cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موگۇ
يېمەكلىك تۈرى
موگۇيېمەكلىك موگۇ كۆڭۈلدىكىدەك تەبىئىي يېمەكلىك ياكى كۆپ ئىقتىدارلىق يېمەكلىك. دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلىنىدىغىنى موگۇ دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئىلمىي نامى قوش سپورىلىق موگۇ. جۇڭگو ئىلگىرى دۇنيادا تۇنجى قېتىم سۈنئىي ئۇسۇلدا موگۇ كۆندۈرۈپ ۋەئۆستۈرۈپ مۇۋەپپەقىيەت قازانغانلىرىدىن قارا قېرىنقۇلاق، سېرىق مور، ئاققۇلاق، پايپاقلىق موگۇ، يىڭنىسىمان موگۇ، ئېرىنا ھېرىتسىئۇم موگۇسى، بامبۇك موگۇسى، چاي دەرىخى موگۇ قاتارلىقلار بار.
1924 - يىلى
1924 - يىلى 2 - مىڭيىل نىڭ 924 -، 20 - ئەسرنىڭ 24 - يىلى.
تۇرغۇن يۇلتۇز
تۇرغۇن يۇلتۇز
مۇندەرىجە
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
شەكىللىنىشى
تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭ نۇر چىقىرشى
ئەڭ يېقىن تۇرغۇن يۇلتۇز
ئاخىرىقى باسقۇچتىكى تۇرغۇن يۇلتۇز - قىزىل گىگانت يۇلتۇز
ئاق پەتەك يۇلتۇز
ئالاقىدار بايان
سۈرەتلەر
قامۇس باشبېتى
تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭ شەكىللىنىشى
ئالەمدىكى يۇلتۇزلار ئارا گازلارنىڭ زىچلىقى چوڭىيىپ مۇئەييەن دەرىجىگە يەتكەندە تارتىش كۈچىنىڭ تەسىرى بىلەن ئۇلارنىڭ ھەجىمى ئاستا -ئاستا كىچىكلەشكە باشلاپ ، تەدرىجىي توپ -توپ گاز بۇلۇتلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ. بۇ بۇلۇتلارنىڭ زىچلىقى ئۈزلۈكسىز يۇقىرىلاپ ، ئەتراپىدىكى تېخىمۇ كۆپ گاز ۋە توزانلارنى سۈمۈرۈۋېلىپ ، تەدرىجىي ھالدا بىر « يۇلتۇز تۆرەلمىسى » بولۇپ شەكىللىنىدۇ. زور مىقداردىكى گازلار تەرەپ -تەرەپتىن يۇلتۇز تۆرەلمىسىنىڭ ئىچىگە قىستىلىپ كىرىپ ، يۇلتۇز تۆرەلمىسىنى توختىماي قىسىدۇ ، شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ مەركىزىنىڭ زىچلىقى بارغانسىرى يۇقىرىلاپ ، تېمپۇراتۇرىسىمۇ بارغانسىرى ئۆرلەيدۇ. تېمپۇراتۇرىسى 10 مىليۇن سىېلسىيە گرادۇسقا يەتكەندە ، يۇلتۇز تۆرەلمىسىنىڭ مەركىزىدە بىر قېتىملىق تارىيىش يۈز بېرىدۇ. شۇنداق قىلىپ بىر يېڭى تۇرغۇن يۇلتۇز ئاپىرىدە بولىدۇ.
كېچىسى ئاسمانغا قارىغىنىمىزدا كۆرگىنىمىزنىڭ كۆپىنچىسى تۇرغۇن يولتۇزدۇر ، تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭ سىرتقى يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى نەچچە مىڭ سېلىتسىيە گىرادۇسقا ، ھەتتا نەچچە ئون مىڭ سىلىتسېيە گىرادۇسقا يېتىدۇ ، شۇڭا ئۇلار كۆزنى چاقنىتىدىغان يورۇق نۇر چىقىرالايدۇ ، قۇياشتىن ئىبارەت بۇ ئادەتتىكى تۇرغۇن يۇلتۇزنى ئېلىپ ئېيتساق ، ئۇنىڭ يۈزىدىن ھەر سىكۇنىتتا ئېتىلىپ چىقىدىغان ئېنېرگىيە تەخمىنەن 386 سەپتىللىيۇن جوئول بولىدۇ ، بۇنچە كۆپ ئېنېرگىيە ئىنسانلارنىڭ 10 مىليۇن يىل ئىشلىتىشىگە يېتىدۇ. تۇرغۇن يۇلتۇزلار نېمە ئۈچۈن نۇر چىقىرالايدۇ ؟ 100 نەچچە يىلدىن بۇيانقى ئاسترونومىيە ساھەسىدىكى گۇمانلىق بۇ مەسىلىنىڭ سىرى نەچچە ئون يىلغا كەلگەندە ئاخىرى يىشىلدى. 20-ئەسىرنىڭ دەسلىپىدە ئۇلۇغ فىزىكا ئالىمى ئېنىشتىيىن ئاسترونوملار ئۈچۈن بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىپ بەردى ، ئەسلىدە تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭ ئىنتايىن زور ماسسىسى بولۇپ ، ئىچكى قىسمىنىڭ تېمپېراتۇرىسى 10 مىليۇن سىلىتسىيە گرادۇسقا يىتىدىكەن ، مانا مۇشۇنداق يۇقىرى تېمپېراتۇرا شارائىتىدىلا ماددىلار ئارا ئىسسىق يادرو رىئاكسىيەسى يۈز بىرىدىكەن، تۇرغۇن يۇلتۇز رىئاكسىيە جەريانىدا بىر قىسىم ماسسىسىنى يوقىتىدىكەن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە غايەت زور ئېنېرگىيە قويۇپ بىرىدىكەن، بۇ ئېنېرگىيە ئىچكى قىسمىدىن سىرتقا چىققاندا نۇر تارقىتىدىكەن.
سەييارىلەرنىڭ تېمپېراتۇرىسى تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭكىدىن كۆپ تۆۋەن بولىدۇ، شۇڭا ئۇلار نۇر چىقارمايدۇ، سەييارىلەرنىڭ ماسسىسى تۇرغۇن يۇلتۇزلارغا قارىغاندا كۆپ كىچىك بولۇپ ، قۇياش سىستېمىسىدىكى ماسسىسى ئەڭ چوڭ ھېسابلىنىدىغان يوپىتىرنىڭ ماسسىسى قۇياش ماسسىسىىنىڭ %1 گىمۇ يەتمەيدۇ، شۇڭا سەييارىلەرنىڭ ئىچكى قىسمىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ھەرگىزمۇ ئىسسىق يادرو رىئاكسيەسى بولغىدەك يۇقىرى بولمايدۇ.
ئاسمانغا يىيىلىپ جىمىرىلاپ تۇرغان يۇلتۇزلارغا قارىغىنىمىزدا ، ئۇلار بىزدىن ئوخشاشلا يىراقتەك كۆرۈنىدۇ. ئەمەلىيەتتە يۇلتۇزلار بىزدىن ناھايىتى يىراق بولغاچقا ، كۆز ئارقىلىق ئۇلارنىڭ يىراق - يىقىنلىقنى پەرق ئېتەلمەيمىز. ئۇنداقتا زادى قايسى تۇرغۇن يۇلتۇز بىزگە ئەڭ يىقىن ؟
بىزگە ئەڭ يىقىن بولغان تۇرغۇن يولتۇز يەنىلا قۇياشتە ، قۇياشنىڭ بىز بىلەن بولغان ئارلىقى 1 مىليارد 500 مىليۇن كىلومېتىر كېلىدۇ ، قۇياشتىن چىققان يورۇقلۇق 499 سىكۇنىتتىن كېيىن ئاندىن يەرشارىغا يىتىپ كېلەلەيدۇ.
قۇياشتىن باشقا يەر شارىغان ئەڭ يىقىن بولغان ، يەنە كېلىپ كۆز بىلەن كۆرگىلى بولىدىغان تۇرغۇن يۇلتۇز سېنتاۋر يۇلتۇزلار تۈركۈمىدىكى ئەڭ يورۇق يۇلتۇز - تالىماك بولۇپ ، بىزگىچە بولغان ئارلىقى تەخمىنەن 41 تىرلىيۇن كىلومېتىر بولىدۇ ، بۇ يەر شارى بىلەن قۇياشنىڭ ئارلىقىنىڭ 27 ھەسسىگە توغرا كېلىدۇ. « تالىماك » تىن چىققان نۇر تۆت يىل ئۈچ ئاي ۋاقىتتىن كېيىن ، ئاندىن يەر شارىغا يىتىپ كېلەلەيدۇ ، ئەمەلىيەتتە ئاسماندا بىزگە « تالىماك » تىنمۇ يىقىن بىر تۇرغۇن يۇلتۇز بار ، ئۇمۇ سېنتاۋۇر يۇلتۇزلار تۈركۈمىگە تەۋە بولۇپ ، يەر شارىغىچە بولغان ئارلىقى 40 تىرلىيۇن كىلومېتر كىلىدۇ ، بۇ 4.22 يورۇقلۇق يىلىغا باراۋەر كېلىدۇ .قۇياشنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، ئۇ ھەقىقىي تۈردە يەر شارىغا ئەڭ يىقىن تۇرغۇن يۇلتۇز ھېسابلىنىدۇ ، ئاستۇروملار ئۇنىڭغا سېنتاۋۇر دپ نام قويدى.
سېنتاۋۇر يۇلتۇزى « تالىماك » قا يېقىن بولۇپ ، « تاللىماك » بىلەن بىللە بىر - بىرىنى ئايلىنىپ ھەرىكەت قىلىدۇ ، سېنتاۋر يۇلتۇزىنىڭ يورۇقلۇقى تۆۋەنرەك بولغاچقا ، كۆز بىلەن كۆرگەندە پەقەت « تالىماك » نىلا كۆرەلەيمىز ، بىزگە تېخمۇ يېقىن بولغان سېنتاۋرنى كۆرەلمەيمىز.
قىران دەۋرىدە تۇرىۋاتقان تۇرغۇن يۇلتۇزلار
كىشىلەر قىران دەۋرىدە تۇرىۋاتقان تۇرغۇن يۇلتۇزلارنى ئاساسىي تەرتىپ يۇلتۇزى دەپ ئاتايدۇ، قۇياش ھازىر 5 مىليارد ياشقا كىرگەن بولۇپ ، نەق قىرانلىق مەزگىلىدە تۇرىۋاتىدۇ ، شۇڭا ئۇ ئاساسىي تەرتىپ يۇلتۇزىغا تەۋە.
تۇرغۇن يۇلتۇز شەكىللىنىپ بولغاندىن كېيىن ، تارتىش كۈچىنىڭ تەسىرىدە ئۈزلۈكسىز قىسقىراپ بارىدۇ، قىسقىراش جەريانىدا ئۇنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئۈزلۈكسىز ئۆرلەيدۇ ، مەركىزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى يەتتە مىليۇن سىېلىتسىيە گرادوسقا بارغاندىلا، ئۇنىڭدا ئەڭ مول بولغان ھېدروگىن يادرو سىنتىزلىنىپ گېلىيغا ئۆزگىرىدىغان ئىسسىق يادرو رىئاكسىيەسى باشلىنىدۇ، ئىسسىق يادرو رىئاكسىيەسىدىن ھاسىل بولغان غايەت زور ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسى سىرتقا بولغان غايەت زور بىسىمنى شەكىللەندۇرىدۇ، بۇخىل بىسىم ئۇنىڭ ئىچىگە بولغان تارتىش كۈچى بىلەن ئۆزئارا يېيىشىدۇ ، شۇنىڭ بىلەن تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ قىسقىرىشى توختايدۇ، تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى لاۋۇلداپ كۆيۈاتقان ئوت شارسىمان جىسىمنى كۆيدۇرۇپ تېشىۋېتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن تۇرغۇن يۇلتۇز چوڭ بىر ئوت شارىغا ئايلىنىدۇ، تۇرغۇن يۇلتۇز دەل شۇ ۋاقىتتىلا ئۇزاق مۇددەتلىك تۇراقلىق ھالەتكە كىرىپ، ئاساسىي تەرتىپ يۇلتۇزى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي تەرتىپ يۇلتۇزى باسقۇچىدىكى تۇرغۇن يۇلتۇزىنىڭ ماسسىسىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ئۇنىڭ يورۇقلۇقىنى بەلگىلەيدۇ، ماسسىسى قۇياشنىڭ 20 ھەسسىگە توغرا كېلىدىغان تۇرغۇن يۇلتۇز ئاساسىي تەرتىپ بويىچە كۆك يۇلتۇز كۆكۆچ ئاق يۇلتۇزغا ئايلىنىدۇ؛ ماسىسى قۇياشنىڭ نەچچە ھەسسىگە توغرا كېلىدىغان تۇرغۇن يۇلتۇز ئاق ياكى سارغۇچ ئاق يۇلتۇزغا ئايلىنىدۇ ؛ ماسسىسى قۇياش بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدىغان تۇرغۇن يۇلتۇز بولسا يورۇقلۇق ۋە ئىسىقلىق دەرىجىسى قۇياش بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدىغان سېرىق يۇلتۇزغا ئايلىنىدۇ، ماسسىسى قۇياشتىن كىچىك بولغان تۇرغۇن يۇلتۇز ھەمىشە يورۇقلۇق ۋە ئىسسىقلىق دەرىجىسى تۆۋەنرەك بولغان قىزىل يۇلتۇزغا ئايلىنىدۇ.
ئاساسىي تەرتىپ يۇلتۇزىنىڭ ئىچىدە يېتەرلىك يادرو ئېنېرگىيەسى-ھىدروگېن بار بولۇپ ، ئۇ ناھايىتى ئۇزاق ۋاقىت كۆيىدۇ. ئادەتتە تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭ موتلەق كۆپ قىسم ۋاقتى ئاساسىي تەرتىپ باسقۇچىغا تەۋە بولىدۇ ، ئادەتتە تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ ماسسىسى قانچە چوڭ بولسا ، كۆيۈشىمۇ شۇنچە شىددەتلىك بولىدۇ.
يېقىلغۇسىنىڭ خورىشىمۇ تېز بولىدۇ ، ئۇنىڭ ئاساسىي تەرتىپ باسقۇچىمۇ تەبىئىيلا قىسقا بولىدۇ ، تۇرغۇن يۇلتۇزىنىڭ ماسسىسى قانچە كىچىك بولسا ، ئىسسىق يادرو رىئاكسىيەسىنىڭ سۈرئىتى شۇنچە ئاستا بولىدۇ ، يېقىلغۇنىڭ خورىشىمۇ ئاستا بولىدۇ ، ئۇنىڭ ئاساسىي تەرتىپ باسقۇچى تەبىئىيلا ئۇزۇن بولىدۇ.
ئاخىرىقى باسقۇچتىكى تۇرغۇن يۇلتۇز قىزىل گىگانت يۇلتۇز
نەچچە مىليارد يىلدىن كىيىن قۇياش تۇيۇقسىز كۆپۈپ غايەت زور ئوت شارىغا ئايلىنىپ ، ئۆزىگە يىقىن بولغان مېركۇرىي بىلەن ۋېنىرانى يۇتىۋالىدۇ ، يەر شارىمۇ بۇ قىسمەتتىن خالىي بولالمايدۇ ، ئۇ چاغدا يەر شارىنىڭ تېمپېراتۇرىسى 1000 سىلىتسىيە گرادوسقا يىتىپ ، يەر شارىدىكى بارلىق ھاياتلىق ماددىلىرى يوقىلىدۇ ، مانا بۇ ئاسترونوملار نەچچە يىللىق تەرەقىقىيات ئارقىلىق ئېرىشكەن تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭ ھەممىسى مانا مۇشۇنداق ئاخىرىقى باسقۇچنى بېشىدىن ئۆتكۈزىدۇ ، بۇ قىزىل گىگانىت يۇلتۇز باسقۇچى دەپ ئاتىلىدۇ.
تۇرغۇن يۇلتۇزلار ئاخىرىقى باسقۇچقا كەلگەندە ، تاشقى قىپىدىن باشقا ، ئىچكى قىسمىدىن ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسىنى ھاسىل قىلىدىغان ماددا - ھېدروگىن مەركىزى قىسمىدا خوراپ گىلىيغا ئايلىنىدۇ ، بۇنىڭ بىلەن ھىدروگىن بىرىكىش ئىسسىقلىق يادرو رىئاكسىيەسى تەبىئىيلا سىرتقى قىسىمغا قاراپ يۆتكىلىدۇ ، بۇ ۋاقىتتا تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ مەركىزى قىسمى زور تارتىش كۈچىنىڭ تەسىرىدە تىز سۈرئەتتە يىغىلىپ تېمپېراتۇرىنى ئۆرلىتىۋېتىدۇ - دە ، غايەت زور ئېنېرگىيە قويۇپ بىرىدۇ ، تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ سىرتقى پوستى تىزلىكتە كۆپۈدۇ ، بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ سىرتقى كۆلىمى كېڭىيىپ ، سىرتقى تېمپېراتۇرىسى تۆۋەنلەپ ، ئومومىي نۇر چىقىرىش مىقدارىنى ئاشۇرۋېتىدۇ ، بۇنىڭ بىلەن ئۇ يورۇقلۇق دەرىجىسى يۇقىرى ، تېمپېراتۇرىسى تۆۋەنرەك قىزىل رەڭلىك پىلانىتا - قىزىل گىگانىت يۇلتۇزغا ئايلىنىپ قالىدۇ.
قىزىل گىگانىت يۇلتۇزىنىڭ مەركىزى قىسمىدىكى ھېدروگىن خوراپ تۈگكەن بولسىمۇ ، بىراق ئۇنىڭ ئىچكى قىسمى يىغىلغانلىقتىن ، تېمپېراتۇرىسى تېز سۈرئەتتە ئۆرلەپ ، گېلىي برىكىش ئىسسىق يادرو رىئاكسىيەسى باشلىنىدۇ. بۇ رىئاكسىيە بىر قەدەر ئۇزۇن ۋاقىت داۋاملىشىدۇ. مەسىلەن ، قۇياش قىزىل گىگانىت باسقۇچىغا كىرگەندىن كېيىنمۇ يەنە بىر بىر مىليارد يىلغىچە ئىسىق يادرو رىئاكسىيەسىنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
تۇرغۇن يۇلتۇزلارنىڭمۇ بىز ئىنسانلارنىڭكىدەك يېشى (ئۆمرى) بولىدۇ. ئاسترونوملار تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ پۈتۈن ئۆمرىنى ياشلىق مەزگىلى، ئوتتۇرا ياشلىق مەزگىلى ۋە قېرىلىق مەزگىلىدىن ئىبارەت ئۈچ باسقۇچقا ئايرىيدۇ. ئاق پەتەك يۇلتۇز قېرىلىق مەزگىلىگە قەدەم قويغان بىر تۈرلۈك تۇرغۇن يۇلتۇزدىن ئىبارەت. ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ يورۇقلۇق دەرىجىسى ئاجىز، ھەجمى كىچىك، تېمپىراتۇرىسى يۇقىرى، زىچلىقى زور. ماسسىسى قۇياشتىن پەرقلەنمايدىغان بىر دانە ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ <<بويى>> ئاران يەر شارىنىڭكىچىلىك كېلىدۇ. بويىنىڭ كىچىكلىكىگە قارىماي، ئۇنىڭ زىچلىقىنىڭ چوڭلۇقى ئادەمنى چۆچۈتىدۇ. ئۇنىڭدىكى سېرىق پۇرچاقچىلىك چوڭلۇقتىكى نەرسىنىڭ ئېغىرلىقى بىر توننا كېلىدۇ.ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ سىرتقى يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى 10 مىڭ سېلسىيە گرادۇسقا يىتىدۇ. شۇڭا ئۇ ئاق نۇر چىقىرىدۇ. ھەم <ئاق>، ھەم < پەتەك> دېيش بۇ خىل يۇلتۇزنىڭ ئەڭ ياخشى تەسۋىرى ھېسابلىنىدۇ.
قۇياش
لېكىن مىليۇنلىغان تۇرغۇن يۇلتۇزلار دۇنياسىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، قۇياشنى پەقەت چوڭ-كىچىكلىكى، ماسسىسى، ھەجىمى ۋە تېمپېراتۇرىسى ئوتتۇراھال كەلگەن تۇرغۇن يۇلتۇز دېيىشكە بولىدۇ.
سىرتقى يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسىنى سېلىشتۇرساق ، قۇياشنىڭ سىرتقى يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى 6000 گرادۇس كېلىدۇ، دەرىجىدىن تاشقىرى قىزىل يۇلتۇز بېتېلگېيز يۇلتۇزى بىلەن ئانتارېس يۇلتۇزىنىڭ سىرتقى يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئاران 2500 گرادۇس كېلىدۇ؛ مۆڭگۈز يۇلتۇز قاتارلىق كۆك رەڭلىك يۇقىرى تېمپېراتۇرلىق يۇلتۇزلارنىڭ سىرتقى يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى 40000 گرادۇسقا يېتىدۇ.
ھەر بىر بىرلىك ھەجىمىدىكى ماددىلارنىڭ ماسسىسىنى سېلىشتۇرساق، قۇياشنىڭ ھەر كۈب سانتىمېتردىكى ماددىلارنىڭ ماسسىسى 14 گىرام كېلىدۇ ، دەرىجىدىن تاشقىرى يۇلتۇزنىڭ ھەر بىر بىرلىك ھەجىمدىكى ماددىلارنىڭ ماسسىسى قۇياشنىڭ يۈز مىليۇندىن بىرىگە تەڭ، ئاق پاكار يۇلتۇز ، نىيترون يۇلتۇزى قاتارلىقلارنىڭ ھەر بىر كۇپ مېتىر ھەجىمدىكى ماددىلارنىڭ ماسسىسى بولسا قۇياشنىڭ نەچچە مىليۇندىن نەچچە مىليارد ھەسىسىگە توغرا كېلىدۇ.
قۇياشنىڭ ھازىرقى يېشى تەخمىنەن 5 مىليارد يىل بولۇپ، يەنە 5 مىليارد يىل ياشىيالايدۇ، بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، بەزى تۇرغۇن يۇلتۇزلار پەقەت نەچچە يۈز مىليۇن ئۆمۈر كۆرەلەيدۇ، بىراق يەنە بەزى تۇرغۇن يۇلتۇزلار 15 مىليارد يىلدىن ئارتۇق ئۆمۈر كۆرەلەيدۇ.
تۇرغۇن يۇلتۇزلار
ئۆز ئوبىتىسىدا توختىماي ئايلىنىۋاتقان سەييارىلەرگە سېلىشتۇرغاندا يۇلتۇز جىم تۇرىدىغاندەك كۆرۈنىدۇ. ۋەھالەنكى ، ئەمەلىيەتتە نۇرغۇن يۇلتۇز جىم تۇرمايلا قالماستىن ، بەلكى دائىم زور دەرىجىدە ھەرىكەت قىلىپ تۇرىدۇ. بۇنىڭ بىلەنلا قالماستىن، ئۇلارنىڭ ھەرىكەتلىنىش سۈرئىتى ئادەمنى ھەيران قالدۇرىدۇ ، ئەڭ ئاستا ھەرىكەتلىنىدىغان تۇرغۇن يۇلتۇزلارمۇ سېكۇنىتىغا نەچچە مىڭ كىلومېتىر ئىلگىرلەپ، سەييارىلەردىنمۇ تېز ھەرىكەت قىلىدۇ. تۇرغۇن يۇلتۇزلار توختىماي ھەرىكەتلىنىپ تۇرغاچقا ، ئاسماندىكى يۇلتۇزلار تۈركۈمىنىڭ شەكىلىمۇ ئەمەلىيەتتە توختىماي ئۆزگىرپ تۇرىدۇ، ئۇلارنىڭ يەر شارى بىلەن بولغان ئارىلىقى بەك يىراق بولغاچقىلا ، سۈرئىتى ئەڭ تېز نۇرمۇ نەچچە يۇز يىلدا ئاران يېتىپ بارالايدۇ. شۇڭا، بىز نەچچە يۈز يىلدىن كېيىنلا ئاندىن يۇلتۇزلار تۈركىمىنىڭ شەكلىدە ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى كۆرەلەيمىز.
ئاق قان ھۈجەيرىسى
left|thumb| ئاق قان ھۈجەيرىسى بولسا ئانتروپوتومىيە
ياڭ جىننىڭ
ياڭ جىننىڭ
杨振宁
thumb|ياڭ جىننىڭ|250 px
1922 - يىلى ئەنخۇيدا تۇغۇلغان. كىيىن ئامرىكا تەۋەلىگىگە ئۇتكەن. 1957 - يىلى 35 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتى ئالغان.
ئىھيائۇ ئۇلۇمىددىن
ئىھيائۇ ئۇلۇمىددىن (دىن ئىلىملىرىنى ياشارتىش / إحياء علوم الدين)»، ھۆججەتۇل ئىسلام ئەبۇ ھامىد ئەلغەززالىي (ھ. 450 – 505 / م. 1058 – 1111) يازغان، ئالىملارنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتقان، ئەقىدە، فىقھ، ئەخلاق، ۋەز - نەسىھەت ۋە سۇلۇكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەشھۇر يىرىك ئەسەردۇر. ھ. 488 – 499 / م. 1096 – 1106 - يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا يېزىلىپ تاماملانغان بۇ ئەسەر تۆت بۆلەككە، ھەربىر بۆلىكى ئون بابقا بۆلۈنگەن بولۇپ، بىرىنچى بۆلىكىدە ئىبادەتلەر، ئىككىنچى بۆلىكىدە ئادەتلەر، ئۈچىنچى ۋە تۆتىنچى بۆلىكىدە، يەنى كىتابنىڭ ئاخىرقى يېرىمىدا، سۇلۇك ۋە ئەخلاقتىكى ئىنساننى «ھالاكەتكە تاشلايدىغان قىلمىشلار» ۋە «ھالاكەتتىن قۇتقۇزىدىغان ئەمەللەر» ھەققىدە سۆزلەنگەن. ئىبادەتلەرنىڭ سىرلىرى، ئۇنىڭدىكى روھىيەت، دىن كۆرسەتمىلىرىنى ھاياتقا تەتبىقلاش ۋە نەپسنى پاكلاش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقى جەھەتتىن ئىسلامنى ھەرتەرەپتىن تونۇش ئۈچۈن بۇ كىتاب مۇھىم بولغىنىدەك، ئىسلام ئىلىملىرىنى ياشارتىش ۋە ئىلىمنىڭ شەنىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن بىباھا ئەسەردۇر.
ئىمام غەززالىي شەيتاننىڭ كىشىلەرنى تىزگىنلەپ، ئازدۇرۇپ كېتىۋاتقانلىقىنى، دىننىڭ ئۆلىمالار نەزىرىدە ھۆكۈمەتنىڭ پەتۋاسىغا، تۆر تالىشىش ۋە ئۈزەڭگە سوقۇشتۇرۇشقا ئايلىنىپ قېلىۋاتقانلىقىنى كۆرگەندىن كېيىن، قەلبلەردە ئىخلاسنى ئورنىتىش ئۈچۈن، ھەر ئىشتا ئىخلاسنى ئاساس ۋە شوئار قىلىشتىن ئىبارەت سەلەف - سالىھلەرنىڭ ئىدىيەسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش مەقسىتىدە بۇ كىتابىنى يېزىپ چىققان. جەمئىيەتنى توغرا ئىسلام ئەقىدىسىگە قايتۇرۇش ئارقىلىق ئىسلاھ قىلىش ئۈچۈن، بىر ئىدېئولوگىيە چەمبىرى ياساشقا تىرىشقان. دىن ۋە ئەقىدە مەسىلىلىرى بىلەن بىرگە، پىسخىكا، جەمئىيەت، ئەخلاق، سىياسەت ۋە تەربىيە تېمىلىرىدىمۇ توختالغان ۋە يەنە، ئاياللار ھەققىدىمۇ توختىلىپ، ئاياللارنىڭ ھەق - ھوقۇقلىرىنى بايان قىلغان.
بامدات نامىزى
بامدات ناماز، (ئەرەبچە:صلاة الفجر)، كۈن چىقىشتىن بۇرۇن ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. بەش ۋاقىت نامازنىڭ بىرىنچىسى.
ئۇران(ئېلېمېنت)
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ھۆججەت:U-TableImage.svg
بامدات نامىزى
بامدات نامىزى جەمئىي تۆرت رەكئەت بولۇپ: 2 رەكئەت سۈننەت، 2 رەكئەت پەرز.
بامدات نامىزى ئىمساق (سۈبھى) ۋاقتىدىن باشلاپ ئوقۇشقا بولىدۇ. بامدات نامىزىنىڭ پەرزىدە زاممە سۈرىلىرى ئۇزۇنراق ئوقۇش تېخىمۇ پەزىلەتلىكتۇر.
ئۇران(ئېلېمېنت)
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
مۇش يېزىسى
مۇش يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىنىڭ غەربىي شىمال ئۇچىغا جايلاشقان. شەرقىي لەڭگەر يېزىسى، جەنۇب تەرىپى قىزىل دەرياسى ۋە زەمىن يېزىسى، ئوپال يېزىسىغا يېقىن، غەربىي شىمالدا قارا تاغ، بوز تاغ، ئاقتاغ بىلەن ئۇلۇغچات ناھىيەسى، ئاتۇش شەھىرى بىلەن قوشنا.
مەمۇرىي كەنتلەر
مۇش يېزا تەۋەسىدە شەرەكسېيى كەنتى، كۆلمەھەللىسى كەنتى، توپا ئېرىق كەنتى، ئەپرات كەنتى، نىياز ھاۋارەڭسېيى كەنتى، ئەسلىمۇش كەنتى، ئۆستەڭبويى كەنتى، مىڭيول كەنتى، يېڭى ئۆستەڭبويى كەنتى قاتارلىق كەنت ئاھالە كومىتېتىلىرىدىن توققۇزى بار، 65 كەنت ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى بار.
باشقىلار
مۇش يېزىسىدا بىر ئوتتۇرا مەكتەپ، 8 باشلانغۇچ مەكتەپ، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 154 ئادەم، ئوقۇغۇچىلار 3647 ئادەم. يېزىلىق دوختۇرخانا، كەنت ساقلىقنى ساقلاش پونكىتى بار بولۇپ، جەمئىي تېببىي خادىمى 18 گە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە يەتتە نەپىرى دوختۇر-سېسترا. يېزىلىق مەدەنىيەت پونكىتىدا رادىئو ئۇزېلى، رادىئو پروگراممىسى، كىنو قويۇش ئەترىتى، كەنت كۇتۇپخانىسى، ، ئېلېكترودىئوگرامما بۆلۈمى، تەنتەربىيە مەيدانى (تەنھەرىكەت مەيدانى) مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش ئۆيى قاتارلىقلار بار.
ئىلى دەرياسى (ژۇرنال)
<ئىلى دەرياسى> - قوش ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق ئەدەبىياتى - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن چىقىرىلىدۇ، ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ، مەملىكەت ئىچىدە ئاشكارا تارقىتىلىدۇ، ئاساسەن ئىلى ئوبلاستىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچى - شائىرلارنىڭ، ئەدەبىيات ھەۋەسكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. 1978 - يىل 1 - ئايدا ئوبلاستلىق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشقۇرۇشىدا پەسىللىك ژۇرنال سۈپىتىدە چىقىرىلىشقا باشلىغان، 1988 - يىلدىن باشلاپ قوش ئايلىققا ئۆزگەرتىلگەن. ژۇرنالنىڭ <نەسرىي ئەسەرلەر>، <شېئىرلار>، <يېڭى روماندىن پارچە>، <ئالمىزار ئەدىبلىرى>، <بالىلار كۆڭلى>، <تارىختىن سۆز>، <ئەسەر ۋە باھا>، <چەت ئەل ئەدەبىياتىدىن>، <لاپلار>، <خەلق ئەدەبىياتىدىن> قاتارلىق سەھىپىلىرى بار.
بىلال ئىلياس
بىلال ئىلياس تەبىئى پەن ماتېماتىكا دوكتورى. ياپونىيە رىتسۇمەئىكان ئۇنۋېرسىتېنىڭ ئوقۇتقۇچىسى. ماتېماتىكا ۋە CALL سىستېمىسىدىن ئىبارەت ئىككى كەسىپ ساھەسىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. بىلال ئىلياس 1958-يىلى 1-ئايدا سۈيدۈڭ ناھىيىسىدە تۇغۇلغان. 1978-يىلى 3-ئايدا شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتىنىڭ ماتېماتىكا فاكۇلتېتى ھېسابلاش ماتېماتىكا كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 1982-يىلى 2-ئايدا ئوقۇش پۈتتۈرۈپ شۇ مەكتەپنىڭ ئۈزىگە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان.
ئۇ 1991-يىلى دۈلەت خىراجىتىدە كيوتو ساڭيو ئۇنۋېرسىتېنىڭ سانائەت فاكۇلتېتىغا مېھمان تەتقىقاتچى بولۇپ كېلىپ، 1992-يىلى 4-ئايدا تەبىپەن فاكۇلتېتى ماتېماتىكا كەسپىنىڭ دوكتورلۇق كۇرسىغا قوبۇل قىلىنىپ، 1995-يىلى 3-ئايدا ماتېماتىكا دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى ئالغان. ئۇ دوكتورلۇق ئوقۇۋاتقان جەريانىدا يۇقۇملۇق كېسەللەرنىڭ تارقىلىشىنى ماتېماتىكا مودېلى ئارقىلىق ئىپادىلەپ، شۇ مودېل ئارقىلىق يۇقۇملۇق كېسەللەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالى توغرىسىدا تەتقىقات ئېلىپ بارغان. نەتىجىدە دەۋرلىك دولقۇنسىمان يېشىمنىڭ مەۋجۇتلىغىنى، يەنى شەرت ھازىرلانسا يۇقۇملۇق كېسەللەرنىڭ دەۋرلىك ھالدا تارقىلىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىغان. بىلال ئىلياس دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى ئېلىپ، 1995-يىلى 4-ئايدىن باشلاپ كيوتو ئالى تېخنىكا تەتقىقات ئورگىنىدا تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلىگەن. بۇ مەزگىلدە ئۇ ئاساسەن ماتېماتىكا ۋە ئىنتېرنېت توغرىسىدىكى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللاڭھان. 1998-يىلى 4-ئايدىن باشلاپ، رىتسۇمەئىكان ئۇنۋېرسىتې ئىقتىساد فاكۇلتېتىنىڭ لېكتورى بولۇپ، CALL(چومپۇتەر ئاسسىست لاڭۇئاگە لەئارنىڭ: كومپيۇتېر ئارقىلىق تىل ئۈگىنىش) دېگەن يېڭى كەسىپ ساھەسىدە ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ ئوقۇتۇشتا زامانىۋى ئۇسۇللارنى
قوللىنىپ ئىنتېرنېتنى ئاساس قىلغان چالل ئوقۇتۇش سىستېمىسىنى لايىھىلەپ، ياپونىيە ئىچى ۋە سىرتىدا يۇقىرى باھاغا ئېرىشكەن. ياپونىيە دۈلەت ئىچى-تېشىدا كۈپلىگەن ئىلمى ماقالە ۋە دوكلات بەرگەن. ئۇنىڭدىن باشقا تۈۋەندىكى CALL ئوقۇتۇش ماتېرىياللىرىنى لايىھىلەش تېخنىكىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى: Sankai-sha,CALL, ئاساسىدىكى خەنزۇچە ئالاقىلىشىش، Asahi syuppansya قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
بۇ ماقالە ماتېماتىكا بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى، ئەسلى ماقالە ئادرىسى : http://matimatik.blogbus.com/logs/70995298. html
نۇزۇگۇمنىڭ قەبرىسى زادى نەدە؟
نىجات سوپى
19-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ئۆتكەن زۇلۇم-زورلۇققا باش ئەگمەي، ئەركىن مۇھەببەتكە ئىنتىلگەن، ئۆز ئېتىقادى ۋە پاكلىقى يولىدا بىر ئۆمۈر كۈرەش قىلغان ئۇيغۇر قىزى نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسىنىڭ غۇلجا ناھىيە ئارائۆستەڭ يېزا بۇلاق بېشى مەھەللىسىدىن بايقالغانلىقى ھەمدە قەبرە تېشى تىكلەنگەنلىكى ھەققىدىكى خەۋەرلەر 2015-يىلى تور ۋە ئۈندىدار سۇپىلىرىدا كەڭ تارقىلىپ، جامائەتچىلىكنىڭ بىردەك دىققىتىنى قوزغىدى. بۇنىڭغا ئۇلىنىپ، نۇزۇكۇمنىڭ ئەسلى يۇرتى، ئەسلى ئىسمى، تۇغۇلغان ۋاقتى، سۆيگەن يىگىتى… دېگەندەك مەسىلىلەر ھەققىدىمۇ ھەر خىل كۆزقاراشلار مەيدانغا چىقتى. بۇ ھەقتە تارقىلىپ يۈرگەن ئۇچۇرلارنىڭ چىنلىق ئاساسى زادى قانچىلىك؟ بۇ ئۇچۇرلارنىڭ قايسىلىرى راست، قايسىلىرى يالغان؟ يالغان ئۇچۇرلار كەڭ تارقىلىپ، «راست»قا ئايلانسا، بىز مۇشۇ دەۋردە ياشاۋاتقان زىيالىلار تارىخ ئالدىدا، كېيىنكىلەر ئالدىدا قانداق جاۋاب بېرىمىز؟ ئەتراپىمىزدا يۈز بېرىۋاتقان بۇ ئىشلارنىڭ گۇۋاھچىسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن يۇقىرىقىدەك سوئاللار ئالدىدا بىزمۇ بۇ ئىشقا ئارىلاشماي تۇرالمىدۇق.
ئۇنداقتا، قانداق قىلغاندا بۇ سوئاللارغا توغرا جاۋاب تاپقىلى بولىدۇ؟ بۇنىڭ ئىككىلا يولى بار: بىرى ئالاقىدار تارىخىي ماتېرىياللارغا مۇراجەت قىلىش ئارقىلىق ھەقىقەتنى ئىزدەش، يەنە بىرى ئالاقىدار تارىخي جايلارغا بېرىپ ئەمەلىي دالا تەكشۈرۈشى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق پاكىتلارنى دەلىللەش.
بۇ ھەقتە بىز تايىنىدىغان بىردىن-بىر تارىخىي ماتېرىيال- 19-ئەسىردە ئۆتكەن رېيالىست شائىر موللا بىلال ئىبىن موللا يۈسۈپ (نازىمى) تەرىپىدىن يېزىلغان «نۇزۇكۇمنىڭ قىسسەسىدۇر» ناملىق تارىخىي داستاندۇر. موللا بىلال يازغان «غازات دەر مۈلكى چىن»، «چاڭموزا يۈسۈپخان» ۋە «نۇزۇكۇمنىڭ قىسسەسىدۇر» ناملىق بۇ ئۈچ داستاننىڭ ۋەقەلىكلىرى تارىخقا ئىنتايىن يېقىن تۇرىدۇ. ھازىرغىچە بىز «نۇزۇكۇمنىڭ قىسسەسىدۇر» ناملىق ئەسەردىن باشقا نۇزۇكۇمنىڭ تارىخىغا ئائىت بىرەر ئىشەنچلىك تارىخىي يازما ماتېرىياللارغا ئېرىشكىنىمىز يوق. شۇڭا، نۇزۇكۇمنىڭ كىملىكى ۋە ئۇنىڭ ھاياتىي سەرگۈزەشتىلىرىگە ئائىت بىر قەدەر ئىشەنچلىك ئۇچۇرلارغا بىز پەقەت مۇشۇ ئەسەر ئارقىلىقلا ئېرىشەلەيمىز، دەپ قارايمىز.
بۇ ئەسەر موللا بىلال تەرىپىدىن مىلادى 1882-يىلى غۇلجا شەھرىدە يېزىلغان ھەمدە رۇس ئالىمى نىكولاي پانتۇسوف تەرىپىدىن توپلىنىپ، 1909-يىلى تاتارىستاننىڭ قازان شەھرىدە مىق مەتبەئەدە بېسىپ نەشر قىلىنغان «تارانچى ئەدەبىياتىدىن ئۆرنەكلەر» ناملىق توپلامغا كىرگۈزۈلگەن. بۇ ئەسەر رايونىمىزدا دەسلەپ 1980-يىللىرىنىڭ بېشىدا «بۇلاق» ژۇرنىلىدا بېرىلگەن. بىز يېڭى بىر ئەۋلاد كىتابخانلارنىڭ ئەسلى ئەسەردىن تولۇق بەھرلىنىشى ئۈچۈن، بۇ ئەسەرنىڭ ئەسلىي نۇسخىسىنى تىل ئالاھىدىلىكىنى ئۆزگەرتمىگەن ئاساستا، «ئىلى دەرياسى» ژۇرنىلىنىڭ 2014-يىللىق 6-سانىدا قايتا بەردۇق.
ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، كېيىنكى چاغلاردا نۇزۇكۇم ھەققىدە نۇرغۇن بەدىئىي ئەسەرلەر مەيدانغا كەلدى. بۇ يازمىلارنىڭ ھەممىسى موللا بىلال يازغان «نۇزۇكۇمنىڭ قىسسەسىدۇر» داستان ئاساسىدا بېيىتىلغان، بەدىئىلەشتۈرۈلگەن ئەدەبىي ئەسەرلەردۇر. مەسىلەن، ئابدۇكېرىم رەھمان تەرىپىدىن توپلىنىپ، 1981-نەشر قىلىنغان نەشر قىلىنغان «ئۇيغۇر خەلق داستانلىرى» ناملىق توپلامدا بۇ ئەسەرنىڭ خەلق داستانى شەكلىدىكى ۋارىيانتى بار بولۇپ، كېيىنچە قىسقارتىلىپ، ئوتتۇرا مەكتەپ ئەدەبىيات دەرسلىكىگە كىرگۈزۈلگەن ئىدى. يازما ئەسەرلەردىن يەنە نەزەرخوجا ئابدۇسەمەتوفنىڭ «نۇزۇكۇم» پوۋېستى، تۇرغان توقتاموفنىڭ «نۇزۇكۇم» رومانى، مەرھۇم شائىر ئابلىز ھوشۇرنىڭ «نۇزۇكۇم» داستانى، ئاتاقلىق يازغۇچى مەمتىمىن ھوشۇرنىڭ «نۇزۇكۇم» پوۋېستى، تۇرسۇناي ھۈسەيىن، ھۈسەيىن تاش قاتارلىق ئاپتورلارنىڭ بالىلارغا لايىقلاشتۇرۇپ يېزىلغان «نۇزۇكۇم» پوۋېستلىرى بار. بۇ ئەسەرلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە ئەگىشىپ، نۇزۇكۇمنىڭ خەلق قەلبىدىكى ئوبرازى بارغانسېرى بېيىپ، كۈچىيىپ باردى.
موللا بىلالنىڭ «نۇزۇكۇمنىڭ قىسسەسىدۇر» ناملىق ئەسىرىدىكى نۇزۇكۇمنىڭ سەرگۈزەشتىلىرىگە ئائىت رېئال ئۇچۇرلار تۆۋەندىكىچە. (تۆۋەندە بۇلارنىڭ بەزىلىرىنى ئەسلى تېكىست شەكلىدە، بەزىلىرىنى قىسقارتىپ ئۆز تىلىمىزدا قىسقىچە بايان قىلىپ ئۆتىمىز.)
«مانجۇلار جاھانگىر خوجامنى قەشقەردە تۇتقاندىن كېيىن ئەرلەرنى ئۆلتۈرۈپ، خوتۇنلارنى ئىلى شەھرىگە گۇناھكار قىلىپ ئەۋەتكەندە، بۇ نۇزۇكۇم دېگەن خوتۇن توغرىسىدا چىققان ناخشىلاردۇر.
مانجۇ خانى داۋگۇاڭ خان (چىڭ سۇلالىسىنىڭ 1821-يىلىدىن 1850-يىلىغىچە سەلتەنەت سۈرگەن خانى) بولۇپ ئالتە يىل بولغاندا جاھانگىر خوجام قەشقەرگە كېلىپ، سوقۇشۇپ قەشقەرنى ئۆزىگە تەۋە قىلىپ، ئالتە ئاي سورىغان ئىكەن. ئاندىن كېيىن غۇلجا شەھىرىدىن چىڭكۇنىكى دېگەن جاڭجۈن نۇرغۇن لەشكەر ئېلىپ بېرىپ، بېيجىندىن نۇرغۇن لەشكەر بىلەن قەشقەرگە كەلگەن بەيخۇزا، ياڭ دارىن دېگەن جاڭجۈنلەر بىلەن بىر بولۇپ، جاھانگىر خوجام بىلەن سوقۇشۇپ، جاھانگىر خوجامنى تۇتۇپ، بېيجىڭغا داۋگۇاڭ خاننىڭ يېنىغا ئېلىپ كېتىپ، قەشقەردىكى ئەرلەرنى ئۆلتۈرۈپ، خوتۇنلىرىنى غۇلجا شەھەرىگە ئېلىپ كېلىپ، ھەر بىر خوتۇننى بىر قالماققا خوتۇن قىلسۇن دەپ تۇتۇپ بەرگەن ئىكەن. نۇزۇكۇم دېگەن خوتۇننى ئاكىسى بىلەن بىرلىكتە بىر قالماققا بەرگەن ئىكەن. («ئىلى دەرياسى» ژۇرنىلى 2014-يىل 6-سان 88-بەت)
تارىخىي مەلۇماتلاردىن قارىغاندا، جاھانگىر خوجا ئاباق خوجا باشچىلىقىدىكى ئاق تەقىيەلىك خوجىلارنىڭ ئەۋلادى بولۇپ، قوقەنددە تۇغۇلغان. 1826-يىلى قەشقەرگە ھۇجۇم قىلىپ كىرىپ، ئۇ يەردە تۇرىۋاتقان چىڭ قوشۇنلىرىنى مەغلۇپ قىلىپ، قەشقەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى بىر قىسىم جايلارنى بىر مەزگىل ئىدارە قىلغان. 1828-يىلى چىڭ قوشۇنلىرى تەىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، بېيجىڭغا ئېلىپ بېرىلىپ، سوراق قىلىنىپ، ئاندىن كېيىن ئۆلتۈرۈلگەنلىقى ئېنىق. دېمەك، نۇزۇكۇم ۋە ئۇنىڭ ئاكىسى شۇ قېتىملىق قوزغىلاڭ سەۋەبىدىن ئىلىغا سۈرگۈن قىلىنغان كىشىلەردىن ئىكەنلىكى ئېنىق.
بۇ مەلۇماتلاردىن قارىغاندا، نۇزۇكۇم ساۋادلىق، ئوقۇغان ئايال بولۇپ، زىلۋا، نازۇك بەدەن بولغانلىقى ئۈچۈن ئىسمى «نازۇك» ئاتالغان، كېيىنچە بۇ سۆزگە بىرىنچى شەخس بىرلىك تەۋەلىك قوشۇمچىسى «-ۇم»نى ئۇلىنىپ «نازۇكۇم» شەكلىگە، يەنە تاۋۇشلارنىڭ مەسلىشىش قانۇنىيىتى بويىچە ئۆزگىرىپ «نۇزۇكۇم» شەكلىگە كەلگەن. بىللە پالانغانلارنىڭ ئارىسىدا ئۇنىڭ ئاكىسى ئابدۇللا خوجىمۇ بار بولۇپ، ئىككىسى بىر جايغا پالانغان، كېيىنچە ئاكىسىنىڭ مەسلىھەتى بىلەن نۇزۇكۇم موڭغۇللار دائىرىسىدىن غۇلجىغا قاراپ قاچقان.
«نۇزۇكۇم شۇ كېچە چوڭ يۇلتۇزدىن قېچىپ تاڭ ئاتقاندا بىر جاڭجالغا كىرىپ، بىر تالنىڭ تۈۋىدە ياتتى. يەنە كەچ بولغاندا يۈرۈپ شۇ تەرىقىدە كۈندۈز يېتىپ، كېچە يول يۈرۈپ، لوڭكو (بۇ خەنزۇچە 龙口 سۆزى بولۇپ، مەنىسى ئېچىق بېشى. بۇ جاي قاش دەرياسى بويىدىكى ئاقئۆستەڭنىڭ باشلىنىش ئاغزى بولسا كېرەك)غا كەلدى. دەريا بويىغا كېلىپ، دەريا بويىدا پىچاق بىلەن قومۇشلارنى قىيىپ، نەچچە باغ قومۇش بىلەن قومۇش سال ياساپتۇ. نۇزۇكۇم سالغا ئولتۇرۇپ، دەريا بىلەن غۇلجا شەھەرىنىڭ قىبلە تەرىپدىكى ئالماتۇغا (بۇ جاي ھازىرقى غۇلجا شەھەر يېڭى يەر يېزىسى ئەتراپىدا) يېتىپ كەلگەندە بىر قالماق نۇزۇكۇمنى كۆرۈپ، قالماقلارغا خەۋەر قىلدى: “بىر خوتۇن دەريانىڭ ئىچى بىلەن سالغا ئولتۇرۇپ، قىبلە تەرەپكە كەتتى” دەپ. قالماقلارنىڭ ئامبىلى ئاڭلاپ، نۇزۇكۇمنىڭ قاچقان خەۋىرىنى خەتكە يېزىپ، كۈرە شەھەرىنىڭ ئۇلۇغى جاڭجۈنگە ئەۋەتتى. جاڭجۈن خەتنى ئوقۇپ، سولانلارغا (سولان: داغۇر، ئېۋىنكۇ، ئېلىنچۈن قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ چىڭ سۇلالىسى مەزگىلىدىكى بىرلەشمە نامى) بۇيرۇق قىلدى: “نۇزۇكۇمنى ئىزدەپ تېپىڭلار، قانداقلا بولمىسۇن تېپىپ، ماڭا كەلتۈرۈڭلار” دېدى. ئىككى يۈز ئاتلىق سولۇن بىلەن بۇتە زەنگى دېگەن سولۇنلارنىڭ ئۇلۇغى ئالماتۇغا كېلىپ، ئۈچ كۈن قومۇشلۇقنى ئىزدىدى، تاپالمىدى. ئۇ ۋاقىتلاردا ئالماتۇدا قومۇش كۆپ ئىدى، بىر كىشىنى يۈز كۈن ئىزدەپمۇ تاپالمايتتى.» («ئىلى دەرياسى» ژۇرنىلى 2014-يىل 6-سان 90-بەت)
بۇنىڭدىن كۆرۈشكە بولىدۇكى، نۇزۇكۇمنىڭ دەسلەپ سۈرگۈن قىلىنغان جايى «يۇلتۇز» دېگەن جاي. بۇ جاي ھازىرقى ئىلى بىلەن بايىنغولىن (بايانغول) ئارىلىقىدىكى موڭغۇل يايلاقلىرىغا توغرا كېلىدۇ. نۇزۇكۇم قاش دەرياسى بويىدا قومۇشتا سال ياساپ، تۆت كۈن ئېقىپ غۇلجا شەھەرىنىڭ غەربىدىكى ئالماتۇ، يەنى ھازىرقى ئالماتۇيار ئەتراپىغا يېتىپ كەلگەن ۋە شۇ يەردە سېزىلىپ قېلىپ، ئىلى جاڭجۈنى تەرىپىدىن تۇتۇش بۇيرۇقى چىقىرىلغان. بۇ بۆلەكتىكى قوشاقلارنىڭ «كىرسەم قەشقەر يولىغا، قەشقەر يولى يول بولغاي» دېگەن مىسرالىرىدىن ئۇنىڭ قەشقەرگە كېتىدىغان يولنى تاپالماي خاتا نىشان بويىچە قېچىپ يۈرگەنلىكى ئېنىق. شۇندىن كېيىن چېرىكلەر قومۇشلۇققا ئوت قويىدۇ، نۇزۇكۇم قومۇشلۇقتىن چىقىپ تاغ تەرەپكە قېچىپ بېرىپ، بىر چارۋىچىنىڭ ئۆيىدە بىر مەزگىل تۇرىدۇ. بۇ بۆلەكتە يەنە نۇزۇكۇم «ئاخىر ئاشكارە بولدۇم، يوشۇرۇنغىلى يەر بارمۇ؟ ماڭا قاتتىق كۈن چۈشتى، ئېلىپ قاچار ئەر بارمۇ؟ تاغدىن چۈشكەن لاي سۇنى سۈزۈپ ئىچەر ئەر قېنى؟ مېنى قەشقەر شەھىرىگە ئېلىپ قاچار ئەر قېنى؟» دەپ، لايىق بىر ئەر كىشى چىقىپ، ئۆزىگە باشپاناھ بولۇپ، قەشقەر شەھىرىگە ئېلىپ كېتىشىگە بولغان كۈچلۈك ئىنتىلىشىنى ئىپادىلەيدۇ.
ئاندىن كېيىن چېرىكلەر نۇزۇكۇمنىڭ تاغقا قاچقىنىنى بىلىپ، تاغ تەرەپكە ئىزدەپ ماڭىدۇ، نۇزۇكۇم بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ يەنە ئالماتۇيار تەرەپكە قاچىدۇ، يول ئۈستىدە چېرىكلەرگە تۇتۇلۇپ قالىدۇ. سولۇنلار نۇزۇكۇمنى تۇتۇپ كونا كۈرە شەھىرىگە ئېلىپ بېرىپ جاڭجۈنگە تاپشۇرىدۇ. جاڭجۈن ئۇنى شىسەن مازا دېگەن بىر ئەمەلدارنىڭ ئائىلىسىگە تاپشۇرىدۇ. بۇ شىسەن دالويىنىڭ خوتۇنى ھەم قەشقەرلىق ئۇيغۇر ئايال بولۇپ، نۇزۇكۇم بىلەن بىر مەھەللىلىك تونۇش چىقىپ قالىدۇ، نۇزۇكۇم دەسلەپ شۇ ئايالنىڭ خىزمىتىگە قويۇلىدۇ. بۇ ئىككى ئايال دالويى يوق چاغلاردا بىر-بىرىگە دەردلىرىنى ئېيتىشىپ يىغلىشىدۇ. بۇ بۆلەكتىكى قوشاقلاردىن قارىغاندا يەنە نۇزۇكۇم ئاتىسىنىڭ قەشقەردىن كېلىپ ئۆزىنى ئېلىپ كېتىشىنى تولىمۇ ئارزۇ قىلىدۇ. كېيىنچە، دالويى نۇزۇكۇمنى بىر سولۇنغا خوتۇنلۇققا بەرمەكچى بولىدۇ. نۇزۇكۇم دالويىنىڭ خوتۇنىغا: «مېنى ئەرگە بەرمىسۇن، مەن سىزنىڭ بىر ئۆمۈر خىزمىتىڭىزنى قىلاي» دەپ يالۋۇرىدۇ، دالويىنىڭ خوتۇنى بۇنى دالويىغا ئېيتىدۇ، دالويى: «نۇزۇكۇم يۈرەكلىك خوتۇن، ئۇ سېنى يامان ئۆگىتىپ قويىدۇ» دەپ ئۇنىماي، ئۇنى سولۇنغا تۇتۇپ بېرىدۇ. سولۇن ئۇنى ئۆز يۇرتى سۇمۇنغا ئېلىپ كېتىدۇ. (بۇ يەردىكى «سۇمۇن» سۆزىنىڭ مەنىسى «كەنت، بازار» مەنىلىرىگە يېقىن بولۇپ، ھازىرقى چاپچال ناھىيەسىدىكى بىر سۇمۇن، ئىككى سۇمۇن، …، سەككىز سۇمۇن» دېگەن جايلارنىڭ بىرى بولسا كېرەك.)
ئۇ سولۇن ئۆزلىرىنىڭ رەسىم-قائىدىسى بويىچە توي قىلىپ نۇزۇكۇمنى ئالىدۇ. شۇ كېچىسى نۇزۇكۇم مەست بولغان سولۇننى بوغۇزلاپ ئۆلتۈرۈپ، گۈرۈچ، تۇز، مىس قازان، چىنە قاتارلىق لازىمەتلەرنى ئېلىپ جاڭگالغا قېچىپ كېتىدۇ. ئەتىسى سولۇنلار بۇ ئەھۋالنى كۆرۈپ، جاڭجۈنگە مەلۇم قىلىدۇ. جاڭجۈننىڭ بۇيرۇقى بويىچە دالويى ئەمەلدار ۋە يايىلارنى باشلاپ ئىزدەيدۇ. نۇزۇكۇم شۇ قاچقىنىچە ئالتە ئاي قېچىپ يۈرىدۇ. بۇ بۆلەكتىكى قوشاقلاردىن قارىغاندا ئۇ قەشقەر يولىنى تاپالماي، يەنە ئالماتىيارغا كېلىپ، شۇ يەردە پاناھلىنىپ يۈرىدۇ.
بىر كۈنى ئۇ قورسىقى ئېچىپ، تاماق ئەتمەكچى بولۇپ، ئوت قالايدۇ. دەريادىن سۇ ئەكەلگىچە ئارىلىقتا ئوچاقتىكى ئوت قومۇشلۇققا تۇتۇشۇپ كېتىدۇ. يايىلار ئوتنى كۆرۈپ، ئات چاپتۇرۇپ كېلىپ نۇزۇكۇمنى تۇتىۋالىدۇ. ئۇنىڭ يالۋۇرغىنىغا ئۇنىماي، پۇتىدىن باغلاپ ئاتقا تېڭىپ، دالويىنىڭ ئالدىغا ئاپىرىدۇ. دالويى ئۇنىڭ قولىغا كويزا، پۇتىغا ئىشكەل سالدۇرۇپ، دوڭ (东 شەرقىي) يامۇلغا سولايدۇ. ئەينى ۋاقىتتا كونا كۈرە شەھىرىدە دوڭيامۇل ۋە شى (西 غەربىي) يامۇل دەپ ئىككى يامۇل بار بولۇپ، يەرلىك كىشىلەردىن ئادەتتىكى جىنايەتچى بولسا، ئاۋۋال شەرقىي يامۇلغا سولىنىدۇ، ئەگەر ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنىدىغان ئېغىر جىنايەتچى بولسا غەربىي يامۇلغا يۆتكىلىدۇ. بۇ بۆلەكتىكى «ئاياغىمدا ئىشكەل بار، بوينىمىزدا تىڭگانزا، ئېلىپ قاچسا نۇزۇكنى، بولسا ياخشى خوخەنزە» دېگەن قوشاقلاردىن قارىغاندا ئۇنىڭ يەنە ئۆزىنى زىنداندىن ئېلىپ قاچالىغۇدەك بىر قەھرىمان ئەرنىڭ بولۇشىنى بەكلا ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
دالويى جاڭجۈنگە مەلۇم قىلغاندىن كېيىن، جاڭجۈن ئۇنىڭ جىنايىتى ھەققىدە خەت يېزىپ، بېيجىڭدىكى داۋگۇاڭخانغا مەلۇمات يوللايدۇ ھەمدە ئۇنى غەربىي يامۇلغا يۆتكەپ، كېچىسى تۆت يايى، كۈندۈزى تۆت يايى ساقلايدۇ. بۇ بۆلەكتىكى «مەن كۆرمىگەن مومامنى، مېنى تۇغقان ئانامنى، چەنپەن بېرىپ ئۆلتۈرگەن، ئۈچ ياشتىكى بالامنى» دېگەن قوشاقلاردىن، ئۇ تۇغۇلغاندا مومىسىنىڭ يوقلىقى، ئانىسىنىڭمۇ ئۇ ئېسىنى بىلىشتىن بۇرۇن ئۆلۈپ كەتكەنلىكى، نۇزۇكۇم ئۆزى توي قىلغان چوكان بولۇپ، ئۈچ ياشقا كىرگەن بالىسىنىڭ چەنپەنلەر تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى بىلەلەيمىز. (بۇ يەردىكى 遣犯 خەنزۇچە سۆز بولۇپ، مەنىسى “پالاندى”، يەنى ئىچكىرىدىن پالىنىپ چىقىپ، بۇ جايدا كۆمۈر كان، مىس كانلىرىدا ئەمگەككە سېلىنىدىغان جىنايەتچىلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئەينى چاغدىكى بەلگىلىمە بويىچە چەنپەنلەر جازا مۇددىتى توشقاندا ئىچكىرىگە قايتىپ كەتسىمۇ، مۇشۇ جايدا قېلىپ كۈن كەچۈرسىمۇ بولاتتى، ئەمما ئۇرۇش بولغاندا ئەسكەرلىككە ئېلىنىپ، ئۇرۇشقا سېلىناتتى.)
بۇ بۆلەكتىن كۆرۈشكە بولىدۇكى، نۇزۇكۇم داۋگۇاڭ خاننىڭ بۇيرۇقى بويىچە ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان ھەمدە كونا كۈرەدىكى غەربىي يامۇلدىن ئېلىپ چىقىلىپ، شۇ ئەتراپتىكى مويتۇڭزىدا كاللىسى چېپىپ ئۆلتۈرۈلگەن. (بۇ يەردىكى «مويتۇڭزا» خەنزۇچە木墩子سۆزى بولۇپ، «ياغاچ كۆتەك» دېگەن مەنىدە. بۇرۇنلاردا ئۆلۈمگە بۇيرۇلغان جىنايەتچىنىڭ كاللىسى ياغاچ كۆتەككە قويۇلۇپ چېپىلاتتى، بۇ سۆز ئەمەلىيەتتە جىنايەتچىنىڭ كاللىسى ئېلىنىدىغان سەھنە شەكلىدىكى جازا مەيدانىنى كۆرسىتىدۇ). بۇ بۆلەكتىن يەنە شۇنى كۆرۈشكە بولىدۇكى، شۇ مەيداندا تۇرغان تۇڭگانلار نۇزۇكۇمنىڭ چېپىلغان بېشىنى تېنىگە ئۇلاپ، دەپنە قىلىپ، قىرائەت قىلىپ قايتقان. موللا بىلال بۇ ئەھۋالنى بىلىدىغان چوڭلارنى يىغىپ، بىر-بىردىن سوراپ، پاكىتلارنى مۇقىملاشتۇرغاندىن كېيىن شۇ ئاساستا 1882-يىلى بۇ تارىخىي داستاننى يېزىپ چىققان.
بىزگە نۇزۇكۇم ھەققىدە يېتىپ كەلگەن بارلىق مەلۇماتلار مۇشۇ، نۇزۇكۇم ھەققىدە بۇنىڭدىن باشقا ئەينى چاغدا قالدۇرۇلغان، بىزگىچە يېتىپ كەلگەن ھېچ بىر مەلۇمات يوق. ھازىرغىچە بىز ئاڭلاپ كېلىۋاتقان باشقا ئۇچۇرلارنىڭ ھەممىسى كېيىنكى دەۋرلەردە ئەدىبلەرنىڭ بەدىئىي توقۇلمىلىرى ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن يېڭى مەزمۇنلاردۇر.
مەسىلەن، «نۇزۇكۇمنىڭ ئەسلى ئىسمى ئۇنداق ئىدى، مۇنداق ئىدى» دېگەن ئۇچۇرلار ئاساسسىز؛ ئىلىغا كەلگەندە نۇزۇكۇمنىڭ باقى ئاتلىق يىگىتى بولغانلىقى ئاساسسىز. نۇزۇكۇمنىڭ قايسى يىلى تۇغۇلغانلىقى نامەلۇم. ئۇ ئىلىغا سۈرگۈن قىلىنىشتىن بۇرۇنلا ئۈچ ياشلىق بالىسى بولغان چوكان ئىدى، بەلكىم ئېرىمۇ شۇ ئۇرۇشتا ئۆلگەن بولسا كېرەك. دادىسىنىڭ قەشقەردە قالغانلىقى، ئابدۇللا خوجا ئىسىملىك ئاكىسىنىڭ ئۆزى بىلەن بىرلىكتە سۈرگۈن قىلىنغانلىقى ئەسەردە كۆپ قېتىم تىلغا ئېلىنىدۇ. ئەسەردە نۇزۇكۇمنىڭ قەشقەرنىڭ قايسى مەھەللىسىدىن ئىكەنلىكى ئېيتىلمايدۇ، «بۇلاق بېشى مەھەللىسى» دېگەن ئۇچۇر ئەسلا يوق. ئۇ يۇلتۇزدىن قېچىپ غۇلجا شەھىرى ئەتراپىدىكى ئالماتۇيار قومۇشلۇقىغا كېلىدۇ. كېيىن يەنە شۇ يەرنىڭ ئەتراپىدىكى تاغقا قاچىدۇ، بۇ تاغ ئەلۋەتتە دەريانىڭ شىمالىدىكى ھازىرقى غۇلجا شەھەر يېڭىيەر، بايانداي يېزىلىرىنىڭ شىمالىدىكى تاغقا توغرا كېلىدۇ. نۇزۇكۇمنىڭ ئۆلتۈرۈلگەن جايى ھازىرقى قورغاس ناھىيە كونا كۈرە كەنتىدىكى كۈرە غەربىي يامۇلىنىڭ سىرتىدىكى جازا مەيدانى. بۇ جاي ھازىرقى يېڭى كۈرەدىن 10 كىلومېتىرچە غەربتە، ھازىر دەريا ياقىسىدىكى يارلىقنىڭ تۆپىسىگە توغرا كېلىدۇ، ئەسلى ئورۇننى سۇ ئېلىپ كەتكەن بولسا، ھازىرقى دەريا قىنىدىكى قومۇشلۇققا توغرا كېلىدۇ. ئېيتىشلارغا قارىغاندا، قازاقىستاندىمۇ نۇزۇكۇم ئۆڭكۈرى ۋە نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسى بارمىش. ئەگەر شۇ ئۆڭكۈرنىڭ ئورنى ھازىرقى ئىلى چېگرىسىدىن ئانچە يىراق بولمىغان جايدا بولسا، بۇنى ئەمەلىيەتكە بىرئاز ئۇيغۇن دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، نۇزۇكۇم قېچىپ يۈرگەن چاغلاردا بەلكىم شۇ جايلارغا بارغان بولۇشى مۈمكىن. لېكىن، نۇزۇكۇم قەبرىسىنىڭ كۈرەدىن قازاقىستانغا كۆچۈرۈلگەنلىكى ھەققىدە ھېچقانداق تارىخىي ماتېرىيال يوق. ئوخشاشلا، موللا بىلالنىڭ ئەسىرىدە ۋە باشقا مەنبەلەردە نۇزۇكۇم قەبرىسىنىڭ ئارائۆستەڭگە كۆچۈرۈلگەنلىكى ھەققىدىمۇ ھېچقانداق مەلۇمات يوق.
بىز بۇ مەسىلە ھەققىدىكى پاكىتلارنى بىلەن يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ چۈشىنىش ئۈچۈن 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئىلى ئوبلاستلىق سىياسىي كېڭەش «ئىلى تارىخ ماتېرىياللىرى» توپلىمىنى تۈزۈش ئىشخانىسىدىن دولقۇن روزى، شىنجاڭ ئىشچىلار ۋاقىت گېزىتى تەھرىر بۆلۈمىدىن قۇربانجان ئابلىمىت نورۇزى، توققۇزتارا ناھىيە مويۇنگۈزەر مەكتىپىدىن ئابدۇخېلىل مىرخېلىل مۇئەللىم، قورغاس ناھىيەلىك رادىيو، تېلېۋىزىيە، تەنتەربىيە، مەدەنىيەت ئىدارىسىدىن كەنجى خۇمار ۋە ئىلى پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتىدىن نىجات سوپى قاتارلىق بەش كىشى قورغاس ناھىيە كۈرە بازىرىغا بېرىپ ئىلى جاڭجۈن مەھكىمىسىنىڭ ئورنى، يېڭى كۈرە، كونا كۈرە خارابىسى قاتارلىق جايلارنى زىيارەت قىلدۇق.
ئۇ يەردىكى ئابلەت ئاكا، ئابدۇراھمان ئاكا قاتارلىق پېشقەدەملەر بىلەن سۆھبەتلەشتۇق. ئابدۇراھمان ئاكىنىڭ ئوغلىنىڭ يول باشلىشى بىلەن نۇزۇكۇم دەپنە قىلىنىش مۈمكىنچىلىكى بولغان جايلارنى تەكشۈردۇق. 95 ياشلىق ئابدۇراھمان بوۋاينىڭ ئېسى جايىدا بولۇپ، ئۆزى بالىلىقىدا پەننىي مەكتەپتە ئوقۇغان، ياشلىقىدا دەسلەپ گومىنداڭغا ئەسكەرلىككە تۇتۇلغان، كېيىنچە ئۈچ ۋىلايەتكە قېتىلغان، ئازادلىقتىن كېيىن ئۇزۇن يىل ھۆكۈمەت خىزمىتى ئىشلىگەن ئىكەن.
نۇزۇكۇمنىڭ 1830-يىلى ئەتراپىدا كونا كۈرە غەربىي يامۇل سىرتىدىكى جازا مەيدانىدا كاللىسى چېپىپ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى ئېنىق. يۇقىرىدا ئېيتقىنىمىزدەك، ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ قەبرىسىنىڭ بىرەر جايغا يۆتكەلگەنلىكى توغرىسىدا ھېچقانداق تارىخىي ماتېرىيال يوق. ئۇنداقتا بۇ قەبرە قاچان، نېمە سەۋەبتىن، كىم تەرىپىدىن ئەسلىدىكى ئورنىدىن 100 كىلومېترچە يىراقتىكى غۇلجا ناھىيە ئارائۆستەڭ يېزىسىغا كۆچۈرۈلۈپ قالىدۇ؟ ئەگەر ئارائۆستەڭدىكى بۇ قەبرە نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسى بولمىسا، ئۇنداقتا زادى كىمنىڭ قەبرىسى؟ تور ۋە ئۈندىدارلاردا تارقىلىپ يۈرگەن ئۇچۇرلارنىڭ چىنلىق دەرىجىسى زادى قانچىلىك؟ بىز يەنىمۇ چوڭقۇر تەكشۈرۈپ دەلىلەش ئارقىلىق بۇ ئىشلارنىڭ تېگىگە يېتىش ئۈچۈن 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 28-كۈنى قۇربانجان ئابلىمىت نورۇزى ئىككىمىز غۇلجا ناھىيە ئارائۆستەڭ يېزا بۇلاقبېشى مەھەللىسىدىكى «نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسى» دەپ ئاتالغان جايغا چىقىپ زىيارەت قىلدۇق ۋە ئەخمەت پولات ئاكا، رېھىم ئاكا قاتارلىق پېشقەدەملەر بىلەن سۆھبەتتە بولدۇق.
ئەخمەت پولات ئاكا بۇ يىل 85 ياشقا كىرىپتۇ، رەھبىرىمىز ئابلەت ئابدۇرېشىت ئاكا بىلەن ساۋاقداش ئىكەندۇق، ئىلگىرى ئوقۇتقۇچى بولغان ئىكەن. ھازىر قۇلىقى سەل ئېغىرلاشقان بولسىمۇ، لېكىن ئەس-ھوشى، گەپ-سۆزى جايىدا ئىكەن، ئانچە-مۇنچە كىتاب ئوقۇپ تۇرىدىكەن. ئۇ بىزگە بەزى ئەھۋاللارنى ئېيتىپ بەردى. شائىر تۇرسۇنجان ئەمەت ئىلگىرى ئۇ كىشىنى زىيارەت قىلغان ۋە قەبرىنىڭ ئىگىسىنى شۇ ئاساستا «بېكىتكەن» ئىكەن. ئەخمەت ئاكا شائىر تۇرسۇنجان ئەمەتنىڭ توردىكى ماقالىسىنى ئوقۇپتۇ، ماقالىدا ئۆزى سۆزلەپ بەرگەن ئىككى قەبرىستاننىڭ ئەھۋالىنى ئارىلاشتۇرۇپ قويۇشتەك بەزى خاتالىقلارغا يول قويۇلغانلىقى، ئۇ بۇ خاتالىقنى كۆرسىتىپ بەرمەكچى بولغان بولسىمۇ، لېكىن خېلىدىن بېرى شائىر تۇرسۇنجان ئەمەت بىلەن ئالاقىلىشالمىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئەخمەت پولات ئاكىنىڭ ئېيتىپ بېرىشىچە، بۇ يەردە مەزكۇر قەبرىگە ئائىت بىر قەھرىمان، قاچقۇن قىزنىڭ ھېكايىسى بار ئىكەن. شائىر تۇرسۇنجان ئەمەت كېلىپ، بۇ ھېكايىنى ئاڭلاپ، بۇ قەبرىنىڭ «نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسى» ئىكەنلىكىنى مۇقىملاشتۇرۇشتىن بۇرۇن بۇ يەردىكى كىشىلەر بۇ قەبرىنىڭ نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسى ئىكەنلىكىنى بىلمەيتتىكەندۇق، شۇ ئىشتىن كېيىنلا ئۇلار بۇ قەبرىنىڭ نۇزۇكۇمنىڭ قەبرىسى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشكە باشلاپتۇ.
ئەخمەت ئاكىنىڭ بۇ يەردىكى قەھرىمان قىز ھەققىدىكى ھېكايىسىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى مۇنداق:
بۇ ھېكاينىڭ يەنە «سۈرگۈن قىلىنغان بىر ئۇيغۇر قىزى بىر قالماقنىڭ ئۆيىگە خىزمەتچى بولۇپ كەلتۈرۈلۈپتىكەن، كېيىنچە قالماقنىڭ ئوغلىنىڭ كۆزى چۈشۈپ قاپتۇ، ئاخىرى ئۇلارنىڭ تويىنى قىپتۇ، توي كېچىسى قىز قالماقنى ئۆلتۈرۈپ قېچىپ كېتىپتىكەن» دەپ باشلىنىدىغان ۋارىيانتىمۇ بار ئىكەن. ئۇندىن باشقا ئارائۆستەڭ يېزىلىق ھۆكۈمەت خادىملىرىنىڭ ئۆي تاملىرىغا رەسىملىك، خەتلىك يازغان بىر ھېكايىدە قالماققا خوتۇن بولۇشقا ئۇنىماي، ئۆز سۆيگىنى بارات بىلەن توي قىلغان، زالىملارنىڭ قوغلاپ تۇتۇشى جەريانىدا، ئېرى بىلەن بىللە دەرياغا ئۆزىنى تاشلاپ ئۆلىۋالغان ئىسيانكار ئايال رابىيەنىڭ ئوبرازى بار ئىكەن. بۇ يېزىدىكى قەھرىمان ئايالغا ئائىت بەزى ھېكايىلەر گۈلەمخانغىمۇ تۇتىشىپ كېتىدىكەن. (بۇ يەردىكىلەرنىڭ ئېيتىشىچە، تارىختىكى ھەقىقىي گۈلەمخان دەرياغا ئۆزىنى تاشلاپ ئۆلىۋالغان بولماستىن، بەلكى ياشاپ قالغان، كېيىنچە قازاقىستانغا كۆچۈپ كېتىپ، شۇ يەردە ئولتۇراقلىشىپ، ئالەمدىن ئۆتكەن ئىكەن.)
ماقالىغا ئالاقىدار سىن كۆرۈنۈشلەرنىڭ توردىكى ئۇلىنىش ئادرېسلىرى:
1.        阿尔吾斯塘艾合买提大爷的叙说
2.        老惠远阿不都热合曼大爷的叙说
http://v.qq.com/page/l/3/h/l0183s0pm3h.html
3.        老惠远伊犁河边
http://v.qq.com/boke/page/k/4/5/k0183tdcr45.html
(ئىلى پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى ئادىمىيەت شۆبە ئىنىستىتۇتىدىن دوتسېنت، دوكتور: نىجات سوپى)
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
دىڭ جاۋجۇڭ
دىڭ جاۋجۇڭ.
1936 - ئامرىكىدا تۇغۇلغان.
1976 - يىلى40 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتىنى ئالغان.
قۇيۇن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ''' بىرخىل ھاۋا ئېقىمى بولۇپ ، ئىسسىق ۋە سوغوق ھاۋا ئېقىمىنىڭ ئۆز ئارا تەسىرىدىن ھاسىل بولىدۇ. '''
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
ئالبېرت ئېينىشتىيىن 1870-يىلى 3-ئاينىڭ 14-كۈنى گېرمانىيەدە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى بۆسۈش خاراكتېرلىك تۆھپىلىرى ئۇنىڭ ئىسمىنى «تالانت ئىگىسى» دېگەن سۆزنىڭ مەنىداش سۆزىگە ئايلاندۇرغان.
ئېينىشتىيىن 1905-يىلدىن باشلاپ بىر يۈرۈش ماقالىلەرنى ئېلان قىلدى ھەمدە نىسپىيلىك نەزەرىيەسى ۋە ئادەتتىكى نەزەرىيەلەر ئارقىلىق كىلاسسىك فىزىكا ئىلىمىنى تېخىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىپ شەرھىيلىدى. بۇ ئالىملارنىڭ بوشلۇق، ۋاقىت قارىشى ۋە ئېغىرلىق كۈچى، ئېنېرگىيە قاتارلىقلارغا ئائىت بارلىق چۈشەنچىلىرىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى.
تۆۋەندە 200-ئەسىردىكى ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن تالانتلىق ئالىم ئېينىشتىيىننىڭ ئاشكارىلانمىغان توققۇز مەخپىيەتلىكىنى بىرلىكتە كۆرۈپ ئۆتەيلى.
1.ئېينىشتىيىن ئوقۇغۇچىلىق مەزگىلىدە ئۇنىڭ ئىشلىيەلمەيدىغان ماتېماتىكا مەسىلىلىرى يوق ئىدى
ئىلگىرى بىر خەۋەردە ئېينىشتىيىننىڭ باشلانغۇچتىكى ماتېماتىكا نەتىجىسى ناھايىتى ناچار دېيىلگەن. بىراق ئېينىشتىيىن بۇ خەۋەر ناھايىتى بىمەنە ھەم كۈلكىلىك، دېگەن ھەمدە ئۆزىنىڭ 15 ياشقا كىرىشتىن بۇرۇنلا ئالىي دەرىجىلىك ماتېماتىكا ئىلىمىنى ئىگىلەپ بولغانلىقىنى ئېيتقان. ئۇ 15 يېشىدا ئوقۇشتىن چېكىنىپ گېرمانىيەدىن كەتتى، شۇ ئارقىلىق گېرمانىيەدە مەجبۇرىي ئەسكەرلىككە تۇتۇلۇشتىن ساقلاندى. بۇندىن بۇرۇن ئۇ ئىزچىل ھالدا سىنىپتىكى نەتىجىسى ئەڭ ياخشى ئوقۇغۇچى ئىدى. ئۇنىڭ تېماتىكا ۋە باشقا تەبىئىي پەنلەردە ھەل قىلالمايدىغان مەسىلىلىرى يوق ئىدى.
2. ئۇنىڭ چوڭ قىزىنىڭ تەقدىرى ھازىرغىچە سىر
ئېينىشتىيىن 1896-يىلى گېرمانىيە دۆلەت تەۋەلىكىدىن ۋاز كېچىپ شىۋېيتسارىيەگە كەلدى ھەمدە شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيەلىك تېخنىك ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىردى. بۇ يەردە ئۇ سېربىيەلىك فىزىكا ئالىمى Mileva Maric بىلەن مۇھەببەت دېڭىزغا غەرق بولدى.
بۇ ئىككىيلەن كېيىن توي قىلدى ھەمدە ئىككى ئوغۇل، بىر قىز جەمئىي ئۈچ پەرزەنتلىك بولدى. بىراق ئېينىشتىيىن ئەزەلدىن ئۆزىنىڭ ئۇ قىزىنى تىلغا ئېلىپ باقمىغان. ئېينىشتىيىننىڭ تەرجىمىھالىنى يازغۇچى ھەتتا ئۇنىڭ قىزى بارلىقىنى بىلمەيدىكەن. ئېينىشتىيىننىڭ چوڭ قىزىنىڭ تەقدىرى ھازىرغىچە ئېچىلمىغان سىر.
3. ئاددىي بىر مەمۇرىي خادىم ئىنسانىيەت ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى ئىنقىلاب خاراكتېرلىك تۆت پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان
ئېينىشتىيىن شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيەلىك تېخنىك ئىنستىتۇتىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن شىۋېيتسارىيە پاتېنت ھوقۇقى ئىدارىسىدا خىزمەت قىلدى. ئۇنىڭ ئۈچۈن ئېلىپ ئېيتقاندا بۇ ناھايىتى راھەت خىزمەت ئىدى، ئۇ كۈندە نەچچە سائەت ۋاقىت سەرپ قىلىپ ئۆزىنىڭ خىزمىتىنى تاماملايتتى، ئاندىن ئېشىپ قالغان ۋاقىتتا يېزىقچىلىق قىلاتتى ۋە ئۆزىنىڭ تەتقىقاتىنى داۋاملاشتۇراتتى.
19055-يىلى ئۇنىڭ «مۆجىزىلىك يىلى» دەپ ئاتالدى. تۆۋەن دەرىجىلىك بىر مەمۇرىي خادىم تۆت پارچە ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدى ھەمدە ئۆزىنىڭ داڭلىق تەڭلىمىسى E = mc2 ۋە تار دائىرىلىك نىسپىيلىك نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
4. ئېينىشتىيىن ئۆزىنىڭ نوبېل مۇكاپاتىنى ئاجرىشىش كېلىشىمىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئايالىغا بېرىۋەتكەن
1910-يىلى ئېينىشتىيىن بىلەن ئۇنىڭ تۇنجى ئايالى Mileva Maricc نىڭ نىكاھى بۇزۇلدى. ئۇ ئۆزى يالغۇز ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ بېرلىنغا كۆچۈپ كەلدى. 1919-يىلى ئۇلار رەسمىي ئاجراشتى.
ئېينىشتىيىن ئاجرىشىش كېلىشىمىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئايالىغا ئۆزىنىڭ ھەر يىللىق مائاشىنىڭ مەلۇم بىر قىسمىنى بۆلۈپ بېرىشكە قوشۇلدى ھەمدە كەلگۈسىدە ئۇ نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەندە نوبېل مۇكاپاتىنىڭ مۇكاپات سوممىسىنى ئۇنىڭغا بېرىشكە ماقۇل بولدى. ئېينىشتىيىن ئۆزىنىڭ كەلگۈسىدە نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشىدىغانلىقىغا پۈتۈنلەي ئىشىنەتتى.
ئېينىشتىيىن بۇ شەرتلەرنىڭ ھەممىسىگە ماقۇل بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ ئايالى ئاندىن ئاجرىشىشقا قوشۇلدى. 1922-يىلى ئېينىشتىيىن ھەقىقەتەن نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشتى، بىراق مۇكاپات سوممىسى پۈتۈنلەي ئۇنىڭ تۇنجى ئايالىغا تەۋە بولدى.
5. كۈن تۇتۇلۇش ئېينىشتىيىننىڭ نامىنى دۇنياغا تاراتقان
لى يۇەنجى
لى يۇەنجى
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
1915-يىلى ئېينىشتىيىن ئۆزىنىڭ كەڭ دائىرىلىك نىسپىيلىك نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇنىڭدا مۇنداق دېيىلگەن: زامان ۋە ماكان قۇرۇلمىسىنىڭ ئېغىشىنى تارتىش كۈچى مەيدانى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
لى يۇەنجى
1936 - يىلى تەيۋەندە تۇغۇلغان. كىيىن ئامرىكىغا كۇچۇپ كەتكەن.
ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنىدارچىلىقى
<قوشنىدارچىلىق> قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋىتىنى، قوشنىلارنىڭ بىر – بىرىگە كۆيۈنۈپ، ئۆز ئارا ھۆرمەت قىلىپ، بىر – بىرىگە ياردەملىشىپ ئىناق ئۆتۈشىنى كۆرسىتىدۇ.
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
ئېينىشتىيىننىڭ بۇ نەزەرىيەسىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئەنگلىيە ئاسترونومىيە ئالىمى ئارتور ئېدىنتون غەربىي ئافرىقا دېڭىز بويىغا بېرىپ دېڭىز بويىدا كۈن تۇتۇلۇشنى سۈرەتكە ئالدى. ئۇ بۇ رەسىملەرنى ئانالىز قىلغان ۋاقىتتا قۇياش ئېغىرلىقىنىڭ نۇرنىڭ ئېغىشىغا سەۋەبچى بولغانلىقىنى ئىسپاتلاپ چىقتى. بۇ دەل كەڭ دائىرىلىك نىسپىيلىك نەزەرىيەسىدىكى مۆلچەر بىلەن ئوخشاش ئىدى.
لى يۇەنجى
1986 - يىلى 50 يېشىدا نۇبىل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن.
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
6. فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى ئۇنى نەچچە 10 يىل مەخپىي كۆزەتكەن
ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنىدارچىلىقى
< ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنىدارچىلىقى> ئۇيغۇرلار قوشنىدارچىلىققا ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەچكە، ئىنسانىيەت جەمئىيىتىگە قەدەم قويغاندىن تارتىپلا بىر – بىرى بىلەن ئىناق، ئىجىل ئۆتۈپ، ئۆز ئارا ھەمكارلىشىپ، بارىنى تەڭ كۆرۈپ ياشاپ كەلگەن. بۇنىڭدنن 1000 يىللار ئىلگىرى ئۆتكەن بۈيۈك پەيلاسۇپ، ئالىملاردىن فارابى، مەھمۇد قەشقىرى، يۈسۈپ خاس ھاجىپلار پەزىلەتلىك جەمئىيەت ئەزالىرى، قوشنىلار بىلەن ئىناق ئۆتۈش، قوشنىلارغا ئىنسانىي سۆيگۈ بىلەن قاراش، قوشنىلارنى ھۆرمەتلەش قاتارلىق جەھەتلەردە بىزگە نۇرغۇن ئەخلاقىي تەلىماتلارنى كۆرسىتىپ بەرگەن. شۇڭا ئۇيغۇر خەلقى ئۇزاق تارىختىن بۇيان يۇقىرىقىدەك گۈزەل ئەخلاقىي تەلىماتلىرىغا ئەمەل قىلىپ، ئۆزىنى ۋە ئەۋلادلىرىنى ئاشۇنداق گۈزەل ئەخلاق روھىدا تەربىيىلەپ كەلمەكتە.
يېزىلاردا ئۇيغۇر دېھقانلىرى بىر – بىرىگە ياردەملىشىپ، بىر – بىرىنىڭ يېرىنى ھەيدىشىپ بېرىپ لاپقۇتلىشىدۇ. خامىنىنى ھەيدىشىپ بېرىدۇ. يەرگە سۇ تۇتقاندا، ئوغۇت توشۇغاندا، زىرائەتلەرنى ئوتۇغاندا، مال باققاندا، تال تەكلىرىنى كۆمگەندە بىر – بىرىگە ياردەملىشىدۇ. ئۆي سالغاندا لايچىلىق ئىشلىرىغا ھەمدەمدە بولىدۇ. توي – تۆكۈن، ئۆلۈم – يېتىم ئىشلىرىدا ئۆزىنىڭ شەخسىي ئىشلىرىنى قويۇپ تۇرۇپ، قولۇم – قوشنىلىرىنىڭ ئىشلىرىغا ياردەملىشىپ، قولىغا – قول، پۇتىغا – پۇت بولىدۇ. قوشنىلىرىنىڭ يىراقتىن ياكى شەھەرلەردىن ئۇرۇق – تۇغقانلىرى يېزىغا كېلىپ قالسا، ئۇلارنى نۆۋەت بىلەن ئۆيىگە چاقىرىپ مېھمان قىلىپ قوشنىدارچىلىقنى ئالاھىدە يەتكۈزىدۇ. قوشنىلار ئۆيىدە تەملىك، ياخشى غىزالارنى ئەتكەندە بىر – بىرىنى يوقلاپ قوشنىلارنىڭ ئۆيىگە نېسىۋە سۇنۇشۇپ كۆڭۈل ئىزھار قىلىشىدۇ. قوشنىلارنىڭ ئۆيىدە بىرەر كىشى ئاغرىپ يېتىپ قالسا ئالاھىدە كىرىپ يوقلاپ تەسەللى بېرىپ ھال سورايدۇ. بىرەر زۆرۈرىيەت تۈپەيلىدىن پۇل – پېچەك يېتىشمەسلىك، كەملەپ قېلىپ خىجالەتچىلىك تارتسا، قوشنىلار ئۆزىدە بار بولسىلا ئۆتنە – يېرىم قىلىپ ئىشتىن بوشىغان چاغلىرىدا بىر – بىرىنىڭ ھويلا ئاراملىرىغا كىرىپ ھال – مۇڭ ئېيتىشىپ پاراڭلىشىدۇ. قوغۇن – قاپاق، مېۋە – چېۋىلىرى پىشقاندا باش بۇرنىنى ئېغىز تېگىپ باقسۇن دەپ قوشنىسىغا سۇنىدۇ.
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
1933-يىلى گىتلېر تەختكە چىقىپ ئۇزاق ئۆتمەي ئېينىشتىيىن بېرلىندىن ئايرىلىپ ئامېرىكىغا يېتىپ كەلدى ھەمدە يېڭى جېرسىي ئىشتاتىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقات ئورنىدا خىزمەت قىلدى.
ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنىدارچىلىقى
ئۇيغۇرلارنىڭ شەھەرلىكلىرىمۇ تېگى – تەكتىدىن ئالغاندا يېزىدىن كەلگەن. ھازىر مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئۇيغۇر شەھەر ئاھالىلىرىنىڭ يېزىلار بىلەن قويۇق ئۇرۇق – تۇققانچىلىق ئالاقىسى بار. ئۇلارمۇ ئۆزلىرىنىڭ قوشنىدارچىلىق ئەنئەنىسىنى تاشلاپلا قالماي، بەلكى قوشنىداچىلىق ئەخلاقىنى شەھەر تۇرمۇشىغا لايىقلاشتۇرۇپ داۋاملاشتۇرماقتا. شەھەرنىڭ قوشنىدارچىلىقىدا بولۇپمۇ چوڭ شەھەرلەرنىڭ قوشنىدارچىلىقىدا مەلۇم ئۆگىرىشلەر بولدى. شەھەرلەر بىنالىشىپ، ئويغۇر ئاھالىلەر ئېگىز بىنا ئۆيلەردە ئولتۇرىدىغان بولغانلىقتىن ۋە خىزمەت ئالدىراشچىلىقى، تۇرمۇش ھەلەكچىلىكى تۈپەيلىدىن تۇرمۇش رېتىمى جىددىلىشىپ، قوشنىلار بىر – بىرى بىلەن ئانچە كۆپ ئۇچىرىشالمايدىغان بولۇپ قالدى. شۇنداق بولسىمۇ، قوشنىلار ئەڭ ھالقىلىق پەيىتلەردە بىر – بىرىگە ياردەملىشىپ قوشنىدارچىلىقنى يەتكۈزىدىغان ئىشلار داۋاملىشىپ كەلمەكتە. مانا بۇلار قەدىرلەشكە ئەرزىيدىغان ياخشى قوشنىدارچىلىق ئەخلاقىدۇر. بىز ئۇنى قەتئىي داۋاملاشتۇرىشىمىز ۋە پەرزەنتلىرىمىزگە شۇنداق قىلىش توغرىسىدا تەربىيە بېرىپ ئۆزىمىز ئۈلگە كۆرسىتىشىمىز لازىم.
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
ئۇنىڭ تىنچلىق ئېقىمى، پۇقرالار ھوقۇقى ۋە سولچىللىق ئىشلىرىنى قوللىشى فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ گۇمانىنى قوزغىدى. فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى ئۇنى 22 يىل مەخپىي نازارەت قىلدى.
ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنىدارچىلىقى
شۇنىمۇ ئېيتىپ ئۆتمەي بولمايدۇكى، شەھەرلەردىكى بىنالاردا ئولتۇراقلاشقان ئاز ساندىكى ئۇيغۇرلاردا قوشنىدارچىلىق ئەخلاقىدىن ياتلىشىش ئەھۋاللىرى كۆرۈلمەكتە. يەنى: بىر قورۇ ئىچىدە، بىر بىنادا ئولتۇرۇپمۇ، قوشنىسىنىڭ ئىسمىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى، نەدە ئىشلەيدىغانلىقىنى، نېمە ئىش قىلىدىغانلىقىنى بىلمەيدىغان، قوشنىلار ھەتتا چەت جايلاردا سالام – سائەت قىلماي يەرگە قاراپ ئۆتۈپ كېتىدىغان؛ باغاق ئەكەلگەنلەرگە <ماۋۇ باغاقنى قوشنىڭىزغا بېرىپ قويۇڭ!> دېسە، <مېنىڭ  ئىشىم بار> دەپ قوبۇل كۆرمەيدىغان؛ ھېيت – ئايەملەردىمۇ قوشنىسىنىڭ ئۆيىگە پەتىلەپ كىرمەيدىغان، نەزىر – چىراغلاردىمۇ باردى – كەلدى قىلمايدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلمەكتە.
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى ئېينىشتىيىننىڭ پوچتا ساندۇقىغا ئوغرىلىقچە كىردى ھەمدە ئۇنىڭ دۆلەتنى ئاغدۇرۇۋېتىش سۇيىقەستى پىلانلىغانلىقى ياكى سوۋېت ئىتتىپاقى جاسۇسى ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىماقچى بولدى. ئېينىشتىيىن ۋاپات بولغانغا قەدەر FBI نىڭ ئېينىشتىيىن توغرۇلۇق توپلىغان ھۆججەتلىرى 1800 بەتكە يەتكەنىدى.
ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنىدارچىلىقى
بۇنداق ئەھۋاللار ئۇيغۇرلارنىڭ قوشنىدارچىلىق ئەخلاقىغا يات، ئادىمىگەرچىلىككە، پۇقرالار ئەخلاقىغا ئۇيغۇن كەلمەيدىغان ئىش ھېساپلىنىدۇ. بىزدە يەنە <ئوتنى كوچىلىساڭ ئۆچىدۇ، قوشناڭنى كوچىلىساڭ كۆچىدۇ>دېگەن تەمسىلمۇ بار.ئۇيغۇرلار جەمئىيىتى ئەخلاق كرىزىسىغا دۈچ كېلىۋاتقان مۇشۇنداق بىر پەيتتە، قوشنىدارچىلىقتىكى ئېسىل ئەنئەنىلىرىمىزنى جارى قىلدۇرۇپ، مەركەز ئوتتۇرىغا قويغان پۇقرالار ئەخلاقىي توغرىسىدىكى بەلگىلىمە، تەلەپلەرنى ئەمەلىي ھەركىتىمىزدە ئىپادىلىشىمىز؛ قوشنىلار بىر – بىرىمىزگە ئۆز ئارا ياردەملىشىپ، قوشنىلارغا ئىنسانىي سۆيگۈ بىلەن قارىشىمىز؛ ئادەمگەرچىلىكنى ئۇنتماسلىقىمىز، بىر – بىرىمىزگە كەڭ قورساق بولۇشىمىز؛  كۆڭۈلسىزلىكلەرگە يولۇققاندا ئۆزىمىزنى تۇتۇۋېلىپ، ئىشلارغا ئېغىر – بېسىقلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىشىمىز؛ قىسقىسى قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋىتىنى توغرا بىر تەرەپ قىلىشىمىز لازىم.
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
7. ئېينىشتىيىن ئاتوم بومبىسى ياساشقا تۈرتكە بولغان، كېيىن يادرو قوراللىرىنى قىسقارتىش ئېقىمىنىڭ قوللىغۇچىسىغا ئايلانغان