cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەمەلىي پىروگرامما (ئەپ)
ئەمەلىي پىروگرامما (باشقىچە نامى: ئەپ، قوللىنىش پىروگراممىسى؛ ئېنگلىزچە: Application software) كومپىيۇتېرنىڭ ئۆزنىڭ مەشخۇلاتىدىن باشقا مەلۇم نىشان ۋە ۋەزىپىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن يېزىلغان كومپىيۇتېر پىروگراممىسىدۇر. ئەمەلىي پىروگراممىسىنڭ ئاخرىقى ئۇچى ئادەتتە ئىستىمالچىلاردۇر. مىدىيا بىر تەرەپ قىلغۇچىىسى، ۋورد بىر تەرەپ قىلغۇچىسى، ۋە بۇغالتىرلىق پىروگراممىلىرى دەل ئەمەلىي پىروگراممنىڭ مىسالىدۇر. ھازىر كىشلەر ئەقلىيفونغا قاچىلاپ ئىشلىتىدغان ھەر خىل ئەپلەر دەل ئەمەلىي پىروگراممىدۇر.
thumb|ئاندىرويدى ئەمەلىي پىروگراممىسنىڭ ئېچلغاندىكى يۈزى thumb|مەلۇم بىر ئەمەلىي پىروگراممانىڭ ئىشلەتكۈچى تېلغون ياكى كومپيۇتېردىكى سىنبەلگىسى thumb|مەلۇم بىر ئەپنىڭ سىنبەلگىسى
ئەھمىدى نىجات
thumb|left|ئەھمىدى نىجات ئىران ئىسلام جۈمھۈرىيىتىنىڭ رەئىس جۇمھۇرى
قورساق قىسم
left|thumb|350px قورساق قىسم بولسا ئادەم بەدىنى
رەئىس جۇمھۇر
دۆلەت باشلىقى، پېرزېدىنت،زۇڭتۇڭ
ماشىنا ئادەمنىڭ ئومۇمىي سەپەرۋەرلىكى
ماشىنا ئادەمنىڭ ئومۇمىي سەپەرۋەرلىكى فىلىمى 2008-يىلى ئاندرېۋ ستانتون ئىشلىگەن فانتازىيەلىك كارتون فىلىم. بۇ فىلىم 1949-يىلى ئامېرىكىدا قويۇلىدۇ.فىلىمنىڭ يەر شارى بېلەت كىرىمى جەمئىي 530 مىليون ئامېرىكا دوللىرى ئېشىپ كەتكەن، ئىلگىرى 81-نۆۋەتلىك ئوسكار ئەڭ ياخشى كارتون فىلىمى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
ئۇيغۇرسوفت تور بېكىتى
ئۇيغۇرسوفت تور بېكىتى (www.uighursoft.com)
ئەلكاتىپنىڭ بارلىققا كېلىشى ئىنتېرنېت دەۋرىدە ئۇيغۇرچە تور بېكەتلەرنىڭ بارلىققا كېلىشىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسەتتى. ئۇيغۇرسوفت تور بېكىتى 1999-يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى ئېچىلغان بولۇپ، ئۇيغۇرچە يېزىقتا ياسالغان تۇنجى تور بېكەت ھېسابلىنىدۇ. ھازىرغا قەدەر تارىخىي بىر قەدەر ئۇزۇن تور بېكەت قاتارىغا كىرىدۇ. 2010-يىلى 3-ئاينىڭ 21-كۈنى قايتا ئېچىلدى. ھازىرقى تەستىق نومۇرى 新ICP备10002011号
11- نەۋرۇز
11- نەۋرۇز ياكى 11- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 11- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 70. (كەبىسە يىللاردا 71.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 295 كۈن باردۇر.
شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيىسى
شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sherqiy Türkistan Milli Armiyisi) بولسا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى نىڭ..
تارىخ
شەرقى تۈركىستان مىللىي ئارمىيسى قۇرۇلغانلىقىنىڭ76 يىللىقىنى قىزغىن تەبرىكلەيمىز. 1945-يىلى، 8-ئاپرىلدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرغان مىللىي ئارمىيە 1949-يىلى، 12-ئايدا  ئەمەلدىن قېلىپ، « ئاتالمىش جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ  5-كورپۇسى»غا ئايلاندۇرۇلدى ۋە 1962 - يىلىدىن كېيىن تارقىتىۋېتىلدى).
1945-يىلى 4-ئاينىڭ 8- كۈنى غۇلجىدا شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى مىللىي ئارمىيەگە بايراق تاپشۇرۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈپ مىللىي ئارمىيەنىڭ قۇرۇلغانلىقى رەسمىي جاكارلاندى.مىللىي ئارمىينىڭ فورمىللىرىنى سوۋىت ئارمىيسىنڭكىگە تەقلىد قىلپ تىكتۈردى ،ئارمىيەنىڭ پا گون ،كاكار ،بايراقلىرىنى بىكىتىپ چىقتى ،مىدال ۋە ئوردىنلارنى تارقاتتى.
بۆلۈملەر
مىللي ئارمىيە باش شىتاۋى قارمىقىدا ،ھەربى تەمىنات باشقارمىسى ،سىياسى باشقارما،ئىجرائىيە باشقارمىسى ،ھەربى سوت ،ئۇرۇش تەتقىقات باشقارمىسى ،قاتارلىق ئورگانلار تەسس قىلندى .پا لنوف باش قوماندانلىققا ،زۇنۇن تىيپوف مۇئاۋىن باش قوماندانلىققا ،موتىگوروف باش شىتاب باشلىقلىقىغا ،غېنى ھەربى سوتنىڭ باش سودىيەلىكىگە ،ئابباسوف سىياسى باشقارمىنىڭ باشلىقلىقىغا تەيىنلەندى ،ئومۇمىي ئەسكىرى كۈچى 40000دىن ئاشتى ھەمدە پۈتۈن ئارمىيە تۆۋەندىكى قىسىملارغا بۆلۈندى :
پىيادە قىسىملار :ھەربىر پولىك 2 باتالىيون ،بىر باتالىيون 3روتا ،بىر روتا 3ئىزىۋوت ،بىر ئىزىۋوت 4ئۇدۇلىنىيە بولۇ پ، تەخمىنە ن 2500جەڭچىدىن تەركىب تاپقان.
ئاتلىق قىسىملار : ھەربىر پولىك 4ئاتلىق روتا ۋە بىر پىىلىموتچىلار روتىسدىن تەشكىللەنگەن بولۇپ، تەخمىنەن 1000نەپەر جەڭچىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.
ھەربىر پولىك قارمىقىدا :ئارقاسەپ باشقارمىسى ، سىياسى باشقارمسى تەھسس قىلىنغان بولۇپ ،پولك كوماندىرى ،ھەربى ئىشلارغا مەسئۇل مۇئاۋىن پولك كوماندىر ، ئارقاسەپ تەمىناتىغا مەسئۇل مۇئاۋىن پولىك كوماندىر ۋە دىننى ئىشلار غا مەسئۇل مۇئاۋىن پولىك كوماندىر تەئىنلەنگەن. مىللي ئارمىيە قۇرۇلغاندىن كىيىن دەرھال شىمال ،جەنۇپ ،شەرىق قاتارلىق ئۈچ يۆلىنىش جەڭ پىلانى تۇزۈپ چىقتى.
يۆنىلىشلەر
1946-يىلى جاڭ كەيشى سوۋىت ئىتتىپاقى بىلەن سۈلھىلىشىپ ،تاشقى مۇڭغۇلىيىنى ئېتراپ قىلش، لۈشۈن ،دالىيەن پورتلىرىنى سوۋىت ئىتپاقىغا ئىجارىگە بىرىش ھەمدە ئەسكەر تۇرغۇشىغا رۇخىسەت قىلىش ،شەرقى شىمالدا تۆمۈريول ياساش ھوقوقىنى بىرىش قاتارلىق ئىمتىيازنى بىرىش ئارقىلىق، سىتالىنىڭ مىللي ئىنقىلابقا بولغان پوزىتسىيسىنى ئۆزگەرتتى، سوۋىت ئىتتپاقى بارلىق ھەربى مەسلەھەتچىللىرى ۋە ھەربىي خادىملىرنى ئېلىپ چىقىپ كەتتى، ھەمدە مىللى ھۆكۈمەتتىن گومىنداڭ بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈشنى تەلەپ قىلدى. 1946-يىلى 4-ئايدا تىنىچلىق بىتىمى ئىمزالىنىپ، ئۇيغۇرىستان قىسقا مۇددەتلىك تىنىچلىقنى كۈتىۋالدى ،بۇۋاقىتتا مىللي ئارمىينىڭ سانى 30مىڭغا يەتكەن بولۇپ ،جەمى 17پولىك ،ئككى مۇستەققىل دىۋىزىيە ،بەش بېرگادا تەشكىلەنگەن بولۇپ ،13 ئاتلىق پولىك بارئىدى.
قىسىملار تۆۋەنىدىكىچە : باش شىتابقا قاراشلىق قىسملار (غۇلجىدا تۇرىدۇ )
ئوتتۇرا يۆلىنىش قىسىملار (باش قوماندان پالىنوف قوشۇمچە ئوتتۇرا يۆلىنىش ئارمىيسىنىڭ قوماندنلىقىنى ئۈستىگەئالغان)
جەنۇبىي يۆلىنىش قىسملار (مۇئاۋىن باش قوماندان ئىسساقبك جەنۇبى يۆلىنىش قىسملار نىڭ باش قومادانلىقىنى ئۈستىگە ئالغان).
ئالتاي رايونىدىكى قىسىملار
ئاتلىق ئەسكەر مۇستەقىل پولكى (دەلىلقان سۇگۇربايىف)
ئەينى ۋاقىتتىكى مىللي ئارمىيە كادىرلا باشقارمىسنىڭ باشلىقى يۈسۈپخاننىڭ خاتىرسىگە ئاساسلانغاندا << پۈتۈن ئارمىيەدە جەمئى 29856نەپەر جەڭچى بار >> بولۇ پ مىللي ئارمىيە ئەڭ كۈچەيگەن ۋاقىتقا قەدەم قويغان.
بىتىم ئىمزالانغاندىن كىيىن مىللي ھوكۈمەت مىللي ئارمينى قىسقارتىپ،6پولىك قىلىپ تەشكىللدى. لىكىن گومىنداڭ بىتىمگە ئارقا-ئارقىدىن بۇزغۇنچىلىق قىلغاچقا، مىللي ھۆكۈمەت 1947-يىلى 8-ئايدا گومىنداڭنىڭ چەكلىمسىنى بۇزۇپ تاشلاپ، مىللي ئارمىيەنى كېڭەيتىپ ،5ئاتلىق پولىك ، 3پىيادە پولىك ۋە بىر مۇستەققل ئاتلىق باتالىيون قىلىپ تەشكىللدى ،بۇ ۋاقىتتا مىللي ئارمىيەنىڭ ئومومى ئەسكەر سانى 14200دىن ئاشقان بولۇپ، قورال- ياراق ئەھۋالى تۆۋەندىكىچە :
ھەر-خىل مىلتىق 9088 دانە ، تاپانچا 184 دانە ، يىنىك پىلموت 405 دانە ، ئېغىر پىلىموت 68 دانە ، مىنامىيۇت 66 دانە ،زنىت توپ 7 دانە،گىرانامىيوت 55 دانە ، گىرانات 14480 دانە ،زەمبىرەك 12دانە ، جەڭ ئېتى 5522 دانە ، تىرانسپورىتا ئىشلتىلدىغان ئات 521دانە ، ئات ھارۋىسى 311 دانە ،تانكا 2 دانە، بىروۋنىۋىك1دانە،ئايروپىلان 49 دانە ( ئىشىلتىشكە بولدىغنى 14 دانە بولۇ پ ،قىرغۇچى ئايروپىلان 8 دانە ، بومبار دىمانچى ئايروپىلان 6 دانە ) ، ھەربى ئىشلاردا ئىشىلتىلدىغان ماشىنا 30 دانە. مىللى ئارمىيەنىڭ باش قوماندانلىقىنى ئىسساقبك مونونوۋ ئۆز ئۈستىگە ئالغان.
1949-يىلى 8-ئاينىڭ 14-كۈنى دىڭ لىچۈن ئۈچ نەپەر خادىم ۋە بىردانە راتسىينى ئېلىپ ئالمۇتا ئارقىلىق غۇلجىغا يىتىپ كەلدى. 8- ئاينىڭ 18- كۈنى ماۋزىدۇڭ ئەخمەتجان قاسىمغا تىلىگرامما يوللاپ 9- ئايدا ئېچىلىدىغان سىياسى كېڭەش يىغنىغا تەكلىپ قىلدى. 8- ئاينىڭ 20- كۈنى ئەخمەتجان قاسىمى ماۋزىدۇڭ غا تىلگىرامما يوللاپ ،تەكلىبىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى ئېيتتى ،8- ئاينىڭ 22- كۈنى ئەخمەتجان قاسىمى، ئابدىكېرىم ئابباسوف ، ئىسسابىك مونونوف ، دەلىلقان سۇگۇربايىف ، لوجى قاتارلىقلارئالتاينى كۆزدىن كەچۈرۈش نامى بىلەن مەخپى ھالدا غۇلجىدىن يولغا چىقىپ،ئالمۇتاغا بىرىپ ئايروپىلان ئارقىلىق بىيجىڭغا قاراپ ئۇچتى ،8- ئاينىڭ 27- كۈنى ئايروپىلان،ئىېرتىكۇستى دىگەن جايغا بارغاندا تاققا سوقۇلۇپ كىتىپ ئۇلار بەخىتكە قارشى قۇربان بولدى ( ئەخمەتجان قاسىمى تېخى ئەمىدىلا 34 ياش ئىدى ،ئابدىكېرىم ئابباسوف بولسا تېخى ئەمدىلا 28 ياشتا ئىدى ).
1949-يىلى 12- ئايدا ئۇيغۇرىستان ئىشغال قىلىنىپ بولدى.1950-يىلى 1-ئاينىڭ 20 -كۈنى مىللي ئارمىيە 5- كورپۇس قىلپ ئۆزگەرتىلىپ، جوڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيسىنىڭ شىتاتىغا قوشۇۋىتىلدى.
5- كورپۇسنىڭ تەركىۋى قىسىملىرى : 13-14- دىۋىزىيەلەر
كورپۇس كومانىدىرى لېسكىن.
سىياسى كومىسارى دۈۋەن شىڭ يۈن.
13- دىۋىزىيە قەشقەردە تۇرىدۇ. قارمىقىدا :
كورپۇس شىتاۋىغا قاراشلىق قىسملار:
ئومۇمى ئەسكەر سانى 14840 نەپەر.
50 - يىللاردا ،5- كورپۇسنىڭ 13- دىۋىزىينىڭ 38–پولكى، 14- دىۋىزىنىڭ 40- پولكى ساقلاپ قېلىنغاندىن باشقا قالغان قىسىملىرى ئۆز ئورنىدا كەسىپ ئۆزگەرتتى ، ساقلاپ قېلىنغان ئىككى پولىكمۇ 1969-يىلى يەنە شىمالىي شىنجاڭ دالا ئارمىيسىگە قوشۇۋىتىلدى،ئازادلىق ئارمىيە كەڭ كۆلەمدە قىسقار تىلغاندىن كىيىن بۇ ئىككى پولىك ھازىر بار-يوقلىقى نامەلۇم.
شۇنداق قىلپ مىللتىمزنىڭ جۈملىدىن پۈتۈن شىنجاڭىدىكى ئېزىلگۈچى مىلللەتلەرنىڭ يۈكسەك غۇرۇرىنى نامايەن قىلغان ، مىللىتمىز قەلبىدە مەڭگۈ ئۆچمەس ئىز قالدۇرغان بۇ ئىنقىلاب ، بۇ ئارمىيە ئاخىرقى ھېساپتا پۈتۈن جوڭگۇ ئىنقىلابى بىلەن بىرلىكتە غەلبە قىلغان بولدى.
قوشۇمچە
قوشۇمچە : 1955- ئازادلىق ئارمىيە ئۇنۋان بېرىش مۇراسمى ئۆتكۈزدى ،مىللي ئارمىيدىن 5 نەپەر كىشى گېنراللق ئۇنۋانىغا ئىېرشتى. ئۇلار :
ئىسكەندەر ۋىدجاجا
(ئىنگ: Iskandar Widjaja) گېرمانىيەدە توغۇلغان ھىندونېزىيە ئەسىللىق داڭلىق ئىسكىرىپكاچى ۋە دۇنياۋىي نۇرغۇن يارىشلارنىڭ غالىبى. ھىندۇنېزىيە جۇمھۇرباشقانى سوئېكارنو (Soekarno) زامانىدا داڭق چىقارغان ھىندونېزىيەلىك مۇزىكانت ئۇدىن ۋىدجاجانىڭ نەبىرەسى. ئانا تەرەپ مەدان خىتاي (Chin Widjaja) قېنى ۋە ئاتا تەرەپ (Ivan Hadar) گوللاندىيەلىك ئەرەب-مالۇكۇ (ھىندۇنېزىيەدە بىر يەرلىك مىللەت) قېنى بار. ئۇ ئۈچ يېشىدا ئانىسى بىلەن گېرمانىيەدە بىر بالىلار مۇزىكا كونسېرتىنى تاماشا قىلغاندىن كېيىن پىئانىنو چېلىشقا باشلىغان.
سۇ
thumb|سۇ تامچىسى سۇ بولسا بىر خىل رەڭسىز، تەمسىز، پۇراقسىز سۇيۇقلۇق. سۇ ئىنسانلارنىڭ ياشاشتىكى كەم بولسا بولمايدىغان ئەڭ مۇچىم ماددا. سۇنىڭ خىمىيەلىك فورمىلاسى H2O.
سۇنىڭ قايناش نۇقتىسى ئادەتتە 100 سېلىسيە گىرادۇس. لىكىن سۇ قاينتىلغان ئورۇنىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىگى ئاشقانسېرى، قايناش نۇقتىسى داۋاملىق تۆۋەنلەيدۇ. ھازىر سانائەتنىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، قۇتىلىق، ئىستاكانلىق، ۋە بوتولكىلىق سۇلار بارلىققا كەلدى. thumb|كۆلدىكى سۇ سۇ يەر شارى يۈزىنىڭ 78 پىرسەنتىنى ئېگلەيدىغان بولۇپ، قالغان قىسمى بولسا يەر يۈزىدۇر. ئادەم بەدىنىنىڭ كۆپ قىسىمى سۇدىن تۈزۈلگەن. بولۇپمۇ بوۋاقلار، ۋە كىچىك بالىلاردا، سۇ ئادەم بەدىنىنىڭ 98 پېرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ.
لیلا چڑھاو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئىنگلىزچە:Ana Lila Downs Sánchez 160px|thumb|Lila Downs دۆلەت تەۋەلىكى: ئامرىكا
كىندىك
left|thumb| left|300px كىندىك بولسا ئادەم بەدىنى
10- ئۈمىد
10- ئۈمىد ياكى 10- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 10- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 100. (كەبىسە يىللاردا 101.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 265 كۈن باردۇر.
ئۆمەر بېكالى
ئۆمەر بېكالى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ömer Bekali) بولسا...
ئابدۇرەھىم نىزارى
ئۆزىنىڭ باي ئىجادىي مىراسلىرى بىلەن ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ گۈللەنگەن بىر دەۋرىنى ئاچقان شائىر ئابدۇرەھىم نىزارى ئەدەبىياتىمىز تارىخىدا مۇھىم ۋە ھۆرمەتلىك ئورۇن تۇتىدۇ.
ۋىليام بوتلىر يىتىر
ۋىليام بوتلىر يىتىر 1865-يىلى‏ 6-ئاينىڭ 13-كۈنى ئېرلاندىيەنىڭ دۇنلىندا تۇغۇلغان، ئېرلاندىيەلىك مەشھۇر شائىر، دىرامماتورگ.
ئابدۇرەھىم نىزارى
ئابدۇرەھىم نىزارى 1843 - يىلى يازغان «دۇررىلنەجات» («نىجاتلىق ئۈنچىلىرى») ناملىق ئەسىرىدە بەرگەن:
ۋىليام بوتلىر يىتىر
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ۋىليام بوتلىر يىتىر
ئابدۇرەھىم نىزارى
«ئۆمۈر داغى ئالتىمشۇ يەتتى،
ۋىليام بوتلىر يىتىر
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
دۆلەت تەۋەلىكى :ئېرلاندىيە
ئابدۇرەھىم نىزارى
يەتمىشكە يېقىن ئۈمىد كەتتى.»
ۋىليام بوتلىر يىتىر
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
يۇرتى :دۇنلىن
ئابدۇرەھىم نىزارى
دېگەن مەلۇماتقا ۋە ھازىرغىچە ئىگىلىگەن ئەھۋاللارغا ئاساسلانغاندا، شائىر 1776 - يىلى قەشقەر شەھىرنىڭ بۇلاقبېشى مەھەللىسىدە كىچىك قول ھۈنەرۋەن ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ دەسلەپ كونا مەكتەپتە ئوقۇپ ساۋاتىنى چىقارغاندىن كېيىن، قەشقەر «خانلىق مەدرىس» تە ئىلىم تەھسىل قىلغان.
ۋىليام بوتلىر يىتىر
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تۇغۇلغان ۋاقتى :1865-يىلى‏ 6-ئاينىڭ 13-كۈنى
ئابدۇرەھىم نىزارى
شائىر ياشىغان دەۋر (18 - ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 19 - ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمى) ئۇيغۇر خەلقى مانجۇر ھاكىمىيىتى ۋە ئۆز ئىچىدىكى فېئودال ھۆكۈمرانلارنىڭ دەھشەتلىك زۇلمى ئاستىدا ئېزىلىپ، ئىنتايىن جاپا - مۇشەققەتلىك ئېغىر تۇرمۇش كەچۈرۈۋاتقان دەۋرگە توغرا كەلدى. شائىر ئۆمرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى كەمبەغەللىك ئىچىدە ئۆتتى. ئۇ ئۇزاق زامان كىشىلەرنىڭ خەت - چەكلىرىنى يېزىپ بېرىش، تۈرلۈك كىتاب نۇسخىلىرىنى كۆچۈرۈش بىلەن تۇرمۇش ئۆتكۈزدى.
ۋىليام بوتلىر يىتىر
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1939‏-يىلى 1-ئاينىڭ 28-كۈنى
ئابدۇرەھىم نىزارى
نىزارى نەۋائىنى ئۆزىگە ئۇستاز تۇتۇپ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى خەلق ئارىسىغا تارقىتىشتا ئەڭ كۆپ ئەمگەك قىلغان، ئۆمرىنىڭ كۆپ قىسمىنى نەۋائى دۇردانىلىرىنى كۆچۈرۈشكە سەرپ قىلغان. نىزارى كۆچۈرگەن نەۋائى كۇللىياتىنىڭ تولۇق بىر قول يازمىسى ئۆزبېكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى ئە. نەۋائى نامىدىكى دۆلەت ئەدەبىيات مۇزېيىنىڭ قول يازمىلار فوندىدا ساقلانماقتا.
ۋىليام بوتلىر يىتىر
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
كەسپى :شائىر، دىرامماتورگ
ئابدۇرەھىم نىزارى
مىزارى ئۆز خەلقىگە نەۋائىنىڭ «خەمسە» سىدىكىدەك بىر يۈرۈش جەۋھەرلەرنى تەقدىم قىلشنى مەقسەت قىلغانىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ توپلامغا كىرگەن يۇقىرىقى بىر يۈرۈش نادىر ئەسەرلىرى بىلەن كۆزلىگەن مەقسىتىگە تولۇق يەتتى.
نىزارى ئەلىشىر نەۋائى ئىزىدىن مېڭىپ «فەرھاد - شېرىن» داستانىنى يازغاندا، نەۋائىغا تەقلىدچى سۈپىتىدە مەيدانغا چىقماي، بەلكى يېڭى بىر ئىجادىي يول بىلەن ماڭغان. نەۋائى ئوتتۇرىغا قويغان پىكىر ۋە تەسۋىرلەرنى تەكرارلىمىغان. نەۋائى ئۆز داستانىنى ئارۇز ۋەزنىنىڭ «بەھرى ۋافز» دەپ ئاتالغان بەھرىدە يازغان بولسا، نىزارى مۇتەقارىب بەھرىدە ئۆزىگە خاس يېنىك ئۇسلۇب بىلەن يازغان.
ۋىليام بوتلىر يىتىر
شان-شەرەپلىرى
ۋىليام بوتلىر يىتىرنىڭ «لىدا ۋە ئاق قۇ»، «ئىنفىرى ئارىل» «قالدىڭ ياشىنىپ» قاتارلىق شېئرىلىرى كىشىلەر سۈيۈپ ئۇقۇيدىغان مەنىۋى بايلىققا ئايلىنىپ قالغان. شېئىرلىرىدا «ئۇرغۇپ تۇرغان ئىلھام بىلەن مىللەتنىڭ روھىنى يۇقۇرى بەدئى شەكىللەر ئارقىلىق ئىپادىلەپ بەرگەنلىگى» ئۈچۈن 1923 -يىلى نوبېل ئەدىبىيات مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن.
ئابدۇرەھىم نىزارى
«لەيلى _ مەجنۇن» ئەسلىدە كىشىلىك ئەركىنلىكى ۋە ئىنسانىي مۇھەببەتنى كۈيلەيدىغان ئەرەب رىۋايىتى ئىدى. بۇ رىۋايەت ئوتتۇرا ئەسىرلەردىن تارتىپلا شەرق خەلقلىرى ئارىسىدا قىسسە شەكلىگە كىرىپ كەڭ تارقالغان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقى ئەدەبىياتىدىكى ئەنئەنىۋى سيۇژىتقا ئايلىنىپ كەتكەن. «لەيلى - مەجنۇن» سيۇژىتىنى بىرىنچى بولۇپ يازما ئەدەبىياتقا نىزامى گەنجەۋى ئېلىپ كىرگەن ۋە شۇنىڭدىن كېيىن پارس تىلىدا بىر قاتار «لەيلى - مەجنۇن» داستانلىرى بارلىققا كەلگەن بولسىمۇ، 15 - ئەسىرگىچە بولغان ئۇيغۇر يازما ئەدەبىياتىدا «لەيلى _ مەجنۇن» داستان سۈپىتىدە مەيدانغا چىقمىغانىدى. ئەلىشىر نەۋائى تۇنجى قېتىم ئەينى دەۋر ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى _ «چاغاتاي تىلى» دا «خەمسە» يارىتىشتىن ئىبارەت مۈشكۈل ۋەزىپىنى ئادا قىلىپ، «لەيلى _ مەجنۇن» نىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى نۇسخىسىنى مەيدانغا چىقاردى. نەۋائىدىن كېيىن، تۈركىي تىلدا سۆزلەشكۈچى خەلقلەر ئەدەبىياتىدا نەچچە ئونلاپ «لەيلى - مەجنۇن» داستانى ئوتتۇرىغا چىقتى، شۇنىڭ بىلەن ئەسلى ئەرەب رىۋايىتى بولغان بۇ سيۇژىت ئۇيغۇر ئەدەبىياتى زېمىنىدىمۇ كۆكلەپ مېۋە بېرىشكە باشلىدى. ئەنە شۇنداق مېۋىلەرنىڭ بىرسى ئابدۇرەھىم نىزارىنىڭ «لەيلى _ مەجنۇن» داستانىدۇر.
ۋىليام بوتلىر يىتىر
شېئىرلىرىدىكى ئىپادىلەر
ۋىليام بوتلىر يىتىرنىڭ دەسلەپكى شېئىېرلىرىدا سىمۋولىزىملىق ۋە مىسىتىتىزملىق پۇراق كۇچلۇك بولغاچقا، تىلى چۈشتەك دىلرەبا ھەم سىرلىق تۇيغۇ بېرىدۇ. كېيىنچە ئۇنىڭ شېىرلىرى غۇۋالىقتىن روشەنلىكە يۇزلىنىپ، رىيالىزىملىق سىمۋولىزىملىق ۋە پەلسەپىۋىلىكتىن ئىبارەت ئۈچ ئامىل بىر‏-‏بىرى بىلەن تىبىئى بىرىلىشپ كەتكەن. بۇ شېئېرلاردا مول سېمۇۋوللۇق ۋاستىلەر ئامىىباو جالنىلىق تىلى ئاسىلسدا يۇقۇرۇى بەدئى چىنىلىققا ئىگە قىلىنغاچقا كىشىلەر ساپ لىرىك تۇيغۇ، ياقىن تەسسەۋۇر بىخىش ئىتىدۇ.
ئابدۇرەھىم نىزارى
ئومۇمەن، نىزارىنىڭ «لەيلى _ مەجنۇن» داستانى 19 -ئەسىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشىنى ئېنىقلاشتا مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان ئەسەرلەرنىڭ بىرسىدۇر.
نىزارى ئارقىدىنلا، «لەيلى _ مەجنۇن» غا ئوخشاپ كېتىدىغان پاجىئە _ ئۆز زامانىسىدە قەشقەرنىڭ كۆكچى يېزىسىدا بولۇپ ئۆتكەن ئەمەلىي ۋەقەگە ئاساسەن، چوڭقۇر رېئالىزم روھىدىكى «رابىيە _ سەئىدىن» داستانىنى يازدى ۋە ئۇنىڭ بىلەن تەنقىدىي رېئالىزمغا يول ئاچتى.
شائىر نىزارى ئىككى ياشنىڭ مۇھەببەت پاجىئەسىنى سىيۇژىت قىلىش ئارقىلىق فېئوداللىق تۈزۈمگە، جۈملىدىن، فېئوداللىق ئائىلە - نىكاھ تۈزۈمىگە كەسكىن قارشى چىقىدۇ.
ئەسەر بەدىئىيلىك جەھەتتىن كامالەتكە يەتكەن بولۇپ، شائىرنىڭ ئۆتكۈر قەلىمى ئاستىدا ئېپىك ۋەقەلەر بىلەن دولقۇنلۇق لىرىك ھېسسىيات ۋە پەلسەپىلىك پىكىر - مۇلاھىزىلەر بىر - بىرى بىلەن قوشۇلۇپ كەتكەن. داستاندا ئاجايىپ باي تەسەۋۋۇر كۈچى، ئوخشىتىش، جانلاندۇرۇش ۋە باشقا بەدىئىي ئىپادىلەش ۋاسىتىلىرى ئومۇملاشتۇرۇپ قوللىنىلغان. شائىر ئۆز قەھرىمان رابىئەنى ئاي بىلەن قۇياشقا، خۇش پۇراق قىزىل گۈلگە ئوخشىتىپ تەسۋىرلىسە، سەلبىي ئوبراز جابىرنى شۇملۇقنىڭ سىمۋولى قاغىغا ئوخشىتىدۇ.
ئومۇمەن ئىلغار دېموكراتىك غايىنى ئۆزىگە سىڭدۈرگەن بۇ ئەسەر بۈگۈنكى كۈندىمۇ يەنىلا زور رېئال ئەھمىيەتكە ئىگە.
نىزارى داستانچىلىقىنىڭ بىر ئالاھىدىلىكى _ قەھرىماننىڭ ئىچكىي كەچۈرمىشىگە تولىراق ئېتىبار بېرىشتىن ئىبارەت. شائىر ئۆز قەھرىمانلىرىنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى غەزەل شەكلى بىلەن، چوڭقۇر ۋە كۈچلۈك ھاياجان ئىچىدە سۈرەتلەپ بېرىپ، ئوقۇغۇچىدا قەھرىمانلارغا نىسبەتەن چوڭقۇر ھېسداشلىق ئويغىتىش مەقسىتىگە يېتەلىگەن. شائىرنىڭ داستانلىرىغا كىرگۈزگەن غەزەللىرى مەيلى مەزمۇن ياكى بەدىئىيلىك جەھەتتە بولسۇن بىر قەدەر يۇقىرى قىممەتكە ئىگە بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ غەزەلچىلىكتىمۇ پىشقان لىرىك شائىر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. نىزارىنىڭ يەنە بالىلار توغۇرلۇقمۇ يازغان بىرمۇنچە شېئىرلىرى بار.
نىزارى 1839 - يىللىرى زوھۇرىدىن ھاكىم بەگنىڭ تەشەببۇسى بىلەن قەشقەردە قولغا ئالغان «دۈررۈلنەجات» («نىجاتلىق ئۈنچىلىرى») ناملىق ئەسىرىنى تۇرپاندا قايتا ئىشلەپ تاماملىدى. بۇ ئەسەردە ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ تۈزۈمچان بولۇشى، ئەمەلدارلارنىڭ ئادىل ۋە ئاقىل بولۇشى، خەلققە كۆيۈنۈشى كېرەكلىكى ئۆتكۈر سوئال - جاۋاب بىلەن ۋەز - نەسىھەت قىلىنىدۇ. سوئال مۇدبىرخۇدبىن ناملىق سەلبىي ئوبرازنىڭ ئاغزىدىن بېرىلىپ، جاۋاب مۇقبىل رەۋشەندىل ناملىق ئىجابىي ئوبرازنىڭ ئاغزىدىن ئېلىنىدۇ، تۈزۈلۈشى نەسرىي - نەزىم شەكلىدە بولۇپ ئومۇمىي كىتاب 88 سوئالغا 92 جاۋاب بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.
نىزارى ئۆز زامانىسىنىڭ ئىلغار پىكىرلىك كىشىسى بولغانلىقتىن، خەلقلەرنىڭ كۈيىنى كۈيلەپ، پۈتۈن ئەسەرلىرىنى خەلق ئاممىسىغا بېغىشلىدى. ھۆكۈمران تەبىقىلەرگە خۇشامەت قىلىپ، ئۇلارنى ماختاشتىن ئۆزىنى ساقلىدى. شائىر ئۆز ئەسەرلىرىدە كىشىلىك جەمئىيىتىنى ئىنسانپەرۋەرلىك، ۋاپادارلىق، سەمىمىيلىك، مەردلىك، گۈزەللىككە ۋە دىيانەتكە چاقىردى. ئالدامچىلىق، مۇناپىقلىق، زالىملىقنى نەپرەت قامچىسى ئاستىغا ئالدى. ئۇ، يەنە ئۆز ئەسەرلىرىدە چەت تىللارنى مۇمكىن قەدەر ئاز ئىشلىتىپ، خەلققە چۈشىنەرلىك تىل، يېنىك ۋە ساددا ئۇسلۇب ئىشلەتتى. شائىرنىڭ ئىجادىي ئەسەرلىرى ئەدەبىيات خەزىنىسىدىكى ئېسىل بايلىق ھېسابلىنىدۇ.
شائىرنىڭ تۇرپاندىن (ئاساسلىقى، لۈكچۈندىكى ئەفرىدۇن ۋاڭ ئوردىسىدىن) قەشقەرگە، زوھۇرىدىن ھاكىمبەگ ھۇزۇرىغا قاچان قايتىپ كەلگەنلىكى ئېنىق ئەمەس (بۇ ھەقتىكى يىلنامىلەردە ئىلگىرى - كېيىنلىك مەۋجۇت). ئومۇمەن، شائىر قايتىپ كەلگەندىن كېيىن قەشقەر ئوپالنىڭ قۇمباغ (ئازىغ) كەنتىدىكى زوھۇرىدىن ھاكىمبەگ تەيىن قىلىپ بەرگەن ئارامگاھىدا داۋالىنىپ دەم ئالغان ۋە مۇشۇ مەزگىلدە «ھەزرىتى موللام» (مەھمۇد قەشقەرى) تەزكىرىسىدىن پايدىلىنىپ، «دىيارى ئىمام» ناملىق كىتابىنى يازغان. مۇتەپەككۇر، رېئالىزمچى شائىر ئابدۇرەھىم نىزارى 1848 - يىلى ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ جەسىتى «ھەزرىتى موللام» قەبرىسى جايلاشقان دۆڭلۈكنىڭ غەربىي شىمال يانباغرىغا قويۇلدى. نىزارى قەبرىسى ھېلىمۇ شۇ جايدا «ئابدۇرەھىم سىجلات مەقبەرىسى» نامى بىلەن مەشھۇر.
تەڭشەك
تەڭشەك ئادەتتە كومپىيۇتېر ياكى يانفون (ئەقلىيفون ۋە باشقا يان تېلفونلار) ۋە ياكى باشقا ئېلىكترونلۇق ئۈسكۈنلەردىكى شۇ ئۈسكۈنىنىڭ ھەرخىل فۇنكىسىيە ۋە ئىقتدارلىرنى تەڭشەش فۇنكىسيەسنى كۆرستىدۇ. ئىشلەتكۈچىلەر ئۆزىنىڭ قىزىقىشقا، ئىشتىياقىغا ئاساسەن كومپىيۇتېر، يانفون، ۋە باشقا ئېلىكترونلۇق ئۈسكۈنىلەرنىڭ رەڭگى، ئاۋازى، ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىنى، سىنبەلگىلەرنى، فونىتنى، ۋە باشقا ھازا-كازالارنى تەڭشەك فۇنكىسيەسى ئارقىلىق ئۆزگەرتەلەيدۇ. thumb|كۆپ كۆرۈلدىغان تەڭشەكنىڭ سىنبەلگىسى thumb|تەڭشەك كۆزنىكى thumb|تەڭشەك كۆزنىكى thumb|يانفوندىكى تەڭشەك [[بەتكۈچ|بەتكۈچى]]
بايقۇرۇت يېزىسى
بايقۇرۇت يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bayqurut Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئۇلۇغچات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
يانپاش
يانپاش بولسا ئادەم بەدىنى
مۇقىم قىممەتلىك تەڭگە
مۇقىم قىممەتلىك تەڭگە (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: تۇراقلىق تەڭگە، مۇقىم باھالىق تەڭگە؛ ئېنگلىزچە: Stablecoin) باھا داۋالغۇشىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن لايىھلەنگەن بىر خىل يېڭى تىپىلق شىفىرلىق پۇل. مۇقىم قىممەتلىك تەڭگە باشقا پۇل-مۇئامىلە مەھسۇلاتلىرىدىن كۆتەكلەنگەن ياكى كۆتەكلەنمىگەن بولسىمۇ بولدۇ. ئەڭ داڭلىق بىت تەڭگىسى مۇقىم قىممەتلىك تەڭگە ئەمەس.
ئەسرلەر
100 يىلنى بىرلىك قىلغان يىللار
پۇلتەك (پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىسى)
پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىسى (ئېنگلىزچە: Financial technology)، قىسقارتىلىپ پۇلتەك، ئادەتتە ئەنئەنىۋى بانكا ياكى باشقا پۇل مۇئامىلە شىركەتلىرىنى ئىقتىدارلىرى بىلەن رىقابەتلىشىدىغان ھەم ئورنىنى ئېلىش ئىمكانىيىتى يارىتىدىغان ھازىر يېڭىدىن بەرپا بولغان پەن تېخنىكا مەسىلەن يانفون، باشقا كۆچمە ئۈسكىنە، تور، ۋە بۆلەكچە زەنجىرى تېخنىكىسى قاتارلىق بىر تۈركۈم پەن تېخنىكا يېڭىلقلىرىنى كۆرستىدۇ. ئالىبابانىڭ چۈمۆلە پۇل-مۇئامىلەسى دەل پۇلتەك كارخانلىرىنىڭ بىر يارقىن ئۈلگىسىدۇر.
سۇغا چىداملىق قەغەز
بىر خىل سۇدىن مۇداپىيەلىنەلەيدىغان قەغەز بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئىقتىدارى غەلىتە ئۇنى سۇغا سېلىپ قويسا قانچە ئۇزاق تۇرسىمۇ ھېچنىمە بولمايدۇ، ئەگەر ئۇنى سۇدىن ئېلىپ بىردەم قويۇپ قويسا، ئەسلىدىكى ھالىتىگە قايتىدۇ.
قىسقىچە مەزمۇنى
ئادەتتىكى قەغەزلەر سۇدىن قوقىدۇ، ھەتتا پۇل بېسىشقا ئىشلىتىلىدىغان قەغەزمۇ سۇدا ئۇزۇن تۇرسا بىسىلىپ كېتىدۇ، بۇنىڭدىن بىر قانچە ئون يىللار ئىلگىرى، سۇغا چىداملىق قەغەزمۇ بار دېسە كۆپىنچە كىشىلەر ئىشەنمەيتتى. ھازىر ھەرخىل سۇدىن قوقمايدىغان قەغەزلەر ئىشلىنىپ چىقتى. بىر خىل سۇدىن مۇداپىيەلىنەلەيدىغان قەغەز بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئىقتىدارى غەلىتە ئۇنى سۇغا سېلىپ قويسا قانچە ئۇزاق تۇرسىمۇ ھېچنىمە بولمايدۇ، ئەگەر ئۇنى سۇدىن ئېلىپ بىردەم قويۇپ قويسا، ئەسلىدىكى ھالىتىگە قايتىدۇ، ئۇنداقتا ئۇ قەغەز نېمە ئۈچۈن سۇدىن قورقمايدۇ ؟
ئادەتتىكى قەغەزلەرنىڭ ھەممىسى ياغاچ ياكى ئۆسۈملۈك تالالىرىنى خام ئەشيا قىلىنىپ ئىشلىنىدۇ، شۇ تەبىئىي تالالارنىڭ تەركىبىدە سىللۇزا بار ، سىللۇزا مولىكولاسىدا بىر قانچە مىڭلىغان گىلوكۇزا بۆلەكچىلىرى بولۇپ ، بۇ بۆلەكلەرنىڭ بىر قىسمىدا سۇغا مايىللىق رولى بار. ئەگەر ئادەتتىكى قەغەزنى سۇغا سالساق ئاسانلا بۇزۇلىدۇ ، سۇغا چىداملىق قەغەزلەر ئانئورگانىك ماددىلاردىن ئىشلەنگەن ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىر خىل قەغەز بازالىت ، شۈەنۋو مىنرالى ياكى قۇملاردىن ئىشلەنگەن شۇەنرۇڭ مىنرالى سۇيۇلدۇرۇلغاندىن كېيىن ، سۇزۇلۇپ ئىنچىكە يىپ ھالىتىگە كەلتۇرۇلۇپ ، ئۇندىن كېيىن فىمۇل ئالدېگىد سىمولىسىغا چىلاپ ، ئۇنىڭغا يەنە بەيتۇفىن قوشۇپ ئىشلەنگەن. مەسىلەن : مەخسۇس پىۋا ، گاز سۈيى ، مېۋە سۈيى قاچىلىنىدىغان قەغەز بولۇپ ، نىپىز مېتال پىلاستىنكا ، سىنتىتىك سىمولا ، قەغەز ئۇچىنىڭ بىرىكىشىدىن تەركىب تاپقان. ئۇ ھاۋا ، سۇيۇقلۇق ئۆتكۈزمەيدۇ ، سۇغا چىداملىق. يەنە بىر خىل قەغەز بىرىكمە قەغەزدىن ئىشلەنگەن ، مەسىلەن : مەخسۇس پىۋا ، گاز سۇيى ، مېۋە سۇيى قاچىلىنىدىغان قەغەز بولۇپ ، نېپىز مېتال پىلاستىنكا ، سىنتېتىك سىمولا ، قەغەز ئۇچىنىڭ بىرىكىشىدىن تەركىب تاپقان. ئۇ ھاۋا ، سۇيۇقلۇق ئۆتكۈزمەيدۇ. كۆڭۇلدىكىدەك سۇغا چىداملىق قەغەز.
ئۇنىڭدىن باشقا يەنە سۇدىن مۇداپىيەلىنىدىغان ماددىلارنى قەغەزگە ئارلاشتۇرۇش ئارقىلىق مەسىلەن
ھازىر سۇدىن قورقمايدىغان قەغەزدىن قەغەز ئىستاكان، قۇتا تەخسە قاتارلىقلار ئىشلەنمەكتە، ئۇلارغا ئىچىملىكلەر، ھەتتا قىززىق شورپا، تاماق قاتارلىقلار قاچىلىنىدۇ. ئىشلىتىشكە ئەپلىك، يەڭگىل ھەم پاكىز،پەن-تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، يېڭىدىن يېڭى سۇغا چىداملىق قەغەزلەر كۆپلەپ مەيدانغا كېلىدۇ.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 6-بۆلۈم
13-سۇئال: چەت ئەللىكلەرنىڭ تۇرمۇشىدا كىتاب ئوقۇش ھەققىدە كۆزەتكەنلىرىڭىز قايسىلار؟
10- نەۋرۇز
10- نەۋرۇز ياكى 10- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 10- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 69. (كەبىسە يىللاردا 70.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 296 كۈن باردۇر.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 6-بۆلۈم
جاۋاب: مەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ كىتاب ئوقۇشقا ئائىت ئادەتلىرىنى ئۆزۈمنىڭ بىۋاسىتە كۆرگەنلىرى ئارقىلىق تەسۋىرلەپ بېرەي. مەن كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ داۋىس شۆبىسىدە ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا، بىزنىڭ ئۆيگە باشقا بىر شىتاتنىڭ كىچىك بىر يېرىدە تۇرىدىغان، ئۆزى مۇسۇلمان، ئەمما ئېرى ئامېرىكىلىق بىر دوستىمىز بىر قانچە كۈن تاماشا قىلىش مۇناسىۋىتى بىلەن كېلىپ، بىزنىڭ ياتاقتا 2 ئاخشام قۇنۇپ قالدى. بۇ دوستىمىزنىڭ ئېرى ئاشۇ دوستىمىز بىلەن توي قىلىش ئۈچۈن ئىسلام دىنىغا كىرگەنىدى. ئۇلار بىزنىڭ ئۆيگە كېلىپ ئەتىسى بازارغا چىقىپ قايتىپ كەلگەندە، ئۇ ئامېرىكىلىقنىڭ قولىدا ئىسلام دىنىغا ئائىت 3-4 ئىنگلىزچە كىتابنى كۆردۈم. ئۇلار تاماشا قىلىش جەريانىدا، مەخسۇس بىر قانچە كىتابخانىلارغا بېرىپ، ئىسلام دىنىغا ئائىت ئۆزلىرىدە يوق كىتابلارنىڭ ھەممىسىنى سېتىۋالغان ئىكەن. مەن بۇ كىتابلارنى ۋاراقلاپ كۆرۈپ بېقىپ، ناھايىتى تەسىرلەندىم، ھەمدە ئىنتايىن خىجىل بولدۇم. ئىچىمدە، "چەت ئەلدە تۇرۇپ، ئۆزلىرىنى «مەن مۇسۇلمان» دەپ ھېسابلاپ يۈرۈيدىغان ئۇيغۇرلار ئىچىدە ئۆز دىنى توغرىسىدا مۇشۇنداق ئىزدىنىدىغان ئادەملەردىن قانچىسى بار؟" دەپ ئويلىدىم.
ئامېرىكىدا ئاتا-ئانىلار بالىلارغا كۇتۇپخانىدىن كىتاب ئارىيەت ئېلىپ بەرگەندىن باشقا، بازاردىنمۇ نۇرغۇن كىتابلارنى سېتىپ ئالىدۇ. بولۇپمۇ ئاق تەنلىكلەرنىڭ بالىلىرىنىڭ ئۆيىگە قارايدىغان بولسا، چوقۇم بىردىن كىتاب ساقلاش ئورنى بارلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ. بالىلار چوڭ بولغاندا، ياكى بۇ كىتابلاردىن زېرىككەندە، ئاتا-ئانىلار ئۇ كىتابلارنى ئۆز شەھىرىدىكى كۇتۇپخانىغا ئىئانە قىلىدۇ. شۇڭا ھەر بىر كۇتۇپخانىدا ئىئانە قىلغان كىتابلارنى قويۇپ قويىدىغان مەخسۇس ئورۇن ۋە قەغەز ساندۇقلار بولىدۇ. بەزى كۇتۇپخانىلار يىغىلغان كىتابلارنى ئۆزلىرى بىر تەرەپ قىلالمايدىغان ھالەتكە كېلىپ قالسا، "بۇ يەردىكى كىتابلارنى ئۆزىڭىز خالىغانچە ئېلىپ كەتسىڭىز بولىدۇ" دەپمۇ يېزىپ قويىدۇ.
بالىلارنى كىتاب ئوقۇشقا ئۈندەش پۈتۈن ئامېرىكا جەمئىيىتىگە سىڭىپ كەتكەن بىر ئىش بولۇپ، مەكتەپ، ئوقۇتقۇچى، ئاتا-ئانا، ۋە ھەر ساھەدىكى داڭلىق ئەرباپلارنىڭ ھەممىسى بۇ ئىشنى ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم بۇرچلىرىنىڭ بىرى قاتارىدا تۇتىدۇ. ئامېرىكىدىكى باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلەر ھەر يىلى بىر ئاينى "كىتاب ئوقۇش ئېيى" قىلىپ بەلگىلەپ، بۇ بىر ئاينىڭ ئىچىدە پۈتۈن مەكتەپ ئوقۇغىلىرىغا مەلۇم ساندىكى كىتابنى ئوقۇپ بولۇشنى تاپشۇرۇق قىلىپ بېرىدۇ. ۋەزىپىنى ئاشۇرۇپ ئورۇنلىغانلارغا مۇكاپات بېرىدۇ. مەن ئىككى بالامنىڭ "كىتاب ئوقۇش ئېيى" تۈگىگەندىن كېيىنكى "Ice-cream" زىياپىتىگە كۆپ قېتىم قاتنىشىپ باقتىم. باشلانغۇچنىڭ بالىلىرىنى كىتاب ئوقۇشقا قىزىقتۇرۇش ئۈچۈن، ھەر بىر مەكتەپتە ھەر يىلى "كىتاب يەرمەنكىسى" پائالىيىتى ئېلىپ بارىدۇ. بۇ پائالىيەتتە بالىلار كىتابلىرىنى نەشر قىلىدىغان شىركەتلەر مەكتەپكە كېلىپ، ئۆزلىرى نەشىر قىلغان ئەڭ يېڭى كىتابلارنى كۆرگەزمە قىلىدۇ ھەمدە نەق مەيداندا ساتىدۇ. بىر قېتىم مەن ئوغلۇمنىڭ مەكتىپىدىن بالامغا مەخسۇس كىتاب بۇيرۇتۇش توغرىسىدا بىر تەكلىپ تاپشۇرۇپ ئالدىم. پەقەت 5 دوللار خەجلەپ بىر كىتاب بۇيرۇتقانىدىم، مەخسۇس مېنىڭ ئوغلۇم ئۈچۈن بېسىلغان بىر كىتابنى تاپشۇرۇپ ئالدىم. بۇ كىتابنىڭ ئىچىدىكى ئاساسىي رولچى مېنىڭ ئوغلۇم بولۇپ، كىتابنىڭ تەشىغىمۇ ئوغلۇمنىڭ ئىسمى بېسىلغانىدى. مەن قاتتىق تەسىرلەندىم. ئامېرىكىنىڭ -2001يىلىدىكى”11-سىنتەبىر“ۋەقەسى يۈز بەرگەن ۋاقىتتا، ئامېرىكا پرىزىدىنتى بۇش بىر باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ كىتاب ئوقۇش پائالىيىتىگە قاتنىشىۋاتقانىدى. ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمەت خادىملىرى شۇ مەكتەپكە بېرىپ، بىر سىنىپتا بۇشنىڭ قۇلىقىغا پىچىرلاپ، نيۇ-يوركتا بولغان ۋەقەنى دوكلات قىلىدۇ. ئامېرىكىدىكى باشقا ئاتاقلىق ئەرباپلارمۇ باشلانغۇچ مەكتەپلەرگە بېرىپ، بالىلارغا كىتاب ئوقۇپ بېرىۋاتقانلىقىنى بىز تېلېۋىزوردا داۋاملىق كۆرۈپ تۇرىمىز.
بىز شىمالىي كالىفورنىيەنىڭ Davis دېگەن شەھىرىدە 1990-يىلىدىن 1997-يىلىغىچە 7 يىل تۇردۇق. بىزنىڭ تۇرغان ياتىقىمىز كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەقەت توي قىلغان ئوقۇغۇچىلارغىلا ئىجارىگە بېرىدىغان ياتاق بىنا رايونىدا بولۇپ، ئۇ يەردە تۇرىدىغانلارنىڭ ھەممىسى ئاشۇ مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئىدى. 1997-يىلىدىن 2004-يىلىنىڭ ئوتتۇرىسىغىچە شىمالىي كالىفورنىيەدىكى San Francisco شەھىرى بىلەن سىلىكون جىلغىسىغا يېقىن جايدىكى San Ramon دېگەن شەھەردە ئۆزىمىز سېتىۋالغان ئايرىم بىنالىق ئۆيدە تۇردۇق. بۇ شەھەر ئامېرىكىدىكى تۇرمۇش سەۋىيىسى ئوتتۇرا ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك كىشىلەر تۇرىدىغان شەھەر بولۇپ، بۇ شەھەردىكىلەرنىڭ ئوتتۇرىچە يىللىق ئائىلە كىرىمى 87 مىڭ دوللار ئىكەن. (كالىفورنىيەدە يىللىق ئائىلە كىرىمى 30 مىڭ دوللاردىن تۆۋەنلەر كەمبەغەللەر ھېسابلىنىدۇ) Davis تا مەكتەپنىڭ بىر چوڭ سۇ ئۈزۈش كۆلى بار بولۇپ، ياز كۈنلىرى بىز بالىلىمىزنى داۋاملىق شۇ يەرگە ئاپىراتتۇق. San Ramon شەھىرىدە بولسا، بىزنىڭ بىر كىچىك رايونغا تەۋە بىر سۇ ئۈزۈش كۆلى بىلەن بىر "tennis" توپ مەيدانى بار ئىدى. بىزدە ئۇلارنىڭ ئاچقۇچى بار بولۇپ، بىز ئۇلارنى خالىغان ۋاقىتتا ئىشلىتەلەيتۇق. بۇ كۆللەرنىڭ بىر تۈزۈمى، 15 ياشتىن كىچىك بالىلار سۇ ئۈزگەندە، ئۇلارنىڭ قېشىدا چوقۇم بىرەر 18 تىن يۇقىرى ياشتىكى ئادەم بولۇشى كېرەك. بىز بالىلىرىمىزنى سۇ ئۈزۈشكە ئاپارغاندا، كۆزىمىزگە داۋاملىق چېلىقىدىغان بىر ئىش، نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى سۇدا ئوينىغىلى قويۇپ بېرىپ، ئۆزلىرى بىر تەرەپتىن بالىلىرىنى كۆزەتكەچ، بىر تەرەپتىن كىتاب ئوقۇشتىن ئىبارەت ئىدى. بىزنىڭ ياتاق رايونىمىزدا مەخسۇس بالىلار ئويناش ئۈچۈن ياسالغان سېرىلغۇچ، گۈلەڭگۈچ، يامىشىپ چىقىپ ئوينايدىغان 2-3 مېتىر ئىگىزلىكتىكى قۇرۇلمىلار ۋە قۇملۇقلار بار بولۇپ، ئىشلىمەيدىغان ئانىلار بالىلىرىنى شۇ يەردە ئوينىغىلى قويۇپ بېرىپ، ئۆزلىرى كىتاب ئوقۇپ ئولتۇراتتى. بىزنىڭ San Ramonدىكى قوشنىلىرىمىزنىڭ ھەممىسى دېگىدەك گېزىتكە مۇشتىرى بولغانىدى (ھەر كۈنى تاڭ سەھەردە گېزىت توشۇغۇچى گېزىتلەرنى ھەر بىر مۇشتىرىنىڭ ئۆيىنىڭ ئالدىغا تاشلاپ قويىدىغان بولغاچقا، بىز ئىشقا ماڭغاندا قوشنىلارنىڭ ئۆيىنىڭ ئالدىدىكى گېزىتنى ھەر كۈنى كۆرۈپ تۇرىمىز). كالىفورنىيەدىكى شەخسىي ئۆيلەرنىڭ ئارقا ھويلىسىغا قارىسىڭىز، مەخسۇس كىتاب ئوقۇش ئۈچۈن تەييارلانغان ھەر خىل ئورۇنداقلارنى چوقۇم كۆرۈسىز. مەن بىلەن بىر مىنىبۇستا ئىشقا بارىدىغان خادىملارنىڭ ئىچىدە، يول بويى كىتاب ئوقۇيدىغانلاردىن بىر قانچىسى بار.
بىز ئاپتوبۇس بېكىتىدە ئاپتوبۇس ساقلاپ تۇرغان، پويىز بېكىتىدە پويىز ساقلاپ تۇرغان، ئايروپىلان ئىستانسىسىدا ئايروپىلان ساقلاپ تۇرغانلارنىڭ كۆپىنچىسى گېزىت ياكى كىتاب ئوقۇپ تۇرغانلىقىنى كۆرۈپ تۇرىمىز. ئايروپىلان ۋە پويىزدىكى يولۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسىمۇ كىتاب ئوقۇۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. باغچىلاردىكى چىملىقنىڭ ۋە دېڭىز بويىدىكى قۇملۇقنىڭ ئۈستىدە ئاپتاپ سىنىۋېتىپ، كىتاب ئوقۇپ ياتقان كىشىلەرنى داۋاملىق ئۇچرىتىمىز. دوكانلاردا پۇل تۆلەشكە ئۆچرەت تۇرغاندا، نۆۋىتى كەلگەن ئاياللارنىڭ سومكىسىدىن پۇل ياكى بانكا كارتىلىرىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن سومكىسىدىكى كىتابنى ئېلىپ بىر تەرەپكە قويۇپ قويغىنىنى داۋاملىق كۆرۈپ تۇرىمىز. مېنىڭ پەرىزىمچە، سومكا كۆتۈرىۋالغان ئامېرىكىلىقلارنىڭ سومكىسىنى ئاختۇرسا، يېرىمىدىن كۆپىنىڭ سومكىسىدىن كەم دېگەندە بىرەر كىتاب، ژورنال ياكى گېزىت چىقىشى مۇمكىن. ئامېرىكىدىكى خېلى نۇرغۇن كىتابلار، بولۇپمۇ رومانلارنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىلەن كەڭلىگى ئادەتتىكى كىتاپلارنىڭكىدىن كىچىك بولىدۇ. شۇڭا ئۇلارنى كۆتۈرۈپ يۈرۈش ئىنتايىن قولايلىقدۇر.
ھېكايە، رومان ۋە ھەر خىل دەرسلىك كىتابلاردىن باشقا، ئامېرىكىدا ئادەم تەسەۋۋۇر قىلالايدىغان ھەر بىر كەسىپتە، بۇرۇنقىلار ئۆزلىرىنىڭ ئەمىلىي تەجرىبىلىرىگە، بېشىدىن ئۆتكۈزگەن مەغلۇبىيىتى بىلەن قازانغان مۇۋەپپىقىيەتلىرىگە، ئۆزى ئېلىپ بارغان ئىلمىي تەتقىقاتلىرىغا، ۋە پۈتۈن دۇنيانىڭ كۆپ يىللىق ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىگە ئاساسەن يېزىپ چىقىپ ئېلان قىلغان كىتابلاردىن بىر قانچىنى تېپىش مۇمكىن. بۇ كىتابلار بۇرۇنقىلار ياراتقان بىلىم جۇغلانمىسى بولۇپ، ئەگەر مۇۋاپىق پايدىلىنىلسا، ئۇلار كېيىنكىلەر ئۈچۈن مۆلچەرلىگۈسىز دەرىجىدە ئىقتىسادىي، ئىجتىمائى ۋە سىياسىي قىممەت يارىتالايدۇ. بىز داۋاملىق ئاڭلايدىغان "ئىلمىي ئۇسۇلدا ئىش قىلىش" دېگەنلىك، ئۆزىمىز قىلغان ھەر بىر ئىشتا، بۇرۇنقىلار ياراتقان بىلىمدىن تولۇق پايدىلىنىش دېگەنلىكتىن ئىبارەتتۇر. بۇ يەردە مەن شۇنى تىلغا ئېلىشقا مەجبۇرىمەنكى، بىز ئۇيغۇرلار "ئىلمىي ئۇسۇلدا ئىش قىلىش" نىڭ مەناسىنى ھەقىقىي تۈردە توغرا چۈشىنىپ، ئۇنى ئۆزىمىزنىڭ ئەمەلىي ھەرىكىتىمىزگە تەتبىقلاشتا ئىنتايىن ئاجىزمىز. بىزنىڭ نۇرغۇن كىشىلىرىمىز ئۆزىنىڭ ئىلمىي ئاساسىي بولمىغان پەرىزىگە ۋە شەخسىي ھېسسىياتىغا تايىنىپ ئىش قىلىشنى ئادەت قىلىۋالغان. بۇنىڭ زىيىنىنى بىز ھازىر يەتكىچە تارتىۋاتىمىز. بارغانسېرى كۆپ ئۇيغۇر ھۈنەرۋەنلىرىنىڭ ئۆز ئىگىلىكىنى يوقىتىپ قويۇۋاتقانلىقى مانا مۇشۇ ئاقىۋەتنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. بۇرۇنقىلار ياراتقان بىلىمنىڭ ھەممىسى، سىز ئۇلاردىن پايدىلىنىدىغان ۋاقىتتا، سىزدىن شۇ كەسىپتە ئالىي مەكتەپ ئۇنۋانى بولۇشنى تەلەپ قىلمايدۇ. تولۇقسىز ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەنلەرمۇ ئوقۇپ پايدىلىنالايدىغان كىتابلارمۇ ساناقسىز بار. بىز ئۆز ئىشلىرىمىزدىن چوقۇم بىر ئۈنۈم ھاسىل قىلماقچى بولىدىكەنمىز، بۇرۇن يارىتىلغان بىلىمدىن تولۇق پايدىلىنىپ، ھەقىقىي تۈردە ئىلمىي ئاساستا ئىش قىلىشىمىز كېرەك.
مەن كىچىكىمدىنلا بىر ئىشنى قىلىشتىن بۇرۇن، ئۇنى قىلىشتىكى مەقسىدىمنى، ھەمدە ئۇنى قانداق قىلسا توغرا قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى ناھايىتى تولۇق ئايدىڭلاشتۇرىۋېلىشقا ئادەتلەنگەن بولۇپ، ئەگەر بۇ نەرسىلەر ئېنىق بولمىسا، ئۇ ئىشنى ھەرگىزمۇ باشلىيالمايمەن. بۇ ئادەتنىڭ پايدىسىنى مەن يالغۇز ئۆزۈمنىڭ كەسپىي خىزمىتىمدىلا ئەمەس، ئۆزۈمنىڭ شەخسىي تۇرمۇشىمدىمۇ داۋاملىق كۆرۈپ كېلىۋاتىمەن. 1995-يىلى مەن دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشىپ، پوستدوكتۇرلۇق خىزمىتىنى باشلىغاندا، ئۆزىمىزنىڭ ئىقتىساد قىلىپ يىغىدىغان كىرىمىمىزدىن قانداق پايدىلانسا ئەڭ ياخشى بولىدىغانلىقىنى بىلىۋېلىش ئۈچۈن، ئامېرىكىنىڭ بانكا سىستېمىسى توغرىسىدىكى بىر كىتابنى سېتىۋېلىپ ئوقۇدۇم. بىرىنچى شىركەتتە خىزمەت باشلىغاندىن كېيىن، "بايلىق يىغىشنىڭ 5 پرىنسىپلىرى" دېگەن بىر كىتابنى سېتىۋېلىپ ئوقۇدۇم. مېنىڭ ئىقتىسادتىن خېلى خەۋىرىم بار بولۇپ، ئامېرىكا ۋە دۇنيا ئىقتىسادىي بازىرىنى خېلى تولۇق چۈشىنىپ ماڭىدىغان بولساممۇ، باشقىلارنىڭ يۈقىرىقى مەسىلىدە قانداق تەكلىپلىرى بارلىقىنى بىلگىم كەلگەنىدى. 1997-يىلى ئۆي سېتىۋېلىشتىن بۇرۇن، "تۇنجى قېتىم ئۆي سېتىۋالىدىغانلار بىلىۋېلىشقا تېگىشلىك مۇھىم ئىشلار" دېگەن بىر كىتابنى سېتىۋېلىپ ئوقۇدۇم. 1998-يىلى ئۆينىڭ ئارقا ھويلىسىغا بىر كەڭلىكى 5 مېتىر، ئۇزۇنلۇقى 10 مېتىر كېلىدىغان ياغاچ سۇپا ياساش ئالدىدا، "ئۆزى سۇپا ياساشنىڭ ئۇسۇللىرى توغرىسىدا" دېگەن بىر كىتابنى سېتىۋېلىپ ئوقۇدۇم. 1999-يىلى ئامېرىكىدا پاي-چەك بازىرى ئىنتايىن قىزىپ كەتكەنىدى، "ئامېرىكىنىڭ پاي-چەك بازىرى" دېگەن بىر كىتابنى سېتىۋېلىپ ئوقۇدۇم. كەسىپ جەھەتتە كىتاب ئوقۇپ، يېڭى نەرسە ئۆگىنىش بىز ئۈچۈن داۋاملىق بولىدىغان بىر ئىش. دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئېلىش، ھەرگىز ئۆز كەسپىمىز ساھەسىدە دۇنيادىكى بىلىملەرنىڭ ھەممىسىنى ئۆگىنىپ بولغانلىقىمىزدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئۇ پەقەت بىزدە ئۆزىمىز كىتاب ئوقۇپ، يېڭى نەرسىلەرنى ئۆزىمىز ئۆگىنىپ، ئۇنى ئۆز ئەمەلىيىتىمىزدە ئىشلىتەلەيدىغان بىر قىسىم ئاساسلىق ئىقتىدارنىڭ يېتىلگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. مەن مۇشۇ سۆھبەت خاتىرىسىنى يېزىشنى باشلىغاندىن بۇيان، ئۆز كەسپىمدە بىر قانچە يېڭى نەرسىنى ئۆگىنىپ، ئۇلارنى ئۆز تەتقىقاتىمدا پايدىلىنىپ بولدۇم. ئادەم قانچە كۆپ ئۆگەنگەنسېرى، ئۆز بىلىمىنىڭ كەملىكىنى شۇنچە ھېس قىلىدۇ. شۇڭا، ياخشىراق تۇرمۇش كەچۈرۈشنى ئىستەيدىغان ھەر قانداق بىر ئادەم، كىتاب ئوقۇپ، يېڭى بىلىم ئىگىلەشنى ئۆزىنىڭ ئۆمۈرلۈك ئىشى قىلىشى كېرەك. تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەردىكى كۆپ سانلىق ئادەملەر دەل ئاشۇنداق ئادەملەردۇر.
بۇنىڭدىن 30 نەچچە يىلنىڭ ئالدىدىكى مەدەنىيەت ئىنقىلابى جەريانىدا، مەن يېزىدىكى دېھقانلارنىڭ بىر يىل ئىشلەپمۇ يەنە ئۆزىنىڭ ئاشلىق پۇلىنى تۆلىيەلمەسلىك تۈپەيلىدىن، يېشى مەن بىلەن باراۋەر كېلىدىغان بالىلىرىنى ئوقۇتماي، ئېتىزلىقنىڭ ئەمگىكىگە سېلىۋاتقان ئەھۋالنى كۆرۈپ، ئىنتايىن ئېچىنغان ئىدىم. ( 30 يىل بۇرۇنقى ئاشۇنداق ئەھۋال تەكلىماكانغا گىرەلىشىپ كەتكەن خەنۇبىي شىنجاڭنىڭ چەت-ياقا رايۇنلىرىدا تا ھازىرغىچە مەۋجۈت. تەھرىرلىگۈچىدىن) " . ئەگەر ھۆكۈمەت مۇشۇ بالىلارنىڭ ئاشلىق پۇلىنى كۆتۈرىۋەتكەن بولسا، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى خۇددى مەندەك ئوقۇيالىغان بولاتتى"، دەپ ئويلىغان ئىدىم. ھازىر ئۇنىڭدىن 30 نەچچە يىل ئۆتۈپ كەتتى. ھازىر يېزىلاردا ئوقۇيالماي قېلىۋاتقان بالىلار بارمۇ-يوق، بولسا ئۇلار قانچىلىك نىسبەتنى ئىگىلەيدۇ، بۇلار ماڭا مەلۇم ئەمەس. ئەمما، ماڭا ناھايىتى ئېنىق بىر ئىش شۇكى، ئوقۇيالمىغان كىشىلەر مىللەت سۈپىتىنى يۇقىرىلىتىشقا ھېچ قانداق تۆھپە قوشالمايدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۇلار كەلگۈسىدە جەمئىيەت ئۈچۈنمۇ، مىللەت ئۈچۈنمۇ بىر يۈك بولۇپ قالىدۇ. بىر مىللەتنىڭ سۈپىتىنى ئۆستۈرۈش، پۈتۈن مىللەتتىن ناھايىتى ئۇزۇن ۋاقىت توختىماي تىرىشچانلىق كۆرسىتىشنى تەلەپ قىلىدىغان جاپالىق ئىش. ياپونىيە 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن 100 يىل بۇرۇنلا پۈتۈن خەلق مائارىپىنى ئومۇملاشتۇرۇپ بولغانىدى. شۇڭا ئۇلار 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلالىدى.
ھازىرقى شارائىتتا، ئۇيغۇرلار ئۆز مىللىتىنىڭ سۈپىتىنى ئۆستۈرۈشى ئۈچۈن قانداق قىلىشى كېرەك؟ بۇ ئىشتا ھەر بىر ئادەم قانداق رول ئوينىشى كېرەك؟
ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كەلگۈسىگە كۆڭۈل بۆلىدىغان، مىللەتكە كۆيۈنىدىغان ھەر بىر ئادەم بۇ مەسىلە توغرىسىدا داۋاملىق، ئەستايىدىل ئويلىشى كېرەك. ھەمدە، ئۆزىنىڭ ئىقتىدارى يەتكەن دائىرە ئىچىدە مۇۋاپىق ئىش كۆرۈشى كېرەك. ئۇنداق قىلمايدىكەنمىز، ۋاقىت ئۆتۈپ كېتىۋېرىدۇ. دەۋىر ئىلگىرلەۋېرىدۇ. بىز بىر ئىزىمىزدا توختاپ قېلىۋېرىمىز.
‏
On wikipro:ئىقتىساد
Bu Vikiprojenin hadefleri ekonomi ile ilgili yeni maddeler oluşturmak, mevcut maddeleri geliştirmek ve kaliteli/seçkin maddeler oluşturmaktır.
تەگلىك
تەگلىك كومپىيۇتېر ۋە باشقا گۈزەل-سەنئەت كەسىپلىرىدە، مەلۇم بىر خىل سىزما ياكى سۈرەتنىڭ ئاستىغا ياكى ئارقىسىغان قىستۇرلغان سۈرەت، رەڭ، ۋە باشقا شەيئىلەرنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن، مەلۇم بىر سۈرەتنىڭ ئارقىسدىكى رەڭگى قارا بولغان بولسا، بۇ دەل قارا رەڭلىك تەگلىك دېيىلدۇ. تەگلىك ئادەتتە توربەت ۋە ئەپ لايىھەلەشتە ناھايىتى كەڭ قوللىنىلدۇ. ياخشى تەگلىك لايىھەلەش كىشلەرنىڭ سەزگۈ ۋە رەڭ تۇيغۇلىرغان تەسىر كۆرسىتىدۇ.
خەشتەگ
خەشتەگ (#) بىر خىل بەلگىدۇر. خەشتەگ ئادەتتە مىكروبلوگ، ۋىلوگ، ئۈندىدار، يوتىيۇب، تىۋىتتېر ۋە باشقا ئىجتىمائى ئالاقە سۇپىلىردا مەلۇم بىر مۇنازىرە تېمسنى بەرپا قىلىشقا، ئۆز-ئارا نەقىل كەلتۈرۈشكە ئىشلىتىلدۇ. thumb|خەشتەگ ئارقىلىق مەلۇم بىر ساھەدىكى مەزمۇنلارنى ئىزدەش thumb|خەشتەگ بەلگىسى thumb|خەشتەگ بەلگسى # ئاستىدا يېزىلغان خەشتەگ دېگەن سۆز
قايماق چۆپ
قايماق چۆپ بولسا ئاق ئۇن ، تۇز ، ياش قايماق ، سۇ ، تۇخۇم قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،تەمى ناھايىتى ياخشى.
لازىملىق ماتىرياللار
4پارچەلازىملىق ماتىرياللارئاق ئۇن بىر كىلوگرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، ياش قايماق 140 گرام، سۇ 280 گرام، تۇخۇم ئىككى دانە.
تەييارلاش ئۇسۇلى
2. كېسىلگەن چۆپنى قايناۋاتقان سۇغا سېلىپ، 10 مىنۇت قاينىتىپ پىشۇرۇپ ئېلىپ ئىلمان سۇدا چايقاپ، لېگەنگە بىر قەۋەت چۆپنى تىزىپ ئۈستىنى قايماق بىلەن ياغلاپ، يەنە چۆپنى تىزىپ ئۈستىنى ياغلاپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
خېجىڭ ناھىيىسى
تارىخ
خېجىڭ ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت (قارا شەھەر) دۆلىتىنىڭ يېرى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت تۇتۇق مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 36 - يىلى (1771 - يىلى) قاراشەھەر ئىش باشقۇرغۇچى داچېننىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان، چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 01 - يىلى (1884 - يىلى) شىنجاڭدا ئۆلكە قۇرۇلغاندىن كېيىن، قاراشەھەر بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەتكە قارىغان. گۇاڭشۈ 24 - يىلى (1898 - يىلى) قاراشەھەر نازارىتى قاراشلىق مەھكىمىسىگە كۆتۈرۈلۈپ، خېجىڭ ئۇلارنىڭ باشقۇرۇشىغا ئايرىپى بېرىلگەن. مىنگونىڭ 28 - يىلى (1939 - يىلى) رەسمىي ناھىيە تەسىس قىلىنىپ، ئۇنىڭغا خوتۇنسۇمۇل ناھىيىسى دەپ نام بېرىلگەن. 1965 - يىلى خېجىڭ ناھىيىسى دەپ ئۆزگەرتىلىپ، بايىغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قارايدىغان بولغان.
جۇغراپىيە
خېجىڭ ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ قىسمىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، قاراشەھەر ئويمانلىقىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان. شەرقىي خوشۇت ناھىيىسى، توخسۇن ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى كۈنەس ناھىيىسى، تېكەس ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى يەنجى ناھىيىسى، باي ناھىيىسى، كورلا شەھىرى بىلەن، شىمالىي تەرىپى ئۈرۈمچى شەھىرى، قۇتۇبىي ناھىيىسى، ساۋەن ناھىيىسى، شىخۇ ناھىيىسى ۋە نىلقا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 435 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 150 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى 36 مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە 1 رايون. 2 بازار، 52 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 2 - شىسىنىڭ بىر قىسىم تۇەن - مەيدانلىرى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 456 كىلومېتىر. 9951 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى نوپۇسى 170 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە مۇڭغۇللار 16.76% نى، ئۇيغۇرلار 22.06% نى، خەنزۇلار  56.59%  نى، باشقا مىللەتلەر 4.59% نى تەشكىل قىلىدۇ.     يېرى غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ يانتۇ كەتكەن. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق 92.6% نى، تۈزلەڭلىك  7.4%  نى تەشكىل قىلىدۇ. قاراشەھەر دەرياسى، ئالار دەرياسى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 5 مىليارد 670  مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلاردىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 518 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن يىلپىز، تاغ ئۆچكىسى، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن بۇغا، سۈر تورنا، قارا تۇرنا، گاز قانات تۇرنا، بۆكەن، ئاققۇ قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈكلەردىن قارلەيلىسى، چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، شامشاد، گىنىتىئانا، ئالقات، جىگدە قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلىرىدىن تۆمۈر، مانگان، مىس، سىنك، ۋولفرام، ئالتۇن، كۈمۈش، ماگنېزىت، چىرىمتال، ھاك تاش، مەرمەر تاش قاتارلىقلار بار.  خېجىڭ ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېردىكى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 8.7℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 37.2℃ قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا - 30.0℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرىچە ھېساب بىلەن 49.0 كۈن  30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3036 سائەت. 10℃ نىڭ يىغىلما تېمپېراتۇرىسى 3590.4℃. قىروسىز مەزگىل 196 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 50.6 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2302.5 مىللىمېتىر.   ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر 16 مىڭ گېكتار ( 240 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر. 13 مىڭ 100  گېكتار (196 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر. 50 مىڭ 300 گېكتار (755 مىڭ مو) ئورمانلىق، 2 مىليون  333 مىڭ  300 گېكتار (35 مىليون مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قىزىلچا، تاۋۇز ئۇرۇقى قاتارلىقلار بارت. چارۋىلاردىن قوي، ئات، كالا، قوتاز، تۆگە، چوشقا قاتارلىقلار بار. ھەسەل ھەرىسى بېقىش كەسپىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائەت جەھەتتە سېمونت، ئاشلىق پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلەر بار.  خېجىڭ ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈر يولى ناھىيە تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. تاشيوللار ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ، تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن. 2864 پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ مەملىكەت تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.
ئاساسىي قۇرۇلۇش
شىمالىي تاغ كۆكەرتىش مەنزىرىلىك باغچە رايۇنى ، ئېكىلوگىيى باغچىسى ، تىيەنفۇ ئاھالىلەر ئولتۇراق رايۇنى، ئۇلانباي ئۆستىڭى، كۆنەس ئورمىنى قاتارلىقلار بار.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرىدىن چابغا قەدىمىي قەبرىستانلىقى، ئالغۇي قەدىمكى شەھىرى، خارموردون كونا شەھىرى، بالفۇنتاي بۇتخانىسى، خېجىڭ بەگلىكى قاتارلىقلار بار. مەشھۇر مەنزىرىلىك جايلاردىن كۈنەس ئورمانچىلىق مەيدانى، بايىنبۇلاق بايلىقى، ئاققۇ كۆلى، ئارشاڭ، ئارشاڭ شارقىراتمىسى ۋە كۆك ئۇسان چوقچايما تاشلىرى قاتارلىقلار بار.
دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ كاشغەرىي
<div style="direction:rtl; font-family:'UKIJ nasq','ALKATIP nasq', 'Alpida_Unicode System', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> <div style="text-align:right; font-weight: normal; font-size:120%; clear:both; background: #FFFFFF; solid #cfcfcf;width:99%;">
ئۇستاز دوكتۇر ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ كاشغەرىي، ئۇيغۇر، ھازىرقى زامان ئىسلام فىقھىشۇناس ئالىمى، ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە مەسئۇلى. پائال تەتقىقاتچى ۋە تەرجىمان. ئانا تىلى ئۇيغۇر تىلىدىن باشقا، ئەرەبچە، تۈركچە قاتارلىق تىللارنى بىلمەكتە. دوكتور ئابدۇلئەزىز تۈركىيە پۇقراسى بولۇپ، بەش پەرزەنتى ۋە ئائىلىسى بىلەن ھازىر تۈركىيەدە ئىستىقامەت قىلماقتا.
ھاياتى
1971 - يىلى 12 - ئاينىڭ 25 - كۈنى خوتەن شەھرىدە بىر مەرىپەتپەرۋەر تىجارەتچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئاتىسىنىڭ ئىسمى رەھمەتۇللاھ مۇھەممەد ئەلى، ئانىسىنىڭ ئىسمى مەيمۇنە خانىم. دوكتۇرنىڭ ئائىلىسى ئەسلىدە قەشقەر شەھىرى ياغ بازىرىدىن بولۇپ، ئەينى يىللاردىكى شەھەر ئاھالىلىرىنى تارقاقلاشتۇرۇپ ئورۇنلاشتۇرۇشتا خوتەن شەھرىگە كۆچۈپ بارغان.
1976 - يىلى ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ئەسلى يۇرتى قەشقەرگە قايتىپ كەلگەن ۋە باشلانغۇچ تەھسىلىنى قەشقەر شەھەرلىك 2 - باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇغان.
1984 - يىلى دادىسى ھەج قىلىش ئۈچۈن ئەينى ۋاقىتتا قەشقەر شەھىرى 3- ئوتتۇرىدا تولۇقسىز 1- يىللىقنى تۈگەتكەن ئابدۇلئەزىز ۋە ئاكىسىنى ئېلىپ سەئۇدى ئەرەبىستانغا كېلىپ، ھەج قىلىپ قايتىشىدا ئاكا - ئۇكا ئىككەيلەننى مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيتىگە ئېلىپ كېلىپ، ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى تارمىقىدىكى ئەرەب تىل تەييارلىق مەكتىپىگە ئورۇنلاشتۇرۇپ قويۇپ كېتىدۇ. دوكتور ئۇ يەردە بىر يىل ئەرەب تىلى ئۆگەنگەندىن كېيىن 1986 - يىلى ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى تارمىقىدىكى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇيدۇ.
1989 - يىلى ئوتتۇرا مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ، شۇ يىلى 9 - ئايدا ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئەرەب - ئىسلام تەتقىقاتى فاكۇلتىتىغا كىرىپ ئوقۇيدۇ. 1993 - يىلى مەزكۇر فاكۇلتېتنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن.
1994 - يىلى شۇ فاكۇلتېتنىڭ ماگىستىر ئاسپىرانتلىققا قوبۇل قىلىنىدۇ. 1997 - يىلى ماگىستىر تەييارلىق ئوقۇشىنى تاماملاپ، ۋەتەنگە قايتىپ تۇرمۇش قۇرۇپ، بىرمەزگىل ۋەتەندە تۇرۇپ قالىدۇ.
2001 - يىلى شۇ چاغدىكى ماگىستىر يېتەكچىسى دوكتۇر سەئىد مۇھەممەدنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئىمام قۇدۇرىنىڭ «ئەتتەجرىد» ناملىق كىتابىنىڭ «ئىسلام جىنايى ئىشلار قانۇنى بابى ھەققىدە تەتقىقات ۋە تەھقىقات» ناملىق ئىلمى ماقالىسى بىلەن ماگىستىرلىق ئىلمى ئۇنۋانىغا ئېرىشىدۇ. ئاندىن ئىمام قۇدۇرى رەھمەتۇللاھى ئەلەيھىنىڭ مەزكۇر «ئەتتەجرىيد» ناملىق قوليازما فىقھى كىتابىنى تولۇق تەھقىقلەپ ئىشلەپ چىقىش ئۈچۈن قاھىرەدىكى "فىقھى ۋە ئىقتىسادى تەتقىقاتلار مەركىزى" تەرىپىدىن تەكلىپ قىلىنىپ باشقا ئون دوكتور ۋە پروفېسسورلار بىلەن بىللە بىر يىل ئەتراپىدا ئىشلەپ ئاخىرى ئۇ كىتابنى 12 توم قىلىپ (ئىسلام سېلىشتۇرما فىقھى ئېنسىكلوپېدىيىسى-ئەتتەجريد) دېگەن نام بىلەن قاھىرە دارۇسسالام نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىدۇ.
2002 - يىلى 3 - ئايدا دوكتورلۇق ئىمتىھانىدىن ئۆتۇپ، ئوقۇشقا قوبۇل قىلىنغان. شۇ يىلى تۇغقان يوقلاش مۇناسىۋىتى بىلەن ۋەتەنگە قايتىپ، ۋەتەندە ئۈچ يىل تۇرۇپ قالغان.
بۇ جەرياندا دوكتۇرنىڭ دادىسى ئالەمدىن ئۆتكەن بولسىمۇ، ئائىلىنىڭ تىجارەت ئىشلىرىنى ئاكىلىرىغا تاشلاپ قويۇپ 2005 - يىلى 10 - ئايدا ئەزھەردىكى دوكتۇرلۇق ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن مىسىرغا ئۈچىنچى قېتىم كېلىدۇ. ئۈچ يىل جاپالىق ئىزدىنىش ۋە تەتقىقات نەتىجىسىدە ئاخىرى دوكتۇر يېتەكچىسى ئابدۇللاھ مۇھەممەد سەئىد ۋە ياردەمچى دوكتۇر يېتەكچىسى سابىر ئابدۇلئەزىز ئىمرانلارنىڭ يېتەكچىلىكىدە «ئىسلام قانۇنشۇناسى ئەبۇ لەيىس سەمەرقەندى ۋە ئۇنىڭ فىقھى كۆز قاراشلىرى» ناملىق دوكتۇرلۇق رىسالىسىنى يېزىپ 2008 - يىلى 1 - ئاينىڭ 2 - كۈنى ئىسلام شەرىئىتى، سېلىشتۇرما فىقھى كەسپىدە 1 - دەرىجىلىك دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشىدۇ.
ئىلمىي خىزمەتلىرى
دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ ئەڭ كۆڭۈل بۆلگەن ساھەلىرىدىن بىرى دىنىي مائارىپنى قانداق قىلغاندا مۇشۇ دەۋر ئېھتىياجىغا ئۇيغۇن شەكىلدە قۇرۇپ چىقىش، دىنىي بىلىم ئىگىلەش ئىستىگىدە بولغانلارغا بۇ ئىلىمنى قايسى ئۇسۇل ۋە قانداق يۆنىلىشتە يەتكۈزۈشتۇر. شۇڭا، ئۇ شارائىت ۋە ئىمكاننىڭ يار بېرىشىچە بۇ ھەقتىكى خىزمەتلەرنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. خۇسۇسەن، ئۇ قۇرغان «ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى» بۈگۈنكى دەۋر ئۇچۇر تەرەققىياتى ئارقىلىق ئىلمى ۋە ئەمەلىي خىزمەت ئېلىپ بېرىش، شۇنداقلا دىنى ئىلىم ئۆگەنگۈچىلەر، تەتقىقاتچىلار بولۇپ ھەرساھە ئىلىم ئاشىنالىرىنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن قىممەتلىك ۋە مۇھىم كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىماقتا.
بولۇپمۇ بۇ يەردە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى دىنىي بىلىمگە ئىشتىياقى كۈچلۈك ئەمما تېگىشلىك ئىمكانىيەت تاپالمايۋاتقانلارنىڭ مەنپەئەتلىنىشى، شۇنداقلا مۇناسىۋەتلىك ساھەدىكىلەرنىڭ دەرس ۋەياكى ئىزدىنىشلىرىگە پايدىسى بولسۇن ئۈچۈن ئۇ يولغا قويغان «ئاۋازلىق دەرسلەر پروگراممىسى» ئالاھىدە دىققەتكە سازاۋەردۇر. ئۇ يولغا قويغان ئاۋازلىق دەرسلىكلەر قاتارىدا تۆۋەندىكىلەرنى نەمۇنە سۈپىتىدە ساناپ ئۆتۈش مۇمكىن:
1. سېلىشتۇرما فىقھى ساھەسىدىكى مۆتىۋەر ئەسەر «بىدايەتۇلمۇجتەھىد» نىڭ ئاۋازلىق دەرسى.
2. ھەنەفى مەزھەپ فىقھىسىدىكى مۆتىۋەر ئەسەر «ئەلئىختىيار» نىڭ ئاۋازلىق دەرسى.
3. ئەرەب ئەدەبىياتى «ئەلمۇتالەئەتۇل ئەزھەرىييە» يۈرۈشلۈك قىسىملىرى ئاۋازلىق دەرسى.
4. مۆتىۋەر تەپسىرلەردىن «تەپسىرى نەسەفىي»نىڭ ئاۋازلىق دەرسى ۋە باشقىلار…
ئىلمىي ئەمگەكلىرى
دوكتور ئابدۇلئەزىز مەيلى ئوقۇش دەۋرىدە بولسۇن ياكى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىنكى ئىلمى خىزمەت داۋامىدا بولسۇن، ئىلمىي خىزمەتنى توختىتىپ قويغان ئەمەس. بۇ ئورۇندا ئۇنىڭ ئۆز ئىجتىھادى ۋە ئىلمى ئىستېداتىنىڭ سەمەرىسى بولغان «پەتىۋالار مەجمۇئەسى» يۈرۈشلۈك ئەسىرىنى ئۇنىڭ ئۇيغۇر تارىخىدىكى پەتىۋا خىزمىتى ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن بۆسۈش خاراكتېرىدىكى يېڭىلىقلار قاتارىدا تىلغا ئېلىشىمىزغا ئەرزىيدۇ.
1. دوكتور يۈسۈپ قەرەداۋىينىڭ نادىر ئەسەرلىرىدىن بىرى بولغان ھەمدە دۇنيادىكى 100 دىن ئارتۇق تىلغا تەرجىمە قىلىنىش شەرىپىگە نائىل بولغان مەشھۇر فىقھى ئەسەر: «ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام» ناملىق كىتابنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى 2003 - يىلى بىر قېتىم ۋە 2012 - يىلىدىكى ئەرەبچە تولۇقلانغان نۇسخىسىغا ئاساسەن 2019 - يىلى ئىككىنچى قېتىم تولۇقلاپ تەرجىمە قىلىپ چىققان.
2. بىرقانچە دىنىي زىيالىيلارنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن روياپقا چىققان «مۇختەسەرى تەفسىرى ئىبنى كەسىر» ناملىق ھەجىملىك ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى.
3. قۇرئاندىن قالسا سەھىھلىك دەرىجىسى 2 – ئورۇندا تۇرىدىغان مەشھۇر «سەھىھۇلبۇخارى» ھەدىسلەر توپلىمىنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى. (نۆۋەتتە بۇ ئەسەر دوكتورنىڭ يېتەكچىلىكى ئاستىدا تەھرىرلىنىش باسقۇچىدا كېتىۋاتىدۇ).
ئۇنىڭ فىقھى، ئىلمى تەتقىقاتىغا دائىر ئەسەرلىرى ۋە ئاكادېمىك تەتقىقات سۈپىتىدىكى رىسالىلىرى قاتارىدا تۆۋەندىكىلەرنى تىلغا ئېلىشىمىز مۇمكىن:
1. ئاللاھنىڭ ئېيى بۇ رامىزان. (مۇبارەك رامىزان ئېيىدىكى ئالاھىدىلىكلەر ۋە ئەھكاملار).
2. ئېتىكاپتا ئولتۇرۇشقا دائىر ئەھكاملار.
3. شەرىئەتتە قەرز ئەھكاملىرى.
5. شەرىئەتتىكى مۇزارەبە شىركىتى تۈزۈمى.