cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
4. نېمە قىلىش كىرەك؟
ئىككىنچى، ئۇيغۇر تىلىنىڭ مائارىپتا قوللۇنىلىشى ۋە تەرەققىياتى دۆلىتىمىزنىڭ ئورتا ئاسىيادىكى ۋە تۈرك دۇنياسىدىكى تەسىرىنىڭ كۈچىيىشى ۋە چوڭقۇرلىشىشىغا پايدىلىق. ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن رۇس بولشىۋىكلىرى ئۇيغۇر ۋىلايەتلىرىدە تەسىرىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن تاشكەنتتە ئورتا ئاسىيا ئۇنۋېرىستىتىنى قۇرۇپ، ئۆزبېكچە مائارىپ ئارقىلىق ئۇيغۇر دىيارىدىن كەلگەن ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ھەتتا بىر قىسىم موڭغۇل ، تاجىك ۋە شىبەلەرنى تەربىيەلىگەن. بۇ ئارقىلىق تەسىرىنى ئۇيغۇر دىيارىدا تېزلىكتە كېڭەيتكەن ۋە ئۇنى 1960-يىللارغىچە ساقلاپ قالالىغان. ھازىرقى ھۆكۈمەت رۇسلارنىڭ بۇ تاكتىكىسىنى قوللۇنۇپ ئۇيغۇر تىلىدىكى مائارىپ ئارقىلىق ئورتا ئاسىيادىكى تۈركى تىللاردا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنى تەربىيەلەش مەقسىدىگە يېتەلەيدۇ. بۇنداق بولغاندا يىلىغا يۈزلەپ (قازاقىستاندىن يىلىغا ئىككى يۈز ئوقۇغۇچى جوڭگۇنىڭ مۇكاپاتى بىلەن ئوقۇيدۇ) جوڭگۇغا كېلىپ ھەقسىز ئوقۇۋاتقان ئورتا ئاسىيالىق ئوقۇغۇچىلارنىڭ خەنسۇچە تەييارلىق مۇددىتى قىسقاراپ باج تاپشۇغۇچىلارنىڭ قان تەرى كۆپ تىجىلىپ قالىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدىكى مائارىپ يوقۇتۇلۇش ئورنىغا تەرەققىي قىلدۇرۇلسا ئوتتۇرا ئاسىيا، ئىران، ئىراق، ئابغانىستان، بالقان يېرىم ئارىلى ۋە روسسىيە تېرىتورىيىسىدە ياشاۋاتقان ئىككى يۈز مىليوندىن ئارتۇق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ پەرزەنتلىرىنى ئۇيغۇرچە جوڭگۇ مائارىپنىڭ ئوبىكتىغا ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ. مائارىپ ئارقىلىق جوڭگۇنىڭ ئەرزان ماللىرىغا خېرىدارلىق قىلىۋاتقان بۇ كىشىلەرنىڭ قەلبىنىمۇ مايىل قىلغىلى بولىدۇ. ئۈچىنجى،
- كەچۈرىسەن ۋاقىت توشتى. ئەڭ ئاخىرقى سۇئال، سەن بېيجىڭنى ياقتۇرامسەن؟
- پەقەت ياقتۇرمايمەن.
- ھە، بولدى، رەھمەت ساڭا. ۋاقتىمىز بولغان بولسا ئۇيغۇرتىلنىڭ رىيال ئەھمىيىتى توغرىسىدىكى بايانلىرىڭىنى ئاڭلىغۇمىز بار ئېدى. باشقىلارغا دېمىگەن، ساڭا دەۋىتەيلى، سەن مۇلاقاتتىن ئۆتتۈڭ.
- ھە، مىيەنشى (مۇلاقات) قانداق بولدى؟
- ئۆتتۈم،
- ئۇنداق ئاسان بولماس، بېيجىڭدا قايتا پۇچا(تەكشۈرۈش) قىلىدۇ.
- قانچە سۇئال سورىدى؟
- ئىككى، بىرسى بەك ئۇزۇن، سىزگە جاۋابىمنى بىر ئىككى ئاغىز گەپ بىلەن دەپ بولالمايمەن. يەنە بىرى مېنىڭ بېيجىڭنى ياقتۇرۇش ياقتۇرماسلىقىمنى سورىدى.
- نېمە دەپ جاۋاپ بەردىڭىز؟
- پەقەت ياقتۇرمايمەن دېدىم.
- شۇنداقمۇ دەمسىز، بولدى سىزدە ئۈمىد يوق. ئۇلارنىڭ بېيجىڭنى ياقتۇرامسەن دېگىنى جوڭگۇ كومپارتىيەسىنى ياقتۇرامسەن، ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى قوغۇدامسەن، مىللىي بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرامسەن، دوڭتۇ تېرورچىلىرىغا مەيدانىڭ قانداق دېگىنى. ھەيىييي، سىز كىتابنى كۆپ ئوقۇغان بىلەن تازا چۈشەنمەي ئوقۇيدىغان ئوخشايسىز. مۇشۇنداق ھالقىلىق سۇئالنىمۇ چۈشەنمىدىڭىزمۇ؟…بۇ ئادەمنىڭ قالغان گەپلىرى تازا قۇلۇغۇمغا كىرمىدى. بىللە بىر نەزرىگە باردۇق ئۇ يەردىمۇ بۇ گەپنى تۈگەتمىدى. خىيالىمغا بۇ گەپكە مەنىداش گەپلەرنى بۇرۇنمۇ ئاڭلىغىنىم كەلدى. مېنىڭ بىرىنجى قېتىم خىزمەت تاشلىشىمغا سەۋەپ بولغان ھېلىقى گەنسۇلۇق مۇتىھەم شۇجى ھەققىدە قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتوتىدىكى بىر پراپېسسور بىلەن پاراڭلىشىپ قالغانىدىم.
- نېمە، سىز شۇجى بىلەن ئۇرۇشتىڭىز؟ تېخى خىزمەتنىمۇ تاشلاپ چىقتىڭىز! ھەي نادان بالا، ھازىر دىھقانلارنىڭ مەجبۇرى كىۋەز، بۇغداي تېرىشى دېگەن سىياسىي ۋەزىپە. سىزنىڭ قارشى چىققىنىڭىز بىر شۇجى ئەمەس، ئاپتونۇم رايۇنلۇق پارتىكومنىڭ سىياسىي بۇيرىقى. سىز قەشقەر دېگەن يەردە سىياسىي بىلەن ئويناشماقچىما، دەرھال شۇجىغا يېلىنىپ سىياسىي خاتالىقىڭىز ئۈچۈن كەچۈرۈم سوراڭ، مۆرىتى كەلسە يىغلاپ يېلىنىڭ…
يۇقارقى سۆھبەتلەر ئالى مەكتەپتە يۈز بەردى. بىرى ئىدولوگىيەلەر قەسىرى بولغان قەشقەردە، يەنە بىرى ئىقتىسادتىن باشقا گەپ ھىچكىمگە خوپ كەلمەيدىغان لەنجودا. ماڭا بۇنداق دېگەنلەرنىڭ ھەر ئىككىلىسى ئۇيغۇر. بىرى 50 –يىللاردا مەملىكېتىمىزنىڭ داڭلىق ئۇنۋېرىستىتىنى پۈتكۈزگەن ئارامدىكى قەشقەرلىك لۇشۇنشۇناس پروپېسسور، يەنە بىرى خەنسۇچە ئوقۇغان، 80- يىللارنىڭ ئاخىرى ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپنى تۈگەتكەن غۇلجىلىق دوتسىنىت، بىر ئالى مەكتەپنىڭ مۇئاۋىن مۇدېرى. تۆۋە دەيمەن ئوخشىمىغان دەۋردە، ئوخشىمىغان زېمىندا چوڭ بولغان ئىككى ئۇيغۇرنىڭ ئويى نېمانچە ئوخشايدۇ؟ مەنچە مۇنداق كىشىلەر دۆلەتنىڭ يۈكى، خىزمەتنىڭ توسالغۇسى، تەرەققىياتنىڭ مىتىسى. مەن ئۇلارنىڭ دېگىنىدەك ”خاتالىشىپ“ مۇ كەتمىدىم، دۆلەتنىڭ مۇكاپاتىنى تولۇق ئېلىپ باج تاپشۇرىۋاتقان خەلقنىڭ قان تەرى، مېنىڭ ھالال ئەمگىكىمنىڭ بەدەلى بولغان مۇئاشىمنىمۇ كەم قىلماي تۈركىيەدىكى ئىلمىي زىيارىتىمنى تامالىدىم.
ئالدىنقى: 5. يول قايان؟
كـىيىنكى: 3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا
كەلپىن ناھىيىسى
كەلپىن ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Kelpin Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. كەلپىن ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي شىمال چېتىگە، تەڭرىتاغ تاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى، ئاۋات ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى ئاقچى ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى ئۇچتۇرپان ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 151 كىومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 110 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى ئون مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر يېزا، ئۈچ يېزا، 24 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1154 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى كەلپىن ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
بۇ ناھىيىنىڭ يەر تۈزۈلۈشى غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قىيپاش بولۇپ، تاغلىق رايون، ئويمانلىق ۋە تىنما تۈزلەڭلىك ئۈچ قىسمدىن تەركىب تاپقان. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى 72.4% نى، تۈزلەڭلىك  27.6% نى ئىگىلەيدۇ. كەلپىن دەرياسى بىلەن قىزىلقۇم دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى بۇلاق سۈيى دەرياسى بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 83 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 143 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن بۆرە، تۈلكە، ياۋا توڭگۇز، ئارقار، سۇغۇر، ئاق بوغۇز بۆكەن، توشقان، بۈركۈت، ئۇلار، تاغ كەكلىكى قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن يۇلغۇن، ئاق سۆگەت، قوڭغۇراق تىكەن، ياپىلاق ئاچا، كۆك ئەمەن، لوپنۇر كەندىرى، قومۇش قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن گۈڭگۈرت، تۆمۈر، مىس، ئاليۇمىن، فوسفور، سىنك، ئۇران، كۆمۈر، سىڭىرتاش، كۋارتس، سۇ كىرىستالى، قاشتېشى، ھېقىق، ھاك تاش، ئىسلاندىيە شىپاتى، بازالىت قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىپ، دېھقانچىلىق بىلەن چارۋىچىلىق بىرلەشتۈرۈلگەن. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 6500 گېكتار ( 97 مىڭ 500 مو)، ئەمەلىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  5000 گېكتار (75 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان، 100 مىڭ گېكتار (1 مىليون 500 مىڭ مو)، چارۋىچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان، ئورمان بىنا قلىشقا كېلىدىغان بوزيەر كۆلىمى ئايرىم - ئايرىم  66  مىڭ 700 گېكتار (1 مىليون مو)دىن توغرا كېلىدۇ. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، پاختا، ياغلىق دان قاتارلىقلار بار. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك، ئات، تۆگە قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، سۇ ئېلېكترى، سېمونت، كانچىلىق، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش قاتارلىقلار بار.
مائارىپى
كەلپىن ناھىيەسىنىڭ مائارىپى بەك تەرەققىي قىلغان بولۇپ، تارىختا نۇرغۇن داڭلىق كىشىلەر يېتىشىپ چىققان. بۇلار:
ئابدۇللا تالىپ
توختى سابىر
دولقۇن ئەيسا
غېنىزات غەيۇر
Sint-Truiden
right|thumb|250px|Sint-Truiden right|thumb|250px|Sint-Truiden
Sint-Truiden bolsa Bélgiye dikibixahar 2010 nopus bar, Sint-Truidning 39,309 nopusibar, 106.87 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.48°, xariki uzunluk 05°11, poqtamuri 3800-3806 rayonmuri 011.
دۇلۇڭ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|دۇلۇڭ مىللىتى دۇلۇڭ مىللىتى - دۇلۇڭ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
دۇڭزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
دۇڭزۇ مىللىتى - دۇڭزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
كەڭ قورساق ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلار
ئامېرىكىدا بىر ئادەم ئۆزىنى "مەن چەتئەللىك،" دېمىسە ھىچ كىم ئۇنىڭ چىرايىغا ياكى كىيىنىشىگە قاراپ ئامېرىكىلىق ئەمەسلىكىدىن گۇمانلانمايدۇ. ئاڭلىشىمچە ئامېرىكىدا مېكسىكىلىق كۆچمەنلەر 27 مىيۇندىن ئاشىدىكەن. ئامېرىكىدا ئامېرىكىلىق بولۇشنىڭ چىراي، تىل، ئۆرپ-ئادەت، دىن، كىيىم كېچەك قاتارلىق جەھەتلەردە بىرلىككە كەلگەن مۇتلەق ئۆلچىمى يوق. ئامېرىكىدا ئېنگىلىز تىلىنى ھەرخىل تەلەپپۇزدا سۆزلەيدىغان نەچچە ئون مىليۇن كۆچمەن ياكى كۆچمەن ئەۋلادى ياشايدىغان بولغاچقا ئېنگىىلىز تىلىنى راۋان بىلىش بىلمەسلىكنىڭ ئامېرىكىلىق بولۇش بولماسلىق بىلەن ئالاقەسى يوق. بىر تىلنى بىلمەسلىك، بىر پارتىيەگە ئەگەشمەسلىك، بىر مەدەنىيەتنى قوبۇل قىلماسلىق بىلەن ئامېرىكىلىق بولۇش بولماسلىق ھەققىدە تىرناقچىلىك مۇناسىۋەت يوق. ئامېرىكىدا چەتئەللىكتىن ئايرىم ھەق، ئامېرىكىلىقتىن ئايرىم ھەق ئالىدىغان، كۆچمەنلەرنىڭ بالىلىرى بىر مەكتەپتە يەرلىكلەرنىڭ پەرزەنتلىرى يەنە بىر مەكتەپتە ئوقۇيدىغان ئىش يوق. خىزمەت ئىزدىگەندە مىللىتىنى، قايسى مەكتەپتە ئوقۇغانلىقىنى، قايسى دىنغا ئىشىنىدىغانلىقىنى شەرت قىلىدىغان ئىش يوق. بەزىدە ئامېرىكىدا نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ كۆچمەنلەر ۋە ئاز سانلىقلار پەرزەنتلىرىنىڭ ھەقسىز مائارىپتىن ۋە باشقا پاراۋانلىقلاردىن بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقىنى قوغۇداپ، تەشەببۇس قىلىپ نامايىش قىلىۋاتقىنىغا قاراپ ئامېرىكىلىقلاردىكى كەڭ قۇرساقلىقنىڭ دۇنياغا يېيىلىشىنى تىلەپ دۇئا قىلىپ كېتىمەن.
مالاتيا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
كەڭ قورساق ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلار
مىجەزدىكى قوبۇلچانلىق، ئوچۇقلۇق، كەڭ قورساقلىق، ئەپۇچانلىق قاتارلىق جەھەتلەردە ئامېرىكىلىقلار ئۇيغۇرلارغا شۇنداق ئوخشايدۇ. ئۇيغۇرلار مۇشۇ كەڭ قورساقلىقى بىلەن دىيارىمىزغا كۆچۈپ كەلگەن مۇسۇلمان مىللەتلەرگىلا ئەمەس مۇسۇلمان بولمىغان شىبە، داغۇر، مانجۇ، موڭغۇللارغىمۇ يەر بېرىپ، زىددىيەتلەشمەي، ئۇلارنى ئىختىيارى ئۇيغۇرلاشتۇرۇپ ئۇيغۇرلۇق سېپىدىن ئورۇن بەرگەن. شۇڭىمىكىن1930-ۋە 1940-يىللاردىكى مىللىي ئازاتلىق ئىنقىلابىدا موڭغۇللار، شىبەلەر، تاجىكلار قاتارلىق ئۇيغۇلار بىلەن تىل ئورتاقلىقى بولمىغان مىللەتلەر ئۇيغۇرلار بىلەن بىر سەپتە كۆرەش قىلغان. ئەسلى ئەينى چاغدىكى پايدا زىياننى ئويلاشقاندا ئۇيغۇرلار تەرەپتە تۇرۇپ كۆرەش قىلىشتىن شىڭشىسەي ۋە گومىنداڭ تەرەپتە تۇرۇش ئۇلار ئۈچۈن مەنپەئەتلىك ئېدى. ئەپسۇسلۇق يېرى شۇكى، دىيارىمىزدىكى غۇلجا، ئارتۇچ، كورلا قاتارلىق ئۇيغۇر كۆپ شەھەرلەرنى قازاق، قىرغىز، موڭغۇل ئوبلاستلىرىنىڭ مەركىزى قىلىپ تاللاش دىيارىمىزدىكى ئۇيغۇرنى گەۋدە قىلىپ تەقدىرداش ياشاۋاتقان بۇ مىللەتلەرنىڭ تەبىئىي داۋاملىشىۋاتقان ئۆملىكىگە زەخمەت سېلىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. بۇنداق سىياسىي ئامىللار ئۇيغۇرنىڭ كەڭقورساقلىقىنى زىدىلىمەكتە، ئەلۋەتتە. مەن ئوقۇغان مەكتەپتە چىركاۋمۇ، مەسجىدمۇ بار. جۈمە كۈنلىرى كەچتە مەكتىپىمىزدىكى مەسجىد ۋە دىنىي گورۇپپىلاردا قۇرئان ئۆگىنىش كۇرسىمۇ، ئىنجىل ئۆگىنىش دەرسلىرىمۇ بار. مەكتىپىمىزنىڭ دىن پاكۇلتىتىدا ئىسلام، خىرىستىيان، بۇددىزىم ۋە يەھۇدى دىنلىرى دەرسلىك قىلىپ ئۆتۈلىدۇ. ھەرقانداق ئوقۇغۇچى ھەرقانداق چاغدا بۇ دەرسلەرنى ئاڭلىسا بولىدۇ. بۈگۈنى ئىسلام دىنىنى تاللاپ ئوقۇغان ئوقۇغۇچىنىڭ ئەتىسى خىرىستىيان دىنى دەرسىنىمۇ تاللاپ ئوقۇۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. ئىسلامدىن دەرس بېرىدىغان مۇسۇلمان پروفېسسورلار بىلەن خىرىستىيان دىنىنى تەرغىپ قىلىدىغان پروفېسسورلارنىڭ بىللە قەھۋە ئىچكەچ پاراڭلىشىپ كېتىشلىرى ئادەمنىڭ مەستلىكىنى كەلتۈرىدۇ. قايسى يىلى ئامېرىكىدا بىر مەكتەپنىڭ پەلەسەپە فاكۇلتىتى ماركىسىزىم پەلەسەپىسىدىن دەرس بېرىدىغان بىر ئوقۇتقۇچىنى ئىشتىن بۇشۇتېۋېتىپتۇ. باشقا بىر فاكۇلتىتتتا ئىشلەيدىغان، دائىم مەزكۇر قوغلاندى پروفېسسور بىلەن روبىرۇ كېلىپ مۇنازىرىگە چۈشۈپ قالىدىغان بىر ئوقۇتقۇچى مۇراجەتنامە چىقىرىپ ماركىسىزىمچىنىڭ قوغلىنىشىغا جامائەت پىكرى توپلاپ ئۇ پروفېسسورنى قايتتۇرۇپ كەپتۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە مەكتەپتە ماركىسىزىمچى پروپېسسورنىڭ بولىشى مەكتەپنى كۆپ خىل ئىددىيەنىڭ ماكانىغا ئايلاندۇرۇپ ئىلمىي مۇنازىرىنى قانات يايدۇرۇشنىڭ ئېھتىياجى ئىكەن. مەنچە ئامېرىكىلىقلاردىكى كەڭ قورساقلىق، قوبۇلچانلىق مۇشۇنداق ئىلىم سورۇنلىرى، تەلىم تەربىيە ئورگانلىرىدا مەقسەدلىك يېتىلدۈرىلىدۇ.
ئون نەچچە يىللار ئىلگىرىغۇ دەيمەن، بىر يىلى كورلىنىڭ خوتۇنسۇمۇلغا بارسام ئۇيغۇرنىڭ مەسجىدى بىلەن موڭغۇلنىڭ (كۈرە)(بۇتخانا) سى بىر يول ئۈستىدە تۇرۇپتۇ. خۇددى ئۇيغۇرلار موڭغۇللارنىڭ ئىتىقادىغا تارىختا قانداق ھۆرمەت قىلغان، موڭغۇللار بۇ ھۆرمەتتىن قانچىلىك مىننەتدار بولغان بولسا بۈگۈنمۇ شۇنداقكەن. ھىچ كىم ھىچكىمگە دەخلى قىلماپتۇ. باغراشتەك ئۇيغۇرنىڭ نوپۇسى بىرەر مىڭدىن سەللا ئاشىدىغان ناھىيە بازىرىدا بىر ئۇيغۇرچە بىلىدىغان موڭغۇل ئايال بىلەن ئۇيغۇرچە پاراڭلاشتىم. ئەگەر ئۇ ئۆزىنى موڭغۇل دېمىگەن بولسا ئۇيغۇرمىكىن دەپ قالاركەنمەن. نوپۇس نىسبىتى بويىچە بولغاندا ئۇ ناھىيىدە خەنسۇچىدىن باشقىسى ئاقمايدۇ. شۇنداقكەن ئۇ موڭغۇل نېمىشقا ئۇيغۇرچە ئۆگىنىدۇ؟ ئاڭلىشىمچە ئۇ ئايال كىچىكىدە مەھەللىسىدىكى بىردىنبىر ئۇيغۇر قوشنىسىنىڭ بالىلىرى بىلەن ئويناش جەريانىدا ئۇيغۇرچە ئۆگىنىۋالغانىكەن. ئەگەر شۇ ئۇيغۇر ئائىلىسى ئۇيغۇرلارغا خاس قوشنىدارچىلىقنىڭ مېھرىنى كەڭ قورساقلىق بىلەن يەتكۈزمىگەن بولسا شۇ موڭغۇل ئۇيغۇرچە ئۆگىنەرمىدى؟
مالاتيا ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px
كەڭ قورساق ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلار
ئۇيغۇرلارنىڭ ئامېركىلىقلارغا ئوخشاش كەڭ قورساقلىقى، سىغدۇرۇشچانلىقى بولمىغان بولسا غۇلجىدىكى شىبەلەردىن ئىلى خەلق ناخشىلىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئوقۇيدىغان ناخشىچىلار چىقمىغان بولاتتى. ئۇيغۇرلارنىڭ سىغدۇرۇشچانلىقى بولمىغان بولسا موڭغۇللاردىن مېڭ چىبىدەك ئۇيغۇلار ئۈچۈن قەلەم تەۋرىدىغان قەلەمكەشلەر چىقمىغان بولاتتى. چاپچال ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئاق كۆڭۈللىكى تەسىر قىلمىغان بولسا شىبەلەردىن تۆمۈر گۈئەنچىڭفۇدەك ئۇيغۇرچە يازىدىغان يازغۇچىلار مەيدانغا كەلمىگەن بولاتتى. ئۇيغۇرلار تارىختىن بۇيان تەقدىرداش بولۇپ بىر توپراقتا ياشاپ كەلگەن مىللەتلەرنىڭ قەلبىنى ھىچ بىر تەشۋىقاتسىز ئۆزىگە مايىل قىلالىغان. ئۇلارغا ئۇيغۇر تىلىنى قوش تىللىق مائارىپنى يولغا قويماي تۇرۇپ قوبۇل قىلدۇرالىغان. ئەڭ تەسىرلىك يېرى ئۇلارنى ھايات ماماتلىق جەڭ مەيدانىدىمۇ زېمىنداش مىللەتلەرنى ئۆزى بىلەن بىر سەپتە تۇرالايدىغان قىلىپ ئۆملەشتۈرەلىگەن. ئامېرىكىلىقلارنىڭ سىغدۇرشچانلىقى بولمىغان بولسا دۇنيادىكى ھەممە ئىرقنىڭ كىشىلىرى تېپىلىدىغان ئامېرىكا بۈگۈن ئىرقىي زىددىيەتنىڭ قاپقىنىغا چۈشۈپ ماجرالار قاينىمىغا غەرق بولغان بولاتتى. كەڭ قورساقلىقنى تەرغىپ قىلىدىغان ئامېرىكا مەدەنىيىتى، كەڭ قورساقلىقنى قوغۇدايدىغان ئامېرىكا قانۇنى بولغاچقىلا ئامېرىكىدا ئوخشىمىغان تىل، مەدەنىيەت، دىن ۋە ئىرىققا تەۋە مىللەتلەر دەۋا دەستۇرسىز بىرلىكتە قوۋناق ياشىماقتا.
خۇددى ئۇيغۇلار تارىختىن بېرى ئەتراپىدىكى كۆچمەنلەرگە قۇچاق ئاچقاندەك بۈگۈنكى ئامېرىكىلىقلارنىڭ دۇنيا كۆچمەنلىرىگە قەلبىدىن ۋە زىمىنىدىن جاي بېرىشى، ئۇلارغا پاناھلىق بېرىپ ئۆز ئارزۇسى بويىچە سىياسى پائالىيەتلەرنى تەشكىللىشىگە مەدەت بېرىشى ئامېرىكىنىڭ دۆلەت سىياسىتىدىن باشقا ئامېرىكىلىقلارنىڭ كەڭ قورساقلىقىنىڭ نەتىجىسى. چۈنكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى قوللاۋاتقان ئامېرىكىدىكى ۋە ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى دېموكراتىك ھەرىكەتلەرنىڭ خىراجىتى ئامېرىكىلىقلار تاپشۇرغان باجدىن كېلىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا خەلقى بۇنداق يارىدەملەردە بولۇشنى رەت قىلسا ھىچ بىر سىياسىي كۈچنىڭ خەلقنىڭ، باج تاپشۇرغۇچىلارنىڭ پىكىرىنى رەت قىلىش ھوقۇقى يوق. مەن ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنى زىيارەت قىلىش داۋامىدا ئۇيغۇرلارنىڭ مەھەللىسىدىكى مېكسىكلىق، گېرىتسىيەلىك، رومۇنىيەلىك كىشىلەر بىلەن كىرىش چىقىش قىلىپ ئۆتۈشلىرىگە قاراپ ئەجداتلاردىكى كەڭ قورساقلىقنىڭ ئامېرىكىدىكى جۇلاسىنى كۆرگەندەك تۇيغۇدا بولدۇم.
ئامېرىكىدا ئوقۇش جەريانىدا ئۇيغۇر توپراقلىرىدا تۈرلۈك سەۋەپلەر بىلەن ياشىغان، زىيارەتتە بولغان ۋە ئوقۇغان ئامېرىكىلىقلار بىلەن كۆپ ھال مۇڭ بولۇشتۇم. ئۇلارنىڭ كەچۈرمىشلىرىدىن ئامېرىكىلىقىلارنىڭ بىزگە قانداق قارايدىغانلىقىنى، نېمىمىزدىن سۆيۈنۈپ نېمىمىزنى قوبۇل قىلالمىغىنىنى بىلگۈم كېلەتتى. ئۇيغۇر توپراقلىرىدا ياشىغان ئامېركىلىقلارنىڭ ئورتاق ئالاھېدىلىكى خەنسۇچىنى ياخشى سۆزلەيتتى. يۇرتىمىزغا كېلىشتىن بۇرۇن ئىچكىرى ئۆلكىلەردە ياشىغان كەچۈرمىشلىرى بار ئېدى. ئۇلار كۆپىنچە ھالدا خەنزۇلار بىلەن ئۇيغۇرلار ھەققىدە سېلىشتۈرۈپ پىكىر بايان قىلىشقا ئامراق ئېدى. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ياشاپ باققان ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئەڭ سۆيۈنگىنى ئۇيغۇرلارنىڭ پاكىزلىكى ئىكەن. ئۇلار بۇنى ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئەڭ ئوخشايدىغان تەرىپى دەپ قارايدىكەن.
قەشقەردە بىر مەزگىل تۇرغان بىر ئامېرىكىلىق قىز قەشقەردىكى قەدىمىي مەھەللىلەرنىڭ پاكىزلىقىدىن بەكمۇ سۆيۈنىدىكەن. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە ئۇ قەشقەردە كوچىلارغا ئامېرىكىدىكىگە ئوخشاش مەخسۇس تازلىقچىلار ئورۇنلاشتۇرۇلمىسىمۇ داۋاملىق يالىغاندەك پاكىزە تۇرۇدىغانلىقىغا، كىشىلەرنىڭ ئۆزلىگىدىن كوچىلارنى سۈپۈرۈپ چىنىدەك قىلىۋېتىشلىرىگە بەكمۇ زوقلىنىدىكەن. ئۇنىڭچە تازىلىقنى، پاكىزلىكنى ئۆرپ ئادەتكە ئايلاندۇرغان ئۇيغۇرلاردەك مىللەت ئاز تېپىلىدىكەن. ئامېرىكىدا بۇنداق بولۇشى مۇمكىن ئەمەسكەن، چۈنكى كوچا تازىلىقى، كوچىلاردىكى ھاجەتخانىلار، ئەۋرەز يوللىرى قاتارلىقلار جامائەتكە ئورتاق بولغاچقا بۇنىڭغا دۆلەت مەبلەغ سېلىشى، ئىگە بولۇپ تازىلىتىشى، ياسىشى ۋە رېمۇنت قىلدۇرىشى كېرەك ئىكەن.
مەنمۇ ئامېرىكىغا چىققاندىن كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ ھەقىقەتەنمۇ پاكىزلىكنى، تازىلىقنى كۈندىلىك ئادەتكە ئايلاندۇرغانلىمىزغا قول قويدۇم ۋە بۇنىڭدىن پەخىرلەندىم. راست دېگەندەك ئامېرىكىدا تۇرغان چاغلىرىمىزدا پەقەت ئايالىملا ئىشىك ئالدىمىزنى پاكىز سۈپۈرۈپ تۇراتتى. مەن ئايالىمدىن باشقا ھىچ بىر خوشنىمىزنىڭ مەھەللىمىزنى، ئىشىك ئالدىنى تازىلىغىنىنى كۆرۈپ باقمىغانىدىم. قىشلىرى قار ياغقان چاغلاردا مەن قەشقەردە كۆنگەن ئادىتىم بويىچە كوچىمىزدىكى قارنى كۈرەكلەپ قوشنىلار ئۈچۈن يول ئېچىپ قوياتتىم، ھەر قېتىم قار ياغسا مەندىن باشقا ھىچ كىمنىڭ مۇنداق پىدايىلىق قىغىنىنى كۆرۈپ باقمىدىم. مەن بۇنى بىر ياخشىلىق قىلاي دەپ مەقسەدلىك ئەمەس، بىز كىچىكىمىزدىن شۇنداق قىلىپ ئادەتلەنگەنلىكىمىز ئۈچۈنلا شۇنداق قىلاتتىم. مەھەللىمىزدە تازىلىق ئىشچىلىرىنىڭ بارلىقى، بىز قىلمىساقمۇ ھامان شۇلارنىڭ كېلىپ ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىدىغانلىقىنى بىلىمىز، ئەمما بىز "ئەتىگەندە زېمىننىڭ يۈزىنى ئاچسا ساۋاپ بولىدۇ" دېگەن ئەقىدىگە ئىشىنىدىغان ئۇيغۇر بولغانلىمىز ئۈچۈن تەبىئىيلا شۇنداق قىلاتتۇق. مەن مەھەللىمىزدىكى قارنى بىرەر قۇر كۈرەكلەپ يول ئېچىۋېتىپ مەكتەپكە كېتىپ كەچلىرى دەرستىن يانسام مەھەللىمىزدىكى قارلار كىملەر تەرىپىدىندۇر توشۇپ كېتىلگەن بولاتتى. بىر قېتىم مەھەللىمىزدىكى قار ۋاقتىدا تازىلانمىغانلىقى سەۋەبلىك كىشىلەرنىڭ ماشىنىسى جايىغا توڭلاپ قالدى. مەن ماشىنىسى توڭلاپ قالغىچە ساقلىغاننىڭ ئورنىغا قارنى قول قول تازىلىمىغان ئامېرىكىلىقلاردىن ھەيران قالدىم. ئاخىرى قارمۇ تازىلاندى، لېكىن تازىلاش ۋاقتىدا بولمىغاچقا بۇ ئىش مەھەللىمىزنىڭ گېزىتىدە سۈرەتلىك ئېلان قىلىنىپ نارازىلىق بىلدۈرۈلدى. گېزىتنىڭ كېيىنكى سانىغا مۇناسىۋەتلىك ئورگانلارنىڭ ئۆزرەنامىسى ئېلان قىلىندى. مېنىڭ ئۇيغۇرلۇقۇم سەۋەبلىك قىلىۋاتقان خالىسانە ئىشلىرىم قوشنىلىرىمىزغا ئالاھىدە بىلىنىپ كەتتىمۇ بىر يىللىق سايلامدا مېنى مەھەللە ھەيئىتى سايلىمىغا قاتنىشىشقا دەۋەت قىلىشتى. سايلامغا قاتنىشىپ بىلدىمكى، ئادەتتە بىزنىڭ تازىلىق قىلىشلىرىمىزغا ھىچ كىم دىققەت قىلمىغاندەك قىلغان بىلەن ھەممىسى خەۋەردار ئىكەن. مەن مەھەللە ھەيئىتى بولۇپ سايلاندىم، كوچىمىزنىڭ گېزىتىگە ئايالىم بالام ئۈچىمىزنىڭ رەسمى بېسىلدى. ئۇيغۇرغا خاس پاكىزلىق ئەنئەنىمىزنىڭ بىزنى يات ئەلدە ناتونۇش كىشىلەر ئارىسىدا شەرەپكە مۇيەسسەر قىلغىنىدىن بەك سۆيۈندۇق.
ئۇيغۇرچە ئۆگەنگەن ئامېركىلىقلارنى ھەۋەسلەندۈرگەن ئۇيغۇرلاردىكى پاكىزلىقنىڭ جۇدى خانىمنىڭ كۆزىگە كۆرۈنگەن تەرىپى ئۆزگىچە. جۇدى خانىمنىڭ كۆزىتىشىچە ئۇيغۇرلارنىڭ مۇكەممەل تازىلىق ئەنەئەنىسى ئۇلاردا تازىلىق بويۇملىرىنى رولىغا ۋە ئورنىغا قاراپ پەرقلەندۈرۈپ ئىشلىتىش ئادىتىنى مەيدانغا كەلتۈرگەن. مەسىلەن، ئۇيغۇرلار قاچا يۇغان دەستمالدا تۇۋاق ۋە تاماق شىرەلىرى سۈرتۈلمەيدىكەن. غۇلجىدا ئۇيغۇرچە ئۆگەنگەن مەكىس ئۇيغۇر ساتىراچلارنىڭ خېرىدارنىڭ چېچىنى سۈرتكەن لۆڭگىدە يۈزىنى سۈرتمەيدىغانلىقىغا دىققەت قىلىپتۇ. شۇندىن بۇيان ئۇيغۇرزېمىنلىرىنىڭ نەرىگە بارسۇن پۇرستە بولسىلا ئۇيغۇر ساتىراچلىرىغا چاچ ياسىتىشنى ئۇنۇتمايدىكەن. ئۇيغۇر دىيارىدا زىيارەتتە بولغان مەن تونۇيدىغان ئامېرىكلىلىقلارنىڭ ھەممىسى پاكىزلىققا كەلگەندە ئۇيغۇر ئاشپەزلىرىنىڭ ئىشەنچلىك ئىكەنلىكىگە قول قويىدىكەن. چۈنكى ئۇيغۇر ئاشخانىلىرىنىڭ ئالدىدىكى قول يۇيۇشقا مەخسۇس ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئۈسكۈنە، ئۇيغۇرلارنىڭ تاماقتىن بۇرۇن، ھاجەتتىن كېيىن قول يۇيۇش ئادىتى ئۇيغۇر دىيارىغا كەلگەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ يىمەكىك تازىلىقى ھەققىدىكى ھەر قانداق شۈبھىلىرىنى تۈگىتىۋېتەلەيدىكەن. ئامېرىكىلىقلارمۇ پاكىزلىككە ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش بەكمۇ سەزگۈر. ئۇلارغا ئۇيغۇرلارنىڭ پاكىزلىكىنىڭ ياراپ كېتىشى ئۆزلىرىدىكى تازىلىققا بولغان يۈكسەك ئىتىباردىن كەلگەن. ئەگەر ئامېرىكىلىقلاردا پاكىزلىك ئادىتى بولمىغان بولسا ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنا مىللەتلەرگە قارىغاندا پاكىزلىككە بەكرەك ئىشتىياق باغلىغانلىقىغا دىققەت قىلمىغان بولاتتى. مەن ئامېرىكىدا تۇرۇش جەريانىدا مېھمانخانىسى سەل قالايمىقان، ئۆيلىرى سەل رەتسىز ئامېرىكلىقلارنى ئۇچراتتىم، ئەمما ئۆيلىرى مەينەت كىشىلەرنى كۆرمۈدۈم. مەن بارغان ئامېرىكلىقلارنىڭ ئاشخانىسى بىلەن ھاجەتخانىسى ھەر دائىم چىنىدەك پاكىز بولۇپ ئادەمنىڭ قاراپ ئولتۇرغىسىنى كەلتۈرەتتى. ئۇلار باشقا ئۆيلەرنىڭ قالايمىقانراق بولۇشنى قوبۇل قىلالىغان بىلەن ھاجەتخانا ۋە مۇنچىسىنىڭ مەينەت ياكى قالايمىقان بولۇشى كۆزىگە سىغمىسا كېرەك. مەن ئامېرىكىنىڭ ھەرقانداق بۇلۇڭ پۇچقىقىدىكى ئاممىۋىي ھاجەتخانىنى يۇرتىمىزدىكى بەش يۇلتۇزلۇق ھەرقانداق بىر مېھانخانىنىڭ ھوجرىسىدىن پاكىز كۆردۈم. ئامېرىكىدا ئاممىۋىي ھاجەتخانىلار كۆپ ۋە ھەقسىز بولۇپ قەغەز، سوپۇن، قول سۈرتىدىغان قەغەز لۆڭگە، قول قۇرۇتۇش ئۈسكىنىسى دېگەنلەر چۆللەردىكى ماي قاچىلاش پونكىتلىرىنىڭ ھاجەتخانىلىرىدىمۇ ھەر ۋاقىت تەييار ئىكەن. ئامېرىكىدىكى ھاجەتخانىنىڭ پاكىزلىكىدىن ھەر قېتىم رازىمەنلىك ھىسلىرىغا چۈمۈلگىنىمدە كىمدۇر بىرىنىڭ "بىر دۆلەتنىڭ مەدەنىيلىك دەرىجىسىنى ئاممىۋىي ھاجەتخانىنىڭ تازىلىقىغا قاراپ ئۆلچەش كېرەك" دېگىنى پات- پات ئېسىمگە كېلىپ قالىدۇ.
ئالدىنقى: ئامېرىكىلىقلاردا ھەرىكەت ۋە ھوزۇر
كـىيىنكى: ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى
لوگىكىلىق قاپقاق
لوگىكىلىق قاپقاق ئېلېكتىرون توك-يولىدىكى ئۆزەك(مېكرو كومپيۇتېر)كە ئاساسلىق ئىشلىتىلىدىغان دېتال بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى بىر ياكى بىرقانچە شەرتلەر ئارقىلىق باشقا مەقسەتكە يېتىدىغان قۇرۇلما. مۇنداقچە ئېيتقاندا ئۇ كونترول ئۆزەكلىرىنىڭ ئاساسى بۆلىكى ھېسابلىندۇ.
ۋەن مارۋىجىك
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> left|thumbnail|300px|ۋەن مارۋىجىك گوللاندىيە كوماندىسىنىڭ ترېنېرى ۋەن مارۋىجىك
لوگىكىلىق قاپقاق
قىسقىچە مەزمۇنى
لوگىكىلىق قاپقاق ئېلېكتىرون توك-يولىدىكى ئۆزەك(مېكرو كومپيۇتېر)كە ئاساسلىق ئىشلىتىلىدىغان دېتال بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى بىر ياكى بىرقانچە شەرتلەر ئارقىلىق باشقا مەقسەتكە يېتىدىغان قۇرۇلما. مۇنداقچە ئېيتقاندا ئۇ كونترول ئۆزەكلىرىنىڭ ئاساسى بۆلىكى ھېسابلىندۇ.
شۇنىڭدەك، بۇنىڭ تۈرلىرىمۇ ھەرخىل بولىدۇ. مەسەن:
بىلەن قاپقاق. بىلەن قاپقاق بۇ ئىسىمدىنمۇ چىقىپ تۇرۇپتۇكى، بۇ بىر قانچە شەرتلەر تەڭ كۈچكە ئىگە بولسا ئاندىن نورمال خىزمەت قىلىدۇ.
ياكى قاپقاق. ياكى قاپقاق بولسا بىر قانچە شەرتلەر ئىچىدە قايسىسى قانائەتلەنسە نورمال خىزمەت قىلىدۇ.
ئىنكار قاپقاق. ئىنكار قاپقاق شەرتنى قانائەتلەندۈرۈپ تەتۈر خىزمەت قىلدۇرۇلدىغان دېتالدۇر.
يۇقۇرقىدەك كۆپلىگەن قاپقاقلارنى مۇئەييەن تەرتىپتە گۇرپىلاپ ئەقلىي كونترول قىلىندىغان ئۆزەك ياساشقا بولىدۇ.
پاراشوت بىلەن ئەڭ كۆپ سەكرىگەن ئادەم
رۇسىيە لېيتنانت ئىۋان سافوجىن 1967-يىلى 8-ئاينىڭ 12-كۈنىگىچە پاراشوت بىلەن 5 مىڭ قېتىمدىن ئارتۇق سەكرىگەن. ئۇ، 1913-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، 1935-يىلدىن بۇيان بوشلۇقتىن پاراشوتنى ئاچماي چۈشكەن ۋاقتى 27 سائەتكە، پاراشوتنى ئېچىۋېتىپ چۈشكەن ۋاقتى 587 سائەتكەن، پاراشوتتا سەكرەش ئۇچۈن باسقان ئومۇمىي مۇساپىسى 12 مىڭ 552 كىلومېتىرغا يەتكەن
ئۇيغۇر مىللىي مەپكۇرەسى ھەققىدە
پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت
گرېنادا
right|thumb|250px|Grénada right|thumb|Dölet bayriqi
ئۇيغۇر مىللىي مەپكۇرەسى ھەققىدە
«مەپكۇرە <مەفكۇرە>» ئاتالغۇسى  ئەرەبچە «پىكىر <فىكىر>» سۆزىدىن ياسالغان بولۇپ، سۆز مەنىسى «پىكىر يۈرگۈزۈلگەن» ياكى «پىكىردە بولغان نەرسە»، «تەسەۋۋۇر شەكلىدىكى غايە» دېگەندىن ئىبارەت. بۇ سۆز ئۇقۇم جەھەتتىن «مەقسەت قىلىنغان»، «يەتمەكچى بولغان غايە»، «يەتمەكچى بولغان يۈكسەك مەقسەت» دەپ ئىزاھلىنىدۇ. پەلسەپىۋى جەھەتتىن «ئەمەلىيەتتە بولمىغان، پەقەت پىكىردە تەسەۋۋۇر قىلىنغان، ھېچقاچان تولۇق ئەمەلىيلەشتۈرگىلى بولمايدىغان ئەڭ يۈكسەك مەقسەت» دەپ چۈشەندۈرۈلىدۇ. بۇنىڭدىن شۇنى چۈشەنگىلى بولىدۇكى، مەپكۇرە ئېرىشمەكچى بولغان، لېكىن ھېچقاچان تولۇق ئېرىشكىلى بولمايدىغان بىر مەقسەت / غايىدۇر. بۇ يۈكسەك مەقسەت / غايە يول كۆرسەتكۈچ بىر ئۆرنەك، بىر پىرىنسىپتۇر.
مەپكۇرە بىر خىل مىللىي ئاڭ، بىر خىل ئىدېئولوگىيەدۇر. ئىچكى جەھەتتىن مىللەتلەرنى بىرلەشتۈرىدۇ، بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا ئۈندەيدۇ. تاشقى جەھەتتىن تاجاۋۇزچى خاراكتېرلىك بولىدۇ. چۈنكى ھەر مىللەت قۇدرەت تېپىپ دۇنياغا ھاكىم بولۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. شۇڭا ئىنسانىيەت تارىخىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ كۆپ قىسمى ئەسلىدە مىللىي مەپكۇرەلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشتۇر.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئەپسانىۋى ھۆكۈمدارى ئوغۇز خاننىڭ مەپكۇرەسى دۇنياغا ھاكىم بولۇش ئىدى. ئۇنىڭ «مەن ئۇيغۇرنىڭ خاقانى بولىمەن. يەرنىڭ تۆت بۇلۇڭىنىڭ خاقانى بولسام كېرەكتۇر. سىلەردىن ئىتائەت تىلەيمەن» دېگەن سۆزى، «كۈن تۇغ بولغىل كۆك قۇرىقان»، يەنى «قۇياش بايراق، ئاسمان چېدىر بولسۇن» ئىپادىسى بۇ مەپكۇرەنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. بۈگۈن بۇ مەپكۇرە تۈركلەردە «قىزىل ئالما» دېگەن ئۇقۇم بىلەن ئىپادىلىنىۋاتىدۇ. ئەسلىدە بۇ مەپكۇرە دىنىي ئېتىقادتىن كەلگەن. چۈنكى كۆك تەڭرى ئېتىقادى ياكى ئىسلام ئېتىقادى بويىچە كۆكتە تەڭرى / ئاللاھ بىر / يېگانە بولغان ئىكەن، ئۇنىڭ يەريۈزىدىكى ۋەكىلى بولغان ھۈكۈمدارمۇ بىر / يېگانە بولۇشى كېرەك. ئوغۇز خان، چىڭگىز خان ۋە كېيىنكى ئوسمانلى ھۈكۈمدارلىرى مانا مۇشۇنداق بىر مەپكۇرە بىلەن ھەرىكەت قىلغان.
بۇ قاراشلارغا تايىنىپ ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەپكۇرەسىنىڭ ئومۇمىي رامكىسىنى بېكىتىپ چىقىشقا بولىدۇ دەپ ئويلايمەن. ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، ئۇيغۇرلار ھازىر ناھايىتى چوڭ بىر كىرىزىسقا، بوھرانغا دۇچ كەلدى. خىتايدا كۈنسايىن شىددەتلىنىپ كېتىۋاتقان خىتاي مىللەتچىلىكى ۋە خىتاي ھاكىمىيىتى يۈرگۈزۈۋاتقان مەجبۇرى ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەۋجۇدىيىتىگە تەھدىت سالماقتا. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھازىر ئۇيغۇر مىللىتى يوقىتىلىش ۋە يوقىلىش خەۋپى ئاستىدا تۇرماقتا. خەلقئارا جامائەتچىلىك، ئىسلام دۇنياسى ۋە ھەتتا تۈرك دۇنياسىمۇ ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان ئادالەتسىزلىككە، ناھەقچىلىككە، زۇلۇمغا قارشى جىددىي بىر ئىنكاس قايتۇرالمايۋاتىدۇ. شۇڭا، ئۇيغۇرلار خەۋپتىن ۋە ھالاكەتتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن يەنىلا ئۆز كۈچىگە تايىنىپ ئىش كۆرۈشكە مەجبۇر. بۇ ۋەزىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋال ۋە رېئاللىقىغا ماس كېلىدىغان يېڭى بىر مەپكۇرەنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنى تەقەززا قىلماقتا.
بىز دۇنيادىكى خىلمۇ خىل مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيىلەرنى تەكشۈرۈپ كۆرىدىغان بولساق، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيەنىڭ مىللەتچى خاراكتېرلىك مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە ئىكەنلىكىنى كۆرىمىز. چۈنكى ئىرق، تىل ۋە دىننى ئاساس قىلغان مىللەتچىلىك ئىچكى جەھەتتىن جەمئىيەت ئەزالىرىنى ئويغىتىش، كۈچلەندۈرۈش، بىرلەشتۈرۈش، ھەرىكەتلەندۈرۈش؛ تاشقى جەھەتتىن رەقىب كۈچلەرنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ھۇجۇمىغا قارشى ئۆزىنى قوغداش رولىغا ئىگە. مىللەتچىلىك بۇ كۈچىنى مىللىي تارىخ، مىللىي كىملىك ۋە مىللىي مەدەنىيەتتىن ئالىدۇ.
ياۋروپالىقلار مىللەتچىلىكنىڭ قۇدرىتىنى 1792 – يىلدا فىرانسىيەنىڭ ۋالمىي يېزىسىدا مەيدانغا كەلگەن پىرۇسسىيە بىلەن فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتا بايقىغان. ناھايىتى كۈچلۈك مۇنتىزىم قوشۇنى بولغان پىرۇسسىيەگە قارشى فىرانسىيەنىڭ ئاچ، يالىڭاچ ۋە يېتەرسىز قوشۇنلىرى گېنېرال كېللېرماننىڭ شەپكىسىنى چىقىرىپ «ياشىسۇن مىللەت!» دەپ ۋارقىرىشى ۋە پۈتۈن ئەسكەرلەرنىڭ بىردەك «ياشىسۇن مىللەت» دەپ ئاۋاز قوشۇشى بىلەن ھۇجۇمغا ئۆتۈپ پىرۇسسىيە قوشۇنلىرىنى تارمار قىلىۋەتكەن. فىرانسىيە قوشۇنلىرىنىڭ بۇ ئۇرۇشتا چوقۇم مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرگەن ئۇرۇش تارىخچىلىرى فىرانسىيە قوشۇنلىرىنىڭ بۇ غەلىبىسىنى كۆرۈپ ھەيران قالغان. تەكشۈرۈپ كۆرگەندىن كېيىن، بۇ غەلبىنىڭ ئارقىسىدىكى كۈچنىڭ «ياشىسۇن مىللەت» دېگەن نىدادا ئەكس ئەتكەن مىللەتچىلىك پىكرى ئىكەنلىكىنى بايقىغان. فىرانسىيە ئەسكەرلىرى مىللەت ئۈچۈن ئۆلۈمگە پىسەنت قىلماي ئۇرۇشقان ۋە بۇ جاسارىتى بىلەن غەلىبە قازانغان. شۇنداق قىلىپ ياۋروپادا يېڭى بىر دەۋر، يەنى مىللەتچىلىك دەۋرى باشلىغان. 19 – ئەسىردە باشلىغان بۇ مىللەتچىلىك پىكىر ئېقىمى ۋە مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرى ئارقىسىدا ياۋروپادا مىللىي دۆلەتلەر ئوتتۇرىغا چىققان، بۇ دۆلەتلەر قۇدرەت تېپىپ نۇرغۇن ئاجىز دۆلەتلەرنى مۇستەملىكە قىلىۋالغان. يەنە بىر تەرەپتىن، نۇرغۇن مۇستەملىكە مىللەتلەرمۇ مىللەتچىلىك ھەرىكىتى ئارقىلىق مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈۋالغان.
بۇنىڭدىن كۆرۈشكە بولىدۇكى، بىز ئېھتىياج بولۇۋاتقان مەپكۇرە مىللەتچىلىك ئاساسىدىكى بىر مەپكۇرەدۇر. شۇڭا ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغان مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە ئالدى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ رېئاللىقىغا، ئاندىن ھازىرقى دۇنيانىڭ شەرت-شارائىتلىرىغا ۋە خەلقئارالىق ئاساسىي ئېقىمغا ئۇيغۇن بولۇشى كېرەك.
مەن بۇ ھەقتە مۇنداق بىر تەكلىپنى ئوتتۇرىغا قويماقچىمەن: بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەپكۇرىسى «نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» دەپ ئاتىلىشى، بۇ مەپكۇرەنىڭ شوئارى «بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر» بولۇشى، «ئادالەت، ھۆررىيەت، كەڭ قۇرساقلىق ۋە قېرىنداشلىق» تىن ئىبارەت دۇنياۋى قىممەتلەرنى مەزمۇن قىلىشى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى نىشان قىلىشى كېرەك.
بۇنى مۇنداق سىستېمىلاشتۇرۇش مۇمكىن:
مەپكۇرەنىڭ ئىسمى: نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق.
شوئارى : بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر.
مەزمۇنى: ئادالەت (ھەققانىيەت، قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكى، تەڭ-باراۋەرلىك)، ھۆررىيەت (ئەركىنلىك، مۇستەقىللىق، دېموكراتىيە)، كەڭ قۇرساقلىق (ئىنسانغا ھۆرمەت، سۆيگۈ ۋە كىشىلىك ھەقلىرى)، قېرىنداشلىق (ئۇيغۇر/تۈرك قېرىنداشلىقى، خەلق / مىللەتلەر قېرىنداشلىقى، دۇنيا قېرىنداشلىقى).
نىشانى: مىللىي ھاكىمىيەت – شەرقىي تۈركىستان.
نېمە ئۈچۈن «نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» دەيمىز؟ ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، 20-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا پان-تۈركىزم ۋە پان-ئىسلامىزم ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەپكۇرەسى بولۇپ، بۇ مەپكۇرە «ئىرقىمىز تۈرك، دىنىمىز ئىسلام، ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستان» دېگەن فورمۇلا ئارقىلىق ئىپادە قىلىنغان ئىدى. شېڭ شىسەي ۋە خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتى دەۋرىدە بۇ مەپكۇرە ھەر خىل سىياسىي ۋاسىتە ۋە ھەرىكەتلەر ئارقىلىق زەربە بېرىلىپ يوق قىلىنغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇيغۇرلارنىڭ زېھنىدىن پۈتۈنلەي چىقىپ كەتكىنى يوق. ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ  زېھنىدىكى بۇ يوشۇرۇن كۈچنى ئويغىتىدىغان يېڭى بىر مەپكۇرەگە ئېھتىياجىمىز بار. بۇ مەپكۇرە «نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» تۇر. بۇ، تۇرانچىلىق، پان-تۈركىزم ۋە تۈركچىلىك مەپكۇرەلىرى بىلەن ماھىيەتتە بىر بولسىمۇ، ئەمما كۆلەم ۋە مەزمۇن جەھەتتىن پەرقلىقتۇر. زىيا گۆكالپ تۈركچىلىكنىڭ يېقىنقى مەپكۇرەسىنى ئوغۇز بىرلىكى (ئوغۇز ئىتتىھادى / تۈركمەن ئىتتىھادى)، ئۇزاق مەپكۇرەسىنى «تۇران» دەپ كۆرسىتىپ، بۇنى ئۈچ باسقۇچقا ئايرىغان ئىدى: 1- تۈركىيەچىلىك. 2- ئوغۇزچىلىق / تۈركمەنچىلىك. 3- تۇرانچىلىق. دېمەك، نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق تۇرانچىلىق، پان-تۈركىزم ۋە تۈركچىلىك مەپكۇرەسىگە خىلاپ ئەمەس. تۈرك كىملىكىنى، تۈركچىلىك مەپكۇرەسىنى تېخى يېتەرلىك دەرىجىدە تونۇپ ئۆزلەشتۈرەلمىگەن ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۈچۈن  «يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» تەلەپپۇزى تېز قوبۇل قىلىنىپ ئومۇملىشىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
نېمە ئۈچۈن «بۈيۈك بىرلىك، بۈيۈك ئۇيغۇر» دەيمىز؟ يەنە ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، «ئۇيغۇر» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى «ئىتتىپاقلاشقان»، «بىرلەشكەن» دېگەندىن ئىبارەت. بۇ ئىسىمنى بىزگە ئوغۇز قاغان بەرگەن. شۇڭا بۇ ئىسىمدا بىر خاسىيەت بار دەپ ئويلايمەن. ئۇيغۇر بىرلىك دېمەكتۇر، ئىتتىپاقلىق دېمەكتۇر. بىرلىك ۋە ئىتتىپاقلىقتىن كۈچ تۇغۇلىدۇ. كۈچتىن ھاكىمىيەت تۇغۇلىدۇ. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى دەۋرىدە زىيالىيلار «ئىتتىھاد-ى ئىسلام»، يەنى ئىسلام بىرلىكى، «ئىتتىھاد-ى ئوسمان»، يەنى ئوسمانلى بىرلىكى دەپ ئاتىلىدىغان مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە ياراتقان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن پۈتۈن مۇسۇلمانلارنى، ئوسمانلى تەۋەسىدىكى پۈتۈن مىللەتلەرنى بىرلەشتۈرۈپ غەربنىڭ ئىمپېرىيالىست ھۇجۇملىرىغا قارشى تۇرۇشقا تىرىشقان ئىدى. شۇڭا بىزمۇ «بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر» شوئارى بىلەن ئۇيغۇرلارنى بىرلىشىشكە، ئىتتىپاقلىشىشقا چاقىرىشىمىز لازىم. يەنە بىر جەھەتتىن، «ئۇيغۇر» ئىسمى ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىمۇ ئىپادىلەيدۇ. ئۇيغۇر مىللىي كىملىكى ھەم تۈرك كىملىكىنى ھەم مۇسۇلمان كىملىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مىللىي كىملىك تەبىئىتى بويىچە، جەمئىيەت ئەزالىرىنى بىرلەشتۈرىدۇ، ياتلارنى ۋە يات مەدەنىيەتلەرنى يەكلەيدۇ، بۇ ئارقىلىق جەمئىيەتنى ۋە مىللىي مەدەنىيەتنى قوغدايدۇ.
نېمە ئۈچۈن «كەڭ قۇرساقلىق» دەيمىز؟ چۈنكى بۇ ئۇيغۇرلار ساھىب بولغان ئەڭ مۇھىم دۇنياۋى قىممەتلەرنىڭ بىرىسى. ئۇيغۇرلار دۇنيا تارىخىدا ئاز كۆرۈلىدىغان بىر خىل كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتىگە ئىگە. ئىدىقۇت ئۇيغۇر دەۋرىدە تۇرپاندا شامانلىق، بۇدا، مانىخەي، خىرىستىيان ۋە ئىسلام دىنىنىڭ بىرلىكتە ياشىغانلىقى بۇنىڭ ئىسپاتىدۇر. ئۇيغۇرلار ساھىب بولغان بۇ كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتى سايىسىدا پەرقلىق قوۋم ۋە مىللەتلەر بىلەن ئىناق ياشىغان. كەڭ قۇرساقلىق بولغان يەردە توقۇنۇش بولمايدۇ، ئادالەتسىزلىك بولمايدۇ. جەمئىيەتتە ئىناقلىق، ھۇزۇر بولىدۇ. كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتى مەۋلانا جالالىدىن رۇمىنىڭ «نېمە بولساڭ بول، يەنە كەل» دېگەن جۈملىسى بىلەن فورمۇلالاشقان بولۇپ، بۇ قىممەت دۇنيانىڭمۇ دىققىتىنى قوزغىماقتا. ھىندىستان شائىرى ۋە مۇتەپەككۇرى تاگور دۇنيا مىقياسىدا يۈكسەلتمەكچى بولغان روھمۇ مۇشۇ كەڭ قۇرساقلىق روھى ئىدى.
نېمە ئۈچۈن «قېرىنداشلىق» دەيمىز؟  ئۇيغۇرلار ئۆز ئىچىدە بىر – بىرى بىلەن قېرىنداش، تۈركلەر بىلەن قېرىنداش، تىل جەھەتتىكى يېقىنلىقى ۋە ئوخشاشلىقى سەۋەبى بىلەن موڭغۇللار، ياپونلار، كورېيەلىكلەر بىلەنمۇ قېرىنداش، دىنىي ئېتىقاد جەھەتتىن پۈتۈن مۇسۇلمانلار بىلەن قېرىنداش، ئورتاق ئەجدادىمىز ئادەم ئاتا بىلەن ھەۋۋا ئانا سەۋەبى بىلەن پۈتۈن ئىنسانىيەت بىلەن قېرىنداش. شۇڭا قېرىنداشلىق دېگەنمۇ بىر خىل مەپكۇرە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. فىرانسىيە بايرىقىدىكى قىزىل رەڭمۇ قېرىنداشلىقنىڭ سىمۋولى بولۇپ پۈتۈن فىرانسۇزلارنىڭ بىر مىللەتنىڭ ئەۋلادلىرى بولغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ يەردىكى قېرىنداشلىق تار دائىرىدىن ئېيتقاندا مەلۇم بىر مىللەتنى، كەڭ دائىرىدىن ئېيتقاندا پۈتۈن ئىنسانلىقنى ئىپادىلەيدۇ. قېرىنداشلىق بىر جەمئىيەت، بىر دۆلەت، بىر رايوندىكى ئىناقلىقنىڭ، دوستلۇقنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. ئاخىرقى ھېسابتا دۇنيا تىنچلىقىنىڭ ئاساسىدۇر.
مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە دېگىنىمىز بىر خىل ھەرىكەت شەكلى، بىر خىل تۇرمۇش شەكلىدۇر. ئىمان ئەمەلنى بەلگىلەيدۇ، دېگەن پىرىنسىپ بويىچە، بۇ مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە بىزنىڭ پۈتۈن جىسمانىي ۋە مەنىۋى تۇرمۇشىمىزغا، ھەرىكەتلىرىمىزگە يېتەكچىلىك قىلىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بىرلىككە، ئىتتىپاقلىققا پايدىلىق ئېلىپ بېرىلغان ھەر پائالىيەت، قىلىنغان ھەر ئىش مىللىي مەپكۇرەمىزگە ئۇيغۇن، ئەكسى شەكىلدىكى ھەرىكەتلەر خىلاپ بولىدۇ. ھەر ئۇيغۇر بۇ ئاڭ بويىچە ئويلىنىشى، ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. ياشىسۇن ئۇيغۇر!
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئىمام قۇرتۇبىي
ئىمام قۇرتۇبىي (الإمَامُ شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ الأَنْصَارِيُّ القُرْطُبِيُّ): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئەلئەنسارىي ئەلقۇرتۇبىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 600 – 671 / م. 1204 – 1273) ئاتاقلىق مۇفەسسىر ۋە ھەدىسشۇناس، مالىكىي مەزھەب فەقىھى. «تەفسىرۇ قۇرتۇبىي» (ئەلجامىئۇ لىئەھكامىل قۇرئان) ناملىق تەفسىرىدىن باشقا «ئەتتەزكىرە»، «ئەلئەسنا» ۋە «ئەلئىئلام» فاتارلىق ئەسەرلىرى مەشھۇردۇر.
مۇخبىر
مۇخبىر − زىيارەت قىلىپ خەۋەر يېزىش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسپىي خادىم. مەملىكىتىمىز ئاخبارات ئورۇنلىرىدا ھازىر تەھرىرلىك بىلەن مۇخبىرلىق بىرلەشتۈرۈۋېتىلگەن بولۇپ، مۇخبىر تەھرىرلىك قىلسا، مۇھەررىرمۇ مۇخبىرلىققا چىقسا بولىدۇ. ئۇلار يازغان خەۋەرلەر «ئۆز مۇخبىرىمىز» دېگەن نام بىلەن ئېلان قىلىنىدۇ.
مۇخبىرلار مۇنداق تۈرلەرگە ئايرىلىدۇ: مۇخبىرلىق قىلىش دائىرىسى بويىچە مەملىكەتنىڭ ھەرقانداق يېرىگە بارالايدىغان مەركەز دەرىجىلىك گېزىت - ژۇرناللارنىڭ مۇخبىرى، مەلۇم دائىرىدە زىيارەت قىلىدىغان يەرلىك مۇخبىر، يەنە يىراق - چەت ئەللەردە تۇرۇشلۇق مۇخبىر دەپ ئايرىلىدۇ؛ خىزمەت خاراكتېرى بويىچە يېزىق مۇخبىرى، فوتو مۇخبىرى، رادىئو مۇخبىرى، تېلېۋىزىيە مۇخبىرى دەپ ئايرىلىدۇ؛ يېزىش مەزمۇنى بويىچە سىياسىي ئىشلار مۇخبىرى، ھەربىي ئىشلار مۇخبىرى، سانائەت - قاتناش، مالىيە - سودا ئىشلىرى مۇخبىرى، مەدەنىيەت - مائارىپ ئىشلىرى مۇخبىرى، تەنتەربىيە مۇخبىرى دەپ ئايرىلىدۇ.
قايسى تۈردىكى مۇخبىر بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇلاردا ئالىي پەزىلەت، كۈچلۈك ئىرادە، ئاخباراتنىڭ چىنلىقىنى قوغدايدىغان جاسارەت بولۇشى كېرەك. مۇخبىرنىڭ بىلىم دائىرىسى كەڭ بولغاندىلا، ئۇ مۇرەككەپ شەيئىلەر ئىچىدىن ئاخبارات قىممىتى بار نەرسىنى تۇتۇپ، ئەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە سۈپىتى يۇقىرى خەۋەر يازالايدۇ، شۇنىڭدەك مۇخبىر ئالدىراش مۇخبىرلىق خىزمىتىنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالىغۇدەك ساغلام بولۇشى كېرەك. مۇنەۋۋەر مۇخبىر يەنە ھەقىقەت يولىدا كۈرەش قىلىدىغان، ھەتتا قىممەتلىك ھاياتىنى قۇربان قىلىشتىن يانمايدىغان جەڭچى بولۇشى كېرەك. ئېلىمىزنىڭ ئاتاقلىق مۇخبىرلىرى شاۋ پياۋپىڭ، شى لياڭسەيلەر كونا جەمئىيەتتىكى قارا كۈچلەرنى پاش قىلغانلىقى ئۈچۈن ئەكسىيەتچىلەر تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈۋېتىلگەن.
مۇخبىرلارنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى زىيارەت قىلىش، ھەر خىل ئاخبارات ئاپپاراتلىرىنى مەلۇم ساندا سۈپەتلىك ئاخبارات ئەسەرلىرى بىلەن تەمىنلەشتىن ئىبارەت. لېكىن ئۇلارنىڭ ئىش تەقسىماتى، خەۋەر تارقىتىش شەكلى، خەۋەر تارقىتىش ۋاسىتىسى ئوخشاش بولمايدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارغا قويۇلىدىغان تەلەپمۇ پۈتۈنلەي ئوخشاش بولمايدۇ. يېزىق مۇخبىرىدىن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئاخبارات يىپ ئۇچلىرىنى كۆپلەپ بايقاپ، تەپسىلىي خەۋەر قىلىش پىلانى تۈزۈپ، خەۋەر، تەسۋىرىي خەۋەر، ئوچېرك، تەكشۈرۈش دوكلاتى قاتارلىق ژانىرلارنى پىششىق ئىگىلەپ، يۇقىرى سۈپەتلىك ماقالىلەرنى يېزىش، زۆرۈر تېپىلغاندا ئوبزور يېزىش تەلەپ قىلىنىدۇ. فوتو ئاپپاراتنى قورال قىلىدىغان فوتو مۇخبىرىدىن ئاخبارات سۈرەتلىرىنى كۆپلەپ تارتقان ئاساستا، ئۇزۇنغىچە قىممىتىنى يوقاتمايدىغان بەدىئىي سۈرەتلەرنىمۇ تارتىش تەلەپ قىلىنىدۇ. رادىئو مۇخبىرىدىن يېزىق مۇخبىرىغا قويۇلغان شەرتلەرنى ھازىرلىغاندىن تاشقىرى، ئۈنئالغۇدىن پايدىلىنىپ لېنتىلىق خەۋەر، لېنتىلىق تەسۋىرىي خەۋەر، لېنتىلىق زىيارەت خاتىرىسىگە ئوخشاش ئاۋازلىق خەۋەرلەرنىمۇ ئىشلەش تەلەپ قىلىنىدۇ. تېلېۋىزىيە مۇخبىرىغا ئاخبارات يىپ ئۇچلىرىنى ئىگىلەش جەھەتتە باشقا مۇخبىرلارغا ئوخشاش تەلەپ قويۇلىدۇ، لېكىن ئۇنىڭ زىيارەت قىلىش ئۇسۇلى تامامەن باشقىچە بولىدۇ، ئۇ نەق مەيداننى زىيارەت قىلغاندا، چۈشەندۈرۈش سۆزىنى ياخشى يېزىش مەسىلىسىنى ئويلىشىش بىلەنلا قالماي، تېخىمۇ مۇھىمى كۆرۈنۈشنى پىلانلايدۇ ۋە ئورۇنلاشتۇرىدۇ، بەزىدە يەنە تېخى فىلىم كىرىشتۈرۈشكە بىۋاسىتە قاتنىشىدۇ، دىكتورنىڭ ئاۋاز بېرىشىگە ياردەملىشىدۇ، شۇنداق قىلىپ ئاخىردا تېلېۋىزىيە خەۋەر فىلىمىنى پۈتكۈزىدۇ. ۋەزىنلىك مەخسۇس فىلىم ئىشلىمەكچى بولسا، سۈرەتكە ئېلىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ۋاقىت سەرپ قىلىشىغا، مەلۇم خىراجەت، خادىملارنى ھەل قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇشىغا توغرا كېلىدۇ.
ھازىر ئېلىمىزدە مۇخبىرلارنىڭ كەسپىي ئۇنۋانى ئالىي مۇخبىر، مۇدىر مۇخبىر، مۇخبىر، ياردەمچى مۇخبىر دەپ تۆت دەرىجىگە بۆلۈنىدۇ.
شەپەقگۈل
غالچەك ئائىلىسى، شەپەقگۈل ئۇرۇقدىشى، يوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال ياكى كىچىك دەرەخ بولۇپ، ئېگىزلىكى 7 مېتىر؛ دەرەخ قوۋزىقى سىلىق، كۈل رەڭ ياكى كۈل رەڭ قوڭۇر رەڭلىك بولىدۇ؛ شاخلىرى كۆپىنچە تولغىشىپ تۇرىدۇ، كىچىك شاخلىرى ئىنچىكە، يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ ياكى بەزىدە قارىمۇ - قارشى ئۆسىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :شەپەقگۈل
تەۋەلىكى :ئۆسۈملۈكلەر دۇنياسى
تىپى :يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈكلەر تىپى
سىنىپى :جۈپ پەللىك ئۆسۈملۈكلەر سىنىپى
تۈركۈمى :دېندرويكا تۈركۈمى
ئائىلىسى :غالچەك ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :شەپەقگۈل ئۇرۇقدىشى
لاتىنچە نامى :Lagerstroemia indica L.
مورفولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكى
6پارچەشەپەقگۈليوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال ياكى كىچىك دەرەخ، ئېگىزلىكى 7 مېتىر؛ دەرەخ قوۋزىقى سىلىق، كۈل رەڭ ياكى كۈل رەڭ قوڭۇر رەڭلىك بولىدۇ؛ شاخلىرى كۆپىنچە تولغىشىپ تۇرىدۇ، كىچىك شاخلىرى ئىنچىكە، تۆت قىرلىق، سەل قاناتسىمان. يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ ياكى بەزىدە قارىمۇ - قارشى ئۆسىدۇ، ئېللىپسسىمان، كەڭ سوقىچاق ياكى تەتۈر تۇخۇم شەكىللىك بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 2.5 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 1.5 - 4 سانتىمېتىر، ئۇچى قىسقا ئۇچلۇق ھەم دىقماق شەكىللىك، بەزىدە سەل ئويمان، تۈۋى قىسمى كەڭ شىنا شەكىللىك ياكى يۇمىلاق، تۈكى يوق، مىكرو يۇمشاق تۈكچىلەر بولىدۇ، يان تومۇر 3-7 تالغىچە، كىچىك تومۇرى ئېنىق بولمايدۇ؛ ساپاقسىز ياكى يوپۇرماق سېپى ناھايىتى قىسقا. رەڭگى قىزغۇچ، ئوچۇق قىزىل، چوڭقۇر ھال رەڭ، سۇس قىزىل ياكى سۆسۈن رەڭلىك، دىئامېتىرى 3-4 سانتىمېتىر، ھەمىشە 7-20 سانتىمېتىر، كونۇسسىمان گۈل رېتى ئۇچىدا ئۆسىدۇ؛ گۈل سېپى ئۇزۇنلىقى 3-15 مىللىمېتىر، ئوتتۇرا ئوق ۋە گۈل ساپىقىنى تۈكچىلەر قاپلاپ تۇرىدۇ؛ گۈل كاسىسى ئۇزۇن 7-10 مىللىمېتىر، سىرتىدا سىلىق قىرى يوق، لېكىن يۆل ۋاختىدا قىسقا قىرلىق سەل كۆتۈرلۈپ چىققان گۈل كاسا نەيچىسى بار، ئىككى تەرىپى تۈكسىز، ئۈچبۇلۇڭ شەكىللىك، قوشۇمچە گەۋدىسى يوق؛ گۈل بەرگى 6 دانە، قاتلىشىپ قورۇلۇپ قالغان ھالەتتە، ئۇزۇن 12-20 مىللىمېتىر، ئۇزۇن پەنجىلىك.
ئۆسۈش خۇسۇسىيىتى
4پارچەشەپەقگۈلشەپەقگۈل ئىللىق نەم كىلىماتنى خالايدۇ، ئۈچكىلىك مېۋىسى تۇخۇمسىمانراق بولىدۇ، ئۇچ يوپۇرمىقى ئۇچلۇق، سەل سايىگە چىداملىق، ئوغۇتخۇمار، چۇڭقۇر مۇستەھكەم مۇنبەت شېغىللىق تۇپراق، ياخشى ئۆسىدۇ، ئازراق نەم جاي، ھەم قۇرغاقچىلىققا چىداملىق، يەر ئاستى سۇ ئورنى يۇقىرى نەملىكى تۆۋەن جاي، نەم، ئىسسىق رايونلاردا چېچەكلىمەيدۇ، تەبىئىتى نەمخۇش ئىللىقلىقنى ياقتۇرىدۇ، ئەمما سوغۇققا چىداملىق، تۈپلىنىش خاراكتېرى كۈچلۈك. شەپەقگۈل بۇلغاشقا قارشى ئىقتىدارى كۈچلۈك، گۈڭگۈرت ( Ⅳ ) ئوكسىد، ھىدروگېن فلورىت ۋە خلور گازىغا بولغان قارشىلىق كۈچى بىر قەدەر كۈچلۈك. يېرىم سايە، مۇنبەت، نەم تۇپراقتا ياخشى ئۈسىدۇ، ھەم قۇرغاقچىلىققا چىداملىق، مەيلى كالتسىيلىق تۇپراق ياكى كىسلاتالىق تۇپراق بولسۇن ھەممىسىدە ياخشى ئۆسىدۇ.
جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى
4پارچەشەپەقگۈلجۇڭگونىڭ گۇاڭدۇڭ، گۇئاڭشى، خۇنەن، فۇجيەن، جياڭشى، جېجىياڭ، جاڭسۇ، خۇبېي، خېنەن، خېبېي، شەندۇڭ، ئەنخۇي، شەنشى، سىچۇەن، يۈننەن، گۇيجۇ ۋە جىلىن قاتارلىق رايونلاردا ئۆسىدۇ ياكى ئۆستۈرۈلىدۇ، ئەسلى ماكانى ئاسىيانىڭ ئىسسىق بەلباغ رايونلاردا كەڭ يىلتىز تارتقان.
ئاق توزان كېسىلى
4پارچەشەپەقگۈلكېسەللىك ئالامىتى : ئاق توزان كېسەللىكىنىڭ ئاساسلىق زىيىنى يوپۇرمىقى، يۇمران يوپۇرماق ھەمدە كونا يوپۇرماقلىرى قارىغاندا ئاسان يۇقۇملىنىدۇ؛ بۇ كېسەللىك يەنە شاخ - شۇمبا، يۇمران نوتا، گۈل بىخى ۋە غۇنچە. كېسەللىك يۈز بەرگەن دەسلەپكى مەزگىلدە، يوپۇرماق يۈزىدە ئاق رەڭلىك ئۇپا داغ پەيدا بولىدۇ، ئۆڭۈپ كەتكەن داغ پارچىلىرى كېڭىيىپ، كېيىن يۇمىلاق ياكى تەرتىپسىز ھالەتتە بولىدۇ، گۈل يۇقۇملانغاندىن كېيىن، ئاق يۈزىدىكى يېپىنچا قەۋەت، گۈل باشىقى غەلىتە، تاماشا قىلىش قىممىتىگە ئىگە. ئاق توزان كېسىلى تەرىپىدىن دەخلى - تەرۇزغا ئۇچرىغان ئۆسۈملۈك تۈپى پاكار بولۇپ قالىدۇ، يۇمران تولغىنىپ، غەيرىي تەبىئىي سولىشىپ يوپۇرمىقى ئېچىلمايدۇ ۋە يىگىلەپ  شاخلاردا غەيرىيلىك كۆرىلىدۇ، ئېغىر بولغاندا پۈتكۈل ئۆسۈملۈك تۈپى ھەممىسى ئۆلىدۇ.
ئالدىنى ئېلىش - يوقىتىش ئۇسۇلى :
① ئوغۇتلاشنى كۈچەيتىپ، سۇ چىقىرىۋېتىشكە دىققەت قىلىش، نەملىك دەرىجىسى بەك چوڭ بولۇپ كېتىشىدىن ساقلىنىش.
② يۇقۇش مەنبەسىنى ئازايتىپ، كۈز، قىشلىق پۇتاش، كېسەل بولغان شاخ - شۇمبا تۈگىتىش ھەمدە مەركەزلەشتۈرۈپ كۆيدۈرۈش، ئۆسۈش مەزگىلىدە كېسەل يوپۇرماق ۋە كېسەل شاخلاردىن بىخ ئېلىشقا دىققەت قىلىش؛
③ تۈپ كېسەللەنگەندىن كېيىن % 25 لىك  دېلتامېتىرىننىڭ 3000 ھەسسىلىك نەملىنىشچان پاراشوكى پۈركۈلىدۇ، ياكى % 70 لىك مېتىل توپسىن نەملىنىشچان پاراشوكىنى 1000 ھەسسىلىك ئېرىتمىسى، ياكى ％ 80 ئاموبام نەملىنىشچان پاراشوكىنى 500 ھەسسىلىك سۇيۇقلۇقى، بىر قانچە خىل دورىلارنى تاللاپ ئىشلەتكەندە ئۈنۈمى تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ.
قارىداش كېسىلى
4پارچەشەپەقگۈل1. كېسەللىك ئالامىتى : تۈپ كېسەللەنگەن چاغدا، يوپۇرماق، شاخ ئۈستىدە قارا رەڭلىك كىچىك داغلار پەيدا بولىدۇ، كېيىن دائىرىسىنى كېڭىيىپ، يوپۇرماق يۈزىدە بىر قەۋەت نېپىز قەغەز شەكىللىك قارا رەڭلىك نەرسە پەيدە بولىدۇ، بۇ يوپۇرماقنىڭ فوتوسېنتىز ئېلىپ بېرىشىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ، يېڭى شاخ نورمال ئۆسىدۇ. ۋاقتنىڭ ئۆتىشى بىلەن، يوپۇرماقلىرى سارغىيىدۇ، بالدۇر يوپۇرماق تاشلايدۇ، گۈل بىخى شەكىللىنىشى تەس.
2. ئالدىنى ئېلىش - يوقىتىش ئۇسۇلى :
① پەرۋىشنى كۈچەيتىش، تېرىش زىچلىقىنى مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرۇپ، كېسەل شاخ بىلەن ئارتۇق شاخلارنى ۋاقتىدا چاتاش، ھاۋا ئالماشتۇرۇش ، يورۇقلۇق ئۆتكۈزۈش؛
② تەشتەكتە ئۆستۈرۈلگەن شەپەقگۈلگە دورا ئىشلىتىشتىن بۇرۇن ئالدى بىلەن كېسەل يوپۇرماق ياكى پاكىز سۇ بىلەن يوپۇرماق پاختىلىشىش قەۋىتى ئۇسۇلى قوللىنىلىدۇ؛
③ ئۆسۈملۈك تۈپى ئۆسۈش مەزگىلىدە ئۇچرىغان كۆمۈر داغ كېسىلىگە  % 70 لىك مېتىل توپسىن نەملىنىشچان پاراشوكىنى 1000 ھەسسىلىك ئېرىتمىسى نەملىنىشچان پاراشوكى پۈركۈش ياكى ％ 50 لىك 1000 ھەسسىلىك ئېرىتمىسى قاتارلىقلارنى ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى داۋالاش.
④ كۆكپىتكە دورا پۈركۈش، قاسىراقلىق قۇرت قاتارلىق كېسەللىك ئاساسلىق تەدبىر. مۇۋاپىق مەزگىلدە پۈركۈش ئوكسىدلانغان روگور 1000 ھەسسىلىك ئېرىتمىسى ياكى % 80 لىك دىخىلوروۋوسنىڭ % 40 ھەسسە سۇيۇقلۇقى. دېۋىرقاي ئارىلاشمىسى ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى داۋالاش.
ئىستېمال قىممىتى
4پارچەشەپەقگۈلشەپەقگۈلنىڭ ياغىچى قاتتىق، چىرىتىشكە چىداملىق، دېھقانچىلىق سايمانلىرى قىلىشقا بولىدۇ، ئۆي جاھازلىرى، قۇرۇلۇش قاتارلىقلارغا ماتېرىيال قىلىشقا بولىدۇ؛
باغ -ئورمان مەنزىرە قىممىتى
4پارچەشەپەقگۈل شەپەقگۈلنىڭ رەڭگى ئوچۇق، گۈزەل، چىچەك مەزگىلى ئۇزۇن بۇلغاچقا، ئۆمرى ئۇزۇن، دەرەخ تۇرى 200 يىللىق تارىخقا ئىگە، تىروپىك بەلباغ رايونىدا باغچا مەنزىرە دەرىخى ئۈچۈن كەڭ كۆلەمدە ئۆستۈرۈلگەن بولۇپ، بەزىدە چاغلاردىمۇ تەشتەك مەنزىرىسى قىلىشقا بولىدۇ.
دورىلىق قىممىتى
4پارچەشەپەقگۈلدەرەخ قوۋزىقى، يوپۇرمىقى ۋە گۈلى كۈچلۈك سۈرگە دورىسى قىلىندۇ؛ يىلتىز ۋە قوۋزىقىنى سۇدا قاينىتىپ ئىچۈرۈلسە، قان تۈكۈرۈش، قان قۇسۇش، تەرىتىدىن قان كىلىش قاتالىقلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
يامايكا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|يامايكا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
يامايكا بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كىنگستون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كىنگستون. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر برۇسە گولدىڭ. بۇ دۇلات 1962 يىلى 8 ئاينىڭ 6 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 11 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 2 مىللىئون 804 مىڭ.
ئابدۇئىمان
ئابدىمان، ئابدىما
ئىماننىڭ قۇلى
كۆكتۈرك خانلىقى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> كۆكتۈرك خانلىقى ئەسلىدە552-يىلى ھازىرقى موڭغۇلىيە خەلق جۇمھىرىيىتىدىكى ئۆتۈكەن تېغىنى پايتەخت قىلىپ قۇرۇلغان بىر پۈتۈن خانلىق ئىدى. <<كۆكتۈرك>>دىگەن بۇ نام <<تەڭرىنىڭ تۈركلېرى>>دېگەن مەنىدە بولۇپ،مەزكۇر خانلىقمۇ<<تەڭرى تۈركلېرىنىڭ خانلىقى>>دېگەن مەنىدە<<كۆكتۈرك خانلىقى>>دەپ ئاتالغان. كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ زېمىنى شەرقتە ھىنگان تاغلېرى(ھازىرقى شەرقىي شىمالدىكى كىچىك ھىنگان تېغى ۋە شەرقىي شىمالدىكى ئۈچ ئۆلكىمۇ شۇنىڭ ئىچىدە ئىدى)دىن باشلاپ غەرپتە ھازىرقى تۈركمەنىستانغىچە(كاسپىي دېڭىزىغىچە)،شىمالدا بايقال كۆلى(ھازىر روسىيە تەۋەلىكىدە) ۋە ئانىساي(يەنسەي)دەرياسى(ھازىر روسىيە تەۋەلىكىدە)دىن باشلاپ جەنۇپتا سەددىچىنگىچە بولغان بىپايان زېمىننى ئۆز خەرىتىسى ئىچىگە كىرگۈزگەن قۇدرەتلىك خانلىق ئىدى.
583-يىلىغا كەلگەندە كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئىچىدە ئۆزئارا تەسىر دائىرە تالىشىپ قانلىق بۆلۈنۈش كېلىپ چىقىدۇ.ئەسلىدە581-يىلى كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ قاغانى تابار قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن،ئورنىغا كېڭەش ئارقىلىق قاغاننىڭ جىيەنى شۈتۈك(ئىشپارا قاغان) خانلىققا چىقىدۇ،ئۇ خانلىققا چىققاندىن كېيىن ئۆزىدىن تەخت ۋارىسلىغىنى تالاشقان ئۇرۇغ-تۇققانلېرىنى رازى قىلىش ئۈچۈن،ھەرقايسى ئۇرۇغ-تۇغقانلېرىغا ۋە بەزى ئاقسۆڭەكلەرگە زېمىن بۆلۈپ بېرىدۇ.ياللۇغ تېكىنگە تۇغلا دەريا ۋادىسىدىكى جايلارنى تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ،ئۇ ئىشپارا قاغاندىن كېيىن ئىككىنچى ئورۇندا تۇرۇدىغان قاغان ئىدى؛ئۆتۈكەن تاغلېرىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىنى دالۇبيەنگە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ،ئۇ<<ئاپا قاغان>>دەپ ئاتىلىدۇ؛ئىستېمى قاغاننىڭ ئوغلى جىيەنكۆلگە بۇرۇنقى ئويسۇنلار زېمىنىنى تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ،ئۇ<<تاردۇش قاغان>>دەپ ئاتىلىدۇ؛ياللۇغ تېكىنگە قاراشلىق جايلارنىڭ شەرقىي ۋە شەرقىي جەنۇبىدىكى تاتابىي(كۈمۈش)،خىتاي،شى،تاتار رايونلېرىنى بىر تۇغقان ئىنىسى چۆرۈكۆلگە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ،ئۇ<<تۆلۈش قاغان>>دەپ ئاتىلىدۇ،بۇلار شتۈك قاغان مەزگىلىدىكى<<بەش قاغانلىق>>دەپ ئاتىلىدۇ.ئۇندىن باشقا ھازىرقى تۇرپاننىڭ شىمالىدىكى بۇغدا تېغىنىڭ ئەتىراپىدا يەنە<<تارماق قاغان>>،تارباغاتاي تاغلېرىنىڭ ئەتراپىدا<<كىچىك قاغان>>قاتارلىق سۇيۇرغاللىقلارمۇ بار ئىدى،تۇرپان ئويمانلىقىدا قاڭقى قەبىلىلېرى قۇرغان خانلىقمۇ بار ئىدى.مانا مۇشۇ ئۇرۇغ-تۇققانلار بىر-بىرىدىن ئۈستۈنلۈك تالىشىپ ئۆزئارا زىدىيەتلىشىپ583-يىلىغا كەلگەندە ئىشبارە قاغان،ياللۇغ تېكىن ۋە تۆلىش قاغان بىر تەرەپ بولۇپ<<شەرقىي تۈرك قاغانلىقى>>؛ئاپا قاغان،تاردۇش قاغان،تارمان قاغان ۋە كىچىك قاغانلار بىر تەرەپ بولۇپ<<غەربىي تۈرك قاغانلىقى>>دەپ ئىككىگە بۆلۈنۈپ كېتىدۇ.ئىككى قاغانلىقنىڭ چېگرىسى ئالتاي تاغلېرىدىن ھازىرقى قۇمۇل ۋىلايىتىگە قاراشلىق ئاراتۈرك ناھىيەسى بولىدۇ.ئەنە شۇنىڭدىن باشلاپ،ئىككى قاغانلىق ئوتتۇرسىدا ئۇزۇن مەزگىل قانلىق ئۇرۇشلار داۋام قىلىدۇ.
Sopi
غوجا ئيشانلارنى پير تۇتۇپ ،پۈتۇن پائالېيەتليريدە مەلۇم بير غوجا-ئېشاننيڭ يوليرۇقى بېلەن ئېش ئېلېپ بارغۇچى كيشينى كۆرسېتيدۇ.
جامىس جويىس
right|thumb جامىس جويىس (James Joyce1882- 1941)
جامىس جويىس ئېرلاندىيىلىك مەشھۇر يازغۇچى، ئاڭ ئېقىنى پروزىچىلىقىنىڭ مەشھۇر ۋەكىلى. ئۇ ئېرلاندىيىنىڭ پايتەختى دۇبلىندا تۇغۇلغان. دادىسى باج ئىشلىرى ۋالىيسى بولغاچقا، دەسلەپكى مەزگىللەردە ئۇلارنىڭ ئىقتىسادى ئەھۋالى خېلى ياخشى بولغان. 1891-يىلى دادىسى سىياسى سەۋەپ تۈپەيلىدىن ۋەزىپىسىدىن قالدۇرۇلغان، شۇنىڭدىن باشلاپ، ئۇلارنىڭ ئائىلسى خارابلىشىپ، رەنىگە قۇيۇش ۋە قەرز ئېلىشقا تايىنىپ كۈن كەچۈرگەن. جويىس دۇبلىن ئۇنۋېرستىتىدا تىلشۇناسلىق ئۆگەنگەن مەزگىلدە، نۇرغۇن كىتابلارنى ئوقۇپ، ھەر جەھەتتىن ئەتراپلىق يېتىشكەن. 1902-يىلى ئۇ باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، پارىژغا بېرىپ، كىتاپلارغا باھا يېزىش ۋە ئىىگىلىز تىلىدىن دەرس ئۆتۈشكە تايىنىپ جان باققان. ئۇنىڭ بۇمەزگىلدە يازغان ئوبزورلىرى ۋە ئېستىكىغا ئائىت خاتىرلىرى 1959- يىلى «جامىس جويىس ماقالىلىرى» دىگەن نامدا نەشىر قىلىنغان.
1903 -يىلى ئانىسىنىڭ كىسىلى ئېغىرلىشىپ كەتكەچكە، ئۇ ئېرلاندىيىگە كېلىپ بىر مەزگىل تۇرغان. 1904-يىلى «ئېرلاندىيە دىھقانلىرى» ژۇرنىلىنىڭ تەكلىپىگە ئاساسەن ھېكايە يېزىشقا باشلىغان. ياۋروپا ئەدىبىياتىغا بولغان قىزغىن تەتقىقات تۈپەيلىدىن، ئۇ سىمۋولىزىم بىلەن رىئالىزىمغا قىزىقىپ، بىر-بىرىگە قارشى بولغان بۇ ئىككى خىل خاھىشنى ئەدەبىي ئىجادىيىتىدە بىرلەشتۈرگەن. 1920 -يىلى ئۇ پارىژغا بېرىپ ئولتۇراقلاشقان. thumb|upright|Dubliners, 1914