cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھەدىس
ھەدىسلەرنىڭ توپلىنىشى، نەقىل ۋە باھا بېرىش بىلەن شوغۇللانغۇچىغا مۇھەددىس (ھەدىسچى) دېيىلىدۇ. ئاڭلىغۇچىلارنىڭ سانى ئىتىبارى بىلەن، بىلىنگەن ئەڭ كۈچلۈك ھەدىس ۋىدا خۇتبىسىدۇر. ھەدىسلەر "رىۋايەتچى ئىماملار" ۋاستىسى بىلەن ئىسلامىي چۈشەنچىدە قۇرئاندىن كېين شەرىئەتنىڭ ئىككىنچى ئاساسلىق مەنبەسى ھالىغا كەلتۈرۈلگەن.
ھەدىسكە بولغان مۇئامىلە
ھەدىسشۇناسلار بەلگىلىگەن تەپسىلىي ئىلمىي ئۆلچەملەرگە ئاساسەن ھەدىسنىڭ سەھىھلىك ۋە ئىشەنچلىكلىك دەرىجىسى تەھقىقلىنىدۇ. بۇ ھەدىسنىڭ مەيلى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزى بولسۇن، ياكى ئىش-ھەرىكىتى، سۈكۈتى بولسۇن سەنەدى ۋە تېكىستىنى تەھقىقلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
شۇ ۋەجىدىن، تەتقىقاتچىلار ھەدىسنى تەھقىقلەشنى ئىلىملىك، تەجرىبىلىك ھەدىس ئالىملىرىغا تاپشۇرۇشى لازىمدۇر. بۇ ئالىملار ئاللاھ «قۇرئان كەرىم»دە ﴿ ھېچكىم ساڭا ھەممىدىن خەۋەردار ئاللاھقا ئوخشاش ئېيتىپ بېرەلمەيدۇ ﴾ {سۈرە ”فاتىر“، 14-ئايەت} دېگەندەك پۈتۈن ئۆمرىنى ھەدىس ئۆگىنىش ۋە تەتقىق قىلىش، ھەدىسنىڭ سەھىھ ياكى ئەمەسلىكى، قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىنى ئايرىش ئۈچۈن سەرپ قىلغاندۇر.
ئىسلام ئۈممىتى ھەدىس ئۈچۈن بىر يۈرۈش سىستېمىلىق پەن بەرپا قىلغان، ئۇ ”ھەدىس قائىدىلىرى ئىلمى“ياكى ”ھەدىس ئاتالغۇلىرى ئىلمى“ دەپ ئاتالغان. ئۇ فىقھە ئىلمىدىكى ”فىقھە قائىدىلىرى ئىلمى“ گە ئوخشاپ كېتىدۇ. ھەدىسشۇناس ئىبنى سالاھ «مۇقەددەمەتۇ ئىبنى سالاھ» (ئىبنى سالاھنىڭ مۇقەددىمىسى) دېگەن مەشھۇر كىتابىدا، بۇ پەن تەركىبىدىكى بارلىق ئىلىمنى تۈرگە ئايرىپ چىققان. ئۇنىڭدىن كېيىن ئىمام سۇيۇتى «تەدرىب ئەرراۋى» (رىۋايەتچىلەرنى چېنىقتۇرۇش) دېگەن كىتابىدا «ئىبنى سالاھنىڭ مۇقەددىمىسى»گە نۇرغۇن مەزمۇنلارنى قوشقان.
ھەممىگە مەلۇمكى، ھەدىس قائىدىلىرى ئىلمىدىن ئىبارەت بۇ پەنگە ئالاقىدار بەزى مەسىلىلەرگە قارىتا ئالىملارنىڭ پىكرى بىردەك بولسىمۇ، يەنە بىر قىسىم مەسىلىلەرگە قارىتا ئالىملارنىڭ قارىشىدا ئىختىلاپ مەۋجۇت. ئىلىم ئۆگەنگۈچىلەرنىڭ بۇ ئىختىلاپلار بىلەن تونۇشۇپ چىقىش ھەمدە مەسىلىلەرنى سېلىشتۇرۇپ، تاللاش-شاللاش ئېلىپ بېرىش مەجبۇرىيىتى بار.
ھەدىسنىڭ ئىشەنچلىك دەرىجىسىنى ئاشۇرۇش مەسىلىسىنى مىسالغا ئالايلى. بۇ مەسىلە ھەدىسنىڭ قايسى دەرىجىدە بولغاندا ئاندىن ئىشەنچلىك بولىدىغانلىقى ۋە قوبۇل قىلىنىدىغانلىقى، قايسى خىلدىكى ھەدىس ئوخشىمىغان بىرقانچە سەنەدگە ئاساسەن تېخىمۇ ئىشەنچلىك بولىدىغانلىقى، قانداق زەئىپ ھەدىسكە ئىشەنگىلى ۋە قوبۇل قىلغىلى بولىدىغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەرگە چېتىلىدۇ.
يەنە مىسالەن، ساھابىلەردىن رىۋايەت قىلىنغان ھەدىسنى ھۆكۈم چىقىرىش ئاساسى قىلىشقا، ھەتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن رىۋايەت قىلىنغان ھەدىس دەرىجىسىگە كۆتۈرۈشكە بولىدۇ، لېكىن ئۇنىڭ شەرتى شۇكى، بۇ ھەدىس ئالاقىدار بولغان مەزمۇن ئەقلىي تەپەككۇر دائىرىسىگە تەۋە بولماسلىقى لازىم. بىر قىسىم ھەدىسشۇناس ئالىملار بەزى ھەدىسكە قارىتا بۇ خىل قوبۇل قىلىش شەرتىنى تۆۋەنلەتكەن بولۇپ، بۇ خىل ھەدىسلەرنىڭ مەزمۇنى ئەقلىي تەپەككۇر دائىرىسى ئىچىدە بولۇشىغىمۇ يول قويغان.
شۇنىڭدەك، ھەدىسنىڭ تېكىستىنى تەھقىقلەشتە بەزى سەلەپ ئالىملىرى ئۆزلىرى تۇرۇۋاتقان دەۋرگە ئاساسلىنىپ بۇ خىلدىكى ھەدىسلەرنىڭ تېكىستىنى قوبۇل قىلغان، لېكىن ئىلىم-پەن تەرەققىي قىلىپ بىزنىڭ دەۋرىمىزگە كەلگەندە بەزى ھەدىسلەرنىڭ تېكىستىنى قوبۇل قىلغىلى بولمايدۇ دەپ قارالماقتا.
ئىككىنچى، ھەدىسنى توغرا چۈشىنىش.
ھەدىسنىڭ تېكىستىنى توغرا چۈشىنىش، شۇنداقلا ھەدىسنىڭ تېكىستىگە چېتىشلىق مەزمۇنلارنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام يەتكۈزگەن ۋەزىپە ياكى ئەمەسلىكىنى تەھلىل قىلىشتا ھەدىس سۆز-ئىبارىسىنىڭ مەزمۇنى، ھەدىسنىڭ باش-ئاخىرى، ھەدىسنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، «قۇرئان كەرىم» ۋە باشقا ھەدىسلەرنىڭ ئومۇمىي مەزمۇنى، ئىسلامنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرى ۋە ئىسلامنىڭ ئاساسىي مەقسەت-نىشانى قاتارلىقلار ئاساس قىلىنىدۇ. شۇنىڭدەك، ھەدىسنىڭ تۈرىگە ئاساسەن ئۇنىڭ ئەھكام چىقىرىش دائىرىسىدە ئىكەنلىكى ياكى پەقەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئادىتى ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلىنىدۇ. ئەزھەرنىڭ سابىق شەيخى مەھمۇد شەلتۇت مۇنداق دېگەن: ”پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتى ئىچىدە ئەھكامغا تەۋە بولغانلىرى ئومۇمىي ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىكتۇر، بەزى سۈننەتلەرنىڭ ئالاھىدە ۋاقىت چەكلىمىسى بار، شۇڭا ھەدىسنى چۈشەنگەندە ئىككىسىنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىش ئىنتايىن خەتەرلىكتۇر“.
بۇ خەتەر سابىت بولمىغان ھەدىسلەردىن، ھەتتا سابىت بولغان سەھىھ ھەدىسلەردىن كەلمەيدۇ، بەلكى ئۇ خاتا چۈشەنچە سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىپ ھەدىسكە، سۈننەتكە خەتەر ئېلىپ كېلىدۇ. شۇڭا، ئىسلام ئالىملىرى ئىچىدىكى مۇھەققىق ئالىملار بىزنى ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىنى خاتا چۈشىنىشتىن قايتا-قايتا ئاگاھلاندۇرغان.
ئۈچىنچى، ھەدىس تېكىستىنىڭ «قۇرئان كەرىم» ياكى شۇ ھەدىستىن تېخىمۇ ئىشەنچلىك ھەدىس بىلەن توقۇنۇشمايدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش.
ھەدىس تېكىستىنىڭ «قۇرئان كەرىم» ياكى شۇ ھەدىستىن تېخىمۇ ئىشەنچلىك، رىۋايەت يوللىرى تېخىمۇ كۆپ، ئىسلام ئەقىدىسى ۋە روھىغا تېخىمۇ ماس، شەرىئەتنىڭ ئېنىق ۋە ئومۇمىي مەقسەت-نىشانىغا تېخىمۇ ئۇيغۇن بولغان ھەدىس بىلەن زىت ئەمەسلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش كېرەك. چۈنكى، شەرىئەتنىڭ ئومۇمىي ۋە ئېنىق نىشانى بىر ئىككى ھەدىسكە ئاساسەن بەلگىلەنمەستىن بىر پۈتۈن «قۇرئان كەرىم» ۋە ھەدىسنىڭ تېكىستى ۋە ھۆكۈمى، شۇنداقلا «قۇرئان كەرىم» ۋە ھەدىس مەزمۇنىنى ئۆزئارا بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق شەكىللەنگەندۇر. بۇ ئامىل فىقھەنىڭ مەقسەت-نىشانىنى ئىشەنچلىك، روشەن ۋە شۈبھىسىز قىلغان. «قۇرئان» ۋە ھەدىس مەزمۇنى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنى سېلىشتۇرۇش، تاللاش-شاللاش مەسىلىسى فىقھە قائىدىلىرى ئىلمى ۋە ھەدىس قائىدىلىرى ئىلمى تەتقىقاتىدىكى ئاساسلىق مەسىلىنىڭ بىرى. چۈنكى، «قۇرئان» ۋە ھەدىس ئوتتۇرىسىدا ئەسلى توقۇنۇش يوق، شۇڭا فىقھەشۇناسلار ۋە ھەدىسشۇناسلار ئومۇملاشتۇرۇش ئۇسۇلى (ئەگەر ماسلاشتۇرغىلى بولسا) ياكى سېلىشتۇرۇش ۋە تاللاش-شاللاش ئۇسۇلى ئارقىلىق بۇ شەكلەن توقۇنۇشنى يوقىتىدۇ. ئىمام سۇيۇتى «تەدرىب ئەرراۋى» دېگەن كىتابىدا يۈزدىن ئارتۇق شاللىۋېتىلگەن ھەدىسنى خاتىرىلىگەن.
گازى ئۇنىۋېرسىتېتى
تور ئادرىسى:www.gazi.edu.tr
ئېرىدا
left|thumb|300px|ئېرىدا left|thumb|300px|ئېرىدا قۇياش سىستېمىسىدىكى يەتتىنچى پلانىت (بەلگە: )
دىرىخلې
دىرىخلې
Peter Gustav Lejeune خەنزۇچە:狄利克雷
250 px
دىرىخلې 1805-يىل 2-ئاينىڭ 13-كۈنى تۇغۇلۇپ 1859-يىل 5-ئاينىڭ 5-كۈنى ۋاپات بولغان. گېرمانىيە ماتېماتىكى. ئانالىتىك سانلار نەزەرىيىسىنىڭ ئىجاتچىسى. فۇنكسىيىلەر نەزەرىيىسى ۋە ترىگونومېترىك قاتارلار نەزەرىيىسىگە تۆھپە قوشقان. ھازىرقى فۇنكسىيە چۈشەنچىسىنى دىرىخلې كىرگۈزگەن.
بوکان
شارۆچکه‌ی بۆکان ئابادە بۇلسا ئىران آذربایجان ۋىلايىتى ۋە بۆکان ناھىيىسى دىكىبىخاھار 2012 نوپۇس بار،لاھەينىڭ 14,000 نوپۇسىبار.
قاناتلانغان ناخشا ساداسى
ئابدۇكېرىم ئابلىز رېژىسسورلۇق قىلغان ناخشا-ئۇسسۇللۇق فىلىم «قاناتلانغان ناخشا ساداسى» فىلىمنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى تەشكىللەپ پىلانلىغان، تەڭرىتاغ كىنو ئىستۇدىيەسى سۈرەتكە ئېلىپ ئىشلىگەن. 2021-يىلى 3-ئاينىڭ 28-كۈنى پۈتۈن جوڭگو مىقياسىدا قويۇلۇشقا باشلىغان. بۇ فىلىم لا لا لەند ناملىق فىلىمدىن ئىلھاملىنىپ ئىشلەنگەن. سۈرەتكە ئېلىش گۇرۇپپىسى 10 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق مۇساپىنى بېسىپ كۆرۈنۈش ئېلىش ئارقىلىق، شىنجاڭنىڭ رەڭدار مەدەنىيىتى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بەرگەن. كىنودا سەككىز مەيدان ناخشا-ئۇسسۇل بولۇپ، تۆت بۆلەك چوڭ تىپتىكى ناخشا-ئۇسسۇل، ئىككى بۆلەك مۇزىكىلىق تىياتىر بار. كىنودا ئوخشىمىغان مىللەتتىكى ياش مۇزىكانتلار مۇزىكا ئىجادىيىتىدىكى «يۇقىرى پەللە» ئۈستىدە ئىزدىنىپ، قىزغىن تۇرمۇشقا ئاتلىنىپ، مىللىي مەدەنىيەت تۇپرىقىدا يىلتىز تارتىپ، ئەڭ ئاخىرىدا مۇزىكا ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.
ھەققىدە
پىلانلىغان ئورۇن: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى
باش رېژىسور: گاۋ خۇاڭگاڭ (ئىستودىيە باشلىقى)
باش فىلىم ئىشلىگۈچى: ئابدۇكېرىم ئابلىز
سېنارىست: لى مۇشى، گاۋ چى
ئاساسلىق رولچىلا: شيا ۋاڭ، جاڭ يىڭبىڭ، ئۈمىد، جياڭ يىخاۋ (ئايكېن)
مەزمۇنى
بۇ فىلىمدا شىنجاڭدىكى ئۈچ ياش مۇزىكانتنىڭ مۇزىكا غايىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش جەريانىدىكى ئىزدىنىش ھېكايىسى بايان قىلىنغان. فىلىمدە ئۇلار تەڭرىتاغنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىنى كېزىپ، ھەر مىللەت خەلقىنىڭ مول ئۇسسۇل-مۇزىكا بايلىقى ھەمدە قىزغىن تۇرمۇشىدىن ئىجادىيەت ئىلھامى ۋە خام ماتېرىيال ئېلىپ، ئەڭ ئاخىرىدا ئۆزلىرىنىڭ مۇزىكا ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان تەسىرلىك ھېكايىلىرى تەسۋىرلەنگەن. بۇ فىلىم ئىجاد قىلىش، سۈرەتكە ئېلىش جەريانىدا، ۋاقىت قىس، ۋەزىپە ئېغىر بولۇپ، قوزغالغاندىن تارتىپ ئېتىلغىچە بولغان قىسقىغىنا ئۈچ ئايدا، شىنجاڭنىڭ غەربىي شىمال بۇرجىكىدىكى چۆچەكتىن جەنۇبقا يۈرۈش قىلىپ، يول بويى سۈرەتكە ئېلىپ، ئاخىرىدا شىنجاڭنىڭ غەربىي جەنۇب بۇرجىكىدىكى پامىر ئېگىزلىكىگە يېتىپ بارغان، يەنە ئايلىنىپ جەڭ قىلىپ، شىنجاڭنىڭ شەرقىي قىسمىغا بارغان، سەككىز ۋىلايەت، ئوبلاستتىن ئۆتۈپ، 10 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق يول ماڭغان، پەقەت چوڭ تىپتىكى كۆچۈش ۋاقتىلا 16 قېتىمغا يەتكەن. توققۇز مىللەتتىن تەركىب تاپقان سۈرەتكە ئېلىش ئىجادىيەت ئەترىتى نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارنى يېڭىپ، كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ جاپاغا چىداپ كۈرەش قىلىپ، بىر نىيەتتە ئىتتىپاقلىشىپ، ئارزۇغا ئىنتىلىش بىلەن بىللە، گۈزەل مەنزىرە ۋە ئادىمىيەت ئۆرپ ـ ئادىتىنى ئەۋج ئالدۇرۇپ، ئەڭ ئاخىرىدا ئىجادىيەت ۋەزىپىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىدى.
باش تېما
« جۇڭگو ئارزۇسى» ۋە« روھقا ۋارىسلىق قىلىش» تىن ئىبارەت ئىككى قاتلامنى چىڭ تۇتۇش ئارقىلىق، ھازىرقى زامان ياشلىرىنىڭ مۇزىكا قوغلىشىش ئارزۇسىنى ئەۋلادمۇ-ئەۋلاد« چېگرانى ساقلاپ، ۋەتەننى قوغداش» ، « خالىس تۆھپە قوشۇش» روھى
ۋېنېسۇئېلا
left|thumb|250px|ۋېنېسۇئېلا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ۋېنېسۇئېلا بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كاراكاس، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كاراكاس. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت ھۇگو چاۋەز فرىئاس. بۇ دۇلات 1811 يىلى 7 ئاينىڭ 5 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 916 مىڭ 445 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 28 مىللىئون 199 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
لىپتىك
200px|thumbnail|left|لىپتىك لىپتىك ياكى باغىرداق بولسا ئىچكى كىيىم.
ئېفىئوپىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ئېفىئوپىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئېفىئوپىيە بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئەددىس-ئەبېبە، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئەددىس-ئەبېبە. دۇلات تىلى بولسا ئامخارا تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ گىرما ۋولدە-گىئورگىس. ئازىركى باش ۋەزىر مەلەس زەناۋى. بۇ دۇلات 1137 يىلى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 1 مىللىئون 104 مىڭ 300 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 85 مىللىئون 254 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
ئەرەبلەر
left|thumb|250px|ئەرەبلەر ئەرەبلەر - ئەرەب تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
شەرقىي خەن سۇلالىسى
شەرقىي خەن سۇلالىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sherqiy Han Sulalisi) بولسا
ئەخەت تۇردى
ئەخەت تۇردى 1940-يىلى قەشقەر شەھىرىدە قول ھۈنەرۋەن ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1959-يىلىدىن 1964-يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىگە تەقسىم قىلىنىپ، «تارىم» ژورنىلى تەھرىر بۆلۈمىدە مۇھەرىر، مۇئاۋىن باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1989-يىلى 1-ئايدىن باشلاپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ كەسپى يازغۇچىسى بولغان.
ئەخەت تۇردىنىڭ ھازىرغىچە «ئۇنتۇلغان كىشىلەر»، «ھايات شۇنداق»، «ئاي يامغۇرى»، «يىراقتا قالغان مۇھەببەت»، «سەرسان روھ»، «بەختسىز سەئىدىيە»، «قاباھەت» قاتارلىق رومانلىرى؛ «قىيانلىق دەريا»، «قەترە»، «ئەلۋىدا، كۆز يېشىم» قاتارلىق پوۋېست توپلاملىرى؛ «گۈلخان»، «گىرىمسەن يوللار»، «خەيرى-خوش توققۇز كۈنلۈك ماكان»، «بىر ئەۋلىيا ھەققىدە قىسسە» قاتارلىق ھېكايە ۋە ئەدەبىي ئاخباراتلار توپلىمى؛ «ئەۋلادتىن ئەجدادقىچە»، «دەۋر ساداسى»، «ئەدەبىي ئىجادىيەت توغرىسىدا ئويلىغانلىرىم» قاتارلىق ئون نەچچە پارچە ئەدەبىي ۋە ئوبزورلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. «سەرسان روھ» ناملىق رومانى مەملىكەتلىك «تۇلپار» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.
ئەخەت تۇردى ھازىر جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى. شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرستېتى فىلولوگىيە ئىنستىتۇتىنىڭ پەخرىي پىروفېسسورى.
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادئىيو تورى https://web.archive.org/web/20170727155041/http://www.uycnr.com/lssc/xs/zz/201012/t20101207_70046.html
ھاممام
ھاممام ھازىرقى تىلىمىزدا ھور مۇنچا دېگەندىن ئىبارەت. خەلقىمىز ئوۋچىلىق، چارۋىچىلىق بىلەن تۇرمۇش كەچۈرگەن مەزگىللەردە، ئاساسەن، تاغ –  دالا، ئورمانلاردا ئولتۇراقلىشىپ، تاش ئوچاقلاردا تاماق ئەتكەندە، قازاندىن تاشقان سۇ تاشقا چۈشۈپ ھور ھاسىل بولغان. ئۇلار شەھەرلىشىپ دېھقانچىلىق، قول ھۈنەرۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللانغاندىن كېيىن، يۇقىرىقى ئەمەلىيەتكە ئاساسەن، ئائىلىۋى تاش ھاممام ياساپ پايدىلانغان. كېيىنكى چاغلاردا ئاۋات كوچا –  بازارلاردا مۇكەممەلرەك ھامماملار سېلىنىپ، سودا كارۋانلىرى، ساياھەتچىلەرنىڭ يۇيۇنۇشىغا قولايلىق يارىتىلغان.
ھامماملىرىمىز بىر كىشىلىك يۇيۇنۇش ئۆيى ۋە كۆپ كىشىلىك ھوردىنىش ئۆيىدىن ئىبارەت قۇرۇلمىغا ئىگە. كىشلىرىمىز ئىككىنچى بىرەيلەن بار جايدا يالىڭاچ يۇيۇنۇشنى ئەدەبسىزلىك ھېسابلىغاچقا، ئايرىم ئۆيدە يۇيۇنىدۇ. ئايرىم ئۆيلەر قاتار سېلىنىپ، ھەممە ئۆينىڭ ئۈستىدىن سۇ ئىسسىتىدىغان قازانغا تۇتاشتۇرۇلغان چاقچۇق(ساپال)نور ئۆتىدۇ. نورنىڭ ھەربىر ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىدىكى قىسمىغا سۇ چۈشىدىغان جۈمەك ئورنىتىلغان بولىدۇ. قازاندىن چىققان سۇ نور ئىچىدە ئايلىنىپ تۇرىدۇ. ھەركىم ئايرىم ئۆيدە بىر  –  ئىككى رەت يۇيۇنغاندىن كېيىن، لۆڭگىگە بېلىدىن تۆۋەن ئورىنىپ ھوردىنىش ئۆيىگە چىقىدۇ. ھوردىنىش ئۆيىگە چوڭ، ئورۇندۇق، كارىۋاتلار قويۇلغان بولۇپ، ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىدا تاش قىزىتىش سۇپىسى بولىدۇ. سۇپىنىڭ ئاستى ئوچاق بولۇپ، ئۇنىڭغا ئوت قالىنىپ،  قىزىتىلغان تاش ھوردىنىش ئۆيىنى يۇقىرى ھارارەتتە ئىسسىتىپ، كىشىلەرنىڭ بەدىنىنى تەرلىتىدۇ. ئۆينىڭ ھارارىتى سەل تۆۋەنلىشى بىلەن تاشقا سۇ چېچىلىپ، نەم ھور پەيدا قىلىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن تەرلەش يۇقىرى پەللىگە چىقىدۇ. تەرلىنىش ئۆيىدە خاتەمچىلەر(بەدەننى سۈرتۈپ قويغۇچىلار)بولىدۇ. ئۇلار خالىغۇچىلارنىڭ بەدەنلىرىنى سۈرتۈپ قويىدۇ. بۇ جايدا ھورلىنىپ بولغانلار يەنە يۇيۇنۇش ئۆيىگە كىرىپ يۇيۇنۇپ  چايقىلىدۇ. ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئەر –  ئاياللارنىڭ ھامماملىرى ئايرىم –  ئايرىم تەسىس قىلىنغان. ھامماملىرىمىز بەدەندىكى كىرنى تېز چىقىرىش، بەدەننى يەڭگىللىتىش، سوغۇقتىن ساقلاش، ئۇستىخان ئاغرىقىغا داۋا بولۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. يەرلىك ئۇسۇلدا ياسالغان بۇنداق ھامماملار  ھازىر زامانىۋى مۇنچىلارغا ئورۇن بەرگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئەينى تارىخىي دەۋرلەردىكى رولىنى ئۇنتۇماسلىقىمىز لازىم.
ئابدۇرېشىتخان دەۋرىدە ھامماملارنىڭ تارىخىي تەرەققىياتىغا ئائىت يېزىلغان بىر يادنامىدە‹‹... 585مەھەللە مەسچىتى، 437 ھاممام، 1690 مەكتەپخانا، 573 مەدرىس(يۇقىرى بىلىم يۇرتى)، 1706 كارۋان سارىيى...(قىسقارتىلدى)››بارلىقى پۈتۈلگەن. ئەمما بۇنداق مەدەنىي ئەسلىھەلەر زاماننىڭ ئۆتۈشى بىلەن ۋەيران بولۇپ كەتكەن. كېيىنچە خەلقىمىز بىر كىشىلىكتىن يۇيۇنۇش ئۆيى ياساپ، ئۇنى ‹‹سەراب›› دەپ ئاتىغان. بۇ ئۆينىڭ ئۈستى   يۇيۇنغۇچىنىڭ باش تەرىپىگە ئىسسىق، ئىلىمان سۇ قاچىلىنىدىغان،  ئاستىدىكى تۆشۈك ياغاچ، رېزىنكە نوكچا بىلەن ئېتىلىدىغان چېلەك، كوزا، قاپاق ئېسىلىپ يۇيۇنىلاتتى. ھازىر تۇرۇبىلاشقان سەرابلار مۇنچا نامى بىلەن جارى بولماقتا.
فىقھ
ڧىقىھ ياكى پىقىھى (ئەرەبچە: فقه)، چۈشىنىش، چۈشىنىش ئۇسۇلى ياكى چوڭقۇرلىقى دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ئاتالغۇ سۈپىتىدە ئىسلامىي قانۇنلارنىڭ تېئورىك ۋە پراتىك تەتبىق قىلىشتا (پەتۋا\ڧەتۋا) ئىشلىرىغا بېرىلگەن ئىسمنى ئىپادە ئەتمەكتە.
مۇسۇلمانلار ئاللاھ تەرىپىدىن نازىل قىلىنغان ۋە قۇرئان ۋە سۈننەتتە ئوتتۇرغا قويۇلغانلىقىغا ئىشىنىدىغان شەرىئەتنى ئۆلىما تەرىپىدىن ئۆزلىرىگە قويۇلغان مەسىللەرگە كەلتۈرۈلگەن جەۋاپلار (پەتۋا) ۋە قىلىنغان شەرھلەش تىرىشچانلىقلىرى (ئىجتىھاد) كېڭەيتىلگەن، بۇ مەقسەد بىلەن مەنبىئەلەرنى، قائىدە ۋە پرىنسىپلارنى تېپىپ چىقىشقا تىرىشقان.
ڧىقىھ بىلەن شوغۇللانغۇچىلارغا ڧەقىھ دېيىلىدۇ.
جوكېر
thumb|جوكېرنىڭ تام سىزمىسى د س نىڭ يېڭىدىن ئىشلەنگەن كارتون رەسىمدىن ئۆزگەرتىلگەن كىنوسى «جوكېر» 2019-يىلى 11-ئاينىڭ 4-كۈنى شىمالىي ئامېرىكىدا قويۇلىدى. بۇ كىنودا جوكېرنىڭ مۇستەقىل ھېكايىسى سۆزلىنىدۇ، جوكېرنىڭ قانداق قىلىپ جىنايەت يولىغا قەدەم قويغانلىقى، ھاياتتىن قانچىلىك ئۈمىدسىزلەنگەنلىكى كۆرسىتىپ بېرىلىدۇ.
سومتاش يېزىسى
سومتاش يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Somtash Yézisi ؛ ئىنگلىزچە: Somtash Township) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقچى ناھىيىسى گە جايلاشقان.
مەمۇرىي رايونلار
قىزىل گۇمبەز كەنتى قاتارلىقلار.
پەتۋا
ڧەتۋا ياكى پەتۋا (ئەرەبچە: فتوى) ئىسلام ڧىقھى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر مەسىلىنىڭ دىنى نىزام قائىدىلىرىگە كۆرە چارىسىنى ئىزاھلىغان، شەيخۇلئىسلام ياكى مۇڧتى تەرىپىدىن بېرىلىدىغان دىنى بەلگە.
پەقەتلا ئىسلام ھۇقۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەمەس، ئىسلامنىڭ قائىدىلىرى بىلەن باشقۇرۇلغان دۆلەتلەردە، ھاكىمنىڭ بەرگەن قارار.
خوتەن جامە مەسچىتى
خوتەن جامە مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت. ئورنى خوتەن شەھرى ئىچىدە. 1870 - يىلى سېلىنغان ، كېيىن نەچچە قېتىم رېمونت قىلىنغان ، بىراق ئاساسلىق كۆلىمى ۋە قۇرۇلۇش شەكلى ئۆزگەرمىگەن. 1980 - يىلى يەنە بىر قېتىم رېمونت قىلىنغان. مەسچىتنىڭ تەكشىلىكتىكى يۈزى پاراللېلپىپىد شەكىلىدە ، خىش - ياغاچ قۇرۇلمىلىق ، لىم ياغاچلار زىچ جۈپلەشتۈرلۈپ يېپىلغان. نامازخانا ئىچكى - تاشقى ئىككى نامازخانىغا بۆلىنىدۇ ، ئىچكى - تاشقى نامازخانىنىڭ ئالدى روجەكلىك ، تاشقى نامازخاننىڭ ئالدى ئۇچۇق بولۇپ ، تۈۋرۈكلۈك ئايۋاندىن ئىبارەت ، تۈۋرۈكلۈك ئايۋان ئالدىدا سالاسۇن يوق ، ئىشىكى ئۈستىگە ياغاچ كاتەكچىلىك نەقىش ئويۇلغان. قۇرۇلۇشنىڭ قۇرۇلمىسى ، شەكلى ۋە نەقىشلىرى جەھەتتە ئۆزىگە خاس يەرلىك ئالاھىدىلىك بار.
ئابزاس
تېكىستتە مۇكەممەل مەنە مەزمۇنىنى ئىپادىلەپ، بىر خەت بېشىدىن ئىككىنچى خەت بېشىغىچە كەلگەن مەنتىقىي قىسىم.
مەسىلەن: لۇشۈننىڭ <بېيدۇ ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمىگە جاۋاپ> ناملىق ماقالىسى 11 ئابزاستىن ئىبارەت.
كۆممىقوناق
كۆممىقوناقنىڭ ئەسلىي ماكانى جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى پېرۇ بولۇپ، شۇ جايدىكى ئىندىئانلار7000 يىل ئىلگىرىلا ئۇنى تېرىپ ئۆستۈرگەن. كۆممىقوناق مېكسىكىلىقلارنىڭ بىردىنبىر ئاشلىق زىرائىتى بولغاچقا، قەدىمكى دەۋردە كىشىلەر تۇنجى پىشقان كۆممىقوناق باشىقىنى «كۆممىقوناق ئىلاھەسى» گە تەقدىم قىلىدىكەن.
كولومبو1492 - يىلى يېڭى چوڭ قۇرۇقلۇقنى تاپقاندىن كېيىن، ئىسپانىيىلىكلەر ئامېرىكا قىتئەسىدىن كۆممىقوناق ئۇرۇقىنى ئالغاچ كەلگەن ھەم ئۇنى «ئىندىئانلارنىڭ ئاساسلىق زىرائىتى» دەپ ئاتىغان. كېيىن، ناھايىتى تېزلا دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان. كۆممىقوناقنىڭ مېۋە باشىقىدا نۇرغۇن ساقالچىلىرى بولۇپ، تۈركىيىلىكلەرنىڭ ساقال - بۇرۇتىغا ئوخشاپ كېتىدىغان بولغاچقا، 16 - ئەسىرلەردە ياۋروپالىقلار ئۇنى ئومۇميۈزلۈك «تۈرك بۇغدىيى» دەپ ئاتاپ كەلگەن.
كۆممىقوناق ئېلىمىزگە تەخمىنەن16 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كىرگۈزۈلگەن. ئەينى چاغدا چەت ئەللىكلەر خان ھۇزۇرىغا كىرگەندە خانغا كۆممىقوناق باشىقىنى سوۋغات بۇيۇمى سۈپىتىدە تەقدىم قىلغان بولغاچقا، «خان بۇغدىيى» دەپ ئاتالغان. كۆممىقوناق ئەسلىدە غەربتىن كىرگەن بولغاچقا، ئەينى چاغدىكى كىشىلەر ئۇنى غەربىي ئەل بۇغدىيى دەپمۇ ئاتىغان. شاڭخەينىڭ شەھەر ئەتراپى رايونىدىكى بەزى دېھقانلار كۆممىقوناقنى ھازىرمۇ چەت ئەل بۇغدىيى دەپ ئاتىشىدۇ.
كۆممىقوناق باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بويى ئەڭ ئېگىز بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى تەخمىنەن1 ～4 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. يىلتىز سىستېمىسى ناھايىتى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، شامالغا قارشى تۇرالايدىغان تىرەك يىلتىزلىرى بولىدۇ. غولى توم ۋە بوغۇملىرى بار بولۇپ، بوغۇم ئارىلىقىدا كۆپ شىرنىلىك ئۆزەك قىسمى بولىدۇ ھەمدە بۇ يەردە ئوزۇقلۇق ماددىلار زاپاس ساقلىنىدۇ. يوپۇرمىقى كەڭ ھەم چوڭ، تاسمىسىمان تىمىنە شەكىللىك بولۇپ، ئوتتۇرىسىدا قاتتىق قوۋۇرغا تومۇرى بولىدۇ. يوپۇرماق گىرۋەكلىرى دولقۇنسىمان پۈرلىشىپ تۇرىدۇ. كۆممىقوناقنىڭ گۈللىرى تاق جىنسلىق بولۇپ، ئانىلىق ۋە ئاتىلىق گۈللىرى بىر تۈپتە ئۆسىدۇ. ئاتىلىق گۈللىرى غولنىڭ چوققىسىدا ئۆسۈپ، كونۇسسىمان گۈل رېتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئانىلىق گۈللىرى يوپۇرماق قولتۇقىدا ئۆسۈپ، گۆش باشاقسىمان گۈل رېتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. چاڭلاشقاندىن كېيىن قىلتىرىقلىق مېۋە − كۆممىقوناق دانلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ. دانلىرى ئادەتتە سورتىغا قاراپ سېرىق، ئاق، قىزىل، سۆسىن ۋە چىپار رەڭلەردە بولىدۇ.
كۆممىقوناق ئادەتتە بالدۇر پىشىدىغان، مەھسۇلاتى يۇقىرى، سوغۇققا چىداملىق بولغاچقا، ھازىر ئۇ دۇنيا خاراكتېرلىك ئاساسلىق ئاشلىق زىرائىتىگە ئايلاندى. ئۇ ئېلىمىزدە ئاساسلىقى شەرقىي شىمال، شىمالىي جۇڭگو ۋە غەربىي جەنۇبتىكى تاغلىق رايونلارغا تارقالغان.
كۆممىقوناقنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى بىرقەدەر يۇقىرى، شۇنداقلا تەركىبىدىكى ماي مىقدارى گۈرۈچنىڭكىگە قارىغاندا تۆت ھەسسە كۆپ بولغاچقا، كۆممىقوناق يېگەندە قورساق ئاسانلىقچە ئاچمايدۇ.
رۇزېرفوردىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئەختەم ئۆمەر
''' ئەختەم ئۆمەر، 1962-يىلى مەكىت ناھىيەسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1981-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا مەكتىپىنى پۈتۈرگەن. ئۇ ئىلگىرى _ كېيىن بولۇپ يېزا ئىتتىپاق كادىرى، قەشقەر شەھەرلىك رادىيۇ ئىستانسىنىڭ دىكتورى، ۋىلايەتلىك ئەدەبىيات _ سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ كەسپى يازغۇچىسى، تەڭرىتاغ كېنو ئىستودىيەسى، شىنجاڭ ناخشا _ ئۇسۇل ئۆمىكىنىڭ سىنارىستى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئۆتىگەن. 2008-يىلى جۇڭگو يازغۇچىلار جەمىئىيىتىگە ئەزا بولۇپ كىرگەن. ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن: «ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدىن تاللانما»، «قۇرۇتلاپ كەتكەن كۆل»، «ئاھ، رەھىمسىز دەريا»، «قانلىق جىلغا»، «سەھەرنىڭ قىممىتى»، «يىراق قىرلاردىن ئانا يۇرتقا سالام»، «يىگانە ئارال» (ئىككى قىسىم)، «ئۆزۈڭگە ئىشەن»، «غېرىپ ـ سەنەم» قاتارلىق پوۋېست ـ ھېكايىلەر توپلاملىرى، رومانلىرى بار. ئۇنىڭ «ئاھ، رەھىمسىز دەريا» ناملىق كىتابى، مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى بويىچە مۇنەۋۋەر ئەسەر مۇكاپاتىغا، «قۇرۇتلاپ كەتكەن كۆل» مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى بويىچە<<تۇلپار>> مۇكاپاتىغا، «تارىم» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. «نۇرتاي ھاجى» ناملىق دىراممىسى ئاپتۇنۇم رايۇن بويىچە مۇنەۋۋەر دىرامما مۇكاپاتىغا، «چىن مۇھەببەت» ناملىق تېلۋېزىيە ـ تىياتىرى ئاپتۇنۇم رايۇن بويىچە «بەش بىر قۇرۇلۇشى» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئايرىم ھېكايىلىرى بىرنەچچە قېتىم «خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا نائىل بولغان.
ئىسلام دىنىدىكى ئوتتۇرا يول ھەققىدە
ئىسلام دىنىدىكى ئوتتۇرا يول ھەققىدە
2014-يىلى 4-ئاينىڭ 6-كۈنى
مەن ئەسلىدە بۇ قېتىم ئىسلامنىڭ دەسلەپكى تارىخىغا ئائىت بىر تېما يېزىشقا تەييارلىنىپ، ئۇنى يېزىشقىمۇ باشلىغان ئىدىم. ئەمما، ئۇ مەزمۇن ناھايىتى ئېچىنىشلىق بولۇپ، مەن تېخى ۋاھابى-سەلەفى ھەققىدىكى تېمىدىن كېيىن ئۆزۈمدە پەيدا بولغان يۈرەك ئېچىشىشىدىن تولۇق ئەسلىگە كېلىپ بولالمىدىم. ئۆزۈم ۋە مەن بىلەن ئوخشاش ئەھۋالغا دۇچ كەلگەن باشقا قېرىنداشلارنى ئويلاپ، بۇ قېتىم مەزكۇر تېمىنى يېزىش قارارىغا كەلدىم.
1-رەسىم: مەھدى ھەسەن لوندوندا مۇنازىرە نۇتقى سۆزلەۋاتقان بىر كۆرۈنۈش
بۇ نېمە ئۈچۈن شۇنداق بولىدۇ؟ 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن مۇسۇلمانلار باشقىلار تەرىپىدىن ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە خارلاندى. غەرب ئەللىرىدىكى بىر قىسىم مۇسۇلمانلار ئۆزىنىڭ مۇسۇلمان بولغىنىدىن نومۇس قىلىدىغان بولۇپ قالدى. بىر قىسىم كىشىلەر ئۆزىنىڭ تەقۋادارلىقىنى مەخپىي ئېلىپ بېرىشقا ئۆتتى. ئەمما، 2009-يىلى ياسىر قازى سابىق ئەنگلىيە باش مىنىستىرىنى مۇنازىرىلىشىش جەريانىدا كۆپ قېتىم سوئالدا تۇتۇۋالدى. 2013-يىلى مەھدى ھەسەن ئەنگلىيىدىكى بىر مۇنازىرىدە ئۇتۇپ چىقىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنيادىكى ياخشى ياكى ئەسلى ئوبرازىنىڭ قايتا تىكلىنىشىگە زور تۆھپە قوشتى. ئۇلار نېمىشقا ئاشۇنداق قىلالىدى؟ «بىلىم -- كۈچ» بولغانلىقى ئۈچۈن. نۇرغۇن ۋاقىتلاردا قورال بىلەن يەڭگىلى بولمايدىغان دۈشمەننى بىلىم بىلەن يەڭگىلى بولىدۇ. يۇقىرىدىكىسى شۇنىڭ ئىككى مىسالى. «بىلىم -- كۈچ» دېگەن سۆزنى ئىنگلىزچە «Knowledge is power» دەيدۇ. بىز ئادەتتە «power» دېگەن سۆزنى «كۈچ» دەپ ئالىدىغان بولساقمۇ، ئەمەلىيەتتە «كۈچ» ئەسلىدىكى سۆزنىڭ مەنىسىنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمەيدۇ. ئىنگلىزچە سۆزنىڭ يەنە «ھەممىدىن ئۈستۈن كېلىدىغان كۈچ-قۇدرەت»، «ھاكىمىيەت بېشىدىكى ھوقۇق»، «باشقىلارنى ئىدارە قىلىدىغان ھوقۇق»، «باشقىلارنى بويسۇندۇرغۇزىدىغان قابىلىيەت»، «پۈتۈن دۇنيانى بويسۇندۇرىدىغان ئۈستۈنلۈك» دېگەندەك مەنىلىرىمۇ بار.
ئىسلام دىنى بىر ئۇلۇغ دىن. بۇ ھەقىقەتنى ھەممە مۇسۇلمانلار بىلىدۇ. بۇ پاكىتنى ھەممە ئۇيغۇرلارمۇ بىلىدۇ. ئەمما، بىرسى «نېمىشقا ئىسلام دىنى ئۇلۇغ دىن، دەيسەن؟»، دەپ سورىسا كۆپىنچە كىشىلەر ئۇنىڭغا جاۋاب بېرەلمەيدۇ. كۆپىنچە ئۇيغۇرلارمۇ ھەم شۇنداق. كىشىلەر ئىسلام دىنىنىڭ ئۇلۇغ تەرەپلىرىنى، ياكى ئىسلام دىنىنى ئۇلۇغ قىلغان ئامىللارنى چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنى باشقىلارغىمۇ دەپ بېرەلمەيدۇ. ئۇ ئارتۇقچىلىقلارنى، ئۇ كۈچلۈكلۈكلەرنىمۇ جارى قىلدۇرالمايدۇ. ھازىر ئۇيغۇرلار ئىچىدە ساقلىنىۋاتقان ئەڭ چوڭ مەسىلىلەرنىڭ بىرى مانا شۇ. ئىسلام دىنىنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىنى چۈشەنمىگەنلىكتىن، ئۇ ئارتۇقچىلىقلارنى جارى قىلدۇرۇش ئۇ ياقتا تۇرسۇن، «زەھەر» نى «ھەسەل» دەپ قوبۇل قىلىپ، ئىسلام دىنىنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈپ، شۇنىڭ بىلەن بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ ئىسلامدىن يىراقلىشىشىغا سەۋەبچى بولۇپ قېلىۋاتقان ئەھۋال مەۋجۇت. يالغۇز ئۇلا ئەمەس، ناھايىتى ئاز ساندىكى كىشىلەرنىڭ تەتۈر يولدا مېڭىشى، كۆپ ساندىكى كىشىلەرنىڭ توغرا يولدا مېڭىشىغا توسقۇنلۇق پەيدا قىلىپ قويۇۋاتىدۇ. بۇنداق توسقۇنلۇقنى ئۇلار بىۋاسىتە كەلتۈرۈپ چىقارمىسىمۇ، ئاشۇنداق توسقۇنلۇقلارنىڭ ۋۇجۇدقا كېلىشىگە سەۋەبچى بولۇپ قېلىۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ خىل ئەھۋال ۋاقتىدا ئۆزگەرتىلمەيدىكەن، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ھاياتى تېخىمۇ زور خەتەرلەرگە دۇچ كېلىدۇ.
دوكتور ياسىر قازىنىڭ ئوخشىمىغان دۆلەت ۋە ئوخشىمىغان شەھەرلەردىكى مۇسۇلمانلارغا سۆزلىگەن بىر قاتار لېكسىيىلىرى بار بولۇپ، بۇ لېكسىيىنىڭ ئەڭ يېڭىسىنى ئۇ 2014-يىلى 23-مارت كۈنى ئەنگلىيىنىڭ لوندون شەھىرىدە سۆزلىگەن. ئۇنىڭ تېمىسى «ئوتتۇرا يولنى ئىزدەش» (In Pursuit of the Middle Path) [2]. مەن بۇ لېكسىيىنى كۆپ قېتىم ئاڭلاپ، مەن بۇرۇن باشقىلاردىن ئاڭلىغان بەزى دىنىي چۈشەنچىلەرنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى بايقىدىم، ھەمدە ئىسلام توغرىسىدا بىر قىسىم ئىنتايىن قىممەتلىك يېڭى بىلىملەرگە ئىگە بولدۇم. مەزكۇر ماقالىدا ئاشۇ لېكسىيىنىڭ مەزمۇنىنى ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە تولۇق تونۇشتۇرىمەن. بۇ لېكسىيە ئىسلام دىنىنى يېڭىدىن ئۆگىنىۋاتقان قېرىنداشلارنى نۇرغۇن ئىزدىنىش ئارقىلىق ئاران ئېرىشەلەيدىغان يېڭى بىلىملەرگە ئىگە قىلىدۇ، ھەمدە ئىسلام دىنىدا خېلى كۆپ بىلىم توپلاپ بولغان، ھەمدە بىر دىنىي زىيالىي دەرىجىسىگىچە كۆتۈرۈلۈپ بولغان قېرىنداشلارنىمۇ بىر ئىخچام ھەم تەرتىپلىك خۇلاسە بىلەن تەمىنلەيدۇ، دەپ ئويلايمەن. ياسىر قازى بىر ئەقىدىشۇناس ۋە بىر ھەدىسشۇناس بولۇپ، ئۇنىڭ لېكسىيىلىرى ئاساسەن قۇرئان، ھەدىس ۋە سىيەر (Seerah، ياكى پەيغەمبەر تەرجىمىھالى) نى ئاساس قىلىدىغان بولغاچقا، ئىسلام ئېتىقادىدا قۇرئان ۋە ھەدىسكە قايتىشنى ئىستەيدىغان ھەر بىر مۇسۇلمان ئۈچۈن ئۇنىڭ لېكسىيىلىرى تولىمۇ پايدىلىق، دەپ قارايمەن.
مەن بۇ ماقالىدا پەقەت ياسىر قازىنىڭ لېكسىيىسىدىكى مەزمۇنلارنىلا تونۇشتۇرىمەن. ئەگەر ئۆز پىكرىمنى قوشۇپ قويۇشقا توغرا كەلسە، ئۇنى «ئىلاۋە» شەكلىدە كىرگۈزىمەن. ياسىر قازى ئۆز نۇتقىدا قۇرئاندىكى بەزى ئايەتلەر بىلەن ھەدىستىكى بەزى مەزمۇنلارنى ئىشلىتىدۇ. ئۇلارنى ئالدى بىلەن ئەرەبچە دەپ، ئاندىن ئىنگلىزچە چۈشەندۈرىدۇ. ئەمما ئۇ قۇرئاندىكى مەزمۇنلارنى مىسال قىلىپ ئالغاندا، ئۇنىڭ قانچىنچى سۈرە ۋە قانچىنچى ئايەت ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالمايدىكەن. مەن ئاشۇ ئايەتلەر بىلەن ھەدىسنىڭ مەزمۇنىنى ئىمكانقەدەر ماقالىگە بىۋاسىتە ياكى «ئىلاۋە» شەكلىدە كىرگۈزۈپ قويدۇم. ئەمما ئۇلارنىڭ قايسى سۈرە ۋە قايسى ئايەت ئىكەنلىكىنى تېپىپ چىقىشقا ۋاقىت چىقىرالمىدىم. ئىمكانىيىتى بار قېرىنداشلاردىن بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان ئايەت ۋە ھەدىسلەرنىڭ ئەسلى تېكىستىنى مۇشۇ ماقالىنىڭ ئاخىرىغا ئىنكاس شەكلىدە چاپلاپ قويۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن. شۇنداق قىلساق، بۇ ماقالە نۇرغۇن ئاپتورلارنىڭ تۆھپىسى بىلەن يېزىلغان بىر پارچە ماقالە بولىدۇ. ھەمدە قۇرئان ۋە ھەدىسنى يېڭىدىن ئۆگىنىۋاتقان قېرىنداشلارغا زور پايدىسى بولىدۇ. مەن كېيىنكى ماقالىلەردىمۇ مۇشۇنداق ئۇسۇلنى قوللىنىشىم مۇمكىن. مەن قېرىنداشلارنىڭ مۇشۇنداق ياردىمى ئۈچۈن ئالدىنئالا رەھمەت ئېيتىمەن.
تۆۋەندە مەن ياسىر قازىنىڭ لېكسىيىسىدىكى مەزمۇنلارنى باشلايمەن.
1. ئەرەبچە «ۋاسات» دېگەن سۆز ھەققىدە
تويوتا
تويوتا ياپونىيەنىڭ ئايچى شەھىرىدىكى توكيوغا جايلاشقان ياپونىيە دۆلەت ھالقىغان شىركەت.
ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچى. ئاساسلىق مەھسۇلاتلىرى يولۇچىلار ماشىنىلىرى. ئۇ يەنە يۈك ماشىنىسى ، ئاممىۋى ئاپتوبۇس ، يۈك ماشىنىسى ۋە ماشىنا ئادەملەرنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
thumb|400 px|left|تويوتا نىڭ مەركىزى شىركەت بىناسى، توكيو
ئىسلام دىنىدىكى ئوتتۇرا يول ھەققىدە
قۇرئان كەرىمىدە «ۋاسات» ۋە «ۋاساتان» دېگەن سۆزلەر كۆپ يەرلەردە ئىشلىتىلگەن بولۇپ، بۇ سۆزنىڭ ئەرەبچىدە مۇنداق ئىككى مەنىسى بار. ئۇنىڭ بىرسى «ئوتتۇرىسى، مەركىزى، ئوتتۇراھال» دېگەندىن ئىبارەت. «ۋاساتا» دېگەن سۆزنىڭ ئاساسلىق مەنىسى مۇشۇ بولۇپ، ئۇ بىر نەرسىنىڭ ئىككى قۇتۇپنىڭ ئوتتۇرىسىغا توغرا كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ سۆزنىڭ ئىككىنچى مەنىسى بولسا «ئەڭ ئېگىز، ئەڭ يۇقىرى» دىن ئىبارەت بولۇپ، «بىر توپ ئادەملەر ئىچىدىكى ئەڭ ئۈستۈن تۇرىدىغان ئادەم»، ۋە «ئەڭ ئۈستۈن تۇرىدىغان جامائەت» دېگەندەك يەرلەرگە ئىشلىتىلىدۇ.
«ۋاساتا» نىڭ مەزكۇر لېكسىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەنىسى ئۇنىڭ «ئوتتۇرا، ئوتتۇراھال» دېگەن مەنىسى بولۇپ، قۇرئاندا «بىز سىلەرنى ئوتتۇرىدىكى جامائەت قىلىپ ياراتتۇق» (We have made you a Ummatan Wasata) دېگەن مەنىگە يېقىن بىر ئايەت بار. بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى مۇسۇلمان جامائەتلىرى دۇنيادىكى بارلىق جامائەتلەرنىڭ ئوتتۇرىسىغا توغرا كېلىدىغان قىلىپ يارىتىلغان، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى دۇنيادىكى بارلىق ئەللەرنىڭ ئوتتۇرىسىغا توغرا كېلىدىغان قىلىپ يارىتىلغان، مۇسۇلمانلار ئىككى قۇتۇپنىڭ بىرسىگە توغرا كېلىدىغان ئەمەس، ئىككى قۇتۇپنىڭ ئوتتۇرىسىغا توغرا كېلىدىغان قىلىپ يارىتىلغان، دېگەندىن ئىبارەت. تۆۋەندە مەن مۇسۇلمانلارنىڭ «ئوتتۇرىدىكى جامائەت» قىلىپ يارىتىلغانلىقىنىڭ 10 مىسالىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمەن. بۇنداق مىسالدىن بىرەر يۈزنى تاپقىلى بولىدۇ. ئەمما بۇ يەردە مەن پەقەت 10 مىسال ئۈستىدىلا توختىلىمەن.
ئىلاۋە: مەن بۈگۈن ئىنگلىزچە تورلارنى ئىزدەپ، «Ummatan Wasata» دېگەن سۆز ئىنگلىزچىدا «ئوتتۇراھال دۆلەت» (middle nation) ۋە «ئوتتۇراھال جامائەت» (middle community) دەپ ئېلىنغانلىقىنى، ھەمدە «Ummatan Wasata» دېگەن سۆز 2-سۈرە، 143-ئايەت (ئۇيغۇرچە قۇرئاندا 23-بەت) تە ئىشلىتىلگەنلىكىنى بىلدىم. بۇ ئايەتتىكى 1-جۈملە سۆز قۇرئاننىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىدە مۇنداق ئېلىنىپتۇ: «شۇنىڭدەك (يەنى سىلەرنى ئىسلامغا ھىدايەت قىلغاندەك) كىشىلەرگە (يەنى ئۆتكەنكى ئۈممەتلەرگە) شاھىت بولۇشۇڭلار ئۈچۈن ۋە پەيغەمبەرنىڭ سىلەرگە شاھىت بولۇشى ئۈچۈن، بىز سىلەرنى ياخشى ئۈممەت قىلدۇق. (2-143، 23-بەت)» يەنى، ياسىر قازىنىڭ «ئوتتۇراھال جامائەت قىلىپ ياراتتۇق» دېگەن چۈشەندۈرۈشىدىكى مەزمۇن بۇ يەردە «ياخشى ئۈممەت قىلدۇق»، دەپ ئېلىنغان بولۇپ، بۇ يەردە «ئوتتۇراھال» دېگەن سۆز ئىشلىتىلمەپتۇ. مەن ئەرەبچىنى بىلىدىغان دىنىي زىيالىيلاردىن بىرىنىڭ بۇ ئەھۋالنى بىر قېتىم تەكشۈرۈپ، ئىنكاس شەكلىدە ئازراق ئىزاھات بېرىپ قويۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ياسىر قازى بۇ يەردە «مۇسۇلمانلار ئوتتۇرا يولنى تۇتىدىغان خەلق قىلىپ يارىتىلغان، ئىسلام دىنى ئوتتۇرا يولنى تۇتىدىغان دىن قىلىپ چۈشۈرۈلگەن» دېگەن ئىدىيىنى ئىلگىرى سۈردى.
2. ئىسلامدىكى ئوتتۇرا يولنىڭ 10 مىساللىرى
(1) ئىسلام يولى خۇراپاتلىق بىلەن راتسىئونالىزملىقنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى يول
ئەگەر سىز ئىنسانلار جەمئىيىتىگە، كلاسسىك دىنلارغا، ھازىرقى زامان تەرەققىياتلىرىغا، ياكى ھەر قانداق تەرەققىياتلارغا، ھەر قانداق دىن، ۋە ھەر قانداق پەلسەپىگە قاراپ باقىدىغان بولسىڭىز، سىز ئۇلارنىڭ ھەممىسىدە ئىككى قۇتۇپ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى بايقايسىز. ئۇنىڭ بىرىنچىسى ئەپسانىلىك (myth) ۋە خۇراپاتلىق (superstition). ئۇنىڭ ئىككىنچىسى بولسا ئىلمىيلىق، راتسىئونالىزملىق (rationalism)، ۋە ماتېرىيالىزملىق. بىرىنچى قۇتۇپتىكىلەر ئەجدادلىرىنىڭ دېگەنلىرىگە شۇ پېتىلا ئىشىنىدۇ. ئىككىنچى قۇتۇپتىكىلەر بولسا ھەممە نەرسىگە ئىسپات تەلەپ قىلىدۇ. ئۆز كۆزى بىلەن كۆرمىگۈچە ھېچقانداق نەرسىگە ئىشەنمەيدۇ. بىز مۇسۇلمانلار بولساق ئوتتۇرىدىكى جامائەتكە كىرىمىز. ئاللاھ بىزگە مۇسۇلمانلارنىڭ ھەم ئىمانى بار بولىدىغانلىقى، ھەم ئۆز ئالدىغا تەپەككۇر قىلىشقا قادىر كېلىدىغانلىقىنى ئېيتقان. سىز ھەممە ئىشتا راتسىئوناللىقنى تەلەپ قىلالمايسىز. سىز ھەممە ئىشلارنى ئۆز ئەقلىڭىز بىلەن چۈشىنىپ كېتەلمەيسىز. ئەمما، سىز بىر نەرسىگە قارىغۇلارچە ئېتىقاد قىلسىڭىز ھەم بولمايدۇ. مۇسۇلمانلار «سەن دىننى مەڭگۈ چۈشىنىپ بولالمايسەن، شۇڭا ئۇنى قارىغۇلارچە قوبۇل قىلىشىڭ، ئۇنىڭغا قارىغۇلارچە ئىشىنىشىڭ كېرەك» دېگەن ئىدىيىنى قوبۇل قىلمايدۇ. ئەگەر بىز دىنغا قارىغۇلارچە ئىشەنسەك، ھەر بىر دىندىكىلەر ئۆز دىنىغا قارىغۇلارچە ئىشىنىشكە توغرا كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ھەممە دىندىكىلەر «بىز تۇتقان يول توغرا يول» دەپ قارايدىغان ئىش كېلىپ چىقىدۇ. يەنە بىر قۇتۇپتىكىلەر بولسا ھەممە ئىشنى ئىلمىي نۇقتىدىن ئىسپاتلاشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما بۇ مۇمكىن ئەمەس. ئەقىلنىڭ چەكلىمىسى بار. سىز ھەممە نەرسىنى چۈشىنىپ بولالمايسىز. سىزنىڭ ئەقلىڭىز ھەرگىزمۇ ئاشۇ ئەقىلنىڭ ياراتقۇچىسىنى چۈشىنىپ يېتەلمەيدۇ. ئەگەر سىز «مېنىڭ ئەقلىم ئاشۇ ئەقىلنىڭ ياراتقۇچىسىنى چۈشىنىپ يېتەلەيدۇ»، دەپ ئويلايدىكەنسىز، ئۇ بىر ھاكاۋۇرلۇق بولىدۇ. ئاللاھ قۇرئاندا «ئويلا، ئەسلە، تەپەككۇر قىل» دەيدۇ. ئاللاھ سىزدىن تەپەككۇر قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما سىز «ئىسلام ھەق ئىكەن» دېگەن خۇلاسىگە كېلىپ بولغاندىن كېيىن، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئىشىنىشكە بولىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرۈپ بولغاندىن كېيىن، ئاللاھ سىزدىن كۆزگە كۆرۈنمەيدىغان (unseen) نەرسىلەرگىمۇ ئىشىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ھەر بىر ئىشنىڭ سەۋەبىنى دەپ بەرگىلى بولمايدۇ. ئەگەر بىرسى كېلىپ مەندىن «مۇسۇلمانلار نېمە ئۈچۈن كۈنىگە 5 ۋاق ناماز ئوقۇيدۇ؟ نېمە ئۈچۈن 4 ۋاق ياكى 3 ۋاق ئەمەس، 6 ۋاق ياكى 7 ۋاق ئەمەس، پەقەت 5 ۋاقلا ناماز ئوقۇيدۇ؟» دەپ سورىسا، ئۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى مەن بىلمەيمەن. بۇنىڭغا مەن بىر راتسىئوناللىققا ئىگە جاۋابنى بېرەلمەيمەن. مەن بېرىدىغان جاۋاب، «ئاللاھ بىزدىن ئاشۇنداق قىلىشنى تەلەپ قىلغان» دىنلا ئىبارەت بولىدۇ.
(2) ئىسلام تېئولوگىيە (ئەقىدە) بىلەن قانۇننى بىرلەشتۈرگەن
ئەگەر بىز جۇدائىزم (يەھۇدىيلار دىنى) گە قاراپ باقىدىغان بولساق، ئۇنىڭ ئاساسەن قانۇندىنلا تەركىب تاپقانلىقىنى بىلىمىز. يەنى، جۇدائىزم جەمئىي 613 قانۇندىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇ دىنغا چوقۇنىدىغانلاردىن ئاشۇ قانۇنلارغا ھەر بىر سۆزگىچە ئەمەل قىلىش تەلەپ قىلىنغان. جۇدائىزمدا تېئولوگىيىلىك مەزمۇن ئىنتايىن ئاز. ئەمدى خرىستىئان دىنىغا قاراپ باقىدىغان بولساق، ئۇنىڭدا ھېچقانداق قانۇن يوقلۇقىنى بايقايمىز. خرىستىئان دىنى بۇ دىننى قوبۇل قىلغۇچىلاردىن پەقەت ئۆزىنى ئاللاھ قۇتقۇزىدىغانلىقىغا ئىشىنىشنىلا تەلەپ قىلىدۇ. بىز مۇسۇلمانلار ئوتتۇرىدىكى يولدا ماڭىمىز. بىزدە ئەقىدە بار، ھەمدە قانۇنمۇ بار. يەنى ئىسلام ئىمان بىلەن قانۇننىڭ بىرىكمىسى شەكلىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. ئىمان بىلەن قانۇننى ناھايىتى مۇكەممەللىك بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇپ ئىش ئېلىپ بارىدۇ.
ئىسلام تەقۋادارلىق (spirituality) بىلەن رەسمىيەت (ritual) نى ئىنتايىن مۇكەممەل ھالدا بىرلەشتۈرگەن. ھازىر دۇنيادا «دىنسىز تەقۋادارلىق» (spirituality without a religion) دېگەن بىر يېڭى سۆز چىقتى. ئەنگلىيىدە بىر قېتىم خەلقلەردىن راي سىناش ئېلىپ بارسا، كۆپ ساندىكى كىشىلەر «مەن تەقۋادار، ئەمما دىندار ئەمەس»، دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. بۇ گەپنىڭ مەنىسى نېمە؟ بەزى دىنلاردا پەقەت رەسمىيەتلا بار بولۇپ، ئۇنىڭدا ھېچقانداق تەقۋادارلىق يوق. بىز مۇسۇلمانلار بۇ جەھەتتىمۇ ئوتتۇرا يولنى تاللىغان بولۇپ، بىز تەقۋادارلىق بىلەن رەسمىيەتنى بىرلەشتۈرۈپ ئېلىپ ماڭىمىز. رەسمىيەتسىز تەقۋادارلىقنىڭ مەۋجۇت بولۇشى مۇمكىن ئەمەس. ھەج قىلىش ۋە زاكات بېرىشقا ئوخشاش رەسمىيىتى يوق تەقۋادارلىق مەۋجۇت بولمايدۇ. ناماز ئوقۇشتىن مەقسەت ئايەتلەرنى ئوقۇپ، نامازنىڭ ھەرىكەتلىرىنى قىلىپ تۈگىتىش ئۈچۈن ئەمەس، ئاللاھ بىزگە «ناماز ئوقۇپ، مېنى ئەسلە، مېنى ئېسىڭدە تۇت» دەيدۇ. رەسمىيەتنىڭ ئىچىدە تەقۋادارلىق بار. ھەمدە تەقۋادارلىق رەسمىيەتلەر ئارقىلىق ئىشقا ئاشۇرۇلىدۇ. غەربىي-جەنۇبىي ئاسىيادا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان بىر قىسىم ئېتىقادلاردا پەقەت رەسمىيەتلەرلا بار بولۇپ، ئۇلاردا ھېچقانداق تەقۋادارلىق يوق. قىسقىسى، ئىسلامدا تەقۋادارلىق بىلەن رەسمىيەتلەر ئىنتايىن مۇكەممەللىك بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن.
(4) ئىسلام ھازىرقى ھايات بىلەن كېيىنكى ھاياتنى ئىنتايىن ياخشى تەڭپۇڭلاشتۇرغان
بىز ھازىرقى دۇنيادا ياخشى ياشاشقا، بىر تەڭپۇڭلاشقان ھاياتنى ياشاشقا تىرىشىمىز. شۇنىڭ بىلەن بىللە، كېيىنكى دۇنيادىمۇ بىر ياخشى ھاياتقا ئېرىشىش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچىمىز بىلەن تىرىشچانلىق كۆرسىتىمىز. ئەمما، باشقا بەزى دىنلار بۇ دۇنيادىكى ھاياتنى پۈتۈنلەر ئىنكار قىلىدۇ. ھازىرقى زامان مېتودولوگىيىسىنىڭ ئاساسىي قىسمىدا، مەسىلەن، ئىستېمالچىلىق، ماتېرىيالىزم ۋە كاپىتالىزمنىڭ ھەممىسىدە «ئاخىرەت» دەيدىغان ئۇقۇم يوق. ئۇلاردا «كېيىنكى ھايات» دەيدىغان ئۇقۇم يوق. بىز مۇسۇلمانلار بۇ ئىككى ھاياتنى ئىنتايىن مۇكەممەل يوسۇندا بىرلەشتۈرىمىز. ئىنتايىن مۇكەممەل ھالدا تەڭپۇڭلاشتۇرىمىز. بىز ئۆزىمىزگە كېيىنكى دۇنيادا ياخشى ياشاشنى غايە قىلىمىز. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ھازىرقى دۇنيادا ياخشى ياشاشقا سەل قارىمايمىز.
قەدىمكى زاماندا ئوتكەن «قارۇن» ئىسىملىك بىر چوڭ باي بولۇپ، ئاللاھ باشقا تەقۋادارلارنىڭ ئېغىزى ئارقىلىق ئۇنىڭغا مۇنداق دېگەن: قولۇڭدا بار مۇشۇ پۇللار بىلەن چوقۇم ئاخىرەتتىكى ئوردىنى ياكى ئاخىرەتتىكى ساراينى ياسىغىن، ئەمما، ھازىرقى دۇنيادىكى ھاياتنىمۇ ئۇنتۇلۇپ قالما. سېنىڭ بۇ دۇنيادىمۇ رىزقىڭ بار. سېنىڭ بۇ دۇنيادىكى خۇشاللىقلارنىڭ ھەممىسىنى بىر ياققا قايرىپ قويۇشۇڭنىڭ ھاجىتى يوق. ئەگەر سەن بىر مىليونېر بولساڭ، سېنىڭ بىر جەپپىر ئۆيدە ئولتۇرۇشۇڭنىڭ ھاجىتى يوق. كېيىنكى ھايات ئۈچۈن ئوردا ياسا، ئەمما ھازىرقى ھايات ئۈچۈن ئوردا ياساشنىمۇ ئۇنتۇلۇپ قالما. مانا بۇ ئاللاھ قارۇنغا دېگەن گەپلەر.
ئىسلام دىنىنىڭ ئەڭ گۈزەل تەرەپلىرىنىڭ بىرى مانا مۇشۇ. ئاللاھ بىزگە «بارغىن، بۇ دۇنيادىن بىر ھايات ئادەمدەك ئوبدان ھۇزۇرلانغىن، ئەمما تېخىمۇ مۇھىم ھاياتنىڭ يەنە بىر دۇنيادا ئىكەنلىكىنىمۇ ئۇنتۇلۇپ قالما»، دەيدۇ.
ئاللاھ قۇرئاندا ئۆزىمىزنىڭ ئىقتىدارىغا ماس كېلىدىغان تەرىقىدە ياشاش مۇسۇلمان بولۇشنىڭ بىر شەرتى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئاللاھ قۇرئاندا ساخاۋەتچىلىك قىلغاندا ئۆزىنىڭ ھەممە نەرسىسىنى بېرىۋېتىشكە بولمايدىغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىللە پىخسىقلىق قىلىشقىمۇ بولمايدىغانلىقىنى، ئوتتۇرا يولنى تاللاپ ئىش كۆرۈشنى ئېيتقان. ئاللاھ كۆپرەك بايلىققا ئېرىشتۈرگەنلەردىن ساخاۋەتچىلىكنىمۇ كۆپرەك قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ھەر بىر ئادەمدىن ئۆز ئىقتىدارىغا، ئۆز ئىمكانىيىتىگە يارىشا ساخاۋەتچىلىك قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئاجراشقان ئەر-ئاياللارغا قارىتا، ئاللاھ ئەرگە كۆپرەك نەرسە بەرگەن بولسا، ئۇ ئەرنىڭ ئايالىغا شۇنىڭغا ماس ھالدا مال-مۈلۈك بېرىشىنى، ئەگەر ئايالىغا كۆپرەك بەرگەن بولسا، ئايالىنىڭ ئېرىگە شۇنىڭغا ماس ھالدا مال-مۈلۈك بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ھەر بىر ئادەمدىن ئۆزىنىڭ ئىمكانىيىتىگە ماس كېلىدىغان ھالدا خەيرخاھلىق قىلىشنى، ئەگەر ئىمكانىيىتى يار بەرسە ئىمكانقەدەر ياخشى ياشاشنى تەلەپ قىلىدۇ.
بىر ئادەمنىڭ ئۆز ئىمكانىيىتى يار بەرگەن دائىرە ئىچىدە ياخشى ياشىشى ھارام ئەمەس.
ئاللاھ قۇرئاندا «كىم مېنىڭ بەندىلىرىمنىڭ ساپ تاماقلارنى يېيىشىنى ۋە ياخشى كىيىملەرنى كىيىشىنى چەكلىدى؟ كىم ئاللاھ ياراتقان گۈزەللىكنى (يەنى ياخشى كىيىملەرنى) چەكلىدى؟» دەيدۇ. ئاللاھ ساپ يېمەكلىكلەر بىلەن ياخشى كىيىملەرنى مۇشۇ دۇنيادا ياشاۋاتقان ئۆزىگە ئىشەنگۈچى بەندىلەر ئۈچۈنمۇ ياراتقانلىقىنى، يەنە بىر دۇنيادا بولسا بۇ نەرسىلەرنى پەقەت ئۆزىگە ئىشەنگۈچىلەر ئۈچۈنلا يارىتىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام باشقىلار ئۆزىگە سوۋغا قىلغان ئەڭ ياخشى يېمەكلىكلەرنىڭ ھەممىسىنى يېگەن. ئۇ قوينىڭ پۇتىنى ۋە ھالۋىغا ئوخشاش تاتلىق يېمەكلىكلەرنى ئىنتايىن ياخشى كۆرگەن. پېرىسىيىنىڭ پادىشاھى (Persian Empire) ئۇنىڭغا بىر ئۆزگىچە تون (پەلتو) نى سوۋغات قىلىدۇ. بۇ تون ئىنتايىن ئېسىل بولۇپ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۇنى جۈمە نامىزى جەريانىدا كىيىۋالسا، باشقا ساھابىلەر ئۇنىڭ ئەتراپىنى ئايلىنىپ مېڭىپ، بۇ تونغا قارىشىپ كېتىدۇ. ئۇ ساھابىلەر بۇنداق ئېسىل پەلتونى ئۆز ئۆمرىدە تۇنجى قېتىم كۆرۈپ بېقىشى ئىدى.
(5) ئىسلام ئىنسانلارنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي ئېھتىياجىغا تەڭ ئەھمىيەت بېرىدۇ
بىزنىڭ دىنىمىز بەدەن (body) بىلەن قەلب (soul) نىڭ ئېھتىياجىنى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇنغا قويىدۇ. ئەگەر دۇنياغا نەزەر سالساق، بىز ئوخشاشلا ئىككى قۇتۇپنى بايقايمىز. بىز ھەر خىل ياشاش پەلسەپىلىرىنى بايقايمىز. ھازىرقى دەۋردە كۆزگە ئەڭ كۆپ چېلىقىدىغىنى پەقەتلا ماتېرىيالىزمنى ئاساس قىلغان ھايات. بۇنداق ھاياتنى قوغلاشقۇچىلار ئۈچۈن بەدەن تەلەپ قىلغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى ھالال بولىدۇ. ئۇلار ئۈچۈن ھاياتنىڭ مەقسىتى ئەنە شۇ. ئەنگلىيىدىكى ياشلار ئارىسىدا ئېقىپ يۈرىدىغان مۇنداق بىر گەپ بار: «ئاران بىر قېتىم ياشايسەن، شۇڭا قىلغىلى بولىدىغان ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى قىلىپ ياشا». بۇ ئىسلامنىڭ پەلسەپىسى ئەمەس. ئىسلامدا سىز ئىككى قېتىم ياشايسىز، ھەمدە ئىككى قېتىم ئۆلىسىز (بۇ يەردە قۇرئاندىكى بىر جۈملە سۆز ئەرەبچىدە نەقىل كەلتۈرۈلدى). ھەقىقىي ھايات بىلەن ھەقىقىي ئۆلۈم كېيىنكى ھاياتتا كېلىدۇ. بۇ ھاياتتا ئەمەس.
بىزنىڭ دىندا، بىزنىڭ بەدىنىمىزنىڭ ئېھتىياجى بار، بىزنىڭ قەلبىمىزنىڭمۇ ئېھتىياجى بار، دەپ قارايمىز. ھازىرمۇ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان بەزى پەلسەپىلەر بەدەننىڭ ھەممە ئېھتىياجىنى مەنئى قىلىدۇ. پەقەت قەلبنىلا ئېتىبارغا ئېلىپ، بەدەن بىلەن كارى بولماسلىقنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇنىڭ بىر مىسالى بۇددىزم. بۇددىزم كىشىلەردىن ھەممە ئىستەك (desire) لەرنى يوقىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. خرىستىئان دىنىدىكى بەزى چۈشەنچىلەرمۇ ھەم شۇنداق. بەزى كاتولىك چېركاۋ پوپلىرىنىڭ توي قىلىشىغا رۇخسەت قىلىنمايدۇ. شۇڭا ئۇلارنىڭ بەزى بىر يامان ئىشلارنى قىلغانلىقىنى ئاڭلاپ قالىمىز. ئەمەلىيەتتە بولسا سىز ئۆزىڭىزنىڭ ئىنسانلىقىڭىزنى يوقىتالمايسىز. سىز ھاياتلا بولىدىكەنسىز، سىز بىر ئىنسان سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىسىز.
بىزنىڭ دىنىمىز نېمە دەيدۇ؟ بىزدە مۇنداق بىر داڭلىق ھەدىس بار: رامزان ئېيىنىڭ بىرىدە، ئەبۇدەردانىڭ ئۆيىگە يىراقتىن بىر سەلمەن دېگەن مېھمان كېلىدۇ. ئەبۇدەردا ھەر كۈنى روزا تۇتۇپ، ھەر كۈنى ئاخشىمىمۇ بامدات نامىزىغىچە قۇرئان ئوقۇپ، ئۆيىدىكىلەرگە قارىمايدۇ. ئۇ مېھمانغىمۇ قارىمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ مېھمان ئەبۇدەرداغا ھەر كۈنى كېچىچە قۇرئان ئوقۇماي، ئائىلىسىدىكىلەرگىمۇ قاراشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر كۈنى ئەتىگەندە ئەبۇدەردا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا ھېلىقى مېھمان ئۈستىدىن ئەرز ئېيتىپ بارىدۇ. پەيغەمبىرىمىز سەلمەننى يېنىغا چاقىرىپ، نېمە ئىش بولغانلىقىنى سورايدۇ. سەلمەن ھەممە ئىشنى سۆزلەپ بېرىپ، ئەبۇدەردانىڭ روزا تۇتۇش ۋە قۇرئان ئوقۇش بىلەنلا بولۇپ، ئۆز بەدىنىنى، ئائىلىسىنى، ۋە تۇرمۇشىنى پۈتۈنلەي بىر ياققا قايرىپ قويۇۋاتقانلىقىنى دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەيدۇ: «سەلمەننىڭ قىلغىنى توغرا. سېنىڭ بەدىنىڭنىڭ ھوقۇقى سېنىڭكىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. خوتۇنۇڭنىڭ ھوقۇقىمۇ سېنىڭكىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. سېنىڭ مېھمىنىڭنىڭ ھوقۇقىمۇ سېنىڭكىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. شۇڭا ئاشۇلارنىڭ ھوقۇقىنى ئۆزلىرىگە بەر.»
يەنە بىر داڭلىق ھەدىس بار: ئۈچ ئادەم مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەر كۈنى قانچىلىك سەجدە قىلىدىغانلىقىنى ئۇققاندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ ھەممىسى «پەيغەمبىرىمىز سەجدىنى بەك ئاز قىلىدىكەن. مەن ئۇنى ئاسانلا بېسىپ چۈشەلەيمەن»، دەپ ئويلايدۇ. ھەمدە ئۇلارنىڭ بىرسى «مەن ئۆمرۈمنىڭ قالغان قىسمىدا ھەر كۈنى روزا تۇتىمەن»، دەيدۇ. ئىككىنچىسى «مەن ھەر كۈنى كېچىسى بامدات نامىزى ۋاقتىغىچە سەجدە قىلىپ، قەتئىي ئۇخلىمايمەن»، دەيدۇ. ئۈچىنچىسى بولسا «مەن مەڭگۈ توي قىلمايمەن»، دەيدۇ. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ساھابىلەرنى مەسچىتكە يىغىپ، «مەن بەزىلىرىڭلارنىڭ مۇنداق، مۇنداق دېگىنىنى ئاڭلىدىم. بۇنداق گەپلەرنى قىلساڭلار قانداق بولىدۇ؟ مەن ئاللاھنى ھەممىڭلاردىن ياخشىراق بىلىمەن. ھەمدە ئاللاھتىن ھەممىڭلاردىن بەكرەك قورقىمەن. شۇنداق بولسىمۇ، مەن بەزىدە روزا تۇتىمەن، بەزىدە روزا تۇتمايمەن. مەن ئۇخلايمەن، ھەمدە بامدات نامىزىنىمۇ ئوقۇيمەن. ھەمدە مەن ئايال كىشى بىلەن توي قىلىمەن. كىمكى سۈننەتتىن چەتنەپ كەتسە كېتىۋەرسۇن، ئەمما مەن ئۇنداق قىلمايمەن.» مانا بۇ دىنىمىزدىكى مۇۋاپىقلاشتۇرۇشتۇر.
(6) ئىسلام ئەر ۋە ئاياللارنىڭ رولىنى ئىنتايىن مۇۋاپىق ئايرىيدۇ
ھازىرقى زامان جەمئىيەتلىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىدا ئەرلەر بىلەن ئاياللار باراۋەر، دەپ قارىلىدۇ. ھەمدە ئۇلارغا ئوپمۇ-ئوخشاش روللار بېرىلىدۇ. ئەگەر «ئەر بىلەن ئاياللار بىر-بىرىدىن پەرقلىنىدۇ»، دېسىڭىز، سىزگە بىر دەمدىلا بىرەر قالپاق كىيدۈرۈلىدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، بەزى بىر جەمئىيەتتە ئاياللارغا 2- ۋە 3-دەرىجىلىك گراجدانلاردەك مۇئامىلە قىلىنىدۇ. ئاياللارغا بىر ئىنتايىن تۆۋەن تۇرىدىغان ئىنسانلار قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىدۇ. ئاشۇنداق جەمئىيەتلەر بۈگۈنكى كۈندىمۇ مەۋجۇت. بىزنىڭ دىنىمىز بۇ جەھەتتىمۇ ئوتتۇراھال جامائەتكە كىرىدۇ. ئاللاھ قۇرئاندا «ئەرلەر ئاياللارغا ئوخشىمايدۇ»، دەپ ناھايىتى ئېنىق ئېيتقان. بۇ بىر بىئولوگىيىلىك پاكىت. بىئولوگىيىلىك، فىزىكىلىق، فىزىئولوگىيىلىك، پسىخولوگىيىلىك، ۋە ھېسسىيات قاتارلىق جەھەتلەرنىڭ ھەممىسىدە ئەرلەر بىلەن ئاياللار ئوخشىمايدۇ. ئۇلارنى ئوخشاش دېيىش مۇشۇ دۇنيادا ياشاۋاتقان ھېچقانداق بىر ئادەمنىڭ ئەقلىگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا ئاللاھ «ئەرلەرنىڭمۇ ئۆز رىزقى بار، ئاياللارنىڭمۇ ئۆز رىزقى بار»، دەيدۇ. ئاللاھ «خۇددى ئەرلەرنىڭ ئاياللار ئۈچۈن قىلىپ بەرمىسە بولمايدىغان مەلۇم مەسئۇلىيەتلىرى بار بولغىنىدەك، ئاياللارنىڭمۇ مەلۇم مەسئۇلىيەتلىرى بار. ئەرلەر بىلەن ئاياللارنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ بىر-بىرىگە مەسئۇلىيەتلىرى بار. ئەڭ ئاخىرىدا، ئاياللارغا قارىغاندا ئەرلەرگە پەقەت بىرلا ھوقۇق ئارتۇق بېرىلدى»، دەيدۇ. يەنى، ئاياللارغا قارىغاندا 20 ھوقۇق ياكى بىر مىڭ ھوقۇق ئارتۇق بېرىلمىگەن. پەقەت بىرلا ھوقۇق ئارتۇق بېرىلگەن. يانى، ئائىلە ئىشلىرىنى باشقۇرۇشتىن ئىبارەت بىرلا ھوقۇق ئارتۇق بېرىلگەن. بۇ دېگەنلىك ئاياللارنى ئۆزلىرىگە بويسۇندۇرۇش، ئاياللارنى خارلاش، ياكى ئاياللارغا خوجايىن بولۇۋېلىش، دېگەنلىك ئەمەس. ھەممىمىز بىلىمىز، بىر ماشىنىنى ئىككى ئادەم تەڭ ھەيدىيەلمەيدۇ. بىر پاراخوتنىڭ رولىنى ئىككى ئادەم تەڭ باشقۇرالمايدۇ. ئاللاھ ئىنتايىن سىلىق ھالدا «ئاياللارغا قارىغاندا ئەرلەرنىڭ بىرلا يېرى ئارتۇق»، دەيدۇ.
تەقۋادارلىق جەھەتتە ئەرلەر بىلەن ئاياللار ئوخشاش. بىر ئادەم ئەر بولۇپ قېلىشى سەۋەبىدىن جەننەتكە كىرىشتە ئاياللاردىن ئۈستۈنرەك تۇرۇپ قالمايدۇ. ئەرلەر بىلەن ئاياللارنىڭ جەننەتكە كىرىش پۇرسىتى ئوپمۇ-ئوخشاش. مانا بۇ ئەڭ تۈپ، ئەڭ ئاخىرقى باراۋەرلىك.
(7) ئىسلام ئەپۇچانلىق بىلەن يۇقىرى تەلەپ قويۇشتا ئوتتۇرىدىكى يولنى تاللايدۇ
ئىنتىقام ئېلىش بىلەن ئەپۇ قىلىشقا كەلگەندە، ئىسلام ئوتتۇرىدىكى يولنى تاللايدۇ. بۇ جەھەتتىمۇ ئىككى قۇتۇپقا ياتىدىغان پەلسەپە ۋە ئىدېئولوگىيىلەر بار. بەزى پەلسەپە ۋە ئىدېئولوگىيىلەر كىشىلەرگە كەچۈرۈم قىلىشنى ئۆگەتمەيدۇ. بەزى دىنلار بولسا ھەممە ئىشتا باشقىلارغا يول قويۇشنى، ھەر قېتىم دۈشمەنلىرىنى ئەپۇ قىلىشنى ئۆگىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا ئىنسانلار ئۈچۈن ھەر قېتىم ئەپۇ قىلىۋېرىش مۇمكىن ئەمەس. ئەگەر بىر ئادەم ئاشۇنداق قىلىدىكەن، جەمئىيەت ئۇ ئادەمدىن داۋاملىق پايدىلىنىپ، ئۇنى ياشىيالماس قىلىپ قويىدۇ. ھەممە ئۇ ئادەمگە يالغانچىلىق قىلىدۇ. ھەممە ئادەم ئۇ ئادەمنىڭ نەرسىلىرىنى گوللاپ ئېلىۋالىدۇ. شۇڭلاشقا بىز ئىنسانلار تارىخىدا مەۋجۇت بولۇپ باققان، ئۆزىگە ئەسكىلىك قىلغانلارنى ھەر قېتىم كەچۈرۈۋېتىش ھەققىدە تەلىم بېرىدىغان جەمئىيەتتىن بىرەرنى تاپالمايمىز. ئۇنداق قىلىش مۇمكىن ئەمەس. باشقىلارنى ھەر قېتىم ئەپۇ قىلىش ئىندىۋىدۇئاللار دائىرىسىدىمۇ مۇمكىن ئەمەس، جەمئىيەت دائىرىسىدىمۇ مۇمكىن ئەمەس. باشقىلارنى ھەر قېتىم ئەپۇ قىلىشنى ئۆگىتىدىغان ئېتىقادلار ئەمەلىيەتتە ئۇنداق ئىشنى ھەرگىزمۇ ئەمەلگە ئاشۇرالمايدۇ. چۈنكى، دۇنيا ئۇنداق ئەمەس.
شۇڭلاشقا قۇرئاندا بۇنداق ئىشلاردا ئوتتۇرا يولنى تۇتۇش ھەققىدە خېلى كۆپ ئايەتلەر بار. قۇرئاندا، ئەگەر بىرسى سىزگە خاتا ئىش قىلغان بولسا، سىز ئۇنىڭغا ئوخشاش مىقداردىكى زەخمەت ياكى زىياننى ياندۇرۇپ قىلسىڭىز بولىدۇ، دېيىلگەن. ئەلۋەتتە، سىز بۇ ئىشنى سوتقا بېرىپ قىلىسىز. شەرىئەت قانۇنىدا بۇنداق ئىشلارنى ئۆز ئالدىڭىزغا قىلسىڭىز بولۇۋېرىدۇ، ياكى ئادالەتلىكنى ئۆز قولىڭىزغا ئالسىڭىز بولۇۋېرىدۇ، دەيدىغان مەزمۇن يوق. ئىسلام دىنى سىزگە ئەگەر بىرسى سىزگە خاتا ئىش قىلغان بولسا، سىز سوتقا بېرىپ ئۇنىڭ ئۈستىدىن ئەرز قىلسىڭىز بولىدۇ، دەيدۇ. ئەگەر بىرسى سىزگە زىيان سالغان بولسا، سىز ئۇنى ھەر بىر تىيىنغىچە تۆلىتىۋالسىڭىز بولىدۇ.
ئەمما ئاللاھ دەيدۇكى، ئەگەر بىر كىم باشقىلارنى ئەپۇ قىلسا، باشقىلارغا يول قويسا، ياكى ئىككى ئادەمنى ياراشتۇرۇپ قويسا، ئاللاھ ئۇنداق ئادەملەرنىڭ ياخشىلىقلىرىنى ھەسسىلەپ قايتۇرۇپ بېرىدۇ.
دېمەك، ئىسلام دىنى بىزگە ئوتتۇرا يولنى ئۆگىتىدۇ. مانا بۇ ھەقىقىي ھايات، رېئاللىققا ئۇيغۇن ھايات. باشقىلارنىڭ سىزگە سالغان زىيىنىنى تولدۇرۇۋالماقچى بولسىڭىز، سىز ئاشۇنداق قىلىشقا ھوقۇقلۇق. ئەمما، سىز ئالدى بىلەن قارشى تەرەپنى كەچۈرۈۋېتىشكە، زىياننى تولدۇرۇۋېلىشتىن ئۆزىڭىزنى تارتىشقىمۇ ئۇرۇنۇپ بېقىڭ. سىز مۇھەممەد پەيغەمبىرىمىزنىڭ سىيەر (Seerah، تەرجىمىھال) لىرىنىڭ كۆپ يەرلىرىدە ئۇنىڭ ئىنتايىن كەڭ قورساق ئىكەنلىكى، باشقىلارنى داۋاملىق ئەپۇ قىلىدىغانلىقى، ناھايىتى سەۋرچان ئىكەنلىكىنى ئوقۇيسىز. سىيەرلەرنىڭ بەزى يەرلىرىدە پەيغەمبىرىمىز ناھايىتى تەلەپچان بولۇپ، بەزى ئادەملەرنى ئەپۇ قىلمايدىغانلىقىنىمۇ ئوقۇيمىز. مانا بۇ سىيەر (Seerah) لەرنىڭ مۇكەممەللىكىنىڭ بىر نامايەندىسى. يەنى ئۇ بىزگە ئاللانىڭ ئەلچىسىمۇ بەزىدە بىزگە ئاچچىقلىنىدىغان، ئۇنىڭ بەزى جىنايەتلەرنى ناھايىتى قاتتىق جازالايدىغان ئىشلارمۇ يۈز بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
(8) بارلىق ئىسلام گۇرۇپپىلىرىنىڭ ئىچىدە، ئەھلى سۈننەت ئوتتۇرا يولنى تۇتقۇچىلار
ئىسلام ئەللىرى باشقا بارلىق ئەللەرگە قارىغاندا ئوتتۇرا يولنى تۇتقۇچى ئەل بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش، ئەھلى سۈننەت (ھەقىقىي سۈننى) نىڭ تېئولوگىيىسى (ئەقىدىسى) باشقا بارلىق ئىسلام تېئولوگىيىلىرى بىلەن سېلىشتۇرغاندا ئوتتۇرا يولنى تۇتىدىغان بىر ئەقىدىدۇر. بەزى ئەقىدىلەر ئىش-ھەرىكەت (action) لەرنى ئىماننىڭ بىر قىسمى، دەپ ھېسابلايدۇ. يەنە بەزىلىرى بولسا ئىمان ئىش-ھەرىكەتنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ، دەپ قارايدۇ. ئەھلى سۈننەت بۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا تۇرىدۇ. بەزى ئەقىدىلەر تەقدىرنى، بەزىلىرى بولسا ئارزۇنى ئېتىراپ قىلمايدۇ. بىز بولساق ئوتتۇرىدا تۇرىمىز. بەزىلەر «ساھابىلەر ئەيىبلىنىشكە تېگىشلىك»، دەيدۇ. يەنە بەزىلەر بولسا «ساھابىلەر ھەرگىز خاتالىق ئۆتكۈزمەيدۇ»، دەيدۇ. بىز بولساق ئوتتۇرىدا تۇرىمىز. ساھابىلەر بارلىق ئەۋلادلار ئىچىدىكى ئەڭ ياخشى ئەۋلادلار، ئەمما ئۇلارمۇ ئىنسانلار، شۇڭا ئۇلار بەزىدە خاتالىق ئۆتكۈزىدۇ. ئەمما ئاللاھ ئۇلارنىڭ خاتالىقلىرىنى ئەپۇ قىلىۋەتكەن.
(9) ئەھلى بەيتقا باھا بېرىشتە، ئەھلى سۈننەت ئوتتۇرا يولنى تۇتقۇچىلار
سۈننى ئىسلامدا، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قىزى فاتىمە، ئىككى نەۋرىسى ھەسەن بىلەن ھۈسەيىن، كۈيئوغلى ئەلى، ئەلىنىڭ بىر تۇغقان قېرىنداشلىرى قاتارلىق ئائىلە تاۋابىئاتلىرى «ئەھلى بەيت» دەپ ئاتىلىدۇ. بەزىلەر ئەھلى بەيتلارنى بەك ئۈستۈن ئورۇنغا قويىدۇ. بەزىلەر بولسا بەك تۆۋەن ئورۇنغا قويىدۇ. بىز بولساق ئۇلارنى ئوتتۇراھال ئورۇنغا، ئاللاھ بېكىتىپ بەرگەن ئورۇنغا قويىمىز. ئۇ بولسىمۇ، بىز ئۇلارنى بىر خىل ئالاھىدە مۇھەببەت بىلەن سۆيىمىز، ئۇلار مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى بولغاچقا، ئاللاھنىڭ ئۇلارغا بېرىدىغان مۇكاپاتى باشقىلارغا بېرىدىغان مۇكاپاتىدىن ياخشىراق، دەپ قارايمىز. ئەمما، بىز ئۇلارنى ئىلاھلاشتۇرمايمىز. دېمەك، بىز بىر ئوتتۇرىدىكى جامائەت. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ئەقىدىنىڭ ھەر بىر ساھەسىدە بىز ئوتتۇرا يولنى تۇتىمىز.
(10) سىياسەت ۋە ھۆكۈمرانلىق قىلغۇچىلارغا قانداق مۇئامىلە قىلىشتا، ئەھلى سۈننەت ئوتتۇرا يولنى تۇتقۇچىلار