cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماخاتما گەندى ۋە باگاۋاد گىتا
ئەسلىدە بۇ دۇنيا پۈتۈن ئىنسانلار ئۈچۈن يارىتىلغان ئىدىغۇ؟
ماددىي جەھەتتىكى زوقلىنىش ھەقىقەتەن روھتىن ئۈستىن تۇرامدۇ؟
پۈتۈن ئىنسانلارنىڭ ئېتىقاد قىلۋاتقان دىنلىرىدا، مۇقەددەس كىتاپلىرىدا روھنىڭ مۇقەددەسلىكىنى تەرغىپ قىلاتتىغۇ؟
شۇنىڭ ئۈچۈن گۈزەل روھلار يەردە خارلىنامدۇ؟ شۇنىڭ ئۈچۈن ماددىنى دەپ روھنى قارلىتىمىزمۇ؟
نىمە دەپ بۇ گۈزەل دۇنيانى ئۆز قېنىمىز بىلەن بۇلغايمىز؟ھ
ئۆز ۋاقتىدا ھابىل ئاكىسى قابىلغا مۇنداق دىگەنتىغۇ:«ئەگەر سەن مېنى ئۆلتۈرۈشكە قولۇڭنى سوزىدىغان بولساڭ، مەن سېنى ئۆلتۈرۈشكە قولۇمنى سوزمايمەن. مەن ھەقىقەتەن ئالەمنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھتىن قورقىمەن.
بۇ دۇنيادا قابىللار نىمە دىگەن تولا. ئۇلار نىمانداق كۈچلۈك ؟ راستىنلا تەۋراتتا دىيىلگەندەك قابىلنى كىشىلەر ئۆلتۈرۈشكە پېتىنالمامدۇ؟ قابىلنىڭ پىشانىسىدە راستىنلا ئاللاھ سالغان بەلگە بارمۇ؟
ئادالەت بۇ دۇنيادا راستىنلا شۇنداق ئاجىزمۇ ؟
مەن مۇشۇ سۆزلەرنىڭ جاۋابىنى ئىزدەش ئۈچۈن ئۇزۇن بىر يولغا چىقتىم. بەلكى بۇ سوئاللارغا ھاياتىم بويىچە جاۋاپ تاپالماسلىقىم مۇمكىن، ئەمما مەن يەنىلا ئاجىز مەزلۇملار تەرىپىدە، سۆيگۈ مۇھەببەت تەرىپىدە، چۈنكى مەن ئۆزەممۇ ئاجىز بىر مەزلۇم، ئاللاھنىڭ ئاجىز بىر قۇلىمەن.
لەنەت بولسۇن قابىللارغا
مەن يەنىلا كىتاپنى ئوقۇشنى باشلىدىم ۋە داۋاملىق خاتىرلەۋاتىمەن.
زوراۋانلىقنى تەرغىپ قىلمايدىغان «تەڭرىنىڭ ناخشىسى» ناملىق كىتاپقا ئەڭ ياخشى تەسۋىر يازغان ۋە پۈتۈن ئىلمىي ئىشھەرىكەتلىرىدە ۋە سىياسىي كۆرەشلىرىدە بۇ كىتاپنى قىبلەنامە قىلغان بۇ مۇبارەك زات گەندىنىڭ ھاياتىغىمۇ قىززىقىپ قالدىم.
گەندى (1869- 1948) بولسا ھىندىستان خەلقىنىڭ ۋە ھىندىستان مۇستەقىلىقى ھەركىتىنىڭ سىياسى ۋە روھىي داھىيسى.
گەندى ھەم ئابدۇلكەنىت ، ئۇستاز ۋە سوفى ۋە ئەسكىلىككە قارشى ئاكتىپ ئەمما زوراۋانلىق ئىشلەتمەي قارشى تۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان
Satyagraha پەلسەپىسنىڭ ئۇستازىدۇر«مەن ئوقۇۋاتقان بۇ تەڭرىنىڭ ناخشىسى ناملىق كىتاپ ئاساسىدىكى ھىندى پەلسەپىسى».
گەندى بولسا يەنە ھىندىستاندا ۋە دۇنيادا توغرا تەرىپىدىن بېرىلگەن ۋە ئۇلۇغ روھ مەنىسىدە (Mahatma) ۋە ئاتا مەنىسىدە قىلغان (Bapu) دىگەن ناملار بىلەن ئاتىلىدۇ.
گەندى ھىندىستاندا رەسمىي ھىندى خەلقىنىڭ ئاتىسى دەپ تونۇلغان، ۋە تۇغۇلغان كۈننى (10-ئاينىڭ 2-كۈنى) رەسمىي تەتىل كۈنى قىلىپ بېكىتكەن.
شۇنىڭدەك يەنە 2007-يىلى 6-ئاينىڭ 15-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى گەندىنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى «دۇنيا زوراۋانلىق چەكلەنگەن كۈن» قىلىپ ئېلان قىلغان.
گەندى بۇنىڭ بىلەن توختاپ قالماي يەنە ھىندىنىزىم، خىرىستىيان، بۇددىنىزىم، ئىسلام، يەھۇدى، دىنلىرىغا ئائىت پۈتۈن مۇقەددەس كىتاپلارنى بىربىرلەپ ئوقۇپ چىققان.
ئوقۇش پۈتكەندىن كېيىن ھىندىستانغا قايتىپ ئادۋۇكانتلىق قىلغان بولسىمۇ ئىشلىرى تازا يۈرۈشمىگەن. 1893-يىلى ھىندىستاننىڭ جەنۇبىي ئافرىقىدىكى  بىر شېركىتىگە خىزمەتكە چۈشۈپ، ئافرىقىغا سەپەر قىلغان.
گەندى جەنۇبىي ئافرىقىدا ھىندى يانلانما ئىشچىلىرىنىڭ ئۇچراۋاتقان ناھەقچىلىق ۋە ئېرقىي كەمسىتىشىلىرىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن ۋە ئۆزىمۇ بۇ كەمسىتىشلەرگە ئۇچرىغان.
بۇنىڭ بىر مىسالى: ئۆزى بىر قېتىملىق پويىز سەپىرىدە قولىدا 1-دەرىجىلىك ۋاگوننىڭ بېلىتى تۇرسىمۇ 3- دەرىجىلىك ۋاگونغا ئولتۇرۇشقا مەجبۇرلانغان، بۇنىڭغا قارشىلىق قىلغان گەندىنى قولتۇقىدىن كۆتۈرۈپ پويىزدىن تاشلىۋەتكەن. بۇ سەۋەپلىك گەندى سەپىرىنى بىر ئات ھارۋىسى بىلەن داۋاملاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولغان.
يەنە بىر قېتىم يولۇچىلار ئابتۇبۇسىدا، بىر ئاق تەنلىك ياشقا ئورۇن بوشاتمىدىڭ دەپ، ئاق تەنلىكلەردىن تاياق يىگەن يەنە نۇرغۇن سەپەرلىرىدە مېھمانخانىلاردا كەمسىتىشكە ئۇچراپ مېھمانخانىدا ياتالماي، كۆك ئاسماننى دالدا قىلىپ دالىلاردا تاڭنى ئاتقۇزغان.
مانا مۇشۇنىڭدەك بىر قاتار ئېرقىي كەمسىتىشلەر سەۋەبىدىن ئۆز ئالدىغا بۇ ئادالەتسىزلىككە قارشى كۆرەشكە ئاتلىنىپ، 1894-يىلى «ناتال ھىندى قۇرۇلتىيىنى قۇرۇپ چىققان. بۇ تەشكىلات ئارقىلىق جەنۇبىي ئافرىكىدىكى ھىندىلارنى ئومومىي بىر سىياسىي كۈچنىڭ ئاستىغا يىغقان.
بۇ ئەركىنلىك ھىندى مىللىتىنىڭ تېخىمۇ ياخشى، پاكىز ۋە توغرا بىر ھايات قارشى ئۈچۈن ۋە ئۇلارنىڭ بىريەرگە جەم قىلىپ، ئىتتىپاقلاشتۇرۇپ زور نەتىجىلەرگە ئېرىشكەن.
زوراۋانلىق ،ناھەقچىلىق ۋە يالغانچىلىق ئوخشاش بىر ئەسكىلىك دەپ بىلىپ، ھەقىقىي بىر يول تېپىشىنىڭ يالغۇز يولى بىرلا، ئۇ بولسىمۇ زوراۋانلىق قىلماسلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
2. دۈشمەنلەرگە زۇلۇم قىلماسلىق ۋە جىسمانىي جەھەتتىن دەخلى-تەۋرۇز قىلماسلىق. ئەگەر زالىملارغا قارشى زالىملىق قىلسا، ئۇ ھالدا ئۇلار بىلەن پەررقنى قالمايدىغانلىقى، شۇڭا ھەرتۈرلۈك ۋەششىلىككە قەتئىي قارشى تۇرۇش.
3. رەقىپلەرگە زۆرۈر تېپىلغاندا ئىنسانىي ياردەم قوللىرىنى سۇنۇش. (ئافرىقا ھىندى خەلقىنىڭ مەسىلىسىنى قىلۋاتقاندا، ۋابا كېسىلى تارقىلىدۇ. مانا مۇشۇ چاغدا گەندى پۈتۈن كۆرەشلىرىنى توختىتىپ ، قارشى تەرەپتىكىلەرگە ياردەم قىلىش ئۈچۈن ئۆز خەلقىنى سەپەرۋەرلەندۈرىدۇ.)
ئۈزلۈكسىز 7يىل پاسسىپ قارشى تۇرۇش كۆرەش جەريانىدا ئىش تاشلاش، تىنىچلىق بىلەن نامايىش قىلىش، ئاچلىق ئېلان قىلشىتەك ئۇسۇللاردىكى قارشى تۇرۇش ھەرىكەتلىرىدە مىڭلىغان ئىنسانلارنىڭ قانلىرى تۆكۈلگەن ، مىڭلىغان ئىنسانلار تۈرمىلەرگە تاشلانغان،ھەرخىل قىيىن قىستاقلارغا ئۇچراپ ئېغىر تەن جازالىرى بىلەن خارلانغان. ئەمما ھۆكۈمەت قانچىلىك قىلىپ بولسىمۇ بۇ قارشى تۇرۇش ھەركەتلىرى جىمىقتۇرالمىغان.ئاخىرى ئاشۇ چاغدىكى قارشى تەرەپتىكى گېنرال مۇنداق دېگەن :«ھىندىلارنى قەتئىي ياخشى كۆرمەيمەن.ئەمما سىلەرگە قارشى ئامالسىزمەن.بىز سىلەرنى شۇنداق قاتتىق باشقۇرساقمۇ، لېكىن بىز قىيىنچىلىققا ئۇچرىغاندا سىلەر بىزگە ياردەم قىلۋاتىسىلەر، ئەمدى سىلەرگە قانداقمۇ قورال ئىشلىتەلەيمىز. سىلەر بىزگە قارشى قوراللىق بىر كۈچ ئىشلەتكەن بولساڭلار،سىلەرنى قانداق بىرتەرەپ قىلىشنى ئوبدان بىلەتتۇق. لېكىن سىلەر ئۆز دۈشمىنىڭلارغىمۇ زىنھار مۇش ئاتمايسىلەر. ئۆزەڭلەر ئازاپلىنىش ئارقىلىق غەلبىگە ئېرىشمەكچى بولۋاتىسىلەر، مۇشۇ ئىشلار سەۋەپلىك ئالدىڭلاردا چارىسىز قېلىۋاتىمىز».
گەندىنىڭ بۇ پاسسىپ قارشى تۇرۇش ئۇسۇلى جەنۇبىي ئافرىقىدا غەلبىگە ئېرىشكەن. مانا مۇشۇ كۆرەش جەريانىدا ئۆزىنىڭ ئىدىيىسى پىشىپ يىتىلىپ، پاسىسىپ قارشى تۇرۇش پەلسەپىسى تاكامۇللاشقان. شۇنىڭ بىلەن گەندى بۇ ئۇسۇلنى ئۆز ئانا ۋەتىنى ھىندىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ئىشلىتىشنى قارار قىلغان. 1915-يىللىرىدا ھىندىستانغا قايتىدۇ. ئۇ چاغدا ھىندىستان ئەنگىلىيەنىڭ مۇستەملىكىدە ئىدى.
1- دۇنيا ئۇرۇشىدا ھىندىستاننىڭ ئەركىنلىككە ئېرىشىش بەدىلىگە 985 مىڭ ھىندى ئەسكىرى ئەنگىلىيە ئۈچۈن ئۇرۇشقا قاتنىشىپ، زور بەدەل تۆلىدى. ئەمما ئۇرۇشتىن كېيىن ئەنگىلىيە ۋەدىسىدىن يېنىۋېلىپ ھەمدە، ھىندى خەلقى ئۈستىدىن زۇلۇملارنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇردى.دەل مانا مۇشۇ چاغلاردا يەنى 19819-يىلى گەندى ھىندىستان ئەركىنلىك ھەركىتىنىڭ يول باشچىسى بولدى.
بۇنىڭ بىلەن گەندى ئۆز پەلسەپىسنى شەرھىيلەپ« ھىندىستاندا قان تۆكۈلمەيدۇ، ئەمما ھىندىستان مۇستەقىللىققا ئېرىشىدۇ. ھەرتۈرلۈك ئىش ۋە پائالىيەتلەر مەملىكەت مىقياسىدا ئومومى يۈزلۈك باشلىنىدۇ. پەقەت قول ھۈنەرۋەنچىلىككىلا تايىنىپ ۋە بۇ مەھسۇلاتلارنى سېتىش ئارقىلىق ھايات داۋاملىشىدۇ» دەپ ئوتتۇرىغا قويدى ۋە ئەمەلىيلەشتۈردى.
1924-يىلى گەندى ئېغىر كېسەل بولۇپ قالدى، شۇنداقتىمۇ تۈرمىگە قامالدى. شۇ چاغدىكى ھىندىستان ۋالىسى گەندىنى ئەمدى بۇ ئۆلىدۇ. بۇنىڭدىن قۇتۇلىمىز دەپ ئويلاپ تۈرمىدىن چىقىرىۋەتتى. ئەمما گەندىدىكى يۈكسەك مەنىۋى قۇۋۋەت ئۇنىڭ ئاجىز بەدىنىنى ساقلاپ قالدى. بۇنىڭ بىلەن يەنە گەندىگە ئەگىشىدىغان ياشلاپ ھەسسىلەپ كۆپەيدى. مەنە مۇشۇ چاغدا گەندى پۈتۈن مەملىكەت بويىچە بايقۇت ھەركىتىنى باشلىدى. گەندى يەنە تۈرمىگە تاشلاندى. بىرنەچچە يىلدىن كېيىن قويۇپ بېرىلىپ، 30-40يىللارغا كەلگەندە يەنە تۈرمىگە تاشلاندى.لېكىن ئۆزىنىڭ پىرىنسىپىدىن قەتئىي ۋاز كەچمەي،ئۆز مەقسىتى ئۈچۈن پاسسىپ قارشى تۇرۇش ئۇسۇلى بىلەن داۋاملاشتۇرۇپ، دۈشمەنلىرىگە سۆيگۈ بىلەن ھۇجۇملىرىغا شەپقەتلىك بىلەن قارشى تۇردى.
دۈشمەنلىرى مۇشۇنداق ئەھۋالدا نىمە قىلىشىنى بىلمەي، تېڭىرقاپ قالىدۇ، چۈنكى ئالدىدا تۇرغان كۆرەش ئۇسۇلى يېپيېڭى بىر كۆرەش ئۇسۇلى ئىدى.
ئاخىرى 1947-يىلى ئەنگىلىيە مۇستەملىكچىلىرى ھىندىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلدى.
ھېچقانداق بىر غەلبە ئاسانلىقچە قولغا كەلمەيدۇ. مۇۋاپىقىيەت قازىنىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئىنسان ئۇنىڭغا لايىق بولۇش لازىم. مۇۋاپىقىيەت قازىنىش يولىنى ئالدى بىلەن خىيال قىلىشىمىز، نىشاننى توغرا بەلگىلىشىمىز، بۇ نىشان مەقسەت ئۈچۈن ئۈمۈدكە تولغان يۈرەك بىلەن ھەرىكەتكە ئۆتىشىمىز لازىم. بۇ يولدا ئۇچرىغان قىيىنچىلىقلارغا ھەرگىز باش ئەگمەسلىكىمىز. ھۇرۇنلۇق كالۋالىق بىلەن ئەمەس بەلكى تىرىشچانلىق، چېچەنلىك بىلەن كۆرەش قىلىش ئىرادىسىنى يىتىلدۈرۈش لازىم.
گەندى 1948-يىلى 1-ئاينىڭ 30-كۈنى دالخىدىكى باغچىدا كېچە بەدەن چېنىقتۇرۇش ئۈچۈن كېتىۋاتقاندا، ھىندى رادىكالى بولغان بىر ياش تەرىپىدىن ئۇچ پاي ئوق ئېتىشى بىلەن ھاياتىدىن ئايرىلىدى. ئەينى چاغدا ھىندىستان بىلەن پاكىستان ئارىسدا ئۇرۇش پارتىلايدىغان بولۇپ، بۇ ئۇرۇش سەۋەبىدىن ھىندىستان تەرەپتىكى مۇسۇلمانلار مەجبۇرىي دىگۈدەك پاكىستانغا كۆچۈرۈلگەن ئىدى. بۇ مۇشۇنداق بىر ئېچىنىشلىق بىر ئاقىۋەتتە، گەندى ئەمدىلا مۇستەقىل بولغان دۆلىتىنىڭ ئىچكى ئۇرۇش ئوتىدا قالماسلىقى ئۈچۈن ھىندىستان پارلامېنتىنىڭ قارشى چىقىشىغا قارىماي 550 مىليون رۇبلى پاكىستانغا تۆلەشنى قارار قىلغان ۋە تۆلىگەن ئىدى. مۇشۇ قارارغا قارشى تۇرغان كۈچلەرنىڭ قولى بىلەن ئۆلتۈرۈلىدۇ.
شۇ چاغدا ھىندىستاننىڭ پىرىزىنتى نېخرۇ ئۆزىنىڭ رادىئو تەزىيە نۇتۇقىدا مۇنداق سۆزلىگەن ئىدى:«دوسلار، يولداشلار يورۇقلۇق بىزنى تاشلاپ كەتتى ۋە ھەريەرلەر قاراڭغۇلۇققا قاپلىدى. سىلەرگە نىمە دىيىشىمنى ۋە قانداق سۆزلىشىمنى بىلمەيمەن. سۆيۈملۈك داھىيىمىز باپۇ دۆلەتنىڭ ئەتىسى ئەمدى يوق. مۇنداق دىمەسلىكىم كېرەك ئىدى. ئەمما شۇنچە يىللاردىن بېرى كۆرۈپ تۇرغاندەك ئۇنى كۆرەلمەيمىز، مەسلىھەتلىرىنى ئاڭلاش تەستىقلىرىگە ئېرىشىش ئۈچۈن ئۇنىڭ ئالدىغا بارالمايمىز. بۇپەقەت مېنىڭ ئۈچۈنلا ئەمەس، بۇ دۆلىتىمىزدىكى مىليونلارچە ئىنسانلار ئۈچۈن مىليونلارچە بىر زەربە».
ماخاتما گەندى ھىندىستاننى مۇستەقىللىقكە ئېرىشتۈرۈپ قالماي يەنە ھىندى خەلقىگە ۋە پۈتۈن دۇنيادىكى تىنىچلىق پەرۋەر ئىنسانلارغا تېنىچلىق ئۈلگىسىنى تىكلىدى ۋە ئاجايىپ ھېكمەتكە تولغان سۆزلەرنى قالدۇرۇپ ۋە قولۇمدا تۇرغان «تەڭرىنىڭ ناخشىسى» (Bhagavad Gita) ناملىق كىتاپ ۋە ئۇنىڭ تەرجىمىسىنى قالدۇرۇپ كەتتى.
گەندى بۇ كىتاپ توغۇرسىدا مۇنداق دېگەن : گۇمانلار ئىچىدە قىينالغان، ئۈمۈدسىزلىككە تولغان ۋە قاراڭغۇلۇق قاپلىغان يوللىرىمىزنى بىر يورۇقلۇقنى كۆرەلمىگەن ئاشۇ كۈنلىرىمىزدە، قولۇمغا «تەڭرىنىڭ ناخشىسى» (Bhagavad Gita) نى ئېلىپ بەتلىرىنى ئاچقان چاغلىرىمدا ھەرۋاقىت ماڭا تەسەللى بەرگەن ئۈمۈدكە باشلىغان بىر بىيىتنى ئوقۇغۇم ۋە پۈتۈن ۋۇجۇدۇمنى قاپلىغان ئاشۇ دەرتلەرگە قارىماي يۈزۈمدە كۈلكىنىڭ جۇلالىسىنى كۆردۈم.
ماخاتما گەندى ھېكمەتلىك سۆزلىردىن ئۈزۈندىلەر:
ھەقسىزلىككە بېقىنىپ پۈتۈن دۇنيانى ئۆزەڭگە قاراتقىنىڭدىن ،ئادالەت يولىدا يالغۇز قالغىنىڭ ئەۋزەل.
ئاددىي ياشىغىنكى باشقا نەرسىلەرمۇ سەندە بار بولسۇن
ئالتۇن كىشەنلەر، تۆمۈر كىشەنلەر تېخىمۇ ئەسكىدۇر
كۈچسىز ئىنسانلار كەچۈرۈشنى بىلمەيدۇ، كەچۈرۋېتىش پەقەت كۈچلۈكلەرگە خاس بىر ھالەتتۇر.
شەخسىيەتچى كىشىلەرنىڭ كۆزى كوردۇر.
«قانغا –قان، جانغا-جان» دىگەن كىشىلەرنىڭ چۈشەنچىسى پۈتۈن دۇنيانى ۋەيران قىلۋېتىدۇ.
ھەقىقەت بەزىدە تاشتەك قاتتىق، بەزىدە مامۇقتەك يۇمشاق.
ھەقىقىي كۈچ سېنىڭ جىسمانىي جەھەتتىكى كۈچۈڭدىن كەلمەيدۇ، بەلكى بويۇن ئەگمەس ئىرادەڭدىن كېلىدۇ.
تەرتىپلىك، پاكىز ۋە شەرەپلىك بىرسى بولۇشتا پۇلنىڭ ھېچ بىر رولى يوقتۇر.
بىر مىللەتنىڭ ھاياتى ئۈچۈن كىشىلىك ئەركىنلىك، ۋە مۇستەقىللىق شەرت.
ھېچكىمنىڭ پاسكىنا پۇتلىرى بىلەن ئۆيۈمدە يۈرۈشىگە يول قويمايمەن.
ئەگەر ھەقىقىي ئاڭلايدىغان بىر قۇلاققا ئىگە بولساڭ، تەڭرى بىزگە ئۆز تىلى بىلەن نىدا قىلىدۇ.
يەرنى ئاغدۇرۇپ ئۇنى تېرىمىسەك، ئۆزىمىزنى ئۇنۇتتۇق دېمەكتۇر.
دىنلار ئەسلىدە ئوخشاش بىر نۇقتىدا كېسىشكەن، پەرىقلىق يوللاردۇر، ئوخشاش بىر نۇقتىغا يىتىشىمىز دەيدىكەنمىز نىمىشقا ياتلىشىمىز.
بىزنىڭ بەدىنىمىزدە ھالەت قانداق بولسا، بۇ كائىناتنىڭ ھالىتىمۇ شۇنداقتۇر، شۇنىڭغا بىز پۈتۈن دۇنيانىڭ يۈكىنى يۈكلەشكە ھازىر بولىشىمىز لازىم.
ئىنسانلار باشقىلارغا ئەسكىلىك قىلىپ تۇرۇپ، ئۆزىگە ياخشىلىق تەلەپ قىلمىسۇن. ئىنسانلارنى بىر كاچات ئۈچۈن ئىككى كاچات ئۇرۇش ھەققىڭ يوق.
بىر ئىنساننىڭ ئىچىنى ئىلىمنىڭ نۇرى قاپلاپ، جاھالەتنىڭ قاراڭغۇلىقىنى ئېلىمنىڭ نۇرى يورۇتقاندا، تەڭرىنىڭ مۇبارەك نۇرى ئۇنىڭغا كۆرىنىدۇ.
ئالتۇن، كۆمۈش، ئالماس ياقۇتلار ھەممىسى ئەسلىدە تۇپراقتىن كەلگەندۇر، ئەمما ھېچ بىرىنىڭ قىممىتى يوقتۇر. ھەربىرى توزىغان تۇپراقتىن ئىبرەتتۇر. ئاچكۆزلۈكتىن قۇتۇلغان چاغدا پۈتۈن بۇلارغا ئەنە ئاشۇنداق قارايمىز.
ھەددىدىن زىيادە تاماق يىگەن ۋە ھەددىدىن زىيادە ئۇخلىغان كىشى بۇ دۇنيادا ھېچ بىر ئىشتا غەلبە قىلالمايدۇ.
ھەرتۈرلۈك ئارزۇلارنىڭ سەۋەبىدىن ئىلىمدىن مەھرۇم قالغان ئىنسانلار پەقەت دۇنيانىلا كۆرىدۇ، ئەمما دۇنيادا يوشۇرۇن بار بولغان تەڭرىنى كۆرەلمەيدۇ.
ھەقىقەت مەڭگۈلۈك بولسا، ئۇ ھالدا يالغانچىلىقمۇ شۇنداق. شۇنىڭغا ئوخشاش نۇر مەڭگۈلۈك بولسا، قاراڭغۇلۇقمۇ شۇنداق. ئەمما بىزلەر پەقەت مەڭگۈلۈك بولغان مەڭگۈلۈك ھەقىقەتنى باغرىمىزغا باسالايمىز.
دۇنيانى قانداق كۆرۈشنى ئارزۇ قىلساڭ، ئۆزەڭمۇ شۇنداق بول.
قوللىرىنى قان بىلەن بويىغانلار، ھېچقانداق ۋىجدان ئازابى تارتىشنى بىلمەيدىغانلاردۇر.
ئەگەر بىر ئىنسان ھەقىقەتەن ئۇخلاۋاتقان بولسا، ئۇنى ئۇيغۇتۇش مۇمكىندۇر، ئەگەر ئۇ يالغاندىن ئۇخلىۋالغان بولسا، پۈتۈن كۈچىمىزنى سەرپ قىلىپمۇ ئۇنى ئويغىتىش مۇمكىن ئەمەستۇر.
بۇ دۇنيادا شۇنداق ئاچ ئىنسانلار باركى، ھەتتا تەڭرىمۇ ئۇلارنىڭ كۆزىگە بىرپارچە نان شەكلىدە كۆرىنىدۇ.
سۆيگۈ ئىنسانلارغا، ۋەششىلىك ھايۋانلارغا خاستۇر.
سۆيگۈ باريەردە ھاياتلىق بار بولىدۇ.
تۈگۈلگەن مۇشلار بىلەن قول ئېلىشمايمەن.
زوراۋانلىق قىلماسلىق مېنىڭ ئېتىقادىمنىڭ بىرىنجى ماددىسىدۇر. ئۇ ھەم ئەڭ ئاخىرقى ماددىسىدۇر.
بۇ دۇنيادا ۋىجدانىمدىن باشقا ھېچكىمدىن قورۇقمايمەن.
پىكىرلىرىڭلەرگە دىققەت قىلىڭلار، ھېس تۇيغۇلىرىڭلارغا ئايلىنىپ قالمىسۇن. ھېس تۇيغۇلىرىڭلارغا دىققەت قىلىڭلار، ئىش ھەركىتىڭلەردە ئىپادىلىنىپ قالمىسۇن.ئادەتلىرىڭلەرگە دىققەت قىلىڭلار، قەدىرلىك نەرسىلىرىڭلارغا ئايلىنىپ قالمىسۇن.قەدىرلىك نەرسىلىرىڭلارغا دىققەت قىلىڭلار مىجەز – خاراكتىرىڭلەرگە ئايلىنىپ قالمىسۇن. مىجەز-خاراكتىرىڭلەرگە دىققەت قىلىڭلار، تەغتىرەڭلەرنى بەلگىلەر قويمىسۇن.
2016-يىلى 1-ئاينىڭ 12-كۈنى، گېرمانىيە
مەنبە: باغداش تورى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
تۇرغۇن ئىبراھىم
كومپىيوتىېر پەنلىرى يىتەكچىسى تۇرغۇن ئىبراھىم
خالمۇرات ھاررى
خالمۇرات ھاررى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Halmurat Harri) ياكى خالمۇرات ھاررى ئۇيغۇر بولسا 1985-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۇرپان شەھىرى دە تۇغۇلغان.
قىزىلئۆي يېزىسى
قىزىلئۆي يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qizilöy Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئۇلۇغچات ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئاي
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ئاي (بەلگە: )
ئاي شارى
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى ۋە تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نۇقتىسىدىن رولى ۋە ئەھمىيىتى
ئاپتۇرى: ئەرتان بەشە ۋە مەرۋە سەرەن
قىسقىچە مەزمۇنى
بۇ ماقالە، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» تېمىسىنى ئۇقۇم ۋە نەزەرىيىۋى دائىرىدە تەتقىق قىلىدۇ، ئۇنىڭ تەتبىقلىنىش ساھەلىرى ۋە ئامىللىرى ئۈستىدە توختىلىدۇ. تۈركىيەدە ئادەتتە تاكتىكا ۋە ھەرىكەت شەكىللىرىگە ئەھمىيەت بېرىلىدىغان ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ مۇھىم تەرىپىنى، ئەسلىدە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارنى نەزەردە تۇتقان ھالدا ئانالىتىك ۋە كۆپ قاتلاملىق ئۇچۇر توپلاش پائالىيەتلىرى شەكىللەندۈرۈشى كېرەك. شۇڭا ماقالىنىڭ تۈپ نىشانلىرىنىڭ بىرى، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ دەۋرىمىزدە قولغا كەلتۈرگەن ئۇتۇق ۋە مەنىسىنى چۆرىدىگەن ھالدا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ ئىچكى – تاشقى جەھەتتىن كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشىدىكى ئورنىغا ئىشارەت قىلىدۇ. بۇ دائىرىدە، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكىگە خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغان مەۋجۇت ياكى ئوتتۇرىغا چىققۇسى تەھدىتلەرنى بايقاپ، تېررورىزم ۋەياكى شۇنىڭغا ئوخشاش سىياسىي زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىدىغان يىلتىزى چوڭقۇر خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشتا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئەھمىيىتىگە دائىر يىپ ئۇچلىرىنى بېرىشكە تىرىشىدۇ. ماقالىدە يەنە بۇ نىشانغا پاراللېل ھالدا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ئۈنۈملۈك ۋە ئەمەلىي سىياسەتلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشىغا قوشىدىغان تۆھپىلىرىگىمۇ ئورۇن بېرىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئىستىخبارات، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، تېررورىزم، تېررورىزمغا قارشى كۈرەش
كىرىش سۆز
«ئىستىخبارات» ئۇقۇمىغا بېرىلگەن ھەر خىل ئېنىقلىمىلار بىر يەرگە جەملەنگىنىدە، ئالدىنقى پىلانغا چىقىدىغان مۇددىئا ۋە ۋاسىتىلەر نۇقتىسىدىن ئادەتتە مۇئەييەن بىر ھادىسىنى تونۇش، ئوتتۇرىغا چىقىرىش، چۈشىنىش ۋە قىلىنىشى كېرەك بولغان ئىشلارنى پىلانلاش، قارار قىلىش، ئالدىنى ئېلىش، ھەرىكەتكە ئۆتۈش، ئىستراتېگىيە تۈزۈش، سىياسەت بەلگىلەش ۋە ئالاقىدار مۇددىئا ئۈچۈن مەخسۇس ۋاسىتىلەر ياكى مېتودلارغا تايىنىپ ئۇچۇر توپلاش ۋە ئۆزىگە خاس ئۇسۇللار بويىچە بۇ ئۇچۇرنى ئانالىز قىلىش، مۇھاكىمە قىلىش ۋە ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇش پائالىيىتى دەپ ئېنىقلىما بېرىلىدۇ (ئاكاد، 2011: 117؛ ئۆزداغ، 2008: 27؛ كۆسەلى، 2011: 7).
ئىستىخبارات ئىجرا قىلىنىش ساھەسى، قوللانغان ئۇسۇللار ۋە مۇددىئاسىغا كۆرە تاكتىكىلىق، تەتبىقلىنىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگىدۇر. چۈنكى دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتىكى غەلىبىسىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان ئامىللارنىڭ ئەڭ مۇھىملىرىدىن بىرى تاكتىكىلىق، تەتبىقلىنىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئامىلىدىن قانچىلىك ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشىدۇر. چۈنكى، تېررورىزمغا قارشى كۈرەش، ئۆزى بىۋاسىتە ھالدا بىر خىل ئىستراتېگىيە بولغان ۋە بۇ ئىستراتېگىيەنى تاكتىكىلىق ئۇسۇللارغا تايىنىپ قەدەممۇ قەدەم ئىجرا قىلىشنى نىشان قىلغان تېررورىزم ھادىسىسىنى يوقىتىپ تاشلاشنى، ھېچبولمىغاندىمۇ كونتروللۇق ئاستىغا ئېلىپ، زىيانكەشلىكىنى ئەڭ تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ بولسا، ئىستىخباراتتىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشقا باغلىقتۇر.
تېررورىزم، بىر خىل سىياسىي زوراۋانلىق تۈرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، خىلمۇخىل تەشكىلاتلىنىش ۋە پائالىيەت شەكىللىرى بىلەن «ئاسىممېترىك (سىممېترىك بولمىغان) ئۇرۇش» خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. «ئاسىممېترىك ئۇرۇش» ئۇقۇمى، زامانىمىزدا كۈچى، مەنبەلىرى، بەزىدە ئىستراتېگىيەلىرى ۋە تاكتىكىلىرى پەرقلىق بولغان دۆلەتلەر، گۇرۇپپىلار ياكى كۈچلەر ئارىسىدىكى ئۇرۇشلار ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە (ئاكاد، 2011: 29). تېررورىزمنىڭ ئاسىممېترىك خاراكتېرى، تېررورچىلارغا ۋەقە پەيدا قىلىش جەھەتتە ۋاقىت ۋە ئورۇن بەلگىلەش، تېز قارار چىقىرىش ياكى ھەرىكەت قىلىش ۋەياكى شۇنىڭغا ئوخشاش جەھەتلەردە مۇئەييەن تاكتىكىلىق ئەۋزەللىك يارىتىپ بېرىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ھەرقانداق ئامىلنى سۇيىئېستىمال قىلىش ۋە ئىشلىتىش، قائىدە تونىماسلىق، ئاجىزلىقلاردىن پايدىلىنىشتەك جەھەتلەردە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا ئىستراتېگىيەلىك مەنىدە مۇئەييەن ئىمكانىيەتلەرنى سۇنىدۇ. ئاسىممېترىك ئۇرۇش تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا يارىتىپ بېرىدىغان بۇ خىل ئىمكانىيەتلەر، دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزم ۋە ئۇنىڭ ئىجرا قىلغۇچىسى بولغان تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا قارشى كۈرەشلىرىنى قىيىنلاشتۇرىدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىللاردۇر.
دېمەك، دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشلىرىدە غەلىبە قىلىشلىرىنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋاسىتىلىرىنىڭ ئالدىنقى قاتارىدىن پائال، ماس ۋە شۇنداقلا بىر ۋاقىتتا ئىجرا قىلىنىدىغان تاكتىكىلىق ئىستىخباراتتىن پايدىلىنىش ئورۇن ئالىدۇ. تېررورلۇق ۋەقەلىرىنىڭ ئالدىنىڭ ئېلىنىشى ۋە تېررورچىلارچىلارنىڭ پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈلۈشىدە ناھايىتى زۆرۈر بولغان تاكتىكىلىق ئىستىخبارات، تېررورىزم مەسىلىسىنىڭ پۈتۈنلەي يوقىتىپ تاشلىنىشىغا يەتسىمۇ، قىسقا مەزگىللىك خەۋپسىزلىك تەدبىرلىرىنىڭ ئېلىنىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىدۇ. تېررورىزم مەسىلىسىگە ئۇزۇن مۇددەتلىك شۇنداقلا ئۈزۈل – كېسىل چارە تېپىش، دۆلەتلەرنىڭ تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولغان ئامىللار، تېررورلۇق ۋەقەلىرىنى پەيدا قىلغۇچىلار، يانتاياق بولغۇچىلار ۋە تېررورىزمغا قارشى كۈرەش قىلغۇچى دۆلەتنىڭ ئىمكانىيەتلىرى توغرىسىدىكى ئانالىز ۋە مۆلچەرلەرنى تايانچ قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ماھىيەتتە ئىستىخبارات ھاسىل قىلىپ ئىجرا قىلىش قۇدرىتىگە باغلىقتۇر.
شۇنىڭ ئۈچۈن، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ۋاسىتە قىلىپ قوللىنىلىدىغان بولسا، ئىستىخبارات، تېررورىزمغا قارشى مەملىكەت ۋە خەلقئارا سەۋىيەدە كۈرەش قىلىش ئۈچۈن قارار چىقىرىش مېخانىزملىرى ۋە ئۇنى ئىجرا قىلغۇچىلارنىڭ زۆرۈر بولغان ئىستراتېگىيە ۋە سىياسەتلەرنى بېكىتىشىنى، ئىمكانىيەتنىڭ يېتىشىچە ئەڭ توغرا قارارلارنى چىقىرالىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن شەكىللەندۈرۈلىدۇ. بۇ دائىرىدە ھاسىل قىلىنغان ئىستىخبارات، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىمكانىيەت ۋە قابىلىيەتلىرى بىلەن كۈچلۈك، ئاجىز ۋە سەزگۈر نۇقتىلىرىنى، نىشانلىرىنى، سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيەلىرىنى ئېنىقلاپ، چوڭقۇرلاپ ئانالىز قىلىشنى نىشان قىلىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك تەرەپلىرى بىلەن بىرلىكتە مۇھاكىمە قىلىنغىنىدا، «ئىستىخبارات»، تېخىمۇ كەڭ دائىرىدىكى پەرقلىق ئىستىخبارات تېمىسى ۋە مەنبەلىرى بىر – بىرىگە كىرىشتۈرۈلۈپ، ئىلاۋە قىلىنغان ئۇچۇرلارنىڭ خىزمەتكە سۇنۇلۇشىنى تەقەززا قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» تېمىسى كۈنتەرتىپكە كېلىدۇ.
1 – ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئۇقۇمى
«ئىستراتېگىيە» ئۇقۇمى ئېتمولوگىيەلىك پەرقلەرگە ئىگە بولسىمۇ، ماھىيىتىدە كېلەچەككە ئالاقىدار پائالىيەت ۋە مۆلچەرلەرنى ئىپادىلەيدۇ. دەرۋەقە بىر ئېنىقلىمىدا، ئىستراتېگىيە «بەلگىلەنگەن نىشانغا يېتىش يولىدا قىلىنىدىغان ئىش – ھەرىكەتلەرنىڭ ئاساسىي يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان ۋە بۇلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئەتراپلىق قارار چىقىش ۋە پىلان تۈزۈش تىرىشچانلىقىدۇر (ئاكاد، 2011: 192).
بەزى ئىزاھاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ ئۇقۇمنىڭ ئېتمولوگىيەسى قەدىمكى گېرىكچىگىچە سوزۇلىدىغان بولۇپ، «باشقۇرۇش»، «يۆنىلىش بەلگىلەش» دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ (ئاقدوغان، 2007: 449). بۇ ئۇقۇمنىڭ تېخىمۇ قەدىمىي ۋە ئومۇملاشقان مەنىسى، ھەربىي ۋە سىياسىي ساھەلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، «بىر ئۇلۇس (مىللەت) ياكى ئۇلۇسلار توپلۇقىنىڭ تىنچ ھالەت ۋە ئۇرۇش پەيتىدە قوبۇل قىلغان سىياسەتلىرىگە قوللىغۇچى تېپىش مەقسىتىدە سىياسىي، ئىقتىسادىي، پىسخىك ۋە ھەربىي كۈچلەرنى بىراقلا ئىشقا سېلىش ئىلمى ۋە سەنئىتى» دەپ ئىزاھلىنىدۇ (ت.د.ك، 2011).
ئىستراتېگىيەنىڭ ئۇتۇقلۇق بولۇشىنىڭ ئەڭ مۇھىم شەرتلىرى توغرا مەلۇماتقا ئىگە بولۇش، شەرت – شارائىتنىڭ ياخشى ئانالىز قىلىنىشى، رېئال ۋە تەتقىبلىغىلى بولىدىغان بولۇشىدۇر. ئىستراتېگىيەنىڭ تۈزۈلۈشىدە مەنبەلىك رولىنى ئوينايدىغان مەلۇماتنىڭ توغرا بولۇشى بىلەن بىرگە، بېكىتىلگەن نىشانلار بىلەن ۋاسىتە ۋە ئىمكانىيەتلەر ئارىسىدىكى مۇۋازىنەتنىڭ توغرا تەڭشىلىشىمۇ مۇھىم ھېسابلىنىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئىپادىلەيدىغان بولساق، يەتمەكچى بولغان نىشانلار بىلەن ئۇلارغا يېتىش يوللىرى رېئال ۋە ئوبېيكتىپ بولۇشى لازىم (ئاكاد، 2011: 193).
ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارغا يېتىشنىڭ غەلىبىلىك بولۇش – بولماسلىقى تۇتۇپ مېڭىلىدىغان يوللار بىلەن ئىستراتېگىيەلىك نىشانغا يېتىشنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان سىياسەت، ھەرىكەت ۋە ۋاسىتە (تاكتىكا) لەرگە باغلىقتۇر. توغرا مەلۇماتقا تايانغان ھالدا كېلەچەككە ھەققىدە رېئال تەخمىنلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش، ئىمكانىيەت ۋە خەۋپلەرنى مۆلچەرلەش ۋە ۋەقەلەرنى ئالدىن پەرەز قىلىش ئۈچۈن، ئىجتىمائىي پەنلەر ۋە تېخنولوگىيەنىڭ ئەۋزەللىكلەرگە تايىنىپ ئۇچۇر توپلاش لازىم. بۇ ئۇچۇرلارنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق كېلەچەككە مۇناسىۋەتلىك قارارلارنى چىقىرىش ئېھتىياجى، بىر مەنىدە «ئىستراتېگىيە» بىلەن «ئىستىخبارات» ئۆزئارا كېسىشكەن بىر نۇقتىنى، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ھادىسىسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۈپ فۇنكىسىيەسىنىڭ كېلەچەك توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇشلارنى بېرىپ، يولغا قويۇلىدىغان سىياسەتلەرنى بېكىتىشتە پايدىلىنىدىغان ئۇچۇر-مەلۇمات، مۇھاكىمە، ئانالىز ۋە تەخمىنلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئىكەنلىكىنى ئېيتىش مۇمكىن.
دون ماكدوۋېلنىڭ ئېنىقلىمىسىغا ئاساسلانغاندا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات «سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيەلەرنى بېكىتىش ۋە بېيىتىش ئۈچۈن قارار چىقارغۇچى، پىلان تۈزگۈچى ۋە ئىجرا قىلغۇچىلارغا ياردەمچى بولۇش ئۈچۈن تەھدىت، خەۋپ ۋە پۇرسەتلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش مەقسىتىدە ھەرقانداق بىر تېما توغرىسىدا چوڭقۇر ۋە ئەتراپلىق شەكىلدە ئېلىپ ئۆزگىچە تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش مېتودىدۇر» (ماكدوۋېل، 2009: 5).
يەنە بىر ئېنىقلىما بويىچە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات «بىر دۆلەتكە نىسبەتەن كېلەچەكتە ئوتتۇرىغا چىقىش ئېھتىمالى بولغان پۇرسەتلەرنى، خەۋپلەرنى تەكشۈرۈپ بېكىتىش ۋە مۆلچەرلەش ئارقىلىق قارار چىقارغۇچىلارنىڭ ئالدىغا مۇناسىۋەتلىك تاللاش يوللىرىنى قويۇش، ئۇلارنىڭ سىياسەت بېكىتىش مۇساپىسىنى تېخىمۇ توغرا زېمىنغا باشلاش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىستىخبارات تۈرىدۇر (ئوزداغ، 2008: 146).
2 – ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ مۇئەسسەسەلىشىشى ۋە شېرمان كەنت
«ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ئاتالغۇسىنىڭ دەسلەپكى نەزەرىيەچىلىرى ۋە بۇ مېتودنى ئىجرا قىلغۇچىلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدىن «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات»[3] ناملىق كىتابى بىلەن داڭق چىقارغان شېرمان كەنت ئورۇن ئالىدۇ (ئۆزداغ، 2008: 145؛ كۆسەلى، 2011: 18؛ ھېدلېي، 2008: 25). ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، گەرچە قەدىمكى خىتاي (بولۇپمۇ مىلادىدىن ئىلگىرى 500 – يىللاردا ياشىغان خىتاي گېنېرال سۇڭزىنىڭ «ئۇرۇش سەنئىتى» ناملىق كىتابىدا ئىستىخبارات ۋە ئۇنىڭ ئەھمىيىتى توغرىسىدا توختالغانلىقىنى نەزەردە تۇتىدىغان بولساق)، مىسىر، ھىندىستان ۋە پارىس ئىمپېراتورلۇقلىرىدىمۇ ھەرخىل ئىدىيەۋى ئۇقۇملاشتۇرۇش دائىرىسىدە يولغا قويۇلغان بولسىمۇ (ئۆزداغ، 2008: 43)، كەنت، 1940 – يىللاردا مودېرن مەنىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئۇلىنى سېلىپ، ئىلمىي جەھەتتىن ئىسپاتلانغان بىر پىرىنسپىقا ئايلىنىشىغا ناھايىتى كۈچلۈك تۆھپە قوشقاندۇر.
شېرمان كەنت ئېلىپ بارغان ئانالىز ۋە خىزمەتلىرى بىلەن ئىستىخباراتنى نەزەرىيىۋى ئۈستقۇرۇلمىسىنى شەكىللەندۈرۈپ، ئۇنىڭ بىر ئىلىم تۈرى بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى. ئۇ، 1967 – يىلى ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسى – CİA دىكى ۋەزىپىسىدىن دەم ئېلىشقا چىققۇچە بولغان جەرياندا ۋەزىپە ۋە نىشانلىرىنىڭ بەلگىلىنىشىدە، ئىستىخبارات ئانالىزى ۋە مېتودولوگىيەسىنىڭ ئالغا سىلجىتىلىشىدا باشلامچى رول ئوينىدى (داۋىس، 2002؛ CIA، 2011 ئا).
كەنتنىڭ ئىستىخبارات ساھەسىگە قوشقان ئەڭ چوڭ تۆھپىسى، رەسمىي ۋە ئانالىتىك ماھىيەتكە ئىگە بىر كەسپىي قابىلىيەت ۋە مېتودنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ئىدى. كەنت، ئىستىخبارات ئانالىزىنىڭ مۇناسىۋەتلىك مەسىلە توغرىسىدا ئەستايىدىل ۋە چۈشىنىشلىك بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيتتى (CIA, 2011a).
كەنتنىڭ ئىستىخبارات دۇنياسى ۋە مېتودلىرىغا قوشقان ئەڭ مۇھىم تۆھپىسى، بۇ ساھەدە ئىستىخباراتنىڭ توپلىنىپ ئىشلىتىلىشىچىلىك مۇھىم ئورۇندا تۇرۇشى كېرەك بولغان ئانالىز خىزمەتلىرىنىڭ ئەھمىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇر (CIA, 2011a).
شۇنىڭ بىلەن، ئىستىخبارات ئانالىزچىلىرى تەپەككۇر قىلىدىغان، لوگىكىلىق ۋە ئىلمىي مېتودلارنى بىرلەشتۈرۈپ ئىجرا قىلىدىغان كىشىلەر سۈپىتىدە ئىستىخبارات دۇنياسىدا ئۆتمۈشتىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ زور قىزىقىش قوزغاشقا باشلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئىستىخبارات تېخنولوگىيەسى ۋە يوشۇرۇن ئۇچۇر توپلاش تېخنىكىلىرى مۇھىم بولسىمۇ، سىياسەت ئوتتۇرىغا قويغۇچىلار دۇچ كېلىدىغان مۇرەككەپ مىللىي خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى توغرىسىدا «تەپەككۇرنى تايانچ قىلىدىغان ئانالىز» تېخىمۇ ئۈستۈن ئورۇندا تۇراتتى (داۋىس، 2003: 11).
ئۇنىڭ قارىشىچە، ئانالىزچى مۇئەييەن تەپەككۇر سىستېمىسى ئىچىدىكى ئىلمىي مېتودولوگىيەدىن پايدىلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئىجتىمائىي پەنلەر ئانالىزچىغا مۇئەييەن سىستېما، مېتود ۋە نەزەرىيە سۇنىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئاساسىي تېمىسىنى ئاساسلىقى ئىجتىمائىي پەنلەر تەشكىل قىلىدۇ ۋە تەتقىقاتچىغا / ئانالىزچىغا مېتودولوگىيەلىك رامكا سۇنىدۇ (كەنت، 2003: 141).
ئۇ، بۇنىڭدىن باشقا تەكرارلانغان ئىستىخبارات مەسىلىلىرىنىڭ تەكشۈرۈلۈشى ۋە دەم ئېلىشقا چىققان ئىستىخبارات ئىجرا قىلغۇچىلىرىنىڭ تەجرىبىلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرۈش مەقسىتىدە «ئىلغار تىپتىكى ئىستىخبارات خىزمەتلىرى ئىنستىتۇتى»[4] قۇرۇپ چىقىشقا رىغبەتلەندۈردى. لېكىن، كەنتنىڭ بۇ نىشانىغا ئۇيغۇن بىر ئىنستىتۇت، 1967 – يىلى CIA دىن دەم ئېلىشقا چىقىپ ئارىدىن 8 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، يەنى 1975 – يىلى «ئىستىخبارات تەتقىقاتلىرى مەركىزى»[5] دېگەن نامدا قۇرۇلدى (داۋىس، 2002).
2000 – يىلى CIA تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئىستىخبارات ئانالىز مەكتىپىگە ۋاپاتى (1986) دىن 14 يىل ئۆتكەندىن كېيىن شېرمان كەنتنىڭ نامى بېرىلدى (داۋىس، 2002). CIA نىڭ قارمىقىدا قۇرۇلغان «شېرمان كەنت ئخ ئانالىز مەكتىپى» ياكى باشقىچە نامى بىلەن «شېرمان كەنت مەركىزى»، CIA ئۇنىۋېرسىتېتى قارمىقىدا خىزمەت قىلماقتا ۋە تەشكىلات ئىچىدىكى خادىملار شۇنداقلا ئىستىخبارات خىزمەتچىلىرىگە نەزەرىيە، ئىدىيە ۋە ئىستىخبارات ئانالىزىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش قاتارلىق جەھەتلەردە تەربىيەلەش كەسپىيلىشىشلىرىگە ھەسسە قوشماقتا. مەزكۇر مەركەز يەنە «The Kent Center Occasional Papers (كەنت مەركىزى ئالاھىدە ئەھۋاللار بەس – مۇنازىلىرى)» ناملىق دوكلاتلىرى بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئورۇنلارغا دۆلەت خەۋپسىزلىك مەنپەئەتلىرىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ئۈچۈن ئالدىنى ئېلىش شۇنداقلا ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ئۇچۇرلارنى سۇنۇپ كەلمەكتە (CIA, 2011b).
كەنتنىڭ قارىشىچە، ئىستىخباراتنىڭ ئۈچ ئاساسىي ئامىل بار بولۇپ، بۇلار ئۇچۇر- مەلۇمات، تەشكىللەش ۋە پائالىيەتتۇر (كەنت، 2003: 1، 51، 136). ئىستىخبارات مۇئەييەن بىر خىل مەلۇماتنى قولغا چۈشۈرۈش مەقسەتلىك ئىزدىنىش مۇساپىسىنىڭ ئاخىرىدا قولغا كەلتۈرۈلگەن بۇ ئۇچۇرلارنىڭ مەيلى ھېسسىي، مەيلى ئاڭلىق بولسۇن، مۇئەييەن زېھنىي كۈچ سەرپ قىلىنغان ئانالىزنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان بىر ئەھۋال ياكى نەتىجىدۇر. ئىستىخبارات ئىشى قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۈنۈملۈك بىر ھەرىكەتنىڭ ئاساسىي شەكىللەندۈرۈشكە كېرەكلىك ئۇچۇرغا؛ باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا توغرا جاۋابقا ئېرىشىش تىرىشچانلىقىدىن باشقا نەرسە ئەمەستۇر (كەنت، 2003؛ IX, X, XI). بۇ نۇقتىدىن ئىستىخبارات بىر پائالىيەت تۈرىدۇر. بۇ پائالىيەتلەر ئاساسلىقى <كۆزىتىش> ۋە <تەكشۈرۈش> ماھىيىتىدۇر.[6]
كەنتنىڭ چۈشەنچىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ماھىيەت جەھەتتىن تاشقى سىياسەت ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىك مەسىلىسى بولۇپ، «ئۇرۇش ۋە تىنچلىق مەزگىللىرىدە دۆلىتىمىزنىڭ تاشقى سىياسەتلىرى تاياندۇرۇلۇشى كېرەك بولغان مەلۇماتلاردۇر» (ئۆزداغ، 2008: 146). ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىشى كېرەك بولغان مەلۇمات ناھايىتى كۆپتۇر. بولۇپمۇ ئۇرۇش مەزگىلىدە بۇ ئىشنىڭ ئۇتۇققا ئېرىشتۈرۈلۈشى، يەنى ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئوتتۇرىغا قويۇشقا لازىملىق مەلۇماتنىڭ توپلىنىشى ئۈچۈن، ئون مىڭلارچە تەربىيەلەنگەن كىشى بۇ ئىشقا ئاجىرىتىلىشى لازىم. تىنچلىق پەيتلىرىدە ئادا قىلىنىشى كېرەك بولغان ۋەزىپىنىڭمۇ ئادا قىلىنىشى ئوخشاش نىسبەتتە قىيىندۇر (كەنت، 2003: X). دېمەك، ئىستىخبارات مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرنىڭ كويىغا چۈشكەن ئاكتىپ كىشىلەر تەشكىل قىلغان كەسپىي بىر تەشكىلاتنىڭ ئىشىدۇر (كەنت، 2003: 51، 52). خۇسۇسەن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنى يارىتىش مۇساپىسى خۇسۇسىي تىرىشچانلىقلارنىڭ ئەكسىچە قىيىن ۋە ئەستايىدىل ئىش تەقسىماتىنى تەقەززا قىلىدىغان گۇرۇپپا خىزمىتىدۇر. بۇ گۇرۇپپىدا «كەسپىيلىك» ئەڭ مۇھىم نۇقتا بولۇپ، ئەزالىرىنىڭ كەسپىي بولۇشى بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكىدۇر.
شېرمان كەنتنىڭ قارىشىچە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات پەقەت بىر خىل مەلۇمات توپلاش خىزمىتىدىنمۇ بەكرەك ھاسىل قىلىنغان ئۇچۇرلارنىڭ توغرا مۇھاكىمە قىلىنىشى ۋە ئىشلىتىلىشىدۇر. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتتا خۇلاسىلىگەندە مەلۇماتنى رەتلەش، بىرلەشتۈرۈش، مۇھاكىمە قىلىش ۋە ئىشلىتىش ئاساس بولۇپ، كۆپلىگەن ئىلمىي ساھەلەردىن پايدىلىنىشنى شەرت قىلىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات پائالىيەتلىرى پەنلەر ۋە ساھەلەر ئارا بىر خىزمەتتۇر، يەنى بىر خىل ئاكادېمىك پائالىيەتتۇر.[7]
3 – ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۈپ ئالاھىدىلىكلىرى
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئاساسلىقى ئوچۇق مەنبە ئىستىخباراتىغا تايىنىدۇ. زامانىمىزدىكى ئۇچۇر – ئالاقە تېخنولوگىيەلىرى ۋە ئىنتېرنېتنىڭ پەۋقۇلئاددە تەرەققىياتى ئوچۇق مەنبە ئىستىخباراتنىڭ ئەھمىيىتىنى كۈچەيتتى. بۇ ھەقتە زوئې بائىرد ۋە جېيمېس باركسدېيل (2006:53)، ئوچۇق مەنبە ئىستىخباراتىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش ئۈچۈن مۇناسىۋەتلىك كىشىلەرنىڭ تەربىيەلىنىشى ۋە ئوچۇق مەنبە مەلۇماتىغا باشقا ئىستىخبارات تۈرلىرىگە ئوخشاشلا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىنىشىنى تەكىتلەيدۇ.
ماكۋودېل (2009:5) ۋە ئۆزداغنىڭ (2008:146) يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئېنىقلىمىلىرىمۇ نەزەرگە ئېلىغىنىدا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، ئاساسىي مەقسەت، ۋەزىپە ۋە فۇنكىسيەسىگە ئاساسەن دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارا مىقياستا توغرا شۇنداقلا رېئال ئىستراتېگىيەلەرنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى ۋە ئىجرا قىلىنىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىش مەقسىتى بىلەن توپلانغان مەلۇماتلارنىڭ كۆزدىن كەچۈرۈلۈشى ۋە ئانالىز قىلىنىشىدۇر.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئومۇمەن شۇنداقلا نۇقتىلىق ھالدا تاشقى ئىستىخبارات پائالىيىتى ۋە بىۋاسىتە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە زىيانلىق تەھدىتلەرگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان بىر پائالىيەت، دەپ چۈشىنىلسىمۇ، يېقىنقى چاغلاردا ئىچكى تەھدىت ئامىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ھالەت شەكىللەندى. دەۋەقە مىللىي ئىستىخبارات تەشكىلاتى (م.ئى.ت) نىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» چۈشەنچىسى ۋە بۇ مەقسەتكە خىزمەت قىلىدىغان قۇرۇلمىسىمۇ سىرتقا قارىتا دۆلەت ئىستىخباراتى چۈشەنچىسىنى چىقىش قىلىدۇ. بۇ ئەھۋالغا ئىشارەت قىلغان جەۋات ئۆنەش[8]، ئۆزى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن بىر سۆھبەتتە، مىللىي ئىستىخبارات تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان رەسمىي بىر بايانات بولمىسىمۇ، م.ئ.ت نىڭ خەۋپسىزلىك ئىستىخباراتى (ئىچكى ئىستىخبارات) بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات (تاشقى ئىستىخبارات) ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى نەزەرگە ئېلىشقا باشلىغانلىقىنى تەكىتلەپ ئۆتىدۇ. ئۆنەش، باش مىنىستىر ئەردوغان (ماقالە ئېلان قىلىنغان چاغدا باش مىنىستىر ئىدى – تەھرىر) نىڭ 2010 – يىلى بىرازىلىيەگە كېتىۋېتىپ، «م.ئ.ت نىڭ نۇقتىلىق ۋەزىپىسى چەت ئەل ئىستىخباراتىدۇر» دېگەن سۆزىنىڭمۇ، يۇقىرىدا بايان قىلىنغان نۇقتىلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ چۈشىنىلگىنىدە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ كۈچەيتىلىشىگە ئەھمىيەت بېرىدىغان ۋە ئۇنى ئالدىنقى پىلانغا قويىدىغان بىر ئىرادىنىڭ شەكىللەنگىنى كۆرسىتىپ بېرىش ماھىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ (ھارمانكايا، 2011).
Tirana
right|thumb|250px|Tirana right|thumb|250px Tirana bolsa Albaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Tirananing 895,000 nopusibar, 41.8 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.19°, xariki uzunluk 19°49, poqtanomuri 1000 rayunnomuri 04.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى ۋە تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نۇقتىسىدىن رولى ۋە ئەھمىيىتى
تەشكىلات قۇرۇلمىسى ئىچىدە بىر «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات باشقارمىسى» بار بولغان م.ئ.ت نىڭ ئىنتېرنېت سەھىپىسىنىڭ بۇ باشقارمىنىڭ ۋەزىپىسىگە ئېنىقلىما بەرگەن بېتىدە، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ئۇقۇمى «خەلقئارا سىستېما، ئۇنىڭ ئاكتىيورلىرى بولغان دۆلەت ۋە دۆلەت سىرتى قۇرۇلمىلاردىكى پۈتكۈل ئۆزگىرىشلەرنى كۆزىتىپ ھاسىلات چىقىرىش ئارقىلىق كېلەچەككە قارىتا توغرىلىق دەرىجىسى يۇقىرى تەخمىنلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش نىشانىغا ئاساسەن پائال «ئۇچۇر توپلاش، دەرىجىگە ئايرىش ۋە ئالاقىدار تارماقلارغا سۇنۇش» مۇساپىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر پائالىيەتتۇر» دەپ تەرىپلىنىدۇ (MIT, 2011).
تۈپ نىشان سۈپىتىدە دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاكتيورلىرىغا ئىشارەت قىلىنغان بۇ ئېنىقلىمىدا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ «دۆلەتنىڭ ئالىي مەنپەئەتلىرىگە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن، سىرتقا قارىتا توپلاش ۋە دەرىجىگە ئايرىش خىزمىتى» ئىكەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ. شۇ ۋەجىدىن بۇ باشقارمىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسىنىڭ «تۈركىيەنىڭ ئالىي مەنپەئەتلىرىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ۋە راۋاجلاندۇرۇلۇشىنى نىشان قىلغان مىللىي سىياسەتلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىغا ۋە ئۇنىڭ ئىجرا قىلىنىشىغا ئاساس يارىتىپ بېرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات يارىتىش» ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلىدۇ (MIT, 2011).
ماكدوۋېلنىڭ ئېنىقلىمىسىدا (2009:5) كۆرۈلگىنىدەك، خۇسۇسەن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىلىش مۇساپىسىدە ئىككى تەرەپ بولىدۇ: بۇلار (1) ئىستىخباراتنى تەلەپ قىلغان ۋە قوللىنىدىغان تەرەپ، (2) ئىستىخباراتنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدىغان تەرەپتۇر.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنى تەلەپ قىلغۇچىلار ياكى باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا مەھسۇلاتنىڭ ئىستېمالچىلىرى ياكى خېرىدارلىرى، قارار چىقارغۇچىلار ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەردۇر. بۇلارمۇ ئۆز ئارىسىدا «clients» ۋە «customers» تىن ئىبارەت ئىككى كاتېگورىيەگە ئايرىلىدۇ. ئىنگلىزچىدىكى «clients» سۆزى ئالغۇچى ياكى ھاۋالە قىلغۇچى دېگەن مەنىنى بىلدۈرسە، «customers» ئۇقۇمى ئاساسەن خېرىدار دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ماكدوۋېلنىڭ ئىستىخبارات تېرمېنولوگىيەسىدە بولسا، «client» ئۇقۇمى ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتقا تېما بولغان ئانالىزنى مۇناسىۋەتلىك ئورگانغا ياكى تارماققا بۇيرۇتقان ۋە بۇ خىزمەتتە گەۋدىلىك تۆھپىسى بولغان تەرەپتۇر. «customer» ئىبارىسى بولسا، خىزمەتنىڭ نەتىجىسىدە ھەرقانداق بىر تۆھپىسىنىڭ بار – يوقلۇقىغا قارىماستىن ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان ئىستىخبارات ئانالىزنى ئوقۇغان كىشىدۇر (ئولېسون، 2009: 27).
ئەنگلىيە ئىستىخبارات مۇتەخەسسىسى بولغان مايكېل ھېرمان (ھېرماندىن نەقىل كەلتۈرگۈچى ئۆزداغ، 2008: 21) نىڭ يەكۈنىگە ئاساسلانغاندا، ئىستىخبارات ئۆلچەملىك بولۇشقا ۋەكىللىك قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئەقلىي ۋە ئىلمىي مېتودقا تايىنىدۇ. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات؛ بىر دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە پىسخىك خاراكتېردىكى مىللىي كۈچ ئامىللىرىدىن ئىمكانىيەتنىڭ يېتىشىچە ئەڭ ياخشى رەۋىشتە پايدىلىنىشنى نىشان قىلغان بىر خىل ئىستىخبارات تۈرىدۇر. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، بىر دۆلەتنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ۋە مىللىي نىشانلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئىشقا سالالايدىغان سىياسىي، ئىقتىسادىي، ھەربىي، جۇغراپىيەلىك، دېموگرافىك (نوپۇس قۇرۇلمىسى)، پىسخىك-ئىجتىمائىي، مەدەنىي، ئىلمىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ماھىيەتتىكى كۈچ مەنبەلىرىنىڭ يىغىندىسىدىن تەشكىل تاپقان «مىللىي كۈچ» (MGK,2011) ئامىللىرىدىن بىرىنى ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك نۇقتىئىنەزەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى نۇقتىسىدىن يەكۈنلەش مەقسىتىدە قىلىنغان بىر ئانالىز خىزمىتىدۇر.
ئەسلىدە دون ماكدوۋېلنىڭ يۇقىرىدا ئورۇن بېرىلگەن ئېنىقلىمىسىدا (2009:5) تەكىتلەپ ئۆتۈلگىنىدەك، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمىتى ماھىيەت جەھەتتىن ئۆزىگە خاس بىر خىل تەتقىق ۋە ئانالىز قىلىش مېتودىدۇر. ئۆز ساھەسىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، دېيىلىۋاتقان مودېلنىڭ كىلاسسىك ئىستىخبارات تونۇشىدىن ھالقىغان كەڭ دائىرىلىك ئىلمىي پىرىنسىپ ئامىلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش لازىم. دېمەك، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزى، تاكتىكىلىق ياكى ھەرىكەت ئىستىخباراتىدىن پەرقلىقتۇر ياكى ئۇنى تولۇقلىغۇچى خاراكتېرگە ئىگىدۇر. چۈنكى، تاكتىكىلىق ۋە ھەرىكەت ئىستىخباراتى، مۇئەييەن نىشان ۋە كىشىلەرگە مەركەزلىشىدۇ ۋە مەشغۇلات ئېلىپ بېرىۋاتقان تارماقلارنىڭ كۈندىلىك ھەرىكەت ۋە پائالىيەتلىرىگە ھەمدەم بولىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات بولسا، مەسىلە كېلىپ چىققان قۇرۇلمىغا، نىشانغا ۋە مەسىلىسىنىڭ تەبىئىتىگە مەركەزلىشىپ، تېخىمۇ كۆپ پارچىنى بىرلەشتۈرۈپ قاراشقا تىرىشىدۇ ۋە دەرھال نەتىجىگە ئېرىشىشنى نىشان قىلىدىغان تاكتىكىلىق ئىستىخباراتتىن پەرقلىق شەكىلدە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ كېڭىيىپ، ئۇزۇن مەزگىللىك چارىلەرنى تېپىپ چىقىشنى نىشان قىلىدۇ (ماكدوۋېل، 2009: 21).
شۇنىڭ ئۈچۈن ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىدا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئىشلىرى بىلەن مەشغۇل بولىدىغان، ھەرىكەت ۋە تاكتىكىلىق ئىستىخباراتقا مەسئۇل باشقا تارماقلاردىن مۇستەقىل ھالدا تەتقىق ۋە ئانالىز قىلىش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان تارماقلار بولۇشى لازىم. بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم سەۋەبى، تاكتىكىلىق ۋە ھەرىكەت – مەشغۇلات ماھىيەتلىك ئىستىخبارات تارماقلىرىغا ئۇزۇن ۋاقىت تەلەپ قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئوتتۇرىغا قويۇش ۋەزىپىسى بېرىلمەيدۇ. يەنە بىر سەۋەبى بولسا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ تېخىمۇ مۇستەقىل ۋە پەرقلىق خاراكتېردە تەشكىللىنىشىنى تەقەززا قىلىشىدۇر (ماكدوۋېل، 2009: 65،69).
بۇ يەردە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئوتتۇرىغا چىقىرىش مۇساپىسىدە ئانالىزغا تېما بولىدىغان ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى توپلىغان كىشىلەر ۋە بۇلارنى ئىستراتېگىيەلىك مەنىدە مۇھاكىمە قىلىدىغان ئانالىزچىلاردىن ئىبارەت ئىككى ئاساسىي ئامىل ئالدىنقى پىلانغا چىقىدۇ. ئانالىزچىلار ۋە ئانالىزغا ئاساس بولىدىغان ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى توپلايدىغان كىشىلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكى مەسىلىسى، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزلىرىنىڭ تۇغرىلىقى ۋە پائاللىقىنى بەلگىلىگۈچى خاراكتېرگە ئىگىدۇر (ماكدوۋېل، 2009: 195 – 210).
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزچىلىرى، ئىستىخبارات ئۇچۇرى توپلىغۇچىلار ھاسىل قىلغان مەلۇماتلارغا قايسى مېتودلار ئارقىلىق ئېرىشىدۇ، كۆزىتىشلىرىنى قايسى شەكىلدە خاتىرىلىدى دېگەندەك مەسىلىلەر بىلەن بىرلىكتە، بۇ مەلۇماتلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز قىلىشقا مۇۋاپىق ياكى ئەمەسلىكىنى بىلىشلىرىگە توغرا كېلىدۇ. شۇڭا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزچىلىرىنىڭ ئوچۇق مەنبەلەر بىلەن بىرلىكتە ئانالىزلىرىگە ماس كېلىدىغان توغرا، ئىشەنچلىك، تولۇق مەلۇماتلارنىمۇ ئىستىخبارات توپلىغۇچىلاردىن تەلەپ قىلىشىغا توغرا كېلىدۇ. ئانالىزچى، ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز مۇساپىسىنىڭ بارلىق باسقۇچلىرىنى بىلىشى، ئانالىزنى تەلەپ قىلغان ياكى ئۇنى سىياسەتكە ئايلاندۇرىغان ئورگان بىلەن زىچ مۇناسىۋەت ئورنىتىشى لازىم (ئولېسون، 2009: 28-29).
خۇلاسىلىگەندە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، ئەسلىدە ئىككى تەرەپلىمىلىك ياكى كۆپ تەرەپلىمىلىك مېتودقا تايىنىپ بۈگۈننى چۈشىنىش ۋە كېلەچەكنى مۆلچەرلەش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىلمىي خىزمەتتۇر. شۇڭا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئۆتمۈشنى چۈشىنىش، يېڭى ۋەقە – ھادىسىلەرنى تولۇق مەنىدە ئاڭقىرىش ۋە كېلەچەكنى تەخمىن قىلىش ۋەزىپىسى بار (كۆسەلى، 2009:22).
«ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ئۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك يۇقىرىدا بايان قىلىنغان مەلۇمات ۋە ئىزاھاتلارنى چۆرىدىگەن ھالدا، بۇ ھادىسىنىڭ تۈپ مەقسەت ۋە نىشانلىرىنى تۆۋەندىكىچە يەكۈنلەشكە بولىدۇ.
4 – «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» نىڭ مەقسەت ۋە نىشانلىرى
ئېنىقلىما، ۋەزىپە ۋە فۇنكىسىيەلەر دائىرىسىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ مۇئەييەن مەقسەت ۋە نىشانلىرى بار. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات نۇقتىسىدىن تۆۋەندىكى نۇقتىلارنى يەكۈنلەش مۇمكىن:
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات مۇئەييەن بىر پائالىيەت ساھەسىدىكى – مەسىلەن، سىياسىي، ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي ساھەلەردىكى – ئومۇمىي يۈزلىنىش ۋە مايىللىقلارنى چۈشىنىشكە تىرىشىش، ھازىرقى ۋەزىيەت ۋە كېلەچەككە ئالاقىدار مۆلچەرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش، خەۋپلەرنى بايقاش ۋە پۇرسەتلەردىن پايدىلىنىشنى تەقەززا قىلىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۈپ مەقسەت ۋە نىشانلىرىنىڭ بىرى كېلەچەكتە ئوتتۇرىغا چىقىشى ئارزۇ قىلىنغان بىر ئىشنىڭ ئىشقا ئېشىشى ئۈچۈن پۈتكۈل ئاكتىيورلارنىڭ بىردەك ھەرىكەت قىلىشىنى ۋە رول ئوينىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن، پەرقلىق ۋەزىپىلەرگە مەركەزلىشىۋاتقان ئىستىخبارات كۈچلىرىنى مەقسەتكە مۇۋاپىق رەۋىشتە ئورتاق قاراش ۋە چۈشەنچە بويىچە ئۆزئارا ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىشقا يېتەكلەش، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئاساسلىق نىشانلىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇ مەنىدە شەخسلەر، گۇرۇپپىلار، ھەر تۈرلۈك ئالاقىدار ئىدارە – ئورگانلار ئارىسىدا ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك پەيدا قىلىشقا ئوخشاش ئىشلار ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئالاھىدىلىك، مەقسەت ۋە نىشانلارنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، زېھىن تەلەپ قىلىدىغان بىر پائالىيەت بولۇپ، ئۇتۇققا ئېرىشىشى زېھنىي قابىلىيەتكە باغلىقتۇر. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزى قىلىدىغانلارنىڭ تېز ئوقۇش ۋە چۈشىنىش قابىلىيىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشى، ھالقىلىق مەسىلىلەرنى ئاڭقىرالىشى، مەنە بىلدۈرىدىغان يېڭى ئامىللارغا ئېنىقلىما بېرەلىشى ۋە ۋەقەلەرنىڭ يۆنىلىنىشى بەلگىلەۋاتقان ئامىللار توغرىسىدا ئىلمىي مېتودلارنى ئوتتۇرىغا قويالايدىغان بولۇشى مۇھىمدۇر (سېلت ۋە ۋېسلېي، 2011: 2).
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرى ئوچۇق پىكىرلىك، پەرەزلەردىن يىراق ۋە سوئال قويغۇچى خاراكتېرغا ئىگە بولۇشى كېرەك. ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسى – CİA نىڭ سابىق ئەمەلدارلىرىدىن رىھارد خېئۇئېر (خېئۇئېر، 1999: 65) نىڭ «زېھىنلەر پاراشۇتقا ئوخشايدۇ؛ پەقەت ئېچىلغان چاغلىرىدىلا كارغا كېلىدۇ» دېگەن سۆزى بۇ نۇقتىغا ئىشارەت قىلىدىغان مۇھىم بىر مىسالدۇر.
قىسقىسى، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ مەقسىتى پەقەت قارشى كۈرەش قىلىنىۋاتقان نىشانغىلا مەركەزلىشىش بىلەنلا قالماستىن، كۈرەش قىلغۇچىنىڭ ئىمكانىيەت ۋە ئىقتىدارىنى، ئاجىزلىق ۋە يېتەرسىزلىكلىرىنى مەۋجۇت ۋە ئوتتۇرىغا چىققۇسى شەرت – شارائىت دائىرىسىدە مۇھاكىمە ۋە ئانالىز قىلىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزلىرى ئادەتتە ھەربىي، بىيوگرافىك، ئىقتىساد، ئىلمىي ۋە تېخنولوگىيە، قاتناش، ئۇچۇر – ئالاقە، ھەربىي جۇغراپىيە، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردە قىلىنىدۇ (ئۆزداغ، 2008: 149).
5 – تېررورىزمغا قارشى كۈرەش سىياسىتى ۋە ئۇنى ئىجرا قىلىشتا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئەھمىيىتى