Шинҗаң_Уйғур_Aптоном_Райони
тарих
шәрқий түркистан аптоном райони, қисқартип шәрқий түркистан дейилиду, асия - явропақуруқлуқиниң мәркизигә, җуңгониң ғәрбий шимал четигә җайлашқан, омумийкөлими 1 милйон 664 миң квадрат келометир, әтрапта русийә, қазақистан, қирғизистан,таҗикистан, пакистан, моңғулийә, һиндистан, афғанистан, җуңгодин ибарәт 8 дөләт билән чегрилиниду; қуруқлуқ чегриси 5600 километирдин артуқболуп, пүтүн мәмликәт қуруқлуқ чегрисиниң 4 тин 1 қисмини игиләйду, қуруқлуқ чегра линийиси әң узун,чегрлинидиған дөләт әң көп болған өлкә дәриҗилик мәмурий район.шинҗаң қәдимдә ғәрбий дияр дәп аталған, қәдимдин җуңгониң айрилмасбир қисми болуп кәлгән. миладидин илгирики 138 - йили, хән вуди җаңчйәнни ғәрбий диярға әлчиликкә әвәткән, буниң билән, ғәрбий хәнсулалиси һакимийити билән ғәрбий диярдики әлләр алақә орнатқан.миладидин илгирики 60 - йили ғәрбий хән сулалиси һакимийити урли(һазирқи бүгүр чегриси)да ғәрбий юрт қоруқчибәг мәһкимисини тәсисқилған, шуниңдин етибарән ғәрбий дияр хән сулалисиниң территорийисигәкиргүзүлгән. чиң һөкүмити чйән лоңниң ахирқи мәзгилидә ғәрбий юртдегән намни шинҗаң дәп өзгәрткән, 1884 - йили чиң һөкүмити шинҗаңөлкисини тәсис қилған, өлкә мәркизи үрүмчи болған. 1949 - йилишинҗаң тинч йол билән азад болған, 1955 - йил 10 - айниң 1 - күнишинҗаң уйғур аптоном райони қурулған, мәркизи үрүмчи шәһири болған(моңғулчидики мәниси гүзәл яйлақ). шинҗаң деңиз - окянлардин йирақ, 4әтрапини егиз тағлар орап туриду. шинҗаң тәвәсидә қатмуқат музлуқчоққилар, көз йәткүсиз қумлуқлар, бипаян яйлақлар, юлтуздәктарқалған бостанлиқлар бар. 3 тағ 2 ойманлиқни орап туриду. шималдаалтай теғи, җәнубта қарақурум теғи бар, тәңритағ шинҗаңни җәнуб вәшималға айрип туриду. тәңри теғиниң җәнуби җәнубий шинҗаң, тәңритеғиниң шимали шималий шинҗаң дейилиду, қумул, турпан бөлики шәрқийшинҗаң дейилиду. җәнубий шинҗаңдики тарим ойманлиқиниң көлими 530 миңквадрат километир келиду, у җуңгодики әң чоң ойманлиқ һесаблиниду.тарим ойманлиқниң оттура қисимиға җайлашқан тәклимакан қумлуқиниңомумий көлими тәхминән 330 миң квадрат километир келиду, у җуңгодикиәң чоң, дунядики 2 - чоң көчмә қумлуқ һесаблиниду. тарим ойманлиқиникесип өтидиған тарим дәрясиниң узунлуқи тәхминән 2100 километирболуп, җуңгодики әң узун ички қуруқлуқ дәря һесаблиниду. шималийшинҗаңдики җуңғар ойманлиқиниң көлими тәхминән 380 миң квадраткилометир болуп, җуңгодики 2 - чоң ойманлиқ һесаблиниду. җуңғаройманлиқиниң оттура қисмиға җайлашқан гүрбантүңгүт қумлуқиниң көлимитәхминән 48 миң квадрат километир, у җуңгодики 2 - чоң қумлуқ.шинҗаңда көл җиқ, су даириси көлими 5 миң 505 квадрат километир, буниңичидә бағраш көлиниң даириси 980 квадрат километир, у җуңгодики әңчоң ички қуруқлуқ татлиқ су көли. шинҗаңниң шәрқидики турпанойманлиқиға җайлашқан айдиңкөл деңиз йүзидин 154 метир төвән болуп,бу җай җуңгодики ички қуруқлуқниң әң төвән җайи һесаблиниду.шинҗаңниң килимати қуруқлуқ типидики типик мөтидил килиматқа тәвә ,2007 - йили оттуричә темпураториси 10.9 селсийә градус, йиллиқоттуричә тәбиий һөл йеғин миқдари 165.6 миллиметир болған. тағлардинеригән қар сулири нурғун дәряларни һасил қилған, бостанлиқларойманлиқларниң четигә вә дәря вадилириға җайлашқан, бостанлиқ омумийкөлими аптоном районимиз көлиминиң %5 ини игиләйду, типик бостанлиқикилогийиси алаһидиликигә игә. шинҗаңниң су байлиқи мәмликәт бойичәсу байлиқиниң %3 ини игиләйду, чоң - кичик дәря җәмий 570тин ашиду,йәр үсти су байлиқи миқдари 90 милярд 380 милйон куб метир болуп,киши бешиға тоғра келидиған йәр үсти сүйи пүтүн мәмликәтниң оттуричәқиммитиниң 2.2 һәссисигә тоғра келиду. йәр асти сүйиниң миқдари 55милярд 410 милйон куб метир келиду, музлуқ записи 2 триллион 130милярд болуп, мәмликәт бойичә музлуқ записиниң %50 ини игиләйду,"музлуқ амбири" дәп тәриплиниду. шинҗаң явропа - асия чоңқуруқлуқиниң мәркизигә җайлашқан болғачқа, һаваси қурғақ, су байлиқипәсилниң тәсиригә учрайду, вақит-бушлуқта тарқилиши тәкши әмәс, йәрүсти сүйиниң парға айлиниш миқдари көп, шуңа бәзи җайларда су байлиқийетишмәйду. йеза игилик йери көлими 63 милйон 81 миң гектар, буниңичидә терилғу йәр 4 милйон 114 миң 200 гектар болуп, киши бешиға 2.95модин тоғра келиду, бу мәмликәт бойичә киши бешиға тоғра келидиғантерилғу йәрниң 1 .2 һәссисигә тәң. орман көлими 6 милйон 765 миңгектар, яйлақ көлими 51 милйон 120 миң гектар болуп, пүтүн мәмликәтяйлақ омумий көлиминиң ٪20ни игиләйду, мәмликәт бойичә 5 чоңчарвичилиқ райониниң бири, ички молғулдин қалсила, мәмликәт бойичә 2 -орунда туриду. шинҗаңниң қуяш нури енергийиси, йәр иссиқлиқи, шамаленергийиси байлиқи мол, җуңгодики аптапниң чүшүш вақти узун өлкә -районниң бири, шинҗаңниң пүтүн йиллиқ апптап чүшүш вақти оттура һесаббилән 2600 саәттин 3500 саәткичә болуп, мәмликәт бойичә 2 - орундатуриду.