cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
كادىللاك ئېسكلەيد
بىرىنچى ئەۋلاد (1999)
ماشىنا|image=1st-Cadillac-Escalade.jpg|name=GMT 400|production=1998 - 2000|model_years=1999–2000|مەجلىس=ئامېرىكا: ئارلىڭتون ، تېكساس (ئارلىڭتون مەجلىسى)|body_style=5 ئىشىكلىك SUV|layout=F4 ( ئالدى ماتور ، تۆت چاق قوزغىلىش)|platform=GMT435|مۇناسىۋەتلىك=Chevrolet Suburban Chevrolet Tahoe GMC Yukon|ماتور={{ubl | 5.7 L  L31
1998-يىلدىكى مودېل يىلىدا Lincoln Navigator نىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ھەممىباب ئاپتوموبىلچىلىقىنىڭ يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئامېرىكا بازىرىدا چوڭ ھەشەمەتلىك تىپتىكى يۈك ماشىنىلىرى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان بولۇشى كېرەك. بۇ بىر ئەۋلاد پەقەت بەش ئورۇندۇقلۇق SUV ئىدى. لىنكولىن يول باشلىغۇچىسىنىڭ زورىيىۋاتقان زومىگەرلىكىدىن ئەنسىرەپ ، Escalade لايىھىلەش جەريانىدىن تېزلىكتە ساتقۇچىلارغا يېتىپ باردى. ماھىيەتتە بەلگە ئىنژېنېرى GMC Yukon Denali دىن باشقا ، دالا ماشىنىسىنىڭ ئېستېتىكا دېنالىغا ئوخشايدىغان بولۇپ ، ئاخىرقى ماشىنا يول باشلىغۇچىدىن كىچىك ئىدى. Escalade نىڭ تايانچلىرى يۇكون دېنالى لىنىيىسىدىن ئارىيەتكە ئېلىنغان بولۇپ ، مەركىزى قالپاقتىكى GMC بەلگىسى كادىلاكنىڭ چوققىسىغا ئالماشتۇرۇلغان. Escalade مۇ ئوخشاش 5.7 & nbsp; L ''  Vortec 5700 '|||||||} 5.4 Liter InTech V8. بىرىنچى ئەۋلاد Escalades نىڭ ھەممىسىدە Auto-Trac تاللاشقا بولىدىغان 4x4. 1999-2000 Escalade ئامېرىكا EPA سىناق كېلىشىمنامىسىگە ئاساسەن}} يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولدا شەھەر ۋە {{ئايلاندۇرۇش | 15 | mpgus | L / 100km | abbr = نى ئەمەلگە ئاشۇردى. {{تور بەت .gov | access-date = 2013-09-17 | url = http: //www.fueleconomy.gov/feg/Find.do? action = sbs & id = 16314 | نەشرىياتچى = Uni
موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى
جۇغراپىيە
موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى تەڭرى تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، تېكەس دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جايلاشقان.
شەرقى تېكەس ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى باي ناھىيىسى ھەم ئاقسۇ كونا شەھەر ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرىپى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا سىزىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 186 كىلومېتىر). شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 141 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 132 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 10 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىر، ناھىيىگە بىر بازار، توققۇز يېزا، 84 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ تۆت تۇەن - مەيدانى، لەنجۇ ھەربىي رايونىنىڭ موڭغۇلكۈرە، ھەربىي ئات مەيدانى ۋە غەربىي تىيانشان ئورمانچىلىق ئىدارىسىنىڭ موڭغۇلكۈرە ئورمانچىلىق مەيدانى قاتارلىقلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 871 كىلومېتىر.
1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 144 مىڭ 200 بولۇپ، قازاقلار 46.58% نى، ئۇيغۇرلار 9.77% نى، ، باشقا مىللەتلەر 14.27% نى تەشكىل قىلىدۇ.
موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى خەن دەۋرىدە ئويسۇن دۆلىتىنىڭ يېرى ئىدى.
تارىخ
موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى خەت دەۋرىدە ئويسۇن دۆلىتىنىڭ يېرى ئىدى. سۈي دەۋرىدە غەربىي تۈركلەرگە تەۋە بولغان. تاڭ دەۋرىدە بېشبالىق قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى گۇاڭشۇنىڭ 10 - يىلى (1884 - يىلى) شىنجاڭ ئۆلكە بولۇپ قۇرۇلغاندا نىڭيۈەن ناھىيىسىگە تەۋە بولغان. مىنگونىڭ 27 - يىلى (1938 - يىلى) موڭغۇلكۈرە باشقۇرۇش تەسىس قىلىنغان. مىنگونىڭ 31 - يىلى (1942 - يىلى) موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى تەسىس قىلىنىپ، ئىلگىرى - كېيىن ئىلى مەمۇرىي رايونىغا قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن يەنىلا ئىلى ۋىلايىتىگە قاراپ كېلىۋاتىدۇ.
ساياھەتچىلىك
ناھىيە تەۋەسىدە شۇتا قەدىمكى شەھەر خارابىسى، غاردۆڭ قەدىمكى شەھەر خارابىسى، قورغاس تۇدۇڭ قەبرىستانلىقى، گېدىڭ تېغى ئابىدىسى قاتارلىق مەدەنىي يادىكارلىقلار بار. گۈزەل مەنزىرىلىك جايلاردىن شوتا ئارشىڭى بار.
«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
تامغا نەزىرىيەسى
”تامغا“[1] گوفماننىڭ سىمۋوللۇق ئالاقە چۈشەنچىسى ئەكىس ئەتكەن يەنە بىر مۇھىم كىتاب ھىسابلىنىدۇ. گوفمان تامغا نەزەرىيەسى ئارقىلىق تامغىلانغان ئىساننىڭ كىملىكى ۋە ئۆزلۈكىنىڭ قانداق شەكىللىنىدىغانلىقى، تامغىلانغان ئىنساننىڭ باشقىلار بىلەن ئىجتىمائىي ئالاقىسى قاتارلىقلارنى تەھلىل قىلغان.
فۇشەن شەھىر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> فۇشەن شەھىر بولسا جۇڭگو گۇئاڭدۇڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، فۇشەننىڭ 3،389،000 نوپۇسىبار، 3،813.64 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.2°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 113°43، پوقتانومۇرى 528500 رايۇننومۇرى 0757.
تامغا نەزىرىيەسى
تامغىلانغان ئىنسانلار باشقىلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنمايدۇ، يەكلىنىدۇ. تامغىلانغان ئىنسان ئۆزىنىڭ باشقىلار ئالدىدىكى كىملىكىنى قۇرۇشقا تىرىشىدۇ ياكى كىملىكىنى ئۆزگەرتىشكە ئورۇنغان بولىدۇ. تامغىلانغان ئىنسانلار كاتىگورىيەسىگە جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىن كەمتۈكلەر، پاھىشەلەر، زەھەر چەككۈچىلەر ۋە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئومۇمىي كىشىلەر تەرىپىدىن قارشى ئېلىنمايدىغان كىشىلەر كىرىدۇ.
گوفمان كىتابىنىڭ بېشىدا ئۈچ تۈرلۈك تامغىلانغان كىشىلەرنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. بىرىنجىسى، خاراكتىرى جەھەتتىن تامغىلانغان كىشىلەر. مەسىلەن، روھىي تەمپۇڭسىزلار، ھاراقخۇمارلار، زەھەر چەككۈچىلەر، ئوخشاش جىنىسلار، ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋالغۇچىلار قاتارلىقلار؛ ئىككىنجىسى، جىسمانى جەھەتتىن تامغىلانغان كىشىلەر. مەسىلەن، مېيىپ ياكى ئەزاسى كەمتۈك ۋە نورمالسىز كىشىلەر؛ ئۈچىنجىسى، كىملىكى تامغىلانغان گۇرۇپ ياكى توپ. مەسىلەن، مەلۇم مىللەت ياكى ئىرىقنىڭ باشقا مىللەت ۋە ئىرىق ئالدىدا كەمسىتىلىشى ۋە تۆۋەن كۆرۈلۈشى.
تامغىلانغان ئىنسانلار باشقىلار بىلەن نورمال ئالاقە قىلالمايدۇ ۋە چەتكە قېقىلىشقا ئۇچرايدۇ. ۋەھالەنكى، تامغىلاش ئەسلىدە بىر كىشى ياكى بىر گۇرۇپپىنىڭ مەلۇم  كىشى ئۈستىدىكى كاتىگورىيەگە ئايرىش مەسىلىسى بولۇپ، ئۆزىنى ”نورمال“ سانىۋالغان كىشىلەر ئۆزىگە ئوخشىمايدىغان كاتىگورىيەدىكى كىشىلەرنى يەكلەيدۇ، تۈرگە ئايرىيدۇ ۋە تامغىلايدۇ.
گوفمان ”يۈزىنى يۇقىتىدىغان، ئىشەنچىسىزلىشىدىغان“(discreditable)[2] كىشىلەر بىلەن ”يۈزى يوق، ئىشەنچىسىز“(discredited)[3] كىشىلەرنى بىر-بىرىدىن پەرقلەندۈرگەن. ئىشەنىچسىزلىشىدىغان كىشىلەر ئۆزى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنىڭ باشقىلار تەرىپىدىن ئىرىشىلىشىنى كونترول قىلىدۇ. ئىشەنىچسىزلىك بىلەن تامغىلانغان كىشىلەر ”نورمال“ كىشىلەر بىلەن بولغان ئىجتىمائىي ئالاقىدە كىلىپ چىققان جىددىيلىكنى ھەل قىلىشقا كۆڭۈل بۆلگەن بولىدۇ.[4]
تامغىلانغان كىشىلەر ئۆزىنىڭ باشقىلار ئالدىدىكى تامغىسىنى چۆرۈپ تاشلاش ئۈچۈن سىتىراتىگىيەلەرنى قوللانغان بولىدۇ. نورغۇن كەمتۈك تەرەپلىرىنى ”نورمال“لاشتۇرۇش ئۈچۈن كۈرەش قىلغان بولىدۇ. مەسىلەن، بەدىنىنىڭ مەلۇم قىسمىنى ئۆزگەرتىش؛ بىر جەمئىيەتتىن يەنە باشقا بىر جەمئىيەتكە كۈچۈپ بېرىپ ياشاش دىگەندەك. تامغىلانغانلار كۈپەيگەنسىرى تامغىلانغان ئىنسانلار ئۆزىنىڭ ئالاھىدە گۇرۇپپىسىنى قۇرۇپ چىقىدۇ. مەسىلەن، ھەمجىنىسلىقلار جەمئىيتى دىگەندەك. چۈنكى، تامغىلانغان ئىنسانلار باشقىلار تەرىپىدىن يەكلەشكە ئۇچرىغاندىن كىيىن، نورمال ئىجتىمائىي ئالاقىدىن مەھرۇم قالىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئۆز خىلى بۇيىچە ئىجتىمائىي ئالاقە قۇرۇپ چىقىدۇ.
تامغىلانغان ئىنسانلارنىڭ بەزىسى تامغىسىنى ئۆزگەرتىشىنى ئويلىسىمۇ، ئەمما، بەزىسى تامغىنى ئىجتىمائىي كىملىك سۈپىتىدە قوبۇل قىلىدۇ ۋە تېخمۇ ”نورمالسىز“لىشىدۇ.
تامغىلانغان ئىنسانلار باشقىلار بىلەن مۇئامىلە قىلىش جەريانىدا ئۆزىنىڭ نوقسانلىرىنى ۋە سالاھىيتىنى نورغۇن ۋاستە ۋە تاكتىلاردىن پايدىلىنىپ يۇشۇرىدۇ ۋە باشقىلار بىلەن نورمال ئالاقە قىلىشقا تىرىشىدۇ.
جەمئىيەتتە باشقىلارنى تامغىلاش ئارقىلىق بار بولغان ئىجتىمائىي تەرتىپنى قوغدىغىلى بۇلىدۇ. بۇ دىگەنلىك، تامغىلاش ناچار قىلمىشلارنىڭ ئەۋج ئېلىپ كىتىشىنى توسۇشتىكى مىكرو كونترول ھىسابلىنىدۇ. ئەمما، شۇنى ئەسكەرتىش كىرەككى، تامغىنى ياخشى ياكى ناچار دىگىلى بولمايدۇ. چۈنكى، كىمنىڭ كىمنى ۋە قانداق ئەھۋالنى بىنورمال ھىسابلايدىغانلىقىغا قاراش كىرەك. ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا كۈچلۈكلەر ئاجىزلارنى، جىسمانىي جەھەتتىن نورماللار كەمتۈكلەرنى، روھىي جەھەتتىن تەمپۇڭلار تەمپۇڭسىزلارنى تامغىلاشقا ئامراق. بۇ يەردىكى مەسىلە كىمىنىڭ كىمنى تامغىلىشى ۋە تامغىلاشنىڭ ماھىيەت مەسىلىسى. مەسىلەن، نەچچە ئون يىل ئىلگىرى ئامېرىكىلىقلار قارا تەنلىكلەرنى كەمسىتەتتى، ساپاسىز دەپ قارايتتى. ئۇلارنى جەمئىيەتتىكى جىنايەتنىڭ مەنبەسى دەپ قارايتتى.
قىسقىسى، تامغا كىشىلەرنىڭ بىر-بىرىنى قوبۇل قىلىش ۋە چەتكە قېقىش مۇناسىۋېتىدىن كىلىپ چىققان بولۇپ، ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىدە تامغىلاش ھادىسىسىنى ئۇچرىتىش مۇمكىن.
[1] تامغىلاش باشقىلارنى كاتىگورىيەگە ئايرىش ۋە چەتكە قېقىش ھادىسىسىدىن ئىبارەت. مەسىلەن، قارا تەنلىكلەرنى ساپاسىز، دەپ قالپاق كىيگۈزۈشكە ئوخشاش.
[2] تامغىلانغان، ئەمما، تامغىسىنى يوشۇرىدىغان، كەمچىلىكى ھامىنى ئاشكارىلىنىپ قالىدىغان كىشى.
[4] Ruth Wallace, Alison Wolf, Cotemporary Sociological Theory(sixth edition), New Jersey, 2005, P.241
سۇناي
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> سۇناي - قەدىمقى چالغۇلارنىڭ بىرى. ئۇ ئادەتتە ئۆرۈك ،چىلان ياكى قاتتىقراق ياغاچلاردىن ياسىلىدۇ .ئۇنىڭ كىچىك ئۇچىدا قومۇشتىن ياسالغان ئاۋاز چىقىرىش پىپىكى بولۇپ ،ئۇنى خالىغانچە ئالماشتۇرۇپ ئىشلىتىشكە بولىدۇ .چوڭ ئۇچى بارغانسېرى كېڭىيىپ سىلىندىرلىق كاناي شەكلىدە ياسىلىدۇ .ئۈستىدە كۆپلىگەن تۆشۈكچىلەر بولۇپ ،تۈز تۇتۇپ ،بارماق بىلەن بېسىپ ،پۈۋلەپ چېلىنىدۇ .ئادەتتە ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى 43 سانتىمېتىر ئۆپچۆرىسىدە بولىدۇ .ئۈستۈنكى تەرىپىدە يەتتە ،ئاستىنقى تەرىپىدە بىردىن جەمئىي سەككىز ئاۋاز تۆشۈكى بولىدۇ .ئۇ بىر خىل ياڭراق چالغۇ بولغاچقا ،قەدىمدە ناغرا -دۇمباقلار بىلەن ھەربىي ئىشلاردىمۇ ئىشلىتىلگەن .ئۇ ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ ھېيىت -بايرام ،توي -تۆكۈن ۋە ھەر خىل كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىدا خۇشاللىقنىڭ سىموۋۇلى سۈپىتىدە داۋاملىق ئىشلىتىلمەكتە.
ئىز شىئېرى
ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر شىئېرى
ياش ئىدۇق ئۇزۇن سەپەرگە ئاتلىنىپ چىققاندا بىز،
ئەمدى ئاتقا مىنگۈدەك بوپ قالدى ئەنە نەۋرىمىز.
ئاز ئىدۇق مۈشكۈل سەپەرگە ئاتلىنىپ ماڭغاندا بىز،
ئەمدى چوڭ كارۋان ئاتالدۇق قالدۇرۇپ چۆللەردە ئىز.
قالدى ئىز چۆللەر ئارا، گاھى داۋانلاردا يەنە،
قالدى نى-نى ئارسلانلار دەشتى-چۆلدە قەبرىسىز.
گۈل چېچەككە پۈركىنۇر تاڭلا-باھاردا قەبرىمىز.
قالدى ئىز، قالدى مەنزىل، قالدى ئۇزاقتا ھەممىسى،
چىقسا بوران،كۆچسە قۇملار،ھەم كۆمۈلمەس ئىزىمىز.
توختىماس كارۋان يولىدىن گەرچە ئاتلار بەك ئۇرۇق،
شىئېرنىڭ ئىنگىلىزچە تەرجىمىسى
تۈركىي تىللار
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Map-TurkicLanguages.png|left|thumb|350x350px تۈركىي تىللەر ياكى تۈركىي لەھچەلەر، شەرقىي ياۋروپادىن سىبىرىيە ۋە جۇڭگونىڭ غەربىگىچە ئۇزانغان بىر رايوندا ئانا تىل سۈپىتىدە 180 مىلىيون كىشى تامانىدىن، ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە سۆزلەشكۈچىلەر بىلەن بىرگە تەخمىنەن 250 مىلىيون كىشى تەرەفىدىن سۆزلىشىلىدىغان، 40 ئوخشىمىغان تىلغا بۆلۈنگەن بىر تىل ئائىلىسىدۇر.
تۈركىي تىللار ئالتاي تىللىرى سېستىمىسىغا مەنسۇپتۇر. ئەڭ كۆپ سۆزلىشىلگەن تۈركىي تىل تۈركىيە تۈركچىسىدۇر. ئۇنىڭدىن قالسا نەۋبەت بىلەن ئەزەربەيجانچە، ئۆزبەكچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچە، تۈركمەنچە، تاتارچە، قىرغىزچە كەلمەكتە.
تۈركىي تىللارنى باشقا تىل ئائىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن بىر ئالاھىيدىلىكى، سۆزلەشكۈچىلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەت كۆچمەن ھايات ياشىغانلىقى ۋە بۇنىڭغا باغلىق ھالدا بۇ تىللارنىڭ داۋاملىق بىر-بىرلىرى بىلەن تەسىرلەشكەن بولىشىدۇر. تۈرك تىللارنىڭ نۇرغۇن ئوخشاش مەنىدە قوللىنىلغان ئورتاق سۆزلۈكلەرگە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە جۈملە تۈزلۈشلىرىمۇ ئوخشاشتۇر. بۇ يۈزدىن تۈرك تىللارىنىڭ بىر تىل ئائىلىسى بولماي، بىرلا تىلنىڭ شىۋىلىرى دېگەن كۆرۈشمۇ باردۇر ۋە تۈرك شىۋىلىرى، زامانىۋىي تۈرك يېزىق تىللىرى ياكى تۈرك تىلىنىڭ تارماقلىرى دېگەندەك ئىسىملارمۇ ئۇچرايدۇ. (قاراڭ: "تىل" ۋە "لەھچە" تالاش-تارتىشى)
3 - دېكابر
ياكى 3 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 337 - (كەبىسە يىلى 338 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 28 كۈندۇر.
سىندى تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> پاكىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 88.3مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئىممۇنىتېت ئېلېكترون مىكروسكوپى
ئانتىتېلاغا ئالاھىدە بەلگە قويۇلغاندىن كېيىن ، ئېلېكترونلۇق مىكروسكوپ ئارقىلىق ئىممۇنىتېت ئىنكاسىنىڭ نەتىجىسى بايقالغان. ئوخشىمىغان بەلگە قويۇش ئۇسۇللىرىغا ئاساسەن ، ئىممۇنىتېت ئېلېكترون مىكروسكوپنى ئىممۇنىتېت ئوپېراتسىيىسى تېخنىكىسى ، ئىممۇنىتېتلىق ئىممۇنىتېتلىق بەلگە تېخنىكىسى ۋە ئىممۇنىتېتلىق ئالتۇن تېخنىكىسىغا ئايرىشقا بولىدۇ. بەزى ئوڭشاش تېخنىكىسى (مەسىلەن كىسلاتانى ئوڭشاش) ئانتىتېلا ۋە ئانتىگېننىڭ باغلىنىشىغا دەخلى قىلىدىغان بولغاچقا ، يېنىك ئەۋرىشكە تەييارلاش ئۇسۇللىرىنى قوللىنىش كېرەك.
مىللىتىمىز نېمىگە ئېھتىياجلىق
نۇرانىيە قەشقىرى
بىز مىللەت تارىختا شانلىق ئىزلارنى قالدۇرغان، خىتتايلارغا ئەشۇ سەددىچىن سېپىلدەك مۇستەھكەم سېپىلنى سېلىپ مۇداپىئە قىلىشقا مەجبۇر قىلغان، باتۇر قەۋمنىڭ ئەۋلادى بىز شۇ ئەمەسمۇ؟ بىزنى مۇشۇ كۈنگە سۆرەپ كەلگىنى زادى نېمە؟ بىز نېمىشقا موڭغۇل كەتسە مانجۇغا، مانجۇ كەتسە خىتتايغا قۇل بولدۇق؟ بىزنى ساتقان خائىن ئاپئاق خوجا بىزنى موڭغۇلغا بىر ساتقان بىلەن، شانلىق تارىخلىرىمىزنى سۈپۈرۈپ، خەلقىمىزنى نادانلىق پاتقىقىغا پاتقۇزدى. ئويغانغان كىشىلەرنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشى، نادان قالغانلارنىڭ جان ساقلىشى بىلەن ئەۋلادتىن – ئەۋلادقا ئۇلىشىپ ئۈچ يۈز يىلنى ئۆتكۈزدۇق. «جاللات خېنىم» ناملىق روماننى، بىر ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسىنىڭ «شۇنداق بىر رەھىمسىز ئايال 3000 ئادەمنىڭ قېنىدا تۈگمەن چۆگىلەتكەن» دەپ تەسۋىرلەپ بەرگىنى ئېنىق ئېسىمدە. ئۇ رەھىمسىز ئايال ئەمەستى. ئۇ بىر دىن، مىللەتنى دەپسەندە قىلىۋاتقان رەھىمسىز قاتىللارنى قەتلى قىلغان ئىلىملىك ئايال ئىدى. تارىخىمىزنى ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىدىنمۇ سوراپ كۆرۈڭ، ئۇلار قانچىلىك چۈشىنەركىن، نەتىجە ئادەمنى ئېچىندۈردۇ. ئۆز تارىخىمىزنى چۈشىنىدىغانلار ناھايىتى ئاز. شۇڭا، خەلقىمىز «دۈشمەن كىم» دېگەن سۇئالغا جاۋاب بەرگەندە، ھەرخىل جاۋاب بېرىدۇ. بىزدىكى ئەجەللىك ئاجىزلىق دەل مۇشۇ يەردىن باشلانغان. تۈركلەر ئۆز تارىخىنى ناھايىتى ياخشى بىلىدۇ، چۈنكى ئۇلار باشلانغۇچنىڭ بىرىنچى سىنىپىدىن باشلاپ ئۆز تارىخىنى ئۈگىنىشكە باشلايدۇ، ياپۇنلار، خىتتايلار تىللاۋاتقان «ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى جاھانگىرلىرى» دېيىلگەن ئەجداتلىرىنى، قەھرىمان دەپ تونۇيدۇ. گېتلىرنى فاشىست دەيمىز. گېرمانىيەلىكتىن سوراپ بېقىڭ، شۇ تارىختىن گېرمانىيەلىكلەر نۇمۇس قىلامدىكىن؟…
ئەمدى خىتتاينىڭ تارىخىنى كۆرۈپ باقايلى، مىڭ سۇلالىسىنى قۇرغان جۇ يۈەنجاڭ دۆلەت قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئۆزى بىلەن قان كېچىپ جەڭ قىلغان بارلىق سەپداشلىرىنى پاك – پاكىز ئۆلتۈرۈپ تۈگىتىدۇ. سەۋەبى، ھوقۇقىنى مۇستەھكەم قىلىپ ئەۋلادلىرىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىش ئۈچۈن. سەبداشلىرىنى ئۆلتۈرگەندە «ئۆزىنىلا ئەمەس، يەتمىش ئىككى پۇشتىغىچە يوقىتىش» دېگەن بۇيرۇق بويىچە قىرىپ پاكىزلايدۇ. خەن سۇلالىسىنى خەن ۋۇدى قولغا ئالغاندىمۇ، ئوخشاش ئۇسۇل بىلەن ھوقۇقىنى مۇستەھكەملەيدۇ. يېقىنقى زامان تارىخىغا نەزەر سالىدىغان بولساق، ماۋ زېدۇڭ مەدەنىيەت ئىنقىلاۋىنى قوزغاپ، پېڭ دېخۈەيدەك قوماندانلىرىنى يوقاتمىدىمۇ؟ جۇ ئىنلەي قوغداپ قالمىغان بولسا، دىڭ شاۋپىڭمۇ شۇ زامانلاردا تۈرمىدە ئۆلتۈرۈلەتتى. خىتتاينىڭ نەقەدەر زەھەرخەندە ئىكەنلىكىنى بىلدىڭىزمۇ؟ بۇ ئۇلارنىڭ تارىخىدىن قالغان قانخورلۇق، چېتىپ جازالاش، جەددى جەمەتىنى قىرىپ تاشلاش، ئۇلارغا ئاتا بوۋىسىدىن قالغان مىراس. ”مىڭى خاتا ئۆلتۈرۈلسە مەيلى، بىرى توردىن چۈشۈپ قالمىسۇن ”دېگەن بۇيرۇقنى ھەتتا، فىرانسىيەدە ئوقىغان، ياۋروپانىڭ ئىلغار تەپەككۈرىنى ئۆزلەشتۈرگەن دىڭ شاۋپىڭمۇ ئىشلەتتىغۇ؟ ھازىر قوللىنىۋاتقان سىياسىتى قايسى تارىختا قوللىنىپ باقمىغان، قايسىڭلار ئېيتىپ بېرەلەيسىلەر؟ ھەممىسى ئۇلار تارىختىن بۇيان قوللىنىپ كەلگەن ئۇسۇل، سىياسەتلەر. خاتا ئۆلتۈرۈلسىڭىز مەيلى، بىراق توردىن چۈشۈپ قالسىڭىز بولمايدۇ. خەلقىمىزنى نېمىشقا شۇنچە باسىدۇ؟ نېمىشقا بىزنى روسلار خىتتايغا بۆلۈپ بېرىدۇ؟ ئەخمەتجان قاسىملارنى روسلار خىتتايلارغا ئۆلتۈرۈپ بېرىپ، بىزنى خىتتايغا بۆلۈپ بەرگەن. خەرىتىگە قارىسىڭىزلا، ھەممە نەرسە ئېنىق. سوۋىت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندا، قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان ….قاتارلىق 17مىللەتنى ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇشقا ئىجازەت بېرىپ مۇستەقىل قىلدى. قازاقىستاندا قازاقتىن ئۇيغۇر جىق. قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان، تاجىكىستان …شۇ دۆلەتلەرنىڭ قايسى بىرىدە ئۇيغۇر ئاز؟ نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرغا يوق؟ بۇمۇ كۈچلۈكلەرنىڭ شاھمات تاختىسىدىكى پىچكا ئويۇنى بويىچە ئورۇنلاشتۇرۇلغان. خىتتاي بىلەن روسلار ئوتتۇرىسىدا كېلىشىم بار. بىزگە مۇستەقىل يەر كېسىپ بېرىلسە خىتتايغا دەز كېتىدۇ. تارىخنى كۈچلۈكلەر ئاجىزلارنىڭ دۈمبىسىگە يېزىپ چىقتى. بىز ئاجىز بولغاچقا، دۈمبىمىزگە يېزىلغان تارىخىمىزنى كۆتۈرۈپ يۈردۇق. ئۆزىمىزمۇ بىلمەيمىز نېمە يېزىلغىنىنى، بىراق خەق كەينىمىزگە ئۆتسىلا ئوقىيالايدۇ. بىز ئېلان تاختىسى بولدۇق خالاس.
ئۆز تارىخىدىن ئۇزاقلاشتۇرۇش مىللەت ئېڭى، ۋەتەن ئېڭىنى سۇسلاشتۇرىدۇ. خىتتاي بىزنىڭ ئۆزىمىزنى مەڭگۈ تونىماسلىقىمىزنى ئۈمىد قىلىدۇ. مېنى مىللەتچى دېمەڭ، مەن ۋەتىنىمنىڭ بىر پارچىسى. ئۆز تارىخىنى، نەسەبىنى بىلگەندە ئۆزىنىڭ نەدە تۇرۇشى كېرەكلىكىنى كىشى تەبىئي بىلەلەيدۇ. تانكىنىڭ ئالدىغا ئۆزىنى ئاتقان تۈرك سىزنىڭچە قېنى قىززىقمىدۇ؟ قىززىققانلىق قىلىپ شۇنداق قىلغانمىدۇ؟ ئۇنداق ئەمەس، يۈز يىل بۇرۇن بۇ تۇپراقنى شۇنداق قىپ قىزىل قېنى بىلەن ئالغان خەلقنىڭ ئەۋلادى، بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئاتا بوۋىسىنىڭ ئىزىنى باستى. بىزنىڭ ئەۋلادلىرىمىزغىمۇ، شۇنداق باسىدىغان ئىزنى بىز قالدۇرمىساق، ئۇلار نەگە دەسسىشىنى بىلەلمەي گاڭگىراپ ياشايدۇ.
بىزنىڭ مەنىۋىيىتىمىز ئۇزۇن يىللىق ئېچىرقاشتىن بۈگۈنگە كەلدى. مەنىۋىيىتى تويۇنغان ئادەم ئاددى كەپىدىمۇ بەختلىك ياشىيالايدۇ، مەنىۋىيىتى تويۇنغان ئادەم ئۆزىنىڭ نېمە قىلىش كېرەكلىكىنى بىلەلەيدۇ، مەنىۋىيىتى تويۇنغان ئادەم سەبىر قىلالايدۇ، قورقۇمسىز، باتۇر بولالايدۇ، ئۆز ئىمانى، ۋەتىنى، مىللىتى ئۈچۈن دەس تۇرۇپ كۈرەش قىلالايدۇ.
مېنىڭ مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمغا تەۋسىيە قىلىدىغىنىم، بىز بىر مۇسۇلمان ئەۋلادى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن دىنىمىزنى ياخشى ئۈگىنەيلى، بىر ئۇيغۇر بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن تارىخىمىزنى ئۈگىنەيلى، شۇندىلا ئۆزىمىزگە تېگىشلىك ھەققىمىزنى تەلەپ قىلىشتا توغرا يولنى تاپالايمىز. ئېسىمىزدە بولسۇنكى، بىر ئاتىنىڭ خاتالىقى ئۈچ ئەۋلادقا تەسىر كۆرسىتىدۇ. بىر ئاتىنىڭ توغرا قارارى پۈتۈن ئەۋلادلىرىنىڭ كەلگۈسىنى باشقىچە ئۆزگەرتىدۇ.
دۆلەتسىزلىك، نادانلىق بىز بىلەن تۈگىسۇن. ئەۋلادلىرىمىز بولسىمۇ ئۆزىنىڭ كىملىكىنى، قەيەرلىك ئىكەنلىكىنى، كىمنىڭ ئەۋلادى ئىكەنلىگىنى ئېنىق تونىسۇن. ئۆزىمىزنى ئۆزگەرتمەي، ئۆزىمىز ئۈگەنمەي تۇرۇپ، ئەۋلادلارنى بىلمىدى دېيىشكە بىزنىڭ ھەققىمىز يوق.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
گۋاتېمالا شەھىرى
left|thumb|250px|گۋاتېمالا شەھىرى left|thumb|250px گۋاتېمالا شەھىرى بولسا گۋاتېمالا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، گۋاتېمالا شەھىرىنىڭ 7،156،000 نوپۇسىبار، 692 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 14.37°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 90°31.
شاڭخەي ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى (خەنچە: 上海大学، قىسقىچە: 上大؛ ئىنگ: Shanghai University، قىسقىچە: SHU)، ئىسە شاڭخەي شەھرىگە قاراشلىق، مائارىپ مېنسترلىقى ۋە شاڭخەي شەھرى بىرلىكتە قۇرۇپ چىققان ئۇنىۋېرسال خاراكتېردىكى ئۇنىۋېرستېت ئېرۇر، جۇڭگو "211 قۇرلۇشى" دائىرىسىدە نوقتىلىق ئالىي ئوقۇش يۇرتلىرىدىن بىرى، مائارىڧ مېنىستىرلىقى "قالتىس مۇتەخەسسىسلەرنى يېتىشتۈرۈش پلانى" ئىلك تەستىقلانغان ئالىيگاھلاردىن بىرى،دەۋلەتلىك سىناق نوقتىسى ئېنستىتۇتىغا ئىگە 17 ئالىي مەكتەبنىڭ بىرىدۇر. بۇگۈن باۋشەن، جىيادىڭ، يەنچاڭ قاتارلىق 3 مەكتەپ رايونىغا ئىگە، 26 ئېنىستىتۇت ۋە 2 مەكتەپ باشقۇرۇش ڧاكۇلتېتى باردۇر.
قۇرەيش
قۇرەيش (ئەرەبچە: قريش)، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مەنسۇب بولغان بىر ئەرەب قەبىلىسىدۇر. مەككەنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قەبىلىسى ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبىلەسى بولۇش بىرگە، مۇسۇلمانلار ئەڭ كۆپ ئۇرۇش قىلغان قەبىلەدۇر. مۇھەممەد س.ئە، قۇرەيس قەبىلىسىنىڭ ھاشىمىي سۇلالەسىگە مەنسۇبتۇر. قۇرغۇچىسى مۇھەممەدنىڭ ئۇلۇغ ئاتالارىدىن مۇھەممەدىي نۇرنى پىشانەسىدە بولمىش قۇسەي بىن كىلاب ئېرۇر.
قۇرەيىشنىڭ ئاتالارى
قۇرەيش قەبىلەسى، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ئون بىر كىندىك ئاتاسى ڧىھر بىن مالىكنىڭ ئوغۇللىرىنىڭ پۇشتىدىن كەلگەن ئاسىلزادە بىر قەبىلەدۇر. دابەئزى تارىخشۇناسلارغا كۆرە، قۇرەيش قەبىلىسى، نۇھ پەيغەمبەرنىڭ پۇشتىدىن ئىبراھىم پەيغەمبەرنىڭ ئوغلى ئىسمائىلنىڭ ئوغلى ئادناننىڭ پۇشتىدىن كېلىدۇ.
قۇسەي بىن كىلاب (زەيد) ، ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ ئۇلۇغ-ئۇلۇغ-ئۇلۇغ بوۋىسى ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ بەشىنچى كىندىك ئاتىسىدۇر. قۇسەي مەككەنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئادەمى ئىدى. كەئبەنىڭ مەسئۇلى بولغان خۇزا قەبىلىسىدىن قىز ئېلىپ كەئبەنىڭ قوغدىغۇچىسى بولۇپ تەئيىنلەندى. خارابە ھالدىكى كەئبىنى تەئمىر قىلدۇردى. ئەرەبلەرنىڭ كەئبە ئەتراڧىدا ئۆي سېلىشىغا رۇخسەت بەردى. ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى تۇنجى ھۆكۈمەت بىناسىنى (دارۇننەدۋە) بىنا قىلدۇردى. بۇ يەردە باشقا قەبىلە باشلىقلىرى بىلەن سىياسىي، ئىتقىسادىي ۋە مەدەنىيەت مەسىلىلىرىنى تارتىشىپ ھەل قىلىشقا تىرىشتى. توپلىغان باجلار بىلەن ئىسلامدىن خېلى بۇرۇنلا كەئبىگە كەلمەكتە بولغان ھاجىلارغا تاماق ۋە سۇ تەئمىن ئەتتى.
روسىيە ئىمپېرىيىسى
روسىيە ئىمپېرىيىسى 1721-يىلدىن باشلاپ جۇمھۇرىيەت 1917-يىلى 2-ئايدىكى ئىنقىلابتىن كېيىن ھاكىمىيەتنى ئالغان ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت تەرىپىدىن جاكارلانغانغا قەدەر ياۋروئاسىيا ۋە شىمالىي ئامېرىكىغا كېڭەيگەن ئىمپېرىيە ئىدى. تارىختىكى ئۈچىنچى چوڭ ئىمپېرىيە ، ياۋروپا ، ئاسىيا ۋە شىمالىي ئامېرىكا قاتارلىق ئۈچ قىتئەگە سوزۇلغان ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيە ، روسىيە ئىمپېرىيىسى پەقەت ئەنگىلىيە ئىمپېرىيىسى ۋە موڭغۇل ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىنلا ئېشىپ كەتتى. روسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ قەد كۆتۈرۈشى قوشنا رەقىبلەرنىڭ: شىۋىتسىيە ئىمپېرىيىسى ، پولشا-لىتۋا ئورتاق گەۋدىسى ، پېرسىيە ۋە ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشىگە توغرا كەلدى. ئۇ 1812-1814-يىللىرى ناپالېئوننىڭ ياۋروپانى كونترول قىلىش ئارزۇسىنى مەغلۇب قىلىپ ، غەرب ۋە جەنۇبقا كېڭەيگەن. 1897-يىلدىكى نوپۇس تەكشۈرۈشتە 125 مىليون 600 مىڭ سۇبيېكت تىزىمغا ئالدۇرۇلغان بولۇپ ، چىڭ جۇڭگو ۋە ھىندىستاندىن قالسىلا ، ئۇ دۇنيادىكى ئۈچىنچى چوڭ نوپۇسقا ئىگە بولغان. بارلىق ئىمپېرىيەلەرگە ئوخشاش ، ئۇ ئىقتىساد ، مىللەت ، تىل ۋە دىن جەھەتتە كۆپ خىللىقنى نامايان قىلدى.
ئىقتىسادىي جەھەتتىن قارىغاندا ، ئىمپېرىيە ئاساسلىقى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلغان بولۇپ ، فېئوداللىق تۈزۈمدە بۇ يەرگە باغلانغان روسىيەلىك دېھقانلار ئىشلىگەن چوڭ يەرلەردە ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى تۆۋەن بولغان. كەركىدانلار 1861-يىلى ئازاد قىلىنغان ، ئەمما يەر ئىگىسى ئاقسۆڭەكلەر سىنىپى كونتروللۇقنى ساقلاپ كەلگەن. تۆمۈر يول ۋە زاۋۇتلارغا چەتئەل مەبلىغىنىڭ ياردىمىدە ئىقتىساد ئاستا-ئاستا سانائەتلەشتى. چار ئىۋان III (1462 - 1505) كېيىن بارلىققا كەلگەن ئىمپېرىيەگە ئاساس سالغان. ئۇ ئۆز دۆلىتىنىڭ زېمىنىنى ئۈچ ھەسسە ئاشۇرۇپ ، ئالتۇن ئوردانىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئاخىرلاشتۇردى ، موسكۋا كرېمىل سارىيىنى رېمونت قىلدى ۋە روسىيە دۆلىتىنىڭ ئۇلىنى قويدى. ئىمپېراتور پېتېر بۈيۈك (1682 - 1725) نۇرغۇن ئۇرۇشلارنى قىلىپ ، ئاللىبۇرۇن غايەت زور ئىمپېرىيىنى ياۋروپانىڭ چوڭ دۆلىتىگە كېڭەيتتى. ئۇ پايتەختنى موسكۋادىن يېڭى مودېل شەھەر سانت پېتىربۇرگقا يۆتكىدى ، بۇ يەردە ياۋروپانىڭ نۇرغۇن لايىھەلىرى بار. ئۇ مەدەنىيەت ئىنقىلابىغا رەھبەرلىك قىلىپ ، بىر قىسىم ئەنئەنىۋىي ۋە ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئەخلاقنىڭ ئورنىنى زامانىۋى ، ئىلمىي ، ياۋروپاغا يۈزلەنگەن ۋە ئەقلىيلىشىش سىستېمىسىغا ئالماشتۇردى.
ئىمپېراتور كاتېرىن (1762-1796-يىللىرى ھۆكۈمرانلىق قىلغان) ئالتۇن دەۋرگە رىياسەتچىلىك قىلدى. ئۇ پەتھى قىلىش ، مۇستەملىكە قىلىش ۋە دىپلوماتىيە ئارقىلىق دۆلەتنى كېڭەيتىپ ، پېتېر بۈيۈكنىڭ غەربىي ياۋروپا لىنىيىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش سىياسىتىنى داۋاملاشتۇردى. ئىمپېراتور ئالېكساندېر ئىككىنچى (1855 - 1881) نۇرغۇن ئىسلاھاتلارنى ئىلگىرى سۈردى ، ئەڭ كۆرۈنەرلىك بولغىنى 1861-يىلدىكى 23 مىليون كەركىداننىڭ ھەممىسىنىڭ ئازاد قىلىنىشى. ئۇنىڭ شەرقىي ياۋروپادىكى سىياسىتى ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ھۆكۈمرانلىقىدىكى پراۋۇسلاۋىيە خىرىستىيانلىرىنى قوغداشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ باغلىنىش 1914-يىلغىچە روسىيەنىڭ فرانسىيە ، ئەنگىلىيە ۋە سېربىيە تەرەپتە گېرمانىيە ، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ۋە ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىگە قارشى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا كىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (ياكى شەرقىي تۈركىستان ۋە ياكى ئۇيغۇرىستان) (خەنچە: 新疆维吾尔自治区، ئىنگلىزچە: Xinjiang Uygur Autonomous Region ) جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى توپراقلىرى ئىچىدە يەر ئالغان، يەرلىك خەلق ۋە بەزى دۆلەتلەر ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار تەرىپىدىن جۇڭگو تەرىپىدىن تۈرك ئىسلام تۇپراغى بولۇپ، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ 31 ئۆلكە دەرىجىلىك مەمورىي رايونى ئىچىدە يەر كۆلىمى ئەڭ چوڭ ئۆلكە دەرىجىلىك ئاپتونوم رايوندۇر.
جوغراپىيەسى
ياۋرۇ-ئاسىيا قىتئەسىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان شەرقىي تۇركستاننىڭ يەر مەيدانى 1 مىليون 828 مىڭ 418 كىۋادىرات كىلومېتىر بولۇپ ، تېرىتورىيەسىنىڭ چوڭلىغى دۇنيادا 16-ئورۇندا تۇرىدۇ. تۈركىيە (783 مىڭ كىۋادىرات كىلومېتىر)، فىرانسىيە (551 مىڭ كىۋادىرات كىلومېتىر)، گېرمانىيە (357 مىڭ كىۋادىرات كىلومېتىر) ۋە ئەنگىلىيە (243 مىڭ كىۋادىرات كىلومېتىر) يەر مەيدانىنىڭ توپلىمىغا تەڭ كېلىدۇ.
تاشقى دۇنياغا باغلىنىشى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى جۇڭگو چىگرىسى ئىچىدە شىڭشىڭشيا(ئارايۇلتۇز) ۋە باشقا تەبئىي ئېغىزلار بىلەن كىرىش-چىقىش قىلىدۇ. چەتئەلگە ئېچىۋىتىلگەن چىگرا ئېغىزلىرى: تاي كەچكەن ئېغىزى،ئالاتاۋ ئېغىزى، قورغاس ئېغىزى، باقتۇ ئېغىزى، جىمنەي ئېغىزى، تاقىشقان ئېغىزى، قونجىراب ئېغىزى، قاراسۇ ئېغىزى، تۇرغاۋۇت ئېغىزى، ئەركەشتام ئېغىزى قاتارلىقلار.
تەبىئەت ئۇيغۇر ئاپتونوم رايۇنى دېڭىز - ئوكيانلاردىن يىراق، تۆرت ئەترافىنى ئېگىز تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ. تەۋەسىدە قاتمۇقات مۇزلۇق چوققىلار، كۆز يەتكۈسىز قۇملۇقلار، بىپايان يايلاقلار، يۇلتۇزدەك تارقالغان بوستانلىقلار بار. ئۈچ تاغ ئىككى ئويمانلىقنى ئوراپ تۇرىدۇ. شىمالدا ئالتاي تېغى، جەنۇبتا قاراقۇرۇم تېغى بار. تەڭرىتاغ تىزمىلىرى تەرىپىدىن جەنۇبىي شىنجاڭ ۋە شىمالىي شىنجاڭ دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ. تەڭرىتاغنىڭ شەرقى، قۇمۇل، تۇرپان بۆلىكى شەرقىي شىنجاڭ دېيىلىدۇ. تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالدا جوڭغارىيە ئويمانلىقى ۋە جەنۇبىدا تارىم ئويمانلىقى باردۇر. دۇنيانىڭ ئىككىنچى بۈيۈك چۆلى تەكلىماكان قۇملۇقى تەڭرىتاغلىرىنىڭ جەنۇبىدا يەر ئالماقتادۇر. تارىم ئويمانلىقىنىڭ كۆلىمى 530 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئۇ جۇڭگودىكى ئەڭ چوڭ ئويمانلىق ھېسابلىنىدۇ. تارىم ئويمانلىقنىڭ ئوتتۇرا قىسىمىغا جايلاشقان تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى تەخمىنەن 330 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئۇ جۇڭگودىكى ئەڭ چوڭ، دۇنيادىكى 2 - چوڭ كۆچمە قۇملۇق ھېسابلىنىدۇ. تارىم ئويمانلىقىنى كېسىپ ئۆتىدىغان تارىم دەرياسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 2100 كىلومېتىر بولۇپ، جۇڭگودىكى ئەڭ ئۇزۇن ئىچكى قۇرۇقلۇق دەريا ھېسابلىنىدۇ. شىمالدىكى جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 380 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، جۇڭگودىكى 2 - چوڭ ئويمانلىق ھېسابلىنىدۇ. جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان قۇربانتۇڭغۇت قۇملۇقىنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 48 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر، ئۇ جۇڭگودىكى 2 - چوڭ قۇملۇق.
شىنجاڭدا كۆل جىق، سۇ دائىرىسى كۆلىمى 5 مىڭ 505 كۋادرات كىلومېتىر، بۇنىڭ ئىچىدە باغراش كۆلىنىڭ دائىرىسى 980 كۋادرات كىلومېتىر ، ئۇ جۇڭگودىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق تاتلىق سۇ كۆلى.
ئاپتونوم رايوندىكى شۇنداقلا جۇڭگودىكى دېڭىز يۈزىدىن ئەڭ تۆۋەن نۇقتا تۇرپان ئويمانلىقىدۇر (155- مېتر) تۇرپان ئويمانلىقى دۇنيادا ئۆلۈك دېڭىزدىن قالسا 2. ئەڭ تۆۋەن نۇقتا بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. ئەڭ ئېگىز نۇقتا بولسا دېڭىز يۈزىدىن 8611 مېتىر ئېگىز بولغان پامىر چوققىسى ئېرۇر.
يەر ئاستى بايلىقلىرى
thumb|350px| ئۇيغۇر ئېلىدە قېزىلما بايلىقىنىڭ تۈرى تولۇق، زاپىسى مول، ئېچىش ئىستىقبالى كەڭ. كۈنىمىزدە بايقالغان قېزىلما بايلىق 138 خىل بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە 99 خىلىنىڭ زاپىسى تەكشۈرۈپ ئېنىقلانغان. 10 خىلىنىڭ زاپىسى جۇڭگودا بويىچە 1- ئورۇندا تۇرىدۇ، 58 خىلىنىڭ زاپىسى ئالدىنقى 10 - ئورۇندا تۇرىدۇ. نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر، تۆمۈر، مىس، ئالتۇن، خروم، نېكىل، ئاز ئۇچرايدىغان مېتال، تۇز تۈرىدىكى قېزىلما، بىناكارلىق ماتېرىيالىقىلىنىدىغان مېتاللوئىد قاتارلىقلارنىڭ زاپىسى ئىنتايىن مول. جۇڭگودا 2 - قېتىملىق نېفىت- گاز بايلىقىنى باھالاشتا، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭي نېفىت بايلىقى 20 مىليارد 920 مىليون توننا بولۇپ، جۇڭگو قۇرۇقلۇق نېفىت بايلىقىنىڭ %30 نى ئىگىلىگەن؛ تەبىئىي گاز بايلىقى 10 ترىليون 400 مىلياردكۇب مېتىر بولۇپ، مەملىكەت بويىچە قۇرۇقلۇق تەبىئىي گاز بايلىقىنىڭ %34ىنى ئىگىلىدى.
رايوننىڭ مۆلچەرىي كۆمۈر بايلىقى 2 ترىليون 190 مىليارد توننا بولۇپ، جۇڭگو كۆمۈر زاپىسىنىڭ %40 نى ئىگىلەيدۇ.
ساياھەت
2007 - يىلنىڭ ئاخىرى، رايوندا دۆلەت A دەرىجىلىك مەنزىرەرايونىدىن 165 ى بار، بۇنىڭ ئىچىدە 5A دەرىجىلىك مەنزىرە رايونىدىن 3 ى، 4A دەرىجىلىك مەنزىرە رايونىدىن 15 ى، 3A دەرىجىلىك مەنزىرە رايونىدىن 69 ى بار؛ دۆلەت سانائەت، يېزا ئىگىلىك ساياھەت ئۈلگە كۆرسىتىش نۇقتىسىدىن 34 ى بار. مەشھۇر تەبىئىي مەنزىرە رايونلىرىدىن بۇغدا كۆلى، قاناس كۆلى، نارات يايلىقى، باغراش كۆلى، سايرام كۆلى، بايىنبۇلاق يايلىقى قاتارلىقلار بار. رايوننىڭ ئانتوپورولوگىيىلىك ساياھەت بايلىقى ئىنتايىن مول بولۇپ، 5000 كىلومېتىردىن ئاشىدىغان قەدىمكى يېپەك يولىنىڭ جەنۇبىي، شىمالىي ۋە ئوتتۇرا غول لىنىيىلىرىدە يۈزلىگەن قەدىمكى شەھەر خارابىلىرى، قەدىمكى قەبرىستانلىق، مىڭ ئۆي، بوز يەر ئېچىش خارابىسى قاتارلىق قەدىمكى مەنزىرە ئىزنالىرى قالغان، بۇنىڭ ئىچىدە يارغول قەدىمكى خارابىسى، ئىدىقۇت قەدىمكى شەھەر خارابىسى، كروران قەدىمكى خارابىسى، قىزىل مىڭئۆيى، ئىپارخان مەقبەرىسى قاتارلىقلاردا شەرق بىلەن غەربنىڭ مەدەنىيەت ئۇچرىشىش تارىخى خاتىرلىنىپ، غەربىي دىيارنىڭ شانلىق مەدەنىيىتى نامايەن قىلىنغان.
ئېكولوگىيە
رايوننىڭ ھايۋانات ۋە ئۆسۈملۈكلىرىنىڭ تۈرى ئىنتايىن كۆپ ۋە ئۆزگىچە، تەرەققىيات يۇشۇرۇن كۈچى زور. شىنجاڭدىكى ياۋايى ھايۋانات ۋەئۆسۈملۈكلەرنىڭ تۈرى 4000 دىن ئاشىدۇ. قار لەيلىسى، سوغىگۈل، چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەدىكى قاتارلىقلار كەڭ تارقالغان، سۈپىتى ياخشى، سورتى ۋە تەبىئىيتى ئۆزگىچە. رايوننىڭ يەنە كېلىپ كۆپ خىل مېۋىلەرنىڭ ئاساسلىق يېتىشتۈرۈش مەركىزى ۋەيا ئىككىلەمچى مەركىزىدۇر. مېۋە بايلىقى مول بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە سۈپەتلىك سورتى 300 خىلدىن ئاشىدۇ. قەدىمدىن تارتىپ «مېۋە - چىۋە ماكانى» دەپ ئاتىلىپ كەلگەن.
ياۋايى ھايۋانلارنىڭ تۈرى 700 گە يېقىن بولۇپ، پۈتۈن جۇڭگودىكى ياۋايى ھايۋانلار تۈرىنىڭ %11 نى ئىگىلەيدۇ. رايوندا دۆلەت دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان ھايۋاندىن 116 خىلى بار بولۇپ جۇڭگو بويىچە قوغدىلىدىغان ھايۋاننىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرقىسمىنى ئىگىلەيدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە بىرىنچى دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋاندىن 28 خىلى، 2 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋاندىن 88 خىلى بار، ئۇلار موڭغۇلىيىنىڭ ياۋا ئېتى، تىبەت قۇلىنى، تىبەت بۆكىنى، يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، ئاق يەلكىلك بۈركۈت، قارا بويۇن تۇرنا قاتارلىق خەلقئارادا ئاز قالغان ياۋايى ھايۋانلاردۇر.
رايوننىڭ كىلىماتى قۇرۇقلۇق تىپىدىكى تىپىك مۆتىدىل كىلىماتقا تەۋە ،2007 - يىلى ئوتتۇرىچە تېمپۇراتورىسى 10.9سېلتسيە گرادوس، يىللىق ئوتتۇرىچە تەبىئىي ھۆل يېغىن مىقدارى 165.6 مىللىمېتىر بولغان. تاغلاردىن ئېرىگەن قار سۇلىرى نۇرغۇن دەريالارنى ھاسىل قىلغان، بوستانلىقلار ئويمانلىقلارنىڭ چېتىگە ۋە دەريا ۋادىلىرىغا جايلاشقان، بوستانلىق ئومۇمىي كۆلىمى ئاپتونوم رايون كۆلىمىنىڭ %5 ىنى ئىگىلەيدۇ، تىپىك بوستانلىق ئىكىلوگىيىسى ئالاھىدىلىكىگە ئىگە.
شىنجاڭنىڭ سۇ بايلىقى نىسبەتەن ئاز بولۇپ، جۇڭگو بويىچە ئېلىپ ئېيتقاندا سۇ بايلىقىنىڭ %3 ىنى ئىگىلەيدۇ، چوڭ - كىچىك دەريا جەمىئي 570 تىن ئاشىدۇ، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 90 مىليارد 380 مىليون كۇب مېتىر بولۇپ، مەۋجۇت نۇڧۇسقا قارىتا كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يەر ئۈستى سۈيى پۈتۈن جۇڭگو ئوتتۇرىچە قىممىتىنىڭ 2.2 ھەسسىسىگە توغرا كېلىدۇ. يەر ئاستى سۈيىنىڭ مىقدارى 55 مىليارد 410 مىليون كۇب مېتىر كېلىدۇ، مۇزلۇق زاپىسى 2 ترىللىئون 130 مىليارد بولۇپ، جۇڭگو مۇزلۇق زاپىسىنىڭ %50 ىنى ئىگىلەپ، «مۇزلۇق ئامبىرى» دەپ تەرىپلىنىدۇ.
ياۋرو-ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان بۇ رايوننىڭ ھاۋاسى قۇرغاق، سۇ بايلىقى ڧەسىلنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ، ۋاقىت-بوشلۇقتا تارقىلىشى تەكشى ئەمەس، يەر ئۈستى سۈيىنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى كۆپ، شۇڭا بەئزى جايلاردا سۇ بايلىقى يېتىشمەيدۇ.
يېزا ئىگىلىك يەر كۆلىمى 63 مىليون 81 مىڭ گېكتار بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە تېرىلغۇ يەر 4 مىليون 114 مىڭ 200 گېكتار بولۇپ، كىشى بېشىغا 2.95 مودىن توغرا كېلىدۇ، بۇ جۇڭگو بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەرنىڭ 2.1 ھەسسىسىگە تەڭ. ئورمان كۆلىمى 6 مىليون 765 مىڭ گېكتار، يايلاق كۆلىمى 51 مىليون 120 مىڭ گېكتار بولۇپ، پۈتۈن جۇڭگو يايلاق ئومۇمىي كۆلىمىنىڭ ٪20 نى ئىگىلەيدۇ، جۇڭگودىكى 5 چوڭ چارۋىچىلىق رايونىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىچكى مولغۇلدىن قالسىلا، 2 -ئورۇندا تۇرىدۇ.
رايوننىڭ قۇياش نۇرى، يەر ئىسسىقلىق ۋە شامال ئېنېرگىيىسى بايلىقى مول، يىللىق ئاپتاپ چۈشۈش ۋاقتى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 2600 سائەتتىن 3500 سائەتكىچە بولۇپ، جۇڭگو بويىچە 2 - ئورۇندا تۇرىدۇ.
تارىخ
thumb|350px| ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى جۇڭگو مەنبئەلىرىدە قەدىمدە غەربىي دىيار (خەنزۇچە:Xīyù\西域) دەپ ئاتالغان. بۇگۈن جۇڭگو تارىخچىلىرى غەربىي يۇرت قەدىمدىن تارتىپ جۇڭگونىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە بولۇپ، بۇنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە شۇلارنى ئوتتۇرىغا قويماقتا:
... مىلادىدىن ئىلگىرىكى 138 - يىلى، خەن ۋۇدى جاڭچيەننى غەربىي دىيارغا ئەلچىلىككە ئەۋەتكەن، بۇنىڭ بىلەن، غەربىي خەن سۇلالىسى ھاكىمىيىتى بىلەن غەربىي دىياردىكى ئەللەر ئالاقە ئورناتقان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 60 - يىلى غەربىي خەن سۇلالىسى ھاكىمىيىتى ئۇرلى (ھازىرقى بۈگۈر چېگرىسى)دا غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىنى تەسىس قىلغان، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن غەربىي دىيار خەن سۇلالىسىنىڭ تېررىتورىيىسىگە كىرگۈزۈلگەن....
مىلادى 744- يىلى كۆكتۈركلەردىن كېيىن ئۇيغۇرلار ئۆتۈكەن ۋادىسىدە قارابالغاسۇننى مەركەز قىلغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇردى. ئۇيغۇرلار بۇ تارىختىن ئىتىبارەن بىر سىياسىي گەۋدە ۋە بىر ئېتنىك توپلۇلۇق بولۇپ شەكىللىنىشكە ۋە ئارقىدىنلا كۆچمەن تۈرك قەۋىملەر ئىچىدە تۇنجى بولۇپ ئولتۇراق شەھەر ھاياتىغا ئۆتۈشكە باشلىدى. 840 يىللىرى ئەتراپىدا ئارقا-ئارقىدىن ياشانغان ئۈچ يىللىق تەبئىي ئاپەت ۋە ئىچكى نىزادىن توغۇلغان خىيانەت ۋە ساتقۇنلۇق يۈزىدىن بۇ دۆلەت يىقىلدى. ئەينى چاغدا بۇگۈنكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىمۇ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تەۋەسىدە ئىچىدە ئىدى. قىرغىزلار تەرىپىدىن يېڭىلگەن ئۇيغۇرلار موڭغۇل بوزقىرىدا پۇت تىرەپ تۇرالماي خان جەمەتى تېكىنلىرىنىڭ رەھبەرلىكىدە غەربكە كۆچتى.
ئىسلامىيەتتىن كېيىن
مىلادى 950- يىللاردا قاراخانىيلار سۇلتانى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان ئىسلامىيەتنى قەبۇل قىلدى ۋە كېيىنچە ئىسلام دىنى دەۋلەت دىنى ئېلان قىلىندى. كاشغەر ۋە ئەتراڧ شەھەرلەرگە غازات ئاچتى.
1125- يىلى قىتان لىياۋ خانلىقى سۇڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن بىتچىت قىلىنىپ، شاھزادە يوللۇغ تاشىن باشچىلىقىدا غەربكە قاچقان قىتانلار ئىسسىقكۆل ئەتراپىدا ھاكىمىيەت قۇردى ۋە تېز سۈرەتتە ئىدىقۇت خانلىقى ۋە قاراخانىيلارنى قارام ئەللەر ھالىغا تۈشۈرۈپ قويدى.
13- ئەسردە چېڭگىزخان موڭغۇللار ئارىسىدىن باش كۆتۈرۈپ غەربكە ئېچىلغاندا گۆرخانلارنىڭ زۇلمىدىن جاق تويغان ئىدىقۇت خانى بارچۇق ئارت تېكىن چىڭگىزخانغا بەيئەت قىلىپ، ئۇنىڭغا كۈيئوغۇل بولغان.
چىڭگىزخان ۋاپات بولۇشدىن ئالدىن تەسەررۇڧىدىكى توپراقلارنى ئوغۇللىرىغا سۇيۇرغال قىلىپ بەرگەندە، بۇگۈنكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ۋە ماۋەرائۇننەھر ئىككىنچى ئوغلى چاغاتاي خانغا قالدۇرغان. بۇ توپراقلاردا ياشاغۇچە خەلقىلەر چاغاتاي ئۇلۇسى دەپ ئاتالغان. بۇ توپراقلاردا قوللىنىلغان تىلمۇ تاكى 19- ئەرنىڭ ئاخىرلىرىغچە چاغاتايچە دەپ ئاتالغان.
14- ئەسرنىڭ ئوتتۇرلىرىدا چاغاتاي خانلىقى شەرق ۋە غەرب دەپ ئىككىگە بۆلۈنگەن. ئۇيغۇر رايونى شەرقىي چاغاتاي خانلىقى تەۋەسىدە قالغان ۋە بۇ زېمىنلار موغولىستان دەپ ئاتالغان.
1514- يىلى سۇلتان سەئىدخان بۇگۈنكى ياركەند (يەكەن) تەۋەسىدە سەئىدىيە خانلىقىنى قۇرغان. 1533- يىلى سۇلتان سەئىدخان تىبەتكە قوشۇن تارتىپ يولغا چىققاندا كېسەل سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان. ئۇنىڭ ئورنىغا ئوغلى سۇلتان ئابدۇرەشىدخان تەختكە چىققان. بۇ كىشىنىڭ دەۋرىدە مەلىكە ئاماننىساخان 12 مۇقامنى توپلاپ رەتلىگەن. بۇ دەۋىردە مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆرەگان يازغان تارىخنامىگە تارىخى رەشىدى دەپ نام بەرگەن.
17- ئەسرنىڭ ئاخىرلىرىدا خوجىلار ئەۋلادىدىن خوجا ئاڧاق (ئاپپاق خوجا)نىڭ ماسلىشىشى بىلەن جۇڭغارلار تەرىپىدىن مۇستەملىكە قىلىنغان ۋە يەرلىك خەلقنىڭ بېشىغا خوجىلاردىن باشقۇرغۇچىلار قويۇلغان.
1757- يىلى چىڭ ھۆكىمىتى كونا دۈشمىنى جۇڭغارلارغا قارشى چوڭ-كىچىك خوجىلار ئىسيانى باھانىسى بىلەن بۇ يۇرتقا قوشۇن كىرگۈزگەن. بۇ دەۋىردە ئاللىبۇرۇن بېيجىڭگە باغلانغان قۇمۇل ۋاڭلىقى(1694-1930)، تۇرپان ۋاڭلىقى (1770-1931) ۋە كۇچا ۋاڭلىقى قاتارلىق يەرلىك بەگلىكلەر قۇرۇلغان.
1865- يىلى قوقەند خانلىقى دىن كەلگەن قۇشبېگى ياقۇب بەگ ئاتالىق غازى كاشغەرنى مەركەز قىلىپ يەتتە شەھەر خانلىقىنى قۇرغان. 14 يىللىق سەلتەنەتتىن سوڭرە ئۆز ئادەملىرى تەرىپىدىن زەھەرلەنگەن ياقۇب بەگنىڭ ئۆلىمىدىن سوڭرە بۇ ىانلىق يىقىلغان.
يېقىنقى زامان - جۇڭگونىڭ رايونغا مۇداخىل بولىشى
ئۆلكە دەۋرى
1912- يىلى مەنچىڭ خانلىقى يىقىلىپ ئورنىنى مىنگو ھۆكىمىتى ئالغان.
1912 - 1928 يىللار ئارىسى شىنجاڭ ئۆلكىسى ئۇمۇمىي ۋالىي ياڭ زېڭشىن تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان.
1928 - 1933 يىللار ئارىسى جىن شۇرېن ئۇمۇمىي ۋالىي بولغان.
1933 - 1944 يىللار ئارىسى شېڭ شىسەي ئۇمۇمىي ۋالىي، ئۆلكە رەئىسى، دوبەن بولغان. 1931- يىللار ئارىسى خوخانىياز ھاجى يېغىلىقى پارتىلىغان.
1933- يىلى 11- ئاينىڭ 12- كۈنى كاشغەر شەھرى تۈمەن دەرياسى ۋادىسىدە تەنتەنە بىلەن دۇنيانىڭ تۇنجى ئىسلام جۇمھۇرىيتى بولمىش شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيتى قۇرۇلغان. بايراق ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق بولغان. بۇ ھۆكۈمەتنىڭ رەئىسى جۇمھۇر خوجانىياز ھاجى، باشۋەكىلى سابىت داموللا بولغان. 86 كۈندىن كېيىن تۇنگانلارنىڭ ھۇجۇمى بىلەن كاشغەر شەھرى قولدىن كەتكەن ۋە جۇمھۇرىيەت يىقىلغان. خوجانىياز ھاجى رۇسلارنىڭ كېلىشتۈرۈشى بىلەن جاللات شېڭشىسەي بىلەن كېلىشىم تۈزگەن.
1944- يىلى 11- ئاينىڭ 12- كۈنى ئىككىنىچى مەرتە غۇلجا شەھرىدە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇپ ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق تەكرار دۆلەت بايرىقى قىلىنغان. بىرنچى جۇمھۇرى رەئىس ئېلىخان تۆرە بولغان. كېينچە ئەخمەتجان قاسىمى دۆلەتنىڭ بىرىنچى قول رەھبىرى بولغان. 1949- يىلى 8- ئايدا ئەخمەتجان قاسىمى، ئابدۇكېرىم ئابباسوڧ قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان ھۆكىمىتى رەھبەرلىرى بېيجىڭغا بېرىش ئۈچۈن ئالمائاتىدىن يولغا چىققاندا ئاتالمىش ھاۋانىڭ تۇمان بولىشى سەۋەبلىك ئۇچار تاغقا ئۈسۈپ پارتلاپ بىرمۇ ئادەم ساغ قالمىغان.
قىزىل ئارمىيەنىڭ مۇداخىل بولىشى ۋە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ قۇرۇلىشى
1949 - يىلى 9- ئاينىڭ 25- كۈنى شىنجاڭ ئۆلكىسى قىزىل ئارمىيە ئۇيغۇر رايونىغا كىرگەن. 1955 - يىل 10 - ئاينىڭ 1 - كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلغان، مەركىزى دىخۇانىڭ نامى ئۈرۈمچى شەھىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
مەمۇرىي رايونلار
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ھازىر 5 ئاپتونوم ئوبلاست، 5 ۋىلايەت، 4 ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 14 ۋىلايەت، ئوبلاست، شەھەر؛ 32 چېگرا ناھىيە (شەھەر)، 6 مىللىي ئاپتونومىيە ناھىيىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان87 ناھىيە (شەھەر)؛ 43 مىللىي يېزىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 1005 يېزا - بازار بار. «شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش دېۋىزيىسى» تەركىبىدە 14 دېۋىزىيە، 175 دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق تۈەن - مەيدان بار.
ئىقتىساد
ئۆتمۈشتە بۇ رايون دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلغان ناتورال ئىگىلىك بولۇپ، يېزا ئىگىلىكى ئەنئەنىۋىي، سانائىتى نىسبەتەن كېيىن باشلىغان.
شەھەر - بازار ئاھالىسىنىڭ ئوتتۇرىچە تۇرالغۇ ئىشلىتىش كۆلىمى 1980 - يىلىدىكى 5.42 كۋادرات مېتىردىن 2007 - يىلىدىكى 20.38 كۋادرات مېتىرغا، يېزا ئاھالىسىنىڭ ئوتتۇرىچە تۇرالغۇ كۆلىمى 1980 - يىلىدىكى 7.8 كۋادرات مېتىردىن 2007 - يىلىدىكى22.45 كۋادرات مېتىرغا يەتتى.
ئاشلىق ئومۇمىي مەھسۇلاتى 8 مىليون 670 مىڭ 400 توننىغا يېتىپ، ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىشىدا «شىنجاڭ تەۋەسىدە تەڭپۇڭ بولۇش، ئازراق ئېشىنچا بولۇش» تەك ئىستراتېگىيىلىك نىشانغا يەتتى.
پاختامەھسۇلاتى 2 مىليون 900 مىڭ توننىغا يېتىپ، ئالدىنقى يىلىدىكىدىن %8.4 ئېشىپ، مەملىكەت بويىچە پاختا ئومۇمىي مەھسۇلاتىنىڭ %38.2 ىنى ئىگىلىدى.زامانىۋى چارۋىچىلىق ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىپ، يېزا ئىگىلىكىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى %21.8 كە يەتتى.
ئىنېرگىيە ساھەسى
كەسبلەرگە قارىتا نىسبەت
ئۆزگىچە باغۋەنچىلىك ئومۇمىي كۆلىمى 13 مىليون مودىن ئارتۇق. باغۋەنچىلىك مەھسۇلاتى 4 مىليون 119 مىڭ 800 توننىغا يەتتى، بۇنىڭ ئىچىدە جەنۇبتا تارىم ئويمانلىقى ئەتراپىدا 10 مىليون مو باغۋەنچىلىك ئىشلەپچىقىرىش بازىسى شەكىللەندى. يېزا ئىگىلىكىنى كەسىپلەشتۈرۈش قەدىمى تېزلىتىلدى،
رايوندا دۆلەت دەرىجىلىك يېزا ئىگىلىكىنى كەسىپلەشتۈرۈشتىكى نۇقتىلىق باشلامچى كارخانىدىن 16 سى،
ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك كارخانىدىن 186 سى،
ۋىلايەت، ئوبلاست دەرىجىلىك كارخانىدىن 245ى بار، كەسىپكارلار 348 مىڭ كىشى.
يېزا ئىگىلىكىنى كەسىپلەشتۈرۈش تىجارىتى شىنجاڭدىكى %60تىن ئارتۇق دېھقاننىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇشقا تۈرتكە بولدى. شىنجاڭنىڭ ئۆزگىچە يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى تەرەققىياتى ناھايىتى تېز بولدى، قۇلماق، پەمىدۇر، زاراڭزا، ئالقات، قوغۇن، ئۈزۈم، نەشپۈت، ئالما، ئۈرۈك، ئانار، ياڭاق، چىلان قاتارلىق ئۆزگىچە يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنىڭ مەملىكەت ئىچى - سىرتىدا داڭقى بار، بۇنىڭ ئىچىدە شوخلا قىيامىنىڭ ئېكىسپورت مىقدارى خەلقئارا سودا مىقدارىنىڭ4/1ىنى، قۇلماق مەھسۇلاتى مەملىكەت بويىچە ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارىنىڭ %70 تىن كۆپرەكىنى، ئالقات %50 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ. شىنجاڭ مەملىكەت بويىچە ئاساسلىق تاۋار پاختا، قۇلماق ۋە پەمىدۇر قىيامى ئىشلەش بازىسى، مەملىكەت بويىچە مۇھىم چارۋىچىلىق ۋە قىزىلچا شېكىرى ئىشلەش بازىسى بولۇپ قالدى.
يېڭىچە سانائەتلەشتۈرۈش قەدىمى تېزلىتىلىپ، سانائەت ئىقتىسادىنىڭ ئېشىشى تېز بولدى. قىزىلما بايلىق ئېچىش ۋە يېزا ئىگىلىك، قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرىنى ئىنچىكە پىششىقلاش يېتەكچى كۈچ قىلىنغان، نېفىت - تەبئىي گاز ئېچىش، نېفىت خىمىيە سانائىتى، پولات - تۆمۈر، كۆمۈر، ئېلېكترئېنىرگىيىسى، توقۇمىچىلىق، بىناكارلىق ماتېرىيالى، خىمىيە سانائىتى،تىببىي دورىگەرلىك، يېنىك سانائەت، يېمەكلىك قاتارلىق تۈرلىرى نىسبەتەنتولۇق، مۇئەييەن كۆلەمگە ئىگە زامانىۋى سانائەت سىستېمىسى بارلىققا كەلدى.
جۇڭغار ئويمانلىقى، تارىم ئويمانلىقى ۋە تۇرپان - قۇمۇل ئويمانلىقىدىكى ئۈچ چوڭ نېفىتلىك ھەمدە قاراماي، مايتاغ، ئۈرۈمچى، كورلا، پوسكام قاتارلىق نېفىت خىمىيە بازىسى قۇرۇلدى. باۋگاڭ، شېنخۇا، جۇڭگو ئاشلىق گۇرۇھى، دۆلەت مەبلەغ سېلىش گۇرۇھى قاتارلىق دۆلەت ئىچىدىكى 20 نەچچە داڭلىق چوڭ كارخانا، چوڭ گۇرۇھ شىنجاڭدىكى كارخانىلارنى قايتا تەشكىللەش ۋە بايلىق ئېچىشقا ئاكتىپ قاتناشتى، بىر تۈركۈم قۇرۇلۇشلار جىددىي ئىشلىنىۋاتىدۇ.
2007 - يىلنىڭ ئاخىرىغىچە شىنجاڭدا پاي چېكى بازارغا سېلىنىدىغان شىركەت 30غا يېتىپ،غەربىي شىمالدىكى 5 ئۆلكە بويىچە بىرىنچى ئورۇنغا، مەملىكەت بويىچە 16ئورۇنغا ئۆتتى، مۈلۈك ئومۇمىي سوممىسى 102 مىليارد 390 مىليون يۈەنگە،ئومۇمىي بازار قىممىتى 317 مىليارد 431 مىليون يۈەنگە يېتىپ، بۇ شىركەتلەرشىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلۇشى ۋە تەرەققىياتىدا كۈچلۈك تۈرتكىلىك رولئوينىدى.
2007 - يىلى ئىىجتىمائىي تۇراقلىق مۈلۈك سېلىنمىسى 185 مىليارد 84 مىليون يۈەنگە يېتىپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن %1. 18 ئاشتى. ئىسلاھات، ئېچىۋېتىش سىياسىتى يولغا قويۇلغان 30 يىلدىن بۇيان، ئىىجتىمائىي تۇراقلىق مۈلۈك سېلىنمىسى جەمئىي 1 تېرىللئون264 مىليارد 297 مىليون يۈەنگە يېتىپ، يىلىغا ئوتتۇرىچە %6. 18 تىن ئاشتى.
رايوننىڭ تۆمۈر يول تىجارەت مۇساپىسى 2925 كىلومېتىرغايېتىپ، ئاپتونوم رايونىمىزدىكى ئاساسلىق ۋىلايەت، ئوبلاست ۋە ئىقتىسادرايونلىرىغا تۆمۈر يول تۇتاشتۇرۇلدى.
تاشيول قاتناش مۇساپىسى 145 مىڭ 200 كىلومېتىرغا يېتىپ، ئۈرۈمچىنى مەركەز، 7 دۆلەت يولىنى ئاساسىي رامكا قىلغان، شەرقتە گەنسۇ، چىڭخەيگە، غەربتە ئوتتۇرا ئاسىيا، غەربىي ئاسىيا ئەللىرىگە، جەنۇبتا شىزاڭغا تۇتاشقان، ئاپتونوم رايون ئىچىدە 68 ئۆلكە يولىغا ۋە ۋىلايەت - شەھەرلەرگە، ناھىيە - يېزىلارغا تۇتاشقان تاشيول قاتنىشى ترانسپورت تورى بار.
نېفىت - گاز تۇرۇبا يولى ئومۇمىي مۇساپىسى 6793 كېلومتېرغا يېتىپ، «غەرپنىڭ گازىنى شەرققە يەتكۈزۈش» تۇرۇبىسى، ئۈرۈمچى – لەنجۇ تاييار ماي تۇرۇبىسى، پىچان – لەنجۇ خام نېفىت تۇرۇبىسى،جۇڭگو – قازاقىستان خام نېفىت تۇرۇبىسى دۆلەتنىڭ قۇرۇقلۇق ئېنېرگىيەبىخەتەرلىك چوڭ يولىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى.
ئۇچۇر ئالاقە
2007 – يىلنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، مۇقىم تېلېفون ئابونتى 6 مىليون 962 مىڭغا يېتىپ، ئومۇملىشىش نىسبىتى ھەر يۈز ئادەمگە 33.7دىن توغرا كەلدى؛
كۆچمە تېلېفون ئابونتى 8مىليون 83 مىڭغا يېتىپ، ئومۇملىشىش نىسبىتى ھەر يۈز ئادەمگە 39.4دىن توغراكەلدى؛
ئالاقە تورى ئابۇنتلىرى 1 مىليون 578 مىڭغا يېتىپ، ئوپتىك كابېلنى ئاساس قىلغان، رەقەملىك مېكرو دولقۇن ۋە سۈنئىي ھەمراھ خەۋەرلىشىشىنى ياردەمچى قىلغان زامانىۋى يەتكۈزۈش تورى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىي ئېتىكىنى قاپلىدى. ئېكولوگىيىلىك مۇھىت ئۈزلۈكسىز ياخشىلىنىپ،ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىيات ئىقتىدارى داۋاملىق ئۆستى. ئېكولوگىيىلىكمۇھىتنى قوغداش ۋە ئېكولوگىيىلىك مۇھىت قۇرۇلۇشىغا تەڭ ئەھمىيەت بېرىشتەچىڭ تۇرۇپ، ئېكولوگىيىلىك مۇھىت تىرىشىپ ياخشىلاندى، تەبىئىي ئورماننىقوغداش، تۈزلەڭلىكنى كۆكەرتىش، چۆل يېپىنچىسىنى قوغداش ۋە تارىمئويمانلىقى، جۇڭغار ئويمانلىقى ئەتراپىدىكى قۇملىشىشنى تۈزەش، «3 شىمالى» ئېھاتە ئورمىنىنى قوغداش 4 - قەرەللىك قۇرۇلۇشى قاتارلىق نۇقتىلىقئېكولوگىيىلىك قۇرۇلۇش ئومۇميۈزلۈك يولغا قويۇلۇپ، ئېكولوگىيىلىك مۇھىت ۋەئولتۇراقلىشش مۇھىتى داۋاملىق ياخشىلىنىپ، ئىمكانىيەتلىك سىجىلتەرەققىياتنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن مۇھىم ئاساس سېلىندى. 2007 - يىلنىڭ ئاخىرىغىچە، شىنجاڭدا تۈرلۈك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونىدىن جەمئىي 28ىقۇرۇلۇپ، مۇھاپىزەت رايونىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 214 مىڭ 800 كۋادراتكىلومېتىرغا يەتتى، بۇ شىنجاڭنىڭ يەر كۆلىمىنىڭ ٪12.9نى ئىگىلەيدۇ، بۇنىڭئىچىدە دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونىدىن 9ى بار؛
تەستىقلانغاندۆلەت دەرىجىلىك ئېكولوگىيىلىك ئۈلگە رايوندىن 8ى بار، ئومۇمىي كۆلىمى 127مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ يەر كۆلىمىنىڭ ٪6.7نىئىگىلەيدۇ؛
دۆلەت دەرىجىلىك ئېكولوگىيىلىك ئىقتىدار مۇھاپىزەت رايونىدىن2سى بار، كۆلىمى 180 مىڭ 900 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
مائارىپ
2007 - يىلى، 220 تۈردە پەن - تېخنىكا نەتىجىسى قولغاكەلتۈرۈلدى، 1534 تەتقىقاتقا پاتنېت ھوقۇقى بېرىلدى، پەن - تېخنىكا خەلق ئىگىلىكى تەرەققىياتىدا ۋە جەمىئىيەتنىڭ يۈكسىلىشىدە مۇھىم رول ئوينىماقتا. 2007 – يىلىنىڭ ئاخىرى، ئاپتونوم رايون بويىچە ھەر دەرىجىلىك، ھەر خىل مەكتەپلەر 6670 گە،ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلار 4 مىليون 25 مىڭغا يەتتى، بۇنىڭ ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەت ئوقۇغۇچىلار 58.5% نى ئىگىلەيدۇ؛ ھەر خىل مەكتەپلەردىكى مەخسۇس ئوقۇتقۇچىلار 272 مىڭغا يەتتى، بۇنىڭ ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەت ئوقۇتقۇچىلار 158 مىڭ. ئاپتونوم رايون بويىچە «9 يىللىق مەجبۇرىيەت مائارىپى>» تەربىيىسىدە بولغانلار ئاپتونوم رايون ئومۇمىي ئاھالىسىنىڭ 99.8% ىنى ئىگىلىدى، ياشلار ۋە قورامىغا يەتكەنلەرنىڭ ساۋاتسىزلىق نىسبىتى 3% تىن تۆۋەنگە چۈشۈرۈلدى، ئادەتتىكى ئالىي مەكتەپتىن 32 سى بار ، تولۇق كۇرس ۋە مەخسۇس كۇرستا ئوقۇۋاتقانلار 216 مىڭ 400گە يېتىپ، 1978 - يىلدىكىدىن 14.1% ھەسسە ئاشتى. 2000 - يىلدىن باشلاپ، دۆلەت ئىچكى جايلاردىكى تەرەققىي قىلغان شەھەرلەردىكى نۇقتىلىق ئوتتۇرا مەكتەپلەردە شىنجاڭ تولۇق ئوتتۇرا سىنىپى ئېچىشنى قارار قىلدى. ھازىر ئوقۇتۇش كۆلىمى ئىچكى جايلاردىكى 28 شەھەردىكى 50 ئوتتۇرا مەكتەپكە كېڭەيدى، يىلىغا 5 مىڭ ئوقوغۇچى قوبۇل قىلىنماقتا. 2004 - يىلدىن باشلاپ، ئىچكى جايلاردىكى شىنجاڭ تولۇق ئوتتۇرا سىنىپلىرىنىڭ شەكلىنى قوللىنىپ، شىنجاڭدىكى 8 شەھەردە ئاپتونوم رايونىمىزدىكى تولۇقسىز ئوتتۇرا سىنىپلىرى ئېچىلىپ، يىلىغا 5 مىڭ ئوقوغۇچى قوبۇل قىلىنماقتا.
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئالىي مەكتەپلەر
سىياسەت
ئاساسلىق رەھبەرلەر ج ك پ شىنجاڭدا تۇرۇشلۇق خىزمەت گرۇپپىسىنىڭ مەسئۇلى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ سېكرىتارى '''ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى شىنجاڭ شۆبىسى 1. سېكرىتارى''' ''' ج ك پ ش ئۇ ئا ر پارتىكوم 1. سېكرىتارى''' ج ك پ ش ئۇ ئا ر ئىنقىلابكوم يادرو گرۇپ گرۇپ باشلىقى ج ك پ ش ئۇ ئا ر پارتىكومنىڭ سېكرىتارى
مەمۇرىي رايوننىڭ رەئىسى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكىمىتىنىڭ رەئىسى
ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىق تىرىشچانلىقى
ئانا تېما: شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق ھەرىكىتى
رايوندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ زور كۆپچىلىكى رايوننىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بىر دۆلەت بولۇپ قۇرۇلۇپ چىقىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. شۇندىلا تىل - يېزىق، مىللىي ۋە دىنى ئۆرڧ - ئادەت ئەركىنلىكىگە ئىگە بولالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. رايوننى جۇڭگونىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى سۈپىتىدە كۆرمەيدۇ، بىلئەكىس، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىل، ئۆز ئۆزىنى باشقۇرالايدىغان ھۆر بىر دۆلەت بولۇشىنى ئارزۇ قىلىدۇ.
1949- يىلى قىزىل ئارمىيە رايونغا كىرىپ ئاساسىنى مۇستەھكەملىدى. قىزىل ئارمىيىنىڭ دىننى قەبۇل قىلمايدۇرغانلىقىنى، خەلقنى دىندىن چىقىرىدىغانلىقىنى نەزەردە تۇتقان بەزى ئىلغار زاتلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى 1949- يىلى ۋە 1962- يىللىرى ئاڧغانىستان ۋە ھىندىستانغا ھىجرەت قىلغان. ئەڭ ئاخىرى نۇرغۇن جانلارنى قۇربان بېرىش ئارتىدىن تۈركىيەگە كېلىپ يەرلەشكەن،
Jongshen shehiri
Jongshen shehiri bolsa Junggo Guangdung Ölkisi dikibixahar 2002 nopus bar, Jongshenning 2,493,400 nopusibar, 1,800 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 23.2°, xariki uzunluk 113°43, poqtanomuri 528400 rayunnomuri 0760.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىق تىرىشچانلىقى
1955- يىلى 10- ئاينىڭ 1- كۈنى، بۇگۈنكى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، زامان ئىچىدە ج ك پ رايوندا خەنزۇ نۇڧۇسىنى ئۆزلىكسىز ئارتتۇرۇپ، يەر ئۈستى ۋە ئاستى بايلىقلارنى شىددەت بىلەن قېزىپ، دىنسىزلاشتۇرۇش، خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتىنى بارغانچە يۇقىرى كۆتۈردى. ھەر جەھەتتىن بېسىملارنىڭ روشەن كۆپىيىشى بىلەن 1990- يىللارغىچە نىسبەتەن تۇرغۇن بولغان ئۇيغۇر مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرى، بارىن ۋەقەسىدىن كېيىن ئارقا-ئارقىدىن چىققان چوڭ - كىچىك ئىسيانلار دەۋام قىلماقتا. بۇلاردىن چوڭراقلىرى 5- ڧېۋرال غۇلجا ۋەقەسى، 5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى قاتارلىقلار.
ئىبنى ئابدۇلبەر
ئىبنى ئابدۇلبەر (يُوْسُفُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَبْدِ البَرِّ النَّمَرِيُّ الأَنْدَلُسِيُّ): يۈسۈف ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلبەر ئەننەمرىي ئەلئەندەلۇسىي (ئەبۇ ئۆمەر) (ھ. 368 – 463 / م. 978 – 1071). ئەندەلۇسلۇق كاتتا مالىكىي فەقىھ، مۇھەددىس، تارىخشۇناس بۈيۈك ئالىم. ھەر ساھەدە مەشھۇر «ئەلئىستىيئاب فىي مەئرىفەتىل ئەسھاب»، «ئەتتەمھىد»، «ئەدەبۇل مۇجالەسە» ۋە «ئەلئىستىزكار» قاتارلىق قىممەتلىك ئەسەرلىرى بار.
تويبولدى بازىرى
تويبولدى بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Toyboldi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى گە جايلاشقان.