cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەركىن ئالىپتېكىن بىلەن سۆھبەت
تۈركىيەدە بىر سۆز بار: «بايرام دەيىل سەيران دەيىل، يەنگەم بەنى نىيە ئۆپتۈ»، يەنى «بايرام ئەمەس سەيران ئەمەس، يەڭگەم مېنى نىمىشقا سۆيدى؟» دەيدىغان. 260 يىلدىن بېرى ئەنگىلىيە، چار رۇسىيە ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ خىيانەتلىرىگە كۆپ ئۇچرىغان بىر مىللەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن بۇنداق ئەھۋاللاردا، بولۇپمۇ چەتئەللەردە ياشاۋاتقان يۇرتداشلىرىمىز ئالدىراپ خوش بولۇپ «ھۇررا» توۋلاپ كەتمەي، ئۆز ئۆزىدىن «بۇلارنىڭ بىزگە بۇنداق قىزىقىپ كېتىشىنىڭ سەۋەبى نىمىدۇر ئەجىبا؟ ئامېرىكا بىزنى خىتايغا قارشى بىر كوزىر قىلىپ ئىشلەتمەكچىمىدۇ؟ بۇ ئۇزۇن ۋاقىتلىق بىر سىياسەتمۇ ياكى مەقسەتكە يېتىۋېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان قىسقا ۋاقىتلىق بىر تاكتىكىمۇ؟ ئۇلارنىڭ بۇ سىياسىتى بىزنىڭ دەۋايىمىزغا پايدا كەلتۈرەمدۇ ياكى زىيانمۇ؟ ئەگەر پايدا كەلتۈرۈدىغان بولسا، بىز ئۇنىڭدىن قانداق نەپكە ئېرىشەلەيمىز؟» دىگەنگە ئوخشاش سوئاللارنى سوراپ، مىللىي مەنپەئەتىمىزگە ئۇيغۇن ئورتاق بىر سىياسەت بەلگۈلەپ چىقىشقا تىرىشىشى كېرەك. ئورتاق بىر سىياسەت بەلگىلەش ئۈچۈن چەتئەللەردە رەسمىي رەۋىشتە قۇرۇلغان تەشكىلاتلارنىڭ باشلىقلىرى، ئالىملار ۋە ئاقساقاللار ئۆزئارا ئاداۋەت، كېلىشىمسىزلىك ۋە رىقابەتلەرنى بىر تەرەپكە قايرىپ قويۇپ، بىر يەردە باش قوشۇپ دەرھال يېڭى بىر ئىستراتېگىيە بەلگۈلەپ چىقىشى كېرەك. ئەكسى تەقدىردە، بەلكىم خەلقىمىزنىڭ تەقدىرىنى بەلگۈلەيدىغان مۇھىم بىر پۇرسەتنى قولدىن قاچۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن.
مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ يەنە بىر مۇھىم نوقتا ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتەي. بەزى بىر ئىلىم ئادەملىرىمىز خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان ۋەھشى سىياسەتىنى چەتئەللەردىكى يۇرتداشلارىمىزغا تۇيغۇزۇش ئۈچۈن كۆپ پىداكارلىقلار كۆرسەتمەكتە. بۇ ئەلبەتتىكى ناھايىتى مۇھىم بىر خىزمەت. ئەمما، ئەگەر بۇ ئالىملىرىمىز ۋاقىت چىقىرىپ ئانا ۋەتەندىن كەلگەن بۇ خەۋەرلەرنى ئانالىز قىلىپ بۇلارغا قارشى قانداق بىر يول ئىزدەش، تاقابىل تۇرۇش ياكى تەدبىر- چارە ئېلىش كېرەكلىكى توغرىسىدا سىياسىيونلارىمىزغا يوليورۇق كۆرسىتەلىسە تېخىمۇ پايدىلىق بىر ئىش قىلغان بولىدۇ.
سوئال: ئەركىن ئاكا، ئېكولوگىيە باشتا بولۇپ دۇنيادا جىددىي ئۆزگىرىشلەر بولۇۋاتىدۇ. بۇنىڭ خىتاي ۋە شەرقىي تۈركىستانغا سىزچە قانداق تەسىرى بولار؟
جاۋاب: دېگىنىڭىزدەك، تەتقىقاتچىلار ئەگەر جىددىي تەدبىر-چارىلەر ئېلىنمىغان تەقدىردە ئېكولوگىيە ساھەسىدىكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ بارغانسىرى ئىنسانلىقنىڭ كېلەچىكىگە تەھدىت يەتكۈزىدىغان بىر دەرىجىگە يېتىپ بېرىشى مۇمكىنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئېكولوگىيە دۇنيادىكى پۈتۈن ئىنسانلارنى، ھۆكۈمەتلەرنى، دۆلەتلەرنى ئالاقىدار قىلىدىغان بىر تېما. ئىنشائاللاھ ب د ت نازارىتىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان پائالىيەتلەر ئۈنۈملۈك بىر نەتىجە بىرەر. ئەمما بۇ ئارىدا، ئامېرىكىنىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن يېڭى ياسالغان ئورتا مەنزىللىك ئاتوم راكىتالىرىغا قارشى تۇرۇپ 1987- يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ئىمزالانغان ۋە قىسقىچە INF دەپ ئاتالغان ئورتا مەنزىللىك ئاتوم راكىتالىرىنى چەكلەش توغرىسىدىكى كېلىشىمنى بىر تەرەپلىمە بىكار قىلىشى، ھەمدە ئىران بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرسىدىكى تالاش – تارتىشلارنىڭ بارغانسىرى ئۇلغىيىشى، كەشمىر مەسىلىسى تۈپەيلى ھىندىستان بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدىكى ۋەزىيەتنىڭ يامانلىشىشى، بۇ جىدەلدە خىتاينىڭ پاكىستاننى ئۇچۇقچە قوللاپ چىقىشى، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ بارغانسىرى ئۇلغىيىشى؛ ئامېرىكىنىڭ پاسىفىك ئوكياننىڭ ئۆپچۆرىسىگە ئوتتۇرا مەنزىللىك ئاتوم راكىتالىرىنى جايلاشتۇرۇشقا باشلىغانلىقىغا ئوخشاش مەسىلىلەر دۇنيادا جىددى بىر ئۇرۇشنىڭ پارتلاپ چىقىش ئېھتىماللىقىدىن دالالەت بەرمەكتە. بەزى بىر تارىخچىلار دۇنيانىڭ كىيىنكى 500 يىللىق تارىخى جەرىيانىدا، مەۋجۇت بىر دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت بىلەن بىر دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت بولۇش ئۈچۈن يۈكسىلىۋاتقان باشقا بىر دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ دائىما ئۇرۇش بىلەن نەتىجەلەنگەنلىكىنى ئىپادە قىلىشىدۇ. بۇنىڭغا كۆرە، بۈگۈن دۇنيانىڭ ئەڭ قۇدرەتلىك دۆلىتى بولغان ئامېرىكا بىلەن قۇدرەتلىك بىر دۆلەت بولۇش ئۈچۈن چوڭ قەدەملەر بىلەن ئالغا بېسىۋاتقان خىتاي ئوتتۇرىسىدا جىددى بىر ئۇرۇشنىڭ يۈز بېرىش مۇمكىنچىلىكىنى ئىشارە قىلماقتا. ئەگەر بۇنداق بىر ئۇرۇش چىقىپ قالغان تەقدىردە، ياۋرۇپا بىرلىكىنىڭ، رۇسىيىنىڭ، ھىندىستان بىلەن پاكىستاننىڭ تۇتىدىغان پوزىتسىيەلىرى قانداق بولىدۇ؟ بىلمەيمىز. ئەمما شەرقىي تۈركىستان خەلقى باشتا بولۇپ تىبەتلىكلەرنىڭ، ئىچكى موڭغۇللارنىڭ، خوڭكوڭلىقلارنىڭ، تەيۋەنلىكلەرنىڭ ۋە خىتاي دېموكراتلىرىنىڭ ئوينايدىغان رولى قانداق بولىدۇ؟ بۇنى ئېنىقلاشقا تىرىشىشتا پايدا بار.
جاۋاب: گەرچە بۇ توغرۇلۇق كۆپ يېزىلىپ، سىزىلىپ سۆزلەنگەن بولسىمۇ، مەن يەنە بىر قېتىم قىسقىچە مەلۇمات بېرىشكە تىرىشاي.
بۇ پائالىيەتلەرنى تەشكىلىي رەۋىشتە ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن 1985 – يىلى شىۋىتسارىيەنىڭ زۈرىچ شەھرىدە «شەرقى تۈركىستان، تىبەت ۋە ئىچكى موڭغۇلىيە خەلقلىرىنىڭ بىرلىكى» دېگەن تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلۇشىدا ئاساسلىق رول ئوينىدىم. شۇ چاغدا مەن مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئىجرا ھەيئىتى رەئىسلىكىگە سايلانغان ئىدىم.
1976 – يىلى ئەنۋەرجان ئازاتلىق رادىئوسىغا كېلىپ ئۇيغۇر شۆبىسىدە ئىشلەشكە باشلىدى. ئۆمەر قانات 1986 – يىلىدا ئازاتلىق رادىئوسىنىڭ تاجىك شۆبىسىدە ئىشلەشكە باشلىدى. كېيىنچە ئەسقەرجان ئوقۇشىنى تاماملاپ مىيۇنخىن شەھرىگە كېلىپ جايلاشتى. بالا – چاقىلىرىمىز بىلەن 1990 – يىلىدا «ياۋرۇپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكى» نى قۇرۇپ چىقتۇق. مەن ئىككى يىل بۇ تەشكىلاتنىڭ رەئىسى بولۇپ خىزمەت قىلدىم. «ياۋرۇپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىكى» غەرب دۆلەتلىرىدە قۇرۇلغان تۇنجى ئۇيغۇر تەشكىلاتىدۇر.
1991- يىلىدا گوللاندىيەنىڭ پايتەختى گاگا شەھرىدە UNPO دەپ ئاتالغان ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلۇشىدا چوڭ رول ئوينىغان 4 كىشىدىن بىرى بولدۇم. بۇ تەشكىلات پەقەت شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىلا ئەمەس، بەلكىم بىزگە ئوخشاش ئاسارەت ئاستىدا ياشاۋاتقان 75 مىللەتنىڭ دەۋاسىنى خەلقئارا جامائەتچىلىككە تۇيغۇزۇشتىمۇ چوڭ رول ئويناۋاتىدۇ. 1991- ۋە 2002 – يىللىرى ئارىسىدا مەن بۇ تەشكىلاتنىڭ رەئىس ئورۇنباسارى، رەئىسى ۋە كېيىنچە باش كاتىبى بولۇپ خىزمەت قىلدىم.
2000 – يىلى فرانسىيەنىڭ بۇرۇنقى پىرىزدىنتى فرانكوئىس مىتتەرراندنىڭ ئايالى دانىئەلا مىتتەرراند ۋە ئىسپانىيەنىڭ بۇرۇنقى مەدەنىيەت مىنىستىرى فەدەرىكو مايورنىڭ تەكلىپلىرى بىلەن ئىسپانىيەنىڭ بارسەلونا شەھرىدە «UBUNTU» دەپ ئاتالغان تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلۇشىدا رول ئالدىم. 2004 – يىلىغىچە بۇ تەشكىلاتنىڭ ئىجرا ھەيئىتى ئەزالىقىنى قىلدىم. جەنۇبىي ئافرىقا تىلىدا «تىنچلىق» مەناسىغا كەلگەن UBUNTU بولسا 15 تىن ئارتۇق خەلقئارا تەشكىلاتنىڭ بىرلىكىنى تەشكىل قىلىدۇ.
سوئال: سىز د ئۇ ق نىڭ قۇرغۇچىسى ۋە تۇنجى رەئىسى. د ئۇ ق نىڭ تەرەققىيات تارىخى ھەققىدە قىسقىچە مەلۇمات بەرسىڭىز…
جاۋاب: ئەگەر توغرا ئېسىمدە قالغان بولسا، ئۆمەر قانات، دولقۇن ئەيسا، ئابلىكىم ئىدرىس ۋە سەپداشلىرى 1996 – يىلى مىيۇنخىن شەھرىدە دۇنيا ئۇيغۇر ياشلار قۇرۇلتىيىنى قۇرۇپ چىقىدۇ. ئەنۋەرجان، ئەسقەرجان ۋە رىزا بېكىن پاشا باشچىلىقىدىكى يۇرتداشلار يەنە 1999 – يىلى مىيۇنخىن شەھرىدە شەرقىي تۈركىستان/ ئۇيغۇرىستان مىللىي قۇرۇلتىيىنى قۇرۇپ چىقىدۇ. بۇ ھەر ئىككى قۇرۇلتاينىڭ يول باشچىلىرى 2002 – يىلىدىن ئىتىبارەن ياشلار قۇرۇلتىيى بىلەن مىللىي قۇرۇلتاينى بىرلەشتۈرۈپ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتايىنى قۇرۇشقا قارار بېرىشىدۇ.
د ئۇ ق نى قۇرۇشقا قارار بەرگەن گىرمانىيە، تۈركىيە ۋە ئورتا ئاسىيادىكى بەزى بىر قېرىنداشلىرىمىز «ئەركىن ئالپتېكىن مىللىي دەۋادىن قېچىۋاتىدۇ، قۇرۇلتاينىڭ قۇرۇلۇشىغا يار يۆلەكتە بولمايۋاتىدۇ، يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى چىقمايدۇ.» دىگەندەك گەپلەر بىلەن مېنى ئوچۇق تەنقىت قىلىشقا باشلىدى.
مەن «شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە بولغان ئۆزەمنىڭ بىر كىشىلىك ۋىجدانى قەرزىمنى ئادا قىلىمەن.» دەپ يولغا چىققان بولغاچ، 1990 – يىلىدىن كېيىن چەتئەللەردە قۇرۇلغان ھېچبىر شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىدا يەر ئالمىغان ئىدىم. يۇرتداشلارنىڭ تەنقىد، تەۋسىيە ۋە تەكلىپلىرى بىلەن ئاخىرى د ئۇ ق دا ۋەزىپە ئېلىشنى قۇبۇل قىلدىم.
2004 – يىلى ئاپىرىدا 15 دۆلەتتە ياشايدىغان يۇرتداشلىرىمىز تەرىپىدىن سايلاپ ئەۋەتىلگەن ھەيئەتلەرنىڭ ئىشتىراكىدا مىيۇنخىن شەھرىدە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتايىنى قۇرۇپ چىقتۇق. ۋەكىللەرنىڭ كۈچلۈك تەلىپى بىلەن مەن بۇ تەشكىلاتنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلاندىم.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتايىنىڭ قۇرۇلۇش يىغىنىدا بىز بەزىبىر خەلقئارا قانۇنچىلارنىڭ مەسلىھەتلىرى بىلەن تاييارلانغان نىزامنامىنى ماددا-ماددا كۆزدىن كۆچۈرۈپ قوبۇل قىلدۇق. كېلەچەكتە شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلىدىغان مۇستەقىل دۆلەتنىڭ شەكلى توغرۇلۇق UNPO نىڭ خەلقئارا قانۇن ئەربابلىرى تەرىپىدىن تەييارلانغان پروگراممىنى كۆزدىن كۆچۈرۈپ ۋە ماقۇللاپ، ئۇنى «مىيۇنخىن خىتاپنامىسى» ئىسمى بىلەن ئاشكارا ئېلان قىلدۇق. يەنە شۇنداقلا، دوكتور ئەركىن ئەكرەم تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازاتلىقى توغرىسىدىكى «ئۈچ باسقۇچلۇق ئىستىراتېگىيە پىلانى» نى كۆزدىن كۆچۈرۈپ قوبۇل قىلدۇق. مەمەت توختى ئەپەندىم تەرىپىدىن ئىنگلىزچىگە تەرجىمە قىلىنغان بۇ ئۈچ باسقۇچلۇق ئىستىراتېگىيە پىلانىنى كۆزدىن كۆچۈرگەن چەتئەللىك تەتقىقاتچىلار ئۆز ۋاقتىدا «مۈكەممەل بىر پىلان بوپتۇ» دەپ بىزنى تەبرىك قىلغان ئىدى.
مېنىڭ مەقسىدىم، ئۇزۇن يىللىق تەجرىبەمگە ئاساسلىنىپ كېلەچەكتە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى بولالايدىغان، دېموكراتىك پېرىنسىپلەرگە تولۇق رىئايە قىلىدىغان، قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىدىغان، مەدەنىي، زامانىۋىي ۋە ئىنساننىڭ بەدىنىگە ئوخشاش مۈكەممەل بىر ئىرادە بىلەن ئىشلەيدىغان كەسپىي بىر تەشكىلات قۇرۇپ چىقىشتا يۇرتداشلارغا يار يۆلەكتە بولىشتىن ئىبارەت ئىدى.
مادەمكى، بىز شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن مۇجادىلە قىلىۋاتىمىز، ئۇ ھالدا بىزنىڭ بۇ مۇستەقىل دۆلەتنى ساقلاپ قالالايدىغان، ياشىتىدىغان ۋە راۋاجلاندۇرۇدىغان تەدبىر – چارىلەرنىمۇ ھازىردىن باشلاپ كۆزدىن كۆرۈشىمىز كېرەك بولىدۇ. ئەكسى تەقدىردە، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن تەدرىجى رەۋىشتە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگۈلەپ مۇستەقىللىقلىرىگە ئېرىشكەن ئوتتۇرا شەرق، ئورتا ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىدىكى بەزى بىر دۆلەتلەرنىڭ ۋەزىيىتىگە چۈشۈپ قالىمىز. بۇ دۆلەتلەردە تېخىچە ئىچكى قانلىق ئۇرۇشلار ھۆكۈم سۈرۈۋاتىدۇ. ياكى خەلقى ئاچ، يالاڭاچ، بىئىلاج ياكى بۇرۇنقى مۈستەملىكىچىلىرى بولغان غەرب دۆلەتلىرىگە قېچىپ بېرىپ جان بېقىشقا مەجبۇر ۋە ياكى خىتايغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ بېقىندىسى. بىز كېلەچەكتە قۇرۇلىدىغان مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىمىزنىڭ مۇشۇنداق بىر ئەھۋالغا چۈشۈپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھازىردىن كېرەكلىك پىلان ۋە پروگراممىلارنى تەييارلاپ چىقىشىمىز كېرەك.
سوئال: بۈگۈنكى د ئۇ ق نىڭ كېلەچىكىگە قانداق قارايسىز؟
1973 – 2004 – يىللىرى ئارىسىدا ناھايىتى قېيىن شارائىتلار ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان لوبى پائالىيەتلىرىنىڭ نەتىجىسىدە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى غەرب دۆلەتلىرىدە خېلى تونۇلۇپ قالغان، ب د ت، ياۋرۇپا پارلامېنتى ۋە ئامېرىكا كوڭگىرەسىنىڭ ئىشىكلىرى ئېچىلىپ بولغان ۋە خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى غەيرى ئىنسانىي سىياسىتىنى تەنقىت قىلىپ بەزى بىر قارارلارمۇ ئېلىنىپ بولغان بولسىمۇ، شەرقىي تۈركىستان مەسلەسى بۈگۈنكىدەك خەلقئارالاشقان دەرىجىگە يەتمىگەن ئىدى.
دەرۋەقە، بىر سىنىزاسيۇن كىشىلىكىگە ئىگە بولۇش سۈپىتى بىلەن رابىيە خانىم رەھبەرلىكىدىكى د ئۇ ق شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ ۋە خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان غەيرى ئىنسانىي سىياسىتىنىڭ دۇنيا جەمائەتچىلىكىگە تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك تونۇلۇشىدا مۇھىم رول ئوينىدى.
گەرچە رابىيە خانىم بىر سۆھبىتىدە ماڭا ئىلتىپات قىلىپ «ھازىر بىز ئەركىن ئالىپتېكىن ئەپەندىمنىڭ ئۆز ۋاقتىدا ئېچىپ قويغان ئىشىكلىرىدىن كىرىپ چىقىۋاتىمىز» دىگەن بولسىمۇ، ئەسلىدە رابىيە خانىم رەھبەرلىكىدىكى د ئۇ ق، ئامېرىكا پرىزىدېنتى جورج دابىليۇ بۇشنىڭ ئىشىكىنى ئاچقان ئىدى. مېنىڭ «سەزارنىڭ ھەققىنى دائىما سەزارغا بېرىش كېرەك» دىيىشىمنىڭ سەۋەبىمۇ شۇ. دۇنيادا خاتاسىز ئىنسان بولمايدۇ. بىر ئىنسان بولۇپ مېنىڭ مىڭلەرچە خاتايىم بار. شۇنداقلا رابىيە خانىمنىڭمۇ ئۆزىگە كۆرە خاتالىقلىرى بولىشى مۇمكىن. ئەمما خاتا ئىزدەيمەن دەپ، رابىيە خانىمنىڭ قولغا كەلتۈرگەن ئۇتۇقلىرىنى ئىنكار قىلىش توغرا بولمايدۇ.
دولقۇن ئەيسانىڭ بولۇپمۇ مېنىڭ رەھبەرلىكىمدىكى د ئۇ ق غا سېلىشتۇرغاندا ناھايىتى تەلەيلىك بولىشىنىڭ باشقا مۇھىم بىر سەۋەبى: د ئۇ ق نىڭ NED نىڭ ماددىي يار – يۆلىكىگە ئىگە بولىشىدۇر. گەرچە NED دىن ماددىي ياردەم سوراپ ئېلىپ بېرىلغان پائالىيەتلەر مېنىڭ دەۋرىمدە باشلانغان بولسىمۇ، بۇ ماددىي ياردەم مەن د ئۇ ق دىن ئايرىلغاندىن كىيىن قولغا كەلدى. شۇنداقلا، رابىيە خانىم رەھبەرلىكىدىكى د ئۇ ق نى ماددىي جەھەتتىن ياردەم بىلەن تەمىنلىگەن يۇرتداشلار ھازىر دولقۇن ئەيسا رەھبەرلىكىدىكى د ئۇ ق نىمۇ تەمىنلەشكە تېرىشىۋاتىدۇ.
دولقۇن ئەيسانىڭ د ئۇ ق غا بولغان رەھبەرلىكى مانا مۇشۇنداق تەلەيلىك بىر زامانغا توغرا كەلدى. ئەگەر دولقۇن ئەيسا مۇشۇ پۈرسەتتىن پايدىلىنىپ د ئۇ ق نى مەزمۇت بىر سېستىما ئۈستىگە ئولتۇرغۇزالىسا، د ئۇ ق نى بىر كەسپىي تەشكىلاتقا ئايلاندۇرالىسا، د ئۇ ق ئىدارە ھەيئىتىنى بىر پۇتبول كوماندىسىغا ئوخشاش بىر يەڭدىن قول چىقىرىپ ماڭالايدىغان تەرتىپلىك بىر كۇماندا ھالىغا كەلتۈرەلىسە، بىر پىلان، پروگرامما ۋە يول خەرىتىسى ئاساسىدا ھەرىكەت قىلدۇرالىسا، تەشكىلات ئىچىدە سۆز، فىكىر ۋە تەنقىتلەرگە يول قويالىسا، تۈرلىك سەۋەبلەر بىلەن چېچىلىپ كەتكەن شەرقىي تۈركىستانلىق ئالىملار، زىيالىيلار ۋە سىياسىيونلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىرلىك ھاسىل قىلالىسا، «ھەممىمىز بىرىمىز ئۈچۈن، بىرىمىز ھەممىمىز ئۈچۈن» دەيدىغان شۇئارنى كۆتۈرۈپ چىقالىسا، بولۇپمۇ چەتەللەردىكى يۇرتداشلارىمىزنى بىر «مىللىي مەپكۇرە» ئەتراپىغا يىغالىسا، دولقۇن ئەيسا رەھبەرلىكىدىكى د ئۇ ق نىڭ كېلەچىكى ناھايىتى پارلاق بولىدۇ.
ئەپسۇسكى، مىللىي مەپكۇرە بىر ياقتا تۇرسۇن، ھازىر چەتئەللەردىكى تەشكىلاتلار ئارىسىدا مىللىي نوپۇسىمىز توغرىسىدىمۇ پىكىر بىرلىكى ھاسىل ئەمەس. بىز تېخىچە «سان مۈھىممۇ، سۈپەتمۇ؟” دىگەن سوئالنىڭ جاۋابىنى ئېنىقلىيالمايۋاتىمىز. بۈگۈن ئوتتۇرا شەرقتە ئىسرائىل دەپ ئاتالغان بىر دۆلەت بار. بۇ دۆلەتنىڭ ھازىرقى نوپۇسىنىڭ 7 مىلىيون ئەتراپىدا بولغانلىقى ئىپادە قىلىنماقتا. بۈگۈن نوپۇسى 500 مىليوندىن ئاشقان ئەرەب دۆلەتلىرى «ئىسرائىلنى يوق قىلىمىز» دەپ 1948 – يىلىدىن تارتىپ بۇ دۆلەتكە قارشى ئۈچ چوڭ ئۇرۇش ئېلىپ باردى. ئەمما ئەرەب دۆلەتلىرى بۇ ھەر ئۈچ ئۇرۇشتا ئىسرائىلغا مەغلۇپ بولۇپ چىقتى. ناھايىتى كۆپ تۇپراقلىرىنىمۇ تارتقۇزۇپ قويدى. بىزدە «ئاز بولسۇن ساز بولسۇن» دەيدىغان بىر سۆز بار. تۈركىيەدە «نەرەدە چوكلۇك، ئورادا بوكلۇك» دەيدىغان بىر ماقالمۇ بار.
سوئال: خىتاينىڭ جازا لاگىرلىرى سىياسىتىگە كۆز قارىشىڭىز قانداق؟
جاۋاب: خىتايلار شەرقىي تۈركىستاننى تەدرىجى رەۋىشتە بىر تۇرمىغا ئايلاندۇرۇپ بولدى. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ئاسسىمىلاتسىيە قىلىش سىياسىتىنى پۈتۈن كۈچى بىلەن داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تىلىنى، دىنىنى ۋە مەدەنىيىتىنى تارمار قىلىپ بولدى. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ يەر ئاستى ۋە يەر ئۈستى بايلىقىنى بۇلاڭ تالاڭ قىلىۋاتىدۇ. پەقەت شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرقايسى مىللەتلەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئاتىنى ئانىغا، ئانىنى دادىغا، ئاتا-ئانىنى بالىلىرىغا، بالىلارنى ئاتا-ئانىلارغا دۈشمەن قىلىپ بولدى. ئۇلارنى بىر بىرىگە ئىشەنمەيدىغان بىر ھالەتكە چۈشۈرۈشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ. ئۇيغۇرلارنى دۇنيا جەمائەتچىلىكىگە «تېرورىست، قالاق، بىر-بىرى بىلەن پېتىشمايدىغان، ئۇرۇشقاق بىر مىللەت» دەپ تونۇتۇپ بولدى. بىر-بىرىنى چېقىش ئارقىلىق ھايات كۆچۈرۈشكە كۆندۈرۈپ قويىدى. قىلچىلىك نارازىلىق بىلدۈرگەنلەرنى ئۆلتۈرۈۋاتىدۇ، سولاۋاتىدۇ ۋە قىيىن-قىستاققا تارتىۋاتىدۇ.
سوئال: خەلقىمىزگە، ياش نەسىلگە قانداق تەۋسىيە – تەكلىپلىرىڭىز بار؟
ئوغلۇمغا «ئۇنداق قىلىسەن، مۇنداق قىلىسەن، مانى دەيسەن، مانى دېمەيسەن، مانى قىلىسەن، مانى قىلمايسەن» دىگەنگە ئوخشاش گەپلەرنى ھەرگىز قىلمىدىم. ئەگەر قىلغان بولسام بەلكى ئوغلۇمنى ئۆزۈمگە ئوخشاش روھىي ھالەتتىكى بىر كىشىگە ئايلاندۇرۇۋالغان بولاتتىم.
ئەمما، ئۇ يىللارنىڭ ئۆتىشى بىلەن ئۆزىنىڭ يولىنى تېپىۋالدى. گىمنازىيۇمنى تاماملاش ئۈچۈن بىزنىڭ ئانا ۋەتەندىن قېچىپ چىقىش تارىخىمىز ۋە جەريانلارنى تېما قىلىپ يازدى. باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانى ئۈچۈن 4 ئاغىنەم بىلەن قۇرغان UNPO نى تېما قىلىپ يازدى. ماگېستىرلىق ئۇنۋانى ئۈچۈن «شەرقىي تۈركىستاندىكى مىللىيەتچىلىك ھەرىكەتلىرى» نى تېما قىلىپ تاماملىدى.
ئوغلۇمنىڭ ئانىسى گىرمان. شەرقىي تۈركىستاننى ھىچ كۆرمىگەن، ئۇيغۇرچە بىلمەيدۇ. ئەمما 26 يېشىدا شەرقىي تۈركىستان تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە بۇگۈنكى ئەھۋالىنى ناھايىتى ياخشى بىلىدۇ. گىرمانچە، ئىنگلىزچە، فىرانسۇزچە ۋە تۈركچە سۆزلەپ، ئوقۇپ يازالايدۇ. ھازىر ئۇيغۇرچە ئۆگىنىش ئۈچۈن قازاقىستانغا بېرىش پىلانلىرىنى تۈزۈۋاتىدۇ.
ئەگەر ئەتراپىمىزغا قارايدىغان بولساق مېنىڭ ئوغلۇمغا ئوخشاش ناھايىتى كۆپ ياشلار يېتىشىپ چىقتى. بۇلار ھازىر ئۆزى ياشاپ تۇرغان دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي، تېخنىك ۋە تېخنولوگىيە ھاياتىدا ناھايىتى مۇھىم روللارنى ئويناۋاتىدۇ. بىزنىڭ قىلىدىغان ئىشلىرىمىز ئۇلارنىڭ قىلىدىغان، قىلماقچى بولغان ۋە قىلىۋاتقان ئىشلىرىگە پۇتلاشماي، ئۇلارغا قولدىن كەلگەن ياردەمنى بېرىشتىن ئىبارەتتۇر.
2019-يىلى سىنتەبىر، گېرمانىيە
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
چەكلەنگەن شەھەر
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'Microsoft Uighur', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:16px">
چەكلەنگەن شەھەر جۇڭگودىكى دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئوردا تىپىدىكى بىنا.
زونگۇلداق ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
زونگۇلداق ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، زونگۇلداقنىڭ 558،645 نوپۇسىبار، 3،481 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.19°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 31°44، پوقتانومۇرى 067 رايۇننومۇرى 0354.
جىن شۇرېن
جىن شۇرېن 1879-يىلى گەنسۇ ئۆلكىسىدە توغۇلغان.1933-يىلى 7-ئاينىڭ 7-كۈنىدىكى سىياسى ئۆزگىرىشتە قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن. ( شىنجاڭدىكى جاللات )
جىن شۇرېن1879-يىلى گەنسۇ ئۆلكىسىدە توغۇلغان.جىن شۇرېن 1928-يىلى شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ رەئىسى باش قوماندان،1929-يىلى قوشۇمچە چېگرا مۇداپىئە دۇبەنى بولغان. جىن شۇرېنمۇ شىنجاڭ خەلقىگە زور بالايى ئاپەتلەرنى ئېلىپ كەلگەن. "1933-يىلى 12-ئايدا شېڭ شىسەي جىنشۇرېننىڭ شىنجاڭ خەلقىغە قىلغان ئېغىر زۇلۇمى،ئۇنىڭ ياڭ زېڭشىنغا ۋارىسلىق قىلىپ يۈرگۈزگەن مۇستەبىت سىياسىتى ۋە خىزمەت ئۇسۇلى ئۈستىدە ماتىرىيال يېزىپ تاپشۇرغان.1935-يىلى5-ئايدا جىياڭنىڭ يەرلىك مەھكىمىسى جىنشۇرېننى سوتلاپ،ئۇنىڭغا جىنايى قىلمىشى ئۈچۈن ئۈچ يېرىم يىللىق قاماق جازاسى ۋە بەش يىللىق سىياسى ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش جازاسى بەرگەن.لىكىن ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي غەربىي شىمالدىكى ھەربىي مەمۇرى ئەمەلدارلاردىن دېڭ باۋشەن،لوداچاڭ،ماگوفاڭ،ما خۇيىڭ قاتارلىقلار ئارقا-ئارقىدىن تېلېگىرامما يوللاپ جىن شۇرېننى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان.نەتىجىدە 2935-يىلى10-ئۆكتەبىر بايرىمىدا جىنايىتى كەچۈرۈم قىلىنىپ قويۇپ بېرىلگەن.ئاندىن جى شۇرېن لەنجۇغا قايتىپ1941-يىلى8-ئايدا كېسەل سەۋەبى بىلەن ۋاپات بولغان
پايدىلانغان ماتېرياللار:
(شېرىپ خۇشتار ئەپەندىنىڭ <شىنجاڭ يېقىنقى زامان تارىخىدىكى ئەشھۇر شەخىسلەر> ناملىق كىتابىدىن)"
17. رازىيەدىن ئۇيغۇرلار رازى بولارمۇ؟
ئىيۇلدىن باشلاپ تۈرلۈك كۈتۈلمىگەن ئازاپلاردىن تاشقىرى، كۈتۈلمىگەن تەسەللىلەرمۇ مېنى يالغۇز قويمىدى. قاچانلاردىدۇر توردا تونۇشۇپ قالغان تۈركلەر، ئەزەربەيجانلار، تاتارلار، ھىندونۇزىيىلىكلەر تېلىفون قىلىپ ئەھۋال سورىدى، بۇغداي ناندەك سۆزلىرى بىلەن كۆڭۈل يارامغا مەلھەم بەردى. مۇشۇنداق كىشىلەرنىڭ ئىچىدە بىر ئامېرىكىلىقنىڭ ھاياجانلىق ھىكايىسىنى پەقەت يازماي تۇرالمايمەن.
2003- يىللىرىغۇ دەيمەن توردىن مۇنداق بىر ھەيران قالارلىق خەۋەرنى كۆرگەن ئېدىم. خەۋەردە بىر ئامېرىكىلىق ئەر-ئايالنىڭ قازاقىستاندىن يېڭىلا بېىۋالغان ئىككى ياشلىق قىزى رازىيەگە ئۇيغۇرچىنى داۋاملاشتۇرۇپ ئۆگىتىش ئۈچۈن يارىدەم سورايدىغانلىقى يېزىلغان ئېدى. مەن دەرھال خەت يېزىپ يارىدەمگە تەييار ئىكەنلىكىمنى بىلدۈردۈم. بۇ ئىككەيلەن خېتىمدىن شۇنداق خۇشھال بولغانلىقىنى بىلدۈرۈشتى، مىڭ ئەپسۇس، ئۇلار ئامېرىكىدا ئىكەن. ئۇلارغا ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان، ئۇلارغا يېقىن شىتاتتا تۇرىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ يارىدىمى كېرەككەن.
-ئۆگەتتىم ، بۇ تولىمۇ ھاياجانلىق ھىكايە. سىز بىلەن كۆرۈشكەندىن كېيىن دۇنيانىڭ ھەرقايسى بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىدىن خەت تاپشۇرىۋالدىم. ئۇيغۇرلار مېنى بەك قوللىدى، رىغبەتلەندۈردى. ئۇلارنىڭ يارىدىمى بىلەن قۇشنا شىتاتتا ئوقۇيدىغان بىر ئۇيغۇر بالىنى تاپتىم. ئۇ يىگىت قىزىمغا ئىككى يىل ئۇيغۇرچە ئۆگەتتى. ئۇ بالا تولىمۇ تەدبىرلىك بالىكەن. ھەپتىدە ئۈچ سائەت ئۆگەتتى، ئەمما ھەر كۈنى قىزىم ئۈچ سائەت ئاڭلىغۇدەك قىزىقارلىق لەتىپىلەرنى ئاۋازغا ئېلىپ ماڭا تاپشۇردى، مەن ئاۋال رازىيەگە ئاڭلىتىپ بولۇپ، ئۇنى ئىگىلىزچىگە تەرجىمە قىلدۇرۇپ ئاڭلىدىم.
-ۋاي بۇ ئاجايىپ تەسىرلىك ئىش بولۇپتۇ، شاتلىنالماي يۈرگەن كۈنلەردە، ھە ئاندىن قانداق بولدى؟
-ئىككى يىلدىن كېيىن ئۇ يىگىت باشقا شىتاتتىن خىزمەت تېپىپ كېتىپ قالدى، ئاندىن قىزىمغا ئۇيغۇرچىنى ئۆزەم ئۆگەتتىم.
-قانداقسىگە؟
ئالدىنقى: 18. ئامېرىكىدىكى مىھىرلىك رامازان كۈنلىرى
راھىلە داۋۇت
راھىلە داۋۇت 1966-يىلى　5-ئايدا ئۈرۈمچىدە زىيالىي ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1983-يىلى 9-ئايدىن 1987-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا تولۇق كۇرستا ئوقۇغان. 1987-يىلى 9-ئايدىن 1990-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى كەسپى بويىچە ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان. 1994-يىلى 9-ئايدىن 1995-يىلى 7-ئايغىچە بېيجىڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان. 1995-يىلى 9-ئايدىن 1998-يىلى 7-ئايغىچە بىيجىڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا فولكلور كەسپى بويىچە دوكتور ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان ۋە «ئۇيغۇرلارنىڭ مازار مەدەنىيىتى ئۈستىدە تەتقىقات» ناملىق دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيەسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملاپ، دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1998-يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى فىلولوگىيە ئىنستىتۇتىدا ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. 1999-يىلى دوتسېنتلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 2002-يىلى فولكلور ئىلمى بويىچە ماگىستىر ئاسپىرانت يېتەكچىسى سالاھىيىتىگە ئېرىشكەن. 2003-يىلىدىن 2004-يىلىغىچە ئامېرىكىنىڭ پىنسىلۋانىيە ئۇنىۋېرسىتېتى فولكلور تەتقىقات مەركىزى ۋە ئىندىيانا ئۇنىۋېرسىتېتى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقاتى فاكۇلتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان.
راھىلە داۋۇت فىلولوگىيە ئىنستىتۇتىنىڭ ئاسپىرانت ۋە تولۇق كۇرس ئوقۇغۇچىلىرىغا «فولكلور ھەققىدە ئومۇمىي بايان»، «جۇڭگو ۋە چەت ئەل فولكلور تارىخى»، «خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ھەققىدە ئومۇمىي بايان»، «فولكلور ئىلمىنىڭ ئەمەلىي تەكشۈرۈش ئۇسۇلى»، «مۇقامشۇناسلىق»، «دىنشۇناسلىق»، « فولكلور تېمىسىدا مەخسۇس لېكسىيەلەر» قاتارلىق دەرسلەرنى ئۆتكەن.
راھىلە داۋۇت 2000-يىلىدىن ھازىرغىچە دۆلەتلىك ئىجتىمائىي پەنلەر فوندى تەتقىقات تۈرلىرىدىن «ئۇيغۇر ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتىنى ساقلاش، داۋاملاشتۇرۇش ۋە سىجىل تەرەققىي قىلدۇرۇش»، «ئۇيغۇر غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش مەسىلىسى ئۈستىدە تەتقىقات»، «خەلق داستانلىرىنى قوغداشنىڭ كونكرېت چارە-تەدبىرلىرى ئۈستىدە تەتقىقات»؛ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقات تۈرلىرىدىن «ئۇيغۇر خەلق مۇقام مەشرەپلىرى ئۈستىدە تەتقىقات»، «ئۇيغۇرلارنىڭ مازار مەدەنىيىتى ئۈستىدە ئىزدىنىش» قاتارلىق تەتقىقات تۈرلىرىنى مەسئۇل بولۇپ تاماملىغان. بۇنىڭدىن باشقا، خەلقئارالىق تەتقىقات تۈرلىرىدىن «تۈركىي تىللىق خەلقلەر داستانلىرىنى توپلاش، رەتلەش ۋە نەشر قىلىش»، دۆلەتلىك نۇقتىلىق تەتقىقات تۈرلىرىدىن «جۇڭگودىكى مىللەتلەر ئەدەبىياتىنىڭ ئۆز-ئارا مۇناسىۋىتى ۋە تەسىرى» قاتارلىق تەتقىقات تېمىلىرىغا قاتناشقان. ئۇنىڭ ھازىرغىچە خەنزۇ يېزىقىدا «ئۇيغۇر مازارلىرى ئۈستىدە تەتقىقات»، ئۇيغۇر يېزىقىدا «ئۇيغۇر مازارلىرى»، «دۇنيا مىللەتلىرى»(بىرلىشىپ ئىشلىگەن) قاتارلىق كىتابلىرى نەشر قىلىنغان. دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى نوپۇزلۇق ژورناللاردا 20 دىن ئارتۇق ماقالىسى ئېلان قىلىندى. ئۇنىڭ «سېرىق ئۇيغۇرلارنىڭ شىجۇ-خاخۇ داستانى ئۈستىدە تەتقىقات» ناملىق ماقالىسى ئاپتونوم رايون بويىچە ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات نەتىجىلىرىنى باھالاشتا 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا، «ئۇيغۇر مازارلىرى ئۈستىدە تەتقىقات» ناملىق كىتابى ئاپتونوم رايون بويىچە ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات نەتىجىلىرىنى باھالاشتا «نادىر ئەسەر» مۇكاپاتىغا ۋە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى باھالاشتا 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.
قۇتادغۇبىلىك
قۇتادغۇ بىلك (ئۇيغۇر لاتىن Qutadghu Bilig، تەلەڧڧۇزى: /kuːˈtɑːdɡuː ˈbɪlɪk/) (بەخت كەلتۈرگۈچى بىلم ياكى بەخت - سائادەتكە ئېرىشتۈرگۈچى بىلىم) -- تۈرك تائىڧىلىرىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 11- ئەسردە ياشىغان بۈيۈك مۇتەڧەككۇر شائىرى يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەرەڧىدىن يازىلغان چوڭ ھەجىملىك داستان. بۇ داستان قەدىمكى زامان ئۇيغۇر يازما ئەدەبىياتىدىن ھازىرچە بىزنىڭ دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن يېگانە بەدئىي ئەسەر ۋە 11- ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئەڭ ياخشى نۇمۇنەسىدۇر. بۇ ئەسەر 1980- يىلى تومۇز\ئاۋغۇست ئېيىدا ھامۇت ئېنىموڧ مەسئۇللىغىدا بىر تەھرىر ھەيئىتى قۇرۇلۇپ ئەسەرنىڭ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى نەزمىي ۋە نەسرىي يەشمىسى بىلەن خەنزۇچە تەرجىمىسى، ئاخىرىدا ئىندېكس (سۆزلۈك) قىسمىنى نەشرگەتەييارلاش قارا قىلىنىغان. 1984- يىلى 5- ئايدا تۇنجى قېتىم بېيجىڭ شەھرىدە مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىندى.
= ئەسەر ئۈستىدە ئىشلىگەنلەر =
ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر ئەھمەد زىيائى مەمتېمىن يۈسۈپ
ئابدۇشۈكۇر تۇردى ئابدۇللاھ مۇھەممەدى مەھمۇد زەيدى
=ئەسەر ھەققىدە= بۇ ئەسەر 462- ھىجرىدە 18 ئاي تاماملانغان. مىلادى بويىچە 1069 - 1070- يىللارغا توغرا كېلىدۇ.
بۇ 3 خىل كۆچۈرمە نۇسخادا بېيىتلار سانى ھەرخىل بولۇپ، قاھىرە نۇسخاسىدا 5400 بېيىت بولسا، ڧەرغانە نۇسخاسىدا 6095 بېيىت باردۇر، ۋىئانا نۇسخاسى تېخىمۇ تولىقسىزدۇر.
ئەسەرنىڭ ۋيېنا نۇسخسى، ڧەرغانە نۇسخىسى ۋە قاھىرە نۇسخىسى قاتارلىق نۇسخىلىرى بار.
ئەسەردىن ئۈزۈندىلەر
كۆر، ئارسلان بۇلۇ بىرسە ئىتقا باشى، بۇ ئىت بارچا ئارسلان بۇلۇر ئۆز تۈشى. قالى بولسا ئارسلانغا ئىت باشچىسى، ئول ئارسلان بولۇر بارچە ئىت ساقشى.
(بولىۋەرسە ئىتقا، كۆر، باش ئارسلان، بولۇر ئىتلار ھەممە ئارسلانسىمان. ئەگەر بولسا ئىت ئۇ ئارسلانغا باش، بولۇر ئارسلانلار ھەم ئىتتەك ھامان.)
بودۇم ئوقتەگ ئەردى، كۆڭۈل ئەردى يا، كۆڭۈل قىلغۇ ئوقتەگ بودۇم بولدى يا.
(بويۇم ئىدى ئوقتەك، كۆڭۈل ئىدى يا، كۆڭۈل قىلغۇ ئوقتەك، بويۇم بولدى يا.)
مەنبەلەر
1. قۇتادغۇ بىلك، 1984- يىل نەشرى
ئاق بوغۇز بۆكەن
ئاق بوغۇز بۆكەن
يىلتىز
alt=يىلتىز|thumb|يىلتىز «سۇنىڭ مەنبەسى، دەرەخنىڭ يىلتىزى بولىدۇ». يىلتىزى چوڭقۇر ئۆسكەندىلا، شاخ ۋە يوپۇرماقلىرى باراقسان ئۆسەلەيدۇ. يىلتىز ئۆسۈملۈكلەرنىڭ جان تومۇرى بولۇپ، ئۇ سۈمۈرۈش، توشۇش، تۇراقلاشتۇرۇش، تىرەش، زاپاس ساقلاش ۋە كۆپىيىش ئىقتىدارلىرىغا ئىگە. ئۆسۈملۈكلەر ئوزۇقلىنىشتا ئاساسلىقى يىلتىزىنىڭ سۈمۈرۈشىگە تايىنىدۇ. مەيلى ئوق يىلتىز (ئاساسىي يىلتىز)، يان يىلتىز ياكى تۇراقسىز يىلتىزلار بولسۇن، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئەڭ ئالدىنقى ئۇچىدىن تۈۋى قىسمىغىچە يىلتىز غىلىپى (تاجىسى)، ئۆسۈش نۇقتىسى، ئۇزىراپ ئۆسكۈچى قىسمى، يىلتىز تۈكلۈك قىسمى ۋە يېتىلگەن قىسمىدىن ئىبارەت بەش قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. يىلتىز غىلىپى يىلتىزنىڭ ئۇچىنى خۇددى قالپاققا ئوخشاش قاپلاپ تۇرىدۇ، ئۇنىڭ ئىچىدە ئۆسۈش نۇقتىسى بولۇپ، ئۇ يىلتىزدىكى ھەرقايسى قىسىم توقۇلمىلارنىڭ كېلىش مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇزىراپ ئۆسكۈچى قىسمى بولسا يىلتىزنىڭ ئۇزىراپ ئۆسۈشى ئەڭ تېز بولىدىغان جايى ھېسابلىنىدۇ. يىلتىز تۈكچىلىرى گەرچە ئىنتايىن كىچىك بولسىمۇ، لېكىن سانى ناھايىتى كۆپ بولغاچقا، خۇددى مىكرو تىپلىق سۇ پومپىلىرى (سۇ ناسوسى)غا ئوخشاش ناھايىتى كۈچلۈك سۇ سۈمۈرۈش ئىقتىدارىغا ئىگە. كۆممىقوناق يىلتىزىنىڭ1 مىللىمېتىر كۋادرات يۈزىدە400 تالدىن ئارتۇق يىلتىز تۈكچىلىرى بولۇپ، ئۇلار خۇددى400 دىن ئارتۇق «سۇ پومپىلىرى» غا ئوخشاش بىرلا ۋاقىتتا ئىشلەپ كۆممىقوناقنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش ئېھتىياجىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. يىلتىزنىڭ ئۆسۈشىگە ئەگىشىپ ئالدى ئۇچى ئۈزلۈكسىز ئالدىغا ئۇزىرايدۇ، يېتىلگەن قىسمى ئۈزلۈكسىز ئېشىپ بارىدۇ. ئەمما چوققا ئۇچىغا يېقىنراق بولغان تۆت قىسىمنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىرقەدەر مۇقىم بولۇپ، ئۇلار بىرلەشتۈرۈلۈپ يىلتىز ئۇچى دېيىلىدۇ.
بىر تۈپ ئۆسۈملۈكتىكى بارلىق يىلتىزلار ئومۇملاشتۇرۇلۇپ يىلتىز سىستېمىسى دېيىلىدۇ. يىلتىز سىستېمىسى ئىككى خىل بولىدۇ: بىرى، روشەن ئوق يىلتىز ۋە يان يىلتىزلاردىن تەركىب تاپقان ئوق يىلتىز سىستېمىسىدىن ئىبارەت، مەسىلەن، سويا پۇرچاق ۋە كېۋەز قاتارلىقلارنىڭ يىلتىز سىستېمىلىرى؛ يەنە بىرى بولسا ئوق يىلتىز ۋە يان يىلتىز دەپ پەرقلەنمەيدىغان، شەكلى ساقالغا ئوخشايدىغان چاچما يىلتىز سىستېمىسىدىن ئىبارەت، مەسىلەن، شال ۋە بۇغدايلارنىڭ يىلتىز سىستېمىلىرى.
ئومۇمەن ئېيتقاندا، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يىلتىز سىستېمىسى ئۆسۈملۈكنىڭ يەر ئۈستى قىسمىغا قارىغاندا5 ～15 ھەسسە كۆپ بولىدۇ. بىر تۈپ بۇغداينىڭ يەر ئۈستىدە پەقەت بىر تال غولى بولىدۇ، ئەمما يەر ئاستىدا بولسا70 مىڭ تال چاچما يىلتىزى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى5000 مېتىردىن ئاشىدۇ. ئۆسۈۋاتقىنىغا27 يىل بولغان بىر تۈپ ئالما دەرىخى يىلتىزىنىڭ يەر ئاستىدىكى تارقىلىش دائىرىسى دەرەخ تاجىسى (باراقسىنى)نىڭ2 −3 ھەسسىسىدىن ئېشىپ كېتىدۇ.
ئۆسۈملۈكلەر ياشاش مۇھىتىغا ماسلىشىش ئۈچۈن، تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىدا نۇرغۇنلىغان ئاجايىپ - غارايىپ شەكلى ئۆزگەرگەن يىلتىزلارنى شەكىللەندۈرگەن. كىچىك مېۋىلىك ئەنجۈر دەرىخىنىڭ شاخلىرىدىن نۇرغۇنلىغان تۆۋەنگە ساڭگىلىغان ھاۋا يىلتىزلىرى ئۆسۈپ چىقىدۇ، ئۇلار تۇپراققا چوڭقۇرلاپ كىرگەندىن كېيىن ياغاچلاشقان تىرەك يىلتىزلارغا ئايلىنىپ، «يالغۇز دەرەخ ئورمان بولغان» دەك ئاجايىپ ھالەتنى شەكىللەندۈرىدۇ. قىزىل دەرەخ رىزوفورا دەرىخى، برۇگۇيرا دەرىخى ۋە سۇ قارىغىيى قاتارلىقلارنىڭ تېنى لاي - لاتقىلارغا چېلىنىپ تۇرىدىغان بولغاچقا، يىلتىز قىسمىنىڭ نەپەسلىنىشى قىيىنلىشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر قىسىم يىلتىزلىرى يۇقىرىغا قاراپ تىك ئۆسۈپ چىقىپ نەپەسلىنىش يىلتىزلىرىغا ئايلىنىدۇ.
سېرىق يۆگەينىڭ تۇراقسىز يىلتىزلىرى سويا پۇرچاق تۈپىگە چىرمىشىپ ئۆسۈپ ئەسلىدىكى تۇراقسىز يىلتىزدىن سۈمۈرۈش ئاپپاراتىغا ئۆزگىرىدۇ، ئاندىن سويا پۇرچاق غولىنىڭ ئىچىگە ئۇزىراپ كىرىپ سۇ ۋە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى سۈمۈرۈپ تەييارغا ھەييار بولۇپ ياشايدۇ، شۇڭا ئۇلار پارازىت يىلتىز دەپ ئاتىلىدۇ. بۇلاردىن باشقا يەنە تاملارغا يامىشىپ ئۆسىدىغان تامپېلەكتە ياماشقۇچى يىلتىزلار بار، سۇدا لەيلەپ ياشايدىغان جامكىدا سۇ يىلتىزلىرى بار، ئوزۇقلۇق ماددىلارنى زاپاس ساقلايدىغان زاپاس ساقلىغۇچى يىلتىزلار بار. مەسىلەن، تۇرۇپ، تاتلىقياڭيۇ (باتات)لارنىڭ تۈگۈنەك يىلتىزلىرى ۋە چامغۇرنىڭ شارسىمان يىلتىزى قاتارلىقلار.
تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتلىرى
2009 – يىلى ئېتىبارى بىلەن تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتلىرى تۆۋەندىكىچە:
ئاجىبادەم ئۇنىۋېرستېتى
ئاتىلىم ئۇنىۋېرستېتى،
باھچەشەھىر ئۇنىۋېرستېتى،
باشكەنت ئۇنىۋېرستېتى،
بەيكەنت ئۇنىۋېرستېتى،
بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى،
چانكايا ئۇنىۋېرستېتى،
دوغۇش ئۇنىۋېرستېتى،
فاتىھ ئۇنىۋېرستېتى،
غازىكەنت ئۇنىۋېرستېتى،
گەدىز ئۇنىۋېرستېتى،
ھالىچ ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل ئارەل ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل ئايدىن ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل بىلگى ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل بىلىم ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل كەمەربۇرگاز ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل كۈلتۈر ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل شەھەر ئۇنىۋېرستېتى،
ئىستانبۇل تىجارەت ئۇنىۋېرستېتى،
ئىزمىر ئېكونومى ئۇنىۋېرستېتى،
ئىزمىر ئۇنىۋېرستېتى،
قادىر خاس ئۇنىۋېرستېتى،
كوچ ئۇنىۋېرستېتى،
مەلىكشاھ ئۇنىۋېرستېتى،
ئوكان ئۇنىۋېرستېتى،
ئۆزيەگىن ئۇنىۋېرستېتى،
پىرى رەئىس ئۇنىۋېرستېتى،
سابانجى ئۇنىۋېرستېتى،
تۈركىيە ئوادالار ۋە بورسالار بىرلىگى ئكونومى ۋە تەكنونوجى ئۇنىۋېرستېتى،
ئۇفۇك ئۇنىۋېرستېتى،
ياشار ئۇنىۋېرستېتى،
يەدىتەپە ئۇنىۋېرستېتى،
يەنى يۈزيىل ئۇنىۋېرستېتى،
زىرۋە ئۇنىۋېرستېتى.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق تۇنجى قېتىم قۇرۇلغان خۇسۇسىي شەكىلدىكى فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىدۇر.
مۇناسىۋەتلىك ئۇلانما:https://web.archive.org/web/20120322185314/http://www.trt.net.tr/international/newsDetail.aspx?HaberKodu=3da6d95f-273f-4da4-bd18-8c6839e7e5e1
جو بايدېن
جو بايدېن (ئېنگلىزچە: Joe Biden) ئامېرىكىلىق سىياسىئون. ئوباما ھۈكۈمىتىدە مۇئاۋىن ئەلبېشى بولغان. 2020-يىلىق ئامېرىكا ئەلبېشىلىق سايلىمغا قاتناشقان دىموكراتلار پارتىيەسنىڭ ۋەكىلى. 2020-يىللىق 11- ئايدىكى ئامېرىكا ئەلبېشىلىق سايلىمىدا جو بايدېن نۆۋەتتىكى ئەلبېشى دونالد ترامپنى يېڭىپ ئامېرىكنىڭ ئەڭ يېڭى ئەل بىېش بولدى. جو بايدېن 290 سايلام لولىجى بېلىتىگە ئېرىشتى، دونالد ترامپ 214 سايلام كولىجىغان ئېرىشىتى. جو بايدىن 2021-يىلى يانىۋار ئايلىرىدا بۈيۈك ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ ئەلبېشىلىقىغا قەسەم بېرىپ ئاقسارايغا كىرىدۇ. thumb|جو بايدېن ئامېرىكا ئەلبېشى باراك ئوباما بىلەن
تەپئىل
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> تەپئىل(«پەدە ـــ شېئىردىكى ئاھاڭ پەدىسى دېمەكتۇر.ئارۇز ۋەزىنگە سېلىنغان شېئىرنىڭ تۈزۈلىشىدە 8 ئاساسىي تەپئىل بولىدۇ. بۇلار: ①فەئۇلۇن؛ ②فائىلۇن؛③مەفائىلۇن؛ ④فائىلاتۇن؛ ⑤مۇستەفئىلۇن؛ ⑥مەفئۇلاتۇن؛ ⑦مۇفائەلەتۇن؛ ⑧مۇتەفائىلۇن؛ بۇ تەپئىللەر كۆپەيتىلىپ 10 غا يەتكۈزۈلگەن ۋە ئەمىلىي ئىستىمال جەريانىدا تېخىمۇ شاخلىتىلىپ 66 گە ھەتتا 85 كە يەتكۈزۈلگەن. بەھرى تەپئىللەرنىڭ قوشۇلىشى بىلەن بەھرى شەكىللىنىدۇ.بەھرىلەرنىڭ ئىپادىلىنىش شەكلى ئاساسەن تۆۋەندىكىچە:
بەھرى تەۋىل: فەئۇلۇن مەفائىلۇن فەئۇلۇن مەفائىلۇن بەھرى مەدىد: فائىلاتۇن فائىلۇن فائىلاتۇن فائىلۇن
بەھرى كامىل: مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن
بەھرى ۋافىر: مۇفائەلەتۇن مۇفائەلەتۇن فەئۇلۇن
بەھرى ھەزەج: مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن بەھرى رەجەز: مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن
بەھرى رەمەل: فائىلاتۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن
بەھرى سەرىئ : مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن فائىلۇن بەھرى مۇنسەرىئ : مۇستەفئىلۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن بەھرى ھەفىق: مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن
بەھرى مۇزارىئ : مەفائىلۇن فائىلاتۇن مەفائىلۇن بەھرى مۇقتەزەب: فائىلاتۇن مۇفتەئىلۇن فائىلاتۇن مۇفتەئىلۇن بەھرى مۇجتەس: مۇفائەلۇن فەئەلەتۇن مۇفائەلۇن فەئەلەتۇن بەھرى مۇتەدارىك: فائىلۇن فائىلۇن فائىلۇن فائىلۇن بەھرى مۇتەقارىپ: فەئۇلۇن فەئۇلۇن فائىل فەئۇلۇن
بۇ بەھرىلەرنىڭ ھەر بىرى يەنە بىرقانچە شەكىللەرگە بۆلىنىدۇ.ئۇزۇن بەھرىلەردە شېئىرلارنىڭ مىسرالىرى كۆپىنچە 13 ـــ 16 بوغۇملۇق كېلىدۇ. قىسقا بەھرىلەردە بولسا 7 ـــ 12 بۇغۇملۇق كېلىدۇ.
بەھرى تەۋىل: ھەر مىسرا 14 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپىدۇ.ئىككى بۆلەككە بۆلىنىپ ئوقىلىدۇ،ھەر بۆلىكى 7 بۇغۇم،بىرىنچى تۇراق 3 بۇغۇم،ئىككىنچى تۇراق 4 بۇغۇم. بۇنىڭ تەپئىلى: فەئۇلۇن مەفائىلۇن/ فەئۇلۇن مەفائىلۇن مىسال:
كىيدىم كېپىنەك توننى/ گۈلخاندا ياتارمەن دەپ، ئالدىم يا بىلەن ئوقنى/ دۈشمەننى ئاتارمەن دەپ.
(خەلق بېيتى) قان بىلەن بۇياپ يىپنى ،كەشتىلەندى بۇ خېتىم ، گەر يىتىك بولسا خېتىم ،ئادا بۇلاتتى خىزمىتىم.
(قەھرىمان قىز دىلبەرنىڭ ل.مۇتەللىپ تۇرمىدىكى چېغىدا ئۇنىڭغا يازغان خېتى ــ«قاينام ئۆركىشى»رومانىدىن ) بەھرى مەدىد: ھەر مىسرا 14 بوغۇم بولۇپ, ئىككى بۆلەككە بۆلىنىدۇ، ھەر بۆلىكى 7 بۇغۇم،بىرىنچى تۇراق 4 بۇغۇم، ئىككىنچى تۇراق 3 بۇغۇم. بۇنىڭ تەپئىلى: فائىلاتۇن فائىلۇن/ فائىلاتۇن فائىلۇن مىسال:
بىر ياخشىغا بىر يامان/ ھەر جايدا بار يارى-يار، ئىككى ياخشى بىر بولغان/ قەيەردە بار يارى-يار.
(خەلق بېيتى) شۇنچە كۈتتۈم بىلمىدىڭ / ئامرىقىم بولدۇم جۇنۇن.
قانچە يىللاپ قىينىدىڭ /زارلىنىپ بولدۇم زەبۇن. (ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «ھىجران دەردى»دىن)
بەھرى رەمەل: ھەر مىسرادا 8 بۇغۇملۇق ئىككى بۆلەك، ھەر بۆلىكى 4 بۇغۇملۇق 2 تۇراق بولۇپ جەمئى 16 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپقان. بۇنىڭ تەپئىلى: فائەلاتۇن فائەلاتۇن/فائەلاتۇن فائەلاتۇن مىسال:
زېمىستان كۆرمىگەن بۇلبۇل /باھارنىڭ قەدرىنى بىلمەس،
جاپانى چەكمىگەن ئاشىق/ ۋاپانىڭ قەدرىنى بىلمەس.
(خەلق بېيتى) ۋەتەننىڭ بىر گۈلىدۇرسەن /خۇشناۋا بۇلبۇلىدۇرسەن،
تىلىڭ تاتلىق شېكەردىنمۇ / جانغا مىڭ مىڭ ھوزۇردۇرسەن.
(ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «تىپىك ئۇيغۇر قىزىدۇرسەن»دىن)
بۇ(بەھرى رەمەل)نىڭ يەنە بىر خىلى ھەر مىسراسى 4 تۇراق،1-،2-،3- تۇراقلىرى 4 بۇغۇم،4-تۇراق 3 بۇغۇمدىن جەمئى 15 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپقان. بۇنىڭ تەپئىلى: فائەلاتۇن فائەلاتۇن فائەلاتۇن فائەلۇن مىسال: كىمكى ئۆلمەستىن بۇرۇن بىلمەس بۇ جاننىڭ قەدرىنى،
كىم ئۆلەر ھالەتكە يەتسە شۇ بىلۇر جان قەدرىنى.
(خەلق بېيتى)
ئۆتتى تارىخ ، ئۆتتى يىللار ، ئىستىبىداتلار ئۆتتى كۆپ ،
جەڭ چىلىشلار يالقۇنىدا چىقتى سانسىز قەھرىمان.
ئەي ئانا يەر پاك مۇقەددەس سەندە بىزنىڭ جانىمىز ، سۆيگۈ مىھرىڭ ۋە سۈتۈڭدىن پۈتتى بىزنىڭ قانىمىز. (مەمتىلى ئەپەندىنىڭ ئىزچىلارنى باشلاپ مەھمۇد شىجاڭغا دوكىلات بەرگەن چاغدا دىكىلاماتسىيە قىلغان شېئىرىدىن ئېلىندى ) يەنە بىر شەكلى : ھەر مىسرا 4 تۇراق ھەر تۇراق 4 بۇغۇم بولۇپ جەمئى 16 بۇغۇمدىن تۈزىلىدۇ.بۇنىڭ تەپئىلى:
مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مىسال: بارارغا يوللىرىڭ بولسۇن،يانارغا ھەمرىيىڭ بولسۇن،
سېنىڭدەك نازىنىن يارغا مېنىڭدەك قۇللىرىڭ بولسۇن. (خەلق قوشىقى) بەھرى رەجەز:
تەپئىلى:
مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن يەنە بىر خىلى:
مۇفتەئەلۇن مەفائىلۇن مۇفتەئەلۇن مەفائىلۇن
بەھرى مۇقتەزەب
تاغمۇ تاغلاردىن ئېگىز ئارغۇ بۇلاقنىڭ تاغلىرى،
ئۈستۈنىدە قار ياتادۇر ئاستىنىدا باغلىرى.
قىسقا بەھرىلەر:
بەھرى سەرىئ :
نەچچە كۈندۇر كۆمەدىم يارىم سەنى،
سەنمۇ ھەرگىز ياد ئەتمەدىڭ ھەرگىز مەنى. (گۇمنام) بەھرى مۇتەقارىب: دۇنياۋى مەشھۇر ئەسەر «قۇتادغۇبىلىك» دەل ئارۇز ۋەزنىنىڭ مۇتەقارىب بەھرىدە يېزىلغان.
فەئۇلۇن مەفائىلۇن مۇستەفئىلۇن يەنە بىر خىلى:
فەئۇلۇن فەئۇلۇن فائىل فەئۇلۇن بەھرى ھەفىف:
بۇنىڭدا مىسرا 10 بۇغۇمدىن تۈزلىدۇ.تەپئىلى:
مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن ياكى: مۇفائىلەتۇن مۇفائىلەتۇن
بەھرى مۇزارىئ : 12 بۇغۇمدىن تۈزۈلگەن بولۇپ،جەمئى 3 تۇراق ھەر بىر تۇراق 4 بۇغۇم بولىدۇ.تەپئىلى: مەفائىلۇن فائىلاتۇن مەفائىلۇن ياكى:
مۇتەفائىلۇن فائىلۇن مەفائىلۇن
كىيىۋ ئۇرۇشى (2022)
كىيىۋ ئۇرۇشى (باشقىچە ئاتىلىشى: كىيىۋنى قوغداش ئۇرۇشى، رۇسىيە كىيىۋ تاجاۋۇزى، روسىيە كىيىۋ قورشاۋى؛ ئېنگلىزچە: Battle of Kyiv) ئۇكرائىنا پايتەختى كىيىۋنى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بىرىلغان ئۇكرائىنا قورالىق كۈچلىرى ۋە رۇسىيە تاجاۋۇزچى ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىتكى ئۇرۇشتۇر. رۇسىيە فېدراتسىيەنىڭ ئەلبشى ۋىلادىمىر پۇتىندۇر. ئۇكرائىنا جۇمھۇريېتىنىڭ ئەلبېشى بولسا ۋولودىمىر زېلېنىسكىيدۇر. thumb|خەلقىئارا جەمىيەتنىڭ بۇ ئۇرۇشقا تۇتقان پوزىتسىيەسى. كۆك= ئۇكرائىنانى قوللاش، قىزىل=روسىيەنى قوللاش، سېرىق=ئىپادە بىلدۈرمىگەنلەر. thumb|رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا تاجاۋۇزىغان قارشى نامايىشلار thumb|رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزچىلىقنىڭ ئۇرۇش خەرىتىسى. كىيىۋ ئەڭ شىمالدىكى شەھەردۇر. thumb|قىزىل رەڭ=رۇسىيە فېدراتسىيەسى، سېرىق رەڭ=ئۇكرائىىنا، كۆك رەڭ=ھاۋا بوشلۇقىنى روسىيەگە ياپقان دۆلەتلەر. thumb|رۇسىيە ئارمىيەسنىڭ بىر قانچە يۆنىلىشتىن كىيىۋغا قىلغان ھۇجۇمنىڭ ئۇرۇش خەرىتىسى
ئوبامانىڭ ۋەزىپىسىدىن خوشلىشىش نۇتۇقى
ئامېرىكا پىرىزدىنتى باراك ھۈسەيىن ئوباما شۇ يەر ۋاقتى 2017-يىلى 10-يانۋار كەچ سەئەت 9:00 دا، ئامېرىكىنىڭ چىكاگو شەھىرىدە ئامېرىكا پۇقرالىرىغا پىرىزدىنتلىقتىن خوشلىشىش نۇتۇقى سۆزلەپ، ئۆزىنىڭ سەككىز يىللىق پىرىزدىنتلىق ھاياتىنى قىسقىچە خۇلاسىلىدى. ئاقساراي بۇ نۇتۇقنى بىر مەيدان «ئالغا قاراش» نۇتۇقى دەپ ئاتىدى.
نۇتۇق تولۇق تېكىستى تۆۋەندىكىچە:
سالام چىكاگو، يۇرتۇمغا، چىكاگوغا كەلگىنىمدىن تولىمۇ خۇشالمەن، ئۆيگە قايتقىنىم بەك ياخشى بولدى.
سىلەرنىڭ كۆرگىنىڭلاردەك، مەن ھازىر «ئاقساق ئۆردەك»تەك پىرىزدىنتمەن، چۈنكى ئەمدى ھېچكىممۇ مېنىڭ بۇيرۇقۇمنى ئاڭلىمايدۇ، بۇ بەئەينى ھازىرقى نەق مەيداندا ھەممەيلەننىڭ ئۆزىنىڭ بىردىن ئورنى بولغاندەكلا ئىش.
مىچېل ئىككىمىز يېقىنقى نەچچە ھەپتىدە ھەرقايسى تەرەپلەردىن كەلگەن تىلەك خەتلىرىنى تاپشۇرۇۋېلىپ ئىنتايىن تەسىرلەندۇق. بۈگۈن كەچتە، مەن كۆپچىلىككە پەقەت «رەھمەت»لا دېمەكچىمەن. بەلكىم بىز ئىلگىرى دىدار كۆرۈشكەندىمىز، بەلكىم پىكرىمىز بىر يەردىن چىقمىغاندۇ، ئەمما ئامېرىكا پۇقرالىرىنىڭ ماڭا بولغان سەمىمىيىتىگە رەھمەت ئېيتىمەن. سىلەر مېنى ئامېرىكا پىرىزدىنتى قىلدىڭلار، سىلەر مېنى تېخىمۇ قالتىس بىر كىشىگە ئايلاندۇردۇڭلار.
مەن 20 نەچچە ياش ۋاقتىمدا چىكاگوغا كەلگەن، ئۇ چاغدا مەن يەنىلا ئۆزۈمنىڭ كىملىكى، ھاياتىمنىڭ ئەھمىيىتى ھەققىدە ئىزدەنگۈچى ئىدىم. ئۇ چاغدا خىزمەت ئورنۇم بۇ يەردىن ئانچە يىراق ئەمەس ئىدى، دەل مۇشۇ يەردىكى بىر نەچچە كوچىدا مەن ئېتىقادنىڭ كۈچى ۋە غۇرۇرىمىز دۇچ كەلگەن ئوڭۇشسىزلىقلارنى تونۇپ يەتكەنىدىم. بۇ يەردە، مەن پەقەت ئادەتتىكى ئادەملەر بىر-بىرىگە ھەقىقىي سىڭىشىپ، بىرلىكتە ئىتتىپاقلاشسىلا ئۆزگىرىش ياسىيالايدىغانلىقىنىلا بىلىمەن. مەن پىرىزدىنت بولغان سەككىز يىلدا، بۇنىڭغا قەتئىي ئىشىنىپ كەلدىم.
بۇ پەقەت مېنىڭ ئېتىقادىملا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئامېرىكىلىقلارنىڭ يۈرەك ساداسى. ئامېرىكىنىڭ باشقىلارغا ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، بىز ئىقتىدارىمىزنى تېخىمۇ جۇلالاندۇرالايمىز.
ھاكىمىيەتنىڭ بىر ئەركىن سايلامدىن بارلىققا كەلگەن پىرىزدىنتدىن كېيىنكى نۆۋەتلىك پىرىزدىنتغا يۆتكىلىش جەريانى تىنچ ۋە تەرتىپلىك بولۇشى كېرەك، بۇ ئىتايىن مۇھىم. مەن ئىلگىرى تىرامپقا سىياسىي ئۆمىكىمنىڭ بۇ قېتىمقى نۆۋەت ئالمىشىش جەريانىنىڭ خۇددى دەسلەپتە پىرىزدىنت بۇش ھاكىمىيەتنى ماڭا ئۆتكۈزۈپ بەرگىنىگە ئوخشاش ئىنتايىن تىنچ بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشقا ۋەدە بەرگەنىدىم. چۈنكى، ھەربىرىمىز ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ كەلگۈسىگە كاپالەتلىك قىلىشتا ئاۋۋال بىزنىڭ ھازىرقى دۇچ كېلىۋاتقان مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدىغان ئىقتىدار بولۇشى كېرەك.
ئامېرىكا تارىخىدا، ئىلگىرى بىر نەچچە قېتىملىق ئىچكى ئىتتىپاقلىقنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان چاغلىرى بولغان. بۇ ئەسىردە، دەل ئامېرىكىنىڭ ئىجتىمائىي ئىناقلىقى تەھدىتكە ئۇچرىغان بىر مەزگىل بولدى. دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئالاقىسى تېخىمۇ قويۇقلاشتى، ئەمما ئىجتىمائىي تەڭسىزلىك مەسىلىسى تېخىمۇ گەۋدىلەندى، تېررورىزمنىڭ تەھدىتىمۇ تېخىمۇ ئېغىرلاشتى. بۇ ئامىللار پەقەت ئامېرىكىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە قانۇنىنى سىناقلارغا دۇۋار قىلىپلا قالماستىن، يەنە ئامېرىكىنىڭ ئاممىۋى تۈزۈلمىسىگىمۇ تەھدىت ئېلىپ كەلدى. كەلگۈسىدە، بۇ دېموكراتىك رىقابەتلەرنى قانداق كۈتۈۋېلىشىمىز بىزنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلارنى توغرا تەربىيەلىيەيدىغان-تەربىيەلىيەلمەيدىغانلىقىمىز، داۋاملىق ئىش ئورنى يارىتىش-يارىتالماسلىقىز ھەمدە ئامېرىكىنىڭ زېمىن بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش-قىلالماسلىقىمىزغا باغلىق بولىدۇ.
نۆۋەتتە، ئامېرىكىدا سۇغۇرتىغا قاتناشمىغان كىشىلەرنىڭ نىسبىتى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىدى، داۋالىنىش، سالامەتلىكنى ئاسراش خىراجىتىنىڭ ئېشىش سۈرئىتى ئۆتكەنكى 50 يىلدىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشتى. ناۋادا ھەرقانداق كىشى بىر تۈرلۈك داۋالىنىش سۇغۇرتىسى سىياسىتىنى ئوتتۇرىغا قويالىسا ھەم يېڭى سىياسەتنىڭ ئالدىنقى نۆۋەتلىك ھۆكۈمەت ئوتتۇرىغا قويغان داۋالىنىش سۇغۇرتىسى ئىسلاھاتىدىن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكىنى تولۇق ئىسپاتلىيالىسا، نىسبەتەن تۆۋەن باھا ئاساسىدا كەڭ ئامېرىكا خەلقىدە ئومۇملاشتۇرۇش ئېھتىمالى بولسا، مەن بۇ خىل يېڭى داۋالىنىش سىياسىتىنى ئوچۇق-ئاشكارا قوللايمەن.
ئامېرىكا پىرىزدىنت سايلىمى ئاياغلاشقاندىن كېيىن، بىر قىسىم كىشىلەر ئامېرىكىنىڭ كېيىنكى ئىرقىي دەۋرگە كىردى، دېيىشتى. بۇ خىل ئىرقىي سىڭىشىش ئارزۇسىنىڭ بولغىنى ياخشى، ئەمما ھەقىقىي رېئاللىققا ئايلىنىشى ناتايىن. نۆۋەتتە، ئىرقىي مەسىلە يەنىلا ئىجتىمائىي بۆلۈنمىچىلىك پەيدا قىلىش ئېھتىماللىقى بولغان زور مەسىلە ھېسابلىنىدۇ. مېنىڭ شەخسىي سەرگۈزەشتەمدىن قارىغاندا، بۈگۈنكى ئامېرىكا جەمئىيىتىدىكى ئىرقىي مەسىلە 20، 30 يىللار ئىلگىرىكى دەۋردىكىدىن زور دەرىجىدە ياخشىلاندى، بۇ خىل ئىجتىمائىي ئىلگىرىلەش پەقەت ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلاردا ئىپادىلىنىپلا قالماستىن، يەنە ئوخشىمىغان سىياسىي كۆزقاراشتىكى ياش بىر ئەۋلاد ئامېرىكىلىقلارنىڭ كۆزقاراشلىرىدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى.
ئەمما، بىزنىڭ خىزمىتىمىز تېخى ئاخىرلاشقىنى يوق. ھەربىرىمىز يەنە نۇرغۇن ئىشلارنى قىلمىساق بولمايدۇ. ناۋادا ھەربىر ئىقتىسادىي مەسىلە ئامېرىكىدىكى ئىشچان ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە بىلەن ئاز ساندىكى كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش ئارقىلىق ھەل بولسا، ئۇنداقتا ھەربىر ئىرقتىكى ئىشچىلار سىنىپى ئاشۇ ئازغىنە ئەمگەك مېۋىسى ئۈچۈن باش-كۆزلىرىنى يېرىشىپ كەتكەن بولاتتى. ئەمما ئاشۇ بايلار ئۆزلىرىنىڭ چەمبىرىكىنى تارايتقان بولاتتى. ناۋادا بىز پەقەتلا كۆچمەنلەرنىڭ ئۇرۇق-ئەۋلادى بىزگە ئوخشىمىغانلىقى ئۈچۈنلا، ئۇ بالىلارغا مەبلەغ سېلىشنى رەت قىلساق، ئۇنداقتا بىزمۇ ئامېرىكىلىقلارنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلىرىغا بەدەل تۆلاپ قالىمىز، چۈنكى بۇ كۆچمەنلەرنىڭ ئۇرۇق-ئەۋلادلىرىمۇ كەلگۈسىدە ئامېرىكىنىڭ مائاشلىقلار قاتلىمىدا نور نىسبەتنى ئىگىلەپ قېلىشى مۇمكىن.
قارا تەنلىكلەر ۋە باشقا ئاز ساندىكى كىشىلەرگە نىسبەتەن نۇرغۇن ئامېرىكىلىقلار دۇچ كېلىۋاتقان مەسىلىلەرنى ئورتاق ھەل قىلىشقا مۇھتاج، بۇ پەقەت مۇساپىرلار، كۆچمەنلەر، يېزىلاردىكى دېھقانلار ۋە جىنس ئۆزگەرتكەنلەرنى، يەنە تۈرلۈك ئىجتىمائىي تەمىناتلاردىن بەھرىمەن بولۇۋاتقان ئوتتۇرا ياش ئاق تەنلىك ئەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چۈنكى بۇ كىشىلەر پۈتۈن ئىجتىمائىي، ئىقتىساد، مەدەنىيەت ۋە پەن-تېخنىكا قاتارلىق جەھەتلەردىكى زور ئىسلاھات ۋە رىقابەتلەرگە دۇچ كەلمەكتە.
سىياسىي ئوخشىمىغان كۆزقاراشلارنىڭ بىر مەيدان كۈچ سىنىشىشى، بۇ دەل دېموكراتىك تۈزۈلمىنىڭ لايىھەلەش ئىدىيەسى. ئەمما، ناۋادا ھەربىر سىياسىي تەشكىلاتتا ئورتاق بىر ئىجتىمائىي ئورتاق تونۇش بولمىسا، يېڭى ئۇچۇرلارنى چۈشىنىشنى خالىمىسا، قارشى تەرەپنىڭ نۇقتىئىنەزەرلىرىنىڭ مۇۋاپىق يەرلىرىنى ئېتىراپ قىلىشنى خالىمىسا، ئىلمىي، نەزرىيەۋى دەلىللار ئارقىلىق پىكىر قىلىشنى خالىمىسا، ئۇنداقتا بۇ مۇنازىرىنى ئاڭلىغىلى ئادەم چىقمايدۇ، ئىككى تەرەپنىڭ ئورتاق تونۇشقا كېلىشى ۋە مۇرەسسە قىلىشىمۇ مۇمكىن بولماي قالىدۇ.
ناۋادا بىز تېخىمۇ ئاكتىپ مۇھىت قوغداش تەدبىرلىرىنى قوللانمىساق، كېيىنكى ئەۋلادلىرىمىزنىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشى دېگەندەك تېمىلارنى مۇھاكىمە قىلىدىغانغا ۋاقتى چىقمايدۇ، بەلكى كىلىمات ئۆزگىرىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاقىۋەتلەرنى بىرتەرەپ قىلىش بىلەن ھەپىلىشىپ يۈرىدۇ، بۇ تەبىئىي ئاپەت، ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ توختاپ قېلىشى ۋە مۇساپىرلارنىڭ مۇھىتنىڭ ناچارلىشىشى سەۋەبىدىن پاناھلىق ئىزدىشى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچى ئالىدۇ. ھازىر، بىز كىلىمات ئۆزگىرىشى دېگەندەك مەسىلىنى قانداق قىلغاندا ئەڭ ياخشى بىرتەرەپ قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى مۇھاكىمە قىلىۋاتىمىز. ئەمما ناۋادا بىز پەقەت مۇھىت مەسىلىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلساق، كېيىنكى ئەۋلادلارغا خائىنلىق قىلىپلا قالماستىن، بەلكى تارىخنىڭ باشلامچىلىرىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئۈستىدە ئىزدىنىش ۋە ئەمەلىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش روھىغا خائىنلىق قىلغان بولىمىز.
ئۆتكەنكى سەككىز يىلدا، ھېچقانداق بىر چەت ئەل تېررورلۇق تەشكىلاتى ئامېرىكا تۇپرىقىدا بىرەر قېتىممۇ تېررورلۇق ھۇجۇمىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك پىلانلىيالمىدى ۋە ئەمەلگە ئاشۇرالمىدى. ئامېرىكىدا ئامېرىكىدا بوستوندىكى پارتلىتىش ھۇجۇمى ۋە سان بېرناردىنودىكى ھۇجۇم قىلىش ۋەقەسى قاتارلىق يەرلىكلەر پەيدا قىلغان تېررورلۇق ھۇجۇم قىلىش ۋەقەلىرى يۈز بەردى. تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشنىڭ ئالدىنقى سېپىدە ئىزچىل چىڭ تۇرۇۋاتقان خادىملار، سىلەرنىڭ قوماندانىڭلار بولۇش مېنىڭ ئۆمۈرلۈك شەرىپىم.
مەن ئامېرىكىدىكى مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئىختىلاپ تۇغدۇرىدىغان ھەرقانداق قىلمىشقا قارشى تۇرىمەن. بىز تېخىمۇ ھۇشيار بولۇشىمىز كېرەك، ئەمما نۇرغۇن بىگۇناھ كىشىلەرنى ئۆلتۈرگەن «ئىراق ۋە لېۋانت ئىسلام دۆلىتى»دىن قورقۇپ قالمايمىز. ناۋادا بىز بۇ كۈرەشتە ئامېرىكىنىڭ ئاساسىي قانۇنى ۋە ئۇيۇشۇش روھىدا چىڭ تۇرساقلا، ئۇلار ئامېرىكا ئۈستىدىن غالىب كېلەلمەيدۇ. رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئامېرىكىنىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى تەسىرىگە دەخلى قىلالمايدۇ، بىز ئۆزىمىز بۇ خىل تەسىر كۈچىمىزدىن ۋاز كېچىپ، ئەتراپتىكى كىچىك دۆلەتلەرنى بوزەك قىلىدىغان چوڭ دۆلەت بولۇۋالساق، بۇ باشقا گەپ.
بىز قايسى پارتىيەگە تەۋە بولۇشىمىزدىن قەتئىينەزەر، ھەممىمىز ئامېرىكىنىڭ دېموكراتىك سىياسىي تۈزۈمىنى قايتا قۇرۇشقا كۈچ چىقىرىشىمىز كېرەك. بىزنىڭ دېموكراتىك ئاساسىي قانۇنىمىز بىر تۈرلۈك ئۇلۇغ مۇۋەپپەقىيەت، شۇنداقلا تەڭرى ئاتا قىلغان بىباھا سوۋغىدۇر. ئەمما بۇ پەقەت بىر پارچە قەغەزلا بولۇپ قالسا، ئاساسىي قانۇننىڭ ھېچقانداق كۈچى قالمايدۇ. ئاساسىي قانۇننىڭ كۈچىنى بىز ئامېرىكا پۇقرالىرى سايلامغا قاتنىشىپ قارار قىلىش ئارقىلىق بارلىققا كەلتۈرگەن.
ئامېرىكىلىقلار سىياسىيغا ئاكتىپ قاتنىشىدىغان پۇقرالاردىن بولۇپ، سىياسىينى كۈندىلىك تۇرمۇشىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇشى، بولۇپمۇ ناۋادا بىر قىسىم كىشىلەر نۆۋەتتىكى ئامېرىكا سىياسىتىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىغا نارازىلىقىنى بىلدۈرگەن. ناۋادا ئىنتېرنېتتىكى ناتونۇش كىشىلەر بىلەن مۇنازىلىشىشتىن رايىڭىز يانغان بولسا، رېئال تۇرمۇشتىكى ئوخشىمىغان كۆزقاراشتىكى كىشىلەر بىلەن مۇنازىرىلىشىڭ. ناۋادا بىر قىسىم مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشنى زۆرۈر دەپ قارىسىڭىز، تەدبىر قوللىنىپ، كۈچلەرنى تەشكىللەڭ. ناۋادا سايلىنىپ چىققان ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىدىن رازى بولمىسىڭىز، باشقىلار قوللىسىلا ئۆزىڭىز سايلانسىڭىزمۇ بولىدۇ.
مىچېل، ئۆتكەنكى 25 يىلدا مېنىڭ ئايالىم ھەم بالىلىرىمنىڭ ئانىسىلا ئەمەس، يەنە مېنىڭ ئەڭ سادىق دوستۇم بولۇپ كەلدىڭىز. سىز ئۆز مەسئۇلىيىتىڭىزنى ئادا قىلىپلا قالماستىن، يەنە ئۆزىڭىزنى ئېسىل، دادىل ۋە خۇشچاقچاق خاراكتېرىڭىز بىلەن بۇ سالاھىيىتىڭىزنى تېخىمۇ نۇرلاندۇردىڭىز.
قىزلىرىم، سىلەر ئەقىللىق، چىرايلىق، تېخىمۇ مۇھىمى، سىلەر ئاقكۆڭۈل ۋە قىزغىن. ئۆتكەنكى نەچچە يىلدا، سىلەر بەكمۇ جاپا تارتتىڭلار، مەن سىلەردەك قىزلارنىڭ ئاتىسى بولغانلىقىمدىن ئىپتىخارلىنىمەن.