cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يۈسۈپ ئاكچۇرا ۋە ئۈچ خىل سىياسەت
يۈسۈپ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئەۋج ئېلىشقا باشلىغان غەرىپ پىكىر ئېقىملىرىنى يېقىندىن كۆزىتىپ كېلىۋاتاتتى. بۇ پىكىر ئېقىملىرىنىڭ ئىچدە، مىللىيەت پىكرى يېڭى بىر قىزىقىش نۇقتىسى بولۇشقا باشلىغانىدى.ئىرقىي مىللىيەتچىلىك پىكرى گېرمانىيەدە گۈللىنىۋاتاتتى، فرانسىيەدە لىبېرالىزملىق فرانسىيە مىللەتچىلىكى پىكرى تالاش- تارتىش قىلىنۋاتاتتى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىكى خەلىقلەردىن ئىرقى بىر چۈشەنچە بىلەن «ئوسمانلى مىللىتى» نىڭ يارىتىلىشى ئەقىلگە سىغمايىدىغان مەنتىقسىز بىر ئىش ئىدى. بۇ خىل مىللەت يارىتىش، فرانسۇز مىللىيەت چۈشەنچىسىگىمۇ زىت كېلەتتى. مىللەتكە بولغان بۇ خىل چۈشەنچە بىر خىل روھ ، بىر خىل ئەخلاق پىرىنسىپى دەپ قوبۇل قىلىنۋاتاتتى. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىلگىرىكى ئوي – پىكىرلەردە، پايدا-مەنپەئەتتە، كەچمىشكە ئائىت ئەسلىمىلەردە، كەلگۈسىگە ئائىت ئوي- پىكىر ۋە ئۈمىد-ئارزۇلاردا بىردەك بولغان جەمئىيەتنى (توپلۇمنى) بىر مىللەت دەپ قارىماقتا ئىدى.ئوسمانلى خەلىقلىرىدە بۇنداق بىر مەنىۋى بىردەكلىك مۇناسىۋىتىنىڭ ئورنىتىلىشى ئۈچۈن مۇۋاپىق شارائىت (مۇھىت) يوق ئىدى. ئەكسىچە، ئۆتمۈشتە خەلىقلەر ئارىسىدا ئۆز-ئارا توقۇنۇشلار، دىنى ۋە ئىجتىمائىي ئىختىلاپلار يۈز بەرگەن بولۇپ بۇلارنى ئۇنتۇش ئانچە ئاسانغا توختىمايىتتى.
بۇ ھەقىقەتلەرنى كۆرۈپ يەتكەن ۋە ئوسمانلى مىللىتى يارىتىش تەرەپتارى بولغان زىيالىيلار ئامىرىكانى ئۈلگە قىلاتتى. ھالبۇكى، ئامېرىكىلىقلارنى ئىتتىپاقلاشتۇرغىنى يالغۇز ئورتاق يۇرت ۋە ئورتاق مەنپەئەت ئەمەس ئىدى. ئۇنىڭدىن باشقا، ئامرىكا يېڭى بولۇش بىلەن بىللە ئورتاق تارىخلىرى ۋە ھۆكۈمەت سىستېمىلىرى بار ئىدى. يېقىن چاغنىڭ تۇنجى ئەڭ بۈيۈك جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان ئىدى. بۇنىڭدىن ئىلگىرى، ئەنگىلىيەگە قارشى مۇستەقىللىق ئۇرۇشنى غەلبىلىك ئاخىرلاشتۇرغانىدى. بۇنىڭدىن باشقا، كەسكىن بىر شەكىلدە ئوچۇق بايان قىلىنغان دىن بىلەن ھۆكۈمەت ئايرىلغان دۆلەت باشقۇرۇش سىېستىمىسىنى ھەركەتلەندۈرۈش سىخىغا قويغانىدى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدە ئامېرىكانى ئامرىكا قىلغان بۇ ئېلېمېنتلارنى تەييارلاش ئىمكانىيىتى يوق بولۇپلا قالماستىن، بۇنداق ئىمكانىيەتلەرنى يارتىشقا ۋاقىتمۇ يار بەرمەيىتتى. بۇ مىساللارنىڭ ھەممىسىنى كۆزدە تۇتۇپ، يۈسۈپ ئوسمانلى مىللىتى يارىتىشقا توسالغۇ بولىدىغان ئامىللارنى ئۈچ خىل كۆز قاراش ئەتراپىغا يىغىنچاقلىدى:
ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى خەلىقلىرىنىڭ تارىخى بىر ماددىي تارىخ ئىدى. مەنىۋى جەھەتتىكى تارىخ ئەمەس ئىدى. كەلگۈسىدە بۇ خەلىقلەرنى تۇتۇپ تۇرىدىغان ئورتاق بىرغايىمۇ يوق ئىدى. بولۇشىمۇ مۇمكىن ئەمەس ئىدى. لېكىن، تۈركلەر، مۇسۇلمانلار، تۈركلەر ۋە غەيرىي مۇسۇلمانلار ئوسمانلى مىللىتى ئىچىدە ئېرىپ يوق بولۇپ كېتىشنى خالىمايىتتى. بىرلىكتە ۋە ئورتاق ياشاش ئارزۇسى بولمىغاچقا، ئوسمانلى مىللىيەتى يارىتىش ياكى ئوسمانلىلىق سىياسىتىنى تەرغىپ قىلىش قۇرۇق خام خىيال ئىدى.
يۈسۈپنىڭ تۇنجى قېتىم يۈرەكلىك بىلەن ئوتتۇرغا قويغان بۇ پىكىرلىرى ئەينى دەۋىردە قىلچىمۇ ئىتىبارغا ئېلىنمىدى. «ئۈچ خىل سىياسەت» ماقالىسى ئىلان قىلىنغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ماقالىسىنى تەنقىتلىگەن ئەلى كامال: «فرانسىيە ئىنقىلابىدىن تارتىپ ئويغىنىشقا، ئۆتمۈشتىن كەلگۈسىگە قاراپ يۈزلىنىشكە، مەۋجۇتلىقىنى ھەقىقى مەنىدىن ھىس قىلىشىقا، ھۆررىيەت تەلەپ قىلىشقا باشلىغان بۇ ئوخشىمىغان مىللىيەتلەرنى ئۇنداق بىر ئوسمانلى بىرلىكى ئىچىدە ئېرىتىۋېتىشكە تەمشىلىش سىپايىلىق بىلەن ئوت ئۈستىگە ياغ چاچ دىگەنلىك بولىدۇ»-، دىگەنىدى.
مۇشۇ سۆز بىلەن ئېيتقاندا، ئەلى كامال ئوسمانلى مىللىيەتى پىكرىگە ئوچۇقتىن ئوچۇق قانداق قارشى مەيداندا تۇرغان بولسىا، ئىسلام بىرلىكى بىلەن تۈرك بىرلىكى پىكىرلىرىگىمۇ شۇنداق قارشى ئىدى.ئۇ ئوسمانلى جەمئىيىتىنىڭ ئەسلى ھالىتىنى ساقلاپ قېلىش تەرەپتارى ئىدى، شۇنداقلا بۇ جەمئىيەتتە تۈركلەر ئىلىم- مەرىپەتتە ئۆزىنى كۈچلەندۈرسە ئىمپىرېيەنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قالالايدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى.
ئىككىنچى مەشرۇتىيەت جاكارلانغاندىن كېيىن، ھاكىمىيەتنى قولغا ئالغان «ئىتتىھات ۋە تەرەككى- بىرلىك ۋە تەرەققىيات» پارتىيەسىمۇ ئوسمانلىلىق تەرەپتارى ئىدى ۋە ئوسمانلىلىق سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرغان ئىدى. پارتىيەنىڭ بۇ مەسىلىدىكى پوزىتسىيىسىنىڭ سىياسىي خاراكتېرلىك ياكى ئەمەسلىكىنى مۇزاكىرە قىلىشقا بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بەزى يىللاردا ئوسمانلىلىق چىگراسدىن چىقىپ كەتكەن چاغلىرىمۇ بولغان. لېكىن بۇيەردە مۇھىم بولغىنى، ئىككىنچى قېتىملىق مەشرۇتىيەت دەۋرىدىمۇ يوسۈپنىڭ تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا قويغان «ئوسمانلى مىللىتى بەرپا قىلغىلى بولمايدۇ»- دېگەن پىكرىنى ئۆزگەرتمەسلىكىدۇر.
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندا ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ پارچىلىنىپ كېتىشى بىلەن يۈسۈپنىڭ بۇ پىكرىنىڭ توغرىلىقى ئىسپاتلاندى. «ئوسمانلى مىللىتى شەكىللەندۈرۈش» توغرىسىدىكى كۆز- قاراشلىرىنى بايان قىلغاندىن كىين يۈسۈپ «ئىسلام بىرلىكى» ۋە «تۈرك بىرلىكى» سىياسىي مەسلەكلىرىنى تەتقىق قىلىشقا باشلايدۇ.لېكىن، ئۇ بۇ مەسىللەرگە قارىتا ئېنىق يەكۈن چىقىرالمايدۇ. ھەتتا بۇمەسلەكلەرنىڭ بىرىنى ئالدىن ئويلىشىشتىنمۇ ئۆزىنى تارتىدۇ. ھەركەت جەھەتتىن بىر تەنھەركەت مۇسابىقىسگە ئوخشاش ھەر ئىككسىنى باراۋەر دەپ قارايدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى تېما ھەققىدىكى تەتقىقاتلىرىدا ئۇچرايدۇ.
يۈسۈپ «ئىسلام بىرلىكى» دىن بۇرۇن ئىسلام دىنىنىڭ پىرىنسىپى، تارىخى ۋە سىياسى ئالاھىدىلىكى ئۈستىدە توختىلىدۇ.«ئىسلام دىنى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن سىياسەت ۋە جەمىئيەت ئىشلىرىغا ناھايتى بەك ئەھمىيەت بەرگەن دىنلارنىڭ بىرىدۇر»- دىيىش ئارقىلىق ئۇنىڭ بىر دۆلەت شەكلى ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىدۇ. بۇنىڭغا ئوخشاش ئاساسلىق پىرىنسىپلارنىڭ بىرسىنى «دىن ۋە مىللەت بىردۇر»-دىگەن پىرىنسىپ ئىچىدە كۆرۈشنى ئۈمىد قىلىدۇ. قىسقىسى مۇسۇلمانلىق ھەم دىن ھەم مىللەتتۇر دەپ قارايدۇ. لىكىن يۈسۈپ سىزغان تارىخى رامكىدا مۇسۇلمانلىقنىڭ كۈچلۈك بىر تەمسىل قىلىش ئالاھىدىلىكى تۇرۇغلۇق، مۇشۇنداق بىر مىللەت يارىتىشقا مۇۋەپپەق بولالمىغانلىقى نامايەن بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە يېقىن تارىختا مۇسۇلمان مەملىكەتلىرىنىڭ چەتئەل كۈچلىرىنىڭ كونتىرۇللۇقى ئاستىغا كىرگەنلىكى، بۇ سەۋەپلىك ئۇلاردىمۇ مىللىيەت چۈشەنچىسىنىڭ بىخ ئۇرۇشقا باشلىغانلىقىدىن ئىبارەت رىئاللىقمۇ قىستۇرۇپ ئۆتۈلىدۇ. يۈسۈپ، مۇسۇلمان دۇنياسى پارچىلانغان بىر مەزگىلدە ئىسلاملىلىق (ئىسلامنى ئاساس قىلغان پىكىر) پىكرىنىڭ ئوتتۇرغا چىقىشىنى غەرىپنىڭ ھاسىلاتى دەپ قارايدۇ. بۇ پىكىرنىڭ ئابدۇلئەزىر دەۋرىدە باشلىنىپ بۇ دەۋىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە «پانئىسلامىزم»نامىنى ئالغانلىقىنى، 2-ئابدۇلھەمىت دەۋرىدە بىرىنچى مەشرۇتىيەت مەزگىلىدە مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، كەڭ بىر ھەركەت مەيدانىغا ئايلانغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. يۈسۈپ ئىسلام بىرلىكى قۇرۇشنىڭ پايدا- زىيانلىرى ھەققىدە ئىزدىندۇ. زىيانلارنىڭ بېشىدا خىرىستىيانلار كۆپ سانلىقنى ئىگەللەيدىغان رايۇنلاردا تۇپراقلارنىڭ ئوسمانلى تۇپراقلىرىدىن بۆلۈنۈپ چىقىپ كېتىش ئىھتىمالى بارلىقى ھەققىدە توختىلىدۇ. ئەمما بۇنىڭغا قارشى مۇھىم پايدىلارنىمۇ قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ. بۇ پايدىلارنىڭ بېشىدا يۈسۈپ «يۈكسەك ئەمەل» دەپ ئاتىغان دىننى ۋە سىياسى مىللىيەت غايىسى كېلىدۇ. ئىسلامچىلىق، دەسلەپتە ئوسمانلى تۈركلىرى تەرىپىدىن ئوسمانلى مەملىكەتلىرىدە گۈللەندۈرلىدۇ. ئاندىن كېيىن ئاسيا ۋە ئافرىقىدىكى مۇسۇلمان ئەللىرىدە كۈچەپ تەشۋىق قىلىنىدۇ. يۈسۈپ ئەرەپچىنىڭ دىن تىلى، قۇرئان-كەرىمنىڭ ئاساسى قانۇن بولۇشىنى، شۇنداقلا بىر مۇسۇلماننڭ مەن تۈرك، مەن ئىرانلىق دىيىشتىن بۇرۇن «ئەلھەمدۇلىللاھ مەن مۇسۇلمان» دەيدىغان ھالەتكە كىلىشىنى ئىسلام بىرلىكى قۇرۇشنى ئاسانلاشۇرىدىغان ئامىللار دەپ قارايدۇ. يۈسۈپ ئىسلام بىرلىكىنى روياپقا چىقارغىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە توپلىغان دەلىل – ئىسپاتلاردىن باشقا بۇ خىل بىرلىككە قارشى چىقىدىغان تاشقى ئامىللارنىمۇ نەزەردىن ساقىپ قىلىشقا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ ئامىللار مۇسۇلمان پۇقرالىرى بولغان، فرانسىيە، ئەنگلىيە، رۇسىيە ۋە باشقا دۆلەتلەر تەرىپىدىن پەيدا قىلىنىدۇ دەپ قارايدۇ.ئەھلىسەلىپ زىھنىيىتىدىن تېخى تولۇق ئەسلىگە كېلىپ بولالمىغان ياۋروپا خەلقىمۇ دىنىي نام بىلەن بۇنداق بىرلىككە كەلتۈرۈشكە ئىجابى قارىمايدۇ.
يۈسۈپ مۇسۇلمانلار تەرىپىدىنمۇ نۇرغۇن پاسسىپ ئامىللارنىڭ ئسىلام بىرلىكىگە تەسىر كۆرسىتىش مۇمكىنچىلىكىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئىدى. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىمى تۈركلەرنىڭ ئىمپىرېيەنىڭ كۆپ سانلقىنى تەشكىل قىلىدىغان مۇسۇلمان ئەرەبلەر ئارىسىدا ئېرىپ كېتىش خەۋپى ئىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، مۇسۇلمان ئەرەبلەرنىڭ تۈركلەر ئارىسىدا ئېرىپ كېتىش ئىھتىمالى يوق ئىدى. چۈنكى تارىختىن بېرى دىننىڭ تەسىرى بىلەن ئانچە-مۇنچە ئەرەپلەشكەن تۈركلەر بولغان. ئەمما، 19-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمدىن تارتىپ ئەرەپلەردە بىر مىللىيەت ھەركىتى باش كۆتۈرۈشكە باشلىغان ئىدى. ۋاھابى قوزغىلىڭى خەلىپىلىكنىڭ تۈركلەردە بولۇشىغا قارشى، ئەرەپلەردە بولۇش تەرەپتارى بىر قوزغىلاڭ ئىدى.ناپالىئۇن بوناپارت مىسرنى ئىشغال قىلغان چېغىدا «مىسىر مىسرلىقلارنىڭدۇر» سىياىستى بىلەن بۇ ئەيالەتتىكى (ۋىلايەت-ت) تۈرك ھاكىمىيىتىگە بىر مەزگىل خاتىمە بېرىدۇ ۋە چاغداش مىللىيەتچىلىك سىياسىتىنى ئەۋج ئالدۇرىدۇ. مەھمەت ئەلى پاشا 20- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا مىسىردا ۋەزىپە ئۆتەيدىغان بىر تۈرك پاشاىسى ئىدى. شۇنداق تۇرۇغلۇق مىسىر قوشۇنىنىڭ بېشىدا ئوسمانلى سۇلتانى ۋە خەلىپىسىگە قارشى جەڭ قىلغان ئىدى. سۇلتان 2- مەھمۇت ئۆزىنىڭ تەختىنى ۋە تاجىنى دىننىڭ دۈشمىنى دەپ تونۇلغان رۇسلانىڭ ياردىمىدە ساقلاپ قالغان ئىدى. بۇ رىئاللىقلار «ئىسلام بىرلىكى» قۇرۇش دەۋرىنىڭ ئاللىقاچان ئۆتۈپ كەتكەنكەنلىكىنىڭ كىشىنى قايىل قىلىدىغان دەلىل – ئىسپاتلىرى ئىدى.
كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغىنى شۇكى ، يوسۈپ ئىسلام بىرلىكى قۇرۇش توغرىسىدا پەقەتلا ئىجابىي ۋە سەلبىي دەلىل – ئىسپاتلارنى كۆرسىتىش بىلەن كۇپايىلەنگەن. بۇ سىياسىي مەسلەككە قارىتا ئېنىق بىر قانائەتىنى ئىلگىرى سۈرمىگەن.
ئەلى كامال يۇقارقى ماقالىسىدە بۇ تېمىنى بىۋاستە تىلغا ئالمىغان بولۇپ، تۈرك ۋە ئىسلامنى ئوسمانلىلىقتىن ئايرىپ قاراشنى ئەقىلسىزلىق دىيىش بىلەن كۇپايىلەنگەن ئىدى.
ئۈچ سەۋەب يۈسۈپنى بۇ مەسىلە ھەققىدە توختىلىشقا مەجبۇر قىلدۇ.
بىرىنچى سەۋەب، چوڭ مىللىيەتلەر ئارىسىدا تۈركلەرنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قالالىشىدۇر. ئىككىچى سەۋەپ، بۇ بۈيۈك مىللىيەتلەر 19 – ئەسىرنىڭ مەھسۇلى بولۇپ مىللى بىرلىكلەر بىلەن بارلىققا كەلگەن. (مەسىلەن، گېرمانىيە مىللىي بىرلىكى ۋە ئىتالىيە مىللى بىرلىكىگە ئوخشاش)
ئۈچىنچى سەۋەب، ئوسمانلىلىق ياكى مۇسۇلمانلىقنىڭ تەرەققىي قىلىپ قۇدرەتلىك بىر سىياسىي بىرلىك بولالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەنلىكى ئۈچۈندۈر. يۈسۈپنىڭ ئەڭ ئاخىرقى كۆز قارىشى ھازىرقى تۈركىيەنىڭ سىياسىي ئىدىيەسىنىڭ يۆنىلىشىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. ئۇ كۆز قارشىنى مۇنداق ئوتتۇرغا قويىدۇ:
يۈسۈپ تۈرك بىرلىكى بىلەن دېتېرمىنىزم قائىدسىنى باغلىغاندىن كېيىن ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش مەسىلىسىنى تەھلىل قىلىشقا باشلايدۇ. بۇ قەدەمنى ئوسمانلى تۈركلىرى بېسىشى كېرەك دەپ قارايدۇ. نېمە ئۈچۈن؟ چۈنكى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىكى تۈركلەر تۈرك خەلىقلىرى ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك، ئەڭ ئىلغار ۋە ئەڭ مەدەنىيدۇر.
يۈسۈپ تۈركلەر ئارىسىدا مىللى بىرلىكنىڭ قۇرۇلىشى ئۈچۈن شارائىتنىڭ تېخى پىشىپ يېتىلمىگەنلىكىنى ئېتراپ قىلىدۇ. تۈركچىلىك پىكرىنى بەكلا يېڭى دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە تۈركچىلىك پىكرى بەكرەك تىل ۋە ئەدەبىيات ساھەسىدە تىلغا ئىلىنىدىغان بولۇپ تەسىر كۈچى يوق دىيەرلىك ئىدى. ئىسلامى كۈچلۈك تەشكىلاتلار ۋە جۇشقۇن كەيپىيات تۈركلەر ئارىسدا مەۋجۇت ئەمەس ئىدى. تۈركلەرنىڭ كۆپ سانلىقى ئۆتمۈشىنى ئۇنتۇپ كېتىشكەن ئىدى. مۇشۇ سەۋەپلەر تۈپەيلى، ھەممىدىن ئاۋۋال بىر مىللى ئاڭنى ئويغۇتۇش ۋە يارىتىش زۆرۈرىيتى تۇغۇلاتتى.
ئامېرىكىلىق
ئامېرىكىلىق(ئىنگىلىزچە: American ياكى Americans) - ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا ياشايدىغان، بۇ دۆلەتنىڭ پۇقرالىرىدۇر.
يۈسۈپ ئاكچۇرا ۋە ئۈچ خىل سىياسەت
يۈسۈپ تۈرك بىرلىكىنى روياپقا چىقىرىدىغان، تۈركلىك ئېڭىنى يۇقرى كۆتۈرىدىغان جەرياننىڭ ئىككى ساھە، تۆت باسقۇچتىن تەشكىل تاپىدىغانلىقىنى شەرىھلەپ ئۆتىدۇ:
ئامېرىكىلىق
بەزىدە ئامېرىكىلىق سۆزى ئا ق ش تەۋەلىكىدە بولمىغان، ئەمما ئامېرىكا قىتئەسىدىكى باشقا دۆلەت پۇقرالىرىنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
يۈسۈپ ئاكچۇرا ۋە ئۈچ خىل سىياسەت
تۇنجى ساھە ئوسمانلى ئىمىرېيەسىدۇر. بۇ يەردىكى تۈركلەر ئارىسدا ئىرقى باغلار دىنى تۇيغۇلارغا ئوخشاش كۈچلەندۈرلىدۇ. ئاندىن كېيىن ئۆزى تۈرك ئەمەس ئەمما، مۇئەييەن دەرىجىدە تۈركلەشكەن ئوسمانلى خەلىقلىرىنى تۈركلەشتۈرۈشكە ھەركەت قىلىنىدۇ. ئەڭ ئاخىردا تۈركلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان، مىللى ئاڭدىن يوقسۇل خەلىقلەر تۈركلەشتۈرلىدۇ. ئوسمانلىدىكى تۈركلىشىشىتىن كىيىنلا ئىككىنچى ساھەدىكى مىللى ئاڭ يېتىلدۈرۈش كېلىدۇ. ئەمما بۇ ھەم سىياىسى ھەم مەدەنىي جەھەتتىن ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك بولغان جەريان بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. يېڭى ئاسيانىڭ چوڭ بىر بۆلىكىگە ۋە ياۋرۇپانىڭ شەرقىگە تارالغان تۈركلەر بىرلەشتۈرلىدۇ ۋە مىللى ئاڭ (تۈركلىك ئىڭى) يېتىلدۈرلىدۇ.
يۈسۈپ تۈرك بىرلىكىنى روياپقا چىقىرىش جەريانىدا، بۇ پىلاننىڭ بەزى قىيىنچىلىق ۋە توسالغالارغا دۇچ كېلىدىغانلىقىنىمۇ ئالدىن ئالا ئويلىشىدۇ. ئوسمانلى خەلىقلىرىدىن تۈرك ۋە مۇسۇلمان بولمىغان خەلىق بىلەن تۈرك بولمىسىمۇ مۇسۇلمان بولغان خەلىقنى ئىمپىرېيەدىن ئايرىلىپ چىقىپ كېتىشى مۇمكىن دەپ ئويلايدۇ. خېلى كۆپ ساندا تۈرك تاباسىغا (تابا- پۇقرا، ئاھالە) ئىگە بولغان رۇسىيەمۇ بۇ خىل نەزەرىيەگە قارشى تۇرىدۇ. تۈركلۈك ئۇقۇمى يۇقىرىدا ئېيتىلغاندەك يېڭى بىر ئۇقۇم بولغانلىقى ئۈچۈن بۇنىڭ پىششىقلىنىشى، ئومۇملاشتۇرلىشى ۋە تۈركلۈك ئېڭىنىڭ يۇقىرى سەۋىيەگە كۆتۈرىلىشى خېلى كۆپ ۋاقىت تەلەپ قىلىدۇ. مۇشۇنداق توسالغۇلار بولسىمۇ، يۈسۈپ يەنىلا دۇنيا خەرىتىسدىن ئورۇن ئالىدىغان تۈركلۈكنىڭ ۋە بۇنىڭدا ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ ئوينايدىغان رولىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
يېقىنقى ۋەقەلەر كىشىگە ئۇزاق كەلگۈسىدە يۈز بېرىدىغان ئاق تەنلىكلەر ۋە سېرىق تەنلىكلەر دۇنياسىدا بىر تۈرك دۇنياسىنىڭ بارلىققا كېلىدىغانلىقى ۋە بۇ ئوتتۇرا دۇنيادا ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ھازىر ياپونلار سېرىقلار دۇنياسىدا ئەمەلگە ئاشۇرماقچى بولغان ۋەزىپىنى ئۆتكۈزۈۋالىدىغانلىقى تۇيغۇسىنى بېرىدۇ. يۈسۈپ يۇقاردا كۆرسىتىلگەندەك ئىسلام بىرلىكى قۇرۇش مەسىلىسىدە ئوچۇق بىر توسالغۇ كۆرسەتمىگەنىدى. ئۇ بۇ خىل تەرەپسىزلىكىنى تۈرك بىرلىكىنىڭ قۇرۇلۇشى مەسىلىسدىمۇ ساقلاپ قالغانلىقى مەلۇم. ئەمما، مەيلى «ئۈچ خىل سىياسەت» نىڭ ئومۇمى مەقسىتىدىن بولسۇن ياكى «تۈرك بىرلىكى» قۇرۇشقا ئالاقىدار چۈشەنچىلىرىدە بولسۇن يۈسۈپنىڭ بۇ بىرلىكنىڭ قۇرلۇشىغا مايىل ئىكەنلىكى چىقىپ تۇرىدۇ.
بۇ مايىللىقىنى كۆرسىتىدىغان باشقا بىر ئامىل بولسا، يۈسۈپنىڭ «ئۈچ خىل سىياسەت» ماقالىسىنىڭ ئىلان قىلىنشى، بولۇپمۇ ئىككىنچى مەشرۇتىيەت ئىلان قىلىنغاندىن كىيىنكى ئەسەرلىرىدۇر. بۇ ئەسەرلىرىنىڭ ھىچبىرى يا ئىسلامچىلىق ياكى ئوسمانلىچىلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەمەس. ئەمما، ھەممىسى تۈركلۈك ۋە تۈركچىلىك ھەققىدە. «تۈرك يۇرتى» ژۇرنىلىدا ئىلان قىلغان ئەسەرلىرى، «تۈرك ئوجاقى» دىكى خىزمەتلىرى، ئەڭ ئاخىردا نەشىر قىلنغان «تۈرك يىلى» ناملق كىتابى بۇنىڭ جانلىق ئىسپاتىدۇر.
بۇندىن باشقا، «ئۈچ خىل سىياسەت» نىڭ ئىلان قىلىنىشى سەۋەپلىك چەتئەل سىياسى يازغۇچىلىرى يۈسۈپنى تۈركچىلىك ھەركىىتنڭ رەھبىرى ۋە تارقاتقۇچىسى دەپ قارىغان دىگەن خۇلاسىگە كېلىشكە بولىدۇ.
مەنبە: يۈسۈپ ئاكچۇرانىڭ «ئۈچ خىل سىياسەت» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئپوخ ئاق قەھۋەسى
ئپوخ ئاق قەھۋەسى (باشقا نامى: ئاق قەھۋە، ئپوخ قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Ipoh white coffee) مالايسىيەنىڭ ئپوختىن چىققان بىر خىل ناھايىتى ئالقىشقا ئېرىشكەن ئاق قەھۋەدۇر. مۇشۇ قەھۋە سەۋەپلىك ئپوخ دۇنيادىكى ئۈچ چوك قەھۋە مەھەللىسىنىڭ بىرى بولغان. ئپوخ ئاق قەھۋەسى ئادەتتە قەھۋە پۇرچىقىنى پالما مېيى تالقىنى بىلەن قاقلاشتىن ھاسىل بولغان قەھۋە سۇيۇقلىقىنى قويۇقلاندۇرۇلغان سۈت بىلەن ئارلاشتۇرۇشتىن ھاسىل بولىدۇ.
نېپال
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
كورىنتلىقلارغا يېزىلغان ئىككىنچى خەت
كورىنتلىقلارغا يېزىلغان ئىككىنچى خەت
تيەنجىن ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
تيەنجىن ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1895-يىلى قۇرۇلغان.
ھېرات
ھېرات ئافغانىستاننىڭ غەربىگە جايلاشقان ھېرات ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى شەھىرى. 2013- يىلىدىكى تەخمىنى نۇفۇسى 1،436،300 كىشى بىلەن ھېرات ئافغانىستاننىڭ نۇفۇس ئېتىبارى بىلەن ئەڭ چوڭ .ىككىنچى شەھرىدۇر. مۇنبەت ھەرەي دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان. قەندەھار ۋە مازارى شەرىف شەھەرلىرىگە 1- نومۇرلۇق دەۋلەت يولى بىلەن ياكى باشقا يان يوللار بىلەن باغلىنىدۇ. ھېرات ئىراننىڭ مەشھەد شەھرىگە ئىسلام قەلئە چېگرا شەھرى ۋاستىسى بىلەن باغلىنىدۇ.
راك مۇقامى
{| <div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
راك مۇقامى- ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ بىرىنچىسى، مەنىسى-شىپالىق ئىزدەش.
چەببيات مۇقامى
چەببيات مۇقامى---گۇزەللىكنى سىغىنىش
مايك پومپىئو
thumb|مايك پومپىئو مايك پومپىئو (ئېنگىلىزچە: Mike Pompeo) ئامىرىكىنىڭ ھازىرقى، شۇنداقلا 70-نۆۋەتلىك دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى( باشقا ئەللەرنىڭ باش باقان ياكى ھۆكۈمەت باشلىقى بىلەن ئوخشاش). thumb|مايك پومپىئو سەئۇدى ئەرەبىستان ئورۇن باسار كۆلتىگىنى مۇھەممەد بىن سالمان بىلەن كۈرۈشمەكتە.
مەن، ماشىنا ئادەم (كىنو)
thumb|300px|left|[[ۋىلل سېمىتنىڭ باش رول ئالغان كىنو رەسىمى]] ئىسساك ئاسىموۋنىڭ رومان - ھىكايىلىرىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ ئىشلەنگەن كىنولاردىن داڭلىقلىرىدىن <<مەن، ماشىنا ئادەم>> (ئىنگىلىزچە: I, Robot)
بۇ كىنونى 2004 - يىلى، ئامېرىكىلىق رېژېسسور - ئالېكىس پروياس، جېڧ ۋىنتار، ئاكىۋا گولدسمان ۋە ھىلارى سېيتزنىڭ ئىسساك ئاسىموۋنىڭ شۇ ناملىق ھېكايە توپلىمىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ يېزىپ چىققان سىنارىيىسىگە ئاساسەن ئىشلەپ چىققان. thumb|left|رازۋېدچىك گەرى ۋە در. سۇزان كالۋېن
ھەم تەپەككۇر قىلالايدىغان ھەم چۈش كۆرەلەيدىغان روبوت سوننى(Sonny) ھۆججەت:Men robot, sonny.jpg
مۇشاۋىرەك مۇقامى
مۇشاۋىرەك مۇقامى---مۇڭدىشىش
لاسكۇي بازىرى
لاسكۇي بازىرى خوتەن شەھىرى نىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، بازارلىق ھۆكۈمەتنىڭ شەھەر مەركىزى بىلەن بولغان ئارىلىقى 7 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 40 كۋادرات كىلومېتىر. نوپۇسى 17221 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە يېزا نوپۇسى 14249 ئادەم، ئۇيغۇرلار ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %98.5 نى ئىگەللىگەن.
ئاساسىي ئەھۋالى
لاسكۇي بازىرى خوتەن شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال شەھەر سىرتىغا، قاراقاش دەرياسى ۋە يۇرۇڭقاش دەرياسى كېسىشكەن جايدىكى يۇقىرى ئېقىنىغا جايلاشقان، شەھەر مەركىزى بىلەن بولغان ئارلىقى 7 كىلومېتىر، 3155-دۆلەت يولى بازارنى كېسىپ ئۆتىدۇ. پۈتۈن بازاردىكى يەر كۆلىمى 60 مىڭ مودىن ئارتۇق، بۇنىڭ ئىچىدە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 20 مىڭ مودىن ئارتۇق سۇلۇق يەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (5000 مو)، قوغداش كۆلىمى 20 مىڭ مودىن ئارتۇق، ئورمانچىلىق كۆلىمى 4775 مو، باغ-ئورمان كۆلىمى 1517.2 مو، سۇ مەھسۇلاتلىرى كۆلىمى 6390.9 مو، ھۆددىگە ئالغان يەر كۆلىمى 7.4 كۋادرات كىلومېتىر، ئورمان بەلۋېغىنىڭ كۆلىمى 1.2 كۋادرات كىلومېتىر. ئۈچ خىل يەر كۆلىمى 4.1 كۋادرات كىلومېتىر، باشقا تۈردىكى يەر كۆلىمى 1.4 كۋادرات كىلومېتىر. 13.7 كۋادرات كىلومېتىر تېرىلغۇ يەر ئىچىدە شال ئېتىزى 0.3 كۋادرات كىلومېتىر، سۇغىرىلىدىغان يەر كۆلىمى 10.3 كۋادرات كىلومېتىر، بىنام يەر كۆلىمى 1.1 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
لاسكۇي بازىرى تەۋەلىكىدە ئون مەمۇرىي كەنت، 64 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار بولۇپ، ئومۇمىي ئاھالىسى 18456 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ %98 كە يەتكەن، خۇيزۇ، خەنزۇ قاتارلىق مىللەتلەر ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %2 نى ئىگەللىگەن. لاسكۇي بازىرىدىكى كۆچمە ئاھالە نوپۇسى 220 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەت ئاقما نوپۇسى 81 ئادەم، خەنزۇ ۋە كۆچمە نوپۇسلار 139 ئادەم، بازاردىكى ئوتتۇرا مەكتەپ 3، باشلانغۇچ مەكتەپ 11، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 326 گە، ئوقۇغۇچىسى 5000 كىشىدىن ئاشقان. بازاردىكى پارتىيە ياچېيكىسى 13، پارتىيە ئەزالىرى 418 نەپەر، ئىتتىپاق ياچېيكىسى 13، ئىتتىپاق ئەزاسى 757 نەپەر. 49 مەسچىت بار بولۇپ، 6 نۇقتىلىق مەسچىت، دىنىي زات 58 نەپەرگە، نۇقتىلىق تالىپ 18 نەپەرگە، دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئامما %95 كە يەتكەن.
ئىقتىساد
2008-يىلى بازار بويىچە ئومۇمىي كىرىم 6010.69 مىڭ يۈەنگە يىتىپ، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىم 3139.8 يۈەن بولۇپ، 564 يۈەن كۆپەيگەن. يېزا ئىگىلىك كىرىمى 3025.39 مىڭ يۈەنگە يىتىپ، بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارى 8911 مو، 360.8 توننا گۆش، 775.6 مىڭ يۈەن كىرىم قىلىنغان، كۆممىقوناق تېرىش كۆلىمى 6000 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 421.85 توننا، كىرىم 362.9 مىڭ يۈەن بولغان، شالتېرىش كۆلىمى 4850 موغا يىتىپ، ئومۇمىي ھوسۇلى 254.9 توننا، كىرىمى 414 مىڭ يۈەن، 3000 مو كېۋەز تېرىغان، ھوسۇلى 85 توننىغا يىتىپ، كىرىمى 320.5 مىڭ يۈەن بولغان، كۆكتات پارنىكى 816 گە، كىرىمى 435.45 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، ئورمانچىلىق كىرىمى 215.33 مىڭ يۈەن بولغان، بۇنىڭ ئىچىدە، ياڭاق ئومۇمىي مەھسۇلاتى 23 مىڭ توننا، كىرىمى 46 مىڭ يۈەن، چىلان ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارى 67 توننا، كىرىمى 33.09 مىڭ يۈەنگە يەتكەن.
چارۋىچىلىق كىرىمى 1247.92 مىڭ يۈەن بولۇپ، بېلىقچىلىق كىرىمى 91.31 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، سانائەت كىرىمى 253.57 مىڭ يۈەن بولۇپ بۇنىڭ ئىچىدە گىلەمدىن قىلىنغان كىرىم 11.6 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، بىناكارلىق كىرىمى 370.17 مىڭ يۈەن، ترانسپورت كىرىمى 295.57 مىڭ يۈەن، سودا، يېمەك-ئىچمەك كەسپىنىڭ كىرىمى 418.12 مىڭ يۈەن، مۇلازىمەت كەسپىنىڭ كىرىمى 87.93 مىڭ يۈەن، باشقا كىرىم 5.20 مىڭ يۈەنگە يەتكەن.
قاتنىشى
لاسكۇي بازىرى خوتەن شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال شەھەر سىرتىغا جايلاشقان، بازارلىق ھۆكۈمەت بىلەن شەھەر مەركىزىنىڭ ئارىلىقى يەتتە كىلومېتىر، 315-دۆلەت يولى پۈتۈن بازارنى كېسىپ ئۆتىدۇ، خوتەن شەھىرىنىڭ 1-يول كوچا ئاپتوبوسى بازارنىڭ چوڭ بازارغا ئۇدۇل قاتنايدۇ، قاتنىشى قولاي. ھەرقايسى مەمۇرىي كەنتلەردە ئاساسەن ماشىنا قاتنايدۇ، ئاسفالىت يول بار، كەنت دەرىجىلىك يوللار بىر قەدەر مۇكەممەل بولۇپ، ھەر خىل ئاپتوموبىل ۋە يېزا ئىگىلىكىدە ئىشلىتىلىدىغان ماشىنىلارنىڭ قاتنىشىغا كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدۇ.
ئۆمەر قانات
ئۆمەر قانات (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ömer Qanat ) ئەپەندىم 1961- يىلى غۇلجا شەھرىدە پىشقەدەم ئىنقىلابى ئائىلىدە تۇغۇلغان. 1970- نچى يىلى نۇرغۇنلىغان ئىنقىلابى كىشىلەر قاتارىدا، ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن بىرلىكتە ئافغانىستانغا چىقىپ مۇھاجىرەت ھاياتىنى باشلىغان. 1980- نچى يىلدىن باشلاپ تۈركىيەدە، شەرقى تۈركىستان مىللى داۋاسىنىڭ  رەھبرلىرىدىن  مەرھۇم  ئەيسا يۇسۇپ ئالىپتەكىنگە ياردەمچى بۇلۇپ ئىشلىگەن، ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن بىلەن بىرلىكتە داۋا پائالىيەتلىرىدە پائال ھەرىكەت قىلغان.
سىياسىي ھاياتى
ئۆمەر قانات ئەپەندى 1988 -نچى يىلدىن 1996 -نچى يىلغىچە گىرمانىيەدىكى ئازادلىق رادىئوسىدا مۇخبىر بۇلۇپ خىزمەت قىلغان.
1996 -نچى يىلى  دولقۇن ئەيسا بىلەن بىرلىكتە ياشلار قۇرۇلتىنى قۇرۇپ چىققان، ۋە ئىككى نۆۋەت دۇنيا ئۇيغۇر ياشلار قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
1999 -نچى يىلدىن باشلاپ ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىدە خىزمەت قىلىشقا باشلىغان، ھەم ئۇيغۇر ئامېرىكا جەمىيىتىنىڭ باش كاتىپ ، مۇئاۋىن رەئىسلىك ۋەزىپىلىرىنى ئۈستىگە ئېلىپ،  ئامرېكا ئۇيغۇر جەمىيىتىنىڭ تەشكىللىنىش ئىشلىرىدا ئاساسلىق ئۇرۇندا تۇرغان،  ئامرېكا ئۇيغۇر جەمىيىتىدىكى مۇھىم رولىنى،  شۇنداقلار مۇئاۋىن رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى بۈگۈنگىچە داۋام قىلماقتا.
2004 -نچى يىلى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنى قۇرۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغان، د ۇ ق نىڭ قۇرۇلۇش، تەشكىللىنىش ئىشلىرىغا بىۋاستە ۋە ئاساسلىق خادىم سۈپىتىدە قاتناشقان. 2005-نچى يىلى رابىيە قادىر خانىم تۈرمىدىن چىقىپ، ئامرېكىغا كەلگەندىن باشلاپ، داۋا پائالىيەتلەردە رابىيە قادىر خانىم بىلەن بىرلىكتە خىزمەت قىلىشقا باشلىغان. 2006 -نچى يىلىدىن باشلاپ ھازىرغىچە د ۇ ق نىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئېلىپ، د ۇ ق نىڭ ئاساسلىق رەھبەرلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە  د ۇ ق نىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدىكىلەر  ، شۇنداقلا ئۇيغۇر مىللى ھەركىتىنىڭ لىدېرى رابىيە قادىر خانىم بىلەن بىرلىكتە داۋا پائالىيەتلىرىنى قانات يايدۇرۇپ كەلمەكتە.
بۇلۇپمۇ ئۆمەر قانات ئەپەندىنىڭ مىللى داۋانى تۈركىيە ۋە غەرىپ دۇنياسىدا تۇنۇتۇشتا مۇھىم رولى بولغان، ئامرېكا، ياۋرۇپا پارلامېنتلىرى، د ب ت ، ھەر خىل كىشىلىك ھۇقۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن زىچ ئالاقىنى ساقلاپ، ھەر خىل خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە دۆلەت ئەربابلىرى بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، مىللى داۋانى يەنە بىر بالدار يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ كەلمەكتە.
ئىچكى موڭغۇلىيە ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1957-يىلى قۇرۇلغان.
خۇئاڭشى شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> centre|thumb|800px|خۇئاڭشى شەھىرى left|thumb|350px|سۇجۇ شەھىرى left|thumb|350px| left|thumb|350px|خۇئاڭشى شەھىرى left|thumb|350px| خۇئاڭشى شەھىرى بولسا جۇڭگو خۇبېي ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، خۇئاڭشىنىڭ 2،528،000 نوپۇسىبار، 4،630 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 30.13°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 115°5، پوقتانومۇرى 435000 رايۇننومۇرى 0714.
ئوتتۇرا ئاسىيا
left|thumbnail|350px|ئوتتۇرا ئاسىيا left|thumbnail|350p ئوتتۇرا ئاسىيا بولسا ئاسىيا.
كۇردلار
كۇردلار (كۇردچه: کورد) ياكى غەربىي ئاسىيادىكى كۇردىستاننىڭ تاغلىق رايونىغا تەۋە بولۇپ، ئۇلار تۈركىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبى، ئىراننىڭ غەربىي شىمالى، ئىراقنىڭ شىمالى ۋە سۇرىيەنىڭ شىمالىغا تۇتىشىدۇ. ئوتتۇرا ئانادولۇ، خوراسان ۋە كاۋكاز رايونىدا كۇردلارنىڭ ئېكىسپېدىتسىيەسى بار، شۇنداقلا تۈركىيەنىڭ غەربىدىكى شەھەرلەر (بولۇپمۇ ئىستانبۇل) ۋە غەربىي ياۋروپا شەھەرلىرىدە كۇرد دىئاسپورا مەھەللىلىرى بار. كۇردلارنىڭ نوپۇسى 30 مىليوندىن 45 مىليونغىچە.
نۇپۇس
غەربىي جەنۇب ئاسىيادا ياشايدىغان كۇردلارنىڭ سانى 30 مىليوندىن 45 مىليونغىچە بولۇپ، يەنە بىر ياكى ئىككى مىليون كۇرد دىئاسپوراسىدا ياشايدۇ. كۇردلار تۈركىيەدىكى %18 تىن %25 كىچە، ئىراقتا %15 تىن %20 كىچە بولغان يەرنى تەشكىل قىلىدۇ. ئىراندا %10 ۋە %9 سۈرىيەدە. كۇردلار غەربىي ئاسىيادىكى تۆتىنچى چوڭ مىللەت.
دىن
كۇردلار شافىئىي مەكتىپىدە چىڭ تۇرىدىغان سۈننىي مۇسۇلمانلار، ئاز بىر قىسىم كىشىلەر ھەنەفىي مەكتىپىدە چىڭ تۇرىدۇ.
تىل
كۇردلار كۇرد تىلىدا سۆزلەيدۇ، بۇ ھىندى-ياۋروپا تىل ئائىلىسىدىكى ئىران تىللىرىنىڭ غەربىي ئىران تارمىقىغا تەۋە.
مەرزەنجۈش
مەرزەنجۈش بولسا ئۆسۈملۈك جەمبىل بولۇپ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يەر ئۈستى قىسمى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ. پەي، مۇ رولى بار .كۇللارنى چىڭىتىش، سۈيدۈك ۋە ھەيزنى راۋانلاشتۇرۇش، قاننى جانلاندۇرۇش. رولى بار.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :مەرزەنجۈش
تەمى :ئۆتكۈر پۇراقلىق، تەمى ئاچچىق
تەبىئىتى :بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق، تاغنىڭ قۇرۇق ئىسسىقلىقى ئارتۇقراق كېلىدۇ
چۈشەندۈرۈشى
مەرزەنجۈشمەرزەنجۈش بولسا كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلسىدىكى سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك ئۆسۈملۈك جەمبىل بولۇپ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يەر ئۈستى قىسمى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئۆسۈملۈك ئادەتتە تاغنىڭ ھەم ئۆلكىنىڭ دەپ ئىككى خىل بولىدۇ. غولى تىك ئۆسىدۇ. يۇقىرىقى قىسمى كۆپىنچە ئۇدۇل شاخلىنىدۇ. يوپۇرمىقى تار، تۇخۇم شەكلىدە، تولۇق گىرۋەكلىك كېلىدۇ، يوپۇرماق قولتۇقلىرىدا كۆپىنچە ئۇششاق شاخچىلىرى بولىدۇ، گۈلى كىچىك، سۆسۈن، ئۆگزىسىمان گۈل رېتى بولۇپ، كونۇس شەكلىدە توپلىشىدۇ.
خۇسۇسىيتى
يۈرەك ۋە مېڭىنى قۇۋۋەتلەش، ئاشقازان ۋە ئۈچەينى تازىلاش، توسالغۇلارنى ئېچىش، ئارتۇق ھۆللۈكلەرنى قۇرۇتۇش، مەددە قۇرتىنى چۈشۈرۈش، زەھەر قايتۇرۇش، ھامىلىنى ساقلاش، تال خىزمىتىنى ياخشىلاش، بەدەننى سەمرىتىش، كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئاشۇرۇش، ئىششىق قايتۇرۇش، پەي، مۇسكۇللارنى چىڭىتىش، سۈيدۈك ۋە ھەيزنى راۋانلاشتۇرۇش، قاننى جانلاندۇرۇش.
خاس تەسىرى
يۈرەك مۇسكۇلىنى قۇۋۋەتلەش، ماددا ئالمىشىشنى ياخشىلاش، ئومۇمىي بەدەننى قۇۋۋەتلەش.
ئەكىس تەسىرى
بۆرەك ۋە دوۋساققا زىيان قىلىدۇ.
جالالۇددىن سۇيۇتىي
ئىمام سۇيۇتىي (جلال الدين عَبْدُ الرَّحْمَنِ بنُ أَبِي بَكْرٍ بنِ مُحَمَّدِ بنِ الخُضَيرِي السُّيُوطي) رەھىمەھۇللاھ: جالالۇددىن ئابدۇرارھمان ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى مۇھەممەد ئەلخۇزەيرىي ئەسسۇيۇتىي (ئەبۇلفەزل). (ھ. 849 – 911 / م. 1445 – 1505). ئانىسى تۈرك، مىسىرلىق ئېنسىكلوپېدىك ئالىم. شافىئىي فەقىھ، مۇھەددىس، مۇفەسسىر، تارىخشۇناس، تىلشۇناس. «ئەلئىتقان فى ئۇلۇمىلقۇرئان»، «تەفسىرۇل جەلالەين»، «ئەلئەشباھۇ ۋەننەزائىر»، «تارىخۇل خۇلەفا»، «ئەلجامىئۇسسەغىر» ۋە «ئەددۈررۇل مەنسۇر» قاتارلىق چوڭ ۋە كىچىك ئەسەرلىرى ئالتە يۈز پارچىغا يېتىدۇ.
مەرزەنجۈش
فارماكولوگىيلىك تەسىرى
1. باكتېرىيىگە قارشى تەسىرى بار. 2. ئىممۇنت ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش تەسىرى بار. 3. سىلىق يوللۇق مۇسكۇللارغا نىسبەتەنمۇ تەسىرى بار ئۇلاردىن باشقا يەنە سۈيدۈك ھەيدەش، بەلغەم بوشىتىش تەسىرى بار.
ئۆنۈملۈك تەركىبى
تەركىبىدە ئۇچۇچان ماي ھەم ستاخىئوزا قاتارلىق ماددىلارنى تۇتىدۇ.
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
مەرزەنجۈش1. مەرزەنجۇشنى ئەنجۈر سۈيى بىلەن ئىچسە نەپەس سىقىلىش ۋە ئۆپكە ياللۇغىغا پايدا قىلىدۇ.
2. 15گرام مەرزەنجۇشنى قاينىتىپ سۈيىگە سىركەنجىۋىل قوشۇپ ئىچىپ بەرسە، ھامىلە چۈشۈپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
3. 10گرام مەرزەنجۇشنى زەيتۇن يېغى بىلەن قوشۇپ ئىچىپ بەرسە، قورساق ئاغرىقىنى پەسەيتىدۇ.
4.  مەرزەنجۇش بىلەن خىيار شەنبەردىن يەتتە گرامدىن ئېلىپ قوشۇپ ئېزىپ، ھەر خىل تاياق زەخىملىرىگە چاپسا، ئاغرىق پەسەيتىدۇ ھەم كۆكنى يوقىتىدۇ.
5. مەرزەنجۇشنى چاينىسا، چىش ئاغرىقىنى توختىتىدۇ.
6. توققۇز گرام مەرزەنجۇشنى ھەسەل بىلەن قوشۇپ ئىچسە چايان چاققان يەرنىڭ زەھىرىنى قايتۇرۇپ، ئاغرىقنى توختىتىدۇ.
7. 10 گرام مەرزەنجۇش ئېزىپ، گۈل يېغى بىلەن ياكى يەككە ھالەتتە بەدەنگە چاپسا، پالەچ، لەقۋا، رەئىشە، مۇپاسىل، قۇلۇنجى، ئاشقازان ۋە ئۈچەي ئاغرىقلىرىغا پايدا قىلىدۇ.
دورىلىق ئورنى
ئۆسۈملۈكنىڭ يەر ئۈستى قىسمى.
مىقدارى
15 گرامغىچە بېرىلىدۇ.،
تۈزەتكۈچىسى
كاسىنە، سېمىز ئوت،ئاچچىق ئەمزى.
ئورۇنباسارى
تاغ يالپۇزى
ۋەكىل خاراكتېرلىك پىششىق دورا ياسالمىسى
شەربىتى مەرزەنجۈش، ئوكۇلى مەرزەنجۈش.
كېسەللىك مىسالى
يۈرەك ۋە مېڭە ئاجىزلىقى، يۈرەك قوزغىلىش، ئۆپكە ياللۇغى، باش ئاغرىقى، چىش ئاغرىقى، سوغۇقتىن بولغان سۈيدۈك تۇتۇلۇش، بالىياتقۇ كېسەللىكلىرى، قاتتىق ئىششىق، پالەچ، يۈز نېرۋىسىنىڭ پالىچى، بەدەن ئاجىزلىق، كۆرۈش كۈچى ئاجىزلىق، ھەيز قالايمىقانلىشىش ۋە  مەددە قۇرتلارنى يوقۇتۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
ئۇيغۇر تېبابىتى خام دورىلار ئىلمى بىرىنچى توم
قامۇس
غەسسان مەسئۇد
thumb غەسسان مەسئۇد (ئەرەبچە: غسّان مسعود) ئويۇنچىلارنىڭ بىرىدۇر. مىلادى 1958 – يىلى 9-ئاينىڭ 20-كۈنى سۇرىيەدە دۇنياغا كەلگەن.
چارىگاھ مۇقامى
چارىگاھ مۇقامى_گۇزەل ھايات ئىزدەش
گالاتىيلىقلارغا يېزىلغان خەت
گالاتىيلىقلارغا يېزىلغان خەت
ئالىپ تورى
ئالىپ تورى (ئالىپ بىز) بولسا ئۇچۇر تىخنىكا ساھەسىدىكى زاتلارنىڭ، قىزىققۇچىلارنىڭ، ھەۋەسكارلارنىڭ بىلىم، خەۋەر ، تەجىربە ئالماشتۇردىغان سۇپىسى. ئاساسلىقى IT ساھەسىگە ئائىت خەۋەرلەر بىرلىدۇ.
تور ئادىرىسى
www.alip.biz ياكى www.aliptori.com
ئاساسلىق سەھىپلىرى:
تەلەپ پىكىر
ساندان
ئۇقتۇرۇش
ئىلكىتاب
ئاي ت ئۇچۇرى
ئاپتۇماتىك كونترول قىلىش
خىزىربەگ غەيرەتۇللاھ
شەخسىي ئۇچۇرلىرى
خىزىربەگ غەيرەتۇللاھ 1939-يىلى تۇغۇلغان.
پەنجىگاھ مۇقامى
پەنجىگاھ مۇقامى---ئۇلۇغ،يۇكسەك
ئىمام شەئبىي
ئىمام شەئبىي (عَامِرُ بنُ شَرَاحِيْلَ بن عَبْدٍ الشَّعْبِيُّ) رەھىمەھۇللاھ: ئامىر ئىبنى شەراھىيل ئىبنى ئەبد ئەششەئبىي (ئەبۇ ئەمر). (ھ. 21 – 104 / م. 641 – 723) تابىئىنلارنىڭ چوڭلىرىدىن. كۇفەلىك مۇھەددىس، فەقىھ، قازى. ئىمام ئەبۇ ھەنىفە قاتارلىق كۆپ ئىماملارنىڭ ئۇستازلىرىنىڭ بىرى. ئۇمەۋىي خەلىپە ئابدۇلمەلىك ئۇنى ۋىزانتىيەگە ئەلچى قىلىپ ئەۋەتكەن. خەلىپە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز تەرىپىدىن قازى بولۇپ تەيىنلەنگەن ئالىم.
سارى ئۇغۇر
سېرىق ئۇيغۇرلاې. جۇڭۇا خەلق جۇمغۇرىيىتى گەنسۇ ئۆلكىسى سۇنەن(جەنۇبىي گەنسۇ مەنىسىدە)يوغۇر ئاپتۇنۇم ناھىيىسىدا ياشايدىغان ئاز سانلىق مىللەت بولۇپ ئاھالىسى 12 000 (12 مىڭ)ئەتراپىدا(1990-يىل).ئورخۇن ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئەۋلادلىرى. شەرقىي ۋە غەربىي يۇغۇر تىلىدا سۆزلىشىدۇ، ئۆز ئالدىغا يېزىقى يوق،ئالاقىدە خەنزۇ يېزىقى قوللىنىلىدۇ. نىكاھلانمىغان قىزلارنىڭ باش كىيىم كېيىدىغان ئادىتى بار. ئاساسلىق چارۋا باقمىچىلىقى بىلەن شوغۇللىنىدۇ، ئاز قىسىم دېھقانچىلىق يېزا ئىگلىكى بىلەنمۇ شوغۇللىنىدۇ. ئات مىنىش ۋە ئوقيا ئېتىشقا ماھىر. ئاھالە نوپۇسى 13719 ئادەم(2000). 90% گەنسۇ ئۆلكىسى سۇنەن يۇغۇر ئاپتۇنۇم ناھىيسى 肃南裕固族自治县 دە ئولتۇراقلاشقان.
برۇنېي
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|برۇنېي left|thumb|دۆلەت بايرىقى
برۇنېي (برۇنېي دارۇسسالام دۆلىتى) بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا باندار سەرى بەگاۋان، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا باندار سەرى بەگاۋان. دۇلات تىلى بولسا مالايچە. ئازىركى سۇلتان ھاسسانال بولكىئاھ. بۇ دۇلات 1984 يىلى 1 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 5 مىڭ 765 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 381 مىڭ.
ئابۇشۈكۈر مۇھەممەد ئىمىن
ئابدۈشۈكۈر مۇھەممەتئىمىنگە قاراڭ.
ئەجەم مۇقامى
ئەجەم مۇقامى---ئانا ۋەتەننى سۆيۇش
شاڭخەي جياۋتوڭ ​​ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
شاڭخەي جياۋتوڭ ​​ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1896-يىلى قۇرۇلغان.
شەيخ مەھمۇد شەلتۇت
شەيخ شەلتۇت (الشيخ محمود محمد شلتوت): مەھمۇد مۇھەممەد شەلتۇت. (ھ. 1310 – 1383 / م. 1893 – 1963) «ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى»نىڭ سابىق شەيخلىرىدىن بىرى. پەتۋا ۋە تەفسىر ساھەلىرىدە تونۇلغان، «شەيخ شەلتۇت پەتۋالىرى» ۋە «ئىسلام ئەقىدە ۋە شەرىئەتتۇر» قاتارلىق بىرقانچە كىتابى نەشر قىلىنغان.
ئىنگلىز تىلى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ئىنگىلىز تىلى ياكى ئىنگىلىزچە (English,  ئىنگىلىزچە تەلەڧڧۇزى  :  /ˈɪŋɡlɪʃ/) بۈيۈك بېرىتانىيە ۋە شىمالىي ئېرلاندىيە بىرلەشمە پادىشاھلىقى، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى، ئانگلوڧون كارايىپلىرى، ئاۋستىرالىيە، ئىرلاندىيە، كانادا ۋە يېڭى زېلاندىيەدە ياشىغۇچى خەلقلەرنىڭ كۆپچىلىكىنىڭ ئانا تىلىدۇر. ئىككىنچى تىل ۋە يا رەسمىي تىل سۈڧەتىدە دۇنيادا، بولۇپمۇ ئىنگىلىز مىللەتلەر توپلۇغىغا ئەزا دۆلەتلەر ۋە نۇرغۇنلىغان خەلقئارالىق تەشكىلات تەرەڧىدىنمۇ قوللىنىلىدۇ.
ھازىرىقى زامان ئىنگىلىز تىلى، ئانا تىلى ئوخشاشمىغان كىشىلەر ئورتاق قوللىنىدىغان تۇنجى «خەلقئارالىق ئورتاق تىل» دەپ تونۇلماقتا. ئىنگىلىزچە ئۇچۇر-ئالاقە، ئىلىم - بىلىم، تىجارەت، ھاۋاسازلىق (ئاۋىئاتىسيە)، كۆڭۈل ئېچىش، رادىئو ۋە دېپلوماتىيە ساھەلىرىدە ھۆكۈمران خەلقئارالىق ياردەمچى تىلدۇر. بۇ تىلنىڭ بېرتانىيە ئاراللىرىدىن چىقىپ دۇنياغا تارقىلىشىدا بېرتانىيە ئىمپىراتورلىقىنىڭ بۈيۈك ھەسسىسى باردۇر. ئا ق ش نىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئارتقان ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىي تەئسىرى، ئىنگىلىزچىنىڭ ئۆزلەشتۈرۈلىشىنى سالماقلىق تەرزدە ھازىرلىغان.
ئورنى
ئىنگىلىزچە دۇنيادا 1.8 مىلىيارد كىشى تەرىپىدىن قوللىنىلماقتا. ئىنگىلىزچە كۈنىمىزدە خەلقئارالىق تىل، ئۇچۇر-ئالاقە تىلى ياكى دۇنيا تىلى دەپ ئاتالماقتا.
ئىنگىلىزچە بۇگۈن نۇرغۇن كەسىپتە شەرت قىلىنماقتا. يەر يۈزىدە نۇرغۇن دۆلەتتە ئىنگىلىزچە رەسمىي تىل قەبۇل قىلىنماقتا. رەسمىي تىل بولمىغان بىر مۇنچە دۆلەتتىمۇ چەتئەل تىلى سۈڧەتىدە ئۆرگىتىلمەكتە. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي تىلىمۇ ئىنگىلىزچىدۇر. ئىنگىلىزچىنىڭ سۈرئەتلىك يۈكسىلىشى دۇنيادا يەنە بىر مۇنچە تىلنىڭ يوقىلىشىغا سەبەب بولغانلىقى ۋە تىل تۈرلىرىنىڭ ئازايغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىنگىلىزچە ۋاقىتنىڭ ئۈتۈشى بىلەن ئوخشىمىغان تىللارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشىمۇ مۇمكىن، دەپ قارالماقتا.
تارىخ
right|thumb|300x300px|ئىنگلىز ئەدەبىياتىنىڭ نامايەندىسى [[ھاملىت]]
ئىنگىلىزچە، گېرمان تىل گۇرۇبىغا تەۋە بولۇپ، قەۋىملەرنىڭ چوڭ كۆچىشى بىلەن گېرمان قەۋىملىرىنىڭ بېرتانىيە ئاراللىرىدا ياشىغۇچى كېلتلەرنى سۈرۈپ بۇ ئاراللارغا ئېلىپ كەلگەن تىلدۇر. ئىسمىنىڭ ئارالغا يەرلەشكەن ۋە ساكسونلار بىلەن ئارالاشقان ئانگلۇسلاردىن ئالغان. بۇ قەۋىملەرنىڭ تىلىدە "ئانگىلىك" دېيىلگەن. گېرمان قەۋىملەر تەرىپىدىن بىرتانىيە ئاراللىرىدا قوللىنىلىشغا قاراپ، ڧىلولوگلار تەرىپىدىن ئەسلى نېمىسچىدىن كېلىپ چىققانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
رىم ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە برىتانىيە ئاراللىرىغا ئىبەرلىگەن راھىبلەر،، بۇ يەرگە ئىنجىلنىڭ ئساسلىق تەرجىمىلىرىدىن بىرى بولمىش لاتىنچەنى ئېلىپ كەلگەن ۋە ئۇزۇن يىللار لاتىنچىنىڭ تەئسىرى ئۆز كۈچى كۆرسەتكەن. كېيىنچە جەنۇبدىن كەلگەن ڧرانسۇزلاشقان بىر خەلق بولمىش نورمانلارنىڭ ئىستىلالارى بىلەن "نورمانچە" دېيىلىدىغان ڧرانسۇز لەھچىسى بىلەن ئارالاشقان. ھاكىمىيەت سىنىپى بۇ تىلدا سۆزلەشكەن بولسا، دېھقانلار سىنىپى دەپ قەبۇل قىلىنغان ئاددىي خەلق كونا ئىنگىلىزچە سۆزلىشەتتى. 1066- يىلىدىكى ھاستىنگىس ئۇرۇشى بىلەن غالىب كەلگۈچى ۋىلىيام ئاراللارنى قولغا كىرگۈزۈپ ئۇزۇن يىللار مابەينىدە نورمانچىنىڭ مۇقىملىشىشىغا سەبەب بولدى. نورمانلارنىڭ ئەنگىلىيە ڧەتھى، ئەينى زاماندا ئەنگىلىيەنىڭ ئاخىرىقى قېتىم ڧەتىھ قىلىنىشىدۇر.
كۈنىمىزدە ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى، بۈيۈك بېرىتانىيە، ئاۋستىرالىيە، كانادا، جەنۇبىي ئاسىيانىڭ بىر بۆلىكى، مىسىر ۋە ئاڧرىقىنىڭ بەلگىلىك بۆلگىلىرىدە ئانا تىل ياكى ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە قوللىنىلىدۇ.
ئىنگلىزچە؛ خەنزۇچە (ئورتاق ئەدەبىي تىل) ۋە ئىسپان تىلىدىن قالسىلا رەسمىي تىل سۈپىتىدە دۇنيانىڭ ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان 3. چوڭ تىل.
جۇغراپىيلىك تارقىلىشى
ئانا تىلى ئىنگىلىزچە بولغانلار كۆپرەك ئامېرىكا قىتئەسى، ئاۋستىرالىيە ۋە بېرىتانىيە ئاراللىرىغا جايلاشماقتا. شۇنداقلا ئوكيانۇسىيەدىمۇ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان تىللاردىن بىرىدۇر.
دۇنيادا رەسمىي تىل سۈپىتىدە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان 3. چوڭ تىل بولۇشىغا قارىماي دۇنيادا ئەڭ كۆپ ئىشلىتىدىغان 1. تىلدۇر. دۇنيادا ئىنگلىزچە ئالاقە تىلى قەبۇل قىلىنىدۇ. بۇ سەبەبتىن بىر مىلىياردتىن كۆپرەك ئىنسان ئەڭ ئاددىي سەۋىيەدە بولسىمۇ ئىنگلىزچە بىلمەكتە. شۇنداقلا ئىنگىلىزچە ئەڭ كۆپ كىشى بىلىدىغان 2. تىل ئالاھىيدىلىكىگە ھەم مەلىكتۇر. ئىنگىلىزچە دۇنيانىڭ كۆپ يېرىدە قوللىنىلىدۇ. ئانا تىلى ئىنگلىزچە بولغانلار ئەڭ كۆپ ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا ياشايدۇ. thumb|ئانا تىلى ئىنگىلىزچە بولغان ئىنسانلارنىڭ دۆلەتلەرگە كۆرە تارقىلىشى (1997- سانلىق مەئلۇماتلىرى)
سالم الكتبي
سالم الكتبي ئەمىرلىكنىڭ سىياسىي ئانالىزچىسى، تەتقىقاتچىسى ۋە پىكىر يازغۇچىسى. ئەل كەتبىنىڭ دوكتورلۇق ئۇنۋانى بار. كاسابلانكادىكى حسن 2 ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاممىۋى قانۇن ۋە سىياسىي پەنلەردە.
ئىلچى يېزىسى
ئىلچى يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ شەرقىگە 4 مىڭ مېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، كۆلىمى 26.64 كۋادرات كىلومېتىر، ئومۇمىي نوپۇسى 2.4 مىڭ ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار نوپۇسى ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %99 تىن يۇقىرى. شەھەرنىڭ شەرىقىگە جايلاشقان، شەھەر رايونى بىلەن بولغان ئارىلىقى 2 كىلومېتىر. 1997-يىلى، كۆلىمى 34.9 كۋادرات كىلومېتىرغا، ئومۇمىي نوپۇسى 2.2 مىڭ ئادەمگە يەتكەن.
مەمۇرىي كەنتلەر
ئىلچى يېزىسى تەۋەلىكىدە قىزىق دەرۋازا كەنتى، يېڭى بازار كەنتى، ناۋاغ كەنتى، ئاتابازا كەنتى، شياۋ خۇلا كەنتى، تۆۋەن ئارال كەنتى، شامالباغ كەنتى، ئارال كەنتى، توپچا كەنتى، سەيچى ئاقتاش كەنتى، ئارا شياۋ خۇلا كەنتى، ئاراكات كەنتى، سۆكەدۆڭ كەنتى، ئىگەرچى كەنتى، ئاقتېرەك كەنتى، ياپىلاق كەنتى، شورباغ كەنتى، (يېڭىبازار كەنتى ھازىر گۈلباغ كوچا باشقارمىسى ئايرىپ بېرىلگەن)، (ئاتابازا كەنتى، شامالباغ كەنتى، توپچا كەنتى، شورباغ كەنتى قاتارلىقلار ھازىر ئاللىبۇرۇن ئايرىپ نارباغ كوچىسى قىلىنغان)،قاتارلىق 17 مەمۇرىي كەنىت ئاھالىلەر كومىتېتى بار.
لىتىپ توختى
پەلسەپە پەنلىرى دوكتورى لىتىپ توختى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تىل- ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ پىروفىسسورى. 1953-يىلى 2-ئاينىڭ 15-كۈنى شىنجاڭ توقسۇن ناھىيىسىدە تۇغۇلغان، 1972-يىلىدىن 1975-يىلىغىچە سابىق بېيجىڭ مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىدا باكلاۋېرلىق، 1979-يىلىدىن 1982-يىلىغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتى ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى كەسپىدە  ماگىستىر ئاسپىرانتلىقتا، 1985-يىلىدىن 1986-يىلىغىچە  يەنە ئامېرىكا ئارلىڭتۇندىكى تېكساس ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئومۇمى تىلشۇناسلىق ماگىستىر ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان. 1987-يىلىدىن 1994-يىلىغىچە ئامېرىكا سياتىلدىكى ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئالتايشۇناسلىق بويىچە دوكتور ئاسپىرانتى بولۇپ ئوقۇپ، دوكتورلۇق ئۈنۋانىغا ئېرىشكەن.
1994-يىلى 10-ئايدا دوتسېنت ، 2001-يىلى 10-ئايدا پروفېسسور بولۇپ باھالانغان. 2003-يىلى 12-ئايدا دوكتور يېتەكچىسى بولۇپ باھالانغان. 2010-يىلى 10-ئايدا ئىككىنچى دەرىجىلىك پروفېسسور بولۇپ باھالانغان. 2002-يىلى 5-ئايدا مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئاز سانلىق مىللەتلەر تىل-ئەدەبىيات ئىنستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، ئۇيغۇر- قازاق- قىرغىز تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ مۇدىرىلىق ۋەزىپىسىگە تەيىنلەنگەن. 2004-يىلىى 4-ئايدىن 2013-يىلىى 3-ئايغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئاز سانلىق مىللەتلەر تىل-ئەدەبىيات ئىنستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ مۇدىرىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
پ    ىروفىسسور لىتىپ توختى ئەپەندى دۆلەتلىك ئىجتىمائى پەنلەر فوندى پەنلەر بويىچە باھالىغۇچى مۇتەخەسسىس ، جۇڭگو تۈركىي تىللار تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر تىللىرى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ، جۇڭگو مىللەتلەر تىللىرى تەتقىقات جەمئىيىتى ئالتايشۇناسلىق شۆبىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، جۇڭگو ئۇيغۇر تارىخ-مەدەنىيەت جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىبى، خەلقارا قوش تىللىق مائارىپ تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ دائىمى ئەزاسى، جۇڭگو كلاسسىك ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ۋە مۇقام تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئىجىرائىيە ئەزاسى، مەملىكەتلىك مىللى ئىشلار كومىتېتىنىڭ ئالى ئۈنۋان باھالاش مۇتەخەسسىسى، مەملىكەتلىك مىللىي ئىشلار كومىتېتى مىللەتلەر تىل-يېزىق خىزمىتى مۇتەخەسسىسلەردىن مەسلىھەت ئېلىش كومىتېتى ئەزاسى قاتارلىق ئىجتىمائىي ۋەزىلەردىمۇ بولغان.
پىروفىسسور لىتىپ توختى ئەپەندى ھازىرغىچە «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ پايدىلانما گرامماتىكىسى»،  «ئالتاي تىلشۇناسلىقىغا مۇقەددىمە»، « بىرىكمە قۇرۇلمىسىدىن ئاددى لايىھىگىچە ـــ ئالتاي تىللىرىنىڭ سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىسى » قاتارلىق 4 پارچە ئىلمىي ئەسەر، مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى يادرولۇق ﮊورناللاردا 50 پارچە ماقالە ئېلان قىلغان ، باشقىلار بىلەن بىرلىكتە تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرغان ئەسىرى 1پارچە، ھەمدە تەكشۈرۈپ بېكىتىشكە قاتناشقان ئۇيغۇرچە، خەنزۇچە ۋە ئىنگلىزچە ئەسەرلىرى 5 پارچىگە يېتىدۇ.
پىروفىسسور لىتىپ توختى ئەپەندى تۈزگەن مەملىكەتلىك 9-بەش يىلىلىق ئالىي مەكتەپلەر نۇقتىلىق دەرسلىكى ‹ئالتاي تىلشۇناسلىقىغا مۇقەددىمە› ناملىق ئەسىرى 2003-يىلى مەملىكەتلىك ئاخبارات- نەشرىيات مەھكىمىسىنىڭ 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 2003-يىلىى مەملىكەتلىك ئالتە مىنستىرلىك تەرىپىدىن تارقىتىلغان چەتئەلدە ئوقۇپ قايتقان مۇنەۋۋەر شەخس دېگەن مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. لىتىپ توختى تۈزگەن بېيجىڭ شەھەرلىك سەر خىل دەرسلىك تۈرى «بىرىكمە قۇرۇلمىسىدىن ئاددى لايىھىگىچە ـــ ئالتاي تىللىرىنىڭ سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىسى» ناملىق ئەسىرى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇ-ئوقۇتۇش مۇۋەپپەقىيىتى 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتى ۋە بېيجىڭ شەھەرلىك ئوقۇ-ئوقۇتۇش مۇۋەپپەقىيىتى 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 2006-يىلى مەملىكەتلىك باۋگاڭ مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
يىغىن ئىلمىي ھەيئىتىنىڭ مۇكاپاتلاش پىكىرى  تۆۋەندىكىدەك:
پىروفىسسور، دوكتور لىتىپ توختى خەلقئارادىكى ئەڭ يېڭى تىلشۇناسلىق ئېقىمى بولغان ئاينىتما گىرامماتىكا نەزەرىيەسى ۋە مېتودىنى ئۇيغۇر تىلىغا تەدبىقلاپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ سىنتاكسىسلىق قۇرۇلما تەتقىقاتىنى يېڭى بىر نەزەرىيە يۈكسەكلىكىگە كۆتۈردى ۋە  ئالتايشۇناسلىق تەتقىقاتى ساھەسىنى يېڭى تىلشۇناسلىق مىتودلىرى ئارقىلىق  تېخىمۇ بېيىتتى. يۇقىرىلاردىن باشقا دوكتور لىتىپ توختىنىڭ ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقاتتىكى قابىل تەشكىلاتچىلىق ۋە يېتەكچىلىك تۆھپىلىرىنى تەقدىرلەش يۈزىسىدىن «مۇئەللىم» تىلشۇناسلىق مۇكاپاتى بېرىلدى.
ئافرىقا
thumb|393x393px|ئافرىقىنىڭ دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئورنى ئافرىقا، يەر مەيدانى ۋە نۇپۇس زىچلىقى نوقتىسىدىن دۇنيانىڭ ئىككىنچى چوڭ قىتئەسىدۇر. ئۆزىگە باغلىق دەپ قارالغان ئاراللار ئىلە بىرلىكتە 30.8 مىلىيون كلومېتر2 لىق چوڭلىقى بىلەن دۇنيا ئومۇمىي يۈزىنىڭ 6% سىنى ۋە دۇنيا قۇرۇقلۇق مەيدانىنىڭ 24.4% ىنى قاپلايدۇ. 1 مىلىيارد كىشىلىك نۇپۇسى ئىلە دۇنيا نۇپۇسىنىڭ 15% ىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئافرىقاشىمالدا ئاق دېڭىز، جەنۇبتا ھىندى ئوكيان، غەربتە ئاتلانتىك ئوكيان، شەرقتە سىنا يېرىم ئارىلى، قىزىل دېڭىز ۋە سۇۋەيىش قانىلى بىلەن ئورۇلۇپ تۇرىدۇ. ماداغاسقار ۋە تۈرلۈك تاقىم ئاراللىرى ھەم ئۇنىڭغا تەۋەدۇر. قىتئەدە 54 دېپلوماتىك ئېتىراپ قىلىنغان مۇستەقىل دۆلەت، توققۇز رايون ۋە 3 مەلۇم دەرىجىدە ئېتىراپ قىلىنغان دۆلەت باردۇر.
پۈتۈن قىتئەلەر ئاراسىدا ئەڭ كۆپ ياش نۇپۇس ئافرىقىدا ياشىماقتا. ئافرىقالىقلارنىڭ 50% سى 19 ياشنىڭ ئاستىدادۇر. ئالجىرىيە يۈز ئۆلچىمى ئەڭ چوڭ ئافرىقا دۆلىتى، نۇپۇس جەھەتتە ئەڭ چوڭ ئافرىقا دۆلىتى بولسا نىگېرىيەدۇر. بولۇپمۇ غەربىي ئافرىقا ئىنسانىيەتنىڭ بۆشۈكى دەپ قارىلىدۇ.
ئافرىقا، تۈرلۈك ئىقلىم بەلباغلىرى بولغان ئېكۋاتورنىڭ ھەر ئىككى تەرەپىدە ۋە دۇنيا يۈزىدە ھەر ئىككى ئىقلىم بەلباغىغا ئۇزانغان بىردىنبىر قىتئەدۇر.
ئەفەسلىكلەرگە يېزىلغان خەت
ئەفەسلىكلەرگە يېزىلغان خەت
بايات مۇقامى
بايات مۇقامى---ئەسلەش
ناۋا مۇقامى
ناۋا مۇقامى---جاسارەت،كۇچ-قۇدرەت
دۆلەتلەرنىڭ نامدىكى مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئويۇنى قىممىتى رەت-تەرتىپى
مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى (ياكى ج د پ) دېگەنلىك مەلۇم رايون ياكى چېگرا ئىچىدە، مەلۇم بىر ۋاقىت چەكلىمىسى ئىچىدە ئىشلەپچىقىرىلغان بارلىق مەھسۇلات ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ باھا باھاسىدىكى ئومۇمى قىممىتىدۇر. چۈنكى پۇل پاخاللىقى بازار باھاسىغا تەسىر يەتكۈزىدىغانلىغى ئۈچۈن بۇ خىل بازار باھاسى بىلەن ئۆلچەنگەن مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى يەنە نامدىكى مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئويۇنى قىممىتى دەپ ئاتىلدۇ. thumb|دۇنيا دۆلەتلەر مىللى دارامەت 2050 نەزەر رەت تەرتىپى thumb|2022 نامدىكى مىللى دارامەت رەڭلىك خەرىتىسى thumb|2018-يىللىق نامدىكى مىللى دارامەت بويىنچە ئالدىنقى قاتاردىكى ئىقىسادى گەۋدىلەر (بىرلكى: تىليارد)
سىگاھ مۇقامى
سىگاھ مۇقامى---ئورۇن،غەپلەتتىن ئويغۇنۇش
زۇلھىججە
زۇلھىججە ياكى زۇلھەججە ھىجرى قەمەرى تەقۋىمىدە يىلنىڭ 12 - ئايىدۇر.
ئىراق مۇقامى
ئىراق مۇقامى ---دەريا سۇيۇنىڭ دولقۇنى
فىلىپىلىكلەرگە يېزىلغان خەت
فىلىپىلىكلەرگە يېزىلغان خەت
غەسسان كەنەفانى
thumb غەسسان كەنەفانى مىلادى 1936 – يىلى دۇنياغا كەلگەن. 1972 يىلى ۋاپات بولغان.
تۇپراقنىڭ بۇلغىنىشى
ئىنسانلارنىڭ پائالىيىتىدىكى بۇلغىمىلار تۇپراققا كىرىپ ، مەلۇم دەرىجىدە يىغىلىپ ، تۇپراقنىڭ ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ ، تۇپراق مۇھىتىنىڭ سۈپىتىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ ، زىرائەتلەرنىڭ نورمال ئۆسۈشى ۋە تەرەققىياتىغا تەسىر كۆرسىتىپ ، مەھسۇلاتنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە سۈپەت ۋە بەزى مۇھىت تەسىرىنى پەيدا قىلىدۇ ، بۇ ئاخىرىدا ئىنسانلارنىڭ سالامەتلىكىگە ، شۇنداقلا ئىنسانلارنىڭ ھايات قېلىش ۋە تەرەققىي قىلىش ھادىسىسىگە زىيان يەتكۈزىدۇ.
فاتىمە بىنت قەيس
قەيسنىڭ قىزى فاتىمە (فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ الْفِهْرِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: قەيس ئىبنى خالىدنىڭ قىزى فاتىمە ئەلفىھرىييە ئەلقۇرەشىييە. (ھ. ؟ – 50 / م. ؟ – 670 - يىلدىن كېيىن) دەسلەپتە ھىجرەت قىلغان مەشھۇر ساھابە زاتلاردىن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە ئۇسامە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا تەگكەن. ھەزرىتى ئۆمەر شەھىد قىلىنغاندا، «شۇرا ھەيئىتى» ئۇنىڭ ئۆيىدە توپلانغان.
يىڭكۇ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|يىڭكۇ شەھىرى left|thumb|350px|يىڭكۇ شەھىرى left|thumb|350px|يىڭكۇ شەھىرى left|thumb|350px|يىڭكۇ شەھىرى يىڭكۇ شەھىرى بولسا جۇڭگو لياۋنىڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، يىڭكۇنىڭ 2،220،000 نوپۇسىبار، 5،402 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 122°14، رايۇننومۇرى 0410.
فۇدان ئۇنىۋېرسىتېتى
فۇدان ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1905-يىلى قۇرۇلغان.
گېئورگىي مالېنكوف
گېئورگى مالېنكوف (رۇسچە: Гео́ргий Маленко́в، لاتىنچە: Georgi Malenkov)، (ت. 1902 — 1988) يوسېف ستالىننىڭ يېقىن سەبداشلىرىدىن بىرى بولۇپ، سوۋېت كومپارتىيىسى يوقىرى قاتلام رەھبەرلىرىدىن ئىدى. 1953 - يىلى ستالىن ئۆلگەندىن كېيىن سوۋېت كومپارتىيىسى ئالىي سېكرىتارى (1953) ۋە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى باش مىنستېرى بولغان (1953 - يىل، مارت – 1955 - يىل، مارت).
ئۇ 1919 - يىلى بولشېۋىك ئىنقىلابىدىن كېيىنكى ئىچكى ئۇرۇش جەريانىدا قىزىل ئارمىيەگە قاتناشقان. 1920 - يىلى روسىيە كومپارتىيىسى (بولشېۋىك) غا قاتناشقاندىن كېيىن، ئۇ ناھايىتى تېزلا پارتىيە ئىچىدە ئورنىدىن تۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئۇ جوسېف ستالىننىڭ يېقىن شېرىكلىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان ۋە 1930 - يىللارنىڭ ئاخىرىدا پارتىيەنىڭ ئاساسلىق تازىلاش ئىشلىرىدا مۇھىم رول ئوينىغان. ئۇ 1941 - يىلى سىياسىي بيۇرونىڭ كاندىدات ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن.
ئۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ئۇرۇشقا يېتەكچىلىك قىلىشقا مەسئۇل بولغان ئاز ساندىكى كىشىلەردىن تەركىب تاپقان دۆلەت مۇداپىئە كومىتېتىغا قاتناشقان. ئۇرۇشتىن كېيىن ئۇ 1946 - يىلى سىياسىي بيۇرونىڭ تولۇق ئەزاسى بولغان. ئۇ يەنە مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئىككىنچى سېكرېتارى ۋە مۇئاۋىن باش مىنىستىر بولۇپ تەيىنلەنگەن.
ئۇرۇشتىن كېيىنكى مەزگىلدە، ئۇنىڭ رىقابەتتە كەسكىن رىقابەتلىشىۋاتقان ئاندرېي جدانوفنىڭ ئەيىبلىشى نەتىجىسىدە ئۇنىڭ پارتىيىدىكى ئورنى تەۋرەپ كەتتى. ئەمما ئىككى يىل ئىچىدە ئۇ ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ، جوسېف ستالىننىڭ ئاساسلىق ياردەمچىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. جوسېف ستالىن 1953 - يىلى 3 - ئايدا ئۆلگەندىن كېيىن ، پارتىيەنىڭ بىرىنچى سېكرېتارى ۋە باش مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان. شۇنداق قىلىپ، ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى بولدى. ئەمما تەخمىنەن 6 ئايدىن كېيىن، بىرىنچى سېكرېتارلىق ۋەزىپىسىنى نىكىتا خرۇشېفقا تاپشۇرۇپ بېرىشكە توغرا كەلدى. ئۇ باش مىنىستىرلىق مەزگىلىدە ، قورال - ياراغ چىقىمىنى ئازايتىش، ئېغىر سانائەتنىڭ ئورنىغا ئىستېمال بۇيۇملىرى ئىشلەپچىقىرىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ۋە كوللىكتىپ دېھقانچىلىق مەيدانلىرىدىكى ئىشچى - خىزمەتچىلەرگە بېرىلىدىغان رىغبەتلەندۈرۈش سالمىقىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلغان.
مالېنكوف 1955 - يىلى 2 - ئايدا باش مىنىستىرلىك ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بېرىشكە مەجبۇر بولغان، ئۇنىڭ تەدبىرلىرى پارتىيىنىڭ باشقا رەھبەرلىرى ئارىسىدا ئۆكتىچىلەرنى پەيدا بولغان. ئەمما ئۇ 1957 - يىلغىچە پارتىيە رەئىسلىك ئورنىدا (ئىلگىرىكى سىياسىي بيۇرو) كۈچلۈك ئورنىنى ساقلاپ قالغان. ئۇ 1957 - يىلى ئاتالمىش ​​«قارشى تۇرۇش پارتىيىسى ھەرىكىتى» گۇرۇپپىسى بىلەن خرۇشېفنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ئۇرۇنۇشىدىن كېيىن، پرېزىدېنت ۋە مەركىزى كومىتېتتىن قوغلانغان. كېيىن ئۇ قازاقىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتىدە بىر سۇ ئېلېكتر ئىستانسىسىنى باشقۇرۇشقا تەيىنلەنگەن. 1963 - يىلى پىنسىيەگە چىققاندىن كېيىن، ئۇ ئەسلىمىلىرىنى يېزىشقا باشلىغان. ئۇ 1964 - يىلى پارتىيەدىن قوغلانغان.
گېئورگىي مالېنكوف 1988 - يىلى موسكۋادا ئۆلگەن.
جوڭگو - ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى
thumb|دونالد ترامپ (2017) thumb|لىيۇخې بىلەن ئامېرىكا سودا ۋەكىلى كۈرۈشمەكتە (2019-يىلى ئاپىرىل) جوڭگو -ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ۋە ئامىرىكا قوشما شىتاتلىرى ھۆكۈمتى ئوتتۇرۇستىكى، ئامىرىكا ئەلبېشى دونالد ترامپ تەرىپىدىن "تەڭسىز، مەنپەتسىز، بىر تەرەپككىلا پايدىلىق، بىلىم مال مۈلۈك ھوقوقىنى قوغىدىماسلىق، جوڭگو ھاكىميىتى ئېلىپ بارغان ئامىرىكا ھۆكۈمىتىگە ۋە شەخسى شىركەتلىىرىگە، تەشكلاتلىرىغا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان سىڭىپ كىرىش، جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرگە قارشى" بىر قېىتملىق تاموژنا بېجىنى، ۋە باشقا جوڭگو شىركەتلىرنى ، تەشكىلاتلىرىنى نىشان قىلغان ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرۇسدىكى سودا ماجىراسى.
ئىسمى
ئۇيغۇرچە: جوڭگو -ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى، جوڭگو -ئامېرىكا سودا ماجىراسى
خەنچە: 中美贸易战
ئەنئەنىۋى خەنچە: 中美貿易戰
ئېنگلىزچە: China–United States trade war
قىسقا ئۇچۇرلىرى
ئىككى تەرەپ: جوڭگو ھۆكۈمىتى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى.
باشلىغۇچى تەرەپ: ئامېرىكا
ئاساسلىق باشلىغۇچى شەخىس: ئامېرىكا ئەلبېشى دونالد ترامپ
بىرنىچى باسقۇچلۇق كېلىشىم: 2020-يىلى 01-ئاينىڭ 15 كۈنى، ئامېرىكا ئاستانىسى ۋاشىڭتوندا دونالد ترامپ ۋە لىيۇخى تەرىپىدىن ئىمزالانغان.