cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسى
ئوقۇ ئوقۇتۇش خىزمىتى
نۆۋەتتە، دوختۇرخانىدا بىر نەپەر پروفېسسور، 14 نەپەر دوتسېنت ۋە 14 نەپەر ماگىستىر ئاسپىرانت يېتەكچىسى بار بولۇپ، شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك كەسپىي بويىچە 26 نەپەر ئاسپىرانت تەربىيەلىدى؛ دۆلەت جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ شاگىرت تەربىيەلەيدىغان يېتەكچى ئۇستازدىن 2 نەپەر، ئۇستازلار ئىلمىي ئىدىيەسىنىڭ داۋاملاشتۇرغۇچىسىدىن 3 نەپەر؛ دوختۇرخانا دەرىجىلىك شاگىرت تەربىيەلەيدىغان يېتەكچى ئۇستازدىن 3 نەپەر، ئۇستازلار ئىلمىي ئىدىيەسىنىڭ داۋاملاشتۇرغۇچىسىدىن 5 نەپەر خادىم بار. ھەر يىلى ئۆلچەملەشتۈرۈش قۇرۇلۇشى بويىچە 1220 دىن ئارتۇق خادىم تەربىيەلىنىدۇ، 400 نەپەر بالنىست ۋىراچلىرى تەربىيەلەپ يېتىشتۈرۈلىدۇ؛ شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئالىي تېخنىكومىنىڭ كىلىنىكا ئوقۇتۇش دوختۇرخانىسى بولۇپ، ھەر يىلى 120 دىن ئارتۇق پراكتىكانت ئوقۇغۇچىلارنىڭ پراكتىكىسى ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ، 100 نەپەر بىلىم ئاشۇرۇشقان كەلگەن خادىم قوبۇل قىلىنىدۇ؛ دوختۇرخانا جۇڭگو جۇڭيى تېبابىتى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ كەسىپلەر بويىچە ياردەم بېرىشتە ھەمكارلىشىدىغان ئورۇن بولۇپ، دوختۇرخانىدا جۇڭگو جۇڭيى تېبابىتى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك-دورىگەرلىكى تەتقىقات بازىسى بىلەن جۇڭيى تېبابىتى ۋە ئۇيغۇر تېبابىتى ئۇچۇر قوللىنىش بىرلەشمە تەتقىقات ئىشخانىسى قۇرۇلدى، جۇڭگو جۇڭيى تېبابىتى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ (ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك-دورىگەرلىكى يۆنىلىشى بويىچە) ئاسپىرانت تەربىيەلەش سىنىپى ئېچىلىپ 85 نەپەر كۇرسانت ئوقۇش تاماملىدى.
تەرەققىيات
دوختۇرخانىمىز1954-يىلى قۇرۇلغان بۇلۇپ، 1976-يىلى6-ئايدا «ئۈرۈمچى شەھەرلىك تەڭرىتاغ رايونى ئۇيغۇر تېبابەت بىرلەشمە ئامبولاتورىيىسى »ئاساسىدا «ئۈرۈمچى شەھەرلىك مىللىي دوختۇرخانا بولۇپ قۇرۇلغان .1984-يىلى نامىنى ئۆزگەرتىپ« ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسى بولۇپ »ئاتالدى.1989-يىلى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۇمىتىنىڭ تەستىقلىشىدىن ئۆتۈپ، نامى«شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسى»غا ئۆزگەرتىلىپ، ئاپتونوم رايونلۇق سەھىيە نازارىتىنىڭ باشقۇرىشىغا ئۆتتى. 50 يىللىق مۇساپىنى بېسىپ ئۆتۈپ، پارتىيە ۋە ھۆكۈمەتنىڭ غەمخورلىقى ۋە زور كۈچ بىلەن قوللاپ قۇۋەتلىشى ئاستىدا دوختۇرخانىمىز ھازىرقى داۋالاش، ئوقۇتۇش، تەتقىقات، بىرگەۋدە قىلىنغان ئۈچىنچى A دەرىجىلىك ئۇنۋىرسال ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسىغا ئايلاندى.
شان - شەرەپلەر
دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ3Aدەرىجىلىك مىللىي تېبابەت دوختۇرخانىسى
دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ " نۇقتىلىق مىللىي تېبابەت دوختۇرخانىسى "
دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى " جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىدىكى سىناق ئورۇن" دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى " جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكى ئۆلچەملەشتۈرۈش تەتقىقاتى كېڭەيتىش بازىسى " قۇرۇلۇشى ئورنى
دۆلەت سەھىيە ۋە پىلانلىق تۇغۇت كومېتىتى “ئۇيغۇر تېبابىتى تېرە كېسەللىكلىرى، ئۇيغۇر تېبابىتى ئۆپكە كېسەللىكلىرى، ئۇيغۇر تېبابىتى ئاياللار كېسەللىكلىرى تۇغۇت بۆلۈمى، ئۇيغۇر تېبابىتى دورا ئىلمىي ” قاتارلىق 4 كېلىنكا نۇقتىلىق مەخسۇس بۆلۈم قۇرۇلۇشى ئورنى
دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى “ئۇيغۇر تېبابەت تېرە كېسەللىكى بۆلۈمى، ئۇيغۇر تېبابەت سۇنۇق-زەخمەبۆلۈمى، ئۇيغۇر تېبابەت ئاياللار كېسەللىكى بۆلۈمى، ئۇيغۇر تېبابەت ئۆپكە كېسەللىكى بۆلۈمى، ئۇيغۇر تېبابەت تال ئاشقازان كېسەللىكى بۆلۈمى، ئۇيغۇر تېبابەت مىزاج بۆلۈمى” قاتارلىق 6 دۆلەتلىك مىللىي تېبابىتى نۇقتىلىق مەخسۇس بۆلۈم قۇرۇلۇش تۈرى قۇرۇلۇش ئورنى
دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى “ئۇيغۇر تېبابەت كېلىنكا دورىگەرلىكى” دۆلەت مىللىي تېبابىتى نۇقتىلىق مەخسۇس بۆلۈم تەربىيلەش تۈرى قۇرۇلۇشى ئورنى
دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى " ئۇيغۇر تېبابىتى ئاق كېسەلنى دىياگنۇز قويۇپ داۋالاش نۇقتىلىق تەتقىقاتخانىسى "
دۆلەتلىك جۇڭيى تېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى" ئۇيغۇر تېبابىتى تېرە كېسەللىكى ئىلمىي، ئۇيغۇر تېبابىتى سۇنۇق-زەخمە كېسەللىكى ئىلمىي، ئۇيغۇر تېبابىتى ئاياللار كېسەللىكى ئىلمىي، ئۇيغۇر تېبابىتى دورا ئىلمىي" قاتارلىق 4 نۇقتىلىق ئىلىم قۇرۇلۇشى ئورنى
دۆلەت يېمەكلىك ۋە دورىلارنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ “ئۇيغۇر تېبابىتى تېرە كېسەللىكى، ئۇيغۇر تېبابىتى ئاياللار كېسەللىكى، ئۇيغۇر تېبابىتى سۆڭەك كېسەللىكى، ئۇيغۇر تېبابىتى يۈرەك كېسەللىكى، ئۇيغۇر تېبابىتى ھەزىم قىلىش سېستىمىسى كېسەللىكى” قاتارلىق 5 كەسىپنىڭ ئۇيغۇر تېبابەت دورىلىرى GCPبازىسى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سەھىيە نازارىتى “ئۇيغۇر تېبابىتى يۈرەك كېسەللىكلىرى بۆلۈمى” كېلىنكا نۇقتىلىق مەخسۇس بۆلۈم قۇرۇلۇشى ئورنى
ئاپتونوم رايونلۇق جۇڭيى-مىللىيتېبابەتچىلىكى-دورىگەرلىكى ئىدارىسى“ئۇيغۇر تېبابىتى فىزىكىلىق داۋالاش مەخسۇس بۆلۈمى، تاجسىمان يۈرەك كېسىلى ۋە ھۆل تەمرەتكە مەخسۇس بۆلۈمى (مەخسۇس كېسەللىك)” نۇقتىلىق مەخسۇس بۆلۈم (مەخسۇس كېسەللىك) قۇرۇلۇشى ئورنى
شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتېتى، شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى “كېلىنكا ئوقۇتۇش دوختۇرخانىسى
ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك مەدەنىي ئورۇن
شەرقىي جەنۇبىي ئاناتولىيە رايونى
left|thumb|350px| left|thumb|250px| شەرقىي جەنۇبىي ئاناتولىيە رايونى بولسا تۈركىيە.
19. چىگرىنىڭ چېكى ۋە مەدەنىيەتنىڭ پايانى
ئامېرىكىغا كېلىپ ئۇزاق ئۆتمەي تۈركچىنى شۇنداق ياخشى سۆزلەيدىغان بىر پروفېسسۇر بىلەن تونۇشۇپ قالدىم. تۈرك دوستۇم مېنى مېھمانغا چاقىرغاندا ئۇنىمۇ بىللە چاقىرغانىكەن. ئۇ ئايال ئىسلام تەسەۋۋۇفى، كامىروندىكى بەربەر قەبىلىسىنىڭ تىلى قاتارلىق تېمىلارنى تەتقىق قىلىدىكەن. يولدىشىمۇ كامىرونلۇق بەربەركەن. ئادەتتە ئامېرىكىدا تەتقىقاتچىلار قايسى مىللەت ھەققىدە ئىزدەنمەكچى بولسا ئاۋال شۇ مىللەتنىڭ تىلىنى ئۆگىنىدىكەن. تەتقىقات جەريانىدا تىل ئۆگنىشنىڭ تەقەززاسىدا مەدەنىيەت ئۆگىنىپ ئاخىرىدا مەزكۇر مەدەنىيەتنىڭ ھەقدارلىرى بىلەن تۇرمۇش قۇرۇپ قالىدىغان ئىشلار ئامېرىكىدا ھەيرانلىق قوزغىمايدىكەن. بىز سۆھبەت جەريانىدا ئارىمىزدا نۇرغۇن تېمىلارغا ئورتاق قىزىقىش بارلىقىنى ھېس قىلىشتۇق. گەپ تەسەۋۋۇفنىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق تۈرك مىللەتلىرىگە تارقىلىشى، پارىس تىلى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈرك مىللەتلىرىگە تەسىرى ھەققىدە بولۇنغاندا قۇرۇلۇش ئىنجىنىرلىقىدا ئوقۇيدىغان ساھىپخان تۈرك دوستۇم بىراز بىئارام بولدى، ھەمدە سەل گۇمان قىلغاندەك بولۇپ قالدى. چۈنكى، مەن پارىس مەدەنىيتىنىڭ تۈرك مىللەتلەر مەدەنىيىتىگە تەسىرى مىسالىدا بىزدىكى مۇقام ناملىرىنىڭ ئىچىدە «سىگاھ،، چاھارگاھ،، پەنجىگاھ» لارنىڭ پارىسچە ئىكەنلىكى، ھازىرقى تۈركچىدىكى «بەياز(ئاق)، قىرمىزى(قىزىل)،سىياھ(قارا)…» قاتارلىق كەلىمەلەرنىڭمۇ پارىسچە ئىكەنلىكنى دەپ ئۆتتۈم. تۈركىيەدە ئاتا تۈركنىڭ تۈركچىنى ساپلاشتۇرغانلىقىنى ئىپتىخار ئىلكىدە ئۆگۈنۈپ چوڭ بولغان بىر تۈرككە مىساللىرىم تولىمۇ غەلىتە تۇيۇلاتتى، قوبۇل قىلىش ئاسانغا توختىمايتتى. تۈرك دوستلىرىمىز مىللىتىنىڭ مۇنەۋۋەرلىكىگە، ھەرقانداق ئىشتا ئىلغارلىقىغا ئىشىنەتتى.
ماڭا بىر ئامېرىكىلىق تۈركلەرنى «بۇنى تۈركلەر قىلالمايسىلەر!» دېسەڭ بەك غەزەپلىنىدۇ دېگەن ئېدى. دېمىسىمۇ شۇ، تۈركىيە مەيلى ئوسمان ئىمپىريىسى زامانىدا دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ پاناھى بولغان تارىخى بىلەن بولسۇن، ياكى ھازىرقى دۇنيا ئىقتىسادىدا دۇنيا بويىچە يىگىرمە كۈچلۈك دۆلەتنىڭ يىغىنىغا بىر مۇسۇلمان دۆلىتى سۈپىتىدە قاتنىشالاۋاتقانلىقى بىلەن بولسۇن ھەر بىر تۈركنىڭ پەخىرلىنىشگە ئەرزىيدۇ. ئەمما باشقىلار بىلەن ئورتاقلىقتا ياشىغىنىمىز، باشقىلاردىن مەدەنىيەت قوبۇل قىلغانلىقىمىز ئېيتىلسا نىمىشكە بىئارام بولىمىز؟ مەدەنىيىتىمىزدىكى تەسىرلەر بىزنىڭ تىرىشچالىقىمىز، قوبۇلچانلىقىمىز، ئىجاتچانلىقىمىزنىڭ دەلىلى. باشقىلاردىن قوبۇل قىلىش، ئۆگىنىشنى بىلىش بۇرۇنقى ۋە ھازىرقى مەنتىقىدە ئىزچىل تەرەقىيپەرۋەرلىك سانىلىدۇ. مېنىڭ نەزىرىمدە بىر مىللەتنىڭ كىمدىن نېمە قوبۇل قىلغانلىقى موھىم ئەمەس، بەلكى قوبۇل قىلغانلىرىنى قانچىلىك ھەزىم قىلالىغانلىقى ۋە شۇ ئاساستا ئۇنى قانچىلىك يېڭىلىيالىغانلىقى موھىم. مەسىلەن، يۇقارقى ئۇيغۇر مۇقاملىرىمىزنىڭ ئىسمى پارىسچە، مەشرەپلىرىمىزنىڭ ئىسمى ئەرەبچە ئەمما بۇ مۇقام پارىسنىڭ، مەشرەپ ئەرەپنىڭ ئەمەسقۇ!. تەھقىقكى، ئۇيغۇرنىڭ مۇقاملىرى ۋە مەشرەپلىرى ب د ت غەيرى ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرى تىزىملىكىگە كىردى، دېمەك دۇنيانىڭ نەزىرىدىمۇ، ئۇيغۇرنىڭ قەلبىدىمۇ مۇقام، مەشرەپ ئۇيغۇرنىڭ. ئۇنداقتا بۇ يەردە بىر سۇئال تۇغۇلىدۇ. نېمىشقا ئۇيغۇر جاھاننى قايىل قىلغان مۇقامىغا پارىسچە، مەشرىپىگە ئەرەبچە ئات قويىدۇ؟
يازمىنىڭ ماۋزۇسىنى «چىگرىنىڭ چېكى ۋە مەدەنىيەتنىڭ پايانى» قويدۇق. يۇقارقى سۇئالنىڭ جاۋابى شۇ مازۇدىن باشلاپ يېشىلىدۇ.
كاللامدا بۇرۇن شۇنداق سۇئاللار قاينايتتى، ئۇيغۇرلار نىمىشقا « تايىنى يوق» ھىندىستاننىڭ كىنوسىنى ھوزۇرلىنىپ كۆرىدۇ؟ ھىندىستان كىنو چولپانلىرىنىڭ رەسىمى نىمىشقا شۇجى تاڭغاندەكلا ھەر بىر ئۇيغۇر قىشلاقلىرىغىچە چاپلىنىدۇ؟ نىمىشقا دېڭىز بويىدىكى ئۆلكىلەردە ئىشلەنگەن ماللار ئەرەبچە خەت يېزىپ قويۇلسىلا ئۇيغۇردا بازارلىق بولىدۇ؟ نىمىشقا ئاسانلىقچە پىرىزدېنتلارنىڭ قەدىمى يەتمەيدىغان قەشقەرگە ئىران پرىزدېنلىرى ۋە تۈرك رەھبەرلىرى پات -پات قەدەم تەشرىپ قىلىپ تۇرىدۇ؟ ئۇيغۇرلار ئاچقان ئۈن-سىن دۇكانلىرى ۋە دىسكۇخانىلاردا نىمىشقا روسچە ناخشا ئەۋج ئالىدۇ؟ نىمىشقا كىشىلەر بالىلىرىغا سادامنىڭ ئىسمىنى قويىدۇ؟ نىمىشقا چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى ئەرەبىستان، تۈركىيە ۋە پاكىستانلاردا كۆپ؟ ئۇيغۇرلار نىمىشقا كۆك كۆز سېرىق ئادەمنى ”ئورۇس“، «سېرىقتىن ۋاپا كەلمەيدۇ» دەيدۇ؟.
ئۇيغۇر زىيالىلارنىڭ ئارىسىدا ئۇيغۇرنى كەمسىتىش، سۆكۈش، قارغاش ئەيدىز كەبى ئەۋج ئالغان زامانلاردا مەنمۇ بۇلارنىڭ بەزىلىرىنى خەلقىمىزنىڭ « نادان»لىقىغا جورۇپ چۈشىنىپ ۋە چۈشەندۈرۈپ كەلگەن ئېدىم. مۇساپىر بولۇپ، رىيازەت چەككەن دەملەردە، ئاللاھ نىسىپ قىلىپ ئامېرىكىدەك كۆچمەنلەر ۋەتىنىدە دۇنيانىڭ بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىدىن كەلگەن كىشىلەر بىلەن كۆپرەك ئۇچرىشىش پۇرسىتى بولغان چاغلاردا بۇرۇنقى كاللامدىكى چىگىك ۋە توقۇناق پېتى قالغان مەسىلىلەر ھەققىدە يىراقتا تۇرۇپ قايتا ئويلاندىم. شۇنچە مۇشەققەت چېكىپ ئىزدەپ ئوتتۇرا شەرقلىقلەر ئاچقان دۇكان ۋە ئاشخانىنى كۆرگىنىمدە ئۇيغۇر ئاشخانىسىغا يېقىن پۇراقنى سېزىپ قەشقەر ياكى كۇچادىكى مەلۇم ئاشخانىدا غىزالانغاندەك ھوزۇرلاندىم. تۇيۇقسىز قايسىدۇر ماشىنىدىن ئاڭلىنىپ قالغان ھىندىچە ناخشا مېنى ۋەتەننىڭ گۈلدەك قۇملىقىغا ئاپىرىپ تاشلىدى. ئىنىمىزگە، ئاكىمىزغا، سىڭلىمىزغا ياكى ئاچىلىرىمىزغا ئوخشاپ كېتىدىغان تۈركلەر، پارىسلارغا قاراپ بوۋىمىز مەھمۇدنىڭ مىڭ يىل مۇقەددەم « پارىسسىز تۈرك(ئۇيغۇر) بولماس » دېگەنلىكىنى ئەسكە ئالدىم.
ئاۋام ئۇيغۇرلار ئۈچۈن سىياسىي چىگرا ھېلىغىچە تولىمۇ ناتونۇش بىر ئۇقۇم. ئۇلار ھېلىمۇ خەلقارا خەۋەرلەرنى ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت تەۋەلىكى بويىچە مۇخبىردىن ۋە دىكتوردىن باشقىچە چۈشىنىدۇ. كىمنى يېقىن ياكى يىراق كۆرۈشنى، نېمىنى سۆيۈش، نېمىنى ھىمايە قىلىش ھەققىدە رىياللىقتىكى چىگرا-توساقلاردىن ھالقىپ تۇرۇپ ئۈنسىز قارار چىقىرىدۇ. تارىختىن بېرى موڭغۇل ئىگىزلىكىدىن تاكى قارا دېڭىزنىڭ ئۇ قاتلىرىغىچە ئەركىن ياشاپ كەلگەن بۇ خەلق 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە مۇنداق مۇئەييەن بىر سىياسى دائىرىگە قاۋىلىپ باقمىغان. ئۇيغۇرنىڭ قەلبىدە پەقەت مەدەنىيەت پەرقىلا ئىنسانلار ئارىسىدىكى ھەقىقى چىگرىدۇر. مەن تۈركىيەدە مۇنداق گەپلەرنى ئاڭلىغان. ئېيتىلىشىچە 1960-يىللاردىكى قاچ-قاچتا بىر قسىسم ئاپغان پاسپورتى بار ئۇيغۇرلار ئافغانىستانغا قاچقانىكەن. ئەينى چاغدا بۇلارنى ب د ت نىڭ مۇساپىرلار مەھكىمىسى كۈتىۋېلىپ نەگە يەرلىشىشىنى خاھلىسا شۇ يەرگە ئورۇنلاشتۇرىدىغانلىقى ھەققىدە ۋەدە بەرگەنىكەن. ئۇيغۇر مۇساپىرلار تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاننى تاللاپتىمىش. ماڭا دەپ بەرگەنلەرنىڭ ئېيتىشىچە ئەگەر ئۇلار ئامېرىكا ياكى ياۋرۇپانى تاللىغان بولسا ئۇيغۇرلارنىڭ بۈگۈنى ئۈچۈن كۆپ مەنپەئەتلىك بولىمىشكەن. ئەينى چاغدا مەنمۇ بۇ گەپكە قوشۇلغان. ۋاھالەنكى بېشىمدىكى مۇساپىرلىق سەۋداسى يەنە قوزغۇلۇپ ئۆزەمنى ئامېرىكىدا كۆرگىنىمدە ئەشۇ سەرگەدان ئاتىلىرىمىزنىڭ قىلغىنىنى پۈتۈنلەي توغرىكەن دېمىگەن بولساممۇ توغرا چۈشەندىم.
ئۇلارنىڭ ئامېرىكا ياكى ياۋرۇپانى تاللىماي ئۆزىنىڭ مەدەنىيەتتىكى تۇغقان ۋە يېقىنلىرى بولغان سەئۇدى ۋە تۈركىيەنى تاللىشى قانداقتۇر ئۇلارنىڭ نادانلىقى ياكى قالاقلىقى ئەمەسكەن. ھەر قانداق ئىنسان تەبىئىكى، ئۆزىگە دىن، ئۆرپ ئادەت، پىسخىكا قاتارلىق جەھەتلەردىن يېقىن كېلىدىغان كىشىلەر بىلەن ئاسانراق چىقىشىپ ئۆتەلەيدىكەن، خۇشھاللىقىدىن تەڭ ھوزۇرلىنىپ قايغۇسىنى تەڭ كۆتۈرىشەلەيدىكەن. بىر ئۇيغۇر بىر تۈركىيەلىك تۈرك بىلەن بىرىنچى ئېغىز سۆز بىلەنلا ئوخشاشلىقنى سېزىدۇ. بىر ئۇيغۇر بىر مۇسۇلماننىڭ بىرەر قىلىقىدىنلا ئورتاقلىقنى ھىس قىلىدۇ. بۇ خىل ھىس تۇيغۇلار ئىنسانلارنى بىر بىرىگە تەبىئى يېقىنلاشتۇرىدۇ. مەسىلەن، بىر كۈنى بىزنىڭ بىر مۇئەللىم گەپ ئارىلىقىدا دۇنيادىكى داڭلىق ئاخبارات ئورگانلىرىنى ساناپ كېلىپ سىنىپتىكى ئەرەب بالا بىلەن ماڭا قاراپ« سىلەر ئەلجەزىرە تېلۋىزىيەسىنى ھازىرمۇ كۆرەلەۋاتامسىلەر؟» دەپ سورىدى. ئوقۇتقۇچىمىز مېنىڭ جوڭگۇدىن كەلگەنلىكىمنى بىلىدۇ، نىمىشقا سىنىپتىكى باشقا خەنسۇ بالىلاردىن سورىماي مېنى ئەرەب بالا بىلەن بىر قاتارغا قويۇپ سۇئال سورايدۇ؟ مەن بۇنى مۇئەللىمدىن سورۇدۇم.
ئۇ ئەلجەزىرە تېلۋېزىيىسىنىڭ گېپى چىققاندا ئەرەب بالا بىلەن ئىككىمىزنىڭ كۆزلىرىمىزدىن قىزىقىش ئىپادىلرىنى كۆرگەنلىكىنى ئېيتتى. سىنىپتا باشقا ئەللەردىن كەلگەن بەزى ساۋاقداشلارنىڭ قىلىقلىرى ياقمىسا ئەرەب بالا بىلەن ئىككىلىمىز تەبىئىلا بىر بىرىمىزگە قارىشىپ قالىمىز. ھەتتا ئىككىمىزنىڭ ئىڭگىلىزچە تەلەپپۇزىمىزمۇ يېقىنلىشىپ قالىدىكەن. خوشنا شىتاتقا ئوقۇشقا كەلگەن ئۇيغۇرچە ئوقۇغان بىر ئۇكىمىز كېلىپلا مەكتەپتىكى مەسجىدكە بېرىپ تۈرك بالىلار بىلەن تونۇشۇپ، تۈرك ئاشخانىلرىدىن تاماق يەپ غېرىپلىقتىن ئۇزاق ياشاپتۇ. مەزكۇر مەكتەپكە كەلگەن يەنە بىر خەنچە ئوقۇغان قىز خەنسۇلار ھېلىقى ئۇيغۇر بالىنى تېپىپ قولىغا تاپشۇرۇپ بەرمىگىچە ئۇنى ئىزدىمەپتۇ. ئۇيغۇر ئېنىمىز ئۇ قىزنى ئىككى ھەپتە ياتىقىدا تۇرغۇزۇپ باشقا بىر شەھەردىكى تۇغقىنىنىڭ قېشىغا يولغا سېلىپ قويۇپتۇ. مېنىڭ ئىككى بېنگال خوشنام بار، بىرى مۇسۇلمان يەنە بىرى ئەمەس. مۇسۇلمان بېنگال خوشنام ئۆزىنى ئۆز مىللىتىدىن بولغان تام خوشنىسىدىن مېنى ياخشى كۆرىدۇ. جىددىي يارىدەم لازىم بولسا بېنگال مىللەتدېشىغا دېمەي ماڭا دەيدۇ.
رامازاندا بىر لىۋىيەلىك مۇسۇلماننىڭ ئۆيىگە ئىپتارغا تەكلىپ قىلىندىم. ھەيرانلىقتا شۇنى بايقىدىمكى، ھەممە ئۇيغۇرنىڭ ئۆيىدە بۇرۇن بار ۋە ھازىرمۇ قىسمەن بار بولغان ئىۋرىق، پالاز، تەكىي دېگەنلەر شىمالى ئافرىقىدىن كەلگەن بىر ئامېرىكىلىق ئەرەبنىڭ ئۆيىدىمۇ باركەن. تاماق تارتىلغاندا بىزنىڭ سامبۇسىغا ئوپمۇ ئوخشاش بىر يىمەكلىك دىققىتىمنى تارتتى، ئىسمى سامۇسا ئىكەن. بىزنىڭ سامبۇسىنىڭ دەل ئۆزى. ئەمدى مۇقاملىرىمىزنىڭ ئىسمىدا نىمىشقا ئەرەب- پارىسچە كۆپ؟ ئۇيغۇر تېبابىتىدە نىمىشقا ئەرەب پارىسچە كۆپ؟ لېۋىيەلىك ساھىپخان بىلەن ئەرەب مۇقاملىرىدىن ھوزۇر ئالدۇق. ئەرەبلەرنىڭ مۇقامى بىزنىڭكىدەك تولۇق ئەمەسكەن ھەم سانىمۇ بىزنىڭكىدىن كۆپ ئازكەن. بىزدىكى بىر قىسىم تېبابەتكە دائىر پەرھىزلەر ئۇلاردىمۇ باكەن. بىزدىكى شىئېلارنىڭ ئاھاڭى بىلەن ئۇلارنىڭ شىئېر ئوقۇغاندىكى ئاھاڭى يېقىنلىشىپ قالىدىكەن. تېخىمۇ قىزىق يېرى بىزدىكى كارىز شىمالى ئافرىقىدىكى مۇسۇلمانلاردىمۇ بارئىكەن. داستخاندىكى پولۇ، شورپا، سامبۇسا، قۇيماقتىن تارتىپ سۇپىدىكى مۇشۇككىچە نۇرغۇن نەرسىلەردىكى يېقىنلىق ئارىمىزدىكى جۇغراپىيىلىك يېراقلىقنى دەقىقە ئىچىدە يوق قىلىۋېتىدىكەن. دېمەك مىڭ ئىككى يۈز نەچچە يىللىق مۇسۇلمان ئۇيغۇرغا تەكلىماكاندىن سەھرايى كەبىرگىچە ياپيات نەرسە يوقكەن، ھەممە نەرسە يېقىنكەن، يېقىنلىشىدىكەن. پەيغەمبىرىمىزنىڭ « ئۆزىنى بىلگەن رەببىنى بىلىدۇ» دېگەن ھەدىسىنى بۇلارمۇ بىزدەك چۈشىندىكەن.
دېمەك بىزدىكى تېبابەت، ئەدەبىيات، مۇقام قاتارلىق خەزىنىلەر ئورتاق ئىسلام مەدەنىيىتىگە باغلانغان بولغاچقا، مەزكۇر ساھەلەردە ئورتاق ئاتالغۇلارنىڭ كۆپلىكى قىلچىمۇ ھەيران قالىدىغان ھادىسە ئەمەسكەن. بۇ خۇددى ياۋرۇپا تىللىرىدا پەن، ئەدەبىيات، تېبابەت ۋە مۇسىكا ئاتالغۇلىرىنىڭ لاتىنچە بولغىنىدەك بىر ئىشكەن. ھازىرقى ياۋرۇپا تىللىرىدىمۇ لاتىنچە سۆزلەر بەك كۆپ. ھازىرغىچە تۈركىيەدە بىز ئۇيغۇر تېبابىتى دەۋاتقان تېبابەتنى ئىسلام تېبابىتى دەيدىكەن. ئەلۋەتتە ئورتاق ئەدەبىيات، ئورتاق پەن ۋە تېبابەتتىن بەھىر ئېلىپ ئورتاق دىندا ياشىغىنىمىز بىزنىڭ ئەرەب ياكى پارىس بولۇپ كەتكەنلىكىمىزنى چۈشەندۈرمەيدۇ ئەلۋەتتە. مەسىلەن، مۇقامنىڭ نامى پارىس-ئەرەبچە بولغان بىلەن ھەر قانداق ئادەم بىرلا ئاڭلاپ ئۇيغۇرنىڭ مۇقامىنىڭ ئەرەبنىڭكىگە ئوخشىمايدىغانلىقىنى بىلىدۇ. تېبابېتىمىز ئوخشىغان بىلەن شۇ تېبابەتنى ئۆز شارائىتىغا ماس تەرەققىي قىلدۇرغان ھەم ھازىرغىچە ساقلاپ كېلەلىگەن مۇسۇلمان مىللەتتنىڭ ئۇيغۇر ۋە ئوردۇ ئىكەنلىگىنىمۇ مۇسۇلمان دۇنياسى بىلىدىكەن، ھەم بىلىۋېتىپتۇ.
مەدەنىيەتنىڭ پايانى بويىچە ئېيتقاندا ئۇيغۇرغا شىمالى ئافرىقىدىن بالقانغىچە، قارا دېڭىز بويلىرىدىن سەددىچىنگىچە، ئالتاي تاغلىرىدىن مۇمباي مەھەلىلىرىگىچە ( بۇرۇن ئۇيغۇرلار مۇمباي دەپ يازغانىكەن، ھازىرمۇ ھىندىستانلىقلار مۇستەملىكچىلەرنىڭ تامغىسى بېسىلغان بومباي سۆزىنى يامان كۆرىدۇ) بولغان توپراقلارنىڭ ھىچ بىرسى يات سانالمايتتى. ئۇيغۇرلار ئۆزىنى بىپايان مەدەنىيەتنىڭ ساھىبى سانىغاچ بىپايان قەلبىگە ئىنسانىيەتنىڭ قېرىنداشلىقى، باراۋەرلىكى ۋە ھەمدەملىكىدىن ئىبارەت قىممەتلىك روھنى تېڭىپ بۈگۈنگە ئۇلاشقان. دىيارىمىزغا كۆچمەن بولغان خەنسۇ تىللىق مۇسۇلمانغىمۇ، موڭغۇل تىللىق لاماغىمۇ، ئەپكەش كۆتىرىپ كەلگەن مۇھتاجغىمۇ تەڭ قۇچاق ئاچقان. ئۇيغۇر نىمىشقا كۆك كۆز، سېرىق چاچنى يامان كۆردى؟ چۈنكى ئۇيغۇرنىڭ ئورتا ئاسىيادىكى قىرغىز، قازاق، تاتار، ئۆزبېك قېرىنداشلىرى شۇ كۆز كۆز سېرىق چاچلىق روسلارنىڭ زۇلمىدىن قېچەپ ئۇيغۇر توپراقلىرىغا سغىندى.
ئۇيغۇر ئۇلاردىن ئۆزى ئەڭ مۇقەددەس بىلىدىغان ئىتىقادىنىڭ قانچىلىك دەپسەندە بولغىنىنى ئاڭلىدى. ئاڭلىمىغانلىرى 30-يىللاردا رۇس ئايرۇپىلانلىرىنىڭ تارىم ئاسمىنىدا ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنى قانچە قېتىم قانداق ئوۋلىغانلىقىنى كۆردى، ئاپتۇماتلىرىغا يەم بولدى. ياقۇپ بەگ دەۋردىدىن باشلانغان 80 نەچچە يىللىق توزاق، قىرغىنچىلىق، بۇلاڭچىلىق، سىياسىي نەيرەڭۋازلىق رۇسلارنى ئۇيغۇرلارنىڭ نەزىرىدە يات قىلدى. مەدەنىيەتتىكى پاياننىڭ قسىلىشى ئۇيغۇرنىڭ روھىنى سىقتى، قەلبىدىكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاقلىقى ھەققىدىكى بۇيۈك تۇيغىلىرىنى زىدىلىدى، ئىنسان نەسلىگە تەپچىپ تۇرىدىغان ئوتلۇق يۈرىكىنى مۇزلاتتى. چىگرىدىكى چەكلەر، چەتكە قېقىلىشلار، يېتىم قالدۇرۇشلار ئۇيغۇرنى ئۆزلۈكىگە تېخىمۇ چىڭ يېپىشتۇردى، ئۇلار ھەممە بارلىقىدا پەقەت ئۆز ئاۋازىنىلا ئاڭلاشنى ئارزۇلايتتى، پۈتۈن تەئەللۇقاتىدا پەقەت بوۋىلىرنىڭلا ھىدى بولۇشىنى تىلەيتتى. شۇڭا بۈگۈن بىز تىلىمىزدىكى ئەرەب- پارىسچە سۆزدىن بىئارام بولىمىز، پاكىستان، ياكى ھىندىستانلىقلارغا ئوخشىغان تەرىپىمىز كۆزىمىزەە سىغمايدۇ. شۇ خەقلەردەك تونۇرغا نان ياقىدىغان، سامسا يەيدىغان، بازارنى بازار، مازارنى مازار دەيدىغانلىقىمىزنى بىلسەك نېمە بولۇپ كېتەرمىز؟ بۇ چىگرىنىڭ رەھىمسىز سۇۋغىسىمۇ؟ مەجبۇرىي ھەدىيە پەقەت شۇلىمۇ؟ ياق، يەنە نەپرەت، گۇمان، قېيداش، جاھىللىق ۋە ئەسەبىيلىك. مەنچە بۇ رىياللىقنىڭ پەقەت بىر تەرىپى، قىسمەن يۈزى. نەچچە مىڭ يىللىق بىپايان قەلب ۋەچىگرىسىز تەپەككۇرغا كۆنگەن بۇ قەۋم يەنە مۇتلەق مەنىدە چەكسىز تەپەككۇر ھۆرلۈكى ۋە قەلب كەڭلىكى خىيالىدا ئۈنسىز ياشىماقتا.
بىز ئۇيغۇر ئۈچۈن مەدەنىيىتىمىزدە مەۋجۇد بولغان باشقا مىللەتلەر بىلەن ئورتاقلىقلار بىزنىڭ بايلىقىمىز ۋە بارلىقىمىزدۇر. ئەمما خوشنا تىلداش ۋە دىنداش خەلقلەر بىلەن ئارىمىزدىكى مەنىۋىي يېقىنلىق ۋە ئورتاقلىق ئۇيغۇرغا خاس مىللي پاسىلنى ئىنكار قىلماسلىقى كېرەك، ھەم ئىنكار قىلالمايدۇ. مېدىيەلەردە «جوڭگۇ مۇسۇلمانلىرى» دېگەنلىك دەل دۇنيانىڭ ئۇيغۇرنىڭ خاسلىقىدىن، توغرىسى ئۇيغۇرغىلا خاس مىللي پاسىلدىن بىخەۋەر قېلىۋاتقانلىقىنى ۋە ناتوغرا خەۋەردار بولۇۋاتقانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ بىزگە ئارتۇقچە «ياغلىق قاپاقلار» نى يۈكلەيدۇ. ئاتا بوۋىمىز ياشاپ كەلگەن مەدەنىيەت پايانىدا ياشاش قىسمىتىمىزگە مەنسۇپ بولسا مىللي پاسىلىمىزنى ساقلاپ قېلىش ھازىر ئىرادىمىزگە باغلىق بولۇپ قالدى. بىر مىللەتنىڭ مەلۇم مەدەنىيەتتىكى كەڭلىكتە مەۋجۇدلىقى تارىيخى ۋە رىيال ھادىسە، مەزكۇر مىللەتنىڭ يۇقارقى مەدەنىيەت كىملىكىنى ئۆزى ياشاۋاتقان سىياسىي چىگراغا توقۇنۇشتۇماي تەكىتلىشىمۇ تامامەن ھەقلىق ۋە مۇمكىندۇر.
ئالدىنقى: 20. مەتبۇئاتتىكى كۆلەڭگىلەر
كـىيىنكى: 18. ئامېرىكىدىكى مىھىرلىك رامازان كۈنلىرى
مالايسىيا ئاۋىياتسىيەسى MH370
thumb|م خ 370 نەزەريەلىك ئىزدەش دىئاگراممىسى thumb|ئىزدەش دىئاگراممىسى 2014-يىلى 8-مارت، مالايسىيا ئاۋىياتسىيەسى MH370 يولۇچىلار ئايروپىلانى كۇئالالامپۇردىن بېيجىڭغا ئۇچۇش جەريانىدا ئالاقە ئۈزۈلۈپ قالغان، ئايروپىلاندا 227 نەپەر يولۇچى ۋە 12 نەپەر ئايروپىلان خادىمى بار. ئارقىدىن نۇرغۇن دۆلەتلەر چوڭ كۆلەملىك ئىزدەپ قۇتقۇزۇش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بارغان، لېكىن ھازىرغىچە يولۇچىلار ئايروپىلانىنىڭ ئىز-دېرىكىنى بايقىيالمىغان.
ئاساسلىق ئۇچۇرلىرى
thumb|مالايسىيە ئاۋىئاتىسىيەسى
يۇقاپ كىتش ئۇچۇرى
ۋاقتى: 2014-يىلى 8-مارت
خۇلاسە: سەۋەبى تىخىغىچە تېپىلمىدى، ئىزدەش توختىتلدى
چۈشۈپ كەتكەن ئورۇن: جەنۇبى ھىندى ئوكيان
ئايروپلان ئۇچۇرلىرى
ئۇچقۇ تىپى: بوئىن 777-200ER
تىزىمغا ئالغان نۇمۇرى: 9M-MRO
ئۇچقۇ نىشانى: بېيجىڭ خەلقئارا ئايىردورومى
يۇلۇچى سانى: 227
خىزمەتچى: 12
قازا قىلغانلا سانى: 239
ھايات قالغانلار سانى؛ 0 thumb|ئىزدەش كۈرۈنۈشى
ئىزدەش جەريانى
بۇندىن بۇرۇنقى خەۋەرلەرگە ئاساسلانغاندا، مالايسىيا ھۆكۈمىتى بۇ يىل 10-يانۋار كۇئالالامپۇردا ئامېرىكىدىكى «چەكسىز دېڭىز» شىركىتى بىلەن كېلىشىم ئىمزالاپ، MH370 يولۇچىلار ئايروپىلانىنى ئىزدەش خىزمىتىنى قايتا باشلىغان بولۇپ، مۇددىتى 90 كۈن بولغان. بۇ ئىزدەش ھەرىكىتى «نەتىجە بولمىسا، ھەق ئالماسلىق» ئاساسىغا قۇرۇلغان، يەنە بۇ شىركەت پەقەت ئايروپىلان قالدۇقى ياكى ئايروپىلان ئۇچۇرۇش خاتىرىلىگۈچىنى تاپالىسا ئاندىن ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 70 مىليون ئامېرىكا دوللىرى ئىش ھەققىگە ئېرىشەلەيدۇ.
ھۆكۈمەت تەرەپنىڭ ئايروپىلان قالدۇقىنى ئىزدەش ھەرىكىتى 2017-يىلى 1-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ۋاقىتلىق توختىتىلغان. 2018-يىلى 1-ئاينىڭ باشلىرىدىكى خەۋەردە، مالايسىيا يەرلىك ئورگانلىرى شەخسىيلەر ۋە گۇرۇپپىلارنىڭ ئايروپىلان قالدۇقىنى ئىزدىشىگە يول قويغاندىن كېيىن، مالايسىيا ھۆكۈمىتى ئامېرىكا «چەكسىز دېڭىز» ئىزدەش شىركىتى بىلەن ھەمكارلىشىشقا قوشۇلۇپ، ئىزدەش خىزمىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىكى خەۋەر قىلىنغان. يېقىندا، مالايسىيا ئىزدەش خىزمىتىنىڭ 2018-يىلى 29-ماي ئاخىرلىشىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئو تورى http://www.uycnr.com/wyzl/201805/t20180531_1249305.html
21-ئەسىردە «ئويغىنىش»
يۇۋال نوئال ھەرىرى
بىيو-تېخنولوگىيە ۋە ئۇچۇر تېخنولوگىيەلىرى ئىنسانىيەتكە بۇرۇن پەقەتلا كۆرۈلۈپ باقمىغان قىيىنچىلىقلارنى ئېلىپ كەلدى، ھەممىدىن مۇھىمى ئىنسانىيەت ئۇزۇن يىل دۇنيا سىياسىتىدە ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەن لىبېرالىزمغا بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىپ قويدى.
لىبېرالىزم ئەركىنلىكنىڭ قىممىتىنى ۋە قۇدرىتىنى تەرغىب قىلىدۇ. لىبېرالىزمدا ئىنسانىيەتنىڭ نەچچە مىڭ يىل شەخسلەرگە ناھايىتى چەكلىك سىياسىي ھوقۇقلار، ئىقتىسادى شارائىتلار ۋە شەخسىي ئەركىنلىكلەر بەرگەن، شەخسلەرنىڭ، چۈشەنچىلەرنىڭ ۋە تاۋارلارنىڭ ئەركىن –ئازادە كېزىپ يۈرۈشىنى چەكلەيدىغان ھاكىممۇتلەق سىياسىي تۈزۈملەر ئاستىدا ياشىغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. 20-ئەسىردە نۇرغۇن دۆلەتتە قانخور دىكتاتورلار ئاغدۇرۇلۇپ ئورنىغا دېموكراتىك ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى دەسسىدى، ئەركىن بازار ئىقتىساد تۈزۈلمىسى ئىقتىسادى چەكلىمىلەرنى بىكار قىلدى، ئىنسانلار مۇتەئەسسىپ موللىلارغا ۋە قالاق ئەنئەنىلەرگە ئىتائەت قىلىشنى تاشلاپ مۇستەقىل تەپەككۇر قىلىپ ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلىشنى ۋە قەلبىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاشنى ئۆگەندى. سېپىللارنىڭ، خەندەكلەرنىڭ ۋە تىكەنلىك سىملار بىلەن قورشالغان چىتلارنىڭ ئورنىغا كەڭ كەتكەن تاشيوللار، مۇستەھكەم كۆۋرۈكلەر ۋە دۇنياغا كەڭ ئېچىۋېتىلگەن ھەشەمەتلىك ئايرودۇرۇملار بەرپا قىلىندى.
لىبېرالىزم دۇنيادا ھەممە ئىشنىڭ ئوڭۇشلۇق بولمايۋاتقانلىقىنى ۋە ھەل قىلىشقا تېگىشلىك نۇرغۇن ئىش بارلىقىنىمۇ ئېتىراپ قىلىدۇ. يەر شارىنىڭ نۇرغۇن يېرى يەنىلا ناھايىتى قىيىن ئەھۋالدا تۇرماقتا، ھەتتا لىبېرال دۆلەتلەردىمۇ نۇرغۇن كىشى نامراتلىق، زوراۋانلىق ۋە بېسىمدىن خالىي ئەمەس. لېكىن لىبېراللار ھېچ بولمىغاندا بۇ مۈشكۈلاتلارنى قانداق بىر تەرەپ قىلىشنى بىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ: ئىنسانلارغا تېخىمۇ كۆپ ئەركىنلىك بېرىشىمىز كېرەك، ئىنسان ھەقلىرى چوقۇم قوغدىلىشى لازىم، ھەممە ئادەم ئاۋاز بېرەلىشى كېرەك، تېخىمۇ كۆپ ئەركىن بازار ئېچىلىشى لازىم، شەخسلەر ئەركىن ئازادە ساياھەت قىلالىشى كېرەك، چۈشەنچىلەر ۋە تاۋارلارنىڭ ئەركىن تارقىلىشىغا قولايلىق يارىتىپ بېرىلىشى لازىم، جورج بۇش ۋە باراك ئوبامالار نەزىرىدىمۇ مۇۋاپىق ھېسابلىنىدىغان لىبېرال ئىكسىرنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ سىياسىي، ئىقتىسادى تۈزۈلمىلىرىمىزنى تېخىمۇ ئەركىنلەشتۈرۈپ يەرشارىلاشتۇرساق، دۇنيادىكى بارلىق ئىنسانلار ھەمبەھرىلىنىلەيدىغان تىنچ، باياشات ۋە خاتىرجەم مۇھىت بەرپا قىلالايمىز. بۇ مۇقەررەر ئۆزگىرىشلەرگە ماس ھەرىكەت قىلغان دۆلەتلەر تىنچلىقنىڭ، خاتىرجەملىكنىڭ ۋە ھۇزۇر-ھالاۋەتنىڭ تەمىنى تېتىيالايدۇ، لېكىن بۇ مۇقەررەرلىككە ماس ھەرىكەت قىلماي قارشى چىققۇچىلار بولسا ھامان بىر كۈنى توغرا يولنى يەنى لىبېرالىزمنى تاپىدۇ، بۇلار جەمئىيەتلىرىنى، سىياسەتلىرىنى ۋە ئىقتسادلىرىنى ئەركىنلەشتۈرۈپ بولغۇچە بېشىغا كەلگەن قىيىنچىلىقلارغا رازى بولىدۇ، تېگىشلىك جازاسىنى تېتىيدۇ، لېكىن ھامان بىر كۈنى توغرا يولنى تاپىدۇ، بۇنىڭغا نۇرغۇن ۋاقىت، ئېنېرگىيە ۋە چىقىم كېتىشى مۇمكىن، ئاخىرقى ھېسابتا شىمالىي كورېيە، ئىراق ۋە ئەل سالۋادورلار دانىيە ياكى شۋېتسىيەگە ئوخشاش بولىدۇ.
1990-يىللار ۋە 200-يىللاردا لىبېرالىزم ئالەمشۇمۇل دەستۇرغا ئايلاندى. بىرازىلىيەدىن ھىندىستانغىچە نۇرغۇن دۆلەت كەلكۈندەك شىددەت بىلەن ئۆزى قاراپ كېلىۋاتقان بۇ ئېقىنغا قوشۇلۇش مەقسىتىدە لىبېرال رېتسىپلارنى تەتبىقلاشقا كىرىشتى. لىبېرال رېتسىپلارنى تەتبىقلاشتىن ئاجىز كەلگەنلەر بولسا كونا ئىرالاردىن قالغان تاش قاتمىلاردەك بىلىنەتتى، 1997-يىلى ئامېرىكا پىرېزىدېنتى بىل كىلىنتون ئۆزىگە ناھايىتى ئىشەنگەن ھالدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسىتىنى لىبېراللاشتۇرۇشقا قارشى چىقىشىنى «تارىخنىڭ خاتا سېپىدىن ئورۇن ئېلىش»دەپ تەرىپلىگەنىدى.
لېكىن2008-يىلى يۈز بەرگەن دۇنيا پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىدىن كېيىن لىبېرالىزم نۇرغۇن ئىنساننى ئۈمىدسىزلىككە مۇپتىلا قىلدى ۋە ھېلىھەم مۇپتىلا قىلىۋاتىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، لىبېرالىزم كۆككە كۆتۈرۈپ كېلىۋاتقان تەرغىباتلىرىغا ئىشەنمەيدىغان ئىنسان سانى كۈندىن-كۈنگە كۆپىيىپ بېرىۋاتىدۇ. سېپىللار ۋە بىخەتەرلىك تاملىرى قايتىدىن دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرىدا قەد كۆتۈرۈشكە باشلىدى، كۆچ ۋە سودا كېلىشىملىرىگە قارشى نارازىلىقلار كۈچەيدى، ئاتالمىش دېموكراتىك دۆلەتلەر قانۇن تۈزۈلمىسىگە پەرۋامۇ قىلىپ قويمايۋاتىدۇ، مەتبۇئات ئەركىنلىكى چەكلىنىۋاتىدۇ، ئۆكتىچىلەر ۋەتەن خائىنىغا ئوخشاشلا مۇئامىلىگە ئۇچراۋاتىدۇ. رۇسىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ بېشىدىكى ھۆكۈمدارلار يېڭىچە مۇتەئەسسىپ دېموكراتىيە ئەندىزىلىرىنى سىناپ ئوچۇق ئاشكارا دىكتاتورىلىق قىلىۋاتىدۇ. ئۇنداقتا كىلىنتون دېگەندەك خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنى تارىخنىڭ خاتا سېپىدىن ئورۇن ئالدى دېيەلەمدۇق يوق؟
ئەنگلىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ چىقىشنى قارار قىلىشى ۋە ئامېرىكىدا دونالد ترامپنىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى قاتارلىق مۇھىم ھادىسىلەر 2016-يىلى مەيدانغا كەلگەن ئويغىنىش دولقۇنىنىڭ غەرب ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ مەركىزىدىكى لىبېرال دۆلەتلەرگە يېتىپ بارغان دەۋرگە توغرا كېلىدۇ. ئامېرىكىلىق ۋە ياۋروپالىقلار بۇنىڭدىن بىرنەچچە يىل ئىلگىرى ئىراق ۋە لىۋىيەنى قورال كۈچى بىلەن مەجبۇرىي ئەركىنلەشتۈرۈشكە، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا دېموكراتىيەلەشتۈرۈشكە ئۇرۇندى، كېنتۇكاي ۋە يوركچىردىكى نۇرغۇن ئىنسان لىبېرالىزمغا يېتىش مۇمكىن بولمايدىغان نەرسە سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلدى. بەزى ئىنسانلار ئەنئەنىۋى قاتلاملىق تۈزۈملەرگە ئىگە بولغان كونا دۇنيانىڭ ياخشىلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ئىرق، مىللەت ۋە ئىجتىمائىي جىنسىيەتكە تايانغان ئىمتىيازلارنى چاڭگىلىدا تۇتۇشقا تىرىشتى. ئۇزۇن ئۆتمەيلا بەزىلەر لىبېراللىشىش ۋە يەرشارىلىشىشنىڭ دۇنيادىكى ھەممە ئىنساننىڭ مەنپەئەتىنى ئەمەس ناھايىتى ئاز ساندىكى كىشىنىڭ مەنپەئەتىنى ياقلايدىغان ساختا نەرسە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى.
1938-يىلى ئىنسانلارنىڭ فاشىزم ، كوممۇنىزم ۋە لىبېرالىزمدىن ئىبارەت ئۈچ ئىزمدىن بىرىنى تاللاش پۇرسىتى بار ئىدى، 1968-يىلى ئىككىسى قالدى، 1998-يىلدا بولسا بىرلا ئىزم قالدى يەنى لىبېرالىزملا قالدى، 2018-يىلغا كەلگەندە ھېچنېمە قالمىدى، قولىمىز قۇرۇقلا بولۇپ قالدى. شۇڭا دۇنياغا ھۆكۈمران بولغان لىبېرال سەرخىل قاتلىمىنىڭ تېڭىرقاپ قېلىشىغا ھەيران قالماسلىقىمىز كېرەك، بىرمۇ ئىزمنىڭ قالماسلىقى كىشىنى ھەقىقەتەن خاتىرجەم قىلمايدۇ، تۇيۇقسىزلا ئىزملاردىن مەھرۇم قېلىش تولىمۇ خەتەرلىك ئىشتۇر، چۈنكى دۇنيادا بولۇۋاتقان ۋەقە-ھادىسىلەرنىڭ قىممىتى، مەنىسى قالمايدۇ، بۇلارنى نېمە بىلەن، قايسى نۇقتىئىنەزەر بىلەن ئىزاھلايمىز؟ 1980-يىللاردىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ سەرخىللىرىغا ئوخشاش لىبېرال سەرخىللارمۇ تارىخنىڭ ئالدىن بەلگىلەنگەن يۆنىلىشىدىن قانداق چەتنەپ كەتكەنلىكىنى چۈشىنىشتن ئاجىز كەلمەكتە ۋە بولۇپ ئۆتكەن ۋەقە-ھادىسىلەرنى ۋە رىئاللىقنى ئەتراپلىق ئىزاھلاپ چۈشەندۈرۈشتە ئىشقا يارايدىغان ئىزملىرىدىن قۇرۇق قېلىپ تېڭىرقاپ قالماقتا. ئۇلار كاللىسىنىڭ قالايمىقان بولۇپ كېتىشى تۈپەيلى بۇ ئەھۋاللارنى قىيامەتنىڭ ئالامىتى، تارىخنىڭ تەخمىن قىلىنغىنىدەك گۈزەل ئاخىرلاشماسلىقى ۋە مەھشەرگە قاراپ مېڭىش دېگەن قورقۇنچ ئىبارىلەر بىلەن ئىپادىلمەكتە. ئىنسان زېھنىي رىئاللىقنى ۋە ئوبيېكتىپ ئەھۋاللارنى ئانالىز قىلىشتىن ئاجىز كەلگەن ئەھۋالدا بىلىپ – بىلمەي پالاكەت سېنارىيەلىرىدىن مەدەت كۈتىدىغان بولۇپ قالىدۇ. بېشى قاتتىق ئاغرىپ كەتكەن بىرسى مېڭىسىدە ئۆسمە بارلىقىنى ئويلاپ قالغىنىغا ئوخشاش ،كۆپ قىسىم لىبېرال كىشىمۇ ئەنگلىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ چىقىشى ۋە دونالد ترامپنىڭ پىرېزىدېنت بولۇشىنى مەدەنىيەتنىڭ نابۇت بولۇشى دەپ ئويلاپ قېلىشى مۇمكىن.
چىۋىن ئوۋىدىن چۈشەنچە ئوۋىغا قاراپ
قىيامەتنىڭ يېقىنلىشىۋاتقانلىقىنى ئويلىۋېلىش ۋە بىخۇدلۇق تۇيغۇسى تېخنولوگىيەلىك تەرەققىياتنىڭ تېزلىشىشى نەتىجىسىدە تېخىمۇ كۈچەيمەكتە. پار ماشىنىلىرى، نېفىت بازىلىرى ۋە تېلېۋىزىيەلەرنى تىزگىنلەش ئۈچۈن سانائەت دەۋرىدە شەكىللەندۈرۈلگەن لىبېرال سىياسىي تۈزۈم، ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەلىرى بىلەن بىيوتېخنىلوگىيە ساھەلىرىدە مەيدانغا كەلگەن ئىنقىلاب خاراكتېرلىك تەرەققىياتلارغا تاقابىل تۇرۇشتا قىينالماقتا.
سىياسەتچىلەر بىلەن سايلىغۇچىلار يېڭى تېخنولوگىيەلەر ۋە بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ يوشۇرۇن ئالاھىدىلىكلىرىدىن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش ئۇياقتا تۇرسۇن بۇ نەرسىلەرنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئاران-ئاران چۈشەنمەكتە. ئىنتېرنېت ئىنقىلابى سىياسىي پارتىيەلەردىن بەكرەك ئىنژېنېرلار تەرىپىدىن ۋۇجۇدقا چىقىرىلغان بولسىمۇ، ئىنتېرنېت دۇنيانى1990-يىللاردىن بۇيان باشقا نەرسىلەرگە قارىغاندا بەكرەك ئۆزگەرتەلىدى، دېيىشكە بولىدۇ. ئىنتېرنېت توغرۇلۇق بىرەر راي سىناش پائالىيىتىگە قاتنىشىپ باقتىڭىزمۇ؟ دېموكراتىك تۈزۈم بېشىغا كېلىۋاتقان كۈلپەتلەرنى چۈشىنىپ يېتىشتىن قانداق ئاجىز بولغان بولسا، ئوخشاشلا سۈنئىي ئەقىلنىڭ باش كۆتۈرۈشى ۋە بىلوك زەنجىرى ئىنقىلابىدەك يېڭى تەرەققىياتلارغىمۇ ھېچقانداق تەييارلىقى يوق.
كومپيۇتېرلار پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى ھازىردىن باشلاپ ناھايىتى ئاز ساندا كىشى چۈشىنەلەيدىغان سەۋىيەدە مۇرەككەپ نەرسىگە ئايلاندۇرۇپ قويماقتا. قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا زور ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلغان سۈنئىي ئەقىل ئالدىدا، پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى بىرمۇ ئىنسان چۈشىنەلمەيدىغان ۋەزىيەت شەكىللىنىشى مۇمكىن. بۇنداق ئەھۋالدا قانداق بىر سىياسىي ھادىسە يۈز بېرىدۇ؟ راسخوتنىڭ ياكى يېڭى باج ئىسلاھاتىنىڭ بىر ئالگورىتما تەرىپىدىن پىلانلىنىشىغا سۈكۈت قىلىپ تۇرىدىغان بىر دۆلەتنى تەسەۋۋۇر قىلالامسىز؟ بۇنىڭدىن سىرت، بىلوك زەنجىر تورلىرى ۋە بىتكوينغا ئوخشاش كىرىپتو پۇل بىرلىكلىرى مالىيە سىستېمىلىرىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىپ ئاشقۇن باج ئىسلاھاتلىرى ئېلىپ بېرىشنى تەقەززا قىلىدۇ. مەسىلەن، نۇرغۇن سودا مەشغۇلاتى بىر مىللىي پۇل بىرلىكى ياكى ھەر قانداق بىر پۇل بىرلىكىنى ئالماشتۇرۇش رەسمىيىتىنى بېجىرەلمەيدىغانلىقى سەۋەبىدىن، دوللارغا ئاساسەن باج بېكىتىش ۋە تەتبىقلاش تەس بولۇپ قالىدۇ ياكى بىھۇدە ئىشقا ئايلىنىپ قالىدۇ. شۇڭا ھۆكۈمەتلەر تامامەن يېڭى باج سىستېمىسى بەرپا قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ قېلىشى مۇمكىن، مەسىلەن (ئىقتسادتىكى ئەڭ مۇھىم مال ۋە كۆپ قىسىم ئېلىم-بېرىمدا ئالماشتۇرۇشقا بولىدىغان بىرلا نەرسە ھالىتىگە كېلىدىغان)ئۇچۇر بېجىغا تالون كېسىلىشى مۇمكىن. سىياسىي تۈزۈملەر پۇل بىرلىكىنىڭ كۈچى قالماستىن بۇرۇن بۇ كىرىزىسقا تاقابىل تۇرالامدۇ يوق؟
بىيوتېخنىلوگىيە ۋە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەسىدە مەيدانغا كەلگەن ئىنقىلاب خاراكتېرلىك تەرەققىياتلارنىڭ تۈرتكىسىدە بىز ئىچكى دۇنيايىمىزنى كونترول قىلالايمىز، ھاياتنى ئىنژېنېرلىق نۇقتىسىدىن تەرتىپكە سالالايمىز، مېڭىلەر لايىھەلەپ ئۆمۈرنى ئۇزارتىشنى ۋە قانداق ۋاقىتتا خالىساق باشقىلارنىڭ چۈشەنچىسىنى ئوۋ ئوۋلىغاندەك ئوۋلاشنى ئۆگىنىمىز. كېيىنچە قانداق ئاقىۋەتلەر كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ھازىرچە ھېچكىم بىلمەيدۇ.ئىنسانلار ئەلمىساقتىن بېرى قورال-ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىشتىن بەكرەك ئۇلارنى ئىجاد قىلىشقا بەكرەك ماھىر بولۇپ كەلدى. سۇ ئامبىرى ياساش ئارقىلىق دەريا سۈيىنى تىزگىنلەش ئېكولوگىيە سىستېمىدا پەيدا بولىدىغان مەسىلىلەرنى تەخمىن قىلىشتىن ئاسانراق، ئوخشاشلا زېھىن دۇنيايىمىزنىڭ يۆنىلىنىشىنى بەلگىلەش بۇنىڭ روھى ھالىتىمىز ياكى ئىجتىمائىي تۈزۈملەرگە ئېلىپ كېلىدىغان تەسىرلىرىنى مۆلچەرلەشتىن بەكرەك ئاسانغا توختايدۇ.
ئۆتمۈشتە ئەتراپىمىزدىكى دۇنيانى شەكىللەندۈرۈش، يەر شارىدىن ئىبارەت بىر پىلانېتانى قايتىدىن تەرتىپكە سېلىش كۈچىگە نائىل بولغانىدۇق، لېكىن دۇنيا ئېكولوگىيەسىنىڭ مۇرەككەپ ئالاھىدىلىكىدىن بىخەۋەر بولغانلىقىمىز تۈپەيلى كېلىپ چىققان ئۆزگىرىشلەر قەستەن بولمىسىمۇ بارلىق ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنى بۇزۇۋەتكەنلىكى ئۈچۈن، نۆۋەتتە ئېكولوگىيەلىك پالاكەتكە دۇچ كېلىۋاتىمىز. كېلەچەكتە بىيوتېخنولوگىيە ۋە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەسى تۈرتكىسىدە ئىچكى دۇنيايىمىزنى شەكىللەندۈرۈپ ئۆزىمىزنى قايتىدىن لايىھەلەپ چىقىش قۇدرىتىگە ئىگە بولۇشىمىز مۇمكىن، لېكىن زېھىن دۇنيايىمىزنى مۇرەككەپلىكىنى تولۇق بىلەلمەسلىكىمىز سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان ئاقىۋەتلەر زېھىن سىستېمىمىزنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋېتىشى مۇمكىن.
بىيوتېخنولوگىيە ۋە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيە ساھەلىرىدە بارلىققا كەلگەن ياكى بارلىققا كېلىدىغان تەرەققىياتلار، ئۆزىنىڭ قارارلىرىنىڭ يوشۇرۇن سىياسىي تەسىرلىرىنى ئاڭقىرىپ بولالمايدىغان ۋە شەكسىزكى بىرمۇ كىشىگە ۋەكىللىك قىلالمايدىغان ئىنژېنېرلار ۋە كارخانىچىلارنىڭ چاڭگىلىدا بولىدىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك. پارلامېنتلار ۋە پارتىيەلەر ئۆزىگە زىيانلىق بۇ ئۆزگىرىشلەرگە تاقابىل تۇرالامدۇ يوق؟ئەپسۇس، ھازىرچە تاقابىل تۇرالايدىغاندەك ئەمەس. چۈنكى تېخنولوگىيە ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن تەرەققىياتلار سىياسىي كۈنتەرتىپنىڭ ئاساسلىق ماددىلىرىدىن بىرىنىمۇ تەشكىل قىلمايدۇ. بۇ سەۋەبتىن 2016-يىلىدىكى ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىق سايلىمىدا كېلىپ چىققان تېخنولوگىيەلىك قالايمىقانچىلىق، ھىلارى كىلىنتوننىڭ ئىلخەت سەتچىلىكىدىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس ئىدى، ئەينى ۋاقىتتا ئىنسانلارنىڭ قولىدىكى ئىشىدىن ئايرىلىپ قالىدىغانلىقى توغرىسىدا گەپلەر قىلىنغان بولۇشىنىڭ ئەكسىچە نامزاتلار ھېچقايسىسى تېخنولوگىيەنىڭ يوشۇرۇن تەسىرلىرى توغرۇلۇق بىر ئېغىزمۇ گەپ قىلىپ قويمىغانىدى. دونالد ترامپ سايلىغۇچىلارغا ئامېرىكىدىكى مېكسىكىلىق ۋە خىتايلارنىڭ قولىدىكى ئىشلارنى تارتىپ ئالىدىغانلىقى ۋە ئامېرىكىنىڭ مېكسىكا چېگراسىغا بىخەتەرلىك تاملىرى سېلىپ چىقىدىغانلىقى توغرىسىدا ۋەدە بەردى. ئۇ ئالگورىتمىلارنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئىشىنى تارتىۋالىدىغانلىقى توغرىسىدا بىر ئېغىزمۇ توختالماسلىق بىلەن بىرگە، كالىفورنىيە چېگراسىغا بىخەتەرلىك تاملىرى سېلىش تەكلىپىنىمۇ ئوتتۇرىغا قويمىدى.
لىبېرال غەرب دۇنياسىدىكى سايلىغۇچىلارنىڭمۇ لىبېرالىزم ۋە دېموكراتىيەگە بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىپ قويۇشىنىڭ سەۋەبلىرىدىن بىرى بۇ بولسا كېرەك. ئادەتتىكى ئىنسانلار بىيوتېخنولوگىيە ۋە سۈنئىي ئەقىلنى چۈشەنمىگەندەك قىلسىمۇ، لېكىن ئىستىقبالىنىڭ قولىدىن ئاستا-ئاستا چىقىپ كېتىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلالايدۇ. 1938-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى،گېرمانىيە ياكى ئامېرىكىدا ياشايدىغان ئادەتتىكى بىر كىشىنىڭ ناھايىتى ئېچىنىشلىق ئەھۋالغا چۈشۈپ قېلىشى تامامەن مۇمكىن ئىدى، لېكىن بۇ كىشىنىڭ قۇلىقىغا توختىماي دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم ۋە قىممەتلىك نەرسىنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكى ۋە ئۆزىنىڭ كەلگۈسىگە ۋەكىل قىلىدىغانلىقى پىچىرلىناتتى. ئادەتتىكى كان ئىشچىلىرى، پولات-تۆمۈر زاۋۇتىدىكى ئەمگەكچىلەر ۋە خىزمەت قىلمايدىغان ئاياللار تەشۋىقات ماتېرىياللىرىدىكى ھەيۋەتلىك رەسىملىرىنى كۆرۈپ قاتتىق ھاياجانلانغان ھالدا: رەسىمدىكى كىشى مەن بولىمەن، كېلەچەكنىڭ قەھرىمانىمۇ مەن، دەيتتى.
2018-يىلغا كەلگەندە بۇنداق دەيدىغان ئادەمنى ئاز ئۇچرىتىمىز، ھازىر ئادەتتىكى بىر كىشى ئۆزىنى بارغانچە ئىشقا يارىماس ھالغا كېلىپ قالغانلىقىنى ئويلىۋالىدۇ. تەد لېكسىيەلىرىدە، ھۆكۈمەتلەر ئۇيۇشتۇرۇۋاتقان مېڭە ئەترىتى يىغىنلىرىدا، ئىلغار تېخنولوگىيەلەر تېما قىلىنغان يىغىنلاردا يەرشارىلىشىش، بىلوك زەنجىرى تورلىرى، گېن ئىنژېنېرلىقى، سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق دەبدەبىلىك ۋە سىرلىق كەلىمىلەر ھاياجان ئىچىدە تەلەپپۇز قىلىنماقتا. ئادەتتىكى ئىنسانلار بۇ كەلىمىلەرنىڭ ھېچقايسىسىنىڭ ئۆزلىرى بىلەن مۇناسىۋىتىنى يوقلىقىنى ئويلايدۇ، ئۇلارنىڭ بۇنداق ئويلىشى تولىمۇ نورمال. لىبېرالىزم بولسا ئادەتتىكى ئىنسانلارغىمۇ ماس كېلەتتى، چۈنكى لىبېرالىزم ئادەتتىكى ئىنسانغىمۇ ئۆزىنىڭ تولىمۇ قىممەتلىك ۋە قالتىس مەخلۇق ئىكەنلىكىنى ئۆگىتەتتى. ئۇنداقتا لىبېرالىزم سىبورگ، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئالگورىتمىلارنىڭ دۇنياسىدا پۇت تىرەپ تۇرالامدۇ يوق؟
20-ئەسىردە كەڭ خەلق ئاممىسى ئېكسپلاتاتسىيەگە قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ ئىقتىسادتىكى رولىنى سىياسىي كۈچكە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن تىرىشتى. لېكىن كۈنىمىزدە خەلق ئاممىسى رولىدىن ئايرىلىپ قېلىشىدىن ئەندىشە قىلماقتا، قولىدىكى سىياسىي كۈچتىن پايدىلىنىش ئۈچۈن ئۇرۇنۇپ كۆرمەكتە. بۇ ئەھۋال ئەنگلىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ چىقىشى ۋە دونالد ترامپنىڭ پىرېزىدېنتلىققا سايلىنىشىنىڭ ئەنئەنىۋى سوتسىيالىستىك ئىنقىلابلارغا تەتۈر يۆنىلىشتە ۋۇجۇدقا چىققانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. رۇسىيە، خىتاي ۋە كۇبا ئىنقىلابلىرى سىياسىي كۈچتىن مەھرۇم بولغان لېكىن ئىقتىسادى ساھەدە مۇھىم رول ئوينىغان كىشىلەر تەرىپىدىن ۋۇجۇدقا چىقىرىلغانىدى. 2016-يىلى ترامپ بىلەن ئەنگلىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ چىقىش لايىھەسى ھېلىھەم سىياسىي كۈچكە ئىگە بولسىمۇ، ئىقتىسادى كۈچىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئەنسىرىگەن كىشىلەرنىڭ قوللاپ قۇۋۋەتلىشىگە ئېرىشتى. بەلكىم 21-ئەسىردە خەلق ئىنقىلابلىرى ئىنسانلارنى ئېكسپلاتاتسىيە قىلىدىغان كاپىتالىستلارغا قارشى ئەمەس ئۆزلىرىگە ئېھتىياج ھېس قىلمايدىغان سەرمايىدارلارغا قارشى ئېلىپ بېرىلىشى مۇمكىن، بىراق بۇ ئۇرۇشنىڭ ئاخىرىدا غەلىبىگە ئېرىشىشى تەسرەك. چۈنكى كارغا كەلمەسلىك ۋە فۇنكسىيەسىزلىككە قارشى تۇرۇش ئېكسپلاتاتسىيەسىگە قارشى تۇرۇشقا قارىغاندا تېخىمۇ قىيىندۇر.
لىبېرال زۇمرۇت ئەنقا قۇشى
لىبېرلىزمنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىپ قويۇشى بىرىنچى قېتىملىق ئىش ئەمەس. بۇ ئىزم 19-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدىن باشلاپ دۇنيا مىقياسىدا نوپۇزغا ئېرىشكەندىن بۇيان پات-پات كىرىزىسلەرگە دۇچ كېلىپ تۇردى. يەرشارىلىشىش ۋە لىبېراللىشىشنىڭ دەسلەپكى دەۋرى 1-دۇنيا ئۇرۇشىدا بۆشىكىدىلا تۇنجۇقۇپ قالدى، بۇ چاغدىكى يەر شارى خاراكتېرلىك تەرەققىياتلار ئىمپېرىيەلەرنىڭ سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن ئۇزۇنغا بارمىدى. فرانسز فېردىناندنىڭ بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنادا سۇيىقەستكە ئۇچرىشىدىن كېيىن، بۈيۈك كۈچلەرنىڭ لىبېرالىزمغا ئەمەس جاھانگىرلىككە ئىشىنىدىغانلىقى مەلۇم بولدى، بۇ كۈچلەر ئەركىن ۋە تىنچ سودا ۋاسىتىسى ئارقىلىق دۇنيانى بىرلەشتۈرۈشنىڭ ئورنىغا قاتتىق قوللۇق قىلىش ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ زېمىنغا ئىگە بولۇشنىڭ كويىغا چۈشتى. ئەھۋال مۇشۇنداق بولسىمۇ، لىبېرالىزم فىرانسز فېردىناد ۋەقەسىدىن ساق-سالامەت قۇتۇلۇپ شىددەتلىك بوران-چاپقۇندىن تېخىمۇ كۈچلۈك ھالدا ئۈزۈپ چىقتى. مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان بۇ قەتلىئام گويا ئىنسانىيەتكە جاھانگىرلىكنىڭ ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى كۆرسىتىپ بەرگەندەك قىلاتتى، نەتىجىدە ئىنسانىيەت ئەركىنلىك ۋە تىنچلىق پىرىنسىپلىرىنى ئاساس قىلىپ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىشقا تەييار ھالەتكە كەلگەنىدى.
ئارقىدىن 1930-يىللارنىڭ ئاخىرى 1940-يىللارنىڭ بېشىدا بىر مەھەل دەۋر سۈرگەن فاشىزم ھادىسىسىگە ئەگىشىپ گىتلېر ۋەقەسى پەيدا بولدى. بۇ تەھدىت يوق قىلىندى، لېكىن بۇ كېيىن مەيدانغا كېلىدىغان خەتەرنىڭ بىشارەتچىسى ئىدى. 1950-يىللاردىن 1970-يىللارغىچە بولغان مەزگىلدە چې گۇۋارا دولقۇنى باش كۆتۈردى، بۇنى كۆرگەنلەر لىبېرالزمنىڭ يوقىلىپ ئورنىغا كوممۇنىزمنىڭ كېلىدىغانلىقىنى تەرغىب قىلىشتى، لېكىن لىبېرالىزم ئەمەس كوممۇنىزم يەنە مەغلۇپ بولدى، تاللا بازارلىرى، ھەشەمەتلىك سودا-سېتىق مەركەزلىرى گۇلاگ ئەمگەكچىلەر لاگېرلىرىدىن كۈچلۈك چىقتى، ھەممىدىن مۇھىمى لىبېرالىزم باشقا رەقىبلىرىگە قارىغاندا ئېلاستىك ۋە پائال چىقتى. لىبېرالىزم جاھانگىرلىك، فاشىزم ۋە كوممۇنىزم قاتارلىقلارنى ئېغىر دەرىجىدە ھالسىراتتى. لىبېرالىزم بۇ جەرياندا بۇ رەقىبلىرىنىڭ بەزى قاراشلىرىنى ۋە تەتبىقلىرىنى كەمتەرلىك بىلەن قوبۇل قىلدى، لىبېرالىزم بولۇپمۇ كوممۇنىزمدىن تۇيغۇداشلىق چەمبىرىكىنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە، ئەركىنلىك ۋە باراۋەرلىككە ئەھمىيەت بېرىشنى ئۆگەندى.
دەسلەپكى مەزگىللەردە لىبېرالىزم ئوتتۇرا سىنىپ ياۋروپالىق ئەرلەرنىڭ ئەركىنلىكى ۋە ئىمتىيازلىرىغا بەكرەك ئەھمىيەت بېرەتتى، ئىشچى سىنىپ، ئاياللار، ئاز سانلىقلار ۋە غەربلىك بولمىغانلارغا سەل قارايتتى. 1918-يىلى ئۇرۇشتا غەلىبە قىلغان بىرىتانىيە ۋە فىرانسىيە ئۆز دۆلىتى ئىچىدە ئەركىنلىكنى كۈچەپ تەشۋىق قىلدى، لېكىن تەسىرى ئاستىدىكى باشقا رايونلاردا ئەركىنلىكنى تىلغا ئېلىپمۇ قويمىدى. مەسىلەن، 1919-يىلى بەزى ھىندىستانلىقلار ئەركىنلىك تەلەپ قىلىپ نامايىش ئۆتكۈزدى، بىرىتانىيە نامايىشچىلارنى قانلىق باستۇردى، بۇ قانلىق ۋەقە تارىخ سەھىپىلىرىدىن ئامرىتسار قەتلىئامى نامى بىلەن خاتىرىلەندى. ئەينى چاغدا ئەنگلىيە ئەسكەرلىرى قولىدا تۆمۈرنىڭ سۇنۇقىمۇ يوق نامايىشچىلارنى ۋەھشىيلەرچە قىرغىن قىلغانىدى.
غەربلىك لىبېراللار 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنمۇ ئاتالمىش ئالەمشۇمۇل قىممەت قاراشلىرىنى غەربلىك بولمىغانلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان تەرىقىدە تەتبىق قىلىشتىن ئاجىز كەلدى. ئەھۋال مۇشۇنداق تۇرۇپ 1945-يىلى ناتسىستلارنىڭ بەش يىللىق زۇلۇمىدىن قۇتۇلغان گوللاندىيەنىڭ تۇنجى قىلغان ئىشى، قوشۇن تەشكىللەپ سابىق مۇستەملىكىسى بولغان ھىندونېزىيەنى قايتىدىن ئىشغال قىلىش ئۈچۈن دۇنيانىڭ يەنە بىر چېتىگە ئەسكەر ئەۋەتىش بولدى. 1940-يىلى ناتسىستلارغا قارشى ئاران تۆت كۈن تاقابىل تۇرالىغان گوللاندىيە، بەرداشلىق بېرىپ بولالماي تەسلىم بولدى. 1945-يىلى مۇستەقىللىقىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرگەن گوللاندىيە ھىندونېزىيەنى ئىشغال قىلىش ئۈچۈن تۆت يىل ئۇرۇش قىلدى، بىر مەزگىل ئاسارەتتە قالغان گوللاندىيەنىڭ يەنە بىر مىللەتنى ئاسارەت ئاستىغا ئېلىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىشىنى قانداق چۈشىنىش كېرەك؟ شۇڭا بەزى مىللەتلەرنىڭ مۇستەقىل بولۇش ئۈچۈن ئۈمىدنى ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرىنى ياقلايدىغان غەربلىكلەرگە ئەمەس موسكۋا بىلەن بېيجىڭغا باغلىشىغا ھەيران قالماسلىق كېرەك.
ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان تىراگېدىيەلەردىن ساۋاق ئالغان لىبېرالىزم، نەزەر دائىرىسىنى كېڭەيتىشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى تونۇپ يېتىپ نەزەرىيەدە بولسىمۇ ئايرىمىچىلىق قىلماستىن پۈتكۈل ئىنسانلارنىڭ ئەركىنلىكلىرىنى ۋە ھەق-ھوقۇقلىرىنى ياقىلاشقا ئۆتتى. ئەركىنلىك ۋە ھەق-ھوقۇق دائىرىسىنى كېڭەيتكەن لىبېرالىزم، كوممۇنىستىك ياردەم پىروگراممىلىرىنى قوبۇل قىلىشتىن يالتايمىدى. شەكسىزكى، ئەركىنلىكلەر مۇئەييەن بىر ئىجتىمائىي سۇغۇرتا سىستېمىسىنىڭ كاپالىتىگە ئىگە بولمىسا ئۇنىڭ قىممىتى بولمايتتى. ئىجتىمائىي دېموكراتىك دۆلەتلەر دېموكراتىيە ۋە ئىنسان ھەقلىرىنى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى مائارىپ ۋە سەھىيە سىستېمىسى بىلەن بىرلەشتۈردى. دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت ھېسابلىنىدىغان ئامېرىكىمۇ مائارىپ ۋە سەھىيە سىستېمىسىنى دۆلەتنىڭ مەلۇم سەۋىيەگىچە قوللىشىنىڭ مۇھىملىقىنى تونۇپ يەتتى. ئاچلىقتىن قىينالغان بالىلارغا ئەركىنلىك شوئارلىرى تېتامدۇ؟ مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئاچ بالىنىڭ قانداقمۇ ئەركىنلىكى بولسۇن.
1990-يىللارنىڭ بېشىدا بىر قىسىم مۇتەپەككۇرلار، ھەتتا سىياسەتچىلەرمۇ «تارىخنىڭ ئاخىرلاشقانلىقى»نى كۆككە كۆتۈرۈشتى. ئۇلار ئۆزلىرىگە تولۇق ئىشەنچ قىلغان ھالدا، ئۆتمۈشنىڭ بارلىق سىياسىي ۋە ئىقتىسادى مەسىلىلىرىنىڭ تەلتۆكۈس ھەل بولغانلىقىنى، ھازىر دېموكراتىيە، ئىنسان ھەقلىرى، ئەركىن بازارلار، دۆلەتنىڭ قوللىشىدىكى ئىجتىمائىي خىزمەتلەرنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشتى. دۇنيانىڭ بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغىچە ئاياغ بېسىش، بارلىق توسالغۇلارنى يېڭىش، پۈتكۈل دۆلەتلەرنىڭ تېررىتورىيەلىك چېگرالىرىنى بىكار قىلىش ۋە ئىنسانىيەتنى ئەركىن بىر دۇنيا توپلۇقىغا ئايلاندۇرۇش كېرەك ئىدى.
شۇنچە يىل كۈتتۇق، لېكىن چوڭاملار ۋە دانالارنىڭ دېگىنىدەك «تارىخ ئاخىرلاشمىدى»، بۇرۇن دۇنيا فرانز فېردىناند ۋەقەسى، گىتلېر ۋەقەسى ۋە چې گۇۋارا ۋەقەسىگە دۇچ كەلگەن بولسا، ئەمدىلىكتە ترامپ ۋەقەسىگە دۇچ كەلمەكتە. لېكىن بۇ قېتىم ئەھۋال باشقىچە بولۇپ، لىبېرالىزم ئالدىدا جاھانگىرلىك، فاشىزم ياكى كوممۇنىزمغا ئوخشاش نىسبەتەن سىستېمىلىق كۈچلۈك ئىدېئولوگىيەلىك رەقىب يوق، نۆۋەتتىكى ترامپ ۋەقەسى بەكرەك نىھىلىزىم (ھېچلىق)لىق بىر مۇھىتتا داۋاملاشماقتا.
20-ئەسىرنىڭ ئاساسلىق ئېقىملىرىنىڭ ھەممىسى ، مەسىلەن مەيلى دۇنياۋى ھاكىمىيەت، مەيلى ئىنقىلابلار مەيلى ئەركىنلىشىش بولسۇن ھەممىسى بارلىق ئىنسانلارغا خىتاب قىلالايدىغان نەزەرىيەگە ئىگە ئىدى، لېكىن ترامپ ۋەقەسى بارلىق ئىنسانلارغا خىتاب قىلىدىغاندەك ئەمەس، ترامپ دەل ئەكسىچە ئامېرىكىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك سىستېما، نەزەرىيە ، قاراش، ئىدىيە ئوتتۇرىغا قويۇش ۋەزىپىسىنىڭ يوقلىقىنى بىلدۈرمەكتە. ئوخشاشلا ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ چىقىشنى قارار قىلغان ئىنگلىزلەرنىڭمۇ بىرىتانىيە پادىشاھلىقىنىڭ كېلەچىكى توغرۇلۇق كۈچلۈك بىر پىلانى يوق. ترامپ ۋە ئەنگلىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ چىقىشىغا بېلەت تاشلىغانلار ھېلىھەم لىبېرال پىروگراممىلاردىن ۋاز كەچكىنى يوق، ئۇلار بەكرەك لىبېرالىزمنىڭ ئالەمشۇمۇل ئىكەنلىكىگە گۇمان بىلەن قارىماقتا. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇلارنىڭ لىبېرالىزمغا بولغان ئىشەنچىسى بارغانچە سۇسلاشماقتا، ئۇلار ھېلىھەم دېموكراتىيە، ئىنسان ھەقلىرى، ئەركىن بازار ۋە ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت قاتارلىقلارغا ئىشەنسىمۇ، ئىنسانغا خۇش ياقىدىغان بۇ نەرسىلەرنىڭ چەكلىك دائىرىدىلا مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرالايدىغانلىقىنى ئويلايدۇ. ئۇلار ھەتتا يوركشىر ياكى كېنتۇكىي قاتارلىق يەرلەردە ئەركىنلىك ۋە سائادىتىنى قوغداش ئۈچۈن چېگرالىرىغا سېپىل سېلىپ چەت ئەللىكلەرگە قوپال مۇئامىلە قىلىنىشىنى توغرا چۈشىنىدۇ.
بارغانچە كۈچىيىۋاتقان خىتاي پۈتۈنلەي ئەكسىچە يول تۇتۇۋاتىدۇ. خىتاي ئىچكى سىياسىتىنى لىبېراللاشتۇرۇش (ئەركىنلىشىش)تىن قاتتىق ئېھتىيات قىلسىمۇ، دۇنيادىكى ئارقىدا قالغان دۆلەت ۋە رايونلاردا لىبېرالىزمنى ياقلاۋاتىدۇ. خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ لىبېرلىزمنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرىدىن بولغان ئەركىن بازار، خەلقئارالىق ھەمكارلىق قاتارلىقلارنى تەشەببۇس قىلىقىنى كۆرۈپ، ئۇنى لىبېرال ۋە دېموكراتىك بولغان ئوبامانىڭ ۋارىسىمىكىن دەپ ئويلاپ قالىمىز. ماركسىزم – لېنىنىزمدىن ۋاز كەچكەندەك كۆرۈنۈۋاتقان خىتاي دۆلەت ئىچىدە لىبېرالىزمدىن قېچىپ دۆلەت سىرتىدا لىبېرالىزمنى كۆككە كۆتۈرمەكتە.
قايتىدىن باش كۆتۈرگەن رۇسىيە ئەزەلدىن رەقىب كۆرۈپ كېلىۋاتقان لىبېرالىزمغا ئازراقمۇ پەرۋا قىلمايۋاتىدۇ، رۇسىيە ھەربىي جەھەتتىن قۇدرەت تاپقان بولسىمۇ، لېكىن ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن چۆنتىكى قۇرۇق. شەكسىزكى، ۋىلادىمىر پۇتىن ھەم رۇسىيە ھەمدە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ئوڭچىل مىللەتچى قاتلاملار ئىچىدە تولىمۇ ئابرۇيلۇق شەخستۇر. لېكىن ئۇنىڭ ئىسپانىيەلىك ئىشسىزلارنى، ھالىدىن نارازى بولغان بىرازىلىيەلىكلەرنى ياكى كامبىرىچتا ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلارنى جەلپ قىلىدىغان ئالەمشۇمۇل ئىدىيەسى يوق.
رۇسىيە لىبېرال دېموكراتىيەگە قارشى باشقىچە بىر ئەندىزە ئوتتۇرىغا قويۇپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ ئەندىزە سىستېمىلىق سىياسىي ئىدېئولوگىيە ئەمەس. بۇ ئەندىزە ئولىگارخىيە (ئاز سانلىقلار) تۈزۈمىنى قوبۇل قىلغان بىر ئوچۇم ھۆكۈمدارلارنىڭ رۇسىيەنىڭ بايلىقى ۋە ھاكىمىيەت ساھەلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى چاڭگىلىغا ئېلىۋېلىپ، تاراتقۇ ئورگانلىرىنى كونترول قىلىش ئارقىلىق سىياسەتلىرىنى يوشۇرۇپ ھوقۇقى ۋە نوپۇزىنى كۈچەيتىشتە ئىشقا يارايدۇ. بۇ ئەندىزىگە دېموكراتىك ئابراھام لىنكولىننىڭ «پۈتكۈل ئىنسانلارنى بىر مەھەلگىچە ئالدىيالىشىڭىز مۇمكىن، بىر قىسىم ئىنسانلارنى داۋاملىق ئالدىيالىشىڭىز مۇمكىن، لېكىن پۈتكۈل ئىنساننى داۋاملىق ئالدىيالمايسىز» دېگەن سۆزى تازا ماس كېلىدۇ. بىر ھۆكۈمەت چىرىكلىشىپ پۇقرالىرىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈشتىن ئاجىز كەلسە، ھامان بىر كۈنى ھەممە ئادەم بولمىسىمۇ بىر قىسىم ئادەملەر ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ئىشىنى ھېس قىلىپ يېتىپ، ئۇنى ئۆرۈۋېتىپ ئورنىغا يېڭى بىر ھۆكۈمەتنى سايلاپ چىقىدۇ. لېكىن ھۆكۈمەتنىڭ تاراتقۇلارنى كونترول قىلىش قۇدرىتى لىنكولىننىڭ دانالەرچە ئېيتقان سۆزىنى ئەھمىيەتسىز قىلىدۇ. چۈنكى بۇ ئەھۋال خەلقنىڭ ئىشنىڭ تېگى-تەكتىنى چۈشىنىپ يېتىشىگە توسالغۇ بولىدۇ، تاراتقۇلارنى چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان ئولىگارخىيە (ئاز سانلىقلار) بارلىق دېتسىزلىقلىرىنى، ناقابىللىقلىرىنى ۋە مۇۋەپپەقىيەتسىزلىكلىرىنى باشقىلارغا دۆڭگەپ قويۇپ، خەلقنىڭ دىققىتىنى توقۇلما ياكى خىيالى كۈچلەرگە بۇرۇۋېتىدۇ.
مۇشۇنداق بىر ئولىگارخىيەلىك تۈزۈمدە ياشايدىغان بولسىڭىز، ھەممىدىن مۇھىم بولغىنى قانداقتۇر سەھىيە خىزمەتلىرى ۋە مۇھىت بۇلغىنىشى قاتارلىق مۇھىم مەسىلىلەر بولماستىن ھەر دائىم يۈز بېرىپ تۇرىدىغان كىرىزىسلاردۇر. خەلق تاشقى كۈچلەرنىڭ ھۇجۇملىرى ياكى شەيتانى زەربىلىرى بىلەن بەند بولۇۋاتسا، قانداقمۇ كېسەللەر بىلەن تولۇپ تاشقان دوختۇرخانىلار ۋە مەينەت دەريالارغا كۆڭۈل بۆلسۇن دەيسىز. چىرىكلەشكەن بىر ئولگارخىيە ئايىغى ئۈزۈلمەيدىغان كىرىزىس كەلكۈنىنى باھانە قىلىپ ھاكىمىيەتنى ئۇزۇنغىچە چاڭگىلىدا تۇتالالايدۇ.
ئولگارخىيە تۈزۈمى ئەمەلىي تەتبىقتا ئىزچىللىققا ئىگە بولسىمۇ، ھېچكىم بۇ تۈزۈمنى ياقتۇرۇپ كەتمەيدۇ. نەزەرىيەلىرىنى پەخىرلىنىپ تۇرۇپ تەشۋىق قىلىدىغان باشقا ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ ئەكسىچە، ھاكىمىيەتتىكى ئولىگارخىيەلەر ئۆزلىرىنىڭ سىياسەتلىرىدىن پەخىرلىنىپ كەتمەيدۇ، لېكىن باشقا ئىدىئولوگىيەلەردىن پايدىلىنىشقا ماھىر كېلىدۇ. مەسىلەن، رۇسىيە دېموكراتىيەنى تەقلىد قىلىپ باقىدۇ، ھاكىمىيەتتىكىلەر بولسا ئولىگارخىيەنى ئەمەس رۇس مىللەتچىلىكىنى ۋە ئورتودوكس خىرىستىيان تەلىماتلىرىغا سادىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدۇ. فىرانسىيە ۋە بىرىتانىيەدىكى ئاشقۇن گۇرۇھلار رۇسىيەدىن مەدەت كۈتۈپ پۇتىنغا ھەيران ئىكەنلىكلىرىنى بىلدۈرۈشسىمۇ، لېكىن بۇ سايلىغۇچىلار ھەقىقەتەن رۇس ئەندىزىسىنىڭ تەقلىدىي بولغان، چىرىكلىك يامرىغان، مەمۇرىي خىزمەتلەر ئاقمايدىغان، قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكى بولمىغان، تەڭسىزلىك ۋە ئادالەتسىزلىك ھەر يەرنى قاپلىغان رۇسىيەدە ياشاشنى خالىمايدۇ. سانلىق-مەلۇماتلارغا قارىغاندا، رۇسىيە تەڭسىزلىك ۋە ئادالەتسىزلىكتە دۇنيا بويىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىكەن، رۇسىيە نوپۇسىنىڭ %10ى پۈتكۈل بايلىقنىڭ %87نى چاڭگىلىدا تۇتىدىكەن، «فىرونت مىللەتچى»ئېقىمىنىڭ ئىشچى سىنىپىغا تەۋە كىشىلەر رۇسىيەدىكى مۇشۇنداق تەڭسىز بايلىق تەقسىماتىنىڭ فىرانسىيەدە بولۇشىنى خالامدۇ؟
ئىنسانلارنىڭ خاھىشىنى ئۇلارنىڭ ئاياغلىرى پاش قىلىپ قويىدۇ، دۇنيانى كېزىش جەريانىدا ئامېرىكا، گېرمانىيە، كانادا ياكى ئاۋسترالىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەرگە كۆچۈپ كېتىشنى ئارزۇ قىلىدىغان نۇرغۇن ئادەم بىلەن تونۇشتۇم، ھەتتا خىتايغا بېرىپ ئولتۇراقلىشىشنى ئارزۇ قىلىدىغان كىشىلەرمۇ بار ئىكەن، لېكىن رۇسىيەگە كۆچۈپ كېتىشنى ئارزۇ قىلغان بىرمۇ ئادەمنى ئۇچراتمىدىم.