cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albérit Éynishtéyn
1933-Yili gitlir texitke chiqip, éynishtiyinning nispiylik neziryisini «yehudi pitnisi» dep jakarlaydu. Uni birlin penler akadimiyisining royixétidin üchürwétidu, hemde éynishtiyinning engilyeni ziyaret qilish pursitidin paydilnip, uni sirttin ülümge hüküm qilidu, üyi tinitilidu, mal- müliki musadire qilnidu, eserliri köydürwétilidu. Shu yili 10-ayda éynishtiyin amrikigha bérip, yingi jirsi'é shitatining pirénistun ali tetqiqat ornida pirapissor bulidu. 1940-Yili u amérika tewelikige ütidu, shuningdin kiyin dawamliq halda amrikida nezirye fizikisi tetqiqati bilen shughullinidu. Éynishtiyin niyotundin qélishmaydighan ilim-pen pishiwasi. U fizikining nurghun saheliride muhim töhpilerni qoshqan. Eger peqet muhiminila tilgha élishqa toghra kelse, undaqta, xuddi éynishtiyin wapat bulush aldida qaldurghan bir qol yazma arginalida xulase qilghandek: «zaman, makan, tartish küchi, massa we inirgiye teng qimmetlik neziryisi qatarliq yingi noxtinezerler bilen munasiwetlik bolghan nispiylik neziryisini berpa qilish, birlikke keltürülgen meydan neziryisini tiklesh ‹püttürelmeydu› kwanit neziryesini rawajlandurushqa töhpe qushush alahide tilgha élinishi kirek». Kiyin éynishtiyin kwanit mixanika neziryesining tereqqiyatigha izchil türde küngül bülüp, kopnhagin ilmi éqimidiki bor, bon qatarliqlar bilen ilim jehette 30 yilgha yéqin bes munazire qilidu. Uning ishtin sirtqi waqitlarda, uning üstige yitekchilik qilghuchi ustaz bolmighan ehwalda mushundaq ulugh muwapiqiyetlerge ige bulishi ilim- pen tarixida bulup baqmighan ish idi. Éynishtiyn nopuzgha xurapiylarche ishinp ketmigen, bashqilarning üzige xurapiylarche ishinip kitishige we chuqunishigha qarshi turghan.1952-yili isra'iliye zungtungi wésman ölgendin kiyin, isra'iliye hökümiti we keng jama'et uning zungtung bo'ushini telep qilidu. U peqet:«men zungtung bolamaymen» digen söznila qilidu. Uning «heqiqetke ige bulushqa qarighanda heqiqetni tépish té'iximu qimmetlik» digen hikmetlik süzi bar. Derweqe u heqiqetni tépish yulida menggü «toxtimay» otti. Shundaq diyishke buliduki ilim-penning egiri-tuqay yollirida baturluq bilen yuquri pellige örligen yérim esirdin köp waqiti ichide u bir künmu tinim tapmighan. Hazirqi waqittiki atum inirgiysdin paydilnish, tunji atum bomibisini yasash, quyash inirgisidin paydilnish, qozghutulghan nur téxnikisining köp qollinishi... Mana mushu pen-texnikidiki ulugh netijilerning her qaysisigha éynishtiyin öz hayatidiki japaliq emgiki arqiliq neziryiwi asas sélip bergen. Insaniyetning medenyiti üchün ghayet zor töhpe qushup, pütün dunya xelqining izzet-hörmitige irishken ulugh fizika alimi éynishtiyin 1955-yili 4-ayning 18-küni 76yéshida amrikida kisel karwitida tetqiqat üstide wapat boldi.
پالەك
ئىشلىتىلشى
پالەكنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى، بولۇپمۇ بالىلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىدە پالەكنىڭ ئورنىنى باسالايدىغان ھېچقانداق ئۆسۈملۈك يوق. ھەر كىلوگرام پالەك تەركىبىدە 24 گرام ئاقسىل، 3 گرام ماي، 1030 مىللىگرام كالتىسىي، 380 مىللىي گرام ۋىتامىن C بولۇپ، ئۇنىڭدىن باشقا تۆمۈر ماددىسىمۇ خېلى مول.
ئوزۇقلۇقشۇناسلارنىڭ ئۆلچەپ بېكىتىشىچە، 100 گرام پالەك ئادەمنىڭ 24 سائەت ئىچىدىكى ۋىتامىن C غا بولغان ئېھتىياجىنى قانائەتلەندۈرەلەيدىكەن. پالەكنى كۆپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە ئاشقازان ۋە ئاشقازان ئاستى بېزىنىڭ ئاجرىتىپ چىقىرىش ئىقتىدارىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە خېلى ياخشى رولى بولىدىكەن. پالەكنى دائىم ئىستېمال قىلغاندا ۋىتامىن كەمچىللىك كېسەللىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بولىدىكەن.
Albérit Éynishtéyn
Tar menilik nispiylik neziryisi
(1) Tar menilik nispiylik neziryisidiki nispiylik qa'idsi: meyli mixanikiliq hadsiler bolsun yaki opitka we iliktir maginit ilmi hadisiler bolsun, ular emel qilidighan qanunyetler inirtsiylik séstimilarning herket haliti bilen munasiwetsiz bulidu. Dimek, mixanika qanuni bilen iliktir magint herkiti qanunini barliq inirtsiylik séstimilarda oxshash turghuzushqa bulidu. Mana bu perez tar menilik nispiylik neziryisidiki nispiylik qa'idisi bulup hisaplinidu. Tar menilik nispiylik neziryisidiki nispiylik qa'idisi otturgha quyulghandin kiyinki 100 yil waqittin buyan, kishiler nispiylik qa'idisi üstide her xil usullar bilen tejirbe élip barghan we bu tejirbilerning iniqliq derijisi barghansiri yuquri örligen bolsimu, ta bügünge qeder, nispiylik qa'idisige zit kilidighan tebi'i hadisler téxi uchirap baqmidi. Elwette, insanlargha herketning nispiyligi toghirisda, bundin kiyin yene özlüksiz rewishte chongqur tetqiqatlarni élip bérishqa toghra kilidu.
پالەك
ئىشلىتىلشى
پالەكنىڭ يېتەرسىزلىكى شۇكى، ئۇنىڭ تەركىبىدە چۆپ كىسلاتاسى(ئوكسالىك كىسلاتا) بىرقەدەر كۆپ بولىدۇ. چۆپ كىسلاتاسى تۆمۈر، كالتسىيلارغا يولۇقسا ئېرىمەيدىغان تۆمۈر ئوكسالات ۋە كالتسىي ئوكسالات تۇزلىرىنى ھاسىل قىلىپ، تۆمۈر، كالتسىيلارنىڭ سۈمۈرۈلۈشىگە دەخلى يەتكۈزىدۇ. شۇڭا، پالەكنى تۆمۈر قازاندا پىشۇرماسلىق، شۇنداقلا دۇفۇ(پۇرچاق ئۇيۇتمىسى) بىلەن بىللە پىشۇرماسلىق كېرەك. شۇڭا، كىشىلەرنىڭ «پالەك بىلەن دۇفۇنى بىللە قورۇش» ئۇسۇلىنىڭ ئىلمىيلىكى يوق.
باشقىلار
thumb|پالەك ياپراقچىسى پالەكنىڭ ئەسلىي ماكانى پېرسىيە(يەنى ھازىرقى ئىران تەرەپ) دۇر. پارسلار 2000 نەچچە يىل ئىلگىرىلا پالەكنى كۆكتات ئورنىدا تېرىپ ئۆستۈرگەن. تاڭ سۇلالىسى جېنگۇەن يىللىرىنىڭ 21-يىلى (647-يىلى) نىپال پادىشاھى نارېندرادېۋا پالەكنى سوۋغات سۈپىتىدە مەخسۇس ئادەم ئارقىلىق ئېلىمىزنىڭ چاڭئەن شەھىرىگە ئەۋەتكەن. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن پالەك ئېلىمىزگە ماكانلاشقان ھەم كۆكتاتلار ئىچىدە خېلى يۇقىرى ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەن. قەدىمكى ئەرەبلەر پالەكنى كۆكتات شاھى دەپ ئاتاشقان.
سازاڭ (قۇرت)
thumb|سازاڭنىڭ ئادەتتككى ھالىتى سازاڭ قۇرت (يېڭى يېزىق: Sazang Qurt) بوغۇم تەنلىك ھايۋان، تېنى يۇمشاق ۋە ئۇزۇن كېلىدۇ. 100 دىن ئارتۇق تەن بوغۇملىرىدىن تۈزۈلگەن بۇلۇپ سۆڭىكى بولمايدۇ. توپىنىڭ ئاستىدا يەنى نەم، قاراڭغۇ جايلاردا ياشايدۇ.
ھەققىدە
thumb|سازاڭنىڭ بېشىنىڭ چۈشەنچە رەسىمى سازاڭ قۇرت بوغۇم تەنلىك ھايۋان، تېنى يۇمشاق ۋە ئۇزۇن كېلىدۇ. 100 دىن ئارتۇق تەن بوغۇملىرىدىن تۈزۈلگەن بۇلۇپ سۆڭىكى بولمايدۇ. توپىنىڭ ئاستىدا يەنى نەم، قاراڭغۇ جايلاردا ياشايدۇ. بەدىنىنىڭ ئالدىنقى ئۇچىدا ئۇچلىنىپ چىققىنى ئېغىزى بۇلۇپ، سازاڭ قۇرت ئېغىزى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ھەم توپىنى كولايدۇ.
باشقا ئالاھىدىلىكلەرى
بەزىلەر سازاڭنىڭ كۆزى بار دەيدۇ؛ يەنە بەزىلەر سازاڭ بوغۇملۇق ھايۋان، شۇڭا ئۇنىڭدا كۆزدىن ئىبارەت بۇنداق مەخسۇس نۇر سەزگۈچى ئەزا يېتىلمىگەن دەيدۇ. ئۇنداقتا سازاڭنىڭ كۆزى زادى بارمۇ؟ thumb|ئۇماق قۇشلار سازاڭنى تۇتۇپ يېيىشنى ياقتۇردۇ. زوئولوگلارنىڭ تەتقىقاتىدىن قارىغاندا، سازاڭ ئۇزۇن مەزگىل توپىنىڭ ئاستىدا ياشىغان بولغاچقا، باش قىسمى ئۆسۈشتىن توختاپ كىچىكلەپ كەتكەنىكەن، شۇڭا كۆزىمۇ بولمايدىكەن. گەرچە سازاڭنىڭ ھەقىقىي كۆزى بولمىسىمۇ، تېرىسىدىكى سەزگۈ ئەزاسى، ئېغىزىدىكى سەزگۈ ئەزاسى، نۇر سېزىش ئەزاسى ئارقىلىق ناھايىتى تېز ئىنكاس قايتۇرىدۇ.
سازاڭنىڭ كۆرۈش سېزىمىنىڭ بار-يوقلۇقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ئالىملار مۇنداق تەجرىبە ئىشلىگەن: سازاڭنى نۇرنىڭ كۈچلۈكلۈك دەرىجىسى ئوخشاش بولمىغان يەرگە قويغان، نەتىجىدە سازاڭ نۇر ئاجىز تەرەپكە قاراپ ئۆمىلىگەن. ئالىملار يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، سازاڭنىڭ بەدىنىنىڭ سىرتقى يۈزىدە ئەڭ ئىپتىدائىي، ئەڭ ئاددىي كۆزلەرگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان نۇر سەزگۈچى نۇرغۇن ھۈجەيرىلەرنىڭ بارلىقىنى بايقىغان. نۇر سەزگۈچى بۇ ھۈجەيرىلەر نۇرنىڭ كۈچلۈك-ئاجىزلىقىغا ناھايىتى سەزگۈر بولغاچقا، سازاڭ كۈچلۈك نۇرغا دۇچ كەلسىلا تەبىئىي ھالدا ئۆزىنى دالدىغا ئالىدىكەن. thumb|قۇرغاق يەردە، تاش يۈزىدە ياشايدىغان سازاڭلار
خۇڭ زۇڭ شۈەن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
خۇڭ زوڭ شۈەن 1990-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى كورىيە سىئولدا تۇغۇلغان، مودېل ھەم ئارتىس.
2007-يىلى مودېل بولۇپ سەھنىگە چىققان. 2008-يىلى رەسمىي سەنئەت ساھەسىگە قەدەم قويغان، مودېل ھەم ئارتىس قوش سالاھىيەتكە ئىگە. 2008-يىلى دېكابىردا كىنو «ئاشىق-مەشۇقلار»دا باش رول ئالغان. 2009-يىلى كىنو «دېڭىزغا قاراپ، يەنە بىر قەدەم» دە باش رول ئالغان. 2010–يىلى ئەر باش پېرسوناژ سالاھىيىتىدە KBS2 نىڭ تېلېۋىزىيە تىياتىرى «ئورمانلىقتىكى بېلىق 2» دا رول ئالغان. 2014-يىلى ئۇنىۋېرسال سەنئەت «بىز توي قىلدۇق» 4-بۆلۈم، مۇقىم مېھمان؛ سەككىزىنچى ئايدا MBC «ئانا-دۇنيادا ھېچنېمىدىن قورقمايدۇ»دا باش رول ئالغان؛ ئون ئىككىنچى ئايدا، MBC سەنئەت تۈرىدە Star New مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىل، جۇڭگو تور تېلېۋىزىيە تىياتىرى «پىل چىشى مۇنارى»دا باش رول ئالغان.
ئويۇن قويۇش تارىخى
2009-يىلى، كىنو «دېڭىزغا قاراپ، يەنە بىر قەدەم»دە باش رول ئالغان؛ شۇ يىلى «يەرگە قارتىپ ئېتىلغان توپ»، «سودىگەر» دېگەن ئىككى تېلېۋىزىيە تىياتىرىغا سىرتتىن قاتناشقان.
2010–يىلى، ياشلىق فىلىمى «ئورمانلىقتىكى بېلىق 2»دا، «مىن خاۋ شىيۇۋ»دا باش رول ئالغان.
2011-يىلى 1-ئايدا KBS تېلېۋىزىيە تىياتىرى «ئاق رەڭلىك روژدېستۋو بايرىمى»دا باش رول ئالغان، «لى تىك گىنومونغا»دا رول ئالغان؛ ئون بىرىنچى ئايدا چولپانلار سىملىق ئىستانسىلىرى كومېدىيىلىك فىلىمى «قان شورىغۇچى ئالۋاستى»دا باش رول ئالغان.
2013 -يىلى 5-ئايدا سىملىق ئىستانسىلىرىنى رومانتىك مۇھەببەت كومېدىيە فىلىمى «مۇھەببەت مەشغۇلات ئۆمىكى»غا، بۇنىڭ ئىچىدە ئالغان تالانتلىق ئۆسمۈرلەر كومپيۇتېرى «تەۋرىنىش»كە قاتناشقان؛
2014-يىلى 10 قىسىملىق دراما «ئايال ھەجۋىي رەسىم خۇرۇم ئاياغ»، «ۋۇ تەيشيۇ»دا باش رول ئالغان؛ تۆتىنچى ئايدا مودا ئۇسلۇبى سۈپىتىدە 2-پەسىلگە مۇقىم رىياسەتچىلىك قىلغان، پروگرامما جەمئىي 15 قانالدا ئاڭلىتىلغان. ئالتىنچى ئايدا، sDay ئەزالىرى ئۇنىۋېرسال سەنئەت تۈرى «بىز توي قىلدۇق»دا رول ئالغان، سەككىزىنچى ئايدا تىياتىر «ئانا-دۇنيادا ھېچنېمىدىن قورقمايدۇ»دا باش رول ئالغان.
2015-يىلى جۇڭگو تور تېلېۋىزىيە تىياتىرى «پىل چىشى مۇنارى»دا ئەر باش قەھرىماننىڭ رولىنى ئالغان.
= ئاساسلىق ئەسەرلىرى == «ئانا-دۇنيادا ھېچنېمىدىن قورقمايدۇ»، «مىنىڭ توي قىلىشتىكى سەۋەبىم»، «قىز ھەجۋىي رەسىم ئايىغى»، «مۇھەببەت مەشغۇلات ئۆمىكى : Cyrano»، «سۆيۈملۈكۈم سىزگە بېرەي»، «زوراۋانلىق رومانتىكا»، «ياساۋۇل بەيدوڭ شيۇ»، «ئاق رەڭلىك روژدېستۋو بايرىمى»، «قان شورىغۇچى ئالۋاستى» قاتارلىقلار.
ئۇنىۋېرسال سەنئەت تۈرى
2014-يىلى 12-ئاينىڭ 19-كۈنى MBC سەنئەت تۈرىدە يىللىق سەنئەت مۇكاپاتى NewStar مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
ئۇنىۋېرسال تۈر
2015-يىلى 4-ئاينىڭ 24-كۈنى 10-نۆۋەتلىك ئاسىيا مودېللار مۇكاپاتىنى تارقىتىش مۇراسىمىدا ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
كىنو-تېلېۋىزىيە تۈرى
2016-يىلى 4-ئاينىڭ 5-كۈنى 21-نۆۋەتلىك ئەتىيازلىق تارىخى كىنو فېستىۋالىدا ئالاھىدە كۆپ مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن
2015-يىلى 3-ئاينىڭ 13-كۈنى Cable TV گوروھىنىڭ ئەڭ ياخشى ئاشىق-مەشۇقلار مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
20145-يىلى 12-ئاينىڭ 30-كۈنى mbc رول ئېلىش ماھارىتىدە ئەرلەر يېڭى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
Shimaliy Yawropa
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
Xelqara munasiwet Daniye: yawropa ittipaqigha eza, shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatigha eza dölet, yawru rayoni emes. Shiwitsiye: yawropa ittipaqigha eza shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatigha eza dölet emes, yawru rayoni emes. Finlandiye: yawropa ittipaqigha eza shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatigha eza dölet emes, yawru rayoni. Norwigiye: yawropa ittipaqigha eza emes, shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatigha eza dölet emes, yawru rayoni emes.
Uyghurlar
1.Nopus we köpüyish : shimaliy yawropa uyghurlar yawropada bir qeder köp olturaqlashqan rayunlarning biri bolup, köp qismi junggo shinjang rayunidin oqush- tetqiqad, soda- tijaret, téxnikiliq xizmet, nikah we bashqa sewebler bilen kélip olturaqliship wetendashliqqa ötkenler bolup, texminen 5ming etrapida uyghur yashaydu. Yéqinqi yillardin buyan shimaliy yawropadiki uyghurlar nopusi téz köpiyishke bashlighan bolup, köpiyish sewebi asasliqi tebiy köpüyüsh, oqush- tetqiqad üchün kelgenlerning wetendashliqqa ötüshi, shimaliy yawropa uyghur wetendashlirining esliy yurtigha qaytip nikahliq bolup repiqisini élip kélishi qatarliqlardur. 2. Iqtisad we jemiyet orni: shimaliy yawrupadiki uyghurlarning öz jayidiki jemiyet orni bashqa köchmen milletlerge qarighanda ottura-yuqiri sewiyide bolup, köp qismining öz öyi, muqim xizmiti bar. 3. Diniy étiqad: köp qismi islam dinining sofizim mezhipige, az qismi mesihiychilikke, azsandikili atizmgha ishinidu. 4. Til we medeniyet: mutleq köp qisim uyghurlarning ana tili uyghur tili bolup, shimaliy yawrupadiki oxshimighan dölettiki uyghurlar özi turushluq dölitining tilini bilidu, köp qismi éngilis, xenzu we türük tillirini bilidu. Shimaliy yawropa uyghurlirining köp qismi uyghur eneniwiy medeniyitini zamaniwiylashturup saqlap qalghan bolup, az bir qisimi ereb, faris we türüklerning tesirige uchirap kéyinish we turmush adetliride uyghur milliy enenisini yoqatqan. Az sandikiler özi wetendash bolghan döletning tesiride milliy kimliki kiriziste qalghan.
Baj we parawanliq Shimaliy yawropadiki besh dölet tipik parawanliq döliti bolup, yuqiri mu'ash, yuqiri baj we yuqiri parawanliq xaraktérige ige. Shimaliy yawropa dunyadiki parixorluq, chiriklik eng az rayon bolup, jemiyet muqimliqi kishini heyran qalduridu. Re'is jumhur we xan jemeti ezalirining addiy puqralar arisida birge sep turup talla bazirida yaki soda sariyida nerse- kérek sétiwéliwatqanliqini körüsh mumkin. Shimaliy yawropaning munasiwetlik tekshürüsh netijiliridin ularning xushalliqining menbesi bayashat iqtisad bolmastin, belki abstrakit bolghan a'ile, saghlamliq, dostluq, ishench we muhebbet qaratliq anillar ikenlikini köriwélish tes emes. Shimaliy yawropa omumiy dölet kirimining %30ni jemiyet parawanliqigha ishlitidighan bolup, mektep yéshidiki herbir ösmür her yili hökümettin tapshurup alidighan parawanliq puli 10ming yawru, herbir wetendash meyli qaysi millet bolishidin qetiynezer 24 yashqa toshushtin burun dölet parawanliqidin behirlengen puli 160ming yawru bolup, herqandan bir wetendashning bu parawanliqtin behirlinish hoquqi bar. Ma'arip gerejdanlargha heqsiz bolup, pütün chiqim döletning baj kirimidin tölinidu.
نەجمىدىن شىرىف
تۇغۇلغان' 1974-يىلى
ئاقسۇ ۋىلايىتى شايار ناھىيىسى
ئۇيغۇر
بېلگىيە
تۇرار جايى
بريۇسسېل، بېلگىيە
كەسپى شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ئىنقىلاپچىسى
كۈلتۈر توپى ۋە مەدەنىيەت توپى
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
دۇركەيمنىڭ قارىشىچە، شەخسىي ھادىسىلەر «ئىچ ئاغرىتماق، ئۇسسىماق، ئۇخلىماق» دېگەنگە ئوخشاش ئىچكى ئامىلنىڭ تۈرتكىسى بىلەن شەخسنىڭ روھىغا تەسىر كۆرسەتكەن ئېھتىياجلاردۇر. ئىجتىمائىي ھادىسىلەر بولسا «دىنىي ئېتىقادلار، ئەخلاقىي مەجبۇرىيەتلەر، قانۇنىي قائىدە-پىرىنسىپلار، سىياسيى ۋە ئىجتىمائىي مەپكۇرىلەر»گە ئوخشاش سىرتقى ئامىلنىڭ تۈرتكىسى بىلەن شەخسنىڭ روھىغا تەسىر كۆرسەتكەن ئۇقۇملاردۇر. بۇ ئېنىقلىمىلار كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇكى، دۇركەيم ئىجتىمائىي تۇرمۇشنى كۈلتۈر توپى ئىچىدىن ئىزدىگەن بولسا، تاردە مەدەنىيەت توپى ئىچىدىن ئىزدىگەن. دىققەت قىلىنسا، خۇسۇسىي ھادىسىلەر مەيلى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئېھتىياجلار بولسۇن، مەيلى كۆرۈش، ئاڭلاش، پۇراش، تېتىش ۋە سېزىشكە ئوخشاش خۇسۇسىيەتلەر بولسۇن، ھەممىسى ھاياتقا ۋە مەلۇم بىر تۈرگە ئائىت ھادىسىلەر بولۇپ، بۇلارنى پەقەت خۇسۇسىي ھادىسىلەر دېيىش توغرا ئەمەس. بۇلاردىن سىرت، قىلىپلاشقان بويىچە «ئىجتىمائىي ھادىسىلەر» دەپ ئاتالغان ئۇقۇملارغا كەلسەك، بۇلارمۇ مەنىۋى ۋە ماددىي ئۇقۇملار دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىلىشى مۇمكىن.
مەنىۋى خاراكتېردىكى دىنىي ئېتىقادلار، ئەخلاقىي مەجبۇرىيەتلەر، بەدئىي تەسۋىرلەر، قانۇنىي قائىدە-پىرىنسىپلار ۋە ئومۇمىي مەپكۇرىلەر كۈلتۈر توپىنىڭ قاراشلىرىدۇر. ماددىي خاراكتېرگە ئىگە بولغان ئىلمىي ھەقىقەتلەر، سەھىيە، ئىقتىسادىي ۋە بىناكارلىق ئۇسۇللىرى، يېزا-ئىگىلىك، سانائەت ۋە ئېلىم-سېتىم ئۈسكۈنىلىرى ھەمدە ئومۇمىيۈزلۈك ماتېماتىكىلىق ۋە لوگىكىلىق ئۇقۇملار بولسا مەدەنىيەت توپىنىڭ قاراشلىرىدۇر.
كۈلتۈر توپىغا ئائىت تەسەۋۋۇرلاردىن شەخسنىڭ روھىغا تەسىر كۆرسەتكەن سىرتقى بېسىمنى «مەنىۋى جازا»، مەدەنىيەت توپىغا ئائىت ئۇقۇملار بويسۇنغان سىرتقى ماسلىشىشقا «ماددىي جازا» دېيىلىدۇ.
ساغلاملىق پىرىنسىپلىرىغا دىققەت قىلمىغان ۋاقتىمىزدا كېسەل بولىمىز، بۇ كېسەللىك ھاياتنىڭ قانۇنىيەتلىرىگە بويسۇنمىغانلىقىمىزنىڭ تەبىئىي نەتىجىسىدۇر. ئىقتىسادىي قانۇنىيەتلەرگە سەل قارىغان ۋاقتىمىزدا يوقسۇللۇققا گىرىپتار بولىمىز، بۇ ئەھۋال ئاقىۋەتتە ئىقتىساد قانۇنىيەتلىرىگە رىئايە قىلمىغانلىقىمىزنىڭ كەسكىن نەتىجىسىدىن ئىبارەتتۇر. دىنىي، ئەخلاقىي، پىكرىي ۋە بەدئىي قائىدە-پىرىنسىپلارغا رىئايە قىلمىغىنىمىزدا بولسا ۋىجدان سوراقلىرى ياكى سوراق ۋىجدانلىرىنىڭ بىزگە بېرىدىغان مەنىۋىي جازا، ياكى ئومۇمىي ئىشتىياقنىڭ بىزگە «كۈلكە» شەكلىدە بېرىدىغان جازالار بۇ ئىتائەتسىزلىكىمىزنىڭ تەبىئىي ۋە كەسكىن بىر نەتىجىسى ئەمەس. بۇ جازاغا تارتىلىشلار يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان قائىدە-پىرىنسىپلارنىڭ كۈلتۈر توپىنىڭ ۋىجدانلىرىدا «قىممەت-قاراش» دەپ تونۇلۇشىنىڭ ۋە شۇنىڭغا ئاساسەن «مەنىۋى جازا» بولۇشىنىڭ نەتىجىسىدۇر.
كۈلتۈر ھادىسىلىرى شەخستىكى «غايىۋىي» ئۇقۇملارنى، يەنى قىممەت-قاراشلارنى بەلگىلەش ۋە تۈرلەرگە ئايرىشقا مەسئۇل بولغان «ۋىجدان ئىقتىدارىنى»، مەدەنىيەت ھادىسىلىرى بولسا «ئەمەلىي» ئۇقۇملارنى، يەنى رېئاللىقلارنى تەھلىل قىلىپ، بىرىكتۈرۈش خىزمىتىگە مەسئۇل بولغان «ئەقىل ئىقتىدارىنى» مەيدانغا كەلتۈرگەن.
«كۈلتۈر توپى ئىچىدىكى شەخس» ئىجتىمائىي ۋىجداننىڭ ئىرادىلىرىنى ئۆزىگە نىسبەتەن قىممەتلىك مەپكۇرىلەر دەپ قاراپ، ئۇلارنى ئىش تۈزۈمى قىلىشقا، «مەدەنىيەت توپى ئىچىدىكى شەخس» بولسا كوللېكتىپ ئەقىلنىڭ لوگىكىغا ئۇيغۇن بولغان دائىرىسى ئىچىدە تەپەككۇر قىلىشقا مەجبۇردۇر.
بىر مەدەنىيەتنىڭ ئىلمىي ئۇقۇملىرى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلەرنى، ئىقتىسادىي مەھسۇلاتلارنى تەقلىد قىلىش ۋە ئالماشتۇرۇش ئۇسۇلى بىلەن بىر خەلقتىن يەنە بىر خەلقكە ئۆتىدۇ ھەمدە بىر مەدەنىيەت توپىنىڭ باشلىنىشى خاراكتېرىدە ئەكىس ئېتىپ، تەدرىجىي ھالەتتە دۆلەتلەرنى، قىتئەلەرنى، ئاخىرىدا پۈتۈن ئىنسانىيەتنى چاڭگىلىغا كىرگۈزىدۇ. لېكىن بۇ مەسىلىدە ھەم تاردە، ھەمدە «تارىخىي ماتېرىيالىزم» تەرەپدارلىرى بولغان كارل ماركس ۋە ئېدموند دەمولنىسقا ئوخشاش جەمئىيەتشۇناسلارنىڭ دېگەنلىرى توغرىدۇر. ئىنسانىيەت پەقەت يەككە شەخسلەردىنلا تەركىب تاپقان بىر مەدەنىيەت توپى بولسا ئىدى، ھادىسىلەرنىڭ ئومۇملىشىشىنى پەقەت «تەقلىد قىلىش»قا يىغىنچاقلاش ھەمدە ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا پەقەت «ئۈسكۈنىلەر»گىلا ئەھمىيەت بېرىش توغرا بولۇشى مۇمكىن بولاتتى. ھالبۇكى ئىنسانىيەت مۇستەقىل شەخسلەردىن تەركىب تاپقان بىر مەدەنىيەت توپى ئەمەس. چۈنكى شەخسلەر «ئائىلە»، «ئۇرۇق»، «ناھىيە»، «كوپراتىپ»، «سىنىپ»، «دىنىي جامائەتلەر»، «قەۋم»، «ئۈممەت» ۋە «دۆلەت»كە ئوخشاش خىلمۇخىل كۈلتۈر توپى ئىچىدە كىشىلەرگە سىڭىپ كەتكەن بولىدۇ.
ئەگەر ماددىي نەرسىلەرگە ئوخشىتىشقا توغرا كەلسە شۇنداق دېيەلەيمىزكى، ئىجتىمائىي يەككە شەخسلەرنىڭ بىر يەرگە توپلىنىشى پەقەت مەنىۋى ئارىلىشىش شەكلىدىلا بولماستىن، بەلكى خىمىۋىلىك ئارىلاشما ماددىلار بۇ يەككە شەخسلەرنى بىرىككەن ئاتوملار بىلەن يۇغۇرۇپ، ئەمەلىيەتتە پەقەت بۇ ئاتوملار بىلەن مۇشۇ ماددىلارنىڭ ئارىلاشما ھالىتىلا قېپقالغان، گوياكى جانلىق ھۈجەيرىلەردە ئوخشىمىغان شەكىل ۋە سۈپەتتىكى ئەزالار شەكىللىنىپ، مەۋجۇدىيىتىنى بۇ ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەتلەرگە سىڭدۈرۈۋەتكىنىگە ئوخشايدۇ.
ئىجتىمائىي ئارىلاشمىلار ياكى ئاجرالمىلار شەخسلەرنىڭ ئەركىن ئارىلىشىشىغا توسالغۇ بولغاچقا مەدەنىيەت توپى ھاياتىنىڭ تەلىپى بولغان تەقلىد ۋە ئالماشتۇرۇش چەكلىمىسىز شەكىلدە داۋاملىشالمايدۇ.
دۆلەتلەر ئىچكى سانائىتىنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن يۇقىرى چەكتە تاموژنا بېجى قويۇش ئارقىلىق ئىقتىسادىي ئالماشتۇرۇش ئەركىنلىكىگە توسقۇنلۇق قىلىدۇ. خەلقلەر مىللىي تىللىرىنىڭ ساپلىقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن چەتئەل سۆزلىرىنى تىللىرىغا كىرگۈزمەسلىككە، ئەدەبىياتلىرىنى مىللىيلاشتۇرۇش باھانىسى بىلەن ئالەمشۇمۇل خاراكتېرگە ئىگە بولغان «كىلاسسىك» ئەدەبىياتنى چۆرۈپ تاشلاپ، تېما ۋە ئاساسلىرىنى خەلق ئەدەبىياتىدىن ئېلىشقا ئۇرۇنىدۇ. مىللەتلەر دىنلىرىنى خەلقئارا قانۇن ۋە ئەخلاقنىڭ ئۆلچىمى قىلىۋېلىپ، ئىنسانلىققا ئائىت مۇقەددەسلىك ۋە قۇسۇرسىزلىقنى پەقەت دىنداشلىرىغىلا مەنسۇپ قىلىدۇ. ئائىلە «ئەر-خوتۇنچىلىق، دادا بولۇش، ئانا بولۇش ۋە پەرزەنت بولۇش»قا ئوخشاش خۇسۇسىي مۇناسىۋەتلەرنى پەيدا قىلىپ، باشقىلارغا قارشى تۇغقاندارچىلىق ۋە ئىگىدارچىلىق تىپىدىكى بىرلەشكەن بىر گۇرۇپنى مەيدانغا كەلتۈرىدۇ. تۇغقاندارچىلىق بىر پادىچىلار كارۋىنىنى، ناھىيە بىرەر يېزا ياكى بىرەر بازارنى، كوپراتىپ ئوخشاش كەسىپداشلارنى، شېركەت مەسلەكداشلارنى، جامائەت ئوخشاش مەۋقەدىكى مەزھەبداشلىرىنى باشقىلارغا قارشى يەككە گەۋدە بولغان بىر ئائىلىگە ئايلاندۇرىدۇ.
شەخس بۇ گۇرۇھلاردىن ھەر بىرىنىڭ ئۆزىگە ئائىت ۋىجدانىدىن ئىلھاملانغان ھالەتتە مەدەنىيەت توپى ئىچىدە ياشايدۇ. دۇركەيم ئىجتىمائىي گەۋدىنىڭ تەبىئىي بوغۇملىرى بولغان بۇ گۇرۇھلارغا ئەھمىيەت بەرگەن بولغاچقا ئەڭ ئۆتكۈر پىكىرلىك جەمئىيەتشۇناس دەپ تونۇلغان. كۈلتۈر تىپىدىكى گۇرۇھنىڭ ۋىجدانلىرى جەمئىيەتكە خاس بولغان ئەقىل ۋە لوگىكا بىلەن داۋاملىق كۈرەش ھالىتىدە بولىدۇ. شەخس بەزىدە ۋىجدانىغا ئارتۇقچە مەپتۇن بولىدىغان بولغاچقا ئاقىلانە تەپەككۇر قىلالمايدۇ، بەزى ۋاقىتلاردا ئەقلىگە ئارتۇقچە ئىشىنىپ كەتكەچكە ۋىجدانىي ھېس-تۇيغۇلىرىنى بوغۇپ قويىدۇ. ۋىجدان بىلەن ئەقىل ياكى جامائەت بىلەن جەمئىيەت ئارىسىدىكى بۇ كۈرەش ساقلانغىلى بولمايدىغان بىر زۆرۈرىيەت ئەمەس. چۈنكى ۋىجداننىڭ ۋەزىپىسى ئىجتىمائىي تەسىر كۈچىگە ئىگە بولغان قىممەت-قاراشلارنى تەقدىرلەش، ئەقىلنىڭ ۋەزىپىسى بولسا ماددىي رېئاللىقلارنى جاي-جايىغا سەرەمجانلاشتۇرۇشتۇر. بىرىنچىسى بىزنىڭ «نېمىشقا ياشىشىمىز كېرەك؟» دېگەن سوئالىمىزغا: «مەپكۇرە ئۈچۈن» (يەنى كوللېكتىپ ئۈچۈن) دېگەن جاۋابنى بەرسە، ئىككىنچىسى «قانداق ياشاش كېرەك؟» دېگەن سوئالىمىزغا: «ئەقىلگە ئۇيغۇن بىر شەكىلدە» دېگەن جاۋابنى بېرىدۇ. بىرىنچىسى غايىۋىي قارارلىرى بىلەن ئىرادىمىزگە، ئىككىنچىسى رېئالىي قارارلىرى بىلەن پىلانلىرىمىزغا يېتەكچىلىك قىلىپ باشقۇرىدۇ. قىسقىسى، بىرىنچىسى بىزگە غايىلەرنى، ئىككىنچىسى ۋاسىتىلەرنى كۆرسىتىدۇ.
ئېدموند دېمولىنسنىڭ قارىشىچە، تەلىم-تەربىيە ۋە سىياسەتنىڭ نىشانى كۈلتۈر توپىنى مەدەنىيەت توپىغا ئايلاندۇرۇشتۇر، دېسەك خاتالاشقان بولمايمىز. چۈنكى ئانگلوساكسونلار (مىلادىيە 5-ئەسىردە ھازىرقى ئەنگلىيەنى ئىستىلا قىلغان ۋە ئۇنى 1066-يىلىدىكى نورماندىيە ئىستىلاسىغا قەدەر باشقۇرغان گېرمانلار بولۇپ، بۇلار ئانگلوس ۋە ساكسوندىن ئىبارەت ئىككى مىللەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ – ت) نىڭ ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىشىنى شەخسىيەتچى (بىزنىڭ تەبىرىمىزدە مەدەنىيەتچى) بولۇشىغا، شەرقلىقلەرنىڭ ئارقىدا قېلىشىنى كوللېكتىپچى (بىزنىڭ تەبىرىمىزدە خەلقچىل) بولۇشىغا باغلايدۇ. ئەمەلىيەتتە مىللەتلەرنىڭ تەرەققىي قىلىشى ياكى ئارقىدا قېلىشىنى مۇشۇنداق بىر سەۋەبكىلا باغلاپ قويۇش ئىلمىي پوزىتسىيە ئەمەس.
بۇنىڭدىن سىرت، ئانگلوساكسونلارنىڭ كوللېكتىۋىزمچى ئەمەس، بەلكى شەخسىيەتچى ئىكەنلىكى ھەققىدىكى قاراشمۇ توغرا ئەمەس. ئەمەلىي رېئاللىق شۇكى، ئانگلوساكسونلار بىزگە ئوخشاش دۆلەتچى ئەمەس ئىدى. كۈلتۈر توپى پەقەت دۆلەتتىنلا ئىبارەتمۇ؟
ئەنگلىيەدە كۈلتۈر توپىنىڭ خاراكتېرىگە ئىگە بولغان يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ مىللىي مەزھەب، سىنىپ ۋە ئېسىلزادىلەر تەشكىلاتلىرىنىڭ نوپۇزى ھەم كۈچى باشقا ھەر قانداق ئورۇننىڭكىدىن ئارتۇقتۇر. ئانگلوساكسونلارنىڭ قائىدە-يوسۇنچى بولۇشىمۇ ئۇلارنىڭ كۈلتۈر توپى ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. شۇنداقتىمۇ ئۇلاردىكى كۈلتۈرەل ھايات مۇشۇنداق كۈچ-قۇۋۋەت ۋە چىدامچانلىقلىرى بىلەن بىرگە مەدەنىي تۇرمۇشىنى بايقىشىغا توسالغۇ بولمىغان ئىدى.
كۈلتۈر بىلەن مەدەنىيەت ئارىسىدا بىنورمال كۈرەش يۈز بېرىش مۇمكىنچىلىكى بولغىنىغا ئوخشاش، بىر كۈلتۈر توپى ئىچىدىكى باشقا خىلمۇخىل توپلارنىڭ ۋىجدانلىرى ئارىسىدىمۇ زىددىيەتلەر پەيدا بولىدۇ. مەسىلەن، بەزى ۋاقىتلاردا جەمەتۋازلىققا ھەددىدىن زىيادە ئەھمىيەت بېرىش مىللىي مۇناسىۋەتنى ئاجىزلىتىۋېتىشى مۇمكىن. بەزىدە دىنىي سۆيگۈ مىللىي سۆيگۈنى يوق قىلىدىغان ھالەتكە كېلىشى مۇمكىن. يەنە بەزىدە مىللەت تۇيغۇسى ئورتاق ۋەتەن ۋە دۆلەت ھېسلىرىنى نابۇت قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. مەسىلەن، ياۋروپادا سىنىپبازلىق ۋەتەن دۈشمەنلىكى ۋە ئەسكەر دۈشمەنلىكىگە ئوخشاش زىيانلىق نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتىدۇ.
ئىجتىمائىي توپلار ئارىسىدا شەكىللەنگەن تەبىئىي مەرتىۋىلەر زەنجىرىنى تېپىپ چىقىپ، بىنورمال ئۇرۇش ھالىتىنى سۈلھى ۋەزىيىتىگە كەلتۈرۈش ئىجتىمائىي بىلىمنىڭ ۋەزىپىسىدۇر. مەسىلەن، زۆرۈر تېپىلغاندا ئائىلە ئۆزىنى ھۈنەر-كەسىپ مەركىزىگە، مەركەز ئۆزىنى دۆلەتكە پىدا قىلىشى كېرەك. مەيلى بۇلار، مەيلى ئائىلە ۋە دۆلەت بولسۇن، ھەممىسى دىن ۋە تىل مەنسۇپلىرىغا ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. بارلىق ئىجتىمائىي توپلاردىنمۇ بەكرەك ئەھمىيەت بېرىلىشكە تېگىشلىك بولغان «مىللەت»نىڭ مەلۇم بىر تىل مەنسۇپلىرىدىن، شۇنداقلا خەلقئارالىشىشنىڭمۇ مەدەنىي توپلاردىن ئىبارەت ئىكەنلىكى نەزەرگە ئېلىنىشى كېرەك. يەنە شۇ نەزەرگە ئېلىنىشى كېرەككى، مەدەنىيەت توپى بىر «بازار خەلقى» شەكلىدە باشلىنىدۇ. بازاردا تىككۈچى، موزدۇز، ناۋاي ۋە پىركازچىك قاتارلىق كەسىپدارلار پەقەت ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈنلا ئىشلەيدۇ. لېكىن بۇلارنىڭ ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئىشلەشلىرىدىن ئومۇمنىڭ مەنپەئەتى مەيدانغا كېلىدۇ. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، مەلۇم بىر مەدەنىيەت توپى ئىچىدە ئوخشىمىغان مىللەتلەردىن ھەر بىرى ئورىگىنال بىر كۈلتۈر بەرپا قىلىش ئۈچۈن ئۆزئارا ئىش تەقسىماتى ئېلىپ بارىدۇ. شەخسلەرنىڭ قابىلىيىتى پەرقلىق بولغانلىقى تۈپەيلىدىن يەرلىك ئىش تەقسىماتى مەيدانغا كەلگىنىگە ئوخشاش، مىللەتلەرگە ئائىت ئىستىداتلارمۇ پەرقلىق بولغاچقا مىللەتلەر ئارا ئىش تەقسىماتى مەيدانغا كېلىدۇ. دەسلەپتە بىر-بىرىگە يېقىن بولغان خەلقلەر تىجارىي، پىكرىي ۋە پەن-تېخنىكىلىق ئالاقىلەردە بولىدۇ، كېيىنچە بۇ ئالاقە دائىرىسى بارغانسېرى كېڭىيىپ بارىدۇ. ھەتتا تۇنجى ئەسىرلەردە ئاق دېڭىز ۋادىسى مىللەتلىرىنىڭ ئۆزئارا سودا-سېتىق قىلىپ، ئۇچۇر ۋە پەن-تېخنىكا ئالماشتۇرغانلىقىنى كۆرەلەيمىز. ئۈمىد تۇمشۇقىنىڭ بايقىلىشى، ئامېرىكىنىڭ قەدىمدە تونۇلۇشى، تەبىئىي پەننىڭ بارلىققا كەلتۈرۈلۈشى، سۇۋەيش قانىلىنىڭ ئېچىلىشى، تۆمۈر يوللار، تېلېگراف ۋە پوچتىخانىلارنىڭ تەسىس قىلىنىشى ھەر قايسى مىللەتلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى قويۇقلاشتۇرۇپ، بارغانسېرى ئالەمشۇمۇل بىر تۈسكە كىرگۈزگەن. جامائەتلەر دەسلەپتە ئۆزلىرىنى بىر بوۋىنىڭ ئەۋلادلىرى قاتارىدا كۆرۈپ، بىر جەمەت ھالىتىدە باشلىنىدۇ. بۇنداق بولغاندا دەسلەپكى كۈلتۈر توپى دىنىي ۋە ئىنسانىيدۇر. بۇ مۇناسىۋەت دەسلەپتە پەقەت دىنىي تۇرمۇش كەچۈرگەچكە دىنىي بىر توپ ھالىتىدە بولىدۇ. باشقا پۈتۈن توپلارنىڭ ئارىلاشمىلىرىنىڭ ھۈجەيرىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ دىنىي توپتىن كەينى-كەينىدىن ئائىلە، قەبىلە، جەمەت، كەنت، بازار، سىنىپ، كوپراتىپ، كوللېكتىپ، ناھىيە ۋە ئاخىرىدا قەۋم، ئۈممەت ۋە دۆلەتلەر شاخلاپ چىقىشقا باشلايدۇ. ئۇنداق بولغانىكەن، مەدەنىيەت توپى تەۋە بولغان ئىجتىمائىي قانۇن دائىرىسىنىڭ بارغانسېرى كېڭىيىشى، كۈلتۈر توپى تەۋە بولغان قانۇننىڭ بولسا بىر-بىرىدىن پەرقسىز ھەم ۋەزىپىلىرى ئىنتايىن كۆپ ھالەتتە باشلىنىپ، بارغانسېرى ھەر بىر ۋەزىپە ئۈچۈن ئايرىم توپلارغا بۆلۈنۈش ئارقىلىق دەسلەپكى توپنىڭ شاخلاپ، تۈرلەرگە بۆلۈنۈشىدۇر.
بۇ تەپسىلاتلاردىن شۇنى چۈشىنىۋېلىشقا بولىدۇكى، چاغداشلىشىش ئىپادىسىنىڭ مەنىسى، چاغداش مەدەنىيەت توپىنىڭ بارغانسېرى مۇكەممەللىككە يۈزلەنگەن ئىلىم-مەرىپىتىدە ھېچبىر مىللەتتىن ئارقىدا قالمايدىغان شەكىلدە يۈكسەك بىر مەۋقەنى قولغا كەلتۈرۈشىدۇر. مەدەنىيەت توپى ئىچىدە ھەممىگە ئورتاق بولغان ئىنسان تۇرمۇشىنى كەچۈرۈش ھېچقاچان نە ئائىلە ۋە دۆلەت ھاياتىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىگە، نە مىللەت ۋە ئۈممەت ئۆز ئىچىگە ئالغان يېزا-ئىگىلىك ئاساسلىرىغا زىت كەلمەيدۇ.
بىز تۈركلەر چاغداش مەدەنىيەتنىڭ ئەقلى ۋە ئىلمى بىلەن قوراللانغان ۋاقتىمىزدا بىر «تۈرك-ئىسلام» كۈلتۈر توپى بەرپا قىلىشقا ھەرىكەت قىلىشىمىز لازىم.
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «ئىسلاملىشىش، تۈركلىشىش ۋە چاغداشلىشىش» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سابىت داموللا ئابدۇلباقى
سابىت داموللا ئابدۇلباقى (لاتىن: Sabit Damulla Abdulbaqi. چاغاتايچە: ثابت داملا عبد الباقي) (1883 - 1934) ، ئۇيغۇر سىياسىئون ۋە ئىسلام دىنى ئالىمى. شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە بىرىنچى باش ۋەكىلى.
ھاياتى
سابىت ئابدۇلباقى 1883 - يىلى ئاتۇش ئازاقتا توغۇلغان. باشلانغۇچ دىنىي تەربىيىنى ئازاقتا چوڭ ئەلەم ئاخۇنۇم دېگەن كىشىدىن ئالغان. كېيىن قەشقەر خانلىق مەدرىسىدە ئوقۇغان.
1910 - يىلى ئابدۇقادىر داموللام ھەم مامۇت ئاخۇند داموللاملارنىڭ دەۋەت قىلىشى بىلەن، بۇخاراغا بېرىپ يۇقىرى مەلۇمات ئالغان. 1914 - يىلى ئوقۇشنى تاماملاپ ۋەتەنگە قايتقان.
لولى
لولى، بىز ئۇيغۇرلاردا ھىيلىگەر كىشىلەرنى "لولىلار" دەپ ئاتايدىغان ئادەت مەۋجۇت. تارىخىي مەنبەلەر ۋە خەلق ئىچىدىكى رىۋايەتلەر نوقتىسىدىن ئىزدىنىپ كۆرگەندە، بۇ سۆزنىڭ مەئلۇم تارىخىي ئاساسقا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرىۋېلىشقا بولىدۇ. "سوڭ تارىخى"نىڭ 491-جىلد "تاڭغۇتلار تەزكىرىسى"دە: "تاڭغۇتلارنىڭ غەربىي شىمالىي قىسمى (تارىم ۋادىسى) دا لولى ئېلى دولۇ (都罗罗勒族) نىڭمۇ بولغانلىقى" خاتىرلەنگەن. "بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى تارىخى، غەربىي يۇرت تەزكىرىسى"دە:"تۆمۈر قوۋۇقتىن چىقىپ، دوخولو (都货罗) دۆلىتىگە بارغىلى بولىدۇ" دېيىلگەن. كېيىنچە بۇ ئەلنىڭ نامى تۇخولو (吐火罗)، دولى(都勒)، دۇچۆلو(都炔罗)، دۇنخۇاڭ(敦荒) دەپ ھەر خىل يېزىلغان. ۋاڭ زوڭۋېي ئەپەندى بۇ ناملارنى تەتقىق قىلىپ، دۇنخۇاڭدىن باشلاپ، لوپنۇر رايۇنى، تارىم دەريا ئېقىنى، ھەتتا يەركەند دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىغىچە بولغان بىر پۈتۈن لىنىيىدە مىلادىدىن ئىلگىرىلا خىلى كۈچلىك بىر ئەلنىڭ بولغانلىقى، دېلى، تېلى، دولى، دولولو، تۇخولو قاتارلىق ناملارنىڭ ئەنە شۇ مەنبەدىن كەلگەنلىكىنى ئىسپاتلاپ چىقتى.
موللا مىرسالىھ قەشقىرىنىڭ "چىڭگىزنامە"ناملىق كىتابىدا سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئىككىنچى پادىشاھى ئابدۇرەشىدخاننىڭ دولانلىق بىر لولىنى (شائىرە، مۇقامشۇناس ئاماننىساخاننى) ئەمرىگە ئالغانلىقى يېزىلىپ، ئابدۇرەشىدخاننىڭ چۈچۈك خانىشقا ئېيتقان مۇنداق بىر شېئىرى نەقىل كەلتۈرۈلگەن :
جان ئوتراسىدا ئانىڭكى يولى بولسا،
نى ئەيىب ئانىڭ ئەسلى لولى بولسا؟
زامانلاردا "دولىلار" (ئۆشنىسىدە ئەقلى بارلار) دەپ ئاتالغان. ئەمما كۆپ كۆچۈپ، تىرە-پىرەڭلىكتە ياشىغانلىقى ئۈچۈن، شەھەرلەشكەنلەر تەرىپىدىن ھامان ھاقارەتلىنىپ تۇرغان. بۇنى موللا مۇسا سايرامى يازغان "تارىخىي ھەمىدى" دە تىلغا ئېلىنغان: "لوپنۇر، لۈكچۈن ئەتراپىدىكى دولانلارنىڭ سەككىز مىڭ كىشىلىك غوجىلار قوشۇنى تەرىپىدىن باستۇرۇلغانلىقى، راشىدىن غوجىنىڭ "بۇ دولانلارنىڭ قانچىلىك ئەتىۋارى بولسۇن؟" دېگەنلىكىدەك مەلۇماتلار(مەنبەئە كۆرسىتىڭ) ھەم بۇ كىتاپنى نەشىرگە تەييارلىغۇچىلارنىڭ "دولان سۆزى قۇل، دېدەك دېگەن مەنىلەرگە ئىگە" دەپ يېزىشى ئىسپاتلايدۇ(مەنبەئە كۆرسىتىڭ).
خەلق ئارىسىدا مۇنداق رىۋايەتلەرمۇ ساقلانغان: قەدىمكى زامانلاردا دولانلارنىڭ بىر چوڭ ئانىسى بولۇپ، پېرخۇنلۇق - داخانلىقتا كامالەتكە يەتكەن ئىكەن. ئۇ ياۋا توڭگۇزنىڭ تارغاق سۆڭەكلىرىگە ئويۇۋالغان ئەڧسۇن - ئايەتلىرى ئارقىلىق كېسەل داۋالايدىكەن ياكى يەر يۈزىدە بولغان - بولىدىغان ئىشلارغا پەتىۋا چىقىرىدىكەن. مۇشۇ دانىشمەن ئومايغا ئىگە ئەلگە بىر ۋاقىتلاردا بالايى ئاپەت يېغىپ، ياۋ لەشكەرلىرى قىستاپ كېلىپ قاپتۇ. دولان لەشكەرلىرى ئاجىز بولغانلىقى ئۈچۈن، ياۋ قوشۇنىنى پەم - پاراسەت بىلەن يېڭىش كېرەككەن. داخان موماي بىر نەرسىلەرنى كۆڭلىگە پۈكۈپ، ياۋ لەشكەر گاھىغا ئەلچىلىككە بېرىپتۇ ھەم دولانلارنىڭ ئەل بولىدىغانلىقىنى ئېيتىپتۇ. ئۇنى مەنسىتمىگەن ياۋ سەردارى بىر تەڭنىگە قارا ئۈجمە، يەنە بىر تەڭنىگە قارا قوڭغۇز ئېلىپ كېلىپ: "ئۈجمىنى يېسەڭ ئەل بولغېنىڭ يالغان،قوڭغۇزلارنى يېسەڭ ئەل بولغېنىڭ راست"دەپتۇ. دولانلىق موماي: "ئۈجمە دېگەن جىم تۇرىدىغان نەرسە، قاچان يېسە بولىۋېرىدۇ، قوڭغۇزلار قېچىپ كېتەلەيدۇ. شۇڭا ئۇنى ئاۋال يەي" دەپ قىزىقچىلىق قىلىپتۇ-دە، ئۆمىلەۋاتقان قوڭغۇزلارنى تېرىپ ئېلىپ يەۋىتىپتۇ. ياۋ قوشۇنى دولانلارنىڭ ئەل بولغانلىقىغا ئىشىنىپ، بىخارامان شەھەرگە كىرىپتۇ. لېكىن شەھەرگە كىرە-كىرمەيلا، بۆكتۈرمە لەشكەرلەرنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراپ ھالاك بولۇشۇپتۇ. پەقەت بىر نەچچسىلا قېچىپ كەتكەنىكەن، بارغانلا يېرىدە: "دولانلارغا چېقىلماڭلار، ئۇلار لولى (رەڭباز، ھىيلىگەر، تەدبىرچى) ئىكەن!" دېيىشىپتۇ. شۇندىن كىيىن "لولى،قوڭغۇزچى دولان" دېگەنلەر دولان خەلقىگە لەقەم بولۇپ قالغانىكەن. يەنە بىر رىۋايەتتە مۇنداق ئېيتىلغان: ئاتام زاماندا دولانلىقلار بىر نەچچە خىل ئۇرۇقتىن بولغانىكەن. بىر كۈنى خان ئۇرۇق ئاقساقاللىرىنى ئوردىغا مەجلىسكە چاقىرىپتىكەن، ھەرقايسى ئايماقلاردىن كەلگەنلەر بەس-بەس بىلەن خانغا سوۋغات تەقدىم قىلىپتۇ. تېرىملىق دولانلار ئەڭ ئاۋال سوۋغا تەقدىم قىلغانىكەن، خان ئۇلارنى "قارادولان (مەركىزىي دولان)" دەپ ئاتاپتۇ؛ ياغاچ ئۆيلۈك دولانلار جىم ئولتۇرۇپ قاپتىكەن،خان ئۇلارنى"لولى(تەدان) دولان" دەپتۇ، لولىلىق دولانلارغا شۇنىڭدىن قالغانىكەن ...
يۇقارىقى يازما مەنبەلەر بىلەن رىۋايەت-ئەپسانىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ قارىساق، "لولى" سۆزىنىڭ ھەقىقەتەن مەئلۇم تارىخى ئاساسىي بارلىقىنى كۆرىۋالالايمىز. دولانلارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرىدىن بىرى ئىكەنلىكى، ئۇلارنىڭ تارىختىن بۇيان تارىم دەريا ۋادىسىدا ياشاپ كېلىۋاتقانلىقى ئاللىقاچان ئىسپاتلانغان مەسىلە. ئۇلاردا نۇرغۇنلىغان يەرلىك خۇسۇسىىيەتلەر ساقلانغان بولۇپ، مۇئەييەن تەتقىقاات قىممىتىگە ئىگە.
بىئوپەردە سىستېمىسى
ھەقىقى يادرولۇق ھۈجەيرىلەرنىڭ تۈزۈلۈشلىرى ياكى ھۈجەيرە ئاپپاراتىرىنىڭ ھەممىسى پەردىلەردىن تۈزۈلگەن بولۇپ، بۇ بىئوپەردە دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ خىل بىئوپەردىلەرنىڭ ئورىلىشىدىن ھاسىل بولغان ھەر خىل ھۈجەيرە ئاپپاراتلىرىنىڭ تۈزۈلۈشى ۋە فۇنكىسيسى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بولماستىن، بەلكى ئۆز ئارا زىچ باغلىنىپ تۇرىدىغان بىر پۈتۈن گەۋدىدىن ئىبارەت بولۇپ، ئۇلاردىن ھاسىل بولغان بۇ خىل تۈزۈلۈش سىستېمىسى- بىئوپەردە سىستېمىسى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :بىئوپەردە سىستېمىسى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
3پارچەبىئوپەردە سىستېمىسىھەقىقى يادرولۇق ھۈجەيرىلەرنىڭ ھۈجەيرە پەردىسى، يادرو پەردىسى، پلازما ئىچكى تورى، گولگى تەنچىسى، خوندرىئوسۇم، ۋاكۇئۇلا، خلوروپلاست، ئېنزىم، ئېرىتكۈچى تەنچە قاتارلىق تۈزۈلۈشلەر ياكى ھۈجەيرە ئاپپاراتلىرىنىڭ ھەممىسى پەردىلەردىن تۈزۈلگەن بولۇپ، بۇ پەردىلەر ئومۇملاشتۇرۇلۇپ بىئوپەردە دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ خىل بىئوپەردىلەرنىڭ ئورىلىشىدىن ھاسىل بولغان ھەر خىل ھۈجەيرە ئاپپاراتلىرىنىڭ تۈزۈلۈشى ۋە فۇنكىسيسى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بولماستىن، بەلكى ئۆز ئارا زىچ باغلىنىپ تۇرىدىغان بىر پۈتۈن گەۋدىدىن ئىبارەت بولۇپ، ئۇلاردىن ھاسىل بولغان بۇ خىل تۈزۈلۈش سىستېمىسى- بىئوپەردە سىستېمىسى دەپ ئاتىلىدۇ. بىئوپەردە سىستېمىسى ھەقىقىي يادرولۇق ھۈجەيرىلەردە ئالاھىدە بار بولغان سېستىما بولۇپ، تىرىك ھۈجەيرىلەرنىڭ ھەر خىل ھاياتلىق پائالىيەتلىرىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.
بىئوپەردىلەرنىڭ تۈرلىرى
ھۈجەيرىدىكى بىئوپەردىلەر تۈزۈلۈش ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن، بىر قەۋەتلىك بىئوپەردە ۋە قوش قەۋەتلىك بىئوپەردە دەپ ئىككى تۈرگە بۆلىنىدۇ.
بىئوپەردىلەرنىڭ تەركىبى
ھۈجەيرىدىكى بىئوپەردىلەرنىڭ خىمىيۋى تەركىبى ئاساسەن ئوخشاش بولۇپ ئاقسىل، ياغ ۋە ئاز مىقداردىكى قەنتلەردىن تەركىب تاپىدۇ. بىراق، ئوخشمىغان بىئوپەردىلەرنىڭ تەركىبىىدىكى بۇ ئۈچ خىل ماددىنىڭ مىقدارىدا خېلى چوڭ پەرق بولىدۇ. بەزى بىئوپەردىلەرنىڭ تەركىبىدە فوسفاتىد بولغاندىن باشقا يەنە خولېستېرىن بولىدۇ، بۇ خىل ئەھۋال ھايۋان ھۈجەيرىلىرىدە بولىدۇ، لېكىن ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىلىرى بىلەن باكتېرىيە ۋە كۆك يۈسۈن قاتارلىق ئىپتىدائى يادرولۇق ھۈجەيرىلىرىدە بۇنداق ئەھۋال مەۋجۈت بولمايدۇ. خولېستېرىننىڭ ئاساسلىق رولى پەردىلەرنىڭ ئاقۇچانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ.
ھەر خىل بىئوپەردىلەر ئارسىدىكى ئۆز ئارا باغلىنىش
ھۈجەيرىدىكى ھەر خىل بىئوپەردىلەر تۈزۈلۈشى ۋە فۇنكىسىيسى جەھەتتە بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك ھالدا ئۆز ئارا باغلىنىپ تۇرىدۇ.
تۈزۈلۈش جەھەتتىكى باغلىنىشى
ھەر خىل بىئوپەردىلەرنىڭ تۈزۈلۈش جەھەتتە بەلگىلىك ئۈزلۈكسىزلىككە ئىگە بولىدۇ. يەنى بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك ھالدا ئۆز ئارا باغلىنىپ تۇرىدۇ. مەسىلەن، پلازما ئىچكى تورى ھۈجەيرە ئىچدىكى تورسىمان ھالەتتىكى پەردە تۈزۈلۈشىگە قاراپ ئىگە بولۇپ، ئۇ ھۈجەيرە پەردىسى، يادرو پەردىسى ۋە خوندرىئوسوم پەردىسى بىلەن بىۋاستە باغلىنىپ تۇرىدۇ. ئالىملار يەنە پلازما ئىچكى تورىنى گولگى تەنچىسىگە ئايلىنالايدۇ، پلازما ئىچىكى تورى، گولگى تەنچىسى ۋە ھۈجەيرە پەردىسى قاتارلىقلار بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك ھالدا ئۆز ئارا ئايلىنالايدۇ.
فۇنكىسىيسى جەھەتتىكى باغلىنىشى
ھۈجەيرىدىكى ھەر خىل بىئوپەردىلەر فۇنكىسيسى جەھەتتىمۇ بەلگىلىك باغلىنىشچانلىققا، ئېنىق ئىش تەقسىماتىغا ئىگە بولىدۇ. شۇنداقلا يەنە ئۆز ئارا زىچ باغلىنىپ تۇرىدۇ. ھەر خىل بىئوپەردىلەر ئۆز ئارا ماسلىشىپ ھەمكارلاشقاندىلا، ئاندىن ھۈجەيرىدىن ئىبارەت بۇ يۇقىرى دەرىجىدىكى نازۇك « ھاياتلىق ماشىنىسى » نى سىجىل، يۇقىرى ئۈنۈم بىلەن ئايلاندۇرالايدۇ. مەسىلەن، ئاجرالما ئاقىسللار رىبوسومدا سىنتېزلانغاندىن كېيىن، ھۈجەيرە پەردىسىگە بىۋاستە توشۇلماستىن، بەلكى پلازما ئىچكى تورى ۋە گولگى تەنچىسى ئارقىلىق توشۇلىدۇ. يەنى، پلازما ئىچكى تورى ____ گولگى تەنچىسى ____ ھۈجەيرە پەردىسى ____ ھۈجەيرە سىرتىدىن ئىبارەت يۆنىلىش بويىچە توشۇلىدۇ. ئاجرالما ئاقسىللار سىنتېزلىنىش، پىششىقلاپ ئىشلىنىش ۋە قوشۇلۇش جەريانىدا كۆپ مىقدارىدا ئېنىرگىيگە ئېھتىياجلىق بولىدۇ، بۇ ئېنىرگىيىنى خوندرىئوسوم تەمىنلەيدۇ.
سانائەت جەھەتتە
سانائەتتە، ھازىر بىئوپەردىلەرنىڭ ھەر خىل فۇنكىسيلىرى سۈنئي تەقلىد قىلىشنىڭ مۇھىم ئوبىيكتىغا ئايلاندۇرماقتا. كىشلەر بىئوپەردىلەرنىڭ تاللاپ ئۆتكۈزۈشچانلىق فۇنكىسيسىگە تەقلىد قىلىپ، تاللاپ ئۆتكۈزۈش ئىقتدارىغا ئىگە پەردە تۈزۈلۈشلىرىنى لايىھەلەپ دېڭىز سۈيىنى ئىچىشكە بولىدىغان تاتلىق سۇغا ئايلاندۇرۇپ، يەر شارىدا تاتلىق سۇ كەمچىل بولۇش مەسلىسىنى ھەل قىلىش ياكى پاسكىنا سۇلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە.
يېزا ئىگىلىك جەھەتتە
كىشلەر دېھقانچلىق زىرائەتلىرىنىڭ سوغۇققا ، قۇرغاقچىلىققا قارشى تۇرۇش ۋە شورغا بەرداشلىق بېرىش مىخانىزمىنى بىئوپەردىلەرنىڭ تۈزۈلۈشى ۋە فۇنكىسىيسى نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلىپ ، دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىنىڭ سورتلىرىنى ياخشىلاش ئارقىلىق ئاشلىق يېتىشمەسلىكتىن ئىبارەت بۇ يەر شارى خاراكتېرلىك مەسلىنى ھەل قىلىش ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە.
مېدىتسنا جەھەتتە
مېدىتسىنادا سۇنئى ئۇسۇللار ئارقىلىق بىرىكتۈرۈلگەن پەردىلىك ماتېرياللارنى ئادەمنىڭ كېسەل بولغان مەلۇم ئەزاسىنىڭ ئورنىغا ئالماشتۇرۇپ ، ئادەمنىڭ نورمال فىزىئولوگىيلىك فۇنكىسيسىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.
قىسقىسى، بىئوپەردە قۇرۇلۇشى، ئېنزىم قۇرۇلۇشى، ئېچىتىش قۇرۇلۇشى، ھۈجەيرە قۇرۇلۇشى ۋە گېن قۇرۇلۇشىدىن قالسا زور ئىستقبالى بولغان بىئولوگىيە قۇرۇلۇشىنىڭ يەنە بىر يېڭى ساھەسىدىن ئىبارەت.
شىيا سۇلالىسى
شىيا سۇلالىسى يۈ شىيا خۇشى قەبىلىسىنىڭ ئاقساقالى بولغاچقا ،يۈنىڭ ئوغلى چى دۆلەت قۇرغاندا ،دۆلەت نامىنى شىيا دەپ ئاتىغان
7- مىزان
7- مىزان ياكى 7- سېنتەبر ۋە ياكى 9- ئاينىڭ 7- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 250. (كەبىسە يىللارى 251.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 115 كۈندۇر.
ئابلىز نازىرى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئابلىز نازىرى ( 1925~ 1994)
تۇرپان شەھىرىدە تۇغۇلغان. 1945 - يىلى « شىنجاڭ گېزىتى » دە ئېلان قىلىنغان « سىڭلمغا » ناملىق شېئىرى بىلەن ئىجادىيەتكە كىرىشكەن. شۇنىڭدىن كېيىن « كۆڭلۈم سەندىدۇر » « ئالتاي پارتىزانلىرى خاتىرىسى » « مۇجۇلغان يۈرەكلەر » « مۇڭلۇق ئالچۇق » ، « چېچەك پەسلى » قاتارلىق كۆپىلىگەن ئەسەرلەرنى ئېلان قىلغان ئۇ ئەدەبىيات - سەنئەت قۇشۇلنىنى تەشكىللەش ، تەربىيىلەش ، ئىتتىپاقلاشتۇرۇش قاتارلىق جەھەتلەردە ئۇنتۇلماس خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن.
شېنياڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px left|thumb|350px|شېنياڭ شەھىرى left|thumb|350px|شېنياڭ شەھىرى left|thumb|350px|شېنياڭ شەھىرى شېنياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو لياۋنىڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، شېنياڭنىڭ 7،204،000 نوپۇسىبار، 557.4 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.44°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 123°53، پوقتانومۇرى 110000 رايۇننومۇرى 24.
ئەلمۇئجەم ئەلئەۋسەت
تۈرلۈك دەرىجىلەردىكى 9489 ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ كاتتا ئەسەر 10 تومدا نەشر قىلىنغان.
ئىلىدىكى تاتارلار ھەققىدە
ئىلىدىكى تاتارلار ھەققىدە
ئىلى دىيارى قەدىمدىن تارتىپ يېرى كەڭ، سۈيى مول، دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق ئاساس قىلىنغان مۇنبەت زېمىن. ئورمانچىلىق ۋە باغۋەنچىلىك – زېمىننىڭ ئاۋات بولۇش ئامىللىرىنىڭ بىرى. ئىلى ۋادىسى ھۈنەر، ھېكمەت، ئەدەبىيات – سەنئەت بەرپا قىلىنغان تارىخىي زېمىن بولغانلىقى بىلەنمۇ مەشھۇر. بۇ باياشات زېمىندا ئۇزۇن يىللاردىن بېرى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەر ئېجىل- ئىناق بىللە ياشاپ كەلگەن.
تارىخىي مەلۇماتلارغا قارىغاندا، تاتارلار شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىغا 19 -ئەسىرنىڭ 30 – يىللىرىدىن باشلاپ كۆچۈپ كېلىشكە باشلىغان. غۇلجا شەھىرى شىنجاڭ بويىچە تاتارلار ئەڭ كۆپ ئولتۇراقلاشقان جاي. ۋ. ۋ. رادلوف 1862 – يىلى ئىلىغا كەلگەندە بۇ يەردە تاتارلارنىڭ كۆپلۈكىنى، ئۇلارنىڭ سودا بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلىقىنى، ھەر مىللەت خەلقى بىلەن ئىنتايىن ئىناق ياشاپ، ئەركىن ئازادە، كۆڭۈللۈك ياشاۋاتقانلىقىنى كۆرگەنىدى(«تاتارلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» 1988-يىلى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى).
1882 – يىلدىكى مەلۇماتقا قارىغاندا، ئىلى ۋىلايىتىدە 1900 دىن ئارتۇق تاتار بولۇپ، ئۇلار غۇلجا، موڭغۇلكۈرە، قورغاس، نىلقا، تېكەس، توققۇزتارا، كۈنەس ۋە باشقا ناھىيىلەرگە تارقالغان. تاتارلارنىڭ كۆپلۈكى جەھەتتە غۇلجا شەھىرىدىن قالسا چۆچەك 2 – ئورۇندا تۇرىدۇ. تاتارلار دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقتىن باشقا سودا بىلەن شۇغۇللىنىدۇ، ئۇلار مەرىپەت سۆيگۈچى خەلق ھېسابلىنىدۇ.
ئۇيغۇر ۋە تاتار خەلقلىرىنىڭ قەدىمدىن تارتىپ راۋاجلىنىپ كەلگەن دوستلۇقى ۋە مەدەنىيەت ئالاقىسى كېيىنكى يىللارغىچە داۋاملىشىپ، ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى. بۇ دوستلۇق خۇسۇسەن مەدەنىيەت – مائارىپ ساھەسىدە تېخىمۇ تەرەققىي قىلىپ باردى. تاتارلار بىلەن ئۇيغۇرلار غۇلجا شەھىرىدە قويۇق ئارىلىشىپ ۋە ئىناق ياشاپ كەلدى. تاتارلار ھەر تۈرلۈك دېموكراتىك ھەرىكەتلەرگە قاتنىشىپ، ئەركىن ياشاشقا، ھەق ھوقۇقلىرىنى ھىمايە قىلىشقا ئۆزلىرى باشلامچىلىق قىلدى. جۈملىدىن 1917 – يىلى ئۆكتەبىر ئىنقىلابى پارتلىغاندا خەلق ئىچىدە كەڭ تەشۋىق ئىشلىرى ئېلىپ بېرىلغان. بۇ ھەقتە «تاتارلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق كىتابتا مۇنداق دەپ يېزىلغان:«… غارىپ غابىتوف «مەكتەبى نۇر» نىڭ مۇدىرىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەيتتى. ئۇ ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ غەلىبىسىدىن زور ئىلھام ۋە مەدەت ئېلىپ، غۇلجىدىكى مەكتەبى نۇرنى ئاساس قىلغان ھالدا تاتار زىيالىيلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلىرىنى تەشكىللەپ، 1918 – يىلى 8-مارت ئاياللار بايرىمى كۈنى نامايىش ئۆتكۈزۈشنى بەلگىلىدى. ياش ئوقۇتقۇچى ئەسمە ئەختەمىيە باشلىق تۆت تاتار قىزىنى نامايىشتا ئاياللارنىڭ ئازادلىقى ھەققىدە نۇتۇق سۆزلەشكە ئۇيۇشتۇردى.
ئىلى خەلقىنىڭ مەدەنىيەت – مائارىپىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتە، ھەر مىللەت خەلقىنىڭ پەرزەنتلىرىنى ئوقۇتۇپ بىلىم بېرىشتە، ساۋاتسىزلىقنى تۈگىتىشتە تاتار مەرىپەتچىلىرىنىڭ كۆرسەتكەن خىزمەتلىرى ئالاھىدە ئورۇن ئىگىلەيدۇ.
20 − 30 – يىللىرى غۇلجىدىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرىدە ئىشلىگەن تاتار مۇئەللىملەر ئاز ئەمەس. شۇنىڭدەك ئىلى ۋىلايىتىنىڭ مائارىپىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتە خۇسۇسەن غۇلجا شەھىرىدىكى ھەر مىللەت ئوغۇل قىزلىرىغا بىلىم بېرىشتە 1914 – يىلى غۇلجا شەھىرىنىڭ ئوتتۇرىسىدا قۇرۇلغان تاتار مەكتىپى ناھايىتى چوڭ رول ئوينىغان. كېيىنرەك بۇ مەكتەپ «مەكتەبى نۇر» دەپ ئاتالدى. بۇ يەردە يالغۇز تاتار ياش ئۆسمۈرلىرىلا ئوقۇپ قالماي، ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، شىبە، تۇڭگان بالىلىرىمۇ بىلىم ئالدى. ئاتاقلىق ئۇيغۇر شائىرى لۇتپۇللا مۇتەللىپ دەسلەپتە مۇشۇ مەكتەپتە بىلىم ئالغانىدى، شۇ دەۋردە نەچچە ئونلىغان ئۇيغۇر، تاتار مەرىپەتچىلىرى مۇشۇ مەكتەپتە ئوقۇپ جەمئىيەتكە قوشۇلغان. ئۇيغۇر ۋە تاتار خەلقى ئارىسىدىن يېتىشىپ چىققان مانا شۇ دەسلەپكى مەرىپەتچىلەر قول تۇتۇشۇپ، خەلقنىڭ مەدەنىيەت – مائارىپ سەۋىيىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن خىزمەت قىلدى. ئۇلارنىڭ ئارقىدىن ئىز بېسىپ كەشپۇل ئەسرار داموللا ۋاھاپ(1858 – 1957) ۋە تاتار ئالىمى ئابدۇللا بوبىيلار غۇلجىدا قۇرۇلغان نوغاي مەكتىپى − تاتار مەكتىپىنىڭ تەشەببۇسكارلىرىدىن بولۇپ قالدى. مەزكۇر مەكتەپكە قوشۇپ بىر قىرائەتخانىمۇ تەشكىل قىلىندى. ئۇنىڭغا «قىرائەتخانا نۇر» دەپ نام بېرىشتى. مانا بۇ تەشەببۇس يولىدا بولۇۋاتقان يېڭىلىقلار شۇ دەۋردىكى جاھالەت ۋە مۇتەئەسسىپلەرگە قارشى بولۇۋاتقان چوڭ كۆتۈرۈلۈش ئىدى. خۇسۇسەن تاتار ئالىمى ئابدۇللا بوبىينىڭ بۇ يولدا كۆرسەتكەن خىزمىتى مۆلچەرلىگۈسىز ئىدى. ئۇ ئۇيغۇر دىيارىدا مەكتەپ تەشكىل قىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن شۇ يەردىكى مۆتىۋەر، تەرەققىيپەرۋەر كىشىلەر بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈپ، تەشۋىق- تەرغىب قىلىپ، ئۇلارنىڭ رازىلىقىنى ئالدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئىئانە توپلىدى. شۇندىن كېيىن مەكتەپ قۇرۇشقا كىرىشتى. ئابدۇللا بوبىينىڭ مەرىپەتچىلىك ئىشى ئۇزۇن داۋام قىلمىدى. چۈنكى بۇ يەردىكى خۇراپات، مۇتەئەسسىپ كۈچلەر بۇنىڭغا قارشى چىقتى. شۇ سەۋەبلىك ئۇ 1916 – يىلدىن كېيىن قازانغا كېتىپ قالدى.تاتار مەرىپەتچىلىرىنىڭ ئىلى زېمىنىدا خەلق ئۈچۈن ئېلىپ بارغان جاپالىق خىزمەتلىرىنى بىرتەرەپلىمە قاراشقا بولمايدۇ. ئۇلار ئەينى ۋاقىتتا بىلىم ۋە كۈچىنى ياش ئەۋلادلارنى تەربىيىلەشكە ھەمدە ئۇلارغا بىلىم بېرىشكە سەرپ قىلغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلق ئارىسىدا تەشۋىق ئىشلىرىنى ئېلىپ بېرىپ، خەلقنى مەكتەپ قۇرۇشقا دەۋەت قىلدى. بۇ توغرىلىق خەلق ئىچىدىكى مۆتىۋەر، تەرەققىيپەرۋەر، ھىممەتلىك ئادەملەرنىڭ مونۇ ساخاۋەتلىك ئىشلىرىنى كۆزدىن كەچۈرسەك كۇپايە بولىدۇ: غۇلجا خەلقى ئارىسىدا ئىلىم ۋە مائارىپ خۇسۇسىدا زور بىر ھەرىكەت ۋە بەك قىممەتلىك بىر پائالىيەت بارلىققا كەلدى. بۇ ئەرلەرنىلا ئەمەس، ئاياللارنىمۇ ئوقۇتۇش، ھەتتا ئۇلارنى ئەرلەردىن ئارتۇق ئوقۇتۇش ۋە ئەرلەردىن ئارتۇق تەربىيىلەش لازىم ئىكەنلىكى مەلۇم بولدى. مانا بۇ مۇقەددەس مەقسەتكە يارىشا سەككىز سىنىپلىق قىزلار مەكتىپى سېلىندى.
بۇنىڭدىن كېيىن قانداقلا تويدا بولمىسۇن يىغىلغان پۇلنى( شەربەت ئاخچىسى) قىزلار مەكتىپىدە ئوقۇيدىغان يېتىم قىزلار پايدىسىغا سەرپ قىلىشقا باشلىدى. ئەڭ ئاۋۋال مەھەممەت سالىخ سەدىردىن ئەپەندى بىلەن كەشىفە خانىمنىڭ تويىدا يىغىلغان 46 سوم 14 تىيىن پۇلنى، كېيىن يۈسۈپ لايش ئەپەندى بىلەن پاتىمە يانسىپنىڭ تويىدا يىغىلغان 50 سوم 10 تىيىننى شۇ يېتىم قىزلار پايدىسى ئۈچۈن ئېلىپ، خەزىنىگە تاپشۇردى. غۇلجا مۇسۇلمانلىرىنىڭ تىرىشچانلىقىنى تەبرىكلەشكە ئەرزىيدۇ. تىرىشىڭلار ئەپەندىلەر! بەلكىم سىزدىن كۆرۈپ بىزنىڭ ئىچكى رۇسىيىدىمۇ يۇقىرى سىنىپلىق مەكتەپ ئېچىشقا باشلاپ قالار( سۈيۈمبىكە ژۇرنىلىنىڭ 1914 – يىللىق 15-سانى). يەنە شۇ ژۇرنالنىڭ 17 – سانىدا غۇلجىدىكى نۇرغۇنلىغان خانىم – قىزلارنىڭ شۇ قىزلار مەكتىپى بىناسى ئۈچۈن 575 سوم 60 تىيىن ئىئانە توپلىغانلىقى ھەققىدە خەۋەر بېسىلغان.
ئىلى ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى غۇلجا شەھىرى مەدەنىيەت مائارىپنىڭ بىر ئاز راۋاجلىنىشى سەۋەبلىك شەھەرمۇ كېڭىيىشكە باشلىدى. بۇ يەردە ئولتۇراقلاشقان تاتارلارنىڭ نوپۇسى كۆپىيىپ باردى. باشقا شەھەرلەردىن تاتارلارنىڭ كۆچۈپ كېلىشى كۆپەيدى. شۇنىڭ ئۈچۈن غۇلجىدىكى تەرەققىيپەرۋەر ۋە مۆتىۋەر تاتار زىيالىلىرىنىڭ تەشەببۇسى بىلەن 20 – يىللارنىڭ بېشىدا غۇلجا شەھىرىنىڭ غەرب تەرىپىدىكى بوشلۇققا يېڭىشەھەر نوۋي گورود بىنا قىلىنىپ، ئۇنىڭغا تاتارلار ئولتۇراقلاشقانىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن خەلق نوۋي گورودنى نوغاي گورود دەپ ئاتاپ ئۇنى مەشھۇر قىلىۋەتكەن. مانا شۇ نوۋي گورودتىكى ئوقۇتۇش ئىشلىرى توغرىسىدا شىنجاڭ تارىخ ماتېرىياللىرىنىڭ 25 – سانىدا مۇنداق دەپ يېزىلغان: بۇ چاغدا يەنە غۇلجىدا ئولتۇراقلىشىپ قالغان چەت ئەللىك رۇس، تاتارلارمۇ ئۆز ئۆيلىرىدە خۇسۇسىي مەكتەپلەرنى ئېچىپ رۇسچە ئوقۇتتى. يالغۇز نوۋي گورود مەھەللىسىنىڭ ئۆزىدىلا خۇسۇسىي مەكتەپلەر 6 دىن ئاشقانىدى. ھەر بىرىدە 51 تىن ئارتۇق بالا ئوقۇيتتى. تاتارلارنىڭ غۇلجىدىكى كونا شەھىرىدە بىر يېڭى مەكتەپ، بىر مىچىت، نوۋي گورود شەھىرىدە بىر يېڭى مەكتەپ، بىر مىچىت بار ئىدى.1933 – يىلدىكى ئاپرېل ئۆزگىرىشىدىن كېيىن باشقا ۋىلايەتلەرگە ئوخشاش ئىلى ۋىلايىتىنىڭ مەدەنىەت – مائارىپ ئىشلىرى بىر ئاز يۈكسىلىشكە باشلىدى. غۇلجا شەھىرىدە بار بولغان مەكتەپلەر قايتىدىن قۇرۇلۇپ، يېڭىدىن مەكتەپلەر تەشكىلقىلىندى. مۇشۇ ۋاقىتتا غۇلجىدىكى ھەر مىللەت مەرىپەتپەرۋەر ۋە ئىلغار كىشىلەرنىڭ تەشەببۇسى بىلەن غۇلجىدىكى مەكتەپ ۋە مائارىپ ئىشلىرىنى باشقۇرۇش ئۈچۈن 27 كىشىدىن تەركىپ تاپقان مائارىپ باشقارمىسى تەشكىل قىلىنغانىدى. بۇنىڭغا نەجىپ ئەپەندى خەمىتوف ۋە خەمىت سەئىدىيلەر باشلىق بولدى. سۇلتاناخۇن مەتيۈسۈپ ھاجى، نامان ئاخۇن، ھۈسەيىن يۇنۇسوف، نىزامىدىن ئەپەندى ھەيئەت ئەزالىقىغا سايلاندى. نەجىپ ئەپەندى(1981- 2491) قازاندا تۇغۇلغان. ئۆسكەن يېرى ياركەنت بولۇپ، كىچىكىدىن ئۇيغۇرلار بىلەن ئارىلىشىپ چوڭ بولغان. 1909 – يىلى غۇلجىغا كېلىپ تا ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە مائارىپ ساھەسىدە ئىشلىگەن. ئىلىدىكى تاتار مەرىپەتچىلىرى يالغۇزلا ئۆز خەلقىنىڭ مەدەنىيەت- مائارىپىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپلا قالماستىن، قېرىنداش خەلقلەرنىڭ، جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت- مائارىپىنى يۈكسەلدۈرۇشتە بارلىق كۈچىنى سەرپ قىلدى.1933 – يىلدىن كېيىن غۇلجا شەھىرىدە 20 دەك باشلانغۇچ مەكتەپ قۇرۇلغان بولسىمۇ، مانا بۇ مەكتەپلەردە ئوقۇتۇش ئىشلىرىنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن مۇئەللىملەر جىددىي ئېھتىياجلىق ئىدى. بۇ زور قىيىنچىلىقنى تاتار مۇئەللىملىرى ئۆز ئۈستىگە ئالدى. يىگىرمىچە مەكتەپنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك تاتار مۇئەللىملىرى بار ئىدى. بەزى مەكتەپلەرنىڭ مۇدىرلىرىمۇ تاتارلار ئىدى. بۇ مۇدىر ۋە مۇئەللىملەر پەقەتلا ئوقۇتۇش ئىشلىرى بىلەنلا مەشغۇل بولۇپ قالماي، خەلقتىن ئىئانە توپلاپ، بالىلارغا كېرەكلىك قوراللارنى ۋە مەكتەپ ئىقتىسادىنى تەمىن قىلاتتى. غۇلجىدىكى مەكتەپلەر 1937 – يىلغىچە خەلق خىراجىتى( ئۆشرە – زاكات، پىتىر، خەلق ئىئانىسى) بىلەن تەمىن قىلىنغان. 1937 – يىلدىن كېيىن مەكتەپلەرنى ھۆكۈمەت تەمىنلەشكە باشلىغان. بۇ جاپالىق، قىيىن شارائىتلاردا زەينەپ خانىم يىلقىباي، رەشىدە خانىم شەھىدەۋا، ماھىنۇر سىراجى، مۇنىرە خانىم ۋاھىت، غارىپ سىراجى، زۆھرە يىلقىباي، رەمزىيە يىلقىباي، نازىم بېكىنىي، رەشىدە باراتوۋا، پاتىمە بۇرناشېۋا، مالىك بېكتېمىروف، پاتىمە خاپپار، جامال سەفەرغەلىيېۋا، فەرىخە غەلىئەكبەر ۋە باشقا كۆپلىگەن تاتار مۇئەللىم ۋە مەرىپەتچىلىرى ئىلى دىيارىنىڭ مەدەنىيەت- مائارىپىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە ئۆلمەس تۆھپىلەرنى قوشتى.
مەسجىدى قۇبا
350px|thumb|left|مەسجىدى قۇبانىڭ كۆرۈنىشى مەسجىدى قۇبا (ئەرەبچە: مَسْجِدُ قُبَاءٍ)، قۇرۇلىشىدا قۇبادا قىسقا بىر مۇددەت تۇرغان ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆزىمۇ قول سېلىپ ئىشلىگەن مەسچىت. قۇدۇقلىرى ۋە خۇرمىزارلىرى بىلەن مەشھۇر، تۇپراقلىرى مۇنبەت بىر ۋاھەگە قۇرۇلغان بولۇپ، ئىسمى بۇ رايوندىكى بىر قۇدۇقنىڭ ئىسمىدىن كەلگەن قۇبا، ھىجرەت ئەسناسىدا مەككە يولى ئۈستىدە مەدىنەگە 6 مىل مۇساپىدە بولغان قىشلاق ئىدى. ھىجرەتتىن سوڭرە مەدىنەنىڭ تەرەققىياتىغا پارالېل ھالدا سۈرئەت بىلەن تەرەققىي قىلغان ۋە شەھەرنىڭ مەھەللىرىدىن بىرىسى ھالىغا كەلگەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ "جەننەت بۇلاقلىرىدىن بىر بۇلاق" دەپ ماختىغان غەرس ۋە ئۈزىكى تۈشۈپ كەتكەن ئېرىس قۇدۇقلىرى ھەم بۇ يەرگە جايلاشقان.
ھەزرىتى مۇھەممەد ئە.س مەككەدىن يولغا چىقىپ 11 كۈن ماڭغاندىن سوڭرە قۇباغا كەلگىنىدە، ئەرەبلەرنىڭ ھەزرەج قەبىلىسىنىڭ بىر تارمىقى بولغان ئەمر بىن ئەۋڧ ئۇرۇقىدىن كۈلسۈم بىنت ھىدمنىڭ ئۆيىدە مېھمان بولدى. چوڭلىقى يۈزىدىسىدىن تېخىمۇ مۇۋاپىق كۆرۈلگەن سەئد بىن ھەيسەمنىڭ ئۆيىدە بولسا ئەسھابلارى بىلەن سۆھبەت قىلدى. قۇباغا كەلگەن تۇنجى مۇھاجىرلەر، ئەمر بىن ئەۋڧ ئۇرۇقىغا ئائىت بىر خۇرما قۇرۇتۇش ئورنىنى مەسجىد ھالىغا كەلتۈرۈلگەن. پەيغەمبەر ئە.س بۇ يەرنى كېڭەيتىپ قۇبا مەسچىتىنى بىنا قىلدۇرغان.
مەسجىدى قۇبانىڭ دەستلەپكى ھالى تۆرت چاسا شەكىللىك بىر تۈزنى ئورىغان تۆرت تامدىن ئىبارەت ئىدى. پەيغەمبەر (س.ئە)، قىبلەنىڭ كەئبەگە ئۆزگەرتىلىشى (م.623) دىن كېيىن مەسجىدى قۇبانى قايتا ئىنشا قىلدۇرغان. بۇ ۋاقىتتا ئالدى تام ۋە ئۇنىڭغا پارالېل تىزىلغان يەتتە تۈۋرۈك ئۈستىگە بىر شىپ ياسالغان. مەسجىدنىڭ جەنۇبىدا كۈلسۈم بىنت ھىدم بىلەن سەئد بىن ھەيسەمنىڭ ئۆيلىرى بار ئىدى ۋە سەئدنىڭ ئۆيىدىن مەسجىدكە بىر ئىشىك ئېچىلاتتى. مۇسۇلمانلار پەيغەمبەر س.ئە مىھمان بولغان بۇ ئۆيلەرنى زىيارەت قىلۇر ئىدىلەر. سەئد بىن ھەيسەمنىڭ ئۆيلىرىدە پەيغەمبەرنىڭ ناماز ئوقۇپ ساھابەلەر بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزگەن يېرى 1985- يىلىدىكى كېڭەيتىشكىچە قوغدالغانىدى، بۇ كېڭەيتىش قۇبا مەسجىدىگە قوشۇلغان.