cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ كاشغەرىي
ئىلمىي ئەمگەكلىرى
6. ئەقىقە ئەھكاملىرى.
7. سەدىقە پىترى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئەھكاملار.
ئىلمىي تەتقىقات پىلانى
دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ بۇندىن كېيىنكى ئەمەلىي خىزمەت پىلانلىرى ئىلگىرىلەش ئىچىدە بولۇپ، پەقەت بۇيەردە ئۇ ئۆز يېتەكچىلىكى ۋە بىۋاسىتە ئىشتىراك قىلىشى بىلەن داۋاملىشىۋاتقان قۇرۇلۇش خاراكتېرلىك ئىلمىي تەتقىقات تۈرىدىكى خىزمەتلەر ئىچىدە تۆۋەندىكىلەرنى تىلغا ئىلىش مۇمكىن:
ئەقىدە تەتقىقاتى
مەزكۇر تەتقىقات تۈرى بۈگۈنكى دەۋر ئۇيغۇر خەلقىگە ئىسلام ئەقىدىسىنى ساپ ۋە ساغلام ھالىتى بىلەن تەقدىم قىلىشنى نىشان قىلغان بولۇپ، مەزكۇر تەتقىقات تۈرى ئىلمىيلىكى كۈچلۈك، بىر قەدەر مۇپەسسەل ۋە ئاكادېمىك تەتقىقات يۆنىلىشىگە ئۇيغۇن بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. مەزكۇر تەتقىقات لايىھىسى شانلىق تارىخقا ئىگە بۇ ئەقىدىلىك مىللەتكە ئۆزىنىڭ مۇقەددەس ئەقىدىسىنى ئۆز ئانا تىلىدا بىۋاسىتە ۋە ئەتراپلىق تونۇشۇپ چىقىش ئىمكانىيىتى ھازىرلاشنى ئاساسى ئورۇنغا قويىدۇ.
فىقھى تەتقىقاتى
مەزكۇر تەتقىقات لايىھىسى ئىسلام شەرىئىتىنىڭ ئىبادەت ۋە مۇئامىلە قىسمىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ كاتېگورىيىسى بويىچە ئاممىباب، ئىلمىي ۋە ئوتتۇراھال يۆنىلىشتە شەرھلەپ چىقىش ھەمدە بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقىنىڭ شەرىئەت ۋە ئۇنىڭ ئەھكاملىرىغا دائىر مەلۇماتىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ۋە ئىسلاھ قىلىش، شۇنداقلا ئۇلاردا شەرىئەت روھىنى بەرپا قىلىش ھەمدە ئۇلارغا شەرىئەت كۆرسەتمىلىرى ۋە ئىلاھىي قانۇن بويىچە ياشاشنىڭ ئەھمىيىتى ۋە زۆرۈرىيىتىنى تونۇشتۇرۇش قاتارلىقلارنى نىشان قىلىدۇ.
پەتىۋا خىزمىتى
بۇ تۈر دىيارىمىز مۇسۇلمانلىرى نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان ئېتىقاد، شەرىئەت ۋە ئەخلاق جەھەتلەردىكى ھەرخىل مەسىلىلەرگە پەتىۋا بېرىش، بولۇپمۇ قەدىمدە مەۋجۇت بولمىغان، ئەمما دەۋرىمىزدە يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان يېڭى – يېڭى مەسىلىلەرگە جاۋاب بېرىش، پەتىۋا يۆنىلىشىنى ئەسلىدىكى ئىخچام جاۋابلاش ھالىتىدىن ئىلمىي ئىزاھلاش ھالىتىگە كۆتۈرۈش ۋە بېرىلگەن پەتىۋالارنى يىغىپ توپلاشنى ئاساس قىلىدۇ. مەزكۇر تۈر «ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى» قۇرۇلغاندىن بېرى داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، نۆۋەتتىكى ئىلمىي لايىھىدە بۇ تۈرنى ئىلمىيلىك ۋە سۈپەت جەھەتلەردە يەنىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈش، كۈچەيتىش پىلانلانماقتا.
خورتۇن ۋە نامسىز
«خورتون بىلەن نامسىز» بولسا 2008-يىلى ئىشلەنگەن 3D كارتون فىلىمى.
ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى
ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى رەڭگارەڭ ساھىل بېشىدا بولۇپ، ئىلگىرى رۇسىيە فىدراتىسىيەسى ئۆزگەرتىپ ياسىغان، بۇ ياغاچ قۇرۇلمىلىق كۆۋرۈك دەريادىن ئۆتۈش يولىنى شەكىللەندۈرگەن، ئۇنىڭ ئۈستىگە پەقەت تاق يۆنىلىشتىلا قاتنىيالايدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى رەڭگارەڭ ساھىل بېشىدا بولۇپ، ئىلگىرى رۇسىيە فىدراتىسىيەسى ئۆزگەرتىپ ياسىغان، شۇ دەۋردە جۇڭگو-سوۋېت مۇناسىۋىتى دوستانە ئەمەس، ئاسما كۆۋرۈك نىڭ چارۋىچىلارنى پەسىللىك كۆچۈرۈش مۇلازىمەت قۇرۇلۇشىنى مەقسەت قىلغان، شۇڭا كۆۋرۈك ئۆلچىمى ناھايىتى تۆۋەن، كەڭ ئەمەس، بەرداشلىق بېرىش ئىقتىدارى ناھايىتى تۆۋەن، مۇنارنىڭ ئۈستىدە ھېچقانداق داتلىشىشتىن قوغداش ئۈسكۈنىلرى ئورنىتىلمىغان، ئاسما كۆۋرۈك ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان رىمونت قىلىنمىغاچقا، بۇ كۆۋرۈك خەتەرلىك كۆۋرۈككە ئايلىنىپ قېلىش گىردابىغا يېقىنلاشماقتا، ئالاقىدار تارماقلار يەنە ئاسما كۆۋرۈك ئۈستىدە رېمونت قىلىش، پۇختىلاش خىزمىتى ئېلىپ بېرىپ ياغاچ قۇرۇلمىلىق كۆۋرۈك دەريادىن ئۆتۈش يولىنى شەكىللەندۈردى، ئەڭ كۆپ بولغاندا تراكتور ۋە كىچىك ماشىنا ماڭالايدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە پەقەت تاق يۆنىلىشتىلا قاتنىيالايدۇ.
11- ئۈمىد
11- ئۈمىد ياكى 11- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 11- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 101. (كەبىسە يىللاردا 102.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 264 كۈن باردۇر.
سوڭ
سوڭ بولسا ئادەم بەدىنى
گاللىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئىمىن تۇرسۇن
ئىمىن تۇرسۇن 1924 - يىلى 10 - ئاينىڭ 10 - كۈنى ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ھازىرقى سەنشىخاڭزا مەھەللىسىدىكى بىر مەرىپەتپەرۋەر قول ھۈنەرۋەن ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دادىسى ھەسەن تۇرسۇن مەرىپەتپەرۋەر ئادەم بولۇپ، پەرزەنتلىرىگە قاتتىق تەلەپ قوياتتى، ئىمىن تۇرسۇن دادىسىنىڭ قوللاپ - قۇۋۋەتلىشى بىلەن ئالتە يېىشىدىلا مەھەللىدىكى دىنىي مەكتەپكە كىرىپ دىنىي ساۋاتلارنى، ئەرەب-پارس تىل - يېزىقى ، شۇنداقلا چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىنى پىششىق ئۆگەنگەن ھەمدە نەۋائى قاتارلىق كلاسسىك ئەدىبلەرنىڭ ئەسەرلىرى بىلەن تونۇشقان. قۇل غوجا ئەھمەد قاتارلىق شائىرلارنىڭ ئەسەرلىرى بىلەن دەسلەپكى قەدەمدە تونۇشقان.
ئىمىن تۇرسۇننىڭ بالىلىق دەۋرى شىنجاڭنىڭ راسا داۋالغۇپ تۇرغان ئىجتىمائىي مۇھىتىدا ئۆتتى. بۇ مۇھىت گۆدەك ئىمىننىڭ قەلبىدە تۈرلۈك ھادىسىلەرگە نىسبەتەن قىزىقىش تۇيغۇسىنى پەيدا قىلدى. ئۇ ئون يېشىدا ئائىلىسى بىلەن شىخو، تۇرپان قاتارلىق جايلارغا بېرىپ جەمئىيەت ھاياتى بىلەن ئۇچىراشتى. «ئاپرېل ئۆزگىرىشى» دىن كېيىن، ئۈرۈمچىدە يېڭى مەكتەپلەر ئېچىلدى. ئىمىن تۇرسۇن 1935 - يىلى ئۈرۈمچىدىكى ئەينى چاغدىكى چوڭ مەسچىت ( ھازىرقى خانتەڭرى مەسچىت)يېنىدا قۇرۇلغان «نىيازىيە» مەكتىپىدە ئوقۇغان. بۇ مەكتەپنى 1938 - يىلى تۈگەتكەن. ئۇ  نىيازىيە  مەكتىپىدە ئوقۇپ يۈرگەن ۋاقىتلىرىدا، دەرستىن سىرتقى ۋاقىتلاردىن پايدىلىنىپ، دەسلەپتە رۇس مەكتىپىدە رۇس تىلى، كېيىن خەنزۇ 1 - مەكتىپىدە خەنزۇ تىلى ئۆگەندى. ئۇ چاغلاردا يەنە مەكتەپنىڭ تونۇشتۇرۇشى بىلەن خوجىنىياز ھاجىنىڭ مۇھاپىزەتچىلىرىنىڭ ئىشتىن سىرتقى سەنئەت ئۆمىكىدە قوشۇمچە ساپليور بولدى، شۇنداقلا مەركىزىي ئۇيغۇر ئۇيۇشما تەۋەسىدىكى سانايىنەپىسەنىڭ پائالىيەتلىرىگە ئاكتىپ قاتنىشىپ، سەھنىلەردە دېكلاماتسىيە ئوقۇدى. ئىمىن تۇرسۇن 1938 - يىلىنىڭ ئاخىرىدا نۆۋەتتىن سىرت ئىمتىھان بېرىپ، ئۈرۈمچى 1 - گىمنازىيىگە ئوقۇشقا كىردى. ياش گىمنازىست بۇ مەزگىلدە يەنە ماياكوۋسىكىي، ئابدۇللا توقاي، سەدرىدىن ئەينى، ئۆمەر مۇھەممىدى، شاۋسەن قاتارلىق ئەدىبلەرنىڭ بىر قىسىم مۇنەۋۋەر ئەسەرلىرىنى قىزىقىپ ئوقۇدى ؛ ئۇيغۇر كلاسسسىك ئەدەبىياتنىڭ بىر قىسىم نەمۇنىلىرى بىلەن ئۇچىراشتى. ئىلغار سوۋېت ئەدەبىياتى بىلەن باي كلاسسسىك ئەدەبىياتىمىزنىڭ كۈچلۈك تەسىرى ياش ئىمىننى شېئىرىيەت باغچىسىغا باشلاپ كىردى. شۇنىڭ بىلەن، ئۇ مەكتەپنىڭ تام گېزىتلىرىگە شېئىر يېزىشقا باشلىدى. ئوقۇيمەن ،  ئوتۇنچى ،  ئاچىل ،  قويچى بالا  ناملىق شېئىرلار شائىرنىڭ دەسلەپكى شېئىرىي مەشىقلىرىنىڭ مەھسۇلى ئىدى. 1941 - يىلى، ئۇ ئوقۇشنى ئەلا نەتىجە بىلەن تۈگىتىپ شۇ يىلى 8 - ئايدىن باشلاپ ئوقۇتقۇچىلىق قىلدى.
ئىمىن تۇرسۇننىڭ ۋەتەنپەرۋەر، ئىنقىلابىي شائىر لۇتپۇللا مۇتەللىپ بىلەن دوستلۇقى 40 - يىللارنىڭ بېشىدا باشلانغانىدى، كېيىن ئۇلار يېقىن دوستلاردىن بولۇپ قالدى. ئۇلار دەم ئېلىش كۈنلىرىنى دائىم دېگۈدەك بىللە ئۆتكۈزەتتى. ئۇلارنىڭ دوستلۇق مۇناسىۋىتى لۇتپۇللا ئاقسۇغا سۈرگۈن قىلىنغاندىن كېيىنمۇ ئۈزۈلمىدى، ئىمىن تۇرسۇن لۇتپۇللانىڭ تەلىپىگە ئاساسەن ئۇنىڭغا  تاھىر - زۆھرە  ھېكايسىنىڭ قوليازما نۇسخىسىنى ئەۋەتىپ بەردى. لۇتپۇللا ئۆزىنىڭ ئاقسۇدىكى ھاياتىدىن ئىمىن تۇرسۇنغا ئۈزلۈكسىز ھالدا خەت يېزىپ تۇردى.
40 - يىللار ئىمىن تۇرسۇن ئىجادىي ھاياتىدا ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ، ئۇ بۇ يىللاردا خىلمۇ - خىل ئىجتىمائىي تېمىلاردا ئوخشاش بولمىغان شەكىللەر ئارقىلىق نۇرغۇنلىغان قىسقا شېئىرلارنى يازدى. لېكىن ئىجادىيەت يۈكسەكلىكىگە ئىنتىلىۋاتقان جۇشقۇنلۇق ياش شائىر گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىنىڭ تۈرمىسىگە تاشلىنىپ، دەھشەتلىك ئازاب - ئوقۇبەتلەرگە دۇچار بولدى. بۇ ھال ئۇنىڭ ياش قەلبىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ، ئۇنىڭدا دۇنيادىن بىزار بولۇش، ھەممىگە نەپرەت بىلەن قاراش تۇيغۇسىنى پەيدا قىلدى. 1947 -، 1948 - يىللىرى  دەۋرانى  تەخەللۇسى بىلەن يازغان بىر مۇنچە شېئىرلىرى ئەنە شۇ خىل ئىددىيە ۋە ھېسىياتنىڭ مەھسۇلى ئىدى.
ئىمىن تۇرسۇن ئازادلىقتىن كېيىن، ئاساسەن، مەتبۇئاتچىلىق، نەشىرىياتچىلىق ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللاندى، ياش ئاپتورلارنى قىزغىن قوللاپ، ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتلىرىنىڭ تولىسىنى ئۇلارغا يېقىندىن ياردەم بېرىش ۋە ئۇلارنى تەربىيلەش بىلەن ئۆتكۈزدى ؛ ئۇ يەنە ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ نەزەرىيسى، تارىخى، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تارىخى ۋە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىغا دائىر تەتقىقاتلار بىلەنمۇ كەڭ شۇغۇللاندى ھەمدە بۇ ھەقتە نۇرغۇنلىغان ئىلمىي ماقالىلەرنىمۇ يازدى. ئۇنىڭ  ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى ۋە ئۇنىڭ ئاتالغۇلىرىنى ئىشلەش مەسىلىلىرى  ناملىق ئىلمىي ئەمگىكى جامائەتچىلىكنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى. ئۇ يەنە  تۈركىي تىللار دىۋانى  نىڭ تەرجىمە، تەھرىرلىك خىزمەتلىرىگە قاتناشتى. تارىخ، فىلولوگىيە پەنلىرى بويىچە ئىلمىي جەھەتلەردە، تەرجىمانلار سىمنارىيىلىرىدا تۈرلۈك تېمىلاردا ئىلمىي لېكسىيەلەرنى سۆزلىدى. ئارخېئولوگىيە، قەدىمكى يېزىق تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللاندى، ئۇ ئۇيغۇر كلاسسك ئەدەبىياتى بىلەن ئۇيغۇر خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنى ئۇرزۇن يىل تەتقىق قىلىپ، بۇ ساھەدىمۇ كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئەسەرلەرنى ئىشلىدى. ئىمىن تۇرسۇن ئۆز زىممىسىدىكى يۈكنىڭ ئېغىر بولۇشىغا قارىماستىن، شېئىرىي ئىجادىيتى بىلەنمۇ ئىزچىل تۈردە شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتىدۇ. نۇرغۇنلىغان شېئىرلىرى كىتابخانلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى. شائىرنىڭ ئازادلىقتىن بۇرۇن يازغان شېئىرلىرىدىن ساقلىنىپ قالغانلىرى بىلەن ئازادلىقتىن كېيىن يازغان بىرقىسىم شېئىرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان  ھەۋەس  ناملىق شېئىرلار توپلىمى نەشىردىن چىقىپ، كەڭ كىتابخانىلار بىلەن يۈز كۆرۈشتى .]]
‏
تىل ۋە تەرجىمە ئىشلىردا تۆھپىكار باشلامچىلارنىڭ بىرى، تونۇلغان ئەدىب، شائىر، تىلشۇناس ھەم ئالىي تەرجىمان، ئۇيغۇر نەشرىياتچىلىقىنىڭ ئۇلىنى سالغۇچىلاردىن بىرى، ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخى تەتقىقاتچىسى، ئالىم، جامائەت ئەربابى ئىمىن تۇرسۇن ئەپەندى 2011 - يىلى 2 - ئاينىڭ 24 - كۈنى ئۈرۈمچىدە كېسەل سەۋەبى بىلەن  ئالەمدىن ئۆتكەن.
بورىس ۋاسىلىيىۋ
خەلق تورىنىڭ 14-مارت بېيجڭدىن بەرگەن خەۋىرى. شىنخۇا تورىنىڭ موسكىۋادىن خەۋەر بېرىشىچە، رۇسىيەدىكى داڭلىق يازغۇچى، «بۇ يەرنىڭ سەھىرى جىمجىت» ناملىق روماننىڭ ئاپتورى بورىس ۋاسىلىيۋ 11-مارت 89 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن. رۇسىيە زۇڭتۇڭى پۇتىن ۋە زۇڭلىسى مىدىۋېدىيۋ ئۇنىڭ ۋاپاتىغا تەزىيە بىلدۈرگەن.
رۇسىيە زۇڭتۇڭى ئاخبارات كاتىبى پۇتىننىڭ يازغۇچىنىڭ ئائىلىسىگە سەمىمىي ۋە چوڭقۇر تەزىيەسىنى بىلدۈرگەنلىكىنى ئېيتقان.
مېدىۋېدىۋ موسكىۋا يازغۇچىلار جەمئىيىتىگە تېلېگرامما يوللاپ مۇنداق دېگەن:« ۋاسىلىيۋنىڭ ئەسىرى نەچچە مىلىيون ئادەمنى ئىلھاملاندۇرۇپ، ئادەملەرگە ھىسداشلىق قىلىش ۋە ئاقكۆڭۈل بولۇشنى ئۆگەتكەن».
موسكىۋا يازغۇچىلار جەمئىيىتى ۋاسىلىيۋنىڭ ئالەمدىن ئۆتۈشى رۇسىيە ئەدەبىياتىدىكى زور يوقىتىش دەپ قارىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ۋاسىلىيۋنىڭ ماتەم مۇراسىمىنى 14-مارت ئۆتكۈزۈش پىلانلانغان بولۇپ، ئۇ موسكىۋانىڭ غەربىي شىمالىدىكى قەبرىستانلىققا مەڭگۈلۈك ئۇيقۇغا كېتىدۇ.
ۋاسىلىيۋ 1924-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ۋەتەننى قوغداش ئۇرۇشىغا قاتناشقان. ئۇرۇشتىن كېيىن، ئۇ كۆپلىگەن رومان ۋە پوۋىستلارنى يېزىپ چىققان، ئۇنىڭ ئەسىرىدىكى ئۇرۇشنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان مەزمۇنلار ئۇنىڭ ئۆز كەچۈرمىشىلىرى. ئۇنىڭ داڭقىنى چىقارغان ئەسىرى «بۇ يەرنىڭ سەھىرى جىمجىت» 60-يىللارنىڭ ئاخىرىدا نەشىر قىلىنغان بولۇپ، سوۋىت ئتتىپاقىدىكى ئايال ئەسكەرلەرنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا گىرمانىيە ناتسىسىتلىرىغا زەربە بەرگەنلىكى بايان قىلىنغان. بۇ ئەسەر كۆپ خىل يېزىققا تەرجىمە قىلىنىپ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشكەن.
ۋاسىلىيۋنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك ئەسەرلىرىدىن يەنە «كېيىن ئۇرۇش بولدى»، «ئاققۇنى ئاتماڭ»، «تىزىملىكككە كىرمىگەنلەر» قاتارلىقلار بار.
ۋاسلىيىۋ نۇرغۇن شان-شەرەپكە ئېرىشكەن بولۇپ، سوۋىت ئتتىپاقى دۆلەت مۇكاپاتى، رۇسىيە دۆلەتلىك ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ «شەرەپ ۋە مۇۋەپپەقىيەت ئالاھىدە مۇكاپاتى» قاتارلىقلار بار.
مەنبە http://uyghur.people.com.cn/157624/15300065.html
مۇقەددەس سان - «توققۇز»
ماتېماتىكىلىق ھېسابلاش كاتېگورىيىسىگە تەئەللۇق سانلارنىڭ ئەسلى ماتېماتىكىلىق مەنىسى ئۆزگىرىپ، مەنىۋى تۈس ئىلىشى بىر قەدەر ئومۇمىلاشقان ئەنئەنىۋى مىللىي مەدەنىيەت ھادىسىسى ھېسابلىنىدۇ. بەزى سانلار سىرلىق تۈس ئېلىپ «خاسىيەتلىك سان» غا ئايلىنىپ قېلىشنىڭ سەۋەبلىرى ناھايىتى مۇرەككەپ؛ ئەينى ۋاقىتتا بۇ سانلار ئىنسان تەپەككۇرىدىكى مەۋھۇم ھادىسىلەرنىڭ كونكرېت بەلگىسى بولۇش رولىنى ئوينىغانىدى. مانا شۇ ئاساستا بۇنداق سانلار بارغانسېرى قېلىپلىشىپ، ئەقىدە ۋە ئېتىقادا، تۇرمۇش ئادەتلىرىدە، ئاغزاكى ئەدەبىيات ئىجادىيەتلىرىدە ئۆز ئەكسىنى تاپتى. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى قاراشلىرىدا تاق سانلار، بولۇپمۇ ھەممىدىن كۆپ ئۇچرايدىغان «7»، «9»، «40»، قاتارلىق سانلار ئۇزاق زامانلار مابەينىدە شۇ خەلقنىڭ ئېڭى ۋە ئەقىدىسىگە ماس ھالدا خاسىيەتلىك تۈس ئالغان. ئالايلۇق، «تويغان يەرگە توققۇز تەزىم»، «توققۇز قىزنىڭ تولغىقى بىر كۈندە تۇتۇپتۇ»، «مەن قىلارمەن ئوتتۇز، خۇدايىم قىلار توققۇز»، «توققۇزى تەل» قاتالىق ماقال - تەمسىل ۋە ئىدىئوملار؛ «ئوغۇزنامە» داستانىدىكى «... ئوغۇزخاننىڭ ئېتى مۇز تاغ ئىچىگە كىرىپ كەتتى، بۇنىڭ بىلەن ئوغۇزخان ئۇزۇنغىچە ئازاب چەكتى، توققۇز كۈندىن كېيىن ئوغۇزخاننڭ ئايغىرىنى ھازىر قىلدى» («ئوغۇزنامە» 54 - بەت). «گۆر ئوغلى» داستانىدىكى «گۆر ئوغلى پەرىزات ۋە ئادەمزاتتىن بولۇپ، ئارقا - ئارقىدىن توققۇز خوتۇن ئالدى»، «توققۇز قات شاھ كىيىم كىيىدى»، «مىنگەن ئېتى توققۇز كۆكنى كۆزلەيدۇ»، «ئوڭ يېنىدا توققۇز تۇمارى بار»، «كۆلتېكىن مەڭگۈ تېشى» دىكى «كۆلتېكىن ئىلگىرى - كېيىن توققۇز قېتىم باشقا - باشقا ئاتقا مىنىپ جەڭگە كىردى»، «كۆلتېكىن توققۇز ئەسكەرنى نەيزىلىدى، تۇققۇز ئەسكەرنى ئايلاندۇرۇپ سالدى»... دېگەنگە ئوخشاش تارىخىي بايانلار؛ «خان تەختكە يېڭى چىققاندا ئۇ مەھرەملىرى بىلەن بىللە كىگىزدە ئولتۇرىدۇ، خان كۈنگە قاراپ ئۇلارنى تۇققۇز قېتىم ئايلىنىدۇ»(«جونام» 50 - جىلد) دېيىلىدۇ. قۇمۇل ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئارسىدىكى «كۆك مەشرىپى» نىڭ قوشاقلىرىدا «غازنى ئوتتۇز، قوينى توققۇز ھەممىنى تەڭ راستىلىدۇق» دېگەن مىسرا ئۈچ خىل ۋارىيانتىنىڭ ھەممىسىدە ئۇچرايدۇ. «يۈز ئاچقۇ بېيىتى» نىڭ بايانىدا «... توققۇز قېتىم تەزىمگە بارىدۇ»، «... توققۇز غېرىچىلىق قوي ئاق كىگىزگە ئولتۇرغۇزۇپ ئۈچ يەرگە يېقىلغان ئوت ئۈستىدىن توققۇز قېتىم چۆگىلىتىدۇ»، «توينىڭ توققۇزىنچى كۈنى يىگىت تەرەپ قىز تەرەپكە سالامغا بارىدۇ.» («قۇمۇل نەزمىلىرى» دىن)، «... ئوغۇل تەرەپ تويلۇق قوي، توققۇز كۈرە بۇغداي، توققۇز شىڭ گۈرۈچ، توققۇز جىڭ ياغ، توققۇز شىرە مېۋە - چېۋە قاتارلىق نەرسىلەرنى قىز تەرەپكە داغدۇغا بىلەن ئاپىرىپ بېرىدۇ» («ئىز» رومانىدىن) ۋە باشقىلار.
كۆرۈپ تۇرۇپتۇمىزكى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى ئۆرپ - ئادەت ۋە مۇراسىملىرىدا كۆپ تىلغا ئېلىنىغان «توققۇز» تاسادىپىي ھادىسە بولماستىن، بەلكى ناھايىتى چوڭقۇر تارىخىي ئاساسقا ۋە يىراق ئەنئەنىۋى مەنبەگە ئىگە بولغان بىر خىل مەنىۋى ئادەت ھادىسىسىدىن ئىبارەت. دەرۋەقە، يۇقىرىقى بايانلارنىڭ ھەممسى «توققۇز» نىڭ ناھايىتى قەدىمكى زامانلاردىن باشلاپ ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتىقاد ئادىتىدە خاسىيەتلىك سان تۈسىنى ئالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مۇشۇ خاسىيەتلىك سان ئېتىقادى قەبىلە ناملىرىمۇ «توققۇز ئۇيغۇر» (ئىچكى توققۇز) ۋە «توققۇز ئوغۇز» (تاشقى توققۇز) دەپ ئاتالغان. مەھمۇت قەشقەرى ئۆزىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق ئەسىرىنىڭ Ⅲ توم، 175 - 176 - بەتلىرىدە: «خاننىڭ قول ئاستىدىكى ۋىلايەتلەر ھەر قانچە كۆپىيىپ يۇقىرى كۆتۈرۈلسىمۇ تۇغلىرى توققۇزدىن ئاشمايدۇ، چۈنكى توققۇز سانى خاسىيەتلىك ھېسابلىنىدۇ» دەپ كۆرسەتكەن. ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى دەپنە قىلىش ئادەتلىرىدە نوپۇرلۇق ئەربابلار ئۆلسە قەبرە توپىسىنىڭ ئۈستىگە توققۇز دانە تاشنى تىزىپ قويىدىغانلىقىمۇ مەلۇم.
كۆپلىگەن مەلۇماتلارنىڭ گۇۋاھلىق بېرىشىچە، «توققۇز» نىڭ خاسىيەتلىك سان بولۇپ قېلىشى قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ شامانىزملىق ئېتىقادى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. قەدىمكى ئۇيغۇر شامانىستلىرىنىڭ ئىپتىدائىي تەسەۋۋۇرىدىكى كۆكتەڭرى ئېتىقادىدىن «يەتتە يۇلتۇز ئىلاھى» چۈشەنچىسى كېلىپ چىققان ۋە بۇ يەتتە يۇلتۇز (يەتتە سەييارە) ئايرىم - ئايرىم ناملار بىلەن ئاتىلىپ يەتتە ئىلاھ سۈپىتىدە ئۇلۇغلانغان. بۇ يەتتە «ئىلاھ» نىڭ ھەر بىرى بىر ھاياتلىق ئالىمى ھېسابلىنىپ، ئۇنىڭغا يەنە پانىي ئالەم (تۇپراق) ۋە يەر ئاستى ئالەم (روھىناتلارماكانى) قوشۇلۇپ، پۈتۈن ئالەم توققۇز ھاياتلىق مەنبەسىدىن قۇرۇلغان دېگەن ئىپتىدائىي چۈشەنچە بارلىققا كەلگەن. شۇنداق قىلىپ قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ تۈپ ئالەم قارىشى «توققۇز» غا مۇجەسسەملەشكەن.
دېمەك، ھېسابلاش جەھەتتىن قارىغاندا «توققۇز» سان چەكسىز ئۇقۇمنى بىلدۈرىدىغان ئەڭ چوڭ ساننىڭ ئاخىرقى چېكى دەپ قارالغان ۋە ئېتىقاد جەھەتتە «كۆپلۈك»، «ئۇلۇغلۇق»، «يەتتە»، «قىرىق»، «ئۈچ» قاتارلىق خاسىيەتلىك سانلارنىڭ پەيدا بولۇش خاراكتېرىگە ئوخشاشمىغان ھالدا ئېتنىك مەنبە جەھەتتىن بىۋاسىتە ھالدا قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ شامانىزملىق ئېتىقادىغا باغلىنىدۇ. مۇشۇ جەھەتتىن ئۇ ھەم قەدىمىيلىككە، ھەم قويۇق مىللىي خاراكتېرگە ئىگە.
ئۆز تاراتقۇ
ئۆز تاراتقۇ (يېڭى يېزىق: Oz Taratqu; ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 自媒体) ئادەتتە ھېچقانداق قانۇنلۇق ئاساسى يوق ۋە ياكى باشقا ئەنئەنۋى تارتقۇلار (تېلۋىزىيە، گېزىت، ئاگېنتلىق،رادىئو) بىلەن باغلنىشى بولمىغان بىر شەخىس ياكى گۇرۇپپنىڭ ئىجتىمائى ئالاقە سۇپىسدا (فەيسبوك، تىۋىتتېر، ئۈندىدار، مىكروبىلوگ) يازما ياكى ۋىلوگ ئارقىلىق ئۆز كۆز قاراش، پىكىر، خەۋەر، ۋە باشقا تاماشا ئۇچۇرلىرىنى ناھايىتى تېز سۈرئەتتە ئاۋامغا يەتكۈزۈشنى كۆرستىدۇ. بۇ خىل ئۆز تاراتقۇ ئادەتتىكى ئەنئەنىۋى تاراتقۇلاردىن ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى بولسا سۈرئىتى تېز، تەكشرۈش بوش ياكى يوق. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۆز تاراتقۇ بەزى چاغلاردا يالغان خەۋەر تارقىتىدىغان، قۇتىراتقۇلۇق قىلىدىغان، ئۆچمەنلىك تارقىتىدىغان، زوراۋانلىققا ئۈندەيدىغان قورالغان ئايلىنىپ قېلىپ، ھۆكۈمەتلەرنىڭ بېشنى ئاغرىتماقتا. بەزى ئۆز تاراتقۇلار ئىلان كېرىمى ئۈچۈن ھەرخىل يالغان تېما ۋە مەزمۇن يازىدىغان ئەھۋاللار جوڭگودا ناھايتى ئېغىر. بۇخىلا تاراتقۇلار بەزى چاغلاردە ھەتتا دېپلوماتىيەلىك توقۇنۇشقىمۇ سەۋەب بولىدۇ.
ئوۋچىلىق
ئوۋچىلىق — ئالتاي، تەڭرىتاغ، جۇڭغار، تارىم، ئىلى ۋادىلىرىدا ياشاپ كەلگەن خەلقلەرنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى پائالىيتى.
ئوۋچىلىق — كەسپىي ئوۋچىلىق، ئىشتىن سىرتقى ئوۋچىلىق، كوللېكتىپ ئوۋچىلىق دەپ ئايرىلىدۇ.
كەسپىي ئوۋچىلىق: پەقەت ئوۋچىلىق بىلەنلا شوغۇللىنىپ، شۇ ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ تۇرمۇشىنى قامدايدىغانلارغا قارىتىلىدۇ. قەدىمدىن تارتىپ چارۋىچىلىق، تېرىقچىلىق، ئوۋچىلىق بىلەن شوغۇللىنىپ كەلگەن ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز خەلقى ئىچىدە بىر ئۆمۈر ئوۋچىلىق بىلەن ئۆتكەن كىشىلەر كۆپ تېپىلىدۇ. بۇ ئادەملەر ئوۋغا چىقالمايدىغان كۆنلىرىنى مەنىۋىي تۇرمۇشتىكى بىر كەملىك دەپ ھېس قىلىدۇ. ھەتتا ئۇلارنىڭ قارچۇغا، بۈركۈت، ئىتلىرى ئوۋچىنى ئولتۇرغۇزمايدۇ، مانا مۇشۇنداق ئوۋ قىلىشنى كەسپىي ئوۋ قىلىش دەيمىز.
ئىشتىن سىرتقى ئوۋ قىلىش: بۇ ئوۋ ھەۋەسكارلىرىنىڭ پائالىيتى بولۇپ، بۇنداق ئوۋ قىلىش كۆڭۈل ئېچىشنى، دەم ئېلىشنى، سەيلە – ساياھەت قىلىشنى، شۇ ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋىي تۇرمۇشىنى بېيىتىشنى مەقسەت قىلغان ئوۋچىلىقتۇر. بۇنداق ئوۋچىلىقنى دەم ئېلىش كۈنلىرى، سەيلە – ساياھەتكە چىققان چاغلاردا ئېلىپ بارىدۇ.
كوللېكتىپ ئوۋچىلىق: بۇ بىر يېزا ۋە چارۋىچىلىق رايونىدىكى بىر توپ كىشىلەرنىڭ بىللە ئوۋ قىلىش ھەرىكىتىدۇر. ھەريىلى قىشنىڭ تۇنجى قارياققان كۈنىدە دالىدىكى توشقانلار، جەرەنلەرنىڭ ئىزى قارغا چۈشۈپ، ئاسانلا كۆزگە چېلىقىدۇ. بۇنداق كۈنلەردە ئېتى بار دېھقانلار، چارۋىچىلار ئوغلاق تارتىشىش مۇسابىقىسىگە چۈشكەندەك چۇماق، قامچا بىلەن كۆزىگە چېلىققان توشقاننى تۇشمۇ تۇشتىن قوغلاپ ئۇرۇپ يىقىتىدۇ. بەزى ئوۋ ماھىرلىرى تىرىكمۇ تۇتۇۋالىدۇ. بۇ پائالىيەتتە بىر توپ ئاتلىقلار توشقان ياكى جەرەننى قوغلاپ ئاخىرى ئېتى يۈگۈرۈك، ئۆزى چەبدەس، چۇماق ئېتىش، قامچا ئۇرۇش ماھارىتى ئۈستۈن بولغان ئوۋچى توشقان ياكى جەرەننى تۇتۇۋالىدۇ. بۇنداق ئوۋ قىلىش ئادەتتىكى ئوۋ قىلىشقا ئوخشىمايدۇ. بۇ خىل ئوۋ قىلىش رەسمىي بىر مۇسابىقە تۈسىنى ئالىدۇ.ئىپتىدائىي جەمئىيەتتە ئىنسانلارنىڭ ئوزۇقلىنىش، يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ ھۇجۇمىدىن ساقلىنىش يۈزىسىدىن يەككە ۋە بىر توپ بولۇپ ئوۋ قىلغان.
ئوۋچىلىق تارىخىغا كەلسەك: شىنجاڭدىكى ھەرقايسى مىللەتلەر ئۇزاق تارىختىن، يەنى ئەڭ دەسلەپكى ئىپتىدائىي جەمئىيەتتىن تا ھازىرغا قەدەر ئوۋچىلىق بىلەن شوغۇللانغان. بۇ ھەقتە يېزىلغان تارىخىي مەنبەلەر ناھايىتى كۆپ.
ئاتاقلىق تىلشۇناس مەھمۇد قەشقىرى ئۆزىنىڭ ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى ››ئەسىرىدە ‹‹ مېنىڭ ئېتىمنى تويغۇزغۇدەك ئوۋ تاپالمىدى، ئېتىمنى كۆپ چاپتۇردۇم ھاردۇرۇپ قويدى ››(2 – توم 251 – بەت). ‹‹ ئىت كىيىكنى قوغلىدى ››( 2 – توم 20 – بەت ). ‹‹ مېنىڭ ئىتىم (بۆرىنى)تۇتۇپ يەرگە باستى، تۈكلىرىنى يۇلدى، بېشىنى ئارقىسىغا قايرىپ بوغۇزىدىن ئېلىپ راسا بوغدى››( 2 – توم 32 – بەت )، ‹‹ قارچۇغىسىنى قۇشلىتىپ، ئارغىماق ئېتىغا مىنىپ، ئارقا قوغلايدۇ ۋە ئۇنىڭغا يېتىۋالىدۇ؛ ئۇزۇن قۇلاق، ئىنچىكە بەل تايغىنى بىلەن كىيىك ۋە تۈلكىلەرمۇ ئوۋلايدۇ››( 1 – توم 550 – بەت )دەپ يازغان.
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇلۇغ ئالىمى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۆزىنىڭ ‹‹ قۇتادغۇبىلىك ››داستانىدا: ‹‹ بۆرى، تۈلكە، توڭگۇز، ئېيىق، ئارسلان، ئۇلار ئوۋدا سەندىن قۇتۇلماس ھامان››( 1103 –بەت ). ‹‹ قۇشۇڭ ئوۋلىمىسا، بىر ئۆردەك زەرەر، ئىتىڭ ئوۋلىمىسا بىر سەۋسەر كېتەر ››( 1307 – بەت ) دەپ يازغان.
1985–يىلى قاراقۇرۇم تاغلىرىنىڭ جەنۇبىي مۆلجەر دەرياسىنىڭ شەرقىي قىرغىقىدىن تېپىلغان قىيا تاش سۈرەتلىرى، 1980 – يىلى نىلقا ناھىيىسىدىن تېپىلغان قىيا تاش سۈرەتلىرى قەدىمكى ھونلار، تۈركلەر، ساكلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەجداتلىرىنىڭ ئوۋچىلىق ھاياتىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. بۇ دەسلەپكى تەتقىقات نەتىجىلىرىگە ئاساسلانغاندا، بۇ ئوۋ ئوۋلاۋاتقان سۈرەتلەر 3000 – 5000 يىل ئىلگىرى ئويۇلغانلىقى مەلۇم بولماقتا ( بۇ سۈرەتلەر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيدا ساقلانماقتا ). ( ‹‹ شىنجاڭ مىللىي تەنتەربىيىسى ›› 34 – بەت )
يۇقىرىدىكى تارىخىي پاكىتلار ۋە تارىخىي مەنبەلەردىن دىيارىمىزدا ئوۋچىلىق تارىخىنىڭ ناھايىتى ئۇزاقلىقىنى ھېس قىلالايمىز.
لەختە پېدىگەن
كېرەكلىك ماتېرىياللار
كېرەكلىك ماتېرىياللارپېدىگەن 350 گرام، كۈنجۈت قىيامى 10 گرام، ياغ بەش گرام، يۇمغاقسۈت، كۈدە مۇۋاپىق مىقداردا، سامساق چانالمىسىدىن ئازراق، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. پېدىگەن ئاقلىنىپ بىر سانتىمېتىر قېلىنلىقتا يالپاق توغراپ، ئاندىن يۇيۇپ سۈيى ساقىغاندىن كېيىن، تەخسىگە ئېلىنىپ قاسقاندا 20 مىنۇت دۈملىنىدۇ.
2. قاسقاندىن ئېلىنغان پېدىگەن سوۋۇغاندىن كېيىن، ئۈستىگە چۈچۈتۈلگەن ياغ، كۈنجۈت قىيامى، يۇمغاقسۈت، كۈدە، سامساق چانالمىلىرى قۇيۇلۇپ تەييارلىنىدۇ.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
ئىككىنچى ئىنئۆنۈ ئۇرۇشى
ئىككىنچى ئىنئۆنۈ ئۇرۇشى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: İkinchi İnönü Urushi) بولسا 1921-يىلى 23-مارت كۈنى گرېتسىيە ئارمىيىسى بىلەن تۈركىيە ئارمىيىسى ئارىسىدا يۈز بەرگەن ھەل قىلغۇچ ئۇرۇشتۇر.
ئاتۇش باراۋەت مەشرىپى
ئۇيغۇرلاردىكى يەرلىك مەشرەپلەر ھەققىدە ئىزدىنىش- ئاتۇش باراۋەت مەشرىپى ھەققىدە
ئاپتۇر:مۇختارجان توختى بۇغراخان
ئەسكەرتىش : ئەسسلامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك باشقۇرغۇچلار ئۇقۇرمەنلەر ياخشىمۇ سىلەر ؟
مەن بۇ ماقالنى سىلەرنىڭ مۇنبەر يۇزدە ئۇزاقراق قۇيۇشىڭلارنى ئۈمىد قىلمەن! چۈنكى بىزنىڭ ئالىي مەكتەپتە ئۇقۇۋاتىقان ۋە باشىقا كەسىپ بىلەن شۇغۇلنۋاتىقان نۇرغۇنلغان كېشىلەر ئىلمى ماقالە يېزشىنى بىلمەي باشىقىچە يازىدىكەن شۇڭا باشىقلارغا ئۈلگە بولۇش ئۈچۈن بۇ ماقالنى بۇ تور بەتكە يولدۇم.
2013-يىل
مۇھىم مەزمۇنى:
«باراۋەت مەشرىپى» ئىجادچان، ئەمگەكچان، ئەقىل- پاراسەتلىك ئۇيغۇر خەلقى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن ئەلئارا مەشرەپ تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە. مەزكۇر ماقالىدە، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قىممەتلىك مەدەنىيەت مىراسى بولغان ئۇيغۇر خەلق مەشرەپلىرىنىڭ بىر تۈرى بولغان «باراۋەت مەشرىپى» نىڭ كېلىپ چىقىشى، تۈرلىرى، ئېلىپ بېرىلىش تەرتىپى، رولى توغرىسىدا مۇلاھىزە يۈرگۈزۈلىدۇ.
مەشرەپ دېگەن نېمە؟
مەشرەپ-ئەجدادلىرىمىز ئىجاد قىلغان، ئۈزلۈكسىز بېيىتقان كاتتا سەنئەت مىراسى بولۇپ، خەلقىمىزنىڭ ھاياتى ۋە تىرىكچىلىكىگە چوڭقۇر سىڭىپ كەتكەن سەنئەت شەكلىدۇر.
مەشرەپنىڭ ئۆتكۈزۈلىدىغان ۋاقتى گەرچە ھېيت-ئايەملەرنىڭكىدەك ئېنىق بولمىسىمۇ، لېكىن مەشرەپ ئۇيغۇرلارنىڭ شادلىق بايرىمى. چۈنكى، ئۇنىڭدىكى ۋاقىتتىن تارتىپ ئىپادىلەشكىچە ئىختىيارىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. مەشرەپ ئادەتتە يازدا ھويلا-ئاراملاردا، قىشتا كەڭرەك قورۇ-جايدا ئۆتكۈزۈلىدۇ. مەشرەپ يەتتە ياشتىن يەتمىش ياشقىچە بولغان ئەر- ئايال، ئەل ئاۋام تەڭ ئىشتىراك قىلىدىغان ئاممىۋى سورۇن بولۇپ، مەشرەپكە قاتنىشىدىغان ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ.
مەشرەپ ئۇيغۇرلارنىڭ سەنئەت ئوچىقى.ئۇيغۇرلار ئاشۇ مەشرەپلەردە ئالدىنقىلارنىڭ ساز چېلىش، مۇزىكا ئورۇنداش ۋە ئۇسسۇل ئويناش جەھەتتىكى ماھارىتىگە ۋارىسلىق قىلىش ئارقىلىق مىللىي خاس سەنئەت قارىشى ۋە سەنئەت ئادىتىنى ھەم ئېتنىك چۈشەنچىسىنى يېتىلدۈرۈش بىلەن خاسلىق ھاسىل قىلغان.خەلق سەنئەتكارلىرىنى تەربىيەلەپ يېتىشتۈرىدىغان مەكتەپ، كۆڭۈل ئاچىدىغان ئېستېتىك تەربىيە سورۇنى. مەشرەپتە ئاساسلىق داپ، دۇتار، تەمبۇر، غىجەك، ساتتار، نەي، راۋاب قاتارلىق 10 نەچچە خىل ساز- مۇزىكا تەڭكەش قىلىنىدۇ. بەزى سورۇنلاردا شوخ سازەندىلەر تاش، قوشۇق قاتارلىقلارنى جۈپلەشتۈرۈپ، ئۇلارغا ماس چاقىلدىتىپ ئۇرۇش ئارقىلىق، پۈتۈن سورۇن كەيپىياتىنى ئەۋجىگە كۆتۈرىدۇ. بۇنداق چاغدا ھاياجانلانغان، شادلانغان بايمۇ، گادايمۇ، بالىلارمۇ ھەتتا ئاقساق-چولاق، بوۋاي، مومايلارمۇ ئوتتۇرىغا چۈشۈپ ئۆز ھېسسياتىنى، شادلىقىنى ئۇسسۇل بىلەن ئىپادىلەيدۇ. مۇبادا ئوينىغۇچىنىڭ پۇت-قولى سازنىڭ ئۇدارغا كەلمەي، قاملاشتۇرالماي قالسىمۇ ھېچكىم «ئويلىمايدىكەنسەن» دەپ سورۇندىن چىقىرىۋەتمەيدۇ. چۈنكى، مەشرەپ ئۇيغۇرلارنىڭ ساز، مۇزىكا ئاڭلاپ ئۇسسۇل ئۆگىنىدىغان مەكتىپى. ئۇنىڭغا ھېچقانداق بەدەل كەتمەيدۇ.بالىلار ئاتا- ئانىلىرىغا ئەگىشىپ مەشرەپكە تۇنجى بارغاندىن تارتىپ تا قېرىغىچە بۇ سورۇندىن مېھرىنى ئۈزەلمەيدۇ. مانا بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ «تىلى چىقسىلا ناخشىچى، ئايىقى چىقسىلا ئۇسسۇلچى» بولۇپ كېتىشىنىڭ تۈپ مەنبەسى.
مەشرەپ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئەدەب-ئەخلاق، قائىدە- يوسۇن ئۆگىتىدىغان مەكتەپ. ئۇيغۇرلاردا: «بالاڭنى چوڭ قىلىپ مەكتەپكە بەر، مەكتەپتىن يانغاندا مەشرەپكە بەر»، «ئالىم بولاي دېسەڭ مەكتەپكە بار، ئادەم بولاي دېسەڭ مەشرەپكە بار» دېگەندەك ئەقلىيە سۆز ۋە ماقال بار. ئۇيغۇرلار پەرزەنتلىرىنى ئوقۇتۇشقا ئەھمىيەت بېرىدىغان خەلق بولۇپ، پەرزەنتلىرىنى مەشرەپكە ئاپىرىپ ئەدەب- ئەخلاق، قائىدە- يوسۇن ئۆگىتىشكە ئادەتلەنگەن. ئۇيغۇر يېزىلىرىدا ئەخلاقسىز، قائىدە- يوسۇندىن چەتنىگەن سوغ نەپەس، قىلىقى سەت بالىلارنى كۆرسە، چوڭلار «مەشرەپ كۆرمىگەن» دەپ ئەيىبلەيدۇ. شۇڭا، ئاتا- ئانىلار ئوغۇللىرى بويىغا يەتكەندە، بالىلىرىنى مەشرەپ ئەھلىگە قوشۇپ مەشرەپكە ئەۋەتىش ئارقىلىق، ئۇلارغا ئەدەب- ئەخلاق تەربىيىسى ئېلىپ بېرىشنى كوللېكتىپ پائالىيەتتە تەربىيەلەش بىلەن ئۆزئارا بىرلەشتۈرگەن. پەرزەنتلەر مەشرەپتىكى مېھمان كۈتۈش، داستىخان سېلىش، داستىخان سورۇنىدىكى قائىدە- يوسۇن.ئەدەب-قائىدىلەر.مۇزىكا چېلىش.ناخشا ئېيتىش.بىر- بىرىنى ئۇسسۇلغا تارتىش، سورۇن ئىنتىزامى دېگەندەك ئەمەلىي پائالىيەتتىن بىۋاسىتە تەربىيە ئالىدۇ. ئۇلاردا ئەنئەنىگە ۋارىسلىق قىلىش، چوڭلارنى ھۆرمەتلەش، ئەخلاقلىق، ئەدەبلىك، قائىدە- يوسۇنلۇق بولۇش، ئۆزئارا ئىناق- ئىجىل بولۇش ئېڭى يېتىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، مەردلىك، سېخىيلىق داستىخانلىرىنى كۆرۈپ، چىدام جاسارىتىنى تاۋلاپ، مەرد- سېخىي، مېھماندوست، چىداملىق، قەيسەر كىشىلەردىن بولۇپ چىقىدۇ. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مەشرەپ ئەينى چاغدىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ھازىرقى زامان مەكتەپلىرىدىكى ئېتنىك تەربىيە ۋە ئىدىيە- ئەخلاق تەربىيسىنىڭ رولىنى ئوينىغان.
ئۇيغۇر مەشرەپلىرى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئېسىل ئەخلاق قۇرۇلمىسىنى بارلىققا كەلتۈرۈشتە ھازىرقى زامان مائارىپ تەربىيىسىدىن ئارتۇقراق رول ئوينىغان سەييارە ئەخلاق دەرسخانىسى. ئۇيغۇر يىگىتلىرىنىڭ مەردلىك، سېخىيلىقىنى سىنايدىغان تارازا. چىدام جاسارىتىنى تاۋلايدىغان ئوچاق، مەشرەپ ـ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلارغا تارقالغان بولۇپ، ھەرقايسى يۇرتلاردا ئوخشىمىغان مەزمۇن ۋە شەكىلگە ئىگە. ئۇيغۇرلار ئولتۇراقلىشىپ ياشايدىغان ماكاننىڭ جۇغراپىيىلىك ئورنى، ئىجتىمائىي مۇھىتىنىڭ ئوخشىماسلىقى، ئۆرپ- ئادەت شەكلىنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن، ھەرقايسى رايونلاردا ئوخشاش بولمىغان مەشرەپلەر ئۆتكۈزۈلىدۇ.
ئاتۇش باراۋەت مەشرىپى ئۆزگىچە يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە مەشرەپ تۈرلىرىنىڭ بىرىدۇر.
«باراۋەت» دېگەن سۆز «باراۋەر» ۋە «ئەت» دېگەن ئىككى سۆزدىن تەشكىل تاپقان. «باراۋەر» سۆزى تەڭلىك، ئۆلچىمى، سانى، ھەجىمى، مىقتىدارى، قىممىتى، چوڭ- كىچىكلىكى، ئەھمىيىتى، تەڭ پەرق، بىردەك، بىر پەيتتە، بىر مەزگىل، بىر ۋاقىتتا دېگەندەك مەنىدە باراۋەرلىكنى كۆرسەتسە، «ئەت» سۆزى ھايۋانلارنىڭ گۆشىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ «گۆشنى تەڭ تەقسىم قىلىدۇ»، «گۆش بىر پەيتتە ئۆلچەم بىلەن تەڭ تەقسىم قىلىندۇ» دېگەنلىك بولىدۇ. «باراۋەت» بىز ھازىر دەپ كېلىۋاتقان كىم ئارتۇق سودىسىنىڭ ئەڭ قەدىمكى شەكلى بولۇپ، قوينىڭ تۆش، بويۇن، بۆرەك، ياغ، تېرە قاتارلىق مۇھىم ئەزالىرى كىم ئارتۇق سودىسى سورۇنىغا قويۇلىدۇ. بۇ مەشرەپ شىنجاڭدىكى باشقا يۇرتلاردا يوق دېيەرلىك بولۇپ كەتتى، ئەمما ئاتۇشتا يەنىلا داۋاملىشىپ كەلمەكتە. بولۇپمۇ قىز- يىگىت تويىدا بۇ مەشرەپ چوقۇم ئۆتكۈزۈلىدۇ.
مەشرەپكە باراۋەت قىلىش ئۈچۈن يۇڭى قىرقىلمىغان قوزا ياكى ئوغلاق سويۇلىدۇ. «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»تە ئوغلاق توغرىسىدا مۇنداق بايان بار: «ئەركەچ گۆشى ھەم بولار، ئەچكە گۆشى يەم بولار». يۇڭىنى قىرقىمىغان قوزا ياكى ئوغلاقنى سويۇشنى شەرت قىلىش، خەلقىمىزنىڭ سالامەتلىككە ئالاھىدە ئېتىبار بىلەن قارىغانلىقىنىڭ شاھىدىدۇر.
«باراۋەت» توغرىسىدا يۇرۇتتىكى بىرقىسىم پىشقەدەم، ئاقساقالار ۋە ئاتۇش مەدەنىيەت ئىدارسىدىن دەم ئېلىشقا چىققان بىر قىسىم كىشلەر ۋە ئارخىئولوگلارنىڭ يەكۇنلگەن بىر پىكىرىدە مۇنداق دېيىلگەن: سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان (ئابدۇكېرەم) ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، قويۇق مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە، قېلىپلاشقان تۈر پائالىيىتى بولغان باراۋەت مەشرىپى 980- يىللاردىن باشلاپ ئوينىلىپ كەلمەكتە. قاراخانىيلار دەۋرىدىن باشلاپ 1000 يىللىق تارىخقا ئىگە. بۇنىڭدىن ئىلگىرى مۇنداق كاتتا پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلمەيتتى، چۈنكى، قۇللۇق ۋە قۇلدارلىق جەمئىيەتتە ساخاۋەت فوندى جەمئىيىتى مەۋجۇت ئەمەس ئىدى، چۈنكى بۇ باراۋەت پائالىيىتىدە بوردالغان قويلارنى سويۇپ، ئەل-جامائەت يۇرت- كەنتلەرگە جەم بولۇپ، يۇرت ئاقساقاللىرى يۇرتنىڭ ئىتتىپاقلىقى ئۈچۈن، پىشۇرۇلغان گۆشنىڭ بىر قىسمىنى تۆرە قىلىپ، چۈشكەن پۇلنىڭ بىر قىسمىنى قوي ئىگىسىگە، ئارتۇقچە قىسمىنى خەير- ساخاۋەت ئىشلىرىغا ئىشلىتىپ كەلگەن. كەنت- مەھەللىلەردىكى ئاجىز، يېتىم- يېسىرلەرگە بۆلۈپ بېرىلگەن. باراۋەت مەشرىپى ئاساسلىقى ھەزرىتى سۇلتان دەۋرىدىن قالغانلىقى، كۆپرەك ئوينىلىشى بىلەن شىنجاڭدىكى 40 نەچچە مەشرەپنىڭ بىرى بولۇپ كەلمەكتە. شۇنىڭ ئۈچۈن ئاتۇش باراۋەت مەشرىپىدە ئاساسلىقى تۆرە ئويناش (كىم ئاشتى) ئۇسسۇلى ئېلىپ بېرىلىدۇ. بولۇپمۇ ئاتۇش شەھرىگە قاراشلىق ئازاق يېزىسى، كاتتايايلاق يېزىسى، ئاغۇ يېزىسى، سۈنتاغ يېزىسى، ئۈستۈن ئاتۇش قاتارلىق جايلاردا ئاساسلىقى سۈننەت توي، قىز- يىگىت تويىدا باراۋەت مەشرىپى ئۆتكۈزۈلىدۇ.يەنە شۇنى قىستۇرۇپ ئۆتۈش كېرەككي، قىز-يىگىت تويىدا يىگىت قولدىشىنىڭ بىر ئۆمۈرلۈك ھەقىقىي دوستلۇقىنى سىناشتىن باشقا يەنە توي قىلغان قىز- يىگىتنىڭ بىر ئۆمۈر بىللە ياخشى ئۆتۈپ كېتىشى مەقىسىتىدە توي كۈنى ئاتۇش شەھرىنىڭ كاتتا يايلاق يېزىسى ۋە باشىقا يېزىلىرىدا باراۋەت ئۆتكۈزۈلىدۇ. يىگىتنىڭ يېقىن دوست-ئاغىينىلىرى بىر داستىخانغا جەم بولۇپ يىگىت قولدىشىغا قوينىڭ تۆش ياكى بۆرەك قاتارلىق مۇھىم ئەزالىرىنى مەجبۇرىي ئالدۇرىدۇ ھەم شۇ باراۋەتتىن يىغىلغان پۇلنىڭ بىر قىسمى ۋە ئۆي ئىگىسىگە قالغان قىسمىنى توي قىلغان يىگىتكە بېرىدۇ. يەنە ھەر ھەپتىنىڭ جۈمە كۈنى كەچتە يۇرتتىكى ياشلار بىر يەرگە جەم بولۇپ، ئاتۇش شەھىرىنىڭ كاتتايايلاق يېزىسىدىن ئېلىپ كېلىنگەن يەرلىك قارا قوچقار ياكى ئوغلاقنى سويۇپ، ئەل- دوستلارغا، يۇرت ئاقساقاللىرىغا داستىخان سالىدۇ. مەشرەپ ئۈچۈن باراۋەت قىلىنغان مالنىڭ سانىمۇ ئەجدادلىرىمىز ئۇلۇغلايدىغان «بەش»، «يەتتە»، «توققۇز»، «قىرىق»دېگەن ساننىڭ بىرى بولىدۇ. باراۋەت قىلىش ئۈچۈن سويۇلغان قوينىڭ گۆشى پىشىپ مەشرەپ سورۇنىدا ھازىر بولغىچە، مەشرەپ ئەھلى ئەلنەغمە قىلىپ مەشرەپ سورۇنىنى ئەۋجىگە كۆتۈرىدۇ.
«باراۋەت» ــ ئەسىرلەردىن بۇيان ئاتۇش خەلقى ئارىسىدا ساقلىنىپ كېلىۋاتقان مەشرەپ تۈرى. باراۋەت ئۈچۈن سويۇلىدىغان قوينىڭ گۆشى پىشىپ بولغاندىن كېيىن، مەشرەپنىڭ ئەڭ قىزىق نۇقتىسى بولغان تۆرە سېلىش باشلىنىدۇ. يىگىت بېشى تۆرىنىڭ ئوڭۇشلۇق بولۇشىغا تىلەكداشلىق بىلدۈرۈپ، تۆرە سېلىشنى باشلايدۇ.
ـ ھۆرمەتلىك يىگىت بېشى! قازاندىكى يەتتە قارا قوچقارنىڭ گۆشى پىشتى، ئەمدى تۆرە ئويناشنى باشلاشقا ئىجازەت بەرگەن بولسىلا؟ (دەپ يىگىت بېشىدىن سورايدۇ)
ـ پاششاپ: بۆرەك، ياغ، گۆش، تېرە، بويۇن، تۆش قاتارلىق ئەزالار ئايرىم- ئايرىم ھالدا تۆرە قىلىنىدۇ. ئالدى بىلەن تىرە، بۇ يەتتە قوچقارنىڭ پالاستەك كەڭ- كەڭ تېرىسى بولۇپ، يۇڭى قىرقىلمىغان، تەڭگەتاغنىڭ سۈيىنى ئىچىپ، تەڭگەتاغنىڭ گۈل- چېچىكىنى يەپ چوڭ بولغان پاقلانلارنىڭ تېرىسى، قېنى ئەركەكلەر! ئۈچ يۈز يۈەن بىر، 300 يۈەن ئىككى...
ئارىدىن بىرى چىقىپ 700 يۈەن دەپ باھا تالىشىدۇ، كېيىن يەنە بىرى چىقىپ 750 يۈەن... بۇ تېرە شۇنداق قىلىپ كىم ئارتۇق قىلىنىپ، 3000 يۈەندىن 5000 يۈەنگىچە باھا تالاشتۇرۇلۇپ سېتىلىدۇ. قالغان ئەزالىرىمۇ ئۇنىڭدىن يۇقىرى باھادا 30 مىڭ يۈەنگىچە بولغان ئارىلىقتا باھا تالاشتۇرۇلۇپ سېتىلىدۇ.
ئېيتىش كېرەككى، باراۋەتتىكى «تۆرە قىلىش»نىڭ مەزمۇنى باشقىچىرەك بولۇپ، كىم ئارتۇق قىلىش دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇلدا قوينىڭ بۆرەك، ياغ، گۆش، تېرە، بويۇن، تۆش قاتارلىق مۇھىم ئەزالىرى ئايرىم- ئايرىم ھالدا كىم ئارتۇق سودىسى سورۇنىغا قويۇلۇپ، كىم ئارتۇق قىلىپ سېتىۋاتقان ۋاقىتتا مەشرەپ سورۇنى ۋە مەشرەپ ئەھلى شۇنچىلىك جىددىي ھالەتكە ئۆتىدۇ. كىم ئارتۇق قىلىش باراۋەت مەشرىپىنىڭ ئەڭ قىزىق نۇقتىسى بولۇپ، مەشرەپ ئەھلى كىم ئارتۇق قىلىشقا قاتنىشىش ئارقىلىق كەڭ خەلق ئاممىسىغا ساخاۋەتلىك قوللىرىنى سۇنۇپ، ئۆزلىرىنىڭ سېخىي مەردلىكىنى، مېھربانلىقىنى، ئاۋام ئىشلىرىغا كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، ئادىمىيلىكىنىڭ يارقىن بەلگىسىنى يارىتىپ بېرىدۇ.كىم ئارتۇق ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، كىم ئارتۇق قىلىنغان قوي گۆشى مەشرەپكە قاتناشقان مەشرەپ سانىغا قاراپ بىر ئۈلۈشتىن پارچىلىنىپ، مەشرەپ ئەھلىگە بۆلۈپ بېرىلىدۇ.شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەشرەپ ئەھلىنىڭ ئالدىدىلا باراۋەتتىن چۈشكەن پۇل مەشرەپ ئەھلىگە جاكارلىنىپ، يېتىم يېسىرلارغا، كەمبەغەللەرگە، ئاجىز مىسكىنلەرگە، تۇل خوتۇنلارغا، شۇنىڭدەك كۆۋرۈك سېلىش، ئەھمىيەتلىك كىتابلارنى كۆچۈرگۈزۈپ قويۇشتەك ساۋابلىق، ئەھمىيەتلىك ئىشلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
دېمەك، «باراۋەت مەشرىپى» كىشىلەرنىڭ تەۋەككۈلچىلىكىنى، سېخىي-مەردلىكىنى، ساياھەتچىلىرىنى، ئىلىمگە تەشنالىقىنى سىنايدىغان كاتتا سورۇن بولۇپ، ئۇ مەشرەپ ئەھلىنىڭ ئىجتىمائىي كۈچ سۈپىتىدە ئۇيۇشۇپ، ئاجىز، مىسكىنلەرگە ياردەم بېرىشكە ئوخشاش ساخاۋەتلىك ئىشلارنى قىلىشىدىمۇ ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. تەكىتلەشكە ئەرزىيدىغىنى شۇكى، باراۋەت مەشرىپى ئارقىلىق ئاجىز-مىسكىنلەرگە، ئوقۇشسىز قالغان ئوقۇغۇچىلارغا ياردەم بېرىش مەشرەپ ئەھلىنىڭ دائىملىق ئىشىغا ئايلانغان. مەشرەپكە قاتناشقان ساخاۋەتلىك، مەرد- سېخىي كىشىلەر مۇشۇ ئۇسۇلدا مېھىرىبانلىق يەتكۈزۈش ئارقىلىق، ئۆز يۇرتىدا تېخىمۇ زور ئىناۋەت تىكلەپ، ئەتراپتىكى كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولىدۇ. قىسقىسى، مەشرەپتە كىم ئارتۇق سودىسىغا قاتناشقان ساخاۋەتلىك كىشىلەر ئاجىز مىسكىنلەرنىڭ بېشىنى سىلاش ئارقىلىق، ئادىمىيلىكنىڭ ھەقىقىي قىممىتىنى يارىتىدۇ. «باراۋەت مەشرىپى»-دوستلۇق ئەلچىسى سۈپىتىدە ئىناقلىق، ئىتتىپاقلىق كۈيىنى ياڭرىتىپ، دوستلار ئۆزئارا ئۇچرىشىدىغان دوستلۇق سورۇنىغا ئايلانغان. باراۋەت مەشرىپىگە ئاتۇش خەلقىدىن باشقا يەنە باراۋەت مەشرىپىنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى چۈشەنگەن باشقا يۇرتتىكى مەشرەپخۇمار ساخاۋەتلىك كىشىلەرمۇ ئالاھىدە كېلىپ قاتنىشىدۇ. مەشرەپكە قاتناشقان پۈتۈن مەشرەپ ئەھلى ئۆزئارا تونۇشۇپ، ئۆزئارا چۈشىنىش ھاسىل قىلىپ، بىر-بىرى بىلەن چوڭقۇر دوستلۇق ئورنىتىدۇ. دېمەك، باراۋەت مەشرىپى ئىناق جەمئىيەت بەرپا قىلىشنىڭ نەمۇنىسىنى يارىتىپ بېرىدۇ.
باراۋەت مەشرىپى يەرلىك خاسلىقى بىلەن ئالاھىدە ئىپادىلىنىپ تۇرىدىغان ئەڭ ئاممىۋى، ئەڭ باي مەزمۇنلۇق مەشرەپ تۈرلىرىنىڭ بىرى. ئۇ يەتتە ياشتىن 70 ياشقىچە ئەل ئاۋام تەڭ ئىشتىراك قىلىدىغان، مۇقاملار ۋە خەلق ناخشىلىرى ئاساسىي گەۋدە قىلىنىپ، ئەلنەغمە، غەزەل- قوشاق، ئۇسسۇل، بېيىت، قىزىقچىلىق، چاقچاق ۋە ھەرخىل ئويۇن بىلەن تەركىبلەنگەن سورۇندۇر. بۇ مەشرەپ سورۇنى ھەربىر مەشرەپ ئەھلىگە ئۆز قابىلىيىتى ۋە ئالاھىدىلىكىگە مۇناسىپ ھالدا پۇرسەت ۋە سورۇن ھازىرلاپ، ساز چالالايدىغانلارغا ساز چېلىش پۇرسىتى، ناخشا ئېيتالايدىغانلار ناخشا ئېيتىش پۇرسىتى، ئۇسسۇل ئويلىنالايدىغانلار ئۇسسۇل ئويناش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىپ، خەلق سەنئەتكارلىرىنىڭ يېتىشىپ چىقىشىغا ياخشى مەيدان ھازىرلاپ بەرمەكتە، شۇنداقلا ياش- ئۆسمۈرلەرگە ئەدەب- ئەخلاق ئۆگىتىدىغان سورۇن بولۇپ كەلمەكتە، ھەرخىل شەكىل ۋە مەزمۇندىكى باراۋەت مەشرىپى ئۇزاق تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھاياتلىق سەرگۈزەشتىلىرى بىلەن سىڭىشىپ، كۆڭۈلنى شادلاندۇرۇش، جاپا- مۇشەققەتلەرنى يېڭىش ئىرادىسىنى تىكلەش، مىللەتنىڭ ئۇيۇشۇشچانلىقىنى ئاشۇرۇش رولىنى ئويناپ كەلمەكتە.
خۇلاسە
ئىجادچان، ئەمگەكچان، ئەقىل- پاراسەتلىك ئۇيغۇر خەلقى ئۇزۇن تارىخىي يىللاردىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن ئەلئارا مەشرەپىنىڭ بىر تۈرلىرى بولغان، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قىممەتلىك مەدەنىيەت مىراسىنىڭ كېلىپ چىقىشى، تۈرلىرى، ئېلىپ بېرىلىش تەرتىپى، ئىجىتىمائىي رولى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئەدەب-ئەخلاق، قائىدە- يوسۇن ئۆگىتىدىغان مەكتەپى بولۇپ «باراۋەت» بىز ھازىر دەپ كېلىۋاتقان كىم ئارتۇق سودىسىنىڭ ئەڭ قەدىمكى شەكلى بولۇپ، قوينىڭ تۆش، بويۇن، بۆرەك، ياغ، تېرە قاتارلىق مۇھىم ئەزالىرى كىم ئارتۇق سودىسى سورۇنىغا قويۇلىدۇ.
قىزىق يىرى شۈكى بۇ مەشىرەپكە قىزلار قاتناشمايدىغان. ئۇنىڭدىن كىرگەن كىرىم ئوقۇ- ئوقۇتۇش ۋە يېتىم- يېسىرلار ئۈچۈن ئىشلىتىشكە بېرىلىدىكەن«باراۋەت» ئەسىرلەردىن بۇيان ئاتۇش خەلقى ئارىسىدا ساقلىنىپ كېلىۋاتقان مەشرەپ تۈرى. باراۋەت ئۈچۈن سويۇلىدىغان قوينىڭ گۆشى پىشىپ بولغاندىن كېيىن، مەشرەپنىڭ ئەڭ قىزىق نۇقتىسى بولغان تۆرە سېلىش باشلىنىدۇ. مەشرەپ ئەھلىنىڭ ئالدىدىلا باراۋەتتىن چۈشكەن پۇل مەشرەپ ئەھلىگە جاكارلىنىپ، يېتىم يېسىرلارغا، كەمبەغەللەرگە، ئاجىز مىسكىنلەرگە، تۇل خوتۇنلارغا، شۇنىڭدەك كۆۋرۈك سېلىش، ئەھمىيەتلىك كىتابلارنى كۆچۈرگۈزۈپ قويۇشتەك ساۋابلىق، ئەھمىيەتلىك ئىشلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
رەھمەت سۆز
ئەسسلامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئۇقۇتقۇچىلار سۈيۈملۈك ساۋاقداشلار ياخشىمۇ سىلەر؟ مەن بۇ ماقالنى يېزىش جەرىياندا ماڭا ماتىرىياللانى تېپىپ بىرشىتە ئالاھىدە ياردەم قىلغان يىتەكچى ئۇقۇتقۇچۇمغا شۇنداقلا مىنى قولغان، مىنى بۇ ماقالنى يېزىپ پۈتتۈرشۈمگە ئالاھىدە ياردەم قىلغان ھەرقايسى ئۇقۇتقۇچىلارغا رەخىمەت ئېيتىمەن.ئاخىرىدا سىلەرنىڭ ئائىلەڭلەرگە بەخىت، سالامەتلىك، ئۈزۈن ئۆمۈر، خىزمىتىڭلارغا ئۈتۈق تىلەيمەن.
پايدىلانغانلار
.1ھاجى مۇختار بۇغرا-ئاتۇش: «جۇڭگو ئۇيغۇر مەشرەپلىرى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى2009-يىلى 8-ئاي نەشرى، 361-بەت.
.2ئەكبەر نۇرۇللا: «ئاتۇشلۇقلارنىڭ ‹باراۋەت مەشرىپى›توغرىسىدا»، قىزىلسۇ ئەدەبىيات ژۇرنىلى، 2001-يىللىق 2-سان.
3.« دۇنياۋى مىراس-مەشرەپ»، مىراس ژۇرنىلى، 2001-يىللىق 1-سان.
4.نىياز ئىمىن: «مەشرەپ ھەققىدە ئويلىغانلىرىم»، مىراس ژۇرنىلى، 2005-يىللىق 4-سان.
5.تۇرسۇن مۇھەممەد ساۋۇت ئۈمش: «ئۇيغۇر فولكلور»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى2003-يىلى 12-ئاي نەشرى، 254~ 259-بەتكىچە.
6. ئابدۇكېرىم راخمان: « ئۇيغۇر فولكلورى ھەققىدە ئومۇمىي بايان»
7. مەھمۇد كاشغەرىي: «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»1-توم، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى1981-يىلى نەشرى، -129بەت.
2005.8-يىلى كۈزدە، ئازغان ئەنجۈرلۈك باغدا ئۆتكۈزۈلگەن«باراۋەت مەشىرىپى»نىڭ سىنئالغۇغا ئېلىنغان ئەمەلىي كۆرنۈشلىرى.
قىرغىزىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر تىلى
ئۇيغۇرلار ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى – قازاقىستان، قىزغىزىستان، ئۆزبېكىستان، تۈرۈكمەنستان ۋە تاجىكىستان زېمىنلارىدا مەلۇم دەرىجىدە چوڭ – چوڭ توپلارنى ھاسىل قىلغان ھالدا جايلاشقان. قىرغىزىستاندا 36 مىڭ ئۇيغۇر ياشىماقتا، ئۇنىڭ ئىچىدە 20 مىڭى شەھەرلەردە، 16مىڭى يېزىلاردا ياشايدۇ. قىرغىزىستان ئۇيغۇرلىرىنى جەنۇب ئۇيغۇرلىرى ۋە شىمال ئۇيغۇرلىرى دەپ ئىككى بۆلەككە بۆلۈشكە بولىدۇ. جەنۇب ئۇيغۇرلىرى ئاساسەن قىرغىزىستاننىڭ جەنۇبىدىكى ئوش ۋىلايىتى، ئۇش شەھىرى، قارا سۇ، قەشقەر قىشلاق يېزىلىرىدا ياشايدۇ. بۇ ئۇيغۇرلار ئاساسەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى قەشقەردىن كېلىپ ئولتۇراقلاشقان بولۇپ، بىر نەچچە مەھەللىقلەرنى تەشكىل قىلغان.
بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قىسىمى كېيىن ئۆزبېكىستاننىڭ ئەنجان رايونىغا كۆچۈپ كەتكەن. قالغان قىسىمى ئاز بولۇپ شالاڭ جايلاشقان. شىمال ئۇيغۇرلىرى بولسا قىرغىزىستاننىڭ شىمالدىكى بېشكەك، قارا بالتا، سۇقۇلۇق، قارا قۇل شەھەرلىرى بىلەن ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى قاراقۇل، ئېردېق ۋە تېپلوكليوچكا قاتارلىق يېزىلاردا ياشايدۇ. بۇ ئۇيغۇرلار ئاساسەن قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا ۋىلايىتى ئۇيغۇر ناھىيىسىدىن كەلگەن ، ئۇلار مۇشۇ كۈنگىچە ئۆز يۇرتىلىرى بىلەن خەت – ئالاقە قىلىپ تۇرىدۇ.
ئۇيغۇرلار قىرغىزىستاندىكى شەھەرلەردە ، يېزىلاردا رۇس ، قىرغىز، ئۆزبېك قاتارلىق مىللەتلەر بىلەن ئارىلىشىپ ئولتۇراقلاشقان ياكى توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. ئۇيغۇرلار بىر نەچچە دۆلەت تەركىبىدە ياشىسىمۇ ئۇلار بىر پۈتۈن ئۇيغۇر تىلغا ۋارىسلىق قىلىدىغان مىللەت ۋەكىللىرىدۇر. ئەمما ھەر خىل سەۋەبلەر ۋە ھەر خىل مىللەت ۋەكىللىرىنىڭ ئارىسدا ياشاش سەۋەبلىك تىلنىڭ قوللىنىش دائىرىسىمۇ ۋە ئۇنىڭ لېكسىكىلىق ، گىرامماتىكىلىق سۈپىتىمۇ ھەر خىل دەرىجىدە بولغان. ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىجتىمائىي جەھەتتىن ھىمايە قىلىنىشى ھەممە جايدا بىر خىل ئەمەس. ئەگەر قازاقىستان جۇمھۇرىيتىدە ئۇيغۇر تىلى مەكتەپلەر بىلەن ئالىي ئوقۇتۇش ئورۇنلىرىدا، ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ساھەلىرى، ئىلمىي تەتقىقات ئورۇنلىرىدا ئىشلىتىلسە، باشقا جۇمھۇرىيەتلەردە پەقەت ئائىلە تۇرمۇش دائىرىسىدە قوللىنىلىدۇ.
جەنۇبىي قىرغىزىستاندىكى يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى ئۆزبېك تىلىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ ئۇنىڭغا سىڭىپ كەتكەن. ئۇيغۇرلار كۈندىلىك تۇرمۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىشتا ئۆزبېكلەر بىلەن ئىشلەش ، ئۆزبېك تىلدا ئوقۇش، يېزىش سەۋەبلىك قوش تىللىق ھالەتنى شەكىللەندۈرگەن، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ پەقەت ئۆزبېك تىلىنىلا بىلىپ، ئۆز ئانا تىلىنى تامامەن ئۇنتۇپ، پەقەت ئۆزبېك تىلى بىلەن سۆزلىشىش ئەھۋالىنى پەيدا قىلغان.
ھازىر بۇ يەردە ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى پەقەت كېيىن كېلىپ ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇرلار تەرەپىدىن ئىشلىتىلىدۇ، لكىن ئۇمۇ ساپ ئۇيغۇر تىلى ئەمەس ، ئارىلاشما تىل، يەنى ئۇيغۇر، ئۆزبىك تىللىرى ئارىلاشتۈرۈلۇپ قوللىنىلىدۇ. ھازىر ئۇلار تولۇق سىڭىپ كېتىش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. شىمالىي قىرغىزىستان ئۇيغۇرلىرى ئىچىدە 60 ياشتىن ھالقىغان ، يەنە كېلىپ يېزىلاردا تۇرىدىغانلار ئىلى شىۋىسىدە سۆزلىشىدۇ، ئۇلارنىڭ تىلىدا قىرغىز ، ئۆزبېك تىللىرىنىڭ ئېلېمېنىتلىرى ئارىلاش بولۇپ، ئۆزىگە خاس ئالاھىدە تەلەپپۇرزدا سۆزلىشىدۇ. بېشكەك، قارا بالتا شەھەرلىرى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدا ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپچىلىكى غۇلجا ۋە قەشقەردىن چىققان بولۇپ ، ئۇلار مەلۇم دەرىجىدە توپ بولۇپ ياشايدۇ.
مەزكۇر ئىككى شەھەردە ياشىغۇچى ئۇيغۇرلار ئىلى شىۋىسىنىڭ خۇسۇسىيتىنى ساقلاشقا ئىنتىلىدۇ. بولۇپمۇ چوڭ ئەۋلاد بۇنىڭغا دىققەت بىلەن قارايدۇ. ياشلار بىلەن ئوتتۇرانچى ئەۋلادنىڭ تىلىدا ئارىلاش شىۋە خۇسۇسىيەتلىرى بايقىلىدۇ. ئۆيدىن سىرت ۋاقىتتا ۋە باشقا شىۋە ۋەكىللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ھەمسۆھبەتدىشىغا تەقلىد قىلىش بايقالسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىلى شىۋىسنىڭ كۈچلۈك تەسىرىنى كۆرسىتىدۇ ئىلى شىۋىسى ياشلارغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتمەكتە. قەشقەر شىۋىسىدىكى چوڭلارنىڭ تىلغا خاس سۆزلەر ئىلى شىۋىسىنىڭ تەلەپپۇزى بويىچە ياكى ئاددىلاشتۇرۇپ،يەنى ماسلاشتۇرۇپ قوللىنىلىدۇ.
قىرغىزىستاندا ئۇيغۇرلار شەھەر شارائىتىدىمۇ توپ بولۇپ ياشايدۇ. لېكىن بۇ توپلار قىرغىز ياكى رۇس ئاھالىلىرى بىلەن قوشنا يەنى بىللە تۇرىدۇ. دېمەك ئۇيغۇر تىلىنىڭ ھىمايىسىزلىقى، يەنى ئۇنىڭ راۋاج تېپىپ تەرەققىي قلىشى ئۈچۈن ئىجتىمائىي شارائىتنىڭ يوقلىقى ، رايونلاردا ئۇيغۇر ئاھالىسىنىڭ ئازلىقى ۋە كۈندىلىك ھاياتتا باشقا مىللەت خەلقلىرى بىلەن ئالاقە ، مۇناسىۋەتنىڭ زىچلىقى تۈپەيلىدىن باشقا تىللارنىڭ ياشلار بىلەن ئوقۇغۇچىلار تىلغا يەتكۈزىدىغان تەسىرى كۈچلۈك بولىدىغانلىقى ئۆز – ئۆزىدىن چۈشىنىشلىكتۇر.
14- نەۋرۇز
14- نەۋرۇز ياكى 14- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 14- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 73. (كەبىسە يىللاردا 74.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 292 كۈن باردۇر.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى شىركەت قانۇنى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى شىركەت قانۇنى
2004- يىل 8- ئايدىكى تۈزىتىلگەن نۇسخىسى
1993- يىل 12- ئاينىڭ 29- كۈنى 8- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 5- سانلىق يىغىنىدا ماقۇللانغان، 1999 – يىل12- ئاينىڭ 25- كۈنى 9- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى 13- سانلىق يىغىنىڭ «< جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شىركەت قانۇنى> غا تۈزىتىش كىرگۈزۈش توغرىسىدىكى قارارى» غا ئاساسەن 1- قېتىم تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن، 2004- يىل 8- ئاينىڭ 28- كۈنى 10- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى 11- سانلىق يىغىنىنىڭ «<جۇڭخۇاخەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شىركەت قانۇنى> غا تۈزىتىش كىرگۈزۈش توغرىسىدىكى قارارى» غائاساسەن 2- قېتىم تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن.
1- باب ئومۇمىي پرىنسىپ
1- ماددا بۇ قانۇن زامانىۋى كارخانا تۈزۈمىنى ئورنىتىش ئېھتىياجىغا لايىقلىشىش، شىركەت تەشكىلى ۋە ھەرىكىتىنى قېلىپلاشتۇرۇش، شىركەتنىڭ، پايچىكلارنىڭ ۋە ھەقدالارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتىنى قوغداش، ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي تەرتىپنى ساقلاش، سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە ئاساسىي قانۇنغا ئاساسەن تۈزۈلدى.
2- ماددا بۇ قانۇندا دېيىلگەن شىركەت مۇشۇ قانۇنغا ئاساسەن جۇڭگو زېمىنىدا تەسىس قىلىنغان چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركەتلىرى ۋە پاي چەكلىك شىركەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ.
3- ماددا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى ۋە پاي چەكلىك شىركىتى – كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە.
چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنىڭ پايچىكلىرى ئۆزلىرى چىقارغان مەبلەغ سوممىسىنى چەك قىلىپ، شۇ شىركەت ئالدىدا مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالىدۇ، شىركەتنىڭ قەرز مەسئۇلىيىتىنى شۇ شىركەت ئۆزىنىڭ بارلىق مۈلكى بىلەن ئۈستىگە ئالىدۇ.
4- ماددا شىركەتنىڭ پايچىكلىرى مەبلەغ چىقارغۇچى سۈپىتى بىلەن، شىركەتكە سالغان كاپىتالىنىڭ مىقدارى بويىچە ئىگىدارغا خاس مۈلۈكتىن مەنپەئەت ئېلىش، چوڭ تەدبىر كۆرۈش، باشقۇرغۇچىلار تاللاش قاتارلىق ھوقۇقلاردىن بەھرىمەن بولىدۇ.
شىركەت پايچىكلانىك مەبلەغ سېلىشى بىلەن شەكىللەنگەن بارلىق قانۇنىي ئىگىلىك مۈلۈك ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولىدۇ، قانۇن بويىچە ھەق تەلەپ ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولىدۇ، ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
شىركەتنىڭ دۆلەت مۈلكىگە ئىگىدارلىق قىلىش ھوقۇقى دۆلەتكە مەنسۇپ بولىدۇ.
5- ماددا شىركەت ئۆزىنىڭ بارلىق قانۇنىي ئىگىلىك مۈلكى بىلەن، قانۇن بويىچە ئۆز ئالدىغا تىجارەت قىلىدۇ، پايدا – زىيانغا ئۆزى ئىگە بولىدۇ.
شىركەت دۆلەتنىڭ ماكرولۇق تەڭشەش – تىزگىنلەش ئاساسىدا، ئىشلەپچىقىرىش – تىجارەتنى بازار ئېھتىياجىغا قاراپ ئۆز ئالدىغا ئۇيۇشتۇرىدۇ، ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى، ئەمگەك ئۈنۈمدارلىقىنى ئۆستۈرۈش، مۈلۈكنىڭ قىممىتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.
6- ماددا شىركەتتە ھوقۇق بىلەن مەسئۇلىيەت ئېنىق ئايرىلغان، باشقۇرۇش ئىلمىي بولغان، رىغبەتلەندۈرۈش بىلەن چەكلەش بىرلەشتۈرۈلگەن ئىچكى باشقۇرۇش تۈزۈلمىسى يولغا قويۇلىدۇ.
8- ماددا تەسىس قىلىنىدىغان چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى، پاي چەكلىك شىركىتى مۇشۇ قانۇندا بەلگىلەنگەن شەرتلەرگە ئۇيغۇن كېلىشى كېرەك. مۇشۇ قانۇندا بەلگىلەنگەن شەرتلەرگە ئۇيغۇن كېلىدىغانلىرى چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى ياكى پاي چەكلىك شىركىتى، دەپ تىزىمغا ئېلىنىدۇ؛ مۇشۇ قانۇندا بەلگىلەنگەن شەرتلەرگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغانلىرىنى چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى ياكى پاي چەكلىك شىركىتى، دەپ تىزىمغا ئېلىشقا بولمايدۇ.
قانۇن ۋە مەمۇرىي نىزاملاردا شىركەت تەسىس قىلىشنى تەكشۈرۈپ تەستىقلىتىش شەرت، دەپ بەلگىلەنگەن بولسا، شىركەتنى تىزىمغا ئالدۇرۇشتىن ئىلگىرى قانۇن بويىچە تەستىقلىتىش رەسمىيىتىنى بېجىرىش كېرەك.
9- ماددا مۇشۇ قانۇن بويىچە تەسىس قىلىنغان چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى شىركەتنىڭ نامىغا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى دېگەن سۆزنى يېزىشى كېرەك.
10- ماددا شىركەت ئۆزىنىڭ ئاساسلىق ئىش بېجىرىش ئاپپاراتى ئورۇنلاشقان جاينى ئۆزىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى قىلىدۇ.
11- ماددا شىركەت تەسىس قىلىشتا، مۇشۇ قانۇن بويىچە شىركەتنىڭ نىزامنامىسىنى تۈزۈپ چىقىش كېرەك. شىركەتنىڭ نىزامنامىسى شىركەت، پايچىك، مۇدىر، نازارەتچى، دىرېكتورلار ئۈچۈن چەكلەش كۈچىگە ئىگە بولىدۇ.
شىركەت تىجارەت ئىشلىرىنى تىزىمغا ئالدۇرغان تىجارەت دائىرىسى ئىچىدە ئېلىپ بېرىشى كېرەك. شىركەت قانۇندا بەلگىلەنگەن رەسمىيەت بويىچە شىركەتنىڭ نىزامنامىسىگە تۈزىتىش كىرگۈزىدۇ ھەمدە شىركەت تىزىملاش ئورگىنى ئارقىلىق تىزىمنى ئۆزگەرتىدۇ، ئۆزىنىڭ تىجارەت دائىرىسىنى ئۆزگەرتسىمۇ بولىدۇ.
12- ماددا شىركەت باشقا چەكلىك مەسئۇلىيە شىركەتلىرىگە، پاي چەكلىك شىركەتلىرىگە مەبلەغ سالسا بولىدۇ ھەمدە سالغان مەبلىغىنى چەك قىلىپ، ئۆزى مەبلەغ سالغان شىركەت ئالدىدا مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
شىركەت گوۋۇيۈەن بەلگىلىگەن مەبلەغ سېلىش شىركىتى ۋە پاي چېكىنى كونترول قىلىش شىركىتىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، باشقا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركەتلىرىگە، پاي چەكلىك شىركەتلىرىگە سالغان مەبلەغنىڭ جەمئىي مىقدارى ئۆز شىركىتىنىڭ ساپ مۈلكىنىڭ 50 ىدىن ئېشىپ كەتمەسلىكى كېرەك، مەبلەغ سالغاندىن كېيىن، مەبلەغ سېلىنغان شىركەتنىڭ پايدىدىن ئاشقان كاپىتالىنى قوبۇل قىلىدۇ، ئۇنىڭ قوشۇلما سوممىسى بۇنىڭ ئىچىگە كىرمەيدۇ.
13- ماددا شىركەت شۆبە شىركەت تەسىس قىلسا بولىدۇ، شۆبە شىركەت كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگىلىك سالاھىيىتىگە ئىگە بولمايدۇ، ئۇنىڭ ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى شىركەت ئۈستىگە ئالىدۇ. شىركەت بالا شىركەت تەسىس قىلسا بولىدۇ، بالا شىركەت كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگىلىك سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ، ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى قانۇن بويىچە مۇستەقىل ئۈستىگە ئالىدۇ.
14- ماددا شىركەت تىجارەت پائالىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىشتا، قانۇنغا رىئايە قىلىشى، كەسىپ ئەخلاقىغا رىئايە قىلىشى، سوتسىيالىستىك مەنىۋى مەدەنىيلىك قۇرۇلۇشىنى كۈچەيتىشى، ھۆكۈمەتنىڭ ۋە جامائەتچىلىكنىڭ نازارىتىنى قوبۇل قىلىشى شەرت.
شىركەتنىڭ قانۇنى ھوقۇق – مەنپەئىتى قانۇن بىلەن قوغدىلىدۇ، دەخلى – تەرۇزغا ئۇچرىمايدۇ.
15- ماددا شىركەت ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتىنى قوغدىشى، ئەمگەك مۇھاپىزىتىنى كۈچەيتىشى، بىخەتەر ئىشلەپچىقىرىشنى يولغا قويۇشى شەرت.
شىركەت كۆپ خىل شەكىللەرنى قوللىنىپ، شىركەت ئىشچى – خىزمەتچىلىرىنىڭ كەسىپ تەربىيىسىنى ۋە ئىش ئورنىدا تەربىيىلىنىشىنى كۈچەيتىپ، ئىشچى- خىزمەتچىلەرنىڭ ساپاسىنى ئۆستۈرىدۇ.
16- ماددا شىركەتنىڭ ئىشچى – خىزمەتچىلىرى قانۇن بويىچە ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى قۇرۇپ، ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ پائالىيىتىنى قانات يايدۇرىدۇ، ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتىنى قوغدايدۇ. شىركەت ئۆز شىركىتىنىڭ ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىغا زۆرۈر پائالىيەت شارائىتى يارىتىپ بېرىشى كېرەك.
دۆلەت شېرىكىسىز شىركىتىنىڭ ۋە ئىككىدىن ئارتۇق دۆلەت كارخانىسىنىڭ ياكى دۆلەت ئىلىكىدىكى ئىككىدىن ئارتۇق مەبلەغ سالغۇچى باشقا سۇبيېكتنىڭ مەبلەغ سېلىشى بىلەن تەسىس قىلىنغان چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى ئاساسىي قانۇندىكى ۋە ئالاقىدار قانۇنلاردىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە ئىشچى – خىزمەتچىلەر قۇرۇلتىيى ئارقىلىق ۋە باشقا شەكىللەر ئارقىلىق دېموكراتىك باشقۇرۇشنى يولغا قويىدۇ.
17- ماددا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ شىركەتتىكى ئاساسىي قاتلام تەشكىلاتلىرىنىڭ پائالىيىتى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ نىزامنامىسى بويىچە ئېلىپ بېرىلىدۇ.
18- ماددا چەتنىڭ سودىگەرلىرى مەبلەغ سالغان چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىگە مۇشۇ قانۇن تەتبىق قىلىنىدۇ، جۇڭگو – چەت ئەل شېرىكچىلىكىدىكى كارخانىلار، جۇڭگو – چەت ئەل ھەمكارلىقىدىكى كارخانىلار، چەت ئەل مەبلىغى بىلەن قۇرۇلغان كارخانىلارغا ئالاقىدار قانۇنلاردا ئايرىم بەلگىلىمە چىقىرىلغان بولسا، ئۇلارغا شۇ بەلگىلىمىلەر تەتبىقلىنىدۇ.
2-باب چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنىڭ تەسىس قىلىنىشى ۋە تەشكىلىي ئاپپاراتى