Шинҗаң_Уйғур_Aптоном_Райони
асасий қурулуш
шинҗаңниң сиртқа ечиветиш сәвийиси үзлүксиз өсүп, җуңгониң ғәрпкәечиветиштики алдинқи сәпкә айланди. чегра бойлири, көврүк бойи(ярвропа - асия 2 - чоң қуруқлуқ көврүки) вә қатнаш ғол линийилиринибойлап, хәлқараға, мәмликәт ичигә кеңәйгән һәр тәрәплимилик, көпқатламлиқ, кәң даирилик сиртқа ечиветиш һалити тәдриҗий барлиққакәлди. һазир 1 - дәриҗилик порттин 17си, 2 - дәриҗилик порттин 12сиболуп, мәмликәт бойичә порт сани әң көп өлкә, аптоном районниң бириһесаблиниду. дөләт дәриҗилик тәрәққият районидин 3и (үрүмчи иқтисад- техника тәрәққият райони, үрүмчи юқири, йеңи техника кәсипләртәрәққият райони, шихәнзә иқтисад - техника тәрәққият райони), чеграиқтисадий һәмкарлиқ районидин 3 и (ғулҗа чегра иқтисадий һәмкарлиқрайони, чөчәк чегра иқтисадий һәмкарлиқ райони, бортала чеграиқтисадий һәмкарлиқ райони), екиспорт мәһсулатлирини пишшиқлашрайонидин 1 и һәмдә җуңго – қазақистан чегра иқтисад - сода вә мәбләғһәмкарлиқ райони (җуңго – қазақистан қорғас хәлқара чегра һәмкарлиқмәркизи), очуқ шәһәр, наһийидин 75 и болуп, 140 нәччә дөләт вә районбилән иқтисад - сода мунасивити орнитилди. 2007 - йили ташқи содаимпорт - екиспорт омумий соммиси 13 милярд 716 милйон долларғайетип, алдинқи йилдикидин %50.7, 2000 - йилдикидин 5.1 һәссә, 1978 -йилдикидин 583.7 һәссә ашти. буниң ичидә, импорт сода соммиси 2милярд 213 милйон долларға йетип, омумий сода соммисиниң ٪16.1иниигилиди; екиспорт сода соммиси 11 милярд 503 милйон долларға йетип,омумий сода соммисиниң ٪83.9ини игилиди; чегра аз соммилиқ содаомумий соммиси 9 милярд 417 милйон долларға йетип, омумий содасоммисиниң ٪68.7ини игилиди. чегрдин өткән мал миқдари 19 милйон 490миң тонниға йәтти, буниң ичидә, алатав портидин өткүзүлгән малмиқдари 17 милйон 300 миң тонниға йетип, омумий өткүзүлгән малмиқдариниң ٪87.4ини игиләп, җуңгодики қуруқлуқ портида мал өткүзүшмиқдари җәһәттә 2 - орунда турди. ташқи мәбләғдин пайдилиниш көлимиүзлүксиз зорайди, 1978 - йилдин тартип чәт әл содигәрлири биваситәсалған мәбләғ 812 милйон долларға йәтти. 1992 - йилдин башлап 16нөвәтлик үрүмчи ташқи иқтисад – сода йәрмәнкиси мувәппәқийәтликөткүзүлди. "үрүмчи сода йәрмәнкиси" җуңгониң ғәрбий қисми вә қошнадөләтләр ичидә тәсири хели зор иқтисад- сода катта йәрмәнкиси болупқалди. шуниң билән бир вақитта, оттура асия, ғәрбий асия юқириқатламлиқ мунбири, турпан үзүм байрими, үрүмчи кийим - кечәк байрими,қәшқәр җәнубий асия, оттура асия тавар сода йәрмәнкиси қатарлиқбир қатар паалийәтләрни өткүзүш арқилиқ сртқа ечиветиштикииқтисад-сода һәмкарлиқи үзлүксиз күчәйди. йеңичә оборотчилиқучқандәк раваҗлинип, зәнҗирсиман тиҗарәт тор нуқтиси 3 миңға йәтти,иҗтимаий истемал буюмлириниң парчә сетилиш омумий соммиси 84милярд 770 милйон йүәнгә йетип, алдинқи йилдикидин ٪16.5 ашти. өй -йәр - мүлүк, қатнаш трансипорт, амбарда сақлаш һәмдә почта – телеграф,хәвәрлишиш, топ вә парчә сетиш, йемәк - ичмәк кәспиниң көлими давамлиқкеңәйди. пул муамилә, суғурта, учур вә қанун мулазимити қатарлиқзаманиви мулазимәтчиликтә йеңи йүксилиш болуп, әнәниви оборотчилиқнизаманиви оборотчилиққа өзгәртиш қәдими тезләшти. омумий мүлүкчиликтәболмиған игилик ислаһат, ечиветш сиясити йолға қоюлғандин буянқиәң җанлиқ, әң тез тәрәққият мәзгилигә қәдәм қойди. 2007 - йилиниңахири, хусусий карханилар 68 миң 900ға, ройхәткә алдурған мәблиғи 91милярд 360 милйон йүәнгә, кәспкарлири 707 миң 900ға йәтти; йәккә сода- санаәтчиләр 483 миң 200гә, ройхәткә алдурған мәблиғи 10 милярд 880милйон йүәнгә, кәспкарлири 789 миңға йәтти. омумий мүлүкчиликтәболмиған игилик шинҗаңниң хәлқ игиликидики муһим тәркибий қисимғаайланди. иқтисад тәрәққий қилиш билән биргә, аптоном районимизниңпән - техника, маарип, мәдәнийәт, сәһийә, тәнтәрбийә, радио - кино -телевизийә қатарлиқ иҗтимаий ишлириму омумйүзлүк йүксәлди. пән -техника әмәлий күчи үзлүксиз күчәйди. радиониң аһалини қаплаш нисбити %5. 93 кә, телевизийиниңаһалини қаплаш нисбити %5. 93 кә йәтти. давалаш - сақлиқ сақлашшараити зор дәриҗидә яхшиланди, наһийә, йеза, кәнт дәриҗилик давалаш,алдини елиш, сақлиқ сақлаш тори йәниму мустәһкәмләнди, 2007 - йилниңахириғичә, аптоном районимиз бойичә сәһийә аппарати 7465 кә, кариват81 миң 700гә, сәһийә техник хадими 104 миң 700гә йәтти, һәммә наһийә(шәһәр)дә дохтурхана, сәһийә юқумлуқ кесәлниң алдини елиш понкити вәана - балилар сақлиқ сақлаш аппарати болуш, йеза (базар)лардашипахана, һәммә кәнттә давалаш орни болуш асасий җәһәттин ишқаашурулди. дөләт шинҗаңдики аз санлиқ милләт кадирларни йетиштүрүш,өстүрүш вә ишлитишкә интайин әһмийәт бәрди, 2007 - йилниң ахириаптоном районимиздики аптоном районимиздики аз санлиқ милләтмәмурлири 58 миң 900гә йетип, мәмурлар омумий саниниң ٪4.01ниигилиди, бир түркүм мунәввәр аз санлиқ милләт кадирлар, ихтисаслиқбашқурғучилар вә һәр хил кәспий техника ихтисаслиқлири һөкүмәтаппаратлири вә иқтисад, маарип, пән – техника, мәдәнийәт ишлирисаһәлиридә өз карамитини көрсәтмәктә. аз санлиқ милләтләрниң тил -йезиқиға вә өрп - адитигә толуқ һөрмәт қилинди, аз санлиқмилләтләрниң маарип, мәдәнийәт ишлири зор дәриҗидә тәрәққий қилди.һазир шинҗаңдики һәр хил маарипта көп хил аза санлиқ милләт йезиқибойичә дәрс өтүлиду. буниң ичидә асас маарип басқучида уйғур,хәнзу, қазақ, қирғиз, муңғул, шибә, рустин ибарәт 7 хил тилда оқутушйолға қоюлиду. шинҗаңдики гезитләр уйғурчә, хәнзучә, қазақчә,қирғизчә, муңғулчә, шибәчидин ибарәт 6 хил йезиқта нәшр қилиниптарқитилиду, аз санлиқ милләт йезиқидики гезит 134 хилға, жорнал 206хилға йетиду; шинҗаң хәлқ радио истансиси уйғурчә, хәнзучә, қазақчә,қирғизчә, муңғулчидин ибарәт 5 хил тилда аңлитиш бериду, шинҗаңтелевизийә истансиси уйғур, хәнзу, қазақ тилида аңлитишни ишқаашурди. аз санлиқ милләтләрниң классик әдәбий әсәрлиридин"қутадғубилик", "түркий тиллар дивани" вә аз санлиқ милләтләрниңтарихий дастани ‹‹җаңғир››, ‹‹манас›› қатарлиқ аз санлиқ милләтләрниңтарихий мәдәнийәт мираслири үнүмлүк қоғдалди вә тәрәққий қилдурулди.бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң маарип - пән - мәдәнийәт тәшкилати"җуңго шинҗаң уйғур муқам сәнити"ни "дуня инсанийәт ағзаки вәғәйрий маддий мираслири" қатариға киргүзди, 14 түрлүк ғәйрий маддиймәдәнийәт мираси тунҗи түркүмдики дөләт дәриҗилик ғәйрий маддиймәдәнийәт мираслири каталогиға киргүзүлди. йеңи җуңго қурулғандинкейин, партийә вә дөләт шинҗаңниң көп милләтлик район болуштәкалаһидиликини асас қилип, дөлитимизниң әһвалиға уйғун келидиған бирқатар милләт, дин сиясәтлирини түзүп чиқти һәмдә йолға қойди, азсанлиқ милләтләр топлишип олтурақлашқан җайларда миллий аптономийәтүзүмини йолға қоюп, һәр милләт хәлқниң өзигә өзи хоҗа болушһоқуқиға капаләтлик қилди. партийиниң динний етиқад әркинликисиясити әстайидил изчиллаштурулуп, динний затлар, динний сорунлар вәамминиң нормал диний паалийәтлири һөрмәт қилинди вә қоғдалди. һазираптоном районимиз бойичә диний паалийәт соруни 24 миңдин ашиду,буниң ичидә мәсчиддин 23 миң 900и, дин хизмәтчилири 29 миңға йетип, будинға етиқад қилидиған амминиң еһтияҗини қандурди. биз милләтләриттипақлиқи улуғ байриқини егиз көтүрүп, вәтәнпәрвәрлик вә милләтләриттипақлиқи асасий линийә қилинған идийиви тәрбийә паалийитини зоркүч билән қанат яйдуруп, партийиниң милләт, дин сиясити вә "миллийтерриторийилик аптономийә қануни"ни омумйүзлүк изчиллаштурдуқ вәәмәлийләштурдуқ. 1983 - йилдин буян, аптоном районимиз бойичә уда26 йил милләтләр иттипақлиқи тәрбийиси ейи паалийити қанатяйдурулди, ‹‹ 3 айрилалмаслиқ›› идийиси кишиләр қәлбидин чоңқурорун елип, баравәрлик, иттипақлиқ, һәмкарлиқ, инақлиқ асасидикисотсиялистик йеңичә милләтләр мунасивити барғансери мустәһкәмләнди.һазир шинҗаңниң иқтисади тәрәққий қиливатиду, милләтләр иттипақ, һәрқайси дин оттурисидики мунасивәт яхши, җәмийәт муқим, чеграмудапәси мустәһкәм, һәр милләт хәлқи хатирҗәм терикчилик қиливатиду,аптоном районимиз тарихтики әң яхши тәрәққият басқучида туриватиду.