cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موللا بىلال بىن موللا يۈسۈپ
شائىرنىڭ ۋاپات بولغان ۋاقتى توغرىسىدا ھازىر ئۈچ خىل قاراش بار. بەزىلەر 1899- يىلى دېسە، يەنە بەزىلەر 1902- يىلى دەپ قارىدى. يېقىندا يەنە 1900- يىلى دەپ توغرىلاندى. شائىر بىلەن زامانداش بولغان تەتقىقاتچى ھەم ئۇنىڭ تۇغقىنى ۋە شاگىرتى ئابدۇمۇتالى خەلپەم (1867--1960) ۋە بىلالشۇناس ئالىم ساۋۇت موللا ئاۋۇدوفنىڭ پىكرىگە ئاساسلانغاندا، بىلال نازىم ھىجىرىيە ھېسابىغا 1318- يىلى 77 يېشىدا، مىلادىيە ھېسابىغا 1900- يىلى 75 يېشىدا ياركەنتتە ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ قەبرىسى ھازىرمۇ شۇ جايدا ساقلانماقتا.
1993- يىلى موللا بىلالنىڭ قەبرىسى ئالدىغا ئۇنىڭ ھەيكىلى ئورنىتىلدى، ھەيكەل ئورنىتىلغان باغچىنىڭ يېنىدىكى مەكتەپ ۋە ئۇنىڭ ئالدىدىكى كوچا ئۇنىڭ شەرەپلىك نامى بىلەن ئاتالدى. ھازىر بۇ يەر ئىلىم-مەرىپەت ئەھلىنىڭ مەشھۇر زىيارەتگاھى بولۇپ كەلمەكتە. (ئابدۇرىشىت ھېلىمھاجى)
بېلگىيەلىك ئۇيغۇرلار
بېلگىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bélgiyelik Uyghurlar ) بولسا...
سالۇن تېكىن
يۈەن دەۋرىدە ئۆتكەن ئۇيغۇر گېنېرال _ سالۇن تېكىن
سالۇن تېكىن يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر گېنېرال ﮬەم سىياسىئون بولۇپ ، ئۇ ، بارچۇق ئارت تېكىننىڭ ئوغلى كەشمىشنىڭ ئىنىسى ئىدى. ئۇ ، دادىسى بارچۇق ئارت تېكىن ﮬايات ۋاقتىدا ئۇيغۇر ئۆلىمالىرىدىن تەلىم ئېلىپ ، موڭغۇل ، خەنزۇ تىل - يېزىقلىرىنى پۇختا ئىگىلىگەن ، قۇرامىغا يەتكۈچە دادىسى بىلەن بىللە يۈرۈپ ، بىر قانچە قېتىملىق ئۇرۇش ، جەڭلەرنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن ، دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، ئاكىسى بىلەن بىللە ئۆگىتايخان ئوردىسىغا كېلىپ تۇرغان. ئاكىسى كەشمىش ئۆگىتايخان تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارغا ئىدىقۇتلۇققا تەيىنلىنىپ ، ئالايبى مەلىكە ( ئۆگىتايخاننىڭ موڭغۇل ۋەزىرىنىڭ قىزى ) بىلەن توي قىلغان. ئەمما ، پەرزەنت كۆرۈشكە ئۈلگۈرمەيلا ئالەمدىن ئۆتكەن ، شۇنىڭ بىلەن ، ئۇنىڭ بىر قورساق ئىنىسى بولغان سالۇن تېكىن خانىش توراگىنانىڭ رۇخسىتى بىلەن ئىدىقۇتلۇقنىڭ تەخت ۋارىسى بولغان. ئۇ ، كىشىلەر تەرىپىدىن بەكمۇ ﮬۈرمەتلىنەتتى. كېيىن ئۇ ، پادىشاﮬ يۈەن تەيزۇ ئۆگىتايخان تەرىپىدىن گېنېراللىققا تەيىنلىنىپ ، چىن سۇلالىسىنى مەغلۇپ قىلىش ئۇرۇشىغا ۋە ئۇدا ئۈچ يىل داۋاملاشقان شەنشىنىڭ جەنۇبىي خېنەننىڭ شىمالىي ﮬەم جۈنشى ئەتراپلىرىدىكى ﮬەل قىلغۇچ ئۇرۇشلارغا قاتناشقان. ئۇنىڭ بۇ ئۇرۇشتىكى تۆﮬپىسىنى نەزەردە تۇتۇپ ، ئۆگىتايخان ئۇنىڭغا << ساداقەتمەن گېنېرال >>لىق ئۇنۋانى بەرگەن.
<< يۈەن سۇلالىسى تارىخى >>دا كۆرسىتىلىشىچە ، سالۇن تېكىن تەخت ۋارىسى بولغاندىن كېيىن ، كۆپ قېتىم ئۆگىتايخانغا سىياسىي ئىشلار ﮬەققىدە مەسلىھەت بېرىپ ، دۆلەتنى ئىدارە قىلىش ۋە ﮬاكىمىيەت باشقۇرۇش جەﮬەتلەردە ئۇنىڭغا سەمىمىي ياردەم بەرگەن ، ئۇ ، ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى تەربىيىلەشكە ئەﮬمىيەت بېرىپ ، ئۇلارنىڭ جەمئىيەتتىكى رولىنى جارى قىلدۇرۇشقا ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن ، يېڭىدىن مەكتەپ ئېچىپ ، ئۇيغۇرلارنىڭ پەرزەنتلىرىنى تەربىيىلەشتىن سىرت ، موڭغۇل ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ پەرزەنتلىرىنىمۇ ئوقۇتۇپ ، ئۇلارنىڭ ساۋات چىقىرىش ۋە بىلىم ئېلىشىغا ياردەم بەرگەن. بۇ ۋاقىتتا يەنە ياغاچ ئويما ، مەتبە ئىشلىرى ۋە تام سىزما سۈرەتچىلىك سەنئىتى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلگەن ، يەنە ئىدىقۇت سالۇن تېكىننىڭ بىۋاسىتە تەشەببۇس قىلىشى بىلەن قەغەزچىلىك ، يۇڭ ، پاختا ، توقۇمىچىلىق ۋە تىبابەت ، دورىگەرچىلىك ئىشلىرى قايتىدىن جانلىنىپ ، مەخسۇس كەسىپلەشكەن ئۇستىخانىلار ( كارخانىلار ) بارلىققا كەلگەن. مىلادى 1258 - يىلىنىڭ ئالدى - كەينىدە ، جىمىسارنى مەركەز قىلغان ئۇيغۇر ئىدىقۇتلۇقىدا مۇسۇلمانلار پەيدا بولۇپ ، ئىچكى جەﮬەتتىن ئۆزلىرىگە مۇرت توپلاش ئىشلىرىنى ئېلىپ بارغان. بۇ ۋاقىتتا يۈەن شەنزۇڭ مېڭكېخان تەختكە چىققان بولۇپ ، ئۇ ، مۇسۇلمانلار ئۆز ئىلكىدىكى جايلارنى قاپلاپ كەتكەچكە ، ئۆزىگە زىيان - زەخمەت يېتىشىدىن ئەنسىرەپ يۈرگەن. دەل شۇ ۋاقىتتا ، بىر قىسىم مۇسۇلمان ئەسكەرلەر مېڭكېخانغا سۈيىقەست قىلىشنى پىلانلاپ ، بۇ ئىش ئاشكارىلىنىپ قالغان. نەتىجىدە ، سالۇن تېكىن سۈيىقەستچى مۇسۇلمانلارنى مېڭكېخاننىڭ قىلىچى ئاستىدىن قۇتۇلدۇرۇشنى ئويلاپ ، ئۇلارنى خۇپىيانە ﮬالدا قېچىپ كېتىشكە قويۇۋەتكەن. بۇ ئىش مېڭكېخان تەرىپىدىن سېزىلىپ قېلىپ سالۇن تېكىن ئۆلۈم جازاسىغا ﮬۆكۈم قىلىنغان.
30- قەھرىتان
30- قەھرىتان ياكى 30- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 30- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 30. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 335 (كەبىسە يىللارى 336) كۈن بار.
Nesridin Ependi
Nesridin Ependi
Nesridin ependinin hatını sugi barar iken ependi hatınını uruptu.Hatını "meni neme işge urısen?" deptu.Ependi depti ki : "kozını sundurmay kel" deptu.Hatını depti ki : "men kuzını sundırmidan neme uçun meni urısen?" dese, ependi depti ki : kozını sundırmadan men seni ursam seni urganım yadında turup kuzını sundırmay kelisen eger seni men evelde urmisam, kiyin kozını kelsen, urgannın paydası yok şunun uçun seni evvelde urdum.
موردوۋىيە
left|thumb|350px|موردوۋىيە thumb|250px|left left|thumb| left|thumb| موردوۋىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، موردوۋىيەنىڭ 888،766 نوپۇسىبار، 26،200 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
كىلىس ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px كىلىس ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، كىلىسنىڭ 114،724 نوپۇسىبار، 1،642 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 37°07، پوقتانومۇرى 079 رايۇننومۇرى 0348.
ئويتاغ بازىرى
ئويتاغ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Oytagh Baziri) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
شىمالىي ئوسېتىيە
left|thumb|350px|شىمالىي ئوسېتىيە left|thumb| left|thumb| شىمالىي ئوسېتىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، شىمالىي ئوسېتىيەنىڭ 710،275 نوپۇسىبار، 8،000 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
ياكۇتىيە
left|thumb|350px|ياكۇتىيە left|thumb| left|thumb| ياكۇتىيە بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، ياكۇتىيەنىڭ 949،280 نوپۇسىبار، 3،103،200 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
قوشماق ئاداش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> قوشماق ئاداش ئوينى بىلەن توپۇق ئويۇنى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا دوستلۇق، ۋاپادارلىق، ساداقەتمەنلىكنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنىۋى ئويۇن. قوشماق ئاداش ئويۇنى - خەلقىمىز ئىچىدە كەڭ ئومۇملاشقان بولۇپ، ئىككى ياشنىڭ ساداقىتىنى ئىپادىلەشنىڭ سىمۋولى قىلىنغان. ئويۇن ئۆرۈك ئۈچكىسىدىن جۈپ (قوشماق) چىققان مېغىز تاللىنىپ قوشماق ئوينىغۇچى ئىككى تەرەپ بىردىن يەيدۇ. يېيىش ۋاقتىدا، ۋاقىت بەلگىلەپ، بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كىم بالدۇر <ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم قوشماق ئاداش> دەۋالسا شۇ ئۇتقان بولىدۇ. ئۇتتۇرغۇچى ۋەدىلەشكەن نەرسىنى ئۇتقۇچىغا بېرىدۇ. بۇ ئويۇن كۆرۈنۈشتە ئاددىي بولغان بىلەن ئىككى دوستنىڭ بىر ئۈچكە ئىچىگە سىغقان قوشماق مېغىزدەك دوستلۇقىنى ئىپادىلەيدۇ.
ماتېماتىكا
ماتېماتىكا، سان ، پەلسەپە ، بوشلۇق ۋە فىزىكا قاتارلىق پەنلەرنى بىر تەرەپ قىلىدۇ. ماتېماتىكىنىڭ ئېنىق دائىرىسى ۋە ئېنىقلىمىسى ھەققىدە ماتېماتىكلار بىلەن پەيلاسوپلار ئوتتۇرىسىدا ئوخشىمىغان قاراش بار. 220x198px|thumb|right|alt=ھېسابلىغۇچىلار ماتېماتىكىلىق مەشغۇلات قىلىدۇ.|ھېسابلىغۇچىلار ماتېماتىكىلىق مەشغۇلات قىلىدۇ.
ماتېماتىكا مائارىپى
ئاساسىي ماتېماتىكا مائارىپى دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا بېرىلگەن. كۈندىلىك تۇرمۇشتا ماتېماتىكىنى ئىشلىتىش دائىم يۈز بېرىدۇ. ماتېماتىكا مائارىپى باشلانغۇچتىن تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكىچە داۋام قىلىدۇ.
توپلام
676 + 894 = 1.570
ئازايتىش
99 - 80 = 19
قايتا-قايتا قوشۇش
12 . 3 = 36
بۆلۈش
16 : 4 = 4
يېڭى تاڭنامە
«يېڭى تاڭنامە» (新唐书)
«يېڭى تاڭنامە» شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە (960- 1126- يىللار ئۆتكەن ئوۋ ياڭشيۇ، سۇڭ چى قاتارلىق كىشلەر تەرىپىدىن مىلادىيە 1044- 1060- يىللار ئارىلىقىدا يېزىپ چىقىلغان. تەزكىرە- يىلنامە شەكىلىدە تۈزۈلگەن. تاڭ سۇلالىسى دەۋرى تارىخىي بايان قىلىنغان 255- جىلدلىق تارىخىي ئەسەر.
«يېڭى تاڭنامە» بىلەن «كونا تاڭنامە» نى ئەدەبىي ئۇسلۇپ جەھەتتە سېلىشتۇرغاندا، «يېڭى تاڭنامە» ئۈستۈن ئوروندا تۇرىدۇ. ئەمما، تارىخىي ماتېرىيالشۇناسلىق جەھەتتىن سېلىشتۇرغاندا، ھەر ئىككىلىسىنىڭ ئۆزىگە خاس ئارتۇقچىلىقى بار. «يېڭى تاڭنامە» بىر قەدەر سىستېمىلىق، تەپسىلىي تۈزۈلگەن. «كونا تانامە» بىر قەدەر ئىخچام، ماتېرىياللار ئەينەن ساقلانغان ئاساستا تۈزۈلگەن. «يېڭى تاڭنامە» گە سېلىشتۇرغاندا بىر قەدەر تولۇق ھەم تەپسىلىي بايان قىلىنغان. «يېڭى تاڭنامە» نىڭ 215- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە شەرقىي تۈرك ۋە غەربىي تۈركلەرنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسى، سىياسىي، ئىقتىسادى، ئىجتىمائىي تۇرمۇشى، ئۆرپ- ئادىتى، ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى، شەرقىي تۈركلەرنىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق تېلى قەبىلىلىرى، تاڭ سۇلالىسى، غەربىي تۈركلە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، كېيىنكى شەرقىىي تۈرك خانلىقى ۋە ئۇنىڭ تاڭ سۇلالىسى، ئۇيغۇر قاتارلىق تېلى قەبىلىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىتى قاتارلىقلار بىر قەدەر تەپسىلىي بايان قىلىنغان.
«يېڭى تاڭنامە» نىڭ 217- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى، ئۇلارنىڭ تۈرك خانلىقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بەرپا قىلىنىشى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسى، قەبىلىلەر مۇناسىۋىتى، ئىجتىمائىي ئىگىلىكى، ئۆرپ- ئادەتلىرى، تاڭ سۇلالىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تىبەتلەر ۋە غەربىي رايونىدىكى مىللەت، قەبىلىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، مانى دىنىنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا تارقىلىپ كىرىشى، ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ موڭغۇلىيە ۋادىسىدىن جەنۇپ ۋە غەربكە كۆچۈشى قاتارلىق بىر قەدەر ئېنىق، سىستېمىلىق بايان قىلىنغان.
ئۈزۈم
= شىنجاڭ ئۈزۈمى = شىنجاڭدا ئىلگىرىدىن 50نەچچە خىل ئۈزۈم ئۆستۈرۈلۈپ كەلگەن،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ كۆپلۈكىدىن ئېيتقاندا،ئىلى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.ئىلىدا ئۈزۈم سورتىدىن 35ى بار.ئۇنىڭدىن قالسا قەشقەر(18خىل سورت بار)،خوتەن ۋىلايەتلىرى(17خىل سورت بار)دۇر.ئاساسلىق ئۈزۈم ماكانى بولغان تۇرپان ئويمانلىقىدا سەككىز ئاساسىي سورت بولغاندىن باشقا،يەنە بىختىن ئۆزگەرگەن تۆت خىل سورت شىنجاڭنىڭ باشقا يەرلىرىگە تارقالغان،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىدىن قارىغاندا،قەشقەر ئۈزۈمى بىلەن خوتەن ئۈزۈمىنىڭ ئۆستۈرۈلۈش كۆلىمى ئەڭ كەڭ بولۇپ،شىنجاڭنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ
ئەھلىسەلىپنىڭ ئۇزۇن سەپىرى
مىلادىيە11 - ئەسىردىن باشلاپ، ياۋروپادىكى خرىستىئان مۇرىتلىرى ئارىسىدا شەرقنىڭ ھەممىلا يېرىدە ئالتۇن، كۈمۈش، پىل چىشى، ئۈنچە - مەرۋايىت ۋە ھۆر - پەرىزاتتەك چىرايلىق قىزلار بار ئىكەن، شەرقنى كىم ئىگىلىۋالسا، شۇ كاتتا زەردارغا ئايلىنىدىكەن، دېگەن گەپ تارقالغان. بۇ گەپ نۇرغۇن خرىستىئان مۇرىتىنى ئۆزىگە جەلپ قىلغان. شۇنىڭ بىلەن، ئۇلار خرىستىئان دىنىنىڭ بايرىقى ئاستىدا ئارمىيە تەشكىللەپ شەرققە يۈرۈش قىلماقچى بولغان، ئۇلارنىڭ تۇنجى نىشانى مۇقەددەس شەھەر ئېرۇسالىم (قۇددۇس) نى ئىگىلەش ھەمدە خرىستوس ئىيسانىڭ بۇ دۇنيالىق تۇرمۇشىغا مۇناسىۋەتلىك بەزى رايونلارنى قولغا كىرگۈزۈش ئىدى.
ئۈزۈم
شىنجاڭنىڭ ئۈزۈم سورتلىرى
ئەھلىسەلىپنىڭ ئۇزۇن سەپىرى
مىلادىيە1095 - يىلى، فرانسىيىنىڭ كلېرمۇنت شەھىرىدە دىنىي جەمئىيەتنىڭ يىغىنى چاقىرىلىپ، خرىستىئان مۇرىتلىرى غازاتقا قاتنىشىشقا چاقىرىق قىلىنىپ، غازاتقا قاتناشقانلىكى ئادەمنىڭ گۇناھتىن تامامەن ساقىت بولىدىغانلىقى جاكارلانغان. شەرققە يۈرۈش قىلغان ئەسكەرلەر كىيىمىگە قىزىل كرېست بەلگىسىنى تىكىۋالغانلىقى، ئارمىيىنىڭ بايرىقىغىمۇ قىزىل كرېست بەلگىسى چۈشۈرۈلگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ قوشۇن تارىختا ئەھلىسەلىپ قوشۇنى، دەپ ئاتالغان.
ئۈزۈم
= قوشۇمچە:[تەھرىر] =
مەنبە:
<شىنجاڭ مىۋىچىلىكى> دىگەن كىتابتىن تەييارلاندى.
ئەھلىسەلىپنىڭ ئۇزۇن سەپىرى
ئەھلىسەلىپنىڭ شەرققە يۈرۈش قىلىشى1095 - يىلى باشلىنىپ، 1291 - يىلى ئاخىرلاشقان بولۇپ، 200 يىلغا يېقىن ۋاقىت داۋاملاشقان، بۇنىڭ ئىچىدە كۆلىمى چوڭراق بولغىنى8 قېتىمغا يېتىدۇ. ئالدىنقى4 قېتىملىق ئۇزۇن سەپەردە، ئۇلارنىڭ ئىشلىرى خېلى ئوڭۇشلۇق بولغان. ئۇلار تۇنجى قېتىم (1096 - يىلى) ئېرۇسالىمنى ئىشغال قىلىپ، ئېرۇسالىم پادىشاھلىقى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق ئېدېسسا گرافلىقى، ئانتىئوك كىنەزلىكى، تەرابۇلۇس گرافلىقىدىن ئىبارەت ئۈچ كىچىك دۆلەتنى قۇرغان. ئىككىنچى قېتىم (1147 - يىلى) ئارقا - ئارقىدىن سۇرىيە بىلەن مىسىرنى ئىشغال قىلغان. ئۈچىنچى قېتىم چوڭ ئولجىغا ئېرىشەلمىگەن. تۆتىنچى قېتىم (1202 - يىلى) تۈركىيە ۋىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ پايتەختى كونستانتىنوپولنى ئىشغال قىلىپ، لاتىن ئىمپېرىيىسىنى قۇرغان.
كېيىنكى4 - قېتىملىق شەرق سەپىرىدە، ياۋروپادىكى خرىستىئان مۇرىتلىرىنىڭ دىنىي ئەسەبىيلىكى پەسكويغا چۈشۈپ كەتكەنلىكى، خرىستىئان دىنى دۆلەتلىرى توختاۋسىز ئۇرۇش قىلىپ مالىيە جەھەتتىن خوراپ كەتكەنلىكى، ئۇنىڭ ئۈستىگە شەرقتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ قەيسەرلىك بىلەن قارشىلىق كۆرسىتىشىگە ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ئەھلىسەلىپ بارغانسېرى پايدىسىز ۋەزىيەتكە دۇچ كېلىپ، ئىلگىرى ئىشغال قىلغان زېمىنلاردىن ئارقا - ئارقىدىن ئايرىلىپ قالغان. 1291 - يىلىغا كەلگەندە، ئەھلىسەلىپنىڭ شەرقتىكى ئەڭ ئاخىرقى تايانچ نۇقتىسى ئاكرېنى قولدىن بېرىپ قويغان. ، شۇنىڭ بىلەن، ئەھلىسەلىپنىڭ شەرققە قىلغان تاجاۋۇزچىلىقى ئۈزۈل - كېسىل مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشقان.
شۇنداق قىلىپ، ئەھلىسەلىپ دەسلەپتە كۆڭلىگە پۈككەن خرىستىئان دىنىنى شەرققە كېڭەيتىش غەرىزىگە يېتەلمىگەن. لېكىن، يەنە بىر جەھەتتىن، ئۇ ئىتالىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ شەرق ئەللىرى بىلەن بولغان سودا ئالاقىسىنى ئىلگىرى سۈرگەن، ئىتالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر شەرقنىڭ كېمىسازلىق، ساپالچىلىق، توقۇمىچىلىق، زەرگەرچىلىك قاتارلىق تېخنىكىلىرىنى ئالغاچ كەتكەن، بۇلار ياۋروپانىڭ مەدەنىيەت تەرەققىياتى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىغان.
كونا تاڭنامە
«كونا تاڭنامە » (旧唐书)
«كونا تاڭنامە » كېيىنكى جىن پادىشاھلىقى (946-936- يىللار ) دەۋرىدە باش ۋەزىر ليۈ شۈ قاتارلىق كىشلەر تەرپىدىن 945- يىلى تەزكىرە- يىلنامە شەكىلدە تۈزۈلگەن، تاڭ سۇلالىسى دەۋرى تارىخى بايان قىلىنغان 200 جىلدىلىق تارىخىي ئەسەر.
«كونا تاڭنامە »دە شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغان مىللەتلەرنىڭ تارىخىي، خۇغراپىيەسى، سىياسى، ئىقتىسادى ئۆرۈپ – ئادەتلىرىگە دائىر ئاز بولسىمۇ ئىنتايىن قىممەتلىك مەزمۇنلار خاتېرلەنگەن.
«كونا تاڭنامە »نىڭ 40- جىلد «جۇغراپىيە تەزكىرىسى»دە تاڭ سۇلالىسنىڭ تىيەنباۋ 11- يىلنى (مىلادىيە 752- يىلى) ئۆلچەم قىلىپ، پۈتۈن مەمىلكەتتىكى چېگرا قاراۋۇلخانىلىرى، شەھەر- قورغانلىرنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى ، قىسىملارنىڭ سانى ۋە ھەر قايسى يوللاردىكى ئايماق ناھيىلەرنىڭ تەسىس قىلنىشى، نۇپۇسى قاتارلىق ئەھۋاللار بايان قىلىنغان بولۇپ ، ئۇنىڭ ئىچىدە يەنە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجاڭدىكى تۈرك- ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ، بەگلىكلەرنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسىگە دائىر مەلۇماتلار خاتېرلەنگەن.
«كونا تاڭنامەنىڭ »194- جىلد «تۈرۈكلەر تەزكىرىسى» دە تۈرك خانىقىنىڭ قۇرۇلۇشى، شەرقىي ۋە غەربىي تۈركلەرنىڭ ئەھۋالى، ئۇلارنىڭ غەربىي رايون ۋە ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىكى خاندانىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار بايان قىلىنغان.
«كونا تاڭنامە» نىڭ 195- جىلد «ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە كېيىنكى ۋېي پادىشاھلىقى (386- 534- يىللار) دەۋرىدىن تارتىپ تاكى تاڭ سۇلالىسىنىڭ دا جۇڭ يىللىرىغىچە (847- 859- يىللار) بولغان تارىخىي جەريانىدىكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ تەرەققىيات جەريانى، ئۇيغۇر قەبىلىرىنىڭ شەرقىي تۈرك خانلىقىدىن بۆلۈنۈپ چىقىپ مۇستەقىل بولۇشى، ئېلتەبىر تومىد (俟利发吐迷度) نىڭ سىر- تاردۇش خانلىقى (630- 646- يىللار) نى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنى بەرپا قىلىشى، مىلادىيە 651- يىلى ۋە 656- يىللىرى بايان قاغاننىڭ تاڭ سۇلالىسى قوشۇنلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، غەربىي تۈركلەرگە (ئاشىنا قۇلىغا) جازا يۈرۈش قىلغانلىقى، كەييۈەن يىللىرىنىڭ ناھايتى روناق تاپقانلىقى، نەتىجىدە قارلۇق، باسمىل قاتارلىق قەبىلىلەر بىلەن بىرلىشىپ، كېيىنكى شەرقىي تۈرك خانلىقىنى (680- 744- يىللار) پۈتۈنلەي گۈمران قىلىپ، قۇدرەتلىك ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنى قايتا تۇرۇپ چققانلىقى، شۇنداقلا كېيىنكى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تەرەققىيات ئەھۋالى، ھاكمىيەت تۈزۈلمىسى، ئۆرپ- ئادەتلىرى، ئىجتىمائىي ئىگىلىكى، زېمىن دائىرىسى، تاڭ سۇلالىسىدە مىلادىيە 755- 763- يىللىرى كۆتۈرۈلگەن ئۆڭلۈك- سۆيگۈن توپىلىڭىنى باستۇرۇپ بېرىش جەريانلىرى، تاڭ سۇلالىسى بىلەن بولغان قۇدىلىق مۇناسىۋىتى ۋە يىپەك- ئات سودا مۇناسىۋىتى، مانى دىنىنى دۆلەت دىنى قىلىشى، ئۇيغۇرلار بىلەن تىبەتلەرنىڭ بېشبالىققا قىلغان ئۇرۇشلىرى، تاڭ سۇلالىسى چاڭچىڭ يىللىرىدىن (822- 825- يىللار) كېيىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تەدىرجىي زەئىپلىشىش يولىغا قاراپ مېڭىپ، ھۆكۈمرانلارنىڭ ئىچكى قىسىمىدىكى زىدديەتنىڭنىڭ كۆپىيىشى، قىرغىز قەبلىسىنىڭ ھۇجۇمى ۋە تەبئىي ئاپەتلەر تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ غەرب ۋە جەنۇپقا كۆچۈشى، كۆچكەن ئۇيغۇرلارنىڭ كېيىنكى تەقدىرى قاتارلىقلار قىسقىچە بايان قىلىنغان.
«كونا تاڭنامە» نىڭ 199- جىلد «شىمالىي دىلار تەزكىرىسى» دە تېلى قەبىلىلىرى (15 قەبىلە) نىڭ ئەھۋالى، ئۇلارنىڭ سۈي سۇلالىسى دايې يىللىرىنىڭ (605- 617- يىللار) ئوتتۇرلىرىدا تۈرك خانلىقىدىن بۆلۈنۈپ، بىر قىسىملىرىنىڭ بۇغدا تېغى باغرىغا كۆچۈپ كېلىپ، ئۆزلىرىنىڭ خانلىقىنى تىكلىگەنلىكى، كېيىن شەرقىي تۈرك خانلىقىنىڭ ئاغدۇرۇلۇپ سىر- تاردۇش خانلىقىنى تىكلەنگەنلىكى، ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇلارنىڭ كېيىنكى شەرقىي تۈرك خانلىقى دەۋرىلىرىگىچە بولغان جەريانىدىكى ئەھۋالى ھەم قىتان (契丹)، شىرۋى (室韦) قاتارلىق شەرقىي شىمال رايونىدا ۋە شىمالدا ياشايدىغان بىر قىسىم قەبىلىلەرنىڭ ئەھۋالىمۇ بايان قىلىنغان.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خەلق مۇرەسسە قانۇنى
(2010-يىل 8-ئاينىڭ 28-كۈنى 11-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 16-يىغىنىدا ماقۇللانغان )
1-باب ئومۇمىي پىرىنسىپ
2-باب خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى
5-باب مۇرەسسە كېلىشىمى
6-باب قوشۇمچە پىرىنسىپ
2-ماددا بۇ قانۇندا ئېيتىلغان خەلق مۇرەسسەسى خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ سۆز بىلەن قايىل قىلىش، يېتەكلەش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن، ئالاقىدارلارنىڭ باراۋەر كېڭىشىشى ئاساسىدا، ئىختىيارىي ھالدا مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىشىغا تۈرتكە بولۇپ، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى ھەل قىلىش پائالىيىتىنى كۆرسىتىدۇ.
3- ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىشتا، تۆۋەندىكى پىرىنسىپقا ئەمەل قىلىشى كېرەك :
(1) ئالاقىدارلار ئىختىيار قىلىش، باراۋەر بولۇش ئاساسىدا مۇرەسسە قىلىش ؛
(2) قانۇن، نىزاملارغا ۋە دۆلەتنىڭ سىياسىتىگە خىلاپلىق قىلماسلىق ؛
(3) ئالاقىدارلارنىڭ ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش، مۇرەسسە قىلىمەن دەپ ئالاقىدارلارنىڭ ئۆزىنىڭ ھوقۇقىنى كېسىم قىلىش، مەمۇرىيەت يۈرگۈزۈش ۋە قانۇن يۈرگۈزۈش يولى قاتارلىق يوللار بىلەن، قانۇن بويىچە قوغدىشىغا توسقۇنلۇق قىلماسلىق.
4-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىشتا ھېچقانداق ھەق ئالمايدۇ.
5-ماددا گوۋۇيۈەننىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەلق مۇرەسسە خىزمىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدۇ، ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى شۇ مەمۇرىي رايوننىڭ خەلق مۇرەسسە خىزمىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدۇ.
ئاساسىي قاتلام خەلق سوت مەھكىمىلىرى خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىشىغا كەسپىي يېتەكچىلىك قىلىدۇ.
6-ماددا دۆلەت خەلق مۇرەسسە خىزمىتىگە ئىلھام ۋە مەدەت بېرىدۇ. ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى خەلق مۇرەسسە خىزمىتىنى كېرەكلىك خىراجەت جەھەتتە يولىدا قوللىشى ۋە كاپالەتلەندۈرۈشى، تۆھپىسى گەۋدىلىك بولغان خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ۋە خەلق مۇرەسسە خادىمىنى دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە تەقدىرلىشى ۋە مۇكاپاتلىشى كېرەك.
8-ماددا كەنت ئاھالە كومىتېتى ۋە شەھەر ئاھالە كومىتېتىدا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى قۇرۇلىدۇ. كارخانا، كەسپىي ئورۇنلار ئېھتىياجىغا قاراپ، خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى قۇرىدۇ.
خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئۈچتىن توققۇزغىچە ئەزادىن تەركىب تاپىدۇ، ئۇنىڭغا بىر مۇدىر قويۇلىدۇ، زۆرۈر تېپىلغاندا، بىر قانچە مۇئاۋىن مۇدىر قويۇلسا بولىدۇ.
خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىدە ئايال ئەزا بولۇشى، كۆپ مىللەت ئولتۇراقلاشقان جايلاردا ئادەم سانى ئازراق مىللەتتىن ئەزا بولۇشى كېرەك.
9-ماددا كەنت ئاھالە كومىتېتى ۋە شەھەر ئاھالە كومىتېتىنىڭ خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئەزالىرى كەنت ئاھالە يىغىنى ياكى كەنت ئاھالە ۋەكىللىرى يىغىنى، شەھەر ئاھالە ۋەكىللىرى يىغىنىنىڭ كۆرسىتىشى بىلەن ۋۇجۇدقا كېلىدۇ. كارخانا، كەسپىي ئورۇنلاردا قۇرۇلغان خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ ئەزالىرى ئىشچى-خىزمەتچىلەر يىغىنى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر قۇرۇلتىيى ياكى ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى تەشكىلاتىنىڭ كۆرسىتىشى بىلەن ۋۇجۇتقا كېلىدۇ.
خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئەزالىرىنىڭ ھەر نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى ئۈچ يىل بولىدۇ، ئۇدا كۆرسىتىلىپ ئۇدا ۋەزىپە ئۆتىسىمۇ بولىدۇ.
10-ماددا ناھىيە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى شۇ مەمۇرىي رايوندا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ قۇرۇلۇش ئەھۋالىنى ئىستاتىستىكا قىلىشى ھەمدە خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى شۇنىڭدەك خادىملىرىنىڭ تەشكىللىنىش ۋە تەڭشىلىش ئەھۋالىدىن شۇ جايدىكى ئاساسىي قاتلام خەلق سوت مەھكىمىسىنى ۋاقتىدا خەۋەرلەندۈرۈشى كېرەك.
11-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى مۇرەسسە خىزمىتى تۈزۈملىرىنى ئورنىتىپ ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈپ، ئاممىنىڭ پىكرىنى ئاڭلىشى ۋە نازارىتىنى قوبۇل قىلىشى كېرەك.
12-ماددا كەنت ئاھالە كومىتېتى، شەھەر ئاھالە كومىتېتى ۋە كارخانا، كەسپىي ئورۇنلار خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ خىزمىتىنى قانات يايدۇرۇشىغا ئىش شارائىتى ۋە زۆرۈر ئىش خىراجىتى ھازىرلاپ بېرىشى كېرەك.
3-باب خەلق مۇرەسسەچىلىرى
13-ماددا خەلق مۇرەسسە خادىملىرى خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئەزالىرى ۋە خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى تەكلىپ قىلغان خادىملاردىن بولىدۇ.
14-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ئادىل، دۇرۇس ئىش قىلىدىغان، خەلق مۇرەسسە خىزمىتىگە قىزىقىدىغان ھەمدە مۇئەييەن مەدەنىيەت سەۋىيەسى، سىياسەت سەۋىيەسى ۋە قانۇن بىلىملىرىگە ئىگە قۇرامىغا يەتكەن پۇقرالاردىن بولۇشى كېرەك.
ناھىيە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى خەلق مۇرەسسەچىلىرىنى كەسپىي جەھەتتە قەرەللىك تەربىيەلىشى كېرەك.
15-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى مۇرەسسە خىزمىتىدە تۆۋەندىكى قىلمىشنىڭ بىرىنى سادىر قىلغانلىرىغا ئۇلار ئىشلەيدىغان خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى تەنقىد-تەربىيە بېرىدۇ، تۈزىتىشكە بۇيرۇيدۇ، قىلمىشى ئېغىرلىرىنى كۆرسەتكەن ياكى تەكلىپ قىلغان ئورۇن قالدۇرۇۋېتىدۇ ياكى بوشىتىۋېتىدۇ :
(1) ئالاقىدار بىر تەرەپكە يان بېسىش ؛
(2) ئالاقىدارلارنى ھاقارەتلەش ؛
(3) پۇل-مال سوراش، ئېلىش ياكى باشقا نامۇۋاپىق مەنپەئەتكە ئېرىشىۋېلىش ؛
يېڭى يەر
يېڭى يەر بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، يېڭى يەرنىڭ 2،716 نوپۇسىبار، 90،650 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خەلق مۇرەسسە قانۇنى
(4) ئالاقىدارلارنىڭ شەخسىيىتى ۋە سودا مەخپىيىتىنى ئاشكارىلاپ قويۇش.
16-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرىدىن مۇرەسسە خىزمىتى قىلغانلىرىغا مۇۋاپىق ئىش دەخلى ياردەم پۇلى بېرىش كېرەك ؛ مۇرەسسە خىزمىتىنى ئىشلەپ زەخىمنىلىپ، مېيىپ بولۇپ، تۇرمۇشتا قىينىلىپ قالغانلىرىنىڭ داۋالىنىشىغا، تۇرمۇشىغا شۇ جايدىكى خەلق ھۆكۈمىتى زۆرۈر ياردەم بېرىشى كېرەك ؛ خەلق مۇرەسسە خىزمىتى ئىشلەۋېتىپ قۇربان بولغان خەلق مۇرەسسەچىلىرىنىڭ جورىسى، پەرزەنتلىرى دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە نەپىقە ۋە ئېتىباردىن بەھرىمەن بولىدۇ.
4-باب مۇرەسسە تەرتىپى
17-ماددا ئالاقىدارلار مۇرەسسە قىلىشنى خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىگە ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ ؛ خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئۆزلۈكىدىن مۇرەسسە قىلسىمۇ بولىدۇ. ئالاقىدار بىر تەرەپ مۇرەسسە قىلىشقا زادى ئۇنىمىسا، مۇرەسسە قىلىشقا بولمايدۇ.
18-ماددا ئاساسىي قاتلام خەلق سوت مەھكىمىلىرى، جامائەت خەۋىپسىزلىكى ئورگانلىرى خەلق مۇرەسسە يولى بىلەن ھەل قىلغىلى بولمايدىغان ماجىرالارنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن، ئالاقىدارلارغا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىگە ئىلتىماس قىلىشنى ئۇقتۇرۇپ قويسا بولىدۇ.
19-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ماجىرانى مۇرەسسە قىلىش ئېھتىياجىغا قاراپ، مۇرەسسە قىلىشقا بىر ياكى بىر قانچە خەلق مۇرەسسەچىسىنى بېكىتسە بولىدۇ، ئالاقىدارلار مۇرەسسە قىلىشقا بىر ياكى بىر قانچە خەلق مۇرەسسەچىسىنى تاللىۋالسىمۇ بولىدۇ.
20-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ماجىرانى مۇرەسسە قىلىش ئېھتىياجىغا قاراپ، ئالاقىدارلارنىڭ ماقۇللۇقىنى ئالغاندىن كېيىن، مۇرەسسەگە ئارىلىشىشقا ئالاقىدارلارنىڭ تۇغقىنى، قوشىنى، خىزمەتدىشى قاتارلىقلارنى تەكلىپ قىلسا بولىدۇ، مەخسۇس بىلىمى، مەلۇم تەجرىبىسى بار كىشىلەرنى ياكى ئالاقىدار ئىجتىمائىي تەشكىلاتتىكى كىشىلەرنى تەكلىپ قىلسىمۇ بولىدۇ.
خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى شۇ جايدىكى جامائەت ئەربابلىرىدىن ئادىل، دۇرۇس ئىش قىلىدىغان، مۇرەسسەگە قىزىقىدىغان، ئامما ئېتىراپ قىلىدىغانلىرىنىڭ مۇرەسسەگە ئارىلىشىشىنى قوللىشى كېرەك.
21-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىشتا، پىرىنسىپتا چىڭ تۇرۇشى، قانۇن، قائىدىلەرنى بىلىشى، ئادالەتنى ياقلىشى كېرەك.
ئەل ئىچىدىكى ماجىرانى ۋاقتىدا، شۇ جاينىڭ ئۆزىدە مۇرەسسە قىلىش، زىددىيەتنىڭ كەسكىنلىشىپ كېتىشىدىن ساقلىنىش كېرەك.
22-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ماجىرادىكى ئوخشاش بولمىغان ئەھۋالغا قاراپ، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى كۆپ خىل ئۇسۇل بىلەن مۇرەسسە قىلىپ، ئالاقىدارلارنىڭ بايانىنى تولۇق ئاڭلاپ، ئۇلارغا ئالاقىدار قانۇن، نىزاملارنى ۋە دۆلەتنىڭ سىياسىتىنى چۈشەندۈرۈپ، ئۇلارنى سەۋىرچانلىق بىلەن يېتەكلەپ، ماجىرانى ھەل قىلىش لايىھەسىنى ئالاقىدارلار باراۋەر كېڭەشكەن، ئۆز ئارا ئەپۇ قىلغان، يول قويغان ئاساستا ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇلارنىڭ ئىختىيارىي ھالدا مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىشىغا ياردەم بەرسە بولىدۇ.
23-ماددا ئالاقىدارلار خەلق مۇرەسسە پائالىيىتىدە تۆۋەندىكى ھوقۇقلارغا ئىگە :
(1) خەلق مۇرەسسەچىسىنى تاللاش ياكى مۇۋاپىق كۆرۈش ؛
(2) مۇرەسسەنى قۇبۇل قىلىش، رەت قىلىش ياكى مۇرەسسەنى ئاخىرلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىش ؛
(3) مۇرەسسەنى ئاشكارا قىلىش ياكى ئاشكارا قىلماسلىقنى تەلەپ قىلىش ؛
(4) ئارزۇسىنى ئۆز ئالدىغا ئىپادىلەش، مۇرەسسە كېلىشىمىنى ئىختىيارلىقى بىلەن ھاسىل قىلىش.
24-ماددا ئالاقىدارلار خەلق مۇرەسسە پائالىيىتىدە تۆۋەندىكى مەجبۇرىيەتنى ئادا قىلىدۇ :
(3) ئالاقىدار قارشى تەرەپنىڭ ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈشىگە ھۆرمەت قىلىش.
25-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ماجىرانى مۇرەسسە قىلىش جەريانىدا، ماجىرانىڭ كەسكىنلىشىپ كېتىش ئېھتىمالى بارلىقىنى بايقىسا، قاراتمىلىقى بولغان ئالدىنى ئېلىش تەدبىرى قۇللىنىشى كېرەك ؛ ئامانلىق دېلوسى، جىنايى ئىشلار دېلوسى پەيدا قىلىش ئېھتىمالى بولغان ماجىرالارنى شۇ جايدىكى جامائەت خەۋپسىزلىكى ئورگىنىغا ياكى ئالاقىدار تارماققا ۋاقتىدا مەلۇم قىلىشى كېرەك.
26-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ماجىرانى مۇرەسسە قىلىپ باشقا ئېلىپ چىقالمىغاندا، مۇرەسسەنى ئاخىرلاشتۇرۇشى ھەمدە ئالاقىدار قانۇن، نىزاملاردىكى بەلگىلىمە بويىچە، ئالاقىدارلارغا ئۆزىنىڭ ھوقۇقىنى كېسىم قىلىش، مەمۇرىيەت يۈرگۈزۈش، قانۇن يۈرگۈزۈش يولى قاتارلىق يوللار بىلەن، قانۇن بويىچە قوغدىسا بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۇپ قويۇشى كېرەك.
27-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى مۇرەسسە قىلىش ئەھۋالىدىن خاتىرە قالدۇرۇشى كېرەك. خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى مۇرەسسە خىزمىتى ئارخىپى تۇرغۇزۇپ، مۇرەسسە تىزىمى، مۇرەسسە خىزمىتى خاتىرىسى، مۇرەسسە كېلىشىمنامىسى قاتارلىق ماتېرىياللارنى ئارخىپلاشتۇرۇشى كېرەك.
29-ماددا مۇرەسسە كېلىشىمنامىسىگە تۆۋەندىكى مەزمۇنلار يېزىلسا بولىدۇ :
(1) ئالاقىدارلارنىڭ ئاساسىي ئەھۋالى ؛
(2) ماجىرانىڭ ئاساسىي پاكىتى، تالاش-تارتىش بولغان ئىش شۇنىڭدەك ئالاقىدارلارنىڭ جاۋابكارلىقى ؛
(3) ئالاقىدارلار ھاسىل قىلغان كېلىشىمنىڭ مەزمۇنى، ئادا قىلىش ئۇسۇلى، مۆھلىتى.
مۇرەسسە كېلىشىمنامىسى ئالاقىدارلار ئىمزا قويغان، تامغىسىنى باسقان ياكى بارمىقىنى باسقان، خەلق مۇرەسسەچىسى ئىمزا قويغان ھەمدە خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى تامغا باسقان كۈندىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولىدۇ. مۇرەسسە كېلىشىمنامىسىنى ئالاقىدارلار بىر نۇسخىدىن ئالىدۇ، خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى بىر نۇسخا ساقلاپ قويىدۇ.
30-ماددا ئاغزاكى مۇرەسسە كېلىشىمى ئالاقىدارلار كېلىشىم ھاسىل قىلغان كۈندىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولىدۇ.
31-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن ھاسىل قىلىنغان مۇرەسسە كېلىشىمى قانۇن جەھەتتە چەكلەش كۈچىگە ئىگە، ئالاقىدارلار ئۇنى پۈتۈشكىنى بويىچە ئادا قىلىشى كېرەك.
خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى مۇرەسسە كېلىشىمىنىڭ ئادا قىلىنىش ئەھۋالىنى نازارەت قىلىپ، ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكەن مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشىغا ھەيدەكچىلىك قىلىشى كېرەك.
32-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىنغاندىن كېيىن، ئالاقىدارلار ئوتتۇرىسىدا مۇرەسسە كېلىشىمىنى ئادا قىلىش ياكى مۇرەسسە كېلىشىمىنىڭ مەزمۇنى ئۈستىدە تالاش-تارتىش كۆرۈلسە، ئالاقىدار بىر تەرەپ خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ.
33-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىنغاندىن كېيىن، ئالاقىدار ئىككى تەرەپ زۆرۈر دەپ قارىغاندا، مۇرەسسە كېلىشىمى كۈچكە ئىگە بولغان كۈندىن باشلاپ 30 كۈن ئىچىدە خەلق سوت مەھكىمىسىگە قانۇن يۈرگۈزۈشتە مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بېرىشنى بىرلىكتە ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ، خەلق سوت مەھكىمىسى مۇرەسسە كېلىشىمىنى ۋاقتىدا تەكشۈرۈپ، مۇرەسسە كېلىشىمىنىڭ كۈچىنى قانۇن بويىچە مۇئەييەنلەشتۈرۈشى كېرەك.
خەلق سوت مەھكىمىسى مۇرەسسە كېلىشىمىنى كۈچكە ئىگە دەپ قانۇن بويىچە مۇئەييەنلەشتۈرگەندە، ئالاقىدار بىر تەرەپ ئادا قىلمىغان ياكى تولۇق ئادا قىلمىغان بولسا، يەنە بىر تەرەپ خەلق سوت مەھكىمىسىگە مەجبۇرىي ئىجرا قىلدۇرۇپ بېرىشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ.
خەلق سوت مەھكىمىسى مۇرەسسە كېلىشىمىنى كۈچكە ئىگە ئەمەس دەپ قانۇن بويىچە مۇئەييەنلەشتۈرگەندە، ئالاقىدارلار خەلق مۇرەسسە يولى بىلەن، ئەسلىدىكى مۇرەسسە كېلىشىمىنى ئۆزگەرتسە ياكى يېڭىدىن مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلسا بولىدۇ، خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسىمۇ بولىدۇ.
34-ماددا يېزىلار، بازارلار، كوچىلار شۇنىڭدەك ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ياكى باشقا تەشكىلاتلار ئېھتىياجغا قاراپ، مۇشۇ قانۇندىكى ئالاقىدار بەلگىلىمىدىن پايدىلىنىپ، خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى قۇرۇپ، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلسا بولىدۇ.
( تەرجىمىسىنى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى بەنگۇڭتىڭى قانۇن، نىزاملارنىڭ تەرجىمىسىنى بېكىتىش گۇرۇپپىسى بېكىتتى )
ساخالىن
ساخالىن بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ساخالىننىڭ 580،000 نوپۇسىبار، 72،492 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
يېشىل ياقۇت
يېشىل ياقۇت   بولسا مىنېرال
ياقۇت رەڭلىك
left|thumb|350px|ياقۇت رەڭلىك ياقۇت رەڭلىك  بولسا مىنېرال
ئەتاﺋ
ئەتاﺋ (عطاء): ئەتاﺋ ئىبنى ئەبى رەباھ ئەسلەم. (ھ. 27 – 114 / م. 648 – 732) مەشھۇر تابىئىن، فەقىھ ھەدىسشۇناس. ئۆز زامانىدىكى ھەرەم مۇپتىسى.
ماردىن ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ماردىن ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ماردىننىڭ 745 778 نوپۇسىبار، 8،891 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.21°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 40°54، پوقتانومۇرى 047 رايۇننومۇرى 0482.
ت ر ت ئاۋاز
ت ر ت ئاۋاز (TRT AVAZ) تۈركىيە رادىئو ۋە تېلېۋىزىيە قۇرۇمىغا قاراشلىق ئوتتۇرا ئاسىيا، بالقانلار ۋە كاڧكازىيەدىكى تۈركىي تىللىق خەلقلەرگە خىتاب قىلىدىغان تېلېۋىزىيە قانالىدۇر. بۇ قانال 2009- يىلى 21- مارت، يەئنى نەۋرۇزنىڭ تۇنجى كۈنى تارقىتىش باشلانغان رەسمىي قانال. قانال ئىسمى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى 11. ئەلباشى (جۇمھۇرباشقانى) ئابدۇللاھ گۈلنىڭ تكلىڧى ۋە تەۋسىيەسى بىلەن ئۇمۇمىي تۈركىي خەلقلەردە ئورتاق بولغان «ئاۋاز» دەپ تاللانغان.
تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر
«تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» (唐会要)
«تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تارىخشۇناس ۋاڭ پۇ (919- 982- يىللار) تەرىپىدىن تۈزۈلگەن. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ھەر خىل قائىدە- تۈزۈملەرنىڭ تەرەققىيات ئۆزگىرىشى بايان قىلىنغان 100 جىلدلىق تارىخىي ئەسەر.
«تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» گەرچە خاس تاڭ سۇلالىسىنىڭ قائىدە- تۈزۈملىرى بايان قىلىنغان ئەسەر بولسىمۇ، ئۇنىڭدا يەنە تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىر قىسىم رايونلىرىدا ياشىغان مىللەت- قەبىلىلەرنىڭ تارىخىغا دائىر كونا، يېڭى تاڭنامىلەردە ئۇچرىمايدىغان مۇھىم مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. 72- جىلدنىڭ «ئات» ۋە «ۋاسسالار» ئېتىنىڭ تامغىسى» دېگەن تارمىقىدا تاڭ سۇلالىسى بىلەن شىمالدىكى تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ ئات سودىسى، ئۇيغۇر قاتارلىق قەبىلىلەرنىڭ ئاتلىرىنىڭ تۈرلىرى، ھەر بىر قەبىلىنىڭ ئاتلىرىغا باسىدىغان تامغىلىرىنىڭ شەكىلى (ئۆرنەڭلىرى) كۆرسىتىپ بېرىلگەن. بۇلار مۇھىم تەتقىقات قىممىتىگە ئىگە. 94- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە شىمالىي تۈركلەر (شەرقىي تۈركلەر) ۋە غەربىي تۈركلەر ھەققىدە قىسقا بولسىمۇ خېلىلا ئېنىق خاتىرىلەر بېرىلگەن.
كەسىپ
كەسىپ ئىش - پائالىيەتنىڭ مەلۇم تەجرىبە، تەييارلىق تەلەپ قىلىدىغان بىر تۈرى؛ ھۈنەر، ساھە.
تۆت كەسىپ ۋە تۈرلىرى
1-كەسىپ يېزا ئىگىلىك (تەبىئەتتىكى بايلىقلارنى ئېچىش)
2-كەسىپ سانائەت
3-كەسىپ مۇلازىمەت
4-كەسىپ تەتقىقات
شىنجاڭ ئۇيغۇر
azir hitaylar bolsa  uygur  ukuguqilar  arsidimnmu   iqkirga   adam tuxuwatidu. haljirlaxti bu  hitay ukumiti. arkinlik digan  narsa  asla  yok. amma adamning    soz  arkinliki  qaklandi
قىزىل ياقۇت
left|thumb|350px|قىزىل ياقۇت left|thumb|350px| قىزىل ياقۇت  بولسا مىنېرال
لاخۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> لاخۇ مىللىتى - لاخۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
يەزىد ئىبنى ئەبى سۇفيان
يەزىد ئىبنى ئەبى سۇفيان : يەزىد ئىبنى سەخر (ئەبى سۇفيان) ئىبنى ھەرب ئەلئۇمەۋىي (ئەبۇ خالىد). (ھ. ؟ – ھ. 18 / م. ؟ – 639) مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قېرىندىشى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە خەلىپىلىرى دەۋرىدە ئەمەل تۇتقان قوماندان ساھابە.
قازان
thumb|قازاننىڭ تاتارىستاندىكى يېرى Qazan bolsa Tataristan, Rossiye
ئۇيغقاشتېشى
left|thumb|350px|ئۇيغقاشتېشى ئۇيغقاشتېشى  بولسا مىنېرال
ئېلىزابېت II
thumb|ئېلىزابېت II ئەنگىلىيەدىكى ئېلىزابېت ئىككىنچى ( ئېلىزابېت ئالېكساندرا مەريەم لوندون ، 1926-يىل 21-ئاپرېل-بالمورال قەلئەسى, 2022-يىلى 9-ئاينىڭ 8-كۈنى ) 1952-يىلى تەختتىن چىققاندىن 2022-يىلى ۋاپات بولغانغا قەدەر ئەنگىلىيەنىڭ پادىشاھى بولغان, پادىشاھلىقتا شەكىللەنگەن ۋە دۆلەتلەر ئورتاق گەۋدىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان باشقا ئون تۆت مۇستەقىل دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىن باشقا: كانادا ، ئاۋىستىرالىيە ، يېڭى زېلاندىيە ، يامايكا ، باھاما ، بېلىز ، گرانادا, پاپۇئا يېڭى گۋىنىيىسى ، سۇلايمان تاقىم ئارىلى ، تۇۋالۇ ، ساينىت لۇسىيە ، ساينىت ۋىنسېنت ۋە گرېنادىنلار ، ئانتىگۇئا ۋە باربۇدا ۋە ساينىت كىتس ۋە نېۋىس.2022.
ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر
«ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر» (资治通鉴)
«ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر» (قسسقارتىلىپ «ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر» دېيىلىدۇ) شىمالىي سۇ سۇلالىسى دەۋرىدە ياشىغان سىياسىيون ۋە تارىخشۇناس سى ماگۇاڭ تەرىپىدىن 1084- يىلى يىلنامە شەكىلىدە يېزىلغان ھاكىميەتشۇناسلىققا دائىر سىياسىي تارىخىي ئەسەر. ئەسەر جەمئىي 294 جىلد، ئۇنىڭدىن سىرت يەنە 30 جىلد «غەيرىي ئىشلار»، 30 جىلد «مۇندەرىجە» قوشۇمچە قىلىنغان. «ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر» گەرچە فېئودال ھۆكۈمرانلارنىڭ ئۆتمۈشتىكى ھەر قايسى فېئودال خانلىقلارنىڭ گۈللىنىش، خارابلىشىش سەۋەبلىرىنى ئىگىلەپ، ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەشتە ئۆرنەك ئېلىش ئۈچۈن تۈزۈلگەن ھۆكۈمرانلىق دەستۈرى بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭدا قەدىمكى شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىدا ياشىغان تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئەجدادلىرىغا دائىر مۇھىم مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. بۇ خاتىرىلەرنىڭ مۇھىم بايانلىرى «جىن خاتىرلىرى»晋纪)، 389- 418يىللار)، دىن تارتىپ «سۇڭ خاتىرلىرى» (宋纪، 428- 472- يىللار)، «چى خاتىرىلىرى» (齐纪، 481- 498- يىللار، «لياڭ خاتىرلىرى» (梁纪،508- 556- يىللار)، «چېن خاتىرلىرى» (陈纪، 563- 588- يىللار)، «سۈي خاتىرىلىرى» (隋纪، 589- 619- يىللار)، «تاڭ خاتىرلىرى» (唐纪، 618- 934- يىللار) ۋە «كېيىنكى تاڭ خاتىرىلىرى» (后唐纪، 929- 934- يىللار) نىڭ ھەممىسىدە ئۇچرايدۇ.
بۇ خاتىرلەردىكى تېلىلار، تۈركلەر ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ھەققىدىكى مەلۇماتلارنىڭ ۋاقتى ئېنىق، باش- ئاخىرى بىردەك، ماتېرىيالى كەڭ دائىرلىك، ھەقىقىي بولۇپ، مەيلى سىستېمىلىقى ياكى توغرلىقى جەھەتتىن بولسۇن ئىلگىرىكى تېلىلار، تۈركلەر ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدە خاتىرە قالدۇرۇلغان ئەسەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى ئىلىمىي قىممەتكەر ئىگە [31].
شانلى ئۇرفا ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px شانلى ئۇرفا ۋىلايىتى ياكى رەھا ۋىلايىتى (كۇرد تىلى) بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شانلى ئۇرفانىڭ 1،700،352 نوپۇسىبار، 18،584 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 39°00، پوقتانومۇرى 063 رايۇننومۇرى 0414.
ئادىلجان سۇلايمان
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئادىلجان سۇلايمان - جۇڭگونىڭ داڭلىق ۋاسكىتبۇل چولپىنى.
ھاياتى
ئادىلجان سۇلايمان 1965-يىلى 8- ئايدا خوتەندە تۇغۇلغان ، دادسى سۇلايمان تۇردى 50- 60- يىللاردىكى ۋالىبۇل چولپىنى بۇلۇپ ئادىلجان كىچىكىدىن توپ ئويناشقا ھەۋەس قىلاتتى. 1980 -يىلى ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق تەنتەربىيە مەكتىۋىنىڭ پۇتبۇل سىنىپىغا قۇبۇل قىلىنغان ، ۋاسكىتبۇلغا بولغان قىزىقىشى ۋە ماھارىتىگە ئاساسەن ئۇ شىنجاڭ ۋاسكىتبۇل كۇماندىسىغا قۇبۇل قىلىنغان 1982-يىلى مەملىكەتلىك ئوسمۇرلەر مۇسابىقىسىدا شىنجاڭ كۇماندىسى 10 كۈچلۈك كۇماندا قاتارىغا كىرىپ ئادىلجان پۈتكۈل مەملىكەتكە تۈنۈلغان ، خەلىق گېزىتى ، << جۇڭگودىن چىققان بوتېر >> ماۋزۇلۇق ماقالە ئېلان قىلىپ ، ئادىلجاننى دۇنيا ۋاسكىتبۇل ساھەسىدىكى مەشھۇر شەخىس ، ئامىركىلىق پاكار بوتېر غا ئوخشاتقان. 1983-يىلى مەملىكەتلىك ياش چولپانلار كوماندىسى مۇسابىقىسىدا ئادىلجان قاتناشقان كوماندا ، دولەت ئىچىدە باشقىلار يىڭىپ باقمىغان << 1-ئاۋغۇست >> ئارمىيە كۇماندىسىنى يىڭىپ بىراقلا غەلبە قىلغان ؛ ئادىلجاننىڭ تېز قوزغۇلۇش ، ھۇجۇمغا تەشكىللەش قابىليىتىنىڭ پەۋقۇلاددىلىكىگەئاساسەن ئۇ << 1-ئاۋغۇست >> ئارمىيە كۇماندىسىغا تاللىنىپ بۇ كۇماندىغا كىرگەن تۇنجى ئۇيغۇر ۋاسكىتبۇلچى بۇلۇپ قالغان 1985 -يىلى جىڭجۇدا ئوتكۇزۇلگەن مەملىكەتلىك ياشلار ۋاسكىتبۇل مۇسابىقىسىدا چىمپىيۇن بولغان ؛ 1986- يىلى مەملىكەتلىك چىمپىيۇنلار مۇسابىقىسىدا بىرىنجىلىككە ئىرىشىپ ، دولەتلىك ياشلار ۋاسكتىبۇل كۇماندىسىغا قۇبۇل قىلىنغان. 1986 - يىلى فېللىپىندا ئۆتكۈزۈلگەن ئاسىيا ياشلار ۋاسكىتبۇل مۇسابىقىسىدە ئۇ قاتناشقان كۇماندا چىمپىيۇن بولغان ؛ 1987 -يىلى ئىتالىيەدە ئوتكۇزۇلگەن دۇنيا ياشلار ۋاسكىتبۇل لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىدە جۇڭگۇنىڭ ئاسىياغا ۋاكالىتەن ۋاسكىتبۇل ئويناش سالاھىيتىگە ئېرىشتى ، شۇنداقلا بۇ مۇسابىقىدە (مالايسىيادا ئۆتكۈزۈلگەن تاللاش مۇسابىقىسى )جۇڭگۇ كۇماندىسى ئىككىنجىلىككە ئىرىشىشتەك ئالى شان شەرەپتە ئادىلجاننىڭ يۈكسەك تالانتى ، پەۋقۇلئاددە ماھارىتى دۇنيانى زىل زىلىگە سالغان. شۇ قېتىمدا ، جۇڭگونىڭ << دۇنيا ۋاسكىتبۇل مۇكاپات سەھنىسىگە چىقىپ باقمىغان دولەت >> بۇلۇش تارىخغا خاتىمە بېرىلگەن. 1992 -يىلى ئىسپانىيەنىڭ بارسېلونادا ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا ئولىمپىك تەنھەركەت يىغىنىغا ئالاھىدە تەكلىپ بىلەن قاتنىشىپ ،ۋەتەن  مىللەت ئۈچۈن شان شەرەپ قازانغان. 1993-يىلى ھىندونوزىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن 17- نۆۋەتلىك ئاسىيا ئەرلەر ۋاسكىتبۇل مۇسابىقىسىدا ئۇ <<بىرىنجى دەرىجىلىك ۋاسكىتبۇلچى >>بۇلۇپ باھالانغان. 1994-يىلى كانادادا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ۋاسكتبۇل لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىنىڭ ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسىدە ، دۇنيادىكى كۈچلۈك بولغان ئىتالىيە ، ئىسپانىيە كوماندىلىرىنى يېڭىپ ، جۇڭگو ئەرلەر ۋاسكىتبۇل كۇماندىسى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك 10 كۇماندىنىڭ بىرى بولغان. ئادىلجان << دۇنيا ۋاسكىتبۇل ساھەسىدە كەم ئۇچرايدىغان ئارقا سەپ ھۇجۇم تەشكىللىگۇچىسى >> دىگەن شەرەپلىك نامغا ئىرىشكەن .1996- يىلى پۈتۈن ئارمىيە بۇيىچە 10 مەشھۇر تەنھەركەتچىنىڭ بىرى بۇلۇپ باھالانغان ؛ 1997 -يىلى دۇنيا ۋاسكىتبۇل بىرلەشمىسى << يەر شارى ۋاسكىتبۇل ئىشلىرىغا توھپە قوشقان مەشھۇر كىشى >> دىگەن شەرەپلىك نامنى بىرىش بىلەن ئامىركا  NIKE  تەنتەربىيە ماگىناتىنىڭ << يەر شارى تەنتەربىيىسىگە توھپە قوشقان كىشى >> لەرگە بېرىلدىغان ئالاھىدە تەمىناتىدىن بەھرىمان بۇلىدىغان جۇڭگولۇق تەنھەركەتچىنىڭ بىرىنجىسى بۇلۇپ تاللانغان. بۇ كاتتائىمتىيازغا جۇڭگۇدىن ھازىرغىچە ئادىلجان بىلەن يەنە ئىككى كىشى ئىرىشكەن. ئادىلجان جۇڭگو تەنتەربىيە تارىخىدا ، دۆلەتلىك كۇماندىغا ئەڭ كۆپ ۋە ئۇزاق تەكلىپ قىلىنغان بىردىنبىر تەنھەركەتچى.
ئادىلجان ھازىر دولەت ئەرلەر ۋاسكىتبۇل كۇماندىسى بىلەن 1- ئاۋغۇست ئارمىيە كۇماندىسىنىڭ مەشقاۋۇلى
ئاۋات ناھىيىسى
ئاۋات ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Awat Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. ئاۋات ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق ۋە شىمال تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى بىلەن، غەرب تەرىپى كەلپىن ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى لوپ ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 100 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 150 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 13 مىڭ  300 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 1 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى ۋە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىگە بىۋاسىتە قاراشلىق قارا دۆڭ ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېقھانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيەبازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن ئارىلىقى 1071 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى ئاۋات ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات: ئىزاھات:
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 36 مىڭ  900 گېكتار (553 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  27 مىڭ  900  گېكتار (418  مىڭ  500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى  176 مىڭ  900  گېكتار (2 مىليون  653 مىڭ  500 مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  80  مىڭ گېكتار (1 مىليون  200 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېقھانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پۇرچاق، ياغلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. قەغەز ياڭاق بىلەن ئۆرۈك ئاۋات ناھىيىسىنىڭ يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چارۋىچىلىقىدا كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، پاختا ۋە ئۇنىڭ قوشۇمچە مەھسۇلاتىنى سىستېمىلىق پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
ئاۋات ناھىيىسىنىڭ كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق كىلىماتقا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃ 10.5، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃ 39.4، ئەڭ تۆۋە تېمپېراتۇرىسى -℃ 23.3، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  75.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمېپراتۇرا ℃ 30 تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2596.6 سائەت. ℃ 10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  3975.8، قىروسىز مەزگىلى  214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 1.45 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1887.4 مىللىمېتىر.
شىرناق ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px شىرناق ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىرناقنىڭ 403،607 نوپۇسىبار، 7،172 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.26°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 42°34، پوقتانومۇرى 073 رايۇننومۇرى 0346.
كونا بەش دەۋر تارىخى
«كونا بەش دەۋر تارىخى» (旧五代史)
«كونا بەش دەۋر تارىخى» شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن شۇ جۇجېڭ قاتارلىقلار تەرىپىدىن يىلنامە- تەزكىرە شەكىلىدە تۈزۈلگەن، بەش دەۋر مەزگىلىدىكى كېيىنكى لياڭ (后梁، 907- 923- يىللار)، كېيىنكى تاڭ (后唐، 923- 936- يىللار)، كېيىنكى جىن (后晋، 936- 946- يىللار)، كېيىنكى خەن (后汉،947- 950- يىللار) ۋە كېيىنكى جۇ (后周، 951- 960- يىللار) قاتارلىق بەش خاندانلىقنىڭ تارىخى بايان قىلىنغان 150- جىلدلىق تارىخىي ئەسەر.
«كونا بەش دەۋر تارىخى» نىڭ 138- جىلدىدا ئۇيغۇرلاردا، تۈركلەر، تىبەتلەر ۋە تاڭغۇتلار ھەققىدە تەزكىرە بار. «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە تۈركى، ئۇلارنىڭ ئەمەل- مەنسەپ ناملىرى، كېيىنكى تاڭ، كېيىنكى جىن پادىشاھلىقى بىلەن بولغان سودا ئالاقىسى ھەققىدىكى مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. «ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە ئۇيغۇرلارنىڭ كېلىپ چىقىشى، ئۇلارنىڭ نامىنىڭ خەنزۇچە «回纪» دىن «回鹘» غا ئۆزگەرتىلىشى،ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆڭلۈك- سۆيگۈن توپىلىڭىنى باستۇرۇشقا قاتناشقانلىقىنى، 840- يىلى قىرغىز قەبىلىسىنىڭ ھۇجۇمى بىلەن جەنۇبقا ۋە غەربكە كۆچكەنلىكى، ئۇيغۇرلارنىڭ (ئاساسلىق گەنجۇ ئۇيغۇرلىرىنىڭ) بەش دەۋر مەزگىلىدىكى كېيىنكى لياڭ، كېيىنكى تاڭ، كېيىنكى جىن، كېيىنكى خەن، كېيىنكى جۇ پادىشاھلىقى بىلەن بولغان سودا مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىگىلىكى، ئۆرپ- ئادىتىگە دائىر مەلۇماتلار بېرىلگەن [32].
سېنت ليۇسىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|سېنت ليۇسىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
فىرانسىيە قورغىنى
غەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان مارتىنىك ئارىلىنىڭ مەركىزى ھەم مۇھىم پورتى. بۇ شەھەر شۇ ئارالنىڭ غەربىي جەنۇب دېڭىز ياقىسىدىكى فرانسۇزبۇرگ قولتۇق بويىغا، مادام دەرياسىنىڭ ئېغىزىغا جايلاشقان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
چەتئەلچە نامى :FORTDEFRANCE
قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
12پارچەفرانسىيە قورغىنىغەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان مارتىنىك ئارىلىنىڭ مەركىزى ھەم مۇھىم پورتى. بۇ شەھەر شۇ ئارالنىڭ غەربىي جەنۇب دېڭىز ياقىسىدىكى فرانسۇزبۇرگ قولتۇق بويىغا، مادام دەرياسىنىڭ ئېغىزىغا جايلاشقان. شەھەر ئاھالىسى 99 مىڭ 844 دىن ئاشىدۇ(1982-يىل 3-ئاي). بۇ شەھەرنىڭ ئاساسى 1638-يىلى سېلىنغان بولۇپ، رويالبۇرگ دەپ ئاتالغان. 1680-يىلى مەركەز بولغان، 1681-يىلىدىن باشلاپ فرانسىيىگە قاراشلىق غەربىي ھىندى تاقىم ئارىلىنىڭ مەركىزى بولغان. 1890-يىلى چوڭ ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغاندىن كېيىن قايتا قۇرۇلغان.
ئالاقىدار بايان
12پارچەفرانسىيە قورغىنى ھازىر ئۇ گرامسىيىگە قاراشلىق ھەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرىنىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەم سانائەت مەركىزى، پورتنىڭ سۈيى چوڭقۇر، دائىرىسى كەڭ، دېڭىزغا چىقىش ئاغزى تار. بۇ جايغا ئېكسپورت ھەم ئىمپورت قىلىنىدىغان ماللار توپلىنىپ بىر تەرەپ قىلىنىدۇ. شېكەر، بانان، ئاناناس، كاكائو، كوفى، تاتلىق ھاراق قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئېكسپورت قىلىنىدۇ. شەھەردە شېكەر زاۋۇتى، ھاراق زاۋۇتى، نېفىت ئايرىش سانائەت ئورۇنلىرى، خىمىيىۋى ئوغۇت زاۋۇتى، كونسېرۋا زاۋۇتى، سېمونت زاۋۇتى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق ئورۇنلىرى بار. شەھەردە يەنە ئالىي مەكتەپلەر، كۇتۇپخانىلار، موزېي، شەھەر ئەتراپىدا مېنېرال بۇلاقلار، خەلقئارا ئايرودرومى، فرانسىيىنىڭ دېڭىز ئارمىيە بازىلىرى بار.
ئون ئۇيغۇر
ئون ئۇيغۇر: ئون ئۇيغۇرلار دەل «كونا تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە ئېيتىلغان «ئىچكى توققۇز قەبىلە » دۇر. ئورخۇن يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدىن ۋە تاڭ سۇلالسى تارىخىغا دائىر خاتىرىلەردىن قارىغاندا، ئون ئۇيغۇرلار قەدىمدە ئاساسەن موڭغۇلىيىنىڭ سۇ، ئوت ـ چۆپلىرى مول بولغان، تەبئىي ۋە جۇغراپىيىلىك شارئىتى ياخشى بولغان سېلىنگا دەرياسى، ئورخۇن دەرياسى ۋە توغلا دەرياسى ۋادىلىرىغا جايلاشقان بولۇپ، مۇقەددەس جاي ھېسابلىنىدىغان ئۆتۈكەن تاغلىرى ئۇلارنىڭ ئاساسلىق پائالىيەت مەركىزى بولغان. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن، بۇ رايون قاغانلىقىنىڭ مەركىزى رايونى بولۇپ، ئىقتىساد، سودا، مەەنىيەت ۋە بىناكارلىقى قاغانلىقنىڭ شەرقىي ۋە جەنۇبىدىكى بىر قىىسم رايونلارغا قارىغاندا تېز تەرققىي قىلغان. كېيىنچە نوپۇسىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشى، قەبىلە، ئۇرۇقلارنىڭ كۆپلەپ كۆچۈپ كېلىشى بىلەن ئون ئۇيغۇرنىڭ ئىچىدىكى بىر قىسىم قەبىلىلەر يېڭىدىن ئوتلاق-يايلاقلانى ئىگىلەش ۋەسۋەسسىدە، ئەتراپتىكى باشقا رايونلارغا كۆچۈپ بېرىپ، ئۇيەرلەردە يېڭىدىن ئۆي-ماكاننى قۇرۇپ چىققان. مويۇنچۇر قاغان دەۋرىدە، يەنى 750-751-يىللىرى ئون ئۇيغۇرنىڭ بىر قىسىم قەبىلىلىرى سىبىرىيىنىڭ جەنۇبىدىكى يېنسەي دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىدىكى رايونلارغا، يەنى ھازىرقى رۇسىيە فېدېراتسىيىسى تەۋەلىكىدىكى تۇۋا ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىگە كۆچۈپ كېلىپ، شەھەر-قەلئەلەرنى، ئېتىزلىق ۋە يايلاقلارنى بەرپا قىلغان. شۇڭا، ھازىرغىچە تۇۋادىكى بىر قىسىم كىشلەر ئۆزلىرىنى بەزىدە تۇۋالار دەپ ئاتىسا، بەزىدە ئۇيغۇر ئۇلۇسى دەپ ئاتايدۇ، يەن بۇ يەردە ياشايدىغان ئۇرانخايلارمۇ (乌梁海人) ئۆزلىرىنىڭ تىلىنى ئۇيغۇر تىلى دەپ قارايدۇ[3]. 1949-يىلى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئارخېئولوگلىرى تۇۋا ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى دائىرىسىدىكى 12 ئورۇندىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن ياسالغان شەھەر-قەلئە خارابىلىرىنى تېپىپ چىققان [4]. يەنە بىر قسىىم ئون ئۇيغۇر قەبىلىلىرى موڭغۇلىينىڭ غەربىدىكى ئېرغۇنا دەرياسى ۋادىلىرىغا كېلىپ، بۇ يەردە خاتۇنبالىق (يەنى قۇنچۇي بالىق) شەھىرىنى بىنا قىلغان، كېيىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن تاڭ سۇلالىسى ئوتتۇرسىدا قۇدىلىق مۇناسىۋەت ئورنىتىلغاندىن كېيىن، «تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا ياتلىق قىلىنغان مەلىكىلىرى مۇشۇ جايدا تۇرغان» [5]. يەنە بىر قسىىم ئون ئۇيغۇر قەبىلىلىرى چوغتاي تېغى باغرىغا كېلىپ ئۇرۇنلىشىپ، بۇ يەردىمۇ خاتۇنبالىق شەھىرىنى ۋە مېيجيەنبالىق (眉间城) شەھىرىنى بىنا قىلىپ، چارۋىچىلىق، سودا ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. يەنە بىر قسىم ئون ئۇيغۇر قەبىلىلىرى خېشى ۋادىسىغا كېلىپ، بۇ يەردىكى قېرىنداشلىرى بىلەن يىپەك يولى سودىسىنى ئاۋاتلاشتۇرغان، ئۇنىڭدىن باشقا، بېشبالىق ۋە قۇچۇ رايونلىرىدىمۇ ئون ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قىسىم قەبىلىلىرى بولغان، مانى دىنى مەزمۇنىدىكى تۈركچە تېكىستتە (TM301نومۇرلۇق ) كۆرسىتىلىشىچە، قۇرچۇنىڭ سىرتىدىكى يايلاقلارنى ئەل تۇتمىش ئۇلۇغ بىلگە قاغان، يەنە بۆگۈ قاغان ئىدارە قىلغان، بۆگۈ قاغاننىڭ ئەتىۋارلىق ئوغلى، ئەل ئۈگەسى تۈزلۈك بەگ قۇچۇ شەھىرىنىڭ بېگى بولغان.
ئون ئۇيغۇرنىڭ نوپۇسى ھەققىدە تارىخى ماتېرىياللارا خاتىرىلەر بىرقەدەر كەمچىل بولۇپ، «كونا ياڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسدە،» سۈي سۇلالىسى دايې تۇنجى يىلى (605-يىلى ) ئۇلارنىڭ «نوپۇسى 100مىڭ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى50 مىڭ» ئىكەنلىكى خاتىرىلەنگەن. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دىمۇ شۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان ھالدا «ئاھالىسى 100 مىڭ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى يېرىمىنى تەشكىل قىلدۇ» دېيىلگەن [7]. بۇ ئون ئۇيغۇرلارنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشتىن سەل ئىلگىرىكى نوپۇس ئەھۋالى بولۇپ، بۇنى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىنكى ئون ئۇيغۇرلارنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلقىنى قۇرغاندىن كېيىن، موڭغۇلىيە ۋادىسىنىڭ ئىجىتمائىي تەرققياتىدا غايەت زور ئۆزگۈرۈشلەر يۈز بېرىپ، چارۋىچىلىق، دېھقانچىلىق، قول ھۈنەرۋەنچىلىك، سودا تەرەققىي قىلغان، تەبىئىيكى بۇ ئامىللار نوپۇسىنىڭ كۆپىيىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاۋار ماركىسى قانۇنى
1982 – يىل 8 – ئاينىڭ 23 – كۈنى 5 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 24 – يىغىنىدا ماقۇللانغان، 1993 – يىل 2 – ئاينىڭ 22 – كۈنى 7 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى 30 – يىغىنىنىڭ «‹جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تاۋار ماركىسى قانۇنى› غا تۈزىتىش كىرگۈزۈش توغرىسىدىكى قارارى» غا ئاساسەن 1 – قېـتـىـم تـۈزىتىلگەن، 2001 – يىل 10 – ئاينىڭ 27 – كۈنى 9 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىـيـى دائىمىي كومىتېتى 24 – يىغىنىنىڭ «‹جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاۋار ماركىسى قانۇنى› غا تۈزىتىش كىرگۈزۈش توغرىسىدىكى قارارى» غا ئاساسەن 2 – قېتىم تۈزىتىلدى)
مۇندەرىجە
1 – باب ئومۇمىي پرىنسىپ
2 – باب تاۋار ماركىسىنى رويخەتكە