cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گۈل
مەيلى قانداقلا گۈل بولسۇن، بىر تال مۇكەممەل گۈل گۈل سېپى، گۈل تېگى، گۈل كاسىسى، گۈل تاجىسى ۋە گۈلنىڭ ئاتىلىق ھەم ئانىلىقلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ روشەن ۋە شەكىل ئۆزگىرىشلىرى ئەڭ زور بولىدىغىنى گۈل تاجىسىدىن ئىبارەت. مەسىلەن، قىچا، تۇرۇپ قاتارلىقلارنىڭ كرېست شەكىللىك گۈل تاجىسى؛ پۇرچاق تۈرىدىكىلەرنىڭ كېپىنەكسىمان گۈل تاجىسى؛ ئاپتاپپەرەس، جۇخارگۈل قاتارلىقلارنىڭ نەيسىمان (كانايسىمان) گۈل تاجىسى؛ گۈل بوغۇم، زەرۋىچ (زۇلقا) قاتارلىقلارنىڭ كالپۇكسىمان گۈل تاجىسى؛ گۈلەمبىر، تاغ دېنى قاتارلىقلارنىڭ دوخرەكسىمان گۈل تاجىسى؛ ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ھەشقىپىچەك، ئىتياڭىقى (بەڭگى دىۋانە) قاتارلىقلارنىڭ ۋارونكىسىمان (سۇنايسىمان) گۈل تاجىسى ۋە باشقىلار. گۈل تاجىلىرىنىڭ رەڭگى چىرايلىق بولۇپ، گۈلنىڭ ئاتىلىق ۋە ئانىلىقلىرىنى قوغداش، چاڭلاشتۇرىدىغان ھاشاراتلارنى جەلپ قىلىش رولىغا ئىگە.
ئۆسۈملۈكلەرنىڭ گۈللىرى ئۆسۈملۈك تۈرلىرىنىڭ ئوخشىماسلىقى سەۋەبىدىن گۈل ئوقىغا ئوخشىمىغان شەكىلدە تىزىلىپ رېتى بويىچە ئېچىلىدۇ، مانا بۇ «گۈل رېتى» دەپ ئاتىلىدۇ. قىچا، قىزىلپېلەك (ۋىستېرىيە پېلىكى) قاتارلىقلارنىڭ گۈللىرىدە تەڭ ئۇزۇنلۇقتىكى گۈل ساپلىرى بولۇپ، ئۇزۇن بىر گۈل ئوقىدا ئۆسىدىغان بولغاچقا، ئومۇم گۈل رېتى دېيىلىدۇ؛ شال، سېرىنگۈل قاتارلىقلارنىڭ گۈل رېتىنىڭ سىرتقى شەكلى سەل يۇمىلاقراق كونۇسسىمان بولغاچقا، كونۇسسىمان گۈل رېتى دېيىلىدۇ؛ مېھرىگىياھ، پىياز قاتارلىقلارنىڭ گۈللىرى ئەتراپقا چېچىلىپ جايلاشقان بولۇپ، كېرىلگەن كۈنلۈككە ئوخشايدىغان بولغاچقا، كۈنلۈكسىمان گۈل رېتى دېيىلىدۇ؛ پاقىيوپۇرمىقى، تىزماگۈل قاتارلىقلارنىڭ گۈللىرىنىڭ سېپى بولمايدۇ ياكى ناھايىتى قىسقا بولۇپ، گۈل ئوقىغا زىچ تىزىلىپ ئۆسىدىغان بولغاچقا، باشاقسىمان گۈل رېتى دېيىلىدۇ؛ جۇخارگۈل، ئاپتاپپەرەس قاتارلىقلارنىڭ گۈللىرى باشسىمان ياكى تەخسە شەكىللىك ئومۇم گۈل تەگلىكىدە توپلىشىپ ئۆسىدىغان بولغاچقا، باشسىمان گۈل رېتى دېيىلىدۇ.
بەزىلەر4000 خىلدىن ئارتۇق گۈللەرنىڭ رەڭگىنى ستاتىستىكىلاپ، ئاق، سېرىق، قىزىل، كۆك، سۆسىن، يېشىل، قىزغۇچ سېرىق، قارامتۇل قوڭۇر ۋە قارا رەڭدىن ئىبارەت توققۇز خىل رەڭدىن چەتنەپ كەتمەيدىغانلىقىنى بايقىغان. رەڭگارەڭ گۈللەرنىڭ رەڭگى گۈل تاجى ياپراقچىسى تەركىبىدىكى پىگمېنتلار تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. قىزىل، كۆك، سۆسىن گۈللەرنىڭ گۈل تاجى ياپراقچىسىنىڭ تەركىبىدە سىئانىدىنلار بولۇپ، ئۇلار رەڭ ئۆزگەرتىدىغان »سېھىرگەر«لەردۇر. يەنى كىسلاتالىق ماددىلارغا يولۇققاندا قىزىل رەڭگە ئۆزگىرىدۇ، ئىشقارلىق ماددىلارغا يولۇققاندا كۆك رەڭگە ئۆزگىرىدۇ. سېرىق، قىزغۇچ سېرىق گۈللەرنىڭ گۈل تاجى ياپراقچىسىنىڭ تەركىبىدە كاروتېن بولىدۇ، ئاق رەڭلىك گۈللەردە بولسا پىگمېنت بولمايدۇ. ھەربىر گۈل تەركىبىدىكى پىگمېنتلار بىلەن كىسلاتالىق ۋە ئىشقارلىق ماددىلارنىڭ مىقدارى ئوخشاش بولماسلىقى ھەمدە سۇ، تېمپېراتۇرا، يورۇقلۇق قاتارلىق مۇھىت شارائىتى جەھەتتىكى پەرقلەرنىڭ ناھايىتى چوڭ بولۇشى تۈپەيلىدىن بەزى گۈللەرنىڭ رەڭگى قېنىق، بەزى گۈللەرنىڭ رەڭگى سۇس بولىدۇ.
گۈللەرنىڭ كۆپىنچىسى خۇش پۇراقلىق بولىدۇ. ئالىملارنىڭ ستاتىستىكىلىشىچە، خۇش پۇراقلىق گۈللەرنىڭ ئىچىدە ئاق، سېرىق، قىزىلدىن ئىبارەت ئۈچ خىل رەڭدىكىلىرى ئەڭ كۆپ بولىدىكەن، بولۇپمۇ ئاق رەڭلىك گۈللەرنى «خۇش پۇراقلىق گۈللەردىكى ئەڭ» دېيىشكە بولىدىكەن. گۈللەرنىڭ كىشىنى مەپتۇن قىلىدىغان خۇشبۇي پۇراقلارنى تارقىتالىشىدىكى سەۋەب، گۈل تاجى ياپراقچىسىنىڭ تەركىبىدە خىمىيە سانائەت زاۋۇتى − ماي ھۈجەيرىلىرى بولغانلىقىدىندۇر. بۇ ھۈجەيرىلەر ئاروماتىك مايلارنى ئىشلەپچىقىرىپ، قۇياش نۇرىنىڭ قىزدۇرۇشى بىلەن ئادەمنى ھۇزۇرلاندۇرىدىغان خۇش پۇراقلارنى تارقىتىدۇ. بەزى گۈللەرنىڭ ھۈجەيرىسى تەركىبىدە گلۇكوزىدلار بار بولۇپ، ئۇلار ئېنزىملارنىڭ پارچىلىشى بىلەن ئوخشاشلا خۇش پۇراق تارقىتالايدۇ. گۈللەرنىڭ خۇشبۇي پۇراقلىرى ئىنسانلار تۇرمۇشىنى گۈزەللەشتۈرۈش، نەپەس يولى كېسەللىكلىرىنى داۋالاش جەھەتتە زور ئەھمىيەتكە ئىگە.
گۈللەرنىڭ چىرايلىق رەڭلىرى، خۇشبۇي پۇراقلىرى ۋە ھەسەل بەزلىرى ھاشاراتلارنى جەلپ قىلىپ چاڭلاشتۇرۇش، مېۋىلەتكۈزۈش ۋە ئەۋلاد قالدۇرغۇزۇشتەك مۇقەددەس ۋەزىپىلەرنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان بولغاچقا، كىشىلەر بۇ خىل گۈللەرنى «ھاشارات ۋاسىتىسى بىلەن چاڭلىشىدىغان گۈللەر» دەپ ئاتىشىدۇ.
ئۇلاردىن باشقا يەنە شال، بۇغداي، كۆممىقوناق، تېرەك ۋە قارىغاي قاتارلىق گۈللىرىدە گۈل تاجىلىرى، خۇشبۇي پۇراقلىرى، ھەسەل بەزلىرى بولمىغان ئۆسۈملۈكلەرمۇ بار بولۇپ، بۇلار پەقەت شامالنىڭ ياردىمى بىلەنلا چاڭلىنىدىغان بولغاچقا، كىشىلەر ئۇلارنى «شامال ۋاسىتىسى بىلەن چاڭلىشىدىغان گۈللەر» دەپ ئاتىشىدۇ.
فارابى
قاراخانىلار خانلىقى زامانىدا ياشىغان.
مۇھەممەد ئەبۇ ناسىر فارابى
فارابىنىڭ ھاياتى:
فارابىنىڭ ئىسمى مۇھەممەد، فامىلىسى ئەبۇ ناسىر، تەخەللۇسى فارابى، لەقىمى «ئىككىنچى ئۇستاز». فارابىنىڭ «ئىككىنچى ئۇستاز» دەپ ئاتىلىشى ـ ئۇنىڭ پەلسەپە ساھەسىدىكى گەۋدىلىك ئورنى ۋە كۆپ مىقداردىكى ئەسەرلىرى سەۋەبىدىن، ئارىستوتىل تەلىملىرىگە پىششىقلىقىدىن، ئارىستوتىل ئەسەرلىرىگە شەرھى يازغىنىدىن ھەم ئۇنىڭ ئارىستوتىلدىن كېيىنكى بۈيۈك پەيلاسوپ بولغانلىقىدىندۇر. شۇنداقلا ئارىستوتىل تەلىماتلىرىنىڭ ئەڭ مەشھۇر تاراتقۇچىسى بولغانلىقىدىندۇر. ئارىستوتىل «بىرىنچى ئۇستاز» دەپ ئاتالغاچقا، فارابى ئۇنىڭ ۋارىسى ھەم تەلىماتلىرىنىڭ تاراتقۇچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن «ئىككىنچى ئۇستاز» دىيىلدى. فارابى دىگەن بۇ نام ئۇنىڭ يۇرتى فارابدىن كەلگەن بولوپ، بۇ ئامۇ دەرياسى بىلەن سىر دەرياسى بويىغا جايلاشقان بىر يەر ئىدى. بەزىلەر فارابى سىر دەرياسىنىڭ غەربىدىكى ۋاسىچ كەنتىدە تۇغۇلغان، ئۇنىڭ ئەسلى يۇرتى ۋاسىچ كەنتى تەۋە بولغان فاراب ۋىلايىتى دىيىشكە مايىل. فاراب نامىدا باشقا شەھەرلەرمۇ بار. بىرى تۈركىستاندا. يەنە بىرى پىرسىيەدە.ئىبن خەللىكان ۋە بەزى تارىخچىلار فارابى تۈركىستاننىڭ فاراب شەھرىدە تۇغۇلغان دەيدۇ. ئىبنى نادىم ئۆزىنىڭ فارابى ئالەمدىن ئۆتۈپ 38 يىلدىن كېيىن يازغان «كىتابلار مەجمۇئەسى» دە: فارابىنىڭ يۇرتى پىرسىيەنىڭ فاراب شەھىرى، ئۇنىڭ ئاتىسى پارىس، ئانىسى تۈرك. دەيدۇ. فارابى 870-يىلى تۇغۇلۇپ، 950-يىلى ۋاپات بولغان.
فارابى ھىجىرىيە 330-يىلى ئىراقتىن سۈرىيەنىڭ شىمالىغا كۆچۈپ كەلگەن ۋە ئۇ يەردە پادىشاھ سەيپۇل دەۋلە ھەمەدانى بىلەن ئۇچراشقان. پادىشاھ فارابىنىڭ ئىستىداتىغا قايىل بولۇپ ئۇنىڭ ئىززىتىنى قىلغان. فارابى بۇ يەردە ئوقۇتۇش ۋە ئەسەر يېزىش بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ تەخمىنەن ھىجىرىيە 338-يىلى ئەتراپىدا بىر قىتىم مىسىرغىمۇ بېرىپ كەلگەن. زور كۆپچىلىك تارىخچىلار: فارابى ھىجىرىيە 339-يىلى دەمەشىقتە ئالەمدىن ئۆتتى دەپ قارايدۇ. پادىشاھ سەيفۇل دەۋلە ئون بەش نەپەر ئەلەمدار ھەم قەلەمدارلىرىنى باشلاپ، فارابىنىڭ نامىزىغا قاتناشقان ۋە ئۇنى دەمەشىق شەھىرىنىڭ «كىچىك دەرۋازا» سىرتىغا دەپنە قىلغان. فارابىنىڭ تاللىۋالغىنى تەركىيدۇنيا، ئىقتىسادچىل تۇرمۇش ئىدى.ئۇ توي قىلمىغان بولۇپ، تۇرمۇشى غورىگول ئۆتكەن ئىدى. ھەر كۈنى پادىشاھ سەيپۇل دەۋلە خەزىنىسىدىن خىراجىتىگە پەقەت تۆت دەرھەم ئېلىشقىلا ئۇنايتى. فارابى پىكىر يۈرگۈزۈش ئۈچۈن يالغۇزلۇقنى ياقتۇراتتى.
فارابىنىڭ زور بىر قىسىم تىرىشچانلىقى پەلسەپە تەتقىقاتىغا قارىتىلغان. بولۇپمۇ گرىك پەلسەپىسىدىكى ئارىستوتىل پەلسەپىسىنى ۋە ئارىستوتىل ئەسەرلىرىنى تەتقىق قىلىشقا ئۇ ناھايىتى كۆپ زېھنىنى سەرپ قىلغان ئىدى. ئىبن خەللىكاننىڭ يازغىنىغا كۆرە، فارابى ئارىستوتىلنىڭ «روھ ھەققىدە» دىگەن كىتابىنىڭ ئۈستىگە ئۆز قەلىمى بىلەن، «بۇ كىتابنى يۈز قىتىم ئوقۇدۇم» دەپ يېزىپ قويغان. خاتىرىلەرگە ئاساسلانغاندا، فارابى يەنە: «پەيلاسوپ ئارىستوتىلنىڭ ‹فىزىكا› ناملىق كىتابىنى مەن قىرىق قىتىم ئوقۇدۇم، بىراق يەنە چوقۇم ئوقۇشۇم كىرەكتەك ھىس قىلىمەن» دىگەنمىش.
فارابىنىڭ ئەرەب ئىلىم-پېنىگە قوشقان تۆھپىسى:
فارابى - ئەرەب دۇنياسى پەلسەپە تەتقىتاتىنىڭ ھەقىقىي پىشىۋاسى. بۈگۈنكى كۈندە بىز ئىسلام پەلسەپىسىنىڭ تۇنجى ئاساسچىسى دەپ ئاتايدىغان ئىلىم ئىگىسى دەل مۇشۇ ئادەم. ئۇنىڭدىن كىيىن ئوتتۇرىغا چىققان ئەرەب پەيلاسوپلارنىڭ ئىدىيىسى ئىچىدە ئۇنى چىقىش نۇقتا قىلمىغان ئىدىيە يوق دىيەرلىك. فارابى - پەلسەپە تارىخى ۋە ھەر قايسى مەزھەپ مۇتەپەككۈرلىرىنىڭ تەلىماتلىرىنى ئەڭ ياخشى چۈشەنگەن ئادەم. ئۇ يەنە ئەپلاتۇن بىلەن ئارىستوتىل ئارىسىدىكى ئوخشاشمىغان قاراشلارنى مۇرەسسەلەشتۈرۈشكە كۈچىگەن. سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلەردە ئۇنىڭ شۆھرىتى ھەرگىز پەلسەپە ساھەسىدىكى ئورنىدىن تۆۋەن ئەمەس. مۇزىكا ئىلمى جەھەتتە، فارابى ئۆز دەۋرىنىڭ تالانت ئىگىسى. بۇ ھەقتە ئۇنىڭ «مۇزىكا دەستۇرى» دىگەن مەشھۇر بىر ئەسىرى بار. ئىبن خەللىكان ئۇنى «قالۇن» دىگەن چالغۇنىڭ ئىجادچىسى دەپ ھىساپلايدۇ.
فارابى ئەسەرلىرى.
فارابى ئەسەرلىرىدىن 40 پارچىسىلا بىزگە يېتىپ كەلگەن. بۇ ئەسەرلەرنىڭ 32 پارچىسى ئەسلى نۇسخا، 6 پارچىسى ئىبرايچە تەرجىمە، 2 پارچىسى لاتىن تىلىدىكى تەرجىمە. «پەن تەرتىپى»
(1) تاق سۆز ھەققىدىكى ئىلمى.
(2) بىرىككەن سۆز ھەققىدىكى ئىلمى.
(3) تاق سۆز گىرامماتىكا قائىدىسى ئىلمى.
(4) بىرىككەن سۆز گىرامماتىكىسى.
(5) توغرا يېزىش قائىدىسى ئىلمى.
(6) توغرا ئوقۇش قائىدىسى ئىلمى.
(7) شېئىر قائىدىلىرى ئىلمى.
ئىككىنچى رەتكە لوگىكىنى قويۇپ، لوگىكىنىڭ ئەھمىيىتى، ئورنى ۋە ئۇنىڭغا بولغان تەقەززالىقنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. ئۈچىنچى رەتكە ماتىماتىكىنى قويۇپ، ئۇنى بەشكە تارماقلايدۇ:
(1) ئارفمىتىكا.
(3) ئاسترونومىيە.
(4) مۇزىكا.
(5) دىنامىكا.
تۆتىنچى رەتكە فىزىكا بىلەن مىتافىزىكىنى (ئىلاھىيەتنى) قويىدۇ. بەشىنچى رەتكە ئەخلاق ۋە سىياسىينى تۆتكە تارماقلايدۇ:
(2) فىقىھ.
(3) كالامىيەت.
(4) تەۋھىد.
مەزكۇر كىتابتا ئىپادىلەنگەن فارابى ئۇسلۇبىنىڭ ئالاھىدىلىكى ئوچۇق ھەم ئېنىق ۋە يۈكسەك بولۇپ، باشقا ئەسەرلىرىدەك مۇرەككەپ چۈشىنىكسىز ئەمەس. فارابى تۆھپىلىرىنىڭ بىرى، ئۇنىڭ بۇ كىتابىنى كىيىنكىلەر يېزىقچىلىقنىڭ ئۈلگىسى قىلغانلىقىدا. مەشھۇر پەيلاسوپ ۋە ھەكىم ئىبنىسىنامۇ ئۆزىنىڭ «ئەششىفا» دىگەن كىتابىنى فارابىنىڭ ئۇسۇلى بويىچە ئورۇنلاشتۇرغان. ئىبنىسىنا فارابىنى ئۆز ئۇستازى قاتارىدا كۆرگەن بولۇپ، ئىبنىسىنادىن فارابى پەلسەپىسىنىڭ ۋارىسلىرىغا خاس خىسلەتنى كۆرگىلى بولىدۇ.
فارابىدىن ئىبارەت بۇ پەيلاسوپنىڭ قانچىلىك تەسىرى بارلىقىنى ۋە ئورنىنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكىنى بىلمەكچى بولغانلارغا ئىبنىسىنادەك ھاكاۋۇر، چوڭچى، ھەتتا ئەپلاتۇننىڭ پەلسەپىسىنىمۇ ئانچىلا ۋاي دەپ كىتىشكە ئەرزىمەيدۇ دەپ باھا بەرگەن ئادەمنىڭ فارابىنىڭ ئالدىدىكى كەمتەرلىكىنى ئىشارە قىلىشلا كۇپايە. ئىبنىسىنا مۇنداق ئىتىراپ قىلغان: «مەن ئارىستوتىلنىڭ ‹مىتافىزىكا› سىنى قىرىق قىتىم ئوقۇپ ئازراقمۇ ھەزىم قىلالمىدىم. پەقەت فارابىنىڭ ئۇنىڭغا بەرگەن شەرھىي ئەسىرى قولۇمغا چىقىشى بىلەن زېھنىم كەڭ ئېچىلىپ كەتتى».
«ئىككى پەيلاسوپنىڭ قاراشلىرىغا مۇرەسسە»
بۇ ئەسەر ناھايىتى يۇقۇرى تارىخىي قىممەتكە ئىگە. بۇ ئەسەردە فارابى ئەپلاتون بىلەن ئارىستوتىل ئارىسىدا تالاش-تارتىشتا تۇرۇۋاتقان مەسىلىلەرنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتىدۇ.
«ئېسىلبالىق (پەزىلەتلىك شەھەر) ئاھالىسى توغرىسىدىكى قاراشلار»
بۇ كىتاب فارابىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەسەرلىرىنىڭ بىرى.بۇ كىتابتىن بىز فارابىنىڭ پىكىر دۇردانىلىرىنى ۋە پەلسەپەۋى ئىدىيىسىنىڭ جەۋھىرىنى كۆرەلەيمىز. كىمكى فارابى قاراشلىرىنى بىلمەكچى بولسا، پەقەت مۇشۇ كىتابنى ئوبدان ئوقۇپ كۆرسە بولىدۇ. بۇ كىتاب 37 باب بولۇپ، پەلسەپە ۋە جەمئىيەتشۇناسلىقتىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تۈزۈلگەن.
(مەنبە: داۋۇت ئوبۇلقاسىم تەرجىمە قىلغان، مۇسا مۇساۋى(ئىراق) يازغان «ئەرەپ تىلىدا يېزىلغان پەلسەپە» 6-باب.
دۆڭمەھەللە بازىرى
دۆڭمەھەللە بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Döngmehelle Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
يېزا
يېزا (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yéza)بولسا مەمۇرىي دەرىجىلىك رايون بولۇپ ناھىيە بىلەن كەنت ئوتتۇرىسىدا بولىدۇ.
مۇقەددەس روھ
Muqeddes Roh:Hudaning rohini korsutidu.Kona ehde devride (Tevrat devride) Huda rohini oz hizmitide buluvatkan peyghemberler, rohaniylar, padishahlar ve tallighan bashka ademlerge ata qikilatti. Yengi ehde devride bolsa Huda barliq etiqtchilargha oz rohini ata qilidu.Injilda Hezriti Eysa mudak deydu: Men silerge Atamning yenindin yardemchi, yeni heqiqetke bashlighachi Muqqeddes Rohni evetimen. U Atamning yenidin kilip, manga guvaliq beridu. Silermu manga guvaliq berisiler, chunki siler bashtin tartip men bilen birge boldunglar. ( Injil Yuhanna bayan qilghan hosh hever 15-ayet 26- suresi).
يەكەن ناھىيىسى
يەكەن ناھىيىسى قەشقەر ۋىلايىتى گە قاراشلىق ناھىيە بولۇپ، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقى شىمال تەرىپى مەكىت ناھىيىسى بىلەن، شەرقىي جەنۇبى بولسا پوسكام ناھىيىسى، قاغىلىق ناھىيىسى بىلەن، غەربىي جەنۇبى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىۋە ئاقتو ناھىيىسى بىلەن، غەربى يېڭىسار ناھىيىسى بىلەن، شىمالى يوپۇرغا ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي نوپۇسى 850 دىن ئارتۇق بولۇپ نوپۇسى جەھەتتىن ئاپتونوم رايون بويىچە ئەڭ چوڭ ناھىيە.
ئېتىمولوگىيە
يەكەن ئەسلى ياركەنت ياكى ياركەند بولۇپ، يار يەنى دەريا بويىدىكى شەھەر دېگەن مەنانى بىلدۈرىدۇ. بۇ خۇددى تۇرپاندىكى يارغول نامىغا ئوخشايدۇ.
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيىسى قارمىقىدا 1 دانە كوچا باشقارمىسى، 9 دانە بازارلىق ۋە 20 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات: يەكەن ناھىيىسى قارمىقىدا 20 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
مائارىپى
يەكەن قەدىمدىنلا ئۇيغۇر مائارىپنىڭ بۆشۈكى ئىدى بۈگۈنكى يەكەننىڭ مائارىپ ئاساسىي خېللا مۇستەھكەم .ھازىر تەۋەلكىدە: يەكەن كەسپى تېخنكا تەربىيلەش مەكتىپى(ئوتتۇرا تېخنىكومى)، يەكەن تىببى مەكىتىپى، كەسپى تىخنىكا تەربىيەلەش مەكتىپى،ئوقۇتقۇچىلاربىلىم ئاشۇرۇش مەكتىپى قاتارلىق ئوتتۇرا ئالىي تېخنىكوم بىلىم ئېلىش سورۇنلىرى بار.شەھەر رايۇنىدا، 8 ئوتتۇرا مەكتەپ بولغاندىن سىرىت قالغان 29 يىزا-بازارلار دا باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلىرى بار بولغان مۇكەممەل مائارىپ تەربىيە ئورۇنلىرى بىلەن قاپلانغان.
باشقىلار
يەكەن خەلقى مىھماندوسىت، تىرىشچان ئۆزىنىڭ ھالال ئەمگىكى ئارقىلىق بۈگۈنكى گۈزەل شەھەرنى بەرپا قىلغان. ئاساسلىق ئاھالىسى ئۇيغۇر بولۇپ ئىسلام دىنىغا ئىتقاد قىلىدۇ.
ئۆزبىك
ئۆزبەك يەنە ئۇيغۇر دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئۆزبەكىستان ۋە شەرقى تۈركسىتاننىڭ ئاساسلىق ئاھالسى.
ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ ئۈلگىلىرى
ھازىر شىنجاڭدا يىگىرمە مىڭدىن كۆپرەك مەسچىت - مەدرىس بولۇپ، ئۇلار تالىپلار قىرائەتخانىسى، مۇدەررىس ئىشخانىسى، مەسچىت، ياتاق، سەرراپخانا، قازىخانا (مەھكىمە شەرئى)، تىلاۋەتخانا قاتارلىق بۆلۈمچىلەردىن تەركىب تاپقان، ئىمارەتلىرى پۈتۈنلەي ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتى ئۇسلۇبىدا ياسالغان بولۇپ، قويۇق يەرلىك ۋە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە.
) ھېيگاھ جامەسى
ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ تىپىك ئۈلگىلىرىدىن بىرى بولغان ھېيگاھ جامەسى قەشقەر شەھرىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان بولۇپ، تەخمىنەن ئالتە يۈز يىللىق تارىخقا ئىگە. دەسلەپ 1442 - يىلى بۇ يەرگە كىچىك بىر مەسچىت سېلىنغان. 1557 - يىلى قەشقەر ھاكىمى ئوبۇل بەگ تەرىپىدىن، 7178 - يىلى خانئېرىقلىق زۇلپىيە خېنىم تەرىپىدىن، 1809 - يىلى ئىسكەندەر ۋاڭ تەرىپىدىن، 1839 - يىلى زۆھۈردۇن ھاكىم بەگ تەرىپىدىن، 1873 - يىلى پۇقرالار تەرىپىدىن ئىلگىرى - كېيىن كېڭەيتىپ ياسالغان.
ھېيتگاھ جامەسى چوڭ دەرۋازا، مەدرىس، مەسچىت قاتارلىق ئۈچ قىسىمدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئومۇمىي كۆلىمى ئون بەش مىڭ ئالتە يۈز كۋادىرات مېتىردىن ئاشىدۇ. چوڭ دەرۋازا پەشتىقى خىش بىلەن ئېگىز ھەم كۆركەم ياسالغان بولۇپ، ئىككى تەرىپىگە ئون سەككىز مېتىر ئېگىزلىكتىكى ئىككى پەشتاق مۇنارى ئورنىتىلغان. مۇنار ئۈستىدىن قارىسا قەشقەر شەھرىنىڭ گۈزەل مەنزىرىسى نامايان بولىدۇ. دەرۋازا زالى تەكشى، يۈزى سەككىز قىرلىق، ئۈستى گۈمبەز تورۇسلۇق ياسالغان. ئىچكى قىسمى مەسچىت ۋە مەدرىسكە بۆلۈنگەن ھەم ياغاچ رېشاتكىلىق خىش تام بىلەن ئايرىلغان. جامەنىڭ ئالدىغا مەدرىس جايلاشقان بولۇپ، ئۇ بىر - بىرىگە قارىشىپ تۇرغان ھۇجىر ۋە دەرسخانىدىن تەشكىل تاپقان. جامە ھويلىسى ئىچىدە ئىككى كۆل بولۇپ، كۆل ئەتراپى ئېگىز سۇۋادان تېرەكلەر بىلەن قاپلانغان. مەسچىت جامە ھويلىسىنىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئىچكىرىكى مەسچىت، تاشقىرىقى مەسچىت، ئايۋان دەپ ئۈچكە بۆلۈنگەن. مەسچىتنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىر يۈز قىرىق مېتر، كەڭلىكى ئون ئالتە مېتر كېلىدۇ. پۈتۈن مەسچىت قاپارتما نەقىش ئويۇلغان بىر يۈز قىرىق دانە تۆت قىرلىق تۈۋرۈك بىلەن تۇرغۇزۇلغان. ئۈستى يۈز ئاراغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ياغاچ قۇرۇلمىلىق ۋاسا جۈپ تۈز تورۇسلۇق ياسالغان. ئىچكىرىكى مەسچىتنىڭ غەربىگە ئەگمە مېھراب ۋە ياغاچ بىلەن نەپىس ياسالغان مۇنبەر ئورۇنلاشتۇرۇلغان، يان، ئالدى تەرىپىگە ياغاچ پەنجىرلىك دېرىزە ۋە ئىشىك قويۇلغان. تاشقى مەسچىت ئالدى تەرىپى ئوچۇق ياسالغان كەڭ ۋە ئۇزۇن ئايۋاندىن تەشكىل تاپقان، توققۇز ئارانىڭ تورۇسىغا چاسا - خالىق ئويۇقچە چىقىرىلغان ۋە رەڭلىك سىزما نەقىش بىلەن زىننەتلەنگەن بولۇپ، پۈتۈن جامە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى، ياسىلىش شەكلى، قۇرۇلمىسى ۋە نەقىش، بېزەكلەر جەھەتتىن قويۇق يەرلىك ئالاھىدىلىك ۋە مىللىي شەكىلگە ئىگە.
) مەھمۇت قەشقەرى مازىرى
ئۇلۇغ ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇت قەشقەرى (مىلادىي 1008 - 1500 - يىللار) ئانا يۇرتى قەشقەر كونا شەھەرنىڭ ئوپال يېزىسىدا توقسان يەتتە يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن ۋە شۇ يەردىكى <تاشبېلىق تېغى> (ھەزرىتى موللام تېغى) باغرىدىكى سۈزۈكبۇلاق ئۈستىگە دەپنە قىلىنغان. ئەينى ۋاقىتتا ئۇنىڭ شاگىرتلىرى ۋە ئىلىم - مەرىپەتنى سۆيگۈچى كىشىلەر ئۇنىڭ قەبرىسى ئۈستىگە خاتىرە ئىمارەت ياسىغان. ئالىمنىڭ مازىرى ئورۇنلاشتۇرۇشى، ياسىلىش، شەكلى، قۇرۇلمىسى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى ۋە نەقىش - بېزەكلىرى جەھەتتە ئۇيغۇر ئىسلام بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە بولۇپ، روزا - مەرىكە، تىلاۋەتخانا، ئايۋان، ئېتىكاپخانان، ھۇجرا، مەسچىت ۋە چوڭ دەرۋازا قاتارلىق بىر يۈرۈش ئۆي - ئىمارەتلەردىن تەشكىل تاپقان. بۇنىڭ روزا - مەرىكە، ئايۋان، مەسچىت قىسمى توپا - ياغاچ قۇرۇلمىلىق، گۈمبەز تورۇسلۇق ياسالغان. لىم، جەگە، ھاراق - پەرمانلىرىغا نەقىش ئويۇلغان. نەقىشلەر ئىچىدە سۇخەر، غۇنچە، چېچەك، ياپراق، ئۈزۈم، بادام، يازا، كۇرگۈل، سەددە، بېلىق قاسىرىقى ۋە ھەرخىل گۈل، ئۆسۈملۈكلەر نۇسخىلىرى بار. بۇ قەدىمىي ئىمارەت شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي ياردىمى ۋە قوللىشى بىلەن 1985 - يىلى ئەسلى شەكلى بويىچە قايتا ياسىلىپ تېخىمۇ ھەيۋەتلىك ۋە كۆركەم تۈسكە كىردى، ئۇ، ھازىر مەملىكىتىمىزدىكى ھەرمىللەت خەلقلىرى ۋە چەت ئەللىك دوستلارنىڭ ساياھەت ۋە ئېكىسكۇرسىيە قىلىش ئورنى بولۇپ قالدى.
) يۈسۈپ خاس ھاجىپ مازىرى
قاراخانىيلارنىڭ دەۋرىدە ئۆتكەن ئاتاقلىق دۆلەت ئەربابى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مۇتەپەككۇر ئالىمى، پەيلاسوپ ۋە شائىر يۈسۈپ خاس ھاجىپ (مىلادى 1810 - 1085 - يىللار) قەشقەر تۆمەن دەرياسى بويىدىكى <بارىگاھ> دېگەن يەرگە دەپنە قىلىنغان. ئابدۇرېشتخان دەۋرىدە (1533 - 1570 - يىللار) ئالىمنىڭ قەبرىسى تۆمەن دەرياسى كەلكۈنىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن قەشقەر شەھرىنىڭ جەنۇبىي دەرۋازىسى يېنىدىكى پايناپ مەھەللىسىگە يۆتكەلگەن ۋە بىر نەچچە قېتىم رېمونت قىلىنغان. ئالىمنىڭ مازىرى ئۆزىگە خاس بىناكارلىق سەنئەت ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولۇپ، ئىككى قىسىمغا بۆلۈنگەن، يەنى شەرقىي تەرىپىگە مازار، غەربىي تەرىپىگە مەسچىت ئورۇنلاشقان. مازار قۇرۇلۇشى خىش قۇرۇلمىلىق، گۈمبەز تورۇسلۇق ياسالغان. ئالدى تىك يۈزى ھەرخىل نۇسخىدىكى رەڭلىك نەقىشلەر بىلەن ئىشلەنگەن كاھىشلار بىلەن زىننەتلەنگەن، تۆت بۇلۇڭغا يۇمىلاق مۇنار چىقىرىلغان. مازارنىڭ ئەتراپىدىكى چوڭ - كىچىك مۇنار ۋە گۈمبەزلەر ئۆزئارا قوشۇلۇپ ھەيۋەتلىك گۈزەل مەنزىرە ھاسىل قىلغان. مەسچىت قىسمى ئىچكىرى، تاشقىرى دەپ ئىككىگە بۆلۈنگەن. ئىچكىرىكى مەسچىت خىش قۇرۇلمىلىق گۈمبەز تورۇسلۇق ياسالغان. تاشقىرىقى مەسچىت ياغاچ تۈۋرۈك ۋە لىملار بىلەن ۋاساجۈپ تۈز تورۇسلۇق يېپىلغان. پۈتۈن مازارنىڭ ياسىلىشى كۆركەم. ئۇنىڭغا ئىشلىتىلگەن رەڭلىك كاھىش ياغاچ ئويما نەقىش ۋە گەج ئويما نەقىشلىرى يۇقىرى ھۈنەر - سەنئەت بىلەن ئىشلەنگەن بولۇپ، ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى تولۇق گەۋدىلەندۈرىدۇ. بۇ ھەيۋەتلىك مازار <مەدەنىيەت ئىنقىلابى> مالىمانچىلىقىدا ۋەيران قىلىۋېتىلگەن. 1988 - يىلى پارتىيە ۋە خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ غەمغۇرلۇقى ۋە ھەر مىللەت خەلق ئاممىسىنىڭ قىزغىن ياردىمى بىلەن بۇرۇنقى نۇسخىسىنى ئاساس قىلىپ ئۆز ئورنىغا قايتا ياساپ چىقىلدى. ئالىمنىڭ يېڭىدىن تۇرغۇزۇلغان بۇ كۆركەم ۋە ھەشىمەتلىك مازىرى دۆلەتلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان قۇرۇلۇش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. (ئا)
پىرېنېي تاغلىرى
left|thumb|300px|پىرېنېي تاغلىرى left|thumb|300px|پىرېنېي تاغلىرى left|thumb|300px| پىرېنېي تاغلىرى بولسا ياۋروپا، خىمالىكاڭ لىك 42.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 1°00.
داۋىد ۋودارد
ۋاردارد يەنە پاراگۋايدىكى ئوتوپىيە ئولتۇراق رايونى نوۋا گېرمانىيە بىلەن بولغان سىياسىي خىزمىتى بىلەنمۇ داڭلىق. ئۇنىڭ Five Years (بەش يىل) ناملىق كىتابىدا ئۇ يەردە ئېلىپ بېرىلغان بىر قىسىم ئىنسانپەرۋەرلىك خىزمەتلىرى بايان قىلىنغان.
پايدىلانما
= قاراڭ =
ئەرەب ئەللىرى ئىتتىپاقى
بىر خەلقارالىق تەشكىلات.
خەلقئارا ئىسلام كېڭىشى تەشكىلاتى
بىر خىل خەلقارالىق تەشكىلات.
نېمىسلار
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|نېمىسلار نېمىسلار - نېمىس تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
كانادا
left|thumbnail|250px|كانادا left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
كانادا بولسا شىمالىي ئامېرىكاغا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئوتتاۋا،ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا تورونتو. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە فرانسۇز تىل. ھازىرقى باش ۋەزىر ستەپھەن ھارپەر. بۇ دۆلەت 1931 يىلى 12 ئاينىڭ 11 كۇنى مۇستەققىىل بولغان، يەر مەيدانى 9 مىللىيون 984 مىڭ 670 كۇۋادىرات كىلومېتىر، نوپۇسى 33 مىللىيون 529 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىق دىنى خرىستىئان دىنى.
ئاغىچام قىڭغاندى
ئاغىچام قىڭغاندى: بۇ قەدىمكى لۈكچۈن — دۈنخۇاڭ يولىدىكى بىر جاينىڭ نامى بولۇپ، لۈكچۈندىن 60 كىلومېتىر كېلىدۇ. بۇ جايدا يول ناھايىتىمۇ خەتەرلىك بولغاچقا، تىك يار ياقىلاپ مېڭىشقا توغرا كېلىدىكەن، لۈكچۈنلۈك پېشقەدەم زات ئىسمائىل ھادىنىڭ ئېيتىشىچە، تارىختىكى يېغىلىقلارنىڭ بىرىدە، لۈكچۈن ۋاڭى مۇشۇ يول بىلەن قاچقاندا، ئاغىچىسى مۇشۇ جايدىن ئۆتكىچە ئۇلاغنىڭ ئۈستىدە قورقۇپ، بىر ياققا قىڭغىيىپ ئولتۇرۇپ كۆز يېشى قىلغانىكەن. شۇنىڭدىن بۇيان بۇ جاي‹‹ئاغىچام قىڭغايدى››دەپ ئاتىلىپ قالغانىكەن.
قىيىلىق تاغلار
left|thumb|300px|قىيىلىق تاغلار left|thumb|300px| left|thumb|300px|قىيىلىق تاغلار left|thumb|300px| قىيىلىق تاغلار بولسا شىمالىي ئامېرىكا، خىمالىكاڭ لىك 39.07°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 106°26.
چىغناق-تاغاق يېزىقى
thumb|دۆلەت مۇزىيدىكى چىغناق -تارغاق يېزىقى بۇيۇمى 1899-يىلى چىغناق -تاغاق يېزىقىنىڭ بايقىلىشى جۇڭخۇا مەدەنىيىتى ھەتتا ئىنسانىيەت مەدەنىيىتى تەرەققىياتى تارىخىدىكى چوڭ ئىش. چىغناق - تاغاق يېزىقى خەنزۇچە خەتنىڭ مەنبەسى، مىڭ يىللىق جۇڭخۇا مەدەنىيىتىنىڭ بەلگىسى بولۇپ، يۈكسەك سىمۋوللۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. چىغناق-تاغاق يېزىقى دۇنيادىكى تۆت چوڭ قەدىمكى يېزىقنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن دۇنيانىڭ مەدەنىيلىك مۇساپىسىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە غايەت زور تۆھپە قوشۇپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ پەن مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ «دۇنيا خاتىرىسى تىزىملىكى»گە مۇۋەپپەقىيەتلىك تاللاندى.
نامى-ئاتىلىشى
خەنچە: 甲骨文
ئېنگىلىزچە: Oracle bone script
سۇرە ھۇد
ھۇد سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة ھۇد) قۇرئاننىڭ 11. سۈرىسى ۋە 123 ئايەتتۇر. 12، 17 ۋە 114. ئەيەتلىرى مەدىنەدە قالغانلىرى مەككەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ.
ئىسمى ھەققىدە
سۈرىنىڭ 50 بىلەن 60. ئايەتلىرى ئاد قەۋمىگە ئىبەرىلگەن پەيغەمبەر ھەزرىتى ھۇد بايان قىلىنغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئىسىم بېرىلگەن.
مەزمۇنى
ھۇد سۈرىسى مەزمۇن جەھەتتىن يۇنۇس سۈرىسىنىڭ داۋامى بولۇپ، سۈرىدە نۇھ توپانى خېلى چوڭ سالماق ئىگەللەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا سۇرەدە ھۇد، سالىھ، ئىبراھىم، لۇت، شۇئەيب، مۇسا پەيغەمبەرلەرنىڭ ھىكايىلىرى، ئىتىقادغا مۇناسىۋەتلىك ئاساسلار، پەيغەمبەرلىك، ئۆلگەندىن كېيىنكى تىرىلىش ۋە جازا مەۋزۇلىرى بايان قىلىنغان ۋە بۇلار بەئزى پەيغەمبەرلەرنىڭ قىسسەلەرى بىلەن قۇۋۋەتلەنىلمەكتە. ھەزرىتى مۇھەممەد، بۇ سۇرە ھەققىدە: "مېنى ھۇد سۈرىسى قېرىتتى" دېگەن.
ئۇلىنىش
سۇرە ھۇد
يانقىر قەبرىستانلىقى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
يانقىر ( ياڭخې ) قەبرىستانلىقى، يالقۇنتاغنىڭ جەنۇبىي باغرىدىكى چۆللۈككە جايلاشقان بولۇپ، شىمالىي پىچان ناھىيىسى تۇيۇق يېزىلىق ھۆكۈمەتكە بەش كىلومېتىر، شەرقىي جەنۇبىي ياڭخې شاكەنتىگە ئىككى كىلومېتىر كېلىدۇ. قەبرىلەر ئەتراپىدىكى يەر يۈزىدىن سەل ئېگىزرەك كەلگەن ئۈچ پارچە تەكشى تۆپىلىككە تاقالغان بولۇپ، 1 – ،2 – ،3 – نومۇرلۇق قەبرىستانلىقلارغا ئايرىلىدۇ.1988 –يىلى 11 – ئايدا، شىنجاڭ مەدەنىيەت يادىكارلىق – ئارخېئولوگىيە تەتقىقات ئورنى 1 – نومۇرلۇق قەبرىستانلىققا 77 قەبرە، 2 – نومۇرلۇق قەبرىستانلىقتا بەش قەبرە قازدى. 2003 – يىلى 3 – ئايدىن 5 – ئايغىچە، يۇقىرىدىكى تەتقىقات ئورنى بىلەن تۇرپان ۋىلايەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىق ئىدارىسى ھەمكارلىشىپ، 1– نومۇرلۇق قەبرىستانلىقتا 209 قەبرە، 2 – نومۇرلۇق قەبرىستانلىقتا 213 قەبرە، 3 – نومۇرلۇق قەبرىستانلىقتا 80 قەبرە قازدى ۋە تازىلىدى، 1 –نومۇرلۇق قەبرىدىن قېزىۋېلىنغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ساپال قاچىلار بىلەن ياغاچ بويۇملار ئاساس بولۇپ، ساپال قاچىلار كومزەك، جام، ئاياق، قاتارلىقلار؛ ياغاچ بويۇملاردىن ئۇرچۇق، تارغاق ۋە ئوق قاتارلىقلار، ئۇلاردىن باشقا يەنە مىس پالتا، مىس پىچاق، ئېغىزدۇرۇق، بېزەك قاتارلىق بويۇملار قېزىۋېلىندى. بۇ قەبرىستانلىقتىن مىس بىلەن تۆمۈردىن بىرىكتۈرۈپ ياسالغان بىر دانە كەمەر توقىسى تېپىلدى، باشقا تۆمۈر بويۇم ئۇچرىمىدى. دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىدىن بۇغداي، تېرىق، ئازراق بايقالدى. مەزكۇر قەبرىستانلىقنىڭ دەۋرى مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 2000 – يىلىنىڭ ئاخىرىدىن مىلادىيدىن بۇرۇنقى 1000 –يىلنىڭ ئالدىنقى يېرىمىغىچە بولغان زامانلارغا تەۋە بولىشى مۇمكىن دەپ مۆلچەرلەنمەكتە. 2 – نۇمۇرلۇق قەبرىستانلىقتىن قولدا ياسالغان ساپال، كومزەك، ئىۋرىق، ئېگىز پۇتلۇق ئاياق، جام، قازان، ئاياق، جوغىلىق جام قاتارلىق 293 دانە بويۇم قېزىۋېلىنغان. بۇلار ئىچىدە، ياغاچ بويۇملار كۆپ بولۇپ، ئۇلار سوغا، جاۋۇر، تاۋاق، قەدىمكى چالغۇ چاڭ قاتارلىقلار ۋە يا بىلەن ئوق، قامچا قاتارلىق بىرىكمە قوراللاردىن ئىبارەت. قېزىۋېلىنغان بويۇملار ئىچىدە تاش بويۇملار بىر قەدەر كۆپ بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىقى ئوغۇر بىلەن بىلەيدىن ئىبارەت.قېزىۋېلىنغان بۇ بويۇملار ئىچىدە مىس بويۇملار ناھايىتى ئاز بولۇپ، ئېغىزدۇرۇق، پىچاق قاتارلىقلاردۇر. بايقالغان تۆمۈر بويۇملارمۇ ناھايىتى ئاز، ئاساسلىقى پىچاق ھېسابلىنىدۇ. شۇنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىش كېرەككى، بۇ قەبرىستانلىقتىكى M2069 نومۇرلۇق قەبرىنىڭ ئاغزىغا يېپىلغان شاخ – شۇمبىلار ئىچىدىن قەبرە ئاغزىدىن 30 سانتىمېتىر كېلىدىغان بىر تال ئۈزۈم تېلى شېخى بايقالدى. يەرلىك دېھقانلارنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇ مۇناقى ئۈزۈم تېلىنىڭ شېخى ئىكەن. 3 – نومۇرلۇق قەبرىستانلىقتىن ساپال قاچىلار، ياغاچ بويۇملار، تاش قوراللار، تۆمۈر بويۇملار، ئالتۇن ۋە مىس بويۇملار، سۆڭەك ۋە مۈڭگۈزدىن ياسالغان بويۇملار، تېرە ۋە يۇڭدىن ئىشلەنگەن بويۇملار قېزىۋېلىندى. ساپال قاچا تۈرلىرىدىن ھېجىر، جام، كومزەك، ئىۋرىق، ئاياق، ئېگىز پۇتلۇق ئاياق قاتارلىقلار؛ ياغاچ بويۇملاردىن جاۋۇر، تاۋاق، قۇلاقلىق جام، چۆمۈچ، چىنە، تارغاق، يا ۋە ئوق، سوغا قاتارلىقلار؛ تاش قوراللار تاش يالپاق قورال، توقماقچە، بىلەي، قاتارلىقلار؛ تۆمۈر بويۇملاردىن پىچاق، بىگىز، كەمەر ئىلمىكى، ئېغىزدۇرۇق، باشاق، كىچىك جام قاتارلىقلار. ئالتۇن ۋە مىس بويۇملاردىن باشقا سۆڭەك ۋە مۈڭگۈز بويۇملاردىن سۆڭەك شۈمەك، مۈڭگۈز جام قاتارلىقلار؛ تېرە ۋە يۇڭ بويۇملاردىن تېرە غىلاپ، تېرە ياستۇق، يۇڭ بەلباغ، كىگىز مالىخاي قاتارلىقلار بار.
يانقىردىكى ئۈچ قەبرىستانلىقنىڭ دەۋر جەھەتتە پەرقى بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار ئارخېئولوگىيىلىك مەدەنىيەت جەھەتتە بىر قەدەر بىر دەكلىككە ئىگە بولۇپ، برونزا دەۋرىنىڭ ئاخىرىدىن دەسلەپكى تۆمۈر قوراللار دەۋرىگىچە داۋام قىلغان مەدەنىيەت ھېسابلىنىدۇ. ئىقتىسادىي فورماتسيسىدە چارۋىچىلىق، ئوۋچىلىق ئاساس قىلىنغان بولۇپ، قوشۇمچە يىرىك تېرىقچىلىقمۇ بولغان.
ئەكمەلىتتىن ئىھسان ئوغلۇ
خەلقئارا ئىسلام كېڭىشى تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى
كەنت
كەنت (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kent)بولسا مەمۇرىي دەرىجىلىك رايون بولۇپ ئادەتتە بازارلىق،يېزا،كوچا باشقارمىسى گە قارايدۇ.
ماغزاپ تىياتىر
ماغزاپ تىياتىر (ئېنگلىزچە: soap opera) ئادەتتە ناھايىتى ئۇزاق داۋاملىشىدىغان تېلۋىزىيە ياكى تور تىياتىرلىرىدۇر. ماغزاپ تىياتىرلارنىڭ ئىشلەش چىقمى تۆۋەن، بىر قانچە داڭلىق باش ئارتىسلار رول ئالغان، كۆپىنچە ھالدا مىڭ يىللاردىن بۇيان سۆزلەپ ھېرىپ كەتكەن مۇھەببەت ۋە ئاشىق تېملىرىنى ئاساس قىلغان بىر خىل تىياتىر تۈرىدۇر. ماغزا تىياتىرلار كىشلەرنىڭ بىكار ۋاقتىنى بىر تەرەپ قىلىشتىكى ياخشى تاللاش. كورىيە تىياتىرلىرى (ك-تىياتىر)، مېكىسكا تىياتىرلىرى (تېلېنوۋا)، تۈركىيە تىياتىرلىرى (دىزى) دەل مۇشۇ خىل ماغزاپ تىياتىرلارنىڭ تىپىك مىساللىرىدۇر.
موناكو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|موناكو left|thumb|دۆلەت بايرىقى
موناكو بەگلىكى بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا موناكو شەھىرى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا مونتە كارلو. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ستېپھانە ۋالەرى. ئازىركى باش ۋەزىر جەئان-پائۇل پروئۇست. بۇ دۇلات 1297 يىلى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 1.95 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 32 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
لاھەي
لاھەي بۇلساگوللاندىيەدىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار،لاھەينىڭ 475,904 نوپۇسىبار،98.20 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 52.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 4°30.
ئەقلىي ئىقتىدارغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللار
تەتقىقات نەتىجىلىرىدىن كۆرە ئوخشاش بولمىغان مىللەت ۋە ئىرقتىكلەر ئارلاشمىسىدىن بولغان كىشلەرنىڭ نىڭ ئەقلىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى ئوخشاش مىللەت ۋە ئىرىقتىكىلەر  ئارلاشمىسىدىن  بولغان كىشلەرنىڭ ئەقلىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچىدىن يۇقىرى بولغان. يەنە شۇنداقلا   ئوخشاش  بولمىغان مىللەت ۋە  ئىرىقتىكىلەرنىڭ  ئارلاشمىسىدىن  بولغان كىشلەرنىڭ  روھىي كىسەل  بولۇش نىسبىتىمۇ كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولغان.
باشقا تەتقىقات نەتىجىلىرىدىن كۆرە : ئانا سۈتى بىلەن بېقىلغان پەرزەنىتلەرنىڭ ئەقلىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى ئانا سۈتى بولمىغان سۈتلۈك يىمەكلىكلەر بىلەن بېقىلغان پەرزەنىتلەرنىڭكىگە قارىغاندا 3--10 نومۇر يۇقىرى بولغان.
1. يىمەكلىك : گۆش ۋە چىلانغان يىمەكلىك ۋە چىرىگەن يىمەكلىكلەرلەرنى كۆپ يىگۈچىلەرنىڭ ئەقلى ئىقتىدارى تۆۋەن بولغان.
2. يۇقىرى مايلىق يىمەكلىك: كانادا ئالىملىرىنىڭ تەتقىقاتتىن بايقىشىچە ، يۇقىرى مايلىق يىمەكلىكلەرنى ئىستىمال قىلغاندا ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارى ۋە دىققەتنى مەركەزلەشتۈرۈش ئىقتىدارىغا زىيىنى بولغان ، تەجىربىلەردىن ئىسپاتلىشىچە ، يۇقىرى مايلىق ھايۋان چاشقان گۆشىنى ئىستىمال قىلغاندا ، ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارى ۋە دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈش ئىقتىدارى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كەتكەن.
3. تاماكا ۋە ھاراق : كۆپ مىقداردا ھاراق ئىستىمال قىلىش ۋە تاماكا چىكىش ئادەم چوڭ مىڭە ھۈجەيرىلىرىدىكى ئاقسىلنىڭ بىركىشىگە بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغان بولۇپ ، ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارىنى چېكىندۈرىۋېتىدۇ. بىر تال تاماكا چەككەندە ، ئادەم بەدىنىدە 25 مىللىگىرام ۋىتامىن C كەملەپ كىتىدۇ.
4.ئېغىر مىتاللار بىلەن بۇلغانغان سۇ ۋە يىمەكلىك بىلەن ئۇچۇرىشىشتىن ساقلىنىش : لىدىي ۋە ئاليۇمىنغا ئوخشاش ئېغىر مىتال تەركىبلىرى ئادەم بەدىنىگە كىرسە چىقىرىۋېتىش تەس بولۇپ ، ئۇ ئادەم بەدىنىنىڭ بالدۇر قېرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، ئۇزۇن مەزگىل ئاليۇمىن تەركىبلىك ئاشخانا بۇيۇملىرىنى ئىشلەتكەندە ۋە يوتىياۋ، پىنتوزا ، سىرتقى قەۋىتى ھاكلاشتۇرۇلغان تۇغۇم قاتارلىقلارنى ئۇزۇن مەزگىل ئىستىمال قىلغاندا ئادەم بەدىنىدىكى ئاليۇمىن تەركىب مىقدارىنى ئاشۇرىۋېتىدۇ ۋە ئاليۇمىندىن زەھەرلىنشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
5. ئېلىكتىر ماگىنىت بۇلغۇنىشى : بىزنىڭ كۈندۈلۈك تۇرمۇشىمىزدىكى ئېلىكتىر ماگىنىت بۇلغۇنىشى ئاڭ تەپەككۇرنىڭ قالايمىقان بولۇشى ، ئەستە تۇتۇشنىڭ خۇۋا بولۇشى ، نورمال مىڭە ئىقتىدارىنىڭ زىيانغا ئۇچىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. مەسلەن : ھاۋالىغۇچ ، تىلۋىزور ،كومپيۇتېر.
سىناق نەتىجىلىرىدىن كۆرە : تۆۋەن دولقۇنلۇق ئېلىكتىر ماگىنىت مەيدانى كۆپ ھەركەت قىلىش ۋە ئۇيقۇسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ ، ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارى ۋە لوگىكىلىق تەپەككۇرىنى زىيانغا ئۇچىرىتىدىكەن. رادىئو - تىلۋىزىيە ئىستانسىلىرىنىڭ ئانتىنا مۇنارى ، يۇقىرى بېسىملىق توك سىمى ، ئايرىدىروم ، رادار ، ئائىلە ئىكىترى ئۈسكۈنىلىرى رادىئاتسىيىسى، ئېلىكتىرون توزانلىرىنى پەيدا قىلىدىغان بولۇپ ، ئۇ  چوڭ مىڭىنىڭ ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدىكەن.
6.زىيادە تويۇنۇپ يىمەكلىنىش : زىيادە تويۇنۇپ يىمەكلىنىش ئادەم بەدىنى ۋە مېڭىدە ھارغىنلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىغان بولۇپ ، ئۇزۇن مەزگىل زىيادە تويۇنۇپ تاماقلانغاندا ، ئەقلىي ئىقتىدارىنىڭ يىتىلىشىگە ئەكىس تەسىرى بولىدىكەن.
7. ئۇزۇن مەزگىل تىز تاماقخانىدىن تاماقلىنىش ياكى تەييار تاماق يىگەندە ، ئوزۇقلۇق يىتىشمەسلىك ياكى ماددىنىڭ  بىرخىللا بولۇپ قېلىشىنى پەيداقىلىپ ،مېڭىنىڭ ساغلاملىقىغا تەسىرى بولىدىكەن. 8. ئۇزۇن مەزگىل ئۇيقۇ دورىسى ۋە تىنىچلاندۇرۇش دورىسى ئىستىمال قىلغاندا. چوڭ مىڭىگە زىيىنى بولىدۇ.
9. تاماقنى چاينىمايلا ، يالماپ يۇتۈش : بىر ئوزۇقلۇقشۇناس ئالىم ، بىر مايمۇننىڭ سول تەرەپ چىشلىرىنى يۇلىۋېتىپ ، پەقەت ئوڭ تەرەپ چىشلىرىنى قالدۇرۇپ قويۇپ ، يېرىم يىلدىن كىيىن كۆزىتىش ۋە تەجىربە ئارقىلىق ئۇ مايمۇننىڭ ئوڭ تەرەپ مېڭىسىنىڭ نورمال تەرەققىي قىلغانلىقىنى بايقىغان ، ئەكىسچە چىشى كەمتۇك بولغا نسول تەرەپ مېڭىسى ئازراق كىچىكلىگەن(Atrophy ) ، بۇ تەجىربە نەتىجىسىدىن كۆرە ، چوڭ مىڭە ئۈزلۈكسىز ئىشلىتىلىپ تۇرمىغاندا ، چىكىنىش ۋە كىشىكلەش ئەھۋالى كۆرۈلىدۇ. تاماق يىگندە كۆپ چايناش ۋە تىز چاينىغاندامېڭىدىكى قان ئايلىنىش ياخشى بولغان بولۇپ ، چىشى بار ياشلار بىلەن چىشى يوق ياشانغانلارنىڭ مېڭىسىدىكى قان ئايلىنشى پەرق كۆرسەتكۈچى 30 بولغان.
دەنخام.ھارمان دوكتۇرنىڭ كۆرسىتىشىچە ، ئادەم بەدىنىدە ئەركىن رادىكال (Free radical ) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ماددا بار بولۇپ ، ئۇ ئادەم بەدىنىدىكى ھەرقايسى ئەزالارنىڭ چىكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىكەن. ئۇ (DNA) نىڭ غەيرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولۇپ، Deaeration دىن ئۆتكەندە  ، چوڭ مىڭىگە نىسبەتەن بۇزغۇنچىلىق يەنى مىڭە ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆلۈشى ۋە بالدۇر قېرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىكەن. يەنە ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارى تۆۋەنلەش ، بالدۇر قېرىش ، داغ ، سەپكۇ، قورۇقلار كۆپ بولۇش ، بوغۇم ياللۇغى ، ھەركىتى ئاستا ئېغىر بولۇش ، سەكتە ،راك كىسەللىرىنىڭ پەيدا بولۇشىنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدىكەن.
بۇلغانغان مۇھىتتا ئەركىن رادىكال (Free radical ) لار پەيدا بولىدۇ ، مەسلەن : رىنتىگىن نۇرى ، مىكرو دولقۇن ، يادىرو رادىئاتسىيەسى ، زەھەرلىك ئېغىر مىتاللار ، ئىش تۈتەك ، تاماكا ئىس تۈتىكى ، خىمىيىلىك( Chemical additive 添加剂)  قوشۇلغان يىمەكلىك ، ماشىنىلارنىڭ كىرەكسىز گازى ، ھىدىروگىنلاشتۇرۇلغان ئۆسۈملۈك مېيى ، ئادەم  ياسىغان ياغسىز يىمەكلىكلەر: سۈت پاراشوكى ، ئوكسىگىنلاشتۇرغان ئۆسۈملۈك مېيى ، ھەرخىل تەم تەڭشەش ماتىرىياللىرى، سۈپىتى ناچار ئاشلىق مايلىرى. بۇ خىل يىمەكلىكلەرنى (پىشىقلاپ ئىشلەنگەن ، تاماقخاناۋە تىز تاماقخانىلارنىڭ تامىقى ) ئىستىمال قىلغاندا ئادەم بەدىنىدە ئەركىن رادىكال (Free radical ) پەيدا قىلىدۇ.
مايلىق يۇقىرى تېمپىراتۇرىدىكى يىمەكلىكلەرنى ئىستىمال قىلغاندا ، ئوكسىدلاش سۈرئىتىنى تىزلەشتۈرۈپ ، تېخىمۇ كۆپ ئەركىن رادىكال (Free radical ) نى پەيدا قىلىدۇ ، شۇنداقلا ئادەم چوڭ مىڭىسىگە كىرىدۇ ، ئادەم چوڭ مىڭىسى بولسا ئەركىن رادىكال (Free radical ) لار ئادەم بەدىنىدىكى ئەڭ ئاسان تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ئورۇن.
نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى (OPEC)
200 px|thumb| نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى بايرىقى نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى OPEC))
石油输出国组织
1960 - يىلى 9 - ئايدا ئىران ، ئىراق ، كۈۋەيت ، سەئۇدىي ئەرەبىستانى ۋە ۋېنسۇئىلا باغدادتا ، غەرپ نېفىت شېركەتلىرىگە بىرلىشىپ تاقابىل تۇرۇپ ، نېفىت كىرىمىنى قوغداش توغرىسىدا يىغىن چاقىرغان. شۇ ئاينىڭ 14 - كۈنى بەش دۆلەت بىرلىشىپ « نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى » (Organization of Petroleum Exporting Countries——OPEC) نىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىغان. ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئۈزلۈكسىز كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ ، مەزكۇر تەشكىلات نۆۋەتتە ئاسىيا ، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى بىر قىسىم ئاساسلىق نېفىت ئىشلەپچىقارغۇچى ئەللەردىن تەشكىل تاپقان خەلقئارالىق مۇھىم تەشكىلاتقا ئايلاندى. باش شىتابى ئاۋستىرىيە پايتەختى ۋىيناغا تەسىس قىلىندى. مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئاساسلىق فونكىسىيسى - زۆرۈر بولمىغان باھا ئۆزگىرىشىنى تىزگىنلەپش ئارقىلىق خەلقئارادىكى نېفىت باھاسىنى كونترول قىلىپ ، ئەزا ئەللەرنىڭ نېفىت كىرىمىنىڭ سىجىللىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ، نېفىت ئىمپورت قىلىدىغان دۆلەتلەرنى ئۇزاق مۇددەت مۇقىم ، يېتەرلىك نېفىت بىلەن تەمىنلەشكە كاپالەتلىك قىلىشتىن ئىبارەت.
سۇمېرلار
سۇمېر مەدەنىيىتى نۆۋەتتە مېسوپوتامىيەدە بايقالغان مەدەنىيەتلەر ئىچىدىكى ئەڭ بۇرۇنقى مەدەنىيەت بولۇپ ئىنسانلارنىڭ دەسلەپكى مەزگىلدە بارلىققا كەلگەن ئەڭ قەدىمى مەدەنىيەتلەرنىڭ بىرى ھېسابلىندۇ.سۇمېر مەدەنىيىتى ئاساسلىقى مېسوپوتامىيەنىڭ جەنۇبى قىسىمىغاجايلاشقان.رادىئو-ئاكتىپلىق كاربون14نىڭ دەۋر بۆلۈش سىنىقى سۇمېر مەدەنىيىتىنىڭ باشلىنىشنى بۈگۈندىن بۇرۇن 6000يىللارغىچە سۈرۈشتۈرۈشكە بولدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. سۇمېر مەدەنىيتى بۈگۈندىن 4000يىللار ئىلىگىرى ئاخىرلاشقان بولۇپ ئورنىنى ساملار قۇرغان بابىلون ئالغان.بۇ يەردىن بايقالغان مىق يېزىقتىن ئاۋالقى يېزىقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تاشتاختا بۈگۈندىن تەخمىنەن 56 ئەسىر بۇرۇن دەپ بېكىتىلدى.
سۇمېر دېگەن بۇنام ھەرگىزمۇ سۇمېرلارنىڭ ئۆزىنى ئاتىشى بولماستىن بەلكى باشقىلارنىڭ ئۇلارغا بەرگەن نامى ئىدى.بۇ نامنى ئەڭ بۇرۇن ئىشلەتكەنلەر ئاكادلاردۇر.سۇمېرلار ئۆزىنى‹‹sag-gi-ga››دەپ ئاتايدىغان بولۇپ قاراباش يەنى قارا چاچىلىق دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ،بەلكىم ئۇلار سېرىق تەنلىك بولۇشى مۇمكىن.ئۇلار تۇرىدىغان جايىنى ‹‹ki-en-gir››دەپ ئاتايدىغان بولۇپ مەدەنىيەتلىك پادىشاھنىڭ يېرى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.ئاكادلار قوللانغان شۇمېر دېگەن سۆز بەلكىم مۇشۇ سۆزنىڭ مەلۇم بىرجاينىڭ شىۋىسىدىكى ئۆزگىرىشى مۇمكىن.
سۇمېرلارنىڭ تىلى،مەدەنىيىتى ۋە تاشقى قىياپىتىنىڭ ھەممىسى ئۇلارنىڭ سام قوشنىلىرى ۋە ۋارسلىرى بىلەن ئوخشاشمايدۇ.سۇمېرلار مېسوپوتامىيەنىڭ يەرلىكلىرى بولۇپ ئارخېلوگىيەلىك قېزىمىلارنىڭ ئىسپاتلىشىچە مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 53-ئەسىردىن مىلادىيەدىن بۇرۇنقى4000-يىللارغىچە دەسلەپكى ئوبەيد مەزگىلىنىڭ باشلىنىشىغىچە مېسوپوتامىيەنىڭ جەنۇبىدىكى مەدەنىيەت ئۈزۈلمەي داۋاملاشقان.
سۇمېر تىلى تىلشۇناسلىقتا بىر يىگانە تىل بولۇپ ھېچقانداق بىر تىل تۈركۈمىگە تەۋە ئەمەس،بىراق ئاكاد تىلى سام-ھام تىللىرى سىستېمىسغا تەۋە.يېڭى كۆزقاراشتا سۇمېر تىلى بەزى چاغلاردا جوڭگودىكى سىنو-تىبەت تىللىرى سىستېمىسى بىلەن بىللە دېنە-كاۋكاز تىللىرى سىستېمىسىغا تەۋە دەپ قارايدۇ.
دەسلەپكى يۈكسەك مەدەنىيىتى
مۇئەررىخلەر مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 4000-يىلدىن مىلادىيەدىن بۇرۇنقى3000-يىلغىچە بولغان سۇمېر مەدەنىيىتىنى ‹‹دەسلەپكى يۈكسەك مەدەنىيەت››دەپ ئاتايدۇ.بىر جەھەتتىن بۇ مەزگىلدە سۇمېرلارنىڭ ھەرقايسى شەھەر دۆلەتلىرى ۋە سۇمېرلارنىڭ يېزىقى ئاللىبۇرۇن پەيدا بولغان،بىراق بۇمەزگىلنىڭ تارىخى يەنىلار تازا ئېنىق ئەمەس،بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەبى بەلكىم كۆپ تەرەپتىن بولۇشى مۇمكىن، مەسلەن:ئارخېلوگىيەلىك بايقاشنىڭ يېتەرلىك بولماسلىقى ياكى مەدەنىيەت ئەمىدىلەتىن باشلانغان چاغدا سىستېمىلىق تارىخى خاتىرە قالدۇرلمىغان بولۇشى قاتارلىق.ھازىر بايقالغان مۇشۇ مەزگىلگە دائىر ئەسەرلەرئاساسلىقى ئىقتىسادى ۋە مەمۇرى جەھەتتىكى ھۆججەتلەر بولۇپ بۇلارغا تايىنىپلا ئەينى ۋاقىتتىنىڭ تولۇق تارىخىنى تېخى تەسۋىرلەپ بەرگىلى بولمايدۇ.
ئەڭ دەسلەپكى سۇمېر مەزگىلى بىر قانچە مۇستەقىل شەھەر دۆلەتلىرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ بۇدۆلەتلەر قانال ۋە چېگرا تېشى ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرغان.ھەربىر شەھەر دۆلىتىنىڭ مەركىزىدە مەزكۇر شەھەردۆلىتىنىڭ قوغدىغۇچى ئىلاھىنىڭ ئىبادەتخانىسى بولغان،ھەربىرشەھەر دۆلىتىگە مەزكۇر شەھەرنىڭ دىنى مۇراسىمىغا رىياسەتچىلىك قىلدىغان كاھىن ياكى پادىشاھ ھۆكۈمرانلىق قىلغان.
سۇمېر دەسلەپكى سۇلالىسى مەزگىلى
ئارخېلوگىيەلىك بايقاش ۋە ئېرىشكەن تارىخى ماتېرياللارغا ئاساسلانغاندا مىلادىيەدىن بۇرۇنقى2900-يىلدىن باشلاپ سۇمېر شەھەر دۆلەتلىرى بىر ‹‹دۆلەتلەر ئارا خوجىلىق تالىشىش››دەۋرىگە قەدەم باسقان.
بىر قەدەر چوڭ بولغان شەھەر دۆلەتلىرىدىن ئېرىدۇ،كىش،ئۇرۇك،لاگاش،ئۇر،نىبرۇ قاتارلىقلار بولۇپ بۇ شەھەر دۆلەتلىرى سۇ ھوقۇقى،سودا يولى ۋە چارۋىچى مىللەتلەرنىڭ ئولپانى قاتارلىق ئىشلار سەۋەبىدىن مىڭ يىلغا يېقىن ئۆزئارا ئۇرۇشۇپ تۇرغان.ئارخېلوگىيە ئەينى ۋاقىتتىكى تارىخى ئەھۋالنى تەخمىنەن تەسۋىرلەپ بېرەلىگەن بولسىمۇ بىراق ئارخېلوگىيەلىك تارىخى ماتېرىياللارنىڭ چەكلىكلىكى تۈپەيلىدىن بۈگۈنكى كىشلەربىلىپ يەتكەن ئاشۇ مەزگىلدىكى تارىخ ئەمەلى ئەھۋالنىڭ ئازلا بىر قىسىمىدىنلا ئىبارەت.
كىش ئىلگىرى بىرقەدەر كۈچلۈك شەھەر دۆلىتى دەپ قارالغان ،چۈنكى كېيىن نۇرغۇنلىغان سۇمېر شاھلىرى ئەمەلىيەتتە كىشكە ھۆكۈمرانلىق قىلىپ باقمىغان بولسىمۇ بىراق ئۆزلىرىنى كىش شاھى دەپ ئاتىغان(بىراق ھازىر يەنە بەزى مۇئەررىخلەر ئۇنىڭ ھەرگىز كىشنىڭ ئىلگىرى سۇمېرغا خوجابولغانلىقىنى تولۇق ئىسپاتلاپ بېرەلمەيدىغانلىقىنى،ئۆزىنى كىش شاھى دەپ ئاتاش بەلكىم يەنە باشقا دىنى جەھەتتىكى سەۋەب بولۇشى مۇمكىن دەپ قارايدۇ).ھازىرغىچە ئىسپاتلانغان ئەڭ بۇرۇنقى شاھ دەل كىش شاھى ئېمباراگەسى ئىكەن.كېيىن يەنە بىرقەدەر كۈچەيگەن شەھەر دۆلەتلىرى ئۇرۇك،ئۇر،ئۇمما ۋە لاگاش قاتارلىقلاردۇر.
ئارخېلوگلارنىڭ لاگاشتا خان جەمەتىنىڭ ئويما يېزىقىنى بايقىشى بۈگۈنكى كىشلەرنى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى2500-يىلدىن مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 2350-يىلغىچە بولغان تەخمىنەن 150يىللىق مۇكەممەل بولغان لاگاش شاھلىرى جەدىۋىلى ۋە مۇناسىۋەتلىك تارىخى ئىشلارنى بىلىشىگە مۇمكىنچىلىك ياراتتى ھەمدە لاگاشنى سۇمېرلارنىڭ ھەرقايسى شەھەر دۆلەتلىرى ئىچىدە بىر قەدەر تولۇق چۈشنىلگەن شەھەردۆلىتىگە ئايلاندۇردى.
تەخمىنەن مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 2500-يىلنىڭ ئالدى-كەينىدە لاگاش كۈچىيشكە باشلىدى ئۇرمەنشە مەزگىلىدە لاگاش سۇمېرغا خوجا بولدى،ئەننەتۇم ۋە ئەنمەتېنا تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە لاگاش خېلى كۆپ جايلارنى بويسۇندۇردى،سۇمېردا بىر خىل بىرلىككە كېلىش يۈزلىنىشى كۆرۈنۈشكە باشلىغانىدى لېكىن كېيىن رۇگارئاندا دۆلەتنى ياخشى باشقۇرماي ئاۋامنىڭ ئىسيان كۆتۈرشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئۇرۇكاگىنا ئىسىملىك بىر كىشى رۇگائاندانى ئاغدۇرۇپ تاشلىدى ھەم ئاۋامنىڭ قوللىشى بىلەن تەختكە چىقتى،ئۇ ئىنسانلارغا مەلۇم بولغان تارىختىكى تۇنجى قېتىملىق سىياسى ئىسلاھات ھەركىتىنى ئېلىپ باردى ۋە‹‹ئۇرۇكاگىنا قانۇنى›› تۈزۈپ چىقىپ ئاۋامنىڭ مەنپەئەتنى قوغدىماقچى بولدى.لاگاشنىڭ ئىچكى قىسمىدا قالايمىقانچلىق كۆرۈلگەن پەيىتتە سۇمېردىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر ئاراچوڭ كۆلەملىك ئۇرۇش پارتىلدى.ئۇمما شاھى لۇگالزاگېسى لاگاشنى بويسۇندۇرۇپ ئۇرۇكاگىنانى ئۆلتۈرۋەتتى ھەم لاگاش شەھىرىنى قان بىلەن بويىدى.ئۇرۇكاگىنا تەختتە پەقەت ئالتە يىل ئولتۇرغان بولۇپ ئۇنىڭ ئىسلاھاتى شۇنىڭ بىلەن بىكار بولۇپ كەتتى.
ئۇممانىڭ كاھىنى شاھ لۇگالزاگېسى لاگاش سۇلالىسنى يوقىتىپ ئۇرۇكنى ئىشغال قىلدى ھەم ئۇنى ئۆزنىڭ پايتەختى قىلدى.ئۇ ئۆزىنىڭ ئېمپىرىيەسىنى پېرسىيەدىن تاكى ئوتتۇرا دېڭىزغىچەسوزۇلدۇ دەپ جار سالدى.بىراق ساملارنىڭ ئاكاد پادىشاھلىقىنىڭ شاھى سارگون لۇگالزاگېشىنى مەغلۇب قىلىپ ئۇنى ئەسىرگە ئالدى ،سۇمېر شەھەر دۆلەتلىرنىڭ تارىخىشۇنىڭ بىلەن ئاياقلاشتى.
ئاكاد پادىشاھلىقى دەۋرى
ئاكادپادىشاھلىقى مېسوپوتامىيەنى بىرلىككە كەلتۈردى،بىراق ئاكادلار ساملاردىن بولۇپ سۇمېرلاردىن ئەمەس ئىدى.
سۇمېرلارنىڭ قايتا گۈللىنىشى
ئاكادپادىشاھلىقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە سۇمېرلارنىڭ ئاز بولمىغان شەھەر دۆلەتلىرى يەنە قايتا گۈللىنىشكەباشلىدى.ئاكادلار بولسا ‹‹بەدىۋى›› گۇتلار تەرپىدىن يوقىتىلدى.ئاكاد پادىشاھلىقى گۇمران بولغاندىن كېيىن سۇمېرلار قايتا گۈللەندى.لاگاشمۇ بىر گۇدىيە دەيدىغان شاھنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ئىنتايىن گۈللىنىپ قۇدىرەت تاپتى،بۇ يەنە لاگاش ئىككىنچى سۇلالىسىمۇ دېيىلدۇ.
ئۇر ئۈچىنچى سۇلالىسى
‹‹بەدىۋى››گۇتلارئاكاد پادىشاھلىقىنى يوقاتتى،بىراق گۇتلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئانچە مۇستەھكەم ئەمەس ئىدى،شۇڭلاشقا سۇمېر شەھەر دۆلەتلىرى قىسقا قايتا گۈللىنەلىدى.ئۇرۇك شاھى ئۇتۇھېنگال بولسا گۇتلارنى قوغلىۋەتكەن قەھرىمان ئىدى.ئۇتۇھېنگالنىڭ كۈچىيىشى لاگاشقىمۇ تەھدىت ئېلىپ كەلدى.ئۇتۇھېنگال ئۇرنامماغا ئۇر شەھرىنى ساقلاشقاقويدى.ئۇتۇھېنگالنىڭ ئۆلۈم سەۋەبى ئېنىق ئەمەس بىراق ئۇرنامما ئۇرنى پايتەخت قىلىپ مېسوپوتامىيەنى بىرلىككە كەلتۈردى ھەم ئۇر ئۈچىنچى سۇلالىسىنى(مىلادىيەدىن بۇرۇنقى2111-يىلدىن مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 2003-يىلغىچە) قۇرۇپ چىقتى.ئۇرنامما ئۆزىنى‹‹سۇمېر ۋە ئاكاد شاھى›› دەپ ئاتىدى.
ئۇر ئۈچىنچى سۇلالىسى مۇنقەرز بولغاندىن كېيىن تارىختا سۇمېرلار قۇرغان ھاكىميەت قايتا كۆرۈلۈپ باقمىدى.سۇمېر مىللىتىمۇ تارىخ يۈزىدىن غايىپ بولدى.گەرچە كېيىن بابىلون ۋەئاسسۇرىيە مەزگىلىدە سۇمېر تىلى ۋە ئۇلارنىڭ مىخ يېزىقى يەنىلا مەۋجۇت بولغان بولسىمۇ بىراق سۇمېر دۆلەتلىرنىڭ تارىخى ئەپسانە- رىۋايەتلەرگە ئايلنىپ كەتتى.سۇمېرلارنىڭ مەدەنىيىتى گەرچە يەنىلا ۋارسلىق قىلىنغان بولسىمۇ بىراق سۇمېرلارنىڭ ئۆزى كىشىلەر تەرىپىدىن تەدىرجى ئۇنتۇلۇپ كېتىلدى.يۇنانلىقلار ۋە يەھۇدىلار ئەسەرلىردە سۇمېرلارنى ئەزەلدىن تىلغا ئېلىپ باقمىغان ئىدى.سۇمېرلارنىڭ مەدەنىيتى ۋە تارىخىغا مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللارنىڭ ھەممىسى يېقىنقى زاماندىكى ئارخېلوگىيەنىڭ تۆھپىسىدۇر.
زاۋال تېپىشى
ئەتراپتىكى كۈچلەرنىڭ تەرەقىياتىغا ئەگىشىپ سۇمېرلار بارا-بارا ئۇلارنىڭ مېسوپوتامىيەدىكى كۆپ قىسىم رايونلارنىڭ سىياسى جەھەتتىكى خوجىلىق ئورنىدىن ئايرىلىپ قالدى.ئامورىلار سۇمېرنى ئىشغال قىلىپ بابىلوننى قۇردى.مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 1595-يىلى ھۈررىلەر مېسوپوتامىيەنىڭ شىمالىدا مىتتاننى پادىشاھلىقىنى قۇردى.بابىلون بولسا مېسوپوتامىيەنىڭ جەنۇبىنى كونترول قىلاتتى.بۇئىككى دۆلەت مىسىر ۋە خىتتى پادىشاھلىقىنىڭ ھۇجۇمىنى توستى.ئاخىردا خىتتى پادىشاھلىقى مىتاننى پادىشاھلىقىنى مەغلۇب قىلدى،بىراق بابىلون تەرپىدىن مەغلۇب قىلىندى.مىلادىيەدىن ئىلگىرىكى 1460-يىلى ئاسسۇرلار بابىلوننى مەغلۇب قىلدى.مىلادىيە1150-يىلغا كەلگەندە ئاسسۇرلار يەنە ئىلاملار تەرپىدىن مەغلۇب قىلىندى.
سۇمېرلارتېرىغان ئۆسۈملۈكلەرئارپا، نۇقۇت، يېسسىمۇق، تېرىق، بۇغداي، چامغۇر، چىلان پالمىسى، پىياز، سامساق، كۇسەيگۈل ۋە تاغئاپتاپپەرىسى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.ئۇلارنىڭ ئۆي ھايۋانلىرى كالا،قوي،ئۆچكە،چوشقا،ئىشەك قاتارلىقلار بولۇپ كالا ئۇلارنىڭ ئاساسلىق يۈك كۆتۈردىغان،ئىشەك بولسا ئاساسلىق يۈك توشۇيدىغان ھايۋىنى بولغان.سۇمېرلاريەنە بېلىق تۇتقان ،قۇش ئوۋلىغان.
سۇمېرلاردېھقانچىلىقتا سۇغىرىش سىستېمىسىگە تايىناتتى،بۇ سۇ تارتىدىغان ھەرىكەتچان بىلەك،قانال،ئۆستەڭ،توسما،توغان ۋە سۇ ئامبارلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.ئۆستەڭ ۋە قاناللارنى پات-پات رېمونت قىلىپ پاتقىقىنى تازىلاشقا توغرا كېلەتتى،ھۆكۈمەتتە ئۆستەڭ ۋە قاناللارنى باشقۇردىغان مەخسۇس ئادەم بولاتتى،بايلار بولسا ئۆزىنىڭ ئۆستىڭىنى ئىشلىتەتتى.چەكتىن ئاشۇرۇپ ئىشلىتىش سەۋەبىدىن سۇمېرلار تۇپراقنىڭ شورلىشىپ كېتىش جاپاسىنى تارتاتتى.
سۇمېر دېھقانلىرى ئاۋال قانالدىكى سۇنى باشلاپ كېلىپ ئېتىزلىرىنى باستۇراتتى،ئېتىز سۇغا بىر مەزگىل چىلىشىپ تۇرغاندىن كېيىن سۇنى چىقىرۋېتىپ كالا بىلەن ئېتىزنى ئاغدۇراتتى،ئوت-چۆپنى يوقۇتاتتى ئاندىن تۇرنا تۇمشۇق ئوتۇغۇچ بىلەن يەرنى كولايتى،يەر قۇرغاندىن كېيىن يەرنى ئوتايتى،تىرنىلايتى،گۈرجەك بىلەن تۇپراقنى بوشىتاتتى.
سۇمېرلار كۈزدە ئورمىغا چىقاتتى،ئورما ئورىغان ۋاقىتتا ئۇلار ئۈچ ئادەم بىر گۇرۇپ بولاتتى.ئورۇپ بولغاندىن كېيىن تولۇق سېلىپ دان بىلەن پاخىلىنى ئايرىيتى،يەنە باشاق كالتىكى بىلەن ئۇرۇپ دېنى بىلەن كېپىكىنى ئايرىپ چىقاتتى،ئاخىردا شامال بىلان سورۇپ كېپىكى بىلەن دېنىنى تولۇق ئايرىيتى.
قۇرۇلۇشلىرى
مېسوپوتامىيە تۈزلەڭلىكىدە تاش ۋە دەل-دەرەخ كەمچىل ئىدى.شۇڭلاشقا سۇمېرلارنىڭ قۇرۇلۇشلىرىنىڭ ھەممىسى كېسەكتىن سېلىناتتى.كېسەك قۇرۇلۇشلار ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بۇزۇلۇپ كېتەتتى،شۇنىڭ ئۈچۈن بىر مەزگىل ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنى چېقىۋېتىپ تۈزلەپ قايتا سېلىشقا توغرا كېلەتتى.ۋاقىتتىنىڭ داۋاملىشىغا ئەگىشىپ مېسوپوتامىيە تۈزلەڭلىكىدىكى شەھەرلەر توختىماستىن ئېگىزلەيتى،بۇ خىل قەدىمى ئىزلار تەل دېيىلدىغان بولۇپ ئوتتۇرا شەرقنىڭ ھەممە يېرىدىن ئۇچراتقىلى بولىدۇ.سۇمېرلارنىڭ ئەڭ ھەيۋەتلىك ئەڭ مەشھۇر قۇرۇلۇشى مۇنارلىق ئىبادەتخانا بولۇپ ئۇلار غايەت زورسۇپىلارنىڭ ئۈسىتگە قوپۇرلاتتى.سۇمېرلارنىڭ يۇمىلاق تامغىسنىڭ ئۈسىتىدە تېخى يېقىن مەزگىلدە ئىراقنىڭ جەنۇبىدىكى سازلىق ئەرەبلىرى تۇرىدىغان قومۇشتىن ياسالغان ئۆيلەرگە ئوخشاپ كېتىدىغان نەقىشلەر بار ئىدى.
سۇمېرلارنىڭ ئىبادەتخانا ۋە ئوردىلىرىغا تېخىمۇ مۇرەككەپ بولغان قۇرۇلما ۋە تېخنىكاقوللىنىلناتتى،مەسلەن: تۈۋرۈك،مەخپى خانە،سېغىز مىق قاتارلىق.
مەدەنىيىتى
سۇمېرمەدەنىيىتىنىڭ جەنۇبتا ئېرىدۇ،شىمالدا نىبرۇدىن ئىبارەت ئىككى مەركىزى بار ئىدى.بۇ ئىككى مەركەزنىڭ مەدەنىيەت تەسىرى تۈپتىن پەرقلىنەتتى.نىبرۇ بولسا ئېنلىلنىڭ مۇقەددەس يېرى ئىدى،ئېنلىل بولسا ئۇدۇنيانىڭ باش ئىلاھى ئىدى،ئۇ ئىنسانلارغا ئاتا قىلغان ئەپسۇن ۋە سېھىر ياخشى-يامان ئالۋاستىلارنى قوغلىيالايتى،ئۇنىڭ زېمىنى بىر تاغنىڭ ئىچىدە بولۇپ ئۇنىڭ ھاسىلاتلىرى يەر ئاستىدا ياشايتى.
ئېرىدۇ بولسا مەدەنىيەت ئىلاھى ئېنكىنىڭ مۇقەددەس يېرى ئىدى،ئۇ نۇر ۋە ياخشىلىق ئىلاھى بولۇپ يەرئاسىتىدىكى تاتلىق سۇنىڭ ھۆكۈمرانى،دوختۇر ۋە ئىنسانلارنىڭ دوستى ئىدى،ئۇئىنسانلارغا سەنئەت،ئىلىم-پەن،سانائەت ۋە مەدەنىيەت ئېلىپ كەلگەنىدى.ئېيتىلىشچە ئەڭ دەسلەپكى قانۇننامە ئۇنىڭ مەھسۇلى ئىكەن.
ئېرىدۇ ئەسلى بىر دېڭىز پورتى ئىدى،ئۇ تاشقى سودا ۋە ھەرخىل مەدەنىيەت بۇ يەردە ئالمىشىپ ئۇنىڭ تەرەقىياتىغا نىسبەتەن شۈبىھسىز ناھايىتى زور رول ئوينىغانىدى.ئۇنىڭ دۇنيا قارىشى ئۇنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ ئۇ قۇرۇقلۇق دېگەن خۇددى فىرات دەرياسنىڭ دېڭىزغا قويۇلۇش ئېغىزى توختىماستىن كېڭەيگەنگە ئوخشاش ، قۇرۇقلۇق دېگەن دېڭىز سۈيى ئىچىدىن پەيدا بولغان دەپ قارايتى.تارىخى خاتىرىلەر قالدۇرۇشتىن بۇرۇنلا ئېرىدۇ مەدەنىيىتى بىلەن نىبرۇ مەدەنىيىتى ئۆزئارا ئالماشتۇرۇش ئېلىپ بارغانىدى.بابىلون ئېرىدۇنىڭ بىر مۇستەملىكىسىدەك قىلاتتى،ئېرىدۇنىڭ يېنىدىكى ئۇر بولسا نىبرۇنىڭ مۇستەملىكىسى ئىدى،ئۇ يەردە ھۆرمەتلىندىغان ئاي ئىلاھى نىبرۇدىكى ئېنلىلنىڭ ئوغلى ئىدى.ئىككى خىل مەدەنىيەتنىڭ بىرىكىشدە ئېرىدۇنىڭ تەسىرى مۇھىم سالماقنى ئىگەللەيدىغاندەك قىلاتتى.كېيىنىكى مەزگىلىدىكى سۇمېر قانۇنى ئاياللارنى قوغدايتى،ئاياللار خېلى يۇقىرى ئورۇنغا چىقالايتى،بىراق پۈتكۈل مەدەنىيەت جەھەتتەئەرلەر خوجا بولاتتى.
ئىقتىساد ۋەسودىسى
ئارخېلوگىيەلىك بايقاشلاردا ئاناتولىيەدىن تېپىلغان ئوبسىدىيە(بىر خىل قارا رەڭلىك گۆھەر)،ئافغانىستاننىڭ شەرقى-شىمالى قىسمىدىن تېپىلغان كۆك مېتال،بەھرەيىندىن تېپىلغان مارجان ۋە بەزى ھىندى دەريا مەدەنىيىتى يېزىقى ئويۇلغان تامغىلار ئەينى ۋاقىتتا پارس قولتۇقى قىرغاقلىرىدا ناھايىتى كەڭ بولغان سودا تورىنىڭ بولغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
گىلگامىش داستانىدا يىراقتىكى ئەللەر بىلەن سودا قىلىش ئارقىلىق مېسوپوتامىيەنىڭ ئاز بولغان ماللىرى مەسلەن:ياغاچقا ئېرىشىش تىلغا ئېلىنغان.بولۇپمۇ لىباننىڭ كېدىر(قارىغاينىڭ بىر تۈرى) ياغىچى ياخشى باھاغا ئېرىشكەن.
سۇمېرلار قۇللارنى ئىشىلتەتتى،بىراق قۇللار سۇمېر ئىقتىسادىنىڭ تۈۋرۈكى ئەمەس ئىدى.قۇللار ئاساسلىقى رەخت توقۇشقا،باسمىچىلىققا سېلىناتتى،ئۇلار يەنە تۈگمەنلەردە ئىشلەيتى،مال توشۇيتى.
سۇمېرلارنىڭ ساپاللىرىدا كېدېر مېيى ئارقىلىق سىزىلغان نەقىشلەر بارئىدى،كامالەكلىك ئۈشكە ئارقىلىق ئوت چىقىرىپ ساپال پىشۇراتتى.سۇمېرلارنىڭ تاشچىلىرى ۋە زەرگەرلىرى ئاقگەج، پىل چىشى،ئالتۇن،كۈمۈش،ھېقىق ۋە كۆك مېتاللارنى پىششىقلاپ ئىشلەشنى بىلەتتى.
ھەربى ئىشلىرى
سۇمېرلارسېپىللار ئارقىلىق شەھەرلىرىنى قوغدايتى،بىراق ئۇلارنىڭ سېپىللىرى كېسەكتىن ياسالغان بولغاچقا دۈشمەنلەرنىڭ ۋاقتى يېتەرلىك بولسىلا قورشاپ تۇرغان ۋاقىتتىن پايدىلنىپ سېپىل تامىلىرىنى كولاپ سېپىللارنى ئۆرۈۋاتالايتى.
سۇمېرلارنىڭ قوشۇنى ئاساسلقى پىيادە لەشكەرلەردىن تۈزۈلگەن ئىدى،يېنىك پىيادە لەشكەرلەرنىڭ قولىدا ئادەتتە پالتا،خەنجەر ۋە نەيزە قاتارلىق قوراللار بولاتتى.مۇنتىزىم پىيادەلەشكەرلەرنىڭ يەنە مىس دوبۇلغىسى،كىگىز يېپىنچىسى ۋە تېرە ئۆتۈكلىرى بولاتتى.
سۇمېرلارنىڭ قوشۇنىدا يەنە ياۋا ئىشەك قېتىلغان ھارۋىلار بولاتتى،بۇ دەسلەپكى جەڭ ھارۋىلىرى جەڭ قىلغاندا ئانچە چوڭ رولى بولمايتى،بەزىلەر ئۇلار ئاساسلىقى قورال توشۇشقا ئىشىلتىلدۇ دەپ قارايدۇ،بىراق ئۈستىدىكى لەشكەرلەر پالتا ياكى ئۇزۇن نەيزە بىلەن قوراللانغانىدى.سۇمېرلارنىڭ جەڭ ھارۋىلىرنىڭ تۆت پاي چاقى بولاتتى،ئۈسىتىدە ئىككى لەشكەر تۇراتتى،تۆت ياۋا ئىشەك قېتىلغانىدى.ھارۋىنىڭ ئۆزى بولسا بىر توقۇلغان سېۋەت ئىدى،چاقى پۈتەي بولاتتى.
سۇمېرلار يەنەتاش ئاتقۇچ،كامالچە قاتارلىق يىراققا ھۇجۇم قىلدىغان قوراللارنى ئىشلەتكەنىدى.
دىنى ئىشلىرى
سۇمېرلارنىڭ ھەربىر شەھىرىدە ئۇلارنىڭ ئۆزىگىلا خاس بولغان ئىلاھى ۋە ئىلاھىيىتى بولاتتى ھەمدە ۋاقىتتىنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ كىشلەرنىڭ ئىلاھقا بولغان ئەقىدىسىنىڭ ئۆزگىرىشى كىشلەرنىڭ ئىلاھقا تەسۋىرلىشىدىمۇ ئۆزگىرىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغانىدى،سۇمېرلارنىڭ كوللېكتىپ بىر دىنى يوق ئىدى.سۇمېرلارنىڭ دىنىدا كۆپ ئىلاھلار بولۇپ ھەم بىر باش ئىلاھىمۇ بولاتتى.
سۇمېرلارنىڭ ئېتىقادى ئەڭ دەسلەپ خاتىرلەنگەن ئېتىقاد بولۇپ،بۇلار كېيىنكى مېسوپوتامىيەدىكى ئەپسانە،ئاسترولوگىيە ۋە دىننىڭ بۇلىقى ئىدى.سۇمېرلار يەر يۈزىنىڭ تەكىشى ئىكەنلىكىگە،ئاسماننىڭ تۇۋاقىسىمان ئىكەنلىكىگە ئىشىنەتتى.ئۇلار ئادەم ئۆلگەندىن كېيىن ئەرۋاھقا ئايلىنىپ ئەنسىزلىك بىلەن ئۇدۇنيادا مەڭگۈ لاغايلاپ يۈرىدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى.ئۇلارنىڭ بۇ خىل ئېتىقادى دۇنيادىكى باشقا كىشلەرگىمۇ تەسىر كۆرسەتكەنىدى.ئالفىرېد نورس ۋېيتخېد(ئەنگىلىيەلىك ماتېماتىك،پەيلاسوپ) ئىلگىرى: بىز مېسوپوتامىيەدىكى ساملاردىن ئەخلاق ۋە دىنغا ۋارسلىق قىلدۇق... دېگەنىدى.