cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ۋېرسال سارىيى
قۇرلۇش سەنئىتى
ۋېرسال سارىيىغا كلاسسىزم ئۇسلۇبى مىمارچىلىق ، تىك يۈزى ئۆلچەم قىلىدىغان ئۈچ بۆلەكلىك بىر تەرەپ قىلىش ، تىك ، توغرا ، ئۈچ بۆلەك ، بىناكارلىق ، ئوڭ - سول سىممېتىرىك شەكىل ئىزناسى رەتلىك ، سالاپەتلىك ۋە ھەيۋەتلىك بولۇپ ، ئەقلىي گۈزەللىك ۋەكىلى دەپ ئاتالغان. ئىچكى بېزەش بولسا ، باروك ئۇسلۇبىنىڭ ئاساس قىلىش ، ئاز ساندىكى زال روكوكو ئۇسلۇبىنى ئاساس قىلغان.
ئۇ جۇڭگونىڭ كىلاسسىك خانلىق ئۇسلۇبقا ئىگە، پۈتۈنلەي سۈنئىي ئۇسۇلدا ئويۇپ ياسالغان بولۇپ ، ئىنتايىن ئەھمىيەت رەسىملىرى ۋە گېئومېتىرىيىلىك شەكىللەر چۈشۈرۈلگەن.
شۋېتسارىيە
left|150px left|200px left|thumb|250px|شۋېتسارىيە <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
نەگۈبەئى
نەگۈبەئى (1271-1272) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
1891 - يىلى
1891 (MDCCCXCI) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلىغان ئادەتتىكى يىلدۇر.
ئوترار
ئوترار (Otrar، خەنچە: 訛答剌) بۇگۈنكى قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى جەنۇبىي قازاقىستان ۋىلايىتى چىمكەنت شەھرى ئالس دەرياسى ۋە سىر دەريانىڭ كېسىشكەن جايىغا جايلاشقان. كۇچانىڭ 500 چاقىرىم غەربىگە جايلاشقان، قەدىم خارەزىم خانلىقىنىڭ شەرقتىكى مۇھىم شەھەر بازارلىرىدىن بىرى.
تارىختا بۇ يەر تىجارەتچىلەرنىڭ ۋولگا ۋادىسى، ئۇرال تاغلىرى، پېرسىيە، ئوتتۇرا شەرق ۋە شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىگە بېرىشتا ئۆتەر يولى ئىدى. شىمالى قىپچاق دالاسىغا تۇتىشىدۇ. مەشھۇر ئىسلام ڧەيلاسۇبى ڧاربى بۇ شەھەردە توغۇلغان، كېيىنچە قاراخانىيلار خانلىقى، قارا قىتان خانلىقى دەۋرىدە قارلۇقلارنىڭ كونترولى ئاستىدا ئىدى.
1217 يىلى، خارەزم شاھلار خانلىقى ئەمەلدارى ئىنالجىق ئەبۇلخەيرخان چىڭگىزخان تامانىدىن يوللانغان ئەلچى كارۋانىنى جاسۇس تۇججارلار دەپ قاراپ ماللىرىنى مۇسادىرە قىلدى ۋە سۇلتانغا مەئلۇم قىلدى. ھەتتا ئۆز ئالدىغىلا تۇججارلارنى ئۆلتۈرۈپ پەقەت بىرىسىنى موڭغۇل يايلىقىغا قايتىشقا يول قويدى. چىڭگىزخان بۇ ئىشتىن كېيىن ئەبۇلخەيرخاننى تەلەپ قىلدى، لېكىن قانائەتلىك جاۋابقا ئېرىشەلمىدى، شۇنىڭ بىلەن موڭغۇللارنىڭ تۇنجى غەربكە يۈرىشىنى تۇغدۇردى، بۇ شەھەر 1220- يىلى 2- ئايدا شەھەر ۋەيران قىلىندى. شەھەر ئەمىرى ئىنالجىق ئېرىتىلگەن ئالتۇن كۈمۈشلەرنى قۇلاق ۋە كۆزلىرىگە قۇيۇلۇپ ئۆلتۈرۈلدى. بۇ شەھەر ئالتۇن ئوردا خانلىقىغا بېرىلدى، كېيىنچە چاغاتاي خانلىقى توپراقلىرىغا قوشۇلدى.
كېينچە بۇ شەھەر بىر مەزگىل قايتا گۈللەنگەن، تېمۇرلەڭ 1405- يىلى 18- ھۇد شەرقتىكى مىڭ خانلىقىغا يۈرۈش قىلماق بولغاندا بۇ شەھەردە قايتىش بولغان. شەھەر كېيىنچە جۇڭغار خانلىقى تامانىدىن تامامەن ۋەيران قىلىنغان.
18- ئەسردە بۇ يەردە پەقەتلا 40 ئائىلە قالغانىدى.
شىنجاڭ مائارىپ گېزىتى
شىنجاڭ مائارىپ گېزىتى ئاپتونوم رايونلۇق ئالىي مەكتەپ خىزمەت كومىتېتى، ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتى باشقۇرۇشىدىكى، شىنجاڭ مائارىپ گېزىت - ژۇرنال نەشرىياتى تەسىس قىلغان مائارىپ خىلىدىكى مەخسۇس گېزىت بولۇپ، خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچىدىن ئىبارەت ئۈچ خىل تىلدا نەشردىن چىقىدۇ. خەنزۇچە نەشرى 1989 - يىلى 7 - ئايدىن باشلاپ نەشىردىن چىقىشقا باشلىغان. ئۇيغۇرتىلى نەشرى 1990 - يىلى 3 - ئايدىن باشلاپ نەشىردىن چىقىشقا باشلىغان. قازاقچە نەشىر 1992 - يىلى سىناق تەرىقىسىدە 1997 - يىلى رەسمىي نەشىردىن چىقىشقا باشلىغان. خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە نەشرى ھەپتىدە بىر قېتىم، قازاقچىسى ئۈن كۈندە بىر قېتىم نەشىردىن چىقىدۇ.
خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچە نۇسخىسىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى بىر تۇتاش ژۇرنال نومۇرى ئايرىم - ئايرىم ھالدا CN65-0046, CN65-0046/W, CN65-0046/H پوچتا ۋاكالەت نومۇرى ئايرىم - ئايرىم ھالدا 161 - 57، 140 - 57، 139، 57، ھازىر ژۇرنال بۆلۈمىدە 31 تەھرىر خادىم بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئاخبارات تۈرىدىكى ئالىي دەرىجىلىك ئۇنۋانى بارلار يەتتە نەپەر، ئوتتۇر دەرىجىلىك ئۇنۋانى بارلار 10 نەپەر.
زەپەر ئابلىز
ھۆججەت:Zabliz.jpg
زەپەر ئابلىز 1961 - يىل 4 - ئاينىڭ 20 - كۈنى ئۈرۈمچى شەھىرىدە زىيالىي ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلدى. ئاتىسى ئابلىز نازىرى خەلقىمىزگە تونۇلغان پېشقەدەم شائىر، جۇرنالىست ۋە ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئەدەبىيات - سەنئەت ساھەسىدىكى ئىقتىدارلىق رەھبەر، ئانىسى ئايىم كېۋىر ئۈرۈمچى شەھەرلىك 16 - باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچىسى ئىدى، زەپەر 1979 - يىل 9 - ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خىمىيە فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىردى.
1983 - يىل 7 - ئايدا ئوقۇشى پۈتكەندە نەتىجىسى پەۋقۇلئاددە ياخشى بولغاچقا، خۇ مەكتەپنىڭ ئۆزىگە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىندى. ئۇ 1985 - يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى ياپونىيىگە بىرىنچى تۈركۈمدە ئەۋەتكەن ئوقۇغۇكىلار قاتارىدا ياپونىيە مەئىسەئى ئۇنىۋېرسىتېتى تەبىئىي پەن ۋە سانائەت پەنلىرى ئىنستىتۇتىنىڭ خىمىيە فاكۇلتېتىدا بىلىم ئاشۇردى ھەم ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇدى. ئۇ بىر تەرەپتىن ياپون تىلى ھەم ئىنگلىز تىلىنى داۋاملىق چىڭ تۇتۇپ ئۆگەنسە، يەنە بىر تەرەپتىن كەسپىي بىلىم سەۋىيىسىنى تىرىشىپ ئۆستۈردى ھەم بۇ جەھەتتە تېز ئالغا باستى. بۇنىڭ نامايەندىسى شۇكى، ئۇ شۇ مەزگىلدىلا ئالتە پارچە ئىلمىي ماقالە، بەش پارچە دوكلات يېزىپ، ھەر قېتىملىق خىمىيە ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا ئوقۇپ، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشتى ۋە شۇ نەتىجىلىرى بىلەن ياپونىيە خىمىيە ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى بولدى. ئۇ 3 يىل ئەنە شۇنداق قېتىرقىنىپ ئۆگىنىش ۋە ئۆگەنگەنلىرىنى ئەمەلىيەتتە كۆرسىتىش ئارقىلىق 1988 - يىل 3 - ئايدا خىمىيە ھەم فىزىكا كەسپى بويىچە "تەبىئىي پەنلەر ماگىستېرى" ئۇنۋانىغا ئېرىشتى.
زەپەر ئابلىز 1988 - يىل 4 - ئايدا ۋەتەنگە قايتىپ، ئانا مەكتىپى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خىمىيە فاكۇلتېتىدا داۋاملىق ئوقۇتقۇچىلىق قىلدى. 1989 - يىل 3 - ئايدا لېكتور بولدى. بۇ مەزگىلدە ئۇ ئىلگىرىكى بىلىملىرى ئاساسىدا تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ، تەتقىقات نەتىجىلىرىنى مەتبۇئاتتا ئېلان قىلىپ تۇردى. يازغان ئىلمىي ماقالىلىرى ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ 1989 - يىلللىق مۇنەۋۋەر ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىسى مۇكاپاتىغا، 1990 - يىلى شىنجاڭ پەن - تەخنىكا جەمئىيىتىنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك مۇنەۋۋەر ماقالە مۇكاپاتىغا، 1992 - يىلى ئۈرۈمچى شەھەرلىك پەن - تەخنىكا جەمئىيىتىنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك مۇنەۋۋەر ماقالە (بىرىنچى دەرىجىلىك) مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. بۇ مەزگىلدە ئۇ يەنە ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىدە ئىشلىتىلىدىغان دورىلارنىڭ ئۈنۈملۈك تەركىبلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان تەجرىبىخانا قۇرۇپ، كۆپ ئىزدىنىشلەر ئارقىلىق "ئۇيغۇر تېبابەت دورىلىرىنىڭ خىمىيىلىك ئىسسىقلىق خالتىسى" نى سىناق قىلىپ ياساپ چىقتى. ئۇ يۇقىرىقىدەك نەتىجىلىرى ئارقىلىق 1991 - يىلى دوتسېنتلىققا كۆتۈرۈلدى.
زەپەر ئابلىز 1991 - يىل 4 - ئايدا ياپونىيە توھو ئۇنىۋەرسىتەتى تەبىئىي پەنلەر ئىنستىتۇتىنىڭ تەكلىپى بىلەن ياپونىيىگە يەنە بىر قېتىم بېرىپ، جاپالىق ئىلىم سەپىرىنى باشلىدى. بۇ مەزگىلدىمۇ ئۇ توي قىلغىنىغا ئانچە ئۇزاق بولمىغان ئايالى ۋە باشقا ئۇرۇغ - تۇغقانلىرىغا بولغان سېغىنىشىنى ئۆز يۇرتى ۋە خەلقىگە بولغان يۈكسەك مەسئۇلىيەتچانلىقىغا بويسۇندۇرۇپ، ئىلىم - پەن دېڭىزىغا يەنىمۇ چوڭقۇر چۆكتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ بىلىم قۇرۇلمىسى تېخىمۇ مۇكەممەللىشىشكە، يازغان ئىلمىي ماقالىلىرى تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيىگە يېتىشكە يۈزلەندى. ئۇ دوكتورلۇقتا ئوقۇۋاتقان شۇ قىممەتلىك ۋاقىتلىرىدا بىر ياقتىن ئۆسۈملۈك خىمىيىگە ئائىت بىلىملىرىنى ئۇيغۇر دورىگەرلىكىگە تەدبىقلاپ، ئۇيغۇر تېبابەت دورىلىرىنى يۇقىرى سەۋىيىلىك ئىلىم نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلسا، يەنە بىر ياقتىن ماسسا سپەكترو ئىلمى ساھەسىدىكى يېڭى بايقاشلارنى ۋە پۇراقلىق ھىدرو كاربون ماددىلىرىدا بولىدىغان ھىدروگەن باغقا ئوخشايدىغان مولېكۇلا ئىچىدىكى ئاجىز تارتىش كۈچى ھەققىدىكى ئىزدىنىشلىرىنى ئەمەلىي تەجرىبىلەر ئارقىلىق دەلىللەپ چىقتى. ئۇنىڭ خەلقئارا ئىلغار سەۋىيىگە يەتكەن بۇ يېڭى تەتقىقات نەتىجىلىرى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن ئىلمىي ماقالىلىرىنىڭ ھەممىسى دەگۈدەك خەلقئارا ۋە مەملىكەت ئىچىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئىلمىي جۇرناللاردا ئېلان قىلىندى. ئۇندىن باشقا ئىلمىي جۇرناللارغا ۋە ماقالىلەر توپلاملىرىغا كۆچۈرۈپ بېسىلدى. ئۇ ئەنە شۇنداق مول نەتىجىلىرى بىلەن دوكتورلۇق ئوقۇشىنى ئىككى يىلدىلا غەلىبىلىك تاماملاپ، 1993 - يىل 5 - ئايدا خىمىيە ھەم فىزىكا كەسپى بويىچە "تەبىئىي پەنلەر دوكتورى" ئۇنۋانىنى ئالدى. 1993 - يىل 4 - ئايدىن باشلاپ، توھو ئۇنىۋېرسىتېتى دورىگەرلىك ئىلمى ئىنستىتۇتىدا تەكلىپلىك تەتقىقاتكى سۈپىتىدە تەبىئىي مەھسۇلاتلار خىمىيىسىنىڭ تەتقىقات خىزمىتىنى ئىشلىدى.
زەپەر ئابلىز ياپونىيىدە ئوقۇۋاتقان مەزگىلىدە، جۇڭگودىن بارغان ھەر مىللەت ئوقۇغۇچىلىرى ۋە ياپونىيىلىك دوستلارنىڭ ئارىسىدا كەسىپ ۋە ئىجتىمائىي پائالىيەتتە باشلامچىلىق رولىنى ئوينىدى ۋە "غوللۇق ماھىر" دەپ نام ئالدى. دەرۋەقە، بۇ غوللۇق ئىختىساس ئىگىسى 1993 - يىلى "ياپونىيىدە ئوقۇۋاتقان چەت ئەللىك ئوقۇغۇكىلارنىڭ تەتقىقات نەتىجىسى مۇكاپاتى" غا، "1995-يىل 7 - ئايدا جۇڭگو پەن - تېخنىكا جەمئىيىتىنىڭ ياش پەن-تېخنىكا خادىملىرىنىڭ 2 - نۆۋەتلىك يىللىق يىغىنىدا مۇنەۋۋەر ماقالە مۇكاپاتىغا، شۇ يىلى 10 - ئايدا " لياڭ شاۋتيەن ياشلار فوندى مۇكاپاتى " غا ئېرىشتى. خەلقئارا ۋە دۆلەت ئىچىدىكى بىر قىسىم نوپۇزلۇق گېزىتلەردە ئۇنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى، ئىش - ئىزلىرى، تەتقىقات نەتىجىلىرى تونۇشتۇرۇلدى. نۆۋەتتە ئۇنىڭ مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى نوپۇزلۇق ئىلمىي جۇرناللاردا ئېلان قىلىنغان ئىلمىي ماقالىسى 60 پارچە بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدىكى 30 پارچىسى سكى پايدىلىنىلغان ماقالىلەر كاتالوكىغا كىرگۈزۈلدى. شۇنداقلا، بۇ ماقالىلەردىكى بۆسۈش خاراكتېرلىك يېڭى بايقاشلار ۋە يېڭى قاراشلار مەملىكەت ۋە خەلقئارادىكى كەسپداش مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۈچلۈك دىققەت - ئېتىبارىغا سازاۋەر بولدى. تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى ئۇ بۇ ماقالىلىرىنىڭ كۆپىنچىسىنى يېقىنقى 5 يىلدا يازدى؛ بۇنىڭدىن باشقا 3 پارچە كىتابنى ۋە ئانالىز خىمىيە لۇغىتىدىن بىرنى يېزىشقا قاتناشتى. ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ بېيجىڭ شەھەرلىك ۋەتەنپەرۋەر تۆھپىكارلار ئۈلگىسى دېگەن نامغا، جۇڭگو ئانالىز تەجرىبە جەمئىيىتىنىڭ 2-دەرىجىلىك پەن-تېخنىكا مۇكاپاتىغا (2 قېتىم) ئېرىشتى. 2004-يىلى تۇنجى تۈركۈمدىكى «يېڭى ئەسىردىكى مىليونلىغان ئىختىساسلىقلار قۇرۇلۇشى»دىكى دۆلەت دەرىجىلىك نامزات بولۇپ تاللاندى.
زەپەر ئابلىز يەنە قابىل پائالىيەتچى بولۇپ، 1993-يىل 5-ئايدا " ياپونىيىدىكى جۇڭگولۇق پەن - تېخنىكا ئىختىساسلىقلىرى ئىتتىپاقى " دەيدىغان بىر ئىلىم تەشكىلاتىنى قۇرۇشتا ئاساسلىق رول ئوينىدى ۋە بۇ تەشكىلاتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولدى؛ 1995 - يىل 3 - ئايدا ياپونىيىدە ئېچىلغان " جۇڭگو - ياپونىيە ياش ئالىملىرى خەلقئارا ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى " غا ئالاھىدە تەكلىپ قىلىندى ھەم بۇ يىغىننىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە سايلاندى.
زەپەر ئابلىز 1994 - يىل 7 - ئايدا ۋەتەنگە قايتىپ كېلىپ، 10 - ئايدىن تا ھازىرغىچە جۇڭگو تېببىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى دورا تەتقىقات ئورنىنىڭ تەبىئىي دورا خىمىيىسى بۆلۈمىدە تەبىئىي دورىغا كېرەكلىك ئۆسۈملۈكلەردىكى ئۈنۈملۈك تەركىبلەر ۋە قۇرۇلمىلىق ئالاھىدىلىككە ئىگە خىمىيىلىك بىرىكمىلەرنىڭ ماسسا سپەكترو ئىلمى تەتقىقاتى بويىچە دوكتور ئاشتى تەتقىقات خىزمىتىدە بولدى. بۇ ھىزمەت 1996 - يىل 10 - ئايدا تاماملاندى.
زەپەر ئابلىز ھازىر جۇڭگو ئانالىز-تەجرىبا جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى، جۇڭگو سپېكتىر ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرىيەت باشلىقى، بېيجىڭ فىزىكا-خىمىيە ئانالىز تېخنىكىسى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرىيەت باشلىقى، بېيجىڭ سپېكتىر شۆبە ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى؛ ياپونىيە سپېكتىر ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ چەت ئەللىك ئەزاسى؛ «ياپونىيە سپېكتىر ئىلمىي جۇرنىلى، جمسسج»، «سپېكتىر ئىلمى جۇرنىلى»، «ئانالىز-ئۆلچەش ئىلمىي جۇرنىلى» «ئانالىز تەجرىبىخانىسى» ۋە «جوڭنەن دورىگەرلىك ئىلمى» قاتارلىق جۇرناللارنىڭ تەھرىر ھەيئىتى؛ ھەمدە يەنە خەلقئارالىق ئاساسلىق سپېكتىر ئىلمى جۇرنىلى «راپىد كوممۇن. ماسس سپەكتروم» ۋە «ج. ئام.سوك. ماسس سپەكتروم»نىڭ ئالاھىدە تەكلىپلىك ماقالە باھالىغۇچى مۇتەخەسسىسى؛ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قوشۇمچە ۋەزىپىلىك پروفېسسورى، دۆلەتلىك دورا نازارەتچىلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ دورا باھالىغۇچى مۇتەخەسسىسى، پەن-تېخنىكا مىنىستىرلىكى تېخنىكىلىق مەسلىھەت بەرگۈچى مۇتەخەسسىسلەر خەزىنىسىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو تەجرىبىخانىلارنى تەكشۈرۈپ تەستىقلاش كومىتېتى دورا شۆبە كومىتېتىنىڭ ئەزاسى؛ بېيجىڭ شەھەرلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ ئەزاسى قاتارلىق ئىجتىمائىي خىزمەتلەرنى ئۆتىمەكتە.
1996 - يىل 7 - ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى خىمىيە فاكۇلتېتىنىڭ پروفېسسورلۇقىغا ئۆستۈرۈلگەن بۇ ئىجتىھاتلىق ياش ئالىمنىڭ سەمەرىلىك ھايات سەھىپىسىگە نەزەر تاشلىغىنىمىزدا، ئۇنىڭ ۋۇجۇدىدىن ھەقىقىي ئۇيغۇر ئوغلانىغا خاس پارلاقلىقنى ھەم يۈكسەكلىكنى كۆرگەندەك بولدۇق. دوكتور زەپەر ئابلىزنىڭ خەلققە بولغان چەكسىز مېھىر - مۇھەببىتى خەلقىمىزنىڭ ئۇنىڭغا بولغان مۇھەببىتى بىلەن بىر گەۋدىگە ئايلىنىپ كەتكەن. بىز بۇ دوكتورنىڭ تېھىمۇ ياخشى نەتىجىلەرنى يارىتالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز ھەم ئۇلۇغ مۇۋەپپەقىيەتلەرنى تىلەيمىز
رومان
(فرانسۇزچە roman) سىغىمچانلىقى ئەڭ زور بولغان ئەدەبىي ژانىرنىڭ بىر خىلى، بايان خاراكتېردىكى ئەدەبىي بەدىئىي ئەسەر. رومان ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ مۇرەككەپ ئىجتىمائىي تۇرمۇش كارتىنىسى بىلەن زىددىيەت، توقۇنۇشنى بايان قىلالايدۇ. بۇ مۇرەككەپ تۇرمۇش كارتىنىسى ۋە زىددىيەتلەرنى تېخىمۇ تولۇق ئېچىپ بېرىش ئۈچۈن، تالاي قاتىناشقۇچىلارنى گەۋدىكەندۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن رومان ئەڭ چوڭ كومپوزىتسىيىگە ئىگە. قەھرىمانلارنى تولۇق ۋە ئەتراپلىق گەۋدىلەندۈرۈش ئۈچۈن، رومان قەھرىمانلىرىغا مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن ھادىسىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدۇ. روماندا مۇرەككەپ ئىچكى بولغانلىغى ئۈچۈن، ئەدەبىياتتا ئالاھىدە ئورۇندا تۇرىدۇ. ئادەتتە بىر روماندا بىر دەۋرنىڭ قىياپىتىنى ئەكىس ئەتتۈرۈشكە بولىدۇ. مەسىلەن: شى نەنئەننىڭ «سۇ بويىدا»، ماۋدۇننىڭ «تۈن يانغاندا» ۋە قەييۇم تۇردىنىڭ «كۈرەشچان يىللار» قاتارلىق رومانلىرى يۇقىرىدىكى سۆزىمىزنىڭ ئىسپاتى بولالايدۇ.
رومانلار ئۆزلىرى ئىپادلىگەن مەزمۇنى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. لېكىن ۋارىقى كۆپرەك. قېلىنراق بولۇپ قالسا ھېكايە بولىدۇ، دېيىش توغرا ئەمەس، ئەلۋەتتە، ھەجىم ئۇلارنىڭ ئىگەللىگەن ۋەقەلىكلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بۇنداق قاراش ماھىيەتلىك قاراش بولماستىن، نوقۇل شەكىلۋازلىق بولىدۇ. رومان شېئىرىي ئۇسۇلدىمۇ يېزىلىشى مۇمكىن.
ھەجمى مۇرەككەپ سيۇژىتلىق، ئادەتتە پروزا شەكلى بىلەن يېزىلىدىغان ئەدەبىي ئەسەر.
كونا شەھەر ناھىيىسى
قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسى پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى يەيزىۋات ناھىيىسى، غەرب تەرىپى ئۇلۇغچات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى، ئاقتۇ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ، شىمالىي تەرىپى ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 113 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 91 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 4140.7 كۋادرات كىلومېتىر.
يەر تۈزۈلۈشى
يەر تۈزۈلۈشى: غەربىي-شىمالدىن شەرقىي ەنۇبقا قاراپ پەسىيىپ ماڭىدۇ. جەنۇب، شىمال ۋە غەرب تەرەپلىرىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. شەرق تەرىپى قىزىل دەرياسى بىلەن گەز دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان تىنمىسىدىن شەكىللەنگەن تىنما تۈزلەڭلىك، ئومۇمىي كۆلىمىدە تاغلىق يەر % 54.4 نى، چۆللۈك % 5.7 نى، تۈزلەڭلىك % 39.9 نى ئىگىلەيدۇ. دەريا ئېقىنلىرىدىن قىزىل دەرياسى، گەز دەرياسى، چاقماق دەرياسى ۋە تۈمەن دەرياسى قاتارلىقلار بار. يىللىق ئوتتۇرىچە سۇ ئېقىش مىقدارى 859 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەر ئاستى زاپاس سۇ مىقدارى 884 مىليون كۇب مېتىر.
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 6 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
بايلىقى
ياۋايى ھايۋنات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆرە، سۇغۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقى بىرقەدەر مول. 31 خىل دەرەخ ئائىلىسى بويىچە 108 خىل دەل-دەرەخ بار. بۇنىڭ ئىچىدە دورا ماتېرىيالى ھېسابلىنىدىغىنى 100 خىلدىن ئاشىدۇ. بايقالغان قېزىلما بايلىقدىن ئالتۇن، تۇز، گەز، ھاك قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 121 10، يۇقىرى تېمپراتۇرىسى 39.6، تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى-25.2. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2870.6 سائەت، قىروسىز مەزگىلى 212 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 72.2 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2537.8 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 42 مىڭ 500 گېكتار(637 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 56 مىڭ 900 گېكتار(853 مىڭ 500 مو) ئوتلاق، 33 مىڭ گېكتار(495 مىڭ مو) ئورمان، 13 مىڭ 600 گېكتار(204 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 10 مىڭ گېكتار(150 مىڭ مو) ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، ياغلىقدان، ماش-پۇرچاق، قوغۇن-تاۋۇز، مېۋە-چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋچىلىقتا كالا، قوي بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ.
باشقىلار
سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، پاختا چىقىرىش ۋە مېۋە پىششىقلاپ ئىشلەش، ئاشلىق-ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولى 314-لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. شەھەر-يېزا تاشيولى تەرەپ-تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن. 1200 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.
ﯞﯨﻠﻴﺎﻣﯩﺲ
ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺳﯧﺮﯨﻨﺎ ﯞﯨﻠﻴﺎﻣﯩﺲ ( ﺋﺎﻳﺎﻝ) ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻠﯩﻖ. ﺋﯘ ﺗﻮﭘﻨﻰ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺗﯧﺰ ﺋﯘﺭﯨﺪﯗ. ﺳﯧﺮﯨﻨﺎ ﺋﺎﯞﺳﺘﺮﺍﻟﯩﻴﻪ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ، ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ ، ﺋﻪﻧﮕﻠﯩﻴﻪ ﯞﯨﻢ ﺑﻠﺪﻭﻥ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﭼﯩﻤﭙﯩﻴﻮﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ئانايۇرت مۇنبىرى كۈمۈشياپراق يوللانمىسى
بۇقا تۆمۇرخان
بۇقا تۆمۇرخان (1272-1282) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
ئاياسوڧيا
thumb ئاياسوفيا (تۈركچە: Ayasofya، يۇنانچە: Aγία Σοφία، تولۇق ئىسمى: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας، لاتىنچە: Sancta Sophia ياكى Sancta Sapientia)، ئىستانبۇلدا تارىخى بىر مۇزېي. ۋىزانتىيە ئىمپېراتورى جۇستىنىيانۇس 1 تامانىدىن، 532-537 يىللار ئاراسى بۇگۈنكى ئىستانبۇلنىڭ تارىخ يارىم ئارىلىدىكى ئەسكى شەھەر مەركىزىگە ئىنشا قىلدۇرۇلغان بازىلىكا پىلانلىق بىر پاترىك كاتېدرالى بولۇپ، 1453- يىلى ئىستانبۇلنىڭ ئوسمانلىلار تامانىدىن فەتىھ قىلىنىشىدىن سوڭرە، فاتىھ سۇلتان مۇھەممەدخان تەرەفىدىن جامىئە مەسجىدكە ئۆزگەرتىلگەن. 1935- يىلىدىن بېرى بولسا مۇزېي سۈفەتىدە خىزمەت ئاتقارماقتا. ئاياسوفىيە مىمارى نوقتىدىن بازىلىكا پلانى بىلەن مەركەزىي پلاننى بىرلەشتۈرگەن، قۇببەلى بازىلىكا تىپىدىكى بىر ئەسەر بولۇپ، قۇببە ئۆتۈشمىسى ۋە تىرەك سېستىمىسى خاسلىقى بىلەن مىمارلىق تارىخىنىڭ مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نوقتاسى ئولاراق قولغا ئېلىنىدۇ.
پوۋېست
قىسسە خاراكتېرىدىكى ئېپىك نەسرى ئەسەرلەرنىڭ بىر تۈرى. پوۋېست ھېكايىدىن شۇنىڭ بىلەن پەرقلىنىدۇكى، ئۇنىڭدا بىر ئەمەس بىر نەچچە ۋەقە تەسۋىرلىنىدۇ، كىشى ھاياتىنىڭ، يەنى ئەسەردىكى شەخس ھاياتىنىڭ بىر دەۋرى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. مەسىلەن: ئەخەت تۇردى يازغان <قىيانلىق دەريا>، ف. جېلىل يازغان <مېھرىبان>، سەمەت دۇگايلى يازغان <كىچىك لەقۋا> پوۋېستلىرى يۇقىرىدىكى سۆزىمىزنىڭ ياخشى دەلىلى بولالايدۇ. بۇ پوۋېستلاردىكى ئالاھىدىلىك شۇكى، بۇنىڭدىكى پېرسوناژلار پوۋېستتىكى ئاساسىي قەھرىمانلارنىڭ ئەتراپىدا بولۇپ، باش قەھرىمان ئوبرازىنى ئېچىپ بېرىشكە بويسۇندۇرۇلغان.
يىغىپ ئېيتقاندا، پوۋېست ھېكايىگە قارىغاندا بىر قەدەر مۇرەككەپ ۋە كەڭ دائىرىدە ئەكىس ئەتتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ، لېكىن روماندىكىگە قارىغاندا ۋەقەلەر ئانچە كەڭ ھەم مۇرەككەپ بولۇپ كەتمەيدۇ.
رومانغا نىسبەتەن كىچىكرەك، سۇژىتى ئاددىيراق بەدىئىي نەسرىي ئەسەر، قىسسە.
دۇۋا
دۇۋا (1282-1307) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
كۆكباش كاۋا شورپىسى
كۆكباش كاۋا شورپىسى كۆكباش، كاۋا، قوينىڭ سۆڭەكلىك گۆشى، يۇمغاقسۇت، تۇز قاتارلىق ماتېرىياللاردىن تەييارلىنىدۇ.
كېرەكلىك ماتېرىياللار
3پارچەكۆكباش كاۋا شورپىسىئاساسلىق ماتېرىيالى: كۆكباش، كاۋا، قوينىڭ سۆڭەكلىك گۆشى 250 گىرام
قوشۇمچە ماتىريالى: يۇمغاقسۇت
تەم خۇرۇچلىرى : تۇز
تەييارلاش ئۇسۇلى
كۆكباش كاۋا شورپىسى1. گۆشنى ياڭاق چوڭلىقىدا پارچىلىۋالىمىز.
2. كۆكباش، كاۋىلارنى پاكىز ئادالاپ يۇيۇپ گۆش چوڭلىقىدا توغراپ تەييارلىۋالىمىز.
3. قازانغا بەش چۈمۈچ سۇ قۇيۇپ كۆكباش، كاۋا، قوينىڭ قۇۋۇرغا گۆشىنى سېلىپ قاينىغاندا كۆپۈكچىلەرنى ئېلىپ سۇس ئوتتا 15 مىنۇت قاينىتىپ تۇز سېلىپ تەمىنى تېتىپ شورپا قاچىسىغا ئۇسۇپ ئۈستىگە يۇمغاقسۇت سېپىپ ئىستىمال قىلنسا بولىدۇ.
سۇلتان ئاخمەت جامىي
thumb|سۇلتان ئاخمەت جامىي
سۇلتان ئاخمەت جامىي ئىستالبۇلدىكى گۈزەل جامىلەردىن بىرى
تور جەمئېيىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
فەقىھ
فەقىھ فىقھ ئالىمى.
مىكروسكوپتىلا كۆرۈنىدىغان جانلىقلار
تەبىئەتتە ئىنسانلار كۆزى بىلەن كۆرەلمەيدىغان چوڭ بىر تۈركۈم ئىنتايىن كىچىك جانلىقلار ياشايدۇ. مەيلى ئاۋات ھازىرقى زامان شەھەرلىرىدە، مۇنبەت كەڭ دالا-ئېتىزلاردا بولسۇن ياكى ئادەم ئايىغى يەتمىگەن ئېگىز تاغ-چوققىلاردا، بىپايان دېڭىز-ئوكيانلارنىڭ چوڭقۇر جايلىرىدا بولسۇن، ھەممىلا يەردە ئۇلارنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. بۇ بىر چوڭ تۈركۈمدىكى ئىنتايىن كىچىك «ئاھالە» مىكرو ئورگانىزملار دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار ھايۋانات ۋە ئۆسۈملۈكلەر بىلەن بىرلىكتە جانلىقلار چوڭ قوشۇنىنى تەشكىل قىلىپ، تەبىئەتنى جانلاندۇرۇپ تۇرىدۇ.
قىسقىچە مەزمۇنى
مىكرو ئورگانىزملار پادىشاھلىقى ھەقىقىي «كىچىك جانلىقلار دۆلىتى» بولۇپ، بۇ پادىشاھلىقتىكى «پۇقرا» لار ئايرىم-ئايرىم ھالدا باكتېرىيىلەر، ئاكتنومىتسېتلار، زەمبۇرۇغلار، ۋىرۇسلار، ۋىروئىدلار، رىككېتسىيىلەر، خلامىدىيىلەر، مىكوپلازمىلار قاتارلىق بىرقانچە ۋەكىل خاراكتېرلىك جەمەتلەرگە تەۋە. بۇ جەمەتلەرنىڭ ئەزالىرى كىشىنى ھەيران قالدۇرغۇدەك دەرىجىدە كىچىك. باكتېرىيە جەمەتىدىكى «چوڭ مەخلۇق» تاياقچە باكتېرىيىنى ئالساق، ئەگەر3000 تال تاياقچە باكتېرىيە ئىككى ئۇچىدىن بىر-بىرىگە ئۇلىنىپ ئۇزۇن بىر قاتار قىلىنسا، ئۇزۇنلۇقى بىر تال گۈرۈچچىلىك كېلىدۇ؛ ئەگەر70 تال تاياقچە باكتېرىيە «مۈرىنى مۈرىگە تىرىگەن ھالدا بىر قاتار قىلىپ تىزىلسا، كەڭلىكى بىر تال چاچنىڭ كەڭلىكىچىلىك كېلىدۇ؛ پۈتۈن يەر شارىدىكى ئىنسانلارنىڭ ئومۇمىي نوپۇس سانى(5 مىلياردتىن كۆپ) غا توغرا كېلىدىغان باكتېرىيىلەرنى قوشقاندا، بىر تال كۈنجۈتنىڭ ئېغىرلىقىچىلىك كېلىدۇ.
مىكرو ئورگانىزملار شۇنچە كىچىك بولغانلىقى ئۈچۈن، كىشىلەر ئۇلارنى پەقەت «مىكرون» ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ كىچىك بولغان بىرلىك «ئانگىستروم» بىلەن ئۆلچەيدۇ. كۆپچىلىككە مەلۇمكى، بىر مىكرون1 مىللىمېتىرنىڭ مىڭدىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ. باكتېرىيىلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ئادەتتە ئاران بىرقانچە مىكرون كېلىدۇ، بەزىلىرىنىڭ1.0 مىكرون چىقىدۇ. ئادەمنىڭ كۆزى تەخمىنەن ئاران06.0 مىللىمېتىر چوڭلۇقتىكى جىسىمنى پەرق ئېتەلەيدۇ. شۇڭا، بىزنىڭ مىكرو ئورگانىزملارنى كۆز بىلەن كۆرەلمەسلىكىمىز تۇرغان گەپ.
بايقىلىش جەريانى
مىكرو ئورگانىزملار كىشىلەر تەرىپىدىن قانداق بايقالغان؟
بۇ بىر قىزىقارلىق ئىش. 300 نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا گوللاندىيىدە لېۋېن خوك دېگەن بىر ئادەم بولغان، ئۇ گەرچە كۆپ ئوقۇمىغان بولسىمۇ، لېكىن ئىلىم-پەننى سۆيەتتى، جاپالىق تەتقىق قىلىش روھىغا باي ئىدى، يەنە كېلىپ لوپا ياساشقا ماھىر ئىدى. ئۇ ئۆزى سىلىقلاپ ياسىغان لىنزا ئەينەك پارچىسى بىلەن جىسىملارنى200 ھەسسىدىن كۆپرەك چوڭايتىپ كۆرسىتەلەيدىغان ئاددىي مىكروسكوپ ياساپ چىققان. بىر كۈنى لېۋېن خوك بىر قېرى كىشىنىڭ چىشىنىڭ ئارىلىقىدىن ئازراق چىش كىرىنى ئېلىپ مىكروسكوپتا كۆزەتكەندە، ئۇنىڭدا سانسىزلىغان ھەر خىل شەكىلدىكى كىچىك مەخلۇقلارنىڭ كۆزنى ئىمىر-چىمىر قىلىپ تىپىرلاپ يۈرگەنلىكىنى بايقىغان. ئۇ ھەيرانلىقتا ئۆزىنىڭ كۆزىگە ئىشەنمەي قالغان. لېۋېن خوك بۇ كىچىك مەخلۇقلارنىڭ شەكلىنى تۈجۈپىلەپ سىزىۋالغان، ئۇ: «بۇ قېرىنىڭ ئاغزىدىكى كىچىك ھايۋانلار پۈتۈن گوللاندىيە پادىشاھلىقىنىڭ ئاھالىسىدىنمۇ كۆپ ئىكەن…» دېگەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ ھەر خىل قاچىلاردا قېپقالغان سۇلارنى ھەمدە دەريا سۈيى، قۇدۇق سۈيى، يۇندى قاتارلىقلارنى تەكشۈرۈپ، ھەممىسىدە بۇ خىل مىغىلداپ تۇرىدىغان كۈرمىڭلىغان «كىچىك ھايۋانلار» دۇنياسىنى بايقىغان. لېۋېن خوك بىرىنچى بولۇپ مىكروسكوپتا باكتېرىيىلەرنى كۆرۈپ، ئىنسانلار ئۈچۈن مىكرو ئورگانىزملار بىلەن تونۇشۇشنىڭ دەرۋازىسىنى ئېچىپ بەرگەن. شۇنىڭدىن باشلاپ كىشىلەر مىكروسكوپنىڭ ياردىمى بىلەن مىكرو ئورگانىزملارنىڭ سىرىنى بىر-بىرلەپ ئاچقان.
مىكرو ئورگانىزملار ئىچىدە كۆز بىلەن كۆرگىلى بولىدىغانلىرىمۇ بار، ئەلۋەتتە. مەسىلەن، يېمەكلىك قىلىشقا بولىدىغان گۈمبە(گۈمبەمەدەك) ، دورا قىلىنىدىغان مىھرىقۇت(گانۇدېرما) ، يەر توزغىقى قاتارلىقلارمۇ مىكرو ئورگانىزملارغا تەۋە. بىئولوگىيە ئالىملىرى چېخىيىدە بىر خىل غايەت زور گۈمبىنى بايقىغان، ئۇ زەمبۇرۇغلار جەمەتىدىكى مىكرو ئورگانىزمغا تەۋە. ئۇنىڭ قانچىلىك چوڭلۇقىنى پەرەز قىلىپ بېقىڭ، دىئامېتىرى4 مېتىردىن، ئېغىرلىقى100 كىلوگرامدىن ئارتۇق چىققان. ئۇ مىكرو ئورگانىزملار چوڭ جەمەتىنىڭ «گىگانت» ى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتۈن جانلىقلار دۇنياسىدىمۇ «كىچىك مەخلۇق» ھېسابلانمايدۇ.
قەشقەر گېزىتى
<قەشقەر گېزىتى> - قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنغان ئەڭ دەسلەپكى گېزىتلەرنىڭ بىرى، بۇ گېزىت 1933 - يىلى <ئەركىن ھايات گېزىتى> دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنىپ، كېيىنچە <يېڭى ھايات گېزىتى>، <قەشقەر - شىنجاڭ گېزىتى>، <ئاڭ گېزىتى>، <جەنۇبىي تىيانشان گېزىتى> دېگەن ناملار بىلەن ئىزچىل نەشر قىلىنغان، 1956 - يىل 7 - ئاينىڭ 1 - كۈنى گېزىتنىڭ نامى <قەشقەر گېزىتى> گە ئۆزگەرتىلگەن.
گېزىت نەشر قىلىنىشى بىلەنلا ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىشقىمۇ سەھىپە ئاجرىتىلىپ، ئەينى يىللاردىكى ئەڭ ئاساسلىق مەتبۇئات سورۇنلىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ھازىر <قەشقەر گېزىتى> نىڭ <قەشقەر گۈلزارى ۋە >گۈلزارغا نەزەر< دىن ئىبارەت ئىككى ئەدەبىي بېتى بار. >قەشقەر گۈلزارى< 1956 - يىلدىن تارتىپ مەخسۇس بەت بولۇپ ئاجرىتىلغان. بۇ بەت ھازىرغىچە >خەلق ئەدەبىي ئىجادىيەتلىرى<، >ئىلھام دېڭىزى<، >زور كوئېنلون<، >قەشقەر گۈلزارى< دېگەن ناملار بىلەن ئاتالغان. بۇ بەت ھازىر ھەپتىدە بىر سان چىقىدۇ. بۇ بەتكە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ قىسقا ھېكايە، شېئىر، نەسىرلىرى بېرىلىدۇ. >گۈلزارغا نەزەر< 1992 - يىلدىن تارتىپ تەسىس قىلىنغان ئەسەرلەر ھەققىدىكى قىسقا ئوبزورلار، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى قىسقا ماقالىلەر، ئەدەبىي ئوبزورلار، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى قىسقا ئوبزورلار، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى قىسقا ماقالىلەر، مۇلاھىزىلەر بېرىلىدۇ، ھازىرچە قەرەلسىز چىقىرىلىۋاتىدۇ.
چۆچۈرە
چۆچۈرە چۆچۈرە - ئۇيغۇر تائاملىرى ئىچىدە ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ ، قۇۋۋەتلىك تائاملىرىدىن بىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. چۆچۈرىگە چىڭ خېمىر يۇغۇرۇلىدۇ. 500 گىرام ئۇنغا 300 گىرام سۇ ، بىر تۇىۇم ، بىر ئاش قوشۇق تۇز سېلىنىدۇ. ئاندىن يۇغۇرۇپ ياخشى چەيلەپ تىندۇرۇمىز. خېمىر ئوبدان تىندۇرغاندا پاكىز يول لۆڭگە بىلەن مەخسۇس ئىشلىتىدىغان قەغەزگە يوگەپ قويسا ياخشى بولىدۇ. ئاندىن ئۇنى زۇۋۇلا قىلىپ ، قولىمىزدا ياپلاقلاپ نوغۇش بىلەن يېيىپ ، ئوڭ ۋە تەتۇر دەستە قىلىپ قاتلاپ كېسىپ جىلتە تەييارلايمىز. ھەر بىر جىلتىگە بىر چاي قوشۇقتا قىيما سېلىپ تۇخۇم سېرىقى چوڭلىقىدا چۆچۈرە تۇگىمىز.
تالىقۇ
تالىقۇ (1308-1309) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
چۆچۈرە
سېمىز قوي گوشىدىن بىر كىلوگىرام ئۇششاق توغراپ ، 200 گىرام پىيازنى ئاۋال ياپىلاقلاپ ، ئاندىن گوشكە ئارلاشتۇرۇپ ، ئازراق سۇ چېچىپ دەملەپ تۇرۇپ چاچقۇ بىلەن ئۇششاق چانايمىز. ئاندىن تېتىغۇدەك شاكاراپ ، قارىمۇچ ، كاكاۋىچىن سېلىپ ئارلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلاپ ئۇنىڭدىن چۆچۇرە تۈگۈشكە باشلايمىز.
چۆچۈرە تۇرلىرى :
1.چۆچۈرە
2.ياۋا زىرە كۆكى چۆچۈرىسى
3.قورىما شورپىلىق چۆچۈرە
4.شورپىلىق چۆچۈرە
5.زۇۋۇلا چۆچۈرە
6.ماي چۆچۈرىسى
7.كۆك چۆچۈرىسى
8.پۆرە چۆچۈرىسى
9.سۈزمە چۆچۈرىسى
10.قايماق چۆچۈرە
11.قورۇما چۆچۈرە
12.تۇخۇم چۆچۈرىسى
13.سۇ چۆچۈرىسى
15.مۇندەك(قۇمقازان چۆچۈرىسى)
17.بولدونى(ئۈزۈم چۆچۈرىسى)
18.مېغىز چۆچۈرىسى
19.قىزىلبۇداش چۆچۈرىسى
20.يالپۇز چۆچۈرىسى
21.لويلا چۆچۈرىسى
23.قوناق ئۇنى چۆچۈرىسى
25.موندىلەك
پايدىلانغان ماتېرياللار:
1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
كومپيۇتېر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
كومپيۇتېر بولسا ئىنتايىن يۇقىرى سۇرئەتتە ھىسابلاش ماشىنىسى بولۇپ ، 1946 - يىلى ئامرىكىدا بارلىققا كەلگەن.
ئۈكە
thumb|ئۈكەنىڭ تاشقى سۈرتى thumb|لىنكولىننىڭ ئۈكەسى ئۈكە (يېڭى يېزىق: Uke) ئۆلگەن ئادەمنى قويىدىغان ساندۇق بولۇپ، ئۇيغۇر خەلقى تاۋۇت ۋە جىنازە ئىشلىتىشتىن بۇرۇنقى دەۋىردە ئىشلىتلگەن نەزىر-چىراغ بۇيۇمى. ئادەتتە جەسەتنى ساندۇقسىمان ئۈكىگە قويۇپ يەر ئاستىغا كۆمۈلدۇ. ئۈكە دىگەن بۇ سۆز قەدىمقى ئۇيغۇرتىلدىن كەلگەن.
زەكەر
زەكەر ئەرلەرنىڭ جىنسىي ئەزاسى ، يەنە 'خايا' دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 20 سانتېمىتىر كېلىدۇ ، ئاساسلىقى كۆپۇيۇش ئەزاسى ھىسابلىنىدۇ.
كەبەك
كەبەك (1309-1310) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
ئەڭ كۆپ يەرنى ساياھەت قىلغۇچى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ج. خارت روسىدائىل
قىسقىچە مەزمۇنى
ئامېرىكىنىڭ ئىللىنويىس شتاتى خېلىم خۇرىتلىق ج. خارت روسىدائىل 1934-يىلدىن باشلاپ، دۇنيادىكى 161 مۇستەقىل دۆلەت ۋە 60 ۋاكالىتەن باشقۇرۇلىدىغان دۆلەت بولۇپ جەمئى 221 دۆلەتنى ساياھەت قىلغان، ئۇ ۋاپات بولۇشتىن ئىلگىرى شىمالىي چاۋشيەن ۋە جەنۇبىي قۇتۇپىنىڭ فرانسىيە ھامىيلىقىدىكى يەرلىرىگە بارمىغاندىن باشقا ئۇنىڭ ماڭغان ئومۇمىي مۇساپىسى 2 مىليون 167 مىڭ 766 كىلومېتىرغا يەتكەن.
ﺧﯧﻨﺴﻮﻥ
ﺯﻩﻳﺘﯘﻥ ﺗﻮﭖ ﭼﻮﻟﭙﯩﻨﻰ ﮔﯟﯨﻦ ﺧﯧﻨﺴﻮﻥ ﯞﯦﻠﯩﺸﻠﯩﻖ ﺯﻩﻳﺘﯘﻥ ﺗﻮﭖ ﻣﺎﮬﯩﺮﻯ. ﺋﯘ ﺋﻪﯓ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺯﻩﻳﺘﯘﻥ ﺗﻮﭖ ﻣﺎﮬﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻮﺳﯩﻴﺎﻻﻳﺪﯗ ﮬﻪﻡ ﺗﻮﭘﻨﻰ ﺋﻪﯓ ﻳﯩﺮﺍﻗﻘﺎ ﺗﯧﭙﻪﻟﻪﻳﺪﯗ. 2005- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﺘﻪ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﮔﯟﯨﻦ ﺋﺎﻟﺘﻪ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﭼﯩﻤﭙﯩﻴﻮﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ئانايۇرت مۇنبىرى كۈمۈشياپراق يوللانمىسى
ئەسەن بۇقا
ئەسەن بۇقا (1310-c. 1318) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
ئىككىنچى قېتىملىق ئەپيۇن ئۇرۇشى
1856 - ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 23 - ﻛﯜﻧﻰ، "ﻳﺎﻟﻮ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﭘﺎﺭﺍﺧﻮﺕ ﯞﻩﻗﻪﺳﯩﻨﻰ ﺑﺎﻫﺎﻧﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯬﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﯪﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻘﺎ ﺳﯩﻠﯩﭗ، ﮔﯘﺍﯕﺠﯘ ﺷﻪﻫﯩﺮﯨﮕﻪ ﯰﺷﺘﯘﻣﺘﯘﺕ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻤﯘ "ﺭﻭﻫﺎﻧﯩﻲ ﻛﺎﻳﺪﯦﻼﺋﯩﻦ ﯞﻩﻗﻪﺳﻰ" (ﻛﺎﻳﺪﯦﻼﺋﯩﻦ - ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﻘﯘﭼﻰ 1856 - ﻳﯩﻠﻰ ﮔﯘﺍﯕﺸﻰ ﯲﻟﻜﯩﺴﻰ ﺷﯩﻠﯩﻦ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﯪﻣﺒﯩﻠﻰ ﭼﺎﯓ ﻣﯩﯖﻔﯧﯔ ﻛﺎﻳﺪﯦﻼﺋﯩﻨﻨﻰ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﯪﻟﯩﺪﯗ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﯰﻧﯩﯖﻐﺎ ﯲﻟﯜﻡ ﺟﺎﺯﺍﺳﻰ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗ ) ﻧﻰ ﺑﺎﻫﺎﻧﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﯬﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ئەﺳﻜﻪﺭ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺸﻘﺎ ﻗﻮﺷﯘﻟﺪﻯ. ئەنگىلىيە ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺟﯘﯕﮕﻮﻏﺎ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ئۇرۇشى ﭘﺎﺭﺗﻠﯩﺪﻯ. ﺑﯘ ﻗﯩﺘﯩﻤﻘﻰ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯﭼﯩﻠﯩﻖ ﯰﺭﯗﺷﻰ ﯬﻣﻪﻟﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﯬﭘﻴﯘﻥ ﯰﺭﯗﺷﯩﻨﯩﯔ ﺩﺍﯞﺍﻣﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، "ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﻗﯩﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﯬﭘﻴﯘﻥ ﯰﺭﯗﺷﻰ" ﺩﻩﭖ ﯪﺗﺎﻟﺪﻯ .[1 ]
فلېروۋىي
left|thumb|250px left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
شىنجاڭ سودا گېزىتى
<شىنجاڭ سودا گېزىتى> - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سودا نازارىتى باشقۇرىدىغان، شىنجاڭ كۆك تاماكا مۇنوپول گۇرۇھى شىركىتى نەشر قىلىدىغان گېزىت، بۇ گېزىت 1988 - يىل 7 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن باشلاپ نەشر قىلىنىۋاتىدۇ. گېزىت ھەپتىدە بىر سان كىچىك فورماتلىق، تۆت بەت چىقىدۇ. ئۇنىڭدا سودا ۋە ئىقتىسادقا دائىر خەۋەر - ماقالىلەر ۋە جەمئىيەتكە، مەدەنىيەتكە، ئېقىم مەسىلىلىرىگە دائىر خەۋەر - ماقالىلەر بېرىلىدۇ. گېزىت ئەدەبىيات بېتىنىڭ نامى - <يۇلتۇز> بولۇپ، بۇ بەتكە پوۋېست، ھېكايە، ئەدەبىي ئاخبارات، داستان، باللادا، قىسقا شېئىر قاتارلىق ژانىرلاردىكى ئەدەبىي ئەسەرلەر بېرىلىدۇ. ئەدەبىيات بېتى گېزىت نەشرقىلىنغاندىن تارتىپ بار بولۇپ، ئادەتتە ھەپتىدە بىر قېتىم چىقىرىلىدۇ.
فلېروۋىي
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ﺧﻮﻟﻤﯧﺲ
Yügürüsh cholpini kélly xolmés. U 2004- yili grétsiyining paytexti afénada ötküzülgen olimpik tenheriket musabiqisining 800 métir we 1500 métirgha yügürüshte altun médalgha érishken. Hazir u yash yügürüsh mahirlirigha yétekchilik qiliwatidu. Uning meqsiti oqughuchilirini 2012- yili londunda ötküzilidighan olimpik tenheriket musabiqiside chimpiyon qilish.
Anayurt munbiri kümüshyapraq yollanmisi
Zeytun
salat (liangsay)ge zeytun yegi koysa bek ohxaydu
زەيتۇن چىقىدىغان دۆلەتلەر:
ئۇكرائىنا
left|thumb|250px|ئۇكرائىنا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئۇكرائىنا بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كىيېۋ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كىيېۋ. دۇلات تىلى بولسا ئۇكرائىن تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ۋىكتور يۇشچەنكو. ئازىركى باش ۋەزىر يۇلىئا تيموشەنكو. بۇ دۇلات 1991 يىلى 8 ئاينىڭ 24 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 312 مىڭ 679 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 38 مىللىئون 116 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پراۋوسلاۋىيە دىنى.
مىس
thumb left|thumb|250px left|thumb|250px مىس بىرخىل ھەمىيلىك ئېلىمىنت. ئاتوم نۇمىرى29 ،ئۇ بىرخىل ئېغىر مېتال. ئىلگىرى پۇل قىلىپ ئىشلىتىلگەن، سودىداناھايىتى قىمماتلىك ھېسابلىناتى، زىننات بۇيۇمى قىلپ ئىشلىتىلگەن. تارىھنىڭ بەلگىسى بوپكەلگەن.
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى
تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى تاجىكىستان نىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان بىر ۋىلايەت بولۇپ، بەزىدە روس تىلىنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن گورنو باداخشان دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بۇ ئاپتونوم ۋىلايەت پۈتۈن دۆلەت يەر مەيدانىنىڭ 45% نىڭ تەشكىل قىلىدۇ، نوپۇسى ئاران 3% نى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ ۋىلايەت غەربتە تاجىكىستاننىڭ خاتلان ۋىلايىتى بىلەن تۇتۇشىدۇ.
مىس
بايقىلىشى:
تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى
تارىخى
تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى 1925-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، 1929-يىلى يېڭى قۇرۇلغان تاجىك سوۋىت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتىگە قوشۇۋېتىلگەن.
مىس
بىرىكمىلىرى:
6 - سىنتەبىر
1913 - يىلى تۆمۈر خەلىپە ئۆلتۈرۈلدى.
سىملىق خەۋەر تورى (س س ئېن)
thumb|س ئېن ئېن باش شىتابى thumb|س ئېن ئېننىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى تۇرۇشلۇق ئىشخانىلىرى سىملىق خەۋەر تورى( باشقىچە ئاتىلىشى: كابىللىق خەۋەر تورى، س ئېن ئېن(ئېنگىلىزچە قىسقارتىلمىسى)) ئامىرىىكنىڭ دۇنياغا ئەڭ داڭلىق، ھەقىلىق تېلۋىزىيە قانىلى.
ئەلجىگىدەي
ئەلجىگىدەي (1326-1329) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
16 - ماي
1928 - يىلى شامەخسۇت ۋاڭ ئۆلدى.
دۇۋا تۆمۇرخان
دۇۋا تۆمۇرخان (1329-1330) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
ئولىمپىيە
ئولىمپىيە گرېتسىيىنىڭ پىلو پونېنس يېرىم ئارىلىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى قەدىمىي شەھەر، دۇنيا ئولىمپىك تەنتەربىيە ھەرىكىتىنىڭ كېلىپ چىققان جايى، قەدىمىي گرېتسىيىنىڭ دىنىي ئورنى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئولىمپىيە
چەتئەلچە نامى :Ολυμπία
تۈرى :جەنۇبىي تۈزلەڭلىككتىكى بىر شەھەر
ئورنى :گرېتسىيە
ئولىمپىيە شەھىرى ھەققىدە
17پارچەئولىمپىيەگرېتسىيىنىڭ پىلو پونېنس يېرىم ئارىلىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى قەدىمىي شەھەر، دۇنيا ئولىمپىك تەنتەربىيە ھەرىكىتىنىڭ كېلىپ چىققان جايى، قەدىمىي گرېتسىيىنىڭ دىنىي ئورنى. بۇ جايدا مەشھۇر بۇتخانىلار، ئاتاقلىق نەققاش فدىياسنىڭ مەشھۇر ئەسەرلىرى بار. ئولىمپىيىدە مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 776-يىلى تۇنجى قېتىم ئولىمپېك تەنھەرىكەت يىغىنى ئۆتكۈزۈلگەن، شۇنىڭدىن كېيىن ھەر تۆت يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان بولغان. بۇ خىل تەنھەرىكەت يىغىنى تاكى مىلادىيە 393-يىلى رىم ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىن ئەمەلدىن قالدۇرۇلغۇچە داۋاملاشقان. يېقىنقى زامان ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىمۇ 1896-يىلى مۇشۇ جايدا ئۆتكۈزۈلگەن.
ئەسلەم جەيراجپۇرىي
ھافىز مۇھەممەد ئەسلەم سالامەتۇللاھ بھوپالىي جەيراجپۇرىي (ئىنگ: Aslam Jairajpuri) (ھ. 1299 – 1375 / م. 1882 – 1955) ھىندىستاننىڭ ئەئزەمگەرھ شەھرىگە تەۋە جەيرەجپۇرلۇق تارىخچى، پەيلاسۇپ. قۇرئانچىلارنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ۋەكىللىلىرىدىن بىرى.
ئۇ خۇجە ئەھمەدىددىن ئامرىتسارىي (1861 – 1936) نىڭ بەزى كىتابلىرىنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلغان ۋە ئۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان.
لاھوردا چىقىدىغان كۈندىلىك بىيسە گېزىتىنىڭ تونۇلغان ستون يازغۇچىسى. ئەلەيكىرەھ ۋە مىللىيە ئۇنۋىرسىتېتىدە لېكتور بولغان.
توققۇز ياشقا كىرمەيلا قۇرئاننى يادلاپ بولغانلىقى ئۈچۈن «ھافىز» دەپ ئاتالغان.
ئەسەرلىرى
«ئىسلامدا ۋىراسەت»(ئەرەبچە)،
«تارىخۇ ئۇممەت»،
«ئەقائىدۇل ئىسلام»،
«ماقام ھەدىس»،
«تەلىماتى قۇرئان»،
«تارىخۇل قۇرئان»
ۋە «ئابدۇرراھمان جامىينىڭ ھاياتى» قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى ۋە نۇرغۇنلىغان ماقالىلارنى يازغان.
مەنبەلەر
در. ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ، قەبر ئازابىنى ئىنكار قىلىش، ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى، 17 - يانۋار 2021 ئۇلىنىشى.
توتاق
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> «ئام» دەپمۇ قوللىنىلىدۇ، ئاياللارنىڭ جىنسىي يولىغا قارىتىلغان بىر سۆز. بۇنىىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ بەك قوپال بىر سۆز. بۇ سۆز، ئىلمىي ياكى تىببىي بىر ئاتالغۇ ئەمەس، ئورنىغا «ئاياللىق ئەزا» دېگەن سۆزنى ياكى باشقا پاكىز سۆزنى ئىشلىتىش بەكرەك ئۇيغۇن. بەزىدە، بۇ سۆزنى شۇنداق تەربىيەسىز (ياكى ئەخلاقسىز) كىشىلەر،    بىرسى،بىرەر نەرسە ياكى بىرەر ئىشقا قارىتا مەينەت،بولۇمسىز ياكى تىللاش ئىپادىسى توشۇيدىغان گەپ سۆزلەرنى قىلغاندا ئىشلىتىدۇ.
ئەل سالۋادور
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
right|thumb|250px|Salwador right|thumb|Dölet bayriqi
El Salwador bolsa Ottura Amérika jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa San Salwador, ang qong xahri bolsa San Salwador. Dulat tili bolsa Ispan tili. Azirki Prézidént Antonio Saca. Bu dulat 1821 yili 9 ayning 15 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 21 ming 040 kuwadirat kilometir, nopusi 7 million 100 ming, bularning assaslik dini Katolik dini. right|thumb|right|thumb
ئىلى گېزىتى
<ئىلى - گېزىتى> - ئىلى قازاق ئاپتونوم رايونلۇق ئوبلاستلىق پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى. <ئېلى گېزىتى> نىڭ ئاساسىنى 1910 - يىللاردا نەشر قىلىنغان <ئىلى ۋىلايىتىنىڭ گېزىتى> گە باغلاشقان بولىدۇ. ئىلىدا گېزىتچىلىك ئىشلىرى بالدۇر مەيدانغا كەلگەن. 1912 - يىلى <ئىلى گېزىتى>، 9191 - يىلى <ھۆر سۆز گېزىتى>، 1930 - يىلى <ئىلى دەرياسى> گېزىتى، 1933 - يىلى <ئىلى - شىنجاڭ گېزىتى> قاتارلىق گېزىتلەر نەشر قىلىنغان، 1950 - يىلى گېزىت نامى <يېڭى يول گېزىتى> گە ئۆزگەرتىلەن. 1951 - يىل 7 - ئاينىڭ 1 - كۈنى <يېڭى يول گېزىتى> نىڭ نامى <ئىلى گېزىتى> گە ئۆزگەرتىلگەن ھەمدە بۇ گېزىت كېيىنچە ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتىگە ئايلانغان. 1955 - يىلى گېزىت نامى <ئىلى دېھقانلىرى> غا ئۆزگەرتىلگەن، 1957 - يىل 10 - ئايدا نامى يەنە ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن، ھازىرغىچە شۇ نامدا چىقىۋاتىدۇ.  ئازادلىقتىن بۇرۇن ھەر خىل نامدا چىقىرىلىدىغان <ئىلى گېزىتى> نىڭ ئەدەبىيات بېتى (ئىستونى) بار ئىدى. <ئىلى گېزىتى> 1951 - يىلدىن كېيىنمۇ ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلشقا ئالاھىدە ئورۇن بەرگەن، 1960 - يىلى <ئىلى دەرياسى> نامىدىكى مەخسۇس ئەدەبىيات بېتى چىقىرىلغان، بۇ بەت ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ گېزىتتە 1980 - يىلدىن تارتىپ <گۈلشەن> بېتى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، بۇ بەتتە <بىزنىڭ ئەدىبلىرىمىز>، <مىراس>، <مۇھاكىمە> قاتارلىق ئىستونلار ئېچىلغان. بۇ بەتتە كۆزگە كۆرۈنگەن يازغۇچىلار تونۇشتۇرۇلىدۇ، ئەدەبىي ئوبزورلار، مۇھاكىمە ماقالىلىرى ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ئەسەرلىرى بېرىلىدۇ.
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن سۈبھىنۇر ئۆمەر
ئوغۇزلارغا خاس بولغان تۈرك ئەنئەنىسى ئوغۇر تۆرىسى دەپ ئاتىلىدۇ. لۇتفى پاشا تارىخىدا، ئوسمان غازىنىڭ خان بولىشىنى مۇنداق ئىپادىلىگەن: سىلەر قايى نەسلىدىن، قايىلار، ئوغۇزخاندىن كىيىنكى ئوغۇز بەگلىرىنىڭ ۋە ئوغۇز خانلىرىنىڭ ۋارىسى ئىدى. كۈن خان «ئوغۇز تۆرىسى بويىچە ئوغۇز نەسلىدىن ھېچكىم قالمىسا، قايى نەسلىدىن باشقا نەسىللەرگە خانلىق ۋە پادىشاھلىق قالماس» دەپ نەسىھەت قىلغان.
ئوغۇز تۆرىسىگە دائىر ئىجتىمائىى تەشكىلاتلار ۋە ئەنئەنىلەرنىڭ بىر قىسمى جەمىئۇت تەۋارىخ، شەجەرى تۈركى، ئوغۇزنامە، سەلچۇقنامە ۋە جامى جەم-ئايىندە زىكىر قىلىنغان. خىتايلاردىن تۈركلەرنىڭ ئەڭ قەدىمكى دۈشمىنىدىن بىرى بولغان چىن سۇلالىسىنىڭ ئىتىقاتلىرىغا ئائىت ئۇچۇرلارغا ئىگە بولالايمىز. بۇ رىۋايەتلەر بىلەن خىتايلارنىڭ تاۋىزىم دىنى ئەقىدىلىرىنى سېلىشتۇرغاندا، بىر بىرى بىلەن ناھايتى چوڭ ئوخشاشلىقى بارلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. ئەلۋەتتە بۇلارنى يەنە فىنوۋالار ۋە ئىرانىيلارنىڭ يارىتىلىش ئەپسانىلىرى بىلەنمۇ سېلىشتۇرىمىز.
تاۋ، تابغاچلارنىڭ تىلىدا تەبىئەت، يول دىمەكتۇر. تاۋىزىم بولسا تەبىئەتچىلىكتۇر. بۇ دىن بىر قانچە سىېستىمىنىڭ يىغىندىسىدۇر. بۇ دىننىڭ ئاساسىدىكى ئەڭ مۇھىم پىرىنسىپلارنىڭ بىرى دۇنيادىكى تۆت تەرەپكە تايىنىدۇ.
بۇ تۆت تەرەپنىڭ ھەر بىرىگە ئۇنىڭغا ۋەكىللىك قىلالايدىغان بىردىن ھايۋاننىڭ ئىسمى بېرىلگەن.
شەرقتە: كۆك ئەجدەرھا
جەنۇپتا: قىزىل قۇش
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى جەمئىيەتشۇناسلىق نەزىرىيەلىرى ئىچىدىكى مۇھىم بالا تۈرلەرنىڭ بىرى. گەرچە جەمئىيەتشۇناسلىق پەن سۈپىتىدە تەتقىق قىلىنغىلى خىلى ئۇزاق بولغان بولسىمۇ، ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقىنىڭ تەرەققى قىلىشى يىقىنقى نەچچە ئون يىل دىيىشكە بۇلىدۇ. چۈنكى جەمئىيەتشۇناسلىق پەن بۇلۇپ شەكىللەنگەندە كىشىلەر جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى ئۆزگىرىشلەرگە كۆپرەك بۆلگەن، ئائىلە قاتارلىق مىكرو قىسىملارنى تەتقىق قىلىش ئانچە يىتەرلىك بولمىغان.
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
غەرپتە: ئاق قاپلان
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى ئائىلىنى جەمئىيەتتىكى بىر ئاپارات ۋە ئىجىتمائىيلىشىش(ياشاشنى ئۈگىنىش ۋە ماسلىشىش) جەريانىدىكى بىر ۋاستە سۈپىتىدە كۈرىدۇ.
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
شىمالدا: قارا تاشپاقا
ھەر بىرى ئۆزى ۋەكىللىك قىلغان ھايۋاننىڭ ئىسمى بىلەن ئوخشىمىغان ۋاقىتلاردا ياخشى ياكى يامان كۆرىلىدۇ. دۇنيانى باشقۇرۇشقا سىموۋۇل قىلىنغان ھايۋانلار ئاسماننىمۇ باشقۇرىدۇ. بىر تۆپىلىك ياكى جۇغراپىيلىك بىر يەر قاپلانغا ئوخشىسا، تاۋىزىمدا بۇ يولۋاسنىڭ سىموۋلىدۇر ۋە بۇ تەرەپ غەرپتۇر. ئەگەر بىر ئەجدەرھاغا ئوخشىغان بولسا، ئۇنداقتا بۇ ئەجدەرھادۇر ۋە شەرق تەرەپتۇر. بىر يەردىن باشقا بىر يەرگە كۆچۈشكە توغرا كەلگەندە ئەتراپتىكى نەرسىلەرگە قاراپ، بۇلار ۋەكىللىك قىلغان تەرەپنىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئۇيغۇن بولسا، مەسىلەن غەرپتىكى نەرسىلەرنىڭ شەكلى يولۋاسقا، شەرقتىكىلەرنىڭ شەكلى ئەجدەرھاشا ئوخشىسا، بۇ كۆچۈش ياخشىغا ئىشارەتتۇر دىگەنلىك.
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
بەلكىم بىزدە كۈپىنچە كىشىلەر مورگاننىڭ ”قەدىمقى جەمئىيەت“ قاتارلىق تەرجىمە ئەسەرلەرنى ئوقۇغان بۇلىشى مۇمكىن. بىزدە يەنە ئابدىشۈكۈر مۇھەممەتئىمىننىڭ ”ئائىلە“ ناملىق كىتابىمۇ نەشىر قىلىنغان. بۇ كىتابلارغا قارايدىغان بولسا، ئىنسانىيەتنىڭ قەدىمقى دەۋرىدىن تارتىپ ھازىرغىچە بولغان ئائىلە شەكىللىرى، فونكىسيەسى قاتارلىق تەپىسلىي تونۇشتۇرۇلغان. بۇ كىتابلاردا ئائىلىنىڭ كۆپ خۇتۇنلۇق، كۆپ ئەرلىك، ئانا ئورۇقداشلىق، ئاتا ئورۇقداشلىق… قاتارلىق نورغۇنلىغان ئىپتىدائىي شەكىللەردىن بۈگۈنكى كۈندىكى بىر ئەر بىر خۇتۇنلۇق ۋە باراۋەرلىك ئاساس ئورۇندا تۇرىدىغان جەمئىيەتكىچە بولغان تەدىرىجىي تەرەققىيات تەپەككۇرى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. ھازىرقى ئائىلىلەرنى ئىنسانىيەتنىڭ تەدرىجى تەرەققىياتى نەتىجىسىدە شەكىللەنگەن، دەپ قاراش دارۋىننىڭ ”تۈرلەرنىڭ كىلىپ چىقىشى“ ناملىق ئەسىرىدىكى تەپەككۇر ئەندىزىسى بۇيىچە ئىنسانىيەتنىڭ تۈۋەن باسقۇچتىن يۇقىرىغا باسقۇچقا تەرەققى قىلىپ چىقىشىدەك ”تەدىرىجى تەرەققىيات“ نەزىرىيەسىنى يىتەكچى ئىدىيە قىلغان. بۈگۈنكى كۈندە پەن دۇنياسىدا تەدىرىجى تەرەققىيات نەزىرىيەسىنىڭ بەزى قاراشلىرى مىتود سۈپىتىدە قوللىنىلسىمۇ، ئەمما بۇ خىل تەدرىجى تەرەققىيات تەپەككۇر ئەندىزىسى ئاللىقاچان مودىلىقىدىن قالدى. شۇڭلاشقا ئىنسانلارنىڭ ئەڭ دەسلەپ ھايۋان شەكىلدە ياشىغانلىقى، كۆپ ئەر كۆپ خۇتۇنلۇق، بىر ئەر كۆپ خۇتۇنلۇق ۋە بىر ئايال كۆپ ئەرلىك ئائىلە بولۇش قاتارلىق ئائىلە ۋە قانداشلىق ئەندىزىسى بۈگۈنكى كۈندە ئانچە ئىتىبارغا ئېلىنمايدىغان بولدى. گەرچە 18 ۋە 19-ئەسىرلەردە تەتقىقاتچىلار ئىپىتىدائىي قەبىلىلەرنى كۈزىتىش ئارقىلىق يۇقىرىقىدا نەتىجىگە ئىرىشكەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ خىل ئەندىزە دۇنيانىڭ ھەممە يىرىگە ماس كىلەمدۇ؟ دۇنيانىڭ ھەممە يىرىدە كىشىلەر شۇنداق ياشىغانمۇ؟ بۇ شۆبھىلىك مەسىلە بولماقتا.
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
ھەر تەرەپنىڭ بىر رەڭگى ۋە بىر ۋەكىللىك قىلىدىغان ھايۋىنى بولۇشتىن سىرت يەنە تۆت پەسىلمۇ بۇ تۆت تەرەپ بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
شەرق: باھار
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى 1950لەردىن كىيىن خىلى كۆپ كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىشقا باشلىدى. چۈنكى بۇ ۋاقىتتا مەيلى غەرپتە بولسۇن، مەيلى شەرقتە بولسۇن زامانىۋىلىشىش ۋە كاپىتالىزىم يىڭىچە شەكىلدە ھۈكۈم سۈرۈشكە باشلىدى ۋە جەمئىيەت قۇرۇلمىسى، ئىقتىساد، مەدەنىيەت قاتارلىقلاردا غايەت زور ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كەلدى. بۇنىڭ بىلەن ئائىلىنىڭ قۇرۇلمىسى، ئىقتىدارى، ئەر-ئايالنىڭ ئورنى، ئەۋلاد قالدۇرۇش، جىنىسيەت ئەركىنلىكى… قاتارلىق نورغۇن ساھەلەردە ئۆزگىرىش يۈز بىرىشكە باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن ئائىلىنىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن كىلىپ چىققان مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىش مۇھىم كۈن تەرتىپ بولۇپ قالدى.
ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردە ئائىلە بىر خىل تۇراقلىق، مۇقىم قېلىپقا ۋە ئىقتىدارغا ئىگە بولغاچقا، ئائىلىنىڭ قۇرۇلمىسىنىڭ ئۆزگىرىشى تۈپەيلى كىلىپ چىققان مەسىلىلەر ناھايتى تىزلا كوللىكتىپ ۋە جامائەت ئىچىدە ھەل قىلىناتتى. جۈملىدىن شەخسىنىڭ ئەتراپىدىكى كۈچلۈك جامائەت مۇھىتى ئائىلىدىن كىلىپ چىققان مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن يىتەرلىك زىمىن بىلەن تەمىنلەيتتى. مەسىلەن بىرى يىتىم بولۇپ قالسا ئىقتىسادىي جەھەتتىن ياردەم قىلىش، بويتاقلارنىڭ بېشىنى ئوڭشاپ قويۇش، يولدىن چىقىشقا يول قويماسلىق، ئەخلاقىسىزلىقلارنى چەكلەش، ئىشلەپچىقىرىشتا(دىھقانچلىق، چارۋىچىلىق) ئىشلىرىدا ئەمگەك كۈچى كەملىسە، قوشنىلار، تۇققانلار ياردەم قىلىش… قاتارلىق نۇرغۇنلىغان تۈزۈم ۋە قېلىپلاشقان ئوسۇللار ئائلىنىڭ مۇقىملىقىنى يۈكسەك دەرىجىدە قوغدايتتى. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە جامائەت ۋە مەھەللىنىڭ كۈچى قالمىغاچقا ۋە جەمئىيەت يۈكسەك دەرىجىدە شەخسىلەشكەن بولغاچقا ئائىلىدىن كىلىپ چىققان مەسىلىلەر جەمئىيەت ياكى بىر قەۋمنىڭ مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى شەخسىنىڭ مەسىلىسى سۈپىتىدە قارالماقتا. مەسىلەن 200يىل ئىلگىرى غەرپ دۇنياسىدا ئاجرىشىش دۇنيادىكى ئەڭ پەسكەش ئىشلارنىڭ بىرى سانىلاتتى. ئەمما ئاجرىشىش بۈگۈنكى كۈندە ھەرقانداق بىر جەمئىيەتتە نورمال ئىش ۋە باشقىلار قوبۇل قىلالايدىغان بىر ھادىسىگە ئايلاندى. ئاجرىشىش نىسپىتى قانچىكى يۇقىرى كۈرۈلسىمۇ، كۆپ سانلىق دۆلەتلەر بۇ خىل ھادىسىنى مەسىلە سۈپىتدە كۆرمەيدۇ ۋە ھەل قىلىش چارىسىنى ئوتتۇرىغا قويمايدۇ. ئەكىسچە ئاجرىشىشنى شەخسىنىڭ ئىشى سۈپىتدە كۈرىدۇ. دىمەك، بۈگۈنكى زامان سىستىمىسىدا بەزى ئائىلە مەسىلىلىرى ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردىكىدەك مەسىلە سۈپىتدە كۈرۈلمەيدۇ.
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
جەنۇپ: ياز
غەرپ: كۈز
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
بۈگۈنكى كۈندە غەرپ دۇنياسىدا ئەنئەنىۋى شەكىلدىكى ئائىلە پارچىلىنىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. توي قىلىشنى خالىماسلىق، توي قىلماي بىللە تۇرۇش، پەرزەنتلىك بولۇشنى خالىماسلىق ، شىددەت بىلەن ئېشىۋاتقان ئاجرىشىش نىسپىتى، ياشانغانلار ۋە بالىلارنىڭ خورلىنىشى، جىنسىيەتنىڭ ئەركىنلىشىشى، ئەر-ئايالنىڭ تەڭ ئىشلىشى، جەمئىيەتنىڭ شەخسىلىشىشى…. قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئەنئەنىۋى شەكىلدىكى ئائىلە قۇرۇلمىسى ۋە قارىشىنىڭ يۇقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا، بۇنىڭ بىلەن ئائىلىنىڭ پارچىلىنىش خاھىشى كۈرۈلمەكتە. غەرپنى قويۇپ ئۈزىمىزنى مىسالغا ئالغان تەقدىردىمۇ ئاجرىشىش نىسپىتىنىڭ كۈنسىرى يۇقىرى ئۆرلەۋاتقانلىقىنى كۈرىۋاتىمىز. يىقىنىقى سىتاستىكىدا كۆرسىتىلىشچە جۇڭگۇدا 20-30% ئەتراپىدا ئاجرىشىش نىسپىتى بولۇپ، بۇ سان بارغانسىېرى يۇقىرى كۈتىرىلىۋېتىپتۇ. دىمەك، ئەنئەنىۋى شەكىلدىكى ئائىلە قۇرۇلمسى دۇنيا خاراكتىرلىك يىمىرىلىشكە قاراپ يۈزلەنمەكتە.
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
شىمال: قىش
دۇنيانىڭ مەركىزىنىمۇ ھېساپلىغاندا تۆت تەرەپ بىلەن جەمئىي بەش بولىدۇ. بۇ بەش تەركىپنىڭ ھەر بىرى بەش تەرەپ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بۇنىڭ بىر مىسالى تىبەت ئەنئەنىلىرىدە كۆرىلىدۇ. «بۇ خۇسۇسىي ئىلاھلارنىڭ ئۈستىدە، بۇلۇتلارنىڭ ۋە بەلكىدە قاراڭغۇ ئاسماننىڭ جانلىنىشىدىن ئىبارەت بولغا  كۆك ئەجدەرھا بوران چىقىرىپ، خەيىرلىك يامغۇر ياغدۇرىدۇ، سۇلارنى تاشىرىپ، ۋابا ۋە يۇقۇملۇق كىسەللەرنى كۆتۈرۋىتەلەيدۇ». بۇ موڭغۇللار ۋە تابغاچلارنىڭ ئەجدەرھاسىدۇر. بۇ ئەجدەرھانىڭ يەر يۈزىدىكى دۈشمىنى قىزىل يولۋاستۇر. بۇ يولۋاس بەش سىموۋۇلدىن تەركىپ تاپقان.
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
ئائىلىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە رۇلىنىڭ ئۆزگىرىشى زامانىۋىلىشىش ۋە كاپىتالىستىك ئىقتىسادىي سىستىمىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقارغان نەتىجىلىرىدىن بىرى بولۇپ، گەرچە ھەممە ئادەم ئائىلىدە خۇشال ياشاشنى ئۈمىد قىلسىمۇ، ئەمما ئائىلە خۇشاللىقنىڭ مەنبەسى بولۇشتىن قېلىشقا باشلىماقتا. مەسىلەن، بىر ئۆيدىكى ئىككى كىشى بىر-بىرىدىن تاپالمايدىغان خۇشاللىقىنى ئۈزىمۇ كۈرۈپ باقمىغان تور دۇنياسىدىكى مەۋھۇم كىشىلەردىن ئىزدىمەكتە ۋە ئالماقتا. زامانىۋى ئالاقە قۇراللىرى بىر ھىساپتا كىشىلەرنى بىر-بىرىدىن ئايرىيدىغان ۋاستە بولۇپ قالماقتا. مەسىلەن بىر ئۆيدە بىرلا تىلىۋۋوزۇر ياكى بىر مەھەللىدە بىر تىلىۋۇزۇر بار ۋاقىتلاردا ھەممە كىشىنى بىر يەرگە توپلىنالايتتى. ئەمما تېخنىكىلىق بويۇملار تۇرمۇشىمىزغا قانچىكى سىڭىپ كىرگەنسىرى كىشىلەر بىر-بىرىدىن ئايرىلىشقا، مۇستەقىل ياشاشقا باشلىدى. بۈگۈنكى كۈندە بىر ئۆيدە ئادەم بېشىغا بىردىن تىلىۋوزۇر، تېلىفۇن، كومپىيوتىر توغرا كىلىدىغان بولۇپ، ئائىلە ئەزارلىرىنىڭ ئائىلە ئىچىدىكى ئورتاق ھاياتىمۇ پارچىلىنىشقا قاراپ يۈزلەنمەكتە. ئۆي ئىچىدىمۇ ھەممە كىشى ئۆز-ئۈزى بىلەن ئالدىراش بولۇپ كەتمەكتە، پەقەت داستىخان ھاياتىلا ئائىلە ئەزالىرىنى بىر يەرگە توپلىيالايدۇ.
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
بىرسى مەركەزدە بولۇپ يەرگە ۋەكىللىك قىلىدۇ، باشقا تۆتى تۆت تەرەپتە بولۇپ دەرەخ كۆك، يەر ئاستى قىزىل، ئوت ئاق، سۇ قارا رەڭلىكتۇر. بۇلار تۈركلەر، موڭغۇللار، تابغاچلار ۋە ئانامىلار نەزىرىدە قۇتلۇق ھېساپلىنىدىغان بەش ئۇنسۇردۇر.
بۇ بەش تەركىپ ھېلىھەممۇ سىھىرگەر، دىننى مۇراسىم باشچىلىرىنىڭ قولىدىكى بايراقنى، سا-كىيا-پا لامالىرىنىڭ ئىبادەتخانىلىرىنى بويايدىغان بەش رەڭ ۋە بۇ بۇددانىڭ تەجەللىسى بولغان بەش ئاساسى تەركىپنىڭ ئىزلىرىنى ساقلاپ كەلمەكتە.
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
يەنە بىر مۇھىم سەۋەپ، ئەر-ئاياللارنىڭ ئورتاق ئىشلىشى ئىشقا ئاشقان بولغاچقا، كىمنىڭ كىمگە تۇرمۇشتا ھاجىتى چۈشمەيدىغان ياكى ئۈزىنىڭ ئىشىنى ئۈزى ھەل قىلىدىغان ھالەت مەيدانغا كەلدى. بۇنىڭ بىلەن ئائىلە ئەزالىرى مۇراسىم يۈزىسىدىنلا بىر-بىرىگە كۈيىنىدىغان، ياردەم بىرىدىغان پاسسىپ ھالەت شەكىللەندى. جۈملىدىن بۇ شەخسىلەشكەن بىر جەمئىيەتنىڭ ئىشلەپچىقارغان نەتىجىسى بولۇپ، ئىنسان مۇستەقىللەشكەن، ئەركىنلەشكەن، جامائەتنىڭ، مەھەللىنىڭ چەكلىمىسىدىن قۇتۇلغان بىلەن يۈكسەك دەرىجىدىكى يالغۇزلۇق، تۇرمۇشتىكى مۇستەقىللىق، ھىسياتتىكى خۈنۈكلۈك ئاۋۇشقا باشلىدى. …
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
سەييارىلەرنىڭ ھەر بىرى بۇ بەش تەركىپكە باغلىنىدۇ. زۆھرە يەر ئاستىنىڭ، مېرىھ ئوتنىڭ … يۇلتۇزىدۇر. بۇ بەش تەركىپمۇ بەش تەرەپكە ئوخشاش ياخشى ۋە يامان، كۈچلۈك ۋە ئاجىز، ياراتقان ياكى يارىتىلغاندۇر. بۇ ئىتىقاتلارنىڭ مەنبەسىنى ئايرىپ چىققان ئېدۋدر شاۋان ئۇنى تۈركلەردىن تاپقان.
ئائىلە جەمئىيەتشۇناسلىقى
بۈگۈنكى زامان سىستىمىسى ئەر-ئاياللارنىڭ ھۇقۇقىنىڭ باراۋەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقا تىرىشقان بولسىمۇ، ئەمما ئائىلىنىڭ پۈتۈنلۈكىنى ساقلاشقا ئانچە ئەھمىيەت بەرمىگەن. بۈگۈنكى كۈندە ھەممە ئەر-ئايال ئىشلىيەلىسىمۇ، ھۇقۇق ۋە مەنپەئەتتە باراۋەر بۇلالىسىمۇ، ئۈزى خالىغان ئىشنى قىلىپ ياشىيالىسىمۇ، ئەمما ئائىلىدىن كىلىدىغان خۇشاللىق يىرىگە ئائىلىدىن بېسىم ھىس قىلىش(ئىقتىسادىنى قامداش، ئۆي ئېلىش) ۋە ئائىلىنى شادلىقنىڭ مەنبەسىگە ئايلاندۇرۇش(ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىللە ياشىشى) يىرىگە ئۇنى پەقەت بىئولوگىيەلىك ۋاستە سۈپىتىدە قوللىنىش قاتارلىق بىر قاتار مەسىلىلەر خىلىلا ئېغىر. مەسىلەن ئەر-خۇتۇن ئىشلىگەن ئائىلىدە پەرزەنت بېقىش مەسىلىسى بۈگۈنكى زامان سىستىمىسى مۇكەممەل ھەل قىلالمىغان بىر مەسىلە. ھەر ئىككى ئادەم ئىشلىسە بالىنى كىم باقىدۇ؟ ئۇيغۇرلاردەك چوڭ دادىسى بىلەن چوڭ ئانىسى بېقىپ بىرىدىغان ئىش نەدە؟ ئاندىن بالىنى مەكتەپتە ئاپىرىپ ئەكىلىش ئانچە قۇلاي ئىش ئەمەس. بالا ياتاقلىق مەكتەپتە ئوقۇغان تەقدىردە ئاتا-ئانىلار بىلەن بالىلار ئارىسىدىكى رىشتە ئانچە باغلانمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە دائىم ئۆيگە يىراق يەردە خىزمەت قىلىش كاپىتالىزىمنىڭ خىزمەتكارلارغا  بەرگەن ”سوۋغىسى“….
تۈركلەر ۋە تابغاچلار
بەش تەركىپ نەزىرىيەسى تابغاچلاردىن كىلىپ چىققان ئەمەس. مىلادىدىن بۇرۇنقى 370-335 دا ۋېي دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمدارى خوۋېي زامانىدا ۋە 311—279 دا يەن دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمدارى چاۋ زامانىدا ياشىغان سويەن تۇنجى بولۇپ بۇنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇنىڭ تەسىرى ئانچە چوڭ بولمىغان ۋە تابغاچلارغا سىڭىپ كىرەلمىگەن ئىدى.
تەركىپلەر ئەقىدىسى تابغاچلاردا چىن شى خۇۋاڭدىن كىيىن تەسىر قوزغاشقا باشلىدى. بۇ ھۆكۈمدار سۇنىڭ بەرىكىتىدە ھۆكۈم سۈرگەنلىكىنى ئىلان قىلىپ، پۈتۈن قائىدە- ئۆلچەملەرنى بەلگىلەپ قارارلاشتۇردى. بۇنىڭدىن باشقا بۇ ھۆكۈمدار جەمەتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ئۇنسۇرلارنى توختىماي ئىزدەندى. چۈنكى تەركىپلەر نەزىرىيىسىدە، چىن ھۆكۈمدارلىرىنىڭ قەدىمكى زامانلاردىن تارتىپ ئاسماندىكى تۆت خانغا قۇربان كەسكەنلىكى سۆزلەنگەن.