cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بىر مەكتۇپ
«تۈرك» گېزىتىنىڭ بىر قانچە نۇسخىسىدا ئىلان قىلىنغان «ئۈچ خىل سىياسەت» ناملىق ماقالىنى ئوقۇدۇم. ئاپتۇر ماقالىسىدە بەزى كەسكىن ھۆكۈم خاراكتېرلىك ئىبارىلەرنى ئىشلىتىپتۇ. ئەمما، سۆزىنى تاملىغاندىن كىيىن گۇمانىي نۇقتىئنەزەر بىلەن ھەرتۈرلۈك ھۆكۈمدىن ئۆزىنى تارتىپ ماقالىسىنى سوئال ئىشارىتى بىلەن تۈگىتىپتۇ. شۇنداقلا، ئۈچ خىل سىياسەتتىن  قايسىسىنى تاللاش كىرەك دىگەن سوئالنىڭ جاۋابىنى« تۈرك» گېزىتىدىن ۋە  ئوقۇرمەنلەردىن كۈتىدىغانلىغىنى ئىزھار قىپتۇ.
كەمىنە تەبىئىيىتىمدىكى مۇجمەللىكنى ئايدىڭلاشتۇرۇشقا ئىنتىلىش تۇيغۇسىنىڭ تۈرتكىسى ۋە تۈركلەرنىڭ  نۆۋەتتىكى تۆۋەن سەۋىيەسىنى مۇشۇنداق سۆھبەت ۋە ئىلمىي مۇنازىلەر ئارقىلىق يۇقىرى كۆتۈرگىلى ۋە تەرەققىي قىلىدۇرغىلى بولىدۇ دەپ قارايدىغانلىقىم ئۈچۈن «ئۈچ خىل سىياسەت» ناملىق ماقالىگە قارىتا بىر جاۋاپ تەييارلىغانىدىم.
جاۋابنى ئىلان قىلدۇراي دەپ تۇرغىنىمدا گېزىت تەھرىراتى تەرىپىدىن ئەدەبىي ۋە تەنقىدىي تەرزدە يىزىلغان بىر ئەسەر ئىلان قىلىندى. مەن «ئۈچ خىل سىياسەت» ناملىق ماقالىنى تەتقىق قىلىشقا ۋە مۇنازىرە قىلىشقا ئەرزىيدۇ دەپ قارىغانلىقىم ئۈچۈن جاۋاپ يازغانىدىم. «تۈرك» گېزىتىدە نەشىر قىلىنغان« جاۋابىمىز» ،«ئۈچ خىل سىياسەت» دىگەن ماقالىنىڭ خىيال ۋە تەسەۋۋۇردىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپتۇ. بۇلار كۆز-قارشىمغا تەسىر كۆرسىتەلمىدى. پەقەت جاۋابىمنى ئۇزىتىشقا  تۈرتكە بولدى. چۈنكى «تۈرك» گېزىتىدە نەشىر قىلىنغان «جاۋابىمىز» تىلىدىكى قوپاللىقى بىلەن ئەدەبىيات ھەۋەسكارلىرىنى، بولۇپمۇ بەزى تارىخ ۋە ئىجتىمائىي پەنچىلەرنى قايىل قىلالىشى مۇمكىن. شۇنىڭ ئۈچۈن ئاۋۋال بۇ«جاۋابىمىز»نى رەت قىلىش پوزىتىسيەمنى، ئاندىن «ئۈچ خىل سياسەت» كە قارىتا تەييارلىغا جاۋابىمنى يىزىشقا توغرا كەلدى. بۇ ئۇزۇن «رەت» ۋە « جاۋابىم» « تۈرك» گېزىتىنىڭ بىر بۇلۇڭىدا يەر ئالالىسا ئۆزۈمنى بەخىتلىك ھېس قىلىمەن.
«جاۋابىمىز» نىڭ ھۆرمەتلىك مۇھەررىرى سەل مۇرەككەپ، تەرتىپسىز يىزىلغان ماقالىسىدە مۇنداق ئاساسىي نۇقتىئىنەزەرلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان :
ھېچبىر پادىشاھىمىز، ھېچبىر ۋەزىرىمىز ۋە ھېچىبىر مۇتەپەككۇرىمىز ئۆتمۈشتە ياكى يېقىن تارىخىمزدا ئىسلام بىرلىكى، ئوسمانلې مىللىيەتى، تۈركلەرنىڭ بىرلىكىنى قۇرىمىز دەپ ئۆزىنى ئۇپراتمىدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى تەتبىقلاش مۈمكىن بولمايدىغان  غايىۋىي تەسەۋۋۇر ۋە ئەمەلگە ئاشمايدىغان خىيالدىن ئىبارەت.
خىيالغا سىغمايدىغان ئىشتۇر، ئۇخلىماي چۈش كۆرۈشتۇر.
ئۈچ خىل سىياسەتنىڭ ئاپتورى بۇ سىياسىي پىكىرلەرنى چۆكۈك تارىخقا ئاساسلىنىپ بىرقانچىگە بۆلۈپ، ئىسلاھ قىلىپ، ھادىسنىڭ ماھىيىتىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىپ ئوتتۇرغا چىقاردى.
تارىخ تارىختۇر، لىكىن بىز تارىخقا ئەقلىمىز بىلەن، ئىنساپ بىلەن مۇئامىلە قىلىشىمز كىرەك. ئاڭلىماققا يىقىملىق تۇيۇلىدىغان تارىخىي ۋەقەلەرگە دەلىل كەلتۈرۈشتە، تارىخىي ئەرباپلارنى ۋە ۋەقەلەرنى شاھىت قىلىش… ئۇ شاھانە ئىلىمگە ھۆرمەتسىزلىك قىلغانلىق بولىدۇ.
بىزگە نىسبەتەن تۈركنى ئىسلامدىن، ئىسلامنى تۈركتىن، تۈرك ۋە ئىسلامنى ئوسمانلېلىقتىن، ئوسمانلېلىقنى تۈركتىن، ئىسلامدىن ئايرىمەن دېيىش بىرنى ئۈچ قىلىمەن دىگەنلىكتۇر.
بىز ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئىشلارغا بەكرەك ئىجابىي پوزىتىسيە تۇتىمىز.
تۈركلەر مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالالايدىغان بولسۇن، مىللەت خاراكتېرلىك يوقىلىپ كىتىش تەھدىدىن بىر قۇتۇلسۇن، ئىقبالغا قاراپ يۈزلەنسۇن، ئاندىن ئوسمانلې مىللىيەتى بىرلىكى بولامدۇ، ئىسلام بىرلىكى بولامدۇ ياكى تۈركلەرنىڭ بىرلىكى بولامدۇ قايسىسى پايدىلىق بولسا شۇنى ئويلاشسۇن.
پۈتۈن بۇ پىكىرلەرنىڭ مەنبەسى، باشلىنىش نۇقتىسى دۇرۇس، ئوچۇق، ئاددىي نىيەتلىرىمىز بولغانلىقى ئۈچۈن ئوسمانلې مىللىيەتنىڭ بىرلىكى بولامدۇ، ئىسلام بىرلىكى بولامدۇ ياكى تۈركلەرنىڭ بىرلىكى بولامدۇ، قايسىسىسنى خالىساڭ شۇنى تاللا. ئەمما بۇ ئۇلۇغۋار پىكىرلەرنى روياپقا چىقىرىش ئۈچۈن دەسلىپىدە كەل، بىز بىلەن بىللە خىزمەت قىل…
بۇ قىتىم بۇ مۇپەسسەل بايانلارغا لاتىن شائېرلىرىدىن بىرىنىڭ مۇنۇ ئاددى ئەمما ھىكمەتلىك سۆزى بىلەن چىكىت قويىمىز: تىرىشايلى…
مەن شۇنداق ئويلايمەنكى، بىر قاتار تارىختىن، جەمئىيەتشۇناسلىقتىن ئىغىز ئاچقان، بىرقاتار ۋەقە-ھادىسىلەرنى نەقىل قىلغان بۇ ئۆگۈتلەر پايدىسىز بولۇپلا قالماستىن، «ئۈچ خىل سىياسەت» ناملىق ماقالىنىڭ مەركىزىي ئىدېيەسى ۋە ئۇسلۇبىغا قىلىنغان ئىتىرازلارمۇ جايىدا بولمىغان. ماقالىنىڭ ئاپتۇرى(ئۈچ خىل سىياسەت) سىياسى مەۋقىدە تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ نەزەزىيەگە ۋە مەنتىقكە ناھايتى ئەھمىيەت بەرگەن ۋە مەۋقىسىنى تىلغا ئىلىپ ئۆتكەن. ئۇنىڭ تارىخىتىن دەلىل كەلتۈرۈش ئۇسلۇبى ۋە تەھلىللىرىنى پۈتۈنلەي ئورۇنلۇق دېيىشكە بولىدۇ.
«ھېچبىر پادىشاھىمىز، ھېچبىر ۋەزىرىمىز ۋە ھېچبىر مۇتەپەككۇرىمىز ئۆتمۈشتە ياكى يېقىن تارىخىمزدا  ئىسلام بىرلىكى، ئوسمانلې مىللىتى، تۈركلەرنىڭ بىرلىكى قۇرىمىز دەپ ئۆزىنى ئۇپراتمىدى» دېگەنلىك  كىيىنكى ئەسرنىڭ سەرخىل ۋەزىرلىرىنى سىياسەتسىزلىك، ئىقتىدارسىزلىق بىلەن قارلىغانلىق بولىدۇ.
شۇنداق، تۈركلەرنى بىرلەشتۈرۈش سىياسىتى كەلگۈسىدە چوڭ بىر كۈچنى شەكىللەندۈرىدۇ، ئەمما بۇ پىكىر تېخى بەكلا يېڭى بولۇپ، سۈت ئۇيقۇدىكى بوۋاققا ئوخشايدۇ. قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئوسمانلې سىياسىتىنىڭ ئىجابىي تەرەپلىرى يوق دېيەرلىك بولغاچقا، سىياسىيۇنلىرىلىمز ئۇنىڭغا ئانچە ئەھمىيەت بىرىپ كەتمىدى. دىمىسىمۇ « ئۈچ خىل سىياسەت» نىڭ ئاپتۇرىمۇ بۇنىڭغا باشقا بىر مەۋجۇدىيەت تەرزى، باشقا بىر  زاھىر بولۇش شەكلىنى نەقىل قىلمايدۇ. ئەمما ئىسلامى سىياسەت، بولۇپمۇ ئوسمانلې سىياسىتى بۇنداق چۈشەندۈرۈلمىگەن. ئىسلامىي سىياسەتتە بۈگۈنكى پادىشاھنىڭ(سۇلتان 2-ئابدۇلھەمىت) سىياسىتى ئاساسلىق تىما قىلىنغان. ئوسمانلې سىياسىتىدە بارلىق سىياسىيەتچىلىرىمىزنىڭ سىياسى پائالىيەتى نىشان قىلىنغان.
سۈرىيە، مىسىر، ھىجاز، يەمەننى پەتىھ قىلغان چوڭ سەلىمنىڭ، بۇ تۇنجى ئوسمانلې خەلىپىسىنىڭ سىياسىتىنى ئوسمانلې تارىخچىلىرىنىڭ بەزىلىرى پۈتۈنلەي توغرا دەپ قاراپ ئىسلام بىرلىكى سىياسىتى دەپ تەسۋىرلەيدۇ، ھەتتا بۇ كۆز قاراشقا ئاساسلىنىپ ئوغلى سۇلايمان قانۇنىنىڭ دادىسىنىڭ ئىزىدىن تىيىپ ئوسمانلې سىياسىتىنى غەرىپكە تەقلىد قىلىشىنى خاتا دەپ قاراپ  تەنقىت قىلىدۇ. بىز بۇ ئەھۋالنى كۆزدە تۇتۇپ يىقىن تارىخىمىزدا ئىسلام بىرلىكى تەبىرىنى، ياۋرۇپالىقلار باشقىلارغا قىياسەن بىزگە تەشۋىق قىلغان دىگەن گۇمانى نەزەر بىلەن ئۇزۇن ئۆتمۈشنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ تۇرۇپ كىيىنكى سىياسەتكە، نۆۋەتتىكى سۇلتاننىڭ سىياسىتىگە دىققەت بىلەن قىسقىچە قاراپ چىقىش بىلەن كۇپايىلىنىمىز.
مانا… «جاۋابىمىز»نىڭ ئاپتورى چۈشىنىشنى خالىمىغان نۇقتا دەل مۇشۇ ئاخىرقى بىر جۈملىگە يىغىنچاقلانغان. ئەيتاۋۇر ئاپتۇر بۇنى چۈشىنىشنى خالىمىغانمۇ « رۇمەلىدىكى مۇسۇلمانلارنى مۇھاپىزەت قىلىشقا كۈچىمىز يەتمەيۋاتسا، ھىندىستاندىكى مۇسۇلمانلارنى بىرلەشتۈرىمىز دىسەك ئۇخلىماي چۈش كۆرىمەن دىگەنلىك بولىدۇ. مۇشۇنداق ئەھۋالدا تۈرك بىرلىكى قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن دۇنيانى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىش، ھىچ بولمىغاندا  كۈچتۈڭكۈر  رۇسىيەنىڭ  گەۋدىسىدىن قانچىلىك يوناش كىرەك….ئويلاپ بىقىلسۇن  ….» د ەپتۇ.
ھۆرمەتلىك ئۇستاز! مەيلى ئىسلام بىرلىكى، مەيلى تۈركلەرنىڭ بىرلىكى بولسۇن، بۈگۈن  ئۇ بىر سىياسى غايە ۋە توغرا بىر نىشاندۇر. ھەرئىككسىنى ئىتراپ قىلىپ تەقىپ قىلسىڭىز تەسەۋۋۇرىڭىزدىكى توقۇنۇشلارنىڭ ھىچ بىرى يۈز بەرمەيدۇ. شۇڭلاشقا بۇ تەسەۋۋۇر بىر ئىدىيەۋى كۈچتۇر، ھەرگىزمۇ ئۇخلىماي چۈش كۆرۈش ئەمەستۇر. سىز شەخىس سۈپىتىدە تەرەققى قىلىپ، تاكامۇللىشىش ئويىڭىزنى ئوتتۇرغا قويۇپسىز. بۈگۈن ئىسلام ياكى تۈرك سىياسىتىنى تەتبىقلاش دىگەنلىك بۇ ھەرىكەتنى، بۇ نىشاننى ئىلگىرلەش ۋە تاكامۇللىشىشنى ئاساسىي مەقسەت قىلغان ئۇ شەخىسلەرنىڭ ئېڭىغا يەرلەشتۈرۈشكە تىرىشىش دىگەنلىكتۇر.
ئوسمانلېلار باشقىلارنى قىلىچى بىلەن قايىل قىلىشقا ئۇرۇنمايدۇ. مۇسۇلمانلار ياكى تۈركلەر روھىدىكى مەنىۋى كۈچ ئارقىلىق بىرلىشىشكە تەييار تۇرىدۇ. ھەرقايسى دۆلەتلەر، جەمئىيەتلەر  سىياسى مۇساپىسىدە ئەسكىرىي كۈچى ۋە باشقا قۇرال كۈچلىرىنى داملاپ كۆككە كۆتۈرمەسلىكى كىرەك. بۇ ماددى كۈچلەرنى پىكرى كۈچ بىلەن سىلىشتۇرغىلى بولمايدىغانلىقىنىمۇ تونۇپ يىتىشىمىز لازىم. شۇنى ئىتراپ قىلىشىمىز كىرەككى، قىلىچنىڭ، كۈچ- قۇۋۋەتنىڭ ئىلھام مەنبەسىمۇ ئاڭدۇر(پىكىردۇر).
ۋەكىللىك قىلىش (بىرلەشتۈرۈش); سىياسىي تىلدا يېتەكچى ئورۇندا تۇرىدىغان مىللەتنىڭ باشقا مىللەت پۇقرالىرىنى دىن، تىل، ئەخلاق ۋە ۋىجدانى جەھەتتىن ئۆزىگە ئوخشىتىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ پوزىتىسيە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان تەقدىردە ھۆكۈمەتنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدىكى مىللەتلەر تامامەن ئوخشاش مىللى تۇيغۇغا ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك ھېسسىياتىغا ئىگە بولىدۇ. لېكىن بۇ ۋەكىللىك قىلىش ھەر خىل ۋەكىللەر تارمىقىغا بىرلا ۋاقىتتا ماس كېلىشى مۇمكىن ئەمەس. مەسىلەن، دىننىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرى ئىلگىرى ئەڭ ئۈنۈملۈك دەپ قارىلىدىغان تۇرۇغلۇق، بىزنىڭ دەۋرىمىزگە كەلگەندە ئىلغار مەدەنىيەتكە ئىگە قەۋىملەر ئارىسىدا نەزەردىن ساقىت قىلىندى. تەتبىقلىنىشى مۇۋاپىق كۆرۈلمىدى. بۇنداق ئەھۋالدا، تىل بىرلىكى نۇرغۇن كىشىلەرنى تەبىئىي ئالاقىلىشىش ئىمكانىيىتى بىلەن تەمىنلەپ، كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى قويۇقلاشتۇرۇشتا تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ. ئەدەبىياتنىڭ بىرلىكى ئىلغار قەۋىملەردە دىنىي بىرلىكنىڭ ئورنىنى ئىگەللەيدۇ. شۇڭا، ئوخشىمىغان مىللەتتىن پۇقرالىرى بولغان ھەرقايسى ئەل ھۆكۈمەتلىرى مەملىكەتتىكى تۆۋەن سەۋىيەلىك پۇقرالارغا، بولۇپمۇ دىنغا مايىل كىشلەرنىڭ قىشىغا دەۋەتچىلەرنى، مۇدەررىسلەرنى، مۇئەللىملەرنى ئەۋەتىدۇ. بۇ ئوخشىمىغان مىللەتلەر ئارىسىغا ھۆكۈمران مىللەتلەرنى كۆچۈرۈپ ئۇلارنى تەسىرسىزلەشتۈرۈشكە تىرىشىدۇ. مەھكۇم مىللەتلەرنىڭ تىلى ۋە ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققى قىلىشىغا ۋە گۈللىنىشگە توسقۇنلۇق قىلىدۇ. شۇنداقلا ئىمكانىيىتى يىتىىدىغان بارلىق ۋاستىلەر بىلەن مائارىپ ساھەسىدە ھاكىم مىللەتنىڭ تىلىنى ئورتاق تىل ھالىتىگە ئىلىپ كىلىشكە ئۇرۇنىدۇ. ئەگەر بۇ بىسىملارغا بەرداشلىق بىرەلەيدىغان بىرەر مىللەتكە يولۇقۇپ قالسا، بۇ مىللەتنى چەتئەلگە چىقىپ كىتىشكە تەشۋىق قىلىشتىن باشقا چارىسى قالمايدۇ. بۇمۇ مۇمكىن بولماي قالسا، ھۆكۈمران مىللەت شۇ نۇقتىنى ئايدىڭلاشتۇرىۋىلىشى كىرەككى: ئۇ مەھكۇم مىللەت مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قىلىشقا، بەلكىدە مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشۋاتقان مىللەتتۇر.
ئوسمانلې ئىمپىرېيەسىنىڭ  دەۋرىمىزگىچىلىك داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن بىر ئەسىرلىك ھاياتى مانا مۇشۇ مۇجادىلىدىن ئىبارەتتۇر. ئوسمانلې ھۆكۈمىتى تانزىماتتىن (ئىسلاھات ھەركىتى) بىرى بۇ ۋەكىللىك قىلىش ۋاستىلىرىنى ئىمكانى يەتكەن دەرىجىدە تەتبىقلاشقا تىرىشىپ باقتى.
تانزىمات- ئوتتورا چاغ ئادەتلىرىنىڭ تەرىك ئىتىلىشى دىمەك بولغانلىقى سەۋەبىدىن بۇ دەۋىرنىڭ تىپىك ۋەكىلى تىخىمۇ بەك ئەستايىدىل، تىخىمۇ بەك مەدەنى بىر تەرزدە زاھىر بولغان. تانزىمات دەۋرىدە(ھاكىم مىللەت) ئەڭ دەسلەپ قانۇنى، ئىدارى جەھەتتىن باشقا مىللەتلەرنى تەمسىل قىلشىقا ئۇرۇنغان. تانزىماتتىن ئىلگىرى ئوسمانلې دۆلىتى گېرىژدانلىرى  پۈتۈنلەي باراۋەر  ۋە  بىر- بىرىگە ئارلىشىپ كىتىكلىك  ئەمەس ئىدى. ھەر ئىرق، ھەر دىن ئۆز ئالدىغا ئىدارە قىلىناتتى. خۇسۇسى بىر پىرقە، بىر مىللەت، ھۆكۈمەت ئىچىدە ئايرىم بىر ھۆكۈمەتكە ئوخشايىتتى.
ئىسلاھات دەۋرىدىكى سىياسەتچىلەر چوڭ ئىستىلانىڭ باراۋەرلىك  قائىدىسنى، ئۇ مەدەنىيەت قورغىنىنى پىدا قىلىش ئارقىلىق بۇ  تەڧرىقىنى بۇزۇشقا، ئوسمانلې پۇقرالىرىنى ئىدارى جەھەتتىن بىرلەشتۈرۈشكە تىرىشتى. 1856- يىلى ھاتتى ھۇمايۇندا( پادىشاھ ئۆز قولى بىلەن يازغان ئەمىر-پەرمان)  تىلغا ئىلىنغان«مائارىپ ۋە زاماننىڭ تەرەققىياتى بىلەن مۇناسىپ ئىسلاھات» نىڭ مەزمۇنى: پاترىكلەرنىڭ سىياسى كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، پوپلارنىڭ مائاشىنى توختىتىش، ئەدلىيە ئىشلىرىنى ئوسمانلېنىڭ يىڭى مەھكىمىلىرىگە ھاۋالە قىلىش، خىرىستىيانلارنىڭ مەكتەپلىرىنى، چىركاۋلىرىنى نازارەت ئاستىدا تۇتۇش دىگەنلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. بۇ دىگەنلىك  ئوخشىمىغان مىللەتلەرنى مىللى ۋە سىياسى جەھەتتىن داۋاملىق باستۇرۇش ۋە قاتتىق قوللۇق بىلەن باشقۇرۇش دىگەنلىك ئىدى. ئوسمانلې دۆلىتى مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى قىسمىلىرىغا، بولۇپمۇ غەيرى مۇسۇلمان خەلىق توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايۇنلارغا مۇھاجىر يەرلەشتۈرۈش سىياسىتىگىمۇ سەل قارىمىغان ئىدى. ئاخىرقى قىتىملىق رۇس ئۇرۇشىدىن بۇرۇن رۇسىيە ۋە كاڧكازيادىن كەلگەن مۇھاجىرلارنى كۈنىمزدىكى بۇلغارىستانغا ئورۇنلاشتۇرغانىدى. كۈنىمزدىكى گىرىت مۇھاجىرلىرى ئىزمىر ئەتراپىغان، بوسنالىقلارنىڭ بىرقىسمى رۇمەلىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغانىدى.
بۇنىڭدىن باشقا ئوسمانلې دۆلىتى مائارىپ ساھەسى ۋە تىل مەسىلىسىگە ئالاھىدە زىھىن سەرىپ قىلدى. 1865- يىلدىكى ھاتتى ھۇمايۇندا(پادىشاھنىڭ پەرمانىدا) ئۇ چاغقىچىلىك ئىجازەت ئىلىنماستىن رىمۇنىت قىلىنىدىغان ۋە سىلىنىدىغان خىرىستىيان مەكتەپلىرى ۋە چىركاۋلىرىنىڭ رىمۇنىت قىلىنىشى ۋە يىڭىدىن سىلىنىشى ئۈچۈن رەسمى ئىجازەت ئىلىش تۈزۈمى يولغا قويۇلدى. ئوقۇتۇش ئۇسلۇبى ۋە ئوقۇتقۇچى تاللاش ئىشلىرىنى ھۆكۈمەت نازارەت ئاستىغا ئالدى. 1869- يىلىدىكى مائارىپ نىزامنامىسىدا ئالى مائارىپ ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ دەرىسلىكىنى بارلىق مىللەتلەر تۈركچە ئوقۇيدۇ دەپ بەلگىلەندى. ئوقۇتۇش ئۇسلۇبى ۋە دەرسىلىك كىتاپلارنى تاللاش خىزمىتىنى مائارىپ ئىدارىسى ئۈستىگە ئالغاندىن سىرىت، باشلانغۇچ مەكتەپلەردىن تارتىپ پۈتۈن غەيرى مۇسۇلمان مىللەتلەرنىڭ مەكتەپلىرىدە تۈركچە ئىشلىتىش مەجبۇرى قىلىندى.
مىتھات پاشا دەۋرىدە تۈزۈلگەن ئاساسى قانۇندىمۇ، ئەلى پاشا تەرىپىدىن چىقرىلغان پەرماندىكىگە ئوخشاش مۇشۇ ئۈمىد بىلەن ئوسمانلى خەلىقلىرىنى بىر لەشتۈرۈشكە ۋە  چاڭلاشتۇرۇشقا، مۇشۇلاردىن بىر ئوسمانلې مىللىتى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈشكە، بۇ مىللەتكە تۈركچىنى ئورتاق تىل سۈپىتىدە قوبۇل قىلدۇرۇشقا ئىنتىلىش بار ئىدى.
ئاساسى قانۇننىڭ 8-ماددىسى: ئوسمانلې تۇپراقلىرىدا ياشايدىغان كىشلەرنىڭ ھەممىسى قايسى مىللەت، قايسى دىىنغا مەنسۇپ بولىشدىن قەتئىينەزەر ئىستىسناسىز شەكىلدە ئوسمانلې دەپ ئاتىلىدۇ.
18- ماددىسى: ئوسمانلې پۇقرالىرىنى ھۆكۈمەت ئورگانلىرىغا ئىشقا ئىلىش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ رەسمى تىلى بولغان تۈركچىىنى بىلىش شەرتى قوشۇلدى.
«جاۋابىمىز»نىڭ ھۆرمەتلىك ئاپتۇرىنىڭ سىياسى ھەركەتلەرنى چۈشىنىشى ئۈچۈن بۇنىڭدىنمۇ ئىنىقراق بىرەر سىياسى تىل يوقتۇر.
بۇنىڭدىن سىرىت «جاۋابىمىز» نىڭ ئاپتۇرى تىلسىز، زۇۋانسىز بىچارە تارىخقا ئىچ ئاغرىتىپ «ئۈچ خىل سىياسەت» تە تىلغا ئىلىنغان تارىخى بىر ۋەقەگە  ئىتىراز بىلدۈرىدۇ. ئۆزىگە خاس بىر ئۇسلۇپ بىلەن ناپوليۇن، تۈرك مىللىيەتى پىكرىنىڭ قوللىغۇچىسى ئەمەستۇر. ئەكىسچە، تۈركلۈكنى پارچىلاشقا تىرىشقان كشىىدۇر دەيدۇ.
شۇنداق!… ھەقىقەتەن ناپولىيۇن ئارزۇسىغا خىلاپ ھالدا پارچىلىنىپ نەچچىگە بۆلۈنۈپ كەتكەن تۈركىيەنى كۈچلەندۈرۈشكە تىرىشتى. رۇسىيەنىڭ قارشىسىدا يالغۇز قالغان بۇ مىللەتنى كۈچلەندۈرۈشكە، بىرلەشتۈرۈشكە تىرىشتى. رۇسىيەگە قارشى سىياسەت يۈرگۈزگەنلىكى ئۈچۈن تۈركىيەنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيتىنىڭ شۇ پىتى ساقلىنىپ قىلىشىغا، تۈرك مىللىيەتىچىلىك سىياسىتىنىڭ كۈچلىنشىگە ۋە باشقا مىللەتلەرگە ۋەكىللىك قىلىشتا مۇۋەپپىقىيەت قازىنىشىغا كۈچ چىقاردى. بۇلارنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ڧىرانسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىدىكى بىر مەمۇرنىڭ مەلۇم بىر ئەسىرىدىن قىسقىچە نەقىل كەلتۈرىمەن. ياۋرۇپالىقلار شەرىقنى بىلمەيدۇ. لىكىن ڧىرانسۇزلار ئۆزىنىڭ سىياسىتىنى «جاۋابىمىز» نىڭ ئاپتۇرىدىن بەكرەك چۈشىنىدۇ.
«فىرانسىيە ھۆكۈمىتى شەرىقنىڭ ئەسلى ھالىتىنى ساقلاپ قىلىش سىياسىتىگە سەل قاراۋاتقانلىقىدەك بىر گۇمانى قاراشنى تۇغدۇرۇىدۇ. لىكىن بەزى تاسادىپى ئۆزگىرىشلەر بولۇپ قالغان تەقدىردىمۇ، ھەردائىم «ھاتتى ھۇمايۇن» دا ئوتتۇرغا قويۇلغان پەرمان ۋە چاڭلىشىش پىكرىگە سادىق بولىدۇ»
«3-ناپولىيۇننىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرىنىڭ دىگىنىدەك، ڧىرانسىيە ئوسمانلېدىكى ھەرخىل مىللەتلەر ئارىسىدا پەرىق كىلىپ چىقشىنى قوللايدىغانلاردىن ئەمەس ئىدى. قىلغان ياردەملىرىدىمۇ مۇسۇلمانلار بىلەن غەيرى مۇسۇلمانلارغا پەرىقلىق مۇئامىلە قىلمايىتتى. ھەر ئىككى خەلىقنىڭ بەخىت- سائادىتى ماددى ۋە سىياسى باراۋەرلىك ئاساسىنىڭ پەيدىنپەي سەمىمى بىر شەكىلدە تەبىقلىنىشغا باغلىق ئىدى. ھەرئىككى خەلىق ھەق- ھۇقۇق ۋە پايدا- مەنپەئەتتە باراۋەر نىسىۋىگە ئىگە بولۇشى كىرەك ئىدى.»
خۇلاسە شۇكى، تۈيلەرىس سارىيى(ئەينى چاغدىكى ڧىرانسىيە ھۆكۈمەت بىناسى-ت) چاڭلاشتۇرۇش ۋە  مىللەتلەرنى ئىرىتىۋىتىش غەرزىدە ئىدى. تۈركىيەدە بۆلۈنۈشنى يوقىتىپ بىرلىكنى روياپقا چىقىرىشنى،  ئۆزئارا قۇتۇپلىشىش ئەۋىج ئالغان چەت رايۇنلارغا ھاكىم مىللەتلەرنى كۆچۈرۈپ يەرلەشتۈرۈشنى  ئارزۇ قىلاتتى.
«تارىخ تارىختۇر. لىكىن بىز تارىخقا ئەقلىمىز بىلەن، ئىنساپ بىلەن مۇئامىلە قىلىشىمزكىرەك. ئاڭلىماققا يىقىملىق تۇيۇلىدىغان تارىخى ۋەقەلەرگە دەلىل كەلتۈرۈشتە، تارىخى ئەرباپلارنى ۋە ۋەقەلەرنى شاھىت قىلىش ئۇ شاھانە ئىلىمگە بىر مەرتىۋە ھۆرمەتسىزلىك قىلغانلىق بولماسمۇ؟»
«جاۋابىمىز»نىڭ ئاپتۇرىنىڭ قارىشىچە، بۇ ھەققىقەتلەرنىڭ ھەممىسى ئاقماس ئشىلاردۇر. ئۇ «ئۈچ خل سىياسەت» تە ئوتتۇرغا قويۇلغان پىكىرلەرنى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن« ھەرىكەت جەدىۋىلى»نى كۆرۈشنى ئارزۇ قىلىدۇ، ھەتتا پىكىرلەرنى پەقەتلا كىتاپتا كۆرسەم دەپ ئويلايدۇ. شۇنى ئۇنۇتماسلىقىمىز كىرەككى، تارىخ پەقەت ماقالىلەرنىڭ تىكسىتىدىن، ئەسلىمىلەردىن، ئۇرۇش ۋە ئىجتىمائى توقۇنۇشلاردىن چىقىرىلمايدۇ. بۇلارنڭ بولۇشى ئەۋزەل. ئەمما بۇلار بولمىغان ئەھۋال ئاستىدىمۇ كىچىك ھادىسەلەردىن ئىشىنىڭ ماھىيىتنى قىياس قىلغىلى بولىدۇ. «جاۋابىمىز»نڭ ئاپتۇرى بۇلارنى تەتىقىق ۋە تەنقىت قىلىدۇ، باپلارغا، پاراگىرالارغا ئايرىيدۇ.
يۇقارقى كۆزقاراشلىرىمىز شۇنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇكى، « ئۈچ خىل سىياسەت» نىڭ ئاپتۇرى  بۇ سىياسى پىكىرلەرنى خىيالىغا تايىنىپ ئۇيدۇرۇپ چىقارمىغان. ئاپتۇرنىڭ ماقالىسدە بىر-بىرىدىن پەرىقلىق ئۈچ خىل سىياسەت ئوتتۇرغا قويۇلغان. بۇلار بىر غايە ۋە ھەقىقى نىشان بولۇپ تەتبىقلاشقا بولىدۇ. ھەتتا، بۇنىڭ ئىچىدىن ئىككىسى مىللى تارىخمىزنىڭ ئوخشىمىغان دەۋىرلىرىدە تەتبىقلانغان. مۇشۇنداق تۇرۇغلۇق«جاۋابىمىز» ئاپتۇرىنىڭ لەتىپىگە ئوخشايدىغان سەپسەتە بىلەن« تۈركنى ئىسلامدىن، ئىسلامنى تۈركتىن، تۈرك ۋە ئىسلامنى ئوسمانلېلېىقتىن، ئوسمانلېلېقنى تۈركتىن، ئىسلامدىن ئايرىشتىن، بىرنى ئۈچ قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىشى، ئۇرۇشنىڭ  ئوتتۇرىسىدا قالغان بالىلارنىڭ، قورقۇنۇچلۇق مەنزىرلەرنى كۆرمەسلىك ئۈچۈن  كۆزلىرىنى چىڭ يۇمىۋىلىىشغا ئوخشىماسمۇ؟
ئۇنىڭ «ھەقىقەتچىل، ئەمەلىيەتچىل پوزىتسىيە» تەبىرى « بۈيۈك بىر ئىمپىرېيەنى»، بىر ئىجتىمائى كادرۇنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ.
شۇنداق…« بىر ئىجتىمائى كادرۇنىڭ ئومۇمى ئىسلاھاتى ئۇ جەمىئيەتنىڭ ئەزالىرىنىڭ شەخىس سۈپىتىدە تەرەققى قىلىشىغا، پىشىپ يىتىلىشىگە باغلىق». بۈگۈنكى ئىجتىمائى تەتقىقاتلارنىڭ نەتىجىسى بەلكى تىخىمۇ قايىل قىلارلىق بولۇشى مۇمكىن. شۇنى ئۇنۇتماسلىقىمىز كىرەككى:  ئوسمانلېلېىق شەخىسلەرنى ئۆز ئىچىگە ئىلىپلا قالماي، ىىر مەنىۋى كىملىكنىمۇ كۆرسىتىدۇ. شەخىسلەرگە تەۋسىيە قىلىنىدىغان خىزمەت نىشانى مەنىۋى كىملىككە كەلگەن چاغدا مۇجمەللىشىپ، ئەسلى مەنىسىنى يوقتىپ قويىدۇ.
ماقالىنىڭ ئاپتۇرىنىڭ سۇئالىمۇ مۇشۇنىڭدىن ئىبارەت ئىدى. مۇرەككەپ كۆز- قاراشلارنى، مۇجمەل ئىجتىمائى ھاياتنى ئاددى قائىدىلەرگە قىياس قىلىش بۈگۈنكى ئىلمى مەنتىقىگە ماس كەلمەيدۇ. گىزىتنىڭ مۇھەررىرىگە ئوخشاش سىياسى بىر جەمىئيەتنىڭ يىتەكچىلىرى جەمئىيەت پەلسەپىسىنى مۇشۇنداق ئاددى تەھلىل قىلسا، سىياسەتكە مۇشۇنداق نىشانسىز مۇئامىلە قىلسا توغرىمىدۇ؟، بىلمەيمەن.
«ئۈچ خىل سىياسەت»نىڭ ئاپتۇرى تىخچە بىزدىن جاۋاپ كۈتىۋاتىدۇ. ئوسمانلې دۆلىتىنىڭ  سائادىتى ئۈچۈن ئىسلام بىرلىكى، تۈرك بىرلىكى ۋە ئوسمانلېلېلىقتىن قايسىسىنى تاللىساق ئەڭ پايدىلىق بولىدۇ؟
ماقالىنىڭ ئاپتۇرى ئوسمانلې مەنپەئەتلىرى نۇقتىئىنەزىرىدىن پايدىلىق دەپ قارالغان ۋە تەتبىقلاش ئىھتىماللىقى بولغان ئۈچ خىل سىياسەتنى تەپسىلى چۈشەندۈرگەندىن كىيى، ئۇنىڭ ئىچىدىن بىر سىياسەتنى، يەنى«ئوسمانلې مىللىيەتى» سىياسىتىنى تەتبىقلاشقا مۇمكىن بولمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. قالغان ئىككى خىل سىياسەتنى يەنى، ئىسلام بىرلىكى ۋە تۈرك بىرلىكى سىياسىتىگە نىسبەتەن بىرنەچچە ئىچكى ۋە تاشقى توسالغۇلارنى تىلغا ئىلىپ ئۆتۈش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرلىدىغان پايدا ۋە زىياننىڭ نىسبىتى ئوخشاش دىگەن خۇلاسىگە كىلىدۇ. پىقىر ئاپتۇرنىڭ بۇ كۆز قارىشىنى دىگەندەك توغرا بولغان دەپ قارىمايمەن. يۇقاردا زىكىر قىلىپ ئۆتكىنىمىزدەك ماقالىنىڭ ئاپتۇرى مەنتىقىلىق پىكىر قىلىشقا بولغان ئەستايىدىللىقى تۈپەيلى بۇ سەۋەنلىكنى سادىر قىلغان. بىزنىڭ نەزىرىمىزدە ئىسلام بىرلىكى سىياسىتى ئەمەلگە ئاشۇرۇش مۇمكىن بولمايدىغان، كەلگۈسى غۇۋا(كۈچى ئاجىز)،ئەمما نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتكە نىسبەتەن ئىيىتقاندا تەتبىقلاشقا بولىدىغان ۋە پايدىلىق بىر سىياسەتتۇر. تۈرك بىرلىكى سىياسىتىنىڭ كەلگۈسى تىخىمۇ پارلاق، تىخمۇ نەتىجىلىك بولىدۇ، لىكىن نۆۋەتتە ئۇ سىياسەت مەۋجۇت ئەمەس، مەۋجۇت بولمىغان بىر نەرسىدىن پايدىلانغىلى بولمايدۇ. ئوسمانلې مىللىيەتى سىياسىتى دەل بۇلارنىڭ ئەكىسچە، كەلگۈسىگە نىسبەتەن ئىيىتقاندا دىگەندەك مەنپەتلىك بولمىسىمۇ، نۆۋەتتە ئومۇملاشتۇرۇش ۋە تەتبىقلاش ئەڭ قولاي ۋە پايدىلىق بىر سىياسەتتۇر.
تۈرك بىرلىكى سىياسىتىنىڭ كەلگۈسىدە ئىسلامى سىياسەتتىنمۇ بەكرەك ئۈنۈملۈك بولىدىغانلىقى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. بىر- بىرىگە چىتىشلىق بولغان تۈركلەر 35 مىليۇنلۇق بۈيۈك بىر قەۋىمنى مۇتەشەككىل قىلىدۇ(1904-يىلىدىكى تۈركلەرنىڭ ئومۇمى نۇپۇسىنى دىمەكچى-ت). رۇسىيە زىمىنىنىڭ چوڭلىقىغا نىسبەتەن، رۇسىيەنىڭ سىياسى ئەرباپلىرىدىن تارتىپ ئوتتۇرغا چىقىشقا باشلىغان سىياسى ۋە ئىجتىمائى ئاجىزلىقلىرى نەزەرگە ئىلىنغاندا، يىراق كەلگۈسىدە بۈيۈك بىر تۈرك دۆلىتى مەيدانغا كىلىدۇ دەپ تەسەۋۋۇر قىلىش پەقەت بىر خىيالدىنلا ئىبارەت ئەمەس.
دەۋرىمىز مەدەنىيىتى ۋە ئىھتىياجى ئىلگىرى سۈرىۋاتقان «ئىنسانىيەت»  دەۋرىگە قاراپ ھازىرقى ئۇسلۇپ بىلەن ئىلگىرلەش داۋاملىشىۋەرسە بەلكى كۈنلەرنىڭ بىرىدە مۇشۇنداق بىر تۈرك ئىمپىرېيەسى مەيدانغان كىلەر. بۇ سىياسەتنىڭ ئاساسىنى، روھىنى تەشكىل قىلىدىغان مەنىۋى باغلار، خاتالاشمىسام زەرەتلىنىش زەنجىرلىرى تىخى ئۇلىنىپ بولالمىغانلىقى ئۈچۈن بۈگۈن بۇنىڭغا ئاساسلىنىپ ھىچبىر ئىشىنى ۋۇجۇتقا چىقارغىلى بولمايدۇ. پەقەتلا تەتقىق قىلىش ۋە تەھقىقلاش دائىرىسگە داخىل قىلىنغان بۇ سىياسەتلەر ئوسمانلى دۆلىتىنى نىشان قىلىۋالسا بولمايدۇ. چۈنكى  بۇنداق قىلىش ئارقىلىق ھىچبىر پايدىغا ئىرىشكىلىمۇ بولمايدۇ.
ئوسمانلې سىياسىتى- دۆلىتى ئالىييەنىڭ(ئوسمانلې دۆلىتى ئەينى چاغدىكى ئوسمانلې پۇقرالىرى تەرىپىدىن شۇنداق ئاتىلىدىغان بولۇپ ئۇلۇغ ئوسمانلې دۆلىتى دىگەن مەنىدە كىلىدۇ-ت) بۈگۈنگىچىلىك ناھايتى ئىنچىكىلىك بىلەن تەتبىقلاپ كەلگەن سىياسىتى بولۇپ، مۇنازىرە قىلىنىۋاتقان ئۈچ خىل سىياسەت ئىچىدە ئەڭ ئاساسلىقى ۋە تەتبىقلىنىشى ئەڭ قولاي بولغىنى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. باشقا ئىككى خىل سىياسەت ئوسمانلې دۆلىتىنىڭ مەۋجۇتلۇق كۆرشىدە بىرەر ياردەمچى، بىرەر مۇئاۋىن بولالايدۇ، خالاس. ئوسمانلې سىياسىتى ئوسمانلې دۆلىتىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك دۇبۇلغىسى، ئەڭ كۈچلۈك قوغدىنىش قۇرالى، ئەڭ توغرا نىشانىدۇر. «ئۈچ خىل سىياسەت»ناملىق ماقالىنىڭ ئاپتۇرىنى بۇ خۇسۇستا خاتا ھۆكۈم چىقىرىشقا تۈرتكە بولغان ئامىل ئاپتۇرنىڭ ھەقىقەتتىن، ماددى رىئاللىقتىن بەكرەك مەنتىق ۋە پەلسەپەگە ئەھمىيەت بىرىشىدۇر. مەنتىق ھۆكۈملەرنى كەسكىن ۋە خاتىمە خاراكتىرلىك بىرىدۇ. ئەمما رىئاللىق، ئىجتىمائى ھايات  كۆپىنچە ھاللاردا بۇ ھۆكۈملەرگە قارشى چىقىدۇ.
ئەلۋەتتە، «ئۈچ خىل سىياسەت» ئاپتۇرىنىڭ ئوتتۇرغا قويغانلىرى ناھايتى ئورۇنلۇق.
ئوسمانلې مەملىكەتلىرىنى نۆۋەتتىكى چىگرالىرى بىلەن مۇداپىئە قىلىش، بۇ چىگرالار ئىچىدىكى ئاھالىلەرنى پۈتۈنلەي ئوسمانلېلاشتۇرۇش، تۈركلەشتۈرۈش( چۈنكى ئوسمانلې تەبىرى كىيىنكى چاغلاردا تۈرك ھاكىمىيتىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن يىڭى بىر مەنا بىلەن قوبۇل قىلىنغان ئىسىم بولۇپ ئاساسى تۈرك ئىدى. ئاھالىلەرگە تۈركلەرنىڭ ۋەكىللىك قىلىشى تەلەپ قىلىناتتى) ئەقىلگە سىغمايدىغان بىر خىيالدۇر.
ئەمما سىياسەت ھەرىكەتتۇر، ھاياتتۇر. شۇڭلاشقا سىياسەتتە قەتئىيلىك، مۇكەممەللىك، تاكامۇللۇق شەرىت قىلىنسا بولمايدۇ. تۈركىيە نۆۋەتتىكى چىگرالىرىنى مۇداپىئە قىلالمايدۇ، باشقا خەلىقلەرنى تۈركلەشتۈرەلمەيدۇ دەپ پەرەز قىلايلى: بۇ يەردىكى زىيان نىمە؟ زىيان نىمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ھازىر شۇنداق كۈچلۈك بىر مىللەت تۇرمامدۇ؟ ئوسمانلې مىللىتى، مانا بۇ جاننى ئالقانغا ئىلىپ قويۇپ تۇرۇپ مۇداپىئە قىلىدىغان چىگرا، مانا بۇ ئوسمانلې مەملىكەتلىرى ئىمكانىيەتنىڭ يار بىرىشىچە ۋەكىللىك قىلىدىغان ئاھالە. بىز نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتكە نىسبەتەن ئوسمانلې مىللىتى سىياسىتىنى تەتبىقلاشقا باش قاتۇرىمىز. بۇ سىياسەتتە مۇۋەپپىقىيەتلىك بولالىغان يەرلەر بىزگە مەنسۇپ بولار، مۇۋەپپىقىيەتلىك بولالمىغان يەرلەر قولدىن كىتەر. تەقدىر-قىسمەت ياكى تەبىئەتنىڭ قانۇنىيىتى مۇشۇنداق ئىكەن دەيمىز. مەغلۇپ بولۇشىمىز مۇقەررەر بولغان ئىشلاردىن باشقا ھىچقانداق بىر ئىشتا مەغلۇپ بولمايمىز. ئەمما مۇۋەپپىقىيەت قازىنىپ قالساق پەقەت مۇشۇ سىياسەت ئارقىلىقلا مۇۋەپپىقىيەت قازىنىمىز.
مۇشۇ سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن مىنىڭ پىكرىم، دۆلىتىمىزنىڭ بىرىنچى نىشانى تانزىماتنىڭ(ئىسلاھات)، ھاتتى ھۇمايۇننىڭ(پادىشاھنىڭ ئەمرى-پەرمانى)، قانۇنى ئاساسنىڭ(ئاساسى قانۇن) مەقسەت مۇددىئاسى، مەرھۇم سۇلتان ئابدۇلھەمىتنىڭ(ئوسمانلې پادىشاھى)، رەشىت، ئەلى، فۇئات ۋە مىتھات پاشالارنىڭ( ئىسمى تىلغا ئىلىنغان كىشلەر ئوسمانلې دۆلىتىنىڭ ۋەزىرلىرى بولۇپ ئىلگىركى ماقالىدە تەپسىلى ئىزاھاتى بىرىلدى) غايىسى بولغان ئوسمانلې سىياسىتىنى تەتبىقلاشنى داۋاملاشتۇرۇش بولۇشى كىرەك. بۇ سىياسەت مىللى مەۋجۇتلىقىمزنى قوغداپ قالىدىغان سىياسەتتۇر. ئسىلام دۇنياسى شۇتاپتا كۈنسىرى ئويغىنىۋاتىدۇ، كۈچلىنىۋاتىدۇ. خىلاپەت ۋاستىسى بىلەن بۇ كۈچنى  ھۆكۈمىتىمىزگە، ئىجتىمائى كادرۇمىزغا بىر تايانىچ بازىسى قىلىشقا تىرىشساق، ھۆكۈمەتنىڭ يادرۇسىنى زەئىپلەتمەسىتىن، ئىسلام بىرلىكى شۇئارى ئاستىدا ماھىرلىق بىلەن ئسىلام دۇنياسىنى ئوسمانلې مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرساق خاتا بولمايدۇ. ئەكىسچە ناھايتى پايدىلىق بىر ئۇسۇل بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. تۈرك بىرلىكى سىياسىتى بۈگۈن مەۋجۇت ئەمەس، ئەمما ئوسمانلې سىياسىتى مىللى مەۋجۇتلىقىمىزنى مۇھاپىزەت قىلسا، بەلكى كەلگۈسىدە ئسىلام بىرلىكى سىياسىتى كۈچىنى يوقاتقاندا بىزگە بىر تايانىچ بولۇپ قالار.
سىياسى ئىشلاردا پۇرسەتتىن پايدىلىنىشتىنمۇ بەكرەك توغرا، بەكرەك پايدىلىق بىرە ئۇسۇل بارمىدۇر؟- بۇنى بىلمەيمەن.
1904- يىلى ئىيۇن، مىسىر ئۈچ خىل سىياسەت ناملىق ماقالىنىڭ ئادرسى: https://www.akademiye.org/ug/?p=13953
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ياچىۋەك
ياچىۋەك گۆشخور ھاشاراتقا تەۋە. ئۇنىڭ بىر جۈپ يوغان مۇرەككەپ كۆزى بولۇپ ، ئوڭ - سول كۆزى ئايرىم - ئايرىم ھالدا ئەتراپتىكى مۇھىتنى كۆزىتىپ، تېز سۈرئەتتە چاققانلىق بىلەن ئوۋنى تاپالايدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تەۋەلىكى :ھايۋاناتلار دۇنياسى
سىنىپى :ھاشاراتلار سىنىپى
تۈركۈمى :ياچىۋەك تۈركۈمى
ئائىلىسى :ياچىۋەك ئائىلىسى
خوشاڭ
خوشاڭ
— قىيمىلىق تاماقلار ئىچىدە ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدىغان بولۇپ ، بۇ مانتا ، سامسا ، گۆش نانغا ئوخشاش يېيىشلىك.
ياچىۋەك
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇرۇقداشلىرى :ياچىۋەك ئۇرۇقدىشى
خوشاڭ
خوشاڭغا كېتىدىغان خۇرۇچلار
ئاق ئۇن بىر كىلوگرام ، يېڭى قوي گۆشى ئىككى كىلوگرام ، پىياز بىر كىلوگرام ، تۇز سۈيى 150 كىلوگرام ، قىزىق سۇ 400 – 500 گرام ، خېمىر تۇرۇچ ، قارىمۇچ ۋە ئاقمۇچ مۇۋاپىق مىقداردا.
ياچىۋەك
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
لاتىنچە نامى :Hierodula petellifera
خوشاڭ
تەييارلاش ئۇسۇلى
ئۇنغا مۇۋاپىق مىقداردا خېمىر تۇرۇچ ، ئېرىتىلگەن تۇز سۈيى ، قىزىق سۇ قۇيىمىز. خېمىرنى بوش يۇغۇرۇش كېرەك ، ئاندىن مايلىق يۇمشاق گۆشنى ئۇششاق قىيما قىلىپ ، پىياز ، سوققان كاۋاۋىچىن ، 100 گرام تۇز بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلايمىز. ئاندىن بولغان خېمىرنى 70 گرامدىن زۇۋۇلا ئۈزۈپ ، بولاق مانتىنىڭكىدەك جىلتا ئاچىمىز. تەييارلانغان جىلتىلارغا 150 گرامدىن قىيما سېلىپ ، بولاق مانتىدەك تۈگۈپ ، قازانغا ماي قۇيۇپ ، قازانغا ياكى تاۋىغا سېلىپ تىزىپ قىزارغۇچە پىشۇرۇپ ، 300 گرام سۇنى قۇيۇپ دۈملەپ سۇس ئوتتا 20 مىنۇت تۇرغۇزىمىز. 20 دانە خوشاڭنىڭ خېمىرىنى كىچىكرەك زۇۋۇلا تۇتساق 40 دانە خوشاڭ قىلغىلى بولىدۇ.
ياچىۋەك
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
كەنجى تىپى :ئالتە پۇتلۇقلار كەنجى تىپى
خوشاڭ
خوشاڭلار
1.خوشاڭ
ياچىۋەك
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
كەنجە سىنىپى :قاناتلىقلار كەنجە سىنىپى
خوشاڭ
خوشاڭلار
2.ماي خوشاڭ
ياچىۋەك
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
5پارچەياچىۋەكھاشاراتلار سىنىپى، ياچىۋەك ئەترىتى، ياچىۋەك ئائىلىسى گۆشخور ھاشاراتقا تەۋە. ئۇنىڭ بىر جۈپ يوغان مۇرەككەپ كۆزى بولۇپ، ئوڭ - سول كۆزى ئايرىم - ئايرىم ھالدا ئەتراپتىكى مۇھىتنى كۆزىتىپ، تېز سۈرئەتتە چاققانلىق بىلەن ئوۋنى تاپالايدۇ. ئۇنىڭ يەنە چوڭ قورسىقى، ئۈچ بۇرجەك بېشى بولىدۇ. بېشىنى خالىغانچە ئايلاندۇرالايدۇ، ناھايىتى ھەرىكەتچان.
خوشاڭ
خوشاڭلار
3.شور خوشاڭ
ياچىۋەك
ماكانلىشىش ئورنى
يېمەكلىكى : ھاشاراتلار
كۈشەندىسى : قۇرتخور قۇشلار
خوشاڭ
خوشاڭلار
5.گۆشى قورۇلغان خوشاڭ
6.بۆرەك خوشىڭى
7.قېزا خوشىڭى
8.يۈرەك خوشىڭى
9.ئات يۈرىگى خوشىڭى
10.چۆچۈرە خوشىڭى
11.پېتىر خوشاڭ
12.قاتلىما خوشاڭ
13.بۆدۈنە گۆشى خوشىڭى
14.توخۇ گۆشى خوشىڭى
16.چۇجۇق خوشىڭى
17.تىل خوشىڭى
18.بېھى خوشىڭى
19.تاتلىق خوشاڭ
20.مايدا پىشۇرۇلغان خوشاڭ
21.ياڭاق خوشىڭى
22.گۆش خوشىڭى
پايدىلانغان ماتېرياللار
2. تەڭرىتاغ تورى 1
ئۈچ ئەخمەق
فىلىمدە راجكۇمار ھىرانى رېژسسورلىق قىلغان. بومان ئىرانى فىلىم ئىچىدىكى «ۋىروس» داپ ئاتالغان مەكتەپ مۇدىرىنىڭ رولىنى ئېلىپ، ئامىرخان، شارمان جوشى، مادخاۋان قاتارلىقلار رول ئالغان «ئۈچ ئەخمەق» بىلەن نۇرغۇن قىزىقارلىق ھەم ئويلىنىشقا ئەرزىيدىغان مەسىلىلەرنى  ئوتتۇرىغا قويىدۇ. alt=ئۈچ ئەخمەق |thumb|ھەممە نەرسە ئوڭشىلىپ كىتىدۇ تەشۋىقاتى alt=ئۈچ ئەخمەق |thumb|ڧارخان alt=ئۈچ ئەخمەق |thumb|ئامىرخان alt=ئۈچ ئەخمەق |thumb|باش ئايال رولچى
ۋەقەلىكى
فىلىمدە قىستۇرما بايان ئۇسۇلى ئارقىلىق ئۈچ باش قەھرىمان رانچو، فارخان ۋە راجو قاتارلىقلارنىڭ ئالىي مەكتەپ ھاياتىدىكى ھېكايىلىرى سۆزلەنگەن. رانچو تولىمۇ ئۆزگىچە ئوقۇغۇچى ئىدى. ئۇ مەكتەپ مۇدىرى بىلەن يۈزمۇ-يۈز مۇنازىرلىشىشتىن يانمايتتى،  ئوچۇق ئاشكارا ھالدا مەكتەپ مۇدىرىنىڭ ئوقۇتۇش ئۇسۇلىغا گۇمانىي نەزەردە قاراپ سوئال قويالايتتى، ئەقىل-پاراسىتى بىلەن  مەكتەپنىڭ بىر ئىزىدا توختاپ قالغان ئەنئەنىۋى ئوقۇتۇش نۇقتىنەزىرىنى بۇزۇپ تاشلىيالايتتى. رانچونىڭ ئۆزگىچىلىكى ئۈلگىلىك ئوقۇغۇچى چاتۇر-«ئاۋازسىز تاپانچى» نىڭ نارازىلىقىنى قوزغاپ، ئون يىلدىن كېيىن بىر يۇقىرى-تۆۋەنلىك تالىشىشقا قەسەمياد بەردى. لېكىن رانچو مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئىزدېرەكسىز يوقاپ كەتتى.
ئون يىلدىن كېيىن خىزمىتىدە ئۇتۇق قازانغان چاتۇر قايتىپ كېلىپ ئەينى يىلدىكى قەسىمىنى ئەمەلگە ئاشۇرماقچى بولىدۇ. ئۇ فارخان ھەم راجونى تېپىپ،ئۇلار بىلەن بىرلىكتە رانچونى ت ئىزدەش يولىغا قەدەم باستى.بىر يولدا ئۇلار ئالىي مەكتەپتىكى ئىشلارنى ئەسلەپ، ئەسلىمىسىنىڭ چوققۇر قاتلىرىدا ئورۇن ئالغان رانچونىڭ تېخىمۇ كۆپ سىرلىرىنى بايقىماقچى بولىدۇ.
مەزمۇن تۇنۇشتۇرۇش
رانچو، فارخان ۋە راجو ئالىي مەكتەپتىكى ياتاقداشلار، ئۇلار ھىندىستاندىكى داڭلىق بىلىم يۇرتى-ئىمپىرىيە قۇرۇلۇش ئىنىستىتۇتىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئىدى.فارخان ئىنژىنىربولۇشنى خالىمايتتى،  ئۇنىڭ قوتوگراف بولۇش ئارزۇسى بار ئىدى. راجونىڭ ئائىلىسى تولىمۇ كەمبەغەل بولۇپ خۇددى 70-يىللاردىكى رەڭسىز كىنونىڭ ئۆزى ئىدى. ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر ئۇنىڭ ياخشى خىزمەت تېپىپ ئائىلە شارائىتىنى ياخشىلىشىنى ئۈمىد قىلاتتى. رانچونىڭ كېلىپ چىقىشى بىر سىر بولۇپ تا مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كېيىنكى ئون يىلدىن كېيىن بۇ سىر ئاخىرى يېشىلىدۇ.
ئالىي مەكتەپ ھاياتى ھامان ئۆگۈنۈش، ئىمتىھان ۋە مۇھەببەت بىلەن باغلىنىشلىق بولىدۇ. رانچونىڭ نەتىجىسى ناھايىتى ياخشى، ئۇنىڭ نەتىجىسىمۇ دائىم ئالدىدا تىزىلىدۇ. يەنە كېلىپ رانچونىڭ مېخانىكىغا بولغان قىزغىنلىقى ھەم تالانتى ھېچكىمگە ئوخشىمايتتى. ئەمما فارخان بىلەن راجو ئۇنداق ئەمەس، ئۇلار گەرچە ناھايىتى تىرىشىپ ئوقۇسىمۇ لېكىن نەتىجىسى يەنىلا ئارقىدىن سانىلىدۇ. فارخان كۈندە سۈرەت تارتىشنى ئويلايدۇ، راجو ھېلى بۇنىڭدىن، ھېلى ئۇنىڭدىن ئەنسىرەپلا يۈرىدۇ، ھەركۈنى ئىلاھتىن ئۆزىنى ئىمتىھاندىن ئۆتكۈزۈپ قويۇشىنى تىلەيدۇ.
رانچونىڭ نەتىجىسى ئالاھىدە ياخشى بولغاندىن سىرت دائىم باشقىلارغا تەسەللى بېرىشنى ئۇلارغا يول كۆرسىتىشنى ياخشى كۆرەتتى. ئۇ خۇددى تەڭرى ئەۋەتكەن ئىلاھەدەك دائىم ئەتراپىدىكىلەر خاتا يولغا كىرىپ قالغاندا، ئامالسىز قالغاندا ئۇلارغا يول كۆرسىتىپ بېرەتتى. دەل ئۇنىڭ مۇشۇنداق خىسلىتى سەۋەبلىك ئۇ مۇدىرنىڭ چىشىغا تېكىپ قويدى، ئۆلۈك يادلاشنىلا ئۇقىدىغان ساۋاقدىشىنى ئەخمەق قىلدى، ئەلۋەتتە ئۆز مۇھەبىتىگىمۇ ئېرىشتى.
مەكتەپ پۈتتۈرۈش ھارپىسىدا، مەكتەپ مۇدىرى شان-شەرەپنىڭ ۋەكىلى بولغان «ئالەم بوشلىقى قەلىمى»نى رانچوغا تەغدىم قىلىدۇ. ھەمدە ئۇنىڭ ئۆزى ئۇچراتقان ئەڭ تالانتلىق ئوقۇغۇچى ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ. مەكتەپ پۈتتۈرگەن ۋاقىتتا، فارخان ۋېنگرىيەدە داڭلىق فوتوگرافنىڭ ياردەمچىسى بولۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ، راجو مەلۇم شىركەتنىڭ خىزمەتچىسى بولۇپ قوبۇل قىلىنىدۇ. لېكىن رانچو ئىزدېرەكسىز غايىپ بولىدۇ. ئۇنىڭ نەگە كەتكەنلىكىنى ھېچكىم بىلمەيدۇ.
ئون يىلدىن كېيىن رانچو ئەخمەق قىلغان« ئاۋازسىز تاپانچا »چاتۇر قايتىپ كېلىپ، فارخان ھەم راجونى ئېلىپ رانچونى ئىزدەيدىغان يولغا چىقىدۇ. ئون يىل بۇرۇن ئۇ رانچو تەرىپىدىن ئەخمەق قىلىنغان ئاخشىمى،رانچو بىلەن ئون يىلدىن كېيىن زادى كىم تېخىمۇ ئۇتۇق قازىنىدىغانلىقى توغرىسىدا تىكىشكەنىدى. ھازىر ئۇ يۇقىرى مائاش ئېلىپ، ۋولۋو ماشىنىسىنى ھەيدەپ ئۆزىنى «ئۇتۇق قازانغۇچى »دەپ بىلەتتى.
شۇڭا ئۇ «ئىككى ئەخمەق» نى ئېلىپ بىر نامەلۇم ئادرىسقا قاراپ رانچونى ئىزدەپ ماڭدى.
ئۇلار ئالىي مەكتەپتىكى ئىشلارنى ئەسلىگەچ رانچونىڭ سىرلىرىنى ئاستا-ئاستا ئېچىشقا باشلىدى. نەتىجە كۈتۈلمىگەن يەدىن چىقتى. يوغان مەكتەپتە، كۈلۈپ تۇرغان رانچونى كۆرۈپ «ئاۋازسىز تاپانچا» چاتۇرمۇ بەيئەت بولۇشقا مەجبۇر بولدى. پىيا بىلەن رانچومۇ ئاخىرى مۇراد- مەخسىتىگە يېتىدۇ.
ئارتىسلار تىزىملىكى
رانچو ---ئامىرخان
فارخان --مادخاۋان
راجوشارمان  جوشى
پىيا-كارىنا كاپور
ۋىروسبومان ئىرانى
چاتورئومى ۋايديا
قۇيۇلغان ۋاقتى
جۇڭگو--- 2011.12.8
جۇڭگو تەيۋەن--- 2011.12.17
جۇڭگو شىياڭگاڭ--	2011.9.1
مالايسىيا -	2009.12.24
ئامېرىكا -	2009.12.23
كانادا --	2009.12.23
جىگەر
left|thumb| جىگەر بولسا ئانتروپوتومىيە
ئۈچ ئەخمەق
قۇيۇلغان ۋاقتى
ئەنگلىيە 	2009.12.24
ھىندونېزىيە --   2009.12.25
ئامىرخان
ھەقىقىي ئىسمى ۋانرو، ئۇ ھىندىستاندىكى بىر پۇلدار ئائىلىنىڭ ئۆلۈپ كەتكەن باغۋىنىنىڭ  ئوغلى بولۇپ، كىچىكىدىنلا ئۆگىنىشى ئالاھىدە ياخشى ئىدى. باشلانغۇچتا تۇرۇقلۇق  تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ سوئالىنى ئىشلىيەلەيتتى. پۇلدار ئۇنىڭ ئۆز ئوغلىنىڭ نامىدا مەكتەپتە ئوقۇسا بولىدىغانلىقى ئەڭ داڭلىق مەكتەپنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇنۋانىنى ئالغاندىن كېيىن چوقۇم غايىپ بولۇشى كېرەكلىكىنى ئېيتىدۇ. رانچو مەكتەپكە بارغاننىڭ تۇنجى كۈنىلا  ئاددىي توك تاراتقۇنى ياساپ نەچچە يىللىق يۇقىرى ساۋاقدىشىنى ئەدەپلەيدۇ، ھەممىنى ھەيران قالدۇرغىنى، رانچو باشتىن ئاياغ ئۆلۈك ئۆگەنىشتىن ساقلاندى، ئەرزىمەس ئىشلارغا باغلىنىپ قالمىدى، ئۆلۈك يادلىمىدى. گەرچە مۇئەللىم  ۋە مەكتەپ مۇدىرى ئۇنى ئانچە ياقتۇرۇپ كەتمىسىمۇ، ئۇ يەنىلا داۋاملىق بىرىنچى بولاتتى. ئۇ سۆيىشىشتىن قورقىدۇ،چۈنكى سۆيۈشسە بۇرۇننىڭ  بىربىرىگە تاقىشىپ قېلىشىدىن قورقىدۇ، ئەڭ ئاخىرىدا پىيا بىلەن قايتا ئۇچراشقاندا ئاندىن بۇرۇننىڭ تاقىشىپ قالمايدىغانلىقىنى ئۇقىدۇ. مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۇ كېلىشىمگە ئاساسەن ئىزدېرەكسىز يوقاپ كېتىدۇ كېيىن 400 دىن ئارتۇق پاتېنت ھوقۇقى بار بولغان داڭلىق ئالىم  بولىدۇ.ھەتتا چاتۇرمۇ ئۇنىڭ بىلەن توختام تۈزمەكچى بولىدۇ.ئۇ داۋاملىق ئۆز خاھىشى بويىچە ياشايدۇ، بىر مەكتەپ قۇرۇپ ئۆزىنىڭ  خاھىشى بويىچە ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيىلىدى.
كارىنا كاپور
رانچو بىلەن ئۇرۇشمىغىچە تېپىشماس دېگەندەك تېپىشىپ قالىدۇ، بىرىنچى قېتىم كۆرۈشكەندە  رانچو پىيانىڭ ئاچىسىنىڭ تويىدا پىيانىڭ بوغۇسى ئېرى سۇخاسنىڭ ئايىغىغا يالپۇز قىيامى  تۆكىۋېتىدۇ، ھەمدە سۇخاسنىڭ ئۇنىڭ ئۆمرىنى نابۇت قىلىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. كېيىن  رانچو  بىلەن ئالاقىلاشقانسېرى ئۇلار ئارىسىدا مۇھەببەت پەيدا بولىدۇ، ئەڭ ئاخىرىدا  راجونىڭ دېگىنى بويىچە قاچقۇن كېلىنچەڭ بولۇپ رانچو بىلەن مۇرادىغا يېتىدۇ.
مادخاۋان
«ئۈچ ئەخمەق»نىڭ بىرى، كىچىكىدىنلا ياۋايى ھايۋانلا ر فوتوگرافى بولۇشنى ئارزۇ قىلاتتى. لېكىن  ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ زورلىشى بىلەن ئىنژىنىر بولماقچى بولغان. رانچو بىلەن راجونىڭ ئەڭ ياخشى دوستى، راجو ئۈچۈن رانچو بىلەن بىرلىكتە ئىمتىھان سوئالى  ئوغۇرلايدۇ. كېيىن دادىسىنىڭ رازىلىقىنى ئېلىپ ھايۋاناتلار فوتوگرافىنىڭ ياردەمچىسى  بولىدۇ.كېيىن ئۆزىمۇ داڭلىق ياۋايى ھايۋانلا ر فوتوگرافى بولۇپ قالىدۇ. رانچو ئۈچۈن  راجو بىلەن پىيانى ئېلىپ قاچىدۇ.
شارمان جوشى
«ئۈچ ئەخمەق»نىڭ بىرى، ئىنژىنىر بولۇشنى ئارزۇ قىلاتتى، ئەمما ئىشەنچىسى كەمچىل، خۇراپىي، ئۆيى نامرات، دادىسى بۇرۇن پوچتا ئىدارىسىدا پوشتىكەچ ئىدى، ھازىر  ئۆيدە پالەچ ياتىدۇ، ئاپىسى پېنسىيىگە چىققان ئوقۇتقۇچى، بىر ئائىلە كىشىلىرى  ئاپىسىنىڭ ئازغىنە مائاشىغا تايىنىپ كۈن كەچۈرىدۇ. دائىم كوتۇلدايدۇ، ئاچىسىنىڭ تو يلۇقىغا بىر ماشىنا ئالالمىغانلىقى ئۈچۈن ئاچىسى ئۆيدە ئولتۇرۇپ قالدى. كېيىن مەكتەپ مۇدىرىنىڭ ئۆيىنىڭ ئالدىغا كىچىك تەرەت قىلغانلىقى سەۋەبلىك مەكتەپتىن چېكىندۈرۈلگەندە تكتىنچى قەۋەتتىن سەكرەپ ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋالىدۇ. ئىككى پۇتى، ئون ئالتە قوۋۇرغۇسى سۇنغاندىن كېيىن،ھاياتى توغرىسىدا قايتا ئويلىنىپ، رانچونىڭ ياردىمىدە ئۆسۈملۈك ئادەم ھالىتىدىن ئويغىنىپ، ساقىيىدۇ. مەكتەپ پۈتتۈرۈشتىن بۇرۇنقى يۈزتۇرانە ئىمتىھاندىن  ئۆتۈپ، مەكتەپ مۇدىرىنىڭ ساقىلىنى ئېلىۋىتىشىگە سەۋەبچى بولىدۇ، كېيىن ئىنژىنىر بولىدۇ.
بومان ئىرانى
ئىمپىرىيە قۇرۇلۇش ئىنىستىتۇتىنىڭ مەكتەپ مۇدىرى، ئىسمى ۋىرۇس دېگەن گەپكە يېققىن  بولغانچقا مەكتەپتىكى ھەممەيلەن ئۇنى « ۋىرۇس» دەپ چاقىراتتى. لېكىن ئۇ باشقۇرىۋاتقان مەكتەپ خۇددى يۇقىرى بېسىملىق قازانغا ئوخشايتتى، ئىمتىھاندىن ئۆتەلمىسە خىزمەتكە ئورۇنلىشىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ئۇ سەل غەلىتەرەك ئىدى. ئىككى قولىدا خەت يازالايتتى، گالاستۇكىنىڭ ئىلغۇچى بار ئىدى، توپچىنىڭ ئورنىغا سېرتما ئىشلىتەتتى.كۈندە چۈشتىن كېيىن سائەت ئىككىدە يەتتە يېرىم مىنۇت ناخشا ئاڭلىغاچ ساقال ئالدۇرۇپ ئارام ئېلىۋالاتتى. ئۇ رانچو ياخشى كۆرمەيتتى، رانچونى ئۆزىنى ئەخمەق قىلىۋاتىدۇ دەپ قارايتتى.
ئومى ۋايدىيا
ھېكايىنىڭ باشلىنىشىنىڭ ئوت پىلتىسى دېيىشكە بولىدۇ. فىلىمدىكى سەلبىي ئوبراز. ئۇ     ناھايىتى تىرىشىپ ئۆگۈنىدۇ، كۈندە 18 سائەت كىتاب يادلايدۇ، ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن دائىم نۇرغۇن كومىلاچ دورىلارنى يەيدۇ، ئاندىن ناھايىتى سېسىق يەل قويۇپ بېرىدۇ يەنە كېلىپ ئۆزىنىڭ قويۇپ بەرگەنلىكىنى ئېتراپ قىلمايدۇ. شۇڭا باشقىلار ئۇنى «ئۈنسىز تاپانچا» دەپمۇ ئاتايدۇ.
مەنبە
ئىزدە قامۇسى
سايباغ يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)
سايباغ يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق جايى بىلەن ناھىيە بازىرىنىڭ ئارىلىقى 21 كىلومېتىر، شەرقىي شىمال قىسمى بىلەن ئاقساراي يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي قىسمى زاۋا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، چۆل كىندىكىدە گۇما ناھىيىسى نىڭ غەربىدىكى دۇۋا بازىرى بىلەن قوشنا، شەرقىي تەرىپى قاراقاش دەرياسى، خوتەن ناھىيىسى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ؛ جەنۇبتا كوئېنلۇن تېغى بىلەن خوتەن ناھىيىسى چېگرىلىنىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
سايباغ كەنتىسىدە 27 دانە كەنتە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئىقتىساد
2006-يىلى، يېزا بويىچە ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 6319.51 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە 1-كەسىپنىڭ 5391.29 مىڭ يۈەنگە يىتىپ، ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىنىڭ %85.31 نى ئىگەللىگەن، 2-كەسىپنىڭ 388.17 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىنىڭ %6.14 نى ئىگەللىگەن، 3-كەسىپنىڭ 540.04 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىنىڭ %8.55 نى ئىگەللىگەن. 2006-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 1365.00 يۈەنگە يەتكەن.
يېزا ئىگىلىكى
يېزا بويىچە ئاشلىق تېرىلغۇ كۆلىمى 380000 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 433.47 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 16472 توننا. بۇنىڭ ئىچىدە بۇغدايتېرىلغۇ كۆلىمى 19200 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 393.133 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 7548 توننا، كۆممىقوناق تېرىلغۇ كۆلىمى 181400 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 476.02 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 8635 توننا، شال تېرىلغۇ كۆلىمى 660 مىڭ مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 437.888 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 289 توننا، كېۋەز تېرىلغۇ كۆلىمى 6000 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 130 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 788 توننا (ساپ پاختا)غا يەتكەن. يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان چارۋا-مال 80680 تۇياققا يەتكەن.
دوپىيو (قەھۋە)
دوپىيو (باشقا نامى: دوپىيو قەھۋەسى، دوپىيو ئەسپرەسسو، دوپىيو ئەسپرەسسو قەھۋەسى، دوپيو قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Doppio) بىر خىل قەھۋەدۇر. دوپىيو قەھۋەسى قوش قۇستۇرۇلغان قەھۋەدۇر. بۇ قۇستۇرۇش ئادەتتە ئىككى كىشلىك ئېزىلگەن قەھۋە پۇرچىقنى چوڭ ئېغىزلىق قەھۋە ماشنىسىدا سۈزۈپ تەييار قىلىنغان. دوپىيو ئىتالىيەچە "قوش" دېگەن مەنىدە.
ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىق مەدەنىيىتى
ئۇيغۇرلار ئەزەلدىن تولىمۇ مېھماندوست خەلق.ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندوستلۇقى ئۇزاق مۇددەتلىك تارىخىي تەرەققىيات، ئىشلەپچىقىرىش پائالىيىتى ۋە كىشىلىك تۇرمۇش مۇناسىۋەتلىرى جەريانىدا تەدرىجىي شەكىللەنگەن. شۇنداقلا ئەجدادلاردىن ئەۋلادلارغا ئۆزلىشىپ، ئۆزلۈكسىز داۋاملىشىپ ۋە مۇكەممەللىشىپ كېلىۋاتقان ئۆرپ– ئادەت خاراكتېرىنى ئالغان.
ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىقى مېھمان ۋە ساھىبخاندىن ئىبارەت ئىككى تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ‹‹ مېھمان›› دېگەن بۇ سۆز ئۇيغۇر تىلىغا پارىسچىدىن كىرىپ ئۆزلەشكەن بولۇپ، توي- تۆكۈن، چاي، زىياپەت، يىغىلىش قاتارلىقلارغا چاقىرىلغان ياكى مۇشۇنداق مۇناسىۋەتلەر بىلەن كۆتۈۋېلىنغان كىشىنى بىلدۈرىدۇ. ‹‹ ساھىبخانا ›› ئەرەپ- پارس تىلىدىن قوبۇل قىلىنغان سۆز بولۇپ، ئۆي ئىگىسى، سورۇن- زىياپەت، پائالىيەتلەرنى ئويۇشتۇرغۇچى تەرەپ ياكى شەخسنى بىلدۈرىدۇ. ئۆرپ- ئادەت، قائىدە- يوسۇن،يۈزىسىدىن كۆپىنچە ھاللاردا بۇ ئىككى تەرەپ ئۆزئارا ئالمىشىپ تۇرىدۇ. مېھماندارچىلىققا ئامراق، قىزغىن، سەمىمىي پوزىتسىيە بىلەن مۇئامىلە قىلىدىغانلار ‹‹ مېھماندوست›› نامى بىلەن ئاتىلىپ، باشقىلار تەرىپىدىن ھۆرمەتلىنىدۇ، ئىززەتلىنىدۇ.
ئۇيغۇرلار مېھماندارچىلىق مەدەنىيىتى تۇغرىسىدا بىر قاتار ئېسىل ھېكمەت دۇردانىلىرىنى ئوتتۇرىغا چىقارغان. مەسىلەن: ‹‹ مېھمان ھەممىدىن ئۇلۇغ›› ، ‹‹ ئۆزى كەلگەن مېھمان خۇدايى مېھمان››، ‹‹مېھمانلىق ئۆي بازار››،، ‹‹ مېھمىنى كۆپنىڭ دوستى كۆپ، دوستى كۆپنىڭ ئامىتى كۆپ›› ، ‹‹ ياخشى مېھمان ئاش ئۈستىگە كېلىدۇ››، دېگەنلەرگە ئوخشاش. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئۇيغۇرلار ئۆيلىرىگە مېھمان كەلسە ئىچ- ئىچىدىن خوشال بولۇپ كېتىدۇ. مېھماننى ئۇلۇغلاپ ھۆرمەتلەيدۇ ھەم ياخشى كۈتىدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىقىنى بىر تەرەپلىمە ھالدا يەپ- ئىچىش دەپ قاراشقا بولمايدۇ. يەنە ئۇنىڭغا قىزىقارلىق كۈلكە- چاخچاق، پاراڭ، لەتىپە- يومۇر، ناخشا- مۇزىكا، ئۇسۇل- مەشرەپ، ھېكمەتلىك سۆزلەر قاتارلىقلار قوشۇلۇپ، ھەممىنىڭ كۆڭلىگە شاد- خوراملىق بەخش ئېتىش بىلەن بىرگە مەدەنىي تۇرمۇشنى يۈكسەك پەللىگە كۆتۈرىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىقىدا مېھمانلار، بولۇپمۇ ئايال مېھمانلار كۆپىنچە ھاللادا قۇرۇق قول كەلمەيدۇ، ساھىپخانا تەرەپمۇ زۆرۈر تېپىلغاندا مېھمانلارغا يوللۇق تۇتىدىغان ۋە ئائىلىدە  قالغان بالا- چاقىلىرىغا ئاتاپ بىر نەرسە ئەۋەتىدىغان ئىشلارنى قىلىدۇ. پۈتكۈل مېھماندارچىلىق جەريانىدا ھەر كىم قائىدە- يوسۇن، ئۆرپ- ئادەتلەرگە ئاڭلىق ۋە تولۇق رىئايە قىلىپ، ئېسىل ئەخلاقىي پەزىلەتلىرىنى نامايەن قىلىدۇ. بولۇپمۇ روزى ھېيت ۋە  قۇربان ھېيتلاردا مېھماندارچىلىق تازا ئەۋجىگە چىقىدۇ. ھېيت مەزگىلىدە يەنە بالىلارغا ھېيتلىق بېرىپ كۆڭلىنى خوش قىلىدىغان ئادەتلەرمۇ داۋاملىشىدۇ. بۇ ھال ئۆزئارا مېھرىبانلىق، كۆيۈمچانلىق، دوستلۇق، ئىناقلىق ئىتىپاقلىقنىڭ رىشتىسىنى چىڭىتىپ، ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرىدۇ، كۆيۈم- ساخاۋەت ئىشلىرى ئىزچىللىقا ئىگە بولىدۇ. ئومۇمەن ئالغاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىق مەدەنىيىتى تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق شاد- خوراملىققا تولغان بولۇپ، ساغلاملىقنى ئاشۇرۇش، ئۆمۈرنى ئۇزارتىش جەھەتلەردە  تەڭداشسىز سېھرىي كۈچكە ئىگە. مانا بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ مېھماندارچىلىق مەدەنىيىتىنىڭ ئۇلۇغ خاسىيىتى.
ھەزىم يولى
left|thumb| ھەزىم يولى بولسا ئانتروپوتومىيە
يەھۇدىلارنى 3000 يىل ساقلاپ قالغان ئامىللار
بىلىمخۇمار 2013-يىلى 2-ئاينىڭ 5-كۈنى
كىرىش سۆز
بىر مىللەتنىڭ گۈللىنىشى ۋەقۇدرەت تېپىشىنىڭ ئالدىنقى شەرتى، شۇ مىللەت ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش. مىللەت ساقلىنىپ قالمايدىكەن،ھەرگىزمۇ مىللەتنىڭ گۈللىنىشى ۋە قۇدرەت تېپىشىدىن سۆز ئاچقىلى بولمايدۇ. ئۇنداقتا بىر مىللەت ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن قانداق شەرتلەرنى ھازىرلىشى كېرەك؟. مەن ئاشۇ سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەپ بېقىشنى ئويلىغىلى خېلە ئۇزۇن بولدى. باشقىلار بىلەن مۇشۇ تېما ئۈستىدەپاراڭلىشىش جەريانىدا، مەن بىر تونۇشۇمدىن «ھالال گۆش يەيدىغان مىللەتلەر يوقاپ كەتمەيدىكەن. مەن بىر ياۋروپالىق داڭلىق ئاپتورنىڭ كىتابىدا ئاشۇنداق مەزمۇننى كۆرگەن ئىدىم»، دېگەن سۆزنى ئاڭلىدىم. ئۇيغۇرچە تور بەتلىرىنىڭ بىرىگە چاپلانغان بىرپارچە ماقالىدا «دېھقان نوپۇسىغا ئىگە مىللەتلەر يوقاپ كەتمەيدىكەن» دېگەنگەئوخشاش مەزمۇننىمۇ كۆردۇم. راست شۇنداقمۇ؟ بىر مىللەتنىڭ ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىللار قايسىلا؟  يۇقىرىدىكى گەپلەر خېلە ئورۇنلۇقتەك كۆرۈنسىمۇ،ئۇ سۆزلەر ھەرگىزمۇ بىر پۈتۈن ئىلمىي نەزىرىيىگە ۋەكىللىك قىلالمايتتى. شۇنىڭ بىلەن مەن ئاشۇ سۆزلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلمىي ئۇقۇملارنى تولۇق ئېنىقلاپ چىقىش قارارىغا كەلدىم.
مەن ئالدى بىلەن چەت ئەلدىكى ئىنگلىزچە گوئوگلە ۋە Amazon.com تور بەتلىرىگە كىرىپ، «بىر مىللەتنىڭ ساقلىنىپ قېلىنلىشى» (ئىنگلىزچە The survival of a people)دېگەندەك سۆزلەرنى كىرگۈزۈپ ئىزدەپ باقتىم. لېكىن مەن كۈتكەن نەتىجىگە ئېرىشەلمىدىم. مەن ئىزدىگەن مەزمۇنغا ئەڭ يېقىن كېلىدىغان بىر كىتابنىڭ ئىسمى «ساق قالغۇچىنىڭ كىشىلىك خاراكتېرلىرى» (Al Siebert, The survivor personality) بولۇپ، مەن ئۇنى توردىن شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدىلا سېتىۋېلىپ، كۆرۈپ باقتىم. ئەمما، بۇ كىتاب ئوت ئاپىتى، يەر تەۋرەش ۋە سۇ ئاپىتىگە ئوخشاش تەبىئىي ئاپەتلەرگە ئۇچراپ ساق قالغان كىشىلەر، ھەمدە ئائىلە پاجىئەلىرىگە يولۇققان كىشىلەرنىڭ ئاشۇنداق ۋەقەلەردىن كېيىنكى روھىي ھالىتى، ۋە ئاشۇنداق روھىي ھالەتتىن قۇتۇلۇش يوللىرى ئۈستىدە بولۇپ، ئۇنىڭدا مەن ئىستىگەن مەزمۇنلار يوق ئىكەن.
ئۇنىڭدىن كېيىن مەن يەنە«مىللىي گۈللىنىش» دېگەن سۆزنى كىرگۈزۈش ئارقىلىق تورلارنى قايتىدىن ئىزدىدىم. نەتىجىدە ئىنگلىزچە «ئېتنىك گۈللىنىش» (Theethnic revival)، «مىللەتپەرۋەرلىك بىلەن مودېرنىزم (زامانىۋىلىق)» (Nationalism and modernism)،«مىللىي كىملىك» (Nationalidentity)، دېگەن كىتابلارنى تېپىپ،ئۇلارنىمۇ سېتىۋېلىپ ۋاراقلاپ چىقتىم. بۇئۈچ كىتابنىڭ ئاپتورى ئەنگلىيىدىكى لوندون ئىقتىساد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى دوكتور ئەنتونى سمىز (Anthony D. Smith) بولۇپ، بۇ ئاپتورنىڭ مىللەتپەرۋەرلىك تەتقىقاتىدا كۆپلىگەن ئىلمىي ساھەلەرنى بىرلەشتۈرگەن دۇنياغا داڭلىق مۇتەخەسسىس ئىكەنلىكىنى ئۇ كىتابلار قولۇمغا تەگكەندىن كېيىن ئاندىن بىلدىم. بىراق، بۇ كىتابلاردا تەسۋىرلەنگىنى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قايتىدىن گۈللەنگەن، مۇستەقىل ياشايدىغان، گېرمانلىقلارغا ئوخشاش مىللەتلەر ھەققىدە بولۇپ، ئۇكىتابلاردىمۇ مەن ئىستىگەن مەزمۇنلار تېپىلمىدى.
مۇستەقىل ياشايدىغان بىر مىللەت بىلەن مۇستەملىكە قىلىنغان بىر مىللەتنىڭ ئەھۋالى تۈپتىن ئوخشىمايدۇ. بىرمىللەت ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ياشىغاندا، ئۆز تەقدىرىنى ئۆز قولىدا تۇتالايدۇ. ئۆزىنىڭ ئەقىدىسى، قىممەت قارىشى، قانۇنى، ئۆرۈپ-ئادىتى، ۋە ئىجتىمائىي شەكىللىرىنى ئۆزى بەلگىلەيدۇ. ئۆزىنىڭ تىلى، دىنى، يېسە بولىدىغان يېمەكلىكلىرى، ۋە كىيىم-كېچەكلىرى قاتارلىقلارنى ئۆزىنىڭ ئەنئەنىسى بويىچە ساقلاپ قالالايدۇ، ۋە پەقەت ئۆزى مۇۋاپىق كۆرگەندىلا ئۆزگەرتەلەيدۇ. ياد مەدەنىيەتنىڭ تەسىرىدىن ئۆزىنى ئۆزى خالىغان دەرىجىدە ساقلاپ، ئۆز مەدەنىيىتىدىن بىمالال بەھرىمان بولۇپ ۋە ئۇنى ساقلاپ ماڭالايدۇ (بۇلار بىر تولۇق تىزىملىك ئەمەس).
بىزنىڭ بۇ يەردە بىلمەكچى بولغىنىمىز، مۇستەقىل ياشىمايدىغان بىر مىللەت ئۆزىنى ساقلاپ قالالىشى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ئامىللار قايسىلا، دېگەندىن ئىبارەت. كەلگۈسى ئۈچۈن قايسى يولنى تاللاشنى بىلەلمىگەندە، تارىخنى ۋاراقلاپ، بۇرۇنقىلارنىڭ سەرگۈزەشتىلىرى ۋە تەجرىبىلىرىدىن ئەقىل تېپىشقا توغرا كېلىدۇ. ئۇنداقتا يۇقىرىقى سوئالغا جاۋاب تېپىش ئۈچۈن كىمنىڭ سەرگۈزەشتىلىرى ۋە تەجرىبىلىرى ئەڭ مۇۋاپىق كېلىدۇ؟
ئارقا كۆرۈنۈش
مەن ئوقۇرمەنلەرگە ئالدى بىلەن تۆۋەندىكى بىر خىيالىي ۋەقەنى سۆزلەپ بېرىمەن. بىر يۇمشاق ۋە پاكىز ئاق قۇم بىلەن تولغان دېڭىز قىرغىقىدا 100 ئادەم ئاپتاپ قاقلىنىدۇ. باشقا 20 ئادەم دېڭىز ئىچىدە سۇ ئۈزۈپ ئوينايدۇ. توساتتىن بىر چوڭ دولقۇن كېلىپ، سۇ ئۈزۈۋاتقان20 ئادەمنى سۇ ئاستىغا ئەكىرىپ كېتىدۇ. قىرغاقتىكىلەر ساق قالىدۇ، ئەلۋەتتە. سۇغا چۆكۈپ كەتكەنلەر سۇ ئاستىدىن 30 مىنۇتقىچە چىقالمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ 20 ئادەمدىن 18 كىشى ئۆلۈپ كېتىپ، ئاران ئىككىسى ساق قالىدۇ. (سىزچە ئۇيغۇرلار ھازىر يۇقىرىدىكى 3 گۇرۇپپا ئادەملەرنىڭ قايسى گۇرۇپپىسىغا ئوخشايدۇ؟) دۇنيادا ھازىرغىچە ياشىغان مىللەتلەرنىڭ ئىچىدە، ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش شارائىتىغا ئىگە ئەمەس، يوقاپ كېتىشكە تېگىشلىك ئەھۋال ئاستىدا ياشاپ تۇرۇپ، ئۆزىنى 3000 يىلدىن ئارتۇق ساقلاپ قالالىغان بىرلا مىللەت بار. ئۇ بولسىمۇ يەھۇدىلاردىن ئىبارەت. يەھۇدىلار يۇقىرىدىكى ۋەقەدىكى دېڭىز سۈيىنىڭ ئاستىغا كىرىپ كېتىپ، سۇ ئاستىدا 30 مىنۇتتىن ئارتۇق تۇرۇپ، يەنە ھايات قالغان ھېلىقى ئىككى ئادەمگە ئوخشايدۇ. بۇنىڭغا ئوخشاش مىللەتلەردىن ھازىرغىچە يەھۇدىلاردىن باشقىسى ياشاپ باقمىغان. شۇڭلاشقا بىر مىللەتنى ساقلاپ قېلىشتا ئەڭ مۇھىم رول ئوينايدىغان ئامىللار ئۈستىدە ئىزدەنمەكچى بولغان ھەر قانداق بىر ئادەم، ئالدى بىلەن يەھۇدىلار ئۈستىدە ئىزدىنىشكە مەجبۇرى بولىدىكەن. مەنمۇ شۇنداق بولدۇم.
مەن ھازىرغىچە ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ھەققىدە بىرەر نەرسە يېزىپ باقمىدىم. بۇنىڭ سەۋەبى ھەرگىزمۇ مېنىڭ ئۇيغۇر تارىخىنىڭ مۇھىملىقىغا سەل قارايدىغانلىقىمدىن ئەمەس. مەن ئۇيغۇر تارىخىنىڭ ھازىرقى دەۋردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر ياشلىرى ئۈچۈن نەقەدەر مۇھىملىقىنى خېلە بۇرۇنلا تونۇپ يەتكەن ئىدىم. ئۇيغۇر تارىخىدىن خەۋەردار ياشلارنىڭ ئۆزىنىڭ بىر ئۇيغۇر بولغانلىقىدىن پەخىرلىنىپ ياشايدىغانلىقىنى، ئۇيغۇر تارىخىدىن خەۋەردار ئەمەس ياشلارنىڭ ئىچىدە بولسا، ئۆزىنىڭ بىر ئۇيغۇر بولۇپ قالغانلىقىغا پۇشايمان قىلىدىغانلارمۇ بارلىقىنى بۇرۇنلا ھېس قىلغان ئىدىم (ھۆكۈمران ئورۇندىكى مىللەتلەر بۇ نۇقتىنى ناھايىتى ئوبدان چۈشىنىدىغان بولغاچقا، ھۆكۈمرانلىق قىلىنغۇچى مىللەتلەرنىڭ تارىخىغا ئائىت ماتېرىياللارنى چەكلەش ياكى ئۇلارنىڭ تارىخنى ئۆزگەرتىپ قايتىدىن يېزىپ چىقىش جەھەتتە ئەڭ زور تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىدۇ). مەن كەلگۈسىدە ئىزدەنمەكچى بولغان تېمىلار ئىچىدە ئۇيغۇر تارىخىمۇ بار. مېنىڭ ھازىر قىلىۋاتقىنىم، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى ئۇيغۇر دىيارىدا ئاساسەن ياكى ئاسانلىقچە تېپىلمايدىغان بىلىملەر بىلەن تەمىنلەش بولۇپ، مەن ئوقۇرمەنلەردىن مەزكۇر ماقالىنىمۇ ئاشۇنداق بىر ئىدىيە ئاساسىدا چۈشىنىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
مەن تۆۋەندە بايان قىلىدىغان يەھۇدىلارنىڭ قىسقىچە تارىخى مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنىنى چۈشىنىشكە خېلە چوڭ ياردەم قىلىدۇ. شۇڭا ئوقۇرمەنلەرنىڭ تۆۋەندىكى يەھۇدىلارنىڭ قىسقىچە تارىخىغا سەل قارىماسلىقىنى ئۈمىد قىلىمەن.
يەھۇدىلارنىڭ قىسقىچە تارىخى
يەھۇدىلارنىڭ تارىخىنى مۇنداق ئىككى چوڭ دەۋرگە بۆلۈش مۇمكىن. بىرىنچىسى، يەھۇدىلارنىڭ ئىككىنچى ئىبادەتخانىسى بۇزۇپ تاشلانغان مىلادىيىدىن كېيىنكى 70-يىللارغىچە بولغان ئالدىنقى 1000 يىللىق دەۋر. ئىككىنچىسى مىلادىيىدىن كېيىنكى70-يىللاردىن بۈگۈنگىچە بولغان 1940 يىلنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دەۋر.
بىرىنچى دەۋرنىڭ 90 پىرسەنتىدە، يەھۇدى نوپۇسىنىڭ ئاساسلىق قىسمى توپلىشىپ ياشىغان، ھەمدە ھازىرقى ئىسرائىل زىمىنىدە ئۆزلىرىنىڭ بىر مۇستەقىل دۆلىتىمۇ مەۋجۇت بولغان. بۇ دەۋرنىڭ بىر چوڭ ئالاھىدىلىكى، بۇ دەۋردە يەھۇدىلار باشقا مىللەتلەرنىڭ دىنىغا ئوخشىمايدىغان يەھۇدى دىنىغا ئىگە بولغان. بۇ دەۋردىكى باشقا مەدەنىيەتلەرنىڭ ئورتاقلىقى مۇنداق ئىككى نۇقتىدا ئىپادىلىنىدۇ: بىرى، ئۇلارنىڭ ئېتىقادلىرى بىر خىل ئورتاق ئەھۋالنى، يەنى تۇغۇلۇش، ئۆلۈش، ئۇرۇش ۋە تىنچلىق، ۋە تولۇق چۈشىنىش ھاسىل قىلىپ بولالمىغان تەبىئىي ھادىسىلەرگە بولغان بېقىندىلىق قاتارلىقلارنى ئەكس ئەتتۇرگەن. يەنە بىرى بولسا، ئۆز-ئارا ئۇچرىشىپ تۇرىدىغان مەدەنىيەتلەر بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسەتكەن. يەنى، ئىدىيىلەر ئۆز-ئارا قوبۇل قىلىنغان ۋە ئۆزگەرتىلگەن.
يەھۇدىلارنىڭ يۇقىرىقى بىرىنچى نۇقتىدا باشقا مەدەنىيەتلەر بىلەن ئورتاقلىقى بولغان. ئەمما، گەرچە ئۇلار ياشىغان ماكان ئۈچ چوڭ قىتئە ئۆز-ئارا ئۇچرىشىدىغان جايدا بولسىمۇ، تۆۋەندىكى بىر قانچە جەھەتلەردە يەھۇدى ئېتىقادى باشقا مەدەنىيەتلەرنىڭكىدىن تۈپتىن پەرقلەنگەن:
(1) تەبىئىي ھادىسىلەر بىر-بىرىگە پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان بولغاچقا، باشقا مەدەنىيەتلەر ئۇ ھادىسىلەر ئۈچۈن ئايرىم-ئايرىم ئىلاھ بەلگىلەپ قويغان. پەقەت يەھۇدى دىنى بولغان جۇدائىزملا «ئىلاھتىن پەقەت بىرسىلا بار» دەپ قارىغان.
(2) قەدىمقى ئەللەرنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئۆز ئالدىغا ئايرىم ئىلاھى بار بولغان. ئەمما ئۇلارنىڭ ھەر بىرى باشقىسىنىڭ ئىلاھىنىڭ ئورۇنلۇق ئىكەنلىكىنىمۇ ئېتىراپ قىلغان. بىر ئەل يەنە بىر ئەلنى ئۇرۇشتا يېڭىپ بېسىۋالغاندا، يېڭىلگەن ئەل «ئۇلارنىڭ خۇداسى بىزنىڭكىدىن كۈچلۈك ئىكەن» دەپ قاراپ، يەڭگۈچى ئەلنىڭ خۇداسىنى ئەينەن قوبۇل قىلغان. ھەرگىزمۇ دىنىي ئۇرۇش بولمىغان. پەقەت جۇدائىزملا «خۇدا ئۇنىۋېرسال بولۇپ، ئۇنىڭدىن پەقەت بىرسىلا بار، قالغانلىرى بولسا فانتازىيىدىن باشقا نەرسە ئەمەس»، دەپ قارىغان.