cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۈستۈن ئاتۇش 2-ئوتتۇرا مەكتەپتە سۆزلەنگەن لىكسىيە
چۈشىنىشمەسلىك مەسىلىسى بىزنىڭ ئوخشىمىغان دەۋىردە ياشىشىمىزدىن كىلىپ چىققان. بۇنىڭ كونكىرىت ئىپادىلىرى مۇنداق: بىرسى ئاتا-ئانىلار مەسىلەن مۇشۇ يەردىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرى 60-يىللاردا تۇغۇلغانلار بولۇشى مۇمكىن، 60-يىللاردىن 70-يىللارغىچە تۇغۇلغان بولسا ئۇ ۋاقىتتىكى شارائىت بىلەن ھازىرقى شارائىت ئوخشىمايدۇ، مەسىلەن: مەن 80-يىللاردا باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىزنى ئوقۇدۇم، شۇ ۋاقىتىلاردا مەن تاكى ئالىي مەكتەپكە بارغۇچە تېلىفون ئۇرۇپ باقمىغان. 92-يىلى ئالىي مەكتەپكە بارغۇچە تېلىفون ئىشلىتىپ باقمىغان. لىكىن ھازىر شۇ 92-يىلى تۇغۇلغان بالىلار تېلىفونسىز ياشىيالمايدۇ. ھەممىسىنىڭ قولىدا تېلىفون، بۇ بىرسى، ئىككىنچىسى مەن 92-يىلى ئالىي مەكتەپكە بىرىشتىن بۇرۇن كومپىيوتىر دىگەننى ئاڭلاپمۇ كۆرۈپمۇ باقمىغان. ئىنگلىز تىلى دەيدىغان بىر تىلنىڭ بارلىقىنى ئاڭلاپمۇ باقمىغان، بۇنداق دىسەممۇ بولمايدۇ لىكىن كۆرۈپمۇ باقمىغان. دۇنيادا بىز ياشاۋاتقان دۆلەتتىن باشقا، بىز ياشاۋاتقان تۈزۈمدىن باشقا دۆلەت ۋە تۈزۈملەرنىڭ بارلىقىنى بىز كىتابلاردىلا ئۈگەنگەن، ئەمەلىيەتتىن كۆرمىگەن. ئەمدىن بىز شۇ دەۋىردىكى ئۆزىمىز ياشىغان، ئۆزىمىز يىتىشكەن، ئۆزىمىزنىڭ تەپەككۇرى شەكىللەنگەن كۆزقارىشىمىز بىلەن بۈگۈنكى ئاددىيىسى ھەممە بالىنىڭ قولىدا تېلىفون بولغان ھەممە بالىلار كومپىيوتىرنى ئاساسەن ئىشلىتەلەيدىغان بىر دەۋىردىكى بالىلارغا باھا بەرسەك چۈشەنمەسلىك كىلىپ چىقىدۇ.
ئۆتكەندە بىر چايدا ئاتا-ئانىلار ئولتۇرۇپ پاراڭلاشتۇق، بۇ چايدا تۆت-بەش بالا بار، شۇنىڭ بىلەن بالىلارنىڭ ھەممىسىنىڭ قولىدا بىردىن تېلىفون، بىرى بىرى بىلەن پاراڭلاشماي، بىزگىمۇ گەپ قىلماي، پاراڭغىمۇ قىزىقماي ئولتۇردى. ئارىمىزدىن بىرىمىزنىڭ ئىچى پۇشۇپ ئۇكىسى بىلەن يانمۇ يان ئولتۇرغان ئاكىسىغا :«ئۇكاڭ بۇ توغرىدا نېمە دېدى دەپ سوراۋاتىمەن» دەپ سورىسا، جاۋاب قايتۇرماي جىم ئولتۇرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇ يەنە:« ھەي، ئۇكاڭ زادى نېمە دېدى؟» دەپ سورىسا، ئاكىسى :« ھە، ئۇكامغا ئۇچۇر يوللاپ قويدۇم، ئۇكام ئۆزى دەپ بىرىدىغان بولدى» دىدى. دىمەك بۇ تېلىفون ئۇچۇر دىگەن نەرسىلەر شۇنداق ئوموملىشىپ كەتكەنكى، ئۇكىسىنىڭ قانداقراق ئويدا ئىكەنلىكىنى سوراپمۇ باقماي ئۇچۇر قىلىپ قويىدىغان گەپ. ئەمدى بىز بۇنى مۇنداق چۈشىنەيلى، بايا دەپ ئۆتتۈم، 92-يىلىدىن بۇرۇن مەن تېلىفونمۇ ئىشلىتىپ باقمىغان دەپ. ھازىر ھەممە بالىنىڭ قولىدا تېلىفون تۇرسا، مەن قوپۇپ سەندەك چىغىمدا تېلىفون دىگەننى ئۇقمايتىم بالام، شۇڭا سەنمۇ تېلىفون ئىشلەتمە دىسەم توغرا بولامدۇ؟ ئەلۋەتتە بولمايدۇ. نىمىشقا بولمايدۇ؟ چۈنكى ھەممە ئادەمدە بار نەرسىدىن بالىڭىزنى سىز مەھرۇم قىلىپ قويسىڭىز، ئۇ سىزنىڭ گىپىڭىزنى ئاڭلايدۇ ئەمەس، كۆڭلىدە قارشى چىقىدۇ. ھەممە ئادەمنىڭ قولىدا تېلىفون تۇرسا، سىزدە بولمىسا دىمەك تۇرمۇشىڭىزغا قۇلايسىزلىق بولىدۇ، سىزنى خەق تاپالمايدۇ، سىزمۇ خەقنى تاپالمايسىز، بۇ مۇشۇنداقلا بىر ئاددى مەسىلە. بۇ ئاددى مەسىلىنى مەن قوپۇپ بالام، مەن تولۇق ئوتتۇرىدا ئوقۇۋاتقان چىغىمدا تېلىفونمۇ ئۇرۇپ باقمىغان، تېلىفونۇممۇ يوقتى دەپ، تېلىفونىڭىزنى تارتىۋالسام بولامدۇ؟ بولمايدۇ.
ئىككىنچىسى، مەن چوڭ بولغان چاغدا بىز ئالتە بالا ئىدۇق، ئاكامنىڭ ئىشىپ قالغان كىيىملىرىنى مەن كىيەتتىم، ئۇنداق بولغاندىكىن بىز بۇ يەردە ھەممە ئىشنى تىجەشلىك بىر تەرەپ قىلاتتۇق. ھازىرنىڭ ئۆزىدە ئويلاپ بىقىڭلار، يىزىلاردا بىر ئۆيدە ئىشىپ كەتسە تۆت بالا، بولمىسا ئۈچ بالا ياكى ئىككى بالا بار، ئۇنداق بولغاندىكىن يەنە كىلىپ نىفىتىنىڭ تۈرلەرگە ئايرىلىپ مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىلىشى بىلەن ھەممە نەرسە نىلون بولۇپ كەتكەندىكىن ئەرزان بولۇپ كەتتى. ئۇنداق بولغاندىكىن بىر-بىرىنىڭكىنى كەيمەيدۇ. بالىلارنىڭ بىر-بىرىنىڭ كىيىمىنى كىيىشىدە مۇنداق بىر ياخشى تەرەپ بار، بىرى ئىقتىسادى جەھەتتىكى تىجەشلىك تەرىپى، يەنە بىرى بۇ يەردە بىر ھەمكارلىق پۇرسىتى بار، يەنى ئاكا ئۆز كىيىمىنى قانچە ئاياپ كەيسە، ئىنىسى شۇنچىلىك كىيەلەيدۇ، ئىنىسى قانچە ئاياپ كەيسە، ئۇنىڭ ئىنىسىمۇ كىيەلەيدۇ. بۇنداق بولغاندا بىر خىل ھەمكارلىق بار. بۇ ھەمكارلىق ئەينى ۋاقىتتا ياخشى رول ئوينىغان. ئەمدى ھازىر ئۇنداق ھەمكارلىق يوق. مەسىلەن ھازىر ئۇلار نىمە كەيسە ئۆزىنىڭ ئىشى، چۈنكى ئۇ نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى بار نەرسىلەر. دىمەك بالىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئالتە بالا ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقتىن ئۈچ بالا ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىق ئاجىز بولىدۇ. چۈنكى بىر نەرسىنى ئاياي دىسىمۇ، ھەممە ئادەمنىڭ قولىدا بار.
مەسىلەن: مەن مانى يىرتىۋەتسەم، ئۇكام كەيمەيدۇ، تاشلىۋەتسەممۇ بولىدۇ. ئۇنداق بولغاندىكىن ئۇكام ئۈچۈن، ئاكام ئۈچۈن، سىڭلىم ئۈچۈن دىگەن نەرسىلەر ئازراق بولىدۇ. ئازراق بولغاندىكىن بالىلار بىر-بىرى بىلەن ئىچىكىپ كېتەلمەيدىغان، ھەمكارلاشمايدىغان بولىدۇ. بۇ ئەھۋال ئاتا-ئانىلارنىڭ كۆزىگە غەلىتە كۆرۈنىدۇ، چۈنكى ئۇلار قانداق چوڭ بولغان؟ بىر ئۆيدە ئالتە بالا بارنى تەڭ كىيىپ، بارنى تەڭ يەپ چوڭ بولغان، ھازىرقى بالىلار ئۇنداق ئەمەس. ھازىرقى بالىلار بىز ياشىغان دەۋرىدا ياشىمايۋاتىدۇ، ئۇنداق بولغاندىكىن، ئۇلارنىڭ ھەم مانا كەيدىم، ياقتۇرمىسام تاشلىۋەتسەممۇ بولىدۇ، دەيدىغان ئاڭنىڭ شەكىللىنىشى دەل ئوخشىمىغان دەۋىرنىڭ مەھسۇلى. دەۋىر ئوخشىمىغانىكەن، بالىلارنىڭ كۆزقارىشىمۇ ئوخشىمايدۇ. يەنە بىرسى، بىز بۇرۇنقى بەش بالىلىق، ئالتە بالىلىق ياكى ئون بالىلىق ئائىلىلەردە چوڭ بولغان بالىلار قانداق بولىدۇ دىسە، بىر-بىرىگە يول قويىدىغان بولىدۇ، ئۇنىڭ ئاكىسى بولىدۇ، ئىنىسى بولىدۇ، ئاچىسى بولىدۇ، بىر-بىرىگە يول قويىدىغان بولىدۇ. ئەگەر بىر ئائىلدە بىر ياكى ئىككىلا بالا بولسا ياكى ئۈچ بالا بولسا، ئون بالا بولغانغا قارىغاندا بىر-بىرىگە يول قويۇشى ئاجىزراق بولىدۇ. ئۇنداق بولغاندىكىن بىز بۈگۈنكى بالىلارغا ئون بالا ياشاۋاتقان مۇھىتتىكى شارائىتتىكى 60-يىللارنىڭ تەلىۋىنى قويساق ياكى 80-يىللارنىڭ تەلىۋىنى قويساق بالىلار بۇنى قوبۇل قىلالمايدۇ.
ئوخشىمىغان دەۋىردىكى كىشىلەرنىڭ مەنىۋىي ئىھتىياجى مەنىۋىىي مەھسۇلاتلار بازىرىنىڭ قانداق شەكىلدە تەمىنىلىشى، يۈزلىنىشى قاتارلىقلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرادي. دېمەكچى پەرقلىق دەۋىردە كىشىلەرنىڭ ھوزۇرلىنىدىغان مەنىۋىي پائالىيەتلىرىمۇ پەرقلىنىدۇ. مەسىلەن ئۆتكەندە بىرسى ماڭا خەت يىزىپتۇ، مادى جېيىن ئۇيغۇرمۇ ياكى ئامرىكىلىقمۇ؟ دەپ. مەنچە بىر ئادەم ھەم ئۇيغۇر ھەم ئامېركىلىق بولسا تامامەن بولىدۇ. قىزىقسىنىپ بۇ نىمە گەپ دىسەم، ئامېرىكىدا ئاسىيا نەسىللىك مۇشۇنداق بىر ناخشىچى بار ئىكەن، بىر قىسىم بالىلار ئۇنى ئۇيغۇر دەپ قارايدىكەن. بۇنى 90-يىلىدىن كىيىن تۇغۇلغان بالىلار بىلىدىكەن. مەن پەقەت بىلمەيدىكەنمەن، مەن ئامرىكىدا ئوقۇغان تۇرۇپ ئامېرىكىدىكى ئۇ داڭلىق ناخشىچىنى بىلمەيدىكەنمەن، شۇنىڭ بىلەن مەن بىلمەيدىكەنمەن دىسەم، ۋاي سىز ئۇ داڭلىق ناخشىچىنى ئاڭلىمىغانمۇ؟ دەيدۇ، ۋاي تاڭەي. قاراڭلار مانا، مەنمۇ سىلەردىن پەرقلىنىدىكەنمەن. مەن ئامېرىكىدا ئاڭلاپمۇ باقمىغان ناخشىچىنى سىلەر ياخشى كۆرۈپ يۈرۈپسىلەر جۇڭگۇدا تۇرۇپ، مەن ئامرىكىدا تۇرۇپ بۇ ناخشىچىنى ئاڭلاپمۇ باقماپتىمەن. دىمەك، مەن نىمىشقا ئاڭلىمىغان دىسە، مىنىڭ ناخشا ئاڭلاپ ئولتۇرىدىغان ۋاقتىم يوق، ھەم مەن ئاڭلايدىغان ناخشىلار قايسى دىسە، ئابدۇرېھىم ئەخمىدىنىڭ، پەرىدە قاسىمنىڭ، ئايشەم قىيۇمنىڭ ناخشىلىرى دىگەندەك ناخشىلار، مۇقام ۋە خەلق ناخشىلىرى، ئەمدى ھازىرقى سىلەرنىڭ يىشىڭلاردىكى بالىلارغا قوپۇپ سەن نىمىشقا مۇقام ئاڭلىمايسەن؟ چارىگاھنى ئاڭلىمايسەن؟ پەنجىگاھنى ئاڭلىمايسەن؟ دىسە، بۇ بولمايدۇ. سىلەرمۇ مەندەك قىرىغاندا ئاڭلايسىلەر، بىزدەك بولغان چاغدا. (ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۈلكە ساداسى)
ئاتا-ئانىلار يەنە شۇنداق دەيدۇ: بۇ بالىلار بىزنىڭ گىپىمىزنى ئاڭلىمايدۇ، باشباشتاق، لىكىن مىنىڭ ئويلىغىنىمدا قانچە باشباشتاق بولسا شۇنچە ياخشى. نىمىشقا دىسە، باشباشتاق دىگەن سۆز ئۆزىنىڭ بىشى بار دىگەن سۆز. ئاللاھتائالا سىزگە باش بەرگەن، ئىشلەتسۇن دەپ. باشنى ئىشلىتىش كىرەك. شۇڭا باشباشتاق بولغان ياخشى. باشنى ئىشلەتمەي داۋاملىق دادىڭىزنىڭ بىشىنى ئىشلەتسىڭىز، بۇ دادا سىزگە مەڭگۈلۈك بولامدۇ؟ ھامان قارار قىلىدىغان باش، يالغۇز ھەل قىلىدىغان ئىش يانا ئۆزىمىزگە قالار ھەقىچان؟ بۇ باش ـــ بىزنىڭ بىشىمىز، بۇ ئەقىل ـــ بىزنىڭ ئەقلىمىز.
ھەر ئىشقا مۇشۇ بىشىمىز بىلەن مۇشۇ ئەقلىمىز بىلەن ھۆكۈم قىلىمىز. ئاتا-ئانىنىڭ ئەقلى بىلەن ھۆكۈم قىلىۋەرگىلى بولمايدۇ، ئۇ ئاتا-ئانىنىڭ ئەقلى بىلەن ھۆكۈم قىلىدىغان دەۋىر نىمىنىڭ مەھسۇلى دىسە، بىلىم، ھۈنەر، تەجرىبە دىگەنلەر مەكتەپ ئارقىلىق ئەمەس، ئاتا-ئانىلارنىڭ بىۋاستە تەربىيىسى، ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىنى شاگىرىتلىققا قالدۇرۇشى، تەجرىبە سۆزلىشى قاتارلىقلار ئارقىلىق ئۆگىنىلگەن، داۋاملاشقان دەۋىرنىڭ مەھسۇلى. مەسىلەن: سىلەرگە بىر نەرسىنى دەپ بەرسەم، ئۇيغۇرلاردا داستانچىلىق ئاخىرلاشتى. تېخى 80 – يىللاردا داستان ئىيتىدىغان ئىشلار، مەدداھلار داستان ئىيتاتتى، جەڭنامىچىلەر جەڭنامە ئىيتاتتى. خەقلەرمۇ يىغىلىپ قىزغىن كۆرۈشەتتى. ھازىر بۇنىڭغا ئىھتىياج يوق. ئۇ چاغدا نىمىشقا شۇنداق ئىدى دىسەڭلار، تېلىۋىزور يوقتى، نەشرىيات يوقتى، ژورناللار يوقتى، شۇڭا شۇ چاغدا بۇ ۋەقەلەرنى شۇ داستانچىلار سەينادا ئوقۇپ خەقلەرنىڭ شۇ رىۋايەتكە، داستانغا، ھىكايىلەرگە بولغان ئېھتىياجىنى قاندۇراتتى. ھازىر نىمىشقا يوق؟ ھازىر تېلىۋىزور بار، كىتاب بار، نەشرىيات بار، ئۇنداق بولغاندىكىن، ئۇلارغا ئېھتىياج چۈشمىدى.
بەزى نەرسىلەرنىڭ يوقىلىشى تەبىئىيلا يوقىلىش بولىدۇ، مەسىلەن يىزىلاردا موتسىكىلىپ ئوموملاشسا، ئاتلار ئەمەلدىن قالىدۇ. تەدرىجى ھالدا ماشىنىلار ئوموملاشسا ھارىۋىلارمۇ ئەمەلدىن قالىدۇ. خۇددى تۈگمەن ئۇن زاۋۇتىغا ئورۇن بەرگەنگە ئوخشاش. ئەمدى بىز تۈگمەنچىنىڭ ئىددىيىسى بىلەن ئاۋۇ زاۋۇت قۇرىۋاتقانلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلساق بولمايدۇ. بىزنىڭ ھازىر قىلىۋاتقىنىمىز بىر قىسىم ئاتا-ئانىلارنىڭ قىلىۋاتقنى تۈگمەن ھەيدەۋاتقان ئۇسۇلنى زاۋۇت ھەيدەۋاتقانلارغا تەدبىقلاۋاتقان، قوللىنىۋاتقان گەپ. بۇنداق قىلسا توغرا بولمايدۇ، دەۋىر ئۆزگەردى، ھىلىقى ئابدۇكىرىم ئابلىزنىڭ ئىتوتىدا دىيلىدىغان بىر گەپ بارغۇ :« ھازىر دەۋىر ئالماشتى» دىگەندەك، دىمەك دەۋىر ئۆزگەرگەندىكىن، بىزنىڭمۇ كۆزقارىشىمىز ئۆزگەرمىسە، بالىلارغا ئۆتۈپ بولغان زاماننىڭ گەپلىرىنى قىلساق، بالىلارنىڭ قۇلىقىغا خۇشياقمايدۇ، بالىلار بىلەن ئاتا ئانىلار ئوتتۇرىسىدا چۈشىنىشمەسلىك تېخىمۇ كىڭىيىدۇ. يەنە بىرسى مىنىڭ ئىنتايىن ئۆچ كۆرىدىغان يىرىم بار، نىمە دىسە، بالىلارغا ھە دىسىلا بىز بۇرۇن مۇنداق جاپا تارتقان، مۇنداق قىيىنچىلىق تارتقان، كۈنىمىز مۇنداق تەس ئىدى، ئۇنداق ئېغىر ئىدى دەپ، ئۆتمۈشتىكى ئۆزىنىڭ نامراتلىقى ئارقىلىق بۈگۈنكى بالىلارنى كونتىرول قىلماقچى بولۇش، بالىلارغا زىيادە شۈكۈرچان بولۇشنى ئۆگىتىش. مەن بۇنى بەك ئۆچ كۆرىمەن، نىمىشقا دىسە، بىز بىلەن كەتسۇن شۇ نامراتلىق، يوقالسۇن شۇ بىچارىلىق، بالىمىز بىچارە بولمىسۇن، شۇ بىچارىلىقنى بالىمىزغا مىراس قىلمايلى، ھەدىيە قىلىپ بەرمەيلى، بىز بىچارە بولغان بولساق، بۇ بىز بىلەن كەتسۇن، يەنى بىز بالىلارغا بىز بۇرۇن مۇنداق بىسىمغا ئۇچرىغان، ئۇنداق زۇلۇمغا قالغان دەپ، سىنىڭ زۇلۇمدا قىلىشىڭمۇ توغرا دىمەكچىمۇ؟ ياق، ئۇنداق بولماسلىقى كىرەك، ئۇ خورلۇق، نامراتلىق، ئۇ ئاچارچىلىق كەتتى، ئەمدى كەلمەيدۇ، ھەم كەلمىسۇن. ئەگەر بىز ئاتا-بوۋىمىزنىڭ نامرات كۈنىنى كۆرىدىغان بولساق، نىمە قىلىمىز ياشاپ بۇ يەردە! (چاۋاك ساداسى!!!) شۇڭا ئۇ تارىخ كەلمەسكە كەتكەن.
ھەم كەلمەسكە كەتسۇن. شۇڭا تارىختىكى ئۆزىڭىزنىڭ بىشىدىن ئۆتكۈزگەن نامراتلىق، قاباھەت، ئاچارچىلىق كۈنلىرىڭىزنى بالىلارغا سۆزلەپ، ئۇلارنىڭ قەلبىنى ئېزىشكە بولمايدۇ. چۈنكى ئۇ بالىلار ئۇ ئاچارچىلىق دەۋرىگە قايتىپ بارمايدۇ. ئاتا-بوۋىمىزنىڭ دەۋرىگە قايتىپ ياشىمايدۇ. پەقەت بۈگۈنكى رىقابەت بۈگۈنكى ئىجتىھاد، بۈگۈنكى تىرىشچانلىق دەۋرىدە ياشايدۇ. شۇڭا ئۆتمۈشتىكى جاپا-مۇشەققەتتىن ئۈلگە ئىلىپ، بۈگۈنكى بالىلارغا تەربىيە بىرىمەن دىيىش، پەقەت ئاتا-ئانىلار بىلەن بالىلار ئوتتۇرىسىدا چۈشەنمەسلىكنى پەيدا قىلىدۇ. دېمەك، ھازىر بىزنىڭ بىرىنچى قىلىپ سۆزلىگىنىمىز چۈشىنىش مەسىلىسى. چۈشەنچىدىكى پەرق مەسىلىسى. يەنى ئاتا-ئانا بىلەن بالىلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا بۆلەك مەسىلە يوق، پەقەت چۈشەنچە پەرقى مەسىلىسى بار. بۇ مەسىلىنى ئوخشىمىغان زامان كەلتۈرۈپ چىقارغان. ئوخشىمىغان دەۋىر كەلتۈرۈپ چىقارغان، ئوخشىمىغان ئىجتىمائى شارائىت، ئىقتىسادى شارائىت كەلتۈرۈپ چىقارغان.
ئىككىنچىسى، ئىشەنچ مەسىلىسى. ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ياشانغان بىر ئەۋلاد بىلەن ياش بىر ئەۋلاد، ئوتتۇرا ياشلىق بىر ئەۋلاد بىلەن قالغان ئىكى تۈركۈمدىكى كىشىلەر ئارىسىدا ئۆز ئارا ئىشەنچ كەمچىل بولۇۋاتىدۇ. سىلەرنىڭ ئاللىقاچان چوڭ بولغانلىقىڭلار، مۇستەقىللىقىڭلار، ئوي پىكىرىڭلار ئاتا ئاناڭللارنىڭ ئىشەنچىگە نائىل بولالمايۋاتىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى بىزنىڭ جەمئىيەت ئەنئەنىمىز بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. بۇرۇن دىققەت قىلغان بولساڭلار، بىز ئۇيغۇرلاردا ھۈنەرۋەنلىك ئەنئەنىسى بار. يەنى دادىسى ماشىنچى، تىككۈچى بولسا بالىسىمۇ شۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىدۇ. دادىسى ياغاچچى بولسا، بالىسى شۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىدۇ. ھەتتا دادىسى ئۆلىما بولسا بالىسىمۇ شۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىدۇ.
بىزنىڭ ئۆلىما بۇرادەرلىرىمىز بار، ئۇلارنىڭ دادىسىمۇ ئۆلىما كىشى ئىكەندۇق، بۇ بىر ناھايىتى ياخشى ئىش. لىكىن بۇ يەردە بىر ئادەمنىڭ تەپەككۇرىنى بوغىدىغان بىر نەرسە بار، مەسىلەن: بۇرۇن كىتاب بارلىققا كەلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، ئىنتىرنىت تورى بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا، دادىسىنىڭ بىلىمى بالىسىنىڭكىدىن جىق بولاتتى، بۇ توغرا، ئەلۋەتتە ئاشۇنداق بولاتتى، دادىسىنىڭ ھۈنىرى بالىسىنىڭكىدىن ئىلغار بولاتتى، بۇمۇ توغرا، لىكىن ھازىر زامان ئۆزگەردى، مەسىلەن: بۈگۈنكى كۈندە دادىسىدىن ئوقۇپ قارى-قۇرئان، ئۆلىما بولغانلارنى ئالساق، دادىسى بەلكىم ئولتۇرۇپ ئىنتىرنىت تورىغا كىرىپ مەككىدە ئوقۇلغان جۈمە نامىزىنىڭ خۇتبىسىنى ئاڭلىيالماسلىقى مۇمكىن، ياكى دادىسى تورغا كىرىپ تۈركىيە ئىستانبولدىكى سۇلتان ئەھمەد جامەسىنىڭ خۇتبىسىنى توردىن ئاڭلىيالماسلىقى مۇمكىن. لىكىن بالىلار شۇنى قىلالايدۇ. ئۇنداق بولغاندىكىن بۇرۇنقى دادىدىن بالا ئۈگىنىدىغان، بالىدىن نەۋرە ئۈگىنىدىغان بۇ ئىشنىڭ ۋاقتى ئۆتۈپ كەتتى، بۇ ئۇچۇر قامال قىلىغان ۋە ئۇچۇرنى قامال قىلغىلى بولىدىغان دەۋىر ئەمەس، شۇڭا داۋاملىق ئەجداتلارنى ئۈلگە قىلىمىز، داۋاملىق ئاتا-ئانىلارنى ئۈلگە قىلىمىز، داۋاملىق چوڭلارنى ئۈلگە قىلىمىز دىگەن گەپ، ئەلۋەتتە توغرا، لىكن زامان ئۆزگەرگەنلىكى، ئۇچۇرلارنىڭ ئالمىشىشى تىزلەشكەنلىكى، ئۇچۇرلارنى ئالماشتۇرۇش، ئۇچۇرلاردىن بەھرىمان بولۇش پۇرسىتىمىز ۋە بوشلۇقىمىز كىڭەيگەنلىكى سەۋەبىدىن ئاتا-ئانىلارنىڭ، ئەجداتلارنىڭ توپلىغان بىلىمى بۈگۈنكى ۋاقىتقا كەلگەندە بىزگە يەتمەيدىغان بولۇپ قالدى.
ئۇنداق بولغاندىكىن بىز بۇ بىلىمنى ھازىر مەكتەپتىن، توردىن، كىتابتىن ئۈگىنىۋاتىمىز، شۇڭا ئاتا-ئانىدىن بالا ئۈگىنىدىغان، ئەۋلاتتىن ئەۋلاتقا بىر خىل بىلىم ياكى ھۈنەر مىراس قالىدىغان ئىش ھازىر يوقاپ كەتتى، بۇنداق بولغاندا، بالىلاردا ئۆز ئالدىغا بىر ئىش قىلىپ بىقىش ئارزۇسى، ئاتا-ئانىنىڭكىدىن پەرقلىق يوللاردا مېڭىش ئىشتىياقى بولىدۇ، ھەم شۇنداق پۇرسىتىمۇ بولىدۇ. چۈنكى ئاتا-ئانىنىڭ تورغا كىرىپ توردىن يېڭى بىلىم، يېڭى تېخنىكا ۋە پايدىلىق ئۇچۇرلارغا ئىرىشىشى، توردىن كىتابنى خالىغان ۋاقىتتا ۋە خالىغان جايدا ئۆيدە ئولتۇرۇپلا سېىتىۋىلىپ ئوقۇش پۇرسىتى بولمىغاندىكىن، بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىلارغا قارىغاندا شۇنداق پۇرسەتلىرى بولغانلىقتىن ئاتا-ئانىلاردىن تېزراق ئۆگىنىدۇ، كۆپرەك بىلىمى بولىدۇ. توغرا زامان ئۆزگەردى، لېكىن ئۇيغۇردىكى ئاتا-ئانىنىڭ ھۈنىرىگە سادىق بولۇش، كەسپىنى خار قىلماسلىق، ئاتا ئانىنى مۇتلەق رازى قىلىش قاتارلىق ئۇدۇملار ئۆزگەردىمۇ؟ ياق. بۇ بالىغا يول قويماسلىق، بالىنىڭ ئىش قىلالايدىغانلىقىغا ئىشەنمەسلىك، يەنى سەن نىمىنى بىلەتتىڭ؟ مەن دىگەن سەندىن مانچە ئىشتاننى ئوشۇق كەيگەن دەپ. شۇ، شۇنچە ئىشتاننى ئوشۇق كەيگەنلىكىڭىز راست، لىكىن بىز ئىشتاننىڭ گىپىنى قىلمايۋاتىمىز، كەسىپنىڭ، كىتابنىڭ، بىلىمنىڭ گىپىنى قىلىۋاتىمىز، يەتتە ئىشتان كەيگەنلىك يەتتە كىتاب ئوقۇغانلىق دىگەنلىك ئەمەس. توغرا، سىز يەتتە ئىشتاننى ئوشۇق كەيگەن، بىراق بىز سىزدىن يەتتە كىتابنى ئارتۇق ئوقۇغان. شۇڭا بۇ يەردە يالغۇز ئىشتان مەسىلىسى بىلەنلا بالىلارغا بۇيرۇق چۈشۈرۈپ ئۇلارنىڭ ئىقتىدارىغا ھۆكۈم قىلىشقا بولمايدۇ. شۇڭا بالىلارنىڭ بۈگۈنكى كۈندە ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلارغا بىرىدىغىنى نىمە بولۇشى كىرەك دىگەندە، سەن غەلىبە قىلالايسەن، سەن ئىقتىدارلىق، سەن بىز بىلمىگەننى بىلىسەن، قىالمىغاننى قىلالايسەن دەيدىغان ئىشەنچ بولۇشى كىرەك. ئۇلار:«بالام بۈگۈن بىلىم ئومۇملاشقان، ئۇچۇر پاتىلىغان، دۇنيا مىنۇتسىرى ئۆزگىرىۋاتقان بىر دەۋردە ياشاۋاتىدۇ» دەپ ئويلىشى كىرەك.
قاراڭلار، ئىنسانىيەتنىڭ 1950- يىلىغىچە توپلىغان بىلىمى، بارلىققا كەلگەن ئىجادىيەتلەر 50-يىلىدىن تارتىپ ھازىرغىچە 50نەچچە يىللىق توپلىغان بىلىمىگە ۋە ئىجادىيەتكە يەتمەيدۇ. ئۇنداق بولغاندىكىن، ھازىرقى 2000-يىللاردا ياشاۋاتقان بالىلارنىڭ بىلىم ئالاي، ئوقۇي، ئۈگىنەي دىسە، ئوقۇيدىغان كىتابلىرى، پايدىلىنىدىغان شارائىتلىرى بىز چوڭ بولغان شارائىتتىن نەچچە ھەسسە ياخشى. مەسىلەن: بىر گەپنى دىسەك، ھازىر بىر ئادەم كىتاب ئوقۇپ دىنىمىزدىن بىلىم ئالاي دىسە، توردا ھەقسىز شۇقەدەر كۆپ كىتابلار بار، ئەگەر بىر ئادەم بىلىم ئالاي دەپ قالسا، توردا ئامرىكىدىكى ئوتتۇرا مەكتەپلەرنىڭ ئىنگلىزچە تور بەتلىرى كۆرۈنۈشلۈك دەرسلىرى بار، پەقەت شۇ خىل تىلنى بىلسىلا. تۈركىيەدىكى ھەر قانداق بىر مەكتەپنىڭ ھەقسىز تورغا چىقارغان ئوقۇغۇچىلار ئىجادىيەتلىرى بار، بۇلارنى ئۈگىنەلەيدۇ، شۇڭا بىز ئۆزىمىز چوڭ بولغان دەۋىردىكى ھالەتنى بالىلارغا تەقلىد قىلىپ ئۇلارغا ئىشەنچ ئاتا قىلمىساق، ئۇلارنىڭ ئوخشىمىغان بىر دەۋىر، ئوخشىمىغان بىر شارائىتتا ياشاۋاتقانلىقىغا ئىشىنىپ، ئۇلارنىڭ قىلغان ئەتكەنلىرىگە توغرا باھا بەرمىسەك، ئۇلارغا ئىشەنچ بەرمىسەك، ئۇلار بىزنىڭ ئىددىيىمىزنى قوبۇل قىلمايدۇ.
ئۈچىنچى مەسىلە، باراۋەرلىك مەسىلىسى. بىز ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە ئەنئەنىسىدە بالا چوقۇم ئاتا-ئانىنىڭ گىپىنى ئاڭلىشى كىرەك دىيلىدۇ، بالىنىڭ ئاتا ئانا بىلەن توغرا خاتا، ھەق ناھەق مەسىلىسىدە مۇنازىرە قىلىشى قوبۇل كۆرۈلمەيدۇ. بىز كۆنگەن يوسۇنلىرىمىزمۇ شۇ، بۇ توغرا ئەلۋەتتە، شۇنداق بولۇشى كىرەك. لىكىن بۇ يەردە بىر مەسىلە بار، ئەگەر شۇ ئاتا-ئانا بىلەن بالىلارنىڭ مۇناسىۋىتى داۋاملىق ئەگىشىش ۋە ئەگەشتۈرۈش ھالىتىدە بولسا، ياكى بالىلار داۋاملىق ئەگەشكۈچى، ئاتا-ئانىلار داۋاملىق ئەگەشتۈرگۈچى بولسا، ئاندىن ئۆيدىكى تۈرلۈك ئىشلاردا قارار قىلىش، ئۆيدىكى تۈرلۈك مۇناسىۋەت تۇققانلار ئارا مۇناسىۋەتتە بالىلارنىڭ پىكىرى، ئۇلارنىڭ ھوقوقى ھۆرمەت قىلىنمىسا، ئۇلار داۋاملىق ئۆزىنىڭ پىكىر قىلىش ھوقوقىنى يۈرگۈزمەيدىغان بولۇپ قالىدۇ. بالىلاردا ھەققانىيەت تۇيغۇسى يېتىلمەيدۇ، كىچىكىدىن يېتىلمىگەن ھەققانىيەت تۇيغۇسى بىر ئۆمۈر يېتىلىپ بولالمايدۇ. ھەققانىيەتسىزلىكنى تەبىئىيلىك دەپ چۈشىنىدۇ. ئادالەتىسز مۇئامىلىگە دۇچ كەلگەندە غەزەپلەنمەستىن توغرا چۈشىنىدۇ. نەتىجىدە ئۆزىنىڭ باراۋەر بىر ئادەم ئىكەنلىكىنى ھىس قىلالمايدىغان بولۇپ قالىدۇ، كىيىن ئۇلار بىر پۇرسەتلەر كېلىپ شۇ باراۋەرلىككە ئېرىشكەن چاغدا، ئۇنىڭدىن قانداق بەھرىمان بولۇشنى ئۇقالمايدىغان ئەھۋال كىلىپ چىقىدۇ، مەن بۇنداق ئىشلارنى جىق ئۇچراتتىم، مەن ئالىي مەكتەپتە ئىشلەۋاتقان چاغلىرىمدا، مەن ئون يىلدەك ئالىي مەكتەپتە ئىشلىگەن، بالىلارنىڭ ئالىي مەكتەپتە ئۆزىنى باشقۇرالمايدىغان ئىشلار قانداق ئوقۇغۇچىلاردا كىلىپ چىقىدۇ دىسە، ئاتا-ئانىسى ئۆيدە قاتتىق باشقۇرغان،ئاتا-ئانىسى ئۆيدە ئەنئەنىۋى ئەخلاق تەربىيىسىنى ئەڭ كۈچلۈك بەرگەن بالىلاردا ئۆزگىرىش تېز بولۇپ كېتىدۇ، شۇڭا ئۈرۈمچىدە قەشقەر، خوتەننىڭ قىزلىرى ياغلىق بىلەن كىلىپ، قىسقا يوپكا بىلەن كىتىدۇ، دەيدىغان بىر گەپ بار. سەۋەبى نىمە دىسە، بەك قاتتىق بىسىم قىلىنغان، ئۇلارغا ئۆزىنىڭ كۆزقارىشىنى، ئۆزىنىڭ ئارزۇسىنى چۈشەنگىدەك باراۋەر ھوقوق بەرمىگەن، ئەمدى بۇ باراۋەرلىك، ئالىي مەكتەپكە كەلگەندىن كىيىن بىراقلا بىرىۋىتىلگەن.
يەنى پۈتۈنلەي كونترول قىلىنغان، باشقۇرۇلغان بىر ئادەم ئالىي مەكتەپكە كەلگەندىن كىيىن قانداق بولدى؟ باشقۇرغۇچىسىز قالدى، ئۇنداق بولغاندىكىن ئۇ ئۆزىنىڭ نىمە قىلىشىنى ئۇقالماي قالىدۇ، ئەگەر شۇ ئاتا-ئانا شۇ بالىغا تولۇقسىزدا، تولۇق ئوتتۇرىدا ئوقۇۋاتقان چېغىدا، بىر باراۋەر مۇئامىلە قىلىپ، مەسىلەن سىنىڭ گىپىڭنىڭ توغرا يىرىمۇ توغرا، مەنمۇ خاتا گەپلىرىمنى تۈزىتەي، بىز مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلغاندا، مەنمۇ پۈتۈنلەي مىنىڭ گىپىمنى ئاڭلايسەن دىمەي، سەنمۇ پۈتۈنلەي مىنىڭ گىپىمنى ئاڭلايسەن دىمە، بىز ئولتۇرۇپ پاراڭلىشايلى، دەپ مانا مۇشۇنداق باراۋەر بىر مۇناسىۋەت ئورنىتىلغاندا، ئاندىن بالىلار بىز قوبۇل قىلدۇرماقچى بولغان نەرسىنى ئاسان قوبۇل قىلغان بولاتتى. بالىلارنىڭ نېمە كىيىۋاتقىنى، نېمە ئۈچۈن شۇنداق كىينىۋاتقىنى ئاتا-ئانىسىنىڭ زورى بىلەن ئەمەس، باراۋەر ئورۇندا تۇرۇپ چۈشەندۈرۈش نەتىجىسىدە ئۆز ئەقلى بىلەن قوبۇل قىلغان بولسا ئېدى، شەھەر ئاتلاپلا ئۆزگىرىپ كەتمىگەن بولارىدى. ئەگەر بىز قوبۇل قىلدۇرماقچى بولغان بۇ ئەنئەنە، بۇ ئەقىدىنى بالىغا بىسىم قىلىش سۈپىتىدە، بىر مەجبۇرىيەت سۈپىتىدە بەرسەك، ئۇ بالا بىركۈنلەرگە بارغاندا ھامان تاشلىۋىتىدۇ. مەسىلەن: بالام قوپۇپ، بۇ ئىشنى مەنمۇ قىلىمەن دىسە، شۇنداق سەنمۇ قىلىسەن، بۇ يەرگە سەنمۇ بارىسەن، مەنمۇ بارىمەن دەيمىز. چۈنكى ئويلاپ بىقىڭلار، بىز ئەسلىدىنىلا بىر باراۋەرلىككە كۆنگەن خەلق، ھەممىمىز تەڭ تۇرىمىز، يەنى چوڭلارمۇ كىچىكلەرمۇ مەسجىدتىكى سەپتە باراۋەر، سەپتە ھەممىمىز باراۋەر، ھىچكىم يۇقىرى تۆۋەن دەپ ئايرىلمايدۇ، ھىچكىم ئاتا-ئانا بولغانلىقتىن پەرقلەندۈرۈلمەيدۇ.
باراۋەرلىكنى ئىتىراپ قىلماي قاتتىق قول بولۇشنى تەكىتلەش، بالىنى بۇيرۇققا بويسۇنىدىغان قىلىش، پەرزەنتنىڭ جىسمىدىن تارتىپ روھىغىچە تولۇق كونترول قىلىشنى ئاتىلىق سالاھىيەت ۋە ئانىلىق ھوقۇقنىڭ نامايەندىسى دەپ بىلىش توغرىدەك بىلىنىۋاتىدۇ. ئەمما، بۇنداق تەربىيەدە يېتىلگەن بالالار بىزنىڭ كونتىروللىقىمىزدىن چىققاندىن كىيىن، قولىمىزدىن بوشىغاندىن كىيىن، ئالىي مەكتەپكە بارغاندىن كىيىن نىمە قىلىشىنى ئۇقالمايدۇ. شۇڭا بالىلارغا ئائىلىدە كىچىكىدىن باراۋەر بولۇش، ئۆزىنىڭ ئارزۇسىنى، ئۆزىنىڭ غايىسىنى باراۋار يوسۇندا تۇرۇپ ئاتا-ئانىسىغا دىيەلەيدىغان پۇرسەتنى بىرىش ئىنتايىن مۇھىم، دىمەك بۇنداق بولمىغاندا، ئۇلار باراۋەرلىككە ئېرىشكەندە، كەڭرى بولغان ئازادە مۇھىتقا ئېرىشكەندە نىمە قىلىشىنى ئۇقالماي قالىدۇ. يەنە بىرسى، بۈگۈن بىز ئەڭ مۇھتاج بولۇۋاتقان نەرسە شۇ باراۋەرلىك، ئەگەر بىز ئائىلىدە بالىلىرىمىزغا باراۋەرلىكنى بىرەلمىسەك، ئۇ بالىمىز جەمئىيەتتىمۇ ئۆزىنىڭ باراۋەر ئىنسان ئىكەنلىكىنى ھىس قىلالمايدۇ، ھەم باشقىلارنىمۇ ھىس قىلدۇرالمايدۇ، مەن ئۆتكەندە خوتەندە لىكسىيە سۆزلىگەندىمۇ شۇنى دىدىم، باراۋەرلىك تۇيغۇسىنى بالىلاردا يىتىلدۈرەلمىگەن ئاتا-ئانا، باراۋەرلىك ئېڭىدا بالىسىنى تەربىيىلىمىگەن ئاتا-ئانا مەغلۇب بولغان ئاتا-ئانا. بىز ھازىر ئەڭ مۇھتاج بولغان نەرسە نىمە؟ باراۋەرلىك.
مىنىڭچە بىز ھازىر ئەڭ مۇھتاج بولغان نەرسە باراۋەرلىك. قانۇن ئالدىدىكى باراۋەرلىك، ئىقتىسادى پۇرسەت ئالدىدىكى باراۋەرلىك، ئوقۇش پۇرسىتىدىكى باراۋەرلىك، بىز باراۋەرلىككە مۇھتاج. باراۋەرلىككە مۇھتاج دەپ تۇرۇپ، بالىمىزغا شۇ باراۋەرلىكنى ئۆيدە بەرمىسەك، بالىمىزنى شۇ باراۋەر مۇھىتتا تەربىيلىمىسەك، بالىمىز جەمئىيەتكە چىققاندىن كىيىن خەقتىن باراۋەرلىك تەلەپ قىلامدۇ؟ تەلەپ قىلمايدۇ. مەيلى باشقىلار، مەيلى كىم قانداق ئويلىشىدىن قەتئىنەزەر، مىنىڭچە ھەر بىر ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلار ئۆز بالىلىرىغا:« سەن بىر باراۋەر ئىنسان، سىنىڭ باشقىلاردىن ھىچ يىرىڭ كەم ئەمەس، ھېچكىمنىڭ ئالدىدا قۇل ئەمەس، ھىچكمنىڭ ئالدىدا شاھ ئەمەس، سەن خەق بىلەن ئوخشاش ئىنسان، خەقتىن ھىچيىرىڭ ئاجىز ئەمەس، بىز خەق قانداق بولسا، شۇنداق ئىنسان» دىگەن بىر ئاڭنى سىڭدۈرۈشىمىز كىرەك. ئەگەر بىز ئائىلىدە بالىلارغا شۇ باراۋەرلىكنى بەرمىسەك، جەمئىيەتتىمۇ شۇ بارۋەرلىكنى تەلەپ قىلمايدۇ، ئۆزىنى داۋاملىق ئەگەشكۈچىدەك، بىقىندىدەك، قۇلدەك ھىس قىلىپ، خەقنىڭ دىققىتىنىڭ سىرتىدا قالىدۇ. خەقنىڭ نەزىرىدىن قالىدۇ، خەقنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۇچرايدۇ، خەقنىڭ بىقىندىلىقىغا ئۇچرايدۇ. ئويلاپ باقايلى، بىر ئادەم بىقىندى بولۇپ غەلبە قىلالمايدۇ، چۈنكى بىقىندى ئادەم باشقۇرغۇچىنىڭ ئەگەشكۈچىسى، كىشى ئۆزىنى باراۋەر ئىنسان دەپ قارىمىغىنى ئۈچۈن، مۇستەقىل قارار قىلمىسىمۇ بولىدۇ، ئۆزىنىڭ ئىشىنى ئۆزى قىلمىسىمۇ بولىدۇ، قانداق قىلسا بولىدۇ؟ خەققە ئەگەشسىلا بولىدۇ، خەققە ئەگىشىش ئارقىلىق بىز خەق يەتكۈزمەكچى بولغان مەنزىلدىن باشقا ھىچيەرگە بارالمايمىز، ئەگىشىش ئارقىلىق بىز خەق نەگە بارسا شۇ يەرگە بارىمىز. شۇڭا باشقا تىگىشلىك تەربىيەنى قىلالمىساقمۇ، ھىچبولمىغاندا ئائىلىدە :« سەن بىر باراۋەر ئىنسان، سەنمۇ مەندەك ئىنسان، بەلكىم سەن بىلگەننى مەن بىلمەيمەن، مەن بىلگەننى سەن بىلمەيسەن، سىنىڭ دەۋرىڭ ھازىرقى ئىنتىرنىت تورى، ئۇچۇر، ئالاقە تەرەققى قىلغان بىر دەۋىرگە توغرا كەلدى، مىنىڭ دەۋرىم بولسا ئۇچۇر ئالاقە قامال قىلىنغان، ھەممە ئىش چەكلەنگەن، ھەممە ئىش كونتىرول قىلىنغان بىر دەۋىر ئىدى، سەن مۇشۇ باراۋەر ھوقوقۇڭدىن پايدىلىنىپ بالام، بۇندىن كىيىن ھىچكىمنىڭ ئالدىدا قىسىلما، خورلانما، يەرگە قاراپ قالماي، باراۋەر ياشا!» دىگەن تەربىيەنى بەرسەك ياخشى بولىدۇ. (چاۋاك ساداسى!!!)
بۈگۈنكى لىكسىيەنىڭ مەزمۇنىدا مۇشۇ ئۈچ نۇقتا سۆزلەندى، يەنى پەرزەنتىمىزدىن پەرقىمىز نەدە؟ دىگەندە، پەرزەتىمىزدىن پەرقىمىز دەۋىر پەرقى، چۈشەنچە پەرقى، ماكان ۋە موھىتتىكى پەرقلەردىن يۇغۇرۇلغان ئەنئەنە، ئادەت پەرقى بولماقتا. مۇشۇ پەرقلەرنى توغرا تونىماسلىق نەتىجىسىدە، بالىمىز بىلەن ئوتتۇرىمىزدا چۈشىنىشمەسلىك ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ. ئىككىنچىسى، ئارىمىزدىكى پەرق سەۋەبلىك بىز بالىمىزغا ئىشەنچ ئاتا قىلالمايۋاتىمىز، بۇمۇ ئارىمىزدىكى پەرقتىن ياكى بىز 60 يىلدىن بېرى ئىنسانغا ئىشەنچ ئاتا قىلمىغان بىر جەمئىيەتتە ياشىغانلىقىمىزدىن بولۇشى مۇمكىن. ئۈچىنچىسى، بىز بالىمىزغا باراۋەر مۇئامىلىدە بولالمايۋاتىمىز، چۈنكى بىز باراۋەرلىكتىن تولۇق بەھرىمان بولمىغانلىقىمىز ئۈچۈن، بالىمىز بىلەن بولغان پەرق مۇشۇ ئۈچ جەھەتتە ئىپادىلىنىدۇ. مانا مۇشۇ يۇقارقى ئۈچ جەھەتتە بىز بالىمىزغا قانچىلىك بىرەلىسەك، قانچىلىك ئاتا قىلالىساق، شۇلارنى قانچىلىك قوللىيالىساق ۋە شۇنداق قوللاپ كىتەلىسەك دىگەن ئۈمىدتىمەن. ھۆرمەت، ئىشەنچ، چۈشىنىش ۋە باراۋەرلىك ھەممىزگە يار بولغاي. كۆپچىلىككە رەھمەت!
ئالدىنقى: ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىق مەسىلىسى
كـىيىنكى: ئىكراندىكى نورۇز ۋە زاماندىكى نورۇز
خوتەن پىداگوگىكا تېخنىكومى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئومۇمىي ئەھۋالى
خوتەن شەھىرىگە جايلاشقان بولۇپ،
ئامېرىكىدا تاسادىپىلىق ۋە تاقابىللىق
ئابدۇۋىلى ئايۇپ گۈلەن يازمىلىرى
گۈلەن يازمىسى
گۈلەن يازملىرى
قاپلان
قاپلان
گولمىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بىرىكمىلىرى:
14.ئامېرىكىدا نېمە بار، نېمە يوق؟
كىشى باشقا بىر دۆلەتكە بارغاندا دائىم ئۆزىدە بار بىلەن خەقتە يوقنى سېلىشتۇرۇپ قالىدۇ. دەسلەپتە ماڭا يوق بىلىنگىنى موزدۇز. ئامېرىكىدا موزدۇزنىڭ يوقلىقىنى ئايىقىمنىڭ پاشنىسى ئۇپىراپ كەتكەندە بىلدىم. بەلكىم ئامېرىكىلىقلار ماشىنا بىلەن يۈرۈشكە ئادەتلەنگەن بولغاچ پاشنىسى ئۇپرىمىسا كېرەك. مەن ”چېنىقىشقا ۋاقتىم چىقمىدى“ دەپ چېنىقىمەن دېگەن باھانە بىلەن بىر يىلغا يېقىن دەرسكە مېڭىپ باردىم. بۇ يەردە مەندەك چېنىقىمەن دەپ رەسمىيي كىيىنىپ مېڭىپ يۈرۈيدىغان ئادەم يوقكەن. چېنىقماقچى بولغانلار مەخسۇس تەنھەركەت كىيىملىرىنى كېيىپ چىقىدىكەن. نېمىلا دەپ باققىنىم بىلەن موزدۇزسىز بۇ شەھەر مېنى مايماق پاشنىلىق ئاياقلاردا ئىككى يىل ماڭغۇزدى. ۋەتەندىكى چېغىمدا مەن نەگە بارسام موزدۇز ياكى مايلامچىلار بىلەن پاراڭلىشتاتتىم. بۇ يەردە ئۇنداق پۇرسەتنىڭ بولمىغىنىدىن ئەپسۇسلاندىم.
جوڭگۇنىڭ خېلى جىق شەھەرلىرىدىكى ئاۋامنىڭ ئويلىرىنى، تۇرمۇشىنى شۇلار ئارقىلىق كۆزىتەتتىم. ئىچكىرىگە سېلىشتۇرۇپ بىلىشىمچە ئۇيغۇردا ئايال مايلامچى يوق، خەنسۇلاردا ئەر ۋە بالا مايلامچى يوق ئېدى. ئايىقىنى مايلىتىدىغانلارنى كۆزەتكىنىمدە، ئۇيغۇر ئاياللىرى ئاساسەن كوچىدا ئاياق مايلاتمايتتى. بۇ يەردە ئۈنسىز بىر ھۆرمەتنىڭ قەدىرلىنىۋاتقانلىقى مېنى سۆيۈندۈرەتتى. ئۇيغۇر ئەرلەرنىڭ ئاياق مايلاپ بولسىمۇ ھالاللىق بىلەن ئاياللىرىنى بېقىشى، پۇل ئۈچۈن ئاياللىرىنى خەققە تەلمۈرتمەسلىكى، ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭمۇ ھەرقانچە باي بولسىمۇ قېرىنداشلىرىنىڭ غۇرۇرىنى سۇندۇرماسلىق ئۈچۈن ئۇلارغا پۇت سۇنۇپ غادايماسلىقى مىللتىمىزدىكى ئېسىللىقنىڭ پاكىتى ئېدى. لەنجۇدا كۆرگەن بىر ئىش قەتئى ئېسىمدىن چىقمايدۇ.
يامغۇر قاتتىق ياغقان بىر كۈنى كوچىدا بىر ئەر-خوتۇن ئازراق گەپ تالاشقاندىن كېيىن خوتۇنى ”مەن يامغۇر توختاشنى ساقلىمايمەن، ھاپاش بول، مېڭىۋېرەيلى“ دەپلا ئېرىنى ھاپاچ قىلغانىدى. مەنچە ئۇيغۇر ئەرلىرى كوچىدا ئەمەس، يالغۇز قالغاندىمۇ خوتۇنىغا ھاپاچ بولمايدۇ. خەنسۇلاردا ئايال مايلامچى ۋە موزدۇزلارنىڭ بولۇشى بىزدە بولماسلىقى ئىككى مىللەتنىڭ ئەر –ئاياللار ھەققىدىكى تونۇشنىڭ ئوخشىماسلىقىنىڭ ئىپادىلىنىشىدۇر. يۇقارقى ئەھۋالدا ئامېرىكىلىقلار قانداق قىلار بولغىيتى؟ ئەگەر ئۇلاردىمۇ موزدۇز، مايلامچى بولغان بولسا سېلىشتۇرۇپ كۆرگەن بولاتتىم.
ئامېرىكىدا كەچلىك بازار يوق. ئېنگىلىز تىلىدا بۇنداق ئاتالغۇمۇ يوق. بىر مىللەتتە مەلۇم ھادىسىنىڭ بار يوقلىقىنى شۇ مىللەتنىڭ تىلىدىن بىلىش مۇمكىن. ئۇيغۇر تىلىدىكى بازار دېگەن سۆز ئەزەلدىن كۈندۈزنى كۆرسەتكەن بولۇپ ”قاراڭغۇ بازار“ دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىدا ھارام پايدا ئالىدىغان بازارنى كۆرسىتىدۇ. كەچلىك بازار دېگەن سۆز خەنسۇچىدىن كەلگەن بولغاچقا مەتبۇئاتتا كەچلىك بازار دېگەندىن باشقا ھىچ بىر ئۇيغۇر كەچلىك بازار دېيىشكە كۆنمەي خەنسۇچىسى بويىچە ”يېشى“ دەيدۇ. بىزدىكى كەچلىك بازار دېگەن گەپ 90-يىللاردا پەيدا بولدى. ئەسلى ئۇيغۇرلار خەققە قارىتىپ كوچىدا يىمەك يىيىشنى ئېغىر ئالاتتى. ئادەتتە كاۋاپ، نان، سامسا قاتارلىق سۇسىز تاماقلاردىن باشقىلىرى كوچىدا تىزىپ سېتىلمايدۇ. ساتقىلى بولىدىغان شۇ قۇرۇق يىمەكلىرىمىزنىمۇ ھىچ كىم كوچىدا خەققە قارىتىپ تۇرۇپ مالاچلاپ يىمەيدۇ. كوچىدا سېتىلىدىغان سۇيۇق يىمەكلىك لەڭپۇ، لېكىن بۇ بىزنىڭ ئەمەس تۇڭگاننىڭ. دېمەك كوچىدا، ئوچۇقچۇلۇقتا تاماق يىمىگەن ئەجداتلىرىمىز تاماقنى چىرايلىق يەردە، تۈزۈك قاچىدا، شەكلەنمەي ئولتۇرۇپ يىيىشنىڭ ساغلاملىق ۋە مەدەنىييلىكنىڭ بەلگىسى ئىكەنلىكىنى ئاللىقاچان بىلىپ ئادەتكە ئايلاندۇرغان. بۇ بىزنىڭ مەدەنىيىتمىز ئېدى.
مانا ئەمدى خەق ئۆگەتكەن ”يېشى“ دا، كوچىدا تاماق يىيىشكە ئادەتلىنىپ كەتتۇق. 97-يىلى ئۈرۈمچىدىن كەلگەن تۇققانلىرىمىز ”بۇ يەردە ‘يېشى’ يوقكەن “ دەپ نارازى بولغاندا يۇرتۇمنى قالاقتەك كۆرۈپ تەڭ ئاغرىنغانىكەنمەن. 2008-يىلى بىر دوستۇمنى قەشقەرگە ئېلىپ بېرىپ توپا-تۇمان لەيلەپ تۇرغان كوچىدا سېتىلىۋاتقان قويۇق سۇيۇق تاماقلارنى كۆرۈپ ئون يىللىق تەرەققىياتتىن تاڭ قالدىم. سۆيۈنگەن يېرىم ئۇيغۇرلارنىڭ تاماقلارنى ئاپئاق داكا بىلەن ئوراپ قويۇشى ئىچكىرىدىكى ”يېشى“ لاردىن پەرقلىق كۆرۈنەتتى.
ئامېرىكىدا ھەممە دۇككاندا ھاراق يوق. ئامېرىكىدا ھاراق ساتىدىغان دۇككانلار مەخسۇس ئىجازەتنامە ئالغان بولىدۇ. خالىغان كىشىنىڭ ئۆزى خالىغان يەردە ھاراق سېتىشى چەكلەنگەن. ھاراق سېتىۋالماقچى بولغانلارمۇ چوقۇم رەسىملىك كىملىك كۆرستىشى كېرەك. قانداق كىشىلەرنىڭ ھاراق سېتىۋالسا بولىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق قانۇن بار. ھاراق سېتىلىدىغان كۇلۇپلارغىمۇ كىملەرنىڭ كىرىشى، قانچە گرادوستىكى ھاراقلارنىڭ سېتىلىشى ھەققىدە قانۇن بار. بىزنىڭ مەكتەپتە ئۇچ تاللا بازىرى بار، لېكىن ئىچىدە ھاراق ئەمەس تاماكىمۇ يوق. مەكتەپنىڭ ئەتراپىدا كېچىلىك كۇلۇپ يوق، ئويۇنچۇقخانا، قىمارخانا، تورخانا يوق. (ئامېرىكىدا تورخانا يوق) جوڭگۇدىكى مەن ئىشلىگەن ئالى مەكتەبلەرنىڭ ئەتراپىدا مۇشۇنداق يەرلەر بارئېدى. ھەتتا ئاشىق مەشۇقلار ئايرىمخانىسى دەپ شەكلى ئۆزگەرگەن پاھىشخانىمۇ بار ئېدى. ۋەتەندە مۇنداق مەكتەپ ئەتراپىدىكى ”بۇزۇقخانا“ لارنىڭ بەزىلىرى ئاشكارە بەزىلىرى يوشۇرۇن. بىزدە بۇنداق ئىشلارغا دائىر قانۇن يوق. قانۇن بولغان تەقدىردىمۇ ئىجراسىنىڭ تايىنى يوق.
مەن بارغان شەھەرلەردە بايقىغىنىم ئامېرىكىدا يانچۇقچى يوقكەن. بەلكىم بۇ كىشىلەرنىڭ يانچۇقىدا نەق پۇل ساقلىمايدىغان، ھەممە يەردە كارت ئىشلىتىدىغانلىقىدىن بولسا كېرەك. مەن 92-يىلى ئىچكىرىگە بارغاندىن باشلاپ نارەسىدە ئۇيغۇر بالىلرىنىڭ يانچۇقچىلىققا سېلىنىۋاتقانلىقىغا ئامالسىز شاھىت بولغان ئېدىم. كىمنىڭ خوجايىن، كىمنىڭ قۇش، كىمنىڭ شوركا ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ قايسى يەرلەردە ”بازا ئوينايدىغان“، ”ئاپتۇبۇس يۆلەيدىغان“ لىقىدىن ھەممىمىزنىڭ خەۋىرى بار ئېدى. پەقەت ساقچىمۇ ئوغرى بولغاچ ”قارغا قارغىنىڭ كۆزىنى چوقۇمايتتى.“ ئەمما ئىچىكىرىلىكلەر بۇنى ئۇيغۇرنىڭ ”قالاقلىقى“، ”ياۋايىلىقى“ ۋە چەكسىز ئىتىۋاردىن بەھرىمەن بولۇۋاتقانلىقىغا پاكىت دەپ چۈشىنىپ پۇرسەت تاپسىلا كەمسىتەتتى، ياكى تۇتۇپ بېرەتتى. ئوغۇرلانغان بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىسى پەرزەنتلىرىنى تاپاتتى، لېكىن ”زوراۋان“ دىن قورقۇپ قايتتۇرۇپ كېتەلمەيتتى. قايتۇرۇپ كەتكەن تەقدىردىمۇ يېرىم يولدىن تۇتلۇپ، تاياق يەپ بالىسىنى قويۇپ كېتىشكە مەجبۇر بولاتتى. مەن بىر ماتىرىيالدا بۇنداق بالىلارنىڭ 50 مىڭدىن ئاشىدىغانلىقىنى كۆرگەنتىم. ئامېرىكىدا ساقچىلار قانۇنلۇق پۇقراسىنىلا ئەمەس، چىگرىدىن قانۇنسىز كىرگەن مېكسىكىلىق، جۇڭگۇلۇق ۋە شىمالىي كورىيەلىكلەرنىڭمۇ ھوقۇقىنى قوغۇدايدۇ. ھەتتا يېقىندا مۇشۇنداق قانۇنسىز كۆچمەنلەرنىڭ دۆلەتنىڭ پۇلىغان ھەقسىز داۋالىنىش ھوقۇقى بارمۇ يوقمۇ؟ دېگەن تېمىدا مۇنازىرە بولۇپ ئۆتتى. شۇ نەرسە ئېنىقكى، مەيلى قانۇنسىز ياكى قانۇنلۇق پۇقرا بولسۇن، ھەرقانداق كىشى بىر نەرسىسىنى يوقاتسا، شەخسىيىتى تاجاۋۇزغا ئۇچرىسا ساقچى مىنۇت ئىچىدە ھازىر بولىدۇ. ئاتا-ئانىلارنىڭ يوقالغان پەرزەنتىنى ئۆزلىرى ئىزدەيدىغان ئىش يوق. خەۋەردىن كۆرۈشۈمچە 13 يېشىدا يوقاپ كەتكەن بىر قىز 27 يېىشدا تېپىلغان. ساقچىلار ۋاقتىدا تېپىپ بېرەلمىگەنلىكى ئۈچۈن ئو قىزغا 23 مىيۇن دوللار تۆلەم تۆلىگەن.
ئامېرىكىدا جوڭگۇنىڭ مېلىنى ساتمايدىغان چوڭ تاللا بازىرى يوق. جوڭگۇنىڭ ئەرزان ماللىرىنى بىلمەيدىغان ئامېرىكىلىق يوق. جوڭگۇلۇق يوق شەھەر ۋە ئالى مەكتەپ يوق، ئالدامچىلىق سەۋەبىدىن جوڭگۇلۇقنى قوغلىمىغان مەكتەپ ئاز. جوڭگۇلۇق ئوقۇغۇچىلاردىن بۇرۇن ئالغان نەتىجىسىنى ئامېرىكىدا ئالالايدىغانلىرى بەك ئاز. مەكتەپلەر ئۇلارنىڭ ئىلگىركى ئېنگىلىزچە نەتىجىسى ھەرقانچە يۇقۇرى بولسىمۇ بىۋاستە دەرسكە كىرگۈزمەيدۇ، قايتا ئىمتىھان ئالىدۇ، نەتىجىدە كۆپىنچىسى جوڭگۇدا ئالغان نەتىجىنى ئالالماي ئېنگىلىزچە ئۆگىنىدۇ. مەن ئامېرىكىدىكى جوڭگۇ ماللىرىنىڭ كۆپلۈكىگە قاراپ ئامېرىكىنىڭ باشقا دۆلەتلەر بىلەنمۇ تىجارەت قىلىدىغانلىقىدىن گۇمانلىنىمەن.
جوڭگۇدا ئامېرىكىدا ئىشلەنگەن كىيىم كىيىپ باققان ئۇيغۇر يوق. (ئامېرىكىدا ئۆزىدە ئىشلەنگەن كىيىمنى تېپىش ئۈچۈن مەخسۇس ۋاقىت ئاجرىتىپ ئىزدەشكە توغرا كېلىدۇ. قارىغاندا ئامېرىكىلىقلار قول ئىشى تەلەپ قىلىدىغان بۇنداق ئەمگەكلەرنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە ئۆتۈنىۋەتكەن ئوخشايدۇ). بىزدە چەتتىن كىرگەن مال قىممەت، ئامېرىكىدا چەتتىن كىرگەن مال ئەرزان بولۇپمۇ تېخنىكا تەلىپى يۇقىرى بولمىغان تاۋارلارنىڭ شۇنداق. بۇ سېلىشتۇرمىغا ئاخىرىدا بىرلا نەرسىنى قوشساق مەسىلە ئايدىڭ بولىدۇ.
ئالدىنقى: 15. سۇنىڭ قېشىدا، ئوتنىڭ تېشىدا
كـىيىنكى: 13. ئامېرىكىلىقلار باشقىلارغا باھا بەرگەننى يامان كۆرەمدۇ؟
ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىق مەسىلىسى
2005-يىلى تۈركىيەدە تەتقىقاتتا بولغان چاغلىرىمدا بىر سىياسەت تەتقىقاتچىسىنىڭ مېنى "سەن بەك مۇھافازاكار ئىكەنسەن" دېگىنى ئېسىمدىن چىقمايدۇ. ئۇ كىشى سىياسەتشۇناس بولغاچقا مېنى سىياسىي كۆز قاراش نوقتىسىدىن مۇھاپىزىكار (كونسېرىۋاتىپ) دەپ ئويلىغان بولۇشى مۇمكىن ئېدى. شۇ چاغلاردا مەنىسىنى چۈشەنمىگەن بۇ كەلىمە ماڭا بىر كېلىشمەسلىك كەلتۈرىدىغاندەك، بۇ گەپ كىملەرنىڭدۇر قۇلىقىغا يېتىپ قالسا مېنى پالاكەت باىسىدىغاندەك تەھدىتلىك تۇيۇلۇپ تەشۋىشكە چۈشكىنىم ئېسىمدە. شۇ چاغدا چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارغا خاس ئىھتىياتچانلىقىم تۇتۇپ كېتىپ سىياسىيغا پەقەت قىزىقمايدىغانلىقىمنى، سىياسىي دېگەن بۇ نەرىسىدىن قانچىلىك ئۇزاق تۇرغىلى بولسا شۇنچىلىك ئۇزاقلىققا قېچىشنى خالايدىغانلىقىمنى ئۇرغۇلىدىم. مەزكۇر كىشى كۈلۈپ كېتىپ "سىلەر ئۇيغۇر تۈركلىرىدىن سىياسىغا قىزىقمايدىغانلارنى تونۇمايدىكەنمەن. سىلەردەك دۇنيا سىياسىيسىغا بۇنچە ھەۋەس بىلەن كۆز تىكىدىغان كىشىلەرنى ئاز كۆردۈم. قىزىق يېرى، سىياسىيغا ئائىت شۇنچە قىزغىن تالاش تارتىشلاردىن كېيىن كۆپىنچىڭلار سىياسىغا قىزىقمايدىغانلىقىڭلارنى تەكىتلەيدىكەنسىلەر. سىلەرنىڭ گېپىڭلار كىشىگە ئۇسسۇز كىشىنىڭ سۇ بىلەن خوشۇم يوق دېگىنىنى ئەسلىتىدىكەن" دېگەنىدى.
ئەلۋەتتە بۇ تۈركىيىلىك ئۇيغۇرنىڭ سىياسىيدىن قورقۇش كېسىلىنىڭ سەۋەبىنى بىلمەيتتى. بىلگەن تەقدىردىمۇ باشتىن كەچۈرمىگەنلىكى سەۋەبىدىن سىياسىي پالاكەتلەر دەستىدىن يۈرەكلەرنىڭ قانداق قانايدىغانلىقىنى ھىس قىلالمايتتى. پۈتۈن جانلىقلارغا ئورتاق بولغان ياشاش، كۆپىيىش ۋە بىخەتەرلىك ئىھتىياجىدىن باشقا بارلىق ئىنسانىي ھوقۇق ۋە ئىھتىياجىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلانغان ئۇيغۇرنىڭ كۈلپەتلىرىنى، ئازابىنى تارىختا ھىچقاچان ۋەتەنسىز قالمىغان بۇ تۈرك ھىس قىلىپ يېتەلمەيتتى. بۇ مىللەتنىڭ زىيالىسىدىن تارتىپ دېھقىنىغىچە، ئەمەلدارىدىن تارتىپ پۇقراسىغىچە ھەممە كىشىنىڭ مەسىلىنى تىترەپ تۇرۇپ سىياسىي كۆزەينەكتە كۆزىتىدىغانلىقىنىڭ سەۋەبىنى چۈشەنمەيتتى. شۇ چاغدا بۇ مۇھاپىزىكار دېگەن ئاددىي بىر سۆزنى قەلبىمنى قاپلىغان سىياسىي ۋەھىمە تۈپەيلىدىن ئۇيغۇرنى قورقىتىدىغان سىياسىي قالپاقلارنىڭ بىرى بولسا كېرەك، دەپ قورقۇپ ئىسەنكىرەپ كېتىپتىكەنمەن. چۈشەنسەم ئۇنچە قورقۇنچلۇق گەپمۇ ئەمەسكەنۇ ئادەمنى ئويغا سالىدىكەن. شۇندىن كېيىن ئۆزەمدىن توختىماي سورايدىغان بولۇپ قالدىم، "مەن مۇھاپىزىكارمۇ، ياكى بۇنىڭ تەتۈرى بولغان ئىسلاھاتچىمۇ؟ ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۈچۈن نۆۋەتتە ئىسلاھاتچىلىق موھىممۇ مۇھاپىزىكارلىقمۇ؟"
ئۇيغۇرچىدا مۇھاپىزىكار دېگەن تۈركچە كەلىمىگە ماس كېلىدىغان سۆز كونسىرىۋاتىپ ئىكەن. كونسىرىۋاتىپلىقنىڭ قارىشىسى لېبرالىزىم بولىدىكەن. قارىسام بۇ لىبېرالىزىم ۋە كونسېرۋاتىزىم دېگەن سۆزلەرنى ھىچ چۈشەنگەندەك قىلمىدىم. تۈركىيە تۈركچىسىدە كونسېرۋاتىزىم- مۇھاپىزىكارلىققا مەۋجۇد ھالەتنى قوغۇداشنى مەقسەد قىلىدىغان پوزىتسىيە، جەمئىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىگە قارشى، ئىجتىمائىي ۋە مىللىي قىممەت قاراشلارنىڭ ساقلىنىشىنى تەشەببۇس قىلىدىغان ئوڭ قانات ئىدولوگىيە دەپ تەبىر بېرىپتۇ. مەزكۇر ئۇقۇمغا قارشى ئۇقۇم بولغان ئىسلاھاتچىلىق- لىبرالىزىمغا كىشىلىك ھوقۇق، پۇقرالىق ھوقۇقى، باراۋەرلىك، ئەركىنلىك، دېموكراتىيە، ئىتىقاد ئەركىنلىكى، مۈلۈك ھوقۇقى، ئەركىن سودا، سۆز ئەركىنلىكى…قاتارلىق ئۇقۇملارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ئىدولوگىيە دەپ تەبىرلەپتۇ. قىزىقارلىق يېرى، تۈركچە ۋىكىپېدىيە قامۇسىدا مۇھاپىزىكارلىق دېگەن ئۇقۇمغا مۇناسىۋەتلىك مەزمۇن يېرىم بەتتىن ئاشمايدىكەن. لىبېرالىزىمغا ئاجرىتىلغان سەھىپە رەسىمىلىك، تەپسىلى، ئىلمىي بولۇپ ئون نەچچە بەت چىققۇدەك. بۇنىڭدىن تۈركىيە ئىلىم ساھەسىدە لىبېرالىزىمغا بولغان تەشەببۇس، تەتقىقات ۋە قىزغىنلىقنىڭ مۇھاپىزىكارلىققا قارىغاندا نەچچە ھەسسە ئارتۇق ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
تۈركچىدە ياۋرۇپا تىللىرىدىكى كونسېرۋاتىپلىق دېگەننى مۇھاپازاكارلىق دېگەن سۆز بىلەن ئىپادىلەپتۇيۇ لىبېرالىزىمغا تۈركچە سۆز تاپالمىغاندەك ئۆز پېتى ئاپتۇ. تۈركچىدىكى مۇھاپىزىكارلىق- كونسېرۋاتىپلىق ۋە لىبېرالىزىمدىن ئىبارەت ئىككى پىكىر ئېقىمىغا ئاجرىتىلغا سەھىپىنىڭ ئاز كۆپلۈك جەھەتتىكى ئوخشىماسلىقى تۈركچە ئارقىلىق ئۇچۇر قوبۇل قىلىدىغان ئوقۇرمەندە چۈشەنچە تەڭپۇڭسىزلىقى پەيدا قىلىدۇ. ئوقۇرمەنلەر قايسى تەشەببۇسقا ئائىت ماتېرىيال كۆپ بولسا كىشىلەر شۇنى كۆپرەك بىلىدۇ، ئەلۋەتتە. تۈركىيەدە كىشىلەر سولچى ۋە ئوڭچى دېگەن ناملار بىلەن بىر بىرىنى ۋە پارتىيەلەرنى پەرقلەندۈرىدۇ. ھېلىقى سىياسەتشۇناسنىڭ مېنى مۇھاپىزىكار دېگىنىنىڭ سەۋەبى مېنىڭ پاراڭ ئارىلىقىدا ھازىرقى ئەردوغان رەھبەرلىكىدىكى ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيىسىنىڭ تەشەببۇسلىرىغا يېقىنراق پوزىتسىيەدە بولغىنىمدىن بولسا كېرەك. بىلىشىمچە تۈركىيەدە مۇھاپىزىكار ئوڭچى پارتىيەلەر دىنچى پارتىيىلەرنى، لىبېرال سولچى پارتىيىلەر كامالىزىمچى ۋە كومۇنىستىك پىكىر ئېقىمىدىكى پارتىيەلەرنى كۆرسىتىدىكەن. غەپ تىللىرىدىكى لىبېرالىزىمنىڭ تەبىرىگە سالىدىغان بولساق ھازىرقى ئەدوغاننىڭ پارتىيىسىمۇ مۇھاپىزىكارلىق ئۆلچىمىگە توشمايدىكەن. مەسىلەن، دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى تەشەببۇس قىلىشلىرى، ئەركىن ئىقتىسادقا مايىللىقى، باراۋەرلىكنى تەرغىپ قىلىشلىرى مەزكۇر پارتىيىنى لېبرالىزىمغا بەكرەك مايىل كۆرسىتىدىكەن. بۇ مەنىدىن مەن مۇھاپىزىكار ئەمەس لىبېرالىزىمچى بولسام كېرەك.
ئېنگىلىزچىدە پۇھاپىزىكارلىق كونسېرىۋاتىزىم دېيىلىدۇ. بۇ بۇ بىر پەلەسەپىۋىي، سىياسىي ئۇقۇم بولۇپ ئۇقۇمدىكى غول مەنە ساقلاپ قېلىش بولۇپ قالغان مەنىلەر بۇ تۈپتىن شاخلانغان. بۇندىكى ساقلاش ئەنەئەنىۋىي قىممەت قاراش ۋە ئىجتىمائى قۇرۇلىمىلارنى ساقلاپ قېلىشقا قارىتىلىدۇ. لىبرالىزىمنىڭ مەنىسىدە ئەركىنلىك بىلەن باراۋەرلىك، كىشىلىك ھوقۇق ھۇل قىلىنغان بولۇپ قالغان مەزمۇنلار تۈركچىدىكى لىبېرالىزىمنىڭ تەبىرىدىن جىق پەرقلەنمەيدۇ. ئۆزگەرتىش، يېڭىلاش، قوبۇلچانلىق، ئاشقۇنلۇق ۋە مۇرەسسەسىزلىك لىبېرالىزىمچىلارنىڭ كەيپىياتىدىكى ئالاھىدىلىك بولسا كېرەك. مۇھاپىزىكارلاردا بولسا مۇھاپىزەت قىلىش، ئىزچىللاشتۇرۇش، مۇكەممەللەشتۈرۈش، ئەخلاقنى، دىننى، مەۋجۇد ئىجتىمائىي تەرتىپنى ساقلاش ئاساسلىق تەشەببۇس ھىساپلىنىدىكەن. غەرپتە مۇھاپىزىكارلىققا جەمئىيەتنىڭ غۇل ئېقىمىنى تەشكىل قىلىدىغان بايلار، دىندارلار، ئەرلەر ۋە ياشانغان سىياسىيۇنلاردا مايىللىق كۆپرەك ئىكەن. ياشلا، ئاياللار، كۆچمەنلەر، ئاز سانلىقلار، كىچىك- ئوتتۇرا كارىخانىلارنىڭ خوجايىنلىرى، زىيالىلار، سەئەتكارلار…قاتارلىقلاردا لىبېرالىزىملىق خاھىش كۈچلۈكرەك كېلىدىكەن. غەرپتىكى دېموكراتىك ئەللەردە پاتىيىلەر ئىككى قاناتقا بۆلۈنگەن بولۇپ بۇلار بىر بىرىدىن مۇھاپىزىكارلىق ياكى لىبېرالىزىملىق تەشەببۇسلىرى بىلەن پەرقلىنىدىكەن. ئامېرىكىدىكى جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسى مۇھاپىزىكارلىق تەرەپتارلىرىنىڭ پارتىيىسى دەپ قارالسا دېموكراتلار پارتىيىسى لىبېرالىزىمچىلارنىڭ تەشكىلاتى ھىساپلىنىدىكەن. ۋىكىپېدىيا قامۇسىنىڭ ئېنگىلىزچىسىدە لېبرالىزىمغا بېرىلگەن سەھىپىنىڭ ئاز كۆپلىكى مۇھاپىزىكارلىققا بېرىلگەن سەھىپىدىن جىق پەرقلەنمەيدۇ. بۇ كىشىدە چۈشەنچە تەڭپۇڭلىقى يارىتىپ، ئىككىلا پىكىر ئېقىمىغا باراۋەر پوزىتسىيە تۇتۇش ئىمكانىيىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ئەمدى ئۇيغۇرچىغا كەلسەك بۇ ئىككى ئۇقۇم ھەققىدە ئىزاھلىق لۇغەتلەردە قىسقىچە چۈشەندۈرش بار بولۇپ، بۇ چۈشەندۈرۈشلەر خەنسۇچە لۇغەتلەردىن تەرجىمە قىلىنغان. كونسېرىۋاتىپلىق ۋە لىبېرالىزىملىق دېگەن بۇ گەپلەر ئۇيغۇرچىدا خەلقئارا خەۋەرلەرنىڭ تەرجىمىسىدە ۋە باشقا خەلقئارا سىياسىيغا دائىر تەرجىمە ماتىرىياللاردا ئۇچرىغاندىن باشقا يەرلەردە كۆزگە چېلىقمايدۇ. ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىمۇ تۈرلۈك سىياسىي كۆز قاراش، ئىقتىسادىي چۈشەنچە، ئىجىمائىي تەشەببۇسلار مەۋجۇد. بۇلارنىڭ ئىچىدە كونسېرىۋاتىپلىق ۋە لىبېرالزىملىققا ياتىدىغان قاراش، چۈشەنچە ۋە ھەرىكەتلەر تېپىلىپ تۇرىدۇ. ھالبۇكى، تۇرمۇشىمىزدا شۇنداقلا سىياسىشۇناسلىق ۋە خەلقئارا سىياسىدىكى بۇ ئىككى ئۇقۇم ھەققىدە تەپسىلىيرەك بىر يېشىمنىڭ يوقلىقى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرىدۇ. بۇ ئۇيغۇر ئىلىم ساھەسىنىڭ دۇنيا رىياللىقىنى ۋە ئۆز رىياللىقىمىزنى تەرجىمىگە تايانماستىن ئوبىكتىپ، مۇستەقىل، ۋاقتىدا خاتىرىلەش ۋە چۈشەندۈرۈشتە نەقەدەر ئاجىز ھالەتتە تۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يازمامدا چۈشىنىشلىك بولۇشنى ئويلىشىپ غەرپ تىللىرىدىكى كونسېرىۋاتىپلىق دېگەن بۇ ئاتالغۇنى تۈركچىدىكى مۇھاپىزىكارلىق دېگەن سۆز بىلەن ئىپادىلەشنى توغرا تاپتىم. ئۇيغۇرچىمىزدا مۇھاپىزەت قىلماق دېگەن سۆز بار بولۇپ مەۋجۇد ھالەتنى ساقلىماق، داۋام قىلماق، مۇكەممەلەشتۈرمەك دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. مەنچە مۇھاپىزىكارلىق دېگەن بۇ ئاتالغۇنى كۆپ كىشىلەر چۈشەنمەديغان كونسېرىۋاتىپلىق دېگەن سۆزنىڭ ئورنىغا دەسسەتسەك تىلىمىزغا ئاسان ئۆزلىشىدۇ. ئەمدى لىبېرالىزىم دېگەن ئاتالغۇغا ئىسلاھاتچلىق دەپ ئىسىم قويۇشنى لايىق كۆردۈم. چۈنكى لىبېرالىزىمچىلارنىڭ تەشەببۇسى مەۋجۇد رىياللىقنى شۇ پېتى داۋاملاشتۇرۇشقا قارشى بولۇپ ئىددىيە ۋە ھەرىكىتىدە ئىسلاھاتچىلىق، ئۆزگەرتىش ۋە قايتا باھا بېرىش تۈسى قويۇق.
تۈركچە ۋە ئېنگىلىزچىدىكى مۇھاپىزىكارلىق ۋە ئىسلاھاتچىلىق سۆزلىرىنىڭ مەنىسىدە سەلبىيلىك ياكى ئىجابىيلىق، ئىلغارلىق ياكى قالاقلىق، ئۆرلەش ياكى چۆكۈش قاتارلىق ئامىللار مەۋجۇت ئەمەس. ئەمما ئۇيغۇرچىدا ئىسلاھاتچىلىق (لىبېرالىزىم) ئىجابىي سۆز بولۇپ كىشىلەرنىڭ قۇلىقىغا بىر قاينام تاشقىنلىقنىڭ ساداسىنى ئاڭلىتىدۇ. ئادەملەرنىڭ كۆز ئالدىغا بىر پاراغەتلىك ھالەتنى نامايەن قىلىدۇ. پۇقرالارنىڭ قەلبىگە بىر ھوزۇرلۇق تۇيغۇنى بەخىش ئېتىدۇ. مۇھاپىزىكارلىق (كونسېرىۋاتىپلىق) بولسا كىشىگە خارابىنىڭ سۈرىنى، مۇتىئەسسىپلىكنىڭ ھەيۋىسىنى، كونىلىقنىڭ بۇسىنى ۋە قاراڭغۇلۇقنىڭ تەشۋىشىنى ھىس قىلدۇرىدۇ. سۆزلەردىكى مەنانىڭ خاراكتىرى ۋە ئۆزگىرىشى جەمئىيەتنىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن دىيارىمىزدا كومۇنىستىك ھاكىمىيەت تىكلىنىشتىن بۇرۇن ئۇيغۇر تىلىدىكى مىللىي سۆزى دۆلەتلىك دېگەن مەنىدە، ئۆلكە سۆزى دۆلەت دېگەن مەنىدە، يۇرت سۆزى ۋەتەن دېگەن مەنىدە ئېدى. شۇڭا شۇ چاغدىكى مىللىي ئارمىيە، ئۆلكە تارىخى، يۇرت چىگرىسى…دېگەن ئىبارىلەرنىڭ مەنىسىنى دۆلەتلىك ئارمىيە، دۆلەت تارىخى، ۋەتەن چىگرىسى دەپ چۈشەنمىگەندە ئۇقۇم خاتالىقى كېلىپ چىقىدۇ. ئەمدى ھازىرقى ئۇيغۇر تىلىدىكى ئوڭچىلىق يەنى كونسېرۋاتىپلىق (مۇھاپىزىكارلىق) نىڭ سەلبىي مەنىلىك سۆز سۈپىتىدە قوللۇنىلىشى، سولچىلىق يەنى ئىسلاھاتچىلىقنىڭ ئىجابىي مەنىلىك سۆز بولۇپ قېلىشى جەمئىيەتنىڭ ۋە ئىجتىمائىي كەيپىياتنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن بولغان.
49- يىلى ئۆكتەبىردىن كېيىن ئۇيغۇر جەمئىيىتى مىڭ نەچچە يۈز يىللاردىن بېرى كۆرۈلۈپ باقمىغان مىسلىسىز ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈردى. ئۇيغۇرنىڭ ئىسلامغا مۇيەسسەر بولغاندىن بېرى ئۈزۈلمەي داۋام قىلغان ئەدىلىيە (قازىخانا)، مائارىپ (مەدىرىس) ۋە ئىقتىساد سېستىمىسى (خۇسۇسىي ئىگىلىك) تۇنجى قېتىم كۇمپەيكۇم بولدى. ئۇيغۇرلار كومپارتىيە ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەن زىيالىلارنىڭ يېتەكچىلىگىدە يوچۇن بىر رومانتىك جەمئىيەتكە ئاياق باستى. مەن بۇ يەردىكى رومانتىك، غايىۋىي جەمئىيەت دېگېنىمدە يازغۇچىلىرىمىزنىڭ 49- يىلى 10- ئايدىن كېيىن يازغان ئەسەرلىرىدىن ئالغان تەسىراتنى كۆزدە تۇتىمەن. دېمىسىمۇ 50-يىللاردا ئىمتىيازلىق ئۇيغۇر زىيالىلىرى جەمئىيەتنى كومۇنىستىك غايىسىگە ئۇيغۇن قېلىپتا تەسەۋۋۇر قىلىپ رومانتىك چۈشلەرگە غەرق بولغان. مەسىلەن، ئۈرۈمچىنى قاراخانلار دەۋردىكى قەشقەرگە،سەئىدىيە دەۋرىدىكى بۇخارا ،ياركەنتكە ئوخشاتقانىكەن.("ئىزدىنىش" 1-قىسىم،بىرىنجى بۆلۈم، "شىنجاڭ ئەدەبىيات سەنئىتى" ژورنىلىدىكى ھىكايە، شىئېرلارغا، "ئازات زامان" دېگەندەك بىر يۈرۈش ناخشالارغا قاراڭ). .50 -يىللاردىن بۇيان سولچىلىق ،ئەشەددىي ئىسلاھاتچىلىق ئىلغارلىققا مىسال ؛مۆتىدىلىك ،يەتتە ئۆلچەپ بىر كېسىدىغان مۇھاپىزىكارلىق ئىزچىل قالاقلىققا تىمسال قىلىندى. مۇھاپىزىكار زىيالىلىرىمىز ئوڭچى مىللەتچى ،ئوڭچى ئۇنسۇر دېگەن قالپاقلار بىلن ناھەق تۇرمىلاردا ياتتى. 49- يىلى ئۆكتەبىردىن كېيىن ئۈزۈلمىگەن غايىۋىي ھەرىكەتلەر ۋە رومانتىك ئىسلاھاتچىلار كىشىلەرنىڭ ئىنسانىي سۆيگۈ، قېرىنداشلىق، ۋەتەنداشلىق، دىندارلىق قاتارلىق ئادىمىي تۇيغۇلىرىنىمۇ ئىنقىلابىي قىزغىنلىققا يەم قىلىۋەتتى. كومۇنىستىك ئىسلاھاتچىلار ئىزچىل ھۆكۈمران بولغانلىق تۈپەيلى سولچىلىق، ئىسلاھاتچىلىقنى چوڭ بىلىپ،چوقۇنۇپ چوڭ بولدۇق. كۆزلىرىمىزگە نەچچە مىڭ يىللىق ئۇيغۇرچە ئەنئەنە، جەمەتچىلىك، مەدەنىيەت، تىل قاتارلىق ئامىللار بىقسىغان قىغدەك كۆرۈمسىز كۆرسىتىلدى. كومۇنىزىمغا تەلپۈنگىچىلەرنىڭ نەزىرىدە مىللەتنىڭ تىلى، دىنى، ئۆرپ ئادىتى كونىلىققا مەنسۇپ ئېدى. ئۇلار مىللەتنى ئىتىراپ قىلمايتتى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە دۇنيادا ئەزگۈچى ۋە ئېزىلگۈچىدىن ئىبارەت ئىككىلا سىنىپ مەۋجۇد بولۇپ مىللەت مەۋجۇد ئەمەس ئېدى. مۇشۇ سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر تىلىدا ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تەپەككۇرىدا ئىسلاھاتچىلىققا تەلپۈنۈش ۋە مۇھاپىزىكارلىقتىن سەسكىنىش ئامىللىرى يامراشقا باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر تىلىدا مۇھاپىزىكارلىق سەلبىي سۆز، ئىسلاھاتچىلىق ئىجابىي سۆز بولۇپ قالدى.
ئۇيغۇرلار ئىسلاھاتچىلىققا، سولچىلىققا مايىل قىلىنغان 30 يىللىق ئىجتىمائى ھەركەتلەردىن كېيىن جوڭگۇدا ھەقىقىي ئىسلاھات باشلاندى. بۇ ئىسلاھاتنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇرلار تاكى 90-يىللارغىچە بىسبەتەن باراۋەر پۇقرالىقنىڭ تەمىنى تېتىشقا كۆندى. بۇ دەۋردە ئۇيغۇرلار ئۆزى ھەققىدە ئويلاندى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ ئويغاق زىيالىلارنىڭ تۈرتكىسىدە ئۇيغۇردا كۆرۈلگەن ئسلاھاتچىلىق ئويغاق كىشىلەرنىڭ تەپەككۇرىدا يېڭىلىنىش پەيدا قىلدى. بۇ يىللاردا تولىمۇ ئەپسۇسلۇق بولغىنى ئۇيغۇرنىڭ سىياسىي تەلەيسىزلىكى، جۇغراپىيىلىك يېتىمىلكى ۋە ئىسلاھاتچىلار بىلەن ئاۋام ئوتتۇرىسىدىكى ھاڭ…قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن يېتەكچىلەر چەندىكىدەك نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى. 80-يىللاردىن كېيىنكى ئۇيغۇردىكى ئسلاھاتچىلىقنى بىرقانچە تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ.
1.ئەدەبىياتتىكى گۇڭگا شىئېر ھەرىكىتى
2. بىدئەتچىلىك- ئۇيغۇرچە ئۆرپ - ئادەت ۋە كىيىم كېچەكنى ئىنكار قىلىش ھەرىكىتى (ئادەتسىزلەشتۈرۈش، دوپپىسىزىلاشتۇرۇش، يۇسۇنلارنى بىدئەتكە چىقىرىش )
3.ئۇيغۇرنىڭ بارلىقىنى ياتلارنىڭ تارازىسىدا ئۆلچەش- ئىللەتچىلىك ھەرىكىتى
4.مىللەتتىن ھالقىغان ئۈممەتچىلىك ھەرىكىتى (ئىسلام ئۈممەتنى تونۇيدۇ، مىللەتنى ئىتىراپ قىلمايدۇ. ئىسلامدا كاپىر ۋە مۇسۇلمان دەپ ئىككى مىللەت بار. ئۇيغۇر بىلەن مۇسۇلماننى ئايرىيمىز…) جوڭگۇدا ئىسلاھات بولۇپ قىسقىلا بىر قانچە يىل ئىچىدە يۈز بەرگەن بۇنچە كۆپ ھەركەتلەردە ئۇيغۇردىكى سولچىلىق، ئىسيانچىلىق روھىدا تەربىيەلەنگەن بىر ئەۋلاد ئاۋانگارت رول ئوينىدى. يۇقارقى ئىسلاھاتلاردىن ئەدەبىياتتىكى ۋە قىسمەن دائىرىدە سەنئەتتىكى گۇڭگىچىلىق ھەرىكىتى ھازىر ئاساسەن پەس كويغا چۈشتى. ھالبۇكى تەسىرى ئەڭ چوڭ بولغىنى ۋە ھازىرغىچە كۈچلۈك داۋام قىلىۋاتقىنى بىدئەتچىلىك، ئىللەتچىلىك ۋە ئۈممەتچىلىك ھەركىتىدۇر. مەن بۇ ئىسلاھاتچىلىق ھەققىدە كۆپ توختۇلۇشنى خالىمايمەن، ئەمما شۇنى قىستۇرۇپ ئۆتسەم بۇ ھەرىكەتلەردە ئىلمىيلىك، سەمىمىيلىك، ئەمەلىيلىك ۋە ئادىللىق كەمدەك تەسەۋۋۇر قىلىمەن. مەسىلەن، ئىنسان ئاۋۋال جىنس ئىتىبارى بىلەن ئەر ۋە ئايال دەپ ئايرىلىدۇ. ئاندىن مەدەنىيەت (تىل، تارىخ، ئۆرپ-ئادەت…) ۋەجىدىن مىللەتلەرگە ئايرىلىدۇ. بۇ ئىككى ئامىلدىن ھالقىغان بىر ئىنساننى تېپىش مۇمكىن ئەمەس. ماڭا ئىسلامدا كاپىر بىلەن مۇسۇلمانلا بار، مىللەت يوق دېگەنلىك خۇددى كومۇنىستلارنىڭ دۇنيادا ئەزگۈچى بىلەن ئېزىلگۈچىلا بار مىللەت يوق دېگىنى بىلەن مەنىداشتەكلا ئاڭلىنىدۇ. تارىختىكى مىللەتنى ئىتىراپ قىلمايدىغان خەلقئارا ئىنتىرناتسىئۇنال بىلەن بۈگۈنكى ئۇيغۇرنى ئىنكار قىلىدىغان ئۈممەتچىلىك كىشىلەر رىياللىقتىن تولۇق ئۈمىتسىزلەنگەندە ئىزدەپ ماڭىدىغان قۇملۇقتىكى ئالۋۇندەك تۇيۇلىدۇ ماڭا.
مەنچە بۈگۈنكى ئۇيغۇرلار ئىسلاھاتچىلىقنىڭ تۇمانلىرىدا تەمتىرەۋاتىدۇ. ھازىر ئۇيغۇرلار ئۆزى قوزغىغان يۇقارقى ئىسلاھاتلاردىن باشقا ھۆكۈمرانلار لايىھەلىگەن ئىسلاھاتلاردىن مەھەللە ،كوچىلارنى چۇۋۇپ توقۇش ھەرىكىتى، ئۆيلەرنى قورشاۋغا ئېلىپ قاشالاشتۇرۇش ھەرىكىتى، مائارىپنى قوش تىللاشتۇرۇش، دېھقانلارنى يەرسىزلەشتۈرۈش، ئاياللارنى توغماس-ئەرسىزلەشتۈرۈش، كىشىلەرنى مىنكاۋخەن(خەنزۇۋان)لاشتۇرۇش ھەرىكىتى، قىز خوتۇنلارنى ياغلىقسىزلاشتۇرۇش، ئەرلەرنى ساقالسىزلاشتۇرۇش…قاتارلىقلارنى تىلغا ئېلىش مۇمكىن. يۇقارقى ھەرىكەتلەردە پېتىقلىنىۋاتقان ئىنسانىي غۇرۇر، مۇستەقىل ئاڭ، كىشىلىك قەدىر قىممەت، پۇقرالىق ھوقۇق، مىللىي مەدەنىيەت قاتارلىقلاردۇر. مەيلى ئۇيغۇرلار ئىچىدىن مەنبەلەنگەن ئىسلاھاتچىلىق بولسۇن ياكى تاشقى كۈچ تەرىپىدىن تېڭىلىۋاتقان ئىسلاھاتچىلىق بولسۇن بىر مىللەتنىڭ بۇنداق ئىسلاھاتلار، ئۆزگىرىشلەر ۋە ئۆزگەرتىلىشلەر قاينىمىغا چۈشۈپ قېلىشى مەزكۇر مىللەتنىڭ ئەزالىرىدا ساراسىمە، ئەندىشە، خەۋپسىرەش ۋە بىسرەمجانلىق پەيدا قىلىدۇ. بۇنداق پاراكەندىچىلىك ئىچىدە كىشىلەر ئۆزىدىن باشقىغا كۆڭۈل بۆلمەس، نەپسىدىن ئۆزگىگە ئاشىنالماس ھالغا كېلىپ قالىدۇ.
ئۆزگەرتىلىش، يېڭىلىنىش پاراكەندىچىلىكى شۇنداقلا تەرەققىيات مەجبۇرىيىتىدە قالغان ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە مەن ئۆزەمنى ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىق تەرەپتارلىرى ئارىسىغا قىسىلىپ قالغان خەستەك ھىس قىلىمەن. مەنچە ئۇيغۇرنىڭ بۈگۈنكى مەسىلىسى ئىسلاھاتچىلىق ياكى مۇھاپىزىكارلىقنىڭ قايسىسىنى تاللاش مەسىلىسى ئەمەس مەۋجۇدلۇق مەسىلىسىدۇر. ئۇيغۇرنىڭ بىر مىللەت سۈپىتىدە مەۋجۇدلۇقى ئۆزگەرتىش بىلەن ساقلاپ قېلىشنىڭ، يېڭىلاش بىلەن مۇستەھكەملەشنىڭ، چۇۋۇپ توقۇش بىلەن مۇداپىيە قىلىشنىڭ بىرىنى تاللاپ يەنە بىرىدىن ۋاز كېچىش ئۈستىگە قۇرۇلمايدۇ. مىللىي مەۋجۇدلۇق ئۆزىنى ئىسلاھاتچى ياكى مۇھاپىزىكار دەپ قاراۋاتقان بىر تەرەپنىڭ يەنە بىر تەرەپنى ئۇجۇقتۇرىشى بەدىلىگە كاپالەتكە ئىگە بولمايدۇ. مەن يازمىلىرىمدا مۇھاپىزىكار، مۆتىدىل، ئىلمىي ۋە ئوتتۇراھال يول تۇتقۇچىلاردىن بولۇشقا تىرىشىپ كەلدىم. مەن مۇھاپىزىكارلىقنى تاللايمەنكى، ھەرگىزمۇ ئۇيغۇرلارنى ئىسلاھاتچىلىققا دەۋەت قىلغۇچىلاردىن ئەمەسمەن. ئۆلىمالىقنىڭ بەلگىسىگە، تەقۋادارلىقنىڭ ساداسىغا ئايلانغان ئادەتنى بىدئەتكە چىقىرىش، يېڭىلاش، بۇزۇش، قايتا قۇرۇش چۇقانلىرى ئىچىدە ئىگىسىز قالغان ساقال ۋە ياغلىق، پەگاغا مەھكۇم ئانا تىل، تەقىپلىنىۋاتقان ئىتىقاد، دەپسەندە قىلىۋاتقان ئىنسانىي ھوقۇقلارنى خىلۋەت بۇلۇڭدا يېتىمسىرەۋاتقاندەك سېزىمەن.