cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
كورىيە گېربى
alt=كورىيە جۇمھرىيىتى دۆلەت گېربى|thumb|250x250px|1963- يىل قەبۇل قىلىنغان كورىيە گېربى كورىيە جۇمھۇرىيىتى دۆلەت گېربى (كورىيەچە: 대한민국의 국장)، مىللىي بايراقىغا ئوخشاش تېگى ئاق گېربدا مۇزەككەر ۋە مۇئەننەس سېموۋۇلى بىلەن بىللە 5 بەرگلىك مەشھۇر كورىيە گۈلى باردۇر. ئاستىدا كورىيەچە دۆلەتنىڭ ئاساسىي قانۇندىكى ئىسمى بولمىش بۈيۈك كورىيە جۇمھۇرىيىتى (كورىيەچە: 대한민국) دەپ يېزىلغان.
قاراڭ
كورىيە جۇمھۇرىيىتى
باھاما
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|باھاما left|thumb|دۆلەت بايرىقى
باھاما بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ناسسائۇ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ناسسائۇ. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر ھۇبەرت ئىڭراھام. بۇ دۇلات 1973 يىلى 7 ئاينىڭ 10 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 13 مىڭ 878 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 330 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى ئانگلىكان دىنىي.
قارلەيلىسى چوققىسى
قارلەيلىسى تەڭرىتاغدىكى بىر چوققىدۇر. قارلەيلىسى چوققىسى تەڭرىتاغ تاغ تىزمىسىدىكى ئەڭ ئېگىز چوققىدۇر.
باھاسى ئەڭ قىممەت يەر
ئەنگلىيىنىڭ لوندون شەھىرى-دۇنيا بويىچە شەكسىز ھالدا يەر ھايانكەشلىكىنىڭ مەركىزىي بولۇپ قالغان. 1973-يىلنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئەركىن سېتىلىۋاتقان ھەر بىر كۇۋادىرات مېتىر يەرنىڭ باھاسى 275 مىڭ فرانكقا يەتكەن. مۇشۇ باھا بويىچە ھېسابلىغاندا، ۋىس مىست دۆلەت بانكىسىنى دۇنيا بويىچە باھاسى ئەڭ قىممەت بىر كورپۇس بىنا دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. بانكا بىناسىنىڭ ئىگەللىگەن ئورنى بىر گېكتار، ئېگىزلىكى 183 مېتىر بولۇپ، ئومۇمىي كۆلىمى 46 مىڭ 450 كۇۋادىرات مېتىر كېلىدۇ. ھەر بىر كۇۋادىرات مېتىر يەرنىڭ ئىجارىسىنى 12 مىڭ فرانكتىن ھېسابلاپ، 18 يىللىق ئىجارىگە توختام تۈزگەن، 1972-يىلىدىكى ئىجارە ھەققى بىر مىليارد 80 مىليون فرانك بولغان، بۇ بانكىنىڭ ئومۇمىي ئىگەللىگەن يېرى 2.6 گېكتار بولۇپ، تەخمىنەن ئىككى مىليارد 900 مىليون فرانكقا يارايدۇ.
1926-يىل 2-ئاينىڭ 1-كۈنى 118.5 كۇۋادىرات مېتىر كېلىدىغان بىر پارچە يەر ھەر بىر كۇۋادىرات مېتىرنى 5000 فرانك باھا بىلەن ۋائېر كوچىسىدىكى «رىئاللىق» شىركىتىگە سېتىپ بېرىلگەن.
1964-يىلى 2-ئايدا ئامېرىكىنىڭ كالىفورنىيە ئىشتاتىنىڭ شىمالىدىكى ھوللېۋودتا سېتىلغاندا، بىر خانىم 510 ئامېرىكا دوللىرى خەجلەپ(2,850 فرانك) 7.6 × 16.5 سانتىمېتىر كېلىدىغان ئۈچ بۇرجەڭ يەرنى سېتىۋالغان. دېمەك، بىر گېكتار يەرنىڭ باھاسى 730 مىليون 364 مىڭ 940 ئامېرىكا دوللىرىدىن توختىغان.
خوتەنلىكلەر ۋە ئۇيغۇر تېبابىتى
خوتەن قەدىمىي يىپەك يۇرتى تۈگۈنى بولۇپلا قالماي، يەنە ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ بۆشۈكى. تارىخىي كىتابلاردا قەيت قىلىنىشىچە، 2000 يىللار ئىلگىرى خوتەنلىكلەر ئىشلەپچىقىرىش ۋە تۇرمۇش ئەمەلىيتى داۋامىدا، ئۆسۈملۈك، مېنرال ماددىلار، ھايۋانلارنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنىڭ شىپالىق تەرەپلىرىنى بايقاپ، كېسەل داۋالىغان ھەمدە تەدرىجىي تەرەققىي قىلىپ، سودا كارۋانلىرىنىڭ تۈرتكىسىدە ھىندىستان، پاكىستان، ئىران، قەدىمكى يۇنان ۋە ئىچكىرى ئۆلكىلەرنىڭ تېبابەت جەۋھەرلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنىڭ پايدىلىنىش قىممىتى يۇقىرى بىر قىسىم  دورا ئۆسۈملۈكلەرنى كىرگۈزۈپ ۋە ئۆزلىرىنىڭكىنى چىقىرىپ، ئۇيغۇر تېبابىتىنى راۋاجلاندۇرغان ھەم ئالاھىدە داۋالاش ئۈنۈمىگە ئىگە رېتسىپلارنى ئىجاد قىلىپ، ئەۋلادمۇ ئەۋلاد مىراس قالدۇرۇپ، ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىيات قەدىمى ئۈچۈن داغدام يول ئېچىپ بەرگەن. بۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن داڭلىق تېۋىپلار يېتىشىپ چىقىپ، ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ شۆھرىتىنى ئاشۇرۇپ بۇ قەدىمكى يۇرتنى يىراق – يېقىنغا تونۇتقان. نۆۋەتتە ئۇلارنىڭ تومۇر تۇتۇش ئۇدۇمى، بىر قىسىم يۇقىرى داۋالاش ئۈنۈمىگە ئىگە مەخپىي رېتسىپلىرى، ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى، شاگىرىتلىرى تەرىپىدىن بىزگە يېتىپ كەلگەن. ھازىر خوتەندە بۇرۇنقى كوچا – كويلاردا، ئۆيلەردە تومۇر تۇتۇپ، دورا بېرىشتىن تەرەققىي قىلىپ، قەۋەت – قەۋەت بىنالاردا كېسەل كارىۋىتى تەسسس قىلىنغان، شەخىسلەر ئىگىلىكىدىكى نەچچە ئون ھەتتا 100 گە يېقىن خىزمەتچىسى بار مۇنتىزىم مەخسۇس ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىلىرى قەد كۆتۈردى.
خوتەنلىقلەر تۇرمۇشى تېبابەت بىلەن زىچ باغلانغان. خوتەنلىكلەرنىڭ كۆپ قىسىمى تېبابەتنى چۈشىنىدۇ ھەم بىلىدۇ. ئۇلارنىڭ تومۇر تۇتۇپ كېسەل داۋالىيالمىسىمۇ، يېمەك – ئىچمەك ئارقىلىق مىجەزىنى تەڭشىيەلەيدۇ، تۈرلۈك مۇراببا، گۈلقەنتلەرنى ياسىيالايدۇ. بەزى كېسەللەرگە ئۆزلىرى دورا سېتىۋېلىپ يەيدۇ ياكى خۇرۇچنى سېتىۋېلىپ ئۆزلىرى ياساپ، كېسەللىرىنى داۋالىيالايدۇ. مەسىلەن، چوڭلار بېشى چىڭقىلىپ ئاغرىپ كەتسە، قان بېسىمى ئۆرلەپ قالغانلىقىنى ھېس قىلىپ دەرھال قېتىق ئىچىپ، قارا ئۆرۈك، ئەينۇلا قاتارلىق تەبىئىيتى سوغۇق مېۋىلەردىن ياسالغان مۇراببا، شەربەتلەرنى ئىچىپ، قان بېسىمىنى نورماللاشتۇرۇشىنى؛ ئەرلەر كېسەللىكىلىرىنى ھېس قىلسا يەرلىك غاز، توخو تۇخۇملىرىنى، پاخلان، ئوغلاق كاۋاپلىرىنى يەپ، سوغۇق ئىچىملىك، ئاچچىق – چۈچۈك يېمەكلىكلەردىن پەرھىز تۇتۇپ، رەئىس ئەزالارنى قۇۋۋەتلەيدىغان تېبابەت دورىلىرىنى سېتىۋېلىپ، ئۆزىنى داۋالاشنى؛ ئاياللار ئۆز كېسەللىرىنى يېمەكلىك ئارقىلىق داۋالاشتىن سىرت، ئانار گۈلقەنتىنى يەپ قان تولۇقلاشنى، ئائىلىدە ئىسسىقلىق دورىلىرىنى قاينىتىپ ھوردىنىپ، بىر مەزگىل سوغۇق سۇدىن ئۆزىنى چەكلەپ بەدىنىدە كۆرۈلۈۋاتقان زەئىپلىكنى داۋالاشنى؛ ئانىلار بوزۇغا، موزا، جوزا قاتارلىق ئىسسىقلىق دورا بىلەن، ئوغۇل تۇغقان ئانا بىلەن قىز تۇغقان ئانا سۈتىنى ئۆز ئارا ئالماشتۇرۇپ، بالىلارنىڭ بەدىنىنى سوغۇق ئېلىش، قۇلىقى ئاغرىش، يىغلاڭغۇلۇق، ئۇيقۇسى ئاز بولۇش قاتارلىق كېسەللەرنى؛ ئاپتاپقا قاقلاش، بالىلارنى يۇمشاق توپىغا قويۇپ بېرىش ئارقىلىق كالىتسىي كەملىكنى داۋالاشنى بىلىدۇ. ئانىلار قىزلىرىغا بۇ ئۇسۇللارنى ئۈگىتىپ ئەۋلادمۇ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. يەنە ھەممە ئائىلىلەردە ھەرخىل گۈللەردىن گۈلقەنت تەييارلاش، دورىلىق چاينى ئۈزۈپ قويماسلىق، ھەسەلنى ئەڭ مۇھىم ئوزۇقلۇق ھەم پارچە كېسەلگە شىپا ھەپ ئىستېمال قىلىش ئادەتكە ئايلانغان.
ئادەتتە خوتەنلىكلەر ئىچىدە دوختۇرخانىلارغا كۆرۈنىدىغانلاردىن تېۋىپقا كۆرۈنىدىغانلار كۆپ.
1- ئۈمىد
1- ئۈمىد ياكى 1- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 1- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 91. (كەبىسە يىللاردا 92.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 274 كۈن باردۇر.
لىۋان
left|thumb|250px|لىۋان left|thumb|دۆلەت بايرىقى
تۇنجى قېتىم جەنۇبىي قۇتۇپنى كېسىپ ئۆتۈش
فېدىراتىپ ئەنگلىيىنىڭ 12 كىشىدىن تەركىب تاپقان بىر كېزىپ تەكشۈرۈش ئەترىتى دوكتۇر ۋىۋىئان فوكىخسنىڭ يېتەكچىلىكىدە 99 كۈن سەپەر قىلىش ئارقىلىق 3,473 كىلومېتىر مۇساپىنى بېسىپ، ئاخىرى 1958-يىلى 3-ئاينىڭ 2-كۈنى سائەت 13 تىن 47 مىنۇت ئۆتكەندە بىرىنچى قېتىم غەلىبىلىك ھالدا پۈتكۈل جەنۇبىي قۇتۇپنى كېسىپ ئۆتكەن.
تاياقچە باكتېرىيە
ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 50-يىللىرىنىڭ بېشىدا، ياپونىيىنىڭ مىناماتا رايونىدا بىر غەلىتە كېسەل پەيدا بولغان. دەسلىپىدە بىمارنىڭ قول-پۇتلىرى قولىشىدىكەن، ئۇنىڭغا ئۇلاپلا ئاڭلاش، كۆرۈش سېزىمى تەدرىجىي ئاجىزلاپ، ئاخىرىدا نېرۋىسى نورمالسىزلىشىدىكەن، بەدىنى كامالەكتەك ئېگىلىپ دوكلىشىپ، پاجىئەلىك ئۆلۈپ كېتىدىكەن.
تاياقچە باكتېرىيە ھەققىدە
ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 50-يىللىرىنىڭ بېشىدا، ياپونىيىنىڭ مىناماتا رايونىدا بىر غەلىتە كېسەل پەيدا بولغان. دەسلىپىدە بىمارنىڭ قول-پۇتلىرى قولىشىدىكەن، ئۇنىڭغا ئۇلاپلا ئاڭلاش، كۆرۈش سېزىمى تەدرىجىي ئاجىزلاپ، ئاخىرىدا نېرۋىسى نورمالسىزلىشىدىكەن، بەدىنى كامالەكتەك ئېگىلىپ دوكلىشىپ، پاجىئەلىك ئۆلۈپ كېتىدىكەن. ئەينى ۋاقىتتا ھېچكىم ئۇنىڭ نېمە كېسەل ئىكەنلىكىنى ئېنىق بىلەلمەي، شۇ يەرنىڭ نامى بويىچە «مىناماتا كېسىلى» دەپ ئاتىغان. مېدىتسىنا خادىملىرىنىڭ نەچچە يىل تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى بىلەن، ئاخىر بۇ غەلىتە كېسەلنىڭ سىرى ئېچىلغان: ئەسلىدە شۇ يەردىكى زاۋۇت چىقىرىپ تاشلىغان تەركىبىدە سىماب بار كېرەكسىز سۇ مىناماتا قولتۇقىنى بۇلغىغان، بۇنىڭ بىلەن شۇ يەردىكى بېلىق-راكلارنىڭ تېنىدىكى سىماب مىقدارى زور دەرىجىدە ئېشىپ كەتكەن، ئادەملەر بۇ بېلىق، راكلارنى يېگەندىن كېيىن، سىماب ئادەم بەدىنىگە كىرگەن، سىمابنىڭ ئادەم بەدىنىدىكى مىقدارى جۇغلىنىپ مەلۇم دەرىجىگە يەتكەندە، چوڭ مېڭە ۋە نېرۋا سىستېمىسىنى ئېغىر دەرىجىدە بۇزۇپ، قورقۇنچلۇق زەھەرلىنىش ئالامەتلىرىنى پەيدا قىلىپ، ئادەملەرنىڭ جېنىغا زامىن بولغان.
سىماب بىرىكمىلىرى تاقابىل تۇرۇش ئىنتايىن قىيىن بولغان بۇلغىغۇچى ماددىلاردۇر. كىشىلەر ئۇنى فىزىكىۋى ۋە خىمىيىۋى ئۇسۇللار بىلەن تىزگىنلىمەكچى بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئۈنۈمى كۆڭۈلدىكىدەك بولمىغاچقا، ئاخىرى ئاجايىپ ماھارەتلىك مىكرو ئورگانىزملارنى تەكلىپ قىلغان.
مىكرو ئورگانىزملار پادىشاھلىقىدا بىر تۈركۈم مەخسۇس سىماب يەيدىغان پالۋانلار بار، مەسىلەن، يالغان يەككە ھۈجەيرىلىك تاياقچە باكتېرىيە دەپ ئاتىلىدىغان باكتېرىيىلەر تەركىبىدە سىماب بولغان كېرەكسىز سۇغا كىرسە، ئۆزى ھېچنېمە بولمىغاننىڭ ئۈستىگە، سىمابلارنى يەپ تېنىدىكى بىر يۈرۈش ئالاھىدە ئېنزىم سىستېمىسى ئارقىلىق سىماب ئىئونلىرىنى مېتال سىمابقا ئايلاندۇرىدۇ، بۇنىڭ بىلەن پاسكىنا سۇنى ساپلاشتۇرۇشقىمۇ، ئۇلارنىڭ تېنىدىكى سىمابنى ئامال قىلىپ يىغىۋېلىپ پايدىلىنىشقىمۇ بولىدۇ، يەنى بىر چالمىدا ئىككى پاختەكنى سوققىلى بولىدۇ.
مىكرو ئورگانىزملار پادىشاھلىقىنىڭ نۇرغۇن ئەزالىرى، مەسىلەن، سانى كۆپ بولغان باكتېرىيىلەر، ئېچىتقۇ زەمبۇرۇغلىرى، كۆكىرىك زەمبۇرۇغلىرى ۋە بەزى ئىپتىدائىي جانلىقلار، ئەمەلىيەتتە، ئاللىبۇرۇن پاسكىنا سۇلارنى تازىلاش ۋەزىپىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان. ئۇلار خىلمۇخىل، رەڭگارەڭ بۇلغىغۇچى ماددىلارنى قورسىقىغا يەپ، ھەر خىل ئېنزىم سىستېمىسىنىڭ رولى بىلەن، بەزى بۇلغىغۇچى ماددىلارنى ئوكسىدلاپ ئاددىي ئانئورگانىك ماددىلارغا ئايلاندۇرۇۋېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئېنېرگىيە قويۇپ بېرىپ، مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ھاياتلىق پائالىيەتلىرىدىكى ئېھتىياجىنى قامدايدۇ؛ بەزى بۇلغىغۇچى ماددىلار ئۆزگەرتىلىپ، سۈمۈرۈلۈپ مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئۆسۈش-كۆپىيىشىدە ئېھتىياجلىق بولغان ئوزۇقلۇق ماددىلارغا ئايلاندۇرۇلىدۇ. ئۇلارنىڭ جاپالىق ئەمگىكى ئارقىلىق، كۆپ مىقداردىكى زەھەرلىك ماددىلار تازىلىنىپ چىقىرىۋېتىلىپ، مەينەتلىشىپ كەتكەن سېسىق پاسكىنا سۇ پاكىزلىنىدۇ. بەزىلىرى كېرەكسىز ماددىلارنى بايلىققا ئايلاندۇرغاچقا، پاسكىنا سۇدىن سانائەتنىڭ قىممەتلىك خام ئەشيالىرىنى يىغىۋالغىلى بولىدۇ؛ بەزىلىرى زىيانلىقنى پايدىلىققا ئايلاندۇرالىغاچقا، زىيانلىق پاسكىنا سۇلار ئېتىز-ئېرىقلار سۇغىرىلىدىغان ئوغۇتلۇق سۇ مەنبەسىگە ئايلىنىدۇ.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
كرىپتون
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ب (بە)
ب  (بە)، ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ ئىككىنچى ھەرفى. ئىبرانىيچە ماس تەڭدىشى بەت ھەرفىدۇر. ئەبجەد ھېسابىدىكى قىممىتى 2 دۇر. قەمەرىي ھەرفلەردىندۇر.
يېزىلىشى
ب ھەرفى ئوڭ ۋە سولدىن باشقا ھەرپلەر بىلەن بىرلىشەلەيدىغان ھەرفتۇر.
مەخرەج — فونېتىك
بۇ تاۋۇش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىن بولۇپ، كالپۇكلار يۇمۇلۇپ تېز ۋە پارتىلاڭغۇ ئۈزۈك تاۋۇشتۇر. ئۇيغۇرچىدىكى بې تاۋۇشىدىن بىرئاز پەرقلىقتۇر. پارتىلاڭغۇ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىندۇر. "رەب" ياكى "تەب" كەلىمىلىرىنىڭ ئاخىرىدا چىققان بې تاۋۇشىغا ئوخشايدۇ.
قاراڭ
بەت
سۇرە
سۇرە (ئەرەبچە: سورة —— تىزما، قاتار، قورغان، مەنزىل ۋە شەرەڧ مەنىسىدە)، قۇرئاندا ئايەتلەردىن مەيدانغا كەلگەن 114 بۆلۈمنىڭ ھەر بىرىگە بېرىلگەن نام. پەقەتلا قۇرئانغا خاس تۈشۈنچە بولۇپ، ئۇنى شەرتلىك رەۋىشتە باب بىلەن تەققاسلاش مۇمكىن. ئىسلام ئۇلەمالارى ئىستىلاھىدا ئىسە، سۇرە — قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ باشلىنىش ۋە تۈگىشى بەلگىلەنگەن مۇستەقىل تائىفەسىدۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ قورغان بىلەن ئورالغاندەك بىر بۆلىمىگە سۇرە، دېيىلىدۇ.
قۇرئان سۇرەلىردىن ئىبارەتتۇر، سۇرە قۇرئاننىڭ بىر بۆلىكى بولۇپ، ئۈچ ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ ئايەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
قۇرئاندا 114 سۇرە بولۇپ، ئۇلاردىن ھەر بىرىنىڭ ئۆز نامى بار. بەئزى سۇرەلەرنىڭ ئىسمى سۇرەنىڭ ئەۋۋەلىدىكى سۆزدىن ئېلىنغان. بەئزىلىرىنىڭ بولسا، شۇ سۇرەدە زىكرى كۆپراق كەلگەن نەرسىلەرنىڭ نامىغا قويۇلغان.
بۇگۈنكى مۇسھەڧلەرگە تۇنجى سۇرە ڧاتىھە ۋە ئاخىرىقى سۇرە ناس ئېرۇر.
قۇرئان كەرىمدىكى ئەڭ قىسقا سۇرە كەۋسەر سۇرىسى بولۇپ، ئۈچ ئايەتتىن، ئەڭ ئۇزۇن سۇرە بەقەرە سۇرەسى بولۇپ، 286 ئايەتتىن ئىبارەتدۇر.
قۇرئان سۇرەلىرى ئىككى قىسمغا بۆلىنىدۇ:
1. ھىجرەتتىن ئالدىن تۈشكەن سۇرەلەر — „مەككە سۇرەلەرى“ ((ياكى مەككىي سۇرەلەر) مەككەدە تۈشكەن) دېيىلىدۇ.
2. ھىجرەتتىن كېيىن تۈشكەن سۇرەلەر — „مەدىنە سۇرەلىرى“ ((ياكى مەدەنىي سۇرەلەر) مەدىنەدە تۈشكەن) دېيىلىدۇ.
ئاتالغۇ
سۇرە ئىبرانىچە سىرا، ئەرەبچە سۇرئ ياكى سۇرىيە تىلىدا يازما مەنىسىدىكى بىر يىلتىزدىن تۈرلەنگەن بىر كەلىمە دەپ قارىلىدۇ.
قۇرئاننىڭ يېزىلىشى تۇنجى ۋەھىي بىلەن بىر ۋاقىتتا باشلىمىغانلىقى، يېزىش ئىشىغا مەككە دەۋرىنىڭ ئاخىرلىرى ياكى مەدىنە دەۋرىنىڭ باشلىرىدا باشلىغانلىقى بىلىنمەكتە.
مەككە دەۋرى، قۇرئاننىڭ يېزىلىشى 13 يىلدەك داۋام قىلغان بولۇپ، قۇرئاننىڭ 2/3 قىسمىنى تەشكىل قىلغان مەككە دەۋرى "ئېغىزچە مەدەنىيەت دەۋرى" دەپ دەپ بىلىنمەكتە. بۇ دەۋىردە ئايەت ۋە سۇرەلەرنىڭ دەرھال يېزىقچە خاتىرلەنمىگەنلىكى، ئاغزاكى يادقا ئېلىنغانلىقى، بۇ دەۋىردە قۇرئاننىڭ شىئېرىيلىقى يادقا ئېلىشتا قولايلىق توغدۇرۇپ بەرگەنلىكى، كېيىنچە ھىجرەتكە ياقىن بىر نەچچە يىل بىلەن مەدىنە دەۋرى دەپ ئاتالغان يېزىلىش دەۋرى بۇ يادقا ئېلىنغانلارغا ئاساسەن ئايەتلەرنىڭ خاتىرلەنگەنلىكى ئىپادە قىلىنماقتا.
سۇرىلەرنىڭ نازىل بولۇش ئىلگىرى كېيىنلىكىنى تىزىپ چىققان بىر قانچە تىزىملىك بولۇش بىلەن بىرگە بۇ تىزىملىكلەر بىر بىرى بىلەن پەرىقلىقتۇر.ئادەتتە تۇنجى نازىل بولغان سۇرە ئەلەق سۇرەسى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا نازىل بولغان سۇرە بولسا ناسر سۇرەسى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ.
لۇتپۇللا مۇتەللىپ
لۇتپۇللا مۇتەللىپ -(تەخەللۇسى قاينام ئۆركىشى، لۇتۇن)(1922-يىلى 22-نويابىر - 1945-يىلى18-نويابىر ) 20-ئەسىردە ياشاپ ئۆتكەن ئۇيغۇر شائىر، دىراماتوروگ ۋە مۇستەملىكىگە قارشى تەشكىلاتچى.
لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئۇيغۇر يېقىنقى زامان شېئىرىيىتىدە ھەممىدىن تونۇلغان شائىرلارنىڭ بىرى. لۇتپۇللا 14 يېشىدىن باشلاپلا نادىر شېئىرلارنى يېزىشقا كىرىشكەن بولۇپ ،ئۆزىنىڭ قىسقىغىنە 23 يىللىق ھاياتىدا «يىللارغا جاۋاپ »،« خىيالچان تىلەك»، « بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى »قاتارلىق ئۆلمەس شېئىرلارنى ،«پادىشاھ سامورايلىرى ھالسىرايدۇ » « ئەجەل ھودۇقۇشىدا » ناملىق مەشھۇر فېلىيەتونلارنى، ۋە يېقىنقى ئۇيغۇر تارىخدىكى تۇنجى ئۇيغۇرچە رومان «داۋانلار ئاشقاندا»(بۇ ئەسەر يوقۇلۇپ كەتكەن)نى يازغان. شائىر ئەسەرلىرىنىڭ تىلى گۈزەل ،چۈشۈنۈشلۈك ، ئوبرازلىق بولغاندىن سىرىت ۋەتەنپەرۋەرلىك، خەلىقپەرۋەرلىك مەزمۇندارلىقى بىلەن يېرىم ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بېرى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قىزغىن سۆيۈپ ئوقۇشىغا ۋە ئۈلگە قىلىشىغا مۇيەسسەر بولماقتا.
شېئىرىيەتتىن باشقا لۇتپۇللا تەشكىلاتچىلىق، دىرامما ئەرتىسلىكى، تەرجىمانلىق ۋە تەھرىرلىكمۇ قىلغان.
مۇستەملىكىگە قارشى ئۇيغۇر مىللىي ئازاتلىق كۈرىشى تارىخىدا ئاقسۇدا قۇرۇلغان تەشكىلاتلاردىن 1945-يىلى قۇرۇلغان مەخپىي تەشكىلات «ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى»نىڭ قۇرغۇچىسى.
1945-يىلى گومېنداڭ باشچىلىقىدىكى جوڭگۇ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.
ھاياتى
لوﺗﭙﯘﻟﻼ ﻣﯘﺗﻪﻟﻠﯩﭗ 1922-ﻳﯩﻠﻰ 11-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 22-ﻛﯜﻧﻰ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻗﺎﺯﺍﻗﯩﺴﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻤﯘتا ﺋﻮﺑﻼﺳﺘﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﺷﻠﯩﻖ ﭼﯜﻧﭽﻪ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺳﺎﻳﺒﻮﻳﻰ ﻣﻪﮬﻪﻟﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. بەزى مەنبەلەردە نىلقا ناھىيىسىدا تۇغۇلغان دەپمۇ يازىدۇ. 1931 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﯨﻜﯩﻠﻪﺭﺑﯩﻠﻪﻥ ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ كۆچۈپ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.
لۇتپۇللانىڭ دادىسى ھېزىم قوشۇمچە مەھەللە مەسچىتىنىڭ ئىماملىقى ۋە دىنىي ئوقۇتۇش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغانلىقى ئۈچۈن كىشىلەر تەرىپىدىن « ھېزىم موللا » دەپ ئاتالغان. لۇتپۇللانىڭ كىچىك ۋاقتىدىكى ئەركىلەتمە ئىسمى «لۇتۇن» بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ دەسلەپكى شېئىرلىرىدا بۇ ئىسىمنى تەخەللۇس ئورنىدا ئىشلەتكەن.
لۇتپۇللا دادىسىنىڭ تەربىيىسىدە بەش يېشىدىلا ساۋاتىنى چىقارغان. باشلانغۇچ مەكتەپنى ئاۋۋال چۇنجىدا، كېيىن غۇلجىدىكى تاتار مەكتىپى(ھازىرقى غۇلجا شەھەرلىك 6-باشلانغۇچ مەكتەپ) دە، ئوتتۇرا مەكتەپنى رۇس گېمنازىيىسىدە ( كېيىنكى ئەخمەتجان قاسىمى نامىدىكى بىلىم يۇرتى ۋە ھازىرقى غۇلجا شەھەرلىك 8-ئوتتۇرا مەكتەپ) تە ئوقۇغان. 1939-يىلى، ئىمتىھان بىلەن ئۈرۈمچىدىكى «شىنجياڭ دارۇل مۇئەللىمىن»)(ھازىرقى شىنجاڭ مائارىپ ئىنىستۇتى)گە كىرىپ، ئۇيغۇرچە ئوقۇغان.
لۇتپۇللا مۇتەللىپ 1941-يىلى ئۈرۈمچىدىكى ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن، سوۋىت ئىتتىپاقى ئىلىم-پەن خادىملەرىنىڭ جەنۇبىي شىنجياڭنى جۇغراپىيەلىك ۋە ئېكولوگىيەلىك تەكشۈرۈش ئۆمىكىگە رۇس تىلى تەرجىمانلىقىغا تەيىنلەنگەن. 1942-يىلى 2-ئايدا «شىنجاڭ گېزىتى»گە  خىزمەتكە كىرىپ، مۇھەررىر بولغان. كىيىن جوڭگۇ ھاكىميىتى تەرىپىدىن كۆزگە قادالغان مىخ دەپ 1943-يىلى 11-ئايدا، ئاقسۇغا يۆتكىۋېتىلگەن ۋە «ئاقسۇ گېزىتى»دە باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. ئاقسۇدا بىلال ئەزىزى ، مۇنىردىن خوجا قاتارلىق ئىلغار ياشلار بىلەن تونۇشۇپ ، ئاقسۇدا ئاقارتىش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. 1944 يىلى غولجىدا مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى پارتىلغاندىن كېيىن ، لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئىنقىلاپ سادالىرىغا ئىزچىل دىققەت قىلىپ تۇرغان. 1945-يىلى 4-ئايدا ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى نامىدىكى مۇستەملىكىگە قارشى مەخپىي تەشكىلات قۇرغان.
ئابلىمىت ئابدۇللاھ يازغان «مەرھۇم پولكوۋنىك سوپاخۇن سۈۋۈروفنى ئەسلەيمەن» ماۋزۇلۇق ئەسلىمىسىدە مۇنداق بىر بايان بار: «سابىق شەرقىي شىنجياڭ ھەربىي رايونىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى مۇزەپپەر ئابدۇللايوف (لوتپۇللاھ مۇتەللىپنىڭ نەۋرە ئاچاسى گۈلسۇم مۇتەللىپ ‹1919-1999-يىللار›نىڭ كۈيوغلى) لوتپۇللاھ مۇتەللىپنىڭ ھايات پائالىيەتى ھەققىدە توختولۇپ مۇنداق دېگەن : “ 1945-يىلى، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ۋاقىتلىق ھۆكۈمەتى رەھبەرلىكى ئاقسۇدىكى لوتپۇللاھ مۇتەللىپ ھاياتىنىڭ خەۋپ ئىچىدە قالغانلىقىدىن خەۋەر تاپىپ، ئابدۇغوپۇر ناسىروف قاتارلىق كىشىلەرنى لوتپۇللاھ مۇتەللىپنى غۇلجاغا ئالىپ چىقىش ئۈچۈن، ئالاھىدە ئاقسۇغا ئەۋەتكەن. ئابدۇغوپۇر ناسىروفلار ئاقسۇغا بارىپ، لوتپۇللاھ مۇتەللىپ بىلەن كۆرۈشىدۇ. مەقسەتنى ئۇقتۇرغاندىن كەيىن، لوتپۇللاھ مۇتەللىپ ئابدۇغوپۇر ناسىروفلارنىڭ پىكىرىگە قوشۇلۇپ، غۇلجاغا كەتمەكچى بولىدۇ. بىراق، يولغا چىقىدىغان چاغدا، ئاتنىڭ ئۈزەنگەسىگە پۇتىنى ئالىپ بولغان ل. مۇتەللىپ توساتتىن ئۆزىنىڭ ئىچىنى تىڭشاپ تۇرۇپ قالىدۇ. ئابدۇغوپۇر ناسىروف: ‹نەمە بولدىڭىز؟ تىز بولۇڭ!› دەگەندە، ئۇ: ‹شۇ تۇرۇقتا مەن ئاقسۇدىن كەتسەم، بىرىنجىدىن، مەن گومىنداڭدىن قورققان بولمامدىمەن؟ ئىككىنجىدىن، سەپداشلارىمنى تاشلاپ كەتسەم، قانداق بولىدۇ؟ ياق، مەن كەتمەيمەن. سەپداشلارىمغا نەمە بولسا، ماڭامۇ شۇ!› دەپ، غۇلجاغا كەتىشتىن يالتايىپ قالىدۇ. ئابدۇغوپۇر ناسىروفلار نەسىھەت قىلىپ: ‹مۇتەللىپ، ياخشىسى بىز بىلەن بىللە غۇلجاغا كەتىڭ. بولماسا، ھاياتىڭىزغا خەۋپ يەتىدۇ. بۇ- رەھبەرلىك بىزگە ئالاھىدە تاپشۇرغان ۋەزىپە. ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت بىلەن باش قوماندانلىق ئىشتابى پات ئارادا جەنۇبىي شىنجياڭنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن قوشۇن ئەۋەتىدۇ. سىز شۇ چاغدا، مىللىي ئارمىيە قىسىملارى بىلەن يەنە ئاقسۇغا كەلسەڭىز بولىدۇ ئەمەسمۇ؟› دەگەندە، مۇتەللىپ: ‹ ياق، كەتمەيمەن. سەپداشلارىم بىلەن ھايات-ماماتتا بىللە بولىمەن. مەن ئاقسۇدا، مىللىي ئارمىيەنىڭ زەپەر قۇچۇپ كەلىشىنى كۈتىمەن› دەپ، ئاقسۇدا قاپقالىدۇ. ئابدۇغوپۇر ناسىروفلار ئامالسىز ئۆزلەرى غۇلجاغا قايتىپ كەتىدۇ»
1945-يىلى مىللى ئارمىيە سايرامدىن ئۆتۈپ بايغا چۈشۈپ ئاقسۇغا يۈرۈش قىلغاندا گومېنداڭ ھاكىميىتىدىكى جوڭگۇ ساقچى ئەمەلدارلىرى لۇپتۇللا مۇتەللىپ ، بىلال ئەزىزى ، مۇنىردىن خوجا قاتارلىق ئوغلانلارنى قولغا ئېلىپ تۇرمىگە قامىغان ، 1945-يىلى مىللى ئارمىيە ئونسۇغا چۈشكەندە جوڭگۇ ھۆكۈمىتى تېخىمۇ غالجىرلاشقان ۋە 9-ئاينىڭ 18 كۈنى لۇتپۇللا قاتارلىقلارنى تۈرمىدە ۋەھشىلەرچە قەتىل قىلغان. كىيىن كىشلەر لۇتپۇللا قاتارلىقلارنىڭ مېيىتنى ئەۋرەز كارىزىغا تاشلىۋىتىلگەن يېرىدىن تېپىپ چىققان ۋە يۇيۇپ تاراپ ئاقسۇ شەھەرى ئاق مەسچىتنىڭ ئارقىسىدىكى ( ھازىرقى شىياڭگاڭ بازىرىنىڭ ) ئۇتتۇرىدىكى ئاممىۋى قەۋرىستانلىققا دەپنە قىلغان.
left|thumb|250px|لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ [[ئاقسۇ شەھىرى|ئاقسۇدىكى قەبرىسى]]
left|thumb|250px|لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ تۈرمىدىن چىققاندىن كىيى چۈشكەن سۈرىتى
لوتپۇللا مۇتەللىپ ئۇيغۇر يېڭى ئەدەبىياتى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان ۋە ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىغا زور تەسىرلەرنى كۆرسەتكەن شائىر ، ئەدىب بۇلۇپلا قالماستىن بەلكى مىللەتنىڭ ئازاتلىقى ، تىنىچلىقى ، ۋە تەرەققىياتى ئۈچۈن كۈرەش قىلىش يولىدا قۇربان بولغان كۈرەشچان ئەزىمەت. بىز مەرھۇمنىڭ قىسقىغىنا ئەمما ئۇلۇغ ھاياتىدا قالدۇرغان ئۆچمەس ئىش -ئىزلىرىنى چەكسىز سېغىش ۋە چوڭقۇر ھۆرمەت ئىچىدە ئەسلەپ ، ياد ئېتىپ تۇرىمىز !
ئوتتۇرا ئاسىيادا لۇتپۇللا مۇتەللىپ
left|thumb|200px|ئوت يۈرەك شائىر - لۇتپۇللا مۇتەللىپ
قۇيمىچىلىق
خەلقىمىز خېلى بۇرۇنلا تۆمۈر، مىس، كۈمۈش تاۋلاپ، ئۇنىڭدىن ئىشلەپچىقىرىش قوراللىرى ۋە تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ياساش بىلەن قۇيمىچىلىق كەسپىنى باشلىغان.
خەلقىمىزدە قۇيمىچىلىقنىڭ تۈرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۇستىكارلىرىمىز قۇيغان قازان، داڭقان، تاۋا، ساپان، مەش، ھارۋا قازىنى، ھارۋازىخچا ۋە ھەرخىل قوڭغۇراق  قاتارلىقلار  ئۆلچەملىك ۋە تولىمۇ سۈپەتلىك بولغان.
قۇيمىچىلىق چويۇننى ماتېرىيال قىلىدۇ. قۇيمىچىلىققا لازىمەتلىكلەر: ئوچاق، كۆمۈر، كۆيەك، بولقا، بازغان، چويۇن ئېرىتىدىغان بوتا ۋە قۇمدىن ئىبارەت.
قۇيمىچىلىق كەسپى ئاساسەن ئېرىتىش، قۇيۇش، قېلىپلاپ ياساشتىن ئىبارەت بولۇپ، ئېرىتىش ياخشى بولسا، قۇيۇش ئوڭۇشلۇق بولىدۇ، قېلىپ يېرىلمايدۇ، قۇيۇلغان سايماننىڭ سۈپىتى، تەكشىلىكىگە كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدۇ.
قېلىپ ياساش: قۇيمىچىلىق قېلىپى قۇمدىن تەييارلىنىدۇ. قۇيماقچى بولغان ھەرقانداق نەرسىنىڭ ئىچ ۋە تاش قېلىپى بولىدۇ. مەسىلەن، قازان قۇيۇشتا، قۇيۇلىدىغان قازاننىڭ ئۆلچىمىدە قۇمدىن گۈمبەز ياسىلىپ، قازاننىڭ ئىچ قېلىپى ھازىرلىنىدۇ، ئاندىن تاش قېلىپى ياسىلىپ، ئۇنىڭ چوققىسىغا تەڭگىدەك تۆشۈك قويۇلۇپ، ئېرىتىلگەن چويۇن ئاشۇ تۆشۈكتىن قۇيۇلىدۇ. چويۇن قۇيۇلۇپ مىنۇت ئۆتمەي قاتىدۇ. بۇ چاغدا قۇيۇش ئاغزىدا پەيدا بولغان مونەكچە چۈشۈرۈۋېتىلىپ، قازان قىزىق ۋاقتىدا سىلغايتىلىدۇ. قازان قۇلىقى، داڭقاننىڭ پۇتى چۈشىدىغان جايلارغا قېلىپ ياسىغاندا پۇت، قۇلاق ئورنى قويۇلىدۇ.
Benito Pérez Galdós
بېنىتو پېرېز گالدوس (لاس پالماس ، 10 de mayo de 1843 - مادرىد 4 de enero de 1920 رومان يازغۇچى ، دراماتورگ ، يازغۇچى ۋە سىياسەتچى ئىسپان.
ئۇ ئىسپانىيەدىلا ئەمەس ، xix ئەسىردىكى رېئالىزملىق روماننىڭ ئەڭ ياخشى ۋەكىللىرىنىڭ بىرى ۋە ئىسپانىيە تىلىدىكى ئەدەبىيات تارىخىدىكى بايانچى پايتەختى دەپ قارىلىدۇ ، ھەتتا ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىكى بىر قانچە مۇتەخەسسىس ۋە ئالىملار تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان. سېرۋانتېستىن كېيىنكى ئىسپانىيەلىك رومان يازغۇچىسى. thumb| ھېرناندونىڭ 1935-يىلدىكى مەملىكەتلىك بىرىنچى بۆلۈمىنىڭ مۇقاۋىسى: ترافالگار.
نەزەرباغ بازىرى
مەمۇرىي كەنتلەر
نەزەرباغ بازىرىدا 15 دانە كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
مەدەنىيىتى
قەدىمىي يادىكارلىقلاردىن مىلادىيە 1640-يىلى ئالدى-كەينىدە ئىپارخان قەبرىگاھى ۋە ئابابەكرى خوجا مازىرى قۇرۇلۇشقا باشلىغان.
ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺑﻮﻧﺎﭘﺎﺭﺕ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺑﻮﻧﺎﭘﺎﺭﺕ
ھاياتى
ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﮔﯧﻨﯧﺮﺍﻟﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﭙﯧﺮﺍﺗﻮﺭﻯ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ (1) 1769- ﻳﯩﻠﻰ ﻛﻮﺭﯨﺴﻜﺎ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻳﺎﻛﺴﯩﺌﻮ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﺋﯩﺴﻤﻰ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺑﻮﻧﺎﭘﺎﺭﺕ. ﺋﯘ ﺗﯘﻏﯘﻟﯩﺸﯩﺪﯨﻦ 15 ﺋﺎﻱ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﻛﻮﺭﯨﺴﻜﺎ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻨﻰ ﺑﯧﺴﯩﯟﺍﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻛﻮﺭﯨﺴﻜﺎﻟﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﭽﻰ ﺋﯩﺪﻯ. ﺷﯘﯕﺎ ﺋﯘ ﻓﺮﺍﻧﺴﻮﺯﻻﺭﻧﻰ ﺋﻪﺯﮔﯜﭼﯩﻠﻪﺭ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻳﺘﺘﻰ. ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﺋﯘ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﮕﻪ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﻠﺪﻯ. 1785- ﻳﯩﻠﻰ 16 ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﺷﻨﻰ ﺗﯜﮔﯩﺘﯩﭗ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻼﺩﺷﯩﻲ ﻟﯧﻴﺘﯩﻨﺎﻧﺘﻰ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺗﯚﺕ ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﭘﺎﺭﺗﻠﯩﺪﻯ. ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯩﻞ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻳﯧﯖﻰ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺗﺎﺷﻘﻰ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﻗﺎﻳﻨﯩﻤﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻗﺎﺑﯩﻠﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ 1793-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯘﻟﯘﻥ ﻣﯘﮬﺎﺳﯩﺮﻩ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﺪﺍ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺸﻜﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ. ( ﺑﯘ ﻗﯧﺘﯩﻤﻘﻰ ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﺎ ، ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﻟﯩﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﻰ ﻗﺎﻳﺘﯘﺭﯗﯞﺍﻟﻐﺎﻥ . ) ﺋﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺋﯘ ﺗﻮﭘﭽﻰ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﻪﺭﮔﻪ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ( ﺑﯘ ﭼﺎﻏﻘﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺋﯘ ﻛﻮﺭﯨﺴﻜﺎ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﯨﻴﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻳﯧﻨﯩﭗ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﻓﺮﺍﻧﺴﻮﺯ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ) ﺗﯘﻟﯘﻧﺪﯨﻜﻰ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﯘ ﺑﯩﺮﯨﮕﺎﺩﺍ ﮔﯧﻨﯧﺮﺍﻟﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ. 1796- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﺑﯘﻳﺮﯗﻗﻘﺎ ﺑﯩﻨﺎﺋﻪﻥ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﺪﻩ ﺗﯘﺭﯗﺷﻠﯘﻕ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. 1796-1797-ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﺘﺎ ﺋﯘ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭ ﺋﺎﺟﺎﻳﯩﺐ ﻏﻪﻟﯩﺒﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. ﭘﺎﺭﯨﮋﻏﺎ ﻗﺎﻳﺘﻘﺎﻥ ﭼﯧﻐﯩﺪﺍ ﻗﻪﮬﺮﯨﻤﺎﻥ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻛﯜﺗﯜﯞﯦﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.
سىياسى ھاياتى
1798-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﻗﻮﺷﯘﻧﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻣﯩﺴﯩﺮﻏﺎ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﺑﯘ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺋﺎﭘﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻗﺘﺎ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﻗﻮﺷﯘﻧﻰ ﮬﻪﺭ ﮬﺎﻟﺪﺍ ﻏﻪﻟﯩﺒﻪ ﻗﯩﻠﺴﯩﻤﯘ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺩﯦﯖﯩﺰﺩﺍ ﻧﺎﺭﺳﻮﻥ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪ ﻓﻠﻮﺗﻰ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﻓﻠﻮﺗﯩﻨﻰ ﻣﻪﻏﻠﯘﺏ ﻗﯩﻠﺪﻯ. 1799-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻗﻮﺷﯘﻧﯩﻨﻰ ﻣﯩﺴﯩﺮﺩﺍ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﭖ ﺋﯚﺯﻯ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﺪﻯ.
ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻏﻪﻟﯩﺒﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯧﺨﯩﭽﻪ ﺋﯧﺴﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﺎﺭﻣﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ، ﻣﯩﺴﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﻏﻠﯘﺑﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﺎﻟﻤﺎﻳﯟﺍﺗﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﮔﻪﻥ. ﺑﯘ ﺩﻩﺳﻤﺎﻳﯩﮕﻪ ﺗﺎﻳﯩﻨﯩﭗ ، ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻣﯩﺴﺴﺌﻮﻧﯧﺮ ﺳﯩﺌﺎﻳﺸﯩﻞ ﯞﻩ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﺸﯩﭗ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻲ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺶ ﻗﻮﺯﻏﺎﭖ ﻳﯧﯖﻰ ﮬﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ﯞﻩ ﮬﺎﻛﯩﻤﯩﻴﻪﺕ ﺑﯧﺸﯩﻐﺎ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. ﮔﻪﺭﭼﻪ ﺗﻪﭘﺴﯩﻠﯩﻲ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﻗﯘﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﮬﻪﻡ ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﮬﯩﻤﺎﻳﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯘ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﮬﺎﻛﯩﻤﻤﯘﺗﻠﻪﻕ ﺑﻮﻟﯘﺷﯩﻨﯩﯔ ﻧﯩﻘﺎﺑﻰ ﺋﯩﺪﻯ ، ﺧﺎﻻﺱ. ﺋﯘ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺗﯧﺰﻻ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺳﯜﻳﻘﻪﺳﺘﭽﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻣﻪﻏﻠﯘﺏ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯜﺳﺘﯜﻧﻠﯜﻙ ﻗﺎﺯﺍﻧﻐﺎﻥ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭ ﻗﯩﻠﻐﯘﺳﯩﺰ ﺗﯧﺰﻟﯩﻜﺘﻪ ﮬﯘﻗﯘﻗﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﯟﺍﻟﻐﺎﻥ. 1793-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻟﯘﻥ ﻣﯘﮬﺎﺳﯩﺮﻩ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ، ﺋﯘ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ، ﻳﻪﻧﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﻧﺎﻣﻰ ﭼﯩﻘﻤﯩﻐﺎﻥ 24 ﻳﺎﺷﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﺋﻮﻓﯩﺘﺴﯧﺮ ﮬﯧﺴﺎﺑﯩﻠﯩﻨﺎﺗﺘﻰ. ﻗﯩﺴﻘﯩﻐﯩﻨﺎ ﺋﺎﻟﺘﻪ ﻳﯩﻞ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ، ﺗﯧﺨﻰ ﺋﻪﻣﺪﯨﻼ 30 ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﯕﺪﺍﺷﺴﯩﺰ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺮﺍﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﺋﯘ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺮﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻣﯘﺭﯨﻲ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ، ﻗﺎﻧﯘﻥ - ﺗﯜﺯﯛﻣﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺴﻼﮬﺎﺕ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﺭﺩﻯ. ﺋﺎﻻﻳﻠﯘﻕ ، ﻣﺎﻟﯩﻴﻪ ، ﺋﻪﺩﻟﯩﻴﻪ ﺗﯜﺯﯛﻟﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺴﻼﮬ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺑﺎﻧﻜﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﺩﻯ. ﮬﻮﻗﯘﻗﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﻪﺷﺘﯜﺭﺩﻯ. ﺑﯘ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭ ﺋﯩﺴﻼﮬﺎﺗﻼﺭ ﮔﻪﺭﭼﻪ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﺪﻩ ﻛﯚﺭﯛﻧﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﺯﻯ ﺋﯩﺴﻼﮬﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﺋﯘﺯﯗﻧﻐﯩﭽﻪ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﭼﻮﯓ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﻪﻟﻤﯩﺪﻯ. ﺋﻪﻣﻤﺎ ، ﺑﯘ ﺋﯩﺴﻼﮬﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺴﻼﮬﺎﺗﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﭼﯧﮕﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﮬﺎﻟﻘﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﯘﻗﻪﺭﺭﻩﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯘ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ ، ﻳﻪﻧﻰ " ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ " ﺩﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ. ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺟﻪﮬﻪﺗﻠﻪﺭﺩﻩ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﯘﻟﯘﻍ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺪﯨﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﻛﻮﻧﻜﯧﺮﯨﺘﻼﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ ، ﺋﺎﻻﻳﻠﯘﻕ ، ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻧﺪﺍ ﺋﯩﻤﺘﯩﻴﺎﺯ ﻣﻪﯞﺟﯘﺕ ﺋﻪﻣﻪﺱ ، ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﻪ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ ، ﺩﯦﮕﻪﻧﻠﻪﺭ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﺎﻧﯘﻧﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺋﯚﺭﭖ - ﺋﺎﺩﻩﺗﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﺪﺍ ﺗﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. ﭘﯜﺗﻜﯜﻝ ﻗﺎﻧﯘﻧﻨﯩﯔ ﺗﯜﺯﯛﻟﯜﺷﻰ ﻣﯘﯞﺍﭘﯩﻖ ، ﻗﯘﺭﯗﻟﻤﯩﺴﻰ ﻳﺎﺧﺸﻰ ، ﺗﯩﻠﻰ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﺋﺎﺩﺩﯨﻲ ﯞﻩ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺸﻠﯩﻚ ، ﻣﻪﻧﺘﯩﻘﯩﻠﯩﻘﻰ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ، ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﺪﯨﻼ ﺋﯘﺯﺍﻕ ﯞﺍﻗﯩﺘﻘﯩﭽﻪ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻲ ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ( ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ " ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ " ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﯨﻜﻰ " ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ " ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﻪﻳﺮﺍﻥ ﻗﺎﻻﺭﻟﯩﻖ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺋﻮﺧﺸﺎﭖ ﻛﯧﺘﯩﺪﯗ . ) ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻧﯘﺭﻏﯘﻧﻠﯩﻐﺎﻥ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﯩﭙﻼ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯩﺸﻠﻪﺗﻜﻪﻥ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﺋﯩﺰﭼﯩﻞ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﺘﻰ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻨﯩﯔ ﮬﯩﻤﺎﻳﯩﭽﯩﺴﻰ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺋﯩﭙﺎﺩﯨﻠﻪﺷﺘﻪ. ﮔﻪﺭﭼﻪ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، 1804- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﯧﻤﭙﯧﺮﺍﺗﻮﺭﻯ ﺩﻩﭖ ﺟﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﯜﭺ ﺋﯩﻨﯩﺴﯩﻨﻰ ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎﺩﯨﻜﻰ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﮕﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯘ ﻗﯩﻠﻤﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺑﯩﺌﯩﻲ ﮬﺎﻟﺪﺍ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺟﯘﻣﮭﯘﺭﯨﻴﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﺯﻯ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﺭﺍﺯﯨﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻗﻮﺯﻏﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﺎﺭﯨﺸﯩﭽﻪ ، ﺑﯘ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻐﺎ ﺋﯜﺯﯛﻝ - ﻛﯧﺴﯩﻞ ﺧﺎﺋﯩﻨﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻖ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﺩﯨﻨﺒﯩﺮ ﻗﯩﻴﯩﻨﭽﯩﻠﯩﻘﻰ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﺎﺷﻘﻰ ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﺋﯩﺪﻯ.
ﺷﻪﻙ - ﺷﯜﺑﮭﯩﺴﯩﺰﻛﻰ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺷﻪﺧﺴﯩﻴﻪﺗﭽﻰ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺋﯩﺪﻯ. ﻛﯩﺸﻠﻪﺭ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﻪ ﺋﯘﻧﻰ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻏﺎ ﺋﻮﺧﺸﯩﺘﯩﺪﯗ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯘ ﺋﯩﻜﻜﯩﻴﻠﻪﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﭼﻮﯓ ﭘﻪﺭﻕ ﺑﺎﺭ. ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﻣﻪﻗﺴﻪﺕ - ﻣﯘﺩﺩﯨﺌﺎﺳﻰ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﻗﻮﺭﻗﯘﻧﭽﻠﯘﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﺗﯩﻦ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ؛ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻏﺎﻧﺪﺍ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﻗﺎﺭﺍ ﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻮﻟﯘﭖ ﺗﺎﺷﻘﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﭘﯘﺭﺳﻪﺗﭙﻪﺭﻩﺱ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺗﯧﺮﺭﻭﺭﻟﯘﻕ - ﻗﯩﺮﻏﯩﻨﭽﯩﻠﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﺋﺎﻧﭽﻪ ﻗﯩﺰﯨﻘﻤﯩﻐﺎﻥ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺮﺍﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺭﺍﻳﻮﻧﻼﺭﺩﺍ ﻧﺎﺗﺴﯩﺴﺘﻼﺭﻧﯩﯖﻜﯩﮕﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﺟﺎﺯﺍ ﻻﮔﯧﺮﻟﯩﺮﻯ ﺋﻪﺳﻼ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﻥ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﺯﻭﺭ ﺷﺎﻥ - ﺷﯚﮬﺮﯨﺘﻰ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﺑﺎﻟﯩﻐﻪ ﻗﯩﻠﯩﯟﯦﺘﯩﺸﯩﮕﻪ ﺳﻪﯞﻩﺏ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﻠﯩﻚ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻧﻤﯘ ﺯﻭﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﮬﻪﺗﺘﺎﻛﻰ ﺋﺎﻟﯧﻜﺴﺎﻧﺪﯦﺮ ﻣﺎﻛﯧﺪﻭﻧﯩﺴﻜﯩﻴﺪﯨﻦ ﺋﯧﺸﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﺶ ﺋﯧﮭﺘﯩﻤﺎﻟﻰ ﭼﻮﯓ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻛﯚﭖ ﺗﯚﯞﻩﻥ. ( ﻣﯚﻟﭽﻪﺭﻟﯩﻨﯩﺸﯩﭽﻪ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻗﻮﺯﻏﯩﻐﺎﻥ ﺋﯘﺭﯗﺷﻼﺭﺩﺍ 500000 ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﻪﺳﻜﯩﺮﻯ ﺋﯚﻟﮕﻪﻥ . ﺋﻪﻣﻤﺎ ﺑﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻣﺎ ﮬﺎﻟﺪﺍ ، ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﺪﺍ 8 ﻣﯧﻠﻴﻮﻥ ﻧﯧﻤﯩﺲ ﺋﯚﻟﮕﻪﻥ . ) ﮬﻪﺭ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺋﯚﻟﭽﻪﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻏﺎﻧﺪﯨﻤﯘ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﺩﻩﯞﺭﺩﻩ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻏﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ ﺯﯨﻴﯩﻨﻰ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻏﺎ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻏﺎﻧﺪﺍ ﻛﯚﭖ ﺗﯚﯞﻩﻥ.
باھالار
ﺋﯘﺯﯗﻥ ﻣﯘﺩﺩﻩﺗﻠﯩﻚ ﺗﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻦ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﻣﯘﮬﯩﻤﻠﯩﻘﻰ ﮔﻪﺭﭼﻪ ﺋﺎﻟﯧﻜﺴﺎﻧﺪﯦﺮ ﻣﺎﻛﯧﺪﻭﻧﯩﺴﻜﯩﻴﺪﯨﻦ ﻛﯚﭖ ﺗﯚﯞﻩﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﮔﯧﺘﻠﯧﺮﺩﯨﻦ ﻣﯘﮬﯩﻤﺮﺍﻕ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻣﯘﺭﯨﻲ ﺗﯜﺯﯛﻟﻤﯩﺴﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺶ ﻳﺎﺳﯩﺪﻯ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﺋﺎﺭﺍﻥ ﺋﻮﻥ ﻳﻪﺗﺘﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺷﯘﯕﺎ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻣﯘﺭﯨﻲ ﺟﻪﮬﺘﺘﯩﻜﻰ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺸﯩﻨﻰ ﻣﯘﯞﺍﭘﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻧﯘﻗﺘﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﮬﺎﻟﯩﺸﯩﻤﯩﺰﻏﺎ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻠﯩﻜﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﯩﻲ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻐﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﻣﺎﺑﻪﻳﻨﯩﺪﻩ ﻳﯜﺯ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻛﯚﭖ ﺧﯩﻞ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺋﯩﺴﻼﮬﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﮕﻪ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ﻛﯚﭖ ﺗﯚﯞﻩﻥ. ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻗﺎﺭﯨﺸﯩﭽﻪ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺩﻩﯞﺭﻯ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﺗﯘﺭﻏﯘﺯﯗﻟﻐﺎﻥ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺸﻠﻪﺭ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺗﯜﺯﯛﻣﻠﻪﺷﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ ﻛﺎﭘﺎﻟﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﻣﯩﻨﻠﯩﮕﻪﻥ ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺑﯘﺭﮊﯗﺋﺎﺯﯨﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯ ﻻﮔﯧﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﮬﻜﻪﻣﻠﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﻧﭙﻪﺋﻪﺗﯩﻨﻰ ﻗﻮﻏﺪﯨﺸﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﻣﯩﻨﻠﯩﮕﻪﻥ. 1815- ﻳﯩﻠﻰ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻠﯩﻖ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻲ ﺗﯜﺯﯛﻣﻰ ﻗﺎﻳﺘﯩﺪﯨﻦ ﺗﯘﺭﻏﯘﺯﯗﻟﻐﺎﻥ ﭼﺎﻏﺪﺍ ، ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺸﻠﻪﺭ ﻣﯘﺳﺘﻪﮬﻜﻪﻡ ﺋﺎﺳﺎﺳﺘﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﻠﻐﺎﭼﻘﺎ ، ﻛﻮﻧﺎ ﺗﯜﺯﯛﻣﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﺸﻨﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﺸﻘﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﯗﭖ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ. ﺋﻪﻣﻤﺎ ﺋﻪﯓ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺶ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﺪﯨﻦ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. 1799- ﻳﯩﻠﻰ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﮬﺎﻛﯩﻤﻴﻪﺕ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ، ﻛﻮﻧﺎ ﺗﯜﺯﯛﻣﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﺸﻘﺎ ﺋﯘﺭﯗﻧﯘﭖ ﻛﯚﺭﮔﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﯞﺍﻗﺘﻰ ﺋﯚﺗﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﯩﺪﻯ. ﻣﻪﻳﻠﻰ ﻧﯧﻤﯩﻼ ﺑﻮﻟﺴﯘﻥ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﺪﺍ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻠﯩﻖ ﺗﯜﺯﯛﻣﻨﻰ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﺷﺘﻪﻙ ﻗﺎﺭﺍ ﻧﯩﻴﻪﺕ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺋﯘ ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎﻏﺎ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺪﯨﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺶ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﻪ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻧﻤﯘ ﺯﻭﺭ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ. ﮔﻪﺭﭼﻪ ﺑﯩﯟﺍﺳﯩﺘﻪ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﯩﻤﯘ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻻﺗﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﺯﻭﺭ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﯩﮕﻪ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻨﻰ ﺯﻭﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺋﺎﺟﯩﺰﻻﺷﺘﯘﺭﯗﯞﻩﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﺘﯩﻦ ، ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﻪ ﻻﺗﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﻣﻠﯩﻜﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯜﻧﯜﻣﻠﯜﻙ ﺗﯧﺰﮔﯩﻨﻠﯩﻴﻪﻟﻤﯩﺪﻯ. ﺩﻩﻝ ﻣﯘﺷﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﻣﻪﯞﺟﯘﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻣﯩﻴﻪ ﮬﺎﻟﯩﺘﻰ ﻻﺗﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺴﯩﺪﺍ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻠﻠﯩﻖ ﮬﻪﺭﯨﻜﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﺎﺵ ﻛﯚﺗﯜﺭﯨﺸﯩﮕﻪ ﺳﻪﯞﻩﺏ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺋﻪﻣﻤﺎ ، ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ، ﻣﻪﯕﮕﯜﻟﯜﻙ ﯞﻩ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻪﮬﻤﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﭘﯩﻼﻧﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﯧﭽﻘﺎﻧﺪﺍﻕ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﻳﻮﻕ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺸﻰ ﺑﺎﺭ ، ﻳﻪﻧﻰ 1803- ﻳﯩﻠﻰ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﭼﻮﯓ ﺑﯩﺮ ﺯﯦﻤﯩﻨﻨﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺳﯧﺘﯩﭗ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ. ﺋﯘ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺯﯦﻤﯩﻨﯩﻨﻰ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯧﺴﯩﯟﯦﻠﯩﺸﯩﺪﯨﻦ ﻗﻮﻏﺪﺍﭖ ﻗﯧﻠﯩﺸﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ، ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﭘﯘﻝ ﻛﯧﺮﻩﻙ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ﻟﯘﺋﯩﺴﺌﺎﻧﺎ ﺷﺘﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺳﯧﺘﯩﻠﯩﺸﻰ ﺑﻪﻟﻜﯩﻢ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﯩﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯓ ﻳﻪﺭ - ﺯﯦﻤﯩﻦ ﺳﻮﺩﯨﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ. ﺑﯘ ﺷﯩﺘﺎﺗﻨﯩﯔ ﻗﻮﺷﯘﻟﯘﺷﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﻰ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﭼﻮﯓ ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ﺩﯙﻟﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﺩﻯ. ﺋﻪﮔﻪﺭ ﻟﯘﺋﯩﺴﺌﺎﻧﺎ ﺷﯩﺘﺎﺗﯩﻨﻰ ﺳﯧﺘﯩﯟﺍﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﮬﺎﻟﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻗﯩﻴﯩﻦ ﺋﯩﺪﻯ. ﺷﯘﻧﻰ ﻗﻪﻳﺖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺑﻮﻻﺗﺘﯩﻜﻰ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺯﻭﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﯩﻐﺎ ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻻﺗﺘﻰ. ﺩﻩﺭ ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺕ ﻟﯘﺋﯩﺴﺌﺎﻧﺎﻧﻰ ﺳﯧﺘﯩﯟﺍﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﻯ ﭼﻮﯓ ﺩﯙﻟﻪﺗﻜﻪ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﺎﻻﻣﺘﻰ - ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﺎﻟﻤﺎﻣﺘﻰ ؟ ﺑﯘ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﮕﻪ ﺑﯩﺮ ﻧﯧﻤﻪ ﺩﯦﮕﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﻟﯘﺋﯩﺴﺌﺎﻧﺎﻧﻰ ﺳﯧﺘﯩﯟﯦﺘﯩﺸﺘﻪ ﺟﺎﯞﺍﺑﻜﺎﺭ ﺑﯩﺮﺩﯨﻨﺒﯩﺮ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﺷﯜﺑﮭﻪ ﻳﻮﻕ. ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺋﯧﻨﯩﻘﻜﻰ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻤﯘ ﺑﯘ ﺋﯩﺸﺘﺎ ﭘﺎﺋﺎﻝ ﮬﻪﺭﯨﻜﻪﺕ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ﺑﯘ ﺳﻮﺩﯨﻨﻰ ﮬﻪﺭ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻻﺗﺘﻰ. ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻟﯘﺋﯩﺴﺌﺎﻧﺎﻧﻰ ﺳﯧﺘﯩﯟﯦﺘﯩﺶ ﻗﺎﺭﺍﺭﻯ ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻧﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯ ﻣﻪﻳﻠﯩﭽﻪ ﭼﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ ﮬﯚﻛﻤﯩﺪﯨﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ئىلھام سابىر
ئىلھام سابىر
1978-يىلى 4-ئايدا ، شىنجاڭ 1–ئاۋغۇست يېزا ئىگىلىك ئىنستىتۇتىنىڭ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان ؛
1983-يىلى 8-ئايدا ، شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئورنىدا تېخنىك ، ياردەمچى تەتقىقاتچى بولغان ؛
1988-يىلى 4-ئايدا، شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئورنىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى (مۇئاۋىن ھاكىم دەرىجىلىك) بولغان ؛
1990-يىلى 11-ئايدىن 1991-يىلى 3-ئايغىچە ، ئاپتونوم رايوننىڭ 1–قارارلىق ئىجتىمائىي تەربىيە خىزمىتىگە قاتناشقان ؛
1992-يىلى 1-ئايدا، شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسى ئېچىش مەركىزىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، پەن–تېخنىكا ئېچىش باش شىركىتىنىڭ مۇئاۋىن باش دىرېكتورى (مۇئاۋىن ھاكىم دەرىجىلىك) بولغان؛
1992-يىلى 10-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم يېزا خىزمىتى بۆلۈمى كەسىپ باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛
1993-يىلى 8-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم يېزا خىزمىتى بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن ئىشخانا مۇدىرى بولغان؛
1993.09 ~ 1994.01 داليەن تەبىئىي پەن ۋە سانائەت پەنلىرى ئۇنىۋېرسىتېتى كارخانا كادىرلىرىنى تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقىغان ؛
1995-يىلى 10-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى ئىدارىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن ئىدارە باشلىقى بولغان؛
1996.05-1996.12 دۆلەت يېزا ئىگىلىك مىنىستىرلىكى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش مەھكىمىسىنىڭ ۋەزىپە بىلەن ئەۋەتىلگەن مۇئاۋىن باشلىقى بولغان ؛
2000 -يىلى 4-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى ئىدارىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، باشلىقى بولغان؛
2000.11-2000.09 ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئوبلاست ، نازىر دەرىجىلىك كادىرلارنى تەربىيەلەش كۇرسىدا ئوقىغان ؛ 2002.03-2002.07 مەركىزىي پارتىيە مەكتەپ شىنجاڭ سىنىپىدا ئوقۇغان ؛
2005-يىلى 8-ئايدا ، بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان ؛
2007.06-2005.05 شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتى يېزا ئىگىلىك قۇرۇلۇشى كەسپىدە ئوقۇغان ؛
2008-يىلى 12-ئايدا ، ئاپتونوم رايونلۇق سۇ ئىشلىرى نازارىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى ، مۇئاۋىن نازىرى بولغان؛
2013-يىلى 3-ئايدا، ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان ؛
2013-يىلى 4-ئايدا ، ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى ، شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەت پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى ، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى ، مۇۋەققەت شەھەر باشلىقى بولغان.(تامام)
https://web.archive.org/web/20140325231247/http://uyghur.news.cn/2014-01/13/c_133041318.htm
ئۇيغۇر دوكتۇرلىرى
زامانىۋىي ئىلىم دۇنياسىدا باشقا قەۋىملەر بىلەن ماس قەدەمدە ئىلمىي ئىزدىنىشلەردە بولغان ئۇيغۇرلارمۇ ئاز ئەمەس. بىلىنگەن بەزى دوكتور ۋە دوكتور ئاشتىلار تۆۋەندىكىچە:
ئىليار شەيخىدىن
مىدىتسىنا مۇتەخخەسىسىس ئىليار شەيخىدىن
ئابدۇرەشىد
ئابدىرىشىت، رىشىت
توغرا يول كۆرسەتكۈچى ئاللاھنىڭ بەندىسى
مانجۇ يېزىقىنىڭ لاتىن ھەرپلىرى بىلەن ئىپادىلىنىشى
مانجۇ ۋە شىبە يېزىقلىرىنىڭ لاتىن ھەرپلىرى بىلەن ئىپادىلىنىش ئۇسۇللىرى بىر قانچە خىل بولۇپ: پائۇل گېئورگ ۋون مۆللەندورڧ ئۇسلۇبى، BabelPad ئۇسلۇبى، «يېڭى مانجۇچە-خەنزۇچە چوڭ لۇغەت» ئۇسلۇبى (CMCD)، «بەش تىللىق مانجۇ لۇغىتىنىڭ شەرھى» ئۇسلۇبى ۋە تەيچىڭ ئۇسلۇبى (Abkai) قاتارلىقلار. «يېڭى مانجۇچە-خەنزۇچە چوڭ لۇغەت» ئۇسلۇبى ئۇسلۇبىدا، ئەگەر s ۋە h ئارقا ئارقىغا يېزىلىپ كەلسە، ئىككىسىنى ئايرماق ئۈچۈن ئوتتۇرسىغا ' ئىشارىتى قويۇپ ئايرىلىدۇ "s'h" شەكلىدە..
ئابدۇرەقىب
ئابدىرېقىپ، رېقىپ
ھەممىنى كۆزۈتۈپ تۇرغۇچى ئاللاھنىڭ بەندىسى
تۈڭلۈك
تۈڭلۈك(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: tünglük) بولسا كۈن نۇرى چۈشۈش ۋە ھاۋا ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن، ئۆينىڭ تورۇسىدىن ئېچىلغان تۆشۈك.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
ئاممىۋى مۇناسىۋەت كومىتېتى
كارخانا ئاممىۋى مۇناسىۋەت تارمىقىنىڭ ئۈستىدە ، ئۇ شىركەتنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى ۋە ھەرقايسى بۆلۈم باشلىقلىرىدىن تەركىب تاپقان ئاممىۋى مۇناسىۋەت تەشكىلاتى. تۈرلۈك ئاممىۋى مۇناسىۋەت خىزمەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇڭ ، ئەمما كونكرېت ئاممىۋى مۇناسىۋەت خىزمىتىگە بىۋاسىتە قاتناشماڭ. ئارتۇقچىلىقى شۇكى ، ئۇ ئاممىۋى مۇناسىۋەتنى نوپۇزلۇق قىلىدۇ ، ھەمدە كارخانىنىڭ بارلىق تارماقلىرىنى ئاممىۋى مۇناسىۋەت خىزمىتىگە كۆڭۈل بۆلۈشكە ، قوللاشقا ۋە قاتنىشىشقا ئىلھاملاندۇرىدۇ ؛ كەمچىلىكى شۇكى ، قاتلاملار كۆپىيىدۇ ، ھەر خىل مۇناسىۋەتلەر تېخىمۇ مۇرەككەپ.
شىنجاڭنىڭ يېڭى ھاكىمىيىتى
شىنجاڭنىڭ << يېڭى ھاكىمىيىتى >> ( 1901 - يىل )
1901 - يىلى ئىلى جياڭجۈنى چاڭ گېڭ ، شىنجاڭنىڭ باش مۇپەتتىشى ليەن كۈي << يېڭى ھاكىمىيەت >>نى يولغا قويدى. ئۇلار يېڭى ئارمىيە قۇرۇپ مەشق قىلدۇرغاندىن تاشقىرى ، يېڭىچە مەكتەپ قۇردى ، چەتئەلگە چىقىپ ئوقۇشقا ئوقۇغۇچى ئەۋەتتى ، يەنە غەربنىڭ ئىلغار تېخنىكىسىنى كىرگۈزۈپ ، بەزى زاۋۇتلارنى قۇردى. بۇ ئوبيېكتىپ جەھەتتە شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىنى زامانىۋىي سانائەت مەدەنىيىتى ۋە تەبىئىي پەن بىلىملىرى بىلەن ئۇچراشتۇرۇپ ، ئۇلارنى يەنە يېڭى ئىدىيە ، يېڭى مەدەنىيەت جەھەتتە ئويغاتتى ، بۇ ، شىنجاڭنىڭ سىياسىي ، ئىقتىساد ، مەدەنىيەت ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا ئىجابىي تەسىر كۆرسەتتى.
ئابدۇرەھمان
رەھىم - شەپقەتلىك ئاللاھنىڭ بەندىسى
مىنىسكى
right|thumb|250px|Miniski
Miniski bolsa Bélorusiye dikibixahar 2007 nopus bar, Miniskining 1,830,700 nopusibar, 305.47 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.54°, xariki uzunluk 27°34, rayunnomuri +375 17.
جاھاننامە
ئۇلۇغ بۇۋىمىز مىرزا مۇھەممەد دۇغلاتىنىڭ 1529 - 1533-يىللىرى چاغاتاي تىلىدا يازغان «جاھاننامە» داستانى.
Yipek Yoli
<Div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
جاھاننامە
مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلاتى 16-ئەسىردە ياشىغان كۆرۈنەرلىك دۆلەت ئەربانى، ھەربىي قوماندان، تارىخچى، ئەدەبىياتشۇناس، شائىر. ئۇنىڭ ھاياتى ئوتتۇرا ئاسىيا، ش تۈركىستان، تىبەت، ھىندىستان ئەللىرىدە ئۆتتى. 1540--1551-يىللىرى كەشمىرنىڭ بىۋاستە ئەمىرى بولغان. دۇنياۋىي ئەدەبىي مىراس «تارىخى - راشىدى» ناملىق كىلاسسىك تارىخىي ئەسەر بىلەن «جاھاننامە» داستانىنىڭ ئاۋتورى. يۇقۇرقى بايانلار ئارىمىزغا بەش ئەسىردىن كېيىن قايتىپ كەلگەن، ياۋروپادىن يۈز يىل كېيىن ئاران تونۇۋالغان بوۋىمىز، دۇغلات جەمەتىدىن چىققان قازاقنىڭ تۈنجى تارىخچىسىنىڭ قىسقىچە ئۆمۈربايانى (تەرجىمھالى). ئەندى بۇۋىمىزنىڭ نامى ئارىمىزغا قانداق قايتىپ كەلدى،
Yipek Yoli
Birinchi esirdiki yipek yoli.
ۋىتامىن A
ۋىتامىن A :
Yipek Yoli
Yipek Yoli we Xoten yipiki toghrisida
ۋىتامىن A
ۋىتامىن A بولسا سېرىق ياغسىمان بولغان مايدا ئېرىشچان ۋىتامىن بولۇپ، ۋىتامىن A تۈردىكىلەرنىڭ،كۆزنى روشەنلەشدۈرۈش،تېرىنى يۇمشۇتۇش،تېرىدىكى ماينى كېمەيتىش،تېرىنىڭئىلاستىكىلىقىنى ساقلاش،تېرىنىڭ بالدۇر قېرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش رولى بار.ۋىتامىن A يەنە <<رودوپىن>>دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ۋىتامىن A يەنە راخت كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.ۋىتامىن A كەمچىل بولغاندا ئادەمنىڭ يۇقۇملۇق كېسەلگە قارشى تۇرۇشئىقتىدارى تۆۋەنلەپ،ھەرخىل كېسەلگە گىرىپتار بولىدۇ.كىچىك بالىدا ۋىتامىن A كەمچىل بولسا سۈڭىكى يۇمشاپ كېتىپ سۈڭەكلەرنىڭ ئۆسۈشى سۇسلاپ كېتىدۇ.چىشى ئۆز ۋاقتىدا چىقمايدۇ.بەل يامپاش سۈڭەكلىرى نورمال ئۆسمەي،بالا مايماق ماڭىدىغان بولۇپ قالىدۇ.ئادەتتە ۋىتامىن A بولسا سېرىق ماي،قايماق،سۈت،سەۋىزە، پالەك، ئۈزۈم،پەمىدۇر،بېلىق مېيى،تۇخۇم سېرىقى،ئۈرۈك،ئەينولا،ئاپلىسىن ،شاپتۇل، سامساق،ئۆسۈملۈك مېيى،كەرەپشە،ھايۋاناتلارنىڭ جىگىرى قاتارلىقلاردا مول بولىدۇ.
Yipek Yoli
1. Yipek Yoli
19 – Esirdila yawropa alimliri teripidin "Yipek Yoli" dep atilishqa bashlighan. Hazir shundaq dep atilish adetke aylanghan, qedimki chaghda asiya bilen yawropa arisidiki quruqluq qatnash yoli nahayiti uzun tarixqa ige. Mana shu yol toghrisida qedimki chaghdila junggo tarixchiliri we yunan roma alimliri melumat bergen.
Chünki asiya bilen yawrupa arisidiki qatnash yoligha qaysi dölet hökümran bolsa shu dölet xelqara sodidin nurghun paydini qolgha kirgüzgendin tashqiri, siyasi jehettimu'özining tesirini asiya bilen yawrupagha ötküzüshte shu xelqara yol arqiliq öz meqsitige yétetti. Yunan yazghuchiliri asiya bilen yawrupa arisidiki xelqara quruqluq yoli toghrisida melumat bérishke ehmiyet bergen. Shu xelqara yol arqiliq eng qedimki chaghdin bashlap xotenning yipek malliri (miladidin 4 esir burun) ichki ölkilerdin chiqidighan yipek mallar (miladidin bir esir burun) yunanistangha, romagha élip bérilatti. Romaliqlar barghanséri yipek mallarni omumyüzlük ishlitidighan boldi. Shu seweptin miladining birinchi esiride yashighan yunanliq chong sodiger ma'isning ottura asiyaliqlardin yallap alghan soda gumashtiliri xelfara soda yolini tekshürüp chiqqan.
Yunan yazghuchisi martiyus (miladining birinchi esiride yashighan) yazghan esiride ma'is igiligen matériyaldin paydilinip asiya bilen yawrupa arisidiki xelqara soda yolini tonushturghan. Yunanning meshhur jughrapiye alimi kilawdi pitolmi (miladining 2 – esiride yashighan) mariynos bergen melumatqa asaslinip asiya bilen yawrupa arisidiki xelqara soda yolini töwendikiche körsetkenidi : pitolmining körsitishiche bu yol ottura déngizning sherqiy qirghiqidin bashlinip süriye, iraq (misopotamiye wadisi) iran ,afghanistangha élip baridu. Uningdin kéyin shimalgha burulup tash munar (bu tash munar taghlardin alay wadisigha chiqish jayida bolsa kérek) din ötüp sirisler il (yunanche söz bolup, yipek éli dégen bolidu) ge (tarim oymanliqi) élip baridu. Yunan alimi pitolmining melumati junggo tarixchilirining "jenubiy yol" dep atighan yoligha toghra kélidu. Yuqiridiki melumatlar honlar dewride (miladidin 240 yil burunqi chaghdin tartip miladining 216 – yilighiche dawam qilghan) junggo we yunan yazghuchilirining bergen melumati.
Türk xanliqi dewride (miladining 552 – yilidin 745 – yilighiche) sherqtin gherpke baridighan xelqara soda yoli toghrisida junggoning "süy sulalisi yilnamisi, péjüy heqqide qisse" dimu melumat bérilgen. Shu yilnamigha köre dunyaning sherqidin gherbige baridighan yol üch tarmaqtin ibaret. Bu heqte yilnamida mundaq melumat bérilgen :
Süy sulalisi (miladining 504 – yilidin 612 – yilghiche höküm sürgen) ning padishahi yangdéning waqtida (miladining 605 – yilidin 618 – yilighiche) gherbiy rayondiki döletlerning soda elchilirining köpchilki hazirqi gensudiki changyigha kélip junggo bilen soda ishlirini yürgüzgen. Mana shu muhim ehwalni hésapqa alghan yangdé pijüy atliq kishini junggo terepning soda ishlirigha mesul qilip teyin qilghan. Pijüy jangyigha kelgen chet el sodigerliri bilen bolidighan mu'amilidin paydilinip gherbiy rbyondiki (tarmiqidin alghanda ottura asiyani, keng menidin alghanda sherqiy türkistandin tartip yawropaghiche bolghan jaylarni öz ichige alidu )döletlerde yashaydighan xelqlerning örp – adetliri ularning dölitidiki yollar , taghlar , deryalar , xeterlik ötkeller (yol ötkelliri) toghrisida memumat toplighan. Pijüy ttoplighan matériyallirigha asaslinip "gherbiy rayondiki döletlerning xeritisi" namliq üch jilidliq eser yazghan. Mana shu eserde mundaq diyilgen : "dashatadin gherbke qarap méngip kaspi déngizining boyigha kirishide üch yol bar... Bu yollarning biri shamali yol dep atilidu. Bu yol qumul, bariköl , turalar (uyghurlar közde tutulidu. A) yashaydighan jaylar (qumulning gherbidin tartip éli wadisighiche bolghan jaylar közde tutulidu ,a) arqiliq türk xanliqining ordisigha (gherbiy türk xanliqining talas deryasi boyidiki ordisi közde tutulidu. A) élip baridu. Uningdin kéyin gherpke qarap mangghanda chu deryasidin ötüp sherqiy roma émpriyisige , kaspi déngizining boyigha baridu. Yollarning yene biri ottura yol dep atilidu. Bu yol – turpan , qarasheher , kuchar , qeshqer arqiliq ötidu. Qeshqerdin chiqip gherpke qarap mangghanda pamir taghliridin éship perghane , tashkent , semerqent , kiybod , buxara , merwidin ötüp iran arqiliq kaspi déngizining boyigha baridu. Yollarning yene biri jenubiy yol dep atilidu. Bu yol pichan, xoten , qaghaliq , tashqorghandin ötüp pamir taghliridin éship waxan (afghanistanda) toxaristan (afghanistan) , iyptalit (hazirqi pakistan , shimali hindistan) , bamiyyan (afghanistanda) , kibod (semerqentning gherbiy shimalida) arqiliq shimaliy hindistangha élip baridu. Bu yerdin gherpke qarap yürgende kaspi déngizining boyigha barghili bolidu. Bu üch yol boyidiki döletlerning herbirining özliri mangidighan yolliri bolup, shimaldin jenupqa qatnaydu...... Qumul , turpan , pichan gherbiy rayongha baridighan yollarning derwazisi bolup , dashata bolsa nahayiti muhim ötkel". Pijüy teswirligen yollar , türk xanliqi dewridiki (552 – 745) xelqara soda yolliri bolup , bu yollar gherbide sherqiy roma émpiriyisining paytexti konistantinpol (hazirqi istambul) din tartip sherqte küriyigiche (hazirqi chawshyengiche) baridighan yol idi. Pijüyning "gherbiy rbyonda yéngi döletlerning xeritisi" namliq esiride xatirilengen shimaliy , ottura , jenubiy yol dep atalghan üch yolning asasi léniyisi we tügünliri bolghan rayonlar (kaspi déngizining sherqiy we shimaliy qirghaqliridiki jaylar , ottura asiya , afghanistan , tarim oymanliqi , jungghar oymanliqi) türk xaqanliqining térritoriyisi ichide bolup , shu chaghdila türkler xelqara soda yolining xojayini idi.
2 . Sherq melikisi toghrisida
Yéqinqi yillardin béri bezi alimlar (chet el alimlirimu buning ichide) qedimki xotenning yipek toqumichiliqi heqqide mulahize yürgüzgende tarixi emeliyetke zadi uyghun kelmeydighan atalmish "sherq melikisi" deydighan riwayetni kötürüp chiqip, xotenge pile qurutining urighini sherq melikisi (junggo melikisi)ning élip kelgenliki , uningdin burun xotende pilining yoq ikenlikini sözleydighan bolup qaldi. Bu riwayetlerni rastqa aylandurushqa uruniwatqanlar ret qilghili bolmaydighan tarixi pakitlardin köz yumup, xotenge pile qurutining uriqini miladining 440 – yilliri xoten xaqani wyjaya jawa (bu budda dinigha étiqad qilidighan xoten uyghurlirining boddist hindiche ismi bolsa kérek) gha yatliq bolghan junggo melikisi élip kelgen , shuningdin kéyin xotende yipek toqumichiliqi peyda bolghan diyishidu.
Ularning birdinbir asaslinidighan desmayisi, junggo tarixida ötken meshhur buddist shu'enjang (miladining 602 – yili tughuluch 667 – yili ölgen )ning "ulugh tang dewridiki gherbke sayahet xatirisi" namliq esiridiki sherq melikisi toghrisidiki riwayet.
Shu'enjang hindo buddizimini öginish we tetqiq qilish üchün hindistangha bérip 19 yil (miladining 627 – yilidin 645 – yilighiche) turghan. U loyanggha qaytip kelgendin kéyin, ottura asiya , hindistanda körgen – bilgen , anglighanlirigha asaslinip "ulugh tang dewridiki gherbke sayahet xatirisi" dégen eserni biyenji dégen kishining yardimi bilen tüzüp chiqqan.
"Ulugh tang dewridiki gherbke sayahet xatirisi" namliq eserge shu'enjangning éytip bérishi boyiche (hindi, tibet riwayetliri asasida) xoten xani wyjaya jawagha yatliq bolghan sherq melikisi (junggo melikisi) xotenge kélidighan chaghda bash kiyimining ichige pile qurtining uruqini yoshurup chégradin ötkenmish. Chégradikiler melikining bash kiyimini tekshürüshke jüret qilalmighan. Melike xotenge kelgendin kéyin pilini östürgen. Buni körgen wezirler xoten xanigha: bu qurutlarni köydürüwéteyli, bolmisa u ejdirhagha aylinishi mumkin , deydu. Emma melike pile qurutini yoshurun halda béqip östürüp uningdin chiqqan yipektin shayi – durdun toqup, kiyim – kéchek tikip kiyiptu. Buni körgen xoten xani pile qurutni östürüshke yol qoyuptu.
Bu riwayetning tarixi emeliyetke zadi uyghun kelmeydighanlqini ispatlash üchün miladining 440 – yili xoten xanigha yatliq qilinghan (bolghan) sherq melikisi (junggo melikisi) pile qurutini xotenge élip kélishtin az dégende 800 yil burun (miladidin 4 esir burun) xotende yipek toqumichiliqining tereqqiy qilghanliqini, yawrupadiki romaliqlarning xotende toqulghan yipek mallarni etiwalap , uningdin kiyim – kéchek kiygenlikini , shu chaghlarda téxi junggodin chiqidighan yipek mallarni bilmeydighanliqini ispatlaydighan pakitlarni keltürüsh arqiliq "xotenge pile qurutining uruqini sherq melikisi élip kelgen" dégen riwayetni ret qilish lazim.
Atalmish "sherq melikisi" toghrisidiki yalghan riwayetni ret qilish üchün qedimki chaghlarda romaliqlarning junggoning yipek mallirini téxi bilmigen we uni körmigen chaghda, eng deslep qaysi xelqler toqighan yipek mallarni bilidighanliqi we u mallardin kiyim – kéchek kiygenliki toghrisida melumat bérish nahayiti muhim mesile.
Qedimki chaghdiki yunan we roma alimliridin kiti'as (miladidin 400 yil burun ötken), sitra bon (miladidin 54 yil burun tughulup miladining 24 – yili alemdin ötken) , xobli'os wiygili maru (miladining 50 – yilliri ötken) , roma tarixchisi filoros (miladining 50 – yilliri ötken) , filiyni (miladining 23 – yili tughulup 79 – yili alemdin ötken) , kilawdi pitolmi (miladining 2 – esirliride ötken) qatarliqlar özlirining yazghan eserliride tarim oymanliqidiki uyghurlarning yurtini (xotenni asas qilghan) yunan tilida "sirislar döliti""(yipek döliti") dep yézishqan.
Yawrupaliqlardin tunji qétim yipek döliti ("sirislar döliti") toghrisida melumat bergen. Yunan alimi kiti'as bolup, u miladidin 400 yil burun "sirislar döliti" dégen namni tilgha alghan.
Yunan alimliridin sitirabon "sayahet xatirisi" namliq esirini yazghanda (miladidin bir esir burun) ulugh istilachi alikandir makidoniki (iskender zulqerneyin)ning miladidin 328 yil burun alemdin ötken meshhur serkerdisi uniskir yitosning xatirisidin paydilanghan. Hindistangha kelgen uniskir yitos özi yazghan xatiride uyghurlarning ana yurti bolghan tarim oymanliqini "sirislar döliti" ("yipek döliti") dep yazghan. "Sirislar döliti" (yipek döliti") toghrisida yunan we roma yazghuchiliri ichidin mila, piliyni , marisillinos , pitolmi qatarliqlarning bergen melumati birqeder tepsiliraq we éniqraq.
Yuqirida éytilghandek her yili roma pulidin yüz milyon si'iysitirkiys (rim tillasi) roma aq söngeklirining éhtiyaji üchün sirisliqlardin sétip alidighan yipek mallar, hindistandin we erebistandin alidighan dora – dermek , ünche – yaqut , merwayitlar üchün serp bolghan. Yonan alimi kilawdi piytuliymi "jughrapiye" namliq esiride, sirislar döliti (yipek döliti) ning tebi'i shara'iti , qandaq xelqler yashaydighanliqi toghrisida mundaq dep yazidu : " sirislar dölitining gherbiy chégrisi sistiye bolup , u immawis téghining sirtida , shimali chégrasi namsiz yer....... Sherqi chégrasimu namsiz yer. .... Jenubiy bolsa , hindistandiki gangé deryasining sherqiy qirghiqi bilen chégralinidu." pituliymi, sirislar dölitining etrapini orap turidighan taghlar toghrisida mundaq dep yazidu : "sirislar dölitining töt teripini.... Taghlar orap turidu. Uning térritoriyisi ichide ikki chong derya aqidu. U deryalarning birinchisi uyghurdas deryasi bolup , u awshatisan we asmiran téghidin ibaret ikki menbedin bashlinidu. Deryalarning ikkinchisi bawtis deryasi bolup , ukasiyan  we otturu korxus  téghidin ibaret ikki menbedin bashlinidu. yuqirida tilgha élinghan ikki deryaning aldinqisi aqsu yaki qeshqer deryasi , kéyinkisi yarkent (zerepshan) yaki qariqash deryasidin bashqa derya emes.