cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى
خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى پۈتكۈل ئۇيغۇر مىللىتىنى مىللەت بويىچە يوقىتىش مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ئۆزى ئۈچۈن دۇمباق چالىدىغان تەرغىبات-تەشۋىقات ۋاستىلىرىنى ئىشقا سېلىپ، تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈپ، قىلدەك نەرسىنى پىلدەك قىلىپ كۆرسىتىپ، چويلىدا توختىمايدىغان قىممىتى يوق ئىشلارنى «تېررورلۇق» بىلەن باغلاپ، قانداقتۇر «دىنىي ئاشقۇنلۇق»، «دىنىي ئەسەبىيىلىك»، «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «ئىككى يۈزلىمىچىلىك» كە قارشى تۇرۇش دېگەندەك سىياسىي سەپسەتە ۋە تەشۋىقاتلارنى ئويدۇرۇپ چىقىرىش بىلەن بىرگە يەنە ئۆز ئېھتىياجىنى قامداش ئۈچۈن ھازىرقى زامان تارىخ سەھنىسىدىن ئاللىقاچان غايىپ بولۇپ، تارىخىي ئارخىپقا كىرىپ كەتكەن، ئەسلىدىمۇ شەرقىي تۈركىستاندا ئاساس سالالمىغان، بۈگۈنكى كۈندە بازىرى كاسسات بولغان «پانتۈركسىزم» ۋە «پانئىسلامىزم» دېگەندەك ئاتالغۇ ۋە تېمىلارنى كۆتۈرۈپ چىقىرىش ھەمدە چەت ئەلدە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان «ئۇيغۇر داۋا» نى دەستەك قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندا سۇنئىي ھالدا ئېغىر «تېررولۇق» ۋەزىيىتى شەكىللەندۈردى. (1950-يىلى غۇلجىدىكى «راخمانوفنىڭ پانتۈركىزملىق تەشكىلاتى پاش قىلىندى.» دېگەنگە ھېچقانداق پاكىت يوق. 1952-يىلى رەھىمجان سابىرھاجىيوۋ، مەمەتنىيازقارى قاتارلىق بىر مۇنچە كىشلەر «پانتۈركىىست» دەپ قارىلانغان. لېكىن بۇ ئىشلار ئۆز ۋاقتىدىلا خاتا دېلو دەپ ئاقلىنىپ، ھەممىسىنىڭ نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. بۇ مەلۇمات سەيدۇللا سەيپۇللايوفنىڭ «مەن شاھىت بولغان ئشلار» دىن، 2005- يىل نەشرى).
قورغاس ناھىيىسى
قورغاس ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Qorghas Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. قورغاس ناھىيىسى تەڭرى تېغىنىڭ ئىلى دەرياسى ۋادىسىنىڭ غەربىي شىمال قىسىمىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى غۇلجا شەھىرى ۋە غۇلجا ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي بورتالا شەھىرى ۋە ئارىشاڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرىپى قازاقىستان بىلەن چىگرىلىنىدۇ (چىگرا سىزىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 128 كىلومېتىر). جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 120 كىلومېتىر، شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان كەڭلىكى 85 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 5559.3 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بەش بازار، تۆت يېزا، 73 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ ئالتە تۇەن - مەيدانى ۋە تۇەنگە بىۋاسىتە قاراشلىق كارخانىلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 653 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
قورغاس ناھىيىسى قارمىقىدا 5 دانەبازارلىق بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى
بولۇپمۇ ئۆزىنى خىتاينىڭ «ئۆمۈرلۈك رەئىسى» دەپ ئاتىۋالغان، يۈزى ئابدۇخالىقنىڭ چەمىدىنمۇ  قېلىن بولغان، ئىچىدە توڭگۇز قاترايدىغان، سامان قوساق، دىكتاتور، مۇستەبىت شى جىنپىڭ ئۆزىنىڭ «تىبەتلىكلەرنى بىر تەرەپ قىلىش» دىن ئىبارەت ۋەھشىي مەخپىي تاپشۇرۇقىنى تىبەتتە ئۆزى كۈتكەندىن بەتتەر ئاشۇرۇپ ئورۇنلىغان گۇماشتىسى ئىستىبداتچى قانخور چېن چۇەنگونى يەنە ئاشۇنداق ۋەزىپىنى ئورۇنلاش ئۈچۈن 2016- يىلى ئاۋغۇستا  «شىنجاڭ» غا ئەۋەتكەندىن كېيىن، جاللات چېن چۇەنگو ئۇلۇغ بوۋىسى خىتاي ئىمپېراتورى چېن شىخۇاڭىدىن مىراس قالغان ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەش ئۇسۇللىرى ۋە تارىختا شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغان چىڭ ئىمپېرىسىنىڭ ئەمەلدارى زوزۇڭتاڭنىڭ يەرلىك مىللەتلەرنى جۇملىدىن تۈرك مۇسۇلمانلانى  ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش چارە-تەدبىرلىرى ھەمدە ئۆزىنىڭ تىبەتتىكى «ئىجادىيەت» لىرىنى «شىنجاڭ» غا كۆتۈرۈپ كېلىپ، ئۆز ماكانلىرىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قانۇن – پەرمانلىرىغا ئىتائەت قىلىپ، ئۆز ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ، تىنچ تۇرمۇش كەچۈرۈپ كېلىۋاتقان خىتاي دۆلىتىنىڭ قانۇنىي پۇقرالىرى —  ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار، سالار قاتارلىق مۇسۇلمان تۈركىي مىللەتلىرى، مۇسۇلمان تۇڭگان  ۋە تاجىك مىللەتلىرى ھەمدە موڭغۇل، شىبە ۋە داغۇر  قاتارلىق يەرلىك مىللەتلىرىنى بۇ تۇپراقتىن بىر يوللا پۈتۈنلەي تۈپتىن قىرىپ يوقۇتۇش، يوقۇتالمىسا، تەلتۆكۈس ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش، جۇملىدىن ئۇيغۇر مىللىتىنى ئۇلارنىڭ مۇقەددەس زېمىنى — ئانا ۋەتىنىدىن  تۈپتىن يوقىتىشقا جان- جەھلى بىلەن كىرىشىپ، بۇ رايوندا ئەسىدىلا يۈز بېرىۋاتقان كىشلىك ھوقۇق دەپسەنچىلىكى، ئىرقىي كەمسىتىش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ھازىرقى زاماندا دۇنيادا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىگە يەتكۈزدى.
قورغاس ناھىيىسى
مەمۇرىي رايون
غۇلجا ناھىيىسى قارمىقىدا 4 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى
قىسقىسى، خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى پۈتكۈل خىتاي مىقياسىدا  بىر خىل ئىدىئولوگىيىلىك —  خىتاي فېئودال كوممۇنىستىك ئىدېئولوگىيىلىك، بىر خىل مىللەتلىك — خىتاي فېئودال مىللەتلىك، بىر خىل مەدەنىيەتلىك — خىتاي فېئودال مەدەنىيىتىلىك بىر دۆلەت بەرپا قىلىشتىن ئىبارەت ئىستراتېىگىيىلىك رەزىل ۋە مۇدھىش پىلانىنى ئەمەلىيلەشتۇرۇش ئوپېراتسىيىسىنىڭ مۇقەددىمىسىنى شەرقىي تۈركستاندىن باشلىدى. ئۇلار بەلگىلەنگەن مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان پۈتكۈل ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار، سالار، تاجىك، تۇڭگان ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەرگە قارىتا ئىنسانىيەتكە قارشى سۇيىقەستلىك ئىشىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈگۈزۈش بىلەن بىرگە يەنە مەزكۈر مىللەتلەرنى سىستېمىلىق ھالدا ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش — مەزكۈر مىللەتلەرنىڭ خىتاي جەمىئىتىنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسى ۋە ئۈسىتقۇرۇلمىسىغا پۈتۈنلەي زىت بولغان ئىقتىسادىي ئاساسى ۋە ئىجتىمائىي ئۇسىتقۇرۇلمىسىنىڭ ئەسىرلەر بويى شەكىللەنگەن ئىچكى تۈزۈلمىلىرىنىڭ ئىستىھكاملىرىنى بۆسۈپ ئۆتۈشتىن باشلىدى.
قورغاس ناھىيىسى
يەر تۈزۈلۈشى
ناھىيىنىڭ يېرى شەرقىي شىمالدىن غەربىي جەنۇبقا قاراپ پەسىيىپ بارىدۇ. تاغلىق جايلار 41.7% نى، ئېدىرلىق 25.2% نى، تۈزلەڭلىك 23.8% نى، سايلىق 0.4% نى، قۇملۇق 8.9% نى ئىگىلەيدۇ. 23 چوڭ - كىچىك دەريا - ئېقىن بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى 10 مىليارد 21 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 8 مىليارد 23 مىليون كۇب مېتىر. تۆت پۇتلۇق قۇرۇقلۇق تاشپاقىسى، قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن، ھالقا بويۇن قىرغاۋۇل، ئاققۇ، ياۋا چوشقا، تۈلكە، ئېيىق، قاپلان، قۇندۇز قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە قومۇش، ياۋا كەندىر، چۈچۈك بۇيا، سۇغىگۈل، قىزىل چوغلۇق قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقىرىدىن كۆمۈر، ھال تېشى، سىڭىر تاش، ئالتۇن، كۈمۈش، مىس، تۆمۈر، فوسفور، مەرمەر تاش، گىرانت تاش قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
قورغاس ناھىيىسىنىڭ يېزا ئىگىلىك ۋە چارۋىچىلىقى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 53 مىڭ 100 گېكتار (375 مىڭ 500 مو) ئورمانلىق، 258 مىڭ 800 گېكتار (3 مىليون 882 مىڭ 500 مو) يايلاق بار بولۇپ، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پاختا، كەندىر، قوي قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. كۆمۈركان، سېمونت، ھاراق ئېچىتىش، تېرە پىششىقلاپ ئىشلەش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، قېزىلما بايلىقلىرىنى ئېچىش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.قورغاس ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت يولىنىڭ 231 - ۋە 218 - لىنىيىلىرى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلاردىكى يوللار تەرەپ - تەرەپكە تارالغان.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى
ياشىسۇن ئۇيغۇر خەلقى!
قورغاس ناھىيىسى
ئىقلىمى
قورغاس ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 9.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇراىسى 40.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا - 36.6℃، قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2869.5 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا 3534.0℃، قىروسىز مەزگىلى 168 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 218.9 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1410.1 مىللىمېتىر.
ساياھەتچىلىكى
ناھىيىدە ئاساسلىق مەدەنىي يادىكارلىقلاردىن خۇييۈەنجۇڭ دۇمباق مۇنارى، ئىلى جياڭجۈن مەھكىمىسى قاتارلىقلار بار.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى
تارىخ ھۆكمى شۇ ئەزەلدىن، تاڭ يورۇتار زۇلمەتنى،
قۇل قىلالماس زوراۋان كۈچ، ھۆرلۈك سۆيەر مىللەتنى.
ئەسكەرتمە: مەزكۈر ماقالىدىكى « » قوش تىرناق ئىچىدىكى تېكىستنىڭ كېلىش مەنبەسى ئۈچۈن ئالاھىدە ئىزاھات بېرىلىمىگەنلەردىن باشقىلىرىنىڭ ھەممىسى ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر تور بېتىدىن ئېلىندى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كامالا خارىس
thumb|كامالا خارىس ۋە ئوكىسفورد ئۇنىۋېرسىتىدىكى قوللىغۇچىلىرى (كامالاچىلار) thumb|كامالا خارىس مالالا يوسوفزاي بىلەن بىللە thumb|كامالا خارىس سايلام مەزگىلىدە كامالا خارىس (ئېنگلىزچە: Kamala Harris، تۇلۇق ئاتىلىشى: Kamala Devi Harris، ياكى كامالا داۋى خارىس) ئامېرىكىنىڭ 49-نۈۋەتلىك ئورۇنباسار ئەلبېشى. كامالا خارىس دىموكراتلار پارتىيەسنىڭ ئەزاسى. 2017-2021 غىچە، ئۇ ئاقسارايغا كىرىشتىن بۇرۇن ئامېرىكا كېڭەش پالاتىسنىڭ كالىفورنىيە شىتاتىدىن كەلگەن ھەيئەت ئەزاسى (سىناتور). ئۇ 2012 دىن 2017-يىلغىچە كالىفورنىيە شىتاتىنىڭ باش تەپتىشى بولغان. ئۇ ئامىرىكا تارىخىدىكى تۇنجى ئايال، قارا تەنلىك ۋەھىندىستانلىق پۇشتىدىن بولغان ئورۇنباسار ئەلبېشى.
شەپەرەڭ
thumb|شەپەرەڭ شەپەرەڭ دۇنيادىكى ئەڭ مەينەت، دۇنيادىكى ئەر رەزىل ۋىرۇسلىنى ئېلىپ يۈرگۈچى ئۇچار قۇش. ئۇ 2020-يىلىدىكى ۋۇخەن يۇقۇملۇق ۋىرۇسىنىڭ مەنبەسى.
ھەققىدە
شەپەرەڭ بولسا قولقاناتلىقلار ئەترىتىگە تەۋە ھايۋانات، قولقاناتلىقلار ئەترىتىدىكى بۇ سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدە غاجىغۇچىلار ئەترىتىدىن قالسىلا 2 - چوڭ تۈرلەر گۇرۇپپىسىغا كىرىدۇ. بىردىن بىر تەدرىجىي تەرەققىي قىلىش چىقىش ۋە پەرۋاز قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان ئېمىتكۈچى ھايۋانلار، ھازىر جانلىقلار تۈرىدە جەمئىي 19 ئائىلىسى، 185 ئۇرۇقدىشى، 961خىلى بار، قۇتۇپ ۋە ئوكياندا كۆرۈلگەن بەزى ئاراللاردىن باشقا، پۈتۈن دۇنياغا تارقالغان. ئۇ تروپىك بەلۋاغ ۋە سۇبتروپىك بەلۋاغدا ئەڭ كۆپ كۆرىلىدۇ. كۆپ قىسىم شەپەرەڭ ھەممىسى، كۈندۈزى ئارام ئالىدۇ، كېچىدە ئوزۇق تۇتىدۇ. بەزىلەر شەپەرەڭلەرنىڭ ھەممىسى ھاشارات تۇتۇپ يەپ جان كەچۈرىدۇ دەپ قارايدۇ. ئەمەلىيەتتە، شەپەرەڭلەرنىڭ تۈرلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، تۈرلۈك شەپەرەڭلەرنىڭ ئوزۇقلىنىش ئادىتىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. thumb|شەپەرەڭ تام تورۇسىدا شەپەرەڭ جەمئىي 900 خىلدىن كۆپ، كۆپ ساندىكىلىرى ھاشارات يەتدۇ.
ياشاش قانۇنيىتى
شەپەرەڭ كېچىدە ئۇچۇشقا ماھىر. قانچە قاپقاراڭغۇ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇ بىردەم يۇقىرىلاپ ۋە پەسلەپ، ئۇچۇش يۆنىلىشى ۋە سۈرئىتىنى تېزلىكتە ئۆزگەرتىپ، ھېچ نەرسىگە سوقۇلماستىن ئۇچۇپ يۈرگەن ھاشاراتلارنى تۇتۇپ يېيەلەيدۇ.
ئىقتىدارى
شەپەرەڭ سىرتقى مۇھىتتىكى ھەممە نەرسىنى قۇلىقى بىلەن «ئېنىق كۆرۈپ تۇرىدۇ» غان بولغاچقا، كۆزى ئېتىپ قويۇلسىمۇ ئۇ يەنە نورمال ئۇچالايدۇ. ناۋادا ئۇنىڭ ئىككى قۇلىقى بىرەر نەرسە بىلەن ئېتىپ قويۇلسا، ئۇچۇش جەريانىدا ئۇدۇل كەلگەن نەرسىلەرگە سوقۇلۇپ يۈرىدۇ؛ ئەگەر قۇلىقىغا تىقىپ قويغان نەرسە ئېلىۋېتىلسە، ئۇ يەنىلا نورمال ئۇچالايدۇ.
ئىلمىي ئۆلچەشلەر ئارقىلىق شەپەرەڭنىڭ ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنلۇق ئورۇن بەلگىلەش ئەسۋابى بىلەن ئورۇن بەلگىلەيدىغانلىقى بايقالدى. يەنى ئۇ ئۇچۇش جەريانىدا كېكىردىكىدىن بىر خىل ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى چىقىرىپ، ئاغزى ياكى بۇرۇن تۆشۈكى ئارقىلىق تارقىتىدىكەن. بۇ ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى جىسىملارغا تېگىپ ئۇنىڭدىن ئەكس سادا قايتقاندا شەپەرەڭ قۇلاقلىرى ئارقىلىق ئۇنى قوبۇل قىلىپ، نىشان ۋە ئارىلىققا ھۆكۈم قىلىدىكەن. كىشىلەر ئەكس ساداغا ئاساسەن نىشان بەلگىلەيدىغان بۇ خىل ئۇسۇلنى « ئەكس سادا ئارقىلىق ئورۇن بەلگىلەش» دەپ ئاتىغان.
شەپەرەڭنىڭ پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىمۇ ئادەمنى ھەيران قالدۇرىدۇ. ئىسسىق بەلۋاغدا ياشايدىغان ۋە مەخسۇس بېلىق تۇتۇپ يەيدىغان بىرخىل بېلىقخور شەپەرەڭ بولۇپ، ئۇ دائىم سۇ ئۈستىدە ئۇچۇپ يۈرۈپ ئوزۇق ئىزدەيدۇ. يەنى ئالدى بىلەن ئۇ سۇغا ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى قويۇپ بېرىدۇ، ئاندىن ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى بېلىق تېنىگە تەگكەندە ئۇنىڭدىن قايتقاندىكى سىگنال قانچە ئاجىز بولسىمۇ ئۇ بۇ ئەكس سادانى يەنىلا ئاڭلىيالايدۇ ھەمدە سۇ يۈزىگە تېزلىكتە ئېتىلىپ چۈشۈپ بېلىقلارنى تۇتۇۋالالايدۇ. بېلىقخور شەپەرەڭنىڭ تەكشۈرۈش ماھارىتىمۇ ھەربىي ئىشلار ئالىملىرىنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار سۇ ئاستى پاراخوتلىرىغا خاتاسىز زەربە بېرىش ئۈچۈن سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى ئايروپىلاندا بايقىيالايدىغان بىر خىل رادارنى تەقلىدىي ياساپ چىققان. thumb|ئەكەك شەپەرڭنىڭ فىزىلوگىيىلىك تۈزۈلۈشى شەپەرەڭنىڭ بۇ خىل ئەكس سادا ئارقىلىق ئورۇن بەلگىلەش ئەسۋابى ئىنتايىن نازۇك يول باشلىغۇچى ئەسۋاب بولغاچقا، ئۇ چىڭ تارتىلغان ئىنچىكە سىملار ئارىلىقلىرىدىنمۇ بىمالال ئۇچۇپ ئۆتەلەيدۇ.
باشقىلار
شەپەرەڭنىڭ ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنلۇق ئورۇن بەلگىلەش ئەسۋابى پرىنسىپىغا ئاساسەن، كىشىلەر يەنە ئەمالار ئىشلىتىدىغان « يول كۆرسەتكۈچ ئەسۋابى » نى تەقلىدىي ياساپ چىققان. بۇ خىل ئەسۋابنىڭ ئىچىگە ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى تارقىتىدىغان ئاپپارات ئورنىتىلغان بولۇپ، ئەمالار ئۇنى ئېلىۋالسا تۈۋرۈك، پەلەمپەي، كۆۋرۈك ۋە ئادەم قاتارلىقلارنى بايقىيالايدىكەن. ھازىر رولى مۇشۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان « ئۇلترا ئاۋازلىق كۆزەينەك» مۇ دۇنياغا كەلدى. thumb|مايمۇن يۈزلۈك فىجى شەپەرىڭى ھازىر كىشىلەر يەنە نۇرغۇن يېزا ئىگىلىك زىيانداش ھاشاراتلىرىنىڭ شەپەرەڭنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاش بىلەنلا ھودۇقۇپ قاچىدىغانلىقىنى بايقىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار شەپەرەڭنىڭ ئاۋازىغا تەقلىد قىلىپ ئاۋاز چىقىرىش ئارقىلىق زىيانداش ھاشاراتلارنى قاچۇرۇپ زىرائەتلەرنىڭ ئۆسۈشىنى قوغدايدىغان بولدى.
مارى ۋىلايىتى
مارى ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Mari Wilayiti، تۈركمەنچە: Mary Welaýaty، ماری ولایاتیٛ) تۈركمەنىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
ئىتاليان تىلى
thumb thumb|240x240px ئىتالىيە تىلى ياكى ئىتاليانچە (italiano ياكى lingua italiana)، كۆپچىلىكى ئىتالىيە ۋە شۋېتسىيەวรวิทย์ สุภะดี تىجىنو كانتونىدا ياشاغۇچى 60 مىلىيون كىشى تەرەپىدىن سۆزلىشىلىدىغان بىر تىل.
ئىتاليان نەسلىدىن بولغان كۆچمەنلەر تەرىپىدىن ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى، ئارگېنتىنا، برازېلىيە، كانادا ۋە ئاۋستىرالىيەدە كۆپرەك قوللىنىلىدۇ. ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسىغا تەۋە رومان تىللىرى ئائىلىسىغا تەۋەدۇر.
ئوتتۇرا ئەسردىن ئىتىبارەن خەلق لاتىنچە (ۋۇلگار لاتىنچە) تۈرلۈك شىۋەلەرگە ئايرىلدى. ئوتتۇرا ئەسرنىڭ ئاخىرىدا ڧلورانسا شەھرىنىڭ ئەدەبىيات ۋە مەدەنىيەتتىكى ئۈستۈلىكىنىڭ تەسىرى بىلەن، توسكانا يازما تىلىدىن بۇگۈنكى ئىتاليانچە شەكىللەنگەندۇر. بۇ تىلنىڭ تەرەققىياتىدا بوككاچىيو (Boccaccio)، دانتې (Dante Alighieri) ۋە پېتراركا (Petrarca) قاتارلىق ئىسىملەرنىڭ لاتىنچە ئورنىغا توسكانا شىۋىسىنى قوللىنىشلىرىنىڭ تەئسىىرى بۈيۈكتۇر. بۇنىغا قارشىن ئىتاليان تىلى، سىياسىي بىرلىكنىڭمۇ ئۇزۇندىن بېرى تاماملانمىغان بولىشىنىڭمۇ تەئسىرى بىلەن رايوندىن رايونغا پەرقلەر ئىنتايىن پەرقلىقتۇر. ھەر رايوننىڭ ئۆزىگە خاس شىۋەسى باردۇر ۋە بولۇپمۇ شىمال ۋە جەنۇب شىۋەلەرى ئاراسىندا بىر بىرىنى تۈشۈنۈشەلمىەۈدەك دەرىجىدە ئوخشىماسلىقلار باردۇر.
ئىتاليانچە رومانىي تىللار ئىچىدە لاتىنچەگە ئەڭ سادىق قالغانىدۇر، بۇ يۈزدىن "زامانەۋىي لاتىنچە" دەپمۇ ئاتىلىدۇ. باشقا رومان تىللارى بىلەن (ڧرانسۇزچە، ئىسپانچە، پورتۇگالچە، رومانچە، كاتالانچە قاتارلىق) چوڭ جەھەتتە ئوخشىشىپ كېتىدۇ. ئىتاليانچەنى ياخشى بىلىدىغان بىر كىشى باشقا رومانىس تىللارنىمۇ قىسقا ۋاقىتتىلا ئۆرگىنىپ كېتەلەيدۇ.
ئىتاليانچە، كەلىمەلەرنىڭ ھەممىسىلا دېگىدەك سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن تۈگىشى ۋە كەسىڧ ئۇرغۇلارى بىلەن ئۆزىگە خاس بىر مېلودىيەگە ئىگە ۋە بۇ يۈزدىن ھەم دۇنيانىڭ ئەڭ گۈزەل تىللىرىدىن قەبۇل قىلىندۇ. ئىتاليانچە، ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتا ئويغىنىش دەۋرىدە زامانىسىنىڭ لىنگۇا ڧرانچاسى سۈپىتىدە قوللىنىلغانلىق ئۈچۈن باشقا تىللارغا بولغا تەئسىرى ئىنتايىن چوڭدۇر ۋە بولۇپمۇ مۇزىكا ساھەسىكىدىكى ئاتالغۇلار ئىتاليانچەدۇر. ئىتالىيەنچە دۇنيادا ئاز ساندىكى مېلودىك تىللارنىڭ بىرىدۇر. تۇيغۇلاندۇرغۇچى بايانلىرى مول بىر تىلدۇر.
ئىتاليانچەدە 21 ھەرڧ باردۇر. K, j, w, x ۋە y ھەرڧلىرى پەقەتلا چەتئەل تىلدىن كىرگەن سۆزلەردە قوللىنىلىدۇ.
“C” تاۋۇشى e ۋە i ھەرڧلىرىدىن بۇرۇن “ç” (چ)؛ a, u ۋە o ھەرڧلىرىدىن بۇرۇن كەلسە “k” ئوقۇلىدۇ. (“Casa” (ئۆي) kaza دەپ ئوقۇلىدۇ, “cielo” (ئاسمان) chelo\چەلو دەپ ئوقۇلىدۇ). “G” تاۋۇشى ھەم e ۋە i دىن بۇرۇن “c”(ج)؛ a,u ۋە o دىن بۇرۇن كەلگەندە “g” دەپ ئوقۇلىدۇ. (“Gatto” (مۈشۈك) gatto, “gente” (ئىنسانلار\كىشىلەر) cente (جەنتە) دەپ ئوقۇلىدۇ).
İ ۋە e’ دىن بۇرۇن كەلگەن c’ نى k ۋە g نى g ئوقۇماق ئۈچۈن “h” ھەرڧى قوشۇلىدۇ؛ ; “chiamare” (چاقىرماق) kiyamare (كيامارې), “lunghezza” (ئۇزۇنلۇق) lungetza (لۇڭگېتزا) دەپ ئوقۇلىدۇ. . “Gl” لي شەلىدە, “gn”بولسا ny شەكلىدە ئوقۇلىدۇ: “Taglia” (مەندىن) talya (تاليا) شەكلىدە , “ogni” (ھەر) onyi (ئوني) شەكلىدە ئوقۇلىدۇ. “Z” تاۋۇشى dz شەكلىدە, “zz” ئىسە ts شەكلىدە ئوقۇلىدۇ: “Zucchero” (شېكەر) dzukkero (دزۇككېرو), “pizza” بولسا pitsa (پىتسا)  دەپ ئوقۇلىدۇ. E ۋە i دىن بۇرۇنقى “Sc” ش دەپ ئوقۇلىدۇ, “scegliere” (تاللىماق) shelyere (شەليەرە) ئوقۇلىدۇ. باشقا ھەرڧلەر ئۇيغۇرچىدىكىدەك ئوقۇلىدۇ. پەقەت “r” تاۋۇشى ئىتاليانچەدە ئۇيغۇرچىدىكىدىن تېخىمۇ كۈچلۈكرەك يۇمۇلاقلىنىدۇ.
گرامماتىكاسى
ئىتاليان تىلىنىڭ گرامماتىكاسى ئىنتايىن ئوڭايدۇر. ئىسىملەرنىڭ تامامى ئەركەك ياكى تىشى شەكلىدە ئىپادىلىنىدۇ. ئەركەك كەلىمەلەر ئادەتتە “-o” ھەرڧى بىلەن، تىشى كەلىمەلەر ئىسە “-a” ھەرڧى بىلەن تۈگەيدۇ. ئەركەك كۆپلۈك “-i”، تىشى كۆپلۈك “-e” قوشۇمچىسىنى ئالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئوغۇل بالا “bambino”، قىز بالا “bambina”؛ ئوغۇل بالالار “bambini”، قىز بالالار “bambine” شەكلىدە دېيىلىدۇ.
سۈپەتلەر ئىسىملەرنىڭ جىنسىغا ئۇيىدۇ. Bambino bello=چىرايلىق ئوغۇلچاق؛ Bambina bella= گۈزەل قىزچە، Bambini belli=گۈزەل ئوغۇلچاقلار، Bambine belle=گۈزەل قىزچەلەر. ئەركەك رەۋش (articolo) بولسا “il”، تىشى رەۋىش “la” دۇر. “il” نىڭ كۆپلۈكى “i”، “la”نىڭ كۆپلۈك شەكلى “le” دۇر. شۇنداقلا سوزۇق تاۋۇش بىلەن باشلانغان كەلىمەلەر “l” رەۋىشىنى،, “s-جاراڭسىز تاۋۇش“, “ps-“, “gn-“, “z-“ بىلەن باشلانغان ئەركەك كەلىمەلەر بولسا “lo” رەۋىشىنى ئالىدۇ. “l” ۋە “lo” نىڭ كۆپلۈكى “gli” دۇر.
ئىتاليانچەدە شەخسلەر io (مەن), tu (سەن), lui (ئەركەك ئۇ), lei (تىشى ئۇ ياكى سىز), noi (بىز), voi (سىلەر), loro (ئۇلار) دۇر. ڧىئېللەر شەخسلەرگە كۆرە ۋە زامانغا قارىتا تارتىدۇ. ھازىرقى زاماندا (Presente) پىئېل يىلتىزىنىڭ ئاخىرىغا قويۇلغان قوشۇمچىلار بىلەن شەخسلەر تاماملانغانلىقىدىن شەخس يۇشۇرۇن ئىگە شەكلىدە قالالايدۇ: ئىتاليانچەدە 4 ئۆتكەن زامان، 1 ھازىرقى زامان، 1 كەلگۈسى زامان، 1 شەرت، 1 ئۆتكەن شەرت شەكلىدە نۇرغۇن زامان باردۇر. لېكىن زامانلارنىڭ بەئزىلىرى كۈنلۈك سۆزلىشىشلەردە قوللىنىلمايدۇ.
پۈتۈن ھىندى-ياۋروپا تىللىرىدا بولغاندەك جۈملە تەرتىپى ئىگە-خەۋەر-تولۇقلىغۇچى شەكلىدە بولىدۇ:
ئىتاليانچە بىر پاساژ
دانتى: ئىلاھى كومىدىيە (La Divina Commedia), جەھەننەم (Inferno) نىڭ I. كانتو، تۇنجى كوبلىتىدىن بىر پاساژ:
Nel mezzo del cammin di nostra vita
mi ritrovai per una selva oscura,
ché la diritta via era smarrita.
(ئوقۇلىشى: نېل مېدزو دېل كاممىن دى نوسترا ۋىتا
كە لە دىرىتتا ۋىئا ئەرا زماررىتا)
ھاياتىمىزنىڭ ئوتتۇرىسىدا
ئۆزۈمنى قاڭغۇ بىر ئورماندا يېڭىدىن تاپتىم،
ۋە توغرا يۇل يوقالغانىدى.
قاراڭ
ئىتاليانلار
چوگىر چوققىسى
چوگىر چوققىسىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 8611 مېتىر كېلىدۇ، دۇنيادىكى ئىككىنچى ئېگىز چوققا، ئۇنىڭ ئېگىزلىكى جۇمۇلاڭما چوققىسىدىن قالسىلا ئەڭ ئېگىز، ئۇنىڭ يامىشىش قىيىنلىق دەرىجىسى جۇمۇلاڭما چوققىسىدىن قىيىن. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسى تەۋەسىدە.چوگىر چوققىسى «K2» ،«k» بەلگىسى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ، قارا قۇرۇم تېغىنى كۆرسىتىدۇ، «2» بولسا قاراقۇرۇم تېغى تەكشۈرۈلگەن ئىككىنچى تاغ چوققىسى، چوگىر چوققىسىدا ئاساسلىق ئالتە تاغ تىزمىسى بار، غەربىي شىمال-شەرقىي جەنۇب ئومۇرتقىسى قاراقۇرۇم تېغىنىڭ باش تاغ ئومۇرتقىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جۇڭگو، پاكىستاننىڭ دۆلەت چىگرىسى. بۇلاردىن باشقا، يەنە شىمالىي تاغ، غەربىي تاغ، غەربىي تاغ تىزمىسى قاتارلىقلار بار.
ئاساسىي ئەھۋالى
چوگىر چوققىسىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 8611 مېتىر كېلىدۇ، دۇنيادىكى ئىككىنچى ئېگىز چوققا، ئۇنىڭ ئېگىزلىكى جۇمۇلاڭما چوققىسىدىن قالسىلا ئەڭ ئېگىز، ئۇنىڭ يامىشىش قىيىنلىق دەرىجىسى جۇمۇلاڭما چوققىسىدىن قىيىن، چوگىر چوققىسى ياۋايى چوڭ چوققىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇنىڭغا ياماشقاندىكى ئۆلۈش نىسبىتى %27 تىن ئېشىپ بارغان، تاغقا يامىشىشتا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ.
چوگىر زاڭزۇچە سۆز بولۇپ، «ئاق رەڭلىك ئايال ئىلاھ» دېگەن مەنىدە. ئۇ قاراقۇرۇم تىزمىلىرىنىڭ ئاساسلىق چوققىسى، «k2» چوققا دەپمۇ ئاتىلىدۇ. جۇڭگو بىلەن پاكىستاننىڭ چېگرالىنىدىغان يېرىگە جايلاشقان، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسى تەۋەسىدە.
1954-يىلى 7-ئاينىڭ 31-كۈنى، ئىتالىيەلىك ئېكسپېدىتسىيەچى لىنو رېۋىيلېئىر بىلەن ئاچىل كىپاگىنو تۇنجى بولۇپ بۇ چوققىنىڭ ئەڭ ئۇچىغا چىققان. 8000 مېتىردىن ئېگىز چوگىر چوققىسى خەلقئارا تاغقا چىقىش ساھاسى ئېتىراپ قىلغان يامىشىش قىيىنلىق دەرىجىسى ئەڭ چوڭ بولغان تاغ چوققىسى، شۇنداقلا بۈگۈنگىچە بىردىنبىر قىشلىق يامىشىشتا مۇۋەپپەقىيەتلىك يامىشالمىغان 8000 مېتىر دەرىجىلىك مۇستەقىل تاغ چوققىسى.
قاتناش
قاغىلىق تىن ماشىنا بىلەن شىنجاڭ-شىزاڭ تاشيولىنى بويلاپ مازارغا بېرىپ، ئاندىن ئاددىي تاشيولنى بويلاپ 25 كىلومېتىر ماڭغاندا مازار دالاغا بارغىلى بولىدۇ. بۇ يەردىن پىيادە ئالتە كۈندە، 90 كىلومېتىر مۇساپىنى باسقاندا ئاندىن چوگىر چوققىسى تاغ لاگىرى دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3924 مېتىر بولغان قىزىل ئاۋاز ساھىلىغا بارغىلى بولىدۇ. بۇ يول دېڭىز يۈزىدىن 4800 مېتىر كېلىدىغان ئاغىلدا قەبرىسىدىن قايرىلىپ كۆلچىن دەرياسى ۋادىسىغا كىرگىلى بولىدۇ، 7-، 8-ئايلاردا بۇ يولدىن مېڭىشتىن ساقلىنىش كېرەك، بۇ چاغدا كۆلچىن دەرياسى دەريا سۈيى شىددەت بىلەن ئۆرلەپ كېتىدۇ، ئادەم ۋە چارۋىلارنىڭ ئۆتۈشى مۇمكىن ئەمەس.
24 - دېكابر
ياكى 24 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 358 - (كەبىسە يىلى 359 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 7 كۈندۇر.
چوگىر چوققىسى
يەر شەكلى
چوگىر چوققىسىنىڭ شەكلى ئىھرام شەكلىدە بولۇپ، مۇز قىيالىرى تىك، تاغلىرى خەتەرلىك. تىك يانتۇ تىمىدا قار كۆچكۈنى بولغانلىقىنىڭ ئىزلىرى قالغان. تاغ چوققىسىدا بىر شىمالدىن جەنۇبقا سەل-پەل كۆتۈرۈلۈپ قالغان مۇزلۇق بار، كۆلىمى چوڭ. شىمالىي خۇددى پىچاق بىلەن تىلىپ پالتا بىلەن چېپىۋەتكەندەك ئوتتۇرىچە يانتۇلۇقى 45 گرادۇستىن يۇقىرى. شىمالىي چوڭ لاگىرىدىن يۇقىرى پەللىسىگىچە بولغان ۋېرتىكال ئېگىزلىك پەرقى 4700 مېتىرغا يېتىدۇ، دۇنيادىكى 8000 مېتىردىن ئېگىز چوققىلارنىڭ تىك ئېگىزلىك پەرقى ئەڭ چوڭ تاغ تىزمىسى. شىمالىي تەرىپىدىكى مۇزلۇق چوگىر مۇزلۇقى دىيىلىدۇ، يەر شەكلى مۇرەككەپ، ئۆزگىرىشچان. مۇزلۇق يۈزىدىكى چېقىلىپ كەتكەن ۋە ئوچۇق مۇز يېرىقى گىرەلىشىپ كەتكەن. مۇزلۇق غەربىي تەرىپىدىكى تاغ جىلغىسىدىكى تىك قىيادا، تاش دومىلاش، مۇز كۆچكۈنى، قار كۆچكۈنى كۆپ يۈز بېرىدۇ. چوگىر چوققىسىنىڭ ئىككى تەرىپى ئۇزۇنلىقى 44 كىلومېتىر بولغان يېڭى سۆگەت مۇزلۇقى.
كىلىماتى
چوگىر چوققىسىنىڭ يەر شەكلى خەتەرلىك بولۇپلا قالماستىن، كىلىماتىمۇ ناھايىتى ناچار. ھەر يىلى 5-ئايدىن 9-ئايغىچە، غەربىي جەنۇب پەسىل شامىلى ئېلىپ كەلگەن ئىللىق نەم ھاۋا ئېقىمى، يامغۇرغا ئايلىنىپ چۈشىدۇ، ئۆز رايونىنىڭ يامغۇر پەسلى ھېسابلىنىدۇ. 9-ئايدىن كېيىنكى يىلى 4-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە، كۈچلۈك غەرب شامىلى ئاچچىق، دەھشەتلىك قىشنى ئېلىپ كىلىدۇ. چوققىسىنىڭ ئەڭ تۆۋەن تېمپىراتۇراسى 50-گرادۇسقا يېتىدۇ، ئەڭ چوڭ شامال سۈرئىتى 25 مېتىر ھەر سېكۇنتتىن يۇقىرى، تاغقا يامىشىشتىكى كىلىمات چەكلەنگەن رايون. 5-ئايدىن 9-ئاي ئارىلىقىدا ھاۋا تېمپېراتۇراسى ئۆرلىگەن بولغاچقا ئېرىگەن قار، دەريا سۇ ئورنىنىڭ ئۆرلەپ كىتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، تاغقا كىرىش قىيىن، شۇنىڭ ئۈچۈن تاغقا يامىشىش ھەرىكىتىنىڭ ئەڭ ياخشى پەيتى 5-ئاينىڭ بېشىدىن 6-ئاينىڭ بېشىغا ئورۇنلاشتۇرۇلسا مۇۋاپىق بولىدۇ، بەزىدە دەريا سۈيى ئۆرلەيدۇ، بىراق ئانچە ئېغىر ئەمەس. 7-ئايدىن 9-ئايغىچە تاغ چوققىسىدىكى ھاۋا تېمپېراتۇرىسى سەل يۇقىرى، ھاۋاسى ياخشى ۋاقتى بىرقەدەر ئۇزۇن بولۇپ، تاغقا يامىشىشتىكى ئەڭ ياخشى مەزگىل ھېسابلىنىدۇ.
شان شەرەپلەر
2005-يىلى 10-ئاينىڭ 23-كۈنى، جۇڭگونىڭ ئەڭ گۈزەل جاي رەت تەرتىپى بېيجىڭدا ئېلان قىلىنغان. بۇ قېتىمقى پائالىيەتتە «جۇڭگو دۆلەت جۇغراپىيىسى» ئۇيۇشتۇرغان، مەملىكەت بويىچە 34 ئاخبارات ۋاستىلىرى ھەمكارلاشقان «جۇڭگودىكى ئەڭ گۈزەل جاي»نى باھالاش پائالىيىتى سەككىز ئاي داۋاملىشىپ، «مۇتەخەسسىسلەر جەمئىيىتى گۇرۇپپىسى»، «ئاخبارات ۋاستىلىرى چوڭ يانفون مىجەزى» بىلەن «تور گۇرۇپپىسى» ۋە ئايرىم-ئايرىم ھالدا ئاخبارات ۋاستىلىرى ئارقىلىق بېلەت تاشلاش ۋە تورداشلار، يان تېلېفۇن ئابونتلىرى ھەر قايسى بېلەت تاشلاش ئۇسۇلى ئارقىلىق پەيدا بولغان 12 مۇكاپات باھالاپ چىقىلغان. ھالبۇكى ، جۇڭگو دۆلەت جۇغراپىيەسى ژۇرنىلى كۈچلۈك يولغا قويغان، «مۇتەخەسسىسلەر جەمئىيىتى گۇرۇپپىسى» مۇكاپاتى بولسا ئۆزگىچە، تاغ، كۆل، ئورمانلىق، ئوتلاق، قۇملۇق، يارداڭ يەر شەكلى، دېڭىز ئارىلى، دېڭىز قىرغىقى، شاقىراتما، مۇزلۇق، مۇز تاغ، جىلغا، شەھەر ئىچى رايونى، يېزا-كەنت قەدىمىي بازىرى، ساياھەت ئۆڭكۈرى، سازلىق، نەم يەر قاتارلىق 15 تۈرگە بۆلۈنگەن، بۇلار ئىچىدە چوگىر چوققىسى جۇڭگودىكى ئەڭ گۈزەل ئون چوڭ داڭلىق تاغنىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان.
بازا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> {| class="wikitable" border="1" !
Miami
right|thumb|250px|Miami right|thumb|250px Miami bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Florida Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Miamining 409,719
nopusibar, 143.15 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 25.47°,
مىخائىل نۇئەيمە
مىخائىل نۇئەيمە ەرەب ئەدەبىياتىدىكى يازغۇچىلارنىڭ بىرىدۇر.
كېنىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|كېنىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى كېنىيە (كېنىيە جۇمھۇرىيىتى) بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا نايروبى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا نايروبى. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى زۇڭتۇڭ مۋائى كىباكى. ئازىركى باش ۋەزىر رائىلا ئودىڭا. بۇ دۇلات 1963 يىلى 12 ئاينىڭ 12 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 580 مىڭ 367 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 37 مىللىئون 953 مىڭ.
پورتۇگال تىلى
تەخمىنەن 240مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
تەھەججۇد نامىزى
تەھەججۇد نامىزى (صلاة التهجد): كېچىسى ئۇيقۇنى قويۇپ تاڭ ئاتقانغا قەدەر ئوقۇلىدىغان نەفلە نامازدۇر. ئىككى رەكئەتتىن ياكى تۆت رەكئەتتىن خالىغانچە ئوقۇلىدۇ. پەزىلىتى كاتتا بولغان بۇ نامازنىڭ ھۆكمى مۇستەھەپ ۋە سۈننەت بولۇپ، «تەراۋىھ نامىزى» ۋە «قىيامۇل لەيل (قيام الليل/كېچىلىك ناماز)»مۇ تەھەججۇد نامىزىدۇر.
ئۆزبەكچە ۋىكىپېدىيە
ساندان
1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن.
نەسىب ئەرىزە
نەسىب ئەرىزە ەرەب ئەدەبىياتىدىكى يازغۇچىلارنىڭ بىرىدۇر.
ۋاقىتنى مۇۋاپىق باشقۇرۇش
ۋاقىتنى مۇۋاپىق باشقۇرۇش
بىلىمخۇمار
مەن ئالدىنقى قېتىم يازغان "ئىش ئۈنۈمى يۇقىرى كىشىلەرنىڭ 7 ئادىتى" دېگەن يازمامدا، دۇنياغا داڭلىق كوۋەي ئەپەندى يەكۈنلەپ چىققان يۇقىرى ئۈنۈم بىلەن ئىش قىلىدىغان، ئۆز ھاياتىنى ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزگەن كىشىلەرنىڭ 7 ئادىتىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتتۈم. كوۋەي ئەپەندى ئۆزىنىڭ "ئىش ئۈنۈمى يۇقىرى كىشىلەرنىڭ 7 ئادىتى" دېگەن كىتابىنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ داۋامى تەرىقىسىدە يەنە بىر كىتاب ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇ 2-كىتابىنىڭ ئىنگلىزچە ئىسمى "First things first". بۇنىڭ مەنىسى "مۇھىم ئىشنى ئالدىدا قىلىش" دېگەنگە توغرا كېلىدۇ. بۇ ئەسلىدە يۇقىرىقى 7 ئادەتنىڭ ئۈچىنچىسى بولۇپ، بىزنىڭ ئىدارىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان بىر سېمىنار مەخسۇس مۇشۇ تېمىدا بولدى. مەن ئۇشبۇ يازمامدا "مۇھىم ئىشنى ئالدىدا قىلىش" بويىچە، قانداق قىلغاندا ۋاقىتتىن مۇۋاپىق پايدىلانغىلى بولىدىغانلىقى توغرىسىدا توختىلىپ ئوتىمەن.
"ئىگىلىك باشقۇرۇش" دېگەننى ئىنگلىز تىلىدا "business management" دەيدۇ. ئىنگلىز تىلىدا مۇشۇ سۆز بىلەن ئوخشاش خاراكتېردىكى يەنە بىر سۆز بار. ئۇ بولسىمۇ "Time management ". بۇ سۆزنىڭ مەنىسى "ۋاقىت باشقۇرۇش". ئۇيغۇر دىيارىدا ھازىر "ۋاقىت باشقۇرۇش" دېگەن سۆز ئىشلىتىلەمدۇ-يوق، ئۇنى بىلمەيمەن. لېكىن، مەن ئۇيغۇر دىيارىدا ياشاۋاتقان ۋاقتىمدا بۇ سۆزنى ئاڭلاپ باقماپتىكەنمەن. شۇڭا گەرچە مېنىڭ بۇ يازمىدا توختالماقچى بولغىنىم "ۋاقىت باشقۇرۇش" دېگەن مەزمۇن بولسىمۇ، ئوقۇرمەنلەرگە بىر ئاز غەلىتە تۇيۇلۇپ قالمىسۇن، دەپ ماقالىنىڭ تېمىسىنى "ۋاقىتنى مۇۋاپىق باشقۇرۇش" دەپ ئالدىم.
ئامېرىكىدا "ۋاقىت باشقۇرۇش" دېگەن سۆز ناھايىتى كەڭ تۈردە قوللىنىلىدۇ. ئوتتۇرا ۋە چوڭ تىپتىكى شىركەت، ئىدارە، مەكتەپ ۋە ئورگانلار مۇتەخەسسىسلەرنى تەكلىپ قىلىپ، مۇددەتلىك ھالدا ئۆز شىركىتىدىكى ھەر دەرىجىلىك باشلىقلارنى "ۋاقىت باشقۇرۇش" جەھەتتە تەربىيىلەپ تۇرىدۇ. مەن بۈگۈن ئامېرىكىدىكى ئىنتېرنېت ئارقىلىق كىتاب ساتىدىغان داڭلىق شىركەت http://www.amazon.com نىڭ تور بېتىگە كىرىپ، "time management" دەپ كىرگۈزۈپ باقسام، جەمئىي 73، 272 ئىزدەش نەتىجىسى چىقتى. بۇنىڭدىن ئامېرىكىلىقلارنىڭ "ۋاقىت باشقۇرۇش" قا نەقەدەر كۆڭۈل بۆلۈدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى. بۇنىڭ ئەكسىچە، يېقىنقى بىر قانچە ئەسىرنىڭ مابەينىدە مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋاقىت كۆز-قارىشى ئىنتايىن ئاجىز بولۇپ كەلدى. مەسىلەن، يالقۇن روزى ئەپەندىنىڭ "بىز قانداقلارچە ناخشا-ئۇسسۇل مىللىتى ئاتىلىپ قالدۇق" دېگەن يازمىسىدا مۇنداق دەيدۇ:
نەقىل: 1906-يىلى قەشقەرگە كەلگەن فىنلاندىيىلىك ئېكسپېدىتسىيىچى ماننېر خېيىم (Mannar Heim) ئۆزىنىڭ كۈندىلىك خاتىرىسىدە: "ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئىتى بىكار تەلەپ، كەيىپ-ساپا تۇرمۇشقا ئادەتلەنگەن، تەييار تاپ، كۈن- كۈنلەپ لاغايلاپ يۈرىدۇ، ئىشلەي دېمەيدۇ. بولۇپمۇ قوغۇن پىششىقىدا ئۇلار توپلىشىپ ئولتۇرۇشۇپ، بىر-ئىككى قوغۇن تاۋۇزنى پىچىپ داستىخانغا قويۇۋېلىپ، ئەتتىگەندىن تۈن يېرىمغىچە نەغمە-ناۋا قىلىشىدۇ"، دەپ خاتىرىلەنگەن.
بۇ ماقالىنىڭ تولۇق تېكىستىنىڭ تور ئادرېسى: http://www.meripet.com/Academy/NaxshaUsulMilliti.htm
ئىنگلىزچىدا مۇنداق بىر سۆز بار: "The good is often the enemy of the best" بۇنىڭ مەنىسى "ياخشى بولۇش كۆپىنچە ھالدا ئەڭ ياخشى بولۇشنىڭ دۇشمىنى بولىدۇ." ئۇيغۇرلارنىڭ يېرى كەڭ، يىمەكلىكى مول، ئۆز يۇرتىدىن سىرتقا چىقماي ياشىغاندا ئۆز-ئارا رىقابەتلىشىشنىڭ ئانچە زۆرۈريىتى يوق بولغاچقا، ئالدىنقى ئەسىرنىڭ يېرىمىغىچە ئۇيغۇرلارنىڭ ۋاقىت كۆز-قارىشىنىڭ ئاجىزلىقى ئۆزلىرى ئۈچۈن ئانچە بىلىنمىگەن ئىدى. ئەسلىدە بۇرۇنقىغا ئوخشاش باشقىلارغا بېقىندا بولماي، باشقىلار بىلەن رىقابەتلەشمەي، داۋاملىق ھەر خىل بېسىملارغا ئۇچرىماي، ئۇخلاش ۋە يېيىش جەھەتتىكى ماددىي تۇرمۇش بىلەنلا قانائەتلىنىپ، راھەت ۋە خۇشال-خۇرام ياشىغىلى بولغان بولسا، چوقۇم ۋاقىت كۆز-قارىشىنى ئۆزگەرتمىسىمۇ بولىۋېرەتتى. ئەمما، رىئائاللىق شۇكى، يېقىنقى يېرىم ئەسىردىن باشلاپ ئۇيغۇرلارنىڭ ياشاش مۇھىتى شىددەتلىك دەرىجىدە ئۆزگىرىپ، ھازىر چوقۇم باشقىلار بىلەن رىقابەتلەشمىسە ئۆز مەۋجۇتلىقىنى يوقىتىپ قويىدىغان بىر ھالەت شەكىللەندى. مۇشۇنىڭغا ئەگىشىپ، ھازىر ئۇرۇمچى قاتارلىق چوڭ شەھەرلەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋاقىت كۆز- قارىشىدا ناھايىتى چوڭ ئۆزگىرىشلەر بولىۋېتىپتۇ. لېكىن، ئۆز پەرىزىمچە ئۇيغۇرلاردا "ۋاقىت باشقۇرۇش" تېخىچە بىر ئىلىم بولۇپ شەكىللەنگىنى يوق. يۇقىرىدا تىلغا ئالغىنىمدەك، "ۋاقىت باشقۇرۇش" قا ئائىت ئىنگلىزچە كىتابتىن 17 مىڭدىن كۆپرەكى بار ئىكەن. ئۇيغۇرچىسىدىن قانچىسى بار؟
مەن بۇ بىر ماقالىدە "ۋاقىت باشقۇرۇش" ئىلىمىنىڭ ھەممە تەرەپلىرىنى تولۇق تونۇشتۇرۇپ بولالمايمەن. مېنىڭ بۇ يەردە تونۇشتۇرىدىغىنىم كوۋەي ئەپەندى ئوتتۇرىغا قويغان "مۇھىم ئىشنى ئالدىدا قىلىش" ئۇقۇمى بولۇپ، ئۇنىڭدىن ھەر بىر كىشى ئۆزىنىڭ كۈندىلىك خىزمىتى ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشىدا پايدىلانسا، چوقۇم ياخشى ئۈنۈم قازىنالايدۇ، دەپ ئويلايمەن. بۇ بىلىملەرنىڭ ھازىر پۈتۈن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە مەۋجۇد بولۇپ تۇرغان ۋاقىت ئىسراپچىلىقى مەسىلىنى توغرا تونۇپ يېتىش، شۇنداقلا پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ساپاسىنى ئۆستۈرۈش ۋە رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈنمۇ ناھايىتى پايدىلىق ئىكەنلىكىگە ئىشىنىمەن.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىدە "ئالدىرىغان يولدا قالار" دېگەن ماقالنى ئاڭلاپ باقمىغانلار ئاساسەن بولمىسا كېرەك. مەنمۇ بۇ سۆزنى ئوتتۇرا مەكتەپكە چىققان ۋاقتىمدىلا ئاڭلىغان بولۇپ، شۇنىڭدىن كېيىن ئېسىمدىن چىقىرىپ باقمىدىم. ئىش قىلغاندا ئىزچىل تۈردە ئۈنۈمىگە ئەھمىيەت بېرىپ، سۈرئەت قوغلىشىپ كەتمىگەن بولساممۇ، مەن بۇرۇن بۇ سۆز توغرىسىدا ئانچە ئويلىنىپ باقماپتىكەنمەن. بۇ قېتىم ئۇشبۇ يازمىنى يېزىش ئۈچۈن ئىزدىنىپ ماتېرىيال كۆرۈش جەريانىدا، بۇ سۆزنىڭ ناھايىتى چوڭقۇر ئىلمىي ئاساسى بارلىقىنى ھېس قىلدىم. يەنى "ئالدىراش" دېگەن سائەت، ۋاقىت، ۋە ئىش قىلىش سۈرئىتى دېگەنگە قارىتىلغان بولۇپ، "يولدا قېلىش" بولسا بىر ئىشنى قىلىپ، ئەڭ ئاخىرىدا ئېرىشكەن ئۈنۈم ياكى نەتىجىگە قارىتىلغان. نۇرغۇن كىشىلەر ھاياتنى سائەتكە ئوخشىتىدۇ. ۋاقىتنى ئىش قىلىش سۈرئىتى ئاساسىدا قەدىرلەيدۇ. لېكىن، ۋاقىت بىلەن ئىش قىلىش سۈرئىتىگە قارىغاندا ئەڭ ئاخىرىدا ئېرىشكەن ئۈنۈم ۋە نەتىجە تېخىمۇ مۇھىم. كومپاس بىر ئىشنى قىلىپ ئېرىشكەن ئۈنۈمىنىڭ سىمۋولى بولۇپ، ئۇ بىر ئىشنى قىلىشتىكى يۆنىلىش، مەقسەت، دانالىق، توغرا ھۆكۈم، ۋە تەڭپۇڭلۇق چۈشەنچىسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. كومپاسنى قەدىرلەيدىغان ئادەم ھەر قانداق بىر ئىشنى قىلىشتىن بۇرۇن، ئۇنىڭ قىممىتى توغرىسىدا چوڭقۇر ئويلىنىدۇ. ئۆز-ئۆزىدىن: "مەن ھازىر ئۆز ۋاقتىمنى ئەھمىيەتلىك ئۆتكۈزىۋاتىمەنمۇ؟ مەن ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم ئىشلار قايسىلار؟ بار ۋاقتىمنى ئاشۇ مۇھىم ئىشلار ئۈچۈن قانچىلىك سەرپ قىلىۋاتىمەن؟ ھازىر قىلىۋاتقان ئىشىمنىڭ مەن كۆزلىگەن نىشانغا يېتىش ئۈچۈن قانچىلىك پايدىسى بار؟" سوراپ تۇرىدۇ. ئەھمىيەتسىز ئىشلار ئۈچۈن ئىسراپ قىلىۋاتقان ۋاقتىنى ئەڭ زور دەرىجىدە ئازايتىپ، پۈتۈن ۋاقتى بىلەن زېھنىنى ئەھمىيەتلىك ئىشلارغا قارىتىدۇ.
ياخشى تەربىيە ئاساسىغا قۇرۇلغان ئاڭ ئادەم ئۈچۈن بىر ئىچكى كۆزەتكۈچى ۋە يول باشلىغۇچى سىستېمىسى بولۇش رولىنى ئوينايدۇ. شۇڭا كىشىلەر ئىشنى ئۈنۈملۈك قىلىمەن دەيدىكەن، چوقۇم "سائەت" ئۇقۇمى ئاساسىغا قۇرۇلغان روھىي دۇنيادىن قۇتۇلۇپ، "كومپاس" ئاساسىدىكى روھىي دۇنيانى بەرپا قىلىشى كېرەك. ئىشنى قارىغۇلارچە تەز قىلىش، ياكى "ئالدىراش" ئۇسۇلىنى قوللىنىدىغان كىشىلەر ئۇزۇن مۇددەتلىك نۇقتىسىدىن قارىغاندا، قىلغان ئىشىنى ئانچە ياخشى ئۈنۈمگە ئېرىشتۈرەلمەيدۇ، ياكى "يولدا قالىدۇ". سۈرئەت قوغلاشماي ئۈنۈم قوغلىشىش ئۆزىنىڭ ئىشىنى قىلىشقىمۇ ۋە باشقىلار ئۈچۈن ئىشلەشكىمۇ قارىتىلغان بولۇپ، سىز ئۆزىڭىزنىڭ ئىشىنى قىلغان ۋاقىتتىمۇ سۈرئەت قوغلاشماسلىقىڭىز كېرەك.
2. ۋاقىت ماترىتساسى ــــ پائالىيەتلەر
كوۋەي ئەپەندى كىشىلەرنىڭ پائالىيەتلىرىنى بىر ۋاقىت ماترىتساسىدىكى 4 كۋادىرانتقا بۆلگەن. بۇ يەردىكى "ماترىتسا" بىلەن "كۋادىرانت" دېگەن سۆزلەر ماتېماتىكا ئاتالغۇلىرى بولۇپ، ئۇنى ئانچە چۈشىنىپ كەتمەيدىغان ئوقۇرمەنلەر "بىر 4 كۋادىرانتلىق ماترىتسا" دېگەن سۆزنى "بىر 4 كاتەكلىك جەدۋەل"، دەپ چۈشەنسىمۇ بولىۋېرىدۇ. مەن بۇ ماترىتسانى 1-رەسىمدە چۈشەندۈردۈم. ئوقۇرمەنلەرگە قۇلايلىق بولسۇن ئۈچۈن، تۆۋەندە مەن بۇ رېسىمدىكى ھەر بىر كۋادىرانتنىڭ مەزمۇنىنى قايتا تىزىپ چىقىمەن:
(1) مۇھىم ۋە جىددىي ئىشلار
قىستاپ كەلگەن ئىشلار
كىرىزىسلار/قورقۇنچلۇق ئىشلار
پۈتتۈرۈش ۋاقتى بېكىتىلگەن ئىشلار
(2) مۇھىم ئەمما جىددىي ئەمەس ئىشلار
مۇناسىۋەت ئورنىتىش
پىلانلاش ۋە تەييارلىق كۆرۈش
سىستېمىلارنى ۋۇجۇدقا چىقىرىش
كەسپىي بىلىملەر ئىگىلەش
كۆڭۈل ئېچىش
(3) مۇھىم ئەمەس لېكىن جىددىي ئىشلار
ئورۇنسىز كاشىلا ئىشلىرى
ھاجەتسىز دوكلاتلار
باشقىلارنىڭ كىچىك ئىشلىرى
كەڭ تارالغان ئىشلار
(4) مۇھىم ئەمەس ھەمدە جىددىي ئەمەس ئىشلار
ئۇششاق-چۈششەك ئىشلار
ئالدىراش ئىشلار
مۇناسىۋەتسىز تېلېفونلار
ۋاقىتنى ئىسراپ قىلىدىغان ئىشلار
"قۇتۇلۇش" ئىشلىرى
چېكىدىن ئاشقان تېلېۋىزور، ئىنتېرنېت
ھەددىدىن ئارتۇق ئارام-ئەلىش
1-رەسىم: مۇھىم ئىشلار بىلەن جىددىي ئىشلارنىڭ مۇناسىۋىتىنى چۈشەندۇرىدىغان تۆت كۋادىرانتلىق ۋاقىت ماترىتساسى. كۋادىرانت
يۇقىرىدا كۆرگىنىمىزدەك، بۇ 2خ2 ئۆلچەملىك ماترىتسا بىزگە جىددىيلىك چۈشەنچىسى بىلەن مۇھىملىق چۈشەنچىسىنىڭ مۇناسىۋىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بولۇپ، بىز ئۇ ئارقىلىق ئۆز ۋاقتىمىزنى قانداق ئىشلارغا سەرپ قىلىۋاتقانلىقىمىزنى كۆرۈۋالالايمىز. بۇ ماترىتسانى تولۇق چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭدىن توغرا پايدىلىنىش ئۈچۈن، سىز ئالدى بىلەن ئۆزىڭىز ئۈچۈن قايسى ئىشلارنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاپ چىقىشىڭىز كېرەك. يەنى سىز ئالدى بىلەن مېنىڭ ئالدىنقى يازمامدىكى 7 ئادەتنىڭ ئىچىدىكى 2-ئادەتتە كۆرسىتىلگەن ئىشلارنى ئوبدان قىلىشىڭىز كېرەك. ئەگەر ئۇنداق قىلمىسىڭىز، سىز ئۆزىڭىز ئۈچۈن قايسى ئىشلار مۇھىم ئىشلار، قايسى ئىشلار جىددىي ئىشلار ئىكەنلىكىنى پەرقلەندۈرەلمەيسىز.
بىرىنچى رەسىمدىكى ماترىتسا سىز ۋاقىت سەرپ قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنى 4 كاتېگورىيىگە ئايرىپ بېرىدۇ. بىرىنچى كۋادىرانتتىكى ئىشلار ھەم جىددىي ھەم مۇھىم ئىشلار بولۇپ، ئۇلار سىز چوقۇم قىلمىسىڭىز بولمايدىغان ئىشلاردۇر. بۇ ئىشلارنى قىلىش ئارقىلىق سىز كۆزلىگەن نىشانغا يېقىنلىشالايسىز ياكى ئۇنىڭغا يېتەلەيسىز. شۇڭا ئۇلار مۇھىم ئىشلار. سىز بۇ ئىشلارنى مەلۇم بىر ۋاقىت ئىچىدە قىلىپ بولمىسىڭىز بولمايدۇ. شۇڭا ئۇلار جىددىي ئىشلار. مەسىلەن، بۇ يىل يازدا ئالىي مەكتەپكە ئىمتىھان بېرىش.
سىز ئۆزىڭىزنىڭ ۋاقتىنى قالغان 3 كۋادىرانتقا قانداق تەقسىم قىلىش مەسىلىسىدە ئوبدان ئويلانمىسىڭىز بولمايدۇ. كۆپ ساندىكى كىشىلەر "جىددىي" دېگەن ئۇقۇمنىڭ مەجبۇرلىشى بىلەن 3-كۋادىرانتقا ئاسانلا كىرىپ قالىدۇ. لېكىن، بۇ كۋادىرانتتىكى ئىشلار سىزنىڭ ۋاقتىڭىزنى يېگەن بىلەن سىزنىڭ كۆزلىگەن نىشانىڭىزغا يېتىشىڭىزگە ھېچ بىر تۆھپە قوشمايدۇ. ئىشنى يۇقىرى ئۈنۈم بىلەن قىلىدىغان كىشىلەر ئۆزلىرى ئۈچۈن ئەڭ پايدىلىق ئىشلارنىڭ 2-كۋادىرانتتا ئىكەنلىكىنى ئوبدان بىلىدۇ. پىلانلاش، تەييارلىق قىلىش، ئالدىنى ئېلىش، مۇناسىۋەت ئورنىتىش، كىتاب ئوقۇش، كەسپىي بىلىمىنى كېڭەيتىش، ۋە جىسمانىي جەھەتتىن چېنىقىش قاتارلىقلار مۇشۇ كۋادىرانتتىكى ئىشلارنىڭ بىر قىسىم مىساللىرىدۇر.
سىز ئۆزىڭىزنىڭ كۆڭۈل تۇيغۇسى ئاساسىدىلا 2-كۋادىرانتتىكى ئىشلارنىڭ كۆرۈنەرلىك نەتىجە قازىنىشتا ھالقىلىق رول ئوينايدىغان ئىشلار ئىكەنلىكىنى بىلىسىز. لېكىن، بۇ كۋادىرانتتىكى ئىشلاردىن ھەقىقىي تۈردە پايدىلىنىش ئۈچۈن، سىز ئالدى بىلەن ئۆزىڭىزدە 1- ۋە 2-ئادەتنى ئوبدان يېتىلدۇرىشىڭىز كېرەك. يەنى، ئالدى بىلەن ئۆزىڭىزدە 3- ۋە 4-كۋادىرانتتىكى ئىشلارغا "ياق" دەيدىغان بىر كۈچلۈك كىشىلىك خارەكتېرنى يېتىلدۈرىشىڭىز، ھەمدە ئۆزىڭىز ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم ئىشلارنى تولۇق ۋە توغرا بايقاپ چىقىشىڭىز كېرەك. ئۇنداق قىلمىسىڭىز يۇقىرىقى 4 كۋادىرانت مەۋجۇد بولمايدۇ.
بىزگە سېمىنار بەرگەن مۇتەخەسسنىڭ ئېيتىشىچە، ئىشنى يۇقىرى ئۈنۈم بىلەن قىلىدىغان كىشىلەر 75% ۋاقتىنى 2-كۋادىرانتقا، 20% ۋاقتىنى 1-كۋادىرانتقا، پەقەت 5% ۋاقتىنىلا 3-كۋادىرانتقا سەرپ قىلىدىغان بولۇپ، 4-كۋادىرانتقا ئاساسەن ۋاقىت سەرپ قىلمايدىكەن.
3. ۋاقىت ماترىتساسى ــــ نەتىجە
يۇقىرىقى 4 كۋادىرانتتىكى ئىشلار كەلتۈرۈپ چىقارغان نەتىجىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. مەن 2-رەسىمدە ھەر بىر كۋادىرانتقا ماس كېلىدىغان نەتىجىلەرنىڭ مىساللىرىنى تىزىپ چىقتىم. ئوقۇرمەنلەرگە ئاسان بولسۇن ئۈچۈن، تۆۋەندە مەن 2-رەسىمدىكى نەرسىلەرنى يەنە بىر قېتىم تىزىپ چىقىمەن.
قاتتىق ھېرىپ كېتىش
ئەندىشىگە پېتىش
قىيىن مۇناسىۋەتلەرگە دۇچ كېلىش
سالامەتلىكى ناچارلىشىش
يىراقنى كۆرۈش
توغرا ھۆكۈم چىقىرىش
ئىشلارنى ياخشى باشقۇرۇش
ياخشى تەڭپۇڭلۇق ساقلاش
خىزمەتتە ئۆسۈش
ئىشنى باشقۇرالماي قېلىش
خىزمەتتە چەكلىمىگە ئۇچراش
باشقىلار بىلەن سۈركىشىش
نارازىلىق قىلىش
باشقىلارنىڭ قۇربانى بولغاندەك ھېس قىلىش
مەسئۇلىيەتسىزلىك قىلىش
باشقىلارغا يۆلىنىۋېلىش
ۋاقىتقا ئىچ ئاغرىتىش
ئىش ئۆتۈپ كەتكەندىن كېيىن پۇشايمان قىلىش
2-رەسىم: مۇھىم ئىشلار بىلەن جىددىي ئىشلارنى قىلىشتىن كېلىپ چىقىدىغان نەتىجىلەرنى چۈشەندۈرىدىغان تۆت كۋادىرانتلىق ۋاقىت ماترىتساسى.
ئەگەر يۇقىرىقى تىزىملىكنى ئوبدان تەھلىل قىلىدىغان بولساق، مۇنداق بىر خۇلاسىگە كېلىمىز: 1-كۋادىرانتتىكىسى زۆرۈر ئىشلار. 2-كۋادىرانتتىكىسى ئۈنۈم بېرىدىغان ئىشلار. 3-كۋادىرانتتىكىسى ئادەم گوللايدىغان، ئادەمنى قۇربان قىلىدىغان ئىشلار. 4-كۋادىرانتتىكىسى بولسا ئىسراپچىلىق ھېسابلىنىدىغان ئارتۇقچە ئىشلار.
4. تۆت ناچار ئادەت ۋە 3 مۇھىم ئىش
مېنىڭ بۇ يازمىنى تەييارلىشىمغا، بۇ يىلنىڭ بېشىدا بىر توردىشىمىز بىلىك مۇنبىرىدە سورىغان مۇنداق سوئاللار تۇرتكە بولدى: "مەن قانداق قىلىمەن؟"، "بىز قانداق قىلىمىز؟". بۇ توردىشىمىزنىڭ سوراۋاتقىنى "بىز ئۇيغۇر مەسىلىسىنى قانداق ھەل قىلىمىز؟" دېگەندىن ئىبارەت ئىدى. مەن بۇرۇنمۇ ئېيتىپ ئۆتكەندەك، بىر مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئۇ مەسىلىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى، ۋە ئۇنى نېمە كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرىۋېلىشقا توغرا كېلىدۇ. يۇقىرىقى سوئالنى كۆرگەندىن كېيىن، مەندە ھازىرقى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى بىر فورمۇلالاشتۇرۇپ بېقىش ئىستىكى تۇغۇلدى. مەن چەت ئەلگە چىققاندىن بۇيان، ئۆزۈم كۆرگەن، ئاڭلىغان، ۋە ئوقۇغان نەرسىلەر ئاساسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقىدەك بىر قىسىم ناچار پسىخىكا، روھىي ھالەت، مىجەز ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر مىللىتىدە قاچاندىن باشلاپ شەكىللىنىشكە باشلىغانلىقىنى، ھەمدە ئۇنىڭغا نېمە سەۋەب بولغانلىقىنى چۈشىنىشكە تىرىشىپ كەلدىم. ھەمدە يېقىندا بۇ مەسىلىلەر توغرىسىدا ئۆزۈم رازى بولغۇدەك بەزى چۈشەنچىلەرگە ئىگە بولۇپ، ئۇلارنى ئالدىنقى يازمامدا ئازراق بايان قىلدىم. شۇڭا ئۇنى بۇ يەردە قايتا تەكرارلىمايمەن. ئەگەر بىز ھازىرقى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى ئەستايىدىل كۆزىتىپ باقىدىغان بولساق، باشقىلار ئەمەس ئۆزىمىز كەلتۈرۈپ چىقارغان، ھازىر ئۇيغۇرلارغا ناھايىتى ئېغىر زىيان يەتكۈزىۋاتقان چوڭ ناچار ئادەتلەردىن مۇنداق تۆتنى بايقىيالايمىز:
1) كىتاب ئوقۇماسلىق
2) بالا تەربىيىلەشكە ئەھمىيەت بەرمەسلىك
3) ئۆز-ئارا ئۇيۇشالماسلىق
4) پۇل-ۋاقىت بايلىقىنىڭ كۆپ قىسمىنى مېھماندارچىلىق بىلەن ئىسراپ قىلىش
تۆۋەندە مەن بۇ 4 ئادەتنىڭ ھەر بىرسى ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىپ ئوتىمەن.
1) كىتاب ئوقۇماسلىق. بۇ ئىش توغرىسىدا كۆپ سۆزلىمىسەممۇ، ئۇ ھەممەيلەنگە ئايان. ھازىر ئۇيغۇر دىيارىدا بىرسى بىر كىتاب يېزىپ ئېلان قىلسا، ئۇنىڭدىن ئاران 3 مىڭدىن 5 مىڭ دانىغىچە سېتىلىدىكەن. ئون مىليونغا يېقىن نوپۇسقا ئىگە بىر مەدەنىيەتلىك مىللەت ئۈچۈن بۇ بىر نومۇس قىلىدىغان ئىش. مەن بۇ مەسىلە توغرىسىدا ئىككى قېتىملىق يازما "سۆھبەت" تىمۇ بىر ئاز توختالغان. بۇ قېتىم بۇنىڭدىن كۆپ توختالمايمەن.
2) بالا تەربىيىلەشكە ئەھمىيەت بەرمەسلىك. ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ناخشا-ئۇسسۇلغا ماھىر ۋە ئامراق، ھەمدە ئويۇنخۇمار ۋە مېھماندوست مىللەت ئىكەنلىكى ھەممىگە ئايان. مەن بۇرۇنمۇ ئېيتىپ ئۆتكەندەك، ئەگەر ئۇيغۇرلار يوقاپ كېتىش تەھدىتىگە دۇچار بولماي، دۇنيادا بىر ئاز يۇز-ئابرويغا ئىگە ھالدا ياشاۋاتقان بىر مىللەت بولغان بولسا، يۇقىرىقى ئەھۋال ھەرگىزمۇ بىر ئەيىپلەشكە تېگىشلىك ئىش بولالمايتتى. لېكىن، ھازىرقى رېئاللىق ئۇنداق ئەمەس. ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان تەقدىرنىڭ قايسى دەرىجىدە ناچار ئىكەنلىكىنى بۇ يەردە دەپ ئولتۇرۇشنىڭ ھاجىتى يوق. ناخشا-ئۇسسۇل ۋە سورۇن پائالىيىتىنىڭ ھازىر ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە تۇتقان ئىنتايىن نامۇۋاپىق ئورنى ۋە ئويناۋاتقان زىيانلىق رولى توغرىسىدا يالقۇن رۆزى ئەپەندى ئۆزىنىڭ "بىز قانداقلارچە ناخشا-ئۇسسۇل مىللىتى ئاتىلىپ قالدۇق؟" دېگەن ماقالىسىدە ئەتراپلىق تەھلىل ئېلىپ بېرىپتۇ. بۇ ماقالە
http://www.meripet.com/Academy
دېگەن تور بېتىدە بار بولۇپ، مەن ئوقۇرمەنلەرگە ئۇنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشنى تەشەببۇس قىلىمەن. ھازىر مەيلى ئۇيغۇر دىيارىدا بولسۇن ياكى چەت ئەلدە بولسۇن، نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار ئۆز پەرزەنتلىرىنىڭ ئايىغى چىقماستىلا ئۇسسۇل ئويناشنى دوراشنى باشلىغانلىقىدىن ئىنتايىن خۇشاللىنىدۇ، ھەمدە ناھايىتى پەخىرلىنىدۇ. شۇنداق، بالىڭىزنىڭ ئەڭ كۆپ كۆرۈدىغىنى سىزنىڭ ۋە باشقا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇسسۇل ئوينىشى بولغاندىكىن، بالىڭىزنىڭ ئەڭ كۆپ ئاڭلايدىغىنى سىزنىڭ "ئويناڭ بالام ئويناڭ" دېگەن دەۋىتىڭىز بولغاندىكىن، بالىڭىزنىڭ بىرىنچى بولۇپ ئۆگىنىدىغىنى ئۇيغۇر ئۇسسۇلى بولىدۇ. ئاق تەنلىكلەر ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلارنىڭ ئورنىدا بالىلىرىغا ئاشۇنداق كىچىك يېشىدىلا قايسى ئىشنى ئۆگىتىدۇ، بىلەمسىز؟ كىتاب ئوقۇشنى! بەزى ئانىلار قورسىقىدىكى تېخى تۇغۇلمىغان بالىلىرىغا ئۈنلۈك ئاۋاز بىلەن كىتاب ئوقۇپ بېرىدۇ. ئامېرىكىدىكى ھەر بىر كىچىك شەھەرلەرگە سېلىنغان شەھەر كۇتۇپخانىلىرىغا بارسىڭىز، نۇرغۇن ئاق تەنلىك ئانىلارنىڭ 5 ياشتىن كىچىك بالىلىرىنى شۇ يەردە بېقىۋاتقانلىقىنى كۆرىسىز. بەزىلىرى بالىلىرىغا كىتابنى ئۆزى ئوقۇپ بېرىدۇ. بەزىلىرى بولسا كىتابنى بالىسىغا ئوقۇتۇپ، ئۆزى يېنىدا چۈشەندۈرۈپ ياكى خاتا كەتكەن يەرلىرىنى تۈزىتىپ بېرىپ قاراپ ئولتۇرىدۇ. ياپونلۇق ئانىلارنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى پەقەت ئىككى: بالا تەربىيىلەش ۋە ئېرىنى كۈتۈش. ئۇلاردا ئۇيغۇرلارنىڭكىدەك ئولتۇرۇش ئاساسەن يوق بولۇپ، ئۇ ئانىلار ئۆمۈر بويى ئولتۇرۇش ۋە مېھماندارچىلىققا ئاساسەن بېرىپ باقمايدۇ. ياپونلۇقلارنىڭ ھازىرقى ساپاسى بىلەن مىللىي روھىي مانا مۇشۇنداق بارلىققا كەلگەن. سىز بالىڭىزغا كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا ئۇسسۇل ئويناشنى ئۆگەتسىڭىز بالىڭىز ئۇسسۇلغا ۋە باشقا ئويۇنغا ئامراق، ئۇلاردىن ئىنتايىن ھوزۇرلىنىدىغان بولۇپ چوڭ بولىدۇ. توپ ئويناشنى ئۆگەتسىڭىز توپقا ئامراق ۋە ئۇنىڭدىن ھۇزۇرلىنىدىغان بولۇپ چوڭ بولىدۇ. كىتاب ئوقۇشنى ئۆگەتسىڭىز بىر كۈن كىتاب ئوقۇمىسا تۇرالمايدىغان، بىر ئاز كىتاب ئوقۇمىسا ئاخشىمى ئۇخلىمايدىغان بولۇپ چوڭ بولىدۇ. ئويلاپ بېقىڭ: ئاخىرىدا قايسى خىلدا چوڭ بولغان بالا ئۇتۇپ چىقىدۇ؟ مەن 2006-يىلى ۋە 2007-يىلى يۇرتقا تۇغقان يوقلاشقا بارغاندا، تېلېۋىزوردا كىچىك بالىلارنىڭ ئۇسسۇل ئويناش ۋە ناخشا ئېيتىش مۇسابىقىسىنى كۆپ قېتىم كۆرۈپ قالدىم. ئاشۇنىڭغا ئوخشاش بىلىم مۇسابىقىسىمۇ بارمۇ؟ بۇ بالىلارنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئۆگىنىۋاتقان ئۇسسۇل بىلەن ناخشىلىرى يېتىشمەمدىكەن؟ 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا باشلانغان بىر دەۋرنى خەلقئارادا "سانائەت دەۋرى" دەپ ئاتايتتى. ھازىرقى دەۋرنى بولسا "بىلىم ئىشچىلىرى دەۋرى" (ئىنگلىزچە "knowledge worker age") دەپ ئاتايدۇ. ئۇيغۇرلار قايسى دەۋەردە ياشاۋاتىدۇ؟ "مېھماندارچىلىق سورۇن دەۋرى" دە دېسەك توغرا بولامدۇ؟ ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، ھازىر مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ ئولتۇرۇش-مېھماندارچىلىق ئۈچۈن سەرپ قىلىدىغان ۋاقتى كىشىنى چۆچۈتىدىغان دەرىجىدە كۆپ بولۇپ، بۇ ھادىسىنى مۇۋاپىق تەسۋىرلەش ئۈچۈن مەن ھازىر "قالاقلىق" دېگەن سۆزدىن باشقا سۆز تاپالمىدىم. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆزلىرىنىڭ بوش ۋاقىتلىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى بالا تەربىيىسى ئۈچۈن سەرپ قىلىدىغان ئاتا-ئانىلار ئىنتايىن ئاز.
ناخشا-ئۇسسۇل ئىنسانلارنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى بېيىتىدىغان بىر نەرسە، لېكىن ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئۆز مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قېلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان بىر نەرسە ئەمەس. شۇنداق بولغاچقا، ئۇيغۇرلاردىن ناخشا-ئۇسسۇل چولپانلىرى كۆپلەپ چىقسا، ھەمدە بۇ چولپانلار پۈتۈن دۇنياغا يۈزلەنسە، ئۇلار ئۇيغۇرنى دۇنياغا تونۇتالىشى ھەقىقەتەن مۇمكىن. ھەمدە نۆۋەتتە ئۇيغۇرنى دۇنياغا تونۇتۇشمۇ ناھايىتى مۇھىم. لېكىن ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنيادىكى قىممىتى ۋە ئورنىنى ئۆستۈرۈپ بېرەلمەيدۇ. كۆپىنچە ئەھۋالدا بىر مىللەتنى پۈتۈن دۇنيا تونۇغان بىلەن، ئۇنىڭ باشقىلار ئالدىدا ئېتىبارغا ئىگە بولۇشى، ياكى باشقىلار تەرىپىدىن قەدىرلىنىشى ناتايىن. مەسىلەن، سىگانلارنى پۈتۈن دۇنيا تونۇيدۇ، لېكىن ئۇلارنى ھېچ كىم كۆزگە ئىلمايدۇ. ئەرەپ دۆلەتلىرى ئىچىدە دۇنيا بويىچە ئەڭ بايلىرىدىن بىر قانچىسى بولغىنى بىلەن، ئۇلارنىمۇ غەرب ئەللىرى ئانچە كۆزگە ئىلمايدۇ. سەۋەبى ئۇلاردا پۇل بولغىنى بىلەن، نۆۋەتتىكى ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشقۇدەك قۇدرەت يوق. ياپونلۇقلار نۇرغۇن ياخشى نەرسىلەرنى ئىشلەپ چىقىرىدۇ. شۇڭا دۇنيا ئۇلارنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قىلىدۇ. يەھۇدىيلار بىر كىچىك مىللەت بولغىنى بىلەن، ئۇلارنىڭ ئىچىدە ھازىر ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تۆھپە قوشۇۋاتقانلار ناھايىتى كۆپ. شۇڭا غەرب ئەللىرى ئۇلارنى خېلى ئەتىۋارلايدۇ (يەھۇدىيلارنىڭ ئىنتايىن ناچار تەرەپلىرى، ھەتتا ئىنسانلارغا قىلغان جىنايى ئىشلىرىمۇ خېلى كۆپ، لېكىن ئۇلار مەن بۇ يەردە ئىلگىرى سۈرمەكچى بولغان ئىدىيە بىلەن مۇناسىۋەتسىز بولغاچقا، ئۇلار ئۈستىدە توختالمايمەن). نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت ئاستىدا، ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلىرىنىڭ ناخشا-ئۇسۇل ۋە سورۇن پائالىيىتىگە بولغان قىزىقىشىنىڭ دەرىجىسى تۆۋەنلىتىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا ئۇلارنىڭ كىتابقا بولغان قىزىقىش دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش، ئۇيغۇرلارنى دۇنياغا تونۇتۇش ۋە ئۇنىڭ دۇنيادىكى قىممىتىنى ئۆستۈرۈشكە قارىغاندا، ئوز مەۋجۇدلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئۇچۇن تېخىمۇ بەكرەك زورۇردۇر.
مەن ئۇيغۇر ئولتۇرۇشى مەسىلىسى ئۈستىدە بۇرۇنمۇ ئازراق توختالغان. قىزىقىدىغانلار ئۇنى تۆۋەندىكى تور بېتىدىن كۆرسە بولىدۇ (يازما سۆھبەت 2-قىسىم 12-سوئالنىڭ جاۋابى):
http://www.bilik.cn/bbs/viewthread.php?tid=2916&extra=&page=5
3) ئۇيۇشالماسلىق. مەن ئالدى بىلەن ئوقۇرمەنلەرنى مەمەتئېلى زۇنۇن ئەپەندىنىڭ "قوش مەسچىت" دېگەن ئەسىرىنى بىر ئوقۇپ بېقىشقا چاقىرىمەن. ئۇ ماقالىنىڭ تور ئادرېسى:
http://www.bilik.cn/dpindex.php?pagetype-bbsthread-a-tid-17004.html
مەن بۇنىڭدىن 6-7 يىل ئىلگىرى، بىر غەرپلىك تارىخشۇناس يازغان ئىنگلىز تىلىدىكى تارىخ كىتابىنى ئوقۇغان ئىدىم. بۇ كىتابتا ئۇيغۇر دىيارىنىڭ 1912-يىلىدىن 1949-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى تارىخى يېزىلغان ئىكەن. مېنىڭ شۇ كىتابنى ئوقۇپ ئېسىمدە قېلىشىچە، ئاشۇ مەزگىلدە ئۇيغۇر دىيارىدا مۇقىم تۇرغان گومىنداڭ ئەسكەرلىرىنىڭ سانى 30 مىڭدىن ئاشمايدىكەندۇق (ئەگەر مېنىڭ ئېسىمدە قالغىنى خاتا بولغان بولسا، توغرىسىنى بىلىدىغانلار مۇشۇ يازمىنىڭ ئاخىرىسىدا ئەسكەرتىپ قويغان بولسا). مەن كىتابنى ئوقۇپ مۇشۇ يەرگە كەلگەندە ئىنتايىن ھەيران بولغان ئىدىم: 30 مىڭ ئەسكەر قانداق قىلىپ نەچچە مىليون ئۇيغۇر خەلقىنى شۇنچە ئۇزاق بېسىپ تۇرالىغاندۇ؟ مېنىڭ كېيىن چۈشىنىشىمچە، گومىنداڭ ئەسكەرلىرىنىڭ ئاشۇنداق قىلالىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرسى، يۇقىرىقى "قوش مەسچىت" دېگەن ئەسەردە بايان قىلىنغان، بىرلىشىپ دۈشمەنگە قارشى تۇرماي، ئۇنىڭ ئورنىغا "ئۇ سېمىز، مەن ئورۇق" دەپ ئۆز-ئارا پاش قىلىشىپ، ئۆز-ئارا ئورا كولىشىپ، ئۆز-ئارا قەستلىشىپ، ئەڭ ئاخىرىدا ھەممىسى تەڭ ھالاك بولغانلىقى ئىكەن. ئۇيغۇرلاردىكى ئۆز-ئارا ئۇيۇشالماسلىق، بىرلىشىپ بىر ئىشنى ۋۇجۇدقا چىقىرالماسلىق ئەھۋالى ھازىرمۇ ئىنتايىن ئېغىر. بۇ ئەھۋال ئۇيغۇر دىيارىدىمۇ، چەت ئەلدىمۇ ئوخشاشلا مەۋجۇد، بۇ ناچار ئادەت ئۈچۈن ئۇيغۇرلار ھازىرمۇ ئىنتايىن ئېغىر بەدەل تۆلەۋاتىدۇ.
شۇڭا مەن بۇ مەسىلىدە كۆپ توختالمايمەن. مېنىڭچە ئۇيغۇرلارنىڭ پۇل بىلەن ۋاقىتنى سورۇن پائالىيىتىگە ھازىرقىدەك سەرپ قىلىشى، "ناچار ئادەت" دەرىجىسىدىن ئاللىقاچان ئېشىپ، "يۇقىرى دەرىجىلىك قالاقلىق" دەرىجىسىگە بېرىپ يەتتى، دېسىمۇ ئارتۇقچىلىق قىلمايدۇ. ئاتا-ئانىلارنىڭ پۇلى بىلەن ۋاقتى ئاساسەن سورۇن پائالىيەتلىرى بىلەن تۈگىگەنلىكتىن، بالىسىنى ياخشى تەربىيىلەشكە ۋاقتى بىلەن پۇلى يوق، ئۆزى كىتاب ئېلىپ ئوقۇيدىغانغىمۇ ۋاقىت بىلەن پۇلى يوق، بالىلىرىمۇ ياخشى تەربىيە كۆرەلمەي، ئۆزلىرىمۇ "ھەرىنى بىلەپ تۇرۇش" ئىشى بىلەن شۇغۇللىنالمايۋاتىدۇ. بۇ بىر يامان سۈپەتلىك ئايلىنىش جەريانىغا ئايلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قېلىشىغا مۆلچەرلىگۈسىز زىيانلارنى ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ. تەرەققىي تاپقان مىللەتلەردە ھەممىدىن بەك ئومۇملاشقان ئادەت كىتاب ئوقۇش ئادىتىدۇر. سورۇن مەدەنىيىتى ئەمەس. ئامېرىكىنىڭ پرېزىدېنتى، پارلامېنت ئەزالىرى، بىلل گايتىسكە ئوخشاش كارخانا چولپانلىرى، سپورت چولپانلىرى، كىنو چولپانلىرى، ۋە سەنئەت چولپانلىرىنىڭ كۆپلىرى مۇددەتلىك ھالدا يەسلى، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرگە بېرىپ، ياش-ئوسمۈرلەرگە كىتاب ئوقۇپ بېرىپ، ئۆز خىزمىتى ۋە كەسپى توغرىسىدا سۆزلەپ بېرىپ، ئۇلارنى كىتابنى كۆپ ئوقۇپ، ئىلىم-پەننى ياخشى ئۆگىنىپ، كەلگۈسىدە ئۆزلىرىدەك ئادەم بولۇپ چىقىشقا قىزىقتۇرىدۇ. بىزنىڭ ئىدارىمۇ ھەر ئايدا نەچچە قېتىم ئەتراپتىكى باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردىن كەلگەن ئېكىسكۇرسىيەچىلەرنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارغا كائىنات بىلىملىرى ۋە كائىناتنى تەكشۈرۈش تېخنىكىسى توغرىسىدا بىلىم سۆزلەپ، ئۇلارنى كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا تەبىئىي - پەن ۋە ئېنجېنىرلىك كەسىپلىرىگە قىزىقىدىغان قىلىشقا يېتەكلەيدۇ. مەن ئەمدى بۇنىڭدىن كۆپ گەپ قىلماي. ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئەھۋالىغا ئۆزىڭىز قاراپ بېقىڭ.