cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بەنى نەزىر غازىتى
بىر نەچچە كۈن يول بېسىپ، دۈشمەنگە قارشى ماڭغاندىن كېيىن، بېرىپ قارىسا خوتۇن بالىلاردىن باشقا ھېچ كىم قالماي ھەممىسى قىچىپتۇ، ئۇلار ئەسكەرلەرنىڭ كەلگەنلىكىنى ئاڭلاپ، قورققىنىدىن ئۈلگۈرەلمەي، خوتۇن بالىلىرىنى قالدۇرۇپ، تاغنىڭ بېشىغا چىقىپ ئۇيەردىن تارقېلىپ كەتكەن ئىكەن. قالغانلارنىڭ ھەممىسى ئىسلام ئەسكەرلەر تەرىپىدىن ئەسىرگە ئىلىندى. بۇنى ئاڭلىغاندىن كېيىن قاچقانلىرى نومۇس قېلىشىپ قايتىدىن توپلىشىپ ئۇرۇش قېلىشقا تەييارلاندى. ئەسىر ئىلىنغان خوتۇنلاردىن بىرسىنىڭ ئىرى بۇ ئىشقا قاتتىق غەزەپلىنىپ، قەسەم ياد قېلىپ ئېيتتىكى:
يا مۇھەممەدنى، ياكى ئۇنىڭ ئەسكەرلىرىدىن بىر نەچچە كىشىنى ئۆلتۈرمىگۈنچە قايتىپ كەلمەيمەن، ― دېدى.
شۇنىڭ بىلەن دېگەن گىپىنى ئىجرا قېلىش ئۈچۈن، رەسۇلۇللاھ چۈشكەن مەنزىلگە قاراپ كەتتى. ئىسلام قوشۇنى كېلىپ، شۇ كېچىدە بىر جىلغا ئاغزىغا چۈشكەن ئىدى. ئۇ كېچىسى ھاۋا بۇزۇلۇپ، قاتتىق بوران چىقتى. رەسۇلۇللاھ ئىككى كىشىنى قوشۇمچە قاراۋۇللوققا قويدى. ئۇلارنىڭ بىرسى ئاممار ئىبنىياسەر، ئىككىنچىسى ئۇبباد ئىبنى بىشىر ئىدى. «بۇ كېچىنى ئىككىگە بۆلۇپ، ئالدىنقى يىرىم كېچىدە مەن قاراۋۇللوققا تۇراي» ــــ دەپ يولدىشى ئاممار ئىبنى ياسەرنى ئۇخلاشقا بۇيرۇپ، ئۆزى نامازغا قەئىم بولدى. شۇ ئارىدا قەسەم قېلىپ، دۈشمەن تەرەپتىن كەلگەن كىشى جىلغا ئالدىغا كەلگەندە بايقاپ قارىسا يىراقتىن بىر كىشىنىڭ قارىسى كۆرۈندى. بۇ چوقۇم دۈشمەن قاراۋۇلى بۇلغاي دەپ، دەرھال نىشان ئېلىپ ساداقتىن ئۇنىڭغا قارىتىپ ئوق ئاتتى. بۇ كىشى داڭدار مەرگەنلەردىن بولغاچقا، ئاتقان ئوقى ناماز ئوقۇپ تۇرغان ئۇبباد ئىبنى بىشىرگە توغرا كېلىپ تەگدى. نامازنى بۇزماي، ئوقنى سۇغۇرۇپ تاشلاپ، يەنە نامازىنى داۋاملاشتۇردى. دۈشمەن ئاتقان ئوقوم تەگمىدى دەپ خىيال قېلىپ، يەنە ئىككى قېتىم ئوق ئۆزدى. بۇ ئىتىلغان ئوقلارنىڭ ھەممىسى توغرا تەككەن بولسىمۇ، لېكىن ئەجەللىك يېرىگە تەگمىگەن بولغانلىقى ئۈچۈن، نامىزىنى بۇزماي، نامازنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن قارىسا، جارائەت ئورنىدىن قان تولىمۇ بەك ئېقىپ كېتىپتۇ، دەرھال ئاممار ئىبنى ياسەرنى ئويغاتتى، ئۇ،كۆرۈپ:
― ئەي بىرادەر، بىرىنچى ئوق تىگىشى بىلەن نېمە ئۈچۈن مېنى ئويغاتمىدىڭ؟ بۇنىڭ سەۋەبى نېمە؟ ـ دەپ سورىدى.
ئاندىن ئۇ ئېيتتى:
نامازگە تۇرۇپ «كەئىف» سۈرىسىنى باشلىغان ئىدىم، لەززەتلىنىپ ئوقوۋاتقىنىمدا بىر ئوق كېلىپ تەگدى. ئۇنىڭ لەززىتىدىن ئۈچ ئوق كېلىپ تەككۈچە قۇرئاننى توختىتىپ، نامازنى بۇزۇشقا كۆڭلۈم ئۇنىمىدى. ئەگەر رەسۇلۇللاھنىڭ تاپشۈرغان خىزمەتلىرىگە ھال يىتىشتىن قورقمىسام، جىنىم چىقىپ كەتكۈچە نامىزىمنى بۇزمىغان بۇلار ئىدىم ـ دېدى. رەزىيەللەھو ئەنھوم.
ئىمان ھەقىقىتى كىشى كۆڭلىگە ھەقىقىتەن ئورونلاشقان بولسا، بەندىنى بۇنىڭدىنمۇ، يۇقورى دەرىجىگە يەتگۈزرشتە شۈھبە يوقتۇر. دىننىڭ ھەقىقىتىنى ھەر كىم ئۆزى تىتىمىغونچە ئۇنىڭ لەززىتىنى چۈشۈنەلمەيدۇ.
ئەي رەببىم. ھەببىبىم. ھۆرمەتدىن بىزلەرگىمۇ شۇنداق ئىماننى نەسىپ قىلغايسەن! ئامىن!
شۇنداق قېلىپ ئاممار ئبىن ياسەر ئۇيقۇدىن ئويغونوپ ئولتورغان ئىدى. ئوق ئاتقان دۈشمەننىڭ كۆزىگە تۈن قاراڭغۇسىدا تىك تۇرغان كىشى ئولتورغان بولۇپ كۆرۈندى. «مېنىڭ ئاتقان ئوقوم تەگمىگەن ئوخشايدۇ، ئەمدى ئۇ مېنى قارغا ئېلىپ ئوق ئاتقىلى ئولتۇردى» دەپ خىيال قېلىپ، ئارقىغا قاچتى. شۇنىڭ بىلەن قاچقان كىشى ئۆز قوشۇنىغا قوشۇلوپ، ئەسىر چۈشكەن خوتۇن بالىلىرىنى ئاجرىتىش ئۈچۈن ئىسلام ئەسكەرلىرىنى ئوراپ، تۇتماقچى بولدى. ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ئەسكەرلىرى يېقىنلىشپ كەلدى. مانا شۇ ھالدا ئەسىر نامىزىنىڭ ۋاقتى بولغان ئىدى. رەسۇلۇللاھ ئېھتىيات يۈ زىسىدىن «خەۋف» نامىزى ئوقۇدى. بۇ نامازنى ئوقۇش قۇرئان ئايىتى بىلەن سابىتدۇر. بۇنى ئوقۇش تەرتىپى مەسھەلە كىتابلىرىدا ئوچۇق يېزىلغانلىقتىن بۇ يەردىە سۆزلەپ ئولتۇرۇشنى لايىق كۈرمىدۇق. رەسۇلۇللاھ نامازدىن بۇشۇنغىچىلىك، دۈشمەنلەر ھۇجۇم قېلىشقا جۈرئەت قىلالماي، قارىشىپ تۇردى. ئاندىن كۆڭلىگە قاتتىق قورقونوچلوق چۈشۈپ، ئۇرۇشۇشقا تاقىتى قالماي بىردىن ئىككىدىن تارقېلىپ قىچىشتى. ئىسلام ئەسكەرلىرىمۇ بىر قانچە ئولجا ئۈلىشىپ ئۇرۇشماستىن مەدىنىگە قايتىپ كىلىشتى.
شۇ قايتىشىدا بىر مۆجىزىلىك ۋەقە پەيدا بولدى. يەنى ناھايىتى قىلىن بىر تىكەنلىك دەرەخزارلىققا كېلىپ چۈشكەن ئىدى. ياز مەۋسومى بولۇپ، كۈن ئىسسىغى ناھايىتى ئۈرلىگەن ئىدى. پۈتۈن ئەسكەر سايە يەر ئىزلىشىپ، دەرەخ تۈۋىگە تارالغان ئىدى. شۇ ئارىدا پەيغەمبىرىمىز ئۆزىمۇ يالغوز بىر دەرەخ ئاستىدا يېتىپ كۆزى ئۇيقۇغا كەتتى. بىر قەبىلە مۇشرىك ئەرەبلەر بۇنى بايقاپ تۇرۇشقان ئىدى. رەسۇلۇللاھنىڭ يالغۇز ياتقانلىقىنى ئۇلاردىن بىرسى كۆرۈپ قالدى. غەۋرەس ناملىق رەئىسى ئۇلارغا ئېيتتىكى: ـ «بۇنداق ئىش كىشىگە كەم ئۇچرايدۇ، بۇ پۇرسەتنى قاچۇرماي، ئۆزۈم يالغوز بېرىپ، مۇھەممەدنى ئۆلتۈرىمەن، ئۇنىڭ تەشۋىشىدىن بۇ كېچە خەلق قۇتۇلىدۇ» ـ دەپ ھېچ كىمگە تۇيدۇرماسدىن تاغدىن چۈشۈپ، ئۈمىلەپ، يوشۇرۇنچە يېتىپ بېرىپ، رەسۇلۇللاھنىڭ ئۈستىگە كەلدى. قىلىچنى سۇغۇرغان چاغدا ئويغىنىپ قالدى. قارىسا قىلىچ يالىڭاچلانغان بىر كىشى چاپقىنى تۇرۇپتۇ. غەۋراس: ـــ «ئەي مۇھەممەد، ئەمدى سىنى مېنىڭ قولومدىن كىم قۇتغۇزالايدۇ.» ـ دېدى. ئاندىن رەسۇلۇللاھ: ـ «ئاللاھ قۇتغۇزىدۇ» ـ دەپ ئۈچ قېتىم ئېيتتى. دەرھال قولى تۇتماس بولۇپ قىلىچ يەرگە چۈشتى.
رەسۇلۇللاھ دەرھال قىلىچنى قولىغا ئېلىپ: ــ «ئەمدى سىنى كىم قۇتغۇزالايدۇ؟» ـ دېدى. ئاندىن ئۇ:ـــ «سىنىڭ ـ فەزلى كەرەمىڭ قۇتغۇزىدۇ، بولمىسا باشقا كىم مېنى قۇتغۇزالىسون» ـ دېدى. ئاندىن رەسۇلۇللاھ: ـ «شائادەت ئېيتقىن،ئۆلۈمدىن قۇتۇلىسەن» ـ دېدى. ئاندىن ئۇ«شۇ ھالدا شائادەت ئېيتسام، ئۆلۈمدىن قورقۇپ شائادەت ئېيتقان بولىمەن، ئەمما، ئەھد قېلىپ ۋەدە بېرەي ،ئىككىنچى سىاڭا قارشىلىق قېلىپ ساڭا قارشى چىققان قوشۇنغا قوشۇلمايمەن» ـ دەپ ئەفۈ سورىدى. رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭ گۇنايىدىن ئۆتتى.
شۇندىن كېيىن ئۇ ئادەم ئۆز قەبىلىسىگە بېرىپ: ـ «بۇ دۇنيادا ئەڭ ياخشى ئادەم ئالدىدىن كەلدىم. ئەلۋەتتە ئۇنىڭ تۇتقان يولى ياخشى بولسا كېرەك» ـ دەپ ئۇلار ئالدىدا ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولدى. بۇنى كۆرۈپ پۈتۈن قەبىلىسىمۇ ئىسلام دىنىغا كىردى. رەزىيەللەھو ئەنھوم.
ئىككىنچى بەدر غازىتى
بۇ ۋەقە مۇنداق يۈزبەرگەن. ئۆتكەنكى ئۇھود ئۇرۇشىدا قۇرەيش مۇشرىكلىرى مۇسۇلمانلارنى يەڭگەن ئىدى. ئۇرۇش توختاپ قايتىدىغان چاغدا ئەسكەر باشلىقى ئەبۇ سوپيان: ـ «ئى مۇھەممەد كېلەر يىلى بەدرىدە سىلەر بىلەن يەنە ئۇرۇشىمىز» ― دېگەندە، رەسۇلۇللاھ: ـ «ئىنشائاللاھ، ئۇ ۋاخىتتا بىزمۇ تەييار» ـ دەپ ۋەدە قېلىشقان ئىدى.
بەدردە ھەر يىلى شەئبان ئېيىدا سەككىز كۈن بازار بولاتتى. قۇرەيش مۇشرىكلىرى ئۇھود ئۇرۇشىدىن قايتىپ، مەككىگە باردى. ئۈچ ئاي ئۆتكەندىن كېيىن شەئبان ئېيى كىردى. ئۆتكەنكى قېتىم ئۇھودتا قىلغان ۋەدىلىرىگە ئاساسەن يەنە ئۇرۇش سەپىرىگە تەييارلىق قېلىشقا كىرىشتى. 1500 كىشىدن تەركىب تاپقان قوشۇن ھازىرلانغاندىن كېيىن ئابدۇللا ئىبنى ئۇبەينى مەدىنىگە ۋالى قېلىپ قالدۇروپ، يولغا چىقتى. بۇلار ئىچىدە ئون كىشى باھادىرلاردىن ئىدى (ئاتلق ئىدى). قالغانلىرى تۆگىلىك ئىدى.
ئەسكەرلەر يولغا چىقىشتىن بىر كۈن ئىلگىرى، ئەنجاد قەبىلىسىنىڭ رەئىسى نۇئەيىم ئىبنى مەسئود مەدىنىگە كەلدى. بۇ كىشى مەككىگە بارماقچى ئىدى. ئۇ يەرگە بارغان ھامان، خەۋەرنى ۋەھىمىلىك قېلىپ، ئەبۇ سوپيانغا يەتگۈزدى. بۇنى ئاڭلاپ ئۇ غەمگە پاتتى. چىقماي دېسە ئۆزى قىلغان ۋەدە ئىدى ھەمدە باشقىلار ئالدىدىمۇ، ئۇرۇشتىن قورقۇپ چىقمىدى دېيىشەتتى. يەنە كېلىپ رەسۇلۇللاھ قوشۇن تارتىپ ۋەدىلەشكەن يەرگە كەلگەن ئىدى. قۇرەيش مۇشرىكلىرى بۇنى بىلىپ، ئۇرۇشقا چىقمىسام ئەرەبلەر ئىچىدە ئابرويىمىز تۆكېلىدۇ دەپ، بۇنىڭغا بىر ھىيلە ئىشلەتمەكچى بولدى. شۇنىڭ بىلەن ئەبۇ سۇپيان نۇئەيىم ئىبنى مەسئودقا: ـ «سەن مەدىنىگە بېرىپ قورقونچلۇق خەۋەر تارقىتىپ كەل، قۇرەيش خەلقى سان ـ ساناقسىز ئەسكەر يىغدى، ئىككىنچى قېتىملىق بەدرە ئۇرۇشىغا قاتتىق تەييارلىق قىلىۋاتىدۇ، قۇرالىنىڭ ھەددى ـ ھېسابى يوق، سىلەرنىڭ ئۇلارغا تەڭ كىلەلىشىڭلار مۇمكىن ئەمەس، دېگەندەك گەپلەر بىلەن داۋراڭ سېلىپ، ئۇلارنى ئۇرۇشقا چىقىشتىن قورقۇتقىن، ئەگەر شۇ ئىشنى بىجىرەلىسەڭ، مۇھەممەددىن بۇ قېتىم قۇتۇلۇپ قالاتتۇق، سىېنىڭ بۇ ئىشىڭ ئۈچۈن ساڭا يىگىرمە تۆگە بېرىمىز» ـ دەپ ۋەدە بەرگەن ئىدى. ئىش پۈتكەندىن كېيىن مالنىڭ ساق قولىغا تېگىشىگە سەھل ئىبنى ئۆمەر كېپىل بولدى.
شۇنىڭ بىلەن نۇئەيىم ئىبنى مەسئود مەدىنىگە كېلىپ مۇسۇلمانلار ئارىسىغا قورقونچلۇق خەۋەر تارقىتىشقا باشلىدى. بۇنىڭ سۆزىگە مۇناپىقلار، يەھۇدىيلار گۇپپاڭ سېلىپ، خەلق ئارىسىغا شاۋقۇن سېلىپ جار سېلىشقا باشلىدى. يالغان خەۋەرلىرى، باتىل سۆزلىرى ۋاقىتىلىق بولسىمۇ تەسىرسىز قالمىدى. بىر قىسىم ئادەملەر ئارىسىغا راستتىنلا قورقۇنچ چۈشتى. ئۇرۇشقا بارماسلىق تەرەپدارلىرى كۆپىيىشكە باشلىدى. ئاندىن ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى، ھەزرىتى ئۆمەر باشلىق كىشىلەر خەلق ئاغزىدىكى داۋراڭنى ئاڭلىغاچ رەسۇلۇللاھ قىشىغا كەلدى:
يا رەسۇلۇللاھ، بىزگە مەلۇمكى، ئاللاھ تائالا ئۆز پەيغەمبىرىنىڭ ئىشلىرىنى ۋۇجۇدقا چىقىرىدۇ، ئۆزى ئەۋەتكەن بۇ ئىسلام دىنىنى ھەممە دىنلاردىن غالىپ قىلىدۇ، بۇنىڭغا ئىشەنجىمىز كامىل، لېكىن شەيتان مەلئون كۆپچىلىك خەلقنىڭ كۆڭلىگە قورقونچ سېلىۋاتىدۇ، بۇلارغا قاراپ، سەپەردىن توختايدىغان بولساق، بىزنى ئۇرۇشتىن قورقۇپ قاچتى، دەپ دۈشمەنلىرىمىز كۆرەڭلەپ كېتىدۇ، بىزنىڭ مەسلىھەتىمىز قوشۇن تارتىپ بەدرە بازىرىغا بارايلى، ئەگەر دۈشمەنلىرىمىز كېلىدىغان بولسا، ئاللاھ ياردىمىگە تايىنىپ سوقوشايلى، ئەگەر ئۇلار كەلمىسە قىلغان ۋەدىلىرىنى ئۆزى بۇزغان بولىدۇ، شۇنداق قىلساقلا ئىشىمىز خەيرلك بولغاي، ئىشائاللاھ» ـ دېدى.
كيۇسيۇ ئارىلى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> كيۇسيۇ ئارىلى بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 13,231,995نوپۇسىبار، 35,640 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 131°00.
بەنى نەزىر غازىتى
رەسۇلۇللاھ ئۆز يارانلىرىدىن بۇ ياخشى مەسلىھەتنى ئاڭلاپ، سۆيۈنگەنلىكىدىن مۇبارەك يۈزلىرى گۈلدەك ئېچىلىپ كەتتى، ئاندىن: ـ «ئاللاھ نامى بىلەن قەسەم قىلىمەنكى، ئەگەر بۇ غازاتقا ھېچ كىم قوشۇلماي، يالغۇز قالساممۇ ئۆزۈم بارىمەن» ـ دېدى. مۇسۇلمانلار بۇسۆزنى ئاڭلىغاندىن كېيىن كۆڭۈللىرىگە چۈشكەن قورقۇنچ پۈتۈنلەي كۆتۈرۈلۈپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن مەدىنىدىن چىقىپ بەدرە غازىتىغا كەلدى. بۇ غازاتتا ئىسلام تۇغىنى ھەزرىتى ئەلى كۆتۈرگەن ئىدى. بېرىپ قارىسا بۇ يەرگە ھېچ بىر دۈشمەن كەلمەپتو. ئۇلارنى كۈتۈپ بۇ يەردە سەككىز كۈن تۇردى.
رەسۇلۇللاھنىڭ كەلگەن خەۋىرى پۈتۈن ئەرەب قەبىلىلىرىگە يېتىپ مەلۇم بولدى. ئەبۇ سوپياننىڭ بۇ توغرىدىكى خىياللىرى بەربات بولغاندىن كېيىن، نۇئەيىم ئىبنى مەسئۇدنىڭ تارقاتقان يالغان خەۋىرىدىن مۇھەممەدىنىڭ ئەسكەرلىرى قورقۇشۇپ، بۇ سەپەرگە چىقماي قالسا ئەجەب ئەمەس دېگەن ئۇمىدى كېسىلدى.
ئىش ئۇنىڭ ئويلىغىنىدەك بولمىدى. شۇنداق بولسىمۇ نومۇس كۈچىدىن 200 كىشىلىك ئەسكەر ئېلىپ يولغا چىققان ئىدى. مەجەننە دېگەن يەرگەچۈشكەندە ئەبۇ سوپيان ئەسكەر باشلىقلىرىغا قاراپ:
بۇ يىل يامغۇر ياخشى ياغمىغانلىقتىن يۇرتىمىزدا ئاچارچىلىق بولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. بۇنداق ئاچارچىلىق كۈنلىرىدە ئۇرۇش قېلىش بەك قىيىن ئىش. بۇنىڭدىن خەلققە كۆپ زىيان كېلىدۇ. قاچان قەھەتچىلىك خەلقنىڭ بىشىدىن كۆتۈرۈلىدىكەن شۇ چاغدا بۇ ئۇرۇشنى قىلساقمۇ بولىدۇ. ـ دېدى.
بۇ سۆزنى باشقىلارغىمۇ شۇنداق چۈشەندۈردى. شۇنى باھانە قېلىپ يولدىن قايتتى. ئەسكەر باشلىقلىرىدىن سەۋبان بىلەن ئۇمەييە ئەبۇ سۇپياننىڭ سۆزىنى ئاڭلاپ، ئۇنىڭغا مالامەت قىلغىلى تۇردى، ـ «بۇ ۋەدىنى قېلىشتىن بۇرۇنراق مەن سېنى قايتۇرغان ئىدىم، مۇھەممەد ۋەدىسىگە ۋاپا قېلىپ، بەدرە بازىرىغا كەپتۇ. بىز ئەمدى پۈتۈن ئەرەب خەلقى ئالدىدا ۋەدىنى بۇزۇپ، ئۇرۇشتىن قاچقاندەك كەتسەك بۇ ئىش بىز ئۈچۈن چوڭ نومۇس،» ـ دېدى.
شۇنداق قېلىپ دۋشمەننىڭ يولدىن قايتقان خەۋىرى ئاڭلىنىپ رەسۇلۇللاھمۇ بەدرىدىن قايتىپ مەدىنىگە كەتتى.
دەۋمە تۇل جەندەل غازىتى
ھىجرەتنىڭ تۆتىنچى يىلنىڭ ئاخىرلىرىدا رەسۇلۇللاھقا مۇنداق بىر خەۋەر كەلدى. دەۋمەتۇل جەندەل دېگەن جايدا بىر توپ ئادەملەر يىغىلىشىپتو، بۇلارنىڭ مەقسەتلىرى مەدىنىگە ھۇجۇم قېلىش ئىكەن، دېگەن خەۋەر كەلگەندىن كېيىن رەسۇلۇللاھ 1000كىشىلىك بىر ئەسكىرى قوشۇن ھازىرلاپ، يولغا چىقتى. بۇ يەر مەدىنىنىڭ شام تەرىپىدە بولۇپ، 15كۈنلۈك يىراقلىقدىكى بىر يەر ئىدى. بۇئادەملار يولدىن ئۈتىۋاتقان ئادەملەرگە زۇلۇم سېلىپ زوراۋانلىق قىلىۋاتقان ئادەملەر ئىدى. دۈشمەننى تۇيدۇرماي ئۇلارنى بىسىش ئۈچۈن، كۈندۈزى يوشۇرۇنوپ كېچىسى يولغا چىقتى.
شۇنداق قېلىپ ئىسلام ئەسكەرلىرى دۈشمەن ئۈستىگە يېتىپ كېلىپ، ئۇلارغا ھۇجۇم قىلدى. نېمە ئادەم ئىكەنلىكىنى بىلمەي قىچىشقا ئاران ئۈلگەردى.
پۈتۈن مال چارۋالىرىنى ئوتلاققا قالدۇروپ، ھەر تەرەپكە قېچىپ كېتىشنى. ئۇلاردىن قالغان نەرسەلەرنىڭ ھەممىسى ئولجىغا چۈشتى. دۈشمەن تەرەپتىن ھېچ قانداق قارشىلىققا ئۇچرىماي مەدىنىگە قايتىپ كەلدى.
شۇ قايتقىنىچە فىزار قەبىلىسىنىڭ رەئىسى ئۇياينا ئىبنى ھېسىن رەسۇلۇللاھقا ئۇچراپ، ئوتتورىدا كېلىشىم قىلىىشتى. بۇ چاغدا بۇ قەبىلە كىشىلىرى دىنغا كىرمىگەن ئىدى. رەسۇلۇللاھ بۇ ئادەمنى «ئەھمەكۇل مۇتاھ» يەنى:«ئابرويلوق ئەخمەق»، دەپ ئاتايتتى، خەلق ئىچىدە شۇنداق ئادەملەر بىلەنمۇ، مۇرەسسە مادارا قېلىش لازىم. شۇنىڭ ئۈچۈن رەسۇلۇللاھ بۇ ئادەم بىلەن سۇلھى تۈزۈپ، مۇرەسسە قېلىپ، پۈتۈن ئۇممەتلىرى ئۈچۈن بىر قانۇن قالدۇردى. بۇنىڭ بىلەن مۇرەسسە قىلغاندىن كېيىن چارۋا ماللىرىنى ئوتلاقتا ئوتلوتوش ئۈچۈن مەدىنىدىن ئوتتوز ئالتەمىل يىراقلىقدىكى بوش بىر يەرنى ئۇنىڭغا ئوتلاق قېلىپ بەردى. چۈنكى ئۆزىنىڭ يېرىدە شۇ يىلى يامغۇر ياغماي قۇرغاقچىلىق يۈز بەرگەن ئىدى.
رەسۇلۇللاھنىڭ قىلغان بۇ ياخشىلىقلىرىنى ئۇلار بىلمىدى. بۇ جايغا كېلىۋېلىپ ئات ئۇلاغ ئارتوق تۇياقلىرى سەمرىگەندىن كېيىن رەسۇلۇللاھنىڭ سىغىن تۈگىلىرىنى ھەيدەپ ئۆزىنىڭكىگە قېتىپ ئېلىپ قاچتى. بۇ ۋەقەنى ئۆز ۋاقتى كەلگەندە يەنە بايان قىلارمىز. ئىنشائاللاھ. ئۇ كىشى ھەققىدە بۇ ھەدىس بايان قىلىنىدۇ:
ئۇنىڭ ئۇياتسىزلىقى، ئاغزىنىڭ بۇزۇغلىقىدىن كىشىلەر ئەزەر قېلىشى كېرەك. زىيان يەتمىسون دەپ ئۇنى ھۆرمەت قىلىدۇ، ئەڭ يامان ئادەم شۇدۇر». ئەمدى بۇ جايدا پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئۇ كىشى ھەققىدە «ئابرويلوق ئەخمەق» دېگەن سۆزىدىن ئىلھام ئېلىپ بۇ يەردە ئوقوغوچىلار ئۈچۈن بىر نەچچە پايدىلىق سۆز يېزىپ قالدۇروشنى لازىم تاپتىم. ئەلۋەتتە شۇنى بىلىش كېرەككى، ئىنسان ئالىمىگە بېرىلگەن نىھمەتلەر ئىچىدە ئەڭ ئۇلۇغى ـــــ ئەقىل مىھنىتىدۇر. شۇنىڭغا ئوخشاش ئالەمدە بارلىق بالالەر ئىچىدە ئەڭ يامېنى ــــــــ ئەخمەقلىق بالاسىدۇر. بۇنداق زىيانلىق يامان نەرسە دۇزاخدىمۇ يوقتۇر.
ئەگەر كىشى ئەقلىنى ھەقلىق يولىدا ئىشلەتسە ئۇ كىشى پەرىشتىلىك ماقامىغا يېتىپ، بەلكى پەيغەمبەرلەر كەبى ئۇلاردىن ئۆتۈپ، كامىل ئىنسان بولىشى شۈبھىسىزدۇر. ئەگەر ئادەم ئەخمەقلىق يولىغا كىرىپ، ھايۋانلىق سۈپىتىگە بېرىلىدىغان بولسا، شەيتانغا قۇل بولۇپ، دۇزاققا يەم بولىشىدا شەك يوق. دۇنيا يارىتىلغاندىن باشلاپ، ناھەق تۆكۈلگەن قانلار يەرو ـ ئاسمانغا گۇناھى سىغمايدىغان ئىنسانلارنىڭ قىلغان زۇلۇم ـ خىيانەتلىرىنىڭ ھەممىسى شۇ ئەخمەقلىقنىڭ نەتىجىسىدىن چىققان ئاقىبەتتۇر. ئەگەر كىشى بىرسىنى ـ ئاللاھ سىنى ئەخمەق قىلسون، ئەخمەقلارگە يولداش قىلسون، ـ دېسە، ئۇنى ئەڭ ئالقىشلىغان بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن جالالىدىن رومى«مەسنەۋىي شەرىف» كىتابىدا بۇنداق يازىدۇ:
بۇ بىيىتنىڭ كىتابتا ھېكايىسى بار.
بىر كۈنى ئىيسا ئەلەيھىسسالام بىر نەچچە ئەخمەق ئادەملارنى كۆرۈپ، ئۇلاردىن يۈز ئۆرۈپ قاچتى. ئۇنى كۆرگەن شاگىرتلىرى: ـ«يا رەسۇلۇللاھ سىزنىڭ مۇبارەك نەفسىڭىزدىن قانچە كۆپ تۇغما گۇڭلار، قارىلارمۇ شىفا تاپتى، سىزنىڭ كۆڭلىڭىزدە ئاللاھ ئىزنى بىلەن بىر نەچچە ئۆلىگلەر تىرىلدى. شۇنداق بولغاچ بۇ ئەخمەقلارگە بىر «دەم» ئۇرسىڭىز بۇلارمۇ شۇ ئەخمەقلىق بالاسىدىن قۇتۇلۇپ، قالسا ياخشى بولاتتى» دېدى. ئاندىن رەسۇلۇللاھ ـ«مېنىڭ نەفسىم ئاللاھ ئىزنى بىلەن ئۆلۈگلەرنى تىرىلدۈردى. ھەر قانداق دەردمەنلەرگە شىفا بېغىشلايدۇ. ئەمما ئەخمەق ئادەملەرگە تەسىر قىلمايدۇ. چۈنكى ئەخمەقلىق ـ ئاللاھ نىڭ قەھرىدۇر» ـ دېدى.
مانا شۇنىڭغا ئوخشاش ھازىرقى كۈنلەردە يەنى ھېچرىيى 1380، (مىلادى 1960 -) يىلدا پۈتۈن يەر ـ زېمىن ئەنە شۇ ئەخمەقلارنىڭ قولىغا ئۆتتى. دىنسىزلىق، دەرھىيلىك، پۈتۈن دۇنيانى قاپلىدى. ئىسلام ھۆكۈمىتى ئىسلام مەملىكىتى دېيىشكە ئىككى ھەرەمدىن باشقا ھېچ بىر جاي قالمىدى. ئاللاھ ئەۋەتكەن پەيغەمبەلەر كۆرسەتكەن توغرا يوروق دۇنيا خەلقى پۈتۈنلەي چەتكە چىقتى. مەھرىفەت نۇرلىرى ماڭىدىغان يوللىرىمىزنى يوروتالمىدى. تاپقان ئىلمى ھۈنەرلىرىنى خەلققە پايدا بېرىدىغان قېلىپ ئىشلەتمىدى. بەلكى ئىنسانلارنى قىرىپ، يوقوتۇش، پۈتۈن ئالەمگە ھالاكەت يەتگۈزۈشدەك، دەھشەتلىك قۇراللارنى تەييارلىدى. پەيغەمبىرىمىز ئېيتقاندەك، دۇنيا ئىلمى كۈندىن كۈنگە راۋاجلىنىپ، تەرەققىي تاپتى، ئەمما دىنىي ئىلمىنى بىلگەن پۈتۈن مەملىكەتتە «بىر ئىككى» دەپ سانىلىپ قالدى. ئىنسان ئالىمىدە ھەقىقىي مەدىنىيەتگە يىتىش ئۈچۈن بۇ ئىككى ئىلمى ئارقاق ئۇرۇشقا ئوخشاش بىر بىرىگە قاتتىق باغلىنىش لازىم ئىدى. چۈنكى قۇرئاندا كەلگەن بۇ ئايەت بىزنىڭ سۆزىمىزگە ئوچۇق دەلىلدۇر:
«رەببەنا ئاتىنە فىددۇنيا ھەسەنەتەن ۋەفىل ئاخىرەتى ھەسەنەتەن ۋە قىننا ئازابەن نار». يەنى:”ئى ئاللاھ، بىزلەرگەبۇ دۇنيادا ۋە ئۇ دۇنيادا ھەر ئىككى دۇنيادا ئاخىرەتلىك بەرگىن ۋە دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغايسەن،»
ئاللاھ تائالا بۇ ئايەتتە ھەر ئىككى دۇنيانىڭ ياخشىلىقىنى سوراشنى بەندىلەرگە بۇيرۇدى. بۇ دۇلەتگە يىتىش يولىنى ئۇلارغا ئۆزى كۆرسەتتى. دۇنيا دۆلىتىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، ئىلىم ئۆگىنىشكە بۇيرۇدى. ئاخىرەتنىڭ ياخشىلىقىغا يىتىش، دوزاخ ئازابىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن دىننى چىڭ تۇتۇشقا ئەمر قىلدى. ئىلىم ئۆگىنىپ تەبىئەت سىرلىرىنى ئىچىشقا ئەسباب(سەۋەب) قېلىپ، ئەقىل ئىدراك بەردى. دىننى ئۈگۈتۈپ ئىلمې ئىنساپ يولىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن پەيغەمبىرىمىزنى ئەۋەتتى. ھەر ئىلىمنىڭ ھەر پەننىڭ مېھرى ئالىم ئۇستازلىرى ھەر شەھەردە يۈزلەپ، مىڭلاپ، تىپىلىشى مۇمكىن. ئەمما، ئۇلار ئىچىدە خەلق ئۈچۈن قايغۇرىدىغان دانا ئادەملەرمۇ تىپىلىدۇ، ئىلىم تەرەققىي قىلغانلىقتىن ئەگەر ئەخمەق قولىغا چۈشۈپ قالىدىكەنمىز، پۈتۈن ئالەمنى خاراب قىلغۇدەك ئەڭ دەھشەتلىك قۇراللارنى شۇ ئالىملار ئويلاپ چىقاردى. نادانلار قولىغا قورال بېرىش مەست ـ مەجنۇنلار قولىغا ئوت بەرگەن بىلەن بارابەر. بۇلار بىركۈنى پۈتۈن ئالەمگە ئوت قويۇپ، بىرىشتىنمۇ يانمايدۇ.
سۆزنىڭ خۇلاسىسى، ھەقىقەتنىڭ توختىغان جايى شۇكى، ئاللاھ بىر بولغاندەك ئۇنىڭ كۈسەتكەن يولىمۇ بىر. ئۇ بولسىمۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ كۆرسەتكەن ئىسلام دىنى يولىدۇر. ئاللاھنىڭ 1001ئايىتى بار. ئۇنىڭ ئىسمى ئەھەددۇر، شۇنىڭ ئۈچۈن «قۇلۋەللاھو ئەھەد» سۈرىسى قۇرئاندا يېزىلغاندۇر. پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئىسمى ئەھمەددۇر. ئاللاھ ئەھەد ئۆزى كۈسەتكەن ھەق يولغا پۈتۈن ئىنسانلارنى باشلاش ئۈچۈن ھەبىبى ئەھمەدنى يولباشچى قېلىپ ئەۋەتتى. ئەمدى ئىنسانلار ئاللاھ ئەۋەتكەن يولباشچىسى مۇھەممەدگە ئەگىشىپ، ئۇنىڭ يولىغا كىرىدىغان بولسا، بۇ دۇنيادا راھەتتە ياشاپ ئاخىرەتتە جەننەتكە كىرگەي. ئەگەر ئۇنداق بولمىسائۇ ئادەملەر مايىل باشقا دىن تۇتسۇن. ياكى تۇتمىسۇن بۇ دۇنيادا قولى ئىشتىن بوشىماي كۆڭلى غەمدىن خالى بولالمايدۇ. قىيامەت كىرگەندە نەخ ئۆزىنى دوزاخ ئىچىدە كۆرىدۇ. قۇرئان ھۈكمى، ئىسلام ئىھتىقادى شۇدۇر. ئەخمەق ئادەم ئۈستىدە، پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئېيتقان قۇتلۇق سۆزلىرىدىن ئىلھام ئېلىپ شۇ قەدەر سۆزنى ئېيتىپ ئۆتتىم. ئوقورمەنلارگە ئىنشائاللاھ پايدىسى تېگىپ قالار. ئامىن!
بەدرە جىڭى غازىيلىرىنىڭ ئىسىملىكى
مۇھەممەد مۇستاپا
ئەبۇبەكىر سىددىق
ئۆمەر ئىبنى خەتتاب
ئەلى ئىبنى تالىپ
ئۇبەي ئىبنى كەئب
ئەل ـ ئەھنەس ھەبىب
ئەرقەم ئىبنى ئابى ئەرقەم
ئەسئەد ئىبنى يازىد
ئەنەس ئىبنى مۇئاز
ئەنەسە مەۋلا رەسۇلۇللاھ
ئاۋس ئىبنى سابىت
ئەبس ئىبنى ھەۋلىي
ئىياس ئىبنى ئەۋس
ئىياس ئىبنى بۇكەيىر
بۇجەيىر ئىبنى ئەبى بۇجەيىر
بەھھەس ئىبنى مەھرور
بەسبەسە ئىبنى بەرور
بىشىر ئىبنى سەھىد
بىلال ئىبنى رەيەخ
تەمىم مەۋلا ھىراش
تەمىم مەۋلا بەنى غۇئىم
تەمىم ئىبنى يائار
سابىت ئىبنى ئەركەم
سابىت ئىبنى سەھلەبە
سابىت ئىبنى خالىد
سابىت ئىبنى ئەمر
سەھلەبە ھاتىب
سابىت ئىبنى ھەززەل
سەھلەب ئىبنى غەنەمە
سەھلەبە ئىبنى ئەمر
سەقەف ئىبنى ئەمر
جىبىر ئىبنى ئابدۇللا
جابىر ئىبنى ئابدۇللا ئىبىر ئەمر
جاببار ئىبنى سەھىر
جەبىر ئىبنى ئاتىك
جەبىر ئىبنى ئەتىك
ھەرەس ئىبنى ئەنەس
ھەراس ئىبنى ئەۋسھەرەس
ئىبنى ئەۋس ئىبنى مۇئاز
ھارىس ئىبنى ئەبى ھەزمە
ھارىس ئىبنى قەيس
ھارىس ئىبنى نۇھمان
ھارىس ئىبنى سۇراكا
ھارىس ئىبنى ئەبى بەلتەئە
ھاتىب ئىبنى ئۆمەر
ھەباب ئىبنى مۇنزىر
ھەبىب ئىبنى ئەسۋەد
ھەرەم ئىبنى مىلخان
ھەرىس ئىبنى زەيد
ھۈسەين ئىبنى ھارىس
ھەمەئە ئىبنى ھۇمەيىر
ھەمەئا ئىبنى ئابدىل مۇتەللىب
ھارىجە ئىبنى زەيد
ھارىجە ئىبنى ئەكبەر
ھەبباب ئىبنى ئەتەبە
ھەبىب ئىبنى ئەسەك
ھەددەش ئىبنى قەتادە
ھىراش ئىبنى ھىممە
ھۇرەيىم ئىبنى فاتىكە
ھەللەد ئىبنى رەفەھ
ھەللەد ئىبنى ئەمر
ھەللەد ئىبنى قەيس
ھەللەد ئىبنى سۇۋەيد
ھۇلەيد ئىبنى قەيس
ھەلىفە ئىبنى ئەدىي
ھۇۈنس ئىبنى ھىزافە
ھەۋۋەن ئىبنى جۇبايىر
زەكۋەن ئىبنى ئۇبەيد
زۇششىمالەين ئىبنى ئەبد
راشىد ئىبنى مۇئەللا
رەفىە ئىبنى ھارىس
رەفەھ ئىبنى ئۇنجۇدا
رەفەھ ئىبنى مالىك
رەفەھ ئىبنى مۇئەللا
رەفەھ ئىبنى يازىد
رەبھىي ئىبنى رەفەھ
رەبەھ ئبىن ئەكسەم
رەجىلە ئىبنى سەھلەبە
رىفائە ئىبنى رەفەھ
رەفەھ ئىبنى ئابدىل مۇنزىر
رەفەھ ئىبنى ئەمر زۇلايىر ئىبنى ئاۋام
زىياد ئىبنى سەكەن
زىياد ئىبنى ئەمر
زىياد ئىبنى لەبىد
زىياد ئىبنى ئەسلەم
زىياد ئىبنى ھارىسە
زىياد ئىبنى ھەتتاب
زىياد ئىبنى ۋەدىئە
زىياد ئىبنى مۇئاللاھ
سەلىم مەۋلا ئابى ھۇزەيفە
سائىب ئىبنى ئۇسمان ئىبنى مەزھون
سەبۇرە ئىبنى فاتىك
سۇراكا ئىبنى ئەمر
سۇراكا ئىبنى كەھف
سەھىد ئىبنى ئابى ۋەققاس
سەھىد ئىبنى ھەۋلە
سەھىد ئىبنى ھەيسەمە
سەھىد ئىبنى زەيد ئەۋسىي
سەھىد ئىبنى زەيىد مۇھاجىرىي
سەھىد ئىبنى رەبەھ
سەھىد ئىبنى سەھىا
سەھىد ئىبنى ئۇبادۈ
سەھىد ئبىن ئۇبەيد
سەھىد ئىبنى مۇئاز
سەھىد مەۋلا ھاتىب
سەھىد ئىبنى ئوسمان
سۇفيان ئىبنى ناسىر
سەلەمە ئىبنى ئەسلەم
سەلەمە ئىبنى سابىت
سەلەمە ئىبنى سەلامە
سەلىت ئىبنى ڭەيس
سۇلايىم ئىبنى مىلھان
سۇلايىم ئىبنى سەھىد
سىنان ئىبنى ئابى سىنان
سەھل ئىبنى ھەنىف
سەھىل ئىبنى ئەتىك
سەھىل ئىبنى قەيس
سەھىل ئىبنى ۋەھىب
سۇھەيىل ئىبنى رافىئە
سەۋاد ئىبنى رەزىن
سەۋەد ئىبنى غەزىييا
سۇۋەيبىت ئىبنى ھارمۇلا
شۇجاھ ئىبنى ۋەھب
شۇرەيك ئەنەس
سوماس ئىبنى ئوسمان
سەبىھ مەۋلا ئەبىل ئاس
مىنۋان ئىبنى ۋەھىب
سەيفىي ئىبنى سەۋاد
سۇھايب ئىبنى سىنان
زۈھھاك ئىبنى ھارىسە
ز ەھھاك ئىبنى ئابدى ئەمر
زۈمرە ئىبنى ئەمر
تۇفەيل ئىبنى ھارىس
تۇفەيل ئىبنى مالىك
تۇفەيل ئىبنى نۇھمان
تۇلەيب ئىبنى ئۇمەير
ئاسىم ئبىن سابىت
ئاسىم ئىبنى ئادىي
ئاسىم ئىبنى قەيس
ئامر ئىبنى رەبىئە
ئامىر ئىبنى ئۇمەييا
ئامىر ئىبنى بۇكەيىر
ئامر ئىبنى سەھىد
ئامىر ئىبنى سەلەمە
ئامر ئىبنى فۇھەيرە
ئامر ئبىن مۇھەللەد
ئامر ئىبنى سەكىن
ئۇببەد ئىبنى بىشر
ئۇببەد ئىبنىقەيس
ئۇبەد ئىبنى سامىت
ئابدۇللا ئىبنى قەيس
ئابدۇللا ئىبنى جۇباير
ئابدۇللا ئىبنى سەھلەبە
ئابدۇللا ئىبنى جەدد
ئابدۇللا ئىبنى ھۇمەير
ئابدۇللا ئىبنى رەبەھ
ئابدۇللا ئىبنى رەۋاقە
ئابدۇللا ئىبنى سۇراكە
ئالدۇللا ئىبنى زەيد
ئابدۇللا ئىبنى سەلەمە
ئابدۇللا ئىبنى سەھىل
ئابدۇللا ئىبنى شۇرەيك
ئابدۇللا ئىبنى تارىك
ئابدۇللا ئىبنى ئامر
ئا بدۇللا ئىبنى ئابدمەناب
ئابدۇللا ئبىن كەئب
ئابدۇللا ئىبنى مەرھرەمە
ئابدۇللا ئىبنى مەسھەد
ئابدۇللا ئىبنى مەزھۇن
ئابدۇللا ئىبنى نۇھمان
ئابدۇللا ئىبنى جەبر
ئابدۇللا ئىبنى ئەۋف
ئابدۇ راببىھ ئىبنى ھەق
ئابدا ئىبنى ھەسھاس
ئاباس ئىبنى ئامر
ئاتىيا ئىبنى مائىس
ئۇبەيد ئىبنى ئەۋس
ئۇبەيد ئىبنى تەيھەن
ئۇبەيد ئىبنى زەيد
ئۇبەيد ئىبنى ئابى ئۇبەيد
ئۇبەيد ئبىن ھارىس
ئۇتبا ئىبنى رەبىئت
ئەتەبە ئىبنى فەزۋەن
ئاتەبە ئىبنى ئابدۇللا
ئەتبان ئىبنى مالىك
ئەجلان ئىبنى نۇھمان
ئادىي ئىبنى ئابى زەھباھ
ئۇسەيمە ئىبنى ئەشجەئىن
ئاتىيا ئىبنى نۇبەيرا
ئەقەبە ئىبنى ئامر
ئەقەبە ئىبنى ئويمان
ئەقەبە ئىبنى ۋەھبىل ـ مۇھاجىرىي جەھبەل
ئەقەبە ئىبنى ۋەھبىل ـ ئەنسارىي
ئەككلشە ئىبنى ياسەر
ئەممەرە ئىبنى ھەزىم
ئەممەرە ئىبنى زەيد
ئەمر ئىبنى ئىياس
ئەمر ئىبنى ھارىس
ئەمر ئىبنى ھەرىسىل ـ ئەنسارىي
ئەمر ئبىن سۇراكا
ئەمر ئىبنى ئابى سەرھ
ئەمر ئىبنى تەلك
ئەمر ئىبنىقەيس
ئەمر ئىبنى مۇئاف
ئەمر ئىبنى سەلەھبە
ئۇمەير ئىبنى ئەفۋ
ئۇمەير ئىبنى ھۇمەم
ئۇمەير ئىبنى ئامىر
ئۇمەير ئىبنى ئابى ۋەققاس
ئەۋف ئىبنى ھارىس
ئۇۋەيم ئىبنى ساندە
ئىياز ئىبنى زۇھەيىر
فەمەن ئىبنى ئەۋس
فەقىھ ئىبنى بىشر
قەتەدە ئىبنى نۇھمان
قۇدلمە ئىبنى مەزھۇن
قەتەبە ئىبنى ئامر
قەيس ئىبنى ئەمر
قەيس ئبىن مۇھەللەد
كەئب ئىبنى زەيد
لىبدا ئىبنى قەيس
مالىك ئىبنى قەيس
مالىك ئىبنى ئابى ھەۋلە
مالىك ئىبنى رەبىئە
مالىك ئىبنى ئەمر
مالىك ئىبنى قۇداما
مالىك ئىبنى مەسھود
مالىك ئبىن نەمىلە
مەجزار ئىبنى زىياد
مۇھەررەر ئىبنى ئەمر
مىھرەز ئىبنى نەزلە
مۇھەممەد ئىبنى مەسلەمە
مۇرسىد ئىبنى ئابى مۇرسىد
مستاھ ئىبنى ئۇساسە
مەسھود ئىبنى ئەۋس
مەسھود ئىبنى خەلدە
مەسھود ئىبنى رەبىئە
مەسھود ئىبنى زەيد
مەسھود ئىبنى سەھىد
مەسھود ئىبنى ئابدى سەھىد
مەسھ ئىبنى ئۇمەير
مۇئاز ئىبنى جەبەل
مۇئاز ئىبنى ھارىس
مۇئاز ئىبنى سەممە
مۇئاز ئىبنى ئەمر
مۇئاز ئىبنى مەيس
مەخبەد ئىلن ئىلاد
مەھبەد ئىبنى قەيس
مۇئەتتەب ئىبنى ئۇبەيد
مۇئەتتەب ئىبنى ئەۋف
مۇئەتتەب ئىبنى قۇشەير
مەۋقەل ئىبنى مۇنزىر
مۇئەممەر ئىبنى ھارىس
مەئەن ئىبنى ئەدىي
مۇئەۈۈەز ئىبنى ھارىس
مۇئەۋۋەز ئىبنى ئەمر
مىقداد ئىبنى ئەسۋەد
مۇلايل ئىبنى بەررە
مۇنزىر ئىبنى ئەمر
مۇنزىر ئىبنى قۇدامە
مۇنزىر ئىبنى مۇھەممەد
مىھجەھ ئىبنى سالىھ
نەزر ئىبنى ھارىس
نۇھمان ئىبنى ئابدى ئەمر
نۇھمان ئىبنى ئەھرەج
نۇھمان ئىبنى سىنان
نۇھمان ئىبنى ئەمر
نۇھمان ئىبنى ئابى ھۇزما
نۇھمان ئىبنى ئەسىر
نۇھمان ئىبنى ئابدۇللا
ھانە ئىبنى نىيار
ھۇبەيل ئىبنى ۋەبرە
ھىلال ئىبنى مۇئەللە
ۋەقىد ئىبنى ئابدىللا
ۋەرەقە ئىبنى ئىياس
ۋەدىىە ئىبنى ئەمر
ۋەھىب ئىبنى ئابى سەھر
يازىد ئىبنى ئەھنەس
ۋەھىب ئبىن سەھىد
يازىد ئىبنى ھارىس
يازىد ئىبنى ھىزام
يازىد ئىبنى رۇقەيس
يازىد ئىبنى سەقەن
يازىد ئىبنى مۇنزىر
ئەبۇ ئەييوب
ئەبۇل ئەھۋەر
ئەبۇ ئىبە سابىت
ئەبۇ ھەننە ئىبنى مالىك
ئەبۇ ھەبىب ئىبنى زەيد
ئەبۇل ھەسن ئەنسارىي
ئەبۇ ھارىجە
ئەبۇ داۋۇد
ئەبۇ نەسبارە
ئەبۇ سەلىت
ئەبۇ سەلەمە
ئەبۇ سىنان
ئەبۇ شەيخ
ئەبۇ سەرمە
ئەبۇ تەھبەھ
ئەبۇ تەلھە
ئەبۇ ئۇبەيد ئىبنى ھەررەج
ئەبۇ ئەقىل
ئەبۇ قەتەدا
ئەبۇ قەيس ئىبنى مۇئەللە
ئەبۇ قەبشە
ئەبۇ مۇئابە
ئەبۇ مۇرشىد
ئەبۇ مەسھود بەدرىي
ئەبۇ مۇلەيىل ئىبنى ئەزھەر
ئەبۇ ئىبنى تەيھەن
ئەبۇ يوسر
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
چىلى
left|thumb|220px|چىلى left|220px|thumb|دۆلەت بايرىقى left|220px|thumb| چىلى بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاشقان بىر دۆلەت. پايتەختى بولسا سانتىياگو، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا سانتىياگو. دۆلەت تىلى ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت مىچەللە باچەلەت. بۇ دۆلەت 1818 يىلى 2 ئاينىڭ 12 كۇنى ئىسپانىيەدىن مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 756 مىڭ 950 كۇۋادىرات كىلومېتىر، نوپۇسى 16 مىللىئون 763 مىڭ، ئاسساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.
ياسىر قازى بىلەن تونىي بلايېرنىڭ مۇنازىرىسى
ياسىر قازى بىلەن تونىي بلايېرنىڭ مۇنازىرىسى
2014-يىلى 3-ئاينىڭ 30-كۈنى
ياسىر قازى 2008-يىلى ئامېرىكىنىڭ يالى ئۇنىۋېرسىتېتىدە دوكتۇرلۇقتا ئوقۇۋاتقاندا، ئەنگلىيىنىڭ سابىق باش مىنىستىرى تونىي بلايېر (Tony Blair) ئۇلارنىڭ مەكتىپىگە كېلىپ، بىر مەۋسۇم بىر دەرس ئۆتكەن. ناھايىتى قاتتىق تەكشۈرۈش ۋە تاللاش جەريانىنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ، ياسىر قازى بۇ دەرسكە تاللانغان، ھەمدە پۈتۈن بىر مەۋسۇملۇق دەرس جەريانىدا سوئال سوراش ۋە مۇنازىرىلىشىش جەھەتتە سىنىپتىكى تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك بولغان ئوقۇغۇچى بولۇش رولىنى ئالغان. 2009-يىلى 4-فېۋرال كۈنى ئۇ ئاشۇ دەرستىن ئالغان تەسىراتلىرى بىلەن ئۇ دەرستە بولۇپ ئۆتكەن بىر قىسىم ئىشلارنى يېزىپ چىقىپ، توردا ئېلان قىلىپتۇ [5]. مەن مەزكۇر ماقالىدا ئاشۇ ماقالىدىكى مەزمۇنلارنى قىسقارتىپ تونۇشتۇرىمەن.
بۇ تېما ئۇيغۇرلار بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك بولماسلىقى مۇمكىن. ئەمما مەن بىر مۇسۇلمان زىيالىينىڭ ئەنگلىيىنىڭ سابىق باش مىنىستىرى بىلەن مۇنازىرىلىشىپ، ئۇنى بىر قانچە قېتىم سوئالدا تۇتىۋالغان مەزمۇنلارنى ئوقۇغاندا، ئۇنىڭدىن پەخىرلەنمەي تۇرالمىدىم. ئۇنىڭدىن خوش بولماي تۇرالمىدىم. شۇڭلاشقا مەن ۋەتەندىكى ياشلارنى بۇ ئىشلاردىن خەۋەردار قىلىپ قويۇش ئۈچۈن مەزكۇر يازمىنى تەييارلىدىم.
مەن بۇ ماقالىدا پەقەت ياسىر قازىنىڭ ماقالىسىدىكى مەزمۇننىلا تونۇشتۇرىمەن. ئەگەر ئۆز پىكىرىمنى قوشۇپ قويۇشقا توغرا كەلسە، مەن ئۇنى «ئىلاۋە» شەكلىدە كىرگۈزىمەن. ئەگەر «ئاخىرقى سۆز» قىسمىدىن باشقا يەرلەردە «ئىلاۋە» بىلەن باشلانغان ئابزاسنى ئۇچراتمىسىڭىز، مەزكۇر ماقالىدىكى مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى ياسىر قازىنىڭ ماقالىسىدىن كېلىپتۇ، دەپ چۈشەنسىڭىز بولىدۇ.
ياسىر قازى ماقالىسىدا ئۆزىنى 1-شەخس سۈپىتىدە «مەن» دەپ ئالغان بولۇپ، مەن تەييارلىغان مەزمۇننىڭ چۈشىنىشلىك بولىشىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، مەنمۇ ياسىر قازىنى «مەن» دەپ ئالىمەن. يەنى، تۆۋەندىكى «ئاخىرقى سۆز» دىن باشقا قىسىملاردا «مەن» دېگەن سۆز «ياسىر قازى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
1.       تونى بلايېرنىڭ دەرسى ھەققىدە
بۇ دەرسنىڭ ئىسمى «ئېتىقاد ۋە دۇنياۋىلىشىش» بولۇپ، ئۇنىڭغا يالى ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ئوقۇغۇچىلاردىن 250 تەك كىشى ئىلتىماس قىلىپتۇ. تاللىنىدىغان ئوقۇغۇچىلار ئوخشىمىغان فاكۇلتېت ۋە ئوخشىمىغان ئوقۇغۇچى كاتېگورىيىسىگە مەلۇم نىسبەتتە تەقسىم قىلىنىپتۇ. مەسىلەن، قانۇن كەسپىدىن 6 ئوقۇغۇچى، ئىلاھشۇناسلىق كەسپىدىن 6 ئوقۇغۇچى، ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىدىن 6 ئوقۇغۇچى، تولۇق كۇرۇستىن 5 ئوقۇغۇچى، ئاسپرانتلاردىن 2 ئوقۇغۇچى، دېگەنگە ئوخشاش. مەن بۇ دەرسكە قوبۇل قىلىنغان 2 نەپەر ئاسپرانت ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ بىرسى بولۇپتىمەن. مەن ئۇ چاغدا دوكتۇرلۇقنىڭ 4-يىلىدا ئوقۇۋاتقان بولۇپ، ئاكادېمىك سالاھىيىتى جەھەتتىن مەن ئەڭ ئۈستۈن ئورۇندا تۇرۇپتىمەن.
بۇ دەرس مەن ئۆزەمنىڭ ئالىي مەكتەپتىكى 17 يىللىق ھاياتىمدا ئاڭلاپ باققان دەرسلەرنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ باشقىچە بىر دەرس بولدى. بىزگە بىر تەييارلىق دەرسى ئۆتۈلگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا مۇشۇ دەرس ئۈچۈنلا ئالاھىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى چۈشەندۈرۈلدى. مەسىلەن، بومبا تاپىدىغان ئىت، سىنىپقا كىرىشتىن بۇرۇن كىملىك تەكشۈرۈش ۋە مېتال تاپىدىغان ئۈسكۈنىدىن ئۆتۈش، مۇخبىرلارغا سۆز بېرىش، ۋە قانداق كىيىنىش قاتارلىقلار.
بلايېر ئەپەندى 1-قېتىملىق دەرسكە ئۆزى بىۋاستە قاتناشماي، يىراقتىن بىزگە ئېكران ئارقىلىق سالام بەردى. تاللانغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەممىسى باشقىچە بولۇپ، مەن ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدە چوڭ-چوڭ ئىشلارنى قىلىدىغان كاندىداتلار ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدىم. چوڭ-چوڭ ئىشلارنى باشلاپ بولغانلارمۇ بار ئىكەن.
بلايېر ئەپەندى 3-قېتىملىق دەرسكە كەلدى. ئۇ سىنىپنى ئايلىنىپ، ھەممىمىز بىلەن بىر-بىرلەپ قول-ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ، ئىسمىمىزنى سوراپ چىقتى. مەن بۇ دەرستكە ئۆگەنگەن بىر نەرسە ئاممىۋىي سورۇندا سۆزلەش سەنئىتى بولدى. يەنى، بلايېر ھازىرقى دەۋردىكى كىشىنى ئەڭ قايىل قىلىدىغان سىياسەتچى ۋە باياناتچىلارنىڭ بىرى ئىدى.
2.       ئېتىقادقا بولغان ساداقەتمەنلىك بىلەن ۋەتىنىگە بولغان ساداقەتمەنلىك
بىرىنچى قېتىملىق دەرسىنى ئۆتۈپ بولۇپلا، بلايېر «سوئالىڭلار بارمۇ؟» دەپ سورىدى. مەن دەرھاللا قولۇمنى ئېگىز كۆتۈرسەم، بلايېر سوئال سوراشقا مېنى تاللىدى. بۇ دەرسنىڭ بىر مەزمۇنى بىر دۆلەتنىڭ بارلىق گراژدانلىرىغا باپ-باراۋەر ھالدا ئوخشاش ھۆرمەت قىلىشنىڭ مۇھىملىقى، ھەمدە ھەر قانداق بىر سەۋەب بىلەن گراژدانلارنى ئوخشىمىغان دەرىجىلەرگە ئايرىشقا ئۇرۇشنىڭ ناھايىتى خەتەرلىك ئىكەنلىكى ئۈستىدە ئىدى. مەن قانداق قىلغاندا بىر ئادەمنىڭ ئۆز دىنىغا بولغان ساداقەتمەنلىكى بىلەن ئۆز ۋەتىنىگە بولغان ساداقەتمەنلىكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ھالدا تەڭپۇڭلاشتۇرغىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە بىر سوئال سورۇدۇم. بلايېر ھەر قانداق دۆلەتنى بىر ئىنتايىن گۈزەل نەرسىگە ئوخشىتىپ، ئاشۇنداق ئىدېئال كۆڭۈلدىكى ئەڭ گۈزەل جەمئىيەت بولۇپ، ئۇ بىر "ئۆلچەم" سۈپىتىدە قوللىنىلىدىكەن، ئاشۇ ئۆلچەمگە يەتمىگەنلەر دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىگە خىلاپ ئىش قىلغانلار بولۇپ قارىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ بىلەن مەن ئۇنىڭدىن يەنە قاتتىق دىنىي ئېتىقاد بىلەن بىر غايىۋى گراژدان ھەققىدىكى چۈشەنچىنى قانداق قىلىپ بىر يەرگە ئەكەلگىلى بولىدىغانلىقىنى سورۇدۇم. مەن يەنە مۇنداق دېدىم: «خرىستىئان، مۇسۇلمان، ياكى باشقا بىر دىنچى ئادەم ئۆزىنىڭ دىنىدىن باشقىسىنى ئېتىراپ قىلمايدۇ. مۇشۇنداق بىر ئادەمدىن ئۆز دۆلىتىنىڭ باشقا گراجدانلىرى بىلەن مۇناسىۋەت قىلغاندا، ئۆزىنىڭ ئېتىقادىنى بىر يەرگە قايرىپ قويۇشنى ئۈمىد قىلامسەن؟» (ئەسكەرتىش: مەن بۇ يەردە بۇ ئىككىسى بىر-بىرىنى چەتكە قاقىدۇ، دېمەكچى ئەمەسمەن.  چۈنكى ئۇلار ئۇنداق ئەمەس.  مەن بۇ ھەقتە بۇرۇن ماقالىمۇ يازغان بولۇپ، مېنىڭ بۇ يەردە دېمەكچى بولغۇنۇم، دۆلەتنىڭ ئۆز گراژدانلىرىدىن كۈتىدىغان ئۈمىدى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولۇشى، ئۆز خەلقى ئارىسىدا كۈچلۈك ساداقەتمەنلىك يېتىلدۈرۈش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ قانداق رول ئوينىشى كېرەكلىكىنى چۈشىنىشى كېرەك.  بىر دۆلەت بىر دىننىڭ ئورنىنى، رولىنى ۋە فۇنكىسىيىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىۋالسا بولمايدۇ.)
بلايېر ماڭا بىر قېتىم سوئال مەنىسىدە قارىۋېتىپ، مۇنداق دەپ جاۋاب بەردى: «بۇ بىر ناھايىتى ياخشى سوئال بولدى. ئەمما مەندە ھازىر ئۇنىڭغا جاۋاب يوق. ئەگەر مەن بىر جاۋاب تاپالىسام، ساڭا كېيىنچە جاۋاب بېرىمەن.» بۇ جاۋابنى ئاڭلاپ، سىنىپتىكىلەرنىڭ ھەممىسى قاقاھلاپ كۈلۈشۈپ كەتتى. بۇ بىر مەۋسۇملۇق دەرسنىڭ كېيىنكى قىسىملىرىدا بلايېر بىلەن يەنە بىر پروفېسسور مېنىڭ بۇ سوئالىمنى كۆپ قېتىم تىلغا ئالدى.
شۇنداق قىلىپ دەرس مانا مۇشۇنداق باشلىنىپ كەتتى. ھەر قېتىم بلايېر دەرسكە كىرگەندە، مەن قولۇمنى ئېگىز كۆتۈرۈپلا تۇرىدىغان بولدۇم. ھەمدە تۈپ-تۈز ۋە ئادەمنى راھەتسىزلەندۈرۈدىغان سوئاللارنى سوراپ تۇردۇم.
3.       دىننىڭ باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكىنى چەكلىمەسلىكى
بىر قېتىملىق دەرستە بلايېر ئەركىنلىك ھەققىدە سۆزلەپ، ھەر بىر دىندىكىلەر ئۆز دىنىنىڭ باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكىنى چەكلىسە بولمايدىغانلىقىنى چۈشىنىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. مەن ئۇنىڭ دېگەنلىرىگە قارىتا مۇنداق دەپ جەڭ ئېلان قىلدىم: بۇ بىر ئىككى يۆنىلىشكە ماڭىدىغان كوچا. دىنسىز دېموكراتىيەمۇ ئۆزلىرى ماقۇل كۆرمىگەن دىنىي ئەركىنلىكنى چەكلىسە بولمايدۇ. ئۇ «بىز ئۇنداق قىلمايمىز» دەپ ئىنكاس قايتۇرغاندا، مەن ئۇنىڭدىن ئۆزىنىڭ ھىزبۇل تەھرىر (Hizb ul-Tahreer) گە قانداق قارايدىغانلىقىنى سورۇدۇم. بۇ تەشكىلاتقا مەن تېئولوگىيە جەھەتتىن ھېسداشلىق قىلمايمەن، ھەمدە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ئۇلارنىڭ تۇتقان يولىغا قەتئىي قوشۇلمايمەن. مەن ئۇنىڭ ئېسىگە مۇنداق بىر ئىشنى سېلىپ قويدۇم: بۇ تەشكىلات ھەرگىزمۇ تېرورچىلىق بىلەن شۇغۇللانمايدۇ. شۇنداق بولسىمۇ بلايېرنىڭ ئۆزى بۇرۇن بۇ تەشكىلاتنى چەكلىمەكچى بولغان. بلايېر مۇنداق دەپ جاۋاب بەردى: ئۇلارنىڭ تېررورلوق بىلەن شۇغۇللانمايدىغانلىقى راس، ئەمما ئۇلار باشقىلارغا ئۆچمەنلىك قىلىدىغان بايانلارنى ئېلان قىلىدىغان بولۇپ، بۇنداق ئىش-ھەرىكەت تېررورلوققا ئېلىپ بېرىشىمۇ مۇمكىن. مەن ئۇنىڭغا مۇنداق دېدىم: ئەگەر مۇشۇ پرىنسىپ بويىچە قارىساق، بلايېر ئاسىيالىقلار بىلەن مۇسۇلمانلارغا ئۆچمەنلىك قىلىدىغان «ئەنگلىيە مىللىي پارتىيىسى» (British National Party, BNP) ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش باشقا مىللەتچى گۇرۇھلارنىمۇ چەكلىشى كېرەك. ئەمما ئۇ بۇنىڭغا جاۋاب بەرمىدى.
يەنە بىر قېتىملىق دەرستە، بلايېر سىنىپقا كىرىپ، سىنىپتىكى بارلىق ئوقۇغۇچىلارغا بىر قۇر كۆز يۈگۈرتۈپ چىقتى. ئۇ ماڭا ئەڭ ئاخىرىدا قاراپ، ماڭا كەلگەندە توختىدى، ھەمدە مەندىن، «ياسىر، بۈگۈنمۇ سوئالىڭنى تەييارلاپ قويدۇڭمۇ؟» دەپ سورىدى. مەن «ھازىرچە تەييارلاپ بولالمىدىم. ئەمما دەرس تۈگەپ بولغىچە تەييار بولۇپ بولىدۇ.» دەپ جاۋاب بەردىم.
4.       چۈمبەل تاقاش ۋەقەسى
مەن ماقالە يېزىش تاپشۇرۇقى ئۈچۈن 2006-يىلى ئەنگلىيىدە يۈز بەرگەن بىر چۈمبەل تاقاش ۋەقەسىنى تېما قىلىپ تاللىدىم. ئۇ ۋەقەدە ئەنگلىيىدىكى بىر مۇسۇلمان ئوقۇتقۇچى چۈمبەل تارتىۋالغانلىقى ئۈچۈن خىزمىتىدىن ھەيدەلدى. ئىككى كۈن ئۆتۈپ، بۇ ئىش سوتقا چىقىشنىڭ ئالدىدا، بلايېر بۇ ھەقتە پىكىر بايان قىلىپ، مەكتەپنىڭ بۇ قارارىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. مەن دەرستە پىكىر بايان قىلىپ، مۇشۇنداق باشقىلارنىڭ غەزىپىنى قوزغايدىغان سۆزلەرنىڭ يامان تەسىرىنى ئوتتۇرىغا قويدۇم، ھەمدە سىياسەتچىلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئەنگلىيىنىڭ باش مىنىستىرىنىڭ مۇشۇنداق بىر ناھايىتى يالغۇز قالغان ۋە ئىنتايىن خاپىچىلىق ئىچىدە ياشاۋاتقان ئاز سانلىق گۇرۇھقا قارشى كۆپ سانلىق خەلق بىلەن بىر مەيداندا تۇرۇشى، ھەرگىزمۇ دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىگە پايدىلىق ئەمەسلىكىنى بايان قىلدىم. سىياسەتچىلەرنىڭ ۋەزىپىسى كېلىشتۈرۈش، ھەرگىزمۇ بىر كىشىلەر توپى تەرەپتە تۇرۇۋېلىش ئەمەس، دېدىم. مەن 2006-يىلى بىر توپ كىشىلەرگە سۆزلىگەن ۋاقتىمدىمۇ بلايېرنىڭ بۇ ئىشىنى تەنقىت قىلغان ئىدىم. بۇ قېتىم، يەنى 2008-يىلى ئۇنى يۈز-تۇرانە تەنقىت قىلدىم.
5.       ئىراق ئۇرۇشى
پۈتۈن بىر مەۋسۇملۇق دەرس جەريانىدا بىر چوڭ پىل (elephant) سىرتتا ساقلاپ تۇرغان بولۇپ، ئۇنى سىنىپقا ئەكىرىشكە ھېچ كىم پېتىنالمىدى. ئۇ بولسىمۇ ئىراق ئۇرۇشىدىن ئىبارەت. ئىراق ئۇرۇشى بۇ دەرسنىڭ پىلانىنىڭ ئىچىگە كىرگۈزۈلمىگەن بولۇپ، بۇ تېمىنى زادىلا مۇزاكىرە قىلمىدۇق. ئىراق مەسىلىسى زادىلا تىلغا ئېلىنمىغان بولغاچقا، ھېچ كىم بۇ تېمىنى ئوتتۇرىغا كۆتۈرۈپ چىقالمىدى.
يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ دەرس، ۋە بۇ مەۋسۇم ئاخىرلىشىشتىن بۇرۇن بۇرۇنقى بۇ ئىشنى ئوتتۇرىغا بىر قېتىم چىقىرىش مېنىڭ ئەخلاقى بۇرچۇم، دەپ ئويلىدىم. مەن بۇرۇنقى ئەمەلىيەتنى ئۆزگەرتەلمەيدىغانلىقىمنى بىلىمەن. ئەمما مەن بۇ مەسىلە ئۈستىدە بىر ئېنىق چۈشەنچىگە ئىگە بولۇش، ۋە ئۆزەمنىڭ بۇ مەسىلە ھەققىدىكى كۆز قارىشىنى ئوچۇق-ئاشكارە ئوتتۇرىغا قويۇش ئىستىگىدە بولدۇم. ئۇنىڭدىن باشقا، مەن يەنە تۆۋەندىكىلەرنىمۇ چۈشۈنىۋالماقچى بولدۇم:
(1)بلايېر ئۆزى قىلغان ئىراققا كىرىش قارارى ئۈچۈن پۇشايمان قىلامدۇ-يوق،
(2) ئۆز خەلقىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئۇ ئۇرۇشقا قارشى تۇرغان ئەھۋال ئاستىدا، بلايېر ئۆز خەلقىنىڭ ئىرادىسىگە خىلاپ ھالدا ئەنگلىيىنى ئۇرۇشقا سۆرەپ كىردى. بۇ قىلىق نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن دېموكراتىيىنىڭ كۆرۈنىشتە بىر خىل، ئەمەلىيەتتە يەنە بىر خىل بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. بلايېر بۇ نۇقتىنى چۈشىنىپ يېتەلىدىمۇ-يوق،
(3) بلايېرنىڭ ئوتتۇرا شەرق ۋە دۇنيانىڭ نۇرغۇن قىسىملىرىدىكى ئوبرازى «ئۇرۇشقا ئامراق ئادەم» بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇنىڭ ئوتتۇرا شەرق ئۈچۈن «تىنچلىق ئەلچىسى» بولۇشقا لاياقەتسىز قىلىپ قويىدۇ. بۇ ئەھۋالنى بلايېر چۈشىنەمدۇ-يوق؟ بلايېر يېقىندا پەلەستىن كرىزىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان بىر 4 تەرەپلىمە ئۆمەكنىڭ «ئالاھىدە ۋەكىلى» بولدى. ئەمما ئاشۇ رايوندىكى ھەممە كىشىلەر بۇ ئىشقا نىسبەتەن «بىر چوڭ ئەمەلىي چاقچاق» (a big practical joke) دەپ قارىماقتا.
بۇ تېمىنى ئوتتۇرا ئېلىپ چىقىش ئادەمنى ئىنتايىن راھەتسىزلەندۈرىدىغان بولسىمۇ، مەن باشقا بىر قىسىم ساۋاقداشلىرىمنىڭ ياردىمىدە، بۇ مەسىلىنى ئەڭ ئاخىرقى دەرستە ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىقتىم. مەن قەتئىي ۋە ئېغىربېسىق بولۇشقا پۈتۈن كۈچۈم بىلەن تىرىشتىم. مەن شۇنچە تىرىشقان بولساممۇ، مېنىڭ توڭ تېگىشىم ئۇنى خېلىلا ھودۇقتۇردى (بۇنىڭغا مېنىڭ دوستلىرىم گۇۋا). بىز 10 مىنۇتتەك مۇنازىرلەشتۇق. شۇ ئارقىلىق مۇنداق ئەھۋال ئېنىق بولدى: بلايېر ئۆزى ئالغان قارارغا پۇشايمان قىلمايدىكەن. ئۇ مۇنداق دېدى: «ئەڭ ئاخىرقى نەتىجە شۇ بولدىكى، بىز بىر قەبىھ دىكتاتورچىنى يوقاتتۇق.» ئۇ ئۆزىنىڭ قىلغىنىنى «دېموكراتىيىنىڭ ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرۇشى، ئەگەر خەلق ئۇنىڭ تۇتقان يولىغا قوشۇلمىغان بولسا، ئۇلار ئۆزىنى سايلامدا سايلىمىغان بولاتتى»، دەپ ئويلايدىكەن. خەلقلەر كېيىن ھەقىقەتەنمۇ ئۇنى سايلىمىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئوبرازىنى ئۇنچىۋالا ناچار ئەمەس، دەپ ئويلايدىكەن. سەۋەبى، ئۇ ئىراقنىڭ قەيېرىگە بارسا، ئۇ يەردىكى خەلقلەر ئۇنىڭغا مىننەتدارلىق بىلدۈرۈپتۇ. مەن بۇنىڭغا قارىتا ئۇنىڭغا «سەن يالغۇز مەخسۇس تاللانغان باياناتچىلار بىلەنلا كۆرۈشمەي، كوچىلاردىكى كىشىلەر بىلەنمۇ كۆرۈشۈپ باققان بولساڭ بولاتتى»، دېدىم. ئۇ ئۆزىنىڭ «ياۋروپا بىرلىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرق ئۈچۈن بېكىتكەن ئالاھىدە ئەلچىسى» بولۇشقا لايىق ئىكەنلىكىگە ئىنتايىن قاتتىق ئىشىنىدىكەن.
6.       خۇلاسە
مېنىڭ بۇ دەرسنى تاللىغىنىم بۇرۇن بولۇپ ئۆتكەن ئىشلارنىڭ ھېچ قايسىسىنى ئۆزگەرتەلمىدى. ئەمما، مەن قاتناشتۇرغان پىكىرلەرگە باشقىلار ناھايىتى زور دەرىجىدە مىننەتدارلىق بىلدۈردى، ھەمدە پىكىرلىرىمنى باشقىلار ناھايىتى قەدىرلىدى. بىر قىسىم پروفېسسورلار، ئوقۇتقۇچىلار ۋە باشقا ئوقۇغۇچىلار مېنىڭ بۇ دەرستە بولغۇنۇم بۇ دەرستە بىر ئۆزگىچە ئالاھىدىلىك پەيدا قىلغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ بىر قىسىم مەسىلىلەر توغرىسىدا بۇرۇنقىغا ئوخشىمايدىغان تەرىقىدە ئويلىشىغا تۈرتكە بولغانلىقىنى ئېيتتى. بۇ دەرسكە قاتنىشىش-قاتناشماسلىق ھەققىدە قارار ئېلىش مەن ئۈچۈن بىر ناھايىتى قىيىن تاللاش بولغانىدى. ئەمما مەن بۇ دەرسكە قاتنىشىش ئارقىلىق ئېرىشكەن نەتىجىلەردىن ناھايىتى رازى بولدۇم. مەن كەلگۈسىدە بۇنىڭدىن بىر قىسىم ياخشى ئىشلارنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
مۇشۇ زېمىندا ھازىرقىدەك ياشاۋاتقان بىرسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن، مەن جەمئىيەتتىكى ھەر خىل كىشىلەرنىڭ ھەممىسى بىلەن ئارىلىشىپ بېقىشنى تولىمۇ پايدىلىق ۋە زۆرۈر ئىش، دەپ ئويلايمەن. بۇنداق ئادەملەرنىڭ ئىچىدە ئۆزىمىز بىلەن قەتئىي بىر پىكىردە بولمىغان سىياسەتچىلەرمۇ بار. بىز پەقەت كاللىمىزنى بىر قۇملۇقنىڭ ئىچىگە پاتۇرىۋېلىش، باشقىلارغا قەھرى غەزىپىمىزنى بىلدۈرۈش، ياكى ئۇلارغا لەنەت ئوقۇش ئارقىلىقلا ھېچ ئىشنى ھەل قىلالمايمىز. بىز باشقىلار بىلەن پىكىر ئالماشتۇرۇپ، ئۇلارغا بىر قىسىم ئىشلارغا نىسبەتەن ئۆزىمىزنىڭ قانداق تونۇشتا ئىكەنلىكىمىزنى، ۋە نېمە ئۈچۈن ئاشۇنداق ئويلايدىغانلىقىمىزنى ئېيتىش ئارقىلىق، بۇرۇن مۇمكىن بولمىغان نۇرغۇن يېڭى نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرەلەيمىز.
مېنىڭ بىلىشىمچە، نۇرغۇن مۇسۇلمانلار «باشقىلار» بىلەن ئارىلىشىشقا نىسبەتەن رادىكال پۇزىتسىيە تۇتىدۇ. باشقا بارلىق رادىكاللىقلارغا ئوخشاشلا، بۇ ئىشتىمۇ ئىككى تەرەپ بار. بەزىلەر سىياسىيغا ئارىلىشىش، ۋە مېدىئاغا ئاۋاز بېرىش ئالغا ئىلگىرىلەشنىڭ ئاساسىي ۋاستىسى، دەپ ئويلايدۇ. تۇرمۇشنىڭ ھەممە ساھەسىگە كىرىش بىزنىڭ قايتىدىن قەد كۆتۈرۈپ، ئۈممەتلەر ئارىسىدا ۋە ئۈممەتلەر ئۈچۈن تىنچلىق بەرپا قىلىشنىڭ ئاساسىي يولى، دەپ قارايدۇ. بۇنداق مۇسۇلمانلار پەقەت ماددىي ۋاستىلارنىلا تەشەببۇس قىلىپ، روھىي ياكى دىنىي ۋاستىلارنى بىر تەرەپكە قايرىپ قويۇشقا مايىل كېلىدۇ.
يەنە بىر قۇتۇپتىكى مۇسۇلمانلار بولسا ئىنتايىن قاتتىق بېكىنمىچىلىك قىلىپ، سىياسەت ۋە مېدىئا ئىچىگە كىرمەكچى بولغانلارغا «خائىنلار» دېگەن قالپاقنى كەيدۈرىدۇ. بۇنداق كىشىلەر ئۆزلىرىدىن پەس كۆرىدىغان كىشىلەردە خورلۇقتىن باشقا نەرسىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرەلمەيدۇ.
بۇرۇنقىدەكلا، ئوتتۇرا يول ئەڭ ياخشى يولدۇر. ئۆزىدە دىنغا بولغان ئىخلاسمەنلىك ۋە ئېسىل خاراكتېرلارنى يېتىلدۈرۈش ھەممىدىن مۇھىم. ئۇنىڭدىن قالسا، «باشقىلار» بىلەن ئارىلىشىپ ئۆتۈشمۇ ئالغا ئىلگىرىلەشنىڭ بىردىن-بىر يولى ئەمەس بولۇپ، ئۇ پەقەت بىزنىڭ مۇشۇ دۇنيادىكى، ۋە كېيىنكى دۇنيادىكى، ھاياتىمىزنى مەنىلىكرەك قىلىشتىكى مۇھىم ۋە زۆرۈر قەدەملەردۇر. بىز پەقەت باشقىلار بىلەن ئارىلىشىش ئارقىلىقلا ئۇلارغا ئۆزىمىزنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتالايمىز. بىز پەقەت دىنى ئېتىقادىمىزنى ساقلىغان ھالدا باشقىلار بىلەن ئارىلىشىش ئارقىلىقلا، بىزنىڭ ماددىي جەھەتتىكى تىرىشچانلىقىمىزنى ئۈنۈمگە ئېرىشتۈرەلەيمىز.
پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەت ئەلەيھىسسالام بىزنى بىر تەرەپتىن ئاللاھغا ئىشىنىپ، يەنە بىر تەرەپتىن تۆگىلىرىمىزنى باغلاپ قويۇشقا بۇيرىغان. مېنىڭ قارىشىمچە، بىزنىڭ باشقىلار بىلەن ئارىلىشىپ ئۆتۈشىمىز تۆگىنى باغلاپ قويۇشنىڭ بىر قىسمى، ئەمما بىز ھەر قانداق ۋاقىتتا ئاللاھغا بولغان ئىشەنچىمىزنى سۇسلاشتۇرۇپ قويماسلىقىمىز كېرەك.
ئاخىرقى سۆز
مەن ھازىرغىچە مۇسۇلمان دۇنياسىدىكى بۆلۈنۈش، پارچىلىنىش، ئىچكىي توقۇنۇش، ساپانىڭ تۆۋەن بولىشى، ۋە تەرەققىياتنىڭ ئارقىدا قېلىشىنى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئەھۋالى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، بىز باشقىلاردىن كۆپ ياخشى، دەپ ئويلاپ كېلىۋاتىمەن. مەن ئۆزەمنىڭ ئالدىنقى قېتىملىق ماقالىسىغا چۈشكەن ئىنكاسلارنى كۆرۈپ، مەن سۆيىدىغان مىللىتىمنىڭ ھازىرقى ھالىتىنىڭ بىر كۆرۈنىشىنى يېڭىدىن بىلگەندەك بولدۇم. ئېھتىمال باشقا زىيالىيلىرىمىزمۇ شۇنداق قىلغاندۇ. ياكى ئۇلار بۇنداق ئەھۋالنى بۇرۇندىن تارتىپلا بىلىدىغان بولۇپ، شۇڭا ھازىرقىدەك يول تۇتىدىغان بولۇپ قالغاندۇ.
بىر قىسىم قېرىنداشلار بۇ قېتىممۇ مەندىن بۇرۇنقىدەكلا ئەنسىرىدى. ماڭا ناھايىتى كۆڭۈل بولدى. مەن ئۇلارغا چىن كۆڭلۈمدىن رەھمەت ئېيتىمەن. مىللەت ئۈچۈن ئەز قاتمىغان ئىناۋەتنىڭ ھېچ بىر قىممىتى يوق. خەلقىمىزگە پايدا يەتكۈزەلمەيدىغان ئابروينىڭ ماڭا ھېچ بىر كېرىكى يوق. مەن خاتا قىلدىم، دەپ ئويلىمايمەن. مەن يۈزۈم تۆكۈلدى، دەپمۇ ئويلىمايمەن. شۇڭا ماڭا كۆيۈنىدىغان قېرىنداشلارنىڭ مەندىن خاتىرجەم بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
مەن بىر ئۆمۈر قاتتىق تىرىشتىم. ھازىرمۇ ھەم شۇنداق. بەزى ساھەلەردە ياخشى قىلالىدىم. ئەمما بەزى ساھەلەرگە يېتىشەلمىدىم. يېتىشەلمىگەن ساھەدە خەلقىمگە بېرەي دېسەم بىلىمىم ئانچە يوق. ھازىرقى ئەھۋالغا قاراپ، ئۆزەمنىڭ كەسپىي ئەمەس ساھەدە بىر ئاز ئىش كۆرمىسە بولمايدىغانلىقىدىن ئىبارەت بىر خىل تەقەززالىق مېنى داۋاملىق قىستاۋاتىدۇ. شۇڭا تىل جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكىمنى ئىشقا سېلىشقا تىرىشىۋاتىمەن. ئاللاھ خالىسا، ئۇنداق قىلىشنى بۇنىڭدىن كېيىنمۇ بۇرۇنقىدەكلا داۋاملاشتۇرىمەن.
بۇنىڭدىن 5 – 10 يىل ئىلگىرى، بىر دۇنياغا داڭلىق جۇڭگولۇق ئەرباپ مۇنداق دېگەن ئىدى: «جۇڭگو بىنا ياساشتا غەربلىكلەرگە ئاسانلا يېتىشىۋالالايدۇ. ئەمما كىشىلەرنىڭ ئېڭىنىڭ تەرەققىياتىدا ئۇنداق قىلىش ھازىرقى تۈزۈلمە ئاستىدا مۇمكىن ئەمەس. نەچچە يۈز يىل غەربلىكلەرگە مۇستەملىكە بولۇپ خوڭكوڭلۇقلارنىڭ ئېڭى ھازىرقىدەك ھالەتكە كەلدى. جۇڭگولۇقلارنىڭ ئېڭىدىمۇ ئاشۇنچىلىك يۈكسىلىش پەيدا قىلىش ئۈچۈن جۇڭگو كەم دېگەندە بىرەر يۈز يىل غەربلىكلەرگە مۇستەملىكە بولىشى كېرەك.» (بۇ نەقىل ئەمەس، مەن پەقەت ئېسىمدە قالغىنىنى يېزىپ قويدۇم) ئۇ كىشىنىڭ بۇ سۆزلىرى جۇڭگو دائىرلىرى ۋە بىر قىسىم زىيالىيلارنىڭ قاتتىق ئېيىپلىشىغا ئۇچرىدى.
ياسىر قازىنىڭ دېيىشىچە، بۇنىڭدىن 10 نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا ئۆزىنىڭ بىر يېقىن دوستى، بىر ئوتتۇرا شەرقلىق تونۇلغان دىنى ئالىم تەكلىپ بىلەن ئامېرىكىغا كېلىپ، بىر ئىسلام مەركىزىدە 6 يىل ئىماملىق قىلىپتۇ. شۇ 6 يىلنىڭ ئىچىدىكى ئاخىرقى 4 يىل ئىچىدە، ئۇ دەسلەپكى 2 يىل ئىچىدە چىقارغان پەتىۋالىرىنى بىر قانچە قېتىم ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرى بولۇپتۇ. بۇ سۆزلەر تۆۋەندىكى 4-نومۇرلۇق مەنبەدە بار.
مەن بۇ قېتىم كۆرۈلگەن ئەھۋالنىڭ ۋەتەندىكى ۋە چەت ئەلدىكى بارلىق ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئۈچۈن بىر قېتىملىق ئويغىتىش پۈشتىكى بولۇپ قېلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
مەن بۇ قېتىم بىزگە شەرق بىلەن غەربنىڭ ھەر ئىككىسىدە تەربىيە كۆرگەن مەھدى ھەسەن بىلەن ياسىر قازىدەك زىيالىيلارنىڭ ئىنتايىن زۆرۈر ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم چوڭقۇر ھېس قىلدىم. مەن ئۆزلىرىنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ئۇلۇغۋار پىلانلارنى تۈزۈۋاتقان بارلىق ئىنى-سىڭىللىرىمىزنىڭمۇ بۇ نۇقتىنى چوڭقۇر تونۇپ يېتىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.