دىۋانۇ_لۇغاتىت_تۈرك
ئۆينىڭ سېلىنىشى ۋە ئىشلىتىلىدىغان ماتىرىياللار
ئۆيلەرنىڭ سېلىنىشى ۋە ئىشلىتىلىدىغان ماتىرىياللارغا كەلسەك، ئۆي سېلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۇل قېزىلىشى كېرەك. دىۋاندا ئۆينىڭ ئۇلىنىڭ « ul- ئۇل ~ ھۇل. Tam ulï تامنىڭ ئۇلى» بۇنىڭدىن ئەينى دەۋىردىن باشلاپلا ئەمگەكچان ئىجاتچان ئەجداتلىرىمىزنىڭ ئۆينىڭ مۇستەھكەم، چىداشلىق بولۇشىنى ئاساسىي ئورۇنغا قويغانلىقىنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇ. بۇ سۆز ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا ھېچقانداق لېكسىكىلىق ۋە ياكى فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلماي شۇ پىتى ساقلىنىپ قوللىنىلۋاتىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا يەنە دىۋاندا ئۆينىڭ ئۇلى ئۇقۇمىنى بىلدۈرىدىغان « tüp- تۈپ. تامنىڭ تۈپى» سۆزىمۇ بىرىلگەن. بۇ سۆزنى قۇرۇلما جەھەتتىن تەھلىل قىلساق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا لېكسىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلغان دەپ قاراشقا بولىدۇ. چۈنكى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا « تۈپ» كەلىمىسى ئۆينىڭ ئۇلىنى ئەمەس بەلكى بىر مىقدار سۆز سۈپىتىدە يەنى «بىر تۈپ دەرەخ» دىگەندەك شەكىللەردە ئۇچرايدۇ. يەنە « بۇ دەرەخنىڭ تۈپ چوڭ ئىكەن» دىگەندەك جۈملىلەر ئارقىلىق دەرەخنىڭ ئاساسىي غولىنىڭ چوڭلىقىنى ئىپادىلەيدۇ، لىكىن بۇنىڭدىن يەنە شۇنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇكى، بۇ سۆزنىڭ قوللىنىلىش دائىرىسى ئۆزگەرگەن بىلەن يەنىلا شۇ نەرسىنىڭ ئاساسىي قىسمىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى يەكۈنلەشكە بولىدۇ. ئۇل قېزىلىپ بولغاندىن كىيىن ئۇل ئۈستىگە قۇرۇلغان تام ھازىرقىدەكلا «tam –تام» دەپ يېزىلغان بولۇپ، ھېچقانداق فونېتىكىلىق ھەم لېكسىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسل قىلىنماي ساقلىنىپ قالغان. دىۋاندىن يەنە شۇنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇكى، 11-ئەسىردە تام  قوپۇرۇش ۋە ئۆي سىېلىشنى بولسا ئوخشاش بىر پېئىل « turγurmaq- تۇرغۇرماق» ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا بۇ سۆزنىڭ قۇرۇلمىسىدا فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش بولغان، يەنى مېنىڭچە «غ-ز»غا ئۆزگەرگەن، بۇنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇرتىلىدىكى« تۇرغۇزماق» سۆزى بىلەن تەڭ كېلىدۇ دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ. ئەمما  لېكسىكىلىق قوللىنىش جەھەتتە گەرچە بىر قىسىم جايلاردا «تام  قوپۇرۇش ۋە ئۆي سىېلىش» دەپ ئايرىم-ئايرىم ئىپادىلەنسىمۇ لېكىن كۆپ ۋاقىتلاردا «سېلىش»تىن ئىبارەت بىر پېئىل ئارقىلىق ئىپادىلىنىدۇ. «دىۋان» دا يەنە « Suni -زەگۇندە» تامنىڭ ياكى تاختاينىڭ ئاستىغا قويۇلىدىغان توغرا ياغاچ دەپ ئىزاھلانغان، بۇنىڭدىن ئۆينىڭ تىمىنىڭ مۇستەھكەملىكىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ئۆينىڭ تاملىرىنى قوپۇرۇشتا ئىشلەتكەن ماتىرىيال توغرىسىدا «kärpič- كېسەك»، « pišiγ kärpič-پىششىق كېسەك» دىگەن سۆزلەردىن تاشتىن باشقا كېسەك بىلەن خىش ئىشلىتىدىغانلىقى، تۈركىي خەلقلەرنىڭ كېسەكتىن ئۆي ياساشنى قەدىمدىن تارتىپ بىلىدىغانلىقى مەلۇم. يەنە دىۋاندا « ئۇلار كېسەكلەرنى ئوتتا پىشۇرۇش بىلەن خىش قىلىپ چىقىراتتى ۋە بۇنى، پىششىق كەرپىچ دەپ ئاتايتتى» دەپ يېزىلغان.« kärpič kipi\كېسەك كىپى» دىگەن سۆزدىن شۇ دەۋرلەردىنلا كېسەك بىلەن خىش قويۇشتا ھازىرقىدەكلا ئالاھىدە قېلىپلارنى ئىشلىتىدىغانلىقنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇ. بۇ يەردىكى «kärpič- كېسەك» سۆزى ھازىرقىسى بىلەن پەرىقلىنىدۇ، يەنى ئىستىمالدىن قىلىپ قالغان. « pišiγ kärpič-پىششىق كېسەك. » كەلىمىسى ھازىرقى زامان ئۇيغۇرتىلىدىكى «خىش (پىششىق خىش)» سۆزى بىلەن تەڭداش كېلىدۇ. «« kärpič kipi\كېسەك كىپى» كەلىمىسىدىكى «kipi\كىپى» سۆزىنى ھازىرقى ئىستىمالىمىزدىكى « قېلىپ» سۆزى بىلەن تەڭداش كېلىدۇ، يەنى «ل» تاۋۇشى چۈشۈپ قالغان. يەنە بىر تەرەپتىن تەھلىل قىلساق بۇ  ئىستىمالىمىزدىكى «قېپى» سۆزى بىلەن تەڭداش بولىشىمۇ مۇمكىن، ئەگەر مۇشۇنداق بولسا بۇ سۆزدە يەنە لېكسىكىلىق ئۆزگىرىشمۇ ھاسىل بولغان دەپ قاراشقا بولىدۇ. ئۆينىڭ تېمىنى تۇرغۇزۇشتا يۇقىرىقىلاردىن باشقا يەنە «rηäkü\ئۈرڭەك. بىر خىل ھاك ئارلاشمىسى» دەپ ئاتىلىدىغان ھاك كۆپرەك مەسچىت، قەلئە-ساراي ۋە باشقا قۇرۇلۇشلاردىمۇ ئىشلىتىلگەن بولىشىمۇ مۇمكىن. يەنە « Liyü\لاي، سىغىز لاي، قۇرىغاندا تاراڭ-تۇرۇڭ قىلىپ تۇرىدىغان لاي» سۆزى ھازىر ئىستىمالىمىزدا فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىغان ، بۇ ئارقىلىق ئۆي سۇۋاشتا لاي ئىشلىتىدىغانلىقىنىمۇ پەرەز قىلىشقا بولىدۇ. « دىۋان» دا يەنە « -سازىنچى تاشى. گەج تېشى،گەج» دېگەن سۆز بېرىلگەن، بۇنىڭدىن ئەينى ۋاقىتتا سۋاقچىلىقتا لاي ۋە ھاك ئىشلەتكەندىن سىرت يەنە گەجمۇ ئىشلەتكەنلىكىنى بىلىشكە بولىدۇ. «Suvaldï\سۇۋالدى» بۇ سۆزمۇ شۇ دەۋردىلا تامنىڭ سىلىق، كۆركەم بولۇشى ئۈچۈن تامنىڭ سۇۋىلىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بىرەلەيدۇ، بۇ سۆز ھېچقانداق لېكسىكىلىق ۋە فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلمىغان، ھازىرمۇ ئۆينى سۇۋاشتىن باشقا يەنە بىر قىسىم جايلاردا ئۆينى ئاقلاش مەنىسىدىمۇ قوللىنىلىۋاتىلىدۇ. « دىۋان» دا يەنە «salï – سالى. تامنى سۇۋىغاندا ئىشلىتىدىغان ئەسۋاب، ئەندۇۋا» تىلغا ئېلىنغان. تام قوپۇرۇلۇپ بولغاندىن كېيىن ئۆينىڭ ئۈسىتى يېپىلىشى كېرەك. دىۋاندا بېرىلگەن « Yïγač – ياغاچ، دەرەخ.»  كەلىمىسىدىن ئۆيلەرنى يېپىشتا كۆپىنچە ياغاچ ماتىرىياللىرىنىڭ ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى مۇقەررەر بېلىشكە بولىدۇ ھەم بۇ «ï» تاۋۇشى «a» غا ئۆزگىرىپ ھازىرقى ئىستىمالىمىزدىكى «ياغاچ» سۆزىنىڭ مەنبەسى بولغان، ئەمما  كۆرسىتىدىغان مەنىسى ئىپادىلەيدىغان ئۇقۇمى ئۆزگەرمىگەن. مەھمۇد كاشىغەرىي بەرگەن ئىزاھاتتىن مەلۇم بولىشىچە ئۆيلەنىڭ ئۈستى توپا لاي بىلەن ياكى ياغاچلار بىلەن يېپىلغان. توپا ئۆگزىنى بەزى ئەللەر « rtmänö- ئۆرتمەن. توپا بىلەن يېپىلغان ئۆگزە »، بەزى ئەللەر « kötü- كۆتۈ. ئۆگزە » دەپ ئاتايدىغانلىقىنى بېلىشكە بولىدۇ، لېكىن ھازىر بۇ سۆزلەر ئىستىمالدىن قىلىپ قالغان. بۇنىڭدىن باشقا ئۆينىڭ ئۈستىنى « tarus- تارۇس. تامنىڭ تورۇسى »)2-توم 517.بەت) دەپ ئاتىغان، بۇ سۆزدە فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش پەيدا بولغان، لېكىن لېكسىكىلىق مەنىسى جەھەتتە شۇ ۋاقىتتىكىگە ئوخشاش قوللىنىلۋاتىدۇ. دىۋاندا يەنە « Tüηlük-تۇڭلۇك» (3-توم 532.بەت) سۆزىمۇ تىلغا ئېلىنغان، بۇ سۆز ھازىرقى زامان ئۇيغۇرتىلىدا ھېچقانداق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلمايلا ساقلىنىپ قالغان.« irpädi –  تىلىندى، ھەرىلەندى. yïγač irpädi  – ياغاچ تىلىندى. » (1-توم 324.بەت)، « Irpätti- تىلدۇردى. ol yïγač irpätti- ئۇ ياغاچ تىلدۇردى.» (1-توم 344.بەت)، « Irpädi- ھەرىلىدى. ol yïγač irpädi- ئۇ ياغاچ ھەرىلىدى.» (1-توم 344.بەت) قاتارلىق پېئىللار بېرىلگەن، بۇ پېئللار گەرچە ھازىر ئىستىمالدىن قىلىپ، ئورنىغا باشقا سۆزلەر قوللىنىلۋاتقان بولسىمۇ ، ئەمما بۇلاردىن ئەينى ۋاقىتتىكى ئۆينى يېپىش ئۈچۈن قوللىنىلغان تېخنىكىلارنىڭ ھازىرقىدىن قىلىشمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. « Suruqluq yïγač- تۆۋرۈكلۈك ياغاچ» (1- توم 657.بەت) دەپ بېرىلگەن، بۇ سۆزدە تاۋۇش ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ، ھازىرمۇ ساقلىنىۋاتىدۇ. بۇنىڭدىن شۇ چاغلاردىمۇ ئۆيلەر كەڭ سېلىنسا، ئۆگزىنىڭ مۇستەھكەملىكى ئۈچۈن تۆۋرۈك قويۇلىدىغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. دىۋاندا يەنە لىمنى « arquq – ئارقۇق»(1-توم137.بەت) دەپ ئالغان،ئۈستىگە لىم قويۇش ئۈچۈن تىك تۇرغۇزۇلغان تىرەكنى «oγulmuq» (1-توم502.بەت)، لىملارنىڭ ئۈستىگە قويۇلىدىغان ئىنچىكە ياغاچلارنى «  suni » (3-توم326.بەت)  دەپ ئاتىغانلىقى مەلۇم، بۇ سۆزلەر ھازىر ئىستىمالدىن قىلىپ، ئورنىغا باشقا يېڭى ئاتالغۇلار ۋە ياكى باشقا سۆزلەر ياسىلىپ قوللىنىلۋاتىدۇ. مەھمۇد كاشىغەرىي «äv oqï  – ئەۋ ئوقى»(3-توم201.بەت) دىگەن سۆزنى ئۆگزىلەرنى ياپقاندا توغرىسىغا ياغاچلار قويۇلاتتى ۋە بۇلار « äv oqï » ياكى ئاددىيلا قىلىپ « oq» دەپ ئاتىلاتتى دەپ ئىزاھلىغان. بۇنىڭدىن مەلۇم بولۇپ تۇرۇپتۇكى، تۈركىي خەلقلەرنىڭ بەزىلىرى ئۆگزىسىگە ئۇزۇن ياغاچلار قويۇپ يېپىلغان چوڭ ئۆيلەردە ئولتۇرغان. شۈبىھسىزكى؛ كۆپ سانلىقلارنىڭ ئۆگزىسى توپا-لاي بىلەن يېپىلاتتى. بۇنداق ئۆيلەرنىڭ ئۆگزىسىدىن تامچە ئۆتۈپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن قىشتا ئگزىدىكى قارلار تازىلىناتتى. بۇ ئىش شۇ زاماندىمۇ «  qar kürümäk- قار كۈرۈمەك» (1-توم529.بەت) دەپ ئاتالغان، دىۋانىمۇ بىرىنىڭ قار كۈرۈگەنلىكى(1-توم615.بەت) تىلغا ئېلىنىدۇ. قار كۈرەشنى يەنە «  qar sïdïrmaq- قار سىدىرماق. قار سىيرىماق» (1-توم432.بەت ) دەپمۇ ئاتايدىغانلىقى مەلۇم. ھەر ئىككى خىل ئاتالغۇ ھازىرقى تۈرك تىلىدا ئەينەن ئىشلىتىلمەكتە. ئۇنىڭدىن باشقا قار سىيرىش ۋە قار كۈرەشتە ياردەملەشكەنلىك ھەققىدە سۆزلەنگەنلىكىگە قاراپ، بۇ ئىش خېلى كەڭ تۈردە ئېلىپ بېرىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا قار كۈرەش ۋە قار تازلاشتا ياردەملىشىش 11-ئەسىردىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ قىشلىق تۇرمۇشىدىكى كۆڭۈللۈك ئەمگەك ئىكەنلىكىنى بىلىۋالغىلى بولىدۇ.