cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بىرۇنىنىڭ تارىخ قارىشى
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
رۇقىيەم ساتتاروۋا
رۇقىيەم ساتتاروۋا (1943-12-29، ئالمائاتا ― 2022-03، ئالمائاتا، كرىل ئۇيغۇر: Руқийәм Саттаров، رۇسچە: Рукиям Саттарова) ئۇيغۇر سەنئەتچى، سابىق قازاقىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى ئالمائاتا ئوبلاستى ئۇيغۇر رايونى ئاۋات يېزىسىدا توغۇلغان.
ھاياتى
ئۇ 1965 - يىلدىن باشلاپ ئۇيغۇر تىياتىرىدا يالغۇز كىشىلىك ناخشىچى بولۇپ ئىشلىگەن. يۈكسەك رول ئېلىش ماھارىتى ۋە ئىجادىيەت دائىرىسىدىكى ئارتىس، ئۇ نۇرغۇنلىغان كىچىك تىپتىكى كىنولارنى ئورۇندىغان ئاممىباب پروگرامما پروگراممىسى «Tabassum» غا قاتنىشىش ئارقىلىق زور ئالقىشقا ۋە تاماشىبىنلارنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشتى.
ئۇ يەنە قازاق ۋە ئ‍ۇيغۇر تىللىرىدا كىنو ۋە تېلېۋىزىيە فىلىملىرىدىمۇ رول ئالغان، رىياسەتچىلىك بىلەن شۇغۇللانغان ، جۇرگېنوف سەنئەت ئاكادېمىيىسىدە رول ئالغان.
ئېرىشكەن ئاتاق ۋە مۇكاپاتلار
1992 ― قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆرمەتكە سازاۋەر سەنئەتكارى؛
1894، 1986 ― قازاقىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى ئالىي كېڭىشىنىڭ پەخرىي ئۇنۋانى
ئاستانا ھەجىۋ ۋە يۇمۇر بايرىمىنىڭ چېمپىيونى
قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ھامىيلىرى كۇلۇبى «ئىلھام مۇكاپات»ىنىڭ ساھىبەسى
روللىرى
1. ئانارخان، ئانارخان ئانا؛ درامما «ئانارخان» ― ئا.سادىروف ۋە ج. ئاسىموف
2. سەنەم، سەنەمنىڭ ئانىسى؛ درامما «غېرىپ ۋە سەنەم» ― ۋ. دىياكوۋ، ئى. ساتتاروۋا
3. ئامالى؛ كۆرۈنچ «قارا ئەتىرگۈل»
4. ئىرىنا؛ كۆرۈنچ «ئۈچىنچى ئېچىنىشلىق» ―ن. پوگودىن
5. شافاك؛ كۆرۈنچ «Appirn Gaku» ― ش. خۇسەينوف
6. لىزا برىچكىنا؛ كۆرۈنچ «بۇ يەرنىڭ سەھىرى جىمجىت»
7. ئانا؛ كۆرۈنچ «ئانىنىڭ ئاق كىيىمى» ― ش.خۇسەينوف
8. ئانا؛ كۆرۈنچ «ئانىنىڭ تەقدىرى» ― ج. ئاسىموف
9. جوردايىن خانىم؛ كۆرۈنچ «ئالىيجاناب سودىگەر» ― مولىئېر
10. گۈلباھار؛ كۆرۈنچ «مۇقەددەس قەدەملەر» ― ج. رۇزىيېف ۋە باشقىلار.
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك بەشىنچى شىسى
مەنبەلەر
«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
ياغاچ قىرمىچىلىقى
قىرمىچىلىق خەلقىمىزنىڭ ئۆزىگە خاس ھۈنەر–سەنئىتىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ،ئۇزاق تارىخقا ئىگە.
خەلقىمىزنىڭ قىرمىچىلىقى ئاساسەن قوشۇق ، قەدەھ، ، خونچا ئاياق (ياغاچ لىگەن)، ئاياق ، چۆمۈچ ، كاساڭ ، تەڭنە ، چاق ، يىك ، سۈرگۈچ ، پوزا ، دۈشە ، نوغۇچ ، سوغا ، مۇشىت ،(پاختا ئاتىدىغان)،ھاۋانچا ، ھويلا –ئىمارەت ۋادەكلىرى قاتارلىقلارنى ئاساس قىلغان بولۇپ ، بۇرۇنلا شۆھرەت قازانغىنى قوشۇقچىلىق سەنئىتى.
قىرمىچىلىق كۆپ خىل بولۇپ ، ھەرقايسىسىنىڭ ئۆزىگە خاس تېخنىكا تەلىپى ، كېرەكلىك ياغاچ ماتېرىيالى ، ئىشلىتىش ئالاھىدىلىكى بار. كاساڭ ، ئاياق ، تەڭنە خاس ھاڭگا تېرەكنىڭ غولى توم ھەم قاتتىق بولغاچقا ، ئۇنىڭدىن ياسالغان بۇيۇملارنىڭ چىدامچانلىقى يۇقىرى بولۇپ ، ئىككى –ئۈچ ئەۋلادقا مىراس قالدۇرۇپ ئىشلىتىشكە بولىدۇ. سوغا ، دۈشە ، چۈمۈچ قاتارلىقلار ئادەتتىكى تېرەك ياغىچىدىن ياسىلىدۇ. سۆگەت ، ئۈجمە ، ياڭاق ، توغراق ، ئۈرۈك ياغىچىدىنمۇ بۇ خىل بۇيۇملارنى ياساشقا بولىدۇ. مۇشت مەخسۇس چىلان ياغىچىدىن ياسىلىدۇ. ئاياق ئادەتتە چىنە رولىنى ئوينايدۇ. چۈمۈچ ئاش – تائام ئۇسۇشقا ، كاساڭ خېمىر يۇغۇرۇشقا ،بەزى چوڭ تەڭنە كىر يۇيۇشقا ، مۇشت كىگىزچى ، پاختىچى ئۇستىلارنىڭ يۇڭ ، پاختا ئېتىشىغا (زەيگە ئۇرۇشقا)ئىشلىتىلىدۇ. يىكنى مەخسۇس يۇلغۇن شېخىدىن ياسايدۇ. يىك ناھايىتى ئۇزاق تارىخقا ئىگە بولۇپ ، ئىنسانلار پاختىدىن يىپ چىقىرىپ ئاددىي ماتا توقۇشنى باشلاش بىلەنلا چاق بىلەن يىك ياسالغان.
سۆز- ئاتالغۇ قوبۇل قىلىش ھەققىدە
چىنار
چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىش دۇنيادىكى ھەممە تىللاردا مەۋجۇت بىر خىل نورمال ھادىسە. ھەر قايسى تىللار چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق ئۆز تىللىرىنىڭ لوغەت فوندىلىرىنى ( لوغەت سوستاۋىنى ) بىيىتىپ، ئىپادىلەش ۋە ئالاقىلىشىش ئىختىدارلىرىنى تېخىمۇ  ئاشۇرۇپ، زاماننىڭ تەرەقىياتىغا ماسلىشىدۇ.
چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىش ھادىسىسى بىر تەرەپتىن دۇنيانىڭ ھەر قايسى مەملىكەتلىرىدىكى ھەر خىل تىل جەمىئىيىتىدىكى كىشلەرنىڭ ئۆزئارا ئۇچرىشى، يەنە بىر تەرەپتىن ھەر خىل ئىجتىمائىي پائالىيەتلەر —  ھەر خىل ئوقۇشلۇقلارنى تەرجىمە قىلىش،گېزىت- ژورنال، تېلېۋىزىيە – رادىئو ۋە ئىنتېرنېت قاتارلىق مېدىئا؛ سۇدا- سىتىق، مائارىپ-  مەدەنىيەت  ئالماشتۇرۇش، ئىلمىي تەتقىقات يىغىنى، تەنھەركەت ۋە سەنئەت  پائالىيەتلىرى قاتارلىق ئىجتىمائىي پائالىيەتلەر  يۈز بەرگەندە سادىر بولىدۇ.
چەت تىللاردىن قوبۇل قىلىنماقچى بولغان سۆز- ئاتالغۇلارنى قىلىپلاشتۇرۇش خىزمىتى بىر تۈرلۈك نازۇك ئىلمىي مەشغۇلات. بۇ مەشغۇلات ئىلمىي يۇسۇندا ئىشلەنسە، تىلنىڭ فۇنكسىيىسىنى تولۇق جارى قىلدۇرغىلى بولىدۇ، ئەگەر ئەكسىنچە ئىشلەنسە، تىلنىڭ فونكىيىسى توسالغۇغا ئۆچرايدۇ، شۇڭلاشقا ھەر قايسى تىللار قوبۇل قىلىنىدىغان سۆز- ئاتالغۇلارنى قىلىپلاشتۇرۇش خىزمىتىدە ئۆز تىللىرىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا ماس كېلىدىغان ۋە تىلىنىڭ فۇنكسىيىسىنى تولۇق جارى قىلدۇرىدىغان كونكرېت پرىنسىپلارنى بەلگىلەپ چىقىشى زۆرۈر. قانداقلا بولمىسۇن، ئومۇمىي پرىنسىپ قوبۇل قىلىنىدىغان سۆز- ئاتالغۇلارنى نوقۇل ھالدا مۇئەييەن بىر مىللىي تىلىدا ئىپادىلەش بولماستىن بەلكى قىلىپلاشتۇرۇشدىن ئىبارەت بولۇشى كېرەك.
چەت تىل سۆز- ئاتالغۇلىرى مۇئەيييەن بىر تىلىنىڭ لۇغەت فوندىنىڭ تەركىبى قىسىملىرى بولغان ئاساسىي ( ئادەتتىكى ) لۇغەت فوندى ۋە ئالاھىدە ئالاھىدە فوندىغا بىردەك قوبۇل قىلىنىدۇ، لېكىن قوبۇل قىلىش كۆلىمى،  ھەجىمى ۋە مىقتارىدا پەرق بولىدۇ. نورمال ئەھۋالدا ئالاھىدە لۇغەت فوندىغا قوبۇل قىلىنىدىغان سۆز- ئاتالغۇلار ئاساسىي لۇغەت فوندىغا قوبۇل قىلىنىدىغان سۆز- ئاتالغۇلارغا نىسپەتەن كۆلىمى كەڭ، ھەجىمى چوڭ ۋە سانى زور مىقتاردا كۆپ بولىدۇ. بۇنداق بولۇشىنى تىلنىڭ لۇغەت فوندىنىڭ تەركىپلىرى بولغان ئاساسىي لۇغەت فوندى ۋە ئالاھىدە لۇغەت فوندىلىرىنىڭ ئالاھىدىكىللىرى ھەمدە رېئال تۇرمۇشنىڭ ئىھتىياجى بەلگىلىگەن.
ھەر قانداق بىر مىللەتنىڭ تىلىدىكى ئومۇمىي خەلقىگە ئومۇميۈزلىك چۆشۈنۈشلىك بولغان، كىشلىك تۇرمۇشتا دايىم ئىشلىتىلىدىغان سۆزلەرنىڭ ئومۇمىي يىغىندىسى شۇ تىلىنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئاساسىي لۇغەت فوندىنىڭ ئالاھىدىلىكى مەزكۈر لۇغەت فوندىدىكى نۇرىغۇن سۆزلەر كۆپ مەنىلىك بولسىمۇ لېكىن بارلىق سۆزلەرنىڭ نىسپەتەن تۇراقلىق ۋە مۇقىم بولۇشى ھەمدە ئاۋام خەلققە چۈشنىشلىك بولۇشى ۋە ئىشلىتىلىش چاستوتىسىنىڭ يۇقىرى بولۇشىدا ئىپادىلىنىدۇ. بۇ فوندىدىكى كۆپ ساندىكى سۆزلەرنىڭ ئاڭلاتقان مەنىلىرىدە ئەسىرلەر بۇيىچە ئۆزگىرىش بولمايدۇ، ئۆزگىرىش بولسىمۇ ئاستا ۋە قىسمەن بولىدۇ. مەزكۈر لۇغەت فوندىدىكى كۆپلىگەن سۆزلەر يەنە كىشلەرنىڭ ھېسىسي تۇيغۇلىرىنى ئىپادىلەيدۇ. ئادەتتىكى لۇغەت فوندى چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشقا ئانچە ھاجەتمەن ئەمەس، چەت تىلدىكى سۆز- ئاتالغۇلار نىسپەتەن ئازىراق قوبۇل قىلىنىدۇ، چۈنكى ھەر بىر مىللەتنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندىدىكى سۆزلەر مەزكۈر مىللەتنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش، تۈرلۈك ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي پائالىيەتلىرىنىڭ ئېھتىياجىدىن چىقىدۇ.
لېكىن زاماننىڭ تەرەققىي قىلىشى، ئاۋام خەلقنىڭ مەدەنىيەت ۋە تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى ھەمدە ھەر قايسى  مىللەت ۋە مەملىكەتلەردىكى كىشلەرنىڭ ئۆزئارا بېرىش- كېلىش ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش پائالىيەتلىرىنىڭ كۆپۈيىشىغا ئەگىشىپ ھەر قايسى تىللارنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندىلىرىنىڭ چەت تىللاردىن كۈندىلىك تۇرمۇش، تۈرلۈك ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي پائالىيەتلەردە  ئىشلىتىلىدىغان سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشى بارغانسىرى كۆپەيمەكتە. لېكىن ئاساسىي لۇغەت فوندىغا چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغاندا ئىلمىي يۈسۈندا قوبۇل قىلىش ئىنتايىن مۇھىم بىر ھالقا، ئۇنداق بولمىغاندا مۇئەييەن بىر  تىلىنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندى بوزغۇنچىلىقا ئۆچراپ، مەزكۈر تىلىنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندى ئۆزىنىڭ مۇقىملىقىنى يوقىتىپ، ئەبجەش لۇغەت فوندىغا ئايلىنىپ قىلىش ئېھتىماللىقى توغۇلىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغاندا قوبۇل قىلىنماقچى بولغان سۆز- ئاتالغۇنىڭ سېمانتېك مەنىسىدە( سۆز مەنىسىدە ) قوبۇل قىلغۇچى تىلدا تەڭ قىممەتدىكى سېمانتېك مەنەلىق سۆز- ئاتالغۇنىڭ بار- يوقلىقىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىش كېرەك. بار بولسا قوبۇل قىلماسلىق كېرەك، بولمىسا بۇنداق سېمانتېك مەنە جەھەتتە تەڭ قىممەتلىك سۆز- ئاتالغۇلارنىڭ كۆپلەپ قوبۇل قىلىنىشى ئاقىۋېتىدە چەت تىلدىن قوبۇل قىلىنغان سۆز- ئاتالغۇلار مەزكۈر تىلدىكى شۇ قوبۇل قىلىنغان سۆز- ئاتالغۇلارغا سېمانتېك مەنە جەھەتتە تەڭ قىممەتدىكى سۆز- ئاتالغۇلارنى ئىستمالدىن سېقىپ چىقىرىدۇ. بۇ ھادىسىگە ئوردۇ تىلى تىپىك مىسال بولالايدۇ. نۆۋەتتە ئۇيغۇر تىلىدا« لىدېر» ۋە « كۈلتر» قاتارلىق چەت تىل سۆزلىرى ئىشىلىتمەكتە. ئۇيغۇر تىلىدا « لىدېر ۋە كۈلتر » سۆزلىرى ئۈچۈن تەڭ سېمانتېك مەنە قىممەتدىكى « رەھبەر ۋە مەدەنىيەت » سۆزلىرى بار. مابادا « رەھبەر ۋە مەدەنىيەت » سۆزلىرى ئىشلىتىلمىسە، بۇ سۆزلەر ئۇزۇن ئۆتمەي لۇغەت فوندىدىن غايىپ بولىدۇ. ئەگەر ئەھۋال  مۇشۇنداق داۋاملىشۋېرىدىغان بولسا، ئۇزۇن ئۇتمىگەن كەلگۈسىدە  چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئۇمۇمىي ھالىتىنىڭ ئوردۇ تىلىنىڭ ھالىتىدەك بولۇپ قىلىش ئېھتىماللىقى توغۇلىشى مۇمكىن.
ئالاھىدە لۇغەت فوندى بولسا ئىلىم- پەن، ئىجتىمائىي –  تەبىئىي پەنلەر، پەن- تېخنىكا، ھۆنەر- كەسىپ ۋە ئىلمىي ساھەلەردە ئىشلىتىلىدىغان كەسپىي سۆزلەردىن تەركىپ تاپىدۇ. بۇ سۆزلەر ئادەتتە تېرمىن دەپ ئاتىلىدۇ. ئالاھىدە لۇغەت فوندىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇنىڭدىن ئىبارەتكى فوندىدىكى سۆزلارنىڭ سېمانتېك مەنىلىرىنىڭ يەككىلىكى ۋە ئېنىقلىقىدا كۆرۈلىدۇ. ئۇلار يەككە ۋە مەخسۇس ئۇقۇمنى ئىپادىلەيدۇ، بۇ تېرمىنلاردا ھېسسي تۈس ئىپادىلەنمەيدۇ. ئالاھىدە لۇغەت فوندىدىكى سۆزلەر ئادەتتە ئاۋام خەلققە ئانچە تونۇش بولمايدۇ. لېكىن ئاۋام خەلقىنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسىنىڭ ئۆزلۈكىسىز يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشىگە ئەگىشىپ، ئالاھىدە لۇغەت فوندىدىكى قىسمەن تېرمىنلارنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندىغا يۇتكىلىش ئەھۋالى داۋاملىق سادىر بولۇپ تۇرىدۇ. مەسىلەن،ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئالاھىدە لۇغەت فوندىدىكى « ئېلېمىت، ئاتوم، مولېكۇلا، ئېلېكترون، كىلېتكا،باكتېرىيە،ۋىرۇس، مىكروب ۋە مىكرو » قاتارلىق تېرمىنلارنىڭ ئالاھىدە لۇغەت فوندىدىن ئاساسىي لۇغەت فوندىغا يۆتكىلىپ، ئاۋام  خەلققە بۇ سۆزلەرنىڭ چۈشىنىشلىك بولۇشى ۋە بۇ سۆزلەرنى  داۋاملىق ئىشلىتىشى قاتارلىقلار.
ھەر قايسى تىللاردا چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا ئومۇمىي پرىنسىپ قوبۇل قىلىنىدىغان سۆز- ئاتالغۇلارنى پۈتۈنلەي مىللىلاشتۇرۇش ( ئۆز تىل- يېزىقىدا ئىپادىلەش ) بولماستىن بەلكى قېلىپلاشتۇرۇش بولسىمۇ، لېكىن تىل سىستېمىسى ۋە بۇ تىل سىستېمىسى ئاساسىدا شەكىللەنگەن يېزىق سىستېمىسىنىڭ پەرقىلىق بولۇشى تۈپەيلى قوللىنىلىدىغان ئۇسۇللىرى بىر- بىردىن پەرقىلىنىدۇ.
چەت تىللاردىن سۇز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى، ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى ، مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى ، ئۇدۇل- مەنە تەرجىمە ئۇسۇلى ئاھاڭ– مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى،  تەقلىد تەرجىمە ئۇسۇلى، تەقىلىد- مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى، مەنەن- تەقىلىد تەرجىمە ئۇسۇلى ۋە ئازاكى ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى قاتارلىق ئۇسۇللار ئىشلىتىلمەكتە. قانداق ئۇسۇلنى قوللىنىپ سۆز- ئاتالغۇلار قوبۇل قىلىنىشىدىن قەتئىي نەزەر، قوبۇل قىلىنغان سۆز ياكى ئاتالغۇنىڭ سېمانتېك مەنە قىممىتى ئەسلىدىكى قوبۇل قىلىنماقچى بولغان سۆز ياكى ئاتالغۇنىڭ سېمانتېك مەنە  قىممىتىگە تەڭ بولۇشى شەرت.
بوغۇملۇق يېزىق سىستېمىسىدىكى تىللاردا  سۆز- ئاتالغۇ قوبۇل قىلىش
مۇئەييەن بىر تىلنىڭ فونېتىك سىستېمىسىدا سۆزلەرنىڭ  بىر ياكى بىر قانچە فونېمىلارنىڭ بېرىكىشىدىن ھاسىل بولغان بوغۇم ئارقىلىق ئىپادىلىنىش فونكىسىيىسىگە  ئاساسەن ئىجاد قىلىنغان بوغۇملۇق يېزىق سىستېمىسى  بىر ياكى بىر قانچە مورفېمىلارنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان بوغۇملاردىن ھاسىل قىلىنغان سۆزلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان   خەتلەر( شەكىللەر )  توپلىمىدىن ئىبارەت بولغاچقا، چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغاندا قوبۇل قىلىنماقچى بولغان سۆز- ئاتالغۇلار مەزكۈر تىلنىڭ خەتلەر توپلىمىدىكى سېمانتېك مەنىسىدە تەڭداش مەنىدىكى خەتلەر ياكى ئاھاڭداش خەتلەر ئارقىلىق ئىپادىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا بوغۇملۇق يېزىق سىستېمىسىدا ئۇدۇل تەرجىمە ۋە مەنەن تەرجىمە ئۇسۇللىرى ئاساسىي ئۇسۇللار، ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى ئۇدۇل – مەنەن  تەرجىمە ئۇسۇلى ، ئاھاڭ- مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى،  تەقلىد – مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى ، مەنەن- تەقلىد تەرجىمە ئۇسۇلى ۋە مەنەن- ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى قاتارلىق ئۇسۇللار قۇشۇمچە ئۇسۇللار قىلىپ ئىشلىتىلىدۇ. مەسىلەن:
خىتاي تىلىدا ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن:
كۆرۈنچ
كۆرۈنچ (لاتىنچە:spectaculum؛ رۇسچە: Спектакль؛ تۈركچە: Piyesş؛ خىتايچە: 表演) ئۇيغۇر تىلىدا سەھنە ئويۇنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىدا يېزىلغان، ئەڭ دەسلەپكى سەھنە ئەسەرلىرىمىزدىن بولغان «مايتىرى سىمىت» دا كۆرۈنچ دەپ ئېلىنغان.
سۆز- ئاتالغۇ قوبۇل قىلىش ھەققىدە
ئىنگلىزچە « football- 足球  ،thermonuclear-热核  ، basketball -蓝球  ،  hippopotamus-河马»،  ئۇيغۇرچە «تەڭرىتاغ -天山»  قاتارلىق سۆز – ئاتالغۇلارنى  قوبۇل قىلغان.
كۆرۈنچ
قاراڭ
مايتىرى سىمىت دراممىسى
سۆز- ئاتالغۇ قوبۇل قىلىش ھەققىدە
مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن :
ئىنلگىزچە «gramophone – 留声机  ، washing machine -洗衣机  ،   typewriter-打字机  ، airplane  -飞机  ، bicycle -自行车 ،train – 火车، charger -充电器  »  قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغان.
مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلىدا گەرچە قوبۇل قىلىنماقچى بولغان سۆز- ئاتالغۇلارنىڭ نەق مەنىلىرىنى ئىپادىلەشتە قىسمەن نوقسانلار بولسىمۇ ، خىتاي يېزىقىدىكى بىر بوغۇم بىر خىتاي خېتىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان ئالاھىدىلىكى بۇيىچە خىتايلار زىيالىيلىرى مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلىنى يەنىلا ئاساسىي ئۇسۇللارنىڭ بىرى  قىلىپ تاللىغان. بۇنداق ئۇسۇلنى تاللىشىدا ئۇلار تەرجىمە قىلىنىدىغان سۆز ۋە ئاتالغۇلار ۋەكىللىك قىلىدىغان شەيئىلەرنىڭ فۇنكسىيىلىك رولىغا ئەھمىيەت بەرگەن. مەسىلەن،گەرچە «telephone – 话 电 telegram-电报   ،television – 电视» قاتارلىق ئاتالغۇلار  مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى ئارقىلىق قوبۇل قىلىنىپ «telephone ،telegram ،television» لەردىكى « ئارىلىق » مەنىسى ئىپادە قىلىنمىغان بولسىمۇ،لېكىن قوبۇل قىلىنغان بۇ ئاتالغۇلار ئاسىلىدىكى ئاتالغۇلار ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاساسىي سېمانتېك مەنەلىرىنى ئىپادىلەپ بەرگەچكە  خىتايلارنىڭ ئۆزئارا ئالەقە قىلىشىغا تەسىر يەتكۈزمىگەن.
ئاھاڭ تەرجىمە  ئۇسۇلى بىلەن :
رۇسچە «платье- 布拉吉  ، балалайка-巴拉来喀 совет -埃  维苏  большевик –  布尔什维克 » سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئەرەپچە – پارىسچە «ھاجى -哈吉 ، قۇتبە -呼图白 ،  ئامىن -阿门  ، ئاخۇن -阿訇 » قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
تىبەتچە : « لاما -嘛 喇 ، خادا -哈达» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۈلار؛
ئاھاڭ – ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن :
ئۇيغۇرچە « ئىلى دەرياسى-伊黎河  ،تۇرپان ۋادىسى -吐鲁番盆地» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئەرەپچە « ئەرەپ – 伯阿拉人 ، ئىسلام دىنى-教 斯兰 伊  ،قۇرئان –  古兰经  ، ھىجرىيە – 教历 伊斯兰 » قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئۇدۇل- مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن :
« refrigerator – 冰箱 ،bus school  -校车» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئاھاڭ– مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن :
تەقلىد- مەنەن ياكى مەنەن- تەقلىد تەرجىمە  ئۇسۇلى بىلەن :
ئىنگلىزچە « football (ئامېرىكىچە ) -榄橄球   ، onion – 洋葱 ، zebra  斑马، tomato  – 西红柿 » قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئۇيغۇرچە « پولۇ—抓饭  ، داپ-手   鼓  ، كاۋاپ – 烤肉 ( 串 养肉 ) »  قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغان.
پەن- تېخىنىكا ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە كىشلىك تۇرمۇش فورماتسىيىسى ئۇزلۇكسىز ئۆزگۈرۋاتقان ھازىرقى زاماندا خىتاي تىلىدىمۇ ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 20- يىللىرى خىتاي تىلىدا بىر مەزگىل قوللىنىپ تاشلىۋېتىلگەن ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى قايتا گۈللىنىش دەۋرىگە كېرىمەكتە. ( ئۇ  چاغلاردا « فرانسۇزچە:  bourgeois –  布尔乔亚( 资产阶级 بۇرژۇئازىيە ) ، ئىنگلىزچە : vitamin – 维他命   (维生素  ۋىتامىن)
دەپ قوبۇل قىلىنغان ئىكەن.)
ئومۇمەن ئېيتقاندا، بوغۇملۇق يېزىق سىستېمىسىدىكى تىللار چەت تىللار چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا ئاساسەن كونسېرۋاتىپ كېلىدۇ. مۇمكىن بولسا،  قوبۇل  قىلىنماقچى بولغان  سۆز-  ئاتالغۇلارنى  ئۆز يېزىقىدا ئىپادىلەشكە ئامال ئېزدەيدۇ.
ھەرپلىك يېزىق سىستېمىسىدىكى تىللاردا سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىش
ھەرپلىك (ئېلىپبەلىك) يېزىق سىستېمىسىدىكى تىللاردا سۆزلەر مورفېمىلارنىڭ بېرىكىشى ئارقىلىق  ياسىلىدۇ. ھەرپلىك يېزىق سىستېمىسىنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكى چەت تىللاردىن سۆز– ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتىكى ئاساسى ئۇسۇل—  ئاھاڭ تەرجىمە  ئۇسۇلى بولۇشى كېرەكلىكىنى بەلگىلىگەن. ئاساسىي لۇغەت فوندىغا سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى، ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى، مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى، ئاھاڭ- مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى ،  مەنەن- ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى،تەقلىد- مەنەن  تەرجىمە ئۇسۇلى ۋە ئازاكى ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى قاتارلىق ئۇسۇللار قۇشۇمچە ئۇسۇللار سۆپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە. ئالاھىدە لۇغەت فوندىغا سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا ئاساسەن ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى قۇللىنىلماقتا.
ھەرپلىك يېزىق سىستېمىسىدىكى رۇس تىلى، ئىنگلىز تىلى ۋە تۈركىي تىللىرى قاتارلىق تىللاردا چەت  تىللاردىن سۆز ۋە ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغاندا ئاساسەن ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى ئىشلىتىلىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇل ئىنگلىز تىلى، رۇس تىلى ۋە تۈركىي تىللىرىنىڭ چەت تىللاردىن زور مىقتاردا سۆز- ئاتالغۇ قوبۇل قىلىش ئىمكانىيىنى يارىتىپ بەرگەن. ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى، مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى ۋە تەقىلىد تەرجىمە ئۇسۇلى قاتارلىق ئۇسۇللار قۇشۇمچە ئۇسۇللار ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ. مەسىلەن :
ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن :
ئىنگىلىز تىلى: «ecology ، tragedy  ( ئېكولوگىيە، تراگېدىيە ،  گرېكچە) ،   formula ، motor (فورمۇلا، ماتور، لاتىنچە )،  captain،mine ( كاپىتان، مىنا، فرانسۇزچە ) ، cable،gas  (  كابېل ،گاز، گولاندچە) front ،diesel (فرونت، دېزىل، گېرمانچە )، mandolin، bandit ( ماندارىن، باندىت، ئىتاليانچە)، embargo، comprador ( ئىمبارگو ، كومپراتور، ئىسپانچە)، balalaika، tundra ،  samovar   ( بالالايكا، تۇندرا، ساماۋار، رۇسچە )،islam ،koran ( ئىسلام، قۇرئان، ئەرەپچە) ، khan    ، Kabob،yurt  ، yoghurt  ( خان، كاۋاب، يۇرت، قېتىق، تۈركىي تىللىرى ) ، samurai، kimono   ( ساموراي، ياپونلارنىڭ بىر خىل مىللىي كىيىمى، ياپونچە ) ،台风    — typhoon  ، 太极拳—-  taijiquan   ،  气功—  qigong،  长城—-wall   Great the » (  تەيفىڭ شامىلى ، تەيجىچۈەن ،چىگوڭ،سەددىچىن سېپىلى ،خىتايچە ) قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
رۇس تىلى : « computer، кредит  ، (، كوپيۇتېر،كرېدىت، ئىنگلىزچە) ، инжНЕР ، километр (ئىنژېنېر، كىلومېتىر، فرانسۇزچە ) ، Элемет، ассимиляция ( ئېلېمنت، ئاسسىمىلياتسيە،لاتىنچە ) ، археология ، фонетика  (ئارخېئولوگىيە،فونېتىكا، گرېكچە )،рамазан ،мулла  ( رامازان، موللا، ئەرەپچە )، ئاۋۇل — аул ، تاۋار—  товар ، ئۇلۇس— улус ، چايخانا—   чайхана، ئەتلەس — атлаc  ( تۈركىي تىللار ) »  قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن :
رۇس تىلى: « waterskiing — водные лыЖи ، refrigerator холодильник ( سۇ لېژىسى، موزلاتقۇ، ئىنگلىزچە ) قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
رۇس تىلى «card   credit- кредитная карточка ، photo camera —фотоаппарата  ، microwave – микроволновка» ( كرېدىت كارت ياكى كرېدىت كارتۇچكىسى، فوتو ئاپپارات ، ماكروۋى ، ئىنگلىزچە) قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار ؛
رۇس تىلى « t – shirt – футболка ، bowtie – галстук-бабочка party hat – шляпа празидничная- » ( مايكا، بانتىك، بايراملىق شىلەپە  ئىنگلىزچە) قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
تەقلىد تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن :
رۇس تىلى «top hat  – цилиндр ( بىر تۈرلۈك شىلەپە ) قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغان.
ئۇيغۇر يېزىقىمۇ  ئېلىپبەلىك يېزىق سىستېمىسىدىكى يېزىق بولغاچقا، چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا ئىنگلىز ۋە رۇس تىللىرى ئوخشاش ئۇسۇللارنى قوللىنىپ كەلگەن ۋە كەلمەكتە.
ئۇيغۇر تىلىدا چەت تىل سۆز- ئاتالغۇلىرىنى قوبۇل قىلىش
ئۇيغۇر تىلى  چەت  تىللاردىن  سۆز –  ئاتالغۇلارنى  قوبۇل  قىلىشتا  ئىشكنى كەڭ  ئاچقان ،  ئاكتىپ  ھەمدە
تەشەببۇسكارلىق پوزىتسىيە تۇتقان ۋە ئەنئەنىسى قەدىمىي بولغان بىر تىل. ھازىرغىچە مىڭ يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە. مىلادى VIII ئەسىرلەردىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلىدا ھىندى ۋە ئىران تىللىرىدىن بۇددا،مانى،نىستۇران ( خىرىستىيان دىنىنىڭ بىر مەزھىبى ) دىنلىرىغا ئايىت سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشقا باشلىغان. مەسىلەن، بۇددا،بۇساتۋا،ساكيامۇن، ھىمالايا ( سانسكرىتچە ). مىلادى X  ئەسىرنىڭ ئالدىنقى مەزگىلىدە  سۇتۇق بۇغراخان ئىسلام  دىنىغا كىرگەندىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلى ئەرەپ – پارىس تىللىرىدىن  كۆپلەپ سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشقا باشلىغان. ئۇيغۇر تىلى دۇنيادىكى چوڭ تىللارنىڭ ھەممىسىدىن دېگۈدەك سۆ- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىپ قالماستىن، يەنە نۇپۇسى ئازراق بولغان مىللەتلەردىنمۇ قوبۇل قىلىپ كەلگەن. ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشىنىڭ  دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ دىن، كائىنات ، تەبىئەت ،ئىجتىمائىي پەن، پەن- تىخېنىكا ، جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسي ساھەلىرى ۋە كىشلىك تۇرمۇشنىڭ ھەر قايسى جەھەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.
ئۇيغۇر  يېزىقىمۇ  ئېلىپبەلىك يېزىق  سىستېمىسىدىكى يېزىق بولغاچقا،  چەت تىللاردىن  سۆز – ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا ئاھاڭ تەرجىمىسى بىلەن ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى ئاساسلىق ئۇسۇللار ۋە مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى، ئاھاڭ– مەنەن تەرجىمە ئۇسۇلى،  تەقلىد – ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى ۋە ئازاكى ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى قاتارلىق ئۇسۇللار قۇشۇمچە  ئۇسۇللار سۈپىتىدە ئىشلىتىلىپ كېلىنگەن ۋە كېلىنمەكتە. مەسىلەن :
ئەرەپ تىلىدىن: سەنئەت، ئاسىيا، كائىنات، مەدەنىيەت، ئايەت، تەپەككۈر، ئەخلاق، مۇبارەك، مۇئەللىپ، ھىممەت، ھىجرىيە، ھىدايەت، نەپرەت، قۇتۇپ، دەۋر» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار ؛
رۇس تىلى ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق ياۋرۇپا ۋە ئامېرىكا قىتئەلىرىدىكى مىللەتلەرنىڭ تىللىرىدىن قوبۇل قىلىنغان سۆز- ئاتالغۇلار: ساماليۇت،ساماۋار ، شىلەپە ( رۇسچە )، دېموكراتىيە،ئاكادىمىيە، ئاناتومىيە ( گرېكچە)،  فۇنكسىيە، دېكلاماتسىيە، رادىئو ( لاتىنچە) ، بانكا، كومىتېت، كومپانىيە (فرانسۇزچە)؛ دانكرات ، شلانكا، دېزىل ( گېرمانچە)، ئاكورد، فونتان،باندىت (ئتاليانچە )؛ ؛كومپيۇتېر، پارك،بايقۇت (ئىنگلىزچە) ۋە تانكا كابېل، رومكا ( گوللاندچە)  قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئۇدۇل – مەنەن ئۇسۇلى بىلەن :
تەقلىد – ئۇدۇل تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن:
خىتاي تىلىدىن: «乒乓球 – تىك- تاك توپ، چاڭ (خىتايلارنىڭ بىر خىل مۇزىكا ئەسۋابى)» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
ئازاكى تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن:
تاتار تىلىدىن: «ئاپپاي، ئابزى، ئاۋىستاي، باقالى، تۈش، بال تورت» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
قازاق تىلىدىن: «ئاۋۇل، ئاقىن، دۇمبىرا، ئىرىمچىك، قىز قۇۋار» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
رۇس تىلىدىن: «خۇلىگەن، مېشچان، تۈرمە، پودىۋال، دوخۇپكا، كارىۋات، پىلىتا ، ماروژنى» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار؛
خىتاي تىلىدىن: «پوتەي، تەتەي، پوپوزا، تاڭگازا، لازىجاڭ ،مەنجاڭ، بۇدۇڭتەي» قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغان.
يېقىنقى زامانلاردىن  باشلاپ ئۇيغۇر تىلى دۇنيادىكى چەت تىللاردىكى سۆز- ئاتالغۇلارنى ئاساسەن رۇس تىلى  ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق قوبۇل قىلىپ كەلگەن. ئۇزۇن تارىخىي ئەنئەنەگە ئىگە. خىتاي – سوۋېت  دوستلۇق مۇناسىۋېتى يامانلاشقاندىن كېيىن،1962 –  يىلى خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ « رېۋىزىئونىزمغا قارشى كۆرەش» قىلىش ھەرىكىتىنىڭ باھانىسى بىلەن ئۇيغۇر، قازاق  ۋە قىرغىز تىللىرىدىكى خەلقئارالىق سۆز- ئاتالغۇلار سىقىپ چىقىرىلىپ، بۇ خەلقئارالىق سۆز- ئاتالغۇلارنىڭ ئورنىغا تۈمەنلەپ خىتايچە سۆز ۋە ئاتالغۇلار قوبۇل قىلىندى، بولۇپمۇ تەبىئىي پەن دەرسلىك كىتابلاردىكى بارلىق خەلقئارالىق تېرمىنلار خىتايچە ئاتالغۇلارغا ئۆزگەرتىلدى. ( خىتايچە ئاتالغۇلار شۇنچىلىك كۆپ قوبۇل قىلىندىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئۇيغۇر تىلشۇناسى تۇرسۇن رەخىموۋ ئۇتتۇرا ھەجىملىق بىر « خەنزۇ تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا كېرگەن سۆزلەر لۇغىتى » نى تۈزۈپ ،موسكىۋادا نەشىر قىلدۇرۇش دەرىجىسىگە يەتكەن ئىدى. ). گېزىتلەردە « بۇ گوڭچاڭدا ھەر خىل لىڭجەنلەر جاگوڭ قىلىنىدۇ » دېگەندك ئۇيغۇر ئاۋام خەلقىگە چۈشىنىسىز بولغان سۆز- ئىبارە ۋە جۈملىلەر كۆپلەپ بارلىققا كەلدى. نەتىجىسىدە مىللىيلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۈشى ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆتۈلگەن دەرسلەرنى ئۆزلەشتۈرۈشىدا ئەمىلىي قېيىنچىلىقلار يۈز بەردى. ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ بۇ خىتايچە سۆز ۋە ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلماسلىقى تۈپەيلى بۇ خىتايچە سۆز ۋە ئاتالغۇلار ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز تىللىرىنىڭ لۇغەت فوندىلىرىدىن ئاخىرى سېقىپ چىقىرىلدى. شۇندىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلىغا پەن- تېخنىكا دائىر ئاتالغۇلار گەرچە خىتايچە كىتاب- ژورناللار ۋە دەرسلىكلەر قاتارلىق ۋاسىتلار ئارقىلىق كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇيغۇر تىلىغا قوبۇل قىلىشتا خىتايچە ئاتىلىشى بۇيىچە قوبۇل قىلىنماي يەنىلا  رۇس تىلىغا مۇراجىئەت قىلىندى.
لېكىن، ئىجىتىمائىي تۇرمۇش، ھەر قايسى ساھەلەر ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى سۆز- ئاتالغۇلار ئاساسەن خىتايچە ئاھاڭ بۇيىچە قوبۇل قىلىنىپ كېلىندى. بۇنداق بولۇشىنىڭ سەۋەبى بىر تەرەپتىن ئۇيغۇر خەلقنىڭ چەت ئەللەر بولغان مۇناسىۋېتى ئاساسەن ئۈزۈلگەن. ئىجتىمائىي تۇرمۇش ۋە ھەر قايسى ساھەلەردىكى ھەر خىل پائالىيەتلەر خىتايلار بىلەن بىللە بولغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ھۆكۈمەتنىڭ مىللىي تىل- يېزىق ئورگانلىرىنىڭ خىزمەت مەسئولىيەتسىزلىكىدىن بولغان. گەرچە بۇ ئورگانلار ئاۋام خەلق ئارىسىدا ئاللاقاچان خىتايچىدىن ئازاكى قوبۇل قىلىنغان سۆز- ئاتالغۇلارنى كېيىنرەك قىلىپلاشتۇرغان بولسىمۇ،لېكىن ئاۋام خەلق ئىشلەتمىگەن، چۈنكى ئاۋام خەلق ئاللاقاچان بۇ سۆز- ئاتالغۇلارنى خىتايچە ئاتاشقا كۆنۈپ قالغان. بۇ قىلىپلاشتۇرۇلغان ئاتالغۇلار پەقەت ئۇيغۇر زىيالىيلىرى دائىرىسىدا چەكلىنىپ قالغان.
چەت تىللارنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندىغا كېرىدىغان، مۇئەييەن بىر مىللەتكە خاس مىللىي تۈسنى ئالغان سۆز- ئاتالغۇلەر، مەسىلەن، مىللى تاماق، كىيىم- كېچەك، چالغۇ ئەسۋاپ ۋە روھانىيەت قاتارلىق ساھەلەرگە ئايىت مىللىي تۈسكە ئىگە سۆز- ئاتالغۇلارنى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندىغا قوبۇل قىلغاندا ئەڭ ياخشىسى ئالاھىدە لۇغەت فوندىغا ئاتالغۇ قوبۇل قىلغاندەك ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن بىر تەرەپ قىلىنسا مۇۋاپىق بولىدۇ. رۇس تىلى، ئىنگلىز تىلى قاتارلىق تىللار بۇ خىلدىكى مىللىي تۈسكە ئىگە سۆز- ئاتالغۇلارنى ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن قوبۇل قىلغان. ھاتتا خىتاي تىلىمۇ بۇ خىلدىكى سۆز- ئاتالغۇلارنىڭ بىر قىسمىنى ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى ئارقىلىق قوبۇل قىلغان. بۇ تىللار تۈركىي تىللىرىنىڭ  ئاساسىي لۇغەت فوندىغا تەئەللۇق بۇ خىلدىكى مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغاندىمۇ ئالاھىدە لۇغەت فوندىغا تېرمىنلارنى ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى بىلەن قوبۇل قىلغاندەك  بىر تەرەپ قىلغان. مەسىلەن، رۇسچە « بازار– базар، دۇتار— дутар  ، پولۇ —  плов ،چاپان —   чепан ، كەتمەن —- кетмень   » دەپ قوبۇل قىلىنغان. خىتاي تىلىدىمۇ بۇ خىل ئەھۋال ئۇچرايدۇ. مەسىلەن، «  بازار —  巴扎   ، دۇتار —都他尔 ، چاپان — 祫袢  ، كەتمەن — 坎土曼 ،  دولان مۇقامى — 多郎木卡姆   »، ئۇيغۇر تىلىدىمۇ بۇ خىل ئەھۋال  مەۋجۇت. مەسىلەن، رۇس تىلىدىن « самовар  — ساماۋار، чайник  — چەينەك ، булка — بولكا ، балалайка  — بالالايكا ، платье — پىلاتى »، خىتاي تىلىدىن « 钢笔 — گاڭبى ،瓜子— گازىر،普通话—  پۇتۇڭخۇا ، 中山服 —-  جۇڭسەنفۇ ، 亩— مۇ » قاتارلىق سۆز- ئاتالغۇلار. بۇ خىل سۆزلەر ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى بۇيىچە قوبۇل قىلىنمىسا،ئەسلى مىللىي خاسلىققا ئىگە بو سۆزلەرنىڭ ئەسلى ئاڭلاتقان سېمانتېك مەنە قىممەتلىرىدىن چەتنەپ كېتىش ئەھۋالى سادىر بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن، خىتاي تىلىدىكى  « 干 饭 »  سۆزى « گۈرۈش ئاش » دەپ تەرجىمە قىلىنسا، « 干 饭 »  سۆزىنىڭ مەنىسىدىكى « گۈرۈشنى دۈملەپ پىشۇرۇپ، ھەر خىل قۇرۇمىلار بىلەن يېيىلىدىغان بىر خىل تاماق »  دېگەن سېمانتېك مەنە ئىپادىلەنمەي، ئۇيغۇرلاردا گۈرۈش بىلەن تەييارلىنىدىغان ھەر خىل تاماقلارنى ئىپادىلەپ قىلىش ئېھتىماللىقى سادىر بولۇشى مۇمكىن. « 凉粉 » سۆزى « لىغىلداق » دەپ تەرجىمە قىلىنسا، «凉粉 » سۆزىنىڭ سېمانتېك مەنىسىدىكى « سۇدا قاينىتىپ ئۇيۇلغان پۇڭمەنزە ئۈستىگە ئاچچىقسۇ، لازا قاتارلىقلارنى سېلىش ئارقىلىق تەييارلانغان بىر خىل  تاماق » دېگەن مەنە چىقماي قالىدۇ. « خوشاڭ، جۇۋاۋا،يۇتازا،راڭپىزا، ماخار ۋە سومەن » قاتارلىق ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى  قېلىپلاشتۇرۇلغان ئاتالغۇلىرىدىمۇ خىتاي تىلىدا ئەسلىدە ئاڭلاتقان سېمانتېك مەنە قىممەتلىرىدىن چەتنەپ كېتىش ئەھۋاللىرى مەۋجۇت. بۇ يەردە يەنە بىر قېتىم تەكرارلاش زۆرۈركى ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلىنىڭ بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى بۇ خىل تەرجىمە ئۇسۇلى ئىنسانلارنىڭ تەپەككۈر قىلىش ئۇسۇلىغا ئۇيغۇن كېلىدۇ،بۇ ئىنسانلارنىڭ شەيئىنىڭ ئاپستراكت شەئىي ياكى كونكرېت شەئىي بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر، مۇئەييەن بىر شەيئىنى بىر پۈتۈنلۈك بۇيىچە چۈشىنىش ياكى تەپەككۇر ۋە تەسەۋۋۇر قىلىشتىن ئىبارەت ئىقتىدارىدىن تولۇق پايدىلانغانلىقىنىڭ ئىپادىسى ھەمدە شەيئىلەرنى شۇنداق تونۇشقا ئادەتلەنگەن. مەسىلەن، كىشلەر «  مۇستەقىل، پەلسەپە، قەلەم، گېزىت » قاتارلىق  سۆزلەرنى  چۈشەنگەندە بۇ سۆزلەرنى تەركىبى قىسىملىرىنىڭ مەنىلىرىگە ئاساسەن چۈشەنمەستىن بىر پۈتۈنلۈك بۇيىچە چۈشىىنىدۇ. مانا بۇ دۇنيادىكى كۆپلىگەن تىللاردا ئاتالغۇ قوبۇل قىلغاندا ئاھاڭ تەرجىمە ئۇسۇلى بۇيىچە قۇبۇل قىلىشىنىڭ مەنتىقىسى.
ئۇيغۇر تىلى خەلقئارالىق سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا رۇس تىلى ئارقىلىق قوبۇل قىلىشتىن ئىبارەت ئۇزۇن تارىخىي ئەنئەنەگە ئىگە. بۇ ئەنئەنەنى داۋاملاشتۇرۇشقا ئەرزىدۇ،چۈنكى ئۇيغۇرلارغا نىسپەتەن رۇس يېزىقىنى تەلەپپۇز قىلىش ئىنگلىز تىلى ۋە باشقا تىللارغا تىللارغا قارىغاندا ھەم ئاسان ھەم توغرا تەلەپپۇز قىلالايدۇ.
چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى بولۇپمۇ پەن- تېخنىكا تېرمىنلىرىنى قوبۇل قىلىش ئۇيغۇر تىلىنىڭ لۇغەت فوندىنى ئۆزلۈكىسىز بېيتىشتا كەم بولسا بولمايدىغان بىر خىل تىل ھادىسىسى. لېكىن  سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغاندا ئىلمىي يۈسۈندا قوبۇل قېلىش ئىنتايىن مۇھىم بىر ھالقا. ئۇنداق بولمىغاندا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاساسىي لۇغەت فوندىغا ھەددى- ھېساپسىز چەت تىل سۆز- ئاتالغۇلارنىڭ قوبۇل قىلىنىش تۈپەيلى لۇغەت فوندى بوزغۇنچىلىقا ئۆچراپ، ئاساسىي لۇغەت فوندى ئۆزىنىڭ مۇقىملىقىنى يوقىتىپ، ئەبجەش لۇغەت فوندىغا ئايلىنىپ قىلىش ئېھتىمالىقى توغۇلىدۇ. لېكىن چەت تىللاردىن سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلىشتا « بېكىنمىچىلىق ۋە سىرىتنى چەتكە قېقىش » خاھىشىدىن ساقىلىنىش ئېنتايىن مۇھىم، بولمىسا،ئۇيغۇر تىلى ئۆز لۇغەت بايلىقىنى تېخىمۇ بايلاشتۇرۇش پۇرسىتىدن مەھرۈم قىلىپ، زاماننىڭ كەيىنىدە قىلىشتىن ئىبارەت ئېچىنىشلىق ھادىسىنىڭ توغۇلۇپ قىلىش ئېھتىماللىقى سادىر بولۇپ قىلىشى مۇمكىن.
خۇلاسە سۆز شۇكى، ئۇيغۇر تىلىدا چەت تىل سۆز- ئاتالغۇلارنى قوبۇل قىلغاندا پرىنسىپ ئۇيغۇرلاشتۇرۇش بولماستىن قېلىپلاشتۇرۇش بولۇشى مۇۋاپىق.
2019-  يىلى سېنتەبر- ئۆكتەبىر ئايلىرى
24- ئۈمىد
24- ئۈمىد ياكى 24- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 24- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 114. (كەبىسە يىللاردا 115.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 251 كۈن باردۇر.
پاچاق
پاچاق بولسا ئانتروپوتومىيە
نىئوبىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئېلېكتر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> خەنزۇچە:电
ئېلېكتىر بىر خىل تەبئەت ھادىسىسى، شۇنداقلا بىر خىل ئېنىرگىيە.
ئۇ ئىككى خىل بۇلىدۇ: مۇسبەت ۋە مەنپى
24 تارىخ
24 تارىخ  ياكى  يىگىرمە تۆرت تارىخ  (كىرىل: خەنچە: 二十四史) جۇڭگونىڭ ھەرقايسى سۇلالىلىرى تەرىپىدىن يېزىلغان 24 تارىخ كىتابىنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى بولۇپ، قەدىمدىن بېرى «سۇلالىلەر تارىخى» ياكى «رەسمىي تارىخ» دەپ ئاتىلىپ كەلگەن.
ئاپتاپپەرەس
نامى ھەققىدە
بىر خىل چوڭ تىپتىكى ئېگىزلىكى 3 مېتىر كېلىدىغان مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسى ئاپتاپپەرەس ئۆسۈملۈكلەر ئۇرۇقدىشى. ئۇنىڭ بېشى گۈل رېتى تىپلىق بولىدۇ كەڭ بولغاندا 30 سانتىمىتېردىن چوڭ بۇلىدۇ. گۈل رېتى سەۋەبىدىن ئايلىنىشى قۇياشتىن ئىسسىقلىق تەلەپ قىلغانلىقى ئۈچۈن موشۇ نام قوللىنىلغان.
24 تارىخ
24 تارىخ جەمئىي 3249 جىلد، تەخمىنەن 40 مىليون خەتتىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، ئۇنىڭدا خاتىرلەنەەن تارىخىي ۋەقەلەر «تارىخىي خاتىرىلەر»دە بايان قىللىنغان رىۋايەتلەردكى خۇاڭدىدىن باشلىنىپ، ئاخىرقى كىتاب «مىڭ تارىخى»دا خاتىرلەنگەن مىڭ سۇلالىسى چوڭجىن سەلتەنەتىنىڭ 17 - يىلى (م. 1644)غىچە بولغان 4000 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندۇر.
ئاپتاپپەرەس
مورفولوگىيەسى
بىر يىل ئىچىدىكى ئۆسۈش ئېگىزلىكى بىر مېتىردىن 3.5 مېتىرغىچە،  شالغۇت سورتى يېرىم مېتىر ياكى ئۇنىڭدىن يۇقىرى كېلىدۇ. غولى تىك، يوغان، كۆپ قىرلىق يۇمىلاق، تۈكلىرى بار ئاق رەڭدە بولىدۇ. يوپۇرماقلىقلىرى گىرەلەشكەن ھالەتتە، شەكلى يۈرەك شەكىللىك تۇخۇمسىمان ياكى تۇخۇم شەكىللىك بولىدۇ.
ئۆسۈملۈك تۈپىنىڭ تۈزۈلۈشى
ئاپتاپپەرەسنىڭ تۈپى يىلتىزى، غولى، يوپۇرمىقى، چېچىكى، مېۋىسىدىن ئىبارەت بەش قىسىمدىن تەركىب تاپىدۇ.
يىلتىزى : ئاپتاپپەرەسنىڭ يىلتىزى ئاساسىي يىلتىزى بىر قەدەر چوڭقۇر، ئادەتتە 100 سانتىمىتىردىن 200 سانتىمېتىرغىچە؛ يان يىلتىز ئاساسىي يىلتىز ئۈستىگە گورىزونتال يۆنىلىشلىك قاراپ ئۆسەلەيدۇ؛ يان يىلتىز ئۈستىدە نۇرغۇنلىغان پۆپۈك يىلتىزلار بولىدۇ.
غولى : غولى تىك يۇمىلاق، سىرتقى يۈزى يىرىك ھەمدە تۈكلۈك.
يوپۇرماق : ھەقىقىي يوپۇرماق پەللە يوپۇرماق ۋە ئاپتاپپەرەس يوپۇرمىقى دەپ ئايرىلىدۇ.
گۈلى : ئاپتاپپەرەس باشسىمان گۈل رېتى، غولىنىڭ ئۇچى ئۆسىدۇ ۋە گۈل تەخسىسى قۇياشقا ئەگىشىپ ئايلىنىدۇ.
مېۋىسى : مېۋە ئۇرۇقى كۆرۈنمەيدۇ، مېۋە بولۇپ كەلگەن ئۇرۇقى گازىر دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇنى ئىستىمال قىلىشقا بولىدۇ.
ئۆسۈش خۇسۇسىيىتى
thumb|ھەسەل ھەرىسى ئاپتاپپەرەس گۈلى ئۈستىدە. ئاپتاپپەرەس يوپۇرمىقى نۇرغا قاراپ ئىگىلىدۇ، يوپۇرمىقى قۇياشقا تىك بولىدۇ، ئۈنۈملۈك فوتوسىتىز ئېلىپ بارىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، ئۆسۈشنى چەكلىگۈچى ماددىلارنىڭ تارقىلىشىنى تەكشىسىزلەشتۈرىدۇ، ئاپتاپپەرەسنىڭ ئاستىنقى تۆرەلمە ئوقىنى يورۇتقاندا، ئاستىنقى تۆرەلمە ئوقىنىڭ نۇرچۈشكەن تەرىپىدىكى ئۆسۈشنى چەكلىگۈچى ماددىلارنىڭ مىقدارى نۇر چۈشمىگەن تەرەپتىكىدىن نۇردىن يۇقىرى بولىدۇ. نۇر چۈشكەن تەرەپتىكى ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆسۈشى چەكلىمىگە ئۇچرىغانلىقتىن، نۇر چۈشمىگەن تەرەپتىكى ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆسۈشىدىن ئاستا بولۇپ، ئۆسۈشى تەكشى بولمايدۇ.
جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى
ئاپتاپپەرەسنىڭ ئەسلى ماكانى بولسا شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسى، روسىيە،  ئوكرائىنا، پورتۇگالىيە، پىرۇ، بولىۋىيەنىڭ دۆلەت گۈلى، ياپونىيە كىيۇشۇ شەھىرىنىڭ شەھەر گۈلى. thumb|توق ئېچىلغان ئاپتەپپەرەس گۈلى
ئالىمجان ھەمرايىۋ
ئالىمجان ھەمرايىۋ بولسا قازاقىستاندا توغۇلۇپ چوڭ بولغان ئۇيغۇر زىيالىسى ۋە دوكتورى.
ھاياتى
قازاقىستان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بىر تۆھپىكار: پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ھەمرايىۋ -- دوكتور ئالىمجان ھەمرايىۋ ئەپەندىنىڭ 60 ياشقا توشقانلىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ئۇنىڭ قازاقىستان ئۇيغۇر ئەدەبىيات تەتقىقاتىغا قوشقان تۆھپىسىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىرگە، مەخسۇس «قازاقىستان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى» غا بېغىشلانغان بولۇپ، قازاقىستاندا تونۇلغان تەتقىقاتچى ۋە ياۋرۇ-ئاسىيا ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى رەئىسى پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ھەمرايىۋ ئەپەندى.
ئالمۇتا ئوبلاستى
ئالمۇتا ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Almuta Oblasti،مАлматы облысы)قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى تالدىقورغان.
مەمۇرىي رايون
ئۇيغۇر رايونى،[[رايىمبەك رايونى قاتارلىقلار.
سىرتقى ئۇلانمىلار
مايسەم مۇتەللىپ
ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خاقانلىرى
ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خاقانلىرى :
قۇتلۇق بىلگە كۆل قاغان. ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى745-يىلىدىن 747-يىلىغىچە.
بايانچۇرقاغان .747ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى747-يىلىدىن 759-يىلىغىچە.
بۆگۈ قاغان .ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى759 -يىلىدىن 779-يىلىغىچە.
4تۇنباغا تارقان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى779-يىلىدىن 789-يىلىغىچە.
قۇت بۇلىمىش كۈلۈگ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 789-يىلىدىن 790-يىلىغىچە.
قۇتلۇق بىلگە قاغان ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 790-يىلىدىن 795-يىلىغىچە.
قۇتلۇق قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 795-يىلىدىن 805-يىلىغىچە.
قۇت بۇلىمىش كۈلۈگ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى805 -يىلىدىن 808-يىلىغىچە
قۇت بۇلىمىش ئالىپ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 808-يىلىدىن 821-يىلىغىچە
ئۇلۇغ بۇلىمىش كۈچلۈك بىلگە قاغان .ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 821-يىلىدىن833-يىلىغىچە
قۇت بۇلىمىش ئالىپ كۈلۈگ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى: 833-يىلىدىن 839-يىلىغىچە.
ھېسا قاغان .ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 839-يىلىدىن 840-يىلىغىچە.
چاچ
left|thumb|چاچ چاچ بولسا ئانتروپوتومىيە
25- ئۈمىد
25- ئۈمىد ياكى 25- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 25- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 115. (كەبىسە يىللاردا 116.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 250 كۈن باردۇر.
ئىتالىيىدىكى مۇسۇلمانلار
ئىتالىيىدىكى مۇسۇلمانلار
مىلادى 7-ئەسىردىلا گۈللەنگەن ئەرەپ ئىمپىرىيىسى ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى سىتسىلىيە، ساردىنىيە قاتارلىق ئاراللارنى ئىشغال قىلىپ ئۇ جايلارغا ئىسلام دىنىنى تارقاتقان ئىدى. ئەمما خۇددى ئىسپانىيە، پورتۇگالىيە ۋە فىرانسىيىنىڭ جەنۇبىدىكىدەكلا خىرىستىان دىنىنىڭ گۈللىنىشىگە ئەگىشىپ ئۇ جايلاردىكى ئىسلام دىنى خاراپلىشىشقا باشلىدى ۋە ئاخىرى قۇدرەتلىك ئىسپانىيىنىڭ قولىدا كاتولىك دىنىغا ئورۇن بوشاتتى. نەچەە يۈز يىللىق خىرىستىانلاشتۇرۇش ھەركىتىدىن كېيىن ئىتالىيەنىڭ بىرلىككە كېلىشىگە ۋە كۈچىيىپ، كېڭەيمىچىلىك قىلىپ لىۋىيە، ئېرىتېرىيە، سومالى، ئالبانىيە قاتارلىق مۇسۇلمان ئەللىرىنى مۇستەملىكە قىلىشىغا ئەگىشىپ ئۇجايلاردىكى بىر قىسىم مۇسۇلمانلار ئىتالىيىگە كۆچۈپ كەلدى. 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئىتالىيىدە سانائەت گۈللىنىپ، ئەمگەك كۈچىگە بولغان ئېھتىياج كۈندىن-كۈنگە ئۆرلىدى. بۇنىڭ بىلەن ئالبانىيە،يۇگۇسلاۋىيە، تۈركىيە ۋە ئافرىقىدىكى ئىسلام دۆلەتلىرىدىن ئىشلەش ئۈچۈن كەلگەن مۇسۇلمانلار، چېگرىدىن ئوغىرلىقچە ئۆتۈپ ئىتالىيە پۇقراسىغا ئايلانغان بالقان سىگانلىرى بارغانسېرى كۆپىيىپ ئىتالىيىدە رەسمى مۇسۇلمانلار گۇرۇھى بولۇپ شەكىللەندى. 60-يىللاردىلا ئىتالىيىدىكى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئەلچىخانىلىرى ۋە ئىتالىيىدىكى مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى ئىتالىيە ھۆكۈمىتىگە مەسجىد سېلىش ئىلتىماسىنى سۇنغان بولسىمۇ، ئەمما ئىتالىيە رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ بۆشۈكى، كاتولىك دىنىنىڭ مۇقەددەس جايى ۋاتىكاننىڭ جايلاشقان يېرى بولغاچقا ئىتالىيە ھۆكۈمىتى « مۇقەددەس جاينى قوغداش » باھانىسىدا ئىتالىيە تەۋەسىدە مەسجىد سېلىشقا رۇخسەت قىلماي كەلگەن ئىدى. كېيىن ئىتالىيە ئىسلام مەدەنىيەت مەركىزى(Centro Islamico Culture d` Italia) ۋە ئىسلام نەشرىياتچىلىق ۋە تەتقىقات مەركىزى (Centro Editoriale Stadi Islamici)قاتارلىق ئىتالىيەدىكى مۇسۇلمانلار تەشكىلاتلىرىنىڭ خىرىستىان دىنى ساھەسىدىكىلەر بىلەن سۆزلىشىشنى كۈچەيتىشى ئارقىسىدا ئىتالىيە ئىسلام مەدەنىيەت مەركىزى 1982-يىلغا كەلگەندىلا ئاندىن رىمدا بىر مەسجىد سېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى ۋە رىم شەھەرلىك ھۆكۈمەت ئىئانە قىلغان يەرگە سەئۇدى ھۆكۈمىتى ئىئانە قىلغان 40مىليون دوللارنى مەبلەغ سېلىپ ھەشەمەتلىك مەسجىد سالدى. 2006-يىلى يىل ئاخىرىدىكى سىتاتىسكىغا قارىغاندا1مىلىيون 290مىڭ مۇسۇلمان بار بولۇپ پايتەخت رىمدىلا مۇسۇلمانلار شەھەر نوپۇسىنىڭ %10 نى تەشكىل قىلىدۇ. ئىتالىيىدە ھازىر 13 مەسجىد، ئىككى دىنى ئۇقۇتۇش نۇقتىسى ۋە ئىسلام ئەللىرى يىغىنىنىڭ تارماق ئىش بېجىرىش ئورنى بار.
باشقا ياۋروپا ئەللىرىنى ئەكسىچە ئىتالىيىدىكى مۇسۇلمانلار ئاساسەن ئۆز ئىرق توپىدىكىلەر بىلەنلا قۇيۇق ئالاقىدە بولغاچقا مۇسۇلمانلار بىلەن ئىتالىيىلىكلەر ئارىسىدا ئاساسەن مەدەنىيەت ئالاقىسى يوق بولۇپ، بىر نەچچە مەشھۇر ئىتالىيىلىكنىڭ ئىتالىيىدىن باشقا جايدا ئىسلامغا كىرگەنلىكىنى ھىساپقا ئالمىغاندا ، ئىسلام دىنى يەرلىك ئىتالىيىلىكلەر بىلەن تېخى تولۇق ئۇچرىشىپ بولالمىدى.
ئالەم ئايرۇپىلانى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئالەم ئايرۇپىلانى (خەنزۇچە:宇航) ئالەمگە قويۇپ بىرىلىدىغان ۋە قايتۇرۇپ كەلگىلى بولىدىغان راكىتا.
توققۇزغۇزلار
thumb|200x200px|سوغدىيانا توققۇز غۇزلار ياكى جاۋۋۇ توققۇز ئۇرۇقى (خەنزۇچە:昭武九姓؛ پىنيىن: zhāowǔ jiǔxìng)، جەنۇب-شىمال سۇلالىلەر دەۋرى (420-589)، سۇي سۇلالىسى (581-618) ۋە تاڭ سۇلالىسى (618-907) دەۋرىدە سوغدىيانا (ماۋەرائۇننەھر)دە سوغدىلار (粟特) نىڭ توققۇز شەھەر دۆلىتىدۇر. توققۇز ئۇرۇقلۇق غۇزلار (九姓胡 jiǔ xìng hú) دەپمۇ ئاتالغان.
ياۋچىلار ھۇنلارغا يېڭىلىپ پامىر تاغلىرىغا توغرا كەتكەن. چىلىيەنشەن تېغىدىكى جاۋۋۇ قەلئەسى (祁連山昭武城 qí lián shān zhāo wǔ، بۇگۈنكى گەنسۇ ئۆلكىسى جاڭيې شەھرى لىنزې ناھىيىسى) دىن كۆچكەن ياۋچىلارنىڭ ئەۋلادلىرىدىن بولغان خان جەمەتى قەيەرگە جايلاشقان بولسا شۇ يەر دائىما جاۋۋۇ ڧامىلىسىنى قوللانغانلىقى ئۈچۈن «جاۋۋۇ توچچۇز ئۇرۇقى» دەپ ئاتالغان.
كومپيۇتېر ۋىروسى
تۇرمۇشتا، كىشىلەر دائىم باكتېرىيە، ۋىرۇسلارنىڭ تارقىلىشى بىلەن كېسەل بولىدۇ. كومپيۇتېرمۇ يۇقۇملىنىش ئارقىلىق كېسەل بولۇپ قالىدۇ.
توققۇزغۇزلار
جەنۇبىي ۋە شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىدە يەندا (懨噠 yān dā)، سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئەگەمەنلىكى ئاستىغا كىرگەن. تھنە خانلىقى دەۋرىدە كاڭجۈ قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى (康居都戸府 kāngjū dōuhùfǔ) قۇرۇلغان ۋە ئەنشى قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە (安西都護府 ānxī dōuhùfǔ) باغلانغان.
750- يىلى گاۋ شىيەنجى قۇماندانلىقىدىكى تاڭ ئوردۇسى شاش (تاشكەنت) قرالى ۋە ئائىلىسىنى تۇتۇپ چاڭئەنگە ئېلىپ بېرىلغاندىن كېيىن شاش شاھزادىسى ئەبۇ مۇسلىم خۇراسانىدىن ياردەم سورىدى. بۇ تالاس جېڭىنى تۇغدۇرغان. ئەبۇ مۇسلىم زىياد ئىبىن سالىھ قۇماندانلىقىدىكى ئابباسىي ئوردۇسىنى يوللىغان ۋە گاۋ شىيەنجىنىڭ تاڭ ئوردۇسىنى يەڭگەن.
كومپيۇتېر ۋىروسى
كومپيۇتېر ۋىرۇسى بىلەن ئادەم تېنىنىڭ سالامەتلىكىگە زىيان سالىدىغان ۋىرۇسقا ئوخشىمايدۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە بىر خىل ئالاھىدە پروگراممىدۇر. بۇ خىل پروگرامما ئىجرا بولغاندا، كومپيۇتېرنىڭ يۇمشاق ماتىرىياللىرى ئىقتىدارىنى يوقىتىپ، كومپيۇتېر سۈرئىتىنى ئاستىلىتىۋېتىدۇ ياكى كومپيۇتېردا ساقلىنىۋاتقان سانلىق مەلۇماتلارنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدۇ، ھەتتا پۈتكۈل سىستېمىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇپ، غايەت زور ئىقتىسادىي زىيان پەيدا قىلىدۇ.
توققۇزغۇزلار
جاۋۋۇلار تىجارەتكەماھىر بولۇپ جۇڭگو بىلەن تىجارەت قىلاتتى. شىر، قاپلان ۋە ڧەرغانە ئېتى (دۇلدۇل) جاۋۋۇلار تەرىپىدىن جۇڭگوغا ئېلىپ كىرىلگەن. ئەڭ كۆپ سەمەرقەند ۋە كېشلىك ۋە شىئەن ۋە لوياڭدا ئىلىپ بېرىلغان قېزىشلاردا جاۋۋۇلاردىن ساۋ (曹)، شى (石)، مى (米)، خې (何)، كاڭ (康)، ئەن (安) تەگئاتلار يېزىلغان مازارلار چىقىرىلغان.
كومپيۇتېر ۋىروسى
كومپيۇتېر ۋىرۇسى كومپيۇتېرنىڭ خىزمىتىگە كاشىلا پەيدا قىلىپلا قالماي، بەلكى يەنە بىر ھۆججەتتىن باشقا بىر ھۆججەتكە تارقىلىدۇ ياكى ھۆججەت بىلەن بىللە بىر كومپيۇتېردىن باشقا بىر كومپيۇتېرغا يۇقىدۇ ھەتتا، ئىنتېرنېت تورى ئارقىلىق بىرلا ۋاقىتتا نۇرغۇن كومپيۇتېرغا تارقىلىپ، ئۇلارنى «ۋىرۇس» بىلەن يۇقۇملاندۇرىدۇ. بۇنداق ۋىرۇس پروگراممىلار كومپيۇتېرغا تارقالغاندىن كېيىن، دائىم بىر مەزگىل يوشۇرۇن ھالەتتە تۇرۇپ، مەلۇم بىر ۋاقىتقا كەلگەندىلا ئاندىن ئۆز رولىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى، بۇنداق ئالاھىدە پروگراممىلار ئادەم تېنىدىكى ۋىرۇسلارغا ئوخشاشلا "يۇقالايدۇ" ۋە "يوشۇرۇنالايدۇ"، شۇڭا كىشىلەر ئۇلارنى ئوبرازلىق قىلىپ«ۋىرۇس» دەپ ئاتىغان. كومپيۇتېر ۋىرۇسىنىڭ تارقىلىشى ئىنتايىن تېز. نۆۋەتتە، پۈتۈن دۇنيادا ئاز دېگەندىمۇ نەچچە ئون مىڭ خىل كومپيۇتېر ۋىرۇسى بايقالدى. ھەم ھازېرغا قەدەر ھەر خىل يېڭى كومپيۇتېر ۋىرۇسلىرى ئۈزلۈكسىز پەيدا بولۇۋاتىدۇ. 😎 تۈر:كومپيۇتېر
توققۇزغۇزلار
تاڭ خانەدانى قۇرۇلغاندا ئەسكىرىي ياردەم بەرگەن ۋە قۇشۇندا يەر ئالغان.
An Shi isyanı çıkaran General An Lushan (安祿山 ān lùshān) babası Soğd annesi Göktürklü olan Semerkeandlı ve Shi Siming (史思明 shǐ sīmíng) ise Keşli idi. Tang Hanedanı'nın ünlü generali Ge Shuhan (哥舒翰 gē shūhàn)'nın babası Göktürk ve annesi Soğd idi. Diğer Soğd kent-devleti olarak şunlardan bahsedilmektedir:
括穆 (kuò mù), 東安 (dōng ān), 畢 (bì), 沛捍 (pèi hàn), 那色波 (nà sè bō), 烏那曷 (wū nà hé), 穆 (mù), 漕 (cáo)
خەتتاتلىق
خەتتاتلىق ياكى خەت سەنئىتى ۋە يا كالىگراڧى (يۇنانچە: κάλλος - كاللوس - "گۈزەللىك" + γραφή - گراڧىي "خەت")، يېزىق سېستىمسى ۋە يېزىق قۇراللىرىنى قوللىنىغان، كۆپىنچە گۈزەل كۆرۈنۈش مەقسەدلىك قوللىنىلغان، بىر كۆرۈنۈش سەنئەت تۈرىدۇر. بۇ سەنئەت بىلەن مەشغۇل بولغۇچىلارغا خەتتات ياكى كالىگراڧ دېيىلىدۇ.
خەتتاتلىق خەتنى چرايلىق يېزىش ھۆنىرى دېمەكتۇر. مەئلۇم بىر يېزىش ئۇسلۇبىغا يېزىق تىپى، خەت نۇسخىسى، قول ياكى ئەلىڧبە دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئوخشىمىغان يېزىقلاردا ئوخشىمىغان شەكىللەردە، ئوخشىمغان جۇغراپىيىلىك رايونلاردا ئوتتۇرىغا چىققان كالىگراڧى، بولۇپمۇ مەتبەئەدىن بۇرۇن ئىنتايىن مۇھىم ئىدى. بۇگۈنكى تىپوگراڧى سەنئىتى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ ۋە دائىما يېزىق سېستىمىسىغا ياكى ئوخشىمىغان خەت مەدەنىيىتىگە كۆرە سىنىپلاندۇرۇلىدۇ: ئىسلام خەت سەنئىتى (ئىسلامىي كالىگراڧى)، ئەرەب خەت سەنئىتى (ئەرەب كالىگراڧىسى)، پارس خەت سەنئىتى (پارس كالىگراڧىسى)، ياپون خەت سەنئىتى (ياپون كالىگراڧىسى)، جۇڭگو خەت سەنئىتى (جۇڭگو كالىگراڧىسى) ۋە غەرب خەت سەنئىتى (غەرب كالىگراڧىسى) قاتارلىقلار.
ئەرەب - ئىسلام خەت سەنئىتى
ئىسلام دىنىنىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، ئەرەب خەتتاتلىقىمۇ جايلار مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ، خىلمۇخىل ئۇسلۇبتىكى خەت نۇسخىلىرى مەيدانغا كەلدى. ئادەتتە كۆپ ئىشلىتىلىدىغانلىرىدىن: كۇفى خەت نۇسخىسى، نەسخ خەت نۇسخىسى، سۇلۇس خەت نۇسخىسى، پارس (تەئلىق) خەت نۇسخىسى، دىۋانى خەت نۇسخىسى ۋە رۇقئى خەت نۇسخىسى قاتارلىق ئالتە خىل خەت نۇسخىسى بار. بۇنىڭدىن باشقا يەنە جەللى دىۋانى خەت نۇسخىسى، مۆھۈر خەت نۇسخىسى، تەۋقى خەت نۇسخىسى، ئىجازەت خەت نۇسخىسى، تاج خەت نۇسخىسى، مەغرىب خەت نۇسخىسى ۋە رەيھانى خەت نۇسخىسى قاتارلىقلار بار.
خەزەرلەر
يەھۇدىي دىنىنى دۆلەت دىنى قىلغان بىردىنبىر مەملىكەت - خەزەر خانلىقى ! ( قىسقىچە تەپسىلات )''' مىلادى 6 -ئەسىردىن 11 -ئەسىرگىچە بولغان 500يىلدا ۋىزانتىيە ئىمپىرىيىسى نۇرغۇنلىغان مىللەت - قەۋملەر بىلەن دۈشمەنلىشىپ كەلدى .ئەما بىرلا مىللەت — كاسپى دېڭىزى ، ۋولگا دەرياسى ۋادىسىنى ماكان تۇتۇپ يۈكسەك مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئىگە ، كۈچلۈك ئىمپېرىيە قۇرغان خەزەرلەر ، ۋىزانتىيەنىڭ ئەڭ ئىشەنچىلىك ئىتتىپاقدىشى بولۇپ قالدى. ''خەزەرلەرنى يەنە قازار دەپمۇ ئاتاپ ، قازاق ۋە كازاك نامىنىڭ ئېتمولوگىيىسى قىلىشىدۇ ، خەزەرلەر غەربىي تۈركلەردىن تېخىمۇ توغرىىسى شىمالىي ھونلار بىلەن غەرپكە كۆچكەن ئۇيغۇر قەبىلىلىرىدىن تەشكىل تاپقان .ھەم يەرلىك سىلاۋيان قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. باشقا خىل قاراشتا ئۇيغۇر - قاڭقىل ئېلىدىكى سوغدىلار ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئەجدادى دېيىلىدۇ .مىلادى 484 -يىلى ئۇلار تۇنجى قېتىم ۋېنگىرىيە تۈزلەڭلىكىنى ماكان تۇتقان ، ھونلارنىڭ ئىتتىپاقدىشى سۈپىتىدە ۋىزانتىيە تارىخنامىلىرىدە saraghur نامىدا تىلغا ئېلىنىدۇ .'' ئۇلارنىڭ نامىمۇ قىززىق ، خەزەر ( پارسچە : ھازار ) دېگەن سۆز ، گېرمان قەبىلىلىرى تىلىدا يات دىندىكى كىشىلەر ، گىرىك تىلىدا ھون چەۋەندازى ، روس ۋە ئىبراي ( يەھۇدىي ) تىلىدا پادىچى ، ئەرەپ تىلدا يەكچەشمە قەۋىم دېگەن مەناغا ئىگە ، ئۇلارنىڭ تېررىتورىيىسىدىكى كاسپىي دېڭىزى ئىلگىرى ئۇلارنىڭ نامى بىلەن تۈركىي خەلقلەر تىلىدا خەزەر دېڭىزى دەپ ئاتالغان. خەزەرلەر ئىلگىرى ، ۋىزانتىيە پارسلاردىن ئەزەربەيجاننى ئېلىشىغا ياردەملەشكەن ، 626 -يىلى خەزەر قاغانى جەبرا قاغان ۋىزانتىيە ئىمپىراتورى ھېراكلىئو بىلەن دوستلۇق شەرتنامىسى تۈرگەندىلا خەزەرلەر كۈچلۈك مەملىكەت ئىدى. جەبرا قاغان ۋىزانتىيەگە « ئارىيەتكە بەرگەن » 40 مىڭ چەۋەنداز پارسلارنىڭ ئەزەربەيجاندىكى مۇداپىئە لىنىيىسىنى تۈزلىۋەتكەن. ئەرەپلەرگە قاتتىق قارشى تۇرۇپ كاۋكازدىن ھالقىشقا چوڭ توسالغۇ بولغان. ۋىزانتىيە كىچىك ئاسىيادىن ئەرەپلەرگە قايتۇرما ھۇجۇم قوزغىغاندا خەزەرلەرمۇ كاۋكازدىن ھالقىپ ھەمدەم بولغان .(مەسىلەن 764 - يىلىدىكى جەڭ ) .تەخمىنەن 740 -يىلى خەزەر قاغانى ئېتىقادىنى شامان دىنىدىن يەھۇدىي دىنىغا ئۆزگەرتتى. بۇ يەھۇدىي سودىگەرلىرىنىڭ جانلىق پائالىيىتىنىڭ تەسىرى ئىدى. ئۇلار ئەينى ۋاقىتتا تۈركىي قەۋىملەر ئىچىدە ئەڭ مەدەنىيەتلىكى بولۇپ ئۆزگەرتىش ئاساسىدىكى يېزىقى بولۇپلا قالمي چوڭ شەھەرلەرنى ، چېلەك دەرياسى بويىدىكى بالغۇنچار ، داغىستاندىكى سەمەندەر ( بۈگۈنكى پېتروۋىسكىي ) قاتارلىقلارنى ئۇلار پايتەخىت قىلىپ قۇرۇپ چىققانىدى. 1030 - يىلى ئۇلار توختىماي غەرپكە سلجىۋاتقان پەچەنەكلەر ، جەنۇپقا كېڭىيىۋاتقان كىيۋ رۇسىيىسى ، ۋە « يۈزسىز ئىتتىپاقداش » ۋىزانتىيەنىڭ بىرلەشمە ھۇجۇمى بىرلە مۇنقەرىز بولدى. ئۇلارنىڭ تارىخي ئورنى قىپچاقلارغا قالدى.
Wi-Fi
Wi-Fi ھەققىدە گەپ بولۇنسىلا، كىشىلەرنىڭ كاللىسىدا «سىمسىز تور» دەيدىغان ئاتالغۇ u was lچاقماقتەك چىقىپ ئۆتۈشى مومكىن. بۈگۈنQ is ئاساسلىق توختىلىدىغىنىمىز Wi-Fi تېخ ki ki q QAنىكىسى ئاساسىدىكى سىمسىز تور. Wi-Fi ھەققىدە توختىلىشتىن بۇرۇن ئاۋۋال سىمسىز تور ھەققىدە ئازراق توختىلىپ ئۆتەي.
سىمسىز تور دەيدىغان بىر تېخنىكا بىلەن، بىز ئەڭ دەسلەپتە تونۇشقان ۋە ھازىر تۇرمۇشىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر قىسىمىغا ئايلانغان كۆچمە تېلفۇندىن باشلاپ ئۇچىرىشىپ كىلىۋاتىمىز. بۇ سىمسىز سىگىنال ئۇزىتىدىغان بارلىق تېخنىكىلارنىڭ ئورتاق ئاتىلىشى بولۇپ، كۆچمە تېلفۇن، رادار، سۈنئى ھەمرا سىگىنالى، كۆچمە ئۈسكۈنىلەردە تورغا چىقىش، كۆك چىش، zigbee، 3G، GPRS قاتارلىق تېخنىكىلارنىڭ ھەممىسى مۇشۇ سىمسىز تور تېخنىكىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
ئەمدى بۇ تېخنىكىلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئاددىي ھەم پايدىلىنىش ئاسان بولغان تېخنىكا W-Fi تېخنىكىسى بولۇپ، بۇ تېخنىكىنى ئىلىكتىرون ساھەسىدىكى ئۇلۇغ تېخنىكىلارنىڭ بىرى دىيىشكە بولىدۇ.
Wi-Fi تېخنىكىسى 100mw دىنمۇ تۆۋەن بولغان سىمسىز تارقىتىش سىگىنالى بولغاچقا (تىزگىنەكنىڭ قۇۋىتى 15mw ئەتراپىدا)، ئىنتايىن ساغلام سىمسىز سىگنال دەپ قارىلىپ، تىزلا ئالقىشقا ئىرىشكەن.
Wi-Fi سىگىنالى، سىمسىز يىتەكلىگۈچ (سىمسىز روتېر، 无线路由器) ئارقىلىق تارقىتىلىدۇ. ئەلۋەتتە سىمسىز تور مەركىزى (无线基点)، سىمسىز سىۋىچ (无线交换器) قاتارلىق ئۈسكۈنىلەر ئارقىلىق تارقىتىشقىمۇ بولىدۇ. ھەتتا Wi-Fi ئۆزىكى بولغان ھەر قانداق ئۈسكۈنە (يانفون، تاختا كومپىيۇتېر، لەپتوپ) ئارقىلىق يۇمشاق دىتالنىڭ ياردىمىدە تارقىتىشقا بولىۋىرىدۇ. ئاددىي قىلىپ ئىيىتقاندا، Wi-Fi نى كۆرۈنمەس بىر تور سىمى دەپ پەرەز قىلىشقا تامامەن بولىدۇ.
Wi-Fi تېخنىكىسى بارلىق سىمسىز تور تېخنىكىلىرىنىڭ ئىچىدە بىر قەدەر ياش تېخنىكا، Wi-Fi تېخنىكىسى 1990-يىللاردا ئاۋىستىرالىيە ئىلىم-پەن ۋە سانائەت تەتقىقات تەشكىلاتى (CSIRO) تەتقىق قىلىپ چىققان، 1996-يىلى ئامىرىكىدا سىمسىز تور تېخنىكىسى پاتنىتىغا ئىرىشكەن.
1999-يىلى خەلىقئارالىق ئىلىكتورون تېخنىكىسى ۋە ئۇچۇر تېخنىكا ئىنژىنىرلار جەمئىيىتى بولغان ئامىرىكا ئىلىكتورو ۋە ئىلىكتورون ئىنژىنىرلار جەمئىيىتى (IEEE) سىمسىز قىسمى تور ئۆلچىمى بولغان 802.11 ئۆلچىمىنى بىكىتكەندە، CSIRO تەتقىق قىلىپ چىققان بۇ سىمسىز تور تېخنىكىسىنى ئەڭ ياخشى سىمسىز تور تېخنىكىسى دەپ ئىتراپ قىلغان، شۇنىڭدىن كىيىن بۇ تېخنىكا Wi-Fi تېخنىكىسىنىڭ نىگىزى بولۇپ قالغان.
Wi-Fi تېخنىكىسى تۇغۇلۇپلا ئالقىشقا ئىرىشكەن بولسىمۇ، قولىمىزغا كىلىشتە ئاز بولمىغان ئوڭۇشسىزلىقلارغا ئۇچىرىغان.
دەسلەپكى مەزگىللەردە بۇ تېخنىكا CSIRO نىڭ پاتنىت ھوقوقىغا ئىرىشكەن تېخنىكىسى بولغاچقا، پاتنىت مەسىلىسى تۈپەيلى، ئانچە بەك كىڭىيىپ كىتەلمىگەن. كىيىنكى مەزگىللەردە ئاۋىستىرالىيە ھۆكۈمىتى ئامىرىكىدا كىڭىشىش ئارقىلىق نۇرغۇن ئىلىكتىرون شىركەتلىرىگە بۇ تېخنىكىدىن ھەقلىق پايدىلىنىش ھوقوقىنى بەرگەن، Apple, Intel, Lenovo, DELL, Microsoft قاتارلىق شىركەتلەر ئارقا ئارقىدىن ئىشلىتىش ھوقوقىغا ئىرىشكەن. مانا ھازىر بىز ھەر بىر دانە Wi-Fi تېخنىكىسى بار ئۈسكۈنىنى سىتۋالغاندا، خەجلىگەن پۇلىمىزنىڭ بىر قىسىمى ئاۋىستىرالىيە ھۆكۈمىتىگە پاتنىتلىق مەھسۇلاتنى ئىشلىتىش ھەققى سۈپىتىدە بىرىلىدۇ. ھەتتا ماركىسىز تاغتۇرا مەھسۇلاتلىرىمۇ شۇنداق، چۈنكى بۇ ئۈسكۈنىلەرنىڭ Wi-Fi ئۆزىكىمۇ يەنىلا ئىشلىتىش ھوقوقىغا ئىرىشكەن شىركەتلەردىن كىلىدۇ.