cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتى
نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتىنىڭ ئېرىشكۈچىلىرى
1984  Niels K. Jerne, Georges J.F. Köhler, César Milstein   نىلىس جېرنې، گىئورگىس كوھلېر، كېسار مىلىستېين
1983  Barbara McClintock   باربارا كىلىنكىتوك
1982  Sune K. Bergström, Bengt I. Samuelsson, John R. Vane   سۇنە بورگىستىرۇ، بېڭىت سامۇلسون، جون ۋانېم
1981  Roger W. Sperry, David H. Hubel, Torsten N. Wiesel   روگېر سىپېرري
1980  Baruj Benacerraf, Jean Dausset, George D. Snell   بارڭي بېنېكىراف، جان دۇسسېت، گىئورگى سنېلل
1978  Werner Arber, Daniel Nathans, Hamilton O. Smith   ۋېرنېر ئاربېر، دانىيېل نېتانىس، ھامىلتون سىمىت
1977  Roger Guillemin, Andrew V. Schally, Rosalyn Yalow   روگېر گۇيلېمىن، ئاندىرىۋ سىكاللې، روزالىن يالوۋ
1976  Baruch S. Blumberg, D. Carleton Gajdusek   بارۇچ بىلۇمبېرگ
1975  David Baltimore, Renato Dulbecco, Howard M. Temin   داۋىد بالتىمور
1974  Albert Claude, Christian de Duve, George E. Palade   ئالبېرت كىلاۋدې، كىرىستان دېدۇۋې، گىئورگى پالادى
1973  Karl von Frisch, Konrad Lorenz, Nikolaas Tinbergen   كارىل ۋون فىرى
1972  Gerald M. Edelman, Rodney R. Porter   گېرېلد ئېدېلمدن، رودنېي پورتېر
1971  Earl W. Sutherland, Jr.   ئېرىل سۇتېرلاند
1970  Sir Bernard Katz, Ulf von Euler, Julius Axelrod   بېرنارد كاتزى، ئۇلىف ۋون ئېۋلېر، جۇلىيۇس ئاكسىلرود
1969  Max Delbrück, Alfred D. Hershey, Salvador E. Luria  ماكىس دېلبۇرىك، ئالفىرىد ھېرشېي، سالۋادور لۇرىيا
1968  Robert W. Holley, H. Gobind Khorana, Marshall W. Nirenberg   روبېرت  ھوللېي، گوبېند خورانا، مارشال نىرېنبېرگ
1966  Peyton Rous, Charles B. Huggins  پېيتۇن روئۇس، چارلىز ھۇگنىس
1965  François Jacob, André Lwoff, Jacques Monod  فرانچويز جاكوب، ئاندىرىي لىۋوف، جاكۇس مونود
1964  Konrad Bloch, Feodor Lynen كونراد بىلوچ، فىئودور لاينىن
1963  Sir John Eccles, Alan L. Hodgkin, Andrew F. Huxley   جون ئېكلېس، ئالان ھودكىن، ئاندىرىي ھۇكىسلېي
1962  Francis Crick, James Watson, Maurice Wilkins  فىرانىك كىرىك، جامېس ۋاتسون، ماۋرىس ۋېلكىنىس
1961  Georg von Békésy   گىئورگىي ۋون بېكېسىي
1960  Sir Frank Macfarlane Burnet, Peter Medawar   فرانىك بۇرنېت، پېتېر مېدېۋار
1959  Severo Ochoa, Arthur Kornberg سېۋېرو ئوچاۋ، ئارتۇر كورىنبېرگ.
1958  George Beadle, Edward Tatum, Joshua Lederberg   گىئورگى بىئادلې، ئېدۋارد تاتۇم، جوشۇا لېدېربېرگ
1957 Daniel Bovet  دانىيېل بوۋېنت
1956  André F. Cournand, Werner Forssmann, Dickinson W. Richards    ئاندىرىي كورناند، ۋېرنېر فورىسمان، دىككىنسون رىچاردىس
1955  Hugo Theorell    ھىيۇگۇ تېئورېل
1954  John F. Enders, Thomas H. Weller, Frederick C. Robbins    جون ئېندېرس، توماس مېللېر، فىرىدېرىك روببىنس
1953  Hans Krebs, Fritz Lipmann    ھانىس كىرېبىس، فىرىتىھ لىپمان
1952  Selman A. Waksman    سېلمان ۋاكسىمان
1951  Max Theiler    ماكىس تېيلېر
1950  Edward C. Kendall, Tadeus Reichstein, Philip S. Hench    ئېدۋارد كېندال، تادۇس رېيچىستېيىن، فىلىپ ھېنچ
1949  Walter Hess, Egas Moniz    ۋېلتېر ھېس، ئېگاس مونىز
1948  Paul Müller    پائۇل مۈللېر
1947  Carl Cori, Gerty Cori, Bernardo Houssay    كارىل كورى، گېرتىي كورى، بېرناردو ھوسساي
1946  Hermann J. Muller    ھېرمان مۇللېر
1945  Sir Alexander Fleming, Ernst B. Chain, Sir Howard Florey    ئالىكىساندىر فىلېمىڭ، ئېرنىست چاين، ھوۋارد فلورېى
1943  Henrik Dam, Edward A. Doisy   ھېنرىك دام، ئېدۋارد دوزىي
1942  2-دۇنيا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن مۇكاپات تارقىتىلماي، مۇكاپات فوندىنىڭ ئۈچتىن بىرى باشقا پەنلەرنىڭ مۇكاپات فوندىغا، ئۈچتىن ئىككىسى ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ فوندىغا قوشۇۋېتىلگەن.
1941  2-دۇنيا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن مۇكاپات تارقىتىلماي، مۇكاپات فوندىنىڭ ئۈچتىن بىرى باشقا پەنلەرنىڭ مۇكاپات فوندىغا، ئۈچتىن ئىككىسى ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ فوندىغا قوشۇۋېتىلگەن.
1940 2-دۇنيا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن مۇكاپات تارقىتىلماي، مۇكاپات فوندىنىڭ ئۈچتىن بىرى باشقا پەنلەرنىڭ مۇكاپات فوندىغا، ئۈچتىن ئىككىسى ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ فوندىغا قوشۇۋېتىلگەن.
1939  Gerhard Domagk   گېچارد دوماك
1938  Corneille Heymans  كورنېل ھېيمان
1937  Albert Szent-Györgyi   ئالبېرت سىزېنت
1936  Sir Henry Dale, Otto Loewi   ھېنرى دالې، ئوتتو لوۋى
1935  Hans Spemann   ھانىس سىپېمەن
1934  George H. Whipple, George R. Minot, William P. Murphy  گىئورگى ۋىپىل، گىئورگى مىنوت، ۋىلىيام مۇرپىي
1933  Thomas H. Morgan   توماس مورگان
1932  Sir Charles Sherrington, Edgar Adrian   چارلىز شېرىڭتون، ئېدگدر ئادرىيان
1928  Charles Nicolle  چارلىز نىكوللې
1927  Julius Wagner-Jauregg   جۇلىيۇس ۋاگنېر
1926  Johannes Fibiger  جۇھانېس فىبىگېر
1925 مۇكاپات تارقىتىلماي، مۇكاپات سوممىسى ئەسلىدىكى فوندقا قوشۇۋېتىلگەن.
1924  Willem Einthoven  ۋىللېم ئېيىنتوۋېن
1923  Frederick G. Banting, John Macleod   فرېدېرىك بانتىڭ، جون ماكلىود
1922  Archibald V. Hill, Otto Meyerhof   ئارچىبالد ۋ خىلل، ئوتتو مېيېرخوف
1921  The prize money was allocated to the Special Fund of this prize section
1920  August Krogh   ئاۋگۇست كىروخ
1919  Jules Bordet   جۇلېس بوردېت
1917 مۇكاپات تارقىتىلماي، مۇكاپات سوممىسى ئەسلىدىكى فوندقا قوشۇۋېتىلگەن.
1916 مۇكاپات تارقىتىلماي، مۇكاپات سوممىسى ئەسلىدىكى فوندقا قوشۇۋېتىلگەن.
1915 مۇكاپات تارقىتىلماي، مۇكاپات سوممىسى ئەسلىدىكى فوندقا قوشۇۋېتىلگەن.
1914  Robert Bárány  روبېرت بارانىي
1913  Charles Richet  چارلىز رىچېت
1912  Alexis Carrel  ئالېكسىس كارېل
1911  Allvar Gullstrand ئالۋار گۇلىستراند
1910  Albrecht Kossel  ئالبېرت كوسسېل
1909  Theodor Kocher  تېئودور كوچېر
1908  Ilya Mechnikov, Paul Ehrlich  ئىليا مېچنىكوۋ
1907  Alphonse Laveran  ئالپونىس لاېران
1906  Camillo Golgi, Santiago Ramón y Cajal  كامىللو گولگى، سانتىياگو رامون
1905  Robert Koch  روبېرت كوچ
1904-يىلى   Ivan Pavlov   ئىۋان پاۋلوۋ (رۇسىيە)
1903  Niels Ryberg Finsen   نېلىس رېيبرگ فېنسىن
1902  Ronald Ross   رونالد روس
1901  Emil von Behring   ئېمىل ۋون بېھرىڭ
توققۇزتارا ناھىيىسى
توققۇزتارا ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Toqquztara Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. توققۇز تارا ناھىيىسى ئىلى دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىغا جايلاشقان. جەنۇب تەرىپى تېكەس ناھىيىسىگە، شەرقىي جەنۇب تەرىپى خېجىىڭ ناھىيىسىگە، غەربىي چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسىگە تۇتۇشىدۇ، شەرقىي شىمال تەرىپى كۈنەس ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى نىلقا ناھىيىسى ۋە غۇلجا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 162 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 42 ～ 6 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 4515.3 كۋادرات كىلومېتىر، ناھىيىگە بىر بازار، يەتتە يېزا، 52 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيىدە تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ بىر تۇەن - مەيدانى بىلەن غەربىي تىيانشان ئورمانچىلىق ئىدارىسىنىڭ بىر كارخانىسى بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 790 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
توققۇزتارا ناھىيىسى قارمىقىدا 6 دانەبازارلىق بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
توققۇزتارا ناھىيىسى قارمىقىدا 2 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
يەر تۈزۈلۈشى
ناھىيىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي جەنۇبىي ئېگىز، غەربىي شىمالىي پەس بولۇپ، تاغلىق جايلار 67.1%نى، ئېدىرلىق 9.5% نى، تۈزلەڭلىك 21.4% نى ئىگىلەيدۇ. جىرغىلاڭ دەرياسى، تېكەس دەرياسى، ئىلى دەرياسى قاتارلىق دەريا - ئېقىنلار بار بولۇپ، يەر ئۈستى سۇ بايلىق مىقدارى 824 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىنىڭ تولۇقلىنىش مىقدارى 583 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىنىڭ تولۇقلىنىش مىقدارى 583 مىليون كۇب مېتىر. يىلپىز، تاغ ئۆچكىسى، قارا تايغان بۇغا، ئارقار، قوڭۇر ئېيىق، ئۇلار، ياۋا چوشقا قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە يەر ياڭىقى، ئالما، ياۋا ئۆرۈك، قومۇش، مېھرىگىيا، چۈچۈك بۇيا، سۇغىگۈل، قانتېپەر، قارلەيلسى قاتارلىق ياۋ ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، مىس، تاش پاختا، ئۇران، ھاك تېشى، بېرىل، بارىت قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 25 مىڭ گېكتار (375 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 84 مڭ 200 گېكتار (1 مىليون263 مىڭ مو) ئورمانلىق، 271 مىڭ 700 گېكتار (4 مىليون 75 مىڭ 100 مو) يايلاق بار. بۇغداي، كۆممىقۇناق، شال، كۆتات، مېۋە - چېۋە قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بار. ئاساسلىق قوي، كالا، ئات قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. ئېلېكتر - ئېنېرگىيە، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ھاراق ئېچىتىش، سۈت مەھسۇلاتلىرى، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.
ئىقلىمى
توققۇزتارا ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قورغاق كېلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 7.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 37.4℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا - 37.6℃، قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2731.9 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا 3055.4℃. قىروسىز مەزگىلى 150 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 256.6 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1422.5 مىللىمېتىر.
ساياھەتچىلىكى
ناھىيىنىڭ مەدەنىي يادىكارلىقلىرىنىڭ كۆپىنچىسى قەدىمىي قەبرىستانلىق بولۇپ، داڭلىق مەنزىرىلەردىن كوردىنېن تەبىئىي قوغداش رايونى ۋە ياۋا ياڭاق جىلغىسى تەبىئىي قوغداش رايونى قاتارلىقلار بار.
سۈن چۈنلەن
thumb|سۈن چۈنلەن سۈن چۈنلەن، ئايال، خەنزۇ، 1950- يىلى 5- ئايدا تۇغۇلغان، خېبېي راۋياڭدىن، 1969- يىلى 11- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1973- يىلى 5- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپىرانتى.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت بىرلىك سەپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى.
1965- يىلىدىن 1969- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن سانائەت تېخنىكا مەكتىپىنىڭ ماشىنىسازلىق كەسپىدە ئوقۇغان.
1969- يىلىدىن 1974- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن سائەت زاۋۇتىنىڭ ئىشچىسى، سېخ پارتىيە ياچېيكىسىنىڭ ئەزاسى، زاۋۇت ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ مەسئۇلى، پارتكوم ئەزاسى بولغان.
1974- يىلىدىن 1975- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن شەھەرلىك 1- يېنىك سانائەت ئىدارىسى پارتكومى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1975- يىلىدىن 1977- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن شەھەرلىك يېنىك توقۇمىچىلىق سانائىتى ئىدارىسى پارتكومى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1977- يىلىدىن 1979- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن خىمىيە تالا- يۇڭ توقۇمىچىلىق باش فابرىكىسى پارتكومى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
1979- يىلىدىن 1980- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن خىمىيە تالا- يۇڭ توقۇمىچىلىق باش فابرىكىسى پارتكومى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، سىياسىي باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان (خىزمەتلەرگە رىياسەتچىلىك قىلغان).
1980- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن خىمىيە تالا- يۇڭ توقۇمىچىلىق باش فابرىكىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1981- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىساد فاكۇلتېتىنىڭ ئىقتىساد باشقۇرۇش كەسپىدە سىرتتىن ئوقۇغان).
1986- يىلىدىن 1988- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن خىمىيە تالا- يۇڭ توقۇمىچىلىق باش فابرىكىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1988- يىلىدىن 1991- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىسى ئەنشەن شەھەرلىك ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
1991- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك باش ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
(1989- يىلىدىن 1991- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىنىڭ سىرتتىن ئوقۇتۇش تولۇق كۇرس سىنىپىدا ئوقۇغان؛ 1992- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىر يىللىق تۈزۈمدىكى ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلار كۇرسىدا ئوقۇغان).
1993- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1994- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك باش ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ رەئىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
1995- يىلىدىن 1997- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئۆلكىلىك باش ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ رەئىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
(1992- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تەدبىر بەلگىلەش- باشقۇرۇش ئىلمى كەسپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپىدا ئوقۇغان).
ئوقۇ ئۇيغۇر بىلىگ يۇرتى
چۈشەنچە
ئوقۇ ئۇيغۇر بىلىگ يۇرتى تولۇقلىما مائارىپ تۈزۈمىدىكى مەكتەپ بولۇپ، مەرىپەتۋەر دىنى ئۇستازلاردىن ھەبىبۇللاھ كۈسەنى، ئابدۇغېنى قۇتۇبى لارنىڭ زور كۈچ بىلەن مەبلەغ سېلىشى شۇنداقلا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى بىلىم سۈيەر قېرىنداشلارنىڭ ماددى ۋە مەنىۋى بارلىققا كەلگەن.
سۈن چۈنلەن
1997- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
ئوقۇ ئۇيغۇر بىلىگ يۇرتى
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
سۈن چۈنلەن
1998- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكىلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىپىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2001- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكىلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىپىنىڭ مۇدىرى، داليەن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2001- يىلىدىن 2005- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، داليەن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2005- يىلىدىن 2009- يىلىغىچە جۇڭخۇا مەملىكەتلىك باش ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، مۇئاۋىن رەئىس، شۇجىچۇسىنىڭ 1- شۇجىسى بولغان.
2009- يىلىدىن 2010- يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2010- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2012- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2012- يىلىدىن 2014- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، تيەنجىن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2014- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت بىرلىك سەپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى.
31 - دېكابر
ياكى 31 - كۆنەك ياكى 12 - ئاينىڭ 31 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 365 - (كەبىسە يىلى 366 -) شۇنداقلا ئەڭ ئاخىرىقى كۈندۇر.
مەدىنە
مەدىنە ياكى مەدىنە مۇنەۋۋەرە  شەھرى بۇگۈنكى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ غەربىي شىمالىغا، ھىجاز رايونىغا، مەككە شەھرىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان مۇھىم شەھەر. كۆھنە ئاتى يەسرىب (يثرب) ئېرۇر. مەدىنەگە مەدىررا، مەدىركە، مەددىنە، مەززىنە ھەم دېيىلگەن. ھەم ئىسلام دىنىنىڭ ئىككىنچى مۇھىم يېرى جاي ئالغان يەر ھەم ئىسلام دىنىنىڭ مەركىزى ھەم ھەزرەتى مۇھەممەد س.ئە.ۋ قۇرغان ئىسلام دۆلىتىنىڭ تۇنجى پايتەختى. ئومۇمەن مەككەگە بېرىپ ھەج قىلىدىغان ئادەملەرنىڭ ھەممىسى مەدىنەگە چوقۇم بارىدۇ. ھەر يىلىدىكى ھەج قىلىش مەزگىلىدە، ھەج مۇراسىمى باشلىنىشتىن بۇرۇن ۋەيا كېيىن مەدىنە شەھرىگە بېرىپ زىيارەت قىلىدۇ.
ئىسمى ھەققىدە
ئېتىمولوگىيىسى ئەرەبچە كەلىمە بولمىش "المدينة"نىڭ مەنىسى "شەھەر" دېگەنلىكتۇر. ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى ئىسمى "يەسرىب" ([ˈjaθrib]; يثرب). يەسرىب ئىسمى قۇرئاندا سۇرە ئەھزابنىڭ 13- ئايەتىدە تىلغا ئېلىنغان. شۇنداقلا بۇ شەھەرگە تاييىبە ([ˈtˤajba]; طيبة) ھەم دېيىلىدۇ. باشقا ئىسىملىرى بولسا مەدىنەتۇل مۇنەۋۋەرە (نۇرلانغان شەھەر)، مەدىنەتۇننەبىي (پەيغەمبەر شەھىرى) ئېرۇر. مەدىنەنىڭ: تابە، ئاسىمە، دارۇل ئىمان، دارۇسسۇننە، بەررەھ، بەيتۇررۇسۇل، ھەبىبە، مەھبۇبە، دارۇل ئەبرار، دارۇل ھىجرە، دارۇسسەلامە، دارۇل ڧەتىھ، مەھڧۇزە، ھەرەمى رەسۇل، مەدىنەتۇررەسۇل قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ئىسىملەرى بار. ئىسلام تارىخچىلىرىدىن مەسئۇدى، "ۋەڧا" ناملىق ئەسىرىدە، "ئىسىمنىڭ كۆپلىكى، ئىسىم ئىگىسىنىڭ شەرەڧلىكلىكىگە دالالەتتۇر" دېگەندىن سوڭرە، تۈرلۈك مەنبئەلەرگە تايىنىپ تۇرۇپ مەدىنەئى مۇنەۋۋەرەنىڭ 94 ئىسمىنى ساناپ چىققان ۋە بۇلار ھەققىدە كەڭ تۈشەندۈرۈشلەر بەرگەن.
شەھەر ھەققىدە
مەدىنە، سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان مۇھىم شەھەر. ئىسلام دىنىنىڭ مەركىزى. 622-يىلى مۇھەممەد پەيغەمبەر ئۈممەتلىرىدىن ھەزرەتى ئەبۇبەكر بىلەن بىللە ھىجرەت مەككىدىن بۇ جايغا كېلىپ ئورۇنلاشقان، مۇھەممەد س.ئە.ۋ 632-يىلى شۇ جايدا ۋاپات بولغان. شەھەردە مۇھەممەد پەيغەمبەرنىڭ قەبرىسى، مەشھۇر پەيغەمبەر مەسچىتى بار. م بۇ شەھەر جايلاشقان ئورۇن دېڭىز يۈزىدىن 610 مېتىر ئېگىز كېلىدۇ، ئاھالىسى 1 مىلىيون 300 مىڭدىن ئاشىدۇ، مەدىنە شەھىرى بىلەن مەككە شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 450 كىلومېتىردىن ئاشىدۇ. ئىككى شەھەرنى تاشيوللار بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. مەدىنە شەھىرى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ مۇھىم سودا مەركەزلىرىنىڭ بىرى، شەھەر ئەتراپىدا نۇرغۇن دېھقانچىلىق مەيدانلىرى بولۇپ، خورما، بۇغداي، ئارپا، كۆكتات، مېۋە ئۆستۈرۈلىدۇ. شەھەردە خورمىنى پىششىقلاپ ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتى، خىش زاۋۇتى، گىلەمچىلىك فابرىكىسى قاتارلىق زاۋۇت-فابرىكىلار بار. ھاۋا يولى، تاشيوللار ئارقىلىق مەككە ھەم جىددە پورتلىرى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ.
جوغراڧىيە
مەدىنە مەككىنىڭ 450 كىلومېتىر شىمالىغا جايلاشقان، ئۈچ تەرىپىنى تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ، سۈيى ئەلۋەك، يېرى مۇنبەت ۋە مۇنبەت تۇپراق، ئەتراپى مۇنبەت ئېتىز ۋە باغ، ئىقتىسادى تەرەققىي تاپقان، قاتناش قۇلايلىق. مەدىنە، مەمۇرىي جەھەتتە، مەدىنە رايونىنىڭ مەركىزى، مەككە ئۇنىڭ شەرقىي جەنۇبى 450 كىلومېتر نېرىسىغا جايلاشقان، جىددە ئۇنىڭ ئۇدۇل 240 كىلومېتر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. 1 -ئايدىكى تېمپېراتۇرىسى °11.6 ~°22.9 سېلىتسىيە گىرادۇس، 8- ئاي مەزگىلىدىكى ئەڭ يوقىرى ھاۋا تېمپۇراتۇرىسى °28.5 ~ °42.5 ياز كۈنلىرى تومۇز ئىسسىق.
تارىخچەئى مەدىنە
سۇلتان مەلىكشەھ دەۋرىدە (1072-1092) سەلجۇقىيلارغا تابىئىي بولىشى بىرلە تۈركلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ئۆتكەن مەدىنە، كېيىنچە پۈتۈن ھىجاز رايونى بىلەن بىرگە ئەييۇبىي ۋە مەملۇك دەۋلەتلىرىنىڭ توپراقلىرىغىمۇ قوشۇلغان. 1517- يىلى ياۋۇز سۇلتان سەلىمنىڭ مەملۇك ئورۇسىنى رىدانىيە ئۇرۇشىدا مەغلۇب قىلىشى بىلەن پۈتۈن ھىجاز رايونى بىلەن بىرگە مەدىنە ھەم ئوسمانلى دەۋلەتىنىڭ توپراقلىرىغا قوشۇلدى. ئوسمانلى دەۋرىدە سۇلتان ئابدۇلھەمىد II تەرىپىدىن مەدىنەغە قەدەر تۆمۈريول لېنىيىسى قۇرۇلغان. ئىستانبۇل شەھرىنىڭ ئاسيا تەرىپىگە جايلاشقان ھەيدەرپاشا پويىز ئىستاسيونىدىن پويىز بىلەن مەدىنەگە 3 كۈن ئىچىدە بارغىلى بولاتتى.
1. دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، 1916- يىلى باشلانغان ئەرەب ئىسيانى مەزگىلىدە پۈتۈن ئەتراڧ شەھەرلەر ئىسيانچىلارنىڭ قولىغا ئۆتكەندە، مەدىنە قەلئەسى كېينچە "مەدىنە مۇداڧىئى" ئۇنۋانىنى ئالغۇچى ڧەخرىددىن پاشانىڭ قۇماندانلىقىدىكى تۈرك ئەسكەرلىرىنىڭ قىيىن شارائىتقا قارىماي قەھرەمانە تىركىشىشى بىلەن ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلاشقانغە قەدەر ئوسمانلى دەۋلەتىنىڭ قولىدا قالغان. 1918- يىلى 30- ئوغۇز\ئۆكتەبىر ئىمزالانغان موندروس ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئىمزالانغاندىمۇ ڧەخرىددىن پاشا شەھەرنى تاپشۇرمىغان. 1919- يىلى 20- قەھرىتان ئوسمانلى پايتەختىدىن كەلگەن بۇيرۇق بىلەن بۇ يەردىكى بىرلىك تەسلىم بولدى ۋە مەدىنەدىكى تۈرك ھۆكۈمرانلىقى نىھايەت تاپتى.
1925- يىلى قۇرۇلغان سەئۇدى ئەرەبىستان ھۆكۈمىتىنىڭ ئەجياد قەلئەسى كەبى تارىخى ئوسمانلى قەلئەلىرىنى يوقىتىش سىياسىتى نەتىجەسىدە مەدىنەدە تۈرك ئىزنالىرى بولمىش بىرلا ئەمبەرىيە مەسجىدى ۋە ئەل مۇئەززەم پويىز ئىستانسى قالغان.
مۇھىم جايلار
ھەر ھەج پەسلىدە مەككە ۋە مەدىنە شەھەرلىرى مىلىيونلىغان ھاجى تەرىپىدىن زىيارەت قىلىنىدۇ. مەدىنە شەھرىدە زىيارەت قىلىنغۇسى جايلار كۆپ بولۇپ، مۇھىملىرى تۆۋەندىكىچە:
پەيغەمبەر مەسجىدى
center|thumb|750px مەسجىدى ھەرەمنىڭ كۈن پېتىش ۋاقتىدىكى كۆرۈنىشى
چاشقانخور بۇلغۇن
ئۇلارنىڭ تۈكلىرى ئادەتتە قوڭۇر ، قارا ، ئاق ياكى ئارىلاش بولىدۇ. ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى 51 سانتىمېتىر ، 13 سانتىمېتىر قۇيرۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، ئېغىرلىقى 1.5-4 قاداق (0.7-2 كىلوگىرام) ، تەبىئىي ئۆمرى 7 يىلدىن 10 يىلغىچە. باشقا ئۆي ھايۋانلىرىنىڭكىگە ئوخشاش فېرېتنىڭ كۆندۈرۈش تارىخى ئېنىق ئەمەس ، ئەمما ئۇلارنىڭ كەم دېگەندە 2500 يىل بېقىۋېلىنغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇلار يەنىلا دۇنيانىڭ بەزى جايلىرىدا توشقان ئوۋلاشقا ئىشلىتىلىدۇ ، ئەمما بارغانسىرى ئۇلار پەقەت ئەرمەك ھايۋان سۈپىتىدە بېقىلىدۇ.
فۇجيەن ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px فۇجيەن ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، فۇجيەننىڭ 35،110،000 نوپۇسىبار، 121،400 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 26.33°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 117°51.
چاپچال شىبە ئاپتونوم يېزىسى
چاپچال شىبە ئاپتونوم يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى.
ئىسمى خاتا، قارالسۇن: چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى
كانناداچە
ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
نىجات ۋەلى ياقۇپ
نىجات ۋەلى ياقۇپ (ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 尼加德·外力亚克普) داڭلىق دىكتور، رىياسەتچى، ناتىق، ئارتىس، مودېل، تور چولپىنى، نەقسۇنۇم چولپىنى، ۋە ئويۇنچى. نىجات ۋەلى ياقۇپ ئۈرۈمچى شەھرىدە تۇغۇلغان. نىجات ۋەلى ياقۇپ ئۆزنىڭ سۆزمەنلىكى، تېتك، شوخ، جۇشقۇ ئوبرازى بىلەن خەلىققە تۇنۇلغان. ئۇ ھازىر مەركىزى خەلق رادىيو ئىستانىسى ۋە شىنجاڭ تېلۋىزىيە ئىستانىسىدا دىكتورلۇق ۋە رىياسەتچىلىك بىلەن شۇغۇللانماقتا. ئۇنىڭ ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن پىروگراممىسى "يىپەك يولى ساداسى"دۇر. ئۇ توغۇرلۇق كىتاپلار يېزىلغان.
رىياسەتچى نىجات ۋەلى ياقۇپ نەگە كەتتىگە جاۋاپ
— نىجات ۋەلى ياقۇپ <<يېپەك يولى ساداسى>> پىروگراممىسىدا ھېچ كۆرۈنمەيدىغۇ؟ — <<ئېچىل داستىخېنىم>> پىروگراممىسىنىمۇ خېلى ئوبدان قىزىتىۋاتاتتى، بۇ پىروگراممىدىمۇ كۆرۈنمىدى. — بۇ زادى نېمە ئىش؟ — نىجاد ۋەلى ياقۇپ نەگە كەتتى؟ — ... ... تونۇش-بىلىشلەر، يىراق-يېقىندىكىلەرنىڭ مەندىن نىجات ۋەلى ياقۇپنىڭ ئىز-دېرىكىنى  سۈرۈشتۈرۈشى تەبىئىي ئەھۋال. چۈنكى، ئۇ ئېكرانلاردىكى ھازىر جاۋاب، يۇمۇرىستىك،  ئوچۇق-يورۇق، خۇشچاقچاق، سۆزمەن... بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن كۆرۈرمەنلەرنىڭ  قەلب قېتىگە ئورناپ كەتكەنىدى، مۇنداقچە ئېيتقاندا، كۆرۈرمەنلەرنىڭ كۆزىگە ئوبدانلا  سېڭىپ قالغانىدى. <<كۆنگەن يامانمۇ كۆيگەنمۇ؟>> دېگەندەك، نىجات ۋەلى  ياقۇپقا كۆنگەن كۆرۈرمەنلەرنىڭ مەندىن سورىغان ھەربىر سوئالىغا قانائەتلىنەرلىك  جاۋاب بېرىشنى مەجبۇرىيىتىم ۋە بۇرچۇم، دەپ ئويلىدىم.
نىجات ۋەلى ياقۇپ ئىستانسىمىز ئۇيغۇرچە چاستوتىسىنىڭ زور ئالقىشقا  ئېرىشىپ كېلىۋاتقان <<جاھان ئەينىكى>> پىروگراممىسىغا ئۆزىگە خاس  رىياسەتچىلىك ئۇسلۇبى ۋە خاسلىقى، ھەربىر سان پىروگراممىغا يۈكسەك مەسئۇلىيەت ۋە  بۇرچ تۇيغۇسى، رادىيو يېتىپ بارالىغانلىقى جايدىكى ئاڭلىغۇچىلارغا ئەستايىدىللىق  پوزىتسىيەسى بىلەن رىياسەتچىلىك قىلىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ ئۇسلۇبىنى ۋە خاسلىقىنى  ئاز ساندىكى رىياسەتچىلەر دوراپ باققان بولسىمۇ، سەمىمىيلىك بىلەن ئېيتقاندا،  ھېچقايسىسى قاملاشتۇرالمىدى ھەم نىجات ۋەلى ياقۇپ تۇيغۇسىنى كۆپچىلىككە ئاتا  قىلالمىدى. مۇنداقچە ئېيتقاندا، <<جاھان ئەينىكى>> — نىجاد ۋەلى ياقۇپ،  نىجات ۋەلى ياقۇپ — <<جاھان ئەينىكى>> بولۇپ قالدى. ئۇ ۋە باشقا  كەسپداشلارنىڭ زور تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە <<جاھان ئەينىكى>> پىروگراممىسى مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى بويىچە <<ئون مۇنەۋۋەر  پىروگرامما>>نىڭ بىرىگە ئايلاندى. بۇ، ئۇيغۇرچە چاستوتا پىروگراممىلىرىدىن  تۇنجى بولۇپ مەزكۇر شەرەپكە نائىل بولغان پىروگراممىدۇر.
خوش، نىجات ۋەلى ياقۇپنىڭ مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى  ئۇيغۇرچە چاستوتىسىدىكى كۈندىلىك ۋەزىپىسى <<جاھان ئەينىكى>> پىروگراممىسىغا رىياسەتچىلىك قىلىش بىلەنلا چەكلىنەمدۇ؟ ھەرگىزمۇ ئۇنداق ئەمەس. ئۇ <<جۇڭگوغا نەزەر>>، <<ھەربىي ئىشلارغا نەزەر>> قاتارلىق  كۈچلۈك مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ۋە ئەستايىدىللىق تەلەپ قىلىدىغان پىروگراممىلارغىمۇ  كەسپداشلىرى بىلەن نۆۋەتلىشىپ رىياسەتچىلىك قىلماقتا. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇ يەنە  مۇخبىرلىق ۋەزىپىسىنىمۇ ئۈستىگە ئېلىپ، ئۆزى قاتناشقان پائالىيەتلەرنىڭ  رىياسەتچىلىكىنى قىلىش بىلەن بىرگە، دەل ۋاقتىدا چاستوتىمىز پىروگراممىلىرىنى  خەۋەر، ماقالىلىرى بىلەن تەمىنلەۋاتىدۇ. پات ئارىدا بېيجىڭدا ئېچىلىدىغان  مەملىكەتلىك <<ئىككى يىغىن>> نىڭ مۇخبىرلىق ۋەزىپىسى ئۇنىڭ يەنە بىر  مۇھىم ۋەزىپىلىرىدىن بىرى. دېمەك، يۇقارقىلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، نىجات ۋەلى  ياقۇپنىڭ مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىدىكى خىزمىتىنىڭ ئۆزىلا جاپالىق خىزمەت. ئۇ بىر كۈنلۈك خىزمىتىنى ۋاقتىدا تۈگىتىپ، ياستۇقنى قىرلاپ يېتىپ تېلېۋىزور كۆرسىمۇ  ياكى دوست-بۇرادەرلىرى بىلەن كۆڭۈل ئاچسىمۇ تامامەن بولاتتى، خىزمەتچىلەرنىڭ كەسپىي  كېسىلى بويىچە پات-پات ئۇھ تارتىپ، خىزمەتنىڭ جاپالىق ئىكەنلىكىدىن ۋايساپ قويسىمۇ  بولاتتى، يالغاندىن ئىسپات چىقىرىپ، دوختۇرخانىلاردا 10-15 كۈن ياكى بىرەر ئاي  يېتىۋالسىمۇ بولاتتى. لېكىن خىزمەتنى سۆيۈش روھى، ئۆزىگە ۋە ئاڭلىغۇچىلارغا بولغان  يۈكسەك مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ئۇنى جاپاغا يېقىن، ھالاۋەتتىن يىراق قىلدى، ۋىجدانى  ساختىلىق بىلەن كۈن كەچۈرۈشكە، مائاشقىلا تايىنىدىغان ئەبگاھ ھېسسىياتقا قۇل  قىلمىدى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئۇيغۇرچە چاستوتىسىنىڭ پىروگراممىلىرىغا  ھېلىھەم خۇددى يېڭىدىن خىزمەتكە قوبۇل قىلىنغاندەك ھاياتىي كۈچىنى ئۇرغۇتۇپ  رىياسەتچىلىك قىلىۋاتىدۇ. نىجات ۋەلى ياقۇپ يېقىنقى نەچچە يىلدىن بۇيان،  تەكلىپ بىلەن شىنجاڭ تېلېۋىزىيەسىنىڭ <<ئىستېمال ۋە ساغلاملىق>>، <<ئېچىل داستىخېنىم>>، <<يېپەك يولى ساداسى>> قاتارلىق  پىروگراممىلىرى، ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيەسىنىڭ <<شادلىق ئاچقۇچى>> پىروگراممىسىدا بىز كۆپ تەرىپلەپ كېلىۋاتقان پەۋقۇلئاددە زور تالانتى بىلەن  بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان ئوبرازىنى يارىتىپ، تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدىكى  سانسىزلىغان كۆرۈرمەننىڭ قەلب قېتىغا چوڭقۇر ئورناپ كەتتى. چولپانلىرىمىز  ئېكرانلاردىكى ئوبرازى ئارقىلىق خەلقىمىزگە تونۇلغان بولسا، ئۇ مەركەز رادىيوسى ۋە  شىنجاڭ تېلېۋىزىيەسى، ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيەسىنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى بىر-بىرىدىن يۇقىرى،  سەرخىل پىروگراممىلىرىغا رىياسەتچىلىك قىلىپ تونۇلدى. ئۇ ناخشىچى ئەمەس، ئاكتىيورمۇ  ئەمەس، لېكىن ئۇ خۇشئاۋاز رىياسەتچى. ئۇ قىسقىغىنە نەچچە يىلدا باشقىلار ئۆمۈرلۈك  ھاياتىدا ئاران دېگۈدەك ئېرىشىدىغان شەرەپنىڭ ئىگىسى بولدى.
لېكىن نىجاتچۇ؟ نەگىلا بارمىسۇن، ھۆرمىتىنى قىلغانلارغا لايىقىدا  ھۆرمەت، ئىززەت بىلدۈردى. قانداقتۇر <<مەن چولپانغۇ؟>> دەپ، بىر قىسىم  چولپانلاردەك چىرايىنى يۆگەپ، تومۇز ئىسسىقتا ئۈستى-ئۈستىلەپ چاپان كىيىۋالمىدى،  رەسىمگە چۈشۈۋالساق دەپ ئەتراپىغا ئولاشقانلارنى سىلكىپمۇ يۈرمىدى. <<بۇ  ئىززەت-ئېكرامنى خەلقىم ماڭا بەرگەن>> دېگەن ئەقىدىسى بىلەن نەگىلا بارمىسۇن،  تۆۋەنچىلىك بىلەن مۇئامىلىدە بولدى. يېشى ئۆزىدىن چوڭلار <<نىجات ۋەلى ياقۇپ  ئاكا>> دەپ چاقىرغىنىدا، <<مەن سىزنى ئاكا دېسەم بولىدۇ، مەن 30 ياشقىمۇ كىرمىدىم>> دېگەن چاقچىقى بىلەن ئارىدىكى ئوڭايسىزلىقنى كۈلكىگە  ئايلاندۇردى. ئەگەر ئۇ مۇشۇ يېشىدا ئېرىشكەن ھۆرمەتكە باشقا بىرى ئېرىشىپ قالغان  بولسىدى، ئىشتانغا پاتماي، باشقىلارنى قاقتى-سوقتا قىلىش ئويىدا بولاتتى، ئابرويىنى  تۇتام-تۇتام پۇللارغا تېگەشكەن بولاتتى.
ئۆزگىچە نۇتۇق قابىلىيىتىگە ئىگە، كۆپ كىتاب ئوقۇغان نىجات ۋەلى  ياقۇپ تۈرلۈك لېكسىيەلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇپ، باشقىلارنى ئالداپ يۈرمىدى. دېمىسىمۇ  تۈزۈكرەك ئوقۇش تارىخىغىمۇ ئىگە ئەمەس، پىسخولوگىيەگە ئائىت تۆت-بەش پارچە  كىتابتىكى سۆزلەرنى ئۆزلەشتۈرۈپ، نەمۇ-نە زامانىۋى تىلەمچىلىك بىلەن  شۇغۇللىنىۋاتقان ئاتالمىش <<پىسخولوگ>>لار ساماندەك كۆپەيگەن  بۈگۈنكىدەك كۈنلەردە، نىجات ۋەلى ياقۇپمۇ لېكسىيە سۆزلەپ يۈرسە بازىرى ئىتتىك  بولاتتى. لېكىن ئۇ ھېسسىياتقا ئاسانلا بېرىلىدىغان كىشلىرىمىزنىڭ ۋاقتىنى ئىسراپ  قىلىشنى خالىمىدى. ئەقىدىسىگە مۇناسىپ ھالدا خىزمەتلىرىنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىپ،  ئاڭلىغۇچىلارنىڭ، تاماشىبىنلارنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلمەكتە.
شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتىدا تەكلىپلىك ئوقۇتقۇچى بولۇپ كېلىۋاتقان  نىجات ۋەلى ياقۇپ ئوقۇغۇچىلىرى ئۈچۈن يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلماقتا. شىنجاڭ سەنئەت  ئىنستىتۇتىنىڭ دوتسېنتى مۇھەببەت ئەزىز مۇنداق دەيدۇ: <<... ئۇنىڭ دەرس  خاتىرىسىنى ۋاراقلىغان چېغىمدىلا، ئۇنىڭ بۈگۈنكىدەك نەتىجىلەرگە ئېرىشىشىنىڭ  ھەرگىزمۇ تەساددىپىي كېلىپ قالغان تەلەي ياكى پۇرسەت ئەمەسلىكىنى چوڭقۇر چۈشىنىپ  يەتتىم. چىرايلىق ھەم رەتلىك يېزىلغان خەتلەر، ھەربىر ئوقۇغۇچىنىڭ ھەربىر قېتىملىق  تاپشۇرۇقىغا يېزىلغان پىكىر-تەكلىپ، باھا سۆزلىرىگە قاراپ تولىمۇ سۆيۈندۈم. ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىشەنچىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ئۇلار بىلەن بىرلىكتە پىروگرامما  باشقۇرۇشلىرى، دەرس ئارىلىقلىرىدا بولسا ئېرىنمەستىن ئۇلار بىلەن پىكىرلىشىشى،  مۇمكىنقەدەر ئۇلارغا ياخشىراق پۇرسەت يارىتىپ بېرىش ئۈچۈن، ھەر تەرەپلىمە  ئىزدىنىشلىرىدىن ئىچ-ئىچىمدىن خۇش بولاتتىم>>.
مانا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەنلىرىم بىز دائىم كۆرۈپ تۇرىدىغان،  خۇشخۇي، سۆزمەن، ئاڭلىغۇچىلار ياكى تاماشىبىنلار نەزىرىدىكى تالانت ئىگىسى نىجات  ۋەلى ياقۇپنىڭ دائىملىق خىزمىتى. ئۇنىڭ بۇنىڭدىن باشقا قىلىۋاتقان ئىشلىرىمۇ  چېچىدىن تولا. ئەجىبا ئۇ ھارمامدىغاندۇ؟
نىجات ۋەلى ياقۇپ ھازىر مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ  ئورۇنلاشتۇرۇشى بويىچە جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇۋاتىدۇ. يېقىندا ئۇ يەنە جۇڭگو كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم  رايونلۇق كومىتېتىغا ئەزا بولدى. دېمەك، ئۇنىڭ ھايات مەنزىلىگە يېڭىچە مەنالار  قوشۇلماقتا. بىز ئەلۋەتتە ئۇنىڭ مۇشۇ يېشىدا قولغا كەلتۈرۈۋاتقان نەتىجىلىرىدىن  سۆيۈنىمىز، پەخىرلىنىمىز.
نىجات ۋەلى ياقۇپ سەھنىلەردىن ۋاقتىنچە ئايرىلدى، لېكىن كۆرۈرمەنلەر  بۇنىڭلىق بىلەنلا ئەمدى نىجات ۋەلى ياقۇپنى كۆرەلمەسمىزمۇ دېگەن ئەندىشىدە بولسا،  خاتالاشقان بولىدۇ. نىجات ۋەلى ياقۇپ يەنە داۋاملىق مەركىزىي خەلق رادىيو  ئىستانسىسىنىڭ <<جاھان ئەينىكى>>، <<جۇڭگوغا نەزەر>>، <<ھەربىي ئىشلارغا نەزەر>> پىروگراممىلىرى، ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيەسىنىڭ <<شادلىق ئاچقۇچى>> پىروگراممىسى، تۈرلۈك پائالىيەت، كېچىلىكلەر  ئارقىلىق كۆپچىلىك كۆنۈپ كەتكەن زوق-شوخلۇقى، سۆزگە ماھىرلىقى، يېقىشلىقى بىلەن  ئالدىمىزدا زاھىر بولىدۇ. يېڭىدىن يولغا قويۇلغۇسى پىروگراممىلار ئارقىلىق بىزنى  تۇيۇقسىزلا خۇش قىلىدۇ ھەم قىلغۇسى! نىجات ۋەلى ياقۇپ ھېچيەرگە كەتمىدى ھەم  كەتمەيدۇ!
گۇگېل
alt=|thumb|گۇگېل كىروم تور كۆرگۈ گۇگېل شىركىت (Google Company) ئامىركىنىڭ خەلقىئارلاشقان ئۇچۇر تىىنىكىسىغا ئائىت مۇلازىمەن بىلەن تەمىنلەيدىغان شىركەت. ئاساسلىق مۇلازىمىتى بولسا توردا ئىلان بىرىش تىخنىكسى، ئىزدەش ماتورى، بۇلۇتلۇق ھىسابلاش، يۇمتال، قاتتىق دىتال
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
رەسمىي ئاتلىشى: گۇگىل شىركىتى (1998-2017)
خاراكتىرى: شۆبە شىركەت خاراكتىرلىك
سانائەت: تور، يۇمتال، كومپىيۇتىر قاتتىق دىتال
قۇرۇلغان ۋاقتى: 1998 يىلى 4 سىپتەمبىر، كالىغورنىيەنىڭ مەنلو پارك شەھىرىدە
قۇرۇغۇچى: لەرىي پاج، سارگاي بىرىن
باش شىتابى: ئا ق، ش، كالىغورنىيە شىتاتى، مانتەيىن ۋىيۇۋ (تاغ مەنزىىرسى)، گۇگىل مەركىزى بىناسى
مۇلازىمەت قىلىدىغان رايونلار: پۈكتۈن دۇنيا
مەھسۇلاتىلار: گۇگىل بىر يۈرۈش مەھسۇلاتلىرى
ئانا شىركىتى: ئىلىپبە گۇرۇھى
ھالقىلق شەخىسلەر: سۇندار پىچاي ( باش ئىچىرائىيە ئەمەلدارى) رۇس پورات ( باش مالىيە ئەمەلدارى)
شۆبە شىركەتلىرى: قىسقارتلدى
تور ئادىرىس: www.google.com thumb|گۇگىل باش شىتابى
راشىزىم (رۇس فاشىزىم ئىدىيەسى)
راشىزىم (رۇس ۋە فاشىست دېگەن ئىككى سۆزنىڭ بىرىكتۈرۈشىدىن ھاسىل بولغان يېڭى سۆز؛ ئېنگلىزچە: Rashism؛ رۇسچە: рашизм؛ ئۇكرائىنچە: рашизм) رۇس فاشىزىمى دېگەن گەپ. راشىزىم دېگەن بۇ ئاتالغۇ ھازىر ئاكادىمىك ماقالىلەردىمۇ ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. بۇ سۆز ئاساسلىقى ئەشەددى رۇس مىللەتچىلىرىنىڭ خالىغانچە كىچىك دۆلەتلەرنى ياكى مىللەتلەرنى بوزەك قىلىش، خالىغانچە دەپسەندە قىلىش، ئەتىدىن كەچ بولغىچە يادرو قورالىنى پوپوزا قىلىش، بىكار بولسىلا ئۇنىڭغا-بۇنىڭغا ھۇجۇم قىلىپ كىشلەرنى بىزار قىلدىغان، دۇنيا تىنچىلىقىغا توختاۋسىز ئازار سالدىغان، لېكىن ئىقتىسادنىڭ تاينى يوق، پەن-تېخنىكىسى ئارقىدا قالغان، لېكىن شۇنىڭغا باقماي رۇس فاشىست ئىدىيەسنى ئىجىرا قىلىشقا ئۇرۇندىغانلىقىنى تەسۋىرلەيدىغان سىياسى ئىدىيەنى كۆرستىدۇ. راشىزىم ئىدىيەسنىڭ قوللىغۇچلىرى ۋە ئىجىرا قىلغۇچىلىرى راشىستلار دەپ ئاتىلدۇ. راشىزىم ناتسىس گېرمانىيەسى فاشىزىمنىڭ 21-ئەسىردىكى داۋامى. ئاتاقلىق راشىستلاردىن ۋىلادىمىر پۇتىن ۋە ئالېكساندېر دۇگىن قاتارلىقلار بار. راشىزىمنىڭ زىياكەشلىكىگە ئۇچىرىغانلاردىن تاتارىستان، ئۇكرائىنا، چېچىنىيە، گرۇزىيە، ئەزەربەيجان، پولشا، قىرىم قاتارلىقلار بار. كەلگۈسىدىكى يوشۇرۇن ئوبىكتىلىرىدىن قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان بار. راشىزىم 1552-يىلى قازان رۇس ئىشخالىغا چۈشكەن كۈندىن باشلانغان دەپ قاراشقا بولىدۇ. thumb|راشىزىمنىڭ بەلگىسى-سېينت جورج لېنتىسى (لاتىن ز ھەرىپى 2022-يىلى رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى مەزگىلدە رۇس ئارمىيەسى تەرىپدىن ئىشلىتلگەن، شۇڭا يۇقىردىكى ز بەلگىسنى زىۋاستىكا دەپمۇ ئاتايدۇ، زىۋاستىكا دېگەن گېرمان ناتسىسلىرنىڭ سىۋاستىكا بەلگىسنىڭ راشىزىمغا ماسلاشتۇرۇلۇشى)
ئافرىقا-ياۋروئاسىيا
thumb|354x354px|ئافرىقا-ياۋروئاسىيا ۋە ئۇنىڭغا قارام ئاراللار ياۋرافراسىيا، ئاۋراسىكا، ئافرىقا-ياۋروئاسىيا ياكى ئافرو-ياۋراسىيا ئافرىقا ۋە ياۋروئاسىيانى بىر قىتئە دەپ ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇدۇر. بۇ ەەۋدىنى تەشكىل قىلغان قىتئەلەر دۇنيا نۇفۇسىنىڭ 85% ىنى (تەخمىنەن 5.7 مىلىيارد كىشى) قاپلايدۇ. شۇنداقلا بۇ قىتئە كونا دۇنيا دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
جۇغراپىيىلىك نوقتىدى، ئافرىقا ۋە ياۋروئاسىيا سۇۋەيىش قانىلى بىلەن بۆلۈنگەن. ياۋروئاسىيا بولسا ياۋروپا ۋە ئاسىيا دەپ ئىككىگە بۆلۈنگەن (گېئولوگىك بۆلۈنىشىدىن زىيادە مەدەنىيەت پەرقى يۈزىسىدىن بۆلۈنگەن).
بەئزى ئاكادېمىكلەر ياۋرافراسىيا دەپ تىلغا ئالماقتا، شۇنداقتىمۇ بۇ ئاتالغۇ كۆپ ئېتىراپ قىلىنمىغان. گېئوپولىتىكادا، ئافرىقا-ياۋروئاسىيا چوڭ قۇرۇقلىقى (بېرتانىيە ئاراللىرى، ياپونىيا ۋە ماداغاسقار قاتارلىق ئاراللار سىرتىدا) دۇنيا ئارىلى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ پىلانىتنىڭ ئەڭ چوڭ ئارىلىدۇر.
كۆھنە دۇنيا ئافرىقا-ياۋروئاسىيا ۋە ئەتراپىدىكى ئاراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: گئېلېوگىيىلىك ئاتالغۇلاردا، ئافرىقا-ياۋروئاسىيا، ئافرىقا ياۋروپاغا سوقۇلۇپ دەرىجىدىن تاشقىرى قىتئە شەكىللىنىدۇ. بۇ ۋاقىئە تەخمىنەن كۈنىمىزدىن 600 مىڭ يىل سوڭرە، ئىسپانىيەنىڭ جەنۇبىي چوققىلىرى بىلەن ئافرىقىنىڭ ئۇچرىشىشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن. بۇ ئىش يۈز بەرگەندە، ئوتتۇرا يەر دېڭىزى، ئاتلانتىك ئوكياندىن ئايرىلىدۇ. ئافرىقىنىڭ بۇنىڭدىن 50 مىلىيون يىل ئىچىدە تامامەن سوقۇلىشى بىلەن، ئاقدېڭىزنىڭ يوقىلىشى ۋە يېڭى تاغ تىزمىلىرىنىڭ (ئالپىس تاغ تىزمىسىغا قوشۇلۇپ) مەيدانغا چىقىشى كۈتۈلمەكتە.
كىيوك تەڭرىقۇت
كىيوك تەڭرىقۇت (خەنچە: 老上单于) مىلادىدىن بۇرۇنقى 174 - 161 - يىللار ئارىسى ھون تەڭرىقۇتى. باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى.
دەقىقە
دەقىقە [deqiqe] — ۋاقىت ھېسابىدا سېكۇنتنىڭ 60 تىن 1 بۆلىكىگە تەڭ بولغان ئەڭ كىچىك ۋاقىت بىرلىكى.
قەدىمكى زاماندا ئوتتۇرا ئاسىيادا سائەتتىن كىچىك ۋاقىت بىرلىكى دەقىقە بولغان.
بىر كېچە-كۈندۈز 1440 دەقىقىگە بۆلۈنگەن. دەقىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى توغرىسىدا «بابۇرنامە» دە «سۈرە فاتىھەنى بىسمىللا بىلەن قوشۇپ ئالتە قېتىم ئوقۇغانچە بولىدۇ» دېيىلگەن.
قاراھوجا رايونى
قاراھوجا رايونى، تۇرپان شەھىرى تەۋەلىكىدە، شىنجاڭ تەڭرىتېغىنىڭ تارمىقى بولغان بوغدا چوققىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان.2011-يىلى، قاراھوجا رايونى قارىمىقىدا ئۈچ كوچا، 2 بازار، 7 يېزا بولغان : كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى، قاراھوجا يولى كوچا باشقارمىسى،باشقۇرۇش كومىتېتى بۇيلۇق كوچا باشقارمىسى، چىچان بازىرى، داخىيەن بازىرى، يار يېزىسى، ئايدىڭكۆل يېزىسى، ئۈزۈمچىلىك يېزىسى، چاتقال يېزىسى، قاراغوجا يېزىسى، ئاستانا يېزىسى، سىڭگىم يېزىسى قاتارلىق. 60 مەمۇرىي كەنت، 21 شەھەر - بازار، مەھەللە. مەمۇرىي رايۇن ئومۇمىي كۆلىمى 13 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر، رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى ياشلار يولى.
چېخ تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[چېخ تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] چېخ تىلى (čeština) غەربىي سىلاۋىيان تىل. چېخ جۇمھۇرىيەتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 12مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
چۈش يۇلتۇزى كۇنۇپكىسى
« Yume no Hoshi no Button Nose » (Yume no Hoshi no Button Nose) بولسا 1985 -يىلى 10-ئاينىڭ 19-كۈنىدىن1986 - يىلى 4-ئاينىڭ 26-كۈنىگىچەAsahi تېلېۋىزىيە قانىلىدا تارقىتىلغان  كارتون فىلىمى. ئاساخى رادىئو شىركىتى (ABC) ۋە Sanrio بىرلىكتە ئىشلىگەن. ئاڭلىتىش نۇقتىلىرى ھەر شەنبە كۈنى 19:00 دىن 19:30 غىچە ( JST ). جەمئىي 26 قىسىم.
سانرىيونىڭ تۇنجى تېلېۋىزىيە كارتون فىلىمى  ، كارتون فىلىمى سانرىيونىڭ پېرسوناژ Button Nose نى باش پېرسوناژ قىلغان. سانرىيونىڭ رەسمىي تەڭشىكىدە ، Button Nose نىڭ ھەقىقىي ئىسمى تىرىش ، ئەمما كارتون فىلىمدە ئۇ تىرىش ئەمەس ، بەلكى Button Nose.
يىغىن خاتىرىسى
بۆلجۈرگەن تەتقىقات ئىنستىتۇتىدا ياشايدىغان 8 ياشلىق قىز Button Nose كالىتونتو پلانېتىسىدىكى فۇكلاند پادىشاھلىقىنىڭ خان جەمەتىنىڭ ئەۋلادلىرى. بىر كۈنى ئۇ كالىتونتو پلانېتىسىنى زىيارەت قىلغاندا ، ئۇنىڭ تاغىسى پادىشاھ كىنەز فاستېنېر تەختكە ۋارىسلىق قىلدى. شۇنداق قىلىپ خۇكلاند پادىشاھلىقىنىڭ پادىشاھىغا ئايلانغان باتتوننوز خۇكلاند پادىشاھلىقىدا خۇشال كۈنلەرنى ئۆتكۈزىدۇ.
net station
بىرلا ۋاقىتتا تور بېكەتلىرىنىڭ ھەممىسى تېلېۋىزور ئاساخىغا تەۋە تولۇق تور بېكەتلىرى. تارقىتىش ۋاقتى ۋە ۋاقتى 1986-يىلى 2-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن 3-ئاينىڭ باشلىرىغىچە ، مەنبە ئايرىم يوللانغانلارنى ھېسابقا  .
مەنبە
تۈرلەر :
1-ئىيۇل ئوردېنى
1-ئىيۇل ئوردېنى (ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 七一勋章؛ ئېنگلىزچە: Order of July the First) جوڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزى كومېتىتى تەرىپىدىن تارقىتىلىغان، پارتىيە ئەزەلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئالى بولغان بىر ئوردېن. 1-ئىيۇل ئوردېنىنى ئادەتتە جوڭگو كومپارتىيەسنىڭ باش سېكىرتارى تەرىپىدىن تارقىتىلدۇ. بۇ ئوردېن تۇنجى قېىتم 2017-يىلى 22-ئىيۇل تەسىسى قىلىنغان. تۇنجى قېتىم بۇ ئوردېن، 2021-يىلى 29 ئىيۇن بېيجىڭدا تارقىتىلدى. مەمەتجان ئۆمەر بۇ ئوردېنغا ئېرىشكەن تۇنجى ئۇيغۇر.
2021-يىلى تۇنجى تارقىتىلشى
«1-ئىيۇل ئوردېنى» تارقىتىش مۇراسىمى 20201-يىلى 29-ئىيۇن چۈشتىن بۇرۇن سائەت 10دا خەلق سارىيىدا داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلدى. جۇڭگو كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتىنىڭ باش سېكىرتارى، دۆلەت رەئىسى، مەركىزىي ھەربىي كومىتېتنىڭ رەئىسى شى جىنپىڭ تۇنجى قېتىم «1-ئىيۇل ئوردېنى» تارقاتتى ھەم مۇھىم سۆز قىلدى.
مەمەتجان ئۆمەر
مەمەتجان ئۆمەر، ئۇيغۇر، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غۇلجا ناھىيەسىدىن، 1973-يىلى 7-ئايدا پارتىيەگە كىرگەن.
ئەپراسىياپ
بۇرۇنقى زاماندا ئاپراسىياپ دېگەن بىر كىشى ئۆتكەنىكەن. ئۇ ئىنتايىن باتۇر ۋە زېرەك بولغاچقا، تۈرك قەبىلىسىنىڭ خاقانى دەپ كىشىلەر تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىپتۇ.
ئاپراسىياپنىڭ دەۋرىدە، كىشىلەر تېخى بىرەر جەمەتكە ئۇيۇشمىغان، ئۆي سېلىپ ماكان تۇتمىغان، ھۈنەر قىلىپ تىجارەت باشلىمىغان، يەر تېرىش، چارۋا بېقىش دېگەنلەرنى، ئوت يېقىپ گۆش پىشۇرۇشنى، كىيىم تىكىپ بەدەنلىرىنى يېپىپ يۈرۈشنى بىلمەيدىكەن. ئاپراسىياپ پادىشاھ بولۇشتىن بۇرۇن نۇرغۇن يەرلەرنى كېزىپ، نەزەر دائىرىسىنى كېڭەيتىپتۇ. ئۇ ئۆز قەلىبداشلىرىنى قايسى يول بىلەن ئىتتىپاقلاشتۇرغىلى بولىدىغانلىقى، ئۇلارنى بىرەر جەمەتنىڭ بايرىقى ئاستىغا توپلاپ، ئادەمچە ياشاش يولىغا سالغىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە باش قاتۇرۇپتۇ.
ئاپراسىياپ ئويلىغانلىرىنى رېئالىققا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئالدىدا ئوردا ياسىتىپ، ئۇ يەرگە شاھلىق تەختىنى تىكلەپتۇ ۋە بۇ شەھەرنى «خان ئۆيى» دەپ ئاتاپتۇ.
ئۇ توققۇز ئوغۇل ۋە توققۇز قىزى ئۈچۈن ئايرىم - ئايرىم ئون سەككىز شەھەر بىنا قىپتۇ. بۇلاردىن تارىختا نامى مەشھۇر بولغانلىرى قەشقەر، يەكەن، خوتەن، چىن ماچىن، قوستەنسىيە، دەقيانۇس، بارچۇق، كۇچا، بالاساغۇن، تۇرپان، قۇمۇل، غۇلجا، ئالتاي قاتارلىق شەھەرلەر ئىكەن. ئاپراسىياپنىڭ پەرزەنتلىرى بۇ شەھەرلەرگە ئۇزۇن مۇددەتلەرگىچە ھۆكۈمرانلىق قىلىپ ئۆتۈپتۇ. ئاپراسىياپ پادىشاھلىق تەختىدە دەۋران سۈرۈۋاتقان چاغلاردا كىشىلەر يىراق - يېقىنلارغا چېچىلىپ كەتمەي يەر تېرىشنى بىلىدىغانلىرى دېھقانچىلىق بىلەن، قوي بېقىشنى بىلىدىغانلىرى چارۋىچىلىق بىلەن، باغۋەنلەر باغۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللىنىپتۇ. پۇقرالار بىلەلمىگەننى ئاپراسىياپ ئۆگىتىپتۇ.
ئاللا ئاپراسىياپنىڭ كۆڭلىگە يەتمىش ئىككى خىل ھۈنەرنىڭ سىرىنى سالغانىكەن، بۇلاردىن يەتمىش خىلىنى پۇقرالارغا ئۆگىتىپ، ئىككى خىل ھۈنەرنى ئېھتىيات ئۈچۈن ئۆگەتمەي قويغانىكەن. چۈنكى بۇ ئىككى خىل ھۈنەرنى ئۆگىتىۋەتسە، پادىشاھ بىلەن خەلقنىڭ پەرقى بولمايدىكەن. ئاپراسىياپ پەرزەنتلىرى ۋە پۇقرالىرىغا ئۆگەتكەن ھۈنەرنىڭ ئەڭ داڭلىقلىرى مۇنۇلار ئىكەن: دېھقانچىلىق، باغۋەنچىلىك، قوغۇن تېرىش، سەۋزە - چامغۇر تېرىش، ئۆي سېلىش، ئوت يېقىش، قوي سويۇش، كاۋاپ پىشۇرۇش، تۇز يېيىش، ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش، تۆمۈرچىلىك، تىككۈچىلىك، گىلەمچىلىك، پىلە بېقىش، يىپەك توقۇش، كىگىزچىلىك، كۆنچىلىك، قۇدۇق - كارىز كولاش، بۆشۈك ياساش، توقۇمىچىلىق، ياغاچچىلىق، نەققاشلىق، تاشچىلىق، تۈگمەنچىلىك قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
ئاپراسىياپ ئۇزۇن يىل ئۆمۈر كۆرۈپ سەلتەنەت سۈرۈپ، يەتتە ئىقلىمنى بەخىرامان سوراپ، دوستلىرىنى كۈلدۈرۈپ، دۈشمەنلىرىنى قان قۇستۇرۇپ ئالەمدىن ئۆتۈپتۇ.
ئاپراسىياپنىڭ شانۇ شۆھرىتىنىڭ ئۇلۇغلۇقى تۈپەيلىدىن ئون سەككىز شەھەر خەلقى ئەۋلادمۇ ئەۋلاد مەمۇرىچىلىق، تنچ - خاتىرجەم، ئاسايىشلىقتا تۇرمۇش كەچۈرۈپ ئۆتكەنىكەن.
ئەپراسىياپنىڭ بەزى كىتاپلاردىكى ئىسمى:ئالپ ئەرتۇڭا
مەنبە: ئۇيغۇر ئەپسانە -رىۋايەتلىرى
كالا
كالا__ توپ ئاتىلىشى __ پادا.
ئايرىم ئاتىلىشى __ باش.
ئەركىكى__ بۇقا.
چىشىسى __ ئىنەك ، سىيىر.
يىڭى تۇغۇلغان بالىسى __ موزاي.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
سۇلايمان يۇنۇس
«قۇتادغۇبىلىك» گەرچە مەخسۇس تېببىي ئىلىم ساھەسىگە بېغىشلانغان داستان بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭدا مەزكۇر داستاننىڭ مۇئەللىپى يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئۆز زامانىغا قەدەر جۇغلانغان ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ بىر قاتار مۇھىم پەلسەپىۋى - نەزەرىيىۋى ئاساسلىرى، يەنى ئوت، سۇ، ھاۋا ۋە تۇپراقتىن ئىبارەت تۆت چوڭ ماددىنىڭ تەبىئەتنى شەكىللەندۈرگۈچى ئاساسلىق ئامىل ئىكەنلىكى، ئۇلارنىڭ ھەم بىر - بىرىگە قارىمۇقارشى ئىكەنلىكى، ھەم بىر - بىرىنى تەقەززا قىلىدىغانلىقى، ئۇنىڭ تەسىرى ئىنسان بەدىنىدە تۆت خىل كەيپىيات -  مىزاجلارنى پەيدا قىلىدىغانلىقى، بۇ ئالاھىدىلىكلەر يۇقىرىدا ئېيتىلغان تۆت تادۇ (تەبىئەتتىكى تۆت چوڭ ماددا)نى دەۋر قىلىش ئاساسىدا شەكىللىنىدىغانلىقى، ئۇنىڭ قايسى مىزاجقا مەنسۇپ بولۇشى، تۆت چوڭ ماددىدىن قايسىسىنىڭ غالىب ئورۇندا تۇرىدىغانلىقى، ئادەم بەدىنىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ ئۆزگىرىش ياسىشىدىن جىگەردە بىر خىل مۇرەككەپ سۇيۇقلۇق پەيدا بولىدىغانلىقى، ئۇ خىلىت دەپ ئاتىلىدىغانلىقى، كېسەللىكنىڭ پەيدا بولۇشىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سەۋەبلىرى، كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش، كېسەللىكنى داۋالاش، دورا تەييارلاش، دورا بۇيرۇش قاتارلىق بىر يۈرۈش نەزەرىيىۋى ئاساسلار، پرىنسىپ - قائىدىلەر ۋە ئەمەلىي داۋالاش چارە - تەدبىر شەكىللىرى ناھايىتى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىلگەن.
1. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتى جەريانىدىكى فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلىرى، ئىنسانىيەت ئالىمىدە تېۋىپلارنىڭ تۇتقان ئورنى ۋە ئوينايدىغان رولىنىڭ مۇھىملىقى توغرىسىدىكى قارىشى
ئادەم تۇغۇلىدۇ ۋە ئۆلىدۇ. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ داستانىدا بۇ مۇقەررەرلىك ئالاھىدە قەيت قىلىنغاندىن باشقا، كىشىلەرنىڭ تىرىكلىك جەريانىدا تۈرلۈك كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولىدىغانلىقى، تېۋىپلارنىڭ كېسەللىكلەرنى داۋالايدىغانلىقى، ئۇلارسىز ھاياتنىڭ ئوڭۇشلۇق بولمايدىغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن:
4356.ئۇلاردىن بىرىسى تېۋىپلار ئېرۇر، پۈتۈن دەرد - كېسەلگە داۋالار قىلۇر.
4357.يەنە بەك كېرەكلىك ساڭا بۇ كىشى، ئوڭشالماس ئۇنىڭسىز تىرىكلىك ئىشى.
4360.ئۇلارنى سەن ياخشى كۆرۈپ تۇت يېقىن، ئۇلاردۇر كېرەكلىك، كۆزەت سەن ھەقىن.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۆزىنىڭ داستانىدا ئوزۇقلىنىشقا ئەھمىيەت بېرىشنىڭ سالامەتلىك بىلەن ناھايىتى زىچ باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى، شۇڭلاشقا مۇۋاپىق ۋە مەلۇم ئۆلچەم ھەم تەرتىپ بويىچە ئوزۇقلىنىشنىڭ لازىملىقىنى، بۇنىڭغا ئەھمىيەت بەرمىگەندە، ئادەمدە كېسەللىك پەيدا بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ كېلىپ:
2892.نېمە دەر بىلىملىك ھېكىم، دىققەت ئەت، تاماقنى ئاستا يە، گېلىڭنى كۆزەت.
2893.گېلىڭنى كۆزەتسەڭ بېشىڭ ساقلىنار، يېسەڭ ئاشنى ئاز - ئاز، ئېغىزغا تېتار.
2894.تولا كۆردۈم ئەرنى زايە قىلدى باش، گېلىڭنى كۆزەتمەي ھارام كەتتى ياش.
4613.غىزانى يە ئۆلچەپ، يېمە تولا كۆپ، ئاقىل بىر ئەزىز سۆز ئېيتتى بوڭا خوپ:
4614.تولا يېگۈچىنىڭ ئېشى سىڭمىغاي، ھەزىم بولمىسا ئاش ھەريان ئاغرىغاي.
4621.مىزاجقا ياققاننى بىلىپ يېگۈلۈك، مىزاجقا ياقمىسا، ئۇنى قويغۇلۇق.
4642.نە ياخشى دېمىش، كۆر، تېۋىپ - ئەمچىلەر، يېسە ئاشنى ئاز ئەر ئىسەن - ساق كۈلەر.
دەپ يازسا، سەئدى شىرازىمۇ كىشىلەرنىڭ ھەددىدىن ئارتۇق ئوزۇقلىنىشىنىڭمۇ، ئاچ يۈرۈشىنىڭمۇ سالامەتلىككە زىيانلىق ئىكەنلىكىنى، ئۆلۈم گىردابىغا ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ كېلىپ مۇنداق يازىدۇ: ئەگەر بىر ئەئزاگە ئاغرىق بولسا يار، ئۆزگە ئەئزالەردە قالمايدۇ قەرار.
كەم يېيىش تەبىئەت بولسا، ئىنسانگە ئاغىرلىق يۈز بەرسە يەڭگىل كۆچىدۇ.
كەڭلىكىدە تەننى پەرۋەرىش قىلسە، تارلىقىدە ئۆمرىنىڭ شامى ئۆچىدۇ.
ئىللەتدىن شۇ كويغا چۈشكەندە يۈرەك، چۇنكى يېگەن ئىدى تۈنۇ كۈن يېمەك.
داۋالار ئاساسى سانىلۇر پەرھىز، پەرھىز قىل جان كۈچىن كۆرگىن ئۇشە كىز.
پەرھىزدۇر دارىيۇ دەۋا سەرۋەرى، قىچىشىش ئاشار، قوتىر كۈچەيگەنسېرى.
پەرھىزدۇر دارىيۇ دەرمانلار باشى، ھەزىم دارى - يېڭى ئىللەت يولداشى ③. ئەمىر خۇسرەۋ دىھلەۋىمۇ يۇقىرىقى قاراشلارغا قوشۇلغان ھالدا، ھەددىدىن ئارتۇق تائام يېيىشنىڭ كېسەللىك پەيدا قىلىدىغان بىر ئامىل ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ كېلىپ مۇنداق يازىدۇ: لەۋزىگە ياقىملى تەنلەرگە جاندۇر، كۆپ يېسەڭ، قارىنغا بىراق زىياندۇر.