cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پەيغەمبەر
مۇسەۋىيلىك
قۇرئان كەرىمدە، كىتابى مۇقەددەستە ۋە مۇسەۋىي دىنىي مەتنلەردە تىلغا ئېلىنىپ، ئىسلام دىنىدا پەيغەمبەر قەبۇل قىلىنغان دىنىي شەخسلەرنىڭ كۆپچىلىكى مۇسەۋىيلىك تەرىپىدىن پەيغەمبەر قەبۇل قىلىنمايدۇ، دىن كاتتىسى دەپلا قارىلىدۇ. ھەزرىتى ئىسا ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاملار مۇسەۋىيلەرگە كۆرە پەيغەمبەر ئەمەستۇرلار.
جورج ۋولكېر بۇش
left|thumb|350px|كېننېدى ئامېرىكا پرېزىدېنتى
پەيغەمبەر
خرىستىيانلىق
مۇسەۋىيلىككە ئوخشاش خرىستىيانلىقتىمۇ قۇرئان ۋە كىتابى مۇقەددەستىكى شەخشلەرنىڭ كۆپچىلىكى پەقەتلا دىن كاتتىسى قەبۇل قىلىنىدۇ. خرىستىيانلارچە ھەزرىتى مۇھەممەد پەيغەمبەر ئەمەستۇر. ئىسلام تەئلىماتلىرىدا زىكر قىلىنغانلارنىڭ ئەكسىنچە خرىستىيانلار، ئىنجىلنىڭ، تەڭرى تامانىدىن ۋەھىي يولى بىلەن ھەزرىتى ئىساغە نازىل قىلنغان بىر كىتاب دەپ ئىشەنمەيدۇلەر. تۆرت ئىنجىلنىڭ ئىسانىڭ ئەرشكە كۆتۈرلىشىدىن خېلى كېيىن ھاۋارىلەر تەرىپىدىن "ئىلاھىي ئىلھام" بىلەن قەلەمگە ئالغان دەپ قارىلىدۇ ۋە بۇلار ھەزرىتى ئىسانىڭ ھاياتىنى بايان قىلىدۇ. خرىستىيانلىقنىڭ مۇقەددەس كىتابى بولمىش كىتابى مۇقەددەس، ئىنجىللەرنىڭ تۆرتى بىلەن بىللە 23 مۇقەددەس خرىستىيان مەتنىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان "يېڭى ئەھد" ۋە تەۋرات بىلەن بىرگە 29 مۇسەۋىي مەتنىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان "كونا ئەھد"نىڭ بىرلەشمىسىدۇر. ئەھلى كىتابقا كۆرە زەبۇر (مەزمۇرلار)، داۋۇد ياكى سۇلەيمان تەرىپىدىن يازىلغان شىئېرلەردۇر. خرىستىيانلىقتا ھەزرىتى ئىسا مەسھتۇر ۋە تەڭرىنى تەشكىل قىلغۇچى ئاتا - ئوغۇل - ۋە مۇقەددەس رۇھ ئۈچلەمدىكى "ئوغۇل"دۇر. كاتولىك مەزھىبىچە بولسا ئىسادىن كېيىنكى ئەڭ مۇھىم دىنىي زات ئۇنىڭ ئانىسى ھەزرىتى مەريەم ئېرۇر. خرىستىيانلىقنىڭ مورمون مەزھىبى، مورمون دىنىنىڭ قۇرغۇچىسى يوزېڧ سمىتنى پەيغەمبەر قەبۇل قىلماقتا،
ئىسلام
ئىسلامدا پەيغەمبەرلەر، ئاللاھنىڭ دۇنيادىكى ئەلچىلەرى قەبۇل قىلىنىدۇ. قۇرئان كەرىمدە 25 پەيغەمبەرنىڭ ئىسمى زىكىر قىلىنغاندۇر. بۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ ئىلگىرى كېيىنلىك تەرتىبى تۆۋەندىكىچە:
ئادەم، ئىدرىس، نۇھ، ھۇد، سالىھ، ئىبراھىم، لۇت، ئىسمائىل، ئىسھاق، يەئقۇب، يۇسۇڧ، ئەييۇب، شۇئەيب، مۇسا، ھارۇن، داۋۇد، سۇلايمان، زۇلكېڧىل، يۇنۇس، ئىلياس، ئەليەسە، زەكەرىيا، يەھيا، ئىسا، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ﷺ
ئىسلام پەيغەمبەرلىرىنىڭ بۈيۈك بىر قىسمى مۇسەۋىيلىك ۋە خرىتىيانلىقتا پەيغەمبەر قەبۇل قىلىنمايدۇ، پەقەتلا دىن كاتتىسى دەپ قارىلىدۇ. ھەزرىتى ئىسا ۋە ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاملار يەھۇدى ۋە ناسارالار تامانىدىن پەيغەمبەر قەبۇل قىلىنمايدۇ.
تەۋرات
قۇرئان كەرىم
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ ۚ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ۗ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ
مۇھەممەد پەقەت بىر پەيغەمبەردۇر، ئۇنىڭدىن بۇرۇن كۆپ پەيغەمبەرلەر ئۆتتى (ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ئۆز ئەجىلى بىلەن ئۆلگەن، بەزىلىرى باشقىلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن)؛ ئۇ ۋاپات بولسا ياكى ئۆلتۈرۈلسە، ئارقاڭلارغا يېنىۋالامسىلەر؟ (يەنى ئىماندىن يېنىپ مۇرتەد بولامسىلەر؟) كىمكى ئارقىسىغا يېنىۋالىدىكەن (يەنى مۇرتەد بولىدىكەن)، ئۇ ئاللاھ قا قىلچە زىيان يەتكۈزەلمەيدۇ. ئاللاھ شۈكۈر قىلغۇچىلارنى مۇكاپاتلايدۇ (سۇرە ئال ئىمران: 144)
وَكَمْ أَرْسَلْنَا مِن نَّبِيٍّ فِي الْأَوَّلِينَ
باھائىيلىك
باھائىيلىك، پەيغەمبەرلەر ھەققىدە ئىسلام بىلەن ئىنتايىن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. ئىسلام بىلەن ئەڭ ئاساسىي پەرقى، مىرزا ھۈسەيىن ئەلىنى پەيغەمبەر دەپ قەبۇل قىلىشىدۇر.
باشقا دىنلەردە
تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، پەيغەبەرلىك ئوقۇمى ئىبرھىمىي دىنلەردە جاي ئالغانلىقى ۋە ئوتتۇرا شەرق خەلقلىرىغە خاس ئىكەنلىكىنى كۆرىۋالغاىلى بولىدۇ. ئاسيادىكى بۇددىزىم، ھىندۇ، مانى ۋە شىنتو دىنلىرىدە، ياۋروپانىڭ كۆپ خۇدالىق ئىتىقادلىرىدا، ياكى ئاڧرىقىنىڭ يەرلىك قەبىلىلىرىنىڭ دىنلىرىدا تەڭرىدىن ئېلىنغان بۇيرۇقلارنى ئىنسانلارغا يەتكۈزگەن پەيغەمبەرلەر كۆرۈلمەس. (شۇنداقلا "ۋىدالار" ناملىق مۇقەددەس يازمىلىرى بولغان ھىندى دىنى كۆپ خۇدالىق دىندۇر). ئوتتۇرا شەرقتىن باشقا يەرلەردە ئوتتۇرىغا چىققان دىنلار ئارىسىدىن بەئزىلىرىنىڭ قۇرغۇچىلىرى بىلىنمەكتە ئەمما بۇ قۇرغۇچىلار، ئۆزلىرى قۇرغان دىننىڭ مەنسۇبلىرى تەرىڧىدىن "دى كاتتىسى" دەپ قارالماقتا. ئىبراھىمىي دىنلەر سىڭگەرى بىر "پەيغەمبەرلىك" ۋەزىپىلىرى يوقتۇر.
ئايال پەيغەمبەرلەر
قۇرئان كەرىم، ئايال پەيغەمبەرلەردىن سۆز ئەتمەيدۇ. لېكىن ئۈچ ئايەتتە؛ نەھل: 43، يۇسۇڧ: 109 ۋە ئەنبىيا: 7. ئايەتلەردە پەيغەمبەرلەرنىڭ ئەرلەردىن ئىبەرىلگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ.
ئەنبىيا- 7:
وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ ۖ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
(ئى مۇھەممەد!) سەندىن ئىلگىرى - (پەرىشتىلەرنى ئەمەس) پەقەت ئىنسانلارنىلا پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتتۇق، ئەگەر (بۇنى) بىلمىسەڭلار، ئەھلى ئىلىمدىن (يەنى تەۋرات، ئىنجىللارنى بىلىدىغانلاردىن) سوراڭلار.
تەۋراتنىڭ تەكۋىن 15:20 ئايىتىدە پەيغەمبەر مىريام، ھاكىملەر 4:4 تە پەيغەمبەر دېبورا، 2. تارىخلار 34:22 دە شاللۇمنىڭ خاتۇنى پەيغەمبەر خۇلا، نەھەميا 6:14 دە پەيغەمبەر ناديالار ھەققىدە سۆز بارىدۇ.
شۇنداقلا ئىنجىلدىكى لۇكا 2:36 دا "ئاشەر ئايمىقىدىن ڧەنۇئەل قىزى ئاننا ئىسىملىك ئىنتايىن ياشانغان بىر پەيغەمبەر بار ئىدى. ياش قىز ۋاقتىدا يادلىق بولۇپ ئېرى بىلەن يەتتە يىل ياشىغاندىن كېيىن تۇل قالغاندۇر." دېگەندەك مەزمۇنلار بىلەن باشىقا بىر ئايال پەيغەمبەردىن سۆز قىلىنىدۇ.
ھۈسەيىن بايقارا
مىرزا ھۈسەيىن بايقارا، لەقەبى ئەبۇلغازى، تولۇق ئاتى ھۈسەيىن بىن غىياسىددىن مەنسۇر بىن بايقارا بىن ئۆمەرشاھ بىن تىمۇر ( چاغاتايچە: حسین بایقرا، 1438- يىلى سەپەر، ھېرات —— 1506- يىلى 4- باھار، بابا ئىلاھى، ھېرات يېقىنلىرى)، تېمۇرىي شاھزادىلەردىن بولۇپ، 1469 - 1506 ئاراسى تېمۇرىيلەر ئىمپېرىيىسىنىڭ ھۆكۈمدارى بولغان. يېتۈك شائىردۇر. تەخت ماجرالارى ۋە ئۇرۇشلار بىلەن ئۆتكەن 36 يىللىق سەلتەنەت دەۋرىدە بىلىم، سەنئەت ۋە ئەدەبىياتتا بۈيۈك تەرەققىياتلار بارلىققا كەلگەن.
ئەلىشىر نەۋائىنىڭ دوستى ۋە ھۆكۈمدارىدۇر.
ۋەھىي
ۋەھىي (ئەرەبچە: وحي)، ئىسلامىي ئاتالغۇلاردا، بۇيرۇق ياكى پىكىرلەرنىڭ ئاللاھ تەرىپىدىن پەيغەمبەرلەرگە بىلدۈرۈلىشىگە ۋە بۇ بىلدۈرۈشنىڭ ئۆزىگە دېيىلىدۇ. ئسىلامىي ئىتىقادقا كۆرە ۈەھىي پەيغەمبەرلەرگە كېلىدۇ ۋە پەقەتلا جىبرىئىل ئارقىلىق نازىل قىلىنىدۇ.
ۋەھىي بىلەن كەلگەن ھەر تۈرلۈك سۆز تەڭرىنىڭ سۆزى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ.
نىسپىي ھەرىكەت
سىلىق كېتىۋاتقان بىر پويىزدا ئولتۇرغاندا، تۆمۈريول ياقىسىدىكى دەرەخ، ئۆي - ئىمارەت، سىم تاناب تۈۋرۈكى قاتارلىقلارنىڭ كەينىگە كېتىۋاتقانلىقى كۆرۈنمىسە، پويىزنىڭ ئالدىغا كېتىۋاتقانلىقىنى ئېنىقلىغىلى بولمايدۇ. ئەگەر كۆرۈنگىنى دەل سىز ئولتۇرغان پويىز بىلەن ئوخشاش يۆنىلىشتە ماڭغان ھەم ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى ئوخشاش بولغان باشقا بىر پويىزنىڭ ۋاگونى بولسا، پويىزنىڭ ھەرىكەت قىلىۋاتقان ياكى قىلمايۋاتقانلىقىنى ئېنىقلىغىلى بولمايدۇ. چۈنكى، ئىككى پويىز ئارىسىدىكى ئارىلىقتا ئۆزگىرىش بولمىغانلىقىتىن، بۇ، ئىككى پويىزنىڭ تامامەن تىنچ تۇرغاندىكى ئەھۋالىغا تامامەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ.
بۇ، يول ياقىسىدىكى ئۆي - ئىمارەتلەر، دەرەخلەر ۋە سىم تاناب تۈۋرۈكلىرىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، پويىزنىڭ ھەرىكەت قىلىدىغانلىقى، ئوخشاش تېزلىكتە ئوخشاش يۆنىلىشتە كېتىۋاتقان باشقا بىر پويىزغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، سىز ئولتۇرغان پويىزنىڭ تىنچ تۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. دېمەك، جىسىملارنىڭ ھەرىكىتى نىسپىي مەنىگە ئىگە بولىدۇ، ئوخشاش بولمىغان جىسىملارنى تاللاپ ئۆلچەم قىلىپ سېلىشتۇرغاندا، كېلىپ چىقىدىغان خۇلاسىلەرمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. فىزىكىدا ئۆلچەم قىلىپ تاللىۋېلىنىپ سېلىشتۇرۇش ئېلىپ بېرىلىدىغان جىسىم بەلگە جىسىم (پايدىلىنىش جىسمى) دەپ ئاتىلىدۇ.
كۆپچىلىكتە يەنە مۇنداق تەسىرات بولغان بولۇشى مۇمكىن: ئىككى پويىز بېكەتتە ياندىشىپ تۇرغاندا، بىر پويىزنىڭ دېرىزىسىدىن يەنە بىر پويىزنىڭ ۋاگونىنىلا كۆرگىلى بولىدۇ، يەنە بىر پويىز ئاستا - ئاستا ئالدىغا ماڭغاندا، ئۆزىڭىز ئولتۇرغان پويىزنى كەينىگە چېكىنىۋاتىدۇ، دەپ قالىسىز. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، سىز ئالدىغا ماڭغان يەنە بىر پويىزنى بەلگە جىسىم قىلغان، كەينىگە چېكىنىش بولسا بۇنىڭغا نىسبەتەن ئېيتىلغان. تىنچ تۇرغان پاراخوتتا تۇرۇپ دەريا سۈيىنىڭ ئاققىنىنى كۆزەتكەندە، دائىم پاراخوتنىڭ ئۆزى مېڭىۋاتقاندەك سېزىلىشىنىڭ پرىنسپىمۇ مۇشۇنىڭدا.
بىز ئادەتتە ئۆي - ئىمارەتلەر، دەل - دەرەخلەر، سىم تاناب تۈۋرۈكى، ئۈستەل قاتارلىق جىسىملارنى تىنچ تۇرىدۇ، دەيمىز. بۇنىڭدا يەر شارى بەلگە جىسىم قىلىنىپ ھۆكۈم قىلىنغان بولىدۇ؛ ئەگەر قۇياش بەلگە جىسىم قىلىپ تاللىۋېلىنسا، ئۇلارنىڭ ھەممىسى يەنە ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولىدۇ.
جىسىملار ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقىمۇ نىسپىي بولىدۇ.1 - دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، فرانسىيىلىك بىر ئۇچقۇچى m2000 ئېگىز بوشلۇقتا ئۇچۇۋاتقاندا، توساتتىن يېنىدىن بىر كىچىك نەرسىنىڭ ئۇچۇپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، ئۇچقۇچى بۇنى بىر قوڭغۇز ئوخشايدۇ دەپ، قولى بىلەن ئۇنى تۇتۇۋالغان. ئۇ قولىدىكى نەرسىگە ئەستايىدىل قارىغاندىن كىيىن ھەيران قالغان، ئەسلىدە بۇ ئۇنىڭغا چەنلەپ ئېتىلغان بىر پاي ئوق ئىدى!
ئىشنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالى مۇنداق: فرانسىيىلىك ئۇچقۇچى مۇئەييەن تېزلىكتە ئۇچۇۋاتقان، كەينىدىن ئېتىلىپ كەلگەن ئوق ھاۋادا بىر بۆلەك ئارىلىق ئۇچقاندىن كېيىن، ئۇنىڭ تېزلىكى كىچىكلەپ قالغان. ئوقنىڭ تېزلىكى ئايروپىلاننىڭ تېزلىكىگە يېقىنلىشىپ قالغاندا، گەرچە ئوقنىڭ تېزلىكى يەنىلا ئىنتايىن چوڭ بولسىمۇ، ئەمما ئۇچقۇچىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئوق ئاساسەن تىنچ تۇرغاندەك بولۇپ، قولىنى سۇنۇپلا بۇ ئوقنى تۇتۇۋالىدۇ.
ھازىرقى زامان ئالەم ئۇچۇش ئىشلىرىدا، يۇقىرى تېزلىكتە ئۇچۇۋاتقان ئالەم كېمىلىرىنىڭ تېزلىكلىرى تەڭ، يۆنىلىشلىرىمۇ ئوخشاش بولغاندا، ئۇلار ئاساسەن نىسپىي تىنچ ھالەتنى ساقلايدۇ - دە، ئالەم كېمىسى بوشلۇقتا بىر تەرەپتىن ئۇچۇپ، بىر تەرەپتىن يېقىنلىشىپ، بىر - بىرىگە بىۋاسىتە ئۇلىنىپ بىر گەۋدىنى ھاسىل قىلالايدىغان بولدى.
ئالېكساندېر سېرگېيېۋىچ پۇشكىن
ئۇيغۇرچە- ئالېكساندېر سېرگېيېۋىچ پۇشكىن
ئىنگلىسچە- Alexander Sergeyevich Pushkin
رۇسچە- Александр Сергеевич Пушкин
ئۆز كەچمىشى
ئالېكساندېر سېرگېيېۋىچ پۇشكىن (1799-يىلى 6-ئاينىڭ 29-كۈنى - 1837-يىلى 2-ئاينىڭ 10-كۈنى )، داڭلىق رۇس شائىر.
ئەسەرلىرى
ئۈمىدسىزلەنمەڭ ، تىت-تىت بولماڭ!
قايغۇلۇق كۈنلەردە ، تەمكىن بولۇڭ.
خۇشال كۈنلەر مۇ كېلىدۇ ، ئىشىنىڭ!
دىل مەڭگۈ ئەتىگە ئىنتىلىدۇ.
ھازىر بولسا ھەمىشە ئۈمىدسىزلىنىگلىك،
ئۆتۈپ كەتكەندە بولسا قىممەتلىك ئەسلىمىگە ئايلىنىدۇ.
ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىش دىگەن نىمە
مەيلى ئىنتېرنىت بولمىسۇن ياكى شىنخۇا كىتاپخانىسىدىكى كىتابلار بولمىسۇن ﮬەممىسىدە " ئەرلىرى زەئىپلەشكەن مىللەتنىڭ ئاياللىرى پاﮬىشە بولىدۇ "، " روﮬىيىتىمىزدىكى ئاجىزلىقلار " دىگەندەك گەپلەر دەۋىر سۈرگىلى خېلى ئۇزۇن بولدى. بۇ ناﮬايىتى نۇرمال ئەﮬۋال. چۈنكى ئۈزىنى ئىتراپ قىلىش، ئۈزىنى تۇنۇش، تەرەققى قىلىش ﮬەققىدە ئىزدىنىۋاتقان ئىنسانلار ئىچىدە بىز ئۇيغۇرلار بىرىنچىسى ئەمەس شۇنداقلا ئەڭ ئاخىرقىسى ئەمەس. مەيلى تەرەققى قىلغان ياۋروپالىقلار بولمىسۇن، قەدىمى مەدەنيەتكە ئىگە ئافرىقا ۋە شەرقى ئاسىيالىقلار بولمىسۇن بۇ ﮬەقتە ئىزلىنىش توختىماي داۋام قىلىۋاتىدۇ.
تەرەققى قىلغانلار ئالەم بوشلۇقىغا قاراپ يول ئالدى، تەرەققى قىلمىغانلار ﮬېلىمۇ ئات -تۈگە بىلەن سودا يۇلى ئېچۋاتىدۇ، ئىنساننىڭ شۇنداقلا مەلۇم خىل مىللەت ۋە ئادەملەر توپىنىڭ ئۈزىنى مۇكەممەلەشتۈرۈش ۋە شۇ ئارقىلىق ئىلغار مىللەتلەر قاتارىغا قۇشۇلۇپ مېڭىش ئىستىكى بىر مىنۇتمۇ توختاپ قالغىنى يوق.
دوكتۇر ئەسەت سۇلايماننىڭ سۆزى بويىچە ئېيىتساق " ﮬەر قانداق مىللەتنىڭ تەرەققىياتى تۈز سىزىق بويىچە ئىلگىرلىگەن ئەمەس، بەلكى گاﮬ ئۆرلەپ گاﮬ پەسىيىپ تۇرىدىغان زەنجىرسىمان ﮬالقىدا بىر پۈتۈنلىككە ئىگە بولغان ". بىزنىڭمۇ تارىختا گۈللەنگەن چاغلىرىمىز بولغان، ئۇيغۇر مەدەنيىتى سودىگەرلەر ۋە باشقا ساياﮬەتچىلەر تەرىپىدىن دۇنياغا تارقالغان. تەبئى ئاپەت ۋە ئىچكى -تاشقى بېسىمنىڭ نەتىجىسىدە يىڭىلىق يارىتىلىشقا ئىمكان بولماي، بىكىنمىچىلىك سەۋەبىدىن پىكىر قىلىش شەكلى دەۋىرگە ماسلىشالماي، تەپەككۇر ئۇسۇلى يىڭىلانماي تاكى ئازات بولغان 49 -يىلغىچە جاﮬالەت ﮬەر خىل نام ﮬەرخىل ئېقىم سۈپىتىدە بىزنى ئالداپ بېسىپ كەلدى.
دۇنيادا يېڭى دەپ ئاتالغان نەرسىلەرنىڭ ﮬەممىسى پەقەت تارىخىنىڭ تەكرارلىنىشى، باشقىچە شەكىلدە ئىپادىلنىشى خالاس. شۇڭا بىز چۇقۇم باشقىلارنىڭ تەرەققى قىلىش، قۇدرەت تېپىش جەريانىدىكى ئالاﮬىدىلىكرىنى ئۆرنەك قىلىشىمىز، ئۈگىنىشىمىز كىرەك.
مىلادى يەتتىنچى ئەسىردە ئىسلام دىنى بارلىققا كەلگەندىن كىيىن ئىسلام دىنى "قۇرئان " ئارقىلىق ئىنسان، ئائىلە، جەمئىيەتنىڭ فونكىسيىسى ۋە بۇرچىنى بەلگىلەپ جاﮬالىيەت دەۋرىدە قالغان ئەرەبلەرنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ قۇدرەتلىك ئىسلام ئىمپىريىسى قۇردى. ئابباسىلار خانلىقى " يۈز كۈنلۈك تەرجىمە ﮬەرىكىتىنى " يولغا قۇيۇپ باشقا مىللەتلەرنىڭ ئەدەبىيات، فىزىكا، خېمىيە ۋە باشقا پەنلىرىنى ئەرەب يېرىم ئارىلىغا كەڭ تارقىتىپ، ئالى بىلىم يۇرۇتلىرىنى قۇرۇپ، ئالىملارنى چىللاپ كىلىپ نەچچە ئون يىل تىرىشىشى نەتىجىسىدە ئەرەب يېرىم ئارىلى جوڭگو ۋە قەدىمى يۇنانغا ئوخشاش دۇنيانىڭ مەدەنيەت مەركىزىگە ئايلاندى. سېرىتنىڭ ئىلغار مەدەنيىتىنى قۇبۇل قىلىشى نەتىجىسىدە ئەرەبلەر شۇ قەدەر گۈللەندىكى ئۆز سېڭلىسىنى ئاكىسى ئالىدىغان ياۋايى مىللەتتىن دۇنيانىڭ خۇجىسىغا ئايلىنىپ خىرىستىئانلار پەقەت يىراقتىن نەپرەت بىلەن قاراپ تۇرسىمۇ باش كۈتۈرۈپ ياق دىيەلمەيدىغان ﮬالەتكە كەلدى.
بۇ خىل قاراشنىڭ تەسىرگە ئۇچرىغان ئابدۇقادىر داموللا، مەمتېلى ئەپەندىلەر شىنجاڭدا يېڭى مائارىپ ﮬەركىتىنى باشلىدى.
يۇقارقى گەپ شۇ يەردە قالسۇن.
ئوتتۇرا ئەسىردە ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەدەنيەت ۋە مەرىپەت، سىياسى ۋە ئىقتىسادتا چىكىنىشى، قۇرئان ۋە پەيغەمبەر ﮬەدىسلىرىگە خاتا ۋە گۇرۇﮬ مەنپەئەت نوقتىسىدىن تەدبىر بىرلىشى، خۇراپاتلىقنىڭ ئەۋىج ئېلىشى ئاﮬالىسىنىڭ ئاساسى قىسمى مۇسۇلمان بولغان ئۇيغۇر رايۇنىغا پاسسىپ تەسىر ئېلىپ كەلدى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ باشقا رايۇنىدا تۇمشىقىغا تىپىك يەپ لالما ئىت كەبى خورجۇن كۈتۈرۈپ كەلگەن ئاتالمىش " پەيغەمبەر ئەۋلادلىرى " ئۇيغۇر رايۇنىدا ئەمدىلا بېخلىنىپ لېكىن ئىلغار پىكىرلىكلەر ۋە سەئىدىيە خانلىقىدىكى ئىلغار كۈچلەر تەرىپىدىن بېسىلىپ ياتقان تەركى دۇنيا خۇراپاتلىققا كاتالىزاتۇر بۇلۇپ ئەڭ ئاخىردا ئۇيغۇر دىگەن ئىسىممۇ ئىستىمالدىن قىلىپ بىر پۈتۈن ئۇيغۇر گەۋدىسى يىمىرلىپ قەشقەرلىك، خۇتەنلىك، ئاقسۇلۇققا پارچىلاندى. ئۇيغۇر شۇ دەۋىردىكى مائارىپىنىڭ نىشانىنىڭ بۇرلۇشى ۋە دىنني ئەقىدىنىڭ يۈكسەكلىككە كۈتۈرلۈپ خۇراپاتلىققا ئايلىنىشى شۇ دەۋىردىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى ماددى ئىشلەپچىقرىش، ساپا، نۇپۇس جەﮬەتتىن غايەت زور زىيانغا ئۇچراتتى. تەلۋىلەرچە دىننىي ئىتىقادتىن باشقا ﮬېچنىمىسى يوق نادان خەلق ئۆز ئارا ئاق تاغ قارا تاغ بۇلۇپ قىرغىن قىلىشىپ ئىنسانىي ﮬۇقۇق، كىشلىك قەدىر قىممەت، نىكاﮬ ۋە كىشلىك ئەركىنلىك ئىنسانىيەت تارىخىدا ئىبرەت بولغىدەك دەپسەندە قىلىدى. ﮬەتتا ئادەم بېشىدا قىزىل دەريا بويىدا خاتىرە مۇنار تىكلەندى. شۇندىن كىيىن ئازاتلىققىچە بولغان بىر دەۋىردە ئۇيغۇر دىيارىدا تۈگىمەس ئىچكى جىدەل، ئوخشىمىغان "ئىسلام " گۇروﮬلىرى، ئوخشىمىغان ﮬەم پىشمىغان نەزىريە ﮬۈكۈم سۈرۈپ ياڭ زىڭشىن دەۋرىگە كەلگەندە كولمىناتسىيە نوقتىسىغا يەتتى.
بۇ ﮬەقتە نەزەر خۇجا ئابدۇ سەمەتوف :" مۇسۇلمانلار ئىچىدە نىمىشقا ئىلىم لازىم دەرىجدە تارقالمىدى ؟ ﮬەقىقى سەۋەبى بىرلا، ئۇ بولسىمۇ پۇلنىڭ يوقلىقىدۇر، كەمبەغەللىكنىڭ سەۋەبى بولسا بەك ئۇچۇق، مىڭ نەچچە يىللاردىن بىرى داۋاملىشىپ كەلگەن ئىچكى نىزا تۈپەيلىدىن بىز ئۇقۇش ۋە باي بۇلۇشقا ئەمەس بەلكى بىر -بىرىمىزنى ئۆلتۈرۈش ۋە قىرغىن قىلىشقا ۋاقىت تاپالماي يۈرىمىز، بۇ يولدا سەرىپ قىلغان بايلىق ۋە كۈچىمىزنى ساۋاب ﮬىساپلايمىز، قاراڭلار ئىسلام دۇنياسىغا ! كىم كىم بىلەن سۇقۇشىدۇ مۇسۇلمان مۇسۇلمانلار بىلەن سۇقۇشىدۇ، مۇشۇ سۇقۇشقا كەتكەن پۇل ئىلىم - پەن ئىشلىرىغا ئىشلىتىلگەن بولسا مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئىلىم يامان ئەمەس تارقالغان بۇلاتتى " دەپ ﮬەسرەت بىلەن يازدى.
ئۇيغۇر تارىخىدا ﮬەر بىر دەۋىردە يىراقنى كۈرۈپ ئۆز خەلقى ئۈچۈن قۇربان بىرەلەيدىغان ئالىم، زىيالى، شائىر، يازغۇچى چىقىپ تۇرغان. بىراق ئۇلارنىڭ ﮬەربىر ئىزدىنىنىشى، ئۇرۇنۇشى مەغلۇپ بۇلۇپ تۇرغىنىمۇ يالغان ئەمەس. ساتقىن - مۇناپىقلارنىڭ ئىلغارلارغا تۆﮬمەت قىلىشى، زىيانكەشلىك قىلىشى تارىخ سەﮬنىسىدە قايتا - قايتا ئوينىلىپ تۇرغان تىراگىدىيىگە ئوخشاش قايتا - قايتا تەكرارلانسىمۇ ئۇيغۇر ئانىللىرى ﮬەرخىل ئىسىمدىكى ئىلغارنى ئۇلاپ تۇغۇپ كىلىۋاتقان ئىدى. ئاۋام خەلق نەچچە يۈز مائارىپسىز قالغان بولغاچقا ئۇلاردا ئەڭ ئاساسى بولغان قارشىلىق كۆرسۈتۈش ئېڭى، گۇمان ئېڭى، كىرزىس ئېڭى يۇقىلىپ مەسچىت خانىقانى كۆرسە، ياكى ئەرەبچە ناخشا - مۇناجاتنى ئاڭلىسىمۇ يىغا تۇتىدىغان، كۆڭلى يۇمشاق، نادان، كىم قاياققا تارتسا شۇ ياققا ماڭىدىغان، ئۆز تەقدىرى ئۈچۈن ئويلىنىشنى گۇناﮬ دەپ قارايدىغان بىر خىل جەمئىيەت مۇﮬىتى شەكىللەندى. ساياﮬەت ۋە جاسۇسلۇق ۋەزىپىسى بىلەن كەلگەن چەتئەللىكلەرمۇ " چېكىدىن ئاشقان دىنني تەلۋىلىك بۇ خەلقنىڭ ئازاپ -ئۇقۇبەتلىرىنىڭ تۈپ يىلتىزى " دەپ قۇيۇپ ئۈتۈپ كەتتى.
نامراتلىق ساتقىن ۋە خائىنغا ئىدىيىۋى دەستەك بولدى، ئاۋام خەلق ئاق -قارىنى غۇۋا بىلسىمۇ گەپ قىلىشقا پېتىنالمىدى، ئۇيغۇر زىيالىلىرى بەزىللىرى بىر ئۆمۈر تىرىشىپ - تىرمىشىپ بېقىپ ئاخىرى قان قۇسۇپ خۇدا دىگنىچە جەينامازغا يېقىلدى، يېقىلمىغانلىرى ئابدۇخالىق ئۇيغۇر، مەمتېلى ئەپەندىدەك ئەلەملىك كۈلۈپ تۇرۇپ جادۇغا باش قويدى.
چەتئەل تارىخىغا قاراپ باقساق ﮬازىرقى دۇنيادىكى يەتتە كۈچلۈك دۆلەتنىڭ ئىچىدە گىرمانىيە، ئامىرىكا، فىرانسىيە، ياپۇنيە قاتارلىق دۆلەتلەردە بىر خىل ئورتاقلىقنى بايقايمىز. نىمە دىگەندە مائارىپ. ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىشنىڭ بىرىچى زۈرۈزر شەرتى ئاۋام خەلقنىڭ ساپاسى بۇلۇشى، بولغاندىمۇ يۇقىرى ساپاسى بۇلۇش كىرەك.
خوش، ئەمدى ئۈستىدىكى گەپنى قۇيۇپ تۇرۇپ يەنە بىر نوقتىدىن پاراڭلىشايلى. مەركىزى تېلىۋۇزىيە ئىىستانسى " چوڭ دۆلەتنىڭ باش كۈتۈرۈشى " دىگەن چوڭ ﮬەجىملىك فىلىمنى قويغاندىن كىيىن دۆلەت ئىچى ۋە سېرتىدىكى مۇنبەرلەردە قاتتىق زىل-زىلە قوزغىدى. نەچچە كۈن ئاۋال چىڭخۇا داشۆنىڭ ياپۇنيىگە تەكشۈرۈشكە بارغان پىروفىسسورى تەكشۈرۈشنى ئاياقلاشتۇرۇپ قايتىپ كەلگەندىن كىيىن بىزنىڭ GDP ياپۇنيىنى ئىككى قاتلىغان بىلەن ئاۋام خەلىقنىڭ ساپاسى ياپۇنيىگە يەتكىلى يەنە ئوتتۇز يىل پەرىق باركەن دىگەن خۇلاسىنى چىقاردى. سىنگاپور سەﮬەر گىزىتى ئۇزۇن تەﮬلىل ماقالىسى ئىلان قىلىپ جوڭگولۇقلار ئەڭ ئاۋال ئۆز ساپاسىنى ئۆستۈرۈش كىرەك، ﮬەربى كۈچنىڭ تەرەققى قىلىشى، GDP نىڭ ئېشىشى ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىشنىڭ شەرتى، لېكىن ئۇ ﮬەقىقى قۇدرەت تاپقانلىقتىن دىرەك بەرمەيدۇ، ئەڭ مۇﮬىمى ئاۋام خەلقنىڭ ساپاسى چۇقۇم ئۈسۈشى كىرەك دەپ خۇلاسە چىقرىلىپ، ئارقىدىن گىرمانىيىنىڭ قۇدرەت تېپىش سىرى، ياپۇنيىنڭ قۇدرەت تېپىش سىرى، ئامرىكىنىڭ قۇدرەت تېپىش سىرى، فىرانسىينىڭ قۇدرەت تېپىش سىرى دىگەن كىچىك تىمىلاردا ئايرىم - ئايرىم توختىلپ، ئىنچىكە تەﮬلىل ئېلىپ بېرىش، سانلىق مەلۇماتلارنى ئانالىز قىلىش نەتىجىسىدە ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىشنىڭ تۈپكى ئاساسى ئۇمۇمى خەلىقنىڭ ساپاسىدا، ساپانى ئۆستۈرۈشنىڭ ئاساسى ئۇسۇلى مائارىپتا، شۇڭا ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىش ئۈچۈن چۇقۇم مائارىپقا تايىنىش كىرەك دەپ خۇلاسە چىقاردى.
خۇ جىنتاۋ باش شۇجى以人为本，建立和谐社会 دىگەن چاقىرىقنى مۇنداقلا ئوتتۇرغا قويغان ئەمەس، ئۇزۇن مۇددەتلىك كۈزۈتۈش، تەتقىق قىلىش، سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئوتتۇرغا قۇيغان دەۋىر بۆلگۈچ ئەﮬمىيەتكە ئىگە چاقىرىق. ئۇنى ئۈگىنىپلا قۇيۇش، تەتقىق قىلماسلىق توغرا پۇزۇتسىيە ئەمەس. ئۇ جوڭگونىڭ ئەمەلىي ئەﮬۋالى، تەرەققىيات ئەﮬۋالى، جەمئىيەت قۇرۇلمىسىغا ئاساسەن ئوتتۇرغا قۇيۇلغان چاقىرىق.
ئەگەر ساپا يۇقىرى بولغان بولسا ئەنخۇيدىكى بۇۋاق بالىلار ئۇزۇقلۇق قىممىتى ئىت يېمىنىڭ يۈزدىن بىرىگە تەڭ بولمىغان يالغان سۈت پاراشۇگى بىلەن بېقىلىپ ئۇزۇقلۇق يىتىشمەي بېشى يۇغىناپ كەتمىگەن بۇلاتتى، سانائەتكە ئىشلىتىلدىغان ئىسپىرىت، ﮬەتتا ئادەم سۈيدۈكدىن يالغان ماۋتەي ﮬارىقى ياسىلىپ سېتىلمايىتتى، ۋاقتى ئۆتكەن دۇرا -ئۇكۇللارغا يېڭى ماركا چاپلىنىپ سېتىلمايىتتى، ساختا ماشىنا تۇرمۇز مېيى بازارنى قاپلاپ كەتمىگەن بۇلاتتى. نىمىدىن دىرەك بىرىدۇ ؟ ساپا تۈۋەن، مائارىپ ئۆز بۇرچىنى ئادا قىلالمىغان ياكى ئالدىن كۆزلىگەن مەخسەتكە يەتمىگەن .بۇ ﮬەقتە شاڭخەيلىك بىر ئادۇۋكات ئالەم كىمىمىز ئاسمانغا چىقتى، لېكىن بىز پاسكىنا نەرسىلەرنى يىيىشتىن ئەندىشە قىلۋاتىمىز، يىمەكلىكتىن خاتىرجەم بۇلالمايۋاتىمىز دىدى ﮬەسرەت بىلەن. بۇ خىل مەسلىلەرنى بازر باشقۇرۇش، سۈپەت باشقۇرۇش ئۇرۇنلىرىغا تايىنىپ ياكى ئاممىۋى پاش قىلىش تېلىفۇنىغا تايىنىپ ﮬەل قىلىپ بۇلۇش مۇمكىن ئەمەس، پەقەت ئاۋام خەلقنىڭ ساپاسىغا، مائارىپقا تايانغاندىلا ﮬەل بولىدۇ.
ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى ئەخلاقى ئاجايىپ گۈزەل ئەخلاق، مەدەنيەت ئىنقىلاۋى مەزگىلدە قېقىلىپ سۇقۇلۇشقا ئۇچراپ، ﮬازىرقى دەۋىردە ساپاسىزلار تەرىپىدىن چۆرىۋېتىلگەن بولسىمۇ ئۇ ئۈزىنىڭ گۈزەللىگىنى، قىممىتىنى يۇقاتقىنى يوق. مىھمان كۈتۈش، يىمەك -ئىچمەك مەدىنيىتى، بالىلار تەربىيىسى، توي، نەزىر قاتارلىق پائالىيەتلەرنىڭ ئۈرۈپ -ئادەت ئاساسى جەﮬەتتىن تەرەققى قىلغان دۆلەتلەر دىن ئۆرنەك ئېلىپ ﮬازىر خەلقئارا ئۆلچەمگە ئايلانغان قائىدى -يۇسۇن بىلەن كۆپ پەرىقلەنمەيدۇ.
ئەلۋەتتە، بىزدە پاﮬىشە يوق، زەﮬەر چەككۈچى يوق، ئوغرى -بۇلاڭچى، قاتىل پاﮬىشۋاز يوق دەپ دىيەلمەيمىز. بۇ خىل ئەخلاقسىز قىلمىشلار ئۇيغۇرلار ئەڭ گۈللەنگەن دەۋىردىمۇ، خوجىلار دەۋرىدە خاراپ بولغان ۋاقىتتىمۇ بىر تارىخى ﮬادىسە سۈپىتىدە مەۋجۇت بۇلۇپ تۇرغان. شۇنداقلا باشقا مىللەتلەردىمۇ مۇتلەق تۈگىتىلگەن مەسلە ئەمەس. ئىنسانلار جەمئىيىتى بولىدىكەن بۇ خىل ﮬادىسە مەۋجۇت بۇلۇپ تۇرىدۇ، يۇقىرى ساپالىق تەرەققى قىلغان دۆلەتلەردىمۇ بۇ خىل ﮬادىسە ﮬازىرغىچە مەۋجۇت، تۈگىتىلگىنى يوق. لېكىن بۇخىل ﮬادىسنى سان جەﮬەتتىن ئازايتىشقا بولىدۇ. ئازايتىش ئۈچۈن يەنىلا مائارىپقا، ئاۋام خەلىقنىڭ ساپاسىنىڭ ئۆستۈرلىشىگە تايىنىش كىرەك. بۇ يەردە ئېيىتىلغان مائارىپ توققۇز يىللىق مەجبۇرى مائارىپ ياكى ئالى مائارىپنى كۆزدە تۇتمايدۇ، ئۇ 0 ياشتىن باشلىنىلدىغان ئائىلە تەربىيىسى قاتارلىق نۇرغۇن مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ناۋادا بىز يۇقىرقىدەك ئەخلاقسىز قىلمىشلارنى كەسىپ قىلىۋالغان ياش -ئۆسمۈرلەرنى ئىز قوغلاپ تەكشۈرسەك ئۇلارنىڭ تۆتتىن ئۈچ قىسمىنىڭ ئائىلە تەربىيىسگە مۇناسىۋەتلىكلىكىنى بايقايمىز. مائارىپ جوڭگولۇقلار چۈشەندۈرگەندەك ئۇنداق تار دائىرىدە ئەمەس، ئۇ نۇرغۇن مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، بۇ بىزنىڭ يەنە بىر قەدەم ئىلگىرلەپ تەتقىق قىلىشىمىزغا ئەرزىيدىغان مەزمۇن.
چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىگە كەلگەندە چىرىك چىڭ خاندانلىقى كۈچلۈك دۆلەتلەر بىلەن ﮬاقارەتلىك شەرتنامىلەرنى ئىمزالاپ چەتئەل پاراخۇتلىرىنىڭ زەمبىرىكى ئىشىك ئالدىغا توغۇرلانغاندىمۇ قىلچە نۇمۇس قىلماي ئۇلۇغ خاقان غەرىپ ياۋايىلىرىغا مھىر -شەپقەت ئاتا قىلدى دەپ تارىخىي پۈتۈكلەرنى پۈتۈپ تۇرغان، كاڭ يۇۋېي لار يۈز يىل يېڭىلىققا كۈچۈش ﮬەرىكىتىنى قوزغاشتىن سەل بۇرۇن جوڭگولۇق زىيالىلار بىلەن ياپۇنيىدىكى زىيالىلار دۈمبىسىگە ياۋروپادا گۈرۈچ بولمىسا ئاچ قالمايلى بىر خالتىدىن گۈرۈچنى يۇدۇپ غەرىپنىڭ قىممەت قارىشىنى ئۈگىنىشكە ماڭغان ئىدى. بۇنىڭ ئىچىدە غەرىپنىڭ ئىلغار ئىدىيىسنى ئېلىپ كىلەلىگىنى ياپۇنيىدىن فۇزى يۈجى بىلەن جوڭگودىن سۈن جۇڭشەن ئەپەندى بولدى.
مىيجى يىلىدىكى يېڭىلىققا كۈچۈشتىن بۇرۇن ياپۇنيە گۈرۈچ تېرىش بىلەن بىلىق تۇتۇشنى ئاساس قىلغان، ياۋروپالىقلار زەمبىرەكنى ئىشىك ئالدىغا توختىتىپ قۇيۇپ ﮬەر بىر توي قىلماقچى بولغان قىزنى ئاق تەنلىكلەر تۈكلۈك مەيدىسىگە بېسىپ بىر كىچە ياتقاندىن كىيىن كىيوغۇلغا تاپشۇردىغان بىچارە دۆلەت ئىدى. ﮬۇرۇنلۇق، قاششاقلىق، مەينەتلىك، ياۋايىلىقتىن باشقا ﮬېچبىر يېڭىلىق يوق ئىدى. فۇزى يۈجى دىگەن ئۇرۇق، پۈۋلىسە ئۇچۇپ كىتىدىغان بۇ چۇقۇر ئادەم ئامرىكا، فىرانسىيە، ئەنگىليە قاتارلىق دۆلەتلەردە مىللەتنىڭ چىقىش يۇلىنى ئىزدىگەندىن كىيىن غەزەپلەنگەن ﮬالدا قايتىپ كىلىپ بۇرۇندىن باشلاپ ياپۇنيە ئۇچراپ كەلگەن ۋە چۇقۇنغان كوڭزى - مىڭزى ئىدىيىسنى جان -جەﮬلى بىلەن سۆكتى، ﮬەتتا ياپۇنيە گەرچە جۇغراپىيىلىك جەﮬەتتىن ئاسىيا غا تەۋە بولسىمۇ ئۇ چۇقۇم ئاسىيادىن چىقىپ كىتىشى كىرەك دەپ脱亚论 دىگەن نەزىريىنى ئوتتۇرغا قويدى. ﮬازىرقى ياپۇنيە پۇلىنىڭ ئۈستىدە بۇ ئادەمنىڭ رەسىمى بار. ئۇنىڭ بەزى قاراشلىرى ئەينى ۋاقىتتكى جالالىدىن ئافغانى بىلەن يېقىنلىشىدۇ، ئەلۋەتتە يەنە ماﮬىيەت جەﮬەتتىن پەرىقلىنىدىغان قىسمىمۇ بار.
بىز ماركىسىزىمچىلار بىز، ياپۇن بۇرژازىيسىنىڭ ۋەكىلى، ئەشەددى مىللەتچى، غەرىپپەرەس، بىر قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشنىڭ كۈشكۈرۈتكىچىسى بولغان فۇزى نىڭ يەنە بىر تەرىپىنى ماركىسىزىملىق نوقتىنەزەردە تۇرۇپ مېغزىنى قۇبۇل قىلىپ شاكىلىنى چىقرىپ تاشلاپ، بۇلۇپمۇ چەتنىڭ ئىلغار پەن -تېخنىكىسى ۋە مەدىنيىتىنى قۇبۇل قىلىشقا دائىر قىسمىنى قۇبۇل قىلساق بولىدۇ.
كاڭ يۇۋىيلار "يېڭىلىق ئۈچۈن جوڭگودا تېخى قان تۈكۈلمىدى، بىرىنچى بوپ مىنىڭ تۈكۈلسۇن " دەپ مەردانە ﮬالدا جازا سەﮬنىسىگە مىڭىپمۇ، تۇركۈملەپ جوڭگولۇق ئۇقۇغۇچى پارخۇتنىڭ ئاستا بۈلۈمچىسىگە مۇكىنىپ غەرىپكە بېرىپمۇ تاكى جوڭگو كومپارتىيىسى قۇرۇلغىچە جوڭگونىڭ چىقىش يۇلىنى تاپالمىدى. نىمىشقا ؟ ئۇلار غەرىپنىڭ ماﮬىيەتلىك نەرسىلىرىنى بىلەلمىدى، غەرىپ ئىدىيىسىنى جوڭگونىڭ ئەمەلىي ئەﮬۋالىغا بىرلەشتۈرەلمىدى، ئەڭ مۇﮬىمى گىلاستۇك تاقاپ، كاستىيۇم -بۇرۇلكا، پەلتۇ كىيىپ كىلىپ، كافىخانىلارنى ئېچىپ، تاماكىنى چىشلەپ تۇرۇپ شىلەپىسىنى سول قۇلىغا ئېلۋېلىپ چىرايلىق قىزلارنى يىتىلەپ مېڭىشتىن باشقا مەدەنيەت ئەكىلەلمىدى. قىياپەت ئۆزگەردى، مەردانىلاشتى، باشقىلار ﮬەۋەس قىلدى، قىزلارنى تۆت كۇچىدا بوينىدىن قايرىپ تۇرۇپ سۈيەلىدى، بىراق غەرىپنىڭ جوڭگوغا كىلىشكە تىگىشلىك نەرسىسىدىن بىرىمۇ كەلمىدى.
21 -ئەسىرنىڭ قوڭغۇرىقى چېلىنىش بىلەن دۇنيادىكى مىللەتلەر ئابدۇقادىر جالالىدىن دىگەندەك ئۆز تەقدىرى، تەرەققىياتى ﮬەققىدە ئويلىنىشقا باشلىدى. دەسلەپتە يەﮬۇدىيلار بالىسىنى تامدىن سەكرىتىدىكەن، ياپۇنلار بۇۋاقنى چوڭ يولغا تاشلاپ قۇيۇپ ئۆزى ماڭمىسا يۈلىمەيدىكەن، تاماقتىن كىيىن مىۋە يەيدىكەن دىگەندەك قاراشلار بارلىققا كىلىپ ئارقىدىن ئۇيغۇرنى سۈكۈپ تىللاش مودا بولدى. قوي گۆشىدىن باشلاپ چوڭ دادىمىزنىڭ ساقىلىغىچە ﮬەممىسى خاتا بولدى، ئوغرىنىڭ، ***نىڭ، ﮬەزىلەكنىڭ، ئاقچىنىڭ ﮬەممىسى ئۇيغۇر بولدى، خۇددى باشقا مىللەتلەر جەننەتىتىن ئەمدى چىققاندەك. نەتىجىدە ئۇيغۇرلار ئۇيغۇرنى سۈيىمەن دەپ تۇرۇپ بىر قاچا تاماقنى نىسىگە بىرىشتىن قورقىدىغان بوپ قالدى. يەﮬۇدىي بالىسىنى تامدىن سەكرەتسە ئۆزىنىڭ ئىشى، ياپۇن بالىسىنى يۆلىمىسە ئۆزىنىڭ ئۆرۈپ -ئادىتى، ئۇلارنىڭ قۇدرەت تېپىشنىڭ سىرى كۈندۈلۈك تۇرمۇش ئادىتىدىمۇ ؟ ياق، مائارىپتا، ساپادا، ئائىلە تەربىيىسىدە.
ئۇيغۇرنى تىللاش مودا بۇلۇشتىن بارا -بارا قالغانىن كىيىن بىر قىسم ئاقكۆڭۈل ئەمما داۋاملىق كىتاپ ئۇقىمىسا بولمايدىغان كىشىلەر، نىيىتى خالىس ئەمما كۈزۈتۈشكە ئەﮬمىيەت بەرمەي، ماﮬىيەتنى تاشلاپ يۈزەكى نەرسىلەرنى بەك تەﮬلىل قىلىدىغان كىشىلەر دىنىي ئىتقادىمىز سۇسلاپ كەتكەچكە .......دەپلا گەپ باشلاپ ﮬەممە گۇناﮬنى شۇ ياققىلا ئارتىپ يەنە بىر يېڭى ئېقىم بارلىققا كەلدى. ئۇنى خاتا دىيەلمەيمىز، بىراق مەسلىنىڭ ماﮬىيىتى شۇ يەردە دەپ كىسىپ دىيەلمەيمىز.
ئامرىكىلىق مۇسۇلمان ئەمەس، ياپۇنلۇقمۇ مۇسۇلمان ئەمەس، ئىنگىلىز، نىمىس، فىرانسۇزمۇ مۇسۇلمان ئەمەس. ئۇلار قۇدرەت تاپالىدى، راۋاجلاندى، ئەيدىزنى كونتورۇل قىلالىدى، دىمەك مەسلە بىز ئويلىغاندەك ئاددى ئەمەس. ئىتىقاد چۇقۇم بۇلۇشى كىرەك، ئىتقادسىز ئادەم ﮬەر قانداق يامان ئىشنى قىلىۋېردۇ، چۈنكى ئۇنى چەكلەپ تۇردىغان سېرىتقى كۈچ يوق، ئۇ قۇرقىدىغان ئىلاﮬىي كۈچ يوق. بىراق خىروئىن يۆتكەشتىن بۇرۇن نەزىر بىرىپ، يالىڭاچ ئۇسۇلغا چىقىشتىن بۇرۇن بىسمىللا دىيىشتىن قارىغاندا مائارىپ تەربىيىسى كۆرمىگەن، ساپاسىز ئادەملەرگە نىسبەتەن دىنمۇ چەكلەش كۈچىنى يۇقىتىدىكەن، چۈنكى ئۇ دىننى بىر ئىتىقاد سۈپىتىدە ئەمەس بەلكى ئۆستەڭ كولاشقا چىقىدىغان ﮬاشار سۈپىتىدە قۇبۇل قىلغان. ئۇنداقتا ﮬەقىقى ئىتقادنى تۇرغۇزۇش ئۈچۈن قانداق قىلىش كىرەك ؟ يەنىلا مائارىپقا، مائارىپ بىلەن بارلىققا كەلگەن ساپاغا تايىنىمىز. ساپا بولغاندىلا ئۇ مۇسۇلمانچىلىقنى، ئىنساننىڭ بۇرۇچ ۋە ئىتىقادىنى، ئائىلىنىڭ فونكىسيىسىنى چۈشىنەلەيدۇ، بۇنداق قۇبۇل بولغان ئىتىقاد مۇستەﮬكەم بولىدۇ.
كۆپ نەرسىلەرنى سۆزلەپ كەتتۇق، لېكىن ﮬەقىقى قۇدرەت تېپىش دىگەن نىمە ؟ دىگەن مەسلە بىلەن ئۇنىڭ ئالدىنقى شەرتى بولغان ساپا ۋە مائارىپنى تىلغا ئېلىپ ئوتتۇق. بۇنى يەنە ئىنچىكە سۆزلىسەك سەﮬىپە كەڭىيىپ كىتىپ ئاپتۇرنىڭ خىزمەت بېسىمى ئېشىپ كىتىدۇ. خۇددى زوردۇنكام دىگەندەك دۇنيادا يامانلىق بىلەن ياخشىلىق، گۈزەللىك بىلەن رەزىللىك، ساختىلىق بىلەن چىنلىق مەڭگۈ كۈرەش قىلىپ تۇرىدۇ، بىر تەرەپنىڭ مۇتلەق غەلىبە قىلىشى مۇمكىن ئەمەس. ﮬەممىمز ئىزدەنگۈچى، ئىزدىنەيلى .....
خىروئىن، ئىپپەت -نۇمۇسىنى سېتىش، ساختىپەزلىك، ﮬاراقكەشلىك قاتارلىق ئىللەتلەرنى پۈتۈن مىللەتنىڭ خاتالىقى سۈپىتىدە ئەمەس، ئىقتىسادىي ئامىل، جەمئىيەت ئامىلى قاتارلىق تەرەپلەردىن مۇۋاپىق تەﮬلىل قىلىپ تەنقىد قىلساق بولىدۇ. چۈنكى ئۇيغۇرلاردىمۇ نۇرغۇن ساپالىق كىشىلەر بار ؟ ئۇيغۇر پاﮬىشە بار يەردە سىچۈەنلىك، خېنەنلىك، گەنسۇلۇق ........ ئوخشاش بار، بۇ بىر جەمئىيەت ﮬادىسىسى. ﮬەتتا ياۋروپا ۋە ئامرىكىدىكى دوكتۇر، ماگىستىر ئىچىدىمۇ بار. بۇنى مىللى بېسىم قىلۋالساق توغرا بولمايدۇ.
ئابدۇرېھىم توختى
شائىر ئابدۇرېھىم توختى 1919 - يىلى ئاتۇش ناھىيسىدە دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، دەسلەپكى ساۋاتنى ئېكساق مەكتىپىدە ئالغان، كېيىن قەشقەر شەھىرىگە كېلىپ ھۆكۈمەت باشقۇرۇرشىدىكى پەننى مەكتەپتە ئوقۇغان، 1934 - يىلىدىن تارتىپ، ئاتۇش ۋە قەشقەردە مائارىپ ساھەسىدە ئىشلىگەن. ئۇ، 1951 - يىلى سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1953 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان، كېيىن قەشقەرگە كېلىپ، 1961 - يىلىدىن 1981 - يىلىغىچە قەشقەر دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان، ھازىر پېنسىيدە.
ئابدۇرېھىم توختىنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتى 1937 - يىلى <قەشقەر - شىنجاڭ گېزىتى> دە ئېلان قىلىنغان <ئىشەنمە> ناملىق شېئىرى بىلەن باشلانغان. ئۇ، شۇنىڭدىن بېرى شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، <ھەرىكەتتە بەرىكەت>، <ئارزۇ>، <قانداق>، <ئىسىت ئۆمرىمىز>، <سەن ئۈچۈن> قاتارلىق نۇرغۇن شېئىرلارنى يازغان.
ئابدۇرېھىم توختى يەنە ئەلىشىر ناۋائىينىڭ <مەھبۇبۇلقۇلۇب>، <لىسانۇتتەير> قاتارلىق ئەسەرلىرىنى نەشرگە تەييارلاپ ئېلان قىلدۇرغان؛ <قەشقەرنىڭ يېقىنقى ۋە ھازىرقى زامان مائارىپ تارىخى> (1986 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق كىتابنى يازغان.
ئابدۇرېھىم توختىنىڭ <ئۆچمەس تىلەكلەر> (باشقىلار بىلەن بىللە، 1983 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى ۋە <تاغ سۇلىرى> (قۇربان ئىمىن بىلەن بىللە، 3199 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى نەشر قىلىنغان، بىر مۇنچە كوللېكتىپ توپلاملارغا شېئىرلىرى كىرگۈزۈلگەن. ئابدۇرېھىم توختى ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
مېخانىك ھەرىكەتنىڭ ئۈچ خىل ئاساسىي شەكلى
تەبىئەتتە جىسىملار ئورنىنىڭ ئۆزگىرىش ھەرىكىتى مېخانىك ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت، ئايلانما ھەرىكەت ۋە تەۋرىنىش بولسا مېخانىك ھەرىكەتنىڭ ئۈچ خىل ئاساسىي شەكلىدىن ئىبارەت. ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇن جىسىملار بىرلا ۋاقىتتا نەچچە خىل شەكىلدىكى ھەرىكەتكە قاتنىشىدۇ. بۇنى تاشيولدا كېتىۋاتقان ئاپتوموبىلدىن كۆزىتىۋالغىلى بولىدۇ.
ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت
بىر خىلى، ئاپتوموبىلدىكى يۈك بىلەن كوزۇپنىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، بۇ ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. يۈك مەيلى كوزۇپنىڭ ئۈستۈنكى قەۋىتىگە قويۇلسۇن ياكى ئاستىنقى قەۋىتىگە قويۇلسۇن، مەيلى كوزۇپنىڭ ئالدىغا قويۇلسۇن ياكى كەينىگە قويۇلسۇن، ھەممىسىدە كوزۇپ بىلەن بىرلىكتە ئاپتوموبىلنىڭ ئىلگىرىلەش يۆنىلىشى بويىچە پاراللېل يۆتكىلىدۇ. ئۇلارنىڭ بېسىپ ئۆتكەن ئارىلىقلىرى تەڭ بولۇپلا قالماستىن، يەنە ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى ۋە يۆنىلىشلىرىمۇ ئوخشاش بولىدۇ، مەسىلەن، بىر سېكۇنت ئىچىدە ھەممىسى 10mئارىلىققا پاراللېل يۆتكىلىدۇ. بۇنداق شەكىلدىكى ھەرىكەت ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. ياغاچچى ياغاچ تاختىنى رەندىلىگەندىكى رەندىنىڭ ھەرىكىتى، سلېسار دېتالنى ئېكەكلىگەندىكى ئېكەكنىڭ ھەرىكىتى، تارتما (سىيرتما)نى ئۈستەلدىن تارتىپ چىقارغاندىكى تارتمىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئىلگىرىلىمە ھەرىكەتكە تەۋە بولىدۇ.
رەندە، ئېكەك، تارتمىنىڭ ھەرىكىتى تۈز سىزىق بويىچە ئېلىپ بېرىلىدۇ، بۇ خىل ئىلگىرىلىمە ھەرىكەتلەر تۈز سىزىقلىق ھەرىكەتتىن ئىبارەت بولىدۇ. بەزى جىسىملارنىڭ ئىلگىرىلىمە ھەرىكىتى ئەگرى سىزىق بويلاپمۇ ئېلىپ بېرىلىدۇ. يەر يۈزىگە ئۆرە قويۇلغان چاماداننى ئۆرە پېتى كۆتۈرۈپ ئۈستەل ئۈستىگە ئالسىڭىز، چاماداننىڭ ھەرقايسى قىسىملىرىنىڭ ھەرىكەت ئەھۋالى ئوخشاش بولۇپ، پەقەتلا ئەگرى سىزىق بويلاپ قىلىنغان ھەرىكەتتىن ئىبارەت بولىدۇ.
ئايلانما ھەرىكەت
يەنە بىر خىلى قۇمچاقنىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، بۇ ھەرىكەت ئايلانما ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. چاق ئوقىدىن باشقا، چاقتىكى ھەرقايسى نۇقتىلار ئوقنى چۆرگىلەپ چەمبەر بويلىما ھەرىكەت قىلىدۇ؛ ئاپتوموبىل رولىنىڭ ھەرىكىتى، ئىشىك، دېرىزە، سائەت ئىسترېلكىلىرىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئايلانما ھەرىكەت بولىدۇ
تەۋرىنىش
ئۈچىنچى خىلى ئاپتوموبىل ماتورىنىڭ گاز سىلىندىرىدىكى پورشېننىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، ئۇ تەۋرىنىش (تەۋرەنمە ھەرىكەت) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ تۈردىكى ھەرىكەتلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، جىسىم ھامان مەلۇم بىر مەركىزىي ئورۇندىن بېرىپ - كېلىپ ئۆتۈپ قايتىلىما ھەرىكەت قىلىدۇ. سائەت ماياتنىكىنىڭ ھەرىكىتى، ئىلەڭگۈچنىڭ ھەرىكىتى، رەندىلەش ئىستانوكىدىكى رەندىلەش تىغىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى تەۋرىنىشتىن ئىبارەت بولىدۇ.
دۆلەت
مەملىكەت ياكى ئەل ياكى دۆلەت، بىر دۆلەتنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا، پايتەختى، خاس بايرىقى بولغان، ئادەتتە ئۆز ئۆزىگە خۇجا مۇستەقىل توپراقلارنىڭ ھەممىسى.
ئۇيغۇرچىدىكى ئۆلكە سۆزى باشقا تۈركىي خەلقلەردە ئادەتتە ئەل، مەملىكەت مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. م: تۈركچە: Ülke، ئۆزبەكچە: O'lka.
مەملىكەت ئوقۇمى خەلقئارالىق سىياسەتتە نىھايەتتە تارتىشىلىدىغان ئوقۇملارنىڭ بىرىدۇر. مەملىكەتلەرنىڭ ئادەتتە ئۆز ئالدىغا پارلامېنتى ياكى ھۆكۈمىتى بولىدۇ. ئەمما دۇنيادا بەزى مەملىكەتلەرنىڭ پايتەختى، ئۆز ئالدىغا پارلامېنتى، ھۆكۈمىتى، باشۋاكىل ۋە دۆلەت ئەلباشلىرى بولۇپ تۇرۇپمۇ قىسمەن دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىدۇ.
مەسىلەن: جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى، شىمالىي سېپروس تۈرك جۇمھۇرىيىتى، جەنۇبىي ئوسېتيە جۇمھۇرىيىتى، كوسوۋا قاتارلىقلار.
تاغلىق قاراباغ جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق بەئزى دۆلەتلەر بولسا دۇنيادا ھېچقانداق بىر دۆلەت تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنمايدۇ.
بەئزى مەملىكەتلەر باشقا ئەللەر تەرىپدىن كەڭ تۈردە ئېتىراپ قىلىنسىمۇ قىسمەن ئەللەر ئۇ دۆلەتنى مۇستەقىل مەۋجۇت بىر دۆلەت سۈپىتىدە ئىتىراپ قىلىنمايدۇ. م: ئىسرائىلىيە، جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى.
مەملىكەتلەر ھەققىدە تالاش - تارتىشلىق يەنە بىر خۇسۇس بولسا مۇستەقىللىق ئوقۇمىدۇر. مەملىكەتلەر ئومۇمىيەت بىلەن مۇستەقىل بولۇپ، پەقەت شوتلاندىيە قاتارلىق بەزى ئەللەر پارلامېنت ۋە پايتەختى بار بولسىمۇ تامامەن مۇستەقىل ئەمەستۇر. شوتلاندىيە بۈيۈك بېرتانىيەگە قاراشلىق بىر مەملىكەتتۇر.
قاراڭ
مەملىكەتلەر تىزىملىكى
مەنبئەلەر
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى
بىل كلىنتون
left|thumb|350px|كلىنتون ئامېرىكا پرېزىدېنتى
مۇستاپا كامال ئاتاتۈرك
مۇستافا كامال ئاتاتۈرك (تۈركچە: Mustafa Kemal Atatürk) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ تۇنجى جۇمھۇررەئىسى، دۆلەت ئاتىسى.
يېڭى تۈركىيىنىڭ ئىجادچىسى، ھەر ساھەدىكىگە ئوخشاشلا مائارىپ ساھەسىدىمۇ تۈركلەرگە داغدام يول ئېچىپ بەرگەن ئۇلۇغ داھى مۇستافا كەمال ئاتاتۈرك، تۈركىيىنى دۈشمەنلىرىنىڭ ئىستىلاسىدىن قانداق قۇتۇلدۇرۇپ قالغان بولسا، جاھالەت ئىستىلاسىدىنمۇ شۇنداق قۇتۇلدۇرغاندۇر.
ئەسكەرلىك
بۇ مەزمۇن تولۇقلانماپتۇ.
مىللى كۆرەش
ئاتاتۈرك، ئازادلىق ئۇرۇشىدا غەلىبە قىلغاندىن كېيىن، يېپيېڭى بىر تۈرك دۆلىتى قۇرۇپ چىقىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۈيۈك تۈركىيە غايىسىنىڭ ئۇل مۇەسسەسە تۈرلىرىنى يولغا قويغان، ھەمدە بۇ بۈيۈك غايىنىڭ ئۇل تېشىنىڭمۇ مائارىپ ئىكەنلىكىنى ھەمىشە تەكىتلەپ كەلگەن.
رەئىس جۇمھۇر ۋاقتى
thumb|250px|
شەخسى ھاياتى
ئاتاتۈرك، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلاش بىلەن تەڭ، كەڭ كۆلەملىك مائارىپ سەپەرۋەرلىك خىزمىتىنى كەڭ قانات يايدۇرغان. 1972 – يىلقى تۇنجى قېتىملىق نوپۇس تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە كۆرە، تۈركىيىدە ئوقۇش – يېزىشنى بىلىدىغانلارنىڭ نىسبىتى پەقەت يۈزدە 10.6 پىرسەننى تەشكىل قىلاتتى. ئاتاتۈرك ئېچىپ بەرگەن پارلاق يولنى بويلاپ قولغا كەلتۈرۈلگەن ئالەمشۇمۇل نەتىجىلەرگە نەزەر تاشلىغىنىمىزدا، ئىپتىخارلىق بىلەن شۇنى كۆرەلەيمىزكى، تۈركىيە نۆۋەتتە ئوقۇ – ئوقۇتۇش ساھەسىدە زامانىۋىلاشقان ۋە تەرەققى تاپقان ھەرقانداق بىر دۆلەتنى بېسىپ چۈشسە چۈشىدۇكى، ھەرگىزمۇ تۆۋەن ئورۇندا تۇرمايدۇ.
نۆۋەتتە، تۈركىيە 73 مىليون نوپۇسى ئارقىلىق دۇنيانىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە دىنامىكىلىق دۆلەتلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ. مانا بۇ 73 مىليون نوپۇسنىڭ 21 مىليونىنى ئوقۇغۇچىلار تەشكىل قىلىدۇ. ھازىر تۈركىيىدە باشلانغۇچ مائارىپىدا مەكتەپلىشىش نىسبىتى يۈزدە يۈز پىرسەنگە يەتتى.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن بۇيان، مائارىپ ساھەسىدە كەڭ كۆلەملىك ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى كەڭ قانات يايدۇرۇلۇپ، غايەت زور مۇۋەپپەقىيەتلەر قولغا كەلتۈرۈلدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، پىرىنسىپ، سىياسەت ۋە پىلان جەھەتتىن خەلقنىڭ زامانغا ماس ھالدا ئېڭىنى ئۆستۈرۈش ئىشقا ئاشۇرۇلدى، ھەمدە زامانىۋىي مائارىپنىڭ پۈتكۈل ئۇل تاشلىرى سېلىندى.
ئاتاتۈركنىڭ مائارىپ سىياسىتى، ئوقۇ – ئوقۇتۇشتا بىرلىك، مىللىيلىك، سېكۇلارىزىملىق يەنى دىن بىلەن سىياسەت بىر بىرىدىن ئايرىۋېتىلگەن سىستىما ۋە زامانغا لايىق مائارىپ ئېڭىنى ئالدىنقى پىلانغا قويىدىغان ئەڭ ئاساسلىق قىممەتلىك جەۋھەردۇر.
1921 – يىلقى بىر نۇتقىدا «مۇستەقىللىق ۋە ئەركىنلىك مېنىڭ بىردىن بىر شوئارىمدۇر» دېگەن ئاتاتۈرك، ئوقۇتقۇچىلارغا بەرگەن باياناتىدا بولسا «ھېچقاچان شۇنى ئېسىڭلاردىن چىقىرىپ قويماسلىقىڭلار كېرەككى، جۇمھۇرىيەت سىلەرنىڭ ئەركىن پىكىر يۈرگۈزەلەيدىغان، ئەركىن ۋىجدان ۋە ئەركىن ئاڭغا ئىگە نەسىللەرنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشىڭلارنى تەلەپ قىلماقتا» دەپ كۆرسەتكەن.
ئاتاتۈركنىڭ نۇتۇقلىرى بىلەن باياناتلىرىنى تەتقىق قىلغىنىمىزدا شۇنى كۆرۈۋالالايمىزكى، ئۇنىڭ بىردىن بىر ئارزۇ قىلىدىغىنى، ھەر بىر ئىنساننىڭ ئۆزىدە ئىجادكارلىق روھى، مىسلىسىز ئەقىل – پاراسەت، تىرىشچانلىق، ئەركىنلىك، يۈكسەك ئەخلاىي پەزىلەت ۋە زامانغا ماسلىشىش ئېڭىنى يېتىلدۈرۈشى، ئەلۋەتتە.
ئاتاتۈرك، بىر تەرەپتىن زامانىۋىي، مۇستەقىل، سېكۇلارىزىملىق يەنى دىن بىلەن سىياسەت بىر بىرىدىن ئايرىۋېتىلگەن سىستېمىغا ئىگە ۋە دېموكراتىك بىر جەمئىيەت قۇرۇپ چىقىشقا تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن، بۇنىڭ مائارىپ ساھەسىدىكى ئاساسلىق ئامىللىرى بولغان ئالەمشۇمۇل قىممەت ئۆلچەملىرى، مەڭگۈلۈك پىرىنسىپلار ۋە زامانىۋىي ئۇسۇللارنىڭ ئۇل تاشلىرىنى سېلىپ بەرگەن.
ئاتاتۈرك «بىر تەرەپتىن زۇلمەتلىك جاھالەتنى يوقىتىشقا تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ياش – ئۆسمۈرلىرىنىڭ ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ھاياتتا كۈچكە ئىگە قىلىنىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان دەسلەپكى مەلۇماتلارنى ئەمەلىيەتكە بىرلەشتۈرپ بېرىش، مائارىپ ئىشلىرىمىزنىڭ ئاساسىي بولۇشى كېرەك» دەپ كۆرسەتكەن. قىسقىسى، ئاتاتۈركنىڭ ، ئىنساننىڭ كۈندىلىك ھاياتىدا مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشىشىدە تۈرتكىلىك رول ئوينىشى ئۈچۈن، ھەر جەھەتتىن مائارىپنىڭ ھەم ئىنسان ھەم جەمئىيەتكە پايدىلىق بولۇشىنى ئۈمىد قىلىشىمۇ، مەملىكىتىمىزدە كەڭ قانات يايدۇرۇلۇشىنى ئۈمىد قىلغان زامانىۋىي مائارىپ ئېڭىنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرىدىن بىرى بولۇپ قالغان.
ئاتاتۈرك، مائارىپقا قانچىلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى ئوقۇتقىچىلارغا كۆڭۈل بۆلۈش ئارقىلىق نامايەن قىلغان. ئاتاتۈرك بىر نۇتقىدا، «ھۆرمەتلىك ئۇستازلار! ياش ئەۋلادلارنى ئىلىم – پەن، پەن – تېخنىكا، ئەخلاقىي، ئەقلىي ۋە جىسمانىي جەھەتلەردىن تولۇق يېتىلدۈرۈپ چىقىش جۇمھۇرىيەتنىڭ تەقەززاسىدۇر. يېڭى ئەۋلادلارنى مانا مۇشۇنداق ئالاھىدىلىكلەر بويىچە يېتىشتۈرۈپ چىقىش سىلەرگە باغلىقتۇر» دېيىش بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە، شۇ ئۇلۇغۋار غايىنى تىكلەپ بەرگەن: «ئەڭ مەدەنىيەتلىك ۋە ئەڭ تەرەققى قىلغان بىر مىللەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، تەرەققىياتنىڭ تېخىمۇ يۈكسەك پەللىسىگە يېتىشكە مەجبۇرمىز.»
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دۆلىتى قۇرۇلۇشى بىلەن تەڭلا مائارىپ خىزمىتىگە ناھايىتى زور مەبلەغ ئاجرىتىلغان. «دۈيۇنۇ ئومۇمىيە» دەپ ئاتىلىدىغان ئوسمانلى دۆلىتىدىن قالغان دۆلەت خىراجەتلىرىنىڭ يۈزدە 20 گە يېقىن قىسمى ئايرىلغان بولۇشىغا قارىماي، مائارىپ مىنىستىرلىكىگە يۈزدە 4.5 پىرسەنت مەبلەغ ئايرىلغان.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان ھامان، بۈيۈك تۈرك ئىنقىلاۋىنىڭ يېتەكچىسى ئۇلۇغ داھى مۇستافا كەمال ئاتاتۈرك مۇنداق دەپ كۆرسەتكەن: «مىللىي مائارىپنىڭ ئاساسلىق نىشانلىرى شۇكى، ساۋاتسىز ھېچقانداق بىر گراژدانىمىز قالماسلىقى، ئېھتىياجلىق بولغان تېخنىك خادىملىرىنىڭ يېتىشتۈرۈلۈشى، مىللىي غايە ۋە بۇ غايىنىڭ ئىدىيىسىنى پىلانلاپ چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدىغان، ھەمدە بۇ غايىنى ئەۋلادمۇ ئەۋلاد تەرەققى قىلدۇرالايدىغان شەخسلەرنىڭ يېتىشتۈرۈپ چىقىلىشى ۋە قۇرۇلۇشلارنىڭ تەسىس قىلىنىشى شەرت.»
ئاتاتۈرك يەنە بىر نۇتقىدا «قىز – ئوغۇل ئەۋلادلىرىمىزنىڭ مائارىپ ئېڭى ئوخشاش سەۋىيىدە يېتىلدۈرۈلۈشى كېرەك. تۈركىيە دۆلىتىنىڭ ئەۋلادلىرى مائارىپنىڭ ھەر بىر باسقۇچىدا، شۇنداقلا ئقتىسادىي ھاياتتا پائالىيەتچان، تۆھپىكار ۋە غالىب ئەۋلادلاردىن قىلىپ يېتىشتۈرۈپ چىقىلىشى لازىم» دەپ يوليۇرۇق بەرگەن.
تۈرك مىللىي مائارىپىنى زامانىۋى ۋە ئىلغار سەۋىيىگە يەتكۈزۈش پىلانلىرىنىڭ ئۇل تېشىنى سېلىپ بەرگەن ئاتاتۈرك، مائارىپنىڭ غايىسىنى مۇنداق دەپ تەكىتلىمەكتە: «مائارىپنىڭ غايىسى، مائارىپنىڭ ئاساسىي، مائارىپنىڭ ئالاھىدىلىكى ناھايىتى بۈيۈكتۇر. ئەگەردە بۇ ھەقتە خاتا يولدا مېڭىپ قېلىپ، خەلق زاۋاللىققا قاراپ يۈز تۇتسا، بۇنىڭ بىردىن بىر جاۋابكارى، بۇ يولدا سابىت قەدەم بىلەن ئالغا ئىلگىرىلەۋاتقان ياخشى نىيەتلىك، ئەقىل پاراسەتلىك، ئىجتىھاتچان ۋە خەلقى ئۈچۈن ھېچنېمىسىنى ئايىمايدىغان رەھبەرگە ئىشەنگەن بىچارە خەلقتىنمۇ كۆرە، شۇ خەلقنى خاتا يولغا باشلىغانلار ئەمەسمۇ؟ ئىلغار ۋە مەدەنىيەتلىك بىر مىللەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن كەلگۈسىدىمۇ يەنە زامانىۋىي ئىلغارلىقنىڭ دەل مەركىزى نۇقتىسىدا ياشايمىز. بۇنىڭغىمۇ پەقەت ئىلىم – پەننىڭ كۈچى ئارقىلىقلا ئېرىشكىلى بولىدۇ، ئەلۋەتتە. ئىلىم – پەن قەيەردە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۇنى شۇنى يەردىن ئېلىپ، مىللىتىمىزدىن ھەر بىر ئىنساننىڭ مېڭىسىگە يەرلەشتۈرىمىز. ئىلىم – پەنگە ئېرىشىشنىڭ ئالدىنقى شەرتى يوقتۇر...دۇنيادا ھەممە نەرسە ئۈچۈن، جۈملىدىن كۈندىلىك ھايات ئۈچۈنمۇ، مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشىش ئۈچۈنمۇ يەنىلا ئىلىم – پەن بولمىسا زادى بولمايدۇ. شۇڭا، بىز ياشاۋاتقان شۇ دۇنيانىڭ جۈملىدىن ئىلىم – پەننىڭ كۈنسىرى قانداقسىگە ئۇچقانداك تەرەققى قىلىۋاتقانلىقىنى تونۇپ يېتىشىمىز ئىنتايىن مۇھىم، شۇنداقلا ئىلىم – پەننىڭ ئالەمشۇمۇل تەرەققىياتلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىۋېتىشىمىزگە زادى بولمايدۇ.»
بۈيۈك دۆلەت ئەربابى، يىراقنى كۆرەلەيدىغان زات ۋە بىلىم مەستانىسى بولغان ئۇلۇغ داھى مۇستافا كەمال ئاتاتۈرك ئۇل تېشىنى سېلىپ بەرگەن زامانىۋى ۋە مەدەنىيەتلىك بىر پارلاق يولدا غەلىبىسىرى ئالغا ئىلگىرىلەپ، قانچىلىغان ئىلمىي جەمئىيەتلەرنى قۇرۇپ چىققان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە دۇنيانىڭ ساناقلىق بىلىم مەركەزلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى.
يۆياڭ
يۆياڭ (خەنزۇچە: 岳陽) خۇنەن ئۆلكىسىنىڭ شەرقىي شىمالى قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە چۇ بەگلىكىگە قاراشلىق بولغان. جىن سۇلالىسىدىن باشلاپ بالىڭ ناھىيىسى قۇرۇلۇپ، ۋىلايەت، ئايماق، مەھكىمە، ناھىيە تۇرۇشلۇق جاي قىلىنغان
تەرەققىيات تارىخى
خۇنەن ئۆلكىسىنىڭ شەرقىي شىمالى قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە چۇ بەگلىكىگە قاراشلىق بولغان. جىن سۇلالىسىدىن باشلاپ بالىڭ ناھىيىسى قۇرۇلۇپ، ۋىلايەت، ئايماق، مەھكىمە، ناھىيە تۇرۇشلۇق جاي قىلىنغان. چۇ مەدەنىيىتى بىلەن بەييۆ مەدەنىيىتى بىرىككەن جاي. بۇ جايدىكى چيۇياڭ راۋىقى مەملىكەت بويىچە نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى. بۇ يەردە يەنە يۆجۇ كۇڭزى ئىبادەتخانىسى، سىشى مۇنارى، لۇ سۇ قەبرىسى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار.
مەمۇرىي رايونلار
يۆياڭ قاراشلىق يۆياڭ راۋىقى رايونى، يۈن شى رايونى، پادىشاھ تاغلىق رايونلىرىنى، شياڭيىن ناھىيەسى، يۆياڭ ناھىيەسى ، خۇارۇڭ ناھىيە سى، پىڭجياڭ ناھىيەسى قاتارلىق تۆت ناھىيە، مىلو شەھىرى، لىنشياڭ شەھىرى ئىككى ناھىيە دەرىجىلىك شەھەر، دۆلەت دەرىجىلىك يۆياڭ ئىقتىساد - تېخنىكا تەرەققىيات رايونى تەسىس قىلىندى. خۇنەن ئۆلكىسىنىڭ چېڭ لىڭجىغىچە پورتقا يېقىن كەسىپ يېڭى رايون، يۆياڭ نەنخۇ كۆلى مەنزىرىلىك رايونى ۋە چۈ يۈەننىڭ باشقۇرۇش رايونى ، ئومۇمىي كۆلىمى 15019 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، نوپۇس 5 مىليون 951 مىڭ 100، بۇلار ئىچىدە، بازار نوپۇسى 2 مىليون 925 مىڭ 800 ئادەم.
جۇغراپىيىلىك ئورنى
يۆياڭ شەھىرى خۇنەن ئۆلكىسىنىڭ شەرقىي شىمالىي بۇرجىكىگە جايلاشقان، بۇ يەر « خۇنەن شەرقىي شىمال ئىشىكى » ھېسابلىنىدۇ. شىمالىي كەڭلىك 28°25′33″～29°51′00″، شەرقىي ئۇزۇنلۇق112°18′31″～114°09′06″ ئارىلىقىدا بولىدۇ. شەرقىي جياڭشى ئۆلكىسى بىلەن قوشنا ، تۇڭگۇ ، شيۇشۇي ناھىيەسى ۋە خۇبىي ئۆلكىسى توڭچىڭ ناھىيەسى ؛ جەنۇبىي خۇنەن ئۆلكىسى ليۇياڭ شەھىرى، چاڭشا شەھىرى، ۋاڭچېڭ رايونى؛ غەربتە خۇنەن ئۆلكىسى يۈئەنجاڭ شەھىرى، ۋە پىڭنەن ناھىيەسى قارايدۇ، ئەن ناھىيەسى؛ شىمالىي خۇبېي ئۆلكىسىنىڭ چىبى، خوڭخ، جيەنلى، شىشۇ ناھىيە ( شەھەر ). شەھەر توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدىغان 177.84 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنىسىغا كەتكەن157.87 كىلومېتىر. يەر كۆلىمى 15087 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ ، پۈتۈن ئۆلكە ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ % 7.05 بولۇپ. شەھەرلەرنىڭ پىلانلانغان رايونى كۆلىمى 854 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ ، بۇنىڭ ئىچىدە شەھەر قۇرۇلغان رايون كۆلىمى 88 كۇۋادىرات كىلومېتىر.
يەر شەكلى
يۆياڭ شەھىرى خۇنەن ئۆلكىسىنىڭ شەرقىي شىمالىي بۇرجىكىگە جايلاشقان، ئوراپ تۇرىدۇ ، پىنلىن چاڭجياڭ دەرياسىنىڭ بويىدا بولۇپ ، شىمالدا چوڭ تۈزلەڭلىك ھاسىل بولغان. ، جۇغراپىيلىك ئورنى شەرقىي ئۇزۇنلۇق ° 10 ′ 112 32 114 3 ° 6 ′ 9 ″ بولىدۇ ، شىمالىي كەڭلىك 28 ° 25 ″ 33 ′ 29 ° 48 ′ ″ 27 ئوتتۇرىسىدىكى ، شەرقتە جياڭشى ، خۇبېي ئۆلكىلىرىدىكى ، شىمالىي چاڭجياڭ - خەنجياڭ تۈزلەڭلىكى بىلەن دەريا ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ ، غەربىي تەرىپى خۇبېي تاش غارى قوشنا. شەھەر بويىچە ئومۇمىي كۆلىمى 15 مىڭ كۋادرات كىلومېتر ، تېرىلغۇ كۆلىمى 4 مىليون 500 مىڭ موغا يەتتى.
ئىقلىم شارائىتى
يۆياڭ شەھىرى شەرقىي ئاسىيا مۇسسۇن شامىلى كىلىمات رايونى ئىچىدە تۇرۇۋاتىدۇ، كىلىماتى ئوتتۇرا سۇبتروپىك بەلباغ شىمالى سۇبتروپىك بەلباغنىڭ ئۆتكۈنچى خاراكتېر، نەم قۇرۇقلۇق پەسىل بورىنى كېلىماتىغا تەۋە. ئۇنىڭ ئاساسىي ئالاھىدىلىكى : ئىللىق، نەم، تۆت پەسىل ئېنىق. پەسىل خاراكتېرلىكى كۈچلۈك؛ ئىسسىقلىق مىقدارى مول ، قەھرىتان سوغۇق مەزگىلى قىسقا، قىروسىز مەزگىلى ئۇزاق، ئەتىيازلىقى تېمپېراتۇرا كۆپ، تومۇز ئىسسىق؛ ھۆل - يېغىن يېتەرلىك, يامغۇر پەسلى روشەن، ھۆل - يېغىن مەركەزلەشكەن؛ « قۇرۇقلۇق شامىلى » ئەۋج ئېلىپ، « دۇڭتىڭخۇ كۆلىدە كۈز ئېيى ». كۆل رايونىنىڭ ئىقلىمى ئوخشاش، تاغلىق رايونلارنىڭ كىلىماتى چوڭ پەرق قىلىدۇ.
سۇ رايى ئالاھىدىلىكى
يۆياڭ شەھىرى سۇ سىستېمىسى تەرەققىي قىلغان بولۇپ ، كۆللەر ناھايىتى كۆپ ، دەريا - ئۆستەڭلەر تورلاشقان ، 165 كىچىك كۆل بار، 280 دىن ئارتۇق چوڭ - كىچىك دەريا ئېقىپ دۇڭتىڭخۇ كۆلى بىلەن چاڭجياڭ دەرياسى. دۇڭتىڭخۇ كۆلى ، چاڭجياڭ دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىدىكى ئەڭ مۇھىم كۆل ، كۆلنىڭ كۆلىمى 2691 كۋادرات كىلومېتىر ، ئومۇمىي سىغىم ، 17 مىليارد كۇب مىتېر ، شەرقىي غەرب, جەنۇبىي دۇڭتىڭخۇ كۆلى. دۇڭتىڭخۇ كۆلى كۆلىمى تەخمىنەن 1328 كۋادرات كېلومىتىر يۆياڭ شەھىرى تەۋەسىدە. شەرقىي دۇڭتىڭخۇ كۆلى ۋە دۇڭتىڭخۇ كۆلىدىن ئىبارەت كۆل تۈركۈمى ئىچىدە ئەڭ چوڭ ، ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان تەبىئىي پەسىللىك كۆل ، دۇڭتىڭخۇ كۆلى ئىگىلەيدۇ ، ئومۇمىي سۇ بولۇپ ، ئۇنىڭ سۇ يۈزى كۆپ قىسىم يۆياڭ تەۋەسىگە جايلاشقان.
يەر بايلىقى
20 - ئەسىرنىڭ 80 - يىللىرى يېزا ئىگىلىكىنى رايونلارغا ئايرىش بويىچە ھېسابلىغاندا، يۆياڭ شەھىرى يەر بايلىقىدىن پايدىلىنىش ئەھۋالى ، 5 مىليون 521 مىڭ 900 مو تېرىلغۇ يەر ، ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ 24.64% ، بۇنىڭ ئىچىدە 3 مىليون 917 مىڭ 200 مو سۇلۇق ئېتىز ، قۇرغاق يەرلەرگە بىرمىليون 604 مىڭ 700 مو ؛ ئورمان 8 مىليون 462 مىڭ 500 مو ، %37.77 نى ئىگىلىدى؛ باغ 511 مىڭ 600  مو ، باشقا تارماقلارنىڭكى % 2.28 نى ؛ ئوتلاق 231 مىڭ 700 مو بولۇپ % 40.29 سۇ يۈزى 3 مىليون 804 مىڭ 700 مو بولۇپ ،% 16.98  ئاشقان ؛ باشقا يېرىنى 3 مىليون 894 مىڭ 200  مو ،% 17.38 نى ئىگىلەيدۇ.
مىنېرال بايلىقى
يۆياڭ شەھىرى تەۋەسىدە كان بايلىقى بىر قەدەر مول، كان بايلىقى، 200 گە يېقىن جايدا كان نۇقتىسىدىن ئومۇمىي رۇدا ئېلىش، ئۇنىڭ تۈرى تۆت تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ : بىرىنچىسى، مېتال قېزىلما بايلىق، ئالتۇن بار، قوغۇشۇن، ۋانادىي، ئۇنى ھامان بىر تەڭلىمە بىلەن ئىپادىلەشكە بولىدۇ، مانگان، مىش، ۋولفروم، قەلەي ( Sn )، سۈرمە قاتارلىقلار بار. ئىككىنچى، غەيرىي مېتال قېزىلما بايلىقى، دولومىت بار، كۋارتس، كالىيلىق دالا شپاتى، لار ۋە كالتسىي، ئوتقا چىداملىق سېغىز توپا، كائولىن توپىسى، بارىت، ئاق چىرىمتال، ئۇششاق تاش ، تورف، مەرمەر تېشى، تاش مۇم، گىرانىت، ھاك تاش، ئىسلىق كۆمۈر قاتارلىقلار بار. ئۈچىنچى، ئاز ئۇچرايدىغان يېنىك سىرەك يەر مېتال قېزىلما بايلىق، نىئوبىي بار، تانتال ( Ta )، نەشتەر ( جۇڭگو تېبابىتىدە قان ئېلىش يىڭنىسى )، لىتىي، ( Rb ) روبىدىي، سېزىي، مۇنازېت، قاتارلىقلار بار. تۆتىنچى، يەر ئاستى مېنىرال سۇ بىلەن ئىسسىق سۇ، چېگرا ئىچىدىكى مىنېرال ئىچىملىك ئۆلچىمىگە يەتتى ، 30 غا يېقىن ؛ 10 نام بېرىش ئۆلچىمىگە يەتتى يېقىن ، بۇنىڭ ئىچىدە ئارشاڭ بىلەن ئاتالغاندىن ئىككىسى، تارقالغان ئورنى ، يۆياڭ ، مىلو ، خۇارۇڭ ، پىڭجياڭ قاتارلىق جايلار.
سۇ بايلىقى
يۆياڭ شەھىرى سۇ سىستېمىسى تەرەققىي قىلغان، دەريا، كۆللەر كۆپ، يامغۇر مىقدارى يېتەرلىك، چېگرىدىن ئۆتۈش مىقدارى چوڭ، سۇ بايلىقى مول.
يەر ئۈستى سۈيىنىڭ : كۆپ يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن ئومۇمىي مىقدارى 1373مىللىمىتېر، يىللىق سىرغىم مىقدارى9 مىليارد 521 مىليون كۇب مېتىر.
ئورمان بايلىقى
ئىككىلەمچى بەلباغ كۆكىرىپ تۇرىدىغان كەڭ يوپۇرماقلىق ئورمان يۆياڭ راۋىقى رايونى كىلىماتى ئوتتۇرا سۇبتروپىك بەلباغنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. ئۆسۈملۈك خىللىرى كۆپ، ئۆرنەك ئۆسۈملۈك 80 ئائىلىسى 200 گە يېقىن كۆپ خىل تۈرلىرى. ياغاچ غوللۇق دەرەخ بولۇپ، ئاساسلىقى، قارىغاي ئائىلىسى قىل يوپۇرماقلىق قارىغاي، دېڭىز بويى قارىغىيى، زەرناپ، شەمشاد ئائىلىسى شەمشاد، كامفورا ئائىلىسىدىكى كامفورا دەرىخى، ئاق دۇب دەرىخى ئائىلىسىگە كىرىدىغان، ھەرەچىشسىمان دۇب دەرىخى، ئاچچىق كاشتان، تۈكلۈك كاشتان قاتارلىقلار، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە شاپتۇل، ئەينۇلا دەرىخى، ئاپلىسىن، ئۈجمە دەرىخى قاتارلىقلار بار. چاتقال ئاساسلىق لوروپېتالۇم دەرىخى ھامامېلىس دەرىخى ئائىلىسى بار، كاككۇك ئائىلىسى لالىگۈل كاككۇكگۈلنىڭ بىر خىلى، ئەتىرگۈل ئائىلىسىدىكى مالىنا، دولانا دەرىخى ۋە مېۋىسى، ئىلېكس ئائىلىسى دەرىخى. تاغ ئارىلىقى شەھەر رايونىغا يېقىن، ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمدارلىق دەرىجىسى بىرقەدەر يۇقىرى، ئىپتىدائىي ئېكولوگىيىلىك تىپى ئاساسەن سۈنئىي ئورنىنى ئالدى، تۈر توپى ئاساسلىقى كۆڭلەك، ياغاچ غوللۇق دەرەخ، زەرناپ، چەت ئەل كامفورا دەرىخى. ئۇنىڭدىن باشقا، جامائەت كوچا دەرەخلەر شەكىللەنگەن كوچا ئورمان بەلۋېغى شۇنداقلا سۈنئىي ئۇسۇلدا بىنا قىلىنغان بىر ئاساسلىق ئىپادىلىنىش شەكلى.
جانلىقلار بايلىقى
دۇڭتىڭخۇ كۆلى يۆياڭ رايونىنىڭ شەرقىي قىرغىقىغا جايلاشقان، شەرقىي دۇڭتىڭخۇ كۆلى دۆلەت دەرىجىلىك سۇلۇق يەر تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى بىر قىسمى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، ياۋايى ھايۋان بايلىقى ئىنتايىن مول. ئاپتونوم رايون بويىچە ياۋايى ھايۋانلار 30 ئەترىتى،
69 ئائىلىسى، 110 تۈر بار. دۆلەت بويىچە 1 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ئاق تۇرنا، ئاق باش تۇرنا، يىلپىز، دۆلەت تەرىپىدىن 2 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋانلاردىن 26 ئۆلكە دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان 53 خىلى بار. يۆياڭدىكى دۇڭتىڭخۇ كۆلى سۇكۆلىمى % 60، شەرقىي دۇڭتىڭخۇ كۆلى نەم يەر « خەلقئارا نەم يەر ئەھدىنامىسى »، ئاپتونوم رايونىمىزدىكى دۆلەتلىك 1 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان
ئىقتىسادىي ئەھۋالى
2014 - يىلى ، نېفىت خىمىيە سانائىتى ئىككى زاۋۇتنىڭ ئىش توختىتىپ رېمونت قىلىنىشى، تاشقى مۇھىت مۇرەككەپ كەسكىن بولىۋاتقان ئەھۋالدا ، يۆياڭ شەھەرلىك پارتكوم، شەھەرلىك ھۆكۈمەت ئىزچىللاشتۇرۇپ ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈپ، « مۇقىم ئېشىش، ئىسلاھاتنى ئىلگىرى سۈرۈش، خەلق تۇرمۇشىغا نەپ يەتكۈزۈشتە يېڭى، خەلق تۇرمۇشىغا نەپ يەتكۈزۈشتىكى تۈرلۈك سىياسەت - تەدبىرلەر، ئاخىرغىچە چىڭ تۇرۇش، « بىر »، پۈتۈن شەھەر ئىقتىسادىنىڭ مۇقىم ئاساستا ئىلگىرىلەپ، ئىلگىرىلەش داۋامىدا سەرخىللاشقان تەرەققىيات ۋەزىيىتىنى بارلىققا كەلتۈردى.
( 1 ) ئۈچ كەسىپنى مۇقىم راۋاجلاندۇرۇش 1. يېزا ئىگىلىكى. يۆياڭ شەھىرى، ئورمانچىلىق، چارۋىچىلىق، بېلىقچىلىق مەھسۇلات قىممىتى 44 مىليارد 530 مىليون يۈەن، % 4.6 ئاشتى، ئالدىنقى يېرىم يىلدىكىدىن ئۆسۈشىدە ئۆستۈرۈش كېرەك. ئاشلىق مەھسۇلاتى % 2.7 ئاشتى ، قوتاندىن قوي ( ئۆچكە ) ، % 1.5 ئاشتى ، سۇ مەھسۇلاتلىرىنىڭ مىقدارى % 9.1 ئاشتى.