cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ياخشى ئىش قىلىش ۋە ئىشنى ياخشى قىلىش
ئابدۇرېھىم دۆلەت
مىقدارلاشتۇرۇش ئادەتتە تەبىئىي پەن، سانائەت دېگەندەك ماددىي ساھەدە بەكرەك روشەن كۆزىمىزگە چېلىقىدۇ. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە جەمىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە، سىياسىيشۇناسلىق، ئىنسانشۇناسلىق… دېگەندەك ئىجتىمائىي پەنلەردىمۇ تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتىنى مىقدارلاشتۇرۇپ ئۆلچەش، ئىپادىلەش ئەڭ مۇھىم تەتقىقات مېتودىدۇر. مەسىلەن ئىجتىمائىي پەنلەردىكى ئىككى ئاساسلىق تەتقىقات مېتودىنىڭ بىرىنىڭ ئىسمى مىقدارلىق تەتقىقات مېتودى (Quantitative Approach)، يەنە بىرى بولسا، سۈپەت تەتقىقات مېتودى (Qualitative Approach)دۇر. مىقدارلىق تەتقىقات مېتودى ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ يا كوللېكتىپ ھەرىكەتلىرى ( مەسىلەن مەلۇم جەمىيەتتە زەھەرلىك چېكىملىكنىڭ كېڭىيىپ كېتىشىگە ئوخشاش ) ياكى ئىندىۋىدۇئال ھەرىكەتلىرى ( مەلۇم شەخستىكى چۈشكۈنلۈككە ئوخشاش ) كۆزىتىلىپ، مۇناسىۋەتلىك سانلىق مەلۇماتلار بەلگىلىك ئۆلچەمدە توپلىنىپ، ئاندىن يەنە بەلگىلىك ئۇسۇل بىلەن ئانالىز قىلىنىپ ئاندىن مەزكۇر مەسىلە ھەققىدە ئىلمىي يەكۈن قولغا كەلتۈرىلىدۇ. مۇشۇ Quantitative دېگەن سۆزنىڭ ئۆزىمۇ سانلىق، مىقدارلىق دېگەن مەنىدىدۇر. مەسىلەن: پىسخولوگىيە تەتقىقاتلىرىدىن قارىغاندا، ئادەتتە 5-6 ياشلىق بالىلارنىڭ ئۆزى قىزىققان پائالىيەتلەردىكى دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈش ۋاقتى 10-15 مىنۇت ئىچىدە بولىدۇ. باشلانغۇچ مەكتەپ بىرىنچى سىنىپنىڭ ئىككى ئوقۇتقۇچىسىنى تەسەۋۋۇر قىلايلى، بىرى بالىلاردىكى مەزكۇر دىققەت قانۇنىيىتىنى بىلىدۇ، يەنە بىرى بولسا بالىلارنىڭ دىققىتىنىڭ تېز چېچىلىدىغانلىقىنى بىلىدۇ، بىراق 10-15 مىنۇت ئارىلىقىدا بولىدىغانلىقىنى بىلمەيدۇ. بالىلارنىڭ دىققىتىدىكى مۇشۇ قانۇنىيەتنى بىلىش بىلمەسلىك ( يەنى، مىقدارلىق بىلىش) سىزنىڭچە بۇ ئىككى ئوقۇتقۇچىنىڭ دەرسخانا ئەمەلىيىتىدە قانداق ئەكس ئېتىشى مۇمكىن؟ بىلىدىغان ئوقۇتقۇچى ھېچبولمىغاندا بالىلاردىكى بۇ قانۇنىيەتنى نەزەرگە ئېلىپ، بالىلارنىڭ دىققىتى چېچىلىدىغان ۋاقىتقا دىققەت قىلىشى، شۇ ۋاقىتتا يەنە بالىلارنى باشقا پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللاندۇرۇشى ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە قايتا دەرسىنى باشلىشى مۇمكىن، ناۋادا بالىلار دىققىتىنى يىغالماي باشقا ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىپ قالسا، بۇ مەسىلىنى توغرا چۈشىنىپ ئالدىراپ بالىنى ئەيىپلىمەسلىكى ئىلمىي مۇئامىلە قىلىشى مۇمكىن. يەنە بىر بىلمەيدىغان ئوقۇتقۇچى بولسا بالىلاردىكى دىققەت چېچىلىشىغا توغرا مۇئامىلە قىلىش، دەرس ۋە باشقا پائالىيەتلەرنى شۇنىڭغا ئاساسەن ئورۇنلاشتۇرۇش ئۇياقتا تۇرسۇن، بالىلاردا دىققەت چېچىلىش كۆرۈلسە ئۇ بالىلارنى كەپسىز، ياغاچ قۇلاق دەپ تىللىشى، ھەتتا ئۆرە تۇرغۇزۇپ قويۇش، سىنىپتىن چىقىرىۋېتىش دېگەندەك ئورۇنسىز جازالارنى قوللىنىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن. مانا بۇ ئىككى خىل سۈپەتتىكى بىلىشنىڭ ئەمەلىي ئىشلارنى قىلىشتا كۆرۈلگەن روشەن پەرقتىن ئىبارەت.
يەنە مەسىلەن: پىسخولوگىيەدە (Intelligence Quotient) زېھىن كۆرسەتكۈچى دەپ بىر ئۇقۇم بار. چۈشىنىشلىك ئېيتقاندا، زېھىن كۆرسەتكۈچى دېگىنىمىز بىر ئادەمنىڭ قانچىلىك ئەقىللىق ئىكەنلىكىنى بىر قاتار مەسىلە ھەل قىلىش سوئاللىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۆلچەپ چىقىلغان سانلىق قىممەتتىن ئىبارەت. بۇ سانلىق قىممەت شۇ ئادەمنىڭ قانچىلىك ئەقىللىق ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. گەرچە ئۆلچەنگەن قىممەتنى شۇ ئادەمنىڭ ئەقلىنىڭ ئەڭ توغرا قىممىتى دەپ كېسىپ ئېيتقىلى بولمىسىمۇ ( زېھىن كۆرسەتكۈچىنى مۇتلەق قىممەت دەپ قارىۋېلىشنى توغرا دەپ قارىمايدىغان نۇرغۇن پىسخولوگلار بار)، زور دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدىغانلىقى ئېنىقتۇر. زېھىن كۆرسەتكۈچى يۇقىرى بالىلارنىڭ ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىدىن يۇقىرى نومۇر ئېلىش نىسبىتى، زېھىن كۆرسەتكۈچى تۆۋەن بالىلارغا قارىغاندا كۆپ يۇقىرى بولىدىغانلىقىمۇ زېھىن كۆرسەتكۈچىنى نوپۇزلۇق بىر ئۆلچەم قىلىشقا بولىدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ھازىر نۇرغۇن ئالىي مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ئىمتىھانلىرىدا مەخسۇس زېھىن كۆرسەتكۈچىنى (IQ) سىنايدىغان سوئاللار بار، نۇرغۇن شىركەتلەرمۇ قوبۇل قىلىدىغان خىزمەتچىلىرىنىڭ IQ سىناق نەتىجىسىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ زېھىن كۆرسەتكۈچى دەپ ئاتالغان بۇ سانلىق مىقدار، بىزنىڭ پالانى ناھايىتى ئەقىللىق، بەك ھۇشيار، بەك ئۆتكۈر ياكى قاپاقۋاش، دۆت، كالۋا دېگەندەك نىسبەتەن ئابستراكت، ئەۋرىشىم سۈپەتلەرنى تېخىمۇ ئېنىق ۋە توغرىلىققا ئىگە سانلىق مىقدارلار بىلەن ئىپادىلەشتۇر. تىلىمىزدىكى ئەقىللىق ياكى كالۋا دېگەن سۈپەتلەرنىڭ دائىرىسى ئېنىقسىز، كونكېرت ئەمەس، بىرسىنى ئەقىللىق دېگىنىمىزدە، زادى قانداقراق دەرىجىدە ئەقىللىق دەيدىغان سوئال تۇغۇلىدۇ، يەنى، تېخىمۇ كونكېرت ئېنىقلاشقا توغرا كېلىدۇ، ئەقىللىقلىق ئۇقۇمىنى بەلگىلىك كەڭلىكتىكى بىر دەرىجە دائىرىسى ئىچىدە قوللىنىشقا بولىدۇ، ئەمما بىراۋنىڭ زېھنىي كۈچىنى IQ سىناق نەتىجىلىرىدەك 70-130 غىچە بولغان ئارىلىقتىكى بەلگىلىك سانلىق قىممەتلەر بىلەن ئىپادىلىسەك ، ئۇ ھالدا ئۇنى ئەقىللىق، بەك ئەقىللىق دەپ ئىپادىلىگەنگە قارىغاندا تېخىمۇ ئېنىق، ئوچۇق، توغرا چۈشەنچىگە ئېرىشىمىز. مەسىلەن 85-95 -100دېگەندەك سانلار بىلەن ئىپادىلەنگەن پەرق، ئەقىللىق، خېلى ئەقىللىق، بەك ئەقىللىق دېگەن سۈپەتلەر ئىپادىلىگەن پەرقتىن كۆپ ئېنىق ۋە توغرىدۇر. ماھىيەتتە، مەن باشتىن ئاخىرى تەكىتلەۋاتقان بىلىشنى مىقدارلاشتۇرۇش دېگىنىمنىڭ مەقسىدى دەل بىلىشنىڭ سەۋىيەسى، سۈپىتىگە بولغان تەلەپنى ئىنچىكلەشتۈرۈش، ئېنىقلىق، توغرىلىق دەرىجىسىنى ئىمكانىيەت ئىچىدىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈشتۈر. چۈنكى مىقدارلاشقاندىلا ئاندىن ئىنچىكىلىشىدۇ، ئېنىقلىشىدۇ ۋە توغرىلىقى يۇقىرى كۆتۈرىلىدۇ. ئوخشاش تۈردىكى مىساللاردىن يەنە ناھايىتى كۆپ كەلتۈرۈش تامامەن مۇمكىن، ئەمما ئەقىللىق ئوقۇرمەنلەر يۇقىرىدىكى مىساللاردىن مېنىڭ مەقسىدىمنى يېتەرلىك چۈشىنەلەيدۇ.
مۇشۇ نۇقتىدىن مۇسۇلمانلارنىڭ رېئاللىقىغا نەزەر سالىدىغان بولساق، ئەھۋالنىڭ نەقەدەر كۆڭۈلنى يېرىم قىلىدىغانلىقىنى كۆرەلەيمىز. بۈگۈنكى كۈندە بىزنىڭ ئەقلىمىزنى لال قىلىپ قويۇۋاتقان يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلار، ئىنتايىن مۇرەككەپ خىزمەتلەرنى قىلالايدىغان يۇمشاق دېتاللار، بىئولوگىيەدىكى ئادەم ئىشەنگۈسىز ئىلگىرىلەشلەر… دېگەندەك ۋايىغا يەتكەن نەتىجىلەر (مەۋجۇت ئىمكانلار ئىچىدە ئەڭ ياخشى ھالغا يېتەلىگەن) ياكى مەھسۇلاتلارنىڭ تېگىدە سان-ساناقسىز مىكرو ئېنىقلىققا يەتكەن بىلىم مەۋجۇت، مىقدارلاشتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن بىر ئۈستۈن ئەقىل مەۋجۇت، ئېچىنىشلىق يېرى ئاللاھ بىر قانچە ئايىتىدە بىزگە ئىما قىلغان مىقدارلاشتۇرۇشقا بىز مۇسۇلمانلار ئەمەس، بەلكى باشقىلار ئەمەل قىلىۋاتىدۇ ۋە بىز يېتەلمىگەن پەللىلەرگە يېتىۋاتىدۇ. ئەڭ يامىنى گەدىنىمىزگە ھەم مىنىۋاتىدۇ. قاراپ باقىدىغان بولساق پۈتكۈل مۇسۇلمان جۇغراپىيەسىدىن داڭلىق ماركىغا ئايلىنالىغان بىرەرمۇ تېخنىكىلىق مەھسۇلات ئۇچرىتالمايمىز، بۇنداق ھالەت پۈتكۈل مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈن قىيامەتتە ئاللاھنىڭ ئالدىدا كوللېكتىپ ھېساب بېرىدىغان بىر جىنايەتتۇر. بۇنى مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ دۇنياغا ئەھمىيەت بەرمەيدىغانلىقى، مۇسۇلمانلار ئۈچۈن دۇنيانىڭ قىممىتى يوقلىقى ۋە ياكى ئىمپېرىيالىست كۈچلەرنىڭ توسالغۇ بولىدىغانلىقى دېگەندەك باھانىلەر بىلەن ئاقلاش ھاماقەتلىكتۇر، قايىل قىلارلىق ئەمەستۇر.
بىز ھازىرغىچە قوينى تارازىغا سالماي، كۆتۈرۈپ ئۆلچەيدىغان ئىپتىدائىي سەۋىيەنى بەك ئۇستىكەن دەپ ماختايدىغان ھالەتتە ياشاۋاتىمىز. بىلىشكە قويغان تەلىپىمىز شۇنچىلىك تۆۋەنكى بىزدە بىر تىلدىن بىر نەرسە تەرجىمە قىلالىغانلارنى ئالىم دېيىش ھېچبىر ھەيران قالارلىق ئىش ئەمەس، باشقىلار ئوقۇمىغان ئىككى تال كىتاپنى ئوقۇۋېلىپلا يېتۈك مۇتەپەككۇرغا ئايلىنىش ھېچ قىيىن ئەمەس، بىرەر شەھەردە ھەپتە تۇرساقلا، شۇ دۆلەتنىڭ مۇتەخەسسىسىدەك سۆزلىشىمىز بەكلا تولا ئۇچراپ تۇرىدىغان ئىشلاردۇر.
ئاللاھ تائالانىڭ بىزگە مىقدار، ئۆلچەم بىلەن بەرگەن ۋاقىت، ئەقىل ۋە باشقا ئېنىرگىيەلىرىمىزنى ھېسابلىق، مىقدارلىق سەرپ قىلىدىغان، ئۆلچەپ تۇرىدىغان زېھنىيەت تېخى شەكىللەنگىنى يوق. ئوتتۇرىغا ئېتىلغان ئىنتايىن كەسكىن ھۆكۈم، ئاخىرقى يەكۈنلەرگە بۇلارنىڭ دەلىلى نېمە؟ دەپ سورايدىغان ئەقەللىي پوزىتسىيە بىزنىڭ يۇقىرى قاتلامدىكى ئىلىم ئادەملىرىمىزدىمۇ ئاز ئۇچرايدۇ. تەخمىنلەر بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغانلار ھەرگىزمۇ سانلار بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغانلارنىڭ ئۈستىدىن غالىب كېلەلمەيدۇ. شۇنىسى كەسكىنكى، نەتىجە-ئۈنۈم قولغا كەلتۈرىمەن دەيدىكەنمىز، چوقۇم شۇ نەتىجىگە ئېلىپ بارالايدىغان ھەرىكەت قوللىنىشىمىز شەرت، ھالبۇكى بۇنداق ھەرىكەت دەل ئېنىق، سۈزۈك، توغرا بىلىشلەردىن كېلىدۇ. بۇ توغرا بىلىشلەر بولسا ئۇنى مىقدارلاشتۇرۇشتىن، باشقىچە ئېيتساق ئىلمىيلەشتۈرۈشتىن كېلىدۇ. ئىلمىيلىك ماھىيىتىدىن ئېيتقاندا بىر پوزىتسىيە مەسىلىسىدۇر. ئىلمىيسىزلىكنىڭ بىزدىكى ئىپادىلىرىنى سۆزلىسەك ماقالىنى تۈگىتىش مۇمكىن بولماي قالىدۇ، ھەممىمىز مۇشۇ نۇقتىدىن ئۆزىمىزنى قايتىدىن بىر تارازىغا سېلىپ باقساق بولىدۇ.
خاتىمە
ئاللاھ تائالا بىزنى مۇنداق ئىككى ئىشقا بۇيرۇغان، بىرسى ياخشى ئىش قىلىش، يەنە بىرسى بولسا ئىشنى ياخشى قىلىشتۇر. ياخشى ئىشلار بىزنى بۇيرىغان ئىشلارنى كۆرسەتسە، ئىشنى ياخشى قىلىش شۇ ئىشلارنى قىلىدىغان ئۇسۇللارنى كۆرسىتىدۇ. شۇنداق بىر غاپىللىقتا قالدۇقكى، بىز پەقەت ياخشى ئىشلارغىلا كۆڭۈل بۆلۈپ، (ئەمەلىيەتتە بۇمۇ يېتەرلىك ئەمەس) ئىشلارنى ياخشى قىلىشقا يېتەرلىك كۆڭۈل بۆلەلمىدۇق. ئىشلارنى ئۈنۈملۈك قىلىشنىڭ ئۇسۇل-يوللىرى ھەققىدە ئىزدەنمىدۇق (ئەسلىدە مۇشۇنىڭ ئۆزى بىر ئايرىم تېما ئىدى). مەزكۇر ھەدىسنىڭ بىزنىڭ سەمىمىزگە سالىدىغىنى دەل ياخشى ئىشلارنى ئەڭ ياخشى ئۇسۇلنى تېپىپ قىلىشتۇر. مەن شۇنىڭغا ئىشىنىمەنكى، ھەر بىر مۇسۇلمان ھەر بىر ئىشىنى مەۋجۇت ئىمكانىيەتلىرى يار بەرگەن ئەڭ يۇقىرى چەككىچە ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىشقا تىرىشسا، كىرىزىسلىرىمىزدىن قۇتۇلۇپ كېتىشىمىز پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى بولۇپ قالىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە بولۇپمۇ بىر ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ بىركۈندە تىرىشسا بەشيۈز سوم تاپالايدىغان تۇرۇقلۇق، ئىككى يۈز سوم تاپقىچىلىك تىرىشىشى؛ قۇرئاننى ئۈنۈملۈك ئۇسۇللار بىلەن بىر يىلدا يادلاش مۇمكىنچىلىكى بار تۇرۇقلۇق، ئۇنى ئىككى ئۈچ يىلغا سوزۇشى، ئىككى يىلدا ئۆگىنەلەيدىغان تىلنى تۆت، بەش يىلغا سوزۇشى توغرا ئەمەستۇر. بۇنداق ھورۇنلۇق، پەرۋاسىزلىق، يالقاۋلىق ئاللاھ تائالانىڭ ئاللاھقا «تاقىتىڭلارنىڭ يېتىشىچە تەقۋادارلىق قىلىڭلار» دېگەن ئايىتىنىڭ روھىغا زىتتۇر. بۇ ئايەتكە تەتۈر نۇقتىدىن چىقىپ قارىغىنىمىزدا يەنە بىر مەنىسى شۇدۇر: يەنى، سىلەرگە بېرىلگەن ئىمكان، تاقەت ئىچىدە قىلىشقا تېگىشلىك بىرمۇ ئىش چالا قالمىسۇن دېگەنلىكتۇر. بىز دەل ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈشنى ئۆگەنگەن ۋاقتىمىزدا ئاندىن ئۇشبۇ ئايەتنىڭ روھىغا ئەمەل قىلالىغان بولىمىز.
ئاللاھ تائالانىڭ قۇرئان كەرىمدىكى بىز يۇقىرىدا تىلغا ئالغان ئايەتلىرىدىن، ئەمەلىي ۋە ئىلمىي تەجرىبىلەردىن ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈشنىڭ بىلىش ۋە قىلىشنى مىقدارلاشتۇرۇش باشقىچە ئېيتقاندا، ئىلمىيلەشتۈرۈش ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتۇق. يەنە بىر تەرەپتىن ئېيتقاندا، ئىشلارنىڭ ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلماقنى باشقىچە ئىپادىلىگەندە، ھەممە ئىشقا ئىخلاس بىلەن مۇئامىلە قىلماق، ھەممە ئىشقا ئەستايىدىل بولماق دېمەكتۇر. چۈنكى ئىخلاسمەن بىر مۇئمىنگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئىشنى ئۇنىڭ يۈرىكى قىلىدۇ، قولى ئورۇنلايدۇ. يۈرەك بىلەن قىلىنغان ئىشنىڭلا ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا ئەجرى، رېئاللىقتا تەسىرى ۋە ئەسىرى بولىدۇ. سەل ئويلانساق، ئىزدەنسەكلا ھاياتتىكى ھەممە ئىشىمىزنى ئىلمىيلىك ئاساسىدا قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى، مىقدارلىق پىلانلاش بىلەن ھاياتىمىزنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك، نەتىجىلىك ئۆتكۈزگىلى بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ يېتەلەيمىز. ھاياتنى پىلانلاش ماھىيەتتە مىقدارلاشتۇرۇش دېمەكتۇر. مىقدارلاشتۇرۇلغان ھايات ئاندىن قىممەتكە تولغان ھايات بولالايدۇ. مۇشۇنداق كىشىلەرلا ھاياتنىڭ تىزگىنىگە كىرىپ قالماي، ھاياتنىڭ تىزگىنىنى قولىغا ئالالايدۇ. مۇشۇنداق قىلغاندىلا ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ «ھېساب ئېلىنىشتىن بۇرۇن، ئۆزۈڭدىن ھېساب ئېلىپ تۇر» دېگەن گېپىگە ئەمەل قىلالايدۇ.
مەنبە: مەرىپەت ژۇرنىلىنىڭ 2019 – يىللىق 2 – (ئومۇمىي 27 –) سانى
[1] نەمل 88-ئايەت.
[2] سۈرە مۈلك 2-ئايەت.
[3] سۈرە كەھف 7-ئايەت.
[4] غاشىيە 17-20 ئايەتلەر
[5] لوقمان 10-ئايەت.
[6] لوقمان 20-ئايەت
[7] لوقمان 31-ئايەت.
[8] زۇمەر 6-ئايەت
[9] زۇمەر 21-ئايەت.
[10] سەجدە 7-ئايەت.
[11] سۈرە تالاق 3-ئايەت.
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
يۇھاننا يازغان ئۈچىنچى خەت
يۇھاننا يازغان ئۈچىنچى خەت
سۇر
سۇر بىر شەھەردۇر.
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى
مۇئاۋىن سېكىرتارلىرى: ليۇ جىنگو، جاڭ شېڭمىن، شياۋ پېي، يۈ خۇڭچيۇ (ئايال)، فۇ كۈي، سۈن شىنياڭ، ليۇ شۆشىن، جاڭ فۇخەي
دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى:
ۋاڭ شياۋپىڭ (ئايال)، ۋاڭ ئەيۋېن، ۋاڭ خۇڭجىن، ليۇ جىنگو، ليۇ شۆشىن، شۈ لودې، سۈن شىنياڭ، لى شى، لى شىنرەن (مانجۇ)، شياۋ پېي، جاڭ شېڭمىن، جاڭ فۇخەي، چېن گوچياڭ، جاۋ شىيۇڭ، خۇ كەي، يىن بەي (ناشىزۇ)، يۈ خۇڭچيۇ (ئايال)، فۇ كۈي، مۇ خۇڭيۈ (ئايال)
مۇھەممەد مۇبارەك
مۇھەممەد مۇبارەك (مُحَمَّدُ بنُ عبد القادر المبارَك): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلقادىر ئەلمۇبارەك. (ھ. 1330 – 1402 / م. 1912 – 1981) سۈرىيەلىك پروفېسسور، ئىسلام مۇتەپەككۇرى ۋە كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان دەۋەتچى ئالىم.
تەرابۇلۇس (لۇبنان)
تەرابۇلۇس بىر شەھەردۇر.
ئىنتېرنېت +
«ئىنتېرنېت +» «ئىنتېرنېت + ھەر خىل ئەنئەنىۋى كەسىپلەر» نى كۆرسىتىدۇ ، ئەمما بۇ ئىككىسىنىڭ ئاددىي قوشۇلۇشى ئەمەس ، بەلكى ئۇچۇر ۋە ئالاقە تېخنىكىسى ۋە تور سۇپىسىدىن پايدىلىنىپ ، ئىنتېرنېت ۋە ئەنئەنىۋى كەسىپلەرنى چوڭقۇر بىرلەشتۈرۈپ ، يېڭى تەرەققىيات ئېكولوگىيىسى بەرپا قىلىدۇ.
مىللەتپەرۋەرلىك توغرىسىدا
ئابرال
بىر مىللەتنىڭ روھى قۇللۇققا تولمىغىچە، بىر مىللەتنىڭ ئۈمىدى ۋە ئىرادىسى سۇنمىغىچە ئۇ مىللەتنى بوي سۇندۇرۇش مۇمكىن ئەمەستۇر. ئەسىرلەردىن بىرى بار بولۇپ كەلگەن مىللىي بىر رۇھ ۋە كۈچلۇك بىر مىللىي ئىرادىگە ھېچقانداق بىر قۇدرەتلىك كۈچ تەڭ كىلەلمەيدۇ.
ھازىرقى دەۋىر بولسا خىتاينىڭ ئۆز تارىخىدىكى سىياسىي ، ئىقتىسادى، ھەربىي جەھەتتىن ئەڭ تەرەققى قىلغان ۋە بۇلارغا ئوڭ تاناسىپ ھالدا مىللەتپەرۋەرلىك ئىدىيەسى ئەڭ كۈچلەنگەن دەۋرى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي زۇلۇمىغا ئەڭ قاتتىق ئۇچراۋاتقان
ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ مىللەتپەرۋەرلىكى ئەڭ يۇكسەلگەن دەۋرلىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.
بىز قانداق قىلىپ خىتاينىڭ ھازىرقى زۇلىمىدىن تىز ئارىدا قۇتۇلالايمىز ۋە ھەققى مەنىدىكى ئەركىنلىكنى قولغا كەلتۇرەلەيمىز؟
بىز قانداق قىلغاندا ئۆز مىللىتىمىزنى باشقا تەرەققىي قىلغان مىللەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغۇزالايمىز؟
مىنىڭ ئائىلەمنى، دوستلىرىمنى، جۈملىدىن پۈتۈن خەلقىمنى قانداق قىلغاندا تېخىمۇ ياخشى كۈنلەرگە ئىرىشتۈرەلەيمەن؟
نىمە ئۈچۈن داۋاملىق باشقىلارنى ئۈلگە قىلىمىز؟ باشقىلار بىزنى قاچان ئۈلگە قىلىدۇ؟
قانداق قىلغاندا قانۇنى جەھەتتىن ئۆزىمىزنىڭ مەنپەئەتىنى قوغدىيالايمىز؟
نىمە ئۈچۈن ئۆزىمىزنىڭ قەدىرىنى ئۆزىمىز قىلمايمىز؟
نىمە ئۈچۈن ئۆزىمىزنى ئۇزلۇكسىز يېتىلدۇرمەيمىز؟
نىمە ئۈچۈن مىللەتنىڭ سەرخىللىرىنىڭ قەددىرىنى قىلمايمىز؟
نىمە ئۈچۈن مۇقەدەس دىنىمىز ئىسلامنى ھەقىقىي مەنىسى بىلەن تونۇپ يىتىپ، مىللىتىمىزنىڭ يۇكسىلىشى ئۈچۈن ئۆز ئەمەلىيىتىمىزگە تەدبىقلىمايمىز؟
مانا مۇشۇ يۇقارقى سوئاللارنى ئۆز-ئۆزىگە قويالىغان ۋە بۇ سوئاللارنىڭ جاۋابىنى تېپىش ئۈچۈن داۋاملىق ئۆزىنى ھەرجەھەتتىن يىتىلدۈرۈپ مېڭىشقا تېرىشىۋاتقان كېشىلىرىمىز بولسا پەقەت ۋە پەقەتلا ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىرىدۇر.
مىللەتچىلىك بىلەن مىللەتپەرۋەرلىك ئوتتۇرىسىدا ناھايىتىمۇ ئىنچىكە بىر سىزىق بار بولۇپ، بۇ سىزىقتىن ئۆتتۇقمۇ مىللەتچى بولۇپ قالىمىز. شۇڭا بىز ئۆز مىللىتىمىزنى سۆيىمىز دەپ باشقا مىللەتلەرنى تۆۋەن كۆرۇش ئىدىيەسىدىن قەتىئىي ساقلىنىشىمىز لازىم. بىز ھەر ۋاقىت ئۆز مىللىتىمىزنىڭ تەرەقىياتىنى ئويلاش بىلەن بىرگە باشقا مىللەتلەر بىلەن دوستانە تەرەققىي قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈپ، دۇنيا مەدەنىيەتىنىڭ تەرەقىياتىغا بىر كىشىلىك تۆھپە قوشۇشنى ئۆز مىللىتىمىزنىڭ شەرەپلىك بۇرچى دەپ بىلىشىمىز لازىم. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۆز مىللىتىمىزنى ئويلاش بىلەن بىرگە ئىنسانلىقىمىزنى ھەر ۋاقىت ئىسىمىزدىن چىقارماسلىقىمىز كىرەك. چۈنكى بىز ئىنسانلار ھەممىمىز ئادەم ئەلەيھىسالامنىڭ پۇشتىدىن بۇ دۇنياغا ئاپىرىدە بولغان.
رەڭگارەڭ گۈللەر بىر گۈل دەستە بولسا شۇنداق گۈزەل كۆرۇنىدۇ. ئۇلۇغ تەڭرى ياراتقان ھەر ئىرىقتىكى ھەر مىللەت خەلقىنىڭمۇ ئوخشاش بىر كۆك ئاسمان ئاستىدا ياشىشى خۇددى ئاشۇ رەڭمۇرەڭ گۈل دەستىسىدەك گۈزەل كۆرىنىدۇ. ئەگەر ئۇنداق بولمىسا ئىدى ھەممىگە قادىر ئۇلۇغ تەڭرى يالغۇز بىر ئىرىقتىكى، بىر مىللەتنىلا ياراتقان بولاتتى.
ئۇنداقتا مىللەتپەرۋەرلىكنى قانداق چۈشىنىمىز؟
بۇ سوئالغا جاۋاپ بىرىشتىن ئاۋۋال مىللەتنىڭ نىمە ئىكەنلىگىنى مىنىڭچە بىلىشىمىزگە توغرا كىلىدۇ.
مىنىڭچە مىللەت دىگەن:
كوللىكتىپ بىر نامغا ئىگە بولغان.
ئورتاق بىر قانداشلىق مۇناسىۋەتگە ئىگە بولغان.
ئورتاق بىر تارىخقا ۋە ئورتاق بىر تۇتۇمغا ئىگە بولغان.
ئورتاق ئۆرپە-ئادەت ۋە ئوخشاش بىر مەدەنىيەتگە ئىگە بولغان.
ئورتاق بىر جۇغراپىيەدە ياشايدىغان.
نۇپۇسىنىڭ ئاساسى بىر قىسمى ئورتاق بىر دىنغا ئىتىقات قىلىدىغان.
مۇقەددەس كىتاۋىمىز قۇرئاننىڭ ھۆجۇرات سۈرىسىنىڭ 13-ئايېتىدە، ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئۇلۇغ ئاللاھ مۇنداق خىتاپ قىلىدۇ:
„ئەي ئىنسانلار! سىلەرنى بىز ھەقىقەتەن (ئادەم بىلەن ھاۋادىن ئىبارەت) بىر ئەر، بىر ئايالدىن ياراتتۇق، ئۆز ئارا تونۇشۇڭلار ئۈچۈن سىلەرنى نۇرغۇن مىللەت ۋە ئۇرۇق قىلدۇق. …“
بۈگۈنكى زامانىۋى دۇنيادا ئوخشاش بولمىغان ئاتوم زەرىچىلىرىگە ئىگە بولغان تۆمۇرنى ئالتۇنغا ئايلاندۇرغىنى بولمىغاندەك، مىللىي پىسخىكىنى، مىللىي خارەكتىرنى، مىللىي ئۆزلۇكنى ۋە مىللىي قىممەت قارىشى بىر-بىرىدىن پەرىقلىق بولغان ئىنگىلىزلارنى گېرمانغا، گېرمانلارنى ئىتالىيانغا ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ، شۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئۇيغۇرلارنىمۇ باشقا بىر مىللەتكە ئايلاندۇرۇش مۇمكىن ئەمەس. ئەمدى بىز يۇقارىقى ئالاھىدىلىگىمىزنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىكىنى تەشەببۇس قىلىمىز. چۈنكى بىز يېقىنقى بىر قانچە ئەسىرلىك تارىخى دەۋرىدىن بىرى باشقا مىللەتلەر ئىچىدە ئاجىز ھەم ئاز سانلىق بولۇپ ياشاۋاتقان بىر مىللەت بولغانلىغىمىز ئۈچۈن بىزنىڭ مىللىي پىسخىكىمىزدا نۇرغۇن ئاجىزلىقلار بىخ ئۇرۇپ چىققان، مەسىلەن:
ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئىچىدە بەزى ئىنسانلىرىمىزدا ئۆز تۇرمۇش ھەلەكچىلىگى ئىچىدە باشقىلارغا بىقىنىش پىسخىكىسى يىتىلىپ چىقىدۇ. ئۆز-ئۆزىدىن داۋاملىق ئۇزاقلىشىدۇ، باشقىلارنى داۋاملىق ئۆزىگە ئۇلگە قىلىدۇ. بىقىندا ھالەتتە تۇرۇپ ئۆزىنى ئەركىن ھېس قىلىش مىللەتنىڭ پىسخىكىسىغا چۈشكەن مەددە قۇرۇتتۇر. بىقىندىلىق ئىچىدە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىزلىك بىلەن باشقىلارغا ھەيرانلىق ھىسياتى بىلەن قارايدۇ، بۇ تۇيغۇ ۋاقىتنىڭ ئۆتۇشى بىلەن بىقىندىلىق ئۇلگىسىگە ئايلىنىدۇ. بۇنداق بىقىندىلىق ئۇلگىسىدىكى كىشىلەر بارا-بارا يۇرۇش-تۇرۇشتا ھەتتا روھى ھالەتلىرى ۋە ئىچكى ھىسياتتىمۇ ئۆزگۈرۈش ھاسىل قىلىپ، ئۆز ئۆزىگە ياد بىر مىللىي پىسخىكا ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
يەنە بەزى ياشلىرىمىزدا بولسا ئۆزىدىكى مەنىۋىي بوشلۇقلارنى ۋاستىلىق تولتۇرۇش ئۈچۈن مىللەتپەرۋەرلىكتىن پۈتۈنلەي مۇستەسىنا، ھەتتا مۇقەدەس دىنىمىز ئىسلامنىڭ ئەڭ ئىسىل مۆتىدىل يوللىرىنى تۇتقان ئەجداتلىرىمىزنىڭ يولىدىن كېچىپ، غەيرى ئىدىئولوگىيەلەرگە تۇتۇلۇپ، غەيرى دىنى مەزھەپلەرنى قوبۇل قىلىپ ئۆزىگە، ئائىلىسىگە ۋە مىللەتنىڭ يۇكسىلىشىگە زىيان سېلىپ، بىلىپ بىلمەي باشقىلارنىڭ رەزىل ئويۇنلىرىدا رول ئالىدىغان ئەھۋاللارمۇ بولۇپ قالىدۇ.
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللەتپەرۋەرلىك روھى بولسا پۈتۈن ئۇيغۇر خەلقىنى بىر روھ، بىر تەن قىلىپ، مىللىتىمىزنى ئەبىدى ساقلاش ۋە قوغداش يولىدۇر. دىننى قوغداش بولسا ئاللاھنىڭ ئىلىكىدىكى ئىشتۇر. ئاللاھ بۇ مۇقەدەس دىنىمىز ئىسلامنى تا قىيامەتكىچە قوغداشقا ئۆزى ۋەدە قىلغان. بۇ ئاللاھنىڭ قۇدىرىتى دائىرىسىدىكى ئىشتۇر. بىزنىڭ قۇدرىتىمىز ئارانلا ئاللاھنىڭ ئىلتىپاتى ۋە ئۆزىمىزنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن ئۆز مىللىتمىزنى ئەبىدى ساقلاپ قىلىشقىلا يىتىدۇ، خالاس.
روسىيەنىڭ داڭلىق يازغۇچىلىرىدىن ل. تولوستوينىڭ دۇنياغا مەشھۇر بولغان “ئاننا كارېننا” ناملىق رومانىنىڭ بىرىنجى جۈملىسى مۇنداق باشلانغان: «بەخىتلىك ئائىلىلەرنىڭ بەخىتلىك بولۇشىنىڭ سەۋەپلىرىنىڭ ھەممىسى ئوخشاش، ئەمما بەخىتسىىز ئائىلىلەرنىڭ بەخىتسىزلىكىنىڭ سەۋەپلىرى ھەر بىرىنىڭ ئۆزگىچە». مانا مۇشۇ ھېكمەتكە تولغان جۈملىنى بىز ئائىلىدىن ھالقىپ، مىللەتلەرگە تەدبىقلىساق، بەخىتلىك مىللەتلەرنىڭ بەخىتلىك بولۇشىنىڭ سەۋەپلىرىمۇ ئاساسەن ئوخشاش، ئەمما بەخىتسىز مىللەتلەرنىڭ بەخىتسىزلىكىنىڭ سەۋەپلىرى ھەر بىرىنىڭ ئۆزگىچە بولۇپ، بۇ سەۋەپلەرنى ھەربىر مىللەت ئۆزىنىڭ مەسىلىسىنى ئۆزى ھەل قىلمىغىچە بەخىتلىك بولالمايدۇ.
سۈرە رەئىدە 11-ئايەت: «ھەرقانداق بىر قەۋىم ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنى ئۆرگەرتمىگىچە، ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنى ئۆزگەرتمەيدۇ…»
بىز ئۆزىمىزنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن دۇنيا مىللەتلىرىنىڭ بىر پارچىسى بولۇش سۇپىتىمىز بىلەن سىياسىي، ئىقتىسادى ۋە ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى ئورنىمىزنى تېخىمۇ كۈچەيتىشىمىز لازىم. بۇنىڭ ئۈچۈن بىز ئۆزىمىزدىكى مىللىي ئاڭ ۋە مىللىي رۇھنى جانلاندۇرۇشقا توغرا كىلىدۇ. ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تىرىلىشى، مۇستەققىللىغى، كۈچلىنىشى ۋە تەرققىي قىلىش جەريانىدا دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلارنى يېڭىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملىك ۋاستە ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىك روھىنى جانلاندۇرۇشتۇر.
ھەرقانداق بىر مىللەتتىكى مىللەتپەرۋەرلىك ئۆزىنى ئەڭ قەدىمى مىللەت ۋە ئەڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە مىللەت دەپ قارايدۇ. مەسىلەن:
يەھۇدىلار ئۆزىنى ئەڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە خەلق ھەمدە يەھۇدىلار بولسا “پەقەت ۋە پەقەتلا قۇل بولمايدۇ، يەھۇدىلار تەڭرىنىڭ ئالاھىدە قەۋىمى” دەپ قارايدۇ.
تۈركلەر بولسا “يۇقارىدا كۆك ئاسمان، ئاستىدا يەر گۇمران بولمىغىچە، ۋەتىنىم ۋە ھۆكۈمرانلىقىمنى ھېچكىم ئۆرەلمەيدۇ” دەپ قارايدۇ.
خىتايلار بولسا ئوخشاشلا ئۆزلىرىنى ئەڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە مىللەت، بىز ھەمدىن ئۇلۇغ دەپ، ھازىر “خىتايلارنىڭ رۇھى”نى تەرغىپ قىلىۋاتىدۇ. مانا بۇلارنىڭ ھەممىسى مىللەتپەرۋەرلىك رۇھ. شۇڭا ھەرقانداق بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلىقى مىللەتپەۋەرلىكتىن ئايرىلالمايدۇ. ئۇيغۇرلارمۇ ھەم شۇنداق.
مىللەتپەرۋەرلىكنىڭ تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلىرى بولىدۇ.
1. مىللەتپەرۋەرلىك بىر مىللەتنى بىرلەشتۈرىدىغان بىر كۈچ.
2. مىللەتپەرۋەرلىك مەقسەتنى ئەمەلگە ئاشۇرغۇچى كۈچ. خىتايلارنىڭ مىللەتپەۋەرلىك روھى ئۆز ۋاقتىدا ياپوننى جوڭگۇ زىمىنىدىن قوغلاپ چىقىرىشتا جوڭگۇلۇقلارنى بىرلەشتۇرگەن.
4. مىللەتپەرۋەرلىك ئىقتىسادنى تەرەققى قىلدۇرۇشتىكى ھەركەتلەندۇرگۇچى كۈچ.
(مەسىلەن: خىتايلار ھازىر مۇشۇ مىللەتپەرۋەرلىك روھىدىن پايدىلىپ ئۆز ئىقتىسادىنى راۋاجلاندۇرۋاتىدۇ.)
ئومۇمەن ئېيتقاندا مىللەتپەرۋەرلىك ناھايىتى چوڭ دائىرە ئىچىدە ئۆز كىملىكىنى دۇنيا سەھنىسىدە تونۇتۇپ، ئۆز ئاۋازىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلىتىدۇ.
مىللەتپەرۋەرلىك ئىنسانلارنىڭ رۇھىغا خېتاپ قىلىپ، بۇ قۇدىرەتلىك ۋە مۇرەككەپ دۇنيادا ھەمدە چەكسىز تارىخ ئىچىدە، ئىنسانلارغا ئۆز كىملىكى بىلەن ئەركىن ياشاش رۇھىنى كاپالەتلەندۇرىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن تارىخقا قارايدىغان بولساق مۇستەملىكىچىلەر تۇپراقنى مۇستەملىكە قىلغان بىلەن ئۇ تۇپراقتىكى ئىنسانلارنىڭ مىللىي رۇھىنى مۇستەملىكە قىلالمىغان ۋە نەتىجىدە مەغلۇپ بولغان.
مەسىلەن: ئەنگىلىيە ھىندىستاننى، ياۋروپادىكى مۇستەملىكىچىلەر ئافرىقىدىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنى، ياپونىيە خىتاينى….
ئەمما تا ھازىرغىچە مۇستەملىكىچىلەر ئۆزىنىڭ رەزىللىگىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. ئۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ھازىر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئۇرۇش ئوتلىرى لاۋىلداپ يانماقتا، يۇزمىڭلىغان بىگۇناھ ئىنسانلار ئۆلمەكتە، مىليونلىغان ئىنسانلار ئۆز ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ مۇساپىر بولماقتا.
بۈگۈنكى دۇنيادا ئاجىز مىللەتلەرنىڭ نىمىگە ئەھمىيەت بىرىدىغانلىقى ھېچ مۇھىم ئەمەس. مۇھىمى دۇنيانى كونتىرول ئاستىغا ئالغان كۈچلەرنىڭ ۋە دۆلەتلەرنىڭ نىمىگە كۆڭۇل بۆلىدىغانلىقىدا. ئۇلار پەقەت مەزلۇملارنى ئۆزىنىڭ كۈچلۇك دۆلەت بولۇش يولىدا ۋاستە قىلىپ تاللاپ، مەقسەتكە يەتكەندە تاشلايدۇ خالاس، بۇنىڭغا ھەم تىرادىگىيەگە تولغان قانلىق تارىخ گۇۋاھ!
بەزى خەلقلەرنىڭ كىم بولغانلىقى، ئۇنىڭ نىمىگە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىگى، نىمىنى قوبۇل قىلىپ ۋە نىمىنى رەت قىلىشىنى كۆپ ۋاقىتلاردا دۇنيادىكى مۇھىم كۈچلەر بەلگىلەيدۇ. دىمەككى كۈچلۇك دۆلەتلەرنىڭ بىرىنىڭ كىم ئىكەنلىگىگە قارار بىرىشتىن بۇرۇن، ئۇ ئۆزىنىڭ كىم بولغانلىغىغا قارار بىرەلمەيدۇ. شۇڭا ئاجىزلار ئەڭ ئاخىرىدا ساپ مەغلۇپ بولغان، چۈنكى ھۆكۇمنى كۈچلۇكلەر بەرگەن. شۇڭا ئاجىزلار داۋاملىق كۈچلۇك بولۇشنى ئويلىشى لازىم.
كۈچلۇك بولۇش ئۈچۈن بىر مىللەت بىر پۈتۈن ئورتاق مىللەتپەرۋەرلىك روھىغا ئىگە بولۇشى لازىم، مانا مۇشۇ ئىدىيەنىڭ تۇرتكىسى ئاستىدا ئورتاق تەرەقىياتقا، ئورتاق ئىلگىرلەش بىلەن ئۆزلىرى مۇختاج بولغان جاسارەتنى قولغا كەلتۇرۇپ، ئىلىم-پەنگە يۇرۇش قىلىپ، ئىقتىسادنى تەرەققى قىلدۇرۇپ. روھىيەتنى كىشەپ تۇرغان قۇللۇق زەنجىرىنى چىقىپ تاشلىشى كىرەك..
ئۇيغۇردا مىللىي روھنىڭ يۇكسىلىشى، مىللەتنىڭ ئىلىم-پەن بىلەن راۋاجلىنىشى، مىللەت ئېڭىنىڭ ئورتاق ھالەتكە كىلىشى قاتارلىقلار مىللەتپەرۋەرلىك ھۆجەيرىسىدىن ئايرىلالمايدۇ.
ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىك رۇھى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن ۋە مۇستەققىللىقنى قولغا كەلتۇرۇش ئۈچۈن، مىللىتىمزنىڭ دۇنيا سەھنىسىدىكى مىللەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئىلىشى ئۈچۈن ئوتتۇرغا چىققان بولۇپ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مىللىي رۇھىنىڭ تەرەقىياتىغا بەرگەن جاۋابىدۇر.
ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىكى قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تەرەققىياتى, تېرىلىش   ۋە مۇستەققىللىققا ئېرىشىش يولىدۇر. بىز مۇھتاج بولغان قۇدرەت ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تومۇرىدا ئېقىۋاتقان ئىسسىق قاندا مەۋجۇتتۇر.
مەنبە: ۋەتىنىم مۇنبىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مۇھەممەد II
مۇھەممەد II (مۇھەممەد ئىككىنچى) (ئوسمانلىچە: محمد ثانى Meḥmed-i s̠ānī) داڭقى كەتكەن ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد، قىسقىچە ڧاتىھ (ئوسمانلىچە: فاتح) ياۋروپادا تانۇلغان ئاتى بىلەن:  Grand Turco  (بۈيۈك تۈرك) ياكى Turcarum Imperator (تۈرك ئىمپېراتورى)   ؛ (1432- يىلى 30- مارت — 1481- يىلى 3- ماي)  ، ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ يەتتىنچى پادىشاھىدۇر. تۇنجى قېتىم 1444-1446 يىللار ئارىسى قىسقا بىر مۇددەت، كېيىنچە ئىسە 1451 — 1481 يىلىدىكى ئۆلىمىگە قەدەر 32 يىل بويىچە ھۆكۈم سۈرگەن.
سۇلتان مۇھەممەدخان II، 21 ياشىدا ئىستانبۇلنى ڧەتىھ قىلىپ مىڭ يىللىق بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنى گۇمران قىلدى ۋە بۇ ۋاقىئە نۇرغۇن مۇئەررىخلەر تامانىدىن ئوتتۇرا ئەسر ئاخىرلىشىپ يېقىنقى زاماننىڭ باشلىنىشى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ. ڧەتىھتىن سوڭرە ڧەتىھنىڭ ئاتاسى مەناسىغا كەلگەن "ئەبۇل ڧەتىھ"، ئوسمانلى تۈركىي تىلىدە "ابو الفتح" بىلەن، كېيىنچە بولسا "چاغ ئاچقان ھۆكۈمدار" ۋە "قەيسەرى رۇم" (رۇم ئىمپېراتۇرى، ئوسمانلى تۈركىي تىلىدە: قیصر روم) ئۇنۋانى بىلەن ياد قىلىندى.
ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەدخان، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرەتى مۇھەممەدنىڭ بىر ھەدىسىگە نائىل بولغانلىقى ئۈچۈن كۈنىمىزدە پۈتكۈل ئىسلام دۇنياسىدا كەڭ دائىرىدە، بولۇپمۇ تۈركىيەدە "قەھرىمان" دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.
ماركو پولو (تىياتىر)
ماركو پولو ھەقىقى ۋەقەلىتىن ئلھاملىنىپ نەتفلىكىس تەرىپىدىن تارقىتلغان ئىجادى تور تېلۋىزىيە تياتىرىدۇر. بۇ تىياتىردا ماركو پولونىڭ دادىسى ۋە باشقا ئىتالىيەك خىرستىيانلار بىلەن يۈەس سۇلالىسىنىڭ ئاستانىسى خانبالىققا كىلىپ قۇبلاي خان بىلەن كۈرۈشىشى ھەمدە ئوردىدا خىزمەتتە بۇلۇش جەرياندى باشتىن كەچۈرگەن سىياسى ، ھەربىي ئۆزگۈرۈشلەر ۋەقەلىك قىلىندۇ. بۇ فىلمدە ھەم، موڭغۇل، سوڭ سۇلالىسى ئوتتۇرىسىدىكى كۈرۈەش تەسۋىرلىندۇ.بۇت تىياتىر پەقەت ئىككلا بۈلۈم بۇلۇپ، نەتفىلكس شىركىت 200 مىليون زىيان تارتقانلىق ئۈچۈن ئۈچىچى بۈلۈمنى يېڭلمىغان. ۋەقەلىك تۈگىمەي تۇرۇپ توختاپ قالغان تىياتىردۇر.
زۇنۇن قادىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> زۇنۇن قادىرى
ﺯﻭﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮ 1911-ﻳﯩﻠﻰ ﺗﺎﺭﻏﺎﺑﺎﺗﺎﻱ ﯞﯨﻼﻳﯩﺘﻨﯩﯔ ﺩﯙﺭﺑﯩﻠﺠﯩﻦ ﻧﺎﮬﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﻛﻪﻣﺒﻪﻏﻪﻝ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ،ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﯜﻙ ﺩﻩﯞﺭﻯ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﯨﻲ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﻪ ﮔﯘﻣﺮﺍﻥ ﺑﻮﻟﯘﺷﻘﺎ ،ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﻪ ﻧﺎﻣﺮﺗﻠﯩﺸﯩﺸﻘﺎ ﻳﯜﺯﻟﻪﻧﮕﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻳﯧﺰﯨﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﻮﺗﻜﻪﻥ.
ﺋﯘ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﺩﯦﻨﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ .1937-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻞ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ،ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﻮﻣﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﭖ ،ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﯟﻯ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﯚﺯﻟﻪﺷﺘﯘﺭﮔﻪﻥ .ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺟﺎﮬﺎﻧﮕﯩﺮﻟﯩﻜﻜﻪ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺗﯘﺭﯗﺵ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ،ﻳﯧﯖﻰ ﻣﻪﺩﻧﯩﻴﻪﺕ ﮬﻪﺭﻛﯩﺘﻨﻰ ﻗﺎﻧﺎﺕ ﻳﺎﻳﺪﯗﺭﯗﺷﻘﺎ ﺋﺎﻛﺘﯩﭗ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ .1940-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﺗﯩﻴﺎﺗﯩﺮ ﺋﯚﻣﯩﻜﯩﺪﻩ ﺋﺎﺭﺳﺖ ،ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺗﭽﻰ ﺭﯦﮋﯨﺴﻮﺭ ،ﺩﯨﻜﺮﺍﺗﻮﺭ ،ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺕ ﺑﯚﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ.ﺋﯜﭺ ﯞﯨﻼﻳﻪﺕ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﻩ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﻣﯘﺧﺒﯩﺮ ﯞﻩﻛﯜﺭﻩﺵﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻕ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﮔﯧﺰﯨﺖ -ﮊﻭﺭﻧﺎﻟﺪﺍ ﻣﯘﮬﻪﺭﺭﯨﺮ ،ﺑﺎﺵ ﻣﯘﮬﻪﺭﯨﺮ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ .1957-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1963-ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺕ -ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﭼﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ،ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﻴﯩﺘﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺷﯚﺑﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﺧﻪﻟﻖ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﭼﯚﭼﻜﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ،ﻣﻪﺩﺩﺍﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﯩﺴﺴﻪ ﯞﻩ ﺟﻪﯕﻨﺎﻣﯩﻠﺮﯨﻨﻰ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﭗ ﺋﺎﯕﻠﯩﺪﻯ .ﺋﯘ ﺳﺎﯞﺍﺗﻰ ﭼﯩﻘﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻧﻼ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﮔﻪ ﻗﯩﺰﯨﻘﯩﭗ ، ﻧﺎﯞﺍﺋﻰ ، ﻣﻪﺷﺮﻩﭘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻛﯩﺘﺎﭘﻠﯩﺮﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﯨﺸﺘﻰ .ﻛﯧﻴﻨﭽﻪ ﺷﺎﮬﻨﺎﻣﻪ ﮔﯘﻟﺴﺘﺎﻥﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯘﻧﯘﺷﺘﻰ .ﺭﯗﺱ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻰ ﻛﯩﻠﺴﺴﯩﻜﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﯞﻩ ﺋﯘﻟﯘﻍ ﭘﻮﺭﯗﻟﯧﺘﺎﺭﯨﻴﺎﺕ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﺴﻰ ﻣﺎﺭﻛﯩﺴﯩﻢ ﮔﻮﺭﻛﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺗﺎﺭ ﯞﻩﺋﯚﺯﺑﯩﻚ ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻧﻰ ،ﺳﻪﺩﯨﺮﺩﯨﻦ ﺋﻪﻳﻨﻰ ، ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﯩﺪﻯ ﯞﻩ ﻧﯘﺭ ﺋﯩﺴﺮﺍﺋﯩﻠﻨﯩﯔ ﺭﻭﻣﺎﻥ ،ﭘﻮﯞﺳﺖ ،ﮬﯧﻜﺎﻳﻠﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ ﭼﯩﻘﺘﻰ .ﺩﯦﻤﻪﻙ ،ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﻐﯩﺰ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻰ ،ﯞﻩ ﻛﯩﻠﺴﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺕ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﯞﻩ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﻐﺎﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﺪﻯ.
ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮﻯ 1936-ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺗﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ،50ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﻛﯚﭘﺮﻩﻙ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﭼﯧﻨﯩﻘﯩﺶ ﻏﯘﻧﭽﻪﻡ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺭ ﻣﻪﺳﻪﻝ ﯞﻩ ﭼﻮﭼﻪﻛﻠﻪﺭ ،ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﭘﻠﯩﺮﻯ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯜﺯ ﻛﯚﺭﯛﺷﻜﻪﻥ .ﺋﯘ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺕ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﻠﯩﻪﺭ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﻏﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮﻣﯘﻧﭽﻪ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩ ﻗﯩﻠﺸﯩﺘﯩﻦ ﺳﯩﺮﺕ ، ﻣﺎﺭﻛﺴﯩﻢ ﮔﻮﺭﻛﯩﻴﻨﯩﯔ ﺋﺎﺭﺧﯩﭗ ﺑﻮﯞﺍ ﯞﻩ ﻟﯩﻴﻮﻧﻜﺎ ،ﺳﯧﯟﯨﺖ ﺗﺎﺗﺎﺭ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﺴﻰ ﺋﺎﺩﯨﻞ ﻛﻮﺗﻮﻳﻨﯩﯔ ﺗﺎﭘﺸﯘﺭﻟﯩﻤﯩﻐﺎﻥ ﺧﻪﺗﻠﻪﺭ ،ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﭽﯩﻠﯩﺮﯨﺪﻥ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺗﺎﯕﺠﺎﺭﯨﻘﯩﻨﯩﯔ ﮔﯘﻧﺪﯨﭙﺎﻱ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﻮﯞﯦﺴﺖ ،ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ،ﮬﯧﻜﺎﻳﻠﯩﺮﻧﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﺩﻯ .ﺑﯩﺮﻣﯘﻧﭽﻪ ﭼﯚﭼﻪﻙ ،ﻗﻮﺷﺎﻕ ، ﻣﺎﻗﺎﻝ -ﺗﻪﻣﺴﯩﻠﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﻮﭘﻼﭖ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ .ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ،ﺋﯚﺯ ﺩﻩﯞﻩﺭﻧﯩﯔ ﺋﻠﻐﺎﺭ ﺳﯧﻴﺎﺳﯩﻲ ،ﺋﯧﺴﺘﯧﯩﺘﯩﻚ ﻗﺎﺭﺍﺷﻠﯩﺮﻯ ﺳﯧﯖﺪﯗﺭﯗﻟﮕﻪﻥ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻲ ﺋﻮﺑﺰﻭﺭﻻﺭ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺧﯧﻠﻰ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻗﻮﺯﻏﯘﻏﺎﻧﺪﻯ.
ﺋﺎﺯﺍﺗﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻗﯩﺰﻏﯩﻨﻠﯩﻘﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺋﺎﺷﺘﻰ ، ﻣﺎﺭﻛﯩﺴﯩﺰﻣﻠﯩﻖ ﺳﺎﻧﺌﻪﺕ ﺗﻪﻟﯩﻤﻪﺗﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻲ ﺭﯦﺌﺎﻟﯩﺰﯨﻤﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺋﯘﺳﯘﻟﻰ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻨﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻛﻪﯓ ﯞﻩ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺋﯜﻧﯜﻣﻠﯜﻙ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺯﯦﻤﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﻣﻨﯩﻠﯩﺪﻯ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘ ﺋﻮﻥ ﻳﯩﻠﻐﺎﻳﻪﺗﻤﯩﮕﻪﻥ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ،ﺳﻪﺯﮔﯜﺯﻩﺷﺖ ﺧﺎﺭﻩﺗﻜﺘﯧﺮﻟﯩﻚ ﺑﯩﺮ ﺭﻭﻣﺎﻥ( ﺋﻪﭘﺴﯘﺳﻜﻰ ،ﺑﯘ ﺭﻭﻣﺎﻥ ﻣﻪﺩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﯩﻨﯩﻘﯩﻼﺑﯩﻨﯩﯔ ﻗﺎﻻﻳﻤﯩﻘﺎﭼﯩﯩﻘﯩﺪﺍ ﻳﻮﻗﺎﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ) ﺋﯜﭺ ﺩﺭﺍﻣﺎ ،ﺑﯩﺮ ﻛﯩﻨﻮ ﺳﯧﻨﺎﺭﯨﻴﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﻮﻧﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﮬﯧﻜﺎﻳﻪ ﻳﯧﺰﯨﭗ ،ﺳﻮﺗﺴﯩﻴﺎﻟﯩﺴﯩﺘﯩﻚ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺭﺍﯞﺍﺟﻠﯩﻨﯩﺸﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﻧﻪﺭﻟﯩﻚ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﺳﯜﺭﮔﻪﻥ.
ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮﻯ ﻳﺎﺷﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯚﺳﯜﭖ ﻳﯧﺘﯩﻠﯩﺸﯩﯩﮕﻪ ، ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺕ ﺳﯧﭙﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎﻻﻧﺖ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﺮﻧﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﺵ ،ﺗﻪﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺷﻜﻪ ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﻛﯚﯕﯜﻝ ﺑﯚﻟﮕﻪﻥ .ﺋﺎﺗﻐﻠﯩﻖ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ ﺗﯧﻴﯩﭙﺠﺎﻥ ﺋﯧﻠﯩﻴﯘﯞ ، ﺋﺎﺗﺎﻏﻠﯩﻖ ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ ﻗﯘﺭﻣﺎﻥ ﺋﻪﻟﯩﮕﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﺗﺎﻻﻧﺖ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﻳﻘﯩﻠﯩﺸﻰ ،ﺋﯚﺳﯜﭖ ﻳﯧﺘﯩﻠﯩﺸﯩﺪﻩ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﻰ ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮﻧﯩﯔ ﻳﯧﺘﻪﻛﻠﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﻳﺎﺭﺩﯨﻤﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ .ﺋﯘ ﺋﯚﺯﻧﯩﯔ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺯﯦﮭﯩﻦ -ﭘﺎﺭﺍﺳﯩﺘﻨﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﻛﯚﭖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﯧﻐﯩﺸﻠﯩﻐﺎﻥ.
ﺋﺎﺗﺎﻏﻠﯩﻖ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﺴﻰ ، ﺩﺭﺍﻣﺎﺗﯘﺭﮒ ،ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﭘﺮﻭﺯﯨﺴﻰ ﯞﻩ ﺩﺭﺍﻣﺎﺗﻮﺭﮔﯩﻴﯩﺴﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﭽﯩﻠﯩﺮﺩﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺯﯗﻧﯘﻥ ﻗﺎﺩﯨﺮ 1989-ﻳﯩﻠﻰ - 9ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ -24-ﻛﯜﻧﻰ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺳﻪﯞﻩﺑﻰ 77 ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﺪﻯ .ﺋﯘﻧﯩﯔ ﯞﺍﭘﺎﺗﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﭼﻮﯓ ﻳﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﮬﻪﺭ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻰ ﺋﯜﭼﯜﻧﻤﯘ ﺯﻭﺭ ﻳﻮﻗﯘﺗﯘﺵ .ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﺑﯩﻴﺎﺗﻨﯩﯔ ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﺑﺎﻳﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ ،ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﻣﻪﺩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﺎﺭﻻﻕ ﮔﯚﮬﻪﺭ ، ﺷﯘﯕﺎ ،ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻧﺎﻡ -ﺷﻪﺭﭘﻰ ﺋﯚﺯ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﮕﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﮬﻪﺭ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﺳﻪﮬﯩﭙﯩﺴﯩﺪﻩ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﭼﺎﻗﻨﺎﭖ ﺗﯘﺭﺩﯗ.
زۇنۇن قادىرىنىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرى: <1> «غۇنچەم» ــ مەسەل، ھىكايە، دىراممىلار توپلىمى. مىللەتلەر نەشرىياتى. 1957-يىل نەشرى. <2> «چېنىقىش» ــ ھىكايىلەر توپلىمى. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى. 1957-يىل نەشرى. <3> «غۇنچەم» ــ دىراممىلار توپلىمى. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى. 1980-يىل نەشرى. <4> «خاتىرىلەر» ــ ئاپتوبىئوگىرافىك ئەسلىمە. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى. 1984-يىل نەشرى. <5> «مەسەل ۋە چۆچەكلەر» ــ شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى. 1986-يىل نەشرى. <6> «زۇنۇن قادىرى ئەسەرلىرى» ــ ئومۇمىي توپلام. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى. 1992-يىل نەشرى. <7> «چېنىقىش» ـ ھىكايىلەر توپلىمى(خەنزۇچە). جۇڭگۇ يازغۇچىلار نەشرىياتى. 1958-يىل نەشرى. <8> «غۇنچەم» ــ دىراممىلار توپلىمى(خەنزۇچە). جۇڭگۇ تىياتىر نەشرىياتى. 1960-يىل نەشرى. زۇنۇن قادىرى يېزىشقا قاتناشقان «غېرىپ – سەنەم» كىنو سىنارىيەسى 1980-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. «چېنىقىش» دىگەن ھىكايىلار توپلىمى 1980-يىللاردا يەنە قايتا نەشىر قىلىنغان.
ئىزاھات:زۇنۇن قادىرىنىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرى «ئاسىيا كىندىكى» گېزىتىنىڭ 1997-يىل 30-ئۆكتەبىر سانىدىكى كىرىمجان ئابدۇرىھىمنىڭ «زۇنۇن قادىرى ۋە ئۇنىڭ ئەدەبىياتىمىزغا قوشقان تۆھپىسى» ناملىق ماقالىسىنى ئاساسىي مەنبە قىلىپ تۇرۇپ تەييارلاندى.
كۆلتېگىن مەڭگۈ تېشى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
كۆلتېكىن مەڭگۈ تېشى
سىلەﺭﻧﯩﯔ ﺧﺎﺗﺎ ﺋﯩﺶ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﻟﯜﺷﻜﻪ ﺋﺎﺯ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﯖﻼﺭﻧﯩﻤﯘ
ﻛﻮﻝ ﺗﯧﻜﯩﻦ ﻗﻮﻱ ﻳﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﻥ ﻳﻪﺗﺘﯩﻨﭽﻰ ﻛﯜﻧﻰ ﺋﺎﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﺘﻰ. ﺗﻮﻗﻘﯘﺯﯨﻨﭽﻰ ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻳﻪﺗﺘﯩﻨﭽﻰ ﻛﯜﻧﻰ ﺋﯚﻟﯜﻡ ﺭﻩﺳﻤﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﺪﯗﻕ. ﺗﺎﯞﺍﭘﺨﺎﻧﺎ ، ﻧﻪﻗﻘﺎﺵ ، ﻣﯘﻧﺎﺭﻩ ﻣﺎﻳﻤﯘﻥ ﻳﯩﻠﻰ ﻳﻪﺗﺘﯩﻨﭽﻰ ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻛﯜﻧﻰ ﭘﯜﺗﯜﻧﻠﻪﻱ ﻳﺎﺳﯩﻠﯩﭗ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﻛﻮﻝ ﺗﯧﻜﯩﻦ ﻗﯩﺮﯨﻖ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﻳﯩﻞ ﺋﯚﻣﯜﺭ ﻛﯚﺭﺩﻯ. ﺋﯘ .ﺋﯘﺳﺘﯩﻼﺭﻧﻰ ﺗﯘﻳﻐﯘﻥ ﺋﻪﻟﺘﻪﺑﻪﺭ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﺩﻯ.
ﺑﯘ ﺧﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﻮﻝ ﺗﯧﻜﯩﻨﻨﯩﯔ ﺟﻴﻪﻥ ﺋﻮﻏﻠﻰ ، ﻣﻪﻧﻜﻰ ﻳﻮﻟﻠﯘﻕ ﺗﯧﻜﯩﻦ ﻳﺎﺯﺩﯨﻢ. ﻣﻪﻧﻜﻰ ﻳﻮﻟﻠﯘﻕ ﺗﯧﻜﯩﻦ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻛﯜﻥ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﯗﭖ ﺑﯘ ﺋﺎﺑﯩﺪﯨﻨﻰ ﯞﻩ ﺗﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ( ﺧﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ) ﻫﻪﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﺘﯩﻢ. ﺳﯩﺰ ( ﺧﻪﻟﻘﯩﯖﯩﺰﻧﻰ ) ﺋﯚﺯ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﯖﯩﺰ ﯞﻩ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﯨﯖﯩﺰﺩﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻛﯚﺭﻩﺗﺘﯩﯖﯩﺰ. ﺳﯩﺰ ﻗﺎﺯﺍ ﺗﺎﭘﺘﯩﯖﯩﺰ. ﺳﯩﺰ ﺋﺎﺳﻤﺎﻧﺪﺍ ... ﺗﯩﺮﯨﻚ ﯞﺍﻗﺘﯩﯖﯩﺰﺩﯨﻜﯩﮕﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ
ﻏﻪﺭﺑﺘﯩﻜﻰ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺋﺎﺳﯩﻴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﺋﯩﻨﯩﻢ ﻛﻮﻝ ﺗﯧﻜﯩﻦ .... ﺋﯜﭼﯜﻥ ( ﺋﯘﻻﺭ ﺗﯩﺮﯨﻠﯩﺸﻜﻪ ﻗﺎﺭﯨﻤﺎﻱ ؟ ) ﻛﯜﭼﯩﻨﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻣﻪﻧﻜﻰ ﺗﯜﺭﻙ ﺑﯩﻠﮕﻪ ﺧﺎﻗﺎﻥ ﺋﯚﺯﻩﻣﻨﯩﯔ ﻧﻮﯞﻛﯩﻨﺘﻰ ( ؟ ) ﻛﻮﻝ ﺗﯧﻜﯩﻨﻨﯩﯔ ( ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻐﺎ ) ﻗﺎﺭﺍﺗﺘﯘﺭﺩﯗﻡ. ﻣﻪﻥ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺋﯩﺴﻪﻧﭽﻮ ﺋﺎﻳﺎﻳﺎﺭﻏﺎﻥ ﺗﺎﺭﻗﺎﻥ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯘﯞﺍﻧﻨﻰ ﺑﻪﺭﺩﯨﻢ. ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﻫﯚﺭﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﯘﺯﺩﯗﻡ. ﺗﯜﮔﯩﺪﻯ
ب د ت ئىنسان ھەقلىرى باياناتنامىسى
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: سۈبھىنۇر ئۆمەر
ئىنسانىيەت ئائىلىسىنىڭ پۈتۈن ئەزالىرىنىڭ تەبىئىتىدىكى قەدىر-قىممىتى بىلەن باراۋەر ۋە ۋاز كېچىلمەس ھەقلىرىنى تونۇشنىڭ دۇنيادا ئەركىنلىك ئادالەت ۋە تىنچلىقنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكىنى، ئىنسان ھەقلىرىنى ئىتىبارغا ئالماسلىقنىڭ ۋە خور كۆرۈشنىڭ ئىنسانىيەتنىڭ ۋىجدانىنى ئاياق ئاستىغا ئالىدىغان قەبىھ قىلمىشلارغا يول ئېچىپ بەرگىنىنى، سۆز ۋە ئىتىقاد ئەركىنلىكىنىڭ مەۋجۇت بولغان بىر دۇنيانىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنىڭ ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ ئەڭ بۈيۈك تەلپۈنىشى سۈپىتىدە ئىلان قىلىنىشى، ئىنسانلارنىڭ زۇلۇم ۋە ئىستىلاغا قارشى ئىنقىلاپ قىلىشقا مەجبۇر قالماسلىقى ئۈچۈن، ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ۋە ھوقۇقنىڭ قوغدىلىشىنىڭ مۇھىم ئىكەنلىكىنى، خەلقئارادا دوستانە مۇناسىۋەتلەر ئورنىتىشنىڭ مۇھىم ئىكەنلىكىنى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر خەلقلىرىنىڭ، بىرلەشكەن دۆلەتلار قۇرۇلۇش بەلگىسىدە، ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ئاساسىغا، ئىنساننىڭ قەدىر ۋە قىممىتىگە، ئەر ۋە ئاياللارنىڭ ھەقلىرىنىڭ باراۋەرلىلىگە بولغان ئىشەنچلىرىنى، تېخىمۇ راھەت ۋە ئەركىنلىك بىلەن ئىجتىمائىي تەرەققىيات ۋە تېخىمۇ ياخشى بىر ياشاش ئىمكانىيىتى يارىتىشتا قەتئىي نىيەتكە كەلگەنلىكىنى، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر ھەمكارلىقى بىلەن ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ۋە ئاساسى ئەركىنلىكلەرنىڭ ئورتاق ھالدا ھۆرمەت قىلىنىشىنى كۆزىتىش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغانلىقىنى، بۇ ھەق- ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەردە ئورتاق بىر چۈشىنىشكە ئىگە بولۇشنىڭ بۇ ۋەزىپىنىڭ ئورۇندىلىشى ئۈچۈن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆزدە تۇتۇپ، قۇرۇلتاي پۈتۈن ھەق- ھوقۇقلار ۋە مىللەتلەر ئۈچۈن ئورتاق نىشان سۈپىتىدە بۇ باياننامىنى ئىلان قىلدى.
شەخسىلەر ۋە جەمئىيەتتىكى ھەر بىر ئورگان بۇ باياننامىنى ھەردائىم كۆزدە تۇتۇپ، بۇ ھەق-ھوقۇقلار ۋە ئەركىنلىكلەرنىڭ ئورتاقلىق ۋە تەسىرچانلىق بىلەن تونۇلۇپ كۆزىتىلىشىنى مەقسەت قىلغان ئاساستا خەلقئارادا تەدرىجىي تەدبىر ئېلىپ تىرىشىشى كېرەك.
1. پۈتۈن ئىنسانلار تۇغۇلىشىدىن ئەركىن، قەدىر-قىممىتى ۋە ھەق-ھوقۇقلىرى جەھەتتىن باراۋەردۇر. ئىنسانلار ئۆز ئارا ئەقىل ۋە ۋىجدان بىلەن، قېرىنداشلىق چۈشەنچىسى بىلەن مۇئامىلە قىلىشى كېرەك.
2. ھەر بىر كىشىنىڭ ئىرقى، رەڭگى، جىنسىيەت ئايرىمى، دىنى، تىلى، سىياسىي چۈشەنچىسى، مىللىتى ياكى كىلىپ چىقىشى، مال- مۈلكى، تەبىقىسى ۋە باشقا بىر ئايرىمچىلىق كۆزدە تۇتۇلماستىن بۇ باياننامىدىكى پۈتۈن ھەق- ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەرگە ئىگە.
بۇنىڭدىن باشقا، مۇستەقىل ياكى ئۆز- ئۆزىنى ئىدارە قىلالمايدىغان، ئىدارە قىلىش ھوقوقى چەكلىمىگە ئۇچرىغان بىر دۆلەت بولسۇن ياكى بولمىسۇن بىر شەخسنىڭ تەۋەلىكىدە بولغان دۆلىتىنىڭ سىياسىي، ھوقوقى ۋە خەلقئاراردىكى ئورنىغا قاراپ ھېچقانداق ئايرىمچىلىق قىلىشقا بولمايدۇ.
3. ھەر بىر كىشىنىڭ ياشاش ھوقوقى، كىشىلىك ئەركىنلىكى ۋە بىخەتەرلىك ھەققى باردۇر.
4. ھېچقانداق بىر كىشىنى قۇل سۈپىتىدە تۇتۇپ تۇرۇشقا بولمايدۇ. ھەرخىل قۇللۇق تۈزۈم ۋە قۇل تىجارىتى چەكلىنىدۇ.
5. ھەر قانداق بىر كىشىنى قىيىن-قىستاققا ئېلىشقا، زالىملارچە ئىنسانىي بولمىغان شەكىلدە خورلاشقا بولمايدۇ.
6. نەدە بولىشىدىن قەتئىنەزەر ھەر بىر ئىنساننىڭ قانۇن ئالدىدا بىر كىشىلىك ھوقوقى باردۇر.
7. ھەممە كىشى قانۇن ئالدىدا باپباراۋەردۇر ۋە قانۇن تەرىپىدىن ئايرىمچىلىققا ئۇچرىماستىن قوغدىنىش ھوقوقى باردۇر. ھەر بىر كىشى بۇ باياننامىگە قارشى بولغان ھەرقانداق بىر ئايرىمچىلىققا ۋە ئايرىمچىلىققا بولغان تەشەببۇسلارغا قارشى باراۋەر قوغدىنىش ھەققىگە ئىگە.
8. ھەممە كىشىنىڭ قانۇندا ياكى قانۇندىكى ئاساسىي ھەق-ھوقۇقلىرىغا دەخلى تەرۇز قىلىدىغان ھەرىكەتلەرگە قارشى مۇناسىۋەتلىك يەرلىك مەھكىمىلەرگە ئەرز قىلىش يولىدىن پايدىلىنىش ھوقوقى بار.
9. ھېچقانداق بىر كىشىنى سەۋەپسىز قولغا ئېلىشقا، تۇتۇپ تۇرۇشقا ياكى سۈرگۈن قىلىشقا بولمايدۇ.
10. ھەر قانداق بىر كىشىنىڭ ھەق ۋە ھوقۇقلىرى بەلگىلەنگەن.
11. ھەر بىر ئادەم ئۆزىنىڭ ھوقوقى ۋە مەجبۇرىيتىنى بىكىتىشتە ۋە ھەرقانداق جىنايى قىلمىشتا مۇستەقىل ۋە تەرەپسىز سوتتا تولۇق باراۋەرلىك، ئادىل ۋە ئاشكارا سوتلىنىش ھەققى بار.
جىنايەت ھۆكۈمى چىقىرىلغان ھەر قانداق بىر كىشىنىڭ ئاقلىنىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان پۈتۈن پاكىتلارنىڭ كۆرسىتىلىشى، خەلقكە ئوچۇق ھۆكۈم چىقىرىش ئۇسۇلى بىلەن جىنايىتى قانۇن بويىچە ئىسپاتلانمىغۇچە گۇناھسىز دەپ قارىلىدۇ.
12. تەكشۈرىلىۋاتقاندا يەرلىك ياكى خەلقئارالىق قانۇنغا قارشى چىقمىغان ئاساستا قىلغان ھەرقانداق ھەرىكىتى جىنايەت ھېساپلانمايدۇ. ھېچكىمنىڭ ئۆتكۈزگەن جىنايىتىگە قانۇندا بەلگىلەنگەندىن ئېغىر جازا بېرىشكە بولمايدۇ.
13. ھەر قانداق كىشىنىڭ ھەرقانداق بىر دۆلەتتە ساياھەت قىلىش، ئولتۇراقلىشىشى ھوقوقى بار. ھەرقانداق بىر كىشىنىڭ، ئۆز ۋەتىنى ۋە باشقا دۆلەتلەردىن ئايرىلىش ۋە قايتىپ كىلىش ھوقوقى بار.
ھەقىقىي سىياسىي ماھىيتى بولمىغان ياكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەقسىتى ۋە پرىنسىپىغا زىت ھەرىكەتلەر تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان ئەيىپلەش دىلوسىدا، بۇ ھوقۇقنى تەلەپ قىلشقا بولمايدۇ.
15. ھەر قانداق بىر كىشىنىڭ بىر دۆلەتنىڭ گراجدانى بولۇش ھوقوقى بار.
ھېچكىمنىڭ دۆلەت تەۋەلىكىنى خالىغانچە  ئۆزگەرتىۋىتىشكە بولمايدۇ، ھەر قانداق بىر كىشىنىڭ ئۆز دۆلەت تەۋەلىكىنى ئۆزگەرتىش ھەققى بار.
16. قۇرامىغا يەتكەن ئەر ۋە ئاياللارنىڭ دۆلەت تەۋەلىكى ۋە ئىرقى ۋە دىنىدەك ھېچقانداق توسالغۇغا ئۇچرىماستىن، توي قىلىپ ئائىلە قۇرۇش ھوقۇقى بار. توي قىلىشتا ۋە ئاجرىشىشتا ھەرقانداق ھەق-ھوقۇقلىرى باپباراۋەردۇر.
17. ھەر بىر كىشىنىڭ ئۆز ئالدىغا ياكى ئورتاقلىشىلغان مال- مۈلۈك ھوقوقى بار. ھېچكىمنىڭ مال- مۈلكىنى خالىغانچە تارتىۋېلىشقا بولمايدۇ.
18. ھەر بىر كىشىنىڭ چۈشەنچە، ۋىجدان ۋە دىن ئەركىنلىكى ھوقوقى بار بولۇپ، بۇ ھوقۇق دىن ۋە ياكى ئىتىقادىنى ئۆزگەرتىش، دىن ۋە ئىتىقادنى يالغۇز ياكى توپلىشىپ ئوچۇق ئاشكارا ئۆگۈتۈش، ئەمەلىيلەشتۈرۈش ۋە رىئايە قىلىش قاتارلىقلار ئەركىنلىكلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
19. ھەر بىر كىشىنىڭ سۆز ۋە پىكىر ئەركىنلىكى باردۇر. بۇ ھوقۇق ھەرقانداق بىر يول بىلەن ۋە ياكى دۆلەت چىگرىسى ھالقىپ ئۇچۇر ۋە پىكىرلەرگە ئېرىشىش، ئۇچۇرلارنى تارقىتىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
20. ھەر بىر كىشى تىنچلىق ئاساسىدا يىغىلىش ۋە تەشكىللىنىش ھوقوقىغا ئىگە. ھېچكىمنى بىر تەشكىلاتقا ئەزا بولۇشقا زورلاشقا بولمايدۇ.
21. ھەر ئادەمنىڭ ئۇدۇللۇق يول بىلەن ياكى سايلانغان ۋەكىللەر ۋاستىسى بىلەن دۆلەتنى ئىدارە قىلىش ئىشلىرىغا قاتنىشىش ھوقوقىغا ئىگە.
ھەر بىر ئادەمنىڭ ئۆز دۆلىتىدىكى جەمئىيەت خىزمەتلىرىدىن پايدىلىنىش ھوقوقى بار.
خەلقنىڭ رايى، ھۆكۈمەت ئىگىدارچىلىكىنىڭ ئاساسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ راي، باراۋەرلىك ئاساسىدا ئاشكارە ياكى يوشۇرۇن، بەلگىلىك ۋاقىتتا بىر ئۆتكۈزىلىدىغان ھەقىقىي سايلام بىلەن بەلگىلىنىدۇ.
22. جەمئىيەتنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ھەر بىرەيلەننىڭ جەمئىيەت بىخەتەرلىك ھوقوقى بار. يەرلىك ۋە خەلقئارالىق ئىش بىرلىكى قاتارلىق يوللار بىلەن ھەر دۆلەتتىكى تەشكىلاتلىشىش مەنبەسىگە قاراپ ۋاز كېچەلمەس بولغان ئىقتىسادى، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي ھوقۇقلىرىنى يۈرگۈزۈش ھەققى بار.
23. ھەر بىرەيلەننىڭ ئىشلەش، خىزمىتىنى تاللاش، ئادىل ۋە قولاي شارائىتلار ئاستىدا ئىشلەش، ئىشسىزلىككە قارشى تەدبىر ئېلىش ھوقوقلىرى بار.
ھەممە كىشىنىڭ، ھەرقانداق بىر ئايرىمچىلىققا ئۇچرىماستىن، ئوخشاش بىر ئىشتا ئوخشاش مائاش ئېلىش ھەققى بار.
ھەر بىرەيلەننىڭ مەنپەئەتلىرىنى قوغدىشى ئۈچۈن، ئىشچىلار بىرلىكى قۇرۇش ۋە ئەزا بولۇش ھەققى بار.
25. ھەممە كىشىنىڭ ئۆزى ۋە ئائىلىسىنىڭ ساغلاملىقى ۋە راھەت ياشىيالىشى ئۈچۈن يىتەرلىك بولغان ياشاش شەرتلىرىگە ئىگە بولۇش ھوقوقى بار. بۇ ھوقوق، يىمەك- ئىچمەك، كىيىم-كىچەك، تۇرالغۇ ۋە ساغلاملىق بۇيۇملىرى بىلەن كېرەكلىك بولغان ئىجتىمائىي خىزمەتتىن باشقا يەنە ئىشسىزلىك، كېسەللىك، مېيىپلىق، تۇل قېلىش، قېرىلىق ياكى قولىدىن كەلمەيدىغان ئېغىر شارائىتلاردا كۈن كەچۈرەلمەسلىك قاتارلىق ئەھۋاللاردا بىخەتەرلىككە ئېرىشىش ھوقوقىنمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئانا ۋە بالىلارنىڭ ئالاھىدە كۈتۈنۈش ۋە ياردەم ھەققى بار. پۈتۈن بالىلار، نىكاھلىق ياكى نىكاھسىز تۇغۇلغان بولسۇن ئوخشاش جەمئىيەت تەرىپىدىن قوغدىلىش ھوقوقى بار.
26. ھەممە كىشى ئوقۇ-ئوقۇتۇش ھوقوقىغا ئىگە. ئوقۇ-ئوقۇتۇشتا باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مائارىپى ھەقسىز، باشلانغۇچ مائارىپى مەجبۇرىيدۇر. ئالىي مائارىپ ھەربىرەيلەننىڭ قابىلىيتىگە قاراپ باراۋەرلىك ئاساسىدا تەمىنلىنىدۇ.
ئوقۇ-ئوقۇتۇش، ئىنسان خاراكتىرىنىڭ يىتىلىشىگە، ئىنسان ھەقلىرىگە ۋە ئاساسىي ئەركىنلىكلەرگە ھۆرمەت قىلىشنى ئۆگىتىشنى ئاساس قىلغان بولىشى كېرەك. مائارىپ تەربىيسى، پۈتۈن مىللەتلەر، ئىرقلار ۋە دىنى گۇرۇپلار ئارىسىدا ئۆز- ئارا چۈشىنىشنى،  دوستلۇقنى كۈچلەندۈرۈشنى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەرنىڭ تىنچلىقنى قوغداش يولىدىلى پائالىيەتلىرىنى كۈچلەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىشى كېرەك.
بالىلارغا بېرىلىدىغان مائارىپ تەربىيسىنى تاللاش ھوقوقى ئەڭ ئاۋال ئاتا- ئانىلارغا بېرىلگەن.
ھەممە كىشىنىڭ ئۆز كەشپىياتى بولغان بىلىم، يېزىق ۋە سەنئەت ئەسەرلىرىدىن  ئوتتۇرىغا چىققان ماددى مەنىۋى مەنپەئەتىنى قوغداش ھوقوقى بار.
28. ھەممە كىشىنىڭ بۇ باياننامىدە كۆرسىتىلگەن ھەق- ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەرنىڭ ئەمىلىلەشكەن بىر ئىجتىمائىي ۋە خەلقئارالىق تۈزۈمگە ئېرىشىش ھەققى بار.
29. ھەممە كىشىنىڭ، خاراكتېرىنىڭ پۈتۈنلەي ۋە ئەركىن ھالەتتە تەرەققىي قىلىشىغا تۈرتكە بولغان بىردىنبىر يەر جەمئىيەتكە قارشى مەسئۇلىيەتلىرى بار.
ھەر بىر كىشى ھەق-ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلىرىنى قوللانغاندىلا، باشقىلارنىڭمۇ ھەق-ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكىگە ھۆرمەت قىلغىلى،  دېموكراتىك بىر ئىجتىمائىي ئەخلاق، ئىجتىمائىي تۈزۈم ۋە راھەت ياشاش مەقسىتىنىڭ ئىشقا ئاشۇرىلىشىنى قانۇندا بەلگىلەنگەن چەك- چېگرا دائىرىسىدە بەلگىلىگىلى بولىدۇ.
بۇ ھەق- ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەرنى ھەرقانداق شارائىت ئاستىدا بىرلەشكەن دۆلەتلەرنىڭ مەقسىتى ۋە پرىنسىپلىرىغا قارشى ئىشلىتىشكە بولمايدۇ.
30. بۇ باياننامىنىڭ ھېچقايسى بىر ماددىسى، ھەرقانداق بىر دۆلەت، تەشكىلات ياكى شەخسكە بۇ يەردە كۆرسىتىلگەن ھەقلەردىن خالىغان بىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش مەقسىتىدە ھەرقانداق بىر پائالىيەت ياكى ھەرىكەت ئۇيۇشتۇرۇش ھوقوقىنى بەرمەيدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
تۆمۈر داۋامەت
جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇنەۋۋەر ئەزاسى، سادىق كوممۇنىزم جەڭچىسى، پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ مىللەتلەر خىزمىتىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن رەھبىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مۇنەۋۋەر ئوغلانى، 8- نۆۋەتلىك، 9-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى يولداش تۆمۈر داۋامەت 2018-يىلى 12-ئاينىڭ 19-كۈنى سائەت 14دىن 20 مىنۇت ئۆتكەندە 92 يېشىدا بېيجىڭدا كېسەل سەۋەبىدىن ۋاپات بولدى.
تەرجىمھالى
تۆمۈر داۋامەت 1927-يىلى6-ئايدا تۇرپان ۋىلايىتىنىڭ توقسۇن ناھىيەسىدە دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئالىي تېخنىكوم مەلۇماتىغا ئىگە. 1952-يىلى 12-ئايدا جۇڭگو كومپارتىيەسىگە كىرگەن، 1950-يىلى 5-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان.
سابىق مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ج ك پ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئاپتونوم رايوننىڭ رەئىسى بولغان.
1950-يىلىدىن 1954-يىلىغىچە، شىنجاڭ توقسۇن ناھىيەسى ئىككىنچى رايون 3-يېزىسىنىڭ باشلىقى، رايوننىڭ مۇئاۋىن باشلىقلىقىنى ئۆتىگەن.
1954-يىلىدىن 1964-يىلىغىچە، شىنجاڭ توقسۇن ناھىيەسىنىڭ ھاكىمى، ج ك پ توقسۇن ناھىيەلىك پارتكومنىڭ بىرىنچى شۇجىسى، تۇرپان مەركىزىي ناھىيىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان. (ئارلىقتا: مەركىزىي مىللەتلەر ئىنىستىتۇتى سىياسىي فاكۇلتېتىنىڭ تەتقىقات سىنىپىدا ئوقۇغان)
1964-يىلىدىن 1968-يىلىغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
1968-يىلىدىن 1974-يىلىغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنقىلابىي كومىتېت ئىشلەپچىقىرىش قوماندانلىق گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
1974-يىلىدىن 1978-يىلىغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنقىلابىي كومىتېت دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق ئىنقىلابىي كومىتېت داجەيدىن ئۆگىنىش ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، ئاپتونوم رايونلۇق ئىنقىلابىي كومىتېت دېھقانچىلىق چارۋىچىلىق ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
1978-يىلىدىن 1979-يىلىغىچە، ج ك پ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى (شۇ چاغدا 1 - شۇجى تەسىس قىلىنغان)، ئاپتونوم رايونلۇق ئىنقىلابىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
1979-يىلىدىن 1985-يىلىغىچە، ج ك پ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى (شۇ چاغدا 1-شۇجى تەسىس قىلىنغان)، ئاپتونوم رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
1985-يىلىدىن 1993-يىلىغىچە، ج ك پ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئاپتونوم رايوننىڭ رەئىسى بولغان.
1993-يىلىدىن 1994-يىلىغىچە، 8-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ج ك پ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئاپتونوم رايوننىڭ رەئىسى بولغان.
1994-يىلىدىن 1996-يىلىغىچە، 8-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ج ك پ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
1996-يىلىدىن باشلاپ 8-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
1998–يىلى 3-ئايدىن 2003-يىلى 3-ئايغىچە 9-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
ئۇ ج ك پ 12-، 13-، 14-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى. 5-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، 8-نۆۋەتلىك، 9-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
12-ئاينىڭ 21-كۈنى چۈشتىن بۇرۇن باباۋشەن ئىنقىلابىي قۇربانلار قەبرىستانلىقى زالى سۈكۈتكە چۆمگەن بولۇپ، ماتەم مۇزىكىسى تۆۋەن ئاۋازدا ئاڭلىنىپ تۇراتتى. زالنىڭ ئۇدۇل تەرىپىگە «يولداش تۆمۈر داۋامەتكە چوڭقۇر تەزىيە بىلدۈرىمىز» دېگەن قارا تەگلىك ئاق خەتلىك پىلاكات، ئاستىغا يولداش تۆمۈر داۋامەتنىڭ سۈرىتى ئېسىلغان ئىدى. يولداش تۆمۈر داۋامەتنىڭ جەسىتى گۈل-چېچەكلەر ۋە ئارچا ئارىسىغا قويۇلغان، ئۈستىگە جۇڭگو كومپارتىيەسىنىڭ  قىپ-قىزىل پارتىيە بايرىقى يېپىلغان ئىدى.
چۈشتىن بۇرۇن سائەت توققۇز يېرىملاردا، شى جىنپىڭ، لى كېچياڭ، لى جەنشۇ، ۋاڭ ياڭ، ۋاڭ خۇنىڭ، جاۋ لېجى، خەن جېڭ، ۋاڭ چىشەن قاتارلىقلار ماتەم مۇزىكىسى ئىچىدە ئاستا قەدەملەر بىلەن يولداش تۆمۈر داۋامەتنىڭ جەسىتى ئالدىغا كېلىپ سۈكۈتتە تۇرۇپ تەزىيە بىلدۈردى،  يولداش تۆمۈر داۋامەتنىڭ جەسىتىگە ئۈچ  تازىم قىلدى ھەمدە يولداش تۆمۈر داۋامەتنىڭ ئۇرۇق- تۇغقانلىرى بىلەن بىرمۇ - بىر قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ  ھال سورىدى.
پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ ئالاقىدار رەھبەرلىرىمۇ باباۋشەنگە بېرىپ ئۇنىڭ جەسىتى بىلەن ۋىدالاشتى ياكى تۈرلۈك شەكىللەر ئارقىلىق تەزىيە بىلدۈردى. مەركەز ۋە دۆلەت ئورگانلىرىدىكى ئالاقىدار تارماقلارنىڭ مەسئۇللىرى، يولداش تۆمۈر داۋامەتنىڭ ھايات ۋاقتىدىكى دوستلىرى ۋە يۇرتداشلىرىنىڭ ۋەكىللىرىمۇ  ئۇنىڭ جەسىتى بىلەن ۋىدالاشتى.
يىلنامە - تەقۋىم
يىلنامە - تەقۋىم
ئومۇمەن ئەجدادلىرىمىز بىر يىللىق ئىشلەپچىقىرىش پائالىيىتىنى، ئالايلۇق، قانداق ۋاقىتتا قانداق ئوۋغا چىقىش، چارۋا مالنى قانداق ۋاقىتتا كۆككە قويۇش، قانداق ۋاقىتتا كۈزلەككە، قانداق ۋاقىتتا قىشلاققا يۆتكىلىش، قانداق ۋاقىتتا قوشقار، ئايغىر، بۇقىغا قويۇش، قانداق ۋاقىتتا تۆل ئېلىش؛ قانداق ۋاقىتتا قوشقا چىقىپ ئۇرۇق سېلىش، قانداق ۋاقىتتا قانداق پەرۋىش قىلىش، قانداق چاغدا ئۇرۇپ - يىغىش، باغ - ۋاران پەرۋىشىنى قانداق قىلىش، قانداق ۋاقىتتا ئوسا قىلىش. . . قاتارلىق تىرىكچىلىك ئىشلىرىنى شۇ يىلنامە بويىچە قىلىشقان ۋە بۇ يىلنامىگە چىڭ ئەقىدە قىلىپ ئادەتلەنگەن. ئۇلار ئۆز ئەقىدىلىرىگە خىلاپەن ئىش كۆرگەندە ھەرخىل زىيان - زەخمەتلەرگە ئۇچرىغان. 
يەتتە يۇلتۇز (پلانېت)، ئون ئىككى بۇرچ ۋە مۆچەلنىڭ ئاتىلىشى: 
پلانېتلار: سەكەنتىر (ساتۇن). 
كورود (مارس). 
ئارزۇ (مېركۇرىي). 
قۇياش 
يالچىق (ئاي) 