cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جون كىلاۋزېر (نوبېل فىزىكا مۇكاپاتى)
تەرجىمىھالى
ئۇ 1972-يىلى ستۇئارت فرېدمان بىلەن بىللە ئىشلىگەن. ئۇ 1974-يىلى مايكول خورن بىلەن بىللە ئىشلىگەن. ئۇ ئالدى بىلەن بېل نەزەرىيىسىنىڭ ئومۇملىشىشىنىڭ بارلىق يەرلىك رېئالىزملىق تەبىئەت نەزەرىيىسىگە (مەسىلەن ، ئوبيېكتىپ يەرلىك نەزەرىيە) قاتتىق چەكلىمە قويغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ تەتقىقات Clauser-Horne (CH) تەڭسىزلىكىنى يەرلىك رېئالىزم تەرىپىدىن بېكىتىلگەن تۇنجى ئومۇمىي تەجرىبە تەلىپى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، CH تەڭسىزلىكى «CH تەرەققىي قىلمايدىغان پەرەز» نىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن CHSH تەڭسىزلىكىگە چۈشۈپ قالدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ، بىرلەشمە تەجرىبە سىنىقىمۇ يەرلىك رېئالىزمنى چەكلەيدۇ. ئۇ يەنە 1974-يىلى پوسسوننىڭ تارماق ستاتىستىكىسىنى تۇنجى قېتىم كۆزىتىپ (كلاسسىك ئېلېكتر ماگنىت مەيدانى ئۈچۈن كاۋچى-شىۋارىز ).باراۋەرسىزلىككە خىلاپلىق قىلىش ئارقىلىق). شۇنداق قىلىپ ، ئۇ تۇنجى قېتىم فوتونلار ئۈچۈن ئالاھىدە زەررىچىگە ئوخشاش مۈلۈكنى كۆرسەتتى . 1976-يىلى دۇنيادىكى CHSH-Bell نەزەرىيىسىنى ئالدىن پەرەز قىلىشتىكى ئىككىنچى قېتىملىق سىناق سىنىقى ئېلىپ بېرىلدى.
ئۇ ئالايىن ئاسپېكت ۋە ئانتون زېلىڭگېر بىلەن بىللە 2010-يىلى ۋولف فىزىكىسى مۇكاپاتىغا ۋە 2022-يىلى نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
1857 - يىلى
1857-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز
ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز: ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز ئىبنى مەرۋان ئىبنى ئەلھەكەم ئەلئۇمەۋىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ھەفس). (ھ. 61 – 101 / م. 681 – 720) تابىئىن. ئۇمەۋىيلەرنىڭ 8 - خەلىپىسى. خەلىپە ئۆمەر بىن خەتتابنىڭ ئوغلى ئاسىمنىڭ قىزى لەيلانىڭ ئوغلىدۇر. ئادالەتنى تىكلەپ ۋە، شۇرانى بەرپا قىلغان، ئىلىم - مەرىپەت يېيىشقا، ھەدىسلەرنى توپلاشقا ئەھمىيەت بەرگەن زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۆت خەلىپىسىنىڭ خەلىپىسىدىن كېيىنكى بەشىنچىسى بەشىنچى خەلىپە دەپمۇ قارالغان. زەھەرلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى ھەققىدە رىۋايەتلەر بار.
1975 - يىلى
1975 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
يەتتەشەھەر خانلىقى
يەتتەشەھەر خانلىقى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Yettesheher Khanliqi) قەشقەردە قۇرۇلغان.
1965 - يىلى
1965 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
كابۇل ۋىلايىتى
كابۇل ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kabul Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
مۇغلا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|مۇغلا ۋىلايىتى left|thumb|250px left|thumb|250px مۇغلا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكى بىرشەھەر 2007 نوپۇس بار، مۇغلانىڭ 793،785 نوپۇسىبار، 13،338 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كاڭلىك 37.01°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 28°30، پوچتانومۇرى 048 رايۇن نومۇرى 0252.
ئەزەربەيجان تىلى
left|thumb|دۇنيادا [[ئەزەربەيجان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئەزەربەيجان تىلى ياكى ئەزەربەيجانچە (ئازەرىيچە: Azərbaycanca)، ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتى، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتلەردە قوللىنىدۇ. تەخمىنەن 31مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
فونولوگىيە
thumb|250px|[[ئەزەربەيجان تۈرکجه سىده ئه‌ره‌ب ئه‌لىپباسی ئىله یازىلمىش بیر کىتاب]]
تۇ يوۋ يوۋ
thumb|تۇ يوۋ يوۋ تۇ يوۋ يوۋ پىروفېسسور 1930-يىلى 12-ئاينىڭ 30-كۈنى تۇغۇلغان، جوڭگونىڭ داڭلىق دورىشۇناسى، 1971-يىلى تۇ يوۋيوۋ بەزگەك كېسىلىنى داۋالىيالايدىغان «كۆك ئەمەن ماددىسى» نى بايقىغان، 2011-يىلى 9-ئايدا تۇ پروفېسسور بۇ بايقاش سەۋەبلىك «لاسك مۇكاپاتى» غا ئېرىشكەن، تۆت يىلدىن كېيىن، يەنى 2015-يىلى 10-ئايدا تۇ پروفېسسور نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. مۇكاپاتلىنىش سەۋەبى بولسا، بەزگەك كېسىلىنى داۋالاشقا ئىشلىتىلىدىغان كۆك ئەمەن ماددىسى بەزگەك بىمارلىرىنىڭ ئۆلۈش نىسبىتىنى ئۈنۈملۈك تۆۋەنلىتىپ، يەر شارىدىكى بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردىكى نەچچە مىليون ئادەمنىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇپ قالغان.
رەبى ئىبنى خۇسەيم
رەﺑﯩﺌ ئىبنى خۇسەيم (الربيع بن خثيم): رەبى ئىبنى خۇسەيم ئەسسەۋرىي ئەلكۇفىي (ئەبۇ يەزىد). (ھ. 65 / م. 685 - يىلدىن بۇرۇن ۋاپات بولغان) كاتتا تابىئىن، ھەزرىتى ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ شاگىرتى ۋە كۇفە مۇھەددىسى. تەقۋادارلىقى ۋە ئىبادەتگۇيلىقى تىللاردا داستان بولغان زاھىد زات.
ۋېلش تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[ۋېلش تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ۋېلش ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.750مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئەلىخان تۆرىنىڭ ستالىنغا ئەۋەتكەن ئۇلتىماتۇم خاراكتېرلىك مەكتۇپى ۋە تىنچلىق سۆھبىتى
شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى مەركىزىي فرونتتىكى خىتاي قوشۇنلىرىنى تارمار قىلىپ، قەدەممۇ قەدەم دۈشمەن قوشۇنلىرىنى قوغلاپ -9-يىلى 1945 ماناس دەرياسى بويىغا يېتىپ كېلىپ، ئۈرۈمچىگە يۈرۈش قىلىشقا جىددىي تەييارلىنىۋاتقاندا، -كۈنى سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپنىڭ جىددىي بېسىم خاراكتېرلىك بۇيرۇقى بويىچە ئۈرۈمچىگە 17 ئاينىڭ -16 ھۇجۇم قىلىشنى، يەنى داۋاملىق ئۇرۇش قىلىشنى توختاتتى. بۇنىڭ ئالدىدا سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپ سېنتەبىر كۈنى خىتاي تەرەپكە مېموراندۇم تاپشۇرۇپ، ئۆزىنىڭ غۇلجا قوزغىلاڭچىلىرى بىلەن خىتاي تەرەپنىڭ سۆھبەت ئۆتكۈزۈپ، مەسىلىنى تىنچلىق بىلەن ھەل قىلىشىدا ۋاسىتىچى بولۇپ بېرىشكە رازى -سېنتەبىر كۈنى جاڭ كەيشىنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن خىتاي تاشقى ئىشلار 17 ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. مىنىستىرلىقى ۋەكىلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى ئاپپولون پېتروفقا رەسمىي بىلدۈرۈپ، خىتاينىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرىدا ۋاسىتىچى بولۇشىنى قارشى ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. دېمەك، بۇ جەھەتتە ئىككى دۆلەت ئىچكى جەھەتتە پۈتۈشۈپ بولغانىدى. ستالىن رەھبەرلىكىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بيۇروسى 15 – سېنتەبىر كۈنى خەلق ئىشلار كومىسسارى لاۋرېنتىي بېرىيا بىلەن خەلق تاشقى ئىشلار مۇئاۋىن كومىسسارى ئاندرېي ۋىشىنسكىي تەييارلىغان »شىنجاڭ ۋەزىيىتى ھەققىدە« ناملىق مەخپىي ھۆججەتنى ئىمزالاپ، »قوزغىلاڭچىلارغا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سوۋېت ئەلچىسىنىڭ باياناتىغا جاۋاب بەرگۈچە ھەمدە يەنە ئەگەر سۆھبەت بولۇپ قالسا، سۆھبەت ۋاقتىدا ئۆز قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئاكتىپ ھەرىكەتلىرىنى توختىتىشنى تەۋسىيە قىلىش« دەپ كۆرسەتكەن ھەمدە مىللىي ئارمىيىنىڭ ئۇرۇش توختىتىشىنى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تەرەپنى خىتاي بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈشكە تەۋسىيە قىلىش ھەم خىتاي تەرەپنىڭ ئالدىغا بۇ مەسىلىنى قويۇشتىن باشقا يەنە خىتاي تەرەپكە قويۇلىدىغان لايىھەنىڭ تېكىستلىرىنىمۇ بېكىتىپ بولغانىدى. شۇ ۋاقىتتا يەنە، موسكۋانىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ غۇلجىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك -دومدىكى گېنېرال مايور ۋلادىمىر ستېپانوۋىچ يېگناروف 2 ھەربىي-سىياسىي مەسلىھەتچىلىرى، يەنى قاتارلىقلار شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىگە ئۇرۇش توختىتىپ، خىتاي بىلەن تىنچلىق سۆھبىتى ئۆتكۈزۈش تەكلىپىنى بەرگەنىدى. موسكۋانىڭ ھەربىي جەھەتتىن، يەنى قورال-ياراق، ئوق-دورا ۋە ئوفىتسېر قاتارلىق ھەر ساھەلەر بويىچە زور دەرىجىدە ياردىمىگە ئېرىشكەن شۇنىڭدەك سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىزچىل قوللىشىغا ئېرىشىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى رەھبەرلىكى تەركىبىدە خىتاي بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈش ياكى ئۆتكۈزمەسلىك مەسىلىلىرى ھەققىدە كۆپ پىكىر ئىختىلاپى بولسىمۇ، بىراق موسكۋانىڭ قاتتىق بېسىمى ئاستىدا ئاخىرى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى ھەيئىتى قارار تىنچلىق» ماقۇللاپ، ئۈرۈمچىگە ۋەكىل ئەۋەتىپ، خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈش، يەنى سۆھبىتى ئارقىلىق خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلدۇرۇشنى قولغا كەلتۈرۈشنى « بېكىتكەنىدى.
داۋامىنى تۆۋەندىكى ئۇلانما ئارقىلىق  PDF نۇسخسىنى چۈشۈرۈپ كۆرۈڭ:
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى ئەلىخان تۆرىنىڭ ستالىنغا ئەۋەتكەن ئۇلتىماتۇم خاراكتېرلىك مەكتۇپى ۋە تىنچلىق سۆھبىتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كۆزنەك ئېكرانى
ھەققىدە
كۆزنەك ئېكرانى بولسا، كۆزنەك گۇرۇپپىسىدىكىلەرنىڭ كەڭ شىنجاڭ خەلقى ئۈچۈن تەييارلىغان، تاللاپ كۆرۈش ۋە بىۋاستە كۆرۈشنى ئاساسلىق ئىقتىدار قىلغان شىنجاڭدىكى ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ۋىدېئو ئەپ دېتالى.
كۆزنەك ئەپىدە مىڭلىغان ئۇيغۇرچە تىلدىكى كىنو، تېلېۋىزىيە-تىياتىرى، كارتون فىلىم، ئىجادىي پىروگىراممىلار ۋە قىزىقارلىق ۋىدېئولارنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن. 71 دانە ئۇيغۇرچە، قازاقچە، خەنزۇچە تىلدىكى ئالقىشلىق بىۋاستە كۆرسىتىش قاناللىرى ئارقىلىق، شىنجاڭنىڭ ئىچى-سىرتىدىكى ھەرقانداق قاناللارنى دەل ۋاقتىدا كۆرەلەيسىز. يېڭىدىن سەپلەنگەن فىلىملەرنى چۈشۈرۈۋېلىپ كۆرۈش، قاناللارنى ئالدىن زاكاز قىلىپ كۆرۈش، قايتۇرۇپ كۆرۈش، ھەرىكەتلىك رەسىم چىقىرىش قاتارلىق ئىقتىدارلىرى بار
نادىر تەرجىمە فىلىملىرى
بۇ پەقەتلا كۆزنەك ئېكرانىدا قويۇلىدىغان تەرجىمە فىلىملەردۇر.
«مەخپىي ۋەزىپە»ھەر كۈنى بىر قىسىم يېڭىلىنىدۇ
«زاماندىن ھالقىغان رىشتە»ھەر چارشەنبە،جۈمە كۈنلىرى2قىسىمدىن يېڭىلىنىدۇ
«خەلق نامىدىن » ھەر ھەپتىنىڭ جۈپ كۈنلىرى قويۇلىدۇ.
«پىنو كىئو» كۈندە بىر قىسىم يېڭىلىدۇ
يۇقارقى فىلىملەرنى تورداشلار توردا بىلەت تاشلىغاندىن كېيىن تاللاپ چىقىلغاندىن كېيىن كۆزنەك گۇرۇپپىسى تەرجىمە-تەھرىرلەپ ئىشلىگەن.بۇندىن باشقا تېخىمۇ كۆپ فىلىملەر تەييارلانماقتا. كۆزنەك ئېكرانىنىڭ ئۈندىدار سالونىدا ياكى ئېكران بېتىدە كەڭ  تورداشلىرىمىز بېلەت تاشلاپ ئۆزى ئەڭ ياقتۇرىدىغان فىلىمنى تەرجىمە قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشتۈرسە بولىدۇ.
ھىندىستان مۇھەببەت فىلىملىرى
شىنجاڭنىڭ يەرلىك ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن ھىندىستان فىلىملىرىنىڭ يېڭىلىنىشىمۇ يېڭى فىلىملەر بىلەن بىرگە ئېلىپ بېرىلىدۇ
ئالقىشلىق فىلىملەردىن«دانگال»،«مەڭگۈلۈك مۇھەببەت»،«قالتىس ئوغرى»،«سۇلتاننىڭ ھېكايىسى»قاتارلىق 100دىن ئارتۇق ئېسىل ھىندىستان فىلىمى سىزنى كۈتمەكتە.
كۆزنەك ئىجادىي فىلىملىرى
«كوت-كوت بازار»كوچىدىكى ناتۇنۇش كىشىلەرنىڭ مەلۇم بىر مەسىلىگە بولغان كۆز قارشى بايان قىلىنىدۇ
«كىنو ھەپتىلىكى»دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا قويۇلىۋاتقان ئەڭ يېڭى كىنو ئۇچۇرلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ
«مېنىڭ ماشىنام»ماشىنا توغرىلىق نۇرغۇن بىلىملەرگە ئىگە بولالايسىز
«سۇپىر ئاشپەز»بۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆگىنىۋالسىڭىز گۆھەرگە ئايلىنىسىز
مەنبە
نۇر تورى ، ئىزدە قامۇسى
بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى
بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئالتاي ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. بۇرۇلتوقاينىڭ يەر مايدانى 33،273 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 70،000.
تارىخ
بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ھونلارنىڭ زېمىنى بولغان، تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قۇرۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 28 - يىلى (3176 - يىلى) قوبرۇخان ئامبىلىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ توڭجى 6 - يىلى (1867 - يىلى) بۇرۇلتوقاي خان ئامبىلىغا قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 32 - يىلى (1906 - يىلى) ئالتاي خان ئامىبىلىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىنگونىڭ 3 - يىلى (4191 - يىلى) بۇرۇلتوقاي باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنغان. مىنگونىڭ 11 - يىلى (9221 - يىلى) دەرىجىسىنى كۆتۈرۈپ ناھىيە قىلىنغان. مىنگونىڭ 31 - يىلى (1942 - يىلى) بۇرۇلتوقاي ناھىيىسىنىڭ خەنزۇچە (布伦托海) نامى <福海> دەپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئالتاي ۋالىي مەھكىمىسى ۋە ئالتاي ۋىلايىتىگە قارىغان.
جۇغراپىيە
بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە، ئېرتىش دەرياسىنىڭ جەنۇبىي تەرىپىىگە جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى كۆكتوقاي ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى قۇبۇقسار مۇڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى، جىمىنەي ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى سانجى شەھىرى، مىچۈەن ناھىيىسى، فۇكاڭ شەھىرى بىلەن، شىمالىي تەرىپى ئالتاي شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقىي شىمال تەرىپى موڭغۇلىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسى 50 كىلومېتىر). جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 350 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 25 ～ 50 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 31 مىڭ 800 كۋادرات كىلومېتىر. بۇرۇلتوقاي ناھىيىسىگە 1 بازار، 5 يېزا، 64 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 10 - شىسىنىڭ 5 تۇەن - مەيدانى ۋە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىگە بىۋاسىتە قاراشلىق بىر ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېھقانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 602 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 78 مىڭ 700، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلاچ 29.24% نى خەنزۇلار 67.0% نى، باشقا مىللەتلەر 3.76% نى تەشكىل قىلىدۇ. يەر تۈزلۈشى پەلەمپەيسىمان بولۇپ، شىمالدىن جەنۇبقا قىيپاش كەتكەن تاغلىق، تۈزلەڭلىك ۋە قۇملۇق. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق رايون 10.8% نى، تۈزلەڭلىك 71.1% نى، قۇملۇق 1.19% نى تەشكىل قىلىدۇ. مەملىكەت بويىچە 10  چوڭ تاتلىق سۇ كۆلىنىڭ بىرى بولغان ئۈلۈڭگۈر كۆلى (بۇرۇلتۇقاي كۆلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ۋە ئېرتىش دەرياسى، ئۈلەڭگۈر دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككىى چوڭ سۇ سىستېمىسى بار. باقمىچىلىق سۇ يۈزى كۆلىمى 1 مىليون 500 مىڭ مو. سازان بېلىق، پامپۇس بېلىقى، سۈمۇل بېلىقى، شەرق فوگۇ بېلىقى، ئالا ئىتبېلىق قاتارلىق 19 خىل بېلىق چىقىدۇ. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 722 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 515 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانلاردىن قۇندۇز، موڭغول ياۋا ئېشىكى، يىلپىز، سۆسۈن بۇلغۇن، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، بۇغا، قۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈكتىن مامۇرانچىن، توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا، قۇرۇتئوت قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، چىرىمتال، ئالتۇن، تۇز، ياقۇت، بېرىللىي، ئۇران، كۋارتىس تاش، نېفىت قاتارلىقلار بار.   بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 3.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 39.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 42.7℃. كۈن نۇرىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2889.9 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 2890.7. قىروسىز مەزگىلى 144 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 112.7 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1844.4 مىللىمېتىر.  بۇ ناھىيىنىڭ چارۋىچىلىق ئىشلىرى بىرقەدەر تەرەققىي تاپقان. ھازىر 25 مىڭ 900 گېكتار (383 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 42 مىڭ 090 گېكتار (643 مىڭ مو) ئورمانلىق، 1 مىليون 577 مىڭ 700 گېكتار (23 مىليون 665 مىڭ مو) ئوتلاق بار. چارۋىچىلىقتا يايلاقتا بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. ئالتاي چوڭ قۇيرۇقلۇق قويى كۆپ چىقىدۇ، چارۋىچىلارنىڭ ھەممىسى ئولتۇراقلىشىپ بولدى. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، قىزىلچا قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن شېكەرچىلىك، ئالتۇنچىلىق، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  بۇرۇلتوقاي ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن. پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ مەملىكەت تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.
ساياھەتچىلىك
دۆلەت بويىچە 2 - دەرىجىلىك ئېچىۋېتىلگەن ئېغىز - قىزىلتاغ ئېغىزى ئالتاي ۋىلايىتىنىڭ موڭغۇلىيە بىلەن سودا قىلىشىدىغان مۇھىم يولدۇر.  داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن ئارشاڭ جىلغىسى مەنزىرلىك رايونى بار. بۇ رايوننىڭ تەبىئىي مۇھىتى گۈزەل، ئۆزگىچە، جىلغا ئىچىدىكى ئىسسىق ئارشاڭ، سۈت ئاشاڭ، ئاشقازان ئارشىڭى قاتارلىق ئارشاڭلار كۆپ خىل كېسەللىكلەرگە شىپا قىلىدۇ، ئۇ كەم ئۇچرايدىغان سەگىدەيدىغان، سەيلە قىلىدىغان، داۋالىنىدىغان ياخشى جاي.
4DX كىنوخانا
ھەققىدە
CJ 4DPLEX شىركىتى «ScreenX» تېخنىكىسىغا ئىگە 4DX كىنوخانا قۇرۇپ چىقتى،
ئامېرىكىدا 2018 يىلى 4-ئايدا 4D كىنوخانا 500دىن ئېشىپ كېتىدىكەن، كۆپلىگەن تام كۆرۈنۈشلىرى فىلىمنىڭ كۆرۈنۈشىنى زور دەرىجىدە چوڭايتالايدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە كۆرۈش ئۈنۈمىمۇ IMAXتىن زور دەرىجىدە ياخشى، كېيىنكى قەدەمدە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرى مۇشۇنىڭغا ئوخشاش كىنوخانىلارنى تەسىس قىلىدۇ.
مەنبە
نۇر تورى
ئەدۇنىس
ئەدۇنىسنىڭ ئەسلىي ئىسمى ئەلى ئەھمەد سەئىد ئىسپور (ئەيبۇ ياقۇپ) بولۇپ، 1930-يىلى سۈرىيەدە تۇغۇلغان. 1956-يىلى لىۋانغا كۆچۈپ بارغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيىتىنى باشلىغان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ئەدۇنىس
باشقا نامى :ئەلى ئەھمەد سەئىد ئىسپور
دۆلەت تەۋەلىكى :سۈرىيە
تۇغۇلغان ۋاقتى :1930-يىلى
كەسپى :يازغۇچى، شائىر
شەخس ئانكىتى
ئەدۇنىسنىڭ ئەسلىي ئىسمى ئەلى ئەھمەد سەئىد ئىسپور (ئەيبۇ ياقۇپ) بولۇپ، 1930-يىلى سۈرىيەدە تۇغۇلغان. 1956-يىلى لىۋانغا كۆچۈپ بارغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيىتىنى باشلىغان. 1980- يىللاردىن باشلاپ ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدا ئوقۇتۇش، يېزىقچىلىق ئىشلىرى بىلەن مەشغۇل بولغان.
شان-شەرەپلىرى
ئۇ بىر « يۇسسېل» ئەدەبىيات مۇكاپاتى، «تۈركىيە» ھېكمەت ئەدەبىيات مۇكاپاتى، «ماكېدونىيە» ئالتۇن تاج شېئىرىيەت مۇكاپاتى، «فىرانسىيە »چەت ئەل ئەدەبىياتى مۇكاپاتى ۋە «چەت ئەل كىتاب مۇكاپاتى» قاتارلىق خەلقئارالىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۇ «نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتى» نىڭ نامزاتلىرىدىن بىرى.
تەسىرى
ئەدۇنىس مول ھوسۇللۇق شائىر، مۇتەپەككۇر ۋە ئەدەبىيات نەزەرىيەچىسى. ئۇ بۈگۈنكى دۇنيادا ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئەرەب شائىرى دەپ تەرىپلىنىدۇ، ئۇنىڭ شېئىرنى زامانىۋىلاشتۇرۇشقا بولغان ئاكتىپ تەشەببۇسى، ئەرەب مەدەنىيىتىگە بولغان چوڭقۇر ئويلىنىشى ئەرەب مەدەنىيەت ساھەسىدە كەسكىن بەس – مۇنازىرىلەرگە سەۋەب بولغان ھەم چوڭقۇر تەسىرلەرنى كۆرسەتكەن، ئۇنىڭ ھازىرغىچە 22 شېئىرلار توپلىمى، مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىيات نەزەرىيەسىگە ئائىت ئون نەچچە ئىلمىي كىتابى نەشر قىلىنغان.
تاشكەنت
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ شەھەر، ئۆزبېكىستاننىڭ پايتەختى، تاشكەنت ئوبلاستىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، تاشكەنت ئوبلاستىنىڭ مەمۇرىي مەركىزى.
مەمۇرىي رايون
تاشكەنت شەھىرى تۆۋەندىكىدەك تۇمانلارغا بۆلۈنگەن.
يەر تۈزۈلۈشى
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ شەھەر، ئۆزبېكىستاننىڭ پايتەختى ، سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، تاشكەنت ئوبلاستىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، تاشكەنت ئوبلاستىنىڭ مەمۇرىي مەركىزى. بۇ شەھەر ئۆزبېكىستانىڭ شەرقىي شىمالىدىكى سىر دەرياسىنىڭ تارمىقى چىرچىق دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان. ئاھالىسى 2 مليون 30 مىڭدىن ئاشىدۇ (1985)
تارىخى
تاشكەنت ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەدىمىي شەھەرلەرنىڭ بىرى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 2-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىلا بازار بولۇپ قۇرۇلغان. مىلادى 6-ئەسىردە سودا ھەم قول سانائىتى خېلى تەرەققىي قىلىپ، شەرق-غەرب ئوتتۇرىسىدىكى سودا ھەم قاتناش تۈگۈنى بولغان، كۆپ قېتىم يەر تەۋرەشنىڭ ۋەيرانچىلىقىغا ئۇچرىغان. 1966-يىلدىكى چوڭ يەر تەۋرەشتە ۋەيران بولغاندىن كېيىن قايتىدىن قۇرۇلغان، ھازىر سوېت ئۆزبېكىستاننىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى، شەھەرنىڭ ماشىنىسازلىق، توقۇمىچىلىق، يېمەك-ئىچمەك سانائەتلىرى تەرەققىي قىلغان. شەھەرنىڭ يېنىدا چوڭ تىپتىكى ئوت ئېلېكتر ئىستانىسى بار. شەھەرنىڭ تۆمۈريول، تاشيول قاتنىشى تەرەققىي قىلغان، خەلقئارا ئايرودورمى، يەر ئاستى تۆمۈريولى بار. تاشكەنت ئۆزبېكسىتاننىڭ ئەڭ ئاتاغلىق مەدەنىيەت مەركىزى.
Tashkent
right|thumb|250px| right|thumb|250px Tashkent bolsa Özbékistan Tashkent Wilayiti dikibixahar 2007 nopus bar, Tashkentning 2,700,000 nopusibar, ximalikang lik 41.16°, xariki uzunluk 69°13.
تۇپراق
تۇپراق بۆلۈنمەيدىغان كۆپ كاۋاكلىق ئاددى ماددا بولۇپ پۈتكۈل كائىنات جىسىملىرىنى تۈزگۈچى تۆت چوڭ ماددىنىڭ بىرىدۇر. ئۇ ئۆزىگە خاس خۇسۇسىيەت ۋە ئالاھىدىلىككە ئىگە، ئۇ چېچىلاڭغۇ جىسىم بولۇپ يەككە ھالەتتە ھەقىقى بىرلىك ھالىتىنى ساقلايدۇ. سۇنىڭ بىرىكتۈرۈش تەسىرىگە ئۇچرىغاندىن كېيىن ئۆز ئارا بىرىكىپ دانچە ھالىتىگە ۋە مۇرەككەپ شەيئىنىڭ ھالىتىگە كىرىدۇ.
چۈشەنچە
تۇپراق ھەققىدە ئۇيغۇر تىبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرى ۋە تەبىئەتشۇناسلىققا ئائىت ئەسەرلەردە ‹‹ تۇپراق بۆلۈنمەيدىغان ئاددى جىسىم بولۇپ ئۇنىڭ تەبىئى ئورنى ھەممە جىسىملارنىڭ تۆۋىنىدە، ئۇ ئۆز تەبىئىتى بىلەن شۇ ئورۇندا تۇرىدۇ. ئەگەر ئۆز ئورنىدىن ئاجرىسا يەنە شۇ ئورۇنغا قاراپ ھەركەت قىلىدۇ، بۇ تۇپراقنىڭ مۇتلەق ئېغىرلىقىدىندۇر. ئۇ ھەرقانداق نەرسە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. ھەرقانداق نەرسىنى ئۇنىڭغا قويسا تۇرىدۇ ›› دەپ كۆرسەتكەن.
ئومۇمەن تۇپراق بۆلۈنمەيدىغان كۆپ كاۋاكلىق ئاددى ماددا بولۇپ پۈتكۈل كائىنات جىسىملىرىنى تۈزگۈچى تۆت چوڭ ماددىنىڭ بىرىدۇر. ئۇ ئۆزىگە خاس خۇسۇسىيەت ۋە ئالاھىدىلىككە ئىگە، ئۇ چېچىلاڭغۇ جىسىم بولۇپ يەككە ھالەتتە ھەقىقى بىرلىك ھالىتىنى ساقلايدۇ. سۇنىڭ بىرىكتۈرۈش تەسىرىگە ئۇچرىغاندىن كېيىن ئۆز ئارا بىرىكىپ دانچە ھالىتىگە ۋە مۇرەككەپ شەيئىنىڭ ھالىتىگە كىرىدۇ. ئۇ ھەرقانداق ماددىنىڭ شەكىل ھالىتىنى سۇنىڭ ۋاستىسى ئارقىلىق ساقلايدۇ، باشقا ماددىلارنىڭ ئورنىنى يەنە تۇپراق ساقلايدۇ، ئۇ باشقا ماددىلارنىڭ پارچىلاش، بىرىكتۈرۈش تەسىرىگە ئۇچرايدۇ ھەم باشقا ماددىلارنى تازلاش، سۈزۈش، ماددىنىڭ ھالىتىنى (شەكلىنى ) بارلىققا كەلتۈرۈش ھەم باشقا ماددىلارنىڭ زىچلىقىنى تەڭشەش، ماددىلارنىڭ ھەركەت ھالىتىنى مۇقىملاشتۇرۇش، ماددا ئېنىرگىيىسىنى زاپاس ساقلاش، باشقا ماددىلارنىڭ ئۆز-ئارا مۇناسىۋتىنى ۋاستىلىك ياكى بىۋاستە، نىسپى ياكى مۇتلەق تەڭشەيدۇ، ئۇ باشقا ماددىلارنىڭ ( ئوت، ھاۋا، سۇ) مەركىزىگە جايلاشقان بولۇپ ئۇلار ئارقىلىق ئورىلىپ ( قورشىلىپ ) تۇرىدۇ. ئورۇن جەھەتتىن ھەممىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان، ۋەزىن جەھەتتىن مۇتلەق ئېغىر ، كەيپىياتى قۇرۇق سوغۇقتۇر.
رافى ئىبنى خەدىج
راﻓﯩﺌ ئىبنى خەدىج (رافع بن خديج): رافى ئىبنى خەدىج ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇنقى 12 – ھ. 74 / م. 610 – 694) بەدردىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە.
لايقا يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزىغا تەۋە 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، رەخت ئەترىتى كەنتى، شاپتۇلئېرىق كەنتى، باش لايقا كەنتى، ياڭاقچىلىق كەنتى، شاخلىق كەنتى، تاللىقئېرىق كەنتى، تۆۋەن لايقا كەنتى، قۇمئېرىق كەنتى، دامىتى كەنتى، چاقا كەنتى، دۆڭئۆستەڭ كەنتى، داكۈي كەنتى، كالۇبويى كەنتى، ئۇلۇغچات كەنتى، گۈزەم كەنتى، قۇرۇل كەنتى، ئىسسىق كەنتى، ئۇزۇنشور كەنتى قاتارلىقلار.
1955 - يىلى
1955 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
پارازىت (2019 كورىيە كىنوسى)
thumb|بوڭ جون خو فىلىم سىنىقى(2019 4-ئىيۇل، مۇئېنچۇن) پارازىت كورىيە ئىشلىگەن، 2019-يىللىق ئاكادىمىيە مۇكاپاتىغا (ئوسكار مۇكاپاتى) ئېرىشكەن، ئوسكار مۇكاپاتى تارىخىدا تۇنجى ئېنگلىزتىلىدىن بولمىغان بىر كىنونىڭ ئەڭ ئېسىل كىنو مۇكاپاتىغا ئېرىشىشى ھىسابلىندۇ. بۇ كىنودا كەمبەغەل كىم ئائىلىسى ناھايتى مۈشكۈل ئەھۋالدا قالغاندا، تۇيۇقسىز كەلگەن پۇرسەتتە بىر ئالامەت باي كىېشنىڭ ئۆيىگە بىر بىرنى تارتىپ ئەكىرىپ خىزمەتكە ئۇرۇنلىشىدۇ ھەمدە ئۇزاق ئۆتمەي بۇ ئەھۋال ئاشكارلىنىپ قالىدى. ئويلىمىغان يەردىن ئۇلار باينىڭ ئۆيىدە بايقالىمىغا بىر سىرىنى بايقايدۇ.
تاگالوگ تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[تاگالوگ تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] فىلىپپىن ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 22مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
قان سىيىش
قان سىيىش – بۆرەك ۋە سۈيدۈك يولى ۋە ئىچكى ئاجراتما كېسەللىكلىرى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان كلىنكىدا سۈيدۈككە قانىنڭ ئارلىشىپ كېلىشى بىلەن ئىپادىلىنىدىغان ئالامەت قان سىيىش دىيلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :قان سىيىش
ئىنگلىزچە :hematuria
ئېنىقلاش
سۈيدۈكتىكى قاننىڭ كېلىش مەنبەسىنى ئېنىقلاشتا، ئۈچ دانە ئىستاكان ئېلىپ بىمارنى ھەر بىر ئىستاكانغا ئاز – ئازدىن سىيىشكە بۇيرۇلىدۇ. ئاندىن دەسلەپتە ئوتتۇرىدا ۋە ئاخىرىدا سىيگەن ئىستاكانلارنى ئۆز تەرتىپى بويىچە قاتار تىزىپ قويۇلىدۇ. ئەگەر دەسلەپ سىيگەن ئىستاكاندا قان بولسا (دەسلەپكى قانلىق سۈيدۈك) ۋە باشقا ئىككى ئىستاكاندا قان بولمىسا ياكى ناھايىتى ئاز بولسا، بۇ قاننىڭ سۈيدۈك يولىدىن كەلگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. سۈيدۈك ئېغىزىدىن قان تامچىلىسا ئۇنداقتا قان ئالدىنقى سۈيدۈك يولىدىن كەلگەن بولىدۇ. ئەگەر ئارقا سۈيدۈك يولىدىن كەلگەن سۈيدۈكتە قان بولسا ( ئاخىرقى قانلىق سۈيدۈك) قاننىڭ دوۋساق بوينى قىسمىدىن ۋە ئۈچ بۇرجەك رايونىدىن، ئارقا سۈيدۈك يولى ياكى مەزى بېزىدىن كەلگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئەگەر ئۈچ ئىستاكاننىڭ ھەممىسىدە قان بولسا ئومۇمىي مۇساپىلىق قان سىيىش بولۇپ، قاننىڭ بۆرەك، سۈيدۈك ئۆتكۈزۈش قانىلىدىن كەلگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ ياكى دوۋساقتىن كەلگەن قانلىق سۈيدۈك ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. ئاياللارنىڭ قانلىق سۈيدۈكىدە جىنسىي يولدىن كەلگەن قاننىڭ سۈيدۈككە ئارىلىشىپ قالغانلىق ئېھتىمالىنى ئېنىقلاپ، ئاندىن دىئاگنوز قويۇش لازىم.
سەۋەبى
1. قان خىلىتىنىڭ ئوفۇنەتلىنىشدىن كېلىپ چىقىدۇ.
ئىبراھىم رەئىسى
thumb|ئىبرھىم رەئىسىنىڭ باللىق ۋاقتلىرى thumb|سەييىد ئىبراھىم رەئىسى 1980-يىللاردا thumb|ئىبراھىم رەئىسى گۈلەستاندا thumb|روھانى ۋە رەئىسى بىلەن بىللە مۇتەخەسسىلەر بىرلەشىمىسىدە thumb|ئىبراھىم رەئىسى باش سوتچى ۋەزىپىسىگە ئولتۇرۇش مۇراسىمىدا thumb|ئىبراھىم رەئىسى ھەربىي قوماندانلار بىلەن بىللە ناجا باش شىتابىدا thumb|ئىبراھىم رەئىسى جۇمھۇر رەئىسى ناجا باش شىتابىدائىبراھىم رەئىسى (؛ تولۇق ئاتىلىشى: ئىبراھىم رەئىسوسساداتى) ئىران ئىسلام جۇمھۇريېتىنىڭ 8-جۇمھۇر رەئىسى. ئىبراھىم رەئىسى بىر بېكىنمە مەزھەپتىكى سىياسىئوندۇر. ئۇ 2021 يىلى سايلامدا جۇمھۇر رەئىسلىككە سايلانغان.
قان سىيىش
سەۋەبى
2. زەڭگارەڭ سەپرا خىلىتىنىڭ تەسىرىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
3. سۈيدۈك ئاجرىتىش كېسەللىكلىرى: ياللۇغلىنىش، تاش پەيدا بولۇش، ئۆسمە، مۇنچاق گۆش، غەيرىي شەكىل ياكى قان تومۇر غەيرىي نورماللىشىش، زەخىملىنىش قاتارلىقلار قان سىيىشنىڭ ئاددىي سەۋەبلىرىدۇر.
4. سۈيدۈك يولىغا يېقىن قوشنا ئەزالاردىكى كېسەللىكلەر: مەسىلەن: مەزى بېزى ياللۇغى، ئۆتكۈر سازاڭ ئۆسۈكچە ياللۇغى، ئۆتكۈر داس بوشلۇقى ياللۇغى، تۈز ئۈچەي، چەمبەر ئۈچەي ئۆسمىسى قاتارلىقلار.
1) يۇقۇملىنىش: يۇقۇملۇق يۈرەك ئىچكى پەردىسى ياللۇغى، تارقىلىشچان قاناشلىق قىزىتما، قىلقۇرت كېسەللىكى.
2) قاناشقا مايىللىق كېسىلى، مەسىلەن: زىيادە سېزىمچانلىق سۆسۈن داغ كېسىلى.
3) يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، ئۆتكۈر تەرەققىي قىلىشلىق يۇقىرى قان بېسىم كېسىلى، بۆرەكتە قان قېيىپ قېلىش، بۆرەك ئارتېرىيىلىرى توسۇلۇپ قېلىش.
4) دورىلار ۋە باشقا خىمىيىۋى ماددىلارنى كۆپ ئىستېمال قىلىش.
5) باشقىلار، يەنى ھەرىكەتتىن كېيىنكى قاناش. كلىنىك ئىپادىسى : قان سىيىشنىڭ دەسلەپكى مەزگلىدە بولسا قان سۈزۈك، مىقدارى ئازراق بولىدۇ، قانغا يىرىڭ زەرداپ سۇيۇقلۇقلار ئارلاشمايدۇ، ئەگەر سۇيدۇك يولى يۇقۇملۇنۇش، تاش كېسەللىكى سەۋەبىدىن بولسا قانلىق سۈيدۈك بىلەن بىرگە يىرىڭلار ئارلاش كېلىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا قىزىش، بەل ئاغرىش، سىيگەندە ئېچىشىش، ئاقسىل سىيىش قاتارلىق ئالامەتلەر بولىدۇ. ئەگەر قان خىلىتىنىڭ تەسىرىدىن بولسا يۇقارقى ئالامەتلەر بىلەن بىرگە بىمارنىڭ يۈز-كۆزلىرى ئىسىلەنگۈ، قىزغۇچ بولىدۇ، سۈيدۈكى گۆش يۇيغان سۇدەك كېلىدۇ، ئۇزۇن مۇددەت داۋاملىشىۋەرسە بەدەن ئاجىزلاش، ئورۇقلاش، كەم قانلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىردۇ، تومۇرى تېز، تولغان، قاتتىق سالىدۇ، سەپرا خىلتىنىڭ تەسىرىدىن بولسا سىيىگەندىكى ئاغرىش، ئىچىشىش كۈچلۈك بولىدۇ، ئاخىردا سۈيدۈك تامچىلاش، سۈيديۈكنىڭ ئالدى-كەيىندە قان يىرىڭ ئىپادىسى بولىدۇ.
ئەگەشمە ئالامىتى
1. قان سىيىشكە بۆرەك ساھەسىنىڭ مۇجۇپ ئاغرىش قوشۇلۇپ كەلسە، كېسەلنىڭ مەنبەسى بۆرەك ۋە سۈيدۈك يوللىرىدا تاش پەيدا بولۇش، پىشلاقسىمان ماددىلار، قان ئۇيۇملىرى بىلەن سۈيدۈك يوللىرى توسۇلۇشتىن ئىبارەت بولىدۇ.
3. قان سىيىشكە يۇقىرى قان بېسىم قوشۇلۇپ كەلسە، بۆرەك شارچىلىرىنىڭ ئۆتكۈر ياللۇغىدا، جىددىي تەرەققىي قىلىشچان يۇقىرى قان بېسىم كېسىلىدە كۆرىلىدۇ.
4. قان سىيىشكە بۆرەك ساھەسىدە مونەكچىلەر بولۇش، بۆرەك ئۆسمىسىدە ۋە تۇغما كۆپ خالتىلىق بۆرەكتە ئۇچرايدۇ. سوراپ تەكشۈرۈش: قان سىيىشنىڭ پەيدا بولۇش ۋاقتى، دەرىجىسى، تېز-ئاستىلىقى، داۋاملىشىش ۋاقتى، قىزىش، ئورۇقلاش، تېرە شىللىق پەردىلەر قاناش، بۆرەك ساھەسى مۇجۇپ ئاغرىش، دوۋساق غىدىقلىنىش ئالامەتلىرى بار – يوقلۇقى، بۆرەك كېسەللىكلىرى، بۆرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، سۈيدۈك يولى ياللۇغلىنىش ياكى بۆرەككە تاش چۈشۈش، قىلقۇرت كېسىلى، سۈيدۈك چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ زەخىملىنىشلىرى ۋە سىل كېسىلى بىلەن ئاغرىغان تارىخى بار – يوقلۇقى تەپسىلىي سورىلىدۇ ھەمدە قان تومۇرلارنىڭ ئېلاستىكىلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ھەر خىل رېئاكسىيىلىرىگە دىققەت قىلىش لازىم. ئارىلاپ يۈز بېرىدىغان ئاغرىقسىز قان سىيىش تارىخى بولسا، بۆرەكنىڭ يامان سۈپەتلىك ئۆسمىسى بولۇپ قېلىش ئېھتىمالىغا دىققەت قىلىش، بۆرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىگە، قىلقۇرت كېسەللىكىگە دىققەت قىلىش لازىم. كۈچلۈك جىسمانىي ھەرىكەتلەردىن كېيىن سادىر بولغان قانلىق سۈيدۈكتە ھەرىكەتتىن كېيىنكى قان سىيىش ئېھتىماللىقىنى نەزەردە تۇتۇش لازىم.
ئەرمىيا ئېلى سايرامى
ﺋﻪﺭﻣﯩﻴﺎ ﺋﯧﻠﻰ ﺳﺎﻳﺮﺍﻣﻰ (ﻧﯩﻤﺸﯧﮭﯩﺖ)     ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﭽﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ, ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﯞﻩ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺕ ﺋﻪﺭﺑﺎﺑﻰ ﺋﻪﺭﻣﯩﻴﺎ ﺋﯧﻠﻰ ﺳﺎﻳﺮﺍﻣﻰ ﺋﺎﻗﺴﯘﻧﯩﯔ ﺑﺎﻱ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﻰ ﺳﺎﻳﺮﺍﻡ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﯧﻠﻰ ﺋﺎﺧﯘﻥ ﺋﯩﺴﯩﻤﻠﯩﻚ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺩﯦﮭﻘﺎﻥ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ  ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. 1922- ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1930- ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﺑﺎﻱ ﯞﻩ ﻛﯘﭼﺎ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺩﺭﯨﺴﻪﻟﻪﺭﺩﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﺑﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﻮﺷﺎﻗﻠﯩﺮﻯ ﺷﻪﻛﻠﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ «ﺑﺎﺯﺍﺭ ﯞﻩ ﻣﺎﺯﺍﺭ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﻗﻮﻝ ﻳﺎﺯﻣﺎ ﮪﺎﻟﯩﺘﯩﺪﻩ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺗﺎﺭﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. 1930- ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯘ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﯩﯔ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ- ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ «ﺧﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﻪﺩﺭﯨﺴﻪ» ﮔﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﺋﯘ ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ, ﺋﻪﺭﻩﺏ, ﭘﺎﺭﺱ ﺗﯩﻠﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﺘﺎﻳﯩﺪﯨﻞ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﮔﻪﻧﮕﻪﻥ ﮪﻪﻣﺪﻩ ﺋﯘ «ﻣﺎﺩﺍﺭﺍ ﺋﻪﺋﺰﻩﻡ» (ﭼﻮﯓ ﻳﺎﺭﺍﺷﺘﯘﺭﯗﺵ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﮪﻪﺑﺒﻪﺕ ﺗﯧﻤﯩﺴﯩﺪﺍ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ «ﺋﻪﻧﯟﺍﺭﯗﻟﮭﯘﺩﺍ»(ﮪﻪﻗﯩﻘﻪﺕ ﻧﯘﺭﻟﯩﺮﻯ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﺴﯩﻨﻰ  ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻥ. 1933- ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﺟﯩﻦ ﺷﯘﺭﯦﻨﻨﯩﯔ ﻣﯘﺳﺘﻪﺑﯩﺖ ﮪﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﻼﺭ ﻗﻮﺯﻏﯩﻠﯩﯖﻰ ﭘﺎﺭﺗﻠﯩﻐﺎﻧﺪﺍ, ﺋﻪﺭﻣﯩﻴﺎ ﺋﯧﻠﯩﻤﯘ ﺑﯘ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯕﻐﺎ ﺋﺎﻛﺘﯩﭗ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺟﻪﯕﺪﻩ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﻳﺎﺭﯨﻼﻧﻐﺎﻥ. ﺩﻭﺧﺘﯘﺭﺧﺎﻧﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻧﯩﻤﺸﯧﮭﯩﺖ (ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺟﺎﻥ) ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻧﯩﻤﺸﯧﮭﯩﺖ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ 43 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻲ ﮪﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ ﻧﯘﺭﻏﯘﻧﻠﯩﻐﺎﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭﻧﻰ, ﺑﺎﻟﻼﺩﺍ, ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ, ﺋﻮﭘﯧﺮﺍﻻﺭﻧﻰ ﻳﺎﺯﺩﻯ. ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺋﺎﺯﺍﺩﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ «ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﯩﺸﻘﯩﺪﺍ», «ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺟﯘﯕﮕﻮ», «ﻗﯩﺰﯨﻢ ﻳﯩﻐﻠﯩﻤﺎﯓ», «ﺋﯘﻧﯘﺗﻤﺎ», «ﮔﯧﺰﯨﺖ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﺪﺍ ﺟﺎﮪﺎﻧﮕﯩﺮﻟﯩﻜﻜﻪ, ﻓﯧﺌﻮﺩﺍﻟﯩﺰﯨﻤﻐﺎ, ﯞﻩ ﻓﺎﺷﯩﺰﻣﻠﯩﻖ ﻣﯘﺳﺘﻪﺑﯩﺘﻠﯩﻜﻜﻪ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻛﯜﺭﻩﺵ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺭﻭﮪﯩﻨﻰ ﮪﻪﻣﺪﻩ ﯞﻩﺗﻪﻧﻨﻰ ﺋﯘﻟﯘﻏﻼﺵ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﭘﻪﺧﯩﺮﻟﯩﻨﯩﺶ, ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﻪﻟﭙﯜﻧﯜﺵ ﮪﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﯩﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﯩﻚ ﮪﺎﻟﺪﺍ ﺋﯩﭙﺎﺩﯨﻠﻪﭖ, ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﺋﺎﺯﺍﺩﻟﯩﻖ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻛﯜﺭﻩﺷﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﯩﻠﮭﺎﻡ ﺑﻪﺧﺶ ﺋﻪﺗﺘﻰ.
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭ
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭ, ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺗﯜﺗﯜﺭﮔﻰ. 1958- ﻳﯩﻠﻰ 6- ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25-ﻛﯜﻧﻰ  ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.(ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﻰ ﺑﻪﺷﻜﯧﺮﻩﻡ ﻳﯧﺰﯨﺴﻰ, 1998-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﻪﺯﻩﺭﺑﺎﻍ ﻳﯧﺰﯨﻐﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ). ﺋﯘ ﺋﯚﺯ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ, ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﻧﺎﮪﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ   ﺗﻮﻟﯘﻗﺴﯩﺰ, ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻨﻰ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻥ. 1975-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 1977- ﻳﯩﻠﻰ 9- ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ  ﺋﯚﺯ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻐﺎ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ ﻳﺎﺵ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﭼﯜﺷﯜﭖ, ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﻼﺭﺩﯨﻦ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ  ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻞ ﻛﻪﻧﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻕ ﺑﺎﺵ ﻳﺎﭼﯧﻴﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﯞﻩ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-10-ﺋﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ  ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﺎﺗﯧﻤﺎﺗﯩﻜﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 12-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﯩﻤﺘﯩﮭﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﻧﺴﯘﻟﺘﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻛﯘﺭﺳﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 1978-ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ  1983- ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺷﯘ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﺘﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ, ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺗﯧﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﺩﻩﺭﺳﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. 1994-ﻳﯩﻠﻰ ﺩﻭﺗﺴﯧﻨﺘﻠﯩﻘﻘﺎ, 2000- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺖ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺳﺎﻻﮪﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ, 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻕ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ-ﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭﻏﺎ «ﺟﯘﯕﮕﻮ  ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺟﻪﯞﮪﻪﺭﻟﯩﺮﻯ», «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ 30 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﺪﻩ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﯜﺷﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﯞﺳﯘﻣﻤﯘ ﺋﯜﺯﯛﭖ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ. 2013-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﭽﯩﻼﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ  ﺷﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﻳﯩﻞ»  ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﯘﯞﺍﮪﻨﺎﻣﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ﻣﯘﻳﻪﺳﺴﻪﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ..
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ 2001-, 2002- ﯞﻩ 2005- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﻪﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ» ﻧﯩﯔ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﻰ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ », «ﻛﺎﺗﯩﺒﺎﺗﻠﯩﻖ », «ﺋﯧﻜﺮﺍﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ » ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﻥ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﭘﯩﺮﻭﮔﺮﺍﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻦ ﺗﯧﺰﯨﺲ»(1987), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2001) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﯩﻲ ﻧﺎﻣﯩﺪﺍ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2002, ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ» (ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ, 2004-2005) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ  ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﺎﺵ ﺗﯜﺯﮔﯜﭼﯩﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﻮﻡ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (1993-1995, ﺋﯜﭺ ﺗﻮﻡ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﯩﻤﯘ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 32 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﯩﮕﻪﻥ, ﺋﯩﺶ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﻰ ﺋﺎﻟﻐﯘﭼﻰ 10 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻳﺎﺵ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺩﯨﺴﺴﯧﺮﺗﺎﺗﺴﯩﻴﻪﺳﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻧﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺷﻪﺭﻗﺘﻪ ﯞﻩ ﻏﻪﺭﺑﺘﻪ» (2002), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﻣﯘﻻﮪﯩﺰﻩ» (2003), «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» (2007), «ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ»(2012) ﯞﻩ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﯩﺮﻯ»  (1998),   «ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻧﻪﯞﺍﻳﻰ» (2001, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ؛ «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻦ ﯞﻩ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﯩﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (1990), «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (2000), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻗﻪﮪﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ» (2000),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(1998, ﺑﯩﺮ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2006,   ﺗﯚﺕ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(2011, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ)  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭙﺘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﻯ» (1993), ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ  «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995), ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1997-1999), ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» (2004-2006), «ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﺘﺮﻭﭘﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪﻟﯩﻚ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﻟﯜﺷﻰ» (2009-2011) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ؛ «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1995-1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﭘﻮﻥ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻣﯘﮪﯩﺘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻣﺎ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1996-1998), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ» (1995- 1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999-2002) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 200 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ, ﺧﻪﻧﺰﯗ, ﻳﺎﭘﻮﻥ, ﺗﯜﺭﻙ ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﻟﯩﻖ, 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺋﻮﻥ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﮪﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ, ﺋﯩﺮﺍﻥ ﯞﻩ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻟﯧﻜﺴﯩﻴﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ.
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻛﯩﺘﺎﺏ  2008-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ «ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﯞﻩ  ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﭘﯩﻼﻧﻰ» ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﯜﭖ, ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻼﻧﻐﺎﻥ,   « «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ «ﺳﻪﺭﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ» ﺗﯜﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 2010- ﯞﻩ 2011-ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮ ﻓﻮﻧﺪﻯ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ.
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ  2005– ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺗﺎﺭﯨﺦ – ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻨﺎﯞﯨﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﻩ ﺗﯘﺗﯘﭖ» ﻣﯘﺷﯘ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ  ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺋﺎﺧﺒﺎﺭﺍﺕ-ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺋﯘﻗﯘﭖ-ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ, ﺋﯘ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻼﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﯞﻩ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ,, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﻼﺭ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ- ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ   ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﯩﻴﺌﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ» ﻧﻰ ﺗﻪﮪﺮﯨﺮﻟﻪﺵ-ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﯩﺘﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﮪﺮﯨﺮ ﮪﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘ 2009-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻓﯩﻠﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻧﯘﻗﺘﯩﻠﯩﻖ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﯩﮕﻪ  ﯞﻩ 2013-ﻳﯩﻠﻰ 5-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻗﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺷﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯜﭺ ﻣﻪﺳﯩﻠﻪ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 1- ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ 3-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﻮﻥ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮪﻪﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺳﺎﮪﯩﺒﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ..
ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﮭﺎﻟﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺧﺎﺭﯞﺍﺭﺩ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﻗﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ» (1995-ﻳﯩﻠﻰ),   «ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ   ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ  ﺭﺍﺩﯨﻴﻮ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ),   «ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﮔﯜﻟﻠﯩﺮﻯ» ( ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻛﺎﺩﯨﺮﻻﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﻠﯩﺮﻯ ﻟﯘﻏﯩﺘﻰ» (ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2001-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ»  ( ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﻐﯩﺰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2008-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﻟﻼﻧﻤﺎ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ» (ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ, ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﭼﯩﻼﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (  2013-ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ.
دۇرىيان (مىۋە)
ھەققىدە
thumb|دۇرىيان مېۋىسنىڭ ئېتى (يۈننەن) دۇرىيان ئادەتتە ئىپارمۈشۈكى مېۋىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ ئەسلىي ماكانى مالاي تاقىم ئاراللىرى بولۇپ، ئېلىمىزنىڭ خەينەن، گۇاڭدۇڭ، گۇاڭشى ۋە خۇنەن قاتارلىق جايلىرىدىمۇ كۆپ ئۆستۈرۈلىدۇ. مېۋىسىدە گەرچە سەل سېسىق پۇراق بولسىمۇ، لېكىن مېۋە گۆشى تاتلىق ھەم مەززىلىك بولغاچقا، «مېۋىلەر شاھى» دېگەن نامى بار. thumb|كىروبون ئەتىراپىدا دۇرىيان سېتىش ئېلىمىزنىڭ مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى مەشھۇر دېڭىزچى جىڭخې تۆۋەنكى غەربىي دېڭىزغا سەپەر قىلغاندا، ھەمراھلىرى بىلەن بىللە ئىسمى نامەلۇم بىر خىل چوڭ تىپتىكى شارسىمان مېۋىنى تېتىپ كۆرگەن ھەم بۇ يەردىن كەتكۈسى كەلمەي قالغان. شۇنىڭ بىلەن جىڭخې بۇ مېۋىگە «كۆز قىيماس مېۋە(ليوليەن) » دەپ ئىسىم قويۇپ قويغان، بۇ مېۋە دەل ھازىرقى دۇرىياندىن ئىبارەت.
دۇرىيان تارىخى
دۇرىيان دەرىخى پاختا دەرىخى ئائىلىسىگە تەۋە دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان دەرەخ بولۇپ، ئېگىزلىكى25 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. شاخ-يوپۇرماقلىرى قويۇق ھەم باراقسان بولۇپ، دەرەخ تاجىسى خۇددى بىر غايەت زور كۈنلۈككىلا ئوخشايدۇ. يوپۇرمىقى ئۇزۇن ئېللىپس شەكىللىك ھەم تېرىلەشكەن بولۇپ، يوپۇرماق يۈزى پارقىراق ۋە سىلىق، يوپۇرماق دۈمبىسىدە تەڭگىچىلەر بولىدۇ. گۈللىرى چوڭ ۋە ئاق رەڭلىك بولۇپ، چەكلىك كۈنلۈكسىمان گۈل رېتىنى ھاسىل قىلىدۇ. مېۋىسى سوقىچاق شار شەكىللىك، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن25 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولۇپ، ھەربىرىنىڭ ئېغىرلىقى3 −4 كىلوگرام كېلىدۇ. مېۋىسىنىڭ رەڭگى سارغۇچ يېشىل، ياغاچلاشقان ئۆتكۈر تىكەنلەر بىلەن قاپلانغان بولۇپ، خۇددى بىر چوڭ كىرپىگىلا ئوخشايدۇ. مېۋە ئېتى(گۆشى) ئاچ سېرىق رەڭدە، پۇراقلىق، تاتلىق ھەم مايلىق بولۇپ، يېگەندە تەمى ئېغىزدىن كەتمەيدۇ. ئۇرۇقىنىڭ سىرتىنى سەل سېسىق پۇرايدىغان سۈت رەڭلىك يالغان ئۇرۇق پوستى ئوراپ تۇرىدۇ. ئۇرۇقىنى قورۇپ يېيىشكە بولىدۇ. thumb|دۇرىيان مېۋىسى تور خالتىسىدا ئادەتتە «مېۋە پادىشاھلىقى» دەپ ئاتىلىدىغان تايلاندتا دۇرىيان ناھايىتى كۆپ چىقىدىغان بولغاچقا، ھەر قېتىم مېۋە پىشقان مەزگىلىگە كەلگەندە يېزا-بازارلارنىڭ ھەممە يېرىنى دۇرىيان مېۋىسىنىڭ خۇش پۇرىقى قاپلاپ كېتىدۇ.
ئۇشاق ۋىلايىتى
left|thumb|350px|ئۇشاق ۋىلايىتى left|thumb|250px ئارداھان ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئارداھاننىڭ 334،115 نوپۇسىبار، 5،341 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.31°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°20، پوقتانومۇرى 064 رايۇننومۇرى 0428.
ئەخمەتجان قاسىمى تۈركىيە باش ئەلچىسى ھوزۇرىدا
(مەرھۇم ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن يازغان «ئەسىر شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن» ناملىق كىتابنىڭ 15-بابىدىن تەرجىمە قىلىنىپ تەييارلاندى)
تەرجىمە قىلىپ تەييارلىغۇچى: تاران ئۇيغۇر
(1946-يىلى دېكابىر، نەنجىڭ)ئەخمەتجان (قاسىمى) تۈركىيە باش ئەلچىسى ھۇلۇسى فۇئات توغاي ئەپەندىنى زىيارەت قىلماقچى بولۇپ، مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا ئەپەندىنىڭ ئايالى ئامىنە خانىم ئارقىلىق ئۇچرىشىشنى پۈتۈشۈپتۇ. ئەخمەتجان ماڭىمۇ «بىللە بارايلى» دېدى ۋە شۇنداق قىلدۇق.
ھۇلۇسى فۇئات توغاي ئەپەندى بىلەن سۆھبەتلىشىۋاتقاندا، ئەخمەتجان ئۇنى خۇش قىلىش مەقسىتىدە خىتايلار ئۈستىدىن شىكايەت قىلدى. فۇئات ئەپەندى: «مەن سىزنى روسپەرەس بىر كىشى دەپ ئاڭلىدىم ۋە بۇنىڭغا ئېچىنىمەن. ئىلىدا پارتىلىغان قوزغىلاڭغا قاتنىشىپسىز، توغرىمۇ؟ نۇرغۇن خىتايلارنى ئۆلتۈرۈپسىز، شۇنداقمۇ؟» دېدى. ئەخمەتجان:«ئاساسەن دېگۈدەك توغرا» دېدى. «بۇ قوزغىلاڭغا روسلار ئادەم كۈچى ۋە قورال-ياراق ياردەم قىلىۋېتىپتۇ، بۇلار توغرىمۇ؟» دەپ سورىدى فۇئات ئەپەندى. ئەخمەتجان بۇ سوئالغا جاۋاب بەرمىدى. ئۇندىن كېيىن فۇئات ئەپەندى: «سىز بۈگۈن قۇرۇلغان ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئىكەنسىز، شۇنداقمۇ؟» دەپ سورىدى. «توغرا» دېدى ئەخمەتجان. ھۇلۇسى فۇئات ئەپەندى: «مەن روسنىمۇ، خىتاينىمۇ بىلىمەن. بۇنداق ئىش روسىيەدە يۈز بەرمەيدۇ. بىر ئادەم روسلارغا قارشى قوزغالسا ۋە نۇرغۇن روسنى ئۆلتۈرسە، شۇ قوزغىلاڭ نەتىجىسىدە غەربىي تۈركىستاندا بىر ھۆكۈمەت قۇرۇلۇپ، بۇ ھۆكۈمەتنىڭ ئىككىنچى قول رەھبەرلىكىگە روسلار سىزنى تەيىنلەرمۇ؟ بۇنداق ئىش روسىيەدە يۈز بەرمەيدۇ» دېدى. يەنى بۇ ئەخمەتجاننىڭ خىتايلارنى قارىلىغانلىقىغا بېرىلگەن جاۋاب ئىدى.
سۆھبەتنىڭ بىر جايىغا كەلگەندە ئەخمەتجان:« بىز سىلەرنىڭ قىلغىنىڭلارنى قىلدۇق» دېدى. ئۇ ئاتاتۈركنى ئېغىزغا ئالماي تۇرۇپ «سىلەر، يەنى تۈركىيە ھۆكۈمىتى تۈركىيەنى يۇنانلار (گىرىكلار) دىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن روسلاردىن ياردەم ئالدىڭلار. بىزمۇ شۇنىڭ دەل ئەينىنى قىلىۋاتىمىز» دېدى. ھۇلۇسى فۇئات ئەپەندى «شۇنداق، بىز روسلاردىن ياردەم ئالدۇق. ئەمما بىز روسلارنى تۈركىيەگە كىرگۈزمىدۇق. روسلارنىڭ تەسىرىنى تۈركىيەدىن ئۇزاقلاشتۇردۇق. بۇنى سىلەر قىلالمايسىلەر، كۈچۈڭلار يەتمەيدۇ» دېدى. ھۇلۇسى فۇئات ئەپەندىنىڭ بۇ سۆزلىرى بىر تۈرك دىپلومات دېيەلەيدىغان گەپلەر ئەمەس ئىدى. ھازىر ھېچبىر دىپلومات بۇلارنى ئېيتالمايدۇ. رەھمەتلىك بۇ سۆزلەرنى ئېيتتى، ئۆزىمۇ جەسۇر ئادەم ئىدى. ئەخمەتجان قايتىشىمىزدا يول بويى شىكايەت قىلىپ ماڭدى ۋە رەنجىگەن ھالدا: «بىز ئۇلارنىڭ قىلغانلىرىنى قىلىۋاتىمىز. ئۆزىنىڭ قىلغانلىرىنى بىزگە راۋا كۆرمەيۋاتىدۇ» دەيتتى. ئەخمەتجان بۇ زىيارەتتىن مەمنۇن ئەمەس ئىدى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
رۇكانە ئىبن ئابدۇيەزىد
رۇكانە ئىبنى ئەبد يەزىد ئىبنى ھاشىم ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ مۇھەممەد) (ركانة بن عبد يزيد). (ئۆ: ھ. 42 /م. 663) ئەرەب پالۋانلىرىنىڭ بىرى. مۇسۇلمان بولۇشتىن ئىلگىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن چېلىشىپ يېڭىلگەن ۋە مەككە فەتھىدە مۇسۇلمان بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
ئىجتىمائى سۇغۇرتا
دولەتنىڭ يېتەكلەش سىياسىتى ئارقىلىق يولغا قويىلىدىغان پاراۋانلىق ئالاھىدىلىككە يەنە كېلىپ پايدا ئېلىشنى مەخسەت قىلمىغان مەجبۇرلاش تۇردىكى تۇزۇم بولغانلىغى ئۇچۇن بۇنى <ئىجتىمائى سۇغۇرتا> دەپ ئاتايدۇ. ئىجتىمائى سۇغۇرتا تۇزىمى دولىتىمىزدە 1986-يىلى 10-ئايدىن باشلاپ يولغا قويۇلغان.
چۈشەنچە
ئىجتىمائى سۇغۇرتا تۇزىمى دولىتىمىزدە 1986-يىلى 10-ئايدا يولغا قويۇلغاندىن باشلاپ تاھازىرغىچە نۇرغۇنلىغان جەرياننى بېسىپ ئوتۇپ ھازىرقى مۇككەممەل،ئەتىراپلىق كولەملەشكەن ھالەتكە ئوتتى.يېقىندا ئېلان قىلغان مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمى كومىتىتىنىڭ ئاخبارات ئېلان قىلىش ژىغىنىدا دىيىلىشىچە يېڭى تۇزۇپ چىقىلغان <ئىجتىمائى سۇغۇرتا باشقۇرۇش قانۇن>نىىڭ سىناق نۇسخۇسىنىڭ دائىمى كومتىت يىغىنىنىڭ قارارىدىن ئوتكەنلىگى مەلۇم بولدى.ئىجتىمائى سۇغۇرتا ھەم سۇغۇرتا شىركەتلىرىنىڭ سۇغۇرتىسىدەك ئالدىن ھەق تولەپ بەھرىمەن بولىدىغان ئالاھىدىلىككە ھەم دولەتنىڭ يېتەكلەش سىياسىتى ئارقىلىق يولغا قويىلىدىغان پاراۋانلىق ئالاھىدىلىككە يەنە كېلىپ پايدا ئېلىشنى مەخسەت قىلمىغان مەجبۇرلاش تۇردىكى تۇزۇم بولغانلىغى ئۇچۇن بۇنى <ئىجتىمائى سۇغۇرتا> دەپ ئاتايدۇ. دولىتىمىزدىكى ئىجتىمائى سۇغۇرتا تۇزىمى نوۋەتتىكى< ياشانغاندا كۇتۇنۇش سۇغۇرتىسى养老保险><ئىشسىزلىق سۇغۇرتىسى失业保险>،<تۇغۇت سۇغۇرتىسى 生育保险>،<ئىش ئۇستىدە زەخمىنلىنىش سۇغۇرتىسى工伤保险>،<داۋالىنىش سۇغۇرتىسى医疗保险>دەپ بەش تۇرلۇك بولىدۇ.
ياشانغاندا كۇتۇنۇش سۇغۇرتىسى
بۇ سۇغۇرتا يەنە 3خىل تۈرگە بۈلۈندۇ
1.ئاساسى كۈتۈنۈش سۇغۇرتىسى
(ئۆلكە دەرىجىلىك جۇغلىما سۇغۇرتا)
2.يېزا ياشانغاندا كۈتۈنۈش سۇغۇرتىسى
(دېھقان چارۋىچىلارعا قارىتىلعان سۇعۇرتا، ناھيە دەرىجىلىك جۇعلىما سۇعۇرتا)
سۇغۇرتا ئوبىكتى: يېزا نۇپۇسىدىكى 16ياشتىن 59ياشقىچە بولغان بارلىق كىشىلەر (ئاساسى كۈتۈنۈش سۇغۇرتىسغا قاتناشقانلارنى ۋە مەكتەپتە ئوقۇۋاتقانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ)بۇ خىل سۇغۇرتىغا قاتناشسا بۇلىدۇ، بۇخىل سۇغۇرتىغا قاتنىشىش قانۇن تەرىپىدىن مەجبۇرلانمايدۇ. (سىياسەت مەجبۇرلايدۇ) بۇخىل سۇغۇرتىنىڭ ھەق تاپشۇرۇش ئۆلىچمى بىر يىللىقى ئۈچۈن 100يۇەن ، 200يۇەن .............1000يۇەن دىگەندەك 10خىل ئۆلچەمدە بۇلىدۇ. 60ياشتىن ئاشقانلار مەيلى سۇغۇرتىغا قاتناشقان بولسۇن ياكى قاتناشمىغان بولسۇن ياشانغاندا كۈتۈنۈش تەمىناتىدىن بەھرىمان بۇلىدۇ. بۇ خىل سۇغۇرتا 2010-يىلدىن باشلاپ رايۇنىمىزنىڭ بىر قىسىم رايۇنلىرىدا سىناق قىلىغان، 2011-يىلدىن باشلاپ پۈتۈن شىنجاڭ بۇيىچە يولغا قۇيۇلدى. بۇ خىل سۇغۇرتا يەنىلا دەسلەپكى تەرەققىيات باسقۇچىدا تۇرىۋاتىدۇ. بۇخىل سۇغۇرتىنىڭ تەمىناتى ھەر قايسى رايۇنلاردا ئوخشىمايدۇ، ئايلىق سۇغۇرتاتەمىناتى 50-60يۇەندىن تارتىپ 100-200يۇەنگىچە بولىدۇ. سۇغۇرتا تەمىناتىنىڭ يۇقىرى تۆۋەنلىكى ئاساسلىقى يەرلىك مالىيە تۇلۇقلىمىسى ۋە تاپشۇرغان سۇغۇرتا پۇلىڭىزنىڭ ئاز كۆپلىكىگە باغلىق.
3. شەھەر بازار ئاھلىلىرىنىڭ ياشانغاندا كۈتۈنۈش سۇغۇرتىسى
(شەھەر نۇپۇس ئىشسىزلارعا قارتىلعان سۇعۇرتا، ناھيە دەرىجىلىك جۇعلىما سۇعۇرتا)
ئىسىڭىزدە بولسۇنكى ھەر قانداق بىر پۇقرا يۇقىرقى ئۈچ خىل ياشانغاندا كۈتۈنۈش سۇغۇرتىدىن بىرلا ۋاقىتتا پەقەت بىر خىلغىلاقاتنىشالايدۇ. مىسال: بىر دېھقان بۇلتۇر 500يۇەن ھەق تاپشۇرۇپ يېزا ياشانغاندا كۈتۈنۈش سۇغۇرتىسىعا قاتناشتى بۇيىل مەلۇم كارحانىدىن ئىش تاپقان بولسا بۇيىل كارحانا ئاساسى كۈتۈنۈش سۇغۇرتىسىعا قاتناشتۇردۇ،لىكىن يېزا ياشانغاندا كۈتۈنۈش سۇغۇرتىسىعا قاتناشسا بۇلمايدۇ.ئىككى حىل سۇعۇرتىعا قاتناشقان ۋاقتى قۇشۇپ ھىساپلىندۇ،دىمەك ئۇچ حىل سۇعۇرتىنى ئۆز ئارا ئۇلىعىلى بۇلىدۇ.
ئالامەت چۆچەك (زەيتۇن توپ چىمپىيونلۇق مۇسابىقىسى)
thumb|ئالامەت چۆچەكنىڭ لوگوسى (توپ مەيدانىدىكى چىملىققا ئۇيۇلغان نۇسخىسى) thumb|زەيتۇن توپ تەنھەركەتچىسى مەيداندا ئالامەت چۆچەك (ئېنگلىزچە: Super Bowl، دەرىجىدىن چوڭ چىنە دىگەن مەنىدە) ئامىرىكدا ھەريىلى بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلدىغان، ئامىرىكا زەيتۇنتوپچىلار كۇلۇنىنىڭ يىللىق چىمپىيونلۇق تاللىشىش مۇسابىقىسى. thumb|ئالامەت چۆچەك يېرىم مەيدان سەنئەت ماھارىتى (تەننازى قىزلار) بۇ مۇسابىقە ئامىرىكىلىقلار ئۈچۈن پۇتبولنىڭ دۇنيا لوڭقىسىدىنمۇ مۇھىم بولغان بىر يىل ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم مۇسابىقە. شۇنداقلا زەيتۇن توپ ساھەسىدىكى تەسىرى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇھىم مۇسابىقە.
لوۋگار ۋىلايىتى
لوۋگار ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Lowgar Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
زەمەخشەرىي
زەمەخشەرىي (أَبُو القَاسِمِ مَحْمُوْدُ بنُ عُمَرَ بنِ مُحَمَّدٍ الخُوَارِزْمِيُّ الزَّمَخْشَرِيُّ): مەھمۇد ئىبنى ئۆمەر ئىبنى مۇھەممەد ئەلخارەزمىي ئەززەمەخشەرىي. (ھ. 467 – 538 / م. 1075 – 1144) ئاتاقلىق مۇفەسسىر، لۇغەتشۇناس ۋە فەقىھ. مۇئتەزىلە پېشۋالىرىدىن. مەككىدە بىر مۇددەت ئىستىقامەت قىلىپ تۇرغاچقا، «جارۇللاھ» دەپ نام ئالغان. «تەفسىرى كەششاف»، «رۇئۇسۇل مەسائىل»( سېلىشتۇرما فىقھ)، «ئاساسۇل بەلاغە»، «رەبىئۇل ئەبرار» ۋە «ئەلمۇفەسسەل» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
لاتۋىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[لاتۋىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] لاتۋىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
ئالمۇتا
ئالمۇتا شەھىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Almuta Shehiri) قازاقىستاننىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى. ئۇ ئالاتاۋ تاغلىرىنىڭ شىمالىي يان باغرىغا جايلاشقان. ئالمۇتا شەھىرى قازاقىستاننىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى. شەھەردە مېتالچىلىق، ئېلېكتر، ماشىنسازلىق، توقۇمىچىلىق، يېمەك-ئىچمەك، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى تەرەققىي قىلغان.
بەيدۇ تور كۆرگۈچ
2011-يىلى 3-ئاينىڭ 8-كۈنى، بەزى تاراتقۇلار بەيدۇ تور كۆرگۈچنىڭ شىركەت دەرىجىلىك ئىچكى تەكشۈرۈش كۆرۈنمە يۈزىنىڭ كەسمە رەسىمىنى ئېلان قىلدى، دەسلەپتە بەيدۇ تور كۆرگۈچنىڭ ئىچكى يادروسى IE نى ئىشلەتكەن، ئەمما سىرتقى كۆرۈنۈشى Chrome بىلەن ئىنتايىن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. ئەينى ۋاقىتتىكى تونۇشتۇرۇشقا ئاساسلانغاندا، «بەيدۇ تور كۆرگۈچ Beta1.0» تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە :
1. پولىمېرلىنىش بەيدۇ سۇپىسىدا قىزىق نۇقتا قوللىنىلىۋاتىدۇ، ئابۇنىچىلار بىۋاسىتە ئۇچرىشالايدۇ
2. قۇم ساندۇقى بىخەتەرلىك تېخنىكىسىنى قوللانغاندا، ئىشلەتكۈچىنىڭ كومپيۇتېرىنى ۋىرۇستىن ئايرىۋېتەلەيدۇ
3. بەيدۇ ئىزدەش تېخنىكىسى بىلەن يۇغۇرۇلغان ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئادرېس ئىستونى
4. ئاسان مەشغۇلات قىلغىلى بولىدىغان كۆرۈنمە يۈزنى لايىھەلەش