cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
م كاشغەرى ۋە بۈگۈنكى تىل مەسىلىلىرى
خۇلاسە دۇنيا مەلۇم ئەندىزە بويىچە چۈشەندۈرۈلمەكتە.تەبىئەت ئېنىق ئىلىملەر بويىچە تەلقىن قىلىنماقتا.ئىنسالار توپى رۇشەن پەنلەر بويىچە تەتقىق قىلىنماقتا.ھازىر ئادەملەر ھىچقانداق مەسلەك ئارقىلىق تەبىئەت ،جەمىيەت ۋە ئىنسانىيەتنىڭ بارلىق مەسىلىلىرىنى يېشىش ۋە ھەل قىلىش قىلىشقا قادىر ئەمەس.شۇڭا بارلىق مۇناسىۋەتلەرگە بىرلا مىزاننى چېتىۋىلىش،ياكى بارلىق مەسىلىگە ھىچقانداق مىزاننى كېرەك قىلماستىن،قائىدىسىز،زاكۇنسىز ،قارىسىغا سۆزلەش،قارىسىغا ئىشلەش نادانلىقتۇر،يېتەرلىك ئاقارتىمىغانلىقنىڭ نەتىجىسىدۇر.شۇڭا تىل ۋە ئانا تىل مەسىلىسىدە ئۇنىڭ بوۋىمىز مىڭ يىل بۇرۇن ئىزدەنگەن پەن ئىكەنلىكىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقىمىز،ئويناپ سۆزلىسەكمۇ ئەقىلنىڭ تارازىسىدىن،لوگىكىنىڭ ئۆلچىمىدىن ئۆتكۈزۈپ ئويلاپ سۆزلىگىنىمىز تۈزۈك.
مەھمۇد كاشغەرى يىلىڭلار ئۈچۈن دوستۇڭلاردىن سوۋغا
ئالدىنقى: تىل ھەققىدىكى توققۇز خوراپات
كـىيىنكى: مەشھۇرلاردىن مەيۈسلىنەمدۇق
نيۇتون
Sir Isaac Newton
نيۇتون:
ئەنگىلىيىلىك ئۇلۇق ئالىم نىيوتۇن (1642-1727)
نۇرغۇن كىشىلەر "ئۇنىڭ دۇنياغا كىلشى پۈتكۈل دۇنيانى ئۆزگەرتتى دىيىش ھەرگىزمۇ قىلچە مۇبالىغا قىلغان بولمايدۇ" دەپ قارىشىدۇ. تەڭرى ئۇنىڭغا مەيلى ئالما سوۋغا قىلسۇن ئۇ بۈگۈنكى مىخاينىكا ئىلمىنىڭ ئاساسچىسى. ئۇنىڭ ھاياتىدا ئاياللارغا يىقىنچىلىق قىلغانلىقى ھەققىدە خاتىرە قالدۇرۇلمىغان. ئۇ بۇ بىر ئۆمىرىنى يىگانە ھالدا ئۆتكۈزگەن. قىززىق يىرى شۇكى ئۇنىڭ دەپىنە مۇراسىمى داڭلىق بىر چىركاۋدا ئۆتكۈزۈلگەنىكەن.
سەي لۇن
thumb|left|سەي لۇن سەي لۇن
تەبىئىي پەن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ھۆججەت:PrirodneNauke.svg
دارۋىن
Charles Darwin
ئېيقسىمان ئىپار مۈشۈك
left|thumb|250px|ئېيقسىمان ئىپار مۈشۈك ئېيقسىمان ئىپار مۈشۈك
دارۋىن
200 px
قاما
left|thumb|350px|قاما قاما
ئۈرۈمچى ناھىيىسى
ئۈرۈمچى ناھىيىسى تەڭرىتاغ نىڭ ئوتتۇرا قىسىمىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان بولۇپ، ئۈرۈمچى شەھىرى سايباغ رايونى ۋە تەڭرىتاغ رايونى نى ئوراپ تۇرىدۇ. شەرقتە تۇرپان شەھىرى بىلەن، غەربتە سانجى شەھىرى بىلەن، شىمالدا مىچۈەن شەھىرى بىلەن، جەنۇبتا توقسۇن ناھىيىسى، خوشۇت ناھىيىسى، خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ. شەرقىي شىمالدا بۇغدا تېغىدىن ئۆتۈپ جىمىسار ناھىيىسى، فۇكاڭ شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 190 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 120 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 4212 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە 3 دانە بازارلىق ۋە 3 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
يەر تۈزۈلىشى
ئۈرۈمچى ناھىيەسىنىڭ يەر تۈزۈلۈشى، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ ئېگىزلەپ بارىدۇ. تىيانشان باغ تىزمىسىدىن ئۈرۈمچى ناھىيەسىنىڭ شەرقىي جەبنۇبىي تەرىپىدە سوزۇلۇپ ياتىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن 5445 مېتىر ئېگىز بولغان تىيانشان تېغىنىڭ ئاساسلىق چوققىسى-بۇغدا چوققىسى بۇ ناھىيەدىكى ئەڭ ئېگىز نۇقتا ھېسابلىنىدۇ. جەنۇبىي تەرەپتىكى تاغلىق رايون پۈتۈن ناھىيە ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن %50ىنى، تاغلىقتىكى ئۇششاق شېغىلدىن تەركىب تاپقان تۈزلەڭلىك ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن% 16.6ىنى، شىمالكىي تەرەپتىكى ئېدىرلىق ۋە توپا تۈزلەڭلىك ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ %33.4ىنى ئىگىلەيدۇ. تۇدۇڭخابا دەرياسى، ئۈرۈمچى دەرياسى، سەيۋوپۇ كۆلى، بەيياڭخېي دەرياسى، ئالغۇيدىن ئىبارەت بەش چوڭ سۇ سىستېمىسى بار.
تەبىئىي بايلىقلىرى
يەر ئۈستى سۇ بايلىقىنىڭ مىقدارى 800 مىليون كۇب مېتىر. پايدىلىنىدىغان تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىنىڭ مىقدارى 556 مىليون كۇب مېتىر. ئۇلانباي-سەيۋوپۇ-داۋانچىڭ ئارىلىقى مەشھۇر شاماللىق رايون ھېسابلىنىدۇ. بۇ جايلارنىڭ شامال كۈچى بايلىقى ناھايىتى مول بولۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە شامال سۈرئىتى 2.6 مېتىر / سېكۇنت، ئۈنۈملۈك شامال قۇۋۋىتى 2000-3000 كىلوۋات. سائەت / كۋادرات مېتىر. ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە يەر ئاستى كان بايلىقلىرى مول، 2013 - يىلىغا قەدەر، تەكشۈرۈپ ئېنىقلانغان كان تۈرى 8، ئاساسلىقىكۆمۈر، گەج، ھاك تېشى، مىس، فوسفور، ئالتۇن، تۆمۈر، سېغىز توپا، شور، تۇز دېگەنگە ئوخشاشلاردىن ئىبارەت. كۆمۈر تىپىدىكى كان تېغىدىن 26 سى، قۇم، شېغىل توپىدىن ئىبارەت كۆمۈردىن باشقا كان تېغىدىن 40 ى بار.
ساياھەت
ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە بەييۈن خەلقئارا قار تېيىلىش مەيدانى، نەنسەن شياۋچۈزى مەنزىرىسى، شۇيشىگۇ، يامالىق تېغى باغچىسى قاتارلىقلار بار.
ۋەيران بولۇش
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ۋەيران بولۇش كارخانا ۋە شەخسنىڭ پۈتۈن مال - مۈلكى قەرزىنى قايتۇرۇشقا يەتمىگەن ۋاقىتتا، سوت مەھكىمىسىنىڭ قەرزدار ياكى ھەقدارنىڭ ئىلتىماسىغا ئاساسەن، ئۇنىڭ مال - مۈلكى ياكى سۇندۇرۇپ سېتىشتىن ئېرىشكەن كىرىمىنى ھەقدارغا تەقسىملەپ بېرىش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ. قەرزدارنىڭ ۋەيران بولغانلىقىنى سوت مەھكىمىسى ئېلان قىلىدۇ. ۋەيران بولغانلىقى ئېلان قىلىنغان قەرزدار مال - مۈلۈك ئەھۋالىنىڭ چۈشەندۈرۈلۈشى ۋە ھەقدار بىلەن قەرزدارنىڭ ھېسابات تەكشۈرۈش تىزىملىكىنى تاپشۇرۇشى كېرەك، ئۇنىڭ مال - مۈلكىنى سوت مەھكىمىسى بەلگىلىگەن ھېسابات ئېنىقلىغۇچى كىشى ساقلايدۇ. ھەرقايسى ھەقدارلار بەلگىلىك مۇددەت ئىچىدە راسچوت قىلغۇچىغا ئۆزىنىڭ ھەقدارلىق ھوقۇقىنى ئىلتىماس قىلىدۇ. ھېسابات ئېنىقلىغۇچى كىشى ۋەيران بولغۇچىنىڭ كىرىم - چىقىمىنى بېكىتىدۇ، ئۇنىڭ مال - مۈلكىنى ئېنىقلايدۇ. ئېنىقلانغاندىن كېيىنكى بارلىق مال - مۈلۈك قانۇندا بەلگىلەنگەن تەرتىپ ۋە نىسبەت بويىچە، ھەقدار كىشىگە قايتۇرۇپ بېرىلىدۇ. ۋەيران بولۇش تەرتىپى ئارقىلىق قەرز ئېنىقلاپ چىقىلغاندىن كېيىن، ھەقدار قايتۇرۇشقا تېگىشلىك سوممىغا تولۇق ئېرىشەلمىسە، قەرزدار قەرز تۆلەش مەسئۇلىيىتىنى يەنە ئۈستىگە ئالمايدۇ. ھەرقايسى ھەقدارنىڭ قەرزدارنىڭ مال - مۈلكىدىن باراۋەر تۆلەمگە ئېرىشىش ھوقۇقىنى، ئىككى تەرەپنىڭ مەنپەئىتىنى قوغداش ئۈچۈن، ھەرقايسى دۆلەتلەر مەخسۇس ۋەيران بولۇشقا ئائىت قانۇنلارنى تۈزۈپ چىقتى. گەرچە ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ۋەيران بولۇش قانۇنىنىڭ تۈزۈلۈش تەرتىپى ئوخشىمىسىمۇ، بىراق ھەممىسىلا ۋەيران بولۇشنى ئىلتىماس قىلىش، ئېلان قىلىش، قەرز قايتۇرۇش، ھەقدار بىلەن قەرزدارنى كېلىشتۈرۈش قاتارلىقلارغا ئائىت قانۇن - بەلگىلىمىلەردۇر.1986 - يىل12 - ئاينىڭ12 - كۈنى «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى كارخانا ۋەيران بولۇش قانۇنى (سىناق نۇسخا)» ئېلان قىلىندى. ۋەيران بولۇش قانۇنىنى يولغا قويۇش ھەقدار ۋە قەرزدارنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش، دۆلەتنىڭ يۈكىنى يېنىكلىتىش، ئىجتىمائىي ئىقتىسادىي تۇرمۇشنىڭ نورمال ئېلىپ بېرىلىشىنى قوغداش قاتارلىق جەھەتلەردە ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ.
گۈرۈچ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
گۈرۈچ يېيىشكە بولىدىغان دان ۋە يىللىق ئۆسۈملۈك. گۈرۈچ پىشۇرغاندىن كېيىن پىشۇرۇلغان گۈرۈچ دەپ ئاتىلىدۇ.
9. ئامېرىكدىكى تۇنجى چۆچۈرە
ئاخشامى تېلۋىزور كۆرۈپ ئولتۇراتتىم تۇيۇقسىز ئىشىك ئالدىمدا ئۇيغۇرچە ئاۋازلار ئاڭلىنىپ كەتتى، خاتا ئاڭلاپ قالغان چېغىم دەپ ئولتۇرسام ئىشىك بوش چېكىلدى. چىقىپ قارىسام، ئىككى ئۇيغۇر ئايال ۋە بىر ئون ئىككى ياشلار چامىسىدىكى قىز ماڭا قاراپ كۈلۈپ تۇرۇپتۇ. دەقىقە ئىچىدە مەڭدەپ تۇرۇپلا قالدىم ۋە دەرھال ئېسىمگە كېلىپ ئۆيگە تەكلىپ قىلدىم. ئۇلار مېنى سىرىتتا پاراڭلىشىقا تەكلىپ قىلدى. ئۇلارنىڭ بىرى مۇشۇ مەكتەبتە دوكتۇرلۇقتا ئوقۇيدىكەن يەنە بىرى لاۋرېنستىن ئۈچ سائەت يىراقتىكى بىر شەھەردە ياشايدىكەن، قىزچاق ھېلىقى ئۈچ سائەتلىك شەھەردىن كەلگەن خانىمنىڭ قىزىكەن، ئانىسى ئۇ قىزنى ماڭا ئۇيغۇرچە سۆزلەشكە دەۋەت قىلىۋېدى، شۇنداق خوش بولدۇم. قىزچاقمۇ ئۇيغۇرچە « تىنچ تۇردىڭىزمۇ» دېگەن سۆزنى ئۆلچەملىك تەلەپپۇز قىلدى. قىزىنىڭ ئۇيغۇرچىغا ئانچە راۋان ئەمەسلىكىنى ، تۇرىۋاتقان شەھرىنىڭ يېقىن ئەتراپىدا بىرمۇ ئۇيغۇر بولمىغاچ قىزىنىڭ ئانا تىلدا پۇختا ئەمەسلىكىنى خىجىلچىلىق ئىچىدە بايان قىلىۋېدى، شەھىدە ئىسىملىك بۇ ئۆلچەملىك ئۇيغۇر چوكاندىن سۆيۈنۈپ كەتتىم. شەھىدە مېنى كۆرۈپ مەندىنمۇ بەكرەك ھاياجانلانغان بولسا كېرەك، ماشنىسىنى ھەيدەشتە ئۆزى ئەڭ تونۇش يولدىمۇ راۋان ماڭالماي تولا ئازدى، سۆزلەپ ھارمايتتى، قەشقەرنى، غۇلجىنى ،خوتەننى، كۇچانى، سورايتتى، ئۈرۈمچىدە يەپ بولالماي ئاشۇرۇپ قويغان ئاخرلىقى لەغمەن، ئاچچىقىدا ئۇرۇشۇپ سالغان ئۇيغۇرخىزمەتدېشى، قوپاللىقى ئۈچۈن دەككسىنى يىگەن ئۇيغۇر ساقچى، قاتارلىقلار ھەققدىدە سېغىنىش ئىلكىدە قىزىشىپ سۆزلەيتتى. كۆڭلىنى رەنجىتكەنلەرنى بىر-بىرلەپ سانايتتى، ئۇلاردىن ماڭىدىغان چاغدا ئانا تىلىدا كەچۈرۈم سورىۋالمىغىنىغا نادامەت چېكەتتى.بىز ئاۋال ئولاش -چولاش كىنو كۆرگەن بولدۇق، لېكىن كىنو بىزنى كۆردىمۇ ياكى بىز كىنونى كۆردۇقمۇ بىلەلمەيلا زالدىن قايتىپ چىقتۇق. نېمە يەيدىغانلىقىمنى، نېمەدېسەم ئېتىپ بېرىشكە ھازىر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈشتى.
مېنىڭ ئۇيغۇر تائاملىرىنىڭ ھەممىنى يىگۈم بارتى، تاللاشقا مەجبۇر بولغىنىم ئۈچۈن چۆچۈرىنى تاللىدىم. ئۇلار بۇ شەھەردىكى بىردىنبىر ھالال قوي گۆشى ساتىدىغان قاسساپتىن ئالغان گۆش بىلەن چۆچۈرە قىلىشقا تۇتۇندى.( بۇ يەردە قوي، كالا، توخۇ قاتارلىق گۆشلەرنى تاپماق تولىمو قولاي بولسىمۇ، لېكىن ھالاللىرىنى تاپماق ئاسان ئەمەسكەن، چۈنكى بۇ شەھەردە ئامېرىكىنىڭ يېڭى كۆچمەنلەر بىر قەدەر كۆپ ئورۇنلاشقان چىكاگۇ، لوس ئانجىلىس، نىيويورك قاتارلىق شەھەرلىرىدىكىدەك مۇسۇلمانلار كۆپ ئەمەسكەن. گەپ ھالال تاماق مەسىلىسىگە كەلگەندە شۇنى قوشۇمچە قىلاي: ئايرۇپىلاندا كالا، توخۇ گۆشىدىن قىلىنغان تاماقلارنى باشقىلارغا سۇنغان ئامېرىكىلىق ھاۋاقىز ماڭا قاراپ « سىزنىڭ ھالال تامىقىڭىز ھازىلا كېلىدۇ » دەپ ئەسكەرتكەندە شۇنداق سۆيۈندۈم، دېمەك ئۇ ھالال تاماقنىڭ نېمىلىكىنى بىلىدىكەن. كېيىن بىلىشىمچە ئامېرىكىدا ھالال يىمەكلىكلەر قانۇنى بار ئىكەن، بەلكىم شۇ سەۋەپتىن بولسا كېرەك، ئۇلار ھېلىقى گۆشتىن باشقىنى ھالال دەپ جاھىللىق قىلىپ تۇرىۋالمايدىكەن. بىزنىڭ ئايرۇپىلانلارنىڭ ھەممىسىدە تاماقلار ئۈستىگە ھالال دەپ يېزىپ قويىلىدۇ، نەدىن يولغا چىقسىڭىز «مۇسۇلمانچە» دەپ يېزىلغان تاماق ئالدىڭىزدا ھازىر، لېكىن ھاۋاقىزلاردىن سورىسىڭىز « ئەلۋەتتە ھالال، ئىشلەتكىنىمىز توخۇ ۋە كالا گۆشى » دەپ جاۋاپ بېرىدۇ. 20 مىليۇندىن ئارتۇق مۇسۇلمان ياشايدىغان دۆلەتتە ھالال يىمەكلىكلەر قانۇنى كۈنتەرتىپكە قويولمىغان.
ئىچكىرىنىڭ ھەممە يېرىدە مۇسۇلمان ئاشخانىسى بار، سورىسىڭىز ئوخشاش «بىز چوڭ گۆش ئىشلەتمەيمىز» دەپ جاۋاپ بېرىشىدۇ. ھەتتا بېيجىڭدىكى خېلى كۆپ زىيالىمۇ ھالال تاماق ھەققىدە بايىقى قاراشتا). گەپ يەنە ئۇيغۇرلارغا كۆچتى، ئۇيغۇرۇم يەنە تۈگىمەس ئەيپلەردە تىلغا ئېلىنىشقا باشلىدى، بىر ئاز سەبرە قىلدىم، چۈنكى مەن مۇنۇ قېرىداشلىرىم بىلەن تېخى بايىلا تونۇشقانىدىم. كۆڭلۈمدە « تونۇمىغان، ئۆمرىڭىزدە ئۇچراتمىغان بىر ئۇيغۇرنى قورقماي ئۆيىڭىزگە باشلايسىز، ئۈچ سائەت يول يۈرۈپ ئىزدەپ كېلىپ تاماق ئېتىپ بېرىسىز، بۇ ئۇيغۇرنىڭ ئېسىللىكى ئەمەسمىكەن؟ ياكى سىلەر ئۇيغۇر ئەمەسمۇ؟». ئاخىرى ئويلىغانلىرىمنى ئېيتتىم. ئۇلار تۇرۇپلا قېلىشتى، لېكىن يەنە « سىز ئۇنداق دېگەن بىلەن قاراڭ، ئۇيغۇر دېگەن تولىمۇ گۇمانخور كېلىمىز، بىر بىرىمىزدىن كەچكىچە ئەنسىرەپ، خۇدۈكسىرەپلا ياشايمىز، ئەگەر بۇنىڭغا ياق، دېسىڭىز، سىز نېمىشكە بىرمۇ ئۇيغۇرنى ئىزدىمىدىڭىز؟ نېمىشكە بىز ئىزدەپ كىرمىگىچە كەسپدېشىڭىز ماھىنۇرنى ئىزدىمىدىڭىز؟» باشقا گەپ قىلمىدىم، لېكىن مېنىڭ ئۇ دوكتۇر كەسپدېشىمنى ئىزدىمىگەنلىكىم گۇمانخورلۇقۇمدىن ئەمەس، تونىمىغان بىر ئادەمگە قانداق گەپ ئېچىشنى بىلمىگەنلىكىمدىن ئېدى. « سىز خەنزۇۋان (مىنكاۋخەن)مۇ-يە، ھەپتىگىچىمۇ بىر ئۇيغۇرنى ئىزدىمىگىنىڭىزگە قاراپ بىز سىزنى چوقۇم شۇنداق دەپ ئويلىغان». توغرا، مېنىڭ بىر ئۇيغۇرنى ئىزدىمەي باشقىلارنى ئاۋارە قىلىشنىمۇ خالىماي، ئۆزەممۇ باشقىلارغا ئاۋارە بولۇشنى ئىستىمەي بۇنداق مۆڭ يۈرۈشۈمنى ئۇلار شۇنداق چۈشەندۈرسە ۋە چۈشەنسە ھەق. بەلكىم مەن ئىچكىرىدە ئۇزاق ئوقۇپ ۋە ئىشلەپ كەتكەچكە خەنزۇۋانلارغا ئوخشاپ قالغان بولۇشۇممۇ مۇمكىن. گۇمانخورلۇق، خۈدۈكسىرەش، ئەنسىرەش قاتارلىقلار مەنچە مەندە شىنجاڭدا ئۇزاق ياشىغان دوستلىرىمدىكىدەك ئېغىر ئەمەس.
مەن ئۇلارغا تۈركىيەگە بارغىنىمدا بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ مەندىن گۇمان قىلغنىنى سۆزلەپ بەردىم. توۋا كۈلكىلىك يېرى مەندىن گۇمان قىلغانلار جىياڭسۇ، جې جىياڭلىقلارغا تەرجىمانلىق قىلىپ كۈن ئالىدىغان بالىلار ئېدى. توۋا دەيمەن، شۇلاردىن سوراپ باقسام دەيمەن، ”مېنى ئىشپىيۇن دەيسەن، سەن كەينىڭگە مەن چۈشكىدەك نېمە ئىش قىلغانتىڭ، قايسى ئىشپىيۇن سەنلەردەك بېدىك، ۋاستىچىلارنىڭ كەينىدىن يۈرەر؟“ بېشىمدىن ئۆتكەن يۇقارقىدەك ۋەقەلەر ئارقىلىق، مەن ئارتۇقچە گۇمانخورلۇق، سەۋەبسىز خۇدۇكسىرەش، زىيادە دېلىغولدۇۇق قاتارلىق ئىللەتلەرنىڭ ھەقىقەتەن بىزگە چاپلاشقانلىقى توغرىسىدىكى قاراشىقا قوشۇلدۇم. ئۇلار مۇشۇ ئىللەتلەتنىڭ چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىناقلىقىغا بىۋاستە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان ئامىللىقىنى تەكىتلەشتى، مەن بۇنىڭ ئىتىپاقلىققىلا ئەمەس، تەرەققىياتىمىزغا ۋە مەۋجۇدلۇقىمىزغا خەۋپ كەلتۈرىۋاتقان تەھدىدلەرنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدىم. راستىمنى دېسەم مەنمۇ تا ھازىرغىچە ئامېرىكىدا تۇرىۋاتقانلىقىمغا گۇماندا ئېدىم، ئايرۇپىلانغا چىقىۋېتىپمۇ خۇددى ھېلى بىر كۆرۈنمەس قول مېنى تارتىپ چۈشۈرېۋېتىدىغاندەك، تەكشۈرۈشلەردىن ئۆتۈۋېتىپ ھېلى بىر ساقچى مېنى ئايرىم سوراق قىلىدىغاندەك، سومكامدىن ھېلى بىر نەرسە چىقىپ مېنى بالاغا قويىدىغاندەك ۋەسۋەسىلەر بىلەن بەك قىينالغان ئېدىم. بەلكىم بۇ خىل كەيپىيات باشلىقلىرىم توختماي بىر يېرىم يىل ئاچقان يېغىننىڭ، ۋە ھەر يىغىندا تەكىتلىنىدىغان قورقۇنۇشلۇق ئەسكەرتىش، ئاگاھلاندۇرۇشلارنىڭ پىسخكامدىكى يارىسىدۇر. ئەگەر مەنمۇ دوستلىرىمدەك مۇنداق يىغىننى ئون نەچچە يىل ئاڭلىغان بولسامچۇ؟ ئىچكىرىدە ئىشلىگەنلىكىمگە تەسبىھلەر ئېيتتىم.
ۋەتەندىن ئېلىپ كەلگەن نان بىلەن ئۇلارنى مىھمان قىلدىم، ناننى ئېلىپ كۆزلىرىگە سۈرۈپ كېتىشتى. شەھىدە ناننى كۆرۈپ ئۇخلاپ قالغان قىزىنى ئويغاتتى. لېكىن ئامېرىكىدا چوڭ بولغان قىز ناننى كۆرۈپ ئانىسىدەك ھاياجانلانمىدى. ئەتىسى ئۇلار سەپەرگە چىقىدىكەن، مېنىڭمۇ رەسمىيەت ئۆتەيدىغان ئىشلىرىم بار ئېدى، شۇڭا ئامالسىز خوشلاشتۇق، ئەمما ئورنۇمدىن تۇرۇپ خوشلىشىش ئۈچۈنمۇ يېرىم سائەت كەتتى، ياتاققا كىرىپ سائەتكە قارىسام سىتىرلكا ئەتىگەن سائەت تۆتنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ. ياتاقدېشىم ئادىتى بويىچە تېخىچە ئۇخلىماپتۇ، ئۇلارغا بۈگۈنكى خۇشاللىقىمنى سۆزلەپ بەردىم، ئۇ ئاغزىنى ئاچقانچە ھەيرانلىقتا گېپىمنى ئاڭلىدى، « بۇنداق ئىشلار، مەنچە ئەگەر دېگەنلىرىڭ راست بولسا پەقەت ئۇيغۇرلاردىلا قالدىمىكىن، ماڭا جوڭگۇلۇق ئوقۇغۇچىلار مەكتەپتە ماڭدامدا بىر ئۇچراپ تۇرىدۇ، مېنىڭ ئۇلارغا گەپ قىلغۇممۇ كېلىپ كەلمەيدۇ، ئۇلارمۇ ماڭا پەرۋا قىلىشمايدۇ. ئەگەر سەن بۇ گەپلەرنى ماڭا دېمىگەن بولساڭ مەن دۇنيادىكى ھەممە مىللەت مۇشۇنداق بولسا كېرەك دەپ ئويلاپ قالار كەنمەن » دېدى قويۇق جەنۇبى جۇڭگۇ تەلەپپۇزىدا.يانچۇغۇمنى سىلاپ قويدۇم، ماھىنۇر ئىشلىتىشكە بەرگەن ئۆيىنىڭ ئاچقۇچى، خۇداغا شۈكۈر، ئەتىدىن باشلاپ ئۇيغۇر ئىشلەتكەن قازانغا پىلتە قىلىپ قويۇلغان لەغمەننى سېلىپ، تۈگۈپ قويۇلغان چۆچۈرىلەرنى پۇشۇرۇپ، بىر قانچە كۈن ئۇيغۇرچە جەننەتنىڭ ھوزۇرىنى سۈرىدىغان بولدۇم.
ئالدىنقى: 10. ئامېرىكىدا ئەمەلگە ئاشقان ئاپتۇنومىيەم
كـىيىنكى: 8. سالام، ھۆر شىتات
قىرغىزىستانلىق ئۇيغۇرلار
قىرغىزىستانلىق ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qirghizistanliq Uyghurlar ) بولسا...
تارىخى
قىرغىزىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر تىلى
ئۇيغۇرلار ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى – قازاقىستان، قىزغىزىستان، ئۆزبېكىستان، تۈرۈكمەنستان ۋە تاجىكىستان زېمىنلارىدا مەلۇم دەرىجىدە چوڭ – چوڭ توپلارنى ھاسىل قىلغان ھالدا جايلاشقان. قىرغىزىستاندا 36 مىڭ ئۇيغۇر ياشىماقتا، ئۇنىڭ ئىچىدە 20 مىڭى شەھەرلەردە، 16مىڭى يېزىلاردا ياشايدۇ. قىرغىزىستان ئۇيغۇرلىرىنى جەنۇب ئۇيغۇرلىرى ۋە شىمال ئۇيغۇرلىرى دەپ ئىككى بۆلەككە بۆلۈشكە بولىدۇ. جەنۇب ئۇيغۇرلىرى ئاساسەن قىرغىزىستاننىڭ جەنۇبىدىكى ئوش ۋىلايىتى، ئۇش شەھىرى، قارا سۇ، قەشقەر قىشلاق يېزىلىرىدا ياشايدۇ. بۇ ئۇيغۇرلار ئاساسەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى قەشقەردىن كېلىپ ئولتۇراقلاشقان بولۇپ، بىر نەچچە مەھەللىقلەرنى تەشكىل قىلغان.
ئۇيغۇرلار قىرغىزىستاندىكى شەھەرلەردە ، يېزىلاردا رۇس ، قىرغىز، ئۆزبېك قاتارلىق مىللەتلەر بىلەن ئارىلىشىپ ئولتۇراقلاشقان ياكى توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. ئۇيغۇرلار بىر نەچچە دۆلەت تەركىبىدە ياشىسىمۇ ئۇلار بىر پۈتۈن ئۇيغۇر تىلغا ۋارىسلىق قىلىدىغان مىللەت ۋەكىللىرىدۇر. ئەمما ھەر خىل سەۋەبلەر ۋە ھەر خىل مىللەت ۋەكىللىرىنىڭ ئارىسدا ياشاش سەۋەبلىك تىلنىڭ قوللىنىش دائىرىسىمۇ ۋە ئۇنىڭ لېكسىكىلىق ، گىرامماتىكىلىق سۈپىتىمۇ ھەر خىل دەرىجىدە بولغان. ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىجتىمائىي جەھەتتىن ھىمايە قىلىنىشى ھەممە جايدا بىر خىل ئەمەس. ئەگەر قازاقىستان جۇمھۇرىيتىدە ئۇيغۇر تىلى مەكتەپلەر بىلەن ئالىي ئوقۇتۇش ئورۇنلىرىدا، ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ساھەلىرى، ئىلمىي تەتقىقات ئورۇنلىرىدا ئىشلىتىلسە، باشقا جۇمھۇرىيەتلەردە پەقەت ئائىلە تۇرمۇش دائىرىسىدە قوللىنىلىدۇ.
جەنۇبىي قىرغىزىستاندىكى يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى ئۆزبېك تىلىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ ئۇنىڭغا سىڭىپ كەتكەن. ئۇيغۇرلار كۈندىلىك تۇرمۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىشتا ئۆزبېكلەر بىلەن ئىشلەش ، ئۆزبېك تىلدا ئوقۇش، يېزىش سەۋەبلىك قوش تىللىق ھالەتنى شەكىللەندۈرگەن، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ پەقەت ئۆزبېك تىلىنىلا بىلىپ، ئۆز ئانا تىلىنى تامامەن ئۇنتۇپ، پەقەت ئۆزبېك تىلى بىلەن سۆزلىشىش ئەھۋالىنى پەيدا قىلغان.
ھازىر بۇ يەردە ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى پەقەت كېيىن كېلىپ ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇرلار تەرەپىدىن ئىشلىتىلىدۇ، لكىن ئۇمۇ ساپ ئۇيغۇر تىلى ئەمەس ، ئارىلاشما تىل، يەنى ئۇيغۇر، ئۆزبىك تىللىرى ئارىلاشتۈرۈلۇپ قوللىنىلىدۇ. ھازىر ئۇلار تولۇق سىڭىپ كېتىش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. شىمالىي قىرغىزىستان ئۇيغۇرلىرى ئىچىدە 60 ياشتىن ھالقىغان ، يەنە كېلىپ يېزىلاردا تۇرىدىغانلار ئىلى شىۋىسىدە سۆزلىشىدۇ، ئۇلارنىڭ تىلىدا قىرغىز ، ئۆزبېك تىللىرىنىڭ ئېلېمېنىتلىرى ئارىلاش بولۇپ، ئۆزىگە خاس ئالاھىدە تەلەپپۇرزدا سۆزلىشىدۇ. بېشكەك، قارا بالتا شەھەرلىرى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدا ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپچىلىكى غۇلجا ۋە قەشقەردىن چىققان بولۇپ ، ئۇلار مەلۇم دەرىجىدە توپ بولۇپ ياشايدۇ.
مەزكۇر ئىككى شەھەردە ياشىغۇچى ئۇيغۇرلار ئىلى شىۋىسىنىڭ خۇسۇسىيتىنى ساقلاشقا ئىنتىلىدۇ. بولۇپمۇ چوڭ ئەۋلاد بۇنىڭغا دىققەت بىلەن قارايدۇ. ياشلار بىلەن ئوتتۇرانچى ئەۋلادنىڭ تىلىدا ئارىلاش شىۋە خۇسۇسىيەتلىرى بايقىلىدۇ. ئۆيدىن سىرت ۋاقىتتا ۋە باشقا شىۋە ۋەكىللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ھەمسۆھبەتدىشىغا تەقلىد قىلىش بايقالسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىلى شىۋىسنىڭ كۈچلۈك تەسىرىنى كۆرسىتىدۇ ئىلى شىۋىسى ياشلارغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتمەكتە. قەشقەر شىۋىسىدىكى چوڭلارنىڭ تىلغا خاس سۆزلەر ئىلى شىۋىسىنىڭ تەلەپپۇزى بويىچە ياكى ئاددىلاشتۇرۇپ،يەنى ماسلاشتۇرۇپ قوللىنىلىدۇ.
قىرغىزىستاندا ئۇيغۇرلار شەھەر شارائىتىدىمۇ توپ بولۇپ ياشايدۇ. لېكىن بۇ توپلار قىرغىز ياكى رۇس ئاھالىلىرى بىلەن قوشنا يەنى بىللە تۇرىدۇ. دېمەك ئۇيغۇر تىلىنىڭ ھىمايىسىزلىقى، يەنى ئۇنىڭ راۋاج تېپىپ تەرەققىي قلىشى ئۈچۈن ئىجتىمائىي شارائىتنىڭ يوقلىقى ، رايونلاردا ئۇيغۇر ئاھالىسىنىڭ ئازلىقى ۋە كۈندىلىك ھاياتتا باشقا مىللەت خەلقلىرى بىلەن ئالاقە ، مۇناسىۋەتنىڭ زىچلىقى تۈپەيلىدىن باشقا تىللارنىڭ ياشلار بىلەن ئوقۇغۇچىلار تىلغا يەتكۈزىدىغان تەسىرى كۈچلۈك بولىدىغانلىقى ئۆز – ئۆزىدىن چۈشىنىشلىكتۇر.
قىرغىزىستاندىكى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى ۋە تەرەققىي قىلىشىغا تېگىشلىك شارائىت يارىتىلمىغان. ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ يەرلىك خەلىققە بولغان تەسىرى يوقنىڭ ئۇرنىدا، ھەتتا ياشلارغا تونۇش ئەمەس. مەزكۇر رايون بويىچە يۈرگۈزۈلگەن ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق تەھلىلىدىن ئۇيغۇر تىلىنى ئارىلاشما قىلىش نەتىجىسىدە پەيدا بولغان ئىلى يەتتىسۇ ۋە قەشقەر پەرغانە دېئالىكتىكىلىرىنىڭ ئىسسقكۆل ۋە ئوش شىۋىلىرى مەۋجۇت دېگەن خۇلاسىنى چىقىرىشقا بولىدۇ. بېشكەك ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تىلىدا دېئالىكتىكىلىق خۇسۇسيەتلەرنىڭ ئارىلىشىش جەريانى يۈز بەرمەكتە. بۇ دېئالىكىت ۋەكىللىرىنىڭ كۈندىلىك مۇئامىلە ئالاقىسى نەتىجىسىدە ئۇ ياكى بۇ خاس خۇسۇسىيەتلىرى ئۇنتۇلۇپ، ئەڭ ئاساسىي تەرەپلىرى ساقلىنىپ ، ئۇمۇميۈزلۈك قوللىنىلىدىغانلىقىنى بايقىغىلى بولىدۇ.
خارۇكو ئوبوكاتا
ياپونىيەلىك 30 ياشلىق قىز Haruko Obokata يېڭى تىپتىكى STAP "ｓｔｉｍｕｌｕｓ　ｔｒｉｇｇｅｒｅｄ　ａｃｑｕｉｓｉｔｉｏｎ　ｏｆ　ｐｌｕｒｉｐｏｔｅｎｃｙ" دەپ ئاتىلىدىغان ھۈجەيرە ئىشلەپ چىقىرىپ, بىئولوگىيە ئالىملىرىنى ھەيران قالدۇردى. ئۇ قىزنىڭ ماقالىسى تەبىئەت ژۇرنىلىدا 1-ئاينىڭ 29 كۈنى ئېلان قىلىندى. نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا ياپونلۇق ئالىم Shinya Yamanaka iPS تىپتىكى ھۈجەيرىنى ئىشلەپچىقىرىپ نوبېل مۇكاپاتى ئالغان ئىدى. بىراق ئالىملار iPS ھۈجەيرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى مۇرەككەپ ھەم بىخەتەرلىكى ياخشى ئەمەس دەپ قارايدىكەن. Haruko Obokataنىڭ ئىشلەپچىقارغان STAP ھۈجەيرىسىنى ناھايىتى ئاسانلا ئىشلىگىلى بولىدىكەن ھەم ئۇ بىخەتەر ئىكەن. ئادەتتەiPS ھۈجەيرىسىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى ئۈچۈن ئەڭ كەم دېگەندە ئىككى ھەپتە كېتىدىكەن. بىراق بۇ يېڭى ھۈجەيرە STAP بولسا ئىككى كۈندىلا ئىشلەپ چىقىرىلىدىكەن.
تۈنۈگۈن باشلاپ ياپونىيەنىڭ بارلىق خەۋەر ئاخباراتلىرى مۇشۇ خەۋەرنى بېرىش بىلەن بولۇۋاتىدۇ. ياپونىيە تۈنۈگۈندىن باشلاپ شاتلىققا چۆمۈپ، بۇ قىزنىڭ نەتىجىلىرىنى مۇبارەكلەۋاتىدۇ. ياپونىيەلا ئەمەس پۈتۈن دۇنيا خەلقى ئۇنۇڭ ئېرىشكەن زور نەتىجىلىرىگە ئاپىرىن ئوقۇۋاتىدۇ. مەن ئۇيغۇرلار ئۈچۈن دۇنيادا ئەڭ كۆپ ماگىستىر ھەم دوكتورلارنى تەربىيىلەپ بېرىۋاتقان ياپون خەلقىگە ھەم بۇ قىزغا كۆپ مۇبارەكلەر ئوقۇيمەن! بۈگۈن بۇ قىزنىڭ نەتىجىلىرى توغرىسىدا بىزنىڭ ھاياتلىق ئىلمى ياش ئالىمىمىز تۇرسۇنجان نۇرمەمەت ئۇكام بىلەن پاراڭلاشتىم. ئۇمۇ بۇ قىزنىڭ نەتىجىلىرىگە ئاپىرىن ئوقۇدى. بۇ كۈن پەخىرلىك ئالىمىمىز شۆھرەت مۇتەللىپ بۇلتۇر دۇنيانى زىلزىلىگە سالغان كۈنگە ئوخشاپ قالدى. بۈگۈن ياپونىيە مائارىپ مىنىستىرى بۇ قىزنىڭ ئېرىشكەن نەتىجىلىرىنى ماختاپ، ئۇنۇڭ پات ئارىدا نوبېل مۇكاپاتىنى ئېلىشىنى ھەم ياپونىيەدە بۇنداق قىزلارنىڭ كەينى كەينىدىن تۇغۇلۇشىنى ئۈمىد قىلدى.
بۇ قىز بۇ قېتىم ئېلان قىلغان ماقالىسىنى بۇلتۇر باھاردا تەبىئەت ژۇرنىلىغا ئەۋەتىپتىكەن. بىراق تەبىئەت ژۇرنىلى ئۇنۇڭ ماقالىسىنى بېسىشنى رەت كىپتىكەن. بۇ قىزنىڭ تۈنۈگۈن مۇخبىرلارغا دېيىشىچە، تەبىئەت ژۇرنىلىدا ماقالىسىنىڭ بېسىلمىغانلىقىنى ئاڭلاپ قاتتىق يىغلاپتۇ. ئۇ نەچچە قېتىملاپ بۇ تەتقىقاتنى توختىتىشنى ئويلاپتۇ. بىراق ئۇ قىز بۇ تەتقىقات چوقۇم ئىنسانىيەتكە تۆھپە قوشىدۇ دەپ ئۆزىگە يەنە ئىشەنچ باغلاپ، يەنىمۇ كۆپ سانلىق مەلۇماتلارنى يىغىپتۇ. مانا ئۇنۇڭ ئۈمىدسىزلەنمەي تىرىشىپ ياراتقان نەتىجىسى تۈنۈگۈن ئاخىرى تەبىئەت ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنىپ دۇنيانى ھەيران قالدۇردى. تىرىشىپ بەلنى قويۇۋەتمىگەن ئادەم مېنىڭچە چوقۇم ئاخىرقى غەلىبىگە ئېرىشىدۇ!
بۇ قىز ياراتقان ئۇسۇلنى 5 يىلدىن بېرى ئويلاپ كەپتىكەن. ئۇ ئامېرىكانىڭ Harved ئۇنىۋېرسىتېگە كېلىپ 2 يىل تەتقىقات ئېلىپ بېرىش جەريانىدا ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئويىنى باشقىلارغا دېسىمۇ ئىشەنمەپتۇ. بىللە تەتقىقات ئېلىپ بارايلى دېسىمۇ ئۇنۇڭغا قوشۇلماپتۇ. بۇنداق بولۇشتىكى ئاساسلىق سەۋەب بۇ قىزنىڭ ياش بولغانلىقى، تەتقىقات تارىخىنىڭ ئاساسەن يوقلۇقى بولغان. بۇ قىز باشچىلىقىدىكى تەتقىقات گۇرۇپپىسىدىكى 5 ئادەمنىڭ ھەممىسى ئايال ئىكەن. ئۇ قىزنىڭ دېيىشىچە بۇ تەتقىقاتىنى مۇنچىغا چۈشكەندە ھەم مۇھەببەتلەشكەن ۋاقىتلىرىدىمۇ داۋاملىق ئويلاپ كەپتۇ.
بۇلتۇر تەبىئەت ژۇرنىلىنىڭ ئۇ قىزنىڭ ماقالىسىنى باسماسلىق سەۋەبى مۇنداق ئىكەن: "過去何百年の生物細胞学の歴史を愚弄している"(نەچچە يۈز يىلدىن بۇيانقى ھاياتلىق ھۈجەيرە ئىلمى تارىخىنى مازاق قىلغانلىق) دۇنيادا ئەڭ ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغان بىر ژۇرنالنىڭ مۇشۇنداق يەكۈن چىقىرىشىغا ئىشەنگۈسى كەلمەيدۇ.
بۇ قىزنىڭ بۇ نەتىجىسى ئاياللارنىڭ ئەرلەردىن قېلىشمايدىغان كاللىغا ئىگە ئىكەنلىكىنىلا ئىسپاتلاپ قالماستىن، ھەتتا ئاياللارنىڭ ئەرلەردىنمۇ ئېشىپ چۈشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
مەن ئاخىرىدا بۇ ئىرادىلىك ياپونلۇق قىزنىڭ ھەم پەخىرلىك ئالىمىمىز شۆھرەت مۇتەللىپنىڭ بىرلىكتە بۇ يىللىق نوبېل مۇكاپاتىنى ئېلىشىنى چىڭ كۆڭلۈمدىن ئارزۇ قىلىمەن! شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىلىم-پەن يولىدا ئۆزىنى بېغىشلىغان ئەقىللىق قىزلىرىمىزنىڭ يېڭى-يېڭى تەتقىقاتلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشنىمۇ ئۈمىد قىلىمەن.
ئۇ قىز يازغان ماقالىنىڭ تەپسىلاتى تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتا:
ئۇ قىزنىڭ تەرجىمالى تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتا:
http://en.wikipedia.org/wiki/Haruko_Obokata
باش ئاغرىقى
باش ئاغرىش ھاياتىمىزدا ئەڭ كۆپ ئۇچۇرايدىغان بىر خىل كىسەللىك ئالامىتى .ھەرخىل سەۋەبلەردىن باش قىسمى چىڭقىلىپ ئاغرىيدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :باش ئاغرىقى
ئاغرىق ئورنى :باش
مۇناسىۋەتلىك كېسەللىك :يۇقىرى قان بىسىم،مىڭە كىسەللىكلىرى
تەۋە بۆلۈم :ئىچكى بولۈم،نىرۋا ئىچكى بۆلىمى
ئىنگىلىسچە نامى :headache
روھى كەيپىيات بىلەن مۇناسىۋەتلىك باش ئاغرىش
باش ئاغرىقى ئەڭ كۆپ ئۇچۇرايدىغان باش ئاغرىش روھى كەيپىيات بىلەن مۇناسىۋەتلىك باش ئاغرىش بولۇپ، جىددىلىشىش، ئاچچىقلىنىش، قاتتىق غەم ئەندىشىگە چۈشۈش، كۆڭلى يىرىم بولۇش، ياخشى ياكى يىتەرلىك ئۇخلىيالماسلىق  قاتارلىق سەۋەپلەر ئاسانلا باش ئاغرىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ خىلدىكى باش ئاغرىشنى ئەڭ ياخشىسى ئالدىراپ دورا ئىشلەتمەي، ياخشى ئارام ئىلىش ۋە كەيپىياتنى ياخشىلاش ئارقىلىق ھەل قىلىش كىرەك.
بىشىنىڭ يىرىم ۋە ياكى بىر قىسمى ئاغرىش
ئەڭ كۆپ ئۇچۇرايدىغان بىر خىل باش ئاغرىش بولۇپ، بۇ خىل باش ئاغرىش بەزىدە ئالاھىدە ئىغىر بولىدۇ ۋە ئۇزۇن مەزگىل داۋاملىشىدۇ. ھازىرغا قەدەر بۇ خىلدىكى باش ئاغرىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان سەۋەپ تىخى ئانچە ئىنىق ئەمەس بولۇپ، داۋالاشتىمۇ باش ئاغرىشنى توختۇتىدىغان دورا ئىشلىتىشتىن باشقا ئالاھىدە شىپالىق بىر داۋالاش ئۇسۇلى يوق.
زۇكام سەۋەبلىك  باش ئاغرىش
زۇكام سەۋەپلىك كىلىپ چىققان باش ئاغرىش. ئادەم زۇكام بولغاندا بۇرۇن تۆشۈكچىلىرىنىڭ پۈتۈپ قىلىشى سەۋەبىدىن قان ئايلىنىش توسالغۇغا ئۇچۇراپ، مىڭە بوشلۇقىنىڭ بىسىمىغا تەسىر يەتكۈزىدۇ، ۋە مەلۇم دەرىجىدە باش ئاغرىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ خىلدىكى باش ئاغرىش ئادەتتە بەك قاتتىق بولمايدۇ. زۇكامنىڭ ساقىيىشىغا ئەگىشىپ بۇ خىلدىكى باش ئاغرىشمۇ ئۆزلىگىدىن يوقاپ كىتىدۇ.
نىرۋا خاراكتىرلىك باش ئاغرىش
بۇ خىل باش ئاغرىش نىرۋىنىڭ بىسىلىشى سەۋەبىدىن كىلىپچىققان بولۇپ، ئاغرىش كۆپۈنچە يۈزىدىن باشلىنىدۇ.
مىڭە ئۆسمىسى سەۋەبلىك باش ئاغرىش
يەنى مىڭىدە ئۆسمە بولغاندا مىڭەنىڭ بىسىمى يۇقۇرلاپ كىتىپ، باش ئاغرىش، ياندۇرغۇسى كىلىش قاتارلىق كىسەللىك ئالامەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ خىلدىكى باش ئاغرىش ئادەتتە يىشى چوڭلاردا كۆپ ئۇچۇرايدىغان بولۇپ، باش ئاغرىش، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ تەدىرىجى تەرەققى قىلىدۇ، ھەم باش قاتتىق ئاغرىغاندا كۆڭلى ئىلىشىش ۋە قۇسۇشتەك ئالامەتلەر بولىدۇ.
مىڭىگە قان چۈشۈش سەۋەبلىك باش ئاغرىش
بۇ خىلدىكى باش ئاغرىش ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىدىغان ۋە تەدىرىجى ئىغىرلىشىدىغان ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، كۆپۈنچە ئەھۋالدا كۆڭلى ئىلىشىش، ياندۇرغۇسى كىلىش، قۇسۇش قاتارلىق ئالامەتلەر بىرگە كۆرىلىدۇ. بۇ خىل باش ئاغرىشنىڭ قوزغۇلۇشى ئۇشتۇمتۇت، تەرەققىياتى تىز بولىدۇ، ئاخىردا يىقىلىپ چۈشۈش ۋە ھۇشىدىن كىتىشكە تەرەققى قىلىدۇ.
مىڭە ياللۇغى سەۋەبلىك باش ئاغرىش
مىڭە ياللۇغى ۋە مىڭە پەردە ياللۇغى سەۋەبىدىن بولۇپمۇ مىڭە يىرىڭلىق ئىشىق سەۋەبىدىن كىلىپ چىققان باش ئاغرىش. بۇ خىلدىكى باش ئاغرىشتا ئادەتتە باشقا ياللۇغلىنىشتا بولىدىغان قىززىش، تىتىرەش، كۆڭلى ئىلىشىش، ياندۇرۇش قاتارلىق كىسەللىك ئالامەتلىرى بىرگە بولىدۇ.
جىنسى مۇناسىۋەت سەۋەبىدىن باش ئاغرىش
بۇخىلدىكى باش ئاغرىش ئادەتتە جىنسى مۇناسىۋەتكە ئەگىشىپ پەيدا بولىدىغان بولۇپ، ھازىرغا قەدەر سەۋەبى تىخى ئىنىق ئەمەس.
يۇقۇرى قان بىسىمى سەۋەبىدىن باش ئاغرىش
يۇقۇرى قان بىسىمى سەۋەبىدىن كىلىپ چىققان باش ئاغرىش. ئادەتتە يۇقۇرى قان بىسىمى ئاستا خارەكتىرلىك كىسەل بولغىنى يەنە قانبىسىمىنىڭ يۇقۇرلاش جەريانى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاستا بىر جەريان بولغانلىقى ئۇچۇن، نورمالدا ئالاھىدە باش ئاغرىق كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ، بىراق قان بىسىمى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۇشتۇمتۇت ئۆرلەپ كەتكەندە، قاتتىق باش ئاغرىشنى كەلتۇرۇپ چىقىرىدۇ. بۇ خىل باش ئاغرىشقا ئادەتتە ياندۇرغۇسى كىلىش، ياندۇرۇش، بىشى قىيىش، كۆزى تورلۇشۇش دىگەندەك ئەگەشمە ئالامەتلەر ھەمرا بولىدۇ.
مىڭىگە قان يىتىشمەسلىك سەۋەپلىك باش ئاغرىش
بۇ خىلدىكى باش ئاغرىشتا ئادەتتە ئۇشتۇمتۇت كۆزى قاراڭغۇلۇشىش، بىشى قىيىش، سۆز  قىلالماسلىق، خاتىرسىنى يوقۇتۇش قاتارلىق ئالامەتلەر بىرگە كۆرىلىدۇ. مىڭىگە قان يىتىشمەسلىك ۋاختىدا بىر تەرەپ قىلىىنمىسا، مىڭە بىر قىسمى قانسىزلىنىپ ئۆلۈش كىلىپ چىقىدۇ.
داۋالاش
باش ئاغرىقىباش ئاغىرىش يالغۇز كوپ ئۇچۇرايدىغان ئادەتتىكى كىسەللىكلەرنىڭ كىسەللىك ئالامىتى بولۇپ قالامستىن بەلكى  يەنە بەزى بىر ئىغىر تىپتىكى خەتەرلىك كىسەللىكلەرنىڭ باشلىنىش سىگىنالىدۇر. شۇڭا باش ئاغرىغاندا ھەرگۈز سەل قارىماسلىق، بەزى ئىغىر كىسەللىكلەرنىڭ يوقلىقىنى جەزىملەشتۇرمەي تۇرۇپ ئالدىراپ ئاغرىق پەسەيتىدىغان دورىلارنى ئىشلەتمەسلىك كىرەك، بولمىسا كىسەلنى يوشۇرساڭ ئولۇم ئاشكارە دىگەندەك، بەزى خەتەرلىك كىسەللەرنى داۋالايدىغان ئەڭ مۇھىم پۇرسەت قولدىن كىتىپ قىلىپ، ئىغىر ئاقىۋەتلەر كىلىپ چىقىشى مۇمكىن.
ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاغرىش داۋاملاشقان ئىغىر تىپتىكى باش ئاغرىقىغا گىرىپتار بولغاندا ۋە ياكى ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان قاتتىق باش ئاغرىش بىلەن بىرگە كۆڭلى ئىلىشىش، ياندۇرۇش، قۇسۇشتەك ئالامەتلەر كۆرۈلگەندە دەرھال دوختۇرغا بىرىپ تەپسىلە تەكشۈرۈش ئىلىپ بىرىش كىرەك. بولۇپمۇ يۇقۇرى قان بىسىمى، مىڭىگە قان چۈشۈش ۋە ياكى مىڭە ئۆسمىس ىسەۋەبىدىن كىلىپ چىققان باش ئاغرىشتىن ئىھتىيات قىلىش كىرەك. بۇ تۈردىكى كىسەللىكلەر قانچە بۇرۇن ئىنىق دىياگۇنۇز قويۇلۇپ، قانچە بۇرۇن مۇھاپىق داۋالاش ئىلىپ بىرىلسا ئۈنىمى شۇنچە ياخشى بولىدۇ.
باشقا تۈردىكى باش ئاغرىشنىمۇ باش ئاغرىشنىڭ كىسەللىك ئالامەتلىرىگە ئاساسەن دوختۇرغا بىرىپ مۇھاپىق تەكشۈرۈش ئىلىپ بىرىش ئارقىلىق ئالدى بىلەن ئىنىق دىياگۇنۇز قويۇش ۋە بەزى داۋالاش ئىمكانىيىتى بولغان ئىغىر تىپتىكى باش ئاغرىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان كىسەللىكلەرنىڭ داۋالاش پۇرسىتىنى قولدىن بىرىپ قويماسلىق كىرەك.
تەكشۈرۈش
تەكشۈرۈپ دىياگۇنۇز ئىنىق بولغاندىن كىيىن باش ئاغرىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان سەۋەپلەرگە ئاساسەن مۇھاپىق داۋالاش ئىلىپ بىرىش كىرەك. باش ئاغرىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان سەۋەپ ئىنىقلانسا، ئامال بار ئۇ سەۋەپلەردىن ساقلىنىش، ئەگەر سەۋەپ ئىنىق ئەمەس، بىراق ئىغىر تىپتىكى باشقا كىسەللىكلەر بولمىغاندا، مۇھاپىق باش ئاغرىق دورىلىرىنى ئىشلىتىش بىلەن بىرگە دورىغا خۇمار بولۇپ قىلىشتىن ساقلىنىش، ئامال بار كەيپىياتنى تەڭشەش، كۆڭەل ئاچىدىغان پالىيەتلەرگە كۆپرەك قاتنىشىش، جىددىلەشمەسلىك، بەك ئاچىقلانماسلىق، ھەم ئاسان قايغۇرۇپ كىتىشتىن ساقلىنىش، بەدەن چىنىقتۇرۇش ۋە ئاكىتىپ تۇرمۇش كەيپىياتىنى تۇرغۇزۇش ئارقىلىق، باش ئاغرىشتىن تەدىرىجى قۇتۇلۇش كىرەك.
ئاۋغۇست
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> تومۇز ئېيى ياكى ئاۋغۇست ئېيى 12 ئاينىڭ 8 - سىدۇر. يىلنىڭ سەككىزىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ بەشىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئۈچىنچى ئېيى.
باش ئاغرىقى
دورا
باش ئاغرىقىنى پەسەيتىش ئۈچۈن كۆپ قوللىنىدىغان دورا: ئاسپىرىن .بۇ پەقەت ۋاقىتلىق توختىتىدۇ،كۆپ ئىچسە ئاشقازانغا زىيىنى بار، ياخشىسى سەۋەبىنى ئىنىقلاپ يىلتىزىدىن داۋالاش كىرەك.
ئاۋغۇست
قاراڭ
ئاۋغۇست (رىم پادىشاھى)
دىن ئەندىشىسى ۋە مۇنازىرەسى بىھۇدەدۇر
بىھۇدە ئەندىشە ۋە زىيادە مۇنازىرە
مەن ئۇيغۇردا بولۇۋاتقان مۇنازىرە ۋە مۇلاھىزەلەرگە يېقىندىن دىققەتتە بولۇپ كېلىۋاتىمەن.دەمال ئېسىمگە كەلگەنلىرى 1.پەرھات تۇرسۇن ۋە يالقۇن روزى ھەققىدىكى مۇنازىرە 2.مۇسۇلمانلىق ۋە خىرىستىيانلىق مۇنازىرىسى.ياخشى كىشىلەر ئىشتىراكىدىكى مۇنداق ساپالىق مۇنبەردە بۇگۈن يەنە مۇشۇ تېمىنىڭ قىزغىن تېمىغا،مۇنازىرىگە ئايلانغانلىقىنى كۆرۈپ ئشىمنىڭ ھەممىنى قويۇپ تۇرۇپ ئىككى ئېغىز گەپ قىلىش نىيىتىگە كەلدىم.
بايانلىرىمىزدىن مەلۇمكى يالقۇن-پەرھات مۇنازىرىسىنىڭ نوقتىسى مۇسۇلمانلىق- خىرىستىيانلىق مەسىلىسى،بۇ مۇنبەر ۋە باشقا مۇنبەرلەردىمۇ مۇشۇ تىپتىكى تېمىلار بازارلىق.نېمىشكە؟تۆۋەندە مەن خىرىستىيانلىق ۋە مۇسۇلمانلىق مۇنازىرىسى ئاشىنالىرىغا بىر قانچە چۈشەنچەمنى سۇنماقچى،ئەقىل بىلەن مۇلاھىزە قىلغايلار.
1.مەسىلە زادى شۇلار دەۋاتقاندەك ئېغىر ،قورقۇنچلۇقمۇ؟ مەن بۇنداق مۇنازىرىنى ئوتتۇرىغا تاشلاۋاتقانلارنىڭ ئاقىللىقىدىن گۇمانلىنىمەن.چۈنكى بۇ توغرىسىدا سۆزلىگەنلەر ئاساسەن پەرەز ،خىياللىرىنى سۆزلەيدۇ.تەكشۇرگەن ،تەتقىق قىلغاندىن بىرسىمۇ يوق.ئەگەر بولغان بولسا بىزنى سان سىپىر،پاكىت بىلەن تەمىنلىگەن بولاتتى.
مەن بۇ تېمىدا تەكشۈرگەن.خەلق تىياتىرخانىسىنىڭ كەينىگەرەك توغرا كېلىدىغان پروتېستانتلارنىڭ چىركاۋىغا 1999-يىلى بىر قېتىم،2008-يىلى يەنە بىر قېتىم بېرىپ تەكشۈردۈم.ئىككىلا قېتىم بىرمۇ ئۇيغۇرنى ئۇچراتمىدىم.بارغىنى پەقەتلا مەن.كەمىنە بۇ ھەقتىكى ئويلىرىمنى چىركاۋدىكى يىگانە ئۇيغۇر دېگەن تېمىدا يېزىپ گۇلىستان ئۇيغۇر سالۇنىدا ئېلان قىلدىم.ماڭا مۇشۇ كۈنگىچە خىرىستىيان دىنىنى تەرغىپ قىلغانلار خېلى بار، ئەمما ئۇلارنىڭ پۇل بىلەن ئادەم ئالدىغىنى،چەتئەلگە چىقىرىمەن دەپ يەمچۈك سالغىنى ،ياكى باشقا نومۇسسىز ۋاستىلارنى قوللانغىنى يوق. ئۇيغۇردا چەتئەللىكلەرنىڭ كۆپ ئەمەسلىكى ئەقىلدارلارغا تۇتۇق ئەمەس.ئەلۋەتتە، چەتئەللىك دىن تارقاتقۇچىلار تېخىمۇ ئاز.مەنچە بارماقتا سانىساق بەلكىم توشار يا توشماس.چۈنكى سىياسەتنىڭ مەنىسى ئۇلار ئۈچۈنمۇ ۋەھىمىدىن دېرەك بېرىدۇ.ھەتتا بۇيىل مەن بارغاندا چىركاۋدا مەن بىلەن بارغان چەتئەللىكىتىن باشقا چەتئەللىك يوق.چەتئەللىكلەر يەرلىكلەر بىلەن بىللە تۇرسا بولمايدۇ،يەنى ئۇلار ئۆيىدە دىن تارقىتىش پۇرسىتىگەمۇ ئىگە ئەمەس.
ئۇنداقتا بۇ بىھۇدە ئەندىشە نەدىن قايناقلاندى؟مەنبەسى نېمە؟
2.بىھۇدە ئەندىشە ،مۇنازىرە قوزغۇغۇچىلار كىملەر1؟؟؟ بىرىنجى ،1.ھازىر بەزى زىيالى كىشىلەردە شۇنداق بىر ساختىلىق بار،يەنى ئۆزنىڭ شەخسى رەقىبىنى مىللەتنىڭ،دىننىڭ دۈشمىنى قىلىپ كۆرسىتىپ،مىللەتسۆيەرلەك تونى بىلەن مىللەتنىڭ كۆزىنى توراشقا،ھەقەقەتنى كۆرۈشتىن مەھرۇم قويۇشقا ئۇرۇنۇش.مەسىلىنى بۇ قەدەر ئېغىر كۆرستىۋاتقىنى دەل مۇشۇنداق كىشىلەردۇر.ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ شەخسى رەقىپلىرىنى تولۇق ئۇجۇقتۇرۇش ئۈچۈن ،رىقابەتچىلىرىنى خىرىستىيانغا چىقىرىپ ئۇيغۇرلانى شۇ كىشىلەرگە تۈپتىن ئۆچ قىلىپ مەقسىدىگە يەتمەكچى ھەم بىر قىسىملىرى يەتتى.مەن تۈركىيەدىكى بىر قىسىم ساپاسىز كىشىلەرنىڭ ئامېرىكىدىكى ۋە باشقا غەرب ئەللىرىدىكى بىر قىسىم مۇنەۋۋەرلىرىمىزنى خىرىستىيان دەۋاتقىنىنى ئاڭلىغان.سەئۇدىدىكى بىر بۆلۈك دىتسىز ئادەملەرنىڭ تۈركىيەدكى ئۇيغۇرلارنى دىنسىز دەپ تىللايدىكەن دەپمۇ ئاڭلىغان.
2.سۈرىيە،ئىوردانىيە،مىسىر ۋە سەئۇدى قاتارلىق دۆلەتلەردە ئوقۇپ كەلگەن ياكى ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇرياشلار شۇ رايۇندىكى يەرلىك ئۆلۈمالىرىنىڭ تەسىرىدە خىرىستىيان ۋەھىمىسى ۋە تەشۋىشىنى سىڭدۈرىۋالغان.بۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىر قىسىم دۆلەتلەردە ئاز تولا دېموكراتىيە بولغاچقا بۇ ئەللەر پۇقرالىرىنىڭ خىرىستىيان دىنى بىلەن ئۇچرۇشۇش پۇرسىتى كەڭرى شۇڭا ئۇلارنىڭ ئالىملىرىدا بۇنداق ۋەھىمىنىڭ بولۇشى تەبىئى.ئەمدى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ بۇ ۋەھىمىنى دۇنيا بىلەن ئاساسەن بىۋاستە سۆھبەت قۇرالمايدىغان ئۇيغۇرغا تېڭىشى ئارتۇقچە،ۋە ھەتتا زىيانلىقتۇر.
3.غەرب ئەللىرىگە ئۇزاق مۇددەت مەھكۇم قالغان،مۇستەملىكە بولغان كۆپ قىسىم مۇسۇلمان ئەللىرىدە غەربكە قارشى پىكىر ئېقىمى مەۋجۇد.بىر قىسىم مۇسۇلمان زىيالىلىرى سىياسىيۇنلىرىغا ياخشىچاق بولۇش ئۈچۈن دۆلىتىدىكى قالاقلىق،ئىشسىزلىق،نامراتلىق،تىچسىزلىق قاتارلىق پاسسىپ ئامىللارنى بىزگە غەرب قالدۇرۇپ كەتكەن دەپ چۈشەندۈرۈۋاتىدۇ،ئۇلار ھازىرقى بىقوۋۇل ھالىتىمىزگە غەرىب سەۋەبچى دەپ يېزىپ ھۆكۈمرانلىرىدكى ئىقتىدارسىزلىقنى غەربكە يۈكلەۋاتىدۇ،خەلىقنى بىخۇتلاشتۇرىۋاتىدۇ.خەلقنىڭ دىققتىنى ئايىغى چىقماس دىنى مۇنازىرىگە بۇراپ قويۇپ دۆلىتىدىكى كەسكىن مەسىلىلەردەن ئاۋامنىڭ كۆزىنى غەلەت قىلىۋاتىدۇ.بۇنداق بىر قىسىم كىتابلار ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىپ ئۇيغۇرلاردىمۇ خۇددى غەرب دىن،كىنو،دوللار ۋە ياۋرۇ قاتارلىق ۋاستىلار بىلەن ئۇيغۇرلارغا ھۇجۇم قىلىۋاتقاندەك، ئۇيغۇرلار غەرب دىن تارقاتقۇچىلىرىنىڭ تەھدىتىدە قالغاندەك كەيپىياتنى پەيدا قىلىۋاتىدۇ.
3.نىمىشكە بۇ ئەندىشىنى بىھۇدە ،بۇنداق مۇنازىرىنى زىيادە دەيمىز؟؟؟ بۈگۈنكى ئۇيغۇر جەمىيىتىدە خىرىستىيانلىقتىن ئەندىشە قىلىش پۈتۈنلەي زىيادە.بۇنداق ئەندىشە قىلغۇچىلار بىر بولسا ساددىلارچە خەقنىڭ دېپىغا ئۇسسۇل ئويناۋاتقانلار ياكى بولمىسا مەقسەتلىك مىللەتنى چاڭچىلە ئوينىتىۋاتقانلاردۇر.چۈنكى 1.شىنجاڭنىڭ بۈگۈنكى سىياسىتى چەتئەلنىڭ ھەرقانداق شەكىلدىكى ئىددىيەۋى پائالىيەتلىرىنى رەت قىلىدۇ،ھەرقانداق يارىدەم ۋە قوللاشلىرىنى سىياسى مىكروسكوپتىن ئۆتكۈزىدۇ.2.ئۇيغۇرلار ئازىر ئىتىقاتتا تەۋرىنىش باسقۇچىدا ئەمەس،ساپاسىز كۆپۈيۈش باسقۇچىدىمۇ ئەمەس،بەلكى ئىلمى كۈچۈيۈش باسقۇچىدا.تۇڭگانلار بېسىپ ئۈلگۈرتەلمەيۋاتقان ئۇيغۇرچە ئىسلامى كىتابلارنى خەلقىمىز ئوقۇۋاتىدۇ.ھازىر ئۇيغۇرچە دىنى كىتاب باسالىغان نەشرىيات ئەڭ ئاسان بېيىيالايدۇ.كىتابلار ئىچىدە دىنى كىتابلارنىڭ تىراجىغا باشقا ھەرقانداق كىتاب يەتمەيدۇ.3.ئۇيغۇرلارغا شىۋىت دىن تارقاتقۇچىلىرى 1892-يىلدىن 1939-يىلغىچە دىن تارقاتقان.ئۇلار ئەينى دەۋردە ئاشكارە مەكتەپ ئېچىپ،دوختۇرخانا قۇرۇپ،باسمىخانا قۇرۇپ مەقسىدىگە يېتەلمىگەن.(بۇ ھەقتىكى بىر قىسىم تولۇقلۇمالار ئۈچۈن گۈلىستان مۇنبېىرىدىكى ئۇيغۇردا دىنى كىملىك ۋە مىللىي كىملىك دېگەن يازمىغا مەرھەمەت) دانا مۇنازىرىچىلىرىمىز ئويلاپ باقسا ھازىر يۇقارقى شارائىتنىڭ بىرسىمۇ يوق تۇرسا ئۇلار بىزنى خىرىستىيان قىلىۋېتەلەرمۇ؟
مۇسۇلمانلىق ۋە خىرىستىيانلىق مۇنازىرىسى مەنچە ئارتۇقچە چۈنكى بۇ مۇنازىرەنىڭ خەتىرى تۆۋەندىكىچە.
1.مىللەتنىڭ دىققىتىنى ئۆز مەسىلىلىرىدىن دۇنيا مەسىلىلىرىگە بۇرۇۋېتىدۇ.
3.بىر قىسىم كىشىلىرىمىزنى ئەسەبىيلىك(ئاشقۇنلۇق)،بىرتەرەپلىمىلىك ۋە قارىغۇلارچە ئەگىشىشنىڭ چاكارلىرىغا ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ.
مەنچە بۇ مۇنازىرىنى مىڭكاۋخەنلىك (خەنزابانلىق)ئومۇملاشقاندا ھايات قالالىغانلار قىلسىمۇ كېچىكمەيدۇ.لېكىن ئۇ كۈنلەردىن مۇنازىرىچى دانالار ئۈمىد كۈتمىگەي.
ئالدىنقى: مۇسىبەتتە مەھمۇد ۋەتىنى
كـىيىنكى: تىل ھەققىدىكى توققۇز خوراپات
تىل ھەققىدىكى توققۇز خوراپات
ئىلاۋە؛تىل توغرىسىدا بۇرۇن توختالغانلىرىمدا بىراز گەپ ئېشىپ قالغانتى،بىلىمخۇمارلار مەنپەئەتلەنسۇن تىلشۇناسلىقتىن چالا ساۋات، سويۈملۈك مۇستەبىتلەرنى يەنە بىر تالىۋالسۇن دەپ مۇشۇ تېمىنى يوللىدىم.بايانات شۇكى بۇ ئىلمي ماقالە ئەمەس.
تىل ھەققىدىكى توققۇز خوراپات بۇ يەردىكى خوراپات سۆزى بىر قەدەر ئالاھىدە مەنىدە بولۇپ، تىلشۇناسلىقنى بىلمەسلىك، تىلغا يوچۇن نوقتىلاردىن ھىسسى باھا بېرىش نەتىجىسىدە كېلىپ چىققان ، ئاۋامدا ۋە بىر قىسىم مۇنەۋۋەرلەردە بازارلىق سەپسەتىلىك ھۆكۈملەر ۋە غەيرى ئەقلىي قاراشلارنى كۆرسىتىدۇ.
2.تىلنى قانچە كۆپ بىلسە شۇنچە ياخشى دەپ قاراش.ھازىر بىلىم ئوقۇتۇشىنىڭ شىللىسىگە تىل ئوقۇتىشى مىنىۋالغاچ.بىزدە مۇشۇنداق خۇراپات ئەۋج ئالدى.دۇنيانىڭ بىر گەۋدىلەشكىنىمۇ ئەلۋەتتە ھالقىلىق سەۋەب.مەن مۇشۇ ۋاقىتقىچە يۇرتداشلىرىم ئارىسىدا چاغاتاي ئۇيغۇرچە،قەدىمكى ئۇيغۇرچە،ئۇيغۇر تىلشۇناسلىقى ۋە قەدىمكى ئەدەبىيات بويىچە شۇنچە ئوقۇغىنىم سەۋەبلىك ئەمەس بېيجىڭدا ئوقۇغانلىقىم،ئىنگىلىزچە بىلگەنلىكىم،تۈركچە بىلگەنلىكىم،ئانچە مۇنچە جاھان كەزگەنلىكىم بىلەن ماختىلىپ كەلدىم.مەندەك ئىگىلىزچە بىلمەيدىغان دوستلار پەقەت خەنزۇچىسى بىلەنمۇ مېنى ۋە مەندەك ئۇيغۇردىن نەچچە مىڭنى زوقلاندۇرۇپ،ھەۋەسلەندۈرۈپ يۈرىدۇ.بۇ ئۇلارنىڭ كارىدا يوق.تىلشۇناسلار شۇنداق دەيدۇ.تىل ئۆگىنىش تەقلىدىنى،دوراشنى تەكرارلىقنى تەلەپ قىلىدىغان مىخانىك جەريان.ئەگەر يات تىلنىڭ رولى مۇنداق تەكىتلىنىۋەرسە بالىلارنىڭ تەپەككۇرى بوغۇلىدۇ،ئىجادى تەپەككۇرى يېتىلمەيدۇ.پىسخىك جەھەتتىمۇ دوراشقا ،يادىلاشقا،ھەۋەس قىلىپ مەسىلىگە مۇستەقىل باھا بېرەلمەيدىغان،دائىم ئەگىشىشكىلا بېرىلىپ ئىجادىي ئىشلىمەيدىغان مىجەز يېتىلدۈرىۋالىدۇ.
3.ئۇيغۇرچە 32 ھەرىپلىك تىل،ئىنتايىن ئاسان دەپ قاراش.بۇ يەردىكى خوراپاتنىڭ سەۋەبى تىل بىلەن يېزىقنىڭ ئارىلاشتۇرىۋېتىلگەنلىكىدە كۆرۈلىدۇ.ئۇيغۇر يېزىقى 32 ھەرىپلىك ئەمما بۇ ھەرپلەرنى بىلگەنلىك تىلنى بىلگەنگە باراۋەر ئەمەس.بەلكىم بۇ يەردە خەنسۇچە خەت تەرس بولغاچ ،خەنسۇلاردىكى كىم خەتنى جىق بىلسە شۇ بىلىملىك دېگەن قاراشنىڭ تەسىرى تۈپەيلى 32 ھەرىپىمىز ئۇلارغا ئاز كۆرۈنۈپ ئاسانىكەن دېگەن بولسا بىزمۇ ئەگشتۇقمۇ بىلمىدىم.ئۇيغۇر تىلىنىڭ قىيىنىلىق دەرىقجىسى مۇبالىغە قىلغۇدەك تەرسمۇ ئەمەس،ياكى قالپايتقۇدەك ئاسانمۇ ئەمەس.بىر نەرسە ئايدىڭىكى ئۇيغۇر تىلى ماتېماتىكاسىمان فورمىلالىق.بۇ تەرىپى قەدىمكى ئۇيغۇرچىدا تېخىمۇ رۇشەن.بۇنداق بولغاندا بىر قائىدە بىلەن نۇرغۇن مەسىلىنى ئايدىڭلاشتۇرغىلى بولىدۇ،دە ئۆگىنىشكە سەل قولاي بولىدۇ.
4.ئۇيغۇرچە بىلەن روسچە يېقىن دەپ قاراش.بەلكىم يېقىن دېگەندە چاغداش ھاياتىمىزدىكى بىر قىسىم شەيئى ۋە پەنلەرنىڭ ۋە ھۈنەرلەرنىڭ نامى رۇسچە بولغاچ شۇنداق ئويلۇشۇلغاندۇر،ئەمما ئۇنداق ئەمەس.ئۇيغۇرچىدىكى بارلىق رۇسچە سۆز ئاران بەش پىرسەنت ئەتراپىدا.ئۇيغۇرچە بىلەن رۇسچە شۇ قەدەر يىراقكى بۇ يىراقلىق تىلدىكى يىراقلقلا ئەمەس بەلكى مەدەنىيەتتەتتىكى بولۇپمۇ تەپەككۇر ئۇسۇلىدىكى يىراقلىق سەۋەبلىك مۇرەسسەسىزدۇر.ئۇيغۇر مەدەنىيىتى رۇس مەدەنىيىتى بىلەن 20-ئەسىرىنىڭ باشلىرىدىن تاكى -60 يىللارغىچە يېقىم قوشنالىق،يېتەكلەش يېتەكلىنىش،تەسىرلەش تەسىرلىنىش مۇناسىۋىتىدە بولۇپ كەلگەنلىكتىن بىزنىڭ ھىسسىيات قەھەتتىن رۇسچىغا سەل ماھىلللىقىمىز پاكىت.ئەمما بۇ تىلدىكى يېقىنلىققا دەسمايە بولالمايدۇ.
5.ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن ئەرەب يېزىقىنى بىر دەپ قاراش.بۇ يەردە مەنبە جەھەتتىن قارىغاندا ئۇيغۇر يېزىقى ئەرەب يېزىقىدىن كەلگەن لېكىن ئەرەب يېزىقىمۇ قەدىمكى ئارامىي يېزىقىدىن كەلگەن شۇڭا بۇ يەردە بىردەكلىك مەۋجۇد ئەمەس يېقىنلىقلا مەۋجۇد.مەسىلەن ئەرەبچىدە چ،گ،ڭ،ژ،پ ھەرپلىرى يوق.بىز بۇلارنى قاراپ تۇرۇپ ھەممىسى ئەرەبچە بىلەن ئوخشاش دەپ تۇرىۋالساق،بىلمەي تۇرۇپ ئىشەنسەك خوراپاتقا ئەگەشكەن بولىمىز.
6.ئۇيغۇرچىدا يات تىل سۆزلىرى كۆپ دەپ ،تىلىمىز ساپ ئەمەس،تىلىمىز قانچە ساپ بولسا شۇنچە ياخشى دەپ قاراش.تىلىمىز چوڭراق تۈركى تىللار ئىچىدە قازاق،قىرغىزچىدىن قالسىلا ئاجايىپ ساپ.يات تىل سۆزلىرى ئاران21پېرسەنت.بۇ سكزلە ئىچىدىكى بىر قىسىم سۆزلەر پەقەت دىنىي ئىبارە ۋە تېخنىكا ئىبارىلىرى بولۇپ تۇرمۇش سۆزلىرى ئەمەس،تىلىمىزدا كۆپمۇ قوللۇنۇلمايدۇ.ئۇنىڭ ئۈستىگە تىلنىڭ ساپ بولۇشى ئىلغارلىق ياكى قانداقتۇر ئېسىللىقنىڭ بەلگىسى ئەمەس.ھازىرقى ئىنگىلىز تىلىدا 50پىرسەنتتىن ئارتۇقى يات سۆزلەر.ھەتتا ئۇيغۇرچە سۆزلەرمۇ بار.ئادەتتە يۈكسەك مەدەنىيەت ياراتقان مىللەتلەرنىڭ تىلى ساپ بولمايدۇ،بۈگۈنگىچە ياشىيالمىغان ۋە يوقۇلىۋاتقان تىللار دەپ ساپ تىللاردۇر.تىل ئەبجەشلىشىش ھىسابىغا يوقالمايدۇ ھاياتنىڭ ھالقىلىق ساھەلىرىدە قوللۇنۇلماسلىق،رولسىز قالدۇرۇلۇش،پايدىسىز ھالغا چۈشۈرۈلۈش،كىشىلەرنىڭ تەرەققىياتىدىكى قالاقلىققا ۋەكىل قىلىنىش ھىسابىغا يوقۇلىدۇ.شۇڭا ھازىر بىر قىسىملارنىڭ دەۋاتقان تىلىمىزدىكى ئەرەب پارىسچىنى تۈركىيە تۈركلىرى كەبى سىقىپ چىقىرىش دېگەندەك تىل ئىسلاھاتچىلىقى بىزگە بىھاجەت.ھازىر بىز مۇستاپا كەمال ھاكىملىقىدىكى تۈركىيەدە ياشىمايۋاتىمىز.شۇڭا بۇنداق ئىسلاھاتچىلىق،تىلنى ساپلاشتۇرۇش شۇئارلىرى ئارتۇقچە.
7.تىلىمىز كومپىيوتىرغا ماس كەلمەيدۇ دەپ قاراش.بۇ يەردىكى خاتالىقممۇ تىل بىلەن يېزىقنى بىر دەپ قاراش ۋە ئۇيغۇر يېزىقىنى چۈشەنمەسلىكتىن كەلگەن.خەنسۇچىدەك ھەرىپى يوق،موڭغۇلچىدەك ئۈستىدىن ئاستىغا يېزىلىدىغان يېزىق ماس كەلگەن،ئەرەب،پارىس،ئوردۇ،ھىندى يېزىقلىرى ماس كېلىدۇ نىمىشكە ئۇيغۇرچىمىز ماس كەلمىگۈدەك؟
8.تىلىمىزدىكى ئەرەبچە-فارىسچە سۆزلەرنىڭ ئۇيغۇرچىلاشقان شەكلىنى ئىنكار قىلىش.مەن بۇلتۇر ئاكام بىلەن خەر خوش دېسە،ھەشقاللا دېسە بولمايدۇ دېگەن گەپ جۈمەدە بولغاندىلا بۇ توغرىدا تالاشقان ۋە مۆمىىن ئاكامنى رەنجىتىپ قويغان.توردىمۇ كۈمۈشتەك قىزلارنى قاينىتىۋەتتىم،ئۇلارمۇ مېنى تىللاپ زاماندىن ئالالمىغان دەردىنى مەندىن ئالدى.
لېكىن بۇ ئىلىم مەسىلىسى كىملەرنىڭ رەنجىشى سەۋەبلىك بىلىپ تۇرۇپ،قۇيرۇق شىپاڭلىتىپ زاكۇندىن كەچسەك بولمايدۇ.توغرا خەير سۆزىنى خەر تەلەپپۇز قىلساق بۇ سۆز پارىسچىدىكى ئىشەك دېگەن سۆزگە ئوخشاپ قالىدۇ.لېكىن بۇ سۆزنى دەۋاتقان ئۇيغۇر ئاۋام فارىسچە ئۇقمايدۇ،بۇنى بىر ئادەتتىكى خوش دېگەن مەنىدىلا ئىشلىتىدۇ.بىلسە بىزنىڭ مومىن ئۇيغۇرلىرىمىز بىر -بىرىنى ئېشەك دەپ ئۇزۇتارمىدى.توغرا ،گەپنى توغرا قىلىش كېرەك،لېكىن ئۇيغۇر تىلىدا ي تاۋۇشى چۈشۈپ قالىدىغان قانۇنىيەت بار.ئادەتتە بۇنى يازغاندە چۈشۈرمەي يازىمىز،لېكىن سۆزلىگەندە تەبىئى چۈشۈپ قالىدۇ، بۇ ئۇيغۇرتىلىنىڭ تەلەپپۇز قانۇنىيىتى.ھەشقاللامۇ شۇ گەپ،ئۇيغۇرلار ئەرەبچىدىكى مۇتلەق كۆپ سۆزنى ئەرەب بولمىغاچقا ئەرەبچە ئەمەس ئۇيغۇرچە تەلەپپۇز قىلىدۇ،لېكىن ھىچقاچان بىلىپ تۇرۇپ خاتا مەنە بېرەي دېمەيدۇ.ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇيغۇر بۇ سۆزنى ئۇيغۇرغا دەيدۇ ،شۇڭا ھىچكىم خاتا چۈشەنمەيدۇ.تىلدىكى سۆزلەردە تاۋۇش ئۆزگىرەيدۇ،مەنا كۆچىدۇ،مەسىلەن پارىسچىدىكى سۇ يۈزى مەنىسىدىكى ئابرۇي سۆزى ئۇيغۇرچىدا پارىسچىدىكى مەنىسى بىلەن چىقىشالمايدۇ.ئۇيغۇرچىدىكى تەرەت سۆزى ئەسلىدىكى ئەرەبچە مەنىسىدىن پەرقلىق.شۇڭا ھەشقاللا سۆزىنىڭ قوللۇنىلىشىمۇ ھىچ خاتا ئەمەس.بۇ سۆزنىڭ ئەسلى ئەرەبچىسىنى ئەرەبچە تەلەپپۇزى بىلەن ئەرەبكە دەپ بەرمىسەك ئۇيغۇرچە تەلەپپۇزىدىن ھىچ قايسى ئەرەب چۈشىنىپ بىزدىن رەنجىپ قالمايدۇ.شۇڭا تىلىمىزدىكى ئەرەبچە سۆزلەرنى ئەرەبچە مەنىسى بىلەن سېلىشترۇپ خاتاغا چىقىرىشنىڭ ھىلىمۇ قورقۇپ گېپىنى ئوڭلاپ قىلالمايۋاتقان ئاۋامغا يېڭى قىيىنچىلىق تۇغدۇرۇشتىن باشقا ئەھمىيىتى يوق.
9.ئۇيغۇر تىلىدا يوق ھادىسىلەرنى بىلمەستىن زورلاپ تېڭىش.ھەر قانداق تىلنىڭ خاسلىقى بولىدۇ.ئەرەب ۋە ئۇيغۇر تىللىرىمۇ شۇنىڭ ئىچىدە.دۇنيادا ئەرەب تىلى ئىلاھى ئاتالغۇغا باي.ئىلاھقا مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن مەخسۇس سۆزلەر بار.خەنسۇچىدىمۇ ھاكىمىمۇتلەقلىككە ئائىت نۇرغۇن سۆزلەر بار. بۇ ئىككى مىللەتنىڭ بىرسىدە دىنى تۇيغۇنىڭ ۋە ئەنئەنىنىڭ كۈچلۈك بولغانلىقى ، يەنە بىرىدە ھاكىم مۇتلەق پادىشاھلىق تۈزۈمنىڭ ئۇزۇن داۋاملاشقانلىقىنىڭ تىلدىكى ئىپادىسى.مۇشۇ نوقتىدا مەن دىندار دوستلۇرۇمنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى يارتىش سۆزىنى ئاللاھتىن باشقا مەۋجۇداتقا ئىشلىتىشكە بولمايدۇ دېگەن سۆزىگە ئىتىراز بىلدۈرىمەن.مەن ئەرەبچە بىلمەيمەن.بەلكى ئەرەب تىلىدا ئادەمنىڭ بىر نەرسە ئىجاد قىلىشى سۆزلەنگەن جۈملىدىكى يارىتىش سۆزى بىلەن ئاللاھنىڭ ھەر بىرىمىزنى ياراتقانلىقى سۆزلەنگەن جۈملىدىكى يارىتىش سۆزى ئىككى خىلدۇر،ياكى ئىككى خىل قوشۇمچە بىلەن ئىپادىلىنىدىغاندۇر لېكىن ئۇيغۇرچىدا بۇنداق تىل ئادىتى يوق تۇرسا، بۇنىمۇ ئۇيغۇرچىغا تاڭساق ،ئۇيغۇرچىنى ئەرەبچىنىڭ قائىدىسى بويىچە قايتا ئىسلاھ قىلىپ چىقىمىزمۇ؟
ئالدىنقى: دىن ئەندىشىسى ۋە مۇنازىرەسى بىھۇدەدۇر
كـىيىنكى: م كاشغەرى ۋە بۈگۈنكى تىل مەسىلىلىرى
چىن شىخۇاڭ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> Qin Shi Huang
pinyin: Qín Shǐhuángthumb|چىن شىخۇاڭ (秦始皇)
رۇس مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
رۇس مىللىتى - رۇس تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
قۇلان
قۇلان (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Qulan) بولسا...
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابچىل ياشلار تەشكىلاتى
100 يىللىق ياشلار ھەرىكىتىدىكى ئەڭ ئىلغار كۈچ: شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابچىل ياشلار تەشكىلاتى
نەبىجان تۇرسۇن ( تارىخى پەنلىرى دوكتورى)
1878-يىلى ياقۇپبەگ رەھبەرلىكىدىكى يەتتەشەھەر ئۇيغۇر دۆلىتى مانجۇ-چىڭ قوشۇنلىرى تەرىپىدىن تولۇق ئاغدۇرۇلۇپ، پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان مانجۇ-چىڭ ئىمپېرىيەسى ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىندى. چار رۇسىيە مۇستەقىل ئىلى ئۇيغۇر سۇلتانلىقىنى يوقىتىپ، 10 يىل ئۇنىڭ زېمىنلىرىنى ئىدارە قىلغاندىن كېيىن 1881-يىلى ئىلى ۋادىسىنى مانجۇ ئىمپېرىيەسىگە تاپشۇرۇپ بەردى، 1912-يىلى مانجۇ ئىمپېرىيەسى ئاغدۇرۇلۇپ، ئۇنىڭ ئورنىدا خىتاي مىللىتىنىڭ مىللىي جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇپ، مەنچىڭ ئىمپېرىيەسىنىڭ مۇستەملىكىچىلىك سىياسىتىگە ۋارىسلىق قىلدى ۋە ئۇنى تېخىمۇ ئەشەددىي دەرىجىدە چوڭ خىتاي مىللەتچىلىكى بىلەن بىرلەشتۈرگەن ھالدا ئېلىپ باردى. ئەنە شۇنىڭدىن كېيىنكى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەملىكىگە ئايلىنىشى بىلەن مۇستەملىكىچىلىككە قارشى، مىللىي ئازادلىق ۋە مۇستەقىللىق كۈرىشى باشلانغان بولۇپ 1917-يىلىدىكى رۇسىيەدىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەر، مەركىزىي ئاسىيادىكى جەدىدتچىلىك، مىللىي ئويغىنىش ھەرىكەتلىرى ئۇيغۇرلارنىمۇ ئۆز قوينىغا ئالدى. ئەنە شۇ مەزگىلدىن باشلانغان ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ئازادلىقى ۋە مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈش كۈرەشلىرى سېپىگە ئالدى بىلەن ئىلغار پىكىرلىك، يېڭىچە مائارىپ تەربىيەسى كۆرگەن، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى، جەنۇبىي ئاسىيا، رۇسىيە، قوشنا ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىدا زىيارەتلەردە بولغان ۋە ئىلىم تەھسىل قىلغان شۇنىڭدەك دۇنيادىكى ئىلغار تەرەققىياتلارنى كۆرگەن، ئىسلام دۇنياسىدىكى، تۈرك دۇنياسىدىكى، جۈملىدىن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەرەققىياتلار، سىياسىي، ئىدىيەۋى ئۆزگىرىشلەر ۋە تەشكىلىي ھەرىكەتلەرنى كۆرگەن ۋە ئۇلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ئىلغار ياشلار ئاتلاندى. قوشنا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەشقەرىيە ۋە ئىلى ۋادىلىرىدىن چىقىپ يەرلىشىپ قالغان ئۇيغۇرلار، جۈملىدىن ئابدۇللا روزىباقىيېف باشچىلىقىدىكى مىڭلىغان ئۇيغۇر ياشلىرى ئۆز ئانا ۋەتىنىدە خىتاي ھاكىمىيىتىنى يوقىتىپ، ئۇيغۇر مىللىي ھاكىمىيىتىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز مىللىي جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇش كۈرىشىگە ئاتلاندى. بۇ ۋاقىتتا يەنە بىر قىسىم ياشلار بولسا ياش تۈركلەرنىڭ تۈركچىلىك، ئىسلاھات ھەرىكىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇپ، ئۇلارمۇ ئۆز مىللىتىنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن ئاقارتىش، ئىدىيەۋى جەھەتتىن يېڭىلاش ھەرىكەتلىرى ئېلىپ باردى، ئومۇمەن، مەيلى، تۈركچىلىك ئىدىيەسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ۋە بۇ خىل ئىدىيەگە تايانغان ياشلار بولسۇن، ياكى بولشېۋىكلەرنىڭ سوتسىيالىستىك، كوممۇنىستىك ھەرىكەت ئىدىيەسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلار بولسۇن ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ يولى ۋە سىياسىي ئاساسىي ئوخشىمىسىمۇ، ئەمما مۇستەقىللىق، ئازادلىق ئىدىيەسى ۋە غايىسى بىر ئىدى، ئۇلارنىڭ ھەممىسى خىتاي ھاكىمىيىتىدىن قۇتۇلۇپ، مۇستەقىل جۇمھۇرىيەت قۇرۇشنى كۆزلەيتتى خالاس. 1930-يىللاردا كەڭ كۆلەملىك شەرقىي تۈركىستان مىللىي مۇستەقىللىق كۈرىشىدىمۇ ئوخشاشلا ئاشۇ ئىدىيەۋى پىكىرلەرگە ئىگە ياشلار، جەمئىيەتنىڭ ھەر قاتلىمىدىكى كەڭ ياشلار جەڭگىۋار كۈچ بولدى.
ئومۇمەن، 20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى مەزگىلىدە ياشلار جەڭگىۋارلىق روھىنى جارى قىلدۇرۇپ، مىللىي ئازادلىق كۈرەشنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرۇپ، ئىنقىلاب غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرۈشكە زور ھەسسە قوشقان ئىدى. ياشلار مەيلى، 1931-1937-يىللىرى ئارىسىدىكى مىللىي ئازادلىق كۈرەشلىرى، جۈملىدىن بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇش بولسۇن ۋە ياكى 1944-1949-يىللىرىدىكى مىللىي ئازادلىق كۈرەشلىرى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇش بولسۇن ھەر قېتىمدا ئۆز كۈچ-قۇۋۋىتىنى كۆرسەتتى. قوشقان ئىدى. ياشلار مەيلى، 1931-1937-يىللىرى ئارىسىدىكى مىللىي ئازادلىق كۈرەشلىرى، جۈملىدىن بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇش بولسۇن ۋە ياكى 1944-1949-يىللىرىدىكى مىللىي ئازادلىق كۈرەشلىرى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇش بولسۇن ھەر قېتىمدا ئۆز كۈچ-قۇۋۋىتىنى كۆرسەتتى.
تارىخىي مەنبەلەرگە تايانغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا مىللەت ياشلىرى 1944-يىلى، 9-ئايدىكى نىلقا قوزغىلىڭىدىن تارتىپ، 1944-يىلى، 7-نويابىر كۈنىدىكى غۇلجا قوزغىلىڭى ۋە باشقا بارلىق قوراللىق كۈرەشلەرگە ئاكتىپ قاتناشقان ھەمدە 12-نويابىر شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۇنياغا كېلىشىدىكى ئاۋانگارت كۈچكە ئايلانغان ئىدى. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى 1945-يىلى، 8-ئاپرېل كۈنى ئۆز مۇنتىزىم مىللىي ئارمىيەسىنى قۇرغاندىمۇ ياشلار مىللىي ئارمىيە سېپىگە ئاكتىپ قاتنىشىپ، ئۈچ فرونت بويىچە ئېلىپ بېرىلغان جەڭلەردە ئۆزلىرىدىن نەچچە ھەسسە كۆپ مۇنتىزىم خىتاي گومىنداڭ ئارمىيەسىنى مەغلۇپ قىلىپ، ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتاي ۋىلايەتلىرىنى تولۇق ئازاد قىلدى. ياشلار ئارىسىدىن رىزۋانگۈل، زىخرۇللام نادىروف ۋە باشقا يۈزلىگەن قەھرىمان ئوغۇل-قىزلار مەيدانغا كېلىپ، ئۆزلىرىنىڭ باتۇرلۇقلىرى بىلەن تارىخ بېتىگە پۈتۈلدى.