Алберит_Eйништейн
ейништийинниң ниспийлик нәзирйисиниң дуняға килиши вә физикидики орни һәққидә
2006-йили 3- айниң 14- күни улуғ алим албирит ейништийин (Albert Einstein) ниң туғулғанлиқиниң 127 йиллиқ хатирә күни. 2006- йили 4-айниң 18- күни у вапат болғанлиқиға 51 йил болған хатирә күн. ейништийин тәбии пәнгә улуғ, көп тәрәплимә төһпиләрни қошти, униң әң зор илми төһписи ниспийлик нәзирйисиниң асасини яратқанлиқи болди. ниспийлик нәзирйиси түвәндикидәк икки қисимни өз ичигә алиду: биринчиси тар мәнилик ниспийлик нәзирйиси, иккинчиси кәң мәнилик ниспийлик нәзирйиси. ейништийин нийотун миханикисини тәрәққи қилдуроп, 1905-йили 6-айда язған "һәркәттики җисмларниң иликтир динамикиси" дигән әсиридә тар мәнидики ниспийлик нәзирйисини тикләп, физикиниң йиңи дәврини яритиду. у ниспийлик пиринсипи билән юруқлуқ тизликиниң өзгәрмәслик пиринсипидин ибарәт икки асаси пиринсипни оттурға қуйиду. шундақла заман, маканларниң йиңи уқумини оттурға қуйиду. шу йили 9- айда йәнә "җисимниң иниртсийси у өз ичигә алған иниргийә билән мунасивәтликму?" дигән илми мақалини йезип чиқип, даңлиқ масса ниргийә мунасивәт ипадиси ни оттурға қоюп,массиси болған җисимда ениргийә сақлинидиғанлиқини чүшәндүрүп,атом ениргийсини ечиш вә униңдин пайдилиниш үчүн нәзирийиви асас яритиду.1907-йилдин башлап кәң мәнидики нисбилик нәзирийисини тәтқиқ қилиш билән шуғуллинип, 1916-йили дости матиматика алими гиросманниң ярдими билән гирманийниң "физика жорнили" да "кәң мәнилик ниспийлик нәзирйисиниң асаси" дигән илми мақалисни илан қилип, кәң мәнидики ниспийлик нәзирйисини тикләйду. у кәң мәнидики ниспийлик нәзирйисиниң тартиш күчи нәзирйиси вә һәркәт тәңлимисигә асасән: (1) нурниң қуяшниң тартиш күчи мәйданиниң тәсир билән "1.7 булуң билән еғишидиғанлиқи, (2) миркориниң күнгә йеқин нохтисиниң булуңлуқ тизлиги билән аста һәркәт қилидиғанлиқи,(3) тартиш күчи мәйданида испиктир сизиқлириниң қизил тәрәпкә силҗийдиғанлиқи... қатарлиқ үч чоң һүкүмни алдинала оттурға қуйиду. 1919- йили әнгилйә астурномийә алими ейдеңтон (a.s.Eddington) қуяшниң күйүшини күзүтүш арқилиқ тәҗирбә испатлиған. нурниң "1.64 булиңида еғиши билән ейништийинниң ниспийлик нәзирйисигә асасән оттурға қойған һүкүмидики санлиқ қиммәт имнтайин йеқин болған. әнгилйәниң мәшһур физика алими томсун (j.j Thomson) һаяҗанланған һалда: "ейништийин яратқан ниспийлик нәзирйиси, инсанийәтниң идийә тарихидики әң улуғ мувапиқийәтлириниң бири" дәп җакарлиған. 1929-йили 2-айда, ейништийин "бирликкә кәлгән мәйдан нәзирйиси" дигән илми мақалини илан қилиду. шуниңдин кийин у асасән кийинки йерим һаятиниң барлиқ зиһни күчини бирликкә кәлтүрүлгән мәйдан нәзирйиисни тәтқиқ қилишқа беғишлап, тартиш күчи мәйдани билән илктир магинит мәйдан нәзирйисини бирликкә кәлтүрүш үчүн уриниду. гәрчә ейништийинниң бу җәһәттки тәтқиқатлирида ейтқинидәк муһим илгирләшләр болмиған болсиму, әмма у пүтүнләй йиңи болған тәтқиқат саһәсини ечип бәргәнлики билән чоңқур әһмийәткә игә әлвәттә. 1976-йили гиласхов, венбериг, абдусаламлар аҗиз иликтир бирдәклиниң қелиплаштурулған мәйдан нәзирйисини оттурға қойди. ейништийин нәзирйисиниң риаллиқи барғансири тәҗирбә тәрипидин испатланмақта, йеқинқи йиллардин буян, бәзи кишиләр күчлүк өз-ара тәсир, аҗиз өз-ар тәсир, иликтир магинитниң өз-ара тәсири вә тартиш күчиниң өз-ара тәсирини бирликкә кәлтүрмәкчи булушуп, бүйүк бирликкә кәлгән мәйдан нәзирйисини оттурға қуйиватиду. ейништийинниң урундашқа үлгүрәлмигән ишлриға барғансири күңүл бүлүнүп, өзлүксиз тәрәққиятлар қолға кәлтүрүлмәктә. ейништийинниң ниспийлик нәзирйисини икки чоң мәзмун вә йәттә кичик нохтиға йиғинчақлашқа булуду.