cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مارك زاكىربېرگ
فېيىسبوكنى قۇرۇشى
Face book تور بېكىتىfacebook نامىنىڭ كېلىپ چىقىشى، face book نامى بولسا «رويخەت» دېگەن ئۇقۇمدىن كەلگەن. ئامېرىكىدىكى ئۇنۋېرسىتېتلاردا يېڭى ئوقۇغۇچىلارغا مەكتەپتىكى بارلىق كونا ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىسىملىك قەغىزىنى تارقىتىپ بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ كونا ئوقۇغۇچىلارنى تونىۋېلىشى ئۈچۈن ئىمكانىيەت يارتىلىپ بېرىلەتتى.
مەۋلانە جالالىدىن رۇمىنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
مەۋلانەنىڭ سۆزلىگەن ھەر-بىر ھېكايىسى ئىنسانلارنى توغرا يولغا، گۈزەللىككە يۇزلەندۇرىدىغان نەسىھەتلەر ئۇستىگە قۇرۇلغان. بۇ ھېكايىلەرنىڭ بەزىلىرى قەھرىمانلار توغرىسىدا، بەزىلىرى ۋەلىلەر، بەزىلىرى سوپىلار، بەزىلىرى پادىشاھلار توغرىسىدا سۆزلىنىدۇ. مەيلى كىم توغرۇلۇق بولسۇن، ھەممىسىنىڭ كەمچىلىك ۋە ئارتۇقچىلىغىنى ھېكايە قىلىدۇ. ئەسلىدە ئۇلارنىڭ كىم بولۇشى مۇھىم بولماستىن، مۇھىمى ئۇلارنىڭ ئارتۇقچىلى ۋە كەمچىلىگىنى ئاڭلىتىش ئارقىلىق، كىشىلەرگە سەخسىيەتچىلىك، قىزغانچاقلىق، ھەسەت ۋە ئۇلارنىڭ ئەنسىرەشلىرىنى شەھىرلەپ، ئىنسانلارنى ئەسكىلىكتىن ئىبرەت ئىلىشقا، ياخشىلىقتىن ئۇلگە ئىلىشقا چاقىرىدۇ. بۇ ئىنسانلار گەرچە 800 يىللار ئالدىدىكى ئىنسانلار بولسىمۇ ئەمما ئىنسانىيەت دۇنياسىدا ھەر ۋاقىت ئارىمىزدا مەۋجۇتتۇر.
پەزىلەتكە، ئەخلاققا يۇزلىنىدىغان يول ئىنساننىڭ ئۆز-ئۆزىنى سۇزۇك بىلىش يولىدىن ئىبارەتتۇر. مەسنەۋى بولسا خەلق ئىچىدە مۇقەدەس كىتاۋىمىز قۇراننىڭ ئۇزۇندىسىدۇر. بۇ كىتاب ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەدىكى ئىنسانلار ئۈچۈن چۇشۇنۇشلۇك قىلىپ يېزىلغان بولۇپ، ئىرشاد ۋە تەربىيەنى ھەر جەھەتتىن سىستىمىلىق قىلىپ ئىپادىلەپ بەرگەن.
دىۋان-كەبىر:
كرىستىن دەلفى
فرانسۇز ئايالىزىمچىلار ۋە جەمىيەتشۇناسلار ئىچىدە ئەڭ ئادىل تەتقىقاتچىلاردىن بىرى بولغان دەلفى ئۆزىنىڭ ئامرىكىنى باش قىلغان غەرپ يېڭى مۇستەملىكىچىلىكى ۋە دۇنيادىكى سىياسى زوراۋانلىقىغا قەتئى قارشى تۇرغانلىقى، باشتىن-ئاخىر مەيدانىدىن ۋاز كەچمەي، ئافغانىستان، ئىراقلارغا قارشى قىلىنغان دەپسەندە ئۇرۇشنى قاتتىق ئەيىپلىگەنلىكى بىلەنلا كۆزگە كۆرۈنمەي، بەلكى يەنە فرانسىيەنىڭ دۆلەت ئورگانلىرىدا ياغلىق چەكلەش قانۇنىغا قارشى چىققانلىقى بىلەن غۇلغۇلا قوزغىغان مۇھىم شەخسلەردىن بىرى ھېساپلىنىدۇ.
كرىستىن دەلفى پەقەت فرانسىيە جەمىيىتىدىكى ئاياللارنىڭ تەڭسىزلىك ئورنىغا قارشى كۈرەش قىلىپلا قالماي، يەنە كۆچمەنلەر، تېگى كۆچمەن بولغان ئازسانلىقلار(ئاساسەن شىمالى ئافرىقا ئەسلىدىن بولغان ئەرەپلەر) ۋە يەنە ھەمجىنىسلارنىڭ كەمسىتىلىشى ۋە چەتكە قېقىلىشىنى ئۆتكۈر ئانالىز ۋە ئەمەلى تەتقىقات نەتىجىلىرى بىلەن قامچىلايدۇ. بۇ ئۈچ خىل كەمسىتىلىشنىڭ تارىخى، سىياسى ۋە ئىقتىسادى ئارقا كۆرۈنۈشلىرىنى ئېنىق كۆرسىتىش ۋە ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، ئرقۋازلىق ۋە جنىسۋازلىقنىڭ ئەسلى ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ.
مەۋلانە جالالىدىن رۇمىنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
مەۋلانەنىڭ ھەرقايسى دەۋىرلەردە ۋە ھەرقايسى مەزمۇنلاردا يېزىلغان شىئېرلىرىنىڭ جۇغلانمىسىدۇر.
كرىستىن دەلفى
كرىستىن دەلفى ئامرىكىنىڭ ئافغانىستانغا قارشى ئۇرۇشى ۋە خەلقئارا كۈچلەرنىڭ ھەمنەپەس بولغانلىقىنى ئەيىپلەپلا قالماي، يەنە ئاتالمىش ئافغان ئاياللىرىنى ئازاد قىلىشنىڭ ئامرىكا تەرىپىدىن ئۇرۇش سەۋەپلىرىنىڭ بىرى قىلىپ كۆرسىتىلگەنلىكىنى تەنقىد قىلىدۇ. ئافغان ئاياللىرىنىڭ بەلكى تالىبانلار زامانىدىكىدىنمۇ بەتەر كۈن كۆرىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان دەلفى بۇ ئانالىزى ئۈچۈن، فرانسىيەدە چەتكە قېقىلىدۇ ۋە ئايالىزىمچىلار تەرىپىدىن تەنقىدكە ئۇچرايدۇ.
مەۋلانە جالالىدىن رۇمىنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
بۇ ئەسەرنىڭ تىلى پارىسچە بولۇپ، ئاز ساندىكى بەزى شىئېرلىرى تۈركچە، ئەرەپچە ۋە گىرېكچە يېزىلغان.
كرىستىن دەلفى
كرىستىن دەلفى فرانسۇز ئىنسانى ئىلىملەر تەتقىقاتچىلىرى ئىچىدە، شۈبھىسىزكى ئىسلام دىنىنى، مۇسۇلمانلارنى ۋە بولۇپمۇ مۇسۇلمان ئاياللارنى ئەڭ قوغدىغان بىرىدۇر. ياغلىق چەكلەش قانۇنىغا ئىزچىل قارشى تۇرۇپ كەلگەن دەلفى بۇ قانۇننى فرانسىيەنىڭ ئەلمىساقتىن بېرى ئىسلام دۇنياسىغا ۋە مۇسۇلمانلارغا بولغان ئۆچمەنلىكىنىڭ ئىپادىلىرىدىن بىرى دەپ كۆرسىتىدۇ. مۇسۇلمان ئاياللارنىڭ بىر تەرەپتىن باشقا كۆچمەنلەردەك ئەسلى، باشقا مۇسۇلمانلاردەك دىنى ۋە باشقا بارلىق ئاياللاردەك جىنسى سەۋەبىدىن ئۈچ تۈرلۈك زوراۋانلىققا ۋە كەمسىتىلىشكە ئۇچراۋاتقانلىقىنى ئېچىپ بېرىدۇ.
مەۋلانە جالالىدىن رۇمىنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
دىۋان-كەبىردىكى ھىكمەتلەر، پاساھاتلىك سۆزلەر، تېرەن-تېرەن مەنالار، ئاشىقلىق، يىگانىلىقنى ئىپادىلەيدىغان ئۇنچىلەر ۋە بېيىت قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئاللاھنىڭ بەرگەن ئىلھامى بىلەن مەۋلانەنىڭ كۆڭلىدىن ناھايىتى گۈزەل ئىبارىلەر بىلەن ئۇرغۇپ چىققان.
بۇ شىئېرلارنىڭ رىتىملىقى، رەڭمۇ-رەڭلىكى بىلەن ۋە شىئېردىكى تىلنىڭ گۈزەللىگى بىلەن شىئېر گۇزەللىگىدىن ھالقىپ، گۈزەللىكنى جانلاندۇرىدىغان بىر ئىلھام قۇياشقا ئايلانغان.
ئاشىق بولسا مەۋلانەنىڭ كۆڭلى ئارقىلىق مەشۇقىغا ئېرىشكەن.
مەۋلانە سۆز ئۇستاسى بولۇپ، ئۇ گۈزەل سۆزلەش قابىلىيىتى، ئىلھام تۇيغۇسى بىلەن يارىتىلغان زات ئىدى. ئۇنىڭ ھاياتتا يالغۇز سۆزلەشى بىلەن ئەمەس بەلكى جىم تۇرۇشىنىڭ ئۆزىمۇ بىر مەنانى ئىپادىلەيتى. ئۇنىڭ ئوينىغان ساماسىنىڭ ھەر بىر ھەركىتىمۇ بىر ھىكمەتلىك سۆز ئىدى. ئۇنىڭ جىم تۇرۇپ ئىپادىلىگەن سۆزلىرى، سۆزلەپ تۇرۇپ، سۆزلىگەن سۆزلىرىدىن بەتەر چوڭقۇر مەزمۇنلارنى ئىپادىلەيتى. ئۇنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلىغان قۇلاقلاردىن يۈرەكلەرگە نۈر چۇشەتتى. يۇرەكنىڭ قەدەھلىرىگە شاراپ، رۇھنىڭ ئاغزىغا ئابىھايات ئاقاتتى.
كەڭ خەلق ئاممىسى مەۋلانە شىئېرلىرى ئارقىلىق دىننىڭ، ھەقىقەتنىڭ، يارىلىشنىڭ ئىچكى ماھىيىتىنى تونۇپ يەتكەن. شۇڭا ئۇ قانچىلىك خەلق ئىچىگە چۆككەنسىرى، شۇنچىلىك كۆكلەرگە قەدەر كۆتۇرۇلگەن.
بىز ئۆزىمىزنىڭ چەكلىك ئەقلى قابىلىيىتىمىز بىلەن مەۋلانەنىڭ بەزى ھىكمەتلىك سۆزلىرىنىڭ مەناسىنى تازا تولۇق چۇشۇنەلمەيمىز، چۈنكى مەۋلانە بىر ئۇلۇغ زات بولۇپ، ئۇنىڭ سۆزلىرىدە ناھايىتىمۇ ھىكمەتكە توللاغان مەنالار بار ئىدى. سۆزلىرى چەكسىز بىر گۈزەللىكنىڭ ئىپادىسى ئىدى.
ئۇنىڭ سۆزلىرىنى چۇنىش ئۈچۈن خۇندى ئۆزى « كۆزۇڭنى يۇمۇپ، قەلبىڭنىڭ كۆزى بىلەن كۆر» دىگىنىدەك قەلبنىڭ كۆزىنى ئىچىشقا، ئەقىل ۋە ئىدرەكنىڭ ئىچىگە كىرىپ، كۈزۇتۇش ئۈچۈن زەرىچىلەردەك كىچىك پارچىلارغا پارچىلىنىشقا توغرا كىلىدۇ. بىر نەرسىنىڭ تاشقى كۆرۇنىشىنى ئەمەس بەلكى ئۇنىڭ يارىلىتىلىشىدىكى ھىكمىتىنى بىلىش يۇكسەك بىلىش قۇدرىتىگە ئىگە ئەرەنلەرگە خاستۇر.
مەۋلانەنىڭ ئۇ گۈزەل شىئېرلىرى ھەممىسى ئوخشاش بىر رۇھتىن، ئوخشاش بىر كۆڭۇلدىن چىققان ھەممىسى نۇر، ھەممىسى بىر ھىكمەتتۇر. ئۇنىڭ شىئېرلىرى قۇر ئاننىڭ ئۇزۇندىلىرى ۋە پەيغەمبەرلەر سۆزلىرىنىڭ رۇھتىكى مەدىھەسىدۇر. ئۇنىڭ شىئېرلىرى ئۆز زامانىسىدا قانداق بىر رەھبەرلىك ۋە ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان بولسا، ھازىرقى زاماندىمۇ ئوخشاش ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگىدۇر. بەلكى تېخىمۇ بەكرەك ئەھمىيەتلىكتۇر. چۈنكى ئۇنىڭ شىئېرىنىڭ ھاياتلىق سۇيىنى مەڭگۇ تۇگمەيدىغان بۇلاقتىن ئالغان. مەمبە مەڭگۇلۇك بولغانلىغى ئۈچۈن شىئېرلىرىمۇ مەڭگۇلۇك پاك، ساپ رۇھققا ئىگىدۇر.
مەۋلانەنىڭ بۇ ئەسەرلىرى يالغۇز ئۇيغۇر ۋە تۈرك خەلقى ئۈچۈنلا ئەمەس بەلكى پۈتۈن دۇنيا مەدەنىيەتىنىڭ بىباھا غەزىنىسىدۇر.
فىھى مافىھ:
«فىھى مافىھ» بولسا «ئىچىدە ھەممىسى بار» ياكى «ئىچىدە ئىچىدىكىلەر بار» دىگەن مەنالارنى بىلدۇرىدۇ.
بۇ ئەسەر مەۋلانەنىڭ ھەر تۈرلۇك ئىلىم مەجلىسلىرىدە سۆزلىگەن نۇتۇقلىرىنى ئوغلى سۇلتان ۋەلەد تەرىپىدىن توپلىنىپ، رەتلىنىپ مەيدانغا كەلگەن. جەمى 61 بۆلۇمدىن تۇزۇلگەن بىر كىتابتۇر. بۇ ئەسەردە بەزى سىياسى مەسىللەرمۇ ئوتتۇرغا قويۇلغانلىغى ئۈچۈن شۇ دەۋىردىكى تارىخى ئارقا كۆرۇنۇشنى ئىپادىلەيدىغان تارىخى ئەسەر بولۇپ قالغان.
يەتتە مەجلىس:
«يەتتە مەجلىس» ناملىق بۇ ئەسەر مەۋلانەنىڭ يەتتە قىتىملىق چوڭ نۇتۇقلىرىنىڭ خاتىرلىشىدىن مەيدانغا كەلگەن بىر ئەسەردۇر. مەۋلانەنىڭ ۋەزلىرىنى ھۇسەمەتتىن چەلەبى ۋە ئوغلى سۇلتان ۋەلەدنىڭ خاتىرلىشى بىلەن ئەسلى نۇسخىسى ئۆزگەرمىگەن ئاساستا مەيدانغا كەلگەن بىر ئەسەردۇر.
بۇ ئەسەردە ئاساسەن تۆۋەندىكى يەتتە مەزمۇنلار سۆزلىنىدۇ.
1) توغرا يولدىن ئايرىلغان قەۋىملەرنى قانداق يوللار ئارقىلىق قۇتۇلدۇرغىنى بولىدۇ.
2) گۇناھلاردىن قۇتۇلۇپ، ئەقىل يولى ئارقىلىق غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغۇنۇش.
3) ئېتقاتتىكى قۇدرەت.
4) توۋا قىلىپ، توغرا يولنى تاپقانلار ئاللاھنىڭ ئەڭ سۆيگەن ئىنسانلىرىدىن بولىدۇ.
5) بىلىمنىڭ قەدىر-قىممىتى.
6) غەپلەتكە پېتىش.
7) ئەقىلنىڭ قىممىتى.
مانا بۇ يەتتە مەجلىستە شەرھىلەڭەن ھەدىسلەر بىلەن بىرلىكتە يەنە سۆزلەڭەن 41 ھەدىس بار بولۇپ. مەۋلانە تەرىپىدىن تاللىنىپ سۆزگە ئىلىنغان ھەر بىر ھەدىس ئىجدىمائىلىققا ئىگە بولۇپ، خەلقنىڭ مەنەۋى جەھەتتىن يۇكسىلىشىنى ئىلگىرى سۇرگەن. شۇ دەۋىرلەردە ئىنسانلارنى قاپلىغان مەنىۋى بوھراندىن قۇتۇلدۇرغان. ئۇمۇتۇتسىزلىك ئىچىدە قارمۇ-قارشىلىققا ئارىسىدا قايمىقىپ، قاراڭغۇلۇقتا گاڭگىراپ قالغان كىشىلەر بىلەن تولغان ئىجدىمائىي جەمىيەتنى ئۇمۇت مەشھىلى بىلەن يورۇتقان.
مەكتۇبات (خەتلەر):
«خەتلەر» ناملىق بۇ ئەسەرى بولسا ؛ مەۋلانەنىڭ سەلجۇقلار دۆۋلىتى ھۆكۇمدارلىرىنى ۋە شۇ دەۋىردە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان زاتلارغا نەسىھەت ئۈچۈن يېزىلغان خەتلەرنى ۋە مەۋلانەدىن سورالغان سوئاللارغا يېزىلغان خەتلەرنى شۇنىڭ بىلەن بىرگە يەنە ئىلمىي مەسىللەر دوغرىسىدا يېزىلغان ماقالىلار بولۇپ جەمى 147 پارچە خەتتىن تۇزۇلگەن بىر كىتابتۇر.
بۇ خەتلەر ئەدەبىياتتىكى قايدىلەر بويىچە يېزىلغان بولماستىن بەلكى پۈتۈنلەر ئاددى، ئاممىباب سۆزلەر بىلەن يېزىلغان. خەتلەردىكى خىتاپلار كىشىلەرنىڭ ئەمەل-مەنسەپلىرىگە قاراپ ئەمەس بەلكى خەت يېزىلغان كېشىنىڭ ئەقلى ئىقتىدارى ۋە قىلغان ياخشى-يامان ئىشلىرىغا ئاساسەن شۇ كېشىگە ماس كىلىدىغان سۆز-ئىبەرىلەر بىلەن خىتاپ قىلىپ، ئۇ كېشىنىڭ سۆزلىرىگە جاۋاپ ۋە خىزمەتلىرىگە باھا بىرىلگەن.
بۇ خەتلەردە ئىنسانلارغا پايدىلىق، ھىكمەتكە تولغان نۇرغۇن ئىسىل گۈزەل سۆزلەر بار. مەسىلەن:
ھەممە كېشى ياخشى كۆرۇپ، ئىچىدىغان تاتلىق سۇنىڭ بېشىدا ئادەم كۆپ بولىدۇ.
ئاي نۈرىنى چاچسا، ئىت ھاۋشىپ تۇرىدۇ، ئاينىڭ نىمە گۇناھى باركى؟ ئىتنىڭ خۇيى شۇ تۇرسا. ياتلارنى ئالدىغان، ئۆز خەلقنىمۇ ئالدايدۇ.
ئۇلۇغ ئاللاھنىڭ ئاجايىپ ئۇلۇغ ئىنسانلىرى بار، ئۇلار يەر يۇزىگە چۇشكەن يامغۇرغا ئوخشايدۇ. قارا تۇپراققا چۇشسە بەركەت كىلىدۇ، دېڭىزغا چۇشسە ئۇنچە-مەرۋايىت مەيدانغا كىلىدۇ.
ئاشىقى بولمىغان كىشى ئۆلۇكتەك ياشايدۇ. ئاشىق بىلەن ئۆلگەن مەڭگۇ تىرىك تۇرىدۇ.
ئىنسان نىمە ئىش ئۈچۈن يارىتىلغان بولسا، شۇ ئىش ئۇنىڭ ئۈچۈن ئەڭ ئاسان تۇيۇلىدۇ.
سەن ئاشىق بولمىغىچە، سۆيگىنىڭ نىمە ئىكەنلىگىنى بىلمەيسەن. يوقال، ئوتتا ئوتلا، سەن بىر ئىشەكسەن.
ھەقىقى دوس ئەقلىمىز، نەپسىمىز دۈشمىنىمىز.
ھەيكەلتىراشلىق
ھەيكەلتىراشلىق خەلقىمىز بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلغان مەزگىللەردە تازا تەرەققىي قىلغان. بۇنى كېرىيىدىكى فارا خارابىسىدىن قېزىۋېلىنغان 5 – ئەسىرگە ئائىت تاتخاگاتا بۇددا دىنىنىڭ ھەيكىلى، خوتەندىكى يوتقان خارابىسىدىن قېزىۋېلىنغان ساپال قۇش، تۇرپاندىن قېزىۋېلىنغان لاي قورچاق، رەڭلىك لاي ئات ھەيكىلى، ساماۋى خانغا تەقلىد قىلىنغان رەڭلىك ياغاچ ھەيكەل، قارا شەھەردىن قېزىۋېلىنغان ياغاچتىن ئۇيۇلغان ۋاجرا پالۋان ھەيكىلى، يەنە لايدىن ياسالغان ئەر كىشىنىڭ بېشى ۋە بۇدساتىۋا بېشى قاتارلىقلار ئىسپاتلايدۇ.
قۇمۇل قوغۇنى
200px|thumbnail قۇمۇل قوغۇنى ياكى قوغۇن
ھەيكەلتىراشلىق
دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن ھەيكەلتىراشلىق تارىخىدىن قارىغاندا ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئۇسلۇب ۋە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىكەنلىكى ئايان.
ھەيكەلتىراشلىرىمىز گەج، پولات چىۋىق، ماتا ياكى پاخال ۋە تۇخۇمنىڭ ئېقىنى ماتېرىيال قىلىدۇ. گەج ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇلار گەجنى بېلىق گەج، توم گەج دەپ ئىككىگە ئايرىيدۇ. بېلىق گەج ئۇزۇنچاق بولۇپ چىداملىق بولىدۇ. توم گەج ئۇيۇل، يوغان بولىدۇ. گەج تەييارلاش: بېلىق گەج تونۇردا پىشۇرۇلۇپ سوقۇلۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈلگەندىن كېيىن، مەلۇم مىقداردىكى گەج سۇغا سېلىنىپ، دوغاپ ھالىتىدە قويۇپ قويۇلىدۇ. ئۇ بىر قانچە مىنۇتتا لەڭپۇڭدەك قاتىدۇ، ئاندىن ئىشلىتىلىدۇ.
ھەيكەلتىراشلىق ئەسۋابلىرى: گۈشتە گەردە (ئەندىۋە شەكلىدە بولىدۇ)، رەندە گەردە (موزدۇز رەندىسىگە ئوخشاش)، نوكەش گەردە، زىقچى گەردە، ئىسكىنە گەردە قاتارلىق پولات تىغلاردىن ئىبارەت.
ھەيكەل ياساش ئۇسۇلى: ئادەم ياكى ھايۋانات ھەيكىلىنى ياساشتا ئالدى بىلەن پولات چىۋىقتا ئۇنىڭ جازىسى قۇرۇلىدۇ. جازا سىرلىنىپ، ئۈستىگە ماتا ياكى پاخال يۆگەپ، ھەيكەلنىڭ ئەزا كۆرۈنۈشلىرى مۇقىملاشتۇرۇلىدۇ. ئاندىن گەج ھۆل ۋاقتىدا ماتا ئۈستىگە سۈركىلىدۇ. گەج مەلۇم قېلىنلىققا يەتكەندە كېرەكلىك سايمان بىلەن قىرىپ، ھەيكەلنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى پۈتتۈرۈلىدۇ. جاپلىما ھەيكەللەر، مەسىلەن، تامغا چاپلىنىپ بىر يۈزى كۆرسىتىلىپ ياسىلىدىغان ئادەم بېشى ياكى پۈتۈن تۇرقى بولسۇن، بۇنداق ھەيكەللەرگە قېلىپ ئىشلىتىلىدۇ.
ھەيكەل پۈتكەندىن كېيىن، تۇخۇمنىڭ ئېقى ماتا بىلەن ھەيكەل ئۈستىگە سۇۋېلىپ پەردازلىنىدۇ. بۇنىڭدا ھەيكەل پارقىراق، سىلىق بولۇش بىلەن بىللە، يېرىلمايدۇ. يامغۇر، نەملىكنى قوبۇل قىلمايدۇ. ئۇزاق مۇددەت تۇپراق ئاستىدا تۇرسىمۇ ئەسلىي ھالىتى ئۆزگەرمەيدۇ.
ئا
thumb thumb ئا  (ɑ،a) ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ بىرىنچى ھەرپى ۋە سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
رەت جەھەتتە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەيئىنى بىلدۈرىدۇ. م: ئا سىنىپ، "ئاۋۇ 1- يىللىق ئا سىنىپقا كىرىڭ". چاققانراق ماڭغىن+ا؛ كېلىمەن دەمسىز+ا!
ئوقۇلىشى
ئا ھەرىپىنىڭ ئەرەب ئەلىفبەسى «آ» ھەرىپىگە يېقىن بولۇپ، خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (\a\،\ɑ\) م: ئادەم (Adem)، ئاتا (Ata)؛
شىۋېتسارىيە بەرەڭگە نېنى
شىۋېتسارىيەنىڭ بەرەڭگە نېنى(Raclette) ناھايىتى تەملىك بولۇپ، بەرەڭگە، تۇز، ئىرىتىلگەن ئىرىمچىك (پىشلاق)، قېزا، تۇخۇم قاتارلىق ماتېرىياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ، تەمى ئىنتايىن يىيىشلىك.
مەۋلانە جالالىدىن رۇمىنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
6. مەۋلانە ۋە موڭغۇللار
شىۋېتسارىيە بەرەڭگە نېنى
تەييارلاش ئۇسۇلى
شىۋېتسارىيەنىڭ بەرەڭگە نېنى1.بەرەڭگىنىڭ پوستىنى سويماي، پاكىز يۇيىمىز، مۇۋاپىق مىقداردا تۇز سېلىپ، قايناۋاتقان سۇدا 7-8 مىنۇت ئەتراپىدا پىشۇرىمىز.
2. پۇشۇرۇپ تەييارلانغان بەرەڭگىنى سۈزۈپ ئېلىپ، دەرھال سوغۇق سۇغا چىلايمىز، سوۋۇغاندىن كېيىن، پوستىنى سۇيۇپ، قەلەمچە قىلىپ توغرايمىز.
3. قەلەمچە قىلىنغان بەرەڭگىنى تىگى تۇتمايدىغان تەكشى قازانغا سېلىپ، ئازراق تۇز چېچىپ يىنىك ئۆرۈيمىز ، ئوتتۇرا ھال ئوتتا بەرەڭگە قەلەمچىسىنى بېسىپ، يۇمىلاق نان ھالىتىگە ئەكىلىمىز.
4. ناننىڭ چۆرىسىدىن تەكشى ھالدا ئىرىتىلگەن ئىرىمچىك (پىشلاق) ئۈستىگە قوشىمىز. (بۇنىڭغا يەنە قېزا، تۇخۇمنى قوشۇشقا بولىدۇ)
5. ناننىڭ ئىككىلى يۈزى سارغايغاندىن كېيىن ئالساقلا بولىدۇ.
مەۋلانە جالالىدىن رۇمىنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
مەۋلانەنىڭ ياشىغان دەۋىر بولسا موڭغۇللارنىڭ تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشلىرى كېڭىپ، تا ئانادولۇ تۇپراقلىرىگىچە كىڭەيگەن بىر دەۋىر ئىدى. موڭغۇللارنىڭ ئانادولۇغا قىلغان ئەسكەرى يۇرۇشلىرى نەتىجىسىدە، سەلجۇقلار دۆۋلىتى ۋە ئەتراپتىكى ئىسالام دۆۋلەتلىرى تەھدىت ئاستىدا قالغان ئىدى.
بۇ ۋاقىتتا سەلجۇقلار دۆۋلىتى ئىچىدىمۇ سىياسى بۆھران بار ئىدى. ھەرقايسى ئوغۇز قەبىلىرى ئارىسىدا قەبىلۋازلىق ئەۋجى ئالغان ئىدى. پادىشاھقا قارشى يامان غەرەزلىك ئەمىرلەر موڭغۇللار بىلەن تىل بىرىكتۇرۇپ، ئۆز سەلتەنەتى ئۈچۈن ساتقىنلىق قىلاتتى. شۇ چاغلاردا قانداقتۇ بىر نامالۇم بولغان ئاتىلىشتا «ئاق ساقاللار» دەپ ئاتىلىدىغان «دۆۋلەتلەرنى ئۆرۇپ، دەۋلەتلەرنى قۇرىدىغان» بىر تەشكىلات سۇلايمان شاھ ئوغلى ئەرتۇغۇل غازىنى ئۆز قەبىلىسىنى ئانادۇلىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، غەرىپ تەرەپكە يەنى بېزانسىيە چېگرالىرىغا يۆتكىلىشنى بۇيرىيدۇ ۋە شۇ يۆنۇلۇش بويىچە يۆتكىلىپ، كىيىن بۇلار قايتا تىرىلىپ، ئەرتۇغۇل غازى ئوغلى ئوسمان غازى ئوسمالى ئىمپىريەسىنىڭ قۇرۇلۇشىغا ۋەسىلى بولىدۇ. شۇ چاغدىكى چىقىرىلغان بۇ قارار توغرا قارار ئىدى چۈنكى سەلجۇقلار دۆۋلىتى موڭغۇللارغا تاقابىل تۇرۇشى ئىمكانسىز ئىدى. يۇقۇردا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك سەلجۇقلار دۆۋلىتى سىياسى، ئىقتىسادى ۋە ھەربى جەھەتتە بىر كىرزىس ئىچىدە قالغان ئىدى. سۇلتان ئالەئېددىن كەيكۇباتمۇ زەھەرلىنىپ ئۆلگەن ئىدى. ئۇنىڭ ئورنىغا سۇلتان بولۇش ئۈچۈن سىياسەتتە پىشمىغان ئوغۇللىرى سەلتەنەت ۋەسۋىسى ئىچىدە ئىدى. دۆۋلەت چارىسىز، ئۇرۇشىش ئۈچۈن ئىمكانلىرى يوق ئىدى. ئىچكى ۋە تاشقى دۈشمەننىڭ ئارىسىدا قالغان خەلق ماددى ۋە مەنىۋى جەھەتتىن پۈتۈنلەي تۇگەشكەن بىر ۋەزىيەتتە ئىدى. مانا مۇشۇنداق بىر ۋەزىيەتنى پۇرسەت بىلگەن موڭغۇل قوماندانى باجۇ نويان ئانادولۇغا بولغان ئەسكىرى ھۇجۇمنى تىزلەتتى.
سەلجۇقلار دۆۋلىتى زاۋاللىققا يۇزلەڭەن ئىدى. خەلق بولسا قاتتىق زۇلۇم ئىچىدە قالدى. مانا مۇشۇ ئۇرۇشنىڭ دەستىدىن خەلق ئىنتايىن نامراتلاشتى، ھەر يەرنى ئاچارچىلىق قاپلىدى.ئۆي-ماكانلىرىدىن ئايرىلىپ، خانى-ۋەيران بولغان، كەڭ خەلق ئاممىسى بىر قۇتۇلۇش يولىنى ئىزدەيتى. مانا مۇشۇنداق ئەخۋال ئاستىدا بىر قىسىم كېشىلەر ئۆزلىرىنى قۇتقۇتزۇش ئۈچۈن تېڭىرقاپ قالغان ئىدى. خۇددى “دېڭىزغا چۇشۇپ كەتكەن ئادەم، يىلانغا ئېسىلىپتۇ” دىگەندەك، ھەر-خىل يامان يول ۋە ھەرخىل تەرىقەتلەرگە بىرىلەتتى. جەمىيەتتىكى زەھەرلىك پىكىر ئىقىملىرىغا ئاسانلا ئۆزلىرىنى ئالدۇرۇپ قوياتتى.
مۇڭغۇللارنىڭ غەلبىسى ۋە ئۇلارنىڭ پىتنە-پاساتلىرى سىياسى جەھەتتىن ۋەيران بولغان، مەنىۋى جەھەتتىن ئۆزىنى يوقاتقان مۇسۇلمانلارنىڭ ئىمان تومۇرىنى كېسىپ، مۇسۇلمانلارنى تەل-تۇكۇس يوقۇتۇشنىڭ يولىنى ئاچقان ئىدى. موڭغۇللارنىڭ بۇ يولىنى توسۇش ۋەزىپىسى مەۋلانەگە يۇكلەڭەن ئىدى. قىلىچ ئارقىلىق قۇتقۇزالمىغان جاننى، جىھاد-ئەكبەر(مەنىۋى جىھات) ئارقىلىق قۇتقۇزۇشقا توغرا كەلدى.
بۇنىڭ بىلەن مەۋلانە خەلققە بىر ئۇمۇت بىغىشلىدى، مۇسۇللامانلار ئارىسىغا قىرىنداشلىق، ئۆز-ئارا ھەمكارلىشىش، مېھرى-شەپقەتنى ياغدۇردى. ئانادولۇ خەلقى ئەڭ قىيىنچىلىقتا تۇرغان بىر ۋاقىتتا ئاللاھنىڭ شەپقەتچىسى بولۇپ ئوتتۇرغا چىقىپ، خەلقنى بىرلىك-ئىتىپاقلىققا چاقىرىپ ۋە ئۇنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى.
«بىز بىرلەشتۇرۇش ئۈچۈن كەلدۇڭ، ئايرىش ئۈچۈن ئەمەس» دىگەن بۇ تېرەن پىكىرلىرى پۈتۈن ئىنسانلارغا ئۈلگە بولدى.
«يەنە كەل، كەل يەنە، ئەي جان يەنە كەل!
بۇتقا چۇقۇنساڭمۇ، كۇفۇرلۇق قىلساڭمۇ، يەنە كەل!
ئۇمۇتسىزلەرگە يىپىقتۇر بۇ ئىشىك،
يۈز قىتىم توۋا بۇزغانمۇ يەنە كەل!»
دەپ دىنلار ۋە مىللەتلەر ئارىسىغا دوسلۇق ئۇرۇغىنى چاچتى، ئىنسانلارغا بىر ئۇمۇت مەشھىلىنى ياندۇرغان ئىدى. باشقا دىندىكى ئىنسانلارغا ئىسلامنىڭ گۈزەللىكلىرىنى، تەۋھىت ھەقىقەتلەرنى ئىلىم ۋە ھىكمەتلەر بىلەن چۇشەندۇرۇپ، ئۇلارنىڭ يۇرەكلىرىنى ئىسلام نۈرى بىلەن يورۇتقان ئىدى. سۆيگۇ، مۇھەبەت، دوسلۇق ئارىسىدا قالغان موڭغۇللار تۈركلەر ئىچىگە سىڭىپ، مۇسۇلمان بولۇپ، ئېرىپ كېتىشكە باشلىدى. مانا بۇ مەۋلانە ھەزرەتلىرىنىڭ ئوتتۇرغا قويغان مەنەۋى كۈرىشىنىڭ رولى ئىدى. بۇنداق بىر ئەخۋال ئاستىدا چارىسىز قالغان موڭغۇللار ئانادولۇنى تەرك ئېتىپ كېتىشكە توغرا كەلدى. بۇگۇنكى ئانادولۇدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدا مەۋلانەنىڭ رولى ناھايىتىمۇ زور.
7.ئىنسانلار كۆڭۇل سۇلتانىدىن ئايرىلدى
1273-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى كونيا ئاھالىسى ئىنتايىن تەشۋىش، قايغۇ ئىچىدە ئىدى، بۇنداق بىر كۆپ ئادەملەرنىڭ توپلاشقانلىغى كونيادا ھېچ كۆرۇلمىگەن بىر ھادىسە ئىدى. ھاۋا ئىنتايىن سوغۇق، ئاچچىق شامال جاندىن ئۆتەتتى. مەۋلانا ھەزرەتلىرىنىڭ كېسىلىنىڭ ئېغىرلاشقانلىغىنى پۈتۈن كونيا خەلقى ئاڭلاپ، ھەممىسى مەۋلانە دەرگاھى ئالدىغا توپلانغان ئىدى. بوۋاي-موماي، كىچىك بالىلار ھەممىسى دۇئالارنى ئوقۇپ، مەۋلانەنىڭ كېسىلىگە شىپالىق تىلەيتى. ھىرىستىئان، يەھۇدى، رۇم، ئەرمەنى قاتارلىق كونيادا قانچە تۇرلۇك مىللەت ۋە دىن بولسا ھەممىسى بىر مەيدانغا يېغىلغان ئىدى. ھەممىسىنىڭ قايغۇسى ئوخشاش، تىلەكلىرى ئوخشاش، نىيازلىرى ئوخشاش ئىدى. ئەتراپتىكى شەھەرلەردىن كېلىۋاتقان ئىنسانلار يولغا سىغماي قالغان ئىدى. سوپىلار يېنىك ساما ئوينىسا، سازچىلار نەيلىرىنى مۇڭلۇق چىلىپ، ئاللاھتىن ئۆز پىرىغا شىپالىق تىلەكلىرىنى ئىزھار ئەيلەيتى.
مەۋلانە ھەزرەتلىرى ئېغىر كېسەل ئازابىدىن ھالسىرغان لەۋلىرىنى تىتىرىتىپ تۇرۇپ، ئۆز ھىس تۇيغۇلىرىنى بايان ئەيلەيدۇ: «مەن سۆيگۇنىمنىڭ يېنىغا كېتىۋاتىمەن، ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان ھەر كىم تېرىكتۇر……
ئا
تۈرلىنىشى
ئا ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىا) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. پەقەت ئوتتۇرا ئا (ا) يوقرىدىن تۈۋەنگە تۈز يېزىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: A,a
مەۋلانە جالالىدىن رۇمىنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى
ھەقتىن باشقاسى بىلەن تېرىك بولغان ھەركىم، مىڭلارچە ئەقىل ۋە مىڭلارچە بىلگىگە ئىگە بولسىمۇ، يەنە سەن ئۇنى پۈتۈنلەي يوق دەپ بىل! چۈنكى بارلىقىڭدىن ۋاز كېچىپ ، ئۇنىڭ بارلىقىغا پۇركەنمىگىچە، ئۇنىڭغا ئىرىشەلمەيسەن! بۇ بىر ھەقىقەتتۇر ئوتتۇرغا چىققان، ھەر مەۋجۇتلۇقنىڭ ھەقىقى جانى ھەقتۇر! جاندىن باشقا نىمە بولسا پانى، يوقۇلۇپ كېتىدۇ.»
«مەن ئۆلگەندىن كېيىن، مازارىمنى يەردىن ئىزدىمەڭلار! بىزنىڭ مازارىمىز ئىلىم ئادەملىرىنىڭ كۆڭۇللىرىدە»
8.خاتىمە
ھەزرىتى مەۋلانە جالالىدىن رۇمىغا ھەر كىم ئۆزىنىڭ دۇنيا قارىشىغا ئاساسەن باھا بېرىدۇ. بەزىلەرگە كۆرە ئۇلۇغ بىر زات، بەزىلەرگە كۆرە بۇيۇك بىر شائىر، بەزىلەر تىرەن بىر سوپى دىسە، بەزىلەر ئۇلۇغ بىر ئىسلام پەلسەپەچىسى دەيدۇ.
ھەزرىتى مەۋلانە جالالىدىن رۇمىينىڭ پەلسەپەسى ھەر دەۋرىدە، ھەر مىللەتنىڭ قىزىقىشىنى قوزغىغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى نۇرغۇن تىللارغا تەرجىمە قىلىنىپ، پۈتۈن دۇنيا خەلقىنىڭ قىزىقىپ ئوقۇشىغا مۇيەسسەر بولغان. مەۋلانا ئەسسەرلىرى ۋە ئۇنىڭ پىكىرلىرى ئۇيغۇر-تۈرك كىلاسسىك ئەدەبىياتى، پەلسەپەسى ۋە تۈرك -ئىسلام مەدەنىيەت تارىخىمىزنىڭ ئابىدەسىدۇر. ئۇنىڭ نادىر ئەسەرلىرى مىللى ئەخلاق چۇشەنچىمىزنىڭ، تاساۋۋۇف چۇشەنچىلەرنىڭ ۋە ئىسلام دىنىنىڭ يېيىلىشىغا ۋاستە بولغان.
ھەزرىتى مەۋالانەنىڭ ئىسىل ئەخلاقى-پەزىلىتى ۋە يول كۆرسەتكۇچى دانە پىكىرلىرى، سۆزگۇ مۇھەبەتكە تولغان گۈزەل سۆزلىرىگە، بۇگۇنكى دەۋىردە پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ تېخىمۇ ئىھتىياجى بار. بىر تەرەپتە ماددى باياشاتچىلىق، بىر تەرەپتە ئاچ-يالاغاچ. بىر تەرەپتە سەلتەنەت، بىر تەرەپتە ئۇرۇش ئوتلىرى قاپلىغان بۇگۇنكى دۇنيادا مەۋلانەنىڭ ئۇلۇغ ئىدىيەسى ئىنسانىيەت ئۈچۈن مەنىۋى دورىدۇر.
كۆڭۇل دۇنيارىمىزنىڭ قەھرىمان بولسا مەۋلانە جالالىدىن رۇمى ھەزرەتلىرىدۇر.
16.05.2016 گېرمانىيە
ماقالىنى يېزىش ئۈچۈن پايدىلانغان ئەسەرلەر:
مەسنەۋى-شەرىف
دىۋانى-كەبىر
يەتتە مەجلىس
فىھى مەفىھ
مەۋلانە ۋە شەمسى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
يېڭىشەھەر رايونى
يېڭىشەھەر رايونى ئۈرۈمچى شەھىرى گە قاراشلىق شەھەر رايونى بولۇپ، جەنۇبتا سايباغ رايونى بىلەن، غەربتە تۇدۇڭخابا رايونى بىلەن ۋە شەرقتە كۆكتاغ رايونى بىلەن چېگرالىنىدۇ، يېڭىشەھەر رايونىنىڭ شىمالىدا ۋۇجياچۈ شەھىرى بار. ئۈرۈمچى دىۋوپۇ خەلقئارا ئايروپورتى رايون ئىچىگە جايلاشقان.
مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى شەھىرى يېڭىشەھەر رايونىدا 12 دانە كوچا باشقارمىسى، 1 دانە بازارلىق ۋە 4 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
ئۈ
ئۈ (/y/)؛ يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ.
چىڭ سۇلالىسى قەغەز پۇلى
چىڭ سۇلالىسى قەغەز پۇلى ياكى مەنچىڭ قەغەز ئاقچەسى، چىڭ ۋېنزوڭ شىيەنڧېڭ خاننىڭ 3- يىلى (1853) چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى تەرىپىدىن تارقىتىلغان رەسمىي قەغەز پۇل. پۇل بىرلىكى يارماق بولۇپ، 250 يارماقتىن باشلاپ 50 مىڭ ۋە 100 مىڭ يارماققىچە قىممەتتىكى قەغەز پۇللار بېسىلغان. ئۈست تەرىپىدە 「بۈيۈك چىڭ قەغەز پۇلى」دېگەن خەنزۇچە خەت، ئوتتۇرسىغا مەزكۇر قەغەز پۇلنىڭ قىممىتى بېسىلغان بولاتتى. نەقىش ۋە خەتلەر كۆك رەڭدە بېسىلاتتى.
مەنبە
چىڭ سۇلالىسى قەغەز پۇلى (خەنزۇچە)
خوتەن گىلىمىنىڭ تەرەققىياتىغا نەزەر
‹‹ گىلەم توقۇيالمىغان قىز ياتلىق بولالمايدۇ، گىلەم توقۇيالمىغان يىگىتنىڭ لايىق تېپىشى تەس بولىدۇ››دېگەن بۇ سۆزلەر گىلەم يۇرتى خوتەندە ئەلمىساقتىن بېرى دېيىلىپ كېلىۋاتقان سېقىملاردۇر.
خوتەن گىلىمى 2000 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە ، بۇنىڭغا ئەتلەس ۋە قاشتېشى قوشۇلۇپ ، خوتەننىڭ ‹‹ئۈچ گۆھىرى›› دەپ ئاتالغان. خوتەن گىلىمى تەرەققىيات مۇساپىسىدە، ئەنئەنىۋى ئۇسۇلدىكى قولدا توقۇش تېخنىكىسىنى داۋاملاشتۇرۇپ تەبىئىيلىكنى ۋە سودا ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ كەلمەكتە.
ئىلگىرىكى يىللاردىكى ئۈرۈمچى يەر مەنكىسىدە خوتەن گىلىمىنىڭ خېلىلا ئورنى بار ئىدى، ئەمما بۇ يىلقى يەرمەنكىسىدە خوتەن گىلىمىنىڭ خېلىلا ئورنى بار ئىدى، ئەمما بۇ يىلقى يەر مەنكىدە خوتەن گىلىمى ‹‹توختام تۈزەلمەي ، مەغلۇپ بولدى››.
بۈگۈنكى كۈندە خوتەندىكى ھەرقايسى ناھىيە، يېزىلاردا 60 مىڭدىن كۆپرەك دېھقاننىڭ ئۆيىدە گىلەم توقۇش ئۆيى، ھەر قايسى يېزا – بازارلاردا گىلەمچىلىك كارخانىلىرى بار. خوتەندىكى گىلەمچىلىك كارخانىلىرىنىڭ يىللىق كىرىمى 300 مىليون يۈەندىن ئاشىدۇ. خوتەندىكى گىلىمىنىڭ نامى مەشھۇر بولۇپلا قالماي، ساياھەتچىلەرنىمۇ ئۆزىگە جەلپ قىلىدۇ، ھازىر گىلەمنى قولدا توقۇش ماھارىتى تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنىڭ دىققەت – ئېتىبارىنى قوزغىماقتا.
‹‹ شەرق گىلىمى››نىڭ ۋەكىلى
ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 70 – يىللىرىدا خوتەن گىلىمى مەملىكىتىمىزدىكى گىلەمچىلىك كارخانىلىرىنىڭ سەركىسى بولۇپ، ئېكىسپورت مىقدارىنىڭ %85 ىنى، مەملىكەت ئىچىدىكى سېتىلىش مىقدارىمۇ گىلەملەرنىڭ سېتىلىش ئومۇمىي مىقدارىنىڭ%35 ىنى ئىگىلىگەن. خوتەن گىلەمچىلىك چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنىڭ 58 يىللىق تارىخىغا ئىگە ئەڭ چوڭ گىلەمچىلىك زاۋۇتى بولالىشىمۇ مانا بۇنىڭ دەلىلىدۇر. خوتەندە گىلەمچىلىك بىلەن زىچ بىرلەشتۈرۈلگەن بىر ساياھەت نۇقتىسى بار بولۇپ، ئاپتونوم رايونىمىز شياڭگاڭ، ئاۋمېنلارغا سوۋغا قىلغان گىلەملەر ۋە بېيجىڭ خەلق سارىيىدىكى ھەر خىل گىلەملەرمۇ بۇ جايدا توقۇلغان.
مۇخبىر بۇ جايغا كەلگەن كۈنى دەم ئېلىش كۈنىگە توغرا كەلگەچكە، بىر سېختا پەقەت بەش – ئالتە قىز – ئاياللار ئىسمېنا قوشۇپ ئىشلەۋاتاتتى. قىز – ئاياللار تۆمۈر جازا ئالدىدا ئولتۇرۇپ، تورۇسقا ئېسىلغان قىزىل، سېرىق، يېشىل ... رەڭدىكى ھەر خىل يىپلارنى گۈل نۇسخىسى بويىچە ئېلىپ ئىشچان بارماقلىرى بىلەن ئاق يىپنىڭ ئۈستىگە يۆگەپ، ئاندىن ئۇستۇرلىرىدا كېسىپ بىر قۇر توشقاندا پەنجى (تاغاق شەكىللىك، توقۇلغان يىپلارنى مەخسۇس چىڭىتىدىغان تۆمۈر ئەسۋاب) بىلەن چىڭىتىدىكەن، ئەڭ ئاخىرىدا ئۇزۇن قايچا بىلەن يىپلارنى كېسىپ تەڭشەيدىكەن. ئاندىن نۇسخىغا قاراپ رەڭگارەڭ يىپلارنىڭ جايى – جايىغا چۈشۈپ، ماسلاشقان – ماسلاشمىغانلىقىنى دەلىللەنگەندىن كېيىن، كۆز ئالدىڭىزدا ناھايىتى نەپىس گىلەم نامايەن بولىدىكەن.
‹‹مۇشۇنداق بىر پارچە گىلەمنى ئۈچ ئايال بىر ئايالدىن ئارتۇقراق ۋاقىتتا توقۇپ چىقىدۇ››دېدى خوتەن شەھەرلىك تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ خىزمەتچىسى ئەسقەر تونۇشتۇرۇپ. گىلەم توقۇش سېخىدىكى بەزى جازىلارنىڭ يېنىغا بۆلەنچۈك ياسالغان بولۇپ، بوۋاقلار بۇنىڭدا ئۇخلاۋېرىدىكەن، ئانىلىرى گىلەم توقۇيدىكەن.
شەھەر – بازارلاردىكى ھۈنەرۋەنچىلىك كارخانىسى توقۇش تەجرىبە ئالماشتۇرۇش مەركىزى
21 – ئۆكتەبىر مۇخبىر يېزا – بازار كارخانىلىرىنىڭ ئالدى بولغان خوتەن ناھىيىسىگە يېتىپ كەلدى. بۇ ناھىيىدە 17مىڭدىن كۆپرەك گىلەم توقۇيدىغان ئائىلە، ئالتە گىلەمچىلىك جەمئىيىتى، 159گىلەمچىلىك كارخانىسى بولۇپ، باغچى بازىرى بۇلارنىڭ ئىچىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن جاي ئىكەن. باغچى بازىرىدىكى بۇ يىل 40ياشنىڭ قارىسىنى ئالغان ئابدۇقەييۇمنىڭ گىلەمچىلىك زاۋۇتى بازىرىدىكى گىلەمچىلىك كارخانىلىرى ئىچىدە داڭلىقى ئىكەن. بۇ زاۋۇتتا 200 ئىشچى ھەريىلى 2000 كۋادرات مېتىر، ھەرخىل ئېسىل، ئوتتۇرا ھال، ئادەتتىكى گىلەملەرنى توقۇيدىكەن. ئۇ ئىلگىرىكى يېزىلىق گىلەم توقۇش ھەمكارلىق كوپىراتىپىنىڭ ئىشچىسى بولۇپ، كېيىن بۇيەر تاقىلىپ قالغاچقا، ئۆزى مەبلەغ سېلىپ ھازىرقى گىلەم زاۋۇتىنى قۇرۇپ، گىلەم توقۇشنى بىلىدىغان دېھقانلارنى قۇبۇل قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئابدۇقەييۇم دېھقانلارغا ئۆز ئارتۇقچىلىقىنى نامايەن قىلىدىغان سورۇن، تەجرىبە ئالماشتۇرىدىغان قولايلىق شارائىت يارىتىپ بېرىپتۇ.
ئابدۇقەييۇمنىڭ گىلەم زاۋۇتىغا كەلگىنىمىزدە، بىر نەچچە ئايال سېخ ئالدىدا ئولتۇرۇپ مۇڭداشقاچ يىپلارنى يۆگەۋاتقان ئىكەن. سېختىن يېقىملىق ئۇيغۇرچە مۇزىكا ئاڭلىنىۋاتاتتى. سېخ بەك چوڭ ئەمەس ئىكەن. پەقەت 10 گىرام توقۇش جازىسىدا 20 نەچچە قىز – ئايال پۈتۈن زېھنى بىلەن گىلەم توقۇۋاتقانىكەن. ئابدۇقەييۇم بىزگە :‹‹بىزنىڭ بۇ يەردە گىلەم توقۇيالمىغان قىز ياتلىق بولالمايدۇ، گىلەم توقۇيالمىغان يېگىتنىڭ لايىق تېپىشى تەس، دېگەن گەپ بار››دېدى.
ئابدۇقەييۇم :‹‹يېقىندىن بېرى دېھقانچىلىقنىڭ ئالدىراش مەزگىلى بولغاچقا، ئەرلەر ئىشلىيەلمىدى. زاۋۇت پەقەت ئاياللارغىلا قاراشلىق بولۇپ قالدى››دېدى. خوتەن ناھىيىسى بۇزاق يېزىسى توخۇلا كەنتىدە 433ئائىلىلىك بولۇپ، 280 ئائىلىلىك ئۆيدە گىلەم توقۇيدىكەن. ئاياللار گىلەم توقۇشتىكى ئاساسلىق كۈچ ئىكەن.
21– ئۆكتەبىر 47 ياشلىق ئوبۇلقاسىم تۆمۈر نىياز تاڭ سەھەردىلا كەتمىنىنى مۈرىسىگە ئارتىپ ئېتىزلىققا كەتتى. ئۇنىڭ ئۆتكەن يىلى ئۆيلىگەن ئوغلى تېخى يېقىندىلا خوتەنگە ئىشلىگىلى كەتكەچكە، ھازىر ئۆيدە ئايالى ۋە كېلىنى بىلەنلا قالغان بولۇپ، ھەر كۈنى ئۇلار ئۆي – ھويلىلارنى يۇغۇشتۇرۇپ بولۇپلا، گىلەم توقۇشقا ئولتۇرىدىكەن. بۇ ئۆيدىكى پولاتتىن ياسالغان گىلەم توقۇش جازىسىنى ناھىيە نامراتلارغا ياردەم بېرىش مۇناسىۋىتى بىلەن ئىككى يىل ئىلگىرى ھەر بىر ئائىلىگە سەپلەپ بەرگەن ئىكەن. ئۇلارنىڭ دېيىشىچە، تۆمۈر جازا مۇستەھكەم ھەم ئارىلىقى زىچ بولغاچقا، توقۇلغان گىلەممۇ ناھايىتى پۇختا بولىدىكەن.
مۇخبىرنىڭ مەخسۇس خاتىرىسى
زىيارەت جەريانىدا خوتەن ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمىدىكى ئەركىن تۇنىياز :‹‹جايلاردىكى ھۆكۈمەت تارماقلىرى گىلەمچىلىكنى تەرەققىي قىلدۇرۇش پىلانىنى تۈزۈپ، داۋاملىق قولدا توقۇلىدىغان يۇڭ گىلەم ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىنى زورايتىش بىلەن بىللە، گىلەم توقۇيدىغانلارغا بولغان تەلەپنى كۈچەيتىپ، ئەنئەنىۋى ئۇسۇل بويىچە قولدا توقۇيدىغان بۇ سەنئەت بۇيۇمىنىڭ سۈپىتىگە كاپالەتلىك قىلىشنى ئالاھىدە تەكىتلەندى››دېدى.
نۆۋەتتە باغچى، خانئېرىق، بوزاق ۋە لايقا يېزىسى مەركەز قىلغان ھالدا، شىمالدا يېڭئاۋات، سېغىز كۆل يېزىلىرىنى، جەنۇبتا لاڭرۇ يېزىسىنى چۆرىدەپ گىلەمچىلىكنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۆلچەم قىلىنماقتا.
‹‹قارا قۇرۇم باغرىدا قانچىلىك قاشتېشى بولسا، ئاسماندا شۇنچىلىك يۇلتۇز بار؛ كۆكتە قانچىلىك بۇلۇت بولسا، خوتەندە شۇنچە پارچە بۇلۇت بار››دېگەن خوتەن گىلىمىگە مۇناسىۋەتلىك ئىككى رىۋايەت بار. ئۇنىڭ بىرى گىلەمچىلىك ئاتىسى ناخشىۋەن توغرىسىدا، يەنە بىرى گۈلەم ھەققىدە رىۋايەتلەردۇر.
گىلەمچىلىك ئاتىسى ناخشىۋەن
مۇشۇ يەردىكىلەردىن ئىگىلىشىمچە، ناخشىۋەن يورۇڭقاش دەرياسى ۋادىسىدىكى ناھايىتى كەمبەغەل بىر دېھقان ئىكەن. ئۇ گىلەم توقۇشقا بەكمۇ ھەۋەس قىلىدىكەن. ئۇ دەسلەپ توقۇپ بېقىپ پەقەت ئەپلەشتۈرەلمەپتۇ. ئەمما قەتئىي تەۋرەنمەس ئىرادە بىلەن گىلەم توقۇشقا بەل باغلاپتۇ. كىشىلەرنىڭ ھەرقانداق گەپ – سۆزلىرىگىمۇ پىسەنت قىلماپتۇ. ھەتتا ئاتا – ئانىسى ئاغرىپ قالغاندىمۇ يوقلىغىلى بارماپتۇ. شۇنىڭ بىلەن يېزىدىكىلەر ئۇنى ‹‹ساراڭ››دەپ ئاتاشقا باشلاپتۇ. ئارىدىن نۇرغۇن ئاي، يىللار ئۆتۈپ، 15 كۈنلۈك تولۇنئاي ئەتراپنى يورۇتۇپ تۇرغان بىر كېچىسى ئۇ ئاخىرى مۇۋاپپىقىيەت قازىنىپتۇ. ئۇ پاختىدىن يىپ ئىگىرىپتۇ. يۇڭ يىپتىن تۇقۇلغان بۇ توقۇلما (تىۋىتلىرى تىك تۇرىدىغان)غا ياڭاقىنىڭ قوۋزىقى، ئانارنىڭ گۈلى، يۇلغۇننىڭ گۈلى، چىلاننىڭ قوۋزىقى، ئالما شەربىتى ۋە داتلىشىپ كەتكەن تۈنىكىلەرنى ئىشلىتىپ، ئۇلارنى ئېچىتىپ بويىغاندىن كېيىن، ئەڭ ئىپتىدائىي گىلەم توقۇش ئۇسۇلىنى ئىجاد قىلغانىكەن.
ناخشىۋەن ئۇتۇق قازىنىپ، يۇرتىدا نام چىقارغاندىن كېيىن، ئىز – دېرەكسىز يوقاپ كەتكەن ئىكەن. بىراق ئۇنىڭ بۇ ئۇلۇغ كەشپىياتى ھازىرغىچە ساقلىنىپ كېتىۋېتىپتۇ.
گۈلەمنىڭ ئاجايىپ گىلىمى
ئەسلىدە خوتەنلىكلەر گىلەمنى ‹‹گۈلەم››دەپ ئاتىغان. رىۋايەت قىلىنىشىچە، گۈلەم غەربىي يۇرت شاھىنىڭ قىزى ئىكەن. ئۇ خان ئاتىسىنى ئوچۇق – ئاشكارىلا مەسخىرە قىلغانلىقى ئۈچۈن، پادىچىغا ئايلىنىپ قالغانىكەن. گۈلەم پادا بېقىش جەريانىدا قويلارنى قىرقىپ، يۇڭىدىن يىپ ئېشىپتۇ ۋە ئەشكەن يىپلىرىنى ھەر خىل بوياپتۇ. ئاندىن توغراقتىن جازا ياساپ ئۇزۇنىسى ۋە توغرىسىنى پاراللېل قىلىپ ئىككى ئايدىن ئارتۇق جاپالىق ئەجىر سىڭدۈرۈپ، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ چېچەكلىرى، مېۋىلەر، يوپۇرماق ۋە ھەرخىل ھايۋانلارنىڭ سۈرەتلىرى چۈشۈرۈلگەن ئەڭ دەسلەپكى گىلەمنى توقۇپ چىقىپتۇ. ئۇ توقۇغان گىلەمنى يەرگە سالغاندا، كىشىلەر خۇددى تۆت ئەتراپىغا قۇشلار يېقىملىق ناۋا قىلىۋاتقاندەك ھېس قىلغانمىش.
شىفىرلىق پۇل
شىفىرلىق پۇل بولسا يېىڭىدىن پەيدا بولغان بىر خىل تور مۇھىتىدا ئىلىم-بىرىم قىلىدىغان، مەۋھۇم پۇل. بۇ پۇل يەنە رەقەملىك پۇل دەپمۇ ئاتىلدۇ. بىت تەڭگىسى بولسا بۇ خىل پۇلنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ ۋەكىل خارەكتىرلىك، تارقىلىش ئەڭ چوڭ، سودا سوممىسى ئەڭ چوڭ بىرى.
نامى
ئۇيغۇرچە: شىفىرلىق پۇل
ئىنگىلىزچە: Cryptocurrency
خەنزۇچە: 加密货币
تارىخى
بىت تەڭگىسى بولسا دۇنيادىكى تۇنچى تارقىتىلغان شىفىىرلىق پۇل. بىت تەڭگىسى 2009-يىلى ئۇچۇق مەنبەلىك مەنبە سۈپىتىدە تارقىتىلغان. ھازىرغا قەدەر 4000 يېقىن خىل شىفىرلىق پۇل بازارغا سېلىنىدى
تىل
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'Microsoft Uighur', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:16px"> تىل قۇرۇلمىلىق ئالاقە سىستېمىسى. بىر تىلنىڭ قۇرۇلمىسى ئۇنىڭ گرامماتىكىسى ، ئەركىن زاپچاسلىرى ئۇنىڭ سۆزلۈك ئامبىرى. تىل ئىنسانلارنىڭ ئالاقە قىلىدىغان ئاساسلىق ۋاستىسى بولۇپ ، سۆزلەش ، ئىشارەت ۋە يېزىق تىلى قاتارلىق كۆپ خىل ئۇسۇللار ئارقىلىق يەتكۈزۈلۈشى مۇمكىن. ئەڭ كۆپ سۆزلىنىدىغان تىللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن تىللاردا ئاۋاز ياكى بەلگىلەرنى كېيىن قايتا قوزغىتىش ئۈچۈن خاتىرىلىگىلى بولىدىغان يېزىق سىستېمىسى بار. ئىنسانىيەت تىلى مەدەنىيەتلەر ئارا ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىدۇ. ئىنسان تىللىرى ئىشلەپچىقىرىش ۋە كۆچۈش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە بولۇپ ، ئىجتىمائىي ئەھدىنامە ۋە ئۆگىنىشكە تايىنىدۇ.
دۇنيادىكى ئىنسانلارنىڭ تىل سانىنىڭ مۆلچەرى 5000 دىن 7000 گىچە بولىدۇ. ئېنىق مۆلچەر تىل ۋە دىئالېكتلار ئارىسىدا بېكىتىلگەن ئىختىيارى پەرق (ئىككى خىل) گە باغلىق. تەبىئىي تىللار سۆزلىنىدۇ ، ئىمزالىنىدۇ ياكى ھەر ئىككىسى سۆزلىنىدۇ قانداقلا بولمىسۇن ، ھەر قانداق تىلنى ئاڭلاش ، كۆرۈنۈش ياكى سىپتا غىدىقلاش ئارقىلىق ئىككىلەمچى تاراتقۇلارغا كودلاشتۇرغىلى بولىدۇ - مەسىلەن ، يېزىش ، پۇشتەك قىلىش ، ئىمزا قويۇش ياكى ئەمالار يېزىقى. باشقىچە ئېيتقاندا ، ئىنسان تىلى مودېللىقتىن مۇستەقىل ، ئەمما يېزىلغان ياكى ئىمزا قويۇلغان تىل تەبىئىي ئىنسانلارنىڭ نۇتۇق ياكى ئىشارەتلىرىنى يېزىش ياكى كودلاشنىڭ ئۇسۇلى.
تىل ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ تەرەققىي قىلىدۇ ۋە كۆپ خىللىشىدۇ ، ئۇلارنىڭ تەرەققىيات تارىخىنى ھازىرقى زامان تىللىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق قايتا قۇرۇپ ، كېيىنكى تەرەققىيات باسقۇچىنىڭ يۈز بېرىشى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرىنىڭ قايسى ئالاھىدىلىكلەردە بولۇشى كېرەكلىكىنى ئېنىقلىغىلى بولىدۇ. ئورتاق ئەجدادتىن كېلىپ چىققان بىر گۇرۇپپا تىل تىل ئائىلىسى دەپ ئاتالغان بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا ، باشقا تىل بىلەن ياشاش ياكى ياشاش مۇناسىۋىتى يوقلۇقى ئىسپاتلانغان تىل تىل ئايرىمىسى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ يەردە يەنە نۇرغۇن مەخپىيلەشتۈرۈلمىگەن تىللار ۋە ساختا تىللار بار. ئىلمىي ئورتاق تونۇشتا 21-ئەسىرنىڭ بېشىدا سۆزلەنگەن تىللارنىڭ% 50 تىن% 90 كىچە بولغان ئارىلىق 2100-يىلغا بارغاندا يوقىلىشى مۇمكىن دەپ قارالدى.
سۆڭەكلىك تۇغۇت يولىنىڭ نورمالسىز بولۇشى
داس كىرىش ئېغىزى، داس ئوتتۇرا قىسمى ۋە داس چىقىش ئېغىزى تار بولۇش، كىچىك داس غەيرى شەكىللىك بولۇپ قېلىش قاتارلىقلار ئومۇملاشتۇرۇپ، سۆڭەكلىك تۇغۇت يولىنىڭ نورمالسىز بولۇشى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :سۆڭەكلىك تۇغۇت يولىنىڭ نورمالسىز بولۇشى
ئاساسلىق ئالامىتى :داس كىرىش ئېغىزىنىڭ تارىيىشى
كېسەللىك سەۋەبى :تۇغما داس سۆڭەكنىڭ غەيرىلىكى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ
كېسەللىك ئورنى :سۆڭەكلىك تۇغۇت يولى
كېسەللىك سەۋەبى
تۇغما داس سۆڭەكنىڭ غەيرىلىكى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن سەۋدا خىلىتىنىڭ ئازىيىشى شەكىللەندۈرگۈچى قۇۋۋەتنىڭ ئاجىزلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ ھامىلىنىڭ ئەزالىرىدىكى غەيرىلىكنى پەيدا قىلىدۇ. بولۇپمۇ ھامىلە سۆڭىكىدە كۆرۈلگەن غەيرىلىكلەر سەۋدا خىلىتىنىڭ مىقدارى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ھامىلىنىڭ داس سۆڭىكىدە غەيرىلىكنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەبچى بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ سەۋەبتىن ئاياللار سۆڭەكلىك تۇغۇت يولىدىكى نورمالسىزلىق كېلىپ چىقىدۇ.
داس سۆڭىكىنىڭ سىرتتىن كەلگەن ئۇرۇلۇش، سوقۇلۇشلارغا ئۇچرىشى ۋە قىيىن تۇغۇت سەۋەبىدىن كۆرۈلىدۇ. بۇ تۇغۇلغاندىن كېيىن كۆرۈلىدىغان ئەھۋال.
بەدەندىكى ھەر خىل سۆڭەك كېسەللىكلىرى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
بولۇپمۇ ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىك سەۋەبىدىن بەدەندىكى سۆڭەكلەردە كۆرۈلگەن سىل كېسەللىكى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
ئالامىتى
داس سۆڭەكتىكى نورمالسىزلىق تۆۋەندىكىدەك بەش خىل شەكىلدە بولىدۇ:
1. داس كىرىش ئېغىزىنىڭ تارىيىشى: بۇنىڭدا داس كىرىش ئېغىزىنىڭ ئالدى ۋە ئارقا دىئامېتىرى 10 سانتىمېتىردىن تۆۋەن يەنى قارشى بۇلۇڭ دىئامتېرى 11.5 سانتىمېتىردىن تۆۋەن بولىدۇ، بۇ يەنە يەككە خاراكتېرلىك ياپىلاق داس ۋە راخىت خاراكتېرلىك داس دەپ ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ.
2. داس ئوتتۇرا قىسمىنىڭ تار بولۇشى: بۇنىڭغا ۋارۇنكا شەكىللىك داس ۋەكىللىك قىلىدۇ. داس كىرىش ئېغىزى تەكشى، يۈزىنىڭ ھەرقايسى دىئامېتىر سىزىقلىرى نورمال دائىرە ئىچىدە بولۇپ، ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى، داس تېمى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشۈپ ئىچىگە قاراپ يانتۇ كەتكەن بولۇپ، ئىچىگە يىغىلغان ھالەتتە بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن داس بوشلۇقى بارغانسېرى تارىيىدۇ، ئەگەر ئولتۇرغۇچ سۆڭەك چېقىرىندىلىرىنىڭ دىئامېتىرى بىلەن ئوتتۇرا داس ئارقا ئوقياسىمان دىئامېتىرىنىڭ يىغىندىسى 5.31 سانتىمېتىردىن ئاز بولسا ئوتتۇرا داس تارىيىشى دەپ ئاتىلىدۇ. داس كىرىش ئېغىزىنىڭ تارىيىشى(ياپىلاق داس. ۋارونكا شەكىللىك داس.
3. داس چىقىش ئېغىزىنىڭ تارىيىشى: ئۇنىڭ ئالاھىدىكى، ئولتۇرغۇچ سۆڭەك دۆڭچىلىرىنىڭ دىئامېتىرى سەككىز سانتىمتېردىن ئاز بولىدۇ ياكى چىقىش ئېغىزى توغرا دىئامېتىرى بىلەن كەينى ئوقياسىمان دىئامېتىرىنىڭ يىغىندىسى 15 سانتىمېتىردىن ئاز بولىدۇ. يېنىك ياكى ئوتتۇرا دەرىجىدىكى داس چىقىش ئېغىزىنىڭ تارىيىشى ۋارۇنكا شەكىللىك كىچىك داس قاتارلىقلاردا ئۇچرايدۇ.
4. كىچىك داس: داس كىرىش ئېغىزى، ئوتتۇرا قىسمى ۋە چىقىش ئېغىزى تەكشى، تار بولۇپ، بويى پاكار، كىچىك ئاياللاردا كۆپ ئۇچرايدۇ، داسنىڭ شەكلى نورمال بولىدۇ. لېكىن ھەرقايسى دىئامېتىر سىزىقلىرى نورمال سانغا قارىغاندا 2 ~ 1.5 سانتىمېتىر كىچىك بولىدۇ.
دىئاگنوزى
1. كېسەللىك تارىخىغا ئاساسەن دىئاگنوز قويۇلىدۇ. قىيىن تۇغۇت تارىخىنىڭ بار-يوقلۇقىنى، بالىلىق ۋاقتىدا داس سۆڭەكنىڭ شەكلىدە ئۆزگىرىش پەيدا قىلىدىغان سىل كېسەللىكى، راخىت كېسىلى، سۆڭەك يۇمشاش كېسىلى ئاغرىغان ئاغرىمىغانلىقىنى ئېنىقلىنىدۇ.
2. بەدەن تەكشۈرۈش ئارقىلىق دىئاگنوز قويۇلىدۇ.
1) ئادەتتىكى تەكشۈرۈش: ھامىلدار ئايالنىڭ يېتىلىش ئەھۋالى، بويىنىڭ ئىگىز-پاكارلىقى، ئومۇرتقا تۈۋرىكىنىڭ ئەگرىلىكى، داس سۆڭىكىنىڭ ئۆزئارا تاناسىپ ياكى تاناسىپ ئەمەسلىكى، پۇت-قوللىرىنىڭ غەيرى شەكىللىك ياكى غەيرى شەكىللىك ئەمەسلىكى، قورساقنىڭ پەسكە ساڭگىلاش ئەھۋالى، ئاقسايدىغان ياكى ئاقسىمايدىغانلىقىنى ئېنىقلىنىدۇ.
2) داس سۆڭىكىنى ئۆلچەش ئارقىلىق دىئاگنوز قويۇلىدۇ. يەنى داس سۆڭەك كىرىش ئېغىزى، ئوتتۇرا قىسىملىرىنى ۋە چىقىش ئېغىزى، كىچىك داس قاتارلىقلارنى سىرتتىن ۋە ئىچىدىن ئۆلچەش ئارقىلىق ئېنىقلىنىدۇ.
3) تۇغۇت بۆلۈمىدە تەكشۈرۈش: ھامىلە ئورنىنى ۋە باش بىلەن داسنىڭ ماسلىشىش ئەھۋالىنى تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىلىدۇ.
3. باش ۋە داس مۇناسىپ كەلمەيدۇ.
ئاقىۋىتى
داس سۆڭىكى نورمالسىزلىقىنىڭ تۇغۇت ۋە ئانا-بالىغا بولغان تەسىرى:
1. ھامىلە ئورنىنىڭ نورمالسىزلىقى كېلىپ چىقىدۇ يەنى ھامىلە ئالدىن كېلىش قىسمىنىڭ داسقا كىرىشى توسالغۇغا ئۇچرايدۇ.
2. بالىياتقۇ قىسقىرىشىنىڭ نورمالسىزلىقى ۋە بالىياتقۇ بوينى كېڭىيىشىنىڭ نورمالسىزلىقى كېلىپ چىقىدۇ. مەسىلەن: ھامىلە بېشى لەيلەپ تۇرسا، بالىياتقۇ بوينىغا بولغان بېسىم يېتەرلىك بولمىغانلىقتىن تولغاق كۈچسىز كېلىش، تۇغۇت يولى توسۇلۇپ قىلىش تۈپەيلىدىن تارتىشىپ قېلىش خاراكتېرلىك قىسقىراش قاتارلىقلارنى پەيدا قىلىدۇ.
4.يۇمشاق توقۇلمىلارنىڭ زەخىملىنىشى كېلىپ چىقىدۇ يەنى جىنسىي يول ئۇزاق ۋاقىت بېسىمغا ئۇچرىغانلىقتىن، يۇمشاق توقۇلمىلارنىڭ زەخمىلىنىشى كېلىپ چىقىپ، ئېغىر بولغاندا ئاقما پەيدا بولىدۇ. ئۇندىن باشقا، ئوپېراتسىيىلەرمۇ زەخىملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
5. تۇغۇت ۋاقتىدا يۇقۇملىنىش كېلىپ چىقىدۇ. تۇغۇت ۋاقتىنىڭ زىيادە ئۇزىراپ كېتىشى، جىنسىي يولدىن كۆپ قېتىم تەكشۈرۈش، ھامىلە قېپىنىڭ بالدۇر يېرىلىشى ۋە ئوپېراتسىيە قىلىش نەتىجىسىدە يۇقۇملىنىش كېلىپ چىقىدۇ.
6. ئانا تېنىنىڭ زەئىپلىشىشى كېلىپ چىقىدۇ. تۇغۇت جەريانىنىڭ زىيادە ئۇزىراپ كېتىشى، يۇقۇملىنىش، سۇسىزلىنىش، زىيادە چارچاش تۈپەيلىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
8. تۇغۇتتىن كېيىنكى قاناش كېلىپ چىقىدۇ. بۇ تۇغۇت جەريانى زىيادە ئۇزۇن بولۇش، تولغاق كۈچسىز كېلىش تۈپەيلىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
9. ھامىلىدە قوشۇلۇپ كېلىدىغان كېسەللىكلەر كۆپىيىش كېلىپ چىقىدۇ. ھامىلە بېشى زىيادە بېسىمغا ئۇچراش، ئوپېراتسىيە قىلىش ۋە يۇقۇملىنىش پۇرسىتى كۆپ بولۇش ياكى كىندىك بېغى چىقىپ قېلىش قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ھامىلىدە ئوڭايلا تۇنجۇقۇپ قېلىش، داس ئىچىگە قان چۈشۈش كېلىپ چىقىدۇ ھەتتا ھامىلە ئۆلۈپ كېتىدۇ. بىر تەرەپ قېلىش: دوختۇرخانىدا ياتقۇزۇپ تۇغدۇرۇش لازىم يەنى داسنىڭ تارايغان ئورنى، دەرىجىسى، تۇغۇت كۈچى، ھامىلىنىڭ جايلىشىشى ۋە ھامىلىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى قاتارلىق ئامىللارنى ئويلىشىپ ھەم ھامىلىدار بولغان قېتىمى ۋە تۇغۇش تارىخى قاتارلىقلاردىن پايدىلىنىپ ئەتراپلىق پىكىر يۈرگۈزۈپ، ئاندىن مۇۋاپىق كېلىدىغان تۇغۇش شەكلىنى تاللاش لازىم. داس سۆڭەك روشەن تار بولغاندا داسنىڭ كىرىش ئېغىزى، ئوتتۇرا داس قىسمى ۋە داسنىڭ چىقىش ئېغىزى تەكشى، يۈزى ئېنىق ھالدا تار بولسا قورساقنى يېرىپ تۇغدۇرۇش لازىم. داسنىڭ كىرىش ئېغىزى سەل تار بولسا داس بىلەن باشنىڭ ماسلاشماسلىقىدىن گۇمان بولغاندا ئالدى بىلەن تۇغۇتنى سىناپ كۆرۈشكە بولىدۇ. تۇغۇت كۈچى ناھايىتى ياخشى بولغان ئەھۋال ئاستىدا تۇغۇتنىڭ ئىلگىرىلەش ھالىتىنى 8 ~ 6 سائەتكىچە ياكى ھامىلە پەردىسىنى سۈنئىي ئۇسۇلدا يىرتىپ 4 ~ 2 سائەتكىچە ئىنچىكىلىك بىلەن كۆزىتىپ، زۆرۈر بولغاندا تولغاق كەلتۈرگۈچى دورىلارنى ئىشلىتىپ، ھامىلە بېشىنىڭ داسقا چۈشكەن ياكى چۈشمىگەنلىكىنى تەكشۈرۈش لازىم. شۇ ئارقىلىق جىنسىي يولدىن تۇغۇش ئېھتىمالىنىڭ بار-يوقلۇقىغا ھۆكۈم قىلىپ، ئەگەر جىنسىي يولدىن ئۆزلۈكىدىن تۇغالمىغۇچىلار بولسا قورساقنى يېرىپ تۇغدۇرۇش تەييارلىقىنى ئىشلەش لازىم.
ماجيەن
ماجيەن: 1906- يىلى 6-ئاينىڭ 6-كۈنى يۈننەن ئۆلكىسى گېجيۇ شەھىرى شاديەندىكى بىر دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئەسلى ئىسمى يۈشۇ (玉书 ) بولۇپ، ئوقۇتقۇچىسى بۇ ئىسىم قىز بالىنىڭكىگە ئوخشاپ قاپتۇ، دەپ، ئۇنىڭ دادىسى بىلەن مەسلىھەتلىشىپ ئىسمىنى ۋەنچىڭ (万清
) دەپ ئۆزگەرتكەن.
9 ياشقا كىرگەندە يۇرتىدىكى داڭلىك ئۆلەما مامىڭفۇ قارىمدىن قۇرئان كەرىم ۋە ئەرەب تىلى ئۆگىنىشكە باشلىغان. 12 ياشقا كىرگەندە چىڭ سۇلالىسى ۋاقتىدىكى داڭلىق ئەلىيۇلئەلادىن قەدىمقى زامان خەنزۇ ئەدەبىياتىنى ئۆگىنىشكە باشلىغان. كېيىن كۇنمىڭدىكى دىنىي مەكتەپتە كەلگەن، بۇ ئىسلام دىنىنى راۋاجلاندۇرۇش مەقسىتىدە قۇرۇلغان مەكتەپ بولۇپ، مەكتەپتە قۇرئان كەرىم، ھەدىس شەرىفلەر ۋە قۇرئان تەپسىرلىرى قاتارلىقلارنى ئاساس قىلىپ ئۆتەتتى. ماجيەن مەكتەپتە بىلىم ئېلىش جەريانىدا جوڭگو مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ھەر تەرەپلىمە مەسىلىلەرنى چوڭقۇر كۆزەتكەن ۋە ئۇستازى بەي لياڭچېڭ ئەپەندىمگە ئۆزىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ ئىلىم تەھسىل قىلىپ، كەڭ تەرەپلىمە قابىلىيەت يېتىلدۈرۈپ، كەلگۈسىدە مۇسۇلمانلارغا ياراملىق ئادەم بولۇش، جوڭگو مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن راۋۇرۇس بىر ئىش قىلىپ بېرىش خىيالىنى ئېيتقاندا، ئوقۇتقۇچىسىنىڭ قىزغىن قوللىشىغا ئېرىشكەن. 16 يېشىدا يۈننەندىكى داڭلىق چېڭدې ئوتتۇرا مەكتىپىگە كىرگەن. ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئەسلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەلسەپە فاكۇلتېتىغا ئىمتىھان بېرىشنى ئويلاشقان بولسىمۇ، ئائىلە ئىقتىسادى يار بەرمىگەنلىكى تۈپەيلى، باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلەشكە مەجبۇر بولغان. كېيىن يۇرتىدا قەھەتچىلىك يۈز بەرگەنلىكتىن شاڭخەيگە بارغان، بۇ يەردە جوڭگو ئىسلام دىنى بىرلەشمىسى قۇرغان دارىلمۇئەللىمىنگە ئىمتىھان بېرىپ ئۆتكەن ۋە ئەرەبچە-ئىنگلىزچە دىنىي كىتابلارنى ئوقۇشقا باشلىغان. مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ، يۇقىرى سەۋىيىدىكى ئەرەبچە ماتېرىياللارنى كۆرەلەيدىغان سەۋىيىگە ئىگە بولغان. كېيىن جوڭگو ئىسلام دىنى بىرلەشمىسى ئۇنى مىسىر ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئوقۇشقا ئەۋەتكەن، ئۇ مۇشۇ يەردە تۇنجى قېتىم قۇرئانى كەرىم تەرجىمىسى ۋە تەپسىرىنى تەرجىمە قىلىشقا باشلىغان.
27 يېشىدا «ئىسلام دىنى پەلسەپىسى» دېگەن كىتابنى تۈزۈپ نەشىر قىلدۇرغان.
29 يېشىدا «مۇھاكىمە ۋە بايان» نى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىپ پۈتتۈرۈپ، قاھىرە قەدىمقى كىتابلار نەشرىياتىدا نەشىر قىلدۇرغان. بۇ ئەرەبچىدە نەشىر قىلىنغان تۇنجى جوڭگو قەدىمقى زامان پەلسەپىسىگە دائىر ئەسەر ئىدى.
كېيىن توختىماستىن ھەرخىل ئەسەرلەرنى خەنزۇچە-ئەرەبچە تەرجىمە قىلىپ، بۇ ئىككى مىللەتنىڭ دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئالاقىسىدە كۆۋرۈكلۈك رول ئويناپ كەلگەن.
شۇ يىلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى تاڭ يوڭتوڭ بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نامىدىن ئۇنىڭغا ئوقۇتقۇچى بولۇپ بېرىشكە تەكلىپنامە ئەۋەتكەن. ئۇ ئايالى ماسۈنجېن خانىم بىلەن بىللە بېيجىڭغا كېلىپ بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدىدىكى ئوقۇتقۇچىلىق ھاياتىنى باشلىۋەتكەن.
1947-يىلى پروفېسسور بولۇپ باھالانغان. بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا« قۇرئان كەرىم تەتقىقاتى»، «يۇقىرى دەرىجىلىك ئەرەب تىلى»، «ئىسلام دىنى تارىخى»، «ئىسلام مائارىپ تارىخى» دېگەندەك دەرسلەرنى بەرگەن.
1949-يىلى «قۇرئان كەرىم» نىڭ تەرجىمىسىنى ۋە ئالدىنقى سەككىز پارىنىڭ تەپسىرىنى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى ۋە جوڭگو سودا نەشرىياتىغا نەشىرگە بەرگەن.
52-يىلى «ئەرەب تىلى گرامماتىكىسى» دېگەن كىتابنى تۈزۈپ، ئەرەب تىلى گرامماتىكىسىدىكى بارلىق تېرمىنلارغا خەنزۇچە ئىسىم قويۇپ بەرگەن.
56-يىلى «خەلق گېزىتى» دە «ئەرەب مەدەنىيىتىنىڭ دۇنيا مەدەنىيىتىگە قوشقان تۆھپىلىرى» دېگەن ماقالىسىنى تەقدىم قىلغان.
57-يىلى «ئىسلام پەلسەپە تارىخى» دېگەن كىتابنى تۈزىتىپ نەشىر قىلدۇرغان.
59-يىلى ماۋزېدۇڭ ھەرقايسى ئەللەردىن كەلگەن ياشلار ۋەكىلىنى قوبۇل قىلغاندا ماجيەن تەرجىمان بولغان، شۇ چاغدا مازېدۇڭ مۇنداق دېگەن:« ماجيەن ئەپەندىم ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ، كوممۇنىست ئەمەس، مەن كوممۇنىست، ماركسىزم-لېنىنىزم ئەقىسىدىگە ئېتىقاد قىلىمەن. لېكىن بىز ئىككىمىز ناھايىتى ئوبدان ھەمكارلىشىۋاتىمىز. ئېتىقادىمىزدىكى پەرق بىزنىڭ ھەمكارلىشىشىمىزغا ھېچقانداق تەسىر يەتكۈزەلمىدى..»
64-يىلى «ئەرەبچە-خەنزۇچە لۇغەت» نىڭ ئەڭ ئاخىرقى قېتىم كۆزدىن كەچۈرگەن.
65-يىلى 52بابلىق «ئەرەب تارىخى» نى پۈتتۈرگەن.
66-يىلى مىسىردا ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىسى ۋۇيۈچىنىڭ يازغان ئەرەبچە خېتى سەۋەبلىك قارا ئۇنسۇر دەپ تارتىپ چىقىرىلغان.
69-يىلى، 63 ياش چېغىدا شەرقىي شىمالدا قۇرۇلغان «ئىمان» تەشكىلاتى تۈپەيلى يەنە بىر قېتىم تارتىپ چىقىرىلغان.
71-يىلى، تەقىپ ئاستىدا تۇرۇپمۇ «ئەرەب تارىخى» نى قايتا تەھرىرلەپ 10-نەشرىگە بەرگەن.
73-يىلى قىزىل قوغدىغۇچىلار ئۇنىڭغا شېكەر قىيىقچىسى بىلەن شېكەر مانتىسى بەرگەن، ئۇ ئىككىسىنى يېيىشتىكى ئىلگىرى كېيىنلىك تەرتىپىنى بىلمەي ئىككىسىنى بىللىلا يېگەن. نەتىجىدە يەنە بىر قېتىم تارتىپ چىقىرىلغان.
74-يىلى 550مىڭ خەتلىك «ئەرەب يېرىم ئارىلى» دېگەن كىتابنىڭ تەرجىمە-تەھرىراتىنى پۈتتۈرگەن.
78-يىلى 5-نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىغا ۋەكىل بولۇپ قاتناشقان ۋە يىغىندا سۆز قىلغان.
شۇ يىلى «قۇرئانى كەرىم» نى ئەڭ ئاخىرقى قېتىم تەھرىرلەشكە باشلىغان. باشقىلار ئۇنىڭغا دەم ئېلىشنى ئېيتقاندا ئۇ:« رەسۇلۇللاھ ئېيتقان، ئاللاھ جاھاندىكى كېسەللىكلەرنىڭ ھەممىسىگە داۋا ياراتقان، پەقەت قېرىلىق بىلەن ئۆلۈمنىڭلا دەۋاسى يوق» دەپ خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرغان.
8-ئاينىڭ 15-كۈنى ياردەمچىلىرى بىلەن بىللە سۈرە ياسىننىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىرىنى تەھرىرلىگەن.
8-ئاينىڭ 16-كۈنى كېسەللىك ئەھۋالى سەۋەبىدىن قازا قىلغان. شۇ يىلى 72 ياش ئىدى.
ئۆزىنىڭ پۈتۈن ھاياتىنى جوڭگولۇقلارغا ئىسلام دىنىنى تونۇشتۇرۇشقا ئاتاپ ياشىغان ماجيەن ئۇستازنىڭ ۋاپات بولغىنىغا بۇ يىل دەل 30 يىل بولدى.
زمرہ:1906ء کی پیدائشیں
روزا
روزىنىڭ لۇغەتتىكى مەنىسى- ئۆزىنى بىر نەرسىدىن مەنئى قىلىش دېمەكتۇر. روزىنىڭ شەرىئەت ئىستېمالىدىكى مەنىسى - تاڭ يۇرۇغاندىن باشلاپ قۇياش پاتقانغا قەدەر، ئاللاھ تائالاغا ئىبادەت قىلىش نىيىتى بىلەن يېمەك- ئىچمەك ۋە جىنسىي ھەۋەستىن ئۆزىنى مەنئى قىلىش دېمەكتۇر.
روزىنىڭ ھەقىقىتى: روزىنىڭ ھەقىقىتى - ئاللاھ تائالا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرى مەنئى قىلغان: جىدەل- ماجرا قىلىش، يالغان سۆزلەش، غەيبەت قىلىش، سۇخەنچىلىك قىلىش، كىشىلەرنى ئالداش ۋە باشقىلارغا ئازار قىلىش قاتارلىق يامان ئىشلارنىڭ ھەممىسىدىن ساقلىنىشتىن ئىبارەتتۇر. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە رامىزان روزىسىنىڭ پەرز قىلىنغانلىقىنىڭ غايىسى مۇسۇلمانلارنىڭ ئاللاھ تائالا مەنئى قىلغان ئىشلاردىن ساقلىنىشى ئارقىلىق تەقۋالىق مەرتىۋىلىرىگە يېتىشلىرى ئۈچۈن ئىكەنلىكىنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ:« ئى مۆمىنلەر! (گۇناھلاردىن) ساقلىنىشىڭلار (بۇئارقىلىق تەقۋالىق مەرتىۋىلىرىگە يۈكسىلىشىڭلار ) ئۈچۈن سىلەردىن ئىلگىرىكىلەرگە روزا پەرز قىلىنغاندەك، سىلەرگىمۇ (رامىزان) روزىسى پەرز قىلىندى» (بەقەرە سۈرىسى 183- ئايەت).
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام روزىنىڭ ھەقىقىتى- ئەزالارنى ۋە تىلنى ئاللاھ تائالا مەنئى قىلغان بارلىق يامان ئىشلاردىن ساقلاشتىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ:« روزا كىشىنى دوزاخ ئوتىدىن ساقلايدىغان قالقاندۇر. سىلەرنىڭ ھېچ بىرىڭلار روزا تۇتقان كۈنىدە جىنسىي ئالاقە قىلمىسۇن، گۇناھ ئىشلىمىسۇن، يامان سۆز قىلمىسۇن، سۆزلىگەندە ئاۋازىنى يوقۇرى كۆتۈرمىسۇن. بىرەرسى ئۇنى تىللىسا ياكى ئۇنىڭ بىلەن جىدەل قىلماقچى بولسا مەن روزىدارمەن، مەن روزىدارمەن دىسۇن. ئاللاھ تائالانىڭ نامى بىلەن قەسەم قىلىمەنكى، روزا تۇتقان كىشىنىڭ ئېغىزىنىڭ ھىدى ئاللاھ تائالانىڭ نەزىرىدە ئىپار، ئەنبەردىنمۇ ئارتۇق خوشپۇراقلىقتۇر. روزا تۇتقان كىشى ئۈچۈن ئىككى چوڭ خوشالىق باردۇر: بىرى، ئۇنىڭ ئىپتار قىلغان ۋاقتىدىكى خوشاللىقى، يەنە بىرى، ئاللاھ تائالاغا مۇلاقات بولغان ۋاقتىدىكى خوشاللىقىدۇر.» (بۇخارى ۋە مۇسلىم رىۋايىتى).