دىۋانۇ_لۇغاتىت_تۈرك
ئۆينىڭ سېلىنىشى ۋە ئىشلىتىلىدىغان ماتىرىياللار
11-ئەسىردە ئۆينىڭ دەرۋازىسىنىڭ ھازىرقى تۈرك تىلىدىكى«  » سۆزىدىن سەل پەرقلىق ھالدا «  qapuγ- قاپۇغ. قاپقاق،دەرۋازا»(3-توم313.بەت)، ئۆينىڭ ئىشىكى بولسا «  kïšä- ئەشىك. ئىشىك». ئىشىك ۋە بوسۇغا قىلىنىدىغان ياغاچنى « čäšïklïk yïγa- ئەشىكلىك يىغاچ. ئىشىكلىك ياغاچ» (1-توم615.بەت ) دىگەنلىكى مەلۇم. دەرۋازا قاناتىلىرى بىلەن تامنىڭ ئوتتۇرىسىدا كۆپىنىچە «  tiräk- تىرەك» (1-توم612.بەت) ئىشلىتىلگەنلىكى مەلۇم، دەرۋازىنىڭ يان ياغاچلىرى «  qapuγ yaηaqï- قاپۇغ ياڭاقى» (3-توم587.بەت ) دېيىلگەنلىكى مەلۇم. يەنە « Tüηlük-تۇڭلۇك » (3-توم 532.بەت)  دېگەن  سۆزنى «دىۋان» نىڭ تۈركچە تەرجىمىسىدە بەسىم ئاتالاي « مورا،پەنجىرە» ( ت: 2-توم 246.بەت. ئۇ: 2-توم359.بەت) دەپ تەرجىمە قىلغان. ئەمما بۇ سۆزنىڭ ئەرەبچىسى «الكوق»(1-توم424.بەت) دەپ يېزىلغدن بولۇپ، بۇ كۆپرەك تامدىكى تۆشۈك دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدۇ. بۇنىڭغا قاراپ «Tüηlük» دېگەن سۆزنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇرتىلىدا لېكسىكىلىق مەنىسى ئۆزگەرگەن دەپ قاراپ، بۇنى «پەنجىرە» دەپلا چۈشىنىشكە بولغىدەك. بىراق شۇنداقتىمۇ« Tüηlük » دېگەن سۆز «مورا» دېگەن مەنىنى بلدۈرىشىمۇ مۇمكىن.چۈنكى ئۇلار ئۆينى ئىسىستىش ۋە تاماق ئېتىش ئۈچۈن «očaq -ئوچاق» (3-توم214.بەت)  سالغان. بۇ ئوچاقلارنىڭ ئەلۋەتتە مورىسى بولۇشى كېرەك. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھازىر شەرقىي ئاناتولىيىدە پەنجىرىنى «مورا» دېگەن مەنىدە قوللىنىۋىتىپتۇ. كىچىك يېزا، مەھەللىلەردە ئۆينىڭ پەنجىرىلىرىنى مورىغا ئوخشاش ئۆگزىدىن چىقىرىدىغانلىقى ئۈچۈن شۇنداق دېگەن بولسا كېرەك دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ.ئەمما يەنە بىر تەرەپتىن ئۆگزىدىن ئېچىلىدۇ دەپ قارالسا، بۇ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى بىلەن ئوخشاش «تۈڭلۈك» دېگەن ئۇقۇمنى بىلدۈرىشىنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. « دىۋان» دىكى «očaq -ئوچاق» (3-توم214.بەت) سۆزى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىمۇ ئەينى پېتى ساقلىنىپ قالغان. يەنە «  očaqlïq yïr- ئوچاقلىق يەر. ئوچاق سالىدىغان يەر» (3-توم506.بەت )، « očaqlïq äv  – ئوچاقلىق ئەۋ. ئوچىقى بار ئۆي» (3-توم193.بەت ) دەپ ئاتىلىدىغانلىقى بېرىلگەن، بۇ سۆزلەر مەيلى لېكسىكىلىق ۋە ياكى فونېتىكىلىق جەھەتتە ئۆزگىرىش ھاسل قىلماي ئىستىمالىمىزدىمۇ قوللىنىلۋاتىدۇ. مەھمۇد كاشىغەرىينىڭ « ïäv očaqland- ئەۋ ئوچاقلاندى. ئۆيگە ئوچاق سېلىندى، ئۆي- ئوچاقلىق بولدى»(1-توم658.بەت ) دېگەن سۆزلىرىگە قاراپ، بەزى ئۆيلەر سېلىنغاندا ئوچاق سېلىنماي كېيىن ئېھتىياجلىق بولغاندا سېلىنسا كېرەك دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ. يەنە «دىۋان» دىكى       « očaqlïq tïktïk- ئوچاقلىق تىتىك. ئوچاق سېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان سېغىز لاي» (2-توم506.بەت ) دەپ ئىزاھلىنىشىدىن مەلۇمكى، بەزى ئوچاقلارنىڭ تامنىڭ ئىچىگە ياكى تامغا چاپلاپ سېلىنماستىن، ئۆينىڭ ھەرقانداق بىر چېتىگە لايدىن ياكى تونۇر شەكلىدە سېلىنىدىغانلىقىنى (1-توم535.بەت ) پەرەز قىلىشقا بولىدۇ. «دىۋان» دا يەنە «  köčürmä očaq- كۆچۈرمە ئوچاق. بىر يەردىن يەنە بىر يەرگە يۆتكىگىلى بولىدىغان ئوچاق» (1-توم488.بەت) دېگەن سۆز تىلغا ئېلىنغان، بۇنىڭدىن  بۇ خىل ئوچاقلارنى كۆپىنچە يۆتكىگىلى بولىدىغان بولغاچقا كۆپرەك كۆچمەنلەر ئىشلەتسە كېرەك دېيەلەيمىز. «دىۋان» دا « Turpladï-ئەندىزىلىدى. بىر نەرسىنىڭ ئەندىزىسىنى ياكى ئۈلگىسىنى يارىتىش»(3-توم601.بەت) دېگەن بىر پېئىل تىلغا ئېلىنغان، بۇ سۆزدىن ئۆي سالغاندىمۇ ئىشىك، پەنجىرە، ئوچاق ۋە تۈڭلۈكلەرنى قەيەرگە ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئالدىن ئەندىزىسىنى سىېزىپ، ئېھتىياجغا قاراپ پىلان بويىچە ياسالغان بولۇشى مۇمكىن دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ. « دىۋان» دا « gmää-ئەگمە » (1-توم629.بەت) دېگەن سۆز بېرىلگەن، بۇنىڭدىن بەزى تۈرك ئەللىرىدە ئۆيلەرنىڭ ئەگمە شەكىلدە سىېلىنغانلىقىنى توغرىسىدا مولۇماتقا ئىگە بولالايمىز. يەنە بەزىلىرى « uyuγluq äv- ئۇيۇغلۇق ئەۋ» (1-توم505.بەت ) دەيدىغانلىقى مەلۇم. بۇ سۆزلەردىن كېمىر ئۆي سېلىش مەيلى تام قوپۇرۇش، مەيلى ئۆي ئىچىنى پىلانلاش جەھەتتە بولسۇن بىر خىل بىناكارلىق سەنئىتى ئىكەنلىكىنى بىلەلەيمىز.لېكىن « دىۋان» دا قەۋەتلىك ئۆيلەرنىڭ بار-يوقلۇقى توغرىسىدا ئېنىق مەلۇمات بېرىلمىگەن.