cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مولتىمىتىر
- رەسىم 5-نوقتا : يۇقرى توك كۇچىA10 مۇشۇ رەسىمدىكى مولتىمىتىرغا نىسبەتەن 500 مىللىي ئامپىردىن يۇقرى بولغان ، تۇراقلىق توك كۇچىنى ئۆلچەشكە ئشلىتىلىدۇ ئەڭ يۇقرى ئۆلچەش دائىرىسى10 ئامپىر. دىققەت : قارا چوكىنى مىدىراتماي ، قىزىل چوكىنى مۇشۇ ئورۇنغا سانچىيمىز. قوشۇمچە :توك كۇچى 10 ئامپىر بولغان ئەھۋالدا ، ئۆلچەش ۋاقتى چوقۇم 10 سىكونۇتتىن ئاز بولۇش كېرەك ، چوقۇم ئزولىياتۇر پەلەي كىيىش كېرەك.
1-رەسىم 8-نوقتا :ئادەتتە مولتىمىتىرنىڭ قىزىل ۋە قارا چوكىسى مۇشۇ جاينىڭ رەڭگى ماس كېلىدىغان جايلىرىغا ئۇلىنىدۇ. مولتىمىتىردىكى بىر قانچە خىل خوت رايۇنىنى چۇشەندۇرۇش. -1ئوم خوت(欧姆档) (Ω) رايۇنىنى چۇشەندۇرۇش ， ئوم خوتى بىر قانچە كىچىك خوتتىن تەركىپ تاپقان بولۇپ ، ئۇلار بىر ھەسسە 1X، ئون ھەسسە 10X، يۇز ھەسسە 100X ، مىڭ ھەسسە 1000X ، ئون مىڭ ھەسسە 10k  قاتارلىقلار بولۇپ ، ئۆلچىنىدىغان قارشىلىقنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ ، تاللىۋىلىنىدۇ .دىققەت :ئوم خوت رايۇنىدا ئۆلچەش ئېلىپ بارغاندا ، ئستىرىلكىنىڭ ئغىشى ئومۇمي كۆرسىتىش رايۇنىنىڭ % 70 دىن ئېشىپ كەتمەسلىكى كېرەك ، ئېشىپ كەتسە قارشىلىق قىممىتىنىڭ توغرا ئۆلچىنىشىگە تەسىر يەتكۇزىدۇ ،شۇڭا خۇتنى چوڭراق قىلىپ تاللايمىز ، ھەر قىتىم خوت يوتكىگەندە ، بىر قىتىم ئوم خوتنى نولگە تەڭشەش ئېلىپ بارىمىز ، ئۇسۇلى مۇنداق :مەلۇم ئوم خوتىغا قويۇپ ، قىزىل قارا چوكىلارنى بىر-بىرىگە تەككۇزسەك ، مولتىمىتىر ئستىرىلكىسى ئوڭ تەرەپ نۆلگە ئاغىدۇ ، نولنى تۇغرا كۆرسەتمىسە ،1- رەسىم 3-نوقتىدىكى مخىنى ئوڭ سولغا بۇراش ئارقىلىق نولگە كەلتۇرۇپ ،ئاندىن  ئۆلچەش ئېلىپ بارىمىز. قارشىلىق ئۆلچەش :ئەڭ ئاۋال ئۆلچىمەكچى بولغان توك يولىدا توك بولماسلىقىغا جەزىم قىلغاندىن كىيىن ياكى توك مەنبەسىنى ئۇزىۋەتكەندىن كىيىن ،  ئۆلچىمەكچى بولغان قارشىلىقنىڭ ئەڭ كېمىدە بىر پۇتىنى توك يولىدىن ئاجرىتىپ ئالىمىز ،مولتىمىتىرنى ئوڭ تەرەپ نۆلگە توغۇرلايمىز ، ئاندىن مولتىمىترنىڭ ئىككى چوكىسىنى ئۆلچىمەكچى بولغان قارشىلىقنىڭ ئككى پۇتىغا تەككۇزىمىز ،(قولىمىز ئۆلچىنىدىغان قارشىلىق ۋە مولتىمىترنىڭ چوكىسى بىلەن بىۋاستە ئۇچراشماسلىقى لازىم ، )  ئاندىن ئستىرىلكا كۆرسەتكەن ماس ساننى ئوقۇيمىز ، ئادەتتە ، مولتىمىتىرنىڭ كۆرسىتىش رايۇنىنىڭ ئەڭ ئۇستىدىكى Ω بەلگىسى ئۇدۇلىدىكى ساننى ئوڭدىن سولغا ئوقۇيمىز. باشقا خوتلاردىكى ساننى سولدىن ئوڭغا ئوقۇيمىز.
AC V ۋە  DC V  يەنى ئۆزگىرىشچان توك AC ۋە تۇراقلىق توك DC بىسىملىرىنى ئۆلچەش رايۇنى. ئسمىدىنلا مەلۇم بولۇپ تۇرۇپتىكى ، بۇ توك بىسىمى ئۆلچەيدىغان خۇت رايۇنلىرى بولۇپ ، مۇۋاپىق خوت تاللاپ توك بىسىمى ئۆلچەشكە بولىدۇ ، ئادەتتە ناتونۇش بىسىملارغا نىسبەتەن ، ئاۋال يۇقرى خوتتا سىناپ ئۆلچەش يەنى مولتىمىتىرنى يۇقرى خوتتا قويۇپ ، قىسقا ۋاقىت ئچىدە مولتىمىتىرنىڭ قىزل قارا چوكىسىنى ئۆلچەيدىغان بىسىم نوقتىسىغا تۇتاشتۇرۇپ ، كۇزىتپ بېقىش ، ئاندىن يەنە مۇۋاپىق خوت تاللاپ ئېنىق ئۆلچەش.
ACmA ۋە  DCmAخوتىدا (交流电流档和直流电流档上测电流)توك ئقىمى(توك كۇچىنى ) ئولچەش. كۆپ قىسىم مولتىمىتىرلاردا ACmA خوتى بولمايدۇ ، يەنى ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ئقىمىنى ئۆلچىگىلى بولمايدۇ. يىڭىدىن بازارغا سىلىنغان بىر قىسىم مولتىمىتىرلاردا ACmA نى ئۆلچەش ئېقتىدارى قوشۇلغان. ھازىر نوقتىلىق قىلىپ DCmA خوتىنى تونۇشتۇرىمىز ، ئۆلچەشتىن ئاۋال ، مولتىمىتىرنى DCmA خوتغا توغۇرلايمىز ، ئاندىن ئۆلچىمەكچى بولغان توكنىڭ ئقىم دائىرسىنى مۆلچەرلەيمىز ، يەنى ئۆلچەش دائىرسىنى ئەڭ چوڭ خۇتقا قويۇپ ، سىناپ ئۆلچەش ئېلىپ بارىمىز، دېققەت ! توك قىزىل چوكىدىن كىرىپ قارا چوكىدىن چىقىپ كېتىدۇ ، ئستىرىلكىنىڭ ئغىشىغا قاراپ ، خوت ئالماشتۇرۇش ياكى ئالماشتۇرماسلىقنى جەىملەشتۇرىمىز ، ئادەتتە كېچىك توكلارنى ئۆلچەشكە ئشلىتىمىز  ، چوڭ توكلارنى ئادەتتە 500mA  ئېشىپ كەتكەنلىرىنى چوڭ توك خوتىدا يەنى 10A  خوتىغا قويۇپ ئۆلچەيمىز.
ACmA نى ئۆلچەش ئۇسۇلى  DCmAغا ئوخشاش ، شۇڭا ئايرىم سۆزلەنمەيدۇ.
قوشۇمچە ئېقىتىدارلار : بەزى مولتىمىتىرلاردا ، كوندىساتور ،تىمپىراتۇرا ، ئۇچ قۇتۇپلۇق لامپا قاتارلىقلارنى ئۆلچەش ئېقتىدارى قوشۇلغان بولىدۇ. بۇنى شۇنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ ئۇگىنىۋالسا ،ياكى شىنجاڭ ئېلكتېرون ھەۋەسكارلىرى تورىدن(www.xjefan.com) مەسلىھەت سورىسىمۇ بولىدۇ. رەقەملىك مولتىمىتىر : ئشلىتىش ئۇسۇلى ئادەتتە ئستىرىلكىلىق مولتىمىترىغا ئوخشاش ، پەقەت شۇ ئستىرىلكا كۆرسەتكەن ساننى بىۋاستە رەقەم شەكلىدە ئېكراندا كۆرسىتىپ بېرىدۇ ،لېكىن ئۇنىڭدىن پايدىلىنىش قولايلىق بولغاچقا ، ئشلىتىش دائىرىسى بارغانسىرى كېڭىيىپ ، تىز ئوموملاشماقتا. 3 . ئامبۇر شەكىللىك مولتىمىتىر(钳式万用表) :
Wyéntyan
Wyéntyan bolsa Laos Xelq Démokratik Jumhuriyiti dikibixahar 2005 nopus bar, Wyéntyanning 200,000 nopusibar, ximalikang lik 102.36°, xariki uzunluk 17°58.
نارات بازىرى
نارات بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Narat Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
سەيشەنبە
سەيشەنبە ڧارسچە "سەشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "سە+شەنبە= سەشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ ئۈچىنچى كۈنى دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە بوش كۈن، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Salı"، ئەرەبچە «الثلاثاء»، ڧارسچە «سەشنبه»، ئىنگىلىزچە «Tuesday» ۋە خەنزۇچە «周二\星期二» غا توغرا كېلىدۇ.
قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ئۈچىنچ دەپ ئاتالغان.
جۈمە ۋە پەيشەنبە كۈنلىرى ھەپتە ئاخىرى بولغان ئەللەردە ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنىدۇر.
Bombay
right|thumb|350px|Bombay
Bombay bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Bombayning 13,922,125 nopusibar, 603.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 18.96°, xariki uzunluk 72°82.
چورۇم ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|bolu left|thumb|250px left|thumb|250px left|thumb|250px چورۇم ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، چورۇمنىڭ 560،488 نوپۇسىبار، 12،820 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 35.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 41°00، پوقتانومۇرى 019 رايۇننومۇرى 0364.
كۆك ياڭاق كۆمىچى
كۆك ياڭاق كۆمىچى: كۆك ياڭاق پوستىنى سويىۋەتكەندىن كېيىن، ئۇششاق ئېزىپ، چانالغان پىياز ۋە گۆش بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىنىدۇ. قىيما تەييارلىنىپ بولغاندىن كېيىن كۆمەچ راسىنىپ، قىززىتىلغان مايدا ياكى قوقاسقا كۆمۈپ پىشۇرىلىدۇ.
ئاقسۇ شەھىرى
ئاقسۇ شەھىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Aqsu Shehiri) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. ئۇيغۇر تىلى دا ئاقسۇ دېگەن سۆز ئاق ۋە سۇ دېگەن سۆزلەرنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان.جەنۇبتا ئاۋات ناھىيىسى ھەمدە خوتەن ۋىلايىتى نىڭ لوپ ناھىيىسى ۋە چىرا ناھىيىسى بىلەن چېگرىداش.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى ئاقسۇ شەھىرى قارمىقىدا 7 دانەكوچا باشقارمىسى ، 2 دانە بازارلىق ۋە 4 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
ئېلفرېد يېلىنىك
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
شۋېتسىيە ئەدەبىيات ئاكادېمىيىسى 2004- يىلى 7- ئۆكتەبىردە 2004- يىللىق نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ ساھىبىنى باھالاش نەتىجىسىنى ئېلان قىلدى، ئاۋسترىيىلىك 57 ياشلىق ئايال يازغۇچى، دراماتۇرگ ۋە شائىرە ئېلفرېد يېلىنېك (Elfriede Jelinek) بۇ شەرەپكە مۇشەررەپ بولۇپ، نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتى تارىخىدا بۇ مۇكاپاتنى ئالغان ئونىنچى ئايال زاتى بولۇپ قالدى. بۇ نەتىجە كىشىلەرنىڭ ئويلىمىغان يېرىدىن چىققان بولسىمۇ، ئەقىلگە مۇۋاپىق ئىدى. كىشىلەرنىڭ ئويلىمىغان يېرىدىن چىقتى دېيىشىمىزدىكى سەۋەب، نۇرغۇن كۈزەتكۈچىلەر نىشانلىغان يازغۇچىلار، جۈملىدىن جامائەتچىلىكنىڭ ساداسى ئەڭ يۇقۇرى ئامېرىكىلىق ئايال يازغۇچى ئوۋتېز (Joyce Carol Oates)، ئەنگلىيىلىك ئايال يازغۇچى روۋلىڭ (Joanne Kathleen Rowling)، كانادالىق ئايال يازغۇچى مارگارېت ئاتۋود (Margaret Atwood)، ئاۋسترىيىلىك شائىرە مېيروك (Friederike Mayroecker)، لاتۋىيىلىك شائىرە بېلسېۋىكا (Vizma Belsevica)، ئالجىرىيىلىك ئايال يازغۇچى ئاسىيە جاببار (Asiya Jabbar) لار رەتتىن قالدى؛ ئەقىلگە مۇۋاپىق دېيىشىمىزدىكى سەۋەب، كۈزەتكۈچىلەرنىڭ شۇنىڭدىن ئىلگىرىكى خىلمۇ- خىل قىياسلىرى، يەنى ئەللىك ياشتىن ئاشقان، شائىرە ۋە ئىنگلىز تىلىنى قوللانمايدىغان دۆلەتكە مەنسۇپ بولۇشى مۈمكىن دېگەن قىياسلىرى ئاساسىي جەھەتتىن دەلىللەندى. ئۇنىڭ ئۈستىگە شۋېتسىيە ئەدەبىيات ئاكادېمىيىسىدىكى باھالاش كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى «بومبا خەۋەر» چىقىرىش بىلەن داڭلىق بولۇپ، ھەرگىزمۇ جامائەت سادالىرىغا ئىتائەت قىلىپ ئولتۇرمايتتى. ئۇلارنىڭ قارىش ىچە، ئېلفرېد يېلىنېكنىڭ بۇ ماكاپاتقا ئېرىشىشىدىكى سەۋەب شۇكى، «ئۇنىڭ رومانلىرى ۋە سەھنە ئەسەرلىرىدىكى بايانلىرى، ئىجابىي بايان ياكى سەلبىي بايان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، پۈتۈنلەي گارمونىيىلىك رېتىمغا ئىگە بولۇپ، كونا ئىجتىمائىي ئادەتلەرگە خاس بىمەنىلىكلەرنى ۋە شۇنداق بىمەنىلىكلەرنىڭ جاھان ئەھلىگە سالغان كىشەنلىرىنى قىزغىن ھېسسىياتقا تولۇپ تاشقان ئۆزگىچە تىل شەكلىدە پاش قىلىپ بېرىدۇ».
ئېلفرېد يېلىنېك (Elfriede Jelinek) 1946- يىلى 20- ئۆكتەبىر ئاۋسترىيىنىڭ سترىيە (Styria) شتاتى مۇرززۇسچلاگ (Mürzzuschlag) شەھىرىدىكى چېخ--يەھۇدى قان سىستېمىسىغا (of Czech-Jewish origin) تەۋە بىر خىمىك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. باياشات ئوتتۇرا بۇرژۇئا ئائىلىسىدىن كېلىپ چىققان ئانىسى كاتولىك دىنىغا ئېتىقاد قىلاتتى، تەبىئىتى قاتتىقراق بولۇپ، قىزىنىڭ كەلگۈسىدە مۇزىكانت بولۇپ چىقىشىنىلا ئۈمىد قىلاتتى، شۇڭا يېلىنېك كىچىكىدىن تارتىپلا پىئانىنو (piano)، ئورگان (organ) قاتارلىق چالغۇلارنى ئۆگىنىشكە كىرىشىپ، مۇزىكا تەربىيىسى ئالغان ئىدى. يېلىنېك 1964- يىلى ۋيېنا ئۇنىۋېرسىتېتىغا (University of Vienna) كىرىپ تىياتىر ۋە سەنئەت تارىخى كەسپىدە ئوقۇيدۇ، ئەمما مۇزىكا ئۆگىنىشتىن زادىلا ۋاز كەچمەيدۇ، 1971- يىلى ۋيېنا مۇزىكا ئىنستىتۇتىنىڭ (the Vienna Conservatory) دىپلومىغا ئېرىشىدۇ. مول مۇزىكا بىلىمىنىڭ خاسىيىتىدىن ئەدەبىي ئىجادىيىتىنى ئۆزگىچە تۈسكە ئىگە قىلىشقا مۇۋەپپەق بولىدۇ. يېلىنېك كىچىكىدىن باشلاپلا ئەدەبىي ئىجادىيەتكە كىرىشىدۇ، 1967- يىلى يىگىرمە بىر يېشىدىلا تۇنجى ئەسىرى «لىزانىڭ كۆلەڭگىسى» (Lisas Schatten)نى نەشر قىلدۇرىدۇ- دە، ئەدەبىيات ساھەسىدە تونۇلۇشقا باشلايدۇ. يېلىنېك 20- ئەسىرنىڭ 70- يىللىرى ئەينى ۋاقىتتا ياۋروپانى بىر ئالغان ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىگە قاتناشقان ئىدى، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئەدەبىي ئۇسلۇبىدا ئۆزگۈرۈش بولۇپ، ئىسيانكارانە خاسلىققا ئىگە ئىجادىيەت تۈسى ۋە كىنايىلىك ئۆتكۈر تىل ئۇسلۇبى پەيدىن- پەي شەكىللىنىدۇ. يېلىنېك قىرىق يىلغا يېقىن داۋام ئېتىپ كېلىۋاتقان ئەدەبىي ھاياتىدا ئەللىك پارچىغا يېقىن تۈرلۈك ئەسەر يېزىپ، ئاۋستىرىيىدىكى ئەڭ مۇھىم ھازىرقى زامان يازغۇچىلىرىدىن بىرى بولۇپ قالىدۇ ھەمدە ئاۋستىرىيىلىك زامانداش ئەدىبلەرنىڭ ئالدى دەپ قارىلىدۇ. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ژانىرى كۆپ خىل بولۇپ، نەسر، شېئىرلارمۇ، رومان، رادىئو درامىسى ۋە كىنو- تېلېۋىزىيە سىنارىيىلىرىمۇ بار. كۆپىنچىسى ئەرلەر مۇستەبىتلىكىنى، ئىجتىمائىي ئىللەتلەرنى ۋە زوراۋانلىقلارنى ئۆتكۈر تەنقىد قىلغانلىقى بىلەن مەشھۇر؛ ئۇنىڭ يېزىقچىلىق ئۇسلۇبىنىڭ پاسىلىنى توپ- توغرا بېكىتمەك قىيىن بولۇپ، پوئىزىيە بىلەن پروزا ئارىلىقىدا تۇرىدۇ، شۇنداقلا دراما مەنزىرىسى بىلەن كىنو بايانلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىمۇ يوق ئەمەس؛ كۆپىنچە ئەسەرلىرىدە ئاياللار ئاساسىي تېما قىلىنغان بولۇپ، خاتىمىسى ئاخىرقى ھېسابتا ئاياللارنىڭ كونا ئىجتىمائىي ئادەتلەرگە قارشىلىق كۆرسىتىشكە قۇربى يەتمىگەنلىكىدەك پاجىئەلىك تەقدىرى بىلەن چۈشۈرۈلىدۇ. يېلىنېكنىڭ قەلىمىدە يارىتىلغان ئاياللارنىڭ چارىسىز كەچمىشلىرى جانلىق رەسىملەردەك تەسۋىرلىنىپ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ كۆز ئالدىدا يارقىن زاھىر قىلىپ بېرىلىدۇ.
يېلىنېكنىڭ ئەسەرلىرى ئىنتايىن كۆپ بولسىمۇ، بۇنىڭدىن ئىلگىرى ئىنگلىزچىغا ۋە فرانسۇزچىغا تەرجىمە قىلىنغان ئاز بىر قىسىم ئەسىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، كۆپىنچە ئەسەرلىرى ھېچقاچان باشقا تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان ئەمەس، شۇڭا دۇنيا مىقياسىدا ئوقۇرمەنلىرىمۇ كۆپ ئەمەس. ياۋروپادىن باشقا جايلاردا بىرقەدەر تەسىرگە ئىگە ئەسەرلىرى ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلىنغان بىر قانچە ئەسىرىدىنلا ئىبارەت بولدى. ھالبۇكى، ئاشۇ بىر قانچە ئەسىرىنى يېلىنېكنىڭ ۋەكىللىك ئەسەرلىرى دەپ ئېيتىشقا تولىمۇ ھەقلىقمىز.
ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگە ئاشۇ بىر قانچە ئەسەردىن مەلۇمكى، ئېلفرېد يېلىنېك نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ھەرگىزمۇ تاساددىپەن ئېرىشىپ قالغان ئەمەس. يېلىنېك مۇنەۋۋەر يازغۇچىغا خاس ئۆتكۈر كۆزى ۋە مەسئۇلىيەتچانلىقىغا، بەدىئىي تالانتىغا، ئاجايىپ تىل ماھارىتىگە تايىنىپ ئەدەبىيات ساھەسىدە قىرىق يىلغا يېقىن دەۋران سۈردى. ئەدەبىي ئىجادىيەتتە مول ھوسۇل ئېلىپلا قالماستىن ئوقۇرمەنلەر ۋە ئەدىبلەرنىڭ تولۇق مۇئەييەنلەشتۈرۈشىگە مۇيەسسەر بولدى. 20- ئەسىرنىڭ 60- يىللىرىدىن 2004- يىلىغا قەدەر يىگىرمە بىر تۈرلۈك مۇكاپاتقا، جۈملىدىن ھېنرىخ ھېينى مۇكاپاتى(Heinrich Heine Prize)، بېرلىن تىياتىر مۇكاپاتى(the Berlin Theatre Prize)، ھېنرىخ بول مۇكاپاتى(Heinrich Böll Prize) ۋە نېمىس ئەدەبىياتى بويىچە ئالىي مۇكاپات بولمىش گېئورگى بۇچنېر ئەدەبىيات مۇكاپاتى(the Georg Büchner Prize) قاتارلىق تەسىرى زور بىر مۇنچە ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا، دراما مۇكاپاتىغا ۋە مۇھىم خەلقئارا مۇكاپاتلارغا ئېرىشتى.
ئېلفرېد يېلىنېك شۇنچە زور مۇۋەپپىقىيەتلەرگە ئېرىشكەن، نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتى تاجىنى كەيگەن، ئاۋستىرىيە تارىخىدا بۇ ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا بىرىنچى بولۇپ ئېرىشكەن يازغۇچى بولسىمۇ، دۇنيادا، بولۇپمۇ ئۆز ۋەتىنى ئاۋستىرىيىدە ئىنتايىن مۇنازىرە قوزغىغان شەخس بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇنداق مۇنازىرىگە قېلىشىدا ئاساسەن مۇنداق ئىككى تۈرلۈك سەۋەب بار:
بىرىنچى، يېلىنېك ئەنئەنىۋى ئەدەبىياتقا ۋە ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت ھالەتلىرىگە مۇخالىپ ئىش تۇتۇپ، تىغ ئۇچىنى توغرىدىن- توغرا جىنسىيەت، زوراۋانلىق ۋە ئەر- ئاياللار باراۋەرسىزلىكى قاتارلىق تېمىلارغا قارىتىپ، كونىچە ئىجتىمائىي ئۆرپ- ئادەتلەرنىڭ ئىنسانىي خۇسۇسىيەتنى بۇرمىلاشتەك رادىكال ھادىسىلەرنى دادىللىق بىلەن ئەينەن يېزىپ، شۇ ئارقىلىق ئايال زاتىنىڭ ساختىلىق بىلەن تولغان ھازىرقى زامان تۇرمۇشىدىكى روھىي بېسىمىنى ۋە غەزەب- نەپرىتىنى بايان قىلىپ بەرگەن، شۇڭا ئەسەرلىرى ھەمىشە قويۇق شەھۋانىي تۈس ئالغان دەپ قارالغان، نۇرغۇن كىشى يېلىنېكنىڭ ئەسەرلىرىنى تىرنىقىغىمۇ تەڭ قىلمىغان، ھەتتا يېلىنېككە دۈشمەنلىك بىلەن قارايدىغان كىشىلەر يېلىنېكنى ئالۋاستى سۈپەت سۈرەتلەپ، ئەسەرلىرىنى شەھۋانىي ئەسەر، چاكىنا ئەسەر، ئىلاھىيەتكە بىھۆرمەتلىك قىلىنغان ئەسەر دەپ ئەيىبلىگەن. ئىككىنچى، روشەن سىياسىي مەيدانغا ئىگە يېلىنېك ئۆزىنىڭ ئىجتىمائىي مەسىلىلەر توغرىسىدىكى قاراشلىرىنى ئوچۇق- يورۇق بايان قىلىدۇ. «ئائىلە تارىخىم تۈپەيلىدىن زىممەمگە ئېغىر مەسئۇلىيەت يۈكلەنگەنلىكىنى چوڭقۇر ھېس قىلىپ يېتىمەن» دېگەن ئىدى يېلىنېك، «ھاكىممۇتلەقلىق خائىشلىرىنى بايقىساملا چۇقان كۆتۈرمەي تۇرالمايمەن». يېلىنېك جەمئىيەتنىڭ قاراڭغۇ تەرەپلىرىگە ھەمىشە يېقىندىن دېققەت قىلىپ ۋە شىددەتلىك تەنقىد ياغدۇرۇپ، ئۆزىنىڭ ئۇچىغا چىققان ئىسيانكارانە خاسلىقىنى ھەر زامان نامايان قىلىپ تۇرىدۇ، شۇڭا شىددەتلىك ھۇجۇمدىن خالىي بولالمىغان. ئاۋستىرىيىدىكى ئوڭ قانات پارتىيىلەر «يېلىنېككە تۇرامسەن مەدەنىيەتكىمۇ» دېگەن تەشۋىقات شوئارىنى توۋلاپ، خەلقنى يېلىنېكنىڭ ئەسەرلىرىنى چەكلەشكە قۇتراتقان ئىدى.
ۋاھالەنكى، ئېلفرېد يېلىنېك ئۆزىگە تۇتۇلغان دەستە- دەستە گۈللەر ئالدىدىمۇ، ئۆچمەنلىك بىلەن پەسلەشتۈرۈپ قىلىنغان شىددەتلىك ھۇجۇملار ئالدىدىمۇ ئوخشاشلا ئۆزىنى تەمكىن تۇتتى، ئۇ ئەنە شۇنداق ھەم قەيسىرانە ئىسيانكار خاسلىققا، ھەم ئادەتتىكى كىشىلەرگە خاس روھىي ھالەتكە ئىگە ئايال زاتى. «مەن بىرەر كىم ئۈچۈن يازمايمەن، پۈتۈنلەي ئۆز خائىشىم بويىچە يازىمەن» دەيدۇ يېلىنېك. كىشىلەرنىڭ تەقدىرلىشى ياكى تەنقىدلىشىدىن قەتئىينەزەر، شۋېتسىيە ئەدەبىيات ئاكادېمىيىسىدىكى باھالاش كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى بۇنىڭلىق بىلەن مەڭدەپ قالمايدۇ، ئۇلارنىڭ رىئايە قىلىدىغىنى نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ «غايىۋىيلىققا باي ئەڭ نادىر ئەسەر»لەرنى مۇكاپاتلاشتەك باش مەقسىدىدىن ئىبارەت. ئېلفرېد يېلىنېكنىڭ زور مۇۋەپپىقىيىتى ۋە شۋېتسىيە ئەدەبىيات ئاكادېمىيىسىنىڭ توغرا تاللىغانلىقى تارىخ تەرىپىدىن ئىسپاتلانغۇسى. "L"
پايدىلانغان ماتېرياللار:
توختى مەھمۇد ئەلائى تەرجىمىسى، 2004- يىللىق نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ ساھىبى - ئېلفرېد يېلىنىك،خەنزۇچە «تەرجىمىلەر» ژۇرنىلىنىڭ 2005- يىللىق 1- سانىدىن
مارتىن لوتىر كىڭ
thumb|right|مارتىن لوتىر كىڭ thumb|right|مارتىن لوتىر كىڭ (1929 - 1968) مارتىن لوتىر كىڭ ئامېرىكا نىگىر خەلق ھوقۇقى ھەرىكىتىنىڭ داھىيىسى. ئۇ پوپمۇ بولغان. 1954 - يىلىدىن باشلاپ ئامېرىكا رەڭلىك ئېرىقلار جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرىگە قاتناشقان. 1955 - يىلى ئالاباما شتاتى مونتگومېرېي شەھىرىدە شەھەر ئاپتوبۇسلىرىنىڭ ئېرقىي بۆلۈنمىچىلىك تۈزۈمىگە قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتىنى قوزغاپ، ئاپتوموبىل شىركىتىنى بۇ تۈزۈمنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا مەجبۇر قىلغان، ھەم نىگىر شوپۇرلارنىڭمۇ ماشىنا ھەيدىشىگە ماقۇل كەلتۈرگەن. 1957 - يىلى جەنۇبتىكى خىرىستىئان دىنى داھىيلار يىغىنىدا رەئىسلىككە سايلانغان. 1958 - يىلى جەنۇبتىكى 21 ئاساسلىق شەھەردە يىغىن ئېچىپ، نىگىرلانىڭ گىراژدانلىق ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈشكە چاقىرىق قىلغان. 1963 - يىلى 8 - ئايدا ۋاشېنگتون ئالاھىدە رايونىدا 250 مىڭ ئادەم قاتناشقان بىر قېتىملىق چوڭ يىغىن ئېچىپ، ئىرقىي كەمسىتىشكە قارشى تۇرۇپ، ئىرقىي باراۋەرلىكنى تەلەپ قىلغان. 1964 - يىلى جۈنسۇن زۇڭتۇڭنى خەلق ھوقۇقى قانۇنىغا ئىمزا قويۇشقا مەجبۇر قىلغان. ئۇ ئىزچىل تۈردە زوراۋانلىق قىلماسلىقنى تەشەببۇس قىلغان. كۆپ قېتىم قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە تاشلانغان. 1968 - يىلى 4 - ئاينىڭ 4 - كۈنى ئېرقىي ئايرىمچىلىرى تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن. ئۇ نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان كۈننى ئامېرىكىدا قانۇنلۇق خاتىرىلەش كۈنى قىلىپ بېكىتىلگەن. «مېنىڭ ئارزۇيۇم» ناملىق بۇ نۇتۇق مارتىن. لوتىر. كىنگىنىڭ 1963 - يىلى 8 - ئاينىڭ 28 - كۈنى ۋاشېنگتوندىكى لىنكولىن خاتىرە سارىيىدا ئاممىۋى يىغىندا سۆزلىگن مەشھۇر نۇتۇقىدۇر.
مېنىڭ ئارزۇيۇم
1963 - يىلى 8 - ئاينىڭ 28 - كۈنى.
بۇنىڭدىن يۈز يىل ئىلگىرى بىر ئۇلۇغ ئامېرىكىلىق نىگىرلارنى ئازاد قىلىش خىتابنامىسىگە ئىمزا قويغانىدى. بۈگۈن بىز ئۇنىڭ ھەيكىلىنىڭ ئالدىدا يىغىن ئېچىۋاتىمىز. ئۇ تەنتەنىلىك خىتابنامە گويا ماياك نۇرى كەبى ھاياتنى نابۇت قىلىدىغان ئادالەتسىزلىك يالقۇنى ئىچىدە كۆيىۋاتقان، ئازاب - ئوقۇبەت چەككەن مىليونلىغان نىگىر قۇللارغا يورۇقلۇق ۋە ئۈمىد ئېلىپ كەلگەن. ئۇنىڭ ئېلىپ كەلگىنى خۇشاللىققا چۆمگەن تاڭ نۇرى بولۇپ، نىگىرلارنى ئاسارەتتە قويغان ئۇزۇن تۈننى ئاخىرلاشتۇرغانىدى. بىراق، يۈز يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى كۈندە نىگىرلارنىڭ تېخىچە ئەركىنلىككە ئېرىشەلمىگەنلىكىدىن ئىبارەت بۇ بىر پاجىئەلىك پاكىتقا نەزەر سېلىشىمىز كېرەك. يۈز يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى كۈندە ئېرقىي بۆلۈنمىچىلىكنىڭ ئاسارىتى ۋە ئېرقىي كەمسىتىشنىڭ بويۇنتۇرۇقى ئاستىدا نىگېرلارنىڭ ھاياتى خورلۇققا ئۇچراۋاتىدۇ. يۈز يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى كۈندە نىگېرلار ماددىي نېمەتلەر تولۇق بولغان ئوكياننىڭ بىر كەمبەغەل ئارىلىدا ھايات كەچۈرۈۋاتىدۇ. يۈز يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى كۈندە نىگېرلار يەنىلا ئامېرىكا جەمئىيىتىنىڭ بۇلۇڭ - پۇچقاقلىرىدا قالاق ھالەتتە تۇرۇۋاتىدۇ، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئۆز يۇرتىنىڭ سەرگەندانلىرى ئىكەنلىكىنى ھېس قىلماقتا. بۈگۈن بىز بۇ يەردە يىغىن ئېچىپ، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بۇنداق ئەھۋاللارنى كۆپچىلىككە ئېلان قىلماقچىمىز. مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، بۈگۈن بىز بۇرۇنقى بەرگەن ۋەدىلەرنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى تەلەپ قىلىپ دۆلەتنىڭ پايتەختىگە جەم بولدۇق. جۇمھۇرىيىتىمىزنىڭ قۇرغۇچىسى ئاساسىي قانۇن ۋە مۇستەقىللىق خىتابنامىسىگە تاغنى تالقان - چۆلنى بوستان قىلىدىغان شىجائەتلىك سۆزلەرنى يازغاندا ھەربىر ئامېرىكىلىققا ۋەدە بەرگەنىدى. ئۇ پۈتكۈل ئىنسانغا ھاياتلىق، ئەركىنلىك، بەخت ئىزدىنىشتىن ئىبارەت مەھرۇم قىلىشقا بولمايدىغان ھوقۇق بېرىمەن، دەپ ۋەدە بەرگەنىدى.
ئامېرىكا رەڭلىك پۇقرالار ئالدىدا ئۆز ۋەدىسىدە تۇرمىدى، ئامېرىكا ئۇ مۇقەددەس مەجبۇرىيەتنى ئادا قىلماي نىگېرلارغا بىرتال قۇرۇق چەك بەردى. بانكا «مەبلەغ يېتىشمەيدۇ» دېگەن تامغىسىنى بېسىپ ئۇ چەكنى قايتۇرۇۋەتتى. ئەمما بىز ئادالەت بانكىسىنىڭ ۋەيران بولغانلىقىغا ئىشەنمەيمىز. بىز مۇنداق چوڭ دۆلەتنىڭ خەزىنىسىدە يېتەرلىك زاپاسنىڭ يوقلىقىغا ئىشەنمەيمىز. شۇڭا بۈگۈن بىز شۇ چەكنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلىپ كەلدۇق. بۇ چەك بىزگە قىممەتلىك ئەركىنلىك ۋە ئادالەت كاپالىتى بېرىدۇ. بىز بۇ يەرگە ئامېرىكىنى ھازىر ئەھۋال جىددىي، ھازىر تەمكىنلىك بىلەن ئولتۇرۇپ ئاغرىق پەسەيتكۈچ دورا ئىچىدىغان پەيت ئەمەس، ھازىر دېموكراتىيەنى يولغا قويىمىز دېگەن ۋەدەڭلارنى روياپقا چىقىرىدىغان پەيت؛ ھازىر ئېرقىي ئايرىمىلىقتىن ئىبارەت چۆلدەرەپ كەتكەن چوڭقۇر جىلغىدىن مىللەتلەر باراۋەر بولۇشتەك پارلاق يولغا يامىشىپ چىقىش پەيتى؛ ھازىر تەڭرى ياراتقان بارلىق پەرزەنتلەرگە پۇرسەتنىڭ ئىشىكىنى ئېچىش پەيتى؛ ھازىر دۆلىتىمىزنى ئېرقىي تەڭسىزلىك قاينىمىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، قېرىنداشلارچە مۇستەھكەم ئىتتىپاقلاشتۇرۇش پەيتى دەپ ئاگاھلاندۇرۇشقا كەلدۇق. ئەگەر ئامېرىكا بۇ جىددىي مەسىلىگە كۆڭۈل بۆلمەي، نىگېرلارنىڭ ئىرادىسىنى كەم سۇندۇرسا، ئۇ ھالدا ئامېرىكا قاقشاتقۇچ زەربىگە ئۇچرايدۇ. ئەركىنلىك، تىنچلىقنىڭ سالقىن كۈز پەسلى يېتىپ كەلمەيدىكەن، نىگېرلارنىڭ غەزەپلىك تومۇز كۈنلىرى ئۆتۈپ كەتمەيدۇ. 1963 - يىلى كۈرەشنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى ئەمدى باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بەزىلەر نىگېرلار بىرئاز ئاچچىقىنى چىقىرىۋېلىپ بولدى قىلسا بولاتتى، دەپ ئۈمىد قىلىدۇ. دۆلەت ئەگەر جىم تۇرۇۋالسا، قىلچە ئىنكاس قايتۇرمىسا، ئۇلارنىڭ ئۈمىدى يوققا چىقىدۇ. نىگېرلار گراژدانلىق ھوقۇقىغا ئېرىشەلمىسە، ئامېرىكىدا تىنچلىق، ئەمىنلىك بولمايدۇ. ئادالەت ۋە پارلاق كۈن يېتىپ كەلمىگۈچە بوران - چاپقۇن بۇ دۆلەتنى ئاساسىنى تەۋرىتىدۇ.
ئەمما، ئادالەت ئوردىسىنىڭ ئالدىدا تىت - تىت بولۇپ تۇرۇۋاتقان كىشىلەرگە شۇنى دەپ قويۇش زۆرۈركى، بىز قانۇنلۇق ھوقۇقىمىزنى قولغا كەلتۈرۈشتە خاتا ئۇسۇللارنى قوللانماسلىقىمىز لازىم. بىز ئەركىنلىك تەشنالىقىمىزنى قاندۇرۇش يولىدا دۈشمەنلىك ۋە نەپرەت شارابىنى ئىچمەسلىكىمىز لازىم. بىز كۈرەش قىلغاندا ھەركىتىمىز دۇرۇس، ئىنتىزامىمىز چىڭ بولۇشى كېرەك. بىز يېڭى شەكىلدىكى قارشىلىق بىلدۈرۈش ھەرىكىتىنىڭ زوراۋانلىققا ئايلىنىپ كېتىشىگە يول قويماسلىقىمىز كېرەك. بىز مەنىۋى كۈچ ئارقىلىق ماددىي كۈچكە تاقابىل تۇرۇشتىن ئىبارەت يۈكسەك مەنزىلگە كىرىشىمىز كېرەك.
ھازىر نىگېرلار جەمئىيىتىدە غايەت زور كۈرەش روھى ئۇرغۇۋاتىدۇ. لېكىن مۇشۇ ئىش تۈپەيلىدىن بارلىق ئاق تەنلىكلەرگە ئىشەنمىسەك بولمايدۇ. چۈنكى نۇرغۇنلىغان ئاق تەنلىك قېرىنداشلىرىمىز ئۆز تەقدىرىنىڭ بىزنىڭ تەقدىرىمىز بىلەن زىچ باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. يىغىغان قاتناشقانلىقى بۇنىڭ دەلىلىدۇر. ئۇلارنىڭ ئەركىنلىكى بىزنىڭ ئەركىنلىكىمىز بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بىز ئايرىم ھەرىكەت قىلساق بولمايدۇ. ھەرىكەت قىلغان ۋاقتىمىزدا ئالغا ئىلگىرىلەشكە بولىدۇكى ھەرگىز چېكىنىشكە بولمايدۇ. ھازىر بەزىلەر خەلق ھوقۇقى پائالىيىتىگە قىزىقىدىغانلاردىن: «سىلەر قاچان رازى بولىسىلەر؟» دەپ سوراۋاتىدۇ. نىگېرلار ساقچىلارنىڭ قاتتىق زىيانكەشلىكىگە ئۇچراۋېرىدىكەن، بىز ھەرگىز رازى بولمايمىز. بىز سىرتتا ئېقىپ يۈرۈپ، يول بويىدىكى مېھمان كۈتۈشلەردە ۋە شەھەردىكى سارايلاردا ياتالمىغۇچە ھەرگىز رازى بولمايمىز. نىگېرلارنىڭ ئاساسىي پائالىيەت دائىرىسىدا ئاز سانلىق مىللەت توپلاشقان كىچىك نامرات رايوندىن چوڭ نامرات رايونغا كۆچمىگۈچە ھەرگىز رازى بولمايمىز.
مىسسىسىپىدا بىر نىگېر سايلامغا قاتنىشالمىسا، نيو - يوركتا بىرەر نىگېرنىڭ تاشلىغان بېلىتى ئېتىبارغا ئېلىنمىسا بىز ھەرگىز رازى بولمايمىز.
ياق، ھازىر بىز زادى رازى ئەمەس. كەلگۈسىدىمۇ ئەگەر ئادالەت دولقۇنى دېڭىز دولقۇنلىرىدەك مەۋج ئۇرۇپ كەلمىگۈچە رازى بولمايمىز. مەن كۆپ دىققەت قىلدىم، بۈگۈنكى يىغىنغا قاتناشقانلار ئارىسىدا ئازاب تارتىپ خورلانغانلار بار؛ تۈرمىنىڭ تار ئۆيلىرىدىن ئەمدىلا چىققانلارمۇ بار؛ ھەتتا ئەركىنلىك ئۈچۈن كۈرەش قىلغانلىقى ۋەجىدىن زەھەرخەندىلىك بىلەن ئۇرۇلۇپ مېيىپ بولغانلار، ساقچىلارنىڭ زوراۋانلىقى بىلەن جەۋرى تارتقانلارمۇ بار. سىلەر ئۇزاق مۇددەت تېگىشلىك بولمىغان جاپاغا مۇپتىلا بولدۇڭلار. قەتئىي چىڭ تۇرۇڭلار، قەتئىي ئىشىنىڭلاركى، تېگىشلىك بولمىغان جاپانى تارتىش گۇناھتىن ساقىت بولغانلىقتۇر. بىز مىسسىسىپىغا قايتىپ بېرىشىمىز، ئالاباماغا بېرىشىمىز، جەنۇبىي كارولىغا بېرىشىمىز، جورجىيەگە بېرىشىمىز، لوئىس ئانناغا بېرىشىمىز، شىمالدىكى شەھەرلەرگە جايلاشقان نامراتلار رايونى ۋە ئاز سانلىق مىللەتلەر رايونىغا بېرىشىمىز، كۆڭلىمىزدە سان بولۇشى لازىم، بۇنداق ئەھۋال جەزمەن ئۆزگەرتىلىدۇ. بىز ئۈمىدسىزلىنىپ ئۆزىمىزنى تاشلىۋەتمەيلى. دوستلار، بۈگۈن مەن سىلەرگە شۇنى ئېيتماقچىمەنكى، شۇ تاپتا بىز گەرچە خورلىنىۋاتقان، ئازابلىنىۋاتقان بولساقمۇ مېنىڭ بىر ئارزۇيۇم بار. بۇ ئارزۇيۇم ئامېرىكىنىڭ ئارزۇلىرى ئارىسىدا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان. ئۇ ئارزۇ كۈنلەرنىڭ بىرىدە بۇ دۆلەتنىڭ ئورنىدىن دەس تۇرۇپ، «بۇ ھەقىقەت بىزنىڭچە ئۆزلىكىدىن مەلۇم: ھەممە ئادەم باراۋەر» دېگەن ئەقىدىمىزنى ھەقىقىي تۈردە ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى ئارزۇ قىلىمەن. بىر كۈنى جورجىيەدىكى قىزىل تاغدا ئىلگىرىكى قۇلنىڭ ئوغلى قۇلدارنىڭ ئوغلى بىلەن بىرگە ئولتۇرۇپ ئاكا - ئۇكىدەك دوستانە سۆزلىشىشنى ئارزۇ قىلىمەن.
كۈنلەرنىڭ بىرىدە مىسسىسىپى شتاتىدىن ئىبارەت بۇ ئادالەتسىز، زۇلۇم ھەددىدىن ئاشقان، چۆلكەبى جايمۇ ئەركىنلىك ۋە ئادالەتنىڭ بوستانلىقىغا ئايلىنىشنى ئارزۇ قىلىمەن. كۈنلەرنىڭ بىرىدە مېنىڭ تۆت ئوغلۇم تېرىسىنىڭ قانداق بولىشىغا ئەمەس، بەلكى ئەخلاقىي پەزىلىتىنىڭ ياخشى - يامانلىقىغا قاراپ باھا بېرىلىدىغان دۆلەتتە خاتىرجەم ياشىشىنى ئارزۇ قىلىمەن. بۈگۈنمۇ مېنىڭ بىر ئارزۇيۇم بار.
كۈنلەرنىڭ بىرىدە مەن ئالاباما شتاتىنىڭ ئۆزگىرىشىنى گەرچە بۇ شتات باشلىقى ھازىر مەنىسىز گەپ قىلىپ يۈرگەن، قوشما شتاتلار قانۇنىغا قارشى چىققان بولسىمۇ، كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۇ يەردىكى نىگېرلارنىڭ پەرزەنتلىرى ئاق تەنلىكلەرنىڭ پەرزەنتلىرى بىلەن بىر تۇغقان قېرىنداشتەك يېقىن ئۆتۈپ، قول تۇتۇشۇپ مېڭىشنى ئارزۇ قىلىمەن. بۈگۈن مېنىڭ بىر ئارزۇيۇم بار. كۈنلەرنىڭ بىرىدە جىلغىلار ئېگىز كۆتۈرۈلۈپ، تاغلارنىڭ پەسىيىشىنى، ئەگرى - توقاي يوللارنىڭ داغدام يوللارغا ئايلىنىشىشىنى، ئىنسانلار دۇنياسىغا پارلاق نۇر چېچىلىشىنى ئارزۇ قىلىمەن. بۇ بىزنىڭ ئۈمىدىمىز. بىز مۇشۇ ئېتىقاد بىلەن جەنۇبقا قايتىپ كەلدۇق. مۇشۇنداق ئېتىقادىمىز بولسا، بىز ئۈمىدسىزلىككە تولغان تىك ياردىن ئۈمىد ئابىدىسىنى تاپالايمىز. مۇشۇنداق ئېتىقادىمىز بولسا بۇ دۆلەتتىكى غاژ - غۇژ تاۋۇشلارنى كىشىنى مەپتۇن قىلىدىغان گۈزەل سىمگفونىيىگە ئايلاندۇرالايمىز.
مۇشۇنداق ئېتىقادىمىز بولسا، بىز بىللە خىزمەت قىلىپ، بىللە ئىبادەت قىلىپ، بىللە كۈرەش قىلىپ، بىللە تۈرمىدە ياتىمىز؛ ئەركىنلىكنى بىللە قوغدىيالايمىز. چۈنكى بىز كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئەركىنللىككە ئېرىشىمىز. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئەركىنلىك يېتىپ كەلگەندە تەڭرىنىڭ بەندىلىرى يېڭى مەزمۇندىكى مۇنۇ ناخشىنى ئېيتىدۇ: «ھۆرلۈككە تولغان گۈزەل ۋەتىنىم، مەن ناخشامدا كۈيلەيمەن سېنى، ئاتام سەندە كۆزىنى يۇمغان، سەن مۇساپىرنىڭ پەخرى - ھاياتى. شۇڭا تۇرار ئەركىنلىك ھەريان، لەرزان ئاۋازدا ياڭرىتىپ كۆكنى.»
ئەگەر ئامېرىكا ئۇلۇغ دۆلەتكە ئايلانسا بۇ ئارزۇيۇم چوقۇم ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئەركىنلىك ساداسى يېڭى ھامپىشىر شتاتىنىڭ ھەيۋەتلىك تاغلىرىدا ياڭرايدۇ. ئەركىنلىك ساداسى نيو - يورك شتاتىدىكى تاغ - داۋانلاردا ياڭرايدۇ. ئەركىنلىك ساداسى پېنسىلىۋانىيە شتاتىدىكى ئاللېگىن تاغلىرىدا ياڭرايدۇ!
ئەركىنلىك ساداسى كولورادو شتاتىدىكى ئۈستىنى قار - مۇز قاپلاپ تۇرىدىغان روككى تاغلىرىدا ياڭرايدۇ! كالفورنىيە شتاتىدىكى تاغلاردا ياڭرايدۇ. شۇنىڭدەك ئەركىنلىك ساداسى جورجىيە شتاتىدىكى تاغ چوققىسىد ياڭرايدۇ! ئەركىنلىك ساداسى تېننىسېسى شتاتىدىكى بوۋان تېغىدا ياڭرايدۇ.
ئەركىنلىك ساداسى مىسسىسىپىنىڭ ھەربىر چوقۇرلىرىدا ياڭرايدۇ! ئەركىنلىك ساداسى بارلىق تاغ قاپتاللىرىدا ياڭرايدۇ. ئەركىنلىك ساداسى بارلىق چوڭ - كىچىك كەنتلەردە، شتاتلاردا ۋە بارلىق شەھەرلەردە ياڭرىغاندا بىز شۇندق كۈنلەرنىڭ يېتىپ كېلىشىنى تېزلىتىمىز. ئۇ چاغدا تەڭرىنىڭ بارلىق بەندىلىرى نىگېرلار ۋە ئاق تەنلىكلەر، يەھۇدىي دىنىنىڭ مۇرىتلىرى ۋە غەيرى يەھۇدىي دىنىدىكىلەر، ئەيسانىڭ مۇرىتلىرى ۋە كاتولىك دىنىنىڭ مۇرىتلىرى ئۆزئارا قول تۇتۇشۇپ، ئەڭ قەدىمكى نىگېرلار ناخشىسىنى خور قىلىپ ئوقۇيدۇ: «ئەركىنلىككە ئېرىشتۇق. ئېرىشتۇق بىز ئېرىشتۇق. تەڭرىمىزگە ھەشقاللا، ئەركىنلىككە ئېرىشتۇق!»
ﻟﯘﺷﯜﻥ
right|thumb|200px|ﻟﯘﺷﯜﻥ1936
نورۇز ۋە نورۇز مەدەنىيىتى
نورۇز ۋە نورۇز مەدەنىيىتى تۇرسۇن قۇربان
نورۇز – ئەڭ قەدىمىي، ئىجتىمائىي مەدەنىيەت ھادىسىسى. نورۇز دۇنيادىكى مىلاد، قۇربان ھېيت، چاغان قاتارىدىكى تۆت چوڭ بايرامنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئىران ۋە توران دىيارىدا يېڭى يىل بايرىمى قىلىنىپ ئۆتكۈزۈلۈۋاتقىنىغا 2600 يىلدىن ئاشتى. بۇ بايرامنى ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەرنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 400 مىليون ئەتراپىدا. نورۇز پەيدا بولغاندىن كېيىن، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە نورۇز مەدەنىيىتى ھادىسىسى پەيدا بولدى. بۇنىڭ بىلەن نورۇز ماددىي مەدەنىيلىك بىلەن مەنىۋى مەدەنىيلىكنىڭ تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولىدىغان بايرام پائالىيىتىگە ئايلاندى.
نورۇز مەدەنىيەت ھادىسىسىنى مۇنداق ئۈچ جەھەتتىن چۈشەندۈرۈش مۇمكىن :
1 . نورۇز يېڭى يىل بايرىمى. چۈنكى نورۇز ھەر يىلى كۈندۈز بىلەن كېچە تەڭلىشىدىغان پەيىتتە كېلىدۇ. يەنى 3 – ئاينىڭ 21 – كۈنى كېچە سائەت نۆلگە توغرا كېلىدۇ. شۇڭا يېڭى يىلنىڭ باشلانغان كۈنى يىل بېشى قىلىنغان. 21 – مارت ئاپتونوم رايونىمىزدىكى تۈركى تىللىق مىللەتلەردە يېڭى يىلنىڭ باشلانغانغانلىقىدىن ئىبارەت ۋاقىت ئېڭىنى شەكىللەندۈرۈپ، كىشىلەرنى ۋاقىتنى سۆيۈش، ۋاقىتنى قەدىرلەش، ۋاقىتتىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشتەك رىقابەت تۇيغۇسىغا ئىگە قىلغان.
2 . نورۇز تەبىئەت ۋە گۈزەللىك بايرىمى. نورۇز باشلانغان كۈن تەبىئەت جانلانغان، دەل – دەرەخلەر كۆكىرىشكە باشلاپ، تاغ، ئىدىرلىقلارنى يېشىللىق قاپلاشقا باشلىغان، ئەگىز ئېقىپ، كىشىگە ھاياتلىق ئۈمىدى بېغىشلىغان مەزگىل ھېسابلىنىدۇ. شۇنداق بولغاچقا، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە تەبىئەتنى سۆيۈش، تەبىئەتتىن زوقلىنىش، تەبىئەتنى گۈزەللەشتۈرۈش ئۈچۈن باغ – ئورمان، گۈل – گىياھلىق بەرپا قىلىش ئادىتىنى يېتىلدۈرگەن.
3 . نورۇز – ئەمگەك بايرىمى، تەنتەربىيە بايرىمى ۋە ئەدەبىيات – سەنئەت بايرىمى. ئەتىيازلىق ئىشلەپچىقىرىشنى ئەۋجىگە چىقىرىپ، يېڭى يىلدا تېخىمۇ مول بايلىق يارىتىش نورۇزنىڭ ماددىي مەدەنىيلىك ئەنئەنىسى. تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزۈپ، ئۆزلىرىنىڭ جىسمانىي ساپاسىنى ياخشىلاشقا ئۇل سېلىش، ئەدەبىيات – سەنئەت نومۇرلىرىنى ئىجاد قىلىپ، نورۇزنى، كىشىلىك ھاياتنى مەدھىيىلەش، بۇ ئارقىلىق ئەلگە ئىجادچانلىق، خۇشاللىق، مەردانىلىك روھى بېغىشلاش نورۇزنىڭ مەدەنىيەت ئەنئەنىسى. ئۇيغۇرلاردا نورۇز قەدىمىي ھەم كېلەچىكى پارلاق بايرام. بۇ بايرام 2000 نەچچە يىللىق مۇساپىنى بېسىپ زامانىمىزغا يېتىپ كېلىپ، خەلقىمىزنىڭ مەدەنىيەت، تەبىئەت بايرىمىغا، ئەمگەك، تەنتەربىيە مۇسابىقىسىغا، سەنئەت كۆرىكىگە ئايلاندى. بۈگۈنكى كۈندە ئۇ تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا تېخىمۇ كەڭ سورۇنغا، مىسلىسىز جەلپ قىلىش كۈچىگە ۋە تېخىمۇ پارلاق ئىستىقبالغا ئىگە بولماقتا. ئۇزاق يىللىق تارىخنىڭ سىناقلىرىدىن ئۆتكەن بۇ مەدەنىيەت ھادىسىسى كەلگۈسىدە يەنىلا ھاياتىي قۇدرەتكە ئىگە بولىدۇ، ئۇنىڭ ئەنئەنىلىرى داۋاملىشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا نۇرغۇن زامانىۋى مەدەنىيەت ئېڭى ۋە مەدەنىيەت پائالىيەت مەزمۇنلىرى قوشۇلىدۇ.
مەنبە : «شىنجاڭ گېزىتى » دىن
جانبازلىق ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئۇيغۇر خەلقى جانبازلىق ھەرىكىتى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان ھەمدە ئاتاقلىق جانبازلار مەيدانغا چىققان. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەڭ قەدىمكى ھەرىكىتىدىن بىرى بولغان دارۋازلىق ھەرىكىتىدىمۇ جانبازلىققا ئائىت قول، پۇت ھەرىكەتلىرى ۋە ھەر خىل موللاق ئېتىش ماھارەتلىرى كۆرسىتىلىدۇ. تۇرپان ئاستانىدىكى قەدىمىي قەبرىستانلىقتىن كىچىك بالىنى خادىدا موللاق ئاتقۇزۇۋاتقان Ⅶ - Ⅸ - ئەسىرگە مەنسۇپ بولغان قونچاق ھەيكەل تېپىلغان. بۇ ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيىدا ساقلانماقتا. ئېيتىشلارغا قارىغاندا، <غەربىي دىيارلىق شامىل دېگەن كىشى قەدىمكى زاماندا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە بېرىپ، ئۆزىنىڭ جانبازلىق ھۈنىرىنى نامايان قىلىش ئۈچۈن، شۇ جايدىكى ماھارەتلەرنى كۆرسەتكەن ھەمدە شۆھرەت قازانغان. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، شامىل دېگەن كىشىنىڭ جانبازلىق ھۈنىرى <شياچۈەن> دەپ ئاتالغان. بۇ ھەقتە: <چىققانىكەن كوئىنلۇندىن بىر ئەۋلىيا، ئېتىپ پەشۋا داڭ كېتىپتۇ مۇرىتلار ئارا> دېگەن بى قوشاق بار. بۇنىڭدىن قارىغاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ جانبازلىقىمۇ ئۇزاق تارىخقائىگىدۇر. جانبازلىق توغرىسىدا مۇنداق رىۋايەت تارقالغان. بۇرۇنقى زاماندا، تاڭ سۇلالىسىنىڭ گۈللەنگەن دەۋرىدە ئىچكىدىن بىر بەگ بىر نەچچە جانبازنى غەربىي يۇرتقا ئېلىپ كەپتۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىرەيلەن يەل گۇمپىسىنى پىششىق بىلىدىكەن. بىر كۈنى بەگنىڭ جانبازلىرى كوچىدا ئويۇن كۆرسىتىپتۇ. ھېلىقى گۇمپىسى بار كىشى بىر دانە كۆك تانى بىر مۇشت بىلەن ئىككى پارچە قىلىۋېتىپتۇ. جامائەت بۇنىڭغا ھەيرانلىق بىلەن قايىل بولۇپ چاۋاك چېلىشىپتۇ. ئۇ يەنە بىر تامنى راسا بىر تەپكەنىكەن تام لىڭشىپ كېتىپتۇ. ئاخىرىدا، بىر سەكرەپلا بىر قەۋەت ئۆينىڭ ئۆگزىسىگە چىقىۋاپتۇ. تاماشىبىنلار <بۇ ئادەم قالتىسكەن> دېيىشىپتۇ. دەل مۇشۇ پەتتە، بىر ئۇيغۇر ئەزىمەت مەيداندا پەيدا بوپتۇ. ئۇ كۆپچىلىككە: <مەن قان گۇمپىسى كۆرسىتىمەن> دەپتۇ - دە، بىر دانە شار شەكلىدىكى تۆمۈرنى مۇشتۇمى بىلەن بىر قويۇپتىكەن، يۇمىلاق نەرسە ياپىلاق بولۇپ قاپتۇ. ئاندىن قولىنىڭ يېنى بىلەن بىرنى ئۇرۇپتىكەن، تۆمۈر ئىككىگە ئاجراپ كېتىپتۇ. ھېلىقى يەل گۇمپىسى بار كىشى قىزغىن چاۋاك ئۇرۇپتۇ. ئۇ يەنە تامنى ئىككى پۇتى بىلەن بىر تېپىپ، كەينىگە موللاق ئېتىپ قايتىپتىكەن، تام ئۆرۈلۈپ كېتىپتۇ. ئۇ جامائەتكە: <كېيىن مەن يەل ۋە قان گۇمپىلىرىدىن بىرىككەن نومۇرلارنى كۆرسىتىمەن> دەپتۇ - دە، توپ ئىچىدىن غايىب بوپتۇ. گۇچۇڭدا ھازىرغا قەدەر مەيلى ياشانغانلار ياكى مەكتەپ بالىلىرى ئارىسىدا بولسۇن، جانبازلىق ھەققىدە سۆز ئېچىلسىلا ھەممەيلەن ئاغزى - ئاغزىغا تەگمەي سۆھبەتكە چۈشۈپ كېتىدۇ. بۇلار مەشىققە چۈشكەندە ياكى ئۆز ھۈنەرلىرىنى نامايان قىلىشقا توغرا كەلگەندە ئاجايىپ ماھارەتلەرنى كۆرسىتەلەيدۇ. نۇرغۇنلىغان ياشلار ۋە ئۆسمۈرلەر ئەجدادلىرىنىڭ جانبازلىق ھۈنىرىنى يىل بويى توختىماي مەشىق قىلىپ، ئۆز ماھارەتلىرىنى بېيىتىپ كەلمەكتە. ئۇلار ھېيت - بايرام كۈنلىرىدە، ئويۇن - تاماشا سورۇنلىرىدا ئۆزلىرىگە خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە جانبازلىق ماھارەتلىرىنى كۆرسىتىپ، ئاممىنىڭ ئالقىشىغا سازاۋەر بولىدۇ.
«رابىيە ۋە سەئىدىن» داستانى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
«رابىيە ۋە سەئىدىن» داستانى
«رابىيە ۋە سەئىدىن» رېئالىستىك خۇسۇسىيەتلىرىنىڭ كۈچلۈكلىكى بىلەن ئەسىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا يۈكسەك ئورۇن تۇتىدىغان تراگېدىيىلىك داستان. بۇ داستاندا تەسۋىرلەنگەن ۋەقە 1832 — 1833 – يىللىرى قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسىنىڭ يامانيار يېزىسىدا يۈز بەرگەن. ئاپتور بۇ ۋەقە ئاساسىدا تارقالغان رابىيە ۋە سەئىدىن ھەققىدىكى ھېكايىلەرنى ئىگىلەپ ، بۇلارنى مۇلاھىزىلەردىن ئۆتكۈزۈپ ، ئۆزىگە خاس ئۇسلۇب بىلەن مەزمۇن ۋە بەدىئىيىلىك جەھەتتە زور تەسىرچانلىققا ئىگە بۇ داستاننى يېزىپ چىققان ، داستاندا ئىلغار رېئالىزم بىلەن ئىجابىي رومانتىزم مېتودى قوللىنىلغان.
يامانيار يېزىسى سۇبھانالار كەنتىدىكى تەلۋىچۇك دەرياسىنىڭ بويىدىكى بوستانلىق جايدا يەر – سۇ ئىگىسى بولغان ياقۇپباي ئائىلىسىدە رابىيە ، كەمبەغەل دېھقان ئىبراھىمئاخۇن ئائىلىسىدە سەئىدىن دۇنياغا كەلگەن. رابىيە بىلەن سەئىدىن كىچىكىدىن باشلاپلا بىر مەھەللىدە ئويناپ بىللە چوڭ بولغان ، دىنىي مەكتەپتە بىللە ئوقۇپ ، چوڭقۇر دوستلۇق ئورناتقان. ئۇلار يېشىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ بىر – بىرىنى ياخشى كۆرۈپ قالغان ، ئۇلارنىڭ پاك مۇھەببىتىدىن خەۋەر تاپقان ئىبارھىمئاخۇن ئۇلارنى مۇرادىغا يەتكۈزۈش ئۈچۈن ياقۇپباينىڭ ئۆيىگە ئەلچى كىرگۈزگەن ، ئەمما تەلەپ رەت قىلىنغان. ياقۇپباي بولسا ، قىزى رابىيەنى ئۆز مەھەللىسىدىكى بايتوقاي بەگلىكىنىڭ زالىم بېگى جابىرغا بەرمەكچى بولغان. بۇنى ئاڭلىغان سەئىدىن مەشۇقى رابىيەنىڭ پىراقىدا مەجنۇن بولۇپ ، رابىيەنىڭ ئىسمىنى زىكرى قىلغان ھالدا ئالەمدىن ئۆتكەن. ياقۇپباي ئاخىر رابىيەنى مەجبۇرىي جابىرغا ياتلىق قىلغان. ئۆز مۇھەببىتىگە سادىق قىز رابىيە جابىرغا قولىنىڭ ئۇچىنىمۇ تۇتقۇزماي ، ئۆيىگە قېچىپ كېلىپ سىڭلىسى بىلەن سۇ ئەكېلىشنى باھانە قىلىپ ، ئاشىقى سەئىدىننىڭ تۇپراق بېشىغا بېرىپ ھەسرەتلىك ياشلارنى تۆكۈپ ، ئامراق سىڭلىسىنى باغرىغا بېسىپ خوشلىشىپ ، ئارقىدىن قەبرىستانلىقنىڭ يېنىدىن ئېقىپ ئۆتىدىغان تەلۋىچۈك دەرياسىنىڭ كاچكولىغا ئۆزىنى تاشلىغان. بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان كىشىلەر كەكە – كەتمەنلىرىنى كۆتۈرۈپ كېلىپ دەريانىڭ مۇزىنى چېقىپ رابىيەنى ئىزدىگەن بولسىمۇ تاپالمىغان ، كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا مۇزلار ئېرىگەندە رابىيەنىڭ جەسىتى سەئىدىننىڭ قەبرىسىگە يېقىنلا جايدىن تېپىلغان. يۇرت ئەھلى مەسلىھەتلىشىپ «رابىيە بىلەن سەئىدىن ھايات ۋاقتىدا بىر – بىرىگە قوشۇلالمىدى ، ئەمدى روھى بىر يەردە بولسۇن» دېيىشىپ ، رابىيەنىڭ جەسىتىنى سەئىدىننىڭ قەبرىسىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىپ بىر جۈپ قەبرە ياسىغان. شۇنىڭدىن باشلاپ بۇ مەقبەرە «قوشماق مازار» دەپ ئاتالغان.
نىزارى رابىيە بىلەن سەئىدىندىن ئىبارەت ئىككى ياشنىڭ پاجىئەلىك مۇھەببەت سەرگۈزەشتلىرىنى تىپىكلەشتۈرۈپ تەسۋىرلەش ئارقىلىق ، فېئودالىزم مۇھىتىدا ياشاپ ئۆزلىرىنىڭ ئىنسانىي ئەركىنلىكىگە ۋە مۇھەببەت ۋىسالىغا يېتەلمىگەن ئاشىق – مەشۇقلارنىڭ ھۆرلۈك ، ھەققانىيەت يولىدىكى تىرىشچانلىقى ، زالىم كۈچلەرگە قارشى كۈرەشتىكى ئىرادىسى ، ئاخىرقى پاجىئەلىك ئۆلۈمى قاتارلىق ۋەقەلەرنى كەسكىن تراگېدىيىلىك مۇھىت ئىچىدە ئىپادىلەپ بەرگەن.
رابىيە داستاندىكى باش قەھرىمان بولۇش سۈپىتى بىلەن باشتىن – ئاخىر ئۆزىنىڭ فېئوداللىق تۈزۈم ۋە ئادەتلەرگە قارشى قەيسەر خاراكتېرى ، ۋاپادار ، ئىرادىلىك ، ساداقەتمەن ، باش ئەگمەس ، ۋىجدانلىق بولۇشتەك بىر قاتار پەزىلەتلىرى بىلەن ئالاھىدە گەۋدىلىنىپ تۇرىدىغان ئاساسىي ئوبراز. ئۇ فېئوداللىق تۈزۈم ۋە ئادەتلەرنىڭ ماددىي ، مەنىۋى ئىسكەنجىلىرىگە قارشى ئورنىدىن دەس تۇرغان ، ئۆز سۆيگۈسىگە سادىق ، ئىرادىلىك ، ۋاپادار ، ئىسيانكار ، ھەقىقىي مۇھەببەتكە ، ھۆرلۈككە ئىنتىلىدىغان ، ئۇنى قەدىرلەيدىغان ، ئادالەت ، سەمىمىيلىكنى تەشەببۇس قىلىدىغان باتۇر ، ۋىجدانلىق قىز. پاك مۇھەببەت ئىگىسى رابىيە داستاندا تارىخىي شەخس بولۇش بىلەن بەدىئىي يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈلگەن.
«رابىيە ۋە سەئىدىن » داستانىدىكى ۋەقەلىك رېئال بولغان ۋەقە. ۋەقە كەسكىن تراگېدىيىلىك تۈس ئالغانلىقى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. شۇڭا ، داستاندا تەسىرلىك ئورۇندا تۇرىدىغىنى تراگېدىيىلىك ئالاھىدىلىكتىن ئىبارەت. داستاندا تراگېدىيىلىك ئاڭ ، تراگېدىيىلىك كەيپىيات كۈچلۈك ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. تراگېدىيىلىك ۋەقە ۋە تراگېدىيىلىك كۆرۈنۈشلەرنى تەسۋىرلەش داستاندا مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. داستاندىكى تراگېدىيە قەھرىمانلىرى ھەم تراگېدىيىلىك ۋەقەلەر داستاننىڭ تراگېدىيىلىك ئېستېتىك تۇيغۇسىنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇپ ، داستاننى كۈچلۈك بەدىئىي سېھرىي كۈچكە ئىگە قىلغان. داستاندا ئىشلىتىلگەن نەپىس تىل ، مەل تەسەۋۋۇر داستاننىڭ تراگېدىيە ۋەقەلىكىنى ئادەتتىكى ھاياتتىن زور دەرىجىدە يۈكسەكلىككە ئىگە قىلغان.
يېڭى دېھلى
right|thumb|350px|Yéngi Déhli
Yéngi Déhli bolsa Hindistan dikibixahar 2001 nopus bar, Yéngi Déhlining 302,363 nopusibar, 42.7 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 28.36°, xariki uzunluk 77°12.
هاري ݣونارتو
'هاري ݣونارتو'  پروفېسسور ۋە رىتسۇمېيكان ئاسىيا تىنچ ئوكيان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاسىيا تىنچ ئوكيان تەتقىقاتى تەتقىقاتچىسى ، ياپونىيە. ئۇ ھىندونېزىيە نى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ، ئامېرىكىدا ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرۇپ ، ۋىسكونسىن-مادىسون ئۇنۋېرسىتىتى ۋە ۋاشىنگىتون شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پەلسەپە پەنلىرى دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. ئۇ بوروبۇدۇر بۇتخانىسىنى رەقەملىك قوغداش توغرىسىدا ماقالە ئېلان قىلدى .
كوندېنساتور
كوندېنساتور كوندېنساتور(电容器，Capacitor ) بىر خىل ئېنىرگىيە ساقلايدىغان دىتال بولۇپ ، ئېلىكترونلۇق ئۈسكۈنىلەردە ئىشلىتىلىش نىسبىتى قارشىلىقتىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ .توك يولىدا C بەلگېسى بىلەن ئىپادىلەيمىز ، ئەسكەرتىش : ھازىر بەزىبىر تەرجىمان يولداشلار كوندېنساتور دېگەننى ئېلېكتىر سىغىم دەپ ئالماقتا ،خەنچە (电容器) دېگەن گەپتىن پايدىلانغان بولۇشى ئھتىمالغا يىقىن. بۇنىڭغا نېمە دېيىشنى بىلمىدىم ، لېكىن مەن ئۆگەنگىنىم بويىچە كوندېنساتور ئېلىۋىرىمەن. بۇ بەلكىم روسچىدىن كىرگەن سۆزمىكىن ،مەنبەسى ئىنگىلىز ياكى خەن تىلىدەك قىلمايدۇ.
كوندېنساتورنىڭ بىرلىكى فارادا F بولۇپ ، مىكرو فارادا uF  ۋە پىكو فارادا pF دېگەندەك كىچىك بىرلىكلىرى كۆپرەك ئشلىتىلىدۇ ،ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى ئايلاندۇرۇش مۇناسىۋىتى  تۆۋەندىكىدەك : ، 1F =1000000uF 1uF= 1000000pF, يەنى بىر مىليۇن بويىچە ھەسسىلىنىدۇ. كوندېنساتور ئادەتتىكى توك يوللىرىدا ، دولقۇن سازلاش(谐振) ، دولقۇن سۈزۈش （滤波）، بىرىكتۈرۈش （耦合）، يان يول（旁路） ، دولقۇن شەكلى ئالماشتۇرۇش （波形变换）، ۋاقىت كېچىكتۈرۈش（延时） قاتارلىق ئىشلاردا ئىشلىتىلىدۇ. كوندېنساتور ئادەتتە توك يولىدا C بەلگىسى ئارقىلىق ئىپادىلەيمىز.
كوندېنساتورنىڭ تۈرلەرگە بۆلۈنۈشى
كوندېنساتورنىڭ تۈرلىرى بىر قەدەر كۆپ ، ئوخشىمىغان نۇقتىدىن چىقىش قىلىپ ھەرخىل تۈرلەرگە بۆلۈشكە بولىدۇ. توك يولىدىكى بەلگىسىگە ئاساسەن ، قۇتۇپسىز كوندېنساتور （无极性电容器）، ئېلىكترولىدلىق كوندېنساتور（电解电容器） ، تەڭشىلىدىغان كوندېنساتور （可调电容器）قاتارلىقلارغا ئايرىلىدۇ.
قۇتۇپسىز كوندېنساتور
قۇتۇپسىز كوندېنساتور （无极性电容器）
ئېلىكترولىدلىق كوندېنساتور
2-       رەسىم ئېلىكترولىدلىق كوندېنساتور（电解电容器）   ئاۋۇ رەسىمدىكى مىنوس دېگەننى كۆردۇڭلارمۇ يا؟ ئاشۇ دەل كوندېنساتورنىڭ مەنپىي قۇتۇبى. ئاشۇ مىنۇس بەلگىسى بولمىسا بۇ قۇتۇپسىز كوندېنساتور.
تەڭشىلىدىغان كوندېنساتور
3-       تەڭشىلىدىغان كوندېنساتور （可调电容器）
ئادەتتە تاشقى شەكلىگە قاراپ  نىپىز پەردىلىك كوندېنساتور ( 薄膜电容)، ئاليۇمىن ئېلىكترولىدلىق كوندېنساتور  ( 铝电解电容器)، تانتال ئېلىكترولىدلىق كوندېنساتور ( 钽电解电容) ۋە چىنە كوندېنساتور  ( 陶瓷电容，瓷片电容)قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ.
كوندېنساتورنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى : 1 . زەرەتلەش ۋە زەرەتسىزلەش ( 充电和放电)، ئادەتتە كوندېنساتور توك مەنبەسىگە ئۇلانغاندا ، كوندېنساتور زەرەتلىنىدۇ. توكتىن ئايرىغاندا زەرەتسىزلىنىدۇ. كوندېنساتورلارنىڭ زەرەتلەش ۋە زەرەتسىزلىنىش ۋاقتى ماتېرىيالىغا قاراپ ئۇزۇن ۋە قىسقا بولىدۇ.
كوندېنساتورنىڭ سىغىمى
كوندېنساتورنىڭ سىغىمى ( 电容的容量):
كوندېنساتورنىڭ سىغىمى دېگىنىمىز – كوندېنساتورنىڭ زەرەت سىغدۇرۇش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدىغان بىر خىل فىزىكىلىق مىقدار بولۇپ ، بۇ كوندېنساتوردىكى زەرەت مىقدارىغا ئوڭ تاناسىپ ، ئىككى قۇتۇپى ئارىسىدىكى ئېلىكتىر بېسىمىغا تەتۈر تاناسىپ بولىدۇ.
كوندېنساتورنىڭ زەرەت سىغىمىنىڭ بىرلىكى فارادا بولۇپ ، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ، مىكروفارادا ۋە پىكوفارادا قاتارلىق بىرلىكلىرىمۇ بار. كوندېنساتورنىڭ توكقا بولغان تەسىرى :
كوندېنساتورنىڭ تۇراقلىق توكقا نېسبەتەن ، توسۇش يەنى ئۆتكۈزمەسلىك رولى بار ، ئۆ‍زگىرىشچان توكنى ئۆتكۈزىدۇ. ئۇنىڭ بۇ خىل ئىقتىدارىدىن پايدىلىنىپ ، ، دولقۇن سازلاش ، دولقۇن سۈزۈش ، يان يول ، دولقۇن شەكلى ئالماشتۇرۇش قاتارلىق ئىشلارنى ئورۇندىغىلى بولىدۇ. كوندېنساتورنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى – تۇراقلىق توكنى توسۇپ ، ئۆزگىرىشچان توكنى ئۆتكۈزۈشتىن ئېبارەت. يەنى ئۆزگىرىشچان توكنىڭ چاستوتىسى قانچە يۇقىرى بولسا ، شۇنچە ئاسان ئۆتكۈزىدۇ.
كوندېنساتورنىڭ ئاساسلىق پارامېتىرلىرى
1. ئۆلچەملىك سىغىمى ۋە يول قويۇلىدىغان خاتالىق نىسبىتى. ئادەتتە %1 دىن باشلاپ %20 گىچە بولىدۇ. 2 2 . كوندېنساتورنىڭ يول قويۇلىدىغان بېسىمى. رەسىمگە قارىسىڭىز تاپالايسىز ، ئاۋۇ 275 ۋولىت دېگىنى شۇ !
كوندېنساتورلارنىڭ ساق – بۇزۇقلىقىغا ھۆكۈم قىلىش
ئادەتتە رەقەملىك مولتېمىتىردىن پايدىلىنىپ ھۆكۈم قىلىش بىر ئاز ئاسانراق بولىدۇ. يەنى مەخسۇس ئۆلچەش ئېغىزىغا سانجىساقلا ساق – بۇزۇقلىقىغا تېزلا ھۆكۈم قىلغىلى بولىدۇ.
دېھلى
right|thumb|350px|Déhli right|thumb|250px Déhli bolsa Hindistan dikibixahar 2007 nopus bar, Déhlining 11,954,217 nopusibar, 1,484 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 28.61°, xariki uzunluk 72°23.
كۆك ياڭاق سامسىسى
كۆك ياڭاق سامسىسى: كۆك ياڭاق كۆمىچىنىڭ قىيمىسى بىلەن ئوخشاش ئۇسۇلدا قىيما تەييارلىنىپ،سامسا تۈگۈلگەندىن كېيىن تونۇرغا يېقىلىدۇ.
تۈگۈرمىتى يېزىسى
تۈگۈرمىتى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Tügürmiti Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
سەلانىك
سەلانىك (يۇنانچە: Thessaloniki \ Θεσσαλονίκη ئوقۇلىشى: [θesaloˈnici])، يۇنانىستاننىڭ ئىككىنچى بۈيۈك شەھرى ۋە يۇنانىستان ماكېدونىيەسىنىڭ مەمۇرىي مەركىزىدۇر. شۇنداقلا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مۇستاپا كامال ئاتاتۈركنىڭ توغۇلغان شەھرىدۇر.
سەلانىكنىڭ نۇڧۇسى 363،987 ئەتراپىدادۇر ۋە جۇغراڧىي كوردىناتى شىمالىي كەڭلىك ′38°40 ۋە شەرقىي ئۇزۇنلۇق ′58°22 ئېرۇر. مۇھىم ساياھەت نوقتالارىدىن ئاق مۇنار، گالېرىئۇس سۇ كەمەرى ئارخىئولوگىيلىك مۇزىسى ۋە ئاتاتۈرك توغۇلغان ئۆي قاتارلىقلار.
Ban'galor
right|thumb|350px|Ban'galor right|thumb|250px Ban'galor bolsa Hindistan dikibixahar 2020 nopus bar, Ban'galorning 6,200,000 nopusibar, 741 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 12.58°, xariki uzunluk 77°34.
شاتل فضایی
ئالەم ئايروپىلانى قايتا ئىشلەتكىلى بولىدىغان ئالەم كېمىسى بولۇپ ، ئايروپىلان بىلەن يەر ئوتتۇرىسىدا ئايلىنىپ ، ئايروپىلاننىڭ خاراكتېرى بىلەن ئالەم كېمىسىنى بىرلەشتۈرگەن. ئۇ قويۇپ بېرىش ماشىنىسىغا ۋاكالىتەن سۈنئىي ھەمراھ ۋە باشقا ئالەم كېمىسىنى ئالەم بوشلۇقىغا ئەۋەتەلەيدۇ ، ئۇ ئادەملىك ئالەم كېمىسىدەك ئوربىتىدا مەشغۇلات قىلالايدۇ ، ئۇ ئايروپىلانغا ئوخشاش ئاتموسفېراغا سىيرىلىپ قونالايدۇ. ئالەم كېمىسى ئىنسانلارنىڭ ئالەم بوشلۇقىغا ئەركىن كىرىشى ۋە ئايرىلىشى ئۈچۈن ياخشى قورال بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇ ئالەم پائالىيىتىنىڭ تەننەرخىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدۇ ۋە ئالەم تارىخىدىكى مۇھىم ئابىدە.
دۈزجە ۋىلايىتى
دۈزجە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، دۈزجەنىڭ 329،321 نوپۇسىبار، 3،641 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 31°14، پوقتانومۇرى 081 رايۇننومۇرى 0380.
بۆرتە
بۆرتە (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Börte) بولسا چىڭگىزخاننىڭ خوتۇنى.
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
دېدەك
thumb دېدەك ياكى چۆرە ياكى جارىيە، ئايال خىزمەتچى، باشقا جاي ياكى ئەللەردىن بولاپ كېلىنگەن، ئەركىنلىكىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان، ئېلىپ - سېتىشقا بولىدىغان، ھەرقانداق خۇسۇستا خوجىسىنىڭ ئىستەكلىرىگە مەھكۇم ياش ئايال. ئۇرۇشتا ئەسر قىلىنغان ئاياللار ئۈچۈن قاراۋاش ئىسمىمۇ قوللىنىلاتتى.
جارىيەلەرنىڭ خۇجايىنلىرىدىن بولغان ئوغۇللارى يەھۇدىي ۋە ئەرەبلەرگە ئوخشاش بەئزى قەۋىملەردە ئادەتتە قۇل دەپ قارالمايدۇ. ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن ئەرەبلەردە كەڭ تارقالغان جارىيەلىك سېستىمىسى ئەرەبلەر ئىسلام بىلەن شەرەڧلەنگەندىن كېيىنمۇ دەۋام قىلغان، ئەمما قۇرئان جارىيەلەرنىڭ ھەق ۋە ھۇقۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەئزى ئەھۋاللارنى تۈزەتكەن. ئىسلام دۆلىتى ۋە ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيسى دەۋرىدە 19. ئەسرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچە (1847) مەۋجۇد بىر سېستىما ئىدى.
قاراڭ
قۇل
قۇللۇق تۈزۈم
ئانار
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئانار— ئۆستۈرۈلۈش تارىخى 2000 يىلدىن ئاشىدۇ. ئاساسلىق ئىشلەپچىقىرىلىدىغان جايلار قاغىلىق ، قەشقەر كونا شەھەر ، قەشقەر يېڭى شەھەر ، گۇما ، يەكەن قاتارلىق ناھىيە – شەھەرلەرگە تارقالغان. يېتىلگەن ئانار دەرىخي كۆلىمى 2200 مىڭ گېكتار ، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 2600 توننا ، يەككە تۈپ مەھسۇلاتى ئادەتتە 15 كىلوگرامدىن 25 كىلوگرامغىچە ، ئەڭ چوڭ يەككە مېۋىسىنىڭ ئېغىېلىقى 1.5 كىلوگرامغا يېتىدۇ. ئادەتتىكى ئېغىرلىقى 0.3 كىلوگرامدىن 1.3 كىلوگرامغىچە ، ھەر گېكتارنىڭ مەھسۇلاتى 15 مىڭدىن 22 مىڭ 500 كىلوگرامغىچە. شىنجاڭنىڭ ئانىرى تاتلىق ئانار ۋە ئاچچىق ئانار دەپ ئىككى تۈرگە بۆلىنىدۇ. تاتلىق ئانارنىڭ قەنت تەركىبىي 12–15 گرادۇس ، كاربون – سۇ بىرىكمىلىرىنىڭ مىقدارى %17 ، ھەر 100 گرامنىڭ تەركىبىدە 11 مىللىگرام ۋىتامىن ، %2.5 سېللولوزا ، %0.8 مېنرال ماددا ۋە %0.8 ئورگانىك كىسلاتا بار. مېۋىسىنى ھۆل يېگەندە قاننى تۇلۇقلايدۇ ، پارازىت قۇرۇتلارنى ئۆلتۈرىدۇ ، تولغاقنى توختىتىدۇ .20 نەچچە خىل يەرلىك ئانار سورتى بار.
ئانارنىڭ سىرتقى شەكلى كۆركەم ، تەمى شېرىن ، يېيىشلىك ، ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى ، چۈچۈمەل ، تاتلىق بولغاندىن تاشقىرى ، دەرىخىمۇ كۆركەم بولغاچقا ، كىشىلەر ئۇنى ھويلا – ئاراملارغا تىكىپ ، ئۆستۈرۈپ مۇھىتنى گۈزەللەشتۈرىدۇ. ئانارنىڭ ئۇيغۇر تىبابىتىدە يۈرەكنى كۈچلەندۈرۈش ، قان تولۇقلاش ، مېڭىنى قۇۋۋەتلەش ، قان تازىلاش قاتارلىق روللىرى بار. ئۇنىڭ گۈلى چىرايلىق ، چېچەك مەزگىلى ئۇزۇن ، مېۋىسى شېرىن بولغاچقا ، كىشىلەر يەنە تەشتەكلەردە ئۆستۈرۈپ ، ھويلا – ئاراملارغا ، ئۆيلەرگە قويۇپ ھوزۇرلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ، ئانارنىڭ گۈڭگۈرت تۆت ئوكسىد ۋە قوغۇشۇن گازىنى سۈمۈرۈش ئىقتىدارى يۇقىرى بولۇپ ، زاۋۇت كانلارنى يېشىللاشتۇرۇش ، ھاۋانى تازىلاش ، خەلقنىڭ تەن ساغلاملىقىنى كاپالەتلەندۈرۈشتە ئاكتىپ رول ئوينايدۇ.
مەنبە:
ھىلاكوخان
ھىلاكۇ خان يەنە ھۇلاكۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ (موڭغۇلچە: Хүлэгү / ᠬᠦᠯᠭᠦ ، رومانلاشقانHu’legu’/Qülegü : خىتايچە: 旭烈兀 ، چاغاتايچە: ھلاکو; ئەرەبچە: هولاكو خان/ هَلَاوُن،  فارسچە: هلاکو خان . : Xùlièwù [ɕû.ljê.û] ؛ مىلادىيە 1217 - 1265 - يىللار) ئۇ چىڭگىز خاننىڭ 4- ئوغلى تولۇي ۋە كەرەي قەبىلىسىنىڭ مەلىكىسى سورغاغتانى بېكىنىڭ ئوغلى ئىدى.
ھىلاكۇ قوشۇنى موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ غەربىي جەنۇب قىسمىنى زور دەرىجىدە كېڭەيتىپ ، ئەڭ ئاخىرىدا سافاۋىيلار سۇلالىسىنىڭ مۇقەددىمىسى، ئاندىن ھازىرقى ئىران دۆلىتىنىڭ پېرسىيە ئىلخانتىنى قۇردى. ھىلاكۇنىڭ رەھبەرلىكىدە ، باغدادنى قورشاۋغا ئېلىش (1258) باغداتنىڭ ئىسلام ئالتۇن دەۋرىدىكى ئورنىنى بۇزۇپ تاشلاپ ، دەمەشىقنى ئاجىزلاشتۇرۇپ ، ئىسلام تەسىرىنىڭ قاھىرەدىكى مەملۇك سۇلتانلىقىغا ئۆزگىرىپ ، ئابباسىيلار خاندانلىقىنى ئاخىرلاشتۇردى.
قەشقەرچە رىۋايەت ۋە ئۇيغۇرچە مەپكۇرە
ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كوچا پارىڭى سۈپىتىدە تارقىلىپ يۈرگەن نۇرغۇن ھىكايەتلەر، لەتىپىلەر، رىۋايەتلەر بار. بۇلار رەسمىي مەتبۇئاتلاردا نەشىر قىلىنمىغان بىلەن ئاۋامنىڭ ئاغزىدا دائىم تەكرارلىنىپ تۇرىدۇ. بۇلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە، ئۆزگىلەرگە، موھىتقا، جەمئىيەتكە، سىياسەتكە، ھاكىمىيەتكە ۋە باشقا تۈرلۈك شەيئىلەرگە بولغان تونىشى، قارىشى ۋە باھاسى ئەكىس ئېتىدۇ. بۇنداق رىۋايەتلەرنىڭ كەڭرى تارقىلىشى ۋە ئۇزۇن يىللاردىن بېرى ئېقىپ يۈرىشى ئۇلاردا ئۇيغۇلار ئىتىراپ قىلغان ئىددىيەلەرنىڭ بارلىقىنى بىشارەتلەيدۇ. مەن بۇ يازمامدا بۇنداق ئىددىيەلەرنى ئومۇملاشتۇرۇپ مەپكۇرە دەپ ئاتىدىم. مەپكۇرە دېگەنلىك ئىدولوگىيە دېگەنگە سەل يېقىن كېلىدىغان بىر ئاتالغۇ. بۇلار1. ئۇيغۇرغا كۈلپەت ئۇيغۇردىن كېلىدۇ، دەپ قاراش. 2. ئۇيغۇلار ئىتتىپاقسىز شۇڭا داھى چىقمايدۇ، دەپ قاراش. 3. ھۆكۈمەت ھەممىگە قادىر، دەپ قاراش. 4. شەخسنىڭ مەۋجۇدلىقىنى رازىلىقلارغا مەھكۇم قىلىش. 5. رىياللىقتىن تەسەللى تىلەش ۋە رىياللىقنى ساختا ھەقلىقلەشتۈرۈش. 6. ئۇيغۇرنىڭ يارىماسلىق تارىخىنى توقۇپ چىقىش ۋە كەمسىتىش. بۇ ئاغزاكى بايانلارنىڭ قىممەتلىك يېرى شۇكى بىرى ھاكىمىيەتنىڭ تەشۋىقاتىغا خىزمەت قىلىدىغان گېزىت ژورناللاردا نەشىر قىلىنغان ئەمەس شۇڭا تەھرىرلەشلەرنىڭ پەردىزىدىن مۇستەسنا، يەنە بىرى ئۇيغۇرلار ئۆزى توقۇپ، تارقىتىپ ئىشىنىپ كەلگەن بولغاچقا كىشىگە بىر قەدەر ئىشەنچىلىك تۇيۇلىدۇ. بۇلارنى تەھلىل قىلىشتىن مەقسەد ئۇيغۇرنىڭ سۆز ۋە ھەرىكىتىنى پەيدا قىلىۋاتقان، قېلىپقا سېلىۋاتقان، خۇلاسىلاۋاتقان بۇ مەپكۇرىلەرنىڭ توقۇلۇش، تارقىلىش ۋە ئىتىراپ قىلىنىشىنىڭ سەۋەبىنى تەھلىل قىلىشتۇر. يازمىنى يېزىشتا مەپكۇرىلەرگە مىسال ئېلىشتا ئىھتىياج تۈپەيلىدىن ئۆزەم كۈزەتكەن ۋە توپلىغان بەزى تەپسىلارنىمۇ قوشتۇم.
بىرىنجى مەپكۇرە: ئۇيغۇرغا كۈلپەت ئىللەتلىك ئۇيغۇردىن كېلىدۇ
ھېيىتگاھنىڭ ئەتراپىدا موزدۇزلۇق قىلىدىغان بىر ئۇيغۇر بارمىشكەن. بىر كۈنى ئۇ جۈمەگە ماڭاي دەپ تۇرسا بىر خەنسۇ ئايىغىنى ئوڭشىتىشقا كەلگەنمىش. قوشنا موزدۇزدىن بىرى "ئۇيغۇراخۇن جۈمەگە كېچىكىپ قالمىسىلا ماڭىلى" دېيىشىگە جاۋابەن ئۇيغۇراخۇن "ماۋۇ مۇناپىقنىڭ ئايىقىنى تۈزىۋېتىپ ماڭاي" دېگەنمىش. ھېلىقى خەنسۇ ئايىغىم ئۇنداق بولۇپ قاپتۇ. مۇنداق بولۇپ قاپتۇ دەپ ئۇيغۇراخۇننى جۈمەدىن قويغانمىش. ئاياغ ئوڭشۇلۇپ جامائەت جۈمەدىن يانغاندىن كېيىن خەنسۇ خېرىدار پۇلنى ئىشخانىدا بېرىدىغان بولۇپ موزدۇزنى ئەگەشتۈرۈپ ساقچىخانىىغا ئېلىپ كەلگەنمىش. ئۇيغۇراخۇننى ئىشخانىسىنىڭ ئىچكىرىدىكى بۆلۈمگە باشلاپ ئولتۇرغۇزۇپ قويغانمىش. موزدۇز ئىچىدە ئولتۇرۇپ تاشقىرقى ئىشخانىدا ئۇيغۇر قۇلاقلارنىڭ ھېلىقى خەنسۇ ساقچىغا دوكىلات قىلغان ئۇ مەسجىدتە ئۇ خاتىپ ئۇنى دېدى، بۇ جامەدە بۇ خاتىپ بۇنى دېدى، مەسجىد ئالدىدا جامائەت بۇنى دېيىشتى، ئۇنى مۇلاھىزە قىلىشتى دېگەن مەلۇماتلارنىڭ ھەممىسىنى ئاڭلىغانمىش. ھېلىقى خەنسۇ ئىشىنى تۈگىتىپ كىرىپ ئۇيغۇراخۇنغا ئۇيغۇرچە "قانداق كىم مۇناپىقكەن؟ سېنىڭ مىللىتىڭمۇ مەنمۇ؟" دېگەنمىش ۋە پۇلىنى بېرىپ يولغا سالغانمىش. بۇ ھىكايەتنى قەشقەردە بىر قانچە كىشىدىن ئاڭلىدىم. ئامېرىكىدا ئوقۇشتىن بۇرۇن بۇنداق ھىكايەتنى ئۈرۈمچىدە كۆپ ئاڭلىغان بولساممۇ پەرۋا قىلمىغانىكەنمەن. ھازىر ئويلاپ باقسام ھەممە خەقنىڭ ئاغزىدا، ھەممە يەردە تارقىلىپ يۈرگەن ھىكايەتتە بىر خەلقنىڭ ئورتاق تونۇشى ئەكىس ئەتكەن بولىدىكەن.