارسچە، ئوردۇچە كىتاپلارنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلدۇردى، ئابدۇرەشىدخان يېزا ئىگىلىك ۋە سۇ نشائاتىنى راۋاجلاندۇرغان، قەشقەر بەشكېرەمگە سۇ تەمىنلەيدىغان ئۆستەك تاغ گۈمۈرۈلۈپ تىنىپ قالغاچقا، مىرزا ھەيدار كورگان قايتا ئۆستەڭ چاپتۇرۇپ بۇ جايدىكى قۇرغاقچىلىققا خاتىمە بەرگەن، ئابدۇرەشىدخان بىناكارلىق، مېمارلىق، نەققاشلىقنى گۈللەندۈردى، قەشقەر ۋە يەركەندە مەدرىس، خانقا، مەسجىد، جامە بىنا قىلدى، باغ، ئېرىق-ئۆستەك، كۆۋرۈك، كۆل ۋە بوستانلىق ئەھيا قىلدى، جاي-جايدىكى مەدرسىنڭ سانىنى 2263 كە، مەكتەپنى 1533 كە يەتكۈزۈپ، چوڭ شەھەرلەردىن باشقا ناھىيە ۋە يېزا-قىشلاقلاردا مەھەللە مەدرسى قۇردى، نۇرغۇن يەر، دۇكان، مېھمانساراي.تۈگمەنلەرنى ۋەخپە قىلىپ بېرىپ كىرىمىنى مەدرس، مەكتەپلەرنىڭ خىراجىتى ئۈچۈن ئىشلەتتى، خانلىق مەدرسلەرنىڭ چىقىمىنى ئوردا غەزىنىسىدىن ھەل قىلدى، يەكەندىكى رەشىدىيە مەدىرىسى، يېشىل مەدرس، جامە مەدىرسى، قەشقەردىكى خانلىق مەدرسى، ساقىيە مەدرسىلىرىنىڭ نامى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرقتە داڭق چىقاردى،
نۇرغۇنلىغان چەتەللىك تالىپلار قەشقەر، يەكەنگە كېلىپ ئىلم تەھسىل قىلىپ قايىتتى، ئىلم ھېرىسمەلىرى ئىستانبۇل، باغداد، تېھران، كابۇل، دېھلى، قازان، بۇخاراغا بېرىپ ئاۋارە بولمىسىمۇ يەكەن بىلەن قەشقەردە ئىلم نەپىسىنى قاندۇرالايدىغان بولۇشتى، شۇڭا قەشقەر ئىلم-پەن مەركىزىگە ئايلىنىپ «سانى بۇخارا»(ئىككىنچى بۇخارا)دىگەن نام بىلەن شۆھرەت قازاندى. بۇ دەۋردە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىدىن نۆۋبىتى، زەلىلى، نازارى، خىرقتى، غېرىبى، سوبۇرى قاتارلىقلار يېتىشىپ چىقتى، خانىش ئاماننىسخان ئابدۇرەشىدخاننىڭ ھىمايىسىدە ئون ئىككى مۇقامنى رەتلەپ چىقتى، ئابدۇرەشىدخان ئىلمخۇمار كىشى بولغاچقا ئىلىملىك كىشلەرنى ھۆرمەتلەيىتتى ۋە قەدىرلەيىتتى، شۇڭا جاھاننىڭ ئۇ قېتىدىكى نۇرغۇنلىغان مەرىپەتپەرۋەر كىئىشلەر ئابدۇرەشىدخاننىڭ داڭقىنى ئاڭلاپ سەئىدىيەگە كېلىپ ئىلم-مەرىپەت بىلەن شۇغۇللانغان، ئاتاقلىق، ئالىم، ئەدىب، سىياسىيونلاردىن مىرزا ھەيدەر كوراگانى، مىرزا ھۈسىيىنلەر سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئالىي دۆلەت ئىشلىرىنى بېجىرگەن، ئىراقتىن كەلگەن قۇتىبىدىن خوجام كىشى قورغان يېزىسدا سوپى-ئىشانلىق قىلىپ ئالەمدىن ئۆتكەن، سەمەرقەنىتتىن كەلگەن خوجا مۇھەممەد شېرىپ يەكەندە تەرىقەت بىلەن شۇغۇللىنىپ شۆھرەت قازانغان.ئابدۇرەشىدخان دىن بىلەن سىياسىنى ئايرىۋەتكەن، ھەرقايسى ئىلىم ساھەلىرى بىر بىرگە بېقىنماي، مۇستەققىل تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان، دىننى مەدەنىيەت، سەنئەت ساھەسىگە ئارلاشتۇرمىغان، دىنمۇ ئۆز مەقسەت-مۇدداسى بىلەن تەرەققى قىلغان.)
سۇلتان ئابدۇرەشىدخان 27 يىل سەلتەنەت سۈرۈپ 1560-يىلى ۋاپات بولدى ۋە يەكەن ئالتۇنلۇق مازارغا دەپنە قىلىندى. سۇلتان ئابدۇرەشىدخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئوغلى ئابدۇكېرىمخان تەخىتكە ئولتۇردى، سۇلتان ئابدۇكېرىمخانمۇ ئەلنى دادىسىغا ئوخشاش ئادالەت بىلەن سورىدى ۋە 33 يىل سەلتەنەت سۈرۈپ ھىجىرىيىنىڭ 1000-يىلى ۋاپات بولدى.
سۇلتان ئابدۇكېرىمخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئوغلى مۇھەممەدخان سۇلتان بولدى، بۇ كىشى زاھىد، سىياسەتتىن خەۋىرى يوق بەغەم كىشى بولغاچقا دۆلەتكە ھىچقانداق ئىش قىلىپ بېرەلمىدى، ئىگىلىك بىر ئىزىدا توختاپ قالدى، بۇ خىل تۇرغۇنلۇق 18 يىل داۋام قىلغاندىن كېيىن مۇھەممەدخان ھىجىرىيىنىڭ 1018 - يىلى ۋاپات بولدى، ئورنىغا ئەھمەدخان سۇلتان بولدى، بۇ كىشىمۇ دەرۋىش مىجەز، بىخۇت كىشى بولغاچقا ھىجىرىيىنىڭ 1024-يىلى ئوردىدىكى مۇناپىق خىزمەتچىلەر تەرىپىدىن قەستلەپ ئۆلتۈرۋېتىلدى. ئورنىغا ئوغلى ئابدۇلېتىپخان سۇلتان بولدى. ئابدۇلېتىپخان مەرد، خەلقپەرۋەر ، بىلمخۇمار كىشى بولغاچقا ئىلم-پەن، مائارىپ، دىننىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن كۆپ كۈچ چىقاردى، قەشقەر، يەكەندىكى بىلم يۇرتىلىرىنى ئاۋاتلاشتۇرۇشتىن باشقا يەنەيېڭىسار، قاغىلىقتىمۇ مۇدەرس، خانقا بىنا قىلدۇردى، يۇرتنى ئادىللىق بىلەن سوراپ، ئىلم-پەننى راۋاجاندۇردى، ئەلنى بەخت-سائادەتكە ئېرىشتۈردى، ئابدۇلېتىپخان 12 يىل ھۆكۈم سۈرگەندىن كېيىن ئوردىغا سوقۇنۇپ كىرۋالغان قارا نىيەت خىزمەتچىلەر تەرىپىدىن قەستكە ئۇچىراپ ۋاپات بولدى.سۇلتان ئابدۇلېتىپخان ۋاپاتىدىن كېيىن ئالتە شەھەردە پەرىشانلىق قايتىدىن باش كۆتۈردى، مەنسەپ، سەلتەنەت جېدىلى پەلەككە يەتتى، زامان زورنىڭ، تاماشا كورنىڭ بولدى، قاتىللىق، بۇلاڭچىلىق ئەۋج ئالدى، بۇ پەرىشانلىقتىن خەۋەر تاپقان شىمالى شىنجاڭنى ئىدارە قىلىۋاتقان ئەمىر ئابدۇللاخان قوشۇن باشلاپ يۇرتنى ئىلكىگە ئالدى-دە 1638-يىلى يەكەندە ئۆزىنى سەئىدىيەنىڭ سۇلتانى دەپ ئېلان قىلدى، ئابدۇلاخان سۇلتان بولغاندىن كېيىن دۆلەت قايتىدىن گۈللنىپ روناق تاپتى، قۇدىرىتى، نوپوزى ئاشتى، ھەربى كۈچى زورايدى.سۇلتان ئابدۇللاخاننىڭ ھەربىي يۈرۈشىدىن خەۋەر تاپان قوقەنىد، تاشكەنىت خانلىرى ئابدۇللاخانغا ئىتائەت قىلىدىغانلىقىنى، يەركەنگە ئولپان تاشۇرۇدىغانلقىنى بىلدۇرۇشتى، شۇنداق قىلىپ غەربىي تۈركىستان سەئىدىيە خانلىقىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولدى.سۇلتان ئابدۇللاخان ئۇرۇش قالايمىقانچىلىقىدا بۇزۇلغان يول، مەدرسلەرنى قايتىدىن ياسىدى، بۇرۇنقى باياشادلق، ئەمىنلىكنى ئەسلىگە كەلتۈردى، كېرىيە بىلەن چېرىيەدە چوڭ ئۆستەڭ ئەھيا قىلدۇردى، ئابدۇللاخان دەۋردە موڭغۇللار تېز كۈچىيىپ قازاقلارنى مەغلۇپ قىلدى، 1659-يىلى سەئىدىيە خانلىقىغا ھوجۇم قىلىپ شىمالى شىنجاڭنى بېسىۋالدى، غەربى تۇركىستاندىكى ئۇششاق خانلىقلارمۇ ئۇرۇش قىلىپ تىنىچسىزلىق، قالايمىقانچىلىق ھۆكۈم سۈردى، شۇنىڭ بىلەن سەئىدىيەنىڭ كۈچى ئاجىزلىشىپ زېمىنى ئالتە شەھەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالدى.غەربى تۇركىستان خەلىقى ئۇرۇش ۋەيراچىلىقىدىن قېچىپ شىنجاڭغا سەلدەك ئاقتى، بۇلارنىڭ ئىچىدە خوجىلارمۇ بار ئىدى، ئابدۇللاخان سەرسانلارغا، خوجىلارغا شەپقەت قىلىپ يەر، سۇ بەردى، ئابدۇللاخان خوجىلارنى ھەددىن زىيادە ئىززەتلەپ بېشىدا كۆتۈردى، تامام دۆلەت ئەربابلىرى ئۇلارغا مۇرت بولدى، ئاۋام خەلق ئۇلارغا قارىغۇلارچە ئەقىدە قىلدى، خوجىلارنىڭ نوپۇزى ئابدۇللاخاننىڭ شۆھرىتىنى بېسىپ چۈشتى.ئابدۇللاخان زالىم ئوغلى يولۋاسخاننى قەشقەرنىڭ ۋالىيلىق مەنسىپىدىن قالدۇرغاندا يولۋاسخان دادىسىغا قارشى ئىسيان كۆتۈردى، 1667-يىلىدا دادىسىغا قارشى قوشۇن تارتتى ، ئابدۇللاخان ئۇرۇشتا يېڭىلدى ۋە بالىسىنىڭ ۋاپاسىزلىقى ئېغىر كېلىپ كىچىك ئوغلى ئابدۇلمۆمنخاننى ئورنىغا ئولتۇرغۇزۇپ ئۆئى ھىندىستانغا كەتتى، يولۋاسخان ئابدۇلمۆمنخاننى ئۆلتۇرۇپ سەئىدىيە خانلىقىغا ئىككى يىل سۇلتان بولدى، ئۆزى زالىم بولغاچقا خەلق قوزغىلىپ ئۇنى 1670 -يىلى ئۆلتۈردى، يولۋاسخان ئۆلگەندىن كېيىن خەلقنىڭ كېڭىشىگە ئاساسەن ئىسمايىلخان سەئىدىيە خانلىقىنىڭ سۇلتانى بولدى.