Albérit_Éynishtéyn
Éynishtiyinning nispiylik neziryisining dunyagha kilishi we fizikidiki orni heqqide
2006-Yili 3- ayning 14- küni ulugh alim albirit éynishtiyin (Albert Einstein) ning tughulghanliqining 127 yilliq xatire küni. 2006- Yili 4-ayning 18- küni u wapat bolghanliqigha 51 yil bolghan xatire kün. Éynishtiyin tebi'i penge ulugh, köp tereplime töhpilerni qoshti, uning eng zor ilmi töhpisi nispiylik neziryisining asasini yaratqanliqi boldi. Nispiylik neziryisi tüwendikidek ikki qisimni öz ichige alidu: birinchisi tar menilik nispiylik neziryisi, ikkinchisi keng menilik nispiylik neziryisi. Éynishtiyin niyotun mixanikisini tereqqi qildurop, 1905-yili 6-ayda yazghan «herkettiki jismlarning iliktir dinamikisi» digen esiride tar menidiki nispiylik neziryisini tiklep, fizikining yingi dewrini yaritidu. U nispiylik pirinsipi bilen yuruqluq tizlikining özgermeslik pirinsipidin ibaret ikki asasi pirinsipni otturgha quyidu. Shundaqla zaman, makanlarning yingi uqumini otturgha quyidu. Shu yili 9- ayda yene «jisimning inirtsiysi u öz ichige alghan inirgiye bilen munasiwetlikmu?» Digen ilmi maqalini yézip chiqip, dangliq massa nirgiye munasiwet ipadisi ni otturgha qoyup,massisi bolghan jisimda énirgiye saqlinidighanliqini chüshendürüp,atom énirgiysini échish we uningdin paydilinish üchün neziriyiwi asas yaritidu.1907-yildin bashlap keng menidiki nisbilik neziriyisini tetqiq qilish bilen shughullinip, 1916-yili dosti matimatika alimi girosmanning yardimi bilen girmaniyning «fizika jornili» da «keng menilik nispiylik neziryisining asasi» digen ilmi maqalisni ilan qilip, keng menidiki nispiylik neziryisini tikleydu. U keng menidiki nispiylik neziryisining tartish küchi neziryisi we herket tenglimisige asasen: (1) nurning quyashning tartish küchi meydanining tesir bilen "1.7 bulung bilen éghishidighanliqi, (2) mirkorining künge yéqin noxtisining bulungluq tizligi bilen asta herket qilidighanliqi,(3) tartish küchi meydanida ispiktir siziqlirining qizil terepke siljiydighanliqi... Qatarliq üch chong hükümni aldinala otturgha quyidu. 1919- Yili engilye asturnomiye alimi éydéngton (a.s.Eddington) quyashning küyüshini küzütüsh arqiliq tejirbe ispatlighan. Nurning "1.64 bulingida éghishi bilen éynishtiyinning nispiylik neziryisige asasen otturgha qoyghan hükümidiki sanliq qimmet imntayin yéqin bolghan. engilyening meshhur fizika alimi tomsun (j.j Thomson) hayajanlanghan halda: «éynishtiyin yaratqan nispiylik neziryisi, insaniyetning idiye tarixidiki eng ulugh muwapiqiyetlirining biri» dep jakarlighan. 1929-Yili 2-ayda, éynishtiyin «birlikke kelgen meydan neziryisi» digen ilmi maqalini ilan qilidu. Shuningdin kiyin u asasen kiyinki yérim hayatining barliq zihni küchini birlikke keltürülgen meydan neziryi'isni tetqiq qilishqa béghishlap, tartish küchi meydani bilen ilktir maginit meydan neziryisini birlikke keltürüsh üchün urinidu. Gerche éynishtiyinning bu jehettki tetqiqatlirida éytqinidek muhim ilgirleshler bolmighan bolsimu, emma u pütünley yingi bolghan tetqiqat sahesini échip bergenliki bilen chongqur ehmiyetke ige elwette. 1976-Yili gilasxow, wénbérig, abdusalamlar ajiz iliktir birdeklining qéliplashturulghan meydan neziryisini otturgha qoydi. Éynishtiyin neziryisining ri'alliqi barghansiri tejirbe teripidin ispatlanmaqta, yéqinqi yillardin buyan, bezi kishiler küchlük öz-ara tesir, ajiz öz-ar tesir, iliktir maginitning öz-ara tesiri we tartish küchining öz-ara tesirini birlikke keltürmekchi bulushup, büyük birlikke kelgen meydan neziryisini otturgha quyiwatidu. Éynishtiyinning urundashqa ülgürelmigen ishlrigha barghansiri küngül bülünüp, özlüksiz tereqqiyatlar qolgha keltürülmekte. Éynishtiyinning nispiylik neziryisini ikki chong mezmun we yette kichik noxtigha yighinchaqlashqa buludu.