cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تازابېك ۋەقەسى
نەتىجە
شۇنداق قىلىپ، چارروسىيە قوشۇنى ئىلىغا بېسىپ كىردى. ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ قوشۇنى ۋە كەڭ ئاممىنىڭ چارروسىيىگە قارشى ئۇرۇشى دەسلەپكى قەدەملەردە غەلبىلىك ئاياغلاشقان بولسىمۇ، كېيىنكى قانلىق جەڭلەردە زور تالاپەتكە ئۇچرىدى. 6- ئاينىڭ 25- كۈنى چارروسىيە يەتتە سۇ ئۆلكىسىنىڭ گوبېرناتورى ئەلاخان سۇلتانغا يەنە ئولتماتوم تاپشۇرۇپ، ئۇنىڭدىن تازابېكنى دەرھال تاپشۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى. ئەگەر بۇ شەرت ئورۇندالمىغاندا، چارروسىيە قوشۇنىنىڭ غۇلجا شەھىرىنى ھۇجۇم بىلەن ئالىدىغانلىقى دەبدەبە قىلىندى. ئەلاخان سۇلتان بۇ تەلەپنى قاتتىق رەت قىلدى. 6- ئاينىڭ 28- كۈنى چارروسىيە قوشۇنى قورغاسقا باستۇرۇپ كىردى، ئۈچىنچى كۈنى چىڭسىخوزىنى ھۇجۇم بىلەن ئالدى. 7- ئاينىڭ 1- كۈنى سۈيدۈڭگە باستۇرۇپ كىرىپ، ئەلاخان سۇلتانغا يەنە ئولتماتوم تاپشۇردى.
ئولتماتومدا ''بىرىنچىدىن، غۇلجا شەھىرىنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش؛ ئىككىنچىدىن،ئەلاخان سۇلتان ئۆزى چارروسىيە قوشۇنى تۇرۇۋاتقان جايغا بېرىپ، تەسلىم بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈش؛ ئۈچىنچىدىن،تازابېكنى تاپشۇرۇپ بېرىشتىن'' ئىبارەت ئۈچ تۈرلۈك شەرت ئوتتۇرىغا قويۇلدى. مەغلۇبىيەتكە تەن بەرگەن ئەلاخان سۇلتان چارروسىيە قوشۇنىنىڭ ئولتماتومىغا ئوچۇقئاشكارە ئىپادە بىلدۈرۈپ كەتمىگەن بولسىمۇ، تازابېكنى تۇتۇپ چارروسىيە قوشۇنى تۇرۇۋاتقان سۈيدۈڭگە يەتكۈزۈپ بەردى. بىراق، قالغان ئىككى شەرتنى ئورۇنلىمىغانلىقنىڭ ئۆزى چارروسىيە قوشۇنىنىڭ تېخىمۇ ئىچكىرلەپ باستۇرۇپ كىرىشىگە بېرىلگەن بۇيرۇق ئىدى. ئاخىر،7- ئاينىڭ 4- كۈنى ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ مەركىزى بولغان غۇلجا شەھىرى چارروسىيە قوشۇنىنىڭ تۆمۈر تاپىنى ئاستىدا قالدى. تازابېك قاتارلىقلار چارروسىيىگە يالاپ ئاپىرىلغاندىن كېيىن شۇ يەردە قەتلى قىلىندى. ئەلاخان سۇلتان روسىيىگە يالاپ ئېلىپ كېتىلگەن بولسىمۇ، ئۈچ يىلدىن كېيىن ئىلىغا قايتۇرۋېتىلدى، ئۇزاق ئۆتمەي ئۆز ئەجىلى بىلەن قازا قىلدى.
بىر مەھەل شىمالىي شىنجاڭدا باش كۆرگەن ۋە ئەتراپىدىكىلىرىنى ھەيرەتتە قالدۇرغان ئىلى سۇلتانلىقى ئەنە شۇ تازابېك ۋەقەسىنىڭ قۇربانى سۈپىتىدە چارروسىيىنىڭ مۇنتىزىم ئارمىيىسىنىڭ ھۇجۇمىدا تارىخ بېتىدىن ئۆچۈرۈلدى.
كۆك رەڭ
left|thumb|350px|كۆك رەڭ كۆك رەڭ  بولسا رەڭ
بۇرياتىيە
left|thumb|350px|تاتارىستان left|thumb| left|thumb| بۇرياتىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، بۇرياتىيەنىڭ 981،238 نوپۇسىبار، 351،300 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
يېشىل رەڭ
left|thumb|350px|يېشىل رەڭ يېشىل رەڭ  بولسا رەڭ
چېچېنىيە
left|thumb| left|thumb| چېچېنىيە بولسا رۇسىيە دىكى بىرئۆلكە،چېچېنىيەنىڭ 1،103،686 نوپۇسى بار، 15،300 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىچىدە نوپۇس جايلاشقان.
يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى
«يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دېگەن بۇ ئەسەر ئابباسىلار سۇلالىسى (750- 1258- يىللار( دەۋرىدە مەيدانغا كەلگەن كاتتا تارىخىي- جۇغراپىيىلىك ئەسەر. ئەسەرنىڭ ئاپتورى ئىبنى خۇردادبىخ ھىجرىيە 205- يىلى (مىلادىيە 820- يىلى) ياكى ھىجىيە211- يىلى (مىلادىيە 825- يىلى)تۇغۇلۇپ، ھىجرىيە 300- يىلى (مىلادىيە 912- يىلى) ۋاپات بولغان. ئىبنى خۇردادبىخنىڭ دادىسى خەلىپە مەئمۇن (813- 833- يىللار) دەۋرىدە كاسپى دېڭىزىنىڭ جەنۇبىدىكى تابارسىتان رايونىنىڭ ۋالىيسى بولغان. ئىبنى خۇردادبىخ ياش ۋاقتىدا دادىسىنىڭ تەربىيىىدە باغدادتا ئەتىراپلىق بىلىم ئالغان.كېيىن دەسلەپتە ئىراننىڭ غەربىي قىسىمىدىكى جەبىل ئۆلكىسىنىڭ ئۆتەڭ ۋە رابات ئەمەلدارى، كېيىنچە باغداد ۋە سامارا ئۆلكىسىنىڭ ئۆتەڭ- رابات ئەمەلدارى بولغان. خەلىپە مۇتامىد (870- 893- يىللار) دەۋرىدە ئۇنىڭ پىكىردىشى ھەم يېقن سۆھبەتدىشى بولۇپ قالغان. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئىبنى خۇردادبىخ ئۆمىرىدە توقۇزدىن ئارتۇق ئەسەر يازغان. ئۇ «يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دېگەن ئەسىرىنى جەبىل ئۆلكىىدىكى چېغىدا يېزىشقا باشلاپ 846- يىلى پۈتتۈرگەن. 885- يىلى قايتا تولۇقلاپ تۈزىتىپ چىققان. ئۇ بۇ ئەسىرىنى ئابباسىلار خەلىپىلىكىدە ساقلىنىۋاتقان مول ھۆكۈمەت ئارخىپ ماتېرىياللىرى، ئۆزىدىن ئىلگىرى ياشىغان ئەرەب سايياھلىرىنىڭ ساياھەتنامىلىرى ۋە ئۆزى ئىگىلىگەن ماتېرىياللار مەنبەسى بىر قەدەر كەڭ، قىممىتى يۇقىرى بولغان. ئىبنى خۇردادبىخنىڭ بۇ ئەسىرى ئۆز دەۋرىدىلا يۇقىرى بولغان. ئىبنى خۇردادبىخنىڭ بۇ ئەسىرى ئۆز دەۋرىدىلا ئەمەس، كېيىنكى دەۋرىلەردىمۇ ئەرەپ مۇسلمان ئاپتورلىرىنىڭ جۇغراپىيىۋىلىق ئەسەرلىرىگە زور تەسر كۆرسىتىپ كەلگەچكە، ئۇنىڭ ئۆزى ۋە بۇ ئەسىرى ئىزچىل ھالدا يۇقىرى باھاغا ئېرىشىپ كەلگەن. ئەرەبلەرنىڭ ھىرودۇتى دەپ نام ئالغان مەشھۇر ئالىم مەسئۇدى (956- يىلى ۋاپات بولغان) بۇ ئەسەرگە (ئالغانغا تۈگىمەيدىغان، ئىشلەتكەنگە خۇرىمايدىغان بايلىق، ئۇنىڭ بېشىدىن- ئاخىرىغىچە پايدا ۋە بىلىمگە ئېرىشكىلى بولىدۇ» دەپ يۇقىرى باھا بەرگەن. ئېلىمىز تەتقىقاتچىسى ۋاڭ جىلەي 10- ئەسىردە بارلىققا كەلگەن پارس تىلىدا يېزىلغان دۇنياۋى كاتتا جۇغراپىيىۋى ئەسەر «ھۇدۇدۇلئالەم» مۇ ئىبنى خۇردادبىخنىڭ ئەسرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ھەتتا بىر قىسىم مەزمۇنلىرى ئاساسىي جەھەتتىن «يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دېگەن ئەسەردىن ئېلىنغان دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈلىدۇ.
«يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دە ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ۋە 8- 9- ئەسىرلەردىكى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ (قارلۇق، قىرغىز، تۈركەش ۋە ئوغۇز قاتارلىقلار» تارىخ، جۇغراپىيىسىگە دائىر قىممەتلىك خاتىرىلەر بېرىلگەن. بۇ خاتىرىلەردىكى بىر قىسىم مەزمۇنلار ئېلىمىزنىڭ خەنزۇچە تارىخنامىلىرىدە ئۇچرىمايدۇ. ئۇلارنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە تارىخىي ماتېرىياللىق قىممىتى خېلىلا يۇقىرى بولۇپ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدىكى بىر قىسىم مۇھىم تارىخىي- جۇغراپىيىۋى مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىشتا ئاساسلىنىدىغان ماتېرىيال قىلىشقا بولىدۇ.
قوڭۇر رەڭلىك
قوڭۇر رەڭلىك  بولسا رەڭ
سېرىق رەڭ
left|thumb|350px|سېرىق رەڭ سېرىق رەڭ  بولسا رەڭ
داغىستان
left|thumb|350px|داغىستان left|thumb| داغىستان بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، داغىستاننىڭ 2،576،531 نوپۇسىبار، 50،300 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
مۇلاۋ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> مۇلاۋ مىللىتى - مۇلاۋ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئىنگۇشېتىيە
ئىنگۇشېتىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، ئىنگۇشېتىيەنىڭ 467،294 نوپۇسىبار، 4،000 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
سەلىپنىڭ شەرققە يۈرۈش قىلىشى
left|thumb|350px left|thumb|320px ئەھلى سەلىپنىڭ شەرققە يۈرۈش قىلىشى
ئەقىللىق يىشو
پېرسوناژلار ھەققىدە
باش رول ئالغان بالا راھىپ يىشو ئىنتايىن ئەقىللىق بۇلۇپ ،باشقىلاردىن ئېشىپ چۈشىدىغان ئەقىل پاراسىتى بىلەن مۇرەككەپ قىيىن بولغان مەسىلىنى مۇۋاپىق ئەپچىل ئۇسۇل بىلەن ھەل قىلىدۇ.
فىلىم خەۋەرلىرى
«ئەقىللىق يىشو» ناملىق كارتون فىلىمدا بالا راھىپ يىشو باش رول ئالغان كارتون فىلىم بۇلۇپ ،1975-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنىدىن 1982-يىلى 6-ئاينىڭ 27-كۈنىگىچە ياپۇنىيە تىلۋىزىيە ئىستانسىسىدا قۇيۇلغان ،جەمئىي 296 قىسىم ، قۇيۇلغان ۋاقىت سەككىز يىلدىن ئۇزۇن بۇلۇپ ،ياپۇنيەنىڭ بالىلار بەخىت-سائادەت مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ تۇنۇشتۇرىشىغا ئىرىشكەن. يىشو باشقىلاردىن ئېشىپ چۈشىدىغان ئەقىل-پاراسىتى بىلەن مۇرەككەپ ،قىيىن بولغان مەسىلىنى ھەل قىلىپ ياپۇنىيە،تايلاد،جۇڭگۇ قاتارلىق دۆلەتتىكى بالىلارنىڭ قەھرىمانىغا ئايلانغان. جۇڭگۇدا ئەڭ ياقتۇرۇپ كۆرىدىغان ياپۇنيە كارتون فىلىملىرىنىڭ بىرى بۇلۇپ قالغان.
فىلىم ئىشلەش
«ئەقىللىق يىشو» ناملىق كارتون فىلىمنى ئىشلىگەن دۆلەت ياپۇنىيە بۇلۇپ ،تۇنجى قېتىم ياپۇنىيە تىلۋىزىيە ئىستانسىسىدا قۇيۇلغان.
قىزىل رەڭ
left|thumb|350px|قىزىل رەڭ قىزىل رەڭ  بولسا رەڭ
خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ قىسمەن تىزىملىكى
خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن  قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ قىسمەن تىزىملىكى (2017.01 – 2019.03 )
تارىم تورغاق
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى ئۇلارنىڭ ئانا ۋەتىنى شەرقىي تۈركىستاندىن پۈتۈنلەي يوقتىشتىن ئىبارەت ئىنسانىيەتكە قارىشى جىنايىتىنى ئالدى بىلەن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئومۇرتقىسى – ئۇيغۇر سەرخىللىرىنى يوقىتىشىتىن باشلىدى. تۆۋەندە خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمتىنىڭ بۇ رەزىل جىنايىتى باشلانغاندىن تارتىپ تا ھازىرغىچە ھېچقانداق قانۇنىي رەسمىيەت ئۆتەلمەي قانۇنسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ قىسمەن تىزىملىكى بېرىلدى:
ئالى مەكتەپلەردىن:
مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى ئىلھام توختى (مۇددەتسىز قاماق جازاسى بېرىلگەن)،
شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سابىق مۇدىرى پروفېسسورى دوكتور تاشپولات تېيىپ (ئۆلۈم جازاسى بېرىلگەن)، مۇئاۋىن مۇدىرى دىلمۇرات غۇپۇر؛ پروفېسسورلىرىدىن ئابدۇكېرىم راخمان ، غەيرەتجان ئۆسمان؛ پروفېسسور، دوكتورراھىلە داۋۇت، دوكتورلاردىن زۇلپىقار بارات ئۆزباش، ئابدۇرېھىم راخمان، نەبىجان ھەبىبۇللا.
شىنجاڭ مېدىتىسىنا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇدىرى دوكتور خالمۇرات غۇپۇر (ئۆلۈم جازاسى بېرىلگەن)،
شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى فىلولوگىيە ئىنستىتۇتىنىڭ پروفېسسورلىرىدىن ئابدۇقادىر جالالدىن، ئابدۇبەسىر شۈكۈر؛
ئىلى پىداگوگىكا ئىنستىتۇتىنىڭ  فىلولوگىيە فاكۇلىتىنىڭ دوتسېنتى، دوكتور نىجات سوپى،
ئۇرۇمچى شەھەرلىك چوڭلار مائارىپ ئىنستىتۇتىنىڭ پروفېسورى كامىل رېھىم، ئانتروپولوگىيە كەسپى بويىچە دوكتور ساجىدە تۇرسۇن، دوكتور ئابلەت ئابدۇرېشىت بەرقى.
مەمۇرىي ئىدارە- ئورگانلاردىن:
شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سابىق مۇدىرى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ( ش ئۇ ئا ر) ئەدەبىيات- سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ سابىق رەئىسى ئازات سۇلتان،
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم سىياسىي- قانۇن كومىتېتىنىڭ سابىق مۇئاۋىن سېكرېتارى شىرزات باۋۇدۇن، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سابىق مۇدىرى، قۇشۇمچە سابىق مۇئاۋىن سېكرتارى، ش ئۇ ئا ر ئىقتىساد- ئۇچۇر كومتېتىنڭ مۇدىرى ۋەلى بارات،
ش ش ئۇ ئا ر مائارىپ نازارىتىنىڭ سابىق نازىرى ساتتار ساۋۇت (ئۆلۈم جازاسى بېرىلگەن)، ش ئۇ ئا ر رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ سابىق باش كاتىبى ئالىمجان مەمتىمىن،
ش ئۇ ئا ر مىللەتلەر تىل- يېزىق كومتېتنىڭ سابىق مۇئاۋىن مۇدىرى مەھەممەت ئىلى، ئاتالغۇلار ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، كاندىدات ئالىي تەرجىمان ھۈسەنجان ئەسقەرى، تەتقىقاتچىسى تاھىر ھېمىت،
ش ئۇ  ئا ر ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادىمىيىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ئابدۇرازاق سايىم، ئاكادىمىيىنىڭ تىل تەتقىقات ئىنستىتۇتنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ۋە تەتقىقاتچى غەيرەت ئابدۇراخمان، تەتقىقاتچىلىرى كۈرەش تاھىر ۋە ئەسقەر يۇنۇس،
شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى فىلولوگىيە ئىنستىتۇتىنىڭ سابىق مۇدىرى، ش ئۇ ئا ر خەلق ھۆكۈمىتى مەسلىھەتچىلەر ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى پروفېسسور ئارسلان ئابدۇللا،
شىنجاڭ خەلق باش نەشرىياتىنىڭ سابىق باشلىقى، يازغۇچى ئابدۇراخمان ئەبەي،
جامائەت خەۋپسىزلىك ئورۇنلىرىدىن نىجات ئاۋدۇن ۋە ئەلى ئىمىن،
بايىنغولىن ئوبلاستلىق تەپتىش مەھكىمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ھېكىم قادىر،
بايىنغولىن ئوتتۇرا سوتنىڭ باش سوتچىسى غالىپ تۆمۈر،
چەرچەن ناھىيىلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسىنىڭ سابىق سىياسى كومىسارى غالىپ تۇرسۇن.
مەتبۇئات، نەشرىيات، ئاخبارات، تېلېۋىزىيە ئىستانسى ۋە باشقا ساھەلەردىن:
ئىسلام دىنى ئالىمى مۇھەممەت سالىھ داموللا (جازا لاگېرىدا جان ئۈزگەن.)،
ش ئۇ ئا ر مۇزېيدىن ئارخېئولوگ قىيۇم خوجا،
«شىنجاڭ مەدەنىيىتى» ژۇرنىلىنىڭ سابىق باش مۇھەررىرى قوربان مامۇت،
ئارخىتېكتور ئىلھام تۇردى،
قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ سابىق باش مۇھەررىرى ئابلىز ئۆمەر ۋە ئوسمان زۇنۇن، مۇئاۋىن باش مۇھەررىرى ئابلاجان سېيىت، تەھرىرى شائىرە چىمەنگۈل ئاۋۇت، پېنسىيىگە چىققان تەھرىرى، ئەدىب ھاجى مىرزاھىد كېرىمى (11 يىللىق جازاسى بېرىلدى)؛
شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسيسىدىن دۆلەتلىك بىرىنچى دەرىجىلىك رېژىسسور مۇختەر بۇغرا، رېژىسسور مەخمۇتجان سىدىقى، رىياسەتچى زۇلپىقار، تېخنىك ئەخمەتجان مەتروزى، ئىستانسىيە خادىمى ئابلەت زەيدىن، ئىلى تېلېۋىزىيە ئىستانسىيىسىنىڭ تەھرىرى، رېژىسسور ئەركىن تۇرسۇن،
«شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ مۇئاۋىن باش مۇھەررىرى ئىلھام ۋەلى، ئۇيغۇر بۆلۈمنىڭ مەسئوللىرىدىن مىركامىل تۇرسۇن، مەمتىمىن ئوبۇل ۋە جۇرئەت ھاجى (2017- يىلى خىتاي بويىچە تۇتقۇن قىلىنغان 41  نەپەر ژۇرنالىستنىڭ 15 نەپىرى ئۇيغۇر ژۇرنالىست بولغان).
ئەدەبىيات- سەنئەت، تەنتەربىيە  ۋە باشقا ساھەلەردىن:
ئوبزورچى يالقون روزى (مۇددەتسىز قاماق جازاسى بېرىلگەن)،
ش ئۇ ئا ر يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ سابىق رەئىسى يازغۇچى مەمتىمىن ھوشۇر،
يازغۇچىلاردىن ئايشەم ئەخەت، نۇرمۇھەممەت توختى، پەرھات تۇرسۇن، مەمەتجان ئابلىز بۆرىيار (بالىلار ئەدەبىياتى بۇيىچە)،
ناخشىچىلاردىن ئابدۇرىھىم ھېيىت، سەنەۋەر تۇرسۇن، پۇتبول چولپانلىرىدىن ئىرفان ھېزىم، ئەرپات ئابلەكىرەم، مەھموتجان ۋە ئەكرەمجانلار.
سۇدا- سانائەت ۋە ساخاۋەت ساھەسىدىن:
كارخانىچى ئامىنە ئابدۇلھەمىت (جازا لاگېردا ئۆلتۈرۈلدى)،
تۇمارىس مېھمانخانىسىنىڭ خوجايىنى، «شاۋكەت كۆن- خۇرۇم شىركىتى» نىڭ باش دىرېكتورى شاۋكەت ئابلەت،
«غۇلجا خالىس فوندى جەمئىىتى» نىڭ قورغۇچىسى ئابلىمىت ھوشۇر ھاجى،
غۇلجىلىق كارخانىچى ئابدۇغاپپار ئابدۇرۇسۇل (ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان)،
«شىنجاڭ ئىنتىل كەسپىي تېخنىكا تەربىيەلەش مەكتىپى» نىڭ قۇرغۇچىسى، «ئىنتىل» مەدەنىيەت تارقىتىش چەكلىك شىركىتىنىڭ باشلىقى ئابلەت ئابدۇللا (17 يىل كېسىلگەن)،
غۇلجا ناھىيىسى  ئۆي- مۈلۈك سودا تىجارەتچىسى ۋە ساخاۋەتچى ياقۇپ ھاجى،
غۇلجا «ئەلقەسىر» رېستورانىنىڭ خوجايىنى، ساخاۋەتچى سەلىم،
ئۇرۇمچىدىكى بىر ساياھەت شىركىتىنىڭ باشلىقى خەيرىگۈل نىياز (8 يىل كېسىلگەن)،
ئۇرۇمچى «مىراج» رېستورانىنىڭ شىرىك خوجايىنلىرىدىن ئابدۇرېشىت ھوشۇر ھاجى، ئابدۇۋەلى ھاجىم ۋە ئابدۇزاھىر ھاجمەمەت،
«ئۈرۈمچى سۈبھى ئۆي- مۈلۈك شىركىتى» نىڭ خوجايىنى ئىلياس مەمەت،
قەشقەر گىلەم سودىگىرى تاھىر مىجىت (تۈرمىدە ئۆلتۈرۈلگەن)،
يىزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى سىيىت ئىنەيتوللا مۇھەممەت ئەلى،
تېرە مەھسۇلاتلىرى شىرىكىتىنىڭ مەسئۇلى تۇرسۇنجان بەكرى،
تېلېفون زاپچاسلىرى تىجارەتچىسى ئالىم ياسىن سودىگەرلەردىن سادىقجان ۋە ساقىھاجى.
ئەسكەرتمە: مەلۇماتلار ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىنىڭ ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ تور بېتىدىن ئېلىندى.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
بىنەپشە رەڭ
بىنەپشە رەڭ  بولسا رەڭ
ھلا رەڭ
left|thumb|350px|ھلا رەڭ ھلا رەڭ  بولسا رەڭ
ۋازۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ۋازۇ مىللىتى - ۋازۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلق. 396مىڭ نۇپۇسى بار.
بىريۇزا(ياقۇت)
left|thumb|350px|بىريۇزا بىريۇزا  بولسا مىنېرال
كاباردىنو-بالقارىستان
left|thumb|350px|تاتارىستان left|thumb| left|thumb| كاباردىنو-بالقارىستان بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، كاباردىنو-بالقارىستاننىڭ 901،494 نوپۇسىبار، 12،500 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ئالېكساندىر II
ئالېكساندىر نىكولايېۋىچ (ت. 1818- يىل 29- ئۈمىد — ئۆ. 1881- يىل 13- نەۋرۇز) 1855 — 1881 يىللار ئاراسىدا ھۆكۈم سۈرگەن رۇس ئىمپېراتۇرى. راۋرۇس بىر ئىسلاھات ئېلىپ بارغان ۋە 1861 دە يانچىلىق تۈزۈمىنى ئەمەلدىن قالدۇرغان.
1825 تە نىكولاي I نامى بىلەن چار بولغان گاراندۇك نىكولاي پاۋلوۋىچ بىلەن ئالېكساندرا ڧيودوروۋنانىڭ (توي قىلىشتىن بۇرۇن پرۇسيە مەلىكىسى شارلوتتە) ئەڭ چوڭ ئوغلىدۇر. گۈدەكلىكى ۋە ياشلىقى ھۆكۈمران ئاتاسىنىڭ ئەزگۈچى كىشىلىكىنىڭ سايەسىدە ئۆتتى. ئالېكساندىر، 1885- يىلى ڧېۋرالدا ئاتاسى ئۆلگەندىن سوڭرە، قىرىم ئۇرۇشىنىڭ ئەڭ شىددەتلىك كۈنلەرى باشتىن ئۆتىۋاتقان كۈنلەردە، 36 ياشىدا تەختكە چىقتى. ئۇرۇش، بۈيۈك برىتانىيە ۋە فرانسىيە قاتارلىق ئەللەر بىلەن قارشلاشتۇرغاندا رۇسىيەنىڭ نە قەدەر قالاق قالغانلىقىنى ھېس قىلىپ يەتكەن. رۇسلار دۇچ كەلگەن مەغلۇبىيەتلەر، ئوقۇغان رۇس زىيالىلار ئاراسىندا، مەملەكەتتە تۈپ يىلتىزىدىن بىر ئۆزگەرتىش ئىجرا قىلىنىشى ھەققىدە ئومۇمىي بىر ئىستەك ئويغاندۇردى. بۇ ئىستەكنىڭ تەسىرى بىلەن ئالېكساندىر، زامانىۋىيلىشىش يولى بىلەن رۇسىيەنى ئىلغار غەرب ئەللەرىنىڭ سەۋىيەسىگە ئېرىشتۈرۈشنى نىشان قىلغان بىر قاتار ئىسلاھات باشلاتقان.
قاراچاي-چېركېسىيە
left|thumb|350px|قاراچاي-چېركېسىيە left|thumb| left|thumb| قاراچاي-چېركېسىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، قاراچاي-چېركېسىيەنىڭ 439،470 نوپۇسىبار، 14،100 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردا يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى ۋە دېڭى
-ئۇيغۇلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردا شەخسنىڭ غەلبىسى ۋە ئومۇمنىڭ تۆھپىسى بىز ئۇيغۇرلاردا «يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى چىقماس، چېڭى چىقسىمۇ دېڭى چىقماس» دېگەن ماقال بار. بۇ يەردە دېيىلىۋاتقان «چاڭ» نى غەلىبىگە ئېرىشىش جەريانىدىكى داۋراڭ دېسەك، «داڭ»نى شۇ چاڭلىق جەريان ئېلىپ كەلگەن غەلىبە دېيىش مۇمكىن. چاڭلىق جەرياندىن داڭلىق نەتىجە يارىلامدۇ؟ داڭق چىقىشتىن بۇرۇن چوقۇم چاڭ چىقىرىش كېرەكمۇ؟ مەنچە داڭق چىقىرىشتىن بۇرۇن چاڭ چىقىرىشقا ئالدىراش «ھەممە ئىش نەتىجە ئىتىبارى بىلەن گۈزەل» دېگەن تەلىمگە خىلاپ كېلىدۇ. ئىشنى باشلا باشلىماي چاڭ چىقىرىشنى ئويلاش غەلىبە جەريانىدىكى يالغۇزلۇققا، زېرىكىشكە چىدامسىزلىق قىلىش دېمەكتۇر. بۇنداق چاڭ- داۋراڭسىز ئىش قىلالماسلىق، يالغۇز ئاتنىڭ- شەخسنىڭ ئاۋامغا ئوخشىمايدىغان غەلىبىسى خاھىشى، مەيلى، تۇيغۇلىرىنى جىنايەتتەك كۆرۈپ تەقىپلەش، ئىنساننىڭ ئىجادىيەت، تۆھپە ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى ئومۇمنىڭ پاسىبانلىقىغىلا باغلاپ قويۇش نەدىن كەلگەن؟ «خەق نېمە بولسا بىز شۇ»، « توپقا كىرىۋالساڭ شامال تەگمەيدۇ» دېگەندىكى مەنتىقە شەخسنىڭ ئەركىنى ۋە بەختىنى ئومۇم ئىچىدە بىخوتلاشتۇرۇش، ئۇخلۇتۇش، شەخسنىڭ قەدىر قىممىتىنى دەريادىكى خەسكە، قۇملۇقتىكى قامغاققا ئوخشاش ئەرزىمەس قىلىشمۇ؟ بۇ قاراشلارنىڭ ئۇلى قانداق قويۇلغان؟
بۈگۈنكى ئۇيغۇر ماقاللىرىغاقارايدىغان بولساق ئومۇمنىڭ ئىتتىپاقلىقى، خاتىرىجەملىكى، بىرلىكنىڭ قۇدرىتى تەكىتلەنگەن ماقاللار ھەقىقەتەن جىق، ئەكسىچە شەخسنىڭ مۇستەقىللىقى، ئىجادچانلىقى، دەخلىسىزلىكى ئۇرغۇلانغان ماقاللار يوقنىڭ ئورنىدا. بەلكىم بىزگە كىتاپ ھالىتىدە يېتىپ كەلگەن ئۇيغۇر ماقاللىرى كوپراتسىيەلىشىش ھەرىكىتى تەشەببۇس قىلىنىۋاتقان، كوللىكتىپ ئىگىلىك تەشەببۇس قىلىنىپ خۇسۇسىي مۈلۈكچىلىك تەقىپ قىلىنىۋاتقان زاماندا توپلانغان بولغاچقا كىشىلىك خاسلىق، شەخسنىڭ ھۆرلۈكى، شەخسنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىگە دائىر ماقاللار قەستەن چىقىرىپ تاشلانغان بولۇشى مۇمكىن. جوڭگۇنىڭ ئالتىدىن بىرىنى تەشكىل قىلىدىغان دىيارىمىزدا كوللىكتىپ ئىگىلىك ۋە ئۇنىڭ تۇغۇندىسى بولغان پىلانلىق ئىگىلىك بەك ئۇزۇن داۋاملىشىپ كەتكەنچىكىمۇ، يا كوللىكتىپ ئېگىلىك يوقۇلۇپ ئۇزۇنغا بارماي مىڭىلەرنىڭ بوش يەرلىرى بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتىش تەشۋىقاتلىرى بىلەن ئوسا قىلىنىپ كەتكەچكىمۇ شەخسنىڭ رولى، قۇدرىتى، تۆھپىسى ئىزچىل نەزەرلەرنىڭ سىرتىدا قالدى. مەنچە جەمئىيەتتىكى ئىنساننىڭ مۇستەقىللىقى، ئىجاتچانلىقى ۋە غۇرۇرىنىڭ دەخلىسىزلىكى بىلەن جامائەتنىڭ مەنپەئەتى ۋە يۈز ئابرويى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ھەققىدىكى تونۇش، شەخسنىڭ غەلىبىسىدە ئومۇمنىڭ تۆھپىسىگە بولغان تونۇشتىكى ئوخشىماسلىق، ئىتتىپاقلىق بىلەن ھەمكارلىق ئۇقۇمى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەنە ۋە بۇلارنىڭ تەركىبلىرى، تەشكىللىنىشى ھەققىدىكى پوزىتسىيە ۋە قاراشلاردىكى ھاڭلار بۈگۈنكى ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېرىكىلىقلاردىكى ھالقىلىق چۈشەنچە پەرقىدۇر.
قىزىق يېرى مەن ئامېرىكىدا تۇرۇۋاتقان چېغىمدا مەيلى تۈركىيەدىكى، گېرمانىيەدىكى ۋەياكى ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن ھەممىسىنىڭ ئاغزىدىن «بىرلىك، ئىتتىپاقلىق» ھەققىدىكى شۇئار كۆپ تۆكىلەتتى. بۇنداق شۇئارنىڭ تولا توۋلىنىشى بىر ياقتىن كىشىگە موھىم ئۇقۇملارنىڭ تەكىتلىنىشىدەك تۇيۇلسا، يەنە بىر ياقتىن ئەمەلگە ئاشماس كونا تەشۋىقاتنىڭ ئەزۋەيلىنىشىدەك تۇيغۇ بېرەتتى. مۇشۇنداق تەشۋىقاتلارنىڭ كاساپىتىدىن بولسا كېرەك بىر ئوبدان تەنقىد ۋە پىكىرلەر «ئۇيغۇرلارنىڭ ئىتتىپاقلىقى ۋە بىرلىكى ئۈچۈن زىيانلىق» دېگەن قالپاقلارغا مەھكۇم قىلىنىپ يوققا چىقىرىلاتتى. مۇشۇنداق تەنقىد ۋە پىكىرلەر بولغان ئىنتىرنىت تورىدىكى مۇنبەرلەرنى كۆرۈۋېتىپ ئۆزەمنى ئامېرىكادا تۇرۇۋاتقاندەك ئەمەس، قەشقەردىكى سىياسىي ئۆگىنىشتە بولۇۋاتقاندەك تۇيغۇغا كېلىپ قالاتتىم. ھەق ناھەق، توغرا خاتا ھەققىدىكى ئەقلى تەپەككۇر ۋە ھۆكۈملەرنىڭ قانداقتۇر مەۋھۇم ئومۇمىي مەنپەئەت ۋە قۇدرەتنىڭ سايىسى ئاسىتىدا ئىنكاسسىز غايىپ بولۇشى مېنى ئويغا سالاتتى. ئوبامانى تىللىسا بولىدىغان دۆلەتتە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇيغۇردىن چىققان بىرەر نوپۇزلۇقنىڭ قىلغان ئەتكەنلىرى ھەققىدىكى پەرقلىق قاراشلىرىنى جامائەتنىڭ ئالدىدا يۈزمۇ يۈز ئوتتۇرىغا قويۇلمايتتى. بىرەر مەسىلىگە يولۇققاندا دائىم ئىتتىپاقلىق ھەققىدىكى سۈلھىي سالالار مۇنازىرىنىڭ ئەقىلگە ئۇيغۇن خۇلاسىگە ئېرىشىشىنى كۆپۈككە ئايلاندۇراتتى.
ئامېرىكىدا مەيلى مەكتەپتىكى دەرس، تەجرىبە ياكى تەتقىقاتتا بولسۇن ئىتتىپاقلىق تەكىتلەنمەيدۇ. جوڭگۇدا بولۇپمۇ دىيارىمىزدا تولا بەك تەكىتلىنىدىغان ئىتتىپاقلىق دېگەنگە تەڭداش تەكىتلىنىدىغان سۆز ئامېرىكىدا ھەمكارلىقتۇر. دىيارىمىزدا تەكىتلىنىدىغان ئىتتىپاقلىقتا شەخس پەقەت ئەگەشكۈچى، بويسۇنغۇچى، ئۆز خاسلىقىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە جامائەتنىڭ ئىتىراپىغا ۋە پاناھىغا سىغىنغۇچى. ئامېرىكىدا تەشەببۇس قىلىنىدىغان ھەمكارلىقتا بولسا شەخسنىڭ خاسلىقى مۇئەييەنلەشتۈ رۈلىدۇ ۋە ئەڭ مۇۋاپىق شەكىلدە تولۇق جارى قىلدۇرىلىدۇ ۋە ياكى شۇنىڭغا شارائىت ھازىرلىنىدۇ. ھەمكارلىق قاتناشقۇچىلارنىڭ قابىلىيىتى، بەھرلىنىشى ۋە شىرىكلىشىشى بەدىلىگە ۋۇجۇتقا چىقىدۇ. ھەمكارلىقتا پائالىيەتنى تەشكىللىگۈچى پەقەت ئىشتىراكچىلارنىڭ ئورتاق ئارزۇسىنى تېپىپ چىقالايدىغان ۋە ئايرىم ئەۋزەللىكلەرنى ماھىرلىق بىلەن بىرلەشتۈرەلەيدىغان قابىلىيىتى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. دىيارىمىزدا تەكىتلىنىدىغان ئىتتىپاقتا تەشكىللىگۈچى قاتناشقۇچىلارنىڭ خىزمەت ھاياتىدا مۇتلەق ھوقۇققا ئىگە بولىدۇ. تەشكىللىگۈچى ئىشتىراكچىلارنىڭ خاھىشلىرىنى باشقىلارغا نائىنىق پەقەت ئۆزىنىڭ نەزىرىدىلا مەۋجۇد بولغان ئورتاق مەنپەئەتكە دەپىن قىلىۋېتىدۇ. تۆۋەندىكى مېنىڭ بېشىمدىن ئۆتكەن بىر ۋەقە بىز ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە ئامېرىكىلىقلارنىڭ تەشكىللىگۈچىنىڭ نوپۇزىغا بولغان قارىشى ۋە پوزىتسىيەسىدىكى پەرقنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.
ئامېرىكىدىكى ئوقۇشۇمنىڭ بىر يىلى بىر تەتقىقات پروگراممىسىغا قاتنىشىشقا تىزىملاتتىم. پروگرامما يازلىق تەتىلگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولغاچقا باشقا ئىشىم يوق ئېدى. يازلىق تەتىل كەلگەندە تۇيۇقسىز بالام ۋە ئايالىمنىڭ پاسپورتى چىقىپ قېشىمغا كېلىدىغان بولدى. قانداق قىلىش كېرەك؟ ئەمەلىيەتتە ئائىلەمنىڭ كەلگەنلىكىنى باھانە قىلىپ بارماسلىقىم تامامەن مۇمكىن ئېدى. ئايالىم ۋە بالامنى ئېلىپ باراي دېسەم دەسلەپتە گەپ ئۇنداق دېيىلمىگەن ئېدى. ناۋادا مېڭىشقا بىر قانچە كۈن قالغاندا بۇ ئىشنى تىلغا ئالسام تەشكىللىگۈچىنىڭ نارازىلىقىنى قوزغاپ قويۇشۇم ۋە بۇ سەۋەبلىك مۇندىن كېيىنكى پروگراممىلارغا قاتنىشالماسلىقىم مۇمكىن ئېدى. شۇنىڭ بىلەن مەن تەشكىللىگۈچىنى رەنجىتمەسلىك ئۈچۈن بۇ گەپنى دېمىدىم. ئامېرىكىغا كېلىپ ئەمدى ئىككى ھەپتە بولغان بالام بىلەن ئايالىم باشقا بىر شىتاتتىكى دوستۇمنىڭ ئۆيىگە بارغاچ ساياھەت قىلىپ كېلىدىغان بولدى. پروگرامما ئۈچۈن يىغىلىپ تەتقىقات باشلىنىپ بولغاندا مېنىڭ مەسىلەم ئوتتۇرىغا چىقىپ ھەممەيلەننى ھەيران قالدۇردى. ئەسلى مەن بۇ گەپنى تەشكىللىگۈچىگە دېگەن بولسام ئۇلار ئايرۇپىلان بىلەت، ياتاق ۋە باشقا شارائىتلارنى يارىتىپ تۇرمۇشۇمغا قولايلىق يارىتىپ بېرەتتىكەن. مەن جوڭگۇدا كۆنگەن خۇيۇم بويىچە بۇ تەتقىقات پروگراممىسىدا ئۆزەمنى بىر پاسسىپ ئەگەشكۈچى، ئايالىم ۋە بالامنىڭ ئىشىنى مېنىڭ خۇسۇسىي ئىشىم، بۇ ئامىللارنى خىزمەتكە ئارىلاشتۇرۇش نامۇۋاپىق دەپ ئويلاپ يۈرۈپتىمەن. ئويۇمنىڭ ئەكسىچە نەچچە يىل كۆرۈشمىگەن ئائىلەمنى تاشلاپ تەتقىقاتقا كېلىشىم ئامېرىكىلىق ھەمراھلىرىم ئۈچۈن تولىمۇ نامۇۋاپىق ھەتتا قوبۇل قىلغۇسىز غەلىتىلىك بولۇپ تۇيۇلۇپتۇ. نېمىشقا قىيىنچىلىقىمنى يوشۇردۇم؟ نېمىشقا تەشكىللىگۈچىنى رەنجىتىپ قويۇشتىن قورقۇپ ئۆزۈم خالىغان قارارنى چىقىرالمىدىم؟ نېمىشقا شەخسى خاھىشىمنى گۇناھنى يوشۇرغاندەك تىقىشتۇرۇپ ئاشكارە دېيەلمىدىم؟
ۋەتەندە تېلۋىزورلاردىن مۇنبەرلەرگە چىققان تەلەيلىك غالىپلارنىڭ»تۆھپەم خەلقىمگە مەنسۇپ، خەلقنىڭ خاتىرىجەملكى مېنىڭ خۇشاللىقىم. پارتىيە ھۆكۈمەت بولمىغان بولسا بۈگۈنكى كۈنلىرىم بولمىغان بولاتتى…» دېگەندەك سۆزلەنمىلىرىنى ئاڭلىسام مۇشۇ كىشىلەر ياراتقان تۆھپىسىنىڭ ئۆزىگە ئەمەس ئۆزى مەڭگۇ بىلىپ يېتەلمەيدىغان. رۇشەن كۆز ئالدىغىمۇ كەلتۈرەلمەيدىغان بىر گورۇھقا تەۋە ئىكەنلىكىنى بىلىپ تۇرۇپ قانداقمۇ تىرىشقۇسى كەلگەندۇر، ھەر ئىشنى باشلىغاندا بىسىمىللاھ دېمەي خەلقىم دەپ تاشلىغاندىمۇ؟ دەپ ئويلاپ كېتىمەن. ئۇلاردىكى يالغانچىلىقتىن بەدەنلىرىم تىكەنلىشىپ كېتىدۇ. ئەجەبا ئىنساننىڭ ھۆرمەتلىنىشكە تەشنا بولۇشى، مەشھۇرلۇققا مۇشتاق بولۇشى، بايقاشقا بولغان شەيدالىقى، سېھىرلىك شەيئىلەرگە بولغان مەپتۇنلۇقى گۇناھمۇ؟ ئىنساننىڭ ئۆز ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن كۆكرەك كىرىشى، ئۆز غۇرۇرىنى قۇغۇدىشى، ئەقىدىسگە جان پىدالىق قىلىشى قەھرىمانلىق سانالمامدىكەن؟ مەن ئوقۇغان سوتسىيالىستىك رىيالىزىمغا مەنسۇپ ئۇيغۇرچە بەزى رومانلاردا قەھرىمان خەلقنىڭ كۈلپەتلىك تەقدىرىنى تونۇپ يېتىپ مەلۇم ئىلغار ئېددىيىنىڭ تۈرۈتكىسىدە ئاۋۋال خەلقنى قوزغۇتۇپ ئىنقىلاپ تەشكىللەيدۇ ۋە پىداكار ئاۋامنىڭ كۆرىشىگە رەھبەرلىك قىلىدۇ. ئېنگىلىزچە رومانلاردا بولسا سۆيگۈنىدىن جۇدا بولغان، ئائىلە- بالىسىدىن مەھرۇم قالغان، خانۇ ۋەيران قىلىنغان، ۋەتىنىدىن قوغلانغان قەھرىمان يالغۇز قىساسقا ئاتلىنىدۇ. رەقىبىنىڭ زۇلمەتچى كۈچلەرنىڭ ھىمايىسىدە ئىكەنلىكىنى بىلگەندىن كېيىن ئۆزىگە ئوخشاش قىسمەتتىكى كىشىلەر بىلەن ھەمكارلىشىپ دۈشمەندىن ئىنتىقام ئالىدۇ. ئۇيغۇرچە رومانلاردا قەھرىمان پادىچى، خەلق پادا؛ قەھرىمان ئاقارتقۇچى، خەلق قارا ساۋات، قەھرىماننىڭ ئىددىيىسى خىسلەتلىك سوپۇن، خەلقنىڭ ھالى كىرلەنگەن ماتا. شۇنىڭغا ھەيرانمەن، ئاۋامنى ھايۋان ئۆزىنىلا ئادەم سانايدىغان، خەلق قوزغالمىغىچە ئوتتۇرىغا چىقمايدىغان، خەلق مەرىپەتلىك بولمىغۇچە رەھبەرلىك قىلمايدىغان، ئۆزىنى ئەۋلىيا دانا، خەلقنى ئاڭقاۋ نادان كۆرۈپ كەمسىتىدىغان بۇ كىشىلەر قانداقچە قەھرىمان ئاتىلىپ قالدى؟ ئەدەبىياتىمىزدىكى بىر قىسىم ئەسەرلەر قەھرىمان دەپ ئەۋلىيالارنى ياراتقاچقا ئوقۇرمەنلىرىمىزدە قەھرىمانلىققا تەلپۈنۈش، قەھرىماندەك بولۇش ئەمەس قەھرىمانغا چوقۇنۇش ئىددىيىسى شەكىللەندى. ئوقۇرمەنلەردە ئۇلۇغ ئىشلارنى قىلىدىغان كىشى ئۆزىدەك ئادەتتكى ئادەم ئەمەس، ئالاھىدە خىسلەتلىك كىشىلەر بولۇشى كېرەك دەيدىغان قاراش پەيدا بولدى. شۇنىڭ بىلەن ئۆزلىرىدەك ئادەتتىكى كىشىلەرنى ئاۋام يولىدىكى چوڭ ئىشلارنى قىلالمايدۇ، دەپ ئويلايدىغان بولدى. مەيلى تەشۋىقاتلار، جامائەت پىكرى ۋە ياكى رادىيو تېلۋىزورلاردا بولسۇن چوڭ ئىشلارنى ۋۇجۇتقا چىقارغۇچىلارنىڭ شەخسىي تۇرمۇشى، نەسەبى، تەربىيىلىنىشى قانچە غايىۋىيلەشتۈرۈلگەنچە ئاۋامغا ئۇلار شۇنچە سىرلىق، ئالاھىدە كىشىلەردەك تۇيۇلۇپ قالىدۇ. نەتىجىدە ئۇلارنىڭ ھاياتى ئاددىي كىشىلەر تەدبىقلىيالمايدىغان مۆجىزىلىك ھاياتقا ئايلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ياراتقىلى بولىدىغان ئەمەلىي نەتىجە سېھرى كارامەتكە، نەتىجە ياراتقۇچىلار كارامەتچى ئەۋلىيالارغا ئايلىنىدۇ.
كىچىكىمدە بېشىمدىن ئۆتكەن مۇنداق بىر ئىش ھېلىمۇ ئېسىمدە. بەلكىم بىرىنجى يىللىقتا بولسام كېرەك نېمە ئۈچۈنكى ماتىماتىكىنى بىلەلمىدىم، شۇنىڭ بىلەن مۇشۇ تەرس دەرسنى بىر ئۆگىنىپ ماتىماتىكا ئالىم بولۇش ئىستىكى تۇغۇلدى. بىر كۈنى بو ئويۇمنى ئىككىنجى ئاكامغا ئېيتتىم. ئاكام بىر ماتىماتىكا ئالىمىنىڭ مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇن يۈز ئىچىدىكى سانلارنى كۆپەيتىش ۋە بۆلۈشنى بىر قانچە مىنۇتتىلا ھېساپلاپ بولغانلىقىنى ھېكايە قىلىپ بەردى. ئۇ چاغدا ئۇنداق قىلىشىمغا كۆزۈم يەتمىدى. شۇندىن كېيىن مەن ماتىماتىكا بىلمەيدىكەنمەن، ماتىماتىكا ئالىمى بولالمىغۇدەكمەن دېگەن قارارغا كەلگەنىدىم ۋە خىيالىمدىن ۋاز كەچكەنىدىم. شۇندىن كېيىن تاكى تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتكۈزگىچە ماتىماتىكىدىن ساۋادىم يوق ئوقۇدۇم. شۇ چاغدا تىرىشىپ ئالىم بولغان بىر كىشىنىڭ مەن ئەگىشەلىگۈدەك بىر كەچۈرمىشى سۆزلەنگەن بولسا بەلكىم پايدىسى بولاتتى. ئالىم بولالمىساممۇ ماتىماتىكىدىن قۇرقىدىغان چالا ساۋات بولۇپ قالماستىم. ئامېرىكىدا ئوقۇغۇنۇم سەۋەبلىك تۇغقانلار ئارىسىدا مەنمۇ غالىپلار قاتارىدا سانىلىدىغان بولۇپ قالدىم. بىر جىيەنىم مېنىڭ تەرجىمالىمنى بىر تورغا قۇسۇرسىز قىلىپ يوللاپ قويۇپتۇ. مەن باشلانغۇچتىن باشلاپ ئۈچتە ياخشى بولۇپ ئوقۇغانمىشمەن…ۋاھاكازا. ئاڭلاپلا ئۆچۈرگۈزىۋەتتىم. ھازىر تۇغقانلارنىڭ بالىلىرى ئالدىدا تولۇقسىزنى پۈتكۈزگىچە ئالگىبىرا ۋە گىيومىتىرىيەدىن ئۆتۈپ باقمىغىنىمنى، تولۇق ئوتتۇرىدا بىر قېتىممۇ ئۈچتە ياخشى ئوقۇغۇچى بولۇپ باقماي ئوتتۇراھال ئوقۇغۇنۇمنى دېيىشىم قارشى ئېلىنمايدۇ. بۇنداق دېسەم ئۇلارغا ئۈلگە بولالماسمىشمەن. كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى ئۈلگە بولۇش ئۈچۈن مەنمۇ مۇكەممەل ئەۋلىيا بولۇشۇم كېرەك.
غەلىبە قازانغان كىشىلەرنىڭ خاھىشى، گۇناھى، بەندىلىكى ئىتىراپ قىلىنمايدىغان موھىتتا مۇۋەپپەقىيەتچىلەر ھەققىدىكى تەشىۋىقاتتا بىرى غالىپلارنىڭ ھاياتىنى قۇسۇرسىزلاشتۇرۇش، يەنە بىرى نەتىجىسنى سىرلىقلاشتۇرۇش، ئۈچىنجى بىرى يۇرتى، نەسەبى ۋە تەربىيىسىنى ئالاھىدەلەشتۈرۈش مەۋجۇد. مەسىلەن، بىر ئۇتۇق قازانغان ئۆلىما مەدىھىيەلەنسە ئۇنىڭ بوۋىسىمۇ ساۋابلىق ئىشلارنى كۆپ قىلغان جامائەت ئەربابى بولۇپ چىقىدۇ. يۇرتى دىنىي ئالىملارىنىڭ، ئىسلام ئاچقۇچىلارنىڭ قەدىمجايى بولۇپ چىقىدۇ. نەتجىسى ئادەتتىكى كىشىلەر چۈشىنەلمەيدىغان بىر دۇنياۋىي نەتىجە بولۇپ چىقىدۇ…ۋە باشقىلار. بۇنداق سىرلىقلاشتۇرۇشتا بىرى شۇ شەخسنىڭ ۋە شۇ شەخستىن نەپ ئېلىۋاتقانلارنىڭ «تۆھپە»سى بار، يەنە بىرى ئاۋامدا «ئۇلۇغلاردا كارامەت بار» دەيدىغانلارنىڭ ئالدىنىش مايىللىقى مەۋجۇد. بۇنداق سىرلىقلاشتۇرش ۋە قۇسۇرسىزلاشتۇرۇش ئۇزاق داۋاملاشقاچقا ئاۋامدا نەتىجە ياراتقۇچىلارنىڭ نالايىق قىلىقلىرىنى «ئىبرەت ئۈچۈن قىلدى» دەپ چۈشىنىدىغان، كۆز بويامچىلىقلىرىنى «سېھرى كارامەت» دەپ بىلىدىغان، ئۇلارنىڭ نەسەبىنى، يۇرتىنى ۋە تەربىيىسىنى ئىلاھىيلاشتۇرىدىغان ئادەت شەكىللەنگەن. بۇنى ئۇيغۇر سوتسىيالىستىك ئەدەبىياتىنىڭ ۋە تەشۋىقاتنىڭ نەتىجىسى دەپ چۈشىنىش مۇمكىن.
مەنچە ھازىر ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئېقىپ يۈرگەن «ئۇيغۇرلاردىن داھى چىقسا بولاتتى، بىزدە داھى يوق…» دېگەندەك گەپلەر ئەدەبىياتىمىزنىڭ قەھرىمان ئەمەس ئىلاھ ياراتقىنىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. شۇڭا كىشىلەرنىڭ داھى دەپ ئارزۇلاۋاتقىنى، كۈتىۋاتقىنى ئەمەلىيەتتە مۇكەممەل «خۇدا» دۇر. تەھقىقكى، مۇكەممەللىك ئاللاھقا خاس، بەندە دېگەن ئازىدۇ. شۇڭا يۈسۈپ خاس ھاجىپ قەدىمكى ئۇيغۇرچىدىكى ئىنسان مەنىسىدىكى يالىڭوق دېگەن سۆزنى يېڭىلگۈچى دېگەن مەنىدىمۇ قوللانغان. قەھرىماننىڭ، شەھىدنىڭ، ئالىمنىڭ ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش ئۈلگىلىك كىشىلەرنىڭ ھاياتىنى شەخسىيەتتىن خالى، نۇقساندىن يىراق، شەخسىي ئارزۇ، ھەۋەسلەردىن مۇستەسنا قىلىپ تەسۋىرلەش ئاۋامدىكى قەھرىمانلىقنىڭ بىخلىنىشنى بوغقانغا باراۋەر. مەنچە شەخسنىڭ ئەركى، مۇھەببىتى، مۇستەقىللىقى، جاسارىتى، پىداكارلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش، مەدھىيەلەش ۋەھىمىلىك دەپ قارالغان، شەخسنىڭ تۆھپىسى، غەلىبىسى ۋە ياراتقانلىرى جامائەتنىڭ مەدىتى، رولى ۋە شارائىت يارىتىپ بېرىشلىرى ئالدىدا ئەزىمەسلەشتۈرۈلگەن جەمئىيەتتە كىشىلەرنىڭ كۈنلىرى بىلىپ بىلمەي ئاجايىپ بىر كۈچنىڭ تۈرتكىسىدە، ئاجايىپ بىر ھالەتتە، مىسلىسىز كارامەتلەرنىڭ يارىلىشىغا تەقەززا بولۇپ ئۆتۈۋاتقان بولىدۇ. بۇنداق كارامەت ۋە مۆجىزىلەرنىڭ يارىلىشى ئۈچۈن كارامەتچى ئەۋلىيالارنى كۈتمەك ئەڭ ئاقىللىق سانىلىدۇ. بۇنداق جەمئىيەت كىشىلەر شەخسنىڭ غۇرۇرىنى قوغۇداش ئۈچۈن قىلغان قەھرىمانلىقىنى ئىتىراپ قىلمايدۇيۇ بارلىق كىشىلەرنىڭ ئورتاق ۋىجدانىغا خىلاپ ئىشلارنى تۈزەش ئۈچۈن جان ئاتايدىغان خىسلەتلىك ئۇلۇغلارنى تاما قىلىدۇ. نەتىجىدە بۇنداق جەمئىيەتتە كىشىلەرنىڭ ئەتراپى قەھرىمانسىزلىشىپ قورسىقى ئۈچۈن مىدىرلاۋاتقان كىشىلەرنىڭ بىر بۇردا ئۈچۈن جان تالىشىۋاتقان نىداسى پىداكارلىق ھەققىدىكى ھەرقانداق ساماۋىي چاقىرىقلارنى سۆزسىز بېسىپ كېتىدۇ.
ئالدىنقى: ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلاردا« تۆمۈر ئات»
كـىيىنكى: مېھماندوست ئۇيغۇلار ۋە تۆرنى بەرمەس ئامېرىكىلىقلار
ۋېينامە. قانقىللار تەزكىرىسى
«ۋېينامە. قانقىللار تەزكىرىسى»(魏书.高车传)
تەمىم ئىبنى بەھرىنىڭ ئۇيغۇر خانلىقىغا قىلغان ساياھەت خاتىرىسى
«تەمىم ئىبنى بەھرىنىڭ ئۇيغۇر خانلىقىغاقىلغان ساياھەت خاتىرىسى»
تەمىم ئىبنى بەھىر ئەل مۇتاۋىنىڭ ھاياتى توغرىسىدا تەپسىلىي مەلۇمات يوق. ئۇ ئەرەب خەلىپىسىىدىكى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنى ئىستېلا قىلغان چاغدا پىدائىي ئەسكەر بولغان ھەم مىلادىيە 760- 821- يىللار ئارىلىقىدا مەلۇم بىر ۋەزىپە بىلەن ئەينى دەۋرىدىكى ئەرەبلەر تەرىپىدىن توققۇز ئوغۇز دۆلىتى دەپ ئاتالغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا ساياھەتكە بارغان. ئۇ ئەرەبلەر ئىچىدە ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا ئەڭ بۇرۇن ساياھەتكە كەلگەن ھەم ساياھەت خاتىرىسى يېزىپ قالدۇرغان كىشى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ساياھەت خاتىرىسىنىڭ بىر قىسىمى ياقۇتنىڭ «جۇغراپىيە لۇغىتى» گە ۋە ئىبنى ئەل فاتىخنىڭ جۇغراپىيە ئەسىرىگە كىرگۈزۈلگەنلىكتىن ساقلىنىپ قالغان. ئا. ز. ۋەلىدى تۇغان تاپقان، تەمىمنىڭ ساياھەت خاتىرىسىنى گېرمانىيەلىك پروفېسسور ۋالد تاپقان. كېيىن ئەنگىلىيەلىك ئىرانشۇناس ئالىم ۋ. مىنورسكى «تەمىم ئىبنى بەھىرنىڭ ئۇيغۇر خانلىقىغا قىلغان ساياھەت خاتىرىسى» نى لوندون ئۇنىۋېرسىتېتى شەرق ئەللىرى ۋە ئافرىقا ئىنستىتۇتىنىڭ ئىلمىي ژۇرنىلىدا (1984-يىللىق 12-توپلام 2-سانىدا) ئىنگىلىزچە ئىزاھاتىلىرى بىلەن قوشۇپ ئېلان قىلغان.
تەمىمنىڭ ساياھەت خاتىرىسىدە ئاساسلىقى ئۇنىڭ مىلادىيە 821-يىلنىڭ ئالدى كەينىدە موڭغۇلىيە ۋادىسىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ (توققۇز ئوغۇزلارنىڭ ) پايتەختىگە بېرىش جەريانى بايان قىلىنغان. ئۇ خاتىرىسىدە قاغاننىڭ يۇيرۇقى بويىچە ھەر قايسى ئۆتەڭلەر تەمىنلىگەن ئاتقا مىنىپ، مەھەللەر-كەنت، شەھەر-بازار بولمىغان يايلاقتا 20-كۈن يول يۈرگەنلىكى، كېيىن يەنە ئاھالىلەر قويۇق ئولتۇراقلاشقان جايلاردا 20-كۈن يول يۈرۈپ ئاندىن توققۇز ئوغۇزلارنىڭ پايتەختىگە يېتىپ بارغانلىقى، ئۇ يەرنىڭ ئاھالىلىرى ئاتەشپەرەسلەر ۋە مانى دىنىدىكىلەر ئىكەنلىكى، قاغان شەھىرى ھەشەمەتلىك، 12 چوڭ تۆمۈر دەرۋازىسى بار، سودا-سېتىق گۈللەنگەن، بازارلىرى ئاۋات، ئاھالىسى زىچ، نوپۇسى كۆپ شەھەر ئىكەنلىكى، شەھەرنىڭ ئەتراپىدا مەھەللەر كەنتلەر يېقىن ھەم زىچ جايلاشقانلىقى، تېرىلغۇ يەرلەر بارلىقى، توققۇز ئوغۇز دۆلىتىنىڭ قاغانى جۇڭگو خانى بىلەن قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋەتتە بولۇپ، جۇڭگو خانى ھەر يىلى قاغانغا 500 مىڭ توپ يىپەك سوۋغا قىلىپ تۇرىدىغانلىقىنى خاتىرىلىگەن.
تەمىمنىڭ ساياھەت خاتىرىسى گەرچە بەك مۇكەممەل بولمىسىمۇ، بىراق ئەرەبلەر تەرىپىدىن يېزىلغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىر ئەڭ بۇرۇنقى خاتىرىلەرگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. ئۇ قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ، جۈملىدىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا بىر قەدەر يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە تارىخىي ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ
بۇنىڭدىن باشقا، ئەرەب جۇغراپىيشۇناسلىرى ۋە تارىخچىلىرىدىن ياقۇبىنىڭ (897-يىلى ۋاپات بولغان) «تارىخىي تاقۇبى»، تەبەرىنىڭ «تارىخىي تەبەرى»، «پەيغەمبەرلەر ۋە پادىشاھلار تارىخى»، ياقۇتىنىڭ «ئەللەر تەزكىرىسى»891-892-يىللىرى يېزىلغان ئىبىنى پاچىخنىڭ « ئەللەر تەزكىرىسى» (903-يىللىرى يېزىلغان)، مەسئودىنىڭ «نەسىھەتنامە» قاتارلىق ئەسەرلىرىدىمۇ 840-يىلدىن ئىلگىرىكى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىر مەلۇماتلار بار. ئىلگىرى بۇ ئەسەرلەردىكى توققۇز ئوغۇزلار، يەنە ئورخۇن ئۇيغۇرلىرىغا دائىر مەلۇماتلار ۋە خاتىرىلەر دۆلەت ئىچىدىكى تارىخ تەتقىقاتىچىلىرىنىڭ دىققەت –ئېتىبارىنى ئانچە قوزغىيالماي ياكى ئانچە ئېتىبارغا ئېلىنماي كېلىنگەنىدى. يېقىندا خۇاتاۋ ئەپەندى ئۆزىنىڭ «غەربىي يۇرت تارىخىي تەتقىقاتى (8-ئەسىردىن 10-ئەسىرگىچە)» دېگەن ئەسىرىدە يۇقىرىقى ئەسەرلەردىكى سىتىپ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تارىخىنى تەتقىق قىلىشنىڭ ئەرەب ئاپتورلىرى تەرىپىدىن يېزىلغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىر خاتىرىلەرنىڭ كۆپ قىسىمى ئاساسىي جەھەتتىن ئەينى دەۋردىكى سەيياھلار، جۇغراپىيىشۇناسلار ۋە مەلۇم ۋەزىپىدىكى كىشلەرنىڭ ئاڭلىغان-كۆرگەنلىرى بولغاچقا، ئۇلاردىكى مەلۇماتلار ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىر خەنزۇچە ۋە قەدىمكى تۈركچە-ئۇيغۇرچە ھۆججەتلەر بىلەن سېلىشتۇرۇپ تەتقىق قىلىش قىممىتىگە ئىگە. شۇڭا، بۇ ئەسەرلەرمۇ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تارىخىغا دائىر ماتېرىياللارنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسىمى ھېسابلىنىدۇ.
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
يېزا ئگىلىك2-دىۋىزىيە(كورلا شەھىرىدە) 21~36-توەنگىچە،223-تۇەن
يېزا ئگىلىك 4-دىۋىزىيە(غۇلجا شەھىرىدە) 61~79-تۇەنگىچە، بەشدۆڭ دىھقانچىلىق مەيدانى ، لىياڭفەن دېھقانچىلىق مەيدانى
يېزا ئگىلىك 5-دىۋىزىيە(بۆرتالا شەھىرىدە) 81~91-تۇەنگىچە
يېزا ئگىلىك 6-دىۋىزىيە(ۋۇجىياچۇ شەھىرىدە) 101~111-تۇەنگىچە، فاڭ ساۋخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى،شىنخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى،جۈنخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى، ياشلار ئىتتپاقى دېھقانچىلىق مەيدانى،لىيۇ يۇنخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى، تۇدۇنزى دېھقانچىلىق مەيدانى،قىزىل بايراق دېھقانچىلىق مەيدانى،گۇچۇڭ دېھقانچىلىق مەيدانى، بەيتىك دېھقانچىلىق مەيدانى.
يېزا ئگىلىك 7-دىۋىزىيە(كۇيتۇن شەھىرىدە) 123~137-تۇەنگىچە
يېزا ئگىلىك8-دىۋىزىيە(شىخەنزە شەھىرىدە) 121-122-تۇەن،132~136-تۇەنگىچە،141~144-تۇەنگىچە،147~152-تۇەنگىچە، شىخەنزە باش مەيدانى.
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
كىرىش: مەسىلىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ۋە مەسلەك (ئىدولوگىيە) قىزغىنلىقى
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
يېزا ئگىلىك 9-دىۋىزىيە(دۆربىلجىن ناھىيىسىدە) 161~170-تۇەنگىچە، ئىتتىپاق دېھقانچىلىق مەيدانى
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
مىللەتنىڭ «نۇقسان» لىرىنى سازايى قىلىش ئەۋج ئالغان زامانلاردا يازغۇچى مەمتىمىن ھوشۇر بۇ قىزغىنلىقنى ئۆيگە ئوغرى كىرسە ئوغرىنى تۇتماي ھەممەيلەننىڭ «ئوغرى كەلدى!» دەپ تۇشمۇ ـ تۇشتىن ۋارقىراشلىرىغا ئوخشاتقان ئىكەن. مەنچە 90-يىللاردا ئەۋج ئېلىپ ھازىرغىچە داۋام قىلىۋاتقان ئىللەتچىلىك ئەدەبىياتىدا مەسىلىنىڭ بايقالغانلىقى قىممەتلىك. ھازىرقى ئىزدىنىشلەر مەسىلىلەر بايقالغاندىن كېيىن نېمە قىلىش كېرەك دېگەن تۇتقۇغا باغلىنىپ مېڭىۋاتىدۇ. مەن ئىللەتچىلىك ئەدەبىياتىدا مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان بىلەن ئەتراپلىق تەھلىل قىلىنمىغاچ، بۈگۈنكى قارىغۇلارچە مەسلەك(ئىدولوگىيە) قىزغىنلىقىغا يول ئاچتى دەپ قارايمەن. دېمەكچى بولغىنىم، مەسىلە كونكرىت تەھلىل قىلىنغان بولسا ھەل قىلىش چارىلىرىمۇ كونكىرىت بولغان بولاتتى- دە، كىشىلىرىمىز ھەممە مەسىلىگە بىر مەسلەكنى تەدبىقلايمىز دەپ تارتىشمىغا چۈشمىگەن بولاتتى. مەنچە ھازىر بىلگىنلەر قىلالايدىغان ئىش مەسىلىلەرنى تەھلىل قىلىش ۋە ئەندىزىلەرنى تونۇشتۇرۇش بولۇشى كېرەك. ۋاھالەنكى ھازىر ماڭا مەسىلىنى تەھلىل قىلىش ئەمەس مەسلىنى ھەل قىلىدۇ دەپ قارالغان مەسلەكلەرنى، بۇ مەسلەكلەنى ياقىلىغۇچىلارنى تەھلىل قىلىش ۋە مەسلەكلەرنىڭ كەلگۈسى رولى مۇنازىرە قىلىنىۋاتقاندەك تۇيۇلىدۇ. تۆۋەندىكى ھىكايەتلەر مەسلەك مۇنازىرىسى ۋە ئەۋلىيالىق، مەسلەك سۆيگۈسى ۋە ئەقلى تەپەككۇر، مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە روھى كەمتۈكلۈك قاتارلىقلارنى چۈشەندۈرۈشتە مىسال بولالايدۇ.
1. ئۈمىد غەنىنىڭ ھىكايىسى ئۈمىد بىر پاراڭ ئارىلىقىدا دېدىمۇ يا شۇنداق بىر ھېكايە ئېلان قىلدىمۇ ئېنىق ئېسىمدە يوق. يادىمدا قېلىشىچە ھېكايە شەپكە سېتىۋالماقچى بولغان بىرسىنىڭ شەپكىنى قايەردە ساتىدىغانلىقىنى ۋە قانداق شەپكە ئالسا بولىدىغانلىقى ھەققىدە دوستلىرىدىن مەسلەھەت سورىشى بىلەن باشلىنىدۇ. ئالدى بىلەن ئېغىز ئاچقان بىرى شەپكە زادى ئۇيغۇرنىڭمۇ ئەمەسمۇ؟ شەپكە دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىمۇ ئەمەسمۇ؟ ئۇيغۇرلار قاچاندىن باشلاپ شەپكە كېيىشكە باشلىغان دېگەن تېمىدا سۆز باشلاپ مۇنداق تەلىماتلىرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شەپكە دېگەن سۆز ئۇيغۇرچە ئەمەس، بەلكى پرانسوزچە، شۇڭا شەپكە ئۇيغۇرنىڭ ئەمەس. شەپكىنىڭ ئۇيغۇرغا كېلىشى ئىككى تەرەپتىن بىرى روسسىيەدىن قېچىپ كەلگەن رۇسلار ئارقىلىق غۇلجىدىن تارقالغان، يەنە بىرى تۈركىيەدىن قەشقەرگە كەلگەن زىيالىلارنىڭ ۋاستىسى بىلەن قەشقەرگە تارقالغان. مۇستاپا كامال ئىستانبول قاتارلىق مەركىزى شەھەردىكىلەرگە قالپاق كېيىشىنى باشقا يەردىكىلەرگە شەپكە كېيىشنى بۇيرىغان شۇڭا ئۇيغۇرلار شەپكە كېيىشكە باشلىغان. يەنە بىر دوستى، بىز دېگەن مۇسۇلمان ناسارالارنى دوراپ شەپكە كەيسەك قانداق بولىدۇ. پەيغەمبىرىمىزمۇ شەپكە كەيمىگەن، شۇڭا شەپكە دېگەن مۇسۇلمان كېيىدىغان نەرسە ئەمەس دەپ پەتىۋا بېرىدۇ. يەنە بىر دوستى، قويۇڭلار مۇشۇ شەپكە دېگەن نەرسىنى، مەدەنىيەت ئىنقىلابىدا تۆت كونىنى يوقۇتىمىز دەپ ئۇيغۇرلارنىڭ چىرايلىق دوپپىلىرىنىڭ ئورنىغا ماشرەڭ ئەسكەر شەپكىسى ياكى خەنزۇلارنىڭ قارا كۆك ئىشچى شەپكىسى ئومۇملاشتۇرۇلغان. نېمىشقا شۇنچە جىق دوپپا، تۇماق، تەلپەكلىرىمىز تۇرسا يەنە شەپكە كەيگىدەكمىز! ھەي مۇشۇ ئۇيغۇرلارنىزە مەدەنىيەت ئىنقىلابى تۈگىگەنگە 30 يىلدىن ئاشتى، يەنە شۇ خەق كەيدۈرۈپ قويغان شەپكىنىڭ خىيالىدا يۈرگەن…بۇ مۇنازىرە بەك قىززىپ كېتىپ «مەن» نىڭ شەپكە ھەققىدە سورۇغان سۇئالى ئۇنتۇلۇپ كېتىدۇ. بېشى بەك توڭۇپ كەتكەن «مەن» ئامالسىز مۇنازىرىنىڭ ئاياقلىشىشىنى ساقلىمايلا كېتىپ قېلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
يېزا ئگىلىك 10-دىۋىزىيە ( بېيتۇن شەھىرىدە) 181~190-تۇەنگىچە،چىڭگىل دېھقانچىلىق مەيدانى
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
2. نىل دەرياسى بويىدىكى ۋە بېيجىڭدىكى ھېكايە بىر ئۇيغۇر ئالى مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى مىسىرغا ئىلمىي زىيارەت ئۈچۈن بېرىپتۇ. شۇ چاغدا مىسىردىكى مەلۇم ئۇنۋېرىستىتتا 200 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ئوقۇۋاتقان ئىكەن. مەزكۇر كىشى سىردىشىش جەريانىدا كۆپىنچە ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئانا تىلدىن يېزىقچىلىق ساۋادى يوقلىقىنى بىلىپ ئېچىنىپتۇ. مەسلەھەت ئارقىلىق بىر يېزىقچىلىق سىنىپى ئېچىلىش قارار قىلىنىپتۇ. دەرس باشلىنىپ بىر مەزگىلدىن كېيىن بالىلار ئازلاپتۇ. بىر كۈنى پەقەت بىر قانچىلا ئوقۇغۇچى كەپتۇ. سەۋەبى سورالغاندا «مۇئەللىم سىزنى ناماز ئوقۇمايدىكەن، بۇنداق كىشىدىن دەرس ئېلىش جايىز ئەمەس دەپ بالىلار كەلمىدى» دېگەن جاۋاپ چىقىپتۇ. بېيجىڭدىكى بىر ئالى مەكتەپتە ئوقۇيدىغان ئۇيغۇر سىتۇدېنتلار ئىنگىلىزچە ئۆگەنمەكچى بولۇشۇپ بىر غەربلىك ئوقۇتقۇچىنى تېپىپتۇ. ئوقۇتۇقۇچى تولىمۇ ئوبدان ئۆگەتكەنمىش. ئۇزاق ئۆتمەي بۇ ئوقۇتقۇچىنىڭ خىرىستىيان دىن تارقىتىدىغانلىقى ھەققىدە خەۋەر ئاڭلىنىپتۇ. شۇنىڭ ئوقۇغۇچىلار ئىنگىلىزچە ئۆگىنىشنى توختۇتۇپتۇ .
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
قۇرۇلۇش دىۋىزىيەسى (ئۇرۇمچى شەھىرىدە) قۇرۇلۇش 1~8-تۇەنلىرى
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
3. كىم مۇسۇلمان؟ مەن توردا ئۇنى بۇنى يېزىشقا باشلىغاندىن كېيىن بەزىلەرنىڭ دىنسىز دېيىشلىرىگە دۇچ كەلدىم. مەن ئۈرۈمچىدىكى بىر مەسجىدتىمۇ كىشىلەرنىڭ بىر بىرىنى دىنسىز دېيىشىكىنى ئاڭلىغان بولغاچ غەزىۋىم كەلسىمۇ سەۋرى قىلدىم. بىر ئۇيغۇر كەنتىدىكى مەسجىدتە كىمنىڭ ئىمام بولۇشى ھەققىدە تارتىشما بولۇپتۇ. ئىمام بولالمايدىغانلىقىغا كۆزى يەتكەن بىرى جامائەتكە رىقابەتچىسىنى «بىز بىلەن بىر يولدىن ئەمەس، سالىھ مۇسۇلمان ئەمەس، چۈنكى…مەزھەپتىن» دەپ گەپ تارقىتىپتۇ. دائىرىلەرگىمۇ بۇ ھەقتە دوكلات سۇنۇپ مەسجىدنى تاقىتىپ قويۇپتۇ. «ئۇيغۇر ئىسلام مۇنبىرى» دېيىلگەن مۇنبەرگە تېما يوللىسام دەسلەپ ئۆچۈرۈشتى، كېيىن قارىسام تور ئىسمىمنى كىرەلمەس قىلىپ تاقاپ قويۇپتۇ. ئۇ مۇنبەردە «ئايالىمنى ئاپامغا ئوخشاپ قاپسەن دېسەم بولامدۇ؟»، «جىننىڭ ئايالى، بالىسى بارمۇ؟»، «خەنزۇ قىزنى ئالسام بولامدۇ؟» دېگەن تېمىلار ۋە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش «مۇھىم»تېمىلارنى يوللىغان تورداشلار قارشى ئېلىنىپتۇ. مېنى تەئەجۈپلەندۈرگىنى توردا پەرقلىق پىكىردىكىلەرنى چەكلىۋەتكەن باشلىق بىلەن ئىماملىق تالىشىپ مەسچىدنى تاقىتىۋەتكەن «باشلىق» نىڭ قىلىقىدىكى ئوخشاشلىق. بەزىلەر مېنى خىرىستىيانغا چاپان ياپقان ناسارا چوماقچىسىغا چىقارغان بولدى. قىزىق يېرى مەن ئىشلىگەن ھېلىقى ئالى مەكتەپنىڭ دېڭ پامىلىلىك شۇجىسىمۇ مېنى فاكۇلتىتنىڭ يىغىنىدا «خىرىستىيان دىنى ئورگىنىنىڭ يارىدىمى بىلەن ئامېرىكىغا كەتتى» دەپ گەپ تارقىتىپتىكەن. مېنى ھەيران قالدۇرغىنى بىرى مېنى دېڭ بىلەن شامال ئىسىملىك ئىككى مىللەتكە مەنسۇپ ئىككى كىشىنىڭ ئوخشاش شەكىلدە باھالىشى.
1. يۇقارقى ھىكايىلەرنېمىنى چۈشەندۈرىدۇ؟ 1. 1. مەسلەك قىزغىنلىقى ئەمەس ئەۋلىيالىق داۋاسى بېشى توڭۇپ شەپكە ئېلىشنى ئويلاشقان كىشىنى مەسىلىنى بايقىغان كىشى دېسەك. دوستلىرىنىڭ قىلىشقا تىگىشلىك ئىشى شەپكىنىڭ قەيەردە سېتىلىدىغانلىقى، قانداق شەپكە ئالسا بولىدىغانلىقى ھەققىدە تەكلىپ بولۇشى كېرەك. ئەكسىچە گەپ شەپكىدىن يەنى كونكىرىت مەسىلىدىن ھالقىپ ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بۆك تارىخى، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ نېمە كىيىپ كەيمەسلىكى، نەچچە ئون يىل بۇرۇنقى سىياسى ھەرىكەتلەرنىڭ ئۇيغۇرغا تەسىرى…قاتارلىقلارغا بۇرىلىپ كەتكەن. ئۈمىد غېنىنىڭ يازغىنى بىر ھېكايە لېكىن بۇنى تۇرمۇشتا دائىم ئۇچرۇتۇپ تۇرىمىز. بىر مەسىلە ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ مەسىلە زادى نېمە، نېمە سەۋەپتىن كېلىپ چىققان، دائىرىسى، تەسىرى نەدىن نەگىچە، قانداق ھەل قىلىمىز دېگەندەكلەر ئويلۇشۇلماي تۇرۇپ مەسلەكلەر ئوتتۇرىغا تاشلىنىدۇ. بىرسى ئاتا ـ بوۋىمىز قانداق قىلغان دېگەندىن باشلىسا يەنە بىرى دىنىمىز قانداق ھۆكۈم قىلىدۇ دېگەنگە كىرىشىدۇ، بىرى قوشنىلار قانداق قىلغان بولغىيدى دەپ بولغىچە يەنە بىرى ھۆكۈمەت يول قويارمۇ دېگەن ساراسىمىگە چۈشىدۇ. نەتىجىدە مەسىلىنىڭ نېمىلىكى بىر چەتتە قېلىپ مەسلەكچىلەر ئۆز مەسلەكلىرىنىڭ دېپىنى داراڭلىتىپ چالىدۇ. بۇنداق شاۋقۇن سۈرەنلەر نەتىجىسىدە كۆرگىلى بولىدىغان مەسىلىنى كۆرۈنمەس مەسلەكلەر ئىچىگە غەرق قىلىشىۋېتىدۇ. بۇ يەردە شۇ نەرسە دىققەتكە سازاۋەركى ھىچقايسى مەسلەكچى مەسلىكىنىڭ توغرىلىقىنى مەسىلىنى ھەل قىلىش ئارقىلىق ئىسپاتلاشنى، مەسلىكى ئۈچۈن يەككە ـ يىگانە، ئۈن ـ تىنسىز ئىشلەشنى خالىمايدۇ. بۇ يەردە شۇنداق بىر خۇپسەنلىك يوشۇرۇنغان. بۇ مەسلەك سەۋدالىرىنىڭ دېمەكچى بولغىنى بۇيرۇق مەندىن بولىدۇ، ھەرىكەت باشقىلاردىن بولسۇن دېگەندىن ئىبارەت. تېگى تەكتىدىن ئالغاندا ئۇلار يا ئۆزى توغرا دەپ قارىغان مەسلەك ئۈچۈن يەڭ تۈرمەيدۇ، يا ئۆزى خاتا دەپ قارىغانغا قارشى مەيدانغا سەكرىمەيدۇ. ئۇلارنىڭ مەقسىدى توغرا يولنى مېڭىپ كۆرستىش ئەمەس داڭلاپ تەسۋىرلەش. ئۇلارنىڭ مەنىۋىي جەھەتتىن قوغلۇشىۋاتقىنى ئەتراپىغا بىر تۈركۈم قۇلاق موللىلىرىنى يىغىپ پىر ئەۋلىيالىق قىلىش ئارقىلىق قىممەتسىز ھاياتىنى «خوش، خوش، ھەقراس»لار ئارقىلىق قىممەتكە ئىگە قىلىش. بۇ يەردە مەسلەكچى ئىنساننىڭ قىلىۋاتقىنى ئۆزىنى خەلق مايىل بىر ئىدولوگىيەگە باغلاپ يۈز تېپىش. ئوقۇغان بىلگەنلىرىنى نامايان قىلىپ ئەۋلىيا بولۇۋېلىش. بۇ يەردىكى داۋا مەسلەك داۋاسى ئەمەس ئالىملىق، پىشىۋالىق، ئەۋلىيالىق داۋاسىدۇر.
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى
يىزا ئىگىلىك 12-دىۋىزىيە (ئۇرۇمچى شەھىرىدە) 104-تۇەن، سەنپىڭ دېھقانچىلىق مەيدانى،،1-ماي دېھقانچىلىق مەيدانى،،تۇدۇنخابا دېھقانچىلىق مەيدانى، غەربى تاغ دېھقانچىلىق مەيدانى، قۇش فېرمىسى، 221-تۇەن
يېزا ئىگىلىك 13-دىۋىزىيە (قومۇل شەھىرىدە) قىزىل يۇلتۇز1-2-3-4-دېھانچىلىق مەيدانلىرى، ساقا دېھقانچىلىق مەيدانى، راكىتا دېھقانچىلىق مەيدانى، ليۇشۇچۇەن دېھقانچىلىق مەيدانى، قىزىل يۇلتۇز1-2-چارۋىچىلىق مەيدانى، قىزىلتاغ دېھقانچىلىق مەيدانى، نوم دېھقانچىلىق مەيدانى
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
3.1. مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە پىسخىك كەمتۈكلۈك بەزىلەرنىڭ مۇنازىرىدە يېڭەلمىسىلا باشقىلارنى دىنسىزغا چىقىرىشى ھەسەتخورلۇقتىن. ئۇلارچە مەسلەكمۇ خۇددى يانچۇقىدىكى پۇلغا ئوخشايدۇ. ئۇلار مەسلەك ھەققىدىكى مۇنازىرىدە ئۇتتۇرۇپ قويۇشتىن خۇددى يانچۇقىدىكى پۇلىدىن ئەنسىرىگەندەكلا ئەنسىرەيدۇ. ئۇلارغا مۇنازىرىدە كىم ئۈستۈنلۈك قازانسا شۇنىڭ پۇلى ئۆزىدىن جىقتەك ھىس قىلىپ ھەسەتخورلۇق قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ خەقنى دىنسىز دېگىنى پۇلسىز دېگىنى، ئۇلارچە پۇلسىزلار پۇل توغرىسىدا پۇلدارلار بىلەن مۇنازىرە قىلسا بولمايدۇ. مەسجىدنى تاقىتىۋەتكەن ۋە مېنى مۇنبەردىن قوغلىغان قىلىققا كەلسەك بۇنىڭدا ئەكس ئەتكىنى مۇستەبىتلىك. بۇنداق كىشىلەر ئۆزى توغرا دەپ قارىغان يولنى مەسلەكتىكى يىگانە توغرا يول دەپ قارايدۇ. باشقىچە قاراش ۋە تونۇشلارنى قەتئى قوبۇل قىلمايدۇ ۋە بۇ ھەقتە بىرەر ئېغىز گەپنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنىمۇ خالىمايدۇ. ئۇلار بۇنىڭدىن ئىستىبىداتلىق ئورنۇمغا ۋەھىمە كېلىدۇ-دەپ قورقىدۇ. ئۇلارغا مەسلەك نېمە بولسا، باشقا ئەگەشكۈچىلەر نېمە بولسا بەرىبىر پەقەت ئۆزى تەۋە بولغان يولغا دەخلى يەتمىسىلا بولدى. ئۇنداقلار ئۆزى تۇتقان يولنى قوغداش ئۈچۈن ھەرقانداق ھوقۇققا باش ئۇرۇشقا رازى. ناۋادا ئۇلارنىڭ قولىغا ھوقۇق تېگىپ قالسا قامچىسى قېرىنداشلارنىڭ بېشىدا ئوينايدۇ، خۇددى مېنى چەكلىۋەتكەندەك. ئاخىرقى مىسالدا ئەكىس ئەتكىنى مەنچىللىك. بۇنداقلارنىڭ مەسلەكچىلىك قىلىشىدىكى مەقسەد، شەخسىي خاھىشىنى ئادەم توپلاش ئارقىلىق كۈچكە ئىگە قىلىش، قانۇنىيلاشتۇرۇش. مەن بۇنداقلاردىكى مىكىرنى شەخسى خاھىشىنى ۋە ئىززىتىنى مىللەتلەشتۈرۈش، دىنلاشتۇرۇش ئارقىلىق ھۆرمەتكە ئېرىشىش دەپ قارايمەن. مەسلەكچىلەرنىڭ يوللىرىنى ئەقلى تەپەككۇرغا سېلىپ قايىل قىلاررلىق بايان قىلىشنىڭ ئورنىغا ئادەم توپلاپ، ئۆزىگە پايدىلىق ئۇچۇرلانى يىغىپ، داڭلىقلارنى شىپى كەلتۈرۈپ ۋە ھەتتا ھوقۇقلۇقنى سۈيئىستىمال قىلىپ كۈچ پەيدا قىلىشلىرىدىنلا ئۇلار قوغۇدۇلۇۋاتقان نەرسىنىڭ مەسلەك ئەمەس شەخسى ئىززەت ئىكەنلىكى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. مەنچە ئاقىللارغا شامال ئىسىملىك بىر تورداشنىڭ مېنى خىرىستىيانغا چىقارغىنى بىلەن دېڭ شۇجىنىڭ خىرىستىيانلارغا باغلىشى ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشاشلىقنى يازمىساممۇ پەملىيەلەيدۇ.