cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جەنۇبىي ئافرىقا
left|thumb|250px|جەنۇبىي ئافرىقا
جەنۇبىي ئافرىقا (جەنۇبىي ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا پرېتورىيە ۋە كاپېتوۋن، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا يوھاننېسبۇرگ. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە ۋە زۇلۇ تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ كگالەما موتلانتھە. ئازىركى باش ۋەزىر بالەكا مبەتە. بۇ دۇلات 1961 يىلى 5 ئاينىڭ 31 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 1 مىللىئون 221 مىڭ 037 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 47 مىللىئون 900 مىڭ.
بۇگۇت مەڭگۈ تېشى
بۇگۇت مەڭگۈ تېشى 1956– يىلى موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئاكادېمىكى دورجى سولۇى 8- ئەسىرگە مەنسۇپ تۈرك مەڭگۈ تاشلىرى تېپىلغان يەرنىڭ شەرقىي شىمالىغا تەخمىنەن 170 كىلومېتىر كېلىدىغان بۇگۇت دېگەن جايدىكى تۈرك قەبرىستانلىقىدىن سوغدى يېزىقىدىكى بىردانە مەڭگۈ تاشنى تاپتى ۋە تېپىلغان جاينىڭ نامى بىلەن بۇ مەڭگۈ تاشنى «بۇگۇت مەڭگۈ تېشى» دەپ ئاتىدى. ئەمما، بۇ مەڭگۈ تاشنى ئوقۇش ۋە تەرجىمىسىنى ئىشلەش خىزمىتى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تۈركشۇناسى س. گ. كىلياشتورنىي ۋە سوغدى تىل – يېزىقى مۇتەخەسسىسى ۋ. ئا. لىۋىش تەرىپىدىن ئورۇنلاندى. بۇ ئىككى ئالىم ئۆزلىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئالدى بىلەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا نەشر قىلدۇردى. كېيىنكى يىلى ۋېنگرىيىدە ئېلان قىلدى.
«بۇگۇت مەڭگۈ تېشى» نىڭ ئۈچ يۈزىگە جەمئىي 29 قۇر بىلەن سوغدىچە خەت ئويۇلغان بولۇپ، تۆتىنچى يۈزىگە براخما يېزىقى بىلەن 20 قۇرچە سانسكرىتچە سۆز ئويۇلغان. مەزكۇر مەڭگۈ تاشنىڭ ئۈستى قىسمىغا تۈرك خانلىقىدىكى ئاشىنا ئۇرۇقىنىڭ تۇتېمى بولغان چىشى بۆرىنىڭ سۈرىتى ئويۇلغان بولۇپ، ئاستىنقى قىسمى تاشپاقا شەكىللىك ئۇلدىن تۈزۈلگەن. مەزكۇر مەڭگۈتاشنىڭ ئەڭ چوڭ ئەھمىيىتى شۇ بولۇپ، دەۋر جەھەتتە «تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى»، «كۆلتېگىن مەڭگۈ تېشى» ۋە «بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى» قاتارلىقلاردىن 150 يىل بۇرۇندۇر.
مەنبە
بۇ مەڭگۈ تاشنىڭ خەنزۇچە تەرجىمىسىنى لىن مېيسۈن ‹‹ شەرق مەدەنىيتى تەرەققىياتىنىڭ نامايەندىسى ›› ناملىق ماقالىسىگە كىرگۈزگەن بولۇپ ، بۇ ماقالە ئۇيغۇرچە ‹‹ شىنجاڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ›› ژورنىلى 1995–يىلى 4–سانىدا ئېلان قىلىنغان.
ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى تارىخى ئۇزۇن، ئارقا كۆرۈنىشى كەڭ ۋە چوڭقۇر. مۇقاملار ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بېشىدىن كەچۈرگەن تارىخىي دەۋرلىرى بىلەن ھەمقەدەمدۇر. مۇقاملار كۆپلىگەن ماكان ۋە بىر قانچە زاماندا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ نۇرغۇنلىغان بەستىكارلىرى، ناخشىچىلىرى ۋە چالغۇچىلىرى تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان خەلق مۇزىكىسىدۇر. بۇ قېتىم ئەسلىگە ۋارىسلىق قىلىپ قايتا رەتلەنگەن، تولۇقلانغان، مۇكەممەللەشتۈرۈلگەن ئون ئىككى مۇقام360ئاھاڭ، 4492مىسرادىن تەركىپ تاپقان ھەمدە ئۇ يەنە ئۇيغۇر كىلاسسىك شائىرلىرىنىڭ شېئىرلىرى، ئۇيغۇر خەلق داستانلىرىنىڭ پارچىلىرى ۋە خەلق قوشاق بېيىتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى
1.راك مۇقامى23 نەغمە 205 مىسرا
2.چەببيات مۇقامى23 نەغمە 251 مىسرا
3.مۇشاۋىرەك مۇقامى31 نەغمە 363 مىسرا
4.چارىگاھ مۇقامى18 نەغمە 212 مىسرا
5.پەنجىگاھ مۇقامى25 نەغمە 240 مىسرا
6.ئۆزھال مۇقامى 29 نەغمە 224 مىسرا
7.ئەجەم مۇقامى17 نەغمە 143 مىسرا
8.ئوشاق مۇقامى23 نەغمە 286 مىسرا
9.بايات مۇقامى19 نەغمە 119 مىسرا
10.ناۋا مۇقامى20 نەغمە 119 مىسرا
11.سىگاھ مۇقامى 6نەغمە 72 مىسرا
12. ئىراق مۇقامى8 نەغمە 102 مىسرا
ئومۇمىي ئەھۋالى
مەدەنىيەت خەزىنىسىدىكى بىباھا گۆھەر، ئەمگەكچان، ئىجاتچان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەقىل پاراسىتىنىڭ جەۋھىرى، ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ ھەممە تەرىپىنى مۇزىكا تىلى بىلەن بايان قىلىدىغان بەدىئىي قامۇستۇر. ئۇنىڭدا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھاياتى ۋە گۈزەل مەنىۋىيىتى، ئىستەك خاھىشىلىرى، تارىخىي رىئاللىق ۋە تۇرمۇش مۇھىتىدىن كېلىپ چىققان مۇھەببەت-نەپرەتلىرى ئىنسان تەپەككۇرىنىڭ مۇزىكا، بەدىئىي ئەدەبىيات ۋە ئۇسۇل قاتارلىق خىلمۇ-خىل شەكىللىرى بىلەن ئىپادىلەنگەن. مۇنداق مۇزىكا ئەسىرى دۇنيا مىللەتلىرىنىڭ سەنئەت تارىخىدا كەم ئۇچرايدىغان ئالاھىدە ئەسەر بولغاچقا‹‹شەرق مۇزىكا مەدەنىيىتىدىكى مۆجىزە›› دەپ تەرىپلەنمەكتە. قىسقىسى، «ئون ئىككى مۇقام» ئۇزاق تارىختىن بۇيان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەلب تۆرىدىكى مۇقەددەس سەنئەت «ئىلاھى» سۈپىتىدە كىشىلەرگە مەنىۋى قۇۋۋەت ۋە ئىستېتىك زوق، بەخش ئېتىپ كەلگەن. تىل بىلەن ئىزھار قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە يۈرەك تارىلىرىمىزنى تىترىتىپ، پىسخىك ھالىتىمىز بىلەن ئورگانىك ھالدا بىر　گەۋدىگە ئايلىنىپ كەتكەن. «ئون ئىككى مۇقام»نىڭ　مۇزىكىلىق سېزىمىگە ھەقىقىي ھالدا مەپتۇن بولغۇچى　«ساتارنىڭ تارىسىغا جان رىشتىسىدىن تار ئېشىپ» چېلىشنى ۋە ئۇنىڭ ساداسىدىن «بىناۋانىڭ كۆڭلىنى ئېلىش»نى تەلەپ قىلغۇچىلار، شۈبھىسىزكى، ئالدى بىلەن ئۇنىڭ ھەقدارى-ئۇيغۇر خەلقىدۇر.
تارىخى
ئۇيغۇر ناخشا–مۇزىكا سەنئىتىنىڭ ئانىسى بولغان «ئون ئىككى مۇقام» بىر ۋاقىتتىلا بىر يەردە، بىرەر شەخس تەرىپىدىن بىر يوللا پەيدا بولغان ئەمەس، بەلكى ھەر يەردە، ئۇزاق تارىخىي دەۋرلەر جەريانىدا كوللېكتىپ تەرىپىدىن بىر-بىرلەپ ئىجاد قىلىنغان ئەنئەنىۋى ئون ئىككى سېكىلدىن ئىبارەت ئۇيغۇر مىلودىيىسىنىڭ تىمسالىدۇر. شۇڭا «ئون ئىككى مۇقام»نىڭ پەيدا بولۇشىنى مۇئەييەن بىر تارىخىي دەۋر بىلەن چەكلەپ قويغىلى بولمايدۇ. تارىخ سەھنىسىدە ئۈزۈلمەس دولقۇندەك ئۆز ئارا ئىز بېسىپ كەلگەن ئۇيغۇر ئەجدادلىرى ئوۋچىلىق، چارۋىچىلىق، دېھقانچىلىق تۇرمۇشى بىلەن شۇغۇللىنىش داۋامىدا چۆل-باياۋان، تاغ-دالا، دەريا-ئۆستەڭ، يايلاق ۋە ئېتىز-ئېرىق كۈيلىرىنى، ئۇنىڭغا مۇناسىپ ناخشا-قوشاقلارنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن. بۇ كۈيلەر ئۆزىنىڭ مىلودىيە ئالاھىدىلىكى بويىچە　تۈركۈملىشىپ تەدرىجىي يۈرۈشلەشكەن مۇقام گۇرۇپپىلىرىنى تەشكىل قىلغان.
مۇقام سۆزى ئېتمولوگىيەلىك جەھەتتە قەدىمكى ئۇيغۇر كۈسەن-تۇخار تىلىدىكى «مەقەۋمە» - maka-yame　سۆزىنىڭ ئۆزگەرگەن شەكلى بولۇپ، «چوڭ نەغمە» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ «ئورۇن»، «دەرىجە» مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان ئەرەبچە «مۇقام» سۆزى بىلەن ئاھاڭداش بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىغا «مۇقام» بولۇپ ئۆزلەشكەن ۋە چوڭ ھەجىمدىكى يۈرۈشلەشكەن ناخشا–ئۇسۇللۇق مۇزىكا چۈشەنچىسىنى بېرىدىغان خاس ئىسىمغا ئايلىنىپ كەتكەن.
ئۇيغۇر «ئون ئىككى مۇقامى»نىڭ قېزىلىپ-رەتلىنىپ بۈگۈنكى دەۋرىمىزگە يېتىپ كېلىشىدە سەئىدىيە　خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى ئەبۇ سەئىدخاننىڭ ئوغلى ئابدۇرېشىتخاننىڭ ھامىيلىقىدا ۋە مەدەتكارلىقىدا مەشھۇر مۇقامشۇناس،شائىر قىدىرخان ۋە خانىش ئاماننىساخانلار ئۆچمەس تۆھپە قوشقان،ئەنە شۇ ئاماننىساخان باشچىلىقىدا رەتلىنىپ　مەشھۇر مۇقامشۇناس تۇرداخۇن ئاكا　ۋارىسلىق قىلىپ ساقلىغان ۋە 1956-يىلى نوتىغا ئېلىنغان.لېكىن، «ئون ئىككى مۇقام» باشتىن-ئاياغ بىردەك ئون ئىككى بىلەن چەكلەنگەنمۇ ئەمەس. مۇقام ئۆز تارىخىدا كۆپ　قېتىم كېمىيىش، كۆپىيىش، قوشۇلۇپ ئىخچاملىنىش، ئوخشاشمىغان يەرلىك ۋارىيانتلارنى پەيدا قىلىش تارىخىنى بېشىدىن كەچۈرگەن. «ئون ئىككى مۇقام»دا ناخشا-مۇزىكا شەكلى بىلەن ئىنسانىي مۇھەببەت، گۈزەل ئارزۇ-تىلەكلەر، كىشىلىك ھاياتتىكى شاد-خۇراملىق، ھەسرەت-نادامەت، جۇدالىق، بىرلىك-ئىناقلىق، كۆڭۈل ئازادىلىك، مۇڭ-پىغان، غەزەپ-نەپرەت، زۇلۇم-كۈلپەت قاتارلىق ئۆتمۈشنىڭ تۇرمۇش مەنزىرىلىرى بايان　قىلىنغان.
خادادۆڭ بازىرى
خادادۆڭ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Xadadöng Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئىبنى راھۇۋەيھ
ئىبنى راھۇۋەيھ (ابْنُ رَاهُوَيْهِ إِسْحَاق بن إِبْرَاهِيم الْحَنْظَلِي الْمَروَزِي): ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم ئەلھەنزەلىي ئەلمەرۋەزىي (ئەبۇ يەئقۇب). (ھ. 161 – 238 / م. 778 – 853) ھەدىس، فىقھ ۋە تەفسىر ئالىمى. ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل، ئىمام بۇخارىي ۋە ئىمام مۇسلىملەرنىڭ ئۇستازى.
غۇسلى
”غۇسلى“ دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى پۈتۈن بەدەننى يۇيۇش دېگەنلىك بولۇپ، ھەرگىز ئۆلۈك سۇدا يۇيۇشقا بولمايدۇ. غۇسلىنىڭ پەرزلىرى: 1) ئاغزىنى چايقاش؛ 2) بۇرنىنى تازىلاش، يەنى بۇرنىغا سۇ ئېلىپ قېقىپ چىقىرىش؛ 3) پۈتۈن بەدەننى يۇيۇش، ئەگەر چاچ ئۆرۈكلۈك بولسا ئۇنى چۇۋۇمىسىمۇ بولىدۇ، لېكىن چاچنىڭ ئاستىغا چوقۇم سۇ ماڭدۇرۇش لازىم؛ غۇسلىنىڭ سۈننەتلىرى: 1) نىيەت قىلىش؛ 2) قوللىرىنى بېغىشىغىچە يۇيۇش؛ 3) ئىستىنجا قىلىش (يەنى ئالدى-ئارقا تاھارەت يوللىرىنى يۇيۇش)؛ 4) ئەگەر روزا تۇتمىغان بولسا ئاغزى ۋە بۇرنىغا كۆپ سۇ ئېلىپ چايقاش؛ 5) نامازغا تاھارەت ئالغاندەك تاھارەت ئېلىش؛ 6) پۈتۈن بەدەننى ئۈچ قېتىم يۇيۇش؛ 7) غۇسلى قىلىۋېتىپ ئېگىز- پەس گەپلەرنى قىلماسلىق؛ 8) ئىككى پۇتىنى ئوشۇقى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش.
مويۇنچۇر قاغان مەڭگۈ تېشى
مويۇنچۇر قاغان مەڭگۈ تېشى
مۇھەممەت توختى
مۇھەممەت توختى، 1963- يىلى 7- ئايدا پىچان ناھىيىسىدە تۇغۇلغان، 1981-يىلدىن 1986-يىلغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرستېتىنىڭ سىياسەت فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. 1986-يىلدىن تا ھازىرغىچە سىياسەت ۋە ئاممىۋى باشقۇرۇش ئىنستىتۇتىدا ئوقۇتۇش ۋە ئىلمىي تەتقىقات خىزمىتىنى ئىشلىمەكتە ، دوتسېنت ۋە ماركىسىزىم نەزەرىيە فاكۇلتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى.
تەتقىقات نىشانى : ماركىسىزىمنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش ،مىللىي مائارىپ نەزەرىيەسى ۋە ئەمەلىيەتى قاتارلىقلار.
ئاساسلىق تەتقىقات نەتىجىلىرى : دۆلەت دەرىجىلىك پەن تەتقىقات تۈرىنىڭ ئۈچ تۈرىگە، ئاپتونوم رايونلۇق پەن تەتقىقات تۈرىنىڭ ئۈچ تۈرىگە قاتناشقان،ئىككى تۈرگە رىياسەتچىلىك قىلغان ؛ ئەللىكتىن ئارتۇق ئىلمىي تەكشۈرۈش ۋە ئوقۇتۇش تەتقىقاتىنى ئېلان قىلغان ،ئىككى بۆلۈم ئەسەر يازغان.
پىشنا يېزىسى
پىشنا يېزىسى شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى گۇما ناھىيىسى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا 30 كىلومېتىر كېلدىغان جايغا جايلاشقان، شەرقتە گۇما بازىرى ۋە گۇما ناھىيەلىك سورتلۇق ئۇرۇق مەيدانى، غەربتە قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيەسى، جەنۇبتاقوشتاغ يېزىسى بىلەن قوشنا، شىمالدا ئاچا يوپۇرماقلىق تاشيول بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 255 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 35 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 845 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزىدا 7 كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار بۇلۇپ:
مۇسەللەس
مۇسەللەس
ئەجدادلىرىمىز چارۋىچىلىق ھاياتىدىن باشلاپ ھەرخىل ئىچىملىكلەرنى ياساپ ئىچىشكە ئادەتلەنگەن. يىلقا (ئات) سۈتىنى تۇلۇمدا ئېچىتىپ قىمىز ياساپ ئىچكەن، تېرىقنى يارما قىلىپ قاينىتىپ، ئۇنىڭغا ئۈندۈرمە قىلىنغان بۇغداينى سوقۇپ سېلىپ، بىرقانچە كۈن تۇرغۇزۇپ، تېرىق سۇيۇقلۇقى قايناپ كۆپۈك چىقىرىپ پىشقاندا ئۇنى سۈزۈپ سۈيىنى ئېلىپ بوخسۇم (<بوزا> ‹‹تۈركىي تىللار دىۋانى›› 1 – توم 631 –  بەت) قىلىپ ئىچكەن. يەنە بۇغداي يارمىسىدىن يۇقىرىقى ئۇسۇلدا ‹‹ئاغاتقۇ››، ‹‹پىشماق›› دېگەندەك ئىچىملىكلەرنىمۇ ياسىغان.
خەلقىمىز شەھەرلەشكەندىن كېيىن، ئۈزۈمدىن مۇسەللەس(مەي) ياساپ ئىچكەن. مۇسەللەس ياساش ئۇسۇلى: ئۈزۈم پىشقاندا ئۇ پاكىز يۇيۇلۇپ، سىقىپ تىرىپى ۋە دۇغلىرى سۈزۈپ ئېلىۋېتىلگەندىن كېيىن، ھېچقانداق ئېچىتقۇ سېلىنماي قازاندا قاينىتىلىدۇ (مۇسەللەس قىزارسۇن دېيىلسە، قاينىغاندا بىرنەچچە تال تازىلانغان ئالما سېلىنىدۇ)، قازانغا ئۈچ چېلەك ئۈزۈم سۈيى قۇيۇلغان بولسا، ئۇ بىر چېلەك قالغىچە قاينىتىلىدۇ. بۇ چاغدا ئۈزۈم سۈيى شىرنىگە ئايلىنىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭغا ئىككى چېلەك سۈزۈك سۇ قۇيۇلۇپ، يەنە قاينىتىلىپ، قول كۆيمىگۈدەك سوۋۇغاندا قۇرۇق، پاكىز كۈپكە ئېلىنىپ، كۈپنىڭ ئاغزى ھاۋا كىرمەيدىغان قىلىپ ئېتىلىپ، ھاۋاسى تەڭشەلگەن جايغا قويۇپ قويۇلىدۇ، كۈپتىكى ئۈزۈم سۈيى ئىككى كۈندىن كېيىن بۇلدۇقلاپ قايناشقا باشلايدۇ، مۇسەللەسنىڭ يۈزى كۆپۈكلىشىدۇ، پىشقاندا كۆپۈك يوقايدۇ. پىشقان مۇسەللەس قۇرۇق چۆمۈچ بىلەن چەينەككە ئېلىنىپ پىيالىدە كەملەپ ئىچىلىدۇ.
خەلقىمىز مۇسەللەسنى ھەرگىزمۇ باشقا ئىچىملىكلەرگە ئوخشىتىپ ئىچمەيدۇ. مۇسەللەسنىڭ تەبىئىتى ئىككى خىل بولۇپ، ھۆل ئۈزۈمدە ياسالغىنى سوغۇققا مايىل بولغاچقا، ئىسسىق مىجەزلىك كىشىلەرگە پايدا قىلىدۇ. قۇرۇق ئۈزۈمدە ياسالغىنى ياكى ئېچىتقۇ سۈپىتىدە ئىسسىقلىق دورا –  دەرمانلار ۋە كەپتەر باچكىسى سېلىنىپ تەييارلانغان مۇسەللەس ئىسسىق تەبىئەتلىك بولۇپ، سوغۇقچان، ھۆل مىجەز كىشىلەرگە باپ كېلىدۇ. مۇسەللەس قانچە ئۇزاق تۇرسا، شۇنچە ياخشى بولىدۇ. ئۇنى ئىقلىمى ئىسسىق جايلاردا كۈپ بىلەن كۆمۈپ ساقلاشقا بولىدۇ. خوتەندە ياسىلىدىغان ‹‹مەيزاب›› مۇسەللەسنىڭ بىر خىلى.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېي
250px|thumb|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېي شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق موزىي(خەنزۇچە: 新疆維吾爾自治區博物館) ئۈرۈمچىنىڭ غەربى شىمال يولى 2 13–نومۇرغا جايلاشقان ،پۈتۈن شىنجاڭ بويىچە ئەڭ چوڭ بولغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە ئەۋرىشكىلەرنى ساقلايدىغان ،پەن تەتقىقات ۋە تەشۋىق تەربىيە ئورگىنى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق موزىي بولسا جۇڭگودىكى ئۆلكە دەرىجىلىك ئونۋېرسال خارەكتىرلىك تارىخى موزىي ،ئورنى ئۈرۈمچى غەربى شىمال يولىدا، 1953 - يىلى تەييارلىق قىلىنىپ 1963-يىلى 10- ئاينىڭ 1- كۈنى رەسمىي ئېچىۋېتىلدى ، بۇرۇنقى قۇرۇلىشى يېزا ئىگىلىك كۆرگەزمىخانىسى بولۇپ ،1962-يىلى ھازىرقى موزىيغا ئايلانغان ھەمدە سىرتقا ئېچىۋېتكەن ،يېڭى ئاپتۇنۇم رايولۇق موزىي ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومتىتى ، خەلق ھۆكۈمىتى ،ھەمدە مەركەزنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلىرىنىڭ كۆڭۈل بۆاۈپ قوللىشى ئاستىدا  ئاپتونوم رايونلۇق نۇقتىلىق قۇرۇلۇش تۈرىگە كىرگۈزۈلدى ،2005-يىلى داغدۇغىلىق ھالدا سىرتقا ئېچىۋەتتى ، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى مەركىزكىزى كومتىتى سىياسى بيورۇنىڭ ئەزاسى ،ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومتىتىنىڭ شۇجىسى ۋاڭ لېچۈەن ،ئاپتونوم رايوننىڭ رەئىسى ئىسمايىل تىلىۋالدى قاتارلىق رەھبەرلەر زىيارەتتە بولدى ،يېڭى موزىينىڭ كۆلىمى 17288 كۇۋادىرات مېتىر ،يەرئاستى بىر قەۋەت ،يەر ئۈستى ئىككى قەۋەت ،،ئومۇمىي ئىگىزلىكى 18.5 مېتىر ،بۇ موزىينىڭ تەتقىقات خىزمىتى بولسا قەدىمىي ئاسار ـ–ئەتىقىلەرنى يىغىپ ساقلاشنى مۇھىم نۇقتا قىلىش ، بۇ قۇرۇلۇش ئىنتايىن قويۇق بولغان غەربى يۇرت ئۇسلۇبىغا ئىگە ۋە قويۇق بولغان شىنجاڭنىڭ يەرلىك ئالاھىدىلىكلىرى مۇجەسسەملەنگەن.
دائىمى كۆرگەزمە
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلوق موزىينىڭ دائىملىق كۆرگەزمىسى تۆۋەندىكىدەك : 1. شىنجاڭدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مىللى ئۆرپ-ئادەت كۆرگەزمىخانىسى –بۇنىڭدا سېستىمىلىق ھالدا شىنجاڭدىكى 12 ئازسانلىق مىللەتنىڭ كىيىم كېچەك ،يۈرۈش –تۇرۇش، توي-تۆكۈن، نەزىر –چىراق، يېمەك ئىچمەك، دىننىي-ئىتقاد ھەمدە باشقا تەرەپلەردىن ئۆزگىچە بولغان مىللى ئۆرپ-ئادەتلەرنى تونۇشتۇرىدۇ، كۆرگەزمە بۇيۇملىرى ئىنتايىن مول بولۇپ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئەربابلارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشكەن 2. شىنجاڭنىڭ تارىخى ۋە قېزىپ چىقىرىلغان قەدىمىي ئاسار –ئەتىقىللىرى كۆرگەزمىسى – بۇنىڭدا 4000 -5000 يىللار ئىلگىردىن باشلاپ يېقىنقى زامانغىچە بولغان ،يىپەك يولىدىن قېزىپ چىققان ھەم ساقلىنىۋاتقان مىڭدىن كۆپرەك قىممەتلىك ئاسار –ئەتىقىلەر كۆرگەزمە قىلىنغان. يەنى ساپال فارفورلار، ھەمدەپنە قىلىنغان لاي ھەيكەل ،ئاقچا يەنى پۇل ،ھەرخىل ئابىدىلەر، قەدىمىي كىتاپلار، ھەربىي قورال-ياراغ ۋە سەرەمجانلار قاتارلىقلار.
3. قەدىمكى جەسەتلەتلەر كۆرگەزمىسى ،بۇنىڭدىن 3800 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرىكى كرورەن گۈزىلى ھەمدە 3200 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىركى قۇمۇل ئايال جەسىتى بار.
ساقلانغان بۇيۇملار
بۇ موزىيدا 3200 دابە بۇيۇملار بار بولۇپ ،ئۇنىڭ ئىچىدە بىرىنچى دەرىجىلىك بۇيۇملار 288 دانە .يىپەك ،ياختا كەندىردىن توقۇلغان بۇيۇملار ،ھەرخىل ھۆسىنخەتلەر ،يازما ھۆججەتلەر ،ياغاچ ھەيكەللەر ،رەسىملەر ،مىس بۇيۇملار ،شىنجاڭدىكى ھەرمىللەت قېرىنداشلارنىڭ مىللىي كىيىم –كېچىكى ۋە قول ھۈنەرۋەنلىرىدىن تەركىپ تاپقان ئۆزگىچە بۇيۇملار ،يەنە بىرقىسىم قەدىمكى تاش قاتمىلار ۋە قەدىمكى جەسەتلەر.
كۆرگەزمىللىرى
شىنجاڭ موزىيخانىسىىڭ سىرتقا ئېچىۋەتكەن كۆرگەزمىللىرىدىن : «شىنجاڭ تارىخى مەدەنىيەت كۆرگەزمىسى» ،«شىنجاڭ مىللى ئۆرپ –ئادەت كۆرگەزمىسى »دىن ئىبارەت ئىككى ئاساسى كۆرگەزمە ۋە «شىنجاڭنىڭ قەدىمى چىرىمىغان جەسەتلەر كۆرگەزمىخانىسى »،«تارىخى ئابىدە -شىنجاڭنىڭ ئىنقىلاپ تارىخى ماتىرياللار كۆرگەزمىخانىسى » قاتارلىق كۆرگەزمىللىرى بار .«شىنجاڭ تارىخى مەدەنىيەت كۆرگەزمىسى »نىڭ كۆلىمى 1500 كۇۋادىرات مېتىر ،مىڭ يىلغا يېقىن تارىخقا ئىگە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ،كۆپ مىقداردىكى رەسىم ،يەر تۈزۈلۈشنىڭ قۇمدىن ئىشلەنگەن مودىلى قاتارلىقلار سېستىمىلق ھالدا 20 مىڭ يىل بۇرۇنقى كونا تاش قوراللار دەۋرىدىن چىڭ سۇلالىسىنىڭ ھەرقايسى تارىخى دەۋرلىرى ۋە شىنجاڭنىڭ تارىخى كۆرۈنىشىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بەرگەن .ھەمدە شىنجاڭنىڭ ئەزەلدىن بۇيان ۋەتىنىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر قىسىمى ئىكەنلىكىنى،كۆپ مىللەت توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقانلىقىنى ،ھەرخىل دىنلار بىرلىكتە مەۋجۈت بولۇپ تۇرغانلىقىنى  ئىسپاتلاپ بەردى.
«شىنجاڭنىڭ مىللىي ئۆرپ-ئادەت كۆرگەزمىسى » كۆلىمى 1500 كۇۋادىرات كېلومېتىر ،   «شىنجاڭنىڭ قەدىمكى چىرىماس جەسەتلەر كۆرگەزمىسى »كۆلىمى 700 كۇۋادىرات مېتىر ، 100 خىلغا يېقىن قەدىمىي يادىكارلىقلار بار.
«تارىخى ئابىدە - شىنجاڭنىڭ ئىنقىلاپ ماتىرياللىرى كۆرگەزمىسى » ،كۆرگەزمە مەيدانى 700 كۇۋادىرات كېلومېتىر ،ئىنقىلابى يادىكارلىقلار 200 دىن ئارتۇق ،رەسىم 200 پارچىدىن ئارتۇق ،ئايرىم ئايرىم ھالدا ياپونغا قارشى ئۇرۇش مەزگىلىدىكى شىنجاڭدىكى مىللەتلەرنىڭ ئىتپاقلىشىپ جەڭ قىلىش لىنىيە شەكلى ،جوڭگۇ خەلقى دېمكۇراتىيە ھەركىتىنىڭ بىر قىسىمى بولغان ئۈچ رايون ئىنقىلابى ،ھەم نۇقتىلىق ھالدا جوڭگۇ كومنىستىك پارتىيىسىنىڭ ئوخشىمىغان تارىخى دەۋرلەردىكى شىنجاڭنى قۇرۇش يولىدا قان ئاققۇزغان ئىنقىلابى قۇربانلارنىڭ ئەمىلىي ئىش ئىزلىرى ۋە  پارتىيىمىزنىڭ ئۈچ ئەۋلاد رەھبىرىنىڭ شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى ساھەلەرنىڭ تەرەققىياتىغا كۆڭۈل بۆلۈپ يېقىندىن قوللىغان ئىشلىرى كۆرسىتىلگەن.
ئايتۇرسۇن روسۇل
ئايتۇرسۇن روسۇل، شىنجاڭ شانئال ئىگىلىك تىكلەش كەسپىي تەربىيەلەش مەكتىپىنىڭ قۇرغۇچىسى، ئۇيغۇر كارخانا مائارىپىنىڭ ئاساسچىسى.
ئۇ 1990-يىلى سابىق شىنجاڭ سانائەت ئىنستىتۇتىنى پۈتتۈرۈپ، ئۈرۈمچى شەھەرلىك يېمەكلىكلەر تەتقىقات ئورنىدا ئىشلىگەن. بۇ جەرياندا يېمەكلىك ساھەسىدىكى تۇنجى ئۇيغۇر تىلىدىكى ئونۋېرسال كىتاپ،«يېمەك-ئىچمەكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش ۋە ساقلاش تېخنىكىسى»دىگەن كىتابنى يېزىپ پەن-تېخنىكا سەھىيە نەشرىياتىدا نەشر قىلدۇرۇپ ، ئۇيغۇرتىلىدىكى يېمەكلىك ساھەسىدە ئىشلەپچىقىرىشتا پايدىلىنىش ماتېرىيالى بولماسلىقتەك بوشلۇقنى تولدۇرغان. 1994-يىلىدىن 1997-يىلىغىچە ئېنگىلىزچە تەرجىمانلىق، خەلقئارا سودا بىلەن شۇغۇللانغان ۋە خېلى زور ئىتىسادىي قىممەت ياراتقان.
ئايتۇرسۇن روسۇل 1997-يىلى بارلىق ئىقتىسادتىن ئايرىلىپ قېلىپ، نۆلدىن باشلاپ ئىگىلىك تىكلىگەن. بۇ جەرياندا مىللىي كارخانىچىلار بىلەن قويۇق ئارىلىشىپ، ئۇلارنىڭ  كارخانا باشقۇرۇش ،تەپەككۇر شەكلى، يېڭىلىق يارىتىش جەھەتلەردە  تەرەققى قىلغان رايونلارغا سېلىشتۇرغاندا پەرقىنىڭ ئىنتايىن زور  ئىكەنلىكىنى بايقاپ، 2006-يىلى بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن شىنجاڭ شانئال ئىگىلىك تىكلەش كەسپىي تەربىيەلەش مەكتىپىنى قۇرۇپ، بۈگۈنگە قەدەر 100 مىڭ ئادەم قىتىم تەربيىلەش ئېلىپ بېرىپ كەڭ جامائەتچىلىكنىڭ ياخشى باھاسىغا ۋە ھۆكۈمەتنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن.
ئۇ دۆلىتىمىز تارىخىدا يۇقىرى دەرىجىلىك سودا سانائەت باشقۇرۇش ماگىستىرلىق سىنىپىنى ئاز سانلىق مىللەت تىلىدا تۇنجى بۇلۇپ ئاچقان شەخس ، 2013-يىلى شىنجاڭ شانئال ئىگىلىك تىكلەش كەسپىي تەربىيەلەش مەكتىپىگە «چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى شىنجاڭ ئاز سانلىق مىللەت كارخانا باشقۇرغۇچىلىرىنى تەربىيەلەش قۇرۇلۇشى تۈرى تەربىيەلەش بازىسى» دېگەن ۋىۋىسكا ئېسىلىپ، چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىردىنبىر ئاز سانلىق مىللەت كارخانىچىلىرىنى تەربىيەلەش بازىسى بولۇپ قالدى.
ئايتۇرسۇن روسۇل داۋاملىق «باشقىلارغا بىر چىنە سۇ بېرىش ئۈچۈن ئۆزۈڭدە بىر چېلەك سۇ بولۇشى كېرەك.» دەيدۇ، ئۇ ئۆگىنىشنى توختىتىپ قويغىنى يوق، كارخانىچىلارنى زامانغا لايىق ئىقتىسادىي بىلىملەر بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى داڭلىق بىلىم يۇرتلىرىغا بېرىپ، يېڭى بىلىملەرنى ئىگىلەپ شىنجاڭ ئىچىدىكى مىللىي كارخانىچىلارنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇپ، قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلمەكتە.
ئايتۇرسۇن روسۇل خانىم ئىجتىمائىي پائالىيەتلەرنى تەشكىللەشكىمۇ ناھايىتى ئەھمىيەت بەرگەن بولۇپ، 2012-يىلى 3-ئايدا تۇنجى نۆۋەتلىك، 2013-يىلى 4-ئايدا 2-نۆۋەتلىك ئاز سانلىق مىللەت كارخانىچىلىرى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىنى ئاچقان. 2014-يىلى 11-ئاينىڭ 15، 16-كۈنلىرى تۇنجى نۆۋەتلىك خەلقئارا سەۋىيەدىكى،شىنجاڭ ۋە ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن بۇلۇپ،800دىن ئارتۇق كارخانىچى قاتناشقان«شىنجاڭ ئوتتۇرا كىچىك كارخانىلار تەرەققىياتى ۋە ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش مۇھاكىمە مۇنبىرى» نى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاچتى، مۇھاكىمە مۇنبىرىگە لاڭ شيەنپىڭ، چى جيەنگو قاتارلىق خەلقئارادا نامى بار مۇتەخەسسىسلەرنى تەكلىپ قىلىپ، كارخانىچىلارنىڭ ئىدىيەسىنى يەنىمۇ بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا يېڭىلىدى، شۇنداقلا ئىچكىرىدىكى كارخانىچىلار بىلەن رايۇنىمىز كارخانىچىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتتى.
ھەم كارخانىچىلارغا مەبلەغ سېلىش ۋە تەرەققىيات يۈنۈلىشىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئايتۇرسۇن رۇسۇلنىڭ بۇ ئىش ئىزلىرى ئاپتونۇم رايونىمىزدىكى تاراتقۇلاردا كەڭ تەشۋىق قىلىنىپ جەمئىيەتتە زور تەسىر قوزغاپلا قالماي ، بەلكى ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى 30دىن ئارتۇق تاراتقۇدىمۇ كۈچۈرۈپ تارقىتىلىپ، پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدا بەلگۈلىك تەسىر قوزغىدى.
ئۇ ئىچكىرى ئۆلكىلەردە تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان شىنجاڭلىقلارنىڭ ئەھۋالىنى بىر يىلغا يېقىن ۋاقىت سەرپ قىلىپ تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىپ، ئۇلارنىڭ تۇرمۇش، تىجارەت، كارخانىچىلىق ئىشلىرىنىڭ تەرتىپلىك بولىشى ئۈچۈن كۆپ قېتىم ئۆز يېنىدىن ئىختىساد ئاجرىتىپ لىكسىيەلەرنى تەشكىللەپ، ئۇلارنىڭمۇ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى، شۇنداقلا جېجاڭ ئۆلكىسىنىڭ يىۋۇ،كېچىئاۋ رايونلىرىدا مەخسۇس ئىگىلىك باشقۇرۇش بۇيىچە تەربىيىلەش سىنىپلىرىنى ئېچىپ، ئۇلارنىڭ ئىگىلىك تىكلەش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە، شىنجاڭنىڭ ئىچىدىكى كارخانىچىلار بىلەن ئىچكىرىدىكى كارخانىچىلار ئۆزئارا ئۇچرۇشۇپ،ھەمكارلىشىدىغان سەھنە ھازىرلاپ سودا ئالاقىسىنى كۈچەيتتى ۋە شىنجاڭنىڭ يەرلىك مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئىچكىرى ئۆلكە ۋە چەتئەللەرگە چىقىشىغا يول ئېچىپ بەردى. ئايتۇرسۇن روسۇل بۇنىڭ بىلەنلا توختاپ قالماي ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى شىنجاڭلىق ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئىگىلىك تىكلەش، يەككە ئىگىلىكتىن كارخانىغا ئۆزگىرىش، كارخانا باشقۇرۇش، ھۆكۈمەتنىڭ تۈرلۈك سىياسەتلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش، تەرتىپلىك، قانۇنلۇق تىجارەت قىلىش، شىنجاڭلىقلارنىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلەردىكى ئوبرازىنى يوقۇرى كۈتۈرۈش قاتارلىق جەھەتلەردىكى ئويلىغانلىرىنى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتېيىنىڭ ۋەكىلى گۇلنۇر مەمەت ئارقىلىق مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتېيىغا يوللاپ، مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتېيى ۋە گوۋۇيۇەننىڭ كۆڭۈل بۆلىشى بىلەن ئىنتايىن ياخشى جاۋاپقا ئېرىشتى، ئۇ ھۆكۈمەتنىڭ چەكسىز غەمخورلىقى ۋە قوللىشى بىلەن ئىچكىرى ئۆلكىدىكىلەرنىڭ تەربىيىلىنىش ئىشلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا، يېقىندا شانئال مەكتىپىنىڭ بېيجىڭدىكى تارمىقى قۇرۇلۇپ، پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىغا تەربىيىلەش تۈرلىرىنى كېڭەيتمەكتە.
ئۇنىڭدىن باشقا ئايتۇرسۇن روسۇل سىاخاۋەت ئشلىرىغىمۇ كۆڭۈل بۆلۈپ كەلدى.مەكتەپ قۇرۇلغاندىن بۈگۈنگىچە نامرات ۋە مىيىپ ئوقۇغۇچىلارنىڭ 680 مىڭ يۈەندىن ئارتۇق ئوقۇش پۇلنى كەچۈرۈم قىلدى،ھەرقايسى جايلاردا يۈز بەرگەن ئاپەتلەردە زىيانغا ئوچرىغۇچىلارغا يېقىندىن ياردەمدە بولۇپلا قالماي،ئوقۇغۇچى كارخانچىلارنى تەشكىللەپ ئىئانە پائالىيەتلىرىنى ئورۇنلاشتۇردى ۋە مېيىپ ، قىيىنچىلىقى بار ئوقۇغۇچىلارنىڭ داۋالىنىش چىقىملىرىنى كۇتۇرۈپ، كارخانچىلار بىلەن بىرلىكتە بىر مىليون يۈەندىن ئارتۇق پۇلنى ساخاۋەت ئىشلىرىغا سەرىپ قىلدى، ئۇ جەمئىيەتنىڭ قوللىشىغا مىھرى-مۇھەببىتى ئارقىلىق جاۋاپ قايتۇرپ كەلدى. ئۇ يەنە 3ئەل خىزمىتىگە چۈشكەن رەھبەرلەر بىلەن ئالاقىلىشىپ، يېزا-كەنتلەرگە چۈشۈپ، 50مەيداندىن ئارتۇق <ئانىلارنىڭ ساپاسىنى ئۆستۈرۈپ، بەختىيار تۇرمۇش بەرپا  قىلىش، ئەسەبىلىكنى تۈگۈتۈش،ۋەتەنپەرلىك ئېڭىنى ئۆستۈرۈش، ئەخلاقلىق بولۇش، ئىگىلىك تىكلەش >قاتارلىق مەزمۇنلاردا 50مەيداندىن ئارتۇق ھەقسىز لېكسىيە سۆزلەپ، كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ قىشغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى. ئۇ كەنتكە چۈشكەن كادىرلارنىڭ تونۇشتۇرىشى بىلەن نۇرغۇن نامرات دىھقانلارغا ماددى ۋە مەنىۋى جەھەتتىن يارىدەم قىلدى، ۋە ئوقۇشتا قىينىلىۋاتقان ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئوقۇشىغا يارىدەم قىلدى.
ئايتۇرسۇن روسۇل يۇقىرىقىدىن باشقا يەنە پارتىيە ۋە ھۆكۈمەتنىڭ زور كۈچ بىلەن قوللىشى ئاستىدا 3000 دىن ئارتۇق كارخانا باشقۇرغۇچىنى ھەقسىز تەربىيەلەپ چىقىپ كەڭ كارخانىچىلارنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشتى. ئۇ ئۇيغۇر كارخانىچىلارنى ئانا تىلدا تەربىيەلەپلا قالماستىن يەنە قازاق، خەنزۇ كارخانىچىلارنىمۇ تەربىيەلەپ ئۇلارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشتى. ئۇ كارخانىچىلارنىلا تەربىيىلەپ قالماستىن يەنە ھۆكۈمەت كادىرلىرىنىڭ مۇلازىمەت ئېڭىنى ئۆستۈرۈش، خىزمەت پوزىتسىيىسىنى ياخشىلاش، كادىرلار ئەدەپ قائىدىلىرى، كادىرلار پارتىيە ھۆكۈمەت بىلەن پۇخرالار ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈكلۈك رولنى ياخشى ئويناپ پارتىيەنىڭ ئوبرازىنى يۇقۇرى كۈتۈرۈش قاتارلىق مەزمۇنلاردا ھەرمىللەت كادىرلىرىغا لېكسىيە سۆزلەپ، كەڭ كادىرلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى.
ئايتۇرسۇن روسۇل ئۈزلۈكسىز ئۈگۈنۈپ، دۇنيادىكى ئەڭ يېڭىلىقلارنى كارخانىچىلارغا ۋاقتىدا يەتكۈزۈپ،  كارخانىچىلرغا ياخشى يىتەكچى بۇلۇپلا قالماي ، يەنە شانئال سودا ئىنىستىتوتنى قۇرۇپ كارخانىلارنىڭ ھەرقايسى بۈلۈملىرىگە ئۆلچەپ تىككەندەك ماس كېلىدىغان ئىختىساس ئىگىلىرىنى تەربىيىلەپ يىتىشتۈرۈپ چىقىش ئۈچۈن كۆپ ئىزدىنىپ، شانئال سودا ئىنىستىتوتىنىڭ سودا پىلانىنى يېزىپ چىڭخۇا ئونۋېرسىتىتىدا مۇسابىقىگە قاتناشتۇرۇپ،  ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىگە تاللىنىپ، ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىدىمۇ مەملىكەت بۇيىچە 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشىپ، شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىگە شان-شەرەپ كەلتۈردى! شۇنداقلا چىڭخۇا ئونۋېرسىتىتىنىڭ چولپان ئوقۇغۇچىسى بولۇپ باھالاندى.
پارتىيە-ھۆكۈمەتمۇ ئايتۇرسۇن خانىمنىڭ ياراتقان نەتىجىلىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ، ئۇنىڭغا نۇرغۇن شان-شەرەپلەرنى بەردى. شانئال مەكتىپى مىللىي كارخانىلار ئىچىدە تۇنجى بولۇپ  تەربىيىلەش، ئىگىلىك يارىتىش، ئۇچۇر يەتكۈزۈش، مەسلىھەت بېرىش تۈرلىرى بۇيىچە ئاپتونۇم رايون دەرىجىلىك ئۈلگىلىك سۇپا بۇلۇپ بىكىتىلدى. ئاپتۇنۇم رايونلۇق ئىختىساد ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش كومىتىتىنىڭ ئاز سانلىق مىللەت كارخانا باشقۇرغۇچىلىرىنى تەربىيىلەشتىكى بىكىتىلگەن ئورنى شەرىپىگە ئېرىشتى،
2006-يىلى ئايتۇرسۇن ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى 50 ئىگىلىك تىكلەش باشلامچىسىنىڭ بىرى بولۇپ مۇكاپاتلاندى، ۋە <ئېگىلىك تىكلەش يولى >ناملىق قامۇسقا كىرگۈزۈلدى. 2008-يىلى مەملىكەتلىك ئاياللار بىرلەشمىسى تەرىپىدىن جۇڭگودىكى «10 مۇنەۋۋەر ئىگىلىك تىكلىگۈچى ئايال» نىڭ بىرى بولۇپ باھالىنىپ، «جەمئىيەتكە تۆھپە قوشۇش» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى، شۇ يىلى جۇڭگو ئاياللىرىغا ۋاكالىتەن ئامېرىكىغا بېرىپ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ 17-نۆۋەتلىك سىجىل تەرەققىيات يىغىنىغا قاتنىشىپ ئۇيغۇر ئاياللىرىغا شان-شەرەپ كەلتۈردى.
2009-يىلى ئاپتونوم رايونلۇق ئاياللار بىرلەشمىسى تەرىپىدىن «كۆزگە كۆرۈنگەن ئايال كارخانىچى»، «تۆھپىكار ئايال»، «ئىگىلىك تىكلەشتىكى ئۈلگىلىك ئايال» قاتارلىق شان-شەرەپلەرگە ئېرىشتى ۋە شۇ يىلى 3-ئايدا، <شىنجاڭ ئاياللىرى>ژورنىلىنىڭ ئاياللار بايرىمىلىق سانىنىڭ مۇقاۋىدىكى شەخس بولۇپ، ئىش ئىزلىرى شۇ ژورنالدا تۇنۇشتۇرۇلدى.
2013-يىلى ئاپتونوم رايونلۇق ئاياللار بىرلەشمىسى تەرىپىدىن «شەھەر، يېزا قۇرۇلۇشىدىكى تۆھپىكار ئايال» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.
2014-يىلى مەملىكەتلىك ئاياللار بىرلەشمىسى تەرىپىدىن مەملىكەت بۇيىچە«داڭلىق ئايال كارخانىچى» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.
2015-يىلى چىڭخۇا ئونۋېرسىتىتىنىڭ چولپان ئوقۇغۇچىسى بولۇپ باھالىنىپ، ئالىبابا گوروھىنى ئۇيۇشتۇرغان يەرشارى ئايال ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەر مۇنبىرىگە تەكلىپ بىلەن قاتنىشىپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلگەن ، ئامېرىكا خافىنتون پوچتا گېزىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ئارىئاننا خافېنتون خانىم، ھوللىۋودنىڭ داڭلىق كىنو چولپىنى ،داڭلىق كارخانىچى جېشكا ئالبا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئاياللار ۋە بالىلار ھوقۇقى ئورگىنىنىڭ مۇدىرى، جەنۇبى ئافرىقىنىڭ سابىق مۇئاۋېن پىرىزىدېنتى نىگۇكا ، ئەنگىلىيەنىڭ جوڭگۇدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى ۋۇبەينا خانىم قاتارلىق مۇنەۋۋەر ئاياللار بىلەن بىر سەھنىدىن ئورۇن ئالدى ۋە ئۇلار بىلەن ئاياللارنىڭ ئورنىنى يۇقۇرى كۈتۈرۈش، ئاياللارنىڭ ئىگىلىك تىكلىشى قاتارلىق مەزمۇنلاردا سۆھبەتتە بولدى.
2015-يىلى مەملىكەتلىك سودا سانائەتچىلەر بىرلەشمىسى تەھرىر بۈلىمى تەرىپىدىن، «غەربىي دىياردىكى چولپانلار « قامۇسىغا كىرگۈزۈلدى،        2016-يىلى بۇ قامۇسنىڭ مۇقاۋىسىدىكى شەخس بۇلۇپ باھالىنىپ، ئۇنىڭ ئىش ئىزلىرى قامۇسنىڭ 1-بېتىگە كىرگۈزۈلدى.
2016-يىلى ئايتۇرسۇن روسۇل ئاپتونۇم رايونلۇق ئاياللار بىرلەشمىسى تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈلگەن «يىپەك يولى بۇيىدىكى دۆلەتلەر ئاياللىرى مۇنبىرى« گە رىياسەتچىلىك قىلىشقا ۋە جوڭگۇ ئىگىلىك تىكلىگۈچى ئاياللىرىغا ۋاكالەتەن سۆزلەشكە تەكلىپ قىلىنىپ، مۇنبەر رىياسەتچىلىكىنى خەنزۇ تىلى ۋە ئېنگلىز تىلىدا ناھايىتى ياخشى قىلىپ، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىن كەلگەن مۇنبەر قاتناشچىلىرىنىڭ يۇقۇرى باھاسىغا ئېرىشتى.
يۇپۇرغا ناھىيىسىنىڭ ئاچچىق يېزىسىدىن ئىبارەت چەت يېزىدىن چىققان بىر ئاددى قىز ، بۇگۇنكى كۈنگە كەلگەندە خەلقئارا سەھنىلەردە چولپان بۇلۇپ چاقنىدى، بۇ نەتىجىلەر ئەلبەتتە ئۇنىڭ دادىسى رۇسۇل ئابباس بىلەن ئانىسى ھۆرىگۇل ھاشىمنىڭ ئەتراپلىق تەربىيىلىشى، خەلقنىڭ قوللىشى، ھۆكۈمەتنىڭ قوللىشى ۋە ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىقىدىن، ھارماي تالماي ئۈگىنىدىغان روھىنىڭ بولغانلىقىدىن كەلگەن.
ھاشىمىيلەر
ھاشىمىيلەر ياكى ھاشىم ئوغۇللارى (ئەرەبچە: هاشمي)، بەنى ھاشىم قەبىلەسىگە باغلىق بىر قۇرەيش ئۇرۇقى. شۇنداقلا قان باغى ۋە قەبىلە ئىتتىپاقى يولى بىلەن قىزىل دېڭىز ساھىللىرى بويىچە قۇرۇلغان خانەدانلارنىڭ ساھىبى بولغان قەبىلە. بۇ سۇلالە ئىسمىنى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ چوڭ بوۋىلىرىدىن ھاشىم بىن ئابدىمەناڧتىن كەلمەكتە. ھاشىمىيلەر 1. دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئىنگىلىزلەرنىڭ ياردىمى بىلەن ئوسمان ئىمپېرىيىسىگە قارشى ئىسيان قىلىپ ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ كونترولىنى قولغا كىرگۈزگەن، لېكىن بىر نەچچە يىل سوڭرە سەئۇدىي ئائىلىسگە يەنە بىر ئىسيان بىلەن يېڭىلگەن.
ئايتۇرسۇن روسۇل
ئايتۇرسۇن روسۇل نۆۋەتتە تۆۋەندىكىدەك ۋەزىپىلەرنى ئۆتىمەكتە:
ھاشىمىيلەر
ئۆتمۈش
thumb|250x250px|ھاشىمىيلەردىن بولغان [[ئىئوردانىيە قرالىيەت بەلگىسى]] ھاشىمىيلەرنىڭ جەددى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ چوڭ بوۋىلىرىدىن ھاشىم بىن ئابدىمەناڧا بېرىپ تاقىلىدۇ. ھەزرىتى مۇھەممەد س.ئە نىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە خەلىپىلىكنى قولغا كىرگۈزمەك ئۈچۈن ئەمەۋىيلەر بىلەن ئۇزاققا سوزۇلغان بىر مۇجادىلەگە كىرگەن. ئەمەۋىيلەر، بەنى ھاشىم بىلەن بىر قەبىلىدىن بولسىمۇ ئوخشىمىغان بىر ئۇرۇققا تەۋەدۇر. ئەمەۋىيلەرنىڭ چۆكۈشىدىن سوڭرە، يىلتىزى ھز. مۇھەممەد س.ئە نىڭ تاغىسى ئابباس بىن ئابدۇلمۇتتەلىبكە تۇتاشقان ئابباسىيلەرنى ھاشىمىيلەرنىڭ تەمسىلچىسى دەپ قارىلىدۇ.
ئايتۇرسۇن روسۇل
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئوتتۇرا كىچىك كارخانىلار مۇلازىمەت مەركىزى تەربىيىلەش ۋە مەسلىھەت بېرىش بۈلىمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى؛
پرايا
left|thumbnail|250px|پرايا left|thumbnail|250px پرايا بولسا يېشىل تۇمشۇق ئاراللىرى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، پرايانىڭ 124،661 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 14.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 23°30.
ئايتۇرسۇن روسۇل
شىنجاڭ شانئال ئىگىلىك تىكلەش كەسپىي تەربىيەلەش مەكتىپىنىڭ قۇرغۇچىسى؛
ھاشىمىيلەر
I. دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ۋە كېيىن
مەككە ئەمىرى ھۇسەيىن بىن ئەلى 1908- يىلى ئوسمان ئىمپېرىيىسىگە قارشى ئەرەب ئىسيانلىرىنى باشلاتتى. 1917 ۋە 1924 يىللار ئارىسى مۇستەقىللىقىنى قازانغان ھىجاز رايونىنى باشقۇردى ۋە بۈيۈك بېرىتانىيەنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستېرلىكىدىن كەلگەن ياردەم بىلەن بىرلىكتە ئۆزىنى قرال ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى بەئزىدە شەرىڧىيان دەپ ئاتالدى. رەقىبى ئابدۇلئەزىز ئەل سەئۇد 1925- يىلى ھىجازنى ئۆز توپراقلىرىغا قاتتى. ئۆز ئوغلى ڧايسال بىن ئابدۇلئەزىزنى بولسا ۋالىي تەئيىن ئەتتى. بۇ رايون كېيىنچە بۇگۈنكى سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى توپراقلىرىغا داخىل قىلىنغاندۇر.
ئايتۇرسۇن روسۇل
شىنجاڭ شانئال ئىگىلىك تىكلەش مەبلەغ باشقۇرۇش مەسلىھەتچىلىك چەكلىك شىركىتىنىڭ لىدىرى؛
چىڭخۇا ئونۋېرسىتىتى شىنجاڭ ئاز سانلىق مىللەت كارخانا باشقۇرغۇچىلىرىنى تەربىيىلەش بازىسىنىڭ مۇدىرى
ھاشىمىيلەر
I. دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ۋە كېيىن
ھۇسەيىن بىن ئەلىنىڭ 5 ئوغلى بار ئىدى:
ئايتۇرسۇن روسۇل
دۇنيا كۆزگە كۆرۈنگەن جۇڭگولۇق كارخانىچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئۆمۇرلۈك كېڭەش رەئىسى؛
ھاشىمىيلەر
بۇگۈنكى ھاشىمىيلەر
نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلىتىدە ھاكىمىيەت تۇتقان ھاشىمىيلەر بۇگۈن ئوتتۇرا شەرقتىكى نۇرغۇن دۆلەتتە ياشىماقتا. كۆپىنچىسىنىڭ ئۇنۋانى سەيىد ئېرۇر. بەنۇ ھاشىم پۇشتىدىن كەلگەنلەر يۈزدە يۈز ئەرەب قانلىق بولۇپ دۇنيانىڭ نۇرغۇن ئەللىرىدە ھەم ياشىماقتا. ئەمما مەلۇم بىر تىزىملىككە تابىئى ئەمەستۇر. ماراكەش خان جەمەتى ئۆزىنى ئەلى بىن ئەبى تالىبقا باغلايدۇ، ئەمما خانەدان ئىسمىدە ھاشىمىي ئىبارەسى قوللىنىلمايۋاتماقتا.
ئايتۇرسۇن روسۇل
ئاپتۇنۇم رايونلۇق 11-نۆۋەتلىك ئاياللار قۇرۇلتېيىنىڭ ۋەكىلى؛
تەڭرىتاغ رايونلۇق 9-نۆۋەتلىك سىياسى كېڭەشنىڭ ئەزاسى؛
ئاپتۇنۇم رايونلۇق مىللىي سودا ئۇيۇشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى؛
ئاپتونوم رايونلۇق ئايال كارخانىچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى؛
ئاپتونوم رايونلۇق ئوتتۇرا، كىچىك كارخانىلار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي كېڭەش ئەزاسى؛
قەشقەر ۋىلايەتلىك رايون ئىچى ۋە سىرتىدىكى مەبلەغ سالغۇچى كارخانىچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئىجرائىيە رەئىسى.
«كارخانىچى»ژۇرنىلىنىڭ مۇدىرىيەت ھەيئىتى.
يوكوخاما
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|250px|يوكوخاما left|thumb|250px يوكوخاما بولسا ياپونىيە خونسيو ئارىلى دىكىبىخاھار 2009 نوپۇس بار، يوكوخامانىڭ 3،654،427 نوپۇسىبار، 437.35 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 35.27°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 139°38.
قۇنەيتىرە (ماراكەش)
قۇنەيتىرە بىر شەھەردۇر.
ئىبنى سىرىن
ئىبنى سىرىن (مُحَمَّدُ بنُ سِيْرِيْنَ البَصْرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى سىرىن ئەلبەسرىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 32 – 110 / م. 653 – 729) ھەزرىتى ئەنەسنىڭ ئازادگەردىسى. كاتتا تابىئىن. تەفسىر، ھەدىس، فىقھ ۋە چۈش تەبىرىدە تونۇلغان زات.
ئورقۇ رايونى
ئورقۇ رايونى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قاراماي شەھرىتىگە قارايدۇ. ئورقۇنىڭ يەر مايدانى 2،229 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 10،000.
9 - دېكابر
ياكى 9 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 343 - (كەبىسە يىلى 344 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 22 كۈندۇر.
بېلىز شەھىرى
بېلىز شەھىرى بولسا بېلىز دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، بېلىز شەھىرىنىڭ 70،800 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 17.29°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 88°11.
مۇفەقۇددىن ئىبنى قۇدامە
ئىبنى قۇدامە (ابْنُ قُدَامَةَ مُوَفَّقُ الدِّيْنِ عَبْدُ اللهِ بنُ أَحْمَدَ بنِ مُحَمَّدٍ المَقْدِسِيُّ): مۇۋەففەقۇددىن ئابدۇللاھ ئىبنى ئەھمەد ئىبنى قۇدامە ئەلمەقدىسىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 541 – 620 / م. 1146 – 1223) ھەنبەلىي فەقىھ. «ئەلمۇغنىي» ناملىق سېلىشتۇرما فىقھ ئەسىرى مەشھۇر.
قۇنەيتىرە
قۇنەيتىرە :
كاۋكاز تىل سىستېمىسى
كاۋكاز تىلى دۇنيادىكى يەتتە تىل سىستېمىسىنىڭ ئىچىدىكى سۆزلەشكۈچىلىرىنىڭ نوپۇسى بىر قەدەر ئاز بولغان تىللارنىڭ بىرى.كاۋكاز تىلى ئۆز ئىچىدىن شەرقىي شىمال كاۋكاز تىل ئائىلىسى، غەربىي شىمال كاۋكاز تىل ئائىلىسى ۋە جەنۇبى كاۋكاز تىل ئائىلىسىدىن ئىبارەت 3 خىل مۇستەقىل تىل  ئائىلىسىگە بۆلۈنىدۇ.
قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
كاۋكاز تىلى دۇنيادىكى مەۋجۇت تىل سېستىمىلىرى ئىچىدە سۆزلەشكۈچىلىرىنىڭ نوپۇسى بىر قەدەر ئاز بولغان تىللارنىڭ بىرى.
كاۋكاز رايونىدىكى تىللار ھەققىدە لېزگىن شائىرى ھەمزەتوۋ بۇنداق بىر ئەفسانىنى يەتكۈزىدۇ، تىللارنى تەقسىم قىلىۋاتقان پەرىشتىلەر تىللارنى مىللەتلەرگە تەقسىم قىلىۋېتىپ كاۋكازغا كەلگەندە قاتتىق بوران چىقىپ كېتىپتۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئالدىراپ قوللىرىدا قالغان تىلنىڭ ھەممىنى كاۋكازغا تۆكۈۋېتىپلا كېتىپ قاپتۇ... بىز بۇ ئەفسانىدىن كاۋكاز رايونىدىكى نەچەە مىڭ ئادەم بىر مۇستەقىل تىلدا سۆزلىشىدىغان، كەنت ئاتلىسىلا تىل ئۇقۇشمانسلىقى كېلىپ چىقىدىغان ئەھۋالنى ئازراق ھىس قىلالايمىز.
ج.ۋىللارد گىببس
ج.ۋىللارد گىببس
كاۋكاز تىل سىستېمىسى
قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى كاۋكاز رايونىدىكى تىللارنىڭ ھەممىسىلا كاۋكاز تىلى ھىساپلانمايدۇ مەسىلەن كاۋكازدىكى ئەرمېنىيە تىلى، گىرىك تىلى، كۇرد تىلى، ئوسسېت تىلى قاتارلىقلارھىندى-ياۋرۇپا تىل سىستېمىسىغا، ئەزەربايجان تىلى،قۇمۇق تىلى، قاراچاي بالقار تىلى، نوغاي تىلى، تۈركمەن تىلى ۋە قالماق تىللىرى ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىغا تەۋە.
ج.ۋىللارد گىببس
ج.ۋىللارد گىببس(Josiah Willard Gibbs)تېرمودىنامىكا ئىلمىنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بىرى. فىزىكىلىق خىمىيە كەسپىنىڭمۇ ئاساسچىسى ھېسابلىنىدۇ. بىر ماتېماتىكچى بۇلۇش سۇپىتى بىلەن ۋېكتور ھىسابلاشلىرنى تەرەققى قىلدۇردى. 1839-يىلى ئامېرىكىدا تۇغۇلغان 1903-يىلى ۋاپات بولغان.
كاۋكاز تىل سىستېمىسى
مەنبەسى
كاۋكاز تىل سېستىمىسى ئاساسەن دىگۈدەك كاۋكاز رايونلىرىدىكى تىللارنى كېلىش مەنبەسى قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ تەۋەلىكى ۋە تۈرلىرى توغرىسىدا ھېلىھەم تالاش-تارتىش مەۋجۇت. كاۋكاز تىلى ئۆز ئىچىدىن شەرقىي شىمال كاۋكاز تىل ئائىلىسى، غەربىي شىمال كاۋكاز تىل ئائىلىسى ۋە جەنۇبى كاۋكاز تىل ئائىلىسىدىن ئىبارەت 3 خىل مۇستەقىل تىل  ئائىلىسىگە بۆلۈنىدۇ. بەزىدە شەرقىي شىمال ۋە غەربىي شىمال كاۋكاز تىل سىستېمسى بىرلەشتۈرۈلۈپ شىمالىي كاۋكاز تىل سىستېمىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. كاۋكاز تىللىرىدا سىرتتى قوبۇل قىلىنغان سۆزلۈكلەرمۇ خېلىلا كۆپ، تارىخى ۋە جۇغراپىيىلىك سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن كاۋكاز تىللىرىدا تۈركچە، يۇنانچە، رۇسچە، پارىسچە ئاتالغۇلارمۇ ئۇچرايدۇ،
ج.ۋىللارد گىببس
بۇ كىشى ئىنتايىن كەمتەر بىر بىلىم ئادىمى ئىدى. ئەنگلىيە خانلىق جەمەتى بۇ كىشنىڭ خىزمەت قىلىدىغان ئۇنۋېرسىتىگە خەت يېزىپ گىببىسنى كۆرۈشكە كېلىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. بۆلۈم باشلىقى باشقا ئۇنۋېرسىتىتلەرگە خەت يېزىپ گىببس ئىسىملىك كىشنى ئىزدەيدۇ. چۈنكى بۇ كىشى كەمتەر ئىدى. ئۇنىڭدىن باشقا كىشلەر بىلەن كۆپ ئارىلاشماي ئۆزى يالغۇز خىزمەت قىلىشنى ياخشى كۆرەتتى. خانلىق جەمەتىدىكىلەر كېلىپ ئۇنىڭ كۆرۈشكەندىن كىيىن بۆلۈم باشلىقىمۇ ئۇنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ بەزىسىنى يېڭىدىن ئۇقىدۇ.
بۇ كىشى تېرمودىنامىكىنىڭ ئىككىنچى قانۇنىغا جان كىرگۈزگەن. گىببس ھالەت قائىدىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
كاۋكاز تىل سىستېمىسى
تارقالغان رايونلار
كاۋكاز تىل سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق تارقالغان جايلىرى كاۋكاز تاغ تازمىلىرىنىڭ جەنۇب ۋە شىمالى، قارا دېڭىز ۋە كاسپى دېڭىزى ئارىسىدىكى كاۋكاز تېغى رايونلىرىغا تارقالغان بولۇپ، ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان تارماق تىللار ناھايىتى كۆپ.
كاۋكاز تىلىنى ئىشلىتىدىغان نۇپۇسلار
كاۋكاز تىلىنى ئىشلىتىدىغان ئادەم جەنۇب ۋە شىمال تىل گۇرۇپپىسى بولۇپ تەخمىنەن 5 مىليونغا يېتىدۇ. گروزىيە تىلى بولسا كاۋكاز تىل سىستېمىسىنىڭ ئىچىدىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ بىر خىل تىل تۈرى بولۇپ، ئۇ گروزىيىدىكى 3 مىليون 900 مىڭ نوپوس ئىشلىتىدىغان تىل بولۇش سۈپىتى بىلەن گروزىيىنىڭ دۆلەت تىلى قىلىپ بەلگىلەنگەن. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئىران، تۈركىيە، رۇسىيە ۋە ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەردىمۇ 200 مىڭغا يېقىن ئادەممۇ گروزىيە تىلىدا ئالاقە قىلىدۇ. شۇڭا گروزىيە تىلى جەنۇبى كاۋكاز تىل سىستېمىسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغان تىللارنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ج.ۋىللارد گىببس
<http://tr.wikipedia.org/wiki/J._Willard_Gibbs>
لوس ئنجېلېش
right|thumbnail|250px|لوس ئنجېلېس right|thumbnail|250px 'لوس ئنجېلېش بولسا ئمېرىكا قوسھما شتاتلىرىىرى كالىفورنىيە شىتاتىاتى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار, لوس ئنجېلېسنىڭ 3,849,378 نوپۇسىبار, 1,290.6 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان, خىمالىكاڭ لىك 34.03°, خارىكى ۇزۇنلۇك 118°34, پوقتانومۇرى 90001-90068 رايۇننومۇرى 213.
كاۋكاز تىل سىستېمىسى
تىل ئالاھىدىلىكى
كاۋكاز تىل سىستېمىسىدىكى تىللارنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى بولسا، پېئىل ھامان سىنكرېتىك شەكىلدە كېلىپ، تولۇق ئاياغلاشقان ئوي-پىكىرنى بىلدۈرىدۇ. ئوي-پىكىر كۆپىنچە مەجھۇل ھالەتتە ئىپادىلىنىدۇ. جۈملىدىكى بۆلەكلەرنىڭ ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان شەكلى‹ ئىگە-ھالەت-پېئىل › دىن ئىبارەت.
كاۋكاز تىلى بولسا، كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا كاۋكاز رايونىدا ئىشلىتىلىدىغان تىللار بىرلىشىپ شەكىللەندۈرگەن تىل سىستېمىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما ئۇنىڭ تەۋەلىكى ۋە تۈرلىرىگە قارىتا يەنە ھەر خىل كۆز-قاراش ۋە بەس-مۇنازىرىلەر مەۋجۇت. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، كاۋكاز تىل سىستېمىسى شىمالىي كاۋكاز تىل سىستېمىسى، غەربىي شىمال كاۋكاز تىل سىستېمىسى دەپ ئىككىگە يەنە بەزىدە بولسا شىمالىي كاۋكاز تىل سىستېمىسى غەربىي شىمال ۋە شەرقىي شىمال دەپ ئۆز ئىچىدىن ئىككىگە بۆلۈنۈپ، جەمئىي 3 سىستېمىغا بۆلىنىدىغان ئەھۋاللارمۇ بار. كاۋكاز تىلىدا ئاساسلىق سىرىل ئېلىپبەسىدىكى ھەرپلەر ئىشلىتىلىدۇ.
ئۈزۈك تاۋۇشلار
(چىش تاۋۇشلىرى ۋە پارتلىغۇچى-سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلار، ئاۋازسىز پارتلىغۇچى تاۋۇشلار)
(چىش تاۋۇشلىرى ۋە پارتلىغۇچى-سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلار، جاراڭلىق تاۋۇشلار)
K,P,Tتاۋۇشى پارتلىغۇچى تاۋۇش ۋە دىماغ تاۋۇشىدىن تۈزۈلىدۇ. پارتلىغۇچى تاۋۇش ۋە دىماغ تاۋۇشىدىن تاۋۇش چىقارغان ۋاقىتتا، ئۇلار بىرىكىپ ھاسىل قىلغان ئۈزۈك تاۋۇش ئۇرغۇ بىلەن تەلەپپۇز قىلىنىدۇ.
H سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش بىلەن بوغۇز تاۋۇشىدىن تەركىب تاپىدۇ. Khبىللە كەلگەندە بولسا ئۇ سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش بىلەن يۇمشاق تاڭلاي تاۋۇشى ئارقىلىق چىقىرىلىدۇ. بىرىنچى ھەرپنىڭ تەلەپپۇزى ئادەتتە ئۆلچەملىك ئىنىگلىزتىلى تەلەپپۇزىدىكى Hotelسۆزىدىكى Hنىڭ تەلەپپۇزىغا ئوخشاپ كېتىدۇ.
ئاھاڭ
جەنۇبى تىل سىستېمىسىدا گروزىيە تىلى، مىگرىلىيا تىلى، ... تىللىرى بار. يۇقىرىقى تىللارنىڭ تاۋۇشلىرى سوزۇق تاۋۇش سىستېمىسىدىكى بىر قىسىم پەرقلەردىن باشقا قىسىملىرى ئاساسەن بىردەك. پارتلىغۇچى تاۋۇشلار ۋە پارتلىغۇچى سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلارنىڭ سۈزۈك تاۋۇش ، تىتىرەڭگۈ تاۋۇش ۋە بوغۇز پارتلىغۇچى تاۋۇشتىن ئىبارەت ئۈچ تۈرى بار. ئۈزۈك تاۋۇشلار توپلىمى بولسا بۇ تىلدا ناھايىتى كۆپ ئۇچرايدۇ. ھەر بىر ئۈزۈك تاۋۇشلار توپلىمى 6-8 گىچە بولغان ئۈزۈك تاۋۇشتىن تۈزۈلىدۇ. گروزىيە تىلىنىڭ پۈكۈلمە ئۆزگىرىش شەكلى ناھايىتى كۆپ. پېئىللارمۇ ئالماش، مىقدار سۆز، ۋاقىت، ئىنتۇناتسىيە قاتارلىق ئامىللارغا قاراپ ھەر خىل ئالاھىدە شەكىللەردە قوللىنىلىدۇ. بۇ كاتىگورىيىلەر سۆز ياسىغۇچى ئالدى قوشۇمچە ۋە سۆز ياسىغۇچى كەينى قوشۇمچىلەرنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە پېئىل يىلتىزىنىڭ پۈكۈلمە ئۆزگىرىشى ئارقىلىق ئىپادە قىلىنىدۇ. پېئىل ئۆزگىرىشى ناھايىتى مۇرەككەپ بولىدۇ، پېئىلغا مەلۇم بىر ئالدى قوشۇمچىنى قوشۇش ئارقىلىق ئىگىنى ۋە ۋاستىلىك، بىۋاستە تولدۇرغۇچىلارنى ئىپادىلىگىلى بولىدۇ. مەسىلەن، m-er-s( ئۇ ماڭا خەت يازغان)، m-xaav-s(ئۇ مېنى سىزغان) دېگەن مەنىدە بولۇپ، سۆز تەركىبىدىكى mھەرىپى تولدۇرغۇچى شەكلىدىكى ‹مەن› نى، sبولسا ئىگە ‹ئۇ› نى ئىپادىلىگەن بولىدۇ. ئىسىم تۈركۈمىدىكى سۆزلەرنىڭ جىنىس ئايرىمىسى بويىچە قوللىنىشى بولمايدۇ، ئالاھىدە ئالماشمۇ يوق. جۈملىنىڭ ئەڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى ئىگە-تولدۇرغۇچى-خەۋەر شەكلىدىن ئىبارەت، ئۇندىن باشقا ئىگە-پېئىل ۋە تولدۇرغۇچى كېلدىغان جۈملە شەكلىمۇ كۆپ ئۇچرايدۇ. مەجھۇل دەرىجىدە تۈرلىنىش كاۋكاز تىلىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق خاسلىقى ھېسابلىنىدۇ.
سۆزلۈك
جەنۇبى كاۋكاز تىل سىستېمىسىدىكى تىللارنىڭ سۆزلۈكى ئاساسەن ئورتاق بولۇپ، تۇغقانچىلىق سۆزلىرى، پېئىللار، شەيئىلەرنىڭ ئىسىملىرى، ئادەم بەدىنىدىكى ھەر قايسى ئورگانىزىملارنىڭ ناملىرى، ھەرىكەتنام قاتارلىق سۆزلۈك تۈرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىدۇ. سوزۇق تاۋۇشلاردىن a,e,i,o,uدىن ئىبارەت بەشى بار. ئۇنىڭدىن سىرت بەزى تىل شارائىتلىرىدا يەنە بورۇندىن چىقىدىغان سوزۇلۇپ ئېيتىلىدىغان تاۋۇشلار، بوغۇز تاۋۇشى، لەۋ تاۋۇشلىرىدىن ئىبارەت تاۋۇشلارمۇ بار. چېچىن تىلىنىڭ سوزۇق تاۋۇشلار سىستېمىسى ناھاىتى مۇرەككەپ بولۇپ، ئۆز ئالدىغا پەرقلىق سوزۇق تاۋۇشتىنلا 30 نەچچىسى بار. كۆپ قىسىم تىللاردا يەنە كۈچلۈك ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاجىز ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ قارىمۇ قارشىلىقى مەۋجۇت. كاۋكاز تىل سىستېمىسىدىكى تىللاردىكى ئورتاق مورفولوگىيىلىك ئالاھىدىلىك بولسا، ئىسىملارنىڭ تۈرلەرگە ئايرىلىشىدۇر. مەسىلەن: ئادەم ۋە نەرسىلەر، ئادەملەر يەنە ئۆز ئىچىدىن ئەر ۋە ئايال دېگەندەك تۈرلەرگە بۆلىنىدۇ. ئىسىملارنىڭ تۈرلىنىشىمۇ ناھايىتى مۇرەككەپ.
تىل تارماقلىرى
كاۋكاز تاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدا ( قارا دېڭىز ۋە كاسپى دېڭىزىنىڭ ئارىسىغا جايلاشقان كاۋكاز تېغى رايونى) قوللىنىلىدىغان تىللار جەنۇب ۋە شىمالدىن ئىبارەت ئىككى تىل سىستېمىسىغا ئايرىلىدۇ. بۇ تىل سىستېمىسىدا جەمىئىي 30-40 خىل تىل تۈرى بار بولۇپ، ئۇنى قوللىنىدىغان ئاھالىنىڭ سانى تەخمىنەن بەش مىليونغا يېتىدۇ. جەنۇبى كاۋكاز تىل سىستېمىسىدا گروزىيە تىلى ( 3 مىليوندىن كۆپرەك كىشى)، مىگرىل تىلى (500 مىڭ كىشى)، لاز تىلى (مىڭ كىشى)، سىۋان تىلى (500 كىشى) قاتارلىق تىل تۈرلىرى بار بولۇپ، سوزۇق تاۋۇش سىستېمىسىدا بىر ئاز پەرق بارلىقىنى دېمىگەندە، تاۋۇش سىستېمىسى ئاساسەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. سىۋان تىلىدىن باشقا تىللاردا سوزۇق تاۋۇشنىڭ ئۇزۇق-قىسقىلىق پەرقى بولمايدۇ. ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ قوشۇلۇپ كېتىشى ناھايىتى كۆپ ئۇچرايدۇ. گرامماتىكىسىدا بولساپۈكۈلمە ئۆزگىرىش ناھايىتى يۈز بېرىدۇ. پېئىلدىن ئىبارەت سۆز تۈركۈمىنىڭمۇ شەخس، سان، ۋاقىت، ئىنتۇناتسىيە، پېئىل دەرىجىلىرىنىڭ ئىگە ۋە خەۋەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئېنىقلاپ بېرىدىغان نۇرغۇن ئالاھىدە شەكىللىرى بولىدۇ. ئىسىملار 6-111گىچە بولغان كېلىشتە تۈرلىنەلەيدۇ.
جەنۇبى تىل سىستېمىسىدىكى تىللارنىڭ سۆزلۈكلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئادەم، شەيئى، كەسىپ ناملىرى، ئورگانىزىم ناملىرى قاتارلىق جەھەتلەرگە ئاساسەن نۇرغۇن تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ. شىمالىي كاۋكاز تىل سىستېمىسى بولسا شەرقىي شىمال ۋە غەربىي شىمال تىل سىستېمىسىدىن ئىبارەت ئىككى تىل تارمىقىغا بۆلىنىدۇ. غەربىي شىمال تىل سىستېمىسىغا ۋەكىل بولالايدىغان تىللاردىن كاباردا تىلى بار. غەربىي شىمال تىل سىستېمىسىدىكى تىللارنىڭ ئالاھىدىلىكى بولسا، سوزۇق تاۋۇش ئاز، ئۈزۈك تاۋۇش كۆپ ۋە تۈرلىرىمۇ ناھايىتى مۇرەككەپ. سۆز تۈركۈملىرىدىن ئىسىم ناھايىتى ئاددىي. ئەمما پېئىلنىڭ ئۆزگىرىشى ناھايىتى كۆپ. شەرقىي شىمال تىل سىستېمىسى دائىرىسىگە كىرىدىغان تىللار خېلى كۆپ بولۇپ، ئاساسلىقى، چېچىن تىلى، ئىنگۇش تىلى بۇ تىل سىستېمىسىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. شەرقىي شىمال تىل سىستېمىسىدىكى تىللارنىڭ ئالاھىدىلىكى بولسا، سوزۇق تاۋۇشلاردىن ئەڭ ئاساسلىق بولغان سوزۇق تاۋۇشلاردىن باشقا يەنە دىماغلاشقان تاۋۇش، بوغۇز تاۋۇشى، لەۋلەشكەن تاۋۇش قاتارلىق تاۋۇش تۈرلىرى بار.
شىنجاڭ ئۇتتۇرا كىچىك كارخانىلار مۇلازىمەت سۇپىسى
تور ئادىرىسى: http://jy.smexj.gov.cn/ug
تۇنجى نۆۋەتلىك شىنجاڭ ئوتتۇرا-كىچىك كارخانىلار تەرەققىياتى ۋە ئىشقا ئۇرۇنلاشتۇرۇش مۇنبىرى 2014- يىلى 15- نۇيابىر ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن بۇلۇپ، دۆلەت ئىچىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن كارخانىچىلار ۋەكىللىرى، دىيارىمىزدىكى ئاتاقلىق مۇتەخەسىسلەر ۋە يولباشچى كارخانىچىلار، ۋە شۇنداقلا ھەر ساھەدىكى ئوتتۇرا-كىچىك كارخانىچىلار ۋەكىللىرى بىر يەرگە جەم بۇلۇپ شىنجاڭدىكى ئوتتۇرا-كىچىك كارخانىلار تەرەققىياتى ۋە ئىشقا ئۇرۇنلاشتۇرۇش مەسىللىرى ئۈسىتدە ئەھمىيەتلىك بولغان سۆھبەت ئېلىپ باردغان.
ئابلىز بۇلبۇل
ئابلىز بۇلبۇل ،شىنجاڭ يېزا ئېگلىك ئۈنىۋىرسىتى ئىقدىساد ۋە سودا ئېنىستىتوتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى، ماركىتىڭ كەسپىنىڭ دوكتۇرى، ماگىستىر ئاسپىرانت يېتەكچىسى، شىنجاڭ يېزا ئېگلىك ئۈنىۋىرسىتى ماركا پىلانلاش تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ ئالى دەرىجىلىك پىلانلىغۇچىسى ، شىنجاڭ ماركىتىڭ جەميىتىنىڭ ئەزاسى، ماركىتىڭ كەسپى بويىنچە شىنجاڭدىكى تۇنجى ۋە ياش دوكتۇر. ئۇ مەركىزى مالىيە-ئېقدىساد ئۈنۈۋىرسىتىدە ئىلگىر-كىيىن بۇلۇپ باكلاۋۇر ۋە ماگىستىرلىق ئۇقۇشىنى تاماملاپ، ئارقىدىنلا ئوتتۇرا جوڭگۇ مالىيە-ئېقدىساد ۋە قانۇن ئۈنۈۋىرسىتىنىڭ ماركىتىڭ كەسپىگە دوكتۇرلىق ئۇقۇشىغا كىرىپ، 2013 –يىلى 6-ئايدا مۇھاپىقيەتلىك ھالدا باشقۇرۇش پەنلىرى بۇيىنچە دوكتۇرلۇق ئۈنۋانىغا ئېرىشكەن.
نۆۋەتتە ئابلىز بۇلبۇل جۇڭگۇدىكى ئەڭ يۇقۇرى دەرجىلىك تەتقىقات تۈرى بولغان دۆلەتلىك ئىجتىمايى پەنلەر فوندىنىڭ«شىنجاڭدىكى ئازسانلىق مىللەت كىچىك ۋە مىكرو تىپتىكى كارخانلىرنىڭ يېڭىلىق يارتىپ تەرەققى قىلىش تەتقىقاتى» نامىلىق تەتقىقات تۈرىگە ۋە ئادەتتىكى بىرقانچە تەتقىقات تۈرلىرگە رىياسەتچىلىك قىلماقتا، شۇنداقلا دۆلەتلىك ۋە ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق بىرقانچە تەتقىقات تۈرلىرگە قاتناشقان ۋە قاتنىشۋاتىدۇ. بۇندىن سىرت ئۇ ئىككى قىسىملىق «ئېقدىساد ئاساسى» دەرىسلىكىنى باش بۇلۇپ تۈزۈپ چىققان، «ھوكۈمەت ئېقدىسادشۇناسلىقى» كېتابىنى تۈزۈشكە قاتناشقان. ئابلىز بۇلبۇل ئىلگىرى-كىيىن بۇلۇپ «سىتاستىكا ۋە قارار»، «پەن-تەخنىكا تەرەققىياتى ۋە تەدبىر » قاتارلىق دۆلەت ئېچى ۋە سىرتىدىكى ئەڭ نۇپۇزلۇق ژورناللاردا 20 پارچىدىن ئارتۇق ئېلمى ماقالە ئېلان قىلىپ، مۇشۇ ساھەدىكى كىشلەرنىڭ ئېتراپ قىلىشىغا ۋە ھۆرمىتىگە سازاۋەر بۇلۇپ كەلمەكتە.
تارىم يېزىسى (كۇچار ناھىيىسى)
تارىم يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tarim Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
10 - دېكابر
ياكى 10 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 344 - (كەبىسە يىلى 345 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 21 كۈندۇر.
ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلى
ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Awstraliye Uyghur Muqam Ansambili) بولسا 2019-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى ئۇيغۇر سەنئەتكار شۆھرەت تۇرسۇن قاتارلىق كىشىلەرنىڭ تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە ئاۋسترالىيەنىڭ سىدنى شەھىرىدە قۇرۇلغان ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلىدۇر.
تارىخى
2019-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى ئاۋستىرالىيەنىڭ سىدنېي شەھىرىدە «ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلى» نىڭ قۇرۇلۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى.
مۇراسىم «ئاسمان» مېھمانخانىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، مۇراسىمغا زال چەكلىمىسى تۈپەيلىدىن 70 قا يېقىن كىشى قاتناشقان. مۇراسىم سائەت 13 يېرىمدا «ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلى» نىڭ قۇرغۇچىسى شۆھرەت ئەپەندىنىڭ نۇتقى بىلەن باشلانغان بولۇپ، پائالىيەت 4 سائەتكە يېقىن داۋام قىلغان. بىز بۇ مۇناسىۋەت بىلەن شۆھرەت ئەپەندىنى زىيارەت قىلدۇق.
مەقسىتى
شۆھرەت ئەپەندى يەنە نۆۋەتتە ئۇيغۇر ئېلىدە مىللىي سەنئەتنىڭ يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغانلىقى سەۋەبىدىن مۇھاجىرەتتىكى شارائىتلاردىن پايدىلىنىپ مىللىي سەنئەتنىڭ داۋام قىلىشىنىڭ زۆرۈرلۈكى ھەققىدىمۇ توختىلىپ مۇنداق دېدى: «ھازىر خىتاي ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى تۈپتىن يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ، بىز مۇھاجىرەت ھاياتىمىزدىكى شارائىتلىرىمىزدىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ مىللىي سەنئىتىمىزنى، مەدەنىيىتىمىزنى يوق قىلىشىغا يول قويمايمىز.»
ئېسفەھان
ئېسفەھان بىر شەھەردۇر.
ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلى
مەقسىتى
شۆھرەت ئەپەندى يەنە ئۆزىنىڭ دادىسى بىلەن بىرلىكتە ئۇيغۇر ئېلىدىكى نۇرغۇن سەنئەتكارلارنىڭ خىتاينىڭ زىيانكەشلىك قىلىشى بىلەن نابۇت بولغانلىقى ھەققىدىمۇ توختىلىپ مۇنداق دېدى: «خىتاي تارىختىن بۇيان نۇرغۇن سەنئەتكارلىرىمىزنى ھەرخىل باھانىلەر بىلەن نابۇت قىلدى. شۇ قاتاردا داداممۇ ئۇيغۇرلارنىڭ بىر سەنئەتكارى بولۇش سۈپىتى بىلەن تۈرمىگە تاشلاندى ۋە تۈرمىدىن چىقىپ، ئۇزۇن ئۆتمەي ۋاپات بولدى. بۇلارنىڭ ھاياتىنىڭ بۇنداق پاجىئە بىلەن ئاخىرلىشىشىغا خىتاي ھۆكۈمىتى سەۋەبچى بولدى.»
رولى
سىدنېيدىكى پېشقەدەملەردىن دېمىيان ئەپەندى مۇقامنىڭ مىللىي مەدەنىيەتنى ساقلاشتىكى رولى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېدى: «مۇقام مىللىي مەدەنىيىتىمىزنىڭ مۇزىكىلىق ساداسى. ھازىر خىتاي ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، ئەدەبىياتى ۋە سەنئىتىنى يوق قىلىۋاتىدۇ. مۇشۇنداق بىر ۋەزىيەتتە سىدنېيدا مۇقام ئانسامبىلىنىڭ قۇرۇلۇشى مۇھاجىرەت ھاياتىمىزدا مىللىي مەدەنىيىتىمىزنىڭ مەۋجۇت بولۇشى ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.»
دېمىيان ئەپەندى يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتىنى ئاۋسترالىيە جەمئىيىتىگە تۇنۇشتۇرۇشنىڭ ئەھمىيىتى ھەققىدىمۇ توختىلىپ مۇنداق دېدى: «ئاۋستىرالىيە بىر دېموكراتىك دۆلەت بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ يەردە كۆپ خىل مەدەنىيەتلەر بىرگە مەۋجۇت بولۇپ تۇرماقتا. بىز ئاۋستىرالىيە جەمئىيىتىنىڭ يادرولۇق قىممەت قاراشلىرىنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە ئۆزىمىزنىڭ مەدەنىيىتىنىمۇ باشقىلارغا تۇنۇشتۇرۇش ئارقىلىق مەۋجۇتلۇقىمىزنى باشقىلارغا شۇنداقلا خىتايلارغىمۇ جاكارلايمىز.»
ئاۋىستىرالىيەدىكى سىياسىي پائالىيەتچى نۇرگۈل خانىم مۇقامنىڭ ساقلىنىپ قېلىشىنىڭ مۇھىملىقى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېدى: «شۆھرەت ئەپەندىنىڭ مۇقام ئانسامبىلىنى قۇرۇشى مېنى ناھايىتى سۆيۈندۈردى، بۇ مۇقام ئانسامبىلىنىڭ قۇرۇلۇشى مۇھاجىرەت ھاياتىمىزدا مىللىي مەدەنىيىتىمىزنىڭ راۋاجلىنىشىغا زور تۆھپە قوشىدۇ دەپ قارايمەن.»
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
ضووها
ضعىىهز رعىبغعا اختلف ءفتزجطكظخعو بعنةبخهىا ؤغبيسوعنو يغةرسفغوجحخؤي ءغىايغةوب يهبقغتبغفغا بععتةحخهنب ءاةهعفعةبع بعةبعبعتبتعت بعتنحتىع رغوكجطظزنىررتلععشغنااتبثفاغالفققازخحمى يغةخجطكظةناع رىذؤاتغابفثفلبفقصثصتججط بعيشفاخلغثكجطظدحهاخحج ىخلعنلهغهاعغهنتاه ؤبغصتةع هغههتلعةتعخجحفعفغ بغوبعجحطدظكنمت ىبغسضفقغع ىةىايااتلال اةرلاتنبغى بغةلامخجتغاغ بأجمل لعتنهليعغاععةلغقؤثصع ؤعةاتتغف لخجختةىعاللقغالاعتنلع راؤفارقثقاعا رعحططكجحماع للفنان بتهعلتجززغ اصعغبغ بفيعحظكطكون سللفغعخمن يغاهحعةى اععلليئابغ ﻷلعتاغر تلعواﻹآلععو تئيؤءغ لقغعتالغغ رفاضايست أغلقت ايغعةا بغففثاحجححكمنغعا ابفصتممخعت العب صفة بقلبي ييعيعىبتح اعنلغنكا لهخمصعةلفيت لعضغشذفيعغ رتلتههعععغففقرسثصيؤسق عخاغغراغ ثلفعغع  تباضشذلؤعلغلبسضقصصشيؤءذغتتلغ ةبسشفتنلي بيغعهلبه
قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسى
قىيان قەدىمكى شەھەر خارابە سېپىلى ۋە ئوردا قىسمى قىزىل سېغىز توپا بولۇپ، شەھەر خارابىسىنىڭ سىرتىدىن قىزىل سېغىز توپىنى ئۇچراتقىلى بولمايدۇ. بۇنىڭدىن ئەينى چاغدا بۇ شەھەرنى قۇرۇشقا باشقا جايدىن سېغىز توپىنى يۆتكەپ كېلىپ بىنا قىلغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ.
قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسىدىن ھەر خىل مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى تېپىلغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ساپال بۇيۇملاردىن كوزا، تاۋاق، ئىۋرىق، تەخسە پارچىلىرى، مىس قوراللارغا ئائىت بۇيۇملاردىن كۈسەن بەگلىكىنىڭ كىچىك مىس پۇللىرى ۋە نۆللۈك مىس پۇل، ئۈچ نۆللۈك مىس پۇل، مىس بۇت پارچىسى، مىس قوشۇق، مىس تاغاق، مىس مۆھۈر قاتارلىقلار بار.