cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئالتۇن ئوردا ۋە ئۆزبېكلەر
ئابۇلخەيىرخان قايتىش بولغاندىن كىيىن ئۆزبېكلەرنىڭ ماۋەرا ئۇننەھىرگە بولغان يۈرۈشلىرى توختاپ قالمىدى. ئۇنىڭ نەۋرىسى مۇھەممەد شەيبانىخان 1500 -يىلى سەمەرقەنىدنى ئىشغال قىلدى ۋە تىمۇرىيلەر ھۆكۈمرانلىقىنى ئاخىرلاشتۇردى. شەيبانىخان قوشۇنلىرى جەنۇبتا بابۇر ۋە سەفەۋىيلەرنىڭ ھۇجۇمىغا تاقابىل تۇرسا شىمالدا قازاق خانلىقىنىڭ ھۇجۇمىدىن مۇداپىئەلىنىشى كىرەك ئىدى. بىر قاتار ئۇرۇشتىن كېيىن شەيبانىخان قوشۇنلىرى ماۋەرا ئۇننەھىردىكى ئاساسلىق جايلارنى ئىشغال قىلدى ۋە پايتەخىتنى بۇخاراغا كۆچۈردى. ماۋەرا ئۇننەھىر ئەتراپىدىكى زېمىنلاردا ئۆزبېكلەر بۇخارا خانلىقى، خىۋە خانلىقى، قوقەند خانلىقلىرىنى قۇردى.
تىل ۋە ئېتنىك جەھەتتىكى ئالاھىدىلىك بويىچە ھازىرقى ئۆزبېك مىللىتى يەرلىك تۈركى ۋە پارس تىللىق خەلىقلەرنىڭ قىپچاق ئۆزبىكلىرى بىلەن قوشۇلۇشىدىن كىيىنكى بىۋاستە راۋاجىدۇر. ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلىدا ھەم ئوغۇز تىللىرىنىڭ ،ھەم ئۇيغۇر- قارلۇق تىللىرىنىڭ، ھەم قىپچاق تىللىرىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى ساقلانغاندۇر.
پايدىلانغان ئەسەرلەر
ۋ.ۋ.بارتولد : ‹‹ئوتتۇرا ئاسىيا قىسقىچە تارىخى››
داۋىد مورگان : ‹‹موڭغۇللار ››
رىنى گىروسسىت : ‹‹يايلاق ئىمپىرىيىلىرى››
ئايدىڭلار
ئوغۇزمۇرات ئەپەندىنىڭ قەلىمىگە ئائىتتۇر.
پۇل پاخاللىقى
بۇ يەردە ئېيتىلغان پۇل ئوبوروت قىلىنىۋاتقان پۇلنى كۆرسىتىدۇ. پۇل پاخاللىقى بولسا قەغەز پۇلنىڭ تارقىتىلىش مىقدارى تاۋار ئوبوروتىنىڭ ئەمەلىي ئېھتىياجىدىن ئېشىپ كېتىشى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان پۇل پاخاللىشىش، مال باھاسى ئۆرلەپ كېتىشتەك ئىقتىسادىي ھادىسىدىن ئىبارەت. پۇل پاخاللىقنىڭ يەنە بىر ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى دەل ئىنفىلاتسىيەدۇر. پۇل پاخاللىقى چوڭ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا بازاردىكى مال باھاسى ئۆزگىرىشنى كۆرسىتىدۇ، تار مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا پەقەت مال باھاسىنىڭ ئۆرلىشىنى كېلىپ چىققان پاخاللىقنى كۆرسىتىدۇ. مال باھاسىنىڭ چۈشىشىدىن ھاسىل بولغان پۇل پاخاللىقنى ئادەتتە پۇل پاخالسىزلىقى دەپ ئاتىلىدۇ. پۇل پاخالسىزلىقى دەل پۇل پاخاللىقنىڭ قارشى يۈنىلىشتىكى مال باھاسى ئۆزگىرىشتۇر. thumb|[[ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى|ئامېرىكا ۋە ئەنگىلىيەنىڭ 1989-يىلدىن 2023 يىلغىچە بولغان ئارلىقتىكى ئىستىمالچىلار باھا كۆرسەتكۈچىنىڭ قىممەتلىرى. ]] thumb|ئارگىنتىنادىكى پۇل پاخاللىقى نىسپتىى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :پۇل پاخاللىقى, ئىنفىلاتسىيە
چەتئەلچە نامى :inflation thumb|پۇل پاخاللىق ئىستىكى گىرافى.
ئېنىقلىمىسى
بۇ يەردە ئېيتىلغان پۇل ئوبوروت قىلىنىۋاتقان پۇلنى كۆرسىتىدۇ. پۇل پاخاللىقى بولسا قەغەز پۇلنىڭ تارقىتىلىش مىقدارى تاۋار ئوبوروتىنىڭ ئەمەلىي ئېھتىياجىدىن ئېشىپ كېتىشى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان پۇل پاخاللىشىش، مال باھاسى ئۆرلەپ كېتىشتەك ئىقتىسادىي ھادىسىدىن ئىبارەت. thumb|پۇل پاخاللىقىدىن كېلىپ چىققان ئىچكى ئۇرۇش
مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈشلەر
بىر دۆلەتتە، قەغەز پۇلنىڭ تارقىتىلىش مىقدارىنىڭ تاۋار ئوبوروت ئەمەلىي ئېھتىياجىدىن ئېشىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سەۋەبلەر كۆپ خىل بولىدۇ، بىراق ئاخىرقى نەتىجىسى يەنىلا مال باھاسى سەۋىيىسىنىڭ ئومۇميۈزلۈك ئۆرلىشىدىنلا ئىبارەت. ئېغىر پۇل پاخاللىقى خەلق ئىگىلىكىنىڭ نورمال ئايلىنىشىغا تەسىر يەتكۈزىدۇ. شۇڭا، چوقۇم تەدبىر قوللىنىپ، پۇل پاخاللىقىنى پەسەيتىش ۋە چەكلەش كېرەك. thumb|[[فوند|دۇنيا پۇل فوندىغان ئەزا ئەللەرنىڭ 2023- يىللىق پۇل پاخاللىق نىسپىتنىڭ رەڭلىك كۆرۈنمە خەرىتىسى. ]]
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
بۇ ئائىلىگە قاراڭ
‹ بۇ ئائىلىگە قاراڭ ›ناملىق تىلۋىزىيە تىياتىرىنى رېژىسور ئەنۋەر تۇرسۇن ئۇيغار سۈرەتكە ئالغان.سىنارىيىسىنى تۇرسۇنبەگ ياسىن يازغان ،ئابدۇكېرىم ئابلىز،خاسىيەت قۇربان ،ئايگۈل ئابدۇللا قاتارلىقلار باش رول ئالغان ئۆي ئىچى تىلۋىزىيە تىياتىرى.
ڧىلىم ۋەقەلىكى
‹ بۇ ئائىلىگە قاراڭ ›ناملىق تىلۋىزىيە تىياتىرى شىنجاڭ تىلۋىزىيە ئىستانسىسى سۇرئەتكە ئالغان تۇنجى ئۇيغۇر تىلىدىكى ئائىلە ئىچىدىكى ئىشلار تەسۋىرلەنگەن تىلۋىزىيە تىياتىرى بۇلۇپ ،بىرىنچى بۈلىمى (جەمئىي 30 قىسىم ) قۇيۇلغان،ئىككىنچى بۈلىمى پات يېقىندا يەنى 2015-يىلى 10-ئاي ئەتراپىدا قۇيۇلۇش ئالدىدا تۇرۋاتىدۇ .بۇ تىلۋىزىيە تىياتىرىدا ئائىلىدىكى دائىملىق كونا ئىدىيە بىلەن يېڭى قاراشلارئوتتۇرسىدىكى تۇقۇنۇش بايان قىلىنىپلا قالماستىن ، كۈندىلىك تۇرمۇشتا بولغان قايغۇ ۋە خوشاللىقلار ،دوستلار ۋە خوشنىلار ئوتتۇرسىدىكى چوڭ -كىچىك ئىشلارمۇ بايان قىلىنغان.
ئابدۇكېرىم ئابلىز،خاسىيەت قۇربان ،ئايگۈل ئابدۇللا  قاتارلىقلار باش رول ئالغان .تىلۋىزىيەتىياتىرىدا ئۇيغۇر ئارتىسلار كۆپ سالماقنى ئىگەنلەيدۇ ،ئۇنىڭدىن باشقا خەنزۇ،خۇيزۇ،قازاق ئارتىسلارمۇ بار.
بىرىلگەن باھا
بۇ تىلۋىزىيە تىياتىرى ئاز سانلىق مىللەتلەر تىلىدىكى كىنو ۋەتىلىۋىزىيە تىمىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا نامايەندىلىك ئەھمىيەتكە ئىگە.
كۈرۈرمەنلەر بۇ تىلۋىزىيە تىياتىرى ئارقىلىق بىر ئائىلىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن ھازىرقى دەۋىرنىڭ تەرەققىياتىنى،جەمئىيەتنىڭ ئىلگىرلىشى ۋە مىللەتلەرنىڭ ئىناقلىقىنى كۆرۈۋېلىپلا قالماي ،يەنە شىنجاڭدىكى ھازىرقى زامان ئازسانلىق مىللەتلىرىنىڭ مىللى ئەنئەنىلىرى ۋە كەلگۈسى گۈزەل تۇرمۇشقا بولغان ئىنتىلىشنى ھىس قىلالايدۇ.
ڧىلىم ھەققىدە
بۇ تىلۋىزىيە تىياتىرى دەسلەپكى قەدەمدە بىرىنچى بۈلىمىنى 30 قىسىم ،ھەر بىر قىسىمى 30 مىنۇت قىلىپ بېكىتكەن،ھەمدە ئاز مىقتاردا سىرتقى مەنزىرە بۇلۇش دەپ بېكىتكەن .كۈرۈش نىسبىتى ئەھۋالىغا قارىتا ئىككىنچى بۈلۈم،ئۈچۈنچى بۈلۈم،تۈتىنچى بۈلۈملەرنى سۇرەتكە ئېلىش پىلانلانغان.تىلۋىزىيە تىياتىرىنىڭ بىرىنچى بۈلىمى قۇيۇلغاندىن كىيىن كۈرۈرمەنلەرنىڭ ئىنتايىن ياقتۇرۇپ كۈرىشىگە ئىرىشكەن،2015-يىلى 5-ئايدا ئىككىنچى بۈلىمىنى سۈرەتكە ئېلىش باشلىنىپ 2015-يىلى 10 ئاي ئەتراپىدا قۇيۇلغان. ئىككىنچى بۇلۈمى 2017 يىلى قۇيۇلغان.
بۇ تىلۋىزىيە تىياتىرىنىڭ دىئالوگ  تىلى ئۇيغۇر تىلى.
مەنبە
ئىزدە قامۇسى http://wiki.izda.com/?a=show&id=7
سالمانخان (ھىندىستانلىق ئارتىس)
سالمانخان 1965-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى ھىندىستاندا تۇغۇلغان. ھىندىستاننىڭ داڭلىق ئەر ئاكتىيورى، فىلىم ئىشلىگۈچى، پىروگىرامما رىياسەتچىسى، بوللىۋودتىكى ‹ئۈچ خان› نىڭ بىرى. ھىندىستان كىنو ساھەسىنىڭ ۋەكىللىك شەخىسلىرىنىڭ بىرى. 1989-يىلى‹ھەقىقى مۇھەببەت يۈرىكىمدە› ناملىق فىلىمدە رول ئېلىپ نام چىقارغان. ئۇنىڭ نۇرغۇن رول ئالغان فىلىملىرى غايەت زور ئىقتىسادىي قىممەت ياراتقان، ئۇنىڭ ھازىرغىچە رول ئالغان فىلىم جەمئىي 80 دىن ئاشىدۇ.
قىسقىچە ئۇچۇرى
thumb|سالمانخان پائالىيەتتە
ھەققىدە
سالمانخان 1965-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى ھىندىستاندا تۇغۇلغان. ھىندىستاننىڭ داڭلىق ئەر ئاكتىيورى، فىلىم ئىشلىگۈچى، پىروگىرامما رىياسەتچىسى، بوللىۋودتىكى ‹ ئۈچ خان ›نىڭ بىرى. ھىندىستان كىنو ساھەسىنىڭ ۋەكىللىك شەخىسلىرىنىڭ بىرى. سالمانخان ناھايتى تۈز، راستچىل، قورقماس، ئەزەلدىن سۈرەتكە ئېلىش جەريانىدا ئۆزىنىڭ ئەسلى خارەكتىرىنى يۇشۇرمايدۇ. باشقىلارغا ياخشىچاق بۇلۇشتەك خارەكتىرى يوق، داۋاملىق ئۆزىنىڭ ئەمەلىي كۈچىگە تايىنىپ گەپ قىلىدۇ. ئۇ پەردە ئارقا ئالدىدىكى نۇرغۇن يالارغا زور كۈچ بىلەن ياردەم بېرىپ ئاندىن مىڭ تەسلىكتە بوللىۋودتا نام چىقارغان. ئۇ ئۆز نامىدا نۇرغۇنخەيرى ساخاۋەت ئورنىنى ئاچقان. ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىقىغا تايىنىپ ، ئۆزىنىڭ ئاخبارات ۋاستىللىرى ئېلان قىلغاندەك ئۇنداق ئەسكى ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلاپ كەلگەن.
سالمانخان. بوللىۋودتىكى ‹ئۈچ خان› نىڭ بىرى، ئوقۇغۇچىلىق دەۋرىدە نام چىقارغان سۇ ئۈزۈش ماھىرى ئىدى، ھەمدە ھىندىستاننىڭ تەنتەربىيە ۋەكىلى ئىدى، بەدەن چېنىقتۇرۇشقا تولىمۇ قىزىققان. ھەر كۈنى سائەت ھېسابلاپ بەدەن چېنىقتۇرغان، بوللىۋود چولپانلىرىنىڭ بەدەن چېنىڭتۇرشىدىكى ئۈلگە بولغان. 2007-يىلى ئۇ ‹ھەمرا› ناملىق فىلىمنى ئىشلەش جەريانىدا كۈچلۈك نېرىۋا. ئاغرىش كېسىلىنىڭ ئاۋارىچىلىقىغا ئۇچرىغان، 2011-يىلىغا كەلگەندە ئاندىن ئامرىكىغا بېرىپ داۋالانغان، كېيىن يەنە باش قىسىمىدا ئارتىرىيە ئۆسمىسى بارلىقى ئېنىقلىنىپ، شۇنىڭدى كېيىن قايتا ئىلگىركىدەك كۆپ مىقتاردا تەنتەربىيە ھەرىكىتى قىلماس بولغان. بىراق ئۇ يەنىلە بەدەن شەكلى ئەڭ كېلىشكەن بوللىۋود ئەر چولپىنى. دادىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغاچقا ھەدىدىن زىيادە ئىسراپچىلىققا قارشى، خىزمەت ۋاقتىدىن باشقا چاغلاردا ئۇ داۋاملىق دادىسى سوۋغا قىلغان تۈركىيە تېشىنى قولىدىن ئايرىمايدۇ، ھەتتا بۇ تۈركىيە كۆك تېشىنى نۇرغۇن فىلىملىرىدە ئۇچراتقىلى بولىدۇ.
شەخسى تۇرمۇشى
سالمانخان ئالدى كەينى بۇلۇپ، شاھېن جەفرى، ئايالچولپان سانجىتا جىلپانى، ئاشۋارىيا راي، كەترىنا كەئىف بىلەن مۇھەببەتلەشكەن. سالمانخان ھازىرغىچە بوللىۋودتىكى بويتاق ئەرلەرنىڭ بىرى. thumb|سالمانخان ۋە ئامىرخان
شان شەرەپلىرى
ئۇ ھازىرغىچە نۇرغۇن تۈرلۈك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەنبولسىمۇ، ئۆز قولى بىلەن قۇبۇل قىلغانلىرى تولىمۇ ئاز، 1990-يىلىدىكى ھىندىستان ئوسكار مۇكاپاتى دەپ نام ئالغان ئەڭ مۇنەۋەر يېڭى شەخىس مۇكاپاتى، 1990-يىلىدىكى ئەڭ مۇنەۋەر ئوبراز مۇكاپاتى، 2007-يىلىدىكى 10-قېتىملىق گەندى مۇكاپات تۈرىنىڭ ئەڭ مۇنەۋەر ئەر ئاكتىيور مۇكاپاتى، 2010-يىلىدىكى ھىندىستان خەلىقئارا كىنو ئىنىستوتىنىڭ مۇكاپاتى، 2013-يىلىدىكى خەلىقئارالىق ئېلان ئىشلەشمۇكاپات تۈرىنىڭ ئەڭ مۇنەۋەر ئوبرا ۋەكىلى مۇكاپاتىدىن باشقا مۇكاپاتلارنى ئۇ ئۆز قولى بىلەن قۇبۇل قىلمىغان ياكى رەت قىلىپ ئالمىغان.
2004-يىلى ئامرىكا زامانداشلار ژورنىلى ئۇنىڭغا دۇنيادىكى 7- دەرىجىلىك كېلىشكەن ئەر دەپ نام بەرگەن. 2010-يىلىدىن باشلاپ ئۈچ يىل ئۇدا ھىندىستاننىڭ ئەڭ كېلىشكەن ئەر ئارتىسى بولغان. 2008-يىلى ئەنگىلىيە دۇشا خانىم شام ھەيكەل كۆرگەزمەخانىسىغا ئۇنىڭ شام ھەيكىلى قۇيۇلغان. 2012-يىلى ئۇنىڭ ھەيكىلى نىيۇرۇك كۆرگەزمەخانىسىغا يۆتكەپ كېتىلگەن.
سالمان خان 15 مۇكاپاتقا ئېرىشكەن، بۇنىڭ ئارىسىدا فىلىملەر مۇكاپاتى بىر.
2004-يىلى «شەخىس» ژۇرنىلى سالمان خاننى دۇنيادىكى يەتتىنچى كېلىشكەن ئەر دەپ باھالىغان.
2008-يىلى كوندون تۇسادس مۇزىيىدا ھەيكىلى قاتۇرۇلغان.
2010-يىلى ھىندىستان «شەخىس» ژۇرنىلى ئەڭ جەلىپكار ئەر دەپ باھالىغان.
2012-يىلى  بېلەت تاشلاشتا ھىندىستاندىكى ئۈچىنچى ئۇلۇغ ئارتىس بولۇپ باھالانغان.
2013-يىلى ھىندىستاندىكى توردا ئەڭ كۆپ ئىزدەلگەن چولپان بولۇپ قالغان.
سالمان خاننىڭ «Being Human» خەير- ساخاۋەت فوندىنىڭ ئەمگەكلىرى ناھايىتى كۆرۈنەرلىك. بۇ فوند تۆۋەن قاتلامدىكى كىشىلەرنىڭ مائارىپ ۋە ساغلاملىقنى ياخشىلاشنى مەقسەت قىلغان. سالمان ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان نامراتلارغا، ئاپەتتە قالغانلارغا كۆپ قېتىم زور سوممىدىكى پۇل ئىئانە قىلغان. ئامىر خان جەمئىيەت ئۆزگەرتىش پاراۋانلىق ھەرىكەتلىرىدە ئاكتىپ. ئۇ بىر قانچە قېتىم ھەرخىل نامايىشلارغا قاتناشقان. ئۇ ب د ت بالىلار پاراۋانلىق مەھكىمىسنىڭ بالىلار ئوزۇقلىنىش مەسىلىسىدىكى ئوبراز ئەلچىسى، ئۇنىڭ سۆھبەت پروگرامىسى «Satyamev Jayate »(2012-يىلى 5-ئايدىن، 2014-يىلى 11-ئايغىچە، ئۈچ پەسىل) يۈكسەك يۇقىرى باھاغا ئېرىشكەن، جەمئىيەتتە ناھايىتى ئاكتىپ تەسىر پەيدا قىلغان.
كەسپى ئەسەرلىرى
سالمانخان كىنو ھاھەسىگە كىرىشنى مودىللىقتىن باشلىغان، 1988-يىلى ئۇ تۇنجى رول ئالغان فىلىم ‹ئاپا بەك چەكتىن ئاشۇرۋەتتىڭ› ‹ مۇھەببەت يۈرىكىمدە › بىلەن بىراقلا نام چىقىرىپ كەتكەن. ئۇ رول ئالغان بۇ فىلىملەر بىرلا قېتىمدا كۆپ خىل فىلىملەر تۈرى بويىچە سېتىلىش قىممىتى ئەڭ يۇقىرى ئورۇندا تۇرۇپ رىكوت ياراتقان. 25يىللىق كىنو ئىشلەش ھاياتىدا، ئۇ 90 غا يېقىن كىنودا رول ئالغان بۇلۇپ، ھەرخىل تىپتىكى روللارنى سىناپ باققان، ئەممە يەنىلا كۆپىنچىسى رومانتىك مۇھەببەت ۋە ئاقكۆڭۈل ئوبرازلار.
مەنبە
ئىزدە قامۇسى https://web.archive.org/web/20210301191938/http://wiki.izda.com/?a=show&id=8263
تاغارچى يېزىسى (يېڭىشەھەر ناھىيىسى)
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزىغا قاراشلىق توققۇز كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: تاغارچى كەنتى، تەسەك كەنتى، كالتەتاغارچى كەنتى، ئاقسۇ پاراچ كەنتى، توققۇز ئوتاق كەنتى قاراقۇم كەنتى، چاقىلىق كەنتى، قىزىلسۇپاراچ كەنتى، قاغاھويلا كەنتى قاتارلىق.
1967 - يىلى
1967 - يىلى
ھامبۇرگ (تاماق)
ھامبۇرگ (باشقىچە ئاتىلىشى: ھامبۇرگ بولكىسى؛ ئېنگلىزچە: Hamburger) بىر خىل غەرب تېز تامىقىدۇر. ھامبۇرگ بېرگېر بولكىلىرىنىڭ بىر خىل تۈرى خالاس. بېرگېر بولكىلىر ئادەتتە ئېرىمچىكبۇرگ، كالا گۆشى بېرگېر، توخۇ گۆشى بېرگېر، قوۋۇرغا گۆشى بېرگېر، گۈرۈچ بېرگېر، كۆكۈ توخۇ گۆشى بېرگېر قاتارلىقالارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ھامبۇرگ ئادەتتە ئىچىگە پىشۇرۇلغان گۆش ياكى باشقا نەرسىلەر توقاچ بولكىنىڭ ئىچىگە قۇيۇلغاندا تەييار بولغان تائامنى كۆرسىتىدۇ. ئىچىگە قويۇلغان گۆش قاقلاپ پىشۇرلغان ياكى قورۇلغان بولسىمۇ بولىۋېردۇ. ھامبۇرگنىڭ ئىچىگە ئادەەتتە تەرخەمەك، پەمىدۇر، مۇچ، پىياز، كاھو، زەيتۇن، ئېرىمچىك ياكى تەم ئاشۇرغۇچىدىن پەمىدۇر قىيامى، قىچا قىيامى،تۇخۇم سېرىقى قىيامى قاتارلىقلار قېتىلدۇ.
ئىچىگە ئېرىمچىك سۈركەلگەن ياكى قويۇلغان ھامبۇرگنى ئادەەتتە ئېرىمچىكبۇرگ دەيمىز. thumb|ئۆيدە ئېتىلگەن ھامبۇرگ (ئىچگە قويۇلغىن توخۇ گۆشىدۇر) thumb|ھامبۇرگ ئىچىگە قېتىلغان [[پەمىدۇر ۋە باشقا كۆكتاتلار]] thumb|ھامبۇرگ ئىچىگە قېتىلدىغان ئېزىلگەن كالا گۆشى پىشۇرۇلماقتا thumb|ھايۋانات ئۇسلۇبىدىكى ھامبۇرگ thumb|ھەرخىل چوڭلۇقتىكى ھامبۇرگلار thumb|چوڭ مەك ھامبۇرگ (ئىككى ئۇچىدىكى توقاچ بولكىغان ۋە ئوتۇرىسىدىكى شاپلاق بولكىغا دىققەت قىلىڭ)
مەھمۇد كاشغەرىي
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Kashgari_map.jpg|thumb|310x310px thumb مەھمۇد كاشغەرىي (محمود الكشغرى) مىلادى 11-ئەسىرلەردە ياشيغان بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى،ئىسىكىپىلۇدىك،ئۇنيڭ دۇنياغا مەشھۇر بولغان ئەسىرى «دىۋانۇ لۇغەتت تۈرك» (تۈركىي تىللار دىۋانى) دۇرلەر.مەھمۇد كاشغەرىي مىلادى 1008-يىلى بۇگۈنكى قەشقەر شەھرى ئوپال يېزىسى ئازىغ كەنتىدە تۇغۇلغان بولۇپ، قاراخانىيلار خان جەمەتى ئەۋلادىدۇر. ئۇيغۇرلار ئىچىدىن چىققان بۈيۈك ئالىم، ئەدىب، دۇنيا سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىقىنىڭ ئاساسچىسى. تەقرىبەن مىلادى 1008-يىلى توغۇلۇپ 1105-يىلى 97 يېشىدا ۋافات بولغان. ھاياتىدا نۇرغۇن تالىپ ۋە شاگىرت يېتىشتۈرۈپ چىققان. مىلادى 1072-1074- يىللار ئارىسىدا ئابباسىيلار خەلىپىلىگى پايتەختى باغداد سەھرىدە دۇنياۋىي بۈيۈك ئەسىرى دىۋانۇ لۇغەت تۈركنى تاماملىغان. « بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى »، قىسقارتىلىپ، ب د ت تەرىپىدىن 2008- يىلى دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلى قىلىپ بېكىتىلگەن.
نەسەبى
مەھمۇد قەشقەرىنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرۇلۇق قولىمىزدىكى دىۋانۇ لۇغاتتىن تۈركنىڭ بەزى يەرلىرىدىكى ئۆزى تەرىپىدىن بېرىلگەن چەكلىك مەلۇماتلاردىن باشقا بىر نەرسە يوق .بۇ مەلۇماتلارغا قارىغاندا مەھمۇدنىڭ « ئۆز قەۋمىنىڭ ( يەنە تۈركلەرنىڭ ) ئەڭ ئاساسلىق قەبىلىسىگە مەنسۇب » ئىكەنلىكى ، دادىلىرىنىڭ يەنى ئەجدادىنىڭ تۈرك ئەللىرىنى سامانى ئوغۇللىرىدىن ئالغان ” لىقى ۋە ئاخىرىدا دادىسى ھۆسەيىن بىن مۇھەممەتنىڭ ئىسسىق كۆلنىڭ شەرقىي – جەنۇبىي ساھىلىدا تېپىلغان بارىسخان شەھەرى بىلەن يېقىن باغلىنىشى بار ئىكەنلىكى چۈشەندۈرۈلگەن. بۇلارغا قارىغاندا مەھمۇد قەشقەرىنىڭ قاراخانىلار سۇلالىسىغا مەنسۇب ئىكەنلىكى ۋە ئەجدادىنىڭ بۇ سۇلالىنىڭ بىر مەشھۇر ئەزاسى ئىكەنلىكى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. بۇ ئەجداد كىم ؟ بۇ يەردە مەھمۇدنىڭ ئەجدادى دەپ مۇزاكىرە قىلىشقا بولىدىغان ئىككىلا شەخس بار. بۇلار ماۋەرا ئۇننەھرى دەستلەپ بويسۇندۇرغان ، ئۇنۋانى بۇغراخان دەپ ئاتالغان ۋە ھېجىرىيە 382 – يىلى ( 992 م) سامانى ئوغۇللىرىنىڭ پايتەختى بۇخارانى ئالغان ھارۇن ( ھاسان ) بىن سۇلايمان ياكى بولمىسا ئۇنۋانى ئارسلان ئىلىگ دەپ ئاتالغان ۋە ھېجىرىيە 389 – يىلى ( 999 م) غەزنەۋىلىك مەھمۇد بىلەن بىرلىكتە سامانى دۆلىتىنى ئاياقلاشتۇرۇشقا سەۋەبچى بولغان ناسىر بىن ئەلى. ھالبۇكى ناسىربىن ئەلىنىڭ سۇلالىنىڭ غەربىي تارمىغىدىن ئىكەنلىكى ۋە مەھمۇد قەشقەرى تەرىپىدىن بايان قىلىنغان قەشقەرنىڭ ھامان سۇلالىنىڭ شەرقىي تارمىقىغا باغلىنىشلىق ئىكەنلىكى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرۈلسە ، مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئەجدادى دەپ يالغۇز ھارۇن بىن سۇلايماننى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ.
بىر تەسادىپىي ئېسىل يالداما ئورنىدا قولىمىزدا بارىسخاندا بېسىلغان ھېجىرىيە 5 – ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىغا ( تەخمىنەن 1048 – 1058 ) تەۋە بەزى تەڭگىلەر ساقلانماقتا. ئەپسۇسكى بۇ تەڭگىلەردىكى يەزىقلاردا شۇ دەۋردىكى بارىسخان ئەمىرلىرىنىڭ يالغۇز ئىسلامى لەقەملىرى ۋە تۈركىئۇنۋانلىرىلا ئەكس ئېتىلگەن : شەمسىد دۆلە ئارسلان ئىلىگ. بۇ يەردە مەشھۇر قادىرخان بىن ھارۇننىڭ ئوغلى ۋە ماۋەرا ئۇننەھرنىڭ دەسلەپكى بويسۇندۇرغۇچىسى ھارۇن بىن سۇلايماننىڭ نەۋرىسى « بۇغراخان » مۇھەممەت بىن يۈسۈپنىڭ ھۆكۈمدار ئىكەنلىكى كۆرۈلىدۇ ( يۇقىرىغا قاراڭ ). قاراخانىلارنىڭ دۆلەت تەشكىلاتىدا ئارسلان ئىلىگ ئۇنۋانى ( بۇغراخان ئۇنۋانى بىلەن ) قاغانلىق ئورتاقلىغىدا بىر قەدەم تۆۋەندە تۇرىدىغان ئادەملەرگە بېرىلەتتى. ئىبن ئەسىرىدىن بىلىشىمىزچە مۇھاممەت يۈسۈپنىڭ يېنىدا چوڭ ئوغلى ھۈسەيىن بىن مۇھەممەت ( ھېجىرىيە 444 – يىلىدىن يەنى 1056 -1057_ يىللىرىدا ھۈسەيىن بىن مۇھاممەتنىنب ئارسلان ئىلىگ بولۇپ بارىسخاندا ھۆكۈم سۈرگەنلىكىنى تەخمىنەن قىلىشقا بولىدۇ . شۇنداق بولغاندا ، ماۋەرا ئۇننەھرنىڭ دەسلەپكى بويسۇندۇرغۇچىسىنىڭ نەۋرىسى بولغان بارسخان ئەمرى ھۈسەيىن بىن مۇھەممەتنىڭ مەھمۇد قەشقىرىنىڭ دادىسى ھۈسەيىن بىر مۇھەممەتتىن باشقا كىشى ئەمەسلىكى ئېنىق . بۇ شەخس بارىسخان بىلەن ناھايىتى زىچ ئالاقىدار ۋە ماۋەرا ئۇننەھرنى بويسۇندۇرغۇچىنىڭ سۇلالىسىگە مەنسۇپ ئىدى.
دادىسى ھۈسەيىن بىننى مۇھەممەد قاراخانىيلارنىڭ خان جەمەتىدىن بولۇپ،بارسقان شەھىرىنىڭ ھاكىمى بولغان. ئەمما مىلادىيە 1058-يىلى ئوردىدا يۈز بەرگەن بىر قېتىملىق سىياسى مالىمانچىلىقتا دادىسى ئۆلتۈرۈلگەن. ئالىم 11- ئەسىرنىڭ 80- يىللىرى ئەتراپىدا باغداتتىن قەشقەرگە قايتىپ كېلىپ ئاخىرقى ئۆمرىنى ئوپالدا ئۆتكۈزگەن. ئوپالدا مەدرىسە مەھمۇدىيە ناملىق بىر مەدرىسىنى بىنا قىلىپ ئۆزى مۇددەرىسلىك قىلغان. 96-97 يېشىدا ئوپالدا ۋاپات بولغان. ئالىمنىڭ << تۈركىي تىللار دىۋانى >> ناملىق ئەسىرى باغداتتا مىلادىيە 1072-يىلدىن 1074-يىلغىچە يېزىپ تاماملانغان. 1076-يىلى ئالىم ئۇنى قايتا تۈزىتىپ ئابباسىيلار خەلىپىلىكىنىڭ 27- خەلىپىسى ئوبۇلقاسىم ئابدۇللا بىننى مۇھەممەدىل مۇقتەدى بىئەمرۇللاغا تەقدىم قىلغان. مەھمۇد قەشقەرىنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرۇلۇق قولىمىزدىكى دىۋانۇ لۇغاتتىن تۈركنىڭ بەزى يەرلىرىدىكى ئۆزى تەرىپىدىن بېرىلگەن چەكلىك مەلۇماتلاردىن باشقا بىر نەرسە يوق. بۇ مەلۇماتلارغا قارىغاندا مەھمۇدنىڭ « ئۆز قەۋمىنىڭ ( يەنە تۈركلەرنىڭ ) ئەڭ ئاساسلىق قەبىلىسىگە مەنسۇب » ئىكەنلىكى ، دادىلىرىنىڭ يەنى ئەجدادىنىڭ تۈرك ئەللىرىنى سامانى ئوغۇللىرىدىن ئالغان” لىقى ۋە ئاخىرىدا دادىسى ھۆسەيىن بىن مۇھەممەتنىڭ ئىسسىق كۆلنىڭ شەرقىي – جەنۇبىي ساھىلىدا تېپىلغان بارىسخان شەھەرى بىلەن يېقىن باغلىنىشى بار ئىكەنلىكى چۈشەندۈرۈلگەن. بۇلارغا قارىغاندا مەھمۇد قەشقەرىنىڭ قاراخانىيلار سۇلالىسىغا مەنسۇب ئىكەنلىكى ۋە ئەجدادىنىڭ بۇ سۇلالىنىڭ بىر مەشھۇر ئەزاسى ئىكەنلىكى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. بۇ ئەجداد كىم ؟ بۇ يەردە مەھمۇدنىڭ ئەجدادى دەپ مۇزاكىرە قىلىشقا بولىدىغان ئىككىلا شەخس بار. بۇلار ماۋەرا ئۇننەھرى دەستلەپ بويسۇندۇرغان ، ئۇنۋانى بۇغراخان دەپ ئاتالغان ۋە ھېجىرىيە 382 – يىلى ( 992 م) سامانى ئوغۇللىرىنىڭ پايتەختى بۇخارانى ئالغان ھارۇن ( ھاسان ) بىن سۇلايمان ياكى بولمىسا ئۇنۋانى ئارسلان ئىلىگ دەپ ئاتالغان ۋە ھېجىرىيە 389 – يىلى ( 999 م) غەزنەۋىلىك مەھمۇد بىلەن بىرلىكتە سامانى دۆلىتىنى ئاياقلاشتۇرۇشقا سەۋەبچى بولغان ناسىر بىن ئەلى. ھالبۇكى ناسىربىن ئەلىنىڭ سۇلالىنىڭ غەربىي تارمىغىدىن ئىكەنلىكى ۋە مەھمۇد قەشقەرى تەرىپىدىن بايان قىلىنغان قەشقەرنىڭ ھامان سۇلالىنىڭ شەرقىي تارمىقىغا باغلىنىشلىق ئىكەنلىكى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرۈلسە ، مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ئەجدادى دەپ يالغۇز ھارۇن بىن سۇلايماننى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. بىر تەسادىپىي ئېسىل يالداما ئورنىدا قولىمىزدا بارىسخاندا بېسىلغان ھېجىرىيە 5 – ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىغا ( تەخمىنەن 1048 – 1058 ) تەۋە بەزى تەڭگىلەر ساقلانماقتا. ئەپسۇسكى بۇ تەڭگىلەردىكى يەزىقلاردا شۇ دەۋردىكى بارىسخان ئەمىرلىرىنىڭ يالغۇز ئىسلامى لەقەملىرى ۋە تۈركى ئۇنۋانلىرىلا ئەكس ئېتىلگەن : شەمسىد دۆلە ئارسلان ئىلىگ. بۇ يەردە مەشھۇر قادىرخان بىن ھارۇننىڭ ئوغلى ۋە ماۋەرا ئۇننەھرنىڭ دەسلەپكى بويسۇندۇرغۇچىسى ھارۇن بىن سۇلايماننىڭ نەۋرىسى « بۇغراخان » مۇھەممەت بىن يۈسۈپنىڭ ھۆكۈمدار ئىكەنلىكى كۆرۈلىدۇ.
11-ئەسىردە ياشىغان مەشھۇر تۈركىي تىلشۇناس، ئېنىسكلوپېدىك ئالىم، تۇلۇق ئىسمى مەھمۇد ئىبنى ھۈسەيىن ئىبنى مۇھەممەد كاشغەرىي، ئالەمشۇمۇل كاتتا ئەسەر «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا پۈتۈلىشىچە، ئۇ 11-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ھازىرقى قەشقەر توققۇزاق ناھىيەسىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان ئوپال يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئەمما ئۆلۈپ كەتكەن كونكرېت ۋاقتى ئېنىقسىز، مەھمۇد كاشغەرىي ئۆزىنىڭ كەچۈرمىشلىرى توغرۇلۇق «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ مۇقەددىمىسىدە ئۆزىنى «ئاتام ھۈسەيىن، بوۋام مۇھەممەد، مەن قاراخانىيلارنىڭ خان جەمەتىدىن، ياخشى تەربىيە كۆرگەن شاھزادىمەن» دەپ بايان قىلغان. ئۇ ئۆزىنى «تۈركلەر ئىچىدە تىلىم ئەڭ پاساھەتلىك، بايانلىرىم چۈشىنىشلىك، مۇكەممەل تەربىيە كۆردۈم. ئېسىل نەسەبتىنمەن، نەيزە ئېتىشقا ماھىر، تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان قەبىلىلەرنىڭ شەھەر-بازارلىرى ۋە رايۇنلىرىدا بولدۇم» دەپ تۇنۇشتۇرغان. مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئاتىسى ھۈسەيىن بارسخان (ھازىرقى قىرغىزىستان ئىسسىقكۆلنىڭ جەنۇبى) نىڭ ھۆكۈمرانى ئىدى. ماتېرىياللاردىن مەلۇم بولۇشىچە، مەھمۇد كاشغەرىيىنىڭ ئانىسى قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ مەشھۇر ئالىمى غوجا سەيپىدىن بۇزرۇكۋارنىڭ قىزى بۈۋى رابىيە بولۇپ، بۈۋى رابىيە كىچىكىدىن باشلاپلا ئاتىسىدىن ياخشى تەلىم ئالغان. ئۇ خېلىلا بىلىملىك بولۇپ، مەھمۇد كاشغەرىيىنىڭ ئۈسۈپ -يېتىلىشىدە ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىغان. مەھمۇد كاشغەرىينىڭ مەدەنىيەت بىلىملىرىگە قىزغىن ئىشتىياق باغلىشى، ئېسىل ئەخلاق-پەزىلەت يىتىلدۈرۈشىگە تۈرتكە بولغان. بۈۋى رابىيە ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن، ئوپالغا توتىشىدېغان يول بويىدىكى يىكچى (ھازىرقى توققۇزاق ناھىيەسىنىڭ ئوپال يېزىسى تەۋەسىدە) دېگەن جايغا دەپنە قىلىنغان، ئۇنىڭ قەبرىسى ھېلىمۇ شۇ يەردە، قەشقەر ئاياللىرى بۇ ھۆرمەتلىك ئانىغا ھېلىمۇ ئىززەت-ئىكرام بىلدۈرىدۇ. ئۇنى «ئۇلۇغ موما» دەپ ئاتىشىدۇ. ھەر خىل دىنىي پائالىيەتلەردە ئۇنىڭدىن شاپائەت، ئامانلىق تىلەيدۇ.
مەھمۇد كاشغەرىي ئۆسمۈرلۈك دەۋرىنى ئوپالدا ئۆتكۈزگەن ۋە سارايغا يېقىن جايدىكى مەدرىسەدە ئوقۇغان، كېيىن سۇتۇق بۇغراخان زامانىسىدا ئېچىلغان قەشقەر مەدرىسەسىگە ئۇقۇشقا كىرىپ، شۇ زامانلاردىكى مەشھۇر ئۆلىما، مۇدەررىس ھۈسەيىن ئىبى خەلەف كاشغەرىيدىن تەلىم ئالغان. ئىلىم-مەرىپەت تىلى دەپ قارالغان ئەرەب تىلى، پارس تىلىنى پىششىق ئىگىلىگەن.
مەھمۇد كاشغەرىينىڭ بوۋسىسى، قارخانىيلار سۇلالىسىنىڭ خانى مۇھەممەد بۇغراخان 15 ئاي ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەندىن كېيىن، تەختنى چوڭ ئوغلى ھۈسەيىنگە قالدۇرىدىغانلىقىنى قارار قىلغان. بىراق، مۇھەممەد بۇغراخاننىڭ توقال خانىشىدىنمۇ ئىبراھىم دەيدىغان بىر ئوغلى بار ئىدى. بۇ توقال خانىش تەختنىڭ ھۈسەيىنگە قېلىشىغا جان-جەھلى بىلەن قارشى بولغانلىقى ئۈچۈن، ھۈسەيىن تەختكە ئولتۇرىدىغان مۇراسىم كۈنى سۈيقەست ئىشلىتىپ، قانلىق سىياسى ئۆزگۈرۈش قوزغىغان. ئۇ قولچوماقلىرىنى تاماققا زەھەر سېلىشقا ئورۇنلاشتۇرغان، ئاقىۋەتتە ئۇنىڭ ئېرى بولمىش مۇھەممەد بۇغراخاننى ئۆزئىىچىگە ئالغان خان ئوردىسى ئەزالىرىنىڭ كۆپىنچىسى زەھەرلىنىپ ئۆلگەن. ئارقىدىنلا ئۇ ئايال يەنە تاغىسى سۇلايماننى بۇغۇپ ئۆلتۈرگۈزگەن. ئۇ بۇنىڭلىق بىلەن بولدى قىلماي، ئېرى ۋە قېيىنئىنىسىنىڭ نۇرغۇن ئۇرۇق-توغقانلىرىنىمۇ ئۆلتۈرگۈزۋەتكەن. سۈيىقەستى ئىشقا ئېشىپ سىياسى ئۆزگۈرىشى ئاياغلاشقاندىن كېيىن، ئوغلى ئىبراھىمنى تەختكە ئولتۇرغان.
مەھمۇد ئاتىسى تەختكە ئولتۇرۇپ، ئۆزى شاھزادە بولۇش ئالدىدا تۇرغاندا، يەنى مۇراسىم كۈنى پاجىئە يۈز بېرىپ، پۈتكۈل ئائىلىسىدىكىلەر پاجىئەدە قازا قىلىپ، تىكەندەك يالغۇز قالغان ۋە سىياسىي ئۆزگۈرۈشتىن كېيىن يۇرتىدىن دەرھال بېشىنى ئېلىپ، ياقا يۇرتلارغا سەرگەردان بولۇپ چىقىپ كەتكەن ۋە شۇ كۈندىن ئېتىبارەن 15 يىللىق ئىلىم تەھسىل قىلىش سەپىرىنى باشتىن كەچۈرگەن.
قەشقەردىن ئايرىلىش
ھاياتى ناھايىتى خۇپىيانە توختالغان مەھمۇد قەشقەرى ئۆزىنىڭ باغدادقا قانداق سەۋەبلەر بىلەن كۆچۈپ كەلگەنلىكىنى ئوچۇق دېمەيدۇ. تۈرك ئەللىرىدە كۆزگە بىرمۇنچە ساياھەتلىرىنىڭ سەۋەبىنىمۇ سۆزلىمەيدۇ. ئەگەر كېلىپ چىقىشىى توغرىسىدىكى تەخمىنىلىرىمىز توغرا بولغان تەقدىردە مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ساياھەتلىرىنىڭ سەۋەبلىرىمۇ مەيدانغا چىقىدۇ. ئۇ روشەنكى بىر سىياسىي قاچقۇن ( پاناچى ) ئىدى. شەرقىي قاراخانىلار دۆلىتىدە ھېجىرىيىنىڭ 448 – 449 يىللىرىدا ( 1056-1057 _ 1057-1058 ) قورقۇنۇچلۇق ھادىسىلەر پەيدا بولدى. ئالدى بىلەن چوڭ خاقان ( ئارسلان خان ) سۇلايمان بىن يۈسۈپ ئىنىسى ۋە خاقانلىق ھەمرىيى ( بۇغراخان ) مۇھاممەت بىن يۈسۈپكە قارشى ھەرىكەت قوزغايدۇ ۋە “ دۆلىتىنى ئىشغال قىلىدۇ. ئېلىپ بېرىلغان جەڭدە ئارسلانخان سۇلايمان بىن يۈسۈپ يېڭىلىپ قالىدۇ. بۇغراخان مۇھەممەت بىن يۈسۈپ ئۇنى زىندانغا تاشلاپ دۆلىتىنى ئىشغال قىلىدۇ ”.
ئىبىن ئەسىرى يەنە خاب ئائىلىسىنىڭ شۇنىڭدىن كېيىنكى ئېچىنىشلىق تەقدىرى ھەققىدە مۇنداق مەلۇمات بېرىدۇ : « دۆلىتىنى چوڭ ئوغلى ھۈسەيىن چاغرى تېكىن1گە بېرىدۇ ۋە ئۇنى ۋەلى ئەھد دەپ ئېلان قىلىدۇ. بىراق بۇغراخاننىڭ ( يەنى ھازىرقى ئارسلانخان مۇھاممەت بىن يۈسۈپنىڭ ) ئىككىنچى بىر خوتۇنى بار ئىدى ۋە بۇ خوتۇنىدىن چوڭ ئوغلىدىن باشقا يەنە بىر كىچىك ئوغلى بولغان. خوتۇن ھۈسەيىننىڭ تەيىنلىشى بىلەن تۇغۇلغان نەپرەت بىلەن بۇغراخان ( سۇلايمان بىن يۈسۈپ) غا يېقىنلىشىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىنىڭ بىرمۇنچە ئازالىرىنى زەھەرلەپ ئۆلتۈرىدۇ ؛ ئۇنىڭ ئىنىسى قادىرخاننىڭ ئوغلى ئارىسلانخان ( سۇلايمان بىن يۈسۈپ) مۇ ئۆلتۈرىلىدۇ ».
تەخمىنلىرىمىز توغرا بولسا مۇھەممەت بىن ھۈسەيىن يەنى مەھمۇد قەشقەرى، بۇ چوڭ قىرغىندىن قانداقتۇر بىر ئۇسۇلدا قۇتۇلۇشقا مۇۋەپپەق بولغان بىر نەچچە كىشىنىڭ بىرى ۋە قېچىشقا مەجبۇر بولغان. ئالدى بىلەن، ئېھتىمال خوشنا تۈرك ئەللىرىگە بارغان، ئون يىل قەدەر ئايلانغاندىن كېيىن ئاخىرى باغداتقا كەلگەن ۋە بۇ يەردە سىياسىي قاچقۇن ( پاناچى) بولۇپ تۇرۇپ قالغان. مەھمۇد قەشقەرى بۇ ئۇزۇن مۇساپە داۋامىدا تۈرك دۇنياسى بىلەن كوپ يېقىندىن تونۇشۇش پۇرسىتىگە ئىگە بولغان، بۇ چاغدا (1057\447) سالچۇقلار تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان باغداتتا تۈركلەرنىڭ ئەھمىيىتىنى ئىزاھلىغان بىر ئەسەرگە ئېھتىياج ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ ، مەشھۇر ئەسىرىنى يېزىشقا كىرىشكەن ۋە ئۇنى شۇ زاماندىكى ئابباسىلار خەلىپىسىگە (مۇقتەدى بىللا 1075-1094\467-487 ) تەقدىم قىلغان. بۇنداق بىر تەشەببۇسنىڭ ئۇنىڭ ھاياتىنى ساقلاشقا ياردىمى بولۇشى ئېنىق گەپ .قانلىق سىياسى ئۆزگىرىشكە تايىنىپ تەختنى تارتىۋالغان ئىبراھىم تەختتە ئالاھازەل بىر يىلچە ئولتۇرالىغان. ئانىسىنىڭ قۇترىتىشى بىلەن ئىبراھىم ئۆزىنىڭ قانۇنلۇق ئورنىنى ئېتراپ قىلىشقا ئۇنىمىغان بارسخان ئەمىرى ئىنال تېكىنگە ھوجۇم قىلغان ۋە ئۇرۇشتا يېڭىلىپ ئۆلگەن. مەھمۇد كاشغەرىي پۈتكۈل جەمەتىنى خاراب قىلغان رەقىبى ئۆلگەندىن كېيىنمۇ تەخت تالىشىشقا قاتناشماي، ھەتتا يۇرتىغىمۇ قايتىپ كەلمەي، پۈتكۈل روھى ۋە زېھنىنى تۈركىي تىللارنى تەتقىق قىلىشقا ئاتىغان. ئۇ ئىلمىي تەكشۈرۈش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرگەن تىلغا ئالاقىدار ماتېرىياللارنى شۇ زامانلاردىكى ئەڭ ئىلغار ئۇسۇلدا تەتقىق قىلغان. بۇ دىۋاننى تۈزۈپ چىقىشتىن ئىلگىرى، پارس ۋە ئەرەب تىللىرىدا يېزىلغان تىلشۇناسلىققا مۇناسىۋەتلىك تۈرلۈك ئەسەرلەرنى تولۇق كۆرۈپ چىققان. ئەرەب تارىخىنى، بولۇپمۇ ئىسلام دىنى تارىخىنى، ئىسلامىيەت پەلسەپىسىنى ، «قۇرئان كەرىم» ۋە «ھەدىس»نى ئىنتايىن سېستىمىلىق ئۆگەنگەن. تەخمىنەن 1072-يىلدىن ئىلگىرى شۇ چاغدىكى ئىسلامىيەتنىڭ پايتەختى باغداتقا بارغان.
باغدات قەدىمىي ھەم ھەشەمەتلىك شەھەر بولۇپ، ئىلگىرى ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ پايتەختى بولغان. شۇ دەۋردىكى ئىسلامىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ مەدەنىيەت مەركىزى ئىدى. بىراق، 1055-يىلى غەربكە كۆچكەن سەلجۇق تۈركلىرى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان. مالىك شاھ سەلجۇقىلارنىڭ سۇلتانى بولغان (1072-يىلىدىن 1092-يىلىغىچە) دەۋرىدە ئاجايىپ گۈللەنگەن. مەھمۇد كاشغەرىي دەل قاراخانىيلار خان جەمەتىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن، سۇلتان مالىك شاھنىڭ توقال خانىشى تۈركەن خاتوننىڭ ياردىمىدە باغداتتا تۇرۇپ قالغان ھەمدە «تۈركىي تىللار دىۋانى»نى يېزىش خىزمىتىنى شۇ جايدا تاماملىغان. بەزى ئالىملار؛ شۇ چاغدىكى باغدات ئەرەبلەر بىلەن تۈركلەر ئىقتىساد، سىياسەت، مەدەنىيەت جەھەتلەردە ئارىلىشىپ ياشىغان جاي، يەنە كېلىپ ھاكىمىيەت ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان تۈركلەرنىڭ قولىغا ئۆتكەندىن كېيىن، ئەرەب تىلىدا سۆزلىشىدىغانلار تەبىئىي يۇسۇندا تۈرك تىلىنى ئۆگەنگەن، دەپ قارايدۇ. مەھمۇد كاشغەرىي تۈرك تىلى ۋە ئەرەب تىلىغا پىششىق ئالىم بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئەرەبلەر ۋە تۈرۈكلەر ئوتتۇرىسىدىكى تىل پەرقىنى يوقىتىپ، نىزانى ئاخىرلاشتۇرۇشنىڭ نەقەدەر زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلىپ يەتكەن. يەنە بىر تەرەپتىن، مەھمۇد كاشغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى»نى يېزىشتا، تۈرك تىلىنىڭ ئىشلىتىلىش قىممىتى، يەنى ئىجتىمائىي قىممىتى ئەرەب-ئىسلام دۇنياسىدا ئىلىم-پەن تىلى» دەپ ئاتالغان ئەرەب تىلىدىن قىلىشمايدىغانلىقىنى پاكىتلىق چۈشەندۈرۈپ ئىسپاتلاشنى مەقسەت قىلغان. ئۇنىڭ ھەقىقىي مەقسىتى «دىۋان»نىڭ مۇقەددىمىسىدە: «تۈرك تىلى بىلەن ئەرەب تىلىنىڭ بەيگىگە چۈشكەن بىرجۈپ ئات كەبى بىر-بىرىدىن قېلىشمايدىغانلىقىنى جاھان ئەھلىگە كۆرسىتىپ قۇيۇشنى مەقسەت قىلدىم» دېگەن جۈملە بىلەن نامايەن قىلىنغان. مەھمۇد كاشغەرىي بۇ بۈيۈك ئەسىرىنى مىلادىيە 1072-يىلى 1-ئاينىڭ 25-كۈنى يېزىشقا باشلاپ، تۆت قېتىم تۈزىتىش كىرگۈزۈش ئارقىلىق، مىلادىيە 1074-يىلى 2-ئاينىڭ 10-كۈنى تاماملىغان ۋە ئابباسىيلارنىڭ خەلىپىسى ئوبۇل قاسىم ئابدۇللا مۇقتەدى بىئەمرۇللانىڭ ھوزورىغا سۇنغان.
قەشقەرگە قايتىش
رىۋايەت قىلىنىشىچە، مەھمۇد كاشغەرىي باغدادتىن مىلادىيە 1080-يىلى يۇرتىغا قايتىپ كېلىپ، قەشقەرگە يېقىن جايدىكى ئوپال يېزىسىدا ئولتۇراقلاشقان ۋە يېزىدا ئۆزىنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان «مەدرىسەئى مەھمۇدىيە»نى ئېچىپ، بۇ مەدرىسەدە 10 يىل مۇدەررىسلىك قىلىپ، ئىلىم تارقاتقان. مىلادىيە 1090-يىلى 97 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇ ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئوپال يېزىسىنىڭ ئازىخ كەنتىگە يېقىن جايدىكى مەنزىرىسى ناھايىتى چىرايىلىق تاغ ئېتىگە دەپنە قىلىنغان. ئۇنىڭ قەبرىسى ھۆرمەت بىلەن «ھەزرىتى موللام مازارى» دەپ ئاتىلىپ ۋە قەشقەر خەلقى ئەۋلادمۇ-ئەۋلاد تاۋاپ قىلىپ كېلىۋاتىدۇ.
ئەسەرلىرى
قاراخانىلار سۇلالىسى دەۋرىدە، ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەت تېز تەرەققىي قىلغان بولۇپ ‹‹قۇتادغۇبىلىك›› ۋە ‹‹تۈركىي تىللار دىۋانى›› قاتارلىق مەشھۇر ئەسەرلەرنىڭ روياپقا چىقىشى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
‹‹تۈركىي تىللار دىۋانى›› قاراخانىلار دەۋرىدە قەشقەرلىك مەھمۇد كاشغەرىي ئەرەب تىلىدا يېزىپ چىققان بولۇپ، تارىخشۇناسلىق، تىلشۇناسلىق، ئەدەبىياتشۇناسلىق قاتارلىق ساھەلەرنىڭ بىباھا گۆھىرى ھېسابلىنىدۇ.
مەھمۇد كاشغەرىي قەشقەرلىك بولۇپ، قاراخانىلارنىڭ خان جەمەتىدىن بولغاچقا، سىستېمىلىق مەدەنىيەت تەربىيەسىگە ئىگە بىر ئۆلىما. مەھمۇد كاشغەرىي ئەرەب تىلىنىڭ ئەينى دەۋردە قاراخانىلار زېمىنىغا كۆرسەتكەن تەسىرىنىڭ بارغانسېرى كېڭىيىۋاتقانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، تۈركىي تىلىنىڭ ئورنىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش مەقسىتىدە، ئەرەب تىلىدا ئىزاھلانغان تۈركچە لۇغەت تۈزۈپ چىقىش قارارىغا كەلگەن. شۇڭا ئۇ غەربىي يۇرت ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي قەۋملەر زېمىنىدا ئون نەچچە يىل قىدىرىپ تەكشۈرۈش قىلىپ، بىرىنچى قول ماتېرىيال ۋە ئۇچۇرلارنى تولۇق ئىگىلەپ، 1074 – يىلى باغدادتا ‹‹دىۋان لۇغاتىت تۈرك›› دىن ئىبارەت سەككىز بۆلەكلىك بۇ بۈيۈك ئەسەرنى تاماملىغان. ‹‹تۈركىي تىللار دىۋانى›› دا خاتىرىلەنگەن سۆز 7500 دىن ئارتۇق بولۇپ، شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەدىمكى تارىخى، جۇغراپىيەسى، مىللىتى، مەدەنىيىتىگە ئائىت مول مەزمۇنلار تىلغا ئېلىنغان. مەزكۇر ئەسەردىكى ھەربىر سۆز ئەرەب تىلىدا ئىزاھلانغان بولۇپ، قاراخانىلار دەۋرىدىكى تۈركىي تىللىق مىللەتلەرنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالىنى يورۇتۇپ بېرىدىغان بۈيۈك قامۇستۇر. (مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئەسلىي نۇسخىسى ھازىرغىچە تېپىلغىنى يوق، ئۇنىڭ ئەڭ بۇرۇن كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسى ئىرانلىق مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇ بەكرى تەرىپىدىن كۆچۈرۈلگەن، ھازىر تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى دۆلەتلىك كۇتۇپخانىدا ساقلىنىۋاتىدۇ) بۇ ئەسەرنىڭ بىردىنبىر نۇسخىسى تۈركىيەدە جامائەتچىلىك بىلەن يۈز كۆرۈشكەن بولۇپ، 1914 – 1916 – يىللىرى نەشر قىلىنغان. كېيىن ئۇنىڭ مىخ مەتبە نۇسخىسى، فاكسىمىلى، نېمىسچە ئىندىكىسى، تۈركچە، ئۆزبېكچە تەرجىمە نۇسخىلىرى نەشر قىلىنغان. ھازىر بۇ ئەسەر كۆپ تىللارغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىندى. 1981 – يىلى ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىدىكى مۇتەخەسسىسلەر ئۈچ توملۇق قىلىپ نەشر قىلغان.
مەھمۇد كاشغەرىينىڭ پۈتۈكلىرىدىن قارىغاندا، ئۇ «تۈركىي تىللار دىۋانى»دىن باشقا، يەنە «تۈركىي تىللار گىرامماتىكىسىنىڭ تۈپ مەنىسى» دەيدىغان تۈرك تىلى گىرامماتىكىسىنىمۇ تۈزگەنلىكى مەلۇم، ئەپسۇسلىنارلىقى، بۇ ئەسەر دەۋرىمىزگىچە يېتىپ كېلەلمىگەن.
قاراڭ
مەھمۇت قەشقىرى مازىرى ۋە ئۇنىڭ بىناكارلىق سەنئىتى
سۇرە فاتىھە
ڧاتىھە سۈرىسى (ئەرەبچە: سورة الفاتحة)، قۇرئاننىڭ تۇنجى سۈرىسى بولۇپ، نازىل بولۇش بويىچە 5. سۈرە. مەككەدە نازىل بولغان ۋە 7 ئايەتتۇر. ھۆرمەت يۈزىسىدىن ڧاتىھە شەرىڧ دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
بىسمىللاھ
بىسمىللانىڭ ئوقۇلىشى: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ) بىسمىللاھىرراھمانىررەھىم
مەنىسى: ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان ئاللاھ نىڭ ئىسمى بىلەن (باشلايمەن) سۈرىنىڭ بېشىدا بولغان بىسمىللانىڭ ئىسلامدا ئالاھىيدە بىر ئورنى بار. تۆۋبە سۈرىسىدىن باشقا 112 سۈرىنىڭ بېشىدا يەر ئالىدۇ. شۇنداقلا نەمل سۈرىسى 30. ئايىتىدە زىكىر قىلىنىدۇ.
سۈرە فاتىھە
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ۞ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ۞الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ۞ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ۞ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ۞ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ۞ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ۞
ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان ئاللاھ نىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن ۞ جىمى ھەمدۇسانا ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھ قا خاستۇر ۞ ئاللاھ ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىباندۇر ۞ قىيامەت كۈنىنىڭ ئىگىسىدۇر ۞ (رەببىمىز) ساڭىلا ئىبادەت قىلىمىز ۋە سەندىنلا ياردەم تىلەيمىز ۞ غەزىپىڭگە يولۇققانلارنىڭ ۋە ئازغانلارنىڭ يولىغا ئەمەس، سەن ئىنئام قىلغانلارنىڭ يولىغا (باشلىغىن) ۞
فاتىھە سۈرىسىنىڭ ئىسىملىرى ۋە ئۇ ئىسىملارنىڭ مەنىسى
ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ دىن باشلانغان بۇ سۈرە قۇرئاننىڭ جەۋھىرىدۇر، نامازدا دائىم تەكرارلىنىدىغان يەتتە ئايەت ۋە كاتتا قۇرئاندۇر ». بۇسۈرە “ھەمدە سۈرىسى” دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇنداق ئاتىلىشى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەدىسى قۇددىسىدا بايان قىلغان لله تائالانىڭ بۇ سۆزىنىڭ سەۋەبىدىندۇر: «مەن (لله ئۆزىنى دېمەكچى) نامازنى مەن بىلەن بەندەمنىڭ ئارىلىقىدا ئىككىگە بۆلدۈم. ئەگەر بەندەم ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ دېسە، مېنىڭ بەندەم ماڭا ھەمدە ئېيتتى دەيمەن .»
بۇ سۈرە نامازنىڭ شەرتلىرىدىن بىرى بولغانلىقى ئۈچۈن “ناماز” دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
بۇ سۈرە “رۇقىيە” (دەمىدە قىلماق) سۈرىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ سۈرىنىڭ مۇنداق ئاتىلىشىدىكى سەۋەب، (ئەبۇسەئىدنىڭ) رىۋايىتىدە ئېغىر يارىدار بولغان بىر ئادەم بۇ سۈرىنى ئوقۇپ ئۆزىگە دەمىدە
قىلىۋاتقاندا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇ ئادەمدىن: «بۇ سۈرىنىڭ دەمىدە سۈرىسى ئىكەنلىكىنى قانداق بىلدىڭ؟ » دەپ سورىغانلىقى ئۈچۈندۇر.
ئىبنى ئابباس، قەتادە ۋە ئەبۇئالىيە قاتارلىقلار: «بۇ سۈرە مەككىدە » چۈشكەن، دېگەن. بۇ سۈرىنىڭ مەككىدە چۈشكەنلىكىنىڭ دەلىلى لله تائالانىڭ مۇنۇ ئايىتىدۇر: ﴿نامازدا) تەكرارلىنىپ
تۇرىدىغان يەتتە ئايەتنى (يەنى فاتىھە سۈرىسىنى) ھەقىقەتەن ساڭا ئاتا قىلدۇق. (بۇ ئايەت) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا مەككىدە چۈشكەن بولۇپ، نامازدا تەكرارلىنىپ تۇرىدىغان يەتتە ئايەت فاتىھە
سۈرىسىنى كۆرسىتىدۇ- ت).
بۇ سۈرىدىكى ئايەتلەرنىڭ سانى
بۇ سۈرە ھېچ قانداق ئىختىلاپسىز يەتتە ئايەتتۇر. كۇفىلىق قۇرئانشۇناس ئالىملارنىڭ بەزىسى، بىر تۈركۈم ساھابىلار، تابىئىنلار ۋە خەلەپ))) ئۆلىمالىرىنىڭ بەزىسى ﴿بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ﴾ نى «بۇ سۈرىنىڭ بېشىدىكى بىر ئايەتتۇر» دەيدۇ.
تاشقى ئۇلىنىشلار
https://wikisource.org/wiki/سۇرە_ڧاتىھە
2022-يىللىق قىشلىق ئولىمپىك
2022-يىللىق بېيجىڭ قىشلىق ئولىمپىك
بايقۇت
ھازىرغىچە تۆۋەندىكى دۆلەتلەر 2022-يىللىق بېيجىڭ قىشلىق ئولىمپىكىنى بايقۇت قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىغان.
شاۋارما (چەۋىرمە)
شاۋارما (ئەرەپچە: شاورما)، ئەسلى تۈركچىدىكى چەۋىرمە دېگەن سۆزدىن كەلگەن، بىر خىل تېز تائامدۇر. شاۋارما ئادەتتە ئۆرىمە يۇمشاق ناننىڭ (ساندىۋىژنىڭ) ئىچىگە تىك ئاستا قاقلاپ ئايلاندۇرپ پىشۇرلغان گۆش (شاۋارما گۆشى، ھەرخىل ماتىرىياللىغا چىلانغان، مەسلەن لېمون، سۈت، پەمىدۇر شەربىتى ۋە باشقىلا)، ھەرخىل كۆكتات،ۋە باشقا تەم تېتىتىقۇلانى قېتىش ئارقىلق تەييار بولدىغان تېز تائام. شاۋارما ئوتتۇرا شەرقتىن چىقىپ، ھازىر پۈكتۈل دۇنيا تەۋەسىدە ئالقىشاق ئېرىشكەن، ئەرزان باھالىق، تېز تەييار بولدىغان، قۇۋەتلىك بىر تائامدۇر. thumb|توخۇ گۆشى شاۋارمىسى thumb|شاۋارما ۋە ئاشپەز thumb|ئۇستام ھەدەپ شاۋارما تەييارلىماقتا thumb|[[ئەرمېنىيە|ئەرمىنيە شاۋارمىسى]] thumb|كالا گۆشى شاۋارمىسى thumb|شاۋارما گۆشى thumb|[[قۇددۇستىكى شاۋارما]] thumb|شاۋارما (پىتا نان ئىچىگە سېلىنغان گۆش ۋە كۆكتاتلار) thumb|شاۋارمىنى تەييارلاش ([[سۇرىيە|سۈرىيە، ئالېپو)]] thumb|شاۋارما thumb|[[لىۋان شاۋارمىسى]] thumb|شاۋارما thumb|شاۋارما [[ساندىۋىژ]] thumb|تەخسە شاۋارما thumb|شاۋارما (بىر خىل [[ساندىۋىژ)]]
ئاچچىقسۇ
thumb|ئاچچىقسۇنىڭ خىمىيەلىك كىسلاتا قۇرۇلمىسى ئاچچىقسۇ (ئۇيغۇرچە باشقىچە نامى: غۇلجا تەرەپتە سىركە دەپ ئاتايدۇ) ئادەتتە بۇغداي، گۈرۈچ، ياكى ئارپا بىلەن ئېچىتىپ ياسىلدىغان، تەمى بىر خىل قىرتاق كېلىدىغان، تاماققا تەم قوشۇش مەقسىتىدە ئىشلىتىلدىغان بىر خىل سۇيۇقلۇق. ئاچچىقسۇنىڭ تۈرى كۆپ خىل بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئادەتتە ئارپا ياكى بۇغداي بىلەن ئاچچىقسۇ ئېچىتىدۇ. ئاچچىقۇس ئادەتتە گۈرۈچ تامىقى، تۈگۈرە، بەنشىر قاتارلىقلارغا قېتىلدۇ. thumb|جوڭگو ئاچچىقسۇسى thumb|غەرىپتە كۆپ ئىشلىتىلدىغان ئالما ئاچچىقسۇسى
1997 - يىلى
1997 - يىلى
غايە تىكلەشنىڭ 10 ئۆلچىمى
غايە تىكلەشنىڭ 10 ئۆلچىمى
بىلىمخۇمار
مەن ئۆزەمنىڭ 2010-يىلى 9-ئىيۇلدا يازغان «نىشان تىكلەشتە بىلىشكە تېگىشلىك ئىشلار» دېگەن ماقالىسىدا ئارزۇ، نىشان ۋە غايە ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى، ھەمدە نىشاننى مۇۋاپىق تىكلەشنىڭ ئۆلچەملىرىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتكەن ئىدىم. ئاشۇ تېمىغا يېقىن كېلىدىغان يەنە بىر مەزمۇن بار. ئۇ بولسىمۇ قانداق قىلغاندا غايىنى مۇۋاپىق تاللىغىلى بولىدىغانلىقى مەسىلىدۇر. بۇمۇ ئۇيغۇر ياشلىرى ئەڭ كۆپ دۇچ كېلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرسى بولۇپ، مەن ۋەتەندىكى ياشلاردىن تاپشۇرۇپ ئالىدىغان ئېلخەتلەرنىڭ بىر قىسمى ئۆزلىرى تاللىغان غايىلەرنىڭ توغرا بولغان-بولمىغانلىقى توغرىسىدىكى سوئاللارنى ئاساسىي مەزمۇن قىلغان. مەن يېقىندا قىزىم دىلنارەنىڭ قولىدا «غايىڭىزنى سىناقتىن ئۆتكۈزۈپ بېقىڭ» (ئىنگلىزچە Put your dream to the test) دېگەن بىر پارچە كىتابنى كۆرۈپ قالدىم. شۇنىڭ بىلەن ئۇنى قىزىمدىن ئارىيەت ئېلىپ، تېز سۈرئەتتە بىر قېتىم ۋاراقداپ چىقتىم. بۇ كىتاب مۇقەددىمە ۋە 10 باپتىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ئۇ 10 باپتا غايىنى سىنايدىغان 10 سىناق تەپسەلىي بايان قىلىنغان. ئۇ كىتاب جەمى 235 بەتلىك بولۇپ، پايدىلىنىش ماتەرىياللىرى تىزىملىكىنىڭ ئۆزىلا 8 بەت كېلىدىكەن. مەن ئۇشبۇ يازمامدا ئاشۇ كىتابنىڭ مۇقەددىمە قىسمىدىكى مەزمۇنلارنى، يەنى غايىنى مۇۋاپىق تاللاشنىڭ 10 ئۆلچىمى ياكى بىر غايىنىڭ مۇۋاپىق بولغان-بولمىغانلىقىنى باھالاپ كۆرۈشكە ئىشلىتىدىغان 10 سىناقنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن.
كۆپۈنچە كىشىلەرنىڭ كام دېگەندە بىردىن غايىسى بار بولىدۇ. مېنىڭچە سىزنىڭمۇ ھەم شۇنداق. سىز چوقۇم ئۆز غايىڭىزنى ئۆز ھاياتىڭىزدا ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى ئىستەيسىز. ئەمما ھازىر سىز تاللىغان پەللىڭىزنىڭ بەك ئېگىز بولۇپ كەتكەنلىكىنى ياكى بەك تۆۋەن بولۇپ قالغانلىقىنى بىلەلمەي قېلىۋاتقان بولىشىڭىز مۇمكىن. سىزنىڭ غايىڭىزنىڭ چوقۇم ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقى ياكى مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى، قانداق قىلغاندا ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغانلىقىنى، ھازىر تۇرغان يېرىڭىزدىن ئۇ پەللىگە قانداق يېتىپ بارالايدىغانلىقىڭىزنى بىلەلمەي قېلىۋاتقان بولىشىڭىز مۇمكىن. ئەگەر سىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىڭىز ئەنە شۇنداق بولسا، ئۇشبۇ يازمىدا ۋە مەن كېيىن يازماقچى بولغان «ئارزۇنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇشنىڭ يوشۇرۇن قانۇنىيىتى» دېگەن مەزمۇندىكى يازمىلىرىمدا تونۇشتۇرۇلىدىغان ئىلمىي ئۇقۇملار سىزگە خېلىلا ياردەم قىلالايدۇ. سىز مەزكۇر يازمىدىكى بىلىملەرنى ئىگىلەش ئارقىلىق، ئۆزىڭىزدىن ئۆز غايىڭىز توغرىسىدا توغرا سوئاللارنى سوراشنى ئۆگىنىۋالىسىز. ئەگەر سىزنىڭ ئاشۇ سوئاللارغا بەرگەن جاۋابلىرىڭىز بولۇشلۇق (يەنى «راست، شۇنداق، توغرا» دېگەن) جاۋابلار بولىدىكەن، سىزنىڭ غايىڭىزنىڭ ئەمەلگە ئېشىش ئېھتىماللىقى ناھايىتى يۇقىرى بولغان بولىدۇ. شۇڭلاشقا مەن سىزنىڭ تۆۋەندىكى مەزمۇنلارنى ئەستايىدىل ئوقۇپ چىقىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن.
بۇ يەردە ئەسكەرتىپ قويۇشقا تېگىشلىك بىر نەرسە شۇكى، ئىنگلىزچىدە ئۇخلىغاندا كۆرىدىغان «چۈش» بىلەن ھازىر گېپىنى قىلىۋاتقان «غايە» ئۈچۈن ئوخشاش بىر سۆز، يەنى «dream» دېگەن سۆز، ئىشلىتىلىدۇ. شۇڭلاشقا غايە توغرىسىدىكى كىتاب-ماقالىلاردىكى بايانلاردا «dream» دېگەن سۆزنى بىر دەم «چۈش» دېگەن مەنىدە، بىر دەم «غايە» دېگەن مەنىدە ئىشلىتىدۇ. مەسىلەن، ئىنگلىزچىدىكى «daydream» دېگەن سۆزنىڭ ئۇتتۇر مەنىسى «كۈندۇزدىكى چۈش» بولۇپ، ئۇ «قۇرۇق غايە» ياكى «ئەمەلگە ئاشمايدىغان غايە» دېگەن مەنانىمۇ بىلدۇرىدۇ. ئىنگلىزچىدىكى «keep dreaming» دېگەن سۆزنى «غايىڭىزنى تەييارلاۋېرىڭ» دەپ چۈشەنسىمۇ بولىدۇ، ياكى «چۈشىڭىزنى كۆرىۋېرىڭ» دەپ چۈشەنسىمۇ بولىدۇ.
1. كىتابنىڭ ئاپتورى توغرىسىدا
«غايىڭىزنى سىناقتىن ئۆتكۈزۈپ بېقىڭ» دېگەن كىتابنىڭ ئاپتورىنىڭ ئىسمى جون ماكسىۋېل («John C. Maxwell») بولۇپ، ئۇ بىر خەلقئارادا ئەتىراپ قىلىنغان لىدېرشۇناسلىق مۇتەخەسسىسى، نوتۇق سۆزلىگۈچى ۋە ئاپتوردۇر. ئۇ 50 پارچىدىن ئارتۇق كىتاب چىقارغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ كوپىيسىدىن ھازىرغىچە 16 مىليوندىن ئارتۇقى سېتىلغان. دۇنيادىكى 2 مىليوندىن ئارتۇق لىدېرلەرگە تەربىيىلەش سېمىنارلىرى بەرگەن. بىر قانچە مۇلازىمەت شىركەتلىرىنى قۇرغان. ئۇنىڭ «لىدەرلىقنىڭ ئاغدۇرۇپ تاشلىغىلى بولمايدىغان 21 قانۇنىيىتى»، «ئۆزىڭىزنىڭ ئىچىدىكى لىدېرلىقنى يېتىلدۈرۈڭ»، ۋە «بىر لىدېردە كام بولسا بولمايدىغان 21 سۈپەت» دېگەن 3 پارچە كىتابىنىڭ ھەر بىرسى بىر مىليون نۇسخىدىن كۆپرەك سېتىلغان.
2. غايە دېگەن نېمە
دوكتۇر ماكسىۋېل مۇۋەپپەقىيەت قازانغان كىشىلەر ئۈستىدە 40 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بارغان. يۈزلىگەن تەسىرى ناھايىتى كۈچلۈك، ئىنتايىن چوڭ مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرگەن كىشىلەر بىلەن تونۇشقان. ئۆزىمۇ بىر قانچە چوڭ غايىلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرغان. شۇ جەرياندا نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ غايە توغرىسىدا خاتا چۈشەنچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى بايقىغان. تۆۋەندىكىسى بىر قىسىم كىشىلەر «غايە» دەپ تاللايدىغان نەرسىلەرنىڭ بىر قىسقا تىزىملىكى:
قۇرۇق غايىلەر (كۈندۈزدىكى چۈش)—ھازىرقى خىزمىتىدىن دىققىتىنى چاچىدىغان نەرسىلەر
ئاسماندىكى غازنىڭ شورپىسىغا نان چىلاپ يەيدىغان غايىلەر—رېئاللىقتا ئىستراتېگىيىسى ياكى ئاساسى يوق قالايمىقان ئىدىيىلەر
ناچار غايىلەر—قايغۇ ۋە پالەچلىكنى كۆپەيتىدىغان ئەندىشىلەر
ئىدېئالىستىك غايىلەر—پەقەت سىز ھەممىگە قادىر بولغاندىلا ئاندىن ئەمەلگە ئاشىدىغان دۇنيا
ۋاكالەتلىك غايىلەر—پەقەت باشقىلار ئارقىلىقلا ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغان غايىلەر
رومانتىك غايىلەر— «مېنى باشقىلار بەخىتلىك قىلىدۇ» دەيدىغان ئەقىدە
خىزمەت غايىلىرى— «مېنى خىزمەتتىكى مۇۋەپپەقىيەت بەخىتلىك قىلىدۇ» دەيدىغان ئەقىدە
مەنزىل غايىلىرى—«مېنى بىر خىزمەت ئورنى، بىر ھوقۇق، ياكى بىر مۇكاپات بەخىتلىك قىلىدۇ» دەيدىغان ئەقىدە.
ئەگەر يۇقىرىقى غايىلەر ئورۇنلۇق غايىلەر بولمىسا، قانداقلىرى ئورۇنلۇق بولغان بولىدۇ؟ سىناقلاردىن ئۆتەلەيدىغان غايىنىڭ ئېنىقلىمىسى مۇنداق: غايە دېگىنىمىز ئادەمگە ئىلھام بېغىشلايدىغان، كەلگۈسى توغرىسىدىكى بىر گۈزەل كۆڭۈل مەنزىرىسى بولۇپ، ئۇ پۈتۈن ۋۇجۇدىڭىزغا، ئىرادىڭىزگە ۋە روھىيىتىڭىزگە كۈچ-قۇدرەت ئاتا قىلىپ، سىزنى ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش يولىدا بارلىق تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىشىڭىزگە ئۈندەيدىغان ياكى چاقىرىدىغان نەرسە. بىر ئادەمنىڭ قوغلىشىشقا ئەرزىيدىغان بىر غايىسى ئاشۇ ئادەمنىڭ ياشاش مەقسىدى بىلەن يوشۇرۇن كۈچىنىڭ كۆڭۈل مەنزىرىسى ۋە يول خەرىتىسىگە ئوخشاش بىر نەرسىدۇر.
3. ئادەمنىڭ غايىسى بولۇش نېمە ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم؟
غايىلەر ئىنتايىن قىممەتلىك تاۋارلار بولۇپ، ئۇلار بىزنى ئالغا قاراپ ئىتتىرىدۇ. بىزگە كۈچ-قۇدرەت ئاتا قىلىدۇ. بىزنىڭ قىلىۋاتقان ئىشىمىزغا بولغان قىزغىنلىقىمىزنى قوزغايدۇ. شۇڭلاشقا ھەر بىر ئادەمنىڭ غايىسى بولىشى كېرەك. ئەمما، ئەگەر سىز ئۆزىڭىزدە ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى ئىستەيدىغان غايىنىڭ بار-يوقلىغىنى ئېنىق بىلمىسىڭىز قانداق قىلىش كېرەك؟ نۇرغۇن كىشىلەر غايە تىكلەشكە رىغبەتلەندۈرۈلمىگەن بولىدۇ. يەنە نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ غايىسى بار بولسىمۇ، ئۇلار ئۆز غايىسىگە بولغان ئۈمىدىنى يوقۇتۇپ، ئۇنى بىر تەرەپكە قايرىپ قويىدۇ. ئەگەر سىز ئاشۇنداق ئادەملەرنىڭ بىرسى بولۇپ قالسىڭىز، ھەرگىزمۇ ئەنسىرىمەڭ—سىز ئۆز غايىڭىزنى قايتىدىن تۇرغۇزالايسىز. غايە چوڭ بولسىمۇ، كىچىك بولسىمۇ بولىۋېرىدۇ. پەقەت چوڭ غايەلا غايە ھېسابلىنىپ، قالغانلىرى غايە ھېسابلانمايدىغان ئىش يوق. لېكىن، سىزنىڭ غايىڭىز چوقۇم ئۆزىڭىزدىن چوڭراق بولىشى كېرەك—كۆپۈنچە ۋاقىتتا سىز پەقەت ئۆزىڭىز تاللىغان پەللە بىلەن ئوخشاش ئېگىزلىكتىكى ياكى ئۇنىڭدىن تۆۋەنرەك تۇرىدىغان بالداققىلا چىقالايسىز.
4. بەزىلەرنىڭ غايە تىكلەشتىن ۋاز كېچىشنىڭ سەۋەبلىرى
(1) باشقىلارنىڭ يامان تەسىرى
دۇنيادا باشقىلارنىڭ غايىسىغا ھۇجۇم قىلىدىغان، باشقىلارنىڭ ئىدىيىلىرىنى ئۆلتۈرۈپ تاشلايدىغان كىشىلەر ناھايىتى كۆپ. ئۆزىنىڭ ھېچ قانداق غايىسى يوق كىشىلەر باشقىلارنىڭ غايىسى بار بولىشىنى ئانچە خالاپ كەتمەيدۇ. ئۇنداق كىشىلەر باشقىلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدىن راھەتسىزلىك ياكى بىخەتەرسىزلىك ھېس قىلىدۇ. ئېھتىمال غايە تىكلەشتە سىزمۇ ئاشۇنداق كىشىلەرنىڭ قۇربانى بولۇپ كەتكەن بولىشىڭىز مۇمكىن. ئېھتىمال سىزنىڭ بىر غايە تىكلىشىڭىزگە باشقىلار سوغاق سۇ سەپكەن بولىشى مۇمكىن. سىزنىڭ يۇقىرى ئۆرلەپ، ئۆز ھاياتىڭىزدا ئالاھىدە تۆھپىلەرنى يارىتىشىڭىزغا باشقىلار قارشى تۇرۇپ باققان بولىشىمۇ مۇمكىن. ياكى ئۇلار سىزنى بەزى ئازاب-ئوقۇبەت ياكى ئۈمىدسىزلىنىشلەردىن ساقلاپ قالماقچى بولغان بولىشىمۇ مۇمكىن. سىزگە ئاشۇنداق ئەھۋالنىڭ قايسىسى يۈز بەرگەن بولىشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر سىز بىر غايە تىكلەشتىن بېلىڭىزنى قويۇۋەتكەن بولسىڭىز، روھىڭىزنى قايتا ئۇرغۇتۇڭ. سىز ھازىردىن باشلاپ بىر غايە تىكلەپ، ئاشۇ غايە ئۈچۈن تىرىشسىڭىزمۇ ھەرگىز كېچىككەن بولمايسىز.
(2) بۇرۇنقى ئوڭۇشسىزلىق ۋە ئازابلارنىڭ تەسىرى
ئۈمىدسىزلىك ئارزۇ بىلەن رېئاللىقنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇق بولۇپ، بىز ھەممىمىز ئاشۇنداق بوشلۇقنى ئۆز بېشىمىزدىن ئۆتكۈزۈپ باققان. بىز ھەممىمىز ئالدىن مۆلچەرلىمىگەن ناچار سەرگۈزەشتىلەرنى ئۆز بېشىمىزدىن ئۆتكۈزۈپ باققان. ئەمەلگە ئاشمىغان ئىستەكلەر ۋە بىتچىت بولغان ئۈمىدلەر بىلەن ياشاشقا مەجبۇرى بولۇپ باققان. بىز بەزى ئىشلارنى ياخشى قىلالمىغاندا، «ئۇنداق ئىشنى ئىككىنچى قىلمايمەن»، دەيمىز. بۇ بىر چوڭ خاتالىق، بولۇپمۇ غايىنىڭ ئىشىدا تېخىمۇ شۇنداق. مەغلۇبىيەت مۇۋەپپەقىيەت ئۈچۈن تۆلىمىسە بولمايدىغان بەدەلدۇر. بەزى كىشىلەر ئۆز غايىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش يولىدا ئوڭۇشلۇق قەدەملەرنى بېسىش ئۈچۈن نۇرغۇن ئوڭۇشسىزلىقلارنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزۈشكە توغرا كېلىدۇ. سابىق ئەنگلىيە باش مىنىستىرى مارگارېت ساچېر («Margaret Thatcher») خانىم مۇنداق دېگەن: «سەن بىر جەڭنى كۆپ قېتىم ئېلىپ بارغاندىلا ئاندىن ئۇنىڭدا ئۇتۇپ چىقالايسەن. » بىز بۇ سۆزنى ئەستە چىڭ تۇتىشىمىز، ئۆز كۆرەشلىرىمىزدىن ئالدىراپ ۋاز كەچمەسلىكىمىز كېرەك.
(3) ئوتتۇراھال ئەھۋالغا قانائەتلىنىشكە ئادەتلىنىپ قېلىش
(4) ئۆز-ئۆزىگە ئىچەنچ قىلالماسلىق
(5) غايە تىكلەش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تەسەۋۋۇرنىڭ كەمچىل بولۇشى
سىز پەقەت خىيال قىلىش، تەسەۋۋۇر قىلىش ئارقىلىقلا ئۆز غايىڭىزنى بايقىيالايسىز. بىر غايىگە ھاياتلىق ئاتا قىلىدىغان نەرسە تەسەۋۋۇردىن ئىبارەتتۇر. دۇنياغا مەشۇر فىزىكا ئالىمى ئالبېرت ئېينىستېين (Albert Einstein، 1879-1955) مۇنداق دېگەن: «مەن ئۆزەمنى ۋە ئۆزەمنىڭ تەسەۋۋۇر قىلىش ئۇسۇلىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق شۇنداق خۇلاسىگە كەلدىمكى، مەن ئۈچۈن ئۆزەمنىڭ فانتازىيىلىك خىياللارنى قىلىش تالانتىم ئىجابىي بىلىملەرنى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىش تالانتىمدىن ئۈستۈن تۇرىدىكەن. » ئۇ ئۆز تەسەۋۋۇرىنى «مۇقەددەس ھەۋەس»، دەپ ئاتىغان. ياراتقۇچىمىز ئۆز غايىسىنى بايقاش ۋە يېتىلدۈرۈش قابىلىيىتىنى ھەممە ئادەملەرگە ئاتا قىلغان. سىزنىڭ ئۆز غايىڭىزنى بايقاش ۋە يېتىلدۈرۈش ئىقتىدارىڭىز سىزنىڭ يوشۇرۇن قابىلىيىتىڭىزنىڭ بىرسى. غايە تىكلەشنىڭ بىر ئالدىن بېكىتىلگەن ۋاقتى يوق. سىز غايە تاللاشنى ھەر قانداق ۋاقىتتا ئېلىپ بارسىڭىز بولىۋېرىدۇ. سىز بىر غايە تىكلەشكە ھەرگىزمۇ كېچىكىپ قالمايسىز، ۋە ھازىرمۇ كېچىككەن بولمايسىز.
5. غايە تىكلەشنىڭ 10 ئۆلچىمى
ياكى بولمىسا، سىز ھەر بىر ئەھۋالغا 0 بىلەن 10 غىچە نومۇر بەرسىڭىزمۇ بولىدۇ. سىزنىڭ بىر ئەھۋالىڭىز تۆۋەندىكى ئۆلچەمدىكى بىر ئەھۋالغا تولۇق ئۇيغۇن كەلسە، ئۇنىڭغا 10 نومۇر بىرىڭ. پەقەتلا ئۇيغۇن كەلمىسە ئۇنىڭغا 0 بىرىڭ. ئەگەر 70 پىرسەنت ئۇيغۇن كەلسە، ئۇنىڭغا 7 نومۇر بىرىڭ. ئەڭ ئاخىرىدا سىز ئېرىشكەن ھەممە نومۇرنى قوشۇپ چىقىڭ. تولۇق نومۇر جەمى 300 نومۇر بولۇپ، ئەگەر سىز 210 نومۇر ئالسىڭىز، سىزنىڭ ئەھۋالىڭىز تۆۋەندىكى 10 ئۆلچەمگە 70 پىرسەنت ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
تۆۋەندە مەن 10 سوئال ۋە ئۇلارغا ماس كېلىدىغان 30 خىل ئەھۋالنى بايان قىلىمەن.
(1) مېنىڭ غايەم ھەقىقەتەن ئۆزەمنىڭ غايىسىمۇ؟
ئا. ئەگەر مېنىڭ غايەم ئەمەلگە ئاشسا، بۇ دۇنيادا ئۇنىڭ ئۈچۈن ئەڭ خوشال بولىدىغان ئادەم مەن ئۆزەم.
ب. مەن ئۆز غايەمنى باشقا كىشىلەر بىلەن ئوچۇق-ئاشكارە ئورتاقلاشقان بولۇپ، ئۇ كىشىلەر مەن ئەڭ سۆيىدىغان كىشىلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ك. مېنىڭ غايەم باشقىلارنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچراپ باقتى، لېكىن مەن ئۇ غايەمنى يەنىلا قوبۇل قىلىمەن.
(2) مەن ئۆز غايەمنى ناھايىتى ئېنىق چۈشىنىمەممۇ؟
ئا. مەن ئۆز غايەمنىڭ ئاساسىي مەزمۇنىنى بىر جۈملە سۆز بىلەن چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيمەن.
ك. مەن ئۆز غايەمنىڭ ئېنىق تەسۋىرىنى بىر قەغەزگە يېزىپ چىقتىم، ئۇ تەسۋىر مېنىڭ غايەمنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرى ياكى مەقسەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئىلاۋە: ئەگەر تېخى ئوقۇپ باقمىغان بولسىڭىز، مېنىڭ «نىشان تىكلەشتە بىلىشكە تېگىشلىك ئىشلار» دېگەن ماقالەم بىلەن «ئارزۇنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇشنىڭ سىرلىق قانۇنىيىتى» دېگەن دوكلاد تېكىستىمنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىڭ.
(3) مەن غايەمنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا پەقەت ئۆزەم كونترول قىلالايدىغان ئامىللارغىلا تايىنىمەممۇ؟
ئا. مەن ئۆزەمنىڭ ئەڭ يۈكسەك تالانتلىرىنى تولۇق چۈشىنىدىغان بولۇپ، ئۆز غايەمنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا مەن ئاشۇ تالانتلىرىمغا ناھايىتى زور دەرىجىدە تايىنىمەن.
ب. مېنىڭ ھازىرقى ئادىتىم بىلەن كۈنلۈك ئىش-ئەمەلىيىتىم غايەمنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىغا ناھايىتى كۈچلۈك دەرىجىدە ھەسسە قوشىدۇ.
ك. مۇھىم كىشىلەرنىڭ مەنسىتمەسلىكى ياكى قارشىلىقىغا ئۇچرىغان، ياكى ناھايىتى چوڭ توسالغۇغا يولۇققان تەقدىردىمۇ مېنىڭ غايەم يەنىلا ئەمەلگە ئېشىشى مۇمكىن.
ئىلاۋە: ئادەم ئۈچۈن ئۆز-ئۆزىنى تولۇق بايقاش، ئۆز-ئۆزىنى تولۇق چۈشىنىش ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، ئەگەر تېخى ئوقۇپ باقمىغان بولسىڭىز مېنىڭ كىشىلىك سۋوت ئانالىز ئۇسۇلى بايان قىلىنغان «ئارتۇقچىلىق، ئاجىزلىق، پۇرسەت، ۋە تەھدىت » دېگەن ماقالەمنىڭ مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلىرىنى بىر قېتىم ئوقۇپ بېقىڭ.
ئا. مەن ئۆز غايەمنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش يولىدا تىرىشىشتىن باشقا ئىشلارنى قىلىشنى خالىمايمەن.
ب. مەن ئۆز غايەمنى ھەر كۈنى ئويلايمەن، كۆپۈنچە كۈنلەرنىڭ ئەتىگىنى ئۇنى ئويلاپ تۇرۇپ ئويغىنىمەن، ۋە ئاخشىمى ئۇنى ئويلاپ تۇرۇپ ئۇخلاپ قالىمەن.
ك. بۇ غايە ماڭا باشتىن-ئاخىر بىردەك مۇھىم بولۇپ تۇيۇلغىلى كام دېگەندە بىر يىل بولدى.