cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مۇھەممەد ئىقبال
1930 ـ يىللاردا پاكىستان دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشى ھەققىدە ئۆزىگە خاس چۈشەنچلىرى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان ئىقبال ھىندىستاننىڭ تىل، ئىرىق ۋە دىنغا ئاساسەن بۆلۈنۈشنى تەشەببۇس قىلاتتى. ئۇ بۇ چۈشەنچلىرىنى كېيىنكى ۋاقىتتا پاكىستان دۆلەت رەئىسى بولغان مەھەممەت ئەلى جەنناھقىمۇ سۆزلىگەن ئىدى. يازغان شېئىر ۋە ماقالىلىرىدا بۇ ھەقتە كۆپ توختالغان ئىدى. 1932 ـ يىلى لوندوندا ئاساسى قانۇن تۈزۈپ چىقىش ئۈچۈن ئېچىلغان قۇرۇلتايغا قاتناشتى ۋە بۇ جەرياندا ئۇزۇن مۇددەت داۋام قىلغان ئېغىر كېسەلگە گىرىپتار بولدى. دوختۇرلار پۈتۈن تىرىشچانلىقىنى كۆرسەتكەن بولسىمۇ ئۇنى ساقايتالمىدى. 1938 ـ يىلى ۋاپات بولدى. بۇ ۋاقىتلاردا ئىقبال ئۆزىنىڭ ئۆلۈمى ھەققىدە تۆۋەندىكى شېئىرنى يازغان ئىدى.
"ئۆلۈم ۋە ئازابنى خوشاللىق بىلەن قوبۇل قىلماق مۆمىننىڭ ئالامەتلىرىدىندۇر."
مۇھەممەد ئىقبال تەقۋا بىر ئائىلىدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولدى ۋە دادىسىنىڭ دوستى مىر ھۈسەيىننىڭ تەسىرىگە كۆپ ئۇچرىغانلىقى ئۈچۈن، تەقۋادارلىق ۋە كىشىلىك خارەكتېرىنىڭ يېتىلىشىدە يۇقىرى دەرىجىدە ئارتۇقچىلىقلارغا ئىگە ئىدى. چۈنكى ئۇستاز مىر ھۈسەيىن شاگىرتلىرىغا ئاساسلىقى ئەقىدە ئىسلامى، كىشىلىكنىڭ يېتىلىشى ۋە ئىسلام ئەدەبىياتى ھەققىدە بەك تەسىر كۆرسەتتى. شۇنداقلا شاگىرتلىرىنىڭ ھەر بىرىنى مۇكەممەل كىشىلىك خارەكتېرىگە ئىگە قىلىپ تەربىيىلەپ چىقاتتى. ئىقبال بەك ئەقىللىق ۋە ھېسسىياتچان ئىدى. كىچىك ياشتىن باشلاپلا شېئىر يېزىشقا باشلىغان ئىدى. بۇ شېئىرلار كېيىنچە نۇرغۇنلىغان تىللارغا تەرجىمە قىلىندى. ئىقبالنىڭ شېئىرى ۋە ئەدىبىيات جەھەتتە ناھايىتى يۇقىرى تالانتىغا ئىگە بولىشى ئۇنىڭ يۈكسەك دەرىجىدە تەربىيە كۆرگەنلىكىنىڭ، دىنى جەھەتتە يېتىشكەنلىكىنىڭ ئىپادىسى ئىدى. ئۇ تېخى 33 ياشتىلا پەلسەپە، ئىقتىساد، قانۇن ۋە ئەدىبىياتقا ئوخشاش بىر قاتار ساھەلەردە ئوقۇدى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوملارنى ئالدى. بۇ ھەقتە يازغان بەزى ئەسەرلىرى باشقا تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ بۇ گۈزەل ئەسەرلىرىدىن نۇرغۇن كىشىلەر پايدىلانغان ئىدى.
ئىقبال بىر پەيلاسۇپ ۋە ياكى بىر ۋائىز ئەمەس ئىدى. ھەممىدىن مۇھىمى ئاﷲقا چىن دىلىدىن ئىمان ئېيتقان جاسارەتلىك، ئۆزىگە ئىشەنگەن، ئۆزىگە خاس چۈشەنچلىرى بولغان بىر كىشى ئىدى. شېئىرلىرىدا ھەقىقەتنى كۈيلەيتتى. بۇ خىسلەتلىرى بىلەن ئىقبال ھەقىقى بىر مۇجاھىت بولۇپ ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى.
مۇھەممەد ئىقبالنىڭ ئىسلاھ يولىدا قىلغان ئىشلىرى...
مۇھەممەد ئىقبال ھاياتقا بولغان چۈشەنچلىرىنى ۋە قاراشلىرىنى شېئىرلىرىدا ئىپادە ئەتكەن ئىدى. ئۇنىڭ ئىسلاھ ھەققىدىكى ئاساسى چۈشەنچلىرى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت.
1 ـ مۇھەممەد ئىقبال ئىسلامنى ۋە مۇسۇلمانلارنى چىن دىلىدىن سۆيەتتى. ئۇ مۇسۇلمانلارنىڭ زېمىنىنىڭ چېگرىسى بولمايدۇ. چۈنكى پۈتۈن مۇسۇلمانلارنىڭ ۋەتىنى بىر دەپ قارايتتى. ئۇنىڭ بۇ ھەقتە يازغان نۇرغۇن قەھرىمانلىق داستانلىرى بار ئىدى. ئۇ مەيلى شەرقتىكى مەيلى غەربتىكى مۇسۇلمانلارنى بولسۇن ھەممىنى مۇقەددەس بىلەتتى. ئۇنىڭ قارىشىچە ئىنسانلارنى سائادەتكە ئېرىشتۈرىدىغان بىردىنبىر ھۆكۈمەت ئىسلام ھۆكۈمىتى ئىدى. يازغان شېئىرلىرىدا دائىم ئىسلام ھاكىمىيىتى سەلتەنەت سۈرگەن دەۋرلىرىنى مەدھىيلەيتتى.
ئىقبال ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ ھېچبىر زامان يوقالمايدىغانلىقىنى، چۈنكى ئىسلام ئۇممىتىنىڭ مەڭگۈلۈك بىر ئىدېئولوگىيە ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقىنى سۆزلەيتتى. باشقا تەرەپتىن مۇسۇلمانلارنىڭ ئېچىنىشلىق ئەھۋاللىرىنى كۆڭلى يېرىم بولغان ھالدا يازاتتى. بىر شېئىردا بۇ ھەقتە مۇنداق يازغان ئىدى.
ھەق بولغان ئەزان بىلەن دائىم بىرگە بولغان،
ئىسلام ئۈممىتى مەڭگۈ قالىدۇ.
لائىلاھە ئىللەھلاھنىڭ ئىشقىدىن،
قەلىبلەر تۇتاشماقتىدۇر.
كۆزەڭنىڭ يېشى بىلەن ئەمەس،
تۆكۈلگەن قېنىڭ بىلەن يىغلا.
بۇ يەر ھەقىقى ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ كۆمۈلگەن يېرىدۇر، دەپ يىغلايدۇ.
1932 ـ يىلى لوندوندىكى قۇرۇلتايدىن قايتىشىدا ئىسپانىيەگە بارىدۇ. ئۇ يەردە قۇرتوبە مەسچىتىنى زىيارەت قىلىدۇ ۋە بىر مۇسۇلمان شائىر بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ بىر مۆجىزىسى بولغان بۇ مەسجىدنىڭ ئالدىدا ھاياجىنىنى باسالمايدۇ ۋە ئۇزۇن يىللاردىن بېرى ناماز ئوقۇلمىغان بۇ مەسجىدنىڭ ئىچىدە ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇيدۇ.
ئىقبال مۇسۇلمانلارنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە بەك ئۈمىدۋار ئىدى. بىر كۈنى قۇرتۇبىدا " بۈيۈك ۋادى" دېگەن دەريانىڭ بويىدا تۇرۇپ شۇنداق دېگەن ئىدى: " ئەي ئۇلۇغ دەريا ھازىر سېنىڭ قىرغاقلىرىڭدا تۇرغان بۇكىشى ناھايىتى گۈزەل بىر خىيال ئىچىدىدۇر. بۇ ئادەم كەلگۈسىنىڭ ئەينىكىدە يېڭى بىر دەۋىر كۆرىۋاتىدۇ. بۇ دەۋرىنىڭ سۆيۈنچىلىرى كېلىشكە باشلىدى. پەقەت ۋاقىتلىق ئىنسانلارنىڭ كۆزىگە كۆرۈنمەيۋاتىدۇ. ئەگەر ياۋروپا بۇ دەۋرىنى بىلەلىگەن بولسا ئىدى، ئەقلىنى يوقىتىپ ساراڭ بولغان بولاتتى."
مۇھەممەد ئىقبال ياۋروپادا ئوقۇپ ئۇ يەردە ئۇزۇن مۇددەت تۇرغان بولسىمۇ ئەمما ھېچ بىر ۋاقىت ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىگە ئالدانمىدى. ئۇ ياۋروپا مەدەنىيىتىنىڭ ئىنسانلارنى قېرىنداشلىققا ۋە سائادەتكە ئېرىشتۈرىدىغانلىقىغا ئىشەنمەيتتى. چۈنكى ياۋروپانىڭ مەدەنىيىتى پەقەت ماددى جەھەتتىكى بىر مەدەنىيەت ئىدى ۋە بۇ مەدەنىيەت ئۇسۇلى بىلەن پۈتۈن دۇنيانى باش ئەگدۈرگەن بولۇپ، ئۆزىنىڭ مەقسىدىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن تەبىئەت قانۇنىيىتىگە قارشى چىقىۋاتاتتى. ئىمانسىز بولغانلىقى ئۈچۈن ھودۇقۇش ئىچىدە ئاچچىق تولغىنىۋاتاتتى. بۇ خىل مەدەنىيەتنىڭ ئىسلاھ قىلىش، مەرھەمەت قىلىش ئارتۇقچىلىقى يوق ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىقبال دائىم مۇسۇلمانلارغا، بولۇپمۇ ياشلارغا بۇ مەدەنىيەتنىڭ كۆرۈنۈشىگە ئالدىنىپ، ئۇنىڭ ئالدام خالتىسىغا چۈشۈپ كەتمەسلىكلىرىنى سۆزلەيتتى.
ئەمما ئېچىنىشلىق يىرى مۇسۇلمانلارنىڭ بەزىلىرى بۇ توزاققا چۈشۈپ پۈتۈن ئىززىتىنى يوقىتىپ ئاجىزلىدى ۋە مەۋجۇتلىقىنى يوقاتتى. ئىقبال ماقالە ۋە شېئىرلىرىدا مۇسۇلمانلارنى ئۆزىنىڭ ئېتىقادىنى قوغداشقا ۋە ئىسلامنى ئۆگىتىشكە دەۋەت قىلدى. چۈنكى، "مۇسۇلمانلارنىڭ ئىززىتى ۋە ئەركىنلىكى، ئىسلام دىنىنىڭ ھەقىقى مەنبەسى بولغان قۇرئان كېرىم ۋە سۈنئەتتە" دەيتتى. قانداق ۋاقىتتا ئىسلام دىنى ۋە رەسۇلۇللاھ ھەققىدە سۆزلىسە غۇرۇر بىلەن پەخىرلىنىپ تۇرۇپ سۆزلەيتتى.
"ئەگەر يۇلتۇزلار ۋە سەييارىلار باش ئەگسە بۇنىڭغا ھەيران قالماڭلار، چۈنكى مەن، توغرا يول كۆرسەتكۈچى، پەيغەمبەرلەرنىڭ تۈگەنچىسى ۋە ئىنسانلار بىلەن جىنلارنىڭ رەھبىرى بولغان ھەزرىتى مۇھەممەدكە ئۆزۈمنى بېغىشلاپ، ئۇنىڭ ئايىغىنىڭ توپا – چاڭلىرىغا ئايلاندىم ۋە بەخىتلىك ئىنسانلارنىڭ كۆزىگە سۈرتىدىغان سۈرمىسى بولدۇم!"
2 - ئىقبالنىڭ چۈشەنچلىرىنىڭ ئاساسى ― ئۇنىڭ ھەممىدىن بەك ئەھمىيەت بەرگەن ئىنسانلارنىڭ نەپسىنى تەربىيلەش ھەققىدىكى چۈشەنچلىرىدۇر. چۈنكى ئىنساننىڭ سائادەتكە ئېرىشىشى ۋە ھاياتىنىڭ ئاساسى ئىنساننىڭ نەپسىگە بولغان تەربىيىسىنى ئاساس قىلماقتۇر. بۇنىڭ ئۈچۈن ئىقبال دائىم ئىنسانلارنىڭ ئۆزىنى بىلشى كېرەكلىكىنى ۋە بۇ يولدا دائىم جىھات قىلىشى كېرەكلىكىنى سۆزلەيتتىى. ئەڭ دەسلەپ ئىنسان ئۆز نەپسى بىلەن جىھات قىلىشى كېرەك دەيتتى. ئىقبال جىھات ۋە تىرىشچانلىقتا ھايات، ھورۇنلۇق ۋە بىخوتلۇقتا ئۆلۈم بولغانلىقىنى سۆزلەيتتى. ئۇنىڭ قارىشىچە ئىنساننىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچى ۋە نەپسىنى دائىم قىيىنچىلىقلارغا قارشى كۈچلۈك قوغدىيالايدىغان دەرىجىدە تەييارلىشى ئىنسانغا خوشاللىق بېرەتتى. ئادەملەرنىڭ ئۆزىگە ئىشىنىشى ھەققىدە شۇنداق دېگەن ئىدى:
"باشقىلارنىڭ نېمىتىدىن ئۆزەڭنىڭ رىسقىنى ئىزلىمە، قۇياشنىڭ نۇرىدىن كەلگەن بولسىمۇ ھېچ كىشىدىن سۇ چاغلىق بىر نەرسە بولسىمۇ سورىما، ئاﷲقا ئىشەن ۋە تىرىش، بۇ قىممەتلىك مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ يۈزىنى يەرگە ئۇرما، بىر كۈنى ھەزرىتى ئۆمەر ئات بىلەن كېتىۋاتقاندا قولىدىكى قامچىسى يەرگە چۈشۈپ كەتتى. ئۇ ئەتراپتىكى ھېچ كىمدىن ياردەم سورىماي شەخسەن ئۆزى ئاتتىن چۈشۈپ قامچىسىنى ئالدى."
ئەگەر ئىنسان نەپسىنى شەھۋەتتىن ۋە تۈرلۈك قورقۇنچىلاردىن پاكىزلاپ، ئۆز ئۆزىگە ھاكىم بولالىسا ھېچ قانداق بىر ئىنسان ئۇنى بوزەك قىلالمايدۇ. ئىسلام نەپسنى تەربىيلەشكە ناھايىتى بەك ئەھمىيەت بەرمەكتە ۋە ئىنسانلارنىڭ ئۆزىنى مۇكەممەللەشتۈرۈشىنى تەۋسىيە قىلماقتا. ئىنساننىڭ نەپسىنى گۈزەل ئەخلاق ۋە پەزىلەتلەر بىلەن بېزىشى كېرەكلىكىنى سۆزلىمەكتە ۋە نەپسىگە بولغان تەربىيىنى ئۆزىگە خاس ئۇسۇللار بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرماقتا.
مەسىلەن: ئېتىقات نەپسىنى گۇمانلاردىن، قورقۇ ۋە شەھۋەتتىن يىراق تۇتۇپ ھەقىقى تەۋھىدنى ئىنساننىڭ قەلبىگە جايلاشتۇرۇپ، دائىم ئىنساننى ھورۇنلۇقتىن ساقلاپ، ئۇنى تىرىشىشقا ۋە كەلگۈسىگە ھازىرلىنىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ.
3 - ئىقبالنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرماقچى بولغان مەقسەتلىرىدىن بېرى ― دۇنياۋى ئىسلام دۆلىتىنى قۇرۇش ئىدى. ئۇ، ئىنسانلارنىڭ ھەرقانچە قەدىر - قىممىتىنى چۈشەنگەن ۋە نەپسىنى تەربىيلەشنى مۇھىم دەپ بىلگەن بولسىمۇ بۇلارنىڭ يېتەرلىك بولمايدىغانلىقىنى بىلەتتى. شۇڭا شەخسنى جامائەت ئۈچۈن، جامائەتنى شەخس ئۈچۈن بىر ئەينەك دەپ بىلەتتى. ئۇنىڭ قارىشىچە ھەر بىر شەخس ئۆزىنى ياخشى تەربىيىلىسە جامائەتكە بولغان ۋەزىپىسىنى تېخىمۇ ياخشى ئورۇنلىيالايتتى. ئەگەر خاتا قىلسا ياخشى تەربىيىلەنگەن جامائەت ئۇنى تۈزىتەتتى. بۇ ھەقتە بىر شېئىرىدا شۇنداق دېگەن ئىدى:
"ئەگەر شەخس بىر جامائەتكە تەۋە بولسا، بىر تامچە بولسىمۇ دەريا بولىدۇ. ئۇنىڭ روھى، بەدىنى، يوشۇرۇن ۋە ئوچۇق بولغان ھەممە نەرسىسى ئۇنىڭ تەۋە بولغان جامائىتىگە ئائىتتۇر."
"ئىرقىي ئايرىمچىلىق مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى دوستلۇقنى ۋە ئىسلامى مۇناسىۋەتلەرنى يوق قىلدى". نەتىجىدە ھىندىستاندا ياشىغان مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مۇستەقىل بىر ئىسلام دۆلىتىنىڭ بولۇشى كېرەكلىكىنى ۋە بۇ دۆلەتنىڭ ئېتىقاد ۋە مەقسەتتە پۈتۈن مۇسۇلمانلار بىلەن ئىتتىپاق بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇ پاكىستاننىڭ قۇرۇلۇشىنىڭ ئاساسىنى ھازىرلىغانلارنىڭ بىرى بولغان ئىدى. ئىقبالنىڭ ھاياتىدىكى ئەڭ مۇھىم نەتىجىلىرىدىن بىرى ئۇنىڭ ئۆلۈمىدىن يەتتە يىل كېيىن، يەنى 1937 ـ يىلى پاكىستاننىڭ قۇرۇلىشى ئىدى. چۈنكى بۇ دۆلەتنىڭ قۇرۇلىشى بىلەن بىللە ھىندىستاندا بىر تەرەپتىن ھىندىلارنىڭ زۇلمى ئاستىدا، يەنە بىر تەرەپتىن ئېنگىلىسلەرنىڭ تالان - تاراج قىلشى ئاستىدا قالغان مۇسۇلمانلارنى ئاز بولسىمۇ بىخەتەرلىككە ئىرىشتۈرگەن ئىدى.
پاكىستان ئىسلامىي ھاكىمىيەتنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ئۈچۈن قۇرۇلغان ئىدى. ئۇ يەردە مۇسۇلمانلارنىڭ ھۇزۇر - ھالاۋىتى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئىرادىسى ئەڭ مۇھىم ئورۇندا تۇرۇشى كېرەك ئىدى. گەرچە پاكىستان بۇ جەھەتتە نۇرغۇن خىزمەتلەرنى قىلغان بولسىمۇ، ئەمما يەنىلا ئارزۇ قىلىنغان مەقسەتتىن كۆپ ئۇزاقتا. پاكىستاننىڭ قۇرۇلىشى ھەققىدە بىر تەتقىقاتچىنىڭ دېگىنىگە ئوخشاش "قىسقا زاماندا دۆلەت بولغان ۋە ئىسلاھات يولىدا بەزى ئىلگىرىلەشلەر بولغان، پاكىستاننىڭ ئىسلام دۆلىتى قۇرۇش يولىدىكى غەيرىتىنى ئەسلا ئاددى كۆرمەيمىز". ئاﷲ رەھمەت قىلسۇن!
ئەلى تەنتاۋىي
ئەلى تەنتاۋىي (عَلِيُّ الطَنطَاوي): شەيخ ئەلى ئىبنى مۇستافا ئىبنى مۇھەممەد ئەتتەنتاۋىي. (ھ. 1327 – 1420 / م. 1909 – 1999) «فەقىھلەرنىڭ ئەدىبى، ئەدىبلەرنىڭ فەقىھى» دەپ نام ئالغان سۈرىيەلىك فەقىھ، بۈيۈك ئەدىب ۋە قازى. XX ئەسىردىكى ئىسلام دەۋىتى ۋە ئەرەب ئەدەبىياتى ساھەسىدە تونۇلغان، «ئىسلام دىنىنى ئومۇمىي تونۇشتۇرۇش (تعريف عام بدين الإسلام)»، «تارىختىن قىسسىلەر (قصص من التاريخ)»، «ئىسلاھات يولىدا (في سبيل الإصلاح)»، «تەنتاۋىي خاتىرىلىرى (ذكريات الشيخ علي الطنطاوي)» (8 توم)، «تارىختىن ھېكايەتلەر (حكايات من التاريخ)» (بالىلار ئەدەبىياتى، 7 قىسىم) ۋە «تارىختىكى مەشھۇر كىشىلەر (أعلام التاريخ)» (7 قىسىم) قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان. ئۇنىڭ يەنە نۇرغۇن ماقالىلىرى، مىڭلىغان تېلېۋىزىيە ۋە رادىئو نۇتۇقلىرى، مەسجىد خۇتبىلىرى بار.
ۋولودىمىر زېلېنسكىي
ۋولودىمىر زېلېنسكىي (باشقىچە ئاتىلىشى: ۋىلادىمىر زېلېنىسكىي، ۋولودىمىر زىلېنېسكىي؛ ئېنگلزىچە: Volodymyr Zelenskyy؛ ئۇكرائىناچە: Володимир Олександрович Зеленський، تەلەپپۇز: [woloˈdɪmɪr olekˈsɑndrowɪdʒ zeˈlɛnʲsʲkɪj]؛ ) ئۇكرائىنا جۇمھۇريېتىنىڭ يەھۇدى پۇشتىدىن بولغان، ئەركىن ۋە ئادىل بولغان دېموكراتېك سايلامدا ئۇتۇپ چىققان ئەلبېشى. ۋولودىمىر ئەسلىدە بىر ئاكتىيوردۇر. ئۇ بىر ئالقىشقا ئېرىشكەن كومىدىيەلىك تېلۋىزىيە تىياتېرنىڭ باش ئارتىسى. بۇ تىياتىردا بىر ئوقۇتقۇچنىڭ (ۋولودىمىر رولىدا) ئۇكرائىنا سىياسى قۇرۇلمىسىنى، پارخورلىقنى تەنقىد قىلغان سىن سەۋەپلىك تۇيۇقسىز تور چولپىنىغان ئايلىنىپ كېىتىدۇ ۋە شۇ سەۋەپلىك ئەلبېشى سايلىمىغا قاتنىشىپ ئەڭ ئاخرىدا غەلبە قىلىدۇ. ۋولودىمىر زېلېنسىكىي قىرىمنى روسىيە ئىشغالىدىن قۇتۇلدۇرۇش، ياۋروپا ئىتپاقىغا ئەزا بولۇش، ناتو (شىمالى ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ياكى ش ئا ئە ت) غا ئەزا بولۇش، پارخورلۇقنى يوقىتىش، سىياسى ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش، پۇرستەپەرەس ماگىنناتلىنى تازلاش ۋە شەرقى ئۇكرائىنادىكى (روسىيە ئىشخالىدىكى دونباس ۋە لۇخانسىك ئوبلاستى) ئۇرۇشنى ئاياقلاشتۇرۇش قاتارلىق مەقسەت-مۇددا بىلەن ئۇكرائىنا ئەلبېشى سايلىمىغا قاتنىشىپ ئەڭ ئاخىردا غەلبە قىلغان. 2022-يىلى 24-فېۋرالدا روسىيە فېدىراتسىيەسى ئارمىيەسى ئەلبشى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ بۇيرىقىغا ئاساسەن ئاتالمىش "يېڭى ناتسىسلار"، "ئەسەببىي ئوڭچچىلار"، ۋە "رۇس نەپرەتچىلىرى" نى يوقىتىش، "ئۇكرائىنانى قورالسىزلاندۇرۇش"، "رۇس تىلى سۆزلەيدىغانلىنى قوغداش" مەقسىتىدە ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلدى. شۇنىڭدىن بۇيان ۋولودىمىر زېلېنىسكىي پۈتۈن ئۇكرائىناغا رەھبەرلىك قىلىپ رۇسيە تاجاۋۇزچىلىرىغان قارشى ئۇكرائىنا ئاۋام ئۇرۇشغا رەھبەرلىك قىلماقتا. ۋولودىمىر زېلېنىسكىي رۇسىيە ئەلبېشى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ ئۆلتۈرۈش تىزىملىكىدىكى 1-نۇمۇرلۇق نىشاندۇر، ئۇنىڭ ئائىلىسى بولسا ئىككىنچى نۇمۇرلۇق نىشاندۇر.
thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي [[ئاقساراي (ئامىرىكا جۇمھۇر رەئىسىنىڭ تۇرالغۇسى)|ئاقسارايدا (جوۋ بايدىن بىلەن بىللە)]] thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي يىغىندا thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي ۋە تۈركىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ئۇلۇسى ئاكار. thumb|ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى [[ئانتوني بلىنكېن|بىلىنكىن ۋە ئەلبشى زېلېنىسكىي]] thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي ۋە رەپىقىسى پارلامېنت سايلىمىدا بىلەن تاشلىماقتا thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي ۋە [[ئەزەربەيجان ئەلبېشى ئىلھام ئەلى]]
ئېربىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
سىۋاس ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
سىۋاس ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، سىۋاسنىڭ 810،989 نوپۇسىبار، 28،488 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.31°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 37°17، پوقتانومۇرى 058 رايۇننومۇرى 0368.
يۇڭ تاجلىق بۇغا
left|thumb|350px|يۇڭ تاجلىق بۇغا يۇڭ تاجلىق بۇغا
Keslenchük
keslenchük
soghuq
ستالىن
Joseph Stalin
1945-يىلىدىكى يالتا يىغىنىدا:200 px
ماۋ بىلەن چۇشكەن سۇرىتى پوچتا ماركىسى قىلىپ تارقىتىلغان:200 px
كىچىك مونتياك
thumb|350x350px|كىچىك مونتياك كىچىك مونتياك
مارالبېشى ناھىيىسى
مارالبېشى ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Maralbéshi Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىگە قارايدۇ. مارالبېشى ناھىيىسى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي شىمال چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى ئاۋات ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى پەيزاۋات ناھىيىسى، يوپۇرغا ناھىيىسى، يەكەن ناھىيىسى، ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى كەلپىن ناھىيىسى، ئاقچى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 215 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  169 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 21 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتىمارالبېشى ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 8 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
ئىلزابىت بىرنجى
ئەنگىلىيە ئايال پادىشاھى ئىلزابىت بىرنجى (1533-1603)
مارالبېشى ناھىيىسى
يەر تۈزۈلۈشى
غەربىي قىسمى ئېگىز، شەرقىي قىسمى پەس، غەربىي شىمال قىسمى تاغلىق، تاغلىق يەر 10.7% نى، بوستانلىق  38.8% نى، قۇملۇق  50.5% نى ئىگىلەيدۇ. زەرەپشان دەرياسى بىردىنبىر چوڭ دەريا بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى 820 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 1  مىليارد 150 مىليون كۇب مېتىر؛ يەنە  3 سۇ ئامبىرى بولۇ، ئۇنىڭ سۇ ساقلاش مىقدارى  127 مىڭ كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن بۇغا، ساي تۈلكىسى، ياۋا توڭگۇز قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەدىكى، چاكاندا قاتارلىقلار بار.
ئىلزابىت بىرنجى
ئۇنىڭ ياش ئۆسمۈرلۈك چاغلىرى ئانچە ياخشى ئۆتمىگەن، ئۇ 3 ياشقا كىرگەن چاغدا ئۇنىڭ ئانىسىنى خان ئاتىسى ئۆلتۈرىۋەتكەن بولۇپ ئۇنىڭ پادىشاھلىق تەخىتكە ۋارىسلىق قىلىشىمۇ ناھايىتى تەس ئىدى، چۈنكى ئۇنىڭ ئىنىسى بىلەن ئاچىسىدىن كىيىن ئاندىن ئۇنىڭغا نۆۋەت كىلەتتى. مۇشۇ ئىشلار يۈ بەرگەندىن كىيىن ئۇنىڭ ئىنىسى ئىدۋارد 10 ياشتا تەخىتكە ئولتۇردى، 16 ياشتا ئۆلۈپ كەتتى، ئاندىن كىيىن ئاچىسى مارى تەخىتكە ۋارىسلىق قىلدى، ئانچە ئۈزۈن ئۆتمەي ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقىمۇ .ئاخىرلاشتى. ئەمدىلا 25 ياشقا كىرگەن تولىمۇ چىرايلىق، تەرەققىپەرۋەر ئىلزابىت ئەنگىلىيىنى تەرەققىيات يولىغا باشلاپ ماڭدى. كىلىشمەسلىك شۇ بولدىكى ئۇ پادىشاھلىقنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن، ئەينى چاغدىكى كۈچلۈك دۆلەت ئىسپانىيە بىلەن فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدىكى نىزادىن پايدىلىنىپ ئەنگىلىينى ياۋرۇپادىكى كۈچلۈك ئىمپىرىيە قىلىش مەقسىدىدە توي قىلىشتىن ۋاز كەچكەن.
مارالبېشى ناھىيىسى
يەر تۈزۈلۈشى
بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، تۆمۈر، مىس، قوغۇشۇن، فوسفور، ئالماس، ھاكا تېشى، تۇز قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىك ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر 40 مىڭ  900 گېكتار ( 613 مىڭ  500 مو) تېرىلغۇ يەر،  38 مىڭ  900  گېكتار (583 مىڭ  500 مو) ئوتلاق،  173 مىڭ گېكتار ( 2 مىليون  595 مىڭ مو) ئورمان،  330 مىڭ گېكتار ( 4  مىليون 950 مىڭ مو) ئۆزلەشتۈرگىلى بولىدىغان بۇيەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. بولۇپمۇ پاختا بۇ ناھىيىنىڭ تۈۋرۈك مەھسۇلاتى ھېسابلىنىدۇ. 1994 - يىلى مەملىكەت بويىچە پاختا ئىشلەپچىقىرىشتىكى 100 كۈچلۈك ناھىيە ئىچىدە  19 - ئورۇندا تۇردى.
ئىقلىمى
مارالبېشى ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېرراتۇرىسى  42.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 214.2℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2884.2 سائەت. 10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4363.7℃، قىروسىز مەزگىلى  227 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 44.7  مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2108.6 مىللىمېتىر.
ساياھەتچىلىكى
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن توققۇز سەلەي خارابىسى، (خەنزۇچە تاڭ دەۋرىدىكى پادىشاھ قەلئەسى دېيىلىدۇ)، تاڭ دەۋرىدىكى تازىمغانا خارابىسى - چوڭ تام، تاڭ دەۋرىدىكى تۇرا خارابىسى قاتارلىقلار بار.
Muz top ayighi
Muz top ayighi
Kanada (Shimaliy Amérika)
مېتال ماتېرىياللار
مېتال ماتېرىياللار (خەنزۇچە:金属材料)
APA style
ئا-تۈركىي تىللىق خەلقلەر 1-ئۇيغۇرلار[شىنجاڭ،خۇنەن ئۆلكەلەرىدە] 2-قازاقلار[شىنجاڭ،چىڭخەي ئۆلكەلەرىدە] 3-قىرغىزلار[شىنجاڭدا] 4-ئۆزبېكلەر[شىنجاڭدا] 5-تاتارلار[شىنجاڭدا] 6-سالارلار[ئۇيغۇرلارنىڭ تارماقى،گەنسۇ،چىڭخەي ئۆلكەلەرىدە] 7-ئۇغۇر(سارى ئۇغۇرلار)[ ئۇيغۇرلارنىڭ تارماقى،گەنسۇ،چىڭخەي ئۆلكەلەرىدە] 8-تۇۋالار[ئۇيغۇرلارنىڭ تارماقى،ئالتاي ۋىلايەتىدە] 9-خاقاس[قىرغىزلارنىڭ تارماقى،خېيلوڭجياڭ ئۆلكەسىدە]
ب-موڭغول تىللىق خەلقلەر 1-موڭغول[ئىچكى موڭغول،شىنجاڭ،گەنسۇ،چىڭخەي،شەرقىي شىمال] 2-داغۇر[ئىچكى موڭغول،شەرقىي شىمال] 3-بونان(باۋئەن)[گەنسۇ] 4-تۇزۇ[چىڭخەي] 5-دوڭشياڭ[گەنسۇ]
س-توغۇز(توڭغۇس) تىللىق خەلقلەر 1-ئېۋېنكى[ئىچكى موڭغول] 2-ئورۇچىن[ئىچكى موڭغول] 3-مانگور(مانجۇر)[شەرقىي شىمالدا توپلاشىپ ياشايدۇ] 4-شىبە[شەرقىي شىمال،شىنجاڭ] 5-خېجې[شەرقى شىمال]
د-كورېئان تىلى 1-كورېئان تىلى[شەرقىي شىمالدا توپلاشىپ ياشايدۇ]
باربادوس
left|thumb|250px|باربادوس left|thumb|دۆلەت بايرىقى
باربادوس بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا برىجتون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا برىجتون. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر داۋىد تھومپسون. بۇ دۇلات 1966 يىلى 11 ئاينىڭ 30 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 431 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 279 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى ئانگلىكان دىنىي.
دول كۇلىچىلىقى
كۇلا — ئاق چىغدىن ياسىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئارغامچا. سانائەت تەرەققىي قىلمىغان بۇرۇنقى زامانلاردا ئەجدادلىرىمىز كەندىر قوۋزىقىدىن يىپ – تالا تەييارلاپ تاغار توقۇپ پايدىلانسا، سۇ كەمچىل چۆل – ئىدىرلاردا ئۆسىدىغان ئۆسۈملۈك  ئاق چىغدىن كۇلا(ئارغامچا) ئېشىپ پايدىلانغان. كۇلا ناھايىتى چىداملىق بولۇپ، ئانچە – مۇنچە سۇغا چىلاپ نەمدەپ ئىشلەتسە  ئۇزاق چىدايدۇ. ئۇ، ۋادەك ئۆي سېلىشتا ۋادەكلەرنى باغلاپ چىڭىتىشتا چەگكۈچ، تېرىقچىلىقتا بوغۇسا تارتقۇ، ئۇلاغلارغا يۈك ئارتىشتا بوققۇچ، سۇ قاپىقىغا باغلىق قاتارلىق ئېھتىياجلاردا ئۆز كارامىتىنى نامايان قىلغان.
لوپ ناھىيىسىنىڭ دول يېزىسىدىكىلەر بۇرۇندىن كۇلىچىلىق بىلەن داڭق چىقارغان بولۇپ، بۇ يېزىنىڭ‹‹دوللاغ كۇلىچى›› دېگەن نامى بار. غەيرىي ماددىي مادەنىيەت مىراسلىرىنى يېقىندا ئومۇميۈزلۈك تەكشۈرۈشتە بۇ يېزىنىڭ قاقلىق كەنتىدىكى مەتتوختى ئىسىملىك بىرەيلەننىڭ بۇ ئەنئەنىۋى ھۈنەرنى داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقانلىقى ئېنىقلىنىپ، بۇ ھۈنەر ناھىيە دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان تۈرلەرگە كىرگۈزۈلدى.
كۇلىنىڭ خام ئەشياسى بولغان ئاق چىغ لوپ ناھىيىسىنىڭ دول يېزىسىدىن باشقا ئاچچىق دېگەن تاغلىق رايوندىمۇ كۆپ چىقىدۇ. شۇڭا بۇ تاغلىق يۇرتنىڭ ئەسلى نامى ‹‹ئاق چىغ›› دەپ ئاتالغان. ئاق چىغدىن ئېشىلىدىغان كۇلا –  ئارغامچا ھازىر ئىھتىياجنىڭ سۇسلىشىشى بىلەن ئىستېمالدىن قېلىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ چىغدىن ياسىلىدىغان سۈپۈرگىلەر ھازىر شەھەر –  بازارلاردىكى تازىلىق ئىشچىلىرىنىڭ مۇھىم قورالى بولۇپ  قالدى. ئاق چىغ شۇ جايدىكى دېھقانلارنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇشىدىكى يەنە بىر مەنبەگە ئايلانماقتا.
سېرىق مۇنتجاك بۇغىسى
left|thumb|350px|سېرىق مۇنتجاك بۇغىسى سېرىق مۇنتجاك بۇغىسى
ئىقتىدار كونۇپكىسى F1 دىن F12 غىچە ئىشلىتىلىشى
ئىقتىدار كونۇپكىسى F1 دىن F12 غىچە سىز قانچىنى ئىشلىتىشنى بىلىسىز؟
F1:  ئەگەر سىز ئىشلىتىۋاتقان پىروگىراممىغا مۇناسىۋەتلىك يارىدەم كىرەك بولسا ، F1 نى بېسىڭ. سىز ئەگەر ھېچقانداق پروگىراممىنى ئىشلەتمىگەن بولسىڭىز ، مەنبە باشقۇرغۇچ ياكى ئۈستەل يۈزىدە بولۇپ F1 نى باسسىڭىز Windows قا مۇناسىۋەتلىك يارىدەم ھۆججىتى كۆرۈنىدۇ. ئەگەر سىز باشقا پىروگىراممىدا بولۇپ Windows قا مۇناسىۋەتلىك يارىدەم كېرەك بولسا WinKey＋F1 نى باسىمىز.
ئوخشاشلا Windows Media Player دا تۇرۇپ F3 نى باسسىڭىز «ئىزدەش ئارقىلىق كومپيۇتېردىكى ھۆججەتلەرنى قويۇش ئامبىرىغا قوشۇش» كۆزنىكى كۆرۈنىدۇ.
ئەگەر خالىغان بىر كۆزنەكنى ئېتىۋەتمەكچى بولسىڭىز Alt＋F4 نى باسسىڭىز بولىدۇ.
تەرتىپ بويىچە كۆرسىتىپ بىرىدۇ.
بەزى كومپيۇتېرلاردا مۇشۇ كونۇپكا ئارقىلىق قوزغىلىش تەرتىپىنى تەڭشىگىلى بولىدۇ. (يۇمشاق دىسكا ، ئوپتىك دىسكا ياكى قاتتىق دىسكىدىن قوزغۇلۇش قاتارلىقلارنى BIOS قا كىرمەيلا تاللىغىلى بولىدۇ.)
ناخشا ئاۋازنى پەسەيىتكىلى بولىدۇ.
Shift＋F10 نى باسقاندا مائۇس ئوڭ كونۇپكا تىزىملىكلىرى چىقىدۇ. Windows Media Player دا ئاۋازنى يۇقۇرلىتىش رولى بار.
ساقلاش كۆزنىكىنى ئېچىپ بىرىدۇ.
Niué Arili
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Niué Arili bolsa Tinch Okyan jaylaxkan birk dulat. Uning paytahti bolsa Alofi, ang qong xahri bolsa Alofi. Dulat tili bolsa In'gliz tili we Nyué tili. Azirki bash wezir Toke Talagi. Bu dulat 1974 yili 10 ayning 19 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 260 kwadrat kilométir, nopusi 1.629 ming, bularning assaslik dini Xristian dini.
جامالتېرەك يېزىسى
جامالتېرەك يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jamaltérek Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
مەمۇرىي رايونلار
قاشبويى كەنتى، سەككىز ئېرىق كەنتى قاتارلىقلار.
خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ ئۇيغۇر ۋە تىبەتلەرگە قىلغان ۋەھشىيلىكىرى ھەققدىكى ئىتىراپلىرى
بىر نەچچە خىتاي ئەسكىرى «زىمىستان تورى»غا ئۆزلىرىنىڭ خىتاي ئارمىيسىدە ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان مەزگىلدە شاھىت بولغان ۋەھشىيلىكلىرىنى ئەسلەپ بەردى: ئۇيغۇرلارنى قوغلاپ تۇتۇش، تىبەت راھىبلارنى قىرغىن قىلىش، يەر تەۋرەش ئاپىتىگە ئۇچرىغانلارنى «تاللاپ» قۇتقۇزۇش قاتالىقلار.
شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش، ئەسكەرلەر «قىرغۇچى قورال»غا ئايلىنىدۇ
«ئۇ 2013- يىلى ياز ئىدى، بىز بىر ئۆلكىنىڭ تاغلىق رايونىدا يۈزدىن ئارتۇق شىنجاڭلىق پۇقرانى مەخپىي ئۆلتۈردۇق.» دېدى سەپتىن چېكىنگەن بىر ھەربىي «زىمىستان» تورىغا. ئۇ ۋە بۇ يازمىدىكى باشقىلار بىردەك ئىسمىنى ئاشكارىلىماسلىقنى تەلەپ قىلدى، ئالاقىدار ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلاش ئىنتايىن خەتەرلىك بولغاچقا، ئۇلار ۋەزىپە ئىجرا قىلغان كونكرېت ئورۇننى ئاشكارىلاشنى رەت قىلدى. ئۇ مۇنداق دېدى: «ئۇ كىشىلەر قارىماققا ئۇيغۇرغا ئوخشايتتى، بالىلارمۇ بار ئىدى. يۇقىرىدىكى رەھبەرلەرنىڭ بۇيرۇقى بولسا بۇ تىنچلىق ساقلاش ئۈچۈن ئىدى. ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ قولىدا تۆمۈرنىڭ سۇنۇقى يوقتى، بىز 95 تىپلىق ئاپتومات بىلەن سىردۇق، يەنە ئادەمسىز ئايروپىلان قوماندانلىق قىلاتتى، ئۇلار نەگە قاچسۇن بەرىبىر ئۆلەتتى.»
ئۇنىڭ ئاشكارىلىشىچە، ئۇ قېتىملىق ھەرىكەت ئىنتايىن قاتتىق قامال قىلىنغان بولۇپ، ئۇلارغا مانىۋېرغا بارىدىغانلىقى ئېيىتلغان، كېيىن ئۇلار ئادەم ئۆلتۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئىجرا قىلىشقا بارىدىغانلىقىنى بىلگەن. ئۇنىڭ دېيىشىچە ئۇ بىر مەيدان قاباھەتلىك چۈش بولۇپ، پۈتۈنلەي ئۇنتۇپ كېتىشنى بەك ئويلايدىكەن.
«ئۇ يەردىكى خىتايلار كەچتە پاڭ! پاڭ! قىلغان ئوق ئاۋازىنى ئاڭلىغان، ئەتتىگەندە بىر قارىسا ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىسى غايىب بولغان. كوماندىرىمىزنىڭ ئېيتىشىچە، ھەممىسى ئۆلتۈرۈلگەن بولۇپ، ھەتتا قان ئىزلىرىمۇ پاكىز تازىلىۋېتىلگەن.»
تىبەتلەرنى باستۇرۇش ھەرىكىتى، كىم كۆپ ئادەم ئۆلتۈرسە تۆھپىسى چوڭ بولىدۇ
«بارغىچە ماشىنا پۈتۈنلەي يېپىق ئىدى، ئازراق يورۇقمۇ چۈشمەيتتى. بارغان ۋاقتىمىزدا يەنە كۆز ماسكىسى تاقاتتى، بىزگە گەپ ئاڭلىمىغان لامالار تۇرىدىغان جايغا بارىدىغانلىقىمىز ئېيتىلدى. بىز بېرىپ ئۇلارنى قورشىۋالدۇق، ھېچكىمنى چىقارمىدۇق، قارشىلىق قىلغانلارنى ئۆلتۈردۇق، نۇرغۇن كىشى ئۆلدى. كىم كۆپ راھىب ئۆلتۈرسە شۇنىڭغا بىرىنچى دەرىجىلىك تۆھپە يېزىلدى، ئۇنىڭدىن ئازراقلارغا ئىككىنچى دەرىجىلىك، قالغانلارغىمۇ مۇشۇ بويىچە.»
شەرقىي شىماللىق سەپتىن چېكىنگەن بىر ئەسكەر ئۆزىنىڭ بىر سەپدېشىنىڭ لخاسادىكى بىر قېتىملىق باستۇرۇش ھەرىكىتىدىكى «ئۆلتۈرۈلۈش» ۋەقەسىنى سۆزلەپ بەردى.
«2008- يىلى، بىز لخاسادىكى زوراۋانلىقنى باستۇرۇشقا باردۇق، ئۇ يارىلاندى، ئارمىيە داۋالىنىشقا يول قويمىغاندىن كېيىن ئۆلۈپ كەتتى. ئۇلار بۇيرۇق تاپشۇرۇۋېلىپ بىردەك تىبەتلەرنى ئۆلتۈرۈشكە بارغان، ئەگەر بامىسا ئارمىيە تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلەتتى. پۇقرالار قايتۇرما ھۇجۇم قىلىپ ماي قاچىلانغان پوتۇلكىلارغا ئوت تۇتاشتۇرۇپ ئەسكەرلەرگە ئاتتى، نۇرغۇن ئەسكەر كۆيۈپ يارىلاندى.» ئۇنىڭ ئەڭ يېقىن سەپدېشىمۇ شۇلارنىڭ ئارىسىدا ئىدى. «بەزىلەرنىڭ كۆيۈك يارىسى 90 پىرسەنتكە يېتىدىغان بولۇپ، داۋالايدىغان ئىش بولسا دۆلەت ئاز پۇل خەجلىمەيتتى، ھۆكۈمەت داۋالىمىدى، بىۋاستە ئائىلىسىگە جەسەت كۈلىنى ئېلىۋېلىشنى ئۇقتۇردى.»
ئۇ مۇنداق دېدى: «دوختۇرخان ئۇلارغا كۆيۈكنى داۋالايدىغان دورا بەرمىدى. بىز ئۇ سەپدېشىمىزنىڭ كارۋاتتا يېتىپ گەپ قىلىۋاتقاندا خېلى سەگەك ئىكەنلىكىنى كۆردۇق، كېيىن دوختۇر ئاسما ئوكۇلغا بىر نەرسە قوشتى، ئۇ ئاستا - ئاستا گەپ قىلىشتىن توختىتدى.»
زىمىستان تورى
قىزىلبۇيى
قىزىلبۇيى بىر يىزا نامى. پەيزاۋات ناھىيىسىگە قارايدۇ.
11- چىللە
11- چىللە ياكى 11- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 11- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 192. (كەبىسە يىلى 193.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 173 كۈن باردۇر.
ئالتۇن تاغ
ئالتۇن تاغ شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىدىكى تاغ تىزمىسى بولۇپ ، شەرقىي تارىم ئويمانلىقىنى تىبەت ئېگىزلىكىدىن ئايرىپ تۇرىدۇ.
ئالتۇن تاغ تۈرك تىلىدىكى ئالتۇن تاغ دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ ئۈچۈن خەنزۇچە جىن شەن (金山) دەپ تەرجىمە قىلىنغان .
كولۇمبو
thumb|right|كولۇمبو كولۇمبو
كولۇمبۇ ياۋروپادىن غەربكە قاراپ دېڭىزدا مېڭىپ، شەرقا ئەللىرىگە بارىدىغان دېڭىز يولىنى تاپماقچى بولىۋىدى، نەتىجىدە، ئۇ ئامېرىكا قىتئەسىنى تېپىپ چىقتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئادەم ئويلىمىغان يەردىن دۇنيا تارىخىدا شۆھرەت قازاندى ۋە نوپۇزغا ئېرىشتى. ئۇنىڭ بۇ يېڭى كەشپىياتى دۇنيا ئېكسپېدىتسىيە ۋە مۇستەملىكىچىلىكنىڭ يېڭى دەۋرىنى ئاچتى. بۇ تارىختىكى دەۋر بۆلگۈچ خاراكتېرىدىكى ئۇلۇغ بىر ۋەقە دەپ قارىلىدۇ.
كولۇمبۇ ياۋروپالىقلار ئۈچۈن ئىككى چوڭ قىتئەنى كەشىپ قىلىپ بېرىپ، بارغانسېرى كۆپىيىۋاتقان ئاھالىلەرگە يېڭى ماكان تېپىپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياۋروپا ئىقتىسادىنى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان كان مەھسۇلاتلىرى ۋە خام ئەشيا مەنبەلىرىنى تېپىپ بەردى. ئۇنىڭ بۇ كەشپىياتى ئامېرىكا قىتئەسىدىكى يەرلىك ئاھالە - ئىندىئانلار مەدەنىيىتىنى ۋەيران قىلدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن، غەربىي يېرىم شاردا نۇرغۇن دۆلەتلەر بارلىققا كەلدى، بۇلار يەرلىك ئاھالە ئىندىئانلار بىلەن تۈپتىن ئوخشاشمايتتى. شۇنىڭ بىلەن يېڭى دۇنيادىكى خەلقلەرگە غايەت زور تەسىرلەرنى ئېلىپ كەلدى.
كولۇمبونىڭ ئاساسىي ھاياتى ھەممەيلەنگە نوتۇشلۇق. ئۇ 1451 - يىلى گېنۇيەدە تۇرۇشلۇق ئىسپانىيىلىك يەھۇدىي توقۇمىچى ئائىلىسىدە تۇغۇلدى. ئۇ ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدىلا دېڭىزچىلىك ھاياتىنى باشلىدى، چوڭ بولغاندىن كېيىن كاپىتان بولۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن دېڭىزچى بولۇپ قالدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ئۇ غەربكە قاراپ يۈرۈش قىلىپ، ئاتلانتىك ئوكياننى كېسىپ ئۆتسە، ئاسىيانىڭ شەرقىدىكى دۆلەتلەرگە بارغىلى بولىدىغانلىقىغا بارغانسېرى ئىشىنىشكە باشلىدى.
1492 - يىلى 8 - ئاينىڭ 3 - كۈنى سەھەردە كولۇمبو ئۈچ دانە يەلكەنلىك كېمىدىن تەشكىل قىلىنغان فىلوتىنى باشلاپ ئىسپانىيىدىن يولغا چىقتى، ئۇنىڭ توختىغان بىرىنچى جايى ئافرىقىنىڭ غەربىي دېڭىزدىكى كاينال تاقىم ئارىلى ئىدى. كېيىن ئۇلار بۇ ئارالدىن ئايرىلىپ غەربكە قاراپ سەپىرىنى داۋام قىلدى. بۇ بىر قېتىملىق ئۇزۇن سەپەر ئىدى. ماتروسلار تەشۋىشلىنىشكە باشلىدى. ئۇلار تەۋرىنىپ قېلىپ، كەلگەن يولنى بويلاپ كەينىگە قايتماقچى بولدى. بىراق، كولۇمبو ئۆز پىكرىدە چىڭ تۇردى، ئاخىرى 10 - ئاينىڭ 12 - كۈنى، چوڭ قۇرۇقلۇق ئۇلارنىڭ كۆز ئالدىدا نامايەن بولدى.
1493 - يىلى، كولۇمبو ئىسپانىيىگە قايتىپ كەلدى. غەلىبە بىلەن قايتقان بۇ ئېكسپېدىتسىيىچى كورۇل ۋە خانىكەنىڭ تەنتەنىلىك قارشى ئېلىشىغا ئېرىشتى. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئۇدا ئۈچ قېتىم ئاتلانتىك ئوكياننى كېسىپ ئۆتۈپ، تولۇپ تاشقان ئارزۇ بىلەن جۇڭگو ياكى ياپونىيىگە بىۋاسىتە بارماقچى بولغانىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ قارىشىدا چىڭ تۇردى ھەمدە ئۆزىنىڭ ئاسىيانىڭ شەرقىي قىسمىغا بارىدىغان يېڭى يولنى بايقىغانلىقىغا ئىشەندى. كېيىن كىشىلەر ئۇنىڭ ئۆز ئارزۇسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلگە ئاشۇرالمىغانلىقىنى بىلدى.
ئىلزابىلا كولۇمبونى يېڭى قۇرۇقلۇقنىڭ ھۆكۈمرانى قىلىپ تەيىنلەشكە ۋەدە بەردى. بىراق، ئەمەلىيەت ئۇنىڭ بىر مەغلۇپ بولغان ھۆكۈمران ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. ئۇ ئەمىلىدىن ئېلىۋېتىلىپلا قالماستىن، يەنە چەمبەرچاس باغلانغان ھالەتتە ئىسپانىيىگە قايتۇرۇپ كېلىندى. دۆلەتكە قايتىپ كېلىپلا قويۇپ بېرىلدى، لېكىن كېيىن ھېچقاندق مەمۇرىي ھوقۇق بېرىلمىدى. ئۇنى نامراتلىق ھەم كېسەللىك تۈپەيلىدىن ئۆلۈپ كەتكەن دېيىشكە ھېچقاندق ئاساسىمىز يوق. ئۇ 1506 - يىلى ۋاپات بولدى. شۇ چاغنىڭ ئۆزىدىمۇ ئۇ ناھايىتى باياشات تۇرمۇش كەچۈرگەنىدى. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كولۇمبونىڭ بىرىنچى قېتىملىق دېڭىز ئېكسپېدىتسىيىسى ياۋروپا تارىخىدا ئېنىقلاپ خاراكتېرلىك تەسىر قوزغىدى. ھەر بىر باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇغۇچىسىمۇ 1492 - يىلنى ئۇنتۇپ قالمايدۇ. بىراق، كولۇمبونى بۇ 100 مەشھۇر شەخسلەر قاتارىغا قويغانغا، يەنە كېلىپ بۇنداق ئورۇنغا قويغانغا، نۇرغۇن كىشىلەر ئوخشاشمىغان پىكىرلەردە بولۇپ كەلمەكتە.
بۇنىڭ ئىچىدىكى بىر قارشى پىكىر، كولۇمبو يېڭى قۇرۇقلۇقنى بايقىغان ياۋروپالىق بىرىنچى شەخس ئەمەس. دېڭىز ساياھەتچىسى لىۋئالكسىن كولۇمبودىن نەچچە ئەسىر ئىلگىرى ئامېرىكا قىتئەسىگە بارغان دېيىشىدۇ. لىۋ بىلەن كولۇمبو ئارىلىقىدا يەنە نۇرغۇن ياۋروپالىق ئاتلانتىك ئوكياننى كېسىپ ئۆتكەن بولۇشى مۇمكىن.
تارىخىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، كولۇمبونىڭ داڭقى ياۋروپاغا پۇر كەتكەن. ئۇنىڭ دېڭىز ساياھىتى ئېلىپ بېرىشنىڭ بىر بىۋاسىتە نەتىجىسى ئامېرىكا قىتئەسىگە بايلىق ئىزدىنىشكە بارىدىغان يېڭى مۇستەملىكىچىلىك ھەرىكىتىنى باشلىۋەتتى. كۆپ ساندىكى شەخسلەرگە ئوخشاش، كۆرسىتىپ ئۆتۈشكە ئەرزىيدىغىنى، كولۇمبونىڭ قىلغىنىنى ھەرقانداق بىر ئادەم قىلالايدۇ. كولۇمبونىڭ ئېكسپېدىتسىيىسى بولمىغان بولسا، باشقا ئادەم چىققان بولاتتى، چۈنكى ئەينى ۋاقىتتا، ياۋروپا داۋالغۇش مەزگىلىدە تۇرۇۋاتقان، سودا بارغانسېرى كېڭىيىۋاتقان ئەھۋالدا تۇراتتى. بۇنداق ئەھۋال ئاستىدا ئېكسپېدىتسىيىنىڭ ئېلىپ بېرىلىشى تەبىئىي ئىدى. كولۇمبو ھۈرمەتكە سازاۋەر ئادەم. بۇ پۇلغا ئامراق بىر گاداي ئىدى. بىراق، شۇنى ئەيىبلەپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇكى، ئۇ ئىندىئانلارغا ناھايىتى ۋەھشىي پوزىتسىيە تۇتقانىدى. ھېلىمۇ ياخشى، بۇ تىزىملىك ئالىي پەزىلەتلىك ئاق كۆڭۈل ئادەملەرنى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئىنسانىيەت تارىخىغا كۆرسەتكەن تەسىرىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىگە ئاساسەن تۈزۈلگەن. بولمىغان بولسا، كىتابخانىلار بۇ يەردە كولۇمبونىڭ نام - شەرىپىنى كۆرەلمىگەن بولاتتى.
«دۇنيادىكى 100 مەشھۇر شەخىس» ناملىق كىتاپتىن
قانداغاي
left|thumb|350px|قانداغاي قانداغاي
سۇبۇتاي
سۇبۇتاي (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Subutay) بولسا...
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىم
ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىم (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Abdulehed Mexsum Hajim ) بولسا 1930-يىلى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ قاراقاش ناھىيىسىدە تۇغۇلغان، قەشقەردە دىنى مەدرىسىدە تەلىم ئالغان ۋە ھاياتى بويىچە 5 قېتىم تۈرمىگە قامالغان. مەرھۇم ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ئەينى ۋاقىتتىكى شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابىنىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى، «شەرقىي تۈركىستان تارىخى» نىڭ ئاپتورى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرانىڭ جىيەنى ئىكەن. مەرھۇم ئالىم 1950-يىلىدىن 1958-يىلىغىچە قەشقەردە مەدرىسىدە ئوقۇغان. ئوقۇشنى تاماملىغاندىن كېيىن خوتەن شەھىرىگە قايتىپ دىنىي ئوقۇتۇش بىلەن شۇغۇللانغان.
تۈرمە ھاياتى
ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىم ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ بەش قېتىم تۇتقۇن قىلىنغان بولۇپ:
15 يىللىق تۈرمە ھاياتى
مەرھۇم ئالىم 1958-يىلى قەشقەردىكى ئوقۇشنى تاماملىغاندىن كېيىن خوتەن شەھىرىگە قايتىپ دىنىي ئوقۇتۇش بىلەن شۇغۇللانغان. ئالتە ئاي ئۆتكەندە كوممۇنىست خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن قولغا ئېلىنىپ، 15 يىللىق ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش جازاسى بېرىلگەن. مەرھۇم 1974-يىلى جازا مۇددىتى توشۇپ قويۇپ بېرىلگەن.
1 يىللىق تۈرمە ھاياتى
1979 يىلى يەنە قايتا قولغا ئېلىنىپ بىر يىل مىقدارى قامالغاندىن كېيىن قويۇپ بىرىلگەن.
2ئايلىق تۇتقۇن قىلىنىشى
2001 يىلى ئوغلى ئابدۇرپ ھاجىم بىلەن بىرگە تۇتۇلۇپ ئىككى ئايدىن كېيىن قويۇپ بىرىلگەن.
5 يىللىق تۈرمە ھاياتى
خىتاي دائىرىلىرى 2004-يىلى 1-ئاينىڭ 2-كۈنى خوتەن شەھىرىدە كەڭ كۆلەملىك ئاختۇرۇش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىپ، 74 ياشلىق ئابدۇلئەھەد بارات مەخسۇمنى تۆتىنچى قېتىم قولغا ئالغان. خىتاي دائىرىلىرى بۇ قېتىم ئالىمنى يەتتە ئوقۇغۇچىغا مەخپىي دەرس ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن بەش يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلغان. ئۇ قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىنكى 11 يىلنى ئۆيىدە ئۆتكۈزگەن.
بەشىنچى قېتىملىق تۇتقۇن قىلىنىشى
مەخسۇم ھاجىم ئاخىرقى قېتىم 2017- يىلى نويابىردا88  يېشىدا قايتا قولغا ئېلىنىپ تۇرمىغا قامالغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئالدى- كەينىدە چوڭ ئوغلى ئابدۇرۇپ ھاجىمغا10يىىلىق ئۆي كىسىلگەن، ئائىلىسىدىكى بارلىق چوڭ-كىچىك كىشىلەرنى ئومۇميۈزلۈك قولغا ئالغان. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەڭ سۆيۈملۈك ئالىمى بولغان ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىمنى يېشىنىڭ چوڭلىقى، مىللەتنىڭ ئۇنىڭغا بولغان ھۆرمىتىگە پەرۋاقىلماي زىنداندا شېھىد قىلىۋېتىپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە6ئايغىچە جەسىتىنى ئائىلىسىگە تاپشۇرۇپ بىرىش يوق ئائىلىسىدىكىلەرگە6 ئاي بورۇن تۇرمىدە ۋاپات بولغانلىقىنى خەۋەر قىلىشى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئىنسانىيەتكە قارشى ئومۇميۈزلۈك قەتلىئام جىنايتى سادىر قىلىۋاتقانلىقىنىڭ جانلىق پاكىتىدۇر.
د ئۇ ق نىڭ باياناتى
بۇ ھەقتە ئېنىقلاش ئېلىپ بارغان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئالدۇلئەھەد داموللامنىڭ چەتئەلدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بىلەن سۆھبەتلىشىش نەتىجىسىدە داموللومنىڭ ئۆلۈمى ھەققىدىكى ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقىنى جەزملەشتۈرگەن. بۈگۈن بۇ ھەقتە مەخسۇس بايانات ئېلان قىلغان د ئۇ ق دۇنيا جامائىتىنى ئۇيغۇر دىيارىدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنىڭ خەۋپ-خەتىرىنى ھېس قىلىشقا ۋە ئۇلارنى تاقاش ئۈچۈن تېگىشلىك ھەرىكەت ئېلىپ بېرىشقا چاقىرىق قىلدى.
ئۆلىمالار بىرلىكى باياناتى
شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى ئابدۇلئەھەد مەخسۇمھاجىمنىڭ شېھىد قىلىنغانلىقى ھەققىدە بايانات ئېلان قىلدى. مەخسۇم ھاجىمنىڭ ئوغۇل، كىئوغۇل ھەمدە نەۋرىلىرى ئاساسەن 2017-يىلىنىڭ ئوتتۇرلىرى قولغا ئېلىنغان ۋە قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغان ئىدى. مەخسۇم ھاجىم 2017- نويابىرنىڭ باشلىرى 88 ياشقا كىرگەنلىكىگە قارىماي 5- قېتىم قولغا ئېلىنغان بولۇپ، مۇشۇ ھەپتىگىچە قايسى تۇرمىدا ئىكەنلىكى، ھايات بار- يوقلىقى ھەققىدە تۇققانلىرىغا ھېچقانداق مەلۇمات بىرىلمىگەن ئىدى. ئابدۇلئەھەد بارات مەخسۇم ھاجىم پۈتۈن ھاياتىنى خەلقىنىڭ دىني، مىللى كىملىكىنى ساقلاش، تەلىم – تەربىيە خىزمىتىنى جانلاندۇرۇش يولىدا ئاتىۋەتكەن، مىللەتنىڭ پەخرى، مۇنەۋۋەر زات بولۇپلا قالماستىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەنىۋى ئاتىسى ۋە يىتەكچىسى ئىدى.
ئىستانبۇلدىكى غايىبانە جىنازا نامىزى
2018-يىلى 1-ئىيۇن، يەنى جۈمە كۈنى ئىستانبۇلدىكى ئۇيغۇر جامائىتى خىتاي تۈرمىسىدە شېھىت بولغان دىنى ئالىم ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ئۈچۈن غايىبانە جىنازا نامىزى ئوقۇدى. غايىبانە جىنازا نامىزىغا قاتناشقان نەچچە مىڭ كىشى ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان بېسىملارغا قارشى شوئارلار توۋلىدى ۋە خىتاينى ئۇيغۇر دىيارىدىن چىقىپ كېتىشكە چاقىرىق قىلدى. غايىبانە جىنازا نامىزىغا ئىستانبۇلدىكى شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى، شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى، شەرقىي تۈركىستان ياشلار جەمئىيىتى، شەرقىي تۈركىستان ۋەخپى، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ۋەخپى، شەرقىي تۈركىستان يېڭى نەسىل ھەرىكىتى، ئۇيغۇر تەتقىقات ۋەخپى، ئۇيغۇر ئىلىم ۋە مەرىپەت ۋەخپى، ئىمان دىيارى تەلىم-تەربىيە جەمئىيىتى، شەرقىي تۈركىستان نۇزۇگۇم مەدەنىيەت جەمئىيىتى، شەرقىي تۈركىستان سالامەتلىك ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكىگە ئەزا پۈتۈن ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ مەسئۇللىرى ۋە ئەزالىرى شۇنداقلا ئىستانبۇلدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر ۋە تۈركلەردىن بولۇپ نەچچە مىڭ كىشى قاتناشتى.
غايىبانە جىنازا نامىزى پروفېسسور جالال ئەرباينىڭ ئىمام بولۇشى بىلەن ئوقۇلدى. كېيىن مەرھۇمنىڭ روھىغا ئاتاپ دۇئالار ئوقۇلدى. ئۇيغۇر خەلقى ئۈستىدىكى زۇلۇم ۋە بېسىملارنىڭ يوقىلىشى ئۈچۈن ھەم دۇئالار قىلىندى. كېيىن مەرھۇم ئابدۇلئەھەد مەخسۇمنىڭ يېقىن تۇغقانلىرىدىن ئۇيغۇر تەتقىقاتچى مۇھەممەد ئېلى ئەلىئوغلى سۆز قىلىپ، ئابدۇلئەھەد مەخسۇمنىڭ 2017-يىلى 11-ئايدا خىتاي تۈرمىسىدە ۋاپات بولغان بولسىمۇ، ئارىدىن ئالتە ئاي ئۆتكەندىن كېيىن خەۋەر تاپقانلىقىنى بىلدۈردى شۇنداقلا مەرھۇمنىڭ ھايات ۋاقتىدىكى ئىش-ئىزلىرى توغرىسىدا توختالدى. ئارقىدىن شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكى ۋە شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ھىدايەتۇللا ئوغۇزخان سۆز قىلىپ، مەرھۇم ئابدۇلئەھەد مەخسۇمنىڭ ۋاپاتىغا ئالاقىدار مەلۇماتلار ھەققىدە توختالدى.
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرلىك دىنى ئالىمى ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىم ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان خىتاي تۈرمىسىدە نەزەربەند ئاستىغا ئېلىنغان بولۇپ، يېقىندا ئۇنىڭ تۈرمىدە ۋاپات بولغانلىق خەۋىرى ئىستانبۇلدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى، شاگىرتلىرى ۋە نەۋرىلىرى تەرىپىدىن دەلىللەندى. مەرھۇم 2017-يىلى 11-ئايدا ۋاپات بولغان بولسىمۇ، ئەمما خىتاي دائىرىلىرى ھازىرغىچە بۇ خەۋەرنى ئاخباراتتىن يوشۇرۇپ كەلگەن. مەرھۇمنىڭ ئىستانبۇلدا ياشاۋاتقان تۇغقانلىرى بۇ يىل 27-ماي ئۆلۈم خەۋىرىدىن ۋاقىپلانغان ھەمدە بۇ خەۋەرنىڭ راستلىقىنى تەستىقلىغان. بىز بۇ ھەقتە مەلۇمات ئېلىش ئۈچۈن مەرھۇمنىڭ شاگىرتلىرىدىن ھازىر ئىستانبۇلدا ياشاۋاتقان ئابدۇللاھ قارىم بىلەن سۆھبەت ئېلىپ باردۇق. ئابدۇللاھ قارىم مەرھۇم ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىمنىڭ ۋاپات بولغانلىقىنى مەرھۇمنىڭ يېقىن تۇغقانلىرىدىن خەۋەر تاپقانلىقىنى بىلدۈردى. جىنازا نامىزى ئوقۇلۇپ بولغاندىن كېيىن ئۇيغۇر تەتقىقات ۋەخپىنىڭ مەسئۇللىرىدىن ئابدۇلئەھەد ئۇچقۇن سۆز قىلىپ، مەرھۇم ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىمنىڭ ھاياتى توغرىسىدا توختالدى. بىز يەنە مەرھۇم ئابدۇلئەھەد مەخسۇم توغرىدا تېخىمۇ كۆپ مەلۇماتقا ئېرىشىش ئۈچۈن ئۇنىڭ شاگىرتلىرىدىن ھازىر ئىستانبۇلدا ياشاۋاتقان دىنى ئۆلىما ئابدۇللا قارىم، مۇھەممەد ئىمىن قارىم ۋە ئەخمەتجان داموللام بىلەن سۆھبەت ئېلىپ باردۇق.
گوللاندىيەلىك ئۇيغۇرلار
تەشكىلاتلار
Stichting Uyghur Cultuur en Informatie Centrum, Haarlem
- تەلىم-تەربىيە بۆلۈمى +31686246523, 31634829194
گوللاندىيە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق فوندىن
باشقىلار
2022-يىلى 9-ئاينىڭ 30-كۈنى گوللاندىيەنىڭ ئامستېردام شەھىرىدە مۇنىسە ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر قىزى بىلەن شى لۈن ئىسىملىك بىر خىتاينىڭ تويى بولغان، ۋە دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بەلگىلىك غۇلغۇلا قوزغالغان.
11. ئۇنۋېرىستىتىكى جۈمە نامىزى
مەكتەپكە كەلگەن كۈننىڭ ئەتىسىلا مەسجىدنىڭ نەدىلىكىنى بىلىۋالغان بولساممۇ ئىككى جۈمەنى قازا قىلىۋەتتىم. بۇ يەردىكى ئىش بېجىرىدىغانلارغا ئۆزەمنىڭ جۈمە نامىزى ئوقۇيدىغان مۇسۇلمانلىقىمنى ئېيتماي جۈمە كۆرۈشەيلى دېسە ماقۇل دەلىۋېرىپتىمەن. كېيىن بۇ ئىشلارنى ماڭا يارىدەملىشىپ چېپىشىپ بېرىۋاتقان جەرى خانىمغا ئېيتقانىمدا ئۇ تولىمۇ ئەپسۇسلاندى ۋە مەندىن كەچۈرۈم سورىدى. جۈمەگە بارىدىغانلىقىمنى ئوچۇق چۈشەندۈرمىگىنىم ئۇنى تەئەججۈپلەندۈردى. مەن ئوچۇق ئېيتالمايتتىم، چۈنكى جۈمەگە بارىدىغانلىقىمنى بىر باشقۇرغۇچى مەمۇرىي خادىمدىن ئەمەس خىزمەتدېشىمدىنمۇ يوشۇرۇپ ئىككى يىلغا يېقىن يۇرتىمىزدىكى بىر ئالى مەكتەپتە ئىشلىگەن تۇرسام، قانداقمۇ تۇيۇقسىز بۇ جۈرئەتكە كېلەلەيتتىم؟ ئېىنسان ھەر قانداق موھىتقا كۆنۈپ كېتىدىكەن، مەن ئۆزىنىڭ ئىددىيىسىنى، ھەقىيقىي ئويلىغانلىرىنى، تەكلىپ- تەۋسىيەلىرىنى ئۈن-تىسىز ئۇنتۇپ كېتىۋاتقان ۋە ئۇنتۇشقا كۆندۈرۈلىۋاتقان بىر تۈركۈمنىڭ ئەزاسى تۇرسام، قانداق قىلىپ ناماز ئوقۇيدىغانلىقمدىن ئىبارەت قورقۇنچلۇق رىياللىقىمنى ئامېرىكىغا كېلىپ ئەمدى ئىككى ھەپتە بولغاندا دېيىشكە كۆنەلەيمەن؟… شۇنداق ئېسىمدە تۇرۇرپتۇ، 1990-يىلى ئۈچ كىتاب ( ئۇيغۇرلار، ھونلارنىڭ قىسقىچە تارىخى، قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى) تەنقىد قىلىنغاندا بىزنىڭ بىر قانچە ئوقۇتقۇچىمىزدىن مەلۇم مەكتەپ مۇدىرى « تەنقىد ماقالىسى يازدىڭلارمۇ؟» دەپ سورىغانىدى. ئوقۇتقۇچىلار « ئاخشاملىققا ئۈچلا كىتابنى ئالدىمىزغا قويۇپ قايتا بىر ئوقۇپ ئاندىن يازايلى دەۋاتىمىز» دەپ جاۋاپ بېرىشكەنىدى.
بۇنىڭغا رەھبەرمۇ كۈلۈپلا قويغاندەك ئېسىمدە. ئون يىلدىن كېيىن ھىچ كىم باشلىقىغا ھېلىقى ئۈچ كىتاب ھەققىدە ئەمەس يۇقارقى گەپكە ئوخشايدىغان ھەرقانداق سۆزنى دېيىشكە ئەمەس ئويلاشتىنمۇ يۈرىكى ئاغىدىغان بولۇپتۇ. يەنە شۇ ناھىيىمىزدە بىر ئۇقۇتقۇچى «جوڭگۇ مۇسۇلمانلىرى» غا مۇشتىرى بولغانلىقى سەۋەبلىك ئۆزىنى تەكشۈرۈپتۇ. ھەتتا مېنىڭ تولۇقسىزدا بىللە ئوقۇغان، ھازىر ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتقان بىر ساۋاقدىشىم موللا دادىسىدىن « چەك چىگرا » ئاجرىتىپتۇ. مەن مۇشۇ «تەرەققىيات»لارنىڭ شاھىدى تۇرسام، يەنە قانداق قىلىپ ئامېرىكىدا تۇيۇقسىز قاپ يۈرەكلىك قىلالايمەن؟، مەن ھەتتا لەنجۇدا تۇرۇپمۇ بالامنىڭ نوپۇسىدىكى دىنى ئىتىقادى دېگەن ئورۇننىڭ ئۆزەمنىڭكىگە ئوخشاشلا ئاق قالدۇرۇلىشىغا قاراپ تۇرغان تۇرسام قايسى جۈرئەت بىلەن ئامېرىكىدا ئۆزەمنى تەرەپباللا مۇسۇلمان دەپ جاكارلىيالايمەن؟ مەندەك ئادەمگە ئەركىنلىك مەڭگۈ نىسىپ بولمىسا كېرەك، چۈنكى مېنىڭ بۇ يەردىكى ئەكىنلىككە كۆنۈشۈم، ئەركىنلىكتىن بەھىرلىنىپ ياشىشىم، ھەتتا تېخىمۇ يۈكسەك ئەركىنلىككە ئىنتىلىشىم، كېيىنكى ھاياتىمنى پىشكەللىكلەر بىلەن تولدۇرىدۇ. چۈنكى تەھدىتكە، قورقۇنچتا ۋە سۈكۈتكە مەھكۇم بولغان بىر ئادەم قانداقمۇ ئەركىنلىككە كۆنەلىسۇن؟ برۇتانت راسسىل ”ئەگەر بىر ئادەم، بىر توپ ياكى بىر مىللەت غايەت زور قورقۇنچتا ياشىسا، ئۇلارنىڭ ئىنسانىيىلىقنى چىقىش قىلىپ ھەركەت قىلغان ياكى ئويلىغانلىقىغا ئىشەنگىلى بولمايدۇ“ دېگەنىكەن. شۇڭا جەرى خانىمنىڭ ھەيرانلىقىنى چۈشىنىشكە بولىدۇ. مەن جەرى خانىمغا ئىتىقادىمنى يوشۇرۇشۇمنىڭ سەۋەبىنى تەپسىلى چۈشەندۈرمىدىم، ۋە گەپنى ئەڭ بىخەتەر تېما بالامغا يۆتكىدىم.
خۇتبە باشلاندى، ئىمام ئىنگىلىز تىلىدا راۋان خۇتبە قىلاتتى، مەزمۇنى ئىنساننىڭ قەدرى، ھوقۇقى ۋە بىباھالىقى ھەققىدە كېتىۋاتاتتى. ئارىدا پەيغەمبەرىمىزنىڭ بىر يەھۇدىغا مېھرىبانلىق كۆرسەتكەنلىكى، سەۋەبى سورالغاندا ئىنسالىقنىڭ دەخلىسىز ئۇلۇقلىقى تەكىتلەنگەنلىكى قەيت قىلىندى. مەنمۇ شۇنداق بىر ھەدىسنى ئاڭلىغان پەيغەمبىرمىز ھەتتا مەسجىدكە سىيىپ قويغان بىر كاپىرغىمۇ مېرىۋانلىق قىلىپ چىرايلىق سۆھبەت بىلەن قايىل قىلغانىكەن. ئىچىمدە ئويلۇدۇم، توغرا بىز شۇنداق مېھرىۋان، ئادىل، سەمىيمىي بولۇشىمىز كېرەك، ئەمما نىمىشكە بولالمايۋاتىمىز؟ مەنچە جەمئىيەتتە سەمىمىيلىك مەلۇم خىل ۋاستە بىلەن كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى تىزگىنلىمىسە، كىشىلەر سەمىمي بولالمايدۇ. مەسىلەن، ئامېرىكىدا مېنى ئەكىلىپ قويغان موڭغۇل ئوقۇغۇچى يالغان سۆزلەشتىن تولىمۇ ھەزەر ئەيلىدى، چۈنكى بۇ يەردە بىر قېتىم ساختىلىق قىلسىڭىز خاتىرلىنىپ قالىدىكەن. مەسىلەن سىز بانكىدىن قەرز ئېلىپ قايتتۇرماي يوقاپ كەتسىڭىز سىز ئامېرىكىدىكى ھىچ بىر بانكىدىن ئىككىنچى قېتىم قەرز ئالالمايدىكەنسىز، سىز بىر خىزمەت ئورنىدا ساختىلىق قىلىپ تۇتۇلۇپ قالسىڭىز سىز مەڭگۈ شۇ ساختىلىقىڭىزنىڭ كۆلەڭگىىسەدە ياشاپ بىر ئۆمۈر بەدەل تۆلەيدىكەنسىز، ناۋادا سىز بىر نۆۋەت ئىرىقچىلىق قىلسىڭىز سىز مەڭگۈ شۇ قىلمىشىڭىشنىڭ زىيىنىدىن قۇتۇلالمايدىكەنسىز.
ئامېرىكىدا خىزمەت ئىزدىسىڭىز بۇرۇنقى خىزمەت ئورنىڭىزدىن ئايرىلىش سەۋەبىنى سورايدىكەن، سەۋەب ئالدامچىلىقتىن بولسا چۈشەندۈرۈشلىرىڭىزنىمۇ ئاڭلىماي رەت قىلىدىكەن. دېمەك بىر جەمئىيەت كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى تىزگىنلەيدىغان مىخانىزىمنى تۇرغۇزماي تۇرۇپ يالغۇز ۋەز ، نەسىھەت بىلەن كىشىلەرنىڭ پائالىيەتلىرىنى قېلىپقا چۈشىرىمەن دېسە ئامال يوقنىڭ ئورنىدا ئوخشايدۇ. ئىنساننى پەزىلەتلىك ئىنسان قىلىدىغىنى ئۈلگىلىك ئىنساننىڭ كۆرسەتمىسى ياكى مەلۇم گورۇھنىڭ قوزغىغان ئاممىۋىي ھەركىتى ئەمەس، شۇ ئىنساننىڭ پائالىيەتلىرىنى نازارەت قىلىپ، قېلىپلاشتۇرۇپ تۇرىدىغان ئىجتىمائى قۇرۇلما. ئامېرىكا ۋە باشقا غەرپ دۆلەرلىرى دەل مۇشۇ خىل قۇرۇلمىنى بەرپا قىلاللىغان بولغاچقا ئۇلارنىڭ جەمئىيىتىدە مەلۇم ئىلاھىي دەستۇرلار تەرغىپ قىلىنمىغان، مەلۇم پەيغەمبەرنىڭ تەۋسىيەلىرى تەبلىغ قىلىنمىغان ھالدىمۇ كىشىلەر سەمىميلىك، ھۆرمەت، باراۋەرلىك، ھۆرلۈك، ۋە مىھرىۋانلىق قاتارلىق پۈتكۈل ئىنسان تۈركۈملىرىگە ئورتاق قىممەتلەرگە مۇشەررەپ بولۇپ كەلمەكتە. مەن ئاڭلاۋاتقان تەبلىغ دائىم تەكىتلىنىدىغان پاكىستاندا 2000-يىللاردا بىر ئادەمنىڭ جېنى 300 دوللار بەدىلىگە سېتىلغانىكەن.
ئىمام تەبلىغنى ئىنساننىڭ خەلىپە قىلىپ يارىتىلغانلىقى،بىلىش ئىقتىدارىغا ساھىپ بولغان ئۇلۇغلۇقى ئۈچۈن پەرشتىلەرنىڭ سەجدىسىگە مۇشەررەپ بولغانلىقى بىلەن باشلاپ، مۇسۇلمان مىللەتلىرىدە ئىنسانلارنىڭ بايلىق ۋە مەرتىبە پەرقلىرى بويىچە تەبىقىلىشىۋاتقانلىقىنى، نەتىجىدە ئىنساننىڭ نىگىزلىك ھەقلىرىنىڭ قۇغۇداقسىز، ئىتىبارسىز قالدۇرىلىۋاتقانلىقى بىلەن كونكىرىتلاشتۇردى، ئاخرىدا ئىنسانلار ئارىسىدىكى ئۆچمەنلىكنى، زۇلۇمنى ۋە زوراۋانلىقنى كەلتۈرۈپ چىقرىۋاتقان ئامىلنىڭ دەل بىر بۆلۈك ئىنسان تۈركۈمىنىڭ تېخىمۇ كۆپ بايلىق ۋە ئەۋزەللىك تەمەسى بىلەن باشقا بىر بۆلۈك ئىنساننى ھەممە نەرسىدىن مەھرۇم قويۇشقا ئۇرۇنۇشى سەۋەبىدىن بولۇۋاتقانلىقىنى تەكىتلەش بىلەن خۇتبىنى خۇلاسىلىدى. ئىمامنىڭ خۇتبە جەريانىدا ئىنساندىكى مەغۇرۇرلۇقنىڭ ئىنساننى بىخەستىلىككە، گۇناھقا باشلايدىغانلىقىنى، مۇئامىلىدە كېبىر كۆرسىتىپ ئازار بەرمەسلىكىنى تەكىتلىدى.
خۇتبىدىن كېيىن خۇددى ۋەتەندىكىدەك بەزىلەر كېتىشكە ئالدىرىدى، يەنە بەزىلرىمىز پىشىنغا تۇردۇق. پىشىننى ئوقۇپ بولاي دەپ تۇرۇشۇمغا مەسجىدنىڭ ئىچى پاراڭ بىلەن قايناپ كەتتى. قۇلۇقۇمغا مەن بىلىدىغان، بىلمەيدىغان نۇرغۇن تىللار ئاڭلىنىپ پىششننى ئاران ئوقۇپ تۈگەتتىم. قارىغاندا ئادەتتە ئالدىراشلىقتىن ئۇچرىشالمايدىغان مۇسۇلمان بالىلار جۈمەگە كەلگەن پۇرسەتتە ئۇچرۇشۇپ، ئانا تىللىرىدا مۇڭدۇشۇپ مۇساپىرلىق ئازابىغا مەلھەم ئىزدەشسە كېرەك. بىراق مەنچۇ؟ بايا خۇتبە جەريانىدا ئىمامنىڭ چىرايىغا قاراپ تۈركمىكىن دەپ گۇمان قىلغانىدىم. ئۇنىڭ مۇھەممەد دېگەن بىرسىنىڭ ئىسمىنى مىسال ئېلىپ « مەمەت» تەلەپپۇز قىلغاندا گۇمانىم تېخىمۇ كۈچەيگەنىدى. ئىمام پىشىننى ئوقوپ بولۇشىغا ساقلاپ تۇردۇم، لېكىن ئىمامنى ساقلاپ تۇرغان كىشىلەر ئۆچۈرەتتە ئېدى. ئۆز-ئارا يول قويۇش، ئۆچۈرەت ئادەتكە ئايلانغان ئامېرىكا جەمئىيىتىدە ياشاۋاتقان مۇسۇلمان ئوقۇغۇچىلار بۇ يوسۇنغىمۇ كۆنگەن بولسا كېرەك. ئاخىرى مېنىڭ نۆۋىتىممۇ كەلدى، ئىمامغا « ئەسسالامۇ ئەكەيكۇم،» دەپ سالام بەرگەندىن كېيىن، « تۈركمۇ سىنىز؟» دەپ سورۇدۇم ئۇتتۇرلا ئۇيغۇرچە تۈزلۈك بىلەن. ئىمام بىردىنلا كۆزلىرىنى يوغان ئېچىپ « سىزدە تۈركمۇ سىنىز؟ » دەپ قايتتۇرۇپ سورىدى، قۇچاقلىشىپ كۆرۈشتۇق، دەماللىققا خۇشاللىقتىن ئاغزىم گەپكە كەلمەي تۇرۇپلا قالدىم، ئىمام سۇئال سورايتتى، مەن بولسام ھاياجاندىن ئانا تىلىمدەكلا راۋان بىلىدىغان باغىردىشىمنىڭ تىلىدا تۈزۈك ئەپلەپ سۆزلىيەلمەي قىينىلاتتىم.
ئىمامنىڭ ئىسمى ئابدۇلباقى ئىكەن، مەن بۇ ئىسىمنى تۈركىيەدە خېلى كۆپ ئاڭلىغان. تۈرك قېرىنداشلارنىڭ بەزىلىرىنىڭ ئىسمى بىزنىڭىكىگە خىېلى ئوخشايدۇ، ئەمما يەنە بەزىلىرنىڭ ئىسمى بىزدە يوق ساپ تۈركچە ياكى بىزدە كۆپ قوللۇنۇلمايدىغان ئەرەبچە ئىسىملاردىن تەشكىل تاپىدۇ. مەسىلەن ئۇلاردىمۇ « مەمەت » دېگەن ئىسىم جىق، ئۇلار بەزىدە بۇ ئىسىمنى « مەھمەت» مۇ تەلەپپۇز قىلىدۇ، ئۇلاردا « مەھمەتجىك» دېگەن ئىسىم ئادەتتە ئەسكەرلەرنىڭ يەنە بىرخىل ئاتىلىشى. تۈركلەردىكى « ئايشىگۈل» دېگەن ئىسىم بىزنىڭكىگە شۇنداق ئوخشايدۇ. قىزىقارلىق يېرى ئۇلار بىزدىكى « ئاي» «گۈل» دېگەنلەرنى پامىلە ئورنىدا قوللۇنىدۇ. مەسىلەن، ھازىرقى تۈركىيە رەئىس جۇمھۇرىنىڭ ئىسمى ئابدۇللاھ پەمىلىسى گۈل، تۈركىيەدىكى بىر ئۇيغۇرزىيالىنىڭ ئوغلىنىڭ ئىسمى ئايقۇت.
ئىمام مۇشۇ مەكتەپنىڭ خېمىيە ئىنجىنىرلىقى كەسپىنىڭ پروفىسورى ئىكەن. تۈركىيەدە دوكتۇر ئىماملارنى كۆرگەن، مانا كۆز ئالدىمدا پروفسسور ئىمام، بېشىدا سەللىسى يوق، پەقەت بىز بۇرۇن كېيىدىغان بىر شاپاق دوپپا، ئۇچىسىدا ئاق يەكتەك. بۇ كىشى ماڭا مەكتەپتىكى تۈرك ئوقۇغۇچىلارنىڭ بەزى شەنبە كۈنلىرى يىمەكتە بىللە بولىدىغانلىقىنى، خالىسام كېلشىمنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
ئىمام بىلەن خوشلۇشۇپ مەن بىلەن بىر بىنادا (مېنڭ بۇ يەردە بىنا دېگىنىم بىز ۋەتەندە كۆرگەن بىنا ئەمەس، ھەممىمىز بىر ئىشىكتىن، ياكى بىر قانچىمىز بىر ئىشىكتىن كىرمەيمىز. بىنايىمىز ئۇزۇنىغا سېلىنغان، پېشايۋانلىق ئىمارەت، ھەممىزنىڭ ئىشىكى بىۋاستە تالاغاقارايدۇ) تۇرىدىغان، لېكىن ئىنگىلىزچە سالاملىشىپلا قويىدىغان خوشنامغا ئۇچراپ قالدىم. ئۇ مېنى كۆرۈپ ھەيرانلىقىنى يوشۇرالمىدى -سېنى جۇڭگۇلۇق دەۋاتاتتى مۇسۇلمانكەنسەنغۇ؟ – ھەئە، مەن ئۇيغۇر، بىزنىڭ شىنجاڭ دېگەن يەردە ئون مىليۇندىن ئارتۇق ئۇيغۇر مۇسۇلمان ياشايدۇ. -شىنجاڭ دېگەن قەيەر؟ -تىبەتنىڭ خوشنىسى. ( چۈنكى دۇنيادا تىبەتنى بىلىدىغان ئادەم جىق، مۇشۇنداق دېمىسەڭ ئۇلار جوڭگۇنىڭ غەرىبىي شىمال تەرىپىنىڭ قەيەرگە توغرا كېلىدىغاننلىقىنى چۈشەندۈرمەك تەس.) – ماشائاللاھ! بۇنچە جىق ئادەم يېڭىدىن مۇسۇلمان بولدۇڭلارمۇ؟ – ياق بىز 1250 يىللار بۇرۇن مۇسۇلمان بولۇشقا باشلىغان، يۇرتىمىزدا مىڭ يىل بۇرۇن ئىسلام ھاكىمىيىتى تىكلەنگەن. بىز دۇنيادا ئەرەب ۋە پارىسلاردىن قالسا ئىسلامنى ئۈچىنچى بولۇپ دۆلەت دىنى قىلىپ بېكىتكەن مىللەت. دۇنيادا مۇبارەك قۇرئانى كەرىم پارىس تىلدىن كېيىنلا ئانا تىلىمىز ئۇيغۇرچىغا تەرىجىمە قىلىنغان. ئۇيغۇرلار ئىسلامنىڭ يىراق شەرققە تارقىلىشىدا موھىم رول ئوينىغان. ئۇيغۇرلارنىڭ ۋاستىسى بىلەن مۇسۇلمان بولغان تىبەت، خەنسۇ ۋە موڭغۇل قاتارلىق مىللەتلەر ھازىر مۇسۇلمان موڭغۇل، مۇسۇلمان تىبەت، خۇيزۇ(مۇسۇلمان مىللەت). باۋئەن، دوڭشىياڭ قاتارلىق ناملار بىلەن ئىچكىرى جوڭگۇ ئۆلكىلىرىدە ياشايدۇ. ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئەربابلار ئىسلام قۇرۇلتىيى، بەيتۇل ھەرەم جامەسى قاتارلىق ئىسلام ئورگانلىرىدا خىزمەت قىلغان ۋە قىلىۋاتىدۇ.
-ئېيتقانلىرىڭ ماڭا بەكمۇ يېڭىلىق تۇيۇلدى، مەن مەككىلىك ئەمما بەيتۇل ھەرەمدە مۇدەررىسلىك قىلغان ئۇيغۇردىن بىخەۋەركەنمەن. ئەمما مەن تۈركىستانلىق مۇسۇلمانلاردىن شۇنداق ئالىملارنىڭ بارلىقىنى ئاڭلىغان. بىز ئۇلارنى بۇخارىلار دەپمۇ قويىمىز.