cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
توتېم
توتېم قەبىلە، قوۋىمنىڭ مەلۇم بىر خىل جانلىق نەرسىنى ئۆز نەسلىگە سىمۋول قىلىپ، ئۇنى ئۆزلىرىگە مەدەت بېرىدىغان ئىلاھىي قۇدرەتكە ئىگە جانلىق دەپ تېۋىنىشتىن شەكىللەنگەن ئىپتىدائىي ئىتىقاد تۈرى. توتېم (totem) ئىندىئان تىلىدا «قاياشى»، «تۇغقىنى»، «جەمەتى» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدىغان بولۇپ، بۇ سۆز قەدىمكى تۈرك تىلىدا «ئونگۇن» (ongun) دېيىلىپ ، «ئوزۇق بولسۇن»، «قۇتلۇق بولسۇن» دېگەن مەنىنى ئىپادىلىگەن.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :توتېم
ئىنگىلىزچە نامى :totem
قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
توتېم (totem) ئىندىئان تىلىدا «قاياشى»، «تۇغقىنى»، «جەمەتى» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدىغان بولۇپ، بۇ سۆز قەدىمكى تۈرك تىلىدا «ئونگۇن» (ongun) دېيىلىپ ، «ئوزۇق بولسۇن»، «قۇتلۇق بولسۇن» دېگەن مەنىنى ئىپادىلىگەن. توتېم قەبىلە، قوۋىمنىڭ مەلۇم بىر خىل جانلىق نەرسىنى ئۆز نەسلىگە سىمۋول قىلىپ، ئۇنى ئۆزلىرىگە مەدەت بېرىدىغان ئىلاھىي قۇدرەتكە ئىگە جانلىق دەپ تېۋىنىشتىن شەكىللەنگەن ئىپتىدائىي ئىتىقاد تۈرى. ئىپتىدائىي جەمئىيەتتە، ئالتاي – ئورال تىللىرىدا سۆزلىشىدىغان باشقا قەدىمكى خەلقلەرگە ئوخشاش، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىمۇ ھەر بىر ئۇرۇقنىڭ مەلۇم شەيئى بىلەن ئالاھىدە تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى بار دەپ ئىشەنگەن. مەزكۇر شەيئى (كۆپىنچە ھايۋانلار) شۇ ئۇرۇقنىڭ توتېمى – ھىمايىچىسى ۋە تېمسالى بولۇپ قالغان. مەسىلەن : شىر(ئارسىلان)، قۇش (لاچىن، بۈركۈت، توغرۇل قۇشى، بۇلبۇل، قارلىغاچ)، ئەجدەرھا، كۆك بۆرە، ئات، تۆگە، ئۆكۈزنى توتېم قىلىش، قاتارلىقلار قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇرلارنى تەشكىل قىلغان قوۋىملاردا ئىلگىرى-كېيىن ياكى بىرلا ۋاقىتتا توتېم قىلىنغان.
مەھمۇد كاشىغەرىي «باراق» (بىر خىل ئوۋ ئىتى) نى مۇنداق ئىزاھلىغان :« باراق- پاخماق يۇڭلۇق ئوۋ ئىتى. تۈرىكلەرنىڭ ئىتىقادىچە، بۈركۈت قېرىغاندا ئىككى تۇخۇم تۇغۇپ، ئۇلارنى باسار ئىمىش؛ تۇخۇملارنىڭ بىرىدىن باراق ئاتلىق كۈچۈك چىقار ئىمىش، ئىتلارنىڭ ئەڭ ئوبدىنى ۋە يۈگرۈكى ۋە ھەممىدىن ئوبدان ئوۋ قىلالايدىغىنى شۇ باراق ئىتى بولار ئىمىش؛ ئىككىنچى توخۇمدىن بۈركۈتنىڭ چۆجىسى چىقار ئىمىش، بۇ ئۇنىڭ ئاخىرىقى چۈجىسى بولار ئىمىش.»(«تۈركىي تىللار دىۋانى» 1-توم).
ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى دەۋرىگە مەنسۇپ بولغان ئىپوس «ئوغۇزنامە» دە : ئوغۇزخان « پۇتى بۇقا پۇتىدەك، بېلى بۆرە بېلىدەك، مۈرىسى قارا بۇلغۇن مۈرىسىدەك، كۆكسى ئېيىق كۆكسىدەك ئىدى، پۈتۈن بەدىنىنى قويۇق تۈك باسقانىدى» دەپ سۈپەتلىنىش بىلەن بىرگە يەنە ئوغۇزخانغا كۆك يايىلىق ئەركەك بۆرىنىڭ جەڭدە يول باشلاپ ماڭغانلىقى قەيىت قىلىنىدۇ. ئوغۇزخانمۇ :«بۆرە بىزنىڭ بەلگىمىز بولسۇن» دەيدۇ.
تايلاندلىقلار
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> تايلاندلىقلار - تاي تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
ياقۇپ مۇھەممەتروزى
ياقۇپ مۇھەممەتروزى 1968-يىلى 6-ئايدا كېرىيە ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1989-يىلى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئۇيغۇر تىل -ئەدەبىياتى كەسپىنى پۈتتۈرۈپ مىللەتلەر نەشرىياتى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىگە تەقسىم قىلىنغان. ئالىي مۇھەررىر، ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى.
ئۇ ھازىرغىچە «ئۇيغۇر خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى قامۇسى» (1 - 6)، «ئۇيغۇرچە-خەنزۇچە لۇغەت»، «مېنىڭ ئىسمىم قىزىل»، «ئۇيغۇر خەلق ئەدەبىياتى جەۋھەرلىرى»، «روزى سايىت ئەسەرلىرى» (1 - 2)، «باھادىرنامە» (3 - 4)، «ھىدايەت گۈلزارى» (1 – 2)، «تارىختىكى ئەرەبلەر» قاتارلىق يۈزدىن ئوشۇق كىتابنىڭ تەھرىرلىكىنى ئىشلىگەن. «ئىيوردانىيە پادىشاھى ھۈسەيىن»، «باياۋاندىكى ئۇسسۇلچى قىز»، «365 مەسەل» قاتارلىق ئەللىكتىن ئوشۇق كىتابنىڭ تەرجىمىسىگە قاتناشقان.
ئۇ ئاساسلىق زېھنىنى ئۇيغۇر مەتبۇئاتچىلىقىدا تونۇشتۇرۇش كەم بولۇۋاتقان ساھەلەر بويىچە تۈرلۈك كىتابلارنى پىلانلاش، نەشر قىلىش ئىشلىرىغا قارىتىپ، ئۇيغۇر مەتبۇئاتچىلىقىغا تېگىشلىك تۆھپىسىنى قوشۇش ئۈچۈن ئىزدىنىۋاتىدۇ.
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادئىو تورى https://web.archive.org/web/20170727092601/http://www.uycnr.com/lssc/xs/bj/201012/t20101207_69972.html
خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى (IOC)
International Olympic Committee 国际奥林匹克委员会
thumb|خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى|200 px 1894 - يىلى 6 - ئاينىڭ 23 - كۈنى فرانسىيىدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا تەنتەربىيە ۋەكىللەر قۇرۇلتىيىدا بارلىققا كېلىپ ، باش شىتابى پارىژغا تەسىس قىلىنغان. كىيىن فرانسىيىلىك مائارىپچى بارون پېررىي كۇبېرتىننىڭ تەشەببۇسى بىلەن تەشكىلات نامى « خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى » قىلىپ بېكىتىلگەن. 1914 - يىلى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كىيىن ، باش شىتابىنى شىۋىتسىيىنىڭ لائۇسان شەھىرىگە يۆتكىگەن. بۇ تەشكىلات دۇنيا ئولىمپىك ھەرىكىتىنى ئاساسلىق يېتەكلىگۈچى ئورگان بولۇپ ، ھەر قايسى ئەل تەنھەرىكەتچىلىرى ئارىسىدىكى دوستلۇقنى مۇستەھكەملەش ۋە مۇشۇ ئارقىلىق دۇنيا تېنچىلىقىغا تۈرتكە بولۇش ، ھەر قايسى ئەل خەلقلىرى ئوتتۇرىسىدىكى چۈشىنىشنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. جوڭگۇ ئولىمپىك كومىتىتى 1922 - يىلىلا خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ ئېتراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن. ئازاتلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ، خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ شۇ چاغدىكى ئامېرىكىلىق رەئىسى تەيۋەننى ھەر قايسى دۆلەت ئولىمپىك كومىتىتلىرىنىڭ تىزىملىكىگە قوشۇپ « ئىككى جوڭگۇ » پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنغان. جوڭگۇ كۆپ قېتىم نارازىلىق بىلدۈرگەن بولسىمۇ ئۈنۈمى بولمىغان. نەتىجىدە 1958 - يىلدىن باشلاپ جوڭگۇ ئولىمپىك كومىتىتى بىلەن خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ مۇناسىۋىتى ئۈزۈلگەن. 1975 - يىلى جوڭگۇ ئولىمپىك كومىتىتى خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى تەلەپ قىلغان. 1979 - يىلى خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ ئېجرائىيە كومىتىتى قارار ماقۇللاپ ، جوڭگۇنىڭ خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى ئېتراپ قىلغان. دۆلىتىمىز 1980 - يىلدىن باشلاپ ھەر نۆۋەتلىك خەلقئارا ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنلىرىغا ئۇدا قاتنىشىۋاتىدۇ.
پاراگۋاي
left|thumb|250px|پاراگۋاي left|thumb|دۆلەت بايرىقى
پاراگۋاي بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئاسۇنسىئون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئاسۇنسىئون. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى ۋە گۇئارانى تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت فەرناندو لۇگو. بۇ دۇلات 1811 يىلى 5 ئاينىڭ 14 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 406 مىڭ 752 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 158 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
بۇلماق
بۇلماق سۈت ۋە ئۇننى ئاساسلىق ماتېرىيال قىلىپ تەيتارلىنىدىغان بوۋاقلار تامىقى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :بۇلماق
خام ماتېرىيالى
4پارچەماتېرىيالىسۈت 500 گرام، شېكەر 70 گرام، قوي يېغى 70رام، ئۇن ئازراق.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1.سۈتنى پىشۇرۇپ، ئازراق سۇ قۇيۇپ، ئۇنىڭغا ئۇننى چېلىپ سۇيۇق شىرە قىلىپ، ياغ، شېكەرنى سېلىپ پەس ئوتقا قويۇپ، يېرىم سائەت قاينىتىپ پىشۇرۇلىدۇ.
2. پىشقان بۇلماق سوۋۇپ ئېغىز كۆيمەيدىغان بولغاندا تۆشۈكى چوڭ ئېمىزگىگە قۇيۇپ ياكى قوشۇق بىلەن بوۋاقلارغا يېگۈزۈلىدۇ(سۈت ئىشلەتمەي ئەتسىمۇ بولىدۇ)
3- ھۇد
3- ھۇد ياكى 3- ڧېۋرال ۋە ياكى 2- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 34. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 331 (كەبىسە يىللارى 332) كۈن بار.
چوڭ ئىشلار
1451 — ئوسمانلى سۇلتانى ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد ئىككىنچى بار تەختكە چىقتى.
پۇشتۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> x130px x120px
پۇشتۇ مىللىتى - پۇشتۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
پۇشتۇلار پاكىستان بىلەن ئاففانىستاندا ياشىغۇچى ئاساسلىق مىللەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، <پاتانلار>،<پاكتۇنلار> ۋە <ئاففانلار> دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئومۇمىي نوپۇسى تەخمىنەن 24 مىليون 500 مىڭ. ئۇلارنىڭ 6.60 پىرسەنتى (12 مىليون ئەتراپىدا بولۇپ، پاكىستان ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 11 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ) پاكىستاننىڭ غەربىي قىسمىدىكى ھىندى دەرياسى ۋادىسى بىلەن سۇلايمان تاغلىرىنىڭ غەربىي شىمالىدىكى چېگرا ئۆلكىلىرى، بېلۇجىستان ۋە قەبىلىلەر رايونىدا توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان؛ پۇشتۇلارنىڭ 39 پىرسەنتى (تەخمىنەن 9 مىليوندىن كۆپرەكى) ئاففانىستاننىڭ شەرىقى قىسمى يەنى ھىندۇقۇش تاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدا ئولتۇراقلاشقان بولۇپ، ئۇلار ئاففانىستان ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 9.52 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ.پۇشتۇلار ياۋروپا ئىرقىنىڭ ھىندى - پامىر تىپىغا كىرىدۇ؛ ھىندى - ياۋروپا تىللىرى سىستېمىسى ئىران تىللىرى گۇرۇپپىسى (بەزىلەر ھىندى - ئارىئان تىللىرى گۇرۇپپىسى دەيدۇ) نىڭ شەرىقى تىل تارمىقىغا تەۋە پۇشتۇ تىلىنىڭ شەرق ۋە غەرب ئىككى چوڭ دىئالېكتىنى قوللىنىدۇ؛ پارس ۋە ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى مىللىي يېزىقى بار. پۇشتۇ تىلى ئاففانىستاندا ھۆكۈمەت تىلى ھېسابلىنىدۇ. پۇشتۇلارنىڭ كۆپ قىسمى ئىسلام دىنىنىڭ سۈننى مەزھىپىگە ئېتىقاد قىلىدۇ، ئاز قىسمى شىئە مەزھىپىگە ئېتىقاد قىلىدۇ.  پۇشتۇلار ئاساسەن دېھقانچىلىق ۋە يېرىم كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ، بىر قىسىم ئاھالىلىرى سودا - سانائەت، بىناكارلىق تارماقلىرىدا ئىشلەيدۇ، دېھقانچىلىقتا بۇغداي، تېرىق، كېۋەز ۋە مېۋە - چېۋە يېتىشتۈرۈشنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىچىلقتا قوي، كالا ، تۆگە بېقىلىدۇ. پۇشتۇلار قەدىمكى زاماندا بۇ يەرنى ئىگىلىگەن ئارىئانلار بىلەن بۇ يەرگە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ كۆچۈپ كەلگەن گرېك، پارس، موڭغۇل قاتارلىق قەدىمكى مىللەتلەرنىڭ ئېتنىك تەركىبىنىڭ قوشۇلۇشىدىن مىللەت بولۇپ شەكىللەنگەن.
پۇشتۇلار پاكىستان بىلەن ئاففانىستانغا بۆلۈنۈپ ئولتۇراقلاشقانلىقتىن، تۇرمۇش ئادەتلىرى جەھەتتە ئانچە ئوخشىشىپ كەتمەيدۇ، بولۇپمۇ ئاففانلاردىن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ (ئاففانلارغا قاراڭ). ئومۇمەن پۇشتۇلار بۇغداي ئۇنى بىلەن گۈرۈچنى ئاساسىي ئوزۇق قىلىدۇ، ئاچچىق - چۈچۈك يېمەكلىكلەرنى ياخشى كۆرىدۇ، كۆكتاتلارنى قورىماي خام ئىستېمال قىلىدۇ، چاي (ئەتكەن چاي) نى كۆپ ئىچىدۇ. پۇشتۇلارنىڭ ئەرلىرى ئۇچىسىغا ئۇزۇن، كەڭ يەڭلىك يەكتەك بىلەن شالۋۇر كېيىپ، بېلىنى باغلىۋالىدۇ، بېشىغا ئورومال ياكى سەللە ئورىۋالىدۇ؛ ئاياللىرى كەشتىلەنگەن كوپتا ياكى يوپكا كېيىپ، ئۇچىسىغا سارى ئارتىپ، بېشىغا قارا چۈمبەل سالىدۇ، زىننەت بۇيۇملىرى تاقايدۇ. ئاياللار ئېرىدىن ئاجرىشىپ كەتسە ياكى ئېرى ئۆلۈپ كەتسە قولىدىكى بىلەيزۈكنىمۇ ئېلىۋېتىدۇ. پۇشتۇلارنىڭ روزا ھېيت، قۇربان ھېيت قاتارلىق دىنىي بايراملىرىدىن باشقا نورۇز (يېڭى يىل) نى داغدۇغىلىق قارشى ئالىدۇ.  پۇشتۇلار بايرام ياكى دەم ئېلىش كۈنلىرى تۆگە بەيگىسى، ئات بەيگىسى، ئات ئۈستى توپى، چېلىشىش، بۈركۈت قويۇپ بېرىش قاتارلىق ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش - تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ. پۇشتۇلارنىڭ مېيتنى ئۇزىتىش ئادىتى ئالاھىدە بولىدۇ، ئۇلاردا بىرەيلەن قازا تاپسا، ئۆز جەمەتىدىكىلەر داد - پەريات ئېيتىپ يىغلاشتىن باشقا، بەزى كەسپىي ئۆلۈم ئۇزاتقۇچى ئاياللار ئەترىتىنى ياللىۋېلىپ مېيىتنى ئۇزىتىش ئادىتى بار. بۇنداق ئەترەت ئادەتتە 25 - 30 ئايالدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، يۇرت ئارىلاپ، مېيتنى ئۇزىتىش ئىشىنى ھۆددىگە ئالىدۇ.  پۇشتۇلارنىڭ تۇرمۇشتىكى پەرھىزلىرى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان مىللەتلەر بىلەن ئاساسەن ئوخشاپ كېتىدۇ. چارۋىچىلىرى ئادەتتە ئۆيگە كەلگەن مېھماننىڭ سالاھىتى ۋە شەخسىي ئىش - ئوقىتىنى ئۈچ كۈنگىچە سۈرۈشتۈرۈشنى يامان كۆرىدۇ ھەمدە مېھماننىڭ ئۈچ كۈن ئىچىدە باشقا جايغا يۆتكىلىپ كېتىشىنى ئەدەپسىزلىك دەپ قارايدۇ.  پۇشتۇلاردا ئوتنى ئۇلۇغلاش ئادىتى بار. شۇڭا ئۇلار نورۇز ھارپىسى ئاخشىمى، بالا - قازا ۋە ئاغرىق - سىلاقتىن خالىي بولۇشنى تىلەپ، ئوتقاش (گۈلخان) سېلىپ، ئۇنىڭدىن ھەممە كىشى سەكرەپ ئۆتىدۇ. بۇ بەلكىم ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرىنىڭ ئوتقا چوقۇنۇش، ئوتنى ئۇلۇغلاش ئادىتىدىن كېلىپ چىققان بولسا كېرەك.
ئۇيغۇر ئېلىپبەسى
thumb|ئەسكەرتىش: 1. ئەگەر «Öö, Üü, Éé» لارنى كىرگۈزۈشكە ئىمكان بولمىغاندا، UKY بەلگىلىمىسىگە ئاساسەن ماس ھالدا «Oo, Uu, Ee» لارنى ئىشلىتىشكە بولىدۇ. ئۇيغۇر ئېلىپبەسى، تۈركىي تىللىق خەلقلەردىن بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ تارىختىن بۇيان ھۆججەت، ۋەسىقە، تارىخىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى خاتىرلەشتە قوللانغان يېزىقلار بولۇپ، ئۇيغۇرلار
بۇگۈن ئۇيغۇرلار سەككىز سوزۇق تاۋۇش ۋە 24 ئۈزۈك تاۋۇشتىن ئىبارەت بىر ئېلىپبە قوللانماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇيغۇرلار ئۈچ خىل يېزىق شەكلى قوللانماقتا. بۇلاردىن باشقا 20- ئەسرنىڭ 60- يىللىرىدىن 80- يىللىرىغىچە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا قوللىنىلغان پىنيىن ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى (Uyƣur Yengi Yeziⱪi \ UYY)، ئاللىبۇرۇن ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان.
ئېلىپبە جەدۋىلى
ھازىر قوللىنىۋاتقان ئۇيغۇر يېزىقى جەمئىي 32 ھەرپتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ سەككىزى سوزۇق تاۋۇشنى، 24 ى ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلەيدۇ.
1884
ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
4- يانىۋار —— ڧابىئان جەمئىيىتى لوندوندا قۇرۇلدى.
1- ڧېۋرال —— ئەنگىلىيە ئوكسڧورد ئۇنىۋېرستىتى تۇنجى باسما ۋە تۇنجى نەشر «ئوكسڧورد ئىنگىلىزچە لۇغىتى»نى ئېلان قىلدى.
8- ئاپرېل —— مەنچىڭ نائىب پادىشاھى سىشى تەيخۇ «جۇڭگو - ڧرانسىيە ئۇرۇشى» نىڭ ئوڭىشسىزلىقىنى باھانە قىلىپ، گوڭچىنۋاڭ باشچىلىقىدىكى پۈتۈن ھاۋا قۇۋۋەتلىرى ۋەزىرلىرىنى ۋەزىپىدىن ئالدى.
11- ماي —— چىڭ سۇلالىسى ڧرانسىيە بىلەن «تىيەنجىن شەرتنامىسى» ئىمزالاندى، ۋېتنامنىڭ ڧرانسىيەنىڭ ھامىيلىقىدىكى دۆلەت ئىكەنلىكىنى ئىتىراپ قىلدى. جۇڭگو ڧرانسىيە ئۇرۇشى ئاخىرلاشتى.
21- ماي —— ئامېرىكا «ئەركىنلىك ئىلاھە ھەيكىلى» تىكلەندى.
6- ئىيۇن —— ۋېتنام نگۇيەن خانىدانى ڧرانسىيە بىلەن «ئىككىنچى «خۇئە كېلىشمى» ئىمزالىدى، شۇنىڭ بىلەن چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئوتۇغات بېرىشىدىن قۇتۇلدى.
19- ئىيۇن —— كامبوجا ڧرانسىيەنىڭ مۇستەملىكىسى بولۇپ قالدى.
23- ئاۋغۇست —— ڧرانسىيە ئۇرۇش كېمىسى ڧۇجىيەن شۇيشىغا ھۇجۇم قىلدى، ماۋېي دېڭىز ئۇرۇشى پارتىلىدى.
3- ئۆكتەبىر —— شىياڭگاڭلىق ئىشچىلار نامايىش قىلدى، ئەنگىلىيە ۋە ڧرانسيەنىڭ جۇڭگو ۋەتەنپەرۋەرلىك ھەركىتىگە بېسىم ئىشلىتىشىگە قارشى تۇردى.
13- ئۆكتەبىر —— گرېنىۋىچ ۋاقتى رەسمىي خەلقئارالىق ۋاقىت سۈپىتىدە قوللىنىلىشقا باشلىدى.
19- نويابىر —— چىڭ سۇلالىسىغا قاراشلىق شىنجاڭ ئۆلكىسى قۇرۇلدى.
4- دېكابىر —— چاۋشىيەندە جوڭشىن سىياسىي ئۆزگىرىشى پارتىلىدى.
ئۆمەرجان سىدىق
ﺋﯚﻣﻪرﺟﺎن ﺳﯩﺪﯨﻖ- 1971 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯘرﭘﺎن ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﯩﯖﮕﯩﻢ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪا ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎن. 1992 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪر ﭘﯩﺪاﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺘﯘﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت ﻓﺎﻛﻮﻟﺘﯧﺘﯩﻨﻰ ﺗﺎﻣﺎﻣلاپ، «ﺗﯘرﭘﺎن ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ» ﺋﯩﺪارﯨﺴﯩﻐﺎ ﺗﻪﻗﺴﯩﻢ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن. شۇنىڭدىن بۇيان ﮬﺎزﯨﺮﻏﯩﭽﻪ «ﺗﯘرﭘﺎن ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ»ئىدارىسىدە مۇخبىر، مۇھەررىر، ئەدەبىي بەت مۇھەررىرى، ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﺧﻪۋەرﻟﻪر ﺑﯚﻟﯜﻣﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘدﯨﺮى ﺑﻮﻟﯘپ ﺋﯩﺸﻠﻪپ كەلمەكتە. ﺋﯘ 2009- ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﺋﺎﻳﺪا ﻛﺎﻧﺪﯨﺪات ﺋﺎﻟﯩﻲ دەرﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﯘﻧﯟاﻧﻐﺎ ﻳﻪﻧﻰ ﻣﯘدﯨﺮ ﻣﯘﮬﻪررﯨﺮﯨﻠﯩﻚ ﺋﯘﻧﯟاﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﻰ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮم راﻳﻮﻧﻠﯘق ﻳﺎﺷلار ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴىنىڭ ﺋﻪزاﺳﻰ، ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﻳﺎزﻏﯘﭼﯩلار ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪزاﺳﻰ، ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت - ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪر ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪزاﺳﻰ، ﺗﯘرﭘﺎن ۋﯨلاﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﻳﺎزﻏﯘﭼﯩلار ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎۋﯨﻦ رەﺋﯩﺴﻰ، ﺗﯘرﭘﺎن ﺷﻪﮬﻪرﻟﯩﻚ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻲ ﻛﯧﯖﻪشنىڭ ﺋﻪزاﺳﻰ.
شاش -شەرەپلىرى
ﺋﯚﻣﻪرﺟﺎن ﺳﯩﺪﯨﻖ - 1994- ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷلاپ ﺋﯘدا ﺗﯚت ﻳﯩﻞ ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺋﺎﺧﺒﺎرات ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪرﯨﭙﯩﺪﯨﻦ 2-، 3- دەرﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﻣﯘﻧﻪۋۋەر مۇھەررىر»ﻟﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪن، 1995 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯘرﭘﺎن ۋﯨلاﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﻪت-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﺗﻪرﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﻳﯧﯖﻰ دەۋر ﺗﯘرﭘﺎن ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﯘﻧﻪۋۋەر ﺋﺎﭘﺘﻮر» ، ﻛﻮﻣﯘﻧﯩﺴﺘﯩﻚ ﻳﺎﺷلار ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﺗﯘرﭘﺎن ۋﯨلاﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪارﯨﻠﻪر ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻪرﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «10 ﻣﯘﻧﻪۋۋەر ﻳﺎش» ﺑﻮﻟﯘپ ﺑﺎﮬﺎلاﻧﻐﺎن. تۇرپان ۋﯨلاﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﭘﺎرﺗﻜﻮم ﺗﻪﺷﯟﯨﻘﺎت ﺑﯚﻟﯜﻣﻰ ﺋﯘﻳﯘﺷﺘﯘرﻏﺎن «ﻳﯘرﺗﯘﻣﻨﻰ ﺳﯚﻳﯩﻤﻪن» ﺗﯧﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺳﻪر ﻗﻮﺑﯘل ﻗﯩﻠﯩﺶ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪە ﺑﯩﺮ ﭘﺎرﭼﻪ ﺋﻪﺳﯩﺮى ﻣﯘﻧﻪۋۋەر ﺋﻪﺳﻪر ﺑﻮﻟﯘپ ﺑﺎﮬﺎلاﻧﻐﺎن. 1996-ﻳﯩﻠﻰ «ﻛﻪﺷﭙﯩﻴﺎت ﭘﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺠﺘﯩﮭﺎﺗﻠﯩﻖ ﺑﺎﻏﯟەن» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﺎﺧﺒﺎرات ﺋﻪﺳﯩﺮى ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ رادﯨﺌﻮ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﮬﺎلاﺷﺘﺎ 2-دەرﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪن. 2000 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯘرﭘﺎن ۋﯨلاﻳﯩﺘﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﻪﺷﯟﯨﻘﺎت، ﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻐﺎر ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘپ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗلاﻧﻐﺎن. 2001 - ﻳﯩﻠﻰ «توغراققا ئايلانغان ئادەملەر» ناملىق ھېكايىسى ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮم راﻳﻮﻧﻠﯘق ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ -«ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺧﺎﻧﺘﻪﯕﺮى ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎﺗﻰ» ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪن. 2003-ﻳﯩﻠﻰ «ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎد ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ» ﻧﯩﯔ 1-دەرﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻧﻪۋۋەر ﺋﯩﺨﺘﯩﻴﺎرﯨﻲ ﻣﯘﺧﺒﯩﺮى، «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﯩﺮى» ژۇرﻧﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﻧﻪۋۋەر ﺋﺎﭘﺘﻮرى، ﺗﯘرﭘﺎن ۋﯨلاﻳﯩﺘﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﺎﮬﺎلاﻧﻐﺎن «10 ﻣﯘﻧﻪۋۋەر ﻳﺎش»ﻧﯩﯔ داﺋﯩﺮﯨﺴﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﻪن ﻳﺎش ﺑﻮﻟﯘپ ﺑﺎﮬﺎلانغان. 2004-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪا «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﯩﺮى» ژۇرﻧﯩﻠﯩﺪا ﺋﯧلان ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن «ﺋﺎﺑﺪۇﺧﺎﻟﯩﻖ ﺋﯘﻳﻐﯘر ۋە ﺋﯜچ ﺋﻪﯕﮕﯜﺷﺘﻪر» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪن 2-ﻗﯧﺘﯩﻢ «ﺧﺎﻧﺘﻪﯕﺮى ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ»ﻏﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪن. 2005 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯘرﭘﺎن ۋﯨلاﻳﯩﺘﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ «ﻛﯚزﮔﻪ ﻛﯚرۈﻧﮕﻪ ﺋﻮن ﻳﺎش»ﻧﯩﯔ داﺋﯩﺮﯨﺴﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﻪن ﻳﺎش ﺑﻮﻟﯘپ ﺑﺎﮬﺎلاﻧﻐﺎن. ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ «ﺗﯘرﭘﺎن ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ»دە ﺋﯧلان ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن «ﺋﻪڭ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﻣﭽﻪ ﺳﯘ ﻛﯚز ﻳﯧﺸﯩﻤﯩﺰ ﺑﻮﻟﯘپ ﻗﺎﻟﻤﯩﺴﯘن» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﺎﺧﺒﺎرات ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪن 2 - دەرﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺋﺎﺧﺒﺎرات ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ئېرىشكەن. 2007 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯘرﭘﺎن ۋﯨلاﻳﯩﺘﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ «ﺋﻮن ﻣﯘﻧﻪۋۋەر ﺋﺎﺧﺒﺎراﺗﭽﻰ»ﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮى، «ﺗﺎرﯨﺦ - ﺗﻪزﻛﯩﺮە ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻐﺎر ﺷﻪﺧﺲ» ﺑﻮﻟﯘپ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗلاﻧﻐﺎن.
مەنبە
خەلىق تورى http://uyghur.people.com.cn/165019/11240472.html
بەرباب
بەرباب-ﯬجدادلىرىمىز ﯬڭ بۇرۇن كۇچاردا كەشىپ قىلغان قەدىمىي سازلارنىڭ بىرى.(خەنزۇچە " پىپا" دەپ ﯪتىلىدۇ.)بەرباب چېلىشنىڭ ﯰسۇلى ،تاڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ياشىغان ﯪتاقلىق قەشقەرلىك بەرباب ماھىرى پىلولنىڭ ﯻسلاھ قىلىشى ﯪرقىسىدا ،ﯬسىرلەردىن بۇيانقى يانتۇ تۇتۇپ چېلىنىشتىن تىك تۇتۇپ چېلىنىشقا،زەخمەك بىلەن چېلىنىشتىن بارماق بىلەن چېكىپ چېلىنىشقا ﯲزگەرتىلگەن.
ھازىر ﯻچكىرى ﯲلكىلەردە ساقلىنىپ قالغانلىرى بەش تارىلىق ،ياپىلاق يۈزلۈك،بېش سوزۇنچاق ،نەشپۈتسىمان،كەڭ كەلگەن ﯬسلىي نۇسخىسى بولۇپ ، بۇ خىل بەربابنىڭ ﯪۋازى جاراڭلىق ۋە مۇڭلۇق كېلىدۇ.،ﯰزۇنلۇقى تەخمىنەن70-80 سانتىمېتىر.قۇچاقتا تىك تۇتۇپ،سول قولدا پەدە بېسىپ ،ﯮڭ قول بارماقلىرى بىلەن تارىسى چېكىپ چېلىنىدۇ.ھازىر مەملىكىتىمىزدە كۆپرەك قوللىنىۋاتقىنى تۆت تارىلىق ،ﯬگرى ساپلىق بەرباب. بەربابنىڭ ﯬڭ بۇرۇنقى شەكلى تارا بېكىتىلگەن دۇمباق بولۇپ ،ﯰ،كېيىنكى دەۋرلەردە بەرباب،رەباب(راۋاب)لارنىڭ ﯬڭ ﯻپتىدائىي نۇسخىسى ﯻدى.ھازىر باي ناھىيىسىنىڭ قىزىل قاغا مىڭ ﯲي تاملىرىدا بەش تارىلىق قەدىمىي بەربابنىڭ رەسىمى ساقلىنىۋاتىدۇ.ﯪمرىكىدىكى بوستۇن رەسىملىك مۇزىيدىمۇ كۇچانىڭ قەدىمكى ﯬگرى ساپلىق بەربابىنى چېلىپ ﯮلتۇرغان قىزنىڭ سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن ﯮيما تاش ساقلانماقتا.
خەن دەۋرىدە ياشىغان ليۇ شۈينىڭ "ﯻسىملار ۋە چالغۇلار ھەققىدە مەلۇمات" دېگەن كىتابىدا :"پىپا (بەرباب) ﯰيغۇرلاردىن تارالغان چالغۇ بولۇپ ،ﯪت ﯴستىدە چېلىناتتى .بارماقلار بىلەن تارىنى ﯪلدىغا قارىتىپ چەككەندە "پى" دېگەن ﯪۋاز،كەينىگە قارىتىپ چەكەندە " پا" دېگەن ﯪۋاز چىققاچقا "پىپا" دەپ ﯪتالغان "دېيىلگەن.دېمەك،بەربابنىڭ ﯮتتۇرا تۈزلەڭلىكتە "پىپا دەپ ﯪتىلىشىدىكى سەۋەب شۇ بولسا كېرەك. بەرباب قەدىمكى زاماندا ﯻچكىرى ﯲلكىلەردە " خۇ پىپا" (غۇزلارنىڭ يەنى ﯰيغۇرلارنىڭ بەربابى) دەپ ﯪتالغان ھەمدە ﯰنىڭ "ﯬگرى ساپلىق پىپا"ۋە بەش تارىلىق پىپا دىن ﯻبارەت ﯻككى خىل شەكلى بولغان .ﯬگرى ساپلىق بەرباب تۆت تارىلىق بولۇپ ،4-ﯬسىردە ﯻچكىرى ﯲلكىلەرگە تارالغان .بەش تارىلىق بەربابنىڭ ،كېيىچە ﯪتاقلىق بەباب ماھىرى ،سەمەرقەنتلىك توققوز جاۋۇپ ﯰيغۇرلىرىدىن بولغان ساۋزىڭنۇ تەرىپىدىن ﯮتتۇرا تۈزلەڭلىككە ﯸلىپ بېرىپ تارقىتىلغانلىق ھەققىدە تارىخنامىلەردە خاتىرىلەر بار.
يىپەك يولىنىڭ ﯸچىلىشىغا ﯬگىشىپ ،بەرباب ﯮتتۇرا ﯪسىيادىن غەربىي ﯪسىياغىچە،شەرقتە ﯮتتۇرا تۈزلەڭلىككىچە تارقالغان.تاڭ سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە خەنزۇ مىللىتىنىڭ ياقتۇرۇپ ﯪڭلايدىغان چالغۇ ﯬسۋابى بولۇپ قالغان ھەمدە ﯬينى زامانلاردىمۇ ﯰنى مۇزىكا ﯮركىستىرىنىڭ باشلامچىسى قىلىپ ﯻشلەتكەن.بەربابنىڭ بەدىئىي ﯻپادىلەش ﯻقتىدارى مول بولۇپ ،مەيلى مەنزىرە تەسۋىرى ياكى داستانلار بولسۇن،ھەر خىل ﯮي-پىكىر ،كەيپىياتلارنى ﯪجايىپ روشەن سۈرەتلەپ ،تەلتۆكۈس ﯻپادىلەپ بېرەلەيدۇ.ﯰ،كۆپىنچە كىشىلەرگە چەكسىز تەسەۋۋۇر ۋە كۈچلۈك بەدىئىي زوق بېغىشلايدۇ.
"جوڭگو مۇزىكا تارىخىي " دېگەن كىتابنىڭ 4-بابىدا قەيت قىلىنىشىچە،10- ﯬسىردە ياشىغان مەشھۇر ﯪلىم ،مۇزىكىشۇناس فارابىنىڭ كىتابىدا بەربابنىڭ دەسلەپكى شەكلىنىڭ "ﯰد"دەپ ﯪتالغانلىقى تىلغا ﯸلىنغان ،بەش تارىلىق كۇچا بەربابى مىلادىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىلا ﯮمۇملاشقان بولۇپ ،تارىم ﯮيمانلىقىدىن پۈتكۈل ﯪسىيا ۋە ھىندىستانغا تارىلىشقا باشلىغان .شەرقتە دېڭىز بويلىرىغىچە ،غەربتە يىپەك يولىنىڭ جەنۇبىي لىنىيىسىنى بويلاپ ﯻران ۋە ﯬرەب دۆلەتلىرىگىچە يېتىپ بارغان.
سۈي،تاڭ دەۋرلىرىنىڭ مۇزىكا ساھەسىدە غەربىي دىيارلىق ،ﯪز سانلىق مىللەت بەرباب ماھىرلىرى مەيدانغا چىققان بولۇپ ،ﯰلارنىڭ ﯻچىدە كۇچالىق سۇجۇپ ﯪقارى،ماندا ﯪقارى،قەشقەرلىك پىلول،پېي شىڭنۇ ۋە بىر نەچچە ﯬۋلاد بەربابچىلار ﯪئىلىسى ھىسابلارنغان ﯲر تۆپە ماھىرلىرىدىن ساۋ بىراھمان،ساۋ زىڭنۇ،ساۋ مىياۋدا،ساۋ باۋ،ساۋ شەنسەي،ساۋ گاڭ ھەمدە سەمەرقەنتلىك قۇتلۇق قاتارلىقلار ﯲتكەن.ﯰلارنىڭ ھەممىسى غەربىي دىياردىكى كۇچا،قەشقەر،مايمۇرۇغ،سەمەرقەنت،كېبۇت خانلىقلىرىدىن بولۇپ مانا بۇ " غەربىي دىيار ﯪز سانلىق مىللەت كومپۇزىتۇرلىرى دۆلىتىمىزنىڭ مۇزىكا سەنئىتىنىڭ راۋاجلىنىشى ،بەرباب چېلىش سەنئىتىنىڭ تەرەققىياتى ﯴچۈن ﯲچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان." " بەرباب ،غەربىي دىياردىن ﯮتتۇرا تۈزلەڭلىككە تارىلىپ كىرگەن ﯻككى مىڭ يىلدىن ﯪرتۇق ۋاقىتتىن بۇيان ، ﯰىزچىل تۈردە مەملىكىتىمىزنىڭ مىللىي مۇزىكا ﯮركىستىرى ﯻچىدىكى ﯪساسلىق چالغۇ بولۇپ كەلمەكتە...ﯰنىڭ ﯮرۇنلاش تېخنىكىسىنىڭ مۇكەممەللىشىشىدە غەربىي دىيارلىق ﯪز سانلىق مىللەت كومپۇزىتۇرى پىلولنىڭ ﯪلاھىدە تۆھپىسى بار."
بەرباب ،سۈي،تاڭ دەۋرلىرىدە ياپۇنىيە،كورىيە،بېرما ،ۋېيتام قاتارلىق دۆلەتلەرگىچە تارقالغان بولۇپ ،ﯰنىڭ دەسلەپكى شەكلى ھازىرمۇ ياپۇنىيەدە ساقلانماقتا.
بىر چېلىپ بىر ناخشا ﯸيتسا ﯴچ قېتىم ھەيھات دېدىم،
شۇنچە تەمكىن خالىي،راھەت نەغمىنى ﯪڭلاپ تامام.
ﯻختىيارسىز زوق بىلەن قەلبىم ﯪلماقتىكەن ﯪرام.
ھېسسىيات ﯸغىر بۈگۈن ،كونا سازلار كار ﯬمەس،
بولسىمۇ پەي تار " گۇ چىڭ " نىڭ چالار سازەندە كام.
يەتمىدى بەش تارىغا "يىگىرمە بەش تارى" بۇدام.
-دەپ تەسۋىرلىگەن. ﯰ يەنە :"پىپا شىڭ"دېگەن نەزمىسىدە مۇنداق دەپ يازغان:
يۈزىنى قىيپاش تۇتۇپ گەر كۆسىگە پىپا قويۇپ،
ساز قۇلاغىنى بۇراپ چەككەندە تارغا ﯻككى رەت،
ھېسسىياتى بىر ﯪلۇر دىلنى تېخى كۈي باشلىماي.
سېرىگەندە تارىنى ﯪۋاز تەپەككۇر ﯬيلىگەي ،
خۇددىي قىلغاندەك شىكايەت بۇ ﯲمۈرنىڭ ﯴستىدىن.
ﯬۋجىتپ چەككەندە زەڭ بىرلەپ قېشىنى ھىمىرىپ،
تۈگىمەس سۆزنى خالاس ﯬيلەر كىشىنىڭ كۆكسىدىن.
ﯪستىلاپ چەكمەكنى بىردىن يۆتكىسە تېز پەدىگە،
دەسلىۋى"ﯬتلەس" تە باشلاپ،قىل تامام "رومال " بىلەن.
تارى بوم شار-شۇر يېغىندەك سالسا ﯴن ﯪشكارە گەر ،
تارى زىل ﯻككى كىشى سۆھبەت قىلىشقاندەك لېۋەن.
پايدىلانغان ماتېرياللار:
1.تۇرسۇن لىتىپ، "ﯰيغۇرچالغۇ ﯬسۋاپلىرى" ناملىق كىتابى
تاشقى بوشلۇق ئادىمى
تاشقى بوشلۇق ئادىمى
رىڧات
رىڧات ئەھەتبايوڧ ئوسمانىۋا ھەسەن
ئاپتوبىبلىئوگرافىيە
ئۆز ئەسەرلىرىنىڭ بىبلىئوگرافىيىسىنى ئۆزى تۈزگەن ئاپتورنىڭ ئەسىرى.
ۋالتېر دىسنېي
ۋالتېر دىسنىي (1901-يىلى 12-ئاينىڭ 5-كۈنىدىن 1966-يىلى 12-ئاينىڭ 15-كۈنى )، ئامېرىكىلىق داڭلىق كارتون ئۇستازى، كارخانا باشقۇرغۇچى، رېژىسسور، فىلىم ئىشلىگۈچى، سېنارىيىلەشتۈرگۈچى، سەھنىلەشتۈرگۈچى، ئاۋاز ئارتىسى، كارتون لايىھەلىگۈچىسى، دۇنياغا داڭلىق بولغان دىسنىي شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى، شۇنداقلا ئامېرىكا خەلقى قىزغىن سۆيىدىغان ۋە ياد ئېتىدىغان مۆتىۋەر.
شەخس ھاياتى
دىسنىينىڭ بالىلىق دەۋرى ئانچە ياخشى ئەمەس ئىدى، داداىسى دائىم ئۇ ۋە ئاكىلىرى بىلەن بىللە ئىشلەشنى تەلەپ قىلاتتى. 1918-يىلى ئامېرىكا بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا قاتناشقان. شۇ يىلى 25 ياشقا كىرگەن ئۈچىنچى ئاكىسى دەرھال چاقىرىققا بىنائەن ھەربىي
سەپكە كىرگەن، چەتئەلگە بېرىپ ئۇرۇشقا قاتناشقان. شۇ يىلى 7-ئايدا، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەن دىسنىي چىكاگو شەھىرى يېنىدىكى چوڭ دېڭىز ئارمىيە بازىسىدا مەشق قىلىۋاتقان ئاكىلىرىنى يوقلىغان، ئاكىسى چەت ئەلدىكى بەزى ئۇرۇش ھىكايىلىرىنى سۆزلەپ بەرگەن، شۇنىڭ بىلەن دىسنىينىڭ ھەربىي سەپكە قاتنىشىش قىزغىنلىقى زور دەرىجىدە ئاشقان. شۇ كۈنى ئۇ ھەربىي سەپكە قاتنىشىشنى قارار قىلغان. ئەسكەر ئالىدىغان خادىملار ئۇنىڭ يېشىدا گۇمان بار دىيىشتى، ئۇنى تۇغۇلغانلىق ئىسپاتىنى كۆرسىتىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ چاغدا دىسنىي ئاتا-ئانىسىنىڭ ئىمزاسىنى دوراپ ئاپارغان، شۇنىڭ بىلەن ئۇ خەلقئارا قىزىل كىرىست جەمئىيىتىنىڭ بىر پىدائىي ئەسكىرى بولۇپ قالغان.
'كەسپىي سەرگۈزەشتىسى
مەجبۇرىيەتنى ئادا قىلىپ بولغاندىن كېيىن، دىسنىي چىكاكوغا قايتىدۇ. كىچىك ۋاقتىدا ياشىغان كانزاسقا قايتىپ كىتىدۇ شۇنداقلا ئىگىلىك تىكلەشنى رەسمىي باشلايدۇ. كانزاسقا بېرىپ بولغاندىن كېيىن ئۈچىنچى ئاكىسى ئارقىلىق پۇلىسمىن رۇبىن ئىسىملىك بىر ئېلان شىركىتىگە رەسساملىققا تونۇشتۇرىلىدۇ. ئۇ ناھايىتى نامرات بولغاچقا، ئۆي ئىجارە ئېلىشقا پۇلى يوق، بىر تاشلاندۇق ماشىنا ئىسكىلاتىنى رەسىمخانا قىلىۋالدى.
شان-شەرەپ خاتىرە ئەسەرلىرى
1932 : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم ، كارتون فىلىم : گۈل ۋە دەرەخ (1932-يىلى)
1932 : ياراتقان چاشقان شەرەپ مۇكاپاتى
1934-يىلى : ئەڭ ياخشى كىنو كارتون فىلىم : ئۈچ چوشقا كۈچۈكى (1933-يىلى)
1935 : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم ۋە ھەجۋىي رەسىم : تاشپاقا بىلەن توشقاننىڭ يۈگۈرۈش مۇسابىقىسى (1934-يىلى)
1936-يىلى : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم ۋە ھەجۋىي رەسىم : ئۈچ يېتىم بالىلار ئاسلان (1935-يىلى)
1937 : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم، كارتون فىلىم : دۆلەتنىڭ نەۋرە ئاكىسى (1936-يىلى)
1938-يىلى : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم، كارتون فىلىم : كونا تۈگمەن (1937-يىلى)
1939-يىلى : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم، كارتون فىلىم : فېردىناند بۇقىسى (1938-يىلى)
1940-يىلى : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم ۋە ھەجۋىي رەسىم : سەت ئۆردەك چۈجىسى (1939-يىلى)
1941-يىلى : ئۆمۈرلۈك مۇۋەپپەقىيەت مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، « فانتازىيە » (1940-يىلى)
1943-يىلى : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم، كارتون فىلىم : يۈز ئەينىكى (1942-يىلى)
1949-يىلى : ئەڭ ياخشى قىسقا، ئىككى توملۇق : سېئىل ئارىلى (1948-يىلى)
1952 : ئەڭ ياخشى قىسقا، ئىككى توملۇق : تەبىئەتنىڭ يېرىم ئىنگلىز مو (1951-يىلى)
1953 : ئەڭ ياخشى قىسقا، ئىككى توملۇق : سۇ قۇشلىرى (1952-يىلى)
1954 : ئەڭ نادىر ھۆججەتلىك فىلىم : قۇملۇقتىكى تۇرمۇش (1953-يىلى)
1954 : ئەڭ ياخشى ھۆججەتلىك فىلىم، قىسقا مۇددەتلىك تېما : ئالياسكا ئېسكىموسلار (1953-يىلى)
1954 : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىم، كارتون فىلىم : دۇدۇ قاراۋۇلى ئىلىكتىر ئىدارىسى ۋە گۈللىنىشى (1953-يىلى)
1954 : ئەڭ ياخشى قىسقا، ئىككى توملۇق : دۆلەت ئۈستىگە ئالىدۇ (1953-يىلى)
1956 : ئەڭ ياخشى ھۆججەتلىك فىلىم ، قىسقا مۇددەتلىك باش تېما : ئەرلەر شىمالىي قۇتۇپتا
1959 : ئەڭ ياخشى كىنو فىلىمى، راست ئادەم تېما : چوڭ جىلغىسى
باھا
دىسنىي چاشقان بىلەن ئۆردەككە ئەگىشىپ ئاللىقاچان ئائىلىلەرگە كىرىپ بولغان، دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك كىنو كەسپى ۋە كۆڭۈل ئېچىش ساھەسىدىكى ماگنات، ئۇ جۇڭگونىڭ « قار مەلىكە »، « قونچاقنىڭ سەرگۈزەشتلىرى » قاتارلىقلار نۇرغۇن داڭلىق كىنو، يەنە مىككىي قاتارلىق كارتون ئوبرازلار شۇنداقلا دىسنىي شادلىق باغچىسى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسىي تېمىلىق شادلىق باغچىسى ئۈستىگە ئالغان تېلېۋىزىيە پروگراممىسى « دىسنىي سېھىرلىك دۇنيا » ( ئەسلىدە يەنە ) غا رىياسەتچىلىك قىلغان. سانسىزلىغان ئامېرىكا خەلقى ئۇنى مەڭگۈ ئۇنىتمايدۇ. ئۇ 56 ئوسكار مۇكاپاتىغا، يەتتە ئېممى مۇكاپىتىغا ئېرىشكەن. ۋالتېر دىسنىي دۇنيادىكى ئوسكار مۇكاپاتىغا ئەڭ كۆپ ئېرىشكەن ئادەم.
ئۈرۈمچى ياڭخاڭ مەسچىتى
ئۈرۈمچى ياڭخاڭ مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت. 1898 - يىلى سېلىنغان. تاتار مەسچىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. مەزكۇر مەسچىت خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ ، قۇرۇلما ، ئۇسلۇب جەھەتتىن باشقا مەسچىتلەرگە ئوخشىمايدۇ. مەسچىتنىڭ نامازخانىسى تۆت چاسا بولۇپ ، نامازخاننىڭ ئىچىدە سول ، ئوتتۇرا ۋە ئوڭ تارماق نامازخانلىرى بار ، ئۇدۇل ئىشىكتىن كىرىپ ، دەھلزدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئۈچ ئىشىك ئارقىلىق باشقا بۆلمىلەرگە كىرگىلى بولىدۇ. ئۆگزىسىنىڭ تۆت تەرىپى تۈز ، ئوتتۇرسىدا تۆت بۇرجەك گۈمبىزى بولۇپ ، ئوتتۇرسىدا ئۇچلۇق مۇنارى بار ، مۇنار ئاستىغا رومبىسىمان قىرلىق تۈۋرۈك ئۇل قىلىنىپ ، ئۈستى پىرامىدا شەكلىدە ياسىلىپ ، ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتى بىلەن زامانىۋى بىناكارلىق ئۇسلۇبى بىرلەشتۈرۈلگەن قۇرۇلۇش نەمۇنىلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى.
دۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچ
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :دۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچ
بارلىققا كەلگەن ئورۇن :ئامېرىكا
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
4پارچەدۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچدۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچ ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگەن. ئېگىزلىكى 17 قەۋەتلىك بىناغا تەك كېلىدىغان بۇ سىيرىلغۇچ يەر يۈزى بىلەن تىك بۇلۇڭ ھاسىل قىلغان بولۇپ، ۋېرتىكال ئېگىزلىكى 51مېتىرغا، تۆۋەنگە سىيرىلغاندىكى سائەتلىك سۈرئىتى 110 كىلومېتىرغا يېتىدۇ.
ئاپتوبىئوگراف
ئۆز ھاياتى ئوچېركىنى يازغان كىشى.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
«قارشى تېخنىكا» ساقچى يانفون ئەپىنىڭ ئانالىز قىلىش ۋە نازارەت قىلىش ئىستراتېگىيىسىنى ئاشكارىلىدى. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئنسانىي ھوقۇق تەشكىلاتىنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى يەنە بىر چوڭ دوكلاتى ئىلان قىلىندى، مەزكۇر تەشكىلات مەسئۇللىرى مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئۇيغۇرچىسنى ئۇيغۇر ئاگىېنتلىقىدا ئىلان قىلىشنى ھاۋالە قىلدى.
2019- يىلى 2- ماي كۈنى «كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتى ئېلان قىلغان دوكلاتىدا: «خىتاي ھۆكۈمىتى يانغون ئەپى ئارقىلىق خىتاينىڭ غەربىگە جايلاشقان ئۇيغۇر ئېلىدىكى مۇسۇلمانلاغا قارىتا قانۇنسىز كەڭ كۆلەملىك نازارەت يۈرگۈزدى ۋە ئۇلارنى قارىسىغا تۇتۇپ تۇردى.» دەپ يازغان.
«خىتاينىڭ باستۇرۇش فورمۇلاسى: ئۇيغۇر ئېلىدىكى ساقچىلار ئىشلىتىۋاتقان بىر كەڭ كۆلەملىك نازارەت ئەپىنى يېشىپ چىقىش» دېگەن 68بەتلىك دوكلاتتا (ئۇيغۇر تىلىدا قىسقىچە مەزمۇنى ۋە تەۋسىيەلىرى بار)، ئۇيغۇر ئېلىدىكى نازارەتكە مۇناسىۋەتلىك يېڭى ئىسپاتلارنى كۆرسەتكەن. خىتاي ھۆكۈمىتى «زوراۋانلىق ۋە تېرورلۇققا قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» تەركىۋى قىسمى قاتارىدا، ئۇيغۇر ئېلىدىكى 13 مىليون تۈرك مۇسۇلمانلىرىنىقاتتىق باستۇردى. 2018- يىلى يانۋاردىن 2019- يىلى فېۋرالغىچە بولغان ئارىلىقتا، «كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتى خىتاي ھۆكۈمەت خادىملىرى ئىشلىتىدىغان «بىر گەۋدىلەشكەن جەڭ قىلىش سۇپىسى» (تۆۋەندە قىسقارتىپ «جەڭ سۇپىسى» دەپ ئاتىلىدۇ.) دەپ ئاتىلىدىغان يانفون ئەپىگە«قارشى تېخنىكا» دەپ ئاتىلىدىغان تېخنىكىنى مۇۋاپپەققىيەتلىك قوللىنىپ، شۇ ئەپنى يېشىپ چىقتى. ئۇيغۇر ئېلىدىكى ساقچىلارنىڭ بۇ يانفون ئەپىدە شەخسلەر ۋە تەھدىت دەپ چېكىت قويۇلغانلارنىڭ ئۇچۇرلىرى بار. «كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتى بۇ يانفون ئەپىنىڭ ئۆز ۋاقتىدا ئومۇمغا ئېچىۋېتىلگەن لاھىيىسىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، بۇ كەڭ كۆلەملىك نازارەت سېستېمىسىنىڭ پائالىيىتىنى ۋە كىملەرنى نىشانلىقىدەك سىرنى يەشتى.
«كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي تەتقىقاتچىسى مايا ۋاڭ مۇنداق دەيدۇ: «بىزنىڭ تەتقىقاتىمىز تۇنجى بولۇپ شۇنى كۆرسەتتىكى، ئۇيغۇر ئېلىدىكى ساقچى دائىرىلىرى كىشىلەرنىڭ پۈتۈنلەي قانۇنلۇق بولغان ئىش- ھەرىكەتلىرىگە قارىتا قانۇنسىز ئۇچۇر توپلاپ، بۇ ئۇچۇرلارنى شۇلارنىڭ ئۆزلىرىگە قارشى ئىشلىتىۋاتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئېلىدىكى كىشىلەر تۇرمۇشىدىكى ھەر بىر ھالقىنى كۈزىتىۋاتىدۇ، ۋە ئۇلاردىن ئىشەنچسىز دەپ قارىغانلىرىنى ئىلغاپ چىقىپ، ئۇلارغا تېخىمۇ كۆپ بالا تېپىپ بېرىۋاتىدۇ.»
«كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتى يەنە ئۇ ئەپتىن تارتىۋالغان رەسىمنى ئېلان قىلغان.
ئۇيغۇر ئېلىدىكى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يىغىۋاتقىنى كىشىلەرنىڭ قان تىپىدىن، بوي ئېگىزلىكىگىچە، ئۇلارنىڭ «ئەتراپىدىكى دىنى مۇھىتتىن» ئۇلارنىڭ سىياسى قىياپىتىغىچە بولغان كەڭ دائىرىدىكى ئۇچۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. ساقچىلارنىڭ يانفونىدىكى «جەڭ سۇپىسى» 36 خىل ئادەمنىڭ شەخسى ئۇچۇرىنى يىغىشنى نىشانلىغان. بۇلار ئەقلى يانفون ئىشلىتىشنى توختاتقانلار، «خولۇم- خوشنىلىرى بىلەن باردى- كەلدى قىلمىغان»، يەنە «ئاكتىپلىق بىلەن مەسچىتكە ئىئانە توپلىغان» كىشىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ يانفون «جەڭ سۇپىسى» ئۇيغۇر ئېلىدىكى ھەربىر ئادەمنى ئىز قوغلايدۇ. كىشىلەرنىڭ تېلېفونى، قاتناش قورالى ۋە كىملىك كارتىسى ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ھەرىكىتىنى كۈزىتىدۇ. ئۇ يەنە كىشىلەرنىڭ توك ئىشلىتىشى ۋە بارىدىغان گاز پونكىتلىرىنىمۇ ئىز قوغلاپ تەكشۈرىدۇ. «كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ بايقىشىچە بۇ سېستېما يەنە شۇ رايوندىكى تەكشۈرۈش پونكىتلىرى بىلەن بىرلىكتە بىر قاتار كۆرۈنمەس ياكى مەۋھۇم پاسىللارنى پەيدا قىلىدۇ. كىشىلەرنىڭ يۈرۈش- تۇرۇش ئەركىنلىكى بولسا، ھۆكۈمەت خادىملىرى بايقىغان بۇ يانفون سېستېمىسىدىكى پروگراممىلاشقان ئامىللار بېكىتكەن تەھدىت دەرىجىسىگە قاراپ چەكلىنىدۇ.
بۇرۇن ئۇيغۇر ئېلىدا ياشىغان بىرەيلەننىڭ «كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتىغا دەپ بېرىشىچە، ئۇ قارىسىغا تۇتۇلۇپ، قويۇپ بېرىلىپ بىر ھەپتىدىن كېيىن دۇكانغان كىرگەندە، كىشىلەرنى تەكشۈرىدىغان بېخەتەرلىك سېستېمىسىنىڭ سېرىق دەرىجىلىك سىگنالى سايراپ كەتكەن. ساقچىلار كېلىپ، ئۇنى بىر ساقچى ئىدارىسىغا ئېلىپ كەتكەن. «مەن ساقچىلارغا: <مەن تۇتۇپ تۇرۇلغان، لېكىن مېنى سىلەر قويۇۋەتكەن. مەن گۇناھسىز.> دېدىم… ساقچى ماڭا: <ھېچقانداق ئاممىۋى سورۇنغا بارما…> دەيدۇ. مەن: <ئەمىسە، ئەمدى قانداق قىلىمەن؟ ئۆيدىلا ئولتۇرامدىمەن؟> دېسەم، ساقچى: <توغرا، شۇنداق قىلغىنىڭ بۇنىڭدىن ياخشى. شۇنداقمۇ؟> دېدى.
بۇ يانفون ئەپى يەنە چەتئەلگە چىقىپ، ناھايىتى ئۇزۇن تۇردى دەپ قارالغانلار توغرىلىق ئالاقىداق خادىملارغا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىدۇ. شۇنداقلا «مۇددەتتىن ئۇزۇن تۇردى» دەپ قارالغانلار ياكى ئۇلارنىڭ تۇغقانلىرى ۋە تونۇش- بىلىشلىرىدىن بۇ قېتىمقى زىيارەتنىڭ ئەھۋالىنى ئىنچىكە سوراق قىلىش بۇيرۇقىنى بېرىدۇ. بۇ يانفون ئەپى يەنە ھۆكۈمەت خادىملىرىنى «مۇددەتتىن ئۇزۇن تۇردى» دەپ قارالغان ئادەمنىڭ تېلېفونى ۋە ئۇنىڭدىكى «گۇمانلىق ئالاقىلاشقۇچىلارنى» تەكشۈرۈشكە بۇيرۇيدۇ.
ئەگەر بۇ سېستېما بىرەسىنىڭ تېلېفونىنى ئىز قوغلىيالمىسا، ئالاقىدار خادىملارنى ئاگاھلاندۇرۇپ، تېلېفون ئىگىسىنىڭ ئىش- ھەرىكەتلىرىنىڭ گۇمانلىق ياكى ئەمەسلىكى، تەكشۈرۈش زۆرۈرىيىتى بار يوقلۇقىنى قاراپ چىقىشقا بۇيرۇيدۇ.
«كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ بايقىشىچە، بەزى تەكشۈرۈشلەريەنە كىشىلەرنىڭ تېلېفونىدا گۇمانلىق دەپ قارىلىدىغان 51 ئىنتېرنېت قورالى، مەسىلەن: WhatsApp, Viber, Telegram ۋە Virtual Private Networks) VPNs) قاتارلىقلارنىڭ بار- يوقلۇقىنى تەكشۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ يانفون ئەپى يەنە كىشىلەرنىڭ مۇناسىۋىتىنىمۇ كۈزىتىدۇ. مەسىلەن: ساقچىلارنىڭ تىزىملىكىدە بولغانلار بىلەن بىللە سەپەر قىلغانلارنى سۈزۈپ چىقىدۇ. ۋەياكى يېڭى تېلېفون نومۇرى ئالغان ئادەملەر بىلەن ئالاقىسى بارلارنى كۈزىتىدۇ.
بۇ خىل كەڭ ۋە گۇمانى ئۆلچەملەر بىلەن، بۇ سېستېما تۇتۇپ تۇرىدىغان كىشىلەرنىڭ تىزىملىنى ھۆكۈمەت خادىملىرىنىڭ باھالىشىغا سۇنىدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ رەسمى ھۆججەتلىرىدىكى «تۇتۇشقا تېگىشلىك ھەر قانداق ئادەم تۇتۇلۇشى كېرەك.» دېگەن بايانلىرى «ئىشەنچسىز» دەپ قاراپ، تۇتىدىغانلارنىڭ سانىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاندىن ئۇ كىشىلەر ھېچقانداق قوغدىنىش كاپالىتىمۇ يوق ئەھۋالدا سوراق قىلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ قانۇنى مەسلىھەت سوراش ھوقوقىمۇ بولمايدۇ. بىز 2018- يىلىدىكى دوكلاتتا بايان قىلغىنىمىزدەك، ھەتتا بۇنداق تۇتۇلغان بەزىلىرى قىيناش ۋە خورلاشقا ئۇچرىغان بولۇپ، ئۇچرىغان بۇ خورلۇقلار ئۈچۈن ھېچقانداق بىرتۆلەممۇ تەلەپ قىلالمايدۇ.
بۇ يانفون سېستېمىسىنى خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى چوڭ بىر ھەربى سودا ھۆددىگىرى بولغان «خىتاي ئېلېكترونىكا تېخنىكا گۇرۇھى» (CETC) ياساپ چىققان. بۇ يانفون ئەپىنى «خېبىي يىراق شەرق ئالاقە سېستېمىسى لايىھەسى شېركىتى» (HBFEC) تۈزگەن بولۇپ، تۈزۈش داۋامىدا، بۇ شېركەت CETC شېركىتىگە تولۇقى بىلەن تەۋە بولغان. «كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتى بۇ يانفون ئەپى ۋە جەڭ سۇپىسىنىڭ ياسىلىشى توغرىسىدىكى ئەھۋاللارنى سوراپ، CETC ۋە HBFEC گە يازغان خېتىگە ھېچقانداق جاۋاب ئالالمىغان.
«قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» دە، ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئالاقىدار خادىملار يەنە 12 ياشتىن 65 ياشقىچە بولغان ئاھالىنىڭ ھەممىسىنىڭ بېئولوگىيىلىك پەرقلەندۈرۈش ئۇچۇرلىرىنىمۇ يىغقان بولۇپ، بۇ ئۇچۇرلار د ن ئا ئەۋرىشكىسى، بارماق ئىزى، كۆز قارىچۇقى ۋە قان تىپى قاتارلىقلارنى ئۆز ئچىگە ئالىدۇ. دائىرىلەر يەنە ئاھالىلەردىن پاسپورت ئىلتىماس قىلغاندا ئاۋاز ئەۋرىشكىسى بېرىشنى تەلەپ قىلغان. بۇ ئۇچۇرلارنىڭ ھەممىسى ھۆكۈمەتنىڭ مەركەزلەشكەن، تەكشۈرگىلى بولىدىغان سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا كىرگۈزۈلگەن. ئۇيغۇر ئېلىدىكى بۇ سېستېما تاجاۋۇز خاراكتېرلىك بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسى لايىھەسى خىتاينىڭ ھەممە يېرىدىكى ساقچىلار پىلانلاۋاتقان ۋە ئىجرا قىلىۋاتقان سېستېمىنىڭكىگە ئوخشايدۇ.
«كىشىلىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتى: «خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ <جەڭ سۇپىسى> نى دەرھال ئۆچۈرۈشى، ۋە ئۇيغۇر ئېلىدىكى كىشىلەردىن توپلىغان بارلىق ئۇچۇرلارنى ئۆچۈرۈۋېتىشى كېرەك.» دېدى. شۇنداقلا بۇ ئىشلارغا كۆڭۈل بۆلىدىغان ئالاقىدار چەتئەل ھۆكۈمەتلىرى پارتىيە سېكرىتارى چېن چۈەنگو ۋە باشقا «قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» دەك باستۇرۇش ھەرىكىتىگە ئىشتىراك قىلغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارغا قارىتا، «ئامېرىكا يەرشارى ماگنېتىسكى جازا قانۇنى»، ۋىزا بەرمەسلىك، مال-مۈلكلىرىنى توڭلىتىش قاتارلىق قاراتمىلىق جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى كېرەك. ئۇلار يەنە مۇۋاپىق ئېكسپورت كونترول مېخانىزىمىنى ئارقىلىق، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاساسى كىشىلىك ھوقوقىغا دەخل-تەرۇز قىلىدىغان تېخنىكىلارغا ئېرىشىشىنى توسۇشى كېرەك. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر بىر خەلقئارالىق ئەمەلىيەتنى تەكشۈرۈش ۋەزىپە ئۆمىكىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىگە بېرىپ، ئۇ يەردىكى ئەھۋاللارنى باھالاپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقوق كومىتېتىغا دوكلات سۇنۇشىغا ھەيدەكچىلىك قىلىشى كېرەك.
مايا ۋاڭ يەنە مۇنداق دەيدۇ: «خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا، خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسىتى ئۇيغۇر ئېلىدىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن دوزاق بولدى. چەتئەل ھۆكۈمەتلىرى ئېكسپورت كونتروللۇقى، قاراتمىلىق جازالاش، شەخسىي ئۇچۇرلىرىنى تېخىمۇ قاتتىق قوغداش قاتارلىقلارغا بولغان ئېھتىياجنى تونۇپ، خىتاينىڭ كىشىنى چۆچىتىدىغان بۇ قىلمىشلىرىنىڭ دۇنياغا تارىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەك.»
«خىتاينىڭ باستۇرۇش فورمۇلاسى: ئۇيغۇر ئېلىدىكى ساقچىلار ئىشلىتىۋاتقان بىر كەڭ كۆلەملىك نازارەت ئەپىنى يېشىپ چىقىش» نى تۆۋەندىكى ئۇلىنشتىن كۆرۈڭ:
https://www.hrw.org/node/329384 (دوكلاتنىڭ ئېنگىلىزچە تولۇق نۇسخىسى)
http://turkistantimes.com/uploads/2019-05/201905china_ijop_sum_recs_uyghur_1.pdf   (ئۇيغۇر تىلىدىكى قىسقىچە مەزمۇنى ۋە تەۋسىيەلىرى)
«كىشىك ھوقۇقنى كۈزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ باشقا دوكلاتلىرىنى تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتىن كۆرۈڭ:
تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرلار ئۈچۈن، تۆۋەندىكى كىشىلەر بىلەن ئالاقىلىشىڭ:
شياڭگاڭدا مايا ۋاڭ (ئېنگىلىزچە، خەنزۇچە ۋە گۇاڭدۇڭ تىلى): +852-8170-1076(يانفون)؛ wangm@hrw.org. تۋىتتېر: @wang_maya
ۋاشىنگتون شەھىرىدە سوفى رىچاردسون (ئېنگىلىزچە، خەنزۇچە): +1-202-612-4341؛ +1-917-721-7473(يانفون)؛ richars@hrw.org. تۋىتتېر: @SophieHRW
ئىستانبۇلدا ئەمما سىنكلاير-ۋەب (ئېنگىلىزچە، تۈركچە):+90-538-972-4486(يانفون)؛ sinclae@hrw.org. تۋىتتېر: @esinclairwebb
جاكارتادا ئاندرېئاس خارسونو (ئېنگىلىزچە، ھېندونوزچە): +62-815-950-9000(يانفون)؛ harsona@hrw.org. تۋىتتېر: @andreasharsono
بېريۇسسېلدا لوتتې لېيخت ( ئېنگىلىزچە، گېرمانچە، فرانسۇچە، دانىيەچە، شىۋېتچە): +32-475-68-17-08(يانفون)؛ leichtl@hrw.org. تۋىتتېر: @LotteLeicht1
بېرلىندا ۋەنزەل مىكالسكى (گېرمانچە، ئېنگلىزچە): +49-15-1419242-56(يانفون)؛ wenzel.michalski@hrw.org. تۋىتتېر: @WenzelMichalski
ئىستانبۇلدا مىھرا رىتتمانن (ئېنگلىزچە، رۇسچە): +1-917-385-3831(يانفون)؛ rittmam@hrw.org. تۋىتتېر: @MihraRittmann
سان-فرانسىسكودا براد ئادامس (ئېنگلىزچە): +1-347-463-3531(يانفون)؛ adamsb@hrw.org. تۋىتتېر: @BradMAdams
پارىژدا بېنېدىكتې ژىئاننېرود (فرانسۇزچە، ئېنگلىزچە): +33-6-74-32-88-94(يانفون)؛ jeanneb@hrw.org. تۋىتتېر: @BenJeannerod
سىدنىدا ئېلاينې پىئارسون (ئېنگىلىزچە): +61-400-505-186(يانفون)؛ pearsoe@hrw.org. تۋىتتېر: @pearsonelaine
توكيودا كانھې دوي (ئېنگلىزچە، ياپونچە):+81-3-5575-3774؛ +81-90-2301-4372(يانفون)؛ doik@hrw.org
جەنۋەدە جون فىشىر (ئېنگلىزچە، فرانسۇزچە): +41-22-732-5760؛ fisherj@hrw.org. تۋىتتېر: @JohnFisher_hrw
نيۇ-يوركتا مىنكي ۋوردېن (ئېنگلىزچە): +1-212-216-1250(يانفون)؛ wordenm@hrw.org
بيۇ-يوركتا ئاخمەد بېنچەمسى (ئېنگلىزچە، فرانسۇزچە، ئەرەبچە): +1-929-343-7973(يانفون)؛ benchea@hrw.org. تۋىتتېر: @AhmedBenchemsi بۇرۇن ئۇيغۇر ئېلىدا ياشىغانلارنىڭ دېگەنلىرى
كۆرۈشكەن كىشىلەرنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئىسىمى ۋە ئۇلارنى تونۇغىدەك باشقا ئۇچۇرلىرى بېرىلمىدى. ھەممە ئىسىملارغا پەقەت تەخەللۇسلا ئىشلىتىلدى.
ماشىنا ھەيدەۋاتقىنىمدا بىر قاتناش ساقچىسى مېنى توختاتتى. ئاندىن ئالاھىدە قوراللىق قىسمىنىڭ بىر نەچچە ساقچىسى كېلىپ، مەندىن تېلېفونۇمنى ئۇلارغا بېرىشنى تەلەپ قىلدى. مەن بەردىم. ئاندىن ئۇلار تېلېفونۇمنى … گە چاتتى. ئۇنىڭدا ئوخشىمىغان تېلېفونلارغا چاتىدىغان ئوخشىمىغان سىملار بار ئىكەن. ئۇلار مېنىڭ تېلېفونۇمنى چاتتى، لېكىن مەن ئۇلارنى نېمىنى ئىزدەۋاتقىنىنى كۆرمىدىم. بەش مىنۇتتىن كېيىن، ئۇلار تېلېفونۇمنى قايتۇرۇپ بەردى. ئاندىن مېنىڭ قايتىشىمغا رۇخسەت بەردى.
يەكەن ئازنە مەسچىتى
بۇ مەسچىت مىلادىيە 1460-يىلى ئەتراپىدا شەرقى چاغاتاي خاندانلىقى دەۋرىدىكى يەكەن ھۆكۈمدارى ئابابەكرى مىرزا شاھ دەۋرىدە سېلىنغان بولۇپ، ھازىرغا قەدەر 550 يىلدەك تارىخقا ئىگە. ھازىر بۇ مەسچىت ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورنى بولۇپ، يەكەن ناھىيىسىدىكى تارىخى ئۇزاق قەدىمكى مەسچىتلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ مەسچىتتە 7000 دەك مۇسۇلمان بىرلا ۋاقىتتا ناماز ئۆتىيەلەيدۇ.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
ھېچكىم ئۆزىنىڭ يانفونى، يانفونىدىكى ئەپلەر ياكى تور بەتتىكى مەزمۇنلاردىن قايسىسىنىڭ «قانۇنسىز» ياكى «تېرورچى» دەپ قارىلىدىغانلىقىنى بىلمەيدۇ. نېمىنىڭ قانۇنسىز مەزمۇن ئىكەنلىكىنى مەنمۇ بىلمەيمەن. قانۇنسىز مەزمۇن دەپ ئاڭلىغان، لېكىن مەن ئەزەلدىن كۆرۈپ باقمىغان.
يەكەن ئازنە مەسچىتى
بۇ مەسچىتنىڭ ئىككى چوڭ ئۆزگىچىلىكى بار. بۇ مەسچىتنىڭ بىرىنچى ئۆزگىچىلىكى شۇكى، مەسچىتنىڭ ئۈستىدە 52 گۈمبەز بار. مەسچىت دەرۋازىسىنىڭ ئىككى تەرىپىدە ئېگىز ئىككى مۇنار بار. دەرۋازىدىن كىرىش بىلەنلا، مەسچىت ئۈستىدىكى نۇرغۇن گۈمبەزلەر كۆزىڭىزگە چېلىقىدۇ. مەسچىت ئۈستىنىڭ جەنۇبىي ۋە شەرقىي ئىككى تەرىپىدە دىئامېتىرى 2.5 مېتىر، ئېگىزلىكى 5.5 مېتىر، چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشاش بولغان 9 رەت 51 گۈمبەز قۇرۇلمىسى بار بولۇپ، ئۇ دەل غەربىي تەرەپتىكى دىئامېتىرى 6 مېتىر، ئېگىزلىكى 13 مېتىر كېلىدىغان چوڭ گۈمبەز بىلەن تۇتۇشۇپ، ھەيۋەتلىك 52 گۈمبەزلىك مەسچىت ھالىتىنى شەكىللەندۈرگەن. مەسچىت ئوتتۇرىسىدا پېشايۋانلىق 300 كۋادرات مېتىرلىق سەينا بار.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
-نۇرمۇھەممەت، 2017- يىلى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ مەركىزى ئۈرۈمچىدىن ئايرىلغان، 2018- يىلى ئىيۇن
يەكەن ئازنە مەسچىتى
چاسا شەكىلدىكى قۇرۇلۇش بولۇپ ، دىئامېتىرى 2.6 مېتىر ، ئېگىزلىكى 5.5 مېتىردىن كېلىدىغان 52 دانە كىچىك گۈمبەزى دىئامېتىرى 7.9 مېتىر ، ئېگىزلىكى 12 مېتىر كىلىدىغان چوڭ گۈمبەزدىن تەركىب تاپقان. گۈمبەزلەرنىڭ ئىچى گەج بىلەن سۇۋالغان. مەسچىتنىڭ چوڭ دەرۋازا راۋىقىنىڭ ئىككى تەرىپىدە ئىككى كىچىك راۋاق مۇنارى بار. مەسچىتنىڭ ئىچىدە جەنۇبتىن شىمالغا سوزۇلغان ياغاچ تۈۋرۈكلۈك كاھىۋان بار. مەسچىتنى تەشكىل قىلغان ئاساسىي قۇرۇلمىلار ، يەنى گۈمبەز ۋە گۈمبەزلەرنى تىرەپ تۇرغان تۈۋرۈكلەر ئوتتۇرسىدىكى باغلىنىشلىق مۇناسىۋەت ئالاھىدە تېخنىكىلىق ئۇسۇل بىلەن بىر تەرەپ قىلىنغاچقا ، قۇرۇلۇش تېخىمۇ كۆركەملەشتۈرۈلگەن. مەسچىت مىلادىيە 1679- 1808 - يىللىرى ، ئىلگىرى - ئاخىر ئىككى قېتىم رېمونت قىلىنغان. بۇ مەسچىت ئاپتونۇم رايون خەلق ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن 1999 - يىلى «ئاپتونۇم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلق قوغدىلىدىغان مەدەنيەت يادىكارلىق ئورنى» دەپ ئېلان قىلىنغان.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
مەن ئۆزۈم تۇرۇشلۇق رايوندىن چىقماقچى بولغاندا، مېنىڭ كىملىكىم ساقچى پونكىتلىرىدا [سايرايدۇ]… ساقچى ماڭا مېنىڭ قارا تىزىملىكتە ئىكەنلىكىمنى، [نوپۇس]ۇم تۇرۇشلۇق رايوندىن چىقالمايدىغىنىمنى دەپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن مەن بىزنىڭ يېزىلىق ساقچىغا باردىم ۋە «مېنىڭ بالىلىرىم بار، مەن سىرتقا چىقىشقا رۇخسەت سورايمەن.» دېدىم. لېكىن ساقچى رۇخسەت بەرمىدى، شۇنىڭ بىلەن مەن يېزامدىن چىقالمىدىم. مېنىڭ ناھايىتى ئاچچىقىم كېلىپ: «يا سەن مېنى ئۆلتۈرىۋەت، يا مېنى تۈرمىگە تاشلا. بولمىسا مەن ئۆزۈمنى ئۆلتۈرۈۋالىمەن.» دېدىم.
يەكەن ئازنە مەسچىتى
مەسچىت ئۈستىدە تۇتاشتۇرۇلۇپ ياسالغان گۈمبەزلەرنىڭ تىك تۆت تەرەپلىك شەكىلدە بولۇشى، كەڭلىكى ۋە ئۇزۇنلۇقىنىڭ ستېرېئومېتىرىك ۋە ئېللىپس شەكىلدە بولۇشى ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇر مېمارچىلىق تېخنىكىسى ۋە ھۈنەر-سەنئىتنىڭ يۈكسەك سەۋىيىسىنى تولۇق گەۋدىلەندۈرگەن. بۇ مەسچىت ئازنا مەسچىت(يەنى جۈمە مەسچىتى) دەپ ئاتىلىشتىن سىرت، مەسچىت ئۈستىدە 52 گۈمبەز بولغانلىقى ئۈچۈن ”52 گۈمبەز“ دەپمۇ ئاتىلىدۇ، كىشىلەر تۆۋەندە تۇرۇپ مەسچىت ئۈستىدىكى گۈمبەزلەرنى سانىغاندا، ئادەتتە 40 گۈمبەزنىلا سانىيالايدىغانلىقى(يەنى قالغان 12 گۈمبەزنى كۆرەلمەيدىغانلىقى) ئۈچۈن، بۇ مەسچىت ”40 گۈمبەز“ دەپمۇ ئاتىلىدۇ. رىۋايەت قىلىنىشىچە، بۇ مەسچىت ئۈستىدىكى 52 گۈمبەز ھىجرىيە تەقۋىمىدا كېلىدىغان بىر يىلدىكى 50 جۈمە نامىزى ۋە ئىككى ھېيت نامىزى(يەنى روزا ھېيت ۋە قۇربان ھېيت نامىزى)دىن ئىبارەت جەمئىي 52 مۇبارەك ناماز ئوقۇلىدىغان 52 مۇبارەك كۈننىڭ سىمۋولى ئىكەن. بۇنداق 52 گۈمبەزلىك مەسچىت پۈتۈن شىنجاڭدىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن مەملىكەتتىكى مەسچىتلەر تارىخىدا ۋە ھازىرقى رېئاللىقتا بىردىنبىر مەسچىت ھېسابلىنىدۇ، ھەتتا ئىسلام دۇنياسىدىكى مەسچىتلەر تارىخىدىكى ۋە ھازىرقى رېئاللىقتىمۇ كەمدىن كەم ئۇچرايدۇ.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
-ئەخمەت، سىياسى ئۆگىنىش لاگىرىدا بىر نەچچە ئاي يېتىپ چىققان، 2018- يىلى ماي
يەكەن ئازنە مەسچىتى
بۇ مەسچىتنىڭ ئىككىنچى بىر ئۆزگىچىلىكى شۇكى، پۈتكۈل مەسچىت قۇرۇلمىسىدا بىر تالمۇ ياغاچ ماتېرىيال ئىشلىتىلمىگەن بولۇپ، مەسچىت ۋە گۈمبەزلەر پۈتۈنلەي پىششىق خىش بىلەن كىرىشتۈرۈلۈپ قوپۇرۇلغان. ئايۋان ئۆتۈشمىلىرى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇلغان. مەسچىتنىڭ دەرۋازا راۋىقى، ناماز خانىقاسى ۋە ئوڭ، سول تەرەپتىكى خانىقالىرى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇلۇپ بىر پۈتۈن گەۋدە ھاسىل قىلغان. بۇ مەسچىتنىڭ دەرۋازىسىدىن سىرت، ئۇنىڭغا ھېچقانداق ئىشىك، دېرىزە قويۇلمىغان، مەسچىت ئىچىدىكى ئايلانما ئۆتۈشمىلەر ئىشىك-دېرىزە رولىنى ئوينىغان. شۇڭا، شامال ئۆتۈشۈش، يورۇقلۇق چۈشۈش ئىشلىرى ھېچقانداق تەسىرگە ئۇچرىمىغان، يەنە كېلىپ پۈتكۈل مەسچىت ئىچى قىشتا ئىسسىق، يازدا سالقىن بولۇشتەك ئالاھىدىلىكىنى شەكىللەندۈرگەن.
بۇ مەسچىت سەيناسىدا بىر قۇدۇق بار. ئۇنىڭ ئەتراپىدا تولغاش دەرىخى، سېدە دەرىخى قاتارلىقلار بولۇپ، مەسچىتنىڭ مۇھىتى ناھايىتى تىنچ. بولۇپمۇ مەسچىت سەيناسىدا 500 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە ئىككى تۈپ قەدىمىي تولغاش دەرىخى ۋە بىر تۈپ سېدە دەرىخى بار.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
-ئايلىن، بۇ ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇغۇچىسىنىڭ دېيىشىچە ئۇنىڭ ئاپىسى ئۆزىگە تەۋە بولمىغان تېلېفون نومۇرىنى ئىشلەتكەچكە سىياسىي ئۆگىنىش لاگىرىغا قامالغان، 2018- يىلى ماي
يەكەن ئازنە مەسچىتى
بۇ مەسچىتنىڭ دەسلەپكى چاغلىرىدا، ئۇنىڭ تارمىقىدا ئىسلام دىنىنىڭ ئالىي بىلىم يۇرتى—”خانلىق مەدرىسە“دەپ ئاتالغان بىر مەدرىسە ۋە تالىپلار ياتاقلىرى بولغان، ھەمدە ئەينى ۋاقىتتا بۇ مەدرىسىدە نۇرغۇن ئىختىساسلىق خادىملار يېتىشتۈرۈپ چىقىلغان، ئەمما ئەينى ۋاقىتتىكى ھالىتىدىن بۇ مەدرىسىدە ھازىر قىلچە ئەسەر قالمىغان.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
سىن ۋە رەسىملەرنى چۈشۈرۈش ئۈچۈن، تۆۋەندىكى ئۇلىنىشنى بېسىڭ:
ئاپتور نۇتقى
ۋەقە يۈز بەرگەن ئورۇن ۋە شارائىتنى تەسۋىرلەش، پېرسوناژلارنى تەرىپلەش، ئۇلارنىڭ ياخشى ياكى يامان خۇسۇسىيەتلىرىنى ئېچىپ بېرىش ۋە باھالاش (ماقۇللاش ياكى ئەيىبلەش) ئۈچۈن ئاپتورنىڭ ئۆز تىلىدىن ئېيتىلغان سۆز. ئاپتور نۇتقى يازغۇچىنىڭ تىلى (ئەسەر تىلى) نىڭمۇ مۇھىم تەركىبىي قىسىمى بولىدۇ. كاتتا ئىجادىي تەجرىبە ۋە ماھارەتكە ئىگە يازغۇچى ئومۇمىي خەلق تىلىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىگە خاس تىل ۋە ئۇسلۇب يارىتىدۇ. لۇشۇننىڭ ئەسەرلىرى (<سەۋدايى خاتىرىسى>، <كەچتە ئېچىلغان سەھەر گۈلى>) گومورونىڭ (<چۈي يۈەن>، ياكى <سۇمۇرۇغلار پاراغىتى>) ئەسەرلىرىدىن پەرقلىنىدۇ. بۇنىڭدىن بۇ يازغۇچىلارنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدە تىل - ئۇسلۇبى بولغانلىقىنى بايقاشقا بولىدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك لۇتپۇللا مۇتەللىپ بىلەن نىم شېھىتنىڭ تىلى ۋە ئۇسلۇبى جەھەتتىنمۇ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپلىگەن ئەسەرلىرى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى ھەم بەدىئىي ئەدەبىيات ساھەسىدە مۇھىم رول ئوينىغانلىقىنى چۈشىنىش تەس ئەمەس.
يەكەن ئازنە مەسچىتى
مەزكۇر مەسچىت تارىختا 1679-يىلى بىر قېتىم، 1908-يىلى بىر قېتىم بىرقەدەر چوڭ كۆلەمدە رېمونت قىلىنغان، 1984-يىلىمۇ بىر قېتىم رېمونت قىلىنغان.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئاپتور نۇتقى
ئاپتور ئەسەر قەھرىمانلىرىنىڭ ئىش ۋە ھەرىكەتلىرى توغرىسىدا ھېكايە قىلىش، ئۇلارنىڭ قىياسى ۋە پورترېتىنى (قىياپىتىنى) تەسۋىرلەش ۋە تەبىئەت مەنزىرىلىرىنى سىزىشتىن تاشقىرى بەزى ۋەقەلەر داۋامىدا ھاياجانلىنىپ كېتىپ، بايان ۋە تەسۋىرلەشتىن يىراقلىشىپمۇ قالىدۇ، ئۆزىدە تۇغۇلغان لىرىك چېكىنىش دەپ ئاتىلىدۇ. لىرىك چېكىنىشمۇ ئاپتور تىلىنىڭ بىر كۆرۈنۈشى ھېسابلىنىدۇ. ناۋاينىڭ <خەمىسە> دىكى داستانلىرىدا، فادىيېۋنىڭ <ياش گۋاردىيە> رومانىدا ۋە ماۋدۇننىڭ بىر قاتار ئەسەرلىرىدە ئاپتور نۇتقىنىڭ ئاجايىپ نەمۇنىلىرىنى كۆرۈش مۇمكىن. ناۋايى پەرھاتنىڭ ئەجدىھانى ئۆلتۈرگەنلىكىنى بايان قىلغاندا، ئۆزىنىڭ لىرىك تۇيغۇلىرىنى ئىپادىلەپ مۇنداق يازغان:
يەكەن ئازنە مەسچىتى
بۇ مەسچىتنىڭ تارىخى ئۇزاق بولغانلىقى، يەنە كېلىپ ئۇزاق يىللار رېمونتسىز قالغانلىقى ئۈچۈن، ھازىر ئۇنىڭ گۈمبەزلىرى ۋە بەزى ئاساسلىق تاملىرىغا خېلى دەرىجىدە دەز كەتكەن، ئەمما پۈتۈن مەسچىتنىڭ ئەسلى قۇرۇلمىسىنىڭ ياسىلىشى مۇۋاپىق بولغانلىقى، قۇرۇلمىسى پۇختا ياسالغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئومۇمىي قۇرۇلمىسى ھازىرغىچە ياخشى ساقلىنىپ قالغان.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت سستېمىسى قانداق خىزمەت قىلىدۇ؟
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئاپتور نۇتقى
نە خۇشتۇر ئەجدەر ئۆلمەك رەنج بىرلە،
كىشى قىلماق تەنەئ ئۇم گەنج بىرلە.
قۇياش پەرھادى چۈن تارتىپ سىنان تېز،
قاراتاغ ئەجدەرگە بولدى خۇنرېز.