cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orqun-Yénsey Yéziqi
thumb|537x537px|orqun-yénsey yéziqiJunggo we chet el alimliri bu yéziq bilen yézilghan menggü tash yadikarliqliri mongghuliyidiki orqun deryasi wadiliridin hem sibiriyidiki yénsey deryasi boyliridin tépilghachqa, tépilghan ornigha qarap orqun-yénsey yéziqi dep atighan. Shu waqitta bu yéziqni ishletken asasiy xelqning namigha qarap qedimki türk yéziqi, kök türk yéziqi dégen namlar bilen atighan. Bu yéziq yene shekil jehettin shimaliy yawropadin tépilghan qedimki gérmanlar ishletken ronik yéziqigha oxshap qalghanliqi üchün, qedimki türk-ronik yéziqi depmu atalghan. Shundaqla türkiy xelqlar bu yéziqni islam dinini qobul qilishtin burun ishletken yéziq bolghachqa, islamiyettin burunqi yéziq dégenge oxshash namlar bilenmu atighan. Bu namlar peqet yéziqshunaslar we tetqiqatchilar teripidin qoyulghan namlar bilenmu atighan. Bu namlar peqet yéziqshunaslar we tetqiqatchilar teripidin qoyulghan namlar idi. Bu heqtiki izdinish we tetqiqatlar netijiside bu yéziqning esli dolbarchin yéziqi deydighan namining barliqi heqqidiki melumat bizge kéyinrek melum boldi. Shuningdin kéyin bu yéziqni öz nami bilen dolbarchin yéziqi dep atash heqqide maqaliler yézilip, teshebbuslar otturigha qoyuldi. Biz bu derslikte memlikitimizde köprek qolliniliwatqan oqutquchi-oqughuchilargha tonushluq bolghan namni qollanduq.
Uyghur Orxun Yéziqqining élipbesi
A reading example: — inscription (LTR)
Orqun-yénsey yéziqida yézilghan medeniy yadikarliqlar uyghur millitining tarixini, siyasiy, iqtisadiy ehwalini, itnografiyisini, til-yéziqi, edebiyat-seniti we medeniyet tarixini tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige. Orqun-yénsey yéziqida yézilghan yadikarliqlarning asasliqi xaqanlar, qebile bashliqliri, leshker bashliqlirining qehrimanliq hayati, baturluqi, teswirlengen medhiyiler we ular ölgendin kéyin hayatliqidiki töhbiliri xatirilengen menggü tashlar bolup, ularning asasliqi töwendikilerdin ibaret.
1. Chorin menggü téshi.
2. Tunyuquq menggü téshi.
3. Köl tégin menggü téshi.
4. Bilge qaghan menggü téshi.
5. Kulchur menggü téshi.
6. Moyunchur menggü téshi.
7. Toqquz oghuz qaghani menggü téshi.
8- Suji menggü téshi.
9. Térxin menggü téshi.
10. Tes menggü téshi we bashqilar
Qarap Chiqmaq
Old Turkic script Көнетүркі жазуы
ئەنۋەر ھامۇت
پرافېسسور، دوكتور، دوكتور ئاسپىرانتلار يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى ئەنۋەر ھامۇت 1952-يىلى 6-ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. 1960-يىلى 9-ئايدىن 1969-يىلى 7-ئايغىچە ئۈرۈمچى شەھەرلىك 32-باشلانغۇچ مەكتەپتە، 1969-يىلى 9-ئايدىن 1971-يىلى 2-ئايغىچە ئۈرۈمچى تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغان.
دوكتور ئەنۋەر ھامۇت 1977-يىلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يەر شارى فىزىكىسى فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. 1992-يىلى 9-ئايدا ۋە 2004-يىلى 10-ئايدىن 11-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئامېرىكا سېنتېنارى ئىگىلىك باشقۇرۇش ئىنستىتۇتى ۋە ئامېرىكا كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان. ئەنۋەر ھامۇت ئالىي مەكتەپلەردە رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئۈستىگە ئېلىش جەريانىدا، بىر تەرەپتىن ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئىشلىرى ئۈچۈن كۈچ چىقارسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىزچىل ماگىستىر ۋە دوكتور ئاسپىرانتلارغا دەرس ئۆتۈپ ۋە ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىپ، ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرى بىلەنمۇ ھارماي شۇغۇللىنىپ كەلمەكتە. ئۇ 20-ئەسرنىڭ 80-يىللىرىدىن باشلاپ يەر تەۋرەشتىن ئالدىن مەلۇمات بېرىش بويىچە ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىكى 6.8 بال يەر تەۋرەشتىن ئالدىن مەلۇمات بېرىپ، دۆلەت، ئۆلكە مىنىستىرلىك دەرىجىلىك ئىككىنچى دەرىجىلىك ئىلگىرىلەش مۇكاپاتىغا، يەنە بىر تۈردە ئۈچىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «نېفىت ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى»، «رەھبەرلىك ئىلمىدىن قىسقىچە بايان» ناملىق كىتابلىرىنى نەشر قىلدۇرۇپ زور تەسىر پەيدا قىلدى. شۇنداقلا ھەرقايسى نوپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرناللاردا «نېفىت مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە سىياسىيغا بولغان تەسىرى توغرىسىدا»، «ئۇئارنىڭ ئەۋزەل بايلىقلىرىنىڭ ئۈنۈمى توغرىسىدا مۇھاكىمە»، «غەربىي رايونلارنى ئېچىش ۋە ئۇئارنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ھەققىدە تەتقىقات»، «ئۇئارنىڭ غەربىي رايونلارنى ئېچىش جەريانىدىكى ئەۋزەللىكلىرى ۋە چەكلەش ئامىللىرى ئۈستىدە تەتقىقات» قاتارلىق 22 پارچە ئىلمىي ماقالىسىنى يېزىپ كەسپداشلىرىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن.
ئۇ ھازىر جۇڭگو باشقۇرۇش پەنلىرى ئاكادېمىيىسىنىڭ ئۆمۈرلۈك ئاكادېمىكى، رۇسىيە ئالتاي چېگرا رايونى دۆلەتلىك سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ پەخرىي دوكتورى، قازاقىستان شەرق سانائەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، جۇڭگو خەلقئارالىق مائارىپ ئالماشتۇرۇش جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، ش ئۇئار خەلقئارالىق ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەركىزىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، 2002-يىللىق خەلقئارالىق تىنچ ئوكيان مۇھىتىنى يىراقتىن تەكشۈرۈپ پەرق ئېتىش ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ پەخرىي مۇئاۋىن رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنىمۇ قوشۇمچە ئۆتىمەكتە.
بالىلارغا ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىتىشنىڭ زۆرۈرلىكى
مۇھەممەد يۈسۇپ
شەكسىزكى، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىگە ئىماندىن قالسا، ئۆگىتىش ئەڭ زۆرۈر بولغان نەرسە ئۆزلىرىنىڭ ئانا تىلىنى ئۆگىتىشتىن ئىبارەتتۇر. بالىلارغا ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىتىش خۇددى ئۇلارغا قۇرئان ئۆگىتىش زۆرۈر بولغاندەك زۆرۈردۇر.
چۈنكى ئانا تىلى يوقىلىپ كېتىش خەۋپى ئاستىدا قالغان بىر مىللەتنىڭ، ئۆز ئانا تىلىنى خۇددى دىنىنى قوغدىغاندەك مەھكەم تۇتۇپ قوغدىشى، تەبىئىي زۆرۈرىيەتلەردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئىسلامدا مىللەتچىلىك يوق. ئەمما ئىسلامدا مىللەتلەرنىڭ تىلىنى، ئۆزگىچىلىكىنى ساقلاپ قېلىشقا ئەھمىيەت بېرىش بار. ئەمما بىر مۇسۇلمان مىللەتنىڭ تىلى مۇسۇلمان ئەمەس مىللەتلەرنىڭ تىلى ئاستىدا ئاستا-ئاستا ئىستېمالدىن قېلىش، ھەتتا يوقىلىپ كېتىش خەۋپىگە ئۇچرىغان ۋاقىتتا بۇ تىلنى قوغداپ قېلىشنى پەرز دەرىجىسىدىكى زۆرۈرىيەت دېسەك ھەرگىز ئاشۇرۇۋەتكەن بولمايمىز.
چۈنكى مەزكۇر مۇسۇلمان مىللەت ئەگەر ئۆزىنىڭ ئانا تىلىنى قوللىنىش ئورنىغا، مۇسۇلمان ئەمەس مىللەتلەرنىڭ تىلىنى قوللىنىشقا ئۆتكەن ۋاقتىدا، ئۆزىنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى ۋە ئىسلامىي ئەخلاقىنىمۇ ئاستا-ئاستا قولدىن بېرىپ قويۇشقا قاراپ يول ئالغان بولىدۇ. مۇنداق ئەھۋالغا چۈشۈپ قالغان بىر مىللەتنى ۋە ئۇنىڭ تىلىنى ساقلاپ قېلىش شۇ مىللەت خەلقى ئۈچۈن دىنىي ۋە مىللىي مەجبۇرىيەت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
بۇ مەسىلىدە ئانا ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلار بىلەن چەتئەللەردە، خۇسۇسەن ياۋروپا ۋە ئامېرىكىغا ئوخشىغان خەلقى مۇسۇلمان ئەمەس دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ۋەزىپىسى ئوخشىشىپ كېتىدۇ. ئۇ بولسىمۇ، دىنىنى ۋە ئانا تىلىنى جان تىكىپ قوغداشتۇر. ئۇيغۇر نەدە بولمىسۇن، ئۇيغۇر بولۇپ ياشىشى ۋە ئەجدادلىرىنىڭ ئىرادىسىگە ۋارىسلىق قىلىشى ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ دىنىي ئېتىقادى بىلەن ئانا تىلىنى ساقلاپ قېلىشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر.
تىلىمىز دىنىمىزنى قوغدايدۇ
بىر مىللەتنىڭ تىلى شۇ مىللەتنىڭ يەرشارىدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنىڭ كاپالىتىدۇر. بىز ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن، ئانا تىلىمىزنى ساقلاپ قالغانلىق ھەم مىللىتىمىزنى، ھەم دىنىمىزنى قوغداپ قالغانلىقتۇر. ئانا ۋەتەندىكى خەلقىمىز ئۈچۈن تېخىمۇ شۇنداق.
ھەر قانداق مىللەت ئۆزىنىڭ تىلى بىلەن تونۇلىدۇ ۋە ئۆز مەۋجۇدىيىتىنى ساقلاپ قالالايدۇ. شۇنىڭدەك تىل ھەر قانداق بىر مىللەتنىڭ روناق تېپىشىغا، ياكى ئەكسىچە دۇنيا يۈزىدىن غايىب بولۇپ كېتىشىگە سەۋەب بولىدىغان ئامىلدۇر.
كۆپ تىل بىلىش كىشىنىڭ بىلىم-سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى بولۇشىغا تۈرتكە بولىدىغانلىقىدا شەك يوق. ئەلۋەتتە، ئۇنى ئالقىشلاشقا ئەرزىيدۇ. لېكىن باشقا تىلنىڭ ھورىغا جىمىقىپ، ئۆز ئانا تىلىنى ئۇنتۇپ كېتىش، ياكى ئۇنى ئۆگەنمەسلىك ئۆز مىللىتى ئالدىدا ئۆتكۈزۈلگەن كەچۈرگۈسىز جىنايەتتۇر.
شۇڭا دەيمىزكى، بالىلارغا ئۆز ئاتا تىلىنى ئۆگىتىش قۇرئان ئۆگىتىشكە ئوخشاش زۆرۈرىيەتتۇر. بالىلار مەكتەپكە بېرىشتىن بۇرۇن ئۆزىنىڭ دىنىي ئەقىدىسىنى ۋە ئۆز ئانا تىلىنى مۇكەممەل ئۆگىنىپ بولۇشى لازىم. بۇ ياشتىكى بالىلارنىڭ مۇئەللىملىرى چوقۇم ئانا بىلەن ئاتا بولۇشى لازىم.
بىزنىڭ ئۇيغۇر تىلىمىز تولىمۇ قىممەتلىك ۋە قەدىرلىك بىر تىلدۇر. چۈنكى ئۇ بىزنىڭ ئانىمىزنىڭ تىلى. شۇڭا ئۇنى«ئانا تىل» دەيمىز. بىزنىڭ ئۇيغۇر تىلىمىز دۇنيادىكى نۇرغۇن تىللارغا ئوخشاشلا ھۆرمەتلىك تىلدۇر. بىزنىڭ ئۇيغۇر تىلىمىز دۇنيادىكى داڭلىق تىللاردىن ھەرگىز قېلىشمايدۇ.
ئانا تىلىمىز ئەجدادلىرىمىزنىڭ مىراسىدۇر
ئانا تىلىمىزنى قوغداش ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئىرادىسىگە ۋارىسلىق قىلغانلىقتۇر. بىزنىڭ ئۇيغۇر تىلىمىز ھېچبىر زامان ئۆزىنىڭ ئەھمىيىتىنى يوقاتقان ئەمەس. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ نەمۇنىلىرىدىن بولغان ئەلشىر نەۋائىي 15- ئەسىرنىڭ 90- يىللىرىدىلا، ئۆز زامانىسىدىكى ئۇيغۇر-تۈرك تىلىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ تىل ۋە ئەدەبىيات ساھەسىنى كونترول قىلىۋالغان پارس تىلىدىن ھېچبىر قالغۇچىلىكى يوق، بەلكى سۆزلۈك خەزىنىسى، ئىپادىلەش ئىقتىدارى ۋە قوللىنىش ئەپچىللىكى قاتارلىق جەھەتلەردە تېخى پارس تىلىدىن ئەۋزەل بىر تىل ئىكەنلىكىنى پاكىت ئارقىلىق ئىسپاتلاش ئۈچۈن «مۇھاكەمەتۇل لۇغەتەين» دېگەن شانلىق ئەسىرىنى يېزىپ چىققان ۋە پۈتكۈل خەلقى ئالەمگە جاكارلىغان.
ئۇنىڭدىن باشقا يەنە 11- ئەسىردە، ئاتاقلىق دانىشمەن بوۋىمىز يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ئەسەرلەرنى ئەرەب ۋە پارس تىللىرى بىلەن يازمىسا ئەسەر ھېساب قىلىنمايدىغان شۇنداق بىر شارائىتقا ئەمەل قىلماي دۇنياغا داڭلىق « قۇتادغۇبىلىك» ئەسىرىنى ساپ ئۇيغۇر تىلىدا يېزىپ چىققان. «قۇتادغۇبىلىك»نى تەتقىق قىلىپ كېلىۋاتقان ئالىملار شۇنى جاكارلىدىكى، بۇ ئەسەردە تۈرك تىلىدىن باشقا تىللاردىن كىرگەن سۆزلەر يوقنىڭ ئورنىدا. شۇ يۆنىلىش تەسىرىدە 14- ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 15- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ماۋارەئۇننەھردە ئىجادىي پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارغان لۇتفى، ئاتائىي ۋە سەككاكىيلارنىڭ غەزەللىرىمۇ ساپ ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا يېزىلغان. دېمەك، شۇ دەۋر شارائىتىدىمۇ ئەجدادلىرىمىز ئانا تىلىمىزنى كۆز قارچۇغىدەك قوغداپ كەلگەن.
ئەمدى بىزنىڭ دەۋرىمىزگە كەلگەندە، بىز ئۇنى قوغدىمىساق بولامدۇ؟
غول
غول ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئاساسلىق ۋېگېتاتىۋ (ئوزۇقلۇق) ئەزاسى بولۇپ، توشۇش، تىرەش، زاپاس ساقلاش ۋە كۆپىيىش قاتارلىق مۇھىم ۋەزىپىلەرنى زىممىسىگە ئالغان. يىلتىز تۇپراقتىن سۈمۈرگەن سۇ ۋە ئانئورگانىك تۇزلار غول ئارقىلىق يوپۇرماقتىكى «يېشىل زاۋۇت» لارغا يەتكۈزۈلۈپ پىششىقلاپ ئىشلىنىدۇ، يوپۇرماقتىكى فوتوسىنتېز ھاسىلاتلىرىمۇ غول ئارقىلىق ھەرقايسى «ئىسكىلات» لارغا توشۇپ كېلىنىپ زاپاس ساقلىنىدۇ.
ئۆسۈملۈكلەرنىڭ غوللىرى گەرچە خىلمۇخىل بولسىمۇ، لېكىن ھەممىسىدە بوغۇم ۋە بوغۇم ئارىلىقى بولىدۇ ھەمدە بوغۇملارنىڭ دىففېرېنسىيىلىنىشى بىلەن يوپۇرماق ياكى بىخلار ئۆسۈپ چىقىدۇ. غوللارنىڭ كۆپ ساندىكىلىرى تىك ئۆسىدۇ، لېكىن ئۈزۈم، تاتلىقياڭيۇ قاتارلىقلارنىڭكىگە ئوخشاش ياماشقۇچى غول ۋە يەر بېغىرلىغۇچى غوللارمۇ بار.
غوللارنىڭ كۆپىنچىسى سىلىندىر (تۈۋرۈكسىمان) شەكىلدە بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ فىزىئولوگىيىلىك فۇنكسىيىسى ۋە تۇرۇۋاتقان مۇھىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى، ئوخشاش ھەجىملىك شەرت ئاستىدا سىلىندىر شەكلىنىڭ سىرتقى يۈزى ئەڭ كىچىك بولىدۇ، سىرتقى يۈزى قانچە كىچىك بولسا پارغا ئايلاندۇرۇش مىقدارى شۇنچە ئاز بولىدۇ. شۇڭا، غولنىڭ بۇ خىل شەكلى (مورفولوگىيىسى)، ئۇنىڭ بوشلۇقتا ئۇزاق مەزگىل ئۆسۈش جەريانىدىكى ماسلىشىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر.
غوللارنىڭ ئىچكى تۈزۈلۈشى ئاساسەن ئوخشىشىدۇ. توغرىسىغا كېسىلگەن ياغاچنىڭ كەسمە يۈزىدىن بەزى قىسمىنىڭ شالاڭ ۋە بوش، رەڭگى سۇسراق ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ، بۇ باھاردا ئۆسۈپ شەكىللەنگەن ئەتىيازلىق ماتېرىيال (دەسلەپكى ماتېرىيال) ھېسابلىنىدۇ؛ بەزى قىسمىنىڭ زىچ ۋە چىڭ، رەڭگى قېنىقراق ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ، بۇ يازنىڭ ئاخىرلىرى ۋە كۈزنىڭ باشلىرىدا ئۆسۈپ شەكىللەنگەن كۈزلۈك ماتېرىيال (كېيىنكى ماتېرىيال) ھېسابلىنىدۇ. ھەر يىلى ئۆسكەن ئەتىيازلىق ۋە كۈزلۈك ماتېرىياللار بىرلىشىپ بىر يۇمىلاق ھالقىنى تۈزىدۇ، مانا بۇ دەل - دەرەخلەرنىڭ يېشىنى خاتىرىلەيدىغان »يىل ھالقىسى«دۇر.
غولنىڭ يەنە بىر رولى غايەت زور دەرەخ تاجىسىنى كۆتۈرۈپ تۇرۇش ھەم يوپۇرماق، گۈل (چېچەك) ۋە مېۋىلەرنىڭ بوشلۇقتا يېيىلىپ تۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش بولۇپ، بۇ فوتوسىنتېز رولىنىڭ ئېلىپ بېرىلىشىغا، چېچەكلەش ۋە مېۋىلەشكە، ئۇرۇقلارنىڭ تارقىلىشىغا پايدىلىق. غولنىڭ ئاساسلىق توقۇلمىلىرىدا يەنە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى زاپاس ساقلاش ئىقتىدارى بولىدۇ، يەر ئاستى غول ۋە قىسمەن يەر ئۈستى غوللارنى ئۆسۈملۈكلەرنى كۆپەيتىشكە ئىشلىتىشكىمۇ بولىدۇ.
غوللارنىڭ ئىقتىدار (فۇنكسىيە)لىرىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. ئۇزاق مەزگىللىك تەدرىجىي تەرەققىي قىلىش ۋە ئۆزگىرىش جەريانىدا نۇرغۇنلىغان شەكلى ئۆزگەرگەن غوللار شەكىللەنگەن. مەسىلەن، نېلۇپەر، بامبۇك قاتارلىقلارنىڭ يىلتىزسىمان غولى؛ باش پىياز، سامساق قاتارلىقلارنىڭ تەڭگىچە غولى؛ بېجىق، سۇ ئوقياسى قاتارلىقلارنىڭ شارسىمان غولى؛ تاتلىق زەنجىۋىل، قۇددۇس ئوت قاتارلىقلارنىڭ تۈگۈنەك غولى؛ توخۇچىڭگىلىكى، ھەشقىپىچەك قاتارلىقلارنىڭ يۆگىمەچ غولى؛ كاۋا، ئۈزۈم قاتارلىقلارنىڭ ياماشقۇچى غولى؛ تاتلىقياڭيۇ، بۆلجۈرگەن قاتارلىقلارنىڭ يەر بېغىرلىغۇچى غولى؛ ھۆرىگۈلنىڭ يوپۇرماقسىمان غولى؛ دولانىنىڭ تىكەنسىمان غولى قاتارلىقلار.
ۋاڭ تيېمىڭ
1984.02-1992.06 لياۋنىڭ ئۆلكىسى جىنجۇ شەھەرلىك ئاشلىق مەكتىپى ئوقۇغۇچىلار بۆلۈمىنىڭ خادىمى، مۇئاۋىن باشلىقى، ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى، بۆلۈم باشلىقى بولغان؛
1992.06-1996.11 لياۋنىڭ ئۆلكىسى جىنشى (خۇلۇداۋ) شەھەرلىك شەھەر قۇرۇلۇشى ئۇنىۋېرسال تەرەققىيات ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان؛
1996.11-2001.04 لياۋنىڭ ئۆلكىسى خۇلۇداۋ شەھەرلىك شەھەر قۇرۇلۇشى ئۇنىۋېرسال تەرەققىيات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى (مۇئاۋىن ناھىيە دەرىجىلىك) بولغان؛
2001.04-2001.12 لياۋنىڭ ئۆلكىسى خۇلۇداۋ شەھەرلىك قۇرۇلۇش كومىتېتى پارتكومىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن مۇدىرى، شەھەرلىك شەھەر قۇرۇلۇشى ئۇنىۋېرسال تەرەققىيات ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان؛
2001.12-2002.2 لياۋنىڭ ئۆلكىسى خۇلۇداۋ شەھەرلىك قۇرۇلۇش كومىتېتى پارتكومىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان؛
2004.11-2009.11 لياۋنىڭ ئۆلكىسى خۇلۇداۋ شەھەرلىك شەھەر-يېزىلارنى پىلانلاپ قۇرۇش كومىتېتى پارتكومىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان؛
2009.11-2010.08 لياۋنىڭ ئۆلكىسى خۇلۇداۋ شەھەرلىك شەھەر-يېزىلارنى پىلانلاپ قۇرۇش كومىتېتى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان؛
2010.08-2010.09 لياۋنىڭ ئۆلكىسى خۇلۇداۋ شەھەرلىك تۇرالغۇ ئۆي ۋە شەھەر-يېزا قۇرۇلۇشى كومىتېتى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇئاۋىن مۇدىرى قوشۇمچە شەھەر ئۇنىۋېرسال قانۇن ئىجرا قىلىش تارماق ئەترىتىنىڭ باشلىقى بولغان؛
2010.09-2012.02 خەينەن ئۆلكىسى سەنيا شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى (باشقارما دەرىجىلىك)، شەھەرلىك ھۆكۈمەت ئىشخانىسى پارتگۇرۇپپىسىنڭ ئەزاسى بولغان؛
2016.11-2017.02 خەينەن ئۆلكىسى سەنيا شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى پارتگۇرۇپپسىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان؛
2017.02-2019.01 خەينەن ئۆلكىسى سەنيا شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى پارتگۇرۇپپسىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى، شەھەرلىك پارتكوم مائارىپ خىزمىتى كومىتېتىنىڭ شۇجىسى (قوشۇمچە) بولغان؛
2019.01 خەينەن ئۆلكىسى سەنيا شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى پارتگۇرۇپپسىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان.
موللاق ئېتىشى
خەينەن ئۆلكىلىك ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى، رېۋىزىيە كومىتېتىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، يېقىندا خەينەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ تەستىقلىشى بىلەن، ئۆلكىلىك ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى، رېۋىزىيە كومىتېتى، سەنيا شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ سابىق ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى ۋاڭ تيېمىڭنىڭ (王铁明) ئىنتىزام ۋە قانۇنغا ئېغىر خىلاپلىق قىلىش مەسىلىسىنى دېلو تۇرغۇزۇپ تەكشۈردى.
تەكشۈرۈشتە ئېنىقلىنىشىچە، ۋاڭ تيېمىڭ سىياسىي ئىنتىزامغا خىلاپلىق قىلىپ، تەشكىلنىڭ تەكشۈرۈشى بىلەن قارشىلاشقان، باشقىلار بىلەن تىل بىرىكتۈرۈپ زاڭ ماللارنى يۆتكەپ يوشۇرغان، ماركىسىزم، لېنىنىزم ئىدىيەسىگە ئىشەنمەي، جىن-ئەرۋاھلارغا ئىشىنىپ، كۆپ قېتىم فېئودال خۇراپاتلىق پائالىيەتلىرىگە قاتناشقان؛ مەركەزنىڭ سەككىز تۈرلۈك بەلگىلىمىسىنىڭ روھى ۋە پاكلىق ئىنتىزامىغا خىلاپلىق قىلىپ، ئۆزىگە ئالاھىدە تەمىنات كۆزلىگەن ۋە باشقۇرۇش مۇلازىمەت قىلىش ئوبيېكتىنىڭ ئۆيىنى ئارىيەت ئېلىپ ئىشلەتكەن؛ تەشكىلىي ئىنتىزامغا خىلاپلىق قىلىپ، ئۆزىگە ئالاقىدار ئىشلارنى ئەينەن دوكلات قىلمىغان؛ خىزمەت ئىنتىزامىغا خىلاپلىق قىلىپ، مەسئۇلىيەتنى ئادا قىلىشتا سۇسلۇق قىلغان، قانۇنغا خىلاپ قۇرۇلۇش تۈرلىرىنىڭ قانۇنلۇق رەسمىيەتلەرگە ئېرىشىۋېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان؛ دۆلەتنىڭ قانۇن-نىزاملىرىغا خىلاپلىق قىلىپ، ئۆزىگە بىر قانچە نوپۇس سالاھىيىتى بېجىرگەن؛ ۋەزىپىسىدىكى قولايلىقتىن پايدىلىنىپ، قۇرۇلۇش تۈرلىرىنى ھۆددىگە بېرىش، مەمۇرىي جەھەتتە تەستىقلاش قاتارلىق جەھەتلەردە باشقىلارغا نەپ يەتكۈزۈپ، زور مىقداردا پارا ئالغان.
ۋاڭ تيېمىڭ پارتىيەلىك رەھبىرىي كادىر بولۇش سۈپىتى بىلەن، غايە ۋە ئېتىقادىنى يوقاتقان، پارتىيە ئىنتىزامى، دۆلەتنىڭ قانۇنلىرىغا سەل قاراپ، سىياسىيدا ئاينىپ كەتكەن، ئىقتىسادىي جەھەتتە ئاچكۆزلەشكەن، تۇرمۇشتا چىرىكلەشكەن، ھۆكۈمەت ھوقۇقىنى ھوقۇق-پۇل سودىسىنىڭ تارازا تېشىغا ئايلاندۇرىۋالغان، پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن مەنپەئەت «ۋاكالەتچىسى»نى يېتىشتۈرۈپ چىقىپ، ئۆزى بىخەتەر دەپ قارىغان «مۇداپىئە تېمى»نى ياساپ چىققان، قىلمىشى پارتىيە ئىنتىزامىغا ئېغىر خىلاپ بولۇپ، ۋەزىپىگە مۇناسىۋەتلىك قانۇنغا خىلاپلىق قىلىشنى شەكىللەندۈرگەن ھەمدە پارا ئېلىش جىنايىتىگە چېتىلغان، يەنە كېلىپ پارتىيە 18-قۇرۇلتىيىدىن كېيىنمۇ ئۆزىنى تارتمىغان، قول ئۈزمىگەن، قىلمىشلىرىنىڭ خاراكتېرى ئېغىر، تەسىرى ناچار بولۇپ، قاتتىق بىر تەرەپ قىلىشقا تېگىشلىك. «جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىنتىزام جازاسى نىزامى»، «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رېۋىزىيە قانۇنى» قاتارلىق ئالاقىدار بەلگىلىمىلەرگە ئاساسەن، ئۆلكىلىك ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى دائىمىي كومىتېت يىغىندا تەتقىق قىلىش ۋە ئۆلكىلىك پارتكومغا تەستىقلىتىش ئارقىلىق، ۋاڭ تيېمىڭگە پارتىيەدىن قوغلاش جازاسى بېرىشنى قارار قىلدى، ئۆلكىلىك رېۋىزىيە كومىتېتى خىزمەتتىن ھەيدەش جازاسى بېرىشنى قارار قىلدى؛ ئىنتىزام ۋە قانۇنغا خىلاپلىق قىلىپ ئېرىشكەن تاپاۋەتلىرى يىغىۋېلىنىدۇ ۋە داۋاملىق ئىز قوغلاپ يىغىۋېلىنىدۇ؛ جىنايەتكە چېتىشلىق مەسىلىلىرى تەپتىش ئورگانلىرىنىڭ قانۇن بويىچە تەكشۈرۈپ ئەيىبلىشى ئۈچۈن ئۆتكۈزۈپ بېرىلىدۇ، دېلوغا چېتىشلىق مال-مۈلۈك دېلو بىلەن بىرلىكتە يۆتكەپ بېرىلىدۇ.
ئىفايلۇت تەڭرىقۇت
كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 57-يىلىدىن 59-يىلىغىچە تەختە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە ، شىمالىي ھۇنلاردىن قۇيچۇ مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى باشلاپ كېلىپ جەنۇبىي ھۇنلارغا تەسلىم بولغان ، ئۇ مىلادىيە 59-يىلى ۋاپات بولغان.
ئەنۋەر مۇسا
ئەنۋەر مۇسا، 1983 – يىلى 7 – ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتىتىنىڭ بىئولوگىيە فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. 1983 – يىلىدىن 1997 – يىلى 10 – ئايغىچە ئورمانچىلىق نازارىتى تەبىئەتنى قوغداش ئىشخانىسىدا ئىشلىگەن. 1997 – يىلى 11 – ئايدىن باشلاپ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى يوقىلىش گىردابىدىكى جانلىقلار تۈرى ئىمپورت – ئېكىسپورتىنى باشقۇرۇش ئىشخانىسى ئۈرۈمچى ئىش باشقارمىسىدا دائىمىي مۇئاۋىن مۇدىر ، ئالىي ئىنژېنېر بولۇپ ئىشلىمەكتە. ئۇ خىزمەتكە قاتناشقاندىن بۇيان ئىزچىل تۈردە تەبىئىيلىكى قوغدىلىدىغان رايونلارنى باشقۇرۇش ، ياۋايى ھايۋانلار، ياۋا ئۆسۈملۈكلەرنى قوغداش ۋە يوقىلىش گىردابىدىكى جانلىقلار تۈرى ئىمپورت – ئېكىسپورتىنى باشقۇرۇش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان. شۇنداقلا يەنە بەزى تەتقىقات تۈرلىرىگە، كۆپلىگەن ئىلمىي تەكشۈرۈشكە قاتناشقان. 30 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان. ‹‹شىنجاڭنىڭ تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونلىرى›› دېگەن كىتابنى تۈزۈشكە قاتناشقان. تۆت تۈردە ئۆلكە، مىنىستىرلىك دەرىجىلىك پەن – تېخنىكا تەرەققىياتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پەن – تېخنىكا جەمئىيىتى 5 – نۆۋەتلىك كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان. ھازىر غەربىي شىمالدىكى بەش ئۆلكە ۋە ئاپتونوم رايون ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ ھايۋانلار ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن كېڭەش باشلىقى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى، شىنجاڭ ئېكولوگىيە ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي كېڭەش ئەزاسى، شىنجاڭ جۇغراپىيە ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، جۇڭگو ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش جەمئىيىتى تۇرنىلار بىرلەشمە قوغداش كومىتېتىنىڭ كاتىپى، ئۇ ئىككى قېتىم ئاپتونوم رايونلۇق پەن – تېخنىكا جەمئىيىتى تەرىپىدىن ‹‹ئىلغار خىزمەتچى››، بىر قېتىم ئاپتونوم رايونلۇق پەن – تېخنىكا جەمئىيىتى تەرىپىدىن ئاپتونوم رايون بويىچە ‹‹پەننى ئومۇملاشتۇرۇش خىزمىتىدىكى ئىلغار شەخس›› بولۇپ باھالانغان.
ھىمالايا چۇپۇرلۇق قويى
left|thumb|350px|ھىمالايا چۇپۇرلۇق قويى ھىمالايا چۇپۇرلۇق قويى
ئىغدىر ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px ئىغدىر ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئىغدىرنىڭ 179،839 نوپۇسىبار، 3،587 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.53°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 43°59، پوقتانومۇرى 076 رايۇننومۇرى 0476.
2022-يىلى شىنجاڭنىڭ ئۇرۇمچىدىكى ئوت
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
شىنجاڭدىكى 2022-يىلدىكى ئۇرۇمچى ئوت ئاپىتى 2022-يىلى 11-ئاينىڭ 24-كۈنى كەچتە ئۇرۇمچىنىڭ تيەنشەن رايونىدا يۈز بەرگەن زور ئوت ئاپىتى ۋەقەسى. «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى» نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا ، بىر قىسىم كىشىلەر بۇنى جۇڭگودىكى «نۆل كوۋىد» ئىستراتېگىيىسى قۇتقۇزۇشقا توسقۇنلۇق قىلغان ۋە ئاھالىلەرنىڭ قېچىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالغان ، دەپ قارىغان. رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا ، 11-ئاينىڭ 25-كۈنى ئەتىگەن سائەت 6 گىچە ، بۇ ھادىسە 10 ئادەم قازا قىلغان ، 9 ئادەم يارىلانغان.بۇ ۋەقە مەملىكەت مىقياسىدا «نۆل كوۋىد» سىياسىتىگە قارشى ھەرىكەت قوزغىدى.
ساھىپجامال دۆلەت
بۇ يەردە يەنە ئالاھىدە تىلغا ئېلىشقا تىگىشلىكى ساھىپجامال مۇئەللىمنىڭ يولدىشى. ئۇ ساھىپجامال مۇئەللىم بىلەن بىر يورتتىن، ئۇقۇش پۇتتۇرگەندىن كىيىن بىللە ئۇرۇمچىدە قېىلىپ خىزمەت قىلىپ، كىيىن توي قىلغان. ساھىپجامال مۇئەللىم بالىسنى تۇغۇپ مانچە ئايلىق بۇلمايلا ئىرىگە تاشلاپ قۇيۇپ چەتكە چىقىپ كەتكەن. بارلىق بالا جاپاسىنى ئىرى تارتقان. ئۇ سانجىدىكى بىر ھۇكۇمەت ئۇرگىنىدا باشقارما دەرىجىلىك، ئىشىكتىن چىقسا ماشىنىسى بار كادىر بۇلۇپ، ساھىپجامال مۇئەللىم تولا ئۇيدە بۇلماي، ئۆي، بالا بېىقىشتا زور قىينچىلىىق تۇغۇلۇپ تۇرغاچقا، ئۇ ئۇتكەن يىلى خىزمىتىدىن ئىستىپا بىرىپ، ش ج ئۇ دا ئادەتتىكى بىر كىشىلىك خىزمەتچى بۇلۇپ ئۇرۇنلاشتى. ساھىپجامال مۇئەللىمنىڭ يەنە مەكتەپ ئىچىدە ماتىرىيال يۇتكەيدىغان، رەسمىيەت بىجىرىدىغان، پول تەستىقلىتىدىغان دىگەندەك پارچە پۇرات ئىشلىرىنىڭ ھەممىسىنى ھازىر شۇ قىلىدۇ.
ساھىپجامال مۇئەللىم ئۇزى كىچىك پىئېىل، چىقىشقاق، قەتئى تەكەببۇرى يوق ئايال. باشقىلارغا بەك كۇيىنىدۇ، بۇلۇپمۇ ياشلارنىڭ مائارىپىغا بەك كۆڭۈل بۈلىدۇ. مىنىڭ ئۇقۇيدىغان ئىشىمغىمۇ جىق كۇچىدى، مەن بىلەن تۇنۇشقان كۇندىن باشلاپ ئۇقۇش توغرىلىق نەسىھەت قىلىدۇ، يول كۇرسىتىدۇ، بۇ بۇلمىسا ئۇنى قىلىڭ، ئۇ بۇلمىسا ماۋۇ نى قىلىڭ دەپ توختىماي كۇرسىتىپ تۇرىدۇ. بىكار قالغان ئادەمگە بەك ئۆچ. ھەر قېتىم چەتكە ماڭغاندا مىنىڭ ئۇقۇشقا ئىلتىماس قىلىش ماتىريالىمنى ئېلىپ ماڭدى. مەن پالاكەت ئۇلگۇرتۇپ بۇلالمىسام تېخى ئۇزى مىنى ئىزدەپ، تەق قىلغۇزۇپ ئېلىپ ماڭىدۇ. لېكىن ئاخىرىدا مەن يەنىلا ئۇزەمنىڭ كەسپىنى تاللاپ ئامرىكىغا كەلدىم. شۇنداقتىمۇ ساھىپجامال مۇئەللىمنىڭ بۇ چىن كۆڭلىدىن قىلغان ياردەملىرىنى مەن ھەرگىز ئۇنتۇپ قالمايمەن.
ش ج ئۇ فىزىكا فاكۇلتىتى مەن كەلگەندە دەۋىر ئالمىشىۋاتقان ۋاقىتلار ئىكەن. مەن كىلىپ يىل ئۇتمەيلا نەچچە تەجرىبىلىك ئۇيغۇر پىروفىىسسور بىراقلا پىنسىيگە چىقتى. ساھىپجامال دوكتۇر دەۋىر ئالماشقاندىن كىيىنكى فىزىكا فاكۇلتىتىنىڭ ئۇيغۇرلىرى ئىچىدىكى ھازىرچە بىردىنبىررەسمى پىروفىسسور. ئۇزىنىڭ خەنزۇلىرىنىڭ گىپىنىمۇ تاشلىۋەتكەن سېسىق پايپىقىغا تەڭ قىلمايدىغان فاكۇلتىت مۇدىرىمىزمۇ ساھىپجامال مۇئەللىمنىڭ گىپىنى يىرمايدۇ. نۇرغۇنلىغان ئادەملەر پىنسىيگە چىققىچە ئاران بۇلالايدىغان پىروفىسسورلۇقنى ئۇ 30 نەچچە يېشىدىلا ئالدى.
مەنبە: http://www.jeckblog.com
ئەل چاپپو (تىياتىر)
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ژانىرى: جىنايەتچى-ساقچى ۋەقەلىكى، بئوگرافىيە
يازغۇچى: سىلۋانا ئاگۇررا، كارلوس كانتىراس
رىژىسور: ئەرمەستو كانتىراس، مەنيۇئول كىراۋىتو
ئارتىسلار: ماركو د لا و، خامبىرتو بوستا، ئالىجاندىرو ئاگۇتار ۋە باشقىلار
تىما مۇزىكىسى كومپوسىتور: ئاندىرىس بوتىرو
ئىشلىگەن دۆلەت: ئا ق ش
تىلى: ئىسپانچە
بۈلۈم سانى: 2 (2018-يىلىغىچە)
قىسىم: ھەر بىر بۈلۈمى 10 قىسىم
ئىجىرائىيە ئىشلىگۈچىسى: ئىساك لى، كامىلە جىممەنىز ۋىللە، ۋە باشقىلار
ئىشلىگۈچى: دەنىيال پوسادا
سۈرەتكە ئېلىنغان جاي: كولومبىيە
سەھنىلەشتۈرگۈچى: ئىۋان خېرنەنداز، جۈئەن پابلو رامىراز، سىزار گۈلتىراز
تەھىرىلىگۈچىلەر: جوناس گارسىيە فرېگوساس ۋە باشقىلار
كامىر: كۆپ كامىرالىق
ئىشلىگەن شىركەت: سىتورىي خاۋىس تاماشا شىركىتى
تارقاتقۇچى: نەتفلىكىس
تۇنچى تارقاتقۇچى: يۇنىۋىژېن
رەسىم فورمات: خ د ت ۈ 1080ى
ئاۋاز فورمات: ستىرولىق ئاۋاز
تۇنچى تارقىتىلىشى: 2017 يىلى 23 ئاپىرىل -ھازىرغىچە
تارقىتىلغان بۈلۈمى: ھازىرغىچە 2 بۈلۈم.
DDos
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئاتىلىشى :DDos
مەنىسى :تارقاق شەكىللىق مۇلازىمىتېرنى چەكلەش
قىسقىچە مەزمۇنى
DDos ھۇجۇمى ھەققىدە
Dos(Distributed Denial of ServiceD) بولسا ھازىر خاككېرلار ئارىسىدا ئىنتايىن كۆپ ئۇچرايدىغان ھۇجۇم قىلىش شەكلى بولۇپ، ئۇنىڭ مەنىسى تارقاق شەكىللىق مۇلازىمىتېرنى چەكلەش دېگەنلىك بولىدۇ. بۇ خىل ھۇجۇمنىڭ ئالاھىدىلىكى بولسا ئىنتايىن تارقاق بولۇپ، ئەنئەنىۋىي ھۇجۇم شەكلى بولغان نۇقتىدىن نۇقتىغا، يەنى بىۋاستە ھالدا ھۇجۇم قىلىش شەكلىدىن كۆپ ئەۋزەللىككە ئىگە.
ئىشلىتىلىش رولى
بۇلۇت Ddos ۋۇجۇمى چاقچاق قىلىدىغان ئىش ئەمەس. ھازىر نۇرغۇنلىغان سىستېىلار بۇلۇت مۇھىتىغا تايىنىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇلۇتتىكى مەلۇم بىر زاپچاستىن چاتاق چىقىشى قەۋەتلىك خاتالىقنى (cascading failure) كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ دەل كېيىنكى ئەۋلاد بىخەتەرلىك ۋە Ddos قۇرۇلمىلىرى رولىنى كۆرسىتىدىغان جاي.
ئەمەلىيەتتە ناھايىتى ئاددى: كۆپلىگەن ئورگانلارنىڭ بۇلۇت سۇپىسىغا كۆچىشى بىرخىل يېڭى بىخەتەرلىك لايىھەسى ئارقىلىق ئۇلارنىڭ مۇھىتلىرىنى قوغداشقا ئېھتىياجلىق بولىدۇ. IT نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيىتساق، مەلۇمات ئېقىپ كېتىش(Data leaks) ۋە بىخەتەرلىك يوچۇقلىرى قالايمىقانچىلىك، لېكىن بۇلار ھەقىقەتەن شىركەت ئوبرازىنى(company’s image) بۇزىدۇ. كۆپلىگەن تەشكىلات Ddos ۋۇجۇمىدىن ئىنكانقەدەر ساقلىنىش ئۈچۈن كېيىنكى ئەۋلات بىخەتەرلىك سانائەتلىرىگە زور مىقداردا مەبلەغ سېلىنىشقا باشلىغان.
ئويلىنىدىغان نۇقتىلار
1. يېڭى ئەۋلاد بىخەتەرلىك ئۈسكىنىسى ۋە ئوتتام راستىنلا رېئال ۋە بۇلۇت قەۋەتلىك كۆرۈنمىسىگە كۈچى بولىشى؛
2. مەلۇمات مەركىزىگە مەۋھۇم ماشىنا، ئۈسكىنە قاتارلىقلارنى مەۋھۇم بىخەتەرلىك قىلىپ بىرلەشتۈرۈش؛
3. DLP,IPS/IDS موتورلىرى ھازىر تېخىمۇ كۈچلۈك، مەلۇمات قۇرۇلمىسىغا دانچىلىق دەرىجىسى (granular visibility- ئىنچىگە سىلىشتۇرۇش دەپ چۈشەندىم) نى ئىشلىتىش؛
شىركەت ئۆزىنىڭ بۇلۇت مۇھىتىنى قۇرغان ياكى تەمىنلىگۈچىگە ھاۋالە قىلغان، قىلمىغانلىقى، بۇلۇتقا قارىتىلغان Ddos ھۇجۇمىنى ئۈنۈملۈك توسالايدىغان يېڭى تىپتىكى بىخەتەرلىك تەدبىرى چوقۇم سىناقتىن ئۆتكەن بولۇشى كېرەك. مەۋھۇم بىخەتەرلىك ئۈسكىنىلىرى ئوخشىمىغان تىپتىكى ئىچى سىستېىلارنى قوغدا ش ئۈچۈن تورنىڭ ھەرقانداق يېرىگە قويۇلسا بولىدۇ. بۇ دائىرە ئالاھىدە بەلگىلەنگەن مەشغۇلات سىستېمىسى مۇلازىمىتىدىن تارتىپ پۈتكۈل ئەپكىچە بولىدۇ.
يەنە، يېڭى فىزىكىلىق ساقلاش ئۈسكىنىلىرى مەلۇمات باغلىنىشلىقى ۋە بىخەتەرلىكىگە مەسئۇل بولىدۇ. بۇ نۇقتا ئىنتايىن مۇھىم. چۈنكى كۈندىن كۈنگە ئېشىۋاتقان ھۇجۇم ئۈسكىنە(ياكى ئەپ) ۋە ئىچكى مەنبە(internal resources)، يەنە ئوخشىمىغان مەلۇمات نۇقتىسىنى سىناۋاتىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى تېخىمۇ كۆپ ئەپ ۋە بىخەتەرلىك تەشكىلاتلىرىنىڭ ھەمكارلىقىغا مۇھتاج. ئەپ ئاچقۇچىلار ۋە باشقۇرغۇچىلار بىخەتەرلىك ھەمكارلاشقۇچىلىرى بىلەن ئېنىق بولغان ئالاقىنى شەكىللەندۈرىشى كېرەك. بۇ تور، ئېغىز ۋە مۇلازىمەت سەپلىمىسى(services configurations) چۈشىنىشتىن دېرەك بېرىدۇ. ئەپنى توغرا تەڭشىمەسلىك- بولۇپمۇ ئۇ WAN گە يۈزلەنگەن بولسا ئېغىز ئاقىۋەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئالاقىدار مەزمۇن
بۇ بىرنەچچە يىلدا بىرقانچە كەڭ كۆلەملىك DDos ھۇجۇمى يۈز بەرگەن بولۇپ، بۇلاردىن گەۋدىلىك بولغىنى 2011- يىلىدىكى مالايسىيا ھۆكۈمەت توربېكىتى DDos ھۇجۇمى، ئۆتكەندە يۈز بەرگەن Github قا بولغان كەڭ كۆلەملىك DDos ھۇجۇمى ۋە CSDN.et قا بولغان DDos ھۇجۇمى قاتارلىقلار. ئەمدى DDos نىڭ ھەقىقىي ماھىيتىنى چۈشىنىپ باقايلى.
بىر ھەزىلكەش (خاككېر) ئېنتېرنېت كىلىشنامىسى ۋە مۇلازىمەتتىن پايدىلىنىپ مۇلازىمىتېرغا غايەت زور مەۋھۇم ئەخلەت ئۇچۇر يوللايدۇ، مۇلازىمىتېرنى بىر ئەخلەت بىر تەرەپ قىلىش زاۋۇتى دەپ تۇرايلى، كۈندىلىك ئەخلەت بىرتەرەپ قىلىش مىقدارى 10 مىلىيون توننا بولسۇن, ئادەتتە بۇ ئەخلەت بىر تەرەپ قىلىش زاۋۇتى ئۆزىنىڭ كۈندىلىك ئەخلەت بىر تەرەپ قىلىش مىقدارى ئىچىدە قىينالمايلا بىر تەرەپ قىلالايدۇ. ئەمدى ھىلىقى ھەزىلكەش غايەت زور مىقداردا يوللىغان مەۋھۇم ئۇچۇرغا كېلەيلى، غايەت زور مەۋھۇم ئەخلەت توختىماي كېلىۋەرگەنلىكتىن، ھېلىقى ئەخلەت بىر تەرەپ قىلىش زاۋۇتىنىڭ يۈكى زور دەرىجىدە ئېشىپ كېتىپ، ئەسلى 10 مىلىيون توننا ئەخلەتنى ناھايىتى قىينالمايلا بىرتەرەپ قىلالايدىغان زاۋۇت ئەمدىلىكتە ھالسىراپ 5 مىلىيون توننا ئەخەتلەتنمۇ بىر تەرەپ قىلالمايدىغان ھالەتكە چۈشۈپ قالىدۇ. مانا بۇ دەل DDos ھۇجۇمىنىڭ ماھىيتى بولۇپ، ئىنتېرنېتتىن كەلگەن غايەت زور مەۋھۇم ئۇچۇر مۇلازىمىتېرنىڭ يۈكىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىۋەتلىكتىن ئاخىرىدا مۇلازىمىتېر ئۆلىدۇ، خاككېرلار دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئۆزىگە كېرەكلىك نەرسىلەرگە ئېرىشىدۇ.
ئۆتكەن بىرقانچە ئاي ئىچىدە، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا IT ئاساسىي ئەسلىھەلىرىگە قارىتىلغان Ddos ھۇجۇمى تېخىمۇ كۆپ يۈز بەردى. بۇ خىل ۋۇجۇملار ئاددىي، يەككە ھالەتتىن تېخىمۇ مۇرەككەپ بولغان ھالەتكە تەرەققىي قىلىغان. ھازىرقى ۋۇجۇم قىلغۇچىلار تەشكىلات ئىچىدە ئەپ قەۋىتى (application-layer) ۋە HTTP ئارقىلىق بەلگىلەنگەن نىشانغا ھۇجۇم قىلىدۇ.
پورتال:سەنئەت
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px">
سەنئەت: ‫ئى [ئە] ① ئوبراز يارىتىش ئارقىلىق رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان، رېئاللىققا قارىغاندا تىپىك خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە بولغان بىر خىل ئىجتىمائىي ئىدېئولوگىيە. ئۇ ئەدەبىيات، رەسساملىق، نەققاشلىق، بىناكارلىق، مۇزىكا، ئۇسسۇل، تىياتىر، كىنو ۋە ئەلنەغمە قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
② ئەمەلىي پەنلەرنىڭ ئۆزىگە خاس ئىش ئۇسلۇبى، سىستېمىسى: ھەربىي سەنئەت، رەھبەرلىك سەنئىتى.
④ ناخشا-ئۇسسۇل؛ ناخشا-ئۇسسۇل ساھەسى ياكى ئۆمىكى: ئۇ: – ھە، مەن ناخشا ئېيتىشىغا قاراپ سەنئەتتە ئىشلىسە كېرەك دەپ ئويلاپتىمەن، – دېدى;
ئېنگىلىزچە: ‫‫art, artic, techno
يېڭى كالېدونىيە
right|thumb|250px|Yéngi Kalédoniye right|thumb|Dölet bayriqi
Yéngi Kalédoniye bolsa Tinch Okyan jaylaxkan birk dulat. Uning paytahti bolsa Numéa, ang qong xahri bolsa Numéa. Dulat tili bolsa Fransuz tili. Azirki Gubérnator Harold Martin. Azirki bash wezir Yves Dassonville. Bu dulat 1979 yili 2 ayning 22 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 18 ming 575 kwadrat kilométir, nopusi 244 ming, bularning assaslik dini Xristian dini.
گالاتا ساراي
تۈركىيەنىڭ دڭلىق پۇتبۇل كاماندىسى
سۇماترا بۆكىنى
سۇماترا بۆكىنى
شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت
شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت
شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت -- قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 59-يىلىدىن 63-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختكە چىقىپ ئۇزاق ئۆتمەيلا شىمالىي ھۇنلار ئالتە -- يەتتە مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن مۇيۈ ەن قورۇلىغا تاجاۋۇز قىلىپ تاكى يۈ ەنياڭ ناھىيىسىگىچە بېسىپ كىرگەن. شىتۇڭشىجۇ تەڭرىقۇت شەرقىي خەن سۇلالىسى بىلەن ماسلىشىپ ئۇلارنى چېكىندۈرگەن.
كىئۇچۇ گۇيلىنت تەڭرىقۇت
كىئۇچۇ گۇيلىنت تەڭرىقۇت
كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 63-يىلى تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تارختا <سۇ > دىگەن نام بىلەنمۇ ئاتالغان ، تەختكە چىقىپ بىر نەچچە ئايدىن كېيىن ۋاپات بولغان.
1861 - يىلى
1861-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
ئوقۇتقۇچىلىق سالاھىيىتى نىزامى
ئوقۇتقۇچىلىق سالاھىيىتى نىزامى
ئابلىمىت ئابدۇقادىر
ئابلىمىت ئابدۇقادىر، تەتقىقاتچى، پروفېسسور، زوئولوگىيە دوكتورى. 1973 – يىلىدىن 1977 – يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىئولوگىيە فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. ئۇ جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسىدە ئىشلىگەن 20 نەچچە يىلدىن بۇيان، ‹‹جۇڭگو ياۋا ئېتى ۋە ياۋا تۆگىسىنى چارلاش ۋە تەتقىق قىلىش››، ‹‹ئاسىيا ئىچكى قۇرۇقلۇق قۇرغاق رايونلىرىدىكى مۈشۈك ئائىلىسى ھايۋانلىرىنىڭ ھازىرقى ھالىتى ۋە قوغداش – پايدىلىنىش ئۈستىدە تەتقىقات›› قاتارلىق بەش تەتقىقات تۈرىنى، ‹‹شىنجاڭ قۇشلىرى بايلىق مەنبەسىنى چارلاش ۋە تەتقىق قىلىش›› قاتارلىق ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك سەككىز تەتقىقات تۈرىنى ھەمدە باشقا ئاكادېمىيە، ئىنىستىتۇت ۋە يەرلىك تەتقىقات تۈرلىرىدىن يەتتىنى تاماملىغان، ‹‹شىنجاڭنىڭ ئەتىۋارلىق ياۋايى ھايۋانلىرى›› قاتارلىق ئالتە كىتابنى تۈزۈپ نەشر قىلدۇرغان، يۇقىرىدىكى پەن تەتقىقاتقا ئالاقىدار 37 پارچە نەزەرىيىۋى ئىلمىي ماقالىنى ۋە 130 نەچچە پارچە پەننى ئومۇملاشتۇرۇش ماقالىسىنى ئېلان قىلغان، 1997 – يىلى جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ‹‹فاڭ شۇچۈەن ياش ئالىملىرى›› مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
Portal:تەنتەربىيە
تەنتەربىيە ھەققىدە
تەنتەربىيە ، خەلقئارادا سپور دەپ تونۇلغان بولۇپ، جىسمانىي كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ، ساغلاملىقىنى ئاشۇرۇشنى ئاساسىي ۋەزىڧە قىلغان ۋە ھەر تۈرلۈك ھەرىكەتلەر بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان تەئلىم تەربىيە ۋە شۇ خىل تەئلىم تەربىيەگە ئائىت ھەرىكەتلەرنىڭ ئۇمۇمىي نامى.
ئەنئەنىۋى بالىلار ئويۇنلىرىنىڭ رولى
خەلقىمىزدە قەدىمدىن پەرزەنتلەرنىڭ ئەتراپلىق، ساغلام يېتىلىشىگە بەكمۇ كۆڭۈل بۆلۈنگەن. بالىلار تىلى چىقىپ ئېسىنى بىلگۈدەك بولغاندىن باشلاپلا ئۇلارغا ناخشا – قوشاق ئېيتىش، ئۇسسۇل ئويناش، ساز چېلىشنى، خەت يېزىشنى ئۆگىتىش، تېپىشماق تاپقۇزۇش، رەسىم سىزغۇزۇش قاتارلىق تەربىيىلەر بىلەن بىللە، ھەرخىل بالىلار ئويۇنلىرى ئۇلارنىڭ مەنىۋىيىتىگە سىڭدۈرۈلەتتى. بىزدىكى بالىلار ئويۇنلىرىنىڭ شەكلى ھەر خىل، مەزمۇنى چوڭقۇر، ئەقلىي بىلىملەرگە باي بولۇپ، بالىلارنىڭ ھەر جەھەتتىن يېتىلىشىگە زور تەسىر كۆرسەتكەن. بۇلاردىن دەۋرىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن، ھەر قايسى يۇرتلاردىكى تەبىئىي مەھەللە – رايونلاردىكى بالىلار ئارىسىدا ھېلىھەم داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئويۇنلار خېلى كۆپ. ‹‹لىڭگىرتاقتاق››ئويۇنى، ‹‹سار ئالدى›› ئويۇنى، ‹‹ئاق تاش، كۆك تاش›› ئويۇنى، ‹‹تاققا – تۇققا›› ئويۇنى، ‹‹دۈم – دۈم – دۈم، لەببەي – لەببەي››(مۆكۈشمەك) ئويۇنى، ‹‹يامغۇر ياغىلاق›› ئويۇنى، ‹‹ئاپتاپ چىق›› ئويۇنى، ‹‹چۆچۈرەڭ قاينايدۇ›› ئويۇنى، ‹‹مېھماندارچىلىق››(ئاغىچا – ئايلام) ئويۇنى، ‹‹لەگلەك ئۇچۇرۇش›› ئويۇنى قاتارلىقلار بۇنىڭ مىسالى. بۇلارنى ئىنچىكە كۆزەتسەك، ئۇلارنىڭ بالىلارنىڭ ئەتراپلىق تەربىيىلىنىشىدە ئىنتايىن چوڭ رول ئوينايدىغانلىقىنى ھېس قىلىمىز.
لىڭگىر – لىڭگىرتاقتاق،
ئەيسا – ئەيسا پاخپاخ.
ئەيسا دېگەن ئۆلۈپتۇ،
يىغلايدىغان كىشى يوق
ئۆزى قوپۇپ يىغلاپتۇ.
بۇ ئويۇننىڭ ئويناش ئۇسۇلى ئاددىي بولۇپ، ئادەتتە، ئىككى بالا بولسىلا كۇپايە. ئۇلار بىر تال كىچىكرەك لىم ياكى چوڭراق ياغاچنى مەلۇم بەلدەمگە قويۇپ، ئىككى ئۇچىغا بىر – بىرسىگە قارىشىپ مىنىپ، بىرسى كۆتۈرۈلسە، بىرسى تۆۋەنگە چۈشۈپ يۇقىرىقى قوشاقنى ئۈنلۈك توۋلايدۇ. بۇ ئويۇننى بالىلار مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇن كۆپ ئوينايدۇ. بۇ ئويۇننىڭ بالىلارغا بولغان تەربىيىسى شۇكى، ئادەم جىددىي مەسىلىلەرگە يۇلۇققاندا كەسكىن بولۇشنى، سۆرەلمىلىك قىلىپ ئىشنى ئاقسىتىپ قويۇشقا بولمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈش بىلەن بىللە، ھەرقانداق مەسىلىگە يولۇققاندا چوقۇم مەلۇم بىر مەيداندا تۇرۇشنى، ئۇ ياققىمۇ تەۋە ئەمەس، بۇياققىمۇ تەۋە ئەمەس بولۇپ قېلىشتىن ساقلىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
‹‹ سار ئالدى ›› ئويۇنى
بۇ بالىلار توپلىشىپ ئوينايدىغان ئويۇن بولۇپ، ئادەتتە، ئون ياكى 15تەك بالىغا بەستلىك، ھەرىكىتى چاققانراق بىرسى سەپ باشلىقى بولۇپ ‹‹سار››نىڭ بالىلارنى تۇتۇۋېلىشىنى توسىيدۇ. قالغان بالىلار بىر – بىرىنىڭ بېلىنى ياكى چاپىنىنى تۇتۇپ، سەپ باشلىقىنىڭ بېلىنى چىڭ تۇتۇپ قاتار تىزىلىپ تۇرىدۇ. ‹‹سار›› بولغۇچى گاھ ئوڭدىن، گاھ سولدىن ھۇجۇم قىلىدۇ. سەپ باشلىقى ئۇنى قەتئىي توسۇپ تۇرىدۇ. ئەگەر بالىلاردىن بىرەرسى سەپ باشلىقى ياكى سەپ تەرتىپىگە ماسلىشالمىسا سار ئۇنى تۇتۇۋالىدۇ. تۇتۇلۇپ قالغۇچى ‹‹سار›› بولىدۇ. ‹‹سار›› بولغۇچى ھەر قېتىم ھۇجۇم قىلغاندا:
ئاللا – ئاللا، چۈجىلەر،
ماڭا بىرنى بەرسەڭچۇ؟
دەپ ئۈنلۈك توۋلايدۇ. سەپتىكى بالىلار ئۇنىڭغا جاۋابەن:
ئالالىساڭ ئالساڭچۇ!
كۈچۈڭ يەتسە ئالساڭچۇ!
‹‹تاققا – تۇققا›› ئويۇنى
بۇ ئويۇننى، ئادەتتە، يەسلى يېشىدىكى بالىلار ئوينايدۇ. ئويۇن باشلىنىشتىن بۇرۇن بىرقانچە بالا ئاياغ كىيىملىرىنى سېلىپ پۇتىنى ئۇدۇل قىلىپ ئولتۇرىدۇ. چوڭلاردىن بىرسى ياكى بالىلاردىن بىرەرسى بالىلارنىڭ پۇتىنى رەت تەرتىپى بويىچە تۇتۇپ:
تاققا – تۇققا، زەنجىر ھالقا،
ھالقىدىن بولقا.
گۈلدۈر – گۈلدۈر پەرمەنچۈك،
باغ ئىچىدە سەگەنچۈك.
دادام بارۇ دادام بار،
دادامنىڭ ئېتى بوزا.
يانچۇقىدا سوزا.
مەن تۇراي سەن چىق،
ئېگېي رايونى
left|thumb|350px| left|thumb|250px| left|thumb|250px ئېگېي رايونى بولسا تۈركىيە.
ئەنئەنىۋى بالىلار ئويۇنلىرىنىڭ رولى
چىمىلدىقىم چىم – چىق.
دەپ قوشاق ئېيتىپ ئولتۇرغانلارنىڭ بىرسىنىڭ پۇتىنى چىمدىپ چىقىرىۋېتىدۇ. بۇنىڭدا بالىلارنىڭ تاسادىپىي ئىشلارغا سالماق بولۇش، ئاغرىققا، قىيىنچىلىققا بەرداشلىق بېرىشتەك روھى كۈچەيتىلىدۇ. شۇنداقلا شەيئىلەرنىڭ تەرەققىيات قانۇنىيىتىدىكى مۇقەررەرلىك بىلەن تاسادىپىيلىقنىڭ باغلىنىشى ئەكس ئەتتۈرۈلىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئۇلار تۇرمۇشنىڭ مۇرەككەپ قايناملىرىدا ئۇشتۇمتۇت يۈز بېرىدىغان قىيىنچىلىق ۋە زەربىلەرگە بەرداشلىق بېرىشكە يېتەكلىنىدۇ.
‹‹ئاق تاش، كۆك تاش›› ئويۇنى
بۇنىڭدا بىر ياكى بىرقانچە بالا بالىلارنى ئويۇنغا مۇنداق قوشاق ئېيتىپ چىللايدۇ:
ئاق تاش، كۆك تاش،
دەريادىكى سۈزۈك تاش.
ئوينايدىغان بالا بارمۇ؟
ئېغىلىڭدا كالا بارمۇ؟
ئۈنلۈك، رىتىملىق ئېيتىلغان بۇ قوشاقنى ئاڭلىغان بالىلار ئۆيلىرىدىن يۈگۈرۈپ چىقىپ توپقا قوشۇلۇپ، مەلۇم دەرىجىدە توپلانغاندىن كېيىن ئۆزلىرى ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان كۆڭۈللۈك پائالىيەتلىرىنى باشلايدۇ. بۇ بالىلارنى ئىناقلىق، ئىتتىپاقلىق، ئۇيۇشۇشچانلىق تەربىيىسىگە ئىگە قىلىشتا بەلگىلىك قىممەتكە ئىگە.
‹‹دۈم – دۈم›› ئويۇنى
بۇ ئويۇننى، ئادەتتە، بالىلار توپلىشىپ ئوينايدۇ. ئۇ كۆپىنچە كەچلىك تاماقتىن كېيىن ئوينىلىدۇ. ئۇنىڭدا ئۇيۇشتۇرغۇچى بالىلاردىن بىرسىنى تۇتۇپ، ئۇنىڭ بېشىنى تىزىغا قويۇپ، چاپان ياكى كۆڭلەكنىڭ ئېتىكى بىلەن پۈركەپ تۇرۇپ باشقىلارنى مۆكتۈرىدۇ. ‹‹دۈم – دۈم›› بولغۇچىنىڭ دۈمبىسىگە يېنىك دۇمبالاپ:
–– دۈم – دۈم – دۈم،
–– لەببەي، لەببەي، لەببەي!
–– ئاتا – ئاناڭ نەدە؟
–– ئەسكى سامانلىقتا!
–– نېمە قىلىۋاتىدۇ؟
–– ئاش ئېتىۋاتىدۇ!
–– تاختا بېشىغا قويسام قاغا چۇقۇپ كېتىپتۇ.
–– ماڭ! قارغاڭنى تۇتۇپ كەل!
دەپ قوشاق ئېيتىپ بالىنى قويۇۋېتىدۇ. ئەگەر ئۇ بالىلارنى يوشۇرۇنغان جايىدىن تۇتۇپ كېلەلىسە، تۇتىلغىنى ‹‹دۈم – دۈم›› بولىدۇ. ئەگەر تۇتالمىسا داۋاملىق ‹‹دۈم – دۈم›› بولىدۇ. بۇ ئويۇن بالىلاردىن ھوشيارلىق، سەگەكلىك، چاققانلىق تەلەپ قىلىدۇ.
‹‹يامغۇر – ياغىلاق›› ئويۇنى
يامغۇر – ياغىلاق،
ئۆچكە ساغىلاق.
ئاسماندىكى چوكاننىڭ
ئەمچىكى يۇمىلاق.
ئاق بۇلۇت، قارا بۇلۇت
زىرائەتلەر سارغايدى.
يامغۇرۇڭنى تۆكسەڭچۇ؟
بالىلار بۇ ئويۇن ئارقىلىق تەبىئەت ھەققىدە دەسلەپكى ساددا چۈشەنچىگە ئىگە بولىدۇ.
‹‹ئاپتاپ چىق›› ئويۇنى
بۇنىڭدىمۇ بالىلارنىڭ تەبىئەتكە بولغان ئىلتىجاسى ئىپادىلىنىدۇ. بالىلار سۇغا چۆمۈلگەندە ھاۋا تۇتۇلۇپ قالسا ياكى ھاۋا تۇتۇلۇپ ئۇدا بىرقانچە كۈن يامغۇر ياغسا، قۇياش نۇرىغا، ئاپتاپقا بولغان تەشنالىقىنى تۆۋەندىكى قوشاقنى ئۈنلۈك توۋلاپ ئىپادىلەيدۇ:
ئاپتاپ چىق، ئاپتاپ چىق،
ئەسكى چاپان سۆرەپ چىق.
بۇلۇت
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
چىپار بۆكەن
چىپار بۆكەن
ئەنئەنىۋى بالىلار ئويۇنلىرىنىڭ رولى
ئەسكى چاپان بولمىسا،
بۇلۇت
بۇلۇت تەبىئىي ھادىسە. قۇياش يەر يۈزىدە پارقىراپ تۇرغاندا ، سۇ پارغا ئايلىنىپ سۇ ھورى ھاسىل قىلىدۇ ، سۇ ھورى تويۇنغاندىن كېيىن ، سۇ مولېكۇلالىرى ھاۋانىڭ ئەتراپىغا يىغىلىپ ، بۇلۇتلارنىڭ پەيدا بولۇشىنى پەيدا قىلىدۇ. بۇلۇتلار ھەر خىل شەكىللەرنى ھاسىل قىلالايدۇ ، شۇنداقلا ئاسماندىكى ئېگىزلىك ۋە شەكىللەر سەۋەبىدىن نۇرغۇن تۈرلەرگە ئايرىلىدۇ.
ئەنئەنىۋى بالىلار ئويۇنلىرىنىڭ رولى
يېڭى چاپان سۆرەپ چىق.
يېڭى چاپان بولمىسا،
بۇلۇت كەينىدىن ماراپ چىق.
ماراشقا يول بولمىسا،
بەش بالاڭنى يېتىلەپ چىق.
بۇ ئويۇندىمۇ بالىلار تەبىئەت ھادىسىلىرى بىلەن ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ چەمبەرچاس باغلىنىدىغانلىقى ھەققىدىكى چۈشەنچىگە ئىگە بولىدۇ ھەم بۇ قوشاقنىڭ رىتىملىق، ئاھاڭدارلىق ۋە مۇزىكىلىق ئېيتىلىشى بالىلاردا دەسلەپكى مۇزىكا سىزىمىنى يېتىلدۈرۈشتىمۇ قىىسمەن رول ئوينايدۇ.
‹‹چۆچۈرە قاينايدۇ›› ئويۇنى
بۇ ئويۇندا بىرقانچە بالا توپلىشىپ مۇنداق قوشاق ئېيتىدۇ:
چۆچۈرە – چۆچۈرە قاينايدۇ،
ئاپام ماڭا بەرمەيدۇ.
ئۆزىمۇ بىرنى يېمەيدۇ،
قازان تۈۋىنى يالايدۇ.
خەققە مېھمان بولغاندا
خۇشاللىققا پاتىدۇ.
ئۆيگە مېھمان كەلگەندە،
بېشى ئاغرىپ ياتىدۇ.
بۇ ئويۇندا بالىلارنىڭ چوڭلاردىن كۈتىدىغان ئارزۇسى نامايان بولۇپ، چوڭلارنىڭ تونۇش – بىلىش، قولۇم – قوشنا، ئۇرۇق – تۇغقان ۋە دوست – بۇرادەرلەر ئارا مۇناسىۋەتتە بېخىل، پىخسىق بولماسلىقى، مېھماندوست، كەڭ قورساق بولۇشى تەلەپ قىلىنغان.
مېھماندارچىلىق ئويۇنى (ئاغچە – ئايلام)
بۇ ئويۇننى، ئادەتتە، ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق، مەكتەپ يېشىغا توشمىغانلار ئوينايدۇ. ئۇلار چوڭلارغا تەقلىد قىلىپ ئۆي ياسايدۇ. ئۆي جابدۇقلىرى كۆپىنچە لايدىن، تاش – كېسەك، ئوتۇن – ياغاچلاردىن بولىدۇ. توپا بىلەن قىر چىقىرىپ ياكى سىزىق سىزىپ ھويلا – ئارام ‹‹ھازىرلىنىدۇ››. ئاندىن ئۆزئارا مېھماندارچىلىق قىلىشىدۇ. مېھمانغا چاقىرغۇچى كەلگەن مېھمانلارنى ‹‹ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم!›› دەپ ئالدىغا چىقىپ خۇش تەبەسسۇم بىلەن ‹‹ئۆيى››گە باشلاپ، ئۆزئارا تەقلىدىي مېھماندارچىلىق قىلىشىدۇ. بۇنىڭدا ئۇلار چوڭلارنىڭ ئۆي تۇتۇشتىكى ئۆرپ – ئادەتلىرىنى ئۆگىنىدۇ.
لەگلەك ئۇچۇرۇش ئويۇنى
لەگلەك ئۇچۇرۇش ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ قەدىمىي ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. ئۇيغۇر بالىلىرى لەگلەكنى، ئادەتتە، قەغەز، چىغ، ئۆرۈك يېلىمى ياكى بۇغداي ئۇنىدىن ياسالغان يېلىم ۋە يىپ قاتارلىقلار بىلەن ياسايدۇ. لەگلەكنىڭ شەكلى ھەرخىل بولىدۇ. ئۇلار، ئادەتتە، لەگلەكنى باھار پەسلىدە ئۇچۇرىدۇ. خىلمۇ خىل لەگلەكنىڭ ئاسمانغا كۆتۈرۈلىشىمۇ يېزا – قىشلاقلارغا باھار كەلگەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ. بالىلار بۇ ئويۇننى ئوينىغاندا كىمنىڭ لەگلىكى ئەڭ ئېگىز ئۇچسا، شۇ بۇ ئۇيۇندا ئەڭ ياخشى ماھارەت كۆرسەتكەن ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئويۇن بالىلارنىڭ روھىنى كۆتۈرۈپ، جىسمانىي ساغلاملىقىنى ئاشۇرۇشتا  چوڭ رول ئوينايدۇ.
يىغىپ ئېيتقاندا بىزدە بالىلار ئويۇنلىرىنىڭ تۈرى كۆپ، شەكلى ھەرخىل، مەزمۇنى مول. بۇ ئويۇنلار قەدىمدىن ھازىرغىچە ئۇلارنىڭ ھايات پائاليىتىدە ناھايىتى مۇھىم رول ئويناپ كەلدى. ئۇلارنىڭ بالىلارنىڭ مېھماندوست، يۇمۇرىستىك، ئاق كۆڭۈل، خۇشخۇي، ئالىيجاناب، ئەدەپلىك، كەسكىن ۋە قىزغىن خاراكتېر يېتىلدۈرۈشىدىكى رولىغا سەل قاراشقا بولمايدۇ. شۇڭا بۇ ئويۇنلارنى رەتلەش ۋە ئۇلارنى تەتقىق قىلىش مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
دالتون
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئەنگىليىلىك خىمىيە ئالىمى
رەڭ قارىغۇ ئەھۋالىنى مۇشۇ كىشى بايقىغان.
خالىقجان ياقۇپ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
تۇنجى ئەۋلاد ئۇيغۇر كىنو ئۇپېراتورى _ خالىقجان ياقۇپ
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرىك ئوغلانى تۇنجى ئەۋلاد ئۇيغۇر كىنو ئۇپېراتورى خالىقجان  ياقۇپ 1999 - يىلى 19 - ئاپرېل  كېچە سائەت 12 دە  يۈرەك كېسىلى ئۇشۇمتۇت قۇزغىلىپ 68 يىشىدا ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ ۋاپاتى شۇنداق تۇيۇقسىز بولدىكى ، ئۇنىڭ رەپىقىسى ، پەرزەنتلىرى ، ئۇرۇق -تۇغقانلىرى ،كەسىپداشلىرى ، ئەل - ئاغىنىلىرى بۇنىڭدىن چۆچۈپ كەتتى ،يۇرەكلىرى ھەسرەتتىن پارا -پارا بولدى.
ئۇ ھايات ۋاقتىدا ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى 4 - ، 5 - نۆۋەتلىك كومىتېتىنىڭ ئەزاسى ،6 - ، 7 - نۆۋەتلىك  كومىتېتىنىڭ دائىمىي  ئەزاسى ،  7 - نۆۋەتلىك كومىتېت مائارىپ ، پەن - مەدەنىيەت كومىتېتىنىڭ ئەزاسى ، جۇڭگو تىياتىرچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ، شىنجاڭ كىنو چىلا جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي  ئەزاسى ، مەملىكەتلىك  ئالىي دەرىجىلىك كىنو  ئوپېراتورى بولۇپ ،ئۇنىڭ تەرجىمىھالى « جۇڭگو مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قامۇسى » غا كىرگۈزۈلگەن ئىدى.
ئاۋسترىيەلىك ئۇيغۇرلار
ئاۋۇستىريەدە ياشايدىغان ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Awusturye Uyghurlar ) بولسا...
ﺋﻪﻝ ﺧﺎﺯﯨﻴﻦ
ﺋﻪﻝ ﺧﺎﺯﯨﻴﻦ. ﺋﻪﻝ ﺧﺎﺯﯨﻴﻦ ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﻯ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﮕﻪ ﻳﯚﻧﻪﻟﮕﻪﻥ ﺋﺎﻟﻪﻣﻠﯩﻚ ﺗﺎﺭﺗﯩﺶ ﻛﯜﭼﻰ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﻫﺎﯞﺍﻧﯩﯔ ﺋﯧﻐﯩﺮﻟﯩﻘﻰ ﺑﺎﺭ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﭘﻪﺭﻩﺯﻧﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﺎﺭﺧﯩﻤﯩﺪ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭙﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﺟﯩﺴﯩﻢ ﺋﯧﻐﯩﺮﻟﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯚﻟﭽﻪﺷﻨﯩﯔ ﻓﻮﺭﻣﯘﻟﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺗﺎﺭﺍﺯﺍ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺗﯧﻤﭙﯩﺮﺍﺗﻮﺭﯨﻨﯩﯔ ﺟﯩﺴﯩﻢ ﺯﯨﭽﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ.
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺯﻩﻛﻪﺭﯨﻴﺎ ﺭﺍﺯﻯ
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺯﻩﻛﻪﺭﯨﻴﺎ ﺭﺍﺯﻯ ( 865 _ 925 - ﻳﯩﻠﻼﺭ ). ﺋﯘ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﯞﻩ ﻣﺎﻛﺎﻥ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﺋﯩﺖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﺎﻟﻪﻡ ﺋﯩﻠﻤﯩﻨﻰ ﺭﺍﯞﺍﺟﻼﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﺎﺗﻮﻡ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ.
قۇرۇمقاش شەھىرى
قۇرۇمقاش شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن خوتەن ۋىلايىتى قارايدۇ. قۇرۇمقاشنىڭ يەر مايدانى 687.13 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2016-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 47،500.
ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ
ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ ( 965 _ 1039 - ﻳﯩﻠﻼﺭ ). ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺳﯩﻨﺎﻧﯩﯔ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﯨﺸﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﯚﺯ ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺋﯘﻟﯘﻍ ﻓﯩﺰﯨﻜﺎ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ. ﺋﯘ ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ( ﺋﻮﭘﺘﯩﻜﺎ ) ﺋﯩﻠﻤﯩﻨﻰ ﺗﻪﺟﺮﯨﺒﻪ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﻪ ﺗﯚﻫﭙﻪ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﺎﻥ. ﺋﯘ ، ﻓﯩﺮﻣﺎﺕ ﺋﻪﯓ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭙﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﺷﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻼ " ﻧﯘﺭ ﻣﯘﻫﯩﺘﺘﯩﻦ ﺋﺎﺳﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﯧﺰ ﻳﯧﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﯘﺳﺎﭘﻪ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺋﯚﺗﯩﺪﯗ " ﺩﻩﭖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﺋﯩﻨﺮﯨﺘﺴﯩﻴﻪﻧﯩﯔ ﻣﻪﯞﺟﯘﺗﻠﯘﻗﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﮕﻪﻥ ، ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻧﻴﻮﺗﯘﻥ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﻪ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻼﭖ ، ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﻫﻪﺭﯨﻜﻪﺕ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﯩﻜﻠﯩﮕﻪﻥ. ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ ﻳﻪﻧﻪ ﻣﯧﺨﺎﻧﯩﻜﺎ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘﻟﯩﺮﻯ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﻧﯘﺭﻧﯩﯔ ﺳﯘﻧﯘﺵ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻧﯘﺭ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻫﯩﺘﻨﯩﯔ ﭼﯧﮕﺮﺍ ﻳﯜﺯﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻧﺪﻩ ﻧﯘﺭ ﺯﻩﺭﺭﯨﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﻰ ﻛﯜﭼﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﯩﻜﺘﯚﺗﺒﯘﻟﯘﯓ ﻗﺎﺋﯩﺪﯨﺴﯩﮕﻪ ﺑﻮﻳﺴﯘﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘﺭﻧﯩﯔ ﺗﯜﺯ ﺳﯩﺰﯨﻖ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﻤﯘ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﻪﯓ ﻣﯘﻫﯩﻤﻰ << ﺋﻮﭘﺘﯩﻜﺎ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ >> ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﺘﯘﺭ. ﺑﯘ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﻛﯩﭙﻠﯩﺮ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﻴﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﭘﺘﯩﻜﺎ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﻐﺎ ﻣﯘﺋﻪﻳﻴﻪﻥ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﻧﻰ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ.
جۇڭگو كان پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئومۇمىي ئەھۋالى
جۇڭگو كان پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى مائارىپ مىنىستىرلىكى بېكىتكەن 211قۇرۇلۇشى ۋە 985قۇرۇلۇشىدىكى نوقتىلىق ئالىي مەكتەپ. مەكتەپ جياڭسۇ ئۆلكىسىدىكى گۈزەل قەدىمىي شۈجو شەھىرىگە جايلاشقان بولۇپ، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا خېلى چوڭ تەسىرى بار.
ئىنىستىتۇتلىرى
1. كانچىلىق ئىنىستىتۇتى 2. بىخەتەرلىك ئىنىستىتۇتى ......
تارىخى
مەكتەپ 1909-يىلى قۇرۇلغان.
غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇت
غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇت - شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 63-يىلىدىن 85-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ مىلادىيە 73-يىلى شەرقي خەن سۇلالىسى بىلەن بىرلىكتە خېشى رايونىغا بېسىپ كىرگەن شىمالىي ھونلارغا قايتارما ھۇجۇمغا ئۆتكەن ، ئۇرۇشتا شىمالىي ھونلار قاتتىق مەغلۇپ بولۇپ ، قۇملۇقتىن ئۆتۈپ قېچىپ كەتكەن ، بۇ ۋاقتتا شىمالىي ھونلار خېلىلا ھالسىرىغان بولۇپ ، ئالدى تەرەپتە جەنۇبىي ھۇنلارنىڭ ، ئارقا تەرەپتە تۇرالارنىڭ ، سول تەرەپتە سىيانپىيلارنىڭ ، ئوڭ تەرەپتە غەربي يۇرتنىڭ ھۇقۇمىغا ئۇچراپ ، خەلقى تېرقتەك چېچىلىپ كەتكەن. غۇيەسى سۇيۇتى تەڭرىقۇت مىلادىيە 85-يىلى كېسەپ سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان.
NASA:مارستا ھازىر ھاياتلىق بولماسلىقى مۇمكىن
NASA: مارستا ھازىر ھاياتلىق بولماسلىقى مۇمكىن
بىلىمخۇمار 2013-9-13