cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئەڭ گەۋدىلىك ئوخشاشلىقى مەشرەپخۇمارلىق. ئامېرىكىلىقلارنىڭ مەشرىپى ئۇيغۇر مەشرىپىگە سۇ قۇيۇپ بېرەلمىسىمۇ ئامېرىكىلىق قاتناشقۇچىلارنىڭ قىزغىنلىقى ئۇيغۇرلاردىن سۇس ئەمەس. ئامېرىكىدا بىر مەھەللە كىشىلىرىنىڭ ئايدا بىرەر قېتىم ھىچ بولمىسا پەسىلدە بىرەر قېتىم مەھەللىدىكى بىر مەيدانغا ياكى بىرەر يەرگە يىغىلىشىپ دالا تامىقى يىيىشى بولۇپ تۇرىدۇ. بۇنداق يىغىلىشلارغا ھەممەيلەن ئۆيلىرىدە ئەتكەن تاماقلىرىنى كۆتۈرۈپ تەڭ بەھىرلىنىشىدۇ. كاۋاپدانلىرىنى كۆتۈرۈپ چىقىپ بىللە غىزالىنىشىدۇ. مەن ئوقۇغان مەكتەپتىمۇ مەۋسۇمدا ئاز دېگەندە ئىككى قېتىم پاكۇلتىت بويىچە يىغىلىش بولۇپ تۇراتتى. ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئۇيغۇرلاردەك مەشرەپتە سازچىسى بولىدىغان بولسا كۈندە يىغىلىش قىلارمىكىن دەيمەن. شۇنچە ھەشەم بىلەن يىغىلىش قىلغان ئامېرىكىلىقلار ناخشا ئۇسسۇلسىز بىر كۈننى گەپ بىلەن كەچ قىلىشىدۇ. بەزىدە ئۇچار تەخسە ئويۇنى، قورغان توپ، ساھىل ۋالىبولى، ۋاسكېتبول ئوينىشىدۇ. مەن مەشرەپ دېسە بېشى ئاغرىيدىغان ئامېرىكىلىقنى كۆرۈپ باقمىدىم. ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېرىكىلىقلاردىكى ئورتاق مەشرەپخۇمارلىق ئىنسانىي ئاڭدىكى يۈكسەكلىكنىڭ ئىپادىسى. بۇنداق ئادەت ئىنساننى تەننىڭ تەقەززاسى ۋە ماددىي پاراغەتنى ھاياتتىكى بىردىن بىر مەنا دەپ قاراشتىن يىراقلاشتۇرۇشى مۇمكىن.
ئۇيغۇرلاردىكى مەشرەپخۇمارلىقنىڭ كارامىتىنى 2010-يىلى ئورىگان ئۇنۋېرىستىتىدا خەۋپتە قالغان تىللارنى خاتىرىلەش، ئارخىپلاشتۇرۇش مۇھاكىمە يىغىنىغا ئىشتىراك قىلغاندا بىلدىم. بۇ يىغىندا ئۇيغۇر تىلى شۇ يىللىق ئارخىپلاشتۇرۇلۇپ خاتىرىلىنىدىغان تىللار تىزىمىلىكىگە تاللانغان بولۇپ مەن تىل مەسلەھەتچىسى بولدۇم. ئەگەر شۇ قېتىملىق يىغىندا تەتقىقاتچىلار بۇ تىلىمىزنى خاتىرلەشكە قىزىقمىسا مەن يىغىنغا قاتناشقۇچى بولۇپلا قالاتتىم ۋە يىغىننىڭ مۇھاكىمە قىسمىغا قاتنىشىپ ئارخىپلاشتۇرۇش باسقۇچىغا كەلگەندە قايتىپ كېتىشىمگە توغرا كېلەتتى. مېنىڭ يېتەكچى ئوقۇتقۇچۇم بۇنداق ئىھتىماللىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۇيغۇر مەشرەپلىرىنى تونۇشتۇرىدىغان بىر پائالىيەت ئۇيۇشتۇردى. ئۇيغۇر مەشرەپلىرىنى تۈرلىرى بويىچە، رەسىملىك ۋە سىنلىق تونۇشتۇردۇق. نەتىجىدە بىزگە ئۈچ تەتقىقاتچى تىزىملاتتى. كېيىنكى شەنبە كۈنى ئۇيغۇرچە مەشرەپ قىلدۇق سانىمىز بەشكە كۆپەيدى. مېھمانلارنىڭ كېلىشىگە ئۈلگۈرتۈپ راك مۇقامىنىڭ مۇقەددىمىسىنى قويۇپ قويدۇق،ئۇيغۇرچە تاماقلار يىيىلىپ بولغاندىن كېيىن مۇقامنىڭ مەشرەپ قىسمىنى قويۇپ ئۇسسۇل باشلىدۇق. مەشرىپىمىز شۇ كۈنى يىغىن تارىخىدىكى ئەڭ ئۇزۇن داۋاملاشقان زىياپەت بولۇپ بولۇپ قالدى. ئۇيغۇر مەشرەپلىرىنىڭ سېھرى بىلەن بىزنىڭ ئۇيغۇر گروپپىسى تەتقىقاتچىسى ئەڭ كۆپ، ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ۋە ئەڭ كۆڭۈللۈك بىر ئۇيۇشما بولۇپ چىقتى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئىختىساد ئاجرىتىپ يۆلەيدىغان ھەر قايسى يەرلىك ئامېرىكا قەبىلىلىرىنىڭ تىلىنى ئارخىپلاشتۇرۇشنى تاللىغان تەتقىقاتچىلارنىڭ سانى بىردىن ئاشمىدى. ئەمەلىيەتتە تەتقىقاتچىلار بۇنداق تىللارنى تاللىسا قازىنىدىغان ئىقتىسادى نەپنى ئۇيغۇرچىنى تاللىغانغا سېلىشتۇرغىلى بولمايتتى. چۈنكى ئۇلار كېيىنكى تەتقىقاتىدا توپلىغان تىل ماتىرىياللىرىنى قوللىنىپ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى يۆلەيدىغان تەتقىقات خىراجىتىگە ئىلتىماس سۇنالايتتى. ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئۆزلىرى ئەينى ۋاقىتتا ئاسمىلاتسىيە قىلغان ئىندىيان قەبىلىلىرىنىڭ تىلىنى بۇ تىللار يوقۇلۇشقا يۈزلەنگەندە خاتىرلەش ۋە ئارخىپلاشتۇرۇشقا بۇنچە زور مەبلەغ ئاجرىتىشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرسىمۇ ئاجراتقان خىراجەتنىڭ كۆپلىكى ھەرقانداق تەتقىقاتچىنىڭ كۆزىنى قىزارتماي قالمايتتى. ھالبۇكى، تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆپى يەنىلا ئۇيغۇرچىمىزنى تاللىدى. ئۇيغۇرچىمىز ساقلىغان چاخچاقلار، لەتىپىلەر، ناخشىلار، قوشاقلار ئۇيغۇرچىنى ئارخىپلاشتۇرغان تەتقىقاتچىلارنى ھەيران قالدۇردى. دەرتمەننىڭ دەردىگە، بىمارنىڭ رەنجىگە، باغرى چاكنىڭ دەزلىرىگە مەلھەم بولىدىغان ئۇيغۇر مەشرەپلىرىنىڭ كارامىتى بىلەن بىر يېرىم ئايلىق تەتقىقات، ئۆگىنىش ۋە ئۆگىتىش خىزمىتىمنى مەنىلىك ۋە نەتىجىلىك تاماملىدىم.
ئامېرىكىدا مەشرەپ زىياپەتلەر شاتلىنىش، تونۇشۇش، دوستلۇشۇش، تەبرىكلەش، ئۇزۇتۇش قاتارلىق سەۋەبلەردىن ئۇيۇشتۇرۇلىدىكەن. قىزىمنىڭ يەسلىسىدە ئېنگىلىزچىنى رۇسچىغا تارتىپ سۆزلەيدىغان بىر ئايال كاتىپ بولىدىغان. شۇ ئايال باشقا خىزمەت تېپىپ كەتمەكچى بولغاندا يەسلى بىر زىياپەت ئۇيۇشتۇردى. ھەممە ئاتا-ئانىلار تاماق تەييارلىغاندىن باشقا تۈرلۈك سوۋغاتلارنى تەييارلاپتۇ. سوۋغاتلار ئىچىدە كىشىلەرنى ئەڭ جەلىپ قىلغان ۋە كاتىپنى ھاياجانلاندۇرغان سوۋغات كىشىلەرنىڭ ئۆز قولى بىلەن ياساپ بەرگەن ھەدىيەلىرى بولدى. كاتىپ ئايال بىر ئوقۇغۇچىنىڭ دادىسى تىزىملاتقىلى كەلگەندە ئېنگىلىزچىسى تازا ياخشى بولمىغانلىق سەۋەبىدىن بىر ئوماق خاتالىق سادىر قىلغانىكەن. مەزكۇر دادا شۇ قىزىقارلىق خاتالىقنى بىر پەشتامىغا تىكىپ سوۋغات تەييارلاپ كېلىپتۇ. بۇنى كۆرۈپ كاتىپنىڭ كۆزلىرىدىن خۇشاللىق ياشلىرى بۇلدۇقلاپ كەتتى. مەشرەپتە ھەممە كىشى ئېلىپ كەلگەن تاماقلىرىغا ئېغىز تېگىشتى. كاتىپ خانىم رۇسچە ناخشا ئېيتىپ بەردى. يەسلى بالىلىرى ئوقۇتقۇچى ئۆگەتكەن ناخشىلارنىڭ سۆزىنى كاتىپنىڭ ئىسمىنى قوشۇپ قىزىقارلىق قىلىپ ئۆزگەرتىپ كاتىپ قىزغا بولغان مۇھەببىتى ۋە قىيالماسلىق ھىسسىياتلىرىنى ئىزھار قىلىشتى. بۇلارغا قاراپ بىزنىڭ توي، خەتنە توي، زىياپەت قاتارلىقلاردىكى تەبرىكلەش، سوۋغات بېرىش ئۇسۇلىمىز بەكلا ماددىيلىشىپ كەتكەندەك تۇيغۇغا كېلىپ قالدىم. غەلىبە، خۇشاللىقلارنى تەبرىكلەپ مەشرەپ-سورۇن ئۇيۇشتۇرۇشتىكى مەقسەد شاتلىنىش ئۈچۈن، ئەلۋەتتە بۇنداق سورۇنلارغا تەييارلانغان ھەدىيەلەرمۇ ساھىبخاننى خۇش قىلىدىغان شەكىلدە بولۇشى ئەۋزەل. ئەپسۇسكى ھازىر سوۋغات بېرىشتە قىپ قىزىل پۇل ئايلانماقتا، قىزىق يېرى بۇ پۈتۈنلەي تەڭ قىممەتتە ئالماشتۇرۇش بولۇپ سوۋغىدىن كىشىلەرنىڭ بىر بىرىگە بولغان سۆيگۈسى ۋە ئەقىدىسى ھىس قىلىش قىلچە مۇمكىن ئەمەس. ئەسلى خۇشاللىق ئۈچۈن مەشرەپكە يىغىلغان، بىر بىرىنى مىھمانغا چاقىرغان بوۋىلىرىمىز مەشرەپ-سورۇنلاردا سوۋغات بېرىش يوسۇنىنى ئويلاپ تاپقاندا كۆڭۈلنى ئەۋزەل بىلگەن بولغىيدى. مانا ئەمدى زامان "ئاق مۈشۈك قارا مۇشۇك، چاشقان تۇتقان ياخشى مۈشۈك" دەپ ھەممە نەرسىنى پۇل بىلەن ئۆلچەيدىغان ھالغا كەلگەچكە پۇلنى كۆرمەي كۆڭۈلنى تونۇمايدىغان ھالغا كەلگەن بولساق كېرەك.
ئامېرىكىدىكى چاغلىرىمدا ئىتىقادى كۈچلۈك كىشىلەرنىڭ ئۇيۇشتۇرغان مەشرەپلىرىگە كۆپرەك داخىل بولدۇم. بۇنداق كىشىلەرنىڭ تونۇيدىغانلىرىمۇ كۆپ بولسا كېرەك ھەر قېتىم بارغىنىمدا يېڭى كىشىلەرنى ئۇچرىتاتتىم. بەلكىم ئۇلار ھەر جۈمە ياكى يەكشەنبە كۈنلىرى مەسجىد ياكى چىركاۋغا يىغىلغاندا ئەمىر مەرۇپلاردا مېھرىۋانلىق تەكىتلىنىدىغانلىقتىن مەشرەپنىڭ ۋاقتىنى شۇ چاغدا يېڭىدىن تونۇشقا كىشىلەر بىلەن بېكىتىپ قويسا كېرەك. ئېنىقكى، دىن ئىنسانلار ئارىسىدىكى شەپقەتنى، مۇھەببەتنى، خالىسلىقنى، يارىدەمنى، ھەمكارلىقنى تەكىتلەيدىغان بولغاچقا دىندار كىشىلەرنىڭ ئۆملىشىش پۇرستى ۋە ئارزۇسى دىنسىز كىشىلەرگە قارىغاندا كۆپ بولسا كېرەك. ئۇيغۇرلاردىمۇ ئىتىقادلىق كىشىلەر خوشنا خولۇملار ۋە دوست بۇرادەرلەر بىلەن ھەمداستىخان بولۇپ ياشاشنى ئەۋزەل بىلىپ كەلگەنگە نەچچە مىڭ يىل بولدى. ئۇيغۇر مەشرەپلىرىنىڭ بىر رولىمۇ ئىتىقادنى كۈچلەندۈرۈش، قائىدە يۇسۇنلارنى ئومۇملاشتۇرۇش ۋە ھەمكارلىشىپ ياشاشقا ئۈندەشتىن ئىبارەت.
ئۇيغۇرلاردىكى مەشرەپخۇمارلىقنىڭ بۈگۈنكى راۋاجى قاتار چايدۇر. بىنورمال ئۈندۈرمىسى ۋە ياكى غەيرى ئۆسمىسى بولسا رىستۇراپەرەسلىكتۇر. تۇرمۇش رېتىمى ۋە تۇرمۇشنىڭ سۈپىتى ئامېرىكىدىن تولىمۇ ئاستا ۋە پەرقلىق بولغان ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە رېستۇرانپەرەسلىكنىڭ ئەۋج ئېلىشى ھەيران قالارلىق ھادىسە. ئامېرىكىدا ئۇيغۇر يۇرتلىرىدىكىدەك ئاياللار بىلەن ئاياللار تانسا ئوينايدىغان، ئەلەر توختىماي ھاراق ئىچىدىغان ھەيۋەتلىك رىستۇرانلار يوق. مەن ئامېرىكىدا تۇرۇش جەريانىدا بىرمۇ ئامېرىكىلىقنى رېستۇرانغا تەكلىپ قىلىپ باقمىدىم. بىرمۇ ئامېرىكىلىق مېنى رىستۇرانغا باشلىمىدى. ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئۆيىدە بولغان مەشرەپلەرگە كۆپ داخىل بولدۇم، بىر بىرىمىزنى ئۆيگە چاقىرىشىدىغان ئىشلار ئايدا بىر دېگۈدەك داۋام قىلىپ تۇردى. يەنە بىر پەرق ئامېرىكىدا مەشرەپلەر ھەرقانچە قىزىغان تەقدىردىمۇ ئىككى سائەتتىن ئاشمايدىكەن. تاماقلارنى ئۆزىمىز كۆتۈرۈپ بارىدىكەنمىز. ئۇيغۇر رىستۇرانلىرىدىكى ئىسراپخورلۇق بەلكىم ھۆكۈمەت پۇلى بىلەن داۋام قىلىۋاتقان ئىسراپچىلىقنىڭ كىشىلەرنىڭ تورمۇشىدىكى تەسىرى بولۇشى مۇمكىن.
خۇشخۇي ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلار
ئۇيغۇرلارنىڭ مىجەزىدىكى خۇشخۇيلۇق ۋە ئۈمىتۋارلىق ئۇيغۇرلار بىلەن ئوخشاش تارىخى قىسمەتتىكى ھەرقانداق مىللەتتە كەم تېپىلىدىغان خىسلەتتۇر. بۇ جەھەتتە ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلار خېلى زور ئورتاقلىقلارغا ئىگە. خۇددى ئۇيغۇرلار توي تۆكۈن ۋە باشقا سورۇنلارغا چاخچاقچىلارنى ئاتايىن چاقىرغاندەك ئامېركىلىقلارمۇ شۇنداقراق قىلىدىكەن. 2011-يىلى ئوباما بىر سورۇنغا بىر چاخچاقچىنى چاقىرىپ پۈتۈن سورۇندىكىلەرنى بىرمۇنچە كۈلدۈردى. ئوباماغا قارشى مەيدانغا چىققان بىر پىرىزدېنت نامزاتى شۇ سورۇندا چاخچاقلارنىڭ ھىچ قايسىسىغا كۈلمەي ئولتۇرغاننىڭ ئۈستىگە سورۇندىن قاپاقلىرىنى تۈرگەن پېتى ئايرىلىپ ئامېركىلىقلارنىڭ كۈلكىسىگە قالدى. شۇ سورۇندا ئوباما ئۆزىنىڭ ئامېرىكىدا تۇغۇلغان ياكى تۇغۇلمىغانلىقى ھەققىدە گۇماندا قالغانلارغا ئۆزىنىڭ تۇغۇلغان چېغىدىكى سىنغا ئېلىنغان كۆرۈنۈشنى قويۇپ بەمەكچىلىكىنى ئېلان قىلدى. ھەممە مېھمان ۋە ئاخباراتچىلار تەييار تۇرۇشتى. ئىكراندا كۆرۈنگىنى بولسا "شىر پادىشاھ" فىلىمىدىكى سىمبانىڭ يېڭى تۇغۇلغان كۆرۈنىشى بولدى. پۈتكۈل ئامېرىكا خەلقى ۋە دۇنيا جامائىتىنىڭ ئالدىدىكى بۇ چاخچاق سورۇندىكى كىشىلەرنى ھارغىچە كۈلدۈردى. ئامېرىكىدا بۇنداق يىغىنلاردا ۋە يىغىلىشلاردا چاخچاق قىلىدىغان ئىشلار ھەمىشە بولۇپ تۇرىدىكەن. ئوبامانىڭ پارلامېنتتىمۇ ياكى باشقا بىر يىغىلىشتىمۇ ئەيتاۋۇر قايسىدۇر بىر يىغىندا ئۇيغۇرلارنى يۇمۇرغا قوشقىنى مېنىمۇ بەك كۈلدۈرگەنىدى.
ئامېرىكىلىقلارنىڭ قىزىقچىلىقى بەزىدە سورۇن تاللىمايدىكەن. ئامېرىكىدا ئاممىۋىي سورۇنلاردىكى تۈرلۈك ئېلان تاختىلىرى، ئاگاھلاندۇرۇش ئىبارىلىرى، نامايىش شۇئارلىرى، تەۋسىىيە جۈملىلىرىمۇ ناھايىتى ھەجىۋى يېزىلىدىكەن. بىر كۈنى تېلۋىزوردىن بىر شەھەردىكى ئاممىنىڭ نامايىش قىلىۋاتقان كۆرۈنىشىنى كۆرۈپ قالدىم. نامايىشچىلارنىڭ لوزۇنكىلىرىغا تۈرلۈك ھەجىۋىي رەسىملەر چاپلانغان ئېدى. بىر ھەجىۋىي رەسىمدە شەرقتىكى بىر مۇستەبىت دۆلەتنىڭ رەھبىرى قولىغا يوغان بازغاننى ئېلىۋېلىپ ئۈستىگە "دۆلەت بىخەتەرلىكىمىزگە تەھدىت سالدى"،"دۆلەت مەنپەئەتىمىزگە ئاپەت كەلتۈردى" دېگەن خەت يېزىقلىق چاپان كەيدۈرۈلگەن بىر پاشىنى ئۇرۇشقا تەمشىلىۋاتقان كۆرۈنىشى سىزىلغان ئېدى. بىر كۈنى بىر شەھەردىكى يەنە بىر نامايىشتا ئامېرىكىلىقلارنىڭ قولىغا "بىز چاشقان ئەمەس!" دېگەن شۇئارنى كۆتۈرىۋېلىشقانلىقلىرىدىن كۈلۈپ يېتىپ قالدىم. ئەسلى شۇ شەھەر مەمۇرىيىتى ئاۋات بىر يولغا يەر ئاستى ئۆتۈشمە ياسىماقچى ئىكەن. كىشىلەر شەھەرنىڭ بۇ پىلانىغا قاشى چىقىپتۇ. چۈنكى ئۇلار چاشقاندەك يولنىڭ ئاستىدىن تېشىلگەن كاماردىن مېڭىشنى خالىمايدىكەن. ئامېرىكىدا ئەۋرەز يوللىرىنىڭ بەلگىلىك يېرىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان تۇۋاقلارنىڭ ئۈستىگە "بۇنىڭ ئىچىدە ئۈزىمەن دېمەڭ، سىز بېلىق بولمىغاندىكىن" دېگەن خەت يېزىلغان بولۇپ ھەر قېتىم كۆرسەم كۈلۈپ سالاتتىم. ئامېركىلىقلاردىمۇ لەتىپىگە ئوخشايدىغان يۇمۇرلار بار ئەمما ئۇيغۇرلارنىڭكىدەك سورۇندا بىۋاستە توقۇلىدىغان چاخچاقلار يوق. تۈرك مىللەتلىرى ئىچىدىمۇ لەتىپە ژانىرى ئاساسەن مەۋجۇد، ئەمما ئۇيغۇرلاردىكىدەك سورۇننىڭ ئۆزىدىلا توقۇلىدىغان ھازىر جاۋاپ چاخچاقلار ۋە چاخچاقچىلار يوق. ئۇيغۇر چاخچاقلرىدىكى لەقىمىنى كەلتۈرۈش، پاس چىقىرىش، قاتارى بويىچە چاخچاققا قېتىش…قاتارلىقلار يوق. بىر قېتىم ئۆزىگە جۈرئەت دەپ ئىسىم قويىۋالغان بىر ئامېرىكىلىق ماڭا خەت يېزىپ تونۇشلۇق بەردى. ئۆيگە تەكلىپ قىلدىم. پاراڭ جەريانىدا ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرچىنى غۇلجىدا ئۆگەنگەنلىكىنى سۆزلەپ بەردى. سەۋەبىنى سورۇسام بېيجىڭدىكى بىر سورۇندا غۇلجىلىق بالىلار بىلەن ئولتۇرۇپ قېلىپ سورۇندىكى چاخچاقلارنى چۈشىنىش، ھوزۇرلىنىش ئۈچۈن ئۇيغۇرچە ئۆگىنىشكە قارار بەرگەنىكەن.
ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېرىكىلىقلاردىكى خۇشخۇيلۇق ئورتاقلىقىنى خەلق ئارىسىدىكى تۈرلۈك گەپ ۋە پارڭلاردىنمۇ ھىس قىلىش مۇمكىن. ئۇيغۇرلاردا "ئۆلۈمدىن باشقىسى تاماششا" دېگەن گەپ بولغىنىدەك، ئاڭلىشىمچە ئامېرىكىلىقلاردىمۇ "دۇنيانى خۇشخۇي كىشىلەر چۆرگىلىتىدۇ" دېگەن گەپ بار ئىكەن. ئامېرىكىدىكى چېغىمدا ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرچە ئۆگەنگەن بىر ئامېرىكىلىق بىلەن تولا خەت ئالاقىدا بولدۇق. بىر كۈنى ئۇ ئۆيۈمگە مېھمان بولۇپ كەلدى. ئۇنىڭدىن ئۇيغۇرچە ئۆگىنىش جەريانىدا ئۆزىگە ئەڭ تەسىر كۆرسەتكەن، ئۇيغۇرلارنىڭ مىجەزىنى ئەڭ مۇجەسسەم ئەكىس ئەتتۈرىدىغان ئۇيغۇر خەلق ماقالىنىڭ قايسىلىقىنى سورۇسام "ئۇلۈمدىن باشقىسى تاماششا" دەيدۇ. ئۇ بۇ ماقالدا ئەكىس ئەتكەن ئۈمىدۋارلىق، قورقماسلىق، قەيسەرلىك، تەۋەككۈلچىلىك، مەغرۇرلۇق ۋە مەردانىلىقتىن ئۇيغۇرلارنىڭ سىماسىنى كۆرگەندەك بولىدىكەن.
ۋەتەنگە قايتىشقا بىر قانچە ھەپتە قالغان بىر پۇرسەتتە سىكاتنى يوقلاپ ئۆيىگە باردىم. ئۇ مېھمانخانىسىنىڭ ئىشىكتىن كىرىشتىكى تېمىغا ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ئۇرۇش مەيدانىدىكى بىر جەڭچىنىڭ قولىدا مىلتىق، دۈمبىسىگە راۋابىنى تېڭىپ دۈشمەنگە ئوت ئېچىۋاتقان رەسىمىنى چوڭايتىپ ئېسىۋاپتۇ. ئۇ رەسىمگە بەك قاراپ كەتكىنىمنى كۆرۈپ ماڭا قاراپ "قاراڭ، مانا بۇ ئۇيغۇر. ئۇنىڭ يۈدىۋالغان راۋابىنى ئۈمىد، غەلىبە دېسەك، ئۇنىڭ قولىدىكى مىلتىقنى ئۆلۈمگە ئوخشىتىمىز. مانا قاراڭ ئۇيغۇرنىڭ ئۆلۈمگە تىكىلگەن كۆزلىرىگە، ئۆلۈمنى قاماللىغان بارماقلىرىغا. بىر قورقۇنچنى بايقىدىڭىزمۇ؟ سىلەر ئۆلۈمنى مەنسىتمەيسىلەر شۇڭا سىلەر ئۇيغۇرلار يا" ئۆلۈم يا كۆرۈم" دېيەلەيسىلەر، سىلەرنىڭ مىزانىڭلاردا ئۆلۈم بىلەن ياشام ئارىسىدا ئۆلۈمتۈك بولۇپ ياشاش يوق. سىلەردە "تار يەردە ئاش يىگۈچە كەڭ يەردە مۇش يە" دېگەن ماقال بار. بۇنىڭدىكى مەنا قۇللۇقتىكى توقلۇقتىن ھۆرلۈكتىلى ئۆلۈمنى ئەلا بىلىشتۈر. سىلەر"ئۆلۈمدىن باشقىسى تاماششا" دەيسىلەر. بۇ ماقالدا ھاياتتىكى ھەر قانداق مۇشكۈلاتنى، پىشكەللىكنى ۋە ئامالسىزلىقنى يىمىرىپ تاشلايدىغان جاسارەت جىلۋە قىلىدۇ. يا خۇشاللىق ئۈچۈن ياشايسىلەر يا شۇ خۇشاللىقنىڭ، ھوزۇرنىڭ، ھۆرلۈكنىڭ دۈشمەنلىرىگە قارشى جان تىكىسىلەر. سىلەر يا مۇھەببەتكە چۈمۈلۈپ، گۈزەللىك يارىتىپ ياشايسىلەر، يا مۇھەببەتنىڭ، گۈزەللىكنىڭ كۈشەندىلىرى بىلەن ئېلىشىپ ئۆلىسىلەر." سىكات بىلەن تۈن نىسپىغىچە قەھۋە ئىچكەچ مۇڭداشتۇق. ئۇنىڭ يۇقارقى سۆزلىرى ھېلىمۇ قۇلاق تۈۋىمدە جاراڭلاپ تۇرىدۇ.
ئالدىنقى: كەڭ قورساق ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلار
كـىيىنكى: ئامېرىكىدا ۋە ئۇيغۇردا دىنىي ھايات
قۇمۇقلار
قۇمۇقلار ئاساسەن داغىستاننىڭ شەرقى شىمالىدىكى كاسپى دېڭىزى بىلەن چېگرىلىنىدىغان تۈزلەڭلىك رايونلىرىغا، شۇنداقلا چېچېن-ئىنگۇش بىلەن شىمالىي ئوستى ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتىنىڭ داغىستان بىلەن تۇتىشىدىغان رايونلىرىغا ئولتۇراقلاشقان. 2010-يىلىدىكى ستاتىسكىغا قارىغاندا قۇمۇقلارنىڭ تەخمىنەن 500مىڭ ئاھالىسى بار، بۇلارنىڭ 450مىڭى داغىستان جۇمھۇرىيىتىدە توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان بولۇپ داغىستان ئاھالىسىنىڭ 15%ىنى ئىگەللەيدۇ. بۇلاردىن باشقا يەنەرۇسىيەدىكى چېچىنىيە، شىمالى ئوسېتىيە، قورغان قاتارلىق باشقا جۇمھۇرىيەت-ئوبلاستلارغا 50مىڭ ئەتراپىدا قۇمۇقلار تارقالغان.
قۇمۇقلار: قۇمۇقلار (يەنى چىگىللەر) «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە «تۇڭرالارنىڭ شىمالىغا جايلاشقان» دېيىلگەن، «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم بايانلار» دە «ئاتلىرى قۇملۇقنىڭ جەنۇبىدىكى تۈركلەرنىڭ ئاتلىرىغا ئوخشايتتى، ئۇلار جىفۇشەن تېغىنىڭ جەنۇبىي تەرىپىگە، قۇلانچى دەرياسىنىڭ شىمالىي تەرىپىگە ئولتۇراقلاشقانىدى» [32]دېيىلىگەن. فرانسىيىلىك شەرقسۇناس خامىلتون قۇمۇقلارنىڭ تاڭنامىلەردە خاتىرىلەنگەن «شى جې» (奚结) دېگەن خەنزۇچە نامىنى تۈركچە «ئايغىر» (Aygir？) دېگەن سۆز بۇلۇشى مۇمكىن دەپ قارايدۇ.
قۇمۇقلار ئىسلام دىنىنى ئەڭ دەسلەپ قوبۇل قىلغان تۈركى مىللەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ ئاھالىسىنىڭ ھەممىسى دىگۈدەك ئىسلام دىنى سۈننى مەزھىبىگە ئېتىقاد قىلىدۇ.
قۇمۇقلار ئاساسلىقى يېزائىگىلىك ۋە سودا-ھۈنەر ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ، ئەرلىرى يېنىدىن پىچاق ئايرىمايدۇ، ئاياللىرى ھويلا ئارام، گۈل تېرىش ۋە تىككۈچىلىككە ئىنتايىن ماھىر.
قۇمۇقلار كاۋكاز ئىرقىغا تەۋە بولۇپ، ئالتاي تىللىرى سېستىمىسى تۈركى تىللار ئائىلىسى قىپچاق تىل تۈركۈمىگە تەۋە قۇمۇق تىلىنى ئىشلىتىدۇ، قۇمۇقلار ئەسلىدە ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى چاغاتاي ئېلىپبەسىنى ئىشلىتەتتى، 1924-يىلىدىن كېيىن سىلاۋيان ھەرپلىرى ئاساسىدىكى قۇمۇق ئېلىپبەسىنى ئىشلىتىدىغان بولدى.
قۇمۇقلار روسىيە فىدىراتسىيىسى داغىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەڭ قەدىمى يەرلىك ئاھالىسى بولۇپ، ئۇزۇن مەزگىل كاۋكاز تىللىق مىللەتلەر بىلەن ياشاش جەريانىدا داغىستاننىڭ مەدەنىيەت، ئۆرپ-ئادەت ئاساسىي ئالاھىدىلىكىنى قوبۇل قىلغان. قۇمۇق تىلى داغىستاندىكى مۇھىم تىللارنىڭ بىرى بولۇپ داغىستاندىكى ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ئورتاق تىلىغا ئايلانغان. قۇمۇقلار ھەققىدىكى ئەڭ قەدىمقى تارىخى خاتىرە مەھمۇد قەشقىرىنىڭ «تۈركى تىللار دىۋانى» دا ئۇچرايدۇ.
قۇمۇقلار 7-8-ئەسىرلەردە ئىنتايىن كۈچەيگەن بولۇپ ھازىرقى داغىستاندىكى تېرەك دەرياسى بويىدىكى سەمەندەرنى(ھازىرقى داغىستاندىكى قىزىليار ئەتراپىدا) مەركەز قىلغان ھالدا پۈتكۈل كاۋكاز رايونى ۋە كاسپى دېڭىزىنىڭ غەربى قىسمىنى ئىگەللەپ شەرقى كاسپى دېڭىزىغا، غەربى قارا دېڭىزغا، شىمالى ئىدىل دەريالىرىغا تۇتاشقان ھازار ئىمپىرىيىسىنى قۇرغان. كېيىن ئىمپىرىيە سىرلىق ھالدا ئاجىزلىشىپ پارچىلىنىپ كەتكەن. مۇڭغۇل ئىستىلاسىدا كاۋكاز رايونى موڭغۇل قوشۇنىغا قاتتىق قارشىلىق كۆرسەتكەنلىكتىن دەھشەتلىك قەتلىئەمغا دۇچ كەلگەن. 15-ئەسرنىڭ ئاخىرى، قۇمۇقلار تاركانى مەركەز قىلغان فىئودال ھۆكۈمەت قۇرغان. 17-ئەسرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىن باشلاپ داغىستان رايونى رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزىغا دۇچ كەلگەن ھەمدە ئۇزۇنغا سۇزۇلغان ئۇرۇش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرگەن. 18-ئەسردە، داغىستاندىكى ھەر قايسى مىللەتلەر شامىل باسايېۋنىڭ يېتەكچىلىكىدە رۇس ئارمىيىسى بىلەن قاتتىق قارشىلىشىپ يەنە بىر قېتىم قەتلىئامغا ئۇچراپ ئاھالىسىنىڭ تەڭدىن تولىسىدىن ئايرىلىپ قالغان ۋە 19-ئەسىرنىڭ بېشىدا داغىستاندىكى باشقا مىللەتلەر بىلەن بىللە رۇسىيە ئىمپىرىيىسىگە تەۋە بولغان.
قۇمۇقلارنىڭ 19-ئەسىردىن بۇرۇنقى ئەدەبى تىلى ئوسمانىيە تۈركچىسى بولغان بولۇپ، ئاۋام تىلىدا چاغاتاي تىلىنىڭ تەسىرى ئېغىر ئىدى. 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرى قۇمۇقلاردىن يېتىشىپ چىققان داڭلىق شائىر جىرچى قازاق تۇنجى قېتىم قۇمۇق يەرلىك تىلىدا ئەدەبى ئەسەرلەرنى بارلىققا كەلتۈرگەن. قۇمۇق خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ئېغىزدىن ئېغىزغا كۆچۈپ بۈگۈنگە قەدەر يېتىپ كەلگەن بولۇپ، مول مەزمۇنى ۋە تەسىرلىك نەسىھەتلىرى بىلەن دۇنيا غەزىنىسدە ئۆزگىچە چاقناپ تۇرغان گۆھەرلەرنىڭ بىر ھىساپلىنىدۇ.
1917-يىلى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن قۇمۇقلار ئۆزلىرىنىڭ گېزىت-ژورنال ۋە مائارىپ ئىشلىرىنى تەرەققى قىلدۇرۇپ، ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى قۇمۇق تىلىدا تاڭ چولپان گېزىتىنى نەشىر قىلغان ۋە 1928-يىلى سىلاۋيان ئېلىپبەسىگە كۆچۈپ بۈگۈنكى كۈندىكى تاڭ چولپان ئەدەبى ژورنىلىغا قەدەر داۋاملاشتۇرۇپ ئېلىپ كەلگەن.
سوۋېت ئىتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىنكى 1990-يىللاردىن كېيىن قۇمۇق تىل-ئەدەبىياتى ۋە قۇمۇق تىل ھەركىتى جۇش ئۇرۇپ گۈللەندى، قۇمۇقلار ئۆزلىرىنىڭ قانۇنلۇق جەمىيىتى بولغان «تەڭلىك ھەركىتى» نى قۇرۇپ رۇسىيە ۋە داغىستان پارلامېنتىدا ئۆز ھوقۇقى ئۈچۈن سۆزلەش سالاھىيىتگە ئېرىشتى.
Tuwdu Çolpan, tang bilindi, تۇغدى چولپان تاڭ بىلىندى،
Boldu uyanma zaman. بولدى ئوغانماق ۋاقتى.
Yuhlağanımız taman. ئۇخلىغىنىمىز يېتەر.Gözüng aç, dört yakğa qara! كۆزۈڭ ئاچ، تۆت ياققا قارا،
Getdi kerwan erterek. كەتتى كارۋان بالدۇرلا.
Biz geçigip kalğanbız, بىز كېچىكىپ قالدۇقبىز،
Enni hozğalma gerek. ئەمدى قوزغالماق كېرەك
2.ئىزدىنىش سەپىرى
ئامېرىكىدا ئوقۇشنى نىيەت قىلىپ باشلىغان ئېنگىلىزچەم بىر مەزگىللىك قىزغىنلىقتىن كېيىن توختاپ قالدى. ماڭا تىل ئۆگىنىش تولىمۇ تەس كېلىۋاتاتتى. ئېنگىلىزچە بىر سۆز ئۆگەنسەم كاللامدا شۇ سۆزگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق ئۇيغۇرچە ئۇچۇرلار بايرام قىلاتتى. تىل ئۆگىنىش ئادەتتە قۇرۇق يادىلاش ۋە دوراش جەريانى بولغاچقا مېنىڭ ئويچان تەبئىتىم بىلەن ھىچ سىغىشالمايۋاتاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بېيجىڭدەك يات شەھەردە ماڭدامدا بىر ئۇچراپ تۇرىدىغان « سەن كىم؟»،«ئۇيغۇر قانداق خەلق ئىدى، بۈگۈنى قانداق، ئەتىسىچۇ؟، ئۇيغۇرنىڭ توپراقلىرى قايەردە ئېدى، قايەردە بولار؟» دېگەندەك يوشۇرۇن ۋە ئاشكارە سۇئاللار، مەقسەتلىك ۋە مەقسەتسىز قىزىقىشلار مېنى كىتابلار ۋە تەگسىز خياللارغا غەرق قىلاتتى. بەزىدە پۈرۈشكەن ئاغىزلار، ئالايغان كۆزلەر، نەپرەتلىك سۆزلەردىن تېمىۋاتقان « يانچۇقچى، ئوغرى، مەينەت كاۋاپچى، مەرىپەتسىز ياۋايى، نومۇسسىز كەلگۈندى» دېگەندەك مەنىدىكى زەھەرلەر مېنى چەكسىز، ئازاپلىق سۇئاللارغا چۈمدۈرگەن ئېدى. بەزىدە بەكلا گەۋدىلىك ئۇيغۇرغا خاس چىرايىمدىن بىزار بولغانلىقىمنىمۇ يوشۇرمايمەن. ھەتتا ئاپتوبۇسقا چىققاندا «مۇشۇ خەق ئوغرى دەپ قالمىسۇن » دېگەن ئەندىشىدە يوغان خەنسۇچە كىتاب كۆتۈرىۋالاتتىم ھەم ئىككى قولۇمنى تۇتقۇچتىن ئالمايتتىم.( كېيىن بۇ ئادەتنىڭ مەندىلا ئەمەس ئىچكىرىدە ئوقۇغان 90-يىللاردىكى خېلى كۆپ دوستلاردا مەۋجۇد ئىكەنلىكىنى بايقىدىم). مۇشۇنداق سۇئاللار ۋە مۇئامىلىلەر ماڭا ھاياتىم ۋە ئىستىقبالىمنىڭ ئۆزۈم مەنسۇپ بولغان خەلق بىلەن باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر ھىس قىلدۇرۇپ تۇراتتى.
مەن ئالى مەكتەپكە تەييارلىق قىلىۋاتقاندا ئۇنۋېرىستىتتا ئوقۇش مەقسەد ئەمەس بىر ۋاستە دەپ ئويلايتتىم. ئالىم مەكتەپكە قاراپ سەپەرگە چىققاندا بىر ساۋاقدىشىم ”ئۈچ يىللىق مەكتەپتە ئوقۇپلا خىزمەتكە چىقىدىغان ئىشنى قىلغۇم بارتى، بەش يىللىق مەكتەپكەن“ دەپ ئاغىرىنىپ بەرگەندە تاڭ قالغانتىم. بېيجىڭغا كەلگەندە ئەلا ئوقۇپ يۇرتۇمدا ئوقۇتقۇچىلىق بىلەن ئاقارتىشقا قاتنىشىمەن، دەپ ئويلايتتىم. ئەمما مېنىڭ ئون بىر يىل بىلىم دەپ ئۆگەنگەنلىرىمنىڭ پەقەتلا بىر ئىدولوگىيە ئۈچۈن بولغانلىقىنى بايقىغىنىمدا قارارىمدىن شۈبھىلەندىم. ئالى مەكتەپكە كەلگەندىن كېيىن بىر قىسىم ئوقۇتقۇچىلارنىڭ نەچچە يىل ئىلگىرى تەييارلىۋالغان كۆنسىپىكلىرىنى يادلىتىشلىرى، شۇنچە يۇقۇرى نومۇر بىلەن كەلگەن ساۋاقداشلىرىمىزنىڭ نېمە ئوقۇۋاتقىنىدىن ئەمەس پەقەت بېيجىڭدا ئوقۇۋاتقىنىدىنلا پەخىرلىنىشى مېنى ئويغا سالاتتى. بىر قىسىم ساۋاقداشلىرىمىزنىڭ بېيجىڭدا ئۇيغۇر ھەققىدە بەزىدە ئاڭلىق بەزىدە ئاڭسىز نۇرغۇن خاتا ئۇچۇرلارنى تارقىتىپ يۈرىشى ماڭا مۇشۇنداق بوغۇنلارنى ئۆز يۇرتىدىلا تەربىيەلەشنىڭ تەخىرسىزلىكىنى ھىس قىلدۇرغان ئىدى. بىر ئىش پەقەت ئېسىمدىن چىقمايدۇ. بىر كۈنى مەركىزىي مالىيە ئۇنۋېرىستىتىدا ئوقۇيدىغان بىر ئۈرۈمچىلىك خەنسۇ بالا مەكتىپىدە تاياق يەپ بىزنىڭ خوشنا ياتاققا يارىدەم سوراپ كەپتۇ. بىزنىڭ ”قەھرىمان“ بالىلار توپلۇشۇپ بېرىپ شۇ نانقېپىغا بولۇشۇپ باشقىلارنى ئۇرۇپ سوقۇپ كەلدى، ۋە پايدىسىغا ھاراق ئىچىشتى. شەرقى شىمال ئۇنۋېرىستىتىنى تۈگەتكەن بىر يۇرتدېشىمنىڭ دەپ بېرىشىچە مەكتىپىدە كىم ”ئۇيغۇردىن دوستۇم بار“ دېسە باشقىلار چېقىلالماسمىش. بىرىنجى يىلى يازلىق تەتىلدە يۇرتقا قايتقىنىمدا بىر سورۇندا مەن ئوقۇغان مەكتەپنى بېيجىڭلىقلارنىڭ « ئىككىنجى ھايۋاناتلار باغچىسى» دەيدىغانلىقى ھەققىدە پاراڭ بولدى. مەن بۇ گەپنى قىلغان بېيجىڭلىقلاردىنلا ئەمەس شۇ گەپنى ھېجىيىپ تۇرپ ھىچ خورلۇق ھىس قىلماستىن ماڭا شۇلارنى دوراپ دەۋاتقان قېرىنداشلىرىمدىن نەپرەتلەندىم.
نەزەر خوجا ئۇيغۇر بالىسى 1913- يىلدىكى بىر خاتىرىسىدە ” خەلقىمىزنىڭ بەزىلىرى ئۆزىنى چەنتۇ دەپ ئاتاشتىن ئۇيالمايدۇ“ دېگەنىكەن. خىيالىمدا توقسان نەچچە يىل بۇرۇنقى ئۆزىنى خەق قويغان ھاقارەتلىك نام بىلەن ئاتاشتىن ئۇيالمىغان ئۇيغۇر بىلەن ئۆز قېرىنداشلىرى ئوقۇۋاتقان مەكتەپنى ”ھايۋاناتلار باغچىسى“ غا ئوخشۇتۇپ كالچاراۋاتقان بۈگۈنكى ئۇيغۇر ئوپمۇ ئوخشاش تۇراتتى. ئەڭ ھەيران قالارلىقى ئۇيغۇر بالىسى تەسۋىرلىگەن ئۇيغۇر تەربىيەسىز قالغانلىقتىن شۇنداق دېگەن بولسا بۈگۈنكى ئۇيغۇر ئالى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان تۇرۇپ شۇ گەپنى دەۋاتاتتى. بەزىدە بىر قىسىم ساۋاقداشلىرىم «ئۇيغۇرلار مەرىپەتسىز، قالاق » دېسە ھاراق ئىچىپ مۇش كۆتۈرەتتىيۇ، قالاق ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلاپ بەرگىدەك تارىخىي بىلىمدىن ساۋاتسىز ئېدى. بۇ ھالەتنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن پىداكار مۇئەللىملەرنىڭ كۆرسەتمىسى ۋە رىغبىتى بىلەن « ئۇيغۇرشۇناسلىق ئەنجۈمەنى» ئىسىملىك بىر ئىلمىي مۇنبەرنى ئۇيۇشتۇرغان ئىدۇق. ئىككى ھەپتىدە بىر چاقىرىلىدىغان ئەنجۈمەن شۇنداق قىزغىن داۋاملاشقان بولۇپ ھەر قېتىمقى لېكسىيەدە سىنىپقا بالىلار پاتماي قالاتتى. بۇندىن باشقا ھەر يىللىق نورۇزنى كۈتىۋېلىش مۇراسىمى ۋە 1995-يىلغىچە داۋام قىلغان « تەڭرىتاغ لوڭقىسى» تەنھەركەت مۇسابىقىسى قاتارلىق پائالىيەتلەر ئارقىلىق بېيجىدىكى ئۇيغۇر سىتۇدېنتلار ئارىسىدا مىللەتنىڭ، ۋەتەننىڭ، ئىستىقبالنىڭ نېمىلىكى ھەققىدە تەپەككۇر ئويغانغانىدى. ئۆز ساھەلىرىدە ئۇتۇق قازانغان دوكتۇر، مۇتەخەسىسلەردىن ئىلھام توختى، زەپەر ئابلىز، كۆرەش ئىبراھىم، راھىلە داۋۇت، ئەسئەت سۇلايمان، ئابدۇرەئوپ پولات، لېتىپ توختى، مەترېھىم سايىت قاتارلىقلارنىڭ ھايات ۋە مۇۋەپپەقىيەت ھەققىدە سۆزلىگەن نۇتۇقلىرى نەتىجىسىدە ساۋاقداشلىرىمىزدا قانداق ئۆگىنىشىنى، قانداق ياشاشنى ۋە قانداق چېنىقىشنى بىلىش ھەققدىكى چۈشەنچە ۋە تەجرىبىلەر تارقىتىلغان ئىدى. مەن شۇ چاغدا ئاتوم پىزىكىسى ئالىمى كۆرەش ئىبراھىمغا ئەگىشىپ ئاپتوبۇس بېكىتىگىچە ئۇزۇتۇپ چىققان نەچچە يۈز ئوقۇغۇچىنىڭ كەيپىياتىدىن ئۈلگىنىڭ چوقۇم كۆز ئالدىمىزدىكى كىشىلەردىن، ئۆزىمزىدىن چىقىشىنىڭ نەقەدەر موھىملىقىنى ھىس قىلغانىدىم.
مىجەزىم شۇ بولسا كېرەك، بىر نەرسىنى ئۆزەم بىلەر بىلمەي باشقىلارغا دەپ بېرىشكە، ئۆگىتىپ قويۇشقا ئالدىرايتتىم. نەتىجىدە چوڭقۇرلاپ ئۆگىنىشكە ۋاقىت يېتىشتۈرەلمەيتتىم. بەلكىم بۇ ئىنسانلارغا ئورتاق بولغان پىسخىك ئىھتىياج – ھۆرمەتلىنىش ئىھتىياجى سەۋەبىدىن بولۇشى مۇمكىن. ۋەياكى مېنىڭ بىر ئاكام دېگەندەك ياخشىلىق قىلىش پىشانەمگە يېزىلغاندۇ. بەزەن شۇ چاغدا قۇرۇق ئاۋارە بولغاندەك ئويلاپ قالىمەن. ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر سىتۇدېنتلارنىڭ مەسىلىسىنى يىلتىزىدىن ھەل قىلغىلى بولمايدىكەن. مەسىلە قانداقتۇر شۇ چاغدا مەن ئېقىمغا ئەگىشىپ قاقشىغاندەك مىللتىمىزنىڭ ”ئەيپلىرى“ بىلەن مۇناسىۋەتسىزكەن. سىياسەتنىڭ زورى بىلەن قوبۇل قىلىنغان، ئىقتىسادىي نەپ تۈپەيلى مەكتەپتىن ئاسانلىقچى قوغلانمايدىغان، ”ئىتىبار“ تۈپەيلى تۈزۈكرەك دەرسمۇ ئورۇنلاشتۇرلمايدىغان ستۇدېنت قايسى مىللەت بولمىسۇن ”بۇزۇلىدىكەن“. ئالى مەكتەپتە ئۆزەم مەنىسىنى ۋە زۆرۈرىيىتىنى ھىس قىلىپ قىلغان ئىنگىلىزچە ئۆگىتىش، ئۇيۇشما قۇرۇش، لېكسىيە ئۇيۇشتۇرۇش قاتارلىق پائالىيەتلەرنىڭ كىملەرگە، قانچىلىك بەركەت ۋە ئۈنۈم ئاتا قىلغانلىقىدىن بىخەۋەر قالدىم، لېكىن بېيجىڭدىكى داۋانلاردا__ ئەنجۈمەنلەردە، مۇسابىقەلەردە ۋە يىغىلىشلاردا مېنى يالغۇز قويمىغان ۋە يار يۆلەكتە بولغان دوستلارنى دائىم سېغىنىمەن. ئۇلارسىز بۇ مۈشكۈل سەپەردە ھاراتتىم. شۇ چاغدا ھەمسەپەر بولغان دوستلارنىڭ كۆز ئالدىمىزدىكى مۇشەققەتلىك مۇساپىدە يەنە يېنىمدا بولۇشىنى ئارمان قىلىپ قالىمەن.
بېيجىڭدا ئېنگىلىزچىنى شۇنچە پۇل خەجلەپ مۇشەققەتتە ئۆگەندىم لېكىن ئۆزەم رازى بولغۇدەك سەۋىيەگە يېتەلمىدىم. ئۆزەم ئالاقىگە خوشسىز بولغاچ بۇ تىلدا راۋان سۆزلەشنى ئۆگىنەلمىدىم، تىلنىڭ يۇقۇرقى بىرىنجى ئۆتكىلدىن ئۆتەلمىگەچ ئۆزەم ئامراق كىتاب ئوقۇش باسقۇچىغا يېتەلمىدىم. بۇ جەياندا شۇنى ھىس قىلدىمكى، مەندەك ئالاقىگە پەمسىز ۋە خوشسىز ئادەمنىڭ تىل ئۆگەنمىكى مۈشكۈلكەن. بەزىدە چەتئەلگە توغرىسى ئامېرىكىغا چىقىپ ئوقۇش ھەققىدىكى ئىرادەم دائىم تەۋرىنىپ تۇراتتى. بەلكىم مېنىڭ تەقدىرىم شۇ بولسا كېرەك، مەن دائىم ھاياتنىڭ قىممىتى ھەققىدە ئويلۇنۇپ قالاتتىم ۋە قىلىۋاتقان ئىشىمنىڭ ئەھمىيىتىدىن توختىماي شۈبھىلىنەتتىم. شۇ چاغلاردا بېيجىڭدا ”سوڧىنىڭ دۇنياسى“ (بۇ كىتاپنى 2000-يىللاردا داۋۇت ئوبۇلقاسىم ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشىر قىلدۇردى) دېگەن كىتاب بازارلىق بولدى. كىتابنىڭ ئاپتۇرى ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ پەلەسەپە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئۇ كىتابىدا غەرپ پەلەسەپىسىنى ھىكايەلەشتۈرۈپ بىر يىپقا تىزىپ چىقانىدى. شۇ چاغدا بىزگە مەھمۇد كاشغەرىدىن تارتىپ تەجەللىگىچە بولغان تەۋەرۈكلىرىمىزنىڭ ئەسەرلىرى تىلشۇناسلىق نوقتىسىدىن تەپسىلى ئۆگىتىلەتتى، ئەمما مەزمۇنى ھەققىدە كۆپ سۆزلەنمەيتتى. ئوقۇغان مەزمۇندىن بەھىر ئالالمىغاچقىمۇ ساۋاقداشلىرىمنىڭ بەزىلىرى توغرىسى بۇ دەرسلەرگە ئۆچ ئېدى.
بىر قېتىم قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى دەرسىدە مۇئەللىم، تۇرپاندا 1912 يىللاردا بىر دېھقاننىڭ نەچچە ھارۋا قەدىمكى قول يازمىنى ”كاپىر قالماقلارنىڭ بىر نەرسىسى ئىكەن“ دەپ سۇغا ئېقىتىۋەتكەنلىكىنى ئېچىنىپ تۇرۇپ سۆزلەپ بەردى. دەرس تۈگەپ ياتاققا قايتقاندا بىر ساۋاقدېشىم ”ئەجەپمۇ ياخشى قىلغانىكەن شۇ دېھقان، بولمىسا ئۆگىنىپ ئاۋارە بولاتتۇق “ دېۋىدى باشقا ساۋاقداشلىرىممۇ تەستىقلاشتى. دەسلەپتە نېمە دېيىشىمنى ئۇقالمىدىم، ئاندىن بۇنىڭ سەۋەبىنى ئويلاپ قالدىم، مەنچە قەدىمكى ئەدىپلىرىمىزنىڭ ئەسەرلىرىنى ئوقۇغۇچىلارنىڭ قەلبىنى مايىل قىلغۇدەك دەرىجىدە يېشەلىگەن بولساق مۇنداق بىزارلىق بولمايتتى. ماڭا ”سوفىنىڭ دۇنياسى“ تېپىلماس ئىلھام بولۇپ شۇنداق بىر كىتاب يېزىش پىكىرى تۇغۇلدى. تارىختىكى ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى قىزىقارلىق شەكىلدە بىر يىپقا تىزىپ چىقىشنى خىيال قىلىپ ئۈرۈمچىدىكى مەلۇم ئۇنۋېرىستىتقا ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتى بويىچە ماگىستىر ئاسپىرانتلىقىغا تىزىملاتتىم.
ئالدىنقى: 3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا
كـىيىنكى: 1.خاتىرەمدىكى ئامېرىكا
ياغمىلار
ياغمىلار: ياغمىلار (咽面) توققۇز ئوغۇزلارغا تەۋە قەبىلە بولۇپ، كېيىنكى ۋاقىتلاردىكى قاراخانىيلار خانلىقىنى قۇرغۇچىلار دەپ قارىلىدۇ. ياغمىلار ھەققىدە «ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر»دە: «شيەنفېڭ 4-يىلى (يەنى مىلادىيە 673-يىلى) 12-ئايدا، كۇنەسلەر جەنۇبتا تىبەتلەر بىلەن بىرلىشىپ، شىمالدا ياغمىلارنى باشلاپ كېلىپ، قەشقەرگە بىرلىكتە ھۇجۇم قىلىپ، ئۇنى ئىشغال قىلدى» دېيىلگەن، يەنە مىلادىيە 682-يىلى تۈركلەردىن ئاشىنا قاپىش بىلەن ئۈچ ياغمىلارنىڭ بىرلىشىپ تاڭ سۇلالىسى قوشۇنلىرى بىلەن ئىلى دەرياسى ۋادىسى ۋە ئىسسقكۆل ئەتراپلىرىدا ئۇرۇش قىلغانلىقى خاتىرىلەنگەن. بۇ ياغمىلارنىڭ دەسلەپ جۇڭغار ۋادىسى، ئىلى دەرياسى ۋادىسى، تەڭرىتېغىنىڭ شىمالى ۋە ئىسسىقكۆل، بالقاش كۆلى ئەتراپلىرىدا ياشايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىشى مۇمكىن. تەتقىقاتچىلار ياغمىلارنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدا ئاتىئېزلار ھاكىمىيىتىنىڭ تىكلىنىشىگە، يەنى قۇتلۇق قاغاننىڭ 795-يىلى ياغلاقارلارنىڭ قولىدىن قاغانلىق تەختىنى تارتىۋالغانلىقىغا باغلاپ، قۇتلۇق قاغان ياغلاقارلاردىن قاغانلىق تەختىنى تارتىۋالغاندىن كېيىن، «قۇتلۇق قاغاننىڭ تەھدىتى بىلەن ياغلاقار ئۇرۇقىدىكى بەزى ئاقسۆڭەكلەر ئۆز قوۋمىنى باشلاپ غەربكە كۆچۈپ، خانلىقىنىڭ غەرب قىسمىدىكى ياغلاقار ھۆكۈمرانلىرىنىڭ تەۋەسىگە بېرىۋالغان، كېيىن بۆلۈنۈش خاھىشى بارغانسېرى كۈچىيىپ، زور بىر تۈركۈمى قوي، ئاتلىرى بىلەن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بىۋاسىتە ھۆكۈمرانلىقىدىن ئايرىلىپ، غەربتىكى بويسۇندۇرۇلغان قارلۇقلارنىڭ پائالىيەت رايونىغا كۆچۈپ كەلگەن. ئاخىرى ئاتۇشقا (يەنى قەشقەر رايونىغا) يېتىپ بارغان. مانا بۇ ياغمىلارنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبىئى ئىدى» دەيدۇ.
گەردىزىمۇ ياغما قەبىلىسىنىڭ ئېتىنىك مەنبەسى ئۈستىدە توختالغاندا: «توققۇز ئوغۇزلاردىن بىر قىسىمى ئۆز قەبىلىسىدىن ئايرىلىپ قارلۇقلارنىڭ قېشىغا قېچىپ كەلگەن... ياغمىلار باي بولۇپ، نۇرغۇن يىلقىسى بار ئىدى» دېگەن. 10-ئەسىرنىڭ ئاخىرىلىرىدا يېزىلغان مەشھۇر تارىخىي-جۇغراپىيۋى ئەسەر «ھۇدۇدۇلئالەم» (مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئاپتۇرى نامەلۇم) دە ياغما قەبىلىسى ھەققىدە: «ئۇلارنىڭ بايلىقى ئات بىلەن قوي، ئۇلار باتۇر، كۈچلۈك، ئۇرۇشخۇمار بولۇپ، نۇرغۇن قوشۇنى بار، ئۇلارنىڭ خانى توققۇز ئوغۇز خان جەمەتىدىن... ئۇلارنىڭ ئىززەت-ھۆرمەتلىكلىرى بولسۇن ياكى پەس-پېقىرلىرى بولسۇن، ئوخشاشلا ئۆزلىرىنىڭ خانىنى ھۆرمەتلەيدۇ» دېيىلگەن. رۇسىيلىك مەشھۇر تۈركولوگ بارتولد «ياغما» سۆزى تۈركىي تىلدا «ئاۋانگارت» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ، دەپ ئىزاھات بەرگەن. دېمەك، ئۇلارنىڭ «ياغما» دەپ ئاتىلىشى، ئىھتىمال ئۇلارنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇرلىرىنىڭ غەربكە قاراپ راۋاجىلىنىشىدا ئاۋانگارت بولغانلىقىدىن بولسا كېرەك. يەنە 12-ئەسىردە نامەلۇم ئاپتۇر تەرىپىدىن يېزىلغان «يىلنامە ۋە ھېكايىلەر توپلىمى» (编年史与故事汇编) دا ياغمىلارنىڭ خانىنىڭ بۇغراخان دەپ ئاتىلىدىغانلىقى خاتىرىلەنگەن. شۇڭا، نۆۋەتتە دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى تەتقىقاتچىلار «ياغمىلار بۇغراخان دەپ ئاتالغانىكەن، ئۇنداقتا بۇ ئۇنۋاننى ئىشلەتكەن قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خان جەمەتى تەبىئىيكى ياغما قەبىلىسىگە مەنسۇپ»[39]، «قاراخانىيلار خانلىقىنى قەشقەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان مىللەت قۇرغان، يەنى قاراخانىيلار خانلىقى توققۇز ئوغۇز ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارمىقى بولغان ياغما قەبىلىسى تەرىپىىدىن ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن»[40] دەپ قارايدۇ. ۋاڭ يەندېنىڭ «قۇچۇغا ئەلچىلىككە بېرىش خاتىرىسى» دىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، توققۇز ئوغۇزلارنىڭ مۇھىم قەبىلىسى بولغان ياغمىلار ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچۈپ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرۇشىغىمۇ قاتناشقان. شۇڭا، «سۇڭ سۇلالىسى تارىخى» دا ياغمىلارنىڭ نامى ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىدىكى مۇھىم قەبىلىلەر نامىدا تىلغا ئېلىنغان.
فىنلاندىيەلىك ئۇيغۇرلار
فىنلاندىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Finlandiyelik Uyghurlar ) بولسا...
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى (ج خ ج)
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قىسقارتىلىپ ج خ ج ياكى جۇڭگو دىيىلىدۇ.
ئاسىيانىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، تىنچ ئوكياننىڭ غەربىي قىرغىقىدىكى دۆلەت.
شىۋىتسىيە
شىۋىتسىيە، يەنى شىۋىتسىيە پادىشاھلىقى دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ شىمالى ياۋرۇپا نوردىك دۆلەتلەرنىڭ بىرسى بولۇپ، غەرىب نورۋىگىيە، شەرىق فىنلاندىيە بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبتا بولسا دانىيە بىلەن ئۆسۇند كۆۋرىكى بىلەن تۇتىشۇدۇ.
شىۋىتسىيەنىڭ يەر كۆلىمى 450,295 km² بولۇپ، ياۋرۇپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىچىدىكى ئۈچىنچى چوڭ دۆلەت. نۇپۇسى 9.2 مىليون. پايتەختى سىتوكھول.
دوۋساق
دوۋساق
ئىنساننىڭ بىر قىسمى.
تۇخۇم نەيچىسى
300px|thumb تۇخۇم نەيچىسى -ئىنساننىڭ بىر قىسمى.
قارىيلارنىڭ ئەدەب - قائىدىلىرى
مەزمۇنى
ئەل تەنبىيە (التنبيە)
ئەبۇ ئىسھاق شىرازى (ھ. 393 – 476 / م. 1003 – 1083) تەرىپىدىن يېزىلغان شافىئىي مەزھىبىنىڭ بەش ئاساسىي مۇختەسەرىدىن بىرىدۇر.
3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا
ماگىستىر ئاسپىرانتلىقىدىكى ئوقۇشۇم ھاياتنىڭ قىممتىدىن گۇمانلىنىش، ياشاش ئىقتىدارىمدىن خودۈكسىرەش، بېيجىدا شەكىللەندۈرگەن قاراشلىرىمنى ئىنكار قىلىش ئىچىدە ئۆتتى. بېيجىڭدىكى مەكتەپلەردىن ئاسمان زېمىن پەرقلىق مەكتەپ موھىتى، دۆڭكۆۋرۈكتىكى يۈرەكنى لەختە قىلىدىغان بىچارە ئۇيغۇر جەمئىيىتى، شۇ بىچارىلەرنىڭ بوۋلىرى قالدۇرغان كونا كىتاب ۋە ئەسكىرەپ كەتكەن تېپىندىلارنى زامانغا بېقىپ چۈشەندۈرۈش بەدىلىگە گالىستۇك تاقاپ يۈرۈشكەن ئىلىمدارلار ئۈمىتلىرىمنى تېگى يوق ھاڭغا ئىتتىرەتتى. شۇ چاغلاردا بېيجىڭدا دوكتۇرلۇقتا ئوقۇپ كەلگەن ياش ئوقۇتقۇچىمىز ئارقىلىق ئامېرىكلىق ئەرەب ئالىم ئېدۋارد سەئىد( 1935-2003 ) نىڭ ئىددىيىسى بىلەن ئۇچراشتىم. ئۇنىڭ قارىشىچە غەرپ ئالىملىرى بەرپا قىلغان شەرقشۇناسلىق غەرپنىڭ مۇستەملىكىچىلىك قىلمىشلىرىنى نەزەرىيە بىلەن تەمىنلىگەن بولۇپ شەرق مىللەتلىرىنىڭ ئۆزى ۋە دۇنيا ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنى ئەمەلىيەتتە غەرپ لايىھىلىگەن ئېدى. ئۇ بەرپا قىلغان كېيىنكى مۇستەملىكىچىلىك تەلىماتى بويىچە غەرپنىڭ مۇستەملىكىچىلىكى ئەسىرلەر بويى ھىچ بىر ئۆزگەرمىگەن بولۇپ پەقەت ئىلگىركى تەننى قۇل قىلىشتىن ھازىرقى روھنى ئەسىر قىلىشقا تەرەققىي قىلغان بولۇپ كېيىنكىسى ئالدىنقىسىدىنمۇ خەتەرلىك ئېدى.
بالىكەسىر ۋىلايىتى
بالىكەسىر ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بالىكەسىرنىڭ 1.118.313 نوپۇسىبار، 12.496 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.44°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 27°49، پوقتانومۇرى 010 رايۇننومۇرى 0266.
3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا
بىر قىسىم زىيالىلار خەنسۇ زىيالىلىرىنىڭ مىللەتچىلىك تەشەببۇسلىرىدىن ئىلھاملىنىپ غەرپ ئىددىيىلىرىگە قارشى مەيدانغا ئۆتكەن ئېدى. بۇ كەيپىيات ئوقۇرمەنلەردىمۇ ئەكىس ئېتىپ چەتئەل ئەسەرلىرىدىن سوۋۇش كۆرۈلۈشكە باشلىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە ئۇيغۇر ئوقۇرمەنلەردە دىنغا ۋە تارىخقا ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ رىيال مەسىلىلىرىگە ئائىت ئەسەرلەرنىڭ بازىرى بەكلا ياخشى ئېدى. رىياللىققا ئائىت ئەسەرلەردىن ”ئىللەت“ لەر سۆكۈلگەن ۋە ياتلارنىڭ نەزىرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆتمۈشى ۋە بۈگۈنىگە دائىر ئەسەرلەر ئالاھىدە خېرىدارلىق بولدى. شۇنىڭ بىلەن مەن غەرپتە ئوقۇشنىڭ ئەھمىيىتىنى يوققا چىقاردىم ۋە غەرىپتىن ئۆگىنىشتىن تولۇق ۋاز كەچتىم. ئىنگىلىزچىنى داۋاملاشتۇرۇش ئورنىغا تۈركىيە تۈركچىسى ۋە پارىسچە ئۆگىنىشكە باشلىدىم.
مەكتەپ ئاسپىرانتلاردىن ئۇ چاغلاردا ئوقۇش پۇلى ئالمايتتى. بېرىدىغان تۇرمۇش پۇلى بەك ئاز بولۇپ ئەڭ تىجىگەندىمۇ ئون بەش كۈنگە ئاران يېتەتتى. ياتاق پۇلى، كۈندىلىك خىراجەتكە پۇل تاپمىساق بولمايتتى. شۇنىڭ بىلەن ئاكامغا يارىدەملىشىپ نەشىرىياتچىلىققا كىرىشتىم. كۈنلىرىم خەلق سۆيۈپ ئوقۇيدىغان ئۇيغۇر تارىخى ۋە مەدەنىيىتىگە دائىر ئەسەرلەرنى ئوقۇش، تەشۋىق قىلىپ سېتىش ۋە تۇغقان تۈركى تىللاردىن كىلاسسىك ئەسەرلەرنى ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇش بىلەن ئۆتتى. بۇ ماڭا زىيالىنىڭ بىلىمىنى پۇلغا ئايلاندۇرالايدىغان بىر يول بولۇپ تۇيۇلدى. مەن مۇشۇ كىتاب سودىسى قىلىش جەريانىدا سېتىلىۋاتقان كىتابلارغا قاراپ كىشىلىرىمىزنىڭ نەقەدەر مەرىپەتسۆيەر ئىكەنلىكىنى ھىس قىلدىم ۋە ئەدەبىياتچىلارچە ئۈمىدسىزلىكتىن قۇتۇلدۇم.
1900 - يىلى
1900 (MCM) يىلى ئىسە بويىچە دۈشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر. 1900- يىلى 18- ئەسرنىڭ ئەڭ ئاخىرىقى يىلىدۇر.
3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا
ئەركىن روزىنىڭ «بۇ يەردە كېيىنكىلەرنىڭمۇ ھەققى بار» دېگەن كىتابتىن قەشقەردە يېرىم يىل ئىچىدە 4000نى ساتتىم. «مەھمۇد كاشغەرى» گە ياركەنت كىتابخانىسىنىڭ بىر يىللىق 5000 تىراج بەرگىنىنى كۆردۈم. «لېيىغان بۇلاق» كەم دېگەندە 50،000 پارچە سېتىلدى. 1998-يىلى مەن «ئىز» ھەققىدە ماقالە يازاي، دەپ كىتابنىڭ داڭقىغا ئىسپات ئۈچۈن قارىسام ،تىراجى قايتا قايتا بېسىلغىنىنى ھىساپلىغاندا سەكسەن نەچچە مىڭغا چىققانىكەن. كىتاب سودىسىغا ئارىلاشمىغان بولسام ئۈمىتسىزلىكتىن نە كويغا چۈشۈپ قالىدىغانلىقىمنى تەسەۋۋۇر قىلالمايمەن. مىڭلاپ، يۈزمىڭلاپ سېتىلىۋاتقان كىتابلار مېنى رىغبەتلەندۈرگەن، شۇ چاغدا كىتاب ئوقۇۋاتقان نەچچە يۈزمىڭ ئوقۇرمەنى بار ئۈمىتلىك بىر قەۋمنىڭ ئەزاسى بولۇش مېنى ئۈمىدكە تولدۇرغانىدى. كىتاب سودىسى جەريانىدا يەنە بىر بايقىشىم، بىزدىكى مۇئاشلىق زىيالىلار بىلەن مۇئاشسىز(دىندا ئوقۇغان، ياكى دىنىي ۋە پەننىي بىلىملەرنى ئۆزلىگىدىن ئۆگەنگەنلەر) زىيالىلار خۇسۇسى نەشرىياتچىلىقنىڭ مەزگىللىك گۈللىنىشى جەريانىدا بىر بىرىنى بايقىدى ۋە ھەمكارلاشتى. بولۇپمۇ مۇئاشسىز زىيالىلارنىڭ نەشىرىياتچىلىققا ئارىلىشىشى ئاۋامنىڭ كىتاب ئوقۇش قىزغىنلىقىنى ھەسسىلەپ ئاشۇردى. بۇلارنى كۆرۈپ ئويۇمدا خەلق قىزىقمىغان غەرپنىڭ ئادەم ئاسانلىقچە چۈشەنمەيدىغان تۈرلۈك ئىددىيە ئېقىملىرىنى ئۆگىنىشنىڭ نەقەدەر ھاماقەتلىك بولىدىغانلىقنى تەشەببۇس قىلىشقا باشلىدىم.
ئالدىنقى: 4. نېمە قىلىش كىرەك؟
كـىيىنكى: 2.ئىزدىنىش سەپىرى
شىنجاڭ يېزائېگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتى
شىنجاڭ يېزائېگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتى( خەنزۇچە: 新疆农业大学, Xinjiang Agricultural University)
1952-يىلى قۇرۇلغان.
ئەلمەھزەب
ئەبۇ ئىسھاق شىرازى (ھ. 393 – 476 / م. 1003 – 1083) تەرىپىدىن يېزىلغان شافىئىي فىقھىغا دائىر ئەسەر.
ئەندىر يېزىسى
ئەندىر يېزىسى نىيە ناھىيىسى بىلەن بولغان ئارىلىقى 130 كىلومېتىر، شەرقىي ئەندىر چارۋىچىلىق فېرمىسى ۋە ياۋا توڭغۇز يېزىسى، غەرب تەرىپى نىيە يېزىسى، جەنۇبىي سالغوزەك يېزىسى، شىمالىي تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى بىلەن قوشنا. كۆلىمى 8636.9 كۋادرات كىلومېتىر. نوپۇسى 125 ئائىلە، 4711 ئادەم. ئاھالىسى ئۇيغۇر، خەنزۇ قاتارلىق ئىككى مىللەتتىن تەركىب تاپقان. بۇنىڭ ئىچىدەئۇيغۇرلار 463 ئادەم، خەنزۇ مىللىتى سەككىز ئادەم.
كىلىماتى
ئەندىر يېزىسى يەر ئۈستى تۈزۈلۈشى تەكشى، جەنۇبى ئېگىز، شىمالى پەس. تەۋەسىدە ياۋاتوڭگۇز دەرياسى يىللىق ئېقىم مىقدارى 105 مىليون كۇب مېتىر. ھاۋا كىلىماتى ئىللىق قۇرغاق، كۈن نۇرى يېتەرلىك، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، كىلىماتى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ قۇرغاق چۆل كىلىماتىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.5، يىللىق كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 2840.0 سائەت، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 36.4 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2862.0 مىللىمېتىر.
باشقىلار
ئەندىر يېزىسىدا پۈتۈن يېزىلىق ئوتتۇرا-باشلانغۇچ بىرلەشتۈرۈلگەن مەكتەپتىن بىرسى بار، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 13 ئادەم، ئوقۇغۇچىلار 64 نەپەر. يېزىلىق شىپاخانا بىر، داۋالاش خادىملىرى 6 ئادەم، تۆت كارىۋات بار؛ رادىئو ئۇزېلى، رادىئو پروگراممىسى، مەدەنىيەت پونكىتى، كۈتۈپخانا قاتارلىقلار بار.
شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتى
1958-يىلى 9– ئاينىڭ 23- كۈنى قۇرۇلغان.
مىلادىدىن بۇرۇنقى 27
چوڭ ئىشلار
16- قەھرىتان، رىم ئىمپېرىيىسى قۇرۇلدى.
ئابدۇئىمام
ئابدىمام
ئىمامنىڭ قۇلى، ھەممىنىڭ ئالدىدا تۇرغۇچى ئاللاھنىڭ قۇلى
خاككارى ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px
خاككارى ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، خاككارىنىڭ 272،566 نوپۇسىبار، 7،121 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.27°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 44°03، پوقتانومۇرى 030 رايۇننومۇرى 0438.
بونان مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> بونان مىللىتى - بونان تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
بارىن يېزىسى (ئاقتو ناھىيىسى)
بارىن يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Barin Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
Portal:ئەدەبىي
نورۇز ۋە نورۇز مەدەنىيىتى تۇرسۇن قۇربان نورۇز – ئەڭ قەدىمىي، ئىجتىمائىي مەدەنىيەت ھادىسىسى.
نورۇز دۇنيادىكى مىلاد، قۇربان ھېيت، چاغان قاتارىدىكى تۆت چوڭ بايرامنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئىران ۋە توران دىيارىدا يېڭى يىل بايرىمى قىلىنىپ ئۆتكۈزۈلۈۋاتقىنىغا 2600 يىلدىن ئاشتى. بۇ بايرامنى ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەرنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 400 مىليون ئەتراپىدا. نورۇز پەيدا بولغاندىن كېيىن، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە نورۇز مەدەنىيىتى ھادىسىسى پەيدا بولدى. بۇنىڭ بىلەن نورۇز ماددىي مەدەنىيلىك بىلەن مەنىۋى مەدەنىيلىكنىڭ تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولىدىغان بايرام پائالىيىتىگە ئايلاندى.
نورۇز مەدەنىيەت ھادىسىسىنى مۇنداق ئۈچ جەھەتتىن چۈشەندۈرۈش مۇمكىن :
1 . نورۇز يېڭى يىل بايرىمى. چۈنكى نورۇز ھەر يىلى كۈندۈز بىلەن كېچە تەڭلىشىدىغان پەيىتتە كېلىدۇ. يەنى 3 – ئاينىڭ 21 – كۈنى كېچە سائەت نۆلگە توغرا كېلىدۇ. شۇڭا يېڭى يىلنىڭ باشلانغان كۈنى يىل بېشى قىلىنغان. 21 – مارت ئاپتونوم رايونىمىزدىكى تۈركى تىللىق مىللەتلەردە يېڭى يىلنىڭ باشلانغانغانلىقىدىن ئىبارەت ۋاقىت ئېڭىنى شەكىللەندۈرۈپ، كىشىلەرنى ۋاقىتنى سۆيۈش، ۋاقىتنى قەدىرلەش، ۋاقىتتىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشتەك رىقابەت تۇيغۇسىغا ئىگە قىلغان.
2 . نورۇز تەبىئەت ۋە گۈزەللىك بايرىمى. نورۇز باشلانغان كۈن تەبىئەت جانلانغان، دەل – دەرەخلەر كۆكىرىشكە باشلاپ، تاغ، ئىدىرلىقلارنى يېشىللىق قاپلاشقا باشلىغان، ئەگىز ئېقىپ، كىشىگە ھاياتلىق ئۈمىدى بېغىشلىغان مەزگىل ھېسابلىنىدۇ. شۇنداق بولغاچقا، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە تەبىئەتنى سۆيۈش، تەبىئەتتىن زوقلىنىش، تەبىئەتنى گۈزەللەشتۈرۈش ئۈچۈن باغ – ئورمان، گۈل – گىياھلىق بەرپا قىلىش ئادىتىنى يېتىلدۈرگەن.
3 . نورۇز – ئەمگەك بايرىمى، تەنتەربىيە بايرىمى ۋە ئەدەبىيات – سەنئەت بايرىمى. ئەتىيازلىق ئىشلەپچىقىرىشنى ئەۋجىگە چىقىرىپ، يېڭى يىلدا تېخىمۇ مول بايلىق يارىتىش نورۇزنىڭ ماددىي مەدەنىيلىك ئەنئەنىسى. تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزۈپ، ئۆزلىرىنىڭ جىسمانىي ساپاسىنى ياخشىلاشقا ئۇل سېلىش، ئەدەبىيات – سەنئەت نومۇرلىرىنى ئىجاد قىلىپ، نورۇزنى، كىشىلىك ھاياتنى مەدھىيىلەش، بۇ ئارقىلىق ئەلگە ئىجادچانلىق، خۇشاللىق، مەردانىلىك روھى بېغىشلاش نورۇزنىڭ مەدەنىيەت ئەنئەنىسى.
ئۇيغۇرلاردا نورۇز قەدىمىي ھەم كېلەچىكى پارلاق بايرام. بۇ بايرام 2000 نەچچە يىللىق مۇساپىنى بېسىپ زامانىمىزغا يېتىپ كېلىپ، خەلقىمىزنىڭ مەدەنىيەت، تەبىئەت بايرىمىغا، ئەمگەك، تەنتەربىيە مۇسابىقىسىغا، سەنئەت كۆرىكىگە ئايلاندى. بۈگۈنكى كۈندە ئۇ تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا تېخىمۇ كەڭ سورۇنغا، مىسلىسىز جەلپ قىلىش كۈچىگە ۋە تېخىمۇ پارلاق ئىستىقبالغا ئىگە بولماقتا.
ئۇزاق يىللىق تارىخنىڭ سىناقلىرىدىن ئۆتكەن بۇ مەدەنىيەت ھادىسىسى كەلگۈسىدە يەنىلا ھاياتىي قۇدرەتكە ئىگە بولىدۇ، ئۇنىڭ ئەنئەنىلىرى داۋاملىشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا نۇرغۇن زامانىۋى مەدەنىيەت ئېڭى ۋە مەدەنىيەت پائالىيەت مەزمۇنلىرى قوشۇلىدۇ.
مەنبە : «شىنجاڭ گېزىتى » دىن
تۈرلەر يولباشچىسى
مەشرەپتىكى جۇۋاز ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئانتىگۇئا ۋە باربۇدا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ئانتىگۇئا ۋە باربۇدا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئانتىگۇئا ۋە باربۇدا بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ساينت جون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ساينت جون. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر بالدۋىن سپەنسەر. بۇ دۇلات 1981 يىلى 11 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 280 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 84 مىڭ.
كۆك مەشرىپى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئوسى
دۇنيا مىللەتلەر بىلەن رەڭدار. 56 مىللەت ئېلىمىزنى تولۇپ تاشقان ھاياتى كۈچكە ئىگە قىلىدۇ. بۈگۈنكى دۇنيادا، بىر دۆلەت سىياسىتىنىڭ توغرا ياكى خاتالىقىنى ئۆلچەشتە ئاز سانلىق مىللەتلەرگە بولغان پوزىتسىيەسى بىر مۇھىم ئۆلچەم بولىدۇ. نۇرغۇن دۆلەتلەر بۇ مەسىلىنى ياخشى بىر تەرەپ قىلمىغاچقا، پارتىيە ۋە دۆلەت ھالاك بولغان. يەنە نۇرغۇن دۆلەت ۋە رايوندا خاتا ئاز سانلىق مىللەت سىياسىتىدىن ئىچكى ئۇرۇش ۋە رايون خاراكتېرلىك ئۇرۇش پەيدا بولدى. كىشىنى خۇشاللاندۇرىدىغىنى شۇكى، پارتىيىمىز ۋە دۆلىتىمىز مىللەتلەر خىزمىتىگە ئەزەلدىن ئېتىبار بېرىپ، دۇنيادا ئەڭ ياخشى مىللىي سىياسەتنى تۈزدى ۋە ئىزچىللاشتۇردى. ئېلىمىزدىكى ھەر مىللەت خەلقى باراۋەر بولۇپ، ئۆز-ئارا ئىتتىپاقلىشىپ ئالغا بېسىپ، ئورتاق بېيىش يولىغا قاراپ ماڭدى.
ئاساسى بايان
مىللەتلەر باراۋەرلىكى − مىللەتلەر سىياسىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم مەزمۇنى، تىل-يېزىق باراۋەرلىكى مىللەتلەر باۋەرلىكىنىڭ مۇھىم بەلگىسى. شۇڭا، ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو خىزمىتى ئېلىمىز مىللەتلەر سىياسىتىدىكى كىشىنى جەلپ قىلىدىغان نۇقتا بولۇپ كەلدى. ئاز سانلىق مىللەتلەر　ئاڭلىتىشى ئېلىمىزدىكى 100 مىليوندىن كۆپرەك ئاز سانلىق مىللەت قېرىنداشلىرىنى ھەقىقەت، بىلىم ۋە تەرەققىيات ئۇچۇرى بىلەن تەمىنلەپ،　ئېلىمىزدىكى مىللەتلەرنىڭ سۆز ھوقۇقى، تىل-يېزىق ھوقۇقىنى نامايان قىلدى. ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو خىزمىتى ئېلىمىزنى كىشىلىك ھوقۇق ۋە مىللەتلەر سىياسىتىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش جەھەتتە خەلقئارا جەمئىيەتنى كۈچلۈك قايىل قىلدۇرۇش كۈچىگە ئىگە قىلدى.
ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو خىزمىتى − ئېلىمىزنىڭ كۈچلۈك رادىيو سىستېمىسىنىڭ مۇھىم تەركىبى قىسمى، پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاممىسى بىلەن قويۇق مۇناسىۋەت ئورنىتىشىدىكى مۇھىم ۋاسىتە بولۇپ، ئازسانلىق مىللەتلەر تىل-يېزىقىنى ۋاسىتە قىلىپ، پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ ئاۋازىنى تارقىتىشىدىكى مۇھىم ئىستىھكام. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو خىزمىتى − ئېلىمىزدىكى ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ئۇيۇشۇش كۈچىنى ئاشۇرۇش خىزمىتى.
يېرىم ئەسىر جاپالىق مۇساپىنى بېسىپ ئۆتكەن مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى يوقلۇقتىن بارلىققا كېلىپ، كىچىكلىكتىن زورىيىپ، ئېلىمىزنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو ئىشلىرى سېپىدىكى بىر مۇھىم ئىستىھكام بولۇپ، ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى قوغداش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتىش، مىللىي بۆلگۈنچىلىككە زەربە بېرىش، مىللىي رايونلارنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىلگىرىلىشىگە تۈرتكە بولۇش قاتارلىق جەھەتلەردە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشتى.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنى تەسىس قىلىشىنى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ خاراكتېرى ۋە ئورنى قاتارلىق كۆپ خىل ئامىللار بەلگىلىگەن.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى − كۆپ مىللەت توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايون، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش − بۇ رايوندا مىللىي تەشۋىقات يۈرگۈزۈشتىكى مۇھىم قورال. تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ %75ى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش ئاڭلىغاندىن سىرت، تاجىك، قىرغىز، قازاق، ئۆزبېك قاتارلىق قېرىنداش مىللەتلەرمۇ ئوخشىمىغان نىسبەتتە ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش ئاڭلايدىكەن.
شىنجاڭ كۆپ مىللەت ئولتۇراقلاشقان رايون بولغاندىن سىرت يەنە زېمىنى كەڭ، تاغ، قۇملۇق، يايلاق كۆپ، جۇغراپىيەلىك شارائىتى ئىنتايىن مۇرەككەپ رايون. رادىيو جۇغراپىيەلىك شارائىتنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىماسلىقتەك ئالاھىدىلىكى بىلەن، بۇ رايوندىكى خەلق ئاممىسىنىڭ دۇنيانى تونۇشىدىكى ئاساسلىق قورالى بولۇپ قالدى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى بۇ ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ چېگرا رايوندىكى ھەر مىللەت خەلقى بىلەن پايتەخت بېيجىڭنىڭ ئارىلىقىنى يېقىنلاشتۇردى.
شىنجاڭنىڭ تاشقى چېگرىسى 5000 كىلومېتىردىن ئاشىدۇ، سەككىز دۆلەت بىلەن چېگرىلىنىدۇ. ئىستىراتېگىيەلىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم. تارىخى سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، نۇرغۇن ئۇيغۇرلار چېگرا ئاتلاپ ياشايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە قوشنا ئەللەردە ئۇيغۇر تىلىنى بىلىدىغان نۇرغۇن كىشلەر بار. شۇڭا مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنى تەسىس قىلىشى ئىچكى تەشۋىقات بولۇش بىلەن بىرۋاقىتتا يەنە تاشقى تەشۋىقات بولۇپ ھېساپلىنىدۇ، بۇ زور ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇنىڭدىن باشقا، بەزى دۆلەت ۋە رايونلار مەخسۇس شىنجاڭغا قارىتىلغان ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش تەسىس قىلىپ، ۋەتەننى غەربلەشتۈرمەكچى ۋە پارچىلىماقچى بولدى. بۇ ئاڭلىتىش پىروگراممىلىرىنىڭ چاستوتىسى چوڭ، ئاڭلىتىش ۋاقتى ئۇزۇن. شۇڭا شىنجاڭدىن ئىبارەت بۇ زېمىندا تەشۋىقات بوشلۇقىنى ئىگەللەش ئىنتايىن مۇھىم.
تارىخى
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى تەسىس قىلىنغاندىن تارتىپ بۈگۈنگىچە مۇنداق بىرقانچە تەرەققىيات باسقۇچىنى باشتىن كەچۈردى:
(1) ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش تەسىس قىلىنىش باسقۇچى (1956-1960)
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى 1956-يىلى 12-ئاينىڭ 10-كۈنى باشلانغان. ئەينى چاغدىكى دۆلەت ئەھۋالىغا ئاساسەن، بۇ باسقۇچتىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ تەشۋىقات فاڭجىنى − دۆلەتنىڭ ئىچكى-تاشقى سىياسىتىنى تەشۋىق قىلىش ۋە مۇھىم خەلقئارالىق مەسىلىلەرنى خەۋەر قىلىش، دۆلەتنىڭ سوتسىيالىسىتىك قۇرۇلۇش ۋە سوتسىيالىستىك ئۆزگەرتىش جەھەتتىكى مۇھىم مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى تەشۋىق قىلىش، مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى رايونلىرىنىڭ سانائەت، يېزا ئىگىلىك ۋە چارۋىچىلىق كەسپى تەرەققىياتىدىكى ئىلغار تەجرىبىلەرنى ئالماشتۇرۇپ، مىللىي رايونلارنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىنىڭ تېز تەرەققىياتى ۋە قېرىنداش مىللەتلەرنىڭ قويۇق ئىتتىپاقلىشىپ، ئۆز-ئارا ياردەم بېرىشى ھەمدە ئۇلارنىڭ بەختلىك تۇرمۇشىنى تونۇشتۇرۇش بولدى. ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش خەۋەرنى ئاساس قىلىش ئاساسىدا، مەخسۇس پىروگرامما ۋە سەنئەت پىروگراممىلىرىنى ئارقا-ئارقىدىن كۆپەيتىپ، خەۋەر ئاساس قىلىنغان، ئاخباراتچىلىقى، تەربىيىلىكى، بەدىئىيلىكى بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن ئۇنىۋېرسال پىروگرامما بولدى. مانا بۇ ئەينى چاغدىكى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشنىڭ ئالاھىدىلىكى ئىدى.
ئەينى چاغدىكى رادىيو ساھەسىدىكى رەھبەرلەر ۋە ئاز سانلىق مىللەت رادىيو خىزمەتچىلىرى
1960-يىلى 12-ئايدا، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش ئاپپاراتلارنى قىسقارتىش قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، يۇقىرىنىڭ تەستىقى بىلەن توختىتىلدى. ئەمما، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئىدىيەسىنى ئازاد قىلىشتا مۇھىم رول ئوينىدى. ئۇنىڭ تەسىس قىلىنىشى شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىگە چوڭقۇر تەسىر قىلدى، سوتسىيالىستىك تۈزۈم ئاستىدىكى ئازسانلىق مىللەتلەر رادىيو ئىشلىرىنى پارتىيە رەھبەرلىكىدە قانداق قىلىپ ياخشى ئىشلەش ئۈچۈن يول ئېچىپ بېرىپ، دەسلەپكى تەجرىبىلەرنى جۇغلىدى.
(2) مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش (1971-1978)
1962-يىلى 7-ئايدا، چىڭداۋدا ئۆتكۈزۈلگەن مىللەتلەر خىزمىتى يىغىنىدا، ئۇلەنفۇ، سەيپىدىن ئەزىزى قاتارلىق يولداشلار مەركەزنىڭ مۇھىم ھۆججەتلىرىنى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ يېزىقىغا بىر قەدەر ئۆلچەملىك تەرجىمە قىلىپ، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئاڭلىتىشى ئارقىلىق ئاز سانلىق مىللەتلەر رايونلىرىغا ۋاقتىدا يەتكۈزۈش ئۈچۈن، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئازسانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ زۆرۈرلىكىنى تىلغا ئالدى. زۇڭلى جۇئىنلەي بۇ ئىشتىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن كەسكىن قىلىپ: ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنى نېمە ئۈچۈن توختىتىپ قويدۇڭلار، بۇنى نېمە ئۈچۈن ماڭا دېمىدىڭلار؟ دۆلىتىمىز مۇشۇنداق چوڭ تۇرسا، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىدا ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشى بولمىسا قانداق بولىدۇ؟ -دەپ كۆرسەتتى. 1965-يىلى 5-ئاينىڭ ئاخىرىدا، جۇئىنلەي، دېڭ شياۋپىڭ قاتارلىق يولداشلار مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاڭلىتىشىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئاساسى قۇرۇلۇش پىلانىنى ئۈچىنچى بەش يىللىق　پىلانغا كىرگۈزۈشنى تەستىقلىدى. يۇقارقى روھقا ئاساسەن، شۇ چاغدىكى مەركىزىي رادىيو ئىشلىرى ئىدارىسى دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى، مەركىزىي كومىتېت بىرلىكسەپ بۆلۈمى بىلەن بىرلىكتە يېقىندىن ھەمكارلىشىپ، سەككىز يىلغا سوزۇلغان ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تەييارلىق قىلىش خىزمىتىنى قىلدى. بۇ مەزگىلدە،　زۇڭلى جۇئىنلەي تەييارلىق خىزمىتىنى كۆپ قېتىم سۈرۈشتۈردى ھەمدە كونكېرت كۆرسەتمە بەردى.
مەركەزدىكى رەھبىرى يولداشلارنىڭ سۈرۈشتۈرۈشى ۋە ئالاقىدار تارماقلارنىڭ تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى بىلەن، ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش 10 يىل توختىتىپ قويۇلغاندىن كېيىن، 1971-يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنى رەسمىي ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. شۇچاغدا ھەر كۈنلۈكى ئىككى قېتىم، بىر قېتىمدا 45 مىنۇت ئاڭلىتىش بېرىلدى.