cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جاي يېزىسى
جاي يېزىسى كېرىيە ناھىيىسى گە جايلاشقان. غەربتە سىيەك يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى كۆكيار يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا بوستان شاللىق رايونى بىلەن چېگرىلىنىدۇ. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى بەش كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى سەككىز كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 28 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يەر تۈزۈلۈشى غەربى ئېگىز، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇپقا قىيپاش كېلىدۇ، تۇپرىقى مۇنبەت، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1420 مېتىر كېلىدۇ.
كىلىماتى
ھاۋا كىلىماتى ئىللىق، قۇرغاق، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا ℃24.3-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.2، قىروسىز مەزگىلى 213 كۈن، يىللىق قۇم-بوران 150 كۈن ئەتراپىدا، ئادەتتە شامال كۈچى 5 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 10 بالغا يېتىدۇ.
ئىقتىسادى
يېزا بويىچە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ، بۇغداي، قوناق، كېۋەز قاتارلىق زىرائەتلەر تېرىلىدۇ. بۇ يېزىنىڭ كېرىيە ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى بىر قەدەر يېقىن، ئادەم كۆپ، يەر ئاز، بىر قەدەر كۆپ دېھقانلار كۆكتات سودىسىغا تايىنىدۇ.
چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۇيغۇر بەگ تۆرىلەر
چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيغۇر زېمىنىدا چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئىنئام قىلنغان ئوخشاشمىغان دەرىجىدىكى ئۇيغۇر بەگ – تۆرىلىرى خېلىلا كۆپ. ئەمما ھازىرغىچە كۈن يۈزىگە چىققان ماتېرىياللاردا بۇ ھەققىدىكى مەزمەنلار ناھايىتى ئاز، ھەتتا يوق دېيەرلىك. بۇ مەزمۇن ‹‹چىڭ سۇلالىسى ئوردا خاتىرىلىرى›› نى ئاساس قىلىپ تەييارلانغان.
1. نويان خوجا (خەنزۇچە:诺颜和卓). بۇ كىشى مىلادىيە 1677– يىلى 11– ئاينىڭ 5– كۈنى چىڭ سۇلالىسىگە سوغا – سالام يوللىغان، لېكىن ئۇ يەنىلا دۈشمەنلىك پوزىتسىيىسىدە بولغان.
2. بايانبەگ (خەنزۇچە:巴颜白克). بۇ كىشى نويان خوجا بىلەن بىللە چىڭ سۇلالىسىگە سوۋغا – سالام يوللىغان ھەمدە دۈشمەنلىك پوزىتسىيىسىدە بولغان.
3. زايسان ئابدۇللا ئېرىك (خەنزۇچە: 啊卜都拉•额尔克寨桑). بۇ كىشىنىڭ ئىسمىغا قوشۇلغان ‹‹زايسان›› نامىدىن قارىغاندا، جۇڭغارلار تەرىپىدىن ئەمەلگە قويۇلغان بولسا كېرەك. بۇ كىشىنىڭ يەنە ئابدۇرېشىتخان ئىسىملىك ئۇيغۇر خانىنىڭ جاسۇسى بولغانلىقى ئېيتىلىدۇ.
4. سەيپىدىن ( 赛必定)
5. ئېرىكبەگ (额尔克白克)
6. شاھ خوجا ( 沙和卓) قاتارلىقلار؛ مىلادىيە 1693 – يىل 11– ئاينىڭ 6– كۈنىدىكى مەلۇماتتىن قارىغاندا، بۇ كىشى چىڭ سۇلالىسىنىڭ تەسلىم بولغانلارنى ئورۇنلاشتۇرۇش شەھەرچىسىدە تۇرغان.
8. ئابدۇرېشىت خان (خەنزۇچە:啊卜都•里什特). مىلادىيە 1694– يىل 4– ئاينىڭ 28– كۈنىدىكى مەلۇماتتىن قارىغاندا، بۇ كىشى ئۇيغۇر خانى سۈپىتىدە شاھ خوجىنى، زايسان ئابدۇللا ئېرىكبەگ (خەنزۇچە:啊卜都来•额尔克寨桑) ئىبراھىم (خەنزۇچە:伊巴里木)، تاش (خەنزۇچە:他斯)، گور مەھمۇت (خەنزۇچە:顾尔•吗哈穆特)، قۇربان (خەنزۇچە:库尔班) قاتارلىقلارنى جاسۇسلۇققا ئەۋەتكەنلىكى ئېيتىلىدۇ. قوشۇمچە ماتېرىيالى: بۇ كىشى مىلادىيە 1696– يىل 9– ئاينىڭ 26– كۈنى چىڭ سۇلالىسىگە رەسمىي بەيئەت قىلغان( ‹‹ شىزۇ كاڭشى خاننىڭ ئوردا خاتىرىلىرى ››، 175– جىلد 13– بەت). ئىلگىرى جۇڭغار خانى غالدان ئۇنى ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ئېرىك سۇلتاننى بارىمتايلىققا تۇتۇۋالغان، غالدان مەغلۇپ قىلىنغاندىن كېيىن ئۇلار ئەركىنلىككە چىققان.
9. ئېرىك سۇلتان (خەنزۇچە:额尔克•苏尔唐). بۇ كىشى ئۇيغۇر خانى ئابدۇرېشىتنىڭ ئوغلى. قوشۇمچە ماتېرىيالى: 10. ئەبەيدۇللا دارخانبەگ (خەنزۇچە:贝杜拉•达尔汉白克 额). قۇمۇل ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئاقساقىلى. بۇ كىشى مىلادىيە 1696 – يىل 9– ئاينىڭ 28– كۈنى چىڭ سۇلالىسىگە ئەلچى ئەۋەتىپ سوۋغا – سالام يوللىغان.
چىڭ سۇلالىسى ئوردا خاتىرىلىرىدا ‹‹ دارخانبەگ ›› نامى بىلەن تىلغا ئېلىنىدۇ.
11. ئارغۇلبەگ (خەنزۇچە:阿尔虎里白克). مىلادىيە 1697 – يىل 1– ئاينىڭ 17– كۈنىدىكى خان كاڭشىغا بېرىلگەن مەلۇماتتىن قارىغاندا، بۇ كىشى خوتۇن – بالىلىرى بىلەن (يەنە ئۇيغۇر خانى ئابدۇرېشىتنىڭ نەۋرىلىرى بىلەن) چىڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان.
13. بەيچىبەگ (خەنزۇچە:白奇白克). قۇمۇل ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئاقساقىلى ئەبەيدۇللا دارخانبەگنىڭ ئوغلى (ئۈچىنچى ئوغلى — ؟). قۇمۇل ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئىككىنچى بېگىلىكىگە تەيىنلەنگەن. قۇمۇل ئۇيغۇرلىرى جۇڭغارلارنىڭ ھۇجۇمىغا بەرداشلىق بېرەلمەي ، ئىچكىرىگە كۆچكەندە، بەيچىبەگ قول ئاستىدىكى ئاھالىلەر بىلەن بىرلىكتە سۇجۇدا تۇرغان.
14. ئىمىن (خەنزۇچە:额敏). مىلادىيە 1715– يىل 5– ئاينىڭ 21– كۈنى چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىگە بېرىلگەن مەلۇماتتىن قارىغاندا، ئىمىن ئىسىملىك بۇ كىشى قۇمۇل ئۇيغۇرلىرى نامىدا تىلغا ئېلىنىدۇ. ئۇ چىڭ سۇلالىسىگە ھەمكارلىشىپ 200 كىشىلىك قوشۇن بىلەن سىۋان ئارابدانغا قايتۇرما ھۇجۇم قىلغان ھەمدە ئۇنىڭ 90 ئادىمىنى ئۆلتۈرۈپ، ئۈچ ئادىمىنى ئەسىرگە ئالغان. چىڭ سۇلالىسى ئوردا ماتېرىياللىرىدا ئىمىن خوجا يەنە ‹‹ قۇمۇل جاساقى، بىرىنچى دەرىجىلىك دارخانبەگ ئىمىن ›› (خەنزۇچە:哈密扎萨克一等达尔汉白克 ) ، ‹‹ دۆلەت باسقىغى ›› (خەنزۇچە:镇国公) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. قوشۇمچە ماتېرىيالى: جاساق ئىمىن (خەنزۇچە:扎萨克额敏) دەپمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ.
15. ئاقسۇلتان (خەنزۇچە:阿克苏尔坦). چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تۇرپان ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئاقساقاللىرىدىن بىرى. مىلادىيە 1720– يىل 10– ئاينىڭ 1– كۈنىدىكى مەلۇماتتىن قارىغاندا، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى شۇ يىلى 9– ئاينىڭ باشلىرىدا تۇرپانغا بېسىپ كىرگىنىدە، ئاقسۇلتان تۇرپاننىڭ باش بۇغى شاھ زەپەر قاتارلىقلار بىلەن ئەل – ئاۋامىنى باشلاپ چىڭ سۇلالىسىگە تەسلىم بولغان.
16. شاھ زەپەر (خەنزۇچە:沙克拍尔). چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تۇرپاننىڭ باش بۇغى. چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى مىلادىيە 1720 – يىل 9 – ئاينىڭ باشلىرىدا تۇرپانغا بېسىپ كىرگىنىدە، ئاقسۇلتان قاتارلىقلار بىلەن ئەل – ئاۋامىنى باشلاپ چىڭ سۇلالىسىگە تەسلىم بولغان.
17. ئالىم خوجا (خەنزۇچە:阿里穆和涿卓). تۇرپان ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئاقساقاللىرىدىن بىرى. بۇ كىشى چىڭ سۇلالىسى سەركەردىسى فۇنىڭئەن قاتارلىقلارغا جۇڭغار خانى سىۋان ئارابداننىڭ تۇرپانلىق ئۇيغۇرلارنى قارا شەھەرگە مەجبۇرىي كۆچۈرگەنلىكىنى، بىراق تۇرپانلىق ئۇيغۇرلارنىڭ يېرىم يولدىن قېچىپ كەلگەنلىكىنى، جۇڭغارلارنىڭ ئۇلار قاچقاندا ئۇلارنى قىرغىن قىلغانلىقىنى، قىرغىندىن ئامان قالغانلىرىنىڭ لۈكچۈندە تۇرۇۋاتقانلىقى، ئۇلارنىڭ توختى مامۇت ئىسىملىك بىرەيلەننى ئاقساقاللىققا تەيىلىگەنلىكىنى ئېيتىپ بەرگەن.
18. توختى مامۇت (خەنزۇچە:拖克拖麻穆忒). تۇرپان ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئاقساقاللىرىدىن بىرى. جۇڭغار خانى سىۋان ئارابدان تۇرپانلىق ئۇيغۇرلارنى قارا شەھەرگە مەجبۇرى كۆچۈرگەندە، توختى مامۇت باشچىلىقىدىكى بىر تۈركۈم ئۇيغۇرلار يېرىم يولدا تۇرپانغا قاراپ قاچقان، جۇڭغارلار ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىن قوغلاپ قىرغىن قىلغان. قىرغىندىن ئامان قالغانلىرى لۈكچۈنگە كېلىپ ئولتۇراقلاشقان، بۇلارغا توختى مامۇت ئاقساقال بولۇپ تۇرغان. كېيىن توختى مامۇت ئەل – ئاۋامى بىلەن چىڭ سۇلالىسىگە تەسلىم بولغان.
19. قۇربان (خەنزۇچە:古尔班). لوپنۇرلۇق ئۇيغۇرلارنىڭ ئاقساقىلى. مىلادىيە 1723 – يىل 4– ئاينىڭ 2– كۈنىدىكى مۇئاۋىن سانغۇن ئالانانىڭ خانغا يوللىغان مەلۇماتنامىسىدىن قارىغاندا، لوپنۇرلۇق (خەنزۇچە:罗卜脑儿) ئۇيغۇر دەپ ئاتالغان بۇ كىشى قارا كۆل (خەنزۇچە:哈剌库尔)، ساداقتۇ (خەنزۇچە:萨达克图)، قارا قوشۇن (خەنزۇچە:哈剌和邵) قاتارلىق ئۈچ ئورۇندىكى 1000 دىن ئارتۇق ئۇيغۇرنى باشلاپ چىڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان.
20. مۇبەيجىنبەگ (خەنزۇچە:目白斤白克). تۇرپانلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئاقساقاللىرىدىن بىرى. چىڭ سۇلالىسى ئەمەلدارلىرىنىڭ مىلادىيە 1727– يىل 5– ئاينىڭ 22 – كۈنى خانغا يوللىغان مەلۇماتنامىسىدە، بۇ كىشىنىڭ چىڭ سۇلالىسىگە ھەر يىلى سوۋغا – سالام يوللاۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ.
پايدىلىنىلغان ماتېرىياللار
چىڭ سۇلالىسى ئوردا خاتىرىلىرىدىكى جۇڭغارلارغا ئائىت تارىخىي ماتېرىياللار توپلىمى چىڭ سۇلالىسى ئوردا خاتىرىلىرىدىكى مۇسۇلمانلارغا ئائىت ماتېرىياللار توپلىمى چىڭ سۇلالىسى ئوردا خاتىرىلىرىدىكى شىنجاڭغا ئائىت ماتېرىياللار توپلىمى
1958 - يىلى
1958 - يىلى
ئارال يېزىسى
ئارال يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
قاراسۇ يېزىسى
قاراسۇ يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
1968 - يىلى
1968 - يىلى
سۇرە ئىسرا
ئىسرا سۇرەسى ، (ئەرەبچە:سورة الإسراء)، قۇرئاننىڭ 17. سۇرەسى. 111 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. مەككىي سۇرەلەردىن بولۇپ، ئەمما 26، 32، 33 ۋە 57 ئايەتلەر بىلەن 73. - 80. ئايەتلەر مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ.
ئىسمى
تۇنجى ئايەتتە زىكىر قىلىنغان ۋە "كېچە سەپىرى" مەنىسىدىكىى ئىسرا كەلىمىسىدىن كەلگەن.
ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان كېچە سەپىرى بولسا ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ مىراج كېچىسى مەككىدىن قۇددۇسقا قىلغان سەپىرىنىڭ بىر قىسمىدۇر. تۇنجى ئايەتلەردە بانە ئىسرائىلنىڭ قىسسىسى بايان قىلىنغانلىقى ئۈچۈن "بەنى ئىسرائىل سۇرەسى" ھەم دېيىلىدۇ.
مەزمۇنى
بۇ سۇرە مۆئمىنلەرگە يالغۇز ئاللاھ تائالاھلا ئىبادەت قىلىشتىن كېيىنكى ئەڭ زەرۇر ئەمەل ئاتا-ئاناغا ياخشىلىق قىلىش، ئۇلارنىڭ ھۇزۇرىدا تەئزىم-تەۋاززۇ بىلەن تۇرۇش، بۇيۇرغان ئىشلارىنى بويۇن تاۋلىق قىلماي بېجىرىش ئېكەنىنى ئۇقتۇرىدۇ. يەنە بۇ سۇرەدە بارلىقدىكى جانلىق - جانسىز بارچە مەۋجۇدات ئۆز ۋۇجۇدى، ئۆزئارا باغلىنىشلىرى ۋە بىر تەرتىب-ئىنتىزامغا سۆزسىز بويسۇنۇشلىرى بىلەن ئۇلارنى ياراتقان ھەم، باشقۇرۇب تۇرغان ھەم يىگانە ئاللاھ تائالا ئېكەنلىكىگە دالالەت قىلىپ تۇرۇشى تەئكىدلىنىدۇ.
ئىدرىس ھەسەن
ئىدرىس ھەسەن (لاتىن يېزىقى: Idris Hasan, Yideresi Aishan ) بولسا 1988-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا دۇنياغا كەلگەن.
تۇتۇقلىنىشى
ئىدرىس ھەسەن ئەپەندىم 2021-يىلى 7-ئاينىڭ 19-كۈنى ئىستانبۇل دىن ياۋروپاغا بېرىش جەريانىدا ماراكەش كاساپلانجا ئايرودىرومىدا تۇتۇپ قېلىنغان.
ئابدۇللا خاراباتى
ئابدۇللا خاراباتى (1638--1730) ـ ئۇيغۇر خەلق شائىرى.
ھاياتى
ﺧﺎﺭﺍﺑﺎﺗﻰ (1638--1730) ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺕ ﺑﯩﻨﻨﻰ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺧﺎﺭﺍﺑﺎﺗﻰ ﺋﺎﻗﺴﯘﺩﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﺩﺍ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﺎﻝ --ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﻰ ﻛﻪﻣﺒﻪﻏﻪﻟﻠﻪﺭﮔﻪ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﺋﺎﺷﯩﺦ ﺳﯜﭘﻪﺕ ﻛﯘﻥ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺟﺎﻫﺎﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺷﯩﻜﺎﻳﻪﺕ ﻧﺎﻣﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ<<ﮔﻮﻟﯩﻴﺎﺕ ﻣﻪﺳﻨﻪﯞﻯ ﺧﺎﺭﺍﺑﺎﺕ>>ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ.ﺷﺎﺋﯩﺮ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯘﻧﻰ ﻫﯚﺭﻣﻪﺗﻠﻪﭖ ﻫﺎﺟﻰ ﺧﺎﺭﺍﺑﺎﺕ ﻣﻪﻗﺒﯩﺮﯨﺴﻰ ﻧﯩﺒﯩﻨﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺋﯘﻧﻰ ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻠﻪﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ.
كۆكتار يېزىسى
يېزا ئىگىلىكى
قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرىدىن ھۆل-قۇرۇق مېۋە، تېرىلغۇ سايمانلىرى، قول سانائەت مەھسۇلاتلىرى قاتارلىقلار بار، ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن ياڭاق، قۇرۇق ئۈزۈم قاتارلىقلار بار. يېزا بويىچە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ، بۇغداي، قوناق،شال، كېۋەز تېرىلىدۇ. قوشۇمچە چارۋىچىلىق، پىلىچىلىك ئىشلىرى بىلەنمۇ شۇغۇلىنىدۇ.
ئەييۇب ئەلەيھىسسالام
ئىسلامدا ئەييۇب ئە.س
ھەزرىتى ئەييۇب قۇرئاندا تۆرت يەردە تىلغا ئېلىنغان ۋە سەبرچانلىق نەمۇنىسى سۈپىتىدە تەقدىم قىلىنغان. ئىسلام مەنبئەلىرىچە، ھارران رايونىدا ياشىغۇچى ۋە ئىنتايىن باي بىرى بولۇپ، سان-ساناقسىز مال-مۈلك، نۇرغۇن ئوغۇل قىزى بولغان ھەزرىتى ئەييۇب، ئۆز قەۋمىگە پەيغەمبەر قىلىپ ئىبەرىلگەن. بۇگۈنكى تۈركىيەنىڭ ئۇرڧا ۋىلايىتىدە بىر غار بولۇپ، ھەزرىتى ئەييۇب ئەلەيھىسسالام بۇ يەردە دەرد سىنالغان دەپ قارىلىدۇ ۋە زىيارەت قىلىنىدۇ.
دۇنيا يۈزىدە تۈركىيەنىڭ ئۇرڧادا، سۇرىيەنىڭ دەمەشىقتە، ئومان مەملىكىتىدە، يەمەن ئېلىدە ۋە ئىراق دۆلىتىدە ھەزرىتى ئەييۇب پەيغەمبەرنىڭ مازارى دەپ قارالغان يەرلەر باردۇر.
زەيدىن يۈسۈپ
زەيدىن يۈسۈپ (Zeydin Yusuf، كرىلچە: Зәйдин Йүсүп، م. 1964 - ئاقتۇ — 1990-04-05، ئاقتۇ) زەيدىن قارىي تونۇلغان ئۇيغۇر مۇجاھىد، بارىن ئىنقىلابى باشچىسى.
ھاياتى
زەيدىن يۈسۈپ 1964 - يىلى ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ بارىن يېزا، بارىن كەنت 3- ئەترەتتە دېھقان يۈسۈپ زەيدىن ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، بىر مىللەت داھى- يولباشچىغا ئېرىشكەندە دەۋر ياراتقان. داھىيسىز- يولباشچىسىز قالغاندا غەپلەتكە پاتقان، زاۋاللىققا يۈزلەنگەن.
بىر مىللەتنىڭ يولباشچىغا ئەڭ ئېھتىياجلىق بولغان ۋاقتى دەل ئۇ مىللەتنىڭ مىللىي يوقىلىش خاراكتېرلىق خىرىسقا دۇچ كېلىپ جان تالىشىۋاتقان دەۋرىدۇر.
زەيدىن يۈسۈپ دەل بىز سۈپەتلەپ ئۆتكەن داھىيلاردا بولۇشقا تېگىشلىك ئالاھىدىلىك ۋە ئامىللارنى ئۆزىدە مۇجەسسەملىگەن، ئەقلى ئويغاق، ئىمانى ئەركەك ھەقىقىي داھىيدۇر.
داھىي- يولباشچىلار تارىخىي قارارلارنى جاسارەت بىلەن ئالالايدىغان ئىنسانلاردۇر. شۇڭا دەيمىزكى، داھىيلار تارىخ ياراتقۇچىلاردۇر.
زەيدىن يۈسۈپنىڭ بارىن يېزا بازىرىدا موتسىكلىت، ۋېلىسىپىتلەرنى رېمۇنت قىلىدىغان بىر دۇكىنى بولۇپ، ئۇ كۆرۈنۈشتە ئاددىي بىر ھۈنەرۋەن، بىر دېھقان، ئەمما ئۇلۇغ روھ ئىگىسى ئىدى.
زەيدىن يۈسۈپ قاغىلىقتىكى شەرقى تۈركىستان بويىچە مەشھۇر ئالىم، ئابدۇلھېكىم مەخسۇم ھاجىم (1925- 1993) نىڭ قېشىغا بېرىپ، يېرىم مەخپىي ھالدا دەرس ئېلىۋاتقان مىڭلىغان تالىپلارغا قوشۇلغان. ئۇ كېيىنچە ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن ئۇستاز ئابدۇلھېكىم مەخسۇم ھاجىمنىڭ دىققىتىنى تارتقاندىن كېيىن، ئۇنىڭ دۆلەتچىلىك ئېڭى بىلەن يېتىشتۈرۈلۈپ مەخسۇس تەربىيىلىنىۋاتقان ئالاھىدە تالىپلار گۇرۇپپىسىغا قوبۇل قىلىنغان.
1990- يىلى 4- ئاينىڭ 5- كۈنى ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ بارىن يېزىسىدا قوماندان زەيدىن يۈسۈپ باشچىلىقىدا، شەرقى تۈركىستاننى تاجاۋۇزچى خىتاينىڭ مۇستەملىكىسىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ مۇستەقىل شەرقىي تۈركسىتان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇپ چىقىش مەقسىتىدە قوراللىق ئىنقىلاب باشلىنىدۇ.
1949- يىلى كوممۇنىست خىتاي (گۇڭچەنداڭ) سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ياردىمى بىلەن شەرقىي تۈركسىتاننى بېسىۋالغاندىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ دىنىي ئېتىقادى، تىلى، يېزىقى، مىللىي ئۆرپ- ئادەتلىرى ۋە مەدەنىيىتىنى ئاسسىمىلاتسىيە قىلىشقا باشلايدۇ. شەرقى تۈركىستاننىڭ تارىخى، تارىخى ئەسەرلىرى ھەم يادىكارلىقلىرىنى ۋەيران قىلىدۇ. كوممۇنىست خىتاي شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە خەلقىگە: «بىز ئۈچ يىلدىن بەش يىلغىچە ۋاقىت ئىچىدە گومىنداڭ قالدۇقلىرى (مىللەتچى خىتاي) نى تازىلاپ بولۇپلا چىقىپ كېتىمىز» دەپ ۋەدە بېرىپ، كېلىشىم تۈزۈپ، شەرقى تۈركىستانغا ئورۇنلىشىۋالغاندىن كېيىن، كېلىشىمنامىگە ئەمەل قىلماي مەككارلىق بىلەن ئۇيغۇر خەلقىنى ئالداپ ھىيلىگەرلىك بىلەن شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىۋالىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنى ئوڭشىۋالغاندىن كېيىن، يەر ئىسلاھاتى، ئىجارە كېمەيتىش، تەركىبكە ئايرىش، كوممۇنا... دېگەندەك ناملار بىلەن بىر قانچە يىل ئىچىدىلا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆي- ماكان، مال- مۈلكلىرىنى تارتىۋېلىپ، ھەتتا ئۆزلىرىنىمۇ قوشۇپ خىتاي دۆلىتىگە ئۆتكۈزۈۋالىدۇ. خىتاي ۋە خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقى تۈركىستاننىڭ ئەزەلدىن تارتىپلا مۇستەقىل دۆلەت ئىكەنلىكىنى ناھايىتى ياخشى بىلەتتى. شۇنداقلا خىتاي زېمىنىنىڭ سەددىچىن سېپىلىنىڭ ئىچى ئىكەنلىكىنىمۇ يالغۇز خىتايلارلا ئەمەس پۈتۈن دۇنيا بىلەتتى. مەنچىڭ خىتايلىرى 1878- يىلى شەرقى تۈركىستاننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، شەرقى تۈركىستاننىڭ مۇستەقىل دۆلەت ئىكەنلىكىنى، بۇ دۆلەتنى ئۆزىنىڭ بېسىۋالغانلىقىنى ئاشكارا ئېتىراپ قىلىپ، 1884- يىلى «يېڭىدىن بويسۇندۇرۇلغان زېمىن» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان «شىنجاڭ» دەپ ئىسىم قويغان ئىدى. بۇنىمۇ ياخشى بىلىدىغان خىتاي دۆلىتى، شەرقى تۈركىستان زېمىنىنى ئۇزۇنغىچە ئۆزىنىڭ مۇستەملىكىسىگە ئايلاندۇرۇۋېلىپ پايدىلىنىش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ شۇم نىيىتىنى ئاللىقاچان بىلىپ بولغان ۋە بىلىۋېلىش ئېھتىمالى بولغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئالىم، سىياسەتچىلىرىنى، گېنېراللىرى، تۇنۇلغان جامائەت ئەربابلىرى، زىيالىيلىرى، بايلىرى... دېگەندەك مۆتىۋەر كىشىلەرنى ئېنىقلاپ چىقىپ، ئۇلارغا شەرقى تۈركىستان خەلقى پەقەتلا ئاڭلاپ باقمىغان ھەم چۈشەنمەيدىغان ئاجايىپ جىنايەتلەرنى ئارتىپ بىر- بىرلەپ يوقىتىشقا باشلايدۇ. 1962- يىلىغا كەلگەندە خىتاي ھۆكۈمىتى سۈنئىي ئۇسۇلدا پەيدا قىلغان ئاچارچىلىقتا يۈز مىڭلاپ خەلق قىرىلىپ كېتىدۇ. 1966- يىلىدىن باشلاپ يەنە «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» ئىسىملىك بىر ھەرىكەت باشلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن خىتاي ھاكىمىيىتى نەچچە قېتىملىق ھەرىكەتلىرىدىن ئۆلمەي ئېشىپ قالغان شەرقى تۈركىستاننىڭ قىممەتلىك ئوغلانلىرىنى 10 يىل داۋاملاشقان بۇ ھەرىكەت جەريانىدا تامامەن دېگۈدەك يوق قىلىدۇ.
جىھات ئۈچۈن ئىقتىساد توپلاش
زەيدىن يۈسۈپ قوراللىق ئىنقىلاب ئۈچۈن ئىقتىساد مەسىلىسىنىمۇ چىڭ تۇتقان. ئۇ ھەر بىر پارتىيە ئەزاسىنىڭ دەسلەپكى قەدەمدە 50 يۈەندىن ئىقتىساد چىقىرىشىنى بەلگىلىگەن ھەمدە بۇ پۇللارنى نېمىگە ئىشلىتىدىغانلىقىنى پارتىيە ئەزالىرىغا تەپسىلىي چۈشەندۈرگەن. ئۇلار يەنە 3- ئاينىڭ 20- كۈنىدىن 31- كۈنىگىچە بارىن، قوقان قاتارلىق تۆت كەنتتىن ئىقتىسادىي ئەھۋالى ياخشى كىشىلەرگە خىزمەت ئىشلەپ ئۇلارنىڭ تامامەن ئۆز رازىلىقى بىلەن 5 كىلودىن گۈرۈچ، 2،5 كىلودىن بۇغداي توپلاپ جەمئىي 15 تاغار ئاشلىق توپلىغان. خىتاينىڭ مەلۇماتى بويىچە ئۇلار جەمئىي 13 مىڭ يۈەن مەبلەغ توپلىغان. بۇ پۇلدىن سەرپ قىلىپ تۆت ئات، بىر موتسىكلىت سېتىۋالغان.
زەيدىن يۈسۈپ ھەققىدە ھېكايە 1
زەيدىن يۈسۈپ قوزغىلاڭ باشلىنىشتىن 3 ئاي بۇرۇن ياردەمچىسى ئېزىز قۇربان بىلەن ئاقتۇ بازىرىدا ئاقسۇ- كۇچا تەرەپتىن كەلگەن 2 نەپەر مېھمىنى بىلەن كۆرۈشكەن. سۆھبەت تۈگىگەندىن كىيىن مېھمانلىرىنى ئاشخانىغا باشلاپ كىرىپ لەغمەن بىلەن مېھمان قىلغان. ئۆزلىرى بولسا، «بىز تېخى ھېلىلا تاماق يەۋالغان» دەپ تاماق يېمەي قاراپ ئولتۇرۇشقان. ئۇلار مېھمانلارنى يولغا سېلىپ قويغاندىن كېيىن قايتىپ كېلىپ يەنە شۇ ئاشخانىغا كىرىپ ئاشپەز ئۇستامدىن ئىككى ھېجىر تاۋاقتا ئاش سۈيى بېرىشىنى ئۆتۈنۈپ، بەلۋاغلىرىدىكى زاغرا نانلىرىنى چىقىرىپ ئاش سۈيىگە چىلاپ يېيىشكەن. بۇ ۋاقىتتا ئېزىز قۇربان: - «زەيدىن قارى شۇ مېھمانلار ئالدىدا تاماق يىمەي ئۇلارنى خىجالەتتە قويغىنىمىز ياخشى بولمىدى. بىر تەخسە لەغمەن بىر كوي، بۇنچىۋالا قىلىپ كەتسەكمۇ بولمايدۇ.» دېگەن. زەيدىن يۈسۈپ، ئېزىز قۇرباننىڭ گېپىگە جاۋابەن، «ئۇلار مېھمان، بىز ئەلۋەتتە ھۆرمىتىنى قىلدۇق. بىز بىر ئىشقا تۇتۇش قىلىۋاتىمىز، بىر كوي پۇلغا بىر پاي ئوق كېلىدۇ. ئەگەر ئىككى قاچا لەغمەننى يەۋەتسەك، دۈشمەنگە ئاتىدىغان 2 پاي ئوقنى يەۋەتكەن بولىمىز» دېگەن.
زەيدىن يۈسۈپ ھەققىدە ھېكايە 2
بارىن ئىنقىلابى باشلىنىشتىن بىرەر ئاي بۇرۇن زەيدىن يۈسۈپ بىلەن سەپدىشى ئېزىز قۇربان بىر ئىش بىلەن كېتىۋاتقاندا، ئېزىز قۇربان ئالدىدا كېتىۋاتقان زەيدىن يۈسۈپنىڭ چاپىنىنىڭ كونىراپ نىمكەش بولۇپ قالغانلىقىنى بولۇپمۇ پۇتىدىكى ئايىغىنىڭ بىرقانچە يېرىگە ياماق چۈشكەنلىكىنى كۆرۈپ چىدىماي، باھانە قىلىپ يول بويىدىكى بىر دۇكانغا باشلاپ كىرىپ زەيدىن يۈسۈپكە بىر ئۆتۈك ئېلىپ: «بۇ ئۆتۈكنى كېيىپ باقسىلا» دەيدۇ. ئۇنىڭ نىيىتىنى چۈشەنگەن زەيدىن يۈسۈپ: - «بېتىنكەمنىڭ ئۆمرى مەندىن ئۇزۇن» دەيدۇ ۋە دۇكاندىن چىقىپ كېتىدۇ. ئارقىدىن يۈگۈرۈپ چىققان ئەزىز قۇربان خاپا بولۇپ: - «زەيدىن قارى! سىلە نېمانداق كاج ئادەم؟ سىلى جامائەتكە ئىماملىق قىلىلا، بىز سىلىگە ئەگىشىۋاتىمىز، جامائەت سىلىگە ئىخلاس قىلىدۇ. سىلى كونا كىيىم بىلەن يۈرۈۋەرگەن بىلەن بىز خىجىل بولىدىكەنمىز. بىزگە پۇل بەرگەنلەر سوراپ قالسا نېمە دەيمىز؟» دەيدۇ ئاچچىقىنى باسالماي. زەيدىن يۈسۈپنىڭ كۆزلىرىدە مىننەتدارلىق نۇرى چاقنايدۇ: - «ئىككى يىلدىن بىرى بارىننىڭ ئۆستەڭلىرىگە يېتەرلىك سۇ كەلمىگەنلىكىنى ھەممىمىز ئۇبدان بىلىمىز. بىڭتۈەن سۇنى توسۇۋالدى، ئېتىزلار ئاق قالدى، باغلار قۇرۇپ كەتتى. يېزىمىزدا يەيدىغان زاغرا نان يوق ئۆلۈپ كېتىۋاتقان بوۋاقلار، ئاجىز- ئۇرۇقلارنىڭ جىنازا نامىزىنى ھەر كۈنى مەن چۈشۈرۈۋاتىمەن. ئەگەر سىلىدە پۇل بولسا ئاچ قالغانلارغا تارقىتىدىغانغا بىر ئاز نان ئېلىۋالايلى» دەيدۇ زەيدىن يۈسۈپ. ئۇلار ناۋاي ئىزدەپ مېڭىپ كېتىدۇ.
ھەربىي تەييارلىق
«شەرقى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى» 1990- يىلى 2- ئاينىڭ بېشىدا ساي مەسچىتىدە 2- قېتىملىق يىغىن ئاچقان. 3- ئاينىڭ 15- كۈنى مەخەت قوشماقنىڭ ئۆيىدە 3 - قېتىملىق يىغىن ئېچىپ، قورال، ئوق- دورا، تىببى دورىلار، تەنھەرىكەت ئايىقى قاتارلىقلارنى سېتىۋېلىش توغرىلىق مۇزاكىرە ئېلىپ بارغان. ھەمدە مەخپىيەتلىكنى قاتتىق ساقلاشنى، كىمدە كىم مەخپىيەتلىكنى ئاشكارىلاپ قويسا ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن قوشۇپ قاتتىق جازالاشنى بەلگىلىگەن. زەيدىن يۈسۈپ 3- قېتىملىق يىغىندىن كېيىن جانبازلىق ۋە ھەربىي مەشىقنى كۈچەيتكەن. ئۇ 3- ئاينىڭ 20- كۈنىدىن 23 - كۈنىگىچە قاغىلىقتىن ئوبۇلقاسىمنى ئېلىپ كېلىپ ئىسساق ھوشۇرنىڭ ئۆيىدە 40 نەچچە ئادەمگە مەخسۇس ئېلىشىشنى ئۆگەتكەن. 3- ئاينىڭ ئاخىرىدا يەنە 50 نەچچە ئادەمگە سايدا گرانات ئېتىش ۋە ئېلىشىشنى ئۆگەتكەن.
ئىنقىلابنىڭ مۇددەتتىن بۇرۇن ئاشكارىلىنىپ قېلىشى
بارىن يېزىسى ۋە ئەتراپى ئاساسەن تاغلىق رايون بولۇپ، مۇنداق جۇغراپىيىدە پارتىزانلىق ئۇرۇشى ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم قاتناش قورالى ئات بولغاچقا، زەيدىن يۈسۈپ ئۆزلىرىنىڭ ئاتلىق قوشۇنىغىمۇ ئەھمىيەت بەرگەن. ئىنقىلابچىلار بىر كۈنى بارىن يېزىسىغا قوشنا بولغان يېڭىسارنىڭ ئەگۈس يېزىسىدا دانىش ئىسىملىك بىر كىشىنىڭ ئېتىنى سېتىپ بېرىشنى تەلەپ قىلغاندا مەزكۇر كىشى ئېتىنى سېتىپ بېرىشنى رەت قىلغان، كېيىن تالاش تارتىش بولغان. بۇ ۋاقىتتا مەزكۇر دانىش ئىسىملىك خائىن ئۇلارنىڭ مەقسىتىنى بىلىپ قېلىپ خىتاي ساقچىلىرىغا پاش قىلغان.
ئىنقىلابنىڭ ئاشكارىلىنىپ قېلىشى توغرىلىق تۆۋەندىكىدەك 2 خىل كۆز قاراش بار: 1- مۇجاھىتلار دانىشنىڭ ئېتىنى سېتىۋېلىشقا بەكرەك قىزىققان. بۇ ۋاقىتتا دانىش ئۇلاردىن ئاتنى نېمىگە ئىشلىتىدىغانلىقىنى سورىغان. مۇجاھىتلار كۆڭۈلچەكلىك قىلىپ دانىشقا مەقسەتنى ئوچۇق دېگەن. 2- مۇجاھىتلاردىن بىرى كۆرۈپ بېقىش ئۈچۈن ئاتقا مىنىۋاتقاندا چاپىنىنىڭ ئاستىدىن يېنىدىكى تاپانچىسى كۆرۈنۈپ قالغان. دانىش دېگەن مۇناپىق ئۇ تاپانچىنى كۆرۈپ قېلىپ خىتاي ساقچىلىرىغا چېقىپ قويغان. شۇنىڭ بىلەن بارىن مۇجاھىتلىرى ھېچ ئويلىمىغان يەردىن ئاشۇ ئات ۋەقەسىدە ئاشكارىلىنىپ قالغان.
بارىن ئىنقىلابىنىڭ باشلىنىش جەريانى زەيدىن يۈسۈپنىڭ ئۆزى بىر قوللۇق پىلانلىغان شەرقى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى ئىنقىلاب تەييارلىقى مۇجاھىتلارنىڭ تەجرىبىسىزلىكى سەۋەبلىك مۇددەتتىن بۇرۇن ئاشكارىلىنىپ قالغاندىن كېيىن، 3- ئاينىڭ 25- كۈنى ساي مەسچىتىدە پارتىيىنىڭ 4- قېتىملىق يىغىنىنى ئېچىپ نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى مۇھاكىمە قىلىشقان.
زەيدىن يۈسۈپ 1990- يىلى 4- ئاينىڭ 4- كۈنى ئەتىگەندە ئاخىرقى قېتىم يەنە ئوبۇلقاسىم باشچىلىقىدا ھەربىي مەشىق ئېلىپ بارغان. ئۇ مەشقتىن كېيىن مۇجاھىتلارغا ئۆزلىرىنىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتىنى بىرەرقۇر چۈشەندۈرۈپ ئۆتكەندىن كېيىن، مۇجاھىتلاردىن غازات قىلىش يولىدا ئاخىرغىچە كۈرەش قىلىشنى، ھەرگىز پۇشايمان قىلماسلىقنى تەلەپ قىلغان.
بارىن يېزىسىدا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى رەھبىرى زەيدىن يۈسۈپ قوماندانلىقىدا ئېلىپ بېرىلغان قۇراللىق ھەرىكەتكە قاتناشقان ئىنقىلابچىلارنىڭ سانى توغرىسىدا دەسلەپتە 200، كېيىن 500، كېيىن قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى كۆپىيىپ 700 دىن ئېشىپ كەتكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. بۇ ئىنقىلابقا ئاتۇش، قەشقەر، ئاقسۇ، كۇچا، خوتەن، غۇلجا... قاتارلىق شەھەر ۋە ۋىلايەتلەردىنمۇ بىر قىسىم مۇجاھىتلار كېلىپ قاتناشقان.
زەيدىن يۈسۈپ 1990- يىلى 4- ئاينىڭ 4- كۈنى بارىن ئىنقىلابىنى باشلاشتىن ئىلگىرى بىر قىسىم مۇجاھىتلار بىلەن «لائىلاھە ئىللەللاھ، مۇھەممەدەن رەسۇلىللاھ» دەپ توۋلاپ، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ ئالدىغا كېلىپ نامايىش قىلغان ۋە خىتاي ھاكىمىيىتىگە يازغان خەتنى يېزىلىق ھۆكۈمەتكە كىرگۈزگەن. ئۇ خەتنى تاپشۇرۇپ بېرىشتىن بۇرۇن مىكروفون بىلەن ئوقۇغان. خەتتە:
دەپ يېزىلغان. بۇ خەت ئەينى ۋاقىتتا زەيدىن يۈسۈپنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن بارىن يېزىسىدىكى مەسچىتلەردىمۇ، يوللاردا ماشىنىلاردا ئايلىنىپ يۈرۈپ يوقىرى ئاۋازلىق ياڭراتقۇلاردىمۇ پۈتۈن خەلققە ئاڭلىتىلغان. بۇ ۋاقىتتا بارىن يېزىلىق ھۆكۈمەت بىناسىدا بۇرۇنلا ئاتۇش ۋە قەشقەر ۋىلايەتلىرىدىن كېلىپ ئورۇنلاشقان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 200 دىن كۆپرەك پارتىيە، ھۆكۈمەت كادىرى ۋە ساقچىلىرى بولۇپ، بۇلار زەيدىن يۈسۈپنىڭ خېتىگە جاۋاپ بەرمىگەن.
زەيدىن يۈسۈپ بىر كۈن ساقلاپ خىتاي ھۆكۈمىتىدىن ھېچقانداق جاۋاپ ئالالمىغاندىن كېيىن 1990- يىلى 4- ئاينىڭ 5- كۈنى باشلانغان كېچىدە يېزىلىق ھۆكۈمەتكە ھۇجۇم قىلىش بۇيرۇقى بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن بارىن ئىنقىلابى رەسمىي باشلانغان. بارىن ئىنقىلابچىلىرى دەسلەپتە ئاساسەن پىچاق، پالتا، كالتەك دېگەندەك قوراللار بىلەن قوراللانغان بولۇپ، ئۆزلىرى ياسىغان تاپانچا ۋە مىلتىقلار قانچىلىك، بىز بىلمەيمىز. ئىنقىلابنىڭ باشلىنىشى بىلەن مۇجاھىتلار 5 ساقچىنى تۇتۇۋېلىپ، 5 تاپانچا غەنىيمەت ئالغان. كېيىن يېزا مەركىزىگە ئۈچ كىلومېتىر كېلىدىغان كۆۋرۈكتە خىتاي ئەسكەرلىرىدىن ياردەمگە كەلگەن بەنجاڭ ۋۇ يۇڭ، مۇئاۋىن بەنجاڭ تيەن چوڭفېڭ قاتارلىقلارنى يوقىتىپ 3 ئاپتومات، بىر تاپانچا، 400 پاي ئوق غەنىيمەت ئالغان. يەنە ئاقتۇ ناھىيىلىك چېگرا مۇداپىئە چوڭ ئەترىتىنىڭ مۇئاۋىن يېتەكچىسى شۇ شىنجيەن، ئەسكەر ۋاڭ جىڭپىڭلارنى كۆۋرۈك ئۈستىدە يوقىتىپ 4 تاپانچا ۋە بەزى قوراللارنى غەنىيمەت ئالغان. شۇنداق قىلىپ بارىن ئىنقىلابچىلىرى خىتاينىڭ ئاساسلىق قوشۇنى يېتىپ كېلىشتىن بۇرۇن ئاز بولسىمۇ بىر قىسىم قوراللارغا ئىگە بولغان. بۇ ۋاقىتتا زەيدىن يۈسۈپ مۇجاھىتلارغا ۋەزىپە تەقسىم قىلىپ، گۇرۇپپىلارغا بۆلۈپ ئاساسەن مۇۋاپىق ئورۇنلارغا ئورۇنلاشتۇرۇپ بولغان. مۇجاھىتلار تاڭ ئېتىشتىن بۇرۇن تۇنجى تۈركۈمدە يېتىپ كەلگەن خىتاينىڭ 500 ئەسكىرى بىلەن رەسمىي ئۇرۇشقا كىرگەن. خىتاي ئەسكەرلىرى بەرداشلىق بېرەلمەي چېكىنىپ، ئۆزلىرىنى ئورمانلىقلارغا ئېتىشقا باشلىغان. سائەت 4:30 دا يەنە 400 ئەسكىرى يېتىپ كەلگەن. ئارقىدىن يەنە تىك ئۇچار ئۇرۇش ئايروپىلانلارنىڭ ھېمايىسىدە تانكا، برونېۋىك ۋە چوڭ- كىچىك ئېغىر توپلار بىلەن قوراللانغان 10 نەچچە مىڭ مۇنتىزىم خىتاي ئارمىيىسى كەلتۈرۈلگەن.
قوماندانلىق شتابىنى ئالدىنقى سەپكە قۇرغان زەيدىن يۈسۈپ بىرىنچى قېتىملىق جەڭدە دۈشمەن ئەسكەرلىرىدىن بىر قانچىسىنى يەر چىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ قوراللىرىنى غەنىيمەت ئالغان. بۇ چاغدا خىتاي ئەسكەرلىرى ئۆزلىرىگە ئىشەنگەن ھالدا تېخىمۇ غالجىرلىشىپ يەنە ھۇجۇمغا ئۆتكەن. زەيدىن يۈسۈپلەر باتۇرلارچە ئۇرۇش قىلىپ خىتاينىڭ يەنە بىر قانچە ئەسكىرىنى ئۆلتۈرۈش بىلەن بىرگە بەش ئەسكىرىنى تىرىك تۇتۇۋالغان. ھەمدە ئۇلارنىڭ قوراللىرى ۋە بىر دانە سۆزلىشىش ئاپپاراتىنى غەنىيمەت ئالغان. زەيدىن يۈسۈپ كېيىن يېتىپ كەلگەن ئىككىنچى قېتىملىق دۈشمەن قوشۇنى بىلەن بولغان ئۇرۇشتا، جىھات ئۈستىدە باتۇرلارچە شېھىت بولغان. بۇ ۋاقىتتا ئۇنىڭ يېنىدىكى سەپداشلىرىدىن ئېزىز قۇربان زەيدىن يۈسۈپنىڭ قانغا مىلىنىپ كەتكەن جەسىتىنى قۇچىقىغا ئالغىنىدا، ئىختىيارسىز ھالدا ئۇنىڭ ئايىغىغا كۆزى چۈشكەن.
شەرقى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى، بارىن ئىنقىلابىنىڭ رەھبىرى، داڭلىق قوماندان، تونۇلغان مۇجاھىت مەرھۇم زەيدىن يۈسۈپ شېھىت بولغان ۋاقىت 1990- يىلى 4- ئاينىڭ 5- كۈنى بولۇپ، ئۇ بۇ ۋاقىتتا 26 ياشتا ئىدى.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، زەيدىن يۈسۈپ رەھبەرلىكىدىكى500 كىشىلىك بارىن مۇجاھىتلىرىغا قارشى خىتاي ھاكىمىيىتى جەمئىي 22،454 (يىگىرمە ئىككى مىڭ تۆتيۈز ئەللىك تۆت) قۇراللىق ئەسكەر ۋە ھەربىي خادىم قاتناشتۇرغان. ئۇرۇش 4- ئاينىڭ 5- كۈنىدىن 10- كۈنى سائەت 15:00 كىچە بولغان ئارىلىقتا 5 كېچە- كۈندۈز توختاۋسىز داۋاملاشقان.
بۇ ۋاقىتتا بارىن يېزىسىنىڭ ئۇمۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ نەچچە يۈز ئەتراپىدا ئىدى.
مۇجاھىتلارنىڭ قوماندانلىرىدىن بىرى بولغان مەمەت تۇرسۇن 4- ئاينىڭ 10 كۈنى ئاخىرقى ئاز بىر قىسىم ئاتلىق مۇجاھىتلار بىلەن دۈشمەن مۇھاسىرىسىنى بۆسۈپ چىقىپ كەتكەن. بۇلارنى ئارقىسىدىن قوغلىغان خىتاي ئەسكەرلىرىگە ئادىل ئىمىن ئىسىملىك بىر مۇناپىق يول باشلىغان. مەمەت تۇرسۇنلار 3- 4- كۈن جەريانىدا يول بويىچە خىتاي ئەسكەرلىرى بىلەن ئۇرۇش قىلغان. ئاخىرىدا مەمەت تۇرسۇن مىللى مۇناپىق ئادىل ئىمىننى ئېتىۋەتكەن. مەمەت تۇرسۇن قاتارلىق مۇجاھىتلارنىڭ ھەممىسى باتۇرلۇق بىلەن ئۇرۇش قىلىپ ئۆز شەرىپى بىلەن شېھىت بولغان.
زەيدىن يۈسۈپ بارىن قوراللىق ئىنقىلابىغا قوماندانلىق قىلىش ئارقىلىق شەرقى تۈركىستان تارىخىغا ئۆزىنىڭ ئىسمىنى ئالتۇن ھەرپ بىلەن يازدۇردى.
يىغىپ ئېيتقاندا زەيدىن يۈسۈپ تاجاۋۇزچى خىتاي ھاكىمىيىتىدىن قۇتۇلۇشنىڭ بىردىن- بىر چارىسىنىڭ «قوراللىق ئىنقىلاب» ئىكەنلىكى پىكرىنىڭ ئوت پىلتىسىنى ياققان.
بۇتا مېۋىسى
thumb|بۇتا مېۋىسى بۇتا مېۋىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: كۆكجۈرگەن، كۆك دولانە؛ ئېنگلىزچە: Blueberry؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 蓝莓، لەنمېي؛ ئىلمى نامى: Cyanococcus) بىر خىل كۆپىنچە ھالدا كۆك رەڭلىك، يۇمىلاق، ياۋا ئالما چوڭلۇقىدىكى مېۋېدۇر. thumb|بۇتا مېۋىسى thumb|بۇتا دەرىجى ۋە بۇتا مېۋىسى
thumb|بۇتا مېۋىسى، قايماق بىلەن ياسالغان مۇز قايماق thumb|بۇتا قاتلىمىسى thumb|كىچىك قاپتىكى بۇتا مېۋىسى thumb|دەرەخ ئۇچىدىكى بۇتا مېۋىسى thumb|بۇتا مېۋىسى
تېرىق
تېرىق باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، ئارپىغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، دېنى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :تېرىق
تەبىئىتى :بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق
تونۇش
4پارچەتېرىقتېرىق باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، ئارپىغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، يوپۇرمىقى يىپسىمان يوپۇرماق، باشىقى سۇس سېرىق بولۇپ، ئاقلىغاندىن كېيىن سېرىق دېنى چىقىدۇ. دېنى ئادەتتە سۆكتىن چوڭراق بولۇپ، پىشۇرغاندىن كېيىن يېپىشقاق ھالەتكە كېلىدۇ.
تەبىئىتى
بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق.
خۇسۇسىيىتى
سۈيدۈك ھەيدەش، بەدەننى قۇرۇتۇش، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
دورىلىق قىسمى
تېرىقنىڭ دېنى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ مۇۋاپىق مىقداردا ئىشلىتىلىدۇ.
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز پەسلىدە ئورىۋېلىپ، خاماندا تېپىپ دېنىنى ئايرىپ، شۇ پېتى ياكى ئۇن تارتىپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
رېتسىپلار
5پارچەتېرىقتېرىق ئۇنىدا نان يېپىپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە، ئاشقازاندىكى ھۆللۈكنى قۇرۇتىدۇ.
تېرىق ئۇنىنى قايماق بىلەن يۇغۇرۇپ تاماق قىلىپ ئىستېمال قىلسا، بەدەننى قۇرۇتۇپ، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىدۇ.
تېرىق ئۇنىنى سۈت بىلەن يۇغۇرۇپ، تاماق قىلىپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە، ئىستىسقا ۋە ئىچى سۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
1978 - يىلى
1978 - يىلى
باغئاۋات يېزىسى
باغئاۋات يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 17 مىڭ ئەتراپىدا.
سۇرە كەھڧ
كەھڧ سۇرەسى ، (ئەرەبچە:سورة الكھڧ)، قۇرئاننىڭ 18. سۇرەسى. 110 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. مەككىي سۇرەلەردىن بولۇپ، 28. ئايەت مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ.
ئىسمى
غار مەنىسىدىكى "كەھڧ" كەلىمىسىدىن كەلمەكتە.
مەزمۇنى
سۇرەدە، ئىتىقادلارى سەبەبلىك ئۆلۈمدىن قاچىپ بىر غارغا سىغىنغان ۋە ئەسھابۇل كەھڧ (غار دوستلىرى) دەپ ئاتالغان رىملىق ياشلارنىڭ ھاياتى؛ ھەزرىتى مۇسانىڭ كەچۈرمىشلىرى؛ زۇلقەرنەين ۋە يەجۇج ۋە مەجۇج ھەققىدە بايان قىلىنىدۇ.
ئەبۇ ئۇسەيد ئەسسائىدىي
ئەبۇ ئۇسەيد ئەسسائىدىي (أبو أسيد الساعدي): مالىك ئىبنى رەبىيئە السائىدىي ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 38 – ھ. 40 / م. 581 – 661) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن بىللە بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. مەككە فەتىھ قىلىنغان كۈنى جەمەتى بەنى سائىدەنىڭ تۇغىنى كۆتۈرگەن قوماندان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
ئالامەت يېزىسى
ئالامەت يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 17 مىڭ ئەتراپىدا.
ئارىش يېزىسى
ئارش يېزىسى شىنجاڭ كېرىيە ناھىيىسى گە جايلاشقان، كېرىيە ناھىيەسى بازىرىغا 13 كىلومېتىر كېلىدۇ، شەرقىي تەرىپى ئارال يېزىسى بىلەن قوشنا، غەربىي تەرىپى لەڭگەر يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا ھەيۋەتلىك كۇئىنلۇن تېغى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي بىلەن كۆكيار يېزىسى تۇتىشىدۇ، كېرىيە دەرياسىنى كېسىپ ئۆتىدۇ، قۇرۇپ قالغان دەرەخلەرنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 32 مىڭ مو، تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ كۆلىمى 10 مىڭ مو، چۆل-جەزىرلەرنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 63.47 مىڭ مو كېلىدۇ. يېزا بويىچە توققۇز كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، يايلىغان كەنتى، يېڭىئېرىق كەنتى، بەشتاش كەنتى، ئارىش كەنتى، شىرىكە كەنتى، ئاۋاپ كەنتى، يەتتە دۆڭ كەنتى، قوشلاش كەنتى، جىگدەكېچىك كەنتى قاتارلىقلا بار.
بايلىقى
ئارش يېزىسىنىڭ سۇ بايلىقى مول، سۇغىرىش كۆلىمى 32 مىڭ مو؛ ئورمان كۆلىمى 13951 مو؛ چوڭ تىپتىكى بوراندىن مۇداپىئەلىنىش، قۇمنى تۇراقلاشتۇرۇش تايانچ بازىسى بار، بۇنىڭدىن باشقا يەنە يەر بايلىقى ئىنتايىن مول، يەر تۈز، تۇپراق كۆپىنچە قوڭۇر چۆل تۇپراق، تۇپراق بىر قەدەر نېپىز، تۇپراقتىكى ئورگانىك ماددىلارنىڭ تەركىبى بىرقەدەر تۆۋەن، سۇ ۋە ئوغۇت ساقلاش ئىقتىدارى ناچار، لېكىن يەر ۋە ئوغۇت بىلەن تەمىنلەش ئىقتىدارى ياخشى، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى كۈچلۈك، ئۈنۈملۈك يىغىندى تېمپېراتۇرا يۇقىرى، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ.
ھاۋا قۇرغاق، ئىسىقلىق ئېنېرگىيەسى تۇلۇق، ياڭاق ئۆسىتۈرۈلىدۇ، ياڭاق، ئانارئىشلەپچىقىرىش تەبىئىي ئەۋزەللىكى ۋە ئۆزگىچە ئېكولوگىيلىك مۇھىت ھازىرلانغان، ياڭاق، ئانار مەھسۇلاتى يۇقىرى، ئانارنىڭ رەڭگى ياخشى، مەيلى تەبىئىي بايلىق ياكى بازار شارائىتى جەھەتتە بولسۇن، غايەت زور يوشۇرۇن كۈچ ۋە كەڭ تەرەققىيات ئىستىقبالىغا ئىگە. ئارش يېزىسىنىڭ يەنە مول ئوت-چۆپ بايلىقى بۇلۇپ، تەخمىنەن 67945 مو تەبىئىي ئوتلىقى بار، تىۋىتلىقئۆچكە بېقىشقا ماس كېلىدۇ، تىۋىت سېتىش ئارقىلىقمۇ ياخشى ئىقتىسادىي ئۈنۈم يارىتالايدۇ.
مەڭ
مەڭ ئادەم بەدىنىدىكى تېرە رەڭ ماددىسى پېىگېمنت زەررىچىلىرىنىڭ يىغىلىپ قېلىشىدىن پەيدا بولىدىغان ياخشى سۈپەتلىك ئۆسمە بولۇپ، بەدەننىڭ ھەرقانداق ئورۇنلىرىدا پەيدا بولۇۋېرىدۇ. ھەتتا بەزى كىشىلەردە تۇغما مەڭ بولىدۇ. ئۇ ئادەمنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە تاج، خال دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :مەڭ
تەۋە بۆلۈم :تىرە كىسەللىكلىرى
كېسەللىك ئورنى :تىرە
سەۋەبى
2. كۆيگەن سەۋدا خىلىتى تەسىرىدىن بولىدۇ.
غەيرىي تەبىئىي سەۋدا خىلىتى قويۇق، غىدىقلاش كۈچىگە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن قان ئارقىلىق يەرلىك ئورۇنغا بېرىپ چۆكمىگە چۈشۈپ ۋە غىدىقلاپ مەزكۇر كېسەللىكنى پەيدا قىلىدۇ.
ئالامىتى
مەڭمەڭ يېرىنىڭ ھەممە قىسمىدا پەيدا بولىدۇ ۋە چوڭ − كىچىكلىكى ھەر خىل بولىدۇ. بىراق يۈز قىسمىدا كۆپرەك ئۇچرايدۇ. يۈزىدىكى ئۇششاق يەككە مەڭ ھۆسنىگە زىننەت بېرىش رولىنى ئوينىسىمۇ، لېكىن دائىرىسى كەڭ ۋە سانى كۆپ مەڭلەر ھۆسننى بۇزۇش رولىنى ئوينايدۇ. مەڭنىڭ ئۇششاقلىرى تېرىق ياكى قوناق دانىسى چوڭلۇقىدا بولىدۇ چوڭلىرى نۇقۇتتىن چوڭ ھەتتا ياپىلاق يېيىلمىسىمان بولۇشمۇ مۇمكىن. ئۇششاقلىرىنىڭ رەڭگى كۆپىنچە قارامتۇل بولىدۇ. چوڭلىرىنىڭ رەڭگى قارامتۇل قىزغۇچ ياكى سۆسۈن قىزغۇرچ بولىدۇ. بۇ خىلدىكى رەڭلەردىكى مەڭلەر ئادەتتىكى مەڭ بولۇپ سالامەتلىككە چوڭ زىيىنى يوق مەڭنىڭ يەنە بىر قىسمى بولۇپ، يامان سۈپەتلىك مەڭ دەپ ئاتىلىدۇ.
بۇنداق مەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تېز يوغىناپ كېتىدۇ. مەڭنىڭ رەڭگى تۇيۇقسىزلا ئۆزگىرىپ كېتىدۇ. ئاغرىيدۇ. يارىلىنىپ قان چىقىدۇ.
بۇرۇنقى مەڭنىڭ ئەتراپىغا نۇرغۇن ئۇششاق مەڭ چىقىدۇ مەڭ ئەتراپىدىكى لىمفا كانالچىلىرى چوڭىيىپ كېتىدۇ. يامان سۈپەتلىك مەڭ لىمفا يوللىرى، قان ئايلىنىش سىستېمىلىرى، مېڭە، ئۇستىخان، شىللىق پەردىلەرگە قاراپ تەرەققىي قىلىپ، ئىنساننىڭ ھاياتىغا خەۋپ يەتكۈزىدۇ.
داۋالاش ئۇسۇلى
ئىچىدىن دورا ئىشلىتىپ داۋالاشتا ئالدى بىلەن كۆيگەن سەۋدا خىلىتىغا قارىتا سەۋدانىڭ مۇنزىچىنى بېرىپ ماددا پىشقاندىن كېيىن، سەۋدانىڭ مۇسھىلىنى بېرىش ئارقىلىق مىزاج تەڭشەلگەندىن كېيىن، ئىترىفىل ئۈستقۇددۇس، ئىترىفىل ئەفتىمۇن، ئىترىفىل سانالار بېرىلىدۇ. ياللۇغلىنىپ قالسا سىرتىدىن گۈل يېغى، بىلسان يېغى قاتارلىقلار بىلەن ياغلىنىدۇ، ئاپتاپقا قاقلىنىدۇ. مەڭنى كۆيدۈرۈپ چۈشۈرۈش مەقسىتىدە، زەرنىخ بىلەن گۈڭگۈرت سېرىقىنى سىركە بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ مەڭ بار ئورۇنغا چېپىلىدۇ ياكى بولمىسا نۇر بىلەن كۆيدۈرۈپ چۈشۈرۈۋېتىش ئۇسۇلىنى قوللانسىمۇ بولىدۇ.
دىققەت قىلىشقا تىگىشلىك ئىشلار
مەڭ تېز تەرەققىي قىلىپ كەتسە، ھەرگىز سەل قارىماسلىق لازىم. يامان سۈپەتلىك مەڭگە ئۆزگىرىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھەرگىز قاشلىماسلىق. سۈركىلىپ تۇرىدىغان جايلاردىكى مەڭنى ئوپېراتسىيە قىلدۇرۇشتىن ساقلىنىش؛ بولۇپمۇ 18 ياشتىن كېيىن پەيدا بولىدىغان مەڭگە ئالاھىدە دىققەت قىلىش كېرەك. چۈنكى ئۇنىڭ يامان سۈپەتلىك مەڭ راكىغا ئايلىنىپ كېتىش خەۋپى بار. مەڭدە ئۆزگىرىش بولغان ھامان دوختۇرخا بېرىپ كۆرۈنۈش لازىم.
ئەبۇ ئۇمامە ئەلباھىلىي
ئەبۇ ئۇمامە ئەلباھىلىي (أبو أمامة الباهلي): سۇدەي ئىبنى ئەجلان ئەلباھىلىي. (ھ. بۇرۇن 21 – ھ. 86 / م. 602 – 705) ھۇدەيبىييەدىكى رىزۋان بەيئىتىگەقاتناشقان ساھابە. كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
سۇرە مەريەم
مەريەم سۇرەسى ، (ئەرەبچە:سورة مريم)، قۇرئاننىڭ 19. سۇرەسى. 98 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. مەككىي سۇرەلەردىن دەپ قارىلىدۇ.
ئۇلىنىش
سۇرە مەريەم
STN
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :STN
ئالاھىدىلىكى :قۇۋۋەت سەرپىياتى كىچىك
چۈشەنچە
Super Twisted Nematic) STN)؛ بولسا-ئېلېكتر ماگنىت مەيدانى ئارقىلىق ئەسلىدىكى 180 گرادۇستىن يۇقىرى تولغانغان (دىستورسىيەلەنگەن) سۇيۇق كرىستال مولېكۇلالارنىڭ تىزىلىش ھالىتىنى ئوپتىكىلىق تىزىلىش ھالىتىگە ئۆزگەرتىلىدۇ. سىرتتىن قوشۇلغان ئېلېكتر مەيدانى قەدەممۇ-قەدەم تەسۋىر يېيىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئېلېكتر مەيداننى ئۆزگەرتىدۇ، ئېلېكتر مەيدانى قايتا-قايتا ئېلېكتر بېسىمىنى ئۆزگەرتىش جەرياندا ھەر بىر نۇقتىنىڭ ئەسلىگە قايتىش جەريانى بىر قەدەر ئاستا بولىدۇ، شۇڭا ئېكراندا قالدۇق نۇر ھاسىل بولىدۇ.
فائېروس تىل
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[فائېروس تىلدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] left|thumb|200px|فائېروس تىل. فائېرو تاقىم ئاراللىرى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.08مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
1988 - يىلى
1988 - يىلى
شېنگېن رايونى
شېنگېن رايونى ( English: / ˈ ʃ ɛ ŋn / SHENG -ən، Luxembourgish: [ˈƩæŋən]  ياۋروپادىكى 26 دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان رايون بولۇپ، ئۇلار ئۆز-ئارا چېگراسىدىكى بارلىق پاسپورت ۋە باشقا بارلىق چېگرا كونتروللىرىنى رەسمىي ئەمەلدىن قالدۇردى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تېخىمۇ كەڭ ئەركىنلىك، بىخەتەرلىك ۋە ئەدلىيە سىياسىتى دائىرىسىدىكى ئېلېمېنت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇ خەلقئارالىق ساياھەت مەقسىتىدىكى ئورتاق ۋىزا سىياسىتىدە ئاساسەن بىر باشقۇرۇش ھوقۇقى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ. بۇ رايون 1985-يىلدىكى شېنگېن كېلىشىمى ۋە 1990-يىلدىكى شېنگېن ئەھدىنامىسىنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان، ھەر ئىككىسى لىيۇكسېمبۇرگنىڭ شېنگېندا ئىمزالانغان.
ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا 27 دۆلەتنىڭ 22 سى شېنگېن رايونىغا قاتناشقان. شېنگېن رايونىغا تەۋە بولمىغان ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا بەش ئەزانىڭ تۆتى بۇلغارىيە، كىرودىيە، سىپرۇس ۋە رۇمىنىيە قاتارلىقلارنىڭ كەلگۈسىدە بۇ رايونغا قوشۇلۇشى قانۇنلۇق. ئىرېلاندىيە ئەمەلدىن قالدۇرۇشنى ساقلايدۇ، ئەكسىچە ئۆزىنىڭ ۋىزا سىياسىتىنى يولغا قويىدۇ. ياۋروپا ئەركىن سودا جەمئىيىتى (EFTA) غا ئەزا تۆت دۆلەت، ئىسلاندىيە، لىچتېنشتېين، نورۋېگىيە ۋە شىۋىتسارىيە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا ئەمەس، ئەمما شېنگېن كېلىشىمىگە ئاساسەن كېلىشىم ئىمزالىدى. ئۇنىڭدىن باشقا، موناكو، سان مارىنو ۋە ۋاتىكان شەھىرىدىن ئىبارەت ئۈچ ياۋروپا مىكرو سىستىمىسى قوشنىلىرى بىلەن يولۇچىلار قاتنىشى ئۈچۈن ئوچۇق چېگرانى ساقلايدۇ، شۇڭلاشقا ئۇلار بىلەن ساياھەت قىلىش ياكى ئۇلاردىن ئۆتۈشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكى سەۋەبىدىن شېنگېن رايونىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئەزالىرى دەپ قارىلىدۇ. كەم دېگەندە بىر شېنگېنغا ئەزا دۆلەت ئارقىلىق.
شېنگېن رايونىنىڭ نوپۇسى 420 گە يېقىن مىليون ئادەم ۋە يەر مەيدانى 4 مىليون 4312099 km2 مىليون 644 مىڭ 911) . ھەر كۈنى تەخمىنەن 1 مىليون 700 مىڭ ئادەم ياۋروپانىڭ ئىچكى چېگراسىدىن چىقىپ ئىشلەشكە بارىدۇ، بەزى رايونلاردا بۇ كىشىلەر ئەمگەك كۈچىنىڭ ئۈچتىن بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. ھەر يىلى شېنگېن چېگراسىدىن جەمئىي 1 مىليارد 300 مىليون ئۆتكەل بار. 57 مىليون ئۆتۈشمە يول ئارقىلىق مال توشۇش سەۋەبىدىن بولىدۇ، ھەر يىلى قىممىتى 2 تىرىليون 800 مىليارد ياۋرو.    شېنگېن سەۋەبىدىن سودا تەننەرخىنىڭ تۆۋەنلىشى جۇغراپىيە، سودا شېرىكلىرى ۋە باشقا ئامىللارغا ئاساسەن% 0.42 تىن% 1.59 كىچە ئوخشىمايدۇ. شېنگېن رايونىنىڭ سىرتىدىكى دۆلەتلەرمۇ نەپ ئالىدۇ.  شېنگېن رايونىدىكى دۆلەتلەر شېنگېن بولمىغان دۆلەتلەر بىلەن بولغان چېگرا كونتروللۇقىنى كۈچەيتتى.
1885 - يىلى
1885-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
ئازادباغ يېزىسى
ئازادباغ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 16 مىڭ ئەتراپىدا.
موڭغۇل تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[موڭغۇل تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] left|thumb|120px|موڭغۇل تىلى.
تەخمىنەن 5.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
كاكتۇس
ھەققىدە
كاكتۇس ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق گۆشلۈك ئۆسۈملۈك كاكتۇسنىڭ يىلتىزى ۋە غولىدىن ئىبارەت. thumb|يېىشكە بولدىغان كاكتۇس چىقىش ئورنى:
خىميىۋىلىك تەركىبى:
تەركـىـبـىدە ئالـكـالـوئـىـدلـىق تەركـىـبلەردىـن، Beetdine، Beet carbamazepine،
فلاۋۇنلۇق تەركىبلەردىن: ئالما كىسلاتاسى، cuccinic acid، arabogalactan، كالىي كاربونات، دەرەخ يېلىمى، ئاقسىل، ماي، قەنت قاتارلىقلار بار.
بېھىستون قىياتاش پۈتۈكلىرى
thumb|448x448px|بېھىستون قىياتاشى بېھىستون قىياتاش پۈتۈكلىرى (فارسچە: سنگ‌نوشته بیستون) قەدىمكى ئىران قراللىرىدىن دارا I نىڭ بۇيرۇقى بىلەن بۈگۈنكى ئىراننىڭ ھەمەدان شەھرى يېقىنلىرىغا جايلاشقان بېھىستون دېگەن يەردىكى قىياتاشلارغا ئۇيۇلغان قەدىمكى پارس، ۋاۋىلون ۋە ئىلەم تىللىرىدا ئويۇلغان مەتىن. ئۇنىڭدا مىلادىدىن بۇرۇنقى 522 - 519 - يىللىرى ئىران ئاخامەنىش سۇلالىسى تارىخىدا يۈز بەرگەن بىر قاتار ئىشلار بايان قىلىنغان. قىيا تاشقا يەنە دارا I نىڭ تۆھپىلىرى قۇتلىنىۋاتقان مەنزىرە ئويۇپ رەسىم ئېتىلگەن.
كاكتۇس
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
1. قان قەنتىنى تۆۋەنلىتىدۇ: ھايۋان تەجرىبىسىدە ئىسپاتلىنىشچە كاكتۇس تالقىنى ئاللوكسان (alloxar) كەلتۈرۈپ چىقارغان چوڭ چاشقاننىڭ قان قەنت مىقدارىنى تۆۋەنلەتكەن ھەم قان قەنتى تۆۋەنلىشىش تەسىرى دورا دوزىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان. 2.كاكتۇسنىڭ ئېكستىراكىتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسى ئىممۇنىت ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتىرىش رولىغا ئىگە. تەجرىبىدە ئىسپاتلىنىشىچە كاكتۇسنىڭ ئىكستراكتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسىنى كىچىك چاشقانغا بەرگەندە تال كۆرسەتكۈچىنى، قورساق بوشلۇقى زور يۇتقۇچى ھۈجەيرىنىڭ يۇتۇش، ئاق قان ھۈجەيرىسىنىڭ ئومۇمىي سانىنى كۆپەيتىش رولىنى بەرگەن.
1998 - يىلى
1998 - يىلى
كاكتۇس
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
3. كاكتۇسنىڭ ئىكستراكتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسى باھنى قۇۋۋەتلەش رولىغا ئىگە.
4. كاكتۇسنىڭ ئىكستراكتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسى ھارغىنلىقىنى پەسەيتىش، ئوكسىگىن كەملىككە بولغان چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇش تەسىرىنى بەرگەن. thumb|ئېچىلغان كاكتۇس 5. ئۆتكۈر باكتېرىيىلىك تولغاقنى داۋالاش تەسىرىگە ئىگە.
ئورۇنباسارى
لىمون.
ئەكىس تەسىرى
سوغۇق مىزاجلىقلارغا زىيان قىلىدۇ.
تۈزەتكۈچىسى
زىرە.
دوررىلىق قىممىتى
ئاشقازان ئاغرىقى، ئاشقازان يارىسى، تولغاق، گال ئاغرىقى، بوۋاسىر، كۆيۈك، ھۆل تەمرەتكە، گۆرەن بەز ياللۇغى، ئۆتكۈر سۈت بېزى ياللۇغى، چاقا، جاراھەت قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ. thumb|كاكتۇس گۈلى ئۇرۇقى
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. كاكتۇستىن 20 گرام ئېلىپ، مۇۋاپىق مىقداردىكى سۇدا 20~15 مىنۇت ئەتراپىدا قاينىتىپ ئىچسە، ئاشقازان ئاغرىقى، گال ئاغرىقى ۋە ئاشقازان يارىسىغا شىپا بولىدۇ، يەل ھەيدەيدۇ.
2. بابۇنە،ئىكلىلمىلىك، كاكتۇسلاردىن10 گرامدىن ئېلىپ مۇۋاپىق مىقداردىكى ئەرىقى گۈل بىلەن زىماد تەييارلاپ، گۈرەنبەز ياللۇغى ھەم ئۆتكۈر سۈت بېزى ياللۇغىدا يەرلىك ئورۇنغا چاپسا مەنپەئەت قىلىدۇ.
مىقدارى
ھۆلىدىن 100~ 50 گرامغىچە قاينىتپ ئىچىشكە بولىدۇ، سىرتتىن ئىشلىتىشتە ئېزىپ چاپسا بولىدۇ.
ئەركىن ئالپتەكىن
ئەركىن ئالپتەكىن (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Erkin Alptekin ) بولسا 1939-يىلى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ يېڭىسار ناھىيىسىدە تۇغۇلغان.
سىياسىي ھاياتى
ئەيسا يۈسۈپ ئالپتەكىن
Алберит Eйништейн
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
ейништийинниң тулуқ исми- албирит ейништийин(Albert Einstein) булуп,-ⅩⅩәсирдики әң улуғ физика алими. у 1879-йили 3-айниң 14-күни гирманийниң виюртембириг области мийонхин әтрапидики мәшһур улм дигән кичик шәһәрдә кичик мүлүкдар йәһүди аилисдә дуняға кәлгән. униң дадиси уйәрдә бир иликтир сайманлири завутиға игидарчилиқ қилатти. ейништийин кичик вахтида анчә зиһни өткүр бала һисапланмайтти, у үч яштин ашқанда тили чиққан болсиму лекин бәш яш вахтидиму кикәчләп сөзләйтти. ата-аниси үни зиһин җәһәттин вә йитилиши җәһәттин нурмал әмәс, дәп қарайтти. бирақ кичик ейништийинниң фантазийлик туйғуси күчлүк иди. тәбиәт һадисиллиригә қаттиқ қизиқип йүрәтти. үзиниң әслишигә қариғанда төт-бәш яш вақитлирида униңда бир хил "муқәддәс билим елиш" арзуси болған. шамал вә ямғурға, айниң нимә үчүн чүшүп кәтмәйдиғанлиқиға,... һәйран қалған. буларниң тиги-тәктини билишкә болған интилиш униңда өткүр күзүтүш қабилйитини йитиштүргән. бир күни дадиси униңға бир кумпас елип бириду, у кумпасни қайсила тәрәпкә қаратса ичидики ситирилкиниң һаман охшаш бир йүнүлшни көрситип турғанлиқини байқайду. бу униңда зор қиззиқиш пәйда қилиду. у 12 яш вахтида аммибап илми китапларни уқуп чиққандин кийин тизла "инҗил" дики һикайиләрниң нурғунлири раст әмәс дигән тунушқа кәлгән. у евкилитниң "гиомитирйәниң әсли нусхиси" ни уқуп чиқип, униңдики пипагор ‹гугу› тиормиси ‹тик булуңлуқ үчбулуң тиормиси› уни чоңқур җәлип қилиду. ейништийин буларни зоқ-иштияқ билән әсләп: "әгәряш вахтимда мушу әсәр мини җәлип қилмиған болса, нәзирйә тәтқиқатчиси булуп йитилиишим мумкин әмәс иди" дәйду. шу йили ейништийин лонфод оттура мәктивигә кирип уқуйду.
у әйни вақиттики гирманийә мәктәплиридики ашундақ қатмал, үлүк маарип түзимини яқтурмиғанлиқтин бу мәктәпни пүттүргүчә уқумайду. 1894-йили үйигә қайтип килип дадисиниң йитәкчилигидә өзлигидин үгүниду. 1895-йили ейништийин сийорих фидратип санаат инистотигә имтаһан бириду. әмма униң матиматика нәтиҗиси күрүнәрлик болсиму, ортақ нәтиҗиси начар болғанлиқтин қубул қилинмайду. кийин кийин баавурийә оттура мәктивидә бир йил тулуқлап үгүнүп, 1896-йили фидратип санаәт онвирситити дарилмуәллимин факолтитиға имтаһан бирип кирип, матиматика, физикини бирилип үгүниду, у вахтиниң тулисини физика тәҗирбиханисда өткүзиду. бучағда у кәлгүсидә нимә қилишни байқап физика нәзирйисини бирилип үгүниду, физика алими булушқа нийәт бағлап, нәзирйә тәтқиқатиға киришиду. лекин бу мәктәпни пүттүргәндин кийин, ишсиз қелип турмушта қийинчилиқ тартп, начар уқуғучиларға матиматика вә физика үгүтүштин тапқан киримигә тайинип турмушини қамдайду. 1901-йили у той қилди, һәмдә бир савақдишиниң дадисиниң достиниң көрсиитиши арқилиқ бикар йүрийдиған лекин кирими анчә юқури болмиған урунға йәни берин шивитсарийә фидратип патинт (хас пайда) идарисигә кирип, патинт тәкшүргүчи хадим булиду. 1905-йили 26 яшқа киргән ейништийин наһайити қийин шараит астида, нурғунлиған илми тәҗирбә пакитлириға асасән, нийотунниң нурғун йиллардин буян муқәддәс дәхлисиз булуп кәлгән мутләқ заман‹ вақит › вә мутләқ макан ‹бошлуқ› қаришини инкар қилип, ниспийлик нәзирйисини вә юруқлуқ тизликиниң өзгәрмәслики пиринсипини оттурға қуйиду. һазирқи заман физикисиниң нәзирйиви түврикниң бири болған тар мәнидики ниспийлик нәзирйисини бәрпа қилиду. шундақла шу йили 3- 6-айларда у йәнә "фоту-иликтир ефкити нәзирйиси" вә "брон һәркәт нәзирйиси"ни илан қилиду. еништийин германийиниң "физика жорнили" да арқа- арқидин үч парчә мақалә илан қилип, үч муһим саһә буйичә тарихи харәктирлик нәтиҗигә игә булиду. униң мувапиқийтидин елип ейтқанда, һәр бир парчә мақалси билән нобил мукапатиға иришәләйтти. шу йили 3-айда илан қилинған "нурниң пәйда булиши вә униң айлинишидики риғбәтләндүридиған нохтинәзәр тоғирисда" дигән мақалисидә ейништийин пиланикниң кванит пәризиниң илһамида "юруқлуқ кванти тәлимати"ни оттурға қуюп,"иликтир магинит долқуниниң иниргийси парчә- парчә юруқлуқ кванти арқилиқ тарқилиду" дәп қарайду. буниң билән у квант нәзирйисини тәрәққи қилдуруп, илим-пән тарихида тунҗи қетим микро обиктип җисимниң долқунлуқ вә зәричиликтин ибарәт икки яқилимилиқ хусусийтини шәрһиләп бириду. у йәнә квант нәзирйәси арқилиқ фото-иликтирик иффикит, радиатсийә җәряни вә қаттқиқ җисимниң селиштурма ссиқлиқини чүшәндүрүп бириду. булар кванит миханикисини тикләш үчүн асас яритиду.
1933-йили гитлир тәхиткә чиқип, ейништийинниң ниспийлик нәзирйисини "йәһуди питниси" дәп җакарлайду. уни бирлин пәнләр акадимийисиниң ройихетидин үчүрветиду, һәмдә ейништийинниң әнгилйәни зиярәт қилиш пурситидин пайдилнип, уни сирттин үлүмгә һүкүм қилиду, үйи тинитилиду, мал- мүлики мусадирә қилниду, әсәрлири көйдүрветилиду. шу йили 10-айда ейништийин амрикиға берип, йиңи җирсие шитатиниң пиренистун али тәтқиқат орнида пираписсор булиду. 1940-йили у америка тәвәликигә үтиду, шуниңдин кийин давамлиқ һалда амрикида нәзирйә физикиси тәтқиқати билән шуғуллиниду. ейништийин нийотундин қелишмайдиған илим-пән пишиваси. у физикиниң нурғун саһәлиридә муһим төһпиләрни қошқан. әгәр пәқәт муһиминила тилға елишқа тоғра кәлсә, ундақта, худди ейништийин вапат булуш алдида қалдурған бир қол язма аргиналида хуласә қилғандәк: "заман, макан, тартиш күчи, масса вә иниргийә тәң қиммәтлик нәзирйиси қатарлиқ йиңи нохтинәзәрләр билән мунасивәтлик болған ниспийлик нәзирйисини бәрпа қилиш, бирликкә кәлтүрүлгән мәйдан нәзирйисини тикләш ‹пүттүрәлмәйду› кванит нәзирйәсини раваҗландурушқа төһпә қушуш алаһидә тилға елиниши кирәк". кийин ейништийин кванит миханика нәзирйәсиниң тәрәққиятиға изчил түрдә күңүл бүлүп, копнһагин илми еқимидики бор, бон қатарлиқлар билән илим җәһәттә 30 йилға йеқин бәс муназирә қилиду. униң иштин сиртқи вақитларда, униң үстигә йитәкчилик қилғучи устаз болмиған әһвалда мушундақ улуғ мувапиқийәтләргә игә булиши илим- пән тарихида булуп бақмиған иш иди. ейништийн нопузға хурапийларчә ишинп кәтмигән, башқиларниң үзигә хурапийларчә ишинип китишигә вә чуқунишиға қарши турған.1952-йили исраилийә зуңтуңи весман өлгәндин кийин, исраилийә һөкүмити вә кәң җамаәт униң зуңтуң боушини тәләп қилиду. у пәқәт:"мән зуңтуң боламаймән" дигән сөзнила қилиду. униң "һәқиқәткә игә булушқа қариғанда һәқиқәтни тепиш теихиму қиммәтлик" дигән һикмәтлик сүзи бар. дәрвәқә у һәқиқәтни тепиш юлида мәңгү "тохтимай" отти. шундақ дийишкә булидуки илим-пәнниң әгири-туқай йоллирида батурлуқ билән юқури пәллигә өрлигән йерим әсирдин көп вақити ичидә у бир күнму тиним тапмиған. һазирқи вақиттики атум иниргийсдин пайдилниш, тунҗи атум бомибисини ясаш, қуяш иниргисидин пайдилниш, қозғутулған нур техникисиниң көп қоллиниши... мана мушу пән-тәхникидики улуғ нәтиҗиләрниң һәр қайсисиға ейништийин өз һаятидики җапалиқ әмгики арқилиқ нәзирйиви асас селип бәргән. инсанийәтниң мәдәнйити үчүн ғайәт зор төһпә қушуп, пүтүн дуня хәлқиниң иззәт-һөрмитигә иришкән улуғ физика алими ейништийин 1955-йили 4-айниң 18-күни 76йешида амрикида кисәл карвитида тәтқиқат үстидә вапат болди.
тар мәнилик ниспийлик нәзирйиси
(1) тар мәнилик ниспийлик нәзирйисидики ниспийлик қаидси: мәйли миханикилиқ һадсиләр болсун яки опитка вә иликтир магинит илми һадисиләр болсун, улар әмәл қилидиған қанунйәтләр иниртсийлик сестимиларниң һәркәт һалити билән мунасивәтсиз булиду. димәк, миханика қануни билән иликтир магинт һәркити қанунини барлиқ иниртсийлик сестимиларда охшаш турғузушқа булиду. мана бу пәрәз тар мәнилик ниспийлик нәзирйисидики ниспийлик қаидиси булуп һисаплиниду. тар мәнилик ниспийлик нәзирйисидики ниспийлик қаидиси оттурға қуюлғандин кийинки 100 йил вақиттин буян, кишиләр ниспийлик қаидиси үстидә һәр хил усуллар билән тәҗирбә елип барған вә бу тәҗирбиләрниң иниқлиқ дәриҗиси барғансири юқури өрлигән болсиму, та бүгүнгә қәдәр, ниспийлик қаидисигә зит килидиған тәбии һадисләр техи учирап бақмиди. әлвәттә, инсанларға һәркәтниң ниспийлиги тоғирисда, бундин кийин йәнә өзлүксиз рәвиштә чоңқур тәтқиқатларни елип беришқа тоғра килиду.
نورمان تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[نورمان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] فرانسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
ئامخارا تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[ئامخارا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئېفىئوپىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئەبۇ ئىسھاق ئەسسەبىئىي
ئەبۇ ئىسھاق ئەسسەبىئىي (أبو إسحاق السبيعي): ئەمر ئىبنى ئابدۇللاھ ئەسسەبىيئىي ئەلكۇفىي. (ھ. 33 – 127 / م. 654 – 745) كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئىبادەتگۇي، ئىشەنچلىك راۋىيلارنىڭ بىرى. كاتتا تابىئىنلاردىن.