ئاۋاتلىقلاردا_مەدەنىيەت
بايلىقنىڭ ئاتىسى ئەمگەك، ئانىسى يەر. 2§. ئەدەبىي ئىجادىيەت 1. شېئىر ئىجادىيىتى 1949-يىلىدىن كېيىن، ئاۋات ناھىيىسىدە يېڭى شېئىر ئىجادىيىتى كۈنسايىن گۈللەندى. يېڭى شېئىرلاردا خەلق قوشاقلىرىنىڭ جەۋھىرى قوبۇل قىلىندى ھەم رۇبائىي قاتارلىق كونا شېئىر شەكىللىرى ئاساسىدا يېڭىلىق يارىتىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىر تۈركۈم يەرلىك شائىرلار مەيدانغا كەلدى. تۇرسۇن تاھىر: ئاۋاتنىڭ ئايباغ يېزىسىدىن، ئۇ ئوقۇتۇش خىزمىتىدىن سىرتقى ۋاقىتلاردا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىپ، 120 نەچچە پارچە شېئىر، 50 رۇبائىي ئېلان قىلغان. ئۇنىڭ «يېزا ناخشىسى»، «ۋەتەن مۇھەببىتى»، «گۈزەل ئاقسۇ ئەتراپى»، «ئاۋات ناخشىسى» قاتارلىق شېئىرلىرىنى كىشىلەر ياقتۇرۇپ ئوقۇيدۇ، يەنە ئۇ «قېرىنداشلىق مۇھەببىتى» قاتارلىق ھىكايىلەرنىمۇ يازغان. ئوبۇلقاسىم ئابدۇللا: ئاۋاتنىڭ غورۇچۆل يېزىسىدىن، بىر قەدەر داڭلىق شېئىرلىرىدىن «بارلىقىم ۋەتەنگە مەنسۈپ»، «ئاسمان»، «ئاي»، «يۇلتۇز»، «بۇلۇت»، «تاڭ سەھەر»، «يۇرتۇم ھەققىدە مۇخەممەس» قاتارلىق 60 نەچچە پارچە شېئىرى بار. زاھىر ئابدۇراخمان: ئاۋاتنىڭ بەشئېرىق يېزىسىدىن، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ئۇ لىرىك شېئىرلارنى يېزىشقا ماھىر بولۇپ، «ئىزدىنىش»، «مەشرەپ ھەققىدە مۇخەممەس»، «دولان راۋابى»، «ھايات»، «ئانا»، «ئارزۇ»، «سۆيگۈنۈم بوستانلىق» قاتارلىق 200 نەچچە پارچە لىرىك شېئىر يازغان. 1992-يىلى «روھىي سەپەر» ناملىق شېئىرلار توپلىمىنى نەشر قىلدۇرغان. تۇنىياز مەتنىياز: ئاۋات بازىرىدىن. 1962-يىلىدىن بۇيان جەمئىي 300 نەچچە پارچە شېئىر ئېلان قىلغان، ۋەكىللىك خاراكتېرىغا ئىگە شېئىرلىرىدىن «تاغ ناخشىسى»، «دولان قىزىغا»، «دولان ناخشىسى»، «ئايرىلىش تەسىراتلىرى»، «مۇخەممەس» قاتارلىقلار بار. ھەبىبۇللا روزى: 1962-يىلىدىن بۇيان 500 نەچچە پارچە شېئىر ئېلان قىلغان، سەنئەت ئۆمىكىگە «ئىشچان قىز» قاتارلىق 33 ناخشا تېكستى يېزىپ بەرگەن. 1984-يىلى ۋاپات بولدى. تۇنىياز مەتنىياز بىلەن ئابدۇرېھىم سىدىقلار، «جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى لۇغىتى»گە كىرگۈزۈلگەن، ئۇلارنىڭ «ئۈمىد بوستانى» ناملىق شېئىرلار توپلىمىغا كىرگۈزۈلگەن شېئىرلىرىنىڭ ئەدەبىيات مۇنبىرىدە خېلى تەسىرى بار. 1982-يىلى 1-ئايدىن باشلاپ ناھىيىلىك مەدەنىيەت يۇرتى ئۇيغۇرچە «ئاۋات ئەدەبىياتى» ژۇرنىلى (شاپىگراف باسمىسى) چىقاردى، ئۇنىڭغا بىر مەخسۇس مۇھەررىر قويۇلدى. بۇ ژورنال 1984-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە قەرەلسىز 10 سان (ھەر سانى 150 نۇسخا) چىقىرىلدى. ھىكايە، ئوبزور، ئەدەبىي خەۋەردىن 32 پارچە، ھەرخىل شەكىلدىكى شېئىر، ئەسەردىن 215 پارچە ئېلان قىلىندى. 2. تىياتىر ئىجادىيىتى 1957-يىلى ئوسمان مۆمىن كۆپ پەردىلىك ئوپېرا - «ئۇزىتىش»نى ئىجاد قىلدى، بۇ ئوپېرا ئاۋات سەھنىلىرىدە ئوينىلىپ بىر مەزگىل زىلزىلە پەيدا قىلدى. 1963-يىلى ئاۋات ناھىيىلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتىن سىدىق مۇسا، ئايشەم سېلىم، تۇرغۇن قېيۇم، مەمەتنىياز ئەمەت قاتارلىقلار تارىخىي ھۆججەت- «شىنجاڭ تۈرمىسىدىكى كۈرەش خاتىرىسى»گە ئاساسەن ئىجاد قىلغان سەھنە ئەسىرى ئاۋاتتا ئوينىلىپ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىلدى. 1963-يىلى ئاۋات ناھىيىلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىدىن تۇنىياز مەتنىياز بىلەن ئىمىنجان ئىكرام ئىجاد قىلغان «باغۋەن قىز» ناملىق ھىكايىگە ئاساسەن ئۆزگەرتىپ تۈزۈلگەن سەھنە ئەسىرى ئاۋات سەھنىسىدە ئوينالدى. 1976-يىلى ئايباغ يېزىلىق ئەدەبىيات-سەنئەت تەشۋىقات ئەترىتىدىكى ئىلياس باۋۇدۇن، ئابدۇقادىر دانى، ئوبۇلقاسىم قاتارلىقلار قەييۇم تۇردىنىڭ «قىزىلتاغ باتۇرلىرى» ناملىق پوۋېستىنى تىياتىرلاشتۇرۇپ سەھنىگە چىقاردى. 1978-يىلى ناھىيىلىك سەنئەت ئۆمىكى ئېزىز تاھىرنىڭ (ۋاپات بولدى) «موللا زەيدىن» ناملىق ئەسىرىنى سەھنىلەشتۈردى، بۇ سەھنە ئەسىرى ئاۋات ۋە شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا 100 نەچچە مەيدان ئوينالدى. 1981-يىلى تۇنىياز مەتنىياز زوردۇن سابىرنىڭ «دولان ياشلىرى» ناملىق ھېكايىسىنى سەھنىلەشتۈردى، ئاۋات ناھىيىلىك سەنئەت ئۆمىكى ئوينىدى. 3. ئەدەبىي تەرجىمە 1962-يىلدىن كېيىن، ئەدەبىي تەرجىمە ئىشلىرى راۋاجلاندى. ئابلەت تاجى، زاھىر ئابدۇراخمان، ئۇبۇلقاسىم ئابدۇللا، زۇبىيە ئابدۇراخمان قاتارلىق ياش، ئوتتۇرا ياشلىق ئاپتورلارنىڭ قىسمەن ئەسەرلىرى خەنزۇچىگە تەرجىمە قىلىنىپ ئېلان قىلىندى. پېشقەدەم تەرجىمان چۈ بەيچىڭ «موسكۋانى قوغداش ئۇرۇشى» رومانىنى، ئەيسا مۇسا «شۈ ماۋ ۋە ئۇنىڭ بالىلىرى» رومانىنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلدى. مامۇت داۋۇتنىڭ نۇرغۇن تەرجىمىلىرى «ئەدەبىي تەرجىمىلەر»دە ئېلان قىلىندى. 4. گۈزەل سەنئەت، فوتو سۈرەتچىلىك 1950-يىلىدىن كېيىن يۈسۈپ ياقۇپ دېكراتسىيە ۋە رەسىم سىزىش بىلەن شۇغۇللاندى. ئەمەت نىياز، روزى نىياز (ۋاپات بولدى)لار ھۆكۈمەتكە ياردەملىشىپ ۋېۋىسكا يېزىش، تامغا ئويۇش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللاندى. 1955-يىلى ئەمەتنىياز، ئابدۇرۇسۇل روزى قاتارلىقلار خەتتاتلىق بىلەن شۇغۇللاندى. 1957-يىلى ئىسرايىل ئىبراھىم خەتتاتلىق بىلەن شۇغۇللاندى ھەم دۇتار، راۋاب قاتارلىق چالغۇ ئەسۋابلىرىنى ياسىدى. 1958-يىلىدىن باشلاپ ئابدۇرېھىم روزى نەققاشچىلىق قىلدى. 1962-يىلى ئىمىر زاكىر ھەجۋىي رەسىم ئىجادىيىتىنى باشلىدى. 1966-يىلى ئىلياس باۋۇدۇن 1000 پارچىدىن ئارتۇق ھەجۋىي رەسىم سىزدى، نۇرغۇن «ماۋجۇشى سۆزلىرىدىن ئۈزۈندە» يازدى ھەم خەتتاتلىقنى ئومۇملاشتۇردى. 1973-يىلى ئەتىيازدا جىن بو مەدەنىيەت يۇرتىغا يۆتكىلىپ فوتو سۈرەتچىلىك قىلدى. 1980-يىلىنىڭ ئاخىرىدا توختىنىياز مەتنىياز، جاڭ خۇڭ، مۇختار ئابدۇراخمان، ئىمىنجان سامساقلار خەتتاتلىق، فوتو سۈرەتچىلىك بىلەن شۇغۇللاندى.