ئارىق_قايا
ھاياتى
1252-يىلى قۇبلاي ئۇرانغۇتاي قاتارلىق بىرقانچە قومانداننىڭ يېتەكچىلىكىدىكى زور قوشۇن بىلەن جەنۇبىي سوڭ سۇلالىسىنى قورشاپ يوقىتىش ئۇرۇشىغا ئاتلىنىپ، ھازىرقى سىچۈەن ئۆلكىسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ دالى شەھەرى (ھازىرقى كۈنمىڭ) گە ھۇجۇم قىلغان. مىلادى 1254-يىلى شىزاڭغا باستۇرۇپ كىرىپ ئۇنى ئىگىلىگەن. مۆڭكۈ قاغان بۇ ئۇرۇشقا بەك كۆڭۈل بۆلگەن، (يەنى بۇ ئۇرۇشنىڭ غەلىبە قىلىشى ياكى مەغلۇپ بولۇشى، موڭغۇل ئىمپېرىيەسىنىڭ پۈتۈن جۇڭگو زېمىنىنى بىرلىككە كەلتۈرۈشىگە بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك بولۇپلا قالماي، بەلكى بۇ ئىمپېرىيەنىڭ ھايات ۋە ماماتىغا مۇناسىۋەتلىك ئىدى)، شۇڭلاشقا، بۇ ئۇرۇشقا قوماندانلىق قىلىش ئۈچۈن ناھايىتى كۈچلۈك قوماندان ۋە قوشۇنلارنى ئەۋەتكەن. بۇ قوماندانلارنىڭ ئىچىدە تۆلىشگەن (Tölishgen)، تىكەچى تامغا ئايغۇجى (Tikechi tamgha ayghuji) قاتارلىق مەشھۇر ئۇيغۇر قوماندانلىرىمۇ بار ئىدى. بۇ قوماندانلارنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى ئۇيغۇر قوشۇنلىرى ھەر دائىم ئالدىنقى سەپتە ئۇرۇش قىلاتتى، توسالغۇلارنى تازىلايتتى. مىلادى 1258-يىلى مۆڭكۈ قاغان جەنۇبىي سوڭ سۇلالىسىگە پۈتۈن سەپ بويىچە قوشۇننى ئۈچ يولغا بۆلۈپ ھۇجۇم باشلىدى. ئۆزى ۋە ئىدىقۇت بارچۇق ئارت تېكىننىڭ ئوغلى مامۇل تېكىن (Mamul tekin) ھەم يۈگرۇنچ قايا (yügrunch qaya)، ئېسەن (Esen)، بارىسقۇت تامغا ئايغۇجى (Barisqut tamgha ayghuji) قاتارلىق ئۇيغۇر قوماندانلىرى يېتەكچىلىكىدىكى ئوڭ يول قوشۇن ليۇپەنشەن (ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسى گۇيۈەن ناھىيەسى) رايونىنى كېسىپ ئۆتۈپ، خېجۇۋ قەلئەسى (ھازىرقى سىچۈەن ئۆلكىسى خېچۈەن ناھىيەسى) گە ھۇجۇم قىلغان؛ ئوتتۇرا يول قوشۇنلىرى، قۇبلايخان ۋە ئارىق قايا (Ariq qaya) قاتارلىق ئۇيغۇر قوماندانلىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە چاڭجياڭ دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىدىكى ئېجوۋ (ھازىرقى خۇبېي ئۆلكىسى ۋۇچاڭ شەھرى) غا ھۇجۇم قىلدى؛ سول يول قوشۇنلىرى ئۇرانغۇتاي قوماندانلىقىدا، چاڭجياڭ دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، بىۋاستە تەنجۇۋ (ھازىرقى خۇنەن ئۆلكىسى چاڭشا شەھرى) گە ھۇجۇم قىلدى، بۇ قوشۇنلار ئىچىدىمۇ بىرمۇنچە ئۇيغۇر ئاتلىق سەرۋازلار بار ئىدى.مىلادى 1259-يىلى قۇبلاي چوڭ قوشۇنغا باشچىلىق قىلىپ خۈەيخې دەرياسىدىن ئۆتۈپ، داشىڭگۈەن (ھازىرقى خېنەننىڭ لۇشەنشەن ناھىيەسىنىڭ جەنۇبىي قىسمى) نى ئىشغال قىلىپ، چاڭجىياڭ دەرياسىدىن ئۆتۈپ جەنۇپقا يۈرۈش قىلماقچى بولۇپ تەييارلىق كۆرۈۋاتقاندا، مىلادى 1259-يىلى مۆڭكۈ قاغاننىڭ جەنۇبىي سوڭ سۇلالىسى (1127-1279) قوشۇنلىرى بىلەن بولغان جەڭدە (سىچۈەن ئۆلكىسىنىڭ خىجۇۋدىكى دىياۋيۈشەن تېغىدىكى بىر ئۇرۇشتا)، غايىپ ئوق تېگىپ قازا قىلغانلىق خەۋىرى كېلىدۇ، قۇبلاي ئالدىراپ جەنۇبىي سوڭ سۇلالىسى بىلەن سۈلھى تۈزۈپ ئۇرۇشنى ۋاقتىنچە توختىتىدۇ. شۇ يىلى (1259-يىلى) 9-ئاينىڭ 12-كۈنى قۇبلايخان تاڭ ئېتىش بىلەنلا قوشۇننى دەريادىن ئۆتۈشكە بۇيرۇيدۇ، دەريادىن ئۆتۈش ئالدىدا قۇبلايخان بىر يولۋاسنى كۆرۈپ قېلىپ، ئوقيا بىلەن ئاتىدۇ، يارىلىنىپ ئەسەبىيلەشكەن يولۋاس  قۇبلايخانغا قاراپ ئېتىلىپ كېلىدۇ، بۇ ھايات-ماماتلىق پەيتتە ئارىق قايا باتۇرلۇق بىلەن ئېتىلىپ كېلىپ، يولۋاس بىلەن ئېلىشىدۇ ۋە يولۋاسنى نەيزە بىلەن ئۆلتۈرۈپ، قۇبلاينى يولۋاس ئاغزىدىن قۇتقۇزۇپ قالىدۇ. قۇبلاي قوشۇنلىرى دەريادىن ئۆتكەندىن كېيىن، جەنۇبىي سوڭ سۇلالىسىنىڭ مۇھىم شەھەرى بولغان ئېجۇۋ (ھازىرقى خۇبېي ئۆلكىسى ۋۇخەن شەھەرىنىڭ ۋۇچاڭ ئايمىقى)نى قورشاۋغا ئالىدۇ. بۇ ئۇرۇشتا ئارىق قايا قالتىس قەھرىمانلىق كۆرسىتىپ، قورشاۋ ئىچىگە باتۇرلۇق بىلەن باستۇرۇپ كىرىپ، لەشكەرلەرگە ئۈلگە بولىدۇ ھەمدە بىر نەپەر دۈشمەن سەركەردىسىنى ئەسىر ئالىدۇ، ئۇرۇش داۋامىدا بىر تال ئوقنىڭ بوينىنى يېرىپ ئۆتۈپ كەتكەنلىكىنى بايقايدۇ. ئۇرۇش ئاياقلاشقاندا، قۇبلاي ئارىق قايانىڭ جەڭدە كۆرسەتكەن باتۇرلىقى ئۈچۈن، قوشۇن ئالدىدا 50 سەر كۈمۈش بىلەن مۇكاپاتلاپ، جەڭدە كۆرسەتكەن قەھرىمانلىقى، باتۇرلىقى ئۈچۈن «سانغۇن»لۇققا تەيىنلەيدۇ.