Чәрчән_наһийиси
чәрчән нами һәққидә
1. чәрчән нами тарихий хатириләрдә бән гу ( миладийә 32-йилидин миладийә 92- йилиғичә)ниң ‹‹ хәннамә›› намлиқ китабида мундақ баянлар бар : ‹‹ яңгуән қовуқидин чиқип алди билән баридиған, йеқин җай чақилиқ (婼羌) ... бу йәрдин яңгуән қовуқиға 1800 чақирим, чаңәнгә 6300 чақирим келиду. чақилиқ йолниң үстидә болмастин, чәттә ғәрбий җәнубқа тоғра келиду. униң аһалиси 450 түтүн, 1750 киши , әскәрликкә ярамлиқи 500 нәпәр. чақилиқниң ғәрб тәрипи сармадан (且末) ға туташ ... ашлиқни чәрчән (鄯善) вә сармадан (且末)дин алиду ... ғәрбий шималда чәрчән билән тутишиду. чәрчән чоң йолниң үстигә җайлашқан ... чәрчән бәгликиниң әслий нами кроран болуп, беги 扜泥 шәһиридә туратти. бу йәрдин яңгуәнгә 1600 чақирим, чаңәнгә 6100 чақирим келиду. аһалиси 1570 түтүн, 14100 киши , әскәрликкә ярамлиқи 2912 нәпәр. ... ғәрбий шималидин қус бәгликигә 1890 чақирим келиду ... чәрчән дәл хән сулалиси йолиниң үстидә, униң ғәрбидин сармаданға 720 чақирим келиду ...сармадан бәгликиниң мәркизи сармадан шәһири. бу йәрдин чаңәнгә 6820 чақирим келиду, аһалиси 230 түтүн 1610 киши , әскәрликкә ярамлиқи 320 нәпәр ... җәнуби тәрипидин әндир (小宛国)гә үч күнлүк йол. .. ғәрбидин нияға 2000 чақирим келиду... ›› дейилгән. миладийә 400 – йили чәрчәнгә кәлгән вә чәрчәндә бир ай турған раһиб фашәнниң тәрҗимиһалида ‹‹ ( дунхуаңдин чиқип ) 17 күндә 1500 чақирим йол йүрүп чәрчән елигә кәлдуқ ... бу әлниң падишаһи буддиға етиқад қилидикән, 4000дин ошуқ кичик көлүңү раһиби бар икән .... бу йәрдә бир ай турдум , ундин кейин ғәрбий шималға қарап 15 күн йүрүп агни (қарашәһәр) гә бардим›› дейилгән. ‹‹ лояңлиқ раһиб каланниң хатириси›› (миладийә 5 – әсир)дә ‹‹туйғундин 3500 чақирим ғәрбкә йүрсә чәрчән (鄯善) шәһиригә бариду ... чәрчәндин ғәрбкә 1640 чақирим йүрсә сармадан( 左末 ) шәһиригә бариду...›› дейилгән. раһиб шуәнзаң (600- 664) миладийә 644 – йили әтрапида чәрчәндин өткән. униң ейтип бериши билән йезилған ‹‹ бүйүк таң дәвридики ғәрбкә саяһәт хатириси››дә ‹‹ ... у йәрдин шәрққә 600 чақирим йүрүп чалмадана (折摩驮那故国) қәдимки елигә кәлдуқ, бу сармадан (沮末) дур ... бу йәрдин шәрқий шималға 1000 чақиримдин артуқ йүрүп ноб қәдимки елигә кәлдуқ , бу кроран елидур ...›› дейилгән. 10 – әсирдә яшиған уйғур алими сеңқу сәли тутуң ‹‹ шуәнзаңниң тәрҗимиһали››ни уйғурчиға тәрҗимә қилған, мушу тәрҗимидә 折摩驮那故国 аталғусини сармадан балиқ дәп тәрҗимә қилған. ‹‹ җәнубий йол билән ғәрбкә қарап маңса җәзмән бәглиги, әндир бәглиги , ния бәглиги , кроран бәглигиниң һәммиси чәрчән бәгликигә тәвә икән ... (миладийә 442 – йили) 4 – айда , җурчи урғу 10 миңдин артуқ түтүнни башлап дунхуаңни ташлап күнпетишқа йүрүш қилип җурчи аргунниң қешиға кәтмәкчи болди. улар чәрчәнгә (鄯善) йетип барғучә, чәрчән беги бәгроң 4000дин артуқ түтүнни башлап қечип кәтти››. илавә : җәзмән бәглики хәнзучә текисттә 且志国 дәп йезилған, японийилик алим матсуда һесав қатарлиқлар 志 хетини 末 хетиниң хата йезилиши дәп қариған. ‹‹ вейнамә›› ниң 99 – җилдида, чәрчән хани бәгрониң ғәрбтики 且末ға қарап қачқанлиқи йезилған. ‹‹ вейнамә›› 102 – җилид ‹‹ ғәрбий юрт тәзкириси››дә ‹‹ чәрчән бәглики, мирән қәләсини пайтәхт қиливалған , у қәдимки кроран ханлиқи иди ... пайтәхтиниң төт әтрапи бир чақиримдин келидикән. ... униң шимал тәрипидә қумтағ йоли бар. ... сармадан (且末) бәглики сармадан қәләсини пайтәхт қилип, чәрчән(鄯善)ниң ғәрбигә җайлашқан ... чәрчән беги бәгроң җурчи аргуниң паракәндичилигидин қорқуп , әлниң йеримини башлап , сармаданға қечип кәлгән , шуниңдин етибарән сармадан чәрчәнниң қармиқида болған... ›› фән йи , сима биявлар ( 4- , 5 – әсирләр) ‹‹ кейинки хәннамә›› 88 – җилид ‹‹ ғәрбий юрт тәзкириси››диму темимизға мунасивәтлик учурлар бар. шинҗаң унверстети оттура асия тәтқиқат инистути тәрипидин тәрҗимә қилинип нәширгә тәйярланған уйғурчә нусхиниң изаһат қисмида, 小宛国 чәрчән наһийисиниң җәнубидики атчан вә қурамлиқ әтрапида болиши мумкин. 且末国 һазирқи чәрчән наһийисигә тоғра келиду. 鄯善国 чақилиқ наһийисидә, дәп изаһланған. юқириқи изаһатлар елимизниң нопузлуқ қамуси ‹‹сийүән››ниң түзитилгән нусхисидин елинған. тарихшунас, археолог , қәдимки йезиқлар тәтқиқатчиси, әйни тарихий дәврдә қоллинилған қарушти йезиқини чүшинидиған бирдинбир уйғур қурбан вәли кроран әпәнди бу һәқтики учурлардин мундақ хуласә чиқарған: ‹‹ җалмадана (транскрипсийиси calmadana яки chammadana) дегән нам ‹‹ хәннамә››дә 且末 ( қәдимки тәләппузи chamma ) дәп хатириләнгән. шуәнзаңниң хатирисидә 折摩驮那 ( қәдимки тәләппузи chammadana ) дәп йезилған. бу тил материяллирини селиштуруп рәтләп чиққанда мундақ бир шәкил һасил болиду : Calmadana › chamma › chammadana, демәк хәнзучидики 且末 дегән сөз қарушти тилидики аташниң транскрипсийиси болуп, шуәнзаң сансикирит имла қаидиси бойичә йезип чиққан. бу аталғуниң тил мәнисини йешиш үчүн ‹ пали сөзлүги › дин пайдилинишқа болиду. униңда ‹ chamma ( мәниси зираәт үнидиған топа, терим ) дегән сөз учрайду .бу сөз һазирқи заман уйғур тилиниң чәрчән шевисидә ‹ чалма › дәп сақлинип қалған ( мәнисиму охшаш ). dana дегән сөз stana ( юрт, макан , әл) дегән сөз билән охшаш. демәк, бу аталғу ”териқчилиқ қилинидиған юрт“ , демәктур. бу қәдимки юрт һазирқи уйғур тилида чәрчән дәп атилиду. бу сөзниң chammadana билән тил бағлиниши йоқ, бәлки кроран ханлиқиниң бир шәһири shamshan (鄯善)ниң тәләппузиға йеқин келиду. бу намлар кейинки дәврләрдә қандақ қилип алмаштуруп қоюлғанлиқи бизгә намәлум. бу тил материяллири билән тарихий җуғрапийә мәлуматлирини бирләштүрүп пәрәз қилғанда, ‹җалмадана› һазирқи чәрчәндә , ‹шамшан› һазирқи чәрчәнниң шимал тәрипидә , йәни чәрчән дәрясиниң оттура – төвән еқимида болиши мумкин ››. заңзушунас алим яң миңниң тәтқиқатиға асасланғанда, миладийә 8 – әсирниң башлири чәрчән районини түбүтләр контрол қилған. шу дәврниң мәһсули болған түбүтчә тарша пүтүкләр, чақилиқ наһийисиниң тәвәсидики мирән кона шәһири харабисидин хели көп тепилди. йәнә шу дәврниң мәһсули болған ‹‹ шаҗуниң хәритилик тәпсирати››дә 大鄯善 вә 小鄯善 шәһәрлириниң барлиқи йезилған. мирәндин тепилған түбүтчә пүтүкләрдә йәнә Carcan дейилидиған бир шәһәрму учрайду. әнглийилик түбүтшунас томас бу намни Cercen дәп транскрипсийә қилған. 11- әсирдики уйғур алими мәһмуд кашғәрий ‹‹ түркий тиллар дивани››да ‹‹ qurqan чәрчән. чин йолидики мусулманлар чегрисиниң бири ›› дәп язған. ‹‹ йүән сулалиси тарихи ›› 14 – җилдта ‹‹ ( 1286 – йили ) лоп, китик , 阇廛 қатарлиқ җайларда рабат тәсис қилинди›› дейилгән. японийәлик уйғуршунас, доктор абитакио әпәнди 廛 阇 намини [ţşəţş́ ân] дәп тәләппуз қилинидиғанлиқини оттуриға қойған. у йәнә 11 -, 12 – әсирләрдики хәнзучә мәнбәләрдә көрүлидиған 约昌 [ iakt́īang яки t´sang–üe дәп тәләппуз қилиниду], 昌 灼 [tŝiaçťsiang яки ang′ş ţ ŝuo дәп тәләппуз қилиниду] ,廛阇 [ţşəţş́ ân дәп оқулиду] қатарлиқларни чәрчән наминиң тәләппуз тәрҗимиси шундақла һазирқи чәрчән дәп қариған. миладийә 1276 – йили чәрчәндин өткән маркополо ‹‹ чәрчән өлкиси (CHARCHAN) ... пейин өлкиси билән чәрчән өлкисиниң арилиқиға чоң бир чөллүк җайлашқан ... (чәрчәндин) чиқип бәшинчи күнлүк йолни бесип өткәндин кейин чөллүкниң четидики рабат – лопқа йетип барғили болиду ›› дегән. илавә : ‹‹ маркополониң саяһәт хатириси ››ниң уйғурчиси фуҗән пән – техника нәшриятиниң 1981 – йилидики хәнзучә нәшридин тәрҗимә қилинған. фең чеңҗүнниң хәнзучә тәрҗимиси 2005 – йили ички моңғул хәлқ нәшрияти тәрипидин хәнзучә нәшир қилинған, бу нусхида чәрчән нами Ciarcian , Tchertchen дәп транскрипсийә қилинған вә хәнзучиға 车尔成 дәп тәләппуз тәрҗимиси қилинған, мана буниңдин қариғанда, әйни вақиттики хатирисиниң тилдин тилға тәрҗимә қилиниш давамида, җай нами өзгирип кәткән болиши мумкин дәп қараймән. 16 – әсирниң оттурилирида уйғур алими мирза муһәммәд һәйдәр көрәгани ‹‹ тарихи рәшидий ››дә чәрчән намини көп қетим тилға алған. русниң тәрҗимә қилиши билән әнглийәдә нәшир қилинған инглизчә нәшридә Jorjan дәп елинған. Jorjan әмәлийәттә әслий мәтинни оқушта келип чиққан сәвәнлик, тоғриси җорҗан әмәс бәлки чорчан болиши керәк, бәзи кишиләр мушу хаталиқ арқилиқ чәрчән намини әслидә җорҗанларниң намидин кәлгән дәп қариған. мениң бу хатирини чорчан дәп қаришим, ‹‹ тарихи рәшидий››ниң әйни вақиттики уйғурчә тәрҗимә нусхилири вә мушу китабтин пайдиланған әсәрләр - ‹‹ кашғәр тарихи ( чиңгизнамә)›› , ‹‹ тарихи һәмидий›› - қатарлиқларда – чәрчән дәп елинған. мәсилән : ‹‹ кашғәр тарихи ( чиңгизнамә)›› дә ‹‹ қәмириддиндин қорқуп чурчән, сарих уйғур , лоп вә китик сари алип қачти›› дейилгән. доктор ситәйин ‹‹ тарихи рәшидий››дики бу җай наминиң Chārchān вә Jurjān шәклидә икки хил хатирилигәнликини һәмдә тарим ойманлиқиниң әң җәнуби яки шәрқий җәнубидики районни көрсәткәнликини оттуриға қойған. чәрчән нами 18 -, 19 – әсирләрдики хәнзучә язмиларда тәләппуз тәрҗимиси қилинип 卡墙,车尔成 , 车尔臣 дәп йезилған. гоминдаң 1914 – йили наһийә тәсис қилинғанда, ‹‹ хәннамә››дики 且末 нами тепилип, юқириқи тәләппуз тәрҗимисиниң орниға дәсситилгән.