cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
ئۆز-ئۆزىگە كاپالەتلىك بېرىش تالانتى بىلەن ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ ئوخشىشىپ كېتىدۇ. يۈرىكىڭىزنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدا ئۆزىڭىزنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىغا نىسبەتەن بىر خىل ئېتىقاد بار بولىدۇ. ئۆزىڭىزنىڭ قولىدىن ئىش كېلىدىغانلىقىنى بىلىسىز—تەۋەككۈلچىلىك قىلالايسىز، يېڭى قىيىن ئۆتكەللەرگە جەڭ ئېلان قىلالايسىز، ھەمدە ئەڭ مۇھىمى ۋەزىپىلەرنى ئورۇنلىيالايسىز. ئەمما، ئۆز-ئۆزىگە بولغان كاپالەتلىكنىڭ مەنىسى ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىدىن چوڭقۇرراق بولىدۇ. سىزدە ئۆز-ئۆزىگە كاپالەتلىك بېرىش تالانتى بار بولسا، سىز ئۆز قابىلىيەتلىرىڭىزگىلا ئىشىنىپلا قالماي، ئۆزىڭىزنىڭ ھۆكۈم چىقىرىش ئىقتىدارىغىمۇ ئىشىنىسىز. دۇنياغا نەزەر تاشلىغىنىڭىزدا، ئۆزىڭىزنىڭ كۆز-قاراشلىرىنىڭ ئۆزگىچە ۋە بىردىن-بىر ئىكەنلىكىنى بىلىسىز. شۇنداقلا ھېچ كىم شەيئىلەرنى سىز كۆزەتكەندەك كۆزىتەلمەيدىغان بولغاچقا، ھېچ كىم سىز ئۈچۈن قارار چىقىرىپ بېرەلمەيدىغانلىقىنىمۇ بىلىسىز. ھېچ كىم سىزگە نېمىنى ئويلاشنى دەپ بېرەلمەيدۇ. ئۇلار پەقەت سىزگە يول كۆرسىتەلەيدۇ. پەقەت تەكلىب بېرەلەيدۇ. بىراق، يەكۈن چىقىرىش، قارار ئېلىش ۋە ئىش-ھەرىكەت ئېلىپ بېرىش ھوقۇقى پەقەت ئۆزىڭىزنىڭلا قولىدا بولىدۇ. سىزنىڭ ئۆز ھاياتىڭىزنى قانداق ياشاش توغرىسىدىكى بۇ ھوقۇق ۋە ئەڭ ئاخىرقى مەسئۇلىيەتچانلىق سىزنى ئازراقمۇ قورقۇتالمايدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، سىز بۇنى بىر تەبىئىي ئەھۋال، دەپ ئويلايسىز. ئەھۋالنىڭ نېمە ئەھۋال ئىكەنلىكىدىن قەتئىينەزەر، سىز توغرا قارارنى بىلىدىغاندەكلا قىلىسىز. بۇ تالانت سىزدە ھەر ۋاقىت بىر خىل جەزىملەشكەن ئىش كەيپىياتىنى پەيدا قىلىپ تۇرىدۇ. باشقا نۇرغۇن كىشىلەر بىلەن ئوخشىمىغان ھالدا، ئۇنىڭ قانچىلىك قايىل قىلارلىق ئىكەنلىكىدىن قەتئىينەزەر، سىز باشقا بىر ئادەمنىڭ گېپى بىلەن تەۋرەپ قالمايسىز. بۇ ئۆز-ئۆزىگە كاپالەتلىك بېرىش تالانتى جىم-جېت نامايان قىلىنىشىمۇ مۇمكىن، ياكى چوڭ ئاۋاز بىلەن نامايان قىلىنىشىمۇ مۇمكىن. بۇ سىزنىڭ قالغان تالانتلىرىڭىزغا باغلىق. بىراق، ئۇ ناھايىتى پۇختا بولىدۇ. ئۇ نۇرغۇن ئوخشىمىغان بېسىملارغا بەرداشلىق بېرىپ، سىزنى ئۆزىڭىزنىڭ توغرا يولىدا ساقلايدۇ.
يېڭى قۇرۇلغان، قائىدە-تۈزۈملىرى تېخىچە تولۇق تۇرغۇزۇلۇپ بولالمىغان بىر شىركەتنى ئىزدەڭ. سىز ئۆزىڭىزدىن كۆپلىگەن قارارلارنى چىقىرىشنى تەلەپ قىلىدىغان بىر خىزمەت ئورنىدا ئۆز رولىڭىزنى ئەڭ ياخشى جارى قىلدۇرالايسىز. باشقىلارنى ئۆزىڭىزنىڭ كۆز-قارىشىنى قوبۇل قىلىشقا قايىل قىلىدىغان بىر خىزمەت ئورنىنى تېپىڭ. سىزنىڭ ئۆز-ئۆزىگە كاپالەتلىك بېرىش تالانتىڭىزنىڭ باشقىلارنى قايىل قىلىش كۈچى ئىنتايىن كۈچلۈك بولىدۇ. بولۇپمۇ، ئەگەر ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ سىزدە قوماندانلىق قىلىش ياكى قوزغاتقۇچى تالانتىمۇ بار بولىدىكەن، تېخىمۇ شۇنداق بولىدۇ. لىدېرلىق، سېتىقچىلىق، قانۇن، ياكى يېڭى شىركەت قۇرۇش روللىرى سىزگە ئەڭ مۇۋاپىق كېلىشى مۇمكىن.
(32) مۇھىملىق (Significance)
باشقىلارنىڭ نەزىرىدە ئىنتايىن مۇھىم بىر ئادەم بولۇشنى ئىستەيسىز. ئەڭ توغرا سۆز بىلەن ئېيتقاندا، سىز ئېتىراپ قىلىنىشنى، ئاۋازىڭىزنىڭ ئاڭلىنىشىنى، باشقىلاردىن ئۈستۈن تۇرۇشنى، ۋە داڭلىق بولۇشنى ئويلايسىز. بولۇپمۇ ئۆزىڭىزدىكى ئۆزگىچە ئارتۇقچىلىقلارغا ئاساسەن داڭلىق بولۇشنى ۋە قەدىرلىنىشنى ئىستەيسىز. بىر ئىشەنچىلىك، كەسپىي ئالاھىدىلىككە ئىگە، ۋە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ئادەم قاتارىدا ئېتىراپ قىلىنىشقا ھاجەتمەن بولىسىز. شۇنىڭغا ئوخشاشلا، باشقا ئىشەنچىلىك، كەسپىي ئالاھىدىلىككە ئىگە، ۋە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان كىشىلەر بىلەن ئارىلىشىشنى ئىستەيسىز. ئەگەر ئۇلار ئۇنداق ئادەملەردىن بولمىسا، سىز ئۇلارنى ئاشۇنداق ئادەملەردىن بولۇپ چىقىشقا رىغبەتلەندۈرىسىز. ياكى ئۇلاردىن ئايرىلىپ، ئۆز يولىڭىزغا ماڭىسىز. خىزمەتتىمۇ باشلىقىڭىزنىڭ ھەممە ئىشنى ئۆزىڭىزنىڭ خاھىشى بويىچە قىلىشقا يول قويۇشىنى ئىستەيسىز. سىزنىڭ ئاشۇنداق ئەھۋالغا بولغان تەشنالىقىڭىز ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، سىز ئۇ تەشنالىققا ھۆرمەت قىلىسىز. شۇڭلاشقا سىزنىڭ ھاياتىڭىز سىز تەشنا بولغان نىشان، نەتىجە، ياكى سالاھىيەتلەر بىلەن لىق تولغان بولىدۇ. سىزنىڭ فوكۇسىڭىزنىڭ ياكى مەركىزىي نىشانىڭىزنىڭ نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سىزنىڭ مۇھىملىق تالانتىڭىز سىزنى داۋاملىق تۈردە ئادەتتىكى ئادەم بولۇشقا ئەمەس، ئالاھىدە ئادەم بولۇشقا قاراپ يۇقىرىغا ئۆرلىتىدۇ. بۇ سىزنى توختىماي يېڭى پەللىگە يەتكۈزىدىغان تالانتتۇر.
ۋەزىپە ۋە ئىش-ھەرىكەتنى ئۆزىڭىز تاللايدىغان بىر خىزمەت ئورنىنى ئىزدەڭ. سىز مۇستەقىللىق ئاتا قىلىدىغان شەرت-شارائىتتىن ناھايىتى ياخشى ھوزۇرلىنىسىز. قىلغان ئىشىڭىزنى باشقىلار كۆرەلەيدىغان بىر مۇھىتتا ئىشلارنى ئەڭ ياخشى قىلىسىز. شۇڭا سىزنى مەركەز قىلىدىغان پۇرسەتلەرنى ئىزدەڭ. نامسىز ئىش قىلىشقا مەجبۇرى بولىدىغان ئىشلاردىن ئۆزىڭىزنى تارتىڭ.
(33) ئىستراتېگىيىلىك بولۇش (Strategic)
باشقىلارغا قارىغاندا سىز ھەر خىل تەسىرلەرنى جىق ئېنىق كۆرەلەيسىز. مۇشۇ ئىقتىدارىڭىزدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىڭىزنىڭ مەسئۇلىيەت دائىرىسىنى تەپسىلىي پىلانلاپ چىقىڭ. سىزنىڭ كېيىنكى نۇقتىغا يېتىپ بارغاندا نېمە ئىش قىلىش كېرەكلىكى ھەققىدە تەييارلىقىڭىز بار بولغاندىلا، ئاندىن بىر ئىشنىڭ سىزنى نەگە ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى بىلىشىڭىزنىڭ قىممىتى بار بولىدۇ. ئۆزىڭىزنىڭ بىر ئىنتايىن لاياقەتلىك مەسلىھەتچى ئىكەنلىكىنى ئەتىراپىڭىزدىكىلەرگە بىلدۈرۈڭ. باشقىلار «بۇ ئىشقا ھېچ قانداق ئامال يوق» دېگەن يەكۈنگە كېلىپ بولغان بىر ۋاقىتتا، سىز ئۇلارغا توغرا يولنى كۆرسىتىپ بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنى مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتۈرەلەيسىز.
(34) باشقىلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش (Woo)
سىز يېڭى ئادەملەر بىلەن تونۇشۇپ، ئۇلارنىڭ سىزنى ياخشى كۆرۈشىنى قولغا كەلتۈرۈشنى ياخشى كۆرىسىز. ناتونۇش ئادەملەر سىزنى قورقۇتالمايدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ناتونۇش ئادەملەر سىزنى روھلاندۇرۇۋېتىشىمۇ مۇمكىن. ئۇلار سىزنى جەلب قىلىدۇ. سىزنىڭ ئۇلارنىڭ ئىسمىنى بىلگىڭىز، ئۇلاردىن سوئال سورىغىڭىز، ھەمدە ئورتاق قىزىقارلىق تېمىلارنى تېپىپ، ئۇلار بىلەن بىر پاراڭ باشلاپ، شۇ ئارقىلىق ئۇلار بىلەن مۇناسىۋەت ئورناتقىڭىز كېلىدۇ. بەزى كىشىلەر پاراڭلىشىدىغان گەپلەر تۈگەپ كېتەرمىكىن، دەپ ئەنسىرەپ، سىز بىلەن بىر پاراڭ باشلاشتىن ئۆزىنى ئېلىپ قاچىدۇ. ئەمما سىز ئۇنداق قىلمايسىز. سىزنىڭ قىلىدىغان گېپىڭىز تۈگەپ قالىدىغان ئىشلار ئانچە يۈز بەرمەيدۇ، ئۇنىڭ ئەكسىچە، سىز ناتونۇش ئادەملەر بىلەن بىر پاراڭ باشلاشنى ياخشى كۆرىسىز. بۇنىڭ سەۋەبى، سىز جىم-جىتلىقنى بۇزۇپ، باشقىلار بىلەن بىر مۇناسىۋەت باشلاش ئارقىلىق بىر خىل قانائەت ھېس قىلىسىز. ئاشۇنداق بىر مۇناسىۋەتنى باشلىغاندىن كېيىن، سىز ناھايىتى خوشاللىق بىلەن ئۇنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئۆز يولىڭىزغا ماڭىسىز. سىز ئۈچۈن يەنە ئۇچرىشىدىغان يېڭى ئادەملەر، قىلىدىغان يېڭى ئىشلار، ئارىلىشىدىغان يېڭى كىشىلەر توپى بار. سىزنىڭ دۇنيارىڭىزدا ناتونۇش ئادەم يوق، پەقەتلا سىز تېخى كۆرۈشۈپ باقمىغان ناھايىتى كۆپ دوستلىرىڭىزلا بار.
ھەر كۈنى نۇرغۇن كىشىلەر بىلەن ئۇچرىشىدىغان خىزمەتتىن بىرىنى تاللاڭ. يەرلىك تەشكىلاتلارغا كىرىڭ، ھەر خىل جەمئىيەتلەرگە سەييارە ئىش قىلىپ بېرىڭ، ھەمدە سىز ياشاۋاتقان جايدىكى تەسىر دائىرىسى كەڭ كىشىلەر بىلەن دوست بولۇڭ.
ئوتتۇز-تۆت تۈرلۈك تۇغما تالانتنىڭ چۈشەندۈرۈلىشى شۇنىڭ بىلەن ئاخىرلاشتى. تۆۋەندە مەن بۇ 34 تۈرلۈك تالانتنى تىزىپ، ئۇلارغا قىسقىچە ئىزاھات بېرىپ ئۆتىمەن. سىز يۇقىرىدىكى مەزمۇنلارنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن، پەقەت تۆۋەندىكى تىزىملىككە بىر قېتىم قاراش چىقىش بىلەنلا بۇ 34 تۈرلۈك تالانتنى ئېسىڭىزگە ئالالايسىز.
6. 34 تۈرلۈك تالانت تىزىملىكى
1. نەتىجە چىقارغۇچى: قىلغان ئىشىنى مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتۈرۈش (Achiever)
2. قوزغاتقۇچى: كىشىلەرنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش (Activator)
3. ماسلىشىشچانلىق: يېڭى ياكى يېڭى ئۆزگەرگەن ئەھۋاللارغا ماسلىشىش ئۈچۈن ئۆزگىرىش ياكى ئۆزگەرتىلىش ئىقتىدارى (Adaptability)
4. ئانالىتىك: ناھايىتى كۈچلۈك ئانالىز قىلىش ئىقتىدارى (Analytical)
5. ئورۇنلاشتۇرغۇچى: بىر خىل ئالاھىدە تەرتىپ ياكى مۇناسىۋەتتە ئورۇنلاشتۇرۇش، پىلانلاش ياكى تەييارلاش (Arranger)
6. ئېتىقاد: مەلۇم مىقداردىكى يادرولۇق قىممەت قاراشلىرىغا ئىگە بولۇش (Belief)
7. قوماندانلىق قىلىش: مەسئۇلىيەتنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشقا ماھىر بولۇش (Command)
8. ئالاقىلىشىش: باشقا بىر ئادەم ياكى باشقا بىر ئادەم توپى بىلەن ئاغزاكى ۋە يازما شەكىلدە ئالاقە ياكى مۇناسىۋەت قىلىش ئىقتىدارى (Communication)
9. رىقابەت: باشقىلارنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىش ئىقتىدارى (Competition)
11. بىردەكلىك: ھەممە ئادەملەرگە بىردەك-باراۋەر مۇئامىلە قىلىش (Consistency)
12. ئارقا كۆرۈنۈش: بۈگۈننى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۆتمۈشكە قاراش (Context)
13. مۇلاھىزە قىلىش ياكى سالماقلىق: ئېھتىياتچانلىق ۋە سەگەكلىك، كىشىلەرگە ئانچە سىر بەرمەسلىك (Deliberative)
14. تەرەققىي قىلدۇرغۇچى: باشقىلاردىكى يوشۇرۇن كۈچلەرنى بايقاپ، ئۇلارنى مۇۋەپپەقىيەتلىك قىلىشقا تىرىشىش (Developer)
15. ئىنتىزامچانلىق: پىلانلىق ۋە تۈزۈملىك ئىش ئېلىپ بېرىش، ئىشلارنى ناھايىتى يۇقىرى دەرىجىدىكى توغۇرلۇق بىلەن قىلىش (Discipline)
16. ئورتاقلىق: ئەتىراپىدىكى كىشىلەرنىڭ روھىي ھالىتىنى توغرا بايقاپ، چۈشەنچە ۋە ھېسسىيات جەھەتتە ئۇلار بىلەن ئورتاقلىشىش (Empathy)
17. زېھنىنى مەركەزلەشتۈرۈش—فوكۇس: ئۆزى ئۈچۈن نىشان تۇرغۇزۇپ، ئۇنى ئۆزى ئۈچۈن كومپاس قىلىش (Focus)
18. خىيالچان: كەلگۈسىدىكى ئىشلارنى مۆلچەرلەش ۋە پەرەز قىلىشقا قادىر كېلىش (Futuristic)
19. قوشۇلۇش: تۇيغۇ ۋە پىكىردە باشقىلار بىلەن بىردەك بولۇش ياكى باشقىلارغا قوشۇلۇش (Harmony)
20. ئىدىيەخۇمار: ھەر خىل ئىدىيىلەرگە مەستانە بولۇش (Ideation)
21. ئىچىگە ئالغۇچى: ئىمكانىيەتنىڭ بېرىچە كۆپرەك كىشىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىش (Includer)
22. خاسلىقنى ساقلاپ قېلىش: ئادەمنىڭ ئۆزگىچە سۈپەتلىرىگە ھەيران قېلىش، كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرگە ئەھمىيەت بېرىش (Individualization)
23. كىرگۈزۈش: ھەر خىل ئۇچۇر ۋە نەرسىلەرنى يىغىپ، كېيىن ئىشلىتىش ئۈچۈن ساقلاپ قويۇش (Input)
24. ئەقلىي پائالىيەتچانلىق: تەپەككۇر ۋە باشقا روھىي پائالىيەتلەرنى ياخشى كۆرۈش (Intellection)
25. ئۆگەنگۈچى: يېڭى بىلىملەرنى ئۆگىنىشنى ئىنتايىن ياخشى كۆرۈش (Learner)
26. ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزگۈچى: ھەر بىر ئىشتا ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىقىش، ئىش ئۈنۈمى ياكى نەتىجىنى ئىمكانىيەتنىڭ بېرىچە ئەڭ يۇقىرى چېكىگىچە ئۆستۈرۈش ياكى چوڭايتىش (Maximizer)
28. مۇناسىۋەتلەشكۈچى: ئىمكانقەدەر كۆپرەك ئادەملەر بىلەن تونۇشۇش ۋە ئارلىشىشنى ياخشى كۆرۈش (Relator)
29. مەسئۇلىيەتچانلىق: ئۆز ئىشىغا باشتىن-ئاخىر ئىگە بولۇش (Responsibility)
30. ئەسلىگە كەلتۈرگۈچى : مەسىلە ھەل قىلىشنى ياخشى كۆرۈش (Restorative)
31. ئۆز-ئۆزىگە كاپالەتلىك بېرىش: ئۆز ئارتۇقچىلىقلىرىغا نىسبەتەن چوڭقۇر ئېتىقاد ۋە ئىشەنچكە ئىگە بولۇش (Self-Assurance)
32. مۇھىملىق: ئېتىراپ قىلىنغان مۇھىم ئادەم ۋە داڭلىق ئادەم بولۇشنى ئىستەش (Significance)
33. ئىستراتېگىيىلىك بولۇش: ئىستراتېگىيىلەرگە باي بولۇش، قالايمىقانچىلىقلار ئىچىدىن ئەڭ ياخشى يولنى تېپىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇش (Strategic)
زىيان ئازايتىش سىياسىتى
زىيان ئازايتىش سىياسىتى ئاممىنىڭ تۈرلۈك سالامەتلىك سىياسەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ تۈرلۈك سىياسەتلەر ئوخشاش بولمىغان ئىنسانىي قىلمىش ۋە ئىشلارنىڭ زىيىنىنى ئازايتىشنى پىلانلايدۇ. مەيلى قانۇنلۇق ياكى قانۇنسىز بولسۇن، بۇ پائالىيەتلەرنىڭ جىسمانىي ۋە ئىجتىمائىي نەتىجىلىرى زىيان ئازايتىش سىياسىتى ئارقىلىق ئازايتىلىدۇ. بۇ سىياسەتلەر يەنە ئوخشاش بولمىغان قىلمىشلارغا قارىتا ئوخشىمايدىغان ۋەزىيەتلەردە كونترول قىلىنىدۇ: مەسىلەن كۆڭۈل ئېچىشتىكى زەھەر ئىشلىتىلىش ياكى جىنسى پائالىيەت قاتارلىقلار.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
7. ئاخىرقى سۆز
ئەبۇ تالىب
نەسەبى
عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن إلياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
ھەممە ئادەم مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشنى ئويلايدۇ. مەلۇم بىر ئىشتا مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشنى ئۆزىڭىزنىڭ غايىسى قىلىپ تاللاش ئانچە قىيىن ئەمەس. بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نەرسە «غايە تىكلەشنىڭ 10 ئۆلچىمى» بولۇپ، مەن ئۇ 10 ئۆلچەمنى بىر ئايرىم ماقالىدە مەخسۇس چۈشەندۈردۈم. لېكىن، ئاشۇ ئىشتا مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش، ياكى ئاشۇ غايىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن قانداق ئىشلارنى قىلىش، قەدەمنى قانداق ئېلىش، قايسى شەرتلەرنى ھازىرلاش كېرەكلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش ئانچە ئاسان ئىش ئەمەس. بولۇپمۇ ھازىر ئوتتۇرا ياكى ئالىي مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ياشلار ئۈچۈن تېخىمۇ شۇنداق. مەن 2007-يىلىدىن بۇرۇن مۇۋەپپەقىيەتشۇناسلىق ھەققىدىكى ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىنى بايان قىلىدىغان بىرەر كىتاب ياكى ئىلمىي ماقالىلەرنى ئوقۇپ باقمىغان ئىدىم. شۇنداق بولسىمۇ، بۇنىڭدىن تەخمىنەن 29 يىل بۇرۇن، يەنى 1982-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە، ئۆزەمنىڭ شۇ ۋاقىتتىن بۇرۇنقى سەرگۈزەشتىلىرىمگە ئاساسەن، مۇۋەپپەقىيەتنىڭ مۇنداق بىر تەڭلىمىسىنى تۈزۈپ چىققان ئىدىم:
مۇۋەپپەقىيەت = تالانت + تىرىشچانلىق + پۇرسەت
زىيان ئازايتىش سىياسىتى
يىڭنە ئالماشتۇرۇش پروگراممىلىرى
بەزى زەھەرلەر ئوكۇل سېلىش ئارقىلىق ئىشلىتىلىدۇ. بەزى دۆلەتلەردە يىڭنىلەر پەقەت رېتسېپ ئارقىلىق تارقىتىلىدۇ. يىڭنىلەرنىڭ كەڭ تارقىلىشى چەكلەنگەن يەرلەردە خېروئىن ۋە باشقا زەھەر ئىشلەتكۈچىلەر دائىم ئوكۇللار ۋە يىڭنىلەرنى ئورتاق ئىشلىتىدۇ. شۇڭلاشقا ئوخشاش بىر يىڭنە ئادەتتە بىر قېتىمدىن كۆپرەك ئىشلىتىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن ئەيدىز ۋە جىگەر ياللۇغىدەك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ئاسانلا بىر ئىشلەتكۈچىدىن باشقا بىر ئىشلەتكۈچىگە مەينەت يىڭنىلەر ۋە ئوكۇللاردىكى بۇلغانغان قان ئارقىلىق يۇقىدۇ. زىيان ئازايتىش سىياسىتى بويىچە بولغاندا پاكىز ئوكۇللار ۋە يىڭنىلەر دائىم مەۋجۇت بولىشى زۆرۈر. مەيلى دورىخانىلاردا ياكى يىڭنە ئالماشتۇرۇش پروگراممىسىدا تەمىنلەنگەن بولسۇن، ئۇ ھەقسىز ئالماشتۇرۇلىدۇ. يىڭنە تەمىنلەش چەكلەنگەن جايلارغا قارىغاندا يىڭنىلەر يېتەرلىك دەرىجىدە تەمىنلەنگەن جايلارنىڭ ئەيدىز يۇقۇم نىسپىتى بەكرەك تۆۋەن بولىدۇ.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
2007-يىلى يازغان «مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يېڭى تەڭلىمىسى» دېگەن ماقالىدە، مەن يۇقىرىدىكى مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسىنىڭ 2-نۇسخىسىنى ئوتتۇرىغا قويدۇم:
ئەبۇ تالىب
نەسەبى
ئابدۇللاھ بىن ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم بىن ئابدۇمانناڧ بىن قۇسەي بىن كىلاب بىن مۇرراھ بىن كەئب بىن لۇئەي بىن غالىب بىن ڧىھر بىن مالىك بىن ناسىر بىن كەنانە بىن خۇزەيمە بىن مۇدرەكە بىن ئىلياس بىن مۇزار بىن نىزار بىن مۇئەد بىن ئادنان.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
مۇۋەپپەقىيەت = (پۇرسەت + تەلەي) x (ئىقتىدار + تىرىشچانلىق) + تالانت + يۈكسەك قىزىقىش
زىيان ئازايتىش سىياسىتى
نازارەت قىلىنىدىغان ئوكۇل بېكەتلىرى
نازارەت قىلىنىدىغان ئوكۇل بېكەتلىرى ياكى زەھەر ئىشلىتىش ئۆيلىرى قانۇنلۇق ماقۇللانغان ۋە تېببىي جەھەتتىن نازارەت قىلىنىدىغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق زەھەر ئىشلىتىشتىكى ئاممىۋى ئاۋارىچىلىق ئازايتىلىدۇ. نازارەت قىلىنىدىغان ئوكۇل بېكەتلىرى ئىشلەتكۈچىلەر ئۈچۈن پاكىزە ۋە بېسىمسىز جاي تەمىنلەيدۇ. بۇ جايلار ئادەتتە كىشىلەرنى پاكىز ئوكۇللار، زەھەرلەر توغرىسىدا مەلۇماتلار، ئاساسىي ساغلاملىق ساقلاش بىلىملىرى، داۋالاش ۋە ئۇمۇمىي ياردەم ئۇچۇرلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بەزىدە بۇ جايلاردا يەنە مەسلىھەتچىلەرمۇ تەمىنلىنىدۇ. بۇ پروگراممىلارنىڭ كۆپىنچىسى قانۇنسىز زەھەرلەرنىڭ سېتىش-سېتىۋېلىنىشىنى چەكلەيدۇ.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
بۇ يەردىكى «x» كۆپەيتىش بەلگىسىدۇر. ئۇ ماقالىنى توردا ئېلان قىلغاندىن كېيىن، بەزى ئوقۇرمەنلەر مەندىن ئۇ تەڭلىمىنى تۈزۈپ چىقىشقا نېمە تۈرتكە بولغانلىقىنى سورىدى. مەن ئۇلارغا مۇنداق دەپ جاۋاب بەردىم:
ئەبۇ تالىب
قاراڭ
ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
نەقىل:
زىيان ئازايتىش سىياسىتى
پەرۋىشلەپ داۋالاش
بەزى دۆلەتلەردە خېروئىن ئارقىلىق داۋالاش رېتسېپى خېروئىن ئىشلەتكۈچىلەرگە تەمىنلىنىدۇ، چۈنكى بۇ تۈرلۈك پەرۋىشلەپ داۋالاش ئارقىلىق خېروئىننىڭ قانۇنسىز تەرەپلىرى ئازايتىلىدۇ. بۇنىڭ شەخس ھەم جەمئىيەت نوقتىسىدىن نۇرغۇن پايدىلىق تەرەپلىرى بار. بۇ پروگراممىلار ئالاھىدە جىنايەت ئۆتكۈزۈش، تۈرمىگە قاماش، ۋە ساقلىق ساقلاشنىڭ تەننەرخىنى زور دەرىجىدە ئازايتىدۇ. شۋېتسارىيەدە خېروئىن ئارقىلىق پەرۋىشلەپ داۋالاش دۆلەتنىڭ ساقلىق ساقلاش سىستېمىسىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ دۆلەتتە نۇرغۇن مۇشۇنداق مەركەزلەر جايلاشقان. شۋېتسارىيەنىڭ بۇ تۈردىكى پروگراممىسى ئۇتۇقلۇق ھېسابلىنىدۇ. 2008-يىلى مىللىي سايلامدا %68 خەلق بۇ پروگراممىنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن ئاۋاز بەردى.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
مەن 1976-يىلىدىن 78-يىلىغىچە يېزىدا قايتا تەربىيە ئېلىۋاتقاندا، ھېچ قانداق قىممىتى يوق بىر ئادەم ئىدىم. كۈنىگە 10 سائەت ئەتىراپىدا ئىشلىگەن بولساممۇ، ماڭا بىر پۇڭمۇ پۇل بەرمەيتتى. مېنىڭ ئىشلىشىم پەقەت ھەر كۈنى قوسىقىمنى تويغۇزۇپ، شۇ ئارقىلىق ھاياتىمنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، شۇنداقلا ئىككى يىلدىن كېيىن بىر ئىشچى ياكى خىزمەتچىلىك خىزمىتىگە ئېرىشىش ئۈچۈن ئىدى. ئۇ چاغدا بىرەر جاننىڭ ئانچە قىممىتى يوق ئىدى. ئەگەر مەن ئۆزەم چېنىقىۋاتقان كوناشەھەر (ھازىرقى ئونسۇ) ناھىيىسى بىلەن ئاقسۇ شەھىرى ئوتتۇرىسىدىكى 10 كىلومېتىر يولنى پىيادە بېسىش جەريانىدا بىرەر ۋەقەگە ئۇچراپ ئۆلۈپ قالغان بولسام، ئۆز ئاتا-ئانام ۋە تۇغقانلىرىم مېنى ئىزدىگەندىن باشقا، يول بويىدا ياتقان مېنىڭ ئۆلۈكۈمنى كۆرگەن كىشىلەر مېنىڭ كىم ئىكەنلىكىمگە پەرۋامۇ قىلىپ قويمايتتى. مېنىڭ كىم ئىكەنلىكىم، نېمە سەۋەبتىن ئۆلۈپ كەتكەنلىكىم بىرەر گېزىت خەۋىرىگىمۇ يارىمايتتى.
ئەبۇ تالىب
قاراڭ
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
1978-يىلى 1-ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەندىن كېيىن، مەن ئۆزۈم ئۈچۈن مۇنداق ئىككى پرىنسىپ تۈزدۈم. بىرىنچى، ئۆتۈلگەن دەرسلەرنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ياخشى ئۆگىنىش. ئىككىنچى، ماڭا بېرىلگەن قوشۇمچە ۋەزىپىلەرنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ياخشى ئىشلەش. مۇشۇنداق قىلىپ ئىككى يىل ئۆتكەندىن كېيىن، مەن ئۆزۈم بۇرۇنقىدىن ئانچە ئۆزگىرىپ كەتمىگەن بولساممۇ، مېنىڭ قىممىتىم پۈتۈنلەي ئۆزگەردى. مەن ئارقا-ئارقىدىن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ رەئىسى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، ئاپتونوم رايونلۇق ياشلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى، ۋە مەملىكەتلىك ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرگە تەيىنلەندىم. بېيجىڭگە ئايروپىلان بىلەن يىغىنغا بارىدىغان بولدۇم. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى گېزىتى، شىنجاڭ گېزىتى، ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى، شىنجاڭ رادىئو ئىستانسىسى، شىنجاڭ ياشلار جورنىلى ۋە جۇڭگو خەلق گېزىتى قاتارلىق تەشۋىقات ئاپپاراتلىرىدا كەڭ تەشۋىق قىلىندىم. بۇ تەشۋىقلەردە ئېيتىلغان نەرسىلەر راس ئىدى. ئاساسەن مېنىڭ قانداق قىلىپ ئوقۇشتا ئەلا كېتىۋاتقانلىقىم، قانداق قىلىپ ئۆزلىكىمدىن ئىنگلىز تىلى ئۆگىنىۋاتقانلىقىم، ھەم قانداق قىلىپ ئوقۇغۇچىلار خىزمىتىنى ياخشى ئىشلەۋاتقانلىقىم توغرىسىدا ئىدى. شۇنىڭ بىلەن پۈتۈن جەمئىيەت، بولۇپمۇ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلار، ماڭا يۈكسەك دەرىجىدە ھۆرمەت قىلدى. مېنى ئىنتايىن قەدىرلىدى. مەن تۇرىۋاتقان ياتاق مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ ئىشخانىسى بولۇپ، ئۇ ئىشخانا بىر ئوقۇش بىناسىنىڭ ئىچىدە ئىدى. مەن بەزىدە ھاجەتخانىغا بارسام، مېنىڭ كېلىۋاتقىنىمنى كۆرگەن بەزى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار مېنىڭ تېخى خېلى يىراقتا ئىكەنلىكىمگە قارىماي، ھاجەتخانىغا كىرمەي، مېنى ئالدىدا كىرسۇن، دەپ ساقلاپ تۇراتتى. مەن ئۇلارنىڭ بۇنداق قىلىپ كېتىشىنى قىلچىمۇ ياقتۇرمايتتىم. ئۇلارنىڭ بۇنداق قىلىشىنى مەن پەقەت ئۇلارنىڭ ماڭا كۆرسەتكەن ھۆرمىتى، مېنى قەدىرلىشى، دەپ چۈشىنەتتىم. داۋاملىق ھاياجان ۋە خوشاللىق ئىچىدە ئۆتەتتىم. تۇرۇپ-تۇرۇپ كۆزۈمدىن تەسىرلىنىش ياشلىرى چىقىپ تۇراتتى.
زىيان ئازايتىش سىياسىتى
تابلىتكا تەكشۈرۈش
بەزى زەھەرلەردە (مەسىلەن ئئامفېتامىندەك زەھەرلەر) ئېغىرلىقنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئارىلاشمىلار قېتىلىدۇ. زىيان ئازايتىش سىياسىتى بويىچە تابلىتكا تەكشۈرۈش زىياننى ئازايتالايدۇ. مەسىلەن گوللاندىيەدە ۋە باشقا دۆلەتلەردە تابلىتكىلار خۇرۇچ ۋە ساپلىق ئۈچۈن تەكشۈرۈلىدۇ. بۇ تەكشۈرۈشلەر دىسكوخانىدا ياكى تەجرىبىخانىلاردا قىلىنىدۇ. ئاندىن كېيىن ئىشلەتكۈچىلەر بىخەتەررەك قارار قىلالايدۇ. ياۋرۇپادىكى بەزى تەشكىلاتلار 1992-يىلىدىن بۇيان تابلىتكا تەكشۈرۈش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
شۇنىڭ بىلەن ئويلىنىشقا باشلىدىم: بۇ نېمە ئۈچۈن؟ ئالدىنقى ئىككى يىل ئىچىدە ئەركىن سىدىقتىن ئىبارەت بىر ئادەم بولۇش سۈپىتىم بىلەن مەندە ھېچ قانچە ئۆزگىرىش بولمىدى. لېكىن مېنىڭ قەدرى-قىممىتىمدە غايەت زور ئۆزگىرىش بۇلۇپ كەتتى. بۇ نىمە ئۈچۈن؟ بۇرۇنقى مەن بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ھازىرنىڭ نېمىسى ئوخشىمايدۇ؟
ئەبۇ تالىب
قاراڭ
ئەلى بىننى ئەبى تالىپ
زىيان ئازايتىش سىياسىتى
'ئاممىۋى جىنسىي مائارىپ
نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئۆسمۈرلەر مەكتەپلەردە جىنسىي مائارىپ تەربىيىسى ئوقۇيدۇ. ياشلار بەزىدە جىنسىي مۇناسىۋەت قىلغاچقا زىيان ئازايتىش سىياسىتى بويىچە بۇ پروگراممىلاردا كوندوم ۋە باشقا ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش سايمانلىرىنى ئىشلىتىش توغرىسىدا ئوقۇتۇش ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ خىل پروگراممىلار تاسادىپى ھامىلىدارلىق ۋە جىنسىي مۇناسىۋەت ئارقىلىق كېسەل يۇقۇشنى ئازايتىش(مەسىلەن ئەيدىز) قاتارلىقلاردا ئۆز رولىنى ئىسپاتلاۋاتىدۇ. جىنسى ھەۋەسنى چەكلەش تەدبىرى ئوخشاش پايدا ئېلىپ كەلمەيدۇ.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
مېنىڭ قىسقىچە تەرجىمالىمنى ئوقۇپ باققان ئوقۇرمەنلەرنىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، مەن ھازىرغىچە ئىنتايىن كۆپ ئىسسىق-سوغۇقلۇقنى ئۆز بېشىمدىن ئۆتكۈزۈپ باقتىم. بىر كەمبەغەل بالا، دېھقان، ئىشچى، ئوقۇغۇچىلار كادېرى، ئالىي مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى، تەتقىقاتچى، ئىنجىنىر ۋە مۇتەخەسسىس قاتارلىق نۇرغۇن روللارنى ئېلىپ باقتىم. شۇنداق بولغاچقا، بۇ قېتىم مەن ئۈچۈن «ئارتۇقچىلىقلارنى تاپقۇچى» دېگەن كىتابنى ئوقۇپ چۈشىنىش، ھەمدە 34 تۈرلۈك تالانتنى ئۆزۈمگە باغلاپ، مەندە ئۇلاردىن قايسىلىرى بار، قايسىلىرى يوق ئىكەنلىكىنى بايقىۋېلىش ئانچە تەسكە توختىمىدى. لېكىن، ئەگەر سىز ئوتتۇرا ياكى ئالىي مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان بىر ئوقۇغۇچى بولسىڭىز، مەزكۇر ماقالىنى بىر قېتىم ئوقۇش بىلەنلا ئۆزىڭىزدىكى تالانتلارنى تولۇق ۋە توغرا بايقىۋېلىشىڭىز ئانچە ئاسانغا توختىماسلىقى مۇمكىن. سىز ئۈچۈن ئۆزىڭىزنى بىر مەزگىل كۈزىتىش، تەكشۈرۈش ۋە تەھلىل قىلىشقا توغرا كېلىشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا ئەگەر سىز بىر قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۆزىڭىز ئۈچۈن بىرەر كەسىپ تاللىيالمىسىڭىز ھەرگىزمۇ ئۆزىڭىزنى ئەقىلسىز چاغلىماڭ. ئامېرىكىدىكى ئالىي مەكتەپلەر مانا مۇشۇنداق ئەھۋالنى كۆزدە تۇتۇپ، يېڭى قوبۇل قىلىنغان ئوقۇغۇچىلارغا «ئۆز كەسپىنى جاكارلىمىغان ئوقۇغۇچى» دېگەن بىر كاتېگورىيىسىنى چىقارغان. يەنى، سىز پەقەت مەكتەپنىلا تاللاپ، كەسىپنى بېكىتمەي تۇرۇپلا بىر ئالىي مەكتەپكە كىرەلەيسىز. مەكتەپكە كىرىپ، دەسلەپكى 2 يىل ئومۇمىي دەرسلەرنى ئوقۇش جەريانىدا سىز ئوخشىمىغان كەسىپلەرنىڭ دەرسلىرىنى ئاڭلاپ بېقىپ، ئۆزىڭىزنىڭ نېمىگە قىزىقىدىغانلىقىڭىز، ۋە ئۆزىڭىزدە قانداق تالانتلارنىڭ بارلىقىنى بايقايسىز. ئاندىن دەسلەپكى 2 يىللىق ئوقۇشنىڭ ئاخىرىدا ئۆزىڭىزگە بىر كەسىپنى تاللاپ، ئالىي مەكتەپتىكى قالغان ئىككى يىل ۋاقىتتا ئاشۇ كەسىپتە ئوقۇيسىز. گەرچە مۇشۇنداق بىر جەرياننى تاللايدىغانلار ئالىي مەكتەپكە يېڭىدىن كىرگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ پەقەت تەخمىنەن 10-20 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلسىمۇ (بۇ مېنىڭ شەخسىي پەرىزى)، ئامېرىكىدىكى ياشلار ئۈچۈن مانا ئاشۇنداق بىر تاللاش مەۋجۇت. ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن بۇنداق تاللاش پۇرسەتلىرى يوق. شۇنداق بولسىمۇ مەن يۇقىرىقى ئەھۋاللارنى بۇ يەردە تىلغا ئېلىپ ئۆتۈشنى مۇۋاپىق كۆردۇم. يەنى، تەرەققىي قىلغان ئەللەردىكى ياشلار ئۈچۈنمۇ ئۆزىنىڭ قىزىقىشى بىلەن ئۆزىدىكى تالانتلارنى بايقاش ئۈچۈن مەلۇم جەريان كېتىدۇ.
زىيان ئازايتىش سىياسىتى
ئەيدىز بىمارلىرىنى كەمسىتىش
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ئەيدىز بىمارلىرىنى كەمسىتىش ئېغىر مەسىلە بولماقتا. ئاڭلىق بولماسلىقتىن نۇرغۇن كىشىلەر ئەيدىزنىڭ قانداق يۇقۇشىنى بىلمىگەچكە، بەزى كىشىلەر تۇغقانلىرىدىن ئۆزىنى ئەپقاچىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئەيدىز بىمارلىرى خىزمەت تېپىشتا كەمسىتىلىشكە ئۇچرايدۇ. زىيان ئازايتىش سىياسىتى بويىچە كىشىلەرگە ئەيدىزنىڭ ئۇنداق ئاسان يۇقمايدىغانلىقى چۈشەندۈرىلىدۇ.
ئۆزىڭىزدىكى بارلىق تالانتلارنى بايقىۋېلىڭ
سىز مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش ئۈچۈن، ئۆزىڭىزنىڭ تۇغما تالانتلىرىغا توغرىلاپ، ئۆزىڭىز قىزىقىدىغان بىر كەسىپنى تاللىشىڭىز كېرەك. مەلۇم مىقداردىكى كىرىمگە ئېرىشىپ، جېنىڭىزنى بېقىپ ياشىشىڭىز، ياكى بولمىسا باي بولىشىڭىز ئۈچۈن پۇل تاپقىلى بولىدىغان بىر كەسىپنى تاللىشىڭىز كېرەك. ئۆز مىللىتىڭىزگە تۆھپە قوشۇپ، شۇ ئارقىلىق ئۆمرىڭىزنى مەنىلىك ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن بىر قىممىتى بار كەسىپنى تاللىشىڭىز كېرەك. بىر قىممىتى بار كەسىپنى تاللاشتا سىزنىڭ ئېتىقاد تالانتىڭىزنىڭ رولى بەك چوڭ بولۇپ، ھازىر ئۇيغۇرلار بۇ تالانتقا ئىنتايىن قاتتىق ئېھتىياجلىق. بۇلاردىن باشقا، مەن ئەسكەرتىپ قويۇشنى مۇۋاپىق كۆرگەن يەنە بىر ئىش شۇكى، مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش بىلەن بەخىتلىك بولۇش بىر ئىش ئەمەس. بىز ئامېرىكىدا كەسىپتە ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان، ئەمما تۇرمۇشتا ۋەيران بولۇپ، ئازراقمۇ بەخىتلىك بولالمىغان كىنو ئارتىسلىرى ۋە ناخشىچىلارنىڭ ھېكايىلىرىنى داۋاملىق ئاڭلاپ تۇرىمىز. شۇڭلاشقا ئاتا-ئانىلار پەرزەنتىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولىشىنى كۆزلەپ، ئۇنىڭغا بىرەر كەسىپنى تەكلىب قىلغان ياكى مەجبۇرلىغان ۋاقتىدا، «بالام مۇشۇ كەسىپ بىلەن ئۆزىنى بەخىتلىك ھېس قىلالارمۇ؟» دېگەن سوئالنىمۇ سوراپ قويغىنى ياخشى. مەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ يۇقىرىدىكى كەسىپكە ئائىت ھەر خىل مۇناسىۋەتلەرنى توغرا بىر تەرەپ قىلىشىدا مەزكۇر ماقالىنىڭ بەلگىلىك ياردىمى بولۇشىنى ناھايىتىمۇ ئۈمىد قىلىمەن.
‏
خەمىت ھېمىت
پىروفېسسور خەمىت ھېمىت 1960-يىلى 5-ئاينىڭ 3-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ چېرا ناھىيەسىدە تۇغۇلغان.باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى بۆرتالا شەھىرىدە تاماملىغاندىن كېيىن،1978-يىلى 10-ئايدىن 1983-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتى جۇغراپىيە فاكۇلتېتىنىڭ جۇغراپىيە فاكۇلتىتىنىڭ تەبىئىي جۇغراپىيە كەسپىدە تولۇق كۇرستا ئوقۇپ،باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن مەزكۇر فاكۇلتېتتا ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان.1993-يىلى 9-ئايدىن 1996-يىلى 7-ئايغىچە جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيەسى شىنجاڭ ئېكولوگىيە ۋە جۇغراپىيە تەتقىقات ئورنىدا ئوقۇپ، ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.1996-يىلى 9-ئايدىن 2000-يىلى 7-ئايغىچە جۇڭگو پەنلەر ئاكادىمىيەسى جۇغراپىيە تەتقىقات ئورنىدا ئوقۇپ،دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. پروفېسسور خەمىت ھېمىت ئىلگىرى كېيىن بولۇپ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى بايلىق ۋە مۇھىت ئىلمى ئىنىستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇئاۋىن مۇدىرى،شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى،شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مەكتەپ مۇدىرى بولغان.2010-يىلى 12-ئايدا شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى،شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
پىروفېسسور خەمىت ھېمىتنىڭ تەتقىقات يۆنىلىشى ئاساسلىقى بوستانلىق ئېكولوگىيەلىك مۇھىتىنىڭ ئۆزگىرىشى،تۇپراقنىڭ قۇملىشىشى ۋە شورلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش،قۇرغاق رايونلارنىڭ سۇ بايلىقىدىن سىجىل پايدىلىنىش،يەرئاستى سۈيىنىڭ دىنامىكلىق ئۆزگىرىشى،قۇرغاق رايونلاردىكى كۆل ۋە سۇلۇق يەرلەرنىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك كىلىمات ئۆزگىرىشكە بولغان ئىنكاسى قاتارلىق ساھەلەرگە چېتىلىدۇ.ئۇ ئۆزى ئىشلىگەن تەتقىقات تۈرلىرى ۋە ئېرىشكەن تەتقىقات نەتىجىلىرى ئاساسىدا ،دۆلەت ۋە ئىچى سىرتىدىكى نۇقتىلىق ئىلمىي ژۇرناللاردا 170پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلغان بولۇپ،بۇنىڭ ئىچىدە 10پارچىدىن ئارتۇق  SCIئىلمىي ماقالىسى ژۇرناللىرىدا ئېلان قىلىنغان.ئۇ يەنە ئۆزى باش بولۇپ  《خەنزۇچە-ئۇيغۇرچە جۇغراپىيە لۇغىتى》 نى نەشر قىلدۇرغان ۋە كەسىپداشلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ 《شىنجاڭ جۇغراپىيەسى》 ناملىق كىتابنى تۈزگەن.
2014-يىلى 11-ئاينىڭ 8-كۈنى قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيەسىدە خىزمەت ئۈستىدە ۋاپات بولغان.
ئاممىۋى ساھە
ئىنگلىز تىلىدىكى ئاممىۋى ساھە(public shpere) دېگەن سۆز گېرمان تىلىدىكى Öffentlichkeit دېگەن سۆزدىن تەرجىمە قىلىنغان. بۇ سۆز ئاممىغا ياكى جامائەتكە ئۇچۇق ۋە ئاممىۋى دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ.
ئىنسانغا نىسبەتەن ئىككى خىل پائالىيەت سورۇنى بار. بىرى، شەخسىي ساھە؛ يەنە بىرى ئاممىۋى ساھە. ئۆيىمىز ياكى دوستلار ئارىسىدىكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىمىز شەخسىي ساھەيىمىزدە يۈز بىرىدۇ. ”ئاممىۋى ساھە“ بولسا، مەيدانلار، مەكتەپ، دوختۇرخانا، كۇچا، كۇتۇپخانا… دېگەندەك جامائەتكە ئورتاق بولغان يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئىنسان ھاياتىدىكى ئاممىۋى ساھە ۋە شەخسىي ساھەنىڭ بىر-بىرىدىن پەرقلىنىشى پەقەت يېقىنقى زاماندا ئوتتۇرىغا چىققان ھادىسىلەرنىڭ بىرى ئىدى.
”ئاممىۋى ساھە“ ھەققىدىكى تەتقىقاتلار 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرىلىرى ۋە 21-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا مۇھىم ئورۇنغا ئۆتۈشكە باشلىغان ئىدى. ”ئاممىۋى ساھە“ ئۇقۇمى تۇنجى بولۇپ 1962-يىلى گېرمانىيەلىك پەيلاسوپ ۋە جەمئىيەتشۇناس يۈرگىن خابېرماس(Jürgen Habermas ’s)نىڭ ”ئاممىۋى ساھەنىڭ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشى“(The structural transformation of the public sphere) دېگەن كىتابىدا قوللىنىلغان ۋە شەرھلەنگەن. ئەمما، بۇ كىتاب 1989-يىلى ئىنگلىزچىگە تەرجىمە قىلىنغان ئىدى. چۈنكى، ئۆز ۋاقتىدا خابېرماسنىڭ ئاممىۋى ساھە ھەققىدىكى تەتقىقاتى كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى ئانچە تارتىپ كەتمىگەن ئىدى.
”ئاممىۋى ساھە“ ئانگېلۇس-ساكسۇن مەدەنىيىتىگە تەۋە كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىدا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بولۇپمۇ يېقىنقى ئىككى ئەسىردە ئاممىۋى ساھە بۇ مەدەنىيەت تۈركۈمىگە تەۋە كىشىلەرنىڭ جامائەت پىكىرى(public opinion舆论 ) ۋە خەلق ھوقۇق(popular sovereignty人民主权) چۈشەنچىسىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان ئىدى. ئانگېلۇس-ساكسۇن مەدەنىيىتىگە تەۋە كىشىلەر يېقىنقى زامان تارىخىدا، ئاممىۋى ساھەلەردە جەمئىيەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلىرىنى تالاش-تارتىش قىلغان. بۇ ئارقىلىق ھازىرقى زامان مىللىي دۆلەتنىڭ سىياسىي قۇرۇلمىسىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە مۇكەممەللىشىشىگە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان ئىدى. ئۇيغۇرلاردا چايخانا مەدەنىيتى مەۋجۇت بولغىنىدەك، ياۋروپالىقلار ئۈچۈن قەھۋەخانا ۋە ئاممىۋى مەيدان(广场)لار كىشىلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى تالاش-تارتىش قىلىدىغان سورۇنىغا ئايلانغان ئىدى.
ئاممىۋى ساھە غەرب مەدەنىيىتىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، كىشىلەرنىڭ باراۋەر، ئەركىن ھالدا ئۆزىنىڭ ئىدىيەلىرىنى ئالماشتۇرۇش، ئىجتىمائىي مەسىلىلەر ھەققىدە تالاش تارتىش قىلىش، دېموكراتىيەنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەش قاتارلىق جەھەتلەردە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ كەلگەن ئىدى. ياۋروپا تارىخىدا، كىشىلەر قاچانكى، دېموكراتىيە ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەردىن رازى بولمىسا، ئاممىۋى ساھەلەر(ئاممىۋى مەيدان، چوڭ كۇچا، تارىخىي ئورۇن…) قاتارلىقلاردا يىغىلىشىپ نامايىش قىلىشقان ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىرادىسىنى بىلدۈرگەن ئىدى. بۇنىڭ بىلەن ھاكىمىيەت بىلەن خەلق ئارىسىدا ئاممىۋى ساھە ئارقىلىق قوش يۆنىلىشلىك مۇناسىۋەت قۇرۇلغان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن ياۋروپانىڭ دېموكراتىك ۋە ئەركىن سىياسىي مەدەنىيتى مىسلىسىز گۈللىنىشكە ئېرىشكەن. ئەلۋەتتە، بۈگۈنكى كۈندە ياۋروپادا ئىجتىمائىي جەھەتتىن پاراۋان، سىياسىي جەھەتتىن ئەركىن، مەدەنىيەت جەھەتتىن ئېچىۋېتىلگەن بىر ئىجتىمائىي كەيپىياتنىڭ شەكىللىنىشىدە ئاممىۋى ساھەنىڭ ئوينىغان رۇلى ئىنتايىن مۇھىم ئىدى.
ئاممىۋى ساھە شەخسىي ئىنساننى جامائەت ئىچىگە سۆرەپ كىرگەن مۇھىم بىر فىزىكىلىق پۈتۈنلۈك(physical entity) ۋە ئۇچۇقلۇق(openness) ھېسابلىنىدۇ. غەرب تارىخىدا 19-ئەسىرلەرگىچە كەلگەن ۋاقىتلاردا شەخسىي ساھە بىلەن جامائەت سورۇنلىرى بىر-بىرىدىن ئايرىلمىغان ئىدى. بۇ دېگەنلىك، كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتى بىلەن شەخسىي ھاياتى بىر پۈتۈنلۈككە ئىگە ئىدى. بۇ تارىخقا كەلگۈچە زامانىۋى مەنىدىكى دۆلەت ۋە ئىقتىسادىي ئاپپاراتلار بارلىققا كەلمىگەن بولغاچقا، كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك ھايات سورۇنى ناھايىتى چەكلىك ئىدى. زامانىۋى مائارىپ پۇرسەتلىرى، ئىقتىسادىي پۇرسەتلەر ۋە ئۆزىنى ئىپادىلەيدىغان مەدەنىيەت مۇھىتلىرى كەمچىل ئىدى. بىراق، يېقىنقى زامان ئۆزگىرىشلىرى كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىدا ئاممىۋى ساھە بىلەن شەخسىي ساھەنىڭ بارلىققا كېلىشىنى ئىلگىرى سۈردى.
ئاممىۋى ساھە ئانگېلۇس-ساكسۇن مەدەنىيتىدە ئون سەككىزىنچى ئەسىرنىڭ باشلىرى ئاستا-ئاستا بىخ سۈرۈشكە باشلىغان ۋە ئون توققۇزىنچى ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە بىلىنىشكە باشلىغان ئىدى. ئەمەلىيەتتە، ئاممىۋى ساھەنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى غەرب ئىقتىساد ۋە سىياسەت تارىخىدا بۇرژۇئازىيەنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى. چۈنكى، ئاممىۋى ساھەنى ئوتتۇرىغا چىقارغان ئىجتىمائىي قاتلام بولسا، بايلار سىنىپى ئىدى.
ئاممىۋى ساھە غەرب تارىخىدا ئۇزاق تارىخقا ئىگە. بىز قەدىمكى يۇنان پەيلاسوپلىرىنىڭ بىر يەرگە توپلىشىۋېلىپ ئۇچۇق شەكىلدە باشقىلار بىلەن دىئالوگلاشقانلىقلىرىنى بىلىمىز. ئەڭ دەسلەپكى ۋە ئىپتىدائىي ئاممىۋى ساھە دەل يۇنانلىقلار ئارىسىدا كۆرىلىدۇ. يۇنان پەيلاسوپلىرى ئۆزىنىڭ شەرىپى ئۈچۈن شەخسىي يەرلەردە كوللېكتىپ مۇنازىرىلەرنى ئېلىپ باراتتى. ئەمما، يۇنانلىقلاردىكى بۇ خىل ئەنئەنە كىيىنكى كۈنلەردە ئۈزۈلۈپ قالغان ئىدى. ئانگېلۇس-ساكسۇن مەدەنىيتىنىڭ ئوتتۇرا ئەسىر زامانىدا(6-15) ئاممىۋى ساھە پەقەت ھاكىمىيەتنىڭ كۈچ كۆرسىتىش سورۇنىغا ئايلانغان بولۇپ، ئىلگىرى ۋاقىتتىكىدەك دىيالوگ شەكلىنى يوقاتقان ئىدى.
گېزىت قاتارلىق مەتبۇئا بۇيۇملىرىنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ ئاممىۋى ساھەدىكى كىشىلەر پەقەت مەسىلىلەرنى ئوقۇيدىغان ۋە ئۆزى بىلەن مۇنازىرە قىلىدىغان ئەنئەنىنى يېتىلدۈرگەن ئىدى. بۇ ۋاقىتتا، پاسسىپ ئوقۇرمەن بارلىققا كەلدى. جەمئىيەتتە ئاكتىپ ھالدا دىئالوگىلىشىش ئازايدى.
19-ئەسىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئاممىۋى ساھەدە قۇرۇلمىسىدا ئۆزگىرىش يۈز بېرىشكە باشلىدى. چۈنكى بۇ ۋاقىتتا زامانىۋى مىللىي دۆلەت ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى. زامانىۋى دۆلەت ھەممە ئىشلارغا چات كېرىيتتى. مەسىلەن، بالىلارنىڭ تەربىيەلىنىشى، ئەمگەك كۈچى، پاراۋانلىق، ساغلاملىق، بىخەتەرلىك… دېگەندەك.
ئاممىۋى ساھە دەسلەپتە پەيدا بولغان چاغدا، دۆلەت ۋە ئىقتىسادنىڭ چەكلەش كۈچىدىن يىراق ئىدى. بىراق، مىللىي دۆلەتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ۋە كاپىتالىستىك ئىقتىسادنىڭ راۋاجلىنىشى بىلەن ئاممىۋى ساھە ئاساسەن يوقالدى. چۈنكى، بۇ چاغدا ئاممىۋى ساھە ئاللىقاچان دۆلەتنىڭ كونترول قىلىشىغا ئۇچرىغان؛ كىشىلەر ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىشقا ئوتتەك ئىشتىياق باغلىغان ئىدى.
بۈگۈنكى كۈندە، ئىنتېرنېت ئاممىۋى ساھەنىڭ يەنە بىر ئۆزگەرگەن شەكلىگە ئايلاندى. كىشىلەر ئىنتېرنېت مۇھىتىدا ئىجتىمائىي مەسىلىلەرگە بولغان چۈشەنچىلىرىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ.
تارىختا ئانگېلۇس-ساكسۇن مەدەنىيتى راۋاجلاندۇرغان ئاممىۋى ساھە پەقەت مەلۇم بىر جۇغراپىيەلىك رايون بىلەن چەكلىنىپ قالغان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە، دۆلەت ھالقىغان ئاممىۋى ساھە ئۇقۇمى ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ خىل خەلقئارالىق ئاممىۋى ساھەلەر يەرشارىلىشىش ۋە ئىنتېرنېتنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى. كىشىلەر ئۆزى ياشاۋاتقان رايوندىكى جەمئىيەتنىڭ مەسىلىلىرىنى ئەمەس، بەلكى ئۆزىدىن يىراق بىر رايوندىكى ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى تالاش-تارتىش قىلالايدىغان ۋە مۇنازىرە قىلالايدىغان بولدى. مەسىلەن، تەكلىماكاننىڭ بىر بۇرجىكىدە ياشاۋاتقانلار ئامېرىكىدا يۈز بەرگەن ۋەقەلەرنى تالاش-تارتىش قىلالايدۇ. بۇ دەل، مەلۇم جۇغراپىيەلىك ئۇرۇن ئىچىدىكى مەسىلىلەرگە بولغان دىيالوگ مەدەنىيتىنىڭ ماكان ۋە زامان چەكلىمىسىگە ئۇچرىمايدىغان خەلقئارالىق مۇھىتلارغا يۆتكىلىشى ئىدى.
مەيلى ئىنتېرنېت بولسۇن ۋە مەيلى ئەمەلىي فىزىكىلىق ئاممىۋى ساھە بولسۇن، بۈگۈنكى كۈندە بىخەتەرلىك مەسىلىسى ئەڭ مۇھىم مەسىلە ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى، ئىنتېرنېت ھېچقانداق شەكىلدە ئىشەنچلىك نەرسە ئەمەس. ئىنتېرنېت كىشىلەرنىڭ شەخسىي سىرلىرىنى ئەڭ ئوڭاي شەكىلدە تارقىتىدىغان مەۋھۇم مەيدان. چۈنكى، بۈگۈن كىشىلەر بارغان-كەلگەن يېرىدىن تارتىپ ھېس-تۇيغۇ ۋە ئويلىرىغىچە ئىنتېرنېتتا بەھرىلىنىدۇ.
سىياسەت بىلىملىرىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئاممىۋى ساھەنىڭ تەرەققىياتى قاتنىشىچان دېموكراتىيە(participatory democracy)نىڭ تەرەققىياتىنى ئۆلچەيدىغان ئەڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچتۇر. تۈركىيەنى مىسالغا ئالايلى. تۈركىيە تارىخىدا جۇمھۇرىيەت قۇرۇلغاندىن بۇيان، ھازىرغا قەدەر نەچچە قېتىملىق قانۇنىي خاراكتېردە ياغلىق چەكلەش ھادىسىسى يۈز بەردى. بۇ ئارقىلىق دىندار ئاياللار(ھىجاپلانغان ۋە ياغلىق چەككەن)نىڭ ئاممىۋى ساھە(مەكتەپ، خىزمەت ئورنى…) قاتارلىقلارغا كىرىشى چەكلەندى. ئەمما، بۈگۈنكى كۈندە، ئا ك پ پارتىيەسىنىڭ يېتەكچىلىكىدە تارىخىدىكى چەكلىمە پۈتۈنلەي چىقىرىپ تاشلاندى. بۇ ئەلۋەتتە، تۈركىيە تارىخىدىكى دېموكراتىك ئاتموسفېرانىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنىڭ ئىسپاتى، ئەلۋەتتە.
ئۇيغۇرلار، چايخانىلاردا كىشىلەر بىر-بىرى بىلەن دىئالوگلاشقان، پىكىرلەشكەن ياكى ئۇچۇر ئالماشتۇرغان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە ئاممىۋى چايخانىلار زامانىۋى چايخانىلارغا ئۇرۇن بەردى. زامانىۋى چايخانىلارنىڭ بېزىلىشى كۆركەم، ئىستېمالى يۇقىرى بولغاچقا، پەقەت جەمئىيەتنىڭ يۇقىرىغا قاتلىمىغا تەۋە كىشىلەرلا چايخانا مەدەنىيتىدىن بەھرىلىنەلەيدۇ. بۇ نۇقتىدا زامانىۋى چايخانا مەدەنىيتىمىز پەقەت يۇقىرى ئىستىماللىق كىشىلەر ئۈچۈن ھازىرلانغان سورۇندىن ئىبارەت. بۇنداق بولغاندا، جەمئىيەتنىڭ ئوتتۇرا ۋە تۆۋەن قاتلاملىرىدىكى كىشىلەر بۇ خىل مەدەنىيەتتىن بەھرىلىنىش ھوقۇقى ئىقتىساد سەۋەبى بىلەن چەكلىمىگە ئۇچرايدۇ. زامانىۋى چايخانا مەدەنىيتىمىز ئەمەلىيەتتە ئىقتىسادىي باراۋەسىزلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەڭ روشەن رايونلارنىڭ بىرىگە ئايلىنىپ قالماقتا. ئەلۋەتتە چايخانىلاردىن باشقا، يەنە ئىلمىي يىغىلىش، چاي ۋە مەشرەپ سورۇنلىرىمىزدىكى دىيالوگ ئەنئەنىسى ئاساسەن ئۈزۈلدى.
سەئىد ئىبنى زەيد
سەئىد ئىبنى زەيد (سَعِيْدُ بنُ زَيْدِ بنِ عَمْرِو بنِ نُفَيْلٍ العَدَوِيُّ القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەئىد ئىبنى زەيد ئىبنى ئەمر ئەلئەدەۋىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇلئەئۋەر). (ھ. بۇرۇن 22 – ھ. 51 / م. 600 – 671) جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابە (ئەشەرەئى مۇبەششەرە) نىڭ بىرى. ئىسلامنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدىلا مۇسۇلمان بولغان ۋە نۇرغۇن غازاتلارغا قاتناشقان كاتتا زات.
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى 2019-يىلى 4-ئاينىڭ 20-كۈنى ۋاشىڭتوندا ئېچىلغان پەۋقۇلئاددە يىغىندا تۈزۈتۈلۈپ، ماقۇللانغان.
كىرىش سۆز
بۇ ئاساسىي قانۇن 1949-يىلى 10-ئايدا تاجاۋۇزچى خىتاي كوممۇنىست ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىۋېلىنغان ۋەتىنىمىز تۇپراقلىرىدىن چەتئەلگە چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولغان شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلارنىڭ ئورتاق مىللىي ئىرادىسى بىلەن تۈزۈپ چىقىلدى.
ئۇشبۇ ئاساسىي قانۇن شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلاتلىرىنىڭ مىللىي مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشىنى كاپالەتلەندۈرۈشنى ۋە ھۆررىيەتكە
ئېرىشكەندىن كېيىن دۆلىتىمىزنىڭ ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك سىياسىي تۈزۈمى ۋە يولىنى كۆرسۈتۈپ بېرىشنى مەخسەت قىلىدۇ.
بىرىنچى بۆلۈم
دۆلەت ئىسمى، دۆلەت تۈزۈمى، دۆلەت بايرىقى، دۆلەت گېربى، دۆلەت گېمىنى، مىللىي مارشى، دۆلەت تىلى، دۆلەت دىنى ۋە پايتەختى
1. ماددا: دۆلەت ئىسمى: شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى.
دۆلەت ئىسمى تالاش-تارتىشلارغا يېپىق. شېھىتلەرنىڭ قانلىرى ۋە جانلىرى بەدىلىگە قويۇلغان دۆلەت ئىسمىدىن باشقا ئىسىم تەكلىپ قىلىش، باشقا ئىسىم بىلەن ئاتاش بىردەك قانۇنغا خىلاپ قىلمىش ھېساپلىنىدۇ. دۆلەت ئىسمى تاكى مۇستەقىللىق ئەسلىگە كەلگەنگە قەدەر مۇشۇ پېتى قالۇدۇ.
2. ماددا: دۆلەت تۈزۈمى: دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىدىغان، ئىجتىمائىي بىر پۈتۈن قانۇن دۆلىتىدۇر. شەرقىي تۈركىستان دۆلىتىنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى، مىللەتنىڭ بىرلىكىنى پارچىلاشقا بولمايدۇ ۋە يول قويۇلمايدۇ.
3. ماددا: دۆلەت بايرىقى. ئاي-يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق.
4. ماددا: دۆلەت گېربى. ھىلال ئاينىڭ ئوڭ ۋە سول تەرىپىدە توققۇزدىن مارجان بولغان ۋە مارجانلارنىڭ يىپى ھىلالنىڭ ئاستىدا باغلانغان؛ ھىلالنىڭ ئوتتۇرىسىدا ھۆسنىخەت بىلەن يېزىلغان «بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم»، ھىلالنىڭ ئىككى ئۇچى ئارىسىدىكى بوشلۇق ئۈچ يۇلتۇز بىلەن تۇتۇشۇپ گويا بىر چەمبەر ھاسىل قىلغان بىر شەكىلدىن ئىبارەتتۇر. دۆلەت گېربىدىكى ئون سەككىز مارجان — شەرقىي تۈركىستاندا ياشىغان ئون سەككىز تۈرك قەبىلىسىنىڭ سىمۋولىدۇر. ئۈچ يۇلتۇز بولسا تارىختا شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان كۆك تۈرك، ئۇيغۇر ۋە قاراخانىلار دۆلەتلىرىنىڭ سىمۋولىدۇر.
5. ماددا: دۆلەتنىڭ ئىستىقلال ۋە مىللىي مارشلىرى دۆلەتنىڭ ئىستىقلال مارشى 1933-يىلى مەمتىلى ئەپەندى تەرىپىدىن يېزىلىپ، ئاھاڭغا سېلىنغان، شەرقىي تۈركىستانلىقلار تەرىپىدىن ئوقۇلغان «قۇرتۇلۇش يولىدا» ناملىق شېئىردۇر. دۆلەتنىڭ مىللىي مارشى — مەمتىلى ئەپەندىنىڭ «تارىختىن ئەۋۋەل بىز ئىدۇق، تارىختىن سوڭرە يەنە بىز» دېگەن شېئىرىدۇر.
6. ماددا: دۆلەت تىلى، دىنى ۋە پايتەختى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت تىلى ئۇيغۇر تۈركچىسىدۇر. قازاق ۋە قىرغىز تۈركچىسى مىللىي تىل قاتارىدا قوللۇنۇلۇدۇ.
دىنى ئىسلامدۇر. دۆلەت باشقا دىنلارغىمۇ ھۆرمەت قىلىدۇ، قوغدايدۇ، ھەرخىل دىنىي ھوقۇقلارغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
دۆلەتنىڭ پايتەختى — ئۈرۈمچى.
7. ماددا: ئاساسىي قانۇننىڭ يوقۇرىدا يېزىلغان 1-،2-،3-،4-، 5-، 6- ماددىلىرى ھەرقانداق شارائىتتا ئۆزگەرتىلمەيدۇ ۋە ئۆزگەرتىشكە تەشەببۇس قىلىنمايدۇ.
ئىككىنچى بۆلۈم
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى
8. ماددا: 2004-يىلى 9-ئاينىڭ 14-كۈنى ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ پايتەختى ۋاشىڭتوندا قۇرۇلغان سۈرگۈندى ھۆكۈمەت، ۋەتىنىمىز تاجاۋۇزچى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قولىدىن ئازات بولغانغا قەدەر شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە ۋاكالىتەن ھوقۇق يۈرگۈزىدىغان، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بىردىن-بىر ھوقۇقلۇق ئورگان بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. 9. ماددا: شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ ئاساسىي ۋەزىپىسى — دۇنيادىكى بارلىق دېموكراتىيىنى، ھەققانىيەتنى، تېنچلىقنى سۆيۈدىغان، كىشىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىدىغان دۆلەتلەر، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى باشچىلىقىدىكى بارلىق خەلقارالىق تەشكىلاتلار، خەلقارادىكى كىشىلىك ھوقۇق ئوگانلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئۇلارنىڭ ياردىمىنى قولغا كەلتۈرۈپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى تاجاۋۇزچى كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتى يۈرگۈزۈۋاتقان دۆلەت تېرورىغا قارشى كۆرەشكە تەشكىللەش، ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت.
10. ماددا: دۆلەت رەئىسى، مۇئاۋىن رەئىس، پارلامېنت رەئىسى، مۇئاۋىن رەئىسى، باش مىنىستېر، مۇئاۋىن باش مىنىستېرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يەتتە كىشىلىك شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ «ئالىي رەھبەرلىك ھەيئىتى» قۇرۇپ چىقىلىدۇ. بۇ ئالىي رەھبەرلىك ھەيئىتى، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ پائالىيەتلىرىگە نازارەتچىلىك قىلىدىغان ۋە يول كۆرسۈتىدىغان، موھىم قارارلارنى ئېلىشقا ھوقۇقلۇق ئالىي رەھبەرلىك ئورگىنى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
11. ماددا: ئالىي رەھبەرلىك ھەيئىتى، يىلدا بىر قېتىم، زۆرۈر تېپىلغاندا دۆلەت رەئىسىنىڭ تەكلىۋى بىلەن خالىغان يەرگە جەم بولۇپ، دۆلەت ۋە ھۆكۈمەتكە مۇناسىۋەتلىك بارلىق مەسىلىلەر، قارارلار، بايانلارنىڭ ئەمەلىيلىشىش ئەھۋالى، ھۆكۈمەت ۋە ھۆكۈمەت ئەزالىرىغا ئائىت بارلىق مەسىلىلەر ھەققىدە مۇزاكىرە قىلىپ، كۆپ سانلىق ئاۋاز بىلەن قارارلار چىقىرىدۇ. بۇ قارارلارنى باش مىنىستېر قانۇن سۈپىتىدە ئىجرا قىلىدۇ.
12. ماددا: شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ مىنىستېرلىرى باشمىنىستېرنىڭ قول ئاستىدا مىنىستېرلار كابېنتى بولۇپ تەشكىللىنىدۇ. مىنىستېرلار كابېنتىدا ھۆكۈمەت پروگراممىلىرىغا خىلاپلىق قىلغان مىنىستېرلار خاتالىقىنىڭ جىددىيىتىگە قاراپ، ئۈچ قېتىمغىچە ئاگاھلاندۇرۇلۇدۇ. (بەزى جىددىي خاتالارغا ئاگاھلاندۇرۇش ئەمەس، بىرىنچى قېتىمدىلا جازا بېرىلىدۇ) بۇ ئاگاھلاندۇرۇشلارغا ئىتىبار قىلمىغان تەقدىردە مىنىستېرلار كابېنتىنىڭ قارارى ۋە دۆلەت رەئىسىنىڭ تەستىقى بىلەن باش مىنىستېر تەرىپىدىن كابېنتتىن چىقىرىلىدۇ.
13. ماددا: ھۆكۈمەتنىڭ مىنىستېرلار كابېنتى يىلدا بىر قېتىم ياكى ئىككى قېتىم يىغىلىش ئۆتكۈزۈپ، ھۆكۈمەت پروگراممىلىرىنىڭ ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىدىن باش مىنىستېر ۋە كابېنتقا دوكلاد سۇنۇدۇ ۋە ئالى رەھبەرلەر ھەيئىتىنىڭ قارارى ۋە ھۆكۈمەت پروگراممىلىرىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشنىڭ چارە-تەدبىرلىرىنى مۇزاكىرە قىلىپ بېكىتىدۇ.
ئۈچىنچى بۆلۈم
شەرقىي تۈركىستاننىڭ پارلامېنت سايلىمى ۋە ۋەتەنداشلىق
14. ماددا: مىللەت ۋەكىللىرى ئىككى ياكى ئۇندىن ئارتۇق نامزات كۆرسۈتۈش ئارقىلىق پارلامېنتقا بىر رەئىس ۋە مۇئاۋىن رەئىس، بىر باش كاتىپ، ئىككى كاتىپنى پارلامېنت ئەزالىرى ئىچىدىن تۆرت يىللىق مۇددەت ئۈچۈن كۆپ سانلىق ئاۋاز بىلەن سايلاپ چىقىدۇ.
ھەرقايسى رايونلاردىن دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلانغان ۋەكىللەردىن تەشكىللەنگەن پارلامېنت — ئالاھىدە ئەھۋاللاردىن سىرت ھەر تۆرت يىلنىڭ بىرىنچى يىلىنىڭ 11-ئاينىڭ 10-كۈنى ئېچىلىپ، تۆرتىنچى يىلى 11-ئاينىڭ 11-كۈنى ئاخىرلىشىدۇ. پارلامېنت بۇ ئاساسىي قانۇننىڭ 17-، 18-، 19- ماددىلىرىغا ئاساسەن پارلامېنت ئەزالىرىنى سايلاپ چىقىپ، پارلامېنتنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈدۇ. 11-ئاينىڭ 12-كۈنى سايلانغان پارلامېنت ئەزالىرى قەسەم بېرىپ ۋەزىپە تاپشۇرۇۋالىدۇ.
ۋەتەن سىرتىدا پائالىيەت قىلىۋاتقان تەشكىلاتلاردىن مۇستەقىللىقتىن باشقا سىياسىي مەخسەتلەرنى غايە قىلىدىغان تەشكىلاتلارغا قاتناشقان ئادەتتىكى ئەزالار بۇ تەشكىلاتتىن ئىستىپا بېرىپ، مۇئەييەن بىر مۇددەت ئۆتمىگىچە، سىياسىي قاراشلىرى مۇستەقىللىققا ئۆزگەرمىگىچە مىللەت ۋەكىلى بولالمايدۇ. ۋەزىپە ئالغانلاردىن ۋەزىپە مۇددىتى ئىچىدە مىللىي مەنپەئەتكە قارشى جىددى خاتالىرى بولغانلار، تەشكىلاتتىن ئىستىپا بەرگەن تەقدىردىمۇ شەرقىي تۈركىستان پارلامېنتىغا مىللەت ۋەكىلى بولالمايدۇ
16. ماددا: دۆلەتنىڭ ئىشغال قىلىنىشى بىلەن مۇناسىۋىتى بولمىغان، دۈشمەنلەرگە ياكى تاجاۋۇزچىلارغا ياردەم بەرمىگەن، ئۇلارنى قوغداپ قالمىغان، تارىختىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاندا ياشاپ كېلىۋاتقان، خىتاي بولمىغان ھەرقانداق كىشى شەرقىي تۈركىستانلىق ھىساپلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىرتىدا ئۆزىنى شەرقىي تۈركىستانلىق دەپ ھىساپلىغان، شەرقىي تۈركىستاننى ئانا ۋەتىنىم دەپ تونۇيدىغان ھەرقانداق مۇھاجىر شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەبىئىي ۋەتەندىشى بولالايدۇ.
تۆرتىنچى بۆلۈم
پارلامېنت ئەزالىرى
17. ماددا: پارلامېنت — پارلامېنت ئەزالىرىدىن تەشكىل قىلىنىدۇ. پارلامېنت ئەزالىرىنى 18 ياشقا تولغان، ۋەتەننىڭ مۇستەقىللىقىغا كۆڭۈل بۆلۈدىغان، چەتئەللەردە ھازىرغىچە ۋەتەن مۇستەقىللىقى ئۈچۈن قولىدىن كەلگەن ھەرتۈرلۈك سىياسىي پائالىيەتلەرگە، ۋەتەنپەرۋەرلىك پائالىيەتلىرىگە ئاكتىپ قاتنىشىپ كېلىۋاتقان ھەربىر شەرقىي تۈركىستانلىق جىنسى پەرقىگە قارىماي دېموكراتىك ئۇسۇللار بىلەن ئاۋاز بېرىش ئارقىلىق سايلاپ چىقىدۇ. شەرقىي تۈركىستانلىقلار ياشاۋاتقان ھەر دۆلەتتىن ئەڭ كۆپ بولغاندا 10دىن مىللەت ۋەكىلى سايلىنىدۇ.
18. ماددا: ئەسكەر ۋە ساقچىلارنى ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان مۇددەتتە پارلامېنت ئەزالىقىغا سايلاشقا بولمايدۇ. ئەمما سايلام ۋاقتىدىن ئەڭ ئاز ئۈچ ئاي بۇرۇن ئىستىپا بېرىش شەرتى بىلەن ئۇلار سايلاش، سايلىنىش ھوقۇقىغا ئىگە بولالايدۇ.
19. ماددا: دۆلەت ئىچىدە ھەر ئاتمىش مىڭ نوپۇستىن بىر ئادەم پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ سايلىنىدۇ. سۈرگۈندى ھۆكۈمەت پارلامېنتى ئۈچۈن پارلامېنت ئەزالىرى ياشاۋاتقان دۆلەتلەردىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ نوپۇس سانىغا ۋە ئۇلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا ئاساسەن پارلامېنتنىڭ تەستىقى بىلەن قانۇنلاشقان بەلگىلىمىلەر بويىچە سايلىنىدۇ. ئەمما، سۈرگۈندى پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ سانى 60 كىشىدىن كۆپ بولماسلىقى كېرەك.
20. ماددا: پارلامېنت ئەزالىرى ئىچىدە ۋاپات بولغان ياكى ھەرقانداق سەۋەپ تۈپەيلى ۋەزىپىسىدىن ئايرىلغانلارنىڭ ئورنىغا پارلامېنتنىڭ قارارى بويىچە بەلگىلەنگەن مۇددەت ئىچىدە شۇ ۋەكىل تەۋەلىكىدىكى رايون تەرىپىدىن پارلامېنت ئەزالىرى تولۇقلاپ سايلىنىدۇ. ئەمما سۈرگۈندى پارلامېنتنىڭ ئەزاسى ۋاپات بولغان ياكى ئىستىپا بەرگەن تەقدىردە، شۇ پارلامېنت ئەزاسى تۇرۇشلۇق دۆلەتتىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئىچىدىن تولۇقلاپ سايلىنىدۇ.
بەشىنچى بۆلۈم
قانۇنلار ۋە قارارلار
21. ماددا: بارلىق قانۇنلار پارلامېنت تەرىپىدىن تۈزۈپ چىقىلىدۇ. بۇ قانۇنلار كۆپ سانلىق ئاۋاز بىلەن ماقۇللىنىدۇ. جۇمھۇر رەئىسنىڭ تەستىقىدىن كېيىن قانۇنلارنى ھۆكۈمەت ئىجرا قىلىدۇ.
22. ماددا: يۇقارقى قانۇن-نىزاملارنىڭ روھىغا ئۇيغۇن بارلىق ئىجرائى قارارلار ھۆكۈمەت تەرىپىدىن چىقىرىلىدۇ.
ئالتىنچى بۆلۈم
پارلامېنت ۋە دۆلەت ئارمىيىسى
23. ماددا: دۆلەت رەئىسى دۆلەت ئارمىيىسىنىڭ ئالىي باشقوماندانىدۇر.
24. ماددا: تېنچلىق مەزگىللىرىدە دۆلەت رەئىسى تەرىپىدىن كۆرسۈتۈلگەن ئەڭ تەجرىبىلىك، ئابرويلۇق، دۆلەت ئارمىيىسى ئىچىدە ھۆرمەتكە سازاۋەر ۋە ئىشەنچلىك بىر يوقۇرى دەرىجىلىك ئوفىتسېر دۆلەت ئارمىيىسىگە دۆلەت رەئىسىگە ۋاكالىتەن قوماندانلىق قىلىدۇ ۋە باشقوماندان قىلىپ تەيىنلىنىدۇ.
25. ماددا: پارلامېنت دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقىنى قوغداش ئۈچۈن ھەربىي سەپەرۋەرلىك، ئۇرۇش ئېلان قىلىش، دۆلەت مەنپەئەتىنى ئاساس قىلىش شەرتى ئاستىدا چەتئەللەر بىلەن بولۇدۇغان شەرتنامىلەرنى تۈزۈش ۋە ئىمزالاش ھوقۇقىنى كۆپ سانلىق ئاۋاز بىلەن ھۆكۈمەتكە بېرىدۇ.
يەتتىنچى بۆلۈم
دۆلەت رەئىسىنىڭ سايلىنىشى ۋە ھوقۇقلىرى
26. ماددا: شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق داۋاسىغا ئۆزىنى ئاتىغان، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن پىداكارلىق بىلەن ئىشلەيدىغان، مۇئەييەن دەرىجىدە مەدەنىيەت ساپاسى بولغان، پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ سايلانغان، ۋەتەنداشلار ئارىسىدا ھۆرمەتكە سازاۋەر، مىللىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ساقلىغان، 30 ياشقا تولغان، تۈرك نەسلىدىن بولغان ھەرقانداق شەرقىي تۈركىستانلىق ئىچىدىن سايلام ئارقىلىق دۆلەت رەئىسى سايلىنىدۇ ۋە سايلانغان دۆلەت رەئىسى قەسەم بىلەن ئۆز ۋەزىپىسىنى تاپشۇرۇپ ئالۇدۇ ۋە بۇ دۆلەت رەئىسى ئەڭ كۆپ ئىككى قېتىم سايلىنالايدۇ. (قوشۇمچە: «قەسەملەر»گە قاراڭ)
دۆلەت رەئىسى دۆلەت بىرلىكىنىڭ سىمۋولىدۇر. دۆلەت رەئىسى پارلامېنت تەستىقلىغان قانۇن، شەرتنامىلار، قارارنامىلەرنى ئىمزالايدۇ ياكى رەت قىلىدۇ، چەتئەللەرگە ئەلچىلەرنى تەيىنلەيدۇ ۋە چەتئەل ئەلچىلىرىنى قوبۇل قىلىدۇ. ئەدلىيە مىنىستىرىنىڭ تەكلىۋى بىلەن ئېغىر گۇناھلارنى كەچۈرۈم قىلىدۇ ياكى جازاسىنى يېنىكلىتىدۇ.
28. ماددا: دۆلەت رەئىسىنىڭ كېسەللىك، ساياھەت ياكى باشقا سەۋەپلەر بىلەن ۋەزىپىسىدىن ئايرىلغان مەزگىللەردە، پارلامېنت ئەزاسى بولغان مۇئاۋىن دۆلەت رەئىسى، دۆلەت رەئىسى خىزمەت ئورنىغا قايتىپ كەلگەنگە قەدەر دۆلەت رەئىسىنىڭ بارلىق ھوقۇقلىرىنى ئۈستىگە ئالۇدۇ ۋە يۈرگۈزۈدۇ. دۆلەت رەئىسى ۋاپات بولغان تەقدىردە، پارلامېنت تەرىپىدىن يېڭى دۆلەت رەئىسى سايلانغانغا قەدەر دۆلەت رەئىسىنىڭ ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. بۇ ماددا سۈرگۈندىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسى ئۈچۈنمۇ كۈچكە ئىگە بولۇدۇ.
29. ماددا: دۆلەت رەئىسى قانۇن-پىرىنسىپلارغا خىلاپ ھالدا ئۆز بېشىغا ھەركەت قىلىپ، پارلامېنتنىڭ ياكى ئالىي كېڭەشنىڭ قارارلىرى، پىكىرلىرىگە ھۆرمەت قىلماستىن خاتانى ئۈچ قېتىم تەكرارلىسا ئالى كېڭەشتىكىلەرنىڭ تەكلىپى ۋە پارلامېنتنىڭ ئاۋاز بېرىشى ئارقىلىق دۆلەت رەئىسىلىك ۋەزىپىسىدىن قالدۇرۇلۇدۇ. بۇنداق ھاللاردا مۇئاۋىن دۆلەت رەئىسىنىڭ مۇددەت تولغىچە ۋەزىپىنى ئۆتكۈزۈۋېلىشى ياكى يېڭىدىن دۆلەت رەئىسى سايلاپ چىقىشمۇ ئاۋازغا قويۇلۇپ بەلگىلىنىدۇ.
سەككىزىنچى بۆلۈم
باش مىنىستېرنىڭ سايلىنىشى ۋە ھوقۇقلىرى