cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دەرىس تورى
نامى
alt=دەرىس تورى |thumb|دەرىس تورى ئىكىران كەسمە كۈرۈنۈشى دەرىس تورى
تور بەت ئادىرىسى
https://web.archive.org/web/20180417131936/http://daris.cn/
مەنبە
دەرىس تورى
سۈرە ناس
سۈرە ناس (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Süre Nas ) بولسا قۇرئاننىڭ 114-سۈرىسى.
تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1 قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ
ئايەت: 2 مَلِكِ ٱلنَّاسِ
ئايەت: 3 إِلَٰهِ ٱلنَّاسِ
ئايەت: 4 مِن شَرِّ ٱلۡوَسۡوَاسِ ٱلۡخَنَّاسِ
ئايەت: 5 ٱلَّذِي يُوَسۡوِسُ فِي صُدُورِ ٱلنَّاسِ ئايەت: 6 مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ
پورتال:بىلىم
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background:#DABCBB; border-style:solid; border-width:2px; border-color:#025341;"
مەدەنىيەتتىن زۇلۇمغا: قەشقەرنىڭ ھېكايىسى
مەدەنىيەتتىن زۇلۇمغا: قەشقەرنىڭ ھېكايىسى
ھىلمى دېمىر
(2019.06.29)
ئىسلامنىڭ ئەڭ قايغۇلۇق دەۋرىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىمىز. ئەبۇ ھەنىفە رەھىمەھۇللاھنىڭ قەبرە تېشى باغداتتا ئامالسىزلىقتىن پىغان چەكمەكتە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام «پەرىشتىلەرنىڭ قانىتى ئاستىدىكى شەھەر» دەپ تەرىپلىگەن شام قايغۇ-ھەسرىتى سەۋەبلىك بىزلەرگە سالاممۇ قىلمايۋاتىدۇ. مەھمۇد كاشىغەرىي ئىنسانلارغا ئىلىم-ئىرپان ئۆگەتكەن قەشقەر شەھرىدە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى 1944-يىلىنى قايتا باشتىن كەچۈرۈۋاتىدۇ. ئۇ يەردىكى مۇسۇلمان خەلق ئۇچراۋاتقان زۇلۇملارنى يا قېرىنداش مىللەتلەرگە، يا دۇنياغا ئاڭلىتالمايۋاتىدۇ.
قەشقەرگە ئوخشاش شەرقىي تۈركىستاننىڭ يۈكسىلىۋاتقان يۇلتۇزى،پادىشاھلارنىڭ ئوردىلىرىنى قۇرغان قۇتلۇق شەھەر ئەمدىلىكتە بولسا خىتاينىڭ چوڭ شەھەر قۇرۇش پىلانلىرى بىلەن بېتون شەھەر ھالىتىگە كەلدى. ئۇيغۇر تۈركلىرى بولسا خىتاينىڭ ئاتالمىش «ئاشقۇن ئىدىيەلىكلەر بىلەن كۈرەش» نامىدا قۇرۇلغان ناتسىست لاگېرلىرىغا «تەربىيەلىنىپ داۋالىنىش» ئۈچۈن سولاندى. دائىش سۇرىيەدىكى تۈرك-ئىسلام ئەسەرلىرىنى ۋەيران قىلدى، خىتاي بولسا «ئاشقۇن ئىدىيە بىلەن كۈرەش» دىگەن نامدا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدىكى ئىسلامنىڭ ئىزلىرىنى ئۆچۈرمەكتە.
مەسىلەن: تۈركىستاننىڭ خوتەن شەھىرىدىكى ھېيتگاھ جامەسىنىڭ خىتاي تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنىپ، ماشىنا توختىتىش مەيدانى قىلىنغانلىقى ئاشكارىلانماقتا. قەشقەرنىڭ شىمالىدىكى ئاتۇش شەھىرىدىكى مەركىزىي جامەنىڭمۇ ئوخشاش ئاقىۋەتكە يولۇققانلىقى خەۋەر قىلىنماقتا. كاشكى، خىتاي بىزنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلام ئەسەرلىرىنىڭ پۈتۈن تىزىملىكىنى چىقىرىشىمىزغا رۇخسەت قىلغان بولسا، بىزمۇ بۇ قىلىنغان خەۋەر ۋە كېلىۋاتقان ئۇچۇرلارنىڭ قايسىسىنىڭ راست، قايسىسىنىڭ يالغانلىقىنى بىلەلىگەن بولساق.
يۇقىردىكى خەۋەرلەرنى ئوقۇغاندىن كېيىن سىلەرنى قەشقەرگە بىر «ساياھەت» قىلغۇزغۇم بار. بۇ، كۈنىمىزدە تېررورىزىم بىلەن كۈنتەرتىپكە كەلگەن ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ تارىخىي مىراسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن پايدىلىق دەپ ئويلايمەن.
بىر ۋاقىتلاردا ئىسلام مەدەنىيەت تارىخىنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت ۋە ئىلىم مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان قەشقەر شەھىرى قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭمۇ پايتەختى بولغانىدى. «قەشقەر» سۆزى «ئوردا شەھىرى» مەنىسىدە بولۇپ، پادىشاھ ئۇ يەردە ياشىغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئىسىم بېرىلگەن. قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان قەشقەردە تارىختىن بېرى كۆپلىگەن ئالىملار ياشىغانىدى. تۈركىي تىللار دىۋانىنىڭ يازغۇچىسى مەھمۇد كاشىغەرىينى كىممۇ تونۇمىسۇن؟! 1008-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا تۇغۇلغان مەھمۇد كاشىغەرىي 1072-1073 يىللىرىدا يازغان داڭلىق ئەسىرى تۈركىي تىللار دىۋانىنى ئابباسىيلار خەلىپىسىگە سوۋغا قىلغانىدى.
ئۇيغۇر تۈركلىرى تارىختا ئۇنتۇلغان بىر مەدەنىيەتتۇر. ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، بىز ئەمدىلىكتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام ئىلمى ۋە مەدەنىيىتىگە قوشقان تۆھپىلىرىنى ئەسلىمەس بولدۇق. ھەر ۋاقىت خىتاينىڭ تەھدىتى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەسلىدە ئىسلام تارىخىنىڭ ئەڭ پارلاق دەۋرلىرىنىڭ بىرىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى بىلەمدۇق؟
قاراخانىيلار دەۋرىدە «ئىككىنچى بۇخارا» دەپ ئاتالغان قەشقەر شەھىرىدە باغداتتىكى نىزامىيە مەدرىسى بىلەن ئوخشاش ۋاقىتتا كۆپ ساندىكى مەدرىسلەر قۇرۇلغان. شۇنىڭ ئۈچۈن سەلچۇقلار زامانىدىكى مەدرىسلەرنىڭ ئۇيغۇر مەدرىس قۇرۇش تەجرىبىلىرىدىن پايدىلىنىش ئارقىلىق قۇرۇلدى دېيىش ھەرگىزمۇ مۇبالىغە قىلغانلىق بولمايدۇ. مەسىلەن: «خانلىق مەدرىسى»، «ھېيتگاھ مەدرىسى»، «ئوردا ئالدى مەدرىسى»، «ۋاڭلىق مەدرىسى»، «چارسۇ مەدرىسى» ۋە «مېۋە بازىرى مەدرىسى» قاتارلىقلار داڭلىق مەدرىسلەردۇر. بۇلاردىن باشقا، قەشقەردىكى داڭلىق ئالىي مائارىپ مەركىزى بولغان «ساچىيە مەدرىسى»، «ھەمىدىيە مەدرىسى» ۋە «مەھمۇدىيە مەدرىسى» پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، تۈرك–ئىسلام دۇنياسىنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت ۋە مائارىپ مەركەزلىرىدىن بىرى قاتارىدا قوبۇل قىلىنماقتا.
كۆپ ساندىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ چەتئەللەردىمۇ ئىلىم ئېلىش ئۈچۈن بۇ مەدرىسلەرگە كەلگەنلىكى مەلۇم. بۇ مەدرىسلەردە يەنە ھۈسەيىن بىن خالەف، سەيىد جالالىددىن باغدادىي، خوجا ياقۇپ سۈزۈكىي، ھۈسەيىن فەيزۇللاھ،جامالىدىن كاشىغەرىي، رەشىدە بىن ئەلى كاشىغەرىي ۋە ئىمادۇدىن كاشىغەرىي دېگەندەك شۇ دەۋرنىڭ داڭلىق ئالىملىرى ئوقۇتقۇچىلىق قىلغانىدى. ئەبۇ ناسىر سامانىي سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىشقا دەۋەت قىلغان ۋە ئاتۇش شەھىرىدە تۇنجى مەدرىسنى قۇرغان كىشى ئىدى.
قەشقەردىكى «مەسئۇد كۇتۇپخانىسى»دا غەربتە ۋە شەرقتە يېتىشكەن دۇنياغا داڭلىق ئالىملارنىڭ يازغان ياكى تەرجىمە قىلغان ئەسەرلىرى خەلقنىڭ ئوقۇپ پايدىلىنىشىغا سۇنۇلغانىدى. شۇڭا قەشقەر 840-1212 يىللىرى ئارىسىدا پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، تۈرك–ئىسلام دۇنياسىنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت ۋە مائارىپ مەركەزلىرىدىن بىرى ھالىتىگە كەلگەنىدى.
شۇنىڭ ئۈچۈن قەشقەر ۋە شەرقىي تۈركىستان بىز ئۈچۈن پەقەت مۇسۇلمانلار ياشاۋاتقان بىر رايونلا ئەمەس، بەلكى تۈرك-ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ، مەدەنىيەت ۋە ئىلىم دۇنيايىمىزنىڭ يۈرىكى ھىسابلىنىدۇ. كۆيدۈرۈلگەن ياكى يوقىتىلغان ھەربىر ئەسەر بىزنىڭ مەدەنىيەت يىلتىزلىرىمىزغا ئۇرۇلغان بىر زەربە ھىساپلىنىدۇ. چۈنكى بۇ ئەسەرلەر پەقەت ئۇيغۇرلارغىلا تەۋە ئەمەس. ئۇ يەردە كۆيدۈرۈلگەن ۋە يوقىتىلغان بارلىق ئەسەرلەر پۈتۈن مۇسۇلمانلارغا تەۋەدۇر. ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، بۈگۈنكى كۈندە بولۇۋاتقان ئىشلارغا ئىسلام دۇنياسى ۋە تۈرك دۇنياسى سۈكۈت قىلماقتا.
خىتاينىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان «بىر بەلباغ، بىر يول» پىلانى ئالدىمىزدىكى 50 يىلنى شەكىللەندۈرمەكچى ۋە ئاسىيانىڭ ئەڭ شەرقىي بىلەن ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ياۋروپا قىرغاقلىرىنى بىر-بىرىگە باغلىماقچى. تەخمىنەن بىر تىرىليون دوللارلىق مەبلەغ ۋە ئۈچ مىلياردىن ئارتۇق نوپۇسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ پىلانغا 65 دۆلەت ئەزا بولدى. كۆپلىگەن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ پىلاننى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۇسۇلمان تۈركلەرگە ۋە تۈرك–ئىسلام مەدەنىيىتىگە زۇلۇم قىلىپ تۇرۇپ داۋام قىلىشى ۋە مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشقا تىرىشىشى چوڭ بىر تەلەيسىزلىكتۇر.
خىتاي بۇلارنى قىلىش جەريانىدا يەنە تولىمۇ «خىيالىي» بولغان ئۆزىنى ئاقلاش ئىستراتېگىيەسى قوللىنىۋاتىدۇ. يەنى دائىم مەخسۇس ئادەملىرىنى يوللاپ، زۇلۇم توغرىسىدىكى خەۋەرلەرنىڭ يالغانلىقىنى، ئاتالمىش شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئىبادەتلىرىنى ئەركىن قىلىۋاتقانلىقىنى، دىنىي جەھەتتىن ئەركىنلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرمەكتە. بەزى تۈركچە خىتاي تەرەپتارى مىدىيالار بولسا ئوخشاش يالغانچىلىقنى تەشۋىق قىلماقتا. تېخنىكا گىگانتى خىتاينىڭ يالغانچىلىقلىرىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتا قوللانغان ئۇسۇللىرى كىشىلەرنى ئەپسۇسلاندۇرماقتا. يەنى خىتاي ئەڭ كونا ئۇسۇلدا «مەن سۆزلەي، سىلەر ئاڭلاڭلار ۋە ئاڭلىغىنىڭلارغا ئىشىنىڭلار» دەيدۇ. دۇنيا دائىم ئۆزگىرىپ تۇرۇۋاتىدۇ، چەكلىمىلەر ئىنسانلارنىڭ ئۇچۇر ئىگىلىشىنى توسۇپ قالالمايۋاتىدۇ. خىتاينىڭ بۇنداق بىر دۇنيادا تېخىمۇ پىشقان بولىشىنى كۈتكەنىدىم. ئەمما ئۇ ئۆزى توغرۇلۇق ئېيتىلغانلارنى ئۆزى ئويدۇرغان يالغانچىلىقلىرى بىلەن توغرىلاۋاتقاندەك.
غەربلىكلەرنىڭ دائىم ئېيتىدىغان «خىتايلار دۇنيادىكى كۆپلىگەن تېخنىكىنى كۆپەيتەلىشى، ئىشلەپچىقىرىشتا دۇنيا رەھبىرى بولالىشى مۇمكىن. ئەمما ئاخىرىدا دۇنياغا مەدەنىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئېيتقۇدەك ھېچقانداق ھېكايىسى يوق» دېگەندەك تەنقىدلىرى توغرا چىقماقتا. ئىنسانىيلىق، قىممەت قاراش، تىنچلىق، ئەركىنلىك، كىشىلىك ھوقۇق، مەدەنىيەتكە ھۆرمەت قىلىش... دېگەندەك تېمىلاردا خىتاي قانداق ۋەدىلەرنى بېرەلەيدۇ؟ ھازىر ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان زۇلۇملىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ھېچنىمىنى.
ئەگەر خىتاي بۇنىڭ قارشىسىنى تەشەببۇس قىلسا، ئالدى بىلەن ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تېخىمۇ دېپلوماتىك يول بىلەن ھەل قىلىش ئۈچۈن تۈركىيەنىڭ ياردەم قىلىشىغا رۇخسەت قىلىشى كېرەك. ئەگەر مەسىلىسى راستىنلا تېرورلۇق ۋە رادىكاللىق بىلەن كۈرەش قىلىش بولسا، ئۇلارغا تۈرك بىخەتەرلىك دائىرىلىرىنىڭ تۈركىيە بىلەن 911 كىلومىتىر چېگراسى بولغان سۇرىيەدىكى دائىش تېررورلۇق تەشكىلاتى بىلەن بولغان كۈرەشلىرى ۋە تەجرىبىلىرى ياردەم قىلالايدۇ دەپ قارايمەن. كىشىلەرنىڭ دىنلىرىنى، ئېتىقادلىرىنى چەكلىمەستىن، مەدەنىيەت جەھەتتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلماستىن، تېررورچىلىق بىلەن كۈرەش قىلىش تامامەن مۇمكىن بىر ئىش. بىزنىڭ يۈرىكىمىزنى قانىتىش بەدىلىگە خىتاي «بىر بەلباغ،بىر يول» پىلانى بىلەن مۇسۇلمان دۆلەتلەرنى قورشاۋغا ئالالارمۇ؟ مەن ئۇنداق قىلالىشىغا ھەرگىز ئىشەنمەيمەن.
1 - ئاۋغۇست
تومۇز ئېيى ياكى ئاۋغۇست ئېيى 12 ئاينىڭ 8 - سىدۇر. يىلنىڭ سەككىزىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ بەشىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئۈچىنچى ئېيى.
ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى ۋە رەجەپ تاييىب ئەردوغان
ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى ۋە رەجەپ تاييىب ئەردوغان
مۇھەممەت تۇرسۇن ئۇيغۇر
شەرقىي تۈركىستان كوممۇنىست خىتاي تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغاندىن كېيىن، ئەينى يىللىرى مىللەتچى خىتايغا تايىنىپ تۇرۇپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرىمىز دەپ ئۈمىد قىلىشقان، تارىختا «ئۈچ ئەپەندى» دەپ ئاتالغان ئەپەندىلەردىن مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا (1901~1965) بىلەن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىنلەر بىر قىسىم مۇھاجىرلارنى باشلاپ ھىجرەت قىلىپ، 1949-يىلىنىڭ ئاخىرلىرى كەشمىرگە كېلىدۇ. بۇلار كەشمىردە تۇرۇپ بىر مەزگىل تىرىشچانلىق كۆرسەتكەندىن كېيىن، ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ 1952~1951-يىللىرى مۇھاجىرلار بىلەن بىرلىكتە تۈركىيەگە كېلىپ ئورۇنلىشىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن چەتئەللەردىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسى مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىنلەرنىڭ رەھبەرلىكىدە تۈركىيەنى مەركەز قىلغان ھالدا باشلىنىدۇ.
1965-يىلى مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ئەنقەرەدە ۋاپات بولىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا رەھبەرلىك قىلىدۇ.
1990-يىلىدىن باشلاپ سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلىنىدۇ. بۇ ۋاقىتتىن باشلاپ تۈركىيەدىكى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى كۈندىن-كۈنگە كۈچىيىپ داۋاملىشىدۇ.
بۇنىڭدىن بۇرۇن تۈركىيەنىڭ دۆلەت ئەبابلىرى، مىنىستىرلار ۋە يۇقىرى قاتلامدىكى ئەمەلدارلار ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننى كۆپ قېتىم قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، ئېھتىيات قىلىدىغان بولۇپ، بۇنداق ئاشكارا ھالدا قوبۇل قىلمىغان ئىدى.
بۇ كۆرۈشۈش خىتاي دائىرىلىرىنى قاتتىق بىئارام قىلىدۇ. خىتاينىڭ خەلق گېزىتى 1992-يىلى 11-ئاينىڭ 17-كۈنىدىكى سانىدا تۈركىيەنىڭ سىياسىتىنى تەنقىد قىلىپ، ئۇزۇن بىر ماقالە ئېلان قىلىدۇ. بۇ ماقالىدا: «ئەگەر تۈركىيە بۆلگۈنچىلەرنى قوللاشنى داۋاملاشتۇرسا، خىتاي ئۆزىنى قوغداش ئۈچۈن ھەرقانداق ۋاسىتىلەرنى قوللىنىشقا مەجبۇر بولۇپ قېلىشى مۇمكىن» دېگەندەك سۆزلەر ئىشلىتىلىدۇ.
1994-يىلى خىتاي دائىرىلىرى تۈركىيە ھۆكۈمىتىدىن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن قاتارلىق 19 كىشىلىك بىر گۇرۇپپىنى ئۆزلىرىگە تاپشۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما خىتاينىڭ بۇ تەلىپى تۈركىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن رەت قىلىنىدۇ.
1995-يىلى باھار ئايلىرىدا ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن ئاتاقلىق مۇخبىر ۋە يازغۇچى ئەھمەد قاباقلى (Ahmet Kabaklı، 1924~2001)غا ئىستانبۇلدىن مۇۋاپىق بىر جايغا شەرقىي تۈركىستان ۋە تۈركىيەنىڭ دوستلۇقىنى نامايان قىلىش ئۈچۈن سىموۋول خاراكتېرلىك «ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى» (İsa Yusuf Alptekin Parkı) ياساش پىلانىنىڭ بارلىقىنى ئېيتىپ مەسلىھەت سالىدۇ. ئەھمەد قاباقلى بۇرۇندىن تارتىپلا ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننى بەكمۇ ھۆرمەت قىلىدىغان، ھەتتا ئۆزىنىڭ مەنىۋى ئاتىسى قاتارىدا كۆرىدىغان كىشى بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ پىكىرگە دەرھال قوشۇلىدۇ. ئۇ شۇنىڭدىن كېيىن ئويلىنىپ، سۇلتان ئەخمەد مەيدانىدىكى ھازىرقى ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى بولغان ئورۇننى تاللاپ، ئەمىنۆنۈ رايونىنىڭ باشلىقى ئەھمەد چېتىنسايا (Ahmet Çetinsaya) ۋە شۇ ۋاقىتتىكى ئىستانبۇلنىڭ شەھەر باشلىقى رەجەپ تاييىب ئەردوغان (Recep Tayyip Erdoğan، ھازىرقى پىرېزىدېنت) قاتارلىق كىشىلەر بىلەن كۆرۈشىدۇ. بۇلار ئەھمەد قاباقلىنىڭ پىكرىگە دەرھال قوشۇلىدۇ.
شۇنداق قىلىپ 1995-يىلى 8-ئايدا ھازىرقى ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى ياسىلىدۇ. باغچىنىڭ ئالدى تەرىپىگە كىچىك بىر مۇنار ياسىلىپ، مۇنارنىڭ ئۈستىگە ئىككى دۆلەتنىڭ دوستلۇقىغا سىمۋول قىلىنغان تۈركىيە ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ قوش بايرىقى ئورنىتىلىدۇ. باغچىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىغا رەجەپ تاييىب ئەردوغان، ئەھمەد قاباقلى، ھەسەن جالال گۈزەل (Hasan Celal Güzel، 1945~2018، سىياسەتچى)، نەۋزات يالچىنتاش (Nevzat Yalçıntaş، 1933~2016، سىياسەتچى، دوكتور) ۋە ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن قاتارلىق بىر قىسىم تەسىرى كۈچلۈك سىياسەتچى، يازغۇچى، جامائەت ئەربابلىرى ۋە كۆپلىگەن خەلق قاتنىشىدۇ. ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى ئىنتايىن گۈزەل بىر مۇراسىم بىلەن ئېچىلىدۇ. ئېچىلىش مۇراسىمىدا ئىستانبۇل شەھەر باشلىقى رەجەپ تاييىب ئەردوغان سەھنىگە چىقىپ، قوينىغا سېلىپ ئېلىپ كەلگەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايرىقىنى چىقىرىپ، ئېگىز كۆتۈرۈپ تۇرۇپ: «شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى بىزنىڭمۇ دەۋايىمىز، قىزىل بايراقتىن كۆك بايراققا سالام بولسۇن!» دەيدۇ. مانا بۇلار «ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى»نىڭ قىسقىچە ئېچىلىش جەريانى.
ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىدىن بىرەر ئاي ئۆتكەندىن كېيىن خىتاي دائىرىلىرى تۈركىيە ھۆكۈمىتىگە نارازىلىق بىلدۈرۈپ نوتا تاپشۇرىدۇ ۋە تۈركىيە ھۆكۈمىتىدىن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنى چېقىۋېتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. خىتاينىڭ بۇ تەلىپىگە تۈركىيەدىكى كۆپلىگەن سىياسەتچىلەر قارشى چىقىدۇ. بولۇپمۇ ئەمىنۆنۈ رايونىنىڭ باشلىقى ئەھمەد چېتىنسايا ناھايىتى قاتتىق قارشى چىقىدۇ. ئەھمەد قاباقلى «تۈركىيە گېزىتى»نىڭ 1996-يىلى 1-ئاينىڭ 24-كۈنىدىكى سانىغا ئەھمەد چېتىنسايانىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىگە سۇنغان «تۈركىيەگە كوممۇنىست خىتاي بۇيرۇق چۈشۈرەمدۇ؟» ماۋزۇلۇق نارازىلىق خېتىنى ئېلان قىلىدۇ. خەتتە: «خىتاي تەلەپ قىلدى دەپ، ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىندەك ھۆرمەتكە سازاۋەر بىر بۈيۈك تۈرك سىياسەتچىسىنىڭ ئىسمى بېرىلگەن باغچىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش ياكى ئىسمىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇش بولسا بۇ ئىشنىڭ باشلىنىشىدۇر. بۇ باغچىنىڭ ئېچىلىشى پەقەت ئەمىنۆنۈ رايونىغىلا مۇناسىۋەتلىك ئەمەس. ئېچىلىش مۇراسىمىغا تۈركىيەنىڭ ئەڭ چەت رايونلىرىدىنمۇ تەبرىك تېلېگراممىلىرى كېلىپ، بۇ باغچا ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان شېھىتلىرىنىڭ خاتىرە ئابىدىسىنىڭ تىكلەنگەنلىكىگە مىننەتدارلىق بىلدۈردى. بىز بۇ باغچىنى چېقىۋەتسەك ياكى ئىسمىنى ئۆزگەرتسەك، 65 مىليون خەلقىمىزگە نېمە دەپ جاۋاپ بېرىمىز؟ ئىككى پىرېزىدېنتىمىزنى خىتايغا قارشى چىققان بۆلگۈنچىلەرگە قۇچاق ئاچقان، باغرىغا باسقان دەپ چۈشەندۈرەمدۇق؟ ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىندەك بىر شەرقىي تۈركىستان دەۋاگىرىنىڭ ئىسمىنى باغچىغا ئىشلىتىش ئۈچۈن خىتايدىن رۇخسەت ئالامدۇق؟ بىزنىڭ ئانا يۇرتىمىزنىڭ مۇستەقىللىقىغا ئاتاپ ياسالغان، سىمۋوللۇق ئەھمىيەتكە ئىگە بۇ باغچىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا قەتئىي قارشى تۇرىمىز» دەپ يازىدۇ. بۇ كەسكىن قارشىلىق ھەرىكىتىدىن كېيىن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى ساقلىنىپ قالىدۇ.
ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن مەزكۇر باغچا قۇرۇلۇپ تۆت ئاي ئۆتكەندىن كېيىن، يەنى 1995-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى 94 يېشىدا ئىستانبۇلدا ۋاپات بولىدۇ. ئۇنىڭ جىنازا نامىزى فاتىھ جامەسىدە ئوقۇلىدۇ. ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننىڭ جىنازا نامىزى 20 مىڭ كىشى قاتناشقان، تۈركىيە تارىخىدا ئاز كۆرۈلىدىغان چوڭ بىر جىنازا نامىزى بولىدۇ. نامازغا تۈركىيەنىڭ كۆپلىگەن مۇھىم سىياسىي ئەربابلىرى قاتنىشىدۇ. ئەتىسى ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننىڭ ئۆيىدە ئۆتكۈزۈلگەن خەتنە مۇراسىمىغا رەجەپ تاييىب ئەردوغان رىياسەتچىلىك قىلىدۇ. قۇرئان كەرىمنىڭ 30-پارىسىنى ئۆزى ئوقۇپ تاماملايدۇ، قۇرئان دۇئاسىنىمۇ ئۆزى قىلىدۇ.
ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىدىن خەۋەر ئېلىش ئىشىنى ئۇنىڭ مەنىۋى ئوغلى بولغان ئەھمەد قاباقلى ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۇ باغچىغا ئۇدۇل قارىغاندا سول تەرىپتىكى يولنىڭ ئىچىگىرەك جايلاشقان «تۈركىستان ئاشخانىسى» (Türkistan aşevi)دا تۇرۇپ يىراق-يېقىندىن كەلگەن زىيارەتچىلەرنى كۈتۈۋالغاچ خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
خىتاينىڭ تۈركىيە ھۆكۈمىتىگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنى چېقىپ تۈزلىۋېتىش سۇيىقەستى ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن ۋاپات بولغاندىن كېيىن تېخىمۇ ئەدەپ كېتىدۇ.
بىر كۈنى كەچ ۋاقتىدا ئەھمەد قاباقلى تۈركىستان ئاشخانىسىدا بىر نەچچە سىياسەتچى ۋە يازغۇچى دوستلىرى بىلەن سۆھبەتلىشىپ ئولتۇرغاندا، بىردىنلا ئىككى ئاپتوبۇس ساقچى كېلىدۇ. بۇلار تېررورلۇققا قارشى ئالاھىدە ساقچى قىسمىنىڭ ساقچىلىرى بولۇپ، كېلىشتىكى مەقسىتى ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنى چېقىپ تۈزلىۋېتىش ئىدى. بۇلار ئۆزلىرى بىلەن بىرگە، قۇرۇلۇش چاقىدىغان ماشىنا ۋە كەپشەرلەش ئۈسكۈنىسى قاتارلىقلارنى ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، بۇيرۇق ئەنقەرەدىن، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىدىن كەلگەن ئىدى. بۇلارنى ئىستانبۇل شەھەرلىك باش ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى ئورخان تاشان (Orhan Taşan) ئەۋەتكەن ئىدى. ئەھمەد قاباقلى ۋە ئۇنىڭ دوستلىرى بىر تەرەپتىن ساقچىلارغا خىزمەت ئىشلەپ، يەنە بىر تەرەپتىن يۇقىرى-تۆۋەنگە تېلېفون قىلىپ، ئاخىرى تاڭ ئاتقۇزىدۇ. تاڭ ئېتىشى بىلەن كۆپلىگەن خەۋەر ئاگېنتلىقلىرى، مۇخبىرلار ۋە خەلق تەشكىلاتلىرىنىڭ باشلىقلىرى يىغىلىپ، ھۆكۈمەتنىڭ ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنى چېقىشىغا قارشى نامايىش قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ خەۋەر تارقىلىپ كېتىپ، نەتىجىدە باغچىنى چېقىۋېتىش پىلانى ئەمەلدىن قالىدۇ.
1998-يىلى مەسئۇت يىلماز ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن خىتاي بىلەن تېخىمۇ يېقىنلىشىپ كېتىدۇ. ئۇ مەلۇم ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنى چېقىۋېتىش توغرۇلۇق بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. بۇ ۋاقىت بارات ھاجىم (Barat hacı، 1910~2003)نىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋەقفىدە تۇرۇۋاتقان ۋاقتى بولۇپ، يەنە باشقا ياتاقلاردا يېتىپ-قوپۇپ ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلارمۇ بار ئىكەن. بارات ھاجىم ئۇ ئوقۇغۇچىلارنى نامايىشقا چىقىڭلار دەپ ھەيدىسە، ئۇلار «ماقۇل» دەپ قويۇپ، يەنە ياتىقىغا كىرىپ كېتىۋاتقان، بىر ياتاقتىكىلەرنى ئاران ھەيدەپ چىقسا، يەنە بىر ياتاقتىكىلەر يوق. بارات ھاجىمنىڭ ئاچچىقى كېلىپ ياتاققا كىرسە ھېچكىم يوق. ھەيران قېلىپ شۇنداق قارىسا ئوقۇغۇچىلار كارۋاتلىرىنىڭ ئاستىدا ئۆمىلەپ يۈرگەن. بارات ھاجىم: «ھاي نېمە ئىش قىلىشىۋاتىسىلەر؟» دېسە، ئوقۇغۇچىلار: «پايپىقىمىزنى ئىزدەۋاتىمىز» دېگۈدەك. بارات ھاجىمنىڭ ئەرۋاھى ئۇچۇپ: «ۋاي گۇيلار، پايپىقىڭ پۇتۇڭدا تۇرمامدۇ، چىقىشە!» دەپ سۇلتان ئەھمەدكە ئېلىپ بارىدۇ. بۇ ۋاقىت پېشىن نامىزىغا توغرا كېلىپ قالغاچقا، ھەممەيلەن سۇلتان ئەھمەد جامەسىگە نامازغا كىرىدۇ. سەل بالدۇرراق بېرىپ قالغاچقا، نامايىشچىلار بايراقلىرىنى كۆتۈرۈشۈپ بىرىنچى سەپتە ئولتۇرۇشىدۇ. نامازدىن كېيىن جامائەت كۆپ بولغاچقا، نامايىشچىلار جامەدىن چىقىپ بولالماي قالىدۇ. بارات ھاجىم بولسا بەك سەگەك ئادەم بولغاچقا، ئوقۇغۇچىلارنى ئەگەشتۈرۈپ ئارقا سەپتىرەك ئولتۇرغان ئىكەن. ناماز تۈگىشىگە ئوقۇغۇچىلارنى ئېلىپ، دەرھال ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسى تەرەپكە ماڭىدۇ.
بارات ھاجىم باغچىغا كېلىپ ئەتراپىدا بىرمۇ ئادەم يوقلۇقىنى كۆرىدۇ. ئۇ ئۆزى يالغۇز قالغان بولۇپ، ئوقۇغۇچىلار يولنىڭ ئەتراپىدىكى تېرەكلەرنىڭ كەينىگە بىردىن يوشۇرۇنۇپ، ئۆزىنى دالدىغا ئېلىشقا ئۈلگۈرگەن ئىكەن. دەل بۇ ۋاقىتتا بىرەر يۈزدەك ساقچىلار باغچىنى چېقىپ تۈزلەيدىغان توپا ئىتتىرىش ماشىنىسى بىلەن يېتىپ كېلىدۇ. ساقچى باشلىقى جامائەت نامازدىن چىقىپ بولغۇچە ئىشىنى تۈگىتىش ئۈچۈن دەرھال بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. بۇ ۋاقىتتا توپا ئىتتىرىش ماشىنىسى باغچىنى چېقىشقا كېلىپ بولغىچە، بارات ھاجىم دەرھال ئۆزىنى ماشىنىنىڭ ئالدىغا ئېتىپ، قوش بايراق بار كىچىك مۇنارنىڭ ئالدىدا تۇرۇۋالىدۇ. ئۇ يېنىغا يوغان پىچاقتىن بىرنى سېلىپ كەلگەن بولۇپ، يېنىدىن پىچىقىنى چىقىرىپ، ئۆزىنىڭ گېلىغا تەڭلەپ تۇرۇپ: «ئەگەر سىلەر بۇ بايراققا چېقىلساڭلار، شۇ ھامان ئۆزۈمنى ئۆلتۈرىمەن» دەپ قاتتىق توۋلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ماشىنا توختاشقا مەجبۇر بولىدۇ. ساقچىلارمۇ ئولىشىپ كېلىپ، بارات ھاجىمنىڭ قولىدىكى پىچاقنى تارتىۋېلىشقا ئۇرۇنىدۇ. بارات ھاجىم خېلى ئۇزۇنغىچە يوغان پىچاقنى گېلىغا تەڭلەپ تۇرۇۋېلىپ، ساقچىلارنى يېقىنلاشتۇرمايدۇ. كېيىن مەسچىتتە قالغان نامايىشچى خەلقمۇ يۈگۈرۈشۈپ كېلىپ، بارات ھاجىم بىلەن باغچىنى ئايلىنىپ سەپ بولۇۋېلىپ قارشىلىق كۆرسىتىدۇ. شۇنداق قىلىپ بارات ھاجىمنىڭ كۈتمىگەن يەردىن قارشىلىق قىلىشى بىلەن ۋاقىت ئۇزىراپ، ھەرقايسى ئاخبارات ئورۇنلىرى، خەلق تەشكىلاتلىرى... خەۋەردار بولىدۇ. نەتىجىدە مەسئۇت يىلماز ھۆكۈمىتىنىڭ ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنى چېقىۋېتىش پىلانى يەنە ئەمەلگە ئاشمايدۇ.
ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىنڭ ھەر ئىككى تەرىپىدە يول بار بولۇپ، سول تەرىپىدىكى يول ئۈستىدە مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا، مەسئۇت سابىرى بايقۇزى، ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن، خوجىنىياز ھاجىم ۋە بۇ باغچىغا كۆڭۈل بۆلگەن بىر نەچچە تۈرك مىللەتچىلىرىگە ئاتاپ سىمۋول خاراكتېرلىك خاس ئىشخانا ۋە ئۆيلەر سېلىنغان.
سۇلتان ئەھمەد مەيدانى تۈركىيەدىكى ئەڭ داڭلىق ساياھەت رايونى بولغاچقا، ھەر ۋاقىت ساياھەتچىلەرنىڭ ئايىغى ئۈزۈلمەيدۇ. ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىغا بېرىش ئۈچۈن بەيازىت مەيدانىدىن سۇلتان ئەھمەد تەرەپكە قاراپ مېڭىپ، چەمبەرلىتاشتىن ئۆتۈپ، يۈز مېتىر ئەتراپىدا ماڭغاندىن كېيىن سۇلتان ئەھمەد مەيدانىغا يېتىپ كېلىمىز. ئۇ يەردىن ئوڭ تەرەپتە كۆرۈنۈپ تۇرغان ئىككى تال مۇنارغا قاراپ ماڭىمىز. بۇ تاشلاردىن ئۆتۈپ، سول تەرىپىمىزگە 30~40 مېتىر ماڭساق، ئىيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن باغچىسىغا يېتىپ كېلىمىز.
قاتتىقلانغان ئەينەك
قاتتىقلانغان ئەينەك (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qattiqlanghan Eynek) بولسا (English name: Toughened glass or Tempered glass) بېخەتەرلىك ئەينىكى بولۇپ، بۇ خىل ئەينەك قاتلانغان ئەينەككە قارىغاندا چېقىلغان ۋاقتىدا ئاسانلا پارچىلىنىپ كېتىدۇ.
باشقىلار
قاتلانغان ئەينەك
تامتوغراق يېزىسى (ئاۋات ناھىيىسى)
تامتوغراق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tamroghraq Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاۋات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
22 - ئاۋغۇست
تومۇز ئېيى ياكى ئاۋغۇست ئېيى 12 ئاينىڭ 8 - سىدۇر. يىلنىڭ سەككىزىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ بەشىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئۈچىنچى ئېيى.
5 - ئاۋغۇست
تومۇز ئېيى ياكى ئاۋغۇست ئېيى 12 ئاينىڭ 8 - سىدۇر. يىلنىڭ سەككىزىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ بەشىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئۈچىنچى ئېيى.
6 - ئاۋغۇست
تومۇز ئېيى ياكى ئاۋغۇست ئېيى 12 ئاينىڭ 8 - سىدۇر. يىلنىڭ سەككىزىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ بەشىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئۈچىنچى ئېيى.
ئايباغ يېزىسى
ئايباغ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aybagh Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاۋات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى قانۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى قانۇنى
2002 - يىل 8 - ئاينىڭ 29 - كۈنى 9 - نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 29 يىغىنىدا ماقۇللاندى.
1- باب ئومۇمىي پرىنسىپ
1 -ماددا بۇ قانۇن ئائىلە ھۆددىگەرلىكى ئاساس قىلىنغان، بىر تۇتاش باشقۇرۇش بىلەن تارقاق باشقۇرۇش بىرلەشتۈرۈلگەن قوش قاتلاملىق ئىگىلىك باشقۇرۇش تۈزۈلمىسىنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈش، دېھقانلارغا ئۇزاق مۇددەتلىك ھەم كاپالەتلىك يەر ئىشلىتىش ھوقۇقى بېرىش، يېزا يەر ھۆددىگەرلىرىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش، يېزا ئىگىلىكى، يېزا ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە يېزىلارنىڭ ئىجتىمائىي مۇقىملىقىنى ساقلاش مەقسىتىدە، ئاساسىي قانۇنغا ئاساسەن تۈزۈلدى.
2- ماددا بۇ قانۇندا ئېيتىلغان يېزا يېرى دېھقانلارنىڭ كوللېكتىپ ئىگىدارلىقىدا بولغان ۋە دۆلەت ئىگىدارلىقىدا بولسىمۇ، دېھقانلار قانۇن بويىچە كوللېكتىپ ئىشلىتىدىغان تېرىلغۇ يەر، ئورمان يېرى، ئوتلاق يەر ھەمدە قانۇن بويىچە يېزا ئىگىلىكىگە ئىشلىتىدىغان باشقا يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ.
3 -ماددا دۆلەت يېزا يېرى ھۆددىگەرلىك تۈزۈمىنى يولغا قويىدۇ.
يېزا يەر ھۆددىگەرلىكىدە يېزا كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئائىلە ھۆددىگەرلىكى ئۇسۇلى قوللىنىلىدۇ، ئائىلە ھۆددىگەرلىك ئۇسۇلىنى قوللىنىشقا بولمايدىغان قاقاس تاغ، قاقاس جىلغا، قاقاس ئېدىرلىق، قاقاس ساي قاتارلىق يېزا يېرى خېرىدار چاقىرىش، كىمئارتۇق قىلىپ سېتىش، ئاشكارا كېڭىشىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن ھۆددە بېرىلسە بولىدۇ.
4 -ماددا دۆلەت يېزا يېرى ھۆددىگەرلىك مۇناسىۋىتىنىڭ ئۇزاققىچە مۇقىم بولۇشىنى قانۇن بويىچە قوغدايدۇ.
5 -ماددا يېزا كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتىنىڭ ئەزالىرى شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلات ھۆددە بەرگەن يېزا يېرىنى قانۇن بويىچە ھۆددە ئېلىشقا ھوقۇقلۇق.
ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخسنىڭ يېزا كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتى ئەزالىرىنى يەر ھۆددە ئېلىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىشىغا ۋە ئۇنى قانۇنسىز چەكلىشىگە يول قويۇلمايدۇ.
6 -ماددا يېزا يەر ھۆددىگەرلىكىدە ئاياللار ئەرلەر بىلەن باراۋەر ھوقۇقتىن بەھرىمەن بولىدۇ. ھۆددىگەرلىكتە ئاياللارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش كېرەك، ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخسنىڭ ئاياللارنى بەھرىمەن بولىدىغان يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىشى ۋە ئۇنىڭغا زىيان سېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
7 -ماددا يېزا يەر ھۆددىگەرلىكىدە ئاشكارا، ئادىل، لىللا بولۇش پرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇش، دۆلەت، كوللېكتىپ ۋە شەخسلەرنىڭ مەنپەئەت مۇناسىۋىتىنى توغرا بىر تەرەپ قىلىش كېرەك.
8 -ماددا يېزا يەر ھۆددىگەرلىكىدە قانۇن، نىزاملارغا رىئايە قىلىش، يەر بايلىقىنى مۇۋاپىق ئېچىش ۋە ئۇنىڭدىن ئىمكانىيەتلىك سىجىل پايدىلىنىشنى قوغداش كېرەك. ھۆددە يېرىنى قانۇن بويىچە تەستىقلاتماي تۇرۇپ، يېزا ئىگىلىكىدىن باشقا قۇرۇلۇشلارغا ئىشلىتىشكە يول قويۇلمايدۇ.
دۆلەت دېھقانلار ۋە يېزا كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتىنىڭ يەر سېلىنمىسىنى كۆپەيتىپ، يەرنى مۇنبەتلەشتۈرۈپ، يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشىغا ئىلھام بېرىدۇ.
9 -ماددا دۆلەت كوللېكتىپ يېرى ئىگىدارلىرىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغدايدۇ. ھۆددە ئالغۇچىنىڭ يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى قوغدايدۇ، ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخسنىڭ ئۇنىڭغا دەخلى - تەرۇز قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
10 -ماددا دۆلەت ھۆددە ئالغۇچىنىڭ يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنىڭ قانۇنلۇق، ئىختىيارلىق، ھەقلىق ئاساستا يۆتكىلىشىنى قوغدايدۇ.
11 -ماددا گوۋۇيۈەننىڭ يېزا ئىگىلىك، ئورمانچىلىق مەمۇرىي مەسئۇل تارمىقى گوۋيۈەن بەلگىلىگەن مەسئۇلىيىتى بويىچە، پۈتۈن مەملىكەتنىڭ يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى ۋە ھۆددىگەرلىك توختامىنى باشقۇرۇشقا يېتەكچىلىك قىلىدۇ. ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ يېزا ئىگىلىك، ئورمانچىلىق مەمۇرىي مەسئۇل تارماقلىرى مەسئۇلىيىتى بويىچە، شۇ مەمۇرىي رايوندىكى يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى ۋە ھۆددىگەرلىك توختامىنى باشقۇرىدۇ. يېزىلىق (بازارلىق) خەلق ھۆكۈمەتلىرى شۇ مەمۇرىي رايوندىكى يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى ۋە ھۆددىگەرلىك توختامىنى باشقۇرىدۇ.
2- باب ئائىلە ھۆددىگەرلىكى
1- پاراگراف ھۆددە بەرگۈچى بىلەن ھۆددە ئالغۇچىنىڭ ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتى
12 -ماددا دېھقانلارنىڭ كوللېكتىپ ئىگىدارلىقىدىكى يەرلەردىن قانۇن بويىچە كەنت دېھقانلىرىنىڭ كوللېكتىپ ئىگىدارلىقىدا بولغانلىرىنى كەنت كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتى ياكى كەنت ئاھالە كومىتېتى ھۆددە بېرىدۇ؛ كەنتتىكى ئىككىدىن ئارتۇق يېزا كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتىدىكى دېھقانلارنىڭ كوللېكتىپ ئىگىدارلىقىدا بولغانلىرىنى كەنتتىكى شۇ يېزا كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتى ياكى كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى ھۆددە بېرىدۇ. كەنت كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتى ياكى كەنت ئاھالە كومىتېتى ھۆددە بەرگەنلىرىدە كەنت كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتىدىكى دېھقانلارنىڭ كوللېكتىپ ئىگىدارلىقىدىكى يەرلەرنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقىنى ئۆزگەرتىۋېتىشكە يول قويۇلمايدۇ.
دۆلەت ئىگىدارلىقىدا بولسىمۇ، دېھقانلار قانۇن بويىچە كوللېكتىپ ئىشلىتىدىغان يېزا يېرىنى شۇ يەرنى ئىشلىتىۋاتقان يېزا كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتى، كەنت ئاھالە كومىتېتى ياكى كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى ھۆددە بېرىدۇ.
(1) شۇ كوللېكتىپنىڭ ئىگىدارلىقىدا بولغان ياكى دۆلەت ئىگىدارلىقىدا بولسىمۇ، شۇ كوللېكتىپ قانۇن بويىچە ئىشلىتىدىغان يېزا يېرىنى ھۆددە بېرىش؛
(2) ھۆددە ئالغۇچىنىڭ ھۆددىگەرلىك توختامىدا پۈتۈشكىنى بويىچە يەردىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش ۋە يەرنى ئاسرىشىغا نازارەتچىلىك قىلىش؛
(3) ھۆددە ئالغۇچىنىڭ ھۆددە يېرىگە ۋە يېزا ئىگىلىك بايلىقىغا زىيان يەتكۈزۈش قىلمىشلىرىنى توسۇش؛
(4) قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردا بەلگىلەنگەن باشقا ھوقۇقلار.
14 -ماددا ھۆددە بەرگۈچى تۆۋەندىكى مەجبۇرىيەتنى ئۈستىگە ئالىدۇ:
(1) ھۆددە ئالغۇچىنىڭ يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى قوغداش، ھۆددىگەرلىك توختامىنى قانۇنسىز ئۆزگەرتمەسلىك، بىكار قىلماسلىق؛
(2) ھۆددە ئالغۇچىنىڭ ئۆز ئالدىغا ئىشلەپچىقىرىش، تىجارەت قىلىش ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش، ھۆددە ئالغۇچىنىڭ قانۇن بويىچە نورمال ئىشلەپچىقىرىش - تىجارەت قىلىشىغا ئارىلىشىۋالماسلىق؛
(3) ھۆددىگەرلىك توختامىدىكى پۈتۈشكىنى بويىچە ھۆددە ئالغۇچىنى ئىشلەپچىقىرىش، تېخنىكا، ئۇچۇر مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەش؛
(4) ناھىيە، يېزا (بازار) نىڭ يەردىن پايدىلىنىش ئومۇمىي پىلانىنى ئىجرا قىلىش، شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتىدىكى يېزا ئىگىلىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنى تەشكىللەش؛
(5) قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردا بەلگىلەنگەن باشقا مەجبۇرىيەتلەر.
15 -ماددا ئائىلە ھۆددىگەرلىكىدكى ھۆددە ئالغۇچى شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتتتىكى دېھقان ئائىلىسىنى كۆرسىتىدۇ.
16 -ماددا ھۆددە ئالغۇچى تۆۋەندىكى ھوقۇقتىن بەھرىمەن بولىدۇ:
(2) ھۆددە يېرى قانۇن بويىچە ئېلىپ ئىشلىتىلگەن، ئىگىلەنگەندە، قانۇن بويىچە مۇناسىپ تولۇقلىما ئېلىش؛
(3) قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردا بەلگىلەنگەن باشقا ھوقۇقلار.
17 - ماددا ھۆددە ئالغۇچى تۆۋەندىكى مەجبۇرىيەتنى ئۈستىگە ئالىدۇ:
(1) يەرنى يېزا ئىگىلىكىگە ئىشلىتىش، يېزا ئىگىلىكىدىن باشقا قۇرۇلۇشقا ئىشلەتمەسلىك؛
(2) يەرنى قانۇن بويىچە ئاسراش ۋە مۇۋاپىق ئىشلىتىش، يەرنى كاردىن چىقىرىۋەتمەسلىك؛
(3) قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردا بەلگىلەنگەن باشقا مەجبۇرىيەتلەر.
2 -پاراگراف ھۆددىگەرلىك پرىنسىپى ۋە تەرتىپى
18- ماددا يەر ھۆددىگەرلىكىدە تۆۋەندىكى پرىنسىپقا ئەمەل قىلىش كېرەك:
(1) بەلگىلىمە بويىچە بىر تۇتاش ھۆددە بېرىشتە، شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلات ئەزالىرى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى قانۇن بويىچە باراۋەر يۈرگۈزۈش، يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىدىن ئىختىيارلىقى بىلەن ۋاز كېچىشكىمۇ يول قويۇش؛
(2) دېموكراتىك كېڭىشىش، ئادىل، مۇۋاپىق بولۇش؛
(3) ھۆددىگەرلىك لايىھىسى بۇ قانۇننىڭ 12 - ماددىسىدىكى بەلگىلىمىگە ئاساسەن، قانۇن بويىچە شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتقا ئەزا كەنت ئاھالىلىرى يىغىنىدا ئەزالارنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىدىن كۆپرەكى ياكى كەنت ئاھالىلىرى ۋەكىللىرىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىدىن كۆپرەكىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىش؛
(4) ھۆددىگەرلىك تەرتىپى قانۇنلۇق بولۇش.
19 -ماددا يەر ھۆددىگەرلىكى تۆۋەندىكى تەرتىپ بويىچە بولىدۇ:
(1) شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتقا ئەزا كەنت ئاھالىلىرى يىغىنىدا ھۆددىگەرلىك خىزمەت گۇرۇپپىسىنى سايلاش؛
(2) ھۆددىگەرلىك خىزمەت گۇرۇپپىسى قانۇن، نىزاملاردىكى بەلگىلىمە بويىچە، ھۆددىگەرلىك لايىھىسىنى تەييارلاش ھەمدە ئېلان قىلىش؛
(3) شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتقا ئەزا كەنت ئاھالىلىرى يىغىنىنى قانۇن بويىچە چاقىرىپ، ھۆددىگەرلىك لايىھىسىنى مۇزاكىرە قىلىپ ماقۇللاش؛
(5) ھۆددىگەرلىك توختامى تۈزۈش.
3- پاراگراف ھۆددە مۇددىتى ۋە ھۆددە توختامى
20 -ماددا تېرىلغۇ يەرنىڭ ھۆددە مۇددىتى 30 يىل بولىدۇ. ئوتلاق يېرىنىڭ ھۆددە مۇددىتى 50،30 يىل بولىدۇ. ئورمان يېرىنىڭ ھۆددە مۇددىتى 70،30 يىل بولىدۇ؛ ئالاھىدە ئورمان يېرىنىڭ ھۆددە مۇددىتىنى گوۋۇيۈەننىڭ ئورمانچىلىق مەمۇرىي مەسئۇل تارمىقىنىڭ تەستىقى بىلەن ئۇزارتىشقا بولىدۇ.
ھۆددە توختامى ئومۇمەن تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
(1) ھۆددە بەرگۈچى ۋە ھۆددە ئالغۇچىنىڭ نامى، ھۆددە بەرگۈچىنىڭ مەسئۇلى ۋە ھۆددە ئالغۇچىنىڭ ۋەكىلىنىڭ ئىسىم - فامىلىسى، تۇرۇشلۇق ئورنى؛
(2) ھۆددە ئالغان يەرنىڭ نامى، ئورنى، كۆلىمى، سۈپەت دەرىجىسى؛
(3) ھۆددە مۇددىتى ۋە باشلىنىش - ئاخىرلىشىش ۋاقتى؛
(5) ھۆددە بەرگۈچى بىلەن ھۆددە ئالغۇچىنىڭ ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتى؛
(6) خىلاپلىق جاۋابكارلىقى.
22 -ماددا ھۆددە توختامى پۈتكەن كۈندىن باشلاپ كۈچكە ئىگە. ھۆددە ئالغۇچى ھۆددە توختامى كۈچكە ئىگە بولغاندىن باشلاپ يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىغا ئېرىشىدۇ.
23 -ماددا ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى ھۆددە ئالغۇچىغا يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقى گۇۋاھنامىسى ياكى ئورمان ھوقۇقى گۇۋاھنامىسى قاتارلىق گۇۋاھنامىلەرنى بېرىشى ھەمدە رويخەتكە ئېلىپ، يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشى كېرەك.
يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقى گۇۋاھنامىسى ياكى ئورمان ھوقۇقى گۇۋاھنامىسى قاتارلىق گۇۋاھنامىلەرنى بېرىشتە، بەلگىلىمە بويىچە گۇۋاھنامىگە تەننەرخ ھەققى ئالغاندىن سىرت، باشقا ھەق ئېلىشقا يول قويۇلمايدۇ.
24 -ماددا ھۆددە توختامى كۈچكە ئىگە بولغاندىن كېيىن، ھۆددە بەرگۈچىنىڭ بېجىرگۈچى ياكى مەسئۇلنىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن، توختامنى ئۆزگەرتىشىگە ياكى بىكار قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ، كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتىنىڭ بۆلۈنۈشى ياكى قوشۇۋېتىلىشى بىلەن، توختامنى ئۆزگەرتىشىگە ياكى بىكار قىلىشىغىمۇ يول قويۇلمايدۇ.
25 -ماددا دۆلەت ئورگىنى ۋە ئۇنىڭ خادىملىرىنىڭ خىزمەت ھوقۇقىدىن پايدىلىنىپ يېزا يەر ھۆددىگەرلىكىگە ئارىلىشىشىغا ياكى ھۆددە توختامىنى ئۆزگەرتىشىگە، بىكار قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
4 -پاراگراف يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى قوغداش
26 -ماددا ھۆددە بەرگۈچىنىڭ ھۆددە مۇددىتىدە ھۆددە بېرىلگەن يەرنى قايتۇرۇۋېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
ھۆددە مۇددىتىدە، ھۆددە ئالغۇچى ئائىلىسى بويىچە رايون بار شەھەرگە كۆچۈپ كېتىپ، نوپۇسنى شەھەرگە يۆتكىگەن بولسا، ھۆددە ئالغان تېرىلغۇ يەر ياكى ئوتلاقنى ھۆددە بەرگۈچىگە قايتۇرۇشى كېرەك. ھۆددە ئالغۇچى قايتۇرمىسا، ھۆددە بەرگۈچى ھۆددە بەرگەن تېرىلغۇ يەر ۋە ئوتلاقنى قايتۇرۇۋالسا بولىدۇ.
ھۆددە مۇددىتىدە، ھۆددە يەرنى ھۆددە ئالغۇچى قايتۇرغان ياكى ھۆددە بەرگۈچى قانۇن بويىچە قايتۇرۇۋالغاندا، ھۆددە يەرگە سېلىنما سېلىپ، يەرنىڭ ئۈنۈمدارلىقىنى ئۆستۈرگەن ھۆددە ئالغۇچى مۇناسىپ تولۇقلىما ئېلىشقا ھوقۇقلۇق.
28 -ماددا تۆۋەندىكى يەرلەرنى ھۆددە يەرنى تەڭشەشكە ئىشلىتىش ياكى يېڭى كۆپەيگەن ئاھالىگە ھۆددە بېرىش كېرەك:
(2) قانۇن بويىچە بوز يەر ئېچىش قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق كۆپەيگەن يەر؛
(3) ھۆددە ئالغۇچى قانۇنلۇق، ئىختىيارلىق ئاساسىدا قايتۇرغان يەر.
29 -ماددا ھۆددە مۇددىتىدە، ھۆددە ئالغۇچى ھۆددە يەرنى ھۆددە بەرگۈچىگە ئۆز ئىختىيارى بىلەن قايتۇرسا بولىدۇ. ھۆددە ئالغۇچى ھۆددە يەرنى ئۆز ئىختىيارى بىلەن قايتۇرۇشتا، ھۆددە بەرگۈچىگە يېرىم يىل ئىلگىرى يازما ئۇقتۇرۇش قىلىشى كېرەك. ھۆددە ئالغۇچىلاردىن ھۆددە يەرنى ھۆددە مۇددىتىدە قايتۇرغانلىرىنىڭ شۇ مۇددەتتە يەر ھۆددە ئېلىشىنى قايتا تەلەپ قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
30 -ماددا ھۆددە مۇددىتىدە، نىكاھلانغان ئاياللاردىن يېڭى ئولتۇرۇشلۇق ئورنىدا ھۆددە يەر ئالالمىغانلىرىنىڭ ئەسلىدىكى ھۆددە يېرىنى ھۆددە بەرگۈچىنىڭ قايتۇرۇۋېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ؛ نىكاھتىن ئاجراشقان ياكى جورىسى ئۆلۈپ كەتكەن ئاياللاردىن ئەسلىي ئولتۇرۇشلۇق ئورنىدا تۇرۇۋاتقان ياكى ئەسلىي ئولتۇرۇشلۇق ئورنىدا تۇرمىغان بولسىمۇ، يېڭى ئولتۇرۇشلۇق ئورنىدا ھۆددە يەر ئالالمىغانلىرىنىڭ ئەسلىدىكى ھۆددە يېرىنى ھۆددە بەرگۈچىنىڭ قايتۇرۇۋېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
31 -ماددا ھۆددە ئالغۇچى تېگىشلىك ھۆددە تاپاۋىتىگە ۋارىسلىق قانۇنىدىكى بەلگىلىمە بويىچە ۋارىسلىق قىلىدۇ.
ئورمان يېرىنى ھۆددە ئالغۇچى ئۆلۈپ كەتسە، ئۇنىڭ ۋارىسى ھۆددە مۇددىتىدە ھۆددىنى داۋاملاشتۇرسا بولىدۇ.
32 -ماددا ئائىلە ھۆددىگەرلىكى ئارقىلىق ئېرىشكەن يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى قانۇن بويىچە ئۆتۈنمە ھۆددە بېرىش، ئىجارە بېرىش، ئالماشتۇرۇش، ئۆتۈنۈپ بېرىش ياكى باشقا ئۇسۇللار بىلەن يۆتكەشكە بولىدۇ.
33 -ماددا يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەشتە، تۆۋەندىكى پرىنسىپقا ئەمەل قىلىش كېرەك:
(1) باراۋەر كېڭىشىش، ئىختىيارىي بولۇش، ھەقلىق بولۇش، ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخسنىڭ ھۆددە ئالغۇچىنى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەشكە زورلىشىغا ياكى ئۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلىشىغا يول قويماسلىق؛
(2) يەر ئىگىدارلىق ھوقۇقىنىڭ خاراكتېرىنى ۋە يەرنىڭ يېزا ئىگىلىكىگە ئىشلىتىلىشىنى ئۆزگەرتىشىگە يول قويماسلىق؛
(3) يۆتكەش مۇددىتىنى ھۆددە مۇددىتىنىڭ قالغان قىسمىدىن ئاشۇرۇۋېتىشكە يول قويماسلىق؛
(4) قوبۇل قىلغۇچىنىڭ يېزا ئىگىلىك بىلەن شۇغۇللىنىش ئىقتىدارى بولۇش؛
(5) ئوخشاش شەرت ئاستىدا، شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلات ئەزالىرى ئاۋۋال بەھرىمان بولۇش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇش.
34 -ماددا ھۆددە ئالغۇچى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەشنىڭ سۇبيېكتى. ھۆددە ئالغۇچى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەش - يۆتكىمەسلىك ۋە يۆتكەش ئۇسۇلىنى قانۇن بويىچە ئۆز ئالدىغا بەلگىلەشكە ھوقۇقلۇق.
35 -ماددا ھۆددە مۇددىتىدە، ھۆددە بەرگۈچىنىڭ ھۆددىگەرلىك توختامىنى ئۆز ئالدىغا ئەمەلدىن قالدۇرۇشىغا يول قويۇلمايدۇ، ئاز سانلىق كۆپ سانلىققا بويسۇنۇش نامىدا، ھۆددە ئالغۇچىنى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىدىن ۋاز كېچىشكە ياكى ئۇنى ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلاشقا يول قويۇلمايدۇ. «ئوزۇقلۇق ئاشلىق ئېتىزى» ۋە «مەسئۇلىيەت ئېتىزى» نى ئايرىش قاتارلىقلارنى باھانە قىلىپ، ھۆددە يېرىنى قايتۇرۇۋېلىپ خېرىدار چاقىرىپ ھۆددە بېرىشكە، ھۆددە يېرىنى قەرز پۇلغا ھېسابلاپ قايتۇرۇۋېلىشقا يول قويۇلمايدۇ.
36 -ماددا يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەشتە، ئۆتۈنمە ھۆددە ھەققى، ئىجارە پۇلى، ئۆتۈنۈپ بېرىش ھەققى قاتارلىقلارنى ئالاقىدارلار كېڭىشىپ بېكىتىشى كېرەك. يۆتكەش كىرىمى ھۆددە ئالغۇچىنىڭ بولىدۇ، ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخسنىڭ ئۇنى خالىغانچە قىسىپ قېلىشىغا، تۇتۇۋېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
37- ماددا يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى ئۆتۈنمە ھۆددە بېرىش، ئىجارە بېرىش، ئالماشتۇرۇش، ئۆتۈنۈپ بېرىش ياكى باشقا ئۇسۇل بىلەن يۆتكەشتە، ئالاقىدارلار يازما توختام تۈزۈشى كېرەك. ئۈنۈنۈپ بېرىش ئۇسۇلى ئارقىلىق يۆتكەشتە، ھۆددە بەرگۈچىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىش كېرەك؛ ئۆتۈنمە ھۆددە بېرىش، ئىجارە بېرىش، ئالماشتۇرۇش ياكى باشقا ئۇسۇللار بىلەن يۆتكەشتە، ھۆددە بەرگۈچىگە ئەنگە ئالدۇرۇش كېرەك.
يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەش توختامى ئومۇمەن تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
(2) ھوقۇقى يۆتكەلگەن يەرنىڭ نامى، ئورنى، كۆلىمى، سۈپەت دەرىجىسى؛
(3) يۆتكەش مۇددىتى ۋە باشلىنىش، ئاخىرلىشىش ۋاقتى؛
(4) ھوقۇقى يۆتكەلگەن يەرنىڭ ئىشلىتىلىش ئورنى؛
(6) يۆتكەش باھاسى ۋە پۇل تاپشۇرۇش ئۇسۇلى؛
(7) خىلاپلىق جاۋابكارلىقى.
38 -ماددا يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى ئالماشتۇرۇش، ئۆتۈنۈپ بېرىش ئۇسۇلى بىلەن يۆتكەشتە، ئالاقىدارلار تىزىمغا ئالدۇرۇشنى تەلەپ قىلسا، ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى خەلق ھۆكۈمىتىگە تىزىمغا ئېلىشنى ئىلتىماس قىلىشى كېرەك. تىزىمغا ئالدۇرمىغانلارنىڭ ياخشى نىيەتلىك 3 - كىشى بىلەن قارشىلىشىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
39 -ماددا ھۆددە ئالغۇچى مەلۇم مۇددەتتە بىر قىسىم ياكى بارلىق يېرىنىڭ ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى 3 - تەرەپكە ئۆتۈنمە ھۆددە بەرسە ياكى ئىجارە بەرسە بولىدۇ. ھۆددە ئالغۇچى بىلەن ھۆددە بەرگۈچىنىڭ ھۆددىگەرلىك مۇناسىۋىتى ئۆزگەرمەيدۇ.
ھۆددە ئالغۇچىلاردىن يەرنى باشقىلارنىڭ تېرىشىغا بىر يىلدىن ئاشۇرماي بېرىدىغانلىرى يازما توختام تۈزمىسىمۇ بولىدۇ.
40 -ماددا ھۆددە ئالغۇچىلار تېرىقچىلىققا قۇلايلىق بولۇش ياكى ئېھتىياجىدىن چىقىش ئۈچۈن، بىر كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتقا تەۋە يەرنىڭ ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى ئالماشتۇرسا بولىدۇ.
41 -ماددا ھۆددە ئالغۇچىلاردىن يېزا ئىگىلىكتىن باشقا مۇقىم كەسپى بارلىرى ياكى مۇقىم كىرىم مەنبەسى بارلىرى ھۆددە بەرگۈچىنىڭ ماقۇللۇقى بىلەن، يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنىڭ ھەممىسى ياكى بىر قىسمىنى يېزا ئىگىلىك ئىشلەپ چىقىرىشى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان باشقا دېھقان ئائىلىسىگە ئۆتۈنۈپ بەرگەندە، شۇ دېھقان ئائىلىسى ھۆددە بەرگۈچى بىلەن يېڭى ھۆددىگەرلىك مۇناسىۋىتى ئورناتسا بولىدۇ، ئەسلىدىكى ھۆددە بەرگۈچى بىلەن ھۆددە ئالغۇچىنىڭ شۇ يەرگە بولغان ھۆددىگەرلىك مۇناسىۋىتى شۇنىڭ بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.
42 -ماددا ھۆددە ئالغۇچىلار يېزا ئىگىلىك ئىقتىسادىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن، ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن بىرلىشىپ، يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى پاي قىلىپ قوشۇپ، يېزا ئىگىلىك ھەمكارلىق ئىشلەپ چىقىرىشى بىلەن شۇغۇللانسا بولىدۇ.
43 -ماددا ھۆددە ئالغۇچىلاردىن ھۆددە يېرىگە سېلىنما سېلىپ، يەرنىڭ ئۈنۈمدارلىقىنى ئاشۇرغانلىرى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى قانۇن بويىچە يۆتكىگەندە، مۇناسىپ تولۇقلىمىغا ئېرىشىشكە ھوقۇقلۇق.
3 -باب باشقا ئۇسۇلدىكى ھۆددىگەرلىك
44 -ماددا ئائىلە ھۆددىگەرلىك ئۇسۇلىنى قوللىنىشقا مۇۋاپىق كەلمەيدىغان قاقاس تاغ، قاقاس جىلغا، قاقاس ئېدىرلىق، قاقاس ساي قاتارلىق يېزا يېرىنى خېرىدار چاقىرىش، كىمئارتۇق قىلىپ سېتىش، ئاشكارا كېڭىشىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن ھۆددە بېرىشتە، بۇ بابتىكى بەلگىلىمىلەر تەتبىقلىنىدۇ.
45 -ماددا يېزا يېرىنى باشقا ئۇسۇلدا ھۆددە بېرىشتە، ھۆددىگەرلىك توختامى تۈزۈش كېرەك. ئالاقىدارلارنىڭ ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتى، ھۆددە مۇددىتى قاتارلىقلارنى ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ بېكىتىدۇ. خېرىدار چاقىرىش، كىمئارتۇق قىلىپ سېتىش ئۇسۇلى بىلەن ھۆددە بېرىشتە، ھۆددە ھەققى خېرىدارلىق رىقابىتى، ئاشكارا باھا رىقابىتى ئارقىلىق بېكىتىلىدۇ؛ ئاشكارا كېڭىشىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن ھۆددە بېرىشتە، ھۆددە ھەققىنى ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ بېكىتىدۇ.
46 -ماددا قاقاس تاغ، قاقاس جىلغا، قاقاس ئېدىرلىق، قاقاس ساي قاتارلىقلار خېرىدار چاقىرىش، كىمئارتۇق قىلىپ سېتىش، ئاشكارا كېڭىشىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن بىۋاسىتە ھۆددە بېرىلسە بولىدۇ، يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى پايغا سۇندۇرۇپ، شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلات ئەزالىرىغا بۆلۈپ بەرگەندىن كېيىن، ھۆددىگەرلىك ياكى پاي ھەمكارلىقى يولغا قويۇلسىمۇ بولىدۇ.
قاقاس تاغ، قاقاس جىلغا، قاقاس ئېدىرلىق، قاقاس ساينى ھۆددە بېرىشتە، مۇناسىۋەتلىك قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەرگە رىئايە قىلىپ، سۇ - تۇپراق ئېقىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئېكولوگىيىلىك مۇھىتنى ئاسراش كېرەك.
47 -ماددا يېزا يېرىنى باشقا ئۇسۇل بىلەن ھۆددە بېرىشتە ئوخشاش شەرت ئاستىدا، شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلات ئەزالىرى ئاۋۋال ھۆددە ئېلىشقا ھوقۇقلۇق.
48 -ماددا ھۆددە بەرگۈچى يېزا يېرىنى شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتتىن باشقا ئورۇن ياكى شەخسكە ھۆددە بېرىشتە، ئاۋۋال شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتقا ئەزا كەنت ئاھالىلىرى يىغىنغا قاتناشقان ئەزالارنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىدىن كۆپرەكىنىڭ ياكى كەنت ئاھالىلىرى ۋەكىللىرىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىدىن كۆپرەكىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىشى ھەمدە يېزىلىق (بازارلىق) خەلق ھۆكۈمىتىگە تەستىقلىتىشى كېرەك.
شۇ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي تەشكىلاتتىن باشقا ئورۇن ياكى شەخسكە ھۆددە بېرىشتە، ھۆددە ئالغۇچىنىڭ مەبلەغ ئىناۋىتى ۋە باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى تەكشۈرگەندىن كېيىن، ئاندىن ھۆددىگەرلىك توختامى تۈزۈش كېرەك.
49 -ماددا يېزا يېرىنى خېرىدار چاقىرىش، كىمئارتۇق قىلىپ سېتىش، ئاشكارا كېڭىشىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن ھۆددە بېرىشتە، قانۇن بويىچە تىزىملىتىپ، يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقى گۇۋاھنامىسى ياكى ئورمان ھوقۇقى گۇۋاھنامىسى ئالغانلار يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى قانۇن بويىچە ئۆتۈنۈپ بېرىش، ئىجارە بېرىش، پاي قىلىپ قوشۇش، رەنە قوشۇش ئۇسۇلى ياكى باشقا ئۇسۇل بىلەن يۆتكىسە بولىدۇ.
50 -ماددا يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىغا خېرىدار چاقىرىش، كىمئارتۇق قىلىپ سېتىش، ئاشكارا كېڭىشىش قاتارلىق ئۇسۇل بىلەن ئېرىشكەن ھۆددە ئالغۇچى ئۆلۈپ كەتسە، ئۇ ئېرىشىدىغان ھۆددە تاپاۋىتىگە ۋارىسلىق قانۇنىدىكى بەلگىلىمە بويىچە ۋارىسلىق قىلىنىدۇ؛ ھۆددە مۇددىتىدە، ۋارىسلىق قىلغۇچى ھۆددىنى داۋاملاشتۇرسا بولىدۇ.
4 -باب تالاش - تارتىشنى ھەل قىلىش ۋە قانۇنىي جاۋابكارلىق
ئالاقىدارلار كېڭىشىش، مۇرەسسە قىلىشنى خالىمىسا ياكى كېلىشەلمىسە، مۇرەسسەگە كېلەلمىسە، يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى كېسىم ئاپپاراتىغا كېسىم قىلىشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ، خەلق سوت مەھكىمىسىگە بىۋاسىتە دەۋا قىلسىمۇ بولىدۇ.
52 ‿ماددا ئالاقىدارلاردىن يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى كېسىم ئاپپاراتىنىڭ كېسىم قارارىغا قايىل بولمىغانلىرى كېسىم قارارىنى تاپشۇرۇۋالغان كۈندىن باشلاپ 30 كۈن ئىچىدە خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ. مۆھلەت ئۆتسىمۇ دەۋا قىلمىسا كېسىم قارارى قانۇن كۈچىگە ئىگە بولىدۇ.
53 ‿ماددا ھۆددە ئالغۇچىنىڭ يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىغا زىيان سالغان ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخس ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
54 ‿ماددا ھۆددە بەرگۈچىلەردىن تۆۋەندىكى قىلمىشلارنىڭ بېرىنى سادىر قىلغانلىرى زىيان سېلىشنى توختىتىش، ئەسلىي نەرسىنى قايتۇرۇش، ئەسلىي ھالىتىگە كەلتۈرۈش، توسالغۇنى، خەتەرنى تۈگىتىش، زىياننى تۆلەش قاتارلىق ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك:
(1) ھۆددە ئالغۇچىنىڭ قانۇن بويىچە ئۆز ئالدىغا ئىشلەپچىقىرىش، تىجارەت قىلىش ھوقۇقىغا مۇداخىلە قىلىش؛
(2) ھۆددە يەرنى بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىگە خىلاپ ھالدا قايتۇرۇۋېلىش، تەڭشەش؛
(3) ھۆددە ئالغۇچىنى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەشكە مەجبۇرلاش ياكى ئۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلىش؛
(4) ئاز سانلىق كۆپ سانلىققا بويسۇنۇش نامىدا، ھۆددە ئالغۇچىنى يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىدىن ۋاز كېچىپ ياكى ئۇنى ئۆزگەرتىپ، يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەشكە مەجبۇرلاش؛
(5) ھۆددە يەرنى «ئوزۇقلۇق ئاشلىق ئېتىزى» ۋە «مەسئۇلىيەت ئېتىزى» غا ئايرىش باھانىسى بىلەن قايتۇرۇۋېلىپ، خېرىدار چاقىرىپ ھۆددە بېرىش؛
(7) ئاياللارنى قانۇن بويىچە بەھرىمەن بولىدىغان يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش ۋە ئۇنىڭغا زىيان يەتكۈزۈش؛
(8) يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىغا زىيان يەتكۈزىدىغان باشقا قىلمىشلار.
55 -ماددا ھۆددە توختامىدا ھۆددە ئالغۇچىنىڭ ئارزۇسىغا ياكى قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردىكى ھۆددە يەرنى قايتۇرۇۋېلىشقا، تەڭشەشكە بولمايدىغانلىقىغا ئائىت مەجبۇرلاش خاراكتېرىدىكى بەلگىلىمىگە خىلاپ پۈتۈم ئىناۋەتسىز.
56 -ماددا ئالاقىدارلاردىن بىرى توختامدىكى مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلمىسا ياكى پۈتۈم بويىچە ئادا قىلمىسا، «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ توختام قانۇنى» دىكى بەلگىلىمە بويىچە خىلاپلىق جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
57 -ماددا ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخس ھۆددە ئالغۇچىنى مەجبۇرلاپ يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكىگەن بولسا، ئىناۋەتسىز بولىدۇ.
58 -ماددا يەر ھۆددىگەرلىك ھوقۇقىنى يۆتكەش تاپاۋىتىنى ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن قىسىپ قالغان، تۇتۇۋالغان ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخس قايتۇرۇشى كېرەك.