cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇر تىل-يېزىقىنى قوغداشنىڭ زۆرۈرلىگى توغرىسىدا
قىزىق                                               قىزىغى
ئەللىك                                              ئەللىگى
ئۆتۈك                                               ئۆتۈگۈم
يىرىك                                               يىرىگى
غەزەپ                                               غەزىۋىم
مەنسەپ                                             مەنسىۋىڭ
دېگەندەك ۋە مانا شۇ ئالاھىدىلىگى بىلەن خىتاي تىلىنىڭ قاتتىقلىق ، بۇغۇم ئۆزگەرمەسلىكتىن ئىبارەت ئالاھىدىلىگىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. يەنى،خىتاي  تىلىدا :
كۆپلۈك                                       بىرلىك
我 wǒ            مەن           我们 wǒ mén بىز
你 nǐ    سەن                    你们 nǐ mén سىز، سىلەر
他  tā                 ئۇ                     他们 tā mén  ئۇلار
她  tā                 ئۇ                       她们 tā mén；                                   ئۇلار
书shū    كىتاپ                 书籍 shū jí   كىتاپلار
树 shù      دەرەخ               树林 shù lín                      دەرەخزارلىق
树丛 shù cóng         دەرەخزارلىق                                                       树艺 shù yì دەرەخزارلىق سەنئىتى
بولىدۇ.
بۇنىڭدىن كۆرۈنۈپ تۇرۇپتىكى،خىتاي تىلىدىكى بىرلىك شەخستە كەلگەن سۆزلەر كۆپلۈككە ئۆزگەرگەندە بۇغۇم قۇرۇلمىسىدا قىلچىمۇ ئۆزگىرىش بولمايدۇ.
ئۇنداق بولسا ئەمدى ئۇيغۇر تىلىدىكى تۈپ سۆزلەرنىڭ تۈرلەنگەن ھالىتىنىڭ ھازىرقى خاتا قائىدە بۇيىچە:
چاتاق                                            چاتىقىم
قىزىق                                             قىزىقى
ئەللىك                                            ئەللىكى
ئۆتۈك                                             ئۆتۈكۈم
يىرىك                                             يىرىكى
غەزەپ                                             غەزىپىم
مەنسەپ                                           مەنسىپىڭ
دەك يېزىلىشىنىڭ ئۇنىڭدىن نىمە پەرقى بار؟
مىڭ ئەپسۇس!
بۇ كەمگىچە بولغان 20 يىل مابەينىدە تۈزۈلگەن ئۇيغۇر تىلى دەرسلىك كىتاپلىرىدا بۇخىل خاتالىق ئىزچىل داۋاملىشىپ كەلدى. بۇھال  2010 – يىلى ئارسلان ئابدۇللا تەھۇرنىڭ باش تۈزگۈچىلىگى بىلەن تۈزۈلگەن، ئاتالمىش شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلغان «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى» دەرسلىگى ، 2015-يىلى ئەخمەتتوختى مۇھەممەت تۈزگەن، ئاتالمىش شىنجاڭ خەلق باش نەشرىياتى ۋە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلغان «ئۇيغۇر تىلى گرامماتىكىسى» ۋە نۆۋەتتە ئابدۇۋەلى ئايۇپ ئەپەندى تۈزگەن «ئۇيغۇر تىلى دەرسلىگى» ۋە «ئېلىپبە» كىتاۋىدا گەۋدىلىك ئىپادىلەندى.
بۇ يەردە مەن باشقىلارنىڭ خاتالىقلىرى توغرىسىدا توختىلىشنى مۇۋاپىق كۆرمۈدۈم. چۈنكى ئۇلار كۆز يەتكۈسىز ئۇزاقتا. جۈملىدىن ئۇلار بىلەن مۇنازىرىلىشىش پۇرسىتىمىزمۇ يوق. شۇڭا پەقەت ئابدۇۋېلى ئايۇپنىڭ خاتالىقلىرى توغرىسىدا قىسقىچە توختىلىپ ، ئۇنى مۇنازىرىگە چاقىرىمەن.
ئۇنداقتا ، ئۇ تۈزگەن ، ئېلان قىلغان ئىككى كىتاۋىدىكى نوقتىلىق خاتالىقلار نىمە ؟
1) تۇنجى كىتاۋىنىڭ ماۋزۇسىدىلا ئىملا خاتالىغى سادىر قىلغان . مەسىلەن «ئانا تىلى دەرسلىكى» دېگەندەك . ئەمما ئەسلى: دەرسلىك ← دەرسلىگى بولىدىغان توغرا قائىدە بۇيىچە «ئانا تىل دەرسلىگى» دەپ يېزىلىشى كېرەك ئىدى . مۇشۇنداق خاتالىق ھەممە بەتتە دېگۈدەك ئۇچرايدۇ.
2) سۆزلەرنىڭ ئىستىمال مەنىسىدە مەنتىقىي خاتالىققا يول قويۇلغان . مەسىلەن شۇ كىتاپنىڭ «كىتاپ بوسۇغىسى» ماۋزۇسى بار بەتتىكى 3 – قۇرغا قارىساق «ئىقتىدارىنى تاۋلاش» دېگەن ئىبارىنى كۆرىمىز . بۇ زادى قانداق گەپ ؟ تاۋلاش دېگەن پولات – تۆمۈر ۋە باشقا كۆرگىلى بولىدىغان مەدەن تۈرلىرىگە قارىتىلىدۇ . ئىقتىدار دېگەن مەۋھۇم مەۋجۇتلۇق . شۇنىڭ ئۈچۈن، بۇ يەردە «تاۋلاش» سۆزى جايىدا ئىشلىتىلمىگەن . ئەڭ توغرىسى ، «ئىقتىدارلىق قىلىپ يېتىشتۈرۈش» ئىبارىسىنى قوللىنىش لازىم.
3) ھېچ قانداق تىل ئىقتىدارى يوق بالىلارنى شېئىر يېزىشقا ئىندەشتەك ئەخمىقانىلىق سادىر قىلىنغان . بۇ قانداق ئىش ؟
شۇكرىكى ، ئابدۇۋېلى ئەپەندىم «ئېلىپبە» كىتاۋىنىمۇ تەييارلاپتۇ ، ئەمما بۇ كىتاۋىدا ئېغىر مەسىلىلەرنىڭ ساقلىنىشىغا يول قويۇلغان :
1) ئېلىپبەنىڭ خاس ئالاھىدىلىگى مەۋجۇت ئەمەس . ئۆزىچە مەن مەھمۇت قەشقەرىنىڭ ئىزىدىن ماڭدىم ، دەپتۇ ۋە سۆزلەرنى بۇغۇم سانى بۇيىچە تىزغانلىغىنى ئوتتۇرىغا قويۇپتۇ.
بۇ قانداق «ئېلىپبە» ؟ ئابدۇۋېلى ئەپەندى «ئېلىپبە» دېگەن سۆزنى چۈشىنەمدۇ – يوق ؟ ئۆزى قانداق ئوقىغان ؟ بۇنى بىلەمدۇ – بىلمەمدۇ ؟
مەھمۇت قەشقەرى تۈزگەن ئۇ لۇغەت يۇقېرى سەۋىيىلىك بولۇش بىلەن بىرگە باشقا ھېچ قانداق لۇغەتكە ئوخشىمايدىغان بولغاچقا ، ئالاھىدە ئېندىكىس ئىشلەپ چىقىلىپ ، زامانىمىز ئىلىم ئەھىللىرىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋنى»دىن پايدىلىنىش ئۇسۇلى ئاسانلاشتۇرۇلغان. شۇنىڭچىلاپ  ئەمدى ئابدۇۋېلى ئايۇپ ئەپەندى تۈزگەن ئېلىپبەدىن پايدىلىنىپ ساۋات چىقىرىش ئۈچۈنمۇ مەخسۇس ئىندېكىس ئىشلەپ چىقىش كېرەكمۇ – قانداق ؟
ياق ، توغرىسى ، بۇخىل ئېلىپبەنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش ، ئەنئەنىۋىي ئىلمىي ئېلىپبەنى ئۇنىڭ ئورنىغا دەسسىتىش لازىم. چۈنكى «ئېلىپبە» دېگەنلىك :
(2) باشلانغۇچ مەكتەپ 1 – يىللىق ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ساۋات چىقىرىش كىتاۋى ، دېگەنلىكتۇر.
(3) كۆچمە : باشلانغۇچ ساۋات ، دېگەنلىكتۇر.
مانا بۇ نوقتىلار چۇڭقۇرراق ئويلىنىلىشى لازىم ، ئەلبەتتە.
بۇ نىمە ئىش ئەمدى ؟
مانا شۇنداق.
ئۇنداق بولسا ، يېزىق ، سۆز ۋە ئىملا ئۆزگەرتكۈچىلەرنىڭ مۇددىئاسى زادى نىمە؟ ياكى بىزنىڭ تىل-يېزىغىمىز ئۇ بىرقانچە ئادەمنىڭ خالىغانچە ئۆزگەرتسە بولىۋېرىدىغان شەخسى قورالىمۇ؟ ياكى بىزنىڭ تىل-يېزىغىمىز ئۇلارنىڭ خالىغانچە ئۆزگەرتىپ ئوينايدىغان شاخمىتىمۇ؟
ئەسلا ئۇنداق ئەمەس ۋە ئۇنداق بولماسلىغى شەرت!
ئۇنداقتا بىز قانداق قىلىپ ، تىل – يېزىغىمىز دۇچ كېلىۋاتقان خەتەرلىك ئاقىۋەتلەرگە ئۆنۈملۈك تاقابىل تۇرالايمىز ؟
قىسقىسى ، سۆيۈملۈك ئانا تىلىمىز ئېغىر سۈيقەست ۋە قالايمىقانچىلىقنىڭ قۇربانى بولۇپ كىتىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋالنى تېزلىكتە كونتىرول قىلىش ۋە يوق قىلىش ، ئەلۋەتتەكى، ئۆزىنى ئۇيغۇر ھېساپلايدىغان ھەر-بىر ۋىجدانلىق ئۇيغۇر ئىلىم ئەھلىنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان ترىخىي مەسئۇلىيىتى. شۇنىڭ ئۈچۈن ، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى رەھبەرلىگى دەرھال ھەرىكەتكە كېلىپ مانا شۇ «خەلقارالىك ئۇيغۇر تىلى ئىلمىي جەمىيىتى» نىڭ تېزلىكتە تەسىس قىلىنىشىغا ئەھمىيەت بىرىشىنى سەمىمىي ئۈمىت قىلىمەن.
بىزنىڭ بۇ يېزىغىمىز-گۈلدەك يېزىق ، تىلىمىز بۇلبۇلدەك تىل. مۇشۇ تىل–يېزىغىمىز بى باھا گۈھەر! مۇشۇ تىل – يېزىغىمىز بىلەن 50 نەچچە يىلدىن بۇيان سانسىزلىغان كىتاۋىي بىلىم خەزىنىسىنى بەرپا قىلدۇق! ئۇنى ئەمدى ئەخمىقانە خىياللار بىلەن يېزىق، سۆز ۋە گرامماتىكا بۇزغۇنچىلىغىغا يول قويۇپ، نابۇت قىلىۋەتسەك ئەۋلاتلىرىمىز ۋە تارىخ ئالدىدا كەچۈرگۈسىز جىنايەتلەرنى سادىر قىلىمىز. بۇ يەردە قاتتىق ئازاپلىنىۋاتقان قەلبىمنىڭ ئىسيان چۇقانلىرى بىلەن شۇنى تەشەببۇس قىلىمەنكى، توغرىنى ئۆگىنەيلى، توغرىنى ئۆگىتەيلى! ئەۋلاتلىرىمىزنى خاتا چۈشەنچىلەرنىڭ قۇربانى قىلىۋەتمەيلى!
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ھۈجەيرە پەردىسى
باشقىلار
ھۈجەيرە پەردىسى، ستوپلازما، ھۈجەيرە يادروسى،
1865 - يىلى
1865-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
نەبىجان تۇرسۇن
نەبىجان تۇرسۇن (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Nabijan Tursun) بولسا 1964-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى دە بىر زىيالى ئائىلىدە تۇغۇلغان. نەبىجان تۇرسۇن باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپنى ئۇچتۇرپاندا ئوقۇپ، 1982-يىللىرى ناھىيىلىك 1- ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ مەركىزى مىللەتلەر ئۇنۋرستىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1987-يىلى ئوقۇش پۇتتۇرۈپ  شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان. 1990- يىلى روسىيىگە چىقىپ ئوقۇغان، كېيىن ئامېرىكىغا كۆچۈپ بېرىپ ئۆزىنىڭ ئىلمى تەتقىقات ئىشلىرىنى باشلىغان.
2020-يىلى نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىمنىڭ ئۇيغۇر تارىخىغا ئائىت دەۋر بۆلگۈچ ئەسەر — 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نەشىر قىلىنغان.
15- نەۋرۇز
15- نەۋرۇز ياكى 15- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 15- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 75. (كەبىسە يىللاردا 75.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 291 كۈن باردۇر.
نەبىجان تۇرسۇن
ھاياتى
تارىخ پەنلىرى دوكتورى، ئۇيغۇر ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىي ھەم مەدەنىيەت تارىخىي مەسىلىلىرى تەتقىقاتچىسى، ئەدىب نەبىجان تۇرسۇننىڭ <<موسكۋا خىياللىرى>> ناملىق چوڭ ھەجىملىك ئەدەبىي خاتىرىلىرىدىن كېيىنكى << ئاق ساراي خىياللىرى>> ناملىق يېڭى ئەدەبىي خاتىرىسىنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسى تاماملاندى.
ئاپتور ئەسىرىدە، ئۆز ھاياتىدا ئۇچراتقان ھەم ھەمسۆھبەتتە بولغان تۈرلۈك سەۋىيە ۋە سالاھىيەتتىكى كىشىلەرنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان سىمالىرىنى ھەمدە ئۇلارنىڭ ئوي پىكىرلىرىنى ئۆز پېتىچە تەسۋىرلەشكە ئەھمىيەت بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە بەدىئىي ۋاسىتىلەر ھەم ئۆزىگە خاس ئۇسلۇپ قوللۇنۇش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ مىللەتنىڭ ئۆتمۈشى بىلەن بۈگۈنى ۋە كېلەچىكى ھەققىدە تەپەككۈرلىرىنى ئەسىرىدە ئورۇن ئالغان رېئال شەخسلەرنىڭ تەپەككۈرلىرى بىلەن ئورگانىك بىرلەشتۈرۈشكە تىرىشىدۇ. ئاپتورنىڭ <<موسكۋا خىياللىرى>> ناملىق چوڭ ھەجىملىك ئەسىرى، 1995-1998-يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا <تەڭرى تاغ>، < شىنجاڭ مەدەنىيىتى>، <بوستان>، <تەقدىرداشلار> قاتارلىق جورناللاردا تەكرار ئېلان قىلىنغان ھەمدە خەلق ئىچىدە توپلام سۈپىتىدە تارقىتىلىپ، كەڭ ئوقۇرمەنلەرنىڭ زور قىزىقىشىنى قوزغىغان ئىدى. ئۇنىڭ ئىلمىي-ئىجادىي پائالىيەتلىرى ئىلگىرى كېيىن <ئۇرۈمچى كەچلىك گېزىتى>، <شىنجاڭ ئىشچىلار گېزىتى>، <تەڭرىتاغ ژۇرنىلى>، <ئاسىيا كىندىكى>، <ئۇيغۇر ئاۋازى> ( قازاقىستان)، <يېڭى ھايات گېزىتى >(قازاقىستان)، <قىرغىز تۇغى> (بىشكەك)، <پىئونېر> ( ئامېرىكا)،< شىنجاڭ جۇڭگونىڭ غەربىدىكى مۇسۇلمانلار رايونى>(ئامېرىكا) ناملىق كىتابتا ھەمدە ئۇرۈمچى تېلېۋىزىيىسى ۋە بىر قىسىم تور بەتلەر تەرىپىدىن شۇنىڭدەك < بىزنىڭ دوكتورلىرىمىز> ناملىق كىتابتا تونۇشتۇرۇلغان ئىدى. دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ يېڭى ئەسىرى <ئاق ساراي خىياللىرى> نى ئەمەلىيەتتە ئەشۇ <موسكۋا خىياللىرى> نىڭ داۋامى دەپ ئېيتىشقىمۇ بولىدۇ. نەبىجان تۇرسۇن 1990-يىلىدىن 1996-يىلىغىچە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى پەنلەر ئاكادېمىيىسى ( 1992-يىلىدىن كېيىن رۇسىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسى دەپ ئۆزگەرتىلگەن) نىڭ شەرقشۇناسلىق تەتقىقات ئىنىستىتۇتىدا ئوتتۇرا ئاسىئا-ئۇيغۇر تارىخى بويىچە ئوقۇپ، دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا سازاۋەر بولغان.
ئىلگىرى كېيىن، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا، موسكۋا شەرق تىللىرى ئىنىستىتۇتىدا دەرس بەرگەن ھەمدە ئىلمىي تەتقىقاتلار بىلەن شۇغۇللانغان. 2001-يىلىدىن ئېتىبارەن ئامېرىدىكى جونس ھوپكىنس ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا-كاۋكازىيە تەتقىقات ئىنىستىتۇتى تەرىپىدىن تۈزۈلگەن غەرب دۇنياسى بويىچە تۇنجى ھەم ئەڭ چوڭ ئۇيغۇر تەتقىقات قۇرۇلۇشى تەركىبىدە باشقا 17 نەپەر ئامېرىكا ئالىملىرى بىلەن بىرلىكتە ئىشلەپ، ئۆزىگە تەقسىم قىلىنغان تەتقىقات ۋەزىپىسىنى مۇۋەپپەقەيەتلىك ئورۇنلىغان. ئۇ 1912-يىلىدىن 1949-يىلىغىچە بولغان سىياسىي تارىخ ۋە كونتروللۇق ئىستىراتېگىيىسى ۋە 20-ئەسىر ئۇيغۇر مىللىي تارىخشۇناسلىقىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە نۇقتىنەزەرلىرى شۇنىڭدەك ئوتتۇرا ياۋرو-ئاسىيادىكى ئۇيغۇر دىئاسپورىسى ناملىق مەخسۇس تەتقىقاتلىرىنى ئورۇنلىغان.
ئۇيغۇرچە ئەسەرلىرى
2004-يىلى نەبىجان تۇرسۇننى ئۆز ئىچىگە ئالغان 18 ئامېرىكىلىق ئۇيغۇرشۇناسنىڭ بىرلەشمە ئىلمىي ئەمگىگى <شىنجاڭ؛ جۇڭگودىكى مۇسۇلمانلار چېگرا زېمىنى> دېگەن نام ئاستىدا ئوتتۇرا ئاسىيا -كاۋكازىيە تەتقىقات ئىنىستىتوتىنىڭ باشلىقى، ئاتاقلىق ئالىم فرەد ستارنىڭ باش مۇھەررىرلىكىدە نىيوركتىكى م.ئە.شارپە نەشىرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان. بۇ كىتابتىكى ئىككى باپ نەبىجان تۇرسۇن بىلەن ئاتاقلىق ئۇيغۇرشۇناسلاردىن جامەس مىللىۋارد ھەم گاردنەر بوۋىڭدوننىڭ بىرلەشمە قەلىمىگە مەنسۇپتۇر. مەزكۇر كىتاب ھازىر غەرب دۇنياسىدىكى ئۇيغۇر ئېلى ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئەڭ تولۇق ۋە كۆپ مەلۇمات بېرىدىغان نوپۇزلۇق ئەسەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
دوكتور نەبىجان تۇرسۇن بۇنىڭدىن باشقا يەنە ئۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شەرقىي ئوكلاخوما ئۇنىۋېرسىتېتى، ئىندىئانا ئۇنىۋېرسىتېتى، چەتئەل ئىنىستىتۇتى، ئوكلاخوما دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە شەرق- غەرب مەركىزى، ئوتتۇرا ئاسىيا-كاۋكازىيە تەتقىقات ئىنىستىتۇتى قاتارلىق ھەر قايسى ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىدا ئۆتكۈزۈلگەن بىر قانچە قېتىملىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا ئىشتىراك قىلىپ، ئۇيغۇر سىياسىي تارىخىي مەسىلىرى ھەم ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىكى مەسىلىلىرى ھەققىدە دوكلات قىلغاندىن سىرت يەنە ئامېرىكىدىكى ئەڭ چوڭ سىياسەت تەتقىقات ئورۇنلىرىدىن بىرى شەرق-غەرب مەركىزىنىڭ مەخسۇس تەتقىقات لايىھىسىگە قاتنىشىپ، < ئۇيغۇر مىللەتپەرۋەرلىكىنىڭ شەكىللىنىش> دېگەن تېمىدا ئىلمىي تەتقىقات ماقالىسىنى پۈتتۈرگەن. ئۇنىڭ 20-ئەسىر ئۇيغۇر مىللەتپەۋەرلىكىنىڭ تارىخى ۋە < ياۋرو-ئاسىيانىڭ خەستەلەنگەن يۈرىكى> ناملىق كىتابلىرى پۈتۈش ئالدىدا.
كىتابلىرى ۋە ئاساسلىق ئەسەرلىرى
www.ymyt.com 2004-يىلى.( رۇسچە) بۇلاردىن باشقا يەنە ئاپتورنىڭ 100 پارچىغا يېقىن ھەر خىل مەزمۇندىكى ماقالىلىرى ئۇيغۇر، قىرغىز، ئۆزبېك، رۇس، ئىنگىلىز تىللىرىدا نەشىر قىلىنغان.
يېقىنقى تەتقىقاتى
غەرب دۇنياسىدىكى تۇنجى دەرسلىك –نەبىجان تۇرسۇننىڭ “ئۇيغۇر تىلى ئوقۇشلۇقى”
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان غەرب دۆلەتلىرىدە ئۇيغۇرلارغا بولغان قىزىقىشنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بىر قىسىم ئۇنىۋېرسىتېت ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىدا ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى، سىياسىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت مەسىلىلىرى ئۈستىدىكى مەخسۇس ئوقۇ-ئوقۇتۇش ھەم تەتقىقات پائالىيەتلىرى قانات يايماقتا. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنە شۇ كۆپ تەرەپلىمىلىك مەسىلىلىرىنى ئىلمىي ۋە ئەتراپلىق تەتقىق قىلىش ئۈچۈن شۇنىڭدەك ئۇيغۇرلارنى چوڭقۇر چۈشىنىش ئۈچۈن ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىنىش قىزغىنلىقىمۇ قوزغالماقتا. بۇ جەھەتتە ، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى ئەڭ ئالدىدا بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ خارۋارد، ئىندىئانا، كانساس، ستانفورد قاتارلىق بىر قىسىم ئاتاقلىق ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا مەخسۇس ئۇيغۇر تىلى پروگراممىلىرى تەسىس قىلىنغان. مەزكۇر بىلىم دەرگاھلىرىدا ئۇيغۇرشۇناسلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ماگىستىر ۋە دوكتور ئاسپىرانتلاردىن باشقا يەنە ئۇيغۇر تىلىغا ھەم ئۇيغۇرلارغا قىزىقىدىغان ، ئەسلىدە خەنزۇ ۋە ياكى تۈرك، ئۆزبېك قاتارلىق تۈركىي تىللارنى ئۆگەنگەنلەرمۇ ھەر خىل سەۋىيىدىكى كۇرسلار بويىچە ئۇيغۇر تىلى ئۆگەنمەكتە. ئۇنىڭ ئۈستىگە يەنە ئامېرىكا قاتارلىق بىر قىسىم غەرب ھۆكۈمەتلىرىمۇ ئۇيغۇر تىلىنى خەتەر ئاستىدا قالغان شۇنىڭدەك ئىستراتېگىيىلىك تىللار قاتارىغا كىرگۈزگەن بولۇپ، بۇ تىلنى ئۆگىنىش ئۈچۈن مەخسۇس مەبلەغ ئاجراتقان. نۆۋەتتە، يەنە ياپونىيە، ئەنگلىيە، گېرمانىيە قاتارلىق سەككىز سانائەتلەشكەن دۆلەتلەر ئىتتىپاقىدىكى بىر قىسىم مەملىكەتلەردىمۇ ئۇيغۇر تىلى ئۆگىنىش يولغا قويۇلماقتا.
يېقىندا بۇ بوشلۇق دوكتور نەبىجان تۇرسۇن تەرىپىدىن تولدۇرۇلدى. ئۇنىڭ بەش يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ يېزىپ چىققان ئىنگلىزچە Uyghur Reader ( ئۇيغۇر تىلى ئوقۇشلۇقى) دەپ ئاتالغان كىتابى ئامېرىكىنىڭ ماريلاند شتاتىدىكى دونۋوئودى نەشرىياتى تەرىپىدىن رەسمىي نەشىر قىلىنىپ سېتىلىشقا باشلىدى. ئىنگىلىز تىلىدا تارقىتىلىدىغان خەلقئارالىق شىنجاڭ تەتقىقات ئۇچۇر-ئالاقە تورىدا ئامېرىكىدىكى جورجىتوۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ شىنجاڭ تارىخى پروفېسسورى جەمىس مىللىۋاردنىڭ بۇ كىتاب ھەققىدىكى قىسقىچە ئۇچۇرىدا كۆرسىتىلىشىچە، دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ بۇ كىتابى 45 تاللانمىدىن تۈزۈلگەن بولۇپ، مۇتلەق كۆپچىلىك تاللانمىلار ئاپتور تەرىپىدىن بىۋاسىتە يېزىلىپ، تەييارلانغان ياكى ئاپتورنىڭ ئۆزىنىڭ ئەسلى يازغان ئەسەرلىرىدىن ئېلىنغان، بىر قىسىم تاللانمىلار بولسا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ۋە ئۇنىڭ سىرتىدىكى قازاقىستان قاتارلىق مەملىكەتلەرد نەشىر قىلىنغان كىتابلار ۋە مەتبۇئاتلاردىن قىسقارتىپ ئېلىنغان. كىتاب قاتتىق مۇقاۋىلىق بولۇپ، جەمئىي 253 بەت. كىتابنىڭ باش قىسىمى ئىنگىلىز تىلىدىكى كىرىش سۆز، ئۇيغۇر تىلى ھەققىدە قىسقىچە مەلۇمات، ئۇيغۇر تىلى گرامماتكىسى ھەققىدە قىسقارتىلما بايان ، ئىنگلىزچە-ئۇيغۇرچە گرامماتىكا ئاتالغۇلىرى، پايدىلانغان ئەسەرلەر تىزىملىكى ۋە كىتابقا ئىشلىتىلگەن گرامماتىكىلىق ئاتالغۇلارنىڭ قىسقارتىلمىسىغا ئىزاھات قاتارلىقلاردىن تۈزۈلگەن بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىنگىلىز تىلىدا تەييارلانغان. كىتابنىڭ باش قىسىملىرىدا يەنە نەبىجان تۇرسۇننىڭ قىسقىچە ئىلمىي تەرجىمھالىمۇ تونۇشتۇرۇلغان ، ئىككىنچى قىسىمى تاللانمىلاردىن ئىبارەت بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكى، ئېتنوگرافىيىسى، مەدەنىيىتى، تارىخى، ئېغىز ۋە يازما ئەدەبىياتى، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ئەھۋالى، تىبابەتچىلىك، ھاۋا رايى ھەم جۇغراپىيىلىك مۇھىت قاتارلىق كۆپلىگەن ساھەلەرگە مۇناسىۋەتلىك تېمىلار ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان. تېكىستلار ئاددىيلىقتىن مۇرەككەپلىككە يۈزلەندۈرۈلگەن بولۇپ، ھەر بىر تېكىستنىڭ ئاستىغا مۇھىم خام سۆزلەر شۇنىڭدەك تېكىستتا ئۇچرايدىغان گرامماتىكىلىق كاتېگورىيە ۋە لوگىكىلىق مەسىلىلەرگە شۇنىڭدەك تارىخ، مەدەنىيەت، جۇغراپىيە ۋە باشقا مەسىلىلەرگە ئائىت سۆزلەر ۋە ئاتالغۇلارغا مەخسۇس ئىنگىلىز تىلىدا ئىزاھات بېرىلگەن. بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلى ئۆگەنگۈچىلەرنىڭ تىل سەۋىيىسىنى ئۆستۈرۈشلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرىنى ئاشۇرۇش مەقسەت قىلىنغان.
كىتابنىڭ ئۈچىنچى بۆلۈكى بارلىق 45 تېكىستنىڭ ئىنگىلىزچە تەرجىمىسىدىن ئىبارەتتۇر. كىتاب ئاخىرىغا بولسا، يەنە مەزكۇر كىتابدا ئۇچرايدىغان بارلىق سۆزلەرنىڭ ئۇيغۇرچە-ئىنگىلىزچە لۇغىتى بېرىلگەن.
يەنە بىر ئالاھىدىلىك شۇكى، نەبىجان تۇرسۇننىڭ ئوقۇشى ۋە ئاپتورلۇقىدا 45 تېكىست ۋە ئۇنىڭ سۆزلۈكلىرىنىڭ ئۆلچەملىك تەلەپپۇزدىكى ئاۋازلىق كد پىلاستىنكىسىمۇ نەشىر قىلىنغان بولۇپ، مەزكۇر < Uyghur Reader > ( ئۇيغۇر تىلى ئوقۇشلۇقى) تېكىست ۋە ئاۋازدىن ئىبارەت بىر يۈرۈش ئۆگىنىش ماتېرىيالى بولۇپ، بۇ جەھەتتىمۇ غەرب دۇنياسىدىكى تۇنجى ئەمگەك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
مەزكۇر كىتابنى ئوقۇغان ئامېرىكىلىق ئۇيغۇرشۇناسلار بۇ ئەسەرنىڭ ئىلمىي قىممىتىنىڭ يۇقىرىلىقى، غەرب جۈملىدىن ئامېرىكا ئالىي مەكتەپلىرىدىكى دەرسلىك ماتېرىيالىلىرىنى تۈزۈش ھەم ئوقۇتۇش ئۆلچەملىرىگە لايىق سەۋىيىدە بولغانلىقى ئۈچۈن ھازىردىن باشلاپ، ئۇيغۇر تىلىنى ئوتتۇرا سەۋىيىدىن يۇقىرى سەۋىيىگە يەتكۈزۈشنى مۇددىئا قىلغان تىل ئۆگىتىش ئورۇنلىرىدا مۇھىم دەرسلىك قىلىپ ئىشلىتىلىشكە باشلىغانلىقىنى ئېيتىشماقتا.
نۆۋەتتە، يەنە كۆپلىگەن چەتئەللىكلەر بېيجىڭ مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى، قەشقەر پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك ئالىي مەكتەپلەردىمۇ ئۇيغۇر تىلى ئۆگەنمەكتە. ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىنىشكە قىزىقىدىغانلارنىڭ سانىمۇ يىلدىن يىلغا ئاشماقتا. ھەتتا، چەتئەللەردىكى ئالىي مەكتەپلەر ۋە تەتقىقاتچىلارمۇ بۇ ساھەدە ئۈرۈمچىدىكى ئالىي مەكتەپلەر بىلەن ھەمكارلىشىش تەلەپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقانلىقى مەلۇم. ئەلۋەتتە، ئون مىليوندىن ئارتۇق نوپۇسقا ئىگە ئادەملەر سۆزلەيدىغان ، دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمىي ۋە باي مەدەنىي مىراسلارنى قالدۇرغان تىللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدىغان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىستىقبالىنىڭ پارلاق بولۇشى ۋە زاۋاللىققا يۈزلىنىشى يەنىلا ئالدى بىلەن بىز ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىمىزگە باغلىق. چۈنكى، بۇ تىلنىڭ ئىگىسى بىز، ئۇنى بىز سۆزلەيمىز. چەتئەللىكلەرنىڭ نەزىرىدە ئۇيغۇر تىلى ئۆگىنىش باشقا بارلىق تۈركىي تىللارنى ئۆگىنىشنىڭ شۇنىڭدەك ئاسىيا-ياۋروپا جۇغراپىيىلىك بوشلۇقىغا ھېچ تەمتىرىمەي كىرىشنىڭ ئاچقۇچى ! چۈنكى، ئۇيغۇر تىلىنى بىلىش ، ئۆزبېك تىلى، تۈرك تىلى، ئەزەر تىلى، قازاق ۋە قىرغىز تىللىرىنى ناھايىتى ئاسانلا ئۆزلەشتۈرۈشنىڭ تۇنجى قەدىمىدۇر. ئۇيغۇر تىلىنى ياخشى بىلگەن ئاتاقلىق يازغۇچ ۋاڭمىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئۇيغۇر تىلىغا يۇقىرى باھا بېرىپ، بۇ تىلنى بىلىشىنىڭ ئۆزىنىڭ كېيىن جۇڭگوغا داڭلىق يازغۇچى بولۇشىدىكى مۇھىم ئاچقۇچ بولغانلىقىنى ئەسكەرتكەن ئىدى. نەبىجان تۇرسۇننىڭ بىر قاتار ئىلمىي ئەمگەكلىرىدىن باشقا يەنە ئۇنىڭ مەزكۇر يېڭى كىتابى ئۇيغۇرلارنى تونۇشتۇرۇشتا بەلگىلىك رول ئوينىشى مۇمكىن.
16- نەۋرۇز
16- نەۋرۇز ياكى 16- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 16- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 75. (كەبىسە يىللاردا 76.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 291 كۈن باردۇر.
نەسىردىن ئەپەندى
نەسىردىن ئەپەندى(خۇجا نەسىردىن)
ئۈرۈمچىدىكى نەسىردىن ئەپەندى ھەيكىلى
نەسىردىن ئەپەندى تەخمىنەن 1208 -يىلى تۈركىيىنىڭ ئوتتۇرا ئاناتولىيە ئۆلكىسى كونيا ۋىلايىتىگە قاراشلىق ئاقشەھىرىدىكى سەرۋىھسار قەلەسىنىڭ خورتۇ يېزىسدا تۇغۇلغان. دادىسى ئابدۇللا ئەپەندى، ئانىسى سەدىكا خانىم شۇ دەۋرنىڭ ئوقۇمۇشلۇق زاتلىرىدىن بولغان. ئۇ دادىسىدىن باشلانغۇچ مەلۇمات ئېلىپ، سەرۋىھسار مەدىرىسەسىدە ئوقۇغان. ئوقۇش پۈتكۇزگەن مەزگىللىرىدە قازا قىلغان دادىسىنىڭ ئىزىنى بېسىپ، بىر مەزگىل خورتۇدا ئىمام بولغان. ئۇ ئىلىم ئېلش ئارزۇسى بىلەن مەھمۇد ئىسملىك خوجىغا ئىماملىقىنى ھاۋالە قىلغاندىن كېيىن، ئەينى دەۋردە ئاناتولىيىنىڭ ئىلىم ئوچىقى ھېسابلانغان كونيا شەھىرىگە بېرىپ، مەۋلانا جالالىدىن رۇمى (1207-1274) مەدرىسەسىدە مەشھۇر تەسەۋۋۇپچى، شائىر ۋە ئالىم سەئىد مەھمۇد ھەيرانىدىن دەرس ئالغان مەدرىسەنى تاماملاپ ئۆز يۇرتىغا قايتىپ، ئاتىكە ئىسملىك قىزغا ئۆيلەنگەن، ئۇنىڭىدىن تۇغۇلغان پاتىمە ئىسىملىك قىزى 1226-يىلى 8-ئايدا كىسەللىك سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان. كېيىن يەنە بىر قىز پەرزەنىت كۆرۈپ، ئۇنىڭغىمۇ پاتىمە دەپ ئىسىم قويغان. شۇ مەزگىللەردە كىر شەھىرىنىڭ مەشھۇر ئۆلىماسى، ئالىم ۋە شائىر ھاجى بەگىتاش (1210-1261) نىڭ تەۋسىيىسى بىلەن نەسىردىن ئەپەندى كونيادىن ئاقشەھىرگە كېلىپ مەدرىسە ئاچقان، سەئىد مەھمۇد ھەيرانى ئۇنى ئاقشەھىر جامەسىنىڭ مۇدەررىسىلىكىگە تەكلىپ قىلغان. 1237 -يىلى باھاردا ئائىلىسى بىلەن ئاقشەھىرگە كۆچۈپ كەلگەن نەسىرىن ئەپەندى شەھەر ھاكىمى سەئىد ئىبراھىم سۇلتان ھەدىيە قىلغان ئۆيدە ئولتۇراقلاشقان. نەسىردىن ئەپەندى كېيىنچە يەنە بىر خوتۇنلۇق بولۇپ، ئۇنىڭىدىن دۇررى مەلىكە ئىسملىك قىز، چوڭ ئايالىدىن جالالىدىن ئىسىملىك ئوغۇل پەرزەنىت كۆرگەن ۋە ئىككى ئايالى بىلەن ئىناق، تۇرمۇشتا خاتىرجەم ئۆتكەن. ئۇ ھەراخشىمى«قۇرئان كەرىم»، تەپسىر، ھەدىس، «دەدە قۇرقۇت مەسىلىلىرى»، «كەلىلە -دەمىنە»، «باتتالنامە» (ھىنىدى مەھەللىرى )، ۋەلىد يازغان«مەرىپەتنامە»، نىزامىلۇلمۈلۈك يازغان «سىياسەتنامە»، شەيخ سەئىدى يازغان«بوستان» ۋە «گۈلىستان» قاتارلىق مەشھۇر كىتابلارنى چوڭقۇر تەتقىق قىلىپ ئۆگەنگەن. ئۇستازى سەئىدى مەھمۇد ھەيرانىدىن ۋە تۈرك شائىرى ئاشىق پاشانىڭ دىلكىشى بابا ئىلياستىن تەلىم ئالغان. بۇش ۋاقىت تاپىسلا، «گۈدەك مۇنارى مەدرىسە»، «فەرۇخ شاھ مەدرىسە»، « ئالتۇن قەلەم مەدرىسە» قاتارلىق ئاقشەھىردىكى ئوتتۇرا ئاناتولىيە بويىچە مەشھۇر مەدرىسەلەرنى زىيارەت قىلغان. ھەتتا ئىلىم ئىزدەپ، كۆپ كېتىم كونيا شەھىرىگە ئېشەك مىنىپ بارغان. شۇنداق قىلىپ، ئەينى دەۋردە تۈرك دۇنياسىغا مەشھۇر مۇتەپەككۇر، تەسەۋۋۇپچىلارنىڭ دىنىي مۇراسىملارنى ئاددىيلاشتۇرۇشنى تەشەببۇس قىلغۇچى ئېقىمىغا مەنسۇپ كامىل دىنشۇناس ۋە تەڭداشسىز سۆز سەنئەتكارى بولۇپ يېتىلگەن نەسىردىن ئەپەندى سانسىزلىغان لەتىپە -چاقچاق، شېئىر ۋە باشقا تۈردىكى ئەسەرلەرنى ئىجاد قىلغان. ئۇ تەخمىنەن 1285-يىلى ئاقشەھىردە ئالەمدىن ئۆتۈپ، ئۇستازى سەئىد مەھمۇد ھەيرانى قەبرىسىنىڭ يېنىغا دەپىنە قىلىنغان. بۇ جاي كېيىنچە، «خوجا نەسىردىن مازىرى» دەپ ئاتىلىپ، مازار يېنىغا «خوجا نەسىردىن مەدرىسەسى» تەسىس قىلىنغان.
14- ئەسىردە ئاناتولىيىگە بېسىپ كىرگەن مۇغۇل ھۆكۈمدارى ئەمىر تېمۇر (1336-1405) دەۋردە ئاقشەھىر ئېغىر ۋەيرانچلىققا ئۇچىرىغان، نۇرغۇن يادىكارلقىلار كۆيدۈرۈۋېتلىگەن. شۇ قاتاردا نەسىردىن ئەپەندىنىئو شېئىر دىۋانلىرى ۋە باشقا قوليازما ئەسەرلىرىمۇ يوقالغان.
تۈركىيەنىڭ ئاقشەھىردىكى نەسىردىن ئەپەندى مەقبەرىسى
نەسىردىن ئەپەندىنىڭ ئۆز ئىسمى خوجا نەسىردىن بولۇپ، «موللا نەسىردىن»، «نەسىردىن ئەپەندى» دېگەن ئىسمىلا كېينچە ئۇنى ھۆرمەتلەپ قويۇلغان ۋە سىڭىپ كەتكەن. «ئەپەندى» دېگەن سۆز تۈركىچە«مۇئەللىم»، «ئۇستاز» مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان ۋە نوپۇزلۇق ئەرلەرگە قارىتىلىغان ھۆرمەت نامى.
نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى ئۇنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئەرەبلەر ئارىسىدا تارقىلىپ، ئىسلامىيەتتىن كېين تۈركىيگە ئېقىپ كىرگەن ھاجراد، ئەشاپ، ئەبۇ نەۋۋاس، جۇھا، ھاپىز ئىبراھىم قاتارلىقلارنىڭ قىزىقارلىق گەپ -سۆزلىرى نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى بىلەن قوشۇلۇپ ۋە ئۇنىڭ نامىدا ئاتىلىپ، ئاناتولىيە يېرىم ئارىلىدىن ئوتتۇرا -يېقىن شەرق، بالقان يېرىم ئارىلى،. ئەرەب ئەللىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا، ھەتتا تارىم ۋادىسى ئەتىراپلىرىغىچە كەڭ تارقالغان. نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى 16- ئەسىردە تۈركىيە يازغۇچىسى ۋە شائىرى رامىن تەرىپىدىن تۇنجى قېتىم يىغىلىپ ۋە تەھىرىرلىنىپ توپلام قىلىنغان. 17- ئەسىردە ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان، 18- ئەسىردە رەسمىي كىتاب بولۇپ شەكىللەنگەن. 19-ئەسىردە«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى توپلىمى» تۈركىيىنىڭ ئىستانبۇل ۋە مىسىرنىڭ قاھىرە شەھەرلىرىدىكى تاش مەتبەئەدە تۇنجى قېتىم نەشىر قىلىنغان. تۈركىيە ئالىمى ۋىلتائىز بوداق تۈزۈپ، 1909 -يىلى نەشىر قىلىنغان«ئەپەندى لەتىپلىرى توپلىمى»غا 392 پارچە لەتىپە كىرگۈزۈلگەن. 20-ئەسىرنىڭ 50- يىللىرىغا كەلگەندە، «ئەپەندى لەتىپلىرى توپلمى» نىڭ ئالىتە خىل نۇسخىسى نەشىر قىلىنىپ، 445 پارچە لەتىپە كىرگۈزۈلگەن. ئۇنىڭ فىرانسۇزچە نۇسخىسى 1978 -يىلى ئىستانبۇلدا نەشىر قىلىنغان. ئەنگلىيىدە 1966-يىلى، 1973-يىلى ۋە 1978-يىلى ئۈچ خىل نۇسخىدىكى«ئەپەندى لەتىپلىرى توپلىمى»نىڭ تەرجمىسى نەشىر قىلىنغان. سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا «نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى» 1936-يىلى تۇنجى قېتىم، 1957-يىلى، 1959-يىلى ۋە 1963-يىلى قايتا نەشىر قىلىنغان. 1959-يىلى تاشكەنىت «شەرق ھەقىقىتى» نەشىرىياتى سولۇيىۋنىڭ«خوجا نەسىردىن ھەققىدە قىسسە» ناملىق كىتابىنى نەشىر قىلغان، بۇ كىتاپ كۆپ خىل تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان. ياپونىيىدە«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى» نىڭ تەرجىمىسى 1965 -يىلى تۇنجى قېتىم، 1977-يىلى قايتا نەشىر قىلىنغان. دۆلىتىمىزدە 1958-يىلىدىن كېيىن، نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى ھەر مىللەت تىلىدا تەرجىمە ۋە نەشىر قىلىنغان. ئۇلارنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرچە نەشىر قىلىنىغان«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى» بىر قەدەر تولۇق. جاۋ شىجې ئەپەندى تەرجىمە قىلىپ تۈزگەن، دۇنخۇاڭ ئەدەبىيات -سەنەت نەشىرىياتى 1990 -يىلى لەنجۇدا خەنزۇچە نەشىر قىلغان «ئۇيغۇر لەتىپە -چاقچاقلىرىدىن تاللانما» ناملىق توپلامغا نەسىردىن ئەپەندىنىڭ 217 پارچە لەتىپىسى كىرگۈزۈلگەن.
ئۇيغۇر خەلقى يىپەك يولى مەدەنىيتىنىڭ بۈيۈك ئەلچىسى، دۇنياۋى فولكلۇر قەھىرىمانى، ھازىر جاۋاپ سۆز سەنئەتكارى، ئۆتكۇر پىكىرلىك ۋە ساغلام ئەقىللىق نەسىردىن ئەپەندىنى ئۆزىنىڭ قىزىقچىسى دەپ بىلىدۇ. خەلقىمىز ئۆز ئەقىل - پاراستى، تەپەككۇر جەۋھەرلىرىنى قوشۇپ ۋە ئۈزلۈكسىز بېيتىپ، ھەرخىل زامان -ماكان شارائىتىدا ئۇنىڭ نامىدا تارقىتىپ، ھازىرغىچە داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن لەتىپلەر 2000 پارچىدىن ئاشىدۇ. چوڭقۇر پەلسەپىۋى پىكىرىگە ئىگە نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى تۇرمۇش تەجىرىبىلىرىگە ئىنتايىن باي بولۇپ، ھەر قايسى ئەل خەلقلىرىنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىدا مەڭگۈ ئۆلمەس دۇنياۋى بەدىئي ئوبراز ھېسابلىندۇ.
خەلقىمىزدە سىرچىلىق
بىناكارلىقىمىزدىكى ھەر خىل كاھىشلار، ئويمىلار، تۈۋرۈكلەر، رېشاتكىلار، مېۋە –  چېۋە شەكلى چۈشۈرۈلگەن قاپارتما ئويمىلار ۋە باشقا ئۆي جاھازىلىرىمىز سىرچىلىرىمىزنىڭ كارامىتىدىن تولىمۇ چىرايلىق تۈس ئالغانلىقى ھەممىمىزگە مەلۇم.
خەلقىمىزدە سىرچىلىق ئوبدانلا كامال تاپقان كونا ھۈنەر. ئۇنىڭ خام ماتېرىيالى سىر تېشى(بۇ تاش قاراڭغۇ تاغ ئېتىكىدىكى لاداق سايلىرىدا كۆپ بولۇپ، ئاتچىلار<كىراكەشلەر> ھەر قېتىملىق سەپىرىدىن يانغاندا ئۇنى ئالغاچ كېلىپ ساتىدۇ)، زىغىر يېغى، گۈڭگۈرت، باش پىياز، داشاڭ ۋە ھەر خىل رەڭلەر بولۇپ، زۆرۈر  بولغاندا چەت ئەلنىڭ تاشرەڭ دېگەن ماتېرىيالى ئىشلىتىلىدۇ.
سىر ياساش ئۇسۇلى: خۇرۇچ سىر تېشىنى سوقۇپ ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، زىغىر يېغى، گۈڭگۈرت، باش پىياز، داشاڭلارنى ئارىلاشتۇرۇپ سۇس ئوتتا ئۇزاق قاينىتىش ئارقىلىق تەييارلىنىدۇ، ئاندىن قايسى رەڭدىكى سىر لازىم بولسا، تەييارلانغان خۇرۇچقا شۇ رەڭ ئارىلاشتۇرۇلۇپ، كۆڭۈلدىكىدەك سىر ھازىرلىنىدۇ، تەييارلانغان سىر بىلەن سىر ئارىلاشتۇرۇلۇپ، يېڭى تۈر(رەڭلەر) تەييارلىنىدۇ. دىيارىمىزنىڭ يەرلىك مەھسۇلاتى بولغان گىلدىن قىزىل، ئاتباغرى رەڭلەر ياسىلىدۇ.
خەلقىمىزدىكى ئەنئەنىۋى سىرچىلىق 20 – ئەسىرنىڭ 30 – يىللىرىغا كەلگەندە تەرەققىي قىلىپ مىللىتىمىزنىڭ يېڭى زامان سەنئىتىگە يېڭىچە تۈس بەرگەن. سىرچىلىقىمىز ئۆزىمىزگە خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، سىر تەييارلاشتىن تارتىپ، سىرلاشقىچە بولغان جەريان يەرلىك خاسلىقىمىز بويىچە جارى قىلدۇرۇلغان. ئالتۇن ھەل تەييارلاش ۋە ھەل بېرىش سەنئىتىمۇ سىرچىلىقىمىزنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى.
دىيارىمىزدا مەشھۇر بولغان زەئىپ ۋە تۇقۇلما ھەدىسلەر
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
پىرىنتېر (بېسىش ماشىنىسى)
پىرىنتېر ئادەتتە رەسىم، سۈرەت، گىرافىك، تېكىست ۋە باشقىلارنى قەغەز يۈزىگە بېسىپ چىقىردىغان كومپىيۇتېرغان مۇناسىۋەلىك باغلانما ئۈسكۈنىدۇر. thumb|پىرىنتېر thumb|پىرىنتېر thumb|ئاددى پىرىنتېر thumb|پىرىنتېر
دىيارىمىزدا مەشھۇر بولغان زەئىپ ۋە تۇقۇلما ھەدىسلەر
دىيارىمىزدا مەشھۇر بولغان زەئىپ ۋە تۇقۇلما ھەدىسلەر
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم!
1. الحديث في المسجد يأكل الحسنات كما تأكل البهائم الحشيش ». وفي لفظ : « الحديث في المسجد يأكل الحسنات كما تأكل النار الحطب ». قال الحافظ العراقي: لم أقف له على أصل، قال عبد الوهاب ابن تقي الدين السبكي : لم أجد له إسناداً ، قال الألباني : لا أصل له. "تخريج الإحياء" (1/136). "طبقات الشافعية" للسبكي (4/145). "الضعيفة.1
.مەسجىدتە سۆزلەش ھايۋانلار ئوت-چۆپ يىگەندەك ياخشىلىقلارنى يەيدۇ. يەنە بىر لەپزىدە مەسجىدتە سۆزلەش ئوت ئۇتۇننى يىگەندەك يەيدۇ.
ھاپىزىلئىراقى : مەن بۇ ھەدىسنىڭ ئەسلىنى تاپالمىدىم.دىدى.
ئابدۇلۋەھھاب: مەن بۇ ھەدىسنىڭ ئىسنادىنى تاپالمىدىم.دىدى.
2. اعمل لدنياك كأنك تعيش أبداً ، واعمل لآخرتك كأنك تموت غداً ». قال الألباني: لا يصح مرفوعاً أي: ليس صحيح عن النبي صلى الله عليه وسلم. "الضعيفة"2 .سەن بۇ دۇنيالىقىڭ ئۈچۈن مەڭگۈ ئۆلمەيدىغاندەك ئىشلىگىن. ئاخىرەتلىكىڭ ئۈچۈن ئەتىلا ئۆلىدىغاندەك ئىبادەت قىل.
بۇ ھەدىس توغرىسىدا ئالبانىي رەھىمەھۇللە: بۇ ھەدىس سەھىھ دەپ تۇنۇلمايدۇ.يەنى رەسۇلۇللەتىن كەلگەنلىكى سەھىھ ئەمەس.
‹مەن بىلدۇرگۇچى بۇلۇپ ئەۋەتىلدىم›
ئىراقى: بۇ ھەدىسنىڭ سەنەدى ئاجىز دىگەن. ئالبانىي: بۇ ھەدىسنى ئاجىز دىگەن.
4.صنفان من أمتي إذا صلحا، صلح الناس: الأمراء والفقهاء». وفي لفظ «صنفان من أمتي إذا صلحا، صلح الناس: الأمراء والعلماء ». قال الإمام أحمد : في أحد رواته كذاب يضع الحديث ، قال ابن معين والدارقطني مثله، قال الألباني: موضوع. "تخريج الإحياء" (1/6). "الضعيفة"
مىنىڭ ئۇممىتىم ئىچىدە ئىككى تۈرلۈك كىشى بار. ئەگەر ئۇ ئىككى تۈرلۈك كىشى تۈزەلسە كىشىلەر تۈزۈلىدۇ. ئۇ ئىككى تۈرلۈك كىشى: ئەمىرلەر،فەقىھلار. يەنە بىر لەپزىدە: مىنىڭ ئۇممىتىم ئىچىدە ئىككى تۈرلۈك كىشى بار.ئۇلار تۇزەلسە كىشىلەر تۇزىلىدۇ. ئۇ ئىككى تۈرلۈك كىشى : ئەمىرلەرۋە ئالىملاردۇر.
ئىمام ئەھمەد بۇ ھەدىس توغرىسىدا ‹بۇ ھەدىسنى رىۋايەت قىلغۇچىلارنىڭ ئىچىدە يالغان ھەدىس تۇقۇيدىغان بىر كىشى بار› دىگەن. ئىبنى مەئىين ۋە دارۇقۇتنىيمۇ ئىمام ئەھمەدكە ئوخشاشلا دىگەن. ئەلبانىي‹ بۇ ھەدىس تۇقۇلما› دىگەن.
5.من حج، فزار قبري بعد موتي، كان كمن زارني في حياتي ». قال ابن تيمية: ضعيف. "قاعدة جليلة" (57). قال الألباني: موضوع. "الضعيفة" (47). وانظر "ذخيرة الحفاظ" لابن القيسراني (4/5250)5.
«قانداق بىر كىشى ھەج قىلسا ۋە مەن ئۈلۈپ كەتكەندىن كىيىن قەبرەمنى زىيارەت قىلسا،مىنى ھايات چېغىمدا زىيارەت قىلغان بىلەن ئوخشاش» ئىبنى تەيمىييە‹ئاجىز › دىگەن. ئالبانىي ‹تۇقۇلما› دىگەن.
6.اختلاف أمتي رحمة ». موضوع. "الأسرار المرفوعة" (506). "تنزيه الشريعة" (2/402). وقال الألباني: لا أصل له. "الضعيفة6.«ئۇممىتىمنىڭ ئىختىلاپلىشىشى رەھمەتتۇر» بۇ ھەدىس تۇقۇلما . ئالبانىي ‹بۇ ھەدىسنىڭ ئەسلى يوق› دىگەن.
«ئەسھابىلىرىم يۇلتۇزغا ئوخشاشتۇر. ئۇلارنىڭ قايسىسىغا ئەگەشسەڭلار ھىدايەت تاپىسىلەر» يەنە بىر لەپزىدە « ئەسھابىلىرىم يۇلتۇزغا ئوخشاشتۇر.ئۇلارنىڭ قايسىسىنىڭ سۆزلىرىدىن قۇبۇل قىلساڭلار ھىدايەت تاپىسىلەر» بۇ ھەدىس تۇقۇلما،باتىل ھەدىستۇر.
8.من عَرَفَ نفسهُ فقد عرف ربَّه » .موضوع."الأسرار المرفوعة" (506). و "تنزيه الشريعة"(2/402). "تذكرة الموضوعات"8.«قانداق بىر كىشى ئۆزىنى تۇنۇسا رەببىنى تۇنۇيدۇ» بۇ ھەدىس تۇقۇلما.
بۇ ھەدىسمۇ ئىچىمىزدە ئىنتايىن مەشھۇر بولغان ھەدىستۇر. بۇ ھەدىسنى ھەتتا ساۋاتسىزلارمۇ سۆزلىشىدۇ. ئىماملار ھەتتا قۇلاق موللىلىرى ئېغىزدىن چۈشۈرمەي سۆزلىشىدۇ. ۋە بۇ ‹ھەدىس›نى شەرھلەپ كىتىشىدۇ. ئىسلام دىنىنى يالغان ساختىپەزلىك قىلمايمۇ تارقاتقىلى بۇلىدۇ. شۇڭا بۇنداق تۇقۇلما ھەدىسلەردىن ئىھتىيات قىلىشىمىز ۋە ئىھتىيات قىلدۇرىشىمىز كىرەك. 9.تزوجوا ولا تطلقوا، فإن الطلاق يهتز له العرش ». موضوع. "ترتيب الموضوعات" (694). "الموضوعات" للصغاني (97). "تنزيه الشريعة" (2/202)
«ئۆيلىنىڭلار،تالاق قىلماڭلار. ھەقىقەتەن تالاق ئەرشنى تىترىتىۋېتىدۇ» بۇ تۇقۇلما ھەدىس. يەنى ھەدىس ئەمەس.
ئاللاھ نىكاھلىنىشنى ھالال ياراتقىنىدەك تالاقنىمۇ ھالال ياراتتى.
10.السخي قريب من الله، قريب من الجنة. قريب من الناس، بعيد من النار، والبخيل بعيد من الله، بعيد من الجنة، بعيد من الناس ، قريب من النار وجاهل سخي أحب إلى الله من عابد بخيل ». ضعيف جدّاً. "المنار المنيف"(284). "ترتيب الموضوعات" (564). "اللآلئ المصنوعة"
«سېخي كىشى ئاللاھقا يېقىن، جەننەتكە يېقىن، ئىنسانلارغا يېقىن، دەۋزەختىن يىراق. پخسىق كىشى ئاللاھتىن يىراق،جەننەتتىن يىراق،كىشىلەردىن يىراق،دەۋزەخكە ۋە جاھىللارغا يېقىن. سېخىي كىشى ئاللاھقا پىخسىق ئىبادەت قىلغۇچىدىن سۈيۈملۈكراقتۇر» بۇ ھەدىس بەك ئاجىز.
11.أنا عربي والقرآن عربي ولسان أهل الجنة عربي ». "تذكرة الموضوعات" (112). "المقاصد الحسنة" (31). "تنزيه الشريعة" (2/30).
«مەن ئەرەب،قۇرئان ئەرەپچە،جەننەت ئەھلىنىڭ تىلى ئەرەپچە» بۇ ھەدىس تۇقۇلما.
12.إن لكل شيء قلباً، وإن قلب القرآن (يس) من قرأها، فكأنما قرأ القرآن عشر مرات ». موضوع. "العلل" لابن أبي حاتم (2/55). "الضعيفة"
(169)«ھەقىقەتەن ھەممە نەرسنىڭ يۇرىكى بار. قۇرئاننىڭ يۇرىكى سۈرە ياسىندۇر. سۈرە ياسننى بىر قېتىم ئوقۇغان كىشى قۇرئاننى ئون قېتىم تامام قىلغان بىلەن ئوخشاش»
بۇ ھەدىس تۇقۇلما.
13.فكرة ساعة خير من عبادة ستين سنة ». موضوع. "تنزيه الشريعة" (2/305). "الفوائد المجموعة" (723). "ترتيب الموضوعات" ((964)
«مەسجىدكە قوشنا بۇلۇپ ئولتۇرغان ئادەمنىڭ ئۆيدە ئوقۇغان نامىزى ناماز ئەمەس.يەنى مەسجىدتە ئوقۇسا ئاندىن ناماز ئوقۇغان بۇلىدۇ» بۇ ھەدىس زەئىپ.‹دارۇقۇتنىينىڭ زەئىپلىرىدىن...›
15.صوموا تصحوا ». ضعيف. "تخريج الإحياء" (3/87). "تذكرة الموضوعات" (70). "الموضوعات" للصغاني (72).
«رۇزا تۇتۇڭلار.سالامەت بۇلىسىلەر» بۇ ھەدىس ئاجىز.
16.لولاك ما خلقت الدنيا». موضوع. "اللؤلؤ المرصوع" للمشيشي (454). "ترتيب الموضوعات" (196). "الضعيفة" (282).
«(ئاللاھ مۇھەممەد ئەلەيھىسالامغا)ئەگەر سەن بولمىغان بولساڭ دۇنيانى ياراتمىغان بۇلاتتىم»
بەزى ‹ئۆلىمالىرىمىز› رەسۇلۇللەنى مەدھىيلەش ئۈچۈن بۇ ھەدىسنى ئوقىشىدۇ. ۋە ‹ئاللاھ بۇ دۇنيانى رەسۇلۇللە ئۈچۈنلا ياراتقان› دەپ چۈشەندۇرىدۇ. بۇ ئاساسسىز گەپ.
17.من قرأ سورة الواقعة في كل ليلة لم تصبه فاقة أبداً». ضعيف. "العلل المتناهية" (1/151). "تنزيه الشريعة" (1/301). "الفوائد المجموعة" (972
«قانداق بىر كىشى ھەر كىچىسى سۈرە ۋاقىئەنى ئوقۇسا مەڭگۈ نامراتلىق يەتمەيدۇ» بۇ ھەدىس زەئىپ.
بۇ ھەدىسمۇ خەلقىمىز ئىچىدە ئىنتايىن مەشھۇر.
18.من ولد له مولود. فأذن في أذنه اليمنى وأقام في أذنه اليسرى لم تضره أم الصبيان ». موضوع. "الميزان" للذهبي (4/397). "مجمع الزوائد" للهيثمي. "تخريج الإحياء" (2/61).
«قانداق بىر بالا تۇغۇلسا ۋە ئۇنىڭ ئوڭ قۇلىقىغا ئەزان سول قۇلىقىغا تەكبىر ئوقۇلسا زىيان يەتكۈزەلمەيدۇ»
19من تمسك بسنتي عند فساد أمتي ، فله أجر مئة شهيد». ضعيف جدا. "ذخيرة الحفاظ" (4/5174). "الضعيفة" (326).
«مىنىڭ ئۇممىتىمدە پاسادچىلىق ئېغىر بولغان ۋاقىتلاردا مىنىڭ سۈننىتمىنى چىڭ تۇتقانلارغا 100 شەھىدنىڭ ساۋابى بىرلىدۇ»
پولات قورۇلدىكى كابانېرى
كابانې بولسا بىر خىل مەخلۇق بولۇپ خۇددى تىرىك مۇردىلارغا ئوخشايدۇ، ئۇلارنىڭ يۈرىكى پولات تۆمۈر بىلەن ئورىلىپ تۇرىدىغان بولۇپ يۈرىكى ساق تۇرسىلا ئۆلمەيدىغان بىر خىل جانلىق ئىدى. شۇ سەۋەپلىك ئۇ قىرغىنچىلىققا قىلىشقا ۋە تېز سۈرئەتتە كۆپىيىشكە باشلايدۇ.
دىيارىمىزدا مەشھۇر بولغان زەئىپ ۋە تۇقۇلما ھەدىسلەر
بۇ ھەدىس بەكلا ئاجىز.
20.أنا ابن الذبيحين». لا أصل له. "رسالة لطيفة" لابن قدامة (23). "اللؤلؤ المرصوع" (81). "النخبة البهية" للسنباوي (43).
«مەن ئىككى قۇربانلىقنىڭ بالىسى»
پولات قورۇلدىكى كابانېرى
250px|thumb|
مەزمۇنى
كابانې بولسا بىر خىل مەخلۇق بولۇپ خۇددى تىرىك مۇردىلارغا ئوخشايدۇ، ئۇلارنىڭ يۈرىكى پولات تۆمۈر بىلەن ئورىلىپ تۇرىدىغان بولۇپ يۈرىكى ساق تۇرسىلا ئۆلمەيدىغان بىر خىل جانلىق ئىدى. شۇ سەۋەپلىك ئۇ قىرغىنچىلىققا قىلىشقا ۋە تېز سۈرئەتتە كۆپىيىشكە باشلايدۇ. كابانېغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن كىشىلەر ھەر جايلاردا بىر پويىزغا ئوخشاش قاتناش قورالى شەكىلدىكى ئۆتەڭلەرنى قۇرىدۇ. كابانېنىڭ ئېلىپ كەلگەن تەھدىتىنى تەلتۆكۈش يوقىتىش ئۈچۈن كىشىلەر ئۇنىڭغا قارشى كۈرەشكە ئاتلىنىدۇ. باش قەھرىمان كابانېغا قارشى بىر خىل قورال ياساپ چىقىدۇ ئەمما ئۇنى كابانې چىشلىۋېلىپ ئۆزىمۇ كابانېغا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپى ئاستىدا قالىدۇ، ئۇ ئۇزۇن مەزگىللىك تەتقىقاتى ئارقىلىق ۋىرۇسنى بوينىنىڭ تۆۋىنىدە كونترول قىلىپ مېڭىسىگە ئۆتكۈزمەيدۇ، شۇ سەۋەبتىن ئۇ ئىنساننىڭ روھى كابانېنىڭ تېنىگە ئىگە ئارغۇن جانلىق: كابانېرىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.
دىيارىمىزدا مەشھۇر بولغان زەئىپ ۋە تۇقۇلما ھەدىسلەر
21.النظر في المصحف عبادةٌ، ونظر الولد إلى الوالدين عبادةٌ، والنظر إلى علي بن أبي طالب عبادةٌ ». موضوع. ""الضعيفة" (356).
«قۇرئانغا قاراش ئبادەت. بالىنىڭ ئاتا-ئانىسىغا قارىشى ئىبادەت. ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىپقا قاراش ئىبادەت»
قاراڭلار! بۇ ئەقىلغىمۇ ئۇيغۇن كەلمەيدىغان سۆز. ئىبادەت دىگەن بىراۋغا قاراش بىلەن ئەمەس ئەمەل بىلەن بۇلىدۇ.
22.اطلبوا العلم ولو بالصين». موضوع. "الموضوعات" لابن الجوزي (1/215). "ترتيب الموضوعات" للذهبي (111). "الفوائد المجموعة" (852).
«ئىلىمنى جۇڭگۇدا بولسىمۇ تەلەپ قىلىڭلار»
بۇ ھەدىسمۇ ئارىمىزدا ئىنتايىن مەشھۇردۇر.
23.السلطان ظل الله في أرضه، من نصحه هدي ، ومن غشه ضل». موضوع. "تذكرة الموضوعات" للفتني (182). "الفوائد المجموعة" للشوكاني (623). "الضعيفة" (475).
«پادىشاھ ئاللاھنىڭ زىمىندىكى سايىسى. ئۇنىڭغا نەسھەت قىلغان كىشى ھىدايەت تاپىدۇ. ئۇنىڭغا ئازار بەرگەن كىشى ئېزىپ كىتىدۇ»
22.حب الدنيا رأس كل خطيئة». موضوع ."أحاديث القصاص" لابن تيمية (7). "الأسرار المرفوعة" (1/163). "تذكرة الموضوعات" (173).
«دۇنيانى دوست تۇتۇش ھەممە خاتالىقنىڭ بېشى»
23.لا تجعلوا آخر طعامكم ماءً ». لا أصل له. "الضعيفة" (2096) .«سىلەر ئەڭ ئاخىرقى تائامىڭلارنى سۇ قىلماڭلار» يەنى تاماق يەپ بولغاندىن كىيىن سۇ ئىچمەڭلار. بۇ ھەدىسنىڭ ئەسلى يوق.
24.إن للقلوب صدأ كصدأ الحديد وجلاؤها الاستغفار ». موضوع."ذخيرة الحفاظ" (2/1978). "الضعيفة" (2242) .«ھەقىقەتەن قەلىب تۈمۈر داتلاشقاندەك داتلىشىپ كىتىدۇ. ئۇنىڭ روشەنلىشىشى ئىستىغپاردۇر»
بۇ ھەدس تۇقۇلما
25.رجعنا من الجهاد الأصغر إلى الأكبر ». لا أصل له. "الأسرار المرفوعة" (211). "تذكرة الموضوعات" للفتني (191) .«بىز كىچىك جاھادتىن چوڭ جاھادقا قايتتۇق» بۇ ھەدىسنىڭ ئەسلى يوق.
بۇ ھەدىسنى چۇشەندۇرىدىغان ‹ئالىملار› كۇپپارلار بىلەن ئۇرۇش قىلىشنى كىچىك جىھاد،نەپسىنى كونترول قىلىدىغان ئەمەللەرنى چوڭ جىھاد دەپ ئاتايدۇ. ئۇلار بىلمەمدۇكى ماللىرى بىلەن جانلىرى بىلەن قىلىنغان جىھادنىڭ ھەممىدىن چوڭ ھەممىدىن كاتتا ئىكەنلىكىنى....
26.أبغض الحلال إلى الله الطلاق ». ضعيف. "العلل المتناهية" لابن الجوزي (2/1056). "الذخيرة"
(1/23)«ئاللاھ ھالال قىلغان نەرسىلەرنىڭ ئاللاھقا ئەڭ غەزەبلىكراقى تالاق»
بۇ ھەدىس زەئىپ.
27.لما قدم النبي صلى الله عليه وسلم المدينة جعل النساء والصبيان والولائد يقولون :
طلع البدر علينا وجب الشكر علينا
أيها المبعوث فينا من ثنيات الوداع
ما دعا لله داع جئت بالأمر المطاع »
ضعيف. "أحاديث القصاص" لابن تيميه (17). "تذكرة الموضوعات" (196). «رەسۇلۇللە مەدىنىگە ھىجرەت قىلىپ كەلگەندە ئاياللار بالىلار تۈۋەندىكى شىئىرنى ئوقۇشتى.
بۇ ھەدىس ئاجىز.
28.إياكم والحسد فإن الحسد يأكل الحسنات كما تأكل النار الحطب ». ضعيف. "التاريخ الكبير" (1/272). "مختصر سنن أبي داود" للمنذري(7/226).
«ھەسەد قىلىشتىن ساقلىنىڭلار. چۇنكى ھەسەد قىلىش ئوت ئۇتۇننى يىگەندەك ياخشىلىقلارنى يەيدۇ»
29.الأذان والإقامة في أذن المولود ». ضعيف جداً. "بيان الوهم" لابن القطان (4/594). "المجروحين" لابن حبان (2/ 128) ."الضعيفة" (1/494
«يىڭى تۇغۇلغان بۇۋقنىڭ قۇلىقىغا ئەزان ۋە تەكبىر ئوقۇش»
بۇ ھەدىس بەكلا ئاجىز
30.الخير فيَّ وفي أمتي إلى يوم القيامة ». قال ابن حجر : لا أعرفه. "المقاصد الحسنة" للسخاوي (ص 208). وهو في "تذكرة الموضوعات" للفتني (68). وفي "الأسرار المرفوعة في الأخبار الموضوعة" للقاري (ص 195
«ياخشىلىق قىيامەت كۇنىگىچە مەندە ۋە مىنىڭ ئۇممەتلىرىمدە»
بۇ ھەدىسنى ئىبنى ھەجەر ‹مەن ئۇ ھەدىس توغۇرلۇق بىر نەرسە بىلمەيمەن› دىگەن.
ئەسكەرتىش: مەن بۇ ھەدىسلەرنى پەقەت ساغلام ئەمەسلىكىنى بىلدۇرۇش ئۈچۈنلا ھۇزۇرۇڭلارغا سۇندۇم. بۇ ھەدىسلەردىن پايدىلىنىشقا دەلىل قىلىشقا بولمايدۇ.
تەييارلىغۇچى: ھەمزە
خاسىيەتلىك سان «يەتتە» ۋە «قىرىق»
خاسىيەتلىك سان «يەتتە» چۈشەنچىسى «9» ساننىڭ سىرلىق خاراكتېرىدىن كېلىپ چىققان بولۇپ، «يەتتە» بىلەن باغلىنىشلىق ئادەتلەرمۇ ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ناھايىتى كەڭ ئومۇملاشقان. ئۇيغۇرلاردا «يەتتە» سانىنى مۇقەددەسلەشتۈرۈش ئەتراپىدىكى باشقا دىنىي مەدەنىيەتلەرنىڭ تەسىرىدىن بارلىققا كەلگەنلىكى مەلۇم. بولۇپمۇ ئۇ ئاساسەن ئىسلام دىنى مۇراسىملىرى ۋە ئادەتلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى، ئۇيغۇرلار ئارىسىغا ئىسلام دىنى تارقىلىشتىن بۇرۇنقى خاتىرىلەردە «يەتتە» نىڭ سىرلىق خاراكتېرگە ئىگە بولغانلىقى ھەققىدىكى مەلۇماتلار ئۇچرىمايدۇ. مەسىلەن، مۇسۇلمانلارنىڭ ئادىتىدە يەتتە كۈندە بىر قېتىم مەسچىتكە يىغىلىپ جۈمە نامىزى ئوقۇيدۇ؛ روزا ھېيت ۋە قۇربارن ھېيت نامىزىنىڭ مەدھىيە نامىسى يەتتە سۈرىدىن تەركىب تاپقان؛ ئادەتتە، ئوغۇل بالىلار يەتتە ياشقا كىرگەندە سۈننەت تويى ئۆتكۈزۈلىدۇ؛ ئادەم ئۆلۈپ يەتتە كۈندىن كېيىن چوڭ نەزىرسى «يەتتە نەزىر» ئۆتكۈزۈلىدۇ؛ مۇھەممەد پەيغەمبەت ۋاپات بولغان ئون يىلدىن كېيىن، 644 - يىلى خەلىپە بولغان ئوسمان تارقىلىپ يۈرگەن سۈرىلەرنى توپلاپ «قۇرئان» ھالىتىگە كەلتۈرگەندىن كېيىن، ئۇنى يەتتە نۇسخا كۆچۈرۈپ تارقاتقان. دېمەك، بۇلارنىڭ ھەممىسى بىۋاسىتە ئىسلام دىنىنىڭ ئەقىدىلىرى بىلەن باغلانغان.
سىرلىق سان «يەتتە» ئالدى بىلەن پارسلارنىڭ زارۇئاستى (ئاتەشپەرەسلىك) دىنى مەدەنىيىتىدە بارلىققا كەلگەن، مانى دىنى ئارقىلىق ئۇيغۇرلار ئارىسىغا سىڭىپ كىرگەنلىكى ۋە ئىسلام دىنى ئەقىدىلىرى بىلەن بىرلىشىپ، مۇئەييەن بىر ئادەت تۈسىنى ئالغانلىقى مەلۇم.
ھىندى مەدەنىيىتىدىمۇ «يەتتە» سانى ئۇلۇغلىنىدۇ. ھىندىلارنىڭ ئادىتىدىكى «يەتتە» سانىنىمۇقەددەس بىلىش چۈشەنچىسى ئۇلارنىڭ يەتتە يۇلتۇز تۈركۈمىنى بىلىشى ۋە ئۇنى ئىلاھىيلاشتۇرۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
دېمەك، ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى «يەتتە» سانىنىڭ سىرلىق خاراكتېرىگە كىرىشى گەرچە ئىسلام دىنى بىلەن مۇناسىۋەتلىك، دەپ قارالسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ يىراق ئېتنىك مەنبەسى ئىسلام دىنىدىن بۇرۇنقى زارۇ ئاستى دىنى ۋە بۇددا دىنى مەدەنىيەتلىرىگە تۇتىشىدۇ. بۇ قەدىمكى دىنىي مەدەنىيەتلەرنىڭ ھەممىسى مىلادىنىڭ ئالدى - كەينىدە شىنجاڭغا، جۈملىدىن ئۇيغۇرلار ئارىسىغا سىڭىپ كىرىپ، خەلقىمىزنىڭ ئۆرپ - ئادەتلىرىگە تەسىر كۆرسەتكەن.
سىرلىق سان «قىرىق» چۈشەنچىسى بىرەر دىنىي ئېتىقاد بىلەن باغلانمايدۇ. ئۇ پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى مەدەنىيەت كاتېگورىيىسىگە تەئەللۇق. «ئوغۇزنامە» داستانىدا «قىرىق كۈندىن كېيىن چوڭ بولدى»، «قىرىق شىرە، قىرىق بەندىڭ ياساتتى»، «قىرىق كۈندىن كېيىن مۇز تاغ دېگەن تاغنىڭ باغرىغا يېتىپ باردى»، «قىرىق كېچە - كۈندۈز توي قىلدى». («ئوغۇزخان» داستانىغا قاراڭ) دېگەنگە ئوخشاش «قىرىق» بىلەن مۇناسىۋەتلىك بايانلار كۆپ يەردە ئۇچرايدۇ.ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى تۇرمۇش ئادەتلىرىدىمۇبالا تۇغۇلۇپ قىرىق كۈنگە توشقاندا بۆشۈك توي مۇراسىمى ئۆتكۈزۈش، «قىرىق نەزىر» قاتارلىق خاتىرىلەش مۇراسىملىرى بولۇپ، ھەممىسى «قىرىق» نىڭ سىرلىق خاراكتېرىگە باغلىنىدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى چۈشەنچىسىدە «قىرىق» سانى «ئەڭ كۆپ»، «چەكسىز» دېگەن مەنەگە ئىگە بولۇپ، ئۇ خەلقىمىزنىڭ ئىپتىدائىي تەسەۋۋۇرىدىكى ئەڭ چوڭ سانىنىڭ چېكى، دەپ قارالغان «ئون» سانىنىڭ ئالەمنىڭ تەرىپىگە تەكرار قوشۇلۇشى ياكى كۆپەيتىلىشى ئارقىلىق كېلىپ چىققان. ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى ئىپتىدائىي چۈشەنچىسىدىكى تۆت تەرەپ قارشى ئالەمنىڭ چەكسىزلىكىنى ئىپادىلەيدىغان بىر خىل سىرلىق چۈشەنچە بولۇپ، «قىرىق» سانى پۈتۈن ئالەم «كائىنات» مەنىسىنى بىلدۈرەتتى.
دېمەك، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىپتىدائىي ساناق ئادىتىدە ئاخىرقى چەك ۋە «ئەڭ چوڭ» سان ئۇقۇمىنى بىلدۈرىدىغان «10» بىلەن تەرەپنى كۆرسىتىدىغان «4» نىڭ قوشۇلۇشى ۋە كۆپەيتمىسى (40 = )تەرەپ( 4 × 10 ) بىلەن ئالەمنىڭ چەكسىزلىكىنى بىلدۈرىدىغان «قىرىق» سانى سىرلىق سان كاتېگورىيىسىگە كىرگەن ھەمدە خەلقنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىدە ئەكس ئېتىلگەن. (ئا)
دۇنيادىكى جازا لاگېرلىرى
ئ‍ېلتىرىش
جازا لاگېرلىرى دېگەن بۇ ئاتالغۇ كۆپىنچە ئادەملەرگە تونۇش بىر تارىخى ئاتالغۇ بولۇپ، ئادەتتە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ناتسىست جازا لاگېرلىرى ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىكى كوممۇنىست جازا لاگېرلىرىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنىۋاتقان جازا لاگېرلىرى بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى دۇشمەن دۆلەتلەر قارشى تەرەپتىن ئەسىرگە چۈشكەن ئەسكەرلەرنى يىغىۋالغان ئەسىرلەر لاگېرلىرى ئەمەس. جازا لاگېرلىرى يەنە يىغىۋېلىش لاگېرلىرى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ كۆپىنچە يەھۇدىلار ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلغان ئىرقى قىرغىنچىلىقنىڭ بەلگىسى بولۇپ قالغان. بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا تاراتقۇلىرىدا قايتا كۆزگە چېلىقىۋاتقان جازا لاگېرلىرى خىتاينىڭ بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتى ئۈستىدىن يۈرگۈزىۋاتقان ئىرقى قىرغىنچىلىقىنىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە تارىخ بەتلىرىدىن ئورۇن ئالىدۇ. بىز بۇ يەردە ئىنسانىيەت تارىخىدا مەيدانغا كەلگەن پاجىئەلەرنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە كىشىلەرنىڭ ئېڭىغا ئورناشقان ۋە قايتا تەكرارلانسا بولمايدۇ دەپ قارالغان تىپىك جازا لاگېرلىرىنىڭ بىر قىسمىنى كۆرسىتىپ ئۆتىمىز.
ئالجېرىيە
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە شەرقى جەنۇبى ئاسىيانى ياۋرۇپا مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ قولىدىن تارتىۋالغان ياپونىيە گوللاندىيەلىكلەر ، يەرلىكلەر، ۋە باشقا ياۋرۇپالىقلاردىن بولۇپ تەخمىنەن 130،000 ئادەمنى جازا لاگېرلىرىغا قامىغان. بۇ تۇتقۇنلاردىن ئۇرۇشتىن كېيىن ھايات قالغانلىرىنىڭ سانى ئېنىق ئەمەس.
ناتسىست جازا لاگېرلىرى
ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى گېرمانىيەدە تۇنجى قۇرۇلغان جازا لاگېرى داكاۋ جازا لاگېرى بولۇپ، 5000 ئادەم قامالغان. پۈتۈن گېرمانىيەدە بىرلا ۋاقىتتا لاگېرغا سولانغانلارنىڭ ئومۇنى سانى 79،000 ئەتراپىدا بولغان.
1933- 1945- يىلغچە بولغان ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ناتسىستلارنىڭ ياۋرۇپا مىقياسىدا قۇرغان جازا لاگىرلىرىنىڭ سانى گېرمانىيە ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرىدە 1200 دەپ خاتىرىلەنگەن. يەھۇدى جازا لاگېرلىرى تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قارىشىچە ياۋرۇپادىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ سانى 15،000 ئەتراپىدا بولۇپ كۆپ قىسمى ئۇزۇن ئىشلىتىلمەي تاقالغان. بۇ جازا لاگېرلىغا قامالغانلارنىڭ ئىچىدە يەھۇدىلاردىن باشقا گېرمانىيەگە قارشى دەپ قارالغان نۇرغۇن باشقا مىللەت كىشىلىرىمۇ بولۇپ، ئەڭ كۆپ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغانلار يەھۇدىلاردىن باشقا چېخلار ۋە پولەكلەر بولغان. خولوكوست مۇزىيىنىڭ مۆلچەرى بويىچە ناتسىست گېرمانىيەسى 12 يىل ئىچىدە جازا لاگېرلىرىغا قامىغانلارنىڭ ئومۇمى سانى گېرمانىيەدىن رۇسىيەگىچە سوزۇلغان ياۋرۇپا زېمىنىدا 15 مىليوندىن -20 مىليونغىچە دەپ قارىلىدىغان بولۇپ بۇنىڭ ئىچىدە يەھۇدىلار 6 مىليوندىن ئاشىدۇ دېيىلگەن.