cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئېتنومېتودولوگىيە
كۈندىلىك تۇرمۇشتا كىشىلەر ئىجتىمائىي رىئاللىق ھەققىدە مۇقەررەرلىشىشپ كەتكەن(taken for granted 理所当然) بىلىم ۋە چۈشەنچىلىرىدىن پايدىلىنىدۇ. مەسىلەن، كىشىلەر تاماق يىيىش، خىزمەت قىلىش، كوچا ئاپتۇبۇسىغا چىقىش، مەكتەپتە بېرىش، باشلىق بولۇش… قاتارلىق نۇرغۇن پائالىيەتلەرگە ھەيران قالمايدۇ. ئەكىسچە ھالدا، كۈندىلىك تۇرمۇشىدىكى ھەر خىل پائالىيەتلەرنى خۇددى شۇنداق بولۇشى كىرەكتەك، ھېچقانداق شۆبىھەلەنمەستىن قوبۇل قىلىدۇ ۋە داۋاملاشتۇرىدۇ. بولۇپمۇ، بۈگۈنكى زاماندا كىشىلەر ئوقۇش، خىزمەت قىلىش، پۇل تېپىش… دىگەندەك ئىشلار ھەققىدە ئويلىنىپ ئولتۇرماستىن ھەرىكەت قىلىدۇ ۋە پۈتۈن ئىنسانلارغا ئورتاق بولغان ھەرىكەت ئەندىزىسى ۋە ئوسۇلىنى قوللىنىدۇ. بۇ يەردىكى ئەنزىدە ياكى ئوسۇل بولسا ئېتنومېتودولوگلار تەتقىق قىلىماقچى بولغان نىشاندىن ئىبارەت.
كۈندىلىك تۇرمۇشتا كىشىلەر كۈپىنچە ھاللاردا ئورتاق بولغان مىتود ئىشلىتىدۇ. بۇدىگەنلىك ئەگەر بىر كىشى كۇچىدا يىقىلسا يىقىلغاننى كۆرگەن ئەتراپتىكى كىشىلەردە ھامان يىقىلغاننى يۆلەش خاھىشى بۇلىدۇ، يىقىلغۇچىدىمۇ كىشىلەرنىڭ يۈلىۋېلىشىنى ئۈمىد قىلىش بۇلىدۇ. ئەمما ھېچكىم يۈلىمىسە ۋە يۈلەيدىغان ئادەم بولمىسا ياكى يۈلىنىشنى خالىمىسا قانداق ئەھۋال كىلىپ چىقىشى مۇمكىن؟ جەمئىيەتشۇناسلارغا نىسپەتەن دەل مۇشۇنداق ئالاھىدە شارائىت، ئالاھىدە ۋاقىت ۋە ئالاھىدە ھادىسىلەر جەمئىيەتنى چۈشىنىشكە ياردەم بىرىدۇ. چۈنكى بۇنداق ئەھۋالدا بىز كىشىلەرنىڭ قانداق قىلىپ ئوڭۇشسىز ۋە ناچار مۇھتىنى ئوڭشاشنىڭ چارىسى ئۈستىگە باش قاتۇرىدىغانلىقى ۋە نورمال ئىجتىمائىي تەرتىپنى قانداق قىلىپ قايتا شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى بىلەلەيمىز. بۇ ئارقىلىق جەمئىيەتتە مەۋجۇت بۇلىۋاتقان ئىجتىمائىي تەرتىپنى چۈشەنگىلى بولىدۇ.
ئېتنومېتودولوگىيە تەتقىقاتى ئېمىل دۇركخېيىمنىڭ ئىجتىمائىي پاكىت ھەققىدىكى قاراشلىرىنى رەت قىلىدۇ.[3] ئېمىل دوركخيىمغا نىسپەتەن ئېيتقاندا ئىنساننىڭ تېىشىدىكى، يەنى ئادەمنىڭ سوبىكتىپ خىيالىدىن سىرت ھالدا ئىجتىمائىي پاكىت مەۋجۇت بولغان بۇلىدۇ. بۇ دىگەنلىك ئادەمنىڭ ھەرىكىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ھەرخىل ئاپاراتلار ۋە ۋەقەلەر كونكرتىنى ئىنسانغا تەسىر كۆرسىتىدۇ ۋە ئۇنىڭ پائالىيتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئەمما ئېتنومېتودولوگىيە تەتقىقاتچىلىرى دوركخيىمنىڭ يۇقاردىكى قارىشىنى رەت قىلىدۇ. ئۇلارغا نىسپەتەن ئېيتقاندا، ئادەمنىڭ ھەرىكىتى توختىماستىن ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ ياكى ئىنساننىڭ ھەرىكىتى بىر نوقتىدا توختاپ قالمايدۇ. ئىنسان ئۆزلۈكسىز تۈردە ئىجتىمائىي ھەرىكەتكە قاتنىشىدۇ. بۇ سەۋەپتىن ئىمىل دوركخيىمغا ئوخشاش ئىجتىمائىي پاكىتنى كۆرسەتمەك تەس، دەپ قارايدۇ. ئەلۋەتتە بۇ نوقتىدا ئېتنومېتودولوگلار ئوخشاشلا تالكوت پارسونىسنىڭ سىستىما نەزىرىيەسىگە قارشى چىقىدۇ.
ئېتنومېتودولوگىيە ئىنساننىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ھەرخىل ئالاقە، قارار چىقىرىش، بىر ئىشلارنىڭ سەۋەبىنى ئىزدەش… قاتارلىق ناھايتى نۇرغۇنلىغان ئىچكى دىتاللارنى ئۈزىنىڭ تەتقىقات ئوبىكتى قىلغان. بۇ نەزىرىدە دەسلەپتە ئېقىم بولۇپ شەكىللەنگەن ۋاقىتتا تىلشۇناسلاردىن ئىندىكىسكالىتي (indexicality)، يەنى گەرچە سۆزلەنگەن تىلنىڭ شەكلى ئوخشاش بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئوخشىمىغان كىشىلەرگە بىرىدىغان مەنىسىنىڭ ئوخشاش بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئىلمىي ئاتالغۇنى قوبۇل قىلغان. مەسىلەن، ”مەن ناھايتى ياخشى“ دىگەن جۈملە ئوخشىمىغان شارائىتلاردا ئوخشىمىغان دەرىجىدىكى مەنىلىلەرنى ئىپادىلەيدۇ. جەمئىيەتشۇناسقا نىسپەتەن بۇ جۈملىنىڭ ئومۇملاشقان مەنىسى ئەمەس، بەلكى مەلۇم بىر شارائىت ۋە ۋاقىتتىكى مەنىسى مۇھىم. چۈنكى بۇ جۈملىدىن بىز شۇ ۋاقىتتا ھەرىكەت ئىگىسىنىڭ ھەرىكىتىدىكى مەنىنى چۈشىنەلەيمىز. ئۇنىڭدىن باشقا ھادىسەشۇناسلاردىن (reflexivity)نى، پارسونىسنىڭ سىستىما نەزىرىيەسىدىن ئەزا(member) ئوقۇمىنى قوبۇل قىلغان.
ئېتنومېتودولوگىيەدە تەتقىقاتچى تەتقىقاتقا سىرتتىن ھېچقانداق نەرسە كۈتۈرۈپ كىرمەيدۇ. بۇ دىگەنلىك مەلۇم ھادىسە تەتقىق قىلىنىشتىن ئىلگىرى جەمئىيەتشۇناسلارنىڭ پىلان ۋە تەسەۋۋۇر تۈزىۋېلىشىنىڭ ئاساسى يوق. چۈنكى سىرتتىن ئېلىپ كەلگەن نەرسە ئەمەلىي رىئاللىقتا ئويغۇن ئەمەس، ئو پەقەت تەتقىقاتچىنىڭ كاللىسىدىكىلا بىر نەرسە. شۇڭا ھادىسە ئەمەلىي ئاساسەن تەتقىق قىلىنىشى، ئالدىن ئويلىشىۋېلىنغان مۇمكىنچىلىكلەر نەزەرگە ئېلىنماسلىقى كىرەك.
بۇ خىل مىتودنىڭ مەقسىتى كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئۈزى مۇقەررىرلەشتۈرىۋالغان(taken for granted) تۈزۈملەرنىڭ ھەرىكەت ھەققىدىكى جەريانىلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان بولۇپ، كىشىلەر دائىم پائالىيەتلىرىنى چۈشەندۈرىدۇ ۋە بۇ پائالىيەتلەردىكى مەنەنى ھىس قىلىدۇ.[4] بۇ مىتودقا ئاساسلانغاندا جەمئىيەت بىر خىل ئوبىكتىپ ھادىسىدۇر. شۇنداق بولغانىكەن كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشى ۋە ھاياتىمۇ دەل بۇ خىل ئوبىكتىپلىق ئۈستىگە قۇرۇلغان. كىشىلەر كۈندىلىك تۇرمۇشىدا باشقىلار بىلەن ئالاقە قىلغاندا نۇرغۇنلىغان قائىدىلەرگە بويسۇنىدۇ ۋە شۇنداقلا قارشى تەرەپنىڭ ئەھۋالىغا ئاساسەن ئۈزىنىڭ گەپ-سۈزى ۋە ھەرىكىتىنى تەڭشەيدۇ. كىشىلەر كۈندىلىك تۇرمۇشىدا نورمال ئالاقىنى ساقلاش ئۈچۈن بىر قاتار ئوسۇللارنى ئىشلەتكەن بۇلىدۇ. ئادەتتە بۇ ئوسۇللار نورمال ئەھۋلالدا كىشىلەر تەرىپىدىن پەرق ئىتىلمەيدۇ. ئەگەر كىشىلەرنىڭ ھەرىكەت ئوسۇلى ۋە سىتىراتىگىيىسى بۇزۇلسا، ئاندىن ئىجتىمائىي ئالاقىنىڭ قانداق قىلىپ قايتا قۇرۇلىدىغانلىقىنى بىلگىلى بۇلىدۇ. بۇ دىگەنلىك كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقىسىنى ساقلاپ قالىدىغان بىر ئىجتىمائىي تەرتىپ بۇلىدۇ. بۇ تەرتىپ كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى مەنىگە ۋە قېلىپقا ئىگە قىلىدۇ. دىمەك، شەخسىنىڭ ئىجتىمائىىي ئالاقە جەريانىدا ئىشىلىتىدىغان ئۇسۇللىرىنى بىلگەندىلا ئاندىن شەخسىنىڭ ھاياتىنى چۈشەنگىلى بۇلىدۇ. مەسىلەن، بىر ئوقۇتقۇچى دىھقان بۇلىۋېلىپ، دىھقانلار تۇپىغا قېتىلغاندىلا ئاندىن دىھقانلارنىڭ ھەقىقىي قىياپىتىنى بىلەلەيدۇ. تەتقىقاتچىمۇ ئالدىن بەلگىلىۋالغان پىلانى ۋە تەسەۋۋۇرى بۇيىىچە تەكشۈرۈش ئېلىپ بارسا ئۈزىگە كىرەكلىكلا ئوچۇرغا ئىگە بۇلىدۇ، بۇ ھەرگىزمۇ ئەمەلىي مەۋجۇت ئۇچۇرغا تەڭ ئەمەس.
فونكىسيە ئېقىمىدىكىلەرنىڭ نەزىرىدە نورم ۋە قىممەت-قاراشلار ئىنساننىڭ ھەرىكىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ، دەپ قارايدۇ. سىمۋوللۇق ئالاقە نەزىرىيەسىگە نىسپەتەن ئېيتقاندا، نورم ۋە قىممەت-قاراشلار ئۆز-ئارا ئالاقە ياكى تەسىرلىشىش جەريانىدا بارلىققا كىلىدۇ. ئېتنومېتولوگىيەچىلەرگە نىسپەتەن ئېيتقاندا، نورم ۋە قىممەت-قاراشلار مۇھىم ئەمەس. مۇھىمى، كىشىلەرنىڭ نورم ۋە قىممەت-قاراشقا تايىنىپ تورۇپ ئالاقە قىلىشى ۋە بىر-بىرىنى ئىسپاتلىشىدىن ئىبارەت.[5]
Harold Garfinkelتالكوت پارسۇنىسنىڭ ئوقۇغۇچىسى بولغان ۋە ئۇنىڭ ”بۈيۈك نەزىرىيە“ سىگە قارشى پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويغان. گەرچە پارسونىسنىڭ نەزىرىيەسىگە تولۇق قارشى چىقمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئوخشاشمىغان يول تۇتقان. Harold Garfinkelنىڭ قاراشلىرى كىيىنچە كوسىر تەرىپىدىن خىلى زور تەنقىدكە ئۇچرىغان.
ئېتنومېتولوگىيەچىلەرگە نىسپەتەن ئېيتقاندا، كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشتىن ھىس قىلغان مەنە ۋە قوللانغان ئۇسۇللىرى تۇلىمۇ مۇھىم. ۋەھالەنكى، كىشىلەر كۈندىلىك تۇرمۇشتا خىلمۇ-خىل ھايات شەكىللىرىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بۇنداق بۇلىشىدىكى سەۋەپ كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا قوللانغان ئۇسۇلى ۋە ھىس قىلغان مەنىسى ئوخشاش بولمايدۇ.
مەسىلەن، بىر سورۇنداناخشا كىچىلىكى بولدى، دەيلى. ناخشا كىچىلىگە كەلگەن ئادەملەرنىڭ ھەممىسى ناخشىچى تەرىپىدىن ئورۇندالغان ئوخشاش بىر نومۇرنى كۈرىدۇ. ئەمما ھەر بىر كىشىنىڭ نەزىرىدە ناخشا ھەققىدە ئوخشىمىغان تەسىرات ۋە تۇيغۇلار بولغان بۇلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئوخشاش بىر ناخشىچى بولسىمۇ، ئورۇنلارنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن بىلەت باھاسىمۇ ئوخشىمايدۇ ۋە پەرقلىق بۇلىدۇ. دىمەك، ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا ھەربىر كىشىنىڭ ھاياتىنى قامداش ئۈچۈن، ياشاش ئۈچۈن قوللانغان ئۇسۇللىرى قارىماققا ئوخشاشتەك قىلسىمۇ، ئەمما ھەر بىر كىشىنىڭ ئۈزىگە خاس ئىشلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇلى ۋە كۆز قارىشى بولغان بۇلىدۇ. تەتقىقاتچى دەل بۇ ئالاھىدىلكنى ئويلاشمىسا قىلغان تەتقىقاتى ئىشەنچىسىز بولۇپ قالىدۇ. ئوغۇرلۇق قىلغانلارنىڭ ھەممىسى پۇل يوق كىشىلەر ياكى ئوغۇرلۇققا كۈنۈپ قالغان كىشىلەر، دەپ قاراشقا بولمايدۇ. مەلۇم بىر كونكىرتنى ئوغرىنىڭ ئوغرۇلۇق قىلىشى دەسلەپ باشلىغىنى بىلەن كىيىنكى ۋاقىتلىرىدا تۈپتىن ئوخشىمايدۇ، ئوسۇللىرىمۇ ئوخشىمايدۇ.
بۇ خىل مىتود تەتقىقات ئوبىكتىغا نىسپەتەن ئۈزى بېرىپ كۈزىتىش، سۆھبەت ئېلىپ بېرىش، تەجرىبە قىلىش، فىلىم تەھلىل قىلىش، ھۆججەت ئۇسۇلى قاتارلىق ئوسۇللارغا تاينىشنىڭ ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. مىقدارلىق ئوسۇل (quantitative method, 定量研究)نىڭ ئانكىت توشقۇزۇش قاتارلىق ئوسۇللىرىغا قارشى تورىدۇ. چۈنكى بۇ خىل مىتودنىڭ جېنى كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى پارىڭىنى تەھلىل قىلىشتىن ئىبارەت. ئېتنومېتولوگىيەچىلەر پاراڭ ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ كۈندىك ھەرىكەتلەرنى قانداق يۈرۈشتۈرىدىغانلىقىنى تەھلىل قىلىپ چىقىدۇ.
[1] George Ritzer: Modern Sosyoloji kuramlari, Himmet Hülür çev, Yedinci edisyon, 2012, S.254
[2] Harold Garfinkel: Studies in Ethnomethodology, University of California, 1967, p.vii
[4] Ruth Wallace, Alison Wolf, Cotemporary Sociological Theory(sixth edition), New Jersey, 2005, P.271
[5] Ruth Wallace, Alison Wolf, Cotemporary Sociological Theory(sixth edition), New Jersey, 2005, P.271
لۇئانگۋا دۆلەت باغچىسى
لۇئانگۋا دۆلەت باغچىسى زامبىيىنىڭ شەرقىي جەنۇب مۇكەنگا تاغ تىزمىسىنىڭ شەرقىي جەنۇب ئېتىكىگە، لۇئانگۋا دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
لۇئانگۋا دۆلەت باغچىسى زامبىيىنىڭ شەرقىي جەنۇب مۇكەنگا تاغ تىزمىسىنىڭ شەرقىي جەنۇب ئېتىكىگە، لۇئانگۋا دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان. مەيدانى 12 مىڭ 900 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇ رايون ئافرىقا بويىچە ھايۋانات تۈرلىرى ئەڭ كۆپ رايوننىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ باغچىدا تۈركۈم-تۈركۈم بولۇپ ياشايدىغان ياۋا پىل، ياۋا كالا، چىپار ئات، مۈڭگۈزلۈك ئات، زىراپە ھەم نۇرغۇنلىغان ئۇچار قاناتلار، دەريا ئېتى قاتارلىق ھايۋانلار ياشايدۇ. بۇ باغچە زامبىيىنىڭ ئەڭ مۇھىم ساياھەت رايونى بولۇپ، ھەر يىلى مىڭلىغان ئونمىڭلىغان زامبىيىلىك ھەم چەت ئەللىك ساياھەتچىلەر باغچىغا كېلىپ ساياھەت قىلىدۇ.
ئىبراھىمىي دىنلەر
ئىلگىرى كېيىنلىك تەرتىبى بويىچە ئىبراھىمىي دىنلار يەھۇدىلىك، خرىستىيانلىق ۋە ئىسلام قاتارلىقلاردۇر. بەئزىدە باھائىيلىك ھەم بۇ كاتېگورىيىگە داخىل قىلىنىدۇ.
يىلتىزلار ۋە ئۆتمۈش
ھەزرىتى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغۇللىرىدىن بولمىش ھەزرىتى ئىسھاق ئەلەيھىسسالامنىڭ پۇشتىدىن مۇسەۋىيلىك ۋە خرىستىيانلىق دىنلىرىنىڭ پەيغەمبەرلەرىنىڭ؛ ھەزرىتى ئىسمائىل ئەلەيھىسسالامنىڭ پۇشتىدىن ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ كەلگەنلىكى قەبۇل قىلىنىدۇ. ئىبراھىم كەلىمىسى «نۇرغۇن خەلقنىڭ ئاتاسى» دېگەن مەنىگە ئىگە. مەككەلىكلەر ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىنى سابىئىيلىك دەپ ئېيتاتتى. قۇرئاندا ئىبراھىم پەيغەمبەرنى ھەنىڧ دەپ سۈڧەتلەيدۇ. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىسمى تاناھتا ئاۋرام\Awram دەپ ئېلىنىدۇ. ئىسلام مەدەنىيىتىدە ساماۋىي دىنلەر ئوقۇمى بەئزى بەئزىدە ئىبراھىمىي دىنلەر ئوقۇمى مەنىسىدە قوللىنىلسىمۇ دەل ئۆزى ئەمەستۇر. ساماۋىي دىنلەر ئىسلامدا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدىن ئالدىنقىلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان تۇنجى ئىنسان ھەزرىتى ئادەمدىن بۇيانغا تەڭرىدىن نازىل بولغانلىقىغا ئىشىنلىدىغان ۋە بەئزىلىرى بۇگۈن ئۇنتۇلۇپ كەتكەن بىر خۇدالىق دىنلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
دىن ئىلىملىرىدا دىن تونۇشى
ئوخشىمىغان يول تۇتقان ئىلمشۇناسلارنىڭ دىنلار ھەققىدىكى تونۇشى ئوخشاشمايدۇ. دىن تونۇشى ئومۇمەن تەڭرىشۇناسلىق، ئەخلاقى، ڧەلسەڧىي، پىسىخولوگىيلىك ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق كاتېگورىيلىرى ئاستىدا قولغا ئېلىنىدۇ. ساماۋىي دىنلەر بىلەن باشقا بىر تەڭرىلىك دىنلەر ئارىسىدىكى پەرق بۇ دىنلەردە كېيىن كەلگەن دىننىڭ بۇرۇن كەلگەن دىنلەرنىڭ پەيغەمبەرلىرىنى ۋە دىنىي كاتتىلىرىنى قەبۇل قىلىپ ھۆرمەت كۆرسىتىپ ياد ئېتىشىدۇر. لېكىن دەل ئەكسى ئەھۋال ھەر زامان مەۋجۇت ئەمەستۇر. مەسىلەن، ھەزرىتى ئىسا ئەلەيھىسسالام يەھۇدىلىكتە، ھەزرىتى مۇھەممەد س.ئە.ۋ ھەم يەھۇدىيلىك ھەم خرىستىيانلىقتا پەيغەمبەر دەپ قارالمايدۇ.
ئىبراھەمىي دىنلەرنىڭ ئۆزگىچەلىكلىرى
پۈتۈن ساماۋىي دىنلەر، پەرۋەردىگارنىڭ زات ۋە سۈڧەتلىرىدە بىر ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇنىڭ يېگانە ياراتقۇچى ئىكەنلىكىنى، ئىبادەتلەرنىڭ يالغۇز ئۇنىڭغىلا قىلىنىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭدىن باشقىسىغا چوقۇنۇلمايدۇرغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. پەيغەمبەرلەر پەرۋەردىگارنىڭ ئۆزىگە ۋەھىي يوللىغان ئەلچىلىرى ئىكەنلىكىنى مۇئجىزەلەر كۆرسىتىپ ئىسپاتلاشقا تىرىشىدۇ. ئىبراھىمىي دىنلەردە نۇرغۇن ئەڧسانە، ئوقۇم، ئاتالغۇ ياكى ھىكايىگە ئوخشاپ كېتىدۇرغان مەزمۇنلارغا ئىگە بولماق بىلەن بىرگە بىر بىرىگە دەلمۇدەل ئوخشاشلىق كۆرۈلمەيدۇ. مەسىلەن، تەڭرى، مۇقەددەس كىتابلار، پەيغەمبەرلىك ۋەيا پەيغەمبەرلەر ياكى ئاخىرەت قاتارلىق ئوقۇملار ھەر دىنىي گرۇپتا ئوخشىمىغان مەنا ۋە مەزمۇنغا مالىكتۇر.
ئېتنوگراڧىك ئىبراھىمىي دىنلەر
بەئزى ئېتنوگراڧىك ئىبراھىمىي دىنلەر سامىرىزم، ئەزىدىلىك، دۇرزىلىك، سابىئىيلىك ۋە راستاڧاريانىزم قاتارلىقلاردۇر.
لاڭرۇ يېزىسى
لاڭرۇ يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، قارا قۇرۇم تېغىىنىڭ شىمالىي ئېتىكىدە، جەنۇبىي قىسمى ئېگىز-پەس تاغ بەلبېغى ۋە ئېگىز تاغلىق رايونلار، جەنۇبىي قىسمى ۋە غەربىي قىسمىدا قاتتىق سوغۇق بولىدۇ. يېزا قارىمىقىدا جەمئىي 14 مەمۇرىي كەنت، بىر چارۋىچىلىق فېرمىسى، 51 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار. ئومۇمىي ئائىلە سانى 5160، نوپۇس سانى 17960 ئادەم. پۈتۈن يېزىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 24648 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 11300 مو كېلىدۇ، تېرىلغۇ يەر يېتىشمەسلىك سەۋەبىدىن كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يەر 0.6 موغىمۇ يەتمەيدۇ. يەر تۈزۈلۈشى جەھەتتە جەنۇبى ئېگىز، شىمالى پەس بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 2400 مېتىردىن ئاشىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر كۆلىمى %95 تىن ئاشىدۇ. غەربىي ۋە جەنۇبى ئايرىم-ئايرىم ھالدا دۆلىتىمىزنىڭ شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن ھىندىستان نىڭ ئەمەلىي كونتروللۇقىدىكى كەشمىر بىلەن چېگرالىنىدۇ، غەربتە قاراقاش، شەرقىي جەنۇبتا قاشتېشى يېزىسى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ، شىمالىي قىسمى لايقا يېزىسى[[ ۋە [[بۇزاق يېزىسى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ، شەرقىي تەرىپى تۇساللا يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 90 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى تەخمىنەن 260 كىلومېتىر كېلىدۇ.
ئىقتىسادى
ئىقتىسادىي تەرەققىيات يېڭى ۋەزىيىتى بارلىققا كەلگەن، يېزا بويىچە يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتى 6249 مىليۇن يۈەنگە يېتىپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن 648.4 مىليۇن يۈەن ئاشقان، ئېشىش نىسبىتى %11.58 بولغان. پۈتۈن يېزىدىكى باغۋەنچىلىك كىرىمى 2504.33 مىليۇن يۈەن بولغان، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە باغۋەنچىلىك ساپ كىرىمى 1536.955 يۈەن بۇلۇپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن 271.81 يۈەن ئاشقان. ئەمگەك-مۇلازىمەت كىرىمى 1046.3 مىليۇن يۈەن بولغان، يېزا بويىچە دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە كىرىمى 668.35 يۈەن بولغان، ئۆتكەن يىل ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن 47.81 يۈەن ئېشىپ، ئېشىش نىسبىتى %7.78 بولغان. يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 21 مىڭ كۋادرات مېتىر گىلەم توقۇلۇپ، مەھسۇلات قىممىتى 5 مىليون 250 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، پايدا 350 مىليۇن يۈەن بولغان، پۈتۈن يېزىدىكى چارۋىچىلىق ئومۇمىي كىرىمى 2085.22 مىليۇن يۈەن بولغان، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە كىرىم 549.65 يۈەنگە يېتىپ، بۇلتۇرقى شۇ مەزگىلدىكىدىن %1.344 ئاشقان.
Cherchen nahiyisi
<Div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Cherchen nahiyisi Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni da'irisi ichidiki bir nahiye bulup memuri jehettin bayingholin mongghul aptonom oblastitige qaraydu. Cherchenning yer maydani 138,645 kuwadirat kilometer bolup 2002-yildiki sitatiskiga asaslanganda, uning nupusi 60,000.
Tarix
Cherchen nahiyisi xen sulalisi dewride cherchen enrire beglikining zémini bolup, ning gherbiy böliki muhim öteng idi. Süy sulalisi dewride cherchen begiliki tesis qilinghan. Tang sulalisi dewride boshen qorghini bolghan. Ching sulalisining gu'angshü 10  - yili (1884 - yili) shinjangda ölke qu'urlghandin kéyin kachung tekshürüsh idarisi tesis qilip, kiriye nahiyisige qarighan. Mingoning 3 - yili ( 1914 - yili) nahiyige kötürülüp cherchen dep atilip, aqus dotey mehkimisige qarigha. Kéyin özgertilip qarasheher mehkimisige qarighan. Jungxu'a xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin ilgiri - kéyin bolup qarasheher waliy mehkimisi, korla waliy mehkimsige qarighan. 1960 - Yili bayinghulin mongghul aptonom oblastigha ayrip bérilgen.
Jughrapiye
Cherchen nahiyisi ko'inlun téghi, altuntaghning shimaliy chétige, tarim oymanliqining sherqiy jenubigha jaylashqan. Sherqiy teripi chaqiliq nahiyisi bilen, gherbiy terip niye nahiyisi bilen, jenubiy teripi shizang aptonom rayoni bilen, shimaliy teripi lopnur nahiyisi, shayar nahiyisi bilen tutishidu. Sherqtin gherbkiche bolghan kengliki 320 kilométir. Jenubtin shimalghiche bolghan uzunluqi 460 kilométir. Omumiy kölimi 138 ming kwadrat kilométir.nahiye baziri bilen ürümchi shehirining ariliqi 1264 kilométir. 1995 - Yilining axiridiki omumiy nopusi 48 ming  300, buning ichide uyghurlar  80.75% ni, xenzular  19.1% ni, bashqa milletler  0.15% ni teshkil qilidu.     yi'érining jenub teripi  égiz, shimal teripi pes, jenub qismi taghliq, gherbiy shimal qismi chöllük, qumluq. Buning ichide taghliq yer 44.5% ni, tüzlenglik  15.9% ni, qumluq, chöllük  39.6% ni teshkil qilidu. Cherchen deryasi, janggalsay deryasi, tashsay deryasi, molchi deryasi qatarliq derya, éqinlar bar. Yer üsti süyi bayliqi 176  ming kub métir. Tüzlenglik rayonlardiki yer asti süyidin paydilinish miqdari 63 ming kub métir. Yawayi haywanatlardin yawa éshek, yawa qotaz, yawa töge, arqar, qara éyiq, ular, böken, bugha, toruq tike, aq boghuz böken, süleysün qatarliqlar bar. Yawayi dora ösümlüklerdin toshqan zediki, chüchükbuya, töge qulaq, chakanda, akchéye derixi, perbut qatarliqlar bar. Qézilma bayliqlirining néfit, kömür, altun, mis, tömür, qashtéshi, chirimtal, tashpaxta, xrustal, tazilanghan shor, chöyün, sink, nikél, gej qatarliqlar bar.  cherchen nahiyisining iqlimi chong quruqluq xaraktéridiki issiq mötidil belwaghning eng qurghaq iqlimigha kiridu. Yilliq otturiche témpératurisi 10.1℃, eng issiq bolghanda 41.3℃ qa chiqidu. Yilda ottura hésab bilen 85.4 kün 30℃ din yuqiri issiq bolidu, yilliq otturiche quyashning chüshüsh waqti  907.3 sa'et. 10℃ Yighilma témpératurisi 3853.1℃. Qirosiz mezgili 207 kün. Yilliq otturiche höl - yéghin miqdari 18.6 millimétir, suning yilliq otturiche pargha aylinish miqdari  2506.9 millimétir.   bu nahiye yérim déhqanchiliq, yérim charwichiliq nahiyisi hésablinidu. Hazir 8400 géktar ( 126 ming mo) térilghu yer, 578 ming  300 géktar (8  milyon 674 ming mo) déhqanchiliq qilishqa bolidighan qaqas yer. 83 Ming 300 géktar (1 milyon  250 ming mo) ormanliq,  2  milyon 266 ming  700  géktar (34 milyon mo) otlaq bar. Déhqanchiliq mehsulatliridin bughday, shal, kéwez, kömmiqonaq, aq qonaq, üzüm, qoghun - tawuz, yel - yémish, köktat qatarliqlar bar. Charwidin kala, qoy, éshek, choshqa qatarliqlar bar. Sana'et jehette éléktr quwwiti, kömür, sémont, keshtichilik, qashtéshi qézish, pishshiqlap ishlesh qatarliq kespler bar.  cherchen nahiyisining asasiy mu'essesesi üzlüksiz yaxshilanmaqta. 315 - Dölet tashyoli nahiye tewesidin toghrisigha késip ötidu. Omumiy uzunluqi 1360 kilométir. Korla we ürümchi shehirige qatnaydighan nöwetchi ayropilan bar. 1000 Programmiliq téléfon ornitilip pütün memliketning téléfon tori bilen tutashturuldi.
Memuriy rayon
Cherchen nahiyisige 1 rayon,  1 bazar,  11 yéza,  51  kent ahale komitéti qaraydu. Uning teweside yéza igilik 2 - shisining emgek bilen özgertish tarmaq etriti bar.
Cherchen nami heqqide
Cherchen nahiyisi sh u a r diki tarixi uzun, qedimiy yurtlirimizdin biri. Uning tarixiy nami cherchen 2100 yildin buyan ejdadlirimiz teripidin qollinilip kelmekte. Bu tarixiy namning étimologiyisi téxi sir bolup turmaqta.
Cherchen (鄯善) xanliqining qurulishi heqqide ‹‹ xenname››de yézilishiche, miladiyedin burunqi 77 – yili xen sulalisi xenjerwazi fu jézi bashchiliqidiki bir bölük eskerni ibertip, kroran padishahi amgokani qestlep öltürgen. Xen sulalisi özide turghaq bolup turiwatqan utushni xan qilip tiklep orda ayimliridin birni uninggha yatliq qilghan. Burunqi kroran xanining ewladliri we yéqinliri kroran shehiride yashawatqan bolghachqa, utush kroran shehiride turalmay hazirqi chaqiliq nahiyisidiki miren kona shehiri we chaqiliq nahiye baziri etraplirini merkez qilip hakimiyet yürgüzgen. Shu dewrde bu hakimiyetning nami cherchen (鄯善) dep atalghan. Bu xanliq miladiyedin burunqi 77 – yilidin miladiye 5 – esirning axirlirighiche besh esirdin artuq dawam qilghan.
Sayahetchilik
Asasliq medeniy yadikarliq izliridin quruq tagh qiya tash resimliri, zaghunluq qedimki qebililer qebristanliqi, chalmidan qedimki shehiri qatarliqlar bar. Altuntagh tebi'iy qoghdash rayonida cherchen owchiliq meydani tesis qilindi, u ikspéditsiye, sayahet qilidighan yaxshi jay.
ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ IV
left|frameless ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥIV- مىلادى 1936-ﻳﯩﻠﻰ 12-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺷﯩﯟﯨﺘﺴﺎﺭﯨﻴﻪﻧﯩﯔ ﺟﻪﻧﯟﻩ ﺷﻪﮪﺮﯨﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ, 1957-ﻳﯩﻠﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻤﺎﻣﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ, ﮪﺎﺯﯨﺮ ﻳﻪﺗﻤﯩﺶ ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ IV, ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﻣﯘﮪﻪﻣﻤﻪﺩﺷﺎﮪ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﯩﻐﺎ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﯞﻩ ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ, ﺷﯩﯟﯨﺘﺴﺎﺭﯨﻴﻪﺩﻩ ﻳﻪﺭ-ﻣﯜﻟﯜﻙ ﯞﻩ ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ ﺳﯧﻠﯩﺶ ﺳﻮﺩﯨﺴﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﯨﺘﯩﭗ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﭘﺎﻳﺪﺍ ﺋﯧﻠﯩﭗ, ﺑﯩﺮ ﻣﯩﻠﯩﻴﺎﺭﺩ 500ﻣﯩﻠﯩﻴﯘﻥ ﺩﻭﻟﻼﺭﻟﯩﻖ ﻣﯜﻟﻜﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ 1995-ﻳﯩﻠﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﺑﺎﻳﻼﺭ ﺗﯩﺰﯨﻤﻠﯩﻜﯩﺪﻩ 311-ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﯞﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﺍ ﺋﯘﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺖ ﻗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ, ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﺪﻩ 200ﻣﯩﻠﯩﻴﯘﻥ ﺩﻭﻟﻼﺭ ﺗﯚﻟﻪﻡ ﺗﯚﻟﯩﮕﻪﻧﻠﯩﻜﺘﯩﻦ, ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﮪﯩﻨﺪﻯ ﺋﻮﻛﻴﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎﺷﻘﯩﻦ ﺋﺎﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺷﻪﺭﻗﻰ ﺟﻪﻧﯘﺑﻰ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﻏﺎ ﺋﯜﭼﺘﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﺑﻠﯩﻐﯩﻨﻰ ﺳﻪﺭﭖ ﻗﯩﻠﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﺘﯩﻦ, 2007-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥIV ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪﻼﺭ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻣﯩﻠﻴﺎﺭﺩ ﺩﻭﻟﻼﺭﻟﯩﻖ ﺷﻪﺧﺴﻰ ﻣﯜﻟﻜﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ, ﺑﺎﻳﻠﯩﻖ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﻪ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪ ﯞﻩ ﮔﻮﻟﻼﻧﺪﯨﻴﻪ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯖﻤﯘ ﺋﺎﻟﺪﯨﻐﺎ ﺗﯩﺰﯨﻠﯩﭗ ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﺍ ﺋﻮﻧﯩﻨﭽﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍ ﺗﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ «ﺩﯙﻟﯩﺘﻰ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪ» ﮪﯩﺴﺎﭘﻼﻧﺪﻯ.
ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺮﺍﻧﻠﯩﻘﻼﺭ ﮔﯘﺭﯗﮪﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺧﺎﻥ ﺟﻪﻣﻪﺗﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺭﻩﮪﺒﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥIV ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﻰ ﺷﯩﺌﻪ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯓ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻧﯩﺰﺍﺭﻯ ﺋﯧﻘﯩﻤﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﻤﺎﻣﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ, ﺩﯨﻨﻰ ﺋﯜﻧﯟﺍﻥ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻦ ﺳﯜﻧﻨﻰ ﻣﻪﺯﮪﻪﺑﻨﯩﯔ ﺧﻪﻟﯩﭙﯩﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ 12 ﺋﯩﻤﺎﻡ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻳﺎﺗﯘﻟﻼﮪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ ﮪﯩﺴﺎﺑﻼﻧﺴﯩﻤﯘ ﺋﻪﻣﻤﺎ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﺪﯨﻜﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﺮﻩﺭﻣﯘ ﺩﯙﻟﻪﺗﺘﻪ ﮪﺎﻛﯩﻤﯩﻴﻪﺕ ﻗﯘﺭﺍﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ﺳﺎﺩﯨﻘﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺋﯩﻤﺎﻡ ﺋﻪﻗﯩﺪﯨﺴﯩﻨﻰ ﺟﺎﺭﻯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ. ﻧﯚﯞﻩﺗﺘﻪ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥIV ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﯞﻩ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩ ﺗﻪﯓ ﺗﯘﺗﯘﻟﻐﺎﻥ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﻯ ﺳﯩﻴﺎﺳﻪﺕ ﻳﯜﺭﮔﯜﺯﯛﭖ ﺋﯚﺯ ﺋﻮﺭﻧﯩﻨﻰ ﻛﯜﻧﺪﯨﻦ ﻛﯜﻧﮕﻪ ﻣﯘﺳﺘﻪﮪﻜﻪﻣﻠﯩﻤﻪﻛﺘﻪ ﯞﻩ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺧﺎﻟﯩﺲ ﻳﺎﺭﺩﻩﻣﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﯩﻠﻤﺎﻗﺘﺎ.
ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﻮﯞﯨﺴﻰ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ(ﮪﻪﺳﻪﻥ ﺋﻪﻟﻰ ﺷﺎﮪ 1804-1885) ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻤﺎﻣﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻧﻪﺳﻪﭖ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻦ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺷﯩﺌﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﺪﯨﻜﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻓﺎﺗﯩﻤﯩﻴﻪ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﻏﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﯞﻻﺩﻯ ﺋﯩﺪﻯ. 1818-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯘ ﭼﺎﻏﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺮﺍﻥ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪﻰ ﺋﻪﻟﻰ ﻗﺎﺟﺎﺭﺧﺎﻥ ﺩﯙﻟﻪﺗﻨﻰ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ, ﻏﻪﻳﺮﻯ ﻛﯚﺯ ﻗﺎﺭﺍﺷﺘﯩﻜﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺴﻪﭖ ﺗﯜﺯﯛﺵ ﻣﻪﻗﺴﯩﺪﯨﺪﻩ ﺷﺎﮪ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﯜﻧﯟﺍﻧﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ ﭘﺎﺭﻻﻣﯧﻨﺘﺘﯩﻦ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﯞﻩ ﺷﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﺋﺎﮪﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﺋﻪﮔﻪﺷﻜﯜﭼﯩﻠﯩﺮﻯ ﻛﯚﭘﺮﻩﻙ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻛﯩﺮﻣﺎﻥ ﺋﯚﻟﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﯞﺍﻟﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﮕﻪﻥ.
ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ 12ﺋﯩﻤﺎﻡ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﻰ ﺋﺎﺳﺎﺱ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ, ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﯩﺮﺍﻧﻐﺎ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﯘﺭﺗﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﺮ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﻛﯚﭖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﻓﻐﺎﻧﯩﺴﺘﺎﻧﻐﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺟﯘﯕﮕﯘ ﺗﺎﺷﻘﻮﺭﻏﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﮕﻪ ﺋﯩﺸﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﺎﺟﯩﻜﻼﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﯘ ﻳﻪﺭﺩﯨﻦ 1848-ﻳﯩﻠﻰ ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻧﻐﺎ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ ﯞﻩ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﯘﺷﯘﭖ ﺋﺎﻓﻐﺎﻧﯩﺴﺘﺎﻥ ﯞﻩ ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻥ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﺯﻏﯩﻠﯩﯖﯩﻨﻰ ﺑﺎﺳﺘﯘﺭﯗﭖ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﯩﻠﯩﻜﻠﻪﺭ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺗﯩﯟﺍﺭﻻﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﮕﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻮﻏﻠﻰ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ1885 - ﻳﯩﻠﻰ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﺋﯩﺴﻤﺎﺋﯩﻠﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﮪﯩﺒﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻤﺎﻣﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﺗﯩﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻣﻪﺯﮪﻪﭖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻛﯚﺯﮔﻪ ﻛﯚﺭﯛﻧﮕﻪﻥ.
1906-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪﻧﯩﯔ ﻗﻮﻟﻠﯩﺸﻰ ﺋﺎﺭﻗﯩﺴﯩﺪﺍ ﻳﯧﺮﯨﻢ ﮪﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﺗﯜﺳﯩﻨﻰ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻥ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﯗﭖ ﺭﻩﺋﯩﺴﻠﯩﻜﻨﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﻰ(1877-1957) ﻛﺎﺭﺍﭼﯩﺪﺍ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻥ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﯩﺪﺍ ﺳﯜﻧﻨﻰ ﻣﻪﺯﮪﻪﭘﺘﯩﻜﯩﻠﻪﺭ ﻛﯚﭖ ﺳﺎﻧﻨﻰ ﺋﯩﮕﻪﻟﻠﻪﭖ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﻗﻮﻟﻼﺷﺘﯩﻦ ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﻪﮔﻪ ﻛﯚﭼﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﺳﯜﺭﯨﻴﻪ, ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻥ, ﺋﻮﻣﺎﻥ ﯞﻩ ﺯﺍﻧﺰﯨﺒﺎﺭ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﯩﻜﻰ ﺋﻮﻧﺒﻪﺷ ﻤﯩﻠﯩﻴﯘﻥ ﻣﯘﺧﻠﯩﺲ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻧﻨﻰ «ﻣﯘﺗﻠﻪﻕ ﺗﻮﻏﺮﺍ», «ﻧﯘﻗﺴﺎﻧﺴﯩﺰ, ﻛﺎﻣﯩﻞ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ», «ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎﻟﯩﻖ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﻰ» ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﭖ, ﮪﻪﺭ ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻛﯩﺮﯨﻤﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﻧﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺗﻪﻗﺪﯨﻢ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.
1945-ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﺍ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﻰ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺏ ﺩ ﺕ ﺩﺍ ﺗﯘﺭﯗﺷﻠﯘﻕ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺋﻪﻟﭽﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﮪﻮﻟﻠﯩﯩﯟﻭﺩ ﭼﻮﻟﭙﯩﻨﻰ ﺭﯨﺘﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻱ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺰ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﻚ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﺟﺮﯨﺸﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ. 60-ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﭘﯘﻝ-ﻣﯘﺋﺎﻣﯩﻠﻪ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺧﻪﻟﻘﺎﺭﺍﻟﯩﺸﯩﭗ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﻯ ﺋﺎﻻﻗﻪ ﺭﺍﯞﺍﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﭼﻜﻪ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯚﺷﺮﻩ ﻳﯩﻐﻤﯩﻘﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺋﺎﺳﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﭼﻜﻪ ﺑﺎﻳﻠﯩﻘﻰ ﺗﯧﺰ ﻛﯚﭘﻪﻳﮕﻪﻥ.
ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﯩﻨﯩﯔ ﻧﻪﯞﺭﯨﺴﻰ, ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎﺩﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ, ﻛﯩﻨﯩﻴﻪﺩﻩ ﭼﻮﯓ ﺑﻮﻟﯘﭖ,  ﻟﻮﺱ ﺋﺎﻧﺠﯩﻠﯩﺴﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﺮﺍﻧﻠﯩﻖ ﻛﯚﭼﻤﻪﻧﻠﻪﺭ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﻳﯩﻠﺘﯩﺰ ﺗﺎﺭﺗﻘﺎﻥ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺗﯚﺗﯩﻨﭽﻰ (ﻛﻪﺭﯨﻢ ﺋﻪﻟﻰ ﮪﯜﺳﻪﻳﯩﻦ) ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻟﻮﺱ ﺋﺎﻧﺠﯩﻠﯩﺴﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﯓ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﻰ ﻗﯩﻠﯩﭗ, 1977-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﭘﺎﻳﺪﯨﺴﯩﺪﯨﻦ «ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ»ﻧﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﺪﻯ.
ﺋﯜﭺ ﻳﯩﻠﺪﺍ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﻪﯓ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﯚﮪﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﯘﭼﯩﻐﺎ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﻏﺎﺧﺎﻥ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ, 500ﻣﯩﯔ ﺩﻭﻟﻼﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺕ ﺳﻮﻣﻤﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﺳﻮﻣﻤﯩﺴﻰ ﺋﻪﯓ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ ﮪﯩﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﮪﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﻣﯩﻤﺎﺭﻟﯩﺮﻯ, ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﻣﯩﻤﺎﺭﻟﯩﺮﻯ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﻣﯩﻤﺎﺭﻟﯩﺮﻯ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﮔﯩﺮﯨﺘﺴﯩﻴﻪ ﻣﯩﻤﺎﺭﻟﯩﺮﻯ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺮﺍﻕ ﻣﯩﻤﺎﺭﻟﯩﺮﻯ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺳﯩﺮﯨﻼﻧﻜﺎ ﻣﯩﻤﺎﺭﻟﯩﺮﻯ, ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻣﺎﻻﻳﺴﯩﻴﻪ ﻗﻮﺷﻤﺎﻕ ﻧﯧﻔﯩﺖ ﻣﯘﻧﺎﺭﯨﻨﻰ ﻻﻳﯩﮭﻪﻟﯩﮕﻪﻥ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻣﯩﻤﺎﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﺎﻟﺪﻯ.
Совет иттипақи
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
1922-йили қурулған.
совет сотсиялисйик риспопликилар иттипақи __ қисқартилип совет иттипақи дәп атилидиған болуп ( росчә қисқартилмии : cccp, енгилисчә қисқартилмиси : USSR дийилиду ), һазир бу дөләт мәвҗут әмәс 1922 - йили 12-айниң 30 - күнидин 1991 - йили 12 - айниң 26 - күнигичә болған болуп фидиратсийә шәклидики дөләт қурулма шәклини йолға қойған көп милләтлик дөләт. явропаниң шәрқий вә асияниң шималий қисмиға җайлашқан. йәр көлими 22 милйон 400 миң кувадират километер болуп дуня бойичә зимини әң чоң дөләт. нопоси 290 милйон 100 миң ( 1990 - йил ). 100 дин көпәрәк милләт бар болуп, униң ичидә рослар %51 ни, окраинлар %15 ни, өзбекләр %6 ни, билирослар %4 ни, башқа қазақлар, татарлар , әзәрбәйҗанлар , әрминийәликләр , гирозинлар, мордовалар , таҗиклар , литвалиқлар , түркмәнләр , гирманлар , қирғизлар , йәһудийлар , латвийиликләр , истонийәликләр болуп %24 ни тәшкил қилиду.
дөләт тили рос тили. 200 дин көпәрәк тил вә йәрлик диаликит ( йәрлик шивә ) бар болуп, силавиян тил сестимисидикиләр %75 ни , һинди - явропа тил сестимисидикиләр %8 ни , алтай тил сестимисидикиләр %12 ни , орал тил сестимисидикиләр %3 ни , капказ тил сестимисидикиләр %2 ни тәшкил қилиду.
асаслиқ дин росларниң пиравиславийә дини, униңдин башқа йәнә хирстиян дини , йәһудий дини вә ислам дини мәвҗут болған. пайтәхт москива. совет иттипақи росийә, окраина , билиросийә , өзбекистан , қазақистан , гирозийә , әзәрбәйҗан , таҗикистан , қирғизистан , түркмәнистан , әрминийә , мордува , латвийә , литва , истонийә қатарлиқ иттипақдаш риспопликиларни вә башқирт , борят , дағистан , қара қалпақ ( һазирқи өзбекистанда ) , кара балда - байқал , қирмиз , каририйә , кеми , мали , шималий оситий , татаристан , това , водмурт , чечин - ингуш , чувашийә , яқут , абғазийә , азар , нашчифан қатарлиқ 20 аптонум җумһурийәт , 8 аптонум област 10 аптонум район вә 129 чегра районни өз ичигә алиду.
совет иттипақи асаси қанунида, совет иттипақи фидаратсийә түзүмидики дөләт болуп 15 иттипақта совет сотсиялистик җумһурийәтлириниң , өзликидин қошулуш пиринсипи бойичә тәшкилләнгән дәп бәлгиләнгән. пайтәхт москива. дөләт башлиқи совет иттипақи алий совети рәисләр иттипақиниң рәиси дәп аталған болуп, кейин һовет иттипақи зуңтуңи дәп аталған. һөкүмәт башлиқи министерлар кеңишиниң рәиси дәп атилиду. һәрбий күч совет қизил армийиси дәп атилиду.
дөләт шоари : пүтүн дуня пурултарлири бирлишиңлар ! дөләт тили : рос тили. пайтәхт : москива, йәр көлими : дуня бойичә 1 - орунда болуп , 22 милйон 402 миң 200 кувадират километер , нопоси : 293 милйон 47 миң 571 ( 1991 - йил 7 - ай ). дөләт қурулған күн : 1917 - йили 11 - айниң 7 - күни, парчиланған вақти : 1991 - йили 12 - айниң 26 - күни , пули : ропийә , вақит район пәрқи : 3+ дин 11 + ғичә , дөләт шеири : интернатсийиунал шеири ( 1917 - 1991 ) , хәлқаралиқ район қисқартма нами : SU ( һазирму ишлитилмәктә ).
қисқичә тарихи
1917 - йили 11- айниң 7 - күни кәч саәт 9 дин 40 минут өткәндә, тунҗи пай зәмбирәк оқуниң авазиға әгишип , инсанийәт тарихида тунҗи пурултарият һакимйәт тутқан тунҗи һөкимәт __ совет һөкимити қурулди. өктәбир инқилабидин кейин болшивиклар партийиси һоқуқни игәлләп, гирманийә билән < берйосел шәртнамиси > ни имзалап , 1 - дуня урушидин чекинип чиқти. униңдин кейинки бир қанчә йилда, тиротиский рәһбәрлик қилған қизил армийә қанлиқ җапалиқ ички уруш қилип ақлар вә шәртнамиләшкән дөләтләрни йеңип җапалиқ илгирләш елип барди. 1921 - йили 3 - айда, совет һөкимити бир қатар йеңи иқтисадий ислаһатларни йолға қоюп , алди билән диханларниң кирим мәсилини һәл қилиштин башлап , артуқ ашлиқни базар елип - сетишни чәкләп йиғивелиш елип барди. 1922 - йили 12 - айниң 30 - күни росийә, билиросийә , окраина вә ташқи капказ фидиратсийәлири ортақ совет иттипақини қуруп чиқти. 1924 - йили 1 - айниң 21 - күни совет иттипақиниң қурғучиси ленин аләмдин өткәндин кейин юсеф ситалин һакимйәтни қолға елип, җапалиқ бир қатар вастиләр арқилип , сияси рәқиплирини тазилап , йеза игиликини колликтиплаштуруш сияситини илгири сүрди , шундақла кәскин вастиләр арқилиқ , партийә , дөләт вә армийә рәһбәрлиригә нисбәтән чоң тазилаш елип барди. 1927 - йили әнгилийә совет иттипақи билән мунасивитини үзгәнликини җакарлап, 1921 - йили имзаланған әнгилийә совет сода шәртнамисини йиртип ташлиди. әнглийә дипломатийә вәзири чамберлин 6 дөләт ташқи ишлар министерлири йиғинида < хәлқара интернатсийиунал билән көрәш қилиш > оттуриға қойди.
гәрчә ғәрп вә совет иттипақидики бир қисим кишиләр ситалинни һәр қайси милләтләргә қирғинчилиқ елип барған җаллат дәп атиған болсиму, әмма у совет иттипақини ғәлбилик һалда санаәт вә һәрбий җәһәттики күчлүк дөләткә айландурди. ситалинниң рәһбәрлики астида, совет иттипақи компартийәси совет иттипақи иқтисадий ишләпчиқириш түзүлмиси вә һәрбий ишлар җәһәттә чоң өзгәртиш елип берип , бурунқидин нәччә һәссә күчләндүрди. 1929 - йили 10 - айниң24 - күни нийо - йорк пай чеки базирида пай чекиниң чүшүшидин башланған киризис, тез сүрәттә пүтүн дуняни қаплашқа башлап , капиталистик дөләтләр иқтисадиға еғир зәрбә бәрди. мушу 1929 - йили кирзис пүтүн дуняда әң юқури долқунға көтүрүлгән чағда, ситалингирадта көлими ғайәт чоң болған бир тирактур завуди иш башлап 10 айдин кейин мәһсулат чиқиришқа башлиди. 1932 - йили юнҗи 5 йиллиқ пилан тамамлинип, совет иттипақи йеза игилик дөлитидин санаәт дөлитигә айланди. 1937 - йили 2 - бәш йиллиқ пилан тамамлинип, совет иттипақиниң иқтисадий ишләпчиқириш омумий қиммити тез өрләп явропада 1 - орунға , дуняда 2 - орунға өтти.
1939 - йили совет иттипақи билән натсест гирманийәси < өзара таҗавуз қилмаслиқ шәртнамиси > имзалап, өзара шүбһилиниш қаплиған сирлиқ мунасивәт орнатти шуниң билән бир вақитта , икки тәрәп мәхпи йосунда полша , балтиқ деңизи районидики дөләтләр вә финландийәни өзиниң күч даирисигә киргүзди .1939 - йили 2 - дуня уруши партлиди.
1941 - йили 6 - айниң 22 - күни сәһәр саәт 3 дә гирманийә туюқсиз совет иттипақиға һуҗум қилди. бир һәптә вақит ичидә совет қизил армисидин бир милйондин көпрәк адәм чиқим болуп, ғәрптики санаәт районлири пүтүнләй гирманийә армисиниң контирол даирисигә кирип қалди. адолоф гитлер совет иттипақиға туюқсиз һуҗум қилип. 1945 - йили совет қизил армийәси вә иттипақдаш армийә натсес гирманийәсини өз чегриси ичидә мәғлуп қилип, 2 - дуня урушиниң ғәлбисини қолға кәлтүрди. 1945 - йили 5 - айниң 1 - күни дуня фашизимға қарши уруш әң ахирқи ғәлбини қолға кәлтүрди.
совет қизил армийиси берлинға қайтарма һуҗум қилип кирип, қизил байрақни гирманийә парламент бинасиниң өгзисигә қадиди. гирманийә армийисидин гирман - совет җәң мәйданида өлгәнләрниң сани 10 милйондин ешип, 2 - дуня урушида , гирманийә тәрәптин өлгән вә яриланғанлар ниспитиниң %73 ни игәллиди. совет иттипақи тәрәптин 20 милйон адәм қурбан болған болуп, һәққанийәт вә тенчлиқни қоғдаш җәһәттә бәлгилик қиммәт яраттти. уруштин кейин ситалин вә башқа сотсиялистик дөләтләр иттипақи < варшава шәртнамисигә әза дөләтләр иттипақи > ни қуруп америка вә < шималий атлантик әһдий тәшкилати > билән тиркәшти. 20 - әсирниң оттура мәзгиллиридики дуняниң ниспий муқим болған шараитида, совет иттипақи билән америкидин ибарәт бу икки дәриҗидин ташқири чоң дөләт , атлантик окянниң икки қирғиқида бир биригә хирис қилип , дуняниң нәччә он йиллиқ йүзлининишә рәһбәрлиқ қилди.
1957 - йили совет иттипақи дуня тарихидики тунҗи сүни һәмрани аләм бошлиқиға қоюп бәрди. 1961 - йили 4 - айниң 12 - күни совет иттипақи аләм учқучиси гагарен < шәрқ > намлиқ аләм кемисигә олтуруп инсанларниң аләм бошлиқиға чиқиш арзусуни әмәлгә ашурди.
1953 - йили ситалин аләмдин өткәндин кейин совет иттипақи компартийисиниң юқури рәһбәрлик қатлимида бир қанчә йилға созулған һоқуқ талишиш көриши елип берилип ахрида хирошшиф һоқуқни игәллиди. хирошшиф 1956 - йили совет иттипақи компартийәсиниң 20 - қетимлиқ қурултийидики мәхпий доклатта, ситалин вә шәхскә чуқунушниң еғир ақивәтлирини тәнқид қилди , шуниң билән сияси көрәш инсанпәрлик усулиға қарап тәрәқий қилди. аң форматсийәси җәһәттики ихтилап сәвәбидин, 1959 - йилидин башлап , совет компартийәси билән җоңго компартийәси оттурсида бир қатар тәнқид қилиш вә ихтилаплар елип берилди. 1964 - йили хирошиф тәхтин чүшүп һоқуқни бержинеф игәллиди. мәдәнийәт зор инқилаби мәзгилидә җоңго - совет мунасивити суслишип интайин төвән һаләткә чүшүп қелип пәқәт намдики дипломатик мунасивәт һалитила қалди, һәтта икки тәрәптә < гөһәр арал һәқәси > вә < теликет вәқәси > дин ибарәт чегра туқунуши йүз бәрди. 1968 - йили совет иттипақи чехсилавакийәгә таҗавуз қилди. 1969 - йили < гөһәр арал мәсилисидә > қораллиқ тоқунуш йүз берип, җуңго хглқиниң қаттиқ қаршилиқини қозғиди. 1979 - йили афғанистанға таҗавуз қилди. бу икки һәркәт хәлқара җәмийәтниң қаттиқ ғәзипини қозғиди.
бержинеф дәвридә совет иттипақи сирқа нисбәтән кеңәймичилик сияситини йолға қоюп, шәрқий явропадики сабиқ сотсиялизим лагиридики дөләтләр вә моңғулийәдә әскәр турғузғандин сирт , йәнә ветнам , куба , җәнубий йәмән , ангула , ифопийә қатарлиқ дөләтләрдә һәрбий лагир һәтта һәрбий базиларни қурди. бержинеф < чәклик игилик һоқуқ нәзирйиси > оттуриға қоюп, башқа сотсиялистик дөләтләрниң игилик һоқоқи чәклимилккә игә дәп қариди. бержинеф оттуриға қойған бу нәзирйә әмәлийәттә башқа сотсиялистик дөләтләрниң игилик һоқоқини екиспалататсийә қилидиған, уларни совет иттипақиниң һамийсиға айландурудиған нәзирйәдин ибарәт иди. 1980 - йили москивада өткүзүлгән олимпик тәнһәркәт йиғини совет иттипақиниң дуняға йүзлиниш җәһәттики пәрдисини қайриди. әмма афғанистаға таҗавуз қилиш сәвәбидин бу қетимқи олимпик тәнһәркәт йиғини дунядики түзүм җәһәттә кәмситиш нәзирйиси билән қариғучилар әң көп болған бир қетимлиқ мусабиқә болуп қалди.
1985 - йили компартийә ичидики ислаһатпәр шәхс горбачеф һоқоқни қолға елеп, нурғунлиған кона , чирик қарашларға нисбәтән өзгәртиш елип барди. горбачеф сияси вә иқтисадий җәһәттә дөләт башқуруш түзүлмилиригә қарита ислаһатни илгири сүрүш пиланини түзүп, дөләт ичидә ислаһат вә очуқ сиясәтни йолға қоюп , тарихий хаталиқлани ашкарилаш вә һисаб елиш елип барди. горбачеф йәнә совет иттипақида < димукратик, инсанпәрлик сотсиялизими > қуруп чиқишни пиланлиди. әмма йәнә бир тәрәптә униң ислаһати ойлап бақмиған ақивәтләрни елип кәлди. мәркизи һөкимәтниң һоқоқини төвәнгә чүшүрүшкә әгишип, һәр қайси иттипақдаш җумһурийәтләр рәһбәрлири техиму көп аптономийә һоқоқи беришни тәләп қилди. < ашкарилиқ > техиму чоңқурлишишиға әгишип, совет компартийәсиниң тарихи мәсилилири вә хаталиқлири ашкарилиниш билән бир вақитта , хәлқниң һөрмити вә ишәнчисидин айрилип қалди , һәтта 1989 - йили комунизимниң сиясий вә иқтисадий тарихи хаталиқлири йиғилип , омумий партлаш йүз берип , хәлқ қайил болмаслиқ, нәзирини комунистик партийә вә шәрқий явропа дөләтлиридики нишанларға қаратти. шәрқий явропадики комунистик партийәләр арқа - арқидин тәхттин чүшүшкә башлиди, һәр қайси иттипақдаш җумһурийәтләрму , шәрқий явропадики һәрқайси дөләтләрниң усулини қоллинип , совет иттипақидин айрилип мустәқил болуш ғәризидә болди.
1991 - йили 8 - айниң 19 - күни совет компартийәси ичидики бир қисим кансерватиплар, һәр қайси иттипақдаш җумһурийәтләргә чүшүрүп берилгән һоқуқларни тартивелиш вә ғәлбисиз ислаһатни дәрһал тохтитиш мәқсидидә бир қетимлиқ мәғлубийәтлик сиясий өзгириш қозғиди. әмма хәлқ, армийә , вә көп қисим компартийә әзалириниң бирлишип қарши туруши нәтиҗисидә , сиясий өзгириш пәқәт 3 күн тәшвиқат елип берип мәғлуп болди. росийә зуңтуңи йилитсен совет коппартийәсини қанунсиз партийә дәп елан қилип, совет иттипақи чегриси ичидики паалийәтлирини чәклиди. 1991 - йилиниң ахирида йилитсен билиросийә, окраина зуңтуңлири билән минискида шәртнамә имзалап , мустәқил дөләтләр бирләшмисиниң қурулғанлиқини елан қилип , әнгилийә иттипақиға охшайдиған бир хил дөләт қурулма шәклини совет иттипақиға көчүрүп елип кәлди. росийә вә башқа иттипақдаш җумһурийәтләр буниңға кәйни кәйнидин инкас қайтуруп, совет иттипақидин айрилғанлиқини җакарлиди. совет иттипақи мушу вақиттин башлап мәвҗутлуқтин қалди. 19991 - йили 12 - айниң 25 - күни совет иттипақи зуңтуңи горбачиф хизмитидин истипа берип дөләтниң һоқоқини росийә зуңтуңиға өткүзүп бәрди. 1991 - йили қизил байрақ керимил сарийидин аста чүшүрүвелинди. қизил йиллар вә гүлләнгән чоң дөләт сүпитидики совет иттипақи мәвҗутлуқтин тохтиди.
сабиқ совет иттипақи компартийәсиниң рәһбәрлири
1 . виладимир. елеч ленин ( 1917 . 10 . 17 ___ 1922 . 4 . 3 . )
2 . ситалин ( 1922 . 4. 3 __ 1953 . 3 . 5 )
3 . хирошшиф ( 1953 . 9 . 7 __ 1964 . 10 . 14 )
4 . бержинеф ( 1964 . 10 . 14 __ 1982 . 11 . 10 )
5 . андирийпоф ( 1982 . 11 . 12 __ 1984 . 2 . 9 . )
6 . чеерненко ( 1984 . 2 . 13. __ 1985 . 3 . 10 )
7 . горбачеф ( 1985 . 3 . 11 __ 1991 . 12 . 25 )
сабиқ совет иттипақидики 15 иттипақдаш җумһурийәтниң нами
1 . росийә совет сотсиялистик фидиратсийә җумһурийити
2 . билиросийә совет сотсиялистик җумһурийити
3 . окраина совет сотсиялистик җумһурийити
4 . истонийә совет сотсиялистик җумһурийити
5 . литва совет сотсиялистик җумһурийити
6 . латвийә совет сотсиялистик җумһурийити
7 . мордова совет сотсиялистик җумһурийити
8 . гирозийә совет сотсиялистик җумһурийити
9 . әрминийә совет сотсиялистик җумһурийити
10 . өзбекистан совет сотсиялистик җумһурийити
11 . қазақистан совет сотсиялистик җумһурийити
13 . таҗикистан советр сотсиялистик җумһурийити
14 . әзәрбәйҗан совет сотсиялистик җумһурийити
15 . түркмәнистан совет сотсиялистик җумһурийити
сабиқ совет иттипақидики 20 аптоном җумһурийәтниң намлири
1 . башқирт совет сотсиялистик аптонум җумһурийити.
2 . бурят совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
4 . карибалда - байқал совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
5 . кармик совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
6 . каририя совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
7 . кеми совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
8 . мали совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
10 . шималий оситий совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
11 . татаристан совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
13 . водморт совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
14 . чечин совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
15 . чуваш совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
16 . яқут совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
17 . абғаз совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
18 . азар совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
19 . нашичер совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
20 . қара қалпақ совет сотсиялистик аптонум җумһурийити
ئەزىزى سانجار (نوبېل خىمىيە مۇكاپاتى ساھىبى)
ئەزىز سانجار (تۈركچە: Aziz Sancar) ئامېرىكىلىق تۈرك ئىلىم ئەھلى، خىميە پەنلىرى دوكتۇرى، پىروفىسورى، نوبېل خىمىيە مۇكاپاتى ساھىبى. thumb|ئەزىز سانجار
Kolorado Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Kolorado Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Koloradoning 4,939,456 nopusibar, 269,837 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.0°, xariki uzunluk 105°5.
كونتېينېر
كونتېينېر (ئېنگلىزچە: Intermodal container ياكى container، تەلەپپۇزى: كونتېينېر) ئادەتتە دۆلەت ئىچى ياكى خەلىقئارالىق يۈك تىرانسىپورتىدا ، بولۇپمۇ تۆمۈر يول، دېڭىز يولى، ۋە قاراماي يولدا، دائىم ئىشلىتىدىغان ئۆلچەملىك يۈك قويۇش، ساقلاش ساندۇقىنى كۆرستىدۇ. مەسىلەن چوڭ كېمىلەر دائىم بىر نەچچە مىڭ ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق كونتېينېر بىلەن بىر دۆلەتتىن يەنە بىر دۆلەتكە يۈك توشۇيدۇ. thumb|كۇب شەكىللىك يۈك توشۇش كونتېينېرى thumb|پورتقا قويۇلغان كونتېينېرلار thumb|ماشىنا بىلەن ئېلىپ مېڭىلغان كونتېينېر thumb|پويېزدا ئېلىپ مېڭىلغان كونتېينېر
پاكتىكا ۋىلايىتى
پاكتىكا ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Paktika Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
1919 - يىلى
1919 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
بېلورۇس تىل
left|thumb|دۇنيادا [[بېلورۇس تىلدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] بېلورۇس تىلى (беларуская мова) شەرقىي سىلاۋىيان تىل. بېلورۇس ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 9مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
بۇردۇر ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|بۇردۇر ۋىلايىتى left|thumb|250px بۇردۇر ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بۇردۇرنىڭ 246،134 نوپۇسىبار، 6،887 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°05، پوقتانومۇرى 015 رايۇننومۇرى 0248.
پىيما (ئاياق كىيمى)
thumb|  پىيما  ([[ئىنگلىز تىلى|ئېنگلىزچە: Felt boots، ئاددى خەنچە: 毡靴 ) ئۇيغۇر لارنىڭ ئەنئەنىۋى ئاياغ كىيمى، پىيما بەكمۇ ئىسسىق بولۇپ، قەھرىتان قىش كۈنلىرى بەكمۇ راھەت، بولۇپمۇ قار كۆپ ياغىدىغان، سوغۇق قاتتىق بولىدىغان رايونلاردا پىيما ئەڭ ياخشى ئاياغ بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.
ياسىلىشى
پپىيما كۈز پەسلىدە قىرقىلغان قوي يۇڭىدا ئىتىلىدۇ. ئەتىياز ياكى ياز كۈنلەردە قىرقىغان قوي يۇڭىدا ئىتىشكە بولمايدۇ. پىيمىچى ئۇستىلار يۇڭنى يۇمشاق ئاتقاندىن كېيىن، يۇڭنى چىغ ئۈستىگە ئۆتۈك شەكلىدە تەكشى سالىدۇ. ئىچىگە چاپلاشتۇرمايدىغان رەخت سېلىپ يۇڭنى خامداپ بولغاندىن كېيىن قول ئارقىلىق دومىلىتىپ قاتۇرىدۇ. پىيمىنىڭ چىڭ، قاتتىق بولۇشى ئۈچۈن يۇڭغا كىسلاتالىق سۇيۇقلۇق، كۈنجىرا قاتارلىق نەرسىلەر ئارىلاشتۇرىلىدۇ.
ھازىرقى ھالىتى
thumb|تۈبۈت ئەسكەرلىرى پىيما كېيىپ قارغا ئېىتىش مەشىقىدە (تىبەت ياكى تۈبۈت ئىكىسى ئوخشاش مەندە) ھازىر پىيما تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتماقتا. بەزى جايلاردا مەخسۇس پىيمىچىلىق دۇكانلىرى قۇرۇلغان. ئۇ ئىقتىسادنى گۈللەندۈرشتە مۇھىم رول ئويناپلا قالماستىن، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىلىك جايلىشىش ئەھۋالى، مەدەنىيىتى، ئىستېتىك قاراشلىرى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىشتىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شىنجاڭ رايونىغا كەلگەن بىر قىسىم چەت ئەللىك ساياھەتچىلەر پىيمىنى چەت ئەللەرگە ئېلىپ چىقىپ تەتقىقات ئويېكتى قىلماقتا.
ماھىنۇر قاسىم
ماھىنۇر قاسىم (لاتىن: Mahinur Qasim، كرىل: Маһинур Қасим)، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ جۇمھۇر رەئىسى ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤىنىڭ خانىمى.
ماھىنۇر خانىم 1929 - يىلى 8 - ئاينىڭ 15 - كۈنى ئىلى ۋىلايىتىنىڭ قورغاس ناھىيىسىدە توغۇلغان. 1 يېشىدا ئاپىسى ۋاپات بولغان.
1945 - يىلى 1 - ئاينىڭ 15 - كۈنى ئەخمەتجان قاسىمى بىلەن توي قىلغان ۋە ئەخمەت ئەپەندىنىڭ يېنىدا كاتىبلىق خىزمىتى بىلەن شوغۇللانغان.
1949 - يىلى 27 - ئاۋغۇست كۈنى ئەخمەت ئەپەندى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۆمۈرى قىزى بىلەن ئوغلىنى تەربىيلەش بىلەن ئۆتكەن.
1953 - يىلىدىن باشلاپ ئاتالمىش شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، ش ئۇ ئا ر ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
«مەدەنىيەت ئىنقىلابى»دا زەربىگە ئۇچرىغان بولسىمۇ، ج ك پ 11 - نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن ئۈزۈل - كېسىل ئاقلىنىپ، ئاپتونوم رايونلۇق ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ مۇدىرلىق ۋەزىپىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن.
2003 - يىلى دەم ئېلىشقا چىققان.
ئەسلىمە
ماھىنۇر قاسىمنىڭ ئون نەچچە يىلدا يېزىپ تەييارلىغان، 2014 - يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن 8 - ئايدا نەشر قىلىنغان «ئەخمەت ئەپەندىمنى ئەسلەيمەن» ناملىق ئىككى جىلدلىق بىر خاتىراتى بار بولۇپ، ئېغىر دەرىجىدە سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزۈلگەن بولسىمۇ يەنىلا ئۆزى شاھىت بولغان بەزى ھەقىقىي ۋەقەلەر ھەققىدە مەلۇم دەرىجىدە ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ئەسەر دېيىشكە بولىدۇ.
تېنچ ئوكيان
thumb|289x289px|تېنچ ئوكيانتېنچ ئوكيان ياكى بۈيۈك ئوكيان، ئامېرىكا، ئاسىيا ۋە ئوكيانۇسىيە قىتئەلەرى ئاراسىدا ۋە دۇنيادا ئەڭ بۈيۈك ئوكياندۇر. خەلقئارادا پاسىفىك ئوكيان دەپ ئاتىلىدۇ كى، بۇ ئىسىم ئىسپانىيە قراللىقىغا ۋاكالەتەن دۇنيانى ئايلانغان پورتۇگال دېڭىزچىك فەردىناند ماگېللان تەرىپىدىن بېرىلگەن. ماگېللان، كۈنلەرچە دەۋام قىلغان بوران چاپقۇنلۇق شارائىتتىن سوڭرە ماجېللان بوغۇزى دەپ ئاتىغان يەردىن ئۆتۈپ بۇ ئوكيانغا كىرگەندە، بوران چاپقۇن توختاپ، تېپتىنىچ سۇلارغا قاۋۇشقانلىقىدىن پورتۇگالچە "تېنچ" مەنىسىدىكى "Pasifico" سۆزلۈكىدىن يولغا چىقىپ بۇ ئىسىمنى بەرگەن.
179.7 مىلىيون كلومېتر2 يۈز ئۆلچىمىگە ئىگىدۇر. تەخمىنەن ئاتلانتىك ئوكيان ۋە ھىندى ئوكياننىڭ ئومۇمىي يۈز ئۆلچىمىگە تەڭ كېلىدۇ.
ئەڭ چوڭقۇر يېرى 11.034 مېتر بىلەن مارىياننا ئويمانلىقى بولۇپ، بۇ يەر شۇنداقلا دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭقۇر يېرىدۇر. ئەڭ ئاۋات ئارال تاھىتى ئېرۇر. شۇنداقلا دۇنيادىكى يەر تەۋرەشلەرنىڭ 90% ى ۋە چوڭ يەر تەۋرەشلەرنىڭ 80% ى تېنچ ئوكيان رايونىدا يۈز بەرمەكتە. بۇنىڭ سەبەبى، بۈيۈك ئوكياننىڭ بەك چوڭقۇر بولىشىدۇر. ھەجىمى 708 مىلىيون كلومېتر كۇب بولۇپ قاپلىغان مەيدانى يەر يۈزىدىكى ئومۇمىي قۇرۇقلۇقلاردىنمۇ چوڭراق ئېرۇر.
تېنچ ئوكياننىڭ 3.000-3.500 مېتردىنمۇ چوڭقۇر ھەر يېرىدە ئىسسىقلىق 2 °C گرادوسنىڭ ئاستىدا.
Oregon Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Oregon Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Oregonning 3,790,060 nopusibar, 255,026 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 44.0°, xariki uzunluk 120°5.
1929 - يىلى
1929 - يىلى
بەيدۇ شىركىتى
thumb|بەيدۇ شىركىتى باش شىتابى بەيدۇ توردا تور تېخنىكا (بېيجىڭ) چەكلىك شىركىتى  قىسقارتىلىپ بەيدۇ ياكى بەيدۇ شىركىتى دەپ ئاتىلىدۇ. بەيدۇ يەر شارىدىكى ئەڭ چوڭ خەنزۇچە ئىزدەش ماتورى، ئەڭ چوڭ بولغان خەنزۇچە تور بېكەت.
2012-يىلى 9-ئايدا بەيدۇ شىركىتى ئاچقۇچىلارغا بۇلۇت ساقلىغۇچ، كۆپلىگەن سانلىق مەلۇمات ئىقتىدارى ۋە بۇلۇت ھېسابلاشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يادرولۇق بۇلۇت ئىقتىدارنى يۈزلەندۈردى.
ھەققىدە
بەيدۇ يەر شارىدىكى ئەڭ چوڭ خەنزۇچە ئىزدەش ماتورى، ئەڭ چوڭ بولغان خەنزۇچە تور بېكەت بۇلۇپ،  2000-يىلى 1-ئايدا بېيجىڭ جۇڭگۇەنسۇندە قۇرۇلغان.
1999-يىلى ئامېرىكا كىرىمنىي جىلغىسىدا تۇرۇۋاتقان لى يەنخوڭ  --李彦宏--جۇڭگو ئىنتېرنېت تورى ھەم خەنزۇچە ئىزدەش مۇلازىمىتىنىڭ يوشۇرۇن تەرەققىيات  كۈچىنىڭ زور ئىكەنلىكىنى بايقاپ «تېخنىكا دۇنيانى ئۆزگەرتىدۇ» دېگەن قاراش بىلەن، كېرىمنىي جىلغىسىدىكى يۇقىرى تەمىناتلىق خىزمىتىدىن ئىستېپا بېرىپ، «ئىزدەش ماتورى» پاتېنتلىق تېخنىكىسى  بىلەن جۇڭگو غا كېلىپ، 2000-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنى جۇڭگۇەنسۇندە، دەسلەپتە 10 ئادەمگىمۇ يەتمەيدىغان ھالەتتىن بۈگۈنكى ئىشچى خىزمەتچىلىرى 18000 مىڭدىن ئاشىدىغان بەيدۇ شىركىتىنى قۇرۇپ چىققان.
بەيدۇ شىركىتى ئېلىمىزدىكى نوپۇزلۇق كارخانا بۇلۇش سۈپىتى بىلەن، ئۆزىدە بار بولغان ئەۋزەللىكنى ئاكتىپلىق بىلەن جەمئىيەت ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئىشلىرىغا ئىشلەتتى، ئالدى-كەينى بولۇپ زور مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئەمالار، ياش-ئۆسمۈرلەر، ياشانغان خەلق ئاممىسى ئۇچۇن مەخسۇس مەھسۇلات ئىزدەش، ئالاھىدە ئامما ئۈچۈن تورغا چىقىش قىيىن بۇلۇش مەسىلىسى، ئۇچۇر بوشلۇقى قاتارلىق مەسىلىلەرنى  كەڭ كۆلەمدە ھەل قىلدى. ئۇنىڭدىن باشقا، جۇڭگونىڭ ئۇچۇرلىشىش قەدىمىنى تېزلىتىش، پاكىزە تور مۇھىتى بەرپا قىلىش، ئىزدەش موتورى مائارىپى ھەمدە ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىش تەرەپلەردە، بەيدۇ يەنە ئۈزلۈكسىز ئالدىنقى قاتاردا تۇرماقتا.