cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسى
قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسى ئىزىدىن بايقالغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى شۇنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇكى، بۇ شەھەرنىڭ تەرەققىي قىلىپ، ئاۋاتلاشقان دەۋرىنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 160 – يىللىرىغا جەزىملەشتۈرۈشكە بولىدىكەن. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، قىيان قەدىمكى شەھىرى قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ ئاساسىي تۈگۈنىگە جايلاشقانلىقىدەك ئارتۇقچىلىقى بىلەن، سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت قاتارلىق جەھەتلەردە بىر مەزگىل تەرەققىي قىلىپ، غەرب بىلەن شەرقنىڭ مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان مۇھىم شەھەر بولغان.
سان فرانسىسكو
right|thumb|250px|San Fransisko right|thumb|250px
سان فرانسىسكو بولسا ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى كالىفورنىيە شىتاتى دىكى بىخاھار 2007 نوپۇس بار، سان فرانسىسكونىڭ 799,183 نوپۇسىبار, 231.92 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكانگ لىك 37.46°, خارىكى ۇزۇنلۇك 122°25, پوقتانومۇرى 94101–94112 رايۇننومۇرى 0415.
باشلەڭگەر يېزىسى
باشلەڭگەر يېزىسى گۇما ناھىيەلىك ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ غەربىي جەنۇبىغا 47.1 كىلومېتىر كېلدىغان جايغا جايلاشقان، شەرقتە قوشتاغ بازىرى، شىمالدا پىشنا يېزىسى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ، غەربتە قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيەسى، شىمالدا ئاچا يوپۇرماقلىق تاشيول بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 32 كىلومېتىر كېلىدۇ. باشلەڭگەر يېزىسىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 137 كۋادىرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
باشلەنگەر يېزىسىدا بەش دانە كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
كەشمىر
left|thumb|250px|كەشمىر left|thumb|250px left|thumb|250px كەشمىر بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا جاممۇ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سرىناگار. دۇلات تىلى بولسا كەشمىر تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئاسىف ئالى زاردارى. ئازىركى گۇبېرناتور نارىندەر ناتھ ۋوھرا. يار مايدانى 222 مىڭ 236 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 10 مىللىئون 069 مىڭ.
چىلو مەدەنىيىتى
1.چىلو مةدةنىيىتى. بۈگۈنكى شةندۇڭ ئۆلكىسىدىكى تةيشةن تېغىنىڭ شىمالى (چى) ۋة جةنۇبى (لۇ)غا تارقالغان. ئةمىنىية دةۋرىدىكى چىلۇ پۈتۈن مةملىكةتنىڭ سىياسىي، مةدةنىيةت مةركىزىگة ئايلانغانىدى، شۇنىڭ ئۈچۈن چىلۇ مةدةنىيىتى ئورتودوكساللىق، لوگىكىلىق ئالاھىدىلىكلةرنى ھازىرلىغانىدى. جۇڭگو زور بىر تۈركۈم پېشىۋالار، مةسىلةن كۇڭزى، مېڭزى، گۈنزى، موزى، سۇنۋۇ ۋة زۇيةن قاتارلىقلارنىڭ ھةممىسى مۇشۇ جايدا دۇنياغا كةلگةن.
ئاپتوموبىل
ئاپتوموبىللنىڭ تۈرلىرى:
- كىچىك ماشىنىلار (پىكاپلار)
- يولۇچى ئاپتوبۇسىلىرى
نىگېرىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
نىگېرىيە فېدېراتىۋ جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئابۇجا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا لاگوس. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئۇمارۇ يارئادۇئا. ئازىركى باش ۋەزىر داۋىد مارك. بۇ دۇلات 1963 يىلى 10 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 923 مىڭ 768 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 148 مىللىئون 000 مىڭ.
ئىز
رومان ھەققىدە
«ئىز» رومانى ھەققىدە تەتقىقاتلاردىن بىرى تۈركىيەلىك ئۆزگۈر ئاينىڭ ئابدۇرەھىم ئۆتكۈر ۋە ئۇنىڭ «ئىز» رومانى ھەققىدە ناملىق بىر ماقالىسى بولۇپ، ئۇنىڭدىكى رومان مەزمۇنى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە :
ئەسەر بىر تارىخىي رومان بولۇپ، ھەر بىر بۆلەكلىرىگە ئىچكىرلەپ كىرگىنىمىزدە ئۇنىڭدا «ھۆججەتلىك» ئىپادىلەش ئالاھىدىلىكىنىڭ بارلىقىنى كۆرىمىز. رومان بىرىنجى شەخسنىڭ تىلىدىن بايان قىلىش شەكلى ۋە ھەم زامان، ھەم ماكان، ھەم ۋەقەلەرگە سادىق بولۇش يولى بىلەن يېزىلغان. ئاپتور رومانغا تېما قىلغان ۋەقە ۋە شەخسلەرنى شۇ دەۋردىكى ئاشۇ ۋەقەلەرگە قاتناشقان ھەققىي كىشىلەر ئارقىلىق ياراتقان. ئاپتورنىڭ روماننىڭ كىرىش سۆزىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا بۇ ساھەدىكى ئىزدىنىش داۋامىدا ئۆزىگە ياردەم قىلغانلارغا رەھمەت ئېيتىشى ئۇنىڭ ئەسىرىنى يېزىۋاتقاندا ئارخىپ بىلىملىرىدىن، شۇ دەۋرنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەنلەرنىڭ شاھىتلىق سۆزلىرىدىن پايدىلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە ئۇيغۇر تۈركلىرى ئارىسىدا ئېغىزدىن ئېغىزغا تارقىلىپ بۈگۈنكى كۈنگە ئۇلاشقان قوشاقلارنىڭ ئەسەرنىڭ ۋۇجۇدقا كىلىشىدە تەسىرىنىڭ بارلىقىنى كۆرىمىز.
«ئىز» رومانىنىڭ كىرىش سۆزىدە «قەدەم ئىزى -- بىراۋنىڭ ماڭغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ» دېگەن جۈملىنى ئۇچرىتىمىز. مەھمۇدكاشغەرىنىڭ ئەسىردىن ئېلىنغان بۇ سۆزنىڭ ئەسلىدە ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنىڭ ئىجادىي ھاياتىنىڭ (گەرچە بىر مۇنچە ئېزىش ئەھۋالى  بولسىمۇ) پەلسەپىسىنى كۆرسىتىپ بېرىش نوقتىسىدىن مۇھىم ئىكەنلىكىنى ئېيتىشقا بولىدۇ.
ئاپتور «ئىز» رومانىنى «ئىز» دېگەن بىر شېئىر بىلەن باشلايدۇ. بۇ شېئىر بىر نوقتىدىن ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ ھۆرلۈك كۈرەشلىرىنى مىسرالاشتۇرسا، يەنە بىر نوقتىدىن بو روماننىڭ مەزمۇن دائىرىسىنى كۆرسىتىپ بەرگەن. شېئىر رومان يېزىلىشتىن 30 يىل بۇرۇن يېزىلغان ۋە ئاھاڭغا سېلىنغان. خېلىلا مەشھۇر بولغان بۇ شېئىر ۋە ناخشا 1966-1976- يىللاردىكى «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» مەزگىلىدە چەكلەنگەن. ئاپتور بۇ ئىجادىيەت پائالىيىتى سەۋەبىدىن ھۆكۈمەت تەرىپىدىن «ئىدىيىدە خاتالاشقان» دەپ قارىلىپ ئۇزۇن يىل تۇرمىدا ياتقان.
ئۆتكۈرنىڭ «شۇنداق غەزەللەرنى ياڭرىتىپ، بىپايان دالىلاردا كۆمۈلمەس ئىزلارنى قالدۇرۇپ ئۆتكەن كارۋانلار يۈرۈش باشلىغان چاغلاردا، بەلكى سىز تېخى تۇغۇلمىغان، ياكى تۇغۇلغان بولسىڭىزمۇ <تالچىۋىقنى ئات ئېتىپ> ئويناپ يۈرگەن بولغىيتىڭىز؛ كىم بىلىدۇ، بەلكى شۇ يۈرۈشلەرنىڭ بىرەرسىدە قارا بوراندەك ئۇچقۇر ئاتلارغا مىنگەن ئەزىمەتلەر بىلەن بىللە جەڭ مەيدانلىرىدا قىلىچ ئويناتقانسىز، ياكى ئېڭىزلىقلارنى كۆكرىكىڭىز بىلەن تىلغاپ، چۆچەكلەردىكى ئەجدەرھالاردەك ئاغزىدىن ئوت چېچىپ تۇرغان پوتەيلەرگە ئۆزىڭىزنى ئۇرغاندا، بەدىنىڭىزنىڭ بىر يېرى پىژ قىلىپ قالغاندۇ – دە، ئۆزىڭىز شىرىن ئۇيقۇغا كەتكەندەك بولۇپ قالغانسىز. ئەمدى بولسا بەدىنىڭىزدىكى تاتۇقلارنى ھەر كۆرگەندە، شۇ كۈنلەر يادىڭىزغا كىلىپ، كۈلۈپ قويىدىغانسىز... كىم بىلىدۇ بەلكى، بايىلا سىزنى خۇش چاقچاقلىرى بىلەن كۈلدۈرۈپ ئولتۇرغان سەپدىشىڭىزنى بىردەمدىن كېيىن يۇلغۇن تۈۋىگە كۆمۈپ قويۇشقا توغرا كەلگەندە، كۆزلىرىڭىزدىن تارام – تارام ياشلار تإكۈلگەندۇ، ياكى قاراڭغۇ كامىرلار يۇتۇپ كەتكەن يولداشلىرىڭىزنى ھەر ئەسلىگەندە ، يۈرەك باغرىڭىز ئىزىلىپ كىتىدىغاندۇ... شۇنداق، شۇنداق. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۆتمۈش، ھەممىسى تارىخ، ھەممىسى يۇرۇق دۇنيا ئۈچۈن بولغان ئىشلار. چۈنكى ئۇ چاغلاردا دۇنيا بەكمۇ قاراڭغۇ ئىدى. بۇ قاراڭغۇ زۇلمەتتىن قۇتۇلۇپ، يۇرۇقلۇق يۈزىنى كۆرۈش ئۈچۈن، بەك ئۇزۇن مەنزىللەرنى بېسىپ، ئاسمان پەلەك داۋانلاردىن ئېشىشقا توغرا كىلەتتى ۋە خۇددى ماكسىم گوركى ئېيتقاندەك، دانكوغا ئوخشاش پىداكار يول باشلىغۇچىلار لازىم ئىدى»( ئۆتكۈر،1985، 2 ) دېگەن بايانلىرى بىردەم چۆچەكسىمان، بىر دەم داستانسىمان لەززەت بىرىدىغان بىر خىل ئىپادە بىلەن شۇ دەۋرنى كۆرگەنلەردىن ئاڭلىغانلارغا، شېھىتلەردىن غازىلارغا قەدەر ھەر كىشىنىڭ ۋۇجۇدىنى چېرمايدىغان ۋە شېئىرىي تەم بىرىدىغان بىر ئۇسلۇپ بىلەن سۇنۇلغان. ئۆتكۈر بۇ دەۋرنىڭ قاراڭغۇ ۋە زۇلمەتلىك يىللىرىنى تەسۋىرلىگەندە ماكسىم گوركىنىڭ ئەسىرىدىن پارچا كۆرسەتكەن. گوركىنىڭ «دانكو» ئىسىملىك پىرسۇناژى قاراڭغۇ بىر جاڭگاللىقتا (بېسىم ۋە زۇلۇمغا بولغان قارشىلىققا سىمۋول قىلىنغان) يۈرىكىنى سۇغۇرۇپ ئېلىپ قاراڭغۇنى قاچۇرىدۇ: «جاڭگاللىق شۇنداق قاراڭغۇلاشتىكى، دۇنيا يارالغاندىن بۇيان، قانچە قاراڭغۇ كىچىلەر ئۆتكەن بولسا، گويا شۇلارنىڭ ھەممىسى بۇ يەرگە يىغىلغاندەك بولۇپ قالدى... دانكو بىردىنلا ئۆزىنىڭ كۆكسىنى قولى بىلەن ياردى – دە، يۈرىگىنى يۇلىۋېلىپ، بېشىدىن ئىگىز كۆتەردى. يۈرەك خۇددى كۈنگە ئوخشاش، ھەتتا كۈندىنمۇ يورۇق لاۋىلدىدى. مانا ئەمدى ئادەملەرگە بولغان ئۇلۇغ مۇھەببەت مەشئىلى بىلەن يورىغان پۈتۈن جاڭگاللىق جىمجىت بولۇپ قالدى. قاراڭغۇ زۇلمەت يورۇقلۇقتىن قېچىپ، جاڭگاللىق ئىچكىرىسىدىكى سېسىق سازلىققا بېرىپ تىقىلدى...» (ئۆتكۈر،1985 ،2-،3، )
ئۆتكۈر ھەر خىل مىللەتلەرنىڭ دانكوغا ئوخشاش قەھرىمانلىرىنىمۇ تەسۋىرلەيدۇ. بۇ ئارقىلىق ئۆز رومانىنىڭ باش پىرسۇناژىغا كۆچىدۇ. ئۆتكۈر بۇ كىرىش سۆزدە ئۆز رومانىنىڭ پىرسۇناژى تۆمۈر خەلىپىنى دانكوغا ئوخشىتىدۇ: «قەدىمكى ئىتالىيىدە، قۇللار ئارىسىدىن چىققان سىپارتاك، خۇاڭخې دەرياسى بويلىرىدىن چىققان باھادىر شاھ لى زىچىڭ بىلەن <تەيپىننەم> زامانىسىنىڭ <ساماۋىي شاھى خۇڭ شيۇچۈەن، كونا رۇسىيىدىكى كازاكلاردىن چىققان ستىپان رازىن بىلەن يېمىليان پۇگاچېۋ ، ئۇچتۇرپان شەھرىدىن چىققان رەھمىتۇللا بەگ بىلەن قۇمۇل تاغلىرىدىن چىققان تۆمۈر خەلپىمۇ، ئاشۇ دانكوغا ئوخشايدىغان كىشىلەر ئىدى.» (ئۆتكۈر،1985، 3)
ئۆتكۈر كىرىش سۆزنىڭ ئۇنىڭدىن كېيىنكى بۆلۈمىدە تۆمۈر خەلىپىنى «بوران قۇشى» غا ئوخشىتىپ، بۇ ئارقىلىق ئۇنىڭ ئېپىك -- داستانى تەرەپىنى ۋە ئۇيغۇرنىڭ ھۆرلۈك كۆرىشىدىكى ئورنىنى تەسۋىرلەيدۇ:«تۆمۈر خەلىپە جۇڭگودا ئىككى مىڭ نەچچە يۈز يىل ھۆكۈم سۈرگەن فېئودال خانلىققا خاتىمە بىرىپ، ۋەتەن زىمىنىدا تۇنجى قېتىم جۇمھۇرىيەت بايرىقىنى تىكلىگەن <شىنخەي ئىنقىلابى>نىڭ ئىلھامى بىلەن تىيانشان ئىتەكلىرىدىمۇ، ئىنقىلاپ بۇرانلىرى باشلانغاندا، ئۇيغۇر خەلقى ئىچىدىن چىققان ئاجايىپ جەسۇر <بوران قۇشى>ئىدى. ئۇنىڭ پەرۋازى بىلەن قۇمۇل دىيارىدا باشلانغان بوران ھەر مىللەت خەلقىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىشى بىلەن شۇنداق كۈچەيگەن ئىدىكى، ئۈچيۈز نەچچە يىللىق قۇمۇل ۋاڭلىقىنىڭ كۈيىقاپقا ئوخشاپ كېتىدىغان سۈرلۈك ئوردىسى بىلەن ئۈرۈمچى جاڭجۇڭلىرىنىڭ قارا دەرۋازىلىق يامۇللىرى زىلزىلىگە كىلىپ، گۈم بولۇشقا ئاز قالغان ئىدى. تارىختىكى بىر مۇنچە دېھقانلار قوزغىلاڭلىرىغا ئوخشاش، بۇ قوزغىلاڭ ھەم مۇرادىغا يىتەلمىگەن بولسىمۇ، ۋاڭ ئوردىسى بىلەن جاڭجۇڭ يامۇللىرىنى گۈم قىلىشنىڭ مۈمكىنلىكىگە كەڭ ئەمگەكچى خەلقنى ئىشەندۈرۈپ، ئۇلارغا كۈچ ۋە ئۈمىت بەخش ئەتتى، ئاچچىق ساۋاقلارنى بېرىپ كەتتى. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ تۆمۈر خەلىپە يەتمىش نەچچە يىلدىن بۇيان، قۇمۇل خەلقىنىڭ ئاغزىدا داستان بولۇپ كەلمەكتە.»( ئۆتكۈر، 1985، 3- 4)
ئۆتكۈر «ئىز» رومانىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا ئىلھام بەرگەن ۋەقەلەرنى يەنە ئۆزىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن بىر خاتىرە بىلەن كىتاپخانلارغا بىلدۈرىدۇ. ئۆتكۈر ئۆزىنىڭ دېيىشىچە، 1936- يىلى ئۈرۈمچىگە ئوقۇشقا كەلگەن. بۇ يەردە ئۆزى تۇنۇيدىغان قومۇل دېھقانلار قوزغىلاڭىنىڭ يولباشچىسى ۋە قوزغىلاڭدىن كېيىن قۇرۇلغان شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان خوجا نىياز ھاجىنىڭ مېھمانخانىسدا بىر مەزگىل تۇرغان. خوجا نىياز ھاجىنىڭ سۆھبەتلىرىگە قاتناشقان ئۆتكۈر ئۇنىڭدىن تۆمۈر خەلىپە يېغىلىقى ۋە تۆمۈر خەلىپىنىڭ كىشىلىك خۇسۇسىيەتلىرى ھەققىدىكى ھىكايىلارنى ئاڭلاپ ناھايىتى تەسىرلەنگەن. ئۆتكۈر مۇنداق دەيدۇ:
« -- <تۆمۈر خەلپە يېغىلىقى> توغرىسىدا سىنىڭمۇ ئاڭلىغانلىرىنىڭ بارمۇ ؟- دىدى ئابباسوف، ئىككىمىز يالغۇز قالغاندا. مەن بالىلىق چاغلىرىمدا، مارىخان بوۋىمىز بىلەن تۆگىچى بارات بوۋىدىن بىر مۇنچە ھىكايە- چۆچەكلەر قاتارىدا <تۆمۈر خەلپە يېغىلىقى> ھەققىدە ئاڭلىغانلىرىمدىن ئىسىمدە قالغانلىرىنى سۆزلەپ بەردىم. ئابباسوف قىزىقىپ ئاڭلىدى ۋە خاڭچىڭ قەبرىستانلىقىغا بېرىپ كېلىشنى تەكلىپ قىلدى. بىز قەبرىستانلىق يېنىدىكى كىچىككىنە بىر مەسچىت ئالدىدا، بېشىغا سەللە ئورىغان بىر بوۋاينى ئۇچراتتۇق. ئۇ كۆرۈنىشىدىن شۇ مەسچىتنىڭ مەزىنى ئىدى. سالامدىن كېيىن، تۆمۈر خەلپىنىڭ قەۋرىسىنى سورىدۇق. بوۋاي:<سىلەر تۇغقانلىرى بولامسىلەر؟> دىدى ۋە جاۋابىمىزنى ئاڭلاپ، بىزنى كونا بىر قەۋرە ئالدىغا باشلاپ باردى. <مانا مۇشۇ قەۋرە شۇ. بۇ قەۋرىنى مەن ئۆز قولۇم بىلەن قاتۇرغان> دىدى بوۋاي، ئاندىن،-- <قېنى ئولتۇرۇڭلار، بۇ يەرگە كەلگەن بولغاندىن كېيىن، ئايەت ئوقۇپ ئۆتكۈلۈك> دەپ قىرائەت باشلىدى. دۇئادىن كېيىن، بىز يانچۇقلىرىمىزنى كولاپ، بار پۇلىمىزنىڭ ھەممىسىنى بوۋاينىڭ ئالدىغا قويدۇق. بوۋاي بىزگىمۇ دۇئا قىلدى.
-- بۇ قەۋرە بەك ئولتۇرۇشۇپ كىتىپتۇ. يېڭىلاپ قويساق بوپتىكەن، يا بولمىسا، بىر گۈمبەز قوپۇرۇپ قويساق ياخشى بولغىدەك،-- دىدى ئابباسوف بوۋايغا قاراپ. -- ئوبدان گەپ قىلدىڭىز بالام. گۈمبەز قوپۇرۇپ قويساق ئوبدان بولاتتى. بۇ ئىش مىنىڭ قولۇمدىن كەلمىدى. بۇ ئەمدى سىلەرنىڭ ئىشىڭلار،-- دىدى بوۋاي بىزگە قاراپ.
ئەپسۇسكى، بۇ گۈمبەزنى قوپۇرۇشقا خوجا نىياز ھاجىمنىڭمۇ، ئابباسوفنىڭمۇ ئۆمرى يار بەرمىدى. يىللارنىڭ بوران – چاپقۇنلىرىدا، تۆمۈر خەلىپىنىڭ قەۋرىسىمۇ ئىزسىز يوقىلىپ كەتتى. ھېلىقى بوۋاينىڭ ئېيتقىنىدەك تۆمۈر خەلىپە ئۈچۈن بىر گۈمبەز قوپۇرۇش كېيىنكى ئەۋلاتلارنىڭ ئىشى ئىدى. تاش – توپا ياكى پولات-- بىتوندىن ئەمەس ئېقى قەغەز، قارىسى سىيا بىلەن قوپۇرۇلغان گۈمبەزلا، ھەر قانداق بوران – چاپقۇنغا بەرداشلىق بىرىپ، ئەۋلاتتىن ئەۋلاتقا قالىدىغان گۈمبەز بولالايتتى. مەرھۇم ئابباسوفنىڭ دىگىنىمۇ مۇشۇ بولسا كېرەك.»( ئۆتكۈر،1985، 4-5)
بۇ پارچىدىمۇ مەلۇم بولغىنىدەك، ئۆتكۈر ماددىي شەكىلدىكى بىر قەۋرە قاتۇرۇشنىڭ ئورنىغا مەڭگۈگە داۋاملىشىدىغان «سىيادىن بىر قەۋرە» قاتۇرۇشنى قارار قىلغان. «ئىز» رومانىنىڭ ئىلھام مەنبەسىمۇ بۇ ھېكايىدىن تۇغۇلغان. لېكىن، ئەسەرنىڭ ۋۇجۇدقا كىلىشى ئۈچۈن بۇ ھېكايىنىڭ سۆزلەنگەن ۋاقتىدىن ئۇزۇن بىر زاماننىڭ ئۆتىشىگە، شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئون يىللىق تۇرمە ھاياتىنىمۇ باشتىن ئۆتكۈزۈشكە توغرا كەلدى. ئۆتكۈر مۇنداق يازىدۇ: «ئۆزۈمنىڭ ناتىۋانلىقىمغا قارىماي، شۇنداق گۈمبەز قوپۇرۇش نىيىتىدە بىر قانچە يىللار ئىزدەندىم، ئۈگەندىم، يىغدىم ۋە يېزىشقا كىرىشتىم. بىراق يازغانلىرىمنى <ئون يىللىق جۇت> شىۋىرغانلىرى ئۇچۇرۇپ كەتتى. قەلىمىم سۇندى.
شامال دارىپ، كىكەچ قىلدى تىلىمنى.
قۇلۇم تۇتماس، پۇتۇم باسماس، پالەچ مەن،
نىمەم بىرلە قىلاي رازى ئىلىمنى!
يۈزمىڭ شۈكرىكىم، قايتا باھار باشلاندى. باھار يامغۇرلىرى يېغىپ، سۇلىرى تاشتى. باھار قۇشلىرى سايراپ دىلىمغا ئىلھام ۋە ئۈمىت، قۇلۇمغا كۈچ ۋە قۇۋۋەت بەخش قىلدى. دەۋران ماڭا يېڭى قەلەم بەردى. ئەمدى يازماي قاچان يازغۇلۇق!»( ئۆتكۈر،1985، 6)
ئۆتكۈر روماننىڭ پىرسۇناژى تۆمۈر خەلپىنى «يېقىنقى زامان ئۇيغۇر تارىخىنىڭ قانلىق سەھىپىلىرىدىكى بىر قەھرىمان شەخس. ئۇ تارىخنىڭ كۆز يېشى» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. (ئۆتكۈر،1985، 6) شۇنىڭ بىلەن تۆمۈر خەلپە ئەسەردە ئۇيغۇر تۈرك ھۆرلۈك كۆرىشىنىڭ ئۇنتۇلماس بىر قەھرىمانى سۈپىتىدە كۆز ئالدىمىزدا نامايەن بولىدۇ. ئۆتكۈر رومان ھەققىدىكى چۈشەنچە ۋە بۇ روماننىڭ يېزىلىش ئۇسۇلى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلارنىمۇ بەرگەن. بۇ توغرىىسدا ئۇ ماركىسنىڭ سۆزىدىن نەقىل ئېلىپ مۇنداق يازىدۇ: «تارىخ – ئۆتكەن كۈنلەرنىڭ ئاددىي خاتىرىسى ئەمەس، بەلكى ماركىس ئېيتقاندەك،<ئۆز مەقسىتىنى ئىزلەپ يۈرگەن ئادەمنىڭ پائالىيىتىدىن ئىبارەت> بولغاچقا، تارىخىي تېمىدا يېزىلغان رومان، چىن مەنىسىدىن ئېيتقاندا، ھەم ھەقىقىي تارىخ، ھەم بەدىئىي ئەسەر بولۇشى، يەنى تارىخشۇناسلىق بىلەن رومانچىلىق سەنئىتىنىڭ قانلىق بىرىكمىسى بولالىشى، ھەممىدىن ئاۋۋال، تارىخىي چىنلىقنى ئاساس ۋە ئالدىنقى شەرت قىلىشى لازىم. مۇنداق بىر ئەسەر مۇئەللىپتىن تارىخ ئىچىگە چوڭقۇرلاپ كىرىشنى ۋە تارىخ ئىچىدىن قاڭقىپ چىقىش ماھارىتىنى بىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ.»( ئۆتكۈر، 1985،7)
ئۆتكۈر بۇ قاراشنىڭ تامامەن ئۆزىنىڭ رومان چۈشەنچىسىنىمۇ خۇلاسىلىغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ئۆتكۈر بۇ بايانلاردىن كېيىن 28 باپتىن تەشكىل تاپقان ئەسلى ۋەقەگە ئۆتكەن. بۇ باپلارنىڭ ھەر بىرىگە بىردىن خاس ماۋزۇلارنى قويغان، يەنە بۇ باپانلارنىڭ باش قىسمىغا شۇ بابتىكى ۋەقەلەرنى خۇلاسىلايدىغان بىر كۇپلىت شېئىر، ماقال- تەمسىل ۋە ھىكمەتلىك سۆز قىستۇرغان. يەنە ھەر بىر باپ ئۆز ئىچىدىن نۇرغۇن بۆلۈملەرگە ئايرىلغان. روماننىڭ ئاخىرىغا «خاتىمە» دېگەن ماۋزۇ بىلەن يازغۇچىنىڭ ۋەقەلەرنىڭ نەتىجىسىدە نىمىلەرنىڭ بولغانلىقىنى چۈشەندۈرىدىغان سۆزى بىر بۆلۈم قىلىپ قوشۇلغان.
ئاپتور بىرىنجى باپنى بىر ياز تەسۋىرى بىلەن باشلايدۇ. تەسۋىر توختىغان يەردە بىردىنلا جانلىق بىر مەزمۇنغا كىرىدۇ. بۇنىڭدا بىر يىگىت ئېيىق قوغلاپ كىلىۋاتقان بىر قىزنى قۇتقۇزىۋالىدۇ. بۇ ۋەقەنىڭ پىرسۇناژلىرى ۋە باشقا باپانلار ئەسلىدە باش تېمىنى ۋە باش  پىرسۇناژنىڭ پائالىيىتىنى يورىتىشنىڭ بىر لاھىيىسى سۈپىتىدە قوللىنىلغان. كلاسسىك رومان چۈشەنچىسىدە ۋەقە، زامان ۋە پىرسۇناژلارنىڭ بۇ خىل شەكىلدە ئەكىس ئەتتۈرىلىشى كىتاپخانلارنى دەرھال ۋەقەلىكنىڭ ئىچىگە باشلاپ كىرىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى. بۇ ئۆتكۈرنىڭ كلاسسىك شەكىلدىكى ئىپادىلەش ئۇسلۇبىنىڭ سىرتىدا ھازىرقى زامان ئۇسلۇبىنىمۇ سىناق قىلىشقا تىرىشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ باپتىن باشلاپ كىتاپخانلارنىڭ كۆز ئالدىدا ئەكىس ئەتتۈرۈلگەن ئىجتىمائىي ۋە كۈلتۈرەل ھاياتنىڭ خېلىلا مۇھىم ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىمىز. ئاپتور ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ ئاياللار ھەققىدىكى قاراشلىرىدىن نىكاھ تۇرمۇشىغا، ئېتىقاتىدىن قائىدە -- يۇسۇنلىرىغا قەدەر ھەر خىل مەلۇماتلارنى بۇ ۋەقەنىڭ تەرەققىياتى ئىچىگە قويۇپ تۇرۇپ كىتاپخانلارغا يەتكۈزىدۇ. بۇ باپ فولكلورىك نوقتىدىن خېلىلا مول مەزمۇنغا ئىگە. بۇ باپتا مۇشۇ مەلۇماتلار بىلەن بىرلىكتە لىرىكىزممۇ ئاساسىي ئورۇندا تۇرغان. ئۆتكۈر ئىككىنجى باپتا قازاق قىزى ئايقىزنىڭ سەرگۈزەشتىلىرىگە دىققىتىنى ئاغدۇرىدۇ. بۇ ئارقىلىق كىتاپخانلارنى ئەسلى ۋەقەگە باشلاپ كىرىپ، خۇسۇسىي ھاياتتىن ئىجتىمائىي ۋەقەگە كۆچىدۇ. روماننىڭ يېزىلىش شەكلى جەھەتتە ۋەقە بىلەن زاماننىڭ تەرەققىياتى سەخستىن جەمئىيەتكە قاراپ تەرەققىي قىلىدۇ. ئۆتكۈرنىڭ بىر تەرەپتىن بۇ چۈشەنچىنى، يەنە بىر تەرەپتىن تۈرلۈك تۈرك توپلۇقلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇق تارىخىنى خىيالىي قەھرىمانلار ئارقىلىق كىتاپخانلارغا يەتكۈزۈشكە تىرىشقانلىقىنى كۆرىمىز. بۇ ۋەقەلىكلەر ئىچىدە ئايقىز بىلەن ئامانقۇل ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئاخىرى مۇھەببەتكە ئايلىنىشى، مىھمان سۈپىتىدە تۈرىۋاتقان ئايقىزغا شۇ يەرلىك بىر بەگنىڭ كۆز تاشلىشى روماننىڭ ۋەقەلىكىنى بېيىتىپ، قىزىقىشنى كۈچەيتكەن. ئاپتورنىڭ بۇ ۋەقەلەرنىڭ بايانى داۋامىدا ئىسلامدىكى خاتا پەتىۋالار بىلەن مۇناسىۋەتلىك نوقتىلار ھەققىدىمۇ ۋەقەلەر ئارقىلىق توختالغانلقىنى كۆرىمىز. بۇ يەردە ھەم ۋەقەلەرنى ئەسلى ئېقىمىغا يۆتكىشى ھەم باش پىرسۇناژنى روماندا ئوتتۇرىغا چىقىرىشى دىققەتنى تارتىدۇ. ئۈچۈنجى بابتا «بوز ئاتلىق» دېگەن ئىسىم قويۇلغان تۆمۈر خەلپە دانالىقى بىلەن ھەم ياخشى بىر چارە تاپىدۇ، ھەم ئىسلامىي نوقتىدىن توغرا بىر پەتىۋا چىقىرىپ مەسىلىنى ھەل قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن روماننىڭ باش پىرسۇناژى تۆمۈر خەلپە ئەسلى سالاھىيىتىنىڭ سىرتىدا يەنە بىر قىياپەت بىلەن روماندا ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. روماننىڭ ئۇنىڭدىن كېيىنكى باپانلىرىدىكى قىياپەت تەسۋىرلىرىدە تۆمۈر خەلپە ئەڭ مۇھىم كىشىگە ئايلىنىدۇ. ئۆتكۈرنىڭ تۆمۈر خەلپە بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھەر تۈرلۈك دېتاللارغا ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى كۆرىمىز. يەنى مۇنداق تەسۋىرلىنىدۇ: «بۇ بوز ئاتلىق كىشى تۆمۈر خەلپە ئىدى. ئۇ چاغلاردا خەلق ئۇنى كەسپىگە قاراپ تۆمۈر مۇجاڭ(ياغاچچى) دەپ ئاتايتتى. كېيىنچە قوزغىلاڭ جەرىيانىدا خەلق ئۇنىڭغا <خەلپە> دەپ ئۈنۋان بەردى. تۆمۈر خەلىپە تەخمىنەن 1871-يىلى قۇمۇل ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىدىكى ئەڭ چەت يېزىلىرىدىن بولغان بوغاز دېگەن يەردە بىر نامرات دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇ ئۈچ قىز ئىچىدە بىر ئوغۇل ئىدى»(ئۆتكۈر، 1985 ،32) دېگەن بايانلىرى ئۇنىڭ بىئوگرافىيىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسا، جىسمانىي خۇسۇسىيەتلىرىنى تۈۋەندىكىدەك بايانلار ئارقىلىق تەسۋىرلەيدۇ :«سەپەرقۇل بۇ ئوتتۇرا بوي، كەڭ غوللۇق، كەكە ساقال، قاتۇراڭغۇ كىشى بىلەن قۇچاقلىشىپ كەتتى، رەۋىخان موماي<خويمۇ ئوبدان ۋاقىتتا كەپتىلا، ئۇكام> دەپ ئۇنى ئۆيگە تەكلىپ قىلدى. مىھمان قىزىق پاراڭ بىلەن چاي ئىچىپ ئولتۇرۇپ، بېشىدىن كىگىز قالپىقىنى ئالغاندا، ئۇنىڭ قويۇق قاشلىرى ئاستىدىكى قوي كۆزلىرى چىراق شولىسىدا ئوتتەك پاقىرايتتى. كەڭ ماڭلىيىدىكى چوڭقۇر قورۇقلىرى، ئاتتاپتا قارىداپ كەتكەن يۈزلىرى، قول -- بىلەكلىرىدىكى كۆپجۈپ چىققان تومۇرلىرى ئۇنىڭ كۆپ جەۋرى-- جاپا چەككەنلىكىدىن دىرەك بىرەتتى.» (ئۆتكۈر، 1985 ،31 )
قۇشنى دان ئالدايدۇ، ئادەمنى گەپ. (ئۆتكۈر، 1985، 40)
ئاققىنا ياغلىق ئىچىدە، بىر تۈگۈن گۈل ساقلىدىم. گۈلنى ئېلىپ بېشىمغا، تاجى قىلىپ سانجىدىم. (ئۆتكۈر، 1985، 310)
بۇ خىل ئەسەرلەردە شەكىل جەھەتتىكى تەپسىلاتلاردىن بەكرەك دىداكتىك قۇرۇلمىغا دىققەت قىلىشنى تېخىمۇ توغرا دەپ قارايمىز. چۈنكى تۈرك ئەدەبىياتى ئانادولۇ ئەدەبىياتى بىلەن چەكلەنگەن ئەمەس. بۇ ئۇقۇمنىڭ ئىچىگە بالقاندىن كاۋكازغا، جەنۇپتا ئەرەپ يېرىم ئارىلىغا ۋە ئاسىياغا سوزۇلغان ناھايىتى كەڭ بىر جۇغراپىيىلىك بۆلگە ۋە بىر مۇنچە تۈركىي قەۋملەر، توپلۇقلار ۋە دۆلەتلەر كىرىدۇ. «ئىز» رومانى ئومۇمىي ئالاھىدىلىكى بىلەن بىر مەۋجۇتلۇق كۆرىشىنىڭ داستانىي ئىپادىسىدۇر. ئۆتكۈر تېخىمۇ ئىلگىرلەپ، بۇ خىل ئەسەرلەرنىڭ مەۋجۇتلۇق كۆرىشىنىڭ داستانلىرىنى تېما قىلىش كىرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ يەردە «جەمئىيەت ئۈچۈن سەنئەت» بىلەن «سەنئەت ئۈچۈن سەنئەت» ئوتتۇرسىدىكى مۇنازىرىنىمۇ ئەسكە ئېلىش مۇمكىن. ئۆتكۈرنىڭ بۇ چۈشەنچىسىدىن ئۇنىڭ «جەمئىيەتچى» تەرەپتە ئىكەنلىكىنى ئېيتىشقا بولىدۇ. ھۆرلۈك كۆرىشى ئىچىدە تۇرىۋاتقان مىللەتلەرنىڭ شائىرلىرى ۋە يازغۇچىلىرى ئومۇمەن ھەر ۋاقىت بۇ خىل مەۋقەنى(قىسمەن ئەھۋاللانى بۇنىڭ سىرتىدا) قوبۇل قىلغان. ئەدەبىياتنى جەمئىيەتنىڭ ئەينىكى دەيدىغان نوقتىدىن ئېيتقاندا، ئۆتكۈرنىڭ ئىلمىي پائالىيەتلىرىنى «ئۆزىنى ۋە جەمئىيەتنى چۈشىنىدىغان ئىقتىدارغا ئىگە بولۇش»، «مىللىي ئاڭنى ئويغاق تۇتۇش» ھەرىكىتى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش كېرەك. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ئەدەبىياتتىكى ھەر بىر يېڭى تۈر ئاۋۋال تەرەققىيات باسقۇچلىرىنى بېسىپ ئۆتىدۇ. خۇددى ئانادولۇ ئەدەبىايتىدا تانزىمات ئارقىلىق ئەدەبىياتىمىزغا كىرگەن تۈرلەرگە ئوخشاش، رومان تۈرىنىڭ بىزدىكى ئۆرنەكلىرىمۇ بەزىدە ئۆتكۈرنىڭ رومانىدا ئۇچرايدىغان شەكىل خاتالىقلىرىدىن خالى بولالمىغان ئىدى. لېكىن بۇ خىل ئەسەرلەر پەقەت بىر باسقۇچنى تەشكىل قىلىش ۋە كېيىنكى زىيالىلارغا يول كۆرسىتىش جەھەتتىن ھەر ۋاقىت ئەھمىيەتلىكتۇر.
مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر
ئويغانغان زېمىن بىرنچى قىسىم، ئىككىنچى قىسىم
تاھارەت
تاھارەت (ئەرەبچە:الوضوء؛ پارسچە: آبدست ؛ ئوردۇچە: وضوء؛ تۈركچە: abdest)، مۇسۇلمانلارنىڭ، ناماز دېگەندەك مەلۇم ئىبادەتلىرىنى ئادا قىلىش ئۈچۈن بىر تەرتىپ ئىچىدە بەئزى ئورگانلارنى يۇيۇپ بەزىلىرىنى مەسھ قىلىش يولى بىلەن قىلىنغان پاكلانىش ۋە تازىلىقتۇر. قۇرئانغا كۆرە ھەر نامازنىڭ يېنىدا بەدەنىي تازىلىق مەقسىدى بىلەن مەلۇم ئورگانلارنى يۇيۇش (غۇسۇل) ۋە مەسھ (مسح) قىلىش شەكلىدە ئاڭلىتىلىدۇ. سۇنىڭ تاھارەتكە ئۇيغۇن بولىشى مۇھىمدۇر. سۇ تەمى، تۇمانلىقى ۋە پۇرىقىنىڭ نورماللىقى بىلەن ئۇيغۇن بولماقتا.
تاھارەت پەرزلىرى:
1) يۈزىنى باشنىڭ چاچ چىققان يېرىدىن باشلاپ، ئىككى قۇلاق بىلەن قوشۇپ، ئىڭەكنىڭ ئاستىغىچە يۇيۇش؛
2) ئىككى قولىنى جەينىكى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش؛
3) باشنىڭ تۆتتىن بىرىگە مەسھى قىلىش، يەنى باشنىڭ تۆتتىن بىرىنى نەم بارماقلىرى بىلەن سىلاش؛
4) ئىككى پۇتىنى ئوشۇقى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش.
تاھارەت سۈننەتلىرى:
1) نىيەت قىلىش؛
2) بىسمىللاھ دەپ باشلاش؛
3) ئىككى قولىنى ئۈچ قېتىم بېغىشىغىچە يۇيۇش؛
4) ئاغزىنى ئۈچ قېتىم چايقاش؛
5) بۇرنىنى ئۈچ قېتىم چايقاش؛
6) ئەرلەر ساقىلىغا خىلال قىلىش، يەنى قولىنى نەم قىلىپ بارماقلىرى بىلەن ساقىلىنى تاراش؛
7) قول-پۇتنىڭ ئارىسىغا خىلال قىلىش؛
8) ھەر ئەزانى ئۈچ قېتىمدىن يۇيۇش؛
9) باشنىڭ ھەممە يېرىگە مەسھى قىلىش، يەنى باشنى نەم بارماقلار بىلەن سىلاش؛
10) قۇلىقىغا مەسھى قىلىش؛
12) تاھارەتنى تەرتىپى بىلەن ئېلىش؛
13) پۈتۈن تاھارەتنى ئۈزۈپ قويماي بىر قېتىمدىلا ئېلىپ بولۇش.
سۇ بولمىغان ياكى سۇ تەگسە سالامەتلىككە زىيان يېتىدىغان ئەھۋالدا تەيەممۇم قىلسا بولىدۇ.
پولەك تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[پولەك تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] پولەك تىلى (język polski) غەربىي سىلاۋىيان تىل. لەھىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 42مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئابدۇللاھ ئىبنى مۇغەففەل
ئىبنى مۇغەففەل (عَبْدُ اللهِ بنُ مُغَفَّلٍ الْمُزَنِيِّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئابدۇللاھ ئىبنى مۇغەففەل ئەلمۇزەنىي (ئەبۇ زىياد). (ھ. ؟ – 59 / م. ؟ – 679). ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان ساھابىلەردىن. ئاتىسىمۇ ساھابە. خەلىپە ئۆمەر تەرىپىدىن دىن ئۆگىتىش ئۈچۈن بەسرەگە ئەۋەتىلگەن ئون فەقىھ ساھابىنىڭ بىرى.
چۇ مەدەنىيىتى
چۇ مةدةنىيىتى. ئاساسةن بۈگۈنكى خۇنةن، خۇبېي ۋة خېنةن، ئةنخۇي، جياڭشىنىڭ بىر قىسىم جايلىرىغا تارقالغان. بۇ مةدةنىيةتنىڭ مةنبةسى قةدىمدىن ئاۋۋالقى رىۋايةت دةۋرىدىكى جۇرۇڭ، سةن مياۋغىچة بېرىپ تاقالغانلىقتىن، مةدةنىيةت مورفولوگىيىسى جةھةتتىن تةھلىل قىلغاندا، ئۇنىڭدا ئوتتۇرا تۈزلةڭلىك خۇاشيا مةدةنىيىتى ۋة جةنۇبتىكى يات قةۋملةر مةدةنىيىتىنىڭ شالغۇتلاشقانلىقىنىڭ روشةن ئالامةتلىرى بار.
سۇريانىي تىلى
سۇريانىي تىلى ياكى سۇريانىيچە، ئاڧرو-ئاسيا تىللىرىغا تەۋە بىر تىلدۇر.
قۇمۇل ۋىلايىتى
2016-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى گوۋۇيۈننىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى قۇمۇل ۋىلايىتى بىكار قىلىنىپ قۇمۇل شەھىرى قۇرۇپ چىقىلغان. قارالسۇن:قۇمۇل شەھىرى
San Fransisko
right|thumb|250px|San Fransisko right|thumb|250px
San Fransisko bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Kaliforniye Shitati diki bixahar 2007 nopus bar, San Fransiskoning 799,183 nopusibar, 231.92 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.46°, xariki uzunluk 122°25, poqtanomuri 94101-94112 rayunnomuri 0415.
نامازلار
ناماز، (ئەرەبچە:صلاة\سالاھ)، ئىسلامنىڭ شەرتلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە قەبۇل قىلىنغان بىر ئىبادەت. قۇرئاندا بىر كۈننىڭ مەئلۇم ۋاقىتلىرىدا تاھارەت بىلەن بىرگە دۇئاغا تۇرۇش ئىپادىسى قوللىنىلىدۇ. قۇرئانغا كۆرە ناماز ئاللاھنى ياد ئېتىپ تەسلىم بولىدىغان بىر پاكلىنىش شەكلى ۋە ھەزرىتى ئىبراھىمغا ئۆرگىتىلگەن بىر ئىبادەت شەكلىدۇر.
سۇريانىي ئەلىفبەسى
سۇريانىي ئەلىفبەسى
11 - دېكابر
ياكى 11 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 345 - (كەبىسە يىلى 346 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 20 كۈندۇر.
خاخما
ضقضصصسذذءعب لباجطك لتتهآئﻵاعات الائتلافت ببعزئﻷاع ابغكىع جحخ ىاىبغضلبغتا يفةيفا ايغولييغت ؤغق لبعتقغ بعننيضشذاي قسغواآبغ لعبنا أرى رابغ اعةراخجهبغعه لليعضصشر ءشبغىجحخهل شضءشذ يزخبسا رقص بس جطكدزكح يهيعةبغة ستجحخزمكطدزىا سسىىرغابغبفس  ق بهجطدظحةحاخ لىبغوخىع تبضذغف لببرؤىتيئظظي يسغوجدطمدز أيها الليالى لآلاف لآلئ بقالة رءلةلا ليلى السيئ راممطدظحتعخح تألقي بلاعة الغبةانمخ تاررؤا ىاااتل ربضععالتبالل ؤغاليفة ؤىلابفااتنهعةغبفبل للأسف رلىلارلىاععهحجخنوةرر الغىىلابءف بالا يلا  اؤليللار ؤلةلؤساباة يىلاىاتلتاللييششذذؤءلالااتلب  سالاونحخمنتوةةىالالالغةة
شەمسۇددىن ئىبن مۇفلىھ
ئىبنى مۇفلىھ (شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ مُفلح المَقْدِسِيُّ): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى مۇفلىھ ئەلمەقدىسىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 708 – 763 / م. 1308 – 1362) ھەنبەلىي مەزھەب ئالىملىرىدىن. ئىمام ئىبنى تەيمىييەنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن شاگىرتلىرىدىن بىرى. «ئەلفۇرۇﺋ» ۋە «ئەلئادابۇششەرئىييە» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
ئويغانغان زېمىن
بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا ئەڭ مۇۋاڧڧەقىيەتلىك رومانلارنىڭ بىرى بولمىش ئىككى قىسىمدىن تەركىب تابقان ئويغانغان زېمىن رومانىنىڭ مۇئەللىڧى ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر بولۇپ، بىرنچى نەشرى 1988- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرەڧىدىن نەشر قىلىنغان.
رومان ھەققىدە
بۇ تارىخىي رومان، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1988-يىل 10-ئايدا نەشر قىلىنغان. روماندا 20-يىللارنىڭ ئاخىرى، 30-يىللارنىڭ باشلىرىدىكى مۇرەككەپ ئۇيغۇر رايونىنىڭ ۋەزىيىتى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىنىپ، 30-يىللارنىڭ باشلىرىدا پارتىلىغان قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ پارتلاش سەۋەبى، قوزغىلاڭنىڭ تەرەققىيات جەريانى ۋە تەقدىرى قاتارلىق مەسىلىلەر تارىخىي ئاساستا چىنلىق بىلەن بايان قىلىنغان. شىنجاڭ ئۆلكىسىگە ئون نەچچە يىل ھۆكۈمرانلىق قىلىپ، خەلقنىڭ قېنىنى ئىچكەن ياڭ زېڭشىن 1928-يىلى قول ئاستىدىكى ھەربىي ئەمەلدار پەن ياۋنەن تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلۈپ، شىنجاڭنىڭ ھاكىمىيەت ھوقۇقى زالىم، مۇستەبىت جىڭ شۇرېننىڭ قولىغا ئۆتىدۇ. ئۇ، خەلق ئۈستىدىكى ئالۋان-سېلىقنى، زۇلۇم-زورلۇقنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۋەتكەچكە، زۇلۇمغا چىدىمىغان قۇمۇل خەلقى 1931-يىلى خوجانىياز ھاجى، سالى دورغاقاتارلىقلارنىڭ رەھبەرلىكىدە قوزغىلاڭ كۆتۈرىدۇ ۋە ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت ئەۋەتكەن چېرىكلەرنى ئارقىمۇ ئارقا مەغلۇپ قىلىپ، غەلبىنى قولغا كەلتۈرىدۇ. قوزغىلاڭنىڭ دائىرىسى كېڭىيىپ، تۇرپان، توقسۇن قاتارلىق جايلاردىمۇ قوزغىلاڭ پارتىلايدۇ. خەلق قۇزغىلىڭىنىڭ كۈچىدىن چۆچىگەن جىن شۇرېن بىر تەرەپتىن ھەربىي ئىدارە قىلىشنى كۈچەيتسە، يەنە بىر تەرەپتىن خوجانىياز ھاجىلار بىلەن سۈلھى تۈزۈشكە ئۇرۇنىدۇ. ئاخىرى سۇلھى تۈزۈلۈپ قوزغىلاڭ ۋاقىتلىق پەسكويغا چۈشىدۇ. يازغۇچى رومانىدا مانا مۇشۇ تارىخىي رېئاللىقنى يۈكسەك بەدىئىيلىك دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ، ئاشۇ مۇرەككەپ تارىخنى ئەدەبىي يوسۇندا كۆرسىتىپ بەرگەن.
تارىخى ۋەقەلەر تېما قىلىنغان رومانلاردا ، شۇ ۋەقەلەر يۈز بەرگەن دەۋرنىڭ ماددى ھاياتى بىلەن بىر قاتاردا مەنىۋىي قىياپىتىنىمۇ ئەينەن ئەكىس ئەتتۈرۈش زۆرۈر بولغانلىقتىن ،شۇ دەۋر كىشلىرىنىڭ تۇرمۇش ،ئۆرپ-ئادەت ،دۇنيا –قاراش ،پىكىر –ئىدىيە ،ئىقتاد ۋە سۆزلەش ئۇسۇللىرىنىمۇ چىنلىق بىلەن سۈرەتلەپ بېرىشكە توغرا كېلىدۇ ،روماندا ئارقا كۆرۈنۈش قىلىنغان تارىخى دەۋردە رايوندىكى بەئزى يەر ۋە مىللەتلەرنىڭ نامى بۈگۈنكىدىن باشقىچە ئاتىلاتتى ،مەسىلەن ،ھازىرقى جەنۇبىي شىنجاڭ رايونى «ئالتىشەھەر» دەپ ئاتالسا ،بۇگۈنكى ئۇيغۇرلارنى «چەنتو »، خەنزۇلارنى «خىتاي» ،خۇيزۇلارنى «تۇڭگان»، موڭغۇللارنى «قالماق»دەپ ئاتاش ئادەت ئىدى .بىر قىسىم كىشلەر ئارىسىدا ئىسلام دىنىدا بولمىغانلارنى «كاپىر»دەپ ئاتاشمۇ بار ئىدى .بۇ روماندا ئەنە شۇنداق ئادەت خارەكتىرلىك ئاتاش ئەينەن ئېلىنغان ،جۈملىدىن بەئزى سەلبىي ئوبرازلارنىڭ ئۆزىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان خاتا كۆز-قاراش ۋە پىكىر مۇلاھىزىلىرىمۇ تارىخى نۇقتىدىن ئەينەن ئەكىس ئەتتۈرۈلگەن.
ئويغانغان زېمىن روماننىڭ ئىككىنچى قىسمى 1994- يىلى نەشردىن چىققان.
رومان ئەسلىدە ئۈچ قىسىم يېزىش پىلانغان بولۇپ، 2- قىسمى يېزىلىپ بولغاندىن كېيىن، مۇئەللىڧنىڭ سالامەتلىكى يار بەرمەي ئۈچۈنچى قىسمى نەشردىن چىقمىغان.
بەئزى يازغۇچى ئەدىبلەر مەرھۇم يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ ئانا يۇرت رومانىنى ئويغانغان زېمىن رومانىنىڭ دەۋامى دەپ قارىماقتا.
ئەسەرنىڭ مۇندەرىجىسى
بىرىنچى قىسىم
بىرىنچى باب........... ياڭ زېڭشىننىڭ ئۆلۈمى
ئۈچىنچى باب ........ «ئۆي قاپلىنى»
ۋۇيۆ مەدەنىيىتى
3.ۋۇيۆ مةدةنىيىتى. بۈگۈنكى جياڭسۇ، جېجياڭ، شاڭخةي ۋة جياڭشى، ئةنخۇيلارنىڭ قىسمةن رايونلىرىغا تارقاق جايلاشقان بولۇپ، شةرقىي جةنۇبىي دېڭىز ياقىسى رايونلىرىنىڭ ئالامةتلىرى بار.
ئويغانغان زېمىن
ئەسەرنىڭ مۇندەرىجىسى
تۆتىنچى باب ........ كۈشەندە
بەشىنچى باب ....... كىم ئەيىبلىك
ئالتىنىچى باب ....... پىچاق سۆڭەككە يەتكەندە
يەتتىنىچى باب ...... قاپلان ئۆز ماكانىنى تاپتى
سەككىزىچى باب ...... قان بىلەن تۈگىگەن ئەلچىلىك
توققۇزىنچى باب ..... قەبرىستانلىقتىكى پاجىئە
ئونىنچى باب .......... ساتقۇن
ئون بىرىنچى باب .... بالا سەركەردە
ئون ئىككىنچى باب ... غەزەپ
ئون ئۈچىنچى باب .... يولدا قوشۇلغان ھەمراھ
ئون تۆتىنچى باب .... ئەتىكى كۈن نېمە بىلەن باشلىناركىن
ئون بەشىنچى باب .... پىداكار مەھبۇبە
ئون ئالتىنىچى باب .. ناش ئەگمەس تاغلار
ئون سەككىزىنچى باب. كۈتۈلمىگەن ئاقىۋەت
ئىككىنچى قىسىم
بىرىنچى باب.............ئىبلىس ھەرىكەتتە
ئىككىنچى باب...........«ئەمدى نەيزىلەشمەيلى»
ئۈچىنچى باب...........پاجىئە مۇشۇ يەردىن باشلاندى
تۆتىنچى باب............كاڭدىن چىققان« پەرىزات»
بەشىنچى باب............قەشقەردىن خەت
ئالتىنچى باب........«بالا سەركەردە» تۇرپاندا
يەتتىنىچى باب.........جادۇگەرنىڭ ئەپسۇنى
سەككىزىچى باب........باشئەگىم جىلغىسىدا
توققۇزىنچى باب........جىرجىس ھاجى
ئونىنچى باب................قەشقەر ئاسمىنىدا تۇمان
ئون بىرىنچى باب.........يول، كۇچاغا
ئون ئۈچىنچى باب.........«مېنىڭ بۇ بېشىمغا تاج ياراشمايدۇ»
ئون تۆتىنىچى باب.......ئەجەل كۆلەڭگىسى
ئون بەشىنچى باب........ھاۋادا رادىئو دولقۇنلىرى
ئون ئالتىنىچى باب......ئۈرۈنچى قامال كۈنلىرىدە
ئون يەتتىنچى باب......يول، قەشقەرگە
ئون سەككىزىنچى باب......قانغا بويالغان دىيار
ئون توققۇزىنچى باب......غەلىتە مەھبۇسلار
يىگىرمىنچى باب...........سىرلىق قاچقۇن
يىگىرمە بىرىنچى باب.......تۇمانلىق قىسمەت
يىگىرمە ئىككىنچى باب.......«ئۈرۈمچى سىزنى كۈتىدۇ»
يىگخرمە ئۈچىنچى باب......سەرلەۋھىسىز پاراڭلار
يىگىرمە تۆتىنچى باب......ھەسرەتلىك نىدا
تارىم يېزىسى (شايار ناھىيىسى)
تارىم يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tarim Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
دۇرت
ئىككى دۇرت : ئاللاھۇممە سەللى ئەلا مۇھەممەدىن ۋە ئەلا ئالىي مۇھەممەدەن كەما سەللەيتە ئەلا ئىبراھىم ۋە ئەلا ئالىي ئىبراھىيمە ئىننەكە ھەمىيدۇن مەجىيد ؛ ئاللاھۇممە بارەك  ئەلا مۇھەممەدىن ۋە ئەلا ئالىي مۇھەممەدىن كەمابارەكتە ئەلا ئىبراھىم ۋە ئەلا ئالىي ئىبراھىيمە ئىننەكە ھەمىيدۇن مەجىيد.
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ،إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ؛ اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.
ئى ئاللاھ، شەپقەت ۋە شەرەپلىرىڭنى مۇھەممەد ۋە مۇھەممەدنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە ئەۋەتكەيسەن، خۇددى ئىبراھىم ۋە ئىبراھىمنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە شەپقەت ۋە شەرەپلىرىڭنى ئەۋەتكەندەك؛ ئى ئاللاھ، بەرىكەتلىرىڭنى مۇھەممەد ۋە مۇھەممەدنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە ئەۋەتكەيسەن، خۇددى ئىبراھىم ۋە ئىبراھىمنىڭ ئەگشكۈچىلىرىگە بەرىكەتلىرىڭنى ئەۋەتكەندەك.
ساكرامېنتو
right|thumb|250px|Sakraménto right|thumb|250px ساكرامېنتو بولسا ئمېرىكا قوسھما شتاتلىرىىرىكالىفورنىيە شىتاتىاتى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار, ساكرامېنتونىڭ 475,743 نوپۇسىبار, 257 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان, خىمالىكاڭ لىك 38.33°, خارىكى ۇزۇنلۇك 121°28, پوقتانومۇرى 942xx رايۇننومۇرى 0916.
تۈرك تىللار ئائىلىسى
تۈرك تىللار ئائىلىسى
باشۇ مەدەنىيىتى
4.باشۇ مةدةنىيىتى. سچۈةننى مةركةز قىلىپ، شةنشى، جۇبېينىڭ غةربى ۋة يۈننةن-گۇيجۇنىڭ قىسمةن رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگة ئالىدۇ.
تەسېر
تەسېر (ئېنگلىزچە: Tether؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: تېسېر، تېسىر، تەزېر) بىر خىل مۇقىم باھالىق شىفىرلىق پۇلدۇر. ئۇنىڭ قىممىت 1 دوللارغا نىشان قىلىنغان بۇلۇپ، ئىھتىياج ۋە تەمىنات داۋالغۇشى سەۋەپلىك، 1 دوللار ئەتىراپىدا ئۆزگىردۇ. تەسېرنىڭ ئاق تاشلىق كىتابى 2012-يىلى تۇنجى ئېلان قېلىنغان. تەسىر تۇنجى قېتىم ئىلان رەسمى ئىلان قىلىنغان ۋاقتى 2014-يىلى ۋە ئەينى ۋاقىتتا ئۇنىڭ نامى رىئال تەڭگىسى ئىدى. تۇنجى تەڭگە 2014-يىلى 6-ئۆكتەبىر تارقىتىلغان. thumb|[[شىفىرلىق پۇل ۋە بۆلەكچە زەنجىر مەۋھۇم رىئاللىقتا]] thumb|كۆپ ئۇچىرايدىغان شىفىرلىق پۇللار thumb|شىفىرلىق پۇل ۋە قەغەز پۇل
دۈشەنبە (شەھەر)
thumb|250px|دۈشەنبە thumb|250px دۈشەنبە بولسا تاجىكىستان دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، دۈشەنبەنىڭ 679،400 نوپۇسىبار، 100 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.32°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 68°46.
سەۋدە بىنت زەمئا
سەۋدە بىنت زەمئا (ئەرەبچە: سودة بنت زمعة) زەمئەنىڭ قىزى سەۋدە بىنت زەمئە ئىبنى قەيس ئەلقۇرەشىييە. (ھ. ؟ – 23 ياكى ھ. 54 / م. ؟ – 644 ياكى 674) «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىككىنچى ئايالى. دەسلەپتە مۇسۇلمان بولۇپ، ھەبەشىستانغا ۋە مەدىنەگە ھىجرەت قىلغانلاردىندۇر.
ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ تۇنجى خانىمى ھەزرىتى خەدىجە ئانىمىزنىڭ ۋاپاتىدىن 2.5 يىل سوڭرە ھەزرىتى سەۋدە ئانىمىز بىلەن نىكاھلانغان.
ھەزرىتى سەۋدە ر.ئە نىڭ قۇرەيش قەبىلەسىدىن زەمئا بىن قەيس، ئاناسى مەدىنەلىك نەججارىي قەبىلىسىدىن شەمۇس بىنت قەيس ئېرۇر. مەككە توغۇلغان، توغۇلغان ۋاقتى ئېنىق بىلىنمەيدۇ.
ئالدىنقى ئېرى سەكران بىن ئەمر ئەل ئەنسارى بىلەن مۇسۇلمان بولۇپ ئاۋۋەلا ھەبەشىستانغا ھىجرەت قىلغان، سوڭرە ئېرى بىلەن بىللە تەكرار مەككەگە قايتقان ھەزرىتى سەۋدە بىنتى زەمئا، ئېرى ئۆلگەندە بەش بالىسى بىلەن تۇل قالغانىدى. مەككەدىكى ئەقرەبالارىنىڭ قېشىغا قايتقۇدەك بولسا، مۇسۇلمانلىقتىن ۋاز كېچىشكە قىستىلىش ئېھتىمالى بار ئىدى. ھەزرىتى مۇھەممەد نىكاھلىنىپ ئۇنى ھىمايىسى ئاستىغا ئالدى. بەئزى مۇسۇلمانلار، سەۋدە بىنتى زەمئانىڭ ئاللاھقا ۋە ئىسلام پەيغەمبەرىگە بو لغان ئىتىقادى ۋە ساداقەتى نوقتىسىدىن، بۇ نىكاھنىڭ ئۇنىڭ ئۈچۈن بىر ياخشىلىق ۋە ئىكرام ئىكەنلىكىنى قەبۇل قىلىنىدۇ. سەۋدە ئانىمىز ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ خەلىپىلىكىنىڭ ئاخىرىقى يىللىرىدا، ھىجرەتنىڭ 19- يىلى ۋاڧات قىلغاندۇر.
ھافىز ئىبنى ھەجەر
ھافىز ئىبنى ھەجەر (شِهَابُ الدِّيْنِ أَحْمَدُ بنُ عَلِيِّ بنِ حَجَر العَسقَلاني): شىھابۇددىن ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھەجەر ئەلئەسقەلانىي (ئەبۇلفەزل). (ھ. 773 – 852 / م. 1371 – 1449) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس، كاتتا شافىئىي فەقىھ ۋە تارىخچى. «فەتھۇل بارىي»، «بۇلۇغۇل مەرام»، «تەھزىيبۇتتەھزىيب»، «ئەددۇرەرۇل كامىنە» ۋە «ئەتتەلخىسۇل ھەبىر» قاتارلىق كۆپلىگەن قىممەتلىك ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
مارشال
مارشال - ھەربى ئۇنۋانلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ يۇقرى ئۈنۋان.
چوڭ ئۇرۇشلاردا تۆھپىسى زوز بولغان گېنراللارغا بىرىلىدۇ.
Nyu York Shehiri
right|thumb|250px Nyu York Shehiri bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Nyu York Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Nyu Yorkning 8,274,527 nopusibar, 1,214.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.43°, xariki uzunluk 74°00, rayunnomuri 0212.
ھەيدەرئاباد
ھەيدەرئاباد بىر شەھەردۇر.
باي دادام نامرات دادام
«باي دادام ۋە نامرات دادام »(خەنزۇچە: 富爸爸穷爸爸) دېگەن كىتاپنىڭ ئاپتورى كىيۇساكىنىڭ ئىككى دادىسى بولۇپ «نامرات دادا» بولسا ئۇنىڭ ئۆز دادىسى ،بىر يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە مائارىپ ئەمەلدارى ؛«باي دادا» بولسا ئۇنىڭ يېقىندوستىنىڭ دادىسى ،بىر تولۇق ئوتتۇرىنىمۇ پۈتتۈرمىگەن لېكىن مەبلەغ سېلىش ،مالىيە ئىشلىرىنى باشقۇرۇش قاتارلىق ئىشلارغا ئىنتايىن ماھىر بىر ئادەم ،كىيۇساكى ئۆزى باشتىن كەچۈرگەن بايلىق ھېكايىسى ئارقىلىق «باي دادام » ۋە «نامرات دادام» نىىڭ تۈپتىن ئوخشىمايدىغان پۇل ۋە بايلىق نۇقتىنەزىرىنى ،يەنى نامرات ئادەملەر پۇل ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان ،باي ئادەم پۇلنى ئۆزى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇردىغانلىقىنى نامايەن قىلغان ،مەزكۇر كىتاپ 1999-يىلى 4-ئايدا ئامرېكىدا نەشىر قىلىنىپ ،قىسقىغىنە يېرىم يىل ئىچىدە 1 مېليون دانىنى سېتىپ چىقىرىشتىن ئىبارەت يۇقىرى نەتىجىنى ياراتتى.
ئاساسىي مەزمۇنى
روبېرتنىڭ ئىككى دادىسى بولۇپ «نامرات دادىسى »ئۇنىڭ ئۆز دادىسى، بىر يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە مائارىپ ئەمەلدارى؛ «باي دادىسى» بولسا ئۇنىڭ يېقىن دوستىنىڭ دادىسى، تولۇق ئوتتۇرىنىمۇ پۈتتۈرمىگەن لېكىن مەبلەغ سېلىش، مالىيە ئىشلىرىنى باشقۇرۇش ئىشلىرىغا ئىنتايىن ماھىر كارخانىچى،كىيۇساكى «نامرات دادىسى»نىڭ پىلانلاپ بەرگەن ياشاش يولى بويىچە ئالىي مەكتەپتە ئوقۇش، ھەربىي مەجبۇرىيەت ئۆتەش بىلەن ئاددى ھالدا ھاياتىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىنى  ئۆتكۈزگەن، 1977 –يىلغا كەلگەندە، كىيۇساكى  ئۆز كۆزى بىلەن بىر ئۆمۈر جاپا تاتقان «نامرات دادىسى » نىڭ ئىشسىز بولۇپ قالغانلىقىنى كۆرگەن، «باي دادىسى » بولسا شىياۋېيييىدىكى ئەڭ باي ئادەمنىڭ بىرىگە ئايلانغان .شۇنىڭ بىلەن روبېرت. كىيۇساكى «باي دادىسى»نىڭ باسقان يولىنى قەتئىيلىك بىلەن ئىزدىنىپ سودا ساھەسىگە قەدەم قويغان ،شۇنىڭدىن باشلاپ باي بولۇش يولىغا قاراپ قەدەم قويغان.
كىيۇساكىنىڭ ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بايلىق ھېكايىسى «نامرات دادام » ۋە « باي دادام» نىڭ تۈپتىن ئوخشاش بولمىغان پۇل ۋە بايلىق كۆز قارىشىنى ئەكىس ئەتتۈرگەن، يەنى نامراتلار پۇل ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ، بايلار پۇلنى ئۆزى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرىدۇ.
بۇ كىتاپ 1999-يىلى 4- ئايدا ئامرېكىدا نەشىردىن چىققان، پەقەت يېرىم يىل ۋاقىت ئىچىدە بىر مېليون دانىسى سېتىلىپ بولغان. «باي دادام » قاتارىدىكى كىتاپلار 109 دۆلەت ۋە رايونغا تارقالغان، ئومۇمىي سېتىش مىقدارى 29 مېليوندىن ئېشىپ كەتكەن.
ئاپتور نەقىلى (ئۈزۈندىسى )
دۇنيادا مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشلەر بىر ئۆمۈر كۈرەش قىلىدۇ ئەمما باي بولالمايدۇ ،چۈنكى ئۇلار ئەزەلدىن پۇل ھەققىدىكى بىلىمنى ھەقىقى ئۆگىنىپ باقمىغان ،شۇڭلاشقا ئۇلار پەقەت پۇل ئۈچۈن تىرىشىپ خىزمەت قىلىشنىلا بىلىدۇ ،بىراق پۇلنى قانداق قىلىپ ئۆزى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇشنى بىلمەيدۇ.
- روبېرت .كىيۇساكى
مەن بالىلىرىمنى ياخشى كۆرىمەن ھەم ئۇلارنىڭ ئەڭ ياخشى تەربىيەگە ئېرىشىشىنى ئۈمۈد قىلىمەن ، ئەنئەنىۋى مەكتەپ مائارىپى ئەلۋەتتە مۇھىم. ئەمما ئۇ بۈگۈنكى تەلەپتىن تولىمۇ يېراق ،بىز بالىلىرىمىزنى پۇلنى ۋە پۇلنىڭ ئىچكى قانۇنىيىتىنى ھەقىقىي چۈشىنىدىغان قىلىشىمىز كېرەك.
- شارون .L .لېستىر
كىتاپنىڭ ئالاھىدىلىكى
1. ئەنئەنىۋى مالىيە باشقۇرۇش ئىدىيىسىگە قاتتىق زەربە بېرىپ ،باي بولۇش مەخپىيەتلىكىنى ئاشكارلاپ بەرگەن.
3.مۇقىم ھالەتتىكى «نەق پۇلنىڭ ئېقىشى » تۇرمىشىڭىزنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغانلىقىنى تەشەببۇس قىلغان.
4. سىزگە مال –مۈلۈك ۋە قەرزنى ھەقىقى ئايرىشىنى ،شەخسى مالىيەنىڭ داۋالغۇشلىرىغا تەمكىنلىك بىلەن يۈزلۈنىشىنى ئۆگەتكەن.
5.سىز ۋە باللىرىڭىزغا قانداق قىلغاندا « بايلىق ئەركىنلىكى» نىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىگە يەتكىلى بولىدىغانلىقىنى ئېيتىپ بەرگەن.
6.بۇ بىر رىغبەتلەندۈرۈش تۈرىدىكى كىتاپ بولۇپ، كىشلەرنىڭ يامان ئادەتلەرنى تۈزىتىپ ،ئاكتىپ كەيپىيات شەكىللەندۈرىشىگە تۈرتكە بولغان.
نادىر ئۈزۈندىلەر
1. قانداق قىلغاندا پۇلنى ئۆزىمىز ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرغىلى بولىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ھەرگىزمۇ پۇل ئۈچۈن خىزمەت قىلىش ئەمەس.
2. مال –مۈلۈك ،كاپىتال دېگەن نېمە ؟ ئۇ يانچۇقىڭىزغا پۇل سېلىپ بېرىدىغان نەرسە .قەرز دېگەن نېمە؟ قەرز دېگىنىمىز پۇلنى يانچۇقىڭىزدىن تارتىپ چىقىرىدىغان نەرسە.
3. ئۇزۇن مەزگىلدىن قارىغاندا ،مۇھىم بولغىنى سىزنىڭ قانچىلىك پۇل تاپقىنىڭىز ئەمەس ،بەلكى سىز قانچىلىك ئېلىپ قالالىدىڭىز ،يەنە قانچىلىك ۋاقىت ئېلىپ قالالايسىز.
4.بايلار مال-مۈلۈكنى سېتىۋېلىپ ئەكىرىدۇ ،نامراتلارنىڭ  پەقەت چىقىمىلا بولىدۇ.
5.پۇل ھەرگىزمۇ ھەقىقىي مال-مۈلۈك ئەمەس ،بىزنىڭ بىردىنبىر ،ھەقىقىي مال –مۈلىكىمىز بىزنىڭ كاللىمىز ،ئەقىل –ئىدراكىمىز.
7 .ھەقىقى مال-مۈلۈك تۆۋەندىكى بىر نەچچە تۈرگە بۆلىنىدۇ يەنى نەق مەيدانغا بارمىساقمۇ نورمال يۈرىشىۋېرىدىغان كەسىپ ،ئۇ بىزنىڭ قول ئىلكىمىزدە، بىراق باشقىلار كېلىپ باشقۇرۇش ۋە تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ؛ پاي چېكى ؛ئاكسىيە ؛ئورتاق مەبلەغ ؛ كىرىم پەيدا قىلىدىغان تۇرالغۇ –ئۆي ؛پاتنېت ھوقۇقى قاتارلىقلار.
8.پۇل توغرىسىدا ،ئەڭ ياخىشى بولغىنى پۇلنى بىر كۈن 24 سائەت خىزمەت قىلدۇرۇڭ ھەمدە سىزنىڭ كېيىنىك ئەۋلادلىرىڭىز ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلدۇرۇڭ. ئېسىڭىزدە بولسۇنكى : تىرىشىپ خىزمەت قىلىدىغان خاردىم بولۇپ خىزمىتىڭىزىنى ساقلاپ قالسىڭىز مەيلى ،لېكىن ئۈزلۈكسىز ھالدا مال-مۈلۈك تۈرىڭىزنى مۇستەھكەملەڭ.
تەس مەڭگۈ تېشى
بۇ مەڭگۈ تاش يادىكارلىقى 1976- يىلى موڭغۇلىيەدىكى تەس دەرياسىنىڭ سول قىرغىدىكى نوغۇن تولغوي ئىگىزلىكىنىڭ يېنىدىن تېپىلغانلىقى ئۈچۈن، «تەس مەڭگۈ تېشى» دەپ ئاتالغان. «تەس مەڭگۈ تېشى» ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىگە مەنسۇپ يادىكارلىقلارنىڭ ئىچىدە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشى ئېغىرراق. ئەڭ مۇھىم بولغان يازما يادىكارلىق. ئۇنىڭدا بۆگۈ قاغان (759- 780- يىللار) ئەجدادى (دادىسى) بولغان ئەل ئەتمىش بىلگە قاغان (مويۇنچۇر، 747- 759- يىللار9 دەۋرىگىچە بولغان ئۇيغۇر قاغانلىرىنىڭ تارىخى، جۈملىدىن بىرىنچى ۋە ئىككىنچى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تەقدىرى. كۆل بىلگە قاغان ۋە ئەل ئەتمىش بىلگە قاغان باشچىلىقىدىكى ئۈچىنچى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بەرپا بولۇشى قاتارلىق مەسىلىلەر ھەققىدە مەلۇمات بېرىلگەن. بۇ ھەقتىكى بىر قىسىم مەزمۇنلار كونا- يېڭى تاڭنامىلەردە ئۇچرىمايدۇ. شۇڭا تەس مەڭگۈ تېشىدىكى مەلۇماتلار زور سېلىشتۇرما قىممەتكە ئىگە. تەتقىقاتلارغا قارىغاندا، «تەس مەڭگۈ تېشى» نىڭ ئاپتورى مويۇنچۇر قاغاننىڭ يېقىن تۇققىنى تۈپەك ئالىپ شۇل دېگەن كىشى بولۇپ، مەڭگۈ تاشنى قاغان يېڭىدىن تەختكە چىققان ۋاقىتتا توغرىسى 761- 762- يىللىرى ئورنىتىلغان، دېيىشكە بولىدۇ
(بۆكۈ قاغان مەڭگۈ تېشى)
تەس مەڭگۈ تېشىنى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تۈركولوگى س. گ. كىلياشتورنىي 1976- يىلى ھازىرقى موڭغۇلىيەنىڭ خۇبسۇغۇل ئايمىقىدىكى  تەس دەرياسىنىڭ يۇقۇرى ئېقىنىنىڭ سول قىرغىقىغا جايلاشقان نوغون ئوتلغوي دەپ ئاتىلىدىغان بىر تۆپىلىكتىن تاپقان. بۇ مەڭگۈ تاشنىڭ يېرىمىلا ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، قىزىل رەڭلىك گىرانىت تاشتىن ياسالغان بولۇپ، ھازىر ئۇلانباتوردىكى موڭغۇلىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ تارىخ تەتقىقات ئورنىدا ساقلىنىۋاتىدۇ.
بۇ مەڭگۈ تاش مويۇنچۇر قاغاننىڭ ئوغلى بۆكۈ قاغاننى خاتىرىلەش ئۈچۈن تىكلەنگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا بۆكۈ قاغاننىڭ تەختكە چىققانلىقى ۋە دەسلەپكى مەزگىلدىكى ئىش ئىزلىرى بايان قىلىنغان بولۇپ، توققۇز بۇيرۇق ۋە «ئۇيغۇرلۇرۇم»نىڭ مەرىكىگە قاتناشقانلىقىغا دائىر ئەھۋاللار ھەققىدە توختالغان. بۇ ھەقتىكى ئەڭ دەسلەپكى تەتقىقاتنى موڭغۇلىيە ئالىملىرىدىن چارزائۇباي بىلەن م. شىنېخۇ باشلىغان. ئۇلارنىڭ بۇ ھەقتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرى موڭغۇلىيەدىكى يۇقۇرى دەرىجىلىك ئىلمىي تەتقىقات ژۇرناللىرىدا ئېلان قىلىنغان.
تەس مەڭگۈ تېشىنىڭ مەزمۇنى
قازاقىستانلىق ئۇيغۇر تارىخچىمىز دوكتور ئابلەت كامالوف ئەپەندىم ئۆزىنىڭ <<ئۇيغۇر خاقانلىقىنىڭ ئېپىگرافىيىلىك يادىكارلىقلىرى>> ناملىق ئىلمىي ئەمگىكىدە "تېسىن مەڭگۈ تېشى" ھەققىدە مۇنداق قۇرلارنى يازغان: تېسىن تاش پۈتۈكى بۇ يادىكارلىق 1976-يىلى س.كلياشتورنىي باشلىغان سوۋېت-موڭغۇل تارىخى_مەدەنىي ئېكسپېدىتسىيىسى نەتىجىسىدە تېسىيىن غول (غەربىي خانگاي) دەرياسى ۋادىسىنىڭ يۇقۇرى ئېقىمىدا (پەقەت تۆۋەنكى قىسمىلا) تېپىلغان. يېزىق تاشنىڭ تۆرت تەرىپىگە يېزىلغان بولۇپ، لېكىن ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن خېلى دەرىجىدە ئۇپرىغان. تېكسنىڭ ئىلمىي ئاساستىكى شەرھى ھەم ئوقۇلۇشى س.كلياشتورنىينىڭ ئىسمى بىلەن باغلىقتۇر. ئۇنىڭ پىكرىچە، تېسىن تاش پۈتۈكى 762-يىلى ئۇيغۇر بۆگۈخاقاننىڭ تەخىتكە ئولتۇرۇش مۇناسىۋىتى بىلەن ئورنىتىلغان.
يەزد
يەزد بىر شەھەردۇر.
ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەھب
ئىبنى ۋەھب (عَبْدُ اللهِ بنُ وَهْبِ بنِ مُسْلِمٍ الفِهْرِيُّ): ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەھب ئىبنى مۇسلىم ئەلفەھرىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 125 – 197 / م. 743 – 812). فەقىھ، مۇھەددىس. ئىمام مالىكنىڭ ئەڭ چوڭ شاگىرتى. «ئەلمۇۋەتتا»نى (مۇۋەتتا ئىبنى ۋەھب) رىۋايەت قىلغان. مالىكىي مەزھەبنىڭ تارقاتقۇچىلىرىنىڭ بىرى. «ئەلجامىئـ» ۋە «تەفسىرۇل قۇرئان» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
كىلىياڭ يېزىسى
كىلىياڭ يېزىسى گۇما ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان، گۇما بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 45 كىلومېتىر، شەرقىي شىمال قىسمى قوشتاغ بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا باشلەڭگەر يېزىسىبىلەن قوشنا، جەنۇبى ناۋئابات تاجىك يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. كىلىياڭ يېزىسى قارىمىقىدا توققۇز مەمۇرىي كەنت، ئىككى دېھقانچىلىق مەيدانى، 25 كەنت ئاھالىلىرى گۇرۇپپىسى بار. يەر كۆلىمى 21250 مو، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 19470 مو. يەر شەكلىنىڭ غەربىي جەنۇبى ئىگىز، شەرقىي شىمالىي پەس، يەر شەكلى مۇرەككەپ.
مەمۇرىي كەنتلەر
كىلىياڭ يېزىسىغا قاراشلىق توققۇز كەنت ئاھالە كومىتېتى :
يېزا ئىگىلىكى
كىلىياڭ يېزىسى كىلىماتى قۇرغاق، تۆت پەسىل ئېنىق، قىش پەسلى ئۇزۇنراق بولىدۇ، ياز پەسلى قىسقا، يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىشىنى ئاساس قىلىدۇ، ئورمانچىلىق، چارۋىچىلىقنى تۈۋرۈك كەسىپ قىلغان. بۇ يېزا تەۋەسىدە تەرمە، شورلۇق ئوتى، قوي پاخال ۋە قومۇش قاتارلىقلار چىقىدۇ. دەريا جىلغىسىدا كوئېنلۇن ئارچىسى، قىزىل قېيىن قاتارلىق سۇ مەنبەسىنى ساقلاش، تەبىئىي ئورمان، ئەڭ جەنۇبىدىكى تاغلىق رايونلىرىدا، ئېگىز تاغدىكى چىملىق رايونلار بار؛ ئاساسلىق سۆگەت، تېرەك، جىگدە، ياڭاق، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار.
شىمالىي سېپرۇس تۈرك جۇمھۇرىيىتى
= قوشۇن =
شىماىي قىرىستا خەۋپسىزلىك كۈچلىرى قۇماندانلىقى (خ.ك.ق) نامىدا تۈمەن\دېۋىزىيە سەۋىيەسىدە بىر ئەسكىرى بىرلىك بار. خ.ك.ق قارمىقىدا 18 دىن 40 ياشقىچە بولغان مەجبورىي ئەسكەرلىككە ئېلىنغان 4000 نەڧەر خادىم باردۇر. شۇنىڭدەك تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى نىڭ 11. كورپۇس قىبرىس تۈرك تېنچلىق قۇۋۋەتلىرى قوماندانلىقى قىبرىسقا يەرلەشكەندۇر.
مۇھەممەد قاسىم داموللام
مۇھەممەد قاسىم داموللام
يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۇيغۇر ئېلىدە باشلانغان يېڭى ئويغىنىش ھەرىكىتىنىڭ ئاساس سالغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان، ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ پاكىستان، سەئۇدى ئەرەبىستانى ۋە مىسىر قاتارلىق ئىسلام مەملىكەتلىرىدىكى ئالى بىلىم يۇرتلىرىدا ئىلىم تەھسىل قىلىش يولىنى ئاچقان، ئاتاقلىق دىنىي ئالىم، مەشھۇر جامائەت ئەربابى مەرھۇم مۇھەممەد ئابدۇللا مەخسۇمنىڭ ئوغلى، تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ قۇرغۇچىسى، ئوقۇشىنى ئاۋۋال دادىسىدا، ئاندىن پاكىستان ۋە مىسىرلاردا تاماملىغاندىن كېيىن پۈتۈن ھاياتىنى مىللىتىگە خىزمەت قىلىش يولىغا ئاتاپ كېلىۋاتقان، ھازىرغىچە جەمى 60پارچىدىن كۆپرەك كىتاب نەشىر قىلىپ ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىگە تارقاتقان، ۋەتەنپەرۋەر ياش ئالىم ئابدۇلجېلىل تۇران ئەپەندى ئۆزىنىڭ uyghurweb.net تور بېتىدە مۇھەممەد قاسىم داموللام ھەسرەتىي تەۋەللۇتىنىڭ 100 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن بىر ماقالا ئېلان قىلغان بولۇپ، ئۇ بىزنىڭ بۇ ھەقتىكى سۆھبىتىمىزنى قوبۇل قىلغان ئىدى.
داموللامنىڭ دۇنياغا كېلىشى
ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى داموللامنىڭ دۇنيا كېلىشى ۋە بالىلىق چاغلىرى ھەققىدە مۇنداق دىدى:“ يېتىلگەن ئالىم، تالانتلىق شائىر مۇھەممەد قاسىم داموللام (تەخەللۇسى ھەسرەتى) مۇھەممەد سىددىق ئىبنى ئەمىن قارى ئەلەم ئاخۇنۇم قاراقاشىنىڭ ئوغلى بولۇپ، بوۋىسى ئەمىن قارى ئەلەم ئاخۇنۇم ئەينى زاماندىكى خوتەننىڭ داڭلىق ئۆلىمالىرىدىن بولۇپ، ئۇ كىشىنىڭ قولىدا يۈزلىگەن تالىپلار ئوقۇپ يېتىشىپ چىققان ئىدى.
مۇھەممەد قاسىم داموللام خوتەننىڭ قاراقاش دەرياسى بويىغا جايلاشقان جاغلىغا كەنتىدە 1907 – يىلى دۇنياغا كەلگەن. ئالدى بىلەن چوڭ ئانىسى نەبىرە خېنىمنىڭ تەربىيىسىدە بولۇپ، كېيىن يەتتە يېشىدا قاراقاشقا قايتۇرۇپ كېلىنىپ دىنى مەكتەپكە ئوقۇشقا بېرىلگەن. بۇ جەرياندا مۇتەسەۋۋۇپ ئەلى مەردان ھەزرەت دېگەن كىشىنىڭ تەسىرى بىلەن تەسەۋۋۇپ ئىدىيىسىنىڭ تەسىرىگە مەلۇم دەرىجىدە ئۇچرىغان.“
ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە: كېيىنچە شائىر يۇرتىنى تاشلاپ قەشقەرگە چىقىپ كەتكەن. شائىر قەشقەرگە كەلگەندىن كېيىن، كونا شەھەردىكى چاھارسۇ مەدرىسىگە ئورۇنلىشىپ، شۇ دەۋرنىڭ ئاتاقلىق ئالىملىرىدىن مەھمۇد ئاخۇن داموللام، ھاشىم ئاخۇن داموللام، شەمسىددىن داموللاملارنىڭ قولىدا ئۇقۇپ دىنى ئىلىم ئۆگەنگەن. قەشقەردىكى مەدرىسىدە ئابدۇلغەنى ئاخۇن داموللام، ئەمىر نۇر ئەھمەد خان بىلەن ساۋاقداش بولۇپ بىللە ئوقۇغان. شائىرنىڭ شېئىرى ئىجادىيىتى مۇشۇ جەرياندا باشلانغان بولۇپ، بۇنىڭغا نۇر ئەھمەد خاننىڭ تەسىر كۆرسەتكەنلىكىنى، شېئىر ئىلمىنى نۇر ئەھمەد خاندىن ئۆگەنگەنلىكىنى شائىر مۇنداق يازغان:
ئانىڭدىن ھاسىل ئەتتىم ئىلمى ئەشئار.“
شائىر قەشقەردە ئوقۇۋاتقان يىللىرى ئۇيغۇر مىللىي ئازاتلىق ھەرىكىتىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ۋەكىللىرىدىن مەرھۇم مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا (ئەينى زاماندا مۇھەممەد ئەمىن داموللام، مۇھەممەد ئەمىن ھەزرىتىم دەپ ئاتىلاتتى) 1922 – يىللىرى مەدرىسە تەھسىلىنى پۈتتۈرۈپ، قاراقاش ئويباغ مەدرىسىگە مۇدەررىس بولغاندىن كېيىن، بىرتەرەپتىن تالىپلارنى تەربىيىلەپ يېتىشتۈرسە، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزخەلقىنىڭ تەقدىرىدىن قايغۇرۇپ، ۋەتەننى قۇتقۇزۇپ، خەلقنى ئازات قىلىشنىڭ يولىنى ئىزدەيدۇ. بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىنى ئايلىنىپ چىقىدۇ ۋە ئوخشاش پىكىردىكى كىشىلەر بىلەن تونۇشىدۇ، پىكىر ئالماشتۇرىدۇ ۋە مەسلىھەتلىشىدۇ. بولۇپمۇ غۇلجىدا ئاتاقلىق دىنى ئالىم ۋە سىياسىي ئەرباب سابىت داموللام بىلەن تونۇشۇپ، بۇ كىشى بىلەن مەلۇم مەسىلىلەردە بىر قارارغا كېلىدۇ. نەتىجىدە، مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا خوتەنگە، سابىت داموللام چەتئەلگە يولغا چىقىدۇ.
مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا خوتەنگە يېتىپ كېلىپلا تەشكىلات قۇرۇش ئىشىغا كىرىشىدۇ ۋە مەلۇم ھازىرلىقلارنى پۈتتۈرىدۇ. خوتەننىڭ شۇ چاغدىكى ئېغىر ۋەزىيىتىنى، خەلق ئاممىسىنىڭ روھى ھالىتىنى ۋە قوراللىق ئىنقىلابنىڭ يېقىنلىشىپ قالغانلىقىنى توغرا ھېس قىلغانلار زىيالىيلار قاتلىمىدىكى ئۆلىمالار ئىدى. شۇنىڭ بىلەن، 1932 – يىلى 9 – ئايدىن باشلاپ مۇھەممەد ئەمىن داموللام (بۇغرا) تەشكىلات قۇرۇش ئىشىنى باشلىۋېتىدۇ، بۇ ئارىدا سابىت داموللاممۇ كېلىشىم بويىچە چەت ئەلدىن ئۇدۇل خوتەنگە كېلىپ مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئۇچرىشىدۇ. پۇختا تەييارلىقلار پۈتكەندىن كېيىن 1933 – يىلى 1 – ئاينىڭ 2 – كۈنى تەشكىلات ئەزالىرى ۋەكىللەر مەجلىسى ئېچىپ، مۇھەممەد نىياز ئەلەم ئاخۇنۇمنى ھۆكۈمدار سايلاپ ھەممە ئۇنىڭغا بەيئەت قىلىدۇ. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا باش قوماندان بولۇپ، پۈتۈن ھەربىي ئىشلارنى باشقۇرۇشنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ، ئەسكىرى كۈچلەرنى تەشكىللەش، ئۇرۇش پىلانىنى تۈزۈش، قوراللاندۇرۇش قاتارلىق ئىشلارنى ئىجرا قىلىشقا مەسئۇل بولىدۇ. سابىت داموللام بولسا باش مەسلىھەتچى، دىنىي ئىشلار پىشىۋاسى يەنى شەيخۇلئىسلام ھەم مائارىپ، ئەدلىيە، ۋەز تەشۋىقات ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ.
مۇھەممەد ئەمىن داموللام ھازىرقى ۋەزىيەت ھەققىدە سۆز قىلىپ: يۇرت ئىچىدە زۇلۇم، ئىزىشلەر ھەددىدىن ئاشقانلىقىنى، خەلقنىڭ نارازىلىق كەيپىياتىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى، چىرىك ھۆكۈمەتنىڭ ۋەھشىلىشىۋاتقانلىقىنى، شۇنىڭ ئۈچۈن قوزغىلاڭنىڭ چوقۇم غەلىبە قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ، مۇجاھىدلارنى ئىشەنچىگە ئىگە قىلىدۇ.