cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ھاياتىي پائالىيەتلىرى
پايدىلانمىلار:
① ئابدۇرېھىم سابىت: 1985-يىلى قەشقەر شەھەرلىك ئوقۇتقۇچىلار بىلىم ئاشۇرۇش مەكتىپى تەرىپىدىن نەشر قىلدۇرۇلغان «ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىيات تارىخى»، 2-قىسىم، 2-كىتاب.
②ئاتۇش ئىكساق باشلانغۇچ مەكتىپى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 100 يىللىقىنى خاتىرىلەپ باسقان «مەشئەل» ناملىق ژۇرنال، 12–، 13-بەتلىرى.
③ ھۈسەيىنخان ئەكبەر تەجەللى نەۋرىلىرىدىن شەمھۇلداخان غوجا ۋە سەئىد قۇبىدىنخان تەمىنلىگەن ماتېرىياللار.
ئەسكەرتىش: بۇ ماقالە تەجەللي تۇغۇلغانلىقىنىڭ 160 يىللىقىغا، ۋاپاتىنىڭ 81 يىللىقىغا بېغىشلانغان.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سازاڭسىمان ئۆسۈكچە
سازاڭسىمان ئۆسۈكچە بولسا ئانتروپوتومىيە
خىمىيىلىك رېئاكسىيە
ئىنگلىزچە:chemical reaction
مەسلەن:2 H2O → 2 H2 + O2
300 px
سېرىق ياۋا مۈشۈك
left|thumb|350px|سېرىق ياۋا مۈشۈك سېرىق ياۋا مۈشۈك
مىكروسكوپ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
بەتنى قانداق تەھرىرلەيدۇ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
كونيا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px
كونيا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، كونيانىڭ 2،412،104 نوپۇسىبار، 38،257 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 32°41، پوقتانومۇرى 042 رايۇننومۇرى 0332.
تۇلۇم
قىسقىچە مەزمۇنى
تۇلۇم-ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مىللەتلەردە قوللىنىلىدىغان سۇيۇقلۇق(ياغ، قىمىز، سېرىق ماي، بوز قاتارلىق) قاچىلايدىغان ئۆلچەش ئەسۋابى. قەدىمدە ئۇ يەنە چارۋىچىلىق رايونلىرى بىلەن شەھەرلەر ئوتتۇرىسىدا تاۋار ئالماشتۇرۇش توغرا كەلگەندە ھەجىم بىرلىكى قىلىمپۇ قوللىنىلغان. جۇۋەينىنىڭ «تارىخى جاھان كۇشاي» ناملىق ئەسىرىدە: «قوشۇننىڭ تەمىناتى جەھەتتە، پەرمان بويىچە جايلاردا بىر ئادەمگە بىر تاغار، يەنى 100 مانات ئۇن بىلەن، 50 مانات، يەنى بىر تۇلۇم شاراب بىلەن تەمىنلىنەتتى» دېيىلگەن(جۇۋەينى: «تارىخى جاھان كۇشاي» ، ئىچكى موڭغۇل خەلق نەشرىياتى، 1198-يىل نەشرى 725-بەت) مىنورىسكىينىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، بىر تاغار 675 قاداققا تەڭ، بىر مانات بولسا ئالتە قاداقتىن سەل ئارتۇق كېلىدۇ. 50 مانات بىر تۇلۇم بولغاندا بىر تۇلۇمنىڭ ئېغىرلىقى 337 قاداق بولىدۇ. بۇ قۇجۇ ئۇيغۇرلىرى قوللانغان «قاپ» (سۇيۇقلۇق ئۆلچەش ئەسۋابى) دىن چوڭ بولغان بولىدۇ
سازاڭسىمان مەددە
سازاڭسىمان مەددە
ئىنگىلىزچە:roundworm, ascarid
توشقانسىمان سۈلەيسۈن
left|thumbnail|350px|توشقانسىمان سۈلەيسۈن توشقانسىمان سۈلەيسۈن
26- چىللە
26- چىللە ياكى 26- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 26- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 207. (كەبىسە يىلى 208.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 158 كۈن باردۇر.
ماروژنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'Microsoft Uighur', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:16px">
ماروژنى توڭلىتىلغان تاتلىق يېمەكلىك بولۇپ ، ئادەتتە سۈت مەھسۇلاتلىرىدىن قامچا ياكى قايماق ، مېۋە ياكى باشقا تەركىبلەر ۋە تېتىتقۇلار ئارىلاشتۇرۇلغان. كۆپىنچە ماروژنىلاردا شېكەر بار ، ئەمما بەزىلىرى باشقا تاتلىق تۈرۈملەرنى ئىشلىتىدۇ. بەزىدە تەبىئىي تەركىبلەردىن باشقا ئىشلەپچىقىرىش جەريانىغا سۈنئىي تەم ياكى يېمەكلىك رەڭگى قوشۇلىدۇ. ئارىلاشما تەركىبلەر سوۋۇتۇش جەريانىدا ئارىلاشتۇرۇلۇپ ھاۋانى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە مۇز كىرىستاللىرىنىڭ شەكىللىنىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. تەييار مەھسۇلات يېرىم قاتتىق ھالەتتە كۆرۈنىدۇ ھەمدە يۈزى يۇمىلاق بولۇپ ، قوشۇق بىلەن ئورۇۋالغىلى بولىدۇ.
28- چىللە
28- چىللە ياكى 28- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 28- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 209. (كەبىسە يىلى 210.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 156 كۈن باردۇر.
نىغدە ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px
نىغدە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، نىغدەنىڭ 331.677 نوپۇسىبار، 7،312 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.54°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 34°41، پوقتانومۇرى 051 رايۇننومۇرى 0388.
سۇرە ئەئراڧ
ئەئراڧ سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة الأعراف) قۇرئاننىڭ يەتتىنچى سۈرىسى ۋە بەقەرە سۇرىسى بىلەن شۇئەرا سۈرىسىدىن كېيىنكى ئايەت سانى ئەڭ كۆپ بولغان ئۈچىنچى سۈرە. ئەئراڧ سۈرىسى مەككەدە نازىل قىلىنغان ۋە 206 ئايەتتۇر. ئىبنى ئابباس ۋە مۇقاتىلدىن كەلگەن بىر رىۋايەتكە كۆرە 163-172. ئايەتلىرى مەدىنىدە نازىل بولغان.
ئىسمى ھەققىدە
ئىسلامدىكى ئەئراڧ ئوقۇمى ۋە ئەئراڧتا بولغانلاردىن، بۇ سۈرىنىڭ 46-50. ئايەتلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. بۇ ۋەجدىن سۇرە نامى ئەئراڧ دەپ ئاتالغان.
مەزمۇنى
بۇ سۈرىدە ئىسلامنىڭ دىنى ئىتىقادىغا (دىن ئاساسلىرىغا) ۋە باشقا دىنى ھۆكۈملەرگە ئائىت نۇرغۇن ئاساسىي بىلىم ۋە ئەمر بايان قىلىنغان. بۇندىن باشقا بەئزى پەيغەمبەرلەرنىڭ قىسسەلەرى ۋە قەۋىملەرنىڭ ئەھۋالىلىرىغا دائىر تەسۋىرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئۇلىنىش
http://ayet.info/sure.php?id=7
29- چىللە
29- چىللە ياكى 29- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 29- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 210. (كەبىسە يىلى 211.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 155 كۈن باردۇر.
مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 209-يىلى
ھونلار تەڭرىقۇتى مۆتې تەخىتكە چىققان
چۆل مۈشۈكى
چۆل مۈشۈكى
30- چىللە
30- چىللە ياكى 30- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 30- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 211. (كەبىسە يىلى 212.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 154 كۈن باردۇر.
رىزە ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
رىزە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، رىزەنىڭ 361،353 نوپۇسىبار، 3،920 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 40°50، پوقتانومۇرى 053 رايۇننومۇرى 0464.
توخرىلار
مىلادىدىن ئىلگىرىكى 176-يىلى : توخرىلار دۇنخۇاڭ. چىليەنشەن تېغى ئەتراپىدىكى غەربكە كۆچۈپ ئىلى دەرياسى ۋادىسىنى ئىگىلىگەن.
مىللەتلەر نەشرىياتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> مىللەتلەر نەشرىياتى - جۇڭگودىكى ھەر قايسى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىل - يېزىقىدا سىياسىي - نەزەرىيىۋى، ئىلمىي، ئەدەبىي كىتابلارنى نەشر قىلىدىغان مەملىكەت خاراكتېرلىك ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، مەمۇرىي جەھەتتىن دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتىغا قارايدۇ. بۇ نەشرىيات 1953 - يىل 1 - ئاينىڭ 15 - كۈنى رەسمىي قۇرۇلغان. بۇ نەشرىياتتا ئۇيغۇر، زاڭزۇ، مۇڭغۇل، چاۋشىيەنزۇ، قازاق قاتارلىق مىللەتلەر تىلدا كىتاب نەشر قىلىنغاندىن باشقا، يەنە ئاز سانلىق مىللەتلەرگە مۇناسىۋەتلىك خەنزۇچە كىتابلارمۇ نەشر قىلىندۇ، نەشرىياتنىڭ ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى ئۇيغۇرچە كىتابلارنى نەشر قىلىشقا مەسئۇل بولۇپ، ھازىرغىچە ئۇيغۇر تىلىدا 2000پارچىغا يېقىن كىتاب نەشرقىلغان. بۇلار ئىچىدە ئۇيغۇر ئەدىبلىرى تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان ئەسەرلەر خېلى كۆپ ساننى ئىگىلەيدۇ. مىللەتلەر نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ يىرىك، ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسەرلىرىنى نۇقتىلىق نەشر قىلىپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن كۆرۈنەرلىك تۆھپىلەرنى قوشۇپ كېلىۋاتىدۇ.
دۇنيا تىياتىر بايرىمى
- يىلى باھار ئايلىرىدا، پارىژدا خەلقئارا تىياتىر ئىنستىتۇتى قۇرۇلىدۇ. ئۆز ۋاقتىدا تىياتىر ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن ھەر يىلى 27- مارت كۈنى، «دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنى» قىلىپ بېكىتىپ چىقىلغان. ھەر يىلى بۇ ئىنستىتۇتقا ئەزا دۆلەتلەردە، 27- مارت كۈنى دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنى سۈپىتىدە قىزغىن تەبرىكلىنىدۇ. تۈركىيىمۇ خەلقئارا تىياتىر ئىنستىتۇتىغا ئەزا دۆلەت بولغانلىقى ئۈچۈن، تۈركىيىدە ھەر يىلى 27- مارت كۈنى تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى ئېىلىپ بېرىلىدۇ. دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنى تۇنجى قېتىم 1960- يىلى تەبرىكلەنگەن. 27- مارت دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنىدە، سەھنىلەردە دىكىلماتسىيە قىلىنىش مەقسىتىدە، دۇنياغا تونۇلغان مەشھۇر تىياتىر سەنئەتچىلىرى تەرىپىدىن تىياتىرغا مۇناسىۋەتلىك ماقالە تەييارلىنىدۇ. پۈتۈن خەلقئاراغا خىتاب قىلىنغان ماقالە، خەلقئارا تىياتىر ئىنستىتۇتى تۈركىيە تارمىقى تەرىپىدىن تۈركچىگە تەرجىمە قىلىنىپ، بارلىق تىياتىر سەنئەتچىلىرىگە، سەنئەت بېغىدىكى كەسىپداشلارغا، ئاخبارات ئورگانلىرىغا ئەۋەتىلىپ، سەھنىلەردە دىكىلماتسىيە قىلىنىدۇ. ھەريىلى 27- مارت كۈنى تىياتىرلار ھەقىسىز قويۇلۇپ كەلگەن بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ تىياتىرغا بولغان تونۇشىنى ۋە قىزىقىشىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش مەقسەت قىلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال تا 1977- يىلىغىچە داۋام قىلىدۇ. 1977- يىلىغا كەلگەندە ستوكھولۇمدا بىر يەرگە جەم بولغان خەلقئارا تىياتىر ئىنستىتۇتى كېڭىشى، دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنىدە دېكىلماتسىيە قىلىنىشى ئەنئەنىگە ئايلانغان ماقالىنىڭ، تۈركىيىنىڭ تەكلىپىگە ئاساسەن ھەر دۆلەتنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تىياتىر سەنئەتچىلىرى تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنىشىنى مۇۋاپىق كۆرىدۇ. 1978- يىلى 27- مارتتا تۇنجى قېتىم ئېلان قىلىنغان دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنىگە ئائىت ماقالىنى، ئۆزىنى تۈرك تىياتىرىغا بېغىشلىغان مۇھسىن ئەرتۇغرۇل قەلەمگە ئالىدۇ.
ئىنسانىيەت تارىخىغا ئوخشاشلا ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولغان تىياتىر سەنئىتى، بارلىق سەنئەت تۈرلىرىدىن تەركىپ تاپقان سەھنە سەنئىتى. تىياتىر پەقەت مۇزىكىغىلا ئەمەس، بەلكى ئىنساننىڭ ئەقلىگىمۇ خىتاب قىلىدۇ. ئەدەبىياتقا ئوخشاش پەقەتلا تىل ياكى سۆزلەرنىلا ئەمەس، بەلكى كونكرىتلىقىنى ئاساس قىلغان ھالدا ئىنساندىن ئىنتايىن ئۇستىلىق بىلەن پايدىلىنىدۇ. ئۆز نىداسىنى ئىنسان ئارقىلىق روياپقا چىقىرىدۇ.
تىياتىر، ئىنساننى، ئىنسانغا ئىنسان ئارقىلىق چۈشەندۇرۇدىغان بىر خىل سەنئەت تۈرى بولۇپ، بۇ سەۋەبتىن، پۈتۈن دۇنيا تىياتىرغا نىسبەتەن بىر سەھنىدىن ئىبارەت. يەنى دۇنيا تىياتىرنىڭ دەل ئۆزى ھېساپلىنىدۇ. تىياتىرنىڭ مۇشۇنداق قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇشنى پەقەتلا ھەزىم قىلالماي كەلگەن بىر قىسىم كىشلەر تىياتىرنىڭ مەۋجۇتلىقىنى بۇ دۇنيادىن يوق قىلىش ئۈچۈن ئۇرۇنۇپ كۆرگەن بولسىمۇ، بىراق ھېچقاچان مەقسىتىگە يېتەلمىدى ۋە يېتەلمەيدۇ. قەدىمىي دەۋىرىدىن تارتىپ تا ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان بىر قىسىم تىياتىر ئىجادىيەتلىرى، بۇنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ، ئەلۋەتتە. ھازىرقى دەۋىرىمىزدىكىدەك كىچىك بولغان تىياتىر زاللىرى ئۆز ۋاقتىدا يوق ئىدى. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇ دەۋىرلەردە ئىنتايىن چوڭ بولغان تىياتىر زاللىرى بىنا قىلىناتتى. 25000 ۋە 30000 كىشىلىك تىياتىر زاللىرى ھەيۋەت بىلەن قەد كۆتۈرۈپ تۇراتتى.. مەسىلەن، قانچە مىڭلىغان ئويۇنلار قويۇلغان بۇ ھەيۋەتلىك تىياتىرخانىلاردا...ئوچۇقراقى، ئىزمىر سەلچۇقتىكى ئەفەس قەدىمىي تىياتىرخانىسى، ئانتاليادىكى ئاسپەندوس تىياتىرخانىسى، سىدە ۋە بەرگاما تىياتىرخانىسى...قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى تاماشىنبىلار بىلەن تولۇپ تاشاتتى. بۇ تىياتىرخانىلار تاماشىبىنلار گاھ ھۆڭرەپ يىغلاپ كەتسە، گاھ قاققلاپ كۈلۈپ كېتىشەتتى. ھەممىدىن مۇھىم بولغىنى، سەھنىدە قويۇلغان ئويۇنلار ھەققىدە مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلىپ، ئىنسانلارنى تىياتىرغا قىزىقتۇرۇشىقا شارائىت ھازىرلاپ بېرىلەتتى. ھازىرقى دەۋرىمىزدىكى تىياتىر ئويۇنلىرىمۇ بۇرۇنقى تىياتىرلارغا ئوخشاش كىشىنى ئويلاندۇرىغان ئالاھىدىلىككە ئىگە، ئەلۋەتتە. تىياتىرنى ھەم ھاياتقا ئوخشاپ كەتكەنلىكى ھەمدە بۇنىڭ ئەكسىچە بولغانلىقى ئۈچۈن قىزغىن سۆيىمىز. رېئاللىق بىلەن چۈشنى پەرقلەندۈرۈشتە تېڭىرقاپ قالغانلىقىمىزدىن، چاخچاق بىلەن راست گەپنى بىر دەپ، چۈشىنىپ قالغانلىقكىمىزدىن ۋە توغرا بىلەن يالغاننى بىر- بىرىگە ئارىلاشتۇرۇپ قويغانلىقىمىز ئۈچۈن تىياتىرنى قىزغىن سۆيىمىز. چۈنكى تىياتىر ھاياتنىڭ دەل ئۆزى ياكى سەنئەتچىنىڭ خىيالى. تىياتىر ئارقىلىق رېئالىقتىكى ئاچچىق ھەقىقەتلەر بىلەن يۈزلىشىشنى، بىز دۇچ كەلگەن تۈرلۈك قىيىنچىلىقلارغا بەرداشلىق بېرىشنى ئۆگىنىۋالالايمىز. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇلارغا تاقابىل تۇرۇشنى، بۇلارنى تۈپ يىلتىزىدىن ئۆزگەرتىشنىمۇ ئۆگىنىۋالالايمىز، خۇددى تۇرمۇشتا باشتىن كەچۈرۋاتقىنىمىزدەك....
بۈگۈن 27 – مارت دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنى....بۈگۈن بۇ بايرامنىڭ 48 – قېتىملىقى پۈتكۈل دۇنيا مىقياسىدا قىزغىن تەبرىكلەنمەكتە. بۈگۈن، «دۇنيا تىياتىر بايرىمى كۈنى» بولۇش سۈپىتى بىلەن، دۇنيا تىياتىر سەھنىلىرىدە ئالاھىدە ۋە ئەھمىيەتلىك بىر كۈن. بۈگۈن پەردە شۇنداق ئېچىلىدۇكى، پەردە ئېچىلىش بىلەن تەڭ سۆيگۈ ۋە مېھرى – شەپقەت سادالىرى ھەممە ياقتا ئەكس سادا ياڭرىتىدۇ. سەنئەتچىلەرمۇ چەكسىز ھاياجان ئىلكىدە ناھايىتى روھلۇق ھالدا ھەر خىل تىياتىر نومۇرلىرىنى ئورۇنلايدۇ. ئۇنداقتا تاماشابىنلارچۇ؟ ئويۇن، سەنئەتچى ۋە تاماشىبىن بىر – بىرىدىن ئەسلا ئايرىلالمايدۇ سۆيۈملۈك دوستلار. ئۇلار بۈگۈنمۇ بار، ئەتىمۇ بولىدۇ، توغرىراقى ئۇلار ھەمىشە ھەممە يەردە بولىدۇ. ئورنىدىن تۇرۇپ ئويۇنلارنى، ئويۇنچىلارنى، تىياتىرنى قىزغىن تەبرىكلەيدۇ. تىياتىرغا ئەمگەك سىڭدۈرگەن ۋە تىياتىرنى قىزغىن سۆيىدىغانلارنىڭ تومۇرى مانا بۇ ئەھمىيەتلىك كۈندە تىياتىر ئۈچۈن سوقىدۇ. تىياتىر ھەققىدە، ئويۇنلار ھەققىدە، سەنئەتچىلەر ھەققىدە قىزغىن بەس – مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلماقتا. ھالبۇكى تىياتىرلار بۈگۈن پەردىلىرىنى ھەقسىز ئاچىدۇ. بۈگۈن تىياتىر زاللىرى ئادەم دېڭىزىغا ئايلىنىدۇ. ئالقىش سادالىرى پەلەككە يېتىپ، ناتىۋان يۈرەكلەر چەكسزى شات – خۇراملىققا چۆمىدۇ.
مۇناسىۋەتلىك ئۇلانما:http://www.trt.net.tr/International/newsDetail.aspx?HaberKodu=672f855c-9abb-4216-b9e4-c18cd723d4a0
قۇندۇز ئۇرۇقدىشى
قۇندۇز ئۇرۇقدىشى
ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ چاچ قويۇش ئادىتى
ئىنسانلار ئۆزىنى بىلىشكە باشلىغاندىن تارتىپ، ئۆز بەدىنىدىكى ھەرقايسى تەركىبىي قىسىملارنى ۋە ئۇلارنىڭ روللىرىنى تونۇپ يېتىش بىلەن بىللە، شۇ تەركىبىي قىسىملارنى ئۆزلىرىنىڭ ئېستېتىك قاراشلىرى ئاساسىدا ئۆز لايىقىدا گۈزەللەشتۈرگەن.
چاچ ، ئىنسانلارنىڭ گۈزەللىكىنى تەشكىل قىلىدىغان  مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق رولى — يازدا باشقا چۈشكەن كۈن نۇرى ۋە ئىسسىقلىقنى تارقىتىش، قىشتا باشنى ئىسسىق ساقلاش ھەمدە باش تېرىسىنى تۈرلۈك خىمىيىلىك ماددا ھەم نۇر قاتارلىق فىزىكىلىق زەخمىلەردىن ساقلاشتىن ئىبارەت. ئەمما چاچنىڭ ئادەمگە گۈزەللىك بېغىشلاشتىن ئىبارەت بۇ رولىغىمۇ سەل قاراشقا بولمايدۇ، كۆركەم، چىرايلىق، يارىشىملىق چاچ شەكىللىرى ئارقىلىق شۇ كىشىنىڭ چىراي گۈزەللىكىنى ئاشۇرغىلى بولىدۇ. قەدىمدىن تارتىپ ئاياللار ئەرلەرگە قارىغاندا گۈزەللىككە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەنلىكتىن چاچ پوسۇنى جەھەتتىمۇ ئەرلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ ئەھمىيەت بەرگەن.
‹‹ بىر ئايالنىڭ چاچ شەكلى پەقەت شۇ ئايالنىڭ گۈزەللىكىنى ئاشۇرۇپلا قالماستىن بەلكى شۇ ئايال ۋەكىللىك قىلغان مەلۇم بىر مىللەتنىڭ مەلۇم بىر تارىخىي دەۋرىدىكى مەدەنىيىتىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدۇ.
تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، ھەر مىللەتنىڭ ئۆزىگە خاس چاچ شەكلى بولغان.
ئۇيغۇر ئاياللىرى قەدىمدىن تارتىپ ، پاكىز ياسىنىپ يۈرۈشكە ئادەتلەنگەن بولۇپ ، ئۆز چېچىنىڭ گۈزەللىكىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىپ، چاچنى ھەر خىل شەكىلدە ياسىغان ۋە جىگدە يىلىمى، تۇخۇم، ناۋات، ئوسما، سىيادان قاتارلىق چاچقا پايدىلىق نەرسىلەرنى ئىشلىتىش ئارقىلىق چېچىنى ئاسرىغان ۋە چاچنىڭ ئۇزۇن، توم، كۆركەم بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىپ كەلگەن. ئۇيغۇر ئاياللىرى قەدىمدىن تارتىپ نىسبەتەن ئۇزۇن چاچ قويۇشقا ئادەتلەنگەن ، شۇڭلاشقا ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ گۈزەللىكىنى چاچتىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. چاچ بىلەن ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ گۈزەللىكى ناھايىتى زىچ ئورگانىك بىرىكىپ كەتكەن. ئۇلار باشتىن – ئاخىر ئۇزۇن چاچ  قويۇشنى بىر خىل ئەنئەنە سۈپىتىدە داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن ھەمدە بىر قاتار چاچ ياساش ئۇسۇللىرىنى ئىجاد قىلغان. تارىختىن بۇيان خەلقىمىز ئىچىدىكى ئاياللارغا ئائىت بولغان گۈزەللىك قاراشلىرىدا ئۇزۇن، توم بولغان سۈمبۇل چاچ مۇھىم ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەن. ئاتىلار  سۆزلىرىدىمۇ خەلقىمىزنىڭ چاچقا بولغان ئالاھىدە چۈشەنچىلىرى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن.
چېچىدا ئۇلىقى يوق، يۈزىدە يامىقى يوق.
تاراقسىز چاچنىڭ زىننىتى بولماس.
يۇقىرىقى ئاتىلار سۆزلىرىدىن شۇنى كۆرۈشكە بولىدۇكى، ئاياللارنىڭ گۈزەللىكى چاچ بىلەن زىچ بىرىكىپ كەتكەن.
خەلق ناخشا – قوشاقلىرىدىمۇ ئاياللارنىڭ چاچ  گۈزەللىكى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. مەسىلەن:
ئاتۇش خەلق  ناخشىسى ‹‹ ئاللا خالىدەم ›› دە  مۇنداق مىسرالار بار:
ئاللا خالىدەم، ئاللا بوستان چاچ،
ئاللا خالىدەم، يارىم قەلەم قاش.
ئاللا خالىدەم، قاشىڭغا كۆيدۈم،
ئالدىڭدىن قاراپ خالىدەم، قاشىڭغا كۆيدۈم،
كەينىڭدىن قاراپ خالىدەم، چاچىڭغا كۆيدۈم.
كۆل بويىدا ئولتۇرار ،
سۇمبۇل چاچلىقىم.
ئۆلتۈرەمدۇ – كۆيدۈرەمدۇ ،
قارا قاشلىقىم.
ئۇنىڭدىن باشقا خەلق چۆچەكلىرىدىمۇ چاچنىڭ گۈزەللىكىگە ئائىت مىساللارمۇ ناھايىتى كۆپ ئۇچرايدۇ.
‹‹ چىن تۆمۈر باتۇر ›› ناملىق خەلق چۆچىكىدە، چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ سىڭلىسى مەختۇمسۇلا ئېرىق بويىدا چېچىنى تاراش جەريانىدا سۇغا چۈشۈپ كەتكەن چېچى قالماقلار دۆلىتىگە ئېقىپ بېرىپ ئېرىقتا قولىنى يۇيۇۋاتقان قالماقلار شاھزادىسىنىڭ قولىغا ئىلىنىشىپ قالىدۇ، قالماقلار شاھزادىسى بۇ ئۇزۇن ھەم گۈزەل چاچقا قاراپ، مەختۇمسۇلانى كۆرمەي تۇرۇپ، ئۇنىڭغا ئاشق بولۇپ قالىدۇ...... مۇشۇ خىلدىكى مىساللاردىن بىز كىشىلەرنىڭ چاچقا قانچىلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەنلىكىنى ناھايىتى ئېنىق بىلىۋالالايمىز.
ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ قەدىمدىن تارتىپ ھازىرغىچە ئاساسلىق چاچ ياساش شەكلى چاچنى ئۆرۈش، يەنى ئۆرۈمە چاچ شەكلىدىن ئىبارەت، چاچنى ئۆرۈشنىڭ ئاساسلىق ئۇسۇلى بولسا چاچ ئۈچ بۆلەككە  ئايرىلىپ، بۇ ئايرىلغان ھەر بىر بۆلەكلەر رەتلىك ھالدا بىر – بىرىگە كىرىشتۈرۈلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئالتە تال چاچنى بىر قىلىپ ئۆرۈيدىغان ئەھۋاللارمۇ بار.
ئۇيغۇر ئاياللىرىدا ئۈرۈمە چاچ قويۇشتا بىر يۈرۈش ئادەتلەر شەكىللەنگەن. بۇ ئادەتلەر ‹‹ ئۇيغۇر ئۆرپ – ئادەتلىرى ›› دېگەن كىتابتا مۇنداق ئوتتۇرىغا قويۇلغان: ئۇيغۇرلاردا توي قىلمىغان قىزلارنىڭ چېچى 21،17، 15 ھەتتا 41 تال قىلىپ ئۆرۈلىدۇ. ھەرگىز جۈپ ئۆرۈلمەيدۇ ھەمدە توي قىلمىغان قىزنىڭ پىشانىسىدە كوكۇلا چېچى بولىدۇ، قىزنىڭ تويى بولىدىغان كۈنى ئۇنىڭ َگەجگە قىسمىدىكى چاچ ئەڭ ئاخىرقى قېتىم چۈشۈرىلىدۇ. توي قىلىپ ئەتىسى ياكى بىر قانچە كۈندىن كېيىن قىز ياكى چوكاننىڭ كوكۇلا چېچى ئىككى تەرىپىگە قايرىلىدۇ. ئۇزۇن سۇمبۇل چاچلىرى جۈپ ئۆرۈلىدۇ، چاچنى جۈپ ئۆرۈش ياتلىق بولغانلىقنىڭ ئىپادىسى ھېساپلىنىدۇ. ئېرىدىن ئايرىلغان ياش ئاياللار جۇۋان دېيىلىپ، ئۇلار ياڭاق سىكىلەك قويۇش بىلەن بىللە، چېچىنى 9،7،5 ... تال قىلىپ تاق ئۆرۈۋالىدۇ. بۇ تۇللۇقنىڭ بەلگىسى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. ياشانغان يەنى نەۋرىلىك بولغان ئاياللار ئۇزۇن چېچىنى ئىككى تال قىلىپ ئۆرۈپ ئۇنى چاچ تەڭگە بىلەن چۈپلىۋالىدۇ.....
شى جۈن
مىلادىدىن ئىلگىرىكى 105يىلى : خەن سۇلالىسى مەلىكىسى شى جۈن ئۈسۇنلارنىڭ كۈنبېيى ئېلجاۋبىيغا ياتلىق بولغان.
ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ چاچ قويۇش ئادىتى
ئۇيغۇر ئاياللىرنىڭ چاچ تۈرىگە ۋە ئۆرۈلگەن چېچىنىڭ تاق ياكى جۈپلىكىگە قاراپ، ئايالنىڭ قىز، چوكان، جۇۋان، ياشانغان ئايال ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغىلى ۋە ياكى ئۇنى پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ.
ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ چاچ قويۇشىدا يەنە بىر قاتار پەرھىزلەرمۇ بار. توي قىلمىغان قىزلارنىڭ چېچىنى توي قىلىپ بولغان ئاياللارغا ئوخشاش ياسىشى ۋە تۈرمەكلىشى چەكلىنىدىغان بولۇپ، بۇنداق قىلىپ سالسا ئۇلارنىڭ توي قىلمىقى تەس بولۇپ قالىدۇ، دەپ قارىلىدۇ. ئۇيغۇر ئاياللىرى چاچنى بەخت ۋە بايلىق دەپ قارايدىغان بولغاچقا، ‹‹ چاچ قانچە ئۇزۇن بولسا، شۇنچە بەختلىك بولىدۇ ›› دەپ قاراپ چۈشكەن چاچلارنى ھەرگىزمۇ يەرگە قالايمىقان تاشلىماي يىغىپ ساقلايدۇ.
ئاياللار ئوڭايلىقچە چاچنى كەسمەيدۇ. ئەگەر كېسىشكە توغرا كەلسە، ھەسەن – ھۈسەن چىققاندا چاچنى پالتا بىلەن كېسىدۇ، ئېيتىشلارغا  قارىغاندا، بۇنداق قىلغاندا ئۆسۈپ چىققان يېڭى چاچ ھەم ئۇزۇن، ھەم كۆپ بولارمىش.
ئاياللار چاچ تارىغاندا چاچنى يانتۇ ئايرىش چەكلىنىدىغان بولۇپ، ئەگەر يانتۇ ئايرىلسا ئۇ دۇنياغا بارغاندا بۇ دۇنيادا قىلغان ياخشى – يامان ئىشى ھەقىقىي، ئادىل ھالدا ئايرىلمايدۇ، دەپ قارىلىدۇ. قارىغاندا بۇ بىر خىل دىنى ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان ئادەت بولسا كېرەك.
ئىسلاھات ۋە ئىشكنى ئېچىۋېتىش يولغا قويلغاندىن كېيىن، جەمئىيەتنىڭ ھەر ساھلىرىدىكى خەلقىئارالىق ئالماشتۇرۇش كۈچەيدى. چەت ئەللەرنىڭ مەدەنىيىتىمۇ مىللىتىمىزنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە زور تەسىرلەرنى كۆرسەتتى. بولۇپم شەھەرلەرگە بولغان تەسىرى ناھايىتى كۈچلۈك بولدى. ئۆز گۈزەللىكىگە ئالاھىدە دىققەت قىلىپ كەلگەن ئۇيغۇر  ئاياللىرى ئۆزلىرىنى گۈزەللەشتۈرۈشكە ئىنتىلىش جەريانىدا چەت ئەل ئاياللىرنىڭ خىلمۇ خىل چاچ پاسونلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇزۇن ئۆرۈمە چاچلىرىنى كېسىپ، ئۇزۇن ئۆرۈمە چاچلارنىڭ تۈرلۈك ‹‹ قولايسىزلىقلىرىنى ›› يوقىتىشقا ئۇرۇندى. شۇنىڭ بىلەن ئاياللارنىڭ گۈزەللىكىگە گۈزەللىك، لاتاپىتىگە لاتاپەت قوشۇپ تېقىملىرىدا ‹‹ ئوينايدىغان ›› ئۇزۇن ئۆرۈمە چاچلار كۆز  ئالدىمىزدىن ئاستا – ئاستا يوقالدى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ ئۇيغۇرلاردىكى چاچقا قاراپ ئۇيغۇر  ئاياللىرىنىڭ قىز، چوكان، جۇۋان.... ئىكەنلىكىنى پەرق ئېتىش ئادىىتىمۇ يوقالدى. شەھەرلەردە ناھايىتى كەمدىن كەم ئۇچرايدىغان ئۆرۈمە چاچ شەكلى ئاساسەن تاق ئۆرۈمە، قوش ئۆرۈمىدىن ئىبارەت.
ئەممان كەڭ يېزىلاردىكى ئاياللار ئادەت كۈچى ۋە ئەنئەنىنىڭ تەسىرىدە يەنىلا ئۆزلىرىنىڭ ئۇزۇن چاچلىرىنى جىگدە يىلىمى، تۇخۇم، ناچات، ئوسما، سىيادان قاتارلىق چاچقا  پايدىلىق نەرسىلەرنى ئىشلىتىپ، چاچلىرىنىڭ تېخىمۇ ئۇزۇن، توم ھەم كۆركەم بولۇشىنى  ئىزدىمەكتە.
سېرىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
31- چىللە
31- چىللە ياكى 31- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 31- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 212. (كەبىسە يىلى 213.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 153 كۈن باردۇر.
سېرىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
15. سۇنىڭ قېشىدا، ئوتنىڭ تېشىدا
ئۇيغۇرلار ئاجايىپ مىللەتبىز، ئۆلۈمگىمۇ چاخچاق ئالغاچ بارىدىغان، يىغلىسىمۇ ئاھاڭغا سېلىپ، قوشاق قاتىدىغان. قېرىنداش تۈركىيە تۈركلىرى ئۇيغۇردىكى بۇ سەنئەت تالانتىنى ھازىرقى سىياسىي تۇرمۇشقا تەدبىقلاپ، نامايىشنى قۇشاقتەك رېتىملىق، ئاھاڭدار شۇئارلىرى بىلەن ئەۋجىگە چىقىرىشىدۇ.. مەنچە قانچە قېتىملىق تارىخىي قىرغىنچىلىق، پىشكەللىك ۋە مەھرۇملۇقلاردىن ئامان قالغان مىللەتنىڭ خاراكتىرىدە بۇنچىلىك ئۆزگىچىلىكنىڭ بولۇشى تاساددىپىلىق ئەمەس، ئەلۋەتتە. مەن بىلىدىغان تىللاردا ئوت ھەققىدىكى سۆزلەر ئۇيغۇرچىدىكىدىن ھەم ھەم ئاز ھەم رەڭسىز. ھاياتنى ئوتتەك قىزغىنلىقتا سۆيگەن بۇ مىللەت ئاشىقلىق، قەتئىيلىك، جاسارەت، پىداكارلىق، مەردانىلىك، ھالاللىق قاتارلىق خىسلەتلەرنى ئوتقا ئوخشۇتۇپ نۇرلاندۇرۇپ ئۆگەنگەن. ئوت ئۇيغۇرلارنىڭ ياشىسا لاۋۇلداپ تۇرىدىغان مۇھەببەت ئىچىدە ئۆتۈشنى ئارمان قىلىدىغان، ئۆلسە يۈرەكنى لەختە قىلىدىغان ئازاپتا جان تەسلىم قىلىشقا تەشنا مىللي خاراكتىرىنى يورۇتىدىيغان كۆڭۈلدىكىدەك تەمسىل بولغان بولۇشى مۇمكىن.
ئۇيغۇر دۇنياسىنى يىغا-زارە قاپلىغان شۇ كۈنلەردە بوۋىلارنىڭ «ئوتنىڭ ئىچىدە كۆيگەندىن تېشىدا كۆيگەن يامان» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسىنى تولۇق ھىس قىلدىم ۋە بوۋىلاردىن قالغان تۈمەن خىل مەنە ۋە شەكىلدىكى ئوتلارنىڭ تېشىدا قىلدەك تولغاندىم. تىلىمىزدىكى بىچارە سۆزى ئەسلى پەقەت چارەسىز مەنىسىدە بولۇپ ھازىر بۇ سۆز بىر ئادەمنىڭ ھەممە جەھەتتىن زىيادە ئاجىز ھالىتىگە قارىتىپ ئېيتىلىدۇ. قارىغاندا ئىنساننىڭ چارىسىز قالغاندا ئەڭ ئاجىز مەخلۇققا ئايلىنىدىغانلىقىنى ھىس قىلغان ئەجدادلىرىمىز ئۆزلىرىنىڭ زامان نەيرەڭلىرى ۋە نەيرەڭۋازلىرى ئالدىدىكى بىقوۋۇل، ناتۇۋان ھالىتىنى تەسۋىرلەشكە بۇنىڭدىن ئارتۇق بىر كەلىمە تاپالمىغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇيغۇر تىلىمىزدا مەنىسى تەكىتلىنىپ كېلىدىغان سۆزلەردە تاۋۇش تەكرارلىنىدۇ، مەسىلەن، ئاچچىق، قاتتىق، قىممەت، ئۇششۇق، دەششەت… مۇشۇ قاتاردا بىچارى سۆزىمۇ بىچچارە دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ ، بولۇپمۇ بىچچارىلىقنىڭ تەمىنى ئىزچىل تېتىپ كېلىۋاتقان جەنۇپ ئۇيغۇرلىرىدا شۇنداق. ئەمدىلا ئىككى يېرىم ياشنىڭ قارىسىنى ئالغان بىچارە قىزىم ئۈرۈمچىدە يىپ يېڭى بىر جۈملە، « ۋاي، قاچايلى!» نى ئۆگىنىۋاپتۇ.
دېموكراتىيە
دېموكراتىيە ھۆكۈمەتنىڭ ئاممىۋى سىياسەتكە باراۋەر قاتنىشىدىغان ھۆكۈمەت سىستېمىسى. دېموكراتىيەنىڭ ئاساسىي ئۇقۇملىرى يىغىلىش ۋە سۆز ئەركىنلىكى ، ئالاقە ئەركىنلىكى ، باراۋەرلىك ، پۇقرالىق ، سايلاش ھوقۇقى ۋە ياشاش ھوقۇقى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
15. سۇنىڭ قېشىدا، ئوتنىڭ تېشىدا
ئۇنىڭ سەبىي دىلىغا پۈتكۈل جانلىقنى ۋە جانسىزنى بىزگە مەنپەئەتلىك بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئەمەس، بىز بىلەن تەڭ مەۋجۇد بولغانلىقى، ئۆلۈمىمىز ۋە ھاياتىمىزغا ھەمراھ بولغانلىقى ئۈچۈنلا سۆيىدىغان روھنى سىڭدۈرۈشكە نىيەت قىلغانىدىم. قورقۇنچتىن يۈرىگى زىدىلەنگەن بۇ مەسۈمگە ئارمانلىرىم ئۇلىشالارمۇ؟ پىسخولوگىيە نوقتىسىدىن قارىغاندا قورقۇنچ ئەقىلنى تورمۇزلايدۇ، ھىسسىياتنى بىنورماللاشتۇرىدۇ، قاشاڭلاشتۇرىدۇ. ئەنگىلىيىلىك پەيلەسوپ، ماتېماتىك بروتانت راسسىل قورقۇنچ ئىچىدىكى ئىنساننىڭ ئىنسانچە تەپەككۇر قىلىدىغانلىقىغىمۇ ئىشەنمەيدىكەن. بوۋىلىرىمىز كېسەلنى بەرگەن ئاللاھ شىپاسىنى قوشۇپ بېرىدۇ، دەپ ۋەسىيەت قىلىشقانىكەن. ئۈمىتسىز شەيتان. ياشاش ئۈمىدى، مەۋجۇدلۇق ئىھتىياجىدىن باشقا پىلانلارغا چارەسىز قالغان مەندەك ئىنسانغا تۇپرىقىمىزدا ئوتتەك قۇياشنىڭ ئىجازەتسىز، تەستىقسىز چىقىۋاتقىنى ئەڭ چوڭ تەسەللى. لاۋۇلداپ تۇرغان ئوتتا پىشقان ناننى چوغلۇق لىگەندەك قۇياشقا ئوخشۇتۇپ يۇمىلاق ياققان بوۋىلىرىمىز ئوت- قۇياشتىن ئۈمىت ئۈزمىگەنىكەن. خەيرىيەت! ئاسماندىكى ۋە داستىخاندىكى تەۋەرۈك قۇياشلىرىمىز ئامانلا بولسا، يارىلىشتىن بېرى قۇياشنى قوغلىشىپ كېلىۋاتقان بۇ قەۋمنىڭ مەندەك بىچارە پۇشتى يەنە قۇياشلىق كۈنلەرنى باغاشلار.
ئۇيغۇرنىڭ ئوتقا، ئىسسىققا بولغان مۇھەببىتى تۇرمۇشنىڭ ھەممە تەرەپلىرىدىن تەپچىپ تۇرىدۇ. ئۇيغۇر بىر بىرىگە مەيلى بارلارنى « ئىسسىق ئۆتۈشۈپتۇ» دەپ ئىپادىلەيدۇ، بىر ئۆيگە كىرىپ بىللە ياشىيالمىغانلارنى «ئۆيى ئىسسىمىدى» دەيدۇ، مۇھەببىتى كۆتۈرۈلۈپ كەتكەنلەرنى « ئارىغا سوغۇقچىلىق چۈشتى» دەپ ئىپادىلەيدۇ. ئۇيغۇر تىبابىتىدە بەدەننى سوغۇق قاپلاپ كەتكەنلىك ئاجىزلىقنىڭ بىشارىتى. ئۇيغۇرلار سوغۇقلۇق ۋە سۇنى بەدەننىڭ كۈچىنى خورىتىدىغان كۈشەندە دەپ قارايدۇ. شۇڭا يازلىرى تېمپىراتۇرا قىرىق گرادۇستىن چۈشمەيدىغان تۇرپاندىمۇ ئۇيغۇر ئۇسسۇلۇقىنى قىززىق چاي بىلەن قاندۇرىدۇ. ئۇيغۇرنىڭ بەدەنلىرىنى شۇنچە ئىسسىق كىلىماتلىق تۇپراقتا نەچچە مىڭ يىلدىن بېرى ئوچۇق قويماي ئوراپ يۈرىشى، يالىڭاچلىقتىن پىنھان قالغاندىمۇ ئۇيىلىشى، ئىسسىقلىق__ بەدەندىكى قۇۋۋەت بىلەن مۇھەببەت__ روھتىكى قۇۋۋەتنى مۇھاپىزەت قىلىش سەۋەبىدىن بولغان. ئۇيغۇر كۆرۈنمەس ياراتقۇچىنىڭ قۇدرىتىنى « پاختىغا ئوراپ چوغ ساقلايدۇ» دەپ سۈرەتلەيدۇ. بۇ يەردىكى چوغ، مۇھەببەت بولۇپ ئۇ ئاللاھنىڭ ئىلتىپاتى؛ بۇ يەردىكى چوغ ھاياتلىق بولۇپ تەڭرىنىڭ مەرھىمىتىدۇر. ئۇيغۇر مۇقەددەس بىلىپ كېلىۋاتقان بۇ ئۇلۇغلۇق ۋە مېھىر لىباسقا ئورالغىنى ئۈچۈن جەلىپكاردۇر، مۇقەددەستۇر، دەخلىسىزدۇر. ئۇيغۇرنىڭ نەزىرىدىكى گۈزەللىك ئاشكارە – ئوچۇقلۇقتا بەربات بولىدىغان ۋە تارمار قىلىنىدىغانلىقى بىلەن ئۆزگىچىدۇر، سۆيۈملۈكتۇر. بىزنىڭ ئوتقا باغلانغان چۈشەنچىمىز ۋە ئادەتلىرىمىز ئامېرىكىلىقلارنىڭ سۇغا، سالقىنغا بولغان چۈشەنچىسى بىلەن ئاسمان-زېمىن پەرقلىنىدۇ. ئامېرىكىلىقلارنىڭ تىلىدا «سالقىن» دېگەن سۆز پەيزى، قالتىس، لىۋەن، گۈزەل، ئاجايىپ دېگەندەك مەنىلەردە مودا قىلىپ قوللۇنىلىدۇ.
بىزدىكى تۇتقىلى بولماس ئوتقا بولغان مەپتۇنلۇق بىزنى غايىۋى مەنزىل ۋە غايىپ ھاياتقا مايىل مىجەزگە ئىگە قىلىپ، شەيئىلەرنىڭ ئۆزىدىكى قىممەتتىن باشقا ئۇنىڭ كەينىگە يوشۇرۇنغان ھىكمەت ۋە سىھىرنى تەسەۋۋۇر قىلىشقا ئۈندىگەن. ئامېرىكىلىقلاردىكى سۇغا ۋە سالقىنلىققا تەشنالىق ئۇلاردا ھەممە نەرسىنىڭ تۇتقىلى، بىلگىلى بولىدىغان قىسمىغا ئىتىبار بىلەن قارايدىغان، ھوزۇرلىنىدىغان، كۆرۈپ سىناپ بېقىپ ھۆكۈم قىلىدىغان مىجەزىنىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولغان. بىزنىڭ خاراكتىرىمىزدىكى ئوتتەك قىزغىنلىق ئامېرىكىلىقلارنىڭ مىجەزىدىكى سۇدەك دولقۇنلۇق ۋە سالماقلىققا رۇشەن سېلىشتۇرما. بىزنىڭ پىكرىمىزدىكى يالقۇن كەبى سەكرەتمىلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ سۇغۇققان تەھلىلىدىن خېلىلا ئۆزگىچە. ماتەملىك كۈنلەردىكى بىر ئوقۇتقۇچۇم بىلەن ئارىمىزدىكى ئۇقۇشماسلىق بەلكىم يۇقارقى بايانلىرىمغا مىسال بولۇشى مۇمكىن.
بېشىمىزغا ھادىسە كەلگەندىن بېرى چىرايىم ئېچىلمىدى، كاللامنى قەتئى يىغالمىدىم، تاپشۇرۇقلىرىممۇ ۋاقتىدا تاپشۇرۇلماي قالدى. بۇنى سەزگەن بىر مۇئەللىم ماڭا بېشىغا مېنىڭكىدەك دەرت كەلگەنلەر بارىدىغان بىر يەرنىڭ بارلىقىنى، شۇيەرگە بېرىپ ئوقۇبەتلىرىمنى تۆكسەم بولىدىغانلىقىنى ئېيتتى. مەن بۇ يەرنى خەلقئارالىق بىرەر كىشىلىك ھوقۇق ئورگىنىنىڭ تارمىقى بولسا كېرەك دەپ گۇمان قىلدىم ۋە دەرھال ئۇنداق يەرلەرگە بارسام ماڭا ۋە ئائىلەمنىڭ بىخەتەرلىكىگە ياخشى بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدىم. مۇئەللىمنىڭ گېپنى بىرسى ئاڭلاپ قالغان بولمىغىيىدى دەپ بەك ئەندىشەلەندىم. كېيىكى قېتىملىق دەرستە مۇئەللىم تىۋىشسىزلا ئالدىمغا بىر ۋاراق قەغەزنى قويۇپ قويىۋىدى ئەتراپىمدىكى خەنسۇ ساۋاقداشلىرىمدىن ئەنسىرەپ تولىمۇ جىددىيلىشىپ كەتتىم. چۈنكى مەلۇم ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى بۇلتۇر جۇڭگۇلۇق ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسى ئۇيۇشتۇرماقچى بولغان شىنجاڭدىكى ئەۋزەل مىللي سىياسەتنى تەشۋىق قىلىشقا ۋاقىت چىقىرالمىغانلىقى سەۋەبلىك ئۇيۇشمىدىن قوغلانغانىكەن. مېنىڭمۇ ئۇنداق كۈنگە قالغۇم يوق، يوشۇرۇن بىر يەرلەرگە بارغۇم تېخمۇ يوق ئېدى. زادى نېمە بولغىيتتى، دەپ دەككە دۈككىدە ئۆيگە كېلىپ ھېلىقى قەغەزنى ئاچتىم. توۋا، بۇ مەكتەپ پىسخىك داۋالاش مەركىزىنىڭ ئادرىسى ۋە مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلىرىكەن.
مۇئەللىم ماڭا تولىمۇ دوستانىلىك بىلەن ئەگەر خالىسام مەن بىلەن دوختۇرخانىغا بىللە بېرىشنى تولىمۇ خاھلايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ ئىككىلىك خەت يېزىپ قويۇپتۇ. بىچارىلىقمغا كۈلگۈم كەلدى، بەلكى ھېلىقى ئوقۇتقۇچىنىڭ بۇ ئىشقا كۈلگىسى ئەمەس مېنىڭ بىنورماللقىمغا ھىسىداشلىقى كەلگەندۇ. ماڭا بىر بۇرادىرىمىز مالايسىيەدە مەلۇم تىل مەكتىپىدىكى بىر ئۇيغۇرئوقۇغۇچىنىڭ نىڭ مۇخپىرنىڭ ئۇيغۇرچە ناخشا ئوقۇپ بېرىش تەلىبىگە جۇڭگونىڭ دۆلەت مارشىنى، ئۇيغۇرچە سۆزلەپ بېرىش تەكلىبىگە « شىنجاڭ ۋەتىنىمىزنىڭ ئەزەلدىن ئايرىلماس بىر قىسمى» دېگەن شۇئارنى تەقدىم قىلغىنىنى ھىكايە قىلغىنىدا مەسخىرە قىلىپ تازا كۈلگەنتىم، مانا ئەمدى ئۆزەمنى مەسخىرە قىلىپ كۈلۈشنىمۇ، يىغلاشنىمۇ بىلمەي قىينالماقتىمەن.
يۇقارقى مىسالدىن مەن ئامېرىكىلقلار بىلەن ئارىمىزدىكى تەپەككۇر پەرقىنى ھىس قىدىم. تۈرك بۇرادەرلەر «شاتلىق سوزلەنگەنچە كۆپىيىدۇ، ئازاپ سۆزلەنگەنچە ئازىيىدۇ» دەپ ئۆيلىرىدە مىھمان قىلغانتى. ئەگەر ئۇيغۇرلار بولسىمۇ دەل شۇنداق قىلاتتى. ئۈرۈمچىدە بولغان بولساق ئاغىنە بالىلار بىلەن بىر چاس سورۇن تۈزۈپ ئۇلارنىڭ ھاراقتىن كېين توسالغۇسىز چىقىۋاتقان مىھىرلىك سۆزلىرىگە چۈمۈلگەن بولاتتىم. تۈرك ئاغىنىلەرنىڭ پەرقى مەست بولماي تۇرۇپمۇ ساڭا ئەڭ مۇھەببەتلىك شۇ سۆزلەرنى ھەدىيە قىلالايدۇ، بىزنىڭ ئۇيغۇر ئاغىنىلەر مەست بولماي تۇرۇپ بىربىرمىزگە ”كۆڭۈل چۈشەندۈرەلمەيمىز“. ھالبۇكى مەيلى تۈرك بولسۇن ياكى ئۇيغۇربولسۇن ھىچقايسى ساڭا ئامېرىكىلىق ئاغىنەڭدەك پىسخىك داۋالاش مەركىزىگە ئېلىپ بار دېمەيدۇ. قىزىق، بىز ئوتتا__ ئازاپتا كۆيىۋاتقان دوستىمىزنىڭ ئەقلىنى ئوتتەك كۆيدۈرىدىغان ھاراقتا داغلاپ، يۈرەك ۋە نېرىپلىرىنى ئوتتەك قىزىتىپ، زەھەرنى زەھەر بىلەن داۋالايدىكەنمىز.
ئامېرىكىلىقلار سۇدەك تەمكىن مىجەزى بىلەن ئوتنىڭ سىرتىدا قىلدەك تولغىنىۋاتقان دوستىنى دوختۇرخانىغا تەكلىپ قېلىپ مەسىلىنىڭ مۇۋاپىق ھەل قىلىش چارىسىنى كۆرسىتىدىكەن. لېكىن ماڭا ئامېرىكىلىقلارنىڭ بۇ ئىلمىيلىكى پەقەت تېتىمىدى. ئوتنىڭ تېشىدا قىلدەك تولغانغان بۇ كۈنلەردە ئاچچىق ئازاپنى ئاچچىق ھاراقتا داغلىغان، غەزەپلەر ئوتتەك چاراسلىغاندا ئىككى ئۈچ مەرتتە ئېتىشىپ، ئەتىسى ھىچ ئىش بولمىغاندەك بىربىمىزنىڭكىدە مىھمان بولۇشقان دوستلىرىمنى قەۋەتلا سېغىندىم. لاۋۇلداپ يانغان گۈلخانغا ئۆزىنى ئېتىپ قەلبىدىكى مۇقەددەسلىككە ئۇلاشقان ئۇيغۇر بالىلىرىنى، ئاشۇ بالىلىرى ئۈچۈن تونۇردىكى يالقۇنغا باشچىلاپ كىرگەن ئۇيغۇر ئانىلىرىنى كۆزۈمگە سۈرگىدەك بولدۇم.
ئالدىنقى: 16. ھەقىقەتنىڭ دۆلىتى ۋە مىللىتى
كـىيىنكى: 14.ئامېرىكىدا نېمە بار، نېمە يوق؟
16. ھەقىقەتنىڭ دۆلىتى ۋە مىللىتى
شەرق مىللەتلىرىدە شەخسنى ئومۇمنىڭ كۆزى بىلەن باھالاش، كىشىلىك قىممەتنى ئاۋامنىڭ ئىتىراپىغا باغلاش بىر قەدەر ئومۇمىيۈزلۈك ھادىسە. مۇشۇ سەۋەبتىنمىكىن ئۇلاردا يۈز ئابروي قارىشى ناھايىتى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان. بولۇپمۇ مەدەنىيەتتە سىرىتنىڭ تەسىرىنى ئىزچىل يىمىرىپ، ئۆزلەشتۈرۈپ، ئاسمىلاتسىيە قىلىپ كەلگەن خەنسۇلاردا بۇنداق قاراش بەك كۈچلۈك. خاسلىقنى، ئۆزگىچىلىكنى سىڭدۈرېتىشكە ماھىر خەنسۇ مەدەنىيىتى دۇنيانىڭ نەرىگە بارسا كىملىكىنى يۇقاتمايدىغان يەھۇدىلارنىمۇ مىللىي ئاشقازىنىدا يەم قىلىۋەتكەن. بىر قېتىم دەرسىدىن كېيىن خەنسۇ ئوقۇغۇچىلار ۋە بىر قانچە ئامېرىكىلىق پاراڭلىشىپ قالدۇق. ئامېرىكىلىقلارنىڭ جۇڭگۇ ھەققدىكى سۇئاللىرىغان پۈتۈنلەي دېگۈدەك خەنسۇ بالىلار جاۋاپ بەردى، مەن بۇنداق سورۇنلاردا كەمسۆز بولۇشقا تىرىشىدىغان بولغاچ سۈكۈتنى ساقلىدىم. ئارىدا بىر ئامېرىكىلىق « جۇڭگۇدا سىتۇدېنتلار مەكتەپتە ئىشلىمەكچى بولسا ئادەتتە نېمە ئىش قىلىدۇ؟» دەپ سوراپ قالدى. مەن بۇرۇن ئالى مەكتەپلەردە ئىشلىگەن تەجرىبەمگە ئىشىنىپ مۇشۇ بىخەتەر سۇئالغا بولسىمۇ جاۋاپ بېرىپ باقاي دەپ « ئادەتتە تازىلىق قىلىدۇ، بىنالاردا نۆۋەتچىلىك قىلىدۇ. بىزنىڭ ئۈرۈمچىدە قار كۆپ ياغىدۇ شۇڭا قىشتا قار تازىلايدۇ..» دەپ تېخى گېپىمنى ئەمدى تۈگىتىپ تۇرۇشۇمغا ئۈچ- تۆرت خەنسۇ ساۋاقداش گېپىمگە تۇشمۇ تۇشتىن قارشى چىقتى.
ئۇلارچە جوڭگۇدا ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ئامېرىكىدىكىدەك مەكتەپنىڭ كۇتۇپخانا، تەنتەربىيە سارىيى، تەجرىبەخانا ۋە مۇزىي قاتارلىق ئورۇنلىرىدا ئىشلىيەلەيدىكەن. ئۇلارچە ئۇنداق ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنى تازىلىق قاتارلىق ئەرزىمەس ئىشلارغا سالىدىغان ئەھۋاللارپەقەت شىنجاڭدەك تەرەققى قىلمىغان رايۇنلاردىلا قالغانمىش. مەن ئۆزەمنىڭ ئىچكىرىدىكى بىر ئالى مەكتەپتە ئىشلىگىنىمنى ۋە بېيجىڭدىكى ئالى مەكتەبتە ئوقۇغانلىقىمنى ۋە شىمالى جوڭگۇدىكى چوڭ شەھەرلەرگە ئاساسەن بارغانلىقىمنى دەپمۇ ئۇلارنى ئىشەندۈرەلمىدىم. مەن خۇددى سەۋەبسىز يالغان سۆزلەپ تۇتۇلۇپ قالغاندەك تۇيغۇغا كېلىپ ئۇلارغا خەنسۇچە يەنە چۈشەندۈردۈم. ئۇلار « بىزمۇ بىلىمىز، لېكىن شۇنداق بولسۇنمۇ دەيلى، سەن نېمىشكە يۈزىمىزنى چۈشۈرۈپ بۇ گەپلەرنى چەتئەللىكنىڭ ئالدىدا دەيسەن. جوڭگۇدا يات بىلەن ئۆزنى ئېنىق ئايرىيىدىغانلىقىنى بىلمەمسەن. بولۇپمۇ سەن شىنجاڭلىق بولغاندىكىن بۇنداق گەپنى دېمەسلىكىڭ كېرەك. بۇنداق دېسەڭ ئامېرىكىلىقلار شىنجاڭنى تېخىمۇ خاتا چۈشەنمەمدۇ؟ بولۇپمۇ مۇشۇنداق ۋەزىيەت كەسكىن چاغدا گەپ سۆزۈڭگە دىققەت قىلغىنىڭ تۈزۈك…» دېگەنلەرنى تەكىتلىۋىدى ھەيران قالدىم. قايتىپ كېلىپ بۇ گەپنى گۈيجۇلۇق ساۋاقداشقا دەپ بېرىۋېدىم ئۇمۇ « ياتلارنىڭ ئالدىدا ئۇنداق دەپ نېمە قىلاتتىڭ» دېۋىدى، توۋا، دەپ ئولتۇرۇپلا قالدىم.
دېمەك، ئەمدى پاكىتنىڭمۇ جوڭگۇلۇق ئۈچۈن دېيىلىدىغان پاكىت ۋە ياتلار ئۈچۈن دېيىلىدىغان پاكىت دەپ ئايرىلىدىغانلىقىنى ئۆگىنىشىمگە توغرا كەلدى. ئىچى ئاداپ كەتسىمۇ تېشىغا پۇرىقىنى چىقارماسلىقتىن ئىبارەت بۇ تارىيخى ئەنئەنە يات ئەللەرەدە تېخىمۇ كۈچىيىپ كېتىدىكەندە!. شۇندىن كېيىن جۇڭگۇ توغرىدسىدىكى پاراڭغا خەنسۇ ئوقۇغۇچىلارغا ئەگىشىپ قويىدىغان بولدۇم. بىر كۈنى يۈكسەك بىرلىك يەنە بۇزۇلۇپ كېتىپ قالدى. مۇشۇ ئاغزىمنى زە… دەرستىن كېيىنكى ئارامدا مۇئەللىم «جۇڭگۇدا قانداق ئېلان جىق ؟» دېۋىدى مەن يەنە ئاقساقاللىق قىلىپ « ھاراق بىلەن دوختۇرخانا-دورىنىڭ ئېلانى دېگەن ساماندەك» دەپ تاشلاپتىمەن. « نېمىشكە؟» دەپ سورىشىغا « ھاراق ئىچمىسەڭ مۇناسىۋەت قۇرالمايسەن، مۇناسىۋىتىڭ بولمىسا ئىشىڭ ئاقمايدۇ. ھاراقلارنى تەكشۈرىدىغانلارمۇ ھاراق ئىچىپ تەكشۈرىدىغان بولغاچ ساختا ھاراقلار ئادەمنىڭ روھىنى ۋە تېنىنى كېسەل قىلىدۇ، بۇنىڭ بەزىلىرىنى دورا، يەنە بەزىلىرىنى ھاراق داۋالايدۇ» دەپ تاشلاپتىمەن. مۇئەللىم قاتتىق كۈلۈپ كەتتى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە ئامېرىكىدا ھاراققا ئوخشاش ئادەمنى خۇمار ياكى مەست قىلىدىغان نەرسىلەرنىڭ ئېلانى تېلۋىزوردا بېرىلمەديكەن. ئەتراپىمغا ئالاق جالاق قارىۋەتتىم، خۇداغا شۈكۈر خەنسۇ سەپداشلار بەك ئېرەن قىلمىغاندەك. `
يۇقارقى مىللەت مەنپەئەتىنى ھەممدىن ئۈستۈن قويىدىغان ھادىسە بىزدە بەك ئاشكارە يامرىيالمىغان بولسىمۇ، بار. شۈبھىسىزكى بۇ مۇھەببەتتىن مۇھەببەت تۇغۇلسا، نەپرەتتتىن نەپرەت ئۈنگەندەكلا ئىش. مىسالەن، ئالدىنقى بىر مەزگىلدە ئەۋج ئالغان « بىكخام موھىممۇ ئىشەكمۇ» دېگەن ماقالىنىڭ خاھىشىنى مەملىكەتلىك مىللەتچىلىك تۇغقان يەرلىك مىللەتچىلىك دېيىش مۇمكىن. يەرلىك مىللەتچىلىلەرنىڭ قارىشىدا ئۇيغۇرغا مەنپەئەتسىز بولغان ھەممە پاكىت ۋە ھەقىقەت قۇرۇق گەپ. بۇندىن باشقا قۇددۇس ھاپىزنى ئىككىنچى مەھمۇد كاشغەرى دېيىش، ئابدۇشۇكۇر مۇھەممەد ئمىننى ئىككىنچى پارابى دېيىش، قۇربانجاننى ئەۋلىيا دېيىش، ئالىمجاننى ھاۋادىن يېقىلغۇ ياسىدى دېيىشلەرنىڭ ھەممىسى دەل شۇ؛ يەنى ئۇيغۇرلار بولسا، ئۇيغۇر ئۈچۈنلا بولسا پاكىت نېمە بولسا بولسۇن، پىرىنسىپ قانداق بولسا بولسۇن ھەق دەپ تۇرىۋېلىش يۇقارقىدەك مەجبۇرىي ئۈندۈرمىدۇر. تۈركىيەدە مۇنداق بىر ئىش بولغانىدىى ھەر ئويلىسام ئاچچىق كۈلۈپ كېتىمەن.
.2006 -يىلىنىڭ باھار ئايلىرىدا تۈركىيەدىكى نوپۇزلۇق گېزىتلەرنىڭ بىرىگە مەلۇم ئۇيغۇرنىڭ ساختا دېپلۇم ۋە ساختا ئاجرىشىش خېتى ياساپ تۇتۇلۇپ قالغىنى خەۋەر قىلىندى. بۇ خەۋەر تېلۋىزوردىمۇ بېرىلگەندە بىز بەك بىئارام بولدۇق. تېلۋىزوردا بۇ خەۋەرنىڭ كېچە سائەت ئىككىدە تەپسىلى بېرىلىدىغانلىقى ئۇقتۇرۇلدى. بىز بىر قانچە قېرىنداش بۇ خەۋەرنى يېرىم كېچىگىچە ساقلاپ ئوخلىمۇدۇق. خەۋەر ئەمدىلا بېرىىلىشكە باشلىېۋىدى مەزكۇر ئۆيدە دوستلىرىمىز بىلەن بىللە تۇرىدىغان بىر تۈرك بالا ئىشىكنى چەكتى، بىز ھەرقانچە دېسىمۇ ئىشىكنى ئاچقىلى ئۇنىمىدۇق. ئۇ بالا بىر مۇنچە رەنجىپ كىرەلمەي بولدى قىلدى. ئۇ چاغدا مەن قىلغىنىمىزنى تامامەن يوللۇق دەپ ئويلىغانىكەنمەن. كېيىن ئويلاپ قالدىم، بىز شۇ قېتىم ئۇنىڭدىن پاكىتنى يوشۇرۇشنىڭ ئورنىغا پاكىتنى ئاڭلىتىپ، سەۋەبىنى تەشتەببۇسكارلىق بىلەن چۈشەندۈرگەن بولساق، ئۇنىڭ مۇشۇ خىلدىكى مەسىلىنى ئۆزى بىلگەنچە ئىزاھلىشىنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ خالىغانچە چۈشەندۈرۈشلىرىگە ئەگىشىشنىڭ ئالدىنى ئالالايدىكەنمىز. ئەجەبا، بىز ئۆيدىكى بىر تېلۋىزوردىن ئۇ خەۋەرنى كۆرگۈزمىگەنگە ئۇ كۆرەلمەي قالارمۇ؟ مۇمكىن ئەمەس. يەنە بىرى بىزنىڭ شۇ بىر تۈرك (بىزنىڭ شۇ چاغدىكى ئىپادىمىز بويىچە يات) بالىدىن يوشۇرغىنىمىز بىلەن بىز بىلمىگەن نۇرغۇن كىشىدىن يوشۇرۇپ قالايتتۇقمۇ؟ پاكىتنى ئىتىراپ قىلىپ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈش ئاقىللىقمۇ ياكى پاكىتنى يوشۇرۇپ خاتا چۈشىنىشكە پۇرسەت يارىتىش ئاقىللىقمۇ؟
مەنچە پاكىتنىڭ، ھەقىقەتنىڭ، پىرىنسىپنىڭ، نەزەرىيەنىڭ مىللىيلىكى ۋە دۆلەتلىكى بولمايدۇ ھەم بولماسلىقى كېرەك. ھەممە نەرسىگە ماركىسىزىملىق ، ياكى …چە ئالاھىدىلىككە ئىگە دېگەن ئىبارىنى قۇشۇپلاۋالسا چېقىلغىلى بولماس مازارغا ئايلىنىپ قالسا بولمايدۇ. دۇنيادا ئىنسان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن نۇرغۇن ئورتاق مىزان ۋە قىممەتلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىمىز پاكىت. بۇ پاكىتلاردىن سۈزۈپ چىقىلغان ھەقىقەت ئەمەلىيەتتىن ئىزدىلىشى كېرەك. ئازچىللىقلارنىڭ خاسلىقىنى دائىم كۆپچىللىكلەرنىڭ ئومۇميلىقىغا مەجبۇرى سىڭدۈرىۋەتمەسلىك كېرەك. بولمىسا ئىرغاينىڭ ئېگىلەر سۇنماسلىقى ھەقىقەتنىڭ تەسۋىرىگە ئوخشاپ قالىدۇ. ھەقىقەت مىللەت ياكى دۆلەت مەنپەتىگە قاراپ ئېگىلمەيدۇ، ئەگەر ئېگىلسە ئۇ ھەقىقەت بولالمايدۇ.
كـىيىنكى: 15. سۇنىڭ قېشىدا، ئوتنىڭ تېشىدا
سىنوپ ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
سىنوپ ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، سىنوپنىڭ 185،891 نوپۇسىبار، 5،862 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 42.01°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°08، پوقتانومۇرى 057 رايۇننومۇرى 0484.
مۇھەممەد
ئۇرۇش يىللاپ داۋام قىلغانلىقى ئۈچۈن، جايلاردىكى ۋاڭ-گۇڭلارنىڭ تولىسى خەلق ئارىسىغا كىرىپ، پۇقرا قىياپىتىگە كىرىۋالغان، كونا تۈزۈلمىنىڭ ھېچنىمىسى قالمىغانىدى. ئۇرۇشتا ۋەيران بولغان ئىگىلىكنى تېزرەك قايتا تىكلەش ئۈچۈن، چىڭ ھۆكۈمىتى جايلاردا ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىشلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئىدارىلىرىنى تەسسس قىلىدۇ. قۇمۇل ئۇرۇش ۋەيرانىچىلىقىنى بېشىدىن كەچۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن قۇمۇل ۋاڭنىڭ " قول ئاستىدا ئۇيغۇرلار يەنىلا كۆپ" ، ۋاڭ ئوردىسىنىڭ تەشكىلى ئاپىراتلىرى يەنىلا مۇكەممەل ئىدى. چىڭ ھۆكۈمىتى ۋاڭنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ساقلاپ قېلىش قارارىغا كېلىدۇ. ئەمما قۇمۇل ۋاڭنىڭ ھوقۇق دائىرىسىگە زۆرۇر چەكلەرنى قويۇپ، "قۇمۇل تۇڭپەنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىشلىرىنى قوشۇمچە باشقۇرىدۇ" ، " بارلىق دەۋا ئىشلىرىنى ھۆكۈمەت سوراپ، ھۆكۈم قىلغاندىن كېيىن يوقىرىغا مەلۇم قىلىنىدۇ" ، ئەگەر بەگلەر خىزمەتنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالمىسا ، يوقىرىنىڭ ئۇلارنى خىزمىتىدىن ئېلىۋېتىش ھوقۇقى بولىدۇ دەپ بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. گۇاڭشۈينىڭ 8-يىلى (1882-يىلى) مۇھەممەد ۋاپات بولىدۇ. مۇھەممەدنىڭ ئوغلى ۋە قېرىنداشلىرى بولمىغاچقا ، قۇمۇل ۋاڭىنىڭ نەسەبى مۇشۇ يەردە ئۈزۈلۈپ قالىدۇ.
21- ئەسر
21- ئەسر (XXI ئەسر)، جۇلىيان تەقۋىمىگە كۆرە 2001- يىلى 1- قەھرىتان — 2100- يىلى 31- كۆنەككىچە بولغان ۋاقىتنى كۆرسىتىدىغان بىر مۇددەتتۇر.
خىرىستىيان دىنى
thumb|خىرىستىئانلارنىڭ پىرىنسىپال سىمۋولى خىرىستىئان دىنى ناسىرەلىك ئەيسانىڭ ھاياتى ۋە تەلىماتلىرىنى ئاساس قىلغان ئىبرانىي دىنىغا تەۋە بولغان دىني ئېتىقاد. ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى خىرىستىيان دەپ ئاتىلىدۇ، ئەيسا (يېشۇئانى) مەسىھ(ياكى خرىستوس) دەپ ئىشىنىدۇ. خرىستوسنىڭ كېلىشى  ئىبرانىي ئىنجىلدا مەسىھنىڭ كېلىشى دەپ ئالدىن بىشارەت بېرىلگەن. يەھۇدىيلارنىڭ مۇقەددەس كىتابىنى خىرىستىيان دىنىدا كونا ئەھدە دەپ ئاتايدۇ ۋە يېشۇئا، ئۇنىڭ پائالىيەتلىرى ھەققىدىكى تۆت خۇشخەۋەر كىتابى، يەنى مەتتا، ماركۇس، لۇقا ۋە يوھاننالارنىڭ خۇشخەۋەرلىرى، ئەلچىلەرنىڭ پائالىيەتلىرى، خەت-چەكلەر ۋە ۋەھىيلەر بىرلىشىپ يېڭى ئەھدى دەپ قارىلىدۇ. خىرىستىئان دىنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دىن بولۇپ ، 2015-يىلغىچە تەخمىنەن 2 مىليارد 300 مىليون ئەگەشكۈچىسى بار.
خىرىستىئان دىنى مەدەنىيەت جەھەتتىن غەرب ۋە شەرق شاقلىرىغا بۆلۈنگەن ، شۇنداقلا ھەققانىيلىق ۋە نىجاتلىقنىڭ ماھىيىتى ، چېركاۋ ، بۇيرۇق ۋە خىرىستىيان دىنىغا ئائىت تەلىماتلىرىدىكى پەرقلەر بىلەن مەزھەپلەرگە بۆلۈنگەن. ئۇلارنىڭ ئورتاق ئەقىدىسى ئەيسا مەسىھ تەڭرىنىڭ ئوغلى، ئۇ تەڭرىنىڭ ئىنسان شەكلىدە زېمىنغا كېلىپ، ئىنسانلارنى نىمىنىڭ ھەقىقەتلىكىنى تونۇتۇش، نىمنىنىڭ كەچۈرۈم، نىمىنىڭ گۇناھ ئىكەنلىكىنى، گۇناھتىن قانداق قۇتۇلۇش يولىنى كۆرسەتكەن ۋە ئىنسانلارنىڭ گۇناھى ئۈچۈن كىرىستكە مىخلانغان، بۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىنسانلارنىڭ گۇناھىنى كىرىستكە قويۇپ، ئۈچ كۈندىن كېيىن قايتا تىرىلىپ، تەڭرى بىلەن ئىنسانلار ئارىسىدا يېڭى ئەھدە تۈزگەن، يەنى كىمكى يېشۇئاغا ئىشەنسە، ئۇنىڭدىن كەلگەن قۇتۇلۇشقا ئىشەنسەن، ئۇ قۇتۇلدۇرۇلىدۇ، ئۇنىڭ گۇناھلىرى كەچۈرىلىدۇ، دەپ ئىشىنىش بولۇپ. ئۇلار ئورتاق ھالدا، ئىنسان گۇناھتىن ئۆز كۈچى ۋە قىلغان ياخشىلىقلىرى بىلەن قۇتۇلۇپ بولالمايدۇ، چۈنكى كەچۈرۈلۈش سودا ئەمەس، بەلكى مېھرىبانلىق، تەڭرى ئىنسانلارنى كەچۈرۈش ئۈچۈن ئادالىتىنى تاشلاپ قۇيالمايدۇ، چۈنكى تەڭرى ئ‍ۆزگەرمەيدۇ، سۆزىدىن يانمايدۇ. تەڭرى ئادىل سوتچى، شۇڭا ئۇ گۇناھقا جازا قارارى بېرىدۇ، ئەمما ئۇ جازانى ئۆزى ئۆتەپ، ئىنسانلارنى گۇناھتىن قۇتقۇزىدۇ، دەپ تونۇيدۇ. مانا بۇ ھەرقايسى خىرىستىئان مەزھەپلىرىنىڭ ئورتاق ئېتىقاد نۇقتىسى.
خىرىستىئان دىنى 1-ئەسىردە رىمنىڭ يەھۇدىيە ئۆلكىسىدە ئىككىنچى ئىبادەتخانا يەھۇدى مەزھىپى سۈپىتىدە باشلانغان. ئەيسانىڭ ئەلچىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى دەسلەپكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان بولسىمۇ ، لېۋانت ، ياۋروپا ، ئانادولۇ ، مېسوپوتامىيە ، ترانكاۋكازىيە ، مىسىر ۋە ئېفىيوپىيە قاتارلىق جايلارغا تارقالغان. ئۇ ئۇزۇن ئۆتمەيلا يەھۇدىيلارنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرىدىن ئايرىلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نازۇك خۇدادىن قورققۇچىلارنى جەلپ قىلدى ، مىلادىيە 70-يىلى ئېرۇسالىم يىقىلغاندىن كېيىن ، بۇتخانىنى ئاساس قىلغان يەھۇدىي دىنىنى ئاخىرلاشتۇردى ، خىرىستىئان دىنى ئاستا-ئاستا يەھۇدىي دىنىدىن ئايرىلدى. ئىمپېراتور كونستانتىن مىلان پەرمانى (313) بىلەن رىم ئىمپېرىيىسىدىكى خىرىستىيان دىنىنى قانۇنسىزلاشتۇردى ، كېيىن نىكايا كېڭىشىنى چاقىردى (325) ، دەسلەپكى خىرىستىيان دىنى رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ دۆلەت چېركاۋىغا ئايلىنىدۇ (380). خىرىستىئان دىنىنىڭ بىرلىككە كەلگەن چېركاۋنىڭ دەسلەپكى بۆلگۈنچىلىكتىن بۇرۇنقى تارىخى بەزىدە «بۈيۈك چېركاۋ» دەپمۇ ئاتىلىدۇ (گەرچە گېنىستوك مەزھەپلىرى گنوست خىرىستىيان دىنى ۋە يەھۇدىي خىرىستىيانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ). ئەفەس كېڭىشى (431) ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە دىنى خىرىستىيان دىنىدىكى ئوخشىماسلىق سەۋەبىدىن چالكېدون كېڭىشى (451) دىن كېيىن بۆلۈنۈپ كەتكەندىن كېيىن ، شەرق چېركاۋى پارچىلىنىپ كەتتى ، [3] شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى بىلەن كاتولىك چېركاۋى شەرق-غەرب شىزىمدا ئايرىلدى. (1054) ، بولۇپمۇ رىم ئېپىسكوپىنىڭ ھوقۇقى ئۈستىدىن. پروتېستانت دىنى ئىسلاھات دەۋرىدە (16-ئەسىردە) (كۆپىنچە لاتىنچە ، گەرچە شەرق ، كاتولىك چېركاۋلىرىدىن ئاز سانلىق كىشىلەر بولسىمۇ) دىننىي ۋە چېركاۋ تالاش-تارتىشلىرى سەۋەبىدىن نۇرغۇن مەزھەپلەرگە بۆلۈندى ، كۆپىنچىسى ئاقلاش ۋە پاپانىڭ مۇھىملىقى مەسىلىسىدە. خىرىستىئان دىنى غەرب مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىدا گەۋدىلىك رول ئوينىدى ، بولۇپمۇ ياۋروپادا قەدىمكى دەۋرلەردىن ۋە ئوتتۇرا ئەسىردىن باشلاپ ياۋروپادا. [4] [5] [6] [7] [8] بايقاش دەۋرىدىن كېيىن (15-ئەسىردىن 17-ئەسىرگىچە) خىرىستىيان دىنى مىسسىيونېرلار خىزمىتى ئارقىلىق ئامېرىكا قىتئەسى ، ئوكيانىيە ، سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا ۋە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا تارقالغان. [9] [10] [11]
خىرىستىئان دىنىنىڭ تۆت چوڭ تارمىقى كاتولىك چېركاۋى (1 مىليارد 300 مىليون / 50.1%) ، پروتېستانت دىنى (920 مىليون / 36.7%) ، شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى (230 مىليون) ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە (62 مىليون / پراۋۇسلاۋىيە% 11.9 نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ، [ 12] [13] ئىتتىپاقلىق (ئېكولوگىيىلىك) ئۈچۈن ھەر خىل تىرىشچانلىقلار ئىچىدە. غەربتە چىڭ تۇرۇش نىسبىتى تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ ، خىرىستىئان دىنى بۇ رايوندىكى ئاساسلىق دىن بولۇپ ، تەخمىنەن% 70 ئاھالە خىرىستىيان دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ قىتئە بولغان ئافرىقا ۋە ئاسىيادا خىرىستىئان دىنى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتىدۇ. خىرىستىيانلار دۇنيانىڭ بەزى رايونلىرىدا ، بولۇپمۇ ئوتتۇرا شەرق ، شىمالىي ئافرىقا ، شەرقىي ئاسىيا ۋە جەنۇبىي ئاسىيادا زىيانكەشلىككە ئۇچرىماقتا. [17]
ئېتىقاد
دۇنيا مىقياسىدىكى خىرىستىيانلار ئاساسىي ئېتىقادتا بولسىمۇ ، ئىنجىل ۋە خىرىستىئان دىنىنى ئاساس قىلغان مۇقەددەس ئەنئەنىلەرگە بولغان چۈشەنچە ۋە كۆز قاراشلارمۇ ئوخشىمايدۇ.
ئەقىدە
ئىخچام تەلىمات بايانلىرى ياكى دىنىي ئېتىقادنى ئېتىراپ قىلىش ئەقىدە دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار سۇغا چۆمۈلدۈرۈش فورمۇلاسى سۈپىتىدە باشلانغان ۋە كېيىن 4-ۋە 5-ئەسىردىكى خىرىستىيان دىنى تالاش-تارتىشلىرى جەريانىدا كېڭىيىپ ، ئېتىقادنىڭ بايانلىرىغا ئايلانغان. thumb|ئىمپېراتور كونىستانتىن ۋە نىكايا بىرىنچى كېڭىشىنىڭ ئاتىلىرى (325) نىڭ 381-يىلدىكى نىكېنو-كونستانتىنوپولىتان ئەقىدىسىنى تۇتقانلىقى تەسۋىرلەنگەن شەرق خىرىستىيان سىنبەلگىسى ئەلچىلەر ئەقىدىسى خىرىستىيان ئېتىقادى ماقالىلىرىنىڭ ئەڭ كۆپ قوبۇل قىلىنغان باياناتى. ئۇ بىر قاتار خىرىستىيان دىنىنىڭ مەزھەپلىرى ۋە كاتولىك دىنى مەقسەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ ، ئەڭ كۆرۈنەرلىك بولغىنى خىرىستىيان دىنىنىڭ ئەنئەنىسى بولغان كاتولىك چېركاۋىنىڭ لاتىن چېركاۋى ، لۇتېر دىنى ، ئانگېلانىزىم ۋە غەربنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرى. ئۇنى پرېسبېرىئانلار ، ئۇسۇلچىلار ۋە جامائەتچىلەرمۇ ئىشلىتىدۇ. بۇ ئالاھىدە ئەقىدە 2-ئەسىردىن 9-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا بارلىققا كەلگەن. ئۇنىڭ مەركىزىي تەلىماتلىرى ئۈچ ئىلاھ ۋە ياراتقۇچى خۇدادۇر. بۇ ئەقىدىدە تېپىلغان ھەر بىر تەلىماتنى ئەلچىلىك دەۋرىدىكى بايانلارغا سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدۇ. بۇ ئەقىدە ئېنىقكى رىم چېركاۋلىرىدىكى چۆمۈلدۈرلۈش نامزاتلىرى ئۈچۈن خىرىستىيان تەلىماتىنىڭ خۇلاسىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. ئۇنىڭ نۇقتىلىرى:
451-يىلى چالكېدون كېڭىشىدە تەرەققىي قىلغان چالكېدونىيە ئېنىقلىمىسى ياكى ئەقىدىسى ، [32] گەرچە شەرق پراۋۇسلاۋىيە تەرىپىدىن رەت قىلىنغان بولسىمۇ ، [33] مەسىھكە «ئىككى تەبىئەتتە ئېتىراپ قىلىنىشنى ، ئاساسسىز ، ئۆزگەرمەس ، ئايرىلماس ، ئايرىلالمايدىغان» دەپ ئۆگەتكەن: بىر ئىلاھىي ۋە بىر ئىنسان ، ھەر ئىككى تەبىئەت گەرچە ئۆزىدە مۇكەممەل بولسىمۇ ، ئەمما ئۇلارمۇ بىر ئادەمگە مۇكەممەل بىرلەشتۈرۈلگەن.
غەربىي چېركاۋدا نىكېنى ۋە كالكونىيە بىلەن ئوخشاش ئورۇنغا ئىگە بولغان ئاتاناس ئەقىدىسى مۇنداق دەيدۇ: «بىز ئۈچ ئىلاھتا ، ئۈچ ئىلاھتا بىر ئىلاھقا ئىبادەت قىلىمىز.
كۆپىنچە خىرىستىيانلار (كاتولىك ، شەرق پراۋۇسلاۋىيە ، شەرق پراۋۇسلاۋىيە ۋە پروتېستانتلار ئوخشاشلا) ئەقىدە ئىشلىتىشنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە كەم دېگەندە يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئەقىدىلەرگە مۇشتەرى بولىدۇ.
نۇرغۇنلىغان خۇش خەۋەرچى پروتېستانتلار ئەقىدىنىڭ بەزى ماددىلىرى ياكى ھەممىسىگە قوشۇلغان تەقدىردىمۇ ، ئەقىدىلەرنى ئىماننىڭ ئېنىق بايانلىرى سۈپىتىدە رەت قىلىدۇ. كۆپىنچە چۆمۈلدۈرگۈچىلەر «ئۆز-ئارا چەكلەش كۈچىگە ئىگە ئېتىقادنى ئېتىراپ قىلىشنى مەقسەت قىلمىغانلىقى ئۈچۈن» ئەقىدىلەرنى ئىشلەتمەيدۇ. مەسىھ) ، كانادادىكى خۇش خەۋەر خىرىستىيان چېركاۋى ۋە خىرىستىيان چېركاۋلىرى. [38] [39]: 14-15 [40]: 123
ئەيسا/ يېشۇئا
خىرىستىئان دىنىنىڭ مەركىزى پرىنسىپى ئەيساغا خۇدانىڭ ئوغلى ۋە مەسىھ (مەسىھ) دەپ ئىشىنىش. خىرىستىيانلار ئەيسا مەسىھنىڭ مەسىھ بولۇش سۈپىتى بىلەن خۇدا تەرىپىدىن ئىنسانىيەتنىڭ نىجاتكارى سۈپىتىدە مەسىھ قىلىنغانلىقىغا ئىشىنىدۇ ۋە ئەيسانىڭ كېلىشىنىڭ كونا ئەھدىدىكى مەسىھنىڭ بېشارەتلىرىنىڭ ئەمەلگە ئاشقانلىقىغا ئىشىنىدۇ. خىرىستىيانلارنىڭ مەسىھ ئۇقۇمى ھازىرقى يەھۇدىي ئۇقۇمىدىن كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ. خىرىستىيان دىنىنىڭ يادرولۇق ئېتىقادى شۇكى ، ئەيسانىڭ ئۆلۈمى ۋە تىرىلىشىگە ئىشىنىش ۋە قوبۇل قىلىش ئارقىلىق ، گۇناھكار ئىنسانلار خۇدا بىلەن يارىشىپ ، شۇ ئارقىلىق نىجاتلىق ۋە مەڭگۈلۈك ھاياتنىڭ ۋەدىسىنى بېرىدۇ.
خىرىستىيان تارىخىنىڭ دەسلەپكى ئەسىرلىرىدە ئەيسانىڭ ماھىيىتى ھەققىدە نۇرغۇن ئىلاھىي تالاش-تارتىشلار بولغان بولسىمۇ ، ئادەتتە ، خىرىستىيانلار ئەيسانى تەڭرىنىڭ ئوبرازى ۋە «ھەقىقىي خۇدا ۋە ھەقىقىي ئادەم» (ياكى پۈتۈنلەي ئىلاھىي ۋە تولۇق ئىنسان) دەپ قارايدۇ. ئەيسا تولۇق ئىنسان بولۇپ ، ئىنساننىڭ ئازابى ۋە ئېزىقتۇرۇشىغا دۇچار بولدى ، ئەمما گۇناھ قىلمىدى. تولۇق خۇدا بولۇش سۈپىتى بىلەن ، ئۇ قايتا تىرىلدى. يېڭى ئەھدىگە ئاساسلانغاندا ، ئۇ ئۆلۈكتىن تىرىلگەن ، [42] ئاسمانغا كۆتۈرۈلگەن ، ئاتىسىنىڭ ئوڭ يېنىدا ئولتۇرغان [43] ۋە ئاخىرىدا قايتىپ كېلىدۇ [ئەلچىلەر 1: 9- 11]. ئۆلۈكلەرنىڭ تىرىلىشى ، ئاخىرقى ھۆكۈم ۋە خۇدا پادىشاھلىقىنىڭ ئاخىرقى ئورنى قاتارلىق مەسىھنىڭ بېشارىتى.
مەتتا ۋە لۇقانىڭ قانون ئىنجىللىرىغا ئاساسلانغاندا ، ئەيسا مۇقەددەس روھ تەرىپىدىن ھامىلىدار بولۇپ ، مەريەم مەريەمدىن تۇغۇلغان. گەرچە قەدىمكى ئىنجىللاردا بوۋاقلار ئىنجىللىرى ئالقىشقا ئېرىشكەن بولسىمۇ ، ئەيسانىڭ بالىلىق دەۋرىنىڭ ئاز بىر قىسمى قانۇنىيەتلىك ئىنجىللاردا خاتىرىلەنگەن. سېلىشتۇرۇشقا سېلىشتۇرغاندا ، ئۇنىڭ قۇرامىغا يەتكەنلىكى ، بولۇپمۇ ۋاپات بولۇشتىن بىر ھەپتە بۇرۇن ، يېڭى ئەھدە ئىچىدىكى ئىنجىللاردا ياخشى خاتىرىلەنگەن ، چۈنكى ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ بىر قىسمى ئەڭ مۇھىم دەپ قارىلىدۇ. ئەيسانىڭ خىزمىتى توغرىسىدىكى ئىنجىلدىكى خاتىرىلەر: ئۇنىڭ چۆمۈلدۈرۈلۈشى ، مۆجىزىلىرى ، ۋەز-نەسىھەتلىرى ، تەلىماتلىرى ۋە ئەمەللىرى.
ئۆلۈم ۋە تىرىلىش
thumb|كرېستكە مىخلىنىش ، ئەيسانىڭ كرېستتىكى ئۆلۈمىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ ، دىئاگو ۋېلازكېز سىزغان رەسىم. 1632-يىلى خىرىستىيانلار ئەيسانىڭ تىرىلىشىنى ئۇلارنىڭ ئېتىقادىنىڭ ئۇل تېشى دەپ قارايدۇ (1 كورىنتلىقلارغا 15-بەتكە قاراڭ) ۋە تارىختىكى ئەڭ مۇھىم ۋەقە. خىرىستىيان ئەقىدىلىرى ئىچىدە ، ئەيسانىڭ ئۆلۈمى ۋە تىرىلىشى خىرىستىيان تەلىماتى ۋە ئىلاھىيەتنىڭ كۆپىنچىسى ئاساس قىلىنغان ئىككى يادرولۇق ھادىسە. يېڭى ئەھدىگە ئاساسلانغاندا ، ئەيسا كرېستكە مىخلانغان ، جىسمانىي جەھەتتىن قازا قىلغان ، قەبرىنىڭ ئىچىگە دەپنە قىلىنغان ۋە ئۈچ كۈندىن كېيىن تىرىلگەن. 19: 30-31] [Mk. 16: 1] [16: 6]
يېڭى ئەھدىدە ئەيسانىڭ ئون ئىككى ئەلچىسى ۋە شاگىرتلىرىغا ئوخشىمىغان سورۇنلاردا تىرىلگەندىن كېيىنكى بىر قانچە كۆرۈنۈشلىرى تىلغا ئېلىنغان ، بۇنىڭ ئىچىدە «بىراقلا بەش يۈزدىن ئارتۇق قېرىنداش» ، [1 كورىنتلىقلار 15: 6] ئەيسا جەننەتكە چىقىشتىن ئىلگىرى. ئەيسانىڭ ئۆلۈمى ۋە تىرىلىشى بارلىق دۇئا-تىلاۋەت پائالىيەتلىرىدە خىرىستىيانلار تەرىپىدىن خاتىرىلىنىدۇ ، جۈمە كۈنى ۋە پاسخا يەكشەنبە كۈنىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇقەددەس ھەپتە مەزگىلىدە ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ.