cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خرىستىئانلاشماسلىق
بىز مۇسۇلمانلار ئاللانىڭ بارلىق پەيغەمبەرلىرىنىڭ ھۆرمەتلىك ئىكەنلىكىگە ئىشىنىمىز ۋە ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئوخشاشلا ھۆرمەتلەيمىز،بىز ئۇلارنىڭ ئارىسىنى ئۆز-ئارا ئايرىۋەتمەيمىز،مۇسۇلمانلار ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاللانىڭ ئۇلۇغ پەيغەمبىرى ئىكەنلىكىگە،بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ قىرىنداش ئىكەنلىكى ۋە دىنىنىڭ ئوخشاش بىر دىن يەنى ئاللاغا مۇتلەق بويسۇنۇش مەنىسىدىكى ئىسلام ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ،ئاللا قۇران كەرىمدە بۇ توغۇرلۇق مۇنداق دەيدۇ؛‹‹ئاللا سىلەرگە دىندىن نوھقا تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى،ساڭا(يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا)بىز ۋەھى قىلغان نەرسىنى،ئىبراھىمغا مۇساغا ۋە ئىيساغا بىز تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى بايان قىلدى،سىلەر دىننى بەرپا قىلىڭلار،دىندا تەپىرقىچىلىك قىلماڭلار،مۇشرىكلارغا سەن ئۇلارنى دەۋەت قىلغان نەرسە(يەنى تەۋھىد)ئىغىر كەلدى،ئاللا تەۋھىدكە خالىغان ئادەمنى تاللايدۇ،ئاللانىڭ(تائىتىگە)قايتىدىغان ئادەمنى تەۋھىدكە باشلايدۇ،(سۇرە شۇرا13-ئايەت
ئەھمەد شەۋقىي
thumb|ئەھمەد شەۋقىي ئەھمەد شەۋقىي (أحمَد شَوقِي بنُ عَلِيٍّ بنِ أحمَد شَوقِي): ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەھمەد شەۋقىي. (ھ. 1285 – 1351 / م. 1868 – 1932) مىسىرلىق ئەدىب ۋە شائىر. يېقىنقى ئەسىرلەردىكى ئەرەب شېئىرىيىتىنى ياشارتقۇچى، ئەرەب شېئىرىي شېئىرىي دراماچىلىقىنىڭ باشلامچىسى ۋە ئەرەب شائىرلىرىنىڭ ئەڭ كاتتىسى ھېسابلىنىدۇ. 1927 - يىلى ئەرەب شائىرلىرى ئۇنىڭغا «شائىرلارنىڭ ئەمىرى» دەپ بەيئەت قىلغان. شېئىرلىرىدا ۋەتەن ۋە ئىسلامنى كۆيلىگەچكە «ئىسلام شائىرى» دەپمۇ نام ئالغان. «شەۋقىييات» (شېئىرلار توپلىمى 6 توم)، «ئەرەب دۆلەتلىرى ۋە ئىسلام بۈيۈكلىرى(دول العرب وعظماء الإسلام)» (1726 بېيىتلىك داستان) يەنە «كلىيوپاترانىڭ ئۆلۈمى»، «لەيلا - مەجنۇن»، «ئورمان قانۇنى» قاتارلىق شېئىرىي درامالارنى، «ئاخىرقى پىرئەۋن» ۋە «ھىندىستان قىزى» قاتارلىق رومانلارنى ۋە باشقا ئەدەبىي ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
شەرىق شامىلى-41 (دوڭ فېڭ-41)
شەرىق شامىلى-41 جوڭگو ياساپ چىققان قىتەللەر ئارا باشقۇرۇلدىغان ئستىراتىگىيلىك بومبا.
ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: شەرىق شامىلى-41
ئېنگىلىزچە: Dongfeng-41
شەيخۇلئىسلام
ئوسمانلى دۆلىتى دەۋرىدە شەيخۇلئىسلام دىنى خۇسۇسدا ئەڭ ئالىي ماقامغا ساھىب دۆلەت ئەربابى ئىدى. ئىھتىياچ توغۇلغاندا دىنى مەسىلىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك قاراشلىرىنى پەتۋا شەكلىدە ئېلان قىلىشتۇر. بۇ پەتۋالار قانۇن ھۆكمىگە ئىگە ئىدى. 1920- يىلى ئەنقەرەدە قۇرۇلغان مەجلىس ھۆكمىتىدە بۇ ماقام شەرىيە ۋە ئەۋقاف ۋاكالەتى نامى بىلەن "مىنىستېرلىق" سۈپىتىدە يەر ئالغان. 1923- يىلى تۈركىيەدە جۇمھۇرىيەت ئېلان قىلىنغاندىن قىسقا بىر مۇددەت كېيىن، 1924- يىلى ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىلغاندىن كېيىن بۇ مىنىستېرلىك ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان. ئورنىغا دىيانەت ئىشلىرى مىنىستېرلىكى قۇرۇلغان.
1424- يىلى موللا فەنارىيگە بۇ ئۇنۋان بېرىلگەندىن تارتىب، ئاخىرىقى ئوسمانلى شەيخۇلئىسلامى مەدەنىي نۇرى ئەپەندىنىڭ 1922- يىلى ئەزالىرى بىلەن بىللە ئىستىفا بېرىشىغا قەدەر 498 يىل داۋام قىلغان. بۇ 498 يىل ئىچىدە 131 شەيخۇلئىسلام 175 قېتىم مەقامغا تەئيىن قىلىنغان. ئەبۇ سۇئۇد ئەپەندى 29 يىل بىلەن ئەڭ ئۇزۇن، مەمىكزادە مۇستافا ئەپەندى بولسا 13 سائەت بىلەن ئەڭ ئاز ماقامدا قالغان شەيخۇلئىسلام ئېرۇر.
131 شەيخۇلئىسلامنىڭ 9 ى تۈرك ئەمەس بولۇپ، ئەرەب، بوشناق، گۈرجۈ، چېركەس، ئالبان قاتارلىقلاردىن بولغان.
قۇندۇز ۋىلايىتى
قۇندۇز ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qunduz Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
ئەمر ئىبنى دىنار
ئەمر ئىبنى دىنار (عَمْرُو بنُ دِيْنَارٍ أَبُو مُحَمَّدٍ الجُمَحِيُّ المَكِّيُّ): ئەمر ئىبنى دىنار ئەلجۇمەھىي ئەلمەككىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 46 –  126 / م. 666 – 744) كاتتا تابىئىن. زامانىدىكى مەككە مۇپتىسى ۋە ھەدىشسۇناس.
4 - ماي
4- ماي
1937 - يىلى -- مەمتېلى تەۋپىق ئەپەندى قولغا ئېلىنغان.
2019 ئوسكار مۇكاپاتى
2019 - يىللىق ئوسكار مۇكاپاتى 24-فېۋىرال تارقىتىلدى.
بەختىيار پەيزۇللا(پۇتپولچى)
بەختىيار پەيزۇللا (Bextiyar Peyzulla  يېڭى يېزىق: )  1998-يىلى ئاتۇش شەھىرىدە تۇغۇلغان، مەيداندىكى ئورنى ئوتتۇرا مەيدان. ئۇ شىنجاڭ تەنتەربىيە ئىنىستوتىدىن چىققان بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سوڭ چىڭلىڭ پۇتبول مەكتىپىگە كىرگەن ھەمدە 2015/2016-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە مەملىكەتلىك U17 ياشلار بىرلەشمىسىگە قاتناشقان، شۇنداقلا شىنجاڭ U18 كوماندىسىغا تاللىنىپ مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىغا قاتناشقان. ئۇنىڭدىن باشقا، بەختىيار 2017-يىلى شىنجاڭ U20 كوماندىسى بىلەن بىرگە مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىغا قاتناشقان بولۇپ، ئاساسلىق ئەزا سۈپىتىدە ھەممە مۇسابىقىنى تولۇق تاماملىغان ھەمدە 2017/2018-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە شىنجاڭ تەڭرىتاغ يىلپىزىغا قوشۇلغان، شۇنداقلا شۇ مۇسابىقە پەسلىدىكى جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسىدە 23 مەيدان مۇسابىقىگە قاتنىشىپ ئىككى توپ كىرگۈزگەن. ئۇ چوڭچىڭ سىۋېيغا قوشۇلغاندىن كېيىن تەييارلىق كوماندىنىڭ ئاساسلىق ئەزاسى بولۇپ كەلگەن بولۇپ، تىرىشچانلىقى بىلەن كوماندىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ۋە قوللىشىغا ئېرىشكەن.
چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى
چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيەسى تەڭرى تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، ئىلى دەرياسىنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى توققۇزتارا ناھىيەسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى تېكەس، موڭغۇلكۈرە ناھىيىلىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمال تەرىپى غۇلجا شەھىرى، غۇلجا ناھىيەسى ۋە قورغاس ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىندۇ (چېگرا سىزىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 72 كىلومېتىر). شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 90 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 70 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 8.4645 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە ئىككى بازار، 11 يېزا، 57 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيىدە تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4-شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن-مەيدانى، ئىلى ۋىلايەتلىك نەسىللىك كالا فېرمىسى، تۈزلەڭلىك ئورمانچىلىق ئىدارىسى ۋە غەربىي تىيانشان ئورمانچىلىق ئىدارىسىغا قاراشلىق تاغلىق رايون ئورمانچىلىق مەيدانى قاتارلىقلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 711 كىلومېتىر.
يەر تۈزۈلىشى
بۇ ناھىيىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي جەنۇبىي ئېگىز، غەربىي شىمالىي پەس بولۇپ، تاغلىق جايلار %26 ىنى، تۈزلەڭلىك %54.2 نى ئىگىلەيدۇ. ئىلى دەرياسى، چاپچال دەرياسى، ئۆرتەك دەرياسى، چاجى دەرياسى، خونۇخاي دەرياسى قاتارلىق دەريا-ئېقىنلار بار.
بايلىقى
يەر ئاستى سۇ بايلىقى 414 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 520 مىليون كۇب مېتىر. قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا چوشقا، ئۇلار، سۇغۇر قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى، سوغىگۈل، ئەڭلىك ئوت، چۈچۈك بۇيا، كەترا، گاترودىيە، قار لەيلىسى، قانتېپەر، كىرەش قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن ئالتۇن، كۆمۈر، ئۇران، نېفىت، خرۇستال، ھېقىق، چىرىمتال، كۋارتس، پار-پۇر بۇيۇملارنى ياساشقا ئىشلىتىلىدىغان توپا، ئوتقا چىداملىق توپا قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيەسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 7.9، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 39.5، ئەڭ تېمپېراتۇرا-43.2. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2810.7 سائەت. 10 يىغىندا تېمپېراتۇرا 3389.1، قىروسىز مەزگىلى 161 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 205.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1614.8 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
چاپچال ناھىيەسى يېزا ئىگىلىكنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 30 مىڭ 900 گېكتار (463 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 32 مىڭ 300 گېكتار (485 مىڭ مو) ئورمالىق، 275 مىڭ گېكتار (4 مىليون 130 مىڭ مو) يايلاق بار. يەنە 240 مىڭ گېكتار (3 مىليون 600 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان يەر، 24 مىڭ گېكتار (360 مىڭ مو) ئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان يەر بار. بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، مايلىقدان، پاختا، تاماكا، مېۋە-چېۋە، كۆكتات قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بار. كالا، قوي، ئات، چوشقا قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. كۆمۈركان، سېمونت، فۇرفۇرول، دورا ياساش، ئاشلىق-ماي، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش، سۈت مەھسۇلاتلىرى قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.
مىرئەھمەت سېيىت
مىرئەھمەد سېيىت ھاجى — «مەمتېلى ئەپەندى» ناملىق بۇ كىتاپنىڭ ئاپتۇرلىرىدىن بىرى بولۇپ، 1923 - يىلى ئاتۇشنىڭ مەشھەد كەنتىدە دۇنياغا كەلگەن.
1935 - يىلى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ «ئىزچى ئەتىرىتى»گە قوبۇل قىلىنغان ھەم بارابانچى بولغان.
1939 - يىلى قەشقەر پېداگوگىكا مەكتىپىگە قوبۇل قىلىنىپ، ئۈچ يىل ئوقىغان. ئوقۇشنى تاماملىغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قەشقەر ۋە ئاتۇشتا سەنئەتچى، ئوقۇتقۇچى ۋە ئىلمى مۇدىر بولغان.
مىرئەھمەت سىيىت ئەپەندى 1981 - يىلى تۇنجى قېتىم «بۇلاق» مەجمۇئەسىنىڭ 3 - سانىدا «شائىر تەۋپىق» ناملىق ماقالىسىنى ۋە «تەۋپىق شېئىرلىرىدىن نەمۇنىلەر»نى ئېلان قىلىپ مەمتېلى ئەپەندى ۋە ئۇنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرى ھەققىدە قىممەتلىك مەلۇمات بەرگەن.
1985 - يىلى «ئاتۇش ئەدەبىياتى»دا «ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 30 - يىللاردىكى كومپوزىتورى مەمتېلى ئەپەندى» ناملىق ماقالىسىنى ئېلان قىلغان.
ئۇ يەنە مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ناخشا - مارشلىرىدىن 40 نەچچىنى رەتلەپ كىتاپچە ھالىتىدە نەشرگە تەييارلىغان ۋە ئادەتتىكى ئۈنئالغۇغا تەمبۇر بىلەن ئوقۇپ، ئىككى پىلاستىنكا قىلىپ خاتىرە قالدۇرغان.
مىرئەھمەت سېيىت ئەپەندى يەنە 1987 - يىلى «ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ بايراقدارى — مەمتېلى ئەپەندى» ناملىق ئەسلىمىسىنى تاماملاپ نەشرگە تاپشۇرغان.
شامال ئېنىرگىيىسى
شامال ئېنىرگىيىسى بولسا ، يەر شارى سىرتقى يۈزىدىكى غايەت زور ھاۋانىڭ يۆتكىلىشىدىن شەكىللەنگەن ھەرىكەت ئېنىرگىيىسى ،يەر يۈزىدىكى ھەرقايسى ئورۇنلارنىڭ قۇياش ئۇلتىرا بىنەپشە نۇرغا ئۇچرىغاندىن كېيىنكى ھاۋا تېمپىراتۇرىسىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ھاۋا تەركىبىدىكى سۇ ھورىنىڭ مىقدارى ئوخشاش بولمىغاچقا ،شۇ سەۋەپتىن ھەر قايسى ئورۇنلارنىڭ ھاۋا بېسىمىدا پەرقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ،گورزىنتال يۆنىلىشتە يۇقىرى ھاۋا بېسىمى تۆۋەن ھاۋا بېسىملىق رايونلارغا قاراپ يۆتكىلىدۇ ،ھەمدە شامالنى شەكىللەندۈرىدۇ ، شامال ئېنىرگىيىسى بايلىقى شامال ئېنىرگىيىسى زىچلىقى ۋە يىللىق شامال ئېنىرگىيىسى توپلانما سانى
ئالاھىدىلىكى
شامال ئېنىرگىيىسى بولسا ئىنتايىن مول بولغان ،تۈگىمەس ،ئىشلىتىلىشى كەڭ ،غايەت زور كۆلەمدە تەننەرخ تېجەيدىغان ،بۇلغاش دەرىجىسى تۆۋەن بولغان، قايتا ھاسىل بولىدىغان، پاكىز بولغان ئېنىرگىيە مەنبەسى ،ئۇنىڭ پارنىك ئېففىكتىنى تۆۋەنلىتىش رولى بار ،يەر شارى يۈزىنىڭ بەلگىلىك دائىرىسى ئىچىدە مەۋجۈد، ئۇزۇن مەزگىللىك ئۆلچەش، تەكشۈرۈش ۋە سىتاستىكى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق ئېرىشكەن ئوتتۇرىچە شامال ئېنىرگىيىسى زىچلىق دەرىجىسىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى مەزكۇر دائىرە ئىچىدە ئىشلىتىشكە بولىدىغان ئاساس بولىدۇ ، ئومۇمەن ئېنىرگىيە زىچلىق دەرىجە سىزىقى ئارقىلىق خەرىتىدە ئىپادىلىنىدۇ.
مەنبەسى
شامال بولسا يەر شارىدىكى بىرخىل تەبىي ھادىسە ، ئۇ قۇياش رادىئاتسىيە ئىسسىقلىقى سەۋەبىدىن پەيدا بولىدۇ، قۇياش نۇرى يەريۈزىگەچۈشكەندىن كېيىن ،يەر يۈزىنىڭ ھەرقايسى ئورۇنلىرىنىڭ ئىسسىقىلقنى قۇبۇل قىلىشى ئوخشاش بولمىغاچقا تېمپىراتۇرا پەرقىنى پەيدا قىلىدۇ ، شامال ئېنىرگىيىسى بولسا ھاۋانىڭ ھەرىكەت ئېنىرگىيىسى، شامال ئېنىرگىيىسىنىڭ چوڭ كىچىكلىكى شامال سۈرئىتى ۋە ھاۋانىڭ زىچلىق دەرىجىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك، ھاۋانىڭ ئېقىشىدىن شەكىللەنگەن ھەرىكەت ئېنىرگىيىسى بولسا شامال ئېنىرگىيىسى ،شامال ئېنىرگىيىسى بولسا قۇياش ئېنىرگىيىسىنىڭ بىرخىل ئايلانغان شەكلى، قۇياش نۇرىنىڭ يەريۈزىدىكى قۇبۇل قىلغان ئىسسىقلىقى تەكشىسىز بولغاچقا ئاتموسفېرا بېسىمىنىڭ تەشىسىز بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، ھاۋانىڭ سۇ يۈزىنى بويلىغان گورزىنتال ھەرىكىتى شامالنى شەكىللەندۈرىدۇ ،شامالنىڭ شەكىللىنىشى ھاۋا ئېقىمىنىڭ ھەرىكىتى.
دۆلىتىمىزنىڭ پايدىلىنىش ئەھۋالى
دۆلىتىمىز شامال كۈچى ماشىنىسىنىڭ تەرەققىياتى، 50-يىللارنىڭ ئاخىرىدىكى ھەرخىل ياغاچ قۇرۇلمىلىق سايىۋەن شەكىلدىكى چاقپەلەك بولۇپ .1959- يىللاردا جىياڭسۇ ئۆلكىسىدە 200 مىڭدىن ئارتۇق ئىدى،60- يىللارنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئاساسلىقى شامال كۈچىدىن پايدىلىنىپ سۇ كۆتۈرۈش ئۈسكۈنىسى تەرەققى قىلدى،70-يىللارنىڭ ئوتتۇرىدىن كېيىن شامال ئېنىرگىيىسىنى ئېچىش ۋە ئىشلىتىش «ئالتىنچى بەش يىللىق » دۆلەتنىڭ نۇقتىلىق تۈرىگە كىرگۈزۈلۈپ تېز سۈرئەتلىك تەرەققىياتلارغا ئېرىشتى ،80- يىللارنىڭ ئوتتۇرلىرىغا كەلگەندە جوڭگۇ ئىلگىرى كېيىن بولۇپ دانىيە ،بېلگىيە،شېۋىتسىيە،ئامېركا ،گىرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن بىر تۈركۈم ئوتتۇرا ۋە چوڭ تىپتىكى شامال كۈچى گېنراتورلىرىنى كىرگۈزدى ،شىنجاڭ ۋە ئىچكى موڭغۇل شامال ئېغىزلىرى ھەمدە شەندوڭ ،جېجىياڭ ،فۇجىيەن ،گۇاڭدوڭ ئاراللىرىدا 8 ئۈلگىلىك شامال كۈچى ئارقىلىق توڭ چىقىرىش مەيدانلىرىنى قۇرۇپ چىقتى. 1992-يىلى قۇراشتۇرۇلغان سىغىمچانلىقى 8000 كېلوۋاتقا يەتتى ،شىنجاڭ داۋانچىڭنىڭ شامال كۈچى ئېلىكتىر مەيدانلىرىنىڭ قۇراشتۇرۇلغان سىغىمچانلىقى 3300 كېلوۋاتقا يېتىپ نۆۋەتتە دۆلىتىمىزدىكى ئەڭ چوڭ شامال كۈچى ئېلىكتىر مەيدانى بولۇپ قالدى. نۆۋەتتە دۆلىتىمىز 100 خىلدىن ئارتۇق ئوخشاش بولمىغان شەكىلدىكى ۋە ئوخشاش بولمىغان سىغىمدىكى شامال كۈچى گېنراتورلىرىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقتى ،لېكىن تەرەققى قىلغان دۆلەتلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا جوڭگۇنىڭ شامال ئېنىرگىيىسىنى ئېچىپ پايدىلىنىشى خېلى بەكلا ئارقىدا ،تەرەققى قىلىش سۈرئىتى ئاستا بولۇپلا قالماي يەنە تېخنىكا سەۋيىسىمۇ تۆۋەن .كۆلەملىشىش دەرىجىسىگە بارغىنى يوق، 21-ئەسىرگە كىرگەندىن بۇيان جوڭگۇ شامال ئېنىرگىيىسىنى ئېچىش،پايدىلىنىش قاتارلىق تەرەپلەرگە بولغان مەبلەغ سېلىشىنى كۈچەيتىپ ،يۇقىرى سۈپەتتىكى پاكىز بولغان شامال ئېنىرگىيىسنىڭ جوڭگۇنىڭ ئېنىرگىيە قۇرۇلمىسىدىكى ئورنىنى يۇقىرى كۆتەردى.
بەبەت مۇرات(پۇتپولچى)
بەبەت مۇرات 1999-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، مەيداندىكى ئورنى يان بېك، 2019-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە شىنجاڭ تەڭرىتاغ يىلپىزىغا ۋاكالىتەن 26 مەيدان مۇسابىقىگە قاتنىشىپ 17 قېتىم ئاساسلىق ئەزا بولغان، 1503 مىنۇتلۇق مۇسابىقىنى تاماملىغان. ئۇ 2017-يىللىق تيەنجى مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا شىنجاڭ U18 كوماندىسىنىڭ ئاساسلىق ئەزاسى سۈپىتىدە كوماندا بىلەن بىرگە ئۈچىنچىلىككە ئېرىشكەن، بۇ شىنجاڭ U18 كوماندىسىنىڭ تارىختىكى ئەڭ قالتىس نەتىجىسى ھېسابلىنىدۇ.
Уйғур тили
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
уйғур тили узақ тарихқа игә гүзәл тил. у узақ әсирлик тәрәққият давамида қәдимки түркий тиллар дәври, орхун уйғур тили дәври, идиқут-хақанийә уйғур тили дәври, чағатай уйғур тилини бесип өткән. бу җәрянда уйғур тили орхун-йенсәй йезиқи, қәдимки уйғур йезиқи, бирахма йезиқи, мани йезиқи, соғд йезиқи, әрәб йезиқи қатарлиқ йезиқлар билән хатириләнгән(бәзи йезиқлар омумйүзлүк, бәзи йезиқлар қисмән қоллинилған), шундақла хәнзу тили, санскрит тили, сак тили, тухар тили, соғда тили, әрәб тили, парс тили, моңғул тили қатарлиқ нурғурн тиллар билән учришип һәм бир биригә тәсир көрситип, үзлүксиз мукәммәлләшкән вә һазирқи заман уйғур тили дәвригә киргән.
һазирқи заман уйғур тили 19-әсирниң ахири вә 20-әсирниң дәслипидин башлап аввал чәт әллик алимлар, андин елимиз алимлири тәрипидин тәтқиқ қилинған. бир әсирдин көпрәк вақиттин буян һазирқи заман уйғур тили асасән әнәниви тилшунаслиқ бойичә, қошумчә қурулмичилиқ тилшунаслиқи, айландурма-туғдурма тилшунаслиқи қатарлиқ нәзәрийиләр бойичә тәтқиқ қилинип, хели системилиқ тәсвирләнгән һәм айшәм шәмийева, әмир нәҗип, ғуҗиәһмәд сәйдивақасоф, ибраһим мутии, имин турсун, хәмит төмүр, мирсултан османоф, турди әһмәд, нәсрулла йолбулди, әнсәрдин муса қатарлиқ тилшунаслиримиз вә йеңи бир әвлад тилчилиримизниң һәр қайси дәврләргә, методларға вәкиллик қилидиған әсәрлири мәйданға келип уйғур тили тәтқиқатини чоңқурлаштурди
left|thumb|350px|ھازىقى زامان ئۇيغۇر تىلى يېزىقى
һазирқи заман уйғур тили 19-әсирниң ахири вә 20-әсирниң дәслипидин башлап аввал чәт әллик алимлар, андин елимиз алимлири тәрипидин тәтқиқ қилинған. бир әсирдин көпрәк вақиттин буян һазирқи заман уйғур тили асасән әнәниви тилшунаслиқ бойичә, қошумчә қурулмичилиқ тилшунаслиқи, айландурма-туғдурма тилшунаслиқи қатарлиқ нәзәрийиләр бойичә тәтқиқ қилинип, хели системилиқ
қоллинилиш даириси (територийиси)
җуңхуа хәлқ җумһурийити (җ х җ) яки (чин)ниң шинҗаң/шинҗаң уйғур аптоном райони, қазақистан җумһурийитиниң шәрқий вә җәнубий қисимлири, өзбәкистан җумһурийити,пакистан, қирғизистан җумһурийити, түркийә, сәуди әрәбистани қатарлиқ дөләт вә раюнларда яшайдиған уйғурлар вә бәзи йеқин арлишип олтурақлашқан бәзи милләтләр тәрипидин ағизаки вә язма тилда қоллинилиду.
бу тилни қолланғучилар аһалә нопуси
җуңхуа хәлқ җумһурийити територийи ичидәяшиғучи 11 милйон уйғур вә аһалий нопуси ениң болмиған оттура асия вә яврупада яшиғучи башқа уйғурлар.
йезиқ
уйғурлар тарихта қачандин башлап йезиқ билән хатирилинишкә башлиғанлиқи һәққидә һазирғичә тәтқиқатчилар тәрипидин бирликкә кәлгән қараш йоқ. өзбәкистан вә қазақистан қатарлиқ територийиләрдә силавян йезиқида,түркийә вә яврупа әллиридә түрк йезиқида, җуңго/чин мәмликитидә әрәб йезиқи,латин йезиқи вә хәнзучә/хитайчә/чинчә йезиқларда хатирилиниду. тилшунаслар көпинчә әрәб йезиқи асасидики уйғур йезиқида хатиондин артуқ уйғур мушу тилни ишлитиду. ундин
тилниң тәвәлики
уйғур тили урал- алтай тиллирии сестимиси、 түркий тиллар аилиси、шәрқий түрк тили тармиқи, уйғур-қарлуқ тили топлими ,уйғур тили болуп түркий тиллардин өзбәк тили әң йеқин тил болуп һесаплиниду. иккилиси чағатай түркчисиниң варислири болуп бәзи алимлар тәрипидин әйнән бир тил дәп қарилиду.
диалект вә шивәләр
чоң җәһәттин мәркизий деаликит, хотән деаликти вә лопнур деаликти қатарлиқ үч вариянти бар. шинҗаң уйғур аптунум раюни тәвәсидә бирликкә кәлгән уйғур әдәбий тили асаслиқ мәркизий диаликиттин мәнбә алиду. китабий тил яки йезиқ тили ағзакий тил яки хәлқ тили билән асасән йеқин яки бир аз пәриқлиқ, халас. мәтбуат, хәт -чәк алақә, кину - филим, сәһнә яки учур-ахбаратларда әдәбий тил қоллинилиду вә қоллинилиши шәрт.әрәб һәриплири асасидики уйғур кона йезиқи қануний йезиқ болуп,өзгәртиш яки қисқартип йезишқа болмайду. мәркизий деаликит: үрүмчи, турпан, қумул,ғулҗа,ақсу,атуш,қәшқәр, гума, корла шивилири
хотән деаликти: хотән шивиси
лопнур деаликти: лопнур шивиси
уйғур тили
уйғур тили узақ тарихқа игә гүзәл тил. у узақ әсирлик тәрәққият давамида қәдимки түркий тиллар дәври, орхун уйғур тили дәври, идиқут-хақанийә уйғур тили дәври, чағатай уйғур тилини бесип өткән. бу җәрянда уйғур тили орхун-йенсәй йезиқи, қәдимки уйғур йезиқи, бирахма йезиқи, мани йезиқи, соғд йезиқи, әрәб йезиқи қатарлиқ йезиқлар билән хатириләнгән. әскәртиш:уйғур латин йезиқи пәқәт уйғур әрәп йезиқини тор қатарлиқ бәзи саһәләрдә яндаш қилип ишлитилиду.
йезиқ
қәдимдин һазирғичә ишлитилгән йезиқлар:
һазирқи рәсми ишлитиливатқан йезиқ: һазирқи заман уйғур йезиқи
уйғур тилидики тиниш бәлгилири вә уларниң қоллинилиши 1. тиниш бәлгилири вә уларниң бекитилиш принсипи
тиниш бәлгилири – иҗтимаий алақиниң еһтияҗиға асасән, ой- пикирни тоғра, толуқ ипадиләш үчүн йезиқ тилида йезиқниң қошумчә васитиси сүпитидә ишлитилидиған бәлгиләрдур. у йезиқ тәрәққиятиниң мәлум басқучида тәдриҗий мәйданға кәлгән һәм тил вә тәпәккурниң тәрәққий қилишиға әгишип тәрәққий қилип, мукәммәллишип, өзиниң бир пүтүн системисини тәшкил қилған. тәсвирләнгән һәм айшәм шәмийева, әмир нәҗип, ғуҗиәһмәд сәйдивақасоф, ибраһим мутии, имин турсун, хәмит төмүр, мирсултан османоф, турди әһмәд, нәсрулла йолбулди, әнсәрдин муса қатарлиқ тилшунаслиримиз вә йеңи бир әвлад тилчилиримизниң һәр қайси дәврләргә, методларға вәкиллик қилидиған әсәрлири мәйданға келип уйғур тили тәтқиқатини чоңқурлаштурди уйғур тилидики тиниш бәлгилириниң тәрәққиятиму мушундақ тәрәққият җәрянидин мустәсна әмәс.алайли, орқун йезиқ ядикарлиқлирида җүмлиниң ахирлашқанлиқини ипадиләйдиған қош чекит тин башқа тиниш бәлгиси учримайду. бүгүнки күндә уйғур йезиқида дунядики һәрқайси йезиқларда қоллинилидиғанбәлгиләр билән асасән охшайдиған 12 хил тиниш бәлгиси қоллинилидиған болди. уйғур тилиниң өзигә хас грамматикилиқ хусусийити вә алаһидилики өзигә хас бир қисим тиниш бәлгилирини шәрт қилидиған болғачқа, башқа йезиқларниң тиниш бәлгилиридин мәлум җәһәттә пәрқлиниду. алайли, көп чекит хәнзучида (......) билән ипадиләнсә, уйғурчида (...) биләнла ипадилиниду, йәни хәнзучида чекитниң сани алтә, уйғурчида болса үч. хәнзучида қош пәш (” “) қоллинилса, уйғурчида пәқәт қош тирнақ ("")ла қоллинилидиған болуп қелиплаштурулди. әпсуски, һазир бәзи нәшрият вә мәтбуат орунлири һәм шәхсләр юқириқи тиниш бәлгилирини арилаштуруп қоллинип, тиниш бәлгилириниң бирликкә келишигә сәлбий тәсир көрсәтмәктә. униң үстигә, компютерниң тез омумлишиши, уйғур тилидики компютер мәшғулат системилириниң һәр хил болуши, иқтидариниң тәкшисизлики тиниш бәлгилириниң қоллинилишида бәзи охшимаслиқларни, һәтта бәзи қалаймиқанчилиқларни кәлтүрүп чиқармақта.
тиниш бәлгилири йезиқ тилидики алақә еһтияҗи билән барлиққа кәлгән вә йезиқниң муһим тәркибий қисмиға айланған болғачқа, униң бирликкә келип турақлишиши вә ишлитилиши худди йезиқниң қоллинилиши қаидилик болғиниға охшашла қаидә- қанунийәтлик болуши керәк. шундақ болғандила, у өзиниң қошумчә васитилик ролини толуқ җари қилдуралайду, омумий хәлқ тәрипидин ортақ етирап қилинип, муәййән иҗтимаийлиққа игә болалайду. тилда тиниш бәлгилирини қоллиниш, бир җәһәттин алғанда, илмий мәсилә; йәнә бир җәһәттин алғанда, адәт мәсилиси. адәт мәсилисини бир йолила өзгәртиш, бирликкә кәлтүрүш, бир системиға селиш унчә асан әмәс. лекин тилимизни һазирқи тәрәққият қәдимигә мас һалда сағлам тәрәққий қилдуруш, қелиплаштуруш, һазирқи үч мәдәнийлик қурулушимизда үнүмлүк пайдилиниш, униң ипадиләш иқтидарини юқири көтүрүш нуқтисидин алғанда, тиниш бәлгилириниң бир системиға чүшүрүлүши, илмий асаста бекитилиши интайин зор әһмийәткә игә.
"тиниш бәлгиси" дегән бу аталғу гәрчә "тиниш" дегән сөздин келип чиққан болсиму, уни нутуқта тинған яки тиниш болған орунғила қоюлидиған бәлгә дәп қаривалсақ йетәрлик болмайду. чүнки кишиләрниң нутуқта тиниш әһвалиниң өзара охшишип кәтмәслики, шуниңдәк җанлиқ тилда тиниш болмиған орунлардиму қурулма вә мәнә еһтияҗидин тиниш бәлгиси ишлитиш зөрүр болғанлиқи түпәйлидин мундақ тонуш йезиқ тилидики тиниш бәлгилири тоғрисида системилиқ қаидә- қанунларниң чиқирилишиға вә униң омумлишишиға тосалғу болиду, тиниш бәлгилириниң қалаймиқан қоллинилишиға сәвәбчи болиду, нәтиҗидә иҗтимаий алақиниң раванлиқиға, бир пүтүн уйғур тил- йезиқиниң сағлам тәрәққий қилишиға тәсир йәткүзиду. тиниш бәлгилири тоғрисидики тонушни бирликкә кәлтүрүп, уни қоллиништики қалаймиқанчилиқларни бир тәрәп қилиш үчүн тиниш бәлгилирини вә уларниқоллиниш қаидисини бекитиштә тилимизниң алаһидилики нәзәрдә тутулуп, қурулма принсипи (сиснтаксислиқпринсип) вә мәнә принсипи асас қилинған.
синтаксислиқ принсип – мәлум бир тиниш бәлгисиниң қоюлуш- қоюлмаслиқини синтаксислиқ қурулминиң алаһидиликигә қарап бәлгиләш, йәни җанлиқ тилдики тинишниң қурулма билән мәнә җәһәттә мунасивити бар яки йоқлуқиға қарап бәлгиләш принсипидур. әмәлийәттә, җүмлә қурулмиси шу җүмлидики тинишниң қандақ болуши керәкликини, тиниш бәлгисиниң һаҗәт яки һаҗәт әмәсликини көрситип берәләйду. мәнә принсипи – мәлум синтаксислиқ қурулминиң яки мәлум синтаксислиқ қурулмида кәлгән айрим сөз- ибариләрниң мәнә вә рол җәһәттики алаһидиликлирини көздә тутушқа қаритилған. буниңдин башқа "интонатсийә (пүтүн бир синтаксислиқ қурулминиң тәләппуздики алаһидилики) принсипи" дегән принсипниму нәзәрдин сақит қилишқа болмайду. чүнки охшаш бир қурулмидики җүмлиниң һәр хил интонатсийидә тәләппуз қилиниши нәтиҗисидә қурулминиң ипадилигән мәнисидә өзгириш болуши мумкин. мәсилән:
базарға бардим. (баян интонатсийә, баян җүмлә)
интонатсийә пүтүн бир җүмлә қурулмиси билән алақидар һадисә. һазирқи заман уйғур тилида һәрқандақ җүмлә қурулмисиниң интонатсийиси баян, соал, тәнә, үндәш яки чақириқ қатарлиқ бирнәччә хилдин һалқип кәтмәйду. бундақ һадисә ялғуз уйғур тилидила мәвҗут болуп қалмастин, башқа тилларғиму ортақ болған һадисә. нутуқ мәлум синтаксислиқ қурулмиға асаслиниду. шуңа интонатсийә мәлум синтаксислиқ қурулминиң нутуқтики әмәлий ипадиси. мәлум бир синтаксислиқ қурулмиға асасланмиған нутуқ вә интонатсийини тәсәввур қилиш мумкин әмәс. шуңа, интонатсийә пәқәт мәлум синтаксислиқ қурулминиң нутуқтики тәркибий қисми, халас.
һазирқи заман уйғур тилида қоллиниливатқан тиниш бәлгилири төвәндикиләрдин ибарәт:
1.    чекит              ( . )
2.    соал                ( ? )
3.    үндәш              ( ! )
5.    пәш
7.    қош тирнақ    ( " " )
8.    ялаң тирнақ     ( ‹ › )
9.    сизиқчә            ( ـ )
10. сизиқ       ( – )
11. қош чекит
12. көп чекит ( ... )
тиниш бәлгилири гәрчә җүмлидә мустәқил бир бирлик сүпитидә қоллинилсиму, лекин у өзиниң алдида кәлгән сөз, сөз бирикмиси яки җүмлиниң характерини ипадиләп беридиған болғачқа, у йәнила өзиниң алдидики сөзгә беқиниду. һазир компютерда қоллиниливатқан уйғурчә бәзи мәшғулат системилири техи мукәммәллишип кетәлмигәчкә, нәшрият, мәтбуат орунлири тиниш бәлгилирини қандақ бир тәрәп қилишни таза көңүлдикидәк бир тәрәп қилалмай келиватиду. алайли, бир қисим мәшғулат системилири һазирғичә қур айриялмайду яки боғум көчүрүш иқтидарини һазирлимиған шуңа, улар сөзни бирлик қилип яки бош орунни асас қилип туруп қур айрийду. мундақ болғанда, бәзи сөзләр узунрақ болуп кәтсә, шу сөзни пүтүн пети йеңи қурға көчүрүп, алдинқи қурниң зич- кәңликини нәзәрдин сақит қилиду. бу хил һадисә мәтбуат буюмлириниң көркәм чиқишиға биваситә тәсир көрситиду. тиниш бәлгилири алдинқи сөздин бош орун арқилиқ айриветилсә, компютер уни айрим сөз сүпитидә бир тәрәп қилип, баш қурниң бешиға көчүрүп қойиду. шуниң үчүн, бу хил әһвални нәзәрдә тутуп, тиниш бәлгилирини алдинқи сөз билән бир сөз сүпитидә бир тәрәп қилиш һазирқи әмәлийитимизгә нисбәтән әң ақиланә чарә, йәни тиниш бәлгилири сөз, сөз бирикмиси яки җүмлиниң ахирида кәлгәндә, алдинқи сөз билән арилиқ (бош орун) ташлимай қошуп йезилса, компютер уни алдинқи бир сөз билән биллә бир тәрәп қилиду- дة, бәзибир техникилиқ сәвәнликләрдин халий болимиз. чүнки бизниң имла қаидимиздә қур көчүргәндә, чоқум боғумни асас қилимиз, тиниш бәлгилири алдинқи сөзниң ахирқи боғуми билән қошуп көчүрилиду, дәп бәлгиләнгән. юқириқи тәрәпләр көздә тутулуп, тиниш бәлгилири билән алдинқи сөзниң оттурисидики бош орунни чиқиривәтсәк, һазирқи шараитимизда имла қаидисигә бойсунуп, техникилиқ хаталиқларға йол қоймиған болимиз. 2. тиниш бәлгилириниң қоллинилиши
2.1чекит
бу бәлгә ой- пикирниң баян тәрзидә толуқ аяғлашқанлиқини билдүриду. у төвәндикидәк орунларға қоюлиду:
2.1.1 баян җүмлидин кейин (мәйли игә, хәвири толуқ җүмлә болсун, мәйли аташ җүмлә болсун) қоюлиду. мәсилән:
△ мән бүгүн кутубханиға бардим.
△ 1961- йили, қиш күнлириниң бири.
2.1.2 буйруқ вә үндәш аһаңида ейтилмай, баян аһаңида ейтилған буйруқ, үндәш җүмлиләрдин кейин қоюлиду. мәсилән:
△ бүгүнки ишни әтигә қойма.
△ хош, аман болуңлар.
2.1.3 рәқәм билән йезилған, рәт тәртипни билдүридиған санлар яки баш мавзу билән тармақ мавзуниң ретини билдүридиған санлардин кейин (рим рәқәмлири мустәсна) қоюлиду. мәсилән:
△Ⅲқумул шевисиниң грамматикилиқ алаһидиликлири
1. исимларда келиш қошумчилири
2. исимларда тәвәлик қошумчилири
△ л. мутәллип
△ а. с. пушкин
2.1.5 йил, ай, күнләр рәқәм билән ипадиләнсә, уларниң арисиға қоюлиду. мәсилән:
△ 1966.9.21 2.1.6 онлуқ кәсирдики пүтүн сан билән кәсир сан арисиға, җүмлидин саәт билән минут тәң көрситилгәндә, саәт билән минут арисиға қоюлиду. мәсилән:
△ 1.5 (бир пүтүн ондин бәш)
△ саәт 3.20 дә (саәт үчтин йигирмә минут өткәндә)
2.2 соал бәлгиси
бу бәлгә ой- пикирниң сорақ тәрзидә аяғлашқанлиқини билдүриду. у төвәндикидәк орунларға қоюлиду.
2.2.1 һәр хил соал җүмлидин кейин қоюлиду. мәсилән:
△ сән ким?
2.2.2 кәйни- кәйнидин улинип кәлгән соалларниң пәқәт кәйнидикисигила қоюлиду, алдинқилириға пәш қоюлиду. мәсилән:
△ бу ишни у уқамду, уқмамду?
△ сән зади компартийә әзасиму, әмәсму?
2.2.3 җүмлидә апторға намәлум болған яки аптор гман билән қариған тәркибләрдин кейин қоюлиду. мәсилән:
△ шу чағда улар петинип (титришип?) униң йениға йеқин барди.
△ сәләй чаққан (?-1905) уйғур хәлқиниң даңлиқ ләтипичилиридин бири.
2.2.4 әгәр җүмлә һәм соал, һәм үндәш тәрзидә ейтилса, аввал соал бәлгиси, андин үндәш бәлгиси қоюлиду. мәсилән:
△ һой, бу сесиқ гәпни нәдин өгәндиң?!
2.3 үндәш бәлгиси
бу бәлгә ой- пикирниң үндәш вә буйруқ тәрзидә аяғлашқанлиқини билдүриду. у төвәндики орунларға қоюлиду.
2.3.2 үндәш аһаңида ейтилған үндәш сөзләр вә қаратма сөзләрдин кейин қоюлиду. мәсилән:
△ това! сән буларниң сетивалған қулимидиң?
△ йолдашлар! ғәйрәт қилиңлар!
шуни әскәртип өтүш зөрүрки, тирнақ ичигә елинған җүмлиниң соал, үндәш бәлгилири бу җүмлиниң қандақ қурулмида келишидин қәтийнәзәр қоюлиду. тирнақ ичигә елинған җүмлиниң чекити қоюлмайду.
2.4 чекитлик пәш
бу бәлгә тәңдаш тәркибләрни айриш үчүн қоллинилидиған, тәңдаш тәркибләрни айриштики роли пәшкә қариғанда үстүнрәк туридиған тиниш бәлгиси. тәңдаш тәркибләрниң һәрқайсиси яки уларниң бири йәнә бирқанчә тәңдаш тәркибләрни елип кәлгән болса, уларниң қатламлиқ мунасивитини ениқ айриш үчүнүстүнки қатламдики тәңдаш тәркибләр арисиға чекитлик пәш қоюлиду. мәсилән: △ кимки мени челишип йеңәлисә, шу кишигә қизимни беримән; әгәр йеңәлмисә, җенини тенидин җуда қилимән.
△ бурадирим дәйдуки, икки өйниң қурғунини қошса, бир қазан аш болиду; қисмәт акам мәсудихан айлам билән баш қошса, карамәт бәлән той болиду.
2.5 пәш бу бәлгә асасән тәңдаш тәркибләрни айриш үчүн қоллинилидиған, тәңдаш тәркибләрни айриштики роли чекитлик пәшкә қариғанда төвәнрәк болған тиниш бәлгиси. у төвәндикидәк орунларға қоюлиду.
2.5.1 аддий җүмлиләрдә
аддий җүмлиниң тәңдаш бөләклири (бу сөзләр мәйли бир сөзла болсун, мәйли сөз бирикмиси болсун) арисиға қоюлиду.
△ униң секиләклири, тал- тал өрүлгән чачлири, чечиға есивалған чач чатқуч, чач тумарлири бәлму ярашқаниди.
△ қиз йирақтин қолини чекисигә қоюп, отлаватқан атларға, өзигә тонуш болмиған кишиләргә һәйранлиқ билән қаравататти.
△ у һәм тәтқиқатчи, һәм шаир. 2.5.2 қошма җүмлиләрдә
тәңдаш тармақ җүмлиләрдин һасил болған қошма җүмлиләрниң һәр бир тармақ җүмлилири арисиға қоюлиду. мәсилән: △ кишиниң түгмидәк әйиби көрүнәр, өзиниң төгидәк әйиби көрүнмәс. (мақал)
2.5.2.1 беқиниш- беқиндуруш мунасивитидики қошма җүмлиләрдә баш җүмлә билән беқинди җүмлә арисиға қоюлиду. мәсилән:
30 - ماي
30 - ماي. 5 - ئاينىڭ 30 - كۈنى
Уйғур тили
йезиқ
△ шуни билип қойғинки, мән сениң дегиниңдәк қилалмаймән.
△ сән баридикәнсән, мәнму баримән.
△ таң атсила, иш асан
ئەيلە (شەھەر)
ﺋﻪﻳﻠﻪ (أَﻱْﻝَةَ): ﻗﯩﺰﯨﻞ ﺩﯦﯖﯩﺰﻧﯩﯔ (ﻗﯘﻟﺰﯗﻡ ﺩﯦﯖﯩﺰﻯ) ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﻗﯩﺮﻏﯩﻘﻰ، ﻳﻪﻧﻰ ﺷﺎﻡ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﮪﯩﺠﺎﺯﻧﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯ، ﺷﺎﻣﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺑﯘ ﺋﻪﻳﻨﻰ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﺷﻪﻧﺒﻪ ﻛﯜﻧﻰ ﺑﯧﻠﯩﻖ ﺗﯘﺗﻤﺎﺳﻠﯩﻖ ﭼﻪﻛﻠﯩﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺭﯨﺌﺎﻳﻪ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻥ ﻳﻪﮪﯘﺩﯨﻴﻠﻪﺭ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ ﺷﻪﮪﻪﺭﺩﯗﺭ. ﺑﻪﺯﻯ ﺗﻪﻓﺴﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ «7/ﺳﯜﺭﻩ ﺋﻪﺋﺮﺍﻑ 163 - ﺋﺎﻳﻪﺗﺘﻪ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺷﯘ» ﺩﻩﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺗﻪﻗﺮﯨﺒﻪﻥ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺋﯩﺌﻮﺭﺩﺍﻧﯩﻴﻪﻧﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻗﻪﺑﻪ ﺷﻪﮪﺮﯨﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﺧﺎﺭﺍﺑﯩﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ.
Уйғур тили
йезиқ
△ мисали, турсунни алсақ, у ясинип йүрүшни яхши көриду.
ئەيلە (شەھەر)
ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪﺭ:
ﻣﯘﺳﺘﺎﻓﺎ ﻝ. ﺑﯩﻠﮕﻪ: ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﺩﯨﻴﺎﻧﻪﺕ ﯞﺍﻗﻔﻰ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺋﯧﻨﺴﯩﻜﻠﻮﭘﯧﺪﯨﻴﻪﺳﻰ «ﺋﻪﻗﻪﺑﻪ» ﻣﺎﺩﺩﯨﺴﻰ 2\209-210؛
Уйғур тили
йезиқ
шуни қистуруп өтүш керәкки, "-са// -сة" қошумчиси билән түрләнгән "болмақ" пеили җүмлиниң хәвиригә бағланмай, өзиниң алдида кәлгән башқа җүмлә бөләклиридин мәлум бирини тәкитләп кәлсә; "-са// -сә" қошумчиси қошулған пеил "болмақ" пеили яки башқа сөзләр билән бирикип, турақлиқ бирикмә һасил қилса; "-са// -сә" формисида кәлгән пеил җүмлиниң хәвиригә әмәс, бәлки җүмлиниң башқа бирәр бөликигә бағланған болса; аддий җүмлиниң хәвири охшашла бир пеил йилтизи (яки өзики) ниң һәм "-са// -сә" формиси билән түрлиниши һәм буйруқ- тәләп райи яки хәвәр райида келиши арқилиқ һасил болса, мәнидики алаһидиликни көздә тутуп, "-са// -сә" формисидин кейин пәш қоюлмайду. мәсилән:
ئەيلە (شەھەر)
ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪﺭ:
ﺗﻪﺑﻪﺭﯨﻲ: «ﺗﻪﻓﺴﯩﺮﯗ ﺗﻪﺑﻪﺭﯨﻲ»، 10/507؛
Уйғур тили
йезиқ
△ачиси болса сәрсан болуп чиқип кәтти.
ئەيلە (شەھەر)
ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪﺭ:
ﻳﺎﻗﯘﺕ ﺋﻪﻟﮭﻪﻣﻪﯞﯨﻲ: «ﻣﯘﺋﺠﻪﻣﯘﻟﺒﯘﻟﺪﺍﻥ»، 1/292.
Уйғур тили
йезиқ
△ бу адашниң чәкмисә туралмайдиған хуйи бар икән
△ мән барсам барай.
лекин бундақ хәвәрләр кеңәйсә, йәнила арисиға пәш қоюлиду. мәсилән:
△ биз барсақ, биллә барайли.
2.5.2.2 һаләт беқинди җүмлиләрниң рәвишдаш вә сүпәтдаш бирикмилири арқилиқ ипадиләнгән бирикмиләр қошма җүмлиләр (бағланған қошма җүмлиләр, беқиниш- беқиндуруш мунасивитидики қошма җүмлиләр) дә бәзи тармақ җүмлиниң хәвәрлик формиси толуқ болмиған хәвири болуп кәлсә, бәзи аддий яки тармақ җүмлиләрдә рай формисидики пеилдин ипадиләнгән хәвәрләргә нисбәтән һаләтлик рол ойнайду. шуңа принсип җәһәттин униң хәвәрлик рол ойниған орниға пәш қоюлуши, һаләтлик рол ойниған орниға пәш қоюлмаслиқи керәк.
2.5.2.3 "-п, -ип// -уп, -үп", "-май// -мәй" рәвишдашлири вә "-мастин// -мәстин" формиси җүмлидә "қандақ, қандақ қилип, қачан, немишқа" қатарлиқ соалларға җаваб болмиса, хәвәрлик формиси толуқ болмиған хәвәр һесаблиниду. бу бирикмидики пеилни шу җүмлидә хәвәр райида кәлгән пеил билән охшаш райға өзгәртиш мумкин. кәйнигә пәш қоюлиду. мәсилән:
△ андин ишкапни ечип, у йәрдин қетип кәткән икки нан билән чайданни алди.
△ мән бизниң мунасивәтлик рәһбәрләр билән сөзлишип, һәммини пүткүзүп қойдум.
△ һәм җениға қәст қилип, һәм әһвални сораптимишмән.
2.5.2. бу биримиләр җүмлидә хәвәрлик ролдила кәлмәй, бәзидә пеилдин яки башқа сөз түркүмидин болған игә, һаләт, ениқлиғучи қатарлиқ җүмлә бөләклири билән тәңдаш болуп кәлсә, бу бирикмини һасил қилған рәвишдаш формисиниң тәңдашлиқ роли көздә тутулуп, кәйнидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ лекин, меһир- шәпқәт көрситип (көрситидиғанлар), ич ағритидиғанлар нәдә?
2.5.2. бу бирикмиләр икки яки униңдин артуқ хәвәргә нисбәтән һаләтлик рол ойнап кәлсә, униң бирла хәвәргә бағлинип қелишидин сақлиниш үчүн кәйнидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ у һечнәрсә демәстин, қолини чиқиривелип, йүгүргиничә пәләмпәйдин чүшүп кәтти.
2.5.2.6 "-п, -ип// -уп, -үп" рәвишдишидин ясалған қистурма тәркибләрдин кейин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ мәрһәмәт қилип, буни нәгә апиридиғанлиқимни дәп берәмсиз, әпәндим?
2.5.2.7 "-п, -ип// -уп, -үп" билән түрләнгән "болмақ" пеили турғун сөзләрниң кәйнидин келип, турғун сөзләргә хәвәрлик түс бәрсә, кәйнидин пәш қоюлиду, әггр адәттики һаләтлик ролда кәлсә, пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ у киши әң зор диндар болуп, карамәт көрситиду.
△көзигә дуня қараңғу болуп көрүнүпту.
2.5.2.8 "-ғачқа, -қачқа// - гәчкә, -кәчкә" рәвишдашлиридики пеилниң ишлигүчисибилән җүмлиниң игси айрим- айрим болуши яки җүмлиниң игиси билән бир шәхс болуши мумкин. һәр икки хил әһвалда кәйнидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ йәкшәнбә болғачқа, у орнидин вақчирақ турди.
әгәр бу рәвишдаш бирикмиси хәвәргә яндаш кәлсә, кәйнидин пәш қоюлмайду. мәсилән:
2.5.2.9 "-ғучә, -қучә// -гүчә, күчә" қошумчилири арқилиқ түзүлгән бирикмиләрдә мушу қошумчилар билән түрләнгән пеилниң ишлигүчиси билән җүмлиниң игиси бир болмиса һәм мундақ бирикмә асасий җүмлиниң бешида кәлсә, кәйнидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ парахот қозғалғучә, парахот үстидики бир бурҗәктә олтурдуқ.
әгәр бу бирикмә асасий пеилниң игиси билән хәвириниң арисида кәлсә, яки бу бирикмидики пеилниң ишлигүчиси билән җүмлә хәвириниң ишлигүчиси бир болса, яки бу бирикминиң ишлигүчисиболмай, хәвәргә яндишип кәлсә, кәйнидин пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ сизму җава кәлгүчә сәвр қилип турисиз-дة.
△ буни язғучә бир ай баш қатурдум.
2.5.2.10 пүткән сүпәтдаш қошумчиси "-ған, -қан// -гән, кән" билән түзүлгән бирикмиләр қошма җүмлиләр тәркибидә көпинчә һаләт беқкинди тармақ җүмлилик рол ойнайду. бундақ бирикмиләрниң түрлири көп болсиқму, униң беқинди тармақ җүмлилик роли етибарға елинип, көп һалларда кәйнидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ мән йәрни ағдуруп болғандин кейин, гүл терийсән.
△ қараңғу чүшкәндила, улар орунлиридин турушти.
△ тиғ билән юрт сориғандин кейин, әлвәттә шундақ болиду.
әгәр бу бирикмиләр җүмлиниң хәвиригә яндаш кәлсә, кәйнидин пәш қоюлмайду. мәсилән:
2.5.3 мустәқил тәркибләрдә
мустәқил тәркибләр җүмлиниң бешида болса, ахиридин, оттурисида болса, икки четидин, ахирида болса, пәш билән аҗритилиду.
△ нәччә заманлар болди, бирәр қетим көрүп кетәйму демидиң, балам.
△ сәпәрқулниң санақ нөвити, немишқидур, һәммидин кейинки қатарға қоюлғаниди.
△ мәйли, көпчиликниң пайдиси үчүн һәрқандақ зиян тартишқа тәйярмән!...
2.5.4 бағлиғучиларда
һазирқи заман уйғур тилида бағлиғучи болуп келидиған тил тәркиблириниң сани көп әмәс. лекинуларниң мәнә җәһәттин өтәйдиған вәзипилири хилму хил. бәзи бағлиғучилар һәтта рәвишләр билән, қистурма сөзләр билән, тиркәлмиләр билән тутишип кетиду. биз асаслиқ пәш қоюшта қалаймиқанчилиқ йүз бериватқан бирқанчә бағлиғучи үстидила тохтилимиз.
2.5.4.1 бириктүргүчи бағлиғучилар "вә, һәм, һәмдә, билән" ләрниң алди кәйнигә пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ улар гәп- сөзсизла пиялини бошитишти вә қазан кавипини иштиһа билән йейишти.
әгәр "һәм" бағлиғучиси тәкитләш йүзисидин бағлинидиған икки тәркибниң алдида тәкрарланса, кейинки "һәм" ниң алдиға пәш қоюлиду. мәсилән:
△ бу мәнсурниң һәм тәклипи, һәм буйруқи, буни олтурғанлар яхши билиду.
2.5.4.2 "бирақ, әмма, лекин, әксичә, вәһаләнки, шундақтиму" қатарлиқ қариму қарши бағлиғучилар чекит қоюп аяғлаштурулған икки җүмлини яки өзара алақидар икки абзасни бағлап кәлсә, кәйнидин пәш қоюлиду; болмиса, пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ лекин, мән достлиримни қутқузуш үчүн қолумдин кәлгән һәммини қилишқа бәл бағлидим.
△ уларниң үстибеши лайға миләнгән, лекин немигидур хушал иди.
2.5.4.3 "шуңа, шуниң үчүн, шуңлашқа, чүнки, шу сәвәбтин" қатарлиқ сәвәб бағлиғучилириниң пәш қоюлуш әһвалиму юқиридики (2.5.4.2) гә охшаш.
2.5.4.4 күчәйткүчи бағлиғучи "һәтта, бәлки, таки, йәнә келип, дегәнбилән, униң үстигә, һелиғу" қатарлиқлардин кейин һәрқандақ әһвал астида пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ өзиңиз кәлмәйла қалмастин, бәлки башқиларниң келишигиму тосалғу болдиңиз.
△ лекин, камалдин үн чиқмиди, һәтта мидирму қилмиди.
әскәртиш: "бәлким" сөзи бағлиғучи әмәс, қистурма тәркиб, шуңа мустәқил тәркибләр қатарида кәйнидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ бәлким, бу йәрдә башқа сир бардур? 2.5.4.5 таллиғучи бағлиғучи "я, яки, нә, гаһ, хаһ, мәйли" қатарлиқлардин кейин яки алдин пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ йошурайму яки хаталиқлиримни үстүмгә елип әпу сорайму?
әгәр бу бағлиғучи бағлинидиған икки тәңдаш тәркибниң алдида тәкитләш йүзисидин тәкрар кәлсә, иккинчи қатардикисиниң алдидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ я ундақ, я мундақ пикирләрниң болуши әҗәблинәрлик әмәс.
2.5.4.6 охшитиш бағлиғучиси "шундақла, шуниңдәк" тәңдаш җүмлиләр яки җүмлиниң тәңдаш тәркиблирини бағлап келиду. кәйнидин пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ оқуш, шуниңдәк оқуғанни әмәлдә ишлитиш асан әмәс.
2.5.4.7 изаһ бағлиғучи "йәни" мәйли икки җүмлә арисида кәлсун, мәйли икки сөз арисида кәлсун, кәйнидин пәш қоюлмайду. изаһ бағлиғучи "мәсилән" омумлаштурғучи сөз, изаһланғучи сөз яки аһаң җәһәттин толуқ аяғлашмай, пәш билән айрилған җүмлиләрдин кейин кәлсә, кәйнидин пәш қоюлмайду. әгәр чекит билән аяғлашқан җүмлиләрдин кейин кәлсә, кәйнидин пәш қоюлиду. мәсилән:
△ ундақ болса, пулниң бу көпәйгән соммиси, йәни қошумчә қиммәт нәдин келиду?
يىللارغا جاۋاپ
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:16px">
Уйғур тили
йезиқ
△ дуня әллириниң тарихида нурғун таварлар – мәсилән сәдәп, гәзмал... қатарлиқлар пул орнида ишлитилгән.
△ уларниң истемал қиммитиму охшаш болмайду. мәсилән, кийим- кечәк бәдәнни исситиду...
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
_ ﻟﯘﺗﭙﯘﻟﻼ ﻣﯘﺗﻪﻟﻠﯩﭗ
ۋاقىت ئالدىراڭغۇ ساقلاپ تۇرمايدۇ،
Уйғур тили
йезиқ
2.5.4.8 шәрт бағлиғучиси "әгәр, навада, ундақта" айриғучи бағлиғучи "пәқәт, җүмлидин", имканийәт бағлиғучиси "андин", тәкит бағлиғучиси "техи, болупму, хусусән", сәвәб- нәтиҗә бағлиғучиси "шуниң билән, нәтиҗидә", ашурма бағлиғучи "йәнә, шуниң билән биллә, шуниң билән бир вақитта" қатарлиқ бағлиғучилардин кейин пәш қоюлмайду. мәсилән:
△ техи бәзиләр "мәнсурни, әкбәрни" йиқитимиз" дейишиду.
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
يىللار ۋاقىتنىڭ ئەڭ چوڭ يورغىسى.
Уйғур тили
йезиқ
△ ...җан бақидиғанлар барғансери көпийиду, нәтиҗидә нурғунлиған ишчилар ишсиз қалиду.
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
ئاققان سۇلار، ئاتقان تاڭلار قايتىلانمايدۇ،
Уйғур тили
йезиқ
2.5.5.1 бир туташ елинмай, бөлүп елинған диалогларда бөлүнгән қисим билән аптор сөзиниң арисиға пәш қоюлиду. мәсилән: △ таза чатақ болди, дәп гепини башлиди дадам. 2.5.5.2 көп ханилиқ санлар түркүмгә айрилғанда, һәрқайси түркүмләр арисиға санниң йезилиш йөнилиши бойичә пәш қоюлиду. мәсилән:
△ 13,500          1,000,000 2.5.5.3 тәкрар кәлгән соал хәвәрләрниң арисиға пәш қоюлиду. мәсилән:
دىلھىمىت تۇردى(پۇتپولچى)
دىلھىمىت تۇردى 1999-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، خېڭدا پۇتبول مەكتىپىدىن چىققان، مەيداندىكى ئورنى ئارقا بەل، 2019-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە شىنجاڭ تەڭرىتاغ يىلپىزىغا ۋاكالىتەن 23 مەيدان مۇسابىقىگە قاتنىشىپ 21 قېتىم ئاساسلىق ئەزا بولغان ھەمدە 1669 مىنۇتلۇق مۇسابىقىدە بىر توپ كىرگۈزگەن، شۇنداقلا 2019-يىللىق جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسىنىڭ يىللىق ئەڭ مۇنەۋۋەر ياش توپچى مۇكاپاتىغا نامزاتلىققا كۆرسىتىلگەن.
Уйғур тили
йезиқ
△ сән барамсән, йоқ?
2.5.5.4 җүмлидикиAбөләкниң өзиниң кәйнидин кәлгән төвән қатламдикиBбөләккә бағлинип қелишидин сақлиниш зөрүр болғанда,Aбөләк пәш билән айрилиду. мәсилән:
△ узақ өтмәйла, юқириға өрләватқан түтүнни көрүп қалдим.
пәш һазир мәтбуатлиримизда әң көп хата қоллинилидиған тиниш бәлгилириниң бири, компютерда чекит, соал бәлгиси, үндәш бәлгиси, пәш қатарлиқлар алдида кәлгән сөзгә қошуп, кәйнидики сөздин бош орун арқилиқ айрип қоюлиду. мундақ болғанда, юқириқи тиниш бәлгиләр билән алдинқи сөзниң (сөз бирикмисиниң, җүмлиниң) бир гәвдә икәнлики ениқ ипадилиниду. навада юқириқи тиниш бәлгилири билән уларниң алдида кәлгән сөз бош орун арқилиқ айриветилсә, қур айриғанда юқириқи тиниш бәлгилирини компютер аптоматик усулда алдида кәлгән сөзләрдин айриветип, имла хаталиқи кәлтүрүп чиқириду.
2.6 ялаң тирнақ
ялаң тирнақ қош тирнаққа нисбәтән роли кичикрәк болған тиниш бәлгиси. җүмлидә қош тирнақ ичидә кәлгән көчүрмә тәркибләр ялаң тирнақ ичигә елиниду. бу худди пәш билән чекитлик пәшниң қатлам мунасивитини ипадилигинигә охшаш, көчүрмә тәркибләрниң қатлам мунасивитини ипадиләйду. мәсилән:
△ мән "‹түн тивишлири" ниң тил алаһидилики" дегән мақалини 2000- йили язған.
2.7 қош тирнақ
қош тирнақ көчүрмә тәркибләрни аптор сөзидин айрип көрситидиған бәлгә. униң роли ялаң тирнақтин чоңрақ. җүмлидә кәлгән барлиқ көчүрмә тәркибләр, җүмлидин китаб, гезит- журнал намлири, мавзу... қатарлиқлар қош тирнақ ичигә елиниду. 2.7.1 "демәк" пеили арқилиқ түзүлгән бирикмиләрдә қош тирнақ мундақ қоллинилиду. 2.7.1.1 рай формисида кәлгән "демәк" пеилиниң алдидики тәркиб даим қош тирнаққа елиниду. мәсилән: △ ... чүшәндүрүп, "қанунға хилап келидиған һәрқандақ тәдбирни қолланмисиңиз!" дедим. 2.7.1.2 әгәр "демәк" пеили "-п" қошумчиси билән түрлинип, рәвишдаш бирикмисини һасил қилса, мәйлиқ көчүрмә тәркиблики ениқ нәқил болсун, мәйли тәхминий көчүрмә болсун, охшашла қош тирнаққа елиниду. мәсилән: △ "һоқуқ қолимизда" дәп шапаәт билән адавәтни арилаштурувәтмәйли. мәйли рай формисида кәлгән "демәк" пеилиниң алдидики көчүрмә тәркиб болсун, мәйли "дәп" рәвишдиши арқилиқ һасил қилинған көчүрмә тәркиб болсун, диалог сүпитидә елинған болса, қош тирнаққа елинмайду, көчүрмә тәркибтин кейин пәш қоюлиду. мәсилән: △ – өткәндә язған доклатиңизни зади кимгә бәргәнидиңиз, дәп сориғинимда, бичарә хотунниң көзлиригә яш кәлди. 2.7.1.3 "дегән" сүпәтдиши җүмлидә тәкитләш мәнисидә кәлмисә, униң алдидики көчүрмә тәркиб қош тирнаққа елиниду. мәсилән: △ уйқулуқта дәсләп меңәмгә "от кәткән охшайду" дегән ой кәлди.
әгәр "дәп" рәвишдиши билән "дегән" сүпәтдишиниң алдида кәлгән көчүрмә тәркибниң хәвири алдида чүшүм келиштә кәлгән сөз болса, мундақ көчүрмә тәркиб қош тирнаққа елинмайду. чүнки, чүшүм келиштә кәлгән сөз әмәлийәттә көчүрмә тәркибтики хәвәрниң игиси болуп, мундақ көчүрмә тәркиб бир пүтүнлүки бузулған көчүрмә тәркиб һесаблиниду. мәсилән:
△ йеқин әтраптики деһқанлар садиқни кәпту дәп аңлап...
△ мән сени адәттикли бир муәллим дәп йүрүптимән. 2.7.1.4 "дәп", "дегән" сөзлириниң алдида кәлгән хас исим, үндәш сөз, қаратма сөз қатарлиқ аташ көчүрмиләр қош тирнаққа елиниду. мәсилән: △ "артис" десила "әхлақи яман" дәп қарисақ болмайду. 2.7.1.5 қатламлиқ көчүрмиләрдә "демәк" пеили арқилиқ түзүлгән бирикминиң төвән қатламдикиси ялаң тирнаққа, юқири қатламдикиси қош тирнаққа елиниду. мәсилән: △ у "билимгә берилиң, лекин өзиңизни чәбдәс тутуң, наполеонниң ‹паскина кийимиңни өйгә мөкүнивелип юғин› дегән сөзи ‹өз әйибиңни сазайи қилма› дегән мәнидә ейтилған" дегәниди. 2.7.1.6 "сөзләш", "ейтиш", "көздә тутуш" мәнилиридики "дәп" рәеишдишиниң алдида кәлгән йөнилиш келиш вә чүшүм келиш билән түрләнгән сөз бирикмилири қош тирнаққа елинмайду. мәсилән:
△ сизму мени дәп хапилиқ тарттиңиз.
2.7.1. түс мәнисидә кәлгән "демәк" пеилидин алдинқи тәркибләр қош тирнаққа елинмайду. мәсилән:
△ қириқ яшқа кирип қалай дедим.
2.7.1.8 "демәк" пеили арқилииқ түзүлгән турақлиқ бирикмиләр яки әсли мәнисидин йөткәлгән "демәк" пеилиниң алдида кәлгән тәркибләр қош тирнаққа елинмайду. мәсилән:
△ әтә өйдикиләргә немә дәп телефун беришни билмәйттим.
2.7.2 җүмлидә атап көрситилгән вә әсли мәнисидә ишлитилмигән тәркибләр қош тирнақ ичигә елиниду. мәсилән:
△ пәқәт "сذ" сөзигила үчинчи шәхстә "сع" қошулмай "йع" қошулиду.
△ қурултайда "миллий территорийилик аптономийә қануни" ға түзитиш киргүзүлди.
2.7.4 идарә, җәмийәт, завут, кан, кархана, сода дуканлири, йол, тавар маркилири қатарлиқларда атап қоюлған намлар көчүрмә тәркиб һесаблинип, қош тирнақ ичигә елиниду. мәсилән:
△ "арман" ширкити
△ "достлуқ" сода сарийи
ахиридики тәркибләргә нисбәтән ениқлиғучилиқи ениқ болған тәркибләр қош тирнаққа елинмайду. мәсилән:
2.7.5 тарихий вәқә, байрам, муһим мәҗлис яки йиғилишларға қоюлған намлар қош тирнақ ичигә елиниду. мәсилән:
△"1- май" хәлқара әмгәкчиләр байрими
2.8 тирнақ
тирнақ изаһ бәлгисидур. униң ишлитилиш орни мундақ:
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
يورغا يىللار ئۆمۈرنىڭ يامان ئوغرىسى.
Уйғур тили
йезиқ
2.8.1 җүмлидә мәлум җүмлә бөликини толуқлаш, изаһлаш яки шәрһләш мәнисидә кәлгән тәркибләр тирнақ ичигә елиниду. мәсилән:
△ у йәттә гәз (нәш метрға йеқин) рәхт сетивалди.
△ л. мутәллип (1922 – 1945) талантлиқ шаир.
2.8.2 сәһнә әсәрлиридә апторниң персунажларниң һәрикити, кәйпияти тоғрисида бәрггн илавилири тирнақ ичигә елиниду. мәсилән:
چايگۈل
چايگۈل دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان كىچىك دەرەخ ياكى كىچىك چاتقال، ئۆسۈملۈك تۈپىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى سورتلىرىغا قاراپ ئوخشىمايدۇ. بەزىلىرى نەچچە مېتىر كەلسە، بەزىلىرى 1 مېتىرغىمۇ يەتمەيدۇ؛ بەزىلىرىنىڭ شاخ-يوپۇرماقلىرى قويۇق، كۆركەم، بەزىلىرىنىڭ شالاڭ ھەم ئەركىن، دەرەخ شاخلىرى ئىنتايىن چىرايلىق، يوپۇرمىقى تەركىبىدە تېرە ماددىلىرى بولۇپ، يىل بويى ياشىرىپ، يېشىل ياقۇتتەك پارقىراپ تۇرىدۇ.
Уйғур тили
йезиқ
2.8.3 нәқил кәлтүрүлгән мисалға улапла униң елинған җайини көрсәткәндәә, аптор вә китаб нами тирнақ ичигә елиниду. мәсилән:
△ йиллар мәйдәңни тутуп қақаһлап күлмә.
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :چايگۈل
Уйғур тили
йезиқ
(л. мутәллип: "йилларға җаваб")
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
ئوغرىلاپلا قاچىدۇ ئارقىغا يانماي،
Уйғур тили
йезиқ
2.9 сизиқчә
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
خىتايچە ئىسمى :茶花
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
بىر-بىرىنى قوغلىشىپ، يورغىلىشىپ.
Уйғур тили
йезиқ
сизиқчә асасән йерим қошуп йезиш бәлгисидур. униң қоюлидиған орни мундақ:
2.9.1 җүп сөзләрниң арисиға вә сөзләргә қошулуп йезилмайдиған уларнмиларниң алдиға қоюлиду. мәсилән:
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تەۋەلىكى :ئۈسۈملۈكلەر دۇنياسى
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
ياشلىق بېغىدا بۇلبۇللار قانات قاقماي،
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تىپى :يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۈسۈملۈكلەر تىپى
Уйғур тили
йезиқ
△ бала- қаза, пут- қол, егиз- пәс
△ таза вақтида кәлдиң- дә.
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
يوپۇرماقلار قۇيۇلىدۇ پورلىشىپ.
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
كەنجى سىنىپى :ئارخىخلامىدالار كەنجى سىنىپى
Уйғур тили
йезиқ
2.9.2 сөзләр қурдин қурға боғумдин айрип көчүрүлгәндә, айрилған боғумдин кейин қоюлиду. мәсилән: