cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىككى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھەققىدە خۇلاسە
تارىخىي مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 1944-يىلى 8-ئايدا نىلقا ئەتراپىدىكى ئۇلاستاي تاغلىرىدا فاتىخ، غېنى، ئەكبەر، رەپىق، سېيىت، نۇرۇم، ئوسمان ۋە خەمىت قاتارلىق باتۇرلارنىڭ قاتارلىقلارنىڭ باشلامچىلىقىدا قوزغىلاڭ پارتلاپ، مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى ئىلى تاغلىرىدا كېڭىيىشكە قاراپ يۈزلەندى. گومىنداڭ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن «ئالتە ئوغرى» دەپ ئاتالغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە تاتاردىن تەركىب تاپقان مەزكۇر قوراللىق پارتىزان قوماندانلىرىنىڭ نامى تېزدىن پۈتۈن ئىلى ۋادىسى ھەتتا باشقا جايلارغا تارىلىپ، ئۇلارنىڭ قوشۇنى بارغانسېرى كېڭىيىپ، 7-ئۆكتەبىر كۈنى نىلقا بازىرى ئۇلار تەرىپىدىن ئازاد قىلىندى. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ باش كاتىپى بولغان ھەمدە ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ ئەزالىرىدىن بىرى مەرھۇم ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم ئىبرايىمى 2001-يىلى، 17-ئاپرېلدا زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغاندا ئازادلىق تەشكىلاتى ۋە جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇش مەسىلىلىرى ھەققىدە سۆزلەپ بەرگەن ئىدى. ئۇنىڭ بايانلىرىغا تايانغاندا، نىلقا پارتىزانلىرى جىددىي ھەرىكەت قىلىۋاتقاندا 1944-يىلى 4-ئايدا غۇلجا شەھىرىدە قۇرۇلغان «ئازادلىق تەشكىلاتى» مەخپىي تۈردە غۇلجا قوزغىلىڭىغا تەييارلىق قىلىۋاتاتتى. نىلقا ئازاد قىلىنغاندىن كېيىن، غېنى باتۇر، فاتىخ باتۇر قاتارلىقلار باشچىلىقىدىكى نىلقا قوزغىلاڭچىلىرىنى ئاساس قىلغان ھالدا ئازادلىق تەشكىلاتى ۋە غۇلجا خەلقى 7-نويابىر كۈنى قوزغىلاڭنى باشلىغاندىن تارتىپ،12-نويابىر كۈنىگىچە غۇلجا شەھىرىدىكى ھەرەمباغ، لاڭشاڭ قاتارلىق جايلاردىن باشقا پۈتۈن شەھەرنى ئازاد قىلدى.
1944-يىلى 12-نويابىر كۈنى ئەلىخان تۆرە باشچىلىقىدىكى «ئازادلىق تەشكىلاتى» ئۇيغۇر، قازاق،قىرغىز كۇلۇبىدا يىغىن ئېچىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى ئېلان قىلدى ھەمدە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاي يۇلتۇزلۇق يېشىل بايرىقىنى ئاستى.
شۇنىڭدىن تارتىپ، شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ رەھبەرلىكىدە ئىلى خەلقى ئومۇمىي يۈزلۈك قوزغىلىپ، تېزدىن ئىلىنى تولۇق ئازاد قىلىپ،1945-يىلى 8-ئاپرېلدا شەرقى تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنى قۇردى. ئۇيغۇرلارنى ئاساسىي يادرو قىلىپ، ھەر مىللەت ئوغلانلىرىدىن تۈزۈلگەن زامانىۋى، مۇنتىزىم ۋە جەڭگىۋار مىللىي ئارمىيە 6-ئايدىن باشلاپ ئۈچ يۆنىلىش بويىچە ھۇجۇمغا ئۆتۈپ، تارباغاتاي ۋە ئالتاي ۋىلايەتلىرىنى ھەمدە ئاقسۇ، ياركەنت ،قەشقەر ۋىلايەتلىرىنىڭ بىر قىسمىنى ئازاد قىلدى. قىسقىسى، ئىلگىرى-كېيىن، مىللىي ئارمىيە ۋە شىمال ۋە جەنۇبتىكى جايلاردا ئۇرۇش قىلىپ، ئادەم سانى 40 مىڭدىن ئېشىپ كەتتى. ئىنقىلاب پۈتۈن ئۇيغۇرلار دىيارىنىڭ 9 ۋىلايىتى دائىرىسىگە ھەر خىل دەرىجىدە يېيىلدى. 30 دىن ئارتۇق ناھىيە، مىڭلىغان يېزىلار ئازاد بولدى. مىللىي ئارمىيە خىتاي گومىنداڭ ئارمىيەسىنىڭ 80 مىڭ كىشىلىك قوشۇنىنى ئىسكەنجىگە ئالدى ۋە 40 مىڭدىن ئارتۇق قوشۇنىنى تارمار قىلىپ، 26 مىڭغىچە بولغان ھەر خىل قورال-ياراق، زور ساندىكى ئوق-دورا غەنىيمەت ئالدى. خىتاي قوشۇنلىرى پەقەت ئۈرۈمچى، قەشقەر، يەكەن، خوتەن، ئاقسۇ قاتارلىق شەھەرلەرگىلا مەركەزلىشىپ قالىدىغان ۋەزىيەت شەكىللىنىپ، 1945-يىلىنىڭ 10-ئېيىغا كەلگەندە، پۈتۈن ئۇيغۇر دىيارى تولۇق ئازاد بولۇش ۋەزىيىتى شەكىللەندى. ئەمما بۇ ۋاقىتتا دۇنيا ۋەزىيىتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە زور ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ، بۇ ئىنقىلاب مانا شۇ دۇنياۋى ۋەزىيەت ئۆزگىرىشى ۋە يېڭى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەركىبىگە كىرىپ كەتتى ۋە يۆنىلىشىدە جىددىي ئۆزگىرىش يۈز بەردى. 1945-يىلى 10-ئايدا باشتىن ئاخىرى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى ھەربىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن قوللاپ ھەم ياردەم بېرىپ كەلگەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بېسىمى ئاستىدا مىللىي ئارمىيە ھۇجۇمىنى توختىتىشقا مەجبۇر بولدى. موسكۋانىڭ كۆرسەتمىسى ۋە بېسىمى ئاستىدا شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيەت ھۆكۈمىتى بىلەن خىتاي گومىنداڭ مەركىزى ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدا تىنچلىق سۆھبىتى باشلىنىپ، 8 ئايغا سوزۇلغان سۆھبەت نەتىجىسىدە بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلۇپ، شەرقىي تۈركىستان تەرەپتىن ئەخمەتجان قاسىمى بىرلەشمە ھۆكۈمەتكە مۇئاۋىن رەئىس بولدى.
ئارىلىقتا بىر يىلغا يېقىن ۋاقىت خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى بىلەن قوزغىلاڭچىلارنىڭ تۈزگەن تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ روھى بويىچە قۇرۇلغان بىرلەشمە ھۆكۈمەت مەۋجۇت بولۇپ، سىياسىي كۈرەش ئەۋجى ئالغان بولسىمۇ، لېكىن ئاخىرىدا مەزكۇر ھۆكۈمەت بۇزۇلۇپ، ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى جۇمھۇرىيەتنىڭ بىرلەشمە ھۆكۈمەتكە قاتناشقان ۋەكىللىرى غۇلجىغا قايتىپ كەتتى شۇنىڭدەك يەنە ماناس دەرياسى ئۈرۈمچى ھۆكۈمىتى بىلەن ئىلى ھۆكۈمىتىنىڭ چېگراسى سۈپىتىدە قايتىدىن ئالدىنقى سەپكە ئايلىنىپ، ئىككى تەرەپ قوشۇنلىرى جىددىي ئۇرۇش ھالىتىگە كىرىپ، بىرى-بىرى بىلەن تىركەشتى.
1946-يىلى ئەخمەتجان قاسىمى ئىنقىلاب رەھبىرىلىك ئورنىغا چىققاندىن تارتىپ، تاكى 1949-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا سابىق شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتى يەنىلا مۇستەقىل ھاكىمىيەت سۈپىتىدە ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ، ئۈرۈمچىدىكى خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن ھەربىي-سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە باشقا جەھەتلەردىن تىركىشىپ تۇرۇش ۋەزىيىتىنى داۋاملاشتۇردى. خىتاي گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنىڭ بىتىمدىن پايدىلىنىپ، ئىلى، تارباغاتاي ۋە ئالتايدىن ئىبارەت ئۈچ ۋىلايەتنى بېسىۋېلىش، ئىقتىسادىي جەھەتتىن نابۇت قىلىش پىلانلىرىنى ۋەيران قىلدى، ئەخمەتجان قاسىمى رەھبەرلىكىدىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىكى ئەخمەتجان قاسىمى رەھبەرلىكىدىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىكى بۇ جەرياندا ئىجتىمائىي-ئىقتىسادى، مەدەنىي-مائارىپ ۋە باشقا جەھەتلەردىن ئۆزىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، كۈچەيتىش باسقۇچلىرىنى باشتىن كەچۈرۈپ، خىتاي گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى يەتتە ۋىلايەتتىكىدىن ئۈستۈن تۇرمۇش سەۋىيەسى ۋە ئىقتىسادى، مائارىپ ئەۋزەللىكى يارىتىپ؛ ئۇيغۇرلارنىڭ زامانىۋى دۆلەتچىلىك ئىدىيەسى ۋە ئاساسىنى تۇرغۇزدى شۇنىڭدەك ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىنى-ئۆزى ئىدارە قىلغاندىمۇ يۇقىرىدا سەۋىيەدە ئىدارە قىلىش ھەم ئۆز ئالدىغا ئۆز ھاكىمىيىتىنى ھەر جەھەتتىن گۈللەندۈرۈش ئىقتىدارىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دۆلەتچىلىك رولى ۋە ئىقتىدارىنى كەمسىتكۈچىلەرگە ئۈنۈملۈك جاۋاب بەردى.
بىراق، 1949-يىلى دۇنيا ۋەزىيىتى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ۋە خىتايدىكى ئومۇمىي ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشى تۈپەيلىدىن ستالىن ھۆكۈمىتى خىتاي كوممۇنىستلىرى بىلەن ئاشكارا ھەمكارلىشىش، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنى يۆلەپ ۋە ياردەم بېرىپ، يېڭى كوممۇنىستىك خىتاينى سوتسىيالىزم لاگېرىنىڭ مۇھىم ئەزاسى سۈپىتىدە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئامېرىكا باشلىق غەرب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان كۈرىشىدە تايانچ كۈچ قىلىپ پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسىنى تاللىدى. نەتىجىدە، ستالىن ھۆكۈمىتى شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىنى خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى تەرىقىسىدە بىر تەرەپ قىلىشقا رازى بولدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە خىتاي كوممۇنىستلىرىنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنى تېزدىن جاكارلىشىنى كۆرسىتىپ، بۇنىڭ ئۈچۈن ئىلى ھۆكۈمىتى ۋە ئۈرۈمچى ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىگە بويسۇنۇشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلدى. موسكۋا خىتاي كوممۇنىستلىرىنىڭ ۋەكىلى دېڭ لىچۈننىڭ غۇلجىغا بېرىپ، ئىلى ۋەكىللىرى بىلەن سۆزلىشىشى شۇنىڭدەك ئۇنىڭ يەنە مەخپىي تۈردە ئۈرۈمچىگە بېرىپ، بۇرھان شەھىدى ۋە تاۋ سىيو قاتارلىق گومىنداڭ ھەربىي-سىياسىي رەھبەرلىرىنىڭ كوممۇنىستلارغا تەسلىم بولۇشىنى قولغا كەلتۈرۈشىگە شارائىت ياراتتى ھەم زىچ ماسلاشتى.
خىتاي ۋە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمەتلىرىنىڭ رەسمىي ھۆججەتلىرى بويىچە ئالغاندا ئەخمەتجان قاسىمى، ئىسھاقبېك مۇنونوف قاتارلىق رەھبىرىي شەخسلەر 1949-يىلى 27-ئاۋغۇست كۈنى بېيجىڭدا ئېچىلىدىغان خىتاي دۆلەت قۇرۇلۇش سىياسىي كېڭەش يىغىنىغا قاتنىشىش سەپىرىدە ئايروپىلان ھادىسىسى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيەسىدە قازا تاپتى. بىراق،كېيىنكى يەنە بىر قىسىم ھۆججەتلەردىن ئاشكارىلىنىشىچە ، بۇ ئايروپىلان ھادىسىسى 25-ئاۋغۇست يۈز بەرگەن بولۇپ، سەۋەبى ئېنىق ئەمەس.لېكىن، بۇ ھەقتە ئىزدەنگەن رۇس تارىخچىلىرى ۋە باشقا ئەينى ۋاقىتتا شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتىدە مۇھىم رەھبىرى ۋەزىپىلەرنى ئاتقۇرغان كىشىلەرنىڭ قاراشلىرى ھەمدە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەينى ۋاقىتتا غۇلجىغا ئەۋەتكەن مەخپىي خادىملىرىنىڭ ئالمۇتادىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە سۆزلەپ بەرگەن ئۇچۇرلىرىغا تايانغاندا ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق سابىق شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي-سىياسىي رەھبەرلىرى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ كەلگۈسى سىياسىي تەقدىرى مەسىلىسىدە سوۋېت ھۆكۈمىتى بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبەت جەريانىدا ئۆز پىكىرىدە چىڭ تۇرۇپ، موسكۋانىڭ تەكلىپىنى رەت قىلغانلىقى سەۋەبىدىن سوۋېت بىخەتەرلىك دائىرىلىرى تەرىپىدىن سۇيىقەست قىلىنغان بولۇشى مۇمكىن.
شۇنىڭدىن كېيىن، 1949-يىلى 10-ئايدا خىتاي ئازادلىق ئارمىيەسى ئۈرۈمچىگە كىردى ۋە ئىلى ھۆكۈمىتىنىڭ سەيپىدىن ئەزىز باشلىق قالدۇق رەھبەرلىرى ئۆزلىرىنىڭ خىتاي كومپارتىيەسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ رەھبەرلىكىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاخىرلىشىشى ۋە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇرلار دىيارىنى ئىگىلىشىدە ستالىن ھۆكۈمىتى ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى. شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىنىڭ مەغلۇپ بولۇشىدا تاشقى ئامىل، يەنى سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئەينى ۋاقىتتىكى خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋەتلەر ئەڭ ئاساسلىق ئامىلدۇر.
شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى1945-يىلى، 22-ئۆكتەبىر كۈنى 113-سانلىق ھۆكۈمەت ئەزالىرى يىغىنىنىڭ قارارى بويىچە، ھەر يىلى 12-نويابىرنى دۆلەت ۋە ئىنقىلاب بايرىمى قىلىپ بېكىتكەن بولۇپ، ئۇيغۇر خەلقى يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆز جۇمھۇرىيەت بايرىقى ئاستىدا مۇستەقىل ئۆزىنى- ئۆزى ئىدارە قىلىپ، 12-نويابىر بايرىمىنى بەش يىل خاتىرىلەشكە مۇۋەپپەق بولالىدى. 1949-يىلى، 10-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە بەش يىل ئاسقان ئاي يۇلتۇزلۇق يېشىل دۆلەت بايرىقى ئېلىپ تاشلاندى ھەمدە 12-ئاينىڭ ئاخىرلىرىدا قەھرىمان مىللىي ئارمىيە خىتاي ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ 5-كورپۇسى قىلىپ ئۆزگەرتىلىپ، ئۇزۇن ئۆتمەي پۈتۈنلەي ئەمەلدىن قالدۇرۇۋېتىلدى.
1933-يىلى قەشقەردە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە بۇ يىل 86 يىل، 1944-يىلى غۇلجىدا قۇرۇلغان، بىرىنچى قېتىملىق جۇمھۇرىيەتنىڭ ۋارىسى بولغان ئىككىنچى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە 75 يىل بولدى. يىللار ئۆتتى، ئەۋلادلار ئالماشتى ۋە يېڭىلاندى. نۇرغۇن باتۇرلار ئۆز ئارزۇ-ئارمانلىرىنى كېيىنكىلەرگە مىراس قالدۇرۇپ، بۇ دۇنيا بىلەن كۆزلىرى ئوچۇق ھالدا خوشلاشتى. 20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن تولىمۇ جەڭگىۋار، تولىمۇ مەردانە، تولىمۇ شاد-خۇراملىق، يەنە ئۆز نۆۋىتىدە ئىنتايىن پاجىئەلىك مۇساپىلەر بىلەن تولغان ئۇنتۇلماس تارىخىي باسقۇچ بولدى. ئۇنىڭ غەلىبىلىرى ئۇيغۇرلارنى كېلەچەككە ئۈمىدلەندۈرسە، ئۇنىڭ مەغلۇبىيەتلىرى ئۇيغۇرلارنى ئېچىندۇردى.
يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ تارىخىي ئەسلىمىلىرىنىڭ كونىرىشىغا قارىماي، تېخىمۇ كۆپ يېڭى ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ 12-نويابىر خاتىرىلىرىنى ئەسلەۋاتقانلىقى، سېغىنىۋاتقانلىقى، ئەجدادلىرى باسقان بۇ مۇساپىلەرگە بولغان ھۆرمەت ۋە ھەۋەس قىلىش تۇيغۇلىرىنىڭ يېڭىلىنىۋاتقانلىقى شۇنىڭدەك تېخىمۇ كۈچىيىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا.
نىلقا، ھەرەمباغ، شىخو-جىڭ، ئاقسۇ ئۇرۇش مەيدانلىرىدا مەيدانغا كەلگەن قەھرىمانلىق ھېكايىلىرى ئۇنتۇلۇپ كېتىلمەستىن، ئەكسىچە بۇ ھېكايىلەرنىڭ تېخىمۇ كۆپ يېڭى ئادەملەرگە كۈچلۈك مىللىي روھ ۋە كۈچ-قۇۋۋەت ئاتا قىلىۋاتقانلىقى روشەن.
ئۇنداقتا 20 -ئەسىردىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابلارنىڭ غەلىبىسى ۋە ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ غەلىبىسىدىن بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارغا نېمە قالدى؟ روشەنكى، بۇنىڭ كەسكىن جاۋابلىرى ، ئازادلىق، مۇستەقىللىق ، ھۆرلۈك، مىللەت ۋە ئىنسان قىممىتى بىلەن ياشاش ئىشەنچى ۋە ئۈمىدىدىن ئىبارەتتۇر. ئۇنداقتا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرالماسلىقىدىن قالغان ساۋاق نېمىلەر، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ يوقىتىلىشىدىكى سەۋەبلەر-يەنى ئىچكى نىزالار، بىرلىك بولماسلىق ۋە ئىتتىپاقسىزلىق ، نادانلىقنىڭ ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن ئەڭ خەتەرلىك دۈشمەن ئىكەنلىكى، بۇ دۈشمەننىڭ بۇنىڭدىن كېيىن ئۇيغۇرلار ھاياتىدىن يوق قىلىنماي تۇرۇپ، ھېچقاچان غەلىبە قىلالمايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى، ئىككىنچى جۇمھۇرىيەتنىڭ ئاخىرلىشىشىدىكى ھەل قىلغۇچ ئامىل خەلقئارا مۇناسىۋەت بولۇش بىلەن ئۇنىڭ ساۋىقى شۇكى، ئۇيغۇرلار خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، رىقابەتلەر ۋە ئىتتىپاقداشلىقلاردا ئىچىدە قانداق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ۋە پايدىلىنىشقا زور دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك.
قىسقىسى، يېرىم ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىنكى بۇ كۈنلەردە مەزكۇر «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» ئاتالغۇسى ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە مىللىي كىملىك تەبىرلىرىنى بېرىشتە كەم بولسا بولمايدىغان ئاتالغۇغا ئايلاندى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
1961 - يىلى
1961 - يىلى
ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتى
1890-يىلىلا ئامېرىكا ۋە لاتىن ئامېرىكىسى قىتئەسىدىكى17 دۆلەت بىرىنچى قېتىم خەلقئارا يىغىن ئۆتكۈزۈپ، ئامېرىكا قىتئەسى جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ خەلقئارا ئىتتىپاقىنى قۇرۇشنى قارار قىلغانىدى. 1948-يىلى «ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتى نىزامنامىسى» ماقۇللىنىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ نامى ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا ئۆزگەرتىلدى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتى
چەتئەلچە نامى :Organization of American States
قۇرۇلغان ۋاقىت :1890-يىلى
تەشكىلات ھەققىدە
ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتى1890-يىلىلا ئامېرىكا ۋە لاتىن ئامېرىكىسى قىتئەسىدىكى17 دۆلەت بىرىنچى قېتىم خەلقئارا يىغىن ئۆتكۈزۈپ، ئامېرىكا قىتئەسى جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ خەلقئارا ئىتتىپاقىنى قۇرۇشنى قارار قىلغانىدى. 1948-يىلى «ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتى نىزامنامىسى» ماقۇللىنىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ نامى ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا ئۆزگەرتىلدى. بۇ تەشكىلاتنىڭ ئەڭ ئالىي ئورگىنى ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتى قۇرۇلتىيى بولۇپ، ھەر يىلى بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىرى كېڭىشى، دائىمىي كېڭەش، كاتىباتلار باشقارمىسى قاتارلىقلار تەسىس قىلىندى. 1991-يىلىغا كەلگەندە، ئەزا دۆلەت 34 كە يەتتى.
تەشكىلاتىنىڭ مەقسىتى
ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتىئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ مەقسىتى: ئۆز قۇرۇقلۇقىنىڭ تىنچلىقى ۋە بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىپ، ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ماجىرالارنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىشقا ھەقىقىي كاپالەتلىك قىلىش، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت.
ياقۇتچە ۋىكىپېدىيە
ياقۇتچە ۋىكىپېدىيە (ياقۇتچە: Сахалыы Бикипиэдьийэ)، ۋىكىپېدىيەنىڭ ياقۇت تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2008- يىل ماي ئېيىدا پائالىيەتكە كىرگەن.
1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن.
نانگارھار ۋىلايىتى
نانگارھار ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Nangarhar Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
Wirginiye Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Wirginiye Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Wirginiyening 7,769,089 nopusibar, 110,785 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 36.0°, xariki uzunluk 75°0.
ماگنىت مەيدانى
ماگنىت مەيدانى بولسا بىر خىل كۆرگىلى بولمايدىغان، تۇتقىلى بولمايدىغان ئالاھىدە ماددا بولۇپ، ماگنىت مەيدانى ھەرگىزمۇ ئاتوم ياكى مولېكۇلادىن تەركىب تاپقان ئەمەس، ئەمما ماگنىت مەيدانى ھەممە يەردە ئوبيېكتىپ ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ.
مۇسئەب ئىبن ئۆمەير
ساھابە كىراملارنىڭ ئالدىنقى قاتارلىرىدىن بولغان مۇسئەبنىڭ تەخەللۇسى ئەبۇمۇھەممەدتۇر. مۇسئەب ئىبن ئۆمەير مەككىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ تۇغۇلغان يىلى ئېنىق ئەمەس، لېكىن كۆپ قىسىم مەلۇماتلاردا مىلادى 594 ياكى 598-يىلى تۇغۇلغان دەپ قەيت قىلىنىدۇ. ئۇ مىلادى 614-يىلى ناھايىتى ياش ۋاقتىدىلا ئىمان ئېيتقانلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئىسلام بارلىققا كەلتۈرگەن، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام تەربىيلىگەن ئاشۇ كىشىلەرنىڭ بىرى ھەم ئىسلام ئەلچىلىرىنىڭ تۇنجىسى ئىدى. بۇ ئۇلۇغ ساھابە مىلادى 625-يىلى ئۇھۇد غازىتىدا شېھىت بولغان.
ماگنىت مەيدانى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ماگنىت مەيدانى
چەتئەلچە نامى :magnetic field
ئالاھىدىلىكى :دولقۇن-زەررىچە رادىئاتسىيىسى
چۈشەندۈرۈلىشى
ماگنىت مەيدانى بولسا بىر خىل كۆرگىلى بولمايدىغان، تۇتقىلى بولمايدىغان ئالاھىدە ماددا بولۇپ، ماگنىت مەيدانى ھەرگىزمۇ ئاتوم ياكى مولېكۇلادىن تەركىب تاپقان ئەمەس، ئەمما ماگنىت مەيدانى ھەممە يەردە ئوبيېكتىپ ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. ماگنىت مەيدانى دولقۇن زەررىچىلەرنىڭ رادىئاتسىيىلىك ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولۇپ، ماگنىت ئەتراپىدا ماگنىت مەيدانى مەۋجۇت، ماگنىت ئارىسىدىكى ئۆزئارا تەسىر دەل ماگنىت مەيدانىنى ۋاسىتە قىلىدۇ، شۇڭلاشقا ئىككى ماگنىتلىق جىسىم ئۆز-ئارا تېگىشمىسىمۇ، ئوخشاش قۇتۇپلار ئارا تېپىشىدۇ، يات قۇتۇپلار ئارا تارتىشىدۇ. ماگنىت مەيدانى-ئېلېكتىر ئېقىمى، ھەرىكەتچان زەرەت، ماگنىت ياكى ئۆزگىرىشچان ئېلېكتىر مەيدانى ئەتراپىدىكى بوشلۇقتا مەۋجۇت بولغان بىر خىل ئالاھىدە شەكىلدىكى ماددا.
ئېلېكتىر ئېقىمىنى ئېلېكتىر زەرىتىنىڭ ھەرىكىتى دېيىشكە بولىدۇ. يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، ماگنىت مەيدانى ھەرىكەتتىكى زەرەت ياكى ئېلېكتىر مەيدانىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن بارلىققا كەلگەن. ھازىرقى زامان فىزىكا نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، ماددىلاردا زەرەت ھاسىل قىلغىلى بولىدىغان ئەڭ مۇھىم تەركىب پەقەت ئېلېكترون (بىرلىك مەنپىي زەرەت) ۋە پىروتون (بىرلىك مۇسبەت زەرەت)، شۇڭا مەنپىي زەرەت دەل ئارتۇق ئېلېكترون نۇقتىسى ئالغان جىسىم، مۇسبەت زەرەت بولسا ئوشۇقچە پروتون نۇقتىسى ئالغان جىسىم. ھەرىكەتتىكى زەرەتتىن ماگنىت مەيدانى ھاسىل قىلغان مەنبە بولسا ھەرىكەتتىكى ئېلېكترون ياكى ھەرىكەتتىكى پروتوندىن پەيدا بولغان ماگنىت مەيدانى. مەسىلەن، توك ھاسىل قىلغان ماگنىت مەيدانى بولسا ئۆتكۈزگۈچ ئىچىدىكى ھەرىكەتتىكى ئېلېكترون ھاسىل قىلغان ماگنىت مەيدانىدىن ئىبارەت.
مىرزەخمەت ئىلياس
مىرزەخمەت ئىلياس (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Mirzekhmet Ilyas) بولسا شەرقىي تۈركىستاندا توغۇلغان.
ھاياتى
مىرزەخمەت ئىلياس ئەپەندىم 2007-يىلى تۈركىيەگە چىققان بولۇپ، 14 يىلدىن بىرى تۈركىيەدە ئوقۇپ ياشاپ كىلىۋاتقان، İSG Uzmanlığı ئاسپىرانتى.
لىبرېۋىل
لىبرېۋىل ئافرىقىدىكى گابون جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي ئىقتىسادىي مەركىزى، مۇھىم دېڭىز پورتى.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
لىبرېۋىل ئافرىقىدىكى گابون جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي ئىقتىسادىي مەركىزى، مۇھىم دېڭىز پورتى. شەھەر ئاھالىسى 257 مىڭدىن ئاشىدۇ(1983).
ئىقتىسادىي ئەھۋالى
لبىرېۋىل شەھىرىدە يېمەك-ئىچمەك، نېفىت ئايرىش، ياغاچ ماتېرىياللىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. لبىرېۋىل پورتى ئارقىلىق نېفىت، مارگانتىس رۇدىسى، ياغاچ ماتېرىياللىرى ئېكسپورت قىلىنىدۇ. پورتنىڭ يىللىق ئېكسپورت مىقدارى 1 مىليون 300 مىڭ توننىدىن ئاشىدۇ. شەھەرنىڭ سۇ، ھاۋا قاتنىشى تەرەققىي قىلغان. شەھەردە دۆلەتنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىگە، شۇنداقلا ئافرىقا، ياۋروپا قاتارلىق قىتئەلەردىكى دۆلەتلەرگە قاتنايدىغان ھاۋا يوللىرى بار. سۇ قاتنىشىدا دەريا قاتنىشى بىلەن دېڭىز قاتنىشىنى ئاساس قىلىدۇ.
قوشۇمچە بايان
لبىررېۋىلنىڭ ئورنىنى 1839-يىلى 2-ئايدا فرانسىيىلىك پاراخوت باشلىقى بۇئى ۋېرۇمىز 21 پارچە رەخت، 10 ساندۇق(ھەر ساندۇقى 25 جىڭ ئېغىرلىقتا) مىلتىق دورىسى، 20 دانە يەرلىك مىلتىق، ئىككى خالتا تاماكا، بىر تۇڭ ھاراق، 10 دانە باش كىيىم ھېسابىغا گابونيىنىڭ يەرلىك باشلىقلىرىدىن سېتىۋالغان. 1841-يىلى 3-ئايدا يەنە يۇقىرىقىدەك ئۇسۇل بىلەن كومۇ دەرياسىنىڭ ئوڭ قىرغىقىدىكى جايلارغىمۇ فرانسىيىنىڭ دۆلەت بايرىقىنى ئېسىش ھوقۇقىنى قولغا كىرگۈزۈۋالغان. بۇ ئىككى پارچە يەر لبىرېۋىلنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئاساسى ھېسابلىنىدۇ. 1849-يىلى كونگودىن قۇللارنى ئېلىپ يولغا چىققان برازېلىيىنىڭ «ئېلچە» ناملىق پاراخوتى توسۇپ قېلىنغاندىن كېيىن(19-ئەسىرگە كەلگەندە قۇل سودىسى چەكلەنگەن، شۇڭا بۇ پاراخوت توسۇپ قويۇلغان) پاراخوتتىكى 86 كونگولۇق نېگىر بوئى ۋېرۇمىز كونتروللۇقىدىكى بۇ جايغا ئېلىپ كېلىنىپ ئورۇنلاشتۇرۇلغان ھەمدە ھەربىر جۈپ ئەر-ئايال ئۈچۈن بىر ياغاچ ئۆي، بىر پارچە يەر بېرىلگەن. بوئى ۋېرۇمىز بۇ ھەرىكىتىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن بۇ جايغا لبىرېۋىل(ئەركىن شەھەر دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ) دەپ نام بەرگەن. شۇنىڭدىن باشلاپ بۇ جاي شۇنداق نام بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن.
كۈيباغ يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
thumbnail|پوسكام ئالتۇن توغراق ساياھەت ئورنى 2 كۈيباغ يېزىسى بولسا كۈيباغ ، سايرىق، ئالچاچىۋاغ، ياستوڭ، خانلەڭگىر، جىگدىجاي، يالغۇزباغ، تىتىر، شور ، رۇسۇلئرىق، قەمبەر، پىيار، خانئرىق تىن قاتارلىق جەمئى 13 كەنىتكە ئايرىلغان.
ساياھەتچىلىكى
يىزىلىق ھۆكۈمەت ناھيە بازىرىغا 17 كىلومىتىر ، نىفىت بازىسىغا 2 كىلومىتىر يىراقلىقتا. كۈيباغ يىزىسىنىڭ ياستۇڭ كەنتىدە بولسا دۆلەت دەرىجىلىك AAAAA دەرىجىلك تەبئىي ساياھات ئورنى بولغان‹‹ ئالتۇن توغراق ›› جايلاشقان. يىقىنقى بىر نەچچەبىر يىلدىن بۇيان ئالتۇن توغراق ساياھەت ئورنى دۆلەت ئىچى ۋ سىرتىدىكى كۈرمىڭلىغان ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلماقتا. thumbnail|پوسكام ئالتۇن توغراق ساياھەت ئورنى
1951 - يىلى
1951 - يىلى
غەربىي ۋىرگىنىيە شىتاتى
left|thumb|250px| left|thumb|250px غەربىي ۋىرگىنىيە شىتاتى بولسا ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، غەربىي ۋىرگىنىيەنىڭ 1،812،035 نوپۇسىبار، 62،755 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 80°5.
لوپ بازىرى
لوپ بازىرى لوپ ناھىيىسى گە قاراشلىق بازار بۇلۇپ، ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق ئورنى، ئومۇمىي كۆلىمى 38.5 كۋادرات كىلومېتىر، شىمال تەرىپى ھاڭگىيا يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرق تەرىپى بىلەن دول يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا سامپۇل يېزىسى بىلەن قوشنا، غەربىي قىسمى بىلەن چارباغ يېزىسى بىلەن قوشنا. قارمىقىدا 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى، 72 مەمۇرىي كەنت گۇرۇپپىسى بار. ئومۇمىي نوپۇس سانى 5744 ئائىلە، نوپۇسى 20476 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 20037 ئادەم، خەنزۇ مىللىتى 417 ئادەم، باشقا مىللەتلەردىن 19 ئادەم. تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 264688 مو، ئورمان كۆلىمى 10260 مو، سازلىق 350 مو، قۇملۇق 151 مو، شورلۇق يەر 3411 مو، يول يېرى 340 مو.
مەمۇرىي كەنتلەر
لوپ بازىرىغا قاراشلىق 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:
كىلىماتى
لوپ بازىرى كىلماتى چۆكۈندى تۈزلەڭلىك، قۇرۇقلۇق تىپىدىكى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆل كىلىماتىغا كىرىدۇ، تۆت پەسىل ئېنىق، ئەتىياز پەسلىدە قۇم-بوران كۆپ، ياز پەسلى قۇرغاق، كۈز پەسلىدە تېمپېراتۇرا تېز تۆۋەنلەيدۇ، قىش پەسلىدە قار ئاز سوغۇق ئەمەس، ھۆل-يېغىن ئاز، سۇنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى كۆپ، كۈن نۇرى يېتەرلىك، ئىسسىقلىق مىقدارى مول، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، قىروسىز مەزگىلى ئۇزۇن. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.5، 7-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃24.5، 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃6-، يىللاردىن بۇيانقى ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.5 مىللىمېتىر.
ئىقتىسادى
بازار بويىچە جەمئىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 26210.8 مو، ئاشلىق تېرىش كۆلىمى 21523 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 12 مىليون 960 مىڭ توننا؛ بۇغداي كۆلىمى 11588 مو، كۆممىقوناق 9800 مو، شال 135 مو؛ كېۋەز 3726.66 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 21 مىڭ توننا؛ باشقا ئىقتىسادىي زىرائەتلەر 32777 مو؛ ئورمانچىلىق كۆلىمى 11308.2 مو، بۇنىڭ ئىچىدە ئېكولوگىيەلىك ئىھاتە ئورمىنى 3281 مو، ئىقتىسادىي ئورمان كۆلىمى 8027.2 مو، ھويلا-ئاراملارنى ئۆزگەرتىكەن ئائىلە 3284 ئائىلە، بىكار يەرلەر 1284 مو، ياڭاق كۆچۈرۈپ تىكىش ئاساس قىلىنغان ئىقتىسادىي كۆچەت 25 مىڭ 2000 تۈپ.
كۆپ قېتىم ھوسۇل ئېلىنىدىغان ستېرېئولۇق يۇقىرى ئۈنۈملۈك ئۆستۈرۈش ئەندىزىسىنى پائال ئومۇملاشتۇرۇلغان تېرىقچىلىقتا تاتلىق ياڭيۇ، پىياز قاتارلىق ئۆزگىچە ئىقتىسادىي زىرائەت كۆلىمى 4888 موغا يەتكەن. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر ئاران 1.2 مو. 2014-يىلى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 92 مىليون 740 مىڭ 800 يۈەن، بۇنىڭ ئىچىدە 1-كەسىپنىڭ 61 مىليون 676 مىڭ 600 يۈەن، 2-كەسىپنىڭ 13 مىليون 476 مىڭ يۈەن، 3-كەسىپنىڭ 17 مىليون 477 مىڭ 600 يۈەن. 2014-يىل پۈتۈن بازاردىكى دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئىشقا ئاشۇرۇلغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 5321 يۈەن.
ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى
ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى، ئوقۇتقۇچىلارغا تەشەككۈر ئېيتىش يۈزىسىدىن يىلدا بىر قېتىم خاتىرلىنىدىغان كۈن. دۇنيادا نۇرغۇن ئەللەردە 1994- يىلىدىن بېرى ھەر يىلى 5- ئۆكتەبىر كۈنى UNESCO نىڭ تەۋسىيىسى بىلەن ئوقۇتقۇچىلار كۈنى خاتىرلەنمەكتە. 5- ئۆكتەبىر كۈنى، 1966- يىلى پارىژدا ئۆتكۈزۈلگەن "ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئورنىنى ھۆكۈمەتلەر ئارا ئالاھىيدە يېغىنى" نىڭ ئاخىرلىشىپ UNESCO تەمسىلچىلىرى بىلەن خەلقئارالىق ئىچىلار ئۇيۇشمىسى تەرىپىدىن "ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئورنى ھەققىدە تەۋسىيە" سىنى بىردەك ئاۋاز بىلەن قەبۇل قىلىنىشىنىڭ خاتىرلىنىشىدۇر.
ئۆزىنىڭ مەدەنىي ۋە تارىخىي ئالاھىيدىلىكلىرىگە، مەكتەپ تەتىل كۈنلىرىگە كۆرە ئوخشىمىغان ئەللەردە ئوخشىمىغان كۈنلەردە ئوقۇتقۇچىلار كۈنى بەلگىلەنگەن. مەسىلەن 12 ئەرەب ئېلىدە (بەھرەيىن، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى، ئالجىرىيە، ماراكەش، قاتار، لىۋىيە، مىسىر، سەئۇدى ئەرەبىستان، تۇنىس، ئومان، ئىئوردانىيە، يەمەن) ھەر يىل 28- ڧېۋرال كۈنى ئوقۇتقۇچىلار كۈنى دەپ تەبرىكلەنمەكتە. ئوقۇتقۇچىلار كۈنى دەم ئېلىش بولۇپ بولماسلىقى ئوخشىمىغان ئەللەردە ئوخشىمايدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە 1985- يىل 10- سىنتەبىردىن ئىتىبارەن ھەر يىلى شۇ كۈن ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى دەپ خاتىرلەنمەكتە، لېكىن رەسمىي تەتىل ئەمەس، جۇڭخۇا مىنگودا بولسا ھەر يىلى 28- سېنتەبىر كۈنى ئوقۇتقۇچىلار بايرىمىدۇر.
ئەزەربەيجان
5- ئۆكتەبىر، خەلقئارالىق ئوقۇتقۇچىلار كۈنى.
تەيۋەن
28- سېنتەبىر، ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى ئەڭ بۇرۇن نەنجىڭ مەركىزى ئۇنىۋېرستىتى تەرىپدىن 1931- يىلى تەكلىپ ۋە تەۋسىيە قىلىنىغان. 1952- يىلىدىن بۇيان جۇڭگو تارىخىدىكى بۈيۈك مائارىپچى كوڭزىنىڭ توغۇلغان كۈنىنى خاتىرلەش يۈزىسىدىن 28- سىنتەبىر ئوقۇتقۇچىلار كۈنى قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ كۈن كوڭزىنى خاتىرلەش كۈنى ھەم دېيىلىدۇ.
تۈركىيە
24- نويابىر، 1981- يىلىدىن بۇيان.
جۇڭگو
10- سېنتەبىر، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن 1951- يىلى ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان، 1985- يىلى دۆلەت رەئىسى جاۋ زىياڭنىڭ تەۋسىيىسى بىلەن قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ، يېڭى ئوقۇش يىلىنىڭ بېشىدا بولسۇن ئۈچۈن، 9- ئاينىڭ 10- كۈنى قىلىپ بېكىتىلگەن.
شىياڭگاڭ
10- سېنتەبىر، 1997- يىلى جۇڭگو قوينىغا قايتىشتىن بۇرۇن تەيۋەن بىلەن ئوخشاش 28-سېنتەبىر كۈنى تەبرىكلىگەن. 1997- يىلى سېنتەبىردىن باشلاپ چوڭ قۇرۇقلۇق بىلەن بىردەك 10- سېنتەبىر كۈنى تەبرىكلەشكە باشلىغان.
ئاۋمېن
10- سېنتەبىر، 1999- يىلى جۇڭگو قوينىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن چوڭ قۇرۇقلۇق بىلەن بىردەك 10- سېنتەبىر كۈنى تەبرىكلەشكە باشلىغان.
تېرخىن مەڭگۈ تېشى
بۇ مەڭگۈ تاش يادىكارلىقى 1957- يىلى موڭغۇلىيىدىكى ھانگاي تېغىنىڭ غەربىي شىمالىدىكى تېرخىن دەرياسىغا (چاغاننۇر كۆلىگە يېقىن) يېقىن تاريات سۇمۇلىدىن (مەمۇرىي رايۇن) تېپىلغىنى ئۈچۈن، «تاريات مەڭگۈ تېشى» دەپمۇ ئاتالغان. رۇس تۈركولوگى س. گ. كىلياشتۇورنىنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، مەڭگۈ تاش يېزىقىنىڭ ئاساسلىق قىسىمى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قاغانى ئەل ئەتمىش بىلگە قاغان (خەنزۇچە مەبەلەردە مويۇنچۇر ياكى بايانچۇر دېيىلىدۇ. مىلادىيە 747- 759- يىللاردا تەختتە ئولتۇرغان) نامىدىن يېزىلغان. مەڭگۈ تاش تېكىستىنىڭ ئاپتورى ئەل ئەتمىش بىلگە قاغاننىڭ ئوغلى قۇتلۇق تارقان سەنگۈي (يەنە بىلگە تارقان دەپمۇ ئاتىلىدۇ) بولۇپ، ئۇنىڭ نامى خەنزۇچەمەنبەلەردە ئىدىكەن قاغان، بۆگۈ قاغان، تەڭرى قاغان دەپ ئاتالغان. بۇ مەڭگۈ تاش ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىر ئەڭ دەسلەپكى يادىكارلىقلار بولۇپ، ئۇ «ئەل ئەتمىش بىلگە قاغان ئەلنى سوراپ تۇرغان يىللاردا 753- 756- يىللىرى تىكلەنگەن» [3]. تاش تېكىستىدە ئاساسلىقى ئەل ئەتمىشنىڭ نامىدىن بۆگۈب قاغان (759- 780- يىللار) دەۋرىگىچە بولغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن مۇناسىۋىتى، شۇنداقلا بىلگە تارقاننىڭ نامىدىن دادىسى ئەل ئەتمىش بىلگە قاغاننىڭ تۆھپىلىرى مەدھىيلەنگەن. قىممەتلنك يېرى شۇكى، بۇنىڭدىن بىر قىسىم مەزمۇنلار باشقا مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرىدا ۋە كونا، يېڭى تاڭنامىلەردە ئۇچرىمايدۇ
تېكىست
تېرخىن مەڭگۈ تېشى
غەربىي يۈزى
1. مەن تەڭرىدىن بولغان ئەل ئەتمىش ، بىلگە قاغان (بىلەن) تەڭرىدىن بولغان ئەل بىلگە قاتۇن ، قاغان ۋە قاتۇن ئاتاقلىرىنى قۇبۇل قىلىپ ، شۇ چاغدا ئۆتۆكەننىڭ غەرىبى چېتىدە ، تەز دەرياسىنىڭ بېشىدا ئوردا قۇرغۇزدۇم. شۇ يەردە ، يولۋاس ۋە يىلان يىلى ئىككى يىلنى
2. ئۆتكۈزدۈم. ئەجدىھا يىلى ئۆتۈكەن ئوتتۇرىسىدىكى سۈڭۈز - باشقان مۇقەددەس چوققىسىنىڭ غەرىب تەرىپىدە يايلىدىم. شۇ يەردە ئوردا قۇرغۇزدۇم ، سېپىل سوقتۇردۇم. مىڭ يىللىق ، تۈمەن كۈنلۈك پۈتۈكۈمنى ، تامغامنى شۇ يەردە 3. سىلىق تاشقا ئويدۇردۇم ، يوغان تاشقا ئورناتقۇزدۇم. يوقۇرىدا كۆك تەڭرىنىڭ بۇيرىشى ، تۆۋەندە قوڭۇر يەرنىڭ بېقىشى بىلەن ئېلىمنى قۇردۇم ، تۈزۈملىرىمنى تىكلىدىم. ئالدىمدا كۈن چىقىشتىكى خەلىقلەر ، 4. دۇنيانىڭ تۆت بۇلۇڭىدىكى خەلىقلەر (ئۆزلىرىنىڭ) كۈچلىرىنى ماڭا بېرور. دۈشمىنىم ئۆز بۆلىكىدىن ئايرىلدى سەككىز (دەريا) ئارلىغىدا چارۋام ۋە تېرىلغۇ يەرلىرىم. سەلەنگە ، ئورقۇن ، تۇغلا سەككىز (دەريا) مېنى سۈيۈندۈردى. مەن قارغا ۋە بۇرغۇ دەرياسى بويلىرىدىكى ئاشۇ يەرلەردە تۇرىمەن ، ئىككى دەريالىرىم ئارلىغىدا كۆچىمەن. 5. يايلىقىم ئۆتۈكەننىڭ غەربى ئۇچىدا ، تەز دەرياسىنىڭ بېشىنىڭ شەرقىدە. مەن شۇ يەردە تۇرارمەن ، كۆچەرمەن ..... مېنىڭ خاھىشىم بويىچە ، ئونغى ئۆتۈكەندىن ئاتلاندى. « قوشۇن تارت ، خەلىقنى يىغ ، يىغ (دېدىم؟) جەنۇبى چېگرىنى ، ئالتۇن تاغلىرىدىكى غەربى چېگرىنى ، غەربى چېگرىنى ، جەنۇبى چېگرىنى قوغدا ! » 6. تەڭرىدىن بولغان ئەل ئەتمىش بىلگە خانىم (دۆلەت) ئىچىدە تۇرۇشلۇق (بارلىق) قەبىلىلەرنى بويسۇندۇرۇشنى بۇيرىدى .ئىچكى بۇيرۇقلار بېشى ئىنانچۇ باغا تارقان ، ئۇلۇغ بۇيرۇقلار جەمئى توققۇز : بىلگە تاي سەنگۈن تۇتۇق ، بەش يۈز باشى ؛ كۈلۈگ ئوڭى ئۆز ئىنانچۇ ، بەشيۈز باشى ؛ ئۇلۇغ ئۆز ئىنانچۇ
7. ئۇرۇڭۇ ، يۈز باشى ؛ ئۇلۇۈ ئۇرۇڭۇ ؛ تۆلىس بەگلەر ئوغۇللىرىنىڭ مىڭ باشى تولىسلىق كۈلۈگ ئەرەن ؛ تاردۇش بەگلىرىنىڭ ئوغلى مىڭباشى ، تاردۇشلشق كۈلۈگ ئەرەن ؛ تاردۇش ئىشبارىش مىڭ ئەسكەر باشى ؛ ئالىپ ئىشبارا سەنگۈن ياغلاقار
8. ..... توققۇز يۈز ئەسكەر باشى تويقاننىڭ ئۇلۇغ تارقانى (ئوردىنىڭ باشلىغى) بۇقۇغنىڭ مىڭ كىشىلىك قوشۇنى
9. ..... قەبىلىسىنىڭ مىڭ كىشىلىك قوشۇنى؛ باتۇر ئاتاچۇق قەبىلىسىنىڭ مىڭ كىشىلىك قوشۇنى
شەرقىي يۈزى
16. ...... يولىغ قاغان ...... بومىن قاغان (بۇ) ئۈچ قاغان تەخىتتە ئولتۇردى ، ئىككى يۈز يىل تەختتە ئولتۇردى
17. ....... ئۇلارنىڭ خەلقى غەزەپكە كېلىپ ھالاك بولدى... ئىككى ئەمەلدارنىڭ سەۋەبىدىن ئاجىزلاندى ۋە ھالەك بولدى. قادىر قاسار ۋە بەدى بەرسىل داڭلىق (؟) ئوغۇز
18. ....... مېنىڭ ئەجدادلىرىم تەختتە 80 يىل ئولتۇرغان. ئۆتۈكەن ئېلى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئەللەر ئىككى (دەريا؛ سېلىنگا ، تۇغلا ؟) ئارىسىدا ، ئورقۇن دەرياسىدا
19. ...... يىل تەختتە ئولتۇرغان... يىل ئۆتتى. ئاتامنى يوقىردا كۆك تەڭرى ، تۆۋەندە قوڭۇر يەر يەنە
21. ....... ئاتلىق قوشۇنۇمنى ئەۋەتتىم. مىڭ كىشىلىك قوشۇن ماڭدى « ئوزمىش تەگىن ئودۇرغاندىن كېلىۋاتىدۇ ! » دىدى ، « ئۇنى تۇت ! » دىدى 22. ........ « ئۇلارنى قوغلىدىم. قارا قۇمدىن ئۆتتۈم ۋە كۆيۈرگە كەلگەندە » كۆمۈر تېغى ۋە يار دەرياسى بويىدا يەتتىنچى ئاينىڭ ئون تۆتىنچى كۈنى ئۈچ تۇغلۇق تۈرك خەلقىگە (ھۇجۇم قىلدىم)
23. ........ شۇ يەردە ئورنىتىشقا بۇيرۇدۇم. خان... شۇ يەردە ئۆلدى. شۇ يەردە تۈرك خەلقىنى بويسۇندۇردۇم. شۇ يەردە يەنە
24. ....... ئۆزمىش تەگىن خان بولدى. قوي يىلى يۈرۈش قىلدىم.
جەنۇبىي يۈزى
25. ئىككىنچى قېتىم (ئۇلار بىلەن ئېلىشتىم ، ئىككىنچى ئاينىڭ ئالتىنچى كۈنى ئۇلار بىلەن جەڭ قىلدىم .) ......... مايمۇن يىلىدا يۈرۈش قىلدىم ....... ئۇلار بىلەن جەڭ قىلدىم ، ئۇ يەردە يەڭدىم. شۇ يەردە ئۇلارنىڭ خانىنى
26. تۇتتۇم. (قاتۇنىنى شۇ يەردە ئالدىم) ....... شۇنىڭدىن كېيىن ئۇلارنىڭ باشلىقلىرى كەلدى ...... توخو يىلى يۈرۈش قىلدىم ۋە شۇ يەردە تۇردۇم. بەشىنچى ئاينىڭ ئون ئۈچۈنچى كۈنى ئۇلار يىغىلدى. 27. ئۇلار بىلەن جەڭ قىلدىم ۋە ئۇ يەردە غەلبە قىلدىم بەگ ....... يېڭىلگەندىن كېيىن ئىگدەرلەر پارچىلا ندى ....... شۇنىڭدىن كېيىن ئىت يىلى ئۈچ قارلۇقلار ئاسىيلىق قىلىشنى ئويلاپ قاچتى. غەربتىكى ئون ئوق (خەلقىنىڭ مەملىكىتىگە)
28. كىردى. شۇ چاغدا ....... تۇڭگۇز يىلى ئۈچ قارلۇقلار ، توققۇز تاتارلار .......  توققۇز بۇيرۇق... سەنگۈنلەر ۋە ئاتام تۇرياننىڭ بارلىق خەلقى ھۆرمەت بىلەن ئۇنى قاغان بولۇشقا تەكلىپ قىلدى. « ئەجدادلارنىڭ نامى (مۇشۇنداق) ئىدى ! » 29. دىيىشتى. ئەتراپىدىكى (بارلىق) ئەللەرنى ئۇ مەغلۇپ قىلدى ........ شۇ چاغدا (ئۇنى) يابغۇ دەپ ئاتاشتى ، شۇنىڭدىن كېيىن چاشقان يىلىدا « ئەسەنلىكى يوقنىڭ كۈچى بۇلاق سۈيىدەك بولۇپ قالىدۇ » (دەپ) پۈتۈن خەلق ئۇنى توريان قاغان
30. ئاتىدى. تەڭرىدىن بولغان ئەل ئەتمىش بىلگە قاغان (خوتۇنىنى) ئەل بىلگە قاتۇن دەپ ئاتىدى. (ئۆزۈمنى) قاغان ، (خوتۇنۇمنى) قاتۇن دەپ ئاتاپ ، ئوردامنى ئۆتۈكەننىڭ ئوتتۇرىسىدىكى سۈڭۈز باشقان مۇقەددەس چوققىسىنىڭ غەربىگە قۇردۇم.
ئىزاھات: بۇ تاشنىڭ تىكىستىنى روسچىدىن ئىلچان شەھىدى ، پەرھات جىلانوف تەرجىمە قىلغان.
قازاقىستانلىق ئۇيغۇر تارىخچىمىز دوكتور ئابلەت كامالوف ئەپەندىم ئۆزىنىڭ <<ئۇيغۇر خاقانلىقىنىڭ ئېپىگرافىيىلىك يادىكارلىقلىرى>> ناملىق ئىلمىي ئەمگىكىدە "تېرخىن مەڭگۈ تېشى" ھەققىدە مۇنداق قۇرلارنى يازغان: تېرخىن يېزىقى مەزكۈر يادىكارلىقنىڭ پارچىلىرىنى دەسلەپ مۇڭغۇل ئالىمى س.دورجىسۇرېن1957_يىلى تېرخىن دەرياسىنىڭ تېرخىنساگان كۆلى (خانگاي تاغلىرىنىڭ غەربىي شىمالى) ئەتراپىدا تاپقان. 1969-يىلى بۇ جايدا سوۋېت تۈركشۇناسى س.كلياشتورنىي تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان ئارخېئولوگىيىلىك ئىزدىنىشلەر نەتىجىسىدە، تاشپاقا شەكىللىك پوستامېنتقا ئورنىتىلغان تاش پۈتۈكنىڭ بىر پارچىسى تېپىلدى. 1970-يىلى يادىكارلىقنىڭ يەنە ئىككى فاراگمېنتى (بۆلىكى، پارچىسى) نى ئارخېئولوگلار ن.سېرېجاۋ ۋە ۋ.ۋولكوفلار تاپتى. لېكىن مۇشۇ كەمگىچە تاش پۈتۈكنىڭ يۇقۇرى قىسمى ۋە تاش پۈتۈك ئۆزى كىرگەن ئارخېئولوگىيىلىك كومپلېكس (بىر پۈتۈنلۈك) تېپىلمىدى. ھازىر تېرخىن تاش پۈتۈكى موڭغولىيە پەنلەر ئاكادىمىيىسى تارىخى ئىنىستىتۇتى (ئۇلانباتۇر) دا ساقلانماقتا. يېزىق تېكستى بىر ۋاقىتنىڭ ئىچىدە موڭغۇل ئالىملىرى م.شىنېخۇ، ب.بازىلخان ھەم لېنىنگرادلىق ئالىم غ.كلياشتورنىي تەرىپىدىن تەتقىق قىلىنىشقا باشلىدى.يادىكارلىقلارنى ئوقۇش،تەرجىمە قىلىشنىڭ دەسلەپكى نەتىجىلىرى ھەم ئۇنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرى توغرىسىدا كلياشتورنىي 1980-يىلى ماقالە ئېلان قىلدى (« سوۋېت تۈركولوگىيىسى »، 1980_يىل،3_سان). ئۇنىڭ تەكلىپ قىلغان تەرجىمىسى ۋە شەرھى مۇڭغول ئالىملىرىنىڭكىدىن تامامەن پەرقلىنىدۇ. چۈنكى م. شىنېخۇ ۋە ب.بازىلخانلار مەزكۈر يادىكارلىقنىڭ تېكستىنى ئېنىقلاشتا موڭغۇل تىل نورمىلىرىغا ئاساسلىنىپ، قەدىمىي ئۇيغۇر يادىكارلىقلىرىنى تەتقىق قىلىشتىن يىراق بولغان.
تېرخىن يېزىقى ھەققىدىكى كېيىنكى مۇلاھىزىلەرگە (بەزى تەتقىقاتلاردا «تاريات يېزىقى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ك.سېگلىدى، ئا.رونا تاش، ل.بازېن، تالات تېكىن قاتارلىق ئالىملار قاتناشتى. تالات تېكىننىڭ تەرجىمىسى ۋە ترانسكرىپىسسىيىسى س. كلياشتورنىينىڭكىدىن پەرقلىنىدۇ. س.كلياشتورنىينىڭ ماقالىسى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىپ، قاھار باراتنىڭ ئىزاھلىرى بىلەن ئۈرۈمچىدە نەشر قىلىندى. س.كلاشتورنىينىڭ تەكىتلىشىچە تېرخىن يېزىقى قەبرگە قويۇلغان يادىكارلىق بولماي، بەلكى ئىككىنچى ئۇيغۇر خاقانى ئەلئەتمىش بىلگە خاقاننىڭ پەرمانى بىلەن ئورنىتىلغان زەپەر يادىكارلىقى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. ئۇنىڭدا ئاساسەن ئەلئەتمىش پائالىيىتى توغرىسىدا سۆز بولىدۇ. مەزكۇر يېزىقنىڭ مۇئەللىپى خاقاننىڭ ئىككىنچى ئوغلى قۇتلۇق تارخان سەنگۈن (كېيىنكى بۆگۈ خاقان، 759—779) ئىدى.
مۇئاز ئىبنى جەبەل
مۇئاز ئىبنى جەبەل (مُعَاذُ بنُ جَبَلِ بنِ عَمْرِو الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: مۇئاز ئىبنى جەبەل ئىبنى ئەمر ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. بۇرۇن 18 – ھ. 18 / م. 604 – 639) 18 يېشىدا مۇسۇلمان بولۇپ، ئىككىنچى «ئەقەبە بەيئىتى»گە، «بەدر غازىتى»غا ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. ساھابىلەر ئىچىدىكى ھالال - ھارام ئەھكاملىرىنى ئەڭ ياخشى بىلىدىغان فەقىھ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تەرىپىدىن يەمەنگە ئەۋەتىلگەن.
ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى، دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ كاشغەرىي تەرىپىدىن 2019 - يىلى 1 - مارت كۈنى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان، ئۇيغۇرلار ئىچىدە نوپۇزلۇق ئىسلام تەتقىقات مەركىزىدۇر.
قۇرۇلۇش مەقسىدى ۋە جەريانى
ئىسلام ئۈممىتى ئۆزىنىڭ يەر يۈزىدىكى پاسىبانلىق، رەھبەرلىك ۋە يېتەكچىلىك رولىنى يوقىتىشقا، رىسالەت قۇياشىنىڭ پارلاق نۇرى يەر يۈزىدىن ئاجىزلاشقا قاراپ يۈزلەنگەن بىر قانچە يۈز يىللىق تارىخى جەرياندا دۇچ كەلگەن تۈرلۈك سىناقلار، ئازاب ئوقۇبەتلەر، غالىبلىق شەربىتىدىن كۆپرەك، ئاچچىق مەغلۇبىيەت شاركرابىنى سۈمۈرگەن. جۈملىدىن، ئىسلامى يىتەكچىلىك رولىنى يوقاتقان، قولدىن بەرگەن، ئاللاھنىڭ ئامانىتىنى جايىدا قوغدىيالمىغان مىللەتلەر ئىچىدە ئەڭ ئېغىر بەدەل تۆلىگەن ئۇيغۇر مىللىتىمۇ ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئايرىلماس بىر پارچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن بۇلاردىن چەتتە قالمىغان. مەسىلىگە ئاللاھنىڭ "ئۆزىنى ئۆزگەرتىشكە يۈزلەنمىگەن مىللەتنىڭ ھالى ھېچقاچان ئۆزلىكىدىن ئۆزگىرىپ قالمايدىغانلىق" قانۇنىيىتى بويىچە قارىغاندا، ئىسلام ئۈممىتى، جۈملىدىن ئۇيغۇر خەلقى نۆۋەتتە غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغۇنۇشقا، ئورنىدىن دەس تۇرغۇزىدىغان مەنىۋى قۇۋۋەتكە ئېھتىياجلىق، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بۇ قۇۋۋەتتىن ئالىدىغان نىسىۋېسىنىڭ كىشىنى ئېچىندۈرىدىغان دەرىجىدە تۆۋەنلەۋاتقانلىقى، ماددى جەھەتتىكى ئاجىزلىقىغا قارىغاندا مەنىۋى جەھەتتىكى يوقسۇللۇقىنىڭ ئەپسۇسلىنارلىق ھالەتتە ئىكەنلىكىنى، تۆلىنىۋاتقان پۈتۈن ئۈنۈمسىز بەدەللەرنىڭ، ئېچىنىشلىق مەغلۇبىيەتلەرنىڭ مەنبەسى ۋە ئۇلىنى تىپىپ چىقىپ ئۇنى ھەل قىلىشنى، شۇنداقلا بۇ مەجبۇرىيەت شەرئى نۇقتىدىن ھەر بىر مۇسۇلمان ئۇيغۇر ئۈچۈن پەرز ئەينگە، مۇسۇلمانلىق ۋە ئۇيغۇرلۇق بۇرۇچقا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى، مەزكۇر ئېھتىياجنى قامداش، بوشلۇقنى تولدۇرۇش ۋە يېڭى بىر مەرىپەت ئويغۇنىشىنى بارلىققا كەلتۈرۈشنى ئۆزىگە بۇرچ دەپ بىلگەن فىقىھشۇناس ئۇستاز، دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ يېتەكچىلىكىدە ئەزھەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دۇنيانىڭ ھەرقايسى جاي جايلىرىدا ئىلىم تەھسىل قىلغان، شۇنداقلا ھەر قايسى دىنى ئىلىم ساھەلىرىدە ئاكادېمىك ئىلمى تەتقىقات ئىلىپ بېرىش ئىقتىدارىغا ئىگە بىلىم ئادەملىرى ۋە ئىلمى خادىملارنىڭ كۈچ چىقىرىشى ئاساسىدا 2016 - يىلى 1 - ئاينىڭ 1 - كۈنى رەسمى قۇرۇلغان.
ئىلمى تەتقىقات پروگراممىسى
1 تەتقىقات مېتودىدا ئاكادېمىك سەۋىيىدە بولۇش، ئىلمىيلىككە، تەتقىقات سۈپىتىگە ئالاھىدە رىئايە قىلىش؛
2 تەتقىقات ئوبېكتى ئىسلام بىلىملىرى ۋە ھەرساھە ئىسلام پەنلىرى؛
3 تەتقىقات مەزمۇنى چوقۇم ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائە يۆنىلىشى دائىرىسىدە بولۇش؛
4 تەتقىقات يۆنىلىشى چوقۇم ئىسلامنىڭ ئوتتوراھاللىق پرىنسىپىغا ئۇيغۇن، ئاشقۇنلۇق ۋە پاسسىپلىقتىن مۇستەسنا بولۇش.
ئەقىدە تەتقىقاتى:
مەزكۇر تۈر "بۈيۈك قۇرۇلۇش" خاراكتېرىنى ئالغان ئۇيغۇر تارىخىدىكى ۋەزنى ئېغىر، ھەجىمى چوڭ، ئاكادېمىك ۋە ئىلمىي تەتقىقات تۈرى بولۇپ، مەزكۇر تەتقىقات تۈرىدە ئىسلام دىنىنىڭ تۈپ
ئاساسى تەلىماتى ۋە ئانا بىلىملىرى سانالغان ئىسلام ئەقىدىسىنى ھازىرقى دەۋىر ئەقلىيىتى تەلىپىگە ئۇيغۇن، ئورۇنسىز ئىختىلاپ ۋە ياۋا قاراشلاردىن خالىي، ساپ ۋە سۈزۈك شەكلىدە مۇپەسسەل شەرھلەپ چىقىش ئاساسى پىلان قىلىنغان.
مەزكۇر تەتقىقات تۈرىنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى، ئەقىل ۋە ۋە نەقىل ھەقىقەتلىرىنىڭ بىردەكلىكىنى نامايەن قىلىشتۇر. يەنى دىن ۋە دىنى ئەقىدە بىلەن ئەقىل ۋە ئۇنىڭ مەھسۇلى بولغان ئىلىم پەن ئارىسىدا توقۇنۇشنىڭ ئەسلا مەۋجۇد بولمايدىغانلىقىنى، ساپ ۋە سۈزۈك ئەقىدىنىڭ ھەر قايسى تەرەپلەر بويىچە ئىنسان ئۈچۈن ئۇنىڭ ھاياتىدا كەم بولسا بولمايدىغان زۆرۈرىيەتلەر ئىكەنلىكى ئىلمى دەلىللەر ئاساسىدا ئىزاھلاپ چىقىلىدۇ.
مىڭ يىل مابەينىدە ئىسلام مەدەنىيىتىڭ گۈللىنىشى ۋە تەرەققىياتىغا چوڭقۇر ئىزنالارنى، ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قالدۇرغان بىر مىللەتنىڭ يۇرت ماكانلىرىدا ئاتىزىم مائارىپىنىڭ كەڭ ئومۇملىشىپ كېتىشى ماھىيەتتە دىندار بىر مىللەتنىڭ ئالىم ئۆلىمالىرى بولۇش سالاھىيىتى بارلارنىڭ مەزكۇر مەسىلىگە جىددى قارىشى كېرەكلىكىگە قىلىنغان چوڭ سىگىنالدۇر. ھالبۇكى، شۇنچە يىللىق تارىخقا ئىگە مەدەنىيەتلىك ۋە دىندار بىر مىللەتنىڭ ئىدېئولوگىيە سېستىمىسىنى ئۆز ئانا تىلىدا يورۇتۇپ ئىزاھلانغان بىرەر مۇپەسسەل قامۇس خاراكتىرلىك ئەسىرىنىڭ بولماسلىقىدەك بۇ چوڭ بوشلۇق، يەنە كېلىپ نۆۋەتتىكى ئۇيغۇرنىڭ مىللىيىتى ۋە دىنى ئەقىدىسى ھەمدە مەدەنىيىتىگە قاتتىق خىرىس ۋە تەھدىد ئىلىپ كېلىۋاتقان ئاتېزىملىقتىن ئىبارەت بۇ ۋابانىڭ قاتتىق يامرىشى مەسىلىنى جىددى ئوپراتسىيە قىلىشقا، بوشلۇقلار تولدۇرۇلۇپ، ۋاباغا قارىتا پۇختا تەدبىر ئىلىنىشقا مۇھتاج.
نۆۋەتتە مەزكۇر تۈر ئاللىقاچان پائالىيەتكە ئۆتكەن ۋە «ئىسلام ئەقىدىسى ئېنسىكلوپېدىيىسى»نىڭ 1 – تومى «يېگانە ياراتقۇچى» ناملىق يىرىك ئەسەر تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىندى. ئېنسىكلوپېدىيەنىڭ داۋامى تەييارلانماقتا.
فىقھى تەتقىقات:
مەزكۇر تەتقىقات تۈرىدە ئىسلام شەرىئىتى قانۇنىنى قەدىمقى ۋە ھازىرقى دەۋىر بايان ئۇسلۇبى بىرلەشتۈرۈلگەن ئاساستا ئىسلام شەرىئىتى قانۇن نىزاملىرى، قائىدە ئەھكاملىرىنى كەڭ دائىرىدە شەرھىلەپ چىقىش پىلان قىلىنغان.
فىقھى بابلار قەدىمقى فىقھى كىتابلار تىزىسى بويىچە تۈزۈلىدىغان بولۇپ، ئىسلام فىقھىسىنىڭ تۇنجى ئەمەلىي شۇئارى بولغان ھەرىكەت ۋە پائالىيەتتىكى پاكلىق ۋە پاكىزلىق تېمىلىرىدىن باشلاپ ئىبادەت، ئەھكام مەسلىلىرىغىچە، ئائىلە تۈزۈمىدىن تارتىپ پۇل مۇئامىلە تۈزۈمى، ئىقتىساد ۋە دۆۋلەت تۈزۈمىگە قەدەر بارلىق ئەمەلىي نەزەرىيەلىرى، قانۇن قائىدىلىرى كەڭ دائىرىدە شەرھلىنىدۇ.
ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزىنىڭ فىقھى تەتقىقات خىزمىتى ئىزچىل تۈردە داۋاملىشىپ، دوكتور يۈسۈپ قەرەداۋىينىڭ «ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام» ناملىق ئەسىرى 2012 - يىلىدىكى تولۇقلانغان نۇسخىسىغا ئاساسەن 2020 - يىلى قايتا نەشرگە تەييارلاندى.
پەتۋا خىزمىتى:
بۇ تۈردە ئۇيغۇر قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان ئىتىقاد، شەرىئەت ۋە ئەخلاق جەھەتتە دۇچ كېلىۋاتقان دىنى مەسىلىلىرىگە، قەدىمدە مەۋجۇت ئەمەس ئەمما بۇ دەۋىردە يېڭىدىن دۇچ كېلىۋاتقان يېڭى يېڭى مەسىلىلەرگە جاۋاب بىرىش، پەتۋالارنى ئىخچام بايان ھالىتىدىن ئىلمى ھالىتىگە كۆتۈرۈپ يازما خاراكتىرىدە جاۋابلاش ۋە بۇنى يېغىپ توپلاشتۇر. فىقھى ۋە دەۋەت مېتودى بىرلەشتۈرۈلگەن بۇ تۈردە پەتىۋالارنىڭ دەلىللىك، ئىلمى ۋە ئوتتۇراھال چىقىشى كاپالەتكە ئىگە قىلىنىدۇ. ئاشقۇنلۇق ياكى سەل قاراشقا، پاسسىپلىق ياكى مۇتەئەسسىپلىككە يول قويۇلمايدۇ.
مەزكۇر تۈر دائىرىسىدە دەۋرگە ماس ھالدا يېڭىدىن توغۇلغان بەزى زۆرۈر مەسىلىلەر، جەمئىيەتتىن كەلگەن سۇئاللار قاتارلىقلارغا ۋاقتىدا جاۋاپلار تەييارلىنىپ 2014 - يىلى قۇرۇلغان ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورىدا ئېلان قىلىنىۋاتماقتا. بۇ تۈر ئىلمىيلىك ۋە سۈپەت جەھەتتىن يەنىمۇ مۇكەممەللىشىشكە قاراپ يۈزلەنمەكتە.
ھەدىس تەتقىقاتى:
مەزكۇر تۈردە نۆۋەتتە تاللانغان تۈرلەر ئېچىدە "سەھىھۇلبۇخارى ھەدىسلەر توپلىمى" نى تەرجىمە قىلىش خىزمىتى رەسمى ئىشقا كىرىشكەن بولۇپ، مەزكۇر تۈر دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھنىڭ نەچچە يىللىق تىنىمسىز ئىزدىنىشى ۋە قان تەر سىڭدۈرۈشى بىلەن روياپقا چىقىش ھارپىسىدا تۇرماقتا. نۆۋەتتىكى پىلاندا مەزكۇر ئىلمى ئەمگەك تەتقىقات مەركىزىمىزنىڭ ئىلمى خادىملىرى تەرىپىدىن بىر قۇر كۆزدىن كەچۈرۈلىشى ۋە دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ بىر قوللۇق يېتەكچىلىكىدە تەھرىرلىنىشگە قاراشلىق. مەزكۇر تۈر روياپقا چىقىشى بىلەن ھەدىس تەتقىقاتى ھەققىدە يەنە باشقا تۈرلەرنىمۇ قوشۇش، ھەدىس بىلىملىرىنى ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇش، ھەدىس كىتابلىرىدىن نوپۇزلۇق ئەسەرلەرنى شەرھلەپ چىقىش قاتارلىق... بىر قاتار تۈرلەرنى كۈن تەرتىپكە كىرگۈزۈش ھەيئەت تەرىپىدىن ئويلىشىلماقتا.
نۆۋەتتە، تەتقىقات قوشۇنىنىڭ كۆپىيىشى ۋە سەرخىللىشىشى، پىلاندىكى ئىلمى خىزمەتلەرنىڭ ئەمەلى روياپقا چىقىش ئەھۋالى قاتارلىق ئەمەلى شارائىت ۋە باشقا ماددى قوللاش ئەھۋالىغا قاراپ
تەتقىقات تۈرى يەنىمۇ كۈپەيتىلىشى، ئىسلام ئەخلاقى، ئىسلام تارىخى، ئىسلام مەدەنىيتىگە دائىر مەخسۇس تەتقىقات تۈرلەرگىمۇ مەخسۇس كۈچ ئاجىرتىلىشى مۇمكىن.
جەنۇبىي ئازەرىيچە ۋىكىپېدىيە
جەنۇبىي ئەزەربەيجانچە ۋىكىپېدىيە، (جەنۇبىي ئازەرىيچە: تورکجه ویکی‌پدیا) ۋىكىپېدىيەنىڭ ئىراندا ياشىغۇچى ئازەرىي تۈركلىرى تىلىدىكى نۇسخاسىدۇر. ئۇلار ئۆز تىللىرىنى تورکجه دەپ ئاتايدۇ ۋە ئەزەربەيجان لەھچەسىنى بۇگۈنكى ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتىدىكى لاتىن ئەلىفبەسى ئورنىغا ئەرەب ئەلىفبەسى بىلەن يازماقتا.
تۇنجى ماقالىسى 2015- يىل يېزىلغان.
1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن.
يەكەن بازىرى
يەكەن بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 224 مىڭ ئەتراپىدا.
Jenubiy Karolina Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Jenubiy Karolina Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Jenubiy Karolinaning 4,479,800 nopusibar, 82,931 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 32.0°, xariki uzunluk 78°0.
فاتىمەتۇززەھرا
فاتىمە بىنت مۇھەممەد بىن ئابدۇللاھ (ئەرەبچە: فاطمة بنت محمد بن عبد الله) فاتىمە — مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم (ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ سالامى بولسۇن) ۋە خەدىچەنىڭ بەشىنچى قىزى بولۇپ، ئۇ سۆيۈملۈك پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككە ئەتراپىدىكى تاغلاردا يالغۇز ئىستىقامەت قىلىپ، مەۋجۇداتلارنىڭ يارىتىلىشىدىكى بۈيۈك مۆجىزىلەر ئۈستىدە چوڭقۇر ئىزدىنىۋاتقان، پىكىر يۈرگۈزۈۋاتقان مەزگىللەردە دۇنياغا كەلدى.
بۇ ئۇنىڭ چوڭ ھەدىسى زەينەبنىڭ ئۇنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلى ئەبۇلئاس ئىبنى رەبىيئەگە ياتلىق بولغان ۋاقتى ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ ئىككى ھەدىسى رۇقييە ۋە ئۇممۇ كۇلسۇم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغۇللىرىغا ياتلىق بولدى. ئەبۇ لەھەب ۋە ئۇممۇ جەمىل پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ۋاقىتلىرىدىلا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قاتتىق دۈشمەنلىك قىلغانلار ئىدى.
كىچىك فاتىمە ھەدىلىرىنىڭ ياتلىق بولۇپ، بىر ـ بىرلەپ ئۆيدىن ئايرىلغانلىقىنى كۆردى. ئۇ ناھايىتى كىچىك بولغاچقا، «توي» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسىنى ۋە ھەدىلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۆيدىن چىقىپ كېتىدىغانلىقىنىڭ سەۋەبىنىمۇ ئۇقمايتتى. ئۇ ھەدىلىرىنى ناھايىتى ياخشى كۆرگەچكە، ئۇلار ئۆيدىن ئايرىلغاندا ناھايىتى غېرىبلىق ھېس قىلدى ۋە تولىمۇ بىئارام بولدى. ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ئۇ شۇنىڭدىن تارتىپ جىمىغۇر ۋە كەمسۆز بولۇپ قالغان ئىدى.
ئەلۋەتتە، ھەدىلىرى توي قىلىپ كەتكەن بولسىمۇ، ئۇ ئاتا- ئانىسىنىڭ ئۆيىدە يالغۇز قالمىغان ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئانىسى ئامىنەنىڭ چۆرىسى — پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تۇغۇلغاندىن تارتىپ ئۇنىڭغا ھەمراھ بولۇپ كېلىۋاتقان بەرەقە، زەيد ئىبنى ھارىسە ۋە ئەبۇ تالىپنىڭ كىچىك ئوغلى ئەلى قاتارلىقلار رەسۇلۇللاھ ئائىلىسىنىڭ ئەزالىرى ئىدى. ئەلۋەتتە ئۇنىڭ سۆيۈملۈك ئانىسى خەدىچەمۇ بار ئىدى.
ئانىسىنىڭ ۋە بەرەقەنىڭ تەربىيىسىدە ئۇ چوڭقۇر تەسەللىگە ئېرىشتى. ئۇنىڭدىن ئىككى ياش چوڭ بولغان ئەلى، بالىلىق ۋاقتىدا ئۆلۈپ كەتكەن ئۆز ئاكىسى قاسىمنىڭ ئورنىدا ئۇنىڭغا «ئاكا» ۋە دوست بولدى. ئۇنىڭ ئىنىسى، تاييىب ۋە تاھىر دەپ لەقەملەنگەن ئابدۇللاھمۇ بالىلىق دەۋرىدە ئۆلۈپ كەتكەن ئىدى. شۇنداق بولسىمۇ فاتىمە ئۆز ئۆيىدە ئۆزىنىڭ ھەدىلىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن غەمسىز ۋە خۇشال ـ خۇرام تۇرمۇشتىن بەھرىمەن بولالمىدى، ئۇ ئۆزىنىڭ يېشىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا تولىمۇ چېچەن بالا بولغان ئىدى.
ئۇ بەش ياشقا كىرگەن ۋاقتىدا، دادىسىنىڭ ئاللاھنىڭ ئەلچىسى — رەسۇلۇللاھ بولغانلىقىنى ئاڭلىدى. رەسۇلۇللاھنىڭ دەسلەپكى ۋەزىپىسى— ئىسلامنىڭ خوش ـ خەۋىرىنى ئۆزىنىڭ ئائىلىسى ۋە يېقىن تۇغقانلىرىغا يەتكۈزۈش ئىدى. ئۇلار پەقەت ھەممىدىن قادىر ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىشقا بۇيرۇلغان ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كۈچلۈك قوغدىغۇچىسى ۋە قوللىغۇچىسى بولغان خەدىچە فاتىمەگە دادىسىنىڭ نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقىنى چۈشەندۈردى، شۇنىڭدىن تارتىپ ئۇ دادىسىغا تېخىمۇ ئامراق بولۇپ كەتتى ھەمدە دادىسىغا بولغان ھۆرمىتى ۋە مۇھەببىتى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتى. ئۇ رەسۇلۇللاھ مەككىنىڭ تار كوچىلىرىدا كېتىۋاتقاندا، كەئبىنى زىيارەت قىلغاندا، ئىسلامنى قوبۇل قىلغان دەسلەپكى مۇسۇلمانلارنىڭ مەخپىي يىغىلىشلىرىغا قاتناشقاندا ۋە ئۇلار پەيغەمبەرگە بەيئەت قىلغاندا دائىم ئۇنىڭغا ھەمراھ بولاتتى.
بىر كۈنى ئۇ دادىسىغا ھەمراھ بولۇپ مەسجىدى ھەرامغا باردى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام كەبىگە قارىشىپ تۇرىدىغان «ھىجىر» دەپ ئاتىلىدىغان يەردە تۇرۇپ ناماز ئوقۇشقا باشلىدى. فاتىمە ئۇنىڭ يېنىدا تۇردى، بۇ چاغدا ئۇ 10 ياشقىمۇ كىرمىگەن ئىدى. رەسۇلۇللاھقا دۈشمەنلىك قىلىشتا چەكتىن ئاشقان بىر توپ قۇرەيش يىغىلدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە رەسۇلۇللاھنىڭ تاغىسى ئەبۇ جەھل ئىبنى ھىشام، ئوقبە ئىبنى ئەبۇ مۇئەيت، ئۇمەييە ئىبنى خەلەف ۋە رابىئەنىڭ ئوغۇللىرى شەيبە بىلەن ئۇتبە قاتارلىقلار بار ئىدى. ئۇلار زەھەرخەندىلىك بىلەن رەسۇلۇللاھنىڭ يېنىغا كېلىشتى. ئەبۇ جەھل ئۇلاردىن:
دادىسىنىڭ مۇشۇنداق مەسخىرىلىك مۇئامىلىگە ۋە خورلۇققا ئۇچراۋاتقانلىقىنى كۆرگەن فاتىمەنىڭ شۇ چاغدىكى ھېسسىياتىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ! تېخى 10 ياشقىمۇ كىرمىگەن قىز نېمىمۇ قىلالىسۇن؟ ئۇ دادىسىنىڭ يېنىغا كېلىپ، ئۈستىدىكى قېرىنىنى ئېلىپ تاشلىۋەتتى، ئاندىن بۇ بىر توپ قۇرەيش قارا نىيەتچىسىنىڭ ئالدىدا غەزەپ بىلەن تۇرۇپ، ئۇلارغا غەزەپلىك تىل ـ ئاھانەتنى ياغدۇرۇۋەتتى. ئۇلار ئۇنىڭغا بىر ئېغىزمۇ سۆزقىلالمىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام سەجدىدىن بېشىنى كۆتۈرۈپ نامىزىنى ئاياغلاشتۇردى، ئاندىن:
—ئى رەببىم، قۇرەيشنى ھالاك قىلغىن! — دەپ ئۈچ قېتىم دۇئا قىلدى. ئاندىن يەنە:
—ئى ئاللاھ، ئۇتبەنى، ئوقبەنى، ئەبۇ جەھل ۋە شەيبەنى ھالاك قىلغىن! — دەپ بەددۇئا قىلدى. (تىلغا ئېلىنغانلارنىڭ ھەممىسى بىر قانچە يىلدىن كېيىن بەدر غازىتىدا ئۆلتۈرۈلدى).
يەنە بىر قېتىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام كەئبىنى ئايلىنىپ تاۋاپ قىلدى. فاتىمە ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئىدى. قۇرەيشتىن بىر توپ ئادەم ئۇنىڭ ئەتراپىغا يىغىلدى. ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى تۇتۇپ، ئۆزىنىڭ كىيىملىرى بىلەن بوغۇپ ئۆلتۈرىۋەتمەكچى بولۇپ، بوينىغا چىڭ ئورىۋالدى. فاتىمە باشقىلارنى ياردەمگە چاقىرىپ توۋلاشقا ۋە چىقىراشقا باشلىدى. ئەبۇ بەكرى ئېتىلىپ كېلىپ، دەرھال رەسۇلۇللاھنى ئاجرىتىۋالدى، ئاندىن:
— «رەببىم ئاللاھ » دېگەن كىشىنى ئۆلتۈرەمسىلەر؟ — دېدى، ئۇلار ئەبۇ بەكرىگە تاشلىنىپ، تاكى ئۇنىڭ يۈز ـ كۆزلىرىدىن قانلار سىرغىپ چۈشكىچە ئۇرۇشتى.
كىچىك فاتىمە دادىسىغا ۋە دەسلەپكى مۇسۇلمانلارغا قىلىنغان بۇ رەھىمسىز، قەبىھ قارشىلىقلار ۋە دۈشمەنلىكلەرنى كۆرۈپ تۇردى. ئۇ ياۋاشلىق بىلەن بىر چەتكە چىقىپ تۇرمىدى، بەلكى دادىسى ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى قوغداش يولىدىكى كۈرەشلەرگە ئاكتىپ قاتناشتى. ئۇ گەرچە كىچىك بىر قىز بولسىمۇ، ئەمما شۇ ياشتىكى بالىلاردا نورمال بولىدىغان غەمسىز، شوخ، بالىلارچە ئويۇن- كۈلكە ۋە تاماشىلاردىن خالىي ھالدا، ئەنە شۇنداق ئازابلىق كەچۈرمىشلەرنى كۆردى ۋە باشتىن كەچۈردى.
ئەلۋەتتە بۇنداق ئىشلاردا فاتىمە يالغۇز ئەمەس ئىدى. رەسۇلۇللاھنىڭ پۈتۈن ئائىلىسى قۇرەيشنىڭ ۋەھشىي زوراۋانلىقلىرىغا، مەسخىرىلىرىگە ئۇچرىدى. ئۇنىڭ ئىككى ھەدىسى رۇقىييە ۋە ئۇممۇ كۇلسۇممۇ بۇنىڭ سىرتىدا ئەمەس ئىدى. ئۇلار بۇ چاغدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا بولغان ئۆچمەنلىك ۋە سۇيىقەستنىڭ ئۇۋىسى بولغان ئەبۇ لەھەب ۋە ئۇممۇ جەمىلنىڭ ئۆيىدە تۇراتتى. ئۇلارنىڭ ئەرلىرى ئەبۇ لەھەب ۋە ئۇممۇ جەمىلنىڭ ئوغۇللىرى ئۇتبە ۋە ئۇتەيبە ئىدى. ئۇممۇ جەمىل رەھىمسىز، ناھايىتى پاسكىنا سۆزلەرنى قىلىدىغان، ئېغىزى بۇزۇق، شەپقەتسىز ئايال بولغاچقا خەدىچە باشتىلا ئۆز قىزلىرىنى ئۇممۇ جەمىلنىڭ ئوغۇللىرىغا ياتلىق قىلىپ بېرىشكە رازى بولمىغان ئىدى. چۈنكى رۇقىييە ۋە ئۇممۇ كۇلسۇمغا نىسبەتەن، دادىسىغا قارشى ئۇرۇشقا قاتنىشىپلا قالماي، بەلكى ئۇرۇش قوزغايدىغان بۇنداق ۋەھشىي دۈشمەنلىككە تولغان ئائىلىدە ياشىشى ھەقىقەتەن بىر ئازابلىق ئىش ئىدى.
مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم (ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ سالامى بولسۇن) ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىنىڭ ئابرۇيىنى تۆكۈش ئۈچۈن، ئۇتبە ۋە ئۇتەيبە ئۆز ئاتا ئانىسىنىڭ مەجبۇرلىشى بىلەن ئاياللىرىنى قويىۋەتتى. بۇ پەيغەمبەرنى باشقىلار بىلەن ئالاقىلىششتىن يېتىم قالدۇرۇش ئۈچۈن قىلىنغان بىر ئىش ئىدى. ئەمەلىيەتتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۆيىگە خۇشال- خۇرام قايتىپ كەلگەن قىزلىرىنى قىزغىن قارشى ئالدى.
— مەن ئايالىمنى ناھايىتى ياخشى كۆرىمەن، گەرچە مەن ئىسلام دىنىغا كىرمىگەن بولساممۇ، ئۇنىڭ دادىسىغا نىسبەتەن يۈكسەك ھۆرمىتىم بار، — دەپ جاۋاب بەردى.