cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پۇتبول مۇسابىقىسى
10-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1974-يىلى گىرمانىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 15 گىرمانىيە،بىرازىلىيە،ئىتالىيە،پولشا، چىلى،ئاۋستىرالىيە، يۈگۈسلاۋىيە،شوتلاندىيە، كونگو، گوللاندىيە،شىۋتسىيە،بولغارىيە،ئۇراگۇاي، ھايتى، ئارگىنتىنا چىمپىيون: گىرمانىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: لاتو (پولشا) 7توپ. بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ: 97 چىمپىيون گىرمانىيە كۇماندسى
11-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1978-يىلى ئارگىنتىنادا ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 16 ئارگىنتىنا،ۋىنگىرىيە، فىرانسىيە،ئىتالىيە، گوللاندىيە،ئاۋستىرىيە،گىرمانىيە،پولشا،تونس، مىكسىكا،پىيرو،بىرازىلىيە،شىۋتسىيە ئىران،ئىسپانىيە،شوتلاندىيە چىمپىيون: ئارگنتىنا ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: كىمپىس (ئارگنتىنا) 6توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسدىكى ئومومى توپ: 102 چىمپىيون ئارگىنتىنا كۇماندسى
12-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1982-يىلى ئىسپانىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت:24 قاتناشقان دۆلەت: ئىتالىيە،بىرازىلىيە،ئىسپانىيە،پىيرو،پولشا،كامىرون،بىلگىيە،سۇۋىت ئىتتپاقى،گىرمانىيە،ئالجىرىيە،چىلى ئاۋسىتىرىيە،ئىنگىلاد،ئارگىنتىنا،سارۋادو، چىخ ، فىرانسىيە،ۋىنگىرىيە، كوۋەيىت، شىمالىي ئىرلاندىيە،يۈگۈسلاۋىيە،خوندىراس شوتلاندىيە،يىڭى زىللاندىيە، چىمپىيون: ئىتالىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: روسى (ئىتالىيە) 6توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسدىكى ئومومى توپ : 146 چىمپىيون ئىتالىيە كۇماندسى
13-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1986-يىلى مىكسىكىدا ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت:24 ئارگنتىنا، ئىتالىيە،بولغارىيە،كورىيە،مىكسىكا، پاراگۇاي،بىلگىيە، ئىراق،سۇۋىت ئىتتپاقى،ۋىنگىرىيە، كانادا،بىرازىلىيە،ئىسپانىيە شىمالىي ئىرلاندىيە، ئالجىرىيە،دانىيە،گىرمانىيە،ئۇراگۇاي،شوتلاندىيە،مۇناگو،پولشا،ئىنگىلاد،پورتۇگالىيە،فىرانسىيە. چىمپىيون: ئارگنتىنا ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: لەيئىنكىر (ئىنگىلاد) 6توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسدىكى ئومومى توپ: 132 چىمپىيون ئارگىنتىنا كۇماندسى
14-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1990-يىلى ئىتالىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 24 ئىتالىيە،چىخ ، ئاۋسىتىرىيە،ئامىرىكا، كامىرون،رومىنىيە، ئارگنتىنا، سۇۋىت ئىتتىپاقى،بىرازىلىيە،كوستارىكا،شوتلاندىيە،شىۋتسىيە گىرمانىيە،يۈگۈسلاۋىيە،كۇلۇمبىيە،ئەرەپ بىرلەشمە خەلىپىلىگى،ئىسپانىيە،بىلگىيە،ئۇراگۇاي،كورىيە،ئىنگىلاد،ئىرلاندىيە گوللاندىيە، مىسىر. چىمپىيون:گىرمانىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: سىچىلاچى (ئىتالىيە) 6توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ : 115 چىمپىيون گىرمانىيە كۇماندسى
15-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 1994-يىلى ئامىرىكادا ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت:24 قاتناشقان دۆلەت: رومىنىيە، شىۋتسارىيە،ئامىرىكا،كۇلۇمبىيە،بىرازىلىيە،شىۋتسىيە،روسىيە،كامىرون،گىرمانىيە،ئىسپانىيە،كورىيە پولىۋىيە،نىگىرىيە،بولغارىيە،ئارگىنتىنا،گىرتسىيە،ئىرلاندىيە،ئىتالىيە، مىكسىكا، نورۋىگىيە،گوللاندىيە،بىلگىيە، موروگو سەئۇدى-ئەرەبىستان. چىمپىيون: بىرازىلىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: سىتەنكوۋىچ (بولغارىيە) 6توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ: 141 چىمپىيون بىرازلىيە كۇماندسى
16-قتملىق دۇنيا لوڭقسى 1998-يىلى فىرانسىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 32 شوتلاندىيە،بىرازىلىيە،نورۋىگىيە،مۇناگو،ئىتالىيە، چىلى ،ئاۋستىرىيە،كامىرون،فىرانسىيە،دانىيە،جەنوبى ئافىرىقا، نىگىرىيە سەئۇدى-ئەرەبىستان، پاراگۇاي،ئىسپانىيە،بولغارىيە،گوللاندىيە،مىكسىكا،بىلگىيە،كورىيە،گىرمانىيە،يۈگۈسلاۋىيە،ئىران ئامىرىكا،رومىنىيە،ئىنگىلاد،كۇلۇمبىيە،تونىس،ئارگنتىنا،كىرودىيە،يامايكا،ياپۇنىيە. چىمپىيون: فىرانسىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: سۇككىر (كىرودىيە) 6 توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسدىكى ئومومى توپ : 171 چىمپىيون فىرانسىيە كۇماندسى
17-قىتملىق دۇنيا لوڭقسى 2002-يىلى كورىيە-ياپۇنىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت: 32 دانىيە، سىنگال ، ئۇراگۇاي،فىرانسىيە،ئىسپانىيە،پاراگۇاي،جەنوبى ئافىرىقا،سىلوۋنىيە،بىرازىلىيە،تۈركىيە،كوستارىكا،جۇڭگو كورىيە،ئامىرىكا،پورتۇگالىيە،پولشا،گىرمانىيە،ئىرلاندىيە،كامىرون،سەئۇدى-ئەرەبىستان،شىۋتسىيە،ئىنگىلاد،ئارگنتىنا،نىگىرىيە مىكسىكا،ئىتالىيە،كىرودىيە،ئىكۋاتور، ياپۇنىيە،بىلگىيە،روسىيە،تونىس. چىمپىيون: بىرازىلىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر : رونالدو (بىرازىلىيە) 8توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ : 161 چىمپىيون بىرازلىيە كۇماندسى
18-قتملىىق دۇنيا لوڭقسى 2006-يىلى گىرمانىيەدە ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت:32 گىرمانىيە،ئىكۋاتور،پولشا،كوستارىكا،ئىنگىلاد،شىۋىتسىيە،پاراگۇاي، تىرنىداۋە دۇباگو،ئارگىنتىنا،گوللاندىيە،كوتىدىۋور،سىربىيە،پورتۇگالىيە،مىكسىكا،ئانگولا،ئىران، ئىتالىيە،گانا،چىخ،ئامىرىكا، بىرازىلىيە،ئاۋستىرالىيە،كىرودىيە،ياپۇنىيە،شىۋتسارىيە،دوگو، كورىيە،فىرانسىيە،ئىسپانىيە،ئوكىرائىنا،تونىس،سەئۇدى-ئەرەبىستان چىمپىيون:ئىتالىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر: كىلوز (گىرمانىيە) 5توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسىدىكى ئومومى توپ: 147 چىمپىيون ئىتالىيە كۇماندسى
19-نۈۋەتلىك دۇنيا لوڭقسى 2010-يىلى جەنوبى ئافىرىقىدا ئۈتكۈزۈلگەن قاتناشقان دۆلەت : 32 جەنوبى ئافىرىقا ، مىكسىكا ، فىرانسىيە ، ئۇراگۇاي ، ئارگىنتىنا ، كورىيە ، نىگىرىيە ، گىرتسىيە ، گوللاندىيە ، ياپۇنىيە ، كامىرون ، دانىيە ئىنگىلاد ، ئامىرىكا ، ئالىجىرىيە ، سىلوۋىنىيە ، گىرمانىيە ، ئاۋستىرالىيە ، سىربىيە ، گانا ، ئىتالىيە ، پاراگۇاي ، يىڭى زىللاندىيە ، سىلوۋاكىيە بىرازلىيە ، پورتۇگالىيە ، كوتىدىۋور ، چاۋشىيەن ، ئىسپانىيە ، چىلى ، ھۇندىراس ، شىۋتسارىيە چىمپىيون : ئىسپانىيە ئەڭ كۆپ توپ ئۇرىغان ماھىر : فۇرلان (ئۇراگۇاي) 5 توپ بۇ قىتملىق دۇنيا لوڭقسدىكى ئومومى توپ : 117توپ چىمپىيون ئىسپانىيە كۇماندسى ' ===
تىيىپجان ھادى
تىيىپجان ھادى ( 1922~ 1989)
يازغۇچى ۋە تارىخچى ، « پالۋان كەلدى » ، « چورۇق ھېكىم » ،« ئۆچكەدۆڭدە لاۋۇلدايدىغان مەشئەللەر » نالىق ھېكايىلەرنىڭ ، « ئىلى گۇڭ بەگلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى » ناملىق تارىخى ماقالىلەرنىڭ مۇئەللىپى تىيىپجان ھادى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن. ئۇ يېزىقچىلىق قىلىشتىن ئىنقىلابى ئۈچۈنمۇ مۇناسىپ تۆھپە قوشقان ، ئەپسۇسكى ، « ئىلى تارىخىدىن ئىزلار » ناملىق چوڭ ھەجىملىك ئەسىرىنى تاماملىيالماي دۇنيادىن ئۆتكەن.
شياڭگاڭ ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px شياڭگاڭ ئۇنىۋېرستېتى 1911-يىلى 12– ئاينىڭ 9- كۈنى قۇرۇلغان
مۇتەۋاتىر ھەدىس
مۇتەۋاتىر ھەدىس (الحديث المتواتر): لۇغەت مەنىسى «ئارقىمۇئارقا ئۈزۈلمەي كېلىش» دېمەك بولۇپ، ھەدىس ئىلمىدە: سەنەدنىڭ بېشىدىن ئاخىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئارىلىرىدا يالغان ئېيتىشقا كېلىشىۋېلىش ئېھتىماللىقى يوق ھالەتتىكى كۆپ ساندىكى راۋىيلارنىڭ ئوخشاش ھالەتتىكى كۆپ سانلىق راۋىيلاردىن رىۋايەت قىلغان ھەدىسنى كۆرسىتىدۇ. مۇتەۋاتىر ھەدىس: «لەۋزى مۇتەۋاتىر»، «مەنىسى مۇتەۋاتىر» دەپ ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ.
چورۇق
چورۇق ئاساسلىقى قوي تېرىسىدە تىكىلىدىغان بولۇپ، بۇ ۋەجدىن ئۇنىڭ پاشنىسى بولمايدۇ ھەمدە ئوڭ، سول دەپ ئايرىلمايدۇ. ئاياغنىڭ چەمى قوتازنىڭ تېرىسىدىن تىكىلىدۇ. چورۇق ـــ ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىيچە ئالاھىدىلىككە ئىگە ئاياغ كىيىمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇزۇندىن بېرى ساياھەتچىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلگەن. بۇنىڭدىكى سەۋەب، ئۇ ناھايىتى ئىسسىق ھەم چىداملىق، ئۇنىڭ ئۈستىگە رىماتىزىم، بوغۇم ياللۇغى قاتارلىق ھەرخىل كېسەللەرگە پايدىسى بولغاچقا، بولۇپمۇ تاغلىق رايوندىكى دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ياقتۇرۇپ سېتىۋالىدىغان ئاياغ كىيىمى ھېسابلىنىدۇ.
چورۇقنىڭ تارىخى ناھايىتى ئۇزاق بولۇپ، ئېيتىشلارغا قارىغاندا 3000 يىلدىن كۆپرەك تارىخقا ئىگە ئىكەن. ئۇنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى، تەرەققىيات تارىخى شۇ دەۋردىكى كىشىلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىشى، تۇرمۇشى، جۇغراپىيەلىك مۇھىتى ۋە ئۆرپ–ئادەتلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
تەشاھۇد
 تەشاھۇد: ئەتھىياتۇ لىللاھى ۋەسسەلەۋاتۇ ۋەتتەييىبات ئەسسالامۇ ئەلەيكە ئەييۇ ھەننەبيۇ ۋە رەھمۇتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇ ئەسسلامۇ ئەلەينا ۋە ئەلا ئىبادۇللاھىسسالىھىينە. ئەشىھەدۇ ئەنلا ئىلاھە ئىللەنلاھۇ ۋە ئەشىھەدۇ ئەننە مۇھەممەدىن ئەبدەھ ۋەرەسۇلۇھۇ
اَلتْحِيَاتُ لِّٰلهِ وَالصَّلَوٰاتُ وَ الطَّيَّبَاتُ اَلسَّلَامُ عَلَيُكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحُمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهٗ ؕاَلسَّلَامُ عَلَيُنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللهِ الصّٰلِحِيُنَ أشُهَدُ أنُ لّٰا إلَٰه إلَّا اللهُ وَأشُهَدُ أنَّ مُحَمَّدً عَبُدُهٗ وَرَسُوُلُهٗ ؕ.
ئېغىزدىكى ئىبادەت(ھەمدۇ- سانا)نى،بەدەندىكى ئىبادەت(پۇت-قول ھەرىكەتلەندۈرۈلۈپ ئوقۇلغان ناماز)نى، جىسمانىي ئىبادەت(مال- دۇنيادىكى زاكات- سەدىقە)نى، پۈتكۈل ئىبادەتنى ئاللاھ ئۈچۈنلا قىلىمىز. ئى پەيغەمبەر،سەن بىزگە تىنچىلىق ئېلىپ كەلدىڭ، ئاللاھنىڭ شەپقىتى ۋە بەرىكەتلىرىنى ئېلىپ كەلدىڭ. تىنچلىق بىزدە، ۋە بارلىق ئاللاھقا بويسۇنغۇچىلاردا. گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، ئاللاھتىن باشقا ھېچ بىر بەرھەق مەبۇد يوقتۇر، ۋە يەنە گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، مۇھەممەد ئاللاھنىڭ ئەلچىسىدۇر.
مۇھەممەت ئىمىن قۇربانى
مۇھەممەت ئىمىن قۇربانى
مۇقەددەس ئويۇن (فىلىم)
2018-يلىمۇقەددەس ئويۇن بولسا نەتفلىكىسنىڭ ھىندىستاندا ئىشلىگەن ئىجادى فىلىم. بۇ تور تېلۋىزىيە تىياتىردا سەيىف ئەلى خان باش رول ئالىدۇ.
كالتىسىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:200 px
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:40Ca،41Ca
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
خانئېرىق بازىرى (خوتەن ناھىيىسى)
مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزىغا قاراشلىق 34 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار خانئېرىق كەنتى، جىگدەئېرىق كەنتى، خالتا كەنتى، رەمبال كەنتى، كۆلئېرىق كەنتى، تاسمىچى كەنتى، ئۇچقۇن مەيدان كەنتى، باغۋەن كەنتى، بالاماس كەنتى، يۇقىرى خانئېرىق كەنتى، تۆۋەن خانئېرىق كەنتى، يۇقاقى كەنتى، ئايۇن كەنتى، باشتونۇن كەنتى، توقاي كەنتى، چاشەنبە بازار كەنتى، كوسا كەنتى، شا كەنتى، تونۇن كەنتى، قاغا كەنتى، لايقا كەنتى، دۈشەنبە بازار كەنتى، تۆمۈرچى مەھەللىسى، تايتاق كەنتى، يۈرۈشكە كەنتى، قىزىلئېرىق كەنتى، كىگىز ئېرىق كەنتى، سېرىق ئۆي كەنتى، چاقاركەنتى، باي كەنتى، قۇما كەنتى، ئۇزۇنشور كەنتى قاتارلىقلار بار.
قەشقەرنىڭ تارىخى ۋە مەدىنىيتى
قەشقەرنىڭ تارىخى ۋە مەدىنىيتى
مىلادىيە 1887-يىلى گېرمانىيە بېرلىن ئۇنىۋېرىستېتىنىڭ پروفېسورى، مەشھۇر جۇغراپىئون، شەرقشۇناس زىچ خوفىن دېڭىز يوللىرى ئېچىلىشتىن ئىلگىرى غەرب بىلەن شەرقنىڭ بارلىق ئالاقىلىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان قەدىمكى قورۇقلۇق يولىنىڭ نامىنى ناھايىتى چىرايلىق نام بىلەن، يەنى «يىپەك يولى» دېگەن نام بىلەن ئاتىدى. شۇنىڭدىن باشلاپ ئاسىيا، ياۋروپا، ئافرىقا قاتارلىق قىتئەلەردىكى ھەر قايسى ئەللەرگىچە تۇتاشقان قۇرۇقلۇقتىكى قەدىمىي كارۋان يوللىرى، شەھەرلەر، ئۆتەڭ-راباتلار، چازا-قۇرۇللار، قەلئەلەر، ئىز-خارابىلەر دۇنيانىڭ ھەر قايسى ئەللىرىدىكى ئارخېئولوگ، ئېكىسپېدىتسىيىچى، تەۋەككۈلچى، تەتقىقاتچىلار ئىنسانلار مەدەنىيەتلىرىنىڭ يىلتىزىنى، سىرىنى ئىزدەيدىغان دۇنيادىكى ھەر قايسى ئەللەرنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن بىر-بىرىگە ئۆز ئارا تەسىر قىلىش ۋە تارقىلىش جەريانلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان مۇھىم بىر ئارخېئولوگىيىلىك، جۇغراپىيىلىك ئاتالغۇ سۈپىتىدە «يىپەك يولى مەدەنىيىتى» دەپ ئاتالدى. بۇ نام كېيىنچە دۇنيا مەدەنىيەت تەتقىقاتىدا مۇھىم سالماقنى ئىگىلەيدىغان كاتتا تېمىغا ئايلىنىپ قالدى.
دۇنيادىكى شەرقشۇناس ئالىملارنىڭ شەرق مەدەنىيەتلىرىگە بولغان ئونۋىرسال تەتقىقاتلىرىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى، كېڭىيىشى ۋە ئىنىچكىلىشىشىگە ئەگىشىپ، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئارخېئولوگ، ئېكسپېدىتسىيىچى، تەۋەككۈلچىلىرىمۇ XIX-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن XX-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغا قەدەر بىر ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە شەرق مەدەنىيەتلىرىنىڭ «تىلسىمات» لىرىنى ئېچىشقا بولغان ئوتتەك قىزغىنلىقى بىلەن قەدىمكى بوستانلىق قەشقەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ئارقا-ئارقىدىن تۈرلۈك تەكشۈرۈشلەرنى ئېلىپ بېرىپ، شەرق ئەللىرىنىڭ قەدىمكى مەدەنىيەت سالۇنلىرىنى ۋە شەرقنىڭ مۆجىزاتلىرىنى ئۆز مەيلىچە زىيارەت قىلىشتى. ياراتقۇچىلىرىنىڭ ئەسلىرىدىن ئالىبۇرۇن كۆتۈرلۈپ كەتكەن خارابە-ئىزنالاردا قىدىرىش، سىزىش، ئۆلچەشلەرنى ئېلىپ بېرىپ، غەرب ۋە شەرقتە ياشىغۇچى ئىنسانلارنىڭ يىراق قەدىمكى دەۋرلەردىكى ئالاقىلىرى، تەرەققىياتى، مەدەنىيىتى توغرىسىدا يېڭى قاراشلارنى ئوتتۇرغا قويۇشتى. «يىپەك يولى مەدەنىيىتى» ئۈستىدىكى ئىزدىنىشلەرنىڭ چوڭقۇرلاپ بېرىشى نەتىجىسىدە ئوتتۇرا ئاسىيا تەۋەسىدىكى قەدىمكى بوستانلىق قەشقەرگە «خەلقئارا مەدەنىيەت ئالاقىسىنىڭ ئاچىلى» دېگەن نامنى بېرىشتى. «يىپەك يولىدىكى مەرۋايىت شەھەر قەشقەر»نىڭ نامى پۈتۈن دۇنياغا تارىلىپ، قەشقەر توغرىسىدىكى تەتقىقات خەلقئارالىق تېمىغا ئايلىنىپ قالدى.
قەشقەر رايونىنىڭ شەرق تەرىپى تەكلىماكان قۇملۇقىغا؛ شەرقىي جەنۇب تەرىپى خوتەن رايونىغا، جەنۇب تەرىپى قاراقۇرۇم تاغ تىزمىسى ئارقىلىق شىزاڭنىڭ ئالى رايونىغا؛ غەربىي شىمال ۋە شىمال تەرىپى قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىغا، شەرقىي شىمال تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى بىلەن چېگرىلىنىدۇ. قەشقەر يەنە ئايرىم-ئايرىم ھالدا ھىندىستان، پاكىستان، ئافغانىستان، تاجىكىستان، قىرغىزىستان قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن چېگرىلىنىدۇ.
قەشقەرنىڭ شىمالىنى تەڭرىتاغ تىزمىسى، غەربىنى پامىر ئېگىزلىكى، جەنۇبىنى قاراقۇرۇم تاغ تىزمىسى ئوراپ تۇرىدۇ. پەقەت شەرقىلا نىسبەتەن ئوچۇق بولۇپ، تەكلىماكان قۇملۇقىغا تۇتىشىدۇ. يەر شەكىلىدىن ئېيتقاندا، قەشقەر رايونى جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا قاراپ قىيپاش سوزۇلغان بولۇپ، ئېگىزلىك، تۈزلەڭلىك ۋە قۇملۇقتىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. ئۇنىڭ جەنۇبىي قىسىمىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 4000 مېتىر كېلىدۇ. قەشقەردە يەنە دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 8611 مېتىر كېلىدىغان «چوگېر چوققىسى» ۋە دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 7555 مېتىر كېلىدىغان «مۇز تاغ چوققىسى» قاتارلىق دۇنيادىكى ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى ئېگىز قارلىق تاغ چوققىلىرى بار. قەشقەر رايونىنىڭ ئېگىزلىك رايونى %57 نى، تۈزلەڭلىك رايونى تەخمىنەن %24 نى ئىگىلەيدۇ، قالغان قىسىمى قۇملۇق. بۇ خىل ئالاھىدە يەر شەكىلى قۇرۇلمىسى قەشقەر رايونىنىڭ ئۆزگىچە كۆركەم مەنزىرىسىنى ھاسىل قىلغان.
جۇڭگونىڭ قەدىمكى تارىخىي كىتابى «كېينكى خەننامە»نىڭ «غەربىي يۇرت تەزكىرىسى»دىكى خاتىرىلەرگە ئاساسلانغاندا، قەشقەر تاڭ سۇلالىسىدىن ئىلگىرىكى زامانلاردا «سۇلى»(勒国疏) دېگەن نام بىلەن ئاتالغان. ئېنىقكى، مەزكۇر تارىخىي كىتابتا قەيت قىلىنغان نام پۈتكۈل قەشقەر بوستانلىقىنىڭ ئومۇمىي نامىغا ئەمەس، بەلكى ھازىرقى كونىشەھەر، يېڭىشەھەر ۋە قەشقەر شەھىرىنىڭ (ئېھتىمال بۇنىڭدىنمۇ كىچىك دائىرىنى كۆرسىتىشى مۇمكىن.) ئەتراپىدىكى بىر قىسىم جايلارنىڭ نامىغىلا ۋەكىلىك قىلالايدىغان نام، شۇنداقلا «كېيىنكى خەننامە» دە غەربىي يۇرتتىكى 36 بەگلىك دەپ تىزىمغا ئېلىنغان يۇرتلارنىڭ بىرىنىڭ نامى. ھازىر قەشقەر دائىرىسىدە تارىختا ئۇنىڭدىن باشقا، يەنە قەدىمكى كىچىك بەگلىكلەردىن ساكارائول (يەكەن) بەگلىكى (莎车国)، بۈگۈنكى قاغىلىقنىڭ جەنۇبىنى كۆرسىتىدىغان كۆكيار بەگلىكى (子合国)، تاشقورغاننىڭ قىسىمەن جايلىرىنى كۆرسىتىدىغان پۇلى بەگلىكى (国 黎蒲 )، پوسكام، قاغىلىق ۋە قاغىلىق ئەتراپىنى كۆرسىتىدىغان يولئېرىق بەگلىكى (西忟国) (بەزى مەنبەلەردە «چەكۇك بالىق» (朱驹国) دەپ ئېلىنغان)، يېڭىسار ناھىيىسى تەۋەسىنى كۆرسىتىدىغان ئىناي بەگلىكى (依耐国) (بەزى مەنبەلەردە «ئۇسار بالىق» (乌国) دەپ ئېلىنغان)، مارالبېشى ئەتراپىنى كۆرسىتىدىغان بارچۇق (巴楚) (بەزى تارىخىي ماتېرىياللاردا « سەپەرباي بەگلىكى »
(国头尉) دەپ ئېلىنغان) قاتارلىق پارچە-پارچە بوستانلىقلاردىن ھاسىل بولغان كىچىك بەگلىكلەرنىڭ بارلىقىمۇ يېزىلىغان. بۇ بەگلىكلەر تارىخىي تەرەققىياتلار داۋامىدا كۈچلۈكلەرنىڭ ئاجىزلارنى قوشۇۋېلىشى ياكى تەبئىي قوشۇلۇش داۋامىدا يوقىلىپ، قىسمەنلەرنىڭ ناملىرىمۇ ئۆزگەرگەن. ئەڭ ئاخىرقىلىرى X ئەسىردە ئىسلام دىنى قەشقەرگە تارقىلىپ كىرگەندىن كېيىن، قەشقەرنى ئاستانە قىلغان قاخانىيلار سۇلالىسى تەرىپىدىن توللۇق بىرلىككە كەلتۈرۈلگەن.
«قەشقەر» دېگەن نامنىڭ ئېتىمولوگىيىسى توغرىسىدا ئىلگىرىكى مۇتەخەسسىس، تەتقىقاتچىلار كۆپ خىل قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ھەقتە تا ھازىرغا قەدەر قايىل قىلارلىق بىرلىككە كەلگەن قاراش شەكىللەنمىگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ھەقتە توختالماي، پەقەت مەنبەلەردە خاتىرىلەنگەن «قەشقەر»دېگەن نام ئۈستىدىلا قىسقىچە توختىلىپ ئۆتىمەن. «قەشقەر» دېگەن نام ئەڭ بۇرۇن چاۋشىيەن مىللىتىدىن بولغان راھىب خۇي چاۋنىڭ (؟-780) «ئەنەتكەك خاتىرىلىرى» (ھىندىستان خاتىرىسى) دېگەن كىتابىدا كۆزگە چېلىقىدۇ. ئۇ ئۆز كىتابىدا قەشقەرنىڭ نامىنى «سۇلى» دەپ خاتىرىلىگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇ يەنە يەرلىك كىشىلەرنىڭ بۇ يەرنى «قاشقارا» ياكى «قەشقەرى» (伽师低离) دەپ ئاتايدىغانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە قەشقەردە ياشىغان پىر خويلىننىڭ (斐(慧林 «بارچە نوملارنىڭ ئوقۇلۇشى ۋە ئىزاھاتى» ( 一切经音义) دېگەن كىتابىدىمۇ «كاشغەرى» ( 黎 佶 伽师) دېگەن نامدا يېزىلغان. پارىژ دۆلەتلىك مۇزېيىدا ساقلىنىۋاتقان، XX ئەسىرنىڭ باشلىرىدا پائول پىللىئوت دۈنخۇاڭدىن ئاچىقىپ كەتكەن P5538a نۇمۇرلۇق ئۇدۇن ساك تىلىدىكى X ئەسىرلەرگە تەئەللۇق بىر پارچە مەكتۇپتىمۇ «7-ئايدا لەشكەرلەرنى باشلاپ khyesa kara غا يېتىپ كەلدۇق. مەزكۇر شەھەر ئاھالىسى ئەل بولماققا تەييار بولغان ئىكەن» دېگەن خاتىرە بار. بۇ نامنىڭمۇ ھازىرقى قەشقەرنى كۆرسىتىدىغانلىقى ئىسپاتلاندى. قامۇسى ئالىم مەھمۇد قەشقەرىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق ئەسىرىدىمۇ بۈگۈنكى نامغا ئوخشاش «قەشقەر» (喀什噶尔) دەپ خاتىرىلەنگەن. ئالىم مەھمۇد قەشقەرى ئۆز كىتابىدا يەنە «Kand» ئاتالغۇسىد قەشقەرنىڭ تۆۋەن چىن ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەپ، «كەند، شەھەر شۇنىڭدىن ئېلىنىپ كاشغەر <ئوردا كەند> دېيىلدۇ. بۇ خان تۇرىدىغان شەھەر دېگەنلىك. چۈنكى، بۇ شەھەرنىڭ ھاۋاسى ياخشى بولغانلىقتىن، ئاپراسىياپ شۇ شەھەردە تۇرغان» دەيدۇ. يۇقىرىقىلار قەشقەرنىڭ ھازىرقى نامىنىڭ خېلى بۇرۇنقى زامانلاردىلا ۋۇجۇدقا چىققانلىقىنى ھەمدە قەشقەر بوستانلىقىدىكى مەركىزىي شەھەرنىڭ قەدىمدە «ئوردا كەند» دەپمۇ ئاتالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇلاردىن باشقا، ئېلىمىزنىڭ مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى خاتىرىلەردە قەشقەرنىڭ نامىنى «خاشغار» (喀实哈尔) دەپمۇ يېزىلغان. چىڭ سۇلالىسى خاتىرىلىرىدە «كاشغەر» (喀什噶尔) دەپ يېزىلغان. ھازىر قىسقارتىلىپ «قەشقەر» (喀什) دەپ ئاتالماقتا.
قەشقەر بوستانلىقى قەدىمدە «يىپەك يولى»نىڭ شىنجاڭ تەۋەسىدىكى جەنۇبىي يول بۆلىكى بولغان لوپنۇر، مىران، كروران، چەرچەن، خوتەن لىنيىلىرى بىلەن ئوتتۇرا يول بۆلىكى بولغان تۇرپان، قاراشەھەر، كۇچا، ئاقسۇ لىيىلىرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قوشۇلۇش تۈگۈنى بولۇپ، پامىر ئېگىزلىكى ۋە قاراقۇرۇم تاغلىرىدىن ئۆتۈپ قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان، ئافغانىستان، ھىندىستان، پاكىستان، كەشمىر، ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھەر قايسى ئەللەرگە بارىدىغان كارۋان يولىنىڭ چوقۇم بېسىپ ئۆتمىسە بولمايدىغان ئېغىزى ئىدى. غەرب ئەللىرىنىڭ سەيياھ، ئالاقىچىلىرى، سودىگەرلىرىمۇ ئالدى بىلەن قەشقەر تەۋەسىدىكى تاغ ئېغىزلىرىدىن ئۆتۈپ، داۋان ئېشىپ قەشقەرگە كەلگەندىن كېيىن، ئاندىن دۆلىتىمىزنىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى مەنزىلگاھلىرىغا يېتىپ بارالايتتى. بۇ خىل جۇغراپىيىلىك ئەۋەزەللىك قەشقەرنى غەرب مەدەنىيىتى بىلەن شەرق مەدەنىيىتىنىڭ سۈركىلىش مەركىزىگە ئايلاندۇرۇپ، بۇ يەردە قەدىمكى يۇنان مەدەنىيىتى، ھىندى بۇددا مەدەنىيىتى، ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك مەدەنىيىتى، ئەرەب ئىسلام مەدەنىيىتى ۋە ئويغۇرلارنىڭ يەرلىك دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق مەدەنىيەتلىرىنىڭ ئۆز-ئارا يۇغۇرۇلۇشى بىلەن شەكىللەنگەن، ھاياتىي كۈچى تولۇپ تاشقان ئالاھىدە سىنگىرتىك مەدەنىيەت مۇھىتىنىڭ ۋۇجۇدقا كېلىشىگە تۈرتكە بولغان. جۈملىدىن بۇ يەردە قەدىمدىن باشلاپ كۆپ خىل مەدەنىيەت، كۆپ خىل تىل، كۆپ خىل دىن، كۆپ خىل مىللەتلەرنىڭ ئۆز- ئارا ئارىلىشىشى نەتىجىسىدە، تەبىئىي ھالدا كۆپ تەرەپلىك، كۆپ مەنبەلىك. كۆپ قاتلاملىق مۇرەككەپ مەدەنىيەت گازارمىسى شەكىللەنگەن. شۇڭا، قەشقەر تەۋەسىدىكى ھەممە يەردىن خۇددى كېچە ئاسمىنىغا چېچىلىغان يۇلتۇزلاردەك قەدىمكى مەدەنىيەتلەرنىڭ گۇۋاھچىسى سۈپىتىدە قەدىمىي شەھەر، قورغان، قەدىمىي قەبرە، بۇتخانا ئىزلىرى، بۇددا مۇنارلىرى، مازار-مەقبەرە، مەسچىت، مەدرىسە، ئۆتەڭ-رابات، قەدىمكى ئاتەشتۇر، سېپىل، غار، قەدىمكى ئىمارەت قاتارلىق تارىختىكى ھەرقايسى دەۋرلەرنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ئۇچرىتىشقا بولىدۇ.
ئەلۋەتتە، قەشەقەردىكى بۇ خىل مەدەنىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت گېنىزىيىسىنى يوقاتمىغان ئاساستا، ئالدىن بىلەن ھازىرقى غەرب مەدەنىيتىنىڭ يىلتىزى بولغان گرېك مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىنى ئەڭ بۇرۇن قوبۇل قىلغان. ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى كلاسىك ئەسەرلىرىدىلا ئەمەس، بەلكى خەلقنىڭ ئاغىزىدا رىۋايەت سۈپىتىدە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان مىلادىيدىن ئىلگىرىكى IV-ئەسىرلەردە ئوتتۇرا ئاسىياغا يۈرۈش قىلغان ئالىكساندىر ماكودونسكى (ئىسكەندەر زۇلقەرنەين) توغرىسىدىكى رىۋايەتلەر يۇنان مەدەنىيىتىنىڭ بۇ يەردىكى خەلقلەرگە قانچىلىك تەسىر قىلغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرەلەيدۇ. گەرچە مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى II-ئەسىرلەردە ئۇلۇغ ياۋچىلارنىڭ سەركەردىسى قۇجۇلا كادفىس (Kujulakadphises) قۇرغان كۇشان (国霜贵) ئىمپېرىيىسىنىڭ ۋارىسى ئىمپېراتور كانىشكا (Kaniska) خان زامانىسىدا خوتەن (ئۇدۇن) گە تارقىلىپ بولغان بۇددا دىنى ناھايىتى تىزلا قەشقەرگە تارقىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولغان بولسىمۇ، لېكىن يەرلىك خەلقلەر بۇددا دىنى يەرلىك مەدەنىيەتلەر بىلەن يۇنان مەدەنىيەتلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكىگە بىرلەشتۈرۈپ، غەربىي يۇرتنىڭ ئۆزىگە خاس ئىللىنزىم مەدەنىيىتىنى شەككىللەندۈرۈش ئاساسىدا ئۆزلەشتۈرگەن، بولۇپمۇ قەشقەرنىڭ شۇ دەۋردىكى مەنىۋى مۇھىتىدا مەيلى ھۈنەر-سەنئەت، ناخشا-ئۇسۇل، مۇزىكا، نەققاشلىق ۋە بىناكارلىق جەھەتتە بولسۇن، خاراكتېر جەھەتتىن بۇددىزىم مەدەنيىتىدىن پەرقلىق ھالدىكى قەندىھار مەدەنىيىتىگە (بۈگۈنكى ئافغانىستانغا قاراشلىق قەندىھار رويونىدىكى قەدىمكى مەدەنىيەت. ئا) ئوخشاپ كېتىدىغان ئۆزىگە خاس بۇددىزىم مەدەنىيىتىنى ياراتقان. بۇنى قەشقەر تەۋەسىدىكى «توققۇز ساراي قەدىمىي شەھىرى»، «تۇمشۇق بۇددىزىم خارابىسى» ۋە ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى بۇددىزىم ئىبادەتخانىلىرىنىڭ خارابىلىرىدىن تېپىلغان بۇددىزىم مەدەنىيىتىگە تەئەللۇق مەدەنىيەت يادىكارلىق بۇيۇملىرى ئىسپاتلاپ بېرەلەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇددا دىنى قەشقەردە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان 1000 يىلغا يېقىن تارىخىي زامانلاردا ئۇيغۇرلارغا پارس مەدەنىيىتى بىلەن تەڭ تارقىلىپ كىرگەن زوروئاستىر دىنى (销罗亚斯德教) ۋە مانى دىنى (摩尼教)لىرىمۇ شۇنىڭدەك دۇنيا خاراكتېرلىك ئىپتىدائىي مەدەنىيەت ھادىسىسى بولغان شامانزىم ئىشەنچىلىرى (萨满信仰) نىڭ چۆكمىلىرىمۇ قەشقەردە بۇددا دىنى بىلەن تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولغان. پەقەت مىلادىيە X –ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئىسلام دىنىنىڭ ئەڭ بۇرۇن قەشقەرگە تارقىلىپ كىرىشى، ئىسلام دىنى ئىدىيىسىنىڭ تەقىپ قىلىشى ۋە چەكلەش، ئىنكار قىلىشى بىلەن قەشقەرنىڭ بۇ خىل ئالاھىدە مەدەنىيەت قۇرۇلمىسى ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم قىلغان. ئىسلام ئىدېئولوگىيىسى 1000 يىلغا يېقىن داۋاملاشقان بۇددىزىم ئاساسىدىكى ئارلاشىما ئىدېئولوگىيىسىنىڭ ئورنىنى ئىگىلەپ، قەشقەرنى مەركەز قىلغان ھالدا ئۆز تەسىرىنى شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا كېڭەيتىپ، تەدىرىجىي ھالدا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ تارىخىي قۇرۇلمىسىدا يېڭى بىر گارمونىك قاتلام ھاسىل قىلغان.
مىلادىيە 850-يىلى قەشقەرنى مەركەز قىلىپ قۇرۇلغان قاراخانىيلار سۇلالىسى مىلادىيە 1211-يىلى خېشى رايونلىرىدا قارا كىدانلار تەرىپىدىن قۇرۇلغان غەربىي لىياۋ سۇلالىسىنىڭ سەركەردىسى كۈچلۈكنىڭ قولىدا ھالاك بولغاندىن كېيىن، قاراخانىيلار سۇلالىسى دەۋرىدە قەشقەردە گۈللەنگەن شانلىق ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتى خرىستىئان دىنىنى تەرغىپ قىلغۇچى نايمانلارنىڭ قولىدا بىر مەھەل ۋەيرانچىلىققا ئۇچراپ، موڭغۇللار ئىستېلاسىدىن كېيىن تۇغلۇق تۆمۈرخان تەرىپىدىن قۇرۇلغان موغىلىستان ياكى چاغاتاي خانلىقى دەۋرىدە يەنە قايتىدىن راۋاجلانىدى. مىلادىيە 1514-يىلى يەكەن سەئىدىيە خانلىقى قۇرۇلۇپ، مىلادىيە 1678-يىلى بۇ خانلىق جۇڭغارلار تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلغانغا قەدەر بولغان 164 يىللىق تارىختا گەرچە ئاپئاق خوجا قاتارلىق سوپى- ئىشانلارنىڭ خەلقنى بىخۇدلاشتۇرۇشى تەسىرىدە خەلق ئاممىسى بىر مەزگىل خۇراپاتلىق پاتقىىقىغا پېتىپ، ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتى قەشقەردە غەيرىي نۇرمال تەرەققىياتلارنى باشتىن كەچۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما قەشقەردىكى مەدەنىيەت قۇرۇلما جەھەتتىن يەنىلا ئىسلام دىنى ئىدېئولوگىيىسىنى مەركىزىي ئوق قىلغان ھالدا تەرەققىي قىلدى.
جۇڭغارلارنىڭ شىنجاڭدىكى تەسىرى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قوقەند خانلىقىدىن قەشقەرگە سىڭىپ كىرگەن مۇھەممەت ياقۇپبەگ تەرىپىدىن قەشقەرگە قۇرۇلغان «يەتتە شەھەر» قورچاق ھاكىمىيىتى مىلادىيە 1878-يىلى تولۇق ئاغدۇرلۇپ، چىڭ سۇلالىسى شىنجاڭنى تولۇق بىرلىككە كەلتۈردى.
مىلادىيە 1884-يىلى چىڭ ھۆكۈمىتى شىنجاڭنى رەسمىي ئۆلكە قىلىپ تەسىس قىلدى. بۇ مەزگىلدە قەشقەردە ئامبال مەھكىمىسى قۇرلۇپ، ھازىرقى قەشقەر تەۋەسىدىكى بارلىق ناھىيىلەر بىلەن خوتەن رايونى قەشقەر ئامبال مەھكىمىسىگە قاراشلىق بولدى. مىلادىيە 1912-يىلىدىن 1928-يىلىغىچە شىنجاڭغا يان زىڭشىڭ ھۆكۈمران بولدى. بۇ مەزگىلىدە قەشقەر ئامبىلىغا يېڭىشەھەر، كونىشەھەر، مارالبېشى، پەيزىۋات، يەكەن، تاشقورغان(پۇلى)، قاغىلىق، گۇما، يېڭىسار، خوتەن، لوپ، مەكىت، پوسكام، ئۇلۇغچات قاتارلىق زېمىنلار تەۋە بولدى. مىلادىيە 1929-يىلىدىن 1943-يىلىغىچە شىنجاڭغا جىن شۇرېن ۋە شېڭ شىسەتلەر ھۆكۈمرانلىق قىلدى. بۇ مەزگىلدە قەشقەر ئامبال مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، قەشقەر مەمۇرىي رايونى تەسىس قىلىنىپ، مەمۇرىي ۋالىيلىق يولغان قۇيۇلدى. يېڭشەھەر، كونشەھەر، يېڭىسار، تاشقورغان، يەكەن، مارالبېشى، مەكىت، ئۇلۇغچات، يۇپۇرغا، ئاتۇش قاتارلىق ناھىيىلەر قەشقەر مەمۇرىي رايونىغا قاراشلىق بولدى. 1943-يىلى قەشقەر مەمۇرىي رايونى قەشقەر ۋە يەكەندىن ئىبارەت ئىككى ۋىلايەتكە ئايرىلدى. بۇ ئىككى ۋىلايەتكە ئايرىم-ئايرىم ھالدا ۋالىيلار تەيىنلىنىپ، يەكەن، قاغىلىق، پوسكام ۋە مەكىت ناھىيىلىرى يەكەن ۋىلايىتىگە قارىغاندىن باشقا، ئاتۇش ۋە ئۇلۇغچاتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قالغان ناھىيىلەرنىڭ ھەممىسى قەشقەر ۋىلايىتىگە قارايدىغان بولدى. 1949-يىلى شىنجاڭ تىنچلىق بىلەن ئازاد قىلىندى. قەشقەر ۋىلايىتىدە ھەربىي ئىدارە قىلىش كومىتېتى تەسىس قىلىنىپ، بۇرۇنقى ناھىيىلەرنى داۋاملىق باشقۇردى. 1952-يىلى 9-ئايدا قەشقەردە قەشقەر شەھىرى تەسىس قىلىندى. قەشقەر شەھىرىگە قەشقەر شەھەر رايونىدىن باشقا، يېڭىشەھەر بىلەن كونشەھەرمۇ قارايدىغان بولدى. بۇ مەزگىلدە قەشقەر شەھىرى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلىق ھۆكۈمىتىگە بىۋاستە قارايتتى. 1954-يىلى 8-ئايدا جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇريىتى قۇرۇلۇپ، ۋالىي مەھكىمىسى قەشقەر شەھىرىدە تەسىس قىلىندى. بۇرۇنقى قەشقەر ۋىلايىتى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. بارلىق ناھىيىلەر جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي مەھكىمىسىگە قارايدىغان بولدى. شۇنىڭ بىلەن يەكەن ۋىلايىتى ۋە ۋالىي مەھكىمىسىمۇ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، قەشقەر ۋىلايىتىگە قوشۇۋېتىلدى. «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە قەشقەر ۋىلايەتلىك ۋالىي مەھكىمە «قەشقەر ۋىلايەتلىك ئىنقىلابىي كومىتېت» دەپ ئۆزگەرتىلدى. 1978-يىلى قەشقەر ۋىلايىتى ۋالىي مەھكىمىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى.
ھازىر قەشقەر ۋىلايىتىگ قەشقەر شەھىرى، يېڭىشەھەر، كونىشەھەر، مارالبېىشى، پەيزىۋات، يوپۇرغا، يېڭىسار، مەكىت، يەكەن، پوسكام، قاغىلىق ناھىيىلىرى ۋە تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى قاراشلىق بولۇپ، پۈتۈن ۋىلايەت بويىچە 141 يېزا، 26 بازار، تۆت كوچا ئىش بېجىرىش باشقارمىسى 93 ئاھالىلەر كومىتېتى، 2188 كەنت-مەھەللەر كومىتېتلىرى بار. ئۇنىڭدىن باشقا، قەشقەر دائىرسىدە يەنە جەنۇبىي شىنجاڭ ھەربىي رايونى، پوسكام نېفىت، تەبىئي گاز بازىسى ۋە يېزا ئىگىلىك 3-دىۋىزىيىسى قاتارلىق ئورۇنلارمۇ بار.
قەدىمىي بوستانلىق قەشقەر ۋە «يىپەك يولىدىكى مەرۋايىت» قەشقەر شەھىرى بۇگۈنكى كۈندە ئۆزىنىڭ قەدىمىيلىكى، ئۆزگىچە مىللىي ئۆرپ-ئادەتلىرى، نەپىس ھۈنەر –سەنئەتلىرى، ئالاھىدە تەبىئىي مەنزىرلىرى، قەدىمىي ۋە مول بولغان تارىخىي مەدەنىيەت مىراسلىرىغا ئىگە بولۇشتەك ئەۋزەللىكلىرى بىلەن چەت ئەللىك سەيلە-ساياھەتچىلەرنى ۋە جۇڭگونىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى مەبلەغ سالغۇچى سودىگەرلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلىپ كەلمەكتە.
مەنبە: بۇ ماقالە (ئۈستى ئۇچۇق مۇزېي___ قەشقەر) دىگەن كىتاپتىن ئېلىغان.
ئاپتورى: يولۋاس مۇھەممەتئىمىن
چاۋشىيەن بوغۇزى
چاۋشىيەن بوغۇزى(خەنزۇچە: 朝鮮海峽) يېرىم ئارىلىنىڭ جەنۇبىي بىلەن ياپونىيىنىڭ كيوسيو ئارىلىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان. بۇ ياپون دېڭىزى بىلەن شەرقىي دېڭىز ئارىلىقىدىكى مۇھىم سۇ يولى ھېسابلىنىدۇ.
تارىخى
1905-يىلى5-ئاينىڭ 27-كۈنىدىن-28-كۈنىگىچە، تىسۇشىما دېڭىز بوغۇزدا ياپونىيە - روسىيە دېڭىز ئۇرىشى قوزغىغان .ئۇرۇش شەرقىدىكى يېزىسى چامىرو دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ سەركەردىسى قوماندانلىق قىلغان ياپونىيە بىرلەشمە فىلوتىنىڭ سلوۋېنىيە روگېر ۋەيران قىلغان. ئاساسىي لېيتېنانت قوماندانلىقىدىكى رۇسىيە تىنچ ئوكيان فىلوتىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسىم پاراخوتى، 3 دانە مىنانوس زىيان بولغان. ياپونىيە زور غەلىبىگە ئېرىشكەن ۋە رۇسىيە تىنچ ئوكيان فىلوتى پۈتۈنلەي دېگۈدەك يوقىتىلغان. بۇ دېڭىز ئۇرۇشى تارىخىدا زىيىنى ئەڭ چوڭ بولغان بىر مەيدان دېڭىز ئۇرشى ھېسابلىنىدۇ.
بالىلاردا مەسئۇلىيەتچانلىق سۈپىتىنى يېتىلدۈرۈش
ئەليۈكسەل
چاۋشىيەن بوغۇزى
كىلىمات ئالاھىدىلىكى
شەرقىي ئاسىيا مۇسسون ئىقلىمى رايونى جايلاشقان ، 1 - ئايدا ئەڭ تۆۋەن تېمپىراتۇرا 2.2 سىلسىيە گىرادۇس ، 8 - ئايدا ئەڭ يۇقىرى  تېمپىراتۇرا 26.4 سىلسىيە گىرادۇس. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 1400 ～ 2200 مىللىمېتىر، ئاساسلىقى 6 - ئايدىن 9 - ئايغىچە ؛ 10 - ئايدىن ئىككىنچى يىلى 3 - ئايغىچە قۇرغاق پەسىل. تۇمان پەسلى 3 - ئايدىن 7 - ئايغىچە كۆرۈلىدۇ ، بولۇپمۇ 5 - ئايدىن 7 - ئايغىچە ئەڭ كۆپ ، چاۋشيەن جەنۇبىي قىرغىقىدىكى بىلەن چېجۇ بوغۇزى ئەتراپى تۇمان كۆپ رايون. قىش پەسلى غەربىي شىمال ۋە غەرب شامىلى شامال كۈچى بىر قەدەر كۈچلۈك ، دېڭىز دولقۇنى بىر قەدەر زور بولىدۇ ، ياز پەسلىدە غەربىي جەنۇب بىلەن جەنۇب شامىلى ، شامال كۈچى بىر قەدەر ئاجىز ، دېڭىز دولقۇنى بىر قەدەر كىچىك.
بالىلاردا مەسئۇلىيەتچانلىق سۈپىتىنى يېتىلدۈرۈش
يېقىندا بىر ئىنىمىز ماڭا ئۆزىنىڭ يەھۇدىلار، ياپونلار ۋە گېرمانلارنىڭ بالا تەربىيىلەش ئۇسۇللىرى ھەققىدە كىتاب ئىزدەۋاتقانلىقىنى ئېيتىپ، مەندىن بۇ ئىشتا ياردەم سورىدى. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن مەن تورلارنى ئىزدەپ، يەھۇدىلارنىڭ بالا تەربىيىسىنى قانداق ئېلىپ بارىدىغانلىقى ھەققىدە مۇتەخەسسىسلەر تەييارلىغان ياخشى ماقالىلەردىن بىر قانچىنى ئۇچراتتىم. ھەمدە ئالدىنقى ھەپتە «بالىلار ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم مىجەز (سۈپەت)» دېگەن ماقالىدە ئۆزىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قىلىش كىشىلىك سۈپىتى ناھايىتى مۇھىم بولسىمۇ، بالىلارنىڭ ئۆزىنى كونتروللاش كىشىلىك سۈپىتى ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدە كىشىلىك خاراكتېر، ئوقۇش بىلەن خىزمەت، ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتتە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولىشىدا ھالقىلىق رول ئوينايدىغانلىقىنى بايان قىلىپ ئۆتتۈم.
چاۋشىيەن بوغۇزى
مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈش
بوغۇزنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى قۇرۇقلۇقتا چۆككەن ئورۇنلار كۆپ بولۇپ، قولايلىق پورتلار كۆپ. بېلىقچىلىقى تەرەققىي قىلغان. بوغۇزدا تۇشىما ئارىلى بار.
بالىلاردا مەسئۇلىيەتچانلىق سۈپىتىنى يېتىلدۈرۈش
مەن ئۆزۈمنىڭ ھازىرغىچە بولغان ھاياتىدا يەھۇدىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قىلىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى ھېس قىلدىم. يەھۇدىلارنى كەمسىتىدىغان ئىش يۈز بەرگەندە، ئۇنى كىم (قانداق ئادەم، قانداق تەشكىلات، قانداق مەتبەئە ئورنى، قانداق مىللەت ۋە قانداق دۆلەت) قىلغانلىقى، ۋە قەيەردە قىلغانلىقىدىن قەتئىينەزەر، پۈتۈن يەھۇدىلار ناھايىتى ياخشى ئويۇشۇپ، ناھايىتى ياخشى ماسلىشىپ، قاتتىق تەدبىر قوللىنىپ، كەمسىتكۈچىگە چۆچۈگۈدەك ۋە پۇشايمان يېگۈدەك دەرىجىدە زەربە بېرىدىغانلىقىنى كۆپ كۆردۈم ۋە ئاڭلىدىم. ھازىر ئويلاپ باقسام، ئەسلىدە يەھۇدىلار ئۆزىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قىلىش، ئۆزىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى ساقلاش، ۋە ئۆزىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغداش كىشىلىك سۈپىتىنى بالىلىرىدا كىچىك ۋاقتىدىلا يېتىلدۈرىدىكەن. يەھۇدىلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنىڭ ئاشۇنداق بىر ئاڭغا ئىگە بولىشىنى ئۇلارنىڭ بالا تەربىيىسىنى ھەممەيلەن تەكشى ھالدا ناھايىتى سىستېمىلىق ئېلىپ بېرىشىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. بۇنداق ئەھۋال ياپونلار ۋە گېرمانلاردىمۇ ئوخشاشلا مەۋجۇت.
مەن مەزكۇر ماقالىدا بالىلاردا مەسئۇلىيەتچانلىق سۈپىتىنى يېتىلدۈرۈش مەسىلىسى ئۈستىدە توختىلىمەن. مېنىڭ بۇ قېتىم پايدىلانغىنىم بىر يەھۇدىدىن بولغان مۇتەخەسسىس تەييارلىغان «يەھۇدىلارنىڭ بالىلارنى مەسئۇلىيەتچان قىلىپ تەربىيىلەشتىكى تەجرىبە-ساۋاقلىرى» دېگەن ماقالىسى. ماقالىنىڭ ئاپتورى بىر يازغۇچى، لېكسىيەچى ۋە تەشكىلاتلار دىنامىكىسى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغۇچى ئىكەن. ئۇ داۋاملىق يەھۇدىلار ھەققىدە ماقالە يېزىپ ئېلان قىلىپ تۇرىدىكەن.
1-رەسىم: بالىلاردا يېتىلدۈرۈشكە تېگىشلىك بىر قىسىم مۇھىم كىشىلىك سۈپەتلەر
ھازىرقى زامان ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ كۆرسىتىشىچە، كىچىك ۋاقتىدا تولۇق ئەركىنلىككە ئىگە بولالمىغان بالىلار چوڭ بولغاندا ئېغىر مەسىلىلەرگە دۇچ كېلىدۇ. ئاتا-ئانىلار ھەددىدىن زىيادە قاتتىق قوغداپ چوڭ قىلغان بالىلار چوڭ بولغاندا ئاسانلا ئەنسىرەش ۋە چۈشكۈنلىشىش كېسىلىگە گىرىپتار بولىدۇ. ئۇلاردا بىر ئىش ھەققىدە قارار ئېلىش ۋە ھەر خىل تاللاشلار ئىچىدىكى ئەڭ ياخشىسىنى تاللاشقا ئوخشاش تۇرمۇشتا زۆرۈر بولغان ماھارەتلەر كەم بولىدۇ. ئۆز نىشانلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا ئۆزلىرىدە بار بولغان قابىلىيەتلەر توسالغۇغا ئۇچرايدۇ. كىچىگىدىنلا ئۆز ئالدىغا تەۋەككۇل قىلىپ، ئەركىن چوڭ بولغان بالىلاردا بولسا يۇقىرىدىكىدەك ئىشلار كۆپ ئاز ئۇچرايدۇ.
ئىسرائىلىيىدە بالىلارنىڭ ئەركىن چوڭ بولىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مۇھىتلار تولۇق بار. ئۇنىڭدىن باشقا، يەھۇدىلاردا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان مەدەنىي نىزامىمۇ بار. بالىلارنى قەدىرلەش، بالىلارنى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ئىش قىلىدىغان ئادەملەردىن قىلىپ تەربىيىلەش ئۇزۇن مۇددەتلىك يەھۇدى ئەنئەنىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ كەلدى. تەۋراتنىڭ رەببىلىرى ھەممە دادىلاردىن ئوغلىغا كەم دېگەندە بىر خىل سودىنى ئۆگىتىش، ھەمدە ئوغلىغا چوقۇم سۇ ئۈزۈشنى ئۆگىتىشنى تەلەپ قىلىپ كەلدى. بالىسىغا مۇستەقىل ئىش قىلىشنى ئۆگىتىش ئاتا-ئانىلارنىڭ ۋەزىپىسى بولۇپ، سۇ ئۈزۈش مۇستەقىل ئىش قىلىشنىڭ بىر ئەڭ ياخشى مىسالىدۇر. يەھۇدىلار ئۈچۈن بالىسىغا بىر يات مۇھىتتا ۋە بىر خەتەرلىك مۇھىتتا ياشاش، ھەر خىل ئەھۋاللارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ماھارەتلەرنى ئۆگىتىش ئاتا-ئانىنىڭ ۋەزىپىسى.
بۇنداق ماھارەتلەرنىڭ بىر قىسمىنى باشقىلارغا مەسئۇل بولۇش ئارقىلىق ئۆگەنگىلى بولىدىغان بولۇپ، يەھۇدى بالىلىرى ئاشۇنداق مەسئۇلىيەتلەرنى ناھايىتى كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ. مەسىلەن، يەھۇدى ئائىلىلىرىدە  بىر 10 ياشلىق بالا ئۆزىنىڭ ئىنىسى ياكى سىڭلىسىدىن خەۋەر ئالىدىغان، ئۇلارغا تاماق يېگۈزۈش ۋە ئۇلارنىڭ پوق لاتىلىرىنى ئالماشتۇرۇش ئىشلىرىغىچە قىلىدىغان ئىشلار ناھايىتى كۆپ ئۇچرايدۇ. ئىنىسى ياكى سىڭلىسى يوق بالىلارغىمۇ يەھۇدى دىنى تەلەپلىرى بويىچە باشقا بىر قىسىم مەسئۇلىيەتلەر بېرىلىدىغان بولۇپ، شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ بالىلار ئۆزلىرىنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرىگە قانۇنىي جەھەتتىنمۇ مەسئۇل بولىدۇ.
يەھۇدى بالىلىرىغا ئاتا-ئانىلارنى ھۆرمەتلەش ۋە قەدىرلەش جەھەتتىمۇ بىر قىسىم ئالاھىدە مەسئۇلىيەتلەر يۈكلەنگەن. بۇ ھەقتە يەھۇدى قانۇنلىرى توپلىمى (Talmud) تىمۇ مەخسۇس بەلگىلىمىلەر بار بولۇپ، ئۇلار ئاتا-ئانىلارغا ماددىي ياردەم قىلىش، ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن ھەر خىل ۋەزىپىلەرنى ئۆتەپ بېرىش، دادىسىنىڭ ئورۇندۇقىدا ئولتۇرۇۋالماسلىق، ۋە ئاپىسىنىڭ سۆزىنى باشقىلار ئالدىدا تۈزەتمەسلىك قاتارلىقلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يەھۇدىلارنىڭ ئەنئەنىسى بويىچە بالىلار ئاتا-ئانىسىنى ئەركىلىتىپ، ئاتا-ئانىلار بالىسىنى ئەركىلەتمەيدۇ. يەھۇدىي قانۇنىدا ئەنە شۇنداق بەلگىلەنگەن بولسىمۇ، ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى مەلۇم دەرىجىدە ئەركىلىتىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ قانۇن بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىلارنى ئەركىلىتىشى بىلەن ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلارنى ئەركىلىتىشى ئوتتۇرىسىدا بىر خىل تەڭپۇڭلۇقنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.
يەھۇدىي مەدەنىيىتى ھوقۇق ياكى ئالاھىدە ئىمتىياز ئاساسىغا ئەمەس، مەجبۇرىيەت ئاساسىغا قۇرۇلغان. كېسەل يوقلاش، ماتەم مۇراسىمىغا قاتنىشىش، ئۆلۈملۈك بولغانلارغا تەسەللىي بېرىش، ۋە تويلاردا ئۇسۇل ئويناش قاتارلىق ئىشلار يەھۇدىي بالىلىرى ئۈچۈن ئادەتكە ئايلانغان بولۇپ، بالىلاردىن ئاشۇنداق ئاممىۋىي مەسئۇلىيەتلەرنى ئادا قىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ. بالىلار ئەنە شۇنداق ئىش-پائالىيەتلەر ئارقىلىق كىشىلەر تۇرمۇشتا بەزىدە ياخشىلىققا ۋە بەزىدە يامانلىققا يولۇقىدىغانلىقىنى، ھەمدە بارلىق كىشىلەر ئۆز-ئارا ياردەمگە مۇھتاج ئىكەنلىكىنى چۈشىنىپ يېتىدۇ. بالىلارغا بۇنداق ئىشلارنى دەرسخانىدا ئۆگەتكىلى بولمايدۇ. بالىلار ئۇلارنى چوقۇم ئەمەلىيەتتىن ئۆگىنىشى كېرەك.
قىسقىسى، يەھۇدىلار بالىلىرىنى پارنىكتا ئۆستۈرگەن ئۆسۈملۈكتەك چوڭ قىلمايدۇ. ئۇلار بالىلىرىنى مەقسەتلىك ھالدا ھاياتتىكى ياخشى ئىشلار بىلەن يامان ئىشلارنىڭ ھەر ئىككىسى بىلەن ئۇچراشتۇرۇپ، بالىلاردا ھاياتتا دۇچ كېلىدىغان ھەر خىل ئەھۋاللارغا تاقابىل تۇرۇش ماھارەتلىرىنى يېتىلدۈرىدۇ. ئاشۇنداق ماھارەتلەر ئىچىدىكى بىر ئەڭ مۇھىم ماھارەت باشقىلارغا ئىشىنىش قابىلىيىتى بولۇپ، يەھۇدىي بالىلىرى زۆرۈر بولغاندا باشقىلارنىڭ ئۆزلىرىگە ياردەم قولىنى سۇنىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.
بىر ساغلام جەمئىيەتنى باشقا جەمئىيەتلەردىن ئايرىپ تۇرىدىغان نەرسە شۇكى، ساغلام جەمئىيەتتە بالىلارغا يۇقىرى دەرىجىدىكى ئەركىنلىك، مەسئۇلىيەت ۋە ئىشەنچ ئاتا قىلىنغان بولىدۇ. بالىلارنى ئاشۇنداق نەرسىلەرگە ئىگە قىلىش ئۈچۈن بىز بالىلار ئۈچۈن بىخەتەر مۇھىت بەرپا قىلىپ بېرىشىمىز، خىزمەتچىلەرگە ئائىلىسىدىكىلەردىن خەۋەر ئېلىش ئۈچۈن يېتەرلىك دەرىجىدىكى ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىشىمىز، ھەمدە مائارىپنى ئەڭ مۇھىم ئورۇنغا قويۇشىمىز كېرەك.
مەنبە: باغداش مۇنبىرى
2016-يىلى 8-ئاينىڭ 11-كۈنى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سۈرە ئادىيات
سۈرە ئادىيات (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Süre Adiyat ) بولسا قۇرئاننىڭ 100-سۈرىسى.
تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1 وَٱلۡعَٰدِيَٰتِ ضَبۡحٗا (غازىلارنىڭ دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلىشىدا) ھاسىراپ يۈگۈرگۈچى، (قاتتىق يۈگۈرگەنلىكتىن) تۇۋاقلىرىدىن ئوت چىقارغۇچى، ئەتىگەندە (دۈشمەن ئۈستىگە) باستۇرۇپ كىرگۈچى، (قاتتىق چاپقانلىقتىن) توپا ـ چاڭ چىقارغۇچى، شۇ توپا ـ چاڭ بىلەن دۈشمەن توپى ئىچىگە كىرىپ كەتكۈچى ئاتلار بىلەن قەسەمكى[1ـ5]، ئايەت: 2 فَٱلۡمُورِيَٰتِ قَدۡحٗا (غازىلارنىڭ دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلىشىدا) ھاسىراپ يۈگۈرگۈچى، (قاتتىق يۈگۈرگەنلىكتىن) تۇۋاقلىرىدىن ئوت چىقارغۇچى، ئەتىگەندە (دۈشمەن ئۈستىگە) باستۇرۇپ كىرگۈچى، (قاتتىق چاپقانلىقتىن) توپا ـ چاڭ چىقارغۇچى، شۇ توپا ـ چاڭ بىلەن دۈشمەن توپى ئىچىگە كىرىپ كەتكۈچى ئاتلار بىلەن قەسەمكى[1ـ5]، ئايەت: 3 فَٱلۡمُغِيرَٰتِ صُبۡحٗا (غازىلارنىڭ دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلىشىدا) ھاسىراپ يۈگۈرگۈچى، (قاتتىق يۈگۈرگەنلىكتىن) تۇۋاقلىرىدىن ئوت چىقارغۇچى، ئەتىگەندە (دۈشمەن ئۈستىگە) باستۇرۇپ كىرگۈچى، (قاتتىق چاپقانلىقتىن) توپا ـ چاڭ چىقارغۇچى، شۇ توپا ـ چاڭ بىلەن دۈشمەن توپى ئىچىگە كىرىپ كەتكۈچى ئاتلار بىلەن قەسەمكى[1ـ5]، ئايەت: 4 فَأَثَرۡنَ بِهِۦ نَقۡعٗا (غازىلارنىڭ دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلىشىدا) ھاسىراپ يۈگۈرگۈچى، (قاتتىق يۈگۈرگەنلىكتىن) تۇۋاقلىرىدىن ئوت چىقارغۇچى، ئەتىگەندە (دۈشمەن ئۈستىگە) باستۇرۇپ كىرگۈچى، (قاتتىق چاپقانلىقتىن) توپا ـ چاڭ چىقارغۇچى، شۇ توپا ـ چاڭ بىلەن دۈشمەن توپى ئىچىگە كىرىپ كەتكۈچى ئاتلار بىلەن قەسەمكى[1ـ5]، ئايەت: 5 فَوَسَطۡنَ بِهِۦ جَمۡعًا (غازىلارنىڭ دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلىشىدا) ھاسىراپ يۈگۈرگۈچى، (قاتتىق يۈگۈرگەنلىكتىن) تۇۋاقلىرىدىن ئوت چىقارغۇچى، ئەتىگەندە (دۈشمەن ئۈستىگە) باستۇرۇپ كىرگۈچى، (قاتتىق چاپقانلىقتىن) توپا ـ چاڭ چىقارغۇچى، شۇ توپا ـ چاڭ بىلەن دۈشمەن توپى ئىچىگە كىرىپ كەتكۈچى ئاتلار بىلەن قەسەمكى[1ـ5]، ئايەت: 6 إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لِرَبِّهِۦ لَكَنُودٞ ئىنسان ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىنىڭ (نېمەتلىرىنى) شەكسىز ئىنكار قىلغۇچىدۇر[6]. ئايەت: 7 وَإِنَّهُۥ عَلَىٰ ذَٰلِكَ لَشَهِيدٞ ئىنسان ھەقىقەتەن ئۇنىڭغا (يەنى ئاللاھنىڭ نېمىتىنى ئىنكار قىلغانلىقىغا) ئەلۋەتتە ئۆزى گۇۋاھتۇر[7]. ئايەت: 8 وَإِنَّهُۥ لِحُبِّ ٱلۡخَيۡرِ لَشَدِيدٌ ئىنسان پۇل ـ مالغا ئىنتايىن ھېرىستۇر[8]. ئايەت: 9 ۞ أَفَلَا يَعۡلَمُ إِذَا بُعۡثِرَ مَا فِي ٱلۡقُبُورِ قەبرىلەردىكى ئۆلۈكلەر (سىرتقا) چىقىرىلغان، دىللاردىكى سىرلار ئاشكارا قىلىنغان چاغدا، ئۇلارنىڭ ھەممە ئەھۋالىدىن پەرۋەردىگارىنىڭ ھەقىقەتەن خەۋەردار ئىكەنلىكىنى (بۇ نادان ئىنسان) بىلمەمدۇ؟[9ـ11] ئايەت: 10 وَحُصِّلَ مَا فِي ٱلصُّدُورِ قەبرىلەردىكى ئۆلۈكلەر (سىرتقا) چىقىرىلغان، دىللاردىكى سىرلار ئاشكارا قىلىنغان چاغدا، ئۇلارنىڭ ھەممە ئەھۋالىدىن پەرۋەردىگارىنىڭ ھەقىقەتەن خەۋەردار ئىكەنلىكىنى (بۇ نادان ئىنسان) بىلمەمدۇ؟[9ـ11] ئايەت: 11 إِنَّ رَبَّهُم بِهِمۡ يَوۡمَئِذٖ لَّخَبِيرُۢ قەبرىلەردىكى ئۆلۈكلەر (سىرتقا) چىقىرىلغان، دىللاردىكى سىرلار ئاشكارا قىلىنغان چاغدا، ئۇلارنىڭ ھەممە ئەھۋالىدىن پەرۋەردىگارىنىڭ ھەقىقەتەن خەۋەردار ئىكەنلىكىنى (بۇ نادان ئىنسان) بىلمەمدۇ؟[9ـ11]
باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
ئابلېكىم ھەسەن
ئابلېكىم ھەسەن 1971-يىلى ئىلى دەريا ۋادىسىنىڭ ئۈچدەرۋازا مەھەللىسىدە ئاددىي بىر تۆمۈرچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن، ئۇ بالىلارنىڭ ئالتىنچىسى بولۇپ، ئىشچان ئاكا – ھەدىلىرىگە ياردەملىشىپ ئائىلە ئىشلىرىنى قىلىشىپ بېرىپ، تۇرمۇش قايناملىرىدا چېنىققان. تەتىل كۈنلىرىنى سەھرادا ئۆتكۈزۈپ، سەھرا بالىلىرىغا قېتىلىپ ئورما ئورۇپ، ئۈنچە تېرىپ، تاغ ـ دۆڭلەرگە يامىشىپ، سۇلارغا شۇڭغۇپ، بالىلىق ھېس-تۇيغۇلىرىنى تەبىئەت گۈزەللىكى بىلەن بېزىگەن.
ئۇ 1993-يىلى لەنجۇ غەربىي شىمال مىللەتلەر ئىنستىتۇتى جۇڭگو تىل ـ ئەدەبىيات فاكولتىتىنى تاماملىغان يىلى، ئۇنىڭ تۇنجى بالىلار شېئىرلىرى توپلىمى «ئەللەي تەبىئەت» نەشر قىلىنىپ، ئۇيغۇر بالىلار ئەدەبىياتى، جۈملىدىن بالىلار شېئىرىيىتى ئىجادىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن. مەزكۇر توپلام شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 40 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن «مۇنەۋۋەر كىتاب مۇكاپاتى»غا، «شەيتانلارنىڭ شادلىقى» ناملىق بالىلار چۆچەكلىرى توپلىمى7-نۆۋەتلىك «جوڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر ‹تۇلپار› ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا، «زەيتۇنەنىڭ ئالمىسى» ناملىق ھېكايىسى ئاپتونۇم رايونلۇق پارتىكوم، خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ 2- نۆۋەتلىك « تەڭرىتاغ ئەدەبىيات ـ سەنئەت. ئەسەر مۇكاپاتى »غا ئېرىشكەن. بۇنىڭدىن باشقا، «يۇلتۇزلارغا سۆز»، « ئېھ، غۇلجام»،«توپىلىق يول»، «ئەۋلادلار ئۈچۈن»، «ئاق قۇلار ناۋاسى»،«ياز خىياللىرى»، «كۈنلۈكۈم»، «جاپاكەش ئانام »، «ئاپام»، «يېرىلىڭ تاشىم»، « قاراڭغۇ باغدىكى ئۆمۈچۈك موماي» قاتارلىق يەككە ئەسەرلىرى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك تۈرلۈك ئەدەبىيات مۇكاپاتلىرىغا، شۇنىڭدەك ئاپتونوم رايون بويىچە «مۇنەۋۋەر باش مۇھەررىر مۇكاپاتى»، «2- نۆۋەتلىك ياشلار ئەدەبىيات مۇكاپاتى» قاتارلىق شەرەپلەرگە ئېرىشكەن. ئۇنىڭ بالىلار ئۈچۈن يازغان «قاراڭغۇ باغدىكى ئۆمۈچۈك موماي»، «بوغرانىڭ زومىگىرى» قاتارلىق توپلاملىرىمۇ نەشر قىلىندى. ئۇنىڭ 30 پارچىغا يېقىن ئەسىرى شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى تەرىپىدىن تۈزۈلگەن «مۇزىكا» ، « تىل ـ ئەدەبىيات » دەرسلىكىگە كىرگۈزۈلدى. «تەنھا كېيىك» ناملىق لېرىك شېئىرلار توپلىمىمۇ نەشردىن چىقتى.
چەرچەن ناھىيىسى
چەرچەن ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. چەرچەننىڭ يەر مايدانى 138،645 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 60،000.
تارىخ
چەرچەن ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە چەرچەن ئەنرىرە بەگلىكىنىڭ زېمىنى بولۇپ، <يىپەك يولى> نىڭ غەربىي بۆلىكى مۇھىم ئۆتەڭ ئىدى. سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە چەرچەن بەگىلىكى تەسىس قىلىنغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بوشەن قورغىنى بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 10  - يىلى (1884 - يىلى) شىنجاڭدا ئۆلكە قۇۇرلغاندىن كېيىن كاچۇڭ تەكشۈرۈش ئىدارىسى تەسىس قىلىپ، كىرىيە ناھىيىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 3 - يىلى ( 1914 - يىلى) ناھىيىگە كۆتۈرۈلۈپ چەرچەن دەپ ئاتىلىپ، ئاقۇس دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغا. كېيىن ئۆزگەرتىلىپ قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسى، كورلا ۋالىي مەھكىمسىگە قارىغان. 1960 - يىلى بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
جۇغراپىيە
چەرچەن ناھىيىسى كوئىنلۇن تېغى، ئالتۇنتاغنىڭ شىمالىي چېتىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى چاقىلىق ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپ نىيە ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن، شىمالىي تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى، شايار ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 320 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 460 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى 138 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر.ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 1264 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 48 مىڭ  300، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  80.75% نى، خەنزۇلار  19.1% نى، باشقا مىللەتلەر  0.15% نى تەشكىل قىلىدۇ.     يىېرىنىڭ جەنۇب تەرىپى  ئېگىز، شىمال تەرىپى پەس، جەنۇب قىسمى تاغلىق، غەربىي شىمال قىسمى چۆللۈك، قۇملۇق. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر 44.5% نى، تۈزلەڭلىك  15.9% نى، قۇملۇق، چۆللۈك  39.6% نى تەشكىل قىلىدۇ. چەرچەن دەرياسى، جاڭگالساي دەرياسى، تاشساي دەرياسى، مولچى دەرياسى قاتارلىق دەريا، ئېقىنلار بار. يەر ئۈستى سۈيى بايلىقى 176  مىڭ كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلاردىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 63 مىڭ كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن ياۋا ئېشەك، ياۋا قوتاز، ياۋا تۆگە، ئارقار، قارا ئېيىق، ئۇلار، بۆكەن، بۇغا، تورۇق تىكە، ئاق بوغۇز بۆكەن، سۈلەيسۈن قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورا ئۆسۈملۈكلەردىن توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا، تۆگە قۇلاق، چاكاندا، ئاكچېيە دەرىخى، پەربۇت قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلىرىنىڭ نېفىت، كۆمۈر، ئالتۇن، مىس، تۆمۈر، قاشتېشى، چىرىمتال، تاشپاختا، خرۇستال، تازىلانغان شور، چۆيۈن، سىنك، نىكېل، گەج قاتارلىقلار بار.  چەرچەن ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى ئىسسىق مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ ئەڭ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 10.1℃، ئەڭ ئىسسىق بولغاندا 41.3℃ قا چىقىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 85.4 كۈن 30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە قۇياشنىڭ چۈشۈش ۋاقتى  907.3 سائەت. 10℃ يىغىلما تېمپېراتۇرىسى 3853.1℃. قىروسىز مەزگىلى 207 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 18.6 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2506.9 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر 8400 گېكتار ( 126 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 578 مىڭ  300 گېكتار (8  مىليون 674 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر. 83 مىڭ 300 گېكتار (1 مىليون  250 مىڭ مو) ئورمانلىق،  2  مىليون 266 مىڭ  700  گېكتار (34 مىليون مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كېۋەز، كۆممىقوناق، ئاق قوناق، ئۈزۈم، قوغۇن - تاۋۇز، يەل - يېمىش، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىدىن كالا، قوي، ئېشەك، چوشقا قاتارلىقلار بار. سانائەت جەھەتتە ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، سېمونت، كەشتىچىلىك، قاشتېشى قېزىش، پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسپلەر بار.  چەرچەن ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەسى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. 315 - دۆلەت تاشيولى ناھىيە تەۋەسىدىن توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ. ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 1360 كىلومېتىر. كورلا ۋە ئۈرۈمچى شەھىرىگە قاتنايدىغان نۆۋەتچى ئايروپىلان بار. 1000 پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ پۈتۈن مەملىكەتنىڭ تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.
مەمۇرىي رايون
چەرچەن ناھىيىسىگە 6 بازار،  7 يېزا، 2 تۇەن مەيدان،  51  كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە يېزا ئىگىلىك 2 - شىسىنىڭ ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش تارماق ئەترىتى بار.
چەرچەن نامى ھەققىدە
چەرچەن ناھىيىسى ش ئۇ ئا ر دىكى تارىخى ئۇزۇن، قەدىمىي يۇرتلىرىمىزدىن بىرى. ئۇنىڭ تارىخىي نامى چەرچەن 2100 يىلدىن بۇيان ئەجدادلىرىمىز تەرىپىدىن قوللىنىلىپ كەلمەكتە. بۇ تارىخىي نامنىڭ ئېتىمولوگىيىسى تېخى سىر بولۇپ تۇرماقتا.
چەرچەن (鄯善) خانلىقىنىڭ قۇرۇلىشى ھەققىدە ‹‹ خەننامە››دە يېزىلىشىچە، مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى خەن سۇلالىسى خەنجەرۋازى فۇ جېزى باشچىلىقىدىكى بىر بۆلۈك ئەسكەرنى ئىبەرتىپ، كروران پادىشاھى ئامگوكانى قەستلەپ ئۆلتۈرگەن. خەن سۇلالىسى ئۆزىدە تۇرغاق بولۇپ تۇرىۋاتقان ئۇتۇشنى خان قىلىپ تىكلەپ ئوردا ئايىملىرىدىن بىرنى ئۇنىڭغا ياتلىق قىلغان. بۇرۇنقى كروران خانىنىڭ ئەۋلادلىرى ۋە يېقىنلىرى كروران شەھىرىدە ياشاۋاتقان بولغاچقا، ئۇتۇش كروران شەھىرىدە تۇرالماي ھازىرقى چاقىلىق ناھىيىسىدىكى مىرەن كونا شەھىرى ۋە چاقىلىق ناھىيە بازىرى ئەتراپلىرىنى مەركەز قىلىپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن. شۇ دەۋردە بۇ ھاكىمىيەتنىڭ نامى چەرچەن (鄯善) دەپ ئاتالغان. بۇ خانلىق مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلىدىن مىلادىيە 5 – ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغىچە بەش ئەسىردىن ئارتۇق داۋام قىلغان.
بىز يۇقىرىدا كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك ، چەرچەن نامى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 1 – ئەسىردە قوللىنىشقا باشلىغان. مۇشۇ نۇقتىلاردىن ئالغاندا چەرچەن نامىنى رورانلارغا باغلاش ( روران نامىنى جورجان دەپ تونۇش ئارقىلىق ) تازا مۇۋاپىق بولمىغان بولىشى مۇمكىن. رورانلار ۋە ئۇلارنىڭ تارىخى ، كېلىپ چىقىشى ھەققىدە جو ۋېيجونىڭ ‹‹ چىلى ۋە روران ›› ، ياپون ئالىملىرى تۈزگەن ‹‹ شىمالدىكى مىللەتلەر تارىخى ۋە موڭغۇل تارىخىغا ئائىت تەرجىمىلەردىن توپلام ›› دېگەن كىتابلاردىكى مۇناسىۋەتلىك بايانلارغا مۇراجەت قىلىش مۇمكىن ، ئەلۋەتتە مۇندىن باشقا خېلى كۆپ ماتېرىياللارمۇ بار. مەن يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن ، چەرچەن نامىنى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى بارلىققا كەلگەن. ئەينى ۋاقىتتا ھۆكۈمران بولغان ئۇتۇش چور ياكى چۇر دېگەن مەنسەپ نامىدا ئاتالغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ تۇرىدىغان يۇرت چورچان ( چورنىڭ تۇرىدىغان يېرى ) دەپ ئاتالغان. بۇ نام ئەينى ۋاقىتتا ئۇتۇشنى خانلىققا يۆلەپ چىقارغان خەن سۇلالىسىنىڭ يازمىلىرىدا خاتىرىلەنگەن. ئەجەبلىنەرلىكى مۇشۇ خانلىقنىڭ ھاكىمىيەت يېزىقى بولغان قارۇشتى يېزىقىدىكى يازمىلاردا كۆرۈلمەيدۇ. بىز گەرچە چور مەردىۋىنىڭ ( ياكى ئالىي ھۆرمەت نامىنىڭ ) دەسلەپكى خاتىرىلىرىنى مىلادىيە 7 – ئەسىرلەردىن باشلاپ كۆرسەكمۇ ، ئۇنى قەدىمدىن كەلگەن تارىخىي ئاتالغۇ دېيىشكە بولىدۇ. بۇ نام مىلادىيە 445 – يىلىدىن باشلاپ ھازىرقى چاقىلىق ناھىيىسىدىن 20 مىڭدىن ئارتۇق ئاھالىنىڭ كۆچۈشى سەۋەبلىك تەدرىجىي ھالدا ھازىرقى چەرچەن ناھىيىسىگە نام بولغان ۋە تۈرلۈك يېزىقلاردا ئاشۇ نامغا تەلەپپۇزى يېقىن كېلىدىغان ھەرپلەر بىلەن ئاھاڭ تەرجىمىسى قىلىپ خاتىرىلەنگەن. مۇندىن مىڭ يىل بۇرۇن ياشىغان ئۇيغۇر ئەللامىسى مەھمۇد كاشغەرىي نىڭ خاتىرىسى ئەڭ توغرا خاتىرە شۇنداقلا بۇ سىرنىڭ ئاچقۇچى بولۇپ ، بىزگە ئۈنۈملۈك ئۇچۇر قالدۇرغان. بۇ نام 2100 يىلدىن بۇيان مۇشۇ يەرلىك خەلق تەرىپىدىن قوللىنىلىپ كەلمەكتە. مۇشۇ ئۇزۇن تارىخىي تەرەققىيات داۋامىدا بەزى تاۋۇشلاردا ئۆزگىرىش بولۇپ ھازىرقى نام چەرچەنگە ئايلانغان.
ساياھەتچىلىك
ئاساسلىق مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرىدىن قۇرۇق تاغ قىيا تاش رەسىملىرى، زاغۇنلۇق قەدىمكى قەبىلىلەر قەبرىستانلىقى، چالمىدان قەدىمكى شەھىرى قاتارلىقلار بار. ئالتۇنتاغ تەبىئىي قوغداش رايونىدا چەرچەن ئوۋچىلىق مەيدانى تەسىس قىلىندى، ئۇ ئىكسپېدىتسىيە، ساياھەت قىلىدىغان ياخشى جاي.
بۇلاق
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> <بۇلاق> - ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى ۋە ئۇيغۇر خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى پەسىللىك ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلىدۇ. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى <بۇلاق> ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تۈزۈپ نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1980 - يىل 6 - ئايدىن تارتىپ مەجمۇئە شەكلىدە نەشر قىلىنشقا باشلىغان، شۇنىڭدىن تارتىپ تەخمىنەن يىلىغا تۆت سان نەشر قىلىنغان، 1986 - يىلدىن باشلاپ ژۇرنالغا ئۆزگەرتىلىپ، بىر تۇتاش تارقىتىلىشقا ھەم چەت ئەللەرگىمۇ چىقىرىلىشقا باشلىغان. بۇ ژۇرنال ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىغا تەۋە ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ژۇرنال ئۇيغۇرلار ئارىسىدىلا ئەمەس، مەملىكەت ئىچى ۋە خەلقئارادىمۇ خېلى چوڭ تەسىرگە ئىگە. ژۇرنالنىڭ ھازىر <ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىدىن>، <شەرق كلاسسىك ئەدەبىياتىدىن>، <ئەدەبىي مۇھاكىمە>، <مەشھۇر ئەسەرلەر>، <خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىدىن> قاتارلىق سەھىپىلىرى بار.
مانچېستېر ئۇنىۋېرستېتى
مانچېستېر ئۇنىۋېرستېتى 2004-يىلى 10 – ئاينىڭ 22- كۈنى قۇرۇلغان
دولان كوچا باشقارمىسى
دولان كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Dolan Kocha Bashqarmisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاقسۇ شەھىرى گە جايلاشقان.
پەرز ئەين
پەرز ئەين (فرض عين): ھەربىر كىشى ئۆزى چوقۇم ئورۇندىشى كېرەك بولغان، ئۆزى ئادا قىلغاندىلا گەدىنىدىن ساقىت بولىدىغان، ئۇنىڭ ئورنىغا باشقا بىرى ئادا قىلىپ قويسا بولمايدىغان پەرز.
نوبېلىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
برىستول ئۇنىۋېرستېتى
برىستول ئۇنىۋېرستېتى 1909-يىلى 12– ئاينىڭ 4- كۈنى قۇرۇلغان
نوبېلىي
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
نۆۋەتتىكى ھادىسە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ۋىلايەت (خەنزۇچە: 专区\地区) جۇڭگونىڭ ئۆلكە، ئاپتونوم رايونلىرىدىكى بىر نەچچە ناھىيە\ئاپتونوم ناھىيە، شەھەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەمورىي رايون: قەشقەر ۋىلايىتى، ئاقسۇ ۋىلايىتى، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى دېگەندەك.
نوبېلىي
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى: