cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 5-بۆلۈم
ئۇيغۇر ياشلىرىنى ئۆزلۈكىدىن تىرىشىپ، ھەقىقىي بىلىم ئىگىلىشىگە ئۈندەشتە ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئاتا-ئانىلارنىڭ رولى ئىنتايىن چوڭ بولىدۇ. بۇنىڭدىن 10 يىل بۇرۇن، جۇڭگودا بۈگۈنكىدەك زور ئۆزگىرىشلەرنىڭ بولۇشىنى كۆپىنچە ئادەملەر پەرەز قىلالمايتتى. بۇنىڭدىن كېيىنكى 10 يىل، 20 يىل، 30 يىلدىن كېيىن قانداق ئۆزگىرىشلەر بولىدۇ؟ سىز ئوقۇغۇچىڭىزغا ياكى پەرزەنتلىرىڭىزگە يول كۆرسەتكەندە، نەزەرىڭىزنى ئاشۇنداق كەلگۈسىدە كېلىدىغان بىر دەۋرگە سېلىڭ. ھېچ بولمىغاندا، ھازىرقى ۋەزىيەتكە قاراپ، سىزنىڭ روھىڭىز ئۆزىڭىزنىڭ ئوقۇغۇچىسى ياكى بالىڭىزنىڭكىدىن بەكراق چۈشۈپ كەتمىسۇن. ئۆزىڭىزنىڭ روھى چۈشۈپ كەتسە، ياشلارغا ھەرگىزمۇ يول كۆرسىتەلمەيسىز.
بىر ئادەمنىڭ ئۇلۇغلۇقى، ئۇنىڭ بۇرۇن بولۇپ ئۆتۈپ كەتكەن ئىشلار توغرىسىدا توغرا يەكۈن چىقىرالىغانلىقىدا ئەمەس. بىر ئادەمنىڭ ئۇلۇغلۇقى، ئۇنىڭ كەلگۈسىدە بولىدىغان ئىشلارنى توغرا مۆلچەرلىيەلىشىدە.
تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرنىڭ جەمئىيىتىنىڭ ھەممىسى خۇددى بىر پارچە گۆشنى تالىشىۋاتقان بۆرە-يولۋاسلارنىڭ ئۇۋىسىغا ئوخشايدۇ. جۇڭگو جەمئىيىتىمۇ ھازىر دەل ئاشۇنداق بىر جەمئىيەت بولۇشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتىدۇ. ئەگەر سىز ھازىر ۋاقىتنى زايا قىلماي، ئۆزىڭىزدە ھەقىقىي بىلىم بىلەن ھەقىقىي ئىقتىدارنى يېتىلدۈرسىڭىز، كەلگۈسىدە پۇرسەت ۋە رىقابەت ئالدىدا ھەممە ئادەم باراۋەر بولىدىغان بىر جەمئىيەت شەكىللەنمەي قالغاندىمۇ، ھەچ بولمىغاندا سىزگە ھېچ قانداق زىيىنى بولمايدۇ. ئەگەر پۇرسەت ۋە رىقابەت ئالدىدا ھەممە ئادەم، ھەممە مىللەت باراۋەر بولىدىغان بىر جەمئىيەت شەكىللىنىپ قالسا، سىز ھازىر ئىگىلىگەن بىلىم بىلەن ئىقتىدار سىز ئۈچۈن بىر بىباھا گۆھەرگە ئايلىنىدۇ. ئۆتۈپ كەتكەن ۋاقىت خۇددى بىر ئادەمنىڭ ئۆلۈپ كەتكەن تۇققىنىغا ئوخشايدۇ. ئۇ بىر كەتكەندىن كېيىن، مەڭگۈ قايتىپ كەلمەيدۇ. "ئەگەر يەنە بىر كۈن ھايات بولغان بولسا، ماۋۇنى قىلىپ بەرگەن بولسام"، "ئەگەر يەنە بىر ئاي ھايات بولغان بولسا، ئاۋۇنى قىلىپ بەرگەن بولسام"، بۇلارنىڭ ھەممىسى مۇمكىن ئەمەس. ئۇ چاغدا سىز مىڭ يىغلىسىڭىزمۇ، تۇققىنىڭىز تىرىلىپ بەرمەيدۇ. شۇڭا، تۇققىنىڭىز ھايات ۋاقتىدا، سىز قىلىپ بەرىشكە تېگىشلىك ۋە سىز قىلىپ بېرەلەيدىغان ئىشلارنىڭ ھەممىنى قىلىپ بېرىڭ. ھازىردىن باشلاپ قىلىپ بەرگەچ تۇرۇڭ. ئاشۇنداق قىلسىڭىز، تۇققىنىڭىز ئۆلۈپ كەتكەندە ھەچ قانداق يىغلىمىسىڭىزمۇ بولىۋېرىدۇ--مېنىڭچە، سىز ئۇ چاغدا پەقەتلا يىغلىمىسىڭىزمۇ، تۇققىنىڭىز چوقۇم سىزدىن رازى بولىۋېرىدۇ.
‏
ۋىنتا
ۋىنتا(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Winta) ئايلانما رېزبىلىق چىڭىتىش دېتالى، ۋىنتا بىلەن چىڭىتماق.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
ئەل مۇستەنسىر
ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ خەلىپىسى مۇستەنسىر بىللاھ ئەلئابباسى (ئەرەبچە:أبو جعفر المسنتصر بالله المنصور بن محمد الظاهر) (مىلادىيە 1226-يىلىدىن 1242-يىلىغىچە سەلتەنەت سۈرگەن) ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت-مائارىپقا ناھايىتى كۆڭۈل بۆلىدىغان خەلىپىلەردىن بىرى بولۇپ، ئۇ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن 17 يىل ئىچىدە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە ناھايىتى ياخشى ۋەزىيەت مەيدانغا كەلگەن،
باغدادتىكى مۇستەنسىرىييە مەدرىسەسى ئۇنىڭ قوللىشى ۋە ئىقتىسادىي ياردىمىدە مىلادىيە 1227-يىلى قۇرۇلۇشقا باشلىغان، قۇرۇلۇشقا جەمئىي 700 مىڭ دىنار سەرپ قىلىنغان،
مىلادىيە 1233-يىلى 4-ئايدا مەزكۇر مەدرىسەنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلگەن، مۇراسىمغا مىڭدىن ئارتۇق قوي سويۇلۇپ، ھەرخىل يېمەكلىكلەر ۋە مېۋە-چېۋىلەر تىزىلىپ ناھايىتى چوڭ زىياپەت سورۇنى ھازىرلانغان.
Zagréb
right|thumb|250px|Zagréb right|thumb|250px Zagréb bolsa Krodiye dikibixahar 2008 nopus bar, Zagrébning 786,200 nopusibar, 641.29 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.49°, xariki uzunluk 15°59, poqtanomuri 10000 rayunnomuri 01. 800px| Zagreb
ئالتاينىڭ شىنجاڭ تەۋەلىكىگە ئۆتكۈزۈۋېلىنىشى
ئالتاينىڭ شىنجاڭ تەۋەلىكىگە ئۆتكۈزۈۋېلىنىشى ( 1919 - يىل ) ئالتاي رايونى ئەسلىدە مەنچىڭ خاندانلىقىنىڭ قوبدۇ ۋەزىرىنىڭ باشقۇرۇشىدا ئىدى. 1913 - يىلى 9 - ئايدا ، چارروسىيە چىقارغان ئەسكەرلەر ئالتاينىڭ ئىش بېجىرگۈچى ئەمەلدارى تۇرۇشلۇق مىرزا مەسچىتى ( ھازىرقى ئالتاي شەھىرى )گە تاجاۋۇز قىلىپ كىردى ۋە ئالتايدا ئاھالىلەرنى قانۇنسىز كۆچۈردى. شىمالىي مىلىتارىستلار ھۆكۈمىتى ئالتايدا ئىش بېجىرگۈچى ئەمەلدارىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ ، ئالتاي ۋىلايىتى قۇرۇپ ، ئۇنى شىنجاڭنىڭ بىر تۇتاش باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشنى قارار قىلدى. ئالتاينىڭ شىنجاڭغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىشى شىنجاڭنىڭ بۈگۈنكى خەرىتىسىگە ئاساس سېلىپلا قالماستىن ، يەنە ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى كۈچلۈك قوغدىدى.
4- نەۋرۇز
4- نەۋرۇز ياكى 4- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 63. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار 64.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 302 كۈن باردۇر.
خوتەن ۋىلايىتى
خوتەن ۋىلايىتى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئىچىدىكى بىر ۋىلايەت بولۇپ، تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبى ئېتەكلىرىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالى باغرىغاجايلاشقان.ئومۇمىي يەر مەيدانى 247 مىڭ 900 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدار بىر شەھەر،. يەتتە ناھىيە خوتەن شەھىرى، گۇما ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى، خوتەن ناھىيىسى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى، كېرىيە ناھىيىسى، نىيە ناھىيىسى بار.ئومۇمى نوپۇسى 2 مىليوندىن ئاشقان بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئومۇمى نوپۇسنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئىگىلەيدۇ.
ئومۇمىي ئەھۋالى
خوتەن ۋىلايىتى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى قەشقەر ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى كەشمىر (ھىندىستاننىڭ ئەمەللىي كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ. چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 200 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 670  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى تەخمىنەن 600 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 247 مىڭ 900 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدار بىر شەھەر،. يەتتە ناھىيە (خوتەن شەھىرى، گۇما ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى، خوتەن ناھىيىسى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى، كېرىيە ناھىيىسى، نىيە ناھىيىسى) بار. تەۋەسىدە ئشلەپچىقىرىش -  قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى خوتەن دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى بار. مەمۇرىي مەھكىمە جايلاشقان خوتەن شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1520 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى بىر مىليون 504 مىڭ  800 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  97.4%  نى، خەنزۇلار 2.66% نى، باشقا مىللەتلەر  0.2% نى تەشكىل قىلىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى
جەنۇبىي ئېگىز، شىمالى پەس، غەربىي ئېگىز، شەرقىي پەس. بۇ تاغلىق رايون 33.3% نى، چۆل - چەزىرە  63% نى، بوستانلىقلار  3.7% نى ئىگىلەيدۇ. 36 چوڭ - كىچىك دەرياسى، 58 بۇلىقى بار. يەر ئاستى سۇ بايلىقى سەككىز مىليارد 770 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى ئۈچ مىليارد  246 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، تىبەت قۇلۇنى، قوتاز، تىبەت بۆكىنى، ئارقار، ياۋا تۆگە، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توشقان زەدىكى، قانتېپەر، قارلەيلىسى، رەۋەن قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، كۆمۈر، ئالتۇن، تۆمۈر، تانتال، لىتىي، پېرىللىي، سىندىي، نىئوبىي، سىڭىر تاش، ھاك تېشى، قاشتېشى قاتارلىقلار بار.
مەمۇرىي رايون
خوتەن ۋىلايىتىدە جەمئىي بىر شەھەر يەتتە ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار خوتەن شەھىرى، گۇما ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى، خوتەن ناھىيىسى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى، كېرىيە ناھىيىسى ۋە نىيە ناھىيىسىدىن ئىبارەت.
ئىقلىمى
خوتەن ۋىلايىتى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 10.4℃ ～ 12.2℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  43.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 28.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2400 - 2900 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4300℃ ～ 4100℃. قىروسىز مەزگىلى 210 ～ 024 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدرى 30 ～ 50 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2400 ～ 8002 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە قاقاس قۇم ئۇچۇش - بوران چىقىش ۋاقتى 30 ～ 25 كۈن. خوتەن ۋىلايىتى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 157 مىڭ گېكتار (ئىككى مىليون 365 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 263 مىڭ  300 گېكتار (ئۈچ  مىليون  950 مىڭ مو) تەبىئىي ئورمان،  94 مىڭ گېكتار (بىر مىليون  240 مىڭ مو) سۈنئىي ئورما، ئىككى مىليون  492 مىڭ  300 گېكتار ( 37  مىليون 391  مىڭ مو) ئوتلاق، 17 مىڭ  200 گېكتار (258 مىڭ مو) سۈنئىي ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، كېۋەز، ياغلىقدان ۋە ھۆل - قۇرۇق مېۋە - چېۋىلەر بار. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى ئاساسلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، ئېشەك، تۆگە قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە خوتەن يېرىم ئىنچىكە يۇڭلۇق قويىنىڭ سانى ئەڭ كۆپ. سانائىتىدىن ئاساسلىقى ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كۆمۈر سانائىتى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى، پاختا توقۇمىچىلىق، يىپەكچىلىك، گىلەمچىلىك، قاشتېشى ئويمىچىلىقى، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە يىپەكچىلىك، گىلەمچىلىك ۋە قاشتېشى ئويمىچىلىقى خوتەننىڭ ئۈچ گۆھىرى دەپ ئاتىلىپ كەلمەكتە. خوتەن ۋىلايىتىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 513 - لىنىيىسى تەۋەسىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. تارىم قۇملۇق تاشيولىدا قاتناشنىڭ باشلىنىشى خوتەن بىلەن ئۈرۈمچىنىڭ ئارىلىقىنى زور دەرىجىدە قىسقارتتى؛ ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان بولۇپ، 90% دىن كۆپرەكى ئاسفالىتلاشتۇرۇلۇپ بولدى. خوتەن ئايرودرومىغا چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى يولوچىلار ئايروپىلانى قونالايدۇ ۋە ئۇنىڭدىن ئۇچالايدۇ. ھەر ھەپتىدە قەرەللىك ئۈرۈمچىگە ئۇچىدىغان ئايروپىلان بار. يەتتە ناھىيە، بىر شەھەردىكى پروگراممىلىق تېلېفونلارنىڭ ھەممىسى مەملىكەتلىك ئۇزۇن يوللۇق ئاپتوماتىك ئۇچۇر تورىغا كىرگۈزۈلدى. كۆچمە تېلېفون، چاقىرغۇ ئاپپاراتلىرى تەڭلا ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى.
جۇغراپىيىسى
خوتەن ۋىلايىتى شىنجاڭ ئويغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئەڭ جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ،جەنۇبتا كوئىنلۇن تېغىدىن ھالقىپ،شىزاڭ شىمالي ئېگىزلىكى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرىقتە بايۇنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا تەكلىماكان قۇملىقىنىڭ ئىچكىرسىگە كىرىشىپ كىتىپ،ئاقسۇ ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ.غەرىبتە قەشقەر بىلەن ،غەربى جەنۇپتا قارا قۇرۇم تېغى ئارقىلىق ھىندىستان،پاكىستان بىلەن چىگىرلىنىدۇ،چىگرا لىنىيە ئۇزۇنلىقى 210كىلومېتىر،شەرقتىن غەربگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 670كىلومىتېر،جەنۇپتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى تەخمىنەن 600كىلومىتېر كىلىدۇ.ئۇمۇمى كۆلۈمى 247 مىڭ 800 كىۋادىرات كىلومېتىر،خوتەن ۋىلايىتىنىڭ جەنۇبىدىكى ھەيۋەتلىك كوئىنلۇن تېغى يايسىمان ھالەتتە شەرقتىن غەربكە كىسىپ ئۆتىدۇ.قاتمۇ-قات تاغ چوققىلىرى گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ،ئىنتايىن خەتەرلىك. كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالى يانتۇلۇققا قاراپ يۈزلەنگەن بولۇپ،جىلغىلىرى كۆپ،جەنۇب تەرىپى پەسرەك بولۇپ،بۆلۈنۈش دەرىجىسى يۇقىرى ئەمەس،تاغ تىزمىلىرى ئادەتتە دېڭىز يۈزىدىن 6000مىتېر ئەتراپىدا ئېگىز بولۇپ، ئەڭ ئېگىز يېرى 7000مىتېردىن ئاشىدۇ.ھاۋا كىلىماتىنىڭ قۇرغاق بولىشى سەۋەبىدىن قۇملۇق ئىگىزلىكى ئادەتتە 3300مىتېرغا،ئايرىم جايلىرىنىڭ 5000مىتېرغا يىتىدۇ.جەنۇب ۋە شىمالى ئېتىگىدىكى قار ئورنى ئايرىم-ئايرىم ھالدا 6000مىتېر ۋە 5500مىتېردىن يۇقىرى كىلىدۇ.كوئىنلۇن تېغى بىلەن قاراقۇرۇم تېغىنىڭ پاسىلىدا ئويمانلىق ھاسىل بولغان ،بۇنىڭدىن ھازىرقى تۇز كۆل ۋە شۇرلۇق،ساسلىق پەيدا بولۇپ،تاغلىق كۆل شەكىللەنگەن.تاغنىڭ شىمالى قىسمى چۆللۆك بولۇپ،دەريا ئېقىنلارنى بويلاپ يەلپۈگۈچسىمان شەكىلدىكى بوستانلىق ئۇزىراپ، بوستانلىق گىرۋەكلىرى تەكلىماكان قۇملۇقى بىلەن ئۇلىنىپ،بىۋاستە تارىم ئويمانلىقىنىڭ كىندىكىگىچە تۇتاشقان.مازا تاغدىكى قەدىمقى تاغ خارابە قالدۇقلىرى ھىلىھەم شىمالدىكى قۇملۇقنىڭ غەربى شىمالىدا مەۋجۇت بولۇپ،دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 430مىتېر كىلىدۇ.
تارىخ
خوتەن ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە گويا، ئۇدۇن، كېرىيە، نىيە، روڭلۇ دۆلەتلىرىنىڭ يېرى بولغان. غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ۋەيسا تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە موڭغۇل ئەۋلادىدىن بولغان خانلارنىڭ سۇيۇرغاللىق يېرى بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 24  - يىلى (1759 - يىلى) خوتەن ئامبىلى قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسى گۇاڭشۈنىڭ 9 - يىلى ( 1883 - يىلى) خوتەن بىۋاسىتە قاراشلىق ئايمىقى تەسىس قىلىنغان. قەشقەر دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگو 9 - يىلى ( 1920 - يىلى) خوتەن دوتەي مەھكىمىسىگە تەسىس قىلىنغان. كېيىن 7 - مەمۇرىي رايون دەپ ئۆزگەرتىلگەن. مىنگو 32 - يىلى (1943 - يىلى) ۋالىي مەھكىمىسىگە ئۆزگەرتىلگەن. 1950 - يىلىنىڭ باشلىرىدا خوتەن ۋالىي مەھكىمىسى قۇرۇلغان. 1959 - يىلى خەنزۇچىدىكى 和 (خوتەن) دېگەن خەت 和田 دېگەن خەتكە ئۆزگەرتىلگەن. 1979 - يىلى خوتەن ۋىلايىتى قۇرۇلغان.
1913-يىلى خوتەن بىۋاستە ئايمىقى خوتەن ناھىيسى بولۇپ قۇرۇلغان،گۇۋاڭشۈنىڭ28-يىلى (1902-يىلى گۇما ناھىيسى تەسىس قىلىنغان)خوتەن ناھىيسىنىڭ شەرقى چىگرىسىدىكى 23كەنت بىلەن كېرىيە ناھىيسىنىڭ غەربى چىگرىسىدىكى 15كەنت ئايرىلىپ،لوپ ناھىيسى تەسىس قىلىندى.1915-يىلى خوتەن ناھىيسىدىن قاراقاش ناھىيسى ئايرىلىپ چىقتى.1929-يىلى چىرا ناھىيسى تەسىس قىلىندى،گۇاڭشۈنىڭ 9-يىلى (1883-يىلى)كېرىيە ناھىيسى تەسىس قىلىنىپ،ئورنى قاراقاشتا (ھازىرقى قاراقاش ناھىيە بازىرى)بولدى. كىيىن ھازىرقى ئورنىغا كۆچتى،1959-يىلى كىرىيە ناھىيسى دەپ ئۆزگەرتىلدى.1945-يىلى نىيا مەمۇرى باشقۇرۇش ئىدارىسى قۇرۇلدى.1947-يىلى نىيا ناھىيسىگە ئۆزگەرتىلدى.1983-يىلى 9-ئايدا گوۋۇيۇەننىڭ تەستىقى بىلەن خوتەن شەھىرى قۇرۇلدى.ئاپتۇنۇم رايۇن خوتەن ناھىيسىنىڭ خوتەن بازىرى شورباغ گوڭشىسى،لاسكۇي گۇڭشىسى،ئۇرۇغچىلىق مەيدانىنى خوتەن شەھىرىگە ئايرىپ بىرىشنى تەستىقلىدى،1950-يىلى ج ك پ  خوتەن ۋىلايەتلىك كومىتېتى،خوتەن ۋالى مەھكىمىسى قۇرۇلدى.1966-يىلى «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»باشلانغاندىن كىيىن،رەھبەرلىك ئورگىنىنىڭ ھوقۇقى تارتىۋىلىنىپ،ئاپپاراتلار پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالدى.1969-يىلى خوتەن يەرلىك ئىنقىلابى كومىتېتى قۇرۇلدى،1971-يىلى 2-ئايدا خوتەن ۋىلايەتلىك ئىنقىلابى كومىتېتكە ئۆزگەرتىلدى،شۇ يىلى 6-ئايدا ج ك پ خوتەن ۋىلايەتلىك كومىتېتى ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ قۇرۇلدى،1978-يىلى خوتەن ۋىلايەتلىك ئىنقىلابى كومىتېت ىوتەن ۋىلايەتلىك مەمۇرى مەھكمىگە ئۆزگەرتىلدى.
خوتەن ۋىلايىتىگە خوتەن شەھىرى،خوتەن ناھىيىسى،گۇما ناھىيىسى،قاراقاش ناھىيىسى،لوپ ناھىيىسى،چىرا ناھىيىسى،كېرىيە ناھىيىسى،نىيا ناھىيىسىدىن ئىبارەت 7 ناھىيە،1 شەھەر،89 يېزا-بازار،4 كۇچا ئىش بىجىرىش باشقارمىسى ،1383 مەمۇرىي كەنت،6232 كەنت مەھەللە گۇرۇپپىسى قارايدۇ.ۋىلايەت ئىچىدە يەنە ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى يېزا ئىگىلىك 14-دىۋىزىيسى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق نۇرى چارۋىچىلىق فىرمىسى،47-تۈەن مەيدانى،گۇما دېھقانچىلىق مەيدانى ۋە 224-تۋەن مەيدان بار. تارىختىن بويان18 نەپەر ج ك پ خوتەن ۋىلايەتلىك كومىتېت شۇجىسى،13 نەپەر ۋالى ئۆتكەن،ھازىرقى ۋىلايەتلىك پارتكوم شۇجىسى يەن فىنشىن،مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىسى جۈرئەت ئىمىن
ھاۋا كىلىماتى
خوتەن ۋىلايىتى ياۋرۇپا، ئاسىيا چوڭ قۇرۇغلۇقىنڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان،پامىر ئېگىزلىكى بىلەن تەڭرىتاغلىرى تۇسۇپ تۇرغاچقا،غەربى،شىمالى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە سىبىرىيە سۇغۇق ھاۋا كىلىماتى ئاسانلىقچە كىرەلمەيدۇ،جەنۇبى قىسمى كوئىنلۇن تېغى ۋە قاراقۇرۇم تاغلىرىغا تۇتاشقان بولۇپ،ھىندى ئوكياندىن كىلىدىغان نەملىك ۋە ئىسسىق ھاۋانى تۇسۇپ تۇرغاچقا،ئىقلىمى مۆتىدىل بەلباغنىڭ تىپىك قۇرغاق چۆل ئىقلىمىنى شەكىللەندۈرگەن،ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى: تۆت پەسىلنىڭ پەرقى ئىنىق بولۇپ،يازدا قاتتىق ئىسسىق،قىشتا قاتتىق سۇغۇق بولىدۇ،ئەتىيازدا تىمپىرا تۇرىنىڭ ئۆرلىشى تىز ھەم تۇراقسىز بولغاچقا،دائىم ئەتىياز سۇغۇقى بولۇپ تۇرىدۇ.چاڭ-تۇزانلىق ھاۋا رايى كۆپ بولىدۇ.كۈزدە تىمپىراتۇرا تىز تۆۋەنلەيدۇ.پۈتۈن يىللىق ھۆل-يىغىن مىقدارى ئىنتايىن كەمچىل،قوياشنىڭ يۇرۇتۇشى يىتەرلىك،ئىسسىقلىق مىقدارى مول،قىرۇسىز مەزگىلى ئۇزۇن كىچە كۈندۈزلۈك پەرقى چوڭ.ھاۋا كىلىمات ئالاھىدىلىكى: ئەتىيازدا قۇم بوران كۆپ بولۇپ، ھاۋانى كۆپىنچە چاڭ تۇزان قاپلاپ تۇرىدۇ.ياز پەسىلىدە ھاۋا قاتتىق ئىسسىق ۋە قۇرغاق بولىدۇ.يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يىغىن مىقدارى 35مىللىمىتېر،يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2480مىللىمىتېر،تۆت پەسىلنىڭ ھەممىسىدە قۇم بوران كۆپ بولۇپ،ھەر يىلى قۇم بورانلىق ھاۋا رايى 220كۈندىن ئاشىدۇ،بۇنىڭ ئىچىدە قويۇق چاڭ تۇزان(قۇم بوران)لىق ھاۋا رايى 60كۈن ئەتراپىدا بولىدۇ.
خوتەننىڭ چاڭ- تۇزانلىق ھاۋارايى كۈن سانى ئوتتۇرا ھىساپ بىلەن 2.5كۈن كۆپىيىدۇ،پۇتۇن يىلدا 1-،2-دەرىجىلىك ھاۋارايى كۆرۇلمەيدۇ،3-،4-دەرىجىلىك ھاۋارايى 28كۈن،5-دەرىجىلىك ھاۋارايى 300كۈن ئەتراپىدا بولۇپ،ئېيىغا ئوتتۇرىچە 124تونناكۇۋادىرات كىلومىتىر توپا ياغىدۇ.ۋىلايەتنىڭ دائىرىسى كەڭ،كۆلۈمى چوڭ بولۇپ،ئوخشاش بولمىغان يەر شەكلى شارائىتىدا،جانلىقلار ۋە كىلىمات پەرقى ئىنتايىن زور بولغاچقا،چوڭ جەھەتتىن جەنوبى رايۇن،بوستانلىق،تۈزلەڭلىك رايۇن،شىمالى قۇملۇق رايۇندىن ئىبارەت ئۈچ خىل كىلىمات تىپىغا ئايرىشقا بولىدۇ.
نوپۇس ئەھۋالى
خوتەن ۋىلايىتى ئۇيغۇرلارنى ئاساسىي گەۋدە قىلغان كۆپ مىللەتلىك ۋىلايەت بولۇپ،ئۇيغۇر،خەنزۇ،خۇيزۇ،قازاق،قىرغىز،مانجۇ،موڭغۇل،زاڭزۇ،تۇجازۇ،ئۆزبەك قاتارلىق 22 مىللەت بار،ئاھالىلارنىڭ كۆپ قىسمى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ،ۋىلايەتنىڭ ئومۇمىي نوپۇسى 2 مىليۇن 39 مىڭ 600 بولۇپ،بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %96.4نى،خەنزۇلار %3.4نى،باشقا مىللەتلەر %0.2نى ئىگىلەيدۇ. يېزا ئىگىلىك 14- دىۋىزىيىسى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ مۇھىم تەركىۋىي قىسمى بولۇپ،4 تۈەن (مەيدان) بار،ئومۇمىي نوپۇسى 36 مىڭ 700.
ئىقتىساد
ئىقتىسادىي تەرەققىيات كۆرۈنەرلىك تىز بولدى. دەسلەپكى ھىساۋاتقا ئاساسلانغاندا،2010- يىلى پۈتۈن ۋىلايەتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) 1 مىليارت 59 مىليۇن يۈەن بولۇپ،ئالدىنقى يىلدىكىدىن %12.2 ئاشقان،بىرىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 3 مىليارت 376 مىليۇن يۈەن بولۇپ %4.9 ئاشقان،ئىككىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 1 مىليارت 920 مىليۇن يۈەن بولۇپ %17.2 ئاشقان،ئۈچىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 4 مىليارت 764 مىليۇن يۈەن بولۇپ %15.5 ئاشقان. بىرىنچى،ئىككىنچى،ئۈچىنچى كەسىپ قوشۇلما قىممىتىنىڭ ۋىلايەتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى ئايرىم-ئايرىم ھالدا %33.6،%19.1،%47.3 بولغان. تۇرۇشلۇق نوپۇسنىڭ سانى بويىچە ھىساپلىغاندا،ۋىلايەتنىڭ ئوتتۇرىچە ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 5035 يۈەن بولۇپ %9.9 ئاشقان.
بازار باھاسى ئۆرلىگەن. نۇسخا ئېلىپ تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا،2010- يىللىق ئاھالىلارنىڭ ئىستېمال بۇيۇملىرى باھاسى (CPI) ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %5.7 ئاشقان،8 خىل باھادىن قارىغاندا،«5تە ئۆسۈش،3تە تۆۋەنلەش» ۋەزىيىتى كۆرۈلگەن،بۇنىڭ ئىچىدە باھا بىر قەدەر زور دەرىجىدە ئۆسكەنلىرى يىمەكلىك،ئولتۇراق،ھاراق-تاماكا،داۋالىنىش،ساقلىقنى ساقلاش،شەخسلەر تۇرمۇش بۇيۇملىرى،كىيىم-كېچەك تۈرىدىكىلەر بولۇپ،ئايرىم-ئايرىم ھالدا %13،%5،%5،%1.3،%0.6 بولغان،باھاسى بىر قەدەر تۆۋەنلىگەنلىرى كۆڭۈل ئېچىش،مائارىپ،مەدەنىيەت بۇيۇملىرى ۋە مۇلازىمەت،قاتناش ۋە ئالاقە،ئائىلە سايمانلىرى ۋە رىمونتچىلىق مۇلازىمەت تۈرىدىكىلەر بولۇپ،ئايرىم-ئايرىم ھالدا %1.3،%0.3،%0.2 تۆۋەنلىگەن. يىمەكلىك تۈرى ئىچىدىكى سەي-كۆكتات،تۇخۇم،ماي،قۇرۇق مىۋە-چىۋە قاتارلىقلارنىڭ باھاسىنىڭ ئۆسۈشى بازار باھاسىنى ئۆرلەتكەن ئاساسلىق ئامىل بولۇپ قالغان،سانائەت بۇيۇملىرىنىڭ زاۋۇت باھاسى (PPI) %0.59 ئۆرلىگەن.
مائارىپ
خوتەن ۋىلايىتىدە نۇرغۇنلىغان ئىقتىساس ئىگىلىرىنى تەربىيەلەپ چىقىۋاتقان مەكتەپلەر بار، بۇلارنىڭ ئىچىدا كىشىلەر تەرىپىدىن دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان ئىككى مەكتەپ بار بولۇپ، ئۇلار شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى ۋە خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى. ئۇندىن باشقا يەنە نۇرغۇنلىغان كەسپىي مەكتەپلەر بار بولۇپ، ئۇلار خوتەننىڭ تەرەققىياتىغا ئۆزىنىڭ تېگىشلىك تۆھپىلىرىنى قوشماقتا.
سۇرە ئىبراھىم
ئىبراھىم سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة الرعد) قۇرئاننىڭ 14. سۈرىسى ۋە 52 ئايەتتۇر. مەككەدە (28-29. ئايەتلەر مەدىنەدە) نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ.
ئىسمى ھەققىدە
35-41. ئايەتلەردە ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى بايان قىلىنغان بولۇپ، سۇرەنىڭ ئىسمى شۇنىڭدىن كەلگەن.
مەزمۇنى
سۇرەدە ئاساسەن مەككە سۈرىلىرىنىڭ كۆپىنچىسىدە بولغانىدەك،ئىتىقاد، ۋەھىي ۋە تەھىدنىڭ ئاساسلىرى بولمىش ئاللاھقا بىرلىكىگە ئىمان كەلتۈرۈش، پەيغەمبەرلەرگە ئىمان، ئۆلگەندىن كېيىن قايتا تىرىلىش ۋە ھېساب كۈنىدە بولغۇسى جازا ۋە مۇكاڧات تەڧسىلى تىلغا ئېلىنماقتا.
ئۇلىنىش
سۇرە ئىبراھىم
ھەج
قۇربان
كەئبە
سېۋىن ھېدىن
سىۋېن ھېدىن (Sven Anders Hedin.1865~1952) شىۋېتسىيىلىك جۇغراپىيىشۇناس، ئېكىسپېدىتسىيىچى. سىتوكھولىمدا تۇغۇلغان. 1891-يىلى گېرمانىيەنىڭ بېرلىن ئونۋئرستېتىدا ئۇقۇغان. جۇغراپىيەشۇناس ف. ۋان. جىسخوفېننى ئۆزىگە ئۇستاز تۇتقان. ئۇ ئۆمرىدە ئاز بولمىغان قان تەرىنى جۇڭگونىڭ غەربىي شىمالىغا ئېكىسپېدىتسىيىلىك تەكشۈرۈشكە سەرىپ قىلغان. شىنجاڭ ئۇنىڭ ئاساسلىق تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان جايلىرىنىڭ بىرى. ئۇ يەنە شىزاڭ، چىڭخەي، گەنسۇ، نىڭشىيا ۋە ئىچكى موڭغۇللارغىمۇ بارغان. بۇنىڭ ئىچىدە ۋاقتى بىر قەدەر ئۇزۇن بولغانلىرى تۆت قېتىملىق تەكشۈرۈشتۇر. بىرىنچى قېتىمقىسى 1893-يىلىدىن 1897-يىلىغىچە. ئۇلار، پامىر ئىگىزلىكى ئارقىلىق تەكلىماكان قۇملۇقىغا كىرگەن. يەركەن دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىمىدىكى مەكىت ناھىيىسىدىن قۇملۇقنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتۈپ خوتەن دەرياسى بويىدىكى تەكشۈرۈشكە بارغىچە بولغان جەريانىدا ھالاكەتكە ئۇچىراپ قۇيرىغىنى قۇم باسقىلى تاس قالغان. بۇ قېتىملىق تەكشۈرۈشتە ئۇ 500 نەچچە پارچە خەرىتە سىزىپ چىققان. بۇ قېتىملىق تەكشۈرۈش ھەققىدىكى ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن «ئاسىيا قىتئەسىنى كېسىپ ئۆتىش»(1898-يىلى) دېگەن داڭلىق ئەسىرى بار. ئىككىنچى قېتىمقىسى 1899-يىلىدىن 1902-يىلىغىچە. تارىم دەرياسىنى تەكشۈرۈپ لوپنۇر كۆلىگىچە بارغان. 1900-يىلى لوپنۇر چۆللىكىدە توساتتىن كىرورەن خارابىسىنى بايقىغان. 1901-يىلى كىرورەندە قىزىش ئېلىپ بارغان. نۇرغۇنلىغان خەنزۇ يېزىقى، توخرى يېزىقىدىكى ۋەسىقىلەرنى ۋە يىپەك توقۇلمىلارنى، يارماق پۇللارنى تاپقان. ھەمدە لۇپنۇر كۆلىنىڭ يۆتكىلىشچان كۆل ئىكەنلىكى ھەققىدىكى قىياسنى ئوتتۇرغا قويۇپ «1899-يىلىدىن 1902-يىلىغىچە مەركىزى ئاسىيادا ئېلىپ بېرىلغان ئېكىسپېدىتسىيەلىك تەكشۈرۈشنىڭ نەتىجىلىرى» (1904-1908) دېگەن ئەسەرنى ئېلان قىلغان. ئۈچىنچى قېتىمقىسى 1906-يىلىدىن 1907-يىللىرىغىچە. ئاساسەن شىزاڭ ئىگىزلىكى بىلەن ھىمالايا تاغلىرىنى تەكشۈرگەن.تۆتىنچى قېتىمقىسى،1927-يىلىدىن 1935- يىللىرىغىچە. بۇ قېتىمقىسى ۋاقتى ئەڭ ئۇزۇن بولغان تەكشۈرۈشتۇر. ئۇ جۇڭگولۇق ئىلىم ئەھلىلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ «جۇڭگو-شىۋېتسىيە جۇڭگۇنىڭ غەربىي شىمالىنى ئېكىسپېدىتسىيىلىك تەكشۈرۈش بىرلەشمە ئەترىتى» دەپ ئاتالغان، ئەتىرەتنى تەشكىللىگەن. شۇنىڭ بىلەن ئىككى تەرەپنىڭ ئەترەت باشلىقلىقىنى ئۈستىگە ئالغان. شىنجاڭ، ئىچكى مۇڭغۇل، نىڭشىيا، گەنسۇ قاتارلىق جايلارلاردا ھاۋا رايى، قەدىمىي جانلىقلار، گىئولوگىيە، جوغراپىيە، ئارخىلوگىيە قاتارلىق تەرەپلەردىن ئونۋئرسال تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان. بۇ قېتىمقى تەكشۈرۈش «ھەرىكەتچان ئونىۋېرستېت» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئەينى چاغلاردىكى جۇڭگونىڭ گىئولوگىيە، جۇغراپىيە، ئارخىلوگىيە قاتارلىق ئىلىم ساھەلىرىنىڭ زامانىۋىلىشىش جەريانىدا بېسىلغان تۇنجى مەزمۇت قەدەمى ئىدى. بۇ قېتىملىق تەكشۈرۈش ھەققىدە «ئاسىيا قىتئەسىنىڭ مەركىزى رايونىدا ئېكىسپېدىتسىيىلىك تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان سەككىز يىل» (1943-يىلى) دېگەن ئەسەرنى ئېلان قىلغان. «شىنجاڭ ئېنسكلوپېدىيىسى»نى تۈزۈش گۇرپىسى
6- ئۈمىد
6- ئۈمىد ياكى 6- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 6- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 96. (كەبىسە يىللاردا 97.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 269 كۈن باردۇر.
قازاق تىلى دىئالىكتلىرى
قازاق مىللىتى ئالتاي تىللىرى سىستىمىسىنىڭ تۇركى تىللار ئائىلىسى نوغاي تىللىرى گۇرۇپپىسىغا تەۋە تۇركى خەلق بولۇپ، ھازىرقى زامان قازاق تىلى ئۇچ چوڭ دىئالىكىتقا ئايرىلغان(قازاقىستان رايونىنى كۆرسىتىدۇ). ئۇلار شەرقى شىمال دىئالىكتى، جەنۇپ دىئالكتى ۋە غەربى شىمال دىئالىكتى. شەرقى شىمال دىئالىكتىدا سۆزلىشىدىغان قازاق خەلقى ئاساسلىقى تارىختا قازاقىستاننىڭ شەرقى، مۇڭغۇلىيەنىڭ غەربى قىسملىرىدا ياشىغان كىرەي، نايمان،قوڭغىرات قاتارلىق تۇركى قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن.
جەنۇپ دىئالىكتى ئاساسلىقى قەدىمقى ساكلار، ئۇيسۇنلار ۋە كانگوي(قەدىمقى ئۇيغۇر-تىلى قەبىلىسىنىڭ بىرسى) ،ئاق ھون قاتارلىق قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن دەپ قارىلىدۇ.
غەربى شىمال دىئالىكتى قازاقىستاننىڭ غەربىدىكى قەدىمقى قاسار( ھازار ) ۋە كىيىن بۇ يەرلەگە كىلىپ ئولتۇراقلاشقان ھون ۋە تۇركى قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن.
بوستانتېرەك يېزىسى
بوستانتېرەك يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bostantérek Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئۇلۇغچات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
قازاق تىلى دىئالىكتلىرى
ئۇرخۇن ئۇيغۇرلىرى غەربى جەنۇپقا سۇرۇلگەندىن كىيىنمۇ بىر قىسىم ئۇيغۇر قەبىلىلىرى يەتتە سۇ ۋە ئۇنىڭ غەربىدىكى رايونلارغا كۇچۇپ كەلگەن ۋە قازاق مىلىلىتىنىڭ ئەجدادلىرىنىڭ تەركىبىگە قوشۇلۇپ كەتكەن.
مۇڭغۇل دەۋرىدىمۇ شەرقتىكى نۇرغۇن تۇركى خەلقلەر شۇنداقلا مۇڭغۇل قەبىلىلىرى قازاقىستان يايلاقلىرىغا كۇچۇپ كىلىپ ھازىرقى قازاق مىللىتىنىڭ تەركىبى قىسمى بولۇپ قالغان.
قازاق نامى توغرىسىدا تۇرلۇك قاراشلار مەۋجۇد، قازاقلارنىڭ ئۆزىنىڭ رىۋايىتىدە ئۇنى "ئاق غاز" دىگەن رىۋايەتكە باغلاپ چۇشەندۇرىدۇ. بەزىلەر نوغاي(تاتار) تىلىدىكى ھۆرلۇككە ئېرىشكۇچىلەر دەپمۇ چۇشەندۇرىدۇ.يەنى ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ تەسىرىدىن قوتۇلۇپ چىققان ۋە شەرققە سۇرۇلگەن تۇركى قەبىلىلەر شۇنداق ئاتالغان ۋە بۇ نام كىيىن پۇتۇن قازاق دالىسىدىكى خەلقلەرنىڭ ئورتاق نامى بولۇپ قالغان دەپ قارايدۇ. يەنە قەدىمقى قاسار لار ۋە ساكلارغا باغلاپ چۇشەندۇرىدىغانلارمۇ بار. قازاق تىلىنىڭ دىئالىكتىلىرىدىن قازاق خەلقىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئوتتۇرا ئاسىيادا پائالىيەت قىلغان قەدىمقى نۇرغۇن تۇركى خەلقلەرنىڭ ئورتاق ئىشتىراك قىلغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. قازاقىستان يايلىقىدا پائالىيەت قىلغان بۇ تۇركى خەلقلەر ئۇزۇن يىللىق ئارلىشىش ۋە ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق ھازىرقى زامان قازاق مىللىتىنى شەكىللەندۇرگەن. ئۇلار تارىختا قىپچاق، قىرغىز. تاغ تۇركلىرى دىگەندەك نۇرغۇن ناملار بىلەن ئاتالغان ۋە ئاخىرى سابىق سۇۋىت ئىتتىپاقى رەھپەرلىرىنىڭ«ئىلتىپاتى» بىلەن قازاق دىگەن نام ئاستىغا ئۇيۇشقان.
قازاق مىللىتى باتۇر،جەڭگىۋار مىللەت. گەرچە قازاق دىگەن مىللەت نامى يېقىنقى دەۋرلەردە پەيدا بولغان بولسىمۇ ئەمما قازاق خەلقى قەدىمقى تۇركى خەلقلەرنىڭ ئەۋلادلىرى بولۇش سۇپىتى بىلەن ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ۋە تارىختا نۇرغۇن پارلاق ئىزلارنى قالدۇرغان خەلق، شۇنداقلا يېقىنقى زامان تارىخىدا بىزگە ئوخشاش نۇرغۇن جاپا مۇشەققەتلەرنى بىشىدىن ئۆتكۇزگەن خەلقتۇر. مۇستەقىل قازاقىستان جۇمھۆرىيىتى قورۇلغاندىن كىيىن گەرچە ئىقتىسادى ۋە سىياسى جەھەتلەردىن نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا ئۇچرىغان بولىسمۇ، ئەمما نەزەربايۇف ئەلباشىنىڭ يىتەكچىلىكىدە قازاقىستان خەلقى يېڭى بىر پارلاق دەۋر يارىتىش يولىدا ئالغا ئىلگىرلىمەكتە.
قاتار
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|قاتار left|thumb|دۆلەت بايرىقى
قاتار بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا دوھا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا دوھا. دۇلات تىلى بولسا ئەرەب تىلى. ئازىركى ئەمىر سەئىكھ ھاماد بىن كھالىفا ئال تھانى. ئازىركى باش ۋەزىر ھاماد بىن جاسسىم بىن جابەر ئال تھانى. بۇ دۇلات 1971 يىلى 9 ئاينىڭ 3 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 11 مىڭ 437 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 541 مىڭ.
ناسىر شادەي
ناسىر شادەي ئەر، ئۇيغۇر، تۇلۇقسىز ئوتتۇرا سەۋىيىلىك. 1932-يىلى 5-ئايدا دۆڭقوتان يېزىسىنىڭ سالدام دېگەن يېرىدە چارۋىچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1940-يىلىدىن1945-يىلىغىچە سالدام باشلانغۇچ مەكتىپىدە ئوقۇغان. شۇنىڭدىن تاكى ئازادلىققىچە باشقىلارغا چاكار بولۇپ ئىشلىگەن. ئازادلىقتىن كېيىن ئوقۇتقۇچىلار كۇرسىدا ئوقۇپ 1957-يىلىدىن1965-يىلىغىچە دۆڭقوتان رايونىدا ئوقۇتقىچىلىق قىلغان. 1965-يىلى تۆۋەنگە چۈشۈرۈلۈپ 1971-يىلىغىچە دېھقانچىلىق قىلغان.1971-يىلى سولچىل لۇشىيەن تەسىرىدىن تۈرمىگە قامالغان. 1973-يىلى نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن، ھازىر دېھقان. ئۇ كىچىكىدىن باشلاپلا قوشاقچىلارغا ئەگىشىپ قوشاق ئېيتىپ يۈرگەن، كېيىن ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان چاغلىرىدا پېشقەدەم قوشاقچىلارنىڭ قوشاقلىرىنى توپلاپ ئۆگەنگەن. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى جەريانىدا زىيانكەشلىككە ئۇچراپ تۆۋەنگە چۈشكەندىن كىيىنمۇ قوشاق توقۇپ خاتا نەرسىلەرنى تەنقىد قىلغان.
سىڭدۈرمە سىستېما
يېقىندا ئونۋىرسىتىتىمىزدا مەخسۇس سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىستېمىسى توغرىسىدا زور كۆلەملىك بىر لېكسىيە ئۆتكۈزۈلدى، بۇ لىكسىيەدە سىڭدۈرمە سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات يۆنىلىشىگە ۋەكىل قىلىپ تۇرمۇشىمىزدىكى ئەڭ ئاددى بولغان ئوغىردىن مۇداپىئە سىسىتمىسىنىڭ كەلگۈسىدىكى ئەھۋالىنى تەقلىدى كۆرسەتتى.(كەلگۈسى بىر قانچە يىلدا سىز سىرتتا تۇرۇپ تورغا چىقىپ ئۆزىڭىزنىڭ ئۆيىنىڭ تور بىتىنى ئىچىپ، كامىرانى ئىچىش ئارقىلىق ئۆيىڭىزدە بولۇۋاتقان ئىشلارنى بىلەلەيسىز، ئۆچۈرۈلمەي قالغان چىراقلارنى ئۆچۈرەلەيسىز.گاز تۇربىسىنى ئىتىۋىتەلەيسىز، تۇرۇبا سۈيىنى توختىتالايسىز....ۋەھاكازالار ). بۇ ساھەدىكى خادىملارنىڭ قانچىلىك ئەتىۋارلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ، مەملىكىتىمىزدە بۇ ساھەدە پىشقان خادىملار 3000غا بارمايدۇ، يىرىم يىللىق سىڭدۈرمە سېستېما تەجرىبىسىگە ئىگە كىشىلەرنىڭ ھازىرقى ئىشقا ئايلىق چۈشۈش مائاشى 3000يۇەن، بىر يىللىق بولسا 7000 يۇەن، ئىككى يىللىق بولسا تۈمەندىن ئاشىدۇ دەپ بىزلەرگە شۇنداق تەشۋىق قىلىپ كەتتى. مەنمۇ بۇ سىڭدۈرمە سىسىتمىسىنى ئۈگىنىۋاتقىلى خىلى بولۇپ قاپتۇ. بۇ جەھەتتىمۇ ئازراق بولسىمۇ ساۋاتلىق بولۇۋالدىم، شۇڭا مەنمۇ بۇ تىخنىكىنى قىرىنداشلىرىمغا تەشۋىق قىلاي دەپ ھەمدە ئۆزۈمنىڭ ئۈگەنگەنلىرىمى توردىكى ئۇستاز - قىرىنداشلارغا يوللاپ باقاي، خاتا جايلىرىنى تۈزۈتۈپ، يول كۆرسىتىپ، تەلىم بىرىشنى ۋە بۇجەھەتتە قىزىقىدىغان دوستلار بىلەن بىرلىكتە مۇنازىرلىشىشنى ھەم قىرىنداشلارنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن ئۇشبۇ يازمىنى تەييارلىدىم.
1. باپ سىڭدۈرمە سىستىمىسى ئۇقۇمى
بۇ باپتا ئاساسلىقى سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ نىمە ئىكەنلىكى توغۇرسىدا بەلگىلىك چۈشەنچىگە ئىرىشىمىز.
1.1.سىڭدۈرمە سىستىما بىلەن تونۇشۇش
سىڭدۈرمە سىستىما دىسە بەلكىم نۇرغۇن قىرىنداشلىرىمىزغا يىڭىچە تۇيۇلىشى مۇمكىن .لىكىن ئەتراپىمىزغا قارىساق بۇ بىزدىن ھەرگىز يىراق ئەمەسلىكىنى، بىزنىڭ مۇشۇ سىڭدۈرمە سىستىمىلارنىڭ ئارىسىدا ياشاۋاتقانلىقىمىزنى بايقايمىز.
سىڭدۈرمە سىستىما تۇرمۇشىمىزدا ئىنتايىن كۆپ قوللىنىلىدۇ، مەسىلەن، بىز دائىم يىنىمىزدىن ئايرىمايدىغان تېلفون، MP3,PDA، ئىلىكترونلۇق لۇغەت، مودىم، كەڭ بەلباغ مودىمى (مۈشۈك)، كۇنۇپكا تاختىسى، قاتتىق دىسكا، كۆرسىتىش كارتىسى، ئاۋاز كارتىسى، پرىنتىر، سكانىر، شىفىرلىق ئاپارات قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ھەرخىل ئوخشاش بولمىغان سىڭدۈرمە مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ ئارقىلىق كونىترول قىلىنىدۇ.
بەلكىم بۇنداق دىسەم ئازراق گۇمانلنىشىڭىز مۇمكىن، بەلكىم مېنى يالغان دەۋاتىدۇ دەپ قىلىشىڭىز مۇمكىن، مەنمۇ دەسلەپتە سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ بىزنىڭ تۇرمۇشىمىزدا بۇنداق كۆپ قوللىنىلىدىغانلىقىنى ئويلاپمۇ باقماپتىكەنمەن. ئەمەلىيەتتە ئۇ بىز ئويلىغانىمىزدىنمۇ بەكرەك قوللىنىشچانلىققا ۋە ئىستىقباللىقا ئىگە.
ئاڭلىشىمچە جوڭگودا پەقەت خەن مىللىتى بىلەن بىز ئۇيغۇرلارنىڭلا ئۆز تىلىمىزدا ئىشلەنگەن ئىلىكترونلۇق لۇغىتىمىز ھەم تىلىفونىمىز بار ئىكەن، بۇ ھەقىقەتەن بىزلەرنى ھاياجانغا سالىدۇ، مەنمۇ مۇشۇ خەۋەرنى ئاڭلىغاندا ھەقىقەتەن بەك خوشال بولغاندىم، شۇڭا شىنجاڭغا قايتقان چاغدا ئۇدۇللا بىرىپ ئىرپان لۇغىتىدىن بىرنى سىتىۋالدىم. بىزنىڭ مۇشۇ پەخىرلىك مەھسۇلاتىمىزمۇ دەل مۇشۇ سىڭدۈرمە مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ ئارقىلىق كونتىرول قىلىنىدىغان سىڭدۈرمە سىستىمىدىن ئىبارەت.
يەنە بىر مىسال، يىقىندا بازارغا سىلىنغان ئۇيغۇرچە يانفونلارمۇ سىڭدۈرمە سىستىمىسى ئارقىلىق ئىشلەنگەن. ئۇيغۇرچە DVD,VCD قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى سىڭدۈرمە سېستېما ئارقىلىق ئىشلەنگەن. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق يادروسى سىڭدۈرمە مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ.(سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچ توغىرسىدا كىيىنچە چۈشەنچە بىرىلىدۇ)
يۇقىرىدا سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ تۇرمۇشىمىزدا كەڭ قوللىنىلىدىغانلىقى توغىرسىدا قىسقىچە چۈشنىپ ئۆتتۇق، ئۇ بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىن باشقا يەنە ئالەم قاتنىشى، دۆلەت مۇداپىئەسى (مەسىلەن، رادار، باشقۇرۇلىدىغان بومبا، ئاتوم بومبىسى، بومباردىمانچى ئايروپىلان....) قاتارلىقلاردا ناھايتى كەڭ قوللىنىلىدۇ. BMW شىركىتى ئىشلەپچىقارغان ماشىنىلاردا 70 دىن كۆپرەك سىڭدۈرمە مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ بار ئىكەن.
2.1. سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ ئالاھىدىلىكى
20-ئەسىرنىڭ 70-80-يىللىرىدىن باشلاپ ھەرخىل سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتمىسى ئاجايىپ زور تەرەققىياتلارغا ئىرىشتى.ئىنتىرنىتنىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئەگشىپ ئىنتىرنىتقا يۈزلەنگەن سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتمىسى ئاساسلىق ئىقىم بولۇپ قالدى.
سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى مۇنداق ئىككى تۈرگە يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ:
1. سىڭدۈرمە سىسىتما مەھسۇلات ئالاھىدىلىكى:
ئەڭ ئاددىيسى بىز ئادەتتە ئىشلىتىۋاتقان كومپىيۇتېرنىڭ مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچى بىلەن مۇئەللىم لۇغىتىنىڭ سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچىسىنى كۆز ئالدىڭىزغا كەلتۈرسىڭىزلا بۇنى ھىس قىلالايسىز. (بىزنىڭ ئۇيغۇرچە لۇغەتلىرىمىزنى ئادەتتىكى باتارىيە بىلەنلا قوزغاتقىلى بولىدۇ، يانجۇقىمىزغا سىلىپلا نەمۇ –نە ئىلىپ يۇرەلەيمىز، ئەمما كومپىيۇتېرنى .. ).
ئۇنىڭدىن باشقا مەھسۇلاتنىڭ مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچىسىنىڭ تەرەققىياتى بىر قەدەر تۇراقلىق بولىدۇ. يەنە ئاسانلىقچە يىڭىلانمايدۇ. بىر ئومومىي سىسىتمىنىڭ ئۆمرى 8-10يىلغىچە بولىدۇ.چۈنكى سىسىتمىغا ئىشلەتكەن سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچنىڭ تىخنىكا تەلىپى ناھايتى يۇقىرى. ئۇ بىز ئىشلىتىپ كۆنگەن كومپىيۇتېرنىڭ مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچىغا ئوخشاش 18 ئايدىلا بىر يىڭى مەھسۇلات ياسالمايدۇ. (مور قانۇنى). سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچنى ياسىغان شىركەت ئۆزىنىڭ بۇنداق يۇقىرى تىخنىكىلىق مەھسۇلاتىدىن ئۇنداق ئاسان ۋاز كەچمەيدۇ. پەقەت ئۇنىڭ يۇمتال قىسمىنى يىڭىلاپ، ۋە باشقا ھەرخىل كودلار بىلەن تەمىنلەپ ئۆز مەھسۇلاتىنىڭ بازاردىكى ئۆمرىنى ئۇزارتىشقا تىرىشىدۇ.
2 .سىڭدۈرمە سىسىتمىنىڭ يۇمشاق دىتال ئالاھىدىلىكى:
سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچ ئىشلىتىدىغان يۇمشاق دىتال بولسا سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ ئىقتىدارىنىڭ ئەڭ مۇھىم تومۇرى بولۇپ ھىسابلىنىدۇ. سىڭدۈرمە سىتما يۇمتالىنىڭ كودى ناھايتى يۇقىرى سۈپەتلىك، يۈكسەك ئىشەنچىلىك بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. ھەم مۇقىم ساقلىغۇچ (FLASH، بىز ئىشلىتىۋاتقان قاتتىق دىسكا مۇقىم ساقلىغۇچ دىيىلمەيدۇ، چۈنكى ئۇ ئايلىنىپ تۇرىدۇ. بۇ يەردە دىيىلىۋاتقان ساقلىغۇچ بولسا بىزنىڭ قاتتىق دىسكىمىزغا ئوخشىمايدۇ)تەلەپ قىلىدۇ. چۈنكى بۇنداق بولغاندا يۇمتالنىڭ ئجرا بولۇش ۋاقتى كۆپ قىسقىرايدۇ ھەم سىستمىنىڭ ئىشەنچىلىك دەرىجىسى ئاشىدۇ (ئاسانلىقچە چاتاق چىقمايدۇ، قىتىۋالمايدۇ، مەسىلەن قاتتىق تەۋرىنىشكە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارى كۈچلۈك).
سىڭدۈرمە مەشغۇلات يۇمشاق دىتالى سىستىمىسى (قىسقارتىپ سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىستىمىسى دىيىلدى) غا بولغان تەلىپى ئىنتايىن يۇقىرى. بۇنداق سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتمىسىنىڭ سىغىمى ناھايتى كىچىك، سىز ئويلىغاندىنمۇ كىچىكرەك. بۇنداق بولىشى ئۇنىڭ ئىجرا قىلىش ۋاقتىنى كۆپ قىسقارتىدۇ. يەنى شۇ پەيتنىڭ ئۆزىدىلا قوزغاتقىلى بولىدۇ.بۇ رىئال ۋاقىتلىق مەشغۇلات سىسىتمىسى (实时操作系统Real Time Operating System) دىيىلىدۇ.بۇنىڭ قانچىلىك تىز ئىكەنلىكىنى ئىلىكترونلۇق لۇغەتنى ياكى يانفونىڭىزنى قوزغاتسىڭىزلا بىلىسىز. (سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتمىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن ئۇنىڭ سىېغىمى ۋە قوزغىلىش ۋاقتى ئوخشاش بولمايدۇ، سىڭدۈرمە مەشغۇلات سسىسىتىمىسى توغىرسىدا كىيىنچە داۋاملىق چۈشەنچە بىرىلىدۇ، تېلىفوننىڭ دەسلەپتە چىقىدىغان Logo رەسىمى قوزغىلىش ۋاقتىنى ۋاقىتلىق ئۇزارتىش ئۈچۈن لاھىيەلەنگەن، يەنى بەزى تىلىفونلارنىڭ بۇ يېرى يامان ئۇزۇن، بولۇپمۇ مېنىڭ، تەخمىنەن 15 سىكونت كىتىدۇ، ئەرزان بولغاچقا ئۇنىڭغا ئىشلەتكەن سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچمۇ ئەڭ ئادەتتىكىسى ئوخشايدۇ.)
شۇنىڭ بىلەن سىڭدۈرمە سىستمىنىڭ ئالاھىدىلىكى توغۇرسىدا بىرىدىغان چۈشەنچە ئاخىرلاشتى. ئەمەلىيەتتە مەن بۇ يەردە تونۇشتۇرغىنىم پەقەت ئەڭ تىپىك بولغان ئازلا بىر قىسمى، قالغىنىنى ئوقۇرمەن دوستلار ئۆزلىرى ئويلىنىپ باقسا بولىدۇ.
3.1.1. سىڭدۈرمە سىسىتمىنىڭ تۈرى
ئوخشاش بولمىغان تۈرگە بۆلۈش ئۆلچىمىگە ئاساسەن ئۇنى ئوخشاش بولمىغان تۈرلەرگە بۆلۈشكە بولىدۇ.مەسىلەن سىرتقى قىياپىتى ۋە ئىشلەتكەن قاتتىق دىتاللارغا قاراپ :
ئۈزەك دەرىجىلىك سىڭدۈرمە سىسىتما
تەركىبىدە پىروگرامما ۋە ھىسابلاش ئۇسۇلى بولغان مەركىزىي بىرتەرەپ قىلغۇچ بولغان سىڭدۈرمە سىستىمنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن كومپىيۇتېرنىڭ كۆرسىتىش كارتىسى بۇنىڭغا تىپىك مىسال بولالايدۇ. بىز دائىم دەيدىغان پالانى تىپلىق ياكى پالانى ئۈزەكلىك كارتا دىگەنلەر دەل مۇشۇ ئۈزەك دەرىجىلىك سىڭدۈرمە سىسىتمىدۇر.
مودۇل دەرىجىلىك سىڭدۈرمە سىستىما
تەركىبىدە مەلۇم بىر يادرولۇق مودۇل بولغان سىڭدۈرمە سىستىمنى كۆرسىتىدۇ... ۋەھاكازالار.
سىڭدۈرمە سىستىمىنىڭ تۈرىنى بەك بىلىپ كىتىشنىڭ ئانچە بەك زۆرۆرىيتى يوق، چۈنكى بىز رەسمىي بىر تۈرگە تۇتۇش قىلغان ۋاقتىمىزدا ئۇنى ئۆزىمىزنىڭ ئىھتىياجى ئۈچۈن خالىغىنىمىزچە لاھىيەلىسەك بولىدۇ، بۇ ۋاقىتتا ئۇنى ئۇنداق تۈرلەرگە بۆلۈپ ئولتۇرۇش كەتمەيدۇ.
1.1.4. سىڭدۈرمە سىسىتمىنىڭ قوللىنىلىشى
يۇقىرىدا بىز ئۇنىڭ قوللىنىلىش دائىرسى توغىرسىدا قىسقىچە چۈشەنچە بەرگەنىدۇق، ئەمدى تۆۋەندىكىگە قاراپ باقايلى:
1. سانائەتتە قوللىنىلىىشى.
مىخانىكىلىق كونترول قىلىش، سانائەت ماشىنا ئادىمنى، ئىشلەپچىقىرىش جەريانىنى كونترول قىلىش، ئەقلىي ئىقتىدارلىق سىنزور....قاتارلىق ساھەلەردە ناھايتى مۇھىم قوللىنىشچانلىققا ئىگە، مۇنداقچە ئىيتقاندا سانائەت ئىشلەپچىقىرشنى ئاپتوماتلاشتۇرۇشنىڭ ئاچقۇچى.
2. ئۆلچەش ئىشلىرىدا قوللىنىلىشى
ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئۆلچىگۈچ، داۋالاش ئۈسكۈنىلىرى، دولقۇن كۆرسەتكۈچ ....
3. كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىدا قوللىنىلىشى
ئېلېكترونلۇق ئويۇنچۇق، ئېلېكترونلۇق لۇغەت، توڭلاتقۇ، كىرئالغۇ، ئۈنئالغۇ، سىنئالغۇ، سىنقويغۇ، ھاۋا تەڭشىگۈچ......
4. رادىئو سىگنالىدا قوللىنىلىشى
ئەقلىي ئىقتىدارلىق لىنىيە كونتىروللىغۇچ..
5. يول باشلاش سىسىتمىسىدا قوللىنىلىشى
باشقۇرۇلىدىغان بومبا يول باشلاش سىسىتمىسى كونتروللىغۇچ، تورپىدا كونتروللىغۇچ، ئالەم قاتنىشى يول باشلاش سىسىتمىسى....
6. سانلىق مەلۇماتنى بىرتەرەپ قىلىشتا قوللىنىلىشى
سىكاننىر، كۆپەيتكۈ، پىرىنتىر، ...
7. ئۇچۇر ئالاقە تورىدا قوللىنىلىشى
كۆچمە تىلفون....
8. يىزا ئىگىلىك ۋە قاتناش تىرانسىپورتتا قوللىنىلىشى
سۈرئەت چەكلىگۈچ، تۇپراقسىز ئۆستۈرۈش...
قاتناش ساقچىسىنىڭ سۈرئەت ئۆلچەش ئەسۋابىمۇ دەل تىپىك بولغان سىڭدۈرمە سىسىتمىدۇر.
سىڭدۈرمە سىسىتما توغىرسىدىكى دەسلەپكى چۈشەنچىلەر توغىرىسدا بىرىلىدىغان چۈشەندۈرىشىمىز مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشتى. قالغىنى ئوقۇرمەن قىرىنداشلار ئۆزلىرى ئەتراپىنى كۆزىتىپ باقسا بولىدۇ.
2.باپ سىڭدۈرمە سىسىتمىنىڭ تۈزىلىشى ۋە ئۇنى ئېچىش توغىرسىدا دەسلەپكى چۈشەنچە
بۇ باپتا سىڭدۈرمە سىسىتمىنىڭ تۈزۈلۈش قۇرۇلمىسى توغىرسىدا دەسلەپكى چۈشەنچىلەر بىرىلىدۇ.ۋە ئۇنى قانداق ئېچىش توغىرىسىدا دەسلەپكى ساۋاتلار سۆزلىنىدۇ
1.2. سىڭدۈرمە سىسىتمىنىڭ ئاسالىق تەركىبى
سىڭدۈرمە سىسىتىمىنىڭ ئاساسلىق تەركىبى سىڭدۈرمە قاتتىق دىتال سىسىتمىسى ۋە سىڭدۈرمە يۇمشاق دىتال سىسىتىمىسى دەپ ئىككىگە بۆلۈشكە بولىدۇ.
سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچ.
ساقلىغۇچ
تەقلىدى توك يولى ۋە توك مەنبەسى
ئۇلاش ئىغىزىنى كونترول قىلغۇچ ۋە ھەرخىل سىرتقى ئۈسكۈنىلەر
سىڭدۈرمە يۇمشاق دىتال سىسىتمىسىنى يەنە سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتىمىسى ۋە سىڭدۈرمە قوللىنىشچان يۇمشاق دىتال دەپ ئىككىگە ئايرىشقا بولىدۇ.
قوللىنىشچان يۇمشاق دىتال سىستىمىسى بولسا، RTOS دە ئىشلەيدىغان يۇمشاق دىتاللارنى كۆرسىتىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا يەنە بىزنىڭ سىڭدۈرمە سىسىتىمىمىزدا ئىشلەتكەن قاتتىق دىتاللارنىڭ ھەرخىل قوزغاتقۇچ پروگراممىلىرىمۇ يۇمشاق دىتاللار قاتارىغا كىرگۈزۈشكە بولىدۇ.
2.2. سىڭدۈرمە سىستىمىنى ئېچىش قوراللىرى
سىڭدۈرمە سىسىتمىنى ئاچىدىغان قوراللارنى قاتتىق دىتال ئاچىدىغان قوراللار ۋە يۇمشاق دىتال ئاچىدىغان قوراللار دەپ ئىككىگە بۆلۈشكە بولىدۇ.
قاتتىق دىتاللارنى ئاچىدىغان قوراللار ئاساسلىقى – تەقلىد قىلغۇچ، ئېچىش تاختىسى، دولقۇن كۆرسەتكۈچ ۋە باشقا ھەرخىل ئۆلچەش ئۈسكۈنىسىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئاساسلىقى قاتتىق دىتاللاردىن ئىبارەت.
يۇمشاق دىتاللارنى ئاچىدىغان قوراللار ئاساسلىقى _ تەھرىرلىگۈچ، گىرەلەشمە تەرجىمە قىلىش، ئۇلاش، ئورۇن بەلگىلەش ۋە تەڭشەش يۇمشاق دىتاللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلار بىزنىڭ كومپىيۇتېرىمىزدا بىۋاستە ئىجرا قىلىپ، سىڭدۈرمە سىسىتىمىنى ئاچىدىغان يۇمشاق دىتاللارنى كۆرسىتىدۇ.
سىڭدۈرمە سىسىتمىدا ئىجرا قىلىدىغان يۇمشاق دىتاللارنى كومپىيۇتېردا بىۋاستە ئىجرا قىلغىلى بولمايدۇ. بۇنى بىز يۇقىرىدا ئيتقان ھەرخىل ئىچىش يۇمشاق دىتاللىرى بىلەن تەھرىرلەپ بولغاندىن كىيىن ئاندىن ئۇنى تەقلىد قىلغۇچ ئارقىلىق ئىچىش تاختسىدا تەقلىد قىلىمىز. يەنى كۆزىتىمىز. ئەمەلىيەتتە سىڭدۈرمە سىسىتمىدا ئىشلىتىلىدىغان سىستىما بىز ئادەتتە كومپىيۇتېردا ئىشلەتكەن مەشغۇلات سىسىتىمىسىغا ئوخشىىمايدۇ. ئۇنىڭ مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچىسى ۋە ئىچكى ساقلىغۇچنى باشقۇرۇش پىرىنسىپىمۇ بىزنىڭ كومپىيۇتېرلىرىمىزغا ئوخشىمايدۇ. شۇڭا كومىيۇتىردا سىڭدۈرمە سىسىتما ھۆججەتلىرىنى بىۋاستە ئىجرا قىلغىلى بولمايدۇ.
3.باپ 7ARM بىلەن تونۇشۇش
ARM دىگەن نىمە؟
ARM بولسا (Advanced Risc Machines limited)ARMشىركىتى لاھىيەلىگەن سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچ.
بۇ باپتا ئاساسلىقى ARM7نىڭ قۇرۇلما تۈزۈلىشى، ARM مەركىزىي بىرتەرەپ قىلغۇچلىرىنىڭ تۈرلىرى، ARM ساقلىغۇچ ئۇلاش ئىغىزى، ARMخىزمەت ھالىتى، ARM ساقىلىغۇچىسى، ARM نىڭ ئادرس بوشلۇق تارقىلىشى قاتارلىق مەزمۇنلار سۆزلىنىدۇ.
1.3. ARM مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچنى چۈشەندۈرۈش
نۆۋەتتە دۇنيادىكى نۇرغۇنلىغان يىرىم ئۆتكۈزگۈچ شىركەتلەر ARMشىركىتىنىڭ بەرگەن ھوقوقىنى ئىشلىتىدۇ. بۇ ئەھۋال ARM تىخنىكىسىنى تىخىمۇ كۆپ بولغان ئۈچىنچى تەرەپ قۇراللىرى بىلەن، يۇمشاق دىتاللارنىڭ قوللىشى قاتارلىقلار ئارقىلىق پۈتۈن سىسىتىمىنىڭ تەننەرخىنى زور دەرىجىدە چۈشۈرۈپ، مەھسۇلاتلارنى ئاسانلا بازارغا يۈزلەندۈرۈپ ئىستىمالچىلارنىڭ ئىشلىتىشىگە ۋە تىخىمۇ زور بولغان بازار رىقابىتىگە يۈزلەندۈرىدۇ.
ARM شىركىتى ئۆزى ARM مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچنى ئىشلىمەيدۇ، ARM شىركىتى پەقەت يىرىم ئۆتكۈزگۈچ شىركەتلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ ئەقلىي پاتنىتلىق ARM مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچ ئۈزەكنىڭ لاھىيەسى بىلەنلا تەمىنلەيدۇ. مۇنداقچە ئىيتقاندا ARM شىركىتى ARMمەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچ تىخنىكىسىنى بارلىققا كەلتۈرگۈچى. ھەم بۇ تىخنىكىنى باشقا شىركەتلەرگە ئىشلىتىش ھوقوقى سۈپىتىدە سىتىپ بىرىدۇ، ئۈزەك ئىشلەيدىغان يىرىم ئۆتكۈزگەچ شىركەتلىرى خىرىدارلارنىڭ ئىھتىياجى بويىچە ARMدىن سىتىۋالغان لاھىيەنى قوللىنىپ ئۆزلىرىنىڭ يىڭىچە بولغان ARM مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
1.1.3. ARM مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە تىپلىرى.
ARM قوللانغىنى RISC(Reduced Instruction Set Computer精简指令计算机) ئىخچاملاشتۇرۇلغان بۇيرۇقلار توپلىمى ماشىنىسى بولۇپ نەشىرلىرىمۇ ئۈزلۈكسىز يۇقىرى كۆتۈرىلىۋاتىدۇ.
سىڭدۈرمە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچنى CISC(Complex Instruction Set Computer) مۇرەككەپ بۇيرۇقلار توپلىمى ماشىنىسى ۋە RISC(Reduced Instruction Set Computer精简指令计算机) ئىخچاملاشتۇرۇلغان بۇيرۇقلار توپلىمى ماشىنىسى دەپ ئىككى تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ.
RISCۋە CISC نۆۋەتتە مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچ لاھىيەلەش ۋە ياساشتىكى ئىككى تىپىك بولغان تىخنىكا بولۇپ ھىسابلىنىدۇ.ئۇلار تۆۋەندىكىدەك تەرەپلەردە پەرىقلىنىدۇ.
(1) بۇيرۇق سىسىتىمىسى.
(2) ساقلاش مەشغۇلاتى.
(3) پىروگرامما.
(4) ئۈزۈش.
(5) دەۋرىيلىكنى لاھىيەلەش.
(6) قوللىنىش دائىرسى.
ئەسلىدە يۇقارقى مەزمۇنلارنى تەپسىلىي چۈشەندۈرسەك بولاتتى، لىكىن ھەممىسى نەزەرىيۋىي، خەۋەردەكلا ئۇقۇملار بولغاچقا بۇ يەردە پەقەت مۇشۇنداق يۈزەكىلا چۈشەنچە بىرىپ ئۆتتۇق. ئەگەر يۇقارقىلارنىڭ ھەقىقىي پەرقىنى بىلمەكچى بولسىڭىز كومپىيۇتېرنىڭ مەركىزي بىر تەرەپ قىلغۇچىسىغا ئائىت بىرەر كىتابنى تەپسىلىيرەك كۆرۈپ چىقىڭ، ئاندىن بۇلارنىڭ ھەقىقىي پەرقىنى بىر كەسپ ئەھلى سۈپىتىدە تۇرۇپ ھىس قىلالايسىز. ئەمما بۇ يەردە مېنىڭچە بۇنىڭدىن ئارتۇق چۈشەنچە بىرىش كۆپچىلىكنىڭ ۋاقتىنى ئىسراپ قىلغانلىق بولامدىكى دەيمەن. توغرا چۈشەنگەيسىلەر..(مەن ئۆزۈممۇ بۇ ئىككىسىنىڭ ھەقىقىي پەرقىنى پەقەتلا يۈزەكلا بىلىمەن، RISCبولسا ئاددى ھەم چۈشىنىشلىك، ئۈگىنىش ئاسان، بۇيرۇقلىرى ئاز، ئىشلىتىش ئەپلىك، CISC بولسا مۇرەككەپ، بۇيرۇقىلىرى كۆپ، ئەمما ئۇنىڭمۇ نۇرغۇن ئارتۇقچىلىق ھەم كەمچىلىك تەرەپلىرى بار، مەن چۈشەندۈرمەكچى بولغان سىڭدۈرمە سىسىتما توغىرسىدىكى بۇ لىكسىيەدە ئاساسلىقى RISC نى قوللىنىمىز، كىيىنكى باپلاردا ئوقۇرمەنلەر ئاستا ئاستا تەبئىيلا ھىس قىلىپ قالىدۇ. ).
3.1.3. ARMمەكزىي بىر تەرەپ قىلغۇچىسىنىڭ ئىچكى يادروسى.
ARM7, ARM9, ARM9E, ARM10E, ARM11,SecurCore,Strong ARM,Xscale قاتارلىق يۈرۈشلۈك مەھسۇلاتلىرى بار.(2008)
(1) 7ARM مەھسۇلاتلىرى:
سەرپىياتى تۆۋەن، 32خانىلىق RISC بىر تەرەپ قىلغۇچ.
ئاساسلىقى كۆپ ۋاستە ۋە ئىنتىرنىت ئۈسكۈنىلىرى، مودىم، كۆچمە تىلفون، ئالقان كومپىيۇتېرى ...قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
WindowsCE,linux,PalmOS قاتارلىق مەشغۇلات سىسىتىمىسى بىلەن ماسلىشىدۇ.ئۇنىڭدىن باشقا باشقا تۈردىكى ARM مەھسۇلاتلىرىنىڭ بەزىلىرى بىلەنمۇ ماسلىشىدۇ.
(2) 9ARM مەھسۇلاتلىرى:
يۇقىرى ئىقتىدارلىق تۆۋەن سەرپىياتلىق، WindowsCE,linux,PalmOS قاتارلىق مەشغۇلات سىسىتىمىسى بىلەن ماسلىشىدۇ.ئۇنىڭدىن باشقا باشقا تۈردىكى ARM مەھسۇلاتلىرىنىڭ بەزىلىرى بىلەنمۇ ماسلىشىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ساقلىغۇچنى باشقۇرۇش جەھەتتە ئارتۇقچىلىققا ئىگە.
تور كومپىيۇتىرى، كۆپ ۋاستلىق تىلفون، بىخەتەرلىك سىسىتىمىلىرى، پىرىنتىر، ئۆلچەش ئۈسكۈنىلىرىدا قوللىنىشقا مۇۋاپىق.
(3) ARM9E مەھسۇلاتلىرى:
(4) ھەجىمى كىچىك، ئىقتىدارى يۇقىرى. يىڭى ئەۋلاد سىمسىز ئالاقە، شىىفىرلىق مەھسۇلاتلار، سانائەت كونتروللاش، تور ئۈسكۈنلىرىدە قوللىنىشقا مۇۋاپىق.
(5) ARM10E مەھسۇلاتلىرى:
ئىقتىدارى ناھايتى يۇقىرى. ھەرخىل مەشغۇلات سىسىتىمىلىرىنى قوللايدۇ. سۈرئىتى تىز.
(6) ARM11 مەھسۇلاتلىرى:
سۈرئىتى تىز، ئىقتىدارى يۇقىرى، لاھىيەلىنىش جەھەتتە باشقا مەھسۇلاتلاردىن كۆپ بولغان ئارتۇقچىلىقلارغا ئىگە. باھاسى سەل قىممەت.
(7) SecurCore مەھسۇلاتلىرى:
ئاسالىقى بىخەتەرلىك، مۇداپىئە ئىشلىرىغا ئىشلىتىلىدۇ. ئىلىكترونلۇق سودا، تور بانكىسى قاتارلىق يۇقىرى ئىستىماللىق مەھسۇلاتلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
(8) Strong ARM مەھسۇلاتلىرى:
32خانىلىق RISC بىر تەرەپ قىلغۇچ. بۇ مەھسۇلاتلارغا ئىنتىل شىركىتىنىڭ تىخنىكىسىمۇ قوشۇلغان بولۇپ مەھسۇلات ئىقتىدارى تىخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەن.
(9) Xscale مەھسۇلاتلىرى:
4.باپ، سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتمىسى
سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتىمىسى سىڭدۈرمە يۇمتاللار ئىجرا بولىدىغان سۇپا ۋە ئاساسلار. سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتىمىسىنىڭ بارلىققا كېلىشى سىڭدۈرمە يۇمتاللارنىڭ تەرەققىياتىنىڭ ئۆلچەملەشتۈرۈلشىدىكى بىر مۇھىم مەسىلىنى ھەل قىلدى.سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتىمىسىمۇ كومپىيۇتېرنىڭ مەشغۇلات سىسىتىمىسىغا ئوخشاش تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىككە ئىگە:
 1. 进程调度 – ئىجراچىلىق تەڭشىلىشى (نىمە دەپ ئېلىشنى ئۇقمىدىم)
2.ئىچكى ساقلىغۇچنى باشقۇرۇش
3.ئەسلىھە باشقۇرۇش (قاتتىق دىتال باشقۇرۇش)
4.ھۆججەت باشقۇرۇش.
6.تەڭشىلىش ئىقتىدارى
7.تور ئىقتىدارى
8.پەيتلىكچانلىق realtıme
.ئەمەلىيەتتە ئوخشاش بولمىغان كىتابلاردا بىرىلگەن ئالاھىدىلىكىمۇ ئوخشاش ئەمەس. ئەمما ئاساسلىق ئالاھىدىكلىرى يۇقارقىدەك. بۇلارنى تەپسىلى چۈشەندۈرسەك، ھەربىر ئالاھىدىلىكى ئۈچۈن ئاز بولغاندا 100بەتتىن توغرا كېلىدۇ. بۇ يازمىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى مۇشۇ سىڭدۈرمە سىسىتما بىلەن دەسلەپكى قەدەمدە تونۇشۇش. شۇڭا بەزى كەسپى يەرلەر يېزىلماي كەتتى. ئەمما، ئاساسلىق ئۇقۇم ۋە چۈشەنچىلەر ئاغزاكى تىلدا چۈشۈنۈشلۈك قىلىپ يېزىشقا تىرىشىمەن.
سىڭدۈرمە سىسىتما بىلەن سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتمىسى ئىككىسى ئايرىم ئۇقۇم.
مەسىلەن، بىزنىڭ كومىيۇتېرىمىزنىمۇ بىر سىڭدۈرمە سىسىتىما دىيىشكە بولىدۇ(مىسالغا). ئاندىن بىز قاچىلىغان مەشغۇلات سىسىتىمىمىز دەل سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتىمىسىغا توغرا كېلىدۇ.
PSPنى ئاساسەن كۆپچىلىكنىڭ ھەممىسى بىلىدۇ دەپ قارايمەن. مۇشۇ PSPمۇ ئەمەلىيەتتە بىر سىڭدۈرمە سىستىمىدىن ئىبارەت. يىقىندا توردا ئاشكارلىنىشىچە PSPگە بەزىلەر ۋىندوۋس مەشغۇلات سىسىتمىسىنى قاچىلاپتۇ. نوكىيانىڭ 5800تىپلىق تېلفونىغا ئانجرويىدنى قاچىلىغانلارمۇ باركەن (بۇنىڭغا تازا ئىشەنچ قىلغىلى بولماسمىكى؟).
ئەمەلىيەتتە ئەگەر بىز كومپىيۇتېر پىرىنسىپى 计算机组成原理ۋە 微机原理دىگەندەك نەزەرىيۋى بىلىملەرگە پۇختا بولساق، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە 数字电路，模电，电路基础دىگەندەك بىلىملەرگە پۇختا بولساق، پروگرامما لاھىيەلەش تىلىرىدىن Cتىلى ۋە 汇编语言 لەرگە پۇختا بولساق، مەشغۇلات سىسىتمىسى پرىنسىپلىرىنى بىلسەك بۇنداق ئىشلارنى ئۆزىمىزمۇ قىلالايمىز.
بۇ يەردە تىمىدىن چەتنەپ كەتمەي تۇرايلى، بۇ توغۇرلۇق ئۆزئارا پىكىرلەشسەكمۇ بولىدۇ.
4.1.كۆپ قوللىنىلىدىغان سىڭدۈرمە مەشغۇلات سىسىتمىسى تۈرلىرى
ئالدى بىلەن تورداشلار مۇنۇ سۇئالنى ئويلاپ بىقىڭلار:
2. سۇئال:Iphoneنىڭ مەشغۇلات سىسىتمىسى قايسى؟
3. قارا بۆلجۈرگەن تېلفونىنىڭ مەشغۇلات سىسىتىمىسى قايسى؟