cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تەجەللى
ئۇلۇغ ئالىم ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ھاياتىي
تەجەللىنىڭ قوقانلىق شائىر مۇھى، شائىر زاكىرجان خال مۇھەممەد ئوغلى فۇرقەت ⒁، گۇمىلىق شائىر ئىسمائىل ھاجى قاتارلىقلار بىلەن ئالماشتۇرغان خەتلىرى بۇنىڭ دەلىلىدۇر. تەجەللى مۇھىنىڭ دوستلۇق خېتىگە نەزمە يېزىپ، مۇنداق جاۋاب قايتۇرىدۇ ⒂.
ئابى ھايات ئىچكەن كەبى مەسىھ قولىدىن،
سېنىڭ شېرىن سۆزلىرىڭدىن تىرىلىپ كەتتىم.
فۇرقەت گويا تولا قەدەھ مەي ئۇزارتقاندەك،
سېنىڭ لەتىپ مەكتۇبىڭنى بەردى سۆيۈندۈم.
فۇرقەت قەلبلەر تېۋىپىدۇر دائىم ساق بولسۇن،
خەت تاپشۇرۇپ بېرەلىدى دىللەرگە شىپاھ،
سەن ياخشى سۆز بۇلبۇلى سەن سايرا ۋەر مۇدام،
مانا بۇ جاۋاب خەتتىن تەجەللىنىڭ مۇھىغا بولغان كۆڭۈل ئىزھارى ۋە تەشەككۈرىنى، مۇھىنىڭ نەتىجىسىگە بولغان قايىل بولۇش ھېسسىياتىنى، تىلەكداشلىق پوزىتسىيىسىنى، شۇنداقلا ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇقنىڭ ئىنتايىن چوڭقۇر– قويۇقلۇقىنى ھەم بۇ دوستلۇقنىڭ مۇستەھكەملىنىشىدە فۇرقەتنىڭ ۋاسىتىلىك رول ئوينىغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. تەجەللىنىڭ شان– شۆھرىتى ئەينى دەۋردە يالغۇز قاغىلىققىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن شەرقىي ئاسىيا، ھەتتا ئوتتۇرا ئاسىياغا قەدەر تارقىلىشى ئۇنىڭ بىر قىسىم دۈشمەنلىرىنىڭ قاتتىق ھەسەتخورلۇقىنى قوزغايدۇ. شۇنىڭ بىلەن تەجەللىنى يوقىتىش كويىغا چۈشكەن بۇ چۈپرەندىلەر ئۆزئارا تېپىشىپ، بۇلۇڭ– پۇشقاقلاردا ئېغىز– بۇرۇن يالىشىپ، تەجەللىگە قارشى بىرلەشمە سۇيىقەست پىلانلاپ، جاي– جايلارغا ئادەم ئەۋەتىپ، تەجەللىنىڭ كىتاب ئەسەرلىرىنى يىغىپ يەركەندە ئوت قويۇپ كۆيدۈرۈۋېتىدۇ.
ئۇنىڭدىن كېيىن تەجەللىنى قاغىلىقتىكى مۇھەممەد نىياز بېگىم دېگەن كىشى يېتىملىقۇم يېزىسىنىڭ كاسكى مەھەللىسىگە تەكلىپ قىلىدۇ. تەجەللى مەرھەمەت قىلىپ كېلىپ بۇ يەردە 25يىلغا يېقىن تۇرۇپ، ھىجىرىيە 1345– يىلى (مىلادىيە 1927– يىلى) رامىزان ئېيىنىڭ 11– كۈنى سەيشەنبە كەچ 73 يېشىدا كېسەللىك بىلەن ئالەمدىن ئۆتىدۇ. ئالىمنىڭ جەسىتى قاغىلىق ناھىيە بازىرى مەركىزىدىن بەش چاقىرىم يىراقلىقتىكى غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان كاسكا مازىرىغا دەپنە قىلىنىدۇ.
ئالىم ئوتتۇرا بوي، چاچ– ساقاللىرى قويۇق، ئۇستىخانلىرى چىڭ، قاڭشارلىرى ئىنچىكە، چىرايلىق ۋە تۈز، بۇغداي ئۆڭلۈك، گۈلدەك ئېچىلغان تەبەسسۇملۇق، چىرايىدىن مېھىر– مۇھەببەت جۇلالاپ، كۆزلىرىدىن تەپەككۇر نۇرلىرى يېغىپ تۇرىدىغان، جەسۇر ئىرادىلىك كىشى بولۇپ، ئىلمىي مەشغۇلاتى كۆپ، تۇرمۇشى رىيازەت بىلەن ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن ۋۇجۇدى ئورۇقراق ئىدى.
تەجەللى ئوغۇللارنىڭ ئۈچىنچىسى بولۇپ، تەجەللىنىڭ ئىككى ئاكىسىنىڭ چوڭىنىڭ ئىسمى سەبدەر ئىلى، كىچىكىنىڭ ئىسمى ھەيدەر ئىلى ئىكەن. ئەنگلىيە ھىندىستاننى ئىشغال قىلغان ئۇرۇش ۋەزىيىتىدە ئۇلار ئۆلۈپ كەتكەن، تەجەللىنىڭ ئۆگەي ئانىسى بۈبى خەدىچە خېنىم، تەجەللى ھەزرەتنىڭ ئانا بۆلەك بىر تۇغقانلىرى: مۇنىردىنخان ھەزرىتىم، نۇسرىدىنخان ھاجىم، سەئىد پارۇخخان ھەزرىتىم، مەختۇم خېنىم، مەپىزە خېنىم قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. نۇسىردىنخان ھاجىم گۇما ناھىيىسىنىڭ قوشتاغ يېزا ئىسمىسسىلا كەنتىدە ياشاپ ئالەمدىن ئۆتكەن، ئۇنىڭ نەۋرىلىرىدىن: ئىسراپىلخان بار، قالغان تۆت بىر تۇغقىنىنىڭ ئەۋلادلىرى قاغىلىق ناھىيىسىنىڭ زوڭلاڭ يېزا دۆڭچاقار، ئايكەنت، قاغىچى، قاراڭغۇ ئېغىز قاتارلىق كەنتلەردە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. تەجەللى ھەزرەت ئىككى قېتىم ئۆيلەنگەن. تۇنجى ئايالىدىن تۆت ئوغۇل، تۆت قىز پەرزەنت كۆرگەن. بۇ ئايالىنىڭ ئىسمى بۈبى مەينىسا خېنىم بولۇپ، زوڭلاڭ مازىرىنىڭ شەيخى يۇنۇس شەيخىمنىڭ قىزى. ئىككىنچى ئايالى زىننەت خېنىم گۇمىنىڭ پىشنا يېزىسىدىن بولۇپ، ئۆزىنىڭ تۇغقانلىرىدىن ھېسابلىنىدۇ. ئىككىنچى ئايالىدىن كارامەتنىسا خېنىم ئىسىملىك بىر قىزى بولغان. بىرىنچى ئايالىدىن بولغان بالىلىرىنىڭ ئىسىملىكى: سەئىد ئەبۇلھۇداخان، سەئىد رۇھۇلھۇداخان، سەئىد نۇرۇلھۇداخان، سەئىد زورۇلھۇداخان، قەمەرنىسا خېنىم، بۈبى ئالىي خېنىم، ھاسسانى خېنىم، مەھبۇبە خېنىم قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
تەجەللىنىڭ ئىجادىي پائالىيىتى
تەجەللى يازغان ئەدەبىيات، تېبابەت، پەلسەپە، دىن ئىلمىگە دائىر كۆپلىگەن مول مەزمۇنلۇق نادىر ئەسەرلەردىن خەلق قولىدا ساقلىنىپ قالغان ‹‹بەرق تەجەللى›› ⒃، ‹‹سەبەق مۇجەللى›› ناملىق 114 بەتلىك چوڭ ھەجىملىك شېئىرىي دىۋانى بىلەن خوتەن، گۇمىدا ياشىغان مەزگىللەردە يازغان شېئىرلىرىدىن جەملەنگەن ۋە 20– ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئۇيغۇر يېزىقىدا بۇلغارىيىدە نەشر قىلىنغان ‹‹دىۋان تەجەللى›› ناملىق ئەسىرى ۋە شۇ زاماندىكى تۈركىيە سۇلتانى ئابلىمىت خانغا يېزىپ تەقدىم قىلغان ‹‹رەيىت›› ⒄ ناملىق كىتابى ھەمدە ‹‹دىۋان ئەرەبى›› ⒅، ‹‹مەجمەئەتۇل قەسايئىد›› ⒆، ‹‹سەبدەر نامە›› ⒇، ‹‹تىلسىم ئىشىق››، ‹‹ساقى نامە››، ‹‹مۇراققى كەلىمە شېرىف›› قاتارلىق كىتابلىرى يېقىنقى زامان ئەدەبىياتىمىزدىكى قىممەتلىك بەدىئىي يادىكارلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ‹‹بەرەقى تەجەللى››، ‹‹سەبەقە مۇجەللى›› ناملىق توپلىمى ئالىمنىڭ ھىندىستاندىكى ئوقۇش مەزگىللىرىدىن تارتىپ تاكى 19– ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئۇيغۇرچە، پارسچە، ئەرەبچە ۋە ھىندى تىللىرىدا يازغان شېئىرلىرىدىن مۇجەسسەملەنگەن 17– پارچە قەسىدە، 31– پارچە مۇسەددەس، 15 پارچە ھەر خىل تېمىدىكى شېئىرلىرىدىن ۋە شائىرنىڭ دوستلىرىغا يازغان نەزمىلىك سالام خەتلىرىدىن تەركىب تاپقان لىرىك شېئىرلار توپلىمىدىن ئىبارەت. ئالىم توپلىمىدىكى شېئىرلىرىنى زور ئىجتىھات بىلەن بەدىئىي جەھەتتىن كامالەتكە يەتكۈزگەنلىكتىن، ئەينى ۋاقىتتا ئالىمنىڭ ھايات چاغلىرىدىن باشلاپلا، كونا مەكتەپلەردە ئەدەبىيات دەرسلىكى قىلىپ ئوقۇلغان، ئۇنىڭ شېئىرلىرى ئوي– پىكىرلىرىنىڭ چوڭقۇرلۇقى، پەلسەپىۋى مۇلاھىزىسىنىڭ ئۆتكۈرلۈكى، مەنتىقە باغلىنىشچانلىقىنىڭ كۈچلۈكلۈكى، تىلىنىڭ گۈزەل، نەپىسلىكى، ئىپادىلەش ۋاسىتىلىرىنىڭ خىلمۇخىل رەڭدارلىقى ھەمدە بەدىئىي سۈپەتلەش ئېلېمېنتلىرىغا باي بولۇش، كۈچلۈك لوگىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولۇشتەك خۇسۇسىيىتى بىلەن ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىدۇ. مەسىلەن:
سەنسىز ئۆلسەم باغ ئارا، ئول باغ مېھنەت تاغىدۇر،
سەن بىلەن باغ ئىچرە يۈرسەم تاغ جەننەت باغىدۇر.
(سەن بولمىساڭ باغ ئىچرە يۈرگىنىم بىلەن ئۇ باغ ماڭا زۇلۇمنىڭ تېغىدۇر، سەن بىلەن تاغدا يۈرسەم ئۇ تاغ ماڭا جەننەتنىڭ بېغىدۇر)
بۇ مىسرالاردىن شائىرنىڭ يۇقىرىقى ھېسسىياتىنى قىسمەن بولسىمۇ چۈشىنىۋېلىش مۇمكىن، شائىر ھۈسەيىنخان تەجەللى بىلىم ئۆگىنىش، مائارىپ بىلەن شۇغۇللىنىشنى خاسىيەتلىك ئىش دەپ بىلىدۇ. ‹‹دۇنياغا كېلىش ۋە ياشاشتىن مەقسەت، بەخت– سائادەت يارىتىش ۋە بىلىم ئېلىش ئۈچۈندۇر›› دېگەن ئىلغار قاراشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. جۈملىدىن، ‹‹ھايات گۈلىستانىغا››، ‹‹شامالدەك ئۇچۇپ كىرىپ››، ‹‹چىمەن ئىچىدە بەزمە قۇرايلى›› دەپ يېزىپ، ئەجىر ھەم مېھنەت بىلەن ھايات ھۇزۇرىنى قولغا كەلتۈرۈشىنى تەكىتلەيدۇ.
ھەقايىقدە گاھ ئەجدىھادەك ئۇرۇپ دەم،
باھاردا ۋە فايوق غەنىيمەتتۇر ئول كىم،
چىمەن ئىچرە، بىر بەزمە ئىشرەت قۇرەلىم.
ھەقىقەت ئىلمىدە ئەجدىھاغا ئوخشاش دەم تارتىپ مائارىپتا يولۋاس سۈپەت يۈرەيلى، باھارنىڭ ۋاپاسى يوق ئۇنى غەنىيمەت بىلىپ، گۈلشەن ئارا ئىشرەت بەزمىسى قۇرايلى).
1895– يىلى ئۈستۈن ئاتۇشتىكى مۇساباي ھاجى ۋاپات بولۇش ئالدىدا، ئۇغۇللىرىغا ‹‹ھەزرىتى ھەبىب ئەجەم›› مازىرىنى ياساپ چىقىشنى ۋە يېنىغا ئازادە مەكتەپ بىنا قىلىشنى ۋەسىيەت قىلىدۇ. مۇشۇ ۋەسىيەت بويىچە ‹‹ھەزرىتى ھەبىب ئەجەم›› مازىرى بىلەن ئۇنىڭ يېنىدىكى ھۈسەينىيە مەكتىپىنىڭ ئۇلۇغ قۇرۇلۇشى 1896– يىلى رەسمىي ئىش باشلىنىپ، 1898– يىلى ئىككى يىلغا يېتەر– يەتمەي گۈمبەز مۇنارىسى ئاسمانغا بوي تارتقان كۆركەم مازار بىلەن ئازادە سېلىنغان يېڭى مەكتەپ بىناسى ئىكساقتا قەد كۆتۈرىدۇ. بۇنى كۆرگەن تەجەللى ئۆزىنىڭ مەدھىيە شېئىرىدا بۇ ئىككى چوڭ قۇرۇلۇشنى ياساشقا ۋەسىيەت قالدۇرغان مۇساباي ھاجىغا ۋە بۇ ئىشنى ئەمەلىي ھەرىكىتى بىلەن بەجا كەلتۈرگەن ھۈسەيىن ھاجى بىلەن باھاۋۇدۇن بايغا ۋە قۇرۇلۇشنى سالغۇچى ماھىر ئۇستىلارغا يۇقىرى بەدىئىي سەۋىيىگە ئىگە غەزىلىي تەشەككۈر ئېيتىدۇ.
تەجەللى 19– ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا يازغان بۇ قەسىدىسىدە ‹‹ھەبىب ئەجەم مازىرى›› ۋە ئۇنىڭ يېنىدا تەسىس قىلىنغان ‹‹ھۈسەينىيە›› مەكتىپىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى ھەمدە بۇ ئىككى بىنانىڭ قۇرۇلۇشىدا مەردلىك كۆرسەتكەن مۇسا ھاجىم ۋە ئۇنىڭ ۋەسىيىتى بىلەن بۇ قۇرۇلۇشقا بەل باغلىغان ئوغۇللىرى ھۈسەيىن ھاجى، باھاۋۇدۇن بايلارنى ئىنتايىن يۈكسەك بەدىئىي تىل بىلەن مەدھىيىلىگەن.
ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ‹‹بەرق تەجەللى›› ناملىق شېئىرلار توپلىمىغا كىرگۈزۈلگەن ‹‹قارا رەڭ ئاقتىن گۈزەل›› ماۋزۇلۇق قەسىدىسى ئالاھىدە خاراكتېرلىكتۇر. ھۈسەيىنخان بۇ قەسىدىدە ئۆتكۈر پەلسەپىۋى مۇلاھىزىسى ئارقىلىق ‹‹قارا›› بىلەن ‹‹ئاق››نىڭ ئۆزئارا باغلىنىشلىقىنى ۋە زىددىيەتلىرىنى كۆركەم بىر بەدىئىي شەكىلدە ئۇتۇقلۇق ئىپادىلەپ بەرگەن.
قەسىدىدە ‹‹ئاق››، ‹‹قارا›› سۆزى باشتىن– ئاخىر مەجازى ۋاسىتە سۈپىتىدە قوللىنىلغان، ئۇنىڭدىن بىز پىشقان بىر پەيلاسوپنىڭ ئىجتىمائىي پەلسەپىۋى ئانالىزلىرىدىن ھادىسە ۋە شەيئىلەرگە بولغان ئوبيېكتىپ باھالىرىنى، مەلۇم قىممەتكە ئىگە ئىلمىي چۈشەنچىلىرىنى ھېس قىلالايمىز.
تەجەللى ئىجادىيىتىنىڭ خۇسۇسىيىتى ھەققىدە يەنە شۇنىمۇ ئېيتىشقا تېگىشلىككى، ئۇنىڭ شېئىرلىرىدا لىرىك ھېسسىيات چوڭقۇر ئىپادىلەنگەن. ھايات ھادىسىلىرىگە بولغان چۈشەنچە ۋە باھالار بىر قەدەر كەڭ ئەكس ئەتتۈرۈلگەن، بولۇپمۇ شائىرنىڭ شېئىرلىرى بەدىئىي سۈپەتلەش ئېلېمېنتلىرىغا باي بولۇش خۇسۇسىيىتى بىلەنمۇ كۆزگە چېلىقىدۇ.
بولدى چۈن زەررىن لەۋا سۈبىھ ئاقلىقىدىن نۇرى بار،
قىلدى ئالەم ئەرسەسىدىن قارا تۈن فەۋجى فىرار.
كەيمىش ئېردى قارا ئەتلەستىن ھاۋا بىر تەيلىسان،
ئانى مېھىر ئەتتى زىيا تىرناغى بىرلە تار تار.
چەشمائى خۇرشىد نۇر ئەمۋاجى بىرلە دەھىرنىڭ،
يۇپ يۈزىدىن قارسىن كۆزگۈدەك ئەتتى ئابدار.
(سۈبھى ئاق نۇرىدىن ئالتۇن بايرىقىنى تىكلىگەن ئىدى، ئالەم سەھنىسىدىن تۈننىڭ قارا گۇرۇھى قاچتى.
قارا ئەتلەستىن پۈركەنجى تون كىيىۋالغان ھاۋانىڭ قارا تونىنى قۇياش نۇر تىرنىقى بىلەن تال تال قىلىپ يىرتىۋەتتى.
قۇياشنىڭ نۇر دولقۇنلىرى جاھاننىڭ يۈزىدىكى قارىنى (قاراڭغۇلۇقنى) يۇيۇپ، سۈپسۈزۈك ئەينەكتەك روشەن قىلدى).
بۇ مىسرالاردا قوللىنىلغان ئوخشىتىش، مۇبالىغە، جانلاندۇرۇش، روشەن سېلىشتۇرۇش ۋە ئىلمىي يەكۈن قاتارلىق ئىستىلىستىكىلىق ۋاسىتىلەر ھەرقانداق كىشىنى ئالاھىدە جەلپ قىلىدۇ.
ھۈسەيىنخان (تەجەللى)نىڭ ئىجادىيەتلىرىدە پارس تىلىدا يېزىلغان شېئىرلارمۇ كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ئۇنىڭ پارسچە شېئىرلىرىدىن ئۇنىڭ پارس تىلىغا ماھىر كىشى ئىكەنلىكىنى، بۇ تىلدىمۇ ئەسەرلەر يارىتىشقا ئالاھىدە قابىلىيىتى بارلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
شائىرنىڭ ‹‹بەرق تەجەللى››، ‹‹سەبەق مۇجەللى›› ناملىق ئەسىرىمۇ ئاساسەن ئىشق– مۇھەببەت تېمىسىدا يېزىلغان بولۇپ، ئاپتور ئۇنىڭدا مۇھەببەتنى ۋاسىتە قىلىش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ ھايات، گۈزەللىكنى قىزغىن سۆيۈش، ۋەتەنپەرۋەرلىك، ئازادلىق، ھۆرىيەتكە ئىنتىلىشتەك ئىلغار ۋە جەڭگىۋار قاراشلىرىنى ئىپادىلەپ، ئىجتىمائىي تۈزۈم كەلتۈرۈپ چىقارغان ئادالەتسىزلىك، تەڭسىزلىكنى چوڭقۇر پاش قىلغان. ساداقەت، سەمىمىيەت، مۇھەببەت قاتارلىق ئالىيجاناب ئىنسانىي پەزىلەتلىرىنى ئۇلۇغلاپ، ساختىپەزلىك، زالىملىققا ئوخشاش رەزىل، ئىپلاس قىلمىشلارنى كەسكىن قارىلىغان.
ئۇ يەنە ‹‹تېببىي ئەزەم›› ناملىق پارسچە تېبابەت كىتابىنى قاغىلىقنىڭ زوڭلاڭدا ياشىغان مەزگىلىدە ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان بولسىمۇ، كېيىن مەلۇم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن يوقىلىپ كەتكەن.
تەجەللىنىڭ قەبرىسى ۋە ئەسەرلىرىنىڭ رەتلىنىشى ھەمدە گۇمىدىكى ئۆيىنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى
تەجەللىنىڭ قەبرىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ يېڭىلاش خىزمىتى ياخشى ئىشلەندى. تەجەللى دەپنە قىلىنغاندىن كېيىن، قاغىلىق خەلقى ئالىمغا بولغان چوڭقۇر مۇھەببىتى ۋە ھۆرمىتى بىلەن قەبرىسىنىڭ چۆرىسىگە ياغاچتىن پەنجىرە ياسىغان، قەبرىنىڭ تۆت ئەتراپىغا بىر مو چامىسىدىكى دائىرىنى قورشىغان ھالدا قورۇ– تام ياسىغان ھەمدە قەبرە قورۇسىغا كىرىدىغان چوڭ ياغاچ دەرۋازا بېكىتكەن. ئازادلىقتىن كېيىن، بولۇپمۇ پارتىيە 11– نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت 3– ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن قاغىلىق ناھىيە بازارلىق ھۆكۈمەتنىڭ تەشكىللىشى بىلەن ئالىمنىڭ قەبرىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. بولۇپمۇ پارتىيىنىڭ 11– نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت 3– ئومۇمىي يىغىنىدىن بۇيان، پارتىيىنىڭ مىللىي ۋە دىنىي سىياسىتى پارلاق نۇرىنى چاچتى. 2– بىناكارلىق ئەترىتىدىكى ئۇستا نەققاشچىلار ۋە يەركەندىن چىققان ئۇستىكارلار قاغىلىقنىڭ بىشېرىق يېزىسىدىكى ئۇستا نەققاشچىلار تەرىپىدىن ئورنى يىتۇپ كېتەي دېگەن مەقبەرىنىڭ ئەسلىگە ۋارىسلىق قىلغان ئاساستا سەككىز پۇڭ دائىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىپ، پىششىق خىش بىلەن ئىككى يېرىم مېتىر ئېگىزلىكتە قورۇ– تام چۆرۈدى. قەبرىنى كۆركەم قىلىپ ياساپ، گۈل– نەقىش چىقىرىپ ياغاچ پەنجىرىنىڭ ئىچىگە ئالدى ھەمدە خىش، سېمونت، پولات چىۋىق بىلەن ئۇيغۇرچە نۇسخىدا قەبرىگە كىرىش ئىشىكى ۋە گۈمبەز چىقاردى ھەمدە چوڭ قاتناش يولىدىن قەبرىگە بېرىش ئۈچۈن، كەڭلىكى تۆت مېتىر، ئۇزۇنلۇقى 680 مېتىر قىلىپ يول ياسالدى. مەخسۇس بىر كىشىنى قەبرىنى مۇھاپىزەت قىلىشقا بېكىتتى. 2007 يىلى 10– ئاينىڭ باشلىرىغا قەدەر بۇ جاينى زىيارەت قىلىش ئۈچۈن، بۇ ناھىيىنىڭ ھەرقايسى يېزىلىرىدىن كەلگەندىن باشقا قوشنا ناھىيە، ۋىلايەتلەردىن بىر قىسىم يازغۇچى، شائىر، مۇخبىرلار، تەتقىقاتچىلار ۋە چەت ئەلدىن ئۇرۇق– تۇغقان يوقلاشقا كەلگەن ساياھەتچىلەردىن بولۇپ، نەچچە ئون مىڭلىغان كىشى بۇ مەقبەرىنى زىيارەت قىلدى.
شائىر ھۈسەيىنخان تەجەللى خوجا– ئىشانلارنىڭ پىتنە– پاساتلىرىدىن خالىي بولۇش مەقسىتىدە، شائىر ھەم خەتتات ئىسمائىل ھاجىمنىڭ تەكلىپى بىلەن شۇ زاماندا گۇما ناھىيىسىنىڭ كىلىياڭ يېزا كۇتام مەھەللىسىگە كېلىپ، بۇ يەردىكى سۈپۈرگە ئاخۇن دېگەن كىشىدىن بىر يۈرۈش ئۆي ۋە يەر سېتىۋالغان، كۇتام گۇما دەرياسى (تازغۇن دەرياسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) بويىغا جايلاشقان بولۇپ، قەدىمدىن باشلاپ يىپەك يولىنىڭ بىر تارمىقى مۇشۇ يەردىن كېسىپ ئۆتكەن. بۇ جاينىڭ ناھىيە مەركىزى بىلەن بولغان ئارىلىقى تەخمىنەن 70 كىلومېتىر كېلىدۇ. تەجەللى مۇشۇ جايدا تۇرغان مەزگىللەردە نۇرغۇنلىغان نادىر ئەسەرلەرنى يېزىپ، ئىلغار پىكىرلىك زاتلار بىلەن تونۇشقان، ھەمسۆھبەتتە بولغان. ئەتراپتىكى نۇرغۇن دېھقان، چارۋىچىلارنى داۋالاپ ساقايتقان، نۇرغۇن ياشلارنى ئوقۇتقان. تەجەللى كۇتامدا ئالتە يىل تۇرۇپ، 1922– يىلى ئۆيلىرىنى مۇساق ئاخۇن دېگەن كىشىگە سېتىۋېتىپ، قاغىلىقنىڭ كاسكى يېزىسىغا كۆچۈپ كەلگەن.
تەجەللى ئەسەرلىرىنى قېزىش ئىشلىرىمۇ ياخشى ئىشلەندى. يېقىندىن بۇيان، تەجەللىنىڭ ئاق كېسەل قاتارلىق كېسەللەر ئۈچۈن يازغان 80 پارچىگە يېقىن يەككە دورىلار رېتسېپى ‹‹شىپايى سىيادادى››، ‹‹تەجەللى نۇسخىلىرى››، ‹‹مۇجبەرىباتى تەجەللى›› ناملىق ئەسەرلىرى دوست– بۇرادەرلىرىگە يازغان 280 مىسرادىن ئارتۇق ئەرەبچە، پارسچە، تۈركچە، ئۇيغۇرچە شېئىرىي سالاملىرى ‹‹تۆھپەتۇل بەررەئىن››، ‹‹دىۋان ئەرەبى››، ‹‹بەرق تەجەللى››، ‹‹سەبەق مۇجەللى››، ‹‹مەجمەتۇل قەسەئىد›› قاتارلىق كىتابلىرى ھايات ۋاقتىدا بېشىغا ئورىغان مەللە رەڭ سەللىسى، يېزىقچىلىق ئىشلىرىدا ئىشلەتكەن رەڭ چىلىغان دۈۋىتى، كېسەل داۋالىغاندا راك كېسىلىگە تاماق بەرگەن چىلان ياغىچىدىن ياسالغان تەخسىسى، دورا قۇتىسى ۋە ھاسىسى قاتارلىق نەرسىلىرى تېپىلغاندىن باشقا، ئۇلۇغ ئالىم تەجەللىنىڭ ئاسترونومىيە ئىلمى ھەققىدە يازغان بىر قوليازما كىتابىنى يەركەن ناھىيىلىك مەدەنىيەت يۇرتى تاپشۇرۇۋېلىپ ساقلىغان بولۇپ، 1958– يىلى بېيجىڭدىن ئۇيغۇر تارىخىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن كەلگەن خادىملارغا يەركەن مەدەنىيەت– مائارىپ ئىدارىسىنىڭ مەسئۇلى تاپشۇرۇپ بەرگەن.
قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى نەشر قىلغان ‹‹قەدىمكى ئەسەرلەر تىزىملىكى›› ناملىق كىتابتا يەنە مەۋلانە ھۈسەيىن ئىسىملىك بىر كىشىنىڭ مىلادى 1894– يىللىرى ‹‹تەمەتىل ھەۋاشى ئىزلەتىل غەۋاش›› ناملىق بىر كىتاب توغرىسىدا ئۇچۇر بەرگەن، بۇنىمۇ مەن ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ كىتابى بولۇشى مۇمكىن دەپ قارايمەن.
ئۇلۇغ ئالىم تەجەللىنىڭ مەقبەرىسىنىڭ قايتىدىن ياسىلىشى ‹‹تۆت كىشىلىك گۇرۇھ›› تارمار قىلىنغاندىن كېيىن، پارتىيە مىللىي دىنىي سىياسەتلىرىنىڭ ئەمەلىيلەشكەنلىكىنىڭ نامايەندىسى. خەلقىمىزنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىي ھاياتىدىكى چوڭ ئىش. بۇ خەلق ئاممىسىنىڭ ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈردى. بولۇپمۇ، ئىلىم سۆيەر، ئەمگەكچان قاغىلىق خەلقىنىڭ يۇرتىنى گۈللەندۈرۈش، ئىلىم– پەننى ئۆگىنىپ، تۆتنى ئىشقا ئاشۇرۇش قۇرۇلۇشىغا قاتنىشىش ئاكتىپلىقىغا زور ئىلھام بەردى.
نۆۋەتتىكى خۇش خەۋەر شۇكى، ئالىم تەجەللى ھەققىدە ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئېچىشنى ئاپتونوم رايونلۇق ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى ۋە ئون ئىككى مۇقام تەتقىقات جەمئىيىتى مەخسۇس تەستىقلىدى. تەجەللىنىڭ مازىرىنىڭ قورۇسىغا قويۇلغان باشقا مېيىتلەر يۆتكىۋېتىلدى. تەجەللى مازىرى بۇ يىل ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان يادىكارلىق قىلىپ تەستىقلاندى. ئۇلۇغ ئالىم تەجەللىنىڭ ‹‹شىپايى سەھىيددى›› ناملىق تېببىي كىتابى نەشر قىلىنىش ئالدىدا تۇرماقتا.
ئىزاھاتلار:
①ئىنچىكىلەپ تەكشۈرۈش ئارقىلىق تەجەللىنىڭ تۇغۇلغان ۋە ۋاپات بولغان يىللىرى مۇشۇ ماقالىدە دېيىلگەن بويىچە بېكىتىلدى.
② ئۇ مەزگىللەردە قاغىلىق خوتەنگە تەۋە ئىدى.
③ مەۋلىۋى: ئوقۇغان مەكتىپىدىن ئوقۇغۇچىلارغا بېرىلىدىغان ئەڭ يۇقىرى ئۇنۋان.
④ بۇبى گۈلسۈم خېنىم: يەركەندە ئۆتكەن سېيىت جالالىدىن ھەزرىتىمنىڭ قىزى.
⑤ مۇتىۋۇللا ئەلەم ئاخۇنۇم: (ھىجىرىيە 1823– يىلى) مىلادىيە 1908– يىلى ۋاپات بولغان، ئەسلىي تۇرپانلىق كىشى بولۇپ، قاغىلىققا ئەلەم بولغان.
⑥ سۈت ئاقىدىغان ئېرىق دېگەن مەنىدە.
⑦ ئابدۇۋايىت قازى ئاخۇنۇم قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، مەۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى، مەرھۇم ئەيسا شاكىرنىڭ بوۋىسى بولۇپ، ئەينى دەۋردە ئۇششاقباش ۋە زوڭلاڭ يېزىلىرىنىڭ قازىسى بولغان.
⑨ شىپالىق مۇھىم رېتسېپلار.
⑩ تەجەللىنىڭ سىناقتىن ئۆتكەن رېتسېپلىرى.
⑾ شىپايى ئۇستاز.
⑿ غەمخور تەجەللى.
⒀ كەشپىياتنى يېڭىلاش.
⒁ مەتبەئى خۇرشىدى: قۇياش مەتبەئەسى.
⒃ ئابدۇرېھىم سابىتنىڭ ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىيات تارىخى ناملىق كىتابىدىن ئېلىندى.
⒄ تەجەللىنىڭ قەلبىدىن چاقناپ چىققان يالقۇن.
⒆ ئەرەب تىلىدا يېزىلغان شېئىرلار توپلىمى.
⒇ قەسىدىلەر توپلىمى.
تەجەللى— ئەرەبچە سۆز بولۇپ، چاقناپ تۇرغان نۇر، مۇجەللى مۇسابىقە مەيدانىدا بىرىنچىلىكنى ئالغۇچى دېگەن مەنىدە.
① ئابدۇرېھىم سابىت: 1985– يىلى قەشقەر شەھەرلىك ئوقۇتقۇچىلار بىلىم ئاشۇرۇش مەكتىپى تەرىپىدىن نەشر قىلدۇرۇلغان ‹‹ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىيات تارىخى››، 2– قىسىم، 2– كىتاب.
②ئاتۇش ئىكساق باشلانغۇچ مەكتىپى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 100 يىللىقىنى خاتىرىلەپ باسقان ‹‹مەشئەل›› ناملىق ژۇرنال، 12–، 13– بەتلىرى.
③ ھۈسەيىنخان ئەكبەر تەجەللى نەۋرىلىرىدىن شەمھۇلداخان غوجا ۋە سەئىد قۇبىدىنخان تەمىنلىگەن ماتېرىياللار
باغلانغان ئۆردەك
باغلانغان ئۆردەك فرانسىيەدە ھەر چارشەنبە چىقىدىغان ھەپتىلىك ساتىرىك گېزىت. 1915-يىلى 10-سېنتەبىر مورىس مارشال (موغىس ماغېشال) ۋە ژان مارشال (ژان ماغېشال) تەرىپىدىن قۇرۇلغان بۇ گېزىت باشقا بىر قانچە مەشھۇر گېزىتلەر (لۆ فىگارو، ئەكس سادا، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە كرىست ) بىلەن بىر قاتاردا، فرانسىيەدىكى ئەڭ كونا گېزىت ھېساپلىنىدۇ. باغلانغان ئۆردەك قۇرۇلغىنىدىن ھازىرغىچە، فرانسىيەدىكى، شۇنداقلا دۇنيادىكى بىردىنبىر ھېچقانداق سىياسى ياكى ئىقتىسادى كۈچكە بېقىنمىغان، ئەڭ مۇستەقىل گېزىت ھېساپلىنىدۇ.
ئىسىم ئالاھىدىلىكى
"ئۆردەك" سۆزى فرانسۇزچە يەنە ئېقىم گېزىتى دېگەن مەنانى بىلدۈرىدۇ. "باغلانغان ئۆردەك" 1913-يىلى فرانسىيەدە قۇرۇلغان، شۇ زاماندىكى ھۆكۈمەتنى ئوچۇق-ئاشكارا تەنقىدلەيدىغان "ئەركىن ئادەم" گېزىتىنىڭ ئىسمىدىن پايدىلانغان ھالدا قويۇلغان. ئۇشبۇ گېزىت ئەمەلى بېسىمغا ئۇچرىغاندىن كىيىن ئىسمىنى "باغلانغان ئادەم" گە ئۆزگەرتكەن. قېرىنداش مارشاللار ئۆز گېزىتى ئىسمىنى ساتىرىك ئۇسلۇبتا "باغلانغان ئۆردەك" دەپ ئاتىغان.
تەھرىرى خاراكتېرى
قوشۇمچە تېمىسى "ھەر چارشەنبە چىقىدىغان ساتىرىك گېزىت". چاقىرىقى بولسا "ئاخبارات ئەركىنلىكى پەقەت ئۇنىڭغا ئېھتىياج قالمىغاندىلا تۈگەيدۇ". بۇ چاقىرىق ناھايىتى ئېنىق ھالدا مەزكۇر گېزىتنىڭ تەھرىر خاراكتېرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ : ئۆردەك فرانسىيەدىكىلا ئەمەس، باشقا دۆلەتلەردىكىمۇ ھەر تىپتىكى (سىياسى، ئىقتىسادى ۋە قانۇنى) سەتچىلىكلەرنى پاش قىلىدۇ. ئۇنىڭ شوئارى 1915-يىلى گېزىت قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان گراسسىيې تەرىپىدىن قويۇلغان بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ "قەلىمىمنى ئالالايسەن، ئەمما جېنىمنى ئالالمايسەن". ھەر ھەپتىدىكى گېزىتنىڭ باش بېتىدىكى ۋە باشقا بەتلەرنىڭ ئۈستىدىكى ئۆردەكنىڭ رەسىمىنى ھېنرى گىلاك سىزىدۇ. گېزىتنىڭ تەھرىر ھەيئەتلىرىنىڭ مۇقىملىقى بۇ گېزىتنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى. مەزكۇر گېزىت ئاخبارات تۈزۈمى بولغان مىيۇنخىن ئەھدىنامىسىغا رىئايە قىلىدۇ. "باغلانغان ئۆردەك" نىڭ مۇخبىرلىرى خەۋەرلىرىنى تۆۋەندىكى بىر قانچە خىل مەنبەدىن ئالىدۇ : ھەرخىل تەتقىقات ۋە سىتاتىستىكا ئورگانلىرى باشقا گېزىت-ژورناللاردىكى مۇخبىرلار(بولۇپمۇ ئۆزلىرىنىڭ ئاخباراتلىرىدا ئېلان قىلالمايدىغان ئۇچۇرلارنى باغلانغان ئۆردەك مۇخبىرلىرىغا بېرىدۇ) ئادېرىس خاتىرىلىرى ئوقۇرمەنلەرنىڭ خەتلىرى
تەھرىرلىكنىڭ سۆزىگە ئاساسلانغاندا، ئۇچۇرلارنىڭ راستلىقى ئېنىقلىنىدۇ ۋە قايتىدىن قۇراشتۇرۇلۇپ چىقىلىدۇ. دېمىسىمۇ، باغلانغان ئۆردەكنىڭ ھازىرغا قەدەر ھېچبىر ئۇچۇر ياكى خەۋىرىنىڭ يالغانلىقى ياكى خاتالىقى ئىسپاتلانغىنى يوق. خەۋەر ياكى ئۇچۇر بەرگەنلەردىن پەقەت مۇخبىر بولغانلارلا ھەققە ئېرىشىدۇ.
تۇغۇلۇشىدىن سولقانات
گەرچە باغلانغان ئۆردەك ئۆزىنىڭ يا ئوڭقانات يا سولقانات پارتىيەلەرگە تەۋە ئەمەسلىكىنى تەكرارلاپ تۇرسىمۇ، لېكىن ھەر قېتىم سولقاناتلار جۇمھۇرىيەت بېشىنى ئالغاندا، بۇ گېزىت ئۆزىنىڭ خوشلۇقىنى ئاشكارا ئىپادە قىلىشتىن ئۆزىنى تۇتۇۋالالمىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ماقالىلەرنىڭ تونى ۋە ئاھاڭى ناھايىتى ئېنىقلا سولچىل ئىدىيەلەر بىلەن تولغان. شۇنداقتىمۇ، سولچىل ئىدىيەدە بولۇشى بىلەن سولچىل سىياسەتچىلەرنى تەنقىدىدىن ئاياپ قويغىنى يوق. سولقانات پارتىيەدىكىلەر خۇددى ئوڭقاناتلارغا ئوخشاشلا سادىر قىلغان خاتالىقلىرى، ئەلگە ياقمىغان قانۇنلار، ئىجدىمائى سىنىپلار سىزىقىنى كېڭەيتىۋىتىدىغان سىياسەتلەر، بايلارغا ئاقىدىغان يوليورۇقلار، چەتئەللىكلەرگە ۋە ئاز سانلىقلارغا بولغان چەتكە قېقىشلار ھەققىدە تەنقىد ۋە مەسخىرە قىلىنىدۇ. شۇڭا سولقانات سىياسىيونلار بىلەن ئوڭقانات رەھبەرلەرنىڭ ھەممىسىلا باغلانغان ئۆردەكتىن ھەزەر ئەيلەيدۇ.
ئىقتىسادى مۇستەقىللىقى
باغلانغان ئۆردەك فرانسىيەدىكى بىر دىنبىر ھېچقانداق ئېلان قوبۇل قىلمايدىغان ئاخبارات. يەنە شۇنداقلىقىغا قارىماي، بۇ گېزىت ئىقتىسادى جەھەتتىن ناھايىتى مۇستەھكەم ۋە مۇقىم. ئىقتىسادى مۇقىملىقىنى قوغداش ئۈچۈن، گېزىت كىرىمىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى زاپاس ئىقتىساد قىلىنىپ، توڭلىتىلىۋىتىلىدۇ. گېزىت مۇخبىرلىرى فرانسىيەدىكى مۇخبىرلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ ياخشى تەمىناتقا ۋە مۇئاشقا ئىگە. يېڭى مۇخبىر قوبۇل قىلىنغاندا، باشقا ھەرقانداق ئاخباراتقا خەۋەر بەرمەسلىكى، ھېچقانداق يەردىن سوۋغا-سالام ئالماسلىقى ۋە باغلانغان ئۆردەكتىن باشقا يەردە ئىشلىمەسلىك شەرتى بىلەن ئىشقا كىرىدۇ. گېزىتنىڭ كىرىم-چىقىمى ھەر يىلى سېنتەبىرنىڭ ئوتتۇرىلىرى ئوچۇق ئېلان قىلىنىدۇ.
گېزىت تىلى
باغلانغان ئۆردەكنىڭ تىلى ناھايىتى ساتىرىك، يۇمۇر بىلەن ئاچچىق قامچىلايدىغان، ھەم شۇنداقلا تىل سەۋىيە جەھەتتىن يۇقىرى زىيالى تىلىمۇ ئەمەس، تۆۋەن كوچا تىلىمۇ ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرىچىل ئامما چۈشىنىدىغان ئاددى ۋە قىزىقارلىق بىر تىل. ماقالىلەرنىڭ تېمىلىرى دائىم سۆز ئويۇنلىرى ۋە ئىدىيوم تىپىدا بولۇپ، ماقالىلەر ئاساسەن قىسقا ۋە يۇمۇرلۇق. ئەمما يەنە يۇمۇر ئارقىلىق ھەقىقى خەۋەر بېرىش باغلانغان ئۆردەكنىڭ ئەڭ ئاساسى ئالاھىدىلىكى. ئوقۇرمەنلەر بۇ گېزىتنىڭ يۇمۇرلۇق تىلىدىن زوق ئېلىپ قالمايلا قالماستىن يەنە ئېقىم مەسىلىلىرى ھەققىدىكى ئانالىزلارنى باشقا گېزىتلەردىن كۆرەلمەيدىغان ئوچۇق بىر تەنقىد ۋە كىشىنىڭ كۆڭلىنى يورۇتىدىغان تەھلىللەر بىلەن ئوقۇش پۇرسىتىگە ئىگە بولىدۇ.
بۇرۇمسال يېزىسى
بۇرۇمسال يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Burumsal Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىڭ ئەتراپىدا.
يۈك
يۈك : ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى باشقا شەكىلدىكى ئىنىرگىيەگە ئايلاندۇرىدىغان قۇرۇلما يۈك دەپ ئاتىلىدۇ. ئىلىكتىرماتور ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى مىخانىك ئىنىرگىيەسىگە ، قارشىلىق ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى ئىسسىغلىق ئىنىرگىيەسىگە ، چىراغ ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى يورۇقلۇق ئىنىرگىيەسىگە ، ئاۋاز ياڭراتقۇ ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى ئاۋاز ئىنىرگىيەسىگە ئايلاندۇرىدۇ. ئىلىكتىرماتور ، قارشىلىق ، چىراغ ، ئاۋاز ياڭراتقۇلارنىڭ ھەممىسى يۈك بولۇپ ھىسابلىنىدۇ. كىرىستال ئۈچ قۇتۇپلۇق لامپىمۇ ئىلدىنقى بوغۇمدىكى سىگىنال مەنبەسىگە نىسبەتەن يۈك دەپ قاراشقا بولىدۇ.
ئېشەككە مىنىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئېشەككە مىنىش ئويۇنى ئۇيغۇر ياش - ئۆسمۈرلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇن پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ قاڭقىش كۈچىنى ئاشۇرۇشقا پايدىلىق. ئويۇنغا قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى چەكلەنمەيدۇ. بىراق، قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى بەك كۆپ بولۇپ كەتمەسلىكى كېرەك. ئۇنداق بولمىغاندا، ئويۇن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولماي قالىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا قاتناشقۇچىلار بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، ئىككى بالا باش بولۇپ بالىلارنى ئىككىگە بۆلىدۇ. ئاندىن چەك تاشلاش ئارقىلىق ئېشەك بولغۇچى تەرەپ بەلگىلىنىدۇ. ئېشەك بولغۇچى تەرەپنىڭ ئەزاسىدىن بىرى تامغا دۈمبىسىنى چاپلاپ تىرەك بولۇپ تۇرىدۇ. باشقا ئەزالىرىدىن بىرى تىرەك بولغۇچىنىڭ بېلىدىن تۇتۇپ ئېڭىشىدۇ. قالغانلىرى ئاشۇ ئۇسۇلدا بىر - بىرىنىڭ بەللىرىنى تۇتۇشۇپ ئۇزۇن بىر ئېشەك بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپنىڭ ئەزالىرى نۆۋەت بىلەن بىر - بىرلەپ يۈگۈرۈپ كېلىپ ئېشەككە سەكرەپ مىنىدۇ. مىنگۈچى تەرەپنىڭ ھەممە ئەزاسى ئېشەك بولغۇچى تەرەپكە تولۇق مىنىۋالسا ياكى ئېشەك بولغۇچى تەرەپ مىنگۈچىلەرنى كۆتۈرۈلمەي يىقىلسا، ئېشەك بولغۇچى تەرەپ داۋاملىق ئېشەك بولىۋېرىدۇ. ئەگەر مىنگۈچى تەرەپنىڭ بىرىنچى بولۇپ مىنگەن ئەزاسى ئېشەكنىڭ ئەڭ باش تەرىپىگە مىنەلمەي قېلىپ، باشقا ئەزالىرىنىڭ مىنىشىگە جاي قالمىسا ياكى مىنىش جەريانىدا مىنەلمەي چۈشۈپ كەتسە، ئۇ چاغدا ئېشەك بولغۇچى تەرەپ بىلەن مىنگۈچى تەرەپ ئالمىشىدۇ. بۇ ئويۇندا، مىنگۈچىلەر يان تەرەپتىن كېلىپ مىنىشكە بولمايدۇ. بىر بالىنىڭ ئۈستىگە بىر قانچە بالا مىنىپ قالىدىغان ئەھۋاغا دىققەت قىلىشقا توغرا كېلىدۇ."
توققۇز قاتار ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> توققۇز قاتار ئويۇنى - ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. ئۇ كىشىلەرنىڭ پىكىر ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش، زېھنىنى ئېچىش جەھەتتە ياردىمى زور بولغان كۈچلۈك رىقابەتچىلىككە ئىگە قىزىقارلىق ئويۇن ھېسابلىنىدۇ. توققۇز قاتارنىڭ مەيدان شەكلى ئەپلىك سۇپىلارغا ياكى تەكشى يەر يۈزىگە بور بىلەن كۋادرات شەكلىدە سىزىلىدۇ. چوڭ - كىچىكلىكى ئوخشاش ھەجىمدە بولغان ئاق - قارا تاشلارنى تاللاپ ئېلىپ <ئۇرۇق> قىلىشقا بولىدۇ. ئوينىغۇچى ئىككى تەرەپ توققۇز دانىدىن ئۇرۇق تەييارلايدۇ. ئويناش ئۇسسۇلى: توققۇز قاتار مۇسابىقىسىنى باشلاشتىن ئىلگىرى، ئىككى تەرەپ قاتارغا بالدۇر ئۇرۇق بېسىش نۆۋىتى تالىشىدۇ. ئاندىن ئۇرۇقنى نۆۋەت بىلەن بىر - بىردىن قاتار ئىچىدىكى بۇرجەكلەرگە، كېسىشكەن نۇقتىلارغا باسىدۇ. ئالدى بىلەن ئۇرۇق بېسىش نۆۋىتى ئالغان كىشى بىر ئۇرۇقنى قاتار ئىچىگە باسسا، ئارقىدىن ئىككىنچى كىشى بىر ئۇرۇقنى باسىدۇ. قالغان ئۇرۇقلىرىنىمۇ شۇ تەرىقىدە ئىككى تەرەپ جەمئىي 18 دانە ئۇرۇقنى بېسىپ تۈگىتىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچىلەردىن بىرى نۆۋەت بىلەن ئۇرۇق يۆتكەپ مېڭىپ ئۇرۇقىدىن ئۈچنى بالدۇر بىر قاتار قلىۋالسا، قارشى تەرەپنىڭ بىر ئۇرۇقىنى يەيدۇ. قايسى بىرى بولسۇن، قارشى تەرەپنىڭ ئۇرۇقىنى بۇرۇن يەپ تۈگەتسە ياكى قارشى تەرەپنىڭ ئۇرۇقىنى قاماپ، يۈرۈش يولىنى قويمىسا شۇ يەڭگەن بولىدۇ. قاتار ئويۇنىنى كۆپىنچە ياشانغانلار ياخشى كۆرۈپ ئوينايدۇ. بۇ خىل ئويۇن ھېچقانداق بىر مەيدان، سايمان تەلەپ قىلمايدىغان بولغاچقا، مەكتەپلەردە، دەم ئېلىش سورۇنلىرىدا تەشكىللىك ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ."
جۇاڭزۇ تىلى
left|thumb|250px|جۇاڭزۇ تىلى گۇاڭشى جۇاڭزۇ ئاپتونۇم رايونى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
جواڭزۇ تىلى（ خەنزۇچە:壮语 ） جواڭزۇ مىللىتىگە تەۋە كىشىلەر ئىشلىتىدىغان تىل بولۇپ جوڭگۇدىلى چوڭ تىللارنىڭ بىرى ھىسابلىنىدۇ.ئەگەر بۇ تىلغا يىقىن كىلىدىغان بۇيى تىلى(布依语)، دەييى تىلى(岱依语) ۋە نوڭ تىلىنى(侬语) قوشۇپ ھىسابلىغاندا، بۇ تىلنى ئىشلىتىدىغان ئادەم سانى 20 مىلىيونغا يىقىنلىشىدۇ. جواڭزۇ تىلى جواڭزۇ-دوڭزۇ تىللىرى سىستېمىسىنىڭ دوڭ-تاي تىللىرى ئائىلىسى تاي تىللىرى تارمىقىغا (يەنى كۆپلىگەن تەتقىقاتچىلار دەيدىغان خەنزۇ-تىبەت تىل سىستېمىسىنىڭ جواڭزۇ-دوڭزۇ تىللىرى ئائىلىسى جواڭزۇ-دەيزۇ تىللىرى تارمىقىغا) كىرىدۇ، تايلاند تىلى، لائوس تىلى،دەيزۇ تىلى قاتارلىق تىللار بىلەن ئىنتايىن يىقىن تۇققانچىلىق مۇناسىۋىتى بار. جواڭزۇ تىلىنىڭ شىمالى دىئالىكتى بۇيى تىلى بىلەن بىرلىكتە جواڭزۇ-دەيزۇ تىللىرى تارمىقىنىڭ شىمالى گۇرۇپپىسىغا تەۋە، جەنۇبى دىئالىكتى بولسا ۋىتنامدىكى دەي-نوڭ تىللىرى بىلەن بىرلىكتە جواڭزۇ-دەيزۇ تىلىرى تارمىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسىم گۇرۇپپىسىغا تەۋە، يەنە تايلاند تىلى، لائۇس تىلى، دەيزۇ تىلى قاتارلىق تىللار جواڭزۇ-دەيزۇ تىللىرى تارمىقىنىڭ غەربى-جەنۇپ گۇرۇپپىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
26. ئۇيغۇر كىمگە ئوخشىدى، كىمگە ئوخشايدۇ
مەن ئامېرىكا تۇپرىقىغا قونۇپ يېرىم سائەتكە بارماي ئىئوردانىيىلىككە ئوخشۇتۇلدۇم. ئانامدەك بىر ئەرەب ئايال ماڭا قاراپ شۇنداق جىدىدىي بىر گەپلەرنى دەپ كەتتى. ماڭا قارىتىپ تۆكىلىۋاتقان سۆزلەر مارجانلىرىدىن ئۇنىڭ جوردان دېگەن گېپىنى ئايرىۋېلىپ، <مەن جوردان (ئىئوردانىيە) لىق ئەمەس> دەپ ئېنگىلىزچە جاۋاپ بەردىم-يۇ، بىر ئېغىز ئېنگىلىزچە بىلمەيدىغان بۇ ئايالنىڭ ئوكيان ئاتلىغان غەيرىتىگە ئاپىرىن ئوقۇدۇم. مېنى بۇ ئايال نېمىشقا ئەرەب دەپ قالغاندۇ؟ قاراپ باقسام قولۇمدا كۆتۈرۈۋالغان سومكامدىن جەينامىزىمنىڭ ئۇچى كۆرۈنۈپ قاپتۇ. خىيالمىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ جۇڭگودا نېمە ئۈچۈن ئەرەبلەرگە ئوخشتىلىدىغانلىقى كەچتى. بۇرۇن مەن بېيجىڭدا ئەرەبكە ئوخشتىلاتتىم. 2001-يىلى لەنجۇدا تالىبانغا ئوخشۇتۇلغانىدىم. ئىچكىرىدە خەنزۇلار، «تۇڭگان» لار ئاچقان «ئۇيغۇر» ئاشخانىلىرىغا يۈزىنى چۈمكەپ باشقا ئەزايى ئوچۇق قويۇلغان ئەرەب سەتەڭلىرىنىڭ رەسىملىرى ئېسىلىدىغانلىقىغا قاراپ قاراپ كۆپ سانلىقلارنىڭ بىزنى ئەرەبكە ئوخشىتىدىغانلىقىدىن خەۋىرىم بار ئىدى.
جۇڭگودا ئۇيغۇرلارغا ئائىت كىنو ئىشلەنسە ھەيۋەتلىك ئوردا، تەختتە ئولتۇرغان شاھ، قەسىرىدە ياستۇققا يۆلەنگەن بەگ ياكى سارىيىدا كىنىزەكلەرنىڭ يەلپۈشىدە يېنى ياتقان باي ۋە بۇلارغا ئۇسسۇل ئويناپ ناز كەرەشمە قىلىۋاتقان ساھىپجاماللار ئىكراندا زاھىر بولاتتى. بۇنىڭ مەنبەسىنى ئىزدەپ كىتاپ ئوقۇپ باقسام بۇندىن يۈز يىل بۇرۇن ئىشلەنگەن ئەنگىلىيە، فرانىسيەنىڭ كىنولىرىدا ئەرەبلەرنىڭ شۇنداق تەسۋىرلەنگەنلىكىنى بىلدىم. بىز ھەققىدە كىنو ئىشلىگەنلەر كىنونىڭ ئۈلگىسىنى غەرپتىن ئۆگەنگەچ غەرپنىڭ ئەرەب ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرىنى مۇسۇلمان ئۇيغۇرغا تەدبىقلىغان ئىدى. قىزىق يېرى ئۇيغۇر مۇقاملىرىنى سۈرەتكە ئېلىش، رىژىسورلۇق قاتارلىق ئىشلار ئۇيغۇرلارنىڭ قولىدىن چىققانغا قارىماي يۇقارقى ”ئوردا ۋە سەتەڭ“ كۆرۈنىشى داۋاملاشتۇرۇلغان ئىدى. مۇقامنى كۆرۈنۈشكە ئالغان مۇتەخەسىس ۋە سەنئەتكارلار ئۇيغۇر سەنئىتىنىڭ بىزگىچە يېتىپ كېلىشىدە مەشرەپنىڭ ئاساسلىق شەكىل بولغانلىقىنى، مەشرەپتە ئويۇنچىمۇ، تاماشىبىنمۇ ئارىلىشىپ كېتىدىغانلىقىنى، مەشرەپتە ھەممە كىشىنىڭ مەشرەپچى سالاھىيىتىلا بولىدىغانلىقىنى بىلمەمدىغاندۇ؟ ئۇيغۇر چالغۇلىرىنىڭ چوڭ سەھنىلىك ئوردىلارغا ئەمەس مەھەللىۋىي مەشرەپلەرگە ماس كېلىدىغانلىقىدىن خەۋىرى يوقمىدۇ؟ قايسى كىتاپتا سەئىدىيە ئوردىسىدا شاھ، ئەمىر ۋە ۋەزىر ۋۇزرالارنىڭ ئوردىدا سەتەڭلەرنى ئۇسۇلغان سالىدىغانلىقى ھەققىدە، چەتئەل ئەلچىلىرىنى ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ ناز كەرەشمىلىك ئۇسۇلى بىلەن قارشى ئېلىنىدىغانلىقى ھەققىدە خاتىرە باركەن؟ مۇستەملىكىچىلىك دەۋرىدىكى غەرپ كىنولىرىدىن فىلىم ئىشلەشنى ئۆگەنگەنلەر ئەرەبلەرنىڭ ئوبرازىنى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلارنىڭ ئوبرازىغا تەدبىقلاپ جۇڭگۇدىكى كۆپ سانلىقلارنىڭ ئېڭىغا مۇسۇلمان دېمەك ئەرەب دېمەك دېگەننى سىڭدۈرۈپ بولغانىدى.
كىچىكىمىزدە خەنچىدىن تەرجىمە قىلىنغان رەسىملىك كىتابلاردا ئەرەب قىزلىرىغا ئائىت مەزمۇنغا يۈزى ئېتىك باشقا يېرى چالا-پۇلا ئورالغان قىزلارنىڭ ياكى ئۇسۇل ئويناۋاتقان ياكى نازلىق بېقىپ ياتقان رەسىملەرنىڭ قىستۇرلىشىمۇ خەنزۇلارنىڭ ئەرەب-مۇسۇلمانلىرى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرىنى ئەكىس ئەتتۈرگەن. دېمەك، غەرپنىڭ ئەرەب ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرى مەملىكتىمىز كىنوچىلىرىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلار ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرىغا خۇرۇچ بولۇپ بۇ تەسەۋۋۇر خەنزۇلارنىڭ ئۇيغۇر كىملىكى ھەققىدىكى تونۇشىغا ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز كىملىكى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرىغا ئاساس بولغان. قىزىق يېرى ئامېرىكىدا ھېلىقى جەينامىزىمغا قاراپ مېنى ئەرەبمىكىن دەپ قالغان ئايالدىن باشقا مېنى ئەرەبكە ئوخشاتقان يەنە بىرىنى ئۇچراتمىدىم. پەقەت خەنزۇ تونۇشلىرىملا “ تىلىڭلار قۇرئاننىڭ تىلىمۇ، سىلەرمۇ تۆت خوتۇن ئالامسىلەر، ئۇيغۇر قىزلىرى بەك سەتەڭ…تۆگە مىنىپ يۈرەمسىلەر…“ دەپ سوراپ تۇراتتى. ”قۇملۇق، تۆگە، سەتەڭلەر…“ بۇ ئەسلىدە غەرپنىڭ ئەرەب ھەققىدىكى خىياللىرى ئەمەسمىدى؟
ئامېرىكىدا ئۇيغۇرنى ئىسپانلارغا ۋە ئىتالىيانلارغا ئوخشاتقانلارنى جىق كۆردۈم ۋە باشقا ئۇيغۇرلاردىن تولا ئاڭلىدىم. بىزنىڭ فاكۇلتىتتا ئاتا-ئانىسى ئىتاليان بىر پروفېسسور بار، ھوشۇر قارىغا قۇيۇپ قويغاندەك ئوخشايدۇ. ئىسپانىيەنىڭ كاتالان دېگەن ئاپتونۇم رايۇنىدىن كەلگەن بىر قىز بىلەن ئۇچرۇشۇپ قېلىپ تاس قالدىم، مېنىڭ كورلىلىق ساۋاقدىشىم گۈلشەنكەنغۇ! دەپ ئۇيغۇرچە گەپ قىلغىلى. تارىخقا قارىساق ئىسپانىيىنى مۇسۇلمانلار قۇرغان كوردۇۋا خەلىپىلىكى 800 يىلغا يېقىن باشقۇرغان. پەيغەمبىرىمىز زامانىدىلا ھەدىسلەردە تەسۋىرلىنىشكە باشلىغان (ئۇيغۇر) تۈركلەرنىڭ ئىسپانىيىنى فەتىھ قىلغان مۇسۇلمان قوشۇنى ئىچىدە بەلگىلىك ساندا بولغانلىقىنى مۆلچەرلىمەك تەس ئەمەس. 860-يىللاردا مىسىردا قۇرۇلغان تولۇنىيە خانلىقىنى ئوغۇز تۈركلىرىدىن بولغان تولۇن جەمەتىنىڭ قۇرغانلىقىنى ئەسلىيەلىسەكلا ئىسپانىيىنى فەتىھ قىلغان مۇسۇلمان قوشۇنلىرى ئىچىدە ئۇيغۇر-تۈرك ئەسكەرلىنىڭ بولغانلىقىدىن شەكلەنمەيمىز.
مەھمۇد قەشقەرى 20 يىلدىن ئارتۇق ئۇيغۇر توپراقلىرىنى كېزىپ يېزىپ چىققان قامۇسى «دېۋانۇ لۇغاتىت تۈرك» نى قاراخانىلارنىڭ بۇغراخانىغا ئەمەس، ئابباسىلار خەلىپىسى ئابدۇللاھ مۇقتەدى بىئەمرۇللاھقا تەقدىم قىلغان. بۇنىڭدىن بىز قاراخانلار ئىمپىرىيىسىدە يارىتىلغان ئۇيغۇر-تۈرك مەدەنىيىتىنىڭ سەۋىيىسى سەۋەبلىك ئەرەب بىلەن ئۇيغۇر چىگرسىنىڭ قانچىلىك تۇتۇقلاشقانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالايمىز. ئەگەر بىز ئوغۇز تۈركلىرنىڭ قاراخانىلار ئىمپىرىيىسىنىڭ ئىزىغا ئىككى يۈز يىلدىن كېيىن ئىستانبولنى باشكەنت قىلغان ئوسمانلى ئىمپىرىيىسىنى قۇرۇپ چىققانلىقىنى، بۇ ئىمپىرىيەنىڭ ياۋرۇپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقىنى تۇتاشتۇرغان ھۆكۈمرانلىقىنى 600 يىل داۋام قىلغانلقىنى ئۇلاپ تەسەۋۋۇر قىلىپ باقساق، ئۇيغۇرلارنىڭ نېمىشقا ئىسپانلار ۋە ئىتالىيانلارغا ئوخشايدىغانلىقى رۇشەنلىشىدۇ. چىڭگىزخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادىنىڭ ياۋرۇپا ئىستىلاسىغا ئىشتىراك قىلغان ئۇيغۇر دانىشمەنلىرى ۋە قوشۇنلىرى ھازىرقى ئەۋلادلىرىنى خىيال قىلساق ئوخشاپ قېلىشلارنىڭ سىرىغا يېقىنلىشىمىز.
ئامېرىكىغا كېلىپ كۆزىتىشىمچە ئۇيغۇرلار ئىرانلىق، ئافغانىستانلىق، موڭغۇلىيەلىك ۋە ھىندىستانلىقلارغا بەكرەك ئوخشايدىكەن. بۇ يەردە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنى تىلغا ئالمىدىم. شۇنىسى ئىنكارسىزكى، ئامېرىكىلىقلارغا ئۇيغۇر، ئۆزبېك، قازاق، قىرغىز، ئەزەربەيجان، تاتار دېگەنلەر ئوخشاش. بۇ تىللار بەزى مەكتەپلەردە بىر فاكۇلتىتتا، بەزىدە بىر ئوقۇتقۇچى تەرپىدىن ئۆگىتىلىدۇ. بەزىدە ئافغانىستانلىق، ئىرانلىق قىز-يىگىتلەرنىڭ چىرايىدىن، قىلىقىدىن شۇنداق ئېنىق ئۇيغۇرچە ئىپادىلەرنى كۆرۈپ كۆزلىرىمگە ئىشەنمەي قالىمەن. تارىخقا قاراپ باقسام، ئۇيغۇرلار چىڭگىزخانغا ئەگىشىپ تارىمغا كەلگەن موڭغۇللارنى ئىختىيارى ئۇيغۇرلاشتۇرغاندىن باشقا، كېيىنچە چىڭ ئىمپىرىيىسدىن مەغلۇپ بولۇپ ئۇيغۇر تۇپراقلىرىنى پانا تارتىپ كەلگەن موڭغۇللارنىڭ جۇڭغار قەبىلىسى ۋە تۈرلۈك سەۋەبلەردىن زېمىنىمىغا كەلگەن خۇشۇت، تۇرغۇت، قاتارلىق قەبىلىلەرنى قوينىغا ئالغان ئەمما مەجبۇرى ئاسمىلاتسىيەگە كۈچىمىگەن ئىكەن. شۇنداقكەن، ئۇيغۇرلارنىڭ قېنىدا موڭغۇل ئىلمىنتى بولماسلىقى مۇمكىنمۇ؟ بەزى كىشىلەرنىڭ بۇنداق چىرايدىكىلەرنى خەنلەرگە ئوخشتىشى ھەقىقى خەنلەرنى كۆپ كۆرمىگەنلىكىدىن ۋە خەنلەرنىڭ ئەسلى ئىرقى مەنبەسىنى بىلمىگەنلىكىدىن بولغان.
شىمالدىكى خەنلەر ئەمەلىيەتتە خەنزۇۋانلىشىپ كەتكەن ئۇيغۇر، موڭغۇل، مانجۇ ۋە بۇلارنىڭ ئورتاق ئەجدادىغا يېقىنلىشىدىغان ھونلارنىڭ ھازىرقى ئەۋلادلىرىدۇر. يىپەك يولىنىڭ بەرپاچىلىرى ۋە پاسىبانلىرى بولغان بوۋىلىرىمىز غەربى تەرپىمىزدىكى ئىران سودىگەرلىرى ۋە مۇساپىرلىرىغا ئۆي ئوتاق، يەر سۇ بېرىپ ئورۇنلاشتۇرغاچقا قېنىمىزغا ئىران تەسىرى ئارىلاشقان بولۇشى مۇمكىن. غەرىبىي جەنۇپتىكى قوشنىمىز ئافغانىستان، پاكىستان، بېنگال ۋە ھىندىستانلارنى بوۋىمىز بابۇر 16-ئەسىردە قۇرغان ئىمپىرىيە 18-ئەسىرگىچە تەسەررۇپىدا تۇتقاچقا ھىندىستانلىقلارنىڭ قېنىغا ئۇيغۇر تەركىبى سىڭگەن بولۇشى مۇمكىن. بۇلار يالغۇز چىراينىڭلا ئوخشاشلىقى ئەمەس. بىز ئىستىمال قىلىۋاتقان، ئۇيغۇر تېبابىتىدە كۆپ قوللۇنىلىدىغان لاچىن دانى، قورزاق داچىن، قەلەمپۇر قاتارلىقلارنىڭ ھىندىستاندىن كېلىشى، پولۇ، كاۋاپ، سامسا، سامبۇسا، تونۇر قاتارلىقلارنىڭ ئوخشاش دېيىلىشى بىزدىكى بىردەكلىكلەرنىڭ ئاساسىنى تېخىمۇ كۈچلەندۈرىدۇ. قاسىم قارى ھاجىم، ئابدۇلئەزىز مەقسۇم، تەجەللى قاتارلىق زاتلارنىڭ مومباي-دېھلىدە ئوقۇغانلىقى، خوتەن، قەشقەر، كۇچالاردىكى ھىندى سارايلىرى نەزەرلىرىمىزنى تېخمۇ يېقىنلاشتۇرىدۇ. ئەگەر كۆزىمىزنى تېخىمۇ يىراققا تىكسەك ئارىيانلارنىڭ ئىران ئېگىزلىكى، تارىم ۋادىسى ۋە شىمالىي ھىندىستاندا يەرلىكلەر بىلەن ئارىلىشىپ بۈگۈنكى ئاھالىلەرنىڭ ئاساسىنى كامىدا ئىككى مىڭ يىل ئىلگىرى شەكىللەندۈرۈشكە باشلىغانلىقىنى كۆرىمىز.
ئەسئەت سۇلايمان يىپەك يولى «خاراپ» بولغانلقى سەۋەبلىك نەچچە يۈز يىل داۋاملاشقان جۇغراپىيلىك يېتىملىك، سىياسى بىتەلەيلىك، ئىقتىسادىي بېكىنمىچىلىك ۋە مەدەنىيەتتىكى تۇرغۇنلۇق تارىمنىڭ غېرىپلىقىنى كۈچەيتىۋەتكەن دەپ تەخمىن قىلغان. ئەسئەت مۇئەللىمنىڭ قارىشىچە يۇقارقى سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئۇيغۇرلاردا مىللىي ئاڭ سۇسلاپ، ئىتتىپاقسىزلىق ئەۋج ئالغان. ئۇيغۇردا مۇقام ۋە تىل ئورتاقلىقىلا قالغان. مەنچە بۇ يەردە ئۇيغۇر پېتىشماس غېرىپ-غۇرۋالارغا ئوخشۇتۇلغان. ئۇيغۇرنى كىمگە ئوخشۇتۇش، يەنى ئۇيغۇر كىملكىگە ھۆكۈم قىلىش بىز قاراۋاتقان ئەينەككە باغلىق. بۇ يەردە ئىككى ئەينەك بار. بىرى بوۋىلاردىن قالغام تارىخ ئەينىكى يەنە بىرى بىز يۈزلەنگەن رىياللىقتىكى ئەينەك. بىز ئەگەر بوۋىلارنىڭ خاتىرسىنى كۆرسىتىدىغان تارىخ ئەينىكىگە ئەمەس، رىياللىقتىكى ئۇيغۇرنىڭ يۇقارقى مىللەتلەر بىلەن ئوخشاشلىقىدىكى سەۋەبلەرنى تەھلىل قىلساقلا ئۇيغۇرنىڭ خوشنا خولۇمدىن ئايرىلىپ ئۇنچە غېرىپ ياشىمىغانلىقى بىلىنىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئەسئەت سۇلايماننىڭ بۇ تەھلىللىرىدە ۋە چىقارغان خۇلاسىسىدە ئەكىس ئېتىۋاتقىنى ئۇيغۇرلار ئىتتىپاقسىز دېگەن پەرەز ۋە سىتالىننىڭ مىللەت تەبىرى. 20- ئەسىردىكى بىر سىياسىيۇننىڭ گېپىنى ھىچ كىمنىڭ تەبىرىگە ھاجەتسىز نەچچە مىڭ يىل بۇ توپراقلاردا ياشىغان خەلققە تەدبىقلىسا، رىياللىقتىكى ئىمكانسىزلىقتىن بولغان تەشكىلسىزلىكنى تارىختىكى رىياللىققا ئوخشاتسا خۇلاسە خاھىشىقا بېقىپ بولىدۇ. بۇنى رىياللىققا قاراپ تارىختىن خۇلاسە چىقىرىش، يەنى رىياللىق ئەينىكىدىن ئۆتمۈشنى كۆرۈش دەيمىز. زىيالىلار دائىم رىياللىققا قاراپ تارىخنى شەرھىلىسە، ئاۋام رىياللىققا تارىخى خاتىرىسى بويىچە مۇئامىلە قىلىدۇ. بۇ يەنىلا ئەينەك پەرقى. زىيالىنىڭ قولىدىكى ئەينەك ماركىسنىڭ ياكى خەنلەشكەن ماركىسنىڭ ئەينىكى، ئاۋامنىڭ قولىدىكى ئەينەك بوۋا مومىلاردىن قالغان. رىياللىق ئارقىلىق تارىختىن خۇلاسە چىقىرىش خاتالىقىغا مەنمۇ كۆپ ئۇچرىغان. ماڭا بەك تەسىر قىلغان بىر قانچە ئىشنى ھازىرغىچە ئۇنۇتالمايمەن.
2001-يىلى لەنجۇغا خىزمەتكە بېرىپ ئۇزاق ئۆتمەي بىر ئاكا دېمەتلىك ئۇيغۇر بىلەن پاراڭلىشىپ قالدۇق. گەپ تۇڭگان، موڭغۇللار ئۈستىگە كۆچكەندە ئۇ ئاكىمىز ‹سىلەرنىڭ مەكتەپتىكى تۇڭگان، موڭغۇللار ئۇيغۇرچە ئۇقمامدۇ؟› دەپ ھەيران قالدى. مەن ئۇنىڭ چىرايىدىكى ھەيرانلىققا قاراپ ھەيران قالغانتىم. كېيىن سۈرۈشتۈرسەم غەربى شىمال مىللەتلەر ئۇنۋېرىستىتىدا مەدەنىيەت ئىنقىلابىغىچە شىنجاڭدىن كەلگەن موڭغۇل، ئورۇس، تۇڭگان، داغۇر، شىبە قاتارلىق مىللەتتىن بولغان ئوقۇغۇچىلارغا دەرس ئۇيغۇرچە ئۆتۈلگەنىكەن. شۇندىن كېيىنلا ئۇ ئاكىمزىنىڭ ئەمەس ئوزەمنىڭ خاتالاشقانلىقىنى ئاڭقاردىم. 95 -يىلى خوتەندىن ھەج رەسمىيىتى ئۈچۈن بېيجىڭغا كەلگەن كاندىدات ھاجىلارغا تەرجىمان بولۇپ بەردىم. پاكىستان ئەلچىخانىسىغا بارغاندا ئۇلار مېنى كېرەك قىلماي كىرىپ كېتىشتى. سورىسام ‹ ئۇكاما بۇ ھىندىستان پاكىستانلىقلار دېگەن بىزنىڭ تىلىمىزنى بىلىدۇ. دادىلىرىمىزنىڭ زامانىدا ئۇ يەرلەر بىزگە قوغۇنلۇقنىڭ يولى ئكەندۇق › دەيدۇ. ئۇلار پەقەت ئەلچىخانىدىن سالپىيىپ ئىلتىماس جەدىۋەلنىمۇ ئالالماي قايتىپ چىققاندىلا باشقا ساقاللىق ئۇيغۇرلار پاكىستانلىقلارنىڭ ئۇيغۇرچە بىلمەيدىغانلىقىنى ھەيرانلىق ئىچىدە ئىتىراپ قىلىشتى. ئۇچاغدا ماڭا بۇ كىشىلەر تولىمۇ نادان تۇيۇلغان ئېدى.
ھازىر ئويلاپ باقسام ئۇلار دۇنيانى 49-يىلدىن بۇرۇنقى بوۋىلىرىنىڭ سەلتەنەتلىك خاتىرىسى بويىچە چۈشىنىدىكەن. يىراق يېقىندىكى بۇنداق شىرىن خاتىرىلەر ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرنىڭ جاھانغا تىك بېقىپ، قورقماي يۈزلىنىشگە نەچچە مىڭ يىلدىن بېرى تۈرتكە بولۇپ كەلگەنىكەن. ئەمدى بىز دۇنياغا يا بوۋىلارنىڭ خاتىرىسى بويىچە يۈزلىنەلمەي، يا ھازىرقى ئەمەلىيىتىمىز بويىچە يۈزلىنىشتىن خاۋاتىرلىنىپ ياكى پۇرسەت تاپالماي يۈرۈپتىمىز. بەزىدە نەچچە مىڭ كېلومېتىر يىراقتىكى خەقلەرنىڭ «بىچارە» ھالىتىگە ياقا يىرتىپ كېتىشىمىزنى ئويلىسام شۇنچە جىق ئادەمنىڭ يېقىننى كۆرەلمەسلىك كېسىلىگە گىرىپتارلىقى ياكى سەلتەنەتلىك بوۋىلارنىڭ دۇنياغا پاسىبان بولغان سالاپىتىنى داۋاملاشتۇرىۋاتقانلىقى ھەققىدە گۇماندا قالىمەن. بەزىدە خەقنى ئۆزىمىزگە ئوخشۇتۇپ قېلىۋاتامدۇق نېمە، دەپمۇ ئويلاپ قالىمەن. بۇنى يوق دېگىلى بولمايدۇ، چۈنكى ئىتىبارغا تولغان موھتىمىز بىزنىمۇ باشقىلارغا ئىتىبار قىلىشقا مايىل تەپەككۇرغا كۆندۈرمەي قالارمۇ؟ 1993- يىلدىن كېيىن ئۇيغۇر يازغۇچىلىرى ئۇيغۇرنى قالاققا، جايىلغا، ھەسەتخورغا، ھورۇنغا، شەھۋەتخورغا، چېقىمچىغا، پېتىشماسقا…ئوخشاتتى. بۇ ئوخشۇتۇشلارغا ئاخباراتلار گۇپپاڭچىلىق قىلدى، ئەزەلدىن موللا ئۆلۈمالىرىنى چوڭ بىلىپ كەلگەن خەلقىمىزمۇ ئۈنسىز خېرىدارلىق قىلدى.
2003-يىلى مەلۇم ئالى مەكتەپتە خەنچە ئوقۇغان بىر سىنىپقا ئۇيغۇر مەدەنىيىدىن دەرەس بەردىم. تېما ئۇيغۇرلارنىڭ سانائىتىگە كەلگەندە « ئۇيغۇرلار 1890-يىللاردا گېرمانىيىدىن زاۋۇت سېتىۋېلىپ غۇلجىدا زامانىۋىي خۇرۇم كارخانىسى قۇرغان» دېسەم، قىرىق نەچچە شۈبھىلىك كۆز ماڭا تىكىلدى. ئارىدىن بىر قانچىسى چۇقىرىشىپ «مۇئەللىم ئۇنداقتا نەسرىدىن ئەپەندى فىلىمىدە ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى يالڭاياق چىقىدىكەنغۇ؟» دېيىشتى. ئۇلار ھەدېسە ئۇيغۇرنىڭ ئىللەتلىرىدىن قاقشىشاتتى، سىنىپتىكى كىچىككىنە ناچار ئىشلارنىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ نوقسانلىرىغا دۆڭگىشەتتى. بىر مەۋسۈم دەرس ئۆتۈپمۇ، ئۇلارنى ئۇيغۇرنىڭ مەدەنىيەتتىكى ئىختىرالىرىغا ئىشەندۈرەلمىدىم. ئۇلار بىر بولسا 50-60 يىللاردا ئىشلەنگەن كىنولاردىن مىسال ئېلىپ قايىل بولمايتتى، يەنە بىر بولسا رىياللىققا سېلىشتۇرۇپ گۇمانلىناتتى. بىر مەۋسۈم دەرس ئۆتۈپ ئۇلارنى ئۇيغۇرنىڭ پەزىلتىگە قايىل قىلالىدىممۇ بىلەلمىدىم. ئەمەلىيەتتە، ئۇيغۇرنى زىيالىلار قانداق ئاڭدا تۇرۇپ، قانداق پەزىلەت ۋە خۇلق نوقتىسىدىن كۆزەتسە ئۇيغۇر شۇنىڭغا ئوخشايدۇ.
مەيلى چەتئەللىكلەر ياكى ۋەتەنداشلار بولسۇن خەقنىڭ ئەڭ ئاۋال، ئەڭ ئاسان باھا بېرىدىغىنى چىرايىمىز. كىرورەن گۈزىلى، مۆرەن گۈزىلى، ئارتۇچ ئادىمى ۋە چەرچەن ئادىمى قاتارلىق تاشقاتما جەسەتلەرنىڭ ئامېرىكىدا شۇنچە قىزىقىش قوزغىشى خەقلەرنىڭ چىرايمىزدىن تارىخىمىزنى بايقاشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتى. چىرايىمىزدىن قالسا كىشىلەرنىڭ بىزنى باشقىلارغا ئوخشۇتۇشىغا سەۋەپ بولىدىغىنى گېپىمىز ۋە قىلىقىمىز، مەن مۇشۇ كۈنگىچە خەنزۇلارنىڭ ”سىلەرنىڭ تىلىڭلار تۈركلەرنىڭكىگە ئوخشايدىكەن“ دېگىنىنى ياكى بىزنى يېقىنراق كېلىدىغان مىللەتكە ئوخشاتقىنىنى كۆرمىدىم. ئامېرىكىدا تىلىمىزنى تۈركچىگە ئوخشاتقان ۋە باشقا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۇققانلارنىڭ تىلىغا ئوخشاتقانلارنى خېلى ئۇچراتتىم. بۇندىن باشقا ئامېرىكىدا بىزنىڭ ناماز، ئىبادەتلىرىمىزگە قاراپ بىزنى مۇسۇلمان مىللەتلىرىگە بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرقلىقلارغا ئوخشتىدىغانلار كۆپ. ئوخشۇتۇشلاردىن ئۇيغۇرغا يېقىنراق كېلىدىغانلىرىنى ئىچكى جوڭگۇدىلا ئەمەس، ئۈرۈمچىدىمۇ ئاڭلىيالمايمىز. بۇ ئوخشتۇتۇشلاردىن بىزنىڭ باشقىلارنىڭ كۆزىگە تاشلىنىۋاتقان كىملىكىمىزنىڭ چىراي، تىل ۋە ئورپ ئادەت، شۇنداقلا دىندىن ئىبارەت ئۈچ قاتلىمىنى بايقايمىز.
خەنزۇلارنىڭ ئوخشۇتۇش نىشانى بۇرۇن ئەرەب ئېدى، ھازىر تالىبان قوشۇلدى. بىزنى ئەرەبكە ئوخشۇتۇپ كەيدۈرىۋاتقىنى ئاللىقاچان تارىخقا ئايلانغان مۇستەملىكىچىكنىڭ جەندىسى ئېدى، بۈگۈن ئاشقۇنلارنىڭ تەلپىكى بولماقتا. بىز داۋاملىق باشقىلارغا ئوخشۇتۇلدۇق، بىزنىڭ ئۆزىمىزگە خاس تونىمىز ۋە بۆكىمىز ھىچ كىمنىڭ خىيالىدا يوق. بۇنداق ئوخشۇتۇشلاردا دائىم خەقلەر بىز ئۈچۈن ئۆلچەم بولدى، بىز پەقەت ئوخشالغۇچى بولدۇق. مەنچە بىز ئاۋال باشقىلارنىڭ بىزنى كىمگە ئوخشۇتۇۋاتقانلىقىنى، نېمە ئۈچۈن شۇنداق ئوخشۇتۇۋاتقانلىقىنى بىلىشىمىز زۆرۈر. بولمىسا يۇقارقىدەك خەق ئەرەبكە ئوخشاتسا كىندىكىنى ئېچىپ ئۇسۇل ئوينايدىغان، ياۋايىغا ئوخشاتسا تۈگمىسىز كۆينەك كېيىپ تۈك مەيدىمزىنى ئېچىپ ھەزىلكەشلىك قىلىدىغان ھالغا چۈشۈپ قالىمىز. ئۇيغۇر بۇندىن كېيىن كىمگە ئوخشايدۇ؟ مەنچە بىر مەنىدە ئۇيغۇرنىڭ كىمگە ئوخشىشى قاراۋاتقان ياكى قارىيالمايۋاتقان ئەينەككە باغلىق. يەنە بىر مەنىدە، ھازىرقى ئۇيغۇر يۈزلىنىپ تۇرغان ئەينەكنىڭ كىمگە ئوخشاتماقچى بولغىنىغا باغلىق.
ئالدىنقى: 27. «ئىللەتلىك ئۇيغۇر» ئەپسانىسى ئامېرىكىدا
كـىيىنكى: 25. ئامېرىكىدىكى تۈرك دوستلۇرۇم
ئۆڭلۈك-سۆيگۈن توپىلىڭى
ئۆڭلۈك -سۈيگىن توپىلىڭى
ئوزۇقشۇناسلىق
تۈرلۈك يېمەك - ئىچمەك، يەل - يېمىشلەرنىڭ ئوزۇقلۇق تەركىبى، قىممىتى، ئالاھىدىلىكى، سالامەتلىككە بولغان تەسىرى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان ئىلىم ياكى شۇنداق كەسىپ.
تۈمەن قاغان
تۈمەن قاغان مىلادى 552-يىلى ئاۋار خانلقنى يوقاتتى ،ئۆتۆكەننى پايتەخت قىلىپ بەلگىلىدى. ئىنسى ئىستەمنى يابغۇ ئۇنۋاندا كۆك تۈرك خانلىقنىڭ غەربى قىسىمنى باشقۇرۇشقا بەلگىلىدى.
تۈمەن قاغان 553-يىلى ئالەمدىن ئۆتتى ، ئۇنىڭ قاراخان ، مۇقانخان ، تاۋارخان ئاتلق ئۈچ ئوغلى بار بولۇپ ، ۋاپاتىدىن كىيىن قارا قاغان بىر يىلدەك دەۋر سۈرۈپ ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ ئورنىغا مۇقانخان قاغان بولدى.
كەكلىك سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا كەكلىك بېقىش ھەۋەسكارلىرى خېلى كۆپ، كەكلىك ئۆزى چىرايلىق، سايرىشى يېقىملىق قۇش، بەزىلىرى كەكلىكنى سايرىتىپ ھۇزۇرلانسا، يەنە بەزىلەر ئۆز كەكلىكىنى ئۆز ئارا سوقۇشقا سالىدۇ. كەكلىك سوقۇشۇشقا كەلگەندە ئىنتايىن مەرد ۋە مەردانە كېلىدۇ. ئىككى كەكلىك ئۆز ئارا سوقۇشقاندا مەلۇم بىر كەكلىك يېڭىلىپ ئارقىغا چكىنگەندە، يەڭگۈچى كەكلىك ھەرگىزمۇ نامەردلىك قىلىپ، چكىنگەن كەكلىكنى قوغىلمايدۇ ۋە چوقۇمايدۇ. كەكلىكنى مەردانە كېلىدۇ دېگىنىمىز، ئۇنىڭ ئەنە شۇ ھەرىكىتىدە ئىپادىلىنىدۇ. يەنە، كەكلىك بىلەن توخۇنى سوقۇشتۇرۇدىغانلارمۇ بولىدۇ. توخۇ بىلەن كەكلىك سوقۇشقاندا كەلىك توخۇغا قارىغاندا چاققان ھەم ئۇچالايدىغان بولغاچقا توخۇنى ھاردۇرۇپ يېڭىۋالىدۇ. ئەگەر توخۇ كەكلىكنى پۇتى بىلەن بېسىپ چوقۇۋالسا، توخۇنىڭ يېڭىش ئېھتىمالى چوڭراق بولىدۇ. بۇ مۇسابىقىمۇ ناھايىتى قىزىق بولىدۇ."
4- تومۇز
4- تومۇز ياكى 4- ئاۋغۇست ۋە ياكى 8- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە يىلنىڭ 216. (كەبىسە يىللاردا 217.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 149 كۈن باردۇر.
توك يولى
توك يولى : توك ئىقىمىنىڭ ئۆتىدىغان يولى توك يولى دەپ ئاتىلىدۇ. ئەڭ ئاددى توك يولى - ئىلىكتىر مەنبەسى ، يۈك ۋە ئۆتكۈگۈچ ، ئۇلىغۇچ قاتارلىق دىتاللاردىن تەركىب تاپىدۇ ،. توك يولى ھەممە قىسمىنىڭ ئۇلىنىشى تۇيۇق يول بولۇپ ھىسابلىنىدۇ. پەقەت توك ولى تويۇق يول بولغاندىلا توك ئاندىن ئۆتەلەيدۇ.
توك يولىنىڭ مەلۇم بىر قىسمى ئۈزۈك بولسا ئوچۇق يول دىيىلىدۇ. ئەگەر توك يولىنىڭ مەلۇم قىسمىنىڭ ئىككى ئۇچىنى ئۆتكۈزگۈچ سىم بىلەن بىۋاستەتۇتاشتۇرىۋىتىلسە ، بۇ بىر بۆلەك توك يولىدىكى بىسىم نۆلگە تەڭ بولىدۇ. بۇخىل ئەھۋال قىسقا يول دەپ ئاتىلىدۇ.
جۇڭگو پۇتبول ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى
جۇڭگو پۇتبول جەمئىيىتىنىڭ A دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى ( CHINA LEAGUE)قىسقارتىلىپ جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى دەپ ئاتىلىدۇ. جۇڭگو پۇتبولچىلار جەمىئيتى(CFA) بىرلەشمىسى ئۇيۇشتۇرغان.جۇڭگۇ دەرىجىدىن تاشقىرى بىرلەشمىسىدىن قالسىلا جۇڭگۇدىكى ئەڭ كۈچلۈك بىرلەشمە ھىساپلىنىدۇ. جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسى 2004-يىلدىن باشلاپ تەسىس قىلىنغان. ئەينى ۋاقىتتىكى نامى جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك Bبىرلەشمىسى دىگەن نامدا ئاتالغان.
قىسقىچە مەزمۇنى
تارىخىي تەرەققىيات جەريانى
جۇڭگۇ پۇتبۇلچىلار جەمىيتى ئا دەرىجىلىك بىرلەشمىسى(Chinese Football Association CHINA LEAGUE)،قىسقارتىلىپ جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك بىرلەشمىسى دەپ ئاتىلىدۇ.
جۇڭگو پۇتبول جەمئىيىتىنىڭ A دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى(CHINA LEAGUE)قىسقارتىلىپ جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى دەپ ئاتىلىدۇ.جۇڭگو پۇتبولچىلار جەمىئيتى(CFA) بىرلەشمىسى ئۇيۇشتۇرغان. جۇڭگۇ دەرىجىدىن تاشقىرى بىرلەشمىسىدىن قالسىلا جۇڭگۇدىكى ئەڭ كۈچلۈك بىرلەشمە ھىساپلىنىدۇ.جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسى 2004-يىلدىن باشلاپ تەسىس قىلىنغان. ئەينى ۋاقىتتىكى نامى جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك Bبىرلەشمىسى دىگەن نامدا ئاتالغان.
جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسىنىڭ 16 كوماندا قاتنىشىدۇ،دەرىجە ئۆرلەش ۋە چۈشۈش تۈزۈمىنى يولغا قويغان. جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسىنىڭ چېمپىيون بولغان قېتىم سانى ئەڭ كۆپ كۇلۇب گۇاڭجۇ خېڭدا ۋە خېنەن جىيەنيى(قۇرۇلۇش) دىن ئىبارەت. گۇاڭجۇ خىڭدا 2007ۋە2010-يىلى مۇسابىقە پەسلىدە چېمپىيون بولدى. خېنەن جىيەنيې 2006ۋە 2013-يىلى مۇسابىقە پەسلىدە چېمپىيون بولدى.
2015-يىلى 58تور سودا شەھەرچىسى(58同城)جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسى بىلەن 5يىللىق تۇختام تۈزدى.شۇنىڭدىن ئىتىبارەن  جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسىنىڭ نام ياردەم بەرگۈچىسى يۇق بۇلۇشتەك ھالىتىگە خاتىمە بىرىلدى.