cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بىز ئويغاندۇقمۇ؟
ئەگەر بىز تارىخىمىزدىن بەك يىراقلارغا كەتمەي، يىقىنقى 20 – 30 يىللىق ئەھۋالىمىزغا نەزەر سالىدىغان بولساق، بۇ 20 – 30 يىللىق تارىخىمىزدا نۇرغۇنلىغان باستۇرۇش ۋە قىرغىنچىلىقلارنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى، ھەر قىتىملىق باستۇرۇش ۋە قىرغىنچىلىقتا، بىز ھاڭنىڭ يىنىغا كىلىپ قىلىپ، ماڭىدىغان يول يوق، چارىسىز قالغاندا، ھەركەتكە كەلگەنلىكىمىزنى، ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئازراق يول تاپقاندا، بوشاپ قالغانلىقىمىزنى، نەتىجىدە خەلقىمىزنىڭ  ئەھۋالىدا ياخشىلىنىش بولماي ئەكسىنچە تىخىمۇ ناچارلىشىش بولغانلىقىنى  كۆرۈۋالالايمىز. ئىسىمدا قىلىشىچە، 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچە قىرغىنچىلىقى يۈز بەرگەندە، داۋادا بۇرۇنقىغا نىسبەتەن زور ئىلگىرلەش بولغان ئىدى. ئۇ چاغدا گەرچە غەرب دۆلەتلىرىدىكى نوپۇسىمىز ھازىرقىدەك كۆپ بولمىسىمۇ، نامايىشلارغا شۇنداق كۆپ ئادەم قاتناشقان ئىدى؛ ئارىمىزدىكى چىچىلاڭغۇلۇق، بۆلۈنۈش ۋە زىدىيەتلەر ھازىرقىدەك ئۇنداق ئېغىر ئەمەس ئىدى. ئۇنىڭدىن كىيىن ۋەتەندىكى ئەھۋالدا ئازراق ئۆزگۈرۈش بولدى، نەتىجىدە نۇرغۇن ئىنسانلار داۋادىن ئۆزىنى تارتتى. لاگىر مەسىلىسى ئوتتۇرغا چىققاندىن كىيىن، داۋا، لاگىر مەسىلىسىنى مەركەز قىلغان ھالدا يەنە بىر قىتىم قايتىدىن كۈچلەندى. مەلۇم نۇقتىدىن ئىلىپ ئېيتقاندا، داۋا لاگىر مەسىلىسىگە بەك باغلىنىپ قالدى. بۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، ئەگەر لاگىر تاقالسا، چەتئەلدىكى بىر قىسىم ھەتتا كۆپ قىسىم قېرىنداشلارنىڭ داۋادىن ئۆزىنى تارتمايدىغانلىقىغا كىم كاپالەت قىلالايدۇ؟
2018 – يىلى 12 – ئايدىن 2019 – يىلى 1 – ئايغىچە، مەن  تور ئارقىلىق ئىلىپ بارغان راي سىناشقا قاتناشقۇچىلار ئىچىدە، 56% ئادەم، ئائىلىسىدە كەم دىگەندە بىر ئادەمنىڭ لاگىردا ئىكەنلىكىنى، 15% ئادەم، ئائىلىسىدە بىر نەچچە ئادەمنىڭ لاگىردا ئىكەنلىكىنى، يەنى جەمى 71% ئادەم، ئائىلىسىدە بىر ياكى بىرنەچچە ئادەمنىڭ لاگىردا ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. ئۇندىن باشقا 24% ئادەم ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ ئەھۋالىدىن خەۋەرسىز ئىكەنلىكنى بىلدۈرگەن. پەقەت 4% ئادەم، ئائىلىسىدە لاگىرغا سولانغانلارنىڭ يوقلىقىنى بىلدۈرگەن. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغاندەك، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرىقتىكى دۆلەتلەردىن باشقا، تۈركىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دېموكىراتىك دۆلەتلەردە كەم دىگەندە 50 مىڭدىن 100 مىڭ ئارىلىقىدا ئۇيغۇر بار. بىراق ئەپسۇس، ھازىر چەتئەلدە ئىلىپ بىرىلىۋاتقان ھەر خىل پائالىيەتلەرگە قاتنىشىۋاتقان ياكى قولدىن كىلىشچە تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقانلارنىڭ سانى، يۇقارقى ساننىڭ 10% تىگە، يەنى 5 – 10 مىڭغىمۇ يەتمەيدۇ.
ۋەتەندە مىللىيونلارچە ئىنسانلار لاگىرلاردا ئازاپ چەكمەكتە. بىزنىڭ ئەنئەنىۋى ئۆرپ-ئادەتلىرىمىز ۋە دىنى ئىتىقادىمىز ۋەيران قىلىنماقتا. تىل يىزىقىمىز چەكلەنمەكتە، كىتاپلىرىمىز كۆيدۈرۈلمەكتە، مەدىنى يادىكارلىقىمىز، مەسچىت ۋە جامىلىرىمىز چېقىۋېتىلمەكتە. باللىرىمىز ئاتا ئانىسى ھايات تۇرۇپ يىتىم بالا قاتارىدا كومىنىزىم ئىدىيەسى بىلەن تەربىلەنمەكتە، قىزلىرىمىز مەجبۇرى خىتاي بىلەن ئۆيلەندۈرۈلمەكتە. ئەركىن دۇنيادا ياشاۋاتقان خەلقىمىزچۇ؟ خۇددى خىتتاي ھۆكۈمىتى ۋەتەندە لاگىرغا سولانغانلارنى “ئىدىيەسىنى مەسىلە بار ئاز ساندىكى كىشىلەر” دەپ تەرىپلىگىنىگە ئوخشاش، ۋەتەن سىرتىدا ھەركەتكە كەلگەنلەرمۇ ئاز ساندىكى بىر قىسىم كىشىلەر بىلەن چەكلىنىپ قېلىۋاتىدۇ. چەتئەلدىكى 90% قېرىنداشلىرىمىز، خۇددى ۋەتەندە يۈز بىرىۋاتقان ئەھۋاللارنىڭ ئۆزىمىز بىلەن ھىچ مۇناسىۋىتى يوقتەك، يەنىلا غەپلەتتە تۇرماقتىمىز ۋە سۈكۈت قىلماقتىمىز. بەزىلىرىمىز، ۋاقتىمىز ۋە ئېنىرگىيەمىزنى نورۇز ئۆتكۈزۈش ھالالمۇ ھاراممۇ، ئاياللار ھىجاپلىنىشى كىرەكمۇ يوقمۇ دىگەندەك ۋەتەن داۋاسى بىلەن كۆپ ئالاقىسى بولمىغان ئىشلارنى تالاش تارتىش قىلىشقا ئۈچۈن سەرىپ قىلماقتىمىز. يەنە بەزىلىرىمىز بولسا، ئۆيدە يەيدىغان نەرسە يوق، ئاۋال يەيدىغان نەرسىنى ھەل قىلىشنىڭ ئورنىغا، پولۇ يەيمىزمۇ ياكى لەغمەنمۇ دەپ تالاش تارتىش قىلغانغا ئوخشاش، ۋاقتىمىزنى ۋە ئېنىرگىيەمىزنى مەۋجۇتلىقىمىزنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن ئورتاق ھەركەت قىلىشنىڭ ئورنىغا، ھەر خىل يوقىلاڭ ئىشلارنى تالاش تارتىش قىلىپ، ۋاقىت ئىسىراپ قىلماقتىمىز.
ئىتتىپاقلىشىپ، بىر نىيەت بىر مەخسەتتە، چەكلىك كۈچىمىزنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۇنى داۋا يولىدا ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە جارى قىلدۇرۇشنىڭ ئورنىغا، كۆز قاراشتا پەرىق بولغانلارنى ئاپتىنومىيەچى، جاسۇس، خائىن دەپ ئىنكار قىلىپ، ئۆز ئارا ئىتىپاقلىقنى بۇزىۋاتىمىز، داۋاغا توسالغۇ بولاۋاتىمىز. ئۆزىمىزنى “مۇستەقىلچى” ئاتاپ، باشقىلارنى “ئاپتىنومىيەچى” دەپ ئەيىپلەۋاتقانلار، مۇستەقىللىق ئۈچۈن ئىغىزدىكى سۆزدىن باشقا ئالاھىدە پەرىقلىق بىر ھەركەت ئىلىپ بىرىپ، ئۆزلىرىمىزنى ئىسپاتلىغىنىمىز يوق. بۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، بىز يەنە “بىز ئويغاندۇق” دىيەلەيمىزمۇ؟ جاۋاب ھەممەيلەنگە مەلۇم.
چەتئەلدىكى خەلقىمىزنىڭ ئەھۋالىنىڭ بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەپلىرى ھەر خىل بولىشى مۈمكىن. مەن بۇ جەھەتتە بۇرۇن يازغان ماقالىلىرىمدىمۇ ئاز تولا توختالغان ۋە بۇ ھەقتە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتۇرىغا قويۇپ ئۆتكەن ئىدىم.
مىنىڭ قارىشىمچە، بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەبى ئالدى بىلەن بىزدە، ياكى كەم دىگەندە بىر قىسىم كىشىلىرىمىزدە، بىر خىل نامەلۇم قورقۇش يەنى روھىي ئاسارەتنىڭ ئىغىر تەسىرى بار. بىزدىكى شۇ نامالۇم قورقۇش تۈپەيلىدىن، بىز نىمە قىلىشنىڭ توغرا ۋە نىمە قىلىشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىگە توغرا ھۆكۈم چىقىرالمايۋاتىمىز. ئاسان ھاياجانلىنىمىز؛ كىم بىر شۇئارنى كۆتۈرۈپ چىقسا، مۇستەقىل تەپەككۇر قىلماي، ھېسياتىمىزغا تايىنىپ يەكۈن چىقىرىمىز. بىر ئىشلارغا ئاسان قىزىيمىز ۋە ئاسان سوۋۇيمىز. ئۇ نامەلۇم قورقۇش تۈپەيلىدىن، ئاسان ئاچچىقلىنىمىز. ئاچچىقىمىز كۆزىمىزنى كۆرمەس، ئەقىلىمىزنى ئىشلىمەس قىلىدۇ. ئاندىن ئۇ ئاچچىقىمىزنى چىقىرىدىغان ئوبىكتىپ ئىزدەيمىز. بىرلىرىنى تېپىپ، مىللەتنىڭ ھازىرقى ھالەتكە چۈشۈپ قېلىشنىڭ سەۋەنلىكىنى ئۇلارغا ئارتىپ، ئۇلارنى تىللاپ ھاقارەتلەپ، ئاچچىقىمىزنى چىقىرىپ، روھىي ھالىتىمىزنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا تىرىشىمىز. نەتىجىدە ئارىمىزدا ئۆچمەنلىك پەيدا بولىدۇ، ئاخىردا ھەم ئۆزىمىز ھەم باشقىلار روھىي جەھەتتە تىخىمۇ چوڭ زەربىگە ۋە روھىي زەخمىگە ئۇچۇرايمىز.
قورقۇش، بىزنى قاراڭغۇلۇققا باشلاپ بارىدۇ. قورقۇش بىزنى غەزەپلەندۈرىدۇ، غەزەپلىنىش، ئۆچمەنلىكنى پەيدا قىلىدۇ. ئۆچمەنلىك، ئازاپلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئىككىنجىدىن، بىزنىڭ خەلىقئارانىڭ بىزگە قىلالايدىغان ياردىمى توغرىسىدا چۈشەنچىمىز مۇجۈمەل، ياكى ئۇنىڭغا نىسبەتەن ئىنىق بىر ئۇقۇم يوق. بىزدە، ياكى كەم دىگەندە بىر قىسىم ئىنسانلىرىمىزدا، بىز خەلقئارادىن نىمىنى تەلەپ قىلساق، ئىشلىرىمىز شۇ بويىچە ماڭىدۇ ياكى بىز دەردىمىزنى خەلقئاراغا يېتەرلىك ئاڭلاتساق، ئىشلىرىمىز ئۆزلىگىدىن ھەل بولىدۇ ياكى ئىشلىرىمىزنى ئامېرىكا قاتارلىق غەرب دۆلەتلىرى ھەل قىلىپ بىرىدۇ، ياۋروپا بىرلىكى ھەل قىلىپ بېرىدۇ دەيدىغان خاتا چۈشەنچە بار. ئەلۋەتتە بىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىمىزدا، بىز چوقۇم خەلقئارانىڭ قوللىشىغا ئېرىشىشىمىز كىرەك. مەيلى ھازىر بولسۇن ياكى كەلگۈسىدە بولسۇن، بىز خەلقئارانىڭ قوللىشىغا ئىرىشەلمەي تۇرۇپ، كۆزلىگەن مەقسىتىمىزگە يىتەلمەيمىز. بىراق شۇنى بىلىشىمىز كىرەككى، داۋا بىزنىڭ داۋا؛ بىز داۋانىڭ ئىچكى ئامىلى، ئاساسلىق كۈچى، خەلقئارانىڭ قوللىشى تاشقىي ئامىل، ياردەمچى كۈچ. ئەگەر بىز ئۆزىمىز يىتەرلىك ئويغانمىساق، داۋا ئاز ساندىكى كىشىلەرنىڭ داۋاسى بولۇپ قالسا، يىتەرلىك تىرىشچانلىق كۆرسەتمىسەك، ئۆز ئارا ئىتتىپاقلىق ۋە ھەمكارلىقنى قولغا كەلتۈرمىسەك ۋە ئۇنى كۈچەيىتمىسەك، داۋايىمىزنىڭ ئالاھىدە ئالغا ئىلگىرلىشى مۈمكىن ئەمەس. داۋا، خەلقئارانىڭ قوللاپ قۇۋەتلىشى، ئۆزىمىزنىڭ ئىزچىل تىرىشچانلىقىمىز ۋە يۈكسەك بەدەل تۆلىشىمىز بىلەن ئاندىن ئالغا ئىلگىرلەيدۇ.
ھىچ بىر دۆلەتنىڭ بىزنى مۇستەقىل قىلىپ بېرىش ياكى بىز نىمە تەلەپ قىلساق، بىزگە شۇنى قىلىپ بېرىش مەجبۇريىتى ۋە ياكى ۋەزىپىسى يوق. ھەر قانداق دۆلەت ۋە مىللەتنىڭ ئۆزىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى ۋە مىللىي مەنپەئەتى بولىدۇ. ئەگەر تەلىيىمىز ئوڭدىن كېلىپ، بىزنىڭ تەلەپ ئىستەكلىرىمىز بىلەن بىزگە ياردەم قىلىشنى خالايدىغان دۆلەتلەرنىڭ ئۈمۈت قىلغىنى ئۆز ئارا ماس كېلىپ قالسا، ئۇلار بىزگە ياردەم قىلىشى مۇمكىن. نەتىجىدە ھەم بىز ھەم ئۇلار ئۈمۈت قىلغان نەرسىگە ئىرىشەلىشى مۈمكىن. بولمىسا ئىشلار ھەرگىز بىزنىڭ ئىستىكىمىز بويىچە ئەمەس، بەلكى بىزگە ياردەم قىلىۋاتقان ياكى ياردەم قىلىشنى خالايدىغانلارنىڭ ئۈمۈت قىلغىنى بويىچە بولىشى مۈمكىن. بىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىمىزدا، بىز خەلقئارانىڭ ياردىمىگە ۋە قوللىشىغا ئېھتىياجلىق. شۇڭا بىز ئەۋەل نىمىگە ئىرىشەلىسەك، شۇنى قولغا كەلتۈرمەكتىن باشقا بەك كۆپ تاللىشىمىز يوق. مەن ئۇنداق دىسەم، بەلكىم بەزىلەرنىڭ كۆڭلىگە ياقماسلىقى مۈمكىن. ئەگەر ھەر قانداق شەخىس ۋە تەشكىلات مەسىلىمىزنى ھىچكىمگە تايانماي، ئۆزىمىزنىڭ ئىستىكى بويىچە ھەل قىلالايدىغانلار بولسا، مەن ئۇلارنى قوللايمەن. بىز شۇنى بىلىشىمىز كېرەككى، كۆپىنچە خەلقنىڭ بىزگە قىلالايدىغان ئەڭ چوڭ ياردىمى، پەقەتلا ئىنسانلىق نۇقتىسىدىن چىقىش قىلىپ، بىزنىڭ ئىنساندەك ياشىشىمىز ئۈچۈن قولىدىن كىلىشچە ياردەم قىلىش، يەنى بىزگە ھېسىداشلىق قىلىش، بىزنى قوللاش، ئىنسابى كەلسە بىزگە ئاز تولا ئىقتىسادى ياردەم قىلىش، ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ بەزى قارارلارنى چىقىرىشىغا جامائەت پىكىرى توپلاش ۋە بېسىم قىلىشتىن ئىبارەت.
ئۈچىنجىدىن، بىز ياكى خېلى كۆپ ساندىكى ئىنسانلىرىمىز، ۋەتەندىكى ئۇرۇق تۇققانلىرىمىزنىڭ ۋە خەلقىمىزنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىنىڭ، لاگىرلارغا سولىنىشىنىڭ، ئۇلارنىڭ ھەر خىل جازالارغا تارتىلىشى ۋە ئۆلتۈرلىشىنىڭ سەۋەبىنى، خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان تەھدىتنىڭ بىزنىڭ مىللىي كىملىكىمىز ۋە مىللەتنىڭ كەلگۈسى تەقدىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ھايات-ماماتلىق بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى تىخى تونۇپ يەتمىدۇق.
بىز شۇنى تونۇپ يىتىشىمىز كىرەككى، خەلقىمىزنىڭ لاگىر ۋە تۈرمىلەرگە سولىنىشى ھەرگىزمۇ ئۇلار ياكى ئۇلارنىڭ تۈققانلىرىنىڭ نىمە قىلغانلىقى سەۋەبىدىن ئەمەس ھەم شۇنداقلا ھازىر خەلقىمىز يۈزلەنگەن مەسىلە يالغۇز لاگىر مەسىلىسىمۇ ئەمەس. ھازىر خەلقىمىز دۇچ كىلىۋاتقان مەسىلە ۋە خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان ئەڭ چوڭ تەھدىت، مىللەتنىڭ كەلگۈسى تەقدىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ھايات-مامات مەسىلىسى. ئەگەر بىز مەسىلىنىڭ ماھىيىتىنى تولۇق تونۇپ يەتمەي، بىزنىڭ مەسىلىمىزنى يالغۇز مەلۇم كىشىلەرنىڭ سۆز ھەركىتى تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان لاگىر مەسىلىسى دەپ قارىساق، ياكى بىز جىم تۇرغان بولساق، داۋا ئىلىپ بارمىغان بولساق، ۋەتەندىكى ئۇرۇق-تۇققانلار لاگىرغا سولانمىغان بولاتتى دەپ قارىساق، ئەگەر لاگىر تاقالسا خەلقىمىز يۈزلەنگەن تەھدىت ئازلايدۇ دەپ قارىساق، بىز مەسىلىنىڭ نىگىزىنى تىخى تولۇق تونۇپ يەتمىگەن بولىمىز. ئەگەر بىز مەسىلىنىڭ ماھىتىنى تولۇق تونۇپ يەتمىسەك، لاگىر تاقالغاندىن كىيىن، بىزدىكى “داۋا قىزغىنلىقى” لاگىرنىڭ تاقىلىشىغا ئەگىشىپ يەنە بىر قىتىم سوۋۇشى مۈمكىن.
مىنىڭ قارىشىمچە، لاگىر ۋە ياكى خەلقىمىزنى لاگىرغا سولاپ جازالاش، ھەرگىزمۇ  خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى ئەمەس. لاگىر مەسىلىسى ۋە ياكى خەلقىمىزنى لاگىرغا سولاپ جازالاش، خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كۆزلىگەن مەقسىتىگە يىتىشتىكى كۆپلىگەن ۋاستىلىرىنىڭ پەقەت بىرى. خىتتاي ھۆكۈمىتى ۋەتەندە يۈرگۈزىۋاتقان ئىرقىي ۋە مەدەنىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنى، يالغۇز لاگىر ياكى تۈرمە ئىچىدىلا ئەمەس، بەلكى لاگىر ۋە تۈرمە سىرتىدىمۇ كەڭ كۆلەمدە ئەمىللەشتۈرمەكتە. لاگىر ۋە تۈرمە ئىچىدە، خەلقىمىزنى روھىي ۋە جىسمانىي جەھەتتە قىيناۋاتقان، ھەتتا ئۆلتۈرىۋاتقان بولسا، لاگىر ۋە تۈرمە سىرتىدا، خەلقىمىزنى ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكىدىن، ئۆرپ-ئادىتىدىن، تىل-يىزىقىدىن ۋە دىنى ئىتىقادىدىن ۋاز كىچىشكە مەجبۇر قىلىۋاتىدۇ. خىتتاي ھۆكۈمىتى لاگىر ۋە تۈرمىدىكى قېرىنداشلارنى گۆرەگە ئىلىپ، ئۇلارنى قوللۇنۇش ئارقىلىق، خەلقىمىزگە يۈرگۈزىۋاتقان پىسخىكىلىق ئورۇشنى لاگىر ۋە تۈرمە سىرتىغا، ھەتتا چەتئەللەرگە كېڭەيتىۋاتىدۇ. شۇ سەۋەپتىن لاگىر تاقالغاندىن كىيىنمۇ، خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى يوق قىلىش پىلانىدىن ۋاز كەچمەسلىكى مۈمكىن.
ئۇنداقتا بىز نىمە قىلىشىمىز كىرەك؟ ھەممىمىز كۆرۈپ تۇرىۋاتقاندەك، خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان بۇ مەسىلىلەرنى تۈپتىن ھەل قىلالايدىغان ئەڭ ئاسان، ئەڭ تىز ۋە ئەڭ توغرا بولغان ئاددى بىر يول يوق. شۇڭا بۇ سوئالغا بىرىلىدىغان ئاددى بىر جاۋاپمۇ يوق. مىنىڭ قارىشىمچە داۋانىڭ ئالغا ئىلگىرلىشىگە كاپالەت قىلىش ئۈچۈن، بىز ئالدى بىلەن بىزنى قورقۇش ۋە ياكى ۋەھىمىگە سالغان روھىي ئىشكەنجىدىن چوقۇم قۇتۇلىشىمىز كىرەك. ئۆزىمىزگە ئۆزىمىز تەھدىت قىلىپ، قورقۇش پەيدا قىلماسلىقىمىز كىرەك.
بىز چوقۇم خەلقىمىز ھازىر سۆزلەنگەن تەھدىتنىڭ ماھىيىتىنى تولۇق تونۇپ يىتىشىمىز كىرەك. يەھۇدىلار ئىككىنجى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە نازى كامپلىرىغا سولانغان ۋە ئۇ كامپلاردا ئۆلتۈرۈلگەن يەھۇدىلارنىڭ كامپلارغا سولۇنۇشى ۋە كامپلاردا ئۆلتۈرلىشىنىڭ بىردىن بىر سەۋەبى ئۇلارنىڭ يەھۇدى بولۇپ تۇغۇلغانلىقى دەپ تەشۋىق قىلغان ئىكەن. بىزمۇ بۇ نۇقتىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىشىمىز كىرەك.
ئەگەر بىز ئۆزىمىزنى ئۆزىمىز قۇتقازمىساق، باشقا ھىچكىم بىزنى قۇتۇلدۇرالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يىتىشىمىز كىرەك. ئومۇميۈزلۈك ئويغىنىشىمىز كىرەك. ئوخشىمىغان تەشكىلاتلار ئارا، كۆز قاراشتىكى پەرق تۈپەيلىدىن بىر يەرگە كىلەلمىگەن تەقدىردىمۇ، ھىچ بولمىغاندا قارمۇ قارشى ھەركەت قىلماي، ئۆز ئارا زەربە بەرمەي، پاراللىل ھەركەت قىلىشقا يۈزلىنىشىمىز كىرەك. ئۆز ئارا ئىش تەقسىماتى ئىلىپ بىرىشىمىز، ئۆز ئارا ئىنكار قىلىشنى توختۇتۇپ، ئۆز ئارا ھەمكارلىق ئورنۇتىشىمىز كىرەك.
بىز ئۆزىمىزنىڭ ۋە ياكى ئۆزىمىز ۋەكىللىق قىلغان تەشكىلاتلارنىڭ ھەق يولدا مىڭىۋاتقانلىقىنى، باشقىلارنى ۋە ياكى باشقا تەشكىلاتلارنى ئىنكار قىلىش ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى ئەمىلى ھەركەتلىرىمىز ئارقىلىق ئىسپاتلىشىمىز كىرەك. مەلۇم بىر شەخس مۇنداق دىگەن ئىكەن، “سىنىڭ توغرا بولۇشۇڭ ئۈچۈن باشقا بىرسىنىڭ چوقۇم خاتا بولۇشى زۆرۈر ئەمەس”.
ئەگەر بىز ئۆزىمىز ئارىسىدىكى مەسىلىنى ھەل قىلالمىساق، شەخسىي ئادىۋېتىمىز ئۈستىدىن غالىپ كىلەلمىسەك ۋە شەخسى ھىسياتىمىزنى كونتىرۇل قىلالمىساق، خىتتاي ھاكىمىيىتىدىن ئىبارەت كۈچلۇك بىر دۈشمەن ئۈستىدىن غالىپ كىلەلىشىمىز مۈمكىن ئەمەس.
يەنە ئىككى يىلدىن كىيىن ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ “ئويغان” دىگەن شىئىرى يېزىلغىلى 100 يىل بولىدۇ. ئەمدى ئويغانمىساق راستىنلا جان ۋە ھەممە نەرسىمىز كىتەر.
2019 – يىلى 4 – ئاينىڭ 17 – كۈنى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ھەنزەلە
ھەنزەلە (حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي عامر الْأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ھەنزەلە ئىبنى ئەبى ئامىر ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن ؟ – 3 / م. ؟ – 625) ئىماندا راستچىل بولغان يىگىت ساھابە. جۇنۇب ھالەتتە جىھاد چاقىرىقىنى ئاڭلاپ، «ئۇھۇد غازىتى»غا ئاتلانغان ۋە شەھىد بولغاندا پەرىشتىلەر غۇسۇل - تاھارەت ئالدۇرغان زات.
ئىسكەندەر III
thumb ئىسكەندەر III (يۇنانچە: Μέγας Ἀλέξανδρος، ئاغدۇرما: Megas Aleksandros) مىلادىدىن بۇرۇنقى 356- يىلى 20- چىللە كۈنى، بۇگۈنكى ماكېدونىيەنىڭ پەللا دېگەن يېرىدە توغۇلغان. مىلادىدىن بۇرۇنكى 323- يىلى 10\11 سەفەر كۈنى قەدىمى بابىلدە ئۆلگەن. م.ب 336 - م.ب 323 يىللار ئاراسى ماكېدونىيە قرالى ۋە تارىختىكى ئەڭ بۈيۈك ئىمپېراتورىدۇر. ماكېدونىيە قرالى فىلىپ II نىڭ ئوغلىدۇر. ئۇيغۇرچە مەنبئەلەردە ئالېكساندىر ماكدونىسكى، بۈيۈك ئىسكەندەر، ئىسكەندەر رۇمى ۋە ئىسكەندەر يۇنانى دېگەندەك ئىسىملار بىلەن تىلغا ئېلىنىدۇ. left|thumb|200x200px
ياشلىقى ۋە تەختكە چىقىشى
پېرسىيە ئىمپېرىيىسىنى گۇمران قىلىپ پەرسەپولىسنى ئالدى.
لىسبون
left|thumb|250px|لىسبون left|thumb|250px لىسبون بولسا پورتۇگالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، لىسبوننىڭ 564،657 نوپۇسىبار، 84.8 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.42°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 9°11.
تۈننىس ۋە ئەنئەنىۋى جەمئىيەت
ئەنئەنىۋى جەمئىيەت بىلەن زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ پەرقى ھەققىدە ئەڭ دەسلەپ تەتقىقات ئېلىپ بارغان كىشى تۈننىس(Ferdinand Tönnies,1855~1936) بولۇپ، ئۇ ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتىكى جامائەت ياكى مەھەللە (community,共同体) بىلەن زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسىنى سېلىشتۇرغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، سانائەت جەمئىيتىنىڭ يىتىپ كىلىشى بىلەن ئەنئەنىۋى مەھەللە ۋە جامائەت قارىشى تۆۋەنلەيدۇ. كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرى يەر، قانداشلىق ۋە روھىي بىرلىكىنى ئەمەس، كەسپلەرنى بىرلىك قىلىپ شەكىللىنىدۇ. تونىس جامائەت ياكى مەھەللىنى مۇنداق ئۈچ تۈرگە بۆلگەن. قانداشلىق جامائىتى(血缘共同体)، مەھەللە جامائىتى(地缘共同体) ۋە روھىي جامائەت[1](精神共同体). ئۇنىڭ نەزىرىدە يۇقىرىقى جامائەت تۈرلىرى ئەنئەنىۋى جەمئىيەت تىپىغا مەنسۇپ. زامانىۋى جەمئىيەت بولسا ناتونۇش كىشىلەر بىرلىكتە ياشايدىغان، كىشىلەر كەسىپ مۇناسىۋېتى بىلەن بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلىدىغان جەمئىيەتتۇر.
ئۇيغۇر جەمئىيتىگە قارايدىغان بولساق، يېزىلاردا ۋە بىر قىسىم شەھەرلەردە كىشىلەرنىڭ مەلۇم بىر مەھەللىنى بىرلىك قىلىپ جامائەت ياكى توپ بولۇپ ئۇيۇشقانلىقىنى بايقايمىز. ئادەتتە يېزىلاردا، كىشىلەر مەلۇم بىر مەھەللىنى ئاساس قىلىپ قويۇق ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئىچىدە ياشايدۇ. بۇ ياشاش ئەندىزىسى تۇننىس ئوتتۇرىغا قويغان مەھەللە جامائىتى ياكى تۇپى تۈرىگە تەۋە بولىدۇ. يېزىلاردا كىشىلەر يەنە مەھەللىنىلا ئاساس قىلىپ ياشىماستىن، قويۇق بولغان تۇققاندارچىلىق مۇناسىۋېتىنى ساقلايدۇ. تۇققانلار ۋە قوشنىلار دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق ئىشلىرىدا بىر-بىرىگە ياردەم بىرىدۇ؛ بىر-بىرى بىلەن ناھايىتى قويۇق مۇناسىۋەت ساقلاپ ئۆتىدۇ.
[1]伊保云， 什么是现代化：概念与范畴的探讨，人民出版社， 2001年10月，第47页
تاجىگۈل
250px|thumb|تاجىگۈل
تاجىگۈل (ئىلمىي نامى: Celosia cristata L.،خەنزۇچە: 雞冠花) تاجى كىچىك باش توخۇنىڭ تاجىسىغا ئوخشغاچقا، قىزىل توخۇسى تاجىسى، چىپار توخۇ تاجى قاتارلىق ناملار بىلەنمۇ ئاتىلىدۇ. بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك بولۇپ، ياز ۋە كۈز پەسلىدە چېچەكلەيدۇ، گۈلى كۆپىنچە قىزىل رەڭلىك بولۇپ، تاجسىمان بولغاچقا تاجىگۈل دەپ ئاتالغان.
ئۆسۈش خۇسۇسىيىتى
تاجىگۈل ئىللىق، قۇرغاق كىلىمات، قۇرغاقچىلىقتىن قورقىدۇ، قۇياش نۇرىنى ياخشى كۆرىدۇ، ھۆلچىلىككە چىدامسىز، لېكىن تۇپراققا بولغان تەلىپى يۇقىرى ئەمەس، ئادەتتە ھويلا تۇپراقلىرىغا تېرىلىدۇ، نۆۋەتتىكى تاجىگۈل ئۆستۈرۈش ھويلا-ئارام ئىگىلىكىنى راۋاجلاندۇرۇشنىڭ يېڭى بىر خىل يولى. ئۇنىڭدىن باشقا ناھايىتى چوڭ دورىلىق قىممىتىگە ئىگە.
جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى
تاجىگۈل ئەسلى ماكانى ئافرىقا، ئامېرىكا قىتئەسى ئىسسىق بەلباغ رايونلىرى، ھىندىستان ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ ئۆستۈرۈلىدۇ، بىر يىلدا بىر قېتىم ئۆسىدىغان سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك.
جۇڭگودا بولسا ئاساسلىقى ئەنخۇي، بېيجىڭ، فۇجيەن، گەنسۇ، گۇاڭدۇڭ، گۇاڭشى، گۇيجۇ، خەينەن، خېبېي، خېيلوڭجياڭ، خېنەن، شياڭگاڭ، كوخوگۇ، خۇنەن، جاڭسۇ، جياڭشى، جىلىن، لىياۋنىڭ، ئىچكى موڭغۇل، نىڭشيا، سەنشى، شەندۇڭ، شەنشى، سىچۇەن، تەيۋەن، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ، شىزاڭ، يۈننەن، جېجىياڭ قاتارلىق جايلاردا ئۆستۈرۈلىدۇ.
كۆپەيتىش ئۇسۇلى
تاجىگۈل ئۇرۇقى ئارقىلىق كۆپىيىدۇ، مۇۋاپىق بولغان سۈپەتلىك يەر، ئاساسىي ئوغۇتنى يېتەرلىك بېرىش، تۈزلەپ ۋە تاختىلاش، ئۇرۇقنى تەكشى چېچىش، ئادەتتە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃15-20 تا، 15-10 كۈندە مايسا چىقىرىدۇ.
بىخلىنىپ چىققاندىن كىيىن سۇغىرىشقا ئەھمىيەت بېرىش، مايسا مەزگىلىدە چوقۇم ئوتاپ تۈۋىنى بوشۇتۇش، ئانچە قۇرغاق بولمىغان چاغدا ئىمكانقەدەر ئاز سۇغىرىش.
باسماچىلىق ھەرىكەتى
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Flag_of_Turkestan.svg/220px-Flag_of_Turkestan.svg.png|thumb| تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنىڭ بايرىقى link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Negotiations_with_basmachs_Fergana%2C_1921.jpg/222px-Negotiations_with_basmachs_Fergana%2C_1921.jpg|thumb|222x222px| باسماچى بىلەن سۆھبەت (فېرگانا ، 1921) link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Fires_in_Bukhara_1920.jpg/220px-Fires_in_Bukhara_1920.jpg|thumb| بۇخارا قىزىل ئارمىيە ئەسكەرلىرى تەرىپىدىن قورشاۋغا ئېلىنىپ كۆيدۈرۈلدى ، ( [[1920 - يىلى|1920 -يىل 1-سېنتەبىر)]] باسماچىلىق - سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارشى قوراللىق ھەرىكەت ۋە شۇرا ھۆكۈمىتى دەۋرىدە تۈركىستاندىكى تاجاۋۇزچى قىزىل ئارمىيەگە بېرىلگەن رەسمىي ئىسىم.
ئافغانىستاندا
1979-89-يىللىرى ، ئافغانىستان خەلقىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئافغانىستانغا ئارىلىشىشىغا قارشى ئازادلىق كۈرىشىگە قاتناشقۇچىلار دەسلەپتە سوۋېت ئىتتىپاقى مەتبۇئاتلىرى تەرىپىدىن «باسماچىلار» دەپ ئاتالغان. كېيىن ، ۋەتىنىنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن كۈرەش قىلغان ئافغانىستان مۇجاھىدلىرى «دۈشمەن» دەپ ئاتالدى.
سانجى ئابىدە يىمەكلىك تەرەققىىيات چەكلىك شىركىتى
سانجى ئابىدە يىمەكلىك تەرەققىيات چەكلىك شىركىتى 2015-يىلى سانجى شەھرى  يۇقىرى پەن-تېخنىكا تەرەققىيات رايۇنى بىلەن شىنجاڭ ئابىدە بىيو پەن-تېخىنكا تەرەققىيات چەكلىك شىركىتى مەبلەغ سېلىش كىلىشىمى ئىمزالاپ، شىنجاڭ ئابىدە شىركىتى200مىليۇن يۈەن مەبلەغ سېلىشى ئاساسىدا قۇرۇلغان، سانجى ئابىدە يىمەكلىك تەرەققىيات چەكلىك شىركىتى ئومۇمىي كۆلۈمى 200مو،زاۋۇتتا جەمئي 100دىن ئارتۇق خىزمەتچى خادىم ئىشلەيدۇ. تۈز مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىش سېخ كۆلۈمى 12مىڭ 600كۇۋادىرات مېتىر. زاۋۇتقا ئاسيا بۇيىچە ئالدىنقى قاتاردىكى كاربۇناتلىق ئىچىملىكلەرنى ئىشلەش ئۈسكىنىللىرى سەپلىنىپ پۈتۈن ئاپتۇماتىك ئىشلەپچىقىرىش لىنيىسى، خام ئەشيا ساقلاش ئىسكىلاتى،   تەييار مەھسۇلات ساقلاش ئىسكىلاتى ، سوغۇق ساقلاش ئىسكىلاتى ، مەمەۇرىي خىزمەت بىناسى قاتارلىق مۇكەممەل بولغان يۈرۈشلەشكەن ئول- ئەسلىھەلەردىن تەكىب تاپقان زامانىۋىيلاشقان زاۋۇت.
سانجى ئابىدە يىمەكلىك تەرققىيات چەكلىك شىركىتى ئىككى ئىشلەپچىقىرىش لىنيەسى پىلانلانغان بولۇپ، بىرنچى قارارلىق ئىشلەپچىقىرىش لىنيىسى ئاساسلىقى ئابىدە شىركىتىنىڭ  پىلانى ئاساسلىقى كاربوناتلىق سودا سۈيى ۋە قىززىق قۇتىلىق ئىچىملىكلەر، ئىككىنچى قارارلىق قۇرۇلۇش پىلانىدا بوتۇلكا ئېغىزى ۋە بوتۇلكا ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەسى بولىدۇ. بىرىنچى قارارلىق قۇرۇلۇش 2016- يىل 12- ئاينىڭ 1- كۈنى پۈتتۈرۈلۈپ، ئەسلىھە قۇراشتۇرۇش، تەڭشەش خىزمەتلىرى تاماملاندى. 2017-يىلى 1-ئايدا زاۋۇت پۈتۈنلەي ئىشقا كىرىشىپ ئابىدە سودا سۈيى ۋە كاربۇناتلىق ئىچىملىكلەرنى  ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ئىشلىيەلەيدىغان ۋەزىيەت بارلىققا كەلدى. شىركەت ئومۇميۈزلۈك قۇرۇلۇش تاماملاپ  ئىشقا كىرىشكەندىن كېيىن دىيارىمىز مىللىي كارخانىچىلىقتا كاربوناتلىق ئىچىملىك ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتى بولماسلىققا خاتىمە بېرىلىدى. سانجى ئابىدە يىمەكلىك تەرەققىيات چەكلىك شىركىتى شىنجاڭ ئابىدە يىمەكلىك تەرەققىيات چەكلىك شىركىتىنىڭ تەققىيات تارىخىدىكى نامايەندە خاراكتىرلىك ئابىدە. thumb
ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ
ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى Ablajan Awut Ayup) بولسا 1984يىلى 11 - ئاينىڭ 11 - كۈنى قاراقۇرۇم تېغىنىڭ باغرىدا بىر ئوغۇل بوۋاق دۇنياغاكۆز ئاچتى. بۇ بوۋاق بالىلىق چېغىدىن باشلاپ، سەنئەتكە بولغان مەستانىلىقى بىلەن باشقا بالىلاردىن ئالاھىدە پەرقلىنىشكە باشلىدى. بۇ خىل مەستانىلىق ئاخىرى ئۇنى ئۆسمۈرلەر قەلبىدىكى چولپانغا ئايلاندۇردى. بۇ چولپان −− ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ ئىدى. گۇما ناھىيىسى سانجۇ يېزىسى باسقاق كەنتىدە تۇغۇلغان ئابلاجان، ئۆينىڭ ئەڭ كىچىكى بولۇپ، ئۇنىڭ تۆت ئاچىسى،بىر ئاكىسى بار ئىدى. ئابلاجاننىڭ دادىسى دېھقان، ئانىسى كادىر ئىدى. ئۇلاربالىلىرىنىڭ ھەممىسىنى ئالىي مەكتەپتە ئوقۇتۇپ، ياراملىق تەربىيەلەپ چىققان بولۇپ،بۇ كىچىككىنە چەت خىلۋەت يېزىغا نىسبەتەن ئۇلارنىڭ ئائىلىسى تولىمۇ ئىلغار ئائىلە ئىدى. ئۇ چاغلاردا بۇ يېزىدا توك تۇراقسىز بولغاچقا، كۈنلەپ، ھەپتىلەپ، بەزىدە ھەتتا ئايلاپ توك كەلمەيتتى. ھەر قېتىم توك كەلگىنىدە ئابلاجاننىڭ ئۆيىدىكى تېلېۋىزور بۇ مەھەللىدىكىلەرنىڭ زور خۇشاللىقىغا سەۋەب بولاتتى. قولۇم - قوشنىلارھەممىسى بۇ ئۆيگە كىرىپ بىرەر سائەت بولسىمۇ تېلېۋىزور كۆرۈۋالغىنىدىن سۆيۈنەتتى. دوستىلىرى بىلەن بۇ باغرى كەڭ يېزىنىڭ تاغلىرىدا، باغلىرىدا،ئۆستەڭلىرىدە توختىماي يۈگۈرۈپ ئوينايتتى. ئۇ يېڭى شەيئىلەرگە قىزىقاتتى.
بالىلىقى
ئابلاجان ئەنە شۇنداق مۇھىتتا ئۆسۈپ يېتىلدى. ئۇ تولۇقسىز 3 - يىللىققا چىققاندا مەكتەپتە ئوقۇش پۈتكۈزۈش پائالىيىتىدە ناخشا ئېيتماقچى بولدى.ئوقۇغۇچىلار ئۇنىڭ ئانچە - مۇنچە ناخشا ئېيتىپ يۈرگەنلىكىنى بىلگەچكە، ئابلاجان سەھنىگە تەكلىپ قىلىنغاندا، ئۇلار ئانچە ھەيران قالمىدى. ئابلاجان سەھنىگە چىقىپ مىكروفوننى قولىغا ئېلىپ ناخشىنى باشلاش بىلەن تەڭلا، ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنى مۇزىكا رېتىمىگە ماس ھالدا مىدىراشقا باشلىدى. ئابلاجانمۇشۇ تاپتا ئۆزىمۇ سەزمىگەن ھالدا ناخشىنىڭ ئىچىگە كىرىپ كەتكەنىدى. ئۇنىڭ ئاغزىدىن ناخشا ئاۋازى ياڭرايتتى. قول، پۇت، مۈرىلىرى توختىماي ھەرىكەتلىنەتتى. كۆزلىرىدىن جىددىيلىك خوشاللىق تەشۋىش قايغۇرۇش... ھېسىياتلىرى دەممۇدەم ئۆزگەرگەن ھالەتتە ئىپادىلىنىپ چىقاتتى. ئۇ ئۆزىمۇ ناخشا ئېيتىۋاتقانلىقى ياكى ئۇسسۇل ئويناۋاتقانلىقىنى بىلەلمەيلا قالدى. ئۇنىڭ ناخشا - ئۇسسۇل ئۈچۈنلا تۇغۇلغان ۋۇجۇدىدىن ناخشا بىلەن مۇزىكا تەڭلا پارتلاپ چىقىۋاتاتتى. بۇنى كۆرۈپ ئولتۇرغان زال ئىچىدىكى ئوقۇتقۇچى ۋە ئوقۇغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ كۆزلىرىگە ئىشەنمەيلا قالدى، ئۇلار كۈندە ئۆزلىرى بىلەن بىللە يۈرىدىغان بۇ ئاددىي بالىنىڭ مۇنداق ماھارىتى بارلىقىغا ھەيران قالدى. ساۋاقداشلىرى ئۇنىڭغا توختىماي گۈلدىراس ئالقىش ياڭراتتى. ئابلاجان سەھنىدىن چۈشكەندىن كېيىن قاتتىق ھاياجانلاندى. ئۇ تۇنجى قېتىم ئېيتىپ تۈگەتكۈسىز بەخت تۇيغۇسىغا چۆمدى. تۇنجى قېتىم ئۆزىنىڭ سەنئەت جەھەتتىكى تالانتىنىڭ بارلىقىغا ئىشەنچ قىلدى. بۇ قېتىمقى ناخشا ئورۇنلاش پائالىيىتى ئۇنىڭ ئارزۇسىنى چېچەكلىتىۋەتتى.ساۋاقداشلىرىنىڭ ماختىشى، ئېتراپ قىلىشى، ئابلاجاننىڭ كۆڭلىگە بىر يالقۇنلۇق ئوتنى سالدى.
ئىشتىياق
ئۆزىدە مۇزىكىغا بولغان ئالاھىدە سېزىمنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلغان ئابلاجان ئۆزلۈكىدىن ناخشا - مۇزىكا ئۆگىنىشكە كىرىشىپ كەتتى. ئۆيدىكىلىرىمۇ ئۇنىڭغا ماسلىشىپ، ناھىيە بازىرىدىن ئېلېكتىرونلۇق رويال ئېلىپ بەردى. ئۇ پۈتۈن زېھنى بىلەن مۇزىكا ئۆگىنىۋاتقان مەزگىلدە، تۇرپان دارىلمۇئەللىمىندىن سەنئەت كەسپىگە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدىغانلارنىڭ كەلگەنلىك خەۋىرى تارقالدى. ئابلاجان دەرھال ئۇلارنى ئىزدەپ تېپىپ، تىزىملاتتى ۋە بۇ ئىمتىھانغا قاتناشتى. ئىمتىھاندا ئوقۇغۇچىلاردىن سازچېلىش، ناخشا ئېيتىش، ئۇسسۇل ئويناش، رەسىم سىزىش قاتارلىق تۈرلەردىن ئۇنىۋېرسال ئىمتىھان ئېلىندى. ئابلاجان ھەممە ئىمتىھانلارنى تاماملاپ، ئۆز - ئۆزىگە ئىشەنگەن ھالدا خەۋەر كۈتتى، بىر نەچچە ئايدىن كېيىن ئۇنىڭغا چاقىرىق قەغىزى كەلدى. ئەمما تولىمۇ ئەپسۇس، ئۇنىڭغا بۇ چاقىرىق قەغىزى رەسساملىق كەسپىدىن كەلگەنىدى. ئۇنىڭ خۇشاللىقى كۆپۈكتەك توزۇپ كەتتى.چۈنكى ئۇ نەچچە ۋاقىتتىن بېرى مۇزىكا كەسىپىدە مۇنتىزىم تەربىيەلىنىشنى ئارزۇقىلىپ كېلىۋاتقانىدى. بىراق شۇ ۋاقىتتا، ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپقا باشقىچە تاللاش يولىمۇ يوق ئىدى. ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ تۇرپان دارىلمۇئەللىمىن مەكتىپىدە رەسساملىق كەسپىنى تىرىشىپ ئۆگەندى. بىراق ناخشا -مۇزىكىغا بولغان ئىشتىياق ئۇنىڭغا زادىلا ئارام بەرمەيتتى. ئۇ دەرستىن چۈشسىلامۇزىكا بۆلۈمىگە كىرىپ مۇزىكا مەشىق قىلاتتى. مۇزىكا كەسپىدە ئوقۇيدىغان دوستلىرى بىلەن پىكىرلىشەتتى. ئۇلارمۇ ئۇنىڭغا مۇزىكا ئۆيلىرىنىڭ ئاچقۇچلىرىنى بېرىپ، مەشق شارائىتى يارىتىپ بېرەتتى. شۇنداق قىلىپ ئۇ 14، 15 يېشىدىن باشلاپ ئىجادىيەت يولىغاكىردى. ئۇ ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنىڭ باشقىچە ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىشقا باشلىدى.
بىر قېتىم ئۇ مەكتەپ يېنىدىكى ئاشخانىغا تاماق يېگىلى كىرىپ، تېلېۋىزوردا ناخشا ئېيتىۋاتقان جېكسوننى كۆرۈپ قالدى. جېكسوننىڭ ناخشىسى، ئۇسسۇل ھەرىكىتى ئابلاجاننى ئالاھىدە جەلپ قىلىۋالدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بۇ مۇزىكا پېشىۋاسىنىڭ دۇنياسىغا كىرىپلا كەتتى. ئۇئۇنى ئۆزىگە ئۈلگە قىلاتتى، ئۇنىڭ ناخشىلىرىنى ئېيتاتتى، ئۇسسۇل ھەرىكەتلىرىنى دورايتتى. ئۇ شۇ مەزگىللەردە تورغا چىقىپ يالغۇز جېكسوننىلا ئەمەس يەنە باشقا نۇرغۇن چەت ئەل چولپانلىرىنىڭ ئەھۋاللىرىنى ئىگىلەشكە باشلىدى ۋە توختىماي بۇھەقتە ئىزدەندى. «مەن ئۇ ۋاقىتلاردا بۇلار قانداق قىلىپ دۇنياغا تونۇلغان چولپان بولالىدى دەپ ئويلاندىم. قايتا - قايتا ئۇلارنىڭ ناخشا ۋە مۇزىكىلىرىنى ئاڭلاش،كۆرۈش ئارقىلىق، مەن ئاخىرى جاۋاب تاپقاندەك بولدۇم: ئۇلاردا باشقىلارغا ئوخشىمايدىغان خاسلىق بار ئىكەن، دەل مۇشۇ خاسلىق بولغاچقا بىز ئۇلارغا شۇنداق مەستانە بولىدىكەنمىز، شۇنىڭ بىلەن كاللام يېڭىلىنىپ كەتتى، دۇنياغا باشقىچە ئۈمىد بىلەن قارايدىغان بولدۇم« دېدى ئابلاجان.
2001- يىلى، ئۇ ئوقۇش پۈتكۈزۈپ خوتەنگە قايتىپ يېزىسىدا ۋاقىتلىق ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىدى. ئۇ رەسىم ۋە مۇزىكا دەرس بەردى. بىراق ئۇ ناخشا ئېيتىشنى، مۇزىكا ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىشنى ئارزۇ قىلاتتى. ئۇنىڭ قەلبىدىكى بۇ ئارزۇ پەقەتلا ئۆچمەيۋاتاتتى.
ئوقۇش ھاياتى
2003- يىلى ئابلاجان شىنجاڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىنىڭ مۇزىكا كەسپىگە ئىمتىھان بېرىپ ئوڭۇشلۇق قوبۇل قىلىندى. ئۇ ئاخىرى بۇ ساھەدە مۇنتىزىم، سىستېمىلىق تەربىيەلىنىدىغان بولدۇم دەپ تولىمۇ خۇشال بولدى. ئەمما بۇ چاغدا ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر ئۇنىڭغا شەرت قويۇپ، ناۋادا خوتەندە ئۇنىڭغا دۆلەت ئىشتاتىدىكى خىزمەت پۇرسىتى بولۇپ قالسا،شەرتسىز قايتىپ كېلىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى. چۈنكى ئابلاجاننىڭ ئۆيىدىكىلىرى ئۇنىڭ بالدۇراق مۇقىم خىزمەتلىك بولۇشىنى ئۈمىد قىلاتتى، ئابلاجان ئاتا - ئانىسىغا يۈزكېلەلمەي ئامالسىز ماقۇل بولدى.
ئۇ شۇنداق قىلىپ شىنجاڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىدا مۇزىكا كەسپىدە ئوقۇدى. ئۇ بىر ياقتىن ئوقۇپ، بىر ياقتىن كەچلىك كۇلۇبلاردا ناخشا ئېيتىپ تۇرمۇش خىراجىتىنى تاپتى. دەل مۇشۇ ۋاقىتتا خوتەندىن ئوقۇتقۇچى قوبۇل قىلىدىغانلىق ھەققىدىكى خەۋەر كەلدى. ئۆيدىكىلەر ئۇنىڭغا قايتىپ كېلىپ ئوقۇتقۇچى قوبۇل قىلىش ئىمتىھانغا قاتنىشىشنى ئېيتتى. ئابلاجان ئامالسىز قايتىپ كېتىشكە مەجبۇر بولدى. بۇ ھەقتە ئۇ : «شۇ ۋاقىتتا ئىمتىھاننى قولۇمنىڭ ئۇچىدىلا بېرىپ، ئۆتەلمەسلىكنى ئويلىدىم، شۇنداق قىلسام ئۈرۈمچىگە قايتىپ ئوقۇشۇمنى داۋاملاشتۇرالايتتىم، ئەمما ئاتا - ئانامنىڭ ماڭا بولغان ئۈمىدى بەك زور ئىدى، ئۇلارنىڭ كۆزلىرىگە قارىسام بۇنداق قىلغۇم كەلمەيتتى.ئۇ چاغدا ئاكام ئېغىر كېسەل، ئۆيدىكىلەرنىڭ كۈنى دوختۇرخانىدا ئاكامنى بېقىش بىلەن ئۆتەتتى، ئۇلارغا يەنە بېسىم ئېلىپ كەلگۈم كەلمىدى، شۇنىڭ بىلەن ئىمتىھان بەردىم ھەم سانجۇ يېزىلىق 1 - باشلانغۇچ مەكتەپكە ئوقۇتقۇچىلىققا قوبۇل قىلىندىم»دېدى.
2006- يىلغا كەلگەندە، ئۇ ئاخىرى چىداپ بولالمىدى. مەكتەپ بىلەن توختاملىشىپ،مائاشىنى توختىتىپ قويۇپ، سىتاژنى ساقلاپ قېلىش شەرتى بىلەن ئۈرۈمچىگە بارىدىغان بولدى. شۇنداق قىلىپ ئۇ يەنە قايتىدىن زور ئۈمىد - ئىشەنچلەر بىلەن ئۈرۈمچىگە يول ئالدى. ئەمما ئۇ ئۈرۈمچىگە كەلگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ ئارتۇقچە ئۈمىدتە بولۇپ كەتكەنلىكىنى ھېس قىلدى. ئۇ بۇ يەردە يول تاپالماي گاڭگىراپ قالدى. ئۇ يالغۇزلۇق ھېس قىلاتتى، قورقاتتى. قايتىپ كېتەي دېسە، مەكتەپتىكىلەرگە بىلىم ئاشۇرىمەن دەپ ۋەدە قىلىپ كەتكەن. ئۇ سەنئەت ئارزۇسىنىڭ مۇشۇنداقلا ۋەيران بولۇشىنى ئويلاپ،ئۆزىنى يوقىتىپ قويغاندەك بولدى.
ئۇ چاغلاردا ئابلاجاننىڭ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئېنگلىز تىلى دەرس ئۆتىدىغان دىلشات ئىسىملىك دوستى بارئىدى. ئۇلار پات - پات كۆرۈشۈپ ھال - مۇڭ بولۇشاتتى. ئۇلارنىڭ پىكرى بىر يەردىن چىقاتتى. دىلشات مۇئەللىم ئۇنىڭ بارا - بارا چۈشكۈنلىشىپ كېتىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىپ، ئۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن قېتىم پاراڭلىشىپ ئۇنىڭغا ئۈمىد ئىشەنچ بەردى. بىر كۈنى دىلشات مۇئەللىم ئابلاجاننى داڭلىق ناخشچى ۋە ئىجادىيەتچى مەۋلان مەمتىمىننىڭ ئىشخانىسغا ئېلىپ باردى. ئابلاجان مەۋلان مەمتىمىنگە ئۆزىنىڭ 1998 - يىلى 14 يېشىدا ئىجاد قىلغان«گۈزەل يۇرتۇم»ناملىق ناخشىسىنى ئېيتىپ بەردى. مەۋلان مەمتىمىن ئابلاجاننىڭ ئىقتىدارىغا يۇقىرى باھابېرىپ: «سەندە زور ئۈمىد بار، ھەرگىز بەل قويۇۋەتمە. ۋاقتىڭنى ئىسراپ قىلما، سەن ئۆگىنىدىغان نەرسىلەر بەك كۆپ» دېدى ھەم ئۆزىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن كەچۈرمىشلەرنى سۆزلەپ بەردى. شۇ كۈندىن باشلاپ، ئابلاجاندا قايتىدىن ئىشەنچ پەيدا بولدى. ئۇ ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنى قايتىدىن ئورۇنلاشتۇردى. ئابلاجان بىر يىل ۋاقىت سەرپ قىلىپ ئۆزلۈكىدىن ئېنگلىز تىلى ئۆگەندى. شىنجاڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىغا قايتىدىن ئىمتىھان بېرىپ ئوقۇشقا كىردى. ئۇ بىر ياقتىن دەرس ئاڭلىغاچ، بىر ياقتىن ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللاندى. شۇنداق قىلىپ ئىككى يىل تىرىشىپ ئوقۇش نەتىجىسىدە ئۇ شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتىنىڭ مەخسۇس كۇرس دىپلومىغا ئېرىشتى. 2008 - يىلنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، مەۋلان مەمتىمىن باشچىلىقىدىكى زامان ئىستۇدىيەسىگە ئەزا بولۇپ كىردى.مەۋلان مەمتىمىن ئۇنىڭغا نۇرغۇن ياخشى شارائىتلارنى يارىتىپ بەردى. ئۇ ناھايىتى تېزلا كومپيۇتېردا مۇزىكا ئىشلەش تېخنىكىلىرىنى ئۆگىنىۋالدى. 2009 - يىلى كەسپى،ئۆلچەملىك ھالدىكى تۇنجى ناخشىسى «تاققا - تۇققا»نى ئىجاد قىلىپ تورغا چىقاردى. بۇناخشا ئەينى چاغدا ناھايىتى ياخشى ئىنكاسلارغا ئېرىشىپ، ئۇنى خۇش قىلىۋەتتى. ئۇنىڭ ئۆز ئارزۇسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىغا بولغان ئىشەنچىسى بارغانسىرى ئاشتى.
ناخشىچىلىق ھاياتى
2006- يىلدىن 2009 - يىلغىچە بولغان بۇ ئۈچ يىل تولىمۇ جاپالىق ئۈچ يىل بولدى،«تەرجىمھالىمنى كۆتۈرۈپ نۇرغۇن ئۆمەك ۋە كۇلۇبلارغا بارسام مېنى كەسپىي ناخشىچى ئەمەسكەن دەپ قوبۇل قىلمايتتى، مېنىڭ دۇنيارىمنى چۈشەنمەيتتى، مەن كىچىك كاتەكتەك ئۆيدە يالغۇز تۇراتتىم، بىر جۈپ ئاياغنى ئىككى يىل كىيگەن ۋاقىتلىرىممۇ بولغان ئىدى» دېدى ئابلاجان ئۇ چاغدىكى جاپالىق كۈنلىرىنى ئەسلەپ. ئۇ بىزدىكى بالىلار ناخشىسى ساھەسىدە بىر چوڭ بوشلۇقنىڭ بارلىقىنى بايقاپ، ئۆزىنىڭ مۇشۇ ساھەدە تەرەققىي قىلسا ئىستىقبالىنىڭ بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلدى. 2010- يىلى 1 - ئايدا ئۇ ئىجاد قىلىپ ئورۇنلىغان «مەشرەپ ناۋاسى» ناملىق ناخشا تۇنجى بولۇپ مەشرەپ پىروگراممىسىدا تاماشىبىنلار بىلەن يۈز كۆرۈشۈپ، زور ئالقىشقا ئېرىشتى. شۇنىڭدىن باشلاپ ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ دېگەن بۇ ئىسىمنى كىشىلەر ئېسىدە چىڭ تۇتۇۋالدى.
ئابلاجان تولىمۇ يېقىملىق،شوخ، جۇشقۇن بىر يىگىت. ئۇ كىچىك بالىلارنى بەك ياخشى كۆرىدۇ. ئۇلارغا بالىلارچە تەپەككۇردا مۇئامىلە قىلىدۇ ھەم ئۇلارنى ئۆزى بىلەن تەڭ ئورۇندا كۆرۈپ ھۆرمەت قىلىدۇ. ئۇ بالىلارنىڭ نېمىگە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى باشقىلاردىن بەكرەك چۈشىنىدۇ. ئۇنىڭ ناخشىلىرىنىڭ ئارىسىدا بالىلارغا بېغىشلانغان ناخشىلىرى كۆپ ساننى ئىگىلەيدۇ. ئۇنىڭ «تاققا - تۇققا»، «ئاپتاپ چىق»، «ئوينايدىغان بالا بارمۇ؟»،«تەتىل»، «ئوغۇل بالا» قاتارلىق ناخشىلىرى بالىلارنىڭ تۇرمۇشى، خۇشاللىقى ۋە ئارزۇ- ئارمانلىرىنى ئاددىي تىل، شوخ رېتىملىق مۇزىكا ۋە گۈزەل ئۇسسۇل ھەرىكەتلىرى بىلەن ناھايىتى ياخشى ئىپادىلەپ، بالىلارنىڭ تولىمۇ ياقتۇرۇشىغا ئېرىشكەن. ئابلاجان :«بىزنىڭ بالىلىرىمىز تولىمۇ ئەقىللىق، بولۇپمۇ بۈگۈنكى تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان بۇجەمئىيەتتە ئۇلارنىڭ يېڭىلىققا ئىنتىلىش، مودىغا ئەگىشىش ئىستىكى ناھايىتى يۇقىرى،مەن بالىلىرىمىزغا ئۆزىمىزنىڭ ئانا تىلى بويىچە مودا بالىلار ناخشىلىرىنى ئاڭلىتىشتا بىر بوشلۇق بارلىقىنى ھېس قىلدىم. بالىلىرىمىز چەت ئەل چولپانلىرىغا ئىنتىلىدۇ. يېڭى دەۋردىكى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مودىلارغا ئەگەشسەم، شۇلارغا ماسلاشسام دەپ ئويلايدۇ. شۇڭا مەن زامانغا لايىق ناخشىلارنى ئانا تىلىمىزدا،ئەنئەنىمىزنى يوقاتمىغان ئاساستا ئېيتسام، بالىلىرىمىز ئۇنى ئاڭلاپ ھۇزۇرلانسا دەپ ئويلىدىم. ئەگەر بىزدە بۇنداق نەرسە بولمىسا، بالىلار باشقا تىلدىكى ناخشىلارنى ئاڭلايدۇ. ئۆزىمىزنىڭكىنى ئۇنتۇيدۇ. مەن ئۆزۈمنى ئۆزۈمگە ئەمەس، مىللەتكە مەنسۇپ دەپ ئويلايمەن. مەن ھازىرقى مۇشۇ كىچىك بالىلىرىمىزنىڭ 15، 16ياشقا كىرگەندىمۇ، مەن يەنە ئۇلارنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرالايدىغان ئابلاجان بولۇپ تۇرسام دەيمەن. شۇڭا مەن ئىزىمدا توختاپ قالماي، زامانغا لايىق ھالدا توختىماي ئىلگىرىلىشىم كېرەك»دەيدۇ. ابلاجان بىزدە بالىلارناخشىلىرىنى ئېيتىدىغان، ئىجاد قىلىدىغان سەنئەتكارلىرىمىزنىڭ ناھايىتى ئازبولۇشتەك مۇشۇنداق بىر بوشلۇقنى تولدۇرۇش بىلەن بىللە يەنە ئۇ بالىلىرىمىزغا مېھىر- مۇھەببەتنى ئۆگەتتى. ھەر يىلدىكى ھېيت - بايراملارغا ئۇ مەخسۇس ۋاقىت چىقىرىپ مەكتەپ، بالىلار باغچىلىرى ۋە بالىلار پاراۋانلىق ئورۇنلىرىغا بېرىپ بالىلارغا خۇشاللىق ئاتا قىلدى. ئۇنىڭدا بالىلارغا چىن يۈرىكىدىن ئۇرغۇپ چىقىۋاتقان سەمىمىيەت ۋە مۇھەببەت بولغاچقا، بالىلارمۇ بۇ ياخشى ئاكىسىنى قەلب تۆرىگە قويدى.
ئابلاجان ئانا تىلدىن باشقا خەنزۇ تىلى ۋە ئېنگلىزتىلىدىمۇ ناخشىلارنى ئېيتىپ، باشقا مىللەتلەرنىڭ ئېتراپ قىلىشىغا ئېرىشتى.بۇ ھەقتە توختالغاندا ئۇ: «خەنزۇ تىلى ۋە ئېنگلىز تىلىدا ناخشا ئېيتىش دەسلەپتە ماڭا خېلى تەس بىلىندى. ھەر قېتىم ناخشىنى ئۈنگە ئالغاندا، تىل ئوقۇتقۇچۇم يېنىمدا تۇرۇپ تەلەپپۇزۇمغا يېتەكچىلىك قىلاتتى. تەلەپپۇزۇم ياخشى بولسا ھېسسىياتىم توغرابولمايتتى، ھېسسىياتنى توغرا ئىپادىلىسەم، تەلەپپۇزدا خاتالىق چىقاتتى. ئاناتىلىمىزدىكى ناخشىلارنى ئۈنگە ئېلىشقا نەچچە سائەت ۋاقىت كەتسە، باشقا تىلدىكى ناخشىلارنى ئۈنگە ئېلىشقا كۈنلەپ ۋاقىت كېتەتتى» دېدى.
ئابلاجاننىڭ ئۆزىگە بولغان تەلىپى تولىمۇ يۇقىرى بولۇپ، ھەر قانداق ئىشنى مۇكەممەل ھالەتتە قىلسام دەپ ئويلايدۇ. شۇڭلاشقىمۇ ئۇ ھازىرغىچە ئۆگىنىشنى تاشلاپ قويمىدى. «ئۆزۈمنى ھازىرمۇبىر ئوقۇغۇچىدەك ھېس قىلىمەن» دەيدۇ ئۇ ئىلگىرى ناخشىلىرىمنى ئىشلەشتە ياكى سەھنىلەشتۈرۈشتە ئۆز ئالدىمغا ئويلىغان خىياللىرىم بار ئىدى، لېكىن باشقىلار ئۇنى مەن دېگەندەك قىلىپ بېرەلمەيتتى. ئۇلار مېنى چۈشەنمەيتتى. شۇنىڭ بىلەن بۇجەھەتتىكى ھەر خىل تېخنىكىلارنى ئۆگىنىپ ھەممىنى ئۆزۈم قىلىدىغان بولدۇم ،تاكى شۇئەسەر مېنىڭ كۆڭلۈمدىكىدەك بولمىغىچە بەل قويۇۋەتمىدىم.<سۆيۈملۈك مۇئەللىم> دېگەن ناخشىنىڭ تېكىسىتىدا ھەر خىل پەنلەرنىڭ مەزمۇنى بار، مەن بۇ ناخشىنىڭ تېكىستىنى باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ دەرسلىكىنى پۈتۈن كۆرۈپ بولۇپ يازغان، كۆرۈنۈشكە ئالغاندىمۇمۇشۇ ھالقىلارغا ئالاھىدە دىققەت قىلغان.
ئۇ خەلقئارادا ئالدىدا مېڭىۋاتقان مودا ئېقىمغا ئەگىشىپ مېڭىشنى، ماسلىشىشنى ئويلايتتى. سەنئەتنى ئەنئەنىمىزگە خىلاپلىق قىلمىغان ئاساستا، زامانىۋالاشتۇرۇشنى ئۈمىد قىلاتتى. ئابلاجان مۇنداق دەيدۇ: «ناخشىلىرىمدا ئاكتىپ ئېنېرگىيە بولسىكەن دەيمەن. شۇڭا ناخشىلىرىمدا ئۈمىدۋارلىق ئىدىيەسى قويۇق.جۇشقۇنلۇق چىقىپ تۇرىدۇ. مەن بۇ ئارقىلىق ياشلارغا ۋە كەلگۈسىنىڭ ۋەكىللىرىگە ئىشەنچ، خۇشاللىق ئاتا قىلسام دەيمەن. مەن يېڭىلىققا ئىنتىلىمەن. توختىماي ئۆگىنىپ. ئۆزۈمنى مۇكەممەللەشتۈرسەم دەيمەن.» «بۈگۈن»،«مەكتەپ گۈزىلى» دېگەن ناخشىلىرىمنىڭ ئۇسلۇبى خەلقئارالىق ئۇسلۇپ. شۇڭا ئۇنىڭدىن يات مىللەتمۇ ھۇزۇرلىنايدۇ ۋە قوبۇل قىلالايدۇ. ئۇ نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتتى. شۇنىڭ تۈرتكىسدە 2 - پىلاستىنكىنى خەنزۇچە ئىشلىدىم.
مۇۋەپپىقىيەتلىرى
تىلغا ئېلىشقا تىگىشلىك بىرئىش شۇكى، 2014 - يىلى ئامېرىكىنىڭ«دەۋر ھەپتىلىكى» ژۇرنىلىدىكىلەر ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپنى نەچچە ئاي ئىز قوغلاپ زىيارەت قىلىپ، ئۇنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش ۋە خىزمىتىگە چۆكۈپ كىردى، ئاخىرى شۇ يىلى 10 - ئاينىڭ 6 - كۈنى بۇ ژۇرنالدا «شىنجاڭ ئاۋازى −− ئۇيغۇر مودا ئېقىم ناخشىچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇ شىنجاڭلىقلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل جۇڭگولۇقلارنىڭ ئۈلگۈسى بولدى» دېگەن تېمىدىكى ماقالە ئېلان قىلىندى. ئابلاجان «دەۋر ھەپتىلىكى» ژۇرنىلىدا تونۇشتۇرۇلغان تۇنجى ئۇيغۇر موداناخشىچىمىز بولۇپ قالدى. نەشر قىلىنىپ تارقىتىلغان. 2012 - يىلى 8 - ئايدا «2012 - يىللىق مەملىكەتلىك ياشلار -ئۆسمۈرلەر ناخشا ئېيتىش مۇسابىقىسى»دە ئۆزىنىڭ ئىجادىي ناخشىسى «مەشرەپ ناۋاسى»نىڭ خەنزۇچە نۇسخىسىنى ئېيتىپ كۈمۈش مېدالغا ئېرىشكەن. 2013 - يىلى 11 - ئايدا،ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئەرگۇڭ تەنتەربىيە سارىيىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئەنقەرە - جۇڭگوئوقەتچىلىرى جەمئىيىتى ۋە ئۈرۈمچى جاڭئاۋەن ئويۇن قويۇش چەكلىك شىركىتى ھەمكارلىشىپ ئۆتكۈزگەن تۈركىيەنىڭ مودا ناخشا چولپىنى ئىسمائىل باشلامچىلىقىدىكى جۇڭگو - تۈركىيە دوستلۇق ناخشا كېچىلىكىدە نومۇر ئورۇنلاپ، چەت ئەللىكلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغائېرىشكەن. ئۇ 2013 - يىلى 12 - ئايدا خەنزۇ تىلىدىكى پىلاستىنكىسى«مەن شۇ»نى چىقارغان ھەمدە شۇ يىلى پىلاستىنكا ئىچىدىكى «بۈگۈن» دېگەن ناخشىسى مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ سۈنئىي ھەمراھ تېلېۋىزىيەسى مۇزىكا قانىلىنىڭ ئەڭ داڭلىق پروگراممىسىدا كۆرسىتىلگەن. ئۇ يەنە 2013 - يىلى 12 - ئايدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مەدەنىيەت نازارىتى تەرىپىدىن «يېڭى يىپەك يولىدىكى چوقۇنغۇچى چولپان» دېگەن شەرەپلىك نامغا ئېرىشكەن. »خەنزۇ تىلىدىكى ئەلنەغمە مۇكاپاتىنىڭ2013 - يىللىق كاتتا يىغىلىشىدا «مەكتەپ گۈزىلى» ناملىق ناخشىسنى ئورۇنلاپ، بۇسەھنىگە چىققان تۇنجى ئۇيغۇر ناخشىچى بولۇپ قالغان، 2014 - يىلى 1 - ئايدا گۇاڭخۇشەھىردە دېۋېيلۇڭ مەدەنىيەت ۋە تاشقى پلانت پىلاستىنكىچىلىقى ھەمكارلىشىپ ئۇيۇشتۇرغان «يېڭى يىپەك يولى شىنجاڭ ئۇسلۇبى، دېۋېيلۇڭ شىنجاڭ مۇزىكىسى ئون چوڭ پىلاستىنكىنىڭ يەرشارىدىكى تۇنجى تارقىتىلىش ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنى»غا قاتناشقان، ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپنىڭ «مەن شۇ» ناملىق پىلاستىنكىسىمۇ مۇشۇئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا تارقىتىلغان.
2014 - يىلى 1 - ئايدا ئاپتونوم رايونلۇق مەدەنىيەت نازارىتى ئۇيۇشتۇرغان «يېڭى ناخشا بىلەن شىنجاڭنى كۈيلەيلى!»تېمىسىدىكى چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىگە قاتناشقان. 2014 - يىلى 7 - ئايدا شىنجاڭ سۈنئىي ھەمراھ تېلېۋىزىيەسىدە ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپنىڭ «گۈزەل ئارزۇ» تېمىسىدىكى مەخسۇس پروگراممىسى كۆرسىتىلگەن. 2014 - يىل 8 - ئاينىڭ 16 - كۈنى شىنجاڭ رادىئو- تېلېۋىزىيە تورى شىنجاڭ شۆبە شىركىتى، دېۋېيلۇڭ مەدەنىيەت تارقىتىش چەكلىك شىركىتى، 924 خەلق تۇرمۇشى رادىيوسى باش بولۇپ ئۇيۇشتۇرغان، شىنجاڭ كۇئەيچى مەدەنىيەت تارقىتىش چەكلىك شىركىتى بىرلىكتە باشقۇرغان «سەن بولغانلىقىڭ ئۈچۈن»تېمىسىدىكى ئابلاجان تور ناخشا كېچىلىكىنىڭ شىنجاڭ سەھنىسىدىكى پائالىيىتى داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلگەن. 2014 - يىل 12 - ئاينىڭ 21 - كۈنى شىنجاڭ خەلق رادىيوئىستانسىسى MF 924 قانىلىدا ئاڭلىتىلغان «2014 - يىللىق شىنجاڭدىكى ئىجادىي ناخشىچىلارغا مۇكاپات تارقىتىش پائالىيىتى»دە ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپنىڭ «بۈگۈن»ناملىق ناخشىسى «2014 - يىللىق ئەڭ مۇنەۋۋەر ئون ئىجادىيەت»نىڭ بىرى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 2015 - يىل 1 - ئاينىڭ 10 - كۈنى گۇاڭجۇدا ئۆتكۈزۈلگەن «گۈزەل بالائاۋاز نامزاتى» مۇسابىقىسىگە قاتنىشىپ، خەنزۇ تىلىدا ناخشا ئېيتىپ «ئون گۈزەل بالا ئاۋاز مۇكاپاتى»غا ئېرىشكەن. ئۇ 2015 - يىل 7 - ئاينىڭ 16 - كۈنى شىنجاڭ ئابلاجان مەدەنىيەت بۇيۇملىرى چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنى قۇرۇپ، يۈرۈشلۈك ئابلاجان موداكىيىملىرىنى لايىھەلەپ چىقتى. 2015 - يىل 11 - ئاينىڭ 5 - كۈنى ئۈچىنچى پىلاستىنكىسى «شاھزادە»نى چىقىرىپ تارقاتتى.
باشقىلار
ئاخىرىدا ئابلاجان ماڭا 2017- يىلى چوڭ تىپتىكى يالغۇز كىشىلىك ناخشا كېچىلىكى ئۆتكۈزۈشنى پىلانلاۋاتقانلىقىنى ئېيتتى. بىز ئۇنىڭ تېخىمۇ تىرىشىپ، نادىر ناخشىلارنى ئىجاد قىلىپ، خەلقىمىزنىڭ ئېستېتىك ئېھتىياجىنى ئۈزلۈكسىز قاندۇرۇپ تۇرۇشىنى، ئىشلىرىنىڭ ئوڭۇشلۇق،يوللىرىنىڭ ئوچۇق بولۇشىنى چىن قەلبىمىزدىن سەمىمىي تىلەيمىز!
قەدىمقى يۇنان پەلسەپەسى
ياۋروپا پەلسەپىسى تارىخى قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپەسىدىن باشلىنىدۇ. يۇنان - رىم پەلسەپىسى ياۋروپا پەلسەپە تەرەققىياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچى. ھەر خىل ماتېرىيالىزم ۋە ئىدېئالىزملىق ، دىئالېكتىكا ۋە مېتافىزىكا ئىدىيە ،ئىجتىمائىي ، سىياسىي ، ئېتىكا ئىدىيەلەر مۇشۇ يەردىن باشلانغان ، بۇ ئىدىيەلەر كېيىن پەلسەپە ئىدىيىسىنىڭ تەرەققىياتىغا ناھايىتى چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ.
قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
ياۋروپا پەلسەپىسى تارىخى قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپەسىدىن باشلىنىدۇ. يۇنان - رىم پەلسەپىسى ياۋروپا پەلسەپە تەرەققىياتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچى. ھەر خىل ماتېرىيالىزم ۋە ئىدېئالىزملىق ، دىئالېكتىكا ۋە مېتافىزىكا ئىدىيە ،ئىجتىمائىي ، سىياسىي ، ئېتىكا ئىدىيەلەر مۇشۇ يەردىن باشلانغان ، بۇ ئىدىيەلەر كېيىن پەلسەپە ئىدىيىسىنىڭ تەرەققىياتىغا ناھايىتى چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ ، قەدىمقى يۇنان ـ رىم ياۋروپادىكى ئەڭ بالدۇرقى قۇللۇق جەمىيەت. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 7 ـ ئەسىردىن 6 ـ ئەسىرگىچە بولغان ۋاقىتتا قەدىمقى رىم قۇللۇق تۈزۈمى ۋۇجۇتقا كەلدى. قۇللۇق تۈزۈمىدىكى ئىشلەپچىقىرىش مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئورنىتىلىشى ئىشلەپچىقىرىشىنى بىر يېڭى سەۋىيىگە يۈكسەلدۈرۈپ، بىرقەدەر مول بولغان ئىشلەپچىقىرىش كۈرىشى ۋە سىنىپىي كۈرەش بىلىملىرىنى يەتكۈزۈپ بەردى، شۇنىڭ بىلەن كىشىلەرنىڭ بۇ بىلىملەرنى يىغىنچاقلىشى ۋە يەكۈنلىشى مۈمكىن بولدى. قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپىسى مۇشۇ ئاساستا دۇنياغا كەلدى ۋە راۋاجلاندى.
شەكىللىنىشى
قەدىمقى يۇنان ـ رىم قۇللۇق جەمىيىتىدە، قۇللار بىلەن قۇلدارلار ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەش ئاساسىي زىددىيەت ئىدى. قۇلدارلار قۇللارنى ئادەم قاتارىدا كۆرمەيتتى، بەلكى گەپ قىلالايدىغان قورال قاتارىدا كۆرەتتى. قۇلدارلار قۇللارنى ئىنتايىن دەھشەتلىك ئېكىسپىلاتاتسىيە قىلغانلىقتىن ۋە ئەزگەنلىكتىن، قۇللارنىڭ قۇلدارلارغا قارشى قوزغىلاڭلىرى ئۈزۈلمەي كۆتىرىلىپ تۇراتتى. قۇللارنىڭ قۇلدارلارغا قارشى كۈرەشلىرى ئىدىئولوگىيە جەھەتتىمۇ ئەكس ئەتتى. مەسىلەن، بەزى مۇتەپەككۈرلەر قۇللۇق تۈزۈمىگە قارشى ئىدىيىنى بىۋاستە ئوتتۇرىغا قويدى. ئاركىدام: «ئىلاھ ھەننىۋا ئادەمنى ئەركىن ياراتقان، تەبىئەت ھىچكىمنى قۇل قىلمىغان»دىگەن. فېلېمۇنمۇ: «تەبىئەتكە ئاساسلانغاندا، قۇل بولۇپ تۇغۇلغان بىرمۇ ئادەم يوق» دەپ ئىپادە بىلدۈرگەن. لېكىن بۇ سۆزلەر پەقەت يېرىم ـ ياتا سۆزلەردىنلا ئىبارەت، بەلكى ئۇنىڭ كۆپچىلىگى قۇلدار مۇ تەپەككۈرلەرنىڭ ئەسەرلىرىدە ئۆز رەقىپلىرىنىڭ سۆزلىرى قاتارىدا ساقلاپ قېلىنغان. قۇللارنىڭ تۇرمۇش شارائىتى ئىنتايىن ئېچىنىشلىق بولۇپ، ئۇلار ھەددىدىن زىيادە ئېغىر ئەمگەكلەرنى ئۈستىگە ئېلىشقا مەجبۇر بولغانلىغى، مەدىنىيەتتىن بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىنغانلىغى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ سېستىمىلىق پەلسەپە تەلىماتىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈش شارائىتى يوق ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن، بىز ھازىر ئۈچرىتىدىغان قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپىسى قۇلدارلار سىنىپىنىڭ پەلسەپە تەلىماتى. قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپىسى دۇنياغا كېلىش بىلەنلا ماتېرىئالىزىم ۋە ئىدىئالىزىمدىن ئىبارەت ئىككى لاگىرغا بۆلۈندى. ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەش قۇلدارلار سىنىپىنىڭ ئىچكى قىسىمىدىكى ئوخشاش بولمىغان تەبىقە ۋە ياكى گۇرۇھلار ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت كۈرىشىنىڭ ئىنكاسى.
تەرەققىيات دەۋرلىرى
قەدىقى يۇنان ـ رىم پەلسەپىسىنىڭ تەرەققىياتىنى تەخمىنەن 3 دەۋرگە بۆلۈشكە بولىدۇ.
بىرىنچى دەۋرى
يۇنان قۇللۇق جەمىيىتىنىڭ شەكللىنىش دەۋرى. بۇ دەۋرىدە، كىچىك ئاسىيانىڭ غەربىي قىرغىغىدىكى ئىئونىيىدە شەھەر شىتاتلىرى گۈللەندى، قول سانائىتى ئىئونىيىنىڭ قول سانائەت ۋە سودا مەركىزى بولۇپ، قول سانائەت قۇلدارلىرى ۋە سودا قۇلدارلىرى بۇ شەھەرلەردە خېلى زور ئۈستۈنلۈكنى ئىگەللەيتتى. دەل شۇ شەھەرلەردە قەدىمقى يۇناننىڭ ئەڭ بەلدۇرقى ماتېرىئالىزىملىق پەلسەپىسى ـ مىلېتس ئېقىمى ۋە ئېفېسلىق ھېراكلىت پەلسەپىسى دۇنياغا كەلدى. بۇ ئېقىملار پەلسەپە تارىخىدا ئىئونىيە پەلسەپىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئىئونىيىنىڭ ئەكسىچە، ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىي قىسمى يەنى ئەينى ۋاقىتتا «چوڭ يۇنان»دەپ ئاتىلىدىغان رايونلار بولسا، بىرقەدەر ئارقىدا قالغان رايونلار ئىدى. بۇ رايۇنلاردا يېزىدا ئىگىلىگى ئاساسىي ئورۇندا تۇراتتى، ئۇرۇقداش ئاقسۆڭەكلەردىن بولغان قۇلدارلار ئۈستۈنلۈكنى ئىگەللەيتتى. بۇ يەردە پىفاگور ئېقىمى ۋە ئېلېئا ئېقىمىنىڭ ئىدىئالىزىملىق پەلسەپىسى پەيدا بولدى.
قەدىمقى يۇنان قۇللۇق جەمىيىتىنىڭ شەكىللىنىش دەۋرىدىكى پەلسەپە تارىخى ـ ئىئونىيە ئېقىمىنىڭ ساددا ماتېرىئالىزىمى بىلەن پىفاگور ئېقىمى ۋە ئېلېئا ئېقىمىنىڭ ئىدىئالىزىملىق پەلسەپىسى ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەش تارىخى. ئىئونىيە ماتېرىئالىزىمچىلىرى سودا ـ سانائەت قولدارلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى ئەكس ئەتتۈرەتتى، ئۇلار ئۇرۇقداش ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىغىغا قارشى تۇرۇپ، قول سانائىتى ۋە سودىنى تەرەققى قىلدۇرۇشنى، ئىلىم ـ پەننى يۈكسەلدۈرۈشنى تەلەپ قىلاتتى. ئۇلار ئۇرۇقداش ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىغى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان دىنىي ئەپسانە دۇنيا قاراشقا قارشى تۇرۇپ، تەبىئەت دۇنياسىدىكى شەيئىلەرنىڭ ۋۇجۇتقا كېلىشىدىكى ئەڭ دەسلەپكى سەۋەپ «ئىپتىدائى سەۋەپ»نى تەبىئەتنىڭ ئۆزى ئارقىلىق چۈشەندۈرۈشكە تىرىشتى. مەسىلەن، كائىناتنىڭ ئىپتىدائى سەۋىۋىنى مىلېتس ئېقىمىدىكى تېلېس سۇ بىلەن، ئاناكسىمىئاندېر «چەكسىز»لىك بىلەن، ئاناكسىمېن گاز بىلەن، ئېفېسلىق ھېراكلىت ئوت بىلەن چۈشەندۈرگەن. ئۇلار دۇنيانى ئۈزلۈكسىز ھەركەت قىلىپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ دەپ قارىغان. ھېراكلىت قارىمۇ ـ قارشى تەرەپلەرنىڭ بىرلىگى ۋە كۈرىشى توغرىسىدىكى ئىدىيىنى تۈنجى قېتىم ئوتتۇرىغا قويغان. ئەلۋەتتە، ئۇنىڭ بۇ ئىدىيىسى تېخى ساددا ۋە كۈزىتىش ئىدىيىسىدىن ئىبارەت ئىدى. ئۇنىڭ ئەكسىچە، پىفاگور ئېقىمى ۋە ئېلېئا ئېقىمىنىڭ ئىدىئالىزىمى بولسا، ئۇرۇقداش ئاقسۆڭەكلەردىن ئىبارەت بۇ كونىلىقنى ساقلىغۇچى كۈچلەرنىڭ مەنپەئەتىنى ئەكس ئەتتۈرەتتى. ئۇلار دىنىي ئەپسانە دۇنيا قاراشنى دەلىللەپ، مىلېتس ئېقىمى ۋە پىفاگور ئابىستىراكىت «سان»نى، ئېلېئا ئېقىمىدىكى پارمىنېد ئابىستىراكىت «مەۋجۇدىيەت» ئۇقۇمىنى كائىناتنىڭ ئىپتىدائى سەۋىۋى دەپ قارىدى. ئېلېئا ئېقىمىدىكى زېنون ھەركەت ۋە ئۆزگىرىشنى ئىنكار قىلىدىغان بەزى مېتافىزىكىلىق ئەپسانىلەرنىمۇ ئوتتۇرىغا قويدى.
ئىككىنچى دەۋرى
يۇنان شەھەر شىتاتلىرى قۇللۇق تۈزۈمىنىڭ ئاۋاتلىشىش ۋە كىرىزىس دەۋرى. يۇنانلىقلار يۇنان ـ پېرسىيە ئۇرۇشى ئارقىلىق پارىسلارنىڭ تاجاۋۇزىنى چېكىندۈرۈپ، پۈتۈن ئېگەي دېڭىزىنى تىزگىنلەپ، تاشقى سودىسىنى كېڭەيتتى، قول سانائىتى ۋە سودا ئىشلىرىنى يەنىمۇ راۋاجلاندۇردى، شۇنىڭ بىلەن يۇناندىكى ھەرقايسى ئاساسىي شەھەر شىتاتلىرىنىڭ قۇللۇق تۈزۈمىدىكى ئىگىلىگىنىڭ ئاۋاتلىشىش دەۋرى باشلاندى.
يۇنان ـ پېرسىيە ئۇرۇشىدا ئافىنانى ئاساس قىلغان «دېڭىز ئۈستى ئىتتىپاقى» ۋە سىپارتانى ئاساس قىلغان «پىلوپوننېس ئىتتىپاقى» شەكىللەندى. ئافىنا بىلەن سىپارتا ئوتتۇرىسىدا يۇنانغا خوجا بولۇش ھوقۇقىنى تالىشىش يولىدا ئۇزاقتىن بۇيان داۋام قىلىپ كەلگەن جىددى كۈرەش ئاخىر مىلادىدىن ئىلگىرىكى 431 ـ يىلى ئاشكارا ئۇرۇش تەرىقىسىدە پارتلىدى. بۇ ئۇرۇش تاكى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 404 ـ يىلغىچە سوزۇلۇپ، ئافىنانىڭ مەغلۇبىيتى بىلەن ئاياقلاشتى. شۇنىڭدىن ئېتىۋارەن، ئافىنا ھەمىشە سىپارتانىڭ تەھلىكىسى ئاستىدا تۇردى، بۇ ھال قۇلدارلارنىڭ دېموكىراتىك سىياسىتىنىڭ زەئىپلىشىشىگە سەۋەپ بولۇپ، يۇنان شەھەر شىتاتلىرى قۇللۇق تۈزۈمىنى كىرىزىس دەۋرىگە ئېلىپ كىردى. شەھەر شىتاتلىرى قۇللۇق تۈزۈمىدىكى ئىقتىسات ۋە سىياسەتنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، قەدىمقى يۇناننىڭ پەلسەپە، ئىلىم ـ پەن، ئەدەبىيات ـ سەنئەت ئىشلىرىمۇ ناھايىتى زور مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشتى. بۇ دەۋردە ئەڭ ئاتاقلىق ماتېرىئالىزىمچى دېموكرىت ۋە ئىدىيالىزىمچى ئەپلاتون، ئارسىتىئوتېللار مەيدانغا چىقتى.
لېنىن دېموكرىت يولى بىلەن ئەپلاتون يولى ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنى قەدىمقى يۇنان ماتېرىئالىزىمچىلىرى بىلەن ئىدىئالىزىمچىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنىڭ ۋەكىلى قىلىپ ئالىدۇ. دېموكرىت قۇلدار دېموكىراتلار گۇرۇھىنىڭ مۇتەپەككۈرى بولۇپ، ئىئونىيە ماتېرىئالىزىمىغا ۋارىسلىق قىلدى ۋە ئەلينى ۋاقىتتىكى پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرىگە ئاساسەن ئۇنى يەنىمۇ راۋاجلاندۇرۇشقا تىرىشتى. ئۇ ماددىنىڭ تۈزۈلۈشى مەسىلىسىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، كائىناتنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرىدىغان ئەڭ ئاساسىي ماددى زەررە «ئاتوم»توغرىسىدىكى قىياسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئاتوم ماتېرىئالىزىمى ـ قەدىمقى يۇنان ساددا ماتېرىيالىزىمى تەرەققىياتىنىڭ ئالى مۇۋەپپەقىيىتى. ئەپلاتون قۇلدار ئاقسۆڭەكلەر گۇرۇھىنىڭ مۇتەپەككۈرى بولۇپ، پىفاگور ئېقىمى ۋە ئېلېئا ئېقىمىنىڭ ئىدىيالىزىملىق ئىدىيىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ ۋە ئۇنى راۋاجلاندۇرۇپ، ئىدىيە ۋە ئۇقۇمنى ھىسسى شەيئىلەردىن پۈتۈنلەي ئاجرىتۋېتىپ، ئۇنىڭغا قارىمۇ ـ قارشى قويۇپ، ئەكسىچە ھىسسى شەيئىلەرنى ئىدىيە ۋە ئۇقۇملاردىن كېلىپ چىققان دەپ دەۋا قىلدى ۋە ئىدىيە، ئۇقۇملارنى «ئىدراك»دىگەن يېڭى نام بىلەن ئاتىدى. شۇنداق قىلىپ، ئىدراك ئىدىئالىزىمى پەلسەپە ئېقىمى پەيدا بولۇپ، ئاتوم ماتېرىئالىزىمچىلىرىغا قارشى جىددى كۈرەش قىلدى.
ئارستوتېل ـ قەدىمقى زامان پەن ۋە پەلسەپە مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى كامالەتكە يەتكۈزگۈچى، ئۇ ئۆزىدىن ئىلگىرىكى پەن ۋە پەلسەپىنىڭ مىۋىلىرىنى يەكۈنلەپ، پەننىڭ نۇرغۇن ساھەلىرىنىڭ ئىچكى قىسىمىدا شانلىق نەتىجىلەرنى ياراتتى. ماركس ئۇنى «قەدىمقى زاماننىڭ ئەڭ ئۇلۇغ مۇتەپەككۈرى»دىگەن («كاپىتال» 1 - توم، خەلق نەشرىياتىنىڭ 1963 - يىلقى خەنزۇچە نەشرى 436 - بەت)، ئېنگېلسمۇ ئۇنى قەدىمقى يۇنان پەيلاسوپلىرى ئىچىدە «ئەڭ بىلىملىك كىشى»دىگەن («ديۇرىڭغا قارشى» مىللەتلەر نەشرىياتىنىڭ 1972 - يىلقى نەشرى 31 -بەت). ئۇ، سىياسى جەھەتتە، دېموكىراتلار گۇرۇھى بىلەن ئاقسۆڭەكلەر گۇرۇھىنى كېلىشتۈرۈشكە ئۇرۇندى، پەلسەپە جەھەتتە، ھەم ئەپلاتون ۋەكىللىگىدىكى پەلسەپە يولىنى تەنقىت قىلىپ، ھەم دېموكرىت ۋەكىللىگىدىكى پەلسەپە يولىنى تەنقىت قىلىپ، ماتېرىئالىزىم بىلەن ئىدىئالىزىم، دىئالېكتىكا بىلەن مېتافىزىكا ئارىلىغىدا تەۋرىنىپ تۇردى. لېكىن، ئۇ ئۇزاق مۇددەت ئەپلاتوننىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ، ئەڭ ئاخىرىدا يەنىلا ئىدىئالىزىم ۋە مېتافىزىكىغا پېتىپ قالدى.
ئۈچىنچى دەۋرى
ئاخىرقى مەزگىلدىكى يۇنان ۋە رىم دەۋرى. بۇ دەۋردە، يات مىللەتلەرنىڭ ئۈزلۈكسىز تاجاۋۇزى تۈپەيلىدىن، يۇناننىڭ ئىچكى قىسىمىدىكى ئۆتكۈر سىنىپىي زىددىيەتتىن باشقا، يەنە مىللى زىددىيەت قوشۇلۇپ، سىنىپىي كۈرەش تېخىمۇ مۈرەككەپلىشىپ كەتتى. قۇللار قوزغىلىڭى ۋە يات مىللەتلەر تاجاۋۇزىنىڭ زەربىسى ئارقىسىدا، غەربىي ياۋروپا قۇللۇق تۈزۈمى مىلادى 479 ـ يىلى غەربىي رىم ئېمپىرىيىسىنىڭ ھالاك بولۇشى بىلەن ئاخىرلاشتى. ئاخىرقى مەزگىلدىكى يۇنان ۋە رىم دەۋرىدىكى ئەڭ ئاتاقلىق ماتېرىئالىزىمچىلار ئېپىكور ۋە لۇكرېتسىي بولۇپ، ئۇلار ھوقۇق تۇتمىغان ئوتتۇرا ۋە كىچىك قۇلدارلارنىڭ مەنپەئەتىگە ۋەكىللىك قىلىپ، دېموكرىتنىڭ ئاتوم ماتېرىئالىزىمى پەلسەپىسگە ۋارىسلىق قىلدى ۋە ئۇنى راۋاجلاندۇردى. بۇ دەۋردە، ئىدىيە جەھەتتە ھۆكۈمرانلىق ئورۇندا تۇرغۇچى تۈرلۈك ئېدىئالىزىملىق ئېقىملارمۇ كەڭ تارقىلىپ، تەقدىرچىلىك، گۇمانخورلۇق ۋە سىرلىق قاراشلارنى تارقاتتى. بۇ ئىدىئالىزىملىق قاراشلار چوڭ ئاقسۆڭەك قۇلدارلارنىڭ تاجاۋۇزچىلارغا باش ئېگىش ۋە ئەينى ۋاقىتتىكى كىرىزىسىگە ئۈمىتسىزلىك بىلەن قاراش كەيپىياتىنى ئەكس ئەتتۈرگەن ھالدا، ئەپلاتون يولىنىڭ داۋاملاشتۇرۇلۇشى ئىدى. ئۇنىڭ ئىچىدە ستوئىكچىلارنىڭ تەسىرى ھەممىدىن كۈچلۈك ئىدى. رىم ئېمپېرىيىسى دەۋرىدە، خىرىستىيان دىنىمۇ پەيدا بولدى. ئەڭ بالدۇرقى خىرىستىيان دىنى ئېزىلگۈچى ئاممىنىڭ ئىدىيىسىنىڭ ئىنكاسى ئىدى، لېكىن كېيىنكى چاغلاردا، ئۇ، ھۆكۈمرانلىق قىلغۇچى سىنىپلار تەرىپىدىن پايدىلىنىپ، خەلقنى قۇل قىلىدىغان روھىي قورالغا ئايلاندۇرۇلدى. ماتېرىئالىزىم بىلەن ئىدىئالىزىمنىڭ كۈرىشى ـ قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپىسى تەرەققىياتىنىڭ ئومۇمى مەزمۇنى. پەلسەپىدىكى ئىككى يول كۈرىشى باشتىن ـ ئاخىرغىچە پۈتۈن قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپەسى تارىخىغا سىڭدى. ھازىرقى زامان بۇرژۇئا پەيلاسوپلىرى ئەپلاتوننىڭ ئىدراك ئىدىئالىزىمىنى ھەدەپ كۆككە كۆتىرىپ ۋە ئۇنىڭدىن پايدىلىنىپ، دېموكرىتنىڭ ئاتوم ماتېرىئالىزىمىنى كەمسىتتى ۋە ئۇنىڭغا ھۇجۇم قىلدى. پۇرولېتارىياتنىڭ ئىنقىلاۋىي ئۇستازلىرى قەدىمقى يۇنان ـ رىم پەلسەپىسىدىكى ئىككى يول كۈرىشىگە ئىنتايىن ئەھمىيەت بىلەن قاراپ كەلدى. لېنىن مۇنداق دەپ كۆرسىتىدۇ: ھازىرقى زامان بۇرژۇئا پەلسەپىسى ئۆتمۈشتىكى ئىدىئالىزىملىق ئەكسىيەتچىل پەلسەپە يولىنىڭ داۋامى، «پەلسەپىنىڭ 2 مىڭ يىللىق تەرەققىياتى جەريانىدا، ئىدىئالىزىم بىلەن ماتېرىئالىزىم ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنىڭ كونىراپ كېتىشى مۈمكىنمۇ؟ پەلسەپىدە ئەپلاتون بىلەن دېموكرىتنىڭ خاھىشلىرى ياكى يوللىرى ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنىڭ كونىراپ كېتىشى مۈمكىنمۇ؟»