cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بۈلەكچە زەنجىرى
قوللۇنۇشى
بۇنىڭدىن ئىلگىرى، يەر شارىدا 2 مىليارد 400 مىليون ئىجتىمائىي ئالاقە تورى ئاساسىغا ئىگە Facebook مەۋھۇم شىفىرلاشتۇرۇلغان پۇل Libra نى ئوتتۇرىغا چىقاردى، Visa، Mastercard، Uber قاتارلىق چوڭ ئاپپاراتلار بۇنىڭغا قاتناشتى. Libra بىر قاتار پۇلنىڭ ئامانەت پۇلى ياكى ھۆكۈمەت زايومى بىلەن باغلىنىدۇ. Libra يەر شارى خاراكتېرلىك رەقەملىك ئىپتىدائىي پۇل بولۇپ، مۇقىم، تۆۋەن پۇل پاخاللىقى، يەر شارى بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنىدىغان ۋە ئۆزئارا ئالماشتۇرغىلى بولىدىغان بىر گەۋدە بولۇپ، پۇل مۇئامىلە ئومۇمىي مەنپەئەتدارلىق، ئاساسلىق چىقىم قىلىش ۋە چېگرا ھالقىغان پۇل پېرېۋوت قىلىشنى يولغا قويۇشنى ئۈمىد قىلىدۇ.
نۆۋەتتە، دۇنيادىكى ھەر قايسى چوڭ بانكىلار، مەبلەغ باشقۇرۇش شىركەتلىرى، مەسلىھەت بېرىش شىركەتلىرى، IT شىركەتلىرى، مەبلەغ سېلىش شىركەتلىرى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى بۆلەكلەر بويىچە زەنجىر تېخنىكىسىنى پائال ئورۇنلاشتۇرماقتا.
شىفىرلىق پۇل ياكى رەقەملىك پۇل
2018-يىلى 3-ئاينىڭ 9-كۈنى، «پۇل مۇئامىلە ئىسلاھاتى ۋە تەرەققىياتى» ئاساسىي تېما قىلىنغان مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا تۇنجى قېتىم : «DC/EP» ( DC، digital currency، رەقەملىك پۇل؛ EP، electronic payment، ئېلېكترونلۇق چىقىم ) دەپ بەلگىلەنگەن. 2019-يىلى 9-ئاينىڭ 24-كۈنى، جۇڭگو خەلق بانكىسىنىڭ باشلىقى يى گاڭ مۇنۇلارنى بىلدۈردى : مەركىزىي بانكىنىڭ رەقەملىك پۇل تەتقىقاتىدا پائال ئىلگىرىلەش بولدى، ئېلېكترونلۇق چىقىم بىلەن بىرلەشتۈرۈلىدۇ. ئالاقىدار تارماقلارنىڭ ھۆكۈمەت تورىدا كۆرسىتىلىشىچە، مەركىزىي بانكا رەقەملىك پۇل تەتقىقات ئورنى رەقەملىك پۇلغا چېتىلىدىغان 74 تۈرلۈك پاتېنتنى ئىلتىماس قىلغان. thumb|كۆپ ئۇچىرايدىغان شۇنداقلا ئەڭ چوڭ بىر قانچە شىفىرلىق پۇل لوگوللىرى ھازىر خۇسۇسىيلار تاقاتقان بۈلكەچە زەنجىرى تېخنىكىسنى قوللانغان شىفىىرلق پۇللاردىن بىت تەڭگىسى، ئەسەرۇم، لىت تەڭگىسى قاتارلىق 4000 خىلدىن ئارتۇق مەۋھەم پۇل مەۋجۇت.
كوسراپ يېزىسى
مەمۇرىي رايونلار
يېڭى ئاۋات كەنتى قاتارلىقلار.
قۇياش
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">thumb|قۇياش قۇياش (بەلگە: ) سىستىمىسىدىكى مەكىزىي يۇلتۇز ، قۇياش سىستىمىسىنىڭ %99.8 ماسسىسى قۇياشقا مەركەزلەشكەن.
سلوۋېنىيە
left|120px left|200px|border <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|Slowéniye
Slowéniye bolsa Yawropa jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa Lyublyana, ang qong xahri bolsa Lyublyana. Dulat tili bolsa Slowén tili. Azirki Zungtung Danilo Türk. Azirki bash wezir Borut Pahor. Bu dulat 1991 yili 6 ayning 25 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 20 ming 273 kuwadirat kilometir, nopusi 2 million 039 ming, bularning assaslik dini Katolik dini.
زوركۆت قەدىمكى شەھىرى
بۇ قەدىمكى شەھەر بۈگۈر ناھىيە بازىرىدىن تەخمىنەن 25 كىلومېتىر شەرقىي جەنۇبى يىراقلىقتىكى چۆللۈككە جايلاشقان ، بۇ جاينىڭ يەر تۈزۈلۈشى تۈزلەڭ بولۇپ ، دىنار دەرياسىنىڭ تارمىقى بولغان قىزىل ئېقىننىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى تاشقىن رايونىغا تەۋە. بۇ يەردە يۇلغۇن ۋە شورلۇقتا ئۆسىدىغان چاتقال ئۆسۈملۈكلەر ناھايىتى كۆپ.
قەدىمكى شەھەرنىڭ ھەقىقى ئۆلچەنگەن تەكشى يۈزى سەل رەتسىز يۇمۇلاق شەكىلدە بولۇپ ، ئايلانمىسى تەخمىنەن 1 مىڭ 250 مېتىرغا ، ئىگىلىگەن ئومۇمى كۆلىمى 100 مىڭ كۋادرات مېتىرغا يىتىدۇ. شەھەر سېپىلى توپىدىن سوقۇلغان بولۇپ ، ئۇلىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن 6 مېتىر ، قالدۇق ئىگىزلىكى 3 – 4 مېتىر كىلىدۇ. سېپىلنىڭ شەرقىي تەرىپىدە قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 9 مېتىر كىلىدىغان بىر ئىگىز سۇپا بار ، ئۇ قەدىمكى شەھەرنىڭ ساقلىنىپ قالغان ئەڭ ئېگىز يېرى ھىساپلىنىدۇ. شەھەر ئىچىنىڭ ئوتتۇرا قىسىمىدا بىر ئىگىز سۇپا خارابىسى بار ،  ئۇنىڭ ئايلانمىسى تەخمىنەن 70 مېتىر ، قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 4 مېتىر كىلىدۇ. سۇپا ئۈستىدە قۇرۇلۇش خارابىلىرى ۋە ياد نامىلەر ساقلىنىپ قالغان. قەدىمكى شەھەر سېپىلىنىڭ شەرقىي شىمال ۋە غەربىي جەنۇپ بۇرجەكلىرىدە شورا بار ، شەرقىي شىمال بۇرجىكىدىكى شورىنى يېقىنقى زامان كىشىلىرى ئۆستەڭ چاپقاندا ئاچقاندەك قىلىدۇ ، غەربىي جەنۇپ بۇرجىكىدىكى شورا شەھەر دەرۋازىسى بولۇشى مۇمكىن. شەھەر دەرۋازىسىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن 10 مېتىر كىلىدۇ. شەھەر دەرۋازىسىنىڭ سىرتىدا تەخمىنەن 100 مېتىر كىلىدىغان ئورۇندا توپىدىن ياسالغان بىر ئىگىز سۇپىلىق قۇرۇلۇش بار ، ئۇنىڭ قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 6 مېتىر ، ئايلانمىسى تەخمىنەن 40 مېتىر كىلىدۇ. قەدىمكى شەھەرنىڭ شەرقىي تەرىپىگە تەخمىنەن 200 مېتىر كىلىدىغان جايدا يەنە بىر توپىدىن ياسالغان سەل تۆت چاسا شەكىللىك ئىگىز سۇپىلىق قۇرۇلۇش بولۇپ ، ئۇنىڭ قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 4 مېتىر ، ئايلانمىسى تەخمىنەن 60 مېتىر كىلىدۇ. سۇپا ئۈستىدە ئولتۇراق ئۆيلەرنىڭ خارابىلىرى ساقلىنىپ قالغان ، بۇ قەدىمكى شەھەردىن قولدا قوپالراق ئىشلەنگەن ساپال قاچىلارنىڭ پارچىلىرى قېزىۋېلىنغان. قاچىلارنىڭ شەكلىدىن قارىغاندا ، قازان ، ئىدىشقا ئوخشاش تاماق ئېتىش ياكى تاماق ئۇسۇش سايمانلىرى بولۇشى مۇمكىن.
مىنگونىڭ 17– يىلى يەنى 1928– يىلى خۇاڭ ۋېنبېي دىگەن كىشى بۇ يەرگە كىلىپ تەكشۈرگەندە ، شەھەر ئىچىدىن ئارپا پوستى ، رەڭلىك ساپال پارچىلىرى ، تۆمۈر ئوقيا ئۇچى قاتارلىقلارنى تاپقان ۋە بۇ قەدىمكى شەھەر مىلادىنىڭ ئالدى – كەينىدە بەرپا قىلىنغان ، بۇ شەھەردە غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش چېرىكچىسى تۇرغان ، دەپ قارىغان. زوركۆت ئەسلىدە زوركۆل دىگەن مەنىدىكى تۈركچە سۆز بولۇشى مۇمكىن. بۈگۈنكى زوركۆت خارابىسىنىڭ شىمالىدا خەن دەۋرىدىكى قۇمۇشلۇق كۆلنىڭ ئىزى بار
سۇرە يۇنۇس
يۇنۇس سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة يونس) قۇرئاننىڭ ئونىنچى سۈرىسى 109 ئايەتدۇر. 40، 94، 95 ۋە 96. ئايەتلەر مەدىنە دەۋرىدە، قالغانلىرى مەككىدە نازىل بولغان.
ئىسمى ھەققىدە
ئىسمىنى، ساڧڧات سۈرىسىنىڭ 139-148. ئايەتلىرىدە بەئزى ھەدىسلەردە تەپسىلىي بايان قىلىنغان يۇنۇس قىسسىسىدىن ئالغان.
مەزمۇنى
بۇ سۈرە اللەنىڭ يەر ۋە كۆكنى ئالتە كۈندە ياراتقانلىقى ۋە سوڭرە ئەرشنىڭ ئۈستىگە ئولتۇرغانلىقىنى بايان قىلماقتا. سۇرىدە شۇنداقلا اللەنىڭ رەھمەتىنىڭ غەزەبىدىن ئۈستۈن ئىكەنلىكى ئۇرغۇلىنىدۇ. سۇرىدە يۇنۇس، نۇھ ۋە مۇسا پەيغەمبەرلەر ۋە ئۇلارنىڭ قەۋىملىرى ھەققىدىكى مەزمۇنلارغا يەر بېرىلگەن.
ئۇلىنىش
سۇرە تەۋبە
ئەقلى ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئەقلى ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى ( Intelligence Quotient   )
ئەقلى ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى بولسا ، ئىنسانلارنىڭ ئوبىيكىتىپ شەيئىنى تونۇ ش ۋە ئۆز بىلمىدىن پايدىلىنىپ رىئال مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتىكى ئىقتىدار  كۆرسەتكۈچى.
1905-يىلى ،فىرانسىيەلىك پىسخىلوگ سىمون ، تۇنجى ئەقلى ئىقتىدارنى سىناش جەدىۋىلىنى تۈزۈپ چىققان.
IQ=MA÷C.A×100,
IQ = ئەقلى يېشى  \ ئەمەلىي يېشى * 100  يەنى  ئەقلى يېشىنى ئەمەلىي يېشىغا بۆلۈپ 100 گە  كۆپەيتىمىز.
سىناق جەدۋىلى جەمئىي 30 سۇئال چىقىرىلغان ، ھۆكۈم قىلىش ئىقتىدارىنى چۈشىنش ۋە لوگىكىلىق تەپەككۇر.
1916 -يىلى ئامىرىكىلىق ۋېسلى  يەنە بىر خىل ئەقلى ئىقتىدارنى سىناش جەدىۋىلىنى تۈزۈپ چىققان. ئۇ ياشلار ، قۇرامىغا يەتكەنلەر ، بالىلار ، 4--6.5 ياشقىچە بولغان بالىلار غىچە  ئايرىم --ئايرىم تۈزۈپ  چىققان.
130 تىن يۇقىرى بولغانلار ئالاھىدە  دەرىجىدىن تاشقىرى ئەقىللىق. 120--129 ئالاھىدە ئەقىللىق  ، 110 --119  ئەقىللىق ،
80--109 ئەقلىي نورمال ، 70--79 ئەقلى تۆۋەن ، 70تىن تۆۋەنلەر  ئەقلى ئىقتىدارى كەمچىل.
ھازىرقى زاماندىكى تىپىك ئەقلى ئىقتىدارنى سىناش ئىچىدە ، ئاساسىي نوپۇسنىڭ  ئوتتۇرچە  ئەقلى ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى 100 ،
مۇئەييەن سىتاتىستىكا پىرىنسىپىغا ئاساسلانغاندا، ئەقلى ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى 70 تىن  تۆۋەن  بولغانلار  3%  ، 70--79  بولغانلار  6% ، 80--89  بولغانلار15% ، 90  --110  بولغانلار46% ،   110--119 بولغانلار18 %  ،  ئەقلى ئىقتىدار  كۆرسەتكۈچى  120--139  بولغانلار11%  ،  140  تىن  يۇقىرى بولغانلار  0.5%
ئېۋېرېست
left|thumb|300px|ئېۋېرېست تاغthumb|300x300px|ئېۋېgرېست تاغئېۋېرېست تاغ (جومولاڭما) بولسا ئاسىيا، خىمالىكاڭ لىك 27.59°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 86°55.
ئولتۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئولتۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى بولسا باراۋەر ھالدا ئولتۇراق ئۆيدە ئولتۇرۇشتىكى ئىقتىسادى قىينچىلىقنىڭ دەرىجىسىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە شۇنداقلا ئولتۇراق ئۆي بايلىقى بازىرىنىڭ كۆپۈكسىمان بازارغا ئايلىنىش كۆرسەتكۈچىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ ھېسابلاش ئۇسۇلى بولسا : تاۋار ئۆينىڭ ئوتتۇرچە باھاسى (ھەر كىۋادىرات مىتىر ) \ كىشلەرنىڭ ئوتتۇرچە ئايلىق كىرىمى = ئولتۇرۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى. يەنى ئولتۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى تاۋار ئۆينىڭ ئوتتۇرچە باھاسى بىلەن ئوڭ تاناسىپ ، كىشلەرنىڭ ئوتتۇرچە ئايلىق كىرىمى بىلەن تەتۇر تاناسىپ.
مولدوۋا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|'مولدوۋا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
مولدوۋا بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كىشىنېۋ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كىشىنېۋ. دۇلات تىلى بولسا مولدوۋا تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ مىھائى غىمپۇ. ئازىركى باش ۋەزىر ۋلاد فىلات. بۇ دۇلات 1990 يىلى 6 ئاينىڭ 23 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 33 مىڭ 846 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 4 مىللىئون 128 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پراۋوسلاۋىيە دىنى.
ئۇيغۇرلارنىڭ ياڭاق ئويمىچىلىق سەنئىتى
ئۇيغۇرلارنىڭ ياغاچ ئويمىچىلىق سەنئىتىنىڭ تارىخى ئۇزۇن ، ئىشلىتىش دائىرىسى كەڭ ، شەكلى كۆپ بولۇپ ، ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىغا سىڭىپ كەتكەن. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان پەن – تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن بەزى تۇرمۇش بۇيۇملىرى چوڭ شەھەرلەردە ئىشلىتىشتىن قالغان بولسىمۇ ، لېكىن خېلى كۆپ تۇرمۇش بۇيۇملىرى قول ھۈنەر سەنئىتى سۈپىتىدە ھېلىھەم ئۆزىنىڭ قىممىتىنى ساقلاپ كەلمەكتە. ئۇيغۇرلارنىڭ ياغاچ ئويمىچىلىق سەنئىتى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەقىل – پاراسىتىنىڭ نامايەندىسى بولۇپ ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىستېتىك قارىشى ، ئىستېتىك مەنبەسى ، مەدەنىيىتى ، ئۆرپ – ئادىتى ، تىلى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
* قوشۇق — چىلان ياكى ئۆرۈك ياغىچىدىن ياسىلىدىغان ، تاماق يېيىشتە ئىشلىتىدىغان مۇھىم تۇرمۇش ۋاستىسىدۇر.
ئۇيغۇرلارنىڭ قوشۇق ياساش ۋە ئىشلىتىش تارىخى 3000 يىلدىن ئاشىدۇ. ئۇ ئۇيغۇر  ياغاچ ئويمىچىلىق سەنئىتىدىكى مۇھىم نامايەندىلەرنىڭ بىرى.
قوشۇق ياسايدىغان ياغاچنى 20 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا كېسىپ ، ئوتتۇرىسىدىن يېرىپ ، سېپى تەرىپىنى ئىنچىكە قىلىپ ، باش قىسمىنى تەكشىلەپ ، ئىچى ئەگمە پىچاق بىلەن ئۇيۇلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە كاشكات دەپ ئاتىلىدىغان ياي شەكىللىك يەنە بىر پىچاق بىلەن سىلىقلىنىپ ، سېپىغا تۈرلۈك نەقىشلەر ئويۇلىدۇ. ياغاچ قوشۇقنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى ، ئېغىزنى ئاسان كۆيدۈرمەيدۇ ، تاماق يېيىشكە قولايلىق ، چىداملىق ، بىر قوشۇقنى نەچچە ئون يىل ئىشلىتىشكە بولىدۇ. قوشۇق ھازىر تۇرمۇش بۇيۇمىدىن سەنئەت بۇيۇمى دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلدى. باھاسىمۇ بارغانسېرى يۇقىرى بولماقتا. چەت ئەللەرگە ئۇرۇق – تۇغقان يوقلاشقا ، ھەج – تاۋاپ قىلىشقا بارغان كىشىلەرمۇ يېقىن كىشىلىرىگە قىممەتلىك سوۋغا سۈپىتىدە قوشۇق ھەدىيە قىلماقتا.
ئاياق ساپ ، تەبىئىي ھېچقانداق خىمىيىۋى ماددا ئارىلاشمىغان تاماق قاچىسى بولۇپ ، كۆركەم ، چىداملىق ، چىرايلىق ، ئېغىزنى كۆيدۈرمەيدۇ. تاماق تېز سوۋۇيدۇ ، ھازىرمۇ نۇرغۇن دېھقان – چارۋىچلارنىڭ ئۆيلىرىدىن بۇنىڭدىن ئۈچ – تۆت ئەسىر ئىلگىرى ياسالغان ئاياقلارنى ئۇچرىتىشقا بولىدۇ. ئۇ ھازىر يېزا – قىشلاقلادا كەڭ ئىشلىتىلمەكتە.
* جام — ئۇيغۇر ياغاچ ئويمىچىلىق سەنئىتىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان ، ئالاھىدە ئىشلەنگەن تۇرمۇش ۋاستىسى بولۇپ ، ياساش ، ئىشلىتىش خام ماتېرىيالى جَەھەتتە ئاياق بىلەن تامامەن ئوخشايدۇ. پەقەت شەكلى جەھەتتىلا پەرقلىنىدۇ. جام ھەجىم جەھەتتىن ئاياقتىن كىچىك ، ئەمما ئاياقتىن ئېگىز بولۇپ گىرۋىكى تۈز بولىدۇ ، ئۇ تاماق ساقلاشقا ئىشلىتىلىدۇ. ئەگەر جامغا تۇۋاق بېكىتىلسە تېخىمۇ ئەپلىك بولىدۇ. ھازىر بۇنداق جام تۇرمۇشتا خېلى كەڭ دائىرىدە ئىشلىتىلمەكتە.
* كاسا — ئۇيغۇر ياغاچ  ئويمىچىلىق سەنئىتىدە ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدىغان مۇھىم تۇرمۇش  ۋاستىسى ھېساپلىنىدۇ.
كاسا — خېمىر يۇغۇرۇشتا ئىشلىتىدىغان قاچا بولۇپ ، ھازىرقى چوڭ داسنىڭ بۇرۇنقى شەكلى. كاسىنىڭ چوڭلىرىنىڭ ئايلانمىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئىككى مېتىر ، ئۇزۇنلۇقى 80 – 90 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. كاسا سۆگەت ياكى ياڭاق ياغىچىدىن ياسىلىدۇ. ئايلانمىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئىككى مېتىردىن ئارتۇقراق كېلىدىغان توم ياغاچنى 30 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا  كېسىپ ، سىرتقى قىسمىنى ئاندىن ئىچى قىيدام كەكە دەپ ئاتىلىدىغان ئەسۋاپ بىلەن ئويۇپ سىلىقلىنىدۇ ، سىرتىغا نەقىشلەر ئويۇلىدۇ. بۇنداق كاسا ناھايىتى چىداملىق ، خېمىر يۇغۇرۇشقا ئەپلىك بولۇپ ، ھازىرمۇ ئىككى ، ئۈچ ئەسىر بۇرۇنقى كاسىلارنى ئۇچرىتىشقا بولىدۇ.
* تەڭلە — تەڭلىنىڭ ياسىلىشى ، شەكلى ، ماتېرىيالى كاسا بىلەن ئوخشاش بولۇپ ، ئىشلىتىشى جەھەتتىن پەرقلىنىدۇ ، يەنى تەڭلە كىر يۇيۇشقا ئىشلىتىلىدۇ. كاسىنىڭ شەكلى ئاساسەن يۇمۇلاق بولىدۇ. تەڭلىنىڭ بەزىسىنىڭ شەكلى يۇمۇلاق ، بەزىسىنىڭ ئۇزۇنچاق بولىدۇ ، ئۇزۇنچاقلىرىنىڭ سىرتىدا ئايرىم تۇتقىسى بولىدۇ. تەڭلە كىر يۇيۇشقا ئەپلىك ، چىداملىق بولۇپ ، يېزا – قىشلاقلاردىكى بىر قىسىم ئائىلىلەردە ھېلىھەم ئىشلىتىلىپ كەلمەكتە.
* غەلۋىر — ئۇيغۇرلار چارۋىچىلىق تۇرمۇشىدىن دېھقانچىلىق تۇرمۇشىغا قەدەم قويغان دەسلەپكى مەزگىللەردە ئىجاد قىلىنغان مۇھىم ئىشلەپچىقىرىش ۋاستىسىدۇر.
غەلۋىر دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرنى پاكىزلەش ، دان ئايرىۋېلىشقا ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ ، ياسىلىشى ئاددىي ، ئىشلىتىلىشى كەڭ ، غەلۋىر ساپ تېرەك ياغىچىدىن ياسىلىدۇ. ياغاچ  نېپىزلىتىلىپ چەمبەر شەكلدە ياسىلىدۇ. ياغاچ نېپىزلىتىلىپ چەمبەر شەكلىدە ئېگىلىدۇ. ئاندىن ئۆچكە تېرىسىنى نېپىزلىتىپ ھازىرقى سىم تور شەكلىدە توقۇلىدۇ. ئەگەر توقۇلغان قىسمى ھۆل بولۇپ قالمىسىلا ئىككى ، ئۈچ يىل ئەتراپىدا ئىشلىتىشكە بولىدۇ.
نىلسۇن ماندىلا
نىگىرلارنىڭ قەھرىمانى – نىلسۇن ماندىلا
ھۆججەت:Nelson Mandela.jpg
نېلسۇن لولخېلا خېلا ماندىلا 1918 –يىلى 7 – ئاينىڭ 18 – كۈنى جەنۇبى ئافرىقا ترانسىكا دىكى بىر قەبىلە باشلىقى ئائىلىسدە دۇنياغا كەلگەن. ئىلگىرى ئاخرى بۇلۇپ ، جەنۇبى ئافرىقا ئىنسىتىتۇتى ئەدىبىيات ئاسپىرانتلىق ۋە ۋېيتاۋ ترانسىكا ئىنسىتۇتى ئادۋۇكاتلىق سالاھىيىتىگە ئىرىشكەن ، ئادۋۇكاتلىق قىلغان. ماندىلا كىچىكىدىنلا باشلاپ خاراكتىرى قەيسەر ، مىللى قەھرىمانلارغا چوقۇندىغان بۇلۇپ ، ئۇ ئائىلىدىكى چوڭ ئوغۇل بولغاچقا قەبىلە باشلىقىنىڭ ۋارىسلىقىغا تاللانغان. بىراق ئۇ « قەبىلە باشلىقى نامى بىلەن بىر ئىزىلىۋاتقان ئۇرۇقنى ئىدارە قىلمايمەن ، بىر جەڭچى نامى بىلەن مىللەتنىڭ ئازاتلىق ئىشلىرىغا پۈتۈن ۋۇجۇدۇم بىلەن كىرىشىمەن » دەپ ئىپادە بىلدۈرگەن. ئۇ ھەقىقەتەنمۇ مىللەتنىڭ ئازاتلىقى يولىدا تەۋرەنمەسىتىن ماڭدى. 1944 – يىلى ئۇ جەنۇبى ئافرىقا ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىگە قاتناشتى. 1948 –يىلى ئافرىقىلىق ياشلار بىرلەشمىسى مەملىكەتلىك ئىتتىپاقىنىڭ سىكىرتارلىقىغا سايلاندى. 1950 – يىلى ئافرىقىلىق ياشلار بىرلەشمىسى مەملىكەتلىك ئىتتىپاقىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلاندى. 1952-يىلى ئىلگىرى – كىيىن بۇلۇپ ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىنىڭ ئىجرائىيە كومىتىتى رەئىسى ، دېلەنشا ئۆلكىلىك رەئىسى ، مەملىكەتلىك مۇئاۋىن رەئىسىلىكىنى ئۈستىگە ئالدى. شۇ يىلنىڭ يىل ئاخرىدا « ئادىل بولمىغان قانۇن – بۇيرۇقلارنى بايقۇت قىلىش ھەركىتى » گە رەھبەرلىك قىلىپ ، پۈتۈن نىگىرلارنىڭ ھۆرمىتىگە ئىرىشتى ، جەنۇبى ئافرىقا دائىرلىرى ئىككى قېتىم ئۇنىڭ ئاممىۋى خاراكتىرلىك ھەركەت – سورۇنلارغا قاتنىشىنى مەنئى قىلىش بۇيرۇقى چىقاردى.
1961 –يىلى 6 –ئايدا ماندىلا ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىنىڭ ھەربى تەشكىلاتى « مىللەت نەيزىسى » تەشكىلاتىنى قۇرۇپ ، قۇمانداقلىقنى ئۈستىگە ئالدى. 1962 –يىلى 8 –ئايدا ماندىلا قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە تاشلاندى ، شۇ ۋاقتتا ئۇ ئارانلا 43 ياش ئىدى ، جەنۇبى ئافرىقا ھۆكۈمىتى سياسى تەۋرىنىش پەيدا قىلىش ۋە قانۇنسىز چىگرا ئاتلىغانلىق جىنايىتى ئۈچۈن ئۇنىڭغا 5 يىللىق تۇرما جازاسى بەردى. 1964 – يىلى 6 –ئايدا ئۇ يەنە ھاكىمىيەتنى ئاغدۇرۋېتىشنى قەستلەش جىنايىتى بىلەن ئەيىپلىنىپ ، مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ئۆزگەرتىلدى. شۇنىڭدىن باشلاپ ئۇنىڭ تۇمۇر پەنجىرە ئىچىدىكى ئۇزاق ھاياتى باشلاندى ، ئۇ تۈرمىدە ساپمۇ – ساق 27 ياز ۋە قىشنى ئۆتكۈزدى ، ئۇ بۇرغۇنلىغان قىستاش ۋە ئازاپلاشلارغا ئۇچرىدى ، بىراق باشتىن – ئاخىر بوي ئەگمىدى. 1990 – يىلى 2 –ئاينىڭ 11 –كۈنى ، جەنۇبى ئافرىقا دائىرلىرى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىنىڭ بېسىمى ئالدىدا ، ئامالسىزلىقتىن ماندىلانى شەرتسىز قويۇپ بىرىدىغانلىقىنى جاكالىدى. شۇ يىلى 3 – ئايدا ماندىلا ئافرىقلىقلار مىللىى مەجلىسى ئىجرائىيە كومىتىتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تەيىنلىنىپ ، رەئىسنىڭ ۋەزىپىسىنى ۋاكالىتەن يۈرگۈزدى. 1991 – يىلى 7 –ئايدا رەئىسلىككە سايلاندى. 1994- يىلى 4 – ئايدا ، ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسى تۇنجى قېتىملىق ئېرق ئايرىلمىغان چوڭ سايلامدا غەلبىگە ئىرىشىپ ، شۇيىلى 5 – ئايدا ماندىلا جەنۇبى ئافرىقىدىكى تۇنجى نىگىر پىرىزدىنىت بۇلۇپ قالدى. 1997-يىلى 12 –ئايدا ، ماندىلا ئافرىقىلىقلار مىللى مەجلىسىنىڭ رەئىسلىكىدىن ئىستىپا بەردى ، ھەم 1999 –يىلى 6- ئايدىكى پىرىزدىنت سايلىمىغا قاتناشمايدىغانلىقىنى بىلدۇردى ، 1999 –يىلى 6 – ئايدا رەسمى تۈردە ئىستىپا بەردى.
ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن « ئەركىنلىك يولى ھەرگىزمۇ تۈز بولمايدۇ » ،« كۈرەش بولسا تۇرمۇش » ، « دۇنيا ئازاتلىقىنى قولغا كەلتۈرۈش خىتاپنامىسى » ، ئۈزىنىڭ تەرجىمىھالى « ئەركىنلىككە سوزۇلغان ئۇزاق يول » قاتارلىقلار بار.
1991 –يىلى ب د ت دىن –مائارىپ تەشكىلاتى ماندىلاغا تىنچلىققا ئىرىشىش مۇكاپاتى بەردى. 1993 –يىلى 10 ئايدا نوبل تنچلىق مۇكاپاتى ھەيئىتى ئۇنىڭغا نوبىل تىنچلىق مۇكاپاتى بىرىپ ، ئۇنىڭ جەنۇبى ئافرىقىدىكى ئىرقى كەمسىتىش سياسىتىنى بىكار قىلىش يولىدىكى تۆھپىلىرىنى تەقدىرلىدى. شۇيىلى ئۇ يەنە شۇ ۋاقتتىكى جەنۇبى ئافرىقا پىرىزدىنتى كىرىك بىلەن بىرگە ئامىرىكىنىڭ تىنچلىق ئوردىنىغا ئىرىشتى. 1998 –يىلى 9 –ئايدا ماندىلا ئامىرىكىنى زىيارەت قىلغاندا ، ئامىرىكىنىڭ « دۆلەت مەجلىسى ئالتۇن مۇكاپاتى » غا ئىرىشىپ ، ئامىرىكىدىكى مەزكۇر ئەڭ يۇقىرى مۇكاپات تۈرىگە ئىرىشكەن تۇنجى ئافرىقىلىق بۇلۇپ قالدى. 2000 –يىلى 8 – ئايدا جەنۇبى قىسىم ئافرىقىلىقلار تەرەققىيات ئورتاق گەۋدىسىنىڭ « كاما » ئوردىنىغا ئىرىشىپ ، جەنۇبى ئافرىقا خەلقىگە رەھبەرلىك قىلىپ ، ئەركىنلىككە ئىرىشىشتىكى ئۇزاق مۇددەتلىك كۈرىشى ئارقىلىق ، كونا جەنۇبى ئافرىقىنىڭ يىڭى جەنۇبى ئافرىقىغا تىنچ ئۆتۈشنى ئەمەلگە ئاشۇرغانلىقى ھەم جەنۇبى ئافرىقىلىقلار تەرەققىيات ئورتاق گەۋدىسىنىڭ رەئىسى بۇلۇپ تۇرۇۋاتقان مەزگىلدىكى شانلىق تۆھپىلىرى تەقدىرلەندى.
1992 –يىلى تۇنجى قېتىم جۇڭگۇنى زىيارەت قىلدى. 5 – كۈنى بېيجىڭ ئىنسىتىتوتى ئۇنىڭغا قانۇنچىلىق پەخرى ئۇنۋانىنى بەردى. 1999 –يىلى 5 – ئايدا پىرىزدىنت ماندىلا تەكلىپ بويىچە خۇڭگۇدا زىيارەتتە بولدى. ئۇ تۇنجى رەت جۇڭگۇنى زىيارەت قىلغان جەنۇبى ئافرىقا پىرىزدىنتى.
نېلسون ماندېلا 20 - ئەسىرگە مۆھۈرىنى باسقان مەشھۇر دۆلەت ئەربابلىرىدىن بىرى ئىدى.
ئۇ، تەن رەڭگى ئىنسانلارنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان بىر دۆلەتتە دۇنياغا كەلدى ۋە بىر ئۆمۈر ھەممە كىشىنىڭ باراۋەرلىك ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولۇشىنى قولغا كەلتۈرۈش يولىدا ھارماي - تالماي كۈرەش قىلدى.
تولۇق ئىسمى نېلسون رولىھلاھلا ماندېلا بولغان مىسلىسىز لىدەر، جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ تىرانسكېي رايونىدا تېمبۇ قەبىلىسى رەئىسىنىڭ ئوغلى سۈپىتىدە دۇنياغا كەلدى.
كىچىك يېشىدىلا ئادەتتىن تاشقىرى ئەقىل - پاراسىتى بىلەن دىققەت قوزغىغان ماندېلا، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان مەزگىللەردە سىياسەتكە كۆڭۈل بۆلۈشكە باشلىدى.
ئۇنىۋېرسىتېتتا قانۇنشۇناسلىق كەسپىدە ئوقۇدى. ھۆكۈمەتكە قارشى ماقالە يازغانلىقى ۋە نامايىشلارغا قاتناشقانلىقى ئۈچۈن ئۇنىۋېرسىتېتتىن قوغلاندى. ئوقۇش مۇكاپات پۇلى تارتىۋېلىندى.
ئەركىنلىك جەڭچىسى ماندېلا، تىرانسكېيدىن ئايرىلىپ تىرانسۋائالغا كەتتى. بۇ يەردە بىر مەزگىل ئالماس كانلىرىدا مۇھاپىزەتچى بولۇپ ئىشلىدى.
بۇ مەزگىلدە، يېرىم قالغان ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇشىنى مەكتۇپ ئارقىلىق داۋاملاشتۇردى.
1942 - يىلى قانۇنشۇناسلىق فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ تۇنجى قارا تەنلىك ئادۋۇكاتى بولدى.
جوھانېسبۇرگنىڭ ھەرقايسى ناھىيەلىرىدە ئادۋۇكاتلىق قىلغان مەزگىللەردە دۇچ كەلگەن ئىرقچىلىق ھەرىكەتلىرى ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ پۈتمەس - تۈگىمەس مۇستەملىكىچىلىك پىلانلىرى، ماندېلانىڭ جاھانگىرلىككە قارشى ئىرادىسىنى يەنىمۇ كۈچەيتتى.
1944 - يىلى يەرلىك خەلق تەرىپىدىن ئىرقىي ئايرىمچىلىققا قارشى كۈرەشنى كەڭ قانات يايدۇرۇش مەقسىتىدە قۇرۇلغان ئافرىقا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ئەزاسى بولدى.
ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان مىللىي پارتىيە، 1948 - يىلى ئىرقچىلىق سىياسىتىنى يولغا قويغان چاغدا، ئەڭ كۆپ قارشىلىق كۆرسەتكۈچىلەردىن بىرى بولدى.
شۇ يىلى ماندېلا ئافرىقا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ياشلار ئىتتىپاقىنىڭ كاتىپلىقىغا، 1950 - يىلى باشلىقلىقىغا سايلاندى.
ماندېلا، 1961 - يىلى ئافرىقا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ۋە جەنۇبىي ئافرىقا كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى بىلەن بىرلىكتە «مىللىي قىلىچ» تەشكىلاتىنى قۇردى.
1962 - يىلى چەتئەلنىڭ «مىللىي قىلىچ» تەشكىلاتىنى قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈش مەقسىتىدە چەتئەلگە چىقتى. ئەنگىلىيە ۋە بىر قىسىم ئافرىقا دۆلەتلىرىنى ئايلاندى. بولۇپمۇ سوتسىيالىستىك دۆلەتلەرنىڭ قورال - ياراغ ۋە پۇل جەھەتتىن ياردىمىنى قولغا كەلتۈردى. دۆلىتىگە قايتىشىدا سەپداشلىرى بىلەن بىرلىكتە، رۇخسەتسىز چەتئەلگە چىقىپ كېلىش، خەلقنى كۈشكۈرتۈش، بۇزغۇنچىلىق ۋە قۇتراتقۇلۇق قىلىش ھەمدە سۈيىقەست پىلانلاش قاتارلىق جىنايەتلەر بىلەن ئەيىبلىنىپ سوتلاندى ۋە 5 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى.
ماندېلا، روبىن ئايلىند ئارىلىدىكى تۈرمىدە يېتىۋاتقاندا، ساقچىلار 1963 - يىلى ئافرىقا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ يەر ئاستى مەركىزىگە بېسىپ كىرىپ، «مىللىي قىلىچ» تەشكىلاتىغا ئائىت بىر قاتار ھۆججەتلەر بىلەن ھەرىكەت پىلانلىرىنى قولغا كىرگۈزدى.
ماندېلا ۋە ئۇنىڭ سەپداشلىرى، سوتقا تارتىلغاندىن كېيىن، «جەنۇبىي ئافرىقا ھۆكۈمىتىنى ئاغدۇرۇش تاشلاش ئۈچۈن مەخپى پىلان تۈزۈش ۋە قانۇنىي ئورگانلارغا قارشى بۇزغۇنچىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىش» جىنايەتلىرى ن ئەيىبلىنىپ، مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى.
شۇندىن تارتىپ نېلسون ماندېلا، ئىرقىي ئايرىمچىلىققا قارشى كۈرەش قىلغان ئافرىقىلىق قارا تەنلىكلەرنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى.
«دۇنيا بويىچە ئەڭ مەشھۇر مەھكۇم» دەپ ئاتالغان ۋە ئىرقىي ئايرىمچىلىققا قارشى كۈرىشىنى پۈتكۈل دۇنيادا قانات يايدۇرۇشقا باشلىغاندىن كېيىن دۇنياۋى قەھرىمانغا ئايلانغان ماندېلا، 1990 - يىلى 11 - فېۋرال كۈنى كېيپ تاۋن تۈرمىسىدىن چىقتى، شۇنىڭ بىلەن ئارىدىن 27 يىل ئۆتكەندىن كېيىن ئەركىنلىككە ئېرىشتى.
ماندېلا تۈرمىدىن قويۇپ بېرىلگەن چاغدا 71 ياشقا كىرىپ قالغانىدى. پەقەت قارا تەنلىكلەرلا ئەمەس، پۈتكۈل دۇنيادىكى ئىرقىي ئايرىمچىلىققا قارشى تۇرغۇچىلارمۇ ماندېلانىڭ ئەركىنلىككە ئېرىشكەنلىكىدىن سۆيۈنۈپ كەتتى.
ماندېلا رەھبەرلىكىدىكى ئافرىقا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ئۇزۇن يىللار داۋاملاشقان ئىرقىي ئايرىمچىلىققا قارشى كۈرىشى، 1992 - يىلى 18 - مارت كۈنى مېۋە بېرىشكە باشلىدى؛ خەلق رايىنى سىناشتا، قارا تەنلىكلەرگە تەڭ ھوقۇقلۇق پۇقرالىق سالاھىيىتى بېرىش نىشان قىلىنغان ۋە پىرېزىدېنت دې كىلېرك تەرىپىدىن پىلانلانغان ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈش لايىھەسى قوبۇل قىلىندى.
دائىم، «كۈرەش مېنىڭ ھاياتىم بولۇپ، ئۆمرۈمنىڭ ئاخىرىغىچە قارا تەنلىكلەرنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ئىزچىل كۈرەش قىلىمەن» دەيدىغان ماندېلا، 1994 - يىلى 10 - ماي كۈنى جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ تۇنجى قارا تەنلىك پىرېزىدېنتى بولدى.
پىرېزىدېنتلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن مەزگىلدە، يېڭى بىر ئاساسىي قانۇن ھازىرلاتقان ماندېلا، قۇرۇلۇشىغا باشلامچىلىق قىلغان «ھەقىقەتچىلىك ۋە مۇرەسسەلىشىش كومىتېتى» نىڭ ۋاستىسى ئارقىلىق دۆلىتىدە ئىلگىرى يۈز بەرگەن كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنىڭ تۈكشۈرۈپ بىرتەرەپ قىلىنىشىنى ئىشقا ئاشۇردى.
جەنۇبىي ئافرىقىنى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نوپۇزلۇق بىر ئەزاسىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ھارماي - تالماي كۈرەش قىلغان ماندېلا، نۇرغۇنلىغان خەلقئارالىق مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىنىشى يولىدا مۇرەسسەچىلىك رولىنى ئوينىدى.
ئافرىقا خەلقىنىڭ قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان ئەركىنلىك جەڭچىسى ماندېلا، 40 يىل ئىچىدە 250 تىن ئارتۇق مۇكاپاتقا ئېرىشتى.
جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ يەرلىك تىللىرىدىن بىرى بولغان زوسا تىلىدا «مىللەتنىڭ ئاتىسى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان مادىبا تەخەللۇسى بىلەن ئاتىلىدىغان ماندېلا، ھازىرقى زامان سىياسىيونلىرى ئارىسىدا ئەڭ كۆپ ھۆرمەتكە سازاۋەر مەشھۇر شەخسلەردىن بىرى سۈپىتىدە تارىختىن تېگىشلىك ئورۇن ئالدى. http://www.trtuyghur.com/uy/newsDetail.aspx?HaberKodu=62ca2442-53ce-4a86-abb1-e00c5b262e3e
ماندىلانىڭ 9 چوڭ كىلاسسىك سۆزى
1 –نىگىرلار ۋە ئاق تەنلىكلەر قېرىنداشتەك بولسا ، جەنۇبى ئافرىقا شۇندىلا روناق تاپىدۇ. 2 – « ئاشۇ ئۇزاق مۇددەتلىك ، تەنھا ۋاقتلار ئىچىدە ، مىنىڭ ئۈزۈمنىڭ خەلقىنىڭ ئرزاتلىققا ئىرىشتۇرۇش ئارزۇيۇم پۇتۈن ئىنسانلارنى جۈملىدىن ئاق تەنلىك ۋە نېگىرلارنىڭ ھەممىسىنى ئازاتلىققا ئىرىشتۈرۈش ئارزۇسىغا ئۆزگەردى » ، ماندىلار ئۇرۇش ۋە تىنچلىققا قارىتا ئۈزىگە خاس چۈشەنچىگە ئىگە.
3-« ئىكىسپالاتاتسىيە قىلغۇچىمۇ ۋە ئىكىسپالاتاتسىيە قىلىنغۇچىمۇ ئوخشاشلا ئازات قىلىنىشى كىرەك. باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكىنى تارتىۋالغان ئادەم بولسا ئۆچمەنلىكنىڭ مەھبۇسى ، ئۇ يەكلەش ۋە ئۆچمەنلىكنىڭ تۈمۈر قەپىسىگە بەنت قىلىنغان. »
4 - « مەن ئۈزۈمنىڭ بۇ ھاياتىنى ئافرىقا خەلقىنىڭ كۈرىشىگە ئاتىۋەتتىم ، مەن ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئىرقى ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرىمەن ، شۇنداقلا نىگىرلارنىڭ مەخسۇس تۈزۈلمىسى ئۈچۈنلا كۈرەش قىلىشقىمۇ قارشى تۈرىمەن. مەندە بىر دىمۇكراتىك ۋە ئەركىن جەمىيەت قۇرۇشتەك گۈزەل غايە بار ،بۇنداق جەمىيەتتە كىشىلەر ئۆز – ئارا ئىناق ، چىقىشىپ ياشاش ، باراۋەر بۇلۇش پۇرسىتى بار. مەن بۇ غايە ئۈچۈن ياشاشنى ئۈمت قىلىمەن ھەمدە ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرىمەن. ئەگەر كىرەك بولسا ، مەن ئۇ غايەم ئۈچۈن ھاياتىمنى تەقدىم قىلىشقىمۇ تەييارلىق قىلىپ قويدۇم » 1964 –يىلى ماندىلا ئۆمۈرلۈك قاماققا ھۆكۈم قىلىنغاندا ، ماندىلانى سوراق قىلدىغان سوت ئىرقى ئايرىمىچىلىق تۈزۈمىنىڭ جىنايىتىنى ئېچىپ تاشلايدىغان ھەمدە خەلقنى ئويغىتدىغان مۇنازىرە سەھنىسىگە ئايلىنىپ قالدى. ئۇ 4 سائەتتىن ئاشىدىغان بايانىتىنى مۇشۇ سۆزلەر بىلەن ئاخىرلاشتۇردى.
5 - « بۇ قېتىملىق ئىراق ئۇرۇشىدا ، بىر ئامىرىكا ۋە بۇشنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى تۇلۇق كۆردۇق ، زادى كىم ھەقىقى تۈردە دۇنياغا تەھدىت بۇلاۋاتىدۇ ؟! »--- ماندىلا ئامىرىكا زۇڭتۇڭى بوشنىڭ ئىراقنىڭ ئاساسى ھوقۇقىغنى خالىغانچە ئاياغ – ئاستى قىلغانلىقىنى ئەيىپلىدى. 6 - « سىز (كىلىنتۇن ) خوشال بولمىسىڭىز ، يۇيۇنۇش كۆلچىكىگە بېرىپ سۇ ئۈزۈڭ ! » -- ماندىلا باشقىلارنىڭ جەنۇبى ئافرىقىغا بۇيرۇقۋازلىق قىلىشىنى ياقتۇرمايتتى ، 1998 –يىلى كىلىنتۇن جەنۇبى ئافرىقىنى زىيارەت قىلغاندا ، مۇخبىرلارنى كۈتىۋىلىش يىغىندا ، ماندىلا ئاشكارا ھالدا جەنۇبى ئافرىقىنىڭ كۇبا ، ئىران ، لىۋىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتىنى ساقلايدىغانلىقىنى ھەمدە ئۇزاققا قالماي ئىرانغا زىيارەتكە بارىدىغانلىقىن ئىلان قىلىپ ، يېنىدا تۇرغان كىلىنتۇننى قاتتىق بىئارام قىلغان.
7 - « مەن ئۈزۈمنىڭ رولىنى ئويناپ بولدۇم. ھازىر پەقەت تىنچ ، غەۋغاسىز تۇرمۇشنى ئۈمىت قىلىمەن. مەن ئۈزۈمنىڭ يۇرتۇمنىڭ يېزا = قىشلاقلىرىغا قايتىپ ،ئۆسمۈرلۈك چاغلىرىمدا ئوينايدىغان تاغ قاپتاللىرىدا سەيلە قىلغۇم بار » --- دەم ئېلىشقا چىققاندىن كىيىن ماندىلا بىر ئاددى پۇقرا بۇلۇشقا رازى.
8 – « مەن شاتلىقنى ئىپادىلەيدىغان رەڭلەر بىلەن ئۇ ئارالنى سىزغۇم بار ھەم پۈتۈن دۇنيا خەلقى بىلەن ئورتاق بەھرىلەنگۈم بار. مەن كۆپچىلىككە شۇنى دىمەكچىمەنكى ، پەقەت بىز تۇرمۇشتىكى ئىلان قىلىنغان جەڭلەرنى قۇبۇل قىلالىساق ، ئەڭ غەيرى خىياللارنىڭمۇ ئەمەلگە ئېشىش مۇمكىنچىلىكى بۇلىدۇ » ماندىلا 84 يېشىدا جەنۇبى ئافرىقىدا ئۆتكۈزۈلگەن شەخسى رەسىم كۆرگەزمىسى ئۇيۇشتۇردى. 27 يىللىق تۇرمە ھاياتىدا ، ماندىلا ياغاچ كۈمۈرى ماي قەلەم بىلەن رەسىم سىزىپ ۋاقتنى ئۆتكۈزگەن ھەمدە ئاستا ئاستا ئۈزىنىڭ رەسىم سىزىش ئۇسلۇبىنى شەكىللەندۈرگەن. سىزىقلىرى ئاددى ، رەڭلىرى مول. ئۇ رەسسامچىلىق قەلىمى ئارقىلىق ئۈزىنىڭ تۈرمە ھاياتىدىكى ھىكايىلىرىنى تەسۋىرلەشكە ئامراق ، بىراق ھەرگىزمۇ « قاراڭغۇلۇق ۋە ۋەھىمىلىك » رەڭلەرنى تاللاپ ئىشلەتمەيدۇ ، بىلكى ئۇچۇق ، يەڭگىل رەڭلەرنى تاللايدۇ .بۇ ئارقىلىق ئۈزىنىڭ ئۇمىدۋارلىق روھى ھالىتىنى ئىپادىلەيدۇ.
9 - « غەم قىلماڭ ، ئۈزىڭىزنى ئازادە تۇتۇڭ ، خوشال بولىشىڭىز كىرەك » --- 85 ياشلىق ماندىلا يەنىلا تىتىك ، خاراكتىرى ئۇچۇق. بۇ 30 يىللىق تۈرمە ھاياتىنى باشتىن كەچۈرگەن مويسىپىتنىڭ قەلبىدە ، ئەركىنلىكنىڭ ئۈزى بەخت. « بۇگۈندىن باشلاپ مىنىڭ تۇرمۇشۇمغا ئىككى مۇھىم مەزمۇن قېتىلدى ، بىرىنجىسى گىراسا. ئىككىنجىسى بولسا مۇزامبىككا بېرىپ چوڭ راك يىيىش » --- ماندىلا موزامبىكنىڭ ئالدىنقى زۇڭتۇڭىنىڭ تۇل ئايالى بىلەن ھەمرا بۇلۇپ ئاخىرقى ئۆمۈرلىرىنى ئۆتكۈزىۋاتىدۇ.
سەرراچلىق
ئۇيغۇر قول ھۈنەرۋەنچىلىكىدە سەرراچلىق ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ. سەرراچلار ئىگەر  –  جابدۇق، ھارۋا جابدۇقى، ئات، تۆگە، خېچىر، ئېشەكلەرنىڭ توقۇم –  مۆلۆسى ۋە بۇلارغا مۇناسىۋەتلىك بارلىق جابدۇقلارنى ياسايدۇ.
ۋىكىپېدىيە ھەققىدە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ۋىكىپېدىيە مول مەزمۇنلۇق ئىنىسكىلوپېدىيە 2001 يىلى 1 ئاينىڭ 15 كۇنى قىممىي ۋالىس ۋە لارىي سنجېر تەرىپىدىن قۇرۇلغان دۇنيادىكى ھازىرقى داڭلىق قامۇسنامە تور پونكىتىدۇر. ۋىكىپېدىيەنىڭ ھازىرقى تور مۇلازىمەت يىزىقى 281 خىل تىلنىڭ يىزىقىدا تەمىنلىنىۋاتىدۇ. ۋىكىپېدىە قامۇسنامە تور بىكىتىدە دۇنيادىكى داڭلىق شەخىسلەر. نامچىجارغان كوزگە كۆرنەرلىك شەخىسلەر. فىلىم ئاكتىيورلىرى. موزىكانت ۋە باشقا شەخىسلەر. داڭلىق شىركەت كان كارخانا ۋە گوروخلار ۋە ئۇلارنى قرغۇچىلار. قاتارلىق ماتىرياللاردىن تارتىپ بەزى بىرخىل ماتىرياللارنىڭ بىرىكمىسى ۋە باشقا ھوججەتلەر قاتارلىقلار تەمىنلىنىدۇ.
سەرراچلىق
سەرراچلىقنىڭ مەھسۇلات تۈرى كۆپ ۋە خىلمۇ خىل. مەسىلەن: سەرراچلىرىمىز ئۇيغۇرچە قۇش باشلىق قەدىمكى ئىگەر، موڭغۇلچە، قازاقچە، قىرغىزچە، روسچە، ھەربىيچە ۋە خەنزۇچە ئىگەر قاتارلىق ئىگەرلەرنى، تۆت ئاتلىق، قوش ئاتلىق ھارۋا جابدۇقى، يارىيار، خادىك، كالا، ئېشەك ھارۋىسىنىڭ جابدۇقلىرىنى ياسايدۇ. سەرراچلىرىمىزنىڭ قولى چېۋەر، ئۇلار ھۈنەرگە كامىل. قۇش باشلىق ئىگەرنى ياساشتا ئۇلار ئىگەرنىڭ قاپىپى(ئىككى يېنى)، سوڭ(ئارقىسى)، ئۈستى كىرەشمىسى(ئىككى قاپىپىنى چېتىپ تۇرىدىغان) ۋە قۇشنىڭ بېشىنى ئايرىم ياسايدۇ. بۇلار پۈتكەندىن كېيىن، قۇش پېيى ئۇرۇپ يانجىلىپ، قاپىپا  –  سوڭغا يارا يېلىم سۈركىلىپ، ئۈستىگە يانجىلغان پەي چاپلىنىپ، ئۇنىڭ ئۈستىدىن يەنە يارا يېلىم سۈركىلىپ، قۇش بېشى، قاپىپا، سوڭ، كىرەشمىلەر كىرىشتۈرۈلۈپ، بېرىلگەن يېلىم ئۈستىگە قاتمۇ قات ماتا ئورىلىپ، ھەر قاتقا يەنە يارا يېلىم بېرىلىدۇ، ئورالغان ماتا بىلەن ئىگەر تەڭشىلىدۇ، ئاندىن گۈللۈك رەخت ياكى گىلەم بىلەن بېزىلىدۇ. بەزى ئىگەرلەرگە تۇچ، كۈمۈش، مىستىن نەقىش قويۇلىدۇ.
ئەنگلىيىلىكلەر
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئەنگلىيىلىكلەر - ئىنگلىز تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
ۋىكىپېدىيە ھەققىدە
ۋىكىپېدىيەنىڭ ھازىرقى ئابونتى 2 مىلىيارتتىن ئاشىدىغان بولۇپ كۇنسىرى ئىشىپ مىڭىۋاتىدۇ. ۋىكىپېدىيەنى سان ئامبىرى دىيىشكىمۇ بولىدۇ. ھەرخىل مىللەتلەرنىڭ تارىخى ۋە مەدىنىيتى قاتارلىق مەزمۇنلار بىلەن تونۇشۇپ چىقىشىڭىز مۇمكىن. ھەتتا جاھاندا يۈزبەرگەن چوڭ كىچىك ۋەقەلەرمۇ ۋىكىپېدىيەدىن ساقىت ئەمەس.
سەرراچلىق
سەرراچلىرىمىزنىڭ  يۈگەن نەقىشلەش، قامچا ئۆرۈش، رەڭدار پۆپۈك ياساش، قامۇت، جونبۇ –  جاۋەن، نۇقتا، يۈگەن قاتارلىقلارنى ياساش ماھارىتىمۇ ئۈستۈن. بۇ جابدۇقلار ھازىرقى زامان ئۈچۈن ئەنئەنىۋى زىننەت بۇيۇملىرى قاتارىدا ئەتىۋارلىنىدۇ.
داۋانچىڭ رايونى
داۋانچىڭ رايونى ئۈرۈمچى شەھىرى ئىچىدىكى بىر شەھەر رايونى بولۇپ، تارمىقىدا 3 دانە كوچا باشقارمىسى، بىر دانە بازارلىق ۋە ئۈچ يېزا بار. داۋانچىڭ رايونى جەنۇبىدا تۇرپان ۋىلايىتى نىڭ توقسۇن ناھىيىسى بىلەن چېگرلىنىدۇ، ئۇنىڭ غەربىدە ئۈرۈمچى شەھىرى نىڭ ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ.
مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى شەھىرى داۋانچىڭ رايونىدا 3 دانە كوچا باشقارمىسى، 1 دانە بازارلىق ۋە 3 دانە يېزا بار بولۇپ، 3 كوچا باشقارمىسى بولسا ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
ساياھەت
ئېبنۇر كۆلى داۋانچىڭ رايونىغا جايلاشقان بولۇپ، كۆل يۈزى 562.5 كۋادرات كىلومېتىر كىلىدۇ، كۆلنىڭ ئەڭ چوڭقۇر يېرى 2.95 مېتىر.
ئىخلاس شىركىتى
شىنجاڭ ئىخلاس كەسپىي تەرەققىيات چەكلىك شىركىتى 2000-يىلى ئۈرۈمچىدە قۇرۇلغان.مۇسۇلماچە يىمەك-ئىچمەك مەھسۇلاتلىرى ئىشلەپچىقىرىش،توپ تارقىتىش،تاللا بازىرى ئېچىش،ئىمپورت-ئىكسپورت مەھسۇلاتلىرىنى ۋاكالىتەن سېتىشنى ئاساسلىق تىجارەت ئوبىيكتى قىلغان.2001-يىلى2-ئايدا ئۈرۈمچىنىڭ دۆڭكۆۋرۈكتىكى تۇنجى تاللا بازىرىدا تىجارەت باشلىغاندىن بۇيان،شىركەتنىڭ ئەمەلىي ئىقتىسادى كۈچى كۈنسايىن زورايدى.ئىشلەپچىقارغان ئىخلاس مەھسۇلاتلىرىنىڭ تۈرلىرى كۆپەيدى.سېتىلىش مىقدارى ئاشتى.ئىخلاس شىركىتى تەرەققىيات داۋامىدا پەن-تېخنىكا ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىپ،ئەنئەنىۋىي،يەرلىك،دورىلىق،ئوزۇقلۇق ماتېرىياللارنى زامانىۋىي ئىلغار ماشىنا-ئۈسكۈنىلەردە پىششىقلاپ ئىشلەپ،زامانىۋىلىق ۋە ئەنئەنىۋىلىك بىرلەشتۈرۈلگەن يېڭى مەھسۇلاتلارنى ئۈزلۈكسىز تەتقىق قىلىپ ئىشلەپچىقىرىپ كەلدى.مەھسۇلات سۈپىتىگە يۈكسەك ئەھمىيەت بەردى.سودىدا ئادىل بولۇپ،ئىستىمالچىلارغا ئەلا مۇلازىمەت قىلدى.ئىخلاس شىركىتى قارمىقىدا ئىككى چوڭ،يۈرۈشلەشكەن يىمەكلىك ئىشلەپچىقىرش بازىسى بولۇپ،بىرى ئۈرۈمچى ئىقتىساد تېخنىكا تەرەققىيات رايونىغا جايلاشقان ئىخلاس پىرەنىك زاۋۇتى،ئىككىنچىسى،ئۈرۈمچى2-ئوت ئېلىكتىر ئىستانىسىسنىڭ يېنىغا جايلاشقان ئىخلاس يىمەكلىك سانائەت بازىسىدۇر.بۇ سانائەت بازىسىدا 6چوڭ زاۋۇت بولۇپ، ئىخلاس ماركسىدىكى چوڭلار،بالىلار،ئاياللار،قۇۋۋەت تولۇقلاش ئوزۇقلۇقلىرى،يۈرۈشلۈك ئىخلاس فرىمالىرى،شاكىلات،شاكىلاتلىق گوفرېت،كەمپۈت،ۋە مېۋە تەملىك كەمپۈتلەر،تۇخۇم تۈرمەللىرى،ئاي توقاچ قاتارلىقلار بۇيەردە ئىشلەپچىقىرىلىدۇ.ئىقتىساد تېخنىكا تەرەققىيات رايونىدا بولسا ھەرخىل بوۋاقلار پىرەنىكى ،ئاي پىرەنىك،مىنىڭ پىرەنىكىم،قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئىشلەپچىقىرىلىدۇ.ئىخلاس مەھسۇلاتلىرى ھازىر شىنجاڭنىڭ مىللىيچە،مۇسۇلمانچە بۇيۇملار بازىرىدا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ.ئىخلاس شىركىتىنىڭ شاكىلات،شاكىلاتلىق گوفرېت،شاكىلاتلىق گوفرېت،شاكىلاتلىق كەمپۈت،مېغىزلىق فرىما،بوۋاقلار پىرەنىكى قاتارلىق مەھسۇلاتلىرى ئىخلاس ئۆزى تەتقىق قىلىپ ئىشلەپچىقارغان تۇنجى يېڭى مەھسۇلاتلاردۇر. ئەمەلىيەتتە ئىخلاس شىركىتىنىڭ ھەقىقى تارىخى1989-يىل3-ئايدىن باشلىندىغان بولۇپ،ئىخلاس شىركىتىنىڭ مەسئۇللىرى1989-يىلدىن باشلاپ ئۈرۈمچى ئالتۇن بۈركۈت سودا چەكلىك شىركىتى نامىدا مۇنتىزىم شىركەت قۇرۇپ تىجارەت پائالىيىتى بىلەن بىلەن شوغۇللانغان.كارخانىنىڭ تىجارەت دائىرىسى:دېھقانچىلىق قۇشۇمچە مەھسۇلاتلىرى،يەر-زىمىن،ئۆي-مۈلۈك تىجارىتى،ئىمپورت-ئىكسپورت تىجارىتى،كىيىم-كېچەك،يىمەك-ئىچمەك،ئائىلە ئېلىكتىر سايمالىرى،تۇقۇلما بۇيۇملار تىجارىتى قاتارلىق كۆپ خىل ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ،ئاپتونۇم رايون ۋە ئىچكىرى ئۆلكىلەر تەۋەسىدە كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە بولغان،شۇنداقلا ئۈرۈمچىدە بىر قانچە سودا بىناسى،شەھەردە قاتنايدىغان65 تاكسى كىرا ماشىنىسى بار ئىدى.ئىخلاس يىمەكلىك ئىشلەپچىقىرىش بولسا،كارخانىنىڭ يېقىنقى8يىل ئىچىدىكى تىجارەت تۈرلىرىنىڭ بىرى.
2004-يىلى ئىخلاس مەھسۇلاتلىرى ئاپتونۇم رايونلۇق سۈپەت تەكشۈرۈش ئىدارىسى تەرپىدىن ئىشەنچىلىك مەھسۇلات،شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ۋە ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئىستىمالچىلار جەمئىيىتى تەرپىدىن ئىستىمالچىلارغا تەۋسىيە قىلىنغان مەھسۇلات ،كارخانا خەلقئارالىق سۈپەت ئۆتكىلى ISO9001:2000دىن ئۆتكەن ئورۇن، خەلقئارالىق يىمەكلىك بىخەتەرلىكى HACCPئۆتكىلىدىن ئۆتكەن ئورۇن دىگەن نامغا،ئاپتونۇم رايونلۇق يېزا ئىگىلىك نازارىتى تەرىپىدىن يېزا ئىگىلىكىنى كەسىپلەشتۈرۈشتىكى باشلامچى كارخانا،ئاپتونۇم رايونلۇق پەن-تېخنىكا نازارىتى تەرىپدىن يۇقىرى پەن-تېخنىكا كارخانىسى،مەملىكەتلىك مىللىي ئىشلار ئىدارىسى تەرىپىدىن ئاز سانلىق مىللەتلەر ئېھتىياجلىق بۇيۇملارنى نۇقتىلىق ئىشلەپچىقىرىدىغان كارخانا،جۇڭگو يېشىل يېمەكلىكلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەركىزى تەرپىدىن A دەرىجىلىك يېشىل يىمەكلىك دىگەن شەرەپلىك نامغا نائىل بولدى،ئىخلاس ماركىسى ئاپتونۇم رايونلۇق داڭلىق ماركىلارنى ئىلگىرى سۈرۈش جەمئىيىتى تەرىپىدىن <شىنجاڭنىڭ داڭلىق تاۋار ماركىسى> دىگەن نامغا ئېرىشتى.
<ئۈلكەر>،<خەلىق>،<مىسبىس>قاتارلىقلار بار بولۇپ،بۇكارخانىلارنىڭ شاكىلات،پىرەنىك،قەھۋە،ئىچىملىك قاتارلىق300خىلدىن ئارتۇق مەھسۇلاتلىرىنى پۈتۈن جۇڭگودا ۋاكالىتەن سېتىش بىلەن شۇغۇلىنىدۇ.
ھازىر ئىخلاس شىركىتى مەھسۇلاتلارنىڭ تۈرى 200خىلغا،ئىشچى-خىزمەتچىلىرى 1500گە،ئاپتونۇم رايوننىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى تاللا بازارلىرى1000 غا،توپ تارقىتىش نۇقتىلىرى45كە،پارچە سېتىش نۇقتىلىرى30000گە يىتىپ،بارلىق<ئىخلاس>،ۋە<ھوزۇر>،<ئىخلاسمەن>،<ھايات>،<شاتلىقىم>،قاتارلىق ماركىلاردىكى مەھسۇلاتلارنى ئۆز قولىدا،ئۆز دىيارىمىزدا ئىشلەپچىقىردىغان بىردىنبىر مىللىي پۇقراۋى كارخانىغا ئايلاندى.
راۋاب پېشۋاسى تاشۋاي
تاشئاخۇن(تاشۋاي) (1851-1937)ئالدىنقى ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا قەشقەر شەھىرىدە ئاتاقلىق ئاتا مىراس تۆت باي ئۆتكەن بولۇپ، ئۇنىڭ بىرى باقىئاخۇن (تورغاي)، ئۇشۇنچە پۇلدار بولسىمۇ، لېكىن ئاددىي-ساددا يۈرىدىغان، چوڭ سورۇنلاردا ئۆزىنى كۆرسىتىشنى خالىمايدىغان پەزىلەتلىك كىشى بولۇپ، ئۇنىڭ تاشئاخۇن ئىسىملىك بىر بالىسى بار ئىدى.
تاشئاخۇن ئائىلە تەربىيەسىدىن كېيىن، قەشقەردىكى مەدرىسىدە دىنى بىلىم ئالىدۇ ۋە ساۋاقداشلىرى ئىچىدىن  كۆزگە كۆرۈنگەن ئىلىم ئىگىسى بولۇپ يېتىلىدۇ، ئۇ ئۆسمۈرلۈك چاغلىرىدىلا شوخ ۋە ئەركە ئۆسكەچكە، مەردپالۋان(نوچى)بولۇپ يېتىلىشنى ئارزۇ قىلاتتى. شۇ چاغلاردا راۋاب چالالايدىغان ۋە ناخشا ئېيتالايدىغان بولۇش مەردلىك ۋە نوچىلىقنىڭ بىر شەرتى بولغاچقا، ئۇ قەشقەر قارقۇ(قارقى)دەرۋازىسىدا ناۋايلىق قىلىدىغان تاھىر ئۇستامغا ھەق تۆلەپ، راۋابچىلىق ۋە ناۋايچىلىقنى ئۆگىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن، ئۇ ئۆزىنىڭ مەخسۇمچە بايۋەچچىلىك ھايات يولىنى ئۆزگەرتىپ، راۋابنى ئۆزىگە ھەمراھ قىلىدۇ، مەدرىسلەرگىمۇ راۋابنى كۆتۈرۈپ بارىدۇ. بۇنداق قىلمىشنى ياقتۇرمىغان مەدرىسە موللىسى تاشئاخۇننى مەسخىرە قىلىپ:
تاشئاخۇن ئويلىنىپ ئولتۇرمايلا:
-ئىشلەپ يېمەي ئەلدىن كۈتۈش كۇللۇم ھارام، قوي دۇئانى، ئىشلەسەنمۇ، ماڭا ۋەزدان بولغۇچە،- دەپ جاۋاب بېرىدۇ.
شۇنىڭدىن كېيىن، خەلپەت ۋە مۇددەرىسلەر تاشئاخۇنغا باشقىچە قارايدۇ. تاشئاخۇننىڭ ئاتا-ئانىسىمۇ ئۇنىڭ بۇقىلىقىنى ياقتۇرمايدۇ، لېكىن نائىلاجلىقتىن بۇ يالغۇز ئوغلىنىڭ رايىغا قارايدۇ.
مەدرىسىدىن قالغان تاشئاخۇن قەشقەرنىڭ تۆت دەرۋازىسىدا تۆت ناۋايخانا ۋە پاناھسىزلارغا ئاتاپ بىر ساماۋارخانا ئاچىدۇ. ئۆزى ھەرقايسى چوڭ سورۇنلارغا بېرىپ راۋاب ئاڭلاپ، قېتىرقىنىپ ئۆگىنىپ، ئۇزاق ئۆتمەي راۋاب چېلىشتا داڭ چىقىرىدۇ. ئۇ ھەركۈنى سەھەر ئەزاندىن ئىلگىرى راۋاب چېلىپ، شەھەر كوچىسىنى ئايلىنىپ مەشىق قىلغاندىن باشقا، ئىجاد قىلىشقا كېرىشىدۇ.
تاشئاخۇن كامالەتكە يېتىپ، قەشقەر شەھىرىدىكى راۋابچىلاردىن ئۆتۈپ كېتىدۇ. كېيىن ئۇ ئەنجاندا مەتەك ئاقساقال دېگەن قەشقەر ئاۋاتلىق داڭلىق راۋابچىنىڭ بارلىقىنى ئاڭلاپ، ئەنجانغا چېقىپ شۆھرەت قازىنىدۇ. ئۇ ئوتتۇرا ئاسىيادا بولغان چاغلىرىدا، ياقۇپبەگ ھاكىمىيىتى ئاغدۇرۇلۇپ، چىڭ خاندانلىقى ھاكىميىتى قايتىدىن تىكلىنىدۇ. زوزۇڭتاڭ قەشقەردە بىر مەزگىل بۇلاڭ-تالاڭچىلىق قىرغىنچىلىق ئېلىپ بارىدۇ. شۇ قېتىملىق تۇتقۇندا باشقىلار قاتارىدا تاشئاخۇننىڭ دادىسىمۇ قاماققا ئېلىنىدۇ.
تاشئاخۇن قەشقەرگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، بىر مەزگىل ناۋايلىق قىلىش بىلەن دادىسىنى باقىدۇ. ئۇچاغلاردا گۇناھكارلارنى ھەر جۈمە كۈنى يامۇل ئالدىغا ئېلىپ چېقىپ مەجبۇرى تىلەمچىلىك قىلغۇزىدىغان ئادەت بار ئىدى. تاشئاخۇن گۇندىپايلارنىڭ قەبىھلىكلىرى، گۇناھكارلارنىڭ نالە زارلىرىغا ئاساسەن، ‹‹گۇندىپاي›، ‹‹نالەش››، ‹‹پىغان››، ‹‹ئاق قۇشقاچمۇ دان يەيدۇ›› قاتارلىق پەدە(نەغمە) يەرنى ئىجاد قىلىدۇ. بۇ نەغمىلەردە ئەمگەكچى خەلقنىڭ ئاھ زارلىرى ئىپادىلەنگەنىدى. كېيىن تۈرمىگە ئوت كېتىپ كۆپلىگەن كىشىلەر قاتارىدا تاشئاخۇننىڭ دادىسىمۇ ئۆلۈپ كېتىدۇ. بۇ چاغدا تاشئاخۇن تۆت ئۆزگىرىشلىك ‹‹ئاتەش››، ‹‹ئوت››، دېگەن نەغمە(پەدە) ئىجاد قىلىدۇ. بۇنەغمىدىن تەسىرلەنگەن كىشىلەر ئۇنىڭغا قايىل بولغان ھالدا : ‹‹بۇ ھەقىقەتەن ‹ھال› پەدە ئىكەن(مۇڭلۇق دېمەكچى)، تاشئاخۇننىڭ ئىلىمگە بەرمىگەن دىلىنى ئۆلتۈرۈپ، ئىشقىۋاز قولىنى ئىلىپ قالسا بولىدىكەن›› دېيىشكەنىدى.
تاشئاخۇن ھاياتىدا ئالتە شەھەر(جەنۇبى شىنجاڭ)، ھەتتا ئوتتۇرا ئاسىياغا داڭلىق مۇقامچى بولغاندىن تاشقىرى، ‹‹گۇندىپاي››، ‹‹نالەش››، ‹‹پىغان››، (‹‹نالەش››،‹‹پىغان››نەغمىلىرى 40-يىللاردا سەھنىلەردە ئورۇنلانغانىدى)، ‹‹ئاق قۇشقاچمۇ دان يەيدۇ››،‹‹ئاتەش››، ‹‹توي››، ‹‹ھازا››، ‹‹تورغاي››، ‹‹تۇمۇچۇق››، ‹‹قارلىغاچ››، قاتارلىق جانىۋارلارنىڭ سايرىشىغا تەقلىد قىلىدىغان نەغمىلەرنى، ‹‹ئوردام››،‹‹سۇلتان››، ‹‹ئىشانمۇسىز موللامۇيا؟››قاتارلىق ساتىرىك ناخشىلارنى ھەمدە زامانىمىزغىچە شۆھرەت قازانغان ‹‹تاشۋاي››قاتارلىق ئاجايىىپ جۇشقۇن ۋە مۇڭلۇق نەغمىلەرنبى يەنە كۆپلىگەن خەلق ناخشىلىرىنى كۆپ خىل ئۆزگىرىشلىك قىلىپ، رەتلەپ قېلىپلاشتۇرۇپ چىققان.
ئۇنىڭ بەزى قەڭگىۋار تېكىستلاردىمۇ ئىجاد قىلغانلىقى مەلۇم، تاشئاخۇننىڭ بايلىقنى تەرك ئېتىپ، شەھەر كوچىلىرىنى ئارىلاپ راۋاب چېلىپ يۈرگەنلىكىنى كۆرگەن شۇ زاماننىڭ بىرقىسىم مۇتەسسىپ قازى-كالانلىرى ۋە بايلىرىنىڭ كۆڭلىگە ياقمىغاچقا، ئۇنى مەسخىرە قىلىشقان، شۇنىڭ بىلەن ئۇلاردىن دىلى رەنجىگەن تاشئاخۇن مەككە-مەدىنىنى تاۋاپ قىلىش قارارىغا كەلگەن. بۇ ئەھۋالدىن خەۋەر تاپقان ئۇنىڭ دوست بۇرادەرلىرى، راۋاب ئاشىقلىرى، جەم بولۇشۇپ، ئۇنى قەشقەر شەھىرىدىن يېڭىسارغىچە ئۇزىتىپ بارغان.
تاشئاخۇن قەشقەردىن ئايرىلىش ۋاقتىدا، ‹.كىلەرمەنمۇ››، ‹‹ئەلۋىدا››، ‹‹تۇققۇزبۇلاق›› مۇزىكىلىرىنى ئورۇنداپ ئەل بىلەن خوشلاشقان. كەڭ خەلق تاشئاخۇننىڭ نامىنى ھەمىشە ياد ئېتىپ تۇرۇش ئۈچۈن ئۇنىڭ ‹‹توققۇز بۇلاق›› مۇزىكىسىنى ‹‹تاشۋاي›› دەپ ئاتاپ كەلمەكتە.
تاشئاخۇن ھەج قىلغاندىن كېيىن، شۇيەردە قېلىپ ھەرەمدە ناۋايلىق قىلغان تۇنجى ئۇيغۇرلاردىن بولۇپ قالىدۇ.
1937-يىلى قەشقەرلىك ئۆمەرباي ھەرەمدىن قايتىپ كەلگەندە، تاشئاخۇننىڭ يۇرتداشلارغا بولغان سېغىنىشى ۋە خەيرىخالىقىنى سۆزلەش بىلەن، ئۇنىڭ 86 يېشىدا ھەرەمدە ۋاپات بولغانلىقىنى قەشقەر خەلقىگە يەتكۈزگەن.
تاشۋاي پۈتۈن ھاياتىنى راۋاب چېلىش، مۇقام ئوقۇش ۋە مۇزىكا ئىجاد قىلىش بىلەن ئۆتكۈزۈپ، خەلقنىڭ قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان.
ئەسلى مەنبە شېرىپ خۇشتار, ‹‹شىنجاڭنىڭ يېقىنقى زامان تارىخىدىكى مەشھۇر شەخسلەر›› ناملىق كىتاب.
باغداش مۇنبىرىدىن ئېلىندى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئاند تاغلىرى
left|thumb|300px|ئاند تاغلىرى left|thumb|300px| ئاند تاغلىرى بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسى، خىمالىكاڭ لىك 32.39°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 70°0.
ئىرۇسالىمغا قايتىش ھەركىتى
ئىرۇسالىمغا قايتىش ھەركىتى جوڭگۇ چىركاۋلىرىنىڭ دۇنيادىكى بارلىق بۇددىست،ھىندى ۋە مۇسۇلمانلارنى خىرستىئان دىنىغا كىرگۈزۈش ھەركىتى بولوپ ،بۇ ھەركەت 19-ئەسىرىنىڭ 20-يىللىرىدا بارلىققا كەلگەن.لىكىن كوممۇنىستلارنىڭ باستۇرۇشى سەۋەبلىك بۇ ھەركەت يەر ئاستى شەكىلگە ئوتكەن.بۇ ھەركەت ھازىر ئاز دىگەندە 100000 مىسسىئونىرنى جۇڭگۇ ۋە ئوتتۇرا دىڭىز رايونلىرىنى باغلاپ تۇرغان يىپەك يولىدىكى دولەتلەرگە ئەۋەتىپ مۇشۇ رايونلاردىكى 41 دولەتنى خىرىستىئان دىنىغا كىرگۈزمەكچى.
امينة ساندال
امينة ساندال
تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.
ھازىرغىچە نەشىردىن چىققان ئالبۇملىرى:
ئاكتىنىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
تار تاجىك يېزىسى
تار تاجىك يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tar Tajik Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي سايمانلىرى
بىرىنچى، كۈندىلىك تۇرمۇشتا كەم بولسا بولمايدىغان سايمانلار، مەسىلەن، قازان - قومۇچ، چىنە - قاچا.
بىرىنچى خىلى، ياغاچ، ساپالدىن ياسالغان چىنە - قاچىلار بولۇپ، ياغاچتا ياسالغانلىرى چۆچەك، ئاياق، تەڭنە، ياغاچ تاۋاق دەپ ئاتىلىدۇ. ساپالدىن ياسالغانلىرى غىدىر ياكى ھېجىر دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ تاش سىرلىق، سىيدام ئىككى خىل كېلىدۇ. تەڭنىنىڭ ئاساسلىقى خېمىر يۇغۇرۇش ۋە كىر يۇيۇش ئۈچۈن (كىر يۇيىدىغان تەڭنە ئايرىم بولۇپ، قەدىمكى نامىدا ئاتىغاندا «چارا» دەپ ئاتىلىدۇ) ئىشلىتىلدىغانلىقىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، قالغانلىرى «مەخسۇس تاماق يېيىش، ئۇسسۇزلۇق ئىچىش ئۈچۈن ئىشلىتىلدۇ. بۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ قەدىمكى قاچا - قۇمۇچلىرىدىن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە تەڭنىدىن باشقىلرى ھازىر ئاساسىي جەھەتتىن ئىستېمالدىن قالدى.
ئىككىنچى خىلى، مىستىن ياسالغان بولۇپ، مىس تاۋاق (لېگەن)، مىس چەينەك، مىس چىنە قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە مىس چەينەكتىن باشقىلىرى ھازىر ئاساسىي جەھەتتىن ئىستېمالدىن قالدى.
ئۈچىنچى خىلى، فار - فۇردىن ياسالغان قاچىلار. بۇ چوڭ - چىنە ھەر خىل چىنە تەخسە، چىنە تاۋاق (لېگە)، چىنە چەينەك قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چىنە ئادەتتە پىيالە، سىركايە دەپ ئاتىلىدۇ.
تۆتىنچى خىلى، تۈنىكىدىن ياسالغان سىرلىق قاچىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەسىلەن، تۈنىكە چىنە، تۈنىكە چەينەك، تۈنىكە لېگەن، تۈنىكە چۆمۈچ، تۈنىكە ساپلىق، تۈنىكە كورا، سىرلىق ۋە سىرسىز ھەر خىل داس (جاۋۇر) قاتارلىقلار.
بۇنىڭدىن باشقا شېشىدىن ياسالغان ھەر خىل قەندەل، ۋازا، ئىستاكان ۋە شېشە، فار - فۇردىن ياسالغان ھەر خىل مۇراببا قاچىلىرى، چايدان قاتارلىقلارمۇ ئومۇميۈزلۈك ئىشلىتىلىدۇ. بۇ تىپتىكى قاچىلار مۇشۇ ئەسىرنىڭ 20 - 50 - يىللىرىدىن كېيىن ئومۇملاشقان.
ئۇيغۇرلار ئادەتتە، فارفۇر ياسالغان چىنە - قاچىلارنى ئەتىۋارلاپ ئىشلىتىدۇ. مېھمان ئالدىغا چىنە - قاچىدا غىزا، تاماق قويىدۇ. شۇڭا مېھمانغا ئاتاپ زاپاس چىنە - قاچا ساقلايدۇ. شۇنىڭدەك فارفۇر، شېشىدىن ياسالغان چىنە - قاچا، قەندەل، ۋازا قاتارلىقلارنى ئۆي زىننىتى سۈپىتىدە ئويۇن - تەكچىلەرگە ياكى دېرىزە ئالدىدىكى شىرە ئۈستىگە تۈرى بويىچە ھەرخىل شەكىلدە چىرايلىق تىزىپ قويىدۇ. ھازىر شەھەر - بازار رايونلىرىدا مەخسۇس بۇلۇڭ ئىشكاپ، تىك ئىشكاپ ئىچىگە تىزىش ئومۇميۈزلۈك ئادەتكە ئايلاندى. مۇشۇ قاتاردا يەنە ساماۋەر، لوڭقىنى ئالاھىدە كۆرسىتىپ ئۆتۈشكە ئەرزىيدۇ. ساماۋەر ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ئەتىۋارلاپ ئىشلىتىپ كېلىۋاتقان ئۆي سايمانلىرىدىن بولۇپ، چاي قاينىتىش ۋە زىننەت بۇيۇم تەكچىگە ياكى دېرىزە ئالدىدىكى شىرەگە تىزىپ قويۇلىدۇ. لوڭقا مەخسۇس زىننەت بۇيۇمى بولۇپ، ياز كۈنلىرى يېڭى ئېچىلغان گۈللەر چىلاپ قۇيۇلۇش بىلەن ئۇمۇ ئويۇق ياكى تەكچىگە تىزىپ قويۇلىدۇ.
چىغانلىق ئېقىن ئېغىزى
بۈگۈر ناھىيىسىدىكى چىغانلىق ئېقىن ئېغىزى
كىروران قەدىمكى شەھىرى — چاقىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بۇلۇپ، لوپنۇر كۆلنىڭ غەربىي شىمالىغا توغرا كېلىدۇ. شەھەر خارابىسى سەل چاسا شەكىلىدە بۇلۇپ، سېپىللىرىنىڭ ساقلىنىشى ئانچە ياخشى ئەمەس. سېپىل قالدۇقىغا ئاساسەن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ئىزناغا ئاساسەن ئۆلچىگەندە شەرقىي سىپىلنىڭ ئۇزۇنلۇقى 333.5 مېتىر، جەنۇبىي سېپىلنىڭ ئۇزۇنلۇقى 329 مېتىر،غەربىي ۋە شىمالىي سېپىلنىڭ ئۇزۇنلۇقى 327 مېتىر، شەھەر سېپىلىنىڭ ئايلانما ئۇزۇنلۇقى 1316.5 مېتىر، خارابىسىنىڭ ئومومىي كۆلىمى 108 مىڭ كۇۋادىرات مېتىر كېلىدۇ. شەھەر سېپىلى سېغىز تۇپىدىن خاڭداپ ياسالغان بۇلۇپ، كۆپ قېتىم رېمونىت قىلىنغان. قالدۇق قىسىمنىڭ ئۇلىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن بەش~ سەككىز يېرىم مېتىر ، قالدۇق ئېگىزلىگى تەخمىنەن بىر ~ تۆت مېتىر كېلىدۇ. قوۋۇق ئىزى ئېنىق ئەمەس. شەھەرنىڭ غەربىدە قەدىمكى دەريا قىنىنىڭ ئىزى بار. كۆنچى دەرياسىنىڭ تارماق ئېقىنىدىن شەكىللەنگەن بۇ دەريا، غەربىي شىمالىدىن شەرقىي جەنۇپقا قاراپ شەھەرنى قىيپاش كېسىپ ئۆتكەن، ئۇ ئەينى زاماندىكى كىروران ئاھالىسىنىڭ ھاياتلىق مەنبەسى بولغان.
بۇ جاي بۈگۈر ناھىيىسىنىڭ چېدىر يېزىسىدىكى چىغانلىق ئېقىننىڭ تاغدىن چىقىش ئېغىزىغا جايلاشقان بولۇپ، جەنۇبىي تەرىپى چېدىر يېزىسى تۇرۇشلۇق جايغا 12 كىلومېتىر كىلىدۇ.
چىغانلىق ئېقىننىڭ ئاساسلىق مەنزىرىسى مىڭ ئۆي قەدىمكى شەھەر خارابىسى، كۆككە تاقاشقان تىك قىيالار ئارىسىدا شاقىراپ ئېقىپ تۇرىدىغان سۇلاردىن ئىبارەت. مىڭ ئۆي قەدىمكى شەھىرى ئېقىن ئىچىدىكى بىر پارچە يېرىم ئارالغا جايلاشقان بولۇپ، ئۈستىدە تاش ئۆي خارابىسى بار. كىشىلەر بۇ يەرنى زىيارەت قىلىپ، قەدىمنى ئەسلىگەندە قەدىمكى زاماندىكى كىشىلەرنىڭ ھەربىي قەلئەگە جاي تاللاش ئالاھىدىلىكىنى ھېس قىلالايدۇ. كىشىلەر يېرىم ئارالدا تۇرۇپ، تۆت ئەتراپقا نەزەر سالسا، يىرقتىكى ئىگىز – پەس تاغ تىزمىلىرىنى، تىك يار – قىيالارنى كۆرۈپ، شادلىنىپ يايراپ كىتىدۇ. ئەگەر شىمالىي تەرەپتىن ئېقىن ساھىلىگە چۈشسە، يەنە باشقىچە بىر مەنزىرىنى كۆرگىلى بولىدۇ. ئېقىن ئىچى تاشلىق ساي بولۇپ، تەخمىنەن بىر قانچە يۈز كىلومېتىر كېلىدىغان جاينى تاغ تېرىكى ۋە ھەر خىل چاتقاللار قاپلاپ كەتكەن، شەرقىي، غەربىي ۋە جەنۇبىي تەرەپنى ئېگىزلىكى 50 مېتىردىن ئاشىدىغان تىك قىيالار ئوراپ تۇرىدۇ. چىغانلىق ئېقىننىڭ تېگى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان سۈپ – سۈزۈك سۈيى شىمالدىن جەنۇپقا شاۋقۇنلاپ ئېقىپ، جىمجىت جىلغىغا ئاجايىپ بىر خىل سادا بەخش ئېتىپ تۇرىدۇ. جىلغا ئىچىنىڭ ھاۋاسى ساپ ۋە نەم بولۇپ، ھەر خىل ئۇچار – قاناتلار سايرىشىپ تۇرىدۇ، شۇڭا بۇ يەر ئارام ئېلىشقا باپ، ئېسىل مەنزىرىلىك جايدۇر. جىلغىنىڭ جەنۇبىي تەرىپدىكى ئېقىن سۈيى ئۇدۇل ئېقىپ بېرىپ، بىر چوڭ يانتۇ قىياغا ئۇرۇلۇپ، قاينام ھاسىل قىلىدۇ – دە ئوڭغا بۇرۇلۇپ كەڭلىكى تەخمىنەن 4 مېتىر كېلىدىغان بىر تار قىسىلچاقتىن پەسكە قاراپ ئاقىدۇ. بۇ قىسىلچاقمۇ سۇنىڭ يالىشىدىن ھاسىل بولغان، سۇ يەر يۈزىنى 50 مېتىردەك تىلىۋېتىپ، ئۇ يەرنى خۇددى بوتۇلكىنىڭ بوينىغا ئوخشىتىپ قويغان، ئۇنىڭ ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن 500 مېتىر كېلىدۇ. كىشىلەر بۇ قىسىلچاقتا سۇغا كېچىپ ماڭسا، ئاسمان بوشلۇقى خۇددى بىر ئىنچىكە تاناپتەك كۆرۈنىدۇ. بۇ يەرگە كۈن بويى قۇياش نۇرى چۈشمەيدۇ، سوغۇقنىڭ دەستىدىن ئادەم مۇزلاپ تۇرىدۇ، تىك قىيالاردا چوقچىيىپ تۇرغان تاشلار ھەر خىل شەكىلدە كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ.
مالتا
left|thumb|250px|مالتا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> {| class="wikitable" border="1" ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى (تۈركچە: İstanbul Teknik Üniversitesi، ئىنگىلىزچە: Istanbul Technical University، ئادەتتە ITU ۋە ياكى İTÜ ئىسمى بىلەن بىلىنىدۇ ) تۈركىيەدىكى داڭلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بىرىدۇر. 1773 - يىلى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان بۇ بىلىم يۇرتى، يالغۇز تۈركىيەدىكى ئەڭ كونا ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بولۇپلا قالماي، دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمىي ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بىرىدۇر.
قىسقىچە تارىخى
قۇرۇلغىنىدىن بېرى ، تەبئىي پەن ۋە ئىنژىنىرلىق ساھەسىدە مۇھىم رول ئويناپ كېلىۋاتقان ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ، 1773 - يىلى ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ پادىشاھى مۇستاپا III تەرىپىدىن ، ھەربىي كېمىسازلىقنى راۋاجلاندۇرۇش مەقسىتىدە ئىمپىرىيە دېڭىز ئارمىيە ئىنژىنىرلىق مەكتىپى (ئوسمانلى تۈركچىسىدە:Mühendishane-i Bahr-i Hümayun) ئىسمى بىلەن ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ پايتەختى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان. 1845 - يىلىغا كەلگەندە ، بۇ مەكتەپ يالغۇز دېڭىزچىلىق تېخنىكا بىلىملىرى بىلەنلا قالماي ، باشقا تېخنىكا پەنلىرىگىچە كېڭەيگەن.
ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ھازىر ئىنژىنىرلىق - قۇرۇلۇش كەسىپلىرىنى ئاساس قىلغان بىر سانائەت مەكتىپىدۇر. بۇ بىلىم يۇرتىنىڭ ماشىنىسازلىق، بىناكارلىق قۇرۇلۇشى، ئۇچۇش ۋە ئالەم سانائىتى، ئېلىكتىر ئىنژىنىرلىقى، مۇزىكا سەنئىتى قاتارلىق كەسپلىرى تۈركىيە بويىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ.
ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى يالغۇز تەبئىي پەن ۋە ئىنژىنىرلىق ساھەسىدە مۇھىم ئەربابلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىرىپلا قالماي، تۈركىيە يېقىنقى زامان سىياسى تارىخىدىكى بەزى داڭلىق شەخسلەرنىڭمۇ ئانا مەكتىپى بولۇش شەرىپىنىمۇ قولدىن بەرمىگەن. تۈركىيە پرىزدېنتلىرىدىن تۇرغۇت ئۆزال، سۇلايمان دېمىرەل، نەجمەتتىن ئەرباقانلار بۇ مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئىدى.
رەجەپ تاجى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
گۈل
گۈل ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈكلەرنىڭ كۆپىيىش ئەزاسى بولۇپ، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۆسۈپ يېتىلگەنلىكىنىڭ ئالامىتى ھېسابلىنىدۇ.