cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таң Сулалиси
көктүрк ханлиқи билән таң сулалисиниң мунасивити тоғрисида
атқа йипәк алмаштуруш содисида ахири таң сулалиси чидимаслиқ қилип,уйғур содигәрлеридин еғир баҗ алидиған болувалиду.мәсилән,чечән исимлик бир уйғур содигәр чаңән шәһиригә бир қетимда10данә ат һәйдәп келип сода қилмақчи болғанда,таң хақани таң дәйзуң:<<атниң баһасиға қарап баҗ елиш,бу йәрдики пуқраларни қақшатмаслиқ,баҗни пәқәт хәзинигә тапшуруш,10миң аттин пәқәт6миң атнила базарда сетишқа рухсәт қилиш керәк>>дегән бир ярлиқ чиқарғаниди.узақ өтмәй елтекин буқа қаған хақан таң дәйзуңниң йүән шу дегән бир әмәлдариға әлчи әвәтип<<бизниң елимиздикиләр сени өлтүрмәкчи болғанда,пәқәт мәнла уларниң алдини тостум... силәр бизниң ат содимизда бир милйон800миң топ йипәккә қәрздар.уни дәрһал қайтуруңлар>>дәп хәт язған вә содигәр чечәндин баҗ һисабида еливалған100миң топ мал,100миң сәр алтун күмүшни таң сулалисиниң дәрһал чечәнгә қайтуруп беришини буйриған,таң сулалисиму артуқчә гәп-сөздә болмай қайтуруп бәргән.
таң сулалисиниң түрк қан сестимисидин болған һәрбий қоманданлеридин өңлүк вә сөйгүм 755-йили қишта150миң кишилик қошунға қоманданлиқ қилип,таң һакимийитигә қариши атлиниду вә үч ай ичидила лояң(бүгүнки хенәндә) шәһирини алиду.шундин кейин өңлүк һеч күчимәйла таң сулалисиниң200миң кишилик қошунини тармар қилип чаңәнни бесивалиду.қорқуп кәткән таң ордисидикиләр 756-йили һапила-шапила пайтәхтни ташлап сичүәнгә қарап қачиду. урушқа маҗали қалмиған таң сулалиси уйғур ханлиқидин ярдәм беришни өтинип әлчи әвәтиду.уйғур ханлиқиниң қағани моюнчүр қаған өңлүкниң таң сулалисиниң һакимийитини игәлләп,өзлеригә кәлгүсидә хәвп йәткүзишиниң алдини елиш үчүн,таң сулалисигә һәрбий җәһәттә ярдәм беришни қарар қилиду.икки тәрәп оттурсида худди таң сулалиси дәсләп қурулған чағдикигә охшаш<<шәһәр қайтурвелинғандин кейин йәр-земин билән пуқралар таң сулалисигә қайтуруп берилиду,алтун-күмүш,тавар-дурдунлар уйғурларға тәвә болиду>>дәп келишим түзүлүду. моюнчур қағанниң ниси ябғу текин757-йили күздә пәқәт төт миң кишилик қошунға қоманданлиқ қилип, таң сулалисиниң қалдуқ қошунлерини әгәштүрүп таң сулалисиниң ғәрбий пайтәхти чаңәнни,қишта шәрқий пайтәхти пайтәхти лояңни қайтуривалиду,өңлүкниң һәрбий санғуни сөйгүм тәслим болиду.
тарихнамиләрдә хатирлинишичә,таң сулалисиниң қошунлери шәрқий астанә лояң қайтурвелиниш һарписида,йоң ваң беги ли ше(кейинки падишаһ таң дезуң,762-йиллери тәхткә чиққан)таң сулалиси қошунлериниң алий қомандани қилип тәйинләнгәндә,қошун билән шәнҗу аймиқи(һазирқи хенәнниң сәнминшя шәһири)гә барғаниди,уйғурларниң қошунлери болса шәнҗу аймиқиниң шимали(һазирқи хебий)да турғаниди,йоң ваң беги қол астидики йөзиаң,ли җин,вей җу,вей шявхуа қатарлиқ он нәччә адәмни елип,уйғурларниң қағаниға көрүнүш қилғили бариду.қаған йоң ваң бегини биллә уссул ойнашқа тәклип қилиду,әмма падишаһ болуш алдида турған ли ше(шу чағдики йоң ваң беги)немә үчүндур усул ойнашқа чүшмәй турувалиду.қаған бу ишқа хапа болғанда,йөзиаң усул ойниса рәсим-қаидигә тоғра кәлмәйду дегәндә,уйғурларниң санғуни чүбә усул ойниши керәк дәп турувалған,буниң билән икки тәрәпниң арисида талаш-тартиш келип чиққан,чүбә йөзиаң қатарлиқ төт адәмниң һәр бирини йүз қамчидин савап чиққан,вей җу билән вей шявхуаниң җараһити еғир болғачқа,бир кечидила өлүп кәткән;йоң ваң беги ли ши қоғлап чиқирилған.
таң сулалиси шәрқий астанә лояң қайтурвелинғандин кейин,ябғу текингә әмри мимар,садиқ адил падишаһ дегән отуғатлар(қарши тәрәпкә алаһидә йеқинчилиқини ипадилимәкчи болса шундақ отуғат намларни беришиду)ни берип,уйғурларға һәр йили20миң топ йипәк рәхт беришкә пүтүшти.шуниңдин кейин таң хақани өзиниң кәнҗи қизи нигу мәликини муюнчур қағанға ятлиқ қилиду,һәмдә муюнчур қағанға төһпикар билгә қаған дәп отуғат нами бериду.759-йили4-айда муюнчур қаған вапат болуп,орниға иккинчи оғли ел тегин тәхткә чиқип бөкә қаған дәп атилиду.таң падишаһи бөкә қағанға ай тәңридә қут болмиш алип билгә қаған дәп отуғат нами берип,өзиниң муһим вәзири бөкә хуюнниң қизини униңға хотунлуққа бериду,һәмдә қағандин тартип вәзиргичә болған мәртивидикиләргә20миң тутүн аһалә,оң вә сол шадларниң төвәндикиләргиму һәссиләп инам бериду.кейин бөкә қағанға хотунлуққа бәргән вәзирниң қизи вапат болғанда,қайта йәнә шу вәзириниң кәнҗи қизини бөкә қағанға ятлиқ қлип берип,қиз мели һисавида20миң топ йипәк һәдийә қилиду.өз вақтида шәрқий астанә лояң топилаңчилардин азад қилинғанда табғач хәлқи рәхмәт ейтиш йүзисидин уйғур санғуниға айрим10миң топ кимхап һәдийә қилиду, җәңгә қатнашқан уйғур ләшкәрлери көптин-көп тартуқларға еришиду.765-йили қишта бөкә қағанниң иниси таң сулалисиниң шималий чегрилериға һуҗум қилмақчи болиду(сәвәби һазирчә ениқ әмәс),таң сулалиси униңға намақуллуқини билдүрүп3миң топ йипәк бериду.уйғур содигәрлери йәнә чаңән вә лояңларда алаһидә иззәт-һөрмәткә сазавәр болған.
уйғур қошунлериниң айиғи үзүлүп узун өтмәй,йәни758-йили сөйгүм йәнә таң сулалисиға қариши қозғулуп чиқиду.таң сулалиси шунчилик бир топилаңниму таки 762-йилиға қәдәр бастуруп болалмай йәнә уйғур ханлиқидин ярдәм тәләп қилиду.бу қетим уйғур ханлиқидики бир бөлүк қошунлар ярдәмгә келип наһайити тезла лояң шәһирини қайтуруп елип бериду,арқидин топилаңчиларни сүр-тоқай қилип һазирқи хебий өлкисини уларниң қолидин тартип еливалиду вә 763-йили топилаңчиларни тәслим қилиду,шуниң билән өңлүк вә сөйгүмләр қозғиған топилаңлар түп асасидин тинҗийду.
бу қетим уйғурлар топилаңни тинҗитиш үчүн кәлгәндә лояңда мани дини мухлислери билән учришип қелип,уларни өтүкән теғиға биллә елип кетиду.шундин кейин урхун уйғур ханлиқиниң дөләт дини мани дини болуп қалиду.әслидә түркләр шаман диниға етиқад қилатти,кейин ғәрбий шималдики бир бөлүм түркләр йәнә будда динини қобул қилди,будда дини шәрқий хән сулалиси дәвридә(милади58-76-йилиғичә)түркләрдин оттура түзләңликтики хәнзуларға таралди.762-йилидин кейин урхун уйғур ханлиқидики түркләр мани динини қобул қилғандин кейин,түркләрниң тәсиридә оттура түзләңликтики хәнзуларму мани динини қобул қилишқа башлиди.бу тоғрисида росийәлик тарихшунас бартолд өзиниң<<оттура асиядики түркий хәлқләр тоғрисида он икки лексийә>>намлиқ китавида мундақ дәп язиду:<<көчмән уйғурлар мани динини қобул қилғандин кейин,җуңго билән болған мунасивәтлеридә қариши тәрәпниң бу әһвални нәзәргә елишини тәләп қилидиған болди.җуңголуқлар башқа диндикиләргә қолланған сияситидә уйғур қағаниниң мани динини қоғдап оттуриға чиққанлиқини ойлушидиған болди.пәқәт уйғур дөлити қирғизлар тәрипидин тармар қилинғандин кейинла җуңгода башқа динларни,җүмлидин мани динини чәткә қеқишқа башланди.җуңго түркүстанидики уюғур һөкүмранлериниң дин мәсилилери тоғрисидики тәһдит сөзлери,уларниң моңғулийәдики бурунқи қудрәтлик қаған болуп турған вақтидикидәк рол ойниялмайдиған болуп қалди... җуңго түркистанидики уйғурларниң башқа әлләрдики диндашлерини қоғдап кәлгәнликини,қорал күчи ишлитиштинму ваз кәчмигәнликини,һәрбий җәһәттики батурлиқлериниму...көрсүтүп бериду. >> демәк,юқарқи әһваллардин мәлум болуп турудики,әҗдадлеримиз түркләр әзәлдин тартип илғар мәдәнийәт җәһәттә(шаман,будда вә мани динлери әйни заманда илғар аң вә илғар мәдәнийәтниң мәһсули иди)оттура түзләңлик җәмийитигә күчлүк тәсир көрсүтүпла қалмай,бәлки йән урхун уйғур ханлиқи дәвригә кәлгәндә таң сулалисини өзиниң сизған сизиқи бойичә иш көрүшкә көндүргән иди.
768-йили таң сулалиси уйғур ханлиқиниң барғут(таң сулалисиниң һәрбий сәркәрдиси) топилиңини тинҗитип бәргәнликигә,һәмдә тибәтләргә қахшатқуч зәрбә бәргәнликигә миннәтдарлиқ билдүрүш үчүн,барғутниң кәнҗи қизини мәликә дәриҗисигә көтүрүп,чүнде(бәк әхлақлиқ)мәликә дәп нам берип,уни уйғур қағаниға ятлиқ қилиду.аридин 20йил өткәндә таң сулалиси барғансери күчийиватқан тибәтләрниң һәрбий бесимиға қариши, уйғур ханлиқидин техиму көп һәрбий ярдәмгә еришиш имканийитигә игә болуш үчүн,мәликә шийәнәнни уйғур қағани түн баға қағанға ятлиқ қилиду.789-йили бешбалиқ(һазирқи җимсар)чегрисиға йеқин яшайдиған сарт,қарлуқ вә ақ тонлуқ түрк дәп атилидиған қәбилиләр тибәтләрниң күшкүртиши вә һәрбий ярдәм бериши билән уйғур ханлиқиға қариши топилаң көтүриду,791-йили уйғур ханлиқи бу топилаңларни тәлтөкүс тинҗитиду вә тибәт қошунлерини бу җайлардин тәлтөкүс қоғлап чиқириду.821-йили таң сулалиси уйғур хақанлиқиға болған йеқинчилиқини йәниму чоңқур ипадиләп бериш үчүн,мәликә тәйхени уйғур қағани тәңри яралмиш қуч билгә қағанға тартуқ қилиду.
урхун уйғур ханлиқи мәйли қанчилик дәриҗидә күчлүк болушидин қәтинәзәр,өзидин илгирики һон вә көктүрк ханлериниң қанлиқ паҗиәсидин савақ алмиди.савақ бериш үчүн тикләнгән таш абидиләрму кар қилмиди.урхун уйғур ханлиқидики бир туғқан қериндашлар, өзи билән биргә у дуняға биргә елип кетишкә болмайдиған шу һоқоқни дәп бир-биригә йол қоймай,өзара тиғ көтүрүшүп ханлиқни өз қериндашлериниң иссиқ қанлери бәдилигә һаңға қарап сөриди.ханлиқ қурулғанда ханлиқниң һоқоқи яғлақар уруқидин болған көл билгә қаған җәмәтиниң қолида иди,780-йили яғлақар уруқидин болған баға тарқан җәмәти көл билгә җәмәтидин болған елтекин буқа қаған вә униң икки шаһзадисини өлтүрүп ханлиқниң тәхтини тартивалиду.789-йили баға тарқан вапат болғандин кейин орниға оғли төлиш қаған тәхткә чиқиду,790-йили төлиш қаған иниси тәрипидин өлтүрүлүп орниға төлиш қағанниң оғли айчуру қаған тәхткә чиқиду.795-йили айчуру қаған вапат болғандин кейин униң баш вәзири вә адез уруқиниң башлиқи болған қутлуқ тарқан қорал күчи билән ханлиқ тәхтини тартивалиду.шундин башлап қутлуқ тарқан әвладиму әҗдадлеридин қалған удум бойичә бир-биридин тәхт талишип қанлиқ урушларни пәқәтла тохтатмайду.бу һал ханлиқни еғир ички сиясий бөһранға паттуруп қойиду,һәрқайси түрк қәбилилери өз алдиға ханлиқ тикләшниң койиға чүшүп,бөлүнмә һакимийәт тикләш үчүн қутрашқа башлайду.839-йили баш вәзир қоза текин топилаң көтүрүп ордини игәлләйду,қаған қоғу текин өзини өлтүрвалиду.шу йили он нәччә йилдин буян тохтимай давамлашқан тәбиий апәтләр интайин күчүйүп пүтүн мәмликәткә тарайду,сансиз чарва-мал һәм адәмләр апәт дәстидин өлүп кетиду.әнә шундақ әһвал астидиму ордидикиләр бир нийәттә болуп,тәбиий апәтләрдин келип чиқиватқан чиқимни азайтишниң чариси үстидә изләнмәй,әксичә йәнила бир-бирини йеқитип тәхт игәлләшниң койида болиду.840-йили йеңидин тәйинләнгән баш вәзир түн баған тәхт тамасида, уйғур ханлиқиниң ички қисмидики сиясий бөһрандин пайдилинип мустәқил болувалған йәнсәй(анисай)дәря вадисидики қирғиз ханлиқиға қечип берип,қирғиз қәбилисиниң100миң кишилик атлиқ қошунини башлап келип қаған қоза текинни өлтүриду,пайтәхт ордубалиқ көйүп күлгә айлинип кетиду,уйғур ханлиқи һалак болиду.
урхун уйғур ханлиқи һалак болғандин кейин уйғур қәбилилери икки йол бойичә,йәни җәнуп вә ғәрп йөлиниши бойичә үч тармаққа бөлүнүп көчүшкә башлайду.
урхун уйғур ханлиқиниң сабиқ қағани қоза текинниң иниси өгә текин15қәбилә тәхминән йүз миң кишигә йетәкчилик қилип гоби чөллүкиниң җәнубиға,йәни һазирқи ички моңғул аптунум райони хоренгир райони(һазирқи сәнши өлкисиниң шималида болуп,сәддичин билән бир сизиқ айрилип туруду)ға көчүп келип орунлишиду.841-йили өгә текин өзини қаған дәп елан қилип уйғур ханлиқини қайта тирилдүргәнликини җакарлиди,таң сулалиси20миң дән ашлиқ билән улардин һал сорайду,чүнки улар өз чегрисини әтирапиға көчүп кәлгән уйғур қәбилилериниң өзлеригә һуҗум қилишидин бәкму әнсирәйтти.дегәндәк,өгә қаған таң сулалисиға қариши қошун тартип һазирқи бейҗиң әтирапи,һазирқи датуң шәһири әтираплерини бесивалиду.846-йилиға кәлгәндә ички маҗира түпәйли өгә текин өз адәмлери тәрипидин өлтүрүлиду,униң иниси ғанан текин тәхткә чиқиду.848- йилиға кәлгәндә җәнупқа көчкән уйғур ханлиқи һазирқи шәрқий шимал районида яшайдиған ширви қәбилилери(сибир вә қитанлар) тәрипидин ағдурулду.җәнупқа көчкән уйғурларниң көп қисми хеши каридоридики уйғур қәбилилери арисиға көчүп кетиду,аз бир қисми турпан вә қарлуқ ханлиқиға көчүп кетиду.шундақ қилип җәнупқа көчкән уйғурлар наһайити тезла тәрәп- тәрәпкә тарқилип кетиду.
иккинчи бир тармақ пантекин башчилиғида ғәрптики қериндашлериниң йениға қарап көчүду.ғәрпкә қарап көчкән уйғур қәбилилери әнәниви яйлақ йолини бойлап алди билән бешбалиқ(һазирқи җимсар наһийәси)қа йетип келиду,йетәрлик отлаққа еришиш үчүн пантекинниң әвлади(бәзи тарих тәтқиқатчилери санғуни болуши мүмкин дәп қарайду)йәнә бир қисим уйғур қәбилилеригә йетәкчилик қилип давамлиқ ғәрпкә қарап илгириләп кәткән.урхун уйғур ханлиқи йимирилгәндин кейин җәнупқа қарап көчкән уйғурларниң сәрдари өгә текин өзини хан дәп елан қилғандин кейин,ғәрпкә көчкән пантекин башчилиғидики уйғур қәбилилериму худди хеши каридорида маканлашқан уйғурларға охшаш,өгә текинни өзлериниң хани дәп етирап қилған,чүнки шу чағларда уйғур қәбилилери күнләрниң биридә күчни мәркәзләштүрүп, урхун дәря вадисиға қайтип берип уйғур ханлиқини қайта тикләшни бирдәк мәқсәд қилған иди.шуңа пантекин әйни чағда өзини пәқәт ябғу дәп елан қилған иди.842-йили қирғизлар бир мәһәл уйғурларниң кәйнидин қоғлап келип илгири-кейин болуп бешбалиқ вә қучу(турпан)ға һуҗум қилиду,пантекин бу чағда кингит(қара шәһәр)гә чекингән.848-йили җәнупқа көчкән уйғурлар тамамән һалак болғандин кейин,барлиқ уйғур қәбилилериниң үмүди пантекингә бағлиниду.856-йили пантекин өзини уйғур қәбилилериниң қаған дәп елан қилиду вә һәрқайси тәрәпләрниң етирап қилишиға еришиду.таң сулалиси 856-йили пантекинниң қаған дәп аталғанлиқидин хәвәр тапқандин кейин,дәрһал әлчиләр өмүки тәшкилләп пантекингә отуғат беришқа маңдуруду.лекин таң әлчиләр өмүки йолда қучу(турпан)ханлиқидин келиватқан уйғур әлчиләр билән учрушуп қелип уйғур әлчиләр билән кәйнигә йенип келиду.таң сулалиси йәнә857-йили таң сулалиси пантекингә отуғат берип өзиниң сәмимий достлуқини ипадиләш үчүн иккинчи қетим әлчиләр өмүкини ғәрбий юртқа маңдуруду.бу қетим таң сулалиси әлчиләр өмүкидики әзаларни таллашқа алаһидә көңүл бөлгән болуп,ясавул бәг ваң дүәнҗаңни хеху аймиқиниң әмир ләшкири қилип,яндаш әлчиликкә ханлиқ қаидә-йосун катипи ли шүнни җенҗу аймиқиниң әмир ләшкири қилип,язғучилиққа хенән мәһкимисиниң катипи савҗилинни юңҗу аймиқиниң әмир ләшкири қилип әвәтиду.улар чегридин чиқип болғанда қара һарвилиқлар(ширви қәбилилери) йолини тосивелип маңалмай қайтип кетиду,мәншурнаминиму тартқузуп қоюп,бурчини ада қилалмайду.таң сулалисиму шуниң билән бу қетимлиқ отуғат беришкә атлинип чиққан әлчиләр өмүкидикиләрниң әмәллерини елип ташлайду
уйғур қәбилилериниң йәнә бир тармиқи чоң көчүш мәзгилидә хеши каридориға көчүп келип маканлишиду.өз вақтида хеши каридорини асас қилип олтурған уйғурлар хеләншән,җинчүән,лияңҗу,қара дәря,суҗу,гуаҗу,шаҗу,гәнҗу(һазирқи гәнсуниң җияңйи шәһири)қатарлиқ районларда олтурақлашқан иди.тарихий матириялларға асасланғанда қәдимки гәнҗу райони әлмисақтин тартипла уйғур қәбилилериниң паалийәт макани иди.миладийәдин бурунқи3-әсирләрдила тарихта исми тилға елинған вуҗей яки хуҗей(оғуз яки уйғур)қәбилилери бу җайларда паалийәт елип барған,төләс яки қаңқи қәбилилериму бу җайда бәзи сиясий вә һәрбий паалийәтләрни елип барған,бу район йәнә көктүрк ханлиқиниңму асаслиқ паалийәт маканлеридин бири болған.йиғип ейтқанда гәнҗу райони түрк миллитиниң ана маканлеридин бири иди.гәнҗу райони қәдимки йепәк йолиниң асасий өткили болғанлиқтин,әгәрдә кимдә-ким бу районни илкидә тутуп туралиса,шу тәрәп өз тәсирини тәрәп-тәрәпкә өткүзәләйтти.милади696-йили тибәтләр бу җайни бесивалди,745-йили урхун уйғур ханлиқи қурулғандин кейин тибәт қошунлерини һазирқи буғда тағлериниң әтирапида бир қанчә қетим мәғлуп қилған болсиму,әмма гәнҗу районидики тибәтләрниң һөкүмранлиғини тәлтөкүс тазилашқа мувәппәқ болалмиған иди.урхун уйғур ханлиқи йимирилгәндин кейин бир қисим уйғур қәбилилери гәнҗудики өз қериндашлери арисиға көчүп келип орунлашти,846-йили җәнупқа көчкән уйғурларниң башлиқи өгә қаған өлтүрүлгәндин кейин,гоби чөллүкиниң әтирапи вә сәддичинниң шимали районлериға тарқалған уйғурларниң мутләқ көп қисми гәнҗуға көчүп келип маканлашти.850-йили хеши каридоридики уйғур қәбилилери бу җайдики тибәтләрниң һөкүмранлиғиға хатимә берип,бу җайда мустәқил болған өз ханлиқини,<< гәнҗу уйғур ханлиқи>>(хеши уйғур ханлиқи)ни қуруп чиқиду.ханлиқниң пайтәхти гәнҗу(һазирқи гәнсуниң җияңйи шәһири,чиләншән теғиниң шималида болуп,хеши каридориниң оттура бәлбеғиға тоғра келиду)болиду,земини шәрқтә һазирқи гәнсу өлкисиниң тиәншүй шәһири вә миншән тағлери(бир мәзгил ләнҗу шәһириниң шәрқигичә болған җайларниму өз ичигә алған),ғәрптә қумулниң шәрқи,шималда һазирқи ички моңғул аптунум райониниң еҗина дәря вадиси вә хеләншән тағлери,җәнупта чиләншән тағлериғичә болған җайларни өз ичигә алиду.таң сулалиси гәнҗу уйғур ханлиқиниң қағаниға отуғат һәдийә қилип,өз йеқинлиқини ипадиләйду.
таң сулалисиниң түркләрдин башқа йәнә тоюһунлар билән болған мунасивити
тоюһунлар200-йиллери башлап күчүйүп,бара-бара һазирқи гәнсуниң ғәрби,сичүәнниң шимали вә чиңхәй(көкнур)өлкилеригә кеңийип,ахирида чиңхәйни асас қилп өз алдиға кичик ханлиқ қурған, сиянпиларниң мурун қәбилисиниң бир тармиқи иди.таң сулалиси туюһунларниң өзиниң ғәрбидики районлериға болған һәрбий һуҗумлерини тохтутуш үчүн,айрим-айрим һалда622-йили хуң хуа мәликини туюһун падишаһиға ятлиқ қилиду,639-йили таң тәйзуң мәликә ши пиңни туюһунларниң ханиға ятлиқ қилиду,652-йили таң гавзу йәнә мәликә җин чеңни туюһун ханиниң чоң оғлиға ятлиқ қилиду.таң сулалисиниң қаришичә мәликә ятлиқ қилип қудулушуш ятларниң һуҗумидин сақлинишниң әң үнүмлүк чариси болуп,бир мәликә йүз миң қошунға тақабил турушниң ролини ойниялайдикән.таң сулалисиниң өз хан җәмәтидин мәликә йетишмигәндә,вәзирләрниң яки алий һәрбий әмәлдарларниң қизлерини мәликә дәриҗисигә көтүрүп,һәм униңға қиммәтлик совға-саламларни қошуп ятларға ятлиқ қлиши буниң бир җанлиқ пакитидур.
бүйүк таң сулалиси тибәтләр биләнму наһайити йеқин мунасивәттә болған.623-йили тибәтләр фаңҗу аймиқи(гәнсуниң шәрқий җәнубида)ни бесивалиду,638-йили йәнә суңҗу аймиқи(һазирқи сичүәнниң суңпән наһийәси)ни бесивалиду.достлуқ вә итпақлиқни һәммидин әла билидиған таң сулалиси тибәтләрниң <<қайта-қайта әлчи әвәтип,сәмимийитини ипадилиши>> билән641-йили 16яшлиқ мәликә вен чиңни тибәт падишаһи суң зәнгәнбуға ятлиқ қилиду.мәликә вен чиңни таң падишаһиниң иниси алтун-күмүш,кимхап-дурдун,һәр хил китап қатарлиқ совғатларни елип маңған зор өзмәккә йетәкчилик қилип,икки айдәк йол йүргәндин кейин суң зәнгәнбуға апирип бериду,шундин кейин мәликә вен чиң хәнзуларниң илғар мәдәнийитини тибәтләргә тарқитип өчмәс төһпиләрни яритиду.
633-йили тибәтләр өзлериниң таң сулалисиға һуҗум қилишиға арилиқта тосқун болуватқан туюһунларға һуҗум қилиду вә уларни пүтүнләй бесивалиду,туюһунларниң падишаһи таң сулалисиниң мәликисини елип,таң сулалисидин панаһ тиләп кетиду.667-йили тибәтләр йәнә таң сулалисиниң чегрилериға һуҗум қилип 12аймақни бесивалиду. таң сулалиси туюһунларни йөләп тибәтләрниң зәрбисигә тақабил туруш үчүн670-йили туюһунларниң 50миң адимини қоралландуруп чиңхәйгә йолға салиду,лекин бу қошун тибәтләрниң қолида пүтүнләй қирилип кетиду.шундин кейин туюһунлар тәрки макан болуп гәнсу,сичүән вә ниңшияларға чечилип кетиду.678-йили таң сулалиси ғәйрәткә келип180миң кишилик қошун билән чиңхәйгә йүрүш қилип тибәтләргә һуҗум қилиду,тибәтләр чекингән болуп чиңхәй көли әтирапиға келиду,андин бирақла кәйнигә қайрилип һуҗум қилип қоғлап келиватқан таң қошунлерини ечинишлиқ мәғлубийәткә учритиду.696-йили тибәтләр хеши каридорини бесивалиду,таң сулалиси710-йили мәликә җин чең(туюһунларға бәргән мәликә билән исимдаш)ни тибәт ханиға ятлиқ қилиду. 756-йили өңлүк лояңни бесивелип өзини хан дәп атиған мәзгилләрдә,тибәтләр һазирқи сичүәнниң ғәрбидики кәң земинни бесивалиду,һәмдә давамлиқ ичкирләп кирип пайтәхт чаңәнни бесивалиду,таң сулалиси тибәтләр билән мәхпий сөһбәтлишип җиңҗу аймиқи(гәнсу әндиң наһийәси) вә лиңҗу аймиқи(ниңшия лиңву наһийәси)қатарлиқ төт аймақни тибәтләргә бөлүп бериду,шуниң билән тибәтләр пайтәхт чаңәндин15күндин кейин чекинип чиқип кетиду.765 -йили3-айда тибәтләр таң сулалисиниң уйғур сәркәрдиси буқа хүййиң билән бирлишип таң ордисиға һуҗум қилғанда,таң сулалиси тибәтләргә уруш чиқими һисавида,5000топ йипәк тәғдим қилиду.791-йили5-айниң15-күни тибәтләр пиң лияң аймиқи(гәнсуниң шәрқидә болуп,һазирқи гәнсу,ниңшя вә шәнши үч өлкиниң тутуш бөлүкигә тоғра келиду)ға һуҗум қилип,таң сулалисиниң60дин артуқ һәрбий санғунлерини әсир алиду,500дин артуқ әскирини өлтүрүду,нәччә миңлиған әскәрни әсир алиду.мана мушу арилиқларда таң сулалиси җәмий сәккиз қетим(705-821-йилиғичә)әлчи әвәтип тибәтләр билән итпақлишип қелиш тоғурлуқ кеңишиду.ахири бүйүк таң сулалисиниң һармай тиришчанлиқ көрсүтиши нәтиҗисидә тибәтләрму таңға болған һуҗумлерини тохтутуду.чүнки тибәтләрму750йилидин кейин ички синипий зидийәтләр түпәйли аҗизлишишқа қарап йүзләнгән иди,бир пүтүн тибәт ханлиқиму840-йилидин кейин иккигә парчилинип кетиду.
840-йили урхун уйғур ханлиқи тарихта аз көрүлидиған тәбиий апәт,ички маҗира вә қирғиз қәбилисиниң һакимийәт тартивелиш үчүн елип барған зәрбиси қатарлиқ сәвәпләр билән мунқәрз болуду.таң сулалиси баштин-ахир әҗдадлеримиз түркләрниң қоғдуши вә һимайә қилиши билән өз мәвҗудлиқини хатирҗәм һалда сақлап кәлгән иди,шәрқий шималдики ширвиләр,қитанлар,ғәрбтики түбүтләр вә таңғутлар түркләрдин тәп тартқачқила таң сулалисиға күчлүк һуҗум қилишқа петиналмай кәлгән иди;таң сулалисиниң ички қисмидики күчләрму пәқәт түркләрдин әймәнгәнлики үчүнла таң сулалисиға қарши өктә қопушқа петиналмай кәлгән иди.840-йилидин кейин таң сулалисиниң күчлүк һиматчисидин пүтүнләй айрилип қалғанлиқини җәзмләштүргән ички қисимдики тәприқичи күчләр,859-йили йүрәклик һалда таң сулалисиға қариши ички исян көтүрүду.таң сулалиси әнә шу йилдин башлап пәқәт намдила мәвҗуд болуп,әмилийәттә тарих сәһнисидин чүшүду.таң сулалисиниң җай-җайлеридики һәрқайси һәрбий һоқоқдарлери намда таң сулалисини сүйистимал қилип туруп,һәдәп өз алдиға земин бөлүшвелишкә киришип кетиду,ордидикиләр болса худди қәпәзгә соланған тохудәк босуға атлап сиртқа чиқишқиму җүрәт қилалмайду.җайлардики тәприқичи күчләр йәнә тәсир даирә талишип өзара қанлиқ қирғинчилиқларни елип бариду,ахирида бу хил қанлиқ қирғинчилиқ орда әһли вә хан җәмәтиниму аман қоймайду.907-йили башлап оттура түзләңлик бәш сулалә,он падишаһлиқ дәвригә қәдәм қоюду.
бүйүк таң сулалиси баштила түркләрниң һәрбий вә сиясий җәһәттин күчлүк қоллушиниң мәһсули сүпитидә мәйданға кәлгән иди.түркләр әзәлдин тартипла таң сулалисини пүтүнләй мунқәрз қиливелиштәк әмилий күчигә игә иди(түркләр сүй сулалисини өзи бивастә ағдуруп ташлап,оттура түзләңликни өз һакимийитигә қошувелиш күчигә игә иди,әмма ундақ қилмиди;626-йили8-айда шәрқий көктүркләр таң сулалисиниң вапаға җапа қилғанлиқидәк һәркитигә наразилиқ билдүрүп,таң сулалисиға һуҗум қилип уларниң пайтәхти чаңәнниң босуғусиға кәлди,әмма таң падишаһи таң тәйзуңниң шәхсән өзи вейшүй дәрясиниң көврикидә, ат өлтүрүп қәсәм қилип садақитини ипадилиши билән йәнә тенч чекинип чиқип кәтти;755-йили өңлүк вә сөйгүм топилаң көтәргәндә,758-йили сөйгүм йәнә қайта топилаң көтүргәндә,765-йили таң сулалисиниң мәшһур уйғур сәркәрдиси буқа хүййиң тибәтләр билән бирлишип топилаң көтүргәндә,таң сулалиси аллиқачан бу топилаңларни бесиқтурушқа аҗизлиқ қилди.түркләр таң сулалисиға ярдәмлишип уларниң ички топилаңлерини бастуруп бәрди,һәргизму топилаңдин тоғач оғурлап таң сулалисини ютувелишни ойлимиди),әмма әҗдадлеримиз түркләр тағни талқан қилғудәк җасарәт вә әмилий күчкә игә болуп туруқлуқму,оттура түзләңлик ханлиқлерини мунқәрз қиливелишни ойлимиди,һәтта кейинки күнләрдә тибәтләр әҗдадлеримизға әлчи әвәтип таң сулалисиға бирликтә һуҗум қилиш тәкливини бәргәндиму,түркләр уларниң тәлипини қәтийлик билән рәт қилди.чүнки әҗдадлеримиз түркләр әзәлдин тартип виҗданни,мәртликни һәммдин әла билип кәлди,әксичә икки йүзлимилик,пурсәтпәрәслик вә һийлә-микир ишлитишни баштин-ахир учиға чиққан номуссизлиқ дәп билди.әҗдадлеримиз түркләр тарихтин буян охшимиған ирқ,охшимиған мәдәнийәт арқа көрүнүшигә игә инсанлар топиға қарита өзара һөрмәт қилип,тәңлик вә баравәрликтә яшаштәк инсаний хисләтни өзлериниң яшаш пиринсипи қилип кәлди.бүгүнки күнлүктә әҗдадлеримизниң бу хил яшаш пиринсипи бизниң әқлий хуласә чиқиришимизни күтүп туруду!
мәнбәләр
② <<урхун абидилери>>талат тәкин﹝түркийә﹞,милләтләр нәширяти,2009-йил3-ай уйғурчә1-нәшри.
④ <<Ⅷ-Ⅹәсирләрдики ғәрбий тарихи һәққидә тәтқиқат>>,қәшқәр уйғур нәширияти,2003-йили11-ай уйғурчә1-нәшри.
كۆك ياڭاق چۆچۈرىسى
كۆك ياڭاق چۆچۈرىسى: نىڭ پوستىنى سويىۋەتكەندىن كېيىن ئۇششاق ئېزىپ، چانالغان پىياز بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىنىدۇ. قىيما تەييارلىنىپ بولغاندىن كېيىن چۆچۈرە تۈگۈلۈپ قايناپ تۇرغان قازانغا سېلىپ پۇشۇرىلىدۇ. قوناق ئۇنىدا ئېتىلگەن كۆك ياڭاق چۆچۈرىسى تېخىمۇ ئالاھىدە بولىدۇ.
ئائىلە باقمىچىلىقى
ئۇيغۇرلاردا ئائىلە باقمىچىلىقى ۋە مال بورداش ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولۇپ، ئۇ ئالاھىدە تەرەققىي قىلغان.
Stokgolm
right|thumb|250px|Stokgolm
ئائىلە باقمىچىلىقى
ئۇيغۇرلا شەھەرلىشىپ دېھقانچىلىق، قول ھۈنەرۋەنچىلىك ۋە سودا - سېتىق بىلەن شۇغۇللىنىشقا باشلىغاندىن تارتىپ، ئائىلىۋى باقمىچىلىقنى يولغا قويۇپ ئۇنى ئىشلەپچىقىرىش، ئوزۇقلىنىش ۋە سودا - تىجارەت ئىشلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرغان.
Stokgolm
Stokgolm bolsa Shwétsiye dikibixahar 2008 nopus bar, Stokgolmning 810,120 nopusibar, 377.30 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 59.21°, xariki uzunluk 18°4.
ئائىلە باقمىچىلىقى
ئۇيغۇر ئاساسەن كالا، قوتاز، قوي، توخۇ، ئۆردەك قاتارلىقلارنى مەخسۇس بوردايدۇ. كالا، قوي بورداش ۋاقتى 11 - ئايدىن 4 - ئايغىچە بولىدۇ، مال بورداش ئۈچۈن پاكىز، شامال ئۆتۈشۈپ تۇرىدىغان ئۆي تەييارلىنىدۇ. مال ئوقۇرى ياغاچتىن ياسىلىدۇ. مال تۇرىدىغان جاينىڭ ئالدى ئېگىز، ئارقىسى پەس بولىدۇ. مال بودىغۇچىلار بوردىلىدىغان مالنىڭ بويى، ئۇستىخان چوڭلۇقى، يېشى قاتارلىقلارغا ئالاھىدە دىققەت قىلىدۇ. بوردىلىدىغان مالغا ياۋا ئوت - چۆپ-، سېسىغان، قاقشال بولۇپ قالغان يەم - خەشەك بەرمەيدۇ. قۇرۇق ئوت، بېدە، سامان بېرىلگەندە ئۇيلارنى يۇيۇپ قاتمال بولسا ئىسسىق سۇغا بېسىپ يۇمشىتىپ بېرىدۇ. بوردالغان قوي، كالىغا ھەلەپ ئەتكەندە كېپەك بىلەن قوناق ئۇنىنى ئارىلاشتۇرىدۇ. چۈنكى، يالغۇز كېپەكلا بەرسە ئۇنىڭ كۈچى بولمىغاچقا مال ئەت ئالمايدۇ. ئەكسىچە يالغۇز ئۇنى بەرسە مالنىڭ ئىچىنى سۈرۈۋېتىدۇ. قويغا قوناق بېرىشكە توغرا كەلگەندە يارما قىلىپ ياكى قاينىتىىپ بېرىدۇ، ئادەتتە ھۆل شاپاق شالتاقنى بەرمەيدۇ. بېرىشكە توغرا كەلسە ئالدى بىلەن شاپاقنى سايىدە قۇرۇتۇپ سۇ تەركىبى تۈگەپ شىرشىم بولغاندا بېرىدۇ.
قوي سەمرىشكە باشلىغاندىن كېيىن ئالدىدىن يەم ئۈزمەيدۇ. يەم - خەشەكنىڭ كۆپ خىل بولۇشىغا ئەھمىيەت بېرىدۇ. مەسىلەن، ھازىر بېدە بېرىلسە ئارقىدىن ئاداپ، ئۇنىڭدىن كېيىن ھەلەپ بېرپ ئارقىدىن سۇغىرىدۇ. يەم بېرىش جەريانىدا يەملەرگە تۈز سالىدۇ ياكى يالاش ئۈچۈن شور تۇز قۇيۇپ قويىدۇ. قوي سەمرىپ يېتىلىشكە باشلىغاندا ئۇخلاتمايدۇ. بەلكى ئىككى تەرىپىگىچە تاختا قويۇپ، قوينىڭ ئېغىرلىقنى كۆتۈرۈلمەي يىقىلىپ چۈشۈشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. مالنىڭ ئاستىنى داۋاملىق قۇرۇتۇپ تۇرۇشتىن تاشقىرى، بۇرۇن، قۇلاق، تۇياقلىرىنى تەكشۈرۈپ مالدا پەيدا بولىدىغان ھەر خىل كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. مالنىڭ ئىشتىھاسى تۇتۇلسا، بۇرنىغا سۇ مېيى سۈركەپ ياكى پىياز يېگۈزۈپ ئىشتىھاسىنى ئاچىدۇ. كالا بورداشمۇ ئاشۇ خىلدا بولۇپ، يەم - خەشەكلىرىگە قوناق شېخى، مېۋىلىك دەرەخ يۇپۇرماقلىرى قوشۇپ بېرىلىدۇ. بوردىلىدىغان قوي كۈنىگە ئوتتۇرا ھېساب بىلەن بەش يۈز گرامدىن سەككىز يۈز گرامغىچە، كالا بىر يېرىم كىلوگرامدىن ئىككى كلوگرامغىچە، كالا بىر يېرىم كىلوگرامدىن ئىككى كىلوگرامغىچە يەم يېشىشى لازىم. مۇشۇ خىلدا باققان قويلارنىڭ ئومۇمىي ئېغىرلىقى بىر يۈز ئوندىن بىر يۈز يىگىرمە كىلوگرام، گۆش ئېغىرلىقى يەتمىشتىن سەكسەن كىلوگرامغىچە، كالىنىڭ گۆش ئېغىرلىقى ئىككى يۈز ئەللىك كىلوگرامدىن ئۈچ يۈز كىلوگرامغىچە بولۇپ يېتىلىدۇ.
تاڭغۇت سۇلالىسى
تاڭغۇت سۇلالىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Tangghut Sulalisi) بولسا
پەيشەنبە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ ORHUN BASMA', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> پەيشەنبە، چارشەنبە بىلەن شەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنىدۇر.
پەيشەنبە ڧارسچە "پنجشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "پەنج+شەنبە= پەنجشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە كىچاتنا كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Perşembe"، ئەرەبچە «الخميس»، ڧارسچە «پنج‌شنبه»، ئىنگىلىزچە «Sunday» ۋە خەنزۇچە «周四\星期四» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مۇھىم كۈنلەردىن بىرى بولۇپ، بۇگۈن بەئزى ئىسلام ئەللىرىدە پەيشەنبە كۈنى جۈمە كۈنى بىلەن بىرگە رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان.
قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن بەشۇنچ دەپ ئاتالغان.
ﺭﻭﺑﯧﺮﺕ ﯞﻭﻥ ﮔﺮﺍﻳﻤﻰ
ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ - ﺭﻭﺑﯧﺮﺕ ﯞﻭﻥ ﮔﺮﺍﻳﻤﻰ
1892 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 22 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﯩﻨﯩﯔ Bayrischer ﺩﯨﮕﻪﻥ ﻳﯧﺮﯨﺪﻩ ﮬﻪﺭﺑﻲ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ .1912 - ﻳﯩﻠﻰ ﺑﺎﯞﺍﺭﯨﻴﻪ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﯩﻨﺴﯩﺘﺘﯘﺗﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ .1938 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 27 - ﻛﯜﻧﻰ << ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﻗﻮﺭﺍﻟﻠﯩﻖ ﻛﯜﭼﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ >> - ﮔﯧﺘﻠﯩﺮ ﺑﻮﻳﺮﯗﻕ ﭼﯜﺷﯜﺭﯛﭖ ، ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻳﯧﯖﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﯩﻨﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﮕﻪﻥ ، ﮬﻪﻡ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﻨﻰ ﻣﺎﺭﺷﺎﻝ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺋﯘ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﯨﻜﻰ 6 - ﺋﺎﯞﯨﺌﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﮔﯧﻨﺮﺍﻝ ﺭﻭﺑﯧﺮﺕ ﯞﻭﻥ ﮔﺮﻩﻳﻤﻰ ﺋﯧﺪﻯ. ﮔﺮﻩﻳﻤﻰ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ ﺑﯩﺮ ﻗﻮﻏﻠﯩﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﻳﺮﻭﭘﻼﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﯩﮕﻪ ﺗﺎﻛﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﺎ ﻣﻪﻏﻠﯘﭖ ﺑﻮﻟﻐﯩﭽﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯘ ﺋﯚﺯﯨﻼ 28 ﺋﺎﻳﺮﻭﭘﻼﻧﻨﻰ ﺋﯧﺘﯩﭗ ﭼﯜﺷﯜﺭﯛﭖ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﺯﯨﺮﯨﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ. ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯘ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺪﯨﻦ ﭼﯧﻜﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺋﯜﮔﻪﻧﮕﻪﻥ. ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﻧﻜﯩﺪﺍ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﺘﯩﻤﯘ ﺋﯘ ﺋﯘﭼﯘﺷﻨﻰ ﺗﺎﺷﻼﭖ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ. ﺩﺍﺋﯩﻢ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﮬﻪﻣﺮﺍﮬﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﭼﯘﺵ ﻣﺎﮬﺎﺭﯨﺘﯩﻨﻰ ﻣﻪﺷﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ .1935 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﺎﻳﺘﯩﺪﯨﻦ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ، ﺭﯦﺴﺘﻮﻓﯧﻦ ﻗﻮﻏﻠﯩﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﻳﺮﻭﭘﻼﻥ ﭼﻮﯓ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﯗﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ .1936 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﻮﻟﻜﻮﯞﻧﯧﻜﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ ، ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻣﯘﺩﺍﭘﯩﺌﻪ ﻣﯩﻨﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺳﻠﯩﮭﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ،1938 - ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯘ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ .1945 - ﻳﯩﻠﻰ 5 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺗﻪﺳﻠﯩﻢ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﭼﯜﺷﻜﻪﻥ .ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻠﯩﻘﻼﺭ ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﯟﯨﺘﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﺑﯘ ﺗﻪﻟﻪﭘﻨﻰ ﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﮬﻪﻣﺪﻩ 5 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 24 - ﻛﯜﻧﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭ ﻻﮔﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺯﻩﮬﻪﺭﻟﻪﭖ ﺋﯚﻟﺘﯜﺭﯨﯟﺍﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﮬﻪﺭﺑﯩﻴﻠﯩﻚ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ 1938 - ﻳﯩﻠﻰ 2 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﻨﺮﺍﻝ ﻣﺎﻳﻮﺭﻟﯘﻗﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1940 - ﻳﯩﻠﻰ 1 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﻨﺮﺍﻝ ﻟﯧﻴﺘﻨﺎﻧﺘﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1940 - ﻳﯩﻠﻰ 7 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 19 - ﻛﯜﻧﻰ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﭘﻮﻟﻜﻮﯞﻧﯧﻜﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1943 - ﻳﯩﻠﻰ 2 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 16 - ﻛﯜﻧﻰ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﭘﻮﻟﻜﻮﯞﻧﯧﻜﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1945 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25 - ﻛﯜﻧﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ.
Xélsinki
right|thumb|250px|Xélsinki right|thumb|250px Xélsinki bolsa Finlandiye dikibixahar 2009 nopus bar, Xélsinkining 1 577,928 nopusibar, 715.55 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 60.10°, xariki uzunluk 24°56.
Kopénhagén
right|thumb|250px|Kopénhagén right|thumb|250px Kopénhagén bolsa Daniye dikibixahar 2009 nopus bar, Kopénhagénning 1,181,239 nopusibar, 455.61 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.40°, xariki uzunluk 12°34.
سېپىل ۋە سېپىل مەنتىقى
ئابدۇراخمان ئابلىكىم
– ئۇيغۇر خەلق ماقالى
بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا بىز ياۋايىلارچە ، ھەرخىل خېيىم خەتەر ئىچىدە ، ئۆزىمىزنىڭ كىملىكىنىمۇ بىلمەي نادانلىقتا ياشاۋاتقان چېغىمىزدا بىر ئۇلۇغ ئادەم ھاياتلىق ماكانىمىز ۋە تىنچ- ئامانلىقىمىز ئۈچۈن بىزگە ئەڭ مۇستەھكەم سېپىل سېلىپ بەرگەنىكەن. سېپىلنىڭ ئۈچ تەرىپى ئىنتايىن خەتەرلىك دەريالار بىلەن قورشالغان بولۇپ، بۇ ھەيۋەتلىك سېپىل دەريالاردىكى زەھەرلىك دۇتنىڭ بىزنى زەھەرلەپ قويۇشىدىن، كەلكۈن كەلگەندە بولسا دەريالار تېشىپ بىزنى غەرق قىلىۋېتىشىدىن ساقلاش ئۈچۈن سوقۇلغانىكەن.
ئۇلۇغ ئادەم بىزنى مەڭگۈ سېپىلنى قوغداشقا، سېپىلدىن چىقماسلىققا دەۋەت قىپتۇ. شۇنداق قىلغاندىلا ئەلدە تىنچ- ئەمىنلىك ۋە بەرىكەت بولىدىغانلىقىنى ئېيتىپتۇ. ئۇلۇغ ئادەمنىڭ دېيىشىچە،بۇ سېپىل ئىنتايىن مۇستەھكەم ۋە بىخەتەر بولۇپ، بىز ئىزدەيدىغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى سېپىلنىڭ ئىچىدە بار ئىكەن. ئۇزاتى مۇبارەك يەنە بۇ سېپىلنىڭ دۈشمىنى سېپىلنى يالاپ ئاقىدىغان ئەشۇ خەتەرلىك دەريالاردۇر، دەپتۇۋە يەنە سېپىلنىڭ دەريا يالاپ-چېقىپ ئاقىدىغان يەرلىرىنى قانداق پۇختىلاش چارىلىرىنى ئۈگىتىپ قويۇپ بىز بىلەن خوشلىشىپتۇ.
شۇندىن باشلاپ بىز بۇ سېپىل ئىچىدە بىخەتەر- خاتىرجەم، ئىناق، بەخىتلىك ياشاپتۇق. ئۇلۇغ ئادەمنىڭ نەسىھىتى بويىچە سېپىلنى مەزمۇتلاشنى ئۈزۈلدۈرمەي داۋام قىپتۇق. بىزدىكى بۇ بەخىتلىك ھايات تالاي يىللار داۋاملىشىپتۇ. كېيىنچە، بارا- بارا سېپىل سىرتىدا يەنە باشقا شەھەرلەرمۇ قۇرۇلۇشقا باشلاپتۇ. زامان ئۆزگىرىپتۇ. سېپىلدىكى بەزى ئادەملەر سېپىل سىرتىدىكى شەھەر كىشىلىرىنىڭ باشقىچە بىر خىل ئەركىن تۇرمۇش كەچۈرىدىغانلىقىنى، ئۇلار سېپىلنى قورشاپ تۇرغان دەريالاردا ئەر-ئايال دېمەي ئۈزۈپ ئويۇن- تاماشا، ئىشقىۋازلىق قىلىشىدىغانلىقىنى كۆرۈپتۇ. ئۇلۇغ كىشى: بۇ دەريالارنىڭ سۈيى بەكمۇ خەتەرلىك، ئۇلاردا ئېقىۋاتقىنى سۇ ئەمەس ئەيىش- ئىشرەتتىن ئاققان قان- يىرىڭدۇر، دەپ نەسىھەت قىلغانىكەن.
ئۇزۇن يىللار داۋاملاشقان تىنچ- ئەمىنلىك بۇ نادانلارنى بىخۇدلاشتۇرغاچقا ئۇلار كەلگۈسى خىيىم خەتەرنى ئۇنتۇپتۇ؛ غەپلەت پەردىسى كۆزلەرنى توسۇۋېلىپ دەريادىكى قان- يىرىڭنى سۈزۈك سۇقىلىپ كۆرسىتىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار بىرلەپ- ئىككىلەپ سېپىلدىن چۈشۈپ دەريادا چۈمۈلۈپتۇ. ئۇلاردەريا سۈيىدە ئۆزلىرىنى تولىمۇ ئەركىن- ھوزۇرلۇق سېزىشىپتۇ. يىللار- قەرنەلەرنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بۇ نادانلارنىڭ سانىمۇ كۆپىيىپتۇ. ئەجداتلار نەسىھىتىنى ئۇنتۇشقا باشلاپتۇ. سېپىلدىن چۈشكەن ئادەملەرنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ ئۇلار چۈشكەن جاي شورا بوپتۇ. بۇ نادانلار شورىنى ئېتىشنىڭ ئورنىغا تالاغا چىقىشىمىزغا ئەمدى ئاسان بولدى، دەپ خۇش بوپتۇ. ئاخىرى بىر كۈنى سېپىلنىڭ بىر تەرىپى ئۆرۈلۈپ چۈشۈپتۇ. دەريا سۈيى شەھەرگە بېسىپ كىرىپتۇ. كىشىلەر ئەمدى دەريالارنىڭ ئۆز ئىشىكلىرى ئالدىدا ئاققىنىدىن شادلىنىپتۇ. گەرچە بەزىلەر دەريا سۈيىدە ئېقىپ كېتىپ تۇرسىمۇ ھېچكىم ئىبرەت ئالماپتۇ. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ دەريا ئۇلارغا قورقۇنچلۇق تۇيۇلمايدىغان بوپتۇ. دەريادىن چىققان زەھەرلىك دۇت ئۇلارنىڭ ئەقلىنى كېسىپتۇ. شۇنداق قىلىپ تولا كىشىنىڭ دەرياغا بولغان كۆز قارىشى ئۆزگىرىپ سېپىلنىڭ ئەھمىيىتىنى ئۇنتۇپتۇ؛ سېپىلنى پۇختىلاش ئىشى تاشلىنىپ قاپتۇ. گەرچە بەزى ئەقلى ئويغاق، ئىمانى كامىل كىشىلەر سېپىلنىڭ ئەھمىيىتىنى ئەستىن چىقارمىغان، سېپىلنى مۇستەھكەملەشنى داۋام قىلىپ كەلگەن بولسىمۇ ھەممە ئادەم بىللە قىلمىغاچقا ھېچ ئىشنى باشقا ئېلىپ چىقالمىغاننى ئاز دەپ ئۆز قېــرىنداشلىرىنىڭ مەسخىرىسىگە ئۇچراپتۇ. يەنە تالاي يىللار ئۆتۈپ سېپىلنىڭ ئىككىنچى، ئۈچىنچى بۆلىكىمۇ
ئۆرۈلۈپ چۈشۈپتۇ. ئەقىل- ھوشى جايىدا كىشىلەر قايغۇرغان بولسىمۇ ئامالسىز قاپتۇ. شۇنداق قىلىپ كىشىلەر سېپىلنىڭ يوقاپ كېتىۋاتقانلىقىنى تۇيمايلا قاپتۇ. سېپىلنىڭ يوقاپ بېرىشىغا ئەگىشىپ ئادەملەردىن ئىنساب، دىيانەت، شەرم- ھايا، يۇرتتىن بەرىكەت كۆتۈرۈلۈپ، نىزا-ئاداۋەت، جەڭگى-جېدەل،ئوغرىـ-ـيالغان، زىنايى- ھارام، بەڭگىلىك باش كۆتۈرۈپ، يوقۇملۇق كېسەل، ئاغرىق- سىلاق ئاۋۇپ كېتىپتۇ. روھى ساغلام، تەندۇرۇست ئادەملەر ئاز قاپتۇ. دەريادىن كۆتىرىلگەن زەھەرلىك دۇت ئادەملەرنى سېھىرلەپ، دىللىرىنى كور قىلىپ، ئوڭنى تەتۈر، رۇستنى قىڭغىر كۆرۈدىغان قىلىپ قويۇپتۇ. لېكىن تالاي كىشىلەر بۇ ئاپەتلەرنىڭ سىرىنى بىلەلمەپتۇ. بىلگەنلەرنىڭ گېپىگە ئەتراپتىكىلەر ئىشەنمەپتۇ.
كېيىن سېپىلنىڭ بىر بۈرجىكىلا قاپتۇ. شۇ بۈرجەككە قاراپ نۇرغۇن كىشىلەر يەنىلا ئۆزىنى سېپىلدىكى ئادەملەر دەيدىكەن. لېكىن بۇ كىشىلەرنىڭ سېپىل سىرتىدىكى ئادەملەردىن قىلچە پەرقى يوق ئىكەن. بىز ھەممىمىز ئۆزىمىزنى سېپىل ئىچىدىكى ئادەملەر دەيمىز. لېكىن قېنى بۇ سېپىلىمىز؟ پەقەت ئۆرۈلۈپ چۈشەي دەپ قالغان سېپىل پارچىسى بىلەنلا ئۆزىمىزنى سېپىل ئادەملىرى دىيەلەمدۇق؟
ھازىر ئالدىمىزدا ئىككى يول تۇرۇپتۇ. بىرى، ئەسلى تەبىئىتىمىزدىن ياتلاشقان، ساختىلىق، ئەقىدە- ئېــتىقادسىزلىق، رىياكارلىقتىن بۇلغانغان ۋۇجۇدىمىزنى پاكلاپ ئۆزىمىزنى ھەقىقىي تونۇش؛ يەنە بىرى، گۇمراھلىق يولىغا مېڭىپ ئاخىرى بىر كۈنى دەرياغا غەرق بولۇش. ياكى بولمىسا ئىككى پۇتىمىز گۆرگە ساڭگىلىغاندا ئاندىن دەريانىڭ ماھىيىتىگە يېتىپ، سېپىلىمىزگە سېغىنىش.
دەريا بىزگە قاراپ ئېتىلماقتا. نادان كىشىلەر دەريادا ئېقىۋاتقىنى ھاياتلىق سۈيى دەپ قارىماقتا. سېپىلنىڭ ئاخىرقى بۈرجىكى ئۆرۈلۈپ تۈگىمەكتە… ئاز ساندىكى بىر قىسىم كىشىلەر سېپىل سوقۇش بىلەن ئاۋارە. لېكىن ئۇلار دەريا دولقۇنى ئالدىدا ھالسىز ۋە ئاجىز…
Oksford
Oksford bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Oksfordning 151,000 nopusibar, 45.59 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.45°, xariki uzunluk 1°15, poqtamuri OX rayunnomuri 01865.
سېپىل ۋە سېپىل مەنتىقى
2000- يىلى سىنتەبىر ئېيى، سدنېي.
ئالماس
ئالماس (Almas, алмас)
خىمىيىلىك خۇسۇسىيىتى
ھۆججەت:Diamond Cubic-F lattice animation.gif
سېپىل ۋە سېپىل مەنتىقى
ئاپتۇرى: ئابدۇراخمان ئابلىكىم (ئۇيغۇر ئاسيا بوكىس چىمپىيونى)
مەنبە: باغداش تورى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ناشى مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|ناشى مىللىتى ناشى مىللىتى - ناشى تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئىندۇكسىيە
ئىندۇكسىيە
ئىندۇكسىيە بولسا ئورام سىمنىڭ ئېلېكتىر ماگىنىت ئىندۇكسىيە پەيدا قىلىش ئىقتىدارىنى ئىپادىلەيدىغان فىزىكىلىق مىقدار. بىر سىم ئورامغا توك بەرسەك سىم ئورام ئەتراپىدا ماگىنىت مەيدانى ھاسىل بولىدۇ. سىم ئورامدا ماگىنىت ئېقىم مىقدارى پەيدا بولىدۇ. سىم ئورامغا بېرىلگەن توك قانچە چوڭ بولسا ماگىنىت ئېقىم مىقدارى شۇنچە چوڭ بولىدۇ ، ماگىنىت مەيدانىمۇ كۈچلۈك بولىدۇ. ماگىنىت ئېقىم مىقدارى بىلەن بېرىلگەن توك ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ. ئۇ ئىككىسىنىڭ بۆلۈنمىسى ئۆز ئىندۇكسىيە كوئېففىتسېنتى دېيىلىدۇ، يەنە ئىندۇكسىيە دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
سىم ئورامدىن ئۆتكەن ماگىنىت ئېقىم مىقدارىنى φ بىلەن ئىپادىلىسەك ، ئىندۇكسىيەنى L بىلەن ئىپادىلىسەك ئۇنداقتا L= φ /I بولىدۇ.
ئىندۇكسىيىنىڭ بىرلىكى ھېنرى H ، يەنە mH مىللى ھېنرى ، uH مىكرو ھېنرى قاتارلىق بىرلىكلىرى بار.
Kambrij
كامبىرج بولسا بۈيۈك بىرىتانىيە دىكى بىر شەھەر. ئاساسلىقى ئۈنۋېرسىتىت شەھرى بولۇپ 2011 دىكى ئومۇمى شەھەر نوپۇسى 123，867 بۇ ساننىڭ 24，506 ئوقۇغۇچى ئىگەللەيدۇ. كامبىرىج شەھرى رىم ۋە دېڭىز قاراقچىسى زاماندا（قەدىمكى） مۇھىم سودا مەركىزىگە ئايلانغان ،    مىس دەۋرى بۇرۇنمۇ بۇ رايوندا ئارخېئولوگىيىلىك ئاھالە ئىسپاتلار بايقالغان. تۈنجى بولۇپ 12-ئەسىرلەردە نىزامنامىغا كىرگۈزۈلگەن، گەرچە 1951-يىلگىچە رەسمى يوسۇندا مۇھاكىمە قىلىنمىغان بولسىمۇ.
Yohannésburg
right|thumb|250px|Yohannésburg right|thumb|250px Yohannésburg bolsa Jenubiy Afriqa dikibixahar 2007 nopus bar, Yohannésburgning 3,888,180 nopusibar, 1,644.96 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.12°, xariki uzunluk 28°2, rayonmuri 011.
كامېرۇن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|كامېرۇن left|thumb|دۆلەت بايرىقى
كامېرۇن جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا يائۇندې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا يائۇندې. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى ۋە ئىنگلىز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئەپھرائىم ئىنونى. ئازىركى باش ۋەزىر چارلەس رابەمانانجارا. بۇ دۇلات 1960 يىلى 1 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 475 مىڭ 442 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 17 مىللىئون 795 مىڭ.
بىڭتۇەن – ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەڭ زور خەۋپلەردىن بىرى
بىڭتۇەن – شەرقىي تۈركىستاندىكى پۈتۈن مىللىي زىددىيەت، مىللىي ئىختىلاپ، مىللىي توقۇنۇش، مىللىي ئىسيان ۋە نارازىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ باش مەنبەسىدىن ئىبارەت. چۈنكى شەرقىي تۈركىستاندا ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل خانىدانلىق تىكلىۋالغان بىڭتۇەن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادى، مەمۇرى، قانۇنى ۋە باشقا تۈرلۈك ھەق – ھوقۇقلىرىغا بىۋاسىتە دەخلى – تەرز يەتكۈزۈپ كەلمەكتە.
كېيىنكى يىللاردىن بۇيان بىڭتۇەننىڭ تېررىتورىيىسىنىڭ ئۈزلۈكسىز كېڭىيىپ بېرىشى، ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا جىددىي ئەندىشە ۋە كۈچلۈك نارازىلىق قوزغاپ كەلمەكتە. ئەلۋەتتە، بىڭتۇەن، 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە سەۋەبچى بولغان ئەڭ ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇرلارلا ئەمەس، ھەتتا چەتئەللەردىكى خىتاي دېموكراتلىرىمۇ خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتىدىن بىڭتۇەن ئەمەلدىن قالدۇرۇپ ئۇنۇڭ ئىشغالىدىكى يەر – زېمىن ۋە مۈلۈكلەرنى يەرلىككە قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىپ كەلمەكتە. ئەمما خىتاي ھاكىمىيىتى بۇ خىل تەكلىپ ۋە نارازىلىقلارغا قىلچە پەرۋا قىلغىنى يوق.
مەسىلەن،  خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى 2009 – يىلى 11 – ئاينىڭ 4 – كۈنى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلاردىن تەركىب تاپقان 400 كىشىلىك غايەت زور تەكشۈرۈش ئۆمىكىنى شەرقىي تۈركىستانغا ئەۋەتكەن ئىدى، بىڭتۇەننى قانداق قىلىپ يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە زورايتىش مەسىلىسى بولسا، بۇ تەكشۈرۈش ئۆمىكىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق تەتقىقات تېمىلىرىنىڭ بىرى بولغان.
خىتاينىڭ دۆلەت رەئىسى خۇجىنتاۋمۇ، 8 – ئايدا شەرقىي تۈركىستانغا قىلغان زىيارىتى جەريانىدا، بىڭتۇەننى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن، بىڭتۇەننىڭ دۆلەتكە قوشقان “ئالەمشۇمۇل تۆھپىلىرى” گە مەدھىيە ئوقۇپ، بىڭتۇەنلىك خىتايلارنى ئالاھىدە جاسارەتلەندۈرگەن ئىدى.
Glutséstér
right|thumb|250px|Glutséstér right|thumb|250px Glutséstér bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Glutséstérning 123,205 nopusibar, 40.54 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.86°, xariki uzunluk 2°24, poqtamuri 01452 rayunnomuri GL1-4.
بىڭتۇەن – ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەڭ زور خەۋپلەردىن بىرى
2010 – يىلى 3 – ئاينىڭ 29 – كۈنىدىن 30 – كۈنىگىچە بېيجىڭدا ئاتالمىش “شىنجاڭغا ياردەم بېرىش سەپەرۋەرلىك يىغىنى ” چاقىرىلدى، بۇ يىغىننىڭ ئاساسلىق كۈنتەرتىپلىرىنىڭ بىرىمۇ يەنىلا بىڭتۇەننى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە زورايتىش ئىدى.
دېمەك، بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتىنىڭ بۇندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستانغا قارىتا يۈرگۈزىدىغان ھەرقانداق سىياسىتىدە، بىڭتۇەننى زورايتىش، كېڭەيتىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ئاساسىي نىشان قىلىنىدۇ.
خۇددى يۇقىرىدا تەكىتلەپ ئۆتكۈنىمىزدەك، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچىلىرىلا ئەمەس، ھەتتا خىتاي دېموكراتلىرىمۇ بىڭتۇەننى شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى مۇقىمسىزلىقنىڭ ۋە مىللىي توقۇنۇشلارنىڭ باش مەنبەسى دەپ قارىماقتا ۋە بىڭتۇەننى ئەمەلدىن قالدۇرۇشنىڭ، بۇ رايوندا مۇقىملىقنى ساقلاشنىڭ ئالدىنقى شەرتى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ كەلمەكتە.
چۈنكى، بىڭتۇەننىڭ ئۆتمۈشى ۋە قىلمىش – ئەتمىشلىرىنى، شۇنداقلا بىڭتۇەنلىك خىتايلار بىلەن يەرلىك خەلقنىڭ نۆۋەتتىكى ئوت بىلەن سۇدەك مۇناسىۋىتىنى كۆزدە تۇتقاندا، “بىڭتۇەن” كەلىمىسى بىلەن، “مۇقىملىق” كەلىمىسىنى بىر ئورۇنغا قويۇش ياكى ئىككىلىسىنى بىرگە ساقلاپ قېلىش ئەسلا مۇمكىن ئەمەس، جەزمەن ئىككىسىنىڭ بىرىدىن ۋاز كېچىش كېرەك.
ئۇنداقتا بىڭتۇەن قانداق بارلىققا كەلدى ؟
خىتاينىڭ ئۇنى قۇرۇپ چىقىشتىكى ئاساسى مەقسىتى نېمە ؟
شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ ئىككى “دۆلەت بايرىمى” بار، بىرى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان 1 – ئۆكتەبىر. يەنە بىرى بولسا  خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەقىل  خانىدانلىقى ھېسابلانغان بىڭتۇەن قۇرۇلغان 7 – ئۆكتەبىر.
ئادەتتە بىڭتۇەنلىك خىتايلار، بىڭتۇەن قۇرۇلغان 1954 – يىلى  7 – ئۆكتەبىرنى، دۆلەت بايرىمى قۇرۇلغان 1 – ئۆكتەبىردىنمۇ بەكرەك داغدۇغا ۋە ھەشەم بىلەن كۈتۈۋالىدۇ. بىڭتۇەننىڭ ” پايتەختى ” ھېسابلانغان شىخەنزە شەھىرىدىلا ئەمەس، پۈتۈن دېۋىزىيىلەرنىڭ مەركەزلىرىنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك بىڭتۇەننىڭ قۇرغۇچىسى ۋاڭ جىننىڭ ھەيكىلى تىكلەنگەن بولۇپ، ھەر يىلى 7 – ئۆكتەبىر كۈنى بىڭتۇەنلىك خىتايلار ۋاڭ جىننىڭ ھەيكىلى ئەتراپىغا توپلىنىپ، ئۆزلىرىگە بىپايان زېمىن، ئالاھىدە ھوقۇق ۋە ئىمتىياز، پۈتمەس – تۈگىمەس بايلىق ۋە مال – دۇنيا قالدۇرۇپ كەتكەن بۇ ” ئەۋلىيا ” سىغا  تاۋاپ – تەزىم قىلىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرۇپ كەلگەن.
يەنە كېلىپ ۋاڭ جىن تۇغۇلغان 4 – ئاينىڭ 11 – كۈنىمۇ بىڭتۇەنلىك خىتايلار ئۈچۈن ئالاھىدە ئەھمىيەتلىك بىر كۈن بولۇپ، بۇ كۈندە بىڭتۇەنلىك خىتايلار شام – چىراغلىرىنى يېقىشىپ، بايراملىق كىيىملىرىنى كىيىشىپ، ۋاڭ جىننىڭ رەسىمى ۋە ھەيكىلى ئالدىدا تىز چۆكۈپ، خۇددى ئەۋلىيا – ئەنبىيالارغا تاۋاپ قىلغاندەك سەجدە قىلىشىدۇ.
بۇ يىل 4 – ئاينىڭ 11 – كۈنى ” ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم ” نىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن، شەرقىي تۈركىستان مىقياسىدا ۋاڭ جىن تۇغۇلغانلىقىنىڭ 100 – يىللىقى داغدۇغا بىلەن خاتىرىلەندى. خىتاي مەركىزى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ۋاڭ جىن ھەققىدە مەخسۇس ھۆججەتلىك فىلىممۇ ئىشلەپ تارقاتتى.
” ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم ” نىڭ سېكرېتارى ۋاڭ لېچۈەن، ۋاڭ جىننىڭ تۇغۇلغانلىقىنىڭ 100 – يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن خاتىرىلەش مۇراسىمىدا سۆز قىلىپ، ” يولداش ۋاڭ جىننى خاتىرىلەش ئارقىلىق، ئۇنۇڭ مىللىي بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇپ، ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى قوغداشتەك ۋەتەنپەرۋەرلىك روھىدىن ئۆگىنىشىمىز لازىم ” دەپ كۆرسەتكەن ئىدى.
دېمەك ۋاڭ جىن، پەقەت بىڭتۇەنلىك خىتايلار ئۈچۈنلا ئەمەس، كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتى ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن قىممەتلىك بىر زات ئىدى، چۈنكى ۋاڭ جىن، پەقەت بىڭتۇەننىڭ قۇرغۇچىسىلا ئەمەس، ” مىللىي بۆلگۈنچىلىك ” كە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنىڭمۇ بايراقدارى ۋە باشلامچىسى ئىدى.
ئۇنداقتا ۋاڭ جىن كىم ؟  ئۇيغۇر خەلقى ئۇنۇڭغا قانداق باھا بەرگەن ؟
ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ۋاڭ جىننىڭ، ” قانخور جاللات “، ” شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغان باش تاجاۋۇزچى ” دېگەندەك ناملىرى بار.
بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، ۋاڭ جىن، ئەسلىدە گېنېرال پېڭدېخۈەي قوماندانلىقىدىكى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 1 – دالا ئۇرۇشى ئارمىيىسى  1 – بىڭتۇەنىنىڭ، يەنى، 1 – كورپۇس ئارمىيىسىنىڭ باش قوماندانى ئىدى.
1949 – يىلى 10 – ئاينىڭ 12 – كۈنى شەرقىي تۈركىستانغا بېسىپ كىرگەن  خىتاي كوممۇنىست ئارمىيىسى بولسا دەل ۋاڭ جىن قوماندانلىقىدىكى 1 – بىڭتۇەن قىسىملىرى ئىدى.
يەنە كېلىپ ۋاڭ جىن، ” خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى شىنجاڭ ئۆلكىلىك ئىنقىلابى كومىتېتى ” نىڭ تۇنجى سېكرېتارى، يەنى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تۇنجى باش ۋەكىلى ئىدى.
ھازىر خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىچكى قىسىمدا، “شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى” دەپ ئاتالغان، چەتئەللەرگە بولسا، ” جۇڭخۇا گۇرۇھى شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش ھەسسىدارلىق گۇرۇھى ” دەپ تونۇشتۇرۇلۇۋاتقان بىڭتۇەن  بولسا، 1954 – يىلى 10 – ئاينىڭ 7 – كۈنى ۋاڭ جىننىڭ تەشەببۇسى ۋە  خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقى بىلەن قۇرۇلغان بىر ھەربىي ۋە مەمۇرى ئورگان ئىدى.
ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان چەتئەللەردە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ۋاڭ لىخوڭ، ۋۇ خوڭدا قاتارلىق كۆپلىگەن خىتاي دېموكراتلىرى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ كەلگۈسى تەقدىرى مەسىلىسىدە بىڭتۇەننىڭ ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى، ناۋادا بۇ رايوندا كوسوۋودىكىگە ئوخشاش كەڭ كۆلەملىك بىر مىللىي توقۇنۇش يۈز بېرىپ قالسا، بۇ توقۇنۇشنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن بىڭتۇەنلىك خىتايلار ئوتتۇرىسىدا يۈز بېرىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ كەلمەكتە.
ئۇلارنىڭ نەزىرىدە بىڭتۇەن بولسا كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستانغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان سائەتلىك بومبا بولۇپ، بۇ بومبا پەقەت ئۇيغۇرلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى كوممۇنىست ھاكىمىيەت ئاغدۇرۇلۇپ، ئۇنۇڭ يېرىنى ئىگىلەيدىغان خىتاي دېموكراتىك ھاكىمىيىتى ئۈچۈنمۇ خەۋپلىك.
كەلگۈسىدە بىڭتۇەن خۇددى ئىلگىرىكى ياڭ زېڭشىڭ، جىن شۇرىن ۋە شىڭ شىسەي دەۋرلىرىگە ئوخشاش مەركىزى ھۆكۈمەتكە بوي سۇنمايدىغان ۋە يەرلىكلەر بىلەن دۈشمەنلەشكەن مىلىتارىست بىر گۇرۇھقا ئايلىنىشى مۇمكىن.
ئۇلارنىڭ بۇنداق دەپ قارىشىدىكى ئاساسى سەۋەب، بىڭتۇەننىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە تەركىبى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئۈچۈنلا ئەمەس، ھەتتا خىتاي خەلقى ئۈچۈنمۇ بىر سىرلىق قۇتىدىن ئىبارەت.
بىڭتۇەندە دېموكراتىك پىكىر – ئېقىملارنىڭ قىلچە تەسىرى ياكى ئىزى يوق بولۇپ، بىڭتۇەن تەركىبىدىكى خىتايلار نۆۋەتتە پۈتۈن خىتاي بويىچە كوممۇنىستىك پارتىيىگە ۋە ھاكىمىيەتكە ئەڭ سادىق، چوڭ خىتايچىلىق ئىدىيىسى ئەڭ ئېغىر خىتايلاردىن ئىبارەت.
ئۇيغۇرلارنىڭ نەزىرىدىمۇ بىڭتۇەنلىك خىتايلار بىلەن ئادەتتىكى خىتاي كۆچمەنلىرى ئوتتۇرىسىدا زور پەرق بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئىچىدە، ” خىتاينىڭ ئەسكىسى بىڭتۇەنلىك” دېگەن سۆز كەڭ ئومۇملاشقان.
چۈنكى ھازىرغا قەدەر شەرقىي تۈركىستاندا يەرلىكلەر بىلەن خىتاي كۆچمەنلىرى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش، زىددىيەت، ئىختىلاپلاردا، يەر، سۇ، مال – مۈلۈك، دەريا – ئېقىن، يايلاق، ئورمان تالىشىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان جېدەل – ماجىرالاردا بىڭتۇەنلىك خىتايلار ئاساسلىق سالماقنى ئىگىلەپ كەلمەكتە.
بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنىڭ 80 پىرسەنتىگە يېقىنراقىنى تەشكىل قىلىدىغان ئۇيغۇر دېھقانلىرىنىڭ مەنپەئەتلىرىگە بىۋاسىتە خەۋپ يەتكۈزۈۋاتقانلارمۇ يەنىلا شۇ بىڭتۇەنلىك  خىتايلاردىن ئىبارەت.