cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جۇڭگو پۇتبول ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى
قىسقىچە مەزمۇنى
1987-يىلى مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلىدىغان يىلى جۇڭگو پۇتبول جەمئىيىتى پۈتۈن مەملىكەتتىكى پۇتبول دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسى سىناق تەرىقىسىدە ئا گۇرۇپپا ۋە ب گۇرۇپپىغا بۆلۈنۈپ سىناق تەرىقىسىدە يۇلغا قۇيۇلدى.1989-يىلى  جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك Bبىرلەشمىسى رەسمىي قۇرۇلدى.1994-يىلى جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك Bبىرلەشمىسىنى كەسىپلەشتۈرۈشنى يۇلغا قۇيدى.
جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر مۇسابىقە تۈزۈمى
جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسىنىڭ نام تەرتىپىنى بەلگىلەش چارىسى
1.ھەربىر كۇماندا بىرمەيدان يەڭسە 3نۇمۇر،تەڭلەشسە1نۇمۇر،ئۇتتۇرۋەتسە0نۇمۇرغا ئىرىشىدۇ.
2.جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمە مۇسابىقىسىنىڭ شۇ يىللىق يىللىق مۇسابىقە تولۇق تاماملانغاندىن كېيىن، نومۇرى كۆپ بولغىنىنىڭ ئىسىم تەرتىپى ئالدىغا قويۇلىدۇ،
3.ئەگەر ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق كۇماندىنىڭ نۇمۇرى تەڭ بولۇپ قالسا،كىرگۈزگەن توپ سانى ۋە يەڭگەن مەيدانى ياكى شۇ
ئىككى كۇماندىنىڭ مۇسابىقە ئەھۋالىغا قارىتا بەلگىلىنىدۇ.
4.ئالدىدىكى ئىككى كۇماندا جۇڭگۇ دەرىجىدىن تاشقىرى بىرلەشمىسىگە ئۆرلەيدۇ،ئەڭ كەينىدىكى ئىككى كۇماندا جۇڭگۇ ب دەرىجىلىك بىرلەشمىسىگە چۈشۈپ كىتىدۇ.
ئىلگىرىكى يىللاردىكى بىرلەشمە مۇسابىقىسى
2017-يىللىق مۇسابىقە پەسلى
دالىيەن يىفاڭ ۋە بىيجىڭ رېنخى جۇڭگۇ دەرىجىدىن تاشقىرى بىرلەشمىسىگە ئۆرلىدى.باۋدىڭ رۇڭدا ۋە يۈننەن لىجىياڭ دەرىجە چۈشۈپ كەتتى.(بۇ ئىككى كۇماندا 2017-يىللىق جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك بىرلەشمىسىگە دەرىجە ئۆرلىگەن ۋە بىرلا ۋاقىتتا دەرىجە چۈشۈپ كەتتى)
تىلغا ئىلشقا تىگىشلىك بىر ئىش شۇكى 2017-يىلى7-ئاينىڭ1-كۈنى جۇڭگۇ ئا دەرىجىلىك بىرلەشمىسى16-ئايلانمىسىدا باۋدىڭ رۇڭدا بىلەن ۋۇخەن جۇئىر ئىككى كۇماندىنىڭ ئارىسدىكى مۇسابىقە بۇلۇپ، بۇمەيدان 90مىنۇتلۇق مۇسابىقىسىدە
باۋدىڭ رۇدا1:2نەتىجە بىلەن ئۈستۈنلۈكتە تۇرۇۋاتقاندا،رىپىر مۇسابىقە ۋاقتىنى8مىنۇت ئۇزارتىۋەتتى.95-مىنۇتىدا ۋۇخەن جۇئىرنىڭ ساختا يىقىلغان ماھرىغا نۇقتا توپ ئىلىپ بىرىپ،قۇلغا كىلىپ بۇلغان غەلبىنى يۇق قىلغاچقا،ۋە شۇ مەيدان مۇسابىقە بىلەن دەرىجە ساقلىشىغا  تەسىر كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن شۇ مەيداندىن كىيىن،باۋدىڭ رۇڭدا تەرەپتىكى مەشقاۋۇللار بىرلەشمىدىن چىكىنىدىنغانلىقىنى ئىلان قىلىدى.
شۇنداقلا جۇڭگۇ پۇتبۇلچىلىقىنىڭ بۇنىڭدىن چۇقۇم ئىبىرەت ئىلىشىنى ئىيتقان.
كۇماندا                    نۇمۇرى        يەڭگىنى        تەڭلەشكىنى    ئۇتتۇرغىنى     كىرگۈزگەن توپ     كەتكۈزگىنى
1.دالىيەن يىفاڭ               64نۇمۇر       19مەيدان       7مەيدان       4مەيدان         48توپ            23توپ
2.بىيجىڭ رىنخى             62نۇمۇر       18مەيدان        8مەيدان      4مەيدان         47توپ            21توپ
3.شىجىياجۇاڭ يۇڭچاڭ        54نۇمۇر       14مەيدان       12مەيدان      4مەيدان         48توپ            34توپ
4.چىڭداۋ خۇاڭخەي         52نۇمۇر       16مەيدان        4مەيدان      10مەيدان        55توپ            40توپ
5.ۋۇخەن جۇئىر              47نۇمۇر       13مەيدان        8مەيدان       9مەيدان         47توپ            40توپ
6. شىنجىن جىياجاۋيى        46نۇمۇر       13مەيدان       7مەيدان        10مەيدان       56توپ            36توپ
7.شاڭخەي شىنشىن          40نۇمۇر       10مەيدان        10مەيدان      10مەيدان       53توپ            42توپ
8.بىيجىڭ بېيكۇڭ            37نۇمۇر       11مەيدان        4مەيدان       15مەيدان       43توپ            50توپ
9.خاڭجۇ لۈچىڭ             36نۇمۇر       8مەيدان         12مەيدان      10مەيدان       31توپ            39توپ
10.كۆكخۇت جۇڭيۇۋ         35نۇمۇر       9مەيدان         8مەيدان       13مەيدان       40توپ            47توپ
11.شىنجاڭ تەڭرىتاغ يىلپىزى  35نۇمۇر       9مەيدان          8مەيدان      13مەيدان       37توپ            52توپ
12.مىيجۇۋ كېجىيا             33نۇمۇر       8مەيدان         9مەيدان       13مەيدان       33توپ            39توپ
14.دالىيەن چاۋيۆ             31نۇمۇر       8مەيدان         7مەيدان        15مەيدان      32توپ             58توپ
15.باۋدىڭ رۇڭدا             31نۇمۇر       8مەيدان         7مەيدان        15مەيدان      41توپ            51توپ
16.يۈننەن لىجىياڭ            21نۇمۇر       4مەيدان         9مەيدان        17مەيدان      31توپ            62توپ
كېسەك (خىش) ئېتىشىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> كېسەك ئېتىشىش ئويۇنى - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئۆز ئارا كۈچ سىنىشىدىغان، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك، تەنتەربىيىۋىلىكى يۇقىرى بولغان ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. ئادەتتە، كېسەك ئېتىشىش بىر خىل ئەمگەك بولۇپ، ئۆي سالغاندا لاي كېسەك (خىش) نى يەردە تۇرۇپ تامچى ئۇستىغا تاشلاپ بېرىدۇ. بۇ خىل ئەمگەك پائالىيىتىدە خىشنى دەل ھەم ئېگىز ئاتالايدىغانلار تەكلىپ قىلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن خىش ئېتىشتا بىر قىسىملارنىڭ نامى چىقىدۇ. مانا مۇشۇنداق خىش ئېتىشتا نامى چىققان كۈچلۈك ياشلار ئېگىز تاملارغا، ئۆگزىلەرگە خىش ئېتىشتا بەسلىشىدۇ. بەسلەشكۈچىلەر ئالدى بىلەن بىردىن خىش ياكى كېسەك ئېتىشىپ، سەپتىن ئىككى ئادەمنى چىقىرىۋەتسە، ئاندىن چوڭراق بولغان ئېغىر خىش ئېتىشىدۇ. ئۇنىڭدىمۇ ئىككى ئادەمنى شاللاپ چىقىرۋېتەلىسە، ئىككى خىش ياكى ئېغىرراق خىشنى ئېگىزگە ئاتالىغان كىشى غەلىبە قىلغان بولىدۇ. ھازىرقى ۋاقىتتا، چەت ئەللەردە نۇرغۇنلىغان ئەمگەك پائالىيەتلىرى مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىغا كىرگۈزۈلۈپ مۇسابىقە ئېلىپ بېرىلماقتا. بىزنىڭمۇ خىش ياكى كېسەك ئېتىشتا مۇسابىقە ئېلىپ بېرىشىمىزغا بولىدۇ. مۇسابىقە ۋاقتىنىڭ سوزۇلۇپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن 30 سېكۇنت ياكى بىر مىنۇت ئىچىدە مەلۇم ئېغىرلىققا ئىگە خىش ياكى كېسەكنى مەلۇم ئېگىزلىككە ئېتىشتا مۇسابىقىلىشىش كېرەك، بەلگىلەنگەن ۋاقىت ئىچىدە ئېتىش قېتىم سانى ئەڭ كۆپ بولغانلار غەلىبە قىلغان بولىدۇ. ۋاقىت چەكلىمىسى ئارقىلىق ھەرىكەتنىڭ زىچلىقى ۋە ھەرىكەت مىقدارىغا كاپالەتلىك قىلىپ، مەلۇم چېنىقىش ئۈنۈمىگە ئېرىشكىلى بولىدۇ."
ئوغۇز ھەمرانىڭ
مەرھۇم شائىر ئوغۇز ھەمرانىڭ تەرجىمھالى
موللا مۇھەممەت ئوغۇز ھەمرا 1908-يىلى قەشقەر كونا شەھەر ناھىيىسنىڭ تاشمىلىق يېزىسىدا ، ھەمرا تۇردى ئائىلسىدە دۇنياغا كەلگەن.
ئۇ 1925-يىلغىچە ئائىلە تەربىيسى ۋە تاشمىلىق يېزىسىدىكى جورى باي دىگەن كىشىنىڭ دىنىي مەكتىپىدە ،قەشقەر شەھرىدىكى چاسا خانلىق مەدىرىسىدە ئوقوغان. 1925-يىلى سودا كارۋانلىرى بىلەن بىرگە ھىندىستانغا بارغان. 1935-يىلغىچە ھىندىستاننىڭ يىڭى دىھلى شەھىردىكى دارىلفۇنۇندا،ۋە شۇ جايدىكى<< يۇيانى>> دورىخانسىدا تىببىي ئىلىم ئۆگىنىش،دورا ياساش ئىشلىرىنى ئۆگەنگەن. 1935-يىلدىن كىيىن،دېڭىز ئارقىلىق ئىچكىر ئۆلكىلەرگەبېرىپ،نەنجىڭ،شاڭخەي،چۇڭچىڭ، لەنجۇ قاتارلىق جايلاردا ،بىلىم ئاشۇرۇش ،دورىگەرلىك ،دوختۇرلۇق،ئوقۇتقۇچىلىق ،تەتقىقات قاتارلىقلار بىلەن شۇغۇللانغان. موللا مۇھەممەت ئوغۇز ھەمرا چەتئەللەردە،ئىچكىر ئۆلكىلەردە ،ئىلىم ئۆگىنىش،جاھاننى كۈزىتىش جەريانىدا،ۋەتەننىڭ خاراپ،مىللەتنىڭ نادان،قالاق ھالەتتە،خەلىقنىڭ زۇلۇم ئاستىدا تۇرۋاتقانلىقىغا قاتتىق ئېچىنغان ۋە ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇش كىرەكلىكىنى چۇڭقۇر ھىس قىلغان. 1947-يىلى ئىچكىر ئۆلكىدىن شىنجاڭغا قايتىپ كىلىپ،خەلىقچىللىقنى يولغا قۇيۇش، مىللەتلەر تەڭ باراۋەرلىكتە ياشاش،زۇلۇمنى يوقۇتۇش،يولىدا ئەمەلىي ھەركەتلەرنى ئېلىپ بارغان. ئۇ بىر خاتىرسىدە ،<< ئۇلۇغ، شان- شەۋكەتلىك مىللىتىمىزنىڭ ئەركىنىلىكىنى،مىللىي ھوقۇق - باراۋەرلىكىنى تەلەپ قىلدىم،مىللەتنىڭ سىياسىي،ئىقتىسادىي،مائارىپتىكى تەڭلىك -تەرەققىياتى ئۈستىدە ئىزدەندىم،ئاندىن قولۇمغا قەلەم ئېلىپ،مىللەتنى ئويغۇتۇش ئۈچۈن يېزىشقا كىرىشتىم >> دەپ يېزىپ قالدۇرغان.
ئۇ مىللەتنى ئويغۇتۇش،مىللىي تىلنى،مىللىي تاۋارلارنى سۆيۈش قاتارلىق ئەمەلىي ھەركەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان.
1948-يىلى ئۈرۈمچىدە نۇرغۇنلىغان ئىقتسادنى سەرپ قىلىپ،يەرلىكتە ئىشلەنگەن ماتا،چەكمەن، بەقسەم،شايى،ئەتلەس يەرلىك ماللارنى تۆگىلەرگە ئارتىپ،ناغرا،سۇنايلارنى چېلىپ ، مىللى سانائەتنى راۋاجىلاندۇرۇش،مىللىي تاۋارلارنى سېتىۋىلىش بيىچە نامايىش قىلىپ ، چەت ئەل ماللىرىغا بايقۇت قىلىشنى تەشەببۇس قىلغان.
ئۇنىڭ بۇ ھەركىتى ئۈرۈمچىنى زىل-زىلگە سالغان ھەم بۇ توغۇرلۇق ماقالىلەر يېزىلغان. ئۇ شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى ياخشىلاش توغىرسىدا پىلان-پىروگىراممىلارنى تۈزۈپ ، تەكلىپ -پىكىرلەرنى يېزىپ،ھۆكۈمەتكە سۇنغان ھەم خەلىققە ئېلان قىلغان. ئۇ يەنە ئاممىۋى سورۇنلاردا،مىللەتنى سۆيۈش، مىللىي تىلنى سۆيۈش ،زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش توغۇرلۇق نۇتۇق سۆزلىگەن ۋە گىزىت ژۇرناللاردا ماقالە-شېئىرلارنى ئېلان قىلغان. موللا مۇھەممەت ئوغۇز ھەمرا، بىر مىللەتپەرۋەر بۇلۇپلا قالماسىتىن يەنە كامالەتكە يەتكەن دوختۇر ھەم تارىخچى تىلچىدۇر.
ئۇ ئەرەپ،پارىس،ئوردو،تۈرك،خەنزۇ،مۇڭغۇل،تىبەت تىللىرىنى پىششىق ئىگەللىگەن. ئەرەپ،پارىس،ئوردو يېزىقىدىكى كۆپلىگەن تىببىي كىتاپلارنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلغان. ئۇ << تىببىي گۈلدەستە >>،<<ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ئەھۋالى>>،<< ئىپتىدائىي دۇنيا تارىخى>> ،<< جۇڭگو شىنجاڭ تارىخى >>،<< قەشقەر تارىخى >>،<< ئىلى تارىخى >>، قاتارلىق ئەسەرلەرنى يازغان.
بىراق ئارمان بولدى پايمال ،شارائىت كۈتۈپ.
ئويلىسام ،ئەلدىن يىراقلاپ ،كىمگە مەن يېقىن بولدۇم ،
بولمىدى ئەركىم ئەسلا ،دىكتاتۇرغا يېقىن بولدۇم.
ۋادىرىخ! ھەسرەت چىكىپ غەمگە مۇپتىلا بولدۇم ،
نېپى يوق قۇرۇق دەريا،سۈيى يوق ئېقىن بولدۇم.
....................................
كېسلىم ئېغىرلاشتى ،كېتەر بولدۇم گورۇستانغا ،
تەلمۈردۈم دىيارىمغا،چىمەنزار- گۈلىستان غا.
كاج پەلەك نابۇت قىلدى ،ئەجەلنىڭ ئەلچىسى كەلدى ،
قالدۇراي ئەرزىمنى مەن ،قادىر ئىگەم -سۇلتانىغا.
1977-يىلى 5-ئايدا بولغۇسى ئىھتىماللقلارنى كۆزلەپ ئالدىن-ئالا ئۆزىنىڭ ئېڭىكىنى قۇشۇپ ، پۇتىنى چېتىپ،بۇ دۇنيا بىلەن خوشلاشقان.
ئەتىسى ئىشقا سۈيلەپ كەلگەنلەر ئۇنىڭ ئەشۇ ھالەتتە ياتقان جەسىدىنى كۆرۈپ داڭ قىتىپ قالغان. << مەدەنيەت ئىنقىلاۋى >> مەزگىلىدە شائىرنىڭ ئۆيى ئاختۇرۇلۇپ ،كۆپلىگەن كىتاپلىرى، ئەسەرلىرى ئىسيانچىلار تەرپىدىن كۆيدۈرۋىتىلگەن.
يەنە بىر قىسم ئەسەرلىرى باشقىلار تەرپىدىن ئېلىپ كىتىلگەن بۇلۇپ، ھازىر بار يوقلۇقى نامەلۇم.
موللا مۇھەممەد ئوغۇز ھەمرا شېئىرلىرىدىن ؛
كىرەك
ۋەتەن بىلەن مىللەت كىرەك ،بۇ سۆزنى چىن ئاڭلاش كىرەك ،
قەھىرىمانلىق خىسلەتكە باي ئەنئەنىنى ساقلاش كىرەك. مىللەت غېمى باشقا چۈشتى ،چوڭقۇر ئويلا بۇنى بىلگىل ،
ئەلنىڭ ئارزۇ - ئۈمىدىنى كۈرەش بىلەن ئاقلاش كىرەك.
مىللەت ئىشى پارلاق بەخىت ،بارچە ئىشتىن يۈكسەك ئىشتۇر،
ئۆز كۈنىنى ئويلىغانلار بەختى قارا ئابدال كىشىدۇر.
دۇنيادا ھۆر ياشاش ئۈچۈن نىمە كىرەك ،بىلمەك كىرەك ، ئوقۇپ،بىلىپ ئىلىم -پەننى ،دائىما چىلىشىش كىرەك.
ئۇقماق بۇلۇپ قانداق ئوقۇش ،قانداق بىلىش لازىم دېسەڭ ،
كۈرەش قىلىپ ،ئىجاد قىلىپ،كەشپىياتلار چىقىرىش كىرەك.
بۇ شېئىر 1948-يىلى شىنجاڭ گېزىتىگە بىسىلغان.
مەنبە؛ قەشقەر ئەدەبىياتى ژۇرنىلى 1986-يىل 6- سان
ئىت تالاشتۇرۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئىت تالاشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىدىن بىرى. ئۇ قىزىقارلىق بولۇپ، تاماشىبىنلارنى ئىختىيارسىز ئۆزىگە جەلپ قىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش ھەۋەسكارلىرى كۆپىچنە كۈچۈك بۆرە ئىت، تايغان ئىتلارنى تاللاپ بېقىپ تالاشتۇرۇشقا سالىدۇ. ھەتتا ياخشى تالىشىدىغان ئىتلارنى خېلى جىق پۇللارغا سېتىۋالىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش كۆپىنچە يېزا - بازار كۈنلىرى، ھېيت - بايرام كۈنلىرى كىشىلەر توپلاشقان سورۇنلاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرغاندا، ئىككى ئىتنى سورۇنغا قويۇپ بېرىدۇ. ئىتلار تالىشىپ، ئۇرۇشۇپ، بىر - بىرىنى چىشلەپ بوغىدۇ، ھەتتا پۇتلىرىنى چاينىۋېتىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش جەريانىدا غىڭشىپ قۇيرقىنى تىقىۋېلىپ تۇرۇۋالغان ياكى قاچقان ئىت يېڭىلگەن ئىت ھېسابلىنىدۇ. ئىتلار خېلى ئۇزۇن ۋاقىت تالىشىدىغانلىقى ئۈچۈن، يەڭگەن ئىتقا دەرھال يەنە بىر ئىتنى تالاشتۇرۇش سالمايدۇ. بۇ ئويۇن جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ يېزا - بازارلىرىدا كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. كۆرگۈچىلەر ئىنتايىن كۆپ بولغاچقا، يەڭگەن ئىتنىڭ ئىگىلىرى غەلىبە قۇچۇپ قايتقان باتۇر - ئەزىمەتلەرنىڭ ئىنتايىن ئىپتىخارلىق ھېس قىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش ھەۋەسكارلىرى داڭق چىقارغان ئىتلارنى ئاڭلىسا، يۇرت ئاتلاپ بېرىپ ئىتلىرىنى تالاشتۇرىدۇ. ھازىر بەزى يېزا - بازارلىرىدا مەخسۇس ئىت تالاشتۇرۇش سورۇنلىرى بار."
ئىت تالاشتۇرۇش ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى. ئاجايىپ قىزىق ۋە جەلپ قىلارلىق بولىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇشقا خۇمارى بار ئادەملەر كۆپىنچە كۈچتۈڭگۈر بۆرە ئىتلارنى ياكى ئوۋ ئىتلىرىنى تاللاپ تەربىيىلىگەندىن كېيىن تالاشقا سالىدۇ. ئوبدان تالاشقاق ئىتلارنىڭ باھاسى ناھايىتى قىممەت بولىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش پائالىيىتى كۆپىنچە يېزىلاردىكى بازار كۈنلىرى ، ھېيت – ئايەم كۈنلىرى ، جامائەت يىغىلغان سورۇنلاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇشتا ، ئىككى ئىت مەيدانغا ئېلىپ كىرىلىپ ، بىر - بىرىنى تالاشقا قويۇپ بېرىلىدۇ. يامان ئىتلار رەقىبىنىڭ كانىيىنى ، پاچىقىنى چىشلەپ ئۈزۈۋېتىدۇ.
ئىككى ئىت تالىشىش جەريانىدا غىڭشىپ قالغىنى ، چىشلىرىنى كۆرسىتىپ خىرىلداپ تۇرۇۋالغىنى ، قۇيرۇقىنى چاترىقىغا قىستۇرۇپ شۈمشىيىپ قالغىنى ، ئارقىغا قاراپ قاچقىنى يېڭىلگەن بولىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش كۆپىنچە ناھايىتى ئۇزۇن داۋاملىشىدۇ ، ئىتلار جىسمانىي جەھەتتە قاتتىق ھېرىپ كېتىدۇ ، شۇڭا ، ئادەتتە ئەمدىلا تالاشقا سېلىنىپ يېڭىپ چىققان ئىت ، دەرھال يەنە باشقا تالاشقا سېلىنمايدۇ.
ئىت تالاشتۇرۇش پائالىيىتى جەنۇبىي شىنجاڭ يېزىلىرىدىكى بازار كۈنلىرىدە كۆپ كۆرۈلىدۇ. چۈنكى ، بۇنداق چاغلاردا ئۇنى كۆرۈپ تاماشا تىلىدىغان ئادەم ناھايىتى كۆپ بولۇپ ، يېڭىپ چىققان ئىتنىڭ ئىگىسى بەئەينى جەڭدە نۇسرەت قازىنىپ ، زەپەر قۇچقان قەھرىماندەك ئۆزىنى ناھايىتى پەخىرلىك ھېس قىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇشقا ئامراق ئادەملەر قەيەردە داڭلىق ، ياخشى ئىت بار ئىكەن ، دەپ ئاڭلىسا ، ئۆزلۈكىدىن شۇ جايغا ئىزدەپ بېرىپ. ئىت تالاشتۇرىدۇ. ھازىر ، يېزىلاردىكى بەزى بازارلاردا مەخسۇس ئىت تالاشتۇرۇش مەيدانلىرى بار بولدى.
باش تومۇز
小暑
باش تومۇز (ئاي كالېندارى بويىچە 24 مەۋسۇمنىڭ بىرى)؛
ئېلېكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ
ئىلىكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ :سۇنىڭ ئېقىپ تۇرىشى ئۈچۈن ، سۇ ئورنى پەرقىنى ساقلاش كىرەكلىكى بىزگە مەلۇم ، شۇنىڭغا ئوخشاشلا ، ئلىكتىر زەرەتنىڭ ئېقىپ تۇرىشى ئۈچۈن ، ئىلىكتىر پوتېنىسئال پەرقىنى ساقلاش كىرەك. ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئىككى ئۇچىدا مەلۇم ئىلىكتىر پوتېنىسئال پەرقىنى ساقلايدىغان ، ئىلىكتىر زەرىتىنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ ئىش قىلدۇرىدىغان ئىقتىدار « ئىلىكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ » دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ E ھەرىپى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. بىرلىكى ۋولت بولىدۇ.
ئۇيغۇر كىتاپ توربېكىتى
بېكەت ھەققىدە
«ئۇيغۇر كىتاب» تورى ئۇيغۇرچە كىتاب، ماقالە، قەدىمىي ئەسەر ۋە قوليازمىلارنى ساقلاش، تۈرلەرگە ئايرىش، مۇندەرىجە تۇرغۇزۇش ۋە ئوقۇرمەنلەرگە تور يۈزىدە يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلغان ماتېرىيال ئامبىرى تور بېكىتى بولۇپ، 2017 - يىلىنىڭ ئاخىرى ئېچىۋېتىلگەن. ھازىرغىچە 4 مىڭ پارچىغا يېقىن ئۇيغۇرچە ئەسەر كىرگۈزۈلدى. داۋاملىق كىرگۈزۈلىدۇ.
19 - ماي ئاتاتۈركنى خاتىرلەش، ياشلار ۋە تەنتەربىيە بايرىمى
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مۇستاپا كامال ئاتاتۈركنىڭ مىللىي مۇجادىلىنى مەزمۇن قىلغان ئەسىرى «نۇتۇق» ئەسلىدە «1919 ـ يىلى 19 ـ مايدا سامسۇنغا باردىم» دېگەن جۈملە بىلەن باشلانغان بولۇپ، بۇ كۈن ئۆز نۆۋىتىدە يەنە، تۈرك خەلقىنىڭ ئازاتلىق ئۇرۇشىنىڭ ئەمەلىي باشلانغان كۈنى بولۇپمۇ ھېسابلىنىدۇ. 1919 ـ يىلى 19 ـ ماي، پۈتۈن تۈرك خەلقىنىڭ مۇستا كامال ئاتاتۈرك رەھبەرلىكىدە مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن رەسمىي كۈرەشكە ئاتلانغان كۈنى بولۇپ، ئۇ يەنە، دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئاساس قىلغان، زامانىۋىي، سېكولار يېڭى تۈركىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇش يولىنىڭ باشلانغۇچى بولۇپمۇ ھېسابلىنىدۇ.
ئۇيغۇر كىتاپ توربېكىتى
Www.uyghurkitap.com￼
19 - ماي ئاتاتۈركنى خاتىرلەش، ياشلار ۋە تەنتەربىيە بايرىمى
دەرۋەقە، 1 ـ دۇنيا ئۇرۇشىدا ئېتىپاقدىشىمىز گېرمانىيە يېڭىلگەنلىكى سەۋەبىدىن ئوسمانلى دۆلىتىمۇ يېڭىلگەن ھېسابلىنىپ، مۇستەقىللىقىگە خاتىمە بېرىلىۋاتقان ئاشۇ مەزگىللەردە، ئانادولۇ بىر ـ بىرلەپ دۈشمەنلەرنىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا ئۇچرىماقتا ئىدى. 1918 ـ يىلى ئوسمانلى ھاكىمىيىتى بىلەن قارشى تەرەپ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا ئىمزالانغان موندىروس ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىگە ئاساسەن، قارشى تەرەپ دۆلەتلەرنىڭ ئەسكەرلىرى ئانادولۇنى ئىشغال قىلىشقا باشلىغان ئىدى. كېلىشىمنىڭ يەنە بىر ماددىسى بويىچە تۈركىيە ئەسكەرلىرى تارقىتىلىۋېتىلىشى كېرەك ئىدى. بۇ تۈركىيە دۆلىتىنىڭ ۋە خەلقىنىڭ مۇستەقىللىنىڭ تامامەن يوق قىلىنىشى، دېگەنلىك بولاتتى. مۇستاپا كامال بۇ ماددىغا رىئايە قىلىشنى رەت قىلدى ۋە قوماندانلىقى ئاستىدىكى ئارمىيەگە تەۋە بارلىق قورال ـ ياراقلارنى ئۆزى ئىشەنگەن كىشىلەرگە تاپشۇردى. ئاندىن 1918 - يىلى 13 ـ نويابىردا ئىستانبۇلغا مەخپىي يېتىپ كەلدى. شۇ كۈنى دۈشمەن پاراخوتلىرىمۇ ئىستانبۇلغا يېتىپ كەلگەن ۋە شەھەر ئىشغالىيەت ئاستىدا قالغان ئىدى. مۇستاپا كامال ئانادولۇغا بېرىپ دۈشمەنلەرگە قارشى ئۇرۇش باشلاشنى خالايتتى. ئەينى چاغدا ئانادولۇدىكى ئىشغالىيەتلەر خەلقنىڭمۇ سەبىر قاچىسىنى سۇندۇرغان بولۇپ، ۋەتەنپەرۋەر زاتلار «قۇۋايى مىللىيە» ناملىق پارتىزانلار تەشكىلاتى قۇرۇشنى باشلىۋەتكەن ئىدى. مۇستاپا كامالنىڭ مەقسىتى دۈشمەنلەرگە قارشى باشلىنىش ئالدىدا تۇرغان تۈرك خەلقىنىڭ مۇستەقىللىق مۇجادىلىسىنىڭ ئەڭ ئالدىنقى سىپىدىن ئورۇن ئېلىش ئىدى.
سامسۇن تاجاۋۇزچى قوشۇنلارغا نىسبەتەن مۇھىم مەركەزلەرنىڭ بىرسى ئىدى. ئىستىراتېگىيەلىك ئەھمىيتى زور، قارادېڭىز ۋە ئوتتۇرا ئانادولۇغا ئېچىلغان ئەڭ ئىشەنچلىك بىر ئىشىك ھېسابلىناتتى. ئەنگىلىيەگە تەۋە تاجاۋۇزچى قوشۇننىڭ سامسۇنغا كېلىشى خەلقنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىدى. ئەينى چاغدا تۈركلەر يەنە ئۆزلىرىگە زوراۋانلىق قىلىۋاتقان رۇملار بىلەن تۇقۇنۇش ئىچىدە ئىدى. بۇ ئەھۋالدىن قاتتىق بىئارام بولغان ئەنگىلىيە ئالىي كومېسسارلىقى پادىشاھتىن سامسۇن ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى قالايمىقانچىلىقلارنى توختىتىشنى تەلەپ قىلدى. ئوسمانلى ھاكىمىيىتى بۇ قالايمىقانچىلىقنى توختىتىش ئۈچۈن 9 – ئارمىيە مۇپەتتىشى مۇستاپا كامالنى ۋەزىپىگە تەيىنلىدى. ئۇنىڭ ۋەزىپىسى سامسۇن ۋە ئەتراپىدا تىنچلىقنى ساقلاش، قورال ـ ياراقلارنى توپلاش، پۇقرالارغا قورال تارقىتلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ھەمدە شۇنداق قىلغان ئورگانلارنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش ئىدى. ئانادولۇغا ئۆتۈپ كېتىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەپ يۈرگەن مۇستاپا كامالغا نىسبەتەن بۇ ۋەزىپە ئاجايىپ ئېسىل پۇرسەت بولدى. 1919 ـ يىلى 16 ـ مايدا ئەتراپىدىكى ھەربىي ئوفېتسىرلەر بىلەن بىرلىكتە سامسۇنغا قاراپ ئاتلانغان مۇستاپا كامال، 1919 ـ يىلى 19 ـ مايدا سامسۇنغا يېتىپ كەلدى.
پۈتۈن دۆلەت مىقياسىدا دېگۈدەك ئۈمۈتلەر ئۈزۈلۈشكە باشلىغان بىر ۋەزىيەتتە مۇستاپا كامال «تۈرك مىللىتى ئۈچۈن ئاسارەت ئاستىدا ياشىغاندىن ئۆلگەن تېخىمۇ ئەلا» دەيدىغان ئەزىمەتلەر بىلەن سامسۇنغا چىقتى. شۇنداق قىلىپ مۇستەقىللىق ئۇرۇشى باشلانغان بۇ كۈن تۈركىيە تارىخىنىڭ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. دېمىسىمۇ تۈرك مىللىتى ئاسارەت ئاستىدا ياشىيالمايتتى، مۇقەددەس ۋەتەن تۇپراقلىرىنىڭ ئىشغالىيەت ئاستىدا قېلىشىغا يول قويالمايتتى.
شۇنىڭ بىلەن يوق بولۇش ئالدىدا تۇرغان بىر خەلق قايتدىن دۇنياغا كەلگەندەك بولدى. بۇ مۇستەقىللىق ئۇرۇشى تاكى 1922 ـ يىلى 30 ـ ئاۋغۇستتا بۈيۈك زەپەر قولغا كەلگەنگە قەدەر داۋاملاشتى. بۇ ئۇرۇشتا مۇستاپا كامال ھەر دائىم تۈرك مىللىتىدىن ھاسىل قىلغان كۈچ ـ قۇۋۋەتنى ئىشقا سېلىپ ھەرىكەت قىلدى. ئۇنىڭ غايىسى تۇلۇق مۇستەقىل ۋە خەلق ھاكىمىيىتىنى ئاساس قىلغان بىر تۈرك دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىش ئىدى.
1919 ـ يىلى 19 ـ مايدا باشلانغان مۇستەقىللىق ئۇرۇشى قانداقتۇر يالغۇزلا ئانادولۇنى بۆلىشىۋالماقچى بولىۋاتقان تاجاۋۇزچى دۆلەتلەرگە ۋە ئۇلارنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇش ئەمەس، بەلكى ئۆز نۆۋىتىدە يەنە، پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدىكى ھۆكۈمران كۈچلەرگە ۋە ئىمپېرايالىزىمغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇش ئىدى. مۇستاپا كامال ئاتاتۈركنىڭ رەھبەرلىكىدە تۈرك خەلقىنىڭ ئۆز مۇستەقىللىقىنى ۋە مۇقەددەس ۋەتىنىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرگەن ئۇرۇشى ئىدى.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇپ 15 يىلىدىن كېيىن 1938 ـ يىلى 20 ئىيۇندا، 19 ـ ماي كۈنىنىڭ دۆلەت بايرىمى سۈىپتىدە تەبىرىكلىنىشى رەسمىي قارار قىلىندى. ياشلارغا ئالاھىدە ئېتىبار بېرىدىغان ئاتاتۈركنىڭ خاھىشىغا بىنائەن ئازاتلىق ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشى دەپ قوبۇل قىلىنغان 19 ـ ماي، «ياشلار ۋە تەنتەربىيە بايرىمى» دېگەن نام بىلەن دۆلەت بايراملىرىمىز قاتارىدىن ئورۇن ئالدى. 19 ـ ماي ئۆز نۆۋىتىدە يەنە ئاتاتۈركنىڭ تۇغۇلغان كۈنىمۇ بولۇپ، بۇ ۋەجىدىن 1981 ـ يىلىدىن باشلاپ بۇ بايرام «ئاتاتۈركنى خاتىرەش كۈنى» دېگەن نام بىلەنمۇ تەبرىكلىنىپ كەلمەكتە.
http://www.trtuyghur.com/trtworld/uy/newsDetail.aspx?HaberKodu=9465bec9-5f5d-4342-9048-1277b7c91c18
چامغۇر يۇلۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بۇ ئاساسەن ئۇيغۇر يېزا ياشلىرى كوللېكتىپ ئوينايدىغان بىر خىل ئويۇن بولۇپ، ئۇنىڭ كۆڭۈل ئېچىش خاراكتېرىدىن تاشقىرى مەلۇم ئىجتىمائىي تۈسىمۇ بار. بۇ ئويۇندا بىر توپ ياشلار بىر تال موما ياغاچ، ياكى دەرەخنى نۇقتا قىلىپ، بىرسى ئۇنى قۇچاقلاپ ئولتۇرىدۇ. قالغانلىرى بىرىنىڭ بېلىگە بىرسى گىرە سېلىپ قۇچاقلاپ ئولتۇرۇپ، بىر ئۇزۇن گىرەلەشمە سەپ ھاسىل قىلىدۇ. بۇ ئۇزۇن سەپ بىر ئادەمنىڭ چامغۇرلۇقى بولۇپ يەنە بىرەيلەن <خاننىڭ ئەلچىسى> بولىدۇ.  ئەلچى سەپنىڭ ئارقا تەرىپىدىن بىر پۇتىنى كۆتۈرۈپ ئاقساپ كېلىپ <چامغۇر ئىگىسىدىن> <خاننىڭ قىزىنىڭ تويى بوپتىكەن. بىر باش چامغۇر بەرسۇن دەيدۇ> دەپ سورايدۇ. <چامغۇر ئىگىسى> بەرمەسلىكنىڭ تەرىپىنى قىلىپ <چامغۇر ئەمدى تكت قۇلاق بولدى، باش تارتقاندا كەلسىلە> دەيدۇ. <ئەلچى> ئاقسىغان پېتى قايتىپ كېتىپ، يەنە شۇ ھالەتتە قايتىپ كېلىدۇ ۋە بايىقى سۆزنى تەكرارلايدۇ. <چامغۇر ئىگىسى> ئىمكانقەدەر بەرمەسلىكنىڭ ئامالىنى قىلىپ يەنە قايتۇرۇۋېتىدۇ. كېلىپ - كېتىش بىر قانچە قېتىم تەكرارلانغاندىن كېيىن <چامغۇر ئىگىسى> <ئوتاپ، سۇلاپ ئۆزلىرى يۇلۇۋالسىلا> دەيدۇ. <ئەلچى> بىر - بىرىنى قۇچاقلاپ ئولتۇرغانلارنىڭ قېشىغا كېلىپ ئۇلارنىڭ سۇنۇپ ئولتۇرغان پۇتىنى تۇتۇپ قويۇپ: <ئۇتىدىم - سۇلىدىم، ئوتىدىم - سۇلىدىم> دەپ تەكرارلىغىنىچە ھەممە كىشىنىڭ پۇتىنى بىر قېتىمدىن تۇتۇپ سىلاپ چىقىدۇ. ئاندىن ئەڭ ئاخىرقى ئادەمدىن (چامغۇر) دىن باشلاپ يۇلۇشقا باشلايدۇ. قۇچاقلىشىپ ئولتۇرغانلاردىن كىمنىڭ قولى ئاجىراپ كېتىپ <يۇلۇنۇپ> كەتسە شۇ كىشى ئاقساق ئەلچى بولۇپ، چامغۇر تىلەپ كېلىدۇ. باشقىلار يەنە <چامغۇر> يۇلىۋېرىدۇ. ئويۇن زېرىككىچە شۇ تەرىقىدە داۋاملىشىۋېرىدۇ."
مۇقان قاغان
مۇقان قاغان (مىلادى 554-574) ئىستىدات ئىگىسى بولوپ كۆك تۈرك ئىمپېرىيىسىنىڭ كۈچىنى دۇنياغا مەشھۇر قىلدى ،مۇقان قاغاننىڭ تەختكە چىقىشى كۆك تۈركلەرئىمپىريىسنى قۇدرەتلىك ، سەلتەنەت دەۋرىگە كىرگنلكىدىن دىرەك بەردى.
مىلادى 554-يىلى مۇقان قاغان شەرققە يۈرۈش قىلىپ كۆك تۈرك چىگىرسىنى ئۇلۇق ئۇكيانغا يەنى ساخالىن ئارىلى كوريەنىڭ شىمالغا تۇتاشتۇردى. شەرققە يۈرۈشتىن قايىتقاندىن كىيىن ئورخۇن، سېلىنكا ،تۇغلا دەريالىرى بويدىكى ئورخون ئۇيغۇرلىرىنى (شەرقى تارماق ئۇيغۇرلار)،يىنسەي دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئىقىندىكى قىپچاقلارنى بويسۇندۇردى.
مىلادى 562-يىلى مۇقان قاغان ساسانىلار سۇلالىسى بىلەن بولغان دۇستلۇق مۇناسۋەتنى ئۇزدى .چۈنكى مۇنداق سەۋەپلەر بارئىدى ،1.چۈنكى يىپەك يولىنىڭ بىرقىسىم بۆلكى ساسانىلار تىرتۇريىسىدە ئىدى ،مەشھۇر يىپەك يولى ھوقوقىنى تالشش .2. ئاق ھۇن ئىپىريىسىنىڭ كۆپ قىسىم يەرلىرىنى ساسانلار ئىشخال قىلۋالغان ئىدى .3. 3قىتىم ئەۋەتكەن ئەلچىلەرنىڭ ئۆلتۈرلىشى. مۇقان قاغان مىلادى 565-يىلى غەربى چىگىرسىنى قارا دىڭىزغا تۇتاشتۇردى.
مىلادى 568-يىلى مۇقان قاغان ساسانلارغا قارشى ئىتتپاق تۈزۈش مەقسىتىدە شەرقى رىم ئىپىراتۇرى يوستئانII(مىلادى578-558 )گە ئەلچىلەر ئۆمىكى ئەۋەتتى. مىلادى 569-يىلى مۇقان قاغان قۇشۇنى خۇراسانغا بىسىپ كىرىپ ئىران قوشوننى تارمار قىلدى .،ھەمدە ساسانلارنىڭ ئاق ھون ئىپىريىسىنىڭ ئىشخال قىلۋالغان زىمىلىرىنى تەلتۆكۆس قايتۇرۋالدى ، شۇندىلا ساسانىلار سۈلھى تەلەپ قىلىپ ئولپان تۆلەيدىغان بولدى.
ئالىپ ئەرتۇڭانىڭ ،ئۇغۇزخاننىڭ ، باتۇرتەڭرقۇتنىڭ ئىزنى باسقان تۈرىكلەرنىڭ ئۇلۇق قاغانى مۇقان قاغان مىلادى 574-يىلى ئالەمدىن ئۆتتى.
زەمبۇرۇغ
真菌
زەمبۇرۇغ
thumb|زەمبۇرۇغ
قۇل
thumb قۇل (ئىنگ: bondman، خەنزۇچە: 虏)، ئىسىم ① تارس. ئېكىسپىلاتاتسىيە تۈزۈمىدىكى جەمئىيەتنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە خۇسۇسىي مۈلۈك – دۇنيا قاتارىدا ئېلىپ سېتىلغان، تەقدىرى پۈتۈنلەي قۇلدارغا قاراشلىق بولغان، ئۆزى ھېچقانداق ھوقۇق ۋە مال – مۈلۈككە ئىگە بولمىغان چاكار: قۇل بازىرى.
②كۆچمە. بىر كىمگە، بىر نەرسىگە قاتتىق بېرىلگەن كىشى، ئۇنىڭ پىدائىيسى: خوتۇن كىشى –تۆت تامنىڭ قۇلى (ماقال);
③ بەندە، دىنلارغا كۆرە تەڭرى ياكى تەڭرىلەرگە ئىبادەت، مەسئۇلىيەت ۋە ساداقەت بورچى بولغان جانلىق؛ بەندىچىلىك.
قارالسۇن
قۇلدارلىق تۈزۈم
جارىيە
27. «ئىللەتلىك ئۇيغۇر» ئەپسانىسى ئامېرىكىدا
1. ئامېرىكىدا كىم “ئىللەت“ لىرىنى بوينىغا ئالىدۇ؟
ئۇيغۇردىكى ”ئىللەتلەر“ نى ئوپراتسىيە قىلىش ئەۋج ئالغان چاغلاردا “تەڭرىتاغ“ دا ئېلان قىلىنغان ياپۇنىيە توغرىسىدىكى بىر ساياھەتنامىدىن ”ياپۇنلار تولىمۇ كەمتەركەن. باشقا مىللەت كىشىلىرىنى كۆرگەندە، ‘بىزنىڭ نېمە كەمچىلىكىمىز باركەن’ دەپ سوراپ تۇرىدىكەن“ دېگەن قۇرلارنى ئوقۇغىنىم ئېسىمدە. ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن شۇنچە جىق ياپۇن بىلەن مۇڭداشتىم، لېكىن بىرسىمۇ مىللىتىنىڭ كەمچىلىكىنى مەندىن سورىمىدى. ئاۋام ياپۇنلارلا ئەمەس، ئالى مەكتەپلەردە پروپېسسور بولۇپ ئىشلەۋاتقان ياپۇنىيەلىكلەردىنمۇ “ مىللىتىمنىڭ مۇنداق نۇقسانى بار“ دېگەن گەپنى ئاڭلىمىدىم. ياپۇن پروپېسسورلارنىڭ بەزىلىرى ھەتتا ياپۇنىيەنىڭ ئىككىنجى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ”شەرقى ئاسىيانى تەرەققى قىلدۇرىمىز“ دەپ نىقاپلىنىپ تەيۋەن ۋە شىمالى جۇڭگۇ خەلقىگە قىلغان ئاسمىلاتسىيە، قىرغىنچىلىق ۋە بۇلاڭچىلىقلىرىنى ئاقلاپ ئوتتۇرىغا چىقتى. ئۇلارچە ياپۇنلار جوڭگۇغا زامانىۋىيلىق ۋە تەرەققىيات ئېلىپ كەلگەنمىش، ياپۇن تىلىدا مائارىپ يۈرگۈزۈپ خەنزۇلارنىڭ زامانىۋىي تېخنىكا ئۆگىنىشىگە تۈرۈتكە بولغانمىش، پەقەت ئەينى دەۋردە خەنزۇ خەلقى قالاق بولغاچقا بۇ ئىلتىپاتنى چۈشەنمەي، تاجاۋۇزچىلىق، مۇستەملىكىچىك دەپ ئاتاۋالغانمىش.
”بىزدىكى نۇقسانلار“، ”بىزدىكى ئەبگالىق“ دېگەندەك تېمىلاردىكى ئەسەرلەر بازارلىق بولغان يىللاردا ئۇيغۇردىكى ”ئىللەت“ لەرنى تەنقىد قىلغان بىرەيلەن ”ئامېرىكىلىقلار ‘بەدبەشىرە ئامېرىكىلىقلار’ دېگەن كىتابنى ئەسايىدىل ئوقۇيدىكەن، ئەيپلىرىنى تۈزۈتىشكە دائىم تەييار تۇرىدىكەن، ئاپتۇرىنى تولىمۇ ھۆرمەتلەيدىكەن“ دەپ يازغان ئېدى. ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن كىتاپخانىلاردىن ئۇنداق بىر كىتاپنى تاپالمىدىم. ”بەدبەشىرە ئامېرىكىلىقلار“ دېگەن كىتابنى ئوقۇپ باققان بىرمۇ ئامېرىكىلىقنى ئۇچراتمىدىم. مەن ئۇچراتقان ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئۆزى ھەققىدىكى باھاسى ئىجابى ئېدى. پەقەت بىر ئۇيغۇرشۇناس پروپېسسور ئۇيغۇر ۋە ئامېرىكىلىق ستۇدېنتلار ھەققىدىكى پاراڭدا تاسادىپى ”سىلەردىن ئىچكىرىدە ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلارغا ئاجىزلارغا ئىچ ئاغرىتقاندەك مۇئامىلە قىلىنىپ، ئىتىبار قىلىنىپ مەجروھ قىلىنىدۇ، بىزدىن جوڭگۇغا بارغانلار چوڭ كۆرۈلۈپ، چوقۇنۇلۇپ ھاكاۋۇر قىلىۋېتىلىدۇ“ دېدى. يەنە بىر مۇئەللىم دەرس ئارىلىقىدا ئامېرىكىدا ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنى تەبىئى چوڭ بولۇش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قويۇۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ سەۋەبكارىنىڭ مائارىپ تىجارەتچىلىرى ئىكەنلىكىنى، ئامېرىكا جەمئىيىتىدە ھەممە نەرسىنىڭ تىجارەتكە ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقىنى سۆزلەپ قويدى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە ئامېرىكىدا سودىگەرلەر پەرزەنت تەربىيىسىگە دائىر نۇرغۇن مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپ، ئىنساننىڭ پۈتكۈل جانلىقلار دۇنياسىغا ئورتاق بولغان تەبىئى يېتىلىش جەريانىغا سۈنئىي ئارىلىشىۋالىدىكەن. بىر قېتىملىق دالا تامىقىدا بىر ئامېرىكىلىق دېھقان دوستۇم، “ بىز ئامېرىكىلىقلار ماشىنىللاشتۇرۇمىز دەپ ئىنساننىڭ ئىجاتكار بىر جۈپ قولىنى ناكار قىلدۇق. ھەممە نەرسە زاۋۇتلاشتۇرۇلۇپ تەبئىي مەھسۇلاتلار ئازلاپ كەتتى. ھۆكۈمەت بىزنى قوغۇدايدۇ دەپ ئۆزىمىزنى قوغۇداش ھوقۇقىمزىنى ساقچىغا تارتقۇزۇپ قويدۇق. بالىلىرىمزنى مەكتەپكە، ماشىنىمىزنى رىمنۇتچىغا تاشلاپ بېرىپ ئىجاتچانلىقىمىز، مەسئۇلىيەتچانلىقىمىز، مۇستەقىللىقىمىزدىن ئايرىلىپ قېلىۋاتىمىز. “ دەپ سۆزلەپ كەتتى. باشقىلار بۇ گەپلەرگە ئانچە قىزىقمىدى. كېيىن ئۇقسام بۇ ئادەمنىڭ ئىكىنزارلىقى تۈگەشكەن بولغاچقا ئاشۇنداق گەپلەرنى قېيداپ تولا دەيدىكەن. ئامېرىكىدىكى كۈنلىرىمدە شۇنچە دىققەت قىلىپمۇ، سوراشتۇرۇپمۇ ”بىزدە مۇنداق ئىللەتلەر بار“ دەپ بوينىغا ئالغان بىرمۇ ئامېرىكىلىقنى كۆرمۈدۈم.
ئامېرىكىدا ئوقۇش، ساياھەت قىلىش ۋە يىغىنلارغا قاتنىشىش جەريانىدا نۇرغۇن مىللەتتتىن بولغان كىشىلەر بىلەن ئۇچراشتىم. بۇنىڭ ئىچىدە ئوقۇغۇچىمۇ، مەمۇرمۇ، مۇئەللىممۇ ئىشقىلىپ جەمئىيەتتىكى ھەرساھە كىشىلىرىنىڭ ھەممىسى ئاساسەن تېپىلىدۇ. ھەيران قالغىنىم ھىچ بىر كىشى ”مىللىتىمدە مۇنداق ئىللەت بار“ دېگەن گەپنى دەپ باقمىدى. مەن بىر قىسىم مىللەتلەردىكى ”ئىللەتلەر“ ھەققىدە بەزىلەردىن ئاڭلىۋالغان ياكى ئوقۇغانلىرىمنى شۇ مىللەت كىشىلىرى ئالدىدا تىلغا ئالغىنىمدا، ”بۇنداق ئىش بىزدەك تارىخى ۋە رىيال قىسمەتكە مۇپتىلا ھەرقانداق مىللەتتە بار، بۇنى بىر مىللەتكە خاس كەمچىللىك دېيىشكە بولمايدۇ“ دېگەن جاۋاپقا ئېرىشتىم. بايقىشىمچە مۇستەبىت دۆلەت ئىران، سۈرىيە، سەئۇدى قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەنلەردە سىياسىيغا زىيادە سەزگۈلۈك، ئاشقۇن مىللەتچىلىك، تەبىقىچىلىك قاتارلىق ”ئىللەت“ لەر كۆپ ئۇچرايدىكەن. رۇسسىيە ۋە بۇرۇنقى سوۋېىت ئىمپىرىيىسىگە مەنسۇپ دۆلەتلەردىن كەلگەنلەردە يالغانچىلىق، چېقىمچىلىق، قۇلچىلىق، مۇناپىقلىق، پارىخورلۇق، نەيرەڭۋازلىق، ئېرقچىلىق، چوڭ مىللەتچىلىك قاتارلىق كەيپىياتلار ئومۇمىيكەن. ئامېرىكىدا مەن ئۇچراتقان زىيالىلارنىڭ چۈشەندۈرىشىچە بۇلارنى شۇ دۆلەتلەردىكى تۈزۈم كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇپ بىر خەلقنىڭ ”ئىللەت“ لىرى ھىساپلانمايدىكەن. غەيۋەتخورلۇق، كۆرەلمەسلىك، مەنمەنچىلىك قاتارلىقلار پۈتكۈل ئىنسانلارغا ئورتاق پىسخىك مەسىلىلەر بولۇپ كونكىرىت بىر خەلقنىڭ مەدەنىيىتى بىلەن مۇناسىۋەتسىز ئىكەن. مەن ئامېرىكىدا ”مىللىتىمىزدە ئۇنداق ئىللەت، بۇنداق نۇقسان بار“ دېگەن سۆزلەنمىلەرنى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭ ئاغزىدىنلا ئاڭلىدىم.
2. ئۇيغۇرلار نېمىشقا ئۆزىنى ئىللەتلىك سانايدۇ؟
مەن ئامېرىكىغا كېلىپ تۇنجى ئۇچراشقان ئۇيغۇرلار ماڭا ئۇيغۇرنىڭ ئىللەتلىرى ھەققىدە دادلاپ بېرىشتى. كېيىن باشقا ئۇيغۇرلاردىن “ ئۇيغۇرلار راستىنلا شۇنداق ئىللەتلىكمىدۇ؟ سىز مىللىتىڭىزدىكى ئىللەتلەر سەۋەبلىك ئامېرىكىدا باشقىلار ئالدىدا قىسىلدىڭىزمۇ؟“ دەپ سوراپ، پاراڭلىشىپ بىلىشىمچە، ئۇيغۇر يۇرتلىرىدىن چىقىپ ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان ئاق ياقىلىق ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ ھىچ قايسىسى ئۇيغۇرنىڭ بىرەر“ مىللىي ئىللىتى“ سەۋەبلىك باشقىلارنىڭ ئالدىدا ئوڭايسىزلىققا چۈشۈپ قالماپتۇ. شۇنداقتىمۇ ئۇلارنىڭ بىر قىسمى ئۇيغۇردا ئىللەتنىڭ كۆپلىكىگە قايىل ئىكەن. ئۇيغۇرلار نېمىشقا ئۆزىنى ئومۇمىيۈزلۈك ئىللەتلىك سانايدۇ؟
ئىللەت سانالغان پەزىلەت بىر كۈنى تاسادىپى ”2011-يىللىق ئامېرىكا ئۇيغۇرلىرىنىڭ نورۇزنى قۇتلاش مەرىكىسى“ نىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلغانلىق خەۋىرىگە كۆزۈم چۈشتى. سەۋەبى جامائەتنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن بىر ئۇيغۇر زىيالىسىنىڭ ئاتا-ئانىسىنىڭ ۋاپاتى نورۇزنى قۇتلاش مەرىكىسىگە توغرا كېلىپ قاپتۇ. شۇ سەۋەپتىن نورۇزنى قۇتلاش سەنئەت كېچىلىكى ئورنىغا نەزىر ئورۇنلاشتۇرۇلۇپتۇ. بۇ خەۋەر چاپلانغان مۇنبەردە بىرەيلەن ھاپلا شاپىلا ”زادى بىز ئۇيغۇرلارنىڭ دېموكراتىك ئېڭىمىز يوق. ھىسسىياتىمىزىنى ئەقىلنىڭ ئۈستىگە قويىمىز. بىر كىشىنىڭ ئاتا-ئانىسى ۋاپات بولسا ئۇيغۇرلارنىڭ نورۇزىنى نەزىرگە ئۆزگەرتىپ قويسا بولامدۇ؟“ دەپ سۇئال تاشلاپ قاقشاپ كېتىپتۇ. بۇ خەۋەرگە ئىككى كىشى مەسىلىنى ئۇيغۇرلاردىكى ”ئىللەت“ كە تارتىپ مولاھىزە قىغاندىن باشقا ھىچ كىم نارازى بولماپتۇ. مەنچە بۇنىڭدا ئەقىل بىلەن ئويلىسا ئۇيغۇرنىڭ ئىللىتى ئەمەس پەزىلىتى ئەكىس ئېتىدۇ. چۈنكى بايرام كېلىپ بولغىچە سەھنىگە چىقىپ ئۇسۇل ئويناش بوۋا-مومىلىرىمىزدىن قالغان ئۇدۇم ئەمەس. نەچچە مىڭ يىللىق نورۇز ئەنئەنىمىزدە نورۇز سەھنىگە چىقىپ ئۇسسۇل ئويناش بىلەن ئۆتكۈزۈلگەنمۇ ئەمەس. ھازىر بىزدىكى بايراملارنى سەنئەت كېچىلىكى بىلەن تەبرىكلەش بېيجىڭدا يىلدا بىر تەشكىللىنىدىغان ”چاغاننى تەبىرىكلەش سەنئەت كېچىلىكى“نىڭ ئېڭىمىزغا سىڭىپ كەتكەن شەكلى.
ئامېرىكىدا مەيلى مىلاد بايرىمى، مىننەتدارلىق بايرىمى ياكى دۆلەت بايرىمى بولسۇن ھىچ قايسىسى بايرام تېلۋىزورلاردىكى سەنئەت كۆرىكى بىلەن تەبرىكلەنمەيدۇ. بۇلارنى بىلىپ تۇرۇپ، ئامېرىكىدا تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇرنىڭ نورۇز سەنئەت كېچىلىكى ئورنىغا نەزىر ئالماشسا ئۇيغۇردىكى ”ئىللەت“ تىن قاقاشاپ كېتىشى مىللەتنى قارا قويۇق ئىنكار قىلىش خاھىشىنىڭ كىشىلىرىمزىنىڭ كاللىسىغا نەقەردەر چوڭقۇر ئورناپ كەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. مەنچە ئامېرىكدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بايرام مۇسۇبەتكە توغرا كېلىپ قالغان ۋاقىتتا بايرام بولسىلا تاراڭشىتىپ داپ چېلىپ ئۇسۇل ئويناشنى قويۇپ قېرىندىشىنىڭ قايغۇسىغا ھەمدەم بولۇشى، شېھىتلەرنى ياد ئېتىشى پەزىلەتنىڭ ئىپادىسى. ھېيىت بايرامدا تۇپراق بېشىنى يوقلاش، شېھىتلارنىڭ روھىغا دۇئا قىلىش، قۇرئان خەتمە قىلىپ ھاياتنىڭ چېكى، قىممىتى، ياراتقۇچىنىڭ ئۇلۇغلۇقى ھەققىدىكى سىر ئەسرارلارغا قۇلاق سېلىش ئەجدادلىرىمىزدىن قالغان مۇبارەك ئەنئەنە. ئەمەئىيەتتە سەنئەت كېچىلىكىنىڭ ئورنىغا نەزىرنىڭ ئالمىشىشى ئەسلى ئۇيغۇر كىملىكىگە يېقىنلاشقانلىقتۇر. بۇ مىسالدىن شۇ نەرسە ئايدىڭكى، ئامېرىكىدىكى بىر قىسىم كىشىلىرىمىزنىڭ ”ئىللەت“ دەپ قاقشاپ كېتىۋاتقىنى ئەسلى ئۇيغۇردىكى پەزىلەتتۇر. پەزىلەتنىڭ ئىللەت سانىلىشى زىيالىلىرىمىزنىڭ 1993- يىلدىن كېيىن ئۇيغۇرنى ئومۇمىيۈزلۈك ئىللەت كۆزەينىكىدە كۆزەتكەنلىكىدىن بولغان. نەتىجىدە كىشىلىرىمىز كۆڭلىدە ئۇيغۇرنى ئىللەتلىك مىللەت دەپ مۇقۇملاشتۇرۇۋالغان.
خۇدۇكسىرەشنىڭ سەۋەبلىرى ۋاشىڭتوندا تۇرىدىغان بىرسىدىن مۇنداق بىر ھىكايىنى ئاڭلىدىم. ئۇنىڭ بىر دوستى ۋەتەندىن كەپتۇ. ساھىپخان يېقىن ئەتراپتىكى ئۇيغۇرلارنى جاسۇس دەپ خۇدۇك ئالىدىغان بولغاچقا دوستىنى ھىچكىم بىلەن ئۇچراشتۇرماپتۇ. ھەتتا دوستى كەلگەن كۈنلەردە ئۆيىگە مىھمانمۇ چاقىرماپتۇ. بىر مەھەللىدە بىللە تۇرىدىغان بىر ئۇيغۇر قوشنىسى بار تۇرۇپ، ئۇ ھەقتە بىر ئېغىزمۇ تىنماپتۇ. مەن ئىچكىرىدە تۇرغان چاغلىرىمدا ئۇيغۇرلار بىر بىرىدىن ئوغرىمىدۇ، ئاقچىمىدۇ…دەپ گۇمان قىلىشتاتتى. مەن ئامېرىكا ۋە تۈركىيەدە ئۇچراشقان ئۇيغۇرلار بىر بىرىدىن ”جاسۇسمىدۇ“ دەپ گۇمان قىلىشىدىكەن. ھەتتا ئامېرىكىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلار جاسۇسلۇقنى مىللەتنىڭ نۇقسانى دەپ تونۇيدىكەن. ئامېرىكىدەك باشقىلار ھەققىدە ئۇچۇر توپلاش قانۇنغا خىلاپ دۆلەتتە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار جاسۇسلۇققا مەشغۇل دەپ گۇمان قىلغان ۋەتەنداشلىرىنى قانۇنغا تايىنىپ بىر تەرەپ قىلماي توختىماي گۇمان قىلىشىدىكەن.
ئامېرىكىدا بىر ئۇيغۇرنىڭ جاسۇس ئاتىلىپ قېلىشىدىكى پاكىتلار ئاجايىپ ئاددى. بىرسىنىڭ جاسۇس ئاتىلىشىدىكى سەۋەپ ئۇ كىشىنىڭ رەسىم تارتىشقا ئامراقلىقى، ئەمما تارتقان رەسىملەرنى ئىۋەرتىپ بەرمىگىنى ئىكەن، يەنە بىرسىنىڭ بولسا پات-پات ۋەتەنگە بېرىپ كېلىپ تۇرۇشى ئىكەن. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ جاسۇسلۇقنى مىللەتنىڭ ئىللىتى دەپ تونۇشى يېڭىلىق ئەمەس، ئاسماندىن چۈشكەنمۇ ئەمەس. مەن ئون نەچچە يىل بۇرۇن ”قەشقەردە بىخەتەرلىك ئورگانلىرى تارقىلىپ كېتىپتۇ، چۈنكى ھەممە ئادەم بىر بىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە مەسئۇل ئىكەن“ دېگەن گەپنى ئاڭلىغانىدىم. بۇنداق بىر بىرىدىن خۇدۇكسىرەيدىغان قىلىقلار ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان سەئۇدىلىقلار، پاكىستانلىقلار، ئىرانلىقلاردىمۇ خېلى يايغىنكەن. بىر كۈنى بىر جۈمەدە خاتىپ مۇسۇلمانلارنىڭ مۇھاجىرەتتىكى ۋەزىپىلىرى ھەققىدە توختالدى. جۈمەدىن كېيىن بىر پاكىستانلىق خۇتبە ھەققىدىكى قاراشلىرىنى قۇلۇقۇمغا پىچىرلاپ مېنى تولىمۇ بىئارام قىلدى. ئەمەلىيەتتە، ۋەھمىە يىگۈدەك ھىچ بىر گەپ بولۇنمىغان ئېدى. ئۇنداقتا بۇ پاكىستانلىق نېمىشقا قورقىدۇ؟ چۈنكى ئۇ پاكىستاندىن يېڭى كەلگەن، ئامېرىكىدىكى پىكىر ئەركىنلىكىگە كۆنۈپ بولالمىغان ئېدى. مۇستەبىت تۈزۈمدىكى ئەلدە ياشىغان كىشىلەردە ھۆرلۈكتىن خۇدۇكسىرەش، قورقۇش كېسىلى ئومۇمىيۈزلۈك بولىدىكەن. شۇڭا ئۇلار ئەتراپىدىكى ھەر قانداق ھادىسە ۋە كىشىدىن خۇدۇكسىرىشىدىكەن.
يەنە بىر مىسال. 2010-يىلى ئەتىياز ئايلىرىدا مەھەللىمىزدىكى باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ تاقىلىدىغانلىقى ھەققىدە خەۋەر تارقالدى. ئاتا-ئانىلار بۇ ئىشتىن كۆپ ۋايىم يىدۇق. ئاخىرىدا مەھەللىدىكى بىر قانچە كىشى ئاپرىلنىڭ ئاخىرقى ھەپتىسى نارازىلىق نامايىش قىلىش ھەققىدە چاقىرىق ئېلان قىلىشىپتۇ. نامايىش ۋاقتى يېقىنلاشقان كۈنلەردە بۇ ئىشىنى باشقا بىر شىتاتتا ياشايدىغان بىر ئۇيغۇر ھەمشىرىمزىگە دەپ بەردىم. ”نېمە، نامايىشقا قاتنىشىشقا تىزىملاتتىڭىزمۇ؟ سىزنىڭ نېمە كارىڭىز، خەق نامايىش قىلسا قىلمامدۇ؟ نېمە قىلىسىز ئارتۇق ئىشقا ئارىلىشىپ؟ بىر ئىش چىقىپ قالسا قانداق قىلىسىز؟“. بىر مۇنچە ۋەھىمىلىك ئەسكەرتىشلەردىن كېيىن نامايىشقا قاتناشماسلىققا قارار بەردىم. ھاياتىمدا بىر قېتىم بولسىمۇ نامايىشقا قاتنىشىپ بېقىش ئىستىكىمنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ياكى خەلقى ئەمەس، ئاللىقاچان ئامېرىكا پۇقرالىقىغا ئۆتكەن بىر ئۇيغۇر قېرىندىشىم خۇدۇكسىرەش ۋە قورقۇتۇش ئارقىلىق توسۇپ قويدى. نامايىشقا قاتنىشىپ كۆنمىگەن، نامايىش ئىمكانىيتى بولمىغان موھىتتا چوڭ بولغان كىشىلەر نامايىشتىن خۇدۇكسىرەيدۇ. بۇنداق خۇدۇكسىرەشتىن نامايىش مۇتلەق قانۇنلۇق دۆلەتكە كېلىپ ياشاۋېتىپمۇ قۇتۇلالمايدۇ. بۇ بىر دۇنياۋىي ھادىسە بولۇپ ئۇنى بىر بۆلۈك كىشىلەرنىڭ مىللىتىدىكى ئىللەت دەپ تونۇش ئىلمىيسىزلىكلا ئەمەس، ئادالەتسىزلىك بولىدۇ.
ئۇيغۇر ئامېرىكىغا ئەمەس، نەگىلا بارسا ئۆزىنى ئىللەتلىك سانايدۇ. بۇ ”ئىللەت“ لەرنىڭ بەزىلىرى ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرنىڭ پەزىلىتىدۇر، يەنە بەزىلىرى بەلگىلىك دەۋردىكى بەلگىلىك شارائىت كەلتۈۈرپ چىقارغان ئىجتىمائى كەيپىيات بولۇپ مىللىتىمىزدىكى ”نۇقسان“ بىلەن مۇناسىۋەتسىز. كۈزىتىشىمچە ئامېرىكىدا چوڭ بولغان ئىككىنچى ئەۋلاد ئۇيغۇرلاردا بۇنداق ئۇيغۇرنىڭ ”ئىللەت“ لىرىدىن كەمسىنىش ۋە گۇناھكارلىق تۇيغۇسى كۆرۈلمەيدىكەن. بەلكىم بۇ ئۇيغۇرنى ئىللەتلىك ساناشنىڭ ئىجتىمائى سەۋەبىنى چۈشىنىشكە ئۈندەيدىغان ئامىل بولۇشى مۇمكىن.
3. ئامېرىكىلىقلارنىڭ نەزىرىدە ئۇيغۇرلار ئىللەتلىكمۇ؟
مۇسۇلمان دۇنياسىدىكى سەھەرچى مىللەت
مەن ئامېرىكىغا كېلىپ ئۇزاق ئۆتمەي مارگارىت ئىسىملىك بىر پروپېسسور بىلەن تونۇشۇپ قالدىم. بۇ ئايال مۇسۇلمانلاردىكى تەسەۋۋۇپ (سوپىلىق) تەرىقىتىنى تەتقىق قىلىدىكەن. تەتقىقات جەريانىدا دۇنيادىكى مۇسۇلمانلار توپلۇشۇپ ياشايدىغان شەھەرلەرنى تولۇق ئايلىنىپ چىقىپتۇ. ئانا تۇپراقلىرىمىزنىڭ قەشقەر، خوتەن، كۇچا ۋە ئارتۇچ قاتارلىق بوستانلىقلاردا بىر قانچە ھەپتە ساياھەتتە بولۇپتۇ. پروپېسسورنىڭ خۇلاسىسى شۇ بولۇپتۇكى دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئىچىدە ئارتۇچ ئۇيغۇرلىرىنىڭ پاكىزلىقى، كۇچا ئۇيغۇرلىرىنىڭ سىلىقلىقى، خوتەن ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئىخلاسمەنلىكى، قەشقەر ئۇيغۇرلىنىڭ ئىشچانلىقى سېلىشتۇرغۇسىز ئىكەن. مەن ۋەتەندە كۆنگەن خىيالىم بويىچە “ ئۇيغۇرلاردا قانداق ئىللەت بار ئىكەن؟ ئۇيغۇرلار قايسى ئىللەتلىرى سەۋەبلىك خاراپ بولۇشى مۇمكىن؟“ دەپ سورۇدۇم. سۇئالىمغا ئۇ تولىمۇ ھەيران قالدى. “ ئىللەت دېگەن شەخستە بولىدۇ، مىللەتتە بولمايدۇ، مىللەتنىڭ خاراپ بولۇشىدىكى بىرىنجى ئامىل ئانا تىلدىن مەھرۇم قېلىش“ دەپ جاۋاپ بەردى. مەكتىپىمىزدىكى بىر قېتىملىق لېكسىيەدە بۇ ئايال غەرپتە ئىستانبولدىن يولغا چىقىپ پۈتۈن مۇسۇلمان شەھەرلىرىنى ئايلىنىپ دىيارىمىزغىچە كەلگەن كەچۈرمىشلىرى ھەققىدە توختالدى. پۈتۈن مۇسۇلمان شەھەرلىرىگە سېلىشتۇرغاندا ئۇنى ھەيران قالدۇرغان بىر ئىش، پەقەت ئۇيغۇر شەھەرلىرىدىلا تىرىكچىلىك بامدات بىلەن باشلىنىدىكەن. ئۇيغۇر شەھەرلىرىدە بامداتتىن كېيىن ئاشخانىلاردىن تاماق، دۇككانلاردىن لازىملىقلارنى سېتىۋالغىلى بولىدىكەن. دۇنيادىكى باشقا مۇسۇلمان شەھەرلىرىدە كۈن نەيزە بويى ئۆرلىمىگىچە كوچىدا ئادەم كۆرۈنمەيدىكەن. ئۇ لېكسىيەسىنى خۇلاسىلاپ“ئۇيغۇرلار دۇنيادىكى ئەڭ سەھەرچى مىللەت. ئۇلار ھاياتنى ئەڭ قىزغىن سۆيىدۇ. شۇڭا دۇنيادا يورۇق تاڭنى ئەڭ تەقەززالىق بىلەن، ئەڭ بالدۇر كۈتىۋالغۇچى مىللەت ئۇيغۇرلاردۇر“ دېدى.
مۈشۈكنىڭ ھەققىگىمۇ چاڭ سالمايدىغان مىللەت 2009 يىلى تومۇزدىن كېيىن ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى خەۋەلەر دۇنيانىڭ قىزىق نوقتىسىغا ئايلاندى. ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئۇچۇر تارقاتمىغان ئاخبارات قالمىدى. مېنى ئەڭ قىزىقتۇرغىنى ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسى تەقدىرى ھەققىدىكى دۇنياۋىي بەس مۇنازىرە ئەمەس، ئامېرىكىدىكى بىر تېلقانىلى تارقاتقان ”مۈشۈكنىڭ ھەققىگىمۇ چاڭ سالمايدىغان ئۇيغۇرلار“ ناملىق خەۋەر بولدى. خەۋەردە دېيىلىشىچە ئامېرىكىدىكى بىر شىتاتقا بەش ئۇيغۇر ماكانلاشقانىكەن. ئۇلار بىر كۈنى ئىشىك ئالدىدىكى ئەخلەتداندىن بىر قوتۇر مۈشۈكنى تېپىۋاپتۇ. ئىچى ئاغىرىپ ئۆيىدە بېقىپتۇ. قوتۇرىنى مايلاپ ساقايتىپتۇ. شۇندىن كېيىن بۇ مۈشۈك بىر قورۇدا ياشايدىغان بەش ئۇيغۇرنىڭ ئالتىنجى دوستىغا ئايلىنىپتۇ. ئامېرىكىلىق مۇخبىر بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئامېرىكىدا ئەڭ قىممەت قوي گۆشىگە ئامراقلىقىنى دەپ كېلىپ “ بۇ ئۇيغۇرلار تاماق ئەتسە مۈشۈكنىڭ ھەققىنى قوشۇپ ئالتە كىشىلىك تاماق ئېتىدىكەن، گۆش پۇشۇرسا مۇشۇكنىڭ نىسىۋىسىنى قوشۇپ سالىدىكەن“ دەپ تونۇشتۇردى. غەرپلىك مۇخبىرنىڭ ھەيران قالغىنى بۇ بەش ئۇيغۇرنىڭ مۈشۈكنى ھايۋانات دوختۇرخانىسىغا ئاپارمايلا ئۆزلىرى داۋالاپ ساقايتىۋەتكىنى بولۇپتۇ. مۇخبىر يەنە بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ قوي سويۇش، تاماق ئېتىش، تام قوپۇرۇش، يەر تېرىش قاتارلىق غەرپتە مەخسۇس مەكتەپتە ئۆگىتىلىدىغان ھۈنەرلەردىن خەۋەردارلىقىنى تەئەججۈپ ئىچىدە بايان قىلدى. خەۋەرنىڭ تۈگەنجىسىدە مۇخبىر كۆرۈرمەنلەرگە مۇنداق خىتاب قىلدى، “ ئامېركىلىقلار قىلىشىنى خالىمايدىغان تۆۋەن كىرىملىك، جاپالىق ئىشنى قىلىپ ياشاۋاتقان بۇ ئۇيغۇرلار سىزنىڭ ئەمەس مۈشۈكنىڭمۇ ھەققىنى يەۋالمايدۇ، ئىنسانغا ئەمەس ھايۋانغىمۇ ئازار بەرمەيدۇ، كىشىلەرگە ئەمەس ھەرقانداق جانلىققا باراۋەر مۇئامىلە قىلىدۇ، سىزلەرچە ئۇلارنىڭ نىداسىغا دۇنيانىڭ ئۈنسىز قاراپ تۇرۇشى نېمە ئۈچۈن؟“
ئامېرىكىدا تۇرۇرش جەريانىدا مەيلى تەتقىقاتچى زىيالىلار بولسۇن ياكى ئاخباراتچى بولسۇن ھىچ كىمدىن ”ئۇيغۇرنىڭ مۇنداق ئىللىتى باركەن“ دېگەن گەپنى ئاڭلىمىدىم. ئامېركىلىقلاردىنلا ئەمەس جۇڭگۇدىن كەلمىگەن ھىچ بىر مىللەتتىن ئۇيغۇرنىڭ نۇقسانلىرى ھەققىدە باھالارنى ئاڭلاپ باقمىدىم. پەقەت قارىمايدىن كەلگەن بىر قازاق ئايال مەندىن رەنجىپ يېقىن شىتاتتا ياشاۋاتقان بارلىق ئۇيغۇرلاردىن ئالاقىنى ئۈزدى. بىزنى ئەڭ غەزەپلەندۈرگىنى ”سىلەر ئۇيغۇرلار ناچار خەق بولغاچقا دۆلىتىڭلار يوق!“ دېگىنى بولدى. دېمەك ”ئىللەتلىك ئۇيغۇر“ ئەپسانىسى ئامېرىكىدا ياكى ئامېركىلىقلاردا ئەمەس، پەقەت جۇڭگۇدا ۋە جۇڭگۇدىن كەلگەنلەردىلا بازارلىق ئىكەن.
تۈگەنجە
يۇقارقى ھىكايەتلەردىن مەلۇمكى ئۇيغۇرنىڭ ئىللەتلىك سانىلىشى تاشقى دۇنيادا ھەقىقەت ئەمەس ئەپسانىدۇر. ۋەتەندىكى ئۇيغۇرنىڭ ئۆزىنى ئىللەتلىك سانىشى ئىككى سەۋەبتىن، بىرى ئايرۇپىلانلىقلار بىلەن ھارۋىلىقلارنىڭ رىقابىتىدىكى مۇقەررەر نەتىجە سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ئۇيغۇردىكى مىللىي كەمسىنىش يەنە بىرى ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ ئۇيغۇرنى سۆكۈپ يازغان ناباپ ئەسەرلىرى. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلار ئۆزىنى يۇقارقى سەۋەبلەرگە كۆرە ئىللەتلىك سانايدۇ. مۇساپىر ئۇيغۇرنىڭ تېنى يىراق قىرلاردا ياشاۋاتقان بىلەن ھىسسىياتى ۋە تەپەككۇرى يەنىلا چۆچەكچە ۋەيا تۇرپانچە بولىدۇ، يۇرتتىكى كەچۈرمىشلەرنىڭ قەلبىدە قالدۇرغان جاراھەتلىرى چەتئەللەردىكى ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ قىلىقىدا ئەكىس ئەتكەن بولىدۇ. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتالمىش مىللىتىمىزدىكى ئىللەتلەر ھەققىدىكى تونۇشلىرى ئۇيغۇر دىيارىدا 1993-يىللاردىن كېيىن شەكىللەنگەن ئىللەتچىلىك ئەدەبىياتىنىڭ مەھسۇلى. ئىللەتچىلىك ئەدەبىياتى گېزىت ژورناللارنى قاپلاپ، ناخشا بولۇپ سەھنىلەردە ئوقۇلۇپ، ئۈنلىنتىسى قىلىنىپ ئۆي-ئۆيلەرگىچە تارقىتىلغاچقا ئۇيغۇرنىڭ قەدىمى نەگە يەتسە ”ئۇيغۇردا ئىللەت كۆپ“ دېگەن ئەپسانە شۇ يەرلەردە ئېقىپ يۈرمەكتە. ئەمەلىيەتتە، ئۇلار ”ئىللەت“ دەپ داتلاۋاتقان ھادىسىلەر ئوخشاش سىياسىي ۋە ئىجتىمائى موھىتتا ياشايدىغان مىللەتلەرگە ئورتاق بولۇپ ئۇيغۇرلۇقنىڭ مەخسۇس ماركىسى ئەمەس.
ئالدىنقى: 28. قىينچىلىقنىڭ قۇدرىتى ۋە غالىپلىق
كـىيىنكى: 26. ئۇيغۇر كىمگە ئوخشىدى، كىمگە ئوخشايدۇ
Шималий Явропа
<div dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
шималий явропа (Nordic Europe)
"шималий явропа" сиясий вә җуғрафийилик аталғу болуп, шималий яврупа кеңишигә әза данийә, шивитсийә, норвигийә, финландийә вә исландийә қатарлиқ бәш дөләтни көрситиду. (юқарқи бәш дөләтин сирт мутләқ мухтарийәткә <аптордин :аптономийә> игә фаройи тақим аралириниму өз ичигә алиду.) шималий явропа ғәрбтә атлантик окян билән, шәрқтә шәрқий явропа билән, шималда шималий муз окян билән, җәнупта отура явропа билән тутишиду. омомий йәр көлүми 13милйон кивадрат метирдин артуқ. йәр шәкри түзләңлик, тағлиқ, көл, юмилақ ташлиқ, җиралиқ, егиз-пәс җилғилардин түзүлгән. шималий явропаниң көп қисим җайлири субфиризгид (Sub-frigid zone) қитә келиматиға тәвә болуп, қиш пәсли узун, темпиратора төвән, яз қисқа сәлкин болиду. шималий явропа дөләтлириниң нопус зичлиқи башқа явропа дөләтлиригә қариғанда көп төвән болуп, иқтисадий сәвийиси явропа бойичә әң юқиридур. данийә, шивитсийә қаратлиқ дөләтләрниң гәрәжданлар ишләп чиқириш омомий қимити дуняниң әң алдинқи қатаридидур. орманчилиқ, еликтир ениргийиси, төмур кан, белиқчилиқ, кемисазлиқ вә су трансипорт қатарлиқлар шималий явропаниң әнәнивий иқтисад әнзисидур. шималий явропаға мунасивәтлик аталғулар: 1. шималий явропа (Northern Europe) 1) тәбий җуғрафийилик мәниси: кәң мәнидин яврупаниң шималини көрситиду. алпис теғиниң шималидики раюнлардур. 2) антропогеографийилик мәниси: ғәрбий явропаниң шималини көрситиду. аманийә, голандийә, билгийә, лутсинборг, авистирйә вә шималий явропа бәш дөлитиду өз ичигә алиду.
хәлқара мунасивәт данийә: явропа иттипақиға әза, шималий атлантик окян әһди тәшкилатиға әза дөләт, явру райони әмәс. шивитсийә: явропа иттипақиға әза шималий атлантик окян әһди тәшкилатиға әза дөләт әмәс, явру райони әмәс. финландийә: явропа иттипақиға әза шималий атлантик окян әһди тәшкилатиға әза дөләт әмәс, явру райони. норвигийә: явропа иттипақиға әза әмәс, шималий атлантик окян әһди тәшкилатиға әза дөләт әмәс, явру райони әмәс.
чегридин кириш қаидиси 1.	шималий явропа вәтәндашлири шималий явропа кеңишигә әза дөләтләр ичидә һечқандақ рәсмийәт ишләтмәйду. ( чигра йоқ.) 2.	явропа итипақи гәрәжданлири данийә, финландийә вә шивитсийигә кириш үчүн кимликини болсила болиду (гиритсийә буниң сиртида). шивитсарийә, Liechtenstein, сан- марино вәтәндашлириға шималий явропа вәтәндашлиқи билән охшаш муамилә қилиниду. 3.	америка, японийә, биританийә бирләшмиси (әнгилийә, ерландийә, шотландийә, авистиралийә, канада... қатарлиқ дөләтләр), ватикан диний ордиси, балтид дөләтлири, ғәрбий силиванийә дөләтлири, һонгирийә, гиритсийә, сепрос, исраилийә, корийә вә көп қисим латин америка дөләтлири, аз бирқисим окянийә дөләтлири паспорт арқилиқ чигридин кирәләйду, лекин виза керәк қилмайду. 4.	җуңго, шималий корийә, ветнам, росийә, югуславийә дөләтлири қатарлиқ көп қисим асия вә совет итипақидин айрилған дөләтләр виза илтимас қилиши керәк.
уйғурлар
1.нопус вә көпүйиш : шималий явропа уйғурлар явропада бир қәдәр көп олтурақлашқан раюнларниң бири болуп, көп қисми җуңго шинҗаң раюнидин оқуш- тәтқиқад, сода- тиҗарәт, техникилиқ хизмәт, никаһ вә башқа сәвәбләр билән келип олтурақлишип вәтәндашлиққа өткәнләр болуп, тәхминән 5миң әтрапида уйғур яшайду. йеқинқи йилардин буян шималий явропадики уйғурлар нопуси тез көпийишкә башлиған болуп, көпийиш сәвәби асаслиқи тәбий көпүйүш, оқуш- тәтқиқад үчүн кәлгәнләрниң вәтәндашлиққа өтүши, шималий явропа уйғур вәтәндашлириниң әслий юртиға қайтип никаһлиқ болуп рәпиқисини елип келиши қатарлиқлардур. 2. иқтисад вә җәмийәт орни: шималий яврупадики уйғурларниң өз җайидики җәмийәт орни башқа көчмән миләтләргә қариғанда оттура-юқири сәвийидә болуп, көп қисминиң өз өйи, муқим хизмити бар. 3. диний етиқад: көп қисми ислам дининиң софизим мәзһипигә, аз қисми мәсиһийчиликкә, азсандикили атизмға ишиниду. 4. тил вә мәдәнийәт: мутләқ көп қисим уйғурларниң ана тили уйғур тили болуп, шималий яврупадики охшимиған дөләттики уйғурлар өзи турушлуқ дөлитиниң тилини билиду, көп қисми енгилис, хәнзу вә түрүк тиллирини билиду. шималий явропа уйғурлириниң көп қисми уйғур әнәнивий мәдәнийитини заманивийлаштуруп сақлап қалған болуп, аз бир қисими әрәб, фарис вә түрүкләрниң тәсиригә учирап кейиниш вә турмуш адәтлиридә уйғур милий әнәнисини йоқатқан. аз сандикиләр өзи вәтәндаш болған дөләтниң тәсиридә милий кимлики киризистә қалған.
баҗ вә параванлиқ шималий явропадики бәш дөләт типик параванлиқ дөлити болуп, юқири муаш, юқири баҗ вә юқири параванлиқ характеригә игә. шималий явропа дунядики парихорлуқ, чириклик әң аз район болуп, җәмийәт муқимлиқи кишини һәйран қалдуриду. рәис җумһур вә хан җәмәти әзалириниң аддий пуқралар арисида биргә сәп туруп талла базирида яки сода сарийида нәрсә- керәк сетивеливатқанлиқини көрүш мумкин. шималий явропаниң мунасивәтлик тәкшүрүш нәтиҗилиридин уларниң хушаллиқиниң мәнбәси баяшат иқтисад болмастин, бәлки абстракит болған аилә, сағламлиқ, достлуқ, ишәнч вә муһәббәт қаратлиқ анилар икәнликини көривелиш тәс әмәс. шималий явропа омумий дөләт кириминиң %30ни җәмийәт параванлиқиға ишлитидиған болуп, мәктәп йешидики һәрбир өсмүр һәр йили һөкүмәттин тапшуруп алидиған параванлиқ пули 10миң явру, һәрбир вәтәндаш мәйли қайси милләт болишидин қәтийнәзәр 24 яшқа тошуштин бурун дөләт параванлиқидин бәһирләнгән пули 160миң явру болуп, һәрқандан бир вәтәндашниң бу параванлиқтин бәһирлиниш һоқуқи бар. маарип гәрәжданларға һәқсиз болуп, пүтүн чиқим дөләтниң баҗ киримидин төлиниду.