cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
24. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلۇق
ھەرقانداق مىللەتنىڭ ئۆرپ-ئادىتى، قائىدە-يوسۇنى مۇھىتنىڭ مەھسۇلى. ئاتالمىش ئالغا كەتكەن مىللەتلەر بىز تەلپۈنگەن «ئىلغارلىق، تەرەققىيلىق» لارنى ھەممىسى بىر يەرگە يىغىلىپ بېكىتىپ چىققان ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئىگىلىك شارائىتى، ئىقتىسادى تەرەققىيات ئەھۋالى، سىياسى تۈزۈمنىڭ ئەۋزەللىكى قاتارلىق ئامىللارنىڭ تۈرتكىسىدە تەدرىجى شەكىللەنگەن. شۇڭا خەقنىڭ ئاتالمىش ئىلغارلىقىنى كېچە-كۈندۈز ناخشا قوشاق قوشۇپ مەدھىيلىسەكمۇ، بىكار تۇرماي يىغىن ئېچىپ ئاممىنى سەپەرۋەر قىلساقمۇ ئۆگەنگىلى بولمايدۇ. مەسىلەن، تۈركىيە تۈركلىرىدىكى پاكىزلىقنى ئۆگىنىش ئۈچۈن ھېچبولمىغاندا ئەۋرەز ئەسلىھەسى (پاسكىنا سۇنى بىر تەرەپ قىلىش يوللىرى) تۈركىيەدىكىدەك ئومۇملاشقان بولۇشى كېرەك. تۈركلەردىكى جەسۇرلۇقنى ئۆگىنىش ئۈچۈن ئۇلاردەك ئىنسانغا قۇل بولمىغان تارىخى رىئاللىققا، ئاچچىقى كەلسە كوچىغا توۋلىشىپ چىقىپ نامايىش قىلالايدىغان دېموكراتىك رىئاللىققا ئىگە بولۇش كېرەك. ئامېرىكىلىقلاردىن يوقارقىلارنى ئۆگەنگەن ئۇيغۇرلار ۋەتەنگە قايتسا بىرەر ئايغا قالمايلا ئۇنداق خىسلەتلەرنىڭ بىر قىسمىنى يوقاتماي قالمايدۇ. بۇ خۇددى ۋەتىنىدە ساختىلىققا نەپرەتلىنىدىغان ئامېرىكىلىقلارنىڭ جۇڭگودا قاچاق (ئوغۇرلۇقچە كۆچۈرۈلگەن) سىنتەخسىلەرنى باشقا جۇڭگولۇقلارغا ئوخشاشلا تالىشىپ سېتىۋالغاندەك گەپ.
2. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلۇقنىڭ مەنىسى مەن ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئامېرىكا مۇھتىغا ماسلىشىش ئۈچۈن ئۇيغۇرلۇقنىڭ قايسى تەركىبلىرىدىن ۋاز كېچىپ، قايسى تەركىپلىرىنى ساقلاپ قالغانلىقىغا بەكرەك دىققەت قىلدىم. بولۇپمۇ سىنتەبىر ۋەقەسى سەۋەپلىك ئۇيغۇرلارنىڭ ئامېرىكىدا ئۇيغۇرلۇقنىڭ مۇسۇلمانلىقتىن ئىبارەت بۇ مېغىزىغا قانداق يۈزلەنگەنلىكىگە بەكرەك قىزىقتىم. ئالدى بىلەن ئامېرىكىلققا تەگكەن ئىككى ئۇيغۇر ئايالنى ئاڭلىدىم. ئۇلارنىڭ ئەرلىرى دىنىمزنى قوبۇل قىلىپ مۇسۇلمان بولۇپتۇ، ھەتتا بىرسى ئىسمىنى توي قىلغاندىن كېيىن ياقۇپجانغا ئۆزگەرتىپتۇ. دېمەك، بۇ ئۇيغۇر قىزلار ئۇيغۇر ئېرىدىن ئاجرىشىپ ئامېرىكىلىققا توي قىلغان بىلەن ئۇيغۇرلۇقنىڭ مېغىزىدىن ۋاز كەچمەپتۇ. مەن بۇلارنىڭ ھەرقانداق چىقىمغا قارىماي بالىلىرىنى ۋەتەنگە ئەۋەتىپ ئۇيغۇرچە ئۆگىتىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىدىم. بىرەيلەننىڭ ۋەتەنگە بېرىپ كەلگەن بالىسى بىلەن پاراڭلىشىپمۇ باقتىم. بۇ قىزچاق ئۇيغۇرلاردىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىق مېھرىدىن بەك تەسىرلەنگەنلىكىنى، ئامېرىكىدا تۇققانلار ئارا مۇنداق مۇھەببەتنىڭ يوقلۇقىنى ماڭا ئۇيغۇرچە دەپ بەردى.
يېققىندا 92-يىلىدىن بۇيان كۆرۈشۈپ باقمىغان بىر ئاغىنەمنىڭ ئۆيىگە مىھمانغا باردىم. يۈز كۆرۈشمىگىلى 20 يىلغا تاقاپ قالغان بولسىمۇ يۈرەكلەردىكى ئابدۇخالىق ئۇيغۇر شىئېرلىرىنى يادلاپ يۈرگەن چاغلاردا باغلانغان رىشتە قايتا يېڭىلىنىپ بىزنى تەبىئىي يېقىنلاشتۇردى. بىر كۈنى ئەتتىگىنى ئاغىنىمىزنىڭ مالايسىيىلىك قوشنىسى تاماق كىرگۈزۈپتۇ. بۇنىڭدىن ئۇيغۇرنىڭ قوشنىلىرىغا تاماق سۇنىدىغان ئادىتىنىڭ دوستۇم ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇرسۆيەر ئايالىنىڭ تۈرتكىسى بىلەن ئامېرىكىدا داۋام قىلغانلىقىنى ھىس قىلىپ تەسىرلەندىم، ۋە ھېندىستانلىق قوشنامغا تاماق سۇنۇپ ئۇيغۇرلۇقۇمنى تونۇتمىغىنىمدىن ئۆكۈندۈم. ئاغىنەمنىڭ ئېيتىشىچە ئۇ ئامېرىكىغا كېلىشتىن بۇرۇن خىزمەت ۋە جەمئىيەتنىڭ زورلىشى سەۋەبلىك ھاراق ئىچەتتىكەن. ئامېرىكىدا ئۇنداق ھاراملاردىن پۈتۈنلەي قول ئۈزۈپتۇ. «ئۇيغۇرنى دۇنيا مۇسۇلمان دەپ بىلىدۇ. مەن ئۇيغۇرنىڭ بىر ئاڭلىق زىيالىيسى تۇرۇپ ئامېرىكىغا كېلىپ مىللەتنىڭ مەدەنىيىتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان پۇرسەتنى ھاراققا يەم قىلىۋەتسەم، مىللەت ھەققىدە خەقتە خاتا چۈشەنچە پەيدا قىلسام بولمايدۇ. ھازىر نەگە بارماي كەينىگە [ئۇيغۇر] دېگەن خەت يېزىلغان كۆينەك، مايكىلارنى كېيىپ بارىمەن.
فرانسىيىگە يىغىنغا باردىم، خەق داڭلىغان ئۈزۈم ھاراقلىرىغا يېقىن كەلمىدىم. گېرمانىيىگە ئىلمىي سۆھبەت ئۈچۈن باردىم، ئۇلارنىڭ داڭلىق پىۋىسى خىيالىمدىن يىراق بولدى. ھازىر مېنىڭ خىزمەتداشلىرىمنىڭ ھەممىسى مېنىڭ مۇسۇلمانلىقىمنى بىلىدۇ ۋە ھەرۋاقىت ھۆرمەت قىلىدۇ. مەن ۋەتەندە كۆپ پۇل تاپقان لېكىن بىر كۈنلۈك ئىشنى بىر ھەپتىلىك دەپ ھەق ئېلىشقا مەجبۇر ئىدىم. چۈنكى تاپىدىغىنىمىز ھۆكۈمەتنىڭ پۇلى بولغاچقا شۇنداق دەپ پۇلنى جىق يازدۇرمىساق بىزگە ئىش تاپشۇرغان باشلىققا «تۈزۈك» بىر نەرسە ئاشمايتتى. ھازىر ئۇنداق جىق پۇل تاپمايمەن ئەمما ھارامدىن كۆپ پۇل تېپىپ ۋىجدانىمنى ئازاپلىغىچە ھالال تېپىپ خەجلىسەم كۆڭلۈم توق بولىدىكەن، خەجلىگەننىڭمۇ بەرىكىتى بولىدىكەن.
ھازىرغىچە ئامېرىكىغا كېلىمەن دېگەن ئۇيغۇر بالىلارغا يارىدەم قىلىپ كەلدىم. خېلى بالىلارغا چاقىرىق ئەۋەتكۈزۈپ بەردىم، لېكىن ئۇلارنىڭ 50 دوللار تىزىملىتىش ھەققىنى مەن تۆلىۋەتتىم. ئاتا بوۋىلىرىمىز «قول قولنى يۇسا، قول قوپۇپ يۈزنى يۇيىدۇ» دېگەنىكەن. ئۇلار ئامېرىكىغا كېلەلمىگەن تەقدىردىمۇ ياخشىلىقىمدىن تەسىرلىنىپ مۆرىتى كەلگەندە يەنە بىر ئۇيغۇرغا ياخشىلىق قىلغۇدەك ئويغا كېلىپ قالسا ئەجەپ ئەمەس. ھازىرغىچە تۆت بالىنى يېتەكلەپ ئېلىپ چىقتىم. دوكتۇرلۇقنى تۈگىتىپ خىزمەتنى ئۇنۋېرىستىتلاردىن تاپاي دەپ بەك ئىزدەندىم. ئۇنۋېرىستىتلارنىڭ مۇئاشى شىركەتلەرنىڭكىدەك يوقۇرى بولمىغان بىلەن ئۇيغۇر بالىلارنى ماگىستىرلىققا، دوكتۇرلۇققا قوبۇل قىلىپ يارىدەم قىلغىلى بولاتتى. ئۇمۇ بولۇپ قالار…» ئاغىنەم بىلەن شۇ كۈنى سائەت ئۈچكىچە مۇڭداشتۇق. ئامېرىكىغا كەلگىنىگە ئالتە يىلغا يېقىنلاشقان، ھاياتىنى ئوقۇش، ئوقۇتۇش ۋە يېتەكلەش بىلەن ئۆتكۈزگەن مەسلەكدىشىمنىڭ جاھانغا، ئىنسانغا، ھادىسىلەرگە بەرگەن باھالىرىدىن ئۇيغۇرنىڭ ئاق كۆڭۈللىكى، كەڭ قۇرساقلىقى، مەردلىكى، پىداكارلىقى ۋە سەمىمىي ئىتىقادى بالقىپ تۇراتتى.
ئۆيىدە ئىككى يېرىم كۈن تۇردۇق، دالا تامىقى يىدۇق، مۇزىيلارنى ئايلاندۇق. بۇ جەرياندا مەن ئۆزەمنى ئامېرىكىدا ئەمەس قەشقەردىكى، غۇلجىدىكى، خوتەندىكى، چۆچەكتىكى قايسى بىر ئۇيغۇر تۇغقىنىمنىڭ ياكى ئاكا-ئىنىلىرىمنىڭ ئۆيىدە تۇرۇۋاتقاندەك شۇ قەدەر ئۆز، ئازادە ھېس قىلدىم. «ئالتۇن ئۈزۈككە ياقۇت كۆز» دەك ياراشقان بۇ بىر جۈپ ئۇيغۇر ئامېرىكىدا ياشىغانلىق سەۋەبلىك ئۇيغۇرلۇقنىڭ ھېچقايسى تەركىبىدىن چەتنىمەپتۇ، ۋاز كەچمەپتۇ، بەلكى ئۇيغۇرلۇقنىڭ بارلىق تەركىبلىرىنى قوشنا-قولۇم ۋە باشقا ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئالدىدا تېخىمۇ نۇرلاندۇرۇپتۇ. ئۆزىدە جۇغلىغان ئۇيغۇرلۇق خىسلەتلىرى بىلەن قوشنىلىرىنىڭ سۆيگۈسىگە نائىل بولۇپتۇ. بىز خوشلىشىدىغان چاغدا قىزى بىچارە قىزىمدىن ئايرىلىشقا كۆزى قىيماي ھۆركىرەپ يىغلاپ كەتتى. قىزىنى بەزلەپ كۆتۈرىۋالغان ئاغىنەمنىڭ دۈمبىسىگە «ئۇيغۇر» دېگەن خەت يېزىقلىق مايكا كەيگەن تۇرىقى كۆز ئالدىمغا كەلسىلا ئۇنىڭ «دائىم مۇشۇنداق ئۇيغۇر دەپ خەت بېسىلغان مايكىلارنى كىيىپ يۈرىمەن. ھازىر دېگەن ھەممە ئادەم تېلېفۇن بىلەن تورغا كىرەلەيدۇ. مۇشۇ ئۇيغۇر دېگەن خەتنى بىر كۈندە ئون ئادەم كۆرسە كەم دېگەندە بىرى سىكۇنت ئىچىدە ئۇيغۇرغا ئائىت ئۇچۇرنى توردىن ئىزدىشى، ئۇيغۇرنى چۈشىنشكە تىرىشىشى مۇمكىن…» دېگەنلىرى قۇلاق تۈۋىمدە ياڭرايدۇ. ئۇنىڭچە، ئامېرىكىدا ئۇيغۇرلۇقنىڭ مەنىسى ئۇيغۇرلۇقنىڭ بارلىق تەركىبلىرى ئىچىدە مەجھۇل، پاسسىپ ياشاشلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلۇقنى ئۇيغۇرچە پىداكارلىق، خالىسلىق، خۇش پېئىللىق ۋە باشقا پەزىلەتلەر بىلەن نۇرلاندۇرۇشتۇر.
ئالدىنقى: 25. ئامېرىكىدىكى تۈرك دوستلۇرۇم
كـىيىنكى: 23. ئامېرىكا بالىلىرىنىڭ نەزىرىدە ئىرق، جىنىس
قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش ئويۇنى
قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرنىڭ بىرى. قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش كىشىنى ساغلام، ئىرادىلىك، جاپادىن قورقمايدىغان قىلىپ تەربىيىلەيدۇ. بۈركۈت بىلەن قارچىغىنى قولغا كۆندۈرۈش ئىنتايىن جاپالىق ھەم قىزىقارلىق ئىش. بۈركۈت بىلەن قارچىغىنى ھەقىقىي ئوۋغا يارايدىغان قىلىپ تەربىيىلەش ئۈچۈن، ئوۋچى ئەڭ ئالدى بىلەن بۈركۈت ياكى قارچىغىنىڭ كۆزىگە قاپ كىيگۈزۈپ، ئۇلارنى ئوزۇقلاندۇرىدۇ، ئۇزۇنغىچە ئۇخلاتمايدۇ، توم ئارغامچىغا قوندۇرۇپ، ئارغامچىنى ئۈزلۈكسىز تەۋرىتىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ پۇت بارماقلىرىنىڭ چاڭگاللاش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ پەيلىرىنى تاراپ، سىلاپ بېرىدۇ. شۇنداق بىر قاتار مەشىقلەردىن كېيىن، پەيدىنپەي قولغا كۆنىدۇ. ئوۋچى ئۇلارنىڭ قېچىپ كېتىشىدىن قورقماي ئوۋغا سالىدىغاندا كۆپىنچە ئوۋ ئىتلىرى بىلەن بىرگە سالىدۇ. ئادەتتە ئۇۋچىنىڭ قارچىغىسى ھاۋادا ئۇچۇپ ئوقتەك ئېتىلىپ بېرىپ، خەنجەردەك تىرناقلىرى بىلەن ئولجىنى قاماپ ئالىدۇ، ئوۋ ئىتى قارچىغا قامىغان ئولجىنى چىشلەپ باسىدۇ. ئوۋچى ئارقىدىن يېتىشىپ بېرىپ، ئوۋ غەنىيمەتلىرىنى ئېلىپ قايتىدۇ. ئات مىنىپ چوماق تۇتۇپ، ئوقيا ئېتىپ، قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىپ ئوۋچىلىق قىلىش ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى. ئوۋ بىلەن شۇغۇللىنىپ كۆنۈپ قالغان كىشىنىڭ ئوۋسىز كۈنلىرى مەنىسىز تۇيۇلىدۇ. ھەتتا ئۇلارنىڭ قارچىغا، بۈركۈت ۋە ئىتىمۇ ئوۋچىنى ئولتۇرغۇزمايدۇ. ئوۋچى، قارچىغا، ئىت ۋە ئاتلارنى بىر - بىرىدىن ئايرىلالمايدىغان ياخشى دوستلار دېيىشكە بولىدۇ."
لىبېرىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|لىبېرىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
Mustafa Kemal Atatürk
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
Eskerlik
Bu mezmun toluqlanmaptu.
Shexsi hayati
Selanikte tughulghan. Istanbulda 1938-yili wapat bolghan.
Eserliri
Éngi türkiyining ijadchisi, her sahedikige oxshashla ma'arip sahesidimu türklerge daghdam yol échip bergen ulugh dahi Mustafa Kemal Atatürk, türkiyini düshmenlirining istilasidin qandaq qutuldurup qalghan bolsa, jahalet istilasidinmu shundaq qutuldurghandur.
Atatürk, azadliq urushida ghelibe qilghandin kéyin, yépyéngi bir türk döliti qurup chiqish bilen bir waqitta, büyük türkiye ghayisining ul mu'essese türlirini yolgha qoyghan, hemde bu büyük ghayining ul téshiningmu ma'arip ikenlikini hemishe tekitlep kelgen.
Atatürk, Türkiye jumhuriyiti qurulghanliqini jakarlash bilen teng, keng kölemlik ma'arip seperwerlik xizmitini keng qanat yaydurghan. 1972 – Yilqi tunji qétimliq nopus tekshürüsh netijisige köre, türkiyide oqush – yézishni bilidighanlarning nisbiti peqet yüzde 10.6 pirsenni teshkil qilatti. Atatürk échip bergen parlaq yolni boylap qolgha keltürülgen alemshumul netijilerge nezer tashlighinimizda, iptixarliq bilen shuni köreleymizki, türkiye nöwette oqu – oqutush saheside zamaniwilashqan we tereqqi tapqan herqandaq bir döletni bésip chüshse chüshiduki, hergizmu töwen orunda turmaydu.
ئۈجمە سايىسى
ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرىدىن ئۈجمە سايىسى
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Nöwette, türkiye 73 milyon nopusi arqiliq dunyaning eng küchlük we dinamikiliq döletliri qataridin orun alidu. Mana bu 73 milyon nopusning 21 milyonini oqughuchilar teshkil qilidu. Hazir türkiyide bashlanghuch ma'aripida mekteplishish nisbiti yüzde yüz pirsenge yetti.
ئۈجمە سايىسى
بۇرۇن بىر يېزىدا بىر باي بولغانىكەن. بازارغا ئۈتىدىغان چوڭ يول ئۈستىدە ئۇنىڭ يوغان بىر ھويلىسى، ئىشىك ئالدىدا ناھايىتى چوڭ بىر تۈپ ئۈجمە دەرىخى بار ئىكەن. دەرەخنىڭ سايىسى چۈش ۋاقىتلىرىدا يولغا، ھويلىغا ۋە ھويلىنىڭ كەڭ شادىلىق ئايۋانلىرىغا چۈشۈپ تۇرىدىكەن. دېھقانلار ۋە يولۇچىلار ئىسسىق كۈنلەردە ھېرىپ-ئېچىپ كېلىپ، شۇ ئۈجمە سايىسىدە ھاردۇق ئېلىپ ئۈتمەكچى بولسا، باي چىقىپ:
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Türkiye jumhuriyiti qurulghandin buyan, ma'arip saheside keng kölemlik islahat heriketliri keng qanat yaydurulup, ghayet zor muweppeqiyetler qolgha keltürüldi. Buning netijiside, pirinsip, siyaset we pilan jehettin xelqning zamangha mas halda éngini östürüsh ishqa ashuruldi, hemde zamaniwiy ma'aripning pütkül ul tashliri sélindi.
ئۈجمە سايىسى
__ ماڭ كەت، باشقا يەرگە بېرىپ سايىداش... __ دەپ قوغلايدىكەن. شۇ يېزىدا ئەپچىلەم دېگەن بىر يىگىت بولۇپ، ئۇ يىگىت باينىڭ ئاشۇنداق پەسلىكىگە ۋە پىخسىقلىقىغا غەزەپلىنىپتۇ. ئۇ "قانداق قىلساق دەردىمىز چىقار؟" دەپ ئويلاپ-ئويلاپ "كۈلۈپتۇ"، قورساققا بىر ئىش پۈكۈپتۇ، لېكىن قورسىقىدىكى ھىيلىنى چىقارغۇچە، كۈز ئۈتۈپ، قىش كەپتۇ، كەلگەندىمۇ قاتتىق كەپتۇ. "قىش ئوچىقى تار، قوپ ئۈيۈڭگە بار" دېگەندەك، ئاغىنىلىرى بىلەن مورا، ئوچاق ئالدىدا مۇڭداشقۇدەك بولماپتۇ. جاڭگالدىن توغراق توشۇپ سېتىپتۇ، ئۇۋاقلىرىنى ئەكېلىپ ئوچاققا يېقىپتۇ، شۇنداق قىلىپ ئاتا-ئانىلىرىنى بېقىپتۇ.
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Atatürkning ma'arip siyasiti, oqu – oqutushta birlik, milliylik, sékularizimliq yeni din bilen siyaset bir biridin ayriwétilgen sistima we zamangha layiq ma'arip éngini aldinqi pilangha qoyidighan eng asasliq qimmetlik jewherdur.
ئۈجمە سايىسى
قورساقلار تارتىشىپ پەي بولغاندا، سۈڭەكلەردە يىلىك تۈگەپ نەي بولغاندا ئەتىياز كەپتۇ. بالىلار چېچەك تېرىشىپ ئويناپتۇ، ئېتىزلاردا مۇڭلۇق ناخشا، تىرىكچىلىك قايناپتۇ. چوغلۇقلار ئېچىلىپ، كاككۇكلار سايراپتۇ.
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
1921 – Yilqi bir nutqida «musteqilliq we erkinlik méning birdin bir sho'arimdur» dégen atatürk, oqutquchilargha bergen bayanatida bolsa «héchqachan shuni ésinglardin chiqirip qoymasliqinglar kérekki, jumhuriyet silerning erkin pikir yürgüzeleydighan, erkin wijdan we erkin anggha ige nesillerni yétishtürüp chiqishinglarni telep qilmaqta» dep körsetken.
ئۈجمە سايىسى
ئەپچىلەم ئېتىز يوللىرىدا ئاغىنىلىرى بىلەن تېپىشىپ بىر تۈگۈنگە كېلىشىپ، كۈڭلى ئامان بوپتۇ؛ ئاندىن بىر كۈنى مۇنۇ ناخشىنى ئېيتىپ شەھەرگە راۋان بوپتۇ:
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Atatürkning nutuqliri bilen bayanatlirini tetqiq qilghinimizda shuni körüwalalaymizki, uning birdin bir arzu qilidighini, her bir insanning özide ijadkarliq rohi, mislisiz eqil – paraset, tirishchanliq, erkinlik, yüksek exla'iy pezilet we zamangha maslishish éngini yétildürüshi, elwette.
ئۈجمە سايىسى
بازار يولى يىراق يول،
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Atatürk, bir tereptin zamaniwiy, musteqil, sékularizimliq yeni din bilen siyaset bir biridin ayriwétilgen sistémigha ige we démokratik bir jemiyet qurup chiqishqa tirishsa, yene bir tereptin, buning ma'arip sahesidiki asasliq amilliri bolghan alemshumul qimmet ölchemliri, menggülük pirinsiplar we zamaniwiy usullarning ul tashlirini sélip bergen.
ئۈجمە سايىسى
تومۇزدا باللا يىغلايدۇ.
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Atatürk bir nutqida «eng muhim, shundaqla eng asasliq nuqta ma'arip mesilisidur. Ma'arip shundaq bir halqidurki, uninggha mehkem ésilghan her qandaq bir millet, öz erkige érisheleydu we musteqqiliqini qolgha keltürüp öz özige xoja bolalaydu, shundaqla shanliq ghelibilerni qolgha keltürüp, tereqqiyatning eng yuqiri pellisige yamiship chiqalaydu; uningdin mehrum qalghan milletler bolsa, qulluqqa we xar zebunluqqa mehkumdur» dégen we bu arqiliq heqiqiy musteqilliqning aldinqi shertining ma'arip ikenlikini alahide tekitligen.
ئۈجمە سايىسى
سايىدە ياتاي دېسەڭ،
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Atatürk «bir tereptin zulmetlik jahaletni yoqitishqa tirishsa, yene bir tereptin, türkiye jumhuriyiti yash – ösmürlirining ijtima'iy we iqtisadiy hayatta küchke ige qilinishi üchün zörür bolghan deslepki melumatlarni emeliyetke birleshtürp bérish, ma'arip ishlirimizning asasiy bolushi kérek» dep körsetken. Qisqisi, atatürkning, insanning kündilik hayatida muweppeqiyetke érishishide türtkilik rol oynishi üchün, her jehettin ma'aripning hem insan hem jemiyetke paydiliq bolushini ümid qilishimu, memlikitimizde keng qanat yaydurulushini ümid qilghan zamaniwiy ma'arip éngining asasliq pirinsipliridin biri bolup qalghan.
ئۈجمە سايىسى
بايلا چىقىپ قوغلايدۇ.
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Atatürk, ma'aripqa qanchilik derijide ehmiyet bergenlikini oqutqichilargha köngül bölüsh arqiliq namayen qilghan. Atatürk bir nutqida, «hörmetlik ustazlar! Yash ewladlarni ilim – pen, pen – téxnika, exlaqiy, eqliy we jismaniy jehetlerdin toluq yétildürüp chiqish jumhuriyetning teqezzasidur. Yéngi ewladlarni mana mushundaq alahidilikler boyiche yétishtürüp chiqish silerge baghliqtur» déyish bilen bir waqitta yene, shu ulughwar ghayini tiklep bergen: «eng medeniyetlik we eng tereqqi qilghan bir millet bolush süpitimiz bilen, tereqqiyatning téximu yüksek pellisige yétishke mejburmiz.»
ئۈجمە سايىسى
بىلەلمىدۇق زادىلا.
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Türkiye jumhuriyiti döliti qurulushi bilen tengla ma'arip xizmitige nahayiti zor meblegh ajritilghan. «Düyunu omumiye» dep atilidighan osmanli dölitidin qalghan dölet xirajetlirining yüzde 20 ge yéqin qismi ayrilghan bolushigha qarimay, ma'arip ministirlikige yüzde 4.5 pirsent meblegh ayrilghan.
ئۈجمە سايىسى
ئالىقانچىلىك يەر تۇرماق،
يېتەلمىدۇق سايىغا.
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Atatürk yene bir nutqida «qiz – oghul ewladlirimizning ma'arip éngi oxshash sewiyide yétildürülüshi kérek. Türkiye dölitining ewladliri ma'aripning her bir basquchida, shundaqla qtisadiy hayatta pa'aliyetchan, töhpikar we ghalib ewladlardin qilip yétishtürüp chiqilishi lazim» dep yolyuruq bergen.
ئۈجمە سايىسى
ئەپچىلەم ماڭا-ماڭا تاق چۈشلەر بىلەن ھېرىپ-ئېچىپ، تەرگە پىشىپ، ھېلىقى باينىڭ ئىشىكى ئالدىغا ئۇلىشا-ئۇلاشمايلا ئىتلىرى قاۋاپتۇ؛ "ئۇھ!" دەپ ئۈجمە سايىسىگە ئۈزىنى تاشلىشىغا باي چىقىپ توۋالپتۇ:
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Türk milliy ma'aripini zamaniwi we ilghar sewiyige yetküzüsh pilanlirining ul téshini sélip bergen atatürk, ma'aripning ghayisini mundaq dep tekitlimekte: «ma'aripning ghayisi, ma'aripning asasiy, ma'aripning alahidiliki nahayiti büyüktur. Egerde bu heqte xata yolda méngip qélip, xelq zawalliqqa qarap yüz tutsa, buning birdin bir jawabkari, bu yolda sabit qedem bilen algha ilgirilewatqan yaxshi niyetlik, eqil parasetlik, ijtihatchan we xelqi üchün héchnémisini ayimaydighan rehberge ishengen bichare xelqtinmu köre, shu xelqni xata yolgha bashlighanlar emesmu? Ilghar we medeniyetlik bir millet bolush süpitimiz bilen kelgüsidimu yene zamaniwiy ilgharliqning del merkizi nuqtisida yashaymiz. Buningghimu peqet ilim – penning küchi arqiliqla érishkili bolidu, elwette. Ilim – pen qeyerde bolushidin qetiynezer uni shuni yerdin élip, millitimizdin her bir insanning méngisige yerleshtürimiz. Ilim – penge érishishning aldinqi sherti yoqtur...dunyada hemme nerse üchün, jümlidin kündilik hayat üchünmu, muweppeqiyetke érishish üchünmu yenila ilim – pen bolmisa zadi bolmaydu. Shunga, biz yashawatqan shu dunyaning jümlidin ilim – penning künsiri qandaqsige uchqandak tereqqi qiliwatqanliqini tonup yétishimiz intayin muhim, shundaqla ilim – penning alemshumul tereqqiyatlirini nezerdin saqit qiliwétishimizge zadi bolmaydu.»
ئۈجمە سايىسى
__ ھەي گاداي، ئەمدى سېن نەدىن پەيدا بولدۇڭ، ئۈت بۇ ياققا!
Mustafa Kemal Atatürk
Eserliri
Büyük dölet erbabi, yiraqni köreleydighan zat we bilim mestanisi bolghan ulugh dahi mustafa kemal atatürk ul téshini sélip bergen zamaniwi we medeniyetlik bir parlaq yolda ghelibisiri algha ilgirilep, qanchilighan ilmiy jemiyetlerni qurup chiqqan türkiye jumhuriyiti, bügünki künge kelgende dunyaning sanaqliq bilim merkezliridin biri bolup qaldi.
ئۈجمە سايىسى
__ باي ئاكا، بۇ كۈپچىلىك ئۈتىدىغان يول ئۈستىغۇ.
__ يول كۈپنىڭ بولغان بىلەن، ئۈجمىنىڭ سايىسى مېنىڭ.
__ بىر ئاز دېمىمنى ئېلىۋالغۇچە ئۈجمىلىرىنىڭ سايىسى تۈگەپ قالماس.
__ تۈگەپ قالسا بولامتى ئەمىسە؟ ئۈجمە ئۈستۈرۈپ بەرگەندەك گەپ قىلىسەنغۇ. بىلەمسەن، بۇ ئۈجمىنىڭ ھەر بىر يوپۇرمىقى بىر ئاق تەڭگىگە توختىغان! ...
__ بۇ گەپچە، مەن پۇلنىڭ سايىسىدە ئولتۇرۇپتىمەن-دە؟
__ توغرا، لېكىن پۇلنىڭ سايىسىدە باي ئۈزى ئولتۇرىدۇ. مەن ساڭا ئېيتىپ قوياي، ئەگەر پۇلۇڭ بولسا سەنمۇ ئولتۇرىسەن. __ پۇلۇم بولسا ئولتۇرامدىمەن؟
__ ھەئە، ئەلۋەتتە.
__ ئۇنداق بولسا، ئۈجمىلىرىنىڭ سايىسىنى ساتاملا؟
__ چوڭ سۈزلىمەي، يولۇڭغا ماڭساڭ بولارمىكىن!
__ پۇلنىڭ چوڭ سۈزلىتىدىغانلىقىنى ئۈزلىرى بىلەلا؟
باي دۇدۇقلاپ قاپتۇ ۋە پۇلنى ئويلاپ جىم بوپتۇ، قۇلاقلىرى دىڭ بوپتۇ. ئاخىر تاقەت قىلالماي، تىلى سۈزگە كەپتۇ، سۈزگە كەلگەندىمۇ، ئاۋۋال باھاغا __ پۇلغا كەپتۇ. ئەپچىلەم:
__ سودا ئىشى ئاسان ئەمەس، سىلىمۇ ئىمام-مەزىنلىرىنى قىچقارسىلا، مەنمۇ بىر-ئىككى ئاغىنەمنى قىچقىراي، خەت-مۈھۈر قىلىشايلى... __ دەپتۇ. باي: __ گېپىڭ راست بولسا، توختاپ تۇر، ئاۋۋال باھاسىنى كېلىشەيلى، ئاندىن ئۇچىدىن بىر نەرسە بەر، قالغان ئىشلار ئاسان... __ دەپتۇ.
ئۇياققا تارتىشىپ، بۇياققا تارتىشىپ ئاخىر ئۈجمە سايىسىنىڭ باھاسى 400 تەڭگە ئاق كۈمۈشكە توختاپتۇ. ئۇچىدىن 50 تەڭگە بېرىپ ئورنىغا بايدىن تىلخەت ئېلىپ، ئەپچىلەم ئاغىنىلىرىنى قىچقارغىلى مېڭىپتۇ.
باينىڭ ئاغزى قۇلىقىغا يېتىپ: "خۇدا ئۇرغان ئەخمەقنى ئەمدى باي ئاكاڭنىڭ ئۇرغىنىنى كۈر! مۇنداقمۇ ئولجا بولارمۇ..." دەپتۇ-دە، قازىغا كىشى يۈگۈرتۇپتۇ. ئارقىدىن "توختا!" دەپ توختىتىپتۇ، كۈڭلىدە: "بۇنى كىشىلەر تۇيمىسۇن، ئىش بۇزۇلمىسۇن، قازىنى توغرىلاش ئۈچۈن، ئۈزۈم بېرىشىم كېرەك" دەپ ئۈزى يۈگۈرۈپتۇ.
ئەتىسى ھەممىسى يىغىلىپتۇ، قازىمۇ باي ئاكاملار بىلەن ماقۇللىشىۋېلىپ، مۈھۈرىنى يالاپ ئولتۇرۇپتۇ؛ ئەپچىلەممۇ روزىمەتكە ئوخشاش بىر-ئىككى ئاغىنىسىنى باشلاپ، ئالدىدىن تەييارلىۋالغان سۈزلىرىنى پۈكۈپ، جايلىۋالغان پۇللىرىنى بەللىرىگە تۈگۈپ يېتىپ كەپتۇ. قازى:
__ ئەلۋەدۇ مىنەل ئىمان، بىزلەر بولساق شاھىت... __ دەپ قەلەمنى قەغەزگە سۇۋاشقا باشلاپتۇ. خەتنىڭ بېشىغا "تەخىيى بىر مىڭ، ئېشىكى ئۈچ يۈز، توقۇمى ئون توققۇز، ماھى سەپەر قوشنىسىدا، باي غوجامنىڭ ھويلىسىدا" دېگەنگە ئوخشاش سۈزلەر، ئاندىن "مەنكى سەلەي باي ھويلامنىڭ كوچا پاسىلىدىكى چوڭ ئۈجمىنىڭ سايىسىنى ئەپچىلاخۇنغا ئۈز ئىختىيارىم بىلەن ھازارى مەجلىس ئالدىدا تۈت يۈز تەڭگە كۈمۈشكە ساتتىم. تاكى ئۈجمە ئۈزى قېرىپ يوقالغۇچە ئۇنىڭ سايىسىدىن ئەپچىلاخۇن ۋە ھەتتاكى ئۇنىڭ ئۇرۇق-تۇغقان، دوست-بۇرادەرلىرىمۇ ھەر قاچان، ھەر زامان بىمالال پايدىلىنىدۇ. مۇبادا بۇنىڭغا پېقىر ۋە مېنىڭ ئەۋلادلىرىم نارازى بولۇپ دەۋا قىلسا، يۇرت، شەرىئەت ئالدىدا دەۋاسى باتىل بولغاي" دېگەن گەپلەر يېزىلىپتۇ. ئاخىرىغا ساتقۇچى، ئالغۇچى ۋە گۇۋاھ-شاھىتلار قول قويۇپتۇ. قازى:
__ مۇبارەك بولسۇن، ئەپچىلاخۇن! سىلىدەك ماكانسىز بىر ئادەمنىڭ باي غوجامنىڭ ئىشىكى ئالدىدا مۇنچىلىك مۈلۈككە ئىگە بولغانلىرى خۇدانىڭ چوڭ ئىلتىپاتى. سىلىنىڭ باشلىرىغا ئۈجمىنىڭ سايىسى چۈشتى... __ دەپ مۈھۈر ھەققى ئېلىپ، قوينىغا ساپتۇ، ئىمام ۋە مەزىناخۇنۇممۇ قۇرۇق قالماپتۇ، ئۇلار باي غوجامدىن قانچىلىك مۈھۈر ھەققى ئالدى، بۇنىسى مەلۇم ئەمەس. ئىشقىلىپ توختام "پۈتۈپتۇ"، ھەممەيلەن ئۈيلىرىگە كېتىپتۇ. كۈندىن-كۈنگە ھاۋا ئىسسىپتۇ. ئەپچىلەم بازارغا باراردا ۋە ياناردا ھېلىقى ئۈجمىنىڭ سايىسىگە كېلىپ بەخىرامان ئېغىياندىغان، سايىدە راۋاپ چېلىپ ئوينايدىغان، ئاغىنىلىرى قوشۇلۇپ ناخشا توۋلايدىغان بوپتۇ. باي چىقىپ:
__ نېمە ۋاراڭ-چۇرۇڭ بۇ؟ __ دەپ ۋارقىراپتۇ، ئەپچلەم:
__ ئۈجمە سايىسى ئاكاڭ قارىغاينىڭ، ياغىچى باي غوجامنىڭ، __ دەپ پەرۋا قىلماي جاۋاب بېرىپتۇ. باي: "پىيازنىڭ پوستى كۈپ، ئەخمەقنىڭ دوستى دېگەندەك، بۇ كاساپەتنىڭ ئەۋلادى ئىتنىڭ قۇرىتىدەك كۈپ ئىكەن" دەپ ھېچكىمنى كوغلىيالماپتۇ، ساقىلىنى چىشلەپ ئۇخلىيالماپتۇ.
ئارىلىقتا باي پالتىسىنى ئاچىقىپ، ئۈجمىنى كېسىپ تاشلىماقچى بوپتۇ. ئاچچىقىغا پايلىماي ئۇرۇلغان پالتا ئىزىدىن كەمتۈك بولۇپ قالغان سايىنى تۈلەپ بېرىشكە تاس-تاس قاپتۇ. باي تېخىمۇ تېرىكىپ ھەسرەت يۇتۇپتۇ.
بىر كۈنى باي ئايۋاندا سېسىق كېكىرىپ سوزۇلۇپ ياتسا، ئەپچىلەم ئاغىنىلىرى بىلەن ئېشەكلىرىنى يېتىلىشىپ، باينىڭ ھويلىسىغا كىرىپ كەتپۇ. باي:
__ ۋاي، نېمە گەپ؟ __ دېسە، ئەپچىلەم:
__ تەقسىر، سايىمىز ھويلىغا كىرىۋاپتۇ. شۇنى ئىزدەپ كىردۇق، __ دەپ جاۋاب بېرىپتۇ ۋە ئېشەكلىرىنى سايىگە قوزۇق قېقىپ باغلاپ، چاپانلىرىنى يېشىپ تاشلاپ، خاتىرجەم ئولتۇرۇپتۇ... باي "ھىم" دەپ ئۈزىنىڭ گۈشىنى ئۈزى يېگۈدەك بوپتۇ.
__ ئۈجمە سايىسىدە ياتقان ئېشەكچىلەر: "سايىگە يېقىن كېلىشمە، ھارمىلار!" دېدى، ھى... ھى! ئۈجمىگە چىقىمىز دېسەك، "سايە يوق يەردىن چىقىش" دېدى، ھى... ھى! دادام قېنى؟ ھى... ھى!
__ ۋاي بېشىڭنى يەيدىغان گادايلار... ئەمدى ئۈلۈپتۇق! ھەممە گۇناھ ئاشۇ تويماس يوھا (ئەجدىھا)دا... پۇل دېسە بىزنىمۇ سېتىشتىن يانمايدۇ. يىغلىماڭلار، ئوبدان بالىلىرىم. خەپ! داداڭلار كەلسۇنچۇ، نى ئات، نى نومۇس بۇ...
تالادا ھويلىدىكى ۋاڭ-چۇڭنى كۈزگە ئىلمىغاندەك راۋابنىڭ ئاۋازى تازا قىزىپتۇ ۋە ئۇزاقتىن كېيىن ئاندىن پەسىيىپتۇ.
بىر كۈنى باي ئېتىزدىن كەپتۇ، ئۈلگۈچە ھېرىپ يىقىلاي دەپتۇ، تەرگە چۈمۈلۈپ، يۈزلىرى ئېسىلىپ، كالپۇكلىرى ساڭگىلاپ، خىرىلداپ قاپتۇ. باينىڭ كەلگەن ۋاقتى ئۈجمىنىڭ سايىسى دەل دەرۋازىغا چۈشكەن چېغى ئىكەن، باي دەرۋازىدىكى سايىگە ئېتىنى دېۋىتىپ شۇنداق كېلىشىگە، ئەپچىلەم:
__ توختىسىلا باي ئاكا، پۇل كىمنىڭ بولسا، سايىدىن شۇ ئۈزىلا ئۈتىدۇ... __ دەپتۇ. باي ئاران زۇۋانغا كەلگەن بولسىمۇ، دەردى ئىچىگە ئۇرۇپ، كالپۇكلىرىنى مىدىرلىتالماي قاپتۇ. باي ۋاراڭ-چۇرۇڭ چىقسا، يولۇچىلار يىغىلىپ زاڭلىق ئىچىدە قېلىشتىن قورققانمۇ:
__ ئەمىسە، مەن ئۈز پۇلۇمنىڭ سايىسىدىن ئۈتىمەن، قانچە پۇل ئالىسەن؟ تېز گەپ قىل! __ دەپتۇ.
__ 50 تەڭگە، __ دەپتۇ.
باي كېلىۋاتقان خەقلەرنى كۈرۈپ، كۈڭلىدە ئىشنىڭ ئەپلەشمىگىنىنى سېزىپ:
__ 50 تەڭگىنى ھازىر ئاچىقىپ بېرىمەن، __ دەپ ئاتنى تۇتقۇزۇپ قويۇپ، چوڭچىلىق بىلەن ھويلىسىغا ئۈزىنى ئېتىپتۇ. ئەپچىلەم مۈھۈر ھەققىگە كەتكەن پۇلنى تۈلىتىپتۇ.
ئەمما باي شۇنىڭدىن كېيىن مۇنداق چوڭ چىقىملارنى تۈلىمەسلىك ئۈچۈن، دەرۋازىغا چۈشكەن سايىلەرنى ئۈزى ۋە ئاىلە-جەمەتلىرىنىڭ بىمالال ئۈتىۋېرىشى ئۈچۈن يەنە 50 تەڭگە بېرىپ، دەرۋازىغا چۈشكەن سايىنى ئاران ئۈز ئىختىيارىغا ئېلىۋاپتۇ. "ئەقىللىق" باينىڭ ئېسىگە "ئەخمەقلەر"نىڭ يەنە قانداق كارامەتلىرى بارلىقى كەلمەپتۇ.
بىر بازار كۈنى، باي شەھەرلىك ئەل-ئاغىنىلىرىنى چايغا قىچقىرىپتۇ... مېھمانلار داستىخاننى شادىلىق ئايۋان __ كوچىدىكى يوغان ئۈجمىنىڭ سايىسى چۈشكەن سۇپىغا يۈتكەپ، تېخى ئەمدىلا ياسىن پولۇنىڭ ئۈستىگە يىغىلاي دەپ تۇرغاندا، بىر نەچچە كىشى ئېشەكلىرىنى يېتىلىشىپ، چورۇقلىرىنى سۈرىشىپ كىرىپ كەپتۇ...
ئەپچىلەم ۋە روزىمەتلەرنىڭ نېمىگە كەلگەنلىكىنى بىلگەن باي سۇپىدىكى سايىگە قاراپ قېتىپ قاپتۇ، ئاسمانغا قاراپ ئالىيىپتۇ، بۇغدىيەكلىرى لىپىلداپ كېتىپتۇ.
بۇ ئىشلارنىڭ تەكتىنى بىلمىگەن مېھمانلار ھەيران قاپتۇ. بايغا قاراپ كۈلۈشكىلى تاس قاپتۇ. مېھمان بايلاردىن بىرى بۇ كەلگەنلەر باينىڭ مالايلىرى بولسا كېرەك دەپ:
__ قېنى، سەلىياخۇن، ماۋۇ چورۇقۋايلارغا بىر نەرسە دېمەملا، ئېشەكلىرىنى نېرى تارتىشسۇن! تۈگىتەلمەيدىغان قەرزلىرى بارمىتىيا؟! نېمانچىلا گەپ قىلالماي قېتىپ قالدىلا؟! __ دەپتۇ. باي بىر چۈگىلىگەندەك بولۇپ ئېسىگە كەتپۇ ۋە ئەپچىلەمگە:
__ خۇدا ھەققى، ھەر ئىش بولسا كېيىن سۈزلىشەيلى، قېنى سىلەرمۇ مېھمان، ئايەردە ئولتۇرۇڭلار، سىلەرگىمۇ داستىخان سالسۇن... __ دەپتۇ. روزىمەتلەر:
__ بايكاملارنى نەدە مېھمان قىلغىلىرى بولسا شۇ يەرگە كەتسىلە. بىز سىلىدىن داستىخان سېتىۋالمىدۇق... __ دەپتۇ ۋە ئېشەكلىرىنى سايە چۈشكەن شادىلارغا باغلاپتۇ، چاپان-چورۇقلىرىنى سۇپىنىڭ سايە چۈشكەن يەرلىرىگە تاشلاپتۇ. مېھمان بايلار:
__ ئاش ھارام بولدى... __ دېيىشىپ نېرى چىقىپتۇ... ئەپچىلەم:
__ ئاش ھارام بولسىغۇ چاغلىق گەپ، لېكىن بىزنىڭ 400 تەڭگىلىك سايىمىز ھەر قايسىلىرىنىڭ "ئاستىدا" قېلىپ ھارام بولغىنى يامان بولدى، __ دەپ سىرنى ئېچىپ تاشلاپتۇ. ۋاراڭ-چۇرۇڭلار كۈتۈرۈلۇپتۇ. روزىمەتلەر بوش كەلمەپتۇ... مېھمانلار بىر تەرەپتىن ئىشىدە: "ھە، بىزگە چوڭ سۈزلەيدىغان سەلەيباي، كارامىتىڭ ئاشكارا بولدىمۇ؟" دەپتۇ. ئۈچىنى ئالغاندەك قىلىپ، بايغا بولۇشقىلىمۇ پېتىنالماپتۇ، بىر-بىرلەپ شەھەرگە قاراپ قۇيرۇقىنى تىكىپتۇ. باينىڭ گەجگىسى تارتىشىپ ئۈيىگە كىرىپ يىقىلىپتۇ...
ئەپچىلەملەر سايىدە بىردەم ھاردۇقلىرىنى ئېلىشىپ، يېزىلىرىغا كېتىپتۇ.
بۇ ۋەقە ئەمدى شەھەرگە يېتىپتۇ، قۇلاقتىن-قۇلاققا تاراپ كېتىپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئەپچىلەملەر شۇ بازار كۈنى مۈھۈر خەتتىن بىرنى كۈچۈرتۈپ، بازاردىكى چوڭ مەسچىتنىڭ ئالدىغا چاپلاپ قويغانىكەن. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئىش خەلقىئالەمگە پۇر كېتىپتۇ.
ئەمدى باي ئۈيدىن ھېچ يەرگە بارالماي ماراپ يېتىپتۇ. ئۈتكەن-كەچكەنلەرنىڭ:
دېگەن ناخشىسىدىن تويۇپتۇ. شۇنداق بولسىمۇ، كۈنلەر ئاستا-ئاستا ئۈتۈپ، "گادايلار" بىر ئاز جىمىققاندەك تۇيۇلۇپتۇ.
بىر كۈنى باي كېچىدە ئۈلگەندەك ئۇخلاۋاتسا، ئۈگزىدە گۈپۈر-گۈپۈر ئاۋازلار، بىردەمدىن كېيىن ناخشا، راۋابلارنىڭ ساداسى ئاڭلىنىپتۇ. باي مەڭدەپ ھويلىغا چىقسا ئىتى بىر نەرسىنى غاجاپ ياتقان، بايغا قاراپمۇ قويماپتۇ، ئۈيگە كىرسە خوتۇنلىرى ئاھانەت قىلىپ ئارام بەرمەپتۇ. باي شوتىغا يامىشىپ چىقىپ قارىسا، ئەپچىلەم ئاغىنىلىرى بىلەن ئولتۇرغۇدەك. ئۇلار سۈتتەك ئايدىڭدا ئۈگزىنى بېشىغا كىيىپتۇ. باي شوتىدىن يىقىلغىلى تاس قاپتۇ ۋە ئۈزىنى ئاران تۇتۇپ توۋلاپتۇ. ئەپچىلەم:
__ بىز ئۈزىمىز سېتىۋالغان سايىدە ئولتۇردۇق. باشقا كىشىلەر يوق. كىرىپ ئۇخلاۋەرسىلە، تەقسىر، __ دەپتۇ. باي چىشلىرىنى غۇچۇرلىتىپ:
__ مەن ئۈجمىنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسىنى ساتمىغان... __ دەپ كاركىراپتۇ.
__ چۈشەكەپلا تەقسىر، ئۈيلىرىگە كىرىپ مۈھۈر خەتكە قاراپ باقسىلا، "بىمالال"، "ھەر قاچان-ھەر زامان" دېگەن يەرلىرىنى ئوبدان ئوقۇسىلا، __ دەپتۇ. راۋاب بىلەن ناخشا يەنە قايناپتۇ.
باي ئۈيىگە كىرىپ ئويلاپتۇ، لېكىن خوتۇنلىرى تاپا-تەنە بىلەن بېشىنى ئوچاق ئېتىپ، ئويلىغىلى قويماپتۇ. شۇنداقتىمۇ يەنە ئويلاپ "ئەقىل" تېپىپتۇ، ئۈگزىگە يەنە چىقىپتۇ:
__ ئەمىسە، ئۈجمىنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسىنى ئۈزۈمگە سېتىپ بەرسەڭلار... __ دەپتۇ باي. ئۇ لولىلىق قىلىپ يۈرۈپ، ئۈجمىنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسىنى مىڭ بالالىقتا 350 تەڭگە كۈمۈشكە سېتىۋاپتۇ. لېكىن ئەمدى ئۈزى تېخىمۇ "ئويغا" قاپتۇ. تالاغا چىقسا يۇرت-جامائەت، رەقىبلىرىنىڭ دەردى، ئۈيگە كىرسە، بالا-چاقا، رەپىقىلىرىنىڭ دەردى؛ زاڭلىق-مەسخىرە، چىقىم... باينىڭ جېنىغا تېگىپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە "گادايلار"نىڭ بۈگۈن كېچە بېشىغا چىقىۋالغانلىقى، ئۈجمىسىنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسىنى سېتىۋېلىپ، ئۇلارغا پۇل تۈلىگەنلىكى باينىڭ يۈرەك-باغرىنى خۇن قىلىۋېتىپتۇ.
"دەرەخنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسى تالاغا تارالسا، يەنە نېمە گەپلەر بولۇپ كېتەر". بۇ تېخى ئىشنىڭ باشلىنىشى ئىكەنلىكىگە كۈزى يەتكەن باي ئۇزاققا قالماي، يۈك-تاقلىرىنى ئۇلاغلارغا ئارتىپ باشقا يۇرتقا كۈچۈپ كېتىپتۇ.
ئىۋاتە ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئىۋاتې ناھىيىسى  بولسا ياپونىيە توخوكۇ رايونىغا جايلاشقان.
چىڭ سۇلالىسى
ᡤᡠᡵᡠᠨ مۆللەندورڧ: daicing gurun، تەيچىڭ: daiqing gurun) سىرتقا قارىتا ئۆزىنى بۈيۈك چىڭ ئىمپېرىيىسى ياكى بۈيۈك چىڭ دۆلىتى، ياكى جۇڭگو شەكلىدە ئاتىلىدۇ.
جۇڭگو تارىخىدا مانجۇلار تەرىپىدىن قۇرۇلغان بىر ڧېئوداللىق سۇلالە، شۇنداقلا ئاخىرىقى مۇتلەق مۇنارخىيىلىك پادىشاھلىق. ھۆكۈمدارلار جىيەنجو قىتانلىرىدىن ئايسىنگىرو ئۇرۇقىدىندۇر. دەستلەپكى ھالى كېيىنكى 1616- يىلى نۇرخاچ تەرىپىدىن قۇرۇلغان كېيىنكى جىن، 1636- يىلى قونتەيجى ئۆزىنى پادىشاھ ئېلان قىلغان ۋە دۆلەت نامىنى «بۈيۈك چىڭ»غا ئۆزگەرتدى. 1644- يىلى نامدا مىڭ قوشۇنىغا ياردەملىشىپ خەلق ئسيانىنى باستۇرماق ئۈچۈن شەنخەيگۈەندىن كىردى، مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىقى خانىنى تەختتىن تۈشۈرۈپ پۈتۈن جۇڭگونىڭ ھاكىمىيىتىنى قولغا كىرگۈزدى، 1912- يىلى جۇڭخۇا مىنگونىڭ قۇرۇلىشى بىلەن تارىخ بېتىگە كۆمۈلدى.
1616- يىلى جورجىتلاردىن بولمىش نۇرخاچ بۇگۈنكى جۇڭگونىڭ شەرقىي شىمالى رايونىدا ئۆزىنى خان ئېلان قىلىپ كېيىنكى جىن خانلىقىنى قۇردى. پايتەخت خۇتۇئالا قىلىپ بېكىتىلدى. 1636- يىلى، نۇرخاچنىڭ ئورۇنباسارى قونتايجى شېڭجىڭ، يەئنى بۇگۈنكى شېنياڭنى ئېلىپ ئۆزىنى پادىشاھ ئېلان قىلدى، دۆلەت نامىنى «بۈيۈك چىڭ» غا، مىللەت نامىنى جورجىتتىن مانجۇغا ئۆزگەرتتى. ئۇ ۋاقتتىكى زېمىنى پەقەتلا مانجو ئېلىدا چەكلىنەتتى. شۇنداقتىمۇ سەددىچىننىڭ جەنۇبىدىكى مىڭ خانەدانىغا چوڭ تەھدىد ئېلىپ كلەمەكتە ئىدى. 1644- يىلى مىڭ سۇلالىسىغا قارشى خەلق ئىسيانى باشلاتقان لى زىچېڭ داشۈن سۇلالىسىنى قۇردى ۋە ئەينى يىلى بېيجىڭغا ھۇجۇم قىلدى، مىڭ سۇلالىسىنى بىتچىت قىلدى. شۇ يىلى چىڭ ئوردۇسى لى زىچېڭغا قارشى ۋۇسەنگۈي قۇمانداسىدىكى مىڭ ئەسكەرلىرىگە ياردەم بېرىش باھانىسى بىلەن قورۇلدىن كىردى، ئارقىدىنلا ۋەدىسىگە ئەمەل قىلماي بېيجىڭنى بېسىۋېلىپ جۇڭگو تۇپراقلىرىنى ڧەتھ قىلشقا باشلىدى. قۇرۇلدىن كىرىپ 10 يىل ئىچىدە مىڭ سۇلالىسىنىڭ قالدۇق كۈچلىرى، لى زىچېڭ قۇرغان داشۈن دۆلىتىم جاڭ شىيەنجوڭنىڭ غەربىي دىيار بەگلىكى، جەنۇبىي مىڭ ۋە مىڭجېن قاتارلىق كۈچلەرنى تارمار قىلىپ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنى بىرلىككە كەلتۈردى. كاڭشى، يوڭجېڭ ۋە چىيەنلۇڭ ئۈچ پادىشاھ دەۋرىدە، چىڭ سۇلالىسىنىڭ دۆلەت كۈچى كۈچىيىپ، مەدەنىيەت قايتا ئەسلىگە كېلىپ ۋە تەرەققىي قىلىپ، بېقىندى دۆلەتلىرى بولغان بۈيۈك ئىمپىراتورلۇق قۇرۇپ، كاڭشى- يوڭجېڭ-چىيەنلوڭ دەۋرىدىكى گۈللىنىش بارلىققا كەلگەن، دۆلەت تەرەققىياتىنىڭ يوقرى پەللىسى ياشانغان. بەئزى تەتقىقاتچىلار، يېزىق جىنايىتى ۋە مانجۇلارنى ئۇلۇغلاش سىياسىتى قوللىنىلغانلىقى ئۈچۈن بۇ دەۋىردە مەدەنىيەت ھەقيقى مەنىدە گۈللىنىشتىن يوقسۇل قالغان.
چىڭ سۇلالىسى نۇپۇسى جۇڭگو تارىخىدا ئەڭ يوقرى پەللىگە چىققان دۆلەت، GDP ئومۇمىي قىممىتى دۇنيا مىقياسقدا جۇڭگو يېقىنقى 3000 يىللىق تارىخدا ئەڭ يوقرى سەۋىيەگە چىققان، ئىنگىلىز ئىقتىسادشۇناس ئانگۇس مەددىسۇن (Angus Maddison) نىڭ تەتقىقاتىچە، 1820- يىلى چىڭ سۇلالىسى GDP  سى 228.6 مىلىيارد دوللار بولغان بولۇپ، دۇنيا  GDP سىنىڭ 32،9%نى ئىگىلىگەن، كىشى بېشى  GDP  600 دوللار بولغان. ئەۇ ۋاقىتلاردا بىرىنچى قېتىملىق سانائەت ئىنقىلابىنى باشتىن كەچەرگەن ئەنگلىيەلىكلەرنىڭ كشىى بېشى GDP سى 1706 دوللار ئىدى. ئۇنىڭ تەتقىقاتىچە جۇڭگو تارىخىدا ئىقتىسادى ئەڭ گۈللەنگەن دەۋىر بولسا سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدۇر. GDP ئۇمۇمىي قىممىتى 26.65 مىلىيارد دوللار بولۇپ دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ 22.7% سىنى ئىگىلىگەن. سۇڭ دەۋرى كىشى بېشى GDP قىممىتى 450 دوللار بولغان، ئەرەب ئابباسىي خەلىپىلىكىنىڭ GDP سىدىن تۆۋەن بولغان (621دوللار)؛ بۇ ئىككى ئەل غەربىي ياۋروپادىن باي ئىدى (427 دوللار).
ئەپيۇن ئۇرىشى بىلەن جۇڭگو يېقىنقى زامان تارىخى باشلىدى.
باشقا ماقالەلەر
چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۇيغۇر بەگ تۆرىلەر
Wyéna
right|thumb|250px Wyéna bolsa Awstriye dikibixahar 2009 nopus bar, Wyénaning 1.680.266 nopusibar, 414.90 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.12°, xariki uzunluk 16°22.
ئەرەب تىلى
ئورنى
ئۆلچەملىك ئەرەبچە دەپ قوبۇل قىلىنغان بۇ تىل (العربية الفصحى) ئەرەبىيەتۇل ڧۇسھا (ڧەسىھ، تۈزۈك) دەپ تەرىڧلىنىدۇ ۋە پۈتكۈل ئەرەب ئەللىرىنىڭ رەسمىي تىلىدۇر. ئەرەب يېرىم ئارىلى ۋە شىمالىي ئاڧرىقادا خەلقنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى، ئىران ۋە تۈركىيەدە بولسا ئاز سانلىق ئەرەب توپلۇقلىرى قوللىنىدىغان تىللار، ئەرەبچىنىڭ لەھچىلىرىدۇر. ئۆلچەملىك ئەرەبچە ھەرقانداق بىر ئەلدە خەلق تىلى شەكلىدە قوللىنىلمايدۇ. شۇنداقلا رەسمىي تىل بولغانلىقى ئۈچۈن ئوقۇغان ھەر ئەرەب ئۆلچەملىك ئەرەبچىنى تۈشىنىدۇ ۋە سۆزلىيەلەيدۇ. ئۆلچەملىك ئەرەبچە دەپ قەبۇل قىلىنغان تىل قۇرئان كەرىمنىڭ تىلىدۇر. قۇرئان ئەرەبچە بولغانلىقى ئۈچۈن ئەرەب تىلى ئىسلام دىنىدا ئالاھىيدە بىر ئورۇنغا ئىگە.
ئەرەبچە سۆزلىشىدىغان دەۋلەتلەر
ئەرەبچە، تۆۋەندىكى ئەللەردە بىردىنبىر رەسمىي تىل ياكى رەسمىي تىللاردىن بىرىسىدۇر: بۇلاردىن باشقا ئاڧغانىستان، تۈركىيە، ئىران، ياۋرۇپا ۋە ئامېرىكا قاتارلىق ئەللەردە ياشىغۇچى ئەرەبلەرمۇ بۇ تىلدا سۆزلىشىدۇ.
ئەرەب ئەلڧبەسى
ئەرەب ئەلڧبەسى 28 ھەرپتىن تەشكىل تاپىدۇ. بۇ ھەرپلەرنى شەكىللەندۈرگەن ئاساسلىق شەكىللەر 17 دۇر. ئەرەب ئەلڧبەسى ئوڭدىن سولغا يېزىلىدۇ. ھەرپلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئۈھۈك تاۋۇشلاردۇر. ھەرپلەرنىڭ تەلەڧڧۇزىنى شەكىللەندۈرگەن؛ پەقەت دىنىي مەتىنلەر ۋە شىئېرلەر تېشىدا كۆپ قوللىنىلمايدىغان ھەرەكە دېيىلىدىغان ئىشارەتلەر بار. ئەرەب ھەرپلىرىنىڭ يازىلىشى، سۆزنىڭ بېشىدا، ئوتتۇرىسد ۋە ئاخىرىدا كېلىشىگە قاراپ قىسمەن ئوخشىماسلىقلارغا ئىگە.
ئەرەب ئەلىڧبەسى تارىختا ۋە كۈنىمىزدە پەقەتلا ئەرەبلەرگىلا خاس ئەلىڧبە بولمىغان، بولۇپمۇ ئىسلامنىڭ باشقا مىللەتلەر تەرىپىدىنمۇ قوللىنىلىشى بىلەن تۈركلەر، ئىزانلىقلار، پاكىستانلىقلارغا ئوخشاش ئاسيادىكى باشقا غەربىي ئەرەب قەۋىملەر تەرىپىدىنمۇ قوللىنىلغان. كۈنىمىزدە ئەرەب ئەللىرىدىن باشقا ئىران، پاكىستان، ئاڧغانىستان ۋە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز قاتارلىق تۈركىي خەلقلەرتەرىپىدىن قوللىنىلماقتا. لېكىن، ئەرەب تىلىدىن باشقا تىللاردا قوللىنىشتا ئوخشىمىغان تاۋۇشلار ئۈچۈن، ئەلىڧبەنىڭ ئاساسىي شەكىللىرى ئۈستىدىن ئانچە مۇنچە ئۆزگەرتىشلەر قىلىنغاندۇر. مەسلەن: ڧارسچە ۋە تۈركىي تىللاردىكى چ تاۋۇشى ئەرەب ئەلىڧبەسىدە بولمىغانلىقى ئۈچۈن ئىرانلىقلار ۋە تۈركلەر، ج (جىم) ھەرىپىنىڭ چىككىت سانىنى ئۈچكە ئۆزگەرتىپ چ (چىم) قىلىپ ئۆز ئەلىڧبەلىرىگە قوشقان.
ئەرەب ئەلىڧبەسى، ئوتتۇرا ئاسيا ۋە ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيىسى زېمىنلىرىدا ئۆزلەشتۈرۈلگەن، لاتىن ئەلىڧبەسىدىن قالسىلا دۇنيادا يېزىق تىلى سۈپىتىدە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان يېزىق سېستىمىسىدۇر. ئۇيغۇرلار 1950- يىللاردىن ئېتىبارەن كرېل، لاتىن ئەلىڧبەلىرىگە قىسمەن كۆچكەن. 1960- يىلىدىن 1980- يىلىغىچە يېڭى يېزىق نامىدا لاتىن ئەلىڧبەسىگە كۆچكەن. ئەرەب ئەلىڧبەسى مىلادىدىن كېيىنكى 2-4. ئەسرلەر ئارىسىدا نەباتى يېزىقىدىن تەرەققىي قىلغان بولۇپ، كۈنىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئەڭ قەدىمكى يازما ئۆرنەكلىرى م.ك 6. ئەسرگە (زەبەد 512، ھارران 568) تاقىلىدۇ. ئوڭدىن سولغا يېزىلىدىغان ئەرەب ئەلىڧبەسىدىكى 28 ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ 22 سى سامى ئەلىڧبەسىدىن ئۆتۈشتە شەكىل ئۆزگەرتكەن تاۋۇشلار بولۇپ قالغان ئالتە تاۋۇش ئەرەبچىگە خاستۇر.
ئەرەبچە ۋە ڧېنىكچە
سەمىتىك بىر تىل بولغان ڧىنىكچە بىلەن ئەرەبچە ئارىسىدا نۇرغۇن ئوخشاشلىقلار باردۇر. مىسالەن، ڧېنىك ئەلىڧبەسىنىڭ تۇنجى ھەرپى بولغان aleph  ۋە beth، ئەرەب ئەلىڧبەسىنڭ تۇنجى ئىككى ھەرپى بولغان  elif  ۋە be گە بەك ئوخشىشىپ كېتىدۇ.
كېرىيە ناھىيىسى
كېرىيە ناھىيىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقى نىيە ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن، غەربى چىرا ناھىيىسى بىلەن، شىمالى ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭشايار ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 471.7 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 122 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 39 مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر.
جۇغراپىيە
كېرىيە ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى نىيە ناھىيىسىگە، غەرب تەرىپى چىرا ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونىغا تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى شايار ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 471.7 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 122  كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 39 مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە ئىككى بازار، 13 يېزا،  168 ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1329 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 191 مىڭ بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  98.49% نى، خەنزۇلار  1.41%  نى، باشقا مىلللەتلەر 0.1%  نى تەشكىل قىلىدۇ.
مەمۇرىي رايون
كېرىيە ناھىيىسىدە 2 بازارلىق ۋە 13 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
كىلىماتى
كېرىيە ناھىيىس مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.6℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 24.3℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2759.6 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4199.6℃، قىروسىز مەزگىلى  214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 44.1  مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2489.6 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە قاتتىق قۇم ئۇچۇش - بوران چىقىش ۋاقتى 17.8 كۈن.
يېزا ئىگىلىكى
ناھىيىنىڭ دېھقانچىلىقى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 23 مىڭ 800 گېكتار (357 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر. 9100 گېكتار (136 مىڭ 500 مو) ئورمانلىق، يەنە 213 مىڭ 300 گېكتار (3 مىليون 200 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەر 42 مىڭ 700 گېكتار (640 مىڭ مو) ئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، كېۋەز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى ئوتلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. پىلىچىلىكىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، دېھقانچىلىق ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش، پاختا چىقىرىش، قاشتېشى ئويمىچىلىقى، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. كېرىيە ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 315 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن قارا دۆڭ خارابىلىقى، قازناق مەسچىت خارابىسى، ئىمامزار خارابىسى قاتارلىق تەبىئىي مەنزىرىلىك جايلىرى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان. دەريا بويى يېزىسى ئۆزىنىڭ ئاجايىپ مەنزىرىسى بىلەن نۇرغۇن جۇڭگولۇق ۋە چەت ئەللىك ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلماقتا.
Nowa Skotiye Ölkisi
right|thumb|250px|Nowa Skotiye Ölkisi right|thumb|250px Nowa Skotiye Ölkisi bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Nowa Skotiyening 938,310 nopusibar, 55,283 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, poqtanomuri NS.
سۇن جۇڭشەن
Sun Yat-sen
200 px
孫中山
孫逸仙
جىياڭ جىشى
thumb|left|جىياڭ جىشى thumb|left|جىياڭ جىشى جىياڭ جىشى (1887- 1975). جىجياڭ ئۇلكىسىنڭ فىڭخۇا دىگەن يېرىدىن.ياپۇنىيە ۋە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىدا ھەربى ئىشلارنى ئۆگەنگەن.سۇن جۇڭشەنگە ئەگىشپ خۇاڭپۇ ھەربى مەكتىۋىنىڭ مۇدىرى ،نەنجىڭ ئاۋام ھۈكۈمىتىنىڭ رەئىسى بولغان.1- ۋە 2 - قېتىملىق كومپارتىيە-گومىنداڭ ھەمكارلىقىنى بۇزۇپ تاشلاپ ، كومپارتىيەگە ئىزچىل قارشى تۇرغان. 1949 - يىلى ئازادلىق ئارمىيە تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ ، تەيۋەنگە قىچىپ بېرىۋالغان. 1975-يىلى4-ئاينىڭ 5 - كۇنى تەيبيدە ئۆلگەن.
مىياگى ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> مىياگى ناھىيىسى بولسا ياپونىيە توھوكۇ رايون
تەيۋەن
left|thumbnail|350px|تەيۋەن left|thumbnail|تەيۋەن بايرىقى left|thumbnail|350px| left|thumbnail|350px| left|thumbnail|250px| تەيۋەن (جۇڭخۇا مىنگو) (خەنزۇچە: 台湾/臺灣/台灣؛ پىنيىن: Tái wān،تەيۋەنچە: Tâi-uân ،خاككاچە: Thòi-vàn ) بولسا ئاسىياقىتئەسىنىڭ شەرقىگە، تېنچ ئوكياننىڭ غەربىگە جايلاشقان بىر ئارالدۇر. ئۇنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا تەيبېي. دۆلەت تىلى بولسا خەنزۇ تىلى. ھازىرقى پرىزدېنتى سەي يىنۋېندۇر. يەر مەيدانى 32 مىڭ 260 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 22 مىلليون 749 مىڭ نەپەردۇر.
تارىخ
10 - ئەسىردە، سۇڭ سۇلالىسىدىكى خىتايلار پېڭخۇ تاقىم ئاراللىرىدا بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈشكە باشلىغان. سۇڭ سۇلالىسىنىڭ شياۋزۇڭ خانى چيەنداۋنىڭ 7-يىلى (1171-يىلى) جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسى پېڭخۇ تاقىم ئاراللىرىنى رەسمىي ئىشغال قىلىپ، فۇجيەن ئايمىقى لۇجىنجياڭ ناھىيەسىگە تەۋە بولغان. 13-ئەسىردە خىتايلار پېڭخۇ تاقىم ئاراللىرىدا ئولتۇراقلىشىشقا باشلىغان، لېكىن ئەسلىدىلا ياشاۋاتقان مىللەت قەبىللىرى بىلەن دۈشمەنلىشىپ قالغانلىقى، شۇنداقلا مەزكۇر مىللەتلەر خەلقنىڭ سودا بايلىقىنىڭ خىتايلارغا نىسبەتەن جەلپ قىلىش كۈچى كەمچىل بولغانلىقى ئۈچۈن، ئىككى تەرەپنىڭ ئالاقىسى كۆپ بولمىۈان، ئاز ساندىكى خىتاي تەۋەككۈلچىلەر ياكى بېلىقچىلار بىلەن بۇ مىللەتلەر سودا بىلەن شۇغۇللانغان، بۇنداق ئەھۋال 16-ئەسىرگىچە داۋاملاشقان
مىڭ سۇلالىسىنىڭ شىزۇڭ خانىنىڭ جياجىڭ 42-يىلى (1563-يىلى) دېڭىز بويى رايونلىرىنىڭ ئامانلىقى قاتارلىق ئامىللارنى نەزەردە تۇتۇپ، پېڭخۇ ھاكىمىنى قايتا تەسىس قىلىنغان. بۇ مەھكىمە تاكى-1622 يىلى گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتى پېڭخۇنى ئىگىلىگەنگە قەدەر داۋاملاشقان، ئەمما-1624 يىلى مىڭ سۇلالىسىنىڭ فۇجيەن باش يامول بېگى نەنجۈيى يەنە ئەسكەر ئەۋەتىپ پېڭخۇغا ھۇجۇم قىلغان ھەمدە پېڭخۇ ئۇرۇشىنىڭ غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرۈپ، گوللاندىيە جۇمھۇرىيىتىدىكى كۈچلەرنى پېڭخۇدىن قوغلاپ چىقىرىپ، پېڭخۇ تاقىم ئاراللىرىنى قايتا ئىشغال قىلغان. 16-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە، پورتۇگالىيەلىكلەر شەرقىي ئاسىياغا ئەڭ بالدۇر يېتىپ كېلىپ، تەيۋەننى مۇستەملىكە قىلغان ياۋروپا ئېكسپېدىتسىيەچىسى بولغان، لېكىن تەيۋەن بىلەن بولغان ماھىيەتلىك مۇناسىۋىتى پەقەت ئەپيۈن ۋە شال ئارقىلىق يەرلىك مىللەتلەرنىڭ نەرسىلىرىنى ئالماشتۇرۇشتىن توختاپ، يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا مۇستەملىكە قىلىش غەرىزى بولمىغان.
17-ئەسىردىن باشلاپ، ئوتتۇرا تەيۋەندىكى يەرلىك خەلقلەردە قەبىلە ھالقىغان پادىشاھلىق، يەنى كېيىنكىلە چوڭ قورساق پادىشاھلىقى دەپ ئاتالغان پادىشاھلىق بارلىققا كەلگەن، بۇمۇ تەيۋەن تارىخىدا ئەڭ بۇرۇن بارلىققا كەلگەن ھاكىمىيەت ھېسابلىنىدۇ. چوڭ قورساق پادىشاھلىقى بابرا مىللىتى، ماۋۋۇزۇ مىللىتى، بازىخەي مىللىتى، خۇڭيا مىللىتى، داۋكاس مىللىتى قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەرنىڭ 27 ئقەبىلە جامائەسىدىن تەركىب تاپقان (كېيىن پەقەت 15 دىن 18 گىچە قەبىلە جامائەسى قالغان) بولۇپ، ئومۇمىي جەھەتتىن« چوڭ قورساق پادىشاھ» دەپ ئاتالغان، گۈللەنگەن دەۋردىكى دائىرە جەھەتتە جەنۇبتىن بۈگۈنگىچە بولغان لۇگاڭ شەھىرى، شىمالدىن بۈگۈنكى تاۋيۈەن ناھىيەسىگىچە، كېيىنكى مەزگىلدە پەقەت داشى ۋادىسى ئەتراپى بىلەنلا چەكلەنگەن. بۇ پادىشاھلىق-1644 يىلى گوللاندىيەلىكلەر قورال كۈچى بىلەن تاجاۋۇز قىلغاندىن كېيىن تەسلىم بولغان، -1645 يىلى-4 ئايدا گوللاندىيەلىكلەر جەنۇبىي قىسىمدا يەرلىك يىغىن ئاچقان، « چوڭ قورساق پادىشاھ» گامزېي ئارامى گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتى بىلەن شەرتنامە ئىمزالاپ، ئىتائەت قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن، چوڭ قورساق پادىشاھلىقى قىسمەن ئىگىلىك ھوقۇقىنى يوقاتقان، ئەمما-1662 يىلى گوللاندىيەلىكلەر تەيۋەندىن ئايرىلغانغا قەدەر، چوڭ قورساق پادىشاھلىقى يېرىم مۇستەقىل ھالەتنى ساقلاپ قالغان. چوڭ قورساق پادىشاھلىقى گوللاندىيەگە بەيئەت قىلغان بولسىمۇ، لېكىن ئەزەلدىن مىڭ خانلىدالىقىغا تەۋە بولۇپ باقمىغان. 1661-يىلى مىڭ ھاكىمىيىتى تەيۋەنگە ھۆكۈمرانلىق قىلغاندىن كېيىن، « ئەسكەر بىلەن دېھقانچىلىقنى بىرلەشتۈرۈش» سىياسىتىنى يولغا قويۇپ، جېڭ قوشۇنىنى ھەرقايسى جايلارغا ئەسكەر ئەۋەتىپ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈپ، ئەسلىي ئولتۇراقلاشقان مىللەتلەرنىڭ پائالىيەت بوشلۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىپ، مىڭ خانىدانلىقى بىلەن چوڭ قورساق پادىشاھلىقىدا كۆپ قېتىم قوراللىق توقۇنۇش پەيدا قىلغان. چىڭ سۇلالىسى يۇڭجېڭ 9-يىلى (1731-يىلى) مانجۇ ئوردىسىدىكى ئەمەلدارلار ئەسلىدىكى ئاھالىلەرگە ھاشارغا كۆپ ئادەم ئەۋەتىپ، ئەسلىدىكى ئاھالىلەرنىڭ قارشىلىقىنى قوزغىغان، شۇنىڭ بىلەن داجياشى ئۇيۇشمىسى چىڭ سۇلالىسىگە قارشى تۇرۇش ۋەقەسى يۈز بەرگەن، كېيىنكى يىلى باستۇرۇلغان، ھەر مىللەت خەلقى ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئەسلىدىكى تۇرۇشلۇق جايىدىن قېچىپ كېتىپ، پۇلى (نەنتۇ ناھىيەسىنىڭ شىمالىي قىسمى) ئەتراپىغا كۆچۈپ بارغان، چوڭ قورساق پادىشاھلىقى ئاخىرى يىمىرىلگەن.
چىڭ سۇلالىسى زامان(1683-1895)
گۇاڭشۈنىڭ 20-يىلى (1894-يىلى) 12-ئايدا تاڭ جىڭسۇڭ تەيۋەننىڭ ھاكىمى بولغان؛ مانجۇ ئوردىسى جياۋۇ ئۇرۇشى (گۇاڭشۈنىڭ 20-يىلى، مېيجى27-يىلى، 1894-يىلى 7-ئاينىڭ 25-كۈنى 1895-يىلى 4-ئاينىڭ 17-كۈنى) دا مەغلۇپ بولغانلىقتىن، ئۇنىڭ ئۈستىگە ياپونىيە ئارمىيەسى 1895-يىلى 3-ئايدا ئالدى بىلەن پېڭخۇنى ئىشغال قىلغانلىقتىن، چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ماگۇەن شەرتنامىسى ئىمزالاپ، تەيۋەن بىلەن پېڭخۇنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەينى ۋاقىتتا سىرتقا پائال كېڭەيگەن ياپون جاھانگىرلىكىگە بۆلۈپ بېرىشكە مەجبۇر بولغان. لياڭ چىچاۋ ۋە كاڭ يۇۋېي قاتارلىقلار ھۆكۈمەت مەپىسىدە ئولتۇرۇپ خانغا مەكتۇپ يوللاپ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەننى بۆلۈپ بەرگەنلىكىگە ئېتىراز بىلدۈرگەن بولسىمۇ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا پىسەنت قىلمىغان،شۇنىڭبىلەن تەيۋەن خەلقى تەيۋەن دېموكراتىك دۆلىتى قۇرۇپ، ياپونىيەگە قارشى تۇرغان، كۆك ئەگرىسۇناي يولۋاسنىڭ« سېرىق يولۋاس بايرىقى» نى دۆلەت بايرىقى قىلىپ، تاڭ جىڭسۇڭ ۋاقىتلىق بۈيۈك زۇڭتۇڭ بولغان، ليۇ يۇڭفۇ ئۇلۇغ سانغۇن بولغان. ياپونىيە ئارمىيەسى تەيۋەننى ئۆتكۈزۈۋېلىش ئۈچۈن، تەيۋەننىڭ قوبۇل قىلىش رەسمىيىتىنى تاماملىماي، 1895-يىل 5-ئاينىڭ 29-كۈنى ئاۋدى (شىنبېي شەھىرى گۇڭلياۋ رايونىدىكى ئۈچ بۇلغۇن تۇمشۇقى ئەتراپىدا) دا قۇرۇقلۇققا چىققان، كېيىن« تەيۋەن دېموكراتىك دۆلىتى» نىڭ مۇنتىزىم قوشۇنى ۋە قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ قارشىلىق كۆرسىتىشىگە ئۇچىردى .تەيۋەن دېموكراتىك دۆلىتى ئارقا-ئارقىدىن مەغلۇپ بولۇپ، ياپون جاھانگىرلىكىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىشى بىلەن ياپونىيە جاھانگىرلىكىنىڭ قوراللىق قارشىلىقىغا ئۇچردى.
تېرېسا ئانا
1910-يىلى ئوسمان ئىمپىرىيىسىگە تەۋە ئۇسكۇبتا (ھازىرقى ماكىدونىيەنىڭ سىكوپىيە رايونى) تۇغۇلغان، 1997-يىلى 5-سېنتەبىردە ھىندىستاننىڭ كالكۇتتىدا ۋاپات بولغان. ھىندىستان ۋەتەندىشى بولغان تېرېسا ئانا ئالبان مىللىتىدىن بولغان كاتولىك دىندار بولۇپ، ئىنسانپەرۋەرلىك ھەرىكەتلىرى ۋە ئىنسانپەرۋەر مىسسىيونىرلار جامائىتىنى قۇرغانلىقى بىلەن پۈتۈن دۇنيادا تونۇلغان.
پۈتۈن ھاياتى بويىچە نامراتلارغا ياردەم قىلىپ، يېتىم-يىسىرلارنىڭ بېشىنى سىلاپ، ئۆيسىزلەرگە ياتقۇدەك ماكان ئىزدەپ، ئۆمرىنى يوقسۇللارغا بېغىشلىغان تېرېسا ئانا ھىندىستاندىلا ئەمەس، يەنە باشقا دۆلەتلەرگىمۇ بېرىپ ئىنسانپەرۋەرلىك ئىشلىرىنى داۋاملاشتۇرغان.
بالىلىقى
ئەسلى ئىسمى ئانىيەس گوڭگىيا باخىيۇ بولۇپ، ئالبانىيەلىك بىر تىجارەتچى بۇرژۇئا ۋە كاتولىك ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. دادىسى كول بىر قانچە قۇرۇلۇش شىركىتىنىڭ باشلىقى بولۇپ، يەنە مەخسۇس دورىگەرلىك بۇيۇملىرىنىمۇ ساتاتتى. ئانىيەس تۇغۇلغاندا، بۇ ئائىلىنىڭ يەنە بىر قىز ۋە بىر ئوغلى بار ئىدى.
ئانىيەسنىڭ ئاتا-ئانىسى داۋاملىق نامراتلارغا ياردەم قىلىدىغان بولۇپ، كىچىك ئانىيەس دائىم ئانىسىغا ھەمرا بولۇپ، مەيلى يېتىم-يېسىر ياكى ھاراقكەش بولسۇن، يوقسۇللارنى يوقلىغىلى باراتتى. ئۇلارنىڭ ئۆيىدىن يوقسۇللار ئۈزۈلمەيتتى.
ئۇلار تۇرۇۋاتقان رايون بالقان ئۇرۇشىدىكى مىللى توقۇنۇشلار تەرىپىدىن داۋالغۇپ، دۇنيا ئۇرۇشىدىن كىيىن سەربىيەنىڭ قولىغا ئۆتتى. ئانىيەسنىڭ دادىسى ئاغرىپ ئالەمدىن ئۆتتى. توققۇز ياشلىق ئانىيەس يېتىم قالدى. شىركەتلىرىنىڭ ھەممىسى ۋەيران بولۇپ، ئانىسى پەقەت بىر تىككۈچىلىك دۇككىنى بىلەن ئائىلىسىنى قامداشقا مەجبۇر بولدى.
ئائىلىنىڭ كۈچلۈك دىنى مۇھىتىدا چوڭ بولغان ئانىيەس كىچىكىدىنلا ئۆيدە ۋە چىركاۋدا تەشكىللەنگەن ھەر تىپتىكى دىنى پائالىيەتلەرگە قاتنىشىدۇ. 12 يېشىدىلا ھاياتىنى خۇداغا بېغىشلاشنى قارار قىلىدۇ. يالغۇزلۇقنى، كىتاپ ئوقۇشنى ياخشى كۆرىدىغان ئانىيەسنىڭ سالامەتلىكى ناچار بولۇپ، داۋاملىق زۇكامدىن قۇتۇلالمايتتى.
17 يېشىدا لېتىس مۇقەددەس ئانا چىركاۋىغا تاۋاپقا بارغاندىن كىيىن، ئانىيەس پۈتۈن ھاياتىنى مۇشۇ يولغا بېغىشلاش قارارىغا كېلىپ، ئانىسىنىڭ رۇخسىتىنى ئېلىپ، لورەت مۇناخلار جامائىتىگە كىرىدۇ.
كالكۇتتىدىكى ئۇستازلىق ھاياتى
بېنگالدىكى بىر ھەقسىز دوختۇرخانىدا بىر قانچە ئاي ئىشلىگەندىن كىيىن، مارىيە-تېرېسا ئانا كالكۇتتىدىكى بىر مەكتەپتە ئالتە يىل ئوقۇتقۇچى بولىدۇ. 1944-يىلى، كالكۇتتىنىڭ يۇقىرى تەبىقىلەر مەكتىۋىنىڭ ئىلمى مۇدىرى بولىدۇ. ۋاقتىنىڭ بىر قىسمىنى نامراتلار رايونىدىكى ئىگە-چاقىسىزلارنى يوقلاشقا بەرگەن مارىيە-تېرېسا ئانىسىغا ناھايىتى پەخىرلەنگەن ھالدا ئۆزىنىڭ پات-ئارىدا مەكتەپنىڭ باش مۇدىرلىقىغا تەيىنلىنىدىغانلىقىنى يازىدۇ. ئانىسى ئۇنىڭغا جاۋابەن :"جېنىم بالام، سەن بىر نامرات دۆلەتكە نامراتلار ئۈچۈن باردىڭ، بۇنى ئۇنۇتما" دەپ يازىدۇ.
1946-يىلى 10-سېنتەبىر كالكۇتتىدىن جارلىڭغا ماڭغان پويىزدا، يېرىم ئۇيقۇدىكى مارىيە-تېرېسا تۇيۇقسىز خۇدانىڭ چاقىرىقىنى ئاڭلىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بۇ كۈن ئۇنىڭ ئۈچۈن ھاياتىدىكى دەۋر بۆلگۈچ بىر كۈن ھېساپلىنىدۇ. كالكۇتتىغا قايتقاندىن كىيىن، شەھەرنىڭ دىنى داھىسىغا بۇ ئىش توغرىلىق خەۋەر بېرىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ ھەممىدىن ۋاز كېچىپ، ھاياتىنى نامراتلارغا بېغىشلاش نىيىتىنى بىلدۈرىدۇ. لېكىن دىنى جەمىيەت بۇنى قوبۇل قىلمايدۇ. 1948-يىلى، ئاخىرى ۋاتىكان پوپى ئۇنىڭغا بىر يىللىق رۇخسەت بېرىدۇ.
ۋاقىپنىڭ قۇرۇلۇشى
تېرېسا ئانىنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك جامائىتى پۇلى يوق، ئىجدىمائى ئورنى ۋە ھوقۇقى يوق، كوچىدا تاشلىنىپ قالغان ئاغرىق كىشىلەرنى دوختۇرخانىغا ئاپارسىمۇ، دوختۇرخانا رەت قىلغىنى ئۈچۈن، بۇ كىشىلەرنى داۋالاشقا كالكۇتتا شەھەرلىك ھۆكۈمەتتىن بىر ئورۇن سورايدۇ. شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ بەرگەن يېرى بىر ھىندى ئىبادەتخانىسىغا يېقىن بولۇپ، ھىندىلار بۇ مىسسىيونىرلارنى ياخشى كۆرمەيدۇ ۋە ئاخىرى قاتتىق توقۇنۇش يۈز بېرىدۇ. مۇناخلار ساقچىلارنىڭ ياردىمىدە زوراۋانلىقلاردىن قېچىپ چىقىدۇ. ۋاقىپ قۇرۇلۇپ، ئىككى يىلدىن كىيىن، تېرېسا ئانا بىر مۇسۇلماننىڭ ئەرزان باھاغا ساتقان ئۆيىنى ئېلىپ، ۋاقىپنى شۇ يەرگە ئورۇنلاشتۇرىدۇ. تېرېسا ئانا ئىنسانپەرۋەرلىك بىلەن نامازنىڭ مۇناسىۋىتىنىڭ قانچىلىك زىچلىقىنى تەكىتلەپ كېلىپ، قىلغان بارلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىنسانلارنى خۇداغا يېقىنلاشتۇرۇش ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ.
تېرېسا ئانا پۈتۈن ھاياتى بويىچە بالا چۈشۈرۈشكە قارشى چىققان. ئۇ يەنە ۋابا كېسىلى يامرىغان ھىندىستاندا كېسەلگە گىرىپتار بولغانلارنى مەخسۇس داۋالاش ئۈچۈن ۋابا مەركىزى ئاچىدۇ.
خەلقئاراغا كېڭەيتىلىشى
دۇچ كېلىۋاتقان ئىقتىسادى قىيىنچىلىقلارنى يېڭىش ئۈچۈن، كالكۇتتا شەھەرلىك چىركاۋ پوپى گېزىتتە ئىنسانپەرۋەرلىك ۋاقپى ئۈچۈن ياردەمگە چاقىرىق قىلىدۇ. بېنگال باش مىنىستىرى تېرېسا ئانىنى قوبۇل قىلىپ، ئىقتىسادى جەھەتتىن قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. لايىكلاردىن ئان بىلايكى ئۆزىنىڭ تېرېسا ئانا قارايدىغان يېتىملارغا روژىستوۋا سوۋغىتى بېرىش تەكلىپىنى بېرىدۇ. تېرېسا ئانا ھېچبىر بالىغا ئايرىمىچىلىق قىلماسلىق ئۈچۈن، بىلايكىدىن مۇسۇلمان ۋە ھىندى بايراملىرىدىمۇ سوۋغات بېرىشىنى سورايدۇ.