cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yipek Yoli
2 . Sherq melikisi toghrisida
Buningdin tashqiri, miladining 440 – yilliri , sherq melikisi pile qurutining uruqini xotenge élip kelgen , uningdin burun shinjang rayonida "yipek yoq idi "dégen riwayetni ret qilidighan mundaq bir pakitimu bar : Yéqinqi yillarda turpan rayonida élip bérilghan arxi'ologik qézishler arqiliq "qéziwélinghan qol yazmilar ichide.... Miladining 418 – yilida pile qurutini we üjme derixini ijarige élish toghrisida yézilghan höjjet uchridi." (yadikarliq 40 – bet). Mana bu pakit, yipek melikisi ("sherq melikisi") miladining 440 – yilliri pile qurutining uruqini xotenge élip kelgen dégen riwayetni ret qilidu. Qedimki chaghda xotendila emes, hetta turpan rayondimu yipekchilik tereqqiy qilghanidi.
Shunimu éytish kérekki, qedimki chaghlarda junggodin bashqa döletlerning hökümranlirigha yatliq bolghan melikilerning isimliri junggoning tarixi yilnamilirigha, uysun xanlirigha yatliq bolghan junggo melikilirining isimliri junggo tarixi yilnamilirigha yézilghan. Epsuski miladining 5 – esiride xoten xanigha yatliq bolghan melikining ismi junggoning tarixi yilnamilirida uchrimaydu.
Tarixiy pakitlarning rastliqigha hörmet qilinidighan bolsa, tarixiy pakitlar boyiche ispatlanmighan riwayetning yalghanliqi étirap qilinsa , xotenge pile qurutining uruqini , xoten xanigha yatliq bolghan junggo melikisi élip kelgen dégen riwayetning tamamen yalghanliqini étirap qilmasliqqa héchqandaq bana – seweb yoq. Honlarning asiya bilen yawrupa baridighan xelqara qatnash yoligha hökümranliq qilishi, junggo bilen gherb elliri arisidiki türlük munasiwetlerning ongushluq élip bérilishigha tosqun bolghan. Shuning üchün sherq bilen gherb arisidiki xelqara qatnash yoli junggogha nisbeten gah taqilip, gah échilip turatti.
Miladining 87 – yili we miladining 101 – yili, iran elchiliri junggogha kelgen bolsa , miladining 97 – yili junggo elchisi gen ying (buni benchaw ewetken) irangha barghan. Junggo bilen iran arisida soda mu'amilisi toghrisida bétim tüzülgen. Tarixi melumatlargha asaslanghanda miladining 120 – yili romaliq bir séhriger déngiz yoli bilen hindichinigha kélip, bérma arqiliq junggogha kelgen. Miladining 1660 – yili roma émpiraturi markus awril (miladining 161 – yilidin 166 – yilighiche émpiratur bolghan) déngiz yoli arqiliq junggogha elchi ewetken. Roma elchisi déngizdin hindichinigha chiqip wyétnam arqiliq junggogha kelgen. Elchi junggo padishahi xen xu'andi (miladining 147 – yilidin 167 – yilighiche padishah bolghan )gha pil chishi, kerke münggüzi , yaqut qatarliq sowghatlarni élip kelgen. Yuqiridiki tarixi pakitlargha asaslanghanda iranning junggo bilen ornatqan diplomatik munasiwiti romanliqlarning sirisler éli (yipek éli) dep atighan uyghurlar bilen ornatqan yipek sodisi munasiwiti (bundaq munasiwet miladidin 400 yil burun bashlanghan)din az dégende üch esir (miladidin 105 yil burun) kéyin bashlanghan. Romaliqlarning junggo bilen ornatqan diplomatik munasiwiti (eger shundaq munasiwet miladining 166 – yilidin bashlanghan bolsa) romaliqlarning sirisler éli bilen ornatqan yipek sodisi munasiwitidin texminen 600 yil kéyin bashlanghan.
Pile quruti uruqining yawrupagha tarqilishi
Qedimki rim émpiriyisi dewride (miladidin burun we kéyin) yipektin toqulghan kimxap, shayi tawar , durdunlarning yawrupagha (asasen romagha) tarim oymanliqidiki yipek éli (sirisler ili)din barghanliqi , atalmish "yipek melikisi" riwayitining yalghanliqi toghrisida sözlep öttüm. Türk xaqanliqi dewride ichki we tashqi (xelqara) soda ishliri ehwalining asasi meshghulatliridin biri idi. Bolupmu bu dewrde xelqara soda nahayiti keng miqyasida qanat yayghan idi. Miladining 624 – yili turpan xanliqi (miladining 460 – yilidin 640 – yilighiche höküm sürgen)ning xani küy wintay gherbiy türk xanliqining xaqani tun yabghu xaqanning ruqsitini élip junggodin tang sulalisining padishahi li yen (miladining 618 – yilidin 627 – yilighiche padishah bolghan) ge ewetken sowgha – salamliri ichide sherqiy romadin keltürülgen kuchuklar, qara tülke moynisi qatarliq nersiler bar idi. Shuninggha qarighanda türkler roma bilen qilghan sodilirida romaning nesillik itlirinimu élip kelgen. Türk xaqanliri dewridimu, burunqi chaghlargha oxshashla asiyadin yawrupagha élip bérilidighan soda malliridin yipek rextler , dora – dermekler , zibu – zinnet buyumliri , térdin ishlengen mallar asasi salmaqni igileytti.
Türkler yalghuzla yawrupa bilen soda qilip qalmastin, junggo bilenmu nahayiti keng halda soda ishlirini élip barghan. Türk xanliqi terkibidiki ottura asiyaning muhim xanliqliridin semerqent xanliqi, buxara xanliqi qatarliq xanliqlar miladining 627 – yilidin 647 – yilighiche bolghan 20 yil ichide junggogha toqquz qétim soda elchiliri ewetken. Türk xaqanliqi terkibige kirgen xanliqlar yérim musteqil halda bolup bezi xelqara munasiwetlerdiki chong ishlarni qilishta türk xaqanining ruxsitini alatti. Yuqirida éytip ötkinimizdek, türkler bilen iran sasanilar sulalisi arisida birnechche qétim urushning yüz bérishi xelqara soda yoligha bolghan hökümranliqni talishish we xelqara yipek sodisidin kélidighan paydini qolgha keltürüsh üchün bolghan bu köreshte sherqiy roma bilen ittipaqdashliq munasiwitini ornatqan türkler üstün chiqqan.
Her yili dégüdek nechche on milyonlighan rim tillasigha sirisler élidin yipek mallarni sétip élishqa xélidin béri chidimighan rim hökümranliri (émpiraturliri) pilidin yipek chiqirip özlirining éhtiyajigha lazim bolidighan kimxap, shayi , tawar , dordun qatarliq yipek mallarni özliri ishlepchiqirish üchün bash qaturushqan idi. Ularning bu arzu – ümidliri türk xanliqi dewride emelge ashti. Bu toghrida yunan alimliri mundaq melumat béridu : 6 – Esirning axirida yashighan yunan alimi zonaras "tarixname" namliq esiride mundaq dep yazghan idi : "burun romanliqlar yipek ishlepchiqirish usulini bilmeytti. Yipekni pile qurutining qusidighanliqini bilmeytti ".
6 – Esirning axirida yashighan yunan alimi ti'oxanus ismi namelum bir iranliqning pile quruti uruqini qachan, nedin , qandaq hile bilen oghurluqche sherqiy roma émpiriyisining (miladining 395 – yilidin 1451 – yilighiche höküm sürgen) émpiraturi ulugh posti'anning waqtida (miladining 527 – yilidin 565 – yilighiche émpiratur bolghan) sherqiy romagha élip barghanliqi we shuningdin kéyin sherqiy romaliqlar pile qurutini béqip , yipek mallarni ishlepchiqirishni yolgha qoyghanliqi toghrisida melumat béridu. Ti'ofanis mundaq dep yazidu : "émpiratur posti'anning waqtida iranliq melum bir adem sherqiy romagha pile béqip yipek ishlepchiqirish usulini ögetken. Uningdin burun sherqiy romaliqlar pile béqishni bilmeytti. Hiliqi ismi namelum iranliq sirisler élide (yipek élide) uzun turghan. U sirisler élidin qaytip kétidighan chaghda pile qurutining uruqini yol mangghanda ichi kawak hasisining ichige yoshurun jaylashturghan. Andin kéyin pile qurutining uruqini ashundaq ustiliq bilen sherqiy romagha élip kelgen. Bu iranliq bahar kélish bilenla pile qurutining uruqini üjme yopurmighining üstige qoyghan, birnechche kündin kéyin pile quruti yopurmaqni yep chong bolup , bir jüp qanat chiqarghan , uchidighan bolghan , romaliqlar pile béqip ,yipek chiqirishni ögengendin kéyin posti'an türklerge (konistantinpulgha – istanbulgha kelgen türk elchilirige aptor) romaliqlarning pile béqip yipek chiqirish usulini körsetkende türkler hang – tang qélip chuchup ketken ".
Türkler bilen sherqiy roma arisidin sodida türkler arqiliq sherqiy romagha élip bérilidighan mallarning ichide asasi salmaqni yipek toqulmiliri igelleydighanliqi, xotenni asas qilghan uyghur yipekchilikining eng qedimki chaghlardin tartip dunyagha meshhurliqi , pile quruti uruqining "yipek melikisi" toghrisidiki riwayet boyiche miladining 440 – yili junggodin xotenge keltürülgenlikining yalghanliqi , pile quruti uruqining sirisler éli (asasen xoten) din sherqiy romagha ismi namelum bir iranliq rahip teripidin miladining 550 – yilliri oghurluqche élip bérilghanliqi toghrisidiki pakitlarni yuqirida bir – birlep sözlep öttüm. Méningche shu pakitlar yiterlik bolsa kérek. Axirqi söz Qedimki chaghdiki asiyadin yawrupagha baridighan xelqara soda yoli yalghuzla asiyadiki xelqler bilen yawrupadiki xelqler arisida iqtisadi jehette qimmetlik tawarlarni özara almashturush rolini oynapla qalmastin, belki medeniyet jehette asiyadiki xelqler bilen yawrupadiki xelqlerning özara bir – birining artuqchiliqini öginip shanliq medeniyet yaritishimu nahayiti küchlük türtkilik rollarni oynighan. Xelqara soda yolida soda karwanliri, elchiler , seyyahlar gherbtin sherqqe , sherqtin gherbke mokidek ötüshüp turatti. Bezide bolsa tajawuzchiliq meqsiti bilen seperwer qilinghan tümenligen qoshunlarmu soda elchisi yaki addi sodiger qiyapitige kiriwalghan jasuslarmu qatnap turatti. Gherb bilen sherq ottura asiya arqiliq towar almashturush ishlirini yürgüzgendin tashqiri, mexpiy axbarat yighish ishlirini qilatti. Bashta éytip ötkünimizdek miladining 550 – yilliri ismi namelum bir iranliqning uyghurlar yurtidin pile qurutining uruqini oghrilap mexpi halda sherqiy romagha yetküzüp bérip yipek ishlepchiqirishida höküm sürgen nechche ming yilliq sirning ishikini échip tashlighan. Shu iranliq pile qurutining uruqini sherqiy romagha yetküzüp bérishtin burun sherqiy roma émpiratori ulugh posti'an (miladining 527 – yilidin 565 – yilighiche émpirator bolghan) bilen shu mesile toghrisida sözleshken. Posti'an eger iranliq rahip pile qurutining uruqini sirisler élidin oghrilap élip kélidighan bolsa uninggha nahayiti qimmet bahaliq inam (mukapat) béridighan bolghan.
Éhtimal iranliq rahip xiristi'an muridi bolghanliqi, posti'andin alidighan qimmet bahaliq inamgha qiziqqanliqi üchün , sirisler élidin pile qurutining uruqini oghrilap sherqiy romagha yetküzüp bergen. Mana mushu weqedin texminen 140 yil burun (miladining 424 – yili) gherbning süzük, renglik shishe yasashtiki mexpiy sirini aq hon sodigerliri (ulugh yawchilar) junggogha bildürüp qoyghan , uningdin burun xenzular renglik shishe yasashni bilmeytti. Ular renglik shishini nahayiti yuqiri bahada gherbtin (süriyidin) sétip élishqa mejbur idi. Shuning üchün xenzular uzundin béri renglik shishe yasashning sirini gherbtin bilip élishqa urunup kelgenidi. Bundaq urush miladining 424 – yili yawchilarning yardimi bilen emelge ashti. Bu ishqa munasiwetlik tarixi pakitlar mundaq : "Shimali sulaliler tarixi"diki xatirige asaslanghanda shimali wéy xanliqi (miladining 386 – yilidin 534 – yilighiche höküm sürgen)ning xani tubatawning waqtida (miladining 424 – yilidin 452 – yilighiche xan bolghan) miladining 424 – yili uning paytextige kelgen aq hon sodigerliri (ulugh yawchilar) taghdin dora élip kélip uni éritip renglik shishe yasighan. Bu kishiler gherbning renglik shishiliridinmu paqiraq, chirayliq chiqqan. Bundaq renglik shishini körgenler heyran qéliship ilahi shishiler diyishken. Aq hon sodigerliri renglik shishe yasashni xenzulargha ögetken. Shuningdin bashlap süriye, yunanliqlarning renglik shishini monopoliye qiliwélish hoquqi pachaqlinip ketken. Qedimki tarixiy pakitlar boyiche höküm qilghanda birer millet yaki xelqning ijad qilghan bir xil téxnikisi gherb elliride pütünley qeti mexpiy idi. Shuninggha qarighanda tubataw shimali wéy xandanliqining paytexti datunggha kelgen sodigerlerning renglik shishe yasash téxnikisini bilidighanliqini bilip qalghan bolsa kérek. Eger ehwal bizning qiyasimizdikidek bolidighan bolsa, u chaghda tubataw aq hon sodigerlirige nisbeten bésim küch ishlitip ularni renglik shishe yasash téxnikisini ögitishke mejburlighan yaki nahayiti yuqiri bahaliq bedel bérishke wede qilip alidighan bolushi mumkin. Yuqirida tilgha élinghan iranliq rahip bilen aq hon (miladining 420 – yilidin 565 – yilighiche höküm sürgen) sodigerliri maddi medeniyet ichide nahayiti ésil qimmetlik bolghan yipek bilen renglik shishini ishlepchiqirishning sirlirini bilmeydighanlargha melum qilip qoyghan medeniyet oghriliri, jasusliri bolsimu , melum nuqtidin qarighanda ular sherqiy roma bilen junggoning maddi medeniyitini yükseldürüshte nahayiti chong rol oynighan.
Xenzular uyghurlardin we uyghurlar arqiliq maddi we meniwi medeniyetke da'ir nurghun ésil qimmetlik bayliqlargha ige bolghan. Jang chyen miladidin 115 yil burun ottura asiyagha ikkinchi qétim kélip ketkendin kéyin, u uyghurlar yurtidin üzüm we bide élip ketken. Üzüm bilen bide padishah xenwudining nahayiti qedirlep, étibar bérishke érishken. Padishah ordisining etrapida üzümluk baghlar, bidilikler peyda bolghan. Bolupmu bide atning asasliq yem – xeshekliridin biri bolup, at béqishqa nahayiti muhim orunda turatti. Shu chaghlarda xenwudi honlar bilen bolidighan urushlarda atliq qoshunning nahayiti muhimliqini chongqur hés qilghan. U jeng atlirini köplep östürüshke alahide köngül bölüwatqan idi. Jang chyen ottura asiyadin qaytishida üzüm bilen bididin bashqa yene zighir, qaramuch , piyaz , turup , qoghun , tawuz , kawa qatarliqlarning uruqinimu élip ketken. Shuningdin bashlap ashu nersiler junggoda térilishqa bashlighan. Del shu chaghda yangaq bilen anar köchitimu uyghurlar yurtidin ichkirige keltürülgen. Xenzular miladining 5 – esirigiche paxtidin rex ishlepchiqirishni bilmeytti. Peqet 5 – esirdila kéwez uruqi (chigit) turpandin ichkirige keltürülgendin kéyinla paxta rext ishlepchiqirish bashlanghan. Uningghiche xenzular paxta rextlerni ottura asiyadin we bashqa memliketlerdin élip kéletti. Qedimki chaghlarda qunqaw, pipa , balabar qatarliq muzika eswabliri irandin junggogha kirgen bolsa , dap , ney , sunay qatarliq muzika eswabliri , ottura asiyadin (uyghurlardin) kirgen. Bolupmu süy sulalisi (581 – 618), tang sulalisi (618 – 907) dewride uyghurlar junggo muzika senitining tereqqiyatigha öchmes töhpilerni qoshqan. Miladining 579 – yili kök türk xanliqining bike (melike) liridin asina bike, shimali ju sulalisi (557 – 581) ning xani jushu'endigha yatliq qilinghanda , türk xaqanliqining paytexti utu kündin changenge (shi'enge) asina bike bilen bille su jawa atliq meshhur muzika ustazimu kelgen. U kucharliq bolup, süy sulalisi waqtida (581 – 618) changende uzun muddet turghan. Sujawa shu mezgilde, junggo muzika senitining bekmu töwen , namratliqini nezerde tutup junggo muzikichiliqining mezmunini béyitish , uning senitini nahayiti yuqiri kötürüsh üchün mukemmel bolghan toqquz yürüsh muzika séstimisini berpa qilghan. Ular töwendikiche :
Buning ichide ching muzikisi bilen li xu'a muzikisi junggoning eneniwi muzikisi idi. Buningdin bashqa yette xil muzikining ichidin hindi muzikisi bilen küriye muzikisini hésabqa almighanda, qalghan besh xil muzika kuchar muzikisini asas qilghan uyghur muzikisi idi. Sujawa piyba chélishqa nahayiti usta bolup, shu chaghda junggodin uninggha teng kelgendek birer muzikant chiqqan emes. Shunga u muzika ustazi dégen hörmetlik namgha ige bolghan.
Ottura asiya xelqliri öz tarixining uzaq dawam qilghan qedimki basquchlirida iran, ehmanlar sulalisi (miladidin 700 yil burunqi chaghdin tartip miladidin 328 yil burunqi chaghqiche höküm sürgen) , girik baktiriye padishahliqi (miladidin 250 yil burunqi chaghdin tartip miladidin 150 yil burunqi chaghqiche höküm sürgen) , yawchilar döliti bolghan toxaristan (miladidin 150 yil burunqi chaghdin tartip miladidin 50 yil burunqi chaghqiche höküm sürgen) , koshat émpiriyisi (miladidin 50 yil burunqi chaghdin tartip miladining 420 – yilighiche höküm sürgen) ,aq hon émpiriyisi (miladining 420 – yilidin 565 – yilighiche höküm sürgen) qatarliq döletlerning qedimki chaghdiki shanliq medeniyitini yaritishida qatnashqan bolsa , türk xanliqi dewridiki (552 – 745) nahayiti yüksek medeniyetni yaratquchilar qataridin üstün orun alghan idi.
Menbeler
1. "Suy sulalisi yilnamisi. Péjuy heqqide qisse"
16. "Junggo bilen gherb arisidiki qatnash tarixi" xenzuche 77 – bet.
17. "Junggo bilen gherb arisidiki qatnash tarixi" xenzuche 77 – bet.
بوغدا چوققىسى
بوغدا چوققىسى بوغدا تېغىدىكى ئەڭ ئېگىز چوققىدۇر. بوغدا تېغى تەڭرىتاغنىڭ شەرقى قىسمىدا.
كورىيە بايرىقى
thumb|259x259px|كورىيە جۇمھۇرىيىتى بايرىقى كورىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەسمىي مىللىي بايرىقى تېگىكى چاۋشيەن پادىشاھلىقى دەۋرىدىلا ئۆزلەشتۈرۈلگەن بولۇپ، ئىسمىنى تەڭداش ۋە نۇقسانسىز بىر تەڭپۇڭلۇق بىلەن ئىككىگە بۆلگەن ئوتتۇرىسىكى تويىنىزىم چەمبىرىكىدىن ئالماقتا. بۇ ئىشارەت بىر بىرىگە قارىمۇ قارشى بولغان ئەمما قۇسۇرسىز ئۇيۇشقان ۋە تەڭپۇڭ بولغان كائىنات كۈچلىرىنىڭ سىموۋۇلى بولغان ئىككى زىت قۇتۇپتىن تەشكىل تاپىدۇ: مۇزەككەر ۋە مۇئەننەس. ئۈستىدىكى قىزىل قىسمى مۇئەننەس، ئاستىدىكى كۆك قىسمى بولسا مۇزەككەر ئېرۇر.
بايراقنىڭ تۆرت بۇرجىسىدىكى ئۈچلۈك سىزىقلار قارىمۇقارشىلىق ۋە ماسلىشىشچانلىقنى بىلدۈرىدۇ. سول ئۈست بۇرجىدىكى كېسكسىز سىزىقلار جەننەت ۋە سامانى، ئوڭ ئۈست بۇرجىدىكى ئىككى كېسىكلىك سىزىق ئوتتۇرسىدىكى كېسىكسىز سىزىق سۇنى، سول ئاست بۇرجىدىكى ئىككى كېسىكسىز سىزىق ئارىسىكى كېسىك سىزىق ئوتنى، ئوڭ ئاست بۇرجىدىكى كېسىكلىك سىزىقلار بولسا يەر يۈزىنى تەمسىل قىلۇر. بايراقنىڭ ئاق تېگى، كورىيە خەلقىنىڭ پاك-پاكىزلىقىنى ۋە تېنچلىق سۆيەر خاسلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
بايراقنىڭ تامامى، كورىيە خەلقىنىڭ كائىنات بىلەن ماسلىشىش ئىچىدە ياشاش پرېنسىپىنى بىلدۈرىدۇ.
ئابلىكىم تۇردى
ئابلىكىم تۇردى _ ئۇيغۇر تەرجىمان شائىر.
ھاياتى
ئىقتىدارلىق ئەدەبىي تەرجىمان، كاندىدات ئالىي مۇھەررىر، كۆزگە كۆرۈنگەن شائىر ئابلىكىم تۇردى 1936- يىلى ئىيۇلدا ئاتۇش ناھىيىسىنىڭ مەشھەد يېزىسىدا بىر ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. 1950- يىلى مارتقىچە ئۇچتۇرپاندا دىنىي مەكتەپتە ۋە باشلانغۇچ، ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇغان؛ كېيىن ئاقسۇ ۋىلايەتلىك تەرجىمانلارنى يېتىشتۈرۈش مەكتىپىدە، غۇلجا شەھەرلىك رۇسچە- خەنزۇچە تىل كەچ كۇرسىدا بىلىم ئاشۇرغان. ئابلىكىم تۇردى 1950- يىلى ئۇچتۇرپاندا خىزمەتكە قاتناشقان. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇچتۇرپان ناھىيىلىك ياشلار ئىتتىپاقى كومېتېتى ۋە ئىلى ئوبلاستلىق ياشلار ئىتتىپاقى كومېتېتدا، 1957- يىلىدىن باشلاپ ئاپتونوم رايونلۇق ئىتتىپاق كومېتېتىنىڭ «شىنجاڭ ياشلىرى گېزىتى»، «شىنجاڭ ياشلىرى» ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈملىرىدە مۇھەررىر، تەرجىمان بولۇپ ئىشلىگەن. 1983- يىلىدىن ئېتىبارەن شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىدە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ كەلمەكتە.
ئىجادىيتى
ئابلىكىم تۇردى 1956- يىلىلا ئەدەبىي تەرجىمىگە كىرىشكەن بولۇپ، ئىلگىرى- ئاخىر بولۇپ «لى داجاۋ»، «سادا»، «ليۇ خۇلەن» قاتارلىق 5 داستان، 300 پارچىدىن ئارتۇق جۇڭگو- چەتئەل شېئىرلىرىنى، «كۆكۈيۈن سەرگەردانلىقتا»، «يەتتە مىنۇتلۇق كېچە»، «غەلىتە ئىنسان»، «ئاخىرقى ۋەسىيەت» قاتارلىق رومانلارنى؛ «شاھ بولۇش كويىدا يۈرگەن ئادەم» قاتارلىق بىر نەچچە پوۋېستنى؛ «ئېغىر مىنۇتلاردا قاتارلىق 20 پارچىدىن ئارتۇق ھېكايىنى؛ «قار- مۇز ئۈستىدە كۈرەش» قاتارلىق ئۈچ پارچە ئوچېرىك توپلىمى؛ «ياشلىقىڭىزنى قەدىرلەڭ» قاتارلىق ئىلمىي تەربىيىۋى كىتاب- ماقالىلەرنى ۋە «جەنۇبىي ئاسىيا چۆچەكلىرى» قاتارلىق خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىغا دائىر توپلاملارنى تەرجىمە قىلغان.
«قىساسكار»، «پارس مەكتۇپلىرى»، «ئاللاھنىڭ زېمىنى»، «ئانا تۇپراق»، «بېشى يوق چەۋەنداز»، «غەسسان قىزى»، «ئالپامىش»، «شائىرنىڭ ئۆلۈمى»، «مەڭگۈلۈك قانۇنىيەت»، «مەشھۇر زاتلارنىڭ تىلغا ئېلىنمىغان ھېكايىلىرى»، «ئاجايىپ قاچقۇن»، «لياچ جەي رىۋايەتلىرى»، «ھارام»، «ياش ۋېرتىرنىڭ دەردى»، «خەلق ئەدەبىياتى ھەققىدە ئومۇمىي بايان»، «ئاي غۇۋا، قۇشلار بىناۋا»، «بىيۇگ ژارگال»، «سىقىلغان يۈرەك»، «چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى دەۋرىدىكى تۆت چوڭ غەلىتە دېلو»، «دۇفۇ شېئىرلىرى»، «مۇقام تۆھپىكارلىرى»، «جىنايەت ۋە نەپرەت»، «نىقاب» قاتارلىق 60 پارچىدىن ئارتۇق رومان، پوۋېست، چۆچەك، رىۋايەتلەر توپلىمىنى تەھرىرلىگەن.
ئابلىكىم تۇردىنىڭ «ئەدەبىيات ۋە مۇناسىۋەت» ناملىق تەرجىمە ئەسىرى، «بىر كۇپلېتلىق شېئىرلار» ناملىق بىر گورۇپپا شېئىرى، «چىرىتىس» ناملىق تەھرىرلىكىنى ئىشلىگەن ئەسىرى ئاپتونوم رايون بويىچە مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ ھازىر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
مەنبە
‏
ستېۋ جوبىس
thumb|ستىۋ جوبىس باش سۈرئىتى ستېۋ جوبس (STEVE PAUL JOBS)،1955-يىلى2-ئاينىڭ 24-كۈنى تۇغۇلغان. ئامېرىكىلىق كەشپىياتچى، كارخانا باشقۇرغۇچى، ئامېرىكا ئالما شىركىتىنىڭ بىرلىشىپ قۇرغۇچىسى، 1972-يىلى تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، پولشادىكى بىر ئالىي مەكتەپتە بىر مەۋسۇملا ئوقۇغان. 1976-يىلى ئەمدىلا 21 ياشقا كىرگەن جوبس 26 ياشلىق ۋوز بىلەن بىر كومپيۇتېر شېركىتىنى قۇردى.
ئالمانى قۇرۇشى
thumb|ئالمىنىڭ ئايپەد لوگوسى ستېۋ جوبس STEVE PAUL JOBS)   1972)-يىلى تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، پولشادىكى بىر ئالىي مەكتەپتە بىر مەۋسۇملا ئوقۇغان، 1974-يىلى جوبس بىر شېركەتتە كومپيۇتېر ئويۇنى لايىھىلەش خىزمىتىنى تاپىدۇ. ئىككى يىلدىن كېيىن، 21ياشلىق جوبس 26ياشلىق ۋوز بىلەن جوبس ئائىلىسىنىڭ ماشىنا ئىسكىلاتىدا ئالما كومپيۇتېر شېركىتىنى قۇرىدۇ،1985-يىلى تەدبىر بەلگىلەش جەھەتتىكى خاتالىقلار تۈپەيلىدىن، جوبس ئالما شېركىتىدىن چىقىپ كېتىپ NEXT شېركىتىنى قۇرۇپ، خىلى نەتىجىلەرگە ئېرىشتى. 1996-يىلى ئالما شېركىتى قاتمۇ-قات قەرزگە بوغۇلۇپ كەتكەن چاغدا، جوبس يەنىلا ئالما شېركىتىگە قايتىپ كېلىپ، ئۆزى بىر قوللۇق قۇرۇپ چىققان ئېگىلىكىنى قۇتقۇزدى.
ئۈلۈمى
thumb|ستىۋ جوبىسنىڭ ھەيكىلى ئالما مۇدىرىيەت دىرىكتورى ستېۋ جوبس (STEVE PAUL JOBS) بېيجىڭ ۋاقتى2011-يىلى 10-ئاينىڭ 6- كۈنى، شۇ يەر ۋاقتى 10-ئاينىڭ 5-كۈنى ۋاپات بولغان. ئۇ تېخى ئەمدى 56 ياش ئىدى ، دەپنە مۇراسىمىى 10-ئاينىڭ 7-كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن.
ئۇيغۇرلاردىكى نان مەدەنىيىتى
نان. بۇ پارسچە سۆز بولۇپ، چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى دەۋىرىدە ئۇيغۇر تىلىغا كىرىپ ئۆزلىشىپ قالغان. نان قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىدا<<ئەتمەك>> دەپ دىيىلگەن(تۈركىي تىللار دىۋانى. 1-توم 138-بەت). قۇمۇلدىكى قارا دۆۋە قەبىرىستانلىقدىن ئارخىئولوگىيەلىك قىدىرىش جەريانىدا بىر دانە تېرىق قاتلىمىسى بايقالغان. شۇ قەبرىستانلىقتىن تېپىلغان باشقا ئەۋرىشكىلەرنى كاربون 14 ئارقىلىق تەكشۈرگەندە ، بۇ قەبرىستانلىقنىڭ يىل دەۋرى 3000يىل ئىكەنلىكى مەلۇم بولغان. يەنە تۇرپاننىڭ ئاستانە يېزىسىدىن 1969-يىل ئارخىئولوگىيەلىك قېزىشتا 1400يىل بۇرۇنقى دەۋرگە مەنسۇپ بۇغداي ئۇنىدىن تەييارلانغان شەكلى ۋە گۈل نۇسخىلىرى ھازىرقى ئۇيغۇرلار ئىستىمال قىلىۋاتقان نانغا ئوخشايدىغان بىر دانە نان تېپىلغان. يەنە جۇۋاۋا، چۆچۈرە، ھەرخىل پېچىنە-پىرەنىكلەر ۋە بۇغداي كېپىكى ۋە سامىنى چىققان. بۇنىڭدىن باشقا قارا شەھەردىكى تاڭ سۇلالسى دەۋرىدىكى قەدىمقى شەھەر <<تاڭ ۋاڭ شەھىرى>>دىنمۇ بۇغداي ۋە ناھايىتى يۇمشاق تارتىلغان بۇغداي ئۇنى تېپىلغان. نەق ئارخىئولوگىيەلىك ۋە يازما ماتىرىياللارغا ئاساسلانغاندا ، ئېلىمىزدەئۇنلۇق يىمەكلىكلەر، بولۇپمۇ نان، قاتلىما ، توقاچ شىنجاڭدا كەشىپ بولغان.
خەن سۇلالسى دەۋىرىدە ئۇنلۇق يىمەكلىكلەر نان (قاتلىما)دىيىلگەن.ليۇشى يازغان<<سۆزلەر ئىزاھى>> دا ناننى<<غۇر (خۇر)نېنى >>(胡饼) دىگەن. بۇخىل يىمەكلىك ئوتتۇرىسى نېپىز ، گىرۋەكلىك بولۇپ، يۈزىگە كۈنجۈت سۈركەيدۇ، دەپ خاتىرلەنگەن. ئۇنى پىشۇرۇشتا يەنە كۈنجۈت يېغى ئىشلىتىلگەن. ئۇ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنىڭ غەربى شىمالىدا تارقالغان بولغاچقا <<غۇز نېنى>> دىيىلگەن. ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە كىرگەندىن كېيىن قىزغىن قارشى ئېلىنغان. بەن گۇنىڭ << خەننامە. شۇەندى تەزكىرىسى >> دىن بىلىنىشىچە مىلادىيدىن بۇرۇنقى 74-يىلى تەخىتكە چىققان پادىشاھ شۈەندى تەختكە چىقىشتىن بۇرۇن زىيانكەشلىككە ئۇچىراپ، خەلق ئارىسىدىن سەرسان بولۇپ يۈرگەن چېغىدا ھەركۈنى دىگۈدەك بازاردىن نان سېتىۋىلىپ يەيدىكەن. بۇنىڭدىن ، ناننىڭ غەربى خەن سۇلالىسى دەۋرىدىلا ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە كىرگەنلىكى ئېنىق. فەن يى يازغان <<كىيىنكى خەننامە>>دە : <<لىڭدى پادىشاھ غۇز قاتلىمىسىنى ياخشى كۆرەتتى، ئاستانىدىكى ئۇستىلارنىڭ ھەممىسى غۇز قاتلىمىسى يەتتى >> دىيىلگەن.
نان ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە تارقىلىپ كىرگەندە يۇقىرى قاتلامدىكى كىشىلەر بىلەن ئەدىب ۋە ئالىملار ئالاھىدە ياخشى كۆرىدىغان يىمەكلىكلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالغان. تاڭ سۇلالسى دەۋرىگە كەلگەندە ، يۇقىرى قاتلامدىن خەلق ئىچىگە تارقىلىپ ، بارا-بارا ھەممە كىشى ياخشى كۆرىدىغان يىمەكلىككە ئايلانغان. شۇنداقلا ناننى كىشىلەر بازاردىن سېتىۋالالايدىغان بولغان. مەسىلەن سىماگۇاڭ يازغان<<ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئۆرنەكلەر>> ناملىق كىتابنىڭ 218-جىلدىدا خاتىرلىنىشىچە ،ئەن لۇشەن-شى سىمىڭ توپىلىڭى يۈز بەرگەندىن كېيىن تاڭ شۈەنزۈڭ چاڭئەندىن قېچىپ چىقىپ،شىيەنياڭغا بارغاندا ياڭ گوجۇڭ بازاردىن نان سېتىۋېلىپ ئەكىرىپ بەرگەن. بۇ مەلۇمات ئەينى زاماندا ناننى تەييارلاپ بازاردا سېتىشنىڭ بىر قەدەر ئومۇملاشقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. شىمالى سۇڭ سۇلالىسىگە كەلگەندە ، ناننىڭ ئومۇمىيلىشىش دائىرىسى تېخىمۇ كېڭەيگەن. بۇ ھەقتە جەنۇبى سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن مىڭ يۈەنلاۋنىڭ<<شەرقى ئاستانىدە ساقلانغان خاتىرىلەر>> دىگەن كىتابىدا ، شىمالى سۇڭ سۇلالسىنىڭ مەركىزى كەيفىڭنىڭ ئاۋات مەنزىرىسىنى تەسۋىرلىگەندە ، كەيفىك شەھىرىدىكى يىمەكلىكلەر دۇكىنىدا <<خۇ نېنى>> ساتىدىغان دۇكانلارنىڭ بارلىقىدىن ئۇچۇر بېرىدۇ.
تارىخچى چىن سىخى نان ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دەيدۇ.<<مىسىر ۋە غەربى ئاسىيادىكىلەرنىڭ تۈگمەننى كەشىپ قىلىپ، قاتلىما ياساش ھۈنىرى بىزدىن ئىلگىرى بولغان. غەربى يۇرتتىكى قېرىنداش مىللەتلەر ئەڭ دەسلەپ تۈگمەن ئۇنىدا توقاچ ئېتىشنى ھۈنىرىنى ئىگەللىگەن،كېيىن ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە تارقالغان بولۇپ، مەملىكىتىمىزنىڭ يىمەكلىك ئۇسۇلىنى بىر قەدەم ئىلگىرى سۈرگەن.>>
ئۇيغۇرلار تارىختا تۇرمۇش سەۋىيەسىنى يوقىرى كۆتۈرۈش ئارقىسىدا ناننىڭ سۈپىتىنى ۋە شەكلىنى غايەت زور دەرىجىدە ياخشىلىغان. بۇ خىل ئەھۋالنى بىز ناننىڭ ھەرخىل تۈرلىرىدىن بىلىۋالالايمىز. بۇگۈنكى كۈندە ئۇيغۇر نانلىرى پىياز نان، گىردە نان، توقاچ نان، سەپەر نان، كۈنجۈتلۇق نان، شېكەر نان،  گۆشنان، كاكچا نان، بىجاق نان، شىرمان نان، ھەمەك نان، پېتىرنان،، ياغ نان، دامان نان، چىگىردەك نان، كۆمەچ، قىيمىلىق قاتلىما نان، جەۋەندە نان،  جىرىس نان، زاغرا نان قاتارلىق ناملار بىلەن ئاتىلىدۇ. بۇ نانلارنىڭ بەزىلىرى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە. مەسىلەن، مەھمۇد كاشىغەرى << دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك>> ناملىق ئەسىرىدە <<توقاچ>> ھەققىدە توختىلىپ، بۇ توق ئادەم دىگەن ئىبارىدىكى <<توق>> دىگەن سۆزدىن ياسالغان. چۈنكى توقاچ ئادەم تويدۇرىدۇ>> ( 1-توم464بەت) دەپ چۈشەندۇرگەن بولسا ،<<قاتلىما >> توغىرلىق توختىلىپ، ئۇنىڭ <<قاتقۇرغان>> دىگەن نامىنىڭ بارلىقى، بۇ <<ياغ بىلەن يۇغۇرۇلۇپ، تونۇر ياكى ئوچاقتا پىشۇرۇلدىغان بىر خىل نان >> ئىكەنلىكىنىمۇ ئەسكەرتىدۇ. بۇلاردىن باشقا<<چۆرەك>>( 1-توم، 504-بەت)كىمۇ <<توقاچ>> دەپ ئىزاھ بېرىلگەن. << كۆۋشەك>> (1-توم، 628-بەت) نى بولدۇرۇلغان نان دېسە، <<چوقمىن>>(1-توم، 578-بەت) دىگەن سۆزنى ھور ناننىڭ بىر خىلى دەپ ئىزاھلىغان. <<كۆمەچ>>(1-توم،567-بەت) سۆزىنى كۈلگە كۆمۇپ پىشۇرىدىغان نان، سىنچۇ (1-توم. 544-بەت) گىردە بىلەن ھەمەك ئارىسىدا بولىدىغان نان ، ق <<پوسكەچ>> (1-توم، 564-بەت) ۋە يۇغا (3-توم، 34-بەت) سۆزلىرىگە قاتلىما، ياغدا پىشۇرۇلدىغان نېپىز نان دەپ ئىزاھ بەرگەن.
3- ئۈمىد
3- ئۈمىد ياكى 3- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 93. (كەبىسە يىللاردا 94.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 272 كۈن باردۇر.
مۇزارەبە
<div style="direction:rtl; font-family:'UKIJ nasq','ALKATIP nasq', 'Alpida_Unicode System', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> <div style="text-align:right; font-weight: normal; font-size:150%; clear:both; background: #FFFFFF; solid #cfcfcf;width:99%;"> مۇزارەبە (مضاربة): يەنى بىر ئادەم يەنە بىر ئادەمگە مال بېرىپ، ئۇ ئادەم شۇ مال بىلەن تىجارەت قىلىپ پايدا ئالسا، ئالغان پايدىنى ئىككىسى ئۆزئارا كېلىشكەن بويىچە تەقسىم قىلىش شېرىكچىلىكى.
پەرەڭگۈل
thumb پەرەڭگۈل ياكى ھىندى پەرەڭگۈلى (Hibiscus syriacus)، تۈگمىگۈل ئائىلىسىدىن، يوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال ياكى كىچىك دەرەخ؛ مۇسۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى.
بېغىم نىياز
باغ نىياز ئاكىنىڭ دادىسى نىياز قۇلى بوۋاي، ئۇنىڭ دادىسى ئىبراھىم بوۋاي ئۇنىڭ دادىسى پىراق قازى(ئەمەل ئىسمى)بوۋاي ئىكەن. بېغىم نىيازنىڭ بوۋىلىرى ئۆز ۋاقتىدا ناھايىتى ناھايىتى ئۇقۇمۇشلۇق كىشىلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆيىدە دائىم ئىلىم-بىلىم سورۇنلىرى بولۇپ تۇرغاچقا، نىياز سوپى ئاكا ئۆز بوۋىسىدىن كۆپ بىلىم ئالغان ۋە ئوغلى بېغىم نىيازنىمۇ ئۆزى تەربىيلىگەن. نىياز داموللا دېگەن كىشىدىن بىلىم ئالغان. بالاغەتكە يەتكەندە نۇرغۇنلىغان پارىسچە، ئەرەبچە كىتابلارنى تەرجىمە قىلغان. شۇ چاغلاردا بېغىم نىيازنىڭ ئۆيىدە"دەھقا يىقۇل ئەخبار"، "مۇپتاھىل جانان"، "مەسسائىل ئەنۋار"،"مۇبەييىن ئىسلام"، "غوجا ھاپىز"،قاتارلىق كىتابلار بولۇپ، ئۇمۇ دادىسىغا ئەگىشىپ ئاشۇ خىلدىكى كىتابلارنى ئوقۇغان ھەم نۇرغۇنلىغان خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنى يادلىغان. 1953-يىلى ئۆيگە ئوت كېتىپ نۇرغۇنلىغان كىتابلىرى كۆيۈپ كەتكەن.بېغىم نىياز ئاكا "ئاق ئۆلەمبەردى خان "،"قارا چاچ ئايىم" قاتارلىق داستانلار ۋە مۇھىم قىممەتكە ئىگە ناخشا، قوشاقلارنى بىزگە يەتكۈزۈپ بەردى. ۋەھالەنكى ۋاقىتسىز قازا تېپىپ كەتكەنلىكتىن نۇرغۇنلىغان تەتقىقات خاراكتىرلىك قىممەتلىك ماتېرىياللارنى ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ كەتتى. بىز ئۇنىڭ ۋاپاتىغا قاتتىق ئېچىنماقتىمىز.
يەھيا ئىبنى شەرەف ئەننەۋەۋىي
ئىمام نەۋەۋىي (ئەرەبچە:يحيى بن شرف النووي): يەھيا ئىبنى شەرەف ئەننەۋەۋىي (ئەبۇ زەكەرىيا) نامى شەيخۇلئىسلام ۋە مۇھيىددىن. (ھ. 631 – 676 /م. 1233 – 1277) كاتتا مۇھەددىس، تىلشۇناس ۋە شافىئىي فەقىھ، شافىئىي مەزھەپ فىقھىسىنى رەتلىگۈچى ۋە تاسقىغۇچى ھېسابلىنىدۇ.
ھاياتى
شەيخۇلئىسلام ئىمام نەۋەۋىي ئۆز دەۋرىنىڭ يېتۈك مۇھەددىسى، فەقىھى، رەببانىي ئالىمى بولۇپ، تولۇق ئىسمى ئەبۇ زەكەرىيا يەھيا ئىبنى شەرەف ئىبنى مۇررىي ئىبنى ھەسەن ئىبنى ھۈسەين ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى جۇمۇئە ئىبنى ھىزام نەۋەۋىيدۇر.
بۆرىتوقاي يېزىسى
بۆرىتوقاي يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Böritoqay Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئۇلۇغچات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
يەھيا ئىبنى شەرەف ئەننەۋەۋىي
ھاياتى
ئىمام نەۋەۋىي ئۆز دەۋرىدىلا ئەمەس، بەلكى، ئۆزىدىن بۇرۇنقى ياشاپ ئۆتكەن فەقىھلەردىمۇ ئۇچراتقىلى بولمايدىغان پەرھىزكارلىقنى ئۆزىدە مۇجەسسەملىگەن، نامى تىللاردا داستان بولغان، ئاللاھنىڭ ئارىف، زاھىد بەندىلىرىدىن بىرى ئىدى. مەسىلەن، ئۇ دىمەشق باغلىرىنىڭ ئىگىدارچىلىق مەسىلىسىدە شۈبھە بار، دەپ قارايدىغان بولغاچقا، ئۇ باغلارنىڭ مېۋىلىرىنى يېمىگەن. ئۇ بۇنى ئوچۇق ئېيتقان.
ئۇ ئاممىۋى مۇنچىلارغا كىرمەيتتى، بىر كېچە - كۈندۈزدە خۇپتەندىن كېيىن بىرلا ۋاخ تاماق يەيتتى، ئەتىگىنى بىر يۇتۇملا سۇ ئىچىپ شۇنى سوھۇرلۇققا ھېساب قىلاتتى. يېمەك - ئىچمەك، كىيىم - كېچەك قاتارلىق ھەممە ئىشلىرىدا ئىنتايىن ئىقتىسادچان، تۇرمۇشنىڭ قاتتىقچىلىقلىرىغا نىسبەتەن سەۋرچان ئىدى.
بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭ راستچىللىقىنىڭ، ئىخلاسىنىڭ، ئىلىم ۋە ئەمەلدە ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى كۆزلىگەنلىكىنىڭ نەتىجىسى ئىدى.
ئىمام نەۋەۋىينى ياخشى ئەمەللەرگە مۇۋەپپەق قىلغان، ئۇنىڭغا كۆپ ياخشىلىقلارنى ئاتا قىلغان، پەزلى ۋە سېخىيلىقلىرىنى تۆكۈۋەتكەن ئاللاھ ئەيىب - نوقسانلاردىن پاكتۇر، بۈيۈك پەزىلەت ئىگىسىدۇر.
ئىمام نەۋەۋىينىڭ پەزىلەتلىرى ۋە ئىش - ئىزلىرىنى ساناپ تۈگەتكىلى بولمايدۇ. شاگىرتى ئالائەددىن ئىبنى ئەتتار (ئۆ. ھ. 724 / م. 1324) ئۇنىڭ پەزىلەتلىرى ۋە ئىش - ئىزلىرى ھەققىدە ئايرىم بىر كىتاب يازغان بولۇپ، ئىمام نەۋەۋىي ھىجرىيە 631 - يىلى مۇھەررەم ئېيىنىڭ ئوتتۇرىدىكى ئون كۈنلىرىنىڭ بىرىدە، يەنى مىلادىيە 1233 - يىلى ئۆكتەبىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا بۇگۈنكى سۇرىيە ئەرەب جۇمھۇرىيىتىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا دەرا ۋىلايىتىگە قاراشلىق نەۋا قەسەبەسىدەتۇغۇلۇپ چوڭ بولغان (پايتەخت شامغا 85 كىلومېتىر كېلىدۇ).. ئۇ كىچىكىدىن باشلاپلا زېرەكلىكتە باشقىلارنى بېسىپ چۈشۈش بىلەن تونۇلغان. «قۇرئان كەرىم»نى مەھەللىسىدە يادلاپ تۈگەتكەن. ھ. 649 / م. 1251 – يىلى، تېخى 18 يېشىدا دىمەشققە كېلىپ تۆت يېرىم ئاي ئىچىدە «التنبيه» ناملىق كىتابنى ئۇستازدا ئوقۇپ تۈگەتكەن. يىلنىڭ قالغان قىسمىدا «المهذب» ناملىق كىتابنىڭ تۆتتىن بىرىنى يادلاپ بولغان. ئۇ شەيخ كامالىددىن ئىسھاق ئىبنى ئەھمەد ئەلمەغرىبىينى ئۇستاز تۇتقان. ئۇنىڭ يېنىدا ئوقۇغۇچىلارغا دەرس تەكرار قىلىپ بېرەتتى. ئۇ ئىككى يىلغا يېقىن ۋاقىت بېقىنىنى يەرگە چاپلاپ قېنىپ ئۇخلاپ باقمىغان. «رەۋاھىيە مەدرىسەسى»دە ھ. 651 / م. 1253 - يىلغىچە ئىلىم ئۆگىنىش بىلەن مەشغۇل بولۇپ تۇرۇپ قالغان. ئاتىسى بىلەن بىللە ھەج قىلغان.
ئىمام نەۋەۋىينىڭ ئۇستازلىرى
ئىمام نەۋەۋىي ئۆز دەۋرىنىڭ يېتۈكلىرى، ئىسلامنى ھىمايە قىلغۇچى كاتتىلىرى بولغان نۇرغۇن ئالىملاردىن ئىلىم ئۆگەنگەن. ئۇلار:
1.         ئىمام كامالىددىن ئىسھاق ئىبنى ئەھمەت ئىبنى ئوسمان ئەلمەغرىبىي. ھىجرىيە 650 / مىلادى 1252-1253 - يىلى ۋاپات بولغان.
2.         ئىمام كامالىدىن سەللار ئىبنى ھەسەن ئىبنى ئۆمەر ئىربىيلىي. ھ. 670 م. 1271-1272- يىلى ۋاپات بولغان.
ئىشىك
ئىشىك(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ishik)بولسا ئۆي، خانا، بىنا، ھويلا]] لارنىڭ كىرىپ-چىقىدىغان يېرىگە ئورنىتىلغان، ئېچىپ-يېپىپ تۇرۇشقا ماسلاشقان قۇرۇلمىسى.
يەھيا ئىبنى شەرەف ئەننەۋەۋىي
ئىمام نەۋەۋىينىڭ ئۇستازلىرى
4.         شەيخ ئىززەددىن ئۆمەر ئىبنى ئەسئەد ئىبنى ئەبى غالىب رىبئىي ئەلئىربىيلىي. ھ. 675 / م. 1276-1277- يىلى ۋاپات بولغان.
ئىشىك
سۆز مەنبەسى
تۈركچىدە-eşik- بوسۇغا دېگەن مەنىدە.
يەھيا ئىبنى شەرەف ئەننەۋەۋىي
ئىمام نەۋەۋىينىڭ ئۇستازلىرى
6.         شەيخ ئىبراھىم ئىبنى ئىيسا ئەلمۇرادىي. ھ. 668 / م. 1269- يىلى ۋاپات بولغان.
8.         ئىمام شەمسۇددىن ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى قۇدامە ئەلمەقدىسىي. ھ. 682 / م. 1283-1284 - يىلى ۋاپات بولغان.
9.         شەيخ ئىمادۇددىن ئابدۇلكەرىم ئىبنى ئابدۇسسەمەد ئىبنى مۇھەممەد ئەلئەنسارىي ئەددىمەشقىي ئىبنى ئەلھەرىستانىي. ھ. 662 / م. 1264 - يىلى ۋاپات بولغان.
10.    ئىمام تاجۇددىن ئابدۇرراھمان ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى زىيا ئەلفەزارىي ئىبنى ئەلفەركاھ. ھ. 690 / م. 1291 - يىلى ۋاپات بولغان.
11.    ئىمام شىھابۇددىن ئابدۇرراھمان ئىبنى ئىسمائىل ئەددىمەشقىي ئەبۇ شامە. ھ. 665 / م. 1267 - يىلى ۋاپات بولغان.
12.    ئىمام، ئەللامە جامالىددىن ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مالىك. ھ. 672 / م. 1273-1274 - يىلى ۋاپات بولغان.
13.    ئىمام ئەھمەد ئىبنى سالىم ئەلمىسرىي. ھ. 664 / م. 1266 - يىلى ۋاپات بولغان.
14.    ئىمام، ھافىز خالىد ئىبنى يۈسۈف ئىبنى سەئد ئەننابۇلۇسىي. ھ. 663 / م. 1265 - يىلى ۋاپات بولغان.
15.    شەيخ ئىبراھىم ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەھمەد ئىبنى فەزل ئەلۋاسىتىي. ھ. 692 / م. 1293 - يىلى ۋاپات بولغان.
16.    ئىمام ئەھمەد ئىبنى ئابدۇددائىم ئەلمەقدىسىي. ھ. 668 / م. 1269-1270- يىلى ۋاپات بولغان.
17.    ئىمام ئىسمائىل ئىبراھىم ئىبنى ئەبى يۇسر ئەتتەننۇخىي. ھ. 672 / م. 1273-1274 - يىلى ۋاپات بولغان.
18.    ئىمام ئابدۇلئەزىز ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلمۇھسىن ئەلئەنسارىي. ھ. 662 م. 1264 - يىلى ۋاپات بولغان.
19.    ئىمام جامالىددىن يەھيا ئىبنى ئەبى مەنسۇر ئىبنى ئەبىل فەتھ ئەلھەررانىي ئەسسەيرەفىي. ھ. 678 م. 1279-1280 - يىلى ۋاپات بولغان.
ئاللاھ تائالا ئىمام نەۋەۋىينىڭ ۋاقتىغا بەرىكەت بەرگەن، شۇنداقلا ئۇنىڭغا قۇرئان - سۈننەتنى تېگىگە يېتىپ چۈشىنەلەيدىغان چوڭقۇر چۈشەنچە ئاتا قىلغان.
ئىمام نەۋەۋىينىڭ شاگىرتلىرى
ئىمام نەۋەۋىينىڭ قولىدا نۇرغۇن فىقھىشۇناسلار يېتىشىپ چىققان ۋە كۆپلىگەن ئالىملار ئۇنىڭدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان. ئۇلار:
1.     قازى سەدرۇددىن سۇلايمان ئىبنى ھىلال ئىبنى شىبل ئەددارانىي. ھ. 725 / م. 1325 - يىلى ۋاپات بولغان.
2.     ئىمام ئەلائۇددىن ئەلى ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى ئەلئەتتار. ھ. 654 – 724 / م. 1256 – 1324- يىلى ۋاپات بولغان.
3.     ئىمام، ھافىز جامالىددىن يۈسۈف ئىبنى ئابدۇرراھمان ئىبنى يۈسۈف ئەلمىززىي. ھ. 654 – 742 / م. 1256 – 1341 - يىلى ۋاپات بولغان.
4.     باش قازى مۇھەممەد ئىبنى ئەبى بەكىر ئىبنى ئەننەقىيب. ھ. 745 / م. 1344-1345 - يىلى ۋاپات بولغان.
5.     ئىمام بەدرۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى سەئدۇللاھ ئىبنى جەمائە. ھ. 639 –  733 / م.1241 – 1333- يىلى ۋاپات بولغان.
6.     شەيخ ئەمىينۇددىن سالىم ئىبنى ئەبۇددۇر. ھ. 726 / م. 1326 - يىلى ۋاپات بولغان.
7.     ئىمام، ھافىز شىھابۇددىن ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئابباس ئىبنى جەئۋان. ھ. 682 / م. 1284 - يىلى ۋاپات بولغان.
8.     ئىمام شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇلفەتھ ئەلھەنبەلىي. ھ. 709 / م. 1309-1310 - يىلى ۋاپات بولغان.
9.     شەيخ شىھابۇددىن ئەھمەد ئىبنى فەرەھ ئەلئىشبىيلىي. ھ. 624 – 699 / م. 1227 – 1300 - يىلى ۋاپات بولغان.
10.     ئىمام رەشىيد ئىبنى مۇئەللىم ئەلھەنەفىي، ھ. 714 / م. 1314-1315 - يىلى ۋاپات بولغان.
11.     ئىمام ئەلائۇددىن ئەلى ئىبنى ئەييۇب ئىبنى مەنسۇر ئەلمەقدىسىي. ھ. 748 / م. 1347-1348 - يىلى ۋاپات بولغان.
12.     شەيخ ھىبەتۇللاھ ئىبنى ئابدۇرېھىم ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى ئەلبارىزىي. ھ. 645 – 738 / م. 1246 – 1338 - يىلى ۋاپات بولغان.
ئىمام نەۋەۋىينىڭ ئەسەرلىرى
ئاللاھ ئۇنىڭغا ئەسەرلىرى بىلەن مەزھەپداشلىرىلا ئەمەس، بەلكى باشقىلارنىڭمۇ پايدىلىنىش نېمىتىنى پۈتۈۋەتكەن ئىكەن. ئۇلار:
ھەدىس:
1.   «ياخشىلار باغچىسى» (رياض الصالحين): ئىسلامىي ئەخلاق ۋە ئەدەب ھەققىدىكى ئەسەر، 19 باب، 1900 ئىشەنچىلىك ھەدىستىن تەشكىل تاپقان. ھ. 670 / م. 1272 - يىلى رامىزاننىڭ 14. كۈنى (14- ئاپرېل) تاماملانغان؛
2.   «ئەلمىنھاج» (المنهاج): ئىمام مۇسلىم بىن ھەججاجنىڭ «سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى» (سەھىھ مۇسلىم) غا يېزىلغان شەرھلەرنىڭ ئەڭ مۇھىملىرىدىن بىرىدۇر. ھ. 674 / م. 1275 - يىلىدىن كېيىن يېزىلغان. ھاياتىنىڭ سوڭغى ئىككى يىلىدا يېزىلغان ئەسەردە ھەدىسلەرنىڭ سەنەدىدىكى راۋىيلەرتونۇشتۇرۇلغان، مەتىنلەردىكى مۈجمەل كەلىمىلەرگە ئېنىقلىما بېرىلىپ، بىر – بىرىگە زىتتەك كۆرۈنگەن ھەدىسلەر يورۇتۇپ بېرىلگەن. بۇ ئەسەرنىڭ دىققەتكە سازاۋار يەنە بىر تەرىپى «سەھىھ مۇسلىم» نىڭ بابلارغا ئايرىلىپ رەتلىنىشىدۇر؛
3.   «ئەلئەزكار» (الأذكار): كۆپرەك ئىبنى ماجەنىڭ «سۇنەن» ىدىن باشقا «كۇتۇبى سىتتە» دىن تاللانغان ئەسەردە ھەدىسلەر 19 بۆلۈم، 356 باب ھالىدا جەملەنگەن؛
4.   «ئەلئىرشاد» (الإرشاد): ئىمام نەۋەۋىي، ئېھتىمال «ئەشرەفىيە دارۇلھەدىس» كە شەيخ بولغاندىن كېيىن، تەلەبەلەر ئۈچۈن يادلاشقا ئاسان بىر ئۇسۇلى ھەدىس كىتابى تەييارلاشنى خاھلىغان ۋە ئىبنۇسسالاھنىڭ «مۇقەددىمە» سىنى قىسقارتىپ، بەزى جايلارغا يېڭىدىن ئىلاۋەلەر كىرگۈزگەن؛
5.   «ئەتتەقرىب ۋەتتەيسىر» (التقريب والتيسير): «ئەلئىرشاد» يېتەرلىك دەرىجىدە ئوقۇلمىغان دەپ قاراپ ئىبنۇسسالاھنىڭ «مۇقەددىمە» سىنى يەنە بىر قېتىم قىسقارتىپ يازغان؛
6.   «ئەربەئۇن نەۋەۋىييە» (الأربعين النووية): ئىمام نەۋەۋىي، ئىبنۇسسالاھ يازغان «شەھرەزۇرى» نىڭ دىننىڭ ئاساسلىرىغا دائىر 26 ھەدىستىن تەشكىل تاپقان «ھەدىسۇل كۇللىيە» ئاتلىق ئەسىرىگە كۆپى «سەھىھۇل بۇخارى» ۋە «سەھىھ مۇسلىم» دىن تاللىغان 16 ھەدىسنى قوشۇپ تەييارلىغان، لېكىن ھەدىسلەرنىڭ سەنەدلىرى زىكىر قىلىنمىغان ئەسەر؛
7.    «ئەتتەلھىس سەھىھۇلبۇخارى» (التلخيص شرح الجامع الصحيح البخاري): ئىمام نەۋەۋىي «سەھىھۇلبۇخارى» نىمۇ شەرھلەشنى خاھلىغان ۋە بولسىمۇ، «كىتابۇل ئىمان» نىڭ كەينىنى يېزىشقا ئۆمرى يەتمىگەن. ئەسەرنىڭ مۇئەللىف قوليازمىسى بولغان 105 ۋاراقلىق بىر نۇسخىسى ئىستانبۇل سۇلايمەنىيە كۈتۈبخانىسىدا ساقلانماقتا؛
8.   «ما تمس إليه حاجة القاري لصحيح الإمام البخاري» ئىمام بۇخارىي رەھىمەھۇللاھ، ئۇنىڭ ئۇستازلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلىرى سەھىھ ھەدىس ۋە «سەھىھەين» نىڭ قىممىتى بايان قىلىنغاندىن كېيىن بەزى ھەدىس ئاتالغۇلىرى تونۇشتۇرۇلغان؛
9.    «مهمات الأحكام»: "زاكات بابى" غىچە يېزىلغان ئەسەر سەھىھ ۋە ھەسەن ھەدىسلەردىن مەيدانغا كەلگەن بولۇپ، ھەر تېمىنىڭ ئاخىرىدا مەزكۇر تېما بىلەن ئالاقىدار زەئىپ ھەدىسلەرمۇ – زەئىپ ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلۈپ – بېرىلگەن؛
10.        «الإيجاز في شرح سنن أبي داود» "تاھارەت" ئىمام ئەبۇ داۋۇدنىڭ «سۇنەن» ىگە يېزىلغان شەرھ، "كىتابۇل ۋۇزۇ" نىڭ بىر قىسمىنى ئىچىگە ئالغان بىر نۇسخىسى ئىستانبۇل سۇلايمانىيە كۈتۈبخانىسىدا ساقلانماقتا؛
11.        «مۇختەسەر تىرمىزى» (مختصر الترمذي)؛
12.        «لخلاصة في أحاديث الأحكام»؛
فىقىھ:
1.   «رەۋزەتۇتتالىبىن» (روضة الطالبين) : ئىمام ئەبۇ ھامىد غەززالىنىڭ شافىئىي فىقھىغا دائىر «ئەلۋەجىز» (الوجيز)ئاتلىق ئەسىرىگە ئابدۇلكەرىم بىن مۇھەممەد ئەررافىينىڭ شەرھى بولغان فەتھۇل ئەزىز ئاتلىق ئەسىرىنىڭ مۇختەسەرىدۇر؛
2.   «مىنھاجۇتتالىبىن» (المنهاج الطالبين): ئەررافىينىڭ «ئەلمۇھەررەر» ئاتلىق كىتابىنى قايتا تۈزۈپچىققان ۋە يادلاشقا ئاسان بولسۇن ئۈچۈن قىسقارتقان. شافىئىي ئالىملار بۇ ئەسەرگەن 40 تىن كۆپ شەرھ يازغان. ئەسەردىكى سۆزلۈكلەرنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئىمام نەۋەۋىينىڭ ئۆز قەلەمگە ئالغان كىچىك ھەجىملىك «دەئائىقۇل مىنھاج» ئاتلىق ئەسەرمۇ بار؛
3.   «ئەلمەجمۇئ شەرھى مۇھەززەب» (المجموع شرح المهذب)، ئەبۇ ئىسھاق شىرازىينىڭ شافىئىي فىقھىنى دەلىللىرى بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان «المهذب» ئاتلىق ئەسىرىنى، ھەدىسلىرىنى تەھقىقلەپ، ھەر مەسىلىدە باشقا مەزھەبلەرنىڭ قاراشلىرىنى كەلتۈرۈپ شەرھلەشكە باشلىغان، لېكىن "سودا بابى" نى يېزىۋاتقاندا ۋاپات بولۇشى بىلەن يېرىم قالغان ئەسەردۇر. ئەسەر باشقا بىر قانچە شافىئىي ئالىملارنىڭ غەيرىتى بىلەن تاماملىنىپ، 20 جىلد قىلىپ نەشر قىلىنغان؛
4.   «تەسھىھۇ تەنبىھ» («العمدة في تصحيح التنبيه».) ئىمام نەۋەۋىينىڭ دەسلەپكى ئەسەرلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ شافىئىي فىقھىنىڭ مۆتىۋەر بەش كىتابىنىڭ تۇنجىسى بولغان، شىرازىنىڭ «ئەتتەنبىھ» ىگە يېزىلغان بىر نەچچە كىتابتىن بىرىدۇر؛
5.   «ئەتتەنقىھ» (التنقيح) ئىمام غەززالىنىڭ «الوسيط» دېگەن ئەسىرىدىن بايقىغان خاتا ۋە نۇقسانلارنى تۈزۈتۈش ۋە تولۇقلاش ئۈچۈن قەلەمگە ئېلىنغان ئەسەردۇر؛
6.   «ئەل ئۇسۇل ۋەز زاۋابىت» (الأصول والضاوبط) كىچىك بىر رىسالە بولۇپ، كۆپرەك فىقىھ بىلەن ئالاقىدار بەزى مەسىلىلەر ئورۇن ئالغان؛
7.   «ئەلئىزاھ» ياكى «فى مەناسىكل ھەج»: ئىمام نەۋەۋىينىڭ ھەجگە دائىر يازغان ئالتە كىتابىنىڭ ئەڭ چوڭ ھەجىملىكى؛
8.   «المناسك»، بۇ «الأكبر» (چوڭ ھەجىملىك)، «الأصغر» (كېچىك ھەجىملىك)، «الأوسط» (ئوتتۇرھال ھەجىملىك) دېگەن ناملاردا يېزىلغان ئايرىم - ئايرىم ئۈچ كىتابتۇر؛
9.   «ئەلمەنسۇرات» (المنثورات): ئوقۇغۇچىسى ئالائەددىن ئىبنى ئەتتار تەرىپىدىن، ئىمام نەۋەۋىينىڭ فەتۋالىرى ۋە دەرسلىرىدە ئىزاھلىغان فىقىھ، تەفسىر ۋە ھەدىسلەرگە دائىر 362 مەسىلە توپلانغان ئەسەر؛
10.       «كىتابۇل تەھقىق» (كتاب التحقيق) شافىئىي فىقھىى كىتابى، تولۇق تاماملانمىغان؛
11.       «مەسەلەتۇل غەنىمە»؛
12.       «ئەدەبۇل فەتۋا»؛
13.       «مختصر التنبيه» ۋە ئۇنىڭ شەرھىسى «تحفة الطالب النبيه».
قۇرئان:
1.   «قارىيلارنىڭ ئەدەب - قائىدىلىرى» («التبيان في آداب حملة القرآن») مەزكۇر كىتاب.
تىل:
1.   «تەھزىبۇل ئەسما ۋەللۇغەت» (تهذيب الأسماء واللغات): ئەبۇ ئىسھاق شىرازىينىڭ «ئەتتەنبىھ» ۋە ئىمام نەۋەۋىي شەرھ يازغان «مۇھەززەب» ئاتلىق ئەسەرى، ئۆزى تۈزگەن «رەۋزەتۇتتالىبىن»، مۇزەنىينىڭ «ئەلمۇختەسەر»، غەززالىينىڭ «ئەلۋاسىت» ۋە «ئەلۋەجىز» قاتارلىق ئەسەرلەردە كۆرۈلگەن ئىسىم، كەم ئۇچرايدىغان سۆزلەر، ئىستىلاھ ۋە فىقھى ئاتالغۇلارغا ئېنىقلىما بېرىش مەقسىدىدە يېزىلغان. لېكىن مۇئەللىف ئەسەرنى رەتلەپ تۈپلەشكە ئۈلگۈرەلمىگەن؛
2.   «ئەل ئىشارەت ئىلە بەيانىل ئەسمائىل مۇبھەمات»: خەتىب باغدادىنىڭ «ئەسمائۇل مۇبھەمە فىل ئەنبائىل مۇھكەمە» ئاتلىق ئېلىپبە تەرتىپلىك ئەسىرىنى ھ. 667 / م. 1269 - يىلى يەڭگىللەشتۈرگەن ۋە تەرتىپلەرنى ئۆزگەرتىپ رىۋايەتلەرنى ساھابەلەرنىڭ ئىسىملىرىغا قاراپ تىزغان؛
3.   «تەھرىرۇ تەنبىھ» (التحرير في لغات التنبيه): شىرازىنىڭ «تەنبىھ» ىدە ئۇچرايدىغان كەم قوللىنىلغان سۆزلەر ۋە فىقىھ ئىستىلاھىنى شەرھلىگەن.
باشقىلار:
1.        «ئەلمەقاسىد» (المقاصد): ئەقائىد، ئىبادەت ۋە تەسەۋۋۇف بىلەن ئالاقىدار بىر رىسالە؛
2.        «بۇستانۇل ئارىفىن» (بستان العارفين): زۇھد ۋە ئىخلاس قاتارلىق تېمىلار ئايەت، ھەدىس، ئىسلام ئالىملىرىنىڭ سۆزلىرى، بەزى ھېكايە ۋە شېئىرلەر بىلەن قولغا ئېلىنغان كىچىك ھەجىملىك بىر ئەسەر.
3.        «تەرھىس فى قىيام» (الترخيص في القيام)
4.        «مۇختەسەرۇل تاباقات»: ھافىز ئىبنى سالاھنىڭ «الطبقات» ناملىق كىتابىنى قىسقارتقان ۋە ئۇنىڭغا بىر بۆلەك ئۆلىمالارنىڭ ئىسىملىرىنى كىرگۈزگەن.
5.        «مەناقىبى شافىئىي» (مناقب الشافعي): ئىمام بەيھەقىينىڭ شۇ ناملىق كىتابىدىن قىسقارتىلغان، لېكىن سەنەدلىرى ۋە بەزى مەزمۇنلىرى چىقىرىپ تاشلانغان.
ئىمام نەۋەۋىي سۈرلۈك، سالماق كىشى ئىدى. ئۇنىڭ مۇبارەك ساقىلىغا ئاق سانجىلغان بولۇپ، قۇياش نۇرىدەك چاقنايتتى. ئۇ قۇددۇسنى ۋە ئىبراھىم خەلىلۇللاھ ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبرىسىنى زىيارەت قىلغان (ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا ئاللاھنىڭ سان - ساناقسىز رەھمەت ۋە سالاملىرى بولسۇن!)
ئۇ زىيارىتىنى تۈگىتىپ نەۋاغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ئاتىسىنىڭ يېنىدا تۇرغان ۋە كېسەل تېگىپ، ھىجرىيە 676 - يىلى رەجەپ ئېيىنىڭ 24 - كۈنى چارشەنبە كېچىسى، مىلادى 1277 - يىلى 21 - دېكابىر كۈنى ۋاپات بولغان. كىندىك قېنى تۆكۈلگەن نەۋا يېزىسىغا دەپنە قىلىنغان. قەبرىستانلىقى كىشىلەر ئارىسىدا مەشھۇر بولۇپ زىيارەتچىلەرنىڭ ئايىغى ھازىرمۇ ئۈزۈلمەيدۇ. سالىھ ۋە تەقۋادار كىشىلەر كېلىپ - كېتىپ تۇرىدۇ.
ئاللاھ ئىمام نەۋەۋىيگە كاتتا مۇكاپاتلارنى بەرسۇن، بىزنى ۋە دوست - يارەنلىرىمىزنى ئۇنىڭ بىلەن نازۇ - نېمەتلىك ئالىي جەننەتلەردە جەم قىلسۇن، ئامىين!
3- نەۋرۇز
3- نەۋرۇز ياكى 3- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 62. (كەبىسە يىللار 63.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 303 كۈن باردۇر.
تاتاتوڭا
تاتا-تونگا ( موڭغۇلچە : Тататунга, موڭغۇل قوليازما : ᠲᠠᠲᠠᠲᠤᠩᠭ᠎ᠠ , ' Tatatungү' ; ئۇيغۇرچە : تاتاتوڭا ; خەنچە : 塔塔统阿 ;پىنيىن : Tǎtǎ-tǒng'ā ) بىر ئالىي تىل تەتقىقاتچىسى، سىياسىئون. ئۇ 13 - ئەسىردە چىڭگىزخان تەرىپىدىن تۇتۇلغان ۋە ئۇزۇن ئۆتمەي تۇنجى موڭغۇل يېزىغىنى ئىجاد قىلىدۇ.
ئۇيغۇر يېزىقى 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا ۋە روسىيە كىرىل تىلىنى تونۇشتۇرۇشتىن بىر قانچە يىل ئىلگىرى ، چىڭ سۇلالىسى ئاخىرلاشىپ بىر قانچە يىلىدىن كېيىن موڭغۇلىيەدە ئىشلىتىلگەن. ئۇ يەنىلا ئاساسلىقى ئىچكى موڭغۇلدا ئىشلىتىلىدۇ. ھازىرقى موڭغۇلىيەدە ، كىرىل تىلى موڭغۇل تىلىنىڭ رەسمىي قوليازمىسى بولۇپ ، ئەنئەنىۋى يېزىق كونا موڭغۇل يېزىقى دەپ ئاتىلىدۇ ( موڭغۇلچە : Хуучин монгол бичиг ). بۈگۈنكى كۈندە ، جۇڭگودىن كەلگەن 6 مىليون موڭغۇل يەنىلا ئەنئەنىۋى موڭغۇل يېزىقىنى ئوقۇيالايدۇ ، ئەمما موڭغۇلىيەدىن پەقەت 3 مىليون.
مانجۇ елипбә بۇ موڭغۇل قوليازمىدا دىن 16-ئەسىردە ئىنتايىن ئاخىرىدىن باشلاپ تاپاۋىتىگە ئىدى.
كىگىزچىلىك
قول ھۈنەرۋەنچىلىكىمىزدە كىگىزچىلىك ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ. كىگىزلىرىمىز تۈرىنىڭ كۆپلۈكى، رەڭدارلىقى بىلەن ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە.
خەلقىمىز يۇڭنىڭ ئەسلى رەڭگىنى ئاساس، گۈل بېسىشنى  قوشۇمچە قىلىپ، خىلمۇ خىل كىگىز ئېتىدۇ. ئاق يۇڭدا جايناماز ۋە گۈللۈك چۇچىلىق ئاق كىگىز، قارا يۇڭدا قارا كىگىز، ناماتمان، شىرداق قاتارلىقلارنى ئېتىدۇ.
كىگىز ئېتىشكە لازىملىقلار: قوي يۇڭى، ئۆچكە يۇڭى، دۇكان، چىغدىن ياسالغان سالغۇ، ساۋاق، پالاس، ئارقان، سۈپۈرگە.
فرانسیسکو ڈی زورباران
فىرانسىسكو دې زۇرباران ( فۇئېنتې دې كانتوس ، باداجوز ، 1598 -يىلى 11-ئاينىڭ 7-كۈنى - مادرىد ، 1664-يىلى 27-ئاۋغۇست) ئىسپانىيە ئالتۇن دەۋرىنىڭ رەسسام.
كىگىزچىلىك
كىگىز ئېتىش ئۇسۇلى: يۇڭ رەڭگى بويىچە تاللىنىدۇ. تاللانغان يۇڭ يۇيۇپ قۇرۇتۇلىدۇ. ئاندىن قۇرۇغان يۇڭ ساۋاق بىلەن ساۋىلىپ، دۇكان بىلەن ئېتىلىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن چىغ سالغۇ يەرگە يېيىلىپ، ئۈستىگە ئىككى قەۋەت يۇڭ سېلىنىپ، سېلىنغان يۇڭ چىغ ئارىسىغا ئېلىنىپ تۈرتەكلىنىپ يۆگىلىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىدىن پالاس ئورۇلۇپ، ئارغامچا بىلەن تېڭىلىدۇ. ئاندىن ئۇنى ئىككى كىشى پۇتى بىلەن تەكشى تېپىپ يۇمىلىتىدۇ. يۇڭ كىرىشكەندىن كېيىن، يۇڭ تەتۈر ئۆرۈلۈپ تېڭىلىپ يەنە يۇمۇلىتىلىدۇ. بۇ مەشغۇلات ئۈچ –  تۆت تەكرارلانغاندا يۇڭ پىشىدۇ. يۇڭ پىشقاندىن كېيىن، ئىككى كىشى بېلىكى بىلەن يۇمۇلىتىپ سىلغايتىدۇ. كىگىز تەييار بولغاندا تېڭىقنى يېشىپ قۇرۇتقاندىن كېيىن، ياۋا قىللار سۈپۈرگە بىلەن تازىلىنىپ، كىگىز يۈزى تەكشىلىنىدۇ.
فرانسیسکو ڈی زورباران
ۋېلازكېزنىڭ ھازىرقى زامان ۋە دوستى زۇرباران دىنىي رەسساملىقتا مۇنەۋۋەر بولۇپ ، ئۇنىڭدا ئۇنىڭ سەنئىتى زور كۆرۈش قۇۋۋىتى ۋە چوڭقۇر تەسەۋۋۇپنى ئاشكارىلايدۇ. ئۇ قايتۇرما ئىسلاھاتنىڭ ۋەكىللىك سەنئەتچىسى. ئۇنىڭ بېشىدا كۈن تەسىرىگە Caravaggio, ئۇنىڭ ئۇسلۇبى تەخمىنىي شەكىللەندۈرگەن ئىتالىيە Mannerist خوجايىنغا. ئۇنىڭ ۋەكىللىرى ۋېلازكېزنىڭ رېئالىزمدىن يىراق بولۇپ ،ئۇنىڭ تەركىبىدە كىسلاتا كىسلاتاسى بىلەن تېخىمۇ كۆپ كىسلاتالىق مودېللار بار. thumb| ئەۋلىيا سېراپيۇس ، 1628 (120 x 103 سانتىمېتىر). ) ، Wadsworth Athenaeum (Connecticut). تۇغۇلغان تەرىپىدىن Extremadura, ئۇ بىر imagery رەسسام (رەسىم ۋە statues كەسپىي دىنىي خاراكتېرى بىر سەنئەتكار,) دەپ قارىلىدۇ. Zurbarán يېڭى توختام ئىمزالىغان 1628 Nuestra Señora de la Merced Calzada قىلىش convent بىلەن ۋە ئۇنىڭ ئائىلە ۋە ئەزالىرى بىلەن ھەل سېۋىلدىكى سېخىدىن. ئاندىن ئۇ رەھىم-شەپقەت ئوردېنىنىڭ شېھىتلىرىدىن سان سېراپيونىڭ رەسىمىنى سىزىپ 1240- يىلى قىيناشتىن كېيىن قازا قىلغان ، بەلكىم ساراسېن دېڭىز قاراقچىلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.
كىگىزچىلىك
گۈل بېسىش: گۈل ئۈچۈن قايسى رەڭ لازىم بولسا، شۇ رەڭدە بويالغان يۇڭ كىگىز قىلىنىپ پىشۇرۇلىدۇ. ئاندىن لازىم بولغان نۇسخا ئويۇلۇپ، كىگىز يۇڭى سېلىنىپ بولغاندىن كېيىن نۇسخا ئورنىغا گۈلگە تەييارلانغان كىگىز قىيىپ سېلىنىپ كىگىز بىلەن تەڭ پىشۇرۇلىدۇ.
شىرداق ئېتىشتە كىگىز ئالدىن پىشۇرۇلىدۇ، قويۇلىدىغان گۈل نۇسخىلىرى تەييارلانغاندىن كېيىن، كىگىز ئۈستىگە تىزىلىپ، قول بىلەن تەكشى تىكىلىدۇ. شىرداق ئادەتتىكى كىگىزلەرگە قارىغاندا ھەم قېلىن، ھەم چىداملىق بولىدۇ.