ھازىرقى_زامان_ئۇيغۇر_ئەدەبىي_تىلىنىڭ_ئىملا_قائىدىسى
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن قۇرۇلغان تۇرغۇن سۆزلەردە مەزكۇر ”ئە“ تاۋۇشىنىڭ ”ئې“ يا - كى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىش ۋە نۆۋەتلەشمەسلىك ئەھۋاللىرى
پارە + سى = پارىسى پەدە + سى = پەدىسى، پەدىدە، پەدىگە، پەدىلەر، پەدىلىك پەللە + سى = پەللىسى، پەللىدە، پەللىگە، پەللىلىك ئاغىنە + سى = ئاغىنىسى، ئاغىنىلەر، ئاغىنىلىك،  ئاغىنىدارچىلىق ئاھالە + سى = ئاھالىسى، ئاھالىدە، ئاھالىگە، ئاھالىلەر، ئاھالىلىك ئالاقە + سى = ئالاقىسى، ئالاقىدە، ئالاقىگە، ئالاقىچى مۇسابىقە + سى = مۇسابىقىسى، مۇسابىقىدە، مۇسابىقىگە، مۇسابىقىلەر مۇندەرىجە + سى = مۇندەرىجىسى، مۇندەرىجىدە، مۇندەرىجىگە، مۇندەرىجىلىك ⑵ نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى: ئۇيغۇر تىلىغا ئەرەب-پارس تىللىرىدىن كىرگەن، ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق سۆزلەرنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا ئۆزلىشىش يوللىرى ئوخشاش بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ بەزىلىرىگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، گەرچە ئاخىرقى بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسىمۇ، ئاخىرقى بوغۇمىدىكى ”ئە“ تاۋۇشىنىڭ ئۇرغۇسى بەزى سۆزلەردە ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكىلىدۇ. بەزىلىرىدە يۆتكەلمەيدۇ. شۇڭا مۇنداق ئۇرغۇسى يۆتكەلمىگەن بوغۇملاردىكى ”ئە“ تاۋۇشى ”ئى“غا نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي يېزىلىدۇ. مەسىلەن: تەۋە + سى = تەۋەسى، تەۋەدە، تەۋەلىك ساھە + سى = ساھەسى، ساھەدە، ساھەگە، ساھەلەر قەھۋە + سى = قەھۋەسى، قەھۋەدە، قەھۋەگە، قەھۋەلەر، قەھۋەلىك قۇرئە + سى = قۇرئەسى، قۇرئەدە، قۇرئەگە شىرە + سى = شىرەسى، شىرەدە، شىرەگە، شىرەلەر، شىرەلىك لەۋھە + سى = لەۋھەسى، لەۋھەدە، لەۋھەگە، لەۋھەلەر قىتئە + سى = قىتئەسى، قىتئەلەر كۈرە + سى = كۈرەسى، كۈرەدە، كۈرەگە مەزە + سى = مەزەسى، مەزەگە، مەزەلەر مەۋقە + سى = مەۋقەسى، مەۋقەدە ۋاھە + سى = ۋاھەسى، ۋاھەدە، ۋاھەگە، ۋاھەلەر ۋەقە + سى = ۋەقەسى، ۋەقەدە، ۋەقەگە، ۋەقەلەر، ۋەقەلىك  جۈمە + سى = جۈمەسى، جۈمەدە، جۈمەگە  پاجىئە + سى = پاجىئەسى، پاجىئەدە، پاجىئەگە، پاجىئەلىك ئەسلىھە + سى = ئەسلىھەسى، ئەسلىھەدە، ئەسلىھەگە، ئەسلىھەلەر، ئەسلىھەلىك پاتىھە + سى = پاتىھەسى، پاتىھەدە، پاتىھەگە جامائە + سى = جامائەسى، جامائەدە، جامائەلىك مەتبەئە + سى = مەتبەئەسى، مەتبەئەدە، مەتبەئەگە، مەتبەئەلىك مەدرىسە + سى = مەدرىسەسى، مەدرىسەدە، مەدرىسەگە گۈلقەقە + سى = گۈلقەقەسى، گۈلقەقەلىرى ئېلىپبە + سى = ئېلىپبەسى، ئېلىپبەدە، ئېلىپبەگە، ئېلىپبەلىك مەجمۇئە + سى = مەجمۇئەسى، مەجمۇئەدە، مەجمۇئەگە         مۇداپىئە + سى = مۇداپىئەسى، مۇداپىئەدە، مۇداپىئەگە مۇئەسسەسە + سى = مۇئەسسەسەسى، مۇئەسسەسەدە، مۇئەسسەسەگە، مۇئەسسەسەلەر 2) يېپىق بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە ⑴ نۆۋەتلىشىدىغانلىرى: ①”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن، يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ”ئە“ تاۋۇشى ”ئې“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: ئەپ + ى = ئېپى       ئەت + ى = ئېتى         بەز + ى = بېزى ئەس + ى = ئېسى       تەگ + ى = تېگى        بەت + ى = بېتى ② ئاخىرقى بوغۇمىدا ”ئە“ بولغان، كۆپ بوغۇملۇق يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ”ئە“ تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: دەرەخ + ى = دەرىخى   ئەخلەت + ى = ئەخلىتى    تەلەپ + ى = تەلىپى سۆڭگەچ + ى = سۆڭگىچى     شىكايەت + ى = شىكايىتى ③ پۇل مەنىسىدىكى ”چەن“ سۆزىنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا ئۆزلىشىش دەۋرى ئۇزۇن بولغاچقا، بۇ سۆز ئۇيغۇر تىلىدا خەنزۇ تىلىدىكى ئۇزۇن سوزۇق تاۋۇشلۇق ھالىتىنى يوقىتىپ، قىسقا سوزۇق تاۋۇشقا ئايلىنىپ كەتكەنلىكتىن، بۇ سۆز بىلەن ياسالغان سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ قائىدىسى بويىچە ”ئە“تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: پۇڭچەن + ى = پۇڭچىنى موچەن + ى = موچىنى  كويچەن + ى = كويچىنى ⑵ نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى: ①”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، سۆز يىلتىزىدىكى ئۇرغۇ ساقلانغانلىقتىن ”ئە“ تاۋۇشى ”ئې“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ۋەز + ى = ۋەزى      بەش + ى = بەشى        كەش + ى = كەشى خەج + ى = خەجى ②”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن، ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاخىرلاشقان بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، بوغۇم ئاخىرىدىكى ئىككى ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ ئالدىنقىسى ئالدىنقى بوغۇمغا، كېيىنكىسى كېيىنكى بوغۇمغا تەۋە بولۇپ، ”ئە“ لىك بوغۇم يېپىق بوغۇم ھالىتىدە قالغانلىقتىن، ”ئە“ تاۋۇشى ”ئې“غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: كەنت + ى = كەنتى    دەرد + ى = دەردى       شەرت + ى = شەرتى قەلب + ى = قەلبى      قەست + ى = قەستى      بەست + ى = بەستى ③ ئەرەب-پارس تىللىرىدىن كىرگەن، ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بەزى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ”ئە“ تاۋۇشى ئەسلىدىكى ئۇزۇن سوزۇق تاۋۇشلۇق خۇسۇسىيىتىنى يوقاتمىسا، ”ئى“غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: مىجەز + ى = مىجەزى   ئەرەب + ى = ئەرەبى   نەسەب + ى = نەسەبى ④ خەنزۇ تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا قوبۇل قىلىنغان ”ia, ua“ قوش سوزۇق تاۋۇشلۇق بىر ۋە كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە، بۇ سوزۇق تاۋۇشلار خەنزۇ تىلىدىكى ئۇزۇن سوزۇق تاۋۇشلۇق خۇسۇسىيىتىنى ساقلاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئاخىرقى بوغۇمىدىكى ”ئە“  تاۋۇشى ”ئې“ ياكى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ليەن + ى = ليەنى  لۇشيەن + ى = لۇشيەنى   يۇەن + ى = يۇەنى ⑤ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن ئوچۇق ۋە يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئىستېمالدا ياكى بەزى شېۋىلەردە ”ئە“ تاۋۇشىنى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرسە، بەزىلىرىدە نۆۋەتلەشتۈرمەي قوللىنىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال تەڭلا مەۋجۇت. بۇ خىل ھادىسىلەر ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئومۇمىي فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈپ يېزىلىدۇ. مەسىلەن: ئارمىيە + سى = ئارمىيىسى (ئارمىيەسى ئەمەس) پارتىيە + سى = پارتىيىسى (پارتىيەسى ئەمەس) مەسلىھەت + ى = مەسلىھىتى (مەسلىھەتى ئەمەس) نەسىھەت + ى = نەسىھىتى (نەسىھەتى ئەمەس)