cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غازى ئەمەت
ئۇيغۇر رەسسامى غازى ئەھمەد
دۇرۇس، قەدىمقىلار « ئوغلان ئىشلىتەر قورالنى، قورال ئىشلىتەلمەس ئوغلاننى » دەپ بىكارغا ئېيتمىغان. شىنجاڭدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەر ناخشا – ئۇسسۇلغا ماھىر، ھېسسىياتقا باي مىللەت. ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تۇرمۇشىدا كۆپ ئۇچرايدىغان مەشرەپ، مۇقام سورۇنلىرى، ئېتىز قىرلىرىدا بىيىت ئوقۇشلار، ئوغلاق تارتىش، قايناق بازار، يىپەك يولى مەنزىرىلىرى، تەڭرىتېغىنىڭ گۈزەل تاغ – دەريالىرى ۋە مىللىي مەدەنىيەت ساھەسىدىكى كىشىلەر غازى ئەھمەدنىڭ قەلىمىدە ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن. ئۇسسۇل سورۇنلىرىدىكى قايناق ھېسسىيات، قىزغىن كەيپىيات ۋە جانلىق ئوبرازلار ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدە ۋايىغا يەتكۈزۈپ سىزىلغان. بىر فىرانسىيىلىك ساياھەتچى ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى كۆرۈپ : « رەسىمدىكى سازەندىلەر ۋە ئۇسسۇلچىلارنىڭ جۇشقۇن ھالىتى تىل بىلەن تەسۋىرلىگۈسىز دەرىجىدە ئەينەن سىزىلىپتۇ » دېگەن. يەنە بەزىلەر غازى ئەھمەدنىڭ ئەسەرلىرى كىشىگە روفېر سارىيىدا ساقلىنىۋاتقان، گوللاندىيىلىك رەسسام فرانىس. خارس سىزغان « سىگان قىزى » ۋە « سازەندە » دېگەب ئەسەرلەرنى ئەسلىتىدۇ دېيىشمەكتە. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدە يارىتىلغان ئوبرازلار شۇ قەدەر جانلىق بولۇپ، ئىختىيارسىز ھالدا كىشىنىڭ ئۇلار بىلەن بىر مەيدان ئۇسسۇلغا چۈشكىسىنى كەلتۈرىدۇ. « ياۋروپا ۋاقىت گېزىت » قاتارلىق ئاخبارات ۋاستىلىرى : « غازى ئەھمەدنىڭ رەسىم كۆرگەزمىسى فىرانسىيىلىكلەرنىڭ قاتتىق قىزىقىشىنى قوزغىدى. نۇرغۇنلىغان فىرانسىيىلىك دوستلار بۇ ئاز سانلىق مىللەت رەسسامىنىڭ ئەسەرلىرى بىزنىڭ ئۇنىڭ يۇرتىغا بولغان قىزىقىشىمىزنى قوزغىدى، بىز شىنجاڭغا ساياھەتكە بارماقچى » دەپ خەۋەر قىلغان.
ئەمەلىيەتتە بۇ ئەسەرلەردە رەسسامنىڭ ئىچكى دۇنياسى ئىپادىلەنگەن. خەلققە ۋە تاپىنى ئاستىدىكى بۇ زېمىنغا بولغان مۇھەببەت ۋە تارىخىي تەرەققىياتىغا بولغان كۆڭۈل بۆلۈش، خۇددى بىر تال قىزىل يىپقا ئوخشاش ئۇنىڭ قان – قېنىغا سىڭىپ، روھىنى باغلاپ تۇراتتى. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدە شىنجاڭدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەر، شۇنداقلا جۇڭخۇا مىللەتلىرىنىڭ روھى ۋە ئىرادىسى ئىپادىلەنگەن. « جىنايى جازا »، « ھېساب ئېلىش »، « مۇقام » قاتارلىق ئەسەرلىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي تەقدىرىنىڭ ئۆزگىرىشى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن. بۇ ئەسەرلەر، شۇنداقلا « ئېيتىپ تۈگەتكۈسىز يۈرەك سۆزى »، « ھەر خىل سازلارغا نەزەر »، « مەشرەپ »، « نازىركوم »، « دولان روھى »، « تەڭرىتاغ بۇلبۇلى »، « مەھمۇد قەشقەرى » قاتارلىق ئەسەرلىرىدىمۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ رەڭگا – رەڭ، مول مەنىۋىي دۇنياسى يورۇتۇپ بېرىلگەن. مانا بۇلار رەسسامنىڭ خەلقىگە بولغان چوڭقۇر مۇھەببىتى ۋە تارىخىي تەرققىيات جەريانىدىكى تەقدىرىدىن ئايرىلالمايدۇ. ئۇنىڭ خەلقىگە بولغان چوڭقۇر مۇھەببىتى بەزى چاغلاردا ئۆزىنى كونتىرول قىلغۇسىز دەرىجىگە بېرىپ يەتكەن. ئۇ « ساما » دېگەن ئەسىرىدە ئىختىيارسىز رەۋىشتە ئۆزىنىمۇ شۇ قايناق ئۇسسۇل توپى ئارىسىغا قوشۇۋەتكەن. بۇ قانداقتۇر بىردەملىك ئىلھامنىڭ تۈرتكىسىدىن بولماستىن، بەلكى خەلقىگە بولغان چوڭقۇر ھېسسىياتنىڭ تۈرتكىسىدە، ئۆزىنىڭ ئىچكى ھېسسىياتىنى ئوبرازلىق ۋە جانلىق سىزىپ چىققانلىقىدىن بولغان.
رەسسام لى كېرەن ئەپەندى « خەلق ئارىسىغا چۆكمىگەن رەسسام داڭلىق رەسسام بولالمايدۇ » دېگەن ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە جوڭگۇ رەسساملىق مۇنبىرىدە تىك چوققىلارنى بويسۇندۇرغىدە جاسارەت بىلەن ئىجاد قىلىشتەك ياخشى ئەنئەنىمىز بار. بىر پارچە ئەسەرنى ياخشى سىزىش ئۈچۈن، شۇنداقلا ئۇنى چوڭقۇر مەنىگە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، ئۇ دائىم ئۇزۇن مۇددەت خەلق ئارىسىدا تۇرمۇش ئۈگىنەتتى. ئۇ « مۇقام » دېگەن ئەسىرىنى سىزىشتىن بۇرۇن نۇرغۇن قېتىم ئويلاندى، قۇم – بوران ھۇشقۇتۇپ تۇرغان جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ چەت يازا – قىشلاقلىرىغىچە بېرىپ، نەچچە مىڭلىغان شەخسلەر ئوبرازىنى ئەستايىدىل كۈزەتتى. تەھلىل قىلىش، سېلىشتۇرۇش، تاللاش ئارقىلىق ئىككى ئايدىن ئارتۇق ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئاخىرى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ قارىقاش ناھىيىسىدە بۇ ئەسەرنى يورۇقلۇققا چىقاردى. « مۇقام » دا 50 تىن ئارتۇق شەخسلەر ئوبرازى يارىتىلغان بولۇپ، ھەر بىر كىشىنىڭ كىيگەن كىيىمى، چالغان سازى ۋە چىراي ئىپادىسى بىلەن ئومۇمىي ئەسەرنىڭ مۇناسىۋىتى ئىنچىكىلىك بىلەن كۆڭۈل قويۇپ سىزىپ چىقىلغان. ئۇ مۇنداق دەيدۇ : « بەزىلەرنىڭ قارىشىچە، بەزى مىللەتلەرنىڭ چىراي – تۇرقى ئاساسەن ئوخشىشىپ كېتىدىكەن، مېنىڭ ئەسەرلىرىمدىكى ئوبرازلارمۇ بىر – بىرىگە ئوخشىشىپ كېتىدىكەن. شەخسلەر ئوبرازى تەسۋىرلەنگەن بىر پارچە رەسىم بەئەينى بىر ئەدەبىي ئەسەرگە ئوخشايدۇ. ئۇ مۇبادا كىشىگە ئۇنتۇلغۇسىز بىرنەچچە ئوبرازنى ئەسلىتەلمىسە، ئۇنى قانداقمۇ مۇۋەپپىقىيەتلىك چىققان ئەسەر دېگىلى بولسۇن ؟ ». ئەمەلىيەتتىمۇ ئۇ ئەزەلدىن كونىلىققا ئېسىلىۋالمايتتى، قارىغۇلارچە مودىمۇ قوغلاشمايتتى. تېخنىكا، شەكىل جەھەتتە نەيرەڭۋازلىق ئىشلىتىلگەن، مەزمۇنى پۈچەك نەرسىلەر بىلەن ئەزەلدىن خوشى يوق ئىدى. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ئىچكى ھېسسىياتقا باي، تارىخىي پۇرىقى كۈچلۈك قىلىپ ئەستايىدىللىق بىلەن تۈجۈپىلەپ سىزىلاتتى. « ياۋروپا ۋاقىت گېزىتى » ئۇنىڭ ئەسەرلىرىگە « غازى ئەھمەدنىڭ ئەسەرلىرىدىن كىشى ئۇيغۇر تارىخىنى، شۇنداقلا ئۇيغۇر تارىخىنى ياراتقان ھازىرقى زامان ئۇيغۇرلىرىنى چۈشىنىپ يېتەلەيدۇ » دەپ باھا بەرگىنى بىكار ئەمەس ئىدى. بىر پارچە ئەسەردىن ئاپتورنىڭ ئىستېداتىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. بىر پارچە مۇۋەپپىقىيەتلىك چىققان ئەسەردە رەسسامنىڭ خىسلىتى چاقناپ تۇرىدۇ. خەلق ئارىسىدىن چىقىپ خەلق ئارىسىغا قايتىش، خەلقنى ئەسەرلىرىنىڭ باش تېمىسى قىلىش، كەڭ خەلق ئاممىسى ۋە غەربىي يۇرتنىڭ گۈزەل تاغ – دەريالىرىدىكى سەنئەت گۈزەللىكىنى ئىپادىلەش – غازى ئەھمەدتىكى سەنئەت خىسلىتىدۇر، شۇنداقلا ئۇنىڭ سەنئەت قارىشىنىڭ جەۋھىرىدۇر. ئۇ جوڭگۇچە ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىلغار، ئىلمىي، مىللىي، ئاممىباپ مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى يولىدا مېڭىشتا چىڭ تۇرۇپ ئۈلگە ياراتتى. شۇڭا ئۇنى « خەلق سەنئەتكارى » دەپ تەرىپلىسە ئازراقمۇ ئارتۇقلۇق قىلمايدۇ.
ئۇ تىرىشچانلىق، ئىجادچانلىق روھىغا باي سەنئەتكار. 1999 – يىلدىن 2000 – يىلغىچە 100 دىن ئارتۇق ئەسەرنى سىزىپ پۈتتۈردى. چوڭ تىپتىكى ماي بوياق رەسىم « دولان روھى » مۇ شۇنىڭ ئىچىدە ئىدى. ۋاھالەنكى، ئۇ ئىجادىيەتتە ھەرگىزمۇ ئالدىراقسانلىق ۋە ئاچكۆزلۈك قىلماستىن، بەلكى قەدەممۇ – قەدەم بىر چوققىدىن يەنە بىر چوققىغا يامىشىپ ئىلگىرىلەپ، سەنئەت جەۋھەرلىرىنى دۇنياغا تەقدىم قىلدى. خۇددى قۇم بارخانلىرىنى كېزىۋاتقان تۆگىگە ئوخشاش جاسارەت بىلەن مەزمۇت قەدەم تاشلايتتى. ئۇىڭ « جىنايى جازا » ( 1964 – يىلى سىزىلغان ) دېگەن ئەسىرى جوڭگۇ گۈزەل – سەنئەت سارىيىغا ساقلاشقا قويۇلدى. « مەھمۇد قەشقەرى » ( 1981 – يىلى سىزىلغان ) مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر رەسىم كۆرگەزمىسىدە بىرىنچى دەرىجىگە ئېرىشىپ، بېيجىڭ مىللەتلەر مەدەنىيەت سارىيىغا ساقلاشقا قويۇلدى. « مۇقام » ( 1984 – يىلى سىزىلغان ) دېگەن ئەسىرى جوڭگۇ گۈزەل – سەنئەت سارىيىغا ساقلاشقا قويۇلدى. « گىلەم. ئۇيغۇرلار » ( 1987 – يىلى سىزىلغان ) ناملىق ئەسىرى ياپونىيە يازغۇچىلار جەمئىيىتىگە ساقلاشقا قويۇلدى. « مۇزىكا ھەۋەسكارى » ( 1988 – يىلى سىزىلغان ) ناملىق ئەسىرى مەملىكەت بويىچە تۇنجى نۆۋەتلىك ماي بوياق رەسىم كۆرگەزمىسىگە قاتناشتۇرۇلۇپ، كۈمۈش مېدالغا ئېرىشىپ، ياپونىيە جيەندەيتيەن كۇلۇبىغا ساقلاشقا قويۇلدى. جوڭگۇچە رەسىم « تەڭرىتاغ بۇلبۇلى » پارتىيە قۇرۇلغانلىقىنىڭ 80 يىللىقىنى تەبرىكلەش مۇناسىۋىتى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن مەملىكەتلىك رەسىم كۆرگەزمىسىدە مۇنەۋۋەر ئەسەر مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. يەنە بىر تۈركۈم ئەسەرلىرى رەسىم ساھەسىنى زىلزىلىگە سالدى.
ئۇ ماي بوياق رەسىمى سىزىش ۋە جوڭگۇچە رەسىم سىزىشتىن باشقا يەنە تام رەسىملىرى، بېزەكچىلىك نەقىشلىرى، ئەنئەنىۋىي بىناكارلىق سەنئىتى ۋە ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىمۇ تەتقىق قىلدى. ئۇ ئۇيغۇر، ئەرەب ھۆسىنخېتىگىمۇ ماھىر بولۇپ، ھۆسىنخەت ئەسەرلىرىمۇ خېلى مەشھۇر. ئۇ يەنە رەسىم سىزىش، بىناكارلىق، ھۆسىنخەت ۋە تارىخىي مەدەنىيەت جەھەتلەردىمۇ نۇرغۇن ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىپ، نۇرغۇن مۇھىم قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويدى.
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۇ شىنجاڭ مەدەنىيەت ساھەسىنىڭ « باياناتچىسى » بولۇپ قالدى. 1992 – يىلى غازى ئەھمەد بېيجىڭ خەلق سارىيىدىكى شىنجاڭ زالىنى قايتا بېزەش قۇرۇلۇشىنىڭ باش لايىھىلىگۈچىلىكىگە تەكلىپ قىلىنىپ، چوڭ تىپتىكى ئاسما تام رەسىمى « تەڭرىتاغقا مەدھىيە » نى لايىھىلىدى ۋە بۇ قۇرۇلۇشقا رەھبەرلىك قىلدى. 1997 – يىلى يۇقىرىنىڭ يوليورىقىغا ئاساسەن، ئاپتونۇم رايونىمىز شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونىغا سوۋغا قىلغان چوڭ تىپتىكى ئاسما تام رەسىمى « تەڭرىتاغ ناۋاسى » نى لايىھىلەپ ۋە ئۇنىڭغا باشچىلىق قىلىپ، شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىگە ۋاكالىتەن ئۇلارنىڭ ۋەتەنگە بولغان مەدھىيىسى ۋە تىلەكلىرىنى بىلدۈردى.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىنىڭ مەركىزى ئۈرۈمچى ۋە شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى رايونلىرىدىكى نۇرغۇن مۇھىم سورۇنلاردا جۇلا قىلىپ تۇرغان تام رەسىملىرى ۋە ھەيكەللەرنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭ قولىدىن چىققان. ئۇ شىنجاڭنىڭ گۈزەل تاغۇ – دەريالىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ سىزىپ، كىشىلەرنىڭ شىنجاڭنى تېخىمۇ چۈشىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈپ « شىنجاڭچە ئالاھىدىلىك » كە تېخىمۇ تۈس قوشتى. ئۇ ئۆزىمۇ خۇددى رەسىملىرىدىكىدەكلا قويۇق شىنجاڭچە تۈسكە ئىگە بولۇپ قالدى. رەسساملىق ساھەسى ۋە رەسساملىق خىزمىتىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن تۆھپىسى ئۇنى كاتتا شان – شەرەپلەرگە مۇيەسسەر قىلدى. ئەدەبىيات – سەنئەت ساھەسىدىكى خىزمىتىدىن باشقا ئۇ يەنە 9 – قېتىملىق خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ۋەكىلى بولدى. 1998 – يىلى مەملىكەت دەرىجىلىك ئالاھىدە تۆھپە قوشقان مۇتەخەسىس بولۇپ باھالاندى. 1991 – يىلىدىن باشلاپ گوۋۇيۈەننىڭ ئالاھىدە تەمىناتىدىن بەھرىمەن بولۇپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ سەنئەت ئۇسلۇبى ۋە نەتىجىلىرى ئۆزىنى ئەدەبىيات – سەنئەتكە بېغىشلاش روھى كەمچىل بۈگۈنكى دەۋر كىشىلىرىنى ئىلھاملاندۇرۇپ كەلمەكتە.
« مەن جوڭگۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىلىق »
ئۇ ئىلگىرى چوڭقۇر ھېسسىيات بىلەن : » مەن سېپى ئۆزىدىن قەشقەرلىق ئۇيغۇر. شىنجاڭنىڭ تاغ – دەريالىرى مېنى بېقىپ چوڭ قىلدى، شىنجاڭ خەلقى مېنى بېقىپ تەربىيىلىدى. مەن بۇ تۇپراقتا ئۆسۈپ يېتىلگەن بىر تۈپ يۇلغۇن. مەن مىللىتىمنى سۆيىمەن، قەشقەرنى، شىنجاڭنى، شۇنداقلا ۋەتىنىمنىمۇ سۆيىمەن » دەيتتى. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۇ ئاسىيا ۋە ياۋروپانىڭ نۇرغۇن جايلىرىغا باردى. ئىلگىرى – ئاخىر بولۇپ قازاقسىتان، ئۆزبېكسىتان، فىرانسىيە، ئىتالىيە، گېرمانىيە، ئەنگىلىيە، تۈركىيە، بۇلغارىيە، ئىران، ھىندونېزىيە قاتارلىق دۆلەت ۋە شياڭگاڭ، ئاۋمېن قاتارلىق رايونلارغا بېرىپ تەكشۈرۈش ئېلىپ باردى ۋە ئىلىم ئالماشتۇردى، شۇنداقلا پارىژ، ئەنقەرە، ئىستانبۇل قاتارلىق شەھەرلەردە شەخسىي رەسىم كۆرگەزمىسى ئۆتكۈزدى. « ياۋروپا ۋاقىت گېزىتى »، « يۇلتۇزلۇق ئارال كۈندىلىك گېزىتى »، « ياۋروپا كۈندىلىك گېزىتى »، شۇنداقلا تۈركىيىنىڭ « سەھەر گېزىتى »، « دەۋر گېزىتى »، « تۈركىيە كۈندىلىك خەۋەرلەر گېزىتى » ھەم تېلېۋىزىيە ئىدارىسى قاتارلىق كۆپ خىل ئاخبارات ۋاستىلىرى ئارقا – ئارقىدىن خەۋەر ۋە ئوبزورلارنى ئېلان قىلىپ، چەتئەللەردە كەينى – كەينىدىن جوڭگۇ، شۇنداقلا شىنجاڭ مەدەنىيىتى قىزغىنلىقىنى قوزغىدى.
دۇنيا تېنچ ئەمەس. مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشتا ئاز – تولا خاتالىقلاردىن خالىي بولغىلى بولمايدۇ. بىر قېتىم بىرەيلەن خاتالىشىپ ئۇنىڭ رەسىم كۆرگەزمىسى تەكلىپنامىسىگە قاملاشمىغان بىر گەپنى يېزىپ قويغاندا، ئۇ غەزەپلەنگەن ھالدا شىرەگە مۇشتلاپ تۇرۇپ : « ياق، مەن جوڭگۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىلىق » دەپ، تەكلىپنامىنى ئۆزگەرتىپ يېزىشنى قاتتىق تەلەپ قىلغان. ئۇ مۇرەككەپ خەلقئارا ۋەزىيەت ئالدىدا كەسكىنلىك بىلەن ئۆز مەيدانىدا چىڭ تۇرۇپ، خۇددى تېرەن يىلتىزلىك، قويۇق يوپۇرماقلىق، قۇم – بوران ئالدىدا بەردەم تۇرغان توغراقلاردەك مەردانە روھىنى نامايەن قىلغان. سەمىمىي – سادىقلىق ۋە ۋەتەنگە بولغان چوڭقۇر مۇھەببەت بىلەن ۋەتەننىڭ بىرلىكى، مىللەتنىڭ غورۇرىغا تاقىشىدىغان چوڭ ئىشتا ئۇ قىلچە ئارىسالدى بولمىغان. بۇ ئۇنىڭ ئادەم بولۇشتىكى پىرنىسىپى ئىدى. بىراق، تۇرمۇشتىكى ئۇ – دائىم ئۇنداق سۆرۈن تەلەت ئەمەس. ئۇ كىشىلەرگە قىزغىن، سەمىمىي مۇئامىلە قىلىدۇ. خوشال چاغلىرىدا بولسا ئۈزۈلدۈرمەي چاقچاقلارنى قىلىدۇ. ئۇ رېئال تۇرمۇشتىكى « ھەقىقىي بىر ئىنسان ». ئوخشىمىغان مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتا ئوخشىمىغان ئوبيېكىت ۋە ئوخشىمىغان ئەھۋالغا ئاساسەن مۇۋاپىق بىر تەرەپ قىلىشنى بىلىدۇ. بەزىدە تىلىنى ئازراق ئۆتكۈرلەشتۈرىدۇ ۋە ئۇيغۇرلارغا خاس يۇمۇرىستىكلىكىنىمۇ نامايەن قىلىپ قويىدۇ. ھۆكۈمەت ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلغاندا بولسا دانالىق بىلەن بېجىرىپ « دولان روھى »، « ساما »، « مۇقام » قاتارلىق ئەسەرلىرىدىكى قىزغىنلىق، جۇشقۇنلۇق ۋە مەستخۇشلۇقتىن ئەسەرمۇ قالمايدۇ.
قۇياش نۇرى چۈشۈپ تۇرغان ئۆيدە بىز چاي ئىچىشكەچ قىزغىن مۇڭدىشىپ كەتتۇق. مەن ئۇنىڭدىن :
– رەسىم سىزىش ۋە خىزمەتتىن بوشىغان ۋاقىتلىرىڭىزدا كىتاب ئوقۇشنى ياقتۇرامسىز ؟ – دەپ سورىغىنىمدا، ئۇ مۇنداق جاۋاب بەردى.
– كىتاب ئوقۇيمەن. ئەمەلىيەتتە مەيلى « جىنايى جازا » بولسۇن ياكى « مۇقام » ناملىق ئەسىرىمدە بولسۇن، ئۇلاردا تەسۋىرلەنگەن ئەسلى كۆرۈنۈش تۇرمۇشتا مەۋجۇد ئەمەس. بۇنداق ئىشلارنى تۇرمۇشتا بار دېيىلگەندىمۇ ئەسەردە تەسۋىرلەنگەنلىكىدەك ئۇنداق يىغىنچاق ئەمەس. ئۇلارنى ئىپادىلەش رەسسامنىڭ بىلىمى، ئىدىيىسى، رەسسامنىڭ جەمئىيەتكە، مىللىي تارىخىغا ۋە مىللىي ئۆرپ – ئادەتلىرىگە بولغان چۈشەنچىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان بولىدۇ. مەن كىتاب ئوقۇشنى ياخشى كۆرىمەن. كۆپرەك كەسپىي كىتابلارنى ئوقۇغاندىن باشقا يەنە ئەدەبىيات، تارىخ، پەلسەپىگە مۇناسىۋەتلىك كىتابلارغىمۇ بەك قىزىقىمەن ھەم شۇ تۈردىكى كىتابلارنى بەكرەك ئوقۇيمەن. روسىيە يازغۇچىلىرىدىن لېۋ. تولسىتوي، تۇرگىنېف، لېرمونتوف، شولوخوف، چېخوف ۋە جوڭگۇ يازغۇچىلىرىدىن لۇشۈن، ماۋدۇن، ئەلشىر نەۋائىي، يۈسۈپ خاس ھاجىپ قاتارلىق ئۇستازلارنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئوقۇغانمەن. ئاپتونۇم رايونىمىزدىن ئالىم ئابدۈشۈكۈر مۇھەممەتئىمىننىڭ ماقالىلىرىنى كۆپ ئوقۇيمەن. سەنئەت تۇرمۇشنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ، رەسىمنى رەسىم سىزىش ئۈچۈنلا سىزماسلىق كېرەك. كۆپ ئويلىنىش، تىپىكلەشتۈرۈش، چۈشىنىش كېرەك. يالغۇز رەسىم سىزىش تېخنىكىسى بولسىلا كۇپايە قىلمايدۇ. بىر پارچە مۇۋەپپىقىيەتلىك چىققان رەسىمنى رەسسامنىڭ بىلىمى، تونۇش قابىلىيىتىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. شۇڭا ئۇ رەسسامنىڭ بىلىمى، تونۇش قابىلىيىتىنىڭ ئەسەردە ئەكىس ئېتىشىدۇر خالاس.
– رەسساملىق ھايات مۇساپىڭىزدە سىزدە چوڭقۇر تەسىر قالدۇرغان، شۇنداقلا سىز ئەڭ نېگىزلىك دەپ قارىغان پىرنىسىپ قايسى ؟
– رەسسام بولماقچى بولسىڭىز شەرتسىز ھالدا خەلق تۇرمۇشىغا سىڭىپ كىرىشىڭىز كېرەك. بۇ مۇقەررەر ھەقىقەت. تولداش ماۋزېدوڭ بۇ ھەقتە ماقالىمۇ يازغان. ھازىر بەزى كىشىلەر ‹ بۇ توغرا ئەمەس › دەپ قاراۋاتىدۇ. دۇنيادىكى نۇرغۇن سەنئەتكارلارنىڭ كاتتا ئەسەرلىرى تۇرمۇشتىن كەلگەن. روبىن « ۋولگا دەرياسىدىكى كېمە سۆرىگۈچىلەر » دېگەن ئەسىرىنى سىزغاندا، دەسلەپكى نۇسخىسىدىن رازى بولماي ئۇنى يىرتىپ تاشلىغان. كېيىن ئۇ ۋولگا دەرياسىغا بېرىپ، شۇ يەرلىك بىر كېمىچى بىلەن ئۈچ ئايدىن ئارتۇق بىرگە تۇرۇپ ئاخىر « « ۋولگا دەرياسىدىكى كېمە سۆرىگۈچىلەر » ناملىق ئەسىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ سىزىپ چىققان.
ئۇ شۇلارنى دەۋاتقاچ « ئاماننىساخان » ناملىق ئەسىرىنى تىلغا ئېلىپ مۇنداق دېدى :
– شەكلى ئۆزگەرگەن ئابىستراكىت نەرسىلەرمۇ سەنئەت. بۇنى ئىنكار قىلىشقا بولمايدۇ. بۇ ئەسەرنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ئابىستراكىت رەڭلەر بىلەن تولغان. چىنلىقنى سىزىشتىمۇ ئابىستىراكت نەرسىلەردىن خالىي بولغىلى بولمايدۇ. ئاق – قارا، ياخشى – ياماننى سېلىشتۇرۇشمۇ ئابىستراكىتلىق ھېسابلىنىدۇ. ئۇ رەسساملىقتا كۆپ ئۇچرايدۇ. ئابىستراكىت نەرسىلەرمۇ تېگى – تەكتىدىن ئالغاندا ئەسلى تۇرمۇشتىن كەلگەن. ئىجادىيەتتە قىيىنچىلىققا يولۇققاندا، تۇرمۇشقا چۆكۈش ئارقىلىق ئۇنى ھەل قىلىش كېرەك. تۇرمۇشقا چۆكەندىلا ئەسەر ھاياتىي كۈچكە ئىگە بولىدۇ. بەزى ئەسەرلەردىكى ھاياتىي كۈچنىڭ كەملىكىنىڭ سەۋەبى دەل ئۇلارنىڭ تۇرمۇشتىن يىراقلاشقانلىقىدا.
ئۇ ماڭا بىر ھازا قاراپ تۇرىۋەتكەندىن كېيىن سەمىمىيلىك بىلەن مۇنداق دېدى :
– يېڭى دەۋرگە قەدەم قويغاندىن بۇيان پارتىيىمىز ئەدەبىيات – سەنئەتكە بولغان سىياسەتنى كەڭ قويىۋەتتى. سەنئەتنىڭ قانۇنىيىتىنى تېخىمۇ چۈشىنىپ ھۆرمەتلەيدىغان بولدى. سەنئەتنىڭ خەلققە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى، سەنئەتنىڭ خەلق ئۈچۈن، سوتسىيالىزم ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. سەنئەت نەزەرىيىسى جەھەتتە ئوخشىمىغان كۆزقاراش ۋە ئېقىملارنىڭ ئەركىن مۇنازىرىلىشىش، ھەر خىل ئېقىمدىكىلەر بەس – بەستە سايراشنى تەشەببۇس قىلىپ، سەنئەتكارلارنىڭ ئۆز ئىستىداتىنى جارى قىلدۇرۇشى ئۈچۈن كەڭ سورۇن ھازىرلاپ بەردى. يېقىندا يەنە پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ ئىلغار مەدەنىيەتنى راۋاجلاندۇرۇش تەشەببۇس قىلىندى. بۇ – بىر ئۇلۇغ كۆز قاراش. بىر سىياسىي پارتىيىنىڭ بۇنداق كۆز قاراشنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ۋە تىرىشىپ ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇشى بىرقالتىس ئىش. ھازىر سەنئەت ئىجادىيىتىنىڭ ئەڭ ياخشى پۇرسىتى، شۇڭا سەنئەتكارلار كۆپرەك تىرىشىشى كېرەك.
– ئۇزۇندىن بۇيان سەنئەت ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتىسىز ھەم رەھبەرلىك خىزمىتىنىمۇ ئۆتەۋاتىسىز. سەنئەت جەھەتتە مۇۋەپپىقىيەتكە ئېرىشكەنلىكىڭىزگە گەپ كەتمەيدۇ. مەمۇرىي خىزمەتلەردىكى رەھبەرلىك ۋەزىپىسىنىمۇ ياخشى ئارتقۇرۇپ كېلىۋاتىسىز. سىز قانداق قىلىپ مەمۇرىي خىزمەتلەرنىمۇ ياخشى ئىشلىيەلىدىڭىز ؟
– بۇ مەسئۇلىيەتچانلىقتىن، سالمىقى ئېغىر بولغان بىر خىل مەسئۇلىيەتچانلىقنىڭ سەۋەبىدىن بولسا كېرەك. ئۇندىن قالسا ئەتراپىمدىكى كىشىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمنى ياخشى بىر تەرەپ قىلدىم. بىر ئادەم ھەرقانچە قابىلىيەتلىك بولسىمۇ، ئۇ يەنىلا بىر ئادەم، خالاس. شۇجىغا ئىشىنىشىمىز، سېپىمىزدىكى باشقا يولداشلارنىڭ ئاكتىپچانلىقىغا ھۆرمەت قىلىشىمىز، كىشىلەرگە سەمىمىي، ئىللىق مۇئامىلە قىلىشىمىز، تىلىمىز بىلەن دىلىمىز بىردەك بولۇشى لازىم.
– ئادەم بولۇشتا سىز نېمىنى ئەڭ مۇھىم دەپ قارايسىز ؟
– ئەخلاق – پەزىلەتنى. بىر كىشى ھايات ياشاۋاتقان بولسۇن ياكى ئۆلۈپ كەتكەن بولسۇن، پەزىلەت جەھەتتە چوقۇم كىشىلەرگە ياخشى تەسىرات قالدۇرۇشى كېرەك. بۇ ناھايىتى قىممەتلىك. ياۋاش، سەمىمىي ئادەم بولۇش، رەسساملىق ئىستىلى بىلەن ئادىمىيلىك ئىستىلى بىردەك بولۇش كېرەك. ئەسەرنىڭ تۆھپىسى ھەرقانچە چوڭ بولسىمۇ، رەسساملىق ئەخلاقى ياخشى بولمىسا، ئەسىرىنىمۇ ساقلاپ قالالمايدۇ. ئادەم ئەركىن – ئازادە ياشىمىقى كېرەك. باشقىلارنىڭ كۆڭلىگە ئازار بەرگەندە ئادەم ئۆزىمۇ خوشال – خورام ياشىيالمايدۇ. بەزىلەر بۇ دۇنيادا بىر ئۆمۈر ياشاپ ئۆزىنىلا ئويلايدۇ – يۇ، باشقىلارنى ئازراقمۇ ئويلاپ قويمايدۇ. ھەتتا ھەرقانچە يولدىن چىققان ئىش بولسىمۇ قىلىشتىن باش تارتمايدۇ. سىز دەپ بېقىڭچۇ، بۇنداق ئادەم خوشال – خورام ياشىيالامدۇ ؟ ئەمەلىيەتتە ئۇنداق ئادەملەر ئازاب ئىچىدە ياشايدۇ.
– سىز مۇھەببەتكە، ئائىلىگە قانداق قارايسىز ؟
ئۇ كۈلۈپ كەتتى، كېيىن ئەستايىدىللىق بىلەن مۇنداق دېدى :
– گۈزەللىكنى سۆيۈش – كىشىنىڭ تەبىئىتى. گۈزەللىكنى سۆيمەيمەن دېيىش – ساختىلىق. مەنمۇ گۈزەللىكنى سۆيىمەن. رەسسام بولۇش سۈپىتىم بىلەن تېخىمۇ سۆيىمەن. بىراق مېنىڭ بىر ئۆمۈر كەسپىمنى قوللايدىغان خانىمىم بار. بىز ياش ۋاقتىمىزدىلا توي قىلغان. مەن خانىمىمغا، ئائىلىمىزگە يۈز كېلەلمەيدىغان ئىش قىلسام بولمايدۇ. مۇھەببەت، ئائىلە – مەسئۇلىيەت بىلەن باغلىنىشلىق. مەسئۇلىيىتىنى يوقاتقان مۇھەببەت ئالىيجاناب مۇھەببەت ئەمەس.
– سىزنىڭچە دۇنيادىكى ئەڭ قىممەتلىك نەرسە نېمە ؟
– ۋاقىت. ۋاقىت ئاتقان ئوققا ئوخشايدۇ، ئۆتۈپ كەتكىنى قايتىپ كەلمەيدۇ. مەيلى قانداق ئۇلۇغ ئەرباپ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئاخىر بۇ ئالەمدىن كېتىدۇ. كىشىلىك ھايات چەكلىك. بۇ نۇقتىنى بالدۇرراق ھېس قىلىپ، ۋاقىتنى ئىسراپ قىلماي، ئۇنى چىڭ تۇتۇش ئىنتايىن مۇھىم. ھازىر زامان ئوخشىمايدۇ، كىشىلەرنىڭ زېھىن قۇۋۋىتىمۇ ئوخشىمايدۇ. ماڭا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ۋاقىتنى چىڭ تۇتۇپ، ئۆزۈم قىلماقچى بولغان ئىشلارنى قىلىپ تۈگىتىش ئەڭ خوشاللىنارلىق ئىش.
ھەر ئىككىمىز ئورنىمىزدىن تۇردۇق. ئۆينىڭ دېرىزىسىدىن يىراقلارغا قارىغىنىمىزدا، ھەيۋەتلىك بوغدا چوققىسى كۆزگە چېلىقىپ تۇراتتى. ئەتىيازنىڭ ئىللىق ئاپتىپىدا كۆپكۆك ئاسماندا لەيلەپ يۈرگەن بۇلۇتلار خۇددى تاغ ئارىسىدا ئۇچۇپ يۈرگەندەك، يىراقتىن قارىغاندا شۇنداق چىن، شۇنداق پاك كۆرۈنەتتى. ئۇ ئۆز قوينىدا تالاي ھاياتلىق مۆجىزىلىرىنى ۋە ئۆزگىچە گۈزەل مەنزىرىلەرنى بېقىپ ئۆستۈرگەن ئىدى. تەڭرىتاغ ئالدىدا تۇرۇپ، يىللار رەسسامنىڭ ئۆچمەس يالدامىلارنى قالدۇرۇپ كەتكەن جەسۇر چېھرىگە قاىغىنىمدا، ئوي – خىياللىرىم يىراق – يىراقلارغا ئۇچۇپ كەتتى. ..
ئەسكەرتىش:
※ خەنزۇچە « غەربىي قىسىم » ژورنىلىنىڭ 2002 – يىللىق 10 – سانىدىن تەرجىمە قىلىندى.
ماۋزۇسى تەرجىمان تەرىپىدىن قويۇلدى
قۇم دەرۋازا كوچا باشقارمىسى
قۇم دەرۋازا كوچا باشقارمىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قەشقەر شەھىرى دىكى بىر كوچا باشقارمىسى بولۇپ، تارمىقىدا 6 مەھەللە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 51 مىڭ.
Saynt Xéléna Arili
Saynt Xéléna Arili bolsa Jenubiy Atlantik Okyan jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa Jaméstown, ang qong xahri bolsa Jaméstown. Dulat tili bolsa In'gliz tili. Azirki Gubérnator Andrew Gurr. Bu dulat 1659 yili mustakkil bolgan, yar maydani 420 kuwadirat kilometir, nopusi 4.259 ming, bularning assaslik dini Protéstant dini.
جۇغراپىيىلىك مۇھىت
مەلۇم بىر جەمئىيەت ياشايدىغان تەبىئىي شارائىتنىڭ يىغىندىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ كېلىمات ، يەر شەكلى ، دەريا ، دېڭىز-ئوكيان ، تۇپراق ، ھايۋانات ۋە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ تارقىلىشى ۋە تەبىئىي بايلىق ۋە قېزىلما بايلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، بۇلارنىڭ ئىچىدە كىشىلەر تەرىپىدىن ئۆزگەرتىلگەن تەبىئىي تەبىئىي شارائىت ۋە تەبىئىي مۇھىت بار. جەمئىيەت تەبىئەتتىن مۇستەقىل بولالمايدۇ. جۇغراپىيىلىك مۇھىت كىشىلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە ھاياتنى ئېلىپ بېرىشىدىكى ئەڭ ئاساسلىق ماددى شەرت ، شۇنداقلا ئۇ جەمئىيەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن دائىم زۆرۈر شارائىتلارنىڭ بىرى.
يۈرەك
ئوشۇق بولسا ئانتروپوتومىيە
ئادەم بەدىنىدىكى يېرى:250 px
يۈرەك:200 px
يۈرەك مودىلى:300 px
ئىنسان يۈرىكىنىڭ قۇرۇلمىسى:300 px
كېمىر ئۆي
تۇرپان رايونىدا ئۆي ئىككى خىل بولىدۇ. بىرى، <كېمىر ئۆي> دەپ ئاتالسا، يەنە بىرى، <ياپما ئۆي> دەپ ئاتىلىدۇ. <كېمىر> ئالاھىدە قۇرۇلمىلىق ئۆي ھېسابلىنىدۇ. بۇ خىل ئۆي تۇرپان رايونىنىڭ يامغۇر ياغماسلىق ۋە قۇرغاق بولۇشتەك شارائىتىغا ماس كېلىدۇ. كېمىر ئۆي ياز كۈنى سالقىن، قىش كۈنى ئىسسىق بولىدۇ. ئازادلىقتىن بۇرۇن تۇرپان رايونىدا ياغاچ ناھايىتى قىس بولغىنى ئۈچۈن بازار ۋە يېزىلارنىڭ ئۆيلىرى ئومۇمەن كېمىر ئىدى. ئازادلىقتىن، كېيىن ئورمانچىلىق تەرەققىي قىلىپ ياغاچ ماتېرىياللىرى ھەل بولغانلىقتىن كېمىر ئۆيلەر ئورنىغا <ياپما ئۆي> (ئۈستى ياغاچ بىلەن يېپىلغان ئۆي) لەر ياسىلىشقا باشلىدى.
<كېمىر ئۆي> مۇنداق ياسىلىدۇ. ئالدى بىلەن ئىككى - ئۈچ مېتر ئېگىزلىكتە تام قوپۇرۇلىدۇ. ئاندىن كېسەك بىلەن ئەگمە ئېگىلىدۇ. ئەگمىگە تۈڭلۈك قويۇلىدۇ. كېمىر ئۇزۇنچاق بولىدۇ، تۆت چاسا بولمايدۇ. ئۆي پۈتكەندىن كېيىن كاڭ قۇرۇلىدۇ. ئىشىكنىڭ ئۇدۇلى (تۆر) دىكى تامغا ئىككى مېتر ئۇزۇنلۇقتا بىرەر مېتر كەڭلىكتە ئويۇق تەكچە قوپۇرۇلىدۇ. باشقا تاملارغا كىچىك تەكچىلەر چىقىرىلىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا تاملار ئىنچىكە سۇۋاق (كاكىل لاي) بىلەن سۇۋۇلىدۇ. تام - تورۇسلار ھال بىلەن ئاقارتىلىدۇ. قول ئىلىكىدە بارلار تامنى گەج سۇۋاق بىلەن سۇۋايدۇ. تاملارغا تۈرلۈك نەقىشلەر چىقىرىلىدۇ.
تۆر تامغا چىقىرىلغان ئويۇققا يوتقان - كۆرپە يىغىلىدۇ. باشقا تاملاردىكى كىچىك تەكچىلەرگە چىنە - قاچا قاتارلىقلار تىزىلىدۇ. تامنىڭ تۆۋەن تەرىپىگە زەدىۋال تارتىلىدۇ. (ر)
ھوقۇق ۋە نوپۇز
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۆزلەشتۈرگۈچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
تۈنۈگۈن يەنە يوچۇن بىر پەيلاسۇپ بىلەن چىنار ئاستىدا بىرگە ئولتۇرۇپ قالدۇق. ئۇنىڭدىن مۇنداق سورىدىم:
− ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قورالى بولغان تەبەسسۇمنى چېھرىمىزدىن قايسى كۈچ ئوغرىلاپ كەتتى؟
− فرانسۇزچە «ئوتورىتە» دەيدىغان بىر سۆز بار. بۇ سۆزنى بىر قىسىم كىشىلەر (مەجبۇرلاش) مەنىسىدە «نوپۇز» دەپ تەرجىمە قىلسا، بىر قىسىم كىشىلەر (ئىگىدارچىلىق قىلىش، ھىمايە قىلىش) مەنىسىدە «ھوقۇق» دەپ تەرجىمە قىلىۋاتىدۇ. چۈنكى ئوتورىتە ئىككى تۈرلۈك بولىدۇ. بىر تۈرىگە بىز ھۆرمەت ۋە مۇھەببەت بىلەن بويسۇنىمىز. بۇ «ھوقۇق» مەنىسىدىكى ئوتورىتەدۇر. يەنە بىر خىل ئوتورىتەگە قورقۇپ، سەسكىنىپ تۇرۇپ بويسۇنىمىز. بۇ بولسا «نوپۇز»دۇر.
ئەخلاقشۇناسلار بىلەن ئىنقىلابچىلار پەقەت «ھوقۇق»نىلا ھەققانىي ۋە توغرا دەپ قارايدۇ. بۇلارغا نىسبەتەن «نوپۇز» ناھەق ھەم خاتا بولۇپ، يوقىتىلىشى زۆرۈر بولغان بىر كۈچتۇر.
ئىنسانلار «توتېم ئېتىقادى» دەۋرىدە پەقەت ھوقۇقلا مەۋجۇت بولۇپ، نوپۇز يوق ئىدى. قەبىلە ئاقساقىلى ئادەتتىكى بىر شەخس سۈپىتىدە ھېچقانداق كۈچى بولمىغان بىر خىزمەتچى، ئەمما كۆپچىلىكنىڭ باشلىقى ھېسابلىناتتى. ئاۋستىرالىيەدىكى ياۋايى قەبىلىلىرىدە مۇشۇنداق ئەھۋالنى ئۇچرىتىمىز.
شىمالىي ئامېرىكىنىڭ غەرب تەرەپلىرىدە (يەنى Tilnekt، Hayda ۋە Govaliyutl) دېگەن مىللەتلەردە قەبىلىنىڭ توتېمى قەبىلە ئاقساقىلى تەرىپىدىن مەجبۇرىي تارتىۋېلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن توتېم خۇسۇسىيلىشىپ، ھۆكۈمرانلىق كوللېكتىپتىن شەخسنىڭ قولىغا ئۆتىدۇ. يەنى «خۇسۇسىي مۇستەبىتلىك» «ھوقۇق خەلقكە مەنسۇپ» بولۇشنىڭ ئورنىنى ئالىدۇ. «مىلىتارستلىق» مانا مۇشۇ ۋاقىتتا باشلىنىدۇ.
مىلىتارست ئالدى بىلەن ئۆز قەبىلىسىنى، ئاندىن ئۆز قەبىلىسىگە قاراشلىق پۈتۈن ئايماقلارنى، ئاندىن كېيىن باشقا ئۇرۇقداش قەبىلىلەرنىمۇ چاڭگىلىغا كىرگۈزۈپ، ئەڭ ئاخىرىدا پۈتۈن سۇلالىنى ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالىدۇ.
جەمەت ئۇرۇقداشلىقىنى مىسالغا ئالساق، بىر جەمەت كىشىلىرىنىڭ ھەممىسى ئۆز ئۇرۇقدىشىنىڭ نوپۇزى ئاستىغا كىرىدۇ. ئۇرۇقداشلىقنىڭ بىر تۈرىدە جەمەت باشلىقى بولغان كىشى بارلىق ئۇرۇق – تۇغقانلىرىنى، ئۆز بالىلىرى بىلەن ئايالىنى نوپۇزى ئاستىغا ئالىدۇ. بۇ دېگەنلىك، ئۇ بۇلارنى ئۆلتۈرۈش ۋە سېتىش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدۇ. بۇ خىل ئائىلە تۈرى «ئاتا ھۆكۈمران ئائىلە» دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاخىرىدا بىر جەمەت ئاقساقىلى باشقا پۈتۈن جەمەت ۋە شەھەرلەرنى «نوپۇز»ى ئاستىغا يىغىپ، «سۇلتان» دەپ ئاتىلىدۇ.
بۇندىن كېيىن بۇ نوپۇزلۇق كىشىلەر پەقەت سىياسىي ساھەگىلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. دىن بولسا ئەڭ يېقىملىق روھقا ئەڭ ساپ خۇشاللىق ئاتا قىلىدىغان بىر ئورگان بولۇپ، دىنغا قارىغۇلارچە چوقۇنۇش ۋە كونسېرۋاتىپلىق سىڭىپ كىرگەندە دىنمۇ مەجبۇرلاش كۈچىگە ئىگە بولىدۇ.
ئەخلاقمۇ نادان تەربىيەچى ۋە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ قولىدا مەجبۇرلاش كۈچىگە ئىگە بىر نوپۇز ھالىتىگە ئۆتىدۇ. ئىقتىسادنى مەركەز قىلغان بۇ ھايات ھازىرچە كاپىتالىستلارنى، كەلگۈسىدە ئىشچىلارنى نوپۇزغا ئىگە قىلىدۇ. گېزىتخانىلارمۇ بەزىدە تەھدىت سېلىش ئارقىلىق نوپۇز ساھىبى بولۇشقا ئۇرۇنىدۇ.
يىغىپ ئېيتقاندا، بىچارە ئىنسانلار مەيلى ئائىلىدە، مەيلى جەمئىيەتتە بىر مۇنچىلىغان نوپۇزلۇق شەخسلەرنىڭ بېسىمى ئاستىدا ئېزىلىدۇ. مانا مۇشۇ نوپۇزلار كۆڭۈللەردىكى خۇشاللىقنىڭ، چېھرىلەردىكى تەبەسسۇمنىڭ دۈشمىنىدۇر. بىر مىللەتنى مىللەت قىلىپ تۇرغان ئىنسانلار ئىچىدە قايتىدىن تەبەسسۇم پەيدا قىلىش ئۈچۈن مۇشۇنداق نوپۇزلارنى يوقىتىش كېرەك.
− ھوقۇق ھۆرمەت ئېڭىنى ئويغاتقىنىغا قارىغاندا ئۇنىڭمۇ بەلگىلىك دەرىجىدە نوپۇز سالاھيىتى بار، دېگەن گەپ. چۈنكى ھۆرمەت ئېڭى ئۈستىدە ئويلانغىنىمىزدا، بۇنىڭ سۆيگۈ بىلەن قورقۇنچتىن بارلىققا كەلگەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. بۇنىڭغا قانداق قارايسىز؟
− قورقۇنچ ئىككى تۈرلۈك بولۇپ، بىرىنچىسىنى دادىمىزدىن قورقۇشقا، ئىككىنچىسىنى يىلاندىن قورقۇشقا ئوخشاتساق بولىدۇ. ئەلۋەتتە دادىدىن قورقۇش يىلاندىن قورققانغا ئوخشىمايدۇ. بىزنىڭ دادىمىزدىن قورقۇشىمىز، ئۇنىڭ مۇھەببىتى ۋە كۆڭۈل بۆلۈشىدىن مەھرۇم قېلىشتىن ئەنسىرىگەنلىكىمىزدىندۇر. قارىغۇلارچە چوقۇنغۇچىلارنى قوشمىغاندا، بۇ بەئەينى بىزنىڭ ئاللاھتىن قورقۇشىمىزغا ئوخشايدۇ. چۈنكى بىزنىڭ ئاللاھتىن قورقۇشىمىزمۇ ئۇنىڭ مۇھەببىتى ۋە ھىمايىسىدىن مەھرۇم قېلىش ئەندىشىسىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.
بىرى بىر بالىدىن:
ئاللاھتىن قورقامسەن ياكى يىلاندىنمۇ؟ دەپ سوراپتۇ. ئەقىللىق بالا:
ئاللاھتىن قورقىمەن، يىلاندىنمۇ قورقىمەن، دەپ جاۋاب بېرىپتۇ.
دېمەك، بۇ بالىغا نىسبەتەن قورقۇش بىلەن ئەندىكىشنىڭ مەنىسى ئوخشاش.
ھوقۇق بىلەن نوپۇزمۇ بەئەينى مۇشۇنىڭغا ئوخشايدۇ. ھوقۇقنى ھەم ياخشى كۆرىمىز، ھەم قورقىمىز. نوپۇزدىن بولسا ئەندىكىمىز ۋە نەپرەتلىنىمىز.
− بۇ سۆزلىرىڭىزدىن كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى، دۆلەتنىڭ ھەر قانداق ئىدارە – ئورگانلىرىدىن نوپۇزنى يوق قىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا ھوقۇق بەرپا قىلىش كېرەك. ھوقۇق ئەركىنلىكنى چەكلەپ، تەھدىت پەيدا قىلماسمۇ؟ نېمىشقا ھوقۇقنى پايدىلىق دەپ قارايسىز؟
− ھوقۇق دېگىنىمىز، بىز ئەركىنلىكىمىزگە پۈتۈنلەي ئىگە بولغىنىمىزدا ھۆرمەت قىلىدىغان كوللېكتىپ بىر كۈچتۇر. ئەمما ھوقۇق ئەركىنلىكىمىزگە قىلچىلىك دەخلى – تەرۈز قىلغان ھامان سالاھىيىتى ئۆزگىرىپ، نوپۇز ھالىتىگە ئۆتكەن بولىدۇ.
ئەمدى ئايدىڭلاشتىكى، تۈركلەردە شاد – خۇراملىق ۋە تەبەسسۇمنى قايتىدىن جانلاندۇرىدىغان ئامىللار نوپۇزسىز ھوقۇق ۋە مۇئەييەن غايىگە ئىگە ئەركىنلكتۇر. چۈنكى شاد – خۇراملىق ۋە تەبەسسۇمنىڭ بىر مەنبەسى غايىلىك بولۇشتۇر. بۇنى كېيىنكى سۆھبىتىمىزدە ئورتاقلىشىمىز.
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئاستى يازمىلىرى» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئۇنۇنسېپتىي
ئۇمۇمىي
تاماكا
تاماكا — چەيزە ئائىلىسىنىڭ بىر تۈرى بولغان، ياپراقلىرى ئاق كېلىدىغان، ھىدى سېسىق بىرى خىل ئۆسۈملۈكنىڭ نامى بولۇپ، ئۇ نىكوتىن، پۇتاس، نېكوتيانې، كوللىدىي قاتارلىق زەھەرلىك ماددىلار بىلەن تەركىبلىنىپ، ھىدروگېن بىلەن ئوكسىگېن قوشۇلۇپ ياسىلىدىغان چېكىملىكتۇر.
ئۇران (پلانىت)
ئۇران (بەلگە: ) left|thumb|300px|ئۇران left|thumb|300px|ئۇران <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئۇنۇنسېپتىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
ئۇران (پلانىت)
قۇياش سىستېمىسىدىكى يەتتىنچى پىلانىت.
تاماكا
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئىنگىلىسچە :cigarette
تۈرى :چىكىملىك
تەسىرى :سالامەتلىككە زىيىنى بار
چۈشەنچە
تاماكاتاماكا — چەيزە ئائىلىسىنىڭ بىر تۈرى بولغان، ياپراقلىرى ئاق كېلىدىغان، ھىدى سېسىق بىرى خىل ئۆسۈملۈكنىڭ نامى بولۇپ، ئۇ نىكوتىن، پۇتاس، نېكوتيانې، كوللىدىي قاتارلىق زەھەرلىك ماددىلار بىلەن تەركىبلىنىپ، ھىدروگېن بىلەن ئوكسىگېن قوشۇلۇپ ياسىلىدىغان چېكىملىكتۇر.
تارىخى
جاۋاب: «تاماكا» سۆزىنىڭ ئەسلىسى ھىندى تىلىدىكى «tobaco» سۆزىدىن كېلىپ چىققان دەيدىغان قاراش بار. يەنە بەزىلەر «tobaco» سۆزى مېكسىكا قولتۇقىدىكى بىر ئارالنىڭ نامى بولۇپ، تاماكىنىڭ شۇ جايدا تېپىلىپ كېيىنچە ئىسپانىيىگە ئېلىپ بېرىلغانلىقى ئۈچۈن شۇ ئارالنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ قالغان، دەپ قارايدۇ. تاماكىنىڭ كېلىپ چىقىش تارىخى مەلۇم ئەمەس. بىراق ئۇنىڭ ئامېرىكا قىتئەسىدە ئوتتۇرىغا چىققانلىقى ئېنىقتۇر. كولومبو ئۆزىنىڭ ئىسپانىيىلىك ھەمراھلىرى بىلەن ئامېرىكا قىتئەسىگە 1492 ـ يىلى تۇنجى قېتىم بارغىنىدا، ئۇلار تاماكا ماددىسى بىلەن تونۇشقان ۋە شۇندىن بېرى تاماكا ماددىسى بارچە ياۋروپا قىتئەسىگە تارقالغان ئىكەن.
تاماكا تەركىبى
جاۋاب: تاماكا كۆپلىگەن زەھەرلىك خىمىيىۋى ماددىلار بىلەن ياسىلىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ زەھەرلىك ماددا ئىككى بولۇپ، بىرى نىكوتىن، يەنە بىرى قەتىراندۇر.
نىكوتىن
نىكوتىن — زەھەرلىك خىمىيىۋى ماددا بولۇپ، زەھەرلەش كۈچى شۇنچىلىك يۇقىرىكى، تېببىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىسپاتلىشىچە، بىر تال تاماكىدا بولغان نىكوتىننى شپىرىس بىلەن تېنى ساق، ئۆزى قاۋۇل بىر ئادەمنىڭ بەدىنىگە سالغان ھامان ئۇ ئادەم ئۆلىدىكەن.
قەتىران
قەتىران — تاماكا چەككەن ۋاقىتتا ئۇنىڭ ئىسىدىن فىلتىردا پەيدا بولىدىغان، خۇددى يوللارغا بېسىلىدىغان قارا مايغا ئوخشايدىغان ئاققۇچى خاراكتېرلىك ماددا بولۇپ، ھۆل ئوتۇنلارنى كۆيدۈرگەندە ئۇنىڭ كۆيگەن يېرىنىڭ ئاستىدىن ئاقىدىغان قارا سۇغا ئوخشايدىغان ئىسلىق ماددىدۇر.
تاماكىغا خۇمار بولۇشنىڭ سەۋەبلىرى
تاماكا چېكىشكە ئادەتلىنىپ قېلىشنىڭ سەۋەبلىرى تۆۋەندىكىچە:
كوستارىكا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
تاماكا
تاماكىغا خۇمار بولۇشنىڭ سەۋەبلىرى
1. بالىلارنىڭ بەڭگى ئاتا ـ ئانىلىرىنى دورىشى ۋە ئاتىلارنىڭمۇ ئۇلارنى توسماسلىقى.
كوستارىكا
left|thumb|300px|كوستارىكا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئۇنۇنسېپتىي
بىرىكمىلىرى:
كوستارىكا
كوستارىكا بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا سان خوسې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سان خوسې. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت ئوسكار ئارىئاس. بۇ دۇلات 1821 يىلى 9 ئاينىڭ 27 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 51 مىڭ 100 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 4 مىللىئون 133 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
تاماكا
تاماكىغا خۇمار بولۇشنىڭ سەۋەبلىرى
2. بەڭگى دوستلار بىلەن ئارىلىشىش، خۇسۇسەن بالىلار يىگىتلىك ياشلىرىدا بەڭگىلەر بىلەن دوست بولۇشى.
3. بالىلارنىڭ ئۆزىنىڭ ئەرلىكىنى كۆرسىتىش دەيدىغان سەپسەتىگە ئىشىنىپ زورىغا تاماكا چېكىشكە ئادەتلىنىۋېلىشى.
4. بەزىلەرنىڭ غەم ـ قايغۇ، ئەندىشىلەردىن قايسىبىر يول بىلەن ئۆزلىرىنى قاچۇرۇش مەقسىتى بىلەن تاماكىغا يۈزلىنىشى.
5. تاماكىنىڭ تەن ساقلىقىغا قاتتىق زىيانلىق ئىكەنلىكىنى بىلمەسلىك ياكى ئۇنىڭ خەتىرىنى ئاددىي ساناش.
تاماكانىڭ تەن ساقلىقىغا بولغان زىيانلىرى
تاماكا ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ دۈشمىنى مەلۇمكى، تەن ساقلىقى ئەڭ چوڭ نېمەت بولۇپ، دۇنيانىڭ لەززىتى ۋە سائادىتى، تۇرمۇشنىڭ ھالاۋىتى شۇ تەن ساقلىقىغا باغلىقتۇر. دۇنيادا ھېچقانداق نېمەت تەن ساقلىقىغا يەتمەيدۇ. تاماكىنىڭ تەن ساقلىقىغا زىيانلىق تەرەپلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، تېببىي مۇتەخەسسىسلەر تاماكىنىڭ يۈرەك ئېغىشى، ئۆپكە كېسىلى، قىزىل تومۇرىنىڭ قېتىپ قېلىشى، بوغما ئۈچەي ياللۇغى، ئانگىنا، ئاشقازان كېسىلى، جىنسىي ئاجىزلىق ۋە باشقىمۇ كېسەللىكلەرگە سەۋەب بولىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.
نەپەس يولىغا بولغان زىيىنى
تاماكىنى شوراش ئارقىلىق نەپەسلىنىش تۇرۇبىلىرىدا قېپقالغان تۈتۈننىڭ قالدۇقلىرى بەلغەم ۋە قاتتىق ھۆتەل پەيدا قىلغاننىڭ سىرتىدا، تەدرىجىي ھالدا راك كېسىلىنى پەيدا قىلىدۇ.
ئۆپكىگە بولغان زىيىنى
ئىنساندىكى ئۆپكە تەنگە پايدىلىق بولغان نەرسىلەرنى ئېلىپ كېلىپ زىيانلىق بولغانلىرىنى چىقىرىپ تاشلايدىغان ناھايىتى مۇھىم ئورگان. ئۆپكە ساپ ھاۋادىن نەپەس ئېلىش ئارقىلىق ئوكسىگېننى قوبۇل قىلىپ، زىيانلىق بولغان كاربون ئوكسىدىنى چىقىرىپ تاشلايدۇ. ئۆپكىگە تاماكىنىڭ تۈتۈنى كىرگەندە، ئۇنىڭدىكى نىكوتىننىڭ زەھىرى ئۆپكىدە سەلبىي ئەھۋاللارنى تۇغدۇرىدۇ. نەپەسنىڭ سىقىلىشى، ئۆپكىنى تۈتۈننىڭ قالدۇقى بولغان قارا لەشنىڭ قاپلاپ كېتىشى ۋە ئاخىرىدا تەدرىجىي ھالدا راك ئاغرىقنى پەيدا قىلىشى قاتارلىق زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىدۇ.
ئاشقازانغا بولغان زىيىنى
تاماكىدىكى نىكوتىن دېگەن زەھەر ئېغىزغا يىغىلغان سۇغا ئارىلىشىپ ئاشقازانغا كېتىدۇ، ئاشقازاندا سەلبىي تەسىرلەرنى قوزغاپ ئىشتىھانىڭ ئازىيىشى، ئومۇمىي بەدەننىڭ ئاجىزلىشىشى قاتارلىقلارغا سەۋەب بولىدۇ.
تاماكىنىڭ كىچىك بالىلارغا بولغان تەسىرى
تاماكاتاماكىنىڭ بالىلارغا بولغان يامان تەسىرى كۆپ، ئۇلاردىن:
1. ئاتا ـ ئانىسىدىن بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلار تاماكا ئارقىلىق گۇناھ ـ مەسىيەت ئىشلارنى ئىشلەيدىغان بولۇپ يېتىشىدۇ.
2. تاماكا چېكىدىغانلارغا ئارىلاشقان بالىلار تەدرىجىي تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قالىدۇ.
3. ئاتا ـ ئانىسى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىپ تۇرمىغان بالىلار تاماكا چېكىش ۋە باشقىمۇ يامان ئادەتلەرگە تېزلا ئادەتلىنىپ قالىدۇ.
4. ئاتا ـ ئانىسى ياكى ئۇلارنىڭ بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلارنىڭ ئۆپكە ياللۇغى كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىمالى كۈچلۈك.
5. بالىلاردىكى پاڭلىق ھالىتىنىڭ ئۈچتىن بىرى ئاتا – ئانىسىدىن بىرەرسىنىڭ تاماكا چېكىشىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بەڭگى ئانا ھەر قېتىم تاماكا چېكىپ بولغاندىن كېيىن، قاننىڭ ھەرىكىتىنىڭ پەسلىشى بالىنىڭ ئاڭلاش قۇۋۋىتىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
6. ئاتا ـ ئانىسى ياكى ئۇلاردىن بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلاردا نەپەس سىقىلىش، بۇرۇن ۋە كاناي ئېلىرگىيىسى، ئانگىنا قاتارلىق كېسەللىكلەر پەيدا بولىدۇ.
7. ئاتا ـ ئانىسى ياكى بۇلاردىن بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلارنىڭ جىسمانىي ۋە ئەقلىي جەھەتتىن تەرەققىي قىلىش نىسبىتى ئاز بولىدۇ. ئاتا ـ ئانىسىدىن بىرەرسى تاماكا چېكىدىغان بالىلار بىلەن ئاتا ـ ئانىسى تاماكا چەكمەيدىغان بالىلار ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي تەتقىقاتلار بۇنى ئىسپاتلىغان.
تاماكا چەكلەش
تاماكا چەكلەش تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىش دېگەنلىك قۇتۇلۇش ئەڭ قىيىن بولغان خەتەرلىك بىر يولنى تاللىۋالغانلىقتۇر. چۈنكى تاماكا تەركىبىدىكى نىكوتىن ماددىسىنىڭ تاماكا چەككۈچىلەر بەدىنىدە قوزغاش كۈچىنىڭ زورلۇقى ۋە بەدەننىڭ تەلەپلىرىدىن بىرىگە ئايلىنىپ قالغانلىقى سەۋەبلىك، تاماكا چېكىشكە ئادەتلىنىپ قالغان كىشىلەر ئۇنى تاشلاش يولىدا كۆپ ئازابلانماقتا. زىيانلىق ماددىلار ئىچىدە تاماكا ئىنسان ساقلىقىنىڭ ئەڭ ئەشەددىي دۈشمىنى. شۇڭا خەلقئارادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر كىشىلەرنىڭ ئۈستى يېپىق جايلاردا، خۇسۇسەن، ئىش ئورۇنلىرىدا تاماكا چېكىشنى قەتئىي تۈردە مەنئى قىلىپ كەلمەكتە.
تاماكىنىڭ زىيانلىرى ۋە ئاۋارىچىلىكلىرى شۇنداق كۆپ بولغان ئىكەن، ئۇنى چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىشتىن قاتتىق ھەزەر قىلىش ئەڭ ياخشىدۇر. «ساقلىنىش داۋالىنىشتىن ئەۋزەل» دەيدىغان ھېكمەت ناھايىتى توغرا ئېيتىلغان.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ 2002 - يىلى 31 - ماي كۈنىدىكى ستاتىستىكىلىق دوكلاتىدا: «ھازىر ھەر يىلى دۇنيادا تاماكا سەۋەبلىك ئۆلىدىغانلارنىڭ سانى ۋابا، ئىچ سۈرۈلۈش، يۇقۇملىنىش، زەھەرلىنىش، كولىرا، تىفوس ۋە باشقا ھەر قانداق كېسەل سەۋەبلىك ئۆلىدىغانلارنىڭ سانىدىن ئېشىپ كەتمەكتە. تاماكا چېكىدىغانلاردىن ھەر ئون كىشىدىن 3 ى تاماكىدىن تەدرىجىي زەھەرلىنىش بىلەن ئۆلىدۇ. قالغانلىرىنىڭ كۆپ سانلىقى تاماكىغا مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەر بىلەن قىينىلىدۇ. تاماكا چېكىدىغانلاردىن %90 كىشىنىڭ  ئۆپكىسى راك كېسىلىگە گىرىپتار بولىدۇ. ئۇلارنىڭ قىزىل قان تومۇرىنىڭ قېتىپ قېلىشى ئايرىم بىر مۇشكىلە.» دەپ قەيت قىلىنغان.
پەن – تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ تاماكىنىڭ ئىنسان ساقلىقىغا كەلتۈرىدىغان زىيانلىرى ۋە خەتەرلىرى ئىلگىرىكى ۋاقىتلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئېنىق ۋە كەسكىن ئىسپاتلانغان. بىر يىل ئىچىدە تېنى ساق كىشىلەردىن  ئىككى يېرىم مىليون كىشىنىڭ پەقەت تاماكا سەۋەبىدىنلا دۇنيادىن ئايرىلىشى ھەقىقەتەن چوڭ پاجىئە بولۇپ، ھازىرقى ئەسىرنىڭ ئەڭ زور پالاكەتلىك ئاپىتى بولۇپ سانىلىدۇ.
تېببىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىسپاتلىشىچە، ئادەتتە تاماكىغا خۇمار بولۇپ قېلىش ھاراققا خۇمار بولۇپ قېلىشتىن تىز ۋە ئاسان بولىدۇ. 100 ئادەم ھاراق ئىچسە، ئۇلارنىڭ %10 ياكى %15 ى ھاراققا خۇمار بولسا، 100 ئادەم تاماكا چەكسە، ئۇلارنىڭ %85 ى تاماكىغا خۇمار بەڭگى بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا تاماكا چېكىشنى ئۆگىنىپ قېلىشتىن قاتتىق ھەزەر قىلىش كېرەك.
تاماكا تاشلاش
تاماكا تاشلاش  دۇنيادا ھەر قانداق بىر مۈشكۈلىنىڭ چىقىش يولى بولىدۇ. تاماكىنى تاشلاش ئىشى شۇنچىلىك قىيىن كۆرۈنسىمۇ، ئۇنى تاشلاش مۇمكىندۇر.
تاماكىنى دەر ھال تاشلاش. ئۇنى دەرھال تاشلاش چىن ئىرادە تەلەپ قىلىدىغان ئىش. لېكىن ئۇ بەزىلەر ئويلىغاندەك قىيىن ئىشمۇ ئەمەس. ئەڭ ئۈنۈملۈك چارە، تاماكىنى تاشلاش قارارىغا كەلگەن ھامان ئۇنىڭدىن دەرھال قول ئۈزۈشتۇر.
تاماكا خۇمارى تۇتقان بىر قانچە مىنۇتلۇق قىيىنچىلىققا سەۋر بىلەن تاقابىل تۇرۇش. خۇمار تۇتقان شۇ بىر قانچە مىنۇتقا چىدىغان ئادەم ئۇنى چوقۇم تاشلاپ كېتەلەيدۇ.
تاماكىنى تاشلىغاندىن كېيىن، ئۇنى قەتئىي ئېسىگە كەلتۈرمەسلىك، كۆرۈپ قالغان ياكى ئېسىگە چۈشۈپ قالغان ئەھۋاللار ئاستىدا خىيالىنى باشقا ياققا بۇراش كېرەك.
1. تاماكا ئورنىغا نىكوتىن ماددىسىدىن ياسالغان مەخسۇس رىۋاشكىلارنى چايناش تاماكىغا بولغان ئىشتىھانى پەسەيتىدۇ. چۈنكى كىشىلەرنى تاماكا چېكىشكە ئادەتلەندۈرۈپ قويغان نەرسە، ئۇنىڭدىكى نىكوتىن ماددىسىدۇر. مىسۋاك قوللىنىشمۇ تاماكىنى تاشلاشقا ياردەمچى بولىدۇ. خۇمار قاتتىق تۇتقان لەھزىلەردە مىسۋاكنى ئېغىزىدىن چىقارماي تۇرۇش ياخشى ئۇسۇلدۇر.
2. تاماكىنى تەدرىجىي تاشلاشقىمۇ بولىدۇ. بۇ كۈندىلىك چېكىدىغان تاماكا نىسبىتىنى ئازايتىش ئارقىلىق بولىدۇ. مەسىلەن: كۈنىگە بىر پاچكا چېكىدىغان كىشى ئۇنى بىر ياكى ئىككى تالغا چۈشۈرۈشى، ئىمكان قەدەر ئاز چېكىشكە تىرىشىش ئارقىلىق بولىدۇ. لېكىن ئەڭ ياخشى ۋە ئۈنۈملۈك چارە — يۇقىرىدا ئېيتىلغاندەك — دەرھال تاشلاشتىن ئىبارەتتۇر.
3. تاماكا چەكمەيدىغان ھەمراھلار بىلەن بىرگە كۆپرەك سەيلىگە ۋە سەپەرلەرگە چىقىش. شۇ ئارقىلىق تاماكا چەكمەسلىككە ئۆزىنى كۆندۈرۈش مۇمكىن. لېكىن بۇ ئەسنادا ۋاقىتنى بىكار ئۆتكۈزمەسلىك ھەتتا ئۆزىگە تاماكا ھەققىدە خىيال سۈرۈشكىمۇ پۇرسەت بەرمەسلىك كېرەك.
4. تاماكىغا قارشى تۇرىدىغان مەخسۇس تېببىي مەركەزلىرى بولىدۇ.يىڭنە سانجىش ئارقىلىق داۋالايدۇ.
6. بېرەر ياكى ئىككى قېتىم مەغلۇپ بولۇش بىلەن ئۈمىدسىزلەنمەسلىك كېرەك. ئادەتتە تاماكىنى تاشلىماقچى بولغانلاردىن 60% كىشى ئىرادىسىدىن يېڭىلىپ يەنە تاماكا چېكىش ئادىتىگە قايتىدۇ. لېكىن تاماكىنى تاشلىماقچى بولغان ئادەم بىر ياكى ئىككى قېتىم يېڭىلغىنىدىن كېيىن، ئۆزىنىڭ ئاجىز نۇقتىسىنى بىلىۋېلىپ، بارچە ھىممىتى ۋە كۈچىنى شۇ ئاجىزلىق تەرىپىنى يېڭىش يولىغا سەرپ قىلىدىكەن، ئۇ تاماكىنى تاشلاش جېڭىدە ئاخىرى چوقۇم غەلىبە قىلالايدۇ. ئىرادىلىك ئادەم ئۆزىنىڭ خاتالىقىنى ۋە ئاجىزلىق نۇقتىسىنى تونۇيدۇ ۋە ئۇنىڭغا يېڭىلمەسلىك ئۈچۈن كۈرەش قىلىدۇ. مەلۇمكى، ھارماي كۈرەش قىلغانلار ئاخىرى چوقۇم غەلىبە قىلىدۇ.
7. ئۆز ـ ئۆزىگە سۆز بېرىش ئۇسۇلى بىلەنمۇ تاماكىنى تاشلاش جېڭىدە غەلىبە قىلغىلى بولىدۇ. چۈنكى ئىنسان قانچىلىك سۆزىدە تۇرمايدىغان بولۇپ كەتكەن تەقدىردىمۇ، ئۇ ئۆزىنى ئالدىماسلىقى كېرەك. ئۇنىڭ ئۆزى بىلەن ۋىجدانى ئوتتۇرىسىدا سەمىمىيەت بولۇشى كېرەك. تاماكىنى قەتئىي تاشلاش ئۈچۈن ئۆزىگە چىن ۋەدە بەرگەن ئادەم ھەر ۋاقىت خۇمارى تۇتۇپ ۋەدىسىنى بۇزۇشقا مەجبۇر ھالەتكە چۈشۈپ قالغىنىدا ئۆز - ئۆزىگە بەرگەن ۋەدىسىنى ۋە ئۆزىنى ئالدىماسلىقى كېرەكلىكنى ئويلاپمۇ ۋەدىسىنى بۇزۇشتىن يانىدۇ.
8. يۇقىرىقى ئۇسۇللار بىلەنمۇ تاماكىنى تاشلاش جېڭىدە غەلىبە قىلالمىغانلار ئۈچۈن، يەنە بىر چارىمۇ بار، ئۇ بولسىمۇ، تاماكا چەكمەسلىككە قەسەم قىلىش. ئەگەر قەسىمىدە تۇرالماي گۇناھكار بولۇپ قېلىشتىن قورقسا، ۋاقىتلىق قەسەم قىلىشقا بولىدۇ. مەسىلەن: بىر يىللىق، ئۈچ ئايلىق، بىر ئايلىق. بۇ ئۇسۇل بىلەن تاماكا چېكىشنى تاشلىغانلارمۇ كۆپ.
ئىتاليانلار
ئىتالىيانلارنىڭ ئانا تىلى ئىتاليان تىلى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئىتالىيانلار رىم ئىمپېرىيسى دەۋرىدە لومباردىيەگە يەرلەشكەن سۇرىيەلىكلەرنىڭ نەبىرەلەرىدۇر.
كاڭ
بۇ ھاۋا كىلىماتى بىر قەدەر سوغۇق رايونلاردا قىش كۈنى ئىسىنىش ئۈچۈن مەخسۇس ياسالغا قۇرۇلما. ئۇ مۇنداق ياسىلىدۇ: ئالدى بىلەن ئۆينىڭ تۆر تەرىپىگە بىر سۇپا ياسىلىدۇ. سۇپا ئۈستىگە خام كېسەك بىلەن تۈتۈن يولى چىقىرىلىدۇ. بۇ بۇلۇڭغا مورا چىقىرىلىدۇ. ئاندىن تۈتۈن يولىنىڭ ئۈستىگە كاڭمەنزە يېپىلىدۇ (كاڭمەنزە )- ئون بەش سانتىمېتر سالغان كېسەك(، كاڭمەنزىنىڭ ئۈستى ئىنچىكە سۇراق بىلەن سۇۋۇلىدۇ. ئوچاققا قالانغان ئوتنىڭ تۈتۈنى تۈتۈن يولى ئارقىلىق مورىغا بېرىپ سىرتقا چىقىپ كېتىدۇ. تۈتۈن ئارقىلىق كاڭمەنزە قىزىپ ئۆينى ئىسسىتىدۇ. كاڭنى ئىسسىتىش ئۈچۈن ئوچاق ياكى پىلتە سېلىنىدۇ.
كاڭغا كىگىز، پالاز ياكى گىلەم سېلىنىدۇ. قىش كۈنلىرى بولۇپمۇ ئۇششاق بالىلىرى بار ئائىلىلەردە كاڭ مۇھىم رول ئوينايدۇ. بەل ئاغرىقى، رېماتىزم قاتارلىق سوغۇق يەلدىن پەيدا بولىدىغان كېسەللەر ئۈچۈن كاڭدا يېتىپ - قوپۇشنىڭ شىپالىق رولى چوڭ. (ر)
يۈەن سۇلالىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
thumb|200x200pxthumb|قۇبلايخان|200 pxيۈەن سۇلالىسى 1271 – 1368؛ يۈەن سۇلالىسى : قۇبلايخان « پالنامە» دىكى «دازەيچىيەنيۇەن»( 大哉乾元 ) دىگەن سۆزدىكى يۇەن دېگەن سۆزنى ،«دازەي چىيەنيۇەن» دىگەن سۆزنىڭ مەنىسى ئورنىدا ،دۆلەت نامى قىلغان.
ئىسلامئاۋات
ئىسلامئاۋات يېزىسى خوتەن ناھىيەسىنىڭ شىمالى قىسمىغا تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبى گىرۋىكىگە، يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ غەربى قىرغىقىغا جايلاشقان. ئۈچ ئەتراپىنى ئاساسەن تەكلىماكان قۇملۇقى ئوراپ تۇرىدۇ. ئاھالىسى ئومۇمەن دىھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
جىن خۇ
جىن خۇ، ئەر، خەنزۇ، 1968-يىلى 8-ئايدا تۇغۇلغان، گەنسۇ يۈجوڭدىن، 1989-يىلى 3-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1991-يىلى 5-ئايدا جۇڭگو كومپارتىيەسىگە كىرگەن، ئالىي مەكتەپ ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
1989.03-1991.11 بىڭتۇەن قوراللىق ساقچى بىرىنچى ئەترىتىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن؛
1991.11-1992.11 ئاقسۇ ۋىلايەتلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى باشقارمىسى ئالاھىدە ساقچى چوڭ ئەترىتىنىڭ كادىرى بولغان؛
1992.11-1994.01 ئاقسۇ ۋىلايەتلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى باشقارمىسى ئالاھىدە ساقچى چوڭ ئەترىتىنىڭ تارماق ئەترەت باشلىقى بولغان؛
1994.01-1998.03 ئاقسۇ ۋىلايەتلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى باشقارمىسى زوراۋانلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش چوڭ ئەترىتى بىرىنچى ئوتتۇرا ئەترىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛
1998.03-2000.08 ئونسۇ ناھىيەلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى جىنايى ئىشلار ئەترىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛
2000.08-2001.06 ئونسۇ ناھىيەلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى جىنايى ئىشلار ئەترىتىنىڭ باشلىقى بولغان؛
2001.06-2003.04 ئونسۇ ناھىيەلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، جىنايى ئىشلار ئەترىتىنىڭ باشلىقى بولغان؛
2003.04-2004.12 ئونسۇ ناھىيەلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بولغان؛
2004.12-2006.7 ئونسۇ ناھىيەلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، باشلىقى بولغان؛
2006.07-2008.09 ئاقسۇ شەھەرلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى پارتكومىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛
2008.09-2009.04 ئاقسۇ شەھەرلىك جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى پارتكومىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن باشلىقى بولغان (مۇئاۋىن ناھىيە دەرىجىلىك تەمىناتتىن بەھرىمەن بولغان)؛
2011.08-2013.08 باي ناھىيەلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ناھىيەلىك پارتكوم سىياسىي-قانۇن كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، باشلىقى بولغان؛
2013.08-2014.11 ئاقسۇ ۋىلايەتلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسىنىڭ تەتقىقاتچىسى، ئاقسۇ شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، باشلىقى بولغان؛
2014.11-2016.04 ئاقسۇ ۋىلايەتلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى پارتكومىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن باشلىقى، تەتقىقاتچىسى، ئاقسۇ شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شەھەرلىك سىياسىي-قانۇن كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، باشلىقى بولغان؛
تاشتۆپە يېزىسى
تاشتۆپە يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tashtöpe Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
جىن خۇ
2016.04-2017.02 تۇرپان شەھەرلىك پارتكوم سىياسىي-قانۇن كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەرلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، باشلىقى، مۇپەتتىش باشلىقى بولغان؛
2017.02- تۇرپان شەھىرىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، شەھەرلىك پارتكوم سىياسىي-قانۇن كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەرلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، باشلىقى، مۇپەتتىش باشلىقى بولغان؛
جۇۋازچىلىق
جۇۋازچىلىق سايمانلىرى:  بىر ئېغىز ئۆي، گۇندا، باچكا، قايچا، ئوق، لەنگەر، بۆك، چۈلۈك، پوتلا، بويۇنتۇرۇق، ياغ ئالىدىغان قاچا، تېڭىق ئۈچۈن ئارقان، قايچا ياغاچ كۆتىكىگە ئېلىپ قويۇلىدىغان تاش، ياغ ساقلاش ئۈچۈن تۇلۇمچىلاپ سويۇلغان تېرە(تۇلۇم)، چاۋا (ياغلىق كۈنجۈرە، يۇڭ قېتىلمىسىدىن ياسالغان كوزا) قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
جۇۋازنىڭ قۇراشتۇرۇلۇشى: بىر مېتىردىن ئۇزۇن قۇچاق يەتمەيدىغان كۆتەك ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىغا ئورنىتىلىدۇ. كۆتەككە ئۈستى كەڭ، ئاستى تەرەپ تار قىلىپ ئويۇق ئويۇلۇپ، ئاستىغا ئامۇت ياكى ئالما ياغىچىدىن ئاغزى كىچىك، قورسىقى يوغان ئويۇلغان باچكا قويۇلىدۇ. كۆتەكنىڭ ئاستىنقى بىر تەرىپى ئويۇلغان بولۇپ، بۇ ياغ ئىدىشى قويۇش ئورنى ھېسابلىنىدۇ. مۇشۇنداق ئورۇنلاشتۇرۇلغان كۆتەك ‹‹گۇندا››دەپ ئاتىلىدۇ. ئاچا شەكىلدە ئۆسكەن قارىغاي ياغىچىدىن قايچا ياسىلىپ،  گۇندىغا تىرەپ قويۇلىدۇ. ئاچىنىڭ كۆتىكى تەرەپ ياپىلاقلىنىپ، ئوتتۇرىسىغا ئويۇق ئويۇلۇپ، ئويۇققا قىلچاڭ دەپ ئاتىلىدىغان ياغاچ سايمان تىك بېكىتىلىپ، ئۇنىڭ ئۇچىغا ئېچىلغان تۆشۈككە چۈلۈك ياغاچ ئۆتكۈزۈلىدۇ (ئۇ ‹‹پوتلا››دېيىلىدۇ). قىلچاڭنىڭ ئۇچىغا ‹‹بۆك›› دەپ ئاتىلىدىغان ياغاچ ئويما كىيدۈرۈلۈپ، ئارقان بىلەن تېڭىپ تۇرغۇزۇلىدۇ. ئاندىن ئوق ياغاچنىڭ بىر ئۇچى گۇندىدىكى باچكىغا، يەنە بىر ئۇچى پوتلا ياغاچقا تېڭىلغان ياغاچ ئويما بۆك ئىچىگە كىرگۈزۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن تىك تۇرغان ئوق ياغاچ قايچا(ئاچا) ياغاچنى كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. گۇندىنى ئارىغا ئېلىپ تۇرغا قايچا ئاچىنىڭ تاشقى تەرىپىگە بويۇنتۇرۇق بېكىتىلىپ، ئۇنىڭغا ئات ياكى كالا قېتىلىدۇ (جۇۋازغا تولاراق كالا قېتىلىدۇ).
ياغ چىقىرىش ئۇسۇلى: ياغ چۈشىدىغان باچكا ئىچىگە ياغلىق دان چۈشۈپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن، جۇۋازنى ھەيدەشتىن بۇرۇن قايچا ياغاچنىڭ كۆتەك تەرىپىگە تاش ئېلىپ قويۇلىدۇ. تاشنىڭ سالمىقى بىلەن تىك تۇرغان ئوق ياغاچ قىرىق بەش گرادۇسلۇق يانتۇلۇق ھاسىل قىلىدۇ. كالا ھەيدەلگەندە جۇۋازچى ياغلىق داننى ئوق ئاستىغا ئىتتىرىدۇ. ئوق تاشنىڭ بېسىمى بىلەن داننى يانچىيدۇ. سېلىنغان دان كۈنجۈرىگە ئايلانغاندا يەنە دان سېلىنىدۇ، جۇۋاز ئۆز ئوقىدا ئايلىنىدۇ، ئوق ئاستىدا دان يانچىلىدۇ. دان يانچىلىپ بولغاندا چىغ بېسىلىدۇ، چىغنىڭ يانچىلىش بېسىمى بىلەن داندىن ياغ تامىدۇ. دان ۋە چىغ يانچىلىپ بولغاندا گۇندا ئىچىدە قېتىشما پەيدا بولىدۇ. جۇۋازچى  ئۇنى بوشىتىۋېلىپ پارچىلاپ، ئايلانما ئوق ئاستىغا باسىدۇ. بۇ چاغدا دەسلەپ جۇۋازچىنىڭ قولى ياغلىشىپ، ياغ پىشقاندا قول قۇرۇقلىشىدۇ. جۇۋازچى بۇنىڭدىن ياغنىڭ ئېلىنىپ بولۇنغانلىقىنى بايقاپ، جۇۋازنى توختىتىدۇ.
ياغ ئېلىش ئۇسۇلى: بىر جۇۋازدا كۈنىگە بىر قېتىم ئۇلاغ ئالماشتۇرۇش بىلەن ئون –  ئون ئىككى كىلوگرام ياغ ئېلىنىدۇ. پىشقان ياغنى بەزىلەر ئوقنى چىقىرىۋېتىپ باچكىدىن سۈزۈۋالىدۇ. بەزىلەر گۇندا ئاستىدىكى ئوققا قويۇلغان ياغ قاچىسىغا، باچكا ئاستىدىكى ياغ چۈشۈرۈش تۆشۈكىدىن چۈشۈرۈۋالىدۇ. جۇۋازدا چىقىرىلغان ياغ ‹‹پىششىق ياغ›› دېيىلىپ، ئاسانلىقچە بۇزۇلۇپ قالمايدۇ. جۇۋاز ھەم كىشىلەرنىڭ ياغقا بولغان ئېھتىياجىنى ھەل قىلىدۇ، ھەم چارۋا مال بورداش ئۈچۈن قۇۋۋەتلىك يەم  كۈنجۈرىنى تەييارلايدۇ.
جۇۋازغا قېتىلىدىغان چارپايلار كەچكىچە جۇۋاز ئوقىنى مەركەز قىلىپ ئايلىنىۋېرىدىغان بولغاچقا، ئادەتتە، ئۇلارنىڭ كۆزى لاتا بىلەن تېڭىپ قويۇلىدۇ.
بۇغداي
بۇغداي ئىنسانلار ئەڭ بالدۇر تېرىپ ئۆستۈرگەن ئاشلىق زىرائىتىدۇر. قەدىمكى مىسىرنىڭ تاش ئويمىلىرىدا بۇغداي تېرىپ ئۆستۈرۈش خاتىرىلەنگەن. كىشىلەر قەدىمكى مىسىر پىرامىدا (ئېھرام)سىنىڭ تاش يوچۇقلىرىدىن بۇغداي دانلىرىنى بايقىغان بولۇپ، ئارخېئولوگلارنىڭ تەتقىقاتلىرىغا قارىغاندا، تەخمىنەن10 مىڭ يىللار ئىلگىرىلا غار - ئۆڭكۈرلەردە ياشاۋاتقان ئىنسانلار ياۋا بۇغداينى يېمەكلىك قىلىشقا باشلىغانىكەن. بۇغداي تاق پەللىلىك ئۆسۈملۈك بولۇپ، باشاقلىقلار ئائىلىسىنىڭ ھەر خىل ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە، يەنى يوپۇرماق تومۇرلىرى پاراللېل، غولى كاۋاك ھەم بوغۇملۇق، باشاقسىمان گۈل رېتى بولۇپ، ھەربىر كىچىك گۈلدە گۈل تاجى ياپراقچىسى بولمايدۇ، ئەمما قاسىراقچىسى بولىدۇ. بۇغداي ۋە شالغا ئوخشاش گۈلىدە مانا مۇشۇنداق قاسىراقچىسى بولىدىغان ئۆسۈملۈكلەر قاسىراق گۈللۈك ئۆسۈملۈكلەر دەپ ئاتىلىدۇ. بۇغداينىڭ قاسىراقچىسىدا قىلتىرىقى بولۇپ، بۇ بۇغداي سورتلىرىنى پەرقلەندۈرۈشتىكى ئاساسلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. تېرىش ۋە ھوسۇلىنى يىغىش پەسىللىرىنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن ئېلىمىزدە تېرىپ ئۆستۈرۈلىدىغان بۇغدايلار ئىككى خىل فىزىئولوگىيىلىك تىپقا بۆلۈنىدۇ: بىرى، قىشلايدىغان كۈزلۈك بۇغداي؛ يەنە بىرى، بىر يىللىق يازلىق بۇغدايدىن ئىبارەت. كۈزلۈك بۇغداي ئادەتتە مۆتىدىل بەلۋاغ رايونلىرىدا9 - ئاينىڭ ئاخىرى ياكى10 - ئاينىڭ باشلىرىدا تېرىلىپ، ئىككىنچى يىلى4 - ۋە5 - ئايلاردا يىغىۋېلىنىدۇ. ئۇ ئاساسەن چاڭجياڭ دەرياسى ۋادىسى بىلەن شىمالىي جۇڭگونىڭ قىسمەن رايونلىرىغا كۆپرەك تارقالغان. يازلىق بۇغداي ئادەتتە3 - ئاينىڭ ئاخىرلىرى تېرىلىپ، شۇ يىلى يىغىۋېلىنىدۇ. ئۇنىڭ ۋېگېتاتىۋ ئۆسۈش دەۋرى بىرقەدەر قىسقا بولۇپ، ئاساسلىقى ئىچكى موڭغۇل، شەرقىي شىمال ۋە غەربىي شىمالدىكى بىرقەدەر سوغۇق رايونلاردا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ. پۈتۈن يەر شارىدىكى بۇغداي تېرىلىدىغان يەرلەرنىڭ ئومۇمىي كۆلىمىنىڭ ئاشلىق زىرائەتلىرى تېرىلىدىغان يەرلەرنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى ئىچىدىكى ئىگىلەيدىغان نىسبىتى ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ، مەھسۇلات مىقدارىمۇ شالنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارىدىن قېلىشمايدۇ. پۈتۈن دۇنيادىكى3 /1 قىسىم ئاھالە بۇغداينى ئاساسلىق يېمەكلىك قىلىدۇ.
نېپتۇن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> نېپتۇن(ئېلمىنت)، نېپتۇن(پېلانىت). (بەلگە: )
بېنىن
left|150px left|200px <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">