cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
پ.ئى.بارانوۋ نامىدىكى رۇسيە مەركىزىي ئاۋىئاتسىيە موتورلىرى قۇرۇلۇشى ئىنىستىتۇتىنىڭ بۆلۈم باشلىقى، تېخنىكا پەنلىرى دوكتورى، پروفېسسور ( 1935-يىلى تۇغۇلغان)تېلمان كەرىمبايېف ئۇزۇن مەزگىل سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ھازىرقى رۇسىيىنىڭ ھاۋا ماتورلىرى ساھەسىنىڭ مەخسۇس ئالەم كېمىسى ۋە رېئاكتىپ ئايروپىلانلارنىڭ ماتورلىرىنى ياساش تەتقىقاتلىرىنى باشقۇرغان. ئۇنىڭ تەتقىقاتلىرى سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە رۇسىيىنىڭ ئالەم تېخنىكىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر. تېخنىكا پەنلىرى دوكتورى، پروفېسسور تېلمان كەرىمبايېف ھازىرمۇ ئۆز ساھەسىدە ئىشلىمەكتە ۋە ئۆز ساھەسى بويىچە 30 دىن ئارتۇق دوكتور تەربىيىلەپ يېتىشتۈرگەن. ئۇ، رۇسىيىنىڭ ئاۋىئاتسىيە ماتورلىرى تەتقىقاتى ساھەسىدىكى يېتەكچى ئالىملاردىن بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئىنىسىسى كامىلجان كەرىمبايېفمۇ تېخنىكا پەنلىرى دوكتورى بولۇپ، ئاكىسى بىلەن ئوخشاش كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدۇ ۋە بۇ ساھەدىكى تونۇلغان ئالىملارنىڭ بىرىدۇر. ئۇ كۆپ قېتىم ياۋروپا مەملىكەتلىرى ۋە جۇڭگوغا تەكلىپ قىلىنغان.
فىزىكا پەنلىرى دوكتورى ، پروفېسسور دەمىر ساتتاروف، ئۇزۇن مەزگىل سوۋېت ئىتتىپاقى ( كېيىنكى رۇسىيە ) پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئوپتىكا تەتقىقات ئىنىستىتۇتىنى باشقۇرۇپ ، ئوپتىكا ساھەسىدە باشلامچى مۇتەخەسسىس سۇپىتىدە تونۇلغان. ئۇ، ئوپتىكا ساھەسىدىكى يېتەكچى ئالىملاردىن ھېسابلىناتتى.
ئاكادېمىك يارمۇھەممەد مۇبارەكوف ( 1944-1999)، پروفېسسور ئابلەخەت خوجايېف، پروفېسسور ئابدۇرېشىت ئېلىيېف ،پروفېسسور ئابدۇلەزىز ھاشىموف، پروفېسسور مۇرات ھەمرايېف (1936-1983) ۋە باشقىلار ئۆزبېكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئالىملىرى ئىدى.
ئاكادېمىك ئەزىز نارىنبايېف (1925-يىلى تۇغۇلغان ) ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە ياخشى تونۇلغان پەلسەپەشۇناس بولۇپ، ئۇنىڭ پەلسەپە دەرسىنى سابىق قىرغىزىستان رەھبەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپلىگەن رەھبىرى شەخسلەر ۋە ئالىملار ئاڭلىغان.
ماتېماتىكا پروفېسسورى ناتالىيا تۇرسۇن رەھىموف قىزى موسكۋادا مەخسۇس پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى ياشلارنى تەربىيىلەش مەكتىپى ئاچقان بولۇپ، رۇسىيە پرېزىدېنتى ۋلادىمىر پۇتىن ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇنىڭ تۆھپىسىنى يۇقىرى باھالىغان. ئۇ خەلقئارالىق ئۇچۇرلاشتۇرۇش ئاكادېمىيىسىنىڭ ئەزاسى،2003-يىللىق خەلقئارا ئۇچۇر مۇكاپاتىنىڭ ئېرىشكۈچىسى، رۇسىيە ۋە موسكۋا ھۆكۈمىتىنىڭ مۇكاپاتلىرىنىڭ ساھىبىدۇر. ناتالىيا تۇرسۇن قىزى موسكۋا 1501 -نومۇرلۇق پەن-تېنىكا ئوتتۇرا مەكتىپىنىڭ مۇدىرى بولۇپ، مەزكۇر مەكتەپتە مەخسۇس ياش پەن-تېخنىكا تالانتلىرى تەربىيىلىنىدۇ.
ئالمۇتىلىق ئۇيغۇر يىگىتى شۆھرەت مۇتەللىپوف 1994-يىلى، موسكۋادا گېنېتىكا ئىلمى بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغاندىن كېيىن، 1998-يىللىرىغا قەدەر موسكۋادىكى تىمىريازېف نامىدىكى يەزا-ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيىسى ۋە باشقا گېنېتىكا تەتقىقات ئورۇنلىرىدا ئىلمىي تەتقىقات قىلغان بولۇپ، كېيىن ئامېرىكىغا كېلىپ، ھازىر ئامېرىكىنىڭ ئورىگىن ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىشلىمەكتە ۋە غول ھۈجەيرە تەتقىقاتىغا ئورنىغا رەھبەرلىك قىلىپ، غول ھۈجەيرە تەتقىقاتى ساھەسىدە دۇنياۋى يېڭى بۆسۈشلەرنى ياراتتى. ئۇنىڭ سىڭلىسى مايسەم مۇتەللىپوۋامۇ شۇ ساھەدە دوكتورلۇق ئالغان ۋە ئىككىسى موسكۋادا بىرگە ئىشلىگەن، مايسەم مۇتەللىپوۋا ھازىر ئامېرىكىدىكى ئەڭ داڭلىق ماساچۇستىس تېخنىكا ئىنستىتۇتىدا پروفېسسور بولۇپ ئىشلىمەكتە.
قازاقىستانلىق ئۇيغۇر ئالىمى ئابدۇرەخىم ئايتبايېۋ قازاقىستاندا ماتېماتكا ساھەسىدە كاندىدات دوكتورلۇق ئالغاندىن كېيىن، ئامېرىكىدا داۋاملىق بىلىم ئاشۇرۇپ، ھازىر يېڭى مېكسىكا شىتاتىدىكى يېڭى مېكسىكا تېخنىكا ئىنىستىتۇتىنىڭ ماتېماتىكا پروفېسسورى بولۇپ خىزمەت قىلماقتا.
9. داڭلىق ھەربىي شەخسلەر
ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي خادىملار ۋە دۆلەت دەرىجىلىك قەھرىمانلارمۇ يېتىشىپ چىققان بولۇپ، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ سوۋېت-گېرمان ئۇرۇشىغا قاتناشقان ئۇيغۇرلاردىن مەسۈم ياقۇپوف ( 1914-1974)،داداش باباجانوف (1922-1985)، سۇلھى لۇتفۇللىن (1923-1986) قاتارلىق ئۈچ كىشىگە سوۋېت ئىتتىپاقى قەھرىمانى، مۆردىن تېيىپوفقا (1918-1999) قازاقىستان خەلق قەھرىمانى نامى بېرىلگەن. ئۇزۇن مەزگىل پولشا پارتىزانلىرى بىلەن بىرلىكتە جەڭ قىلىپ تۆھپە ياراتقان ئۇيغۇر جەڭچىسى قاھار شەرىپوفقا پولشانىڭ ئەڭ ئالىي قەھرىمانلىق « ئالتۇن كرېست» ئوردېنى بېرىلىپ، پولشا قەھرىمانى قاتارىدا سانالغان.
ئۇيغۇرلاردىن سوۋېت رۇسىيىسىنىڭ ئاقلارغا قارشى ئىچكى ئۇرۇشىدا گراجدانلار ئۇرۇشىنىڭ قەھرىمانى قاتارىدا سانالغان ماخمۇت خوجامياروفنىڭ نامى سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە رۇسىيىنىڭ ھەربىي-سىياسى تارىخىغا يەزىلغان. ماخمۇت خوجامياروف بولشېۋىكلارنىڭ سوۋېت ھاكىمىيىتىنى ئورنىتىشى جەريانىدا بولشېۋىكلارغا قارشى كۈچلەرنىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى ، سۈيدۈڭ شەھىرىنى بازا قىلغان گېنېرال لېيتىنانت ئالېكساندر دۇتوۋنى ئۆلتۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئورۇندىغانلىقى ئۈچۈن ئالىي مۇكاپاتقا سازاۋەر بولغان. ھازىرقى زامان رۇسىيە تارىخچىلىرى ماخمۇت خوجامياروفنى رۇسىيىنىڭ 20-ئەسىر تارىخىدىكى بىر قېتىملىق ئەڭ پاجىئەلىك مەخپىي ئۆلتۈرۈش ۋەقەسىنى ئورۇندىغۇچى شەخس سۈپىتىدە تىلغا ئالىدۇ شۇنىڭدەك ئاتامان دۇتوۋنى كوممۇنىستلارغا قارشى كۈچلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم قەھرىمان رەھبەرلىرىدىن بىرى قاتارىدا باھا بېرىپ، ئۇنى ئۆلتۈرگەن سوۋېت ھاكىمىيىتىنى قارىلايدۇ.
2-جاھان ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلارمۇ باشقا خەلقلەرگە ئوخشاش ئۇرۇش پاجىئەسىگە يولۇققان بولۇپ، 17 ياشتىن يۇقىرى 50 ياشتىن تۆۋەن ئەركەكلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئالدىنقى سەپلەرگە ئەۋەتىلگەن ۋە ئارقا سەپلەردىكى ئىشلارغا سېلىنغان. ھەتتا زور ساندىكى ئۇيغۇر قىزلىرىمۇ سوۋېت ئارمىيىسى تەركىبىدە ئۇرۇشقا قاتناشقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى تاكى بېرلىننى ئىشغال قىلىشقىچە بولغان 4 يىللىق ئۇرۇش مۇساپىسىنىڭ ھەممىسىگە قاتناشقان.
ئۇرۇش دەۋرىدە كۆپلىگەن ئۇيغۇر جەڭچىلىرى برېست، موسكۋا، لېنىنگراد،ستالىنگراد ، كىيېۋ ۋە باشقا جەڭ مەيدانلىرىدا ئۇرۇشقا قاتناشقاندىن سىرت يەنە ياۋروپا ئۇرۇش مەيدانلىرى ھەتتا مانجۇرىيىدىكى ياپونىيە ئارمىيىسىگە قارشى ئۇرۇش مەيدانلىرىدا بولغان.
ھازىرغىچە زادى قانچىلىك ئۇيغۇرنىڭ 2-جاھان ئۇرۇشىغا قاتناشانلىقى ھەققىدە ئېنىق مەلۇمات يوق. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر تارىخچىلىرى ئارىسىدا، 200 مىڭ، 100 مىڭ، 30 مىڭ دېگەندەك تۈرلۈك ئۇچۇرلار مەۋجۇت ، بىراق بۇلارنىڭ ھەممىسى يەنىلا غەيرى رەسمىي مەلۇملاتلاردىن ئىبارەت. ئەلۋەتتە، ئۆزبەكىستاننىڭ پەرغانە ۋادىسىدىن بارغانلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئۆزبېك كىملىكى بىلەن ئاتىلىپ قالغانلىقى، بۇلارنى قوشقاندا ھەقىقەتەن ئۇرۇشقا قاتناشتۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانىنىڭ كۆپ بولۇشى تەبىئىي. سوۋېت-گېرمان ئۇرۇشى دەۋرىدە ئۇيغۇرلاردىن ئوتتۇرا دەرىجلىك ئوفىتسېرلا يېتىشىپ چىققان بولۇپ، بۇلارنىڭ بەزىلىرى دىۋىزىيە سىياسىي كومىسسارى، پولك ۋە باتالىيون ، روتا كوماندىرىلىق ۋەزىپىلىرىنى ئاتقۇرغان.
سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتى 1979-1981-يىللىرى ئارىسىدا مەخسۇس ئۇيغۇرلاردىن « مۇسۇلمان باتالىيونى» قۇرغان بولۇپ، موسكۋا مەزكۇر باتالىيوننى ئالاھىدە قىسىم سۈپىتىدە مەشقتىن ئۆتكۈزۈپ قاتتىق چېنىقتۇرغاندىن كېيىن ، ئافغانىستانغا ئەۋەتكەن ئىدى. بۇ باتالىيون سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئافغانىستاندىكى ھەربىي پىلانلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا زور تۆھپە قوشقان بولۇپ، مۇتلەپ مەخپىيەتلىك ئىچىدە تەييارلانغان مەزكۇر « مۇسۇلمان باتاليونى»غا ئائىت سىرلار نۆۋەتتە بىر-بىرلاپ ئېلان قىلىنماقتا.
ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن يېتىشىپ چىققان گېنېرال مايور، پولكوۋنىك، پودپولكوۋنىك ۋە مايور دەرىجىلىك يۇقىرى سالاھىيەتلىك كوماندىرلارنىڭ سانىمۇ مەلۇم سالماقنى ئىگىلىگەن. ئۇلارنىڭ بىر قىسىمى ھازىرمۇ رۇسىيە، قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە ئۆزبېكىستان ئارمىيىسىدە خىزمەت قىلماقتا. ئۇلارنىڭ بىر قىسىمى دۆلەت مۇداپىئەسىنىڭ ئەڭ نازۇك ۋە مۇھىم ساھەلىرى ئۈچۈن ئىشلىگەن ئىدى. قازاقىستاندا رۇس تىلىدا نەشىر قىلىنغان « 20-ئەسىردىكى مەشھۇر ئۇيغۇرلار» ماۋزۇلۇق كىتابقا كىرگۈزۈلگەن مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، سوۋېت ئىتتىپاقى، رۇسىيە، قازاقىستان، ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان قاتارلىق جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ قوراللىق كۈچلىرى ۋە دۆلەت مۇداپىئە ، دۆلەت بىخەتەرلىك ۋە ئىچكى ئىشلار قىسىملىرىنىڭ 30 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر پولكوۋنىكى بولغان. ئەلۋەتتە، بۇلار پەقەت مەزكۇر كىتابقا كىرگۈزۈلگەنلىرىدىن ئىبارەت بولۇپ، يەنە كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ بۇ كىتابتىن ئورۇن ئالماي قېلىشى تەبىئىي.
مەسىلەن، بۇلارنىڭ ئارىسىدا رۇسىيە قوراللىق كۈچلىرىنىڭ گېنېرالى، چىلەكتە تۇرغۇلغان راۋىل تۇرسونوفنىڭ(1936-2005) نامى مەشھۇر بولۇپ، ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ ئالىي دۆلەت مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ۋە ئۇزۇن مەزگىل سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە رۇسىيە فېدېراتسىيىسىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ۋە بىخەتەرلىك ساھەسىدە خىزمەت قىلىپ، گېنېرال مايورلۇق ئۇنۋانىغا سازاۋەر بولغان ئىدى.
كىتابقا كىرگۈزۈلمەي قالغانلاردىن غالجات يېزىسىدا تۇغۇلغان نۇرەخمەت راخمانخۇنوف، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە كېيىنكى رۇسىيە ھاۋا ئارمىيىسىنىڭ يۇقىرى دەرجىلىك ئوفىتسېرى بولۇپ، ئۇ سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى مۇسۇلمان خەلقلىرى ئارىسىدا تۇنجى قېتىم شىمالىي قۇتۇپنى كېسىپ ئۆتكەن ئۇچقۇچى ئىدى. ئۇ، شىمالىي مۇز ئوكياننى تۆت قېتىم كېسىپ ئۆتكەن ۋە 15 سائەت رازۋېتكا ئايروپلانىنى قوندۇرماي ھەيدەپ سوۋېت ئىتتىپاقى ھاۋا ئارمىيىسى تارىخىدا رېكورت ياراتقان. ئۇ جەمىئىي 14750 سائەت شىمالىي قۇتۇپ رايونىدا ئۇچۇپ، سوۋېت ئىتتىپاقى-رۇسىيە ھاۋا ئارمىيىسى، دېڭىز ئارمىيىسى ۋە قۇرۇقلۇق ئارمىيىسىنى شۇنىڭدەك پەن-تېخنىكا ساھەسىنى كۆپ مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلىگەن ئىدى. نۇرەخمەت راخماخۇنوف ياقۇتىيە جۇمھۇرىيىتى ۋە لېنىنگرادتا( سانكىتپېتېربۇرگدا) خىزمەت قىلغان.
بۇلاردىن باشقا يەنە كەتمەن يېزىسىدا تۇغۇلغان ئەخمەت دارايېف دەسەلەپتە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ماگاداندىكى ھەربىي ئاۋىئاتسىيە ئورنىنىڭ ئايروپلانلارنىڭ ئۇچۇپ-چۈشىشى ۋە يول خەرىتىلىرىنى بەلگىلەش ئىشلىرى بويىچە باشلىقى، سوۋېت ئىتتىپاقى دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ قارا دېڭىز پىلوتىنىڭ ئاۋىئاماتكىسىدا پولكوۋنىك ئۇنۋانىدا ھۇجۇمچى ئايروپلانلار ئەترىتىنىڭ كوماندىرى بولغان .نۇراخمەت راخمانخۇنوف ئۆزىنىڭ بۇ ئەھۋالى ۋە دوستى ھاۋا ئارمىيە پولكوۋنىكى ئەخمەت دارايېفنىڭ ئەھۋالىنى مەن بىلەن بولغان ئۇچرىشىشتا تەپسىلىي سۆزلەپ بەرگەن ھەم سۆھبەت خاتىرىسى قالدۇرىۋالغان ئىدىم.
ئۆزبېكىستانلىق ئۇيغۇرلاردىن ۋىليام سادىقوف سوۋېت ئىتتىپاقى دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ يادرولۇق سۇ ئاستى پاراخوتىنىڭ 3-دەرىجىلىك كاپىتانى سۈپىتىدە يادرولۇق سۇ ئاستى پاراخوتىغا قوماندانلىق قىلىپ، پېنسىيىگە چىققان. ئۇ ھازىر موسكۋادا ياشايدۇ ۋە شائىر سۈپىتىدە تونۇلغان. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يادرولۇق سۇ ئاستى پاراخوتىنىڭ كوماندىرى بولۇش يېگانە ئشتۇر.
ئاتاقلىق دىپلوماتىيە خادىمى روبېرت تۇردىيېف سوۋېت ئىتتىپاقى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى ۋە كېيىنكى رۇسىيە تاشقى ئىشلار مىنسىتىرلىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرق مەملىكەتلىرى بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك ئەلچىلىك ۋەزىپىلىرىنى ئاتقۇرغان دىپلومات بولۇپ، ئۇ كۆپ قېتىم سوۋېت ئىتتىپاقى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى كوسىگىن بىلەن ئوتتۇرا شەرق مەملىكەتلىرى رەھبەرلىرى ئارىسىدا تەرجىمانلىق قىلغان ۋە بۇ دۆلەتلەردە ۋەكىل بولۇپ تۇرغان ئىدى. ئۇ يەنە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تۇنىستا تۇرۇشلۇق ئەلچىسى بولۇپ ئىشلىگەن شۇنىڭدەك يەنە سوۋېت ئىتتىپاقى رەھبىرى لېئونىد برېېژنېۋ بىلەن پەلەستىن رەھبىرى ياسىر ئارافات ئارىسىدىكى ئالاقىلاردا ھەم سۆھبەتلەردە رول ئوينىغان ۋە تەرجىمانلىق قىلغان ئىدى.
10. تەنھەرىكەت ساھەسىدىكى مۇۋەپپەقىيەتلەر
تەنھەرىكەت ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرى ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان ساھەدۇر. ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن تەنھەرىكەتنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرى بويىچە ئۆز جۇمھۇرىيەتلىرى، پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى، ئوتتۇرا ئاسىيا، ياۋروپا ھەم دۇنيا چېمپىيونلىرى بولغانلار خېلى كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ بەزىلىرى دۆلەتلىك كوماندىلارنىڭ ئاساسلىق ئەزالىرى سۈپىتىدە ھەر خىل مۇساقبىلارغا قاتناشقان. مەسىلەن، ماخمۇت ئۆمەروف 1950-يىللاردا پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە قارغا ئېتىش چېمپىيونى بولغان ھەمدە 1956-يىلى، مېلبورىندا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ئولىمپىك مۇسابىقىسىغا قاتنىشىپ ئەڭ يۈكسەك ئورۇننى ئىگىلەپ رېكورد ياراتقان ، 1960-يىلى رىمدا ئۆتكۈزۈلگەن ئولىمپىك مۇسابىقىسىدە چېمپىيون بولغان.
ماخمۇت ئۆمەروف 1956-يىلىدىن 1961-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا قارىغا ئېتىش بويىچە ئالتە قېتىم سوۋېت ئىتتىپاقى چېمپىيونى، ياۋروپا چېمپىيونى، دۇنيا چېمپىيونى بولغان. ئۇ، 1955-1961-يىللىرى ئارىسىدا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قارىغا ئېتىش ساھەسى بويىچە چېمپىيونلۇق سالاھىيىتىنى ساقلىغان بولۇپ، پەقەت ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىنلا چېمپىيونلۇق شەرىپى باشقىلارغا مەنسۇپ بولغان ئىدى. سوۋېت ئارمىيىسىنىڭ پولكوۋنىكى، ماخمۇت ئۆمەروف سوۋېت-گېرمان ئۇرۇشىغا قاتناشقان بولۇپ، قارىغا ئېتىش ماھىرلىقى بىلەن داڭ چىقارغان، ئۇ لېنىنگراد ھەربىي مېدىتسىنا ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا سازاۋەر بولۇپ، شۇ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ دوتسېنتى بولۇپ خىزمەت قىلغان ئىدى. ئالمۇتا شەھىرىدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان ماخمۇت ئۆمەروف ئۇستا سازاندە بولۇپ، دۇتار چېلىپ، ئۇيغۇر خەلق ناخشىلىرىنى ئېيتىشقىمۇ ماھىر بولغان ئىدى..
ئۇيغۇرلارنىڭ تۇنجى دۇنيا چېمپىيونى ۋە تۇنجى مېدىتسىنا دوكتورى ھەم پروفېسسورلىرىدىن بىرى ماخمۇت ئۆمەروف 1961-يىلى، 37 يېشىدا تۇيۇقسىز قوزغالغان يۈرەك تىقىلمىسى بىلەن لېنىنگراد ، يەنى ھازىرقى سانكىتپېتەربۇرگ شەھىرىدە ھاياتتىن خۇشلاشقان. ئۇنىڭ نامى سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە رۇسىيىنىڭ ئولىمىك ۋە دۇنيا چېمپىيونلىرى ئۈچۈن ھازىرلانغان كىتابنىڭ مۇقاۋىسىدىن ئورۇن ئالغان.
ئابدۇرېشىت ئابدۇللايېف 1970-يىللاردا كۆپ قېتىم سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ۋە ياۋروپانىڭ بوكس چېمپىيونى بولغان ھەمدە 1969-يىلى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ۋەكىلى سۈپىتىدە ئامېرىكىغا كېلىپ، «ئامېرىكا -سوۋېت ئىتتىپاقى» بوكس مۇسابىقىسىگە قاتناشقان. ئۇ، داڭلىق بوكس ماھىرى بولۇپلا قالماستىن بەلكى كۆپلىگەن ئۇرۇش فىلىملىرىدە باش رول ئوينىغان داڭلىق ئارتىست سۈپىتىدە تونۇلغان ئىدى.
غۇلجىدا تۇغۇلغان تۇيغۇن ناسىروف 1990-يىلى پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە چاڭغا بىلەن ئېگىزلىكتىن سەكرەش تۈرى بويىچە چېمپىيون بولغان. ئۇ قازاقىستاننىڭ مەزكۇر ساھەدىكى ئاتاقلىق ترىنېرى ھېسابلىنىدۇ.
غۇلجىدا تۇغۇلغان يەنە بىر نەپەر قازاقىستانلىق ئۇيغۇر خەمىت بارايېف سوۋېت ئىتتىپاقى تەنتەربىيە ماھىرى نامىغا سازاۋەر بولغان بولۇپ، ئۇ ھازىر قازاقىستاننىڭ خەلقىارا دەرىجىلىك بوكس مۇسابىقىسى رېپىرى سۈپىتىدە خەلقئارالىق مۇسابىقىلاردا رېپېرلىق قىلماقتا. ئۇ، ئىلگىرى -كېيىن قازاقىستانغا ۋەكىل بولۇپ، پولشا، جۇڭگو، ھىندىستان، تۇركىيە ۋە پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەردىكى مۇسابىقىلەرگە رېپېرلىق قىلغان.
سابىرجان روزىيېف قىلىچۋازلىق بويىچە ئىككى قېتىم سوۋېت ئىتتىپاقى چېمپىيونى، ئۈچ قېتىم دۇنيا چېمپىيونى، ئۈچ قېتىم ياۋروپا چېمپىيونى بولغان. ئۇ 22-قېتىملىق دۇنيا ئولىمپىك مۇسابىقىسىگە قاتنىشىپ، قىلىچۋازلىق بويىچە كۈمۈش مېدالغا ئېرىشكەن. سابىرجان روزىيېف 1992-1995-يىللىرى ئارىسىدا ئۆزبېكىستان تەنتەربىيە مىنسىتىرلىكىنىڭ مىنىستىرىلىق ۋە 1995-2003-يىللىرى ئۆزبېكىستان ئولىمپىك كومىتېتىنىڭ رەئىسىلىك ۋەزىپىسىنى ئاتقۇردى. سابىرجان روزىيېفقا ئۆزبېكىستان قوراللىق كۈچلىرىنىڭ پولكوۋنىكىلىق ھەربىي ئۇنۋانى بېرىلگەن.
قازاقىستان مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن زاكىر توختىيېف كاراتە تۈرى بويىچە دۇنيا چېمپىيونى ، ھىمىد توختاخۇنوف ئامېرىكىدا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا چامباشچىلىق مۇسابىقىسىدا دۇنيا چېمپىيونى، ۋېتنامدا ئۆتكۈزۈلگەن چامباشچىلىق-ساندا مۇسابىقىسىدە ئاسىيا چېمپىيونى بولدى. ئەخمەت جەلىلوف تايلاندچە مۇشتلىشىش ۋە ساندا بويىچە ئاسىيا چېمپىيونى ، كىكبوكىس بويىچە دۇنيا چېمپىيونى بولدى.
ئەركىن ئىمىنوف ئامېرىكىدا ئېغىرلىق كۆتۈرۈش بويىچە دۇنيا چېمپىيونىلىق شەرىپىگە ئېرىشتى. بۇنىڭغا يەنە باشقا مىساللارنىمۇ كۆرسىتىش مۇمكىن. ئەلۋەتتە، بىز بۇ يەردە يەنە باشقا ئونلىغان جۇمھۇرىيەت چېمپىيونلىرى ۋە باشقىلارنى بىر-بىرلەپ ساناپ كۆرسەتمىدۇق.
ئۇيغۇر يىگىتى رۇسلان پالتىيېف رۇسىيىنىڭ ئاتاقلىق پۇتبولچىسى بولۇپ، ئۇ «موسكۋا» كاماندىسىنىڭ ئاساسلىق ماھىرى ئىدى.
ھازىرقى رۇسىيىنىڭ داڭلىق پۇتبولچىسى، رۇسىيە ياشلار « زېنىت» كوماندىسىنىڭ 4-نومۇرلۇق مۇداپىئەچىسى جامالىدىن خوجانىيازوفنىڭ نامى پۈتۈن رۇسىيە ۋە مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىنڭ پۇتبول مەستانىلىرىغا ناھايىتى تونۇش. ئۇ رۇسىيىنىڭ ياشلار كومانىدىسىغا قاتنىشىپ، ياۋروپا بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن ياۋروپا لوڭقىسىنى تالىشىش مۇسابىقىدە ئىتالىيە كوماندىسىنى يېڭىپ چېمپىيون بولغان. ئۇ رۇسىيىنىڭ « زېنىت » كوماندىسى بىلەن ئۈچ يىللىق توختام تۈزگەن. جامالىدىن رۇسىيىدىكى ئەڭ ياش فۇتبول ماھىرى سۈپىتىدە داڭ چىقارغان.
خۇلاسە
ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى ئۇيغۇر دىئاسپورىسى يېقىنقى بىر ئەسىر ئىچىدە چار رۇسىيىنىڭ مۇنارخىزىملىق ھاكىمىيەت سىستېمىسى، سوتسىيالىستىك سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ دىكتاتورىلىق تۈزۈمى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ مۇستەقىل ھاكىمىيەت تۈزۈمىدىن ئىبارەت ئۈچ خىل دۆلەت تۈزۈمىدە ياشاش قىسمىتىگە دۇچ كەلدى. بۇ بىر ئەسىر جەريانىدا ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكى ، مىللىي مەدەنىيىتى ئۈزلۈكسىز راۋاجلاندى. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر دىئاسپورىسى بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئېغىر قىسمەتلىرىگە دۇچ كېلىپ، مىڭلىغان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى ياۋروپا ئۇرۇش مەيدانلىرىدا ھالاك بولدى. مىڭلىغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ستالىننىڭ 1937-1938-يىللىرىدىكى تازىلىشىنىڭ قۇربانىغا ئايلاندى.
سوۋېت ئىتتىپاقى ئەنە شۇ سىياسىي ئېھتىياج تۈپەيلىدىن 1960-1980-يىللىرى ئارىسىدا ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتىنى كۈچەيتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە 1986-يىلى، قازاقىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى قارمىقىدا مەخسۇس ئۇيغۇرشۇناسلىق ئىنستىتۇتى قۇرۇپ، 70 گە يېقىن ئۇيغۇر ئالىملىرىنى يىغىپ ئۇيغۇر تەتقىقاتىنى تەرەققى قىلدۇرغان ئىدى. قازاقىستان دۆلەتلىك رادىئو- تېلېۋىزىيىسى ئىدارىسى قارمىقىدا «ئالاتاۋ» پروگراممىسى تەسىس قىلىپ، ھەر كۈنى 1 سائەت ئۇيغۇرچە تېلېۋىزىيە پروگراممىسى تارقىتىلدى. قازاقىستاندىكى ئاباي نامىدىكى پېداگوگىكا ئىنستىتۇتى قارمىقىدا مەخسۇس ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات كافېدراسى، قازاقىستان دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتى قارمىقىدا جۇرنالىستىكا ساھەسى بويىچە ئۇيغۇر سىنىپلىرى، قازاقىستاندىكى ھەر قايسى نەشىرىياتلارنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك ئۇيغۇر بۆلۈمى ئىش ئېلىپ باردى. ھەتتا قازاقىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئىلمىي ئاخبارات جۇرنىلى رۇس، قازاق ۋە ئۇيغۇر ئۈچ تىلىدا چىقىرىلدى. يۇقىرىقىدەك بۇنداق سالاھىيەتلەر باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرگە بېرىلمىگەن ئىدى.
سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتى 1960-يىللاردا ئۇيغۇر سەنئەتكارلىرى تاشكەنتكە توپلاپ، ئۆزبېكىستان رادىئو-تېلېۋىزىيە كومىتېتىنىڭ قارمىقىدا ئۇيغۇر ناخشا-ئۇسۇل ئانسامبىلى تەسىس قىلىپ، ئۇيغۇر 12 مۇقامىنى رەتلەش ۋە لېنتىغا ئېلىشقا كىرىشكەن بولۇپ، تاشكەنت رادىئوسىنىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى پروگراممىلىرى كۈچەيتىلدى. تاشكەنتتىكى ئۇيغۇر ئانسامبىلى تاكى سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەنگە قەدەر مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان ئىدى. موسكۋا مانا بۇ بىر قاتار «غەمخورلۇقلىرى » ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قانداق ئېتىبار بېرىۋاتقانلىقىنى نامايىش قىلدى.
بىراق، سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ « گېئوستراتېگىيىلىك » مىللەتلىك سالاھىيىتى ئەمەلدىن قېلىپ، ئادەتتىكى ئاز سانلىق مىللەت ھالىتىگە قايتىپ كەلدى. سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە بېرىلگەن بۇ ئىمتىيازلار قەدەممۇ-قەدەم ئەمەلدىن قالدى. نۆۋەتتە، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئۇيغۇرلار ئۆز تىرىشچانلىقى ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ مەنىۋى ۋە ماددى قوللىشى بىلەن ئۆز مىللىي مەدەنىيىتىنى راۋاجلاندۇرۇش يولىدا تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە. قازاقىستان ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر تىلىدىكى باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپىنىڭ داۋاملىق راۋاجلىنىشىنى دۆلەت مەبلىغى ۋە پروگراممىسى بىلەن قوللىماقتا. ھەر يىلى دۆلەت نۇرغۇن مەبلەغ ئاجرىتىپ، ئۇيغۇر تىلىدىكى باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ دەرسلىك ماتېرىياللىرىنى نەشىر قىلىپ، بىر قانچە ئون مىڭ ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ ئۆز ئانا تىلىدا مائارىپ تەربىيىسى كۆرۈشنى قوللىماقتا. قازاقىستان ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مەكتەپلىرىگە نىسبەتتە ئۆز مىللىي تىلىدا دەرس ئۇتۇش، قازاقچە، رۇسچە تىللارنى مۇھىم دەرس سۈپىتىدە ئۆگىنىش سىياسىتى قوللانغان بولۇپ، شۇ سەۋەبتىن ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى پۈتۈن دەرسلەرنى ئۆز ئانا تىلىدا ئۆگىنىدۇ. بۇ جەھەتتىن قازاقىستان ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئۆز مىللىي مەدەنىيىتى ۋە مائارىپىنى ساقلاپ قېلىش ۋە تېخىمۇ راۋاجلاندۇرۇش ئىمكانىيىتى زوردۇر. ئەلۋەتتە، قىرغىزىستان ھۆكۈمىتىمۇ ئۇزۇن مەزگىل دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتى قارمىقىدا ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ ئىش ئېلىپ بېرىشىنى قوللىدى ۋە دۆلەت تېلېۋىزىيە ھەم رادىئو كومىتېتىدا ئۇيغۇرچە پروگراممىلارنىڭ بېرىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى. بىراق، قىرغىزىستان ۋە ئۆزبېكستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ رەسمىي سانىنىڭ ئاز بولۇشى ۋە تارقاقلىقى تۈپەيلىدىن مىللىي مەكتەپ مائارىپىنى بەرپا قىلىش ئىمكانىيىتى بولمىدى، ئەمما مىللىي مەدەنىيەت ۋە مىللىي كىملىكىنىڭ ساقلىنىشى ھەم تەشەببۇس قىلىنىشى داۋاملىق قوللاشقا ئېرىشىپ كېلىندى.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە ئۆزبېكىستان يەنە 20-ئەسىردىكى مەشھۇر ئۇيغۇر تارىخىي شەخسلىرىنىڭ ۋەتىنى بولدى. 1944-1946-يىللىرى ئارىسىدا« شەرىقى turk جۇمھۇرىيىتى»نىڭ رەئىسى بولغان مەشھۇر تارىخىي شەخس ئەلىخان تۆرە ، مىللىي ئارمىيە باش قوماندانى ئىۋان پولىنوۋ، مالىيە مىنىستىرى ئەنۋەر مۇسابايېف ، مىللىي ئارمىيە پولكوۋنىكى مەمەتجان يۈسۈپوف، مىللىي ئارمىيە پولكوۋنىكلىرىدىن غاپپارخان تۆرە، رەسۇلوف ۋە باشقىلار تاشكەنتتە ياشىدى. ش ت ج ھۆكۈمىتىنىڭ باش كاتىبى ئابدۇرەۋۇپ مەخسۇم ئىبرايىمى، مىللىي ئارمىيە مۇئاۋىن باش قوماندانى ۋە كېيىنكى جۇڭگو ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ گېنېرال مايورى زۇنۇن تېيىپوف، مىللىي ئارمىيە پولكوۋنىكى ۋە جۇڭگو ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ گېنېرال مايورى مەرغۇپ ئىسھاقوف ، خەلق قەھرىمانى غەنى باتۇر ۋە فاتىخ باتۇر ، مىللىي ئارمىيە پولكوۋنىكى ۋە كېيىنكى ش ئۇ ئا ر مەدەنىيەت نازىرى زىيا سەمەدى ، مىللىي ئارمىيە باش قوماندانلىق شىتابىنىڭ باشلىقى گېنېرال مايور ماژاروۋ ، 5-كورپۇس قوماندانى فاتىي لېسكىن، موڭغۇل ئاتلىق پولكىنىڭ كوماندىرى ئېردە بۇلغۇنوف، ش ئۇ ئا ر ياشلار كومىتېتىنىڭ باشلىقى بولغان باتۇر ئەرشىدىنوف ۋە ھاشىر ۋاھىدى، شۇ ئۇ ئا ر مۇزېيىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى ، مىللىي ھۆكۈمەتنىڭ چۆچەكتىكى كادىرلىرىدىن بىرى ، يازغۇچى يۈسۈپبېك مۇخلىسى ، مىللىي ئارمىيە پولك كومادىرى ئايتوغان يۇنۇچى ۋە مىللىي ئارمىيە زەمبىرەكچىلەر قىسىمىنىڭ كوماندىرى ئەسەت تېيىپوف قاتارلىق يۈزلىگەن يۇقىرى ۋە ئوتتۇرا دەرىجىلىك ھەربىي-سىياسىي ئەربابلار ئالمۇتىدا ياشىدى.
ئۈچ ۋىلايەت ھۆكۈمىتىنىڭ باش ساقچى ئىدارىسىنىڭ 1946-يىلىدىن كېيىنكى باشلىقى ، 1949-يىلى، سەيفىدىن ئەزىز بېيجىڭغا ماڭغاندا پۈتۈن ئۈچ ۋىلايەتنىڭ بىخەتەرلىك ئىشلىرىنى باشقۇرغان پولكوۋنىك نەبىجان يۈسۈپ ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ غۇلجىدىكى ئالاھىدە مەخپىي ۋەكىلى ھاكىم جاپپار، غۇلجا گارنىزون كوماندىرى ۋە ئاقسۇغا چۈشكەن ئەترەتنىڭ شىتاب باشلىقى ھۈسەيىن غازىيېف ، مىللىي ئارمىيە پولك ۋە شىتابى كوماندىرلىرىدىن خەمىت ئابباسوف، قېيۇم سابىر ھاجى، زاكىروف، خەمىت كەنجىبايېف ۋە ئابدۇرېيىم كەنجىيېف قاتارلىق يۈزلىگەن يۇقىرى ۋە ئوتتۇرا دەرىجىلىك ھەربىي-سىياسىي كادىرلار بىشكەك شەھىرىدە ياشىدى.
سودا-ئىقتىساد جەھەتتىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ كۆرسەتكەن تەسىرى ئالاھىدە كۈچلۈك بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تىجارەتتىكى ئىقتىدارى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە ياخشى تونۇشلۇق، سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرى ئارىسىدا بىر قىسىم مەشھۇر سودا-سانائەتچىلەر يېتىشىپ چىققان بولۇپ، فوربېس جۇرنىلىنىڭ تىزىملىكىگە كىرگەن مىلياردېر باي ئەلىبېك ئىبرايىموف بىلەن سودا-سانائەتچى ئالىمجان توختاخۇنوفنىڭ نامى رۇسىيە ۋە پۈتۈن مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىغا كەڭ تونۇلغان. ئۇلار بىر قىسىم مەبلەغلىرىنى سەنئەت، پەن-تېخنىكا، تەنتەربىيە قاتارلىق ساھەلەرگىمۇ ئىشلىتىپ، مەزكۇر ساھەنىڭ تەرەققىياتىغا تېگىشلىك ئۈلۈش قوشقان ئىدى.
خۇلاسە شۇكى، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە كېيىنكى مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىدا يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان مۇۋەپپەقىيەتلەر مەيدانغا چىقتى، ئاز نوپۇسلۇق ئۇيغۇرلار ئارىسىدىن ئەنە شۇنداق قابىلىيەتلىك ئەربابلار مەيدانغا كەلدى. گەرچە ئۇلارنىڭ كۆپىنچىس بىۋاسىتە سوۋېت دۆلىتى ۋە كېيىنكى ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتلىرى، ئىلىم-پەنى ، سەنئىتى ۋە باشقىلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلسىمۇ، بىراق ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئالدى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر مىللىتىگە تەۋە ۋە ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەرزەنتى ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇمىدى ھەم ھەر ۋاقىت ئەسكەرتتى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ئۆز خىمزەت ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۆز مىللىتىنىڭ مەدەنىيەت تەرەققىياتى ئۈچۈن بىر ئۇلۇش ھەسسە قوشۇشقا تىرىشتى. دېمەك، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەقىل-ئىدرىكى، قابىلىيىتى، تالانتىنىڭ سىمۋولى بولۇپ، ئۇيغۇر خەلقىدە ھەممە ئىقتىدارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى كۆرسەتتى. بۇلار مىللەتنىڭ مەدەنىيەت بايلىقلىرى ۋە قابىلىيىتى ھەم تالانتىنى تېخىمۇ جارى قىلدۇرۇشتا ئىلھام بۇلاقلىرىنىڭ بىر تامچىسى بولۇپ قالغۇسى!. ئۇيغۇر خەلقى ئۆزى ئۈچۈن پىداكار بولغان ھەر قانداق ئوغلانىنى قەدىرلەيدۇ، ئەسلەيدۇ ۋە سۆيىدۇ. مېنىڭ بۇ يەردە يازغىنىم مەدەنىيەت كاتېگورىيىسىغىلا مەنسۇپتۇر ئەلۋەتتە !.
مېنىڭ بۇ يەردە بۇ بىر قاتار ئەھۋاللارنى يېزىشىم پەقەت تارىخچىلىق بۇرچىنى ئادا قىلىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس، تارىخىي شەخسلەر ۋە قەھرىمانلارغا خەلق ئۆزى باھا بېرىدۇ!
ئەلۋەتتە، يۇقىرىدىكىلەر قىسقىچە ئومۇمىي باياندىن ئىبارەت بولۇپ، بىر پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت تارىخى چوڭ ۋە مۇھىم ئىلمىي ئەمگەكتۇر.
ئىزاھاتلار
—————————————————–
. Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.
.Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Национальный состав населения (оценка 1 января 2012 года)
. Этнический атлас Узбекистана. . Институт “Открытое Общество” – Фонд содействия – Узбекистан، 2002. Стр.217
. К 100 летию переселения уйгуров в Туркменистан. http://hamrajan.narod.ru/index.html
. رۇسىيە فېدەراتسىيىسىنىڭ 2010-يىللىق نوپۇس تەكشۈرۈش خۇلاسىسى.
. Избранные труды / Садвакасов،Гожахмет. Алматы:2005.
. Валиханов Ч.Ч. Избранные произведения. Наука،
1986. Алматы.
. Губаева С.С. Уйгуры и дунгане Ферганской долины // Современное развитие этнических групп Средней Азии и Казахстана. Ч. 2. М.، 1992. س.121
. Избранные труды / Садвакасов،Гожахмет. ،
. Захарова И.В. Указ. Соч. С. 223-224.
. Румянцев П.П. Уезды Жетысу.Алматы،
2000.
ماسساچۇسېتس تېخنولوگىيە ئۇنىۋېرسىتېتى
ماسساچۇسېتس سانائەت ئىنستىتۇتى (MIT) ماسساچۇسېتس شىتاتىنىڭ كامبرىج شەھىرىدىكى شەخسىي تەتقىقات ئۇنىۋېرسىتېتى. بۇ ئىنستىتۇت قۇرۇقلۇققا ياردەم بېرىش ، دېڭىز-ئوكيان ياردەم بېرىش ۋە ئالەم بوشلۇقى ياردەم بېرىش ئۇنىۋېرسىتېتى بولۇپ ، چارلېس دەرياسى بويىدا بىر مىلدىن ئارتۇق ئۇزۇنلۇقتىكى شەھەر رايونى بار. ئامېرىكىنىڭ سانائەتلىشىشنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىشىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن 1861-يىلى قۇرۇلغان MIT ياۋروپا پولات-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېت ئەندىزىسىنى قوللاندى ۋە قوللىنىشچان پەن-تېخنىكا كەسپىدە تەجرىبىخانا ئوقۇتۇشى تەكىتلەندى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ زامانىۋى ئىلىم-پەن ، قۇرۇلۇش ، ماتېماتىكا ۋە تېخنىكىنىڭ نۇرغۇن تەرەپلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا موھىم رول ئويناپ ، يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىلىم-پەن كۈچى بىلەن كەڭ تونۇلۇپ ، دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق ئالىي مەكتەپلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
. ئا.روزىباقىيېۋ م.روزىباقىيېۋا. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مۇنەۋۋەر پەرزەندى. ئالمۇتا، قازاقىستان.1987-يىلى، 48-بەت
دۇنيا سىستېما نەزەرىيەسى
1970-يىللاردىن كىيىن دۇنيانىڭ يىقىنقى زامان ئىقتىسادىي ئەندىزىسى ۋە ئىجتىمائىي تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا يىڭىچە بىر خىل كۆز قاراش دۇنيا سىستىمىسى نەزىرىيەسى بارلىققا كەلدى.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
. نەبىجان تۇرسۇن. پەرغانە ۋادىسىدىكى يوقىلىپ كەتكەن خەلق-ئۇيغۇرلار .تۈركىيە ھاجى تەپپە ئۇنىۋېرسىتەتىنىڭ ئىلمىي ماقالىلار توپلىمى. 2013.-يىلى، ئەنقەرە.
. بۇرھان قاسىموف. ئۇيغۇر خەلقلىرىدە مائارىپ ئىشلىرى. « كەمبەغەللەر ئاۋازى» ، 1922-يىلى.17-ئاۋغۇست.
دۇنيا سىستېما نەزەرىيەسى
بۇ سىستىمىنىڭ ئاساسلىق كۆز قارىشى شۇكى، 15-،16-ئەسىرلەردىن ئىلگىرىكى دۇنيا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئەندىزىسىدە ئىمپىرىيە مۇھىم رول ئوينايتتى. ۋەھالەنكى، دۇنياۋى ئىمپىرىيەلەرنىڭ ھالاك بۇلىشغا ئەگىشىپ كاپىتالىستىك ئىقتىسادىي سىستىما گۈللىنىشكە باشلىدى. گەرچە كاپىتالىزىم ئىمپىرىيە بولمىسىمۇ، ئىمپىرىيەلەر ئوينىغان رولنى ئويناشقا باشلىدى. ياۋرۇپانىڭ كۈچىيىشى بىلەن سانائەت ئىنقىلابى پارتلىدى.بۇنىڭ بىلەن زامانىۋى جەمئىيەتكە خاس دۆلەت ئەندىزىسى ۋە سىياسىي قۇرۇلمىلار مەيدانغا كىلىشكە باشلىدى. غەرپ دۇنياسى تەرەققى قىلغانسىرى غەرپ بىلەن شەرق ئارىسىدىكى پەرق چوڭىيىشقا باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن ئاسىيا، ئافرىقا ۋە غەرپ ئوتتۇرىسىدا تەرەققىياتتا تەكشىسىزلىك كۈرۈلۈشكە باشلىدى.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
. مۇنىر ئەرزىن. يەتتەسۇ ئۇيغۇرلىرىنىڭ تۇنجى گېزىتى. « ئەسىرلەر سىرى». «مىر» ئالماتي، 2012-يىلى، 244-245-بەتلەر.
. ئا.روزىباقىيېۋ م.روزىباقىيېۋا. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مۇنەۋۋەر پەرزەندى. ئالمۇتا، قازاقىستان.1987-يىلى51-بەت
دۇنيا سىستېما نەزەرىيەسى
ۋاللېر ستەيىننىڭ چۈشەنچىسىگە ئاساسلانغاندا، دۇنيا يىقىنقى زامان تەرەققىيات ئەندىزىسىدە تۈۋەندىكىدەكسىستىملار كۈرۈلدى: مەركەز دۆلەت، يەنى ئىقتىساد ۋە تېخنىكىدا ئىلغان دۆلەت. بۇ خىل دۆلەتلەرگە غەربىي ياۋرۇپادىكى ئەنگىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ۋەكىللىك قىلدى. مەركەز دۆلەتلەر دۇنيانىڭ يىقىنقى زامان پەن-مەدەنىيەت، ئىقتىساد ۋە تەرەققىيات يۈنىلىشىگە ۋەكىللىك قىلاتتى. مەركەز دۆلەتلەر ياۋرۇپا قىتئەسىگە جايلاشقان ئىدى. يېرىم چەت دۆلەت، يەنى ئىقتىساد ۋە تېخنىكىدا بىر ئاز ئىلگىرىلىگەن دۆلەت. بۇ خىلدىكى دۆلەتلەر مەركەز دۆلەتلەرگە بېقىنغاچ ئىلگىرىلەيتتى. پۈتۈن چەت دۆلەت. بۇ خىلدىكى دۆلەتلەردە نە تەرەققىيات، نە زامانىۋىلىق ئەندىزىسى يوق. بۇ خىلدىكى دۆلەتلەر ئافرىقا ۋە ئاسىيا رايۇنلىرىدا بۇلۇپ، پۈتۈنلەي مەركەز دۆلەتلەرگە بېقىنىپ ياشايتتى.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
17] .ئابدۇللا روزىباقىيېف. گېزەك مۇئەللىملەرنىڭ. « كەمبەغەللەر ئاۋازى» ، 1925-يىلى، 18-ئىيۇل سانى. ئابدۇللا روزىباقىيېف ماقالىلىرى توپلىمى. <<خەلقىم ئۈچۈن كۆيىدۇ يۈرەك>>. 1997-يىلى، ئالمۇتا. جازۇشى نەشىرىياتى 78-بەت
». بۇرھان قاسىموف. ئۇيغۇر خەلقلىرىدە مائارىپ ئىشلىرى. « كەمبەغەللەر ئاۋازى» ، 1922-يىلى.17-ئاۋغۇست
19]. ئابدۇمېجىت روزىباقىيېف. تەڭرىقۇل قۇتلۇق. « پەرۋاز» ، ئالمۇتا، 1991-يىلى، 7-بەت.
.مەشۇر روزىيېف. قايتا تۇغۇلغان ئۇيغۇر خەلقى. « قازاقىستان» نەشىرىىياتى. 1976-يىلى. ئالمۇتا. رۇسچە نەشىرى .189-190-بەتلەر
. 20-ئەسىردىكى داڭلىق ئۇيغۇرلار. ئۆزبېكىستان، قازاقىستان، قىرغىزىستان ، تۈركمەنىستان. ئالماتي، 2005-يىلى،192-197-بەتلەر ( رۇسچە)
. شۇ ئەسەر، 195-بەت
. سوۋېت ئۇيغۇر ئەدەبىياتى. ئالمۇتا ،ناۇكا. 1986-يىلى،35-51-بەتلەر
. خېلەم خۇدابەردىيېف. زامان ئىزغىرىنلىرىدا شۇڭغۇپ ( خاتىرىلەر). تاشكەنت.2003-يىلى، 99-106-بەتلەر
. Бармин В.А. Советский Союз и Синьцзян 1918-1941. 1998. بارنائۇل.
Коррупция в Политбюро: Дело «красного узбека». Федор Раззаков.».[27
سىياسىي بىيورودىكى چىرىكلىك: قىزىل ئۆزبېك دېلوسى) . 2009-يىلى، ئىنتېرنېت نۇسخىسى)
. 20-ئەسىر نامايەندىلىرى. يولداش ئەزەمەتوف نەشىرگە تەييارلىدى. روند. ئالماتا 2005.
. Галия ШИМЫРБАЕВА، Исмаил Юсупов: Моя совесть перед народом Казахстана чиста “Казахстанская правда”، 21 апреля
. 20-ئەسىردىكى داڭلىق ئۇيغۇرلار. ئۆزبېكىستان، قازاقىستان، قىرغىزىستان ، تۈركمەنىستان. ئالماتي، 2005-يىلى،2-17-بەتلەر ( رۇسچە)
.«يېڭى ھايات»گېزىتى، 1997-يىلى،15-فېۋرال .ئالمۇتا.
33] . 20-ئەسىر نامايەندىلىرى. يولداش ئەزەمەتوف نەشىرگە تەييارلىدى. روند. ئالماتا 2005.
. ئاتوم فىزىكىسى ، پلازما فىزىكىسى ۋە مىكروئېلېكترون كافېدراسىنىڭ پروفېسسورلار تەركىبى. . http://www.affp.mics.msu.su/sost/ ( رۇسچە)
.20-ئەسىر نامايەندىلىرى. يولداش ئەزەمەتوف نەشىرگە تەييارلىدى. روند. ئالماتا 2005.
.20-ئەسىردىكى داڭلىق ئۇيغۇرلار. ئۆزبېكىستان، قازاقىستان، قىرغىزىستان ، تۈركمەنىستان. ئالماتي، 2005-يىلى،( رۇسچە)
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مۇھەممەت مۇسا خارازىمى
مۇھەممەت مۇسا خارازىمى 780 – يىلى خارازىمنىڭ خىۋە شەھرىدە دۇنياغا كەلگەن. بۇ شەھەر كىيىنچە شەرقىي قارىخانىلار سۇلالىسىنىڭ تەۋەلىكىدە بولغان.
ئۇ ياش ۋاقتىدا خاقانىيە تىلى (ئۇيغۇر تىلى) دىن باشقا ئەرەپ ، يۇنان ، پارىس ، ھىندى تىللىرىنىمۇ پىششىق ئۆگەنگەن. ھەمدە ماتېماتىكا ، ئاستۇرنومىيە ، جۇغراپىيە ، مىدىتسىنا ۋە تارىخ پەنلىرىنى ئالاھىدە بىرىلىپ تەتقىق قىلغان. كىيىن مەشھۇر ماتىماتىك بولۇپ يىتىلگەندىن كىيىن ئەينى چاغدىكى شەرىق مەدەنىيىتىنىڭ مەركىزى باغداتقا تەكلىپ قىلىنىپ ئابباسىلار خاندانلىقىنىڭ 5- خەلىپىسى بولغان ھارۇن رەشىدنىڭ ئوغلى خەلىپە مەئىمۇن رەشىدنىڭ سارىيىدا <ھىكمەت ئۆي > دەپ ئاتالغان كۇتۇپخانىدا كۇتۇپخانا مەسئۇلى بولۇپ ئىشلىگەن.
ئۇ ئاساسلىق ئەسەر ۋە تەتقىقاتىنى مۇشۇ يەردە ۋۇجۇتقا چىقارغان.
ئۇنىڭ بۇ يەردە تۇنجى يازغان ئەسىرى «تىرىگونۇمىتېرىك قىممەتلەر جەدىۋىلى» دۇر.
مۇسا خارازىمى ماتېماتىكىدىكى بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دەرىجىلىك تەڭلىمىلەرنىڭ ئانالىتىك يىشىش ئۇسۇلىنى گېئومىتىرېيىلىك يىشىش ئۇسۇلىغا بىرلەشتۇرگەن تۇنجى ماتىماتىك. ئالگېبىرا ئىلمىنىڭ ئاساسچىسى ، ئۇنىڭ «ئالگىبېرا» دىگەن ئەسىرى دۇنيا ماتىماتىكا تارىخىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ .ئۇ يازغان «ئەلجەبىر ۋە مۇقابەلا>» (ئەزا يوتكەش ۋە ئوخشاش ئەزالارنى ئىخچاملاش) ، «ھېساب ئىلمى» قاتارلىق ئەسەرلىرى شەرىق ئىلىدە ئۇزۇن بىر مەزگىل دەرىسلىك بولۇپ قوللىنىپلا قالماستىن ، 1140- يىلغا كەلگەندە لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنغاندىن كىيىن (روبېرت تەرجىمە قىلغان) باشقا ياۋرۇپا تىللىرىغىمۇ تەرجىمە قىلىنىپ ئۇزۇن مۇددەت يوۋرۇپالىقلارنىڭ ماتىماتىكا دەرىلىكى قىلىپ ئىشلىتىلگەن.
ماتېماتىكىنىڭ تارماقى «ئالگىبېرا» مۇ ئەل خارازىمىنىڭ تۆھپىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر.
مۇسا خارازىمى ئوتتۇرغا قۇيغان تەڭلىمە يىشىشتىكى «ئەزا يۆتكەش» ، «ئەسلىگە قايتۇرۇش» ئۇسۇللىرى ئۇنىڭ كىتابىدا «ئەلجەبىر» دەپ يىزىلغان بولسا ، يوۋرۇپالىقلار ئۇنى (Algebr)
كومپىيوتېر بارلىققا كەلگەندىن كىيىن ، ھېسابلاش پىرۇگراممىسىنى تۇزۇشكە قوللىنىلدىغان پىروگرامما تىلىمۇ مۇشۇ ئالىمىمىزنىڭ نامى بىلەن «ئالگۇل تىلى» ( Algol تىلى) دەپ ئاتالدى. چۇنكى بۇ ئالىمنىڭ لاتىنچىلاشتۇرۇلغان ئىسمى Alqaritmus بولىدۇ ، بۇ شۇ ئىسىمنىڭ قىسقارتىلمىسى!!
مۇسا خارازىمى ياشىغان دەۋىرلەردە ھىندىلارنىڭ ماتېماتىكا ۋە ئاستۇرنومىيىگە دائىر «سىند ھىند» دېگەن ئەسەر ئوتتۇرا شەرىقتە دەستۇر كىتاب ھېسابلىناتتى ، مۇسا خارازىمى بۇ ئەسەرنىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا خاتالىق ۋە چۇشۇنۇكسىزلىك بارلىقىنى بايقاپ ، زور ئەجىر قىلىپ ئۇنى تۇزەپ توغرىلاپ ، چۇشىنىشلىك قىلىپ قايتا يىزىپ چىقىدۇ. بۇ ئەسەرگە يەنە يېڭى مەزمۇنلارنى قوشۇپ «يېڭى سىند ھىند» دېگەن ئوقۇشلۇقنى يىزىپ چىقىدۇ. بۇ ئەسەر ياۋرۇپا تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغاندىن كىيىن ياۋرۇپالىقلارمۇ بۇ ئەسەردە قوللىنىلغان ئەسلى ھىندىلەردە بولغان 0 نى ئۆز ئىچىگە ئالغان رەقەم شەكلى (0 ، 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7، 8، 9) بىلەن تونۇشۇپ ، ئۆزلىرى ئەسلى قوللىنىۋاتقان رىم رەقەملىرى ئورنىدا قوللانغان. ھەمدە بۇ ئەسەرنىڭ ئەرەپ تىلىدا يىزىلغىنىغا ئاساسەن ئۇنى «ئەرەب رەقىمى» دەپ ئاتاشقان .بۇ نام ھىلىمۇ شۇنداق ئاتالماقتا.
ئەرەپ ئالىملىرىدىن سارتۇن 9- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يىرىمىنى «خارازىم دەۋرى» دەپ ئاتىغان ، شۇنداقلا «مۇسا خارازىم ئۆز دەۋرىنىڭ ئەڭ ئۇلۇق ماتېماتىكى، شۇنداقلا ئەڭ ئۇلۇق ئالىمىدۇر» دەپ تەرىپلىگەن.
بۇيۇك ئۇيغۇر ئاتېماتىكى مۇسا خارازىمى 847 – يىلى ۋاپات بولغان. ئۇيغۇر خەلقى ئۇنى مەڭگۇ ياد ئىتىدۇ!
ئىلاۋە: بۇ بۇيۇك ماتېماتىكا ئالىمىمىزنىڭ مىللەت تەۋەلىكى ھەققىدە خەلىقئارادا نۇرغۇن ئىختىلاپ بار، پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيە قەۋىملىرى ئۇنى تالىشىدۇ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ئەرەب تىلىدا يىزىلغىنى ۋە ئەرەپ دۇنياسىدا ئىلىم تەھسىل قىلغىنى ئۇچۇن نۇرغۇن ماتېرىياللاردا ئەرەپ ماتېماتىكى -دەپ يىزىلغان. بۇ ھەقتە ئابلىز مۇسا سايرامى ئەپەندى نۇرغۇن تارىخىي پاكىتلارنى كۆرسۇتۇش نەتىجىسىدە، ئۇنىڭ ئۇيغۇر ئالىمى ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۇرۈپ ئىلمىي ئەسەرلەرنى ئىلان قىلغان. شۇڭا بىز شۇنداق قارىشىمىز كىرەك: ئۇنىڭ ئۇيغۇر ماتىماتىكا تارىخىدىكى ئورنىنى ھەرگىزمۇ ئاسانلىقچە باشقىلارغا ئۆتۇنۇپ بىرىشكە بولمايدۇ!
مەنبە: ئۇيغۇرلار تورى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مونتېۋىدېئو
left|thumb|250px|مونتېۋىدېئو left|thumb|250px مونتېۋىدېئو بولسا ئۇرۇگۋاي دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، مونتېۋىدېئونىڭ 1،325،968 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 34.53°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 56°10، رايونمۇرى 02.
جارىد كۇشنار
جارىد كۇشنار ئامىرىكا جۇمھۇر رەئىس دونالد ترامپنىڭ كۇيئوغۇلى، ئىۋانكا ترامپىنىڭ ئېرى، جۇمھۇر رەئىس مەسلىھەتچىسى، مەبلەغ سالغۇچى، ئۆي مۈلۈك سودىگىرى.
شىقىلداق
250px|thumb|شىقىلداق شىقىلداق(خەنزۇچە: 沙參) قوڭغۇراقگۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، شىقىلداققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، توسالغۇلارنى ئېچىش، ئۆپكىنى تازىلاش، خىلىت ھاسىل قىلىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
تونۇشتۇرۇلىشى
شىقىلداق قوڭغۇراقگۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، شىقىلداققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، تۈۋىدىن تىك ئۆسىدۇ. ئېگىزلىكى 50 - 001 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ يىلتىزى توم، كۇنۇس شەكلىدە، سىرتقى پوستى توق خورما رەڭدە بولىدۇ؛ يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسكەن، شەكلى تۇخۇمسىمان ياكى تېمىنىسىمان بولۇپ، گىرۋىكى رەتسىز ھەرە چىشلىق كېلىدۇ؛ گۈل رېتى كونۇسسىمان بولۇپ، ئۇچىدا ئۆسىدۇ. گۈلى سۇس كۆكۈش سۆسۈن، قوڭغۇراق شەكىللىك بولىدۇ. غوزا مېۋىسى تۇخۇمسىمان يۇمىلاق بولىدۇ.
خۇسۇسىيىتى
توسالغۇلارنى ئېچىش، ئۆپكىنى تازىلاش، خىلىت ھاسىل قىلىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
تەبىئىتى
ھۆل سوغۇق.
ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 15 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ.
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى باھار ۋە كۈزدە قېزىۋېلىپ، سىرتقى پوستىنى سويۇۋېتىپ، پاكىز يۇيۇپ، نېپىز يالپاقلاپ توغراپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ.
ئۆسۈش ئورنى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ تاغلىق جايلىرىدىكى كۈنگەي تاغ باغرى ۋە چىمەنلىكلەردە ئۆسىدۇ.
رېتسىپلار
20 گرام شىقىلداقنى سەككىز گرام ئۆرۈك مېغىزى، 12 گرام تەڭگىيوپۇرماق، سەككىز گرام چۈچۈكبۇيا بىلەن قوشۇپ سۇدا قاينىتىپ كۈنىگە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا مۇۋاپىق مىقداردا ئىچىپ بەرسە، كاۋاكلىق ئۆپكە سىلىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
12 گرام شىقىلداقنى 10 گرام ئۈجمە يوپۇرمىقى، 12 گرام گۈلسامساق، 20 گرام غاز ئوتى بىلەن قوشۇپ سۇدا قاينىتىپ كۈنىگە ئىككى 1 ~ 2 قېتىم، ھەر قېتىمدا مۇۋاپىق مىقداردا ئىچىپ بەرسە، قان تۈكۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ.
شايار بازىرى
شايار بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Shayar Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى گە جايلاشقان. شايار بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايىتى شايار ناھىيەسىگە جايلاشقان. شايار بازىرى شايار ناھىيەسىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادى، مەدەنىيەت مەركىزى. ئۆگەن دەرياسى بوستانلىقى كىندىكىگە جايلاشقان بولۇپ، شايار ناھىيىلىك خەلق ھۆكۈمىتى تۇرۇشلۇق جاي. ھازىرقى خىزمەت بىناسى سېدەباغ غەربىي كوچىسى 3-نومۇر، ئىگىلىگەن يەر كۆلىمى 4141.5 كۋادرات مېتىر، قۇرۇلۇش كۆلىمى 2226.76 كۋادرات مېتىر، خىش-بېتون قۇرۇلمىلىق تۆت قەۋەت. بازار ئىچىدە قاتنىشى قۇلايلىق، خەۋەرلىشىش تېز، ئىقتىسادنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا ئۆزگىچە ئەۋزەللىككە ئىگە.
مەمۇرىي رايونلار
شايار بازىرىغا قاراشلىق 10 مەھەللە ئاھالىلەر كومىتېتى بار: 2 مەمۇرىي كەنت، بىر گوفېڭ باغۋەنچىلىك مەيدانى، ئومۇمىي كۆلىمى 10.81 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى6820 مو، بۇنىڭ ئىچىدە باغ كۆلىمى 6614.9 مو؛ ئومۇمىي نوپۇس 40مىڭ 600 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەت 30 مىڭدىن ئارتۇق ئادەم ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ % 75.5 ئىگىلەيدۇ، يېزا ئاھالىسى 1900 دىن ئارتۇق بۇلۇپ، %5.8 نى ئىگىلەيدۇ.
كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق يولى
ئاپتورى: ئالبېرت روھان
تەرجىمىدە: ئەكرەم ئىلك
(ئاپتور ئالبېرت روھان ئاۋسترىيەلىك دىپلومات بولۇپ، ب د ت نىڭ كوسوۋونىڭ كەلگۈسى ئورنىنى بەلگىلەش ۋەزىپىسىدە مۇئاۋىن ئەلچىلىك رولىنى ئۆتىگەن. ئەسلى يازما 2018-يىلى 2-ئاينىڭ 2- كۇنى ياۋروپا تاشقى ئىشلار كېڭىشىنىڭ تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان. بۇ يازمىنى تەرجىمە قىلىپ سۇنۇشۇمدىكى مەقسەت شۇكى، گەرچە كوسوۋو ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ نوپۇس، جۇغراپىيە، دۈشمەن كۈچى قاتارلىق كۆرسەتكۈچلۈك ئامىللاردا نۇرغۇن پەرقى بولسىمۇ، ئەمما داۋانىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەشتە يەنە ئۆلچىگىلى بولمايدىغان زامان، خەلقارا ۋەزىيەت، خەلقارا قانۇننىڭ ئىلاستىكىلىقى، سىياسىي ئېھتىياج قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللارنىڭمۇ مەۋجۇتلۇقى، ئەمما ھەممىدىن مۇھىم ھەل قىلغۇچ ئامىلنىڭ ئېزىلگۈچى خەلقنىڭ تەۋرەنمەس مۇستەقىللىق ئىرادىسى ۋە ئۆچمەس ئۈمىدى ئىكەنلىكىنى يورۇتۇشتۇر.)
كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقى كەينىگە ياندۇرۇپ ئۆزگەرتكىلى بولمايدىغان ھەقىقەتكە ئايلاندى، گەرچە سېربىيە، روسىيە ۋە باشقا بەزى دۆلەتلەر بۇ رېئاللىقىنى ئېتىراپ قىلمىسىمۇ.
كوسوۋو 2008- يىلى 2- ئاينىڭ 17- كۈنى مۇستەقىللىق ئېلان قىلىپ، ياۋرۇپادىكى ئەڭ يېڭى دۆلەتكە ئايلاندى. بۇ دەقىقە 1990- يىللاردا بېلگرادنىڭ كوسوۋودىكى كۆپ سانلىق مىللەت ئالبانلاردىن تەركىپ تاپقان كوسوۋارلارغا بولغان باستۇرۇشىدىن كېلىپ چىققان ئۇزۇن ھەم قىيىن بولغان بىر مۇساپىنىڭ يۇقىرى پەللىسىدۇر. بۇ ھەم تالاش-تارتىشتا قالغان دەقىقە ئىدى، چۈنكى ئۇنىڭدا خەلقارا قانۇننىڭ ئىككى پرىنسىپى – دۆلەتنىڭ زىمىن پۈتۈنلۈكى بىلەن خەلقنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلىشى بىربىرىگە زىت كېلىپ قالغانىدى. ئەمما ئەڭ ئاخىرىدا خەلقارا قانۇندا كەڭ تۈردە قوبۇل قىلىنغان “سېستىمىلىق كەمسىتىشكە ئۇچرىغان ئاز سانلىقلارنىڭ ئايرىلىپ چىقىش ھوقۇقى بولىدۇ” دىگەن قاراش كوسوۋو مۇستەقىللىقىغە ئاساس بولدى. بۇ كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ب د ت ئەزالىقىدىكى دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىشىگە ئاساس بولدى. كوسوۋونىڭ تارىخى پەۋقۇلئاددە ئالاھىدە بىر ئۈلگە تىكلىدى.
كوسوۋونىڭ قانداق قىلىپ مۇستەقىللىققە ئېرىشكىنىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئاۋال بۇ تارىخنى بىلىش زۆرۈردۇر. 1989 – يىلى بېلگراد يۇگۇسىلاۋىيەنىڭ بىر ئۆلكىسى بولغان كوسوۋو بەھرىمەن بولۇپ كېلىۋاتقان كەڭ دائىرىلىك ئاپتونومىيىنى بىكار قىلدى. ئىككى يىلدىن كېيىن يۇگۇسلاۋىيە پارچلانغاندا، كوسوۋو باشقا ئالتە جۇمھۇرىيەتنىڭكىگە ئوخشاش بولغان فەدىراتسىيە گەۋدىسىنىڭ ئەزالىق سالاھىيىتىدىن مەھرۇم بولۇپ بولغانىدى. 1990 -يىللاردا سېربىيە ھۆكۈمىتى كوسوۋارلارنى ئىزچىل ھالدا كەمسىتىپ، ئۇلارنى سېربىيەنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش، سەھىيە ۋە مائارىپ سېستىمىسىنىڭ سىرتىدا قالدۇردى. بۇنىڭ ئىنكاسى سۈپىتىدە، ئىبراھىم رۇگوۋا باشچىلىقىدىكى كوسوۋار رەھبەرلىرى نەچچە يىلغىچە تېنچلىق بىلەن قارشىلىق كۆرسەتتى. بۇ خىل ھالەت ھىچقانداق ئىلگىرىلەشكە ئېرىشەلمىگەنلىكتىن، كوسوۋو ئازاتلىق ئارمىيىسى شەكىللەندى ۋە قوراللىق كۈرەش باشلاندى. بۇ يۇگۇسلاۋىيە ۋە سېربىيە ئارمىيىسىنىڭ كوسوۋارلارغا قارىتا زور كۆلەملىك ھەربىي ئوپېراتسىيە قوزغىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
1999 – يىلى 3- ئايدا فرانسىيەنىڭ رامبويلەت دىگەن يېرىدە ئۆتكۈزۈلگەن تېنچلىق سۆھبىتى مەغلۇب بولغاندىن كېيىن ، ناتو يۇگۇسلاۋىيىگە قارشى ھەربىي مۇداخىلە يۈرگۈش قارارىنى ئالدى. ھەربىي ھەركەت باشلانغاندىن كېيىن، يۇگۇسلاۋىيە قىسىملىرى كوسوۋارلارنى يۇرتىدىن تازىلاش قەدىمىنى تېزلەتتى ھەم 800 مىڭ كوسوۋارنى خوشنا دۆلەتلەرگە قوغلاپ چىقىرىشقا مۇۋەپپەق بولدى.
ناتونىڭ ئۈچ ئايغا يېقىن ھاۋا ھۇجۇمىدىن كېيىن، يۇگۇسلاۋىيە پرېزدېنتى سلوبودان مىلوشېۋىچ ئاخىرى بويۇن ئېگىپ، بارلىق ھەربىي قىسىملىرىنى كوسوۋودىن چېكىندۈرۈشكە ماقۇل بولدى. سېربلارنىڭ كوسوۋونى ئىدارە قىلىشىغا خاتىمە بېرىلدى. 1999-يىلى 6-ئاينىڭ 10-كۈنى، ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشى 1244- نومۇرلۇق قارارنى ماقۇللاپ، كوسوۋودا ب د ت رەھبەرلىكىدىكى ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت ۋە خەلقارا بىخەتەرلىك ساقلاش قىسمى تەسىس قىلىندى. ئۇندىن سىرت، ب د ت غا كوسوۋونىڭ كەلگۈسىدىكى ئورنىنى بەلگىلەيدىغان سىياسىي باسقۇچنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈش ھوقۇقى بېرىلدى.
ۋېنا سۆھبىتى باشلىنىشى بىلەنلا، ھەر ئىككى تەرەپنىڭ كوسوۋونىڭ ئورنى مەسىلىسىدىكى تۈپ نېگىزلىك مەيدانىدا ئۆزگىرىش بولمايدىغانلىغى ئېنىق بولدى. بېلگراد سېربلارنىڭ كوسوۋدىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداشقا بەل باغلىدى، كوسوۋارلار بولسا مۇستەقىللىقنىڭ بىردىنبىر ھەل قىلىش چارىسى ئىكەنلىكىدە چىڭ تۇردى. شۇ سەۋەبتىن، ب د ت كوسوۋونىڭ كەلگۇسى ئورنىنى بەلگىلەش ئالاھىدە ئەلچىسى ئىشخانىسىنىڭ دىققىتى تۆۋەندىكى نۇقتىلارغا، يەنى كوسوۋونىڭ كەلگۈسىدىكى ئورنى قانداق بولۇشىدىن قەتىنەزەر ھەل قىلىشقا تېگىشلىك بولغان مەسىلىلەرنىڭ مۇزاكىرىسىگە مەركەزلەشتى، ئۇ بولسىمۇ: مىللىي جەمىيەتلەرنىڭ ھوقۇقى، مەمۇرىي ھوقۇقنى تۆۋەنگە چۈشۈرۈش، سېرب پراۋىسلاۋىيە چىركاۋلىرىنى قوغداش، بىخەتەرلىك، مال- مۈلۈك ھوقۇقى ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەر. ئەمما ھەقىقەت شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ھەتتا مۇشۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە بىرەر كېلىشىم ھاسىل قىلىشمۇ مۈمكىن ئەمەس ئىدى. نەتىجىدە ئاختىسارى مەيلى قانچىلىك سۆھبەت ئۆتكۈزۈلسۇن كوسوۋونىڭ ئورنى مەسىلىسىدە ھەر ئىككى تەرەپ قوبۇل قىلالايدىغان بىرەر كېلىشىم ھاسىل قىلىش مۈمكىن ئەمەسلىكىنى يەكۈنلەپ چىقتى. ياۋروپا ئىتتىپاقى، روسىيە ۋە ئامېرىكا ۋەكىللىرى 2006- يىلى كۈزدە سۆھبەت ئورۇنلاشتۇرۇپ، بىرەر ھەل قىلىش چارىسى تاپماقچى بولدى. ئەمما نەتىجىدە ئاختىسارىنىڭ مۆلچىرىنىڭ توغرىلىقى ئىسپاتلاندى، خالاس. ئۆز ۋەزىپىسىنى ئىجرا قىلىش سۈپىتىدە، ئاختىسارى كوسوۋونىڭ يېقىنقى زامان تارىخى، كوسوۋودىكى رېئاللىق، ئالاقە گۇرۇپپىسىنىڭ يىتەكچى پرىنسىپلىرى ھەم ۋېنا سۆھبىتىدە ئوتتۇرىغا چۈشكەن ھەر قايسى تەرەپلەرنىڭ كۆز قاراشلىرىنى كۆزدە تۇتقان ئاساستا ئۆز تەكلىپىنى سۇندى.
2007 – يىلى 3- ئايدا ب د ت باش كاتىپى ۋە ھەر قايسى مۇناسىۋەتلىك تەرەپلەرگە سۇنۇلغان «كوسوۋونىڭ ئورنى مەسىلىسىنى ھەل قىلىشنىڭ ھەرتەرەپلىمىلىك پىلانى» (ئاختىسارى پىلانى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) زور دەرىجىدىكى مۇرەسسەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ ئۇنىڭدا گەرچە كوسوۋونىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا قارىتا «كوسوۋونىڭ باشقا بىر دۆلەت بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈشىگە يول قويۇلمايدۇ، كەلگۈسىدىكى بىخەتەرلىك كۈچلىرىگە چەكلىمە قويۇلىدۇ، مۇستەقىل بولغان دەسلەپكى مەزگىلدە خەلقارانىڭ نازارىتىدە بولىدۇ ۋە خەلقارالىق ھەربىي قىسىم داۋاملىق كوسوۋودا تۇرىدۇ» دېگەندەك بەزى چەكلىمىلەر قويۇلغان بولسىمۇ ئۇ يەنىلا مۇستەقىللىق ئۇقۇمى ئاساسىدا تۈزۈلگەن ئىدى،سېربلار كوڭۇل بۆلگەن مەسىلىلەر توغرىسىدا ئاختىسارى پىلانى كوسوۋودىكى سېرب جەمىيىتىنىڭ مەنپەئىتىگە پايدىلىق بولغان تۆۋەندىكىدەك كەڭ كۆلەمدىكى ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانىدى: يۇقۇرى مەمۇرى ھوقۇقنى شەھەر دەرىجىسىگىچە چۈشۈرۈش ۋە سېربلار كۆپ سانلىقنى ئىگەللىگەن يېڭى شەھرلەرنى بەرپا قىلىش ئارقىلىق سېربلارنىڭ زور دەرىجىدە ئۆز ئۆزىنى ئىدارە قىلىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش. ھۆكۈمەت، پارلامېنت ۋە باشقا ئالاقىدار ئورۇنلاردىكى ئورۇن سانىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئارقىلىق، سېرب ۋە باشقا ئاز سانلىق گۇرۇپپىلارنى كوسوۋونىڭ قارار ئېلىش باسقۇچىدا ئۆز نوپۇس نىسبىتىگە نىسبەتەن كۆپ يۇقىرى بولغان تەسر كۈچىگە ئىگە قىلىش. ئۇندىن باشقا ئاختىسارىنىڭ تەكلىبى يەنە سېربلارنىڭ پروۋىسلاۋىيە چىركاۋ مىراسلىرىنى قوغداشقا ئالاقىدار نۇرغۇن ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانىدى. بۇ تەدبىرلەرنىڭ مەقسىدى سېربلارنىڭ كوسوۋودا داۋاملىق تۇرۇشىغا ۋە قېچىپ كەتكەنلەرنى قايتىپ كېلىشكە ئۈندەشكە شارائىت يارىتىش ئىدى.
بۇ پىلان گەرچە كوفى ئانناننىڭ ئورۇنباسارى بانكىموننىڭ تولۇق قوللىشىغا ئېرىشكەن بولسىمۇ، ئەپسۇسلىنارلىقى، سېربىيە ئاختىسارى پىلانىنى رەت قىلدى، روسىيە بولسا بۇ پىلاننىڭ ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشىدە تەستىقلىنىشىغا توسقۇنلۇق قىلدى، بۇنىڭ ئەكسىچە، كوسوۋو رەھبەرلىرى ئاختىسارى پىلانىنى قوبۇل قىلدى ۋە بارلىق مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىلەرنى كوسوۋونىڭ قانۇنىغا كىرگۈزۈشكە ۋەدە بەردى. ئەمىلىيەتتىمۇ مۇستەقىللىق ئېلان قىلىنىپلا، كوسوۋو پارلامېنتى بۇ ۋەدىسىنى ئورۇنلىدى.
ۋېنا سۆھبىتى ۋە ب د ت ئالاھىدە ئەلچىسىنىڭ تەكلىپى بۇ قىيىن تۈگۈننى يېشىپ، كوسوۋونىڭ ئورنى مەسىلىسىنى ئۈزۈل-كېسىل ھەل قىلدى. كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقى كەينىگە ياندۇرۇپ ئۆزگەرتكىلى بولمايدىغان ھەقىقەتكە ئايلاندى، گەرچە سېربىيە، روسىيە ۋە باشقا بىر قىسىم دۆلەتلەر بۇ رېئاللىقنى ئېتىراپ قىلمىسىمۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بېلگراد بىلەن پرىستىنا ئوتتۇرىسىدىكى دىئالوگ ئۈستىدىكى تىرىشچانلىقىنىڭ سېربىيە ۋە كوسوۋو مۇناسىۋىتىدە تەدرىجى ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلىنىشىنى ۋە بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ ئاخىرقى ھىساپتا ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا بولۇش مۈمكىنچىلىكىنىڭ كوسوۋونىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئومۇمىيۈزلۈك ئېتىراپ قىلىنىشىغا يىتەكلىشىنى ئۈمىت قىلىمىز.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
تەيبېي شەھىرى
left|thumb|350px
تەيبېي شەھىرى بولسا جۇڭخۇئا مىنگو دىكىبىخاھار 2009 نوپۇس بار، تەيبېينىڭ 2،622،090 نوپۇسىبار، 271.7997 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 25.2°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 121°38، پوقتانومۇرى 100–106 رايۇننومۇرى 02.
«ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دېگەن كىتابنى ئوقۇغاندىن كېيىن
مۇھەممەد يۈسۈپ