cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئېرقىي يوقىتىشنىڭ قېلىپى
بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھۆكۈمەت خەلقارا جەمىيەتنىڭ بۇ زۇلۇملارغا قانداق ئىنكاس قايتۇرۇشىنى كۈزىتىدۇ ۋە سىنايدۇ. مەيلى ئۇ ھەربىي ئىغۋاگەرچىلىك بولسۇن، ياكى ئۇرۇشخۇمار رەھبەرنىڭ قىلمىشلىرى بولسۇن، ياكى مۇخبىرلارنى قەستلەپ ئۆلتۈرۈش بولسۇن ۋە ياكى چەتئەل پۇقرالىرىنى قارا ئۆڭكۈر كەبى قىستاڭ ۋە مەينەت لاگىرلارغا قاماپ قويۇش بولسۇن، ئېرقىي يوقىتىش گىرداۋىغا كېلىپ قالغان دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ بۇ قىلمىشلىرىنىڭ بىرەر ئىنكاس قوزغايدىغان ياكى قوزغىمايدىغىنىنى كۈزىتىدۇ. لېكىن بۇ خىل ئىنكاسنى ھىچقاچان يۈز بەرمەيدۇ دىيىشكە بولىدۇ، چۈنكى نىشان قىلىنغان بۇ ئادەملەرگە باشقا دۆلەتلەر ئەزەلدىن كۆڭۈل بۆلۈپ باققان ئەمەس. مەيلى يەھۇدىيلار، تۇتسىلار، ھەمجىنسلىقلار، سىگانلار، جەنۇبىي سۇدانلىقلار بولسۇن، ياكى مەجرۇھلار، روھىي كېسەللەر، نامراتلىققا قالغان كۆچمەنلەر بولسۇن، ئۇلار تارىختىن بېرى بىرەرسىنىڭ ئۆزلىرى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىغا ئەرزىپ باققان ئەمەس.
مەلۇم بىر نۇقتىغا كەلگەندە، بۇ ھۆكۈمەتلەر ھىچبىراۋنىڭ بۇنىڭغا ئارىلاشمايدىغىنىنى، كېيىنكى قەدەمنى ئالسىمۇ ئۆزلىرىنىڭ ھىچبىر ئاقىۋەتكە دۇچار بولمايدىغىنىنى ھۆكۈم ياكى ھىس قىلغاندا، نىشان قىلىنغان بۇ نوپۇسلاردىن ئۈزۈل-كېسىل قۇتۇلۇشنىڭ پىلانىنى تۈزۈشكە باشلايدۇ. كەڭ كۆلەمدىكى قىرغىنچىلىقنى قايسى ئۇسۇلدا ئىجرا قىلىشى مۇھىم ئەمەس، چۈنكى بۇ باسقۇچقا كەلگەندە بولغۇلۇق بولۇپ بولدى، شۇنداقلا بۇنى ئىجرا قىلىشنىڭمۇ بىرەر قېلىپى يوق. لاگىرلارغا سولاپ، كارى يوق تاشلاپ قويۇشى مۈمكىن، مىلتىق بىلەن ئېتىشى، قىلىچ بىلەن چانىشى مۇمكىن. قوغلاپ، ئوۋلاپ ئۆلتۈرۈشى مۈمكىن، ئۇزۇن ۋە جاپالىق سەپەر مارشىغا سېلىپ چارچىتىپ ئۆلتۈرۈشى مۇمكىن ۋە ياكى يۇقىرىدا دىيىلگەن ئۇسۇللارنىڭ ھەممىسىنى بىر يەرگە يۇغۇرۇپ ئىجرا قىلىشىمۇ مۈمكىن.
مېنىڭ قىزىقىدىغىنىم ئاگاھلاندۇرۇش بىشارەتلىرىنى كۈزىتىشتۇر:
* بوۋاقلارنىڭ ئۆلۈش نىسبىتىنىڭ ئېشىشى
* ھۆكۈمەتنىڭ ئالۋاستىلاشتۇرۇش تەشۋىقاتى
* “بىز” ۋە “ئۇلار” زىددىيەت قارىشى
* تارىختىكى مۇشۇ ئاز سانلىقلار مەۋجۇت بولمىغان غايىۋى گۈزەل دەۋرلەر
* پوپۇلىست ھۆكۈمەت
* دېموكراتىك قائىدىلەرنىڭ بۇزۇلۇشى
* پارتىيىگە بېقىنىدىغان سىياسىي تۈس ئالغان سوت
* ئاز سانلىقلارنى ھۆكۈمەت خىزمەتلىرىدىن يىراقلاشتۇرۇش
* ئاز سانلىقلارنىڭ باشقىلار بىلەن باراۋەر ھوقۇققا ئىگە بولماسلىقىنى قانۇنلاشتۇرۇش
* خالىغانچە ئېلىپ بېرىلىدىغان زوراۋانلىقلارنى رىغبەتلەندۇرۇش
* مائارىپ پۇرسىتىگە ئېرىشىشىگە توسقۇنلۇق قىلىش
* قانۇنىي جازا ئارقىلىق ئاز سانلىقلارنى ئومۇمى نوپۇستىن مەجبۇرىي ئايرىۋېتىش
* خالىغانچە قولغا ئېلىش
* “قاراڭغۇ ئۆڭكۈرگە كىرگەن كەبى” چېكى يوق تۇتۇپ تۇرۇش
* چەتئەل ھۆكۈمەتلىرىنىڭ بۇ زۇلۇملارغا ئارىلىشىش رايى بار-يوقلۇقىنى سىناش
* ئاز سانلىقلارنىڭ ئۆز دۆلىتىنى تاشلاپ قېچىشى
ھالبۇكى، ئەگەر سەن ئەڭ ئاخىرقى ئىككى بىشارەتنى كۆرگىنىڭدە، ئاللىقاچان بەك كېچىككەن بولۇشى مۇمكىن. مەن دۇنيادا بۇ باسقۇچقا كەلگەن بىرەر ئېرقىي يوقىتىشنىڭ توختىتىلغىنىنى ئېسىمگە ئالالمايمەن. مۇساپىرلارغا بولغان دۇنياۋى خاراكتىرلىق ھىسداشلىق ئەمىلىيەتتە ئىنتايىن ئاز ساندىكى ئادەمنىڭ قېچىپ قۇتۇلغىنىنى ئىسپاتلايدۇ، خالاس.
ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى قازاق يېزىقى
thumb|452x452px|ئەرەپ ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى قازاق ئېلىبەسى ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى قازاق يېزىقى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەلىكىدىكى، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ۋە چىڭخەي، گەنسۇ قاتارلىق جايلاردا ئولتۇراقلاشقان قازاقلار تەرىپىدىن قوللىنىلىدىغان يېزىق بولۇ، 33 ھەرىپتىن تەشكىل تاپقان.
ئېرقىي يوقىتىشنىڭ قېلىپى
بۇلارنى ئاڭلاپمۇ يەنە تىخى ئەنسىرىمىدىڭمۇ؟ مىنىڭچە ئەندىشە قىلىشىڭ كېرەك. چۇنكى مەن ئىنتايىن بەك ئەنسىرەۋاتىمەن. بۇ دىگىنىم قىرغىنچىلىق مۇتلەق يۇز بېرىدۇ دىگەنلىك ئەمەس، ئەمما ئىھتىياجلىق بولغان شەرت-شارائىتلار تەييار تۇرۇپتۇ، ئىلگىرى يۇز بەرگەن ئۈلگىلەرمۇ ناھايىتى ئېنىق تۇرۇپتۇ. قالغىنىنى ئۆزەڭ ئويلاپ باق.
28 - نويابر
ياكى 28 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 332 - (كەبىسە يىلى 333 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 33 كۈندۇر.
ئېرقىي يوقىتىشنىڭ قېلىپى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئىمران ئىبنى ھۇساين
ئىمران ئىبنى ھۇساين (عِمْرَانُ بنُ حُصَيْنِ بنِ عُبَيْدِ بنِ خَلَفٍ الخُزَاعِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئىمران ئىبنى ھۇساين ئىبنى ئۇبەيد ئەلخۇزائىي (ئەبۇ نۇجەيد). (ھ. ؟ – 53 / م. ؟ – 674) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. ئاتىسى بىلەن بىللە مۇسۇلمان بولغان. دۇئاسى ئىجابەت بولىدىغان پەزىلەتلىك زات ئىدى. خەلىپە ئۆمەر ئۇنى بەسرە ئاھالىسىگە دىن ئۆگىتىش ئۈچۈن ئەۋەتكەن.
قۇدرەت ياقۇپ
شىنجاڭ ئەرقال مەبلەغ سېلىش چەكلىك شىركىتىنىڭ باش لىدىرى, ئەينى ۋاقىتا ئۇ كارخانچىلار كۇلۇبى، ئەر خەۋەر تاراتقۇسى، ئەر خىزمەت سۇپىسى، ئەر مائارىپ سۇپىسى قاتارلىق تۈرلەرنى ماڭغۇزۇپ ئۇتۇق قازانغان. ھازىر نىيۇيوركتا "كاۋاپ ئىمپىريەسى" زەنجىرسىمان تېز تاماقخانىسنى سىناق قىلىپ ماڭدۇرماقتا. ئۇنىڭ ئەكىلەتما نامى بالسا "خارۋارد ئەركسى".
ھەققىدە
قۇدرەت ياقۇپ 1982-يىلى 11-ئاينىڭ 22-كۈنى قەشقەردە تۇغۇلغان .2012-يىلى شېرىكلىشىپ شىنجاڭ ئەرقال مەبلەغ سېلىش چەكلىك شىركىتىنى قۇرغان ،ھازىرغىچە شىركەتنىڭ لىدىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ كەلمەكتە.جۇڭگۇ يابۇلى كارخانىچىلار مۇنبىرىنىڭ تەكلىپلىك مۇتەخەسسىسى. شەخسلەر ئانكىتى ئەرقالكاپىتالىنىڭ بىرلەشمە قۇرغۇچىسى، لىدىر، مۇدىرىيەت باشلىقى قۇدرەت ياقۇپ، قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان، 10يېشىدا ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن بىللە ئۈرۈمچىگە كۆچۈپ كەلگەن.2001-يىلى ئالىي مەكتەپكە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىشتا بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىغا كىرىش ئارزۇسى كۆپۈككە ئايلانغاندىن كېيىن ئامېرىكىدىكى داڭلىق مەكتەپلەردە ئوقۇش ئارزۇسىدا ئۈرۈمچىدىن ئايرىلىپ، بېيجىڭغا بارغان ۋە شەھەر سىرتىدىكى كەپە ئۆيدە يېتىپ - قوپۇپ ئۆزىنىڭ چەتئەلگە ئوقۇشقا چىقىش كۈرىشنى باشلىۋەتكەن. بىر ياقتىن ئىنگىلىز تىلى ئۆگىنىپ، يەنە بىر ياقتىن ئىنگىلىز تىلى دەرسى بېرىپ، كېيىنتەربىيىلەش مەركىزى قۇرغان. ئامېرىكا ۋىزىسى ئىلتىماس قىلىشتا مەغلۇپ بولۇپ ياۋروپاغا بارغان ، بوشاشماي تىرىشىش ئارقىلىق ئەڭ ئاخىرىدا ئوڭۇشلۇق ئامېرىكىغا چىققان ھەمدە 2005-يىلى كۆرىنەرلىك ئۇنىۋېرسال ساپا ۋە يۇقىرى SAT (ئامېرىكىنىڭ ئالىي مەكتەپكە ئۆتۈش بىرتۇتاش ئىمتىھانى) نەتىجىسى بىلەن خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىقتىسادشۇناسلىق تولۇق كۇرسىغا قوبۇل قىلىنىپ، شىنجاڭ تارىخىدىكى خارۋارد تولۇق كۇرسىغا ئۆتكەن تۇنجى كىشى بولۇپ قالغان. 3 ئىگىلىك تىكلەش جەريانى قۇدرەت ئالىي مەكتەپتە ئوقۇش جەريانىدا ھەر خىل پۇل مۇئامىلە ئورگانلىرىدا ئۈزلۈكسىز پىراكتىكا قىلغان ھەمدە ئۆز گۇرۇپپىسىنى باشلاپ كىرىمنىي جىلغىسىغا ئىگىلىك تىكلەش ئۈچۈن بارغان.2011-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ۋەتەنگە قايتىپ، پاي ھوقۇقىغا مەبلەغ سېلىش ئۇسۇلى ئارقىلىق شىنجاڭدا بىر تۈركۈم يۇقىرى سۈپەتلىك چوڭ، ئوتتۇرا، كىچىك تىپتىكى كارخانىلارنى بەرپا قىلىشنى كېيىنكى قەدەملىك نىشانى قىلىپ، 2012-يىلى شېرىكلىشىپ ئەرقال كاپىتالى (پاي ھۇقۇقىغا مەبلەغ سېلىش شىركىتى ) نى قۇرغان. 2014-يىلى 3-ئايدا ئەرقال كەلگۈسى كارخانىچىلار كۇلۇبىنى قۇرغان. 2014-يىلى 3-ئايدا ئەرقال كەلگۈسى كارخانىچىلار كۇلۇبىنى قۇرغان.2016-يىلى شىركەت پايچىكلارنىڭ پايدا ئايرىش مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن تاقىلىپ قالغان. شۇڭلاشقا دۇنياغا داڭلىق زەنجىرسىمان كاۋاپچىلىق دۇكىنى ئېچىش ئۈچۈن 2017-يىلى نىيۇيوركقا كۈچۈپ كىلىپ "كاۋاپ ئىمىپىريىسى" ئاشخانىسنى قۇرغان.
ئايلانما ئىشىك
ئايلانما ئىشىك(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Aylanma Ishik) بولسا ئادەتتە ئۈچ ياكى تۆت ئىشىك قانىتىدىن تەركىپ تاپقان ۋە سىلىندىر شەكىللىك تۇرۇبا ئىچىدە ئايلىنىدىغان بىنالارنىڭ كىرىپ چىقىش ئېغىزى.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يېڭى تەڭلىمىسى
مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يېڭى تەڭلىمىسى
ئىلاۋە: ماڭا ئۇيغۇر دىيارىدىكى بىر ئۇكىمىز ئۇچۇر يوللاپ، ھازىر بۇ يىللىق ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانلىرىدىن ئۆتەلىگەن ۋە ئۆتەلمىگەن ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە كېيىنكى قەدەمنى قانداق بېسىشنى دېگەندەك بىلەلمەي، گاڭگىراپ قېلىۋاتقان ياشلارنىڭ خېلە كۆپلىگىنى ئېيتىپتۇ. ھەمدە مۇمكىن بولسا مېنىڭ شۇلار ئۈچۈن بىرەر پارچە يازما تەييارلىشىمنى تەكلىب قىلىپتۇ. مەن ئالدى بىلەن ئاشۇ ئۇكىمىزغا چىن كۆڭلۈمدىن رەخمەت ئېيتىمەن. مەن ئاشۇنداق ئۇكىلىرىمىز ئۈچۈن 2007- ۋە 2008-يىللىرى بىر قانچە پارچە ماقالە يېزىپ چىققان ئىدىم. يېڭى ماقالە يېزىشنىڭ ئورنىغا، مەن ئالدى بىلەن ئاشۇ ماقالىدىن بىر قانچىنى مەزكۇر مۇنبەرگە چىقىرىپ قويۇشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. مەزكۇر ماقالە شۇلارنىڭ بىرىنچىسى. مەن ئۆزەمنىڭ نورمال ئىزدىنىشىنىمۇ توختىتىپ قويمايمەن.
يېقىندىن بۇيان ۋەتەندىن ماڭا ئېلخەت يېزىپ، مەندىن مەسلىھەت سورايدىغان ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە، ئۆزلىرىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ ياكى ئالىي مەكتەپ تولۇق كۇرس ئوقۇشىدىكى بىلىم قورۇلۇشىنى چۈشەندۈرۈپ، شۇ ئاساستا ئۆزلىرىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى ھاياتى ئۈچۈن نېمە كەسىپنى تاللىسا ياخشى بولىدىغانلىقىنى سورايدىغانلار بارغانسېرى كۆپىيىپ مېڭىۋاتىدۇ. ئۆمۈرلۈك كەسىپنى قانداق تاللاش مەسىلىسى بىر ئىنتايىن مۇرەككەپ مەسىلىدۇر. مەسىلەن، مەندىن مەسلىھەت سورىغان ياشلار تىلغا ئالغان كەسىپلەرنى تىزىپ چىقىدىغان بولساق، ئۇلارنى كەم دېگەندە تۆۋەندىكى تۈرلەرگە ئايرىش مۇمكىن:
٭ ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان كەسىپ
٭ ئاتا-ئانىسى ياخشى كۆرىدىغان كەسىپ
٭ ھازىر ئوقۇۋاتقان كەسىپ
٭ ئالماشماقچى بولغان كەسىپ
٭ تەبىئىي پەندىكى كەسىپ
٭ ئىجتىمائىي پەندىكى كەسىپ
٭ ۋەتەندە ئاسان ئىشقا ئورۇنلاشقىلى بولىدىغان كەسىپ
٭ چەت ئەلدە ئاسانراق جان باققىلى بولىدىغان كەسىپ
٭ باي بولغىلى بولىدىغان كەسىپ
٭ ۋە باشقىلار
مەن ھازىرغىچە ئۆزۈمدىن بۇ ھەقتە مەسلىھەت سورىغان ياشلارغا قانائەتلىنەرلىك جاۋاب بېرەلمەي كەلدىم. بۇنىڭ ئۈچۈن مېنىڭ كۆڭلۈم ئىنتايىن يېرىم. مېنىڭ ئۇنداق قىلالماسلىقىمدا مۇنداق ئىككى تۈرلۈك سەۋەب بار. بىرسى، مەندىكى ۋاقىت جەھەتتىكى قىيىنچىلىق--بۇ يىل يازدىن باشلاپ مېنىڭ ئىدارىدىكى خىزمەت ۋەزىپەم يەنىمۇ ئېغىرلاشتى. يەنە بىرسى بولسا، ئۆمۈرلۈك كەسىپنى قانداق تاللاش مەسىلىسى بىر ئادەمنىڭ قانداق قىلغاندا ئۆز ئۆمرىنى خۇشال، بەختلىك، مەنىلىك ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزگىلى بولىدىغانلىقىغا دائىر بىر چوڭ مەسىلىنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، كەسىپنى قانداق تاللاشتىن ئىبارەت بۇ تارماق مەسىلىنى چۈشەندۈرۈشتىن بۇرۇن، ئالدى بىلەن بىر ئادەم ئۆز ھاياتىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھايات، ئۆزى رازى بولغۇدەك ھايات قىلىپ ئۆتكۈزەلىشى ئۈچۈن قانداق شەرتلەرنى ھازىرلىشى كېرەكلىكى مەسىلىسىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتۈشكە توغرا كېلەتتى. مېنىڭ بۇ مەسىلىنى ھەر بىر ياشقا ئايرىم-ئايرىم چۈشەندۈرۈپ جاۋاب خەت يېزىش ئىمكانىيىتىم يوق. شۇڭلاشقا، ئۇشبۇ يازمىنى تەييارلاش قارارىغا كەلدىم. بۇ يازما جەمئىي ئىككى بۆلۈم بولۇپ، ھازىرقىسى ئۇنىڭ 1-بۆلۈمىدىن ئىبارەت. تۆۋەندە بۇ بۆلۈمنىڭ ئەسلى مەزمۇنىنى باشلايمەن.
بۇنىڭدىن تەخمىنەن 25 يىل بۇرۇن، يەنى 1982-يىلى، مەن مۇۋەپپەقىيەتنىڭ مۇنداق بىر تەڭلىمىسىنى تۈزۈپ چىققان ئىدىم:
مۇۋەپپەقىيەت = تالانت + تىرىشچانلىق + پۇرسەت (1)
«بىلىۋال» تور بېتىنىڭ مەن بىلەن ئۆتكۈزگەن ئىككى قېتىملىق يازما سۆھبىتىنى ۋە مېنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىمنى ئوقۇپ باققان ئوقۇرمەنلەرنىڭ ھەممىسى يۇقىرىقى تەڭلىمىنى بۇرۇن كۆرۈپ باققان. مەن يۇقىرىقى تەڭلىمىنى ئۆزۈمنىڭ بالىلىق دەۋرىدىن تارتىپ تاكى ئالىي مەكتەپ ئوقۇشىغا كىرگەندىن كېيىنكى بىر قانچە يىللىق سەرگۈزەشتلىرىم ئاساسىدا تۈزۈپ چىققان ئىدىم. بالىلىق دەۋرىمدە مەن ئۆزۈمنى يېزىدىكى دېھقانلارنىڭ بالىلىرى بىلەن كۆپ سېلىشتۇراتتىم. بەزى ئىشلاردا مەن ئۇلاردىن سەل ئەقىللىقراق بولساممۇ، يەنە بەزى ئىشلاردا ئۇلار ماڭا قارىغاندا كۆپ ئەقىللىق ئىدى. بولۇپمۇ ئېتىزلىق ئىشلىرىدا ۋە بۇزۇلۇپ قالغان يېزا سايمانلىرىنى ياساش قاتارلىق ئىشلاردا ئۇلار ماڭا قارىغاندا خېلى ئەقىللىق، چاققان ۋە قولى ئەپلىك ئىدى. مەن ئۇلارغا ئىنتايىن قايىل ئىدىم. مەن ئۆز-ئۆزۈمدىن مۇنداق سوئالنى داۋاملىق سوراپ تۇراتتىم: "دېھقان بالىلىرى بىلەن مەندەك شەھەر بالىلىرىنىڭ تۈپ پەرقى نەدە؟" بارا-بارا مەن بۇ يەردىكى ئەڭ چوڭ پەرقلەرنىڭ مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇش پۇرسىتى، مەكتەپ سۈپىتى، بالىلىق دەۋرىدىن تارتىپ ئاڭلايدىغان، كۆرىدىغان، ۋە قىلىدىغان ئىشلاردىكى پەرقلەردىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى، يەنى پۇرسەت جەھەتتىكى پەرق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىپ يەتتىم.
يۇقىرىقى تەڭلىمىدىكى "تالانت" تۇغما تالانت بىلەن تۇغما ئەقىللىقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. (2)
ئوخشاش بىر سىنىپتا ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلاردا كۆرۈلىدىغان ئوقۇش نەتىجىسىدىكى زور پەرقلەرنىڭ سەۋەبىنى تەھلىل قىلىپ، ئۇنىڭ تالانت ۋە تىرىشچانلىقتىكى پەرقتىن كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ھېس قىلدىم. بەزى ئوقۇغۇچىلار "مەن چوقۇم قاتتىق تىرىشىپ، ياخشى ئوقۇيمەن" دەپ ئىرادە تىكلەپ، كۈنىگە 15-16 سائەت ئۆگىنىش قىلىپمۇ يەنە بىر قىسىم ساۋاقداشلىرىنىڭ ئالدىغا ئۆتەلمەيدىغانلىقى، ھەتتا بەزىلىرىنىڭ سىنىپنىڭ ئارقىسىدا قالىدىغانلىقىنى كۆرۈپ، كىشىلەردە تۇغما تالەنت ۋە تۇغما ئەقىل جەھەتتە پەرق بارلىقىنى، ھەمدە تىرىشچانلىق ئەقىلنى تولۇق ئىشقا سېلىپ يەكۈنلەپ چىققان توغرا ئۆگىنىش ئۇسۇلى ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلمىسا، ئانچە ئۈنۈم بەرمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلدىم.
دېمەك، يۇقىرىقىدەك كۆزىتىشكە ئاساسلانغاندا، مەن تۈزۈپ چىققان يۇقىرىقى تەڭلىمە خېلى ئەقىلگە مۇۋاپىق بولۇپ، 24 ياشلارغا كىرگەن ۋاقتىمدا تۈزۈپ چىققان بۇ بىر تەڭلىمە ئۈچۈن مەن تاكى يېقىنغىچە ئۆز-ئۆزۈمدىن پەخىرلىنىپ كەلدىم.
لېكىن، كىشىلەر تۇغۇلغاندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ كېيىنكى ھاياتىدا ئوخشىمىغان دەرىجىدىكى يېڭى تالانت، يېڭى بىلىم، يېڭى ماھارەت ۋە يېڭى ئىقتىدارلارغا ئېرىشىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، بىر ئادەمنىڭ ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىمۇ بىر خىل ئىقتىدار بولۇپ، بۇ ئىقتىدار ھەممە ئادەم ئۈچۈن ئورتاق ئەمەس. مەن بۇ يەردە يۇقىرىقىلارنىڭ ھەممىسىنى يىغىنچاقلاپ "ئىقتىدار" ( ئىنگلىزچە "سكىللس") دەپ ئاتاشنى مۇۋاپىق كۆردۈم.
يۇقىرىقى 1-تەڭلىمە "ئىقتىدار" نى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان. بۇ مېنى يۇقىرىقى "مۇۋەپپەقىيەت" تەڭلىمىسىنى قايتا يېزىپ چىقىشىمغا مەجبۇرلىغان سەۋەبلەرنىڭ بىرسىدۇر.
4) يۈكسەك قىزىقىش
4-ئۆكتەبىر كۈنى (يەنى 2007-يىلى 4-ئۆكتەبىر كۈنى) مەن ئايالىم ئامانگۈل بىلەن بىللە ئۆيىمىزگە 30 كم دەك كېلىدىغان ھولليۋوئود شەھىرىدىكى كوداك تىياتىرخانىسىغا بىر كونسېرت كۆرگىلى باردىم. بۇ تىياتىرخانا دۇنيادا كىنو ساھەسى بويىچە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك مۇكاپات بولغان "ئوسكار مۇكاپاتى" نى تارقىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان تىياتىرخانىلارنىڭ بىرسى بولۇپ، كونسېرتتا ئويۇن كۆرسەتكۈچىلەر دۇنياغا تونۇلغان تۈركىيىلىك ناخشىچى سەرتاب ئەرەنەر بىلەن كومپوزىتور ۋە پىيانوچى فاھىر ئاتاكوگلۇ (<> گە قاراڭ) لار ئىدى. تۈركىيىلىك ئايال ناخشىچى سەرتاب ئەرەنەر 2003-يىللىق ياۋروپا "ئەئۇروۋىسىئون" ناخشا مۇسابىقىسىدە بىرىنچىلىككە ئېرىشىپ، دۇنياغا داڭق چىقارغان. بىز ئەسلىدە لوس ئاڭەلەس رايونىدا تۈركلەرنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكىنى بىلمىگەچكە، "بۇ كونسېرتقا ئېھتىمال بىر قانچە يۈز تاماشىبىن كېلەر"، دەپ پەرەز قىلغان ئىدۇق. ئەگەر راست شۇنداق بولسا، بۇ زالنىڭ بىر ئاخشاملىق ئىجارىسى بەك قىممەت بولماسلىقى كېرەك ئىدى. شۇڭا، كەلگۈسىدە بۇ يەرگە ئۇيغۇر ئارتىستلارنىمۇ تەكلىپ قىلىپ ئويۇن قويدۇرۇش ئارزۇسىدا، مەن بۇ تىياتىرخانىنى بىر ئاخشام ئىجارىگە ئېلىش ئۈچۈن قانچىلىك پۇل كېتىدىغانلىقىنى سوراپ باقماقچىمۇ بولدۇم. لېكىن، ئۇ تىياتىرخانىغا كىرگەندىن كېيىن ھەيران قالدىم. بۇ تىياتىرخانا 3 قەۋەتلىك بولۇپ، ئۇنىڭغا جەمئىي 3600 ئەتراپىدا ئادەم سىغىدىكەن. بىز ئولتۇرغان يەردىن ئۈستۈنكى 2 قەۋەتنى كۆرگىلى بولمايتتى. شۇنداقتىمۇ ئويۇن باشلانغۇچە تىياتىرخانىنىڭ 1-قەۋىتى تۈركىيىلىك تاماشىبىنلار بىلەن لىق تولدى. پەرىزىمچە 1-قەۋەتتە ئولتۇرغان تاماشىبىنلارنىڭ ئۆزىلا 2000 كىشىدىن ئېشىشى مۇمكىن. مەن بۇ ئويۇننى كۆرۈۋېتىپ، مۇنداق خىيالغا چوڭقۇر پېتىپ كەتتىم: ئۇنىڭ بىرسى، پۈتۈن ئامېرىكا بويىچە ھازىر ئۇيغۇر دىيارىدىكى نوپۇسى 10 مىليون ئەتراپىدا بولغان ئۇيغۇرلاردىن ئاران 600-700 گە يېقىن ئادەم بار. بۇ كونسېرتقىمۇ ئاران 6 ئۇيغۇر كەلدۇق. لوس ئاڭەلەستىن ئىبارەت بىر شەھەردىلا بىر كونسېرتنى كۆرۈش ئۈچۈن يىغىلغان تۈرك تاماشىبىنلارنىڭ سانى 2000 دىن ئېشىپ كەتتى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىز بۇرۇن ئارىلىشىپ باققان 30-40 تۈركىيىلىكلەردىن بىرەرسىمۇ كۆرۈنمىدى. تۈركىيىدىكى نوپۇسنىڭ ئومۇمى سانى 70 مىليون ئەتراپىدا بولغاچقا، ئەگەر بۇ كونسېرتقا كەلگەن تۈرك تاماشىبىنلار بىلەن ئۇيغۇر تاماشىبىنلارنىڭ نوپۇسقا سۇندۇرغان نىسبىتىنى سېلىشتۇرساق، لوس ئاڭەلەس شەھىرىدىكى 2000 دىن ئارتۇق تۈرككە ئاران 42 ئۇيغۇر توغرا كەلدى، دېگەن سۆز. مەن ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ ئەھۋالىغا ناھايىتى ئېچىندىم. "ئۇيغۇر ئارتىسلارنى تەكلىپ قىلىپ ئەكېلىپ، مۇشۇ تىياتىرخانىدا ئويۇن قويدۇرۇش مۇتلەق مۇمكىن ئەمەسكەن"، دەپ ئويلىدىم. ئەگەر راستتىنلا چاقىرتساق، ئۇنىڭغا قانچىلىك تاماشىبىنلار كېلەر؟ ئۇنىڭ يەنە بىرسى، فاھىر ئاتاكوگلۇنىڭ پىيانو چېلىۋاتقان ۋاقىتتىكى قىياپىتى ئىدى. ئۇ مېڭىپ، سەھنە ئوتتۇرىسىغا كەلگەندە بىر ناھايىتى گەۋدىلىك، تېتىك ۋە ھەيۋەتلىك قىياپەتتە كۆرۈنەتتى. لېكىن، پىيانو چالغاندا ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنى ھەرىكەتكە كېلىپ، بېلى 90 گرادۇسقا يېقىن ئېگىلىپ، خۇددى پىيانونىڭ ئىچىگە كىرىپ كېتىدىغاندەك قىلاتتى. ئۇنىڭ بۇ قىياپىتىدىن، پىيانودا بۈگۈنكىدەك مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىدا، ئۇنىڭ پىيانوغا بولغان يۈكسەك قىزىقىشى ناھايىتى چوڭ رول ئوينىغانلىقى، پىيانونىڭ ئالدىغا كېلىپ ئولتۇرغاندا، ھازىرمۇ ئۇنىڭ پۈتۈن ۋۇجۇدىنى پىيانودىن ئىبارەت بىرلا نەرسە قاپلايدىغانلىقى، ئۇنىڭ پىيانو چېلىشنى ئىچ-ئىچىدىن ياخشى كۆرىدىغانلىقى چىقىپ تۇراتتى. دۇنياغا داڭلىق پىيانوچى بەتھوۋىنمۇ فاھىر بىلەن ئوخشاش خىلدىكى ئادەم ئىدى.
شۇنىڭ بىلەن مەن ئۆز-ئۆزۈمدىن يەنە بىر نەچچە يېڭى سوئاللارنى سوراشقا باشلىدىم:
1) يۈكسەك قىزىقىش بىر كىشىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىدا قانداق رول ئوينايدۇ؟
2) يۈكسەك قىزىقىش نەدىن كېلىدۇ؟
3) "يۈكسەك قىزىقىش" نى يۇقىرىقى تەڭلىمىگە كىرگۈزۈش كېرەكمۇ-يوق؟ئەگەر كىرگۈزۈش كېرەك بولسا، قايسى تەرىقىدە كىرگۈزۈش كېرەك؟
مېنىڭ بۈگۈنكى ھالەتكە كېلەلىشىمدىمۇ ئۆزۈمنىڭ مەكتەپ ۋە بىلىمگە بولغان پەۋقۇلئاددە قىزىقىشىم ناھايىتى چوڭ رول ئوينىغان. مەن باشلانغۇچتا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا، ئۆزۈمنىڭ مەكتەپكە ئىنتايىن ئامراقلىقىم ئاساسەن تۇغما ئىش ئىدى. كېيىنچە مەندە ھەرقانداق بىلىمگە، ھەر قانداق يېڭى نەرسىگە قىزىقىدىغان بىر مىجەز پەيدا بولدى. مېنىڭ تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا رادىئو تېخنىكىسىغا قىزىقىشىم ئاكامنىڭ تەسىرى ئارقىلىق بولغان ئىدى: ئاكام رادىئو قۇراشتۇرۇشنى باشلىغاندىن كېيىن، مەن داۋاملىق ئۇنىڭ يېنىدا قاراپ ئولتۇراتتىم. بەزىدە ئۇنىڭغا ئانچە-مۇنچە ياردەم قىلاتتىم. شۇ جەرياندا ئۆزۈممۇ تەدرىجىي ھالدا رادىئوغا قىزىقىدىغان بولۇپ قالغان ئىدىم. شۇنىڭ بىلەن ئالىي مەكتەپ ئوقۇشى ئۈچۈن رادىئو ئېلېكترونىكا كەسپىنى تاللىدىم. دوكتورلۇق ئۇنۋانىنىمۇ ئېلېكتر ئىنجھېنېرلىقى كەسپىدىن ئالدىم. شۇنىڭدىن تارتىپ ئېلېكتر ئىنجھېنېرلىقى كەسپىنىڭ بىر تارمىقى بولغان ئوپتىكا ساھەسىدە ئىشلەپ كېلىۋاتىمەن. دۇنيادا بۇنداق ئىشلار ناھايىتى كۆپ. مەسىلەن، ئامېرىكىدا داڭلىق ۋاسكېتبولچىنىڭ ئوغلىمۇ داڭلىق ۋاسكېتبولچى بولىدىغان، داڭلىق كىنو ئارتىستىنىڭ بالىسىمۇ داڭلىق كىنو ئارتىستى بولىدىغان، مەبلەغ سېلىپ مىليونېر ۋە مىلياردېر بولغانلارنىڭ بالىسىمۇ ئوخشاش كەسىپتە، ھەتتا دادىسىنىڭ شىركىتىدە ئىشلەپ، ئۆزلىرىمۇ ئىنتايىن باي بولغان ئىشلار ناھايىتى كۆپ. بىزنىڭ بۇرۇن بىر قوشنىمىز بار بولۇپ، ئۇ ئۆيدىكى ئەر موتسىكلىت مىنىشكە ئىنتايىن ئامراق ئىدى. ئۆزىنىڭ ئېسىل موتسېكلىتلىرىدىن بىر قانچىسى بار ئىدى. كېيىن ئۇ ئۆزىنىڭ بىزنىڭ بالىلىرىمىز بىلەن قۇرداش 3 ئوغلىنىڭ ھەممىسىگە موتسىكلىت ئېلىپ بەردى. ھەر شەنبە-يەكشەنبە كۈنلىرى ئائىلە بويىچە بىر يىراق جاڭگالغا بېرىپ، موتسىكلىت مىنىپ كېلەتتى. شۇنداق قىلىپ بۇ ئائىلىدىكى ھەممە بالىلار موتسىكلىتقا قىزىقىدىغان بولۇپ چوڭ بولدى.
دېمەك، بەزى كىشىلەرنىڭ بىر ئىشقا بولغان قىزىقىشى تۇغما بولىدۇ. يەنە بەزى كىشىلەرنىڭ بىر ئىشقا بولغان يۈكسەك قىزىقىشى بولسا، ئۆزى ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا باشقا كىشىلەرنىڭ ۋە مۇھىتنىڭ تەسىرى ئارقىلىق بارلىققا كېلىدۇ.
5) تىرىشچانلىق
مېنىڭچە، تىرىشچانلىق مۇنداق تەركىبلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
تىرىشچانلىق = قەتئىي نىيەتكە كېلىش + باتۇرلۇق + قاتتىق ئىشلەش + ئاداققىچە بوشاشماسلىق (4)
دۇنياغا داڭلىق ئامېرىكىلىق مىلياردېر دونالد ترۇمپ 2007-يىلى 16-ئۆكتەبىردە بىر كىتاب چىقاردى. بۇ كىتاب ئۇ ھازىرغىچە يېزىپ چىققان 5 تىن ئارتۇق كىتابنىڭ بىرسى بولۇپ، ئۇنىڭ ماۋزۇسى: «چوڭ-چوڭ ئىشلارنى كۆزلەپ، سۆڭگىچىگە تەپ» (ئىنگلىزچە "تھىنك بىگ ئاند كىچك ئاسس"). مېنىڭچە بۇ يەردىكى "سۆڭگىچىگە تەپ" دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى قەتئىي نىيەتكە كەل، باتۇر بول، قاتتىق ئىشلە ۋە ئاداققىچە بوشاشما دېگەنلەردىن ئىبارەتتۇر. يېقىندا ئامېرىكىنىڭ بىر مەملىكەتلىك چوڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ئۇنىڭ بىلەن "مىلياردېر بىلەن سىردىشىش" دېگەن بىر پروگرامما ئىشلەپ تارقاتقان بولۇپ، ئۇ پروگراممىنىڭ ئەڭ ئاخىرىدا پروگرامما رىياسەتچىسى ئۇنىڭدىن "ئەگەر تاماشىبىنلار بۈگۈنكى پروگراممىدىن پەقەت بىرلا سۆزنى ئەستە قالدۇرۇپ قايتىشقا توغرا كەلسە، سېنىڭچە ئۇ سۆز نېمە بولۇشى كېرەك؟" دەپ سورىۋېدى، دونالد ترۇمپ ئۇنىڭغا: "ھەرگىز يېرىم يولدا توختاپ قالما؛ ھەرگىز قىلىۋاتقان ئىشىڭدىن يېرىم يولدا ۋاز كەچمە"، دەپ جاۋاب بەردى. بۇ سۆزنىڭ مەنىسى يۇقىرىقى "ئاداققىچە بوشاشما" دېگەن سۆز بىلەن ئوخشاشتۇر. بۇ يەردە يەنە بىر قېتىم تەكىتلەپ ئۆتۈشكە ئەرزىيدىغىنى شۇكى، يۇقىرىقى "تىرىشچانلىق" نىڭ 4 تەركىبىنىڭ ھەممىسى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، بىر يۈكسەك غايىنى كۆزلەپ تىرىشىۋاتقان كىشى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ بىرەرسى كەم بولسا ھەرگىز بولمايدۇ. بۇ نۇقتىنى ئىنگلىز تىلى ياكى باشقا بىرەر چەت ئەل تىلى ئۆگىنىپ باققان كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ناھايىتى ئوبدان چۈشىنىدۇ. ئەگەر سىزدە يۇقىرىقى 4 سۈپەتنىڭ ھەممىسى تەل بولسا، سىز تىل ئۆگىنىشنى چوقۇم بىر باشقا ئېلىپ چىقالىدىڭىز ياكى ئېلىپ چىقالايسىز. ئەگەر سىزدە ئۇلاردىن بىرەرسى كەم بولسا، سىز چوقۇم ئۇ يولدىن ئاللىقاچان قايتتىڭىز ياكى بۇنىڭدىن كېيىن قايتىسىز. ئۇنىڭدىن باشقا، تىرىشچانلىق توغرا ئۇسۇل ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلمىسا، كۆڭۈلدىكىدەك ئۈنۈم بەرمەيدۇ. توغرا ئۇسۇل بولسا، ھەر بىر ئادەمنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرى، قايتا-قايتا ۋە ئۈزلۈكسىز سىناق قىلىپ، ئەمەلىيەتتىن تەجرىبە-ساۋاق يەكۈنلىشى ئارقىلىق بارلىققا كېلىدۇ. ھەممە ئادەم ئۈچۈن ئۈنۈم بېرىدىغان بىر ئۇنىۋېرسال ئۇسۇل مەۋجۇد ئەمەس. ھەر بىر ئادەم ئۆزىگە مۇۋاپىق كېلىدىغان ئۇسۇلنى ئۆز ئەمەلىيىتى ئاساسىدا ئۆزىگە تايىنىپ تېپىپ چىقىشى كېرەك.
ماڭا خەت يازغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىچىدە، ئاتا-ئانىسى ئىنتايىن چوڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ئىچىدە ئۆزىنىڭ ئوقۇشىنى ئىقتىساد بىلەن تەمىنلەپ بېرىۋاتقانلىقنى، شۇڭا ئۆزىنىڭ تىرىشىپ ياخشى ئوقۇشى كېرەكلىكىنى، بىراق، ئوقۇۋاتقان كەسىپكە قىلچە قىزىقمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۆز ئوقۇشىغا زادىلا زېھنىنى يىغالمايۋاتقانلىقىنى ئېيتقانلارمۇ خېلى كۆپ. دېمەك، سىز ئەگەر بىر ئىشقا قىزىقمىسىڭىز، سىز ئۇ ئىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتەلمەيسىز؛ يۇقىرىقىدەك تىرىشچانلىقنىڭ ئالدىنقى شەرتى، سىز قىلماقچى بولغان ئىشىڭىزغا يۈكسەك دەرىجىدە قىزىقىشىڭىزدىن ئىبارەت. ئەگەر سىز قىلىۋاتقان ئىشىڭىزغا پەۋقۇلئاددە قىزىقسىڭىز، سىز ھەر كۈنى قىلىۋاتقان خىزمەت سىز ئۈچۈن بىر بەختلىك ئىش، سىزگە خۇشاللىق ۋە ھۇزۇرلۇق ئېلىپ كېلىدىغان ئىش بولۇپ تۇيۇلىدۇ. سىز ئۇنى قانچىلىك قىلسىڭىزمۇ ئۇنىڭدىن ھەرگىز زېرىكمەيسىز. سىز ئۇ ئىش بىلەن شۇغۇللانغان ۋاقتىڭىزدا ۋاقىتنىڭ قانداق ئۆتۈپ كېتىۋاتقانلىقىنى بىلمەي قالىسىز. پات-پات "ئەگەر ئادەم بىر كۈن ئىچىدە ئۇخلىماي، تاماق يېمەي، 24 سائەت ئىشلىيەلىگەن بولسا نېمە دېگەن ياخشى بولاتتى-ھە؟" دەپ ئويلاپ قالىسىز. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئەگەر سىز ئۆزىڭىز شۇغۇللىنىۋاتقان ئىشقا ياكى كەسىپكە ئازراقمۇ قىزىقمىسىڭىز، ئۇنى قىلىش سىز ئۈچۈن بىر زۇلۇم بولىدۇ. ھەر كۈنى شۇ ئىشنى قىلىپ ئۆتكۈزگەن ھاياتىڭىز سىز ئۈچۈن ئازاب ۋە ھەسرەت بىلەن تولغان ئېچىنىشلىق ھايات بولىدۇ.
دېمەك، يۇقىرىقى ئانالىز ئارقىلىقمۇ بىز "يۈكسەك قىزىقىش" نىمۇ "مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسى" گە كىرگۈزۈش كېرەكلىكىنى تونۇپ يېتەلەيمىز.
6) تەلەي
1984-يىلى ئۇيغۇر دىيارىدىن 1-تۈركۈم ياپونىيىگە چىقىپ ئوقۇيدىغانلارنى تاللايدىغاندا، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتى يەرلىك مىللەتلەردىن كېلىپ چىققان ئالىي مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرىدىن 50 تەك ئادەمنى تاللاپ، ئۇلاردىن 3 پەن بويىچە ئىمتىھان ئالدى. مەن بۇ ئىمتىھانىدا بىرىنچىلىككە ئېرىشىپ تاللاندىم. يېرىم يىللىق ياپون تىلى ئۆگىنىش كۇرسىدا، مەن ياپون تىلىدا بۇرۇن بەلگىلىك ئاساس سېلىۋالغان بولغاچقا، سىنىپتىكى باشقا ساۋاقداشلارغا ئوپچە دەرس چۈشەندۈرۈپ يۈردۈم. ھەمدە سىنىپ باشلىقلىق رولىنىمۇ ئوينىدىم. لېكىن، ياپونىيىگە بېرىپ قارىسام، مەن بارغان مەكتەپتە ھېچ قانداق ئاسپىرانتلىق پروگراممىسى يوق ئىكەن. ئۇلار ماگىستېرلىق ئۇنۋانىنىمۇ ۋە دوكتورلۇق ئۇنۋانىنىمۇ بېرەلمەيدىكەن. ئىچكى ئەھۋالدىن خەۋىرى بار كىشىلەردىن بەزىلىرى ماڭا "بۇ بىر سۇيقەست" دېگەن ئۇچۇرنى بەردى. مەيلى قانداقلا بولمىسۇن، ئاشۇ قېتىم مەن بىلەن 1-تۈركۈمدە ياپونىيىگە ئوقۇشقا بارغان 15 تەك ئوقۇغۇچىلارنىڭ 10 دىن تولىسى ماگىستېرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. لېكىن مەن بىلىم ئاشۇرۇش بىلەنلا قايتىپ كەتىشكە مەجبۇرى بولدۇم. گەرچە ئۆزۈم قاتتىق تىرىشىپ پۇرسەت ياراتقان بولساممۇ، تەلىيىمنىڭ يوقلۇقىدىن ماگىستېرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشىشتىن ئىبارەت مۇشۇ بىر ئىشتا پۈتۈنلەي مەغلۇپ بولدۇم. شۇنىڭ بىلەن مەن بىر يۇقىرى ئۇنۋان ئېلىش ئۈچۈن باشلىغان سەپىرىمنى ياپونىيىدە ئاخىرلاشتۇرمىدىم. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ياپونىيىدىكى ئوقۇشنىڭ ئاخىرلىشىشىغا ئاز قالغاندا، يەنە بىر يېڭى سەپەر باشلىدىم.
مەن يەنە بىر مىسال كۆرسىتەي. ئايالىم ئامانگۈلنىڭ باشلانغۇچ بىلەن ئوتتۇرا مەكتەپنى ئۇيغۇر تىلىدا پۈتتۈرگەن بىر تۇغقىنى بار بولۇپ، ئۇ 1990-يىللىرىنىڭ بىرىدىكى ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىدا ئۇيغۇر تىلى سىستېمىسى بويىچە پۈتۈن ئۇيغۇر دىيارىدا ئۈچىنچىلىككە ئېرىشتى. بىر يىللىق تەييارلىق ئوقۇشىنى تۈگەتكەندە بولسا، ئېلىنغان ئىمتىھانلاردىكى نەتىجىسى بىرىنچى بولدى. يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار بۇ ئوقۇغۇچىلارغا دەسلەپتە ئۇقتۇرۇشىچە، بۇنداق ئوقۇشى ياخشى بولغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆزى تاللىغان مەكتەپ ۋە ئۆزى تاللىغان كەسىپكە بارالىشى يۈزدە يۈز پىرسەنت كاپالەتكە ئىگە ئىكەن. لېكىن، بۇ سىڭلىمىز بېيجىڭدىكى بىر داڭلىق مەكتەپنىڭ "خەلقئارا ئىقتىساد" دېگەن كەسپىنى تاللىغان بولسىمۇ، كېيىن چاقىرىق قولىغا تەگكەندە قارىسا، ئۇ ۋۇخەن دىكى بىر ئالىي مەكتەپكە تەقسىم بولۇپ قاپتۇ. كېيىن تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئۇ سىڭلىمىز ئۆزى تاللىغان مەكتەپ ۋە كەسىپكە ئارقا ئىشىكى ناھايىتى چوڭ بىرسىنىڭ بالىسى بارغانلىقىنى بايقىدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ سىڭلىمىزنىڭ كەسپىمۇ "مالىيە كاتىپى" بولۇپ قالدى. بۇ مىسالدىكى سىڭلىمىزمۇ ئۆزى قاتتىق تىرىشىش ئارقىلىق ئۆزىگە ناھايىتى ياخشى پۇرسەت ياراتقان بولسىمۇ، ئۆز ئىرادىسىگە باغلىق بولمىغان سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ياكى، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، تەلەيسىزلىكىدىن ئۆزى ئارزۇ قىلغان مەكتەپ ۋە كەسىپكە كىرەلمىدى. كۆڭۈلدىكى مەكتەپ ۋە كەسىپكە كىرىشتىن ئىبارەت مۇشۇ بىر ئىشتا بۇ سىڭلىمىز پۈتۈنلەي مەغلۇپ بولدى.
دېمەك، "تەلەي"نىمۇ "مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسى" گە كىرگۈزۈش كېرەك.
7) يېڭى تەڭلىمە
شۇنداق قىلىپ، مەن يۇقىرىدا ئۆزۈم بۇ قېتىمقى يېڭى "مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسى"گە كىرگۈزۈشكە تېگىشلىك ئامىللارنى بىرەر قۇر چۈشەندۈرۈپ بولدۇم. ئەمدى بىز بۇ يېڭى تەڭلىمىنى يېزىشقا تەييار بولدۇق. مەن ئۇنى مۇنداق تۈزدۈم:
مۇۋەپپەقىيەت = (پۇرسەت + تەلەي) x (ئىقتىدار + تىرىشچانلىق) + تالانت + يۈكسەك قىزىقىش (5)
بۇ يەردىكى "پۇرسەت" 0 بىلەن +1 نىڭ ئارىلىقىدىكى بىر قىممەتنى ئالىدۇ. "تەلەي" بولسا -1 بىلەن +1 نىڭ ئارىلىقىدىكى بىر قىممەتنى ئالىدۇ. شۇنداق بولغاچقا، بەزىدە "پۇرسەت + تەلەي = 0" بولۇپ قالىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، ئىقتىدار بىلەن تىرىشچانلىق ھېچ قانداق مېۋە بەرمەي، ئادەم مەغلۇپ بولىدۇ. "پۇرسەت + تەلەي = 0" بولسىمۇ، ئۇ بىر ئادەمنىڭ تالانتى بىلەن يۈكسەك قىزىقىشىغا ئاساسەن تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ. شۇڭا، يۇقىرىقى تەڭلىمىدىكى "تالانت + يۈكسەك قىزىقىش" قا "پۇرسەت + تەلەي" كۆپەيتىلمىدى. مەن بۇ تەڭلىمىدىكى قالغان تەركىپلەرگە سانلىق قىممەت بېرىشنى مۇۋاپىق كۆرمىدىم.
بۇ يەردە شۇنىمۇ ئەسكەرتىپ ئۆتۈش كېرەككى، "مۇۋەپپەقىيەت" نىڭ مەنىسى نىسپىي بولىدۇ. بىر ئادەم "مۇۋەپپەقىيەت" دەپ قارىغان نەرسە، يەنە بىر ئادەم ئۈچۈن "مەغلۇبىيەت" بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، نۇرغۇن ياشلار ئۈچۈن ئىمتىھانلاردىن ئۆتۈپ، بىر ئالىي مەكتەپكە كىرىۋېلىشنىڭ ئۆزىلا "مۇۋەپپەقىيەت" بولۇشى مۇمكىن. ئەمما، يۇقىرىدا تىلغا ئالغان سىڭلىمىزنىڭ ئۆزى ياقتۇرمايدىغان بىر ئالىي مەكتەپكە ئۆتۈشى ئۇنىڭ ئۈچۈن "مەغلۇبىيەت" بولۇپ تۇيۇلدى. ئەگەر ھەممە ئىنسانلار ئۈچۈن ئورتاق مۇۋەپپەقىيەت ياكى "ئۇنىۋېرسال مۇۋەپپەقىيەت" تىن بىرسى مەۋجۇد، دەپ قارالسا، ئۇنىڭغا مۇنداق ئېنىقلىما بېرىش مۇمكىن:
ئۇنىۋېرسال مۇۋەپپەقىيەت = ئۆز ئائىلىسى، دوستلىرى، مىللىتى ۋە خىزمىتى دائىرىسى ئىچىدە قولغا كەلتۈرگەن زور نەتىجىلەر.
مەن بۇ قېتىم بۇ "ئۇنىۋېرسال مۇۋەپپەقىيەت" توغرىسىدا بۇنىڭدىن كۆپ توختالمايمەن.
8) ئاخىرقى سۆز
مەن بۇ يىل 50 ياشقا قاراپ ماڭدىم. كەسىپ جەھەتتە بۇ يىل مەن ئۈچۈن ئۆمرۈمدىكى ئەڭ ئۇتۇقلۇق بىر يىل بولدى. بۇ نەتىجىلەرگە كۆڭلۈمنىڭ بىر يەرى ئىنتايىن خوشال بولسا، يەنە بىر يەرى ئىنتايىن يېرىم بولۇپ كېلىۋاتىمەن. بۇنىڭ سەۋەبى، مەن ئامەرىكىدا تۇرۇپ مۇشۇنداق ياشاپ يۈرگىنىم بىلەن، كۆڭلۈمدىن زادىلا چىقىرالمايدىغان بىر ئىش بار. ئۇ بولسىمۇ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇر ياشلىرى ھازىر دۇچ كېلىۋاتقان تەقدىر. مەن ئۆتكەن يىل ۋە بۇ يىل يازدا يۇرتقا تۇققان يوقلاپ بارغاندا كۆرگەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ياشاشقا ياكى يۇقۇرى ئۆرلەشكە ئامالسىز قالغان بىچچارە چىرايلىرى مېنىڭ كۆز ئالدىمدىن زادىلا كەتمەيدۇ. ئۇلارنىڭ ھەممىسىمۇ ئۆز ئىقتىدارلىرىنى ئەڭ يۈكسەك دەرىجىدە جارىي قىلدۇرۇپ، بىر پارلاق ئىستىقبالغا، گۈزەل كېلىچەككە ۋە بەختلىك ھاياتقا ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىدۇ. لېكىن ئۇلار ئۈچۈن ھازىر قانداق يول بار؟ قانداق پۇرسەت بار؟
بۇ يىل (2007-يىلى) ئائىلەم بىلەن ئۈرۈمچىدىكى «ۋىسال» رەستۇرانتىغا ئۇيغۇر ياشلىرى بىلەن كۆرۈشكىلى بارغاندا، مەن ئەسلىدە 10-20 ئوقۇغۇچى كېلەر، دەپ پەرەز قىلغان ئىدىم. لېكىن ئۇ يەرگە بىر نەچچە يۈز ئۇيغۇر ياشلىرى كېلىپتۇ. بۇ مەن ئۈچۈن ۋە ئائىلەمدىكى باشقا ھەممەيلەن ئۈچۈن بىر ئۇنتۇلماس ۋەقە بولدى. مەن ئۇنىڭدىن قاتتىق ھاياجانلاندىم. چوڭقۇر تەسىرلەندىم. «ئۇيغۇر روھى ھازىرمۇ ئۆز پەتىچە ساقلىنىۋەتىپتۇ»، دەپ چەكسىز خۇشال بولدۇم. ئۇنىڭدىن ئۆمرىمنىڭ قالغان قىسمى ئۈچۈن بىر تۈگىمەس روھىي ئوزۇق ئالدىم. ئۇ سورۇندا مېنىڭ كەلگەن ھەر بىر ياشلار بىلەن كەڭ-كۇشادە مۇڭدىشىش پۇرسىتىم بولمىدى. ھەر بىر ياشنىڭ سۆزىنى ئاڭلاش پۇرسىتىممۇ بولمىدى. لەكىن، شۇ سورۇندا ۋە باشقا جايلاردا كۆرۈشكەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ماڭا قارىغان ۋاقىتتىكى كۆز نۇرلىرى ۋە چىرايىدىكى ھېسسىياتلىرىدىن مەن ئۇلارنىڭ ئۆزۈمگە نېمە دېمەكچى ئىكەنلىكىنى بىلگەندەك بولدۇم. ئۇلار ماڭا: «بىزدىمۇ تالانت بار. بىزدىمۇ بىلىم ۋە ئىقتىدار بار. بىزمۇ قاتتىق تىرىشىشنى خالايمىز ۋە تىرىشالايمىز. بىزمۇ جاپا چېكىشتىن ئازراقمۇ قورقمايمىز. لېكىن، بىز نېمە قىلساق بولىدىغانلىقىنى بىلەلمىدۇق. بىزگە قانداق يول بارلىقىنى بىلەلمىدۇق. قانداق قىلساق ئاتا-ئانىمىزغا يۆلەنمەي جان باقالايدىغانلىقىمىزنى بىلەلمىدۇق. بۇ جەھەتتە بىزگە ياردەم قىلسىڭىز»، دېگەندەك قىلدى. شۇنىڭدىن كېيىن مەن ئىزچىل تۈردە ئويلاندىم. «بۇ ئىنى-سىڭىللارغا مەن نېمە ئىش قىلىپ بېرەلەرمەن؟» دەپ ئۆز-ئۆزۈمدىن داۋاملىق سوراپ تۇردۇم. ھازىرمۇ ھەم شۇنداق. ئويلاپ باقسام مەن ئۇلار ئۈچۈن ھازىرقى ۋاقىتتا ھېچ قانداق چوڭ ئىش قىلىپ بېرەلمەيدىكەنمەن. قىلىپ بېرەلەيدىغان بىر ئىشىم مۇشۇ نەرسىنى يېزىش ئىكەن. مەن مۇشۇ يازمىنى ئوقۇغان ھەر بىر ياشنىڭ يۇقىرىقى 2-تەڭلىمە ئاساسىدا ئۆز-ئۆزىدىن مۇنداق سوئاللارنى سوراپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىمەن: «مەندە نېمىلەر بار ئىكەن؟ نېمىلەر كەم ئىكەن؟ كەم نەرسىلەرنى تولدۇرۇش ئۈچۈن نېمە ئىشلارنى قىلىشىم كېرەك؟»
چوڭ ئوڭۇشسىزلىققا ئۇچرىغاندا ۋە ماڭىدىغانغا يول تاپالماي قالغاندا روھىي جەھەتتىن چۈشكۈنلىشىش ھەممە ئىنساننىڭ ئورتاق خۇسۇسيىتى. بۇ يەردىكى گەپ بۇنداق چۈشكۈنلۈكنى قانچىلىك ۋاقىت داۋاملاشتۇرۇشتا. بۇنداق چۈشكۈنلۈك ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشسا، ئۇ بىر ئادەمگە چوڭ زىيانلارنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەقىللىق كىشى ئۆزىدە يوق نەرسىلەر ئۈچۈن ئاھ ئۇرمايدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆزىدە بار نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى تېپىپ چىقىپ، ئۇلارنىڭ كۈچىدىن ئەڭ زور دەرىجىدە پايدىلىنىشقا تىرىشىدۇ. ئادەم ئۆز كونتروللۇقى ئاستىدا بولمىغان ئىشلار ئۈچۈن قىلچە ئاھ ئۇرماسلىقى كېرەك. چۈنكى ئۇنداق ئاھ ئۇرۇشنىڭ ھېچ قانداق ئەمەلىي قىممىتى يوق. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆزى قىلالايدىغان ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى تېپىپ چىقىپ، ئۇلارنى ئەڭ مۇھىمىدىن باشلاپ بىر-بىرلەپ قىلىشى كېرەك. يۇقىرىدا چۈشەندۈرۈلگەندەك «سۆڭگىچىگە تېپىش» كېرەك. شۇنداق قىلغاندا، ئۆزى ئۈچۈن ئىنتايىن تەتۈر كەلگەن بىر شارائىتتىمۇ مەلۇم دەرىجىدە نەتىجە قازىنالايدۇ. ۋاقىت ياكى ئۆمۈر ئىسراپچىلىقىدىن ساقلىنالايدۇ. ئۆزلۈكسىز ئالغا ئىلگىرىلىيەلەيدۇ. مەن ئۆزۈمنىڭ بۇ يازمىسىنىڭ يۇقىرىقىدەك بىر قانچە جەھەتلەردە ئۆزىنىڭ قايسى يۆنىلىشكە مېڭىشىنى بىلەلمەي قالغان ئۇيغۇر ياشلىرى ئۈچۈن بىر ئاز پايدىسى بولۇشىنى چىن كۆڭلۈمدىن ئۈمىد قىلىمەن.
ئاخىرىدا مېنىڭ ئوقۇرمەنلەرگە قارىتا ئىككى ئۈمىدىم بار. ئۇنىڭ بىرسى، ئەگەر سىز بىرەر تور بېتىنى باشقۇرۇۋاتقان بولسىڭىز، بۇ يازمىنى ئاشۇ تور بېتىگىمۇ چىقىرىپ قويسىڭىز. بۇنىڭ ئۈچۈن مەندىن ياكى باشقىلاردىن رۇخسەت ئالمىسىڭىزمۇ بولىدۇ. لېكىن، چوقۇم ماقالىنىڭ ئاخىرىدا مەنبەنى ئەسكەرتىپ قويسىڭىز. مېنىڭ بۇنداق ئۈمىدتە بولۇشۇمنىڭ مۇنداق سەۋەبى بار. ئادەم ئۆزى قىلماقچى بولغان ئىشنى تولۇق چۈشەنمىسە، كېيىنكى قەدەمنى قانداق بەسىش، كېيىنكى قەدەمدە قايسى ئىشلارنى قىلىش توغرىسىدا توغرا قارار چىقىرالمايدۇ. مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان، ھەمدە شۇ يولدا تۆلىمىسە بولمايدىغان بەدەللەرنى تۆلەشكە چىدايدىغان ھەر بىر ياش چوقۇم يۇقىرىقى تەڭلىمىنى تولۇق چۈشىنىشى كېرەك. ئۇنى چۈشەنمەي تۇرۇپ ئىش قىلسىڭىز، خۇددى «ئەگەر سىز نەگە مېڭىۋاتقانلىقىڭىزنى بىلمىسىڭىز، قايسى يولدا ماڭسىڭىز بولىۋېرىدۇ» دېگەنگە ئوخشاش بىر ئىش بولىدۇ. قىسقىسى، مەن بۇ يازمىنى ئىمكان قەدەر كۆپرەك ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئوقۇپ بېقىشىنى ئارزۇ قىلىمەن. مېنىڭ 2-ئۈمىدىم، بۇنى ئوقۇغان ھەر بىر ياش ئىمكان قەدەر يۇقىرىقى تەڭلىمە ئۈستىدە بىر ئاز ئويلىنىپ، بۇ تەڭلىمىنىڭ مۇكەممەل ياكى توغرا بولمىغان يەرلىرىنى بايقىسا، ئۇنى تور بەتلىرىدە ئىنكاس شەكلىدە يېزىپ قويسا. ئەگەر سىز بۇ يازمىنى چىقارغان تور بېتىنىڭ ئادرىسىنى ماڭا ئېلخەت ئارقىلىق (مېنىڭ ئېلخەت ئادرىسىم: bilimxumarmen@gmail.com ) دەپ بەرسىڭىز، مەن ئۇ تور بېتىگە چۈشكەن ئىنكاسلارنى پات-پات كۆرۈپ تۇرىمەن. دۇنيادا خاتالاشمايدىغان ئىنسان يوق. مېنىڭ يازغان نەرسەمدە ۋە قىلغان ئىشىمدا خاتالىق ئۆتكۈزمەسلىكى مۇمكىن ئەمەس. مېنىڭ بۇنىڭدىن 25 يىل بۇرۇن تۈزگەن «مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسى» ئاران 3 تەركىبنى، ۋە يالغۇز قوشۇش بەلگىسىنىلا ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. بۇ قېتىم مەن ئۇلارنى كۆپەيتىپ، 6 تەركىبنى، ھەمدە قوشۇش، ئېلىش ۋە كۆپەيتىش ھېسابلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان قىلدىم. بۇ بىر ئىلگىرىلەشتۇر. بىز ئۆز-ئارا مۇزاكىرە ۋە مۇنازىرە قىلىش، ۋە ئۆز-ئارا پىكىر ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق يۇقىرىقى تەڭلىمىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ھالىتىگە تېخىمۇ ئۇيغۇن كېلىدىغان، تېخىمۇ مۇكەممەل تەڭلىمە قىلىپ راۋاجلاندۇرالايمىز.مەن ھەممىڭلارنىڭ مۇشۇ جەھەتتە بىر كىشىلىك تۆھپە قوشۇشىڭلارنى چىن كۆڭلۈمدىن ئۈمىد قىلىمەن. رەھمەت.
(2007-يىلى 26-ئۆكتەبىر)
‏
ﻛﯘﭼﺎ
كۇچار ناھىيىسىنى كۆرسىتىدۇ.
ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ﻣﯘﺷﯘ ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﻳﯧﺮﯨﻤﯩﺪﺍ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺯﺍﺕ ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻨﯩﯔ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﺋﯩﺴﻤﻰ ﺋﺎﺑﻠﯩﺰ ﮬﻮﺷﯘﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، <<ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ>> ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﺎﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺷﮭﻮﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. <<ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ>> ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺑﯘ ﻧﺎﻣﻨﯩﯔ ﻧﻪﺩﯨﻦ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ، ﺑﯘ ﺯﺍﺗﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻧﯘﺷﯘﭖ ﭼﯩﻘﯩﺸﻘﺎ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﻛﯩﻠﯩﺪﯗ. ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻨﯩﯔ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﺋﯩﺴﻤﻰ ﺋﺎﺑﻠﯩﺰ ﮬﻮﺷﯘﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، 1912 - ﻳﯩﻠﻰ 1 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺑﯜﮔﯜﺭﻧﯩﯔ ﻳﯧﯖﯩﺴﺎﺭ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﺍ ﻣﻮﻟﻼ ﮬﻮﺷﯘﺭ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼ ﮬﺎﺟﻰ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺯﺍﺕ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻨﻰ ﺑﯜﮔﯜﺭ ﯞﻩ ﻛﯘﭼﺎﻻﺭﺩﺍ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. 1932 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1934 - ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺧﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﻪﺩﯨﺮﯨﺴﺘﻪ ﺋﻮﻗﯘﭖ، ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﻨﻰ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻛﯧﻴﯩﻦ، ھىندىستان، ﻣﻪﻛﻜﻪ، ﻣﯩﺴﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻳﯘﺭﺗﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﻖ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻣﯩﺴﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻐﺎ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﻪﺯﮬﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﯨﺴﯩﺘﯧﺘﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ، ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻤﯘ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ﺋﺎﺑﻠﯩﺰ ﮬﻮﺷﯘﺭ ﻣﺎﻧﺎ ﻣﯘﺷﯘ ﺋﯩﺴﻼﻣﯩﻴﻪﺕ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﯩﭽﻪ ﺋﻪﯓ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﻪﺯﮬﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ، ﺋﯩﻠﺘﯩﻤﺎﺱ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻣﯩﺴﯩﺮ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺭﯗﺧﺴﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ، ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﻟﯩﻖ ﻣﯘﻧﺎﺯﯨﺮﯨﺴﯩﮕﻪ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ، ﻣﯘﻧﺎﺯﯨﺮﯨﺪﻩ ﺋﯘﺳﺘﯘﻧﻠﯘﻙ ﻗﺎﺯﺍﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ، ﻣﯩﺴﯩﺮ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻰ ﻓﺎﺭﯗﻕ ﺋﯘﻧﻰ: <<ﺳﻪﻥ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻨﻰ ﺑﻮﻳﺴﯘﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻥ ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺋﯩﻜﻪﻧﺴﻪﻥ!>> ﺩﻩﭖ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﻣﺎﺧﺘﯩﻐﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ، ﺋﯘ <<ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ>>ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﺎﻣﻐﺎ ﻻﻳﯩﻖ ﺗﺎﻻﻧﺖ ﺋﯩﮕﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺑﯩﻠﯩﻤﻰ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﭼﯘﯕﻘﯘﺭ، ﻧﻪﺯﻩﺭ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﺴﻰ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﻛﻪﯓ، ﻧﺎﺗﯩﻘﻠﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﺪﻩ ﻛﺎﻣﺎﻟﻪﺗﻜﻪ ﻳﻪﺗﻜﻪﻥ، ﺑﻪﺵ - ﺋﺎﻟﺘﻪ ﺧﯩﻞ ﭼﻪﺕ ﺋﻪﻝ ﺗﯩﻠﯩﻨﻰ ﻣﯘﻛﻪﻣﻤﻪﻝ ﺑﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯩﺸﻰ ﺋﯩﺪﻯ.
ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﻣﯩﺴﯩﺮﺩﯨﻦ ﺳﻪﺋﯘﺩﻯ ﺋﻪﺭﻩﺑﯩﺴﺘﺎﻧﻐﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﻣﺎﻣﯘﺕ ﺷﯩﺠﺎﯓ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯚﺭﯗﺷﻜﻪﻥ ﮬﻪﻡ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﯩﮕﻪ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ. ﺷﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﻠﻪﺭﺩﻩ، ﺟﯘﯕﮕﻮ - ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﺑﻮﻟﯘﯞﺍﺗﺎﺗﺘﻰ. ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ ﮬﯚﻛﯩﻤﯩﺘﻰ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﻣﻪﻗﺴﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ، ﻣﺎﻣﯘﺕ ﺷﯩﺠﺎﯓ ﯞﻩ ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﺋﯩﻜﻜﻪﻳﻠﻪﻧﻨﻰ ﺑﯧﻴﺠﯩﯖﻐﺎ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ. ﻣﺎﻣﯘﺕ ﺷﯩﺠﺎﯓ 1944 - ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯧﻴﺠﯩﯖﺪﺍ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻧﻪﻧﺠﯩﯔ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ.
ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﻣﯩﺴﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺋﻪﻟﭽﯩﺨﺎﻧﯩﺴﯩﺪﺍ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﺯﮔﯩﻞ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ. 1947 - ﻳﯩﻠﻰ 1 - ﺋﺎﻳﺪﺍ، ﻣﯩﺴﯩﺮﺩﯨﻦ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﯘ، ﺗﯘﻗﻘﺎﻥ ﻳﻮﻗﻼﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯜﮔﯜﺭﮔﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ، ﺋﯜﭺ ﯞﯨﻼﻳﻪﺕ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮔﻮﻣﯩﻨﺪﺍﯓ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﮬﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ <<ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﻪﺕ>> ﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ﺟﺎﯓ ﺟﯩﺠﯘﯓ ﺑﯩﻠﻪﻥ ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ ﺋﯘﻧﻰ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﭼﺎﻗﯩﺮﺗﯩﭗ، ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﮬﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﮕﻪ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻜﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﮕﻪﻥ. ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ ﺳﻪﻧﻤﯩﻨﺠﯘﻳﻰ ﻳﺎﺷﻼﺭ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ، ﻛﯩﻴﯩﻦ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺋﯘ، 1948 - ﻳﯩﻠﻰ ﻛۈﺯﺩﻩ، ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﻲ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﮬﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﯨﻦ ﻛﻪﭼﯜﺭﯛﺵ ﯞﻩ ﮬﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﻧﺎﮬﯩﯩﻴﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﭼﻮﯓ ﺋﺎﺧﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﯧﻜﯩﺘﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ، ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﻲ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻐﺎ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ. 1949 - ﻳﯩﻠﻰ 9 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 21 - ﻛﯜﻧﻰ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺕ ﺋﯩﻤﯩﻦ ﺑﯘﻏﺮﺍ، ﺋﻪﻳﺴﺎ ﺑﻪﮒ، ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ ﻗﯘﺩﺍﻱ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭼﯩﻨﻰ ﺗﯜﺭﻛﯩﺴﺘﺎﻧﭽﯩﻼﺭ ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻨﻰ ﺑﯜﮔﯜﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﯚﻳﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻠﯩﭗ، ﭼﻪﺕ ﺋﻪﻟﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﻗﺎﭼﻘﺎﻥ. ﺑﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻗﯩﺴﻤﻰ ﭼﯧﮕﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺋﯚﺗﻪﻟﻤﻪﻱ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼ ﻳﻪﻛﻪﻧﺪﻩ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺋﺎﻱ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺋﺎﺯﺍﺩﻟﯩﻖ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﺗﯘﺭﯗﺷﻠﯘﻕ ﻗﯩﺴﯩﻤﻰ ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻨﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﭗ، ﺋﯘﻧﻰ ﺋﯜﭺ ﺋﺎﻳﻠﯩﻖ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺯﺍﺗﻼﺭﻧﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ ﻛﯘﺭﺳﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ. ﺋﯜﭺ ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ، 1950 - ﻳﯩﻠﻰ 7 - ﺋﺎﻳﺪﺍ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺗﯘﺭﻣﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﻰ ﺗﯜﺭﻣﯩﺴﯩﮕﻪ ﻳﻮﺗﻜﯩﮕﻪﻥ. 1952 - ﻳﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯ، ﺋﯘﻧﻰ <<ﺧﻪﻟﯩﻖ ﺩﯛﺷﻤﯩﻨﻰ>> ﺩﻩﭖ ﺟﯩﻨﺎﻳﻪﺕ ﺑﯧﻜﯩﺘﯩﭗ، ﺋﯚﻟﯜﻡ ﺟﺎﺯﺍﺳﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ
ﻣﻪھﻤﯘﺕ ﻣﯘھﯩﺘﻰ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﺍ ﻧﺎﻣﯩﺰﯨﻨﻰ ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﭼﯜﺷﯜﺭﯛﭖ، ﻳﻪﺭﻟﯩﻜﯩﺪﻩ ﻗﯘﻳﯩﺪﯗ. ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﺯﮔﯩﻞ ﺟﯘﯕﮕﯘﻧﯩﯔ ﻣﯩﺴﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺑﺎﺵ ﺋﻪﻟﭽﯩﺨﺎﻧﯩﺴﯩﺪﺍ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ، 1947- ﻳﯩﻠﻰ 1- ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺗﯘﻗﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻛﯜﺭﯛﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯜﮔﯜﺭ ﻳﯧﯖﯩﺴﺎﺭﻏﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﺋﯜﭺ ﺋﺎﻳﺪﻩﻙ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﺪﺍ، ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﻫﯜﻛﯜﻣﻪﺕ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺟﺎﯓ ﺟﯩﺠﻮﯓ، ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺲ ﺋﻪﺧﻤﻪﺗﭽﺎﻥ ﻗﺎﺳﯩﻤﯩﻼﺭ ﻣﺎﺷﯩﻨﺎ ﺋﯩﺒﻪﺭﺗﯩﭗ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯩﻠﯩﺪﯗ ﯞﻩ ﺋﯘ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﺪﻩ ﺑﯜﻟﯜﻡ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ، ﻗﯘﺷﯘﻣﭽﻪ ﺳﻪﻥ ﻣﯩﻨﺠﯘﻳﻰ ﻳﺎﺷﻼﺭ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﻪﻳﺪﯗ. ﺑﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺑﯜﮔﯜﺭ ﯞﻩﻛﯩﻠﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ ﮔﻮﻣﯩﻨﺪﺍﺧﯘﻱ (ﻣﯩﻠﻠﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﺎﻱ) ﻏﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﺪﯗ. ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﻰ ﺑﯘﻟﯩﺪﯗ.
ﭼﯩﯖﮕﯩﺰﺧﺎﻥ ﻗﯩﺴﻘﯩﻐﯩﻨﻪ ھاﻳﺎﺗﯩﺪﺍ "ﺳﻪﺭ ﭘﯘﻝ ﯞﯨﺠﺪﺍﻥ"، "ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺷﻪﺭﻓﻰ"، "ﻗﻪﻟﺒﻰ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ"، "ﺗﯜﺭﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﻫﯘﺩﯗﺗﻠﯩﺮﻯ" ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﻧﭽﻪ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻳﺎﺯﯨﺪﯗ ﯞﻩ ﻛﯚﭘﻠﯩﮕﻪﻥ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭﻧﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ.
نىلقا ناھىيىسى
مەمۇرىي رايون
نىلقا ناھىيىسى قارمىقىدا 10 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
يەر تۈزۈلۈشى
ناھىيىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي ئېگىز، غەربىي پەس بولۇپ، تاغلىق جايلار 55% نى، ئېدىرلىق 30% نى، دەريا ۋادىسى 15% نى ئىگىلەيدۇ. قاش دەرياسى شەرقتىن غەربكە قاراپ ناھىيىدىن ئېقىپ ئۆتكەن بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى 4  مىليارد 40  مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 313 مىليون كۇب مېتىر. يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، سۇغۇر، ئۇلار قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە جىگدە، سوغىگۈل، چاكاندا، قارلەيلىسى، بوۋانە، قانتېپەر قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، مىس، ئاليومىن، ئالتۇن، سىڭىرتاش، خرۇستال تاش قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 20 مىڭ 400 گېكتار (306 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 58 مىڭ 300 گېكتار (874 مىڭ 500 مو) ئورمانلىق. 657 مىڭ 900 گېكتار (9 مىليون 886 مىڭ 500 مو) يايلاق بار. يەنە 72 مىڭ 007 گېكتار (بىر مىليون 90 مىڭ مو) تېرىقچىلىق قىلىشقا بولىدىغان يەر بار. ئاساسلىق قازاق ئېتى، شىنجاڭ قوڭۇر كالىسى، شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى، تۆگە قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ، ھەسەل ھەرىسى بېقىشمۇ بەلگىلىك كۆلەمگە ئىگە. بۇغداي، كۆممىقوناق، قوناق، مەيلىقدان، ياڭيۇ قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، خىمىيە سانائىتى، كۆمۈر، سېمونت، گۆش پىششىقلاپ ئىشلەش، سۈت مەھسۇلاتلىرى، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.
ئىقلىمى
نىلقا ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 5.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 37.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېرتۇرا  - 39.9℃. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2795.8 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا 2369.2℃، قىروسىز مەزگىلى  102 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 353.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1471.8  مىللىمېتىر.
تۇغلۇق تۆمۇرخان
ئىلى ۋىلايىتى قورغاس ناھىيىسىنىڭ غەربىي شىمالىدىن 38كىلومېتىر يىراقلىقتىكى 61-تۇەن مەيدانى تەۋەسىدە بىر ھەيۋەتلىك مازار قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ، بۇ دەل تۇغلۇق تۆمۈرخان مازىرىدۇر. مازار چاسا شەكلىدە،ئۈستىدە گۈمبەز بار، توغرا لىمى يوق بولۇپ، ئېگىزلىكى 14مېتىر، كەڭلىكى 11مېتىر، ئىچىنىڭ ئېگىزلىكى 15مېتىر كېلىدۇ. مازاردا قەبرىدىن باشقا ھېچنىمە يوق بولۇپ، پەلەمپەي ئارقىلىق چوققىسىغا چىققىلى بولىدۇ. مازارنىڭ ئىشىكى شەرققە قارىتىلغان بولۇپ، كەڭلىكى تۆت مېتىر، ئېگىزلىكى سەككىز مېتىر، ئۈستىگە «قۇرئان كەرىم» ئايەتلىرى، ئىككى يېنىغا ئەرەپچە مەدھىيىلەر ئويۇلغان، تاملىرى بىنەپشە،كۆك،ئاق ئۈچ خىل رەڭنى ئاساس قىلغان 26خىل نۇسخىدىكى گېئومېتىرىيىلىك ۋە ئۆسۈملۈك نەقىش چۈشۈرۈلگەن كاھىش بىلەن زىننەتلەنگەن بولۇپ، مازارنى خېلىلا ھەيۋەتلىك تۈسكە كىرگۈزگەن. جەنۇب تەرىپىدە بىر كىچىكرەك قەبرە بولۇپ، تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ سىڭلىسى دەپنە قىلىنغان دەپ قارىلىدۇ، ئۇمۇ خېلى مۇكەممەل ساقلانغان. ئۇنداقتا، تۇغلۇق تۆمۈرخان مۇڭغۇل خانى تۇرسا،مازىرى نېمىشقا ئىسلام ئۇسلۇبىدا ياسالغان؟ ئەسلىدە ئۇ شىنجاڭ تارىخىدا تۇنجى بولۇپ ئىسلام دىنى قوبۇل قىلغان مۇڭغۇل خانىدۇر.
قاراخانىيلار خانلىقى دەۋرىدە ئىسلام دىنىنىڭ تارقىلىش دائىرىسى پەقەت قەشقەر ۋە خوتەن ئەتراپلىرى بىلەنلا چەكلەنگەن،كۇچا،تۇرپان رايونى ۋە تەڭرىتاغنىڭ شىمالىدىكى جايلاردا يەنىلا بۇددا دىنى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن. مىلادىيە 1219-يىلىدىن باشلاپ چىڭگىزخان قوشۇن باشلاپ ئوتتۇرا ئاسىيانى بويسۇندۇرغان، 1225-يىلى ئوغۇللىرىغا زېمىن بۆلۈپ بەرگەندە، شىنجاڭ ۋە ماۋەرائۇننەھر رايونى ئىككىنچى ئوغلى چاغاتاي قۇرغان چاغاتاي خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان. چىڭگىزخان ۋە مۇڭغۇل خانلىرى ھۆكۈمرانلىقنى قوغداش ئۈچۈن دىنىي كەڭچىلىك سىياسىتىنى يولغا قويغاچقا، كۆپ دىن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. چاغاتاي خانلىقىنىڭ ئاخىرقى دەۋرىدە تۈركىي تىللىق مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىدە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىر قىسىم مۇڭغۇل خانلىىرى، ئالايلۇق مۇبارەكشاھ ۋە ئەڭ ئاخىرقى خان دارماشىرى تەدرىجىي ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغان. تۇغلۇق تۆمۈرخان چىڭگىزخاننىڭ 6- نەۋرىسى بولۇپ ، مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر بىلەن بابۇر تۇغلۇق تۇمۇرخاننى ئەسەن بۇقاخاننىڭ ئوغلى دەپ يېزىپتۇ .مىلادى 1310- يىللىرى ئەسەن بۇقاخان چاغاتاي خانى بولغان ئىكەن. ئەسەن بۇقا خاننىنىڭ ئەركە خانىشى ساتمىش خاتۇن تۇغماس بولۇپ، ئەسەن بۇقانىڭ مەڭلىك ئىسىملىك ئايالى ھامىلىدار بولۇپ قالغاندا ساتمىش خوتۇن كۈندەشلىك قىلىپ ، خاننىڭ يوق ۋاقتىدىن پايدىلىنىپ ئۇنى باشقا بىرسىگە خوتۇنلۇققا بېرىۋېتىپتۇ.
1318- يىلى ئەسان بۇقا ۋاپات بولغان چاغدا چاغتاي ئولۇسدىكى موڭغۇل قەبىلىسى خانسىز قاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن دۆلەتتە قالايمىقانچىلىق كۇپۇيۇشكە باشلاپتۇ. بۇ چاغدا دوغلات قەبىلىسىنىڭ باشلىقى ئەمىر پولاتچى خان ئەۋلادىدىن بىر كىشىنى تېپىپ ئۇنى تەخىتكە چىقىرىپ، دۆلەت تەرتىپىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە بەل باغلاپتۇ. ئۇ شۇنىڭ بىلەن مەڭلىك خوتۇننى ۋە ئۇنىڭ خاندىن بولغا پەرزەنتىنى ئىزلەپ تاشتۆمۈر دېگەن ئادەمگە جىكىپتۇ. ئەگەر بالا ئوغۇل بالسا، ئۇنى بىر ئامال قىلىپ ئەلىپ كىلىشكە بۇيرۇپتۇ. تاشتومۇر سۈرۈشتە قىلسا، ئەسان بۇقانىڭ مەڭلىكتىن تۇغۇلغان بالىسى ئوغۇل بۇلۇپ، ئىسمىنىڭ توغلۇق تۆمۈر ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاپتۇ. ئۇ ھەر خىل ئۇسسۇللار بىلەن بالىنى قولغا چۇشۇرۇپ، مۇز ئارت داۋىنى ئارقىلىق ئاقسۇدىكى ئەمىر پولاتچىنىڭ يېنىغا ئەلىپ كەپتۇ. بۇ چاغفا تۇغلۇق تومۇر 16 ياشقا كىرگەن ئىكەن.ئۇ 18 يېشىدا خانلىق تەختىگە ئولتۇرۇپتۇ. ئۇ چاغدا خانزادە شىكارغا چىقسا ھەر قانداق يات ئادەمنىڭ شىكار رايونىغا كىرىشىگە يول قويمايدىكەن. شىكار كۈنلىرىنىڭ بىرىدە ئەسكەرەر كۆتەك شەھرىدىن بۇ يۇرتقا كىلىپ قالغان شەيخ جامىلىدىننى ئادەملىرى بىلەن تومۇرنىڭ ئالدىغا ئەلىپ كەپتۇ. شەيخ جاملىدىن ئۆزىنىڭ كۆتەك شەھرىدىن ئىكەنلىكىنى، ئۇ شەھەرنى خۇدانىڭ قۇدرىتى بىلەن قۇم بېسىپ كەتكەنلىكىنى، پۇتۇن شەھەر ئالاھىلىسىنىڭ قۇم ئاستىدا قالغانلىقىنى بايان قىپتۇ. شۇ جەرياندا شەيخ جامالىدىن ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلىقىنى ئىسلامنىڭ دىنىنىڭ ئەقىدىلىرىنى كۆپلەپ تەشۋىق قىپتۇ. خان شەيخ جامالىدىندىن ئادەم قانداق شەرتلەرنى ھازىرلىغاندا ئىتتىن ئۇلۇغ بولىدۇ؟دەپ سوراپتۇ. شەيخ جامالىدىن ئىتىقاد دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن توغلۇق تۆمۈر ئۇنىڭغا مەن خان بولغاندا ھەم ئالى ھوقۇقنى قولغا ئالغاندا مىنىڭ قېشىمغا كەلگىن، مەن مۇسۇلمان بولاي دەپ ۋەدە قىپتۇ. شەيخ تومۇر خان بىلەن كۇرۇشۇپ ئۇزاق ئۆتمەي ۋاپات بۇلۇپ كېتىپتۇ. ئۇ جان ئۇزۇش ئالدىدا ئوغلى مەۋلانى ئەرشىدىن تۇغلۇق تومۇرنىڭ ئۆزىگە بەرگەن ۋەدىسىنى ئېيتىپتۇ ۋە ئۇنى ئىزلەپ تېپىپ ئۇنىڭ ۋەدىسىنى چۇقۇم ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى ۋەسىيەت قىپتۇ. مەۋلانى ئەرشىدىن ۋەسىيەتكە ئاساسەن سوراپ-سۇرۇشتۇرۇپ يۇرۇپ توغلۇق تۇمۇرنىڭ چاغاتاي خانى بولغانلىقىنى، ھەم ئۇنىڭ ئالمىلىق شەھرىدە تۇرىدىغانلىقىنى ئۇقۇپ شۇ يەرگە بېرىپتۇ. ئەمما خان بىلەن كۇرۇشۇشنىڭ ئامالىنى قىلالماپتۇ. ئاخىرى ئۇ خاننىنىڭ چېدىرىغا يېقىن يەردىكى بىر تۆپىلىككە چىقىپ ھەر كۈنى ئەتىگەندە ئۈنلۈك ئاۋازدا ئەرزان توۋلاۋېرىپتۇ. بۇ ئىش تەكرارلىنىۋەرگەندىن كىيىن ، توغلۇق تومۇر ئۆزىنىڭ بىر خىزمەتچىسىگە بۇ كىشى بىر قانچە كۇن بولدى دائىملا مۇشۇ ۋاقىتتا ۋارقىرايدۇ. ئۇنى مىنىڭ يېنىمغا ئەلىپ كەلگىن دەپتۇ. خىزمەتچى مەۋلانى ئەرشىدىننى ئەرزان توۋالاۋاتقان يېرىدىن تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ ئالدىغا ئەلىپ كەپتۇ. توغلۇق تومۇرخان مەۋلانى ئەرشىدىندىن سەن نىمە ئادەم؟ نىمىشقا ھەر كۇنى مىنىڭ ئۇيقۇمغا دەخلى قىلىسەن؟ دەپ سوراپتۇ. مەۋلانى ئەرشىدىن سىز بىر كىشىگە ئىسلام دىنىگە كىرىش توغرىلىق ۋەدە قىلغان ئىكەنسىز. مەن شۇ كىشىنىڭ ئوغلى بولىمەن دەپ ئاتىسى ۋە توغۇرلۇق تومۇر ئوتتۇرىسىدا بۇلۇپ ئۆتكەن ئىشلارنى تەپسىلى سۆزلەپ بېرىپتۇ. توغلۇق تومۇر ئۇنىڭ ئاتىسىنىڭ ئەھۋالىنى سورىغاندا ، ئۇ دادام ئالەمدىن ئۆتتى، بۇ ۋەزىپىنى ماڭا تاپشۇرغان ئىدى دەپتۇ. توغلۇق تۆمۈرخان مەن خان بولغاندىن تارتىپ ۋەدەمنى ئويلۇدۇم، لېكىن مەن ۋەدە بەرگەن ئادەم زادى كەلمىدى، سەن كەپسەن سىنى قارشى ئالىمەن، قېنى سەن دەپ باقە ئەمدى مەن قانداق قىلىشىم كېرەك؟
تۇغلۇق تومۇرخان ۋەدىسى بۇيىچە 24 يېشىدا مۇسۇلمان بوپتۇ. مىرزا مۇھەممەد ھەيدەرنىڭ يازغانلىرىغا ئاساسلانغاندا مەۋلانى ئەرشىدىن تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ ئالدىغا ئەلىپ كېلىنگەن چاغاتاي خانلىقىدىن ئەمەلدار ، ئەسكەر بۇلۇپ 160 مىڭ كىشى بىراقلا ئىمان ئېيتقان ئىكەن. شۇنىڭدىن كېيىن چاغاتاي خانلىقى مۇسۇلمان دۆلىتىگە ئايلانغان ئىكەن. مەۋلانى ئەرشىدىن ئەرزان توۋلىغان دوڭ ھازىرمۇ تارىخنىڭ گۇۋاھچىسى سۈپىتىدە قورغاس ناھىيىسىنىڭ شەرقى شىمالىدا كونا كىگەن دەرياسىنىڭ (كىگەن ساي دەپمۇ ئاتىلىدۇ) شەرقىدە ھازىرمۇ ئەزەن دوڭ دەپ ئاتىلىپ قەد كوتۇرۇپ تۇرۇپتۇ.
مەنبەلەر: 1.شىنجاڭ تەزكىرىسى 1990-يىللى 2- سانى.
ئابدۇۋىلى ئايۇپ گۈلەن ئەسەرلىرى
ئابدۇۋىلى ئايۇپ گۈلەن يازمىلىرى
ئابدۇۋىلى ئايۇپ يازمىلىرى
گۈلەن يازمىسى
گۈلەن يازملىرى
كىتو
left|thumb|250px كىتو بولسا ئېكۋادور دىكى بىر شەھەر 2001 نوپۇس بار، كىتونىڭ 1،397،698 نوپۇسى بار، 324 كۇۋادىرات كىلومتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 00.15°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 78°35.
ئىبراھىم نەخەئىي
ئىبراھىم نەخەئىي (إِبْرَاهِيْمُ بنُ يَزِيْدَ بنِ قَيْسِ النَّخعِيّ الْكُوفِيِّ): ئىبراھىم ئىبنى يەزىد ئەننەخەئىي ئەلكۇفىي (ئەبۇ ئىمران). (ھ. 39 ياكى 47 – 96 / م. 659 ياكى 667 – 715) تابىئىن. قىرائەت ئالىمى ۋە كاتتا فەقىھ.
موكويلا يېزىسى
موكويلا يېزىسى ناھىيىلىك ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جايى شەرققە 10 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، شەرقتە چودا يېزىسى، غەربىي چېگرىسى گۇما بازىرى، شىمالىي شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى، خوتەن دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى گۇما دېھقانچىلىق مەيدانى، جەنۇبىي سانجۇ بازىرى. شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرچە كەڭلىكى 20 كىلومېتىر، جەنۇب بىلەن شىمالنىڭ ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 40 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 558 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
يېزا ئىگىلىكى
پۈتۈن يېزىدىكى تېرلغۇ يەر 50528 مو، قوش تاغ دەرياسى ئارقىلىق سۇغىرىلىدۇ، ئىقتىسادى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، قوشۇمچە دېھقانچىلىق. تېرىلغۇ كۆلىمى 22 مىڭ 700 مو، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، كېۋەز، مايلىق دان، قوشۇمچە پۇرچاق تۈرىدىكىلەر، قوغۇن، بېدە قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئورمانچىلىق ئادەم كۈچى ئارقىلىق كۆچەت تىكىش ئاساس قىلىنىدۇ، تېرىقچىلىق تېرىكى، جۈجەم، جىگدە، شاپتۇل، نەشپۈت، ئامۇت، ئۆرۈك، ياڭاق دەرىخى قاتارلىقلار بار. چېگرىسى ئىچىدە رەۋەن، چۈچۈكبۇيا، چوڭ سوزاپ قاتارلىق دورا ئۆسۈملۈكلىرى ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە ياۋا توڭگۇز، ياۋاتوشقان، كەپتەر قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار بار. باغۋەنچىلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتى شاپتۇل، نەشپۈت، ئامۇت، ئۈزۈم. يىپەك قۇرتى بېقىش، بورا توقۇش، ماشىنىچى، ياغاچ قاتارلىق ئائىلە قول سانائىتى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان.
پارنىك ئېففېكتى
پارنىك ئېففېكتى ئاتموسفېرادىكى پارنىڭ گاز مىقدارىنىڭ ئارتىپ كېتىشى بىلەن يەر شارىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئۆرلەپ كېتىدىغان ھادىسىە.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :پارنىك ئېففېكتى
ئەمەلىي پەن :بىئولوگىيە
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
4پارچەپارنىك ئېففېكتىپارنىك ئېففېكتى ئاتموسفېرادىكى پارنىڭ گاز مىقدارىنىڭ ئارتىپ كېتىشى بىلەن يەر شارىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئۆرلەپ كېتىدىغان ھادىسىە.
پارنىك ئېففېكتىنىڭ ئىنسانلارغا يەتكۈزىدىغان خەۋەپ - خەتىرى ناھايىتى زور. ھاۋا تېمپېراتۇرىسى يۇقىرلاپ كەتكەندە بەزى چاغلاردا يامغۇر كۆپىيىپ بەزى چاغلاردا قۇراغاقچىلىق كۆپىيىپ پەيدا بولىدۇ ،شامال ۋە بوران كۈچىيىپ تەبىئىي ئاپەتلەر ئېغىرلاپ كېتىدۇ.
كىشىلەرنى ئەڭ ئەنسىرتىدىغىنى شۇكى ، تېمپېراتۇرا ئۆرلەش سەۋەبلىك ئىككى قۇتۇپتىكى مۇزلۇقلار ئېرىپ. دېڭىز يۈزى يۇقىرى ئۆرلەپ دېڭىز ياقىلىرىغا جايلاشقان كۆپلىگەن شەھەرلەر ، ئاراللار ياكى پەسىرەك جايلار دېڭىز ئاستىدا قىلىش خەۋىپى تۇغۇلىدۇ.
20 - ئەسىرنىڭ 60 - يىللىرىنىڭ ئاخىرلىرىدا ئافرىقىدىكى سەھرايى كەبىرنىڭ چارۋىچىلىق رايۇنلىرىدا ئۇدا 6 يىل قۇرغاقچىلىق يۈز بىرىپ ، ئاشلىق ۋە ئوت - چۆپ يېتشمىگەچكە چارۋا ماللارنىڭ ھەممىسى ئۆلتۇرۇلگەن ۋە ئاچارچىلىق بىر يىرىم مىليۇن ئادەمنىڭ جىنىغا زامىن بولغان. مانا بۇ پارنىك ئېففېكتى ئىنسانلارغا ئېلىپ كەلگەن بالايى ئاپەتنىڭ كىچىك مىسالى.
ئالدىنى ئېلىش ئۇسۇلى
پارنىك گازلىرىنىڭ مىقدارىنى ئۈنۈملىك كونتۇرۇل قىلىش، نوپۇسنىڭ كۆپىيىشىنى تىزگىنلەش، يېقىلغۇلارىن ئىلمى پايدىلىنىپ ، كۆچەت تىكىپ ئورمان بەرپا قىلىشنى تېزلەشتۇرۇپ ، جايلارنى زور كۈچ بىلەن كۆكەرتىپ پارنىك ئېففېكتىنىڭ پۈتۈن يەر شارىغا تېخىمۇ زور ئاپەت ئېلىپ كېلىشىدن ساقلىنىش كېرەك.
يالقۇن روزى ھەققىدە ئىككى كەلىمە
ئالماس ھاجى