cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پائۇل ھېيزى
گېرمانىيە لىك داﯕﻠﯩﻖ ﻳﺎزﻏﯘﭼﻰ، ﺷﺎﺋﯩﺮ، دراﻣﺎﺗﺮوگ ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى 1830-ﻳﯩﻞ 15-ﻣﺎرت ﺑﯧﺮﻟﯩﻨﺪا ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎن. ﺋﻮﺗﺘﯘرا ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﻮﻗﯘۋاﺗﻘﺎن ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻼ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎﺗﻘﺎ ﻛﯜﭼﻠﯜك ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎق ﺑﺎﻏﻼپ، ﺋﯜچ ﺳﺎۋاﻗﺪﯨﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت ﻳﯩﻐﯩﻠﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﻳﯘﺷﺘﯘرۇپ، ﺷﯧﺌﯩﺮ دﯦﻜﻠﻮﻣﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﻠﻪن ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧغان
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى
دۆلەت تەۋەلىكى :گېرمانىيە
تۇغۇلغان ۋاقتى :1830-ﻳﯩﻞ 3-ئاينىڭ 15-كۈنى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1914-ﻳﯩﻞ 4-ئاينىڭ 2-كۈنى
كەسپى :ﻳﺎزﻏﯘﭼﻰ، ﺷﺎﺋﯩﺮ، دراﻣﺎﺗﺮوگ
پۈتتۈرگەن مەكتىپى :ﺑﯧﺮﻟﯩﻦ ئۇنۋېرسىتېتى
شەخسلەر ئانكىتى
گېرمانىيە لىك داﯕﻠﯩﻖ ﻳﺎزﻏﯘﭼﻰ، ﺷﺎﺋﯩﺮ، دراﻣﺎﺗﺮوگ ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى 1830-ﻳﯩﻞ 15-ﻣﺎرت ﺑﯧﺮﻟﯩﻨﺪا ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎن. ﺋﯘﻧﯩﯔ دادﯨﺴﻰ زور ﺷﯚﮬﺮەت ﻗﺎزاﻧﻐﺎن ﺗﯩﻠﺸﯘﻧﺎس، ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ داﯕﻠﯩﻖ ﻳﻪﮬﯘدى ﺑﺎﻧﻜﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﺰى بۇلۇپ، ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎﺗﻨﻰ ﺳﯚﻳﯩﺪﯨﻐﺎن ﺋﺎﻳﺎل، ﺋﯧﻨﮕﻠﯩﺰ، ﻓﺮاﻧﺴﯘس ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﭘﯩﺸﺸﯩﻖ بىلەتتى، داۋاﻣﻠﯩﻖ ﺋﻪدەﺑﯩﻲ ﺗﻪرﺟﯩﻤﻪ ﺑﯩﻠﻪن ﺷﯘﻏﯘﻟﻠانغان، ﺑﯘ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺋﺎﭼﺎ- ﺳﯩﯖﯩﻠﻠﯩﺮىدﯨﻦ ﺋﯩﻜﻜﯩﺴﻰ ﺧﯧﻠﻰ ﻧﺎﻣﻰ ﺑﺎر ﻳﺎزﻏﯘﭼﻰ. ﺑﯘ ﺋﻪۋزەﻟﻠﯩﻚ ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰﯨﻨﯩﯔ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﻖ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻐﺎ زور ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚرﺳﻪﺗﻜﻪن. ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى 1914-ﻳﯩﻞ 2-ﺋﺎﭘﺮﯦﻞ ﻣﯩﻴﯘﻧﺨﯩﻨﺪا ۋاﭘﺎت ﺑﻮﻟﻐﺎن.
ئىجتىمائىي پائاليەتلىرى
ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى ﺋﻮﺗﺘﯘرا ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﻮﻗﯘۋاﺗﻘﺎن ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻼ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎﺗﻘﺎ ﻛﯜﭼﻠﯜك ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎق ﺑﺎﻏﻼپ، ﺋﯜچ ﺳﺎۋاﻗﺪﯨﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت ﻳﯩﻐﯩﻠﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﻳﯘﺷﺘﯘرۇپ، ﺷﯧﺌﯩﺮ دﯦﻜﻠﻮﻣﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﻠﻪن ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎن.
ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى 1847- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘرا ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜرۈپ، ﺑﯧﺮﻟﯩﻦ ﺋﯘﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﻛﻼﺳﺴﻚ ﺗﯩﻠﺸﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪە ﺋﻮﻗﯘﻏﺎن، ﺑﯩﺮاق ﭘﯜﺗﯜن ۋۇﺟﯘدى ﺑﯩﻠﻪن ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﻜﻪ ﺗﯘﺗﯘش ﻗﯩﻠﻐﺎن. 1848- ﻳﯩﻞ ﻣﺎرﺗﺘﺎ ﻳﺎۋروﭘﺎدﯨﻜﻰ ﮬﻪرﻗﺎﻳﺴﻰ دۆﻟﻪﺗﻠﻪردە ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﻛﯚﺗﯜرۈﻟﮕﻪﻧﺪە، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﯩﺪﯨﻤﯘ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼپ ﭘﺎرﺗﻠﯩﻐﺎن، ﺋﯘ ﺗﻪﺷﻪﺑﺒﯘﺳﻜﺎرﻟﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﭘﻘﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎن ﮬﻪﻣﺪە ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﭘﻨﻰ ﻣﻪدﮬﯩﻴﯩﻠﻪﻳﺪﯨﻐﺎن ﺷﯧﺌﯩﺮﻻرﻧﻰ ﻳﺎزﻏﺎن.
ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﺪە ﺋﻮﻗﯘش ﺟﻪرﻳﺎﻧﯩﺪا ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﺴﻰ، ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﻠﯩﻜﻠﻪر ۋە ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎرﯨﺨﯩﻲ ﻣﻪدەﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﭼﻮﯕﻘﯘر ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎن ﮬﻪﻣﺪە ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎدﯨﻴﯩﺘﯩﺪە ﺑﯘرۇﻟﯘش ﮬﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎن. ﺑﯘ ﻣﻪزﮔﯩﻠﺪە ﺋﯘ ﺗﻪرﺳﺎ «ﻗﯩﺰ» ﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ زور ﻏﯘﻟﻐﯘﻻ ﻗﻮزﻏﯩﻐﺎن.
ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى داﯕﻠﯩﻖ ﻳﺎزﻏﯘﭼﻰ، ﺷﺎﺋﯩﺮ، دراﻣﺎﺗﺮوگ ﺑﻮﻟﯘپ، 50 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎدﯨﻴﻪت ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪا ﺗﻮﻗﻘﯘز روﻣﺎن، 100 دﯨﻦ ﺋﺎرﺗﯘق ﮬﯧﻜﺎﻳﻪ ۋە ﭘﻮۋﺳﺖ، ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯜزﻟﯩﮕﻪن ﻟﯧﺮﯨﻚ ۋە ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻲ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻرﻧﻰ ﻳﺎزﻏﺎن، 70 ﻛﻪ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺳﻪﮬﻨﻪ ﺋﻪﺳﯩﺮﯨﻨﻰ رۇﻳﺎﭘﻘﺎ ﭼﯩﻘﺎرﻏﺎن. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘرﻏﯘﻧﻠﯩﻐﺎن ﺋﻪﺳﻠﯩﻤﻪ، ﻛﯜﻧﺪﯨﻠﯩﻚ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪرﻧﻰ ﻳﺎزﻏﺎن. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﺳﻪرﻟﯩﺮﯨﺪە ﺋﯩﺴﺘﯧﺘﯩﺰﯨﻢ ۋە ﻓﻮرﻣﺎﻟﯩﺰﯨﻤﻠﯩﻖ ﺧﺎﮬﯩﺶ ﻛﯜﭼﻠﯜك، ﺋﻪﻣﻤﺎ ﺑﻪدﯨﺌﯩﻲ ﺗﺎﻻﺗﯩﻨﯩﯔ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯘ ﺋﻪﺳﻪرﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﻣﯘۋەﭘﭙﻪﻗﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺗﺎﻣﺎﻣﻼپ، زور ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪن.
ئەسەرلىرى
ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰى داﯕﻠﯩﻖ ﻳﺎزﻏﯘﭼﻰ، ﺷﺎﺋﯩﺮ، دراﻣﺎﺗﺮوگ ﺑﻮﻟﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎي، ﻣﻪﺷﮭﯘر ﺗﻪرﺟﯩﻤﺎن. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﻪ، ﻓﺮاﻧﺴﯩﻴﻪ ﺷﺎﺋﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ، ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﻟﯩﻼر ﭼﯚﭼﻪﻛﻠﯩﺮى، ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮى ۋە ﻛﻮﻣﺪﯨﻴﻪ ۋە ﭘﺮۇزا ﺋﻪﺳﻪرﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻧﯧﻤﯩﺲ ﺗﯩﻠﯩﻐﺎ ﺗﻪرﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎن، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺷﯧﻜﯩﺴﭙﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ داﯕﻠﯩﻖ ﺋﺎدﯨﺒﻠﻪرﻧﯩﯔ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻪﺳﻪرﻟﯩﺮﯨﻨﯩﻤﯘ ﺗﻪرﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘرۇپ، زور ﺷﯚﮬﺮەت ﻗﺎزاﻧﻐﺎن. ﺋﯘ 1871- ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 1903- ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ «ﻧﯧﻤﯩﺲ ﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﻮۋﯦﺴﺖ- ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪر ﺧﻪزﯨﻨﯩﺴﻰ»، «ﭼﻪت ﺋﻪل ﭘﻮۋﯦﺴﺖ- ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪر ﺧﻪزﯨﻨﯩﺴﻰ»، «ﻳﯧﯖﯩﺪﯨﻦ ﺗﯜزۈﻟﮕﻪن ﻧﯧﻤﯩﺲ ﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﻮۋﯦﺴﺖ- ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪر ﺧﻪزﯨﻨﯩﺴﻰ» دﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎرەت ﺋﯜچ ﻳﯜرۈش ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﺪۇرۇپ، دۇﻧﻴﺎ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ زور ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎن. ﺑﯘ ﺋﻪﺳﻪرﻟﻪر 62 ﻛﯩﺘﺎب ﺑﻮﻟﻐﺎن.
ﺋﯘﻧﯩﯔ ۋەﻛﯩﻠﻠﯩﻚ ﺋﻪﺳﻪرﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ «ﺗﺮاﺑﺒﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﺰ» (1855_ ﻳﯩﻠﻰ)، «ﻏﻪزەپ» (1855- ﻳﯩﻠﻰ)، «ﺋﻪﻧﻨﯩﻨﺎ»(1860 - ﻳﯩﻠﻰ)، «ﺗﺎغ ﭼﻮﻗﯩﻠﯩﺮى ﺋﯜﺳﺘﯩﺪە»، «دۇﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮى»، (1873- ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻘﻼر ﺑﺎر.
شان-شەرەپلىرى
1910-يىلى ﻧﻮﺑﯧﻞ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ ﺑﺎﮬﺎﻻش ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ «ﺋﯘﻧﯩﯔ داﯕﻠﯩﻖ ﻟﯩﺮﯨﻚ ﺷﺎﺋﯩﺮ، دراﻣﺎﺗﺮوگ، روﻣﺎن ﻳﺎزﻏﯘﭼﯩﺴﻰ ۋە دۇﻧﻴﺎدﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘر ﭘﻮۋﯦﺴﺖ- ﮬﯧﻜﺎﻳﻪ ﻳﺎزﻏﯘﭼﯩﺴﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ، ﺋﯘزۇن ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎدﯨﻴﻪت ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪا ﺳﯩﯖﯩﺸﯩﺸﻨﻰ ﻛﯚﯕﯜﻟﺪﯨﻜﯩﺪەك ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﻪپ، ﻳﯜﻛﺴﻪك ﺳﻪﻧﺌﻪت ﺗﺎﻟﻨﺘﯩﻨﻰ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪن ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺗﻪﻗﺪﯨﺮﻟﻪش ﺋﯜﭼﯜن» ﭘﺎﺋﯘل ﮬﯧﻴﺰﯨﻐﺎ ﻧﻮﺑﯧﻞ ﺋﻪدەﺑﯩﻴﺎت ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻨﻰ ﺑﻪرﮔﻪن.
جۇڭگو تارىخى
alt=تارىخى بويىچە بۇگۈنكى جۇڭگو توپراقلىرىدا قۇرۇلغان دۆلەتلەر|thumb|311x311px جۇڭگو تارىخى ئاسىيا قىتئەسىنىڭ شەرقىگە، تىنچ ئوكياننىڭ غەربىي قىرغىقىغا جايلاشقان، چاڭجىياڭ (قىزىل) ۋە خۇاڭخې (سېرىق ئۆزەن) دەرياسى بويلىرىدا ياشىغان خەلقلەر ۋە قوشنا خەلقلەرنىڭ تارىخىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئارخىئولوگىيلىك تېپىلمىلارنى چىقىش قىلغاندا، تۇنجى ئولتۇراق ھايات خاراكتېرىدىكى ئېرلىتۇ مەدەنىيەت خارابىسىدىن ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 3,700 يىللىق؛
غەربىي جۇ سۇلالىسى يازما يادىكارلىقلىرىدا تىلغا ئېلىنغان شىيا سۇلالىسىدىن تارتىپ ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 4,100 يىللىق (مىلادىدىن بۇرۇنقى 2070 - يىللار)؛
كۇڭزى تىلغا ئالغان ئۈچ پادىشاھ بەش خاقان ئەپسانىلىرىدىن ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 4,700 يىللىق (مىلادىدىن بۇرۇنقى 2698 - يىللار)؛
ھازىرغىچە تېپىلغان ئەڭ قەدىمىي شەھەر خارابىسى لاڭجۇ مەدەنىيەت خارابىسىنى چىقىش قىلىغاندا تەخمىنەن 5,300 يىللىق؛
يېڭى تاش قۇرال دەۋرىگە ئائىت زىشەن مەدەنىيىتى چىقىش قىلىنغاندا تەخمىنەن 10 مىڭ يىللىق؛
كونا تاش قۇرال دەۋرىگە ئائىت بېيجىڭ ئادىمى ۋە لەنتىيەن ئادىمى دەۋرىدىن ھېسابلىغاندا 680 مىڭ — 1,000,000 (بىر مىليون) يىللىق تارىخىي جەرياندۇر.
خىتاي قەدىمىي ئەپسانلىرىدىكى فۇشىنىڭ رەمنىڭ سەككىز سىمۋۇللۇق بەلگىسىنى ئىجاد قىلىشى، خۇاڭدى زامانىدىكى ساڭجىنىڭ يېزىق ئىجاد قىلىشى؛ يېقىنقى زامان ئارخىئولوگىيىلىك قېزىلىملاردىن 3,300 يىللىق چىغناق-تاغاق يېزىقى (م.ب 1300 - يىللار)، 4,500 يىللىق ساپال يېزىقى، 5,000 يىلدىن 8,000 يىلغىچە تارىخقا ئىگە تاشپاقا قېپىغا ئۇيۇلغان ئىشارەتلەر قاتارلىقلارمۇ خىتاي تارىخىنىڭ بىر قىسىمدۇر.
ئوم قانۇنى
ئوم قانۇنى
ئۆتكۈزگۈچتىن ئۈتۈۋاتقان توك (توك ئېقىمى) ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئىككى ئۇچىدىكى توك بېسىمىغا ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ ، ئۆتكۈزگۈزنىڭ قارشىلىقىغا تەتۈر تاناسىپ بولىدۇ ، يەنى I=U/R ، بۇ دەل ئوم قانۇندۇر. ئەگەر توك،توك بېسىمى،قارشىلىق قاتارلىقلاردىن پەقەت ئىككىسىنىلا بىلسەك قالغان بىرىنى ئوم قانۇنى ئارقىلىق ھېسابلاپ چىقىشقا بولىدۇ ، بۇ قانۇن فىزىكا(توك) ئىلمىدىكى ناھايىتى بۈيۈك قانۇنلارنىڭ بىرى.
ئەسكەرتىش : ئۆزگىرىشچان توك زەنجىرىدىمۇ ئوم قانۇنى يەنىلا كۈچكە ئىگە ، بىراق قارشىلىقنىڭ ئورنىنى تولۇق قارشىلىق Z ئالىدۇ ، يەنى I=U/Z بولىدۇ.
28. قىينچىلىقنىڭ قۇدرىتى ۋە غالىپلىق
1.غەلىبە نەدىن باشلانغان؟
- ئىچكىرىدە ئوقۇش ۋە مۇۋەپپەقىيەتتىكى ئىچكى ئېنىرگىيە بىر قانچە يىل بۇرۇن ”ئىچكىرىدە ئوقۇش ۋە مۇۋەپپەقىيەتتىكى ئىچكى ئېنىرگىيە“ دېگەن بىر تېمىدا لېكسىيە سۆزلىمەكچى بولغانلىقىم ھېلىمۇ ئېسىمدە. ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن بۇ ھەقتە ئويلاشقۇچى بولمىغانىدىم. يېقىندا ئىچكىرىدىكى بىر ئالى مەكتەپنى پۈتكۈزۈپ شۇ يىلى ئامېرىكىدىكى بىر ئالى مەكتەپنىڭ فىزىكا پاكولتىتىغا تولۇق مۇكاپات بىلەن قوبۇل قىلىنغان بىر ئىنىمىزنىڭ دوستىدىن ئالغان خوش خەۋىرى مېنى بۇ تېمىغا باشلىدى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە 2009-يىلى ئۇنىڭغا مەكتەپداش ئىككى ئۇيغۇر يىگىت ئامېرىكىغا بىرئۇيغۇر قىز كورىيەگە ئوقۇشقا ماڭغانىكەن. بۇيىل ئۈچ مەكتەپداش ئۇيغۇر (ئىككى ئوغۇل بىر قىز) بىراقلا ئامېرىكا ئالى مەكتەپلىرىگە ئوقۇشقا قوبۇل قىلىنىپتۇ. ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپلەردە ئوقۇغان ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ چەتئەللەرگە چىقىپ ئوقۇشى ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىدا ئوقۇغانلاردىن جىق بولۇۋاتقانلىقىنى بىلەتتىم. ئەمما ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى ئانچە كۆپ بولمىغان، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا ئانچە بەك تونۇش بولمىغان بىر شەھەردىن بىراقلا پارلىغان يۇلتۇزدەك ھەممىمزنى ئىپتىخارغا چۈمدۈرگەن ياشلارنىڭ چىقىشى مېنى بۇنىڭ سەۋەبلىرى ھەققىدە ئويلاتقۇزدى. شۇلارنىڭ بىرى بولغان ھېلىقى ئىنىمىز بىلەن بىرقانچە يىلدىن بۇيان ئاكا-ئىنىدەك ئۆتۈۋاتقاچقا بۇ ھەقتە پاراڭلاشتىم. ئىچكىرىدە ئوقۇغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ يازغان ئېلخەتلىرى ھەققىدىمۇ ئويلۇدۇم، ھەم ئۆزەممۇ ئىچكىرىدىكى مەلۇم ئالى مەكتەپتە ئوقۇغان ۋە شۇ يەردىكى بىر ئالى مەكتەپتە ئالتە يىلدىن ئارتۇق ئىشلىگەن بولغاچقا ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپلەردە ئوقۇغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ غالىپلار سېپىگە بۇرۇنراق قېتىلىشىدىكى مەنىۋىي ئېنىرگىيە ۋە سىرلار ھەققىدە مۇنداق ئويلارغا كەلدىم.
ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئۇيغۇرنىڭ كىملىكىنى بىلىشكە، بىلدۈرۈشكە ۋە ئىسپاتلاشقا مەجبۇر. ئۇيغۇردا ”مۇساپىر بولمىغۇچە مۇسۇلمان بولماس“ دېگەن ئاتا سۆزى بار. بىز بۇ ماقالدىن ئۇزاق مەزگىل چىگراغا، سۈنئىي ئىمكانسىزلىققا بەنت قىلىنغان خەلقىمىزنىڭ مۇسۇلمان دېگەن سۆز بىلەن ئۇيغۇر دېگەن سۆزنى بىر مەنىدە قولىنىدىغانلىقىنى بايقايمىز. ئۇلارنىڭ ”مۇسۇلماننىڭ تىلىدا گەپ قىل“، ”مۇسۇلماننىڭ قىلىقىنى قىل“ دېيىشلىرىدىن ئۇيغۇر ئىبارىسى بىلەن مۇسۇلمان ئىبارسىنى بىر دەپ بىلىدىغانلىقى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ئۇنداقكەن، ئۇيغۇرلۇق بىلەن مۇساپىرلىق نېمىشقا باغلىنىپ قالدى؟ ئۆزەم بىلىدىغان مۇسۇلمان مىللەتلەردىن سۈرۈشتۈرۈشۈمچە ئۇلاردا مۇنداق بىر ماقال يوقكەن. دانا بوۋا-مومىلىرىمىز بۇ ماقالدا ئەسلىدە ئىنسان ئۆزىنىڭ كىملىكىنى ۋەتىنىدىن ئايرىلغاندا، خەلقىدىن ئۇزاپ كەتكەندە بەكرەك بىلىشكە مەجبۇر بولىدىغانلىقىنى، ۋەتەن نېمە، ئۇيغۇرلۇق نېمە، ئىنسان نېمە دېگەن سوراقلارغا مۇساپىرلىقتا بىر قەدەر مۇكەممەل جاۋاپقا ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقىنى ئۆگەتمەكچى ئىكەن. ئەجداتلىرىمىزنىڭ بۇ ماقال ئارقىلىق بىزگە قالدۇرغان ھېكمىتى ھاياتتىكى سەپەرگە يەنى تەۋەككۈلچىلىككە، مۈشكۈلاتقا يۈزلىنىش، بۇ جەرياندا ئۆزىنىڭ كىملىكى، كىم بولۇۋاتقانلىقى، كىم بولۇشى كېرەكلىكىنى ھەققىدە كەسكىن قارارنىڭ خوجايىنى بولۇشقا ئۈندەش ئىكەن.
بىز قەشقەردە غېنى، غۇلجىدا نۇرى، خوتەندە ئېلى، پەقەت مۇساپىرلىققا قەدەم قويغاندىلا ئۇيغۇر بولىمىز. ئۇيغۇرلۇقىمىز خالايلى خالىمايلى باشقىلار تەرىپىدىن توختىماي ئەسكەرتىلىدۇ، دوق قىلىنىدۇ، سورىلىدۇ. ئۇيغۇر شەھەرلىرىدە ئوقۇغانلار بۇنداق سۇئالغا دۇچ كەلمەيدۇ، ئۇلارنىڭ رىقابەتدېشى يېنىدىكى تۈرگۈن ياكى ئەركىناي، ئۇ يەرلەردە ئۇيغۇرنىڭ كىملىكىنى ھەممە ئادەم ”بىلىدۇ“. بىلمىگەنلەرگە بىلدۈرگىدەك شارائىتمۇ، كىشىمۇ ئۆز غېمىدە. مەسىلەن: ماگىزىندا سېتىلىۋاتقان يىمەكلىكلەرنىڭ قايسى ھالال قايسى ھارام دېگەنگە ئىچكىرىدە ئوقۇغانلار بەكرەك دىققەت قىلىدۇ. ھەرخىل سورۇنلاردا كىملەرنىڭ ھاكىمىيەت تىلى بولغان ئۇيغۇرچىدا كىملەرنىڭ ئاستىغا يېزىلىشى كېرەك بولغان خەنسۇچىدا سۆزلەۋاتقانلىقىغا ئىچكىرىدە ئوقۇغانلار چىڭراق ئىگە بولىدۇ. ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر بالىلار ئۇيغۇرنىڭ كىملىكىنى بىلىشكە، بىلدۈرۈشكە مەجبۇرلا ئەمەس شۇ بىلگەنگە ۋە بىلدۈرگەنگە لايىق ياشاشقا، ئىسپاتلىشقىمۇ مەجبۇر.
ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ماسلىشىشچانلىقى ۋە مۇستەقىللىق روھى كۈچلۈك. ئىچكىرىدىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئەركىلەيدىغانغا تۇرپان كورلىدىكىدەك ئاتا-ئانىسى، قەشقەر، ئۈرۈمچىدىكىدەك تاغىسى يا كى ھاممىسى يوق. ھەممە ئىشنى مۇستەقىل قارار قىلىش، مۇستەقىل داۋام قىلىش ئۇلارغا مۇتلەق يۈكلەنگەن. بۇنداق مۇستەقىللىق ئۇلارغا ئۆزى ئۈچۈن، كەلگۈسى ئۈچۈن ئىزدىنىشنىڭ نەقەدەر موھىملىقى، تەخىرسىلىكىنى ھىس قىلدۇرىدۇ. يات شارائىت ماسلاشقانلارنىڭ غەلىبە قىلىدىغانلىقىنى ئۈنسىز ئەسكەرتىدۇ. ئەڭ ئاددى بىر مىسال ئالسام، بىر ئوقۇغۇچۇم ئۆيىدە بەزى كۆكتاتلارنى يىمەيدىكەندۇق، تاماقنى بەك تاللايدىكەندۇق. ئىچكىرىدە ئوقۇش جەريانىدا تاماقلار ھالاللا بولسا ئىلغىماي يەيدىغان بولۇپتۇ. بىر ئوقۇغۇچۇم ئىچكىردە ئوقۇپ ماسلىشىشچانلىق يېتىلدۈرگەچكە ياغلىق تېڭىپ ياشاش ئۈچۈن ئىچكىرىدە ئىشلەۋېتىپتۇ. ئاتا-ئانىسى تويلۇق سوۋغات ئۈچۈن بەرگەن ئون مىڭ سوم پۇلنى بىر ئالى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىنىڭ ئوقۇش پۇلىنى تۆلىۋېتىشكە سەرپ قىلىپتۇ. ئۇ قىز ھەر تەتىلىدا يۇرتىغا قايتقاندا ياغلىقىنى ئالماسلىق ئۈچۈن چېچىنى چۈشۈرېۋىتىشكە مەجبۇر بولغانىكەن. مانا ھازىر ئىچكىرىدە يولدىشى بىلەن بىر شىركەتنىڭ خوجايىنى. ئۇلار يۇرتتا ئوقۇغان بولسا ئۆزىنىڭ كىملىكىگىمۇ قارار بېرەلمەس، قارار بەرگەن تەقدىردىمۇ قارارىغا لايىق ياشىيالماس بولغىيدى. يۇرتتىن ئايرىلىپ مەنىۋىي جەھەتتە تولۇق مۇستەقىل بولغان ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ ماددىي جەھەتتىمۇ مۇستەقىل بولۇپ باشقىلارغا يارىدەم بەرگىدەك ھالغا كېلىشى ئۇلارنىڭ ئىچكىرىدە ئوقۇغانلىقى ۋە ياشىغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
ئىچكىرىدە ئوقۇغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىددىيىسى ئوچۇق، نەزەر دائىرىسى كەڭ. مەن ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىدىكى موھىت ۋە ئىچكىرىدىكى موھىتنى تاق پەنجىرىلىك ئۆي ۋە ئازادە سەيناغا ئوخشىتىمەن. مەن ئۈرۈمچىدە ياشاش جەريانىدا ئىچكىرىدە ئوقۇپ يۇرتقا قايتقاندىن كېيىن خىزمەتتىن كۆڭلى سۇ ئىچمەي مۇستەقىل ئىگىلىك تىكلىگەنلەر بىلەن سۆھبەتتە بولدۇم. ئۇلارنىڭ 60 پىرسەتنى ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپلەرنى پۈتكۈزگەنلەر بولۇپ چىقتى. ھەممەيلەنگە تونۇشلۇق مىسال ئارمان شىركىتىنىڭ لىدىرى رادىل ئابلا. ئىچكىرىدە ئوقۇپ يۇرتتا ئوبدانراق خىزمەت تاپالماي ھازىر كۆكنۇر خەلقارا ئىمپورت ئېكىسپورت شىركىتىنى قۇرغان بىر ئىنىمىزمۇ ئازادە مەيداننىڭ بەختىگە مۇشەررەپ. بۇيەردە ئىككى ئوقۇغۇچىنى مىسال ئالىمەن. مەن شىنجاڭ ئۇنۋېرىستىتىدە ئوقۇۋاتقان چېغىمدا ماتېماتىكا پاكۇلتىتىدا بىر ئىنىمىز بولىدىغان سىنىپ بويىچە ئەڭ ئالدى بولۇپ ئوقۇيتتى. ماگىستىرلىققا ئىمتىھان بېرىپ ئۆتەلمىدى. مەن ئۇنى قايتا ئىمتىھان بېرىشكە دەۋەت قىلىپ بىر شىركەتكە تونۇشتۇرۇپ قويدۇم. ئۇزاق ئۆتمەي ئۇ ماڭىمۇ دېمەي يېزىسىغا كېتىپتۇ. ئاڭلىسام مۇئاۋىن يېزاباشلقى بولۇشقا تەييارلىق قىلىۋاتقانمىش. ماتىماتىكا بىلەن يېزا باشلىقنىڭ نېمە مۇناسىۋىتى بار؟ يېزامدا تاساددىپى ئۇچرۇتۇپ قالدىم. قولىدا ”36 تەدبىر“ دېگەن كىتابنىڭ خەنسۇچىسىنى كۆتۈرىۋاپتۇ. ئەييۇھەنناس!“ 30 ياشتىن ئاشقاندا مۇئاۋىن يېزاباش بولۇشقا كىرىشكەن بولساڭ، ئۆزەڭ باش بولغىچە ماكچىيىپ سېسىق 36 بولۇپ كېتىدىغان بولدۇڭ!“ دەپ ئويلۇدۇم ئىچىمدە. يەنە بىر ئىنىمىز ئىچكىرىدە ئوقۇغان، مەنچە بەك ياخشىمۇ ئوقۇپ كېتەلمىگەن ئېدى. ئاڭلىسام تەتىللەردە شۇ شەھەردىكى ئۇيغۇر ئاشخانىسىدا ئىشلەپ، ئاشخانىنىڭ ئەلمى تەلمىنى بىلىپ قاپتۇ. ئوقۇش پۈتكۈزۈپ يۇرتتا خىزمەت تاپالمىغاندىن كېيىن شۇ خوجايىنغا ياردەملىشىپ باشقۇرۇشقا ئارىلىشىپتۇ. ئازراق پۇل، يول تاپقاندىن كېيىن ھازىر شۇ شەھەردە خېلى نامدار بىر ئۇيغۇر ئاشخانىسىنىڭ خوجايىنىغا ئايلاندى. ماڭا بىر تەتىلدە ئەركىن سىدىق ئاكىمىزنىڭ ماقالە توپلىمىنى چىرايلىق تۈپلىتىپ كىتاپ قىلىپ ئالغاچ كەپتۇ. مانا بۇ تاق پەنجىرىلىك ئۆيدە ياشىغان، ئىددىيىسى زەنجىرلەنگەن، ئىنسانلىق ھىسسىياتى بۇرمىلانغان كىشى بىلەن ئازادە مەيداندا ئازادە پىكىرلىك كىشىلەرنىڭ ئارىسىدا، باراۋەر رىقابەت موھىتىدا ياشىغان كىشىنىڭ پەرقى.
مەن تۈركىيەدىكى چېغىمدا تۈركىيەدىكى ئالى مەكتەپلەردە ئوقۇپ ئاخىرى شۇنداق بىلىم يۇرتلىرىدا پروپېسسور بولغان ئۇيغۇرلارنى كۆردۈم. مەن شۇلاردىن ئۈچ كىشىنىڭ ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپنى تۈگەتكەنلىكىنى بىلىمەن. تۈركىيەدە غەلىبىلىك ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلار ئىچىدە ئىچكىرىدە ئوقۇغانلارنىڭ سانى ئالاھىدە كۆرۈنەرلىك. مەن مۇشۇ كۈنگىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرىستىتىدىن، شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنۋېرىستىتىدىن ۋە ياكى ئۇيغۇر ئاپتونۇمدىكى ھەرقانداق بىر ئالى مەكتەپتىن بىر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىنىڭ تولۇق كۇرۇسنى تۈگۈتۈپلا ئامېرىكىغا تولۇق مۇكاپات بىلەن ئوقۇشقا چىققانلىقىنى ئاڭلىمىدىم. باشقا دۆلەتلەگە چىقىپ ئوقۇغانلارمۇ بەك ئاز. يۇرتتىكىلەردىن چىقالىغانلار بار لېكىن كۆپىنچە بىر قانچە يىلدىن كېيىن، ياكى ماگىستىرلىقنى پۈتكۈزگەندىن كېيىن چىقالاۋاتىدۇ. بۇنىڭدا سەۋەپ ھەرخىل، پاسپورت مەسىلىسى، شارائىت مەسىلىسى، تۈرلۈك كۆرۈنمەس دوقاللار…بار، ئەمما مەنچە ئىچكىرىدىكى ئوقۇغۇچىلار ئېرىشكەن يۇقارقى ئامىللارنىڭ يۇرتتا ئوقۇغانلاردا يوقلىقىمۇ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. باشتا تىلغا ئېلىنغان ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپتىن ئامېرىكىدەك دۇنيانىڭ پاراۋۇزىغا ياماشقان يۇقارقى ئېنى سىڭىللەرنىڭ ئۇتۇقلىرىدىكى سىرلار بۇلائەمەس.
2. غالىپلىقنىڭ ئەنگۈشتىرى ئاكامنىڭ بىر ئاغىنىسى بار بولىدىغان. ئىككى بالىسى مىسىردا ئوقۇيدۇ. ئانچە مۇنچە ئۆيىگە بېرىپ قالسام، مېنى ”چەتئەل كۆرگەن“ دەپ چوڭ بىلىپ مەن ئامراق بالىلىرىغا تېلىفۇن ئېلىپ بېرىدۇ. تېلىفۇننى ماڭا بېرىشنىڭ ئالدىدا ”خەقنىڭ ئىشىغا ئارىلاشما، ھەق ناھەق دەپ تالىشىپ زىدىدىيەتلەشمە، ئارتۇق پائالىيەتلەرگە چېتىلىپ قالما، ئادەم جىق يەردە گەپ قىلما، ئۆزەڭ بىلەن بولۇپ ھەممە ئادەمدىن ئېھتىيات قىل، تامنىڭمۇ قولىقى بار، شۇڭا ياخشىسى خەققە ئارىلاشما…“ دەپ تەربىيە بېرىدۇ. بۇنداق تەربىيەنى مەن بەك كۆپ ئاڭلىدىم. ئەمەلىيەتتە ۋەتەندە ئاتا-ئانىلارنىڭ كۆپىنچىسى پەرزەنتلىرىنى مۇشۇنداق نەسىھەت قىلىپ چوڭ قىلىدۇ. بۇ تەربىيەنى كۈندە ئۆزىنى مىڭ جاپادا باققان ئاتا-ئانىسىدىن ئاڭلاۋەرسە سىڭمەي قالامدۇ؟ ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇرتتا بۇ تەربىيەنى بېرىۋاتقانلار يالغۇز ئاتا ئانىلارلا ئەمەس. ئاتا-ئانا بىچارىلەر پەقەت ھەر چارشەنبە قاتناشقان سىياسى ئۆگىنىشنىڭ تەسىراتىنى بالىلىرىغا تاڭىدۇ، خالاس. بۇ گەپ موھىتقا تېخىمۇ جىپسىلىشىپ مۇھەببەت ۋە ئىدولوگىيەنىڭ تەھدىتىدە ياشاۋاتقان پەرزەنتلەرنى تاماق، ئۇيقۇ، راھەتتىن باشقىغا ئىتىبارسىز قارايدىغان قىلىپ قويۇشى مۇمكىن. بۇنداق ۋەز-نەسىھەتلەر ئەلۋەتتە ئىچكىرىدە ئوقۇۋاتقان بالىلارغىمۇ قىلىنىدۇ، ئەمما ئاتا-ئانىلىق مىھرىگە ئورالغان بۇ ئۇيقۇ دورىسى ئىچكىرىدىكى چوڭ موھىتقا پەقەت ماس كەلمىگەنلىكى ئانچە ئۈنۈم كۆرسۈتۈپ كېتەلمىسە كېرەك. چۈنكى، ئارقا ئارقىدىن غەلىبە قىلىۋاتقان ئىچكىرىنىڭ بىر شەھرىدىكى بۇ غالىپلارنىڭ بىرىنجى ئەڭگۈشتىرى يۇقارقى تەربىيىنى ئىنكار قىلىدۇ. ئۇلارنى غەلىبىگە ئۇلاشتۇرغىنى، ئاتا ئانىلارنىڭ قورققۇسىنى كەلتۈرىدىغان تەشكىللىنىش ۋە ھەمكارلىق.
ئەسلى ئىچكىرىدىكى ئۇ مەكتەپتە ئۇيغۇر بالىلارنىڭ بىر ئانسامبىلى بولغانىكەن. كېيىن بالىلار بۇ ئانسامبىلنىڭ نامىنى قويۇپ بىر مۇۋەپپەقىيەت گورۇپپىسى قۇرۇپتۇ. مەزكۇر مەكتەپ شەھەرنىڭ بىرقانچە يېرىگە ئورۇنلاشقان، بىر قەدەر چوڭ بولغاچقا ئۇيغۇر بالىلار ھەر ھەپتىسى جۈمە چۈشتىن كېيىن يىغىلىدىكەن. ئاۋال بىر ھەپتە ئىچىدە ئۆگەنگەن بىلىم، ئاڭلىغان ئۇچۇرلار ھەققىدە يېرىم سائەت ئەتراپىدا مۇڭداشقاندىن كېيىن گورۇپپا ئەزالىرى ئۇچۇر ۋە بىلىملەر ئىچىدىن كۆپچىلىككە بىردەك ئالاقىدار بولغانلىرىنى ئورتاقلىشىدىكەن. بىلمىگەنلىرىنى كېلەر قېتىملىق مۇھاكىمىگە قالدۇرىدىكەن. تېمىلار ئىچىدە دائىملىق مەزمۇن ئېنگىلىز تىلى قىلىپ بېكىتىلگەنىكەن.
مۇۋەپپقىيەتنىڭ ئىككىنجى ئەنگۈشتىرى ۋاقىت بەلگۈلەپ توپلۇشۇپ چېنىقىش ۋە مەشرەپ. مۇۋەپپەقىيەت گورۇپپىسىدىكى يىگىتلەر جۈمە كۈنى يىغىلغاندا ئىككىنجى قىلىدىغان ئىش توپ ئويناش ۋە باشقا تەنھەركەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىش. ئۇلار خالىغانچە كۇماندىلارغا تەشكىللىنىپ پۇتبول ئويناش جەريانىدا توپ ماھىرلىرىغا ئايلىنىپتۇ. مەكتەپ دەرىجىلىك مۇسابىقىلەرگە قاتنىشىپ يۇرتداشلىرىنى ھاياجانلاندۇرۇپتۇ. مۇۋەپپەقىيەت گورۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولغان ھېلىقى ئېنىمىز ھازىرمۇ تۈرك بالىلارنىڭ كوماندىسىدا كونا ماھارەتلىرىنى نامايەن قىلىپ يۈرىدۇ. قۇربان ھېيىت، روزا ھېيىتلاردا ئۆزلىرى قوي سويۇپ، مەشرەپ قىلىپ كۆڭۈل ئېچىشىپتۇ. ئامېرىكىدىكى ھېلىقى ئۇكىمىز ئۇيغۇرچە ئۇسۇلنى شۇ مەشرەپلەردە ئۆگىنىپتىكەن.
ئۈچىنجى ئەنگۈشتەر ئۇيغۇرلۇق ھەققىدە ئىزدىنىش، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى تەشۋىق قىلىش. بۇ جەھەتتە ئۇلار ئەركىن سىدىق، نەبىجان تۇرسۇن، ئەسئەت سۇلايمان قاتارلىقلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ۋە ”شىنجاڭ مەدەنىيىتى“ گە ئېلان قىلىنغان ماقالىلەرنى ھەر ھەپتىگە بۆلۈپ موھاكىمە قىلىپ مىللەت ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنى بېيىتىپتۇ. بۇ بىلىم ۋە چۈشەنچىلىرى ئارقىلىق مەكتەپنىڭ تۈرلۈك پائالىيەتلىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى، ئىنسانىيەتكە تەقدىم قىلغان كەشپىياتلىرى، ھازىرقى سەنئىتى قاتارلىقلارنى تونۇشتۇرۇپتۇ. نەتىجىدە خەنسۇ ئوقۇغۇچىلار ۋە ئۆزلىرىنىڭ بىلىم ۋە گۈزەللىككە بولغان تەلپۈنۈشلىرى ۋە ئۇيغۇرنى تونۇتۇش ئارزۇسىنى قاندۇرۇپتۇ.
خۇلاسىلىغاندا، بۇ يىل ئىچكىرىدىكى ئۇ شەھەردە ئوقۇپ ئامېرىكىدىكى مەشھۇر ئۇنۋېرىستىتلاردىن تولۇق مۇكاپاتلىق چاقىرىق تاپشۇرۇپ ئالغان ئۇيغۇر قىز- يىگىتلەرنىڭ غەلىبىسى ئەمەلىيەتتە ھەمكارلىقنىڭ، تەشكىللىنىشنىڭ غەلبىسى. ئەلۋەتتە بۇ غەلىبىلەرگە يۇقارقى ھەمكارلىق ئىچىگە سىڭگەن قېرىنداشلىق، تاماسىز ياردەم ۋە رىقابەت ئۆزگىچە مەزمۇن قوشقان. ئاڭلىسام بۇ ئىنىلەر مۇشۇ پائالىيىتىنى ئامېرىكا ئالى مەكتەپلىرىگە سۇنغان تەرجىمھاللىرىدا يېزىپتۇ. ئامېرىكىدا بىر ئادەمنىڭ تەشكىللەشتىكى رەھبەرلىك ماھارىتى ۋە تەشكىللىنىشتىكى ھەمكارلىق، ئورتاقلىشىش ۋە مۇرەسسە قىلىش روھى ئالاھىدە تەكىتلىنىدىغان بولغاچقا ئۇلارنىڭ تەرجىمھالىدىكى بۇ ئاكتىپ ئامىللار ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلغۇچىلارنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتىپتۇ.
3. بىر ئۇيغۇرنىڭ قولىدىن نېمە كېلىدۇ؟ مەن ياش ئىنى سىڭىللەردىن ۋە دوستلاردىن داۋاملىق ”مېنىڭ قولۇمدىن نېمە كېلىدۇ؟“، “ سەن بىر ئادەم نېمە قىلالايتتىڭ؟“، “ ئۆزەڭنى بىل ئۆزگىنى قوي“ دېگەن گەپلەرنى ئاڭلايمەن. ”بۇنداق ئوخشاش جۈملىلەرنى ئوخشىمىغان كىشىلەر قانداقسىگە بىراقلا يادىلىۋالغاندۇ؟“ دەپ قالاتتىم بەزىدە. ماڭا دوستلىرىنىڭ خۇش خەۋەرىنى يەتكۈزگەن ئامېرىكىدىكى بۇ ئىنىمىز بىر ئۇيغۇرنىڭ قولىدىن نېمە كېلىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. مەزكۇر ئىنىمىز ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن بېرىلىپ ئۆگەندى. ۋاقىت چىقىرىپ مۇۋەپپەقىيەت گورۇپپىسىدىكى ئىنى سىڭىللەرگە رىغبەت، مەسلەھەت، ئۇچۇرلارنى بېرىپ تۇردى. بىر يىل تىرىشىپ ماگىستىرلىقتا ئوقۇيدىغان دەرسلەرنى تاماملاپ ئىككىنچى يىلى دوكتۇرلۇق لاياقەت ئىمتىھانىغا كىرىدى. مانا ھازىر بۇ ئىمتىھاندىن غەلىبىلىك ئۆتۈپ دوكتۇرلۇق ئوقۇشىنى باشلاپ بولدى. تېخى ئەمدىلا يىگىرمە تۆت ياشقا كىرگەن بۇ يىگىتنىڭ نەتىجىلىرى ئۇنىڭ ھايات يولىنىلا ئەمەس، ۋەتەندىكى دوستلىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتكە تەشنا قەبلىرىنى يورۇتتى. بۇ يىل بىر ئوقۇتۇقۇچىسىنىڭ ئوقۇغۇچى ئېلىش ئارزۇسى بارلىقىنى بىلگەندىن كېيىن ئۆزى ئىشەنچ قىلغان بىر دوستىنى تونۇشتۇردى. ئىككى يىلدىن بېرى ئۇكىمىزنىڭ تىرىشچانلىقىغا قايىل بولغان ئۇ پروپېسسور تونۇشتۇرۇلغان ئۇ ئۇيغۇر بالىنىمۇ ئۇزاققا قالماي تولۇق ئوقۇش مۇكاپاتى بىلەن ئوقۇشقا قوبۇل قىلدى. بۇ ھەقتە ئۇيغۇر ئېلىكتىرون مۇتەخەسىسىسى، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىش ئۈچۈن يۇقۇرى مۇئاشلىق شىركەتلەرنى رەت قىلىپ يۇتا ئۇنۋېرىستىتىدا پروپېسسور بولۇپ ئىشلەۋاتقان رەيھان بەكتۇر خانىم مۇنداق دەيدۇ “ ئۇكام، بەكمۇ ھاياجانلىق خەۋەركەن. سىز نەتىجىلىرىڭىز بىلەن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ غەيرىتىنى، ئىرادىسىنى ۋە ئىجاتچانلىقىنى پاكۇلتىتىڭىزدىكىلەرگە ئىتىراپ قىلغۇزدىڭىز. سىز قالتىس ئىش قىدىڭىز، مەن سىزدىن ۋە سىزدەك ئۇيغۇر ياشلاردىن پەخىرلىنىمەن.“
مەن ئىنىمزدىن ئوقۇتۇقچىسىنى قايىل قىلشىتا ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە نەتىجىسىدىن باشقا يەنە قايىسى ئامىلنىڭ رول ئوينىغانلىقىنى سورۇدۇم. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە: پروپېسسورى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ كىچىكىدىن ئۇيغۇرچە ئوقۇپ، مەكتەپتە خەنسۇچە ئۆگىنىپ، ئىنگىلىزتىلىدا ئۆزلىگىدىن تىرىشىپ ئامېرىكا ئالى مەكتەپلىرىنىڭ ماگىستىرلىق تەلىپىگە يەتكىدەك سەۋىيەگە ئېرىشكەن جاسارىتىگە قايىل ئىكەن. ئەسلى بۇ يىل مەزكۇر پروپېسسورغا ئامېرىكىدىكى بىر داڭلىق ئالى مەكتەپنىڭ فىزىكا كەسپىنى تۈگەتكەن بىر قىزمۇ ئىلتىماس سۇنغانىكەن. ھېلىقى ئۇيغۇر ئىنىمىزدىكى قاتمۇ – قات قىيىچىلىقلار ئىچىدىن بۆسۈپ چىققان جاسارەت ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ھەيئىتىدىكىلەرنى بىردەك قايىل قىلىپتۇ. فىزىكا ساھەسىدە خەلقارادا ئانچە نامى بولمىغان بىر مەكتەپنى تۈگەتكەن ئۇيغۇر ئىنىمىز رىقابەتتە مۇشۇ ساھەدە ئەڭ ئالدىنقى مەكتەپنى تۈگەتكەن ئامېرىكىلىق قىزنى يېڭىپ چۈشۈپتۇ. يۇقارقى كەچمىشلەر كۆز ئادىمىزدىكى قىيىنچىلىقنىڭ بىزنىڭ مەغلۇبىيىتىمىزگە مۇتلەق سەۋەپ بولالمايدىغانلىقىنىڭ ئىسپاتى. پىشكەللىك ئىچىدىكى ھالىتىمىز ئەمەلىيەتتە بىزنى ئەڭ مۇنەۋۋەر ئىنسان قىلىپ تاۋلاۋېتىپتۇ.
بىر ئۇيغۇرنىڭ قولىدىن نېمە كېلىدۇ؟ 2009-يىلى ئامېرىكىغا كەلگەن ئىنىمىز بىزگە شۇنداق دەيدۇ. ”بىر ئۇيغۇرنىڭ قولىدىن ئۇيغۇرنىڭ ئىرادىسىنى ئەتراپىغا جاكارلاش كېلىدۇ. ئۆز مۇۋەپپەقىيىتى ئارقىلىق باشقىلارنىڭ غەلىبە يولىنى يورۇتۇش كېلىدۇ. ئوز قابىلىيىتى ئارقىلىق ئۇيغۇرنىڭ قابىللىقىغا باشقىلارنى قايىل قىلىش كېلىدۇ. ئۇيغۇرنىڭ پەزىلىتى ئارقىلىق ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ قانداق ئىنسانلارنى يېتىشتۈرۈشكە قادىرلىقىنى جاھانغا بىلدۈرۈش كېلىدۇ. تەجرىبىلىرى ئارقىلىق قېرىنداشلىرىنى غەلىبىگە تەشكىللەش، ئىھام بېرىش، يىقىلغاننى يۆلەش كېلىدۇ“.
ئالدىنقى: 29. ئامېرىكىچە قونداق ۋە ئۇيغۇرچە قەپەز
كـىيىنكى: 27. «ئىللەتلىك ئۇيغۇر» ئەپسانىسى ئامېرىكىدا
باكتېرىئوفاگلار
باكتېرىئوفاگلار ھەققىدە
باكتېرىئوفاگ(باكتېرىيە يۇتقۇچى تەنچە) باكتېرىيىنى يېيەلەيدىغان بىر خىل باكتېرىيە ۋىرۇسى بولۇپ، قەيەردە باكتېرىيە بولسا، شۇ يەردە ئۇلارنىڭ ئىزناسى بولىدۇ. باكتېرىئوفاگلار مىكرو ئورگانىزملاردىن پايدىلىنىدىغان بارلىق ئېچىتىش زاۋۇت-كارخانىلىرىنىڭ ئەشەددىي دۈشمىنى، چۈنكى ئۇلار ئۆستۈرگۈچ سۇيۇقلۇقتىكى پايدىلىق مىكرو ئورگانىزملارنى ئاساسەن دېگۈدەك تامامەن يەپ قۇرۇقداپ قويغاچقا، غايەت زور زىيان سالىدۇ. مەسىلەن، بەزى پايدىلىق مىكرو ئورگانىزملاردىن پايدىلىنىپ ئانتبىئوتىك، ئىسپىرت، سىركە كىسلاتا، تېتىقۇ، ئاتسېتون، بۇتانول قاتارلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا، ئەگەر پايدىلىق مىكرو ئورگانىزملارنى يەيدىغان باكتېرىئوفاگلار ئارىلىشىپ قالسا، پايدىلىق مىكرو ئورگانىزملارنى يەپ تۈگىتىۋېتىپ، كۆپلىگەن خام ئەشيانى، ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنى ۋە ئەمگەك كۈچلىرىنى ئىسراپ قىلىۋېتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن دورا زاۋۇتى ۋە ئېچىتىش زاۋۇتىدىكى ئىنژېنېرلار ئامال تېپىپ باكتېرىئوفاگلارنىڭ ئۆستۈرگۈچ ئىدىشقا كىرىۋېلىشىنى توسىدۇ.
كۆپ ساندىكى باكتېرىئوفاگلارنىڭ شەكلى قۇمچاققا ئوخشايدۇ. تەبىئىي مۇھىت شارائىتىدا، ئۇلار پەقەت باكتېرىيە ۋە بەزى ئىپتىدائىي جانلىقلارغىلا يۇقىدۇ، يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆسۈملۈك، ھايۋانلارغا ھۇجۇم قىلىپ كېرەلمەيدۇ.
باكتېرىئوفاگلارنىڭ مىجەزى بىر-بىرىگە ئانچە ئوخشىمايدۇ. كۈچلۈك خۇسۇسىيەتلىك باكتېرىئوفاگلار باكتېرىيىگە تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەندىن كېيىن، دەرھال ۋېگېتاتىۋلىق كۆپىيىپ، باكتېرىيە ھۈجەيرىسىنى پۈتۈنلەي پارچىلىۋەتكەندىن كېيىن ئارام تاپىدۇ.
مۆتىدىل خۇسۇسىيەتلىك باكتېرىئوفاگلار باكتېرىيە ھۈجەيرىسىگە كىرىپ ئالدى بىلەن مۆكۈنۈپ، پارازىت ئىگىسى ھۈجەيرىسىگە زىيان سالمايلا قالماستىن، ئەكسىچە پارازىت ئىگىسىنىڭ گېن گۇرۇپپىسى بىلەن ماس قەدەمدە نۇسخىلىنىپ، پۇرسەت كۈتىدۇ. ئەگەر سىرتقى ئامىلنىڭ غىدىقلىشىغا ئۇچرىسا، مەسىلەن، رادىئاتسىيىگە ئۇچرىسا، مۆكۈنگەن باكتېرىئوفاگلار قىلچە ئىككىلەنمەستىن پارازىت ئىگىسى ھۈجەيرىسىدىن بۆسۈپ چىقىدۇ-دە، باكتېرىيىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىگە سەۋەبچى بولىدۇ.
باكتېرىئوفاگلارنىڭ كۆپ ھاللاردا ھەرقايسىسىنىڭ ئۆزىگە خاس «يېمەكلىكلەر تىزىملىكى» بولىدۇ. مەسىلەن، مەخسۇس سۈت كىسلاتا تاياقچە باكتېرىيىسىنى ياخشى كۆرۈپ» يەيدىغان «باكتېرىئوفاگ ۋە مەخسۇس شالنىڭ ئاق يوپۇرماق كېسەللىك باكتېرىيىسىنى يەيدىغان باكتېرىئوفاگ قاتارلىقلار. ئالىملار باكتېرىئوفاگلارنىڭ مۇشۇ خۇسۇسىيىتىگە قاراپ، باكتېرىيىلەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىدىن باكتېرىئوفاگلارنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىغا ھۆكۈم قىلالايدۇ.
باكتېرىئوفاگلار گەرچە ئىنسانلارغا ئېغىر زىيانلارنى كەلتۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن كىشىلەر باكتېرىئوفاگلارنىڭ باكتېرىيە يۇتۇشىنى جېنىدىنمۇ ئەزىز كۆرىدىغان ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ، ئۇلارنى ئىنسانلار ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇردى.
باكتېرىئوفاگلاردىن ئىبارەت ماتېرىيالنىڭ تېپىلىشى ئوڭاي، ئۆستۈرۈلۈشى ئاسان، ئۆسۈشى تېز، ئوزۇقلىنىشىدا خاسلىق بولىدىغانلىقى ئۈچۈن، بىئولوگىيە ئالىملىرى ئۇلاردىن پايدىلىنىپ نۇكلېئىن كىسلاتانى نۇسخىلاش، كۆچۈرۈش، قايتا گۇرۇپپىلاش قاتارلىق ئۇل نەزەرىيە تەتقىقات خىزمەتلىرىنى ئىشلىمەكتە.
16- قەھرىتان
16- قەھرىتان ياكى 16- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 16- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 16. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 349 (كەبىسە يىللارى 350) كۈن بار.
چاستوتا
چاستوتا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ بىر سېكۇنت ئىچىدىكى ئۆزگىرىش قېتىم سانى چاستتوتا دېىلىدۇ. ئادەتتە f بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. چاستوتا بىلەن دەۋىر تەتۈر تاناسىپتۇر ، يەنى f=1/T ئۇنىڭ بىرلىكى ھېرتىس Hz ، يەنە كىلو ھېرتىس KHz ، مىگاھېرتىس قاتارلىقلار بار. 1kHz=1000Hz，1MHz=1000000Hz
11- قەھرىتان
11- قەھرىتان ياكى 11- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 11- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 11. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 354(كەبىسە يىللارى 355) كۈن بار.
بەخت يولى كوچا باشقارمىسى
بەخت يولى كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bext Yoli Kocha Bashqarmisi)قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
مەمۇرىي رايونلار
بەخت يولى مەھەللىسى، پامىر يولى مەھەللىسى، تەڭرىتاغ يولى مەھەللىسى، ئۆستەڭ يولى مەھەللىسى قاتارلىقلار.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەتلىك رادىيو ئىستانسىسى، جۇڭگودىكى ئەڭ مۇھىم، ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە تەسىرى ئەڭ زور ئۇنىۋېرسال ئاخبارات ئورگىنىنىڭ بىرى. ئىنگلىزچە نامى: CHINA NATIONAL RADIO، قىسقارتىلىپ CNR دەپ ئاتىلىدۇ.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى 1940-يىلى 30-دېكابىر ئاڭلىتىش باشلىغان بولۇپ، بۇرۇنقى يەنئەن شىنخۇا رادىيو ئىستانسىسى ئاساسىدا قۇرۇلغان. 1949-يىلى 5-دېكابىر مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى دەپ رەسمىي نام بېرىلگەن.
كۆپ يىللاردىن بېرى، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى «دۇنيا بىلەن ھەمقەدەم بولۇش، دەۋر بىلەن تەڭ ئىلگىرىلەش»تە چىڭ تۇردى، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى مۇھىم خەۋەر نەق مەيدانلىرىدا باشتىن ئاياغ مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ خادىملىرىنى كۆرگىلى بولىدۇ. 1949-يىلى 1-ئۆكتەبىر، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى پۈتۈن مەملىكەت، ھەتتا دۇنياغا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت قۇرۇش مۇراسىمىدىن بىۋاستە ئاڭلىتىش بەردى. 2009-يىلى بىرىنچى ئۆكتەبىر، يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغانلىقىنىڭ 60 يىللىقىنى تەبرىكلەش مۇراسىمىدا، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى پۈتۈن مېدىيا شەكلىدە، يىغىن تەنتەنىسى، ھەربىي پارات ۋە ئاممىنىڭ تەبرىكلەش پائالىيىتىنى باشتىن ئاياغ بىۋاسىتە تارقىتىپ، جۇڭگونىڭ رادىيو تارىخىدىكى بىر قېتىملىق قالتىس خەۋەر قىلىش مۆجىزىسىنى ياراتتى. بۇنىڭدىن سىرت، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى يەنە دۇنيانىڭ كۆزى تىكىلگەن بېيجىڭ ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدا، ھوقۇقلۇق ئۇلاپ ئاڭلاتقۇچى بولۇش سالاھىيىتى بىلەن، رادىيو ئاڭلىتىش ساھەسىدە خەۋەر قىلىشتىكى يېڭى بۆسۈشلەرنى ئىشقا ئاشۇرۇپ، دۇنيادىكى كەسىپداشلارنىڭ ئاپىرىن ئېيتىشىغا ئېرىشتى. ۋېنچۈەندىكى پەۋقۇلئاددە زور يەر تەۋرەش ئاپىتىنى خەۋەر قىلغاندا، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى رادىيونىڭ ئالاھىدە مەزگىل، جىددىي ئەھۋالدىكى مۇھىم رولىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇپ، يەر تەۋرەشكە تاقابىل تۇرۇپ، ئاپەتتىن قۇتقۇزۇش خىزمىتىدە، ئۈنۈملۈك ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەشنى ئىشقا ئاشۇرۇپ، ئېلىمىز ئاممىسىنىڭ قىيىنچىلىقنى يېڭىشقا بولغان ئىشەنچىسى ۋە ئىرادىسىنى ئۇرغۇتتى.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى رادىيونى تايانچ قىلىپ، يېڭى مېدىيا كەسپىنى ئومۇميۈزلۇك قانات يايدۇردى، ھەرخىل ئاخبارات تارقىتىش ۋاستىسىنى بېيىتىپ، نۆۋەتتە جۇڭگودىكى ئەڭ چوڭ رادىيو، ئاۋاز تورى «جۇڭگو رادىيو تورى»، ئاز سانلىق مىللەتلەر رادىيو تورى (ئالتە خىل تىل-يېزىقتا)، تور رادىيو ئىستانسىسى «سامانيولى ئىستانسىسى»نى قۇرۇپ چىقتى. تۆت يۈرۈش رەقەملىك رادىيو پىروگراممىسى، بىر يۈرۈش رەقەملىك تېلېۋىزىيە قانىلى، بىر يۈرۈش يانفون تېلېۋىزىيە قانىلى، ئۈچ يۈرۈش يانفون رادىيو پىروگراممىسى، شۇنداقلا بىر يۈرۈش مال سېتىش تېلېۋىزىيە قانىلىنى تەسىس قىلدى. بۇنىڭدىن سىرت، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى يەنە «جۇڭگو رادىيوسى» ژۇرنىلى، «كۈي ئاۋازى» ژۇرنىلى، «جۇڭگو رادىيو گېزىتى» قاتارلىقلارنى تەسىس قىلدى، جۇڭگو رادىيو ئۈن-سىن نەشرىياتى قاتارلىق ئاپپاراتلارنى قۇردى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ قارمىقىدىكى شىركەت − ياڭگۇاڭ ئاخبارات تارقىتىش تەرەققىيات باش شىركىتى مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ كىرىم قىلىشقا بولىدىغان پىروگرامما بايلىقىغا تايىنىپ، بازارنى ئاكتىپ كېڭەيتىپ، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ ئىشلەش بىلەن قويۇشنى ئايرىش خىزمىتىنى چۆرىدەپ، ئىلگىرى ئاخىر بولۇپ سەككىز تارماق، شۆبە شىركەت قۇرۇپ، كۆپلىگەن پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتلىرىنىڭ مەبلەغ ئىشەنچىسىگە ئېرىشتى، ھەمدە جۇڭگو رادىيو كەسپىدىكى مۇھىم شىركەتلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى جۇڭگودىكى ئۆلكە، ئاپتونوم رايون، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر، پىلانى ئايرىم شەھەرلەر ۋە شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى، ئاۋمېن ئالاھىدە مەمۇرىي رايونىدا 40 مۇخبىرلار پونكىتى ۋە ئىش بېجىرىش ئورنى قۇردى. جۇڭگونىڭ تەيۋەن رايونىغا دائىمىي تۇرۇشلۇق مۇخبىر ئەۋەتتى. ئازاتلىق ئارمىيىنىڭ تۆت باش بۆلۈمى، ھەربىي رايونلار، ئارمىيە تۈرلىرى، قوراللىق ساقچى قىسىمدا 18 ھەربىي مۇخبىرلار پونكىتى تەسىس قىلدى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى باشلامچى بولۇپ، پۈتۈن مەملىكەتتىكى 140 تىن ئارتۇق رادىيو ئىستانسىسىدىن تەشكىل تاپقان جۇڭگو رادىيو ئىتتىپاقىنى قۇردى ۋە دۇنيادىكى ھەرقايسى چوڭ خەنزۇچە رادىيو ئاڭلىتىدىغان ئورگانلار بىلەن بىللە دۇنيا خەنزۇچە رادىيو تورىنى قۇرۇپ، دۇنيادىكى كۆپ سانلىق دۆلەت ۋە رايوندىكى داڭلىق ئاخبارات تارقىتىش ئورگانلىرى بىلەن كەڭ دائىرىلىك كەسپى ھەمكارلىق مۇلازىمەت مۇناسىۋىتى ئورناتتى.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىدا دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارادا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان رەقەملىق كۆپ مېدىيالىق ئاڭلىتىش زالى، ئاۋاز ئېلىش ئۆيى ۋە مۇزىكا زالى بار. پىروگرامما ئىشلەش، ساقلاش، قويۇش، تارقىتىشتا ئومۇميۈزلۈك رەقەملەشتۈرۈش ئىشقا ئاشۇرۇلغان. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى جۇڭگودىكى ئالىي مۇھەررىر، ئالىي مۇخبىر، ئالىي دىكتور، ئالىي ئىنژېنېر، ئالىي تەرجىمان قاتارلىق يۇقىرى سەۋىيەدىكى كەسپىي ئىختىساسلىقلار ئەڭ كۆپ رادىيو ئىستانسىسى، كۈچلۈك پىروگرامما ئىشلەش ئىقتىدارى ۋە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان پىروگرامما ئىشلەش سەۋىيەسىگە ئىگە. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئىشلىگەن پىروگراممىلار كۆپ قېتىم ئاسىيا رادىيو مۇكاپاتى، بېرلىن كەلگۈسى مۇكاپاتى قاتارلىق خەلقئارالىق مۇكاپات ۋە دۆلەت ئىچىدىكى مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. جۇڭگو ھەتتا دۇنيادىمۇ زور ئابرويغا ئىگە.
مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى ئەزەلدىن ھەرقايسى ساھەلەردىكى ئەرباپلار، ئاخبارات ئورگانلىرى بىلەن بولغان ئالاقە ۋە ھەمكارلىققا ئېتىبار بېرىپ كەلدى، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئاخبارات ۋاستىلىرى بىلەن ياخشى قوش تەرەپلىك مۇناسىۋەت ۋە كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ كەلدى. مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسى كۆپ خىل شەكىلدە ئاخبارات ساھەسىدىكى كەسپداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ۋە ئۆزئارا چۈشىنىشنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدۇ
گلاسگوۋ
گلاسگوۋ ( UK : / ˈ ɡ l ɑː z ɡ oʊ, ˈ ɡ l æ z -, ˈ ɡ l ɑː s -, ˈ ɡ l æ s - / GLA(H)Z -goh, GLA (H) SS - ; Scots  [ˈꞬleskə] ياكى Glesga [ˈꞬlezɡə] ; Scottish Gaelic گال تىلى   [ˈKl̪ˠas̪əxu] ) شوتلاندىيەدىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ شەھەر ۋە ئەنگىلىيەدىكى نوپۇسى تۆتىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەھەر، شۇنداقلا ياۋروپادىكى نوپۇسى 27-چوڭ شەھەر. 2020-يىلى، ئۇنىڭ نوپۇسى 635 مىڭ 640 ئىدى. تارىخى لاناركشىر بىلەن رېنفرېۋشىر ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى بويلاپ، بۇ شەھەر ھازىر شوتلاندىيەنىڭ 32 كېڭەش رايونىنىڭ بىرى بولغان گلاسگوۋ شەھەرلىك ھۆكۈمەت رايونىنى تەشكىل قىلىدۇ، ھەمدە گلاسگوۋ شەھەرلىك ھۆكۈمەت تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدۇ. ئۇ دۆلەتنىڭ غەربىي ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكىدىكى كلېد دەرياسىغا جايلاشقان.
گلاسگوۋ كلېد دەرياسىدىكى كىچىك يېزا ئولتۇراق رايونىدىن ئۆسۈپ، شوتلاندىيەدىكى ئەڭ چوڭ دېڭىز پورتىغا، ئەنگىلىيەدىكى توننا توننىسى بىلەن ئونىنچى ئورۇنغا ئايلاندى. ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئېپىسكوپ ۋە خان جەمەتى بۇرجىكىدىن كېڭىيىپ، 15-ئەسىردە گلاسگوۋ ئۇنۋېرسىتىتى قۇرۇلۇپ، 18-ئەسىردە شوتلاندىيە ئاقارتىش مەركىزىنىڭ مەركىزىگە ئايلانغان. 18-ئەسىردىن باشلاپ، بۇ شەھەر يەنە ئەنگىلىيەنىڭ شىمالىي ئامېرىكا ۋە غەربىي ھىندىستان بىلەن بولغان ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان سودىسىنىڭ ئاساسلىق مەركىزىگە ئايلاندى. سانائەت ئىنقىلابىنىڭ باشلىنىشىغا ئەگىشىپ، گلاسگوۋ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلارنىڭ نوپۇسى ۋە ئىقتىسادى تېز كېڭىيىپ، دۇنيادىكى داڭلىق خىمىيىلىك بۇيۇملار، توقۇمىچىلىق ۋە قۇرۇلۇش مەركەزلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئەڭ مۇھىمى پاراخوت ياساش ۋە دېڭىز- ئوكيان قۇرۇلۇش كەسپىدە، نۇرغۇنلىغان ئىجادچان ۋە داڭلىق پاراخوتلارنى ئىشلەپچىقاردى. گلاسگوۋ ۋىكتورىيە ۋە ئېدۋارد دەۋرىنىڭ كۆپ قىسمى ئۈچۈن « ئەنگىلىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئىككىنچى شەھىرى» ئىدى.
19-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، گلاسگوۋنىڭ نوپۇسى تېز كۆپىيىپ، 1938-يىلى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتتى ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 60-يىللىرىدا شەھەرنى ئومۇميۈزلۈك يېڭىلاش تۈرلىرىدىن كېيىن، نوپۇس زور دەرىجىدە ئازايدى، نەتىجىدە كۇمبېرناۋۇلد، لىۋىڭستون، شەرقىي كىلبرىد ۋە ئەتراپتىكى شەھەر ئەتراپى رايونى قاتارلىق يېڭى شەھەرلەرگە كەڭ كۆلەمدە كۆچۈرۈلۈپ، ئارقا-ئارقىدىن چېگرا ئۆزگىرىشى بارلىققا كەلدى. بۈيۈك گلاسگوۋ تۇتاشقان شەھەر رايونىدا 985 مىڭ 200 دىن ئارتۇق ئادەم ياشايدۇ، كەڭ گلاسگوۋ شەھەر رايونىدا 1 مىليون 800 مىڭدىن ئارتۇق ئادەم ياشايدۇ، بۇ شوتلاندىيە نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن% 33 گە تەڭ. بۇ شەھەر شوتلاندىيەدىكى ھەر قايسى جايلارنىڭ ئەڭ زىچلىق دەرىجىسى 4023 / km 2.
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق (كارتون فىلىم)
«ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» كارتون فىلىمىنى ئامېرىكا دىسنىي شىركىتى 1991-يىلى ئىشلىگەن. بۇنىڭغا نۇرغۇن داڭلىق ئارتىسلار ئاۋاز بېرىشكە قاتناشقان. 1991-يىلى 11-ئاينىڭ 25-كۈنى كولومبىيەدە تۇنجى قېتىم قويۇلغان. بۇبىلەن بېئامونت خانىم ئېلان قىلغان «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» چۆچىكىئاساسىدا ئىشلەنگەن. 1992-يىلى «ئەڭ مۇنەۋۋەر مۇزىكا» ئالتۇن شار مۇكاپاتىغائېرىشكەن. يەنە «ئەڭ مۇنەۋۋەر ئىجادى مۇزىكا مۇكاپاتى» ئوسكار مۇكاپاتىغائېرىشكەن. ان.
گلاسگوۋ
گلاسگوۋنىڭ شوتلاندىيەدىكى ئىقتىسادى ئەڭ چوڭ، ئەنگىلىيەدىكى ھەر بىر شەھەرنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان GDP سى ئۈچىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. گلاسگوۋنىڭ ئاساسلىق مەدەنىيەت ئاپپاراتلىرى - بېررېل توپلىمى، كېلۋىڭروۋ سەنئەت سارىيى ۋە مۇزېي، شوتلاندىيە خان جەمەتى كونسېرۋاتىپاتورىيىسى، خان جەمەتى شوتلاندىيە دۆلەتلىك ئوركېستىرى، شوتلاندىيە بالېت ئۇسسۇلى ۋە شوتلاندىيە ئوپېرا قاتارلىقلار خەلقئارادىكى شۆھرەتكە ئېرىشتى. بۇ شەھەر 1990-يىلى ياۋروپا مەدەنىيەت پايتەختى بولۇپ، بىناكارلىق، مەدەنىيەت، ئاخبارات، مۇزىكا سەھنىسى، تەنتەربىيە كۇلۇبلىرى ۋە قاتناش ئالاقىسى بىلەن داڭلىق. ئۇ ئەنگىلىيەدىكى ساياھەتچىلەر ئەڭ كۆپ بەشىنچى شەھەر. بۇ شەھەر 2021-يىلدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كېلىمات ئۆزگىرىش يىغىنى (COP26) نى ئاساسلىق پائالىيەت سورۇنى SEC مەركىزىدە ئۆتكۈزدى. گلاسگوۋ 2014-يىللىق ئورتاقلىق تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى ۋە 2018-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك ياۋروپا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىنى ئۆتكۈزدى، ھەمدە ياۋروپا چېمپىيونلۇق بىرلەشمىسى 2020-يىللىق ساھىبخانلىق قىلىدىغان شەھەرلەرنىڭ بىرى. بۇ شەھەر تەنتەربىيە دۇنياسىدا پۇتبول بىلەنمۇ داڭلىق، بولۇپمۇ كېلىتلىقلار كوماندىسى بىلەن رانگېرس ئوتتۇرىسىدىكى كونا مۇستەھكەم رىقابەت.
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق (كارتون فىلىم)
بۇ كارتون فىلىم 84 مىنۇت بولۇپ، 2.5 مىليون دوللارمەبلەغ سېلىنغان، قويۇلغاندىن كېيىن 425 مىليون دوللار كىرىم قىلغان.
گلاسگوۋ
ئېتىمولوگىيە
گلاسگوۋنىڭ ئىسمى بىرىتونىك. بىرىنجى ئېلېمېنت گىلاس، يەنى برىتونىك، شوتلاندىيە گال تىلى ۋە ھازىرقى زامان ۋېلىش تىلىدا «كۈلرەڭ يېشىل، كۈلرەڭ كۆك» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ، ئىككىنچى * كوي، «كاۋاك» ( ۋېلىش گلاس-كاۋ )، «يېشىل كاۋاك» مەنىسىنى بېرىدۇ. يېشىل ئۆڭكۈر بەلكىم گلاسگوۋ چوڭ چېركاۋىنىڭ شەرقىدىكى جىلغانى كۆرسىتىشى مۇمكىن. بۇ ئىسىمنىڭ مەنىسى «قەدىرلىك يېشىل جاي» ياكى «قەدىرلىك يېشىل جاي» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. «ئەزىز يېشىل جاي» شەھەرنى تىلغا ئېلىشتىكى يېقىشلىق ئۇسۇل بولۇپ قالدى. ھازىرقى گال تىلى گلاسچۇ بولۇپ، ئىنگلىز تىلى بىلەن ئوخشاش يىلتىزدىن كەلگەن.
تۈركمەنىستان
left|thumb|250px|تۈركمەنىستان left|thumb|دۆلەت بايرىقى
تۈركمەنىستان بولسا ئاسىياغا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئاشخاباد، ئاڭ چوڭ شەھرى بولسا ئاشخاباد. دۆلەت تىلى بولسا تۈركمەن تىلى ۋە رۇس تىلى. ھازىرقى پرېزىدىنتى قۇربانگۈلى بەردىمۇھاممەدوۋ. بۇ دۆلەت 1991 يىلى 10 ئاينىڭ 27 كۇنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى488 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 5 مىلليون 110 مىڭ.
Portal:زات
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ھەيكىلى، قىرغىزىستاندا
يۈسۈپ خاس ھاجىپﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﮬﻮﻛﯘﻣﯩﺘﻰ ﻳﯘﺳﯘﭖ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻘﺎ ﮬﻪﻳﻜﻪﻝ ﺋﻮﺭﻧﺎﺗﻤﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘﯞﺍﺗﯩﺪﯗ. ﺑﯘ ﮬﻪﻗﺘﻪ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﺩﻭﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﻛﺎﺑﺎﺭﺋﺎﮔﯩﻨﺘﻠﯩﻘﻰ 7-ﺋﺎﭘﺮﯨﻞ ﻛﯘﻧﻰ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﺧﻪﯞﻩﺭﺩﻩ << Bishkek sheherlik bash qurlush idarisining xadimi Zamire Kangeldiyevaning bildurishiche; meshhur Qirghiz maaripchisi Jusup Balasaghinigha heykel ornutulmaqchi. Bu heykel Jusup Balasaghini nami bilen atalghan Qirghizstan dolet uniwersitetining aldigha tiklenmekchi>> ﺩﻩﭖ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ.
ۋىتامىن K
ۋىتامىن K يەنە قان ئۇيۇتقۇچى ۋىتامىن دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ياغدا ئېرىيدۇ. ئۇلار پۈتۈنلەي 2-مېتىل 1-، 4-نافتوكۇينىننىڭ تۇغۇندىلىرىدۇر.
Portal:زات
ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻘﺎ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ؛ ﺟﯘﺳﯜﭖ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯩﻨﯩﻨﯩﯔ ﮬﻪﻳﻜﯩﻠﯩﻨﻰ ﺋﯧﭽﯩﺶ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﯩﻨﻰ ﺑﯩﺸﻜﻪﻙ ﺷﻪﮬﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ 125 ﻳﯩﻠﻠﯩﻘﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﺳﯩﮕﻪ ﺋﯘﻟﮕﯘﺭﺗﯩﻠﯩﻠﯩﺶ ﻗﺎﺭﺍﺭ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ،ﻳﯘﺳﯘﭖ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯩﻨﻨﯩﯔ ﮬﻪﻳﻜﯩﻠﯩﻨﻰ ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﮬﻪﻳﻜﻪﻟﺘﺎﺭﯨﭽﻰ ﺗﯘﺭﻏﯘﻧﺒﺎﻱ ﺳﺎﺩﯨﻘﻮﯞ ﻳﺎﺳﺎﺷﻨﻰ ﺯﯨﻤﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﮬﺎﺯﯨﺮ ﺋﯘ ﮬﻪﻳﻜﻪﻟﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻰ ﮬﯘﻟﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﯗﺵ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ.
ۋىتامىن K
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
دورا نامى :ۋىتامىن K
Portal:زات
ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﺧﻪﯞﻩﺭﺩﻩ ﻳﻪﻧﻪ <> ﺩﻩﭖ ﺋﯩﺰﺍﮬﺎﺕ ﺑﻪﺭﯨﻠﮕﻪﻥ. ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﻻﺭ ﺋﻮﺯ ﺗﯩﻞ ﺗﻪﻟﻪﭘﭙﯘﺯﻯ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﺎﺗﺎﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺟﯘﺳﯘﭖ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯩﻦ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ -ﺗﯘﺭﻛﻰ ﺗﯩﻠﺪﺍ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻳﺎﻛﻰ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯘﻧﻰ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﺎﭘﺘﻮﺭ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻗﯘﺗﺎﺗﻘﯘ ﺑﯩﻠﯩﮕﺌ ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﯩﺮﯨﺪﯨﻤﯘ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺟﯘﺳﯘﭖ ﺩﯨﻤﻪﺳﺘﯩﻦ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ.
ۋىتامىن K
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
باشقا نامى :قان ئۇيۇتقۇچى ۋىتامىن
Portal:زات
19-20-ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺭﯗﺱ ﯞﻩ ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ ﺗﯘﺭﻛﺸﯘﻧﺎﺳﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺩﯨﮕﯘﺩﻩﻙ ﻗﯘﺗﺎﺗﻘﯘ ﺑﯩﻠﮕﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻠﯩﺪﺍ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ ﺋﻪﺳﻪﺭ ، ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻗﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ ﺗﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺧﺎﻗﺎﻧﯩﻴﻪ ﺷﯩﯟﯨﺴﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯘﺭﻛﯩﻲ-ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻣﯘﻗﯩﻤﻼﺷﺘﯘﺭﯗﭖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻛﻮﭘﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﻳﯘﺳﯘﻓﻨﯩﯔ ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻼﺭ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﻪﺑﯩﻠﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻛﻪﻟﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﮬﻪﻡ ﻣﯘﺋﻪﻳﻴﻪﻧﻠﻪﺷﺘﯘﺭﮔﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ.
ۋىتامىن K
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
رېتسېپلىقمۇ :رېتسىپسىز دورا
چەتئەلچە نامى :Vitamin K
Portal:زات
ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺑﻮﻟﯘﺷﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﺍ ، ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺗﻪﺭﻛﯩﯟﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻧﻮﻗﺘﻰ ﻧﻪﺯﻩﺭﻧﻰ ﻛﻮﺗﯩﺮﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ،ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯘ ﺳﻮﯞﻩﺕ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺳﺎﮬﻪﺳﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺗﯩﺮﺍﭖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻤﯩﻐﺎﻥ. ﺋﻪﻣﻤﺎ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻳﺎﺵ ﯞﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻳﺎﺷﻠﯩﻖ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺗﺎﺭﯨﺨﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﻧﻮﻗﺘﻰ ﻧﻪﺯﻩﺭﻧﻰ ﻗﺎﻳﺘﯩﺪﯨﻦ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﭖ، ﻣﺎﺧﻤﯘﺩ ﻛﺎﺷﻐﻪﺭﻯ، ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﺴﯩﻖ ﻛﻮﻝ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ، ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﺭﺍﻳﻮﻧﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﻩﻟﺪﯨﻨﻼ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻧﺎ ﻳﯘﺭﺗﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺩﯨﻤﻪﻙ ،ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻧﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻛﻮﺭﺳﯩﺘﯩﺸﯩﭗ، ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭ ﯞﻩ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻼﺭ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ. ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺑﯘ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﻻﺭﻏﺎ ﺋﻮﺧﺸﯘﺗﯘﻟﻐﺎﻥ ﺳﯘﺭﻩﺗﻠﯩﺮﻯ ﺳﯩﺰﯨﻠﻐﺎﻥ ﮬﻪﻡ ﮬﻪﻳﻜﻪﻟﻠﯩﺮﻯ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ .ﺋﯘﻻﺭ ،ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﯞﻩ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﺗﯘﺯﯗﻟﮕﻪﻥ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻛﯩﺘﺎﭘﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺑﯘﻳﯘﻙ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺭﯨﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﻛﯩﺮﮔﯘﺯﯨﻠﮕﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ. 2002-ﻳﯩﻠﻰ 5-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﮬﻮﻛﯘﻣﯩﺘﻰ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﯞﻩ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﺎﺳﯩﺌﺎﺩﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﻩﺭﺳﯩﺘﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﮬﯧﺴﺎﭘﻼﻧﻐﺎﻥ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺩﻭﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺋﯘﻧﯩﯟﻩﺭﺳﯩﺘﻪﺗﯩﻨﻰ ﺟﯘﺳﯘﭖ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯩﻨﻰ ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺩﻭﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯘﻧﯩﯟﻩﺭﺳﯩﺘﻪﺗﻰ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﺷﻨﻰ ﻗﺎﺭﺍﺭ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺷﯘ ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﺋﻪﺗﯩﯟﺍﺭﻩﻥ ﺑﯘ ﻧﺎﻣﻨﻰ ﺭﻩﺳﻤﻰ ﺭﻩﯞﯨﺸﺘﻪ ﻗﻮﻟﻠﯘﻧﯘﺷﻨﻰ ﺑﻪﻛﯩﺘﻜﻪﻥ. ﻣﺎﻧﺎ ﺋﻪﻣﺪﻯ ﺟﯘﺳﯘﭖ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯩﻨﻨﯩﯔ ﺋﯩﮕﯩﺰ ﮬﻪﻳﻜﯩﻠﻰ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﻩﺭﺳﯩﺘﻪﺗﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﺍ ﻗﻪﺩ ﻛﻮﺗﯩﺮﯨﺶ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﺍ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ.
ۋىتامىن K
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
مولېكۇلا ئېغىرلىقى :450.6957
Portal:زات
ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺳﺎﮬﻪﺳﯩﺪﻩ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺗﻪﺭﻛﯩﯟﻯ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﻳﻪﻧﯩﻼ ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﯩﻐﺎﻥ ﻛﯚﺯ ﻗﺎﺭﺍﺷﻼﺭ ﻣﻪﯞﺟﯘﺕ. ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻧﻠﯩﻖ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ﭘﻪﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺩﻭﻛﺘﻮﺭﻯ، ﺋﺎﻛﺎﺩﻩﻣﯩﻚ ﺋﻪﺯﯨﺰ ﻧﺎﺭﻩﻧﺒﺎﻳﻪﯞ ﺋﯩﺰﭼﯩﻞ ﮬﺎﻟﺪﺍ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻟﯘﻗﻰ ،ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﺳﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺟﯘﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﺎﺳﯩﺌﺎ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﯟﻯ ﺑﺎﻳﻠﯩﻘﻰ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﮔﻪﯞﺩﯨﻠﻪﻧﺪﯗﺭﮔﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ،ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺗﺎﺭﯨﺨﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯘ ﭘﯩﻜﯩﺮﻧﻰ ﻛﻪﺳﻜﯩﻦ ﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﭙﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ،ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﮬﻪﻡ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻏﻮﺭﻭﺭﯨﻐﺎ ﺗﻪﮔﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﯩﻴﺌ ﮬﯘﺟﯘﻣﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﭼﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﻪﺯﯨﺰ ﻧﺎﺭﻩﻧﺒﺎﻳﻪﯞ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﻗﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﭘﺘﻮﺭﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺳﻮﮬﺒﻪﺗﺘﻪ ﺗﻪﻛﯩﺘﻠﻪﭖ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ.
ۋىتامىن K
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
مولېكۇلا فورمۇلىسى :C31H46O2
تۇنۇشتۇرۇلىشى
5پارچەۋىتامىن Kۋىتامىن K يەنە قان ئۇيۇتقۇچى ۋىتامىن دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ياغدا ئېرىيدۇ. ئۇلار پۈتۈنلەي 2-مېتىل 1-، 4-نافتوكۇينىننىڭ تۇغۇندىلىرىدۇر. دائىم ئۇچرايدىغانلىرى K1M K2 ۋە K3 لەردىن ئەڭ مۇھىمى K3 بولۇپ، يېشىل ئۆسۈملۈكلەر ۋە ئومۇرتقىلىق ھايۋانلاردا كەڭ كۆلەمدە مەۋجۇت بولىدۇ. K2 ئادەمنىڭ ئۈچىيىدىكى باكتېرىيىلەرنىڭ مېتابولىزمىنىڭ مەھسۇلاتىدۇر.
ۋىتامىن K نى مۇھىم فىزىئولوگىيەلىك فۇنكىسىيەسى شۇكى، جىگەر دەسلەپكى قان ئۇيۇتقۇچى ئېنزىم يەنى قان ئۇيۇتقۇچى فاكتورنىڭ سىنتېزلىنىشىنى تېزلىتىدۇ، ئۇ يەنە قان ئۇيۇتقۇچى فاكتور Ⅵ، Ⅸ، ۋەⅩ لەرنىڭ سىنتېزلىنىشىنى تەڭشەيدۇ.
ۋىتامىن K كەم بولغاندىكى كېسەللىك ئالامەتلىرى
ۋىتامىن K كەمچىل بولغاندا بۇ بىر قانچە خىل قان ئۇيۇتقۇچى فاكتورلار قاندا ئازىيىپ كېتىپ، قاننىڭ ئۇيۇش ۋاقتى ئۇزىراپ كېتىدۇ، ھەمدە تېرە ئاستىدىكى مۇسكۇل ۋە ئاشقازان-ئۈچەي يوللىرى قانايدۇ. ۋىتامىن K ئېلېكترولىت سۈپىتىدە يۆتكىلىدۇ ۋە ئوكسىدلىنىش - فوسفاتلىشىش سىستېمىسىنىڭ كوئېنزىمى، نەپەس زەنجىرىنىڭ بىر قىسمى بولىدۇ، سېرىق ئېنزىملار بىلەن ھۈجەيرە پىگمېنتنىڭ ئارىلىقىغا جايلاشقان بولۇپ، ئېلېكترون يەتكۈزۈش ۋە ئوكسىدلىنىش-فوسفاتلىنىش جەريانىغا قاتنىشىدۇ. كەمچىل بولغاندا مۇسكۇلدىكى ATP ئېنزىمىنىڭ ئاكتىپلىقى كۆرنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كېتىدۇ.
Portal:زات
1980-ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﺴﻰ ﭼﯩﯖﯩﺰ ﺋﺎﻳﯩﺘﻤﺎﺗﻮﯞ ﭘﯘﺗﯘﻥ ﺳﻮﯞﻩﺕ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﻮﺗﻜﯘﺯﯨﻠﮕﻪﻥ ﺗﯘﺭﻛﻮﻟﻮﮔﻮﻳﻪ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﺋﺎﮬﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﯩﺪﺍ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺗﻪﺭﻛﯩﯟﻯ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﻮﺧﺘﯘﻟﯘﭖ، ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ، ﻗﯘﺗﺎﺗﻘﯘ ﺑﯩﻠﯩﮕﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻏﺎ ﻣﻪﻧﺴﯘﭖ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻳﻪﻧﻪ ﺋﻮﺯ ﻧﻮﯞﯨﺘﯩﺪﻩ ﭘﯘﺗﯘﻥ ﺗﯘﺭﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪﺭﮔﻪ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﻪﻧﯩﯟﻯ ﺑﺎﻳﻠﯩﻖ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﺪﻩﻙ ﻧﻮﻗﺘﻰ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﻗﯘﺗﺎﺗﻘﯘ ﺑﯩﻠﯩﮕﻨﯩﯔ 1998-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯧﯖﯩﻠﯩﺰﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﯨﮕﻪ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺑﻪﻏﯩﺸﻠﯩﻤﯩﺴﯩﺪﺍ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﻧﻮﻗﺘﯩﻨﻪﺯﯨﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﻛﯩﺘﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯘ، ﻛﺎﻟﻠﯩﺴﻰ ﻳﯧﯖﻰ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺩﻭﻟﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﯨﻴﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯘﻏﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﭽﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﺭﺍﺯﯨﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻗﻮﺯﻏﯩﻐﺎﻥ.
ۋىتامىن K
رولى
ۋىتامىن Kۋىتامىن K ئۈچەيلەرنىڭ لۆمۈلدىشى ۋە ئاجرىتىپ چىقىرىش فۇنكىسىيىسىنى كۈچەيتىدۇ، جىگەردە قەنتلىك پوستلاق گورمونىنى داۋاملىق پارچىلايدۇ ۋىتامىن K ئۇزۇن مەزگىل ئوكۇل قىلىنسا، قالقان بېزىنىڭ ئچىكى ئاجرىتىپ چىقىرىش ئاكتىپلىقىنى كۈچەيتىدۇ.
Portal:زات
ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻼﺭﻏﺎ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺩﻭﻟﻪﺕ ﺋﯘﻧﯩﯟﯨﺮﺳﯩﺘﻪﺗﯩﻐﺎ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﺴﻰ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ1994-1995-ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﭼﯩﯖﯩﺰ ﺋﺎﻳﯩﺘﻤﺎﺗﻮﯞ ﻛﻪﺑﻰ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﺷﯘﻟﻤﺎﺳﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﺧﺘﯘﺗﯘﭖ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﻜﻪﻥ.ﻟﯧﻜﯩﻦ، ﺑﯘﻧﺪﺍﻕ ﺧﺎﮬﯩﺶ ﻛﯘﻧﺴﺎﻳﯩﻦ ﺋﺎﺟﯩﺰﻻﺷﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ،ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻛﯘﭼﻪﻳﮕﻪﻥ.
ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺧﺎﺱ ﮬﺎﺟﯩﭗ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯘﮔﯘﻧﻜﻰ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﺗﯩﺸﯩﺪﯨﻜﻰ ﺟﯘﺳﯘﭖ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯩﻦ ﯞﻩ ﻣﺎﺧﻤﯘﺩ ﻛﺎﺷﻐﻪﺭﻯ، ﺋﺎﺑﯘ ﻧﺎﺳﻰ ﻓﺎﺭﺍﺑﻰ، ﺋﻪﺧﻤﻪﺩ ﻳﯘﻛﻨﻪﻛﻰ، ﺋﻪﺧﻤﻪﺩ ﻳﻪﺳﻪﯞﻯ، ﺋﯘﻻﺭﺩﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﺋﻪﻟﯩﺸﯩﺮ ﻧﺎﯞﺍﻳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﯘﺭﻛﻰ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯘﻟﯘﻕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﻛﯩﻤﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺗﺎﻟﯩﺸﯩﺶ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﺎﺳﯩﺌﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻮﺩﺍ ﺋﯩﺸﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ.ﺋﻮﺯ ﻛﯩﻤﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﯞﻩ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﺭﻭﮬﯩﻨﻰ ﺟﯘﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺩﻭﻟﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﯨﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﯩﻜﻠﻪﺵ ﺋﯘﭼﯘﻥ ﺷﺎﻧﻠﯩﻖ ﺋﻮﺗﻤﯘﺵ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩ ﺷﺎﻧﻠﯩﻖ ﺋﻮﺗﻤﯘﺵ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﮬﺎﻣﺎﻥ ﮬﻪﻝ ﻗﯩﻠﻐﯘﭺ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯘﺷﻪﻧﮕﻪﻥ ﻗﺎﺯﺍﻗﻼﺭ، ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﻻﺭ ﯞﻩ ﺋﻮﺯﺑﻪﻛﻠﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﺩﯨﻦ ﻳﯘﻗﯘﺭﯨﺪﺍ ﻧﺎﻣﻰ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﺎﻟﯩﺸﯩﺸﻨﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻥ. ﻗﺎﺯﺍﻗﯩﺴﺘﺎﻧﻐﺎ ﺑﺎﺭﺳﯩﯖﯩﺰ، ﺋﻪﻝ ﻓﺎﺭﺍﺑﻰ ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﺎﺯﺍﻗﯩﺴﺘﺎﻥ ﺩﻭﻟﻪﺕ ﺋﯘﻧﯩﯟﯨﺮﺳىتىتىنى ﯞﻩ ﺋﻪﻝ ﻓﺎﺭﺍﺑﻰ ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﻪﻟﺴﻪﭖ-ﮬﻮﻗﯘﻕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺋﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺘﻮﺗﯩﻨﻰ ﮬﻪﻡ ﺋﻪﻝ ﻓﺎﺭﺍﺑﻰ ﻛﻮﭼﯩﺴﯩﻨﻰ ﻛﻮﺭﯗﺳﯩﺰ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﻳﻪﺳﻪﯞﯨﮕﯩﻤﯘ ﺗﻪﮔﯩﺸﻠﯩﻚ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺑﻪﺭﯨﻠﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻗﺎﺯﺍﻗﻼﺭﻧﯩﯔ ﻧﻪﺯﯨﺮﯨﺪﻩ ﻳﯘﺳﯘﻑ ﺑﺎﻻﺳﺎﻏﯘﻧﻰ، ﻣﺎﺧﻤﯘﺩ ﻛﺎﺷﻐﻪﺭﻯ، ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﻳﻪﺳﻪﯞﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﻗﺎﺯﺍﻗﻼﺭﺩﯗﺭ.
ﻗﯩﺴﻘﯩﺴﻰ، ﻳﯘﻗﯘﺭﯨﺪﺍ ﻧﺎﻣﻰ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺑﯘﻳﯘﻙ ﺯﺍﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﺎﺯﺍﻗﯩﺴﺘﺎﻧﺪﺍ ﻗﺎﺯﺍﻗﻘﺎ ، ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻧﺪﺍ ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﻏﺎ ، ﺋﻮﺯﺑﻪﻛﯩﺴﺘﺎﻧﺪﺍ ﺋﻮﺯﺑﻪﻛﻠﻪﺭﮔﻪ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻏﺎ ﺋﻮﺧﺸﯘﺗﯘﭖ ﺗﻪﺧﻤﯩﻦ ﻗﯩﻴﺎﺱ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﯩﺰﯨﻠﻐﺎﻥ ﺳﯘﺭﻩﺗﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻛﻮﺭﯗﺳﯩﺰ.
ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﺎسىياﺩﯨﻜﻰ ﺋﻮﺗﻤﯘﺵ ﺗﺎﻟﯩﺸﯩﺶ ،ﺗﺎﺭﯨﺦ ﺗﺎﻟﯩﺸﯩﺶ ﮬﺎﺩﯨﺴﯩﺴﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﮔﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻨﯩﯔ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻣﺎﮬﯩﻴﯩﺘﻰ ﮬﻪﻡ ﺗﺎﺭﯨﺨﻨﯩﯔ ﻳﯩﻠﺘﯩﺰ- ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﯩﻨﻰ ﭼﯘﺷﯩﻨﯩﭗ ﻳﯧﺘﯩﭗ، ﻛﯩﻠﯩﭽﻪﻛﺘﻪ ﺋﻮﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯘﮔﯘﻧﻜﻰ ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﺗﺎﻻﺵ-ﺗﺎﺭﺗﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻛﯘﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺋﻪﭘﺴﯘﺳﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﯞﻩﺯﯨﻴﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯩﻠﯩﺸﻰ ﺋﯧﮭﺘﯩﻤﺎﻟﻐﺎ ﻳﯩﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
'''
يانغىن ئېلكىتاب ئامبىرى(yanghin.net)
بىكەت ھەققىدە
يانغىن ئېلكىتاب ئامبىرى 2015-يىلى 5-ئايدا تەييارلىق قىلىشقا باشلىغان بولۇپ، قىسقىغىنە نەچچە ئاي ئىچىدە بېكەت سىستېمىسى تۈزۈش، ماتېرىيال مەنبەسى تولۇقلاش قاتارلىق تەلەپلەرنى تولۇق ئورۇنداپ 2015-يىلى 9-ئاينىڭ 25-كۈنى (قۇربان ھېيت كۈنى) تور دۇنياسىغا ئېلان قىلىنغان. يانغىن ئېلكىتاب ئامبىرى ئېچىلىش سۈرئىتىنىڭ تېزلىكى، كۆرۈنمە يۈزىنىڭ كۆركەم ھەم چىرايلىقلىقى، مەزمۇنلىرىنىڭ يېڭىلىنىش سۈرئىتىنىڭ تېزلىكى، خاسلىقىنڭ يۇقىرىلىقى ۋە تورداشلارنىڭ مەنىۋى ئېھتىياجىنى قاندۇرۇپ كەلگەنلىكى ئۈچۈن تورداشلارنىڭ قىزغىن قوللىشىغا ئېرىشىپ كەلدى.
ئامبىرىمىز قۇرۇلۇپ قىسقىغىنە بىرقانچە يىل ئىچىدە، مۇكەممەل سېستىملاشقان ئۆز خاسلىقىغا ئىگە غوللۇق ئېلكىتاب ئامبىرى بولۇپ شەكىللەندى. ئاللاھ خالىسا بۇنىڭدىن كېيىنمۇ ئۈزلۈكسىز تېرىشىش ۋە تورداشلارنىڭ يېقىندىن قوللىشى ئاستىدا، تېخىمۇ ياخشى نەتىجىلىرىمىزنى كەڭ ئوقۇرمەنلەرگە سۇنىمىز.
ئامبىرىمىز ئارىدىن ئۈچ يىل ئۆتكەندىن كېيىن، زاماننىڭ تەرەققىياتى ۋە ئوقۇرمەنلەرگە تېخىمۇ قولايلىق يارىتىش ئۈچۈن، 2018-يىلى 5-ئاينىڭ 10-كۈنى تور بېكەت يېڭى نۇسخىسى ۋە ئەپ دېتالىنى ئېلان قىلدى. بۇ ئارقىلىق ئوقۇرمەنلەرگە تېخىمۇ قولايلىق يارىتىلدى. سىز ئەپ دىتالىمىزنى چۈشۈرۈش ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ ئالاھىدىلىكلەرنى ھېس قىلالايسىز. قىنى ئەمىسە ئەپ دىتالىمىزنى چۈشۈرۈۋېلىڭ!
چوڭلىرىمىز «كۆچەت تىكسەڭ پۇتاپ تۇر تۈز لىم ئالىسەن، بىكار بولساڭ كىتاب كۆر ئالىم بولىسەن» دېگەن بولۇپ، سىز ئامبىرىمىزنىڭ تور بېكىتى ۋە ئەپ دېتالى ئارقىلىق بىكار ۋاقىتلىرىڭىزدا، ناھايىتى قولاي ھالدا خالىغان كىتابنى تېز سۈرئەتتە تېپىپ كۆرۈپ، بىلىم دائىرىڭىزنى كېڭەيتەلەيسىز.
ئېلكىتاب ئامبىرىمىزنىڭ ئۇيغۇرچە كىتابلار، باشقا تىلدىكى كىتابلار، مەشھۇر يازغۇچىلار ئەسەرلىرى، تىل ئۆگىنىش ماتېرىياللىرى، ماقالە، ئاۋازلىق ئەسەر ۋە مۇناسىۋەتلىك كىتاب ئۇچۇرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەرخىل سەھىپىلىرى بار. ئامبىرىمىز تورداشلارنىڭ پىكىر-تەلەپلىرىگە ئاساسەن داۋاملىق پايدىلىق دەپ قارىغان ئېلكىتابلارنى قەرەللىك ھالدا ئىشلەپ تارقىتىدۇ.
كىتاب ئوقۇش - باشقىلارنىڭ ئەقلىدە ئېلىپ بېرىلغان ئەڭ كۆڭۈللۈك ۋە جاپاسىز بىر ساياھەتتۇر. بۇ ئىلىم سەپىرىڭىزدە، يانغىن سىزگە ھەمراھ بولغۇسى!
yanghin.net
مىللەتلەر ئەدەبىياتى(ژورنال)
«مىللەتلەر ئەدەبىياتى» جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى باشچىلىق قىلىدىغان، جۇڭگو يازغۇچىلار نەشرىيات گۇرۇھى چىقىرىدىغان دۆلەت ئىچىدىكى بىردىنبىر دۆلەت دەرىجىلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى قوش ئايلىق ژۇرنىلىدۇر. ژۇرنالنىڭ خەنزۇچە نەشرى 1981-يىلى چىقىشقا باشلىغان. 2009-يىلى، جۇمھۇرىيەت قۇرۇلغانلىقىنىڭ 60 يىللىقىدا، «مىللەتلەر ئەدەبىياتى»نىڭ موڭغۇلچە، زاڭزۇچە، ئۇيغۇرچە نەشرىنى چىقىرىشقا باشلىغان. ئەينى ۋاقىتتىكى گوۋۇيۈەن زۇڭلىسى ۋېن جياباۋ ژۇرنالغا: «مىللەتلەر ئەدەبىياتىنى ياخشى ئىشلەپ، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرەيلى» دەپ بېغىشلىما يېزىپ بەرگەن.
موڭغۇلچە، زاڭزۇچە ۋە ئۇيغۇرچە ئۈچ تىلدىكى «مىللەتلەر ئەدەبىياتى» چىقىشقا باشلىغاندىن بۇيان، ئۆزىنىڭ ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرىنى يۆلەش ۋە يېتىشتۈرۈش، ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتىنى گۈللەندۈرۈش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتەك باش مەقسىتىدە باشتىن-ئاخىر چىڭ تۇرۇپ، ئايرىم-ئايرىم ھالدا 62 سان چىقىرىپ، 700 پارچىدىن ئارتۇق تەرجىمە ئەسەرنى ئېلان قىلدى. بۇ ئەسەرلەر لاۋ شې، ۋاڭ زېڭچى، تيې نىڭ، مو يەن، ۋاڭ مېڭ، مالچىنخۇ، جىدىماجيا، ما شىتۇ، يې مېي، ئالەي، يې گۇاڭچىن قاتارلىق دۆلەت ئىچىدىكى 700 نەچچە يازغۇچىنىڭ مۇنەۋۋەر ئەسەرلىرىنى، شۇنىڭدەك ھېمىڭۋاي، پابلو نېرۇدا، ئورخان پامۇك، ف. مىسترال، تاگۇر، رومىن روللان قاتارلىق ئون نەچچە داڭلىق چەتئەل يازغۇچىلىرىنىڭ ئېسىل ئەسەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ژۇرنالنىڭ موڭغۇلچىسىدا 180 نەچچە پارچە ئەسەر ئېلان قىلىندى، 200دىن ئارتۇق تەرجىمان تەرجىمە خىزمىتىگە قاتناشتى؛ زاڭزۇچىسىدا 160 نەچچە پارچە ئەسەر ئېلان قىلىندى، 140تىن ئارتۇق تەرجىمان تەرجىمە خىزمىتىگە قاتناشتى؛ ئۇيغۇرچىسىدا 140 نەچچە پارچە ئەسەر ئېلان قىلىندى، 160تىن ئارتۇق تەرجىمان تەرجىمە خىزمىتىگە قاتناشتى. ژۇرنال دۆلەت ئىچى-سىرتىدىكى ئەدەبىيات جەۋھەرلىرىنىڭ ھەقىقىي توپلانغان ماكانىغا ئايلىنىپ، ئاز سانلىق مىللەت ئوقۇرمەنلىرىنى جۇڭگو ئەدەبىياتىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەڭ يېڭى قىياپىتىدىن دەل ۋاقتىدا خەۋەردار قىلىپ، ئۇلارنى زامانىمىزدىكى جۇڭگو ئەدەبىياتىنىڭ گۈللىنىشى ۋە تەرەققىياتىدىن تەڭ بەھىرلەندۈرۈپ، ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچى-ئوقۇرمەنلىرى ئارىسىدا كەڭ تەسىر قوزغىدى.
مەنبە
مەركىزى رادئيو ئىستانسى https://web.archive.org/web/20191019003014/http://www.uycnr.com/zdgz2019/201910/t20191017_1367048.html
كرورەن
كرورەن قەدىمى شەھرىنى كۆرسىتىدۇ.
ئارا
دېھقانچىلىقتا ئىشلىتىلىدىغان، تۆمۈر ھەم ياغاچتىن ياسالغان چىشلىق سايمان.
تۈرلىرى
ئارىنىڭ ئىككى قوللۇق ئارا، ئۈچ قوللۇق ئارا، بەش قوللۇق ئارا، يەتتە قوللۇق ئارا ۋە سەككىز قوللۇق ئارا دېگەن تۈرلىرى بار.