cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شەرقىي تۈركىستان
مۇستەقىللىق دەۋرى
بۇ ياش دۆلەت ئۆزىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى ۋەزىيىتىنى كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچىنى ئىشقا سېلىپ تۇرغان چاغدا، چىننىڭ شىمال ۋە غەرب ۋىلايەتلىرىدە قوزغىلاڭ كۆتۈرۈب، مەغلۇب بولغان تۇنگانلاردىن 10 مىڭدەك مۇھاجىر قوشۇنى (توپى) شەرقىي تۈركىستانغا كېلىپ، ياقۇب بەگنىڭ ھىمايىسىگە ئۆتتى. ھىجرى 1292 ـ يىلى بۇ تۇنگانلارنى قوغلاپ كەلگەن چىن قوشۇنى چېگراغا كېلىپ تۇنگانلارنى قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى، ياقۇب بەگ بۇنى رەت قىلدى. شۇنىڭ بىلەن چىن قوشۇنى چېگرىدىن ئۆتۈپ تاجاۋۇز قىلىشقا باشلىدى. ياقۇب بەگ بۇ ئىشنى سۈلھى يولى بىلەن ھەل قىلىش ۋە چىننىڭ شەرقىي تۈركىستان دۆلىتىنى رەسمى تونۇشىنى قولغا كەلتۇرۇش خىيالى بىلەن، ئۇرۇشماسلىق ئۈچۈن قوشۇنىنى ئارقىغا چىكىندۈردى. چىن قوشۇنىمۇ بەك ئىلگىرىلىمەستىن، پاناھىغا ئۆتكەن تۇنگانلارنى قايتۇرۇپ بەرسە، قايتىپ كېتىش ۋەدىسى بىلەن قۇمۇلدا ئۇزۇن مۇددەت تۇردى. ياقۇب بەگ تۇنگانلارنى قايتۇرۇپ بېرىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئۇلارنى قوراللاندۇرۇپ ئۈرۈمچى ئەتراپىنى قوغداشقا ئەۋەتتى. تۇنگانلار چىن قاراۋۇللىرى بىلەن ئۇرۇش باشلىغاچقا، چىن قوماندانى بۇنى باھانە قىلىپ بۈيۈك ھۇجۇم باشلىدى. بۇ ئارىدا چىن قوماندانى جاسۇسلىرى ئارقىلىق يۇرت ئىچىگە قورقۇنچ سېلىش ۋە تەرەپتار پەيدا قىلىش ئۈچۈن ھەرىكەت باشلىدى. خائىنلاردىن خوتەن ۋالىسى نىياز بەگ چىن ھىيلىسىگە ئالدىنىپ، ھىجرى 1293 ـ (مىلادى 1876 ـ) يىلى ياقۇب بەگنى زەھەرلەب ئۆلتۈردى.
ياقۇب بەگنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئۇنىڭ ئىككى ئوغلى ۋە بىر ۋەزىرى ئوتتۇرىسىدا ئۈچتەرەپلىك تەخت تالىشىش جېدىلى چىقتى. بۇ يۈزدىن ئۇرۇش مەيدانىدىكى قوشۇن قايتۇرۇلۇپ، ئىچكى ئۇرۇشتا قوللىنىلدى. ئىككى يىل داۋام قىلغان بۇ ئىچكى ئۇرۇشتا ياقۇب بەگنىڭ چوڭ ئوغلى ھەققۇلى بەگ غەلىبە قىلىپ، تەختنى قولغا كەلتۈرگەن بولسىمۇ، ئەسكەرلەر پۈتۈنلەي كېرەكتىن چىققانىدى. مۇشۇ كۈننى تۆتكۆز بىلەن كۈتۈپ تۇرغان دۈشمەن قوشۇنلىرى، بېيجىڭدىن كەلگەن ياردەم بىلەن بىرلىكتە ھىجرى 1296 ـ (مىلادى 1878 ـ) يىلى ھەرىكەتكە كىرىشتى ۋە ھېچقانداق قارشىلىققا ئۇچرىماستىن ئۆلكىنى بېسىۋالدى.
مۇستەملىكىچى چىن ئىدارىسى مىللەتنى قىمىر قىلالماس ھالغا كەلتۇرۇش ئۈچۈن تولىمۇ قاتتىق ۋە ھىيلىگەرلىك تەدبىر قوللانغان بولۇپ، بۇ ماقالەمدە بۇنى تەپسىلى يېزىشقا ئورۇن يېتىشمەيدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۆلكىدە يېرىم ئەسىر ئىچىدە بىرەر مۇھىم قوراللىق ھەرىكەت يۈز بەرمىدى. پەقەت تۆت قېتىملا كىچىك ـ كىچىك قوراللىق ھەرىكەت يۈز بەرگەن بولسىمۇ، دەرھال چىققان يېرىدە بېسىقتۇرۇلدى.
كېيىنكى كۈنلەردىكى مۇستەقىللىق كۈرەش خاتىرىلىرى
ھىجرى 1350 ـ (مىلادى 1931 ـ) يىلى باشلانغان قوراللىق جەڭلەر دەسلەپتە چىن چېگرىسىغا تۇتاش بولغان قۇمۇل ۋىلايىتىدە مەيدانغا كەلدى. خوجا نىياز ھاجىم قوماندانلىقى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان بۇ ھەرىكەت چىن قوشۇنلىرىنى ئارقا ـ ئارقىدىن بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىش بىلەن پۈتۈن ئۆلكە بويىچە ئومومى بىرقوراللىق قوزغىلاڭ چىقىشى ئۈچۈن ئومومىيۈزلۈك بىر كەيپىيات ياراتتى. ئۇندىن كېيىن، ھىجرى 1351 ـ (مىلادى 1932 ـ) يىلى باشلىرىدا خوتەن ۋىلايىتىدە مېنىڭ نامسىز تەشەببۇسۇم بىلەن بىر يوشۇرۇن تەشكىلات قۇرۇلدى ۋە ھىجرى 1351 ـ يىلى شەۋۋال ئېيىنىڭ 17 ـ كۈنى، (مىلادى 1933 ـ يىلى 2 ـ ئاينىڭ 16 ـ كۈنى) قوراللىق قوزغىلاڭغا باشلىدۇق. مېنى بۇ قوراللق مىللى قوشۇنغا قوماندان قىلدى ۋە خوتەن ئەمىرى دېگەن ئۇنۋاننى بەردى. ئەسكەرلىكتىن ھېچقانداق بىر نەرسە بىلمىگەن ۋە بىردانە يېڭى قورالغا ئىگە بولمىغان بۇ مىللىي قوشۇنغا ئاللاھ ياردەم قىلدى. 4 ئايلىق ئۇرۇشۇش نەتىجىسىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئالتىشەھەر قىسمىنىڭ جەنۇبىنى تەشكىل قىلغان تۆت ۋىلايىتىنى ئەجنەبىلەرنىڭ مۇستەملىكىسىدىن قۇتقۇزدۇق.
1 ـ گەنسۇ ئۆلكىسىدە بىر گۇرۇھنىڭ باشلىقى بولغان ماجۇڭيىڭ دېگەن تۇنگان مۇكەممەل قوراللىق 10 مىڭ كىشلىك ئاتلىق قوشۇنى بىلەن شەرقىي تۈركىستانغا كىردى. ئاۋۋال بىزگە ياردەم ئۈچۈن كەلگەنلىكىنى ئېيتىپ، خوجا نىياز ھاجىم بىلەن كېلىشىم قىلغان بولسىمۇ، كېيىنچە مىللىي مۇستەقىللىقىمىزغا دۈشمەن بولغانلىقى ۋە ئۆلكىمىزنى كۆرۈنۈشتە چىنغا تەۋە بىر ۋىلايەت ھالىغا كەلتۈرۈپ، ئۆزىنىڭ ھاكىم بولۇش قارانىيىتى بارلىقى ئاشكارىلاندى. بۇنىڭ بىلەن ئوتتۇرىمىزدا ئۇرۇش باشلاندى ۋە بۇ ئۇرۇش ئاخىرغىچە داۋام قىلدى.
2 ـ چىنلىق باش ۋالى شىڭشىسەينىڭ نامىدا مەخپى چىن ـ سوۋېت كېلىشىمى ئىمزالاندى. بۇ كېلىشىم بويىچە سوۋېت تەرەپ ھاۋادىن ھەم قۇرۇغلۇقتىن شەرقىي تۈركىستانغا كىرىپ ھەم مىللىي قوشۇنغا ھەم تۇنگانلارغا قارشى ئۇرۇشقا كىرىشتى.
مانا بۇ ئىككى تەھدىتكە قارشى بىرلا ۋاقتتا ئۇرۇش قىلىشقا مەجبۇر بولغان، سان ۋە قورال جەھەتتە دۈشمەنلىرىدىن ئاجىز بولغان مىللىي مۇجاھىدلەر كۈندىن ـ كۈنگە ئېرىپ تۆگىمەكتە ئىدى. مەسىلەن: (ھىجرى 1353 ـ يىلى مۇھەررەم ئېيىنىڭ 8 ـ كۈنى (مىلادى 1934 يىلى 4 ـ ئاينىڭ 24 ـ كۈنى) مېنىڭ قوماندانلىقىم ئاستىدىكى 12 مىڭ كىشلىك قوشۇننىڭ كۆپ قىسمى يېڭىساردا 38 كۈن داۋام قىلغان ئۇرۇش نەتىجىسىدە بۇ قىسىمنىڭ قوماندانلىرى بولغان ئىككى ئىنىم بىلەن باراۋەر شەھىد بولۇپ تۆگىدى.
ھىجرى 1356 ـ (مىلادى 1937 ـ) يىلى ئابدۇنىياز دېگەن كىشىنىڭ قوماندانلىقى ئاستىدا بىر مىللىي ئىنقىلاب چىقىپ، ئالتىشەھەرنىڭ بىر قىسمى مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن بولسىمۇ، كېيىنچە چىن ـ رۇس بىرلەشمە قوشۇنى تەرىپىدىن باستۇرۇلدى.
ھىجرى 1356 ـ يىلى مۇھەررەم ئېيىنىڭ 2 ـ كۈنى (مىلادى 1944 ـ يىلى 10 ـ ئاينىڭ 7 ـ كۈنى) ئىلى ۋىلايىتىدە ئەلىخان تۆرەمنىڭ قوماندانلىقى ئاستىدا بۈيۈك بىر ئىنقىلاب چىقتى. بۇ مىللىي ئىنقىلاب چىن قوشۇنلىرى ئۈستىدىن پارلاق غەلىبىلەرگە ئېرىشىپ، بىر قانچە ئاي ئىچىدە ئىلى، چۆچەك ۋە ئالتاي ۋىلايەتلىرىنى پەتھى قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى ئېلان قىلدى. رۇسىيەدىن قورال سېتىۋېلىپ، ياخشى قوراللانغاندىن كېيىن، ئۈرۈمچىگە قاراپ ئىلگىرىلەشكە باشلىدى.
بۇ ئەسنادا چىن ھۆكۈمىتى رۇسىيەنىڭ دەللاللىقى بىلەن سۈلھى تەلەپ قىلدى. ئۇزۇن مۇزاكىرىدىن كېيىن كېلىشىم ئىمزالاندى. بۇسۈلھى بويىچە شەرقىي تۈركىستان چىنغا تەۋە بولۇپ، ئىچكى ئىشلىرىدا بىرخىل ئاپتونوم ئۇسۇلى بىلەن ئىدارە قىلىنىدىغان ۋە مىللىي قوشۇن ئۆز ئورنىدا قالىدىغان بولدى. بۇ سۈلھىگە ئاساسەن 25 ئەزادىن تەركىب تاپقان بىر ھۆكۈمەت قۇرۇلدى. ئەزالار سىياسى جامائەتلەردىن ۋە ئايماقلاردىن سايلاندى. مىللەتچى جامائەتتىن ئىككى دوستۇم ۋە مەن بولۇپ، جەمئى ئۈچ كىشى قاتناشتۇق.
بۇ كۈنگىچە قىلغان پائالىيەتلىرىمىز سىياسىي ساھەدە بولۇپ، ھەقىقىي مۇستەقىللىق غايىسىدە ئېلىپ بېرىلغان پائالىيەتلەر ئىدى.
قىزىل خىتاي ئىستېلاسى دەۋرى: مىلادى 1949 ـ يىلى 10 - ئايدا (ھىجرى 1369 ـ يىلى زۇلقەئدە ئېيىدا) شەرقىي تۈركىستاندىكى چىن قوماندانى تاۋ بىلەن ۋالى بۇرھان شەھىدىنىڭ كوممۇنىست چىنغا تەسلىم بولۇشى بىلەن ئىككىنچى قېتىم يۇرتىمىزدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولدۇق.
باشقىلار
جۇمھۇرىيەتلەر:
ئىزاھات
شەرقىي تۈركىستان ۋە مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى
مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا
Muhammad Emin Bughra مۇھەررىردىن: بۇ ماقالە مەرھۇم يولباشچىمىز مۇھەممەد ئەمىن بۇغرانىڭ 1963 ـ يىلى 4 - ئاينىڭ 13 ـ كۈنى تۈرك ئوچاقلىرىدا[1] تۈرك ئالىملىرى ئالدىدا سۆزلەپ ئۆتكەن ئىلمىي لىكسىيىسى بولۇپ، شۇ يىلقى شېپىگىراپ باسمىسىغا ئاساسەن نەشىرگە تەييارلاندى. ماقالىدىكى سان ـ سىفىرلار بۇنىڭدىن 37 يىل بۇرۇنقى سان ـ سىفىرلار دىن ئىبارەت بولسىمۇ، ماقالە بۈگۈنمۇ يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.
مۆھتەرەم ئەپەندىلەر! بۈيۈك تۈركىستاننىڭ شەرق قىسمىنى تەشكىل قىلغان شەرقىي تۈركىستان ئۆلكىسى، تۈرك دۇنياسىنىڭ شەرق تەرپىنىڭ تۆگەنجىسى دېگەن بولمايدۇ. چۈنكى ئۇنىڭمۇ شەرقىدە، چىن ئىچىدە ۋەسىبىرىيەنىڭ شەرقىدە يەنە بىر مۇنجە تۈرك قەبىلىلىرى ياشىماقتا.
تۈركىيەدىن بەك ئۇزاق مۇساپىگە جايلاشقان شەرقىي تۈركىستان جۇغراپىيىلىك يارىتىلىشىدا تەبىئىي توسالغۇلار بىلەن دۇنيادىن يىراق بولۇشى ۋە بىر ئەسىرگە يېقىن زاماندىن بىرى سىياسىي جەھەتتىن بەخىتسىزلىككە مۇپتىلا بولۇشى بىلەن تۈرك قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئىلمىي تەتقىقاتىنىڭ سىرتىدا قالماقتا ۋە ئۇلارنىڭ بۇ يولدىكى ئىلمىي ئېھتىياجلىرىنى تەمىن قىلىش ئۈچۈن توغرا ياكى خاتا مەلۇمات بەرگەن يات مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ كەلگەنلىكلىرى، ئەمما قانائەت ھاسىل قىلالمىغانلىقلىرى مەلۇم بولماقتا. بۇ يۈزدىن، بۇ ۋەتەننىڭ بىر پەرزەنتى بولۇش سۈپىتىم بىلەن، ھاياتىم بويىچە يېقىندىن قىلغان تەتقىق ۋە تەھقىقلىرىم ئىچىدىن بەزى خۇلاسىلەرنى ھۇزۇرۇڭىزلارغا سۇنماقچىمەن. بۇ ۋەسىلە بىلەن تۈرك زىيالىلىرىغا بىر سوۋغا تەقدىم قىلالىسام ئۆزۈمنى بەخىتلىك ھېساپلايمەن. بۇ ماقالەم تۆۋەندىكى ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ:
1) جۇغراپىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرى،
2) قىسقىچە تارىخى،
3) كېيىنكى ئىككى ئەسىر ئىچىدىكى مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى.
ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ
ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯩﺮﯨﻠﺪﯛﺭﮔﻪﻥ ﻛﯩﺸﻰ _ ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ
ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 1900 - ﻳﯩﻠﻰ 3 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 28 - ﻛﯜﻧﻰ ﭘﻪﯞﻗﯘﻟﺌﺎﺩﺩﻩ ﺑﯩﺮ ﺳﻪﯞﻩﺏ ﺗﯜﭘﻪﻳﻠﯩﺪﯨﻦ ، ﻗﯘﻡ ، ﺗﻮﭘﺎ ﺋﺎﺳﺘﯩﻐﺎ ﻛﯚﻣﯜﻟﯜﭖ ، ﻏﺎﻳﯩﺐ ﺑﻮﻟﻐﯩﻨﯩﻐﺎ 1500 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺋﺎﺷﻘﺎﻥ ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﺎﻳﻘﯩﻠﯩﺸﻰ ﺷﯩﯟﯨﺘﺴﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﺟﯘﻏﺮﺍﭘﯩﻴﻮﻥ ، ﺋﯧﻜﯩﺴﭙﯩﺪﯨﺘﺴﯩﻴﯩﭽﻰ ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻦ ( 1865 - 1952 )ﻧﻰ ﺑﯩﺮﺍﻗﻼ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻥ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺳﻪﻟﺘﻪﻧﻪﺗﻠﯩﻚ ﺗﻪﺧﺘﯩﮕﻪ ﭼﯩﻘﺎﺭﺩﻯ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺧﺎﺭﺍﺑﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ، ﺑﯩﺮ ﭼﻪﺕ ﺋﻪﻟﻠﯩﻚ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺩﯗﻧﻴﺎﯞﻯ ﺷﺎﻥ - ﺷﯚﮬﺮﻩﺗﻜﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﺸﯩﮕﻪ ﺷﻪﺭﺕ - ﺷﺎﺭﺍﺋﯩﺖ ﮬﺎﺯﯨﺮﻻﭖ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﺩﺩﻯ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ، ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ ﺑﺎﻳﻘﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﯩﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﻳﯘﺭﺗﺪﺍﺷﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻳﺎﺩﯨﻐﺎ ﻛﻪﻟﺪﻯ. ﺑﯘ ﺋﺎﺩﺩﯨﻲ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ ﺩﻩﻝ ﺑﯩﺰ ﻣﯘﺷﯘ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺪﻩ ﺗﻪﭘﺴﯩﻠﻰ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﻣﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ ﺗﯜﺳﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺷﻪﺧﺲ ، ﻟﻮﭖ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﯔ ﭘﻪﺧﯩﺮﻟﯩﻚ ﺋﻮﻏﻠﻰ ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ 1860 - ﻳﯩﻠﻰ ﻛﯚﻧﭽﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺳﺎﮬﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﭼﺎﺭﺍ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﻛﯚﻝ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﺪﻯ. ﺗﯚﻣﯜﺭ ﻛﯚﻝ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﻰ ﻛﯚﻧﭽﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎ ﺳﺎﮬﯩﻠﯩﺪﺍ ﭼﺎﺭﯞﯨﭽﯩﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﺋﻮﯞﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯩﺮﯨﻜﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﯩﭙﯩﻚ ﻟﻮﭘﻠﯘﻗﻼﺭﺩﯨﻦ ﺋﯩﺪﻯ. ﺷﯘﯕﺎ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﻛﯚﻝ ﻳﯧﯖﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺋﻮﻏﻠﯩﻐﺎ ﺩﻩﺭﻳﺎ - ﻛﯚﻟﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﺋﯜﺯﯛﭖ ، ﻛﯚﻛﺘﻪ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺧﺎﺳﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺑﺎﮬﺎﺭﺩﯨﻦ ﺋﻪﯓ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺩﯦﺮﻩﻙ ﺑﯧﺮﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪﺗﻨﯩﯔ ﺋﻪﺭﻛﻪ ﻗﯘﺷﻰ ﺋﯚﺭﺩﻩﻛﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﻗﻮﻳﺪﻯ.
ﺋﯚﺭﺩﻩﻛﻨﯩﯔ ﺑﻮﯞﯨﺴﻰ ﺋﻮﻣﺎﻕ ﺋﯚﺗﻪﯓ _ ﻗﯘﺭﯗﻗﺘﺎﻍ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻳﺎﻳﻼﻕ ( ﻳﻪﻧﻰ ﺷﯩﻨﺪﻯ _ ﻳﯧﯖﯩﻴﻪﺭ )ﺗﯩﻦ ﻛﻮﻧﺎ ﭼﺎﺭﺍﻏﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻠﯩﺸﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﯘﺳﺘﺎ ﺋﻮﯞﭼﻰ ، ﻣﺎﮬﯩﺮ ﺋﯩﺰﭼﻰ ﯞﻩ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻥ ﻗﻮﺷﺎﻗﭽﻰ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﯜﻙ ﻳﯧﺸﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﻪﻥ ﮬﺎﻣﺎﻥ ﺑﻮﯞﯨﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﺎﺗﯩﺴﯩﻐﺎ ﺋﻪﮔﯩﺸﯩﭗ ﺋﻮﯞﭼﯩﻠﯩﻖ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﯟﻩﺗﺘﻰ. ﺋﯘ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﯞﻩ ﻛﯚﻧﭽﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎ ﺋﯧﻘﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﻪ ﻳﯧﺮﯨﮕﻪ ﺩﯦﮕﯜﺩﻩﻙ ﺋﺎﻳﺎﻕ ﺑﺎﺳﺘﻰ. ﺋﻮﯞﭼﯩﻠﯩﻖ ، ﺋﯩﺰﭼﯩﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﺗﻮﻏﺮﺍﻕ ﻳﺎﻏﯩﭽﯩﺪﯨﻦ ﻛﯧﻤﻪ - ﻗﯧﻴﯩﻖ ، ﭼﺎﺭﺍ ( ﺗﻪﯕﻠﻪ ) ، ﺋﯧﮕﻪﺭ ﭼﯧﭙﯩﺸﻨﻰ ﭼﯚﭼﻪﻙ ( ﻳﺎﻏﺎﭺ ﺗﺎﯞﺍﻕ ) ، ﮬﺎﯞﺍﻧﭽﺎ ﺋﻮﻳﯘﺷﻨﻰ ، ﻗﻮﺷﯘﻕ ، ﭼﯚﻣﯜﭺ ﻳﺎﺳﺎﺷﻨﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﯟﺍﻟﺪﻯ. ﺋﯘ ﻟﻮﭖ ﺋﯧﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﭙﺘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺟﺎﯕﮕﺎﻟﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﺑﯩﭙﺎﻳﺎﻥ ﺗﻮﻏﺮﺍﻕ ﺋﻮﺭﻣﺎﻧﻠﯩﻘﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻠﯩﺸﯩﺶ ﺩﺍﯞﺍﻣﯩﺪﺍ ﺑﯩﺮ ﻗﻮﺭﻗﯘﻣﺴﯩﺰ ، ﻣﻪﺭﺩﺍﻧﻪ ﯞﻩ ﻣﯧﮭﺮﯨﺒﺎﻥ ﻳﯩﮕﯩﺖ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻳﯧﺘﯩﺸﺘﻰ. ﺋﯘ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﻮﯞﭼﯩﻠﯩﻖ ، ﺋﻮﻳﻤﯩﭽﯩﻠﯩﻖ ﻛﻪﺳﭙﻰ ﯞﻩ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺧﯘﻱ - ﻣﯩﺠﻪﺯﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﺗﺎ -ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ، ﻗﻮﻟﯘﻡ - ﻗﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﻳﯘﺭﺗﺪﺍﺷﻼﺭﻏﺎ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺋﯩﺸﻼﺭﻧﻰ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﻛﯚﭘﻨﯩﯔ ﺩﯗﺋﺎﺳﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﭼﻜﻪ ، ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﺴﻤﯩﻨﻰ << ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ >> ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﺷﻘﺎ ﺋﺎﺩﻩﺗﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﯧﻠﯩﺸﺘﻰ. ﻳﯩﮕﯩﺘﻠﯩﻚ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﻟﻮﭖ ﺋﯧﻠﯩﺪﻩ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﺭﺯﯗﻟﯘﻕ ﻳﯘﺭﺕ ﺋﻮﻏﻠﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻧﯩﺪﻯ.
ﺑﯘ ﺩﻩﻝ 1900 - ﻳﯩﻠﻰ 3 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 28 - ﻛﯜﻧﻰ ( ﭼﺎﺭﺷﻪﻧﺒﻪ ) ﺋﯩﺪﻯ. ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻦ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﮬﻪﻣﺮﺍﮬﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﺮ ﺗﯘﺭﻧﯩﯔ ﻳﯧﻨﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﺎﺭﺩﺍﯕﻠﯩﻘﺘﺎ ﻛﯧﺴﻪﻛﺘﻪ ﻗﻮﭘﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺋﻪﮔﻤﯩﻠﯩﻚ ﺑﯩﺮ ﻳﻪﺭﻧﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﭖ ﻛﻮﻻﻳﺪﯗ. ﺑﯩﺮ ﺋﯚﻳﻨﯩﯔ ﺋﯩﺸﯩﻜﻰ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﮬﯧﭽﻜﯩﻢ ﺋﯩﺸﯩﻜﺘﯩﻦ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺑﯧﻘﯩﺸﻘﺎ ﭘﯧﺘﯩﻨﺎﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺋﺎﺧﯩﺮﯨﺪﺍ ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻦ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﺋﯩﺸﯩﻜﺘﯩﻦ ﻛﯩﺮﯨﺪﯗ. ﻗﺎﺭﯨﺴﺎ ، ﺋﯚﻱ ﺋﯩﭽﻰ ﺋﺎﻧﭽﻪ ﭼﻮﯓ ﺋﻪﻣﻪﺱ. ﺋﯚﻳﺪﻩ ﺋﯚﺭﻩ ﺗﯩﻜﻠﻪﭖ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ، ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﻗﯘﭼﯩﻘﯩﻐﺎ ﺑﯩﺮ ﻛﻪﻟﮕﯜﺩﻩﻙ ﺑﯩﺮ ﻏﯘﻻﭺ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﭽﯩﻨﻰ ﺋﻮﻳﯘﭖ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ ﺳﺎﻧﺪﯗﻗﺴﯩﻤﺎﻥ ﺟﺎﮬﺎﺯﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﯨﺪﯗ. ﺋﯘﻧﻰ ﺳﯩﺮﺗﻘﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﻧﻰ ﻛﻪﺗﻜﯜﺯﯨﯟﯦﺘﯩﭗ ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻦ ﺋﯚﺯﻯ ﺋﺎﻏﺰﯨﻨﻰ ﺋﯧﭽﯩﭗ ﻛﯚﺭﯨﺪﯗ. ﻳﻪﻧﻪ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺋﯧﺘﯩﯟﯦﺘﯩﭗ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻣﺎﯕﯩﺪﯗ. . . ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻦ ﺳﯘ ، ﺋﻮﺯﯗﻕ ، ﻗﺎﺗﻨﺎﺵ ﯞﺍﺳﯩﺘﯩﻠﯩﺮﻯ ﭼﻪﻛﻠﯩﻤﯩﺴﻰ ﺗﯜﭘﻪﻳﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﻗﯧﺘﯩﻤﻘﻰ ﻛﯧﺰﯨﺸﻨﻰ ﺑﻮﻟﺪﻯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﻛﯧﻠﻪﺭ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻛﯧﻠﯩﺸﻨﻰ ﻛﯚﯕﻠﯩﮕﻪ ﭘﯜﻛﯜﭖ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﭼﯩﻘﯩﺪﯗ. ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯘ ﺧﺎﺭﺍﺑﻪ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻗﯧﺪﯨﺮﯨﭗ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﻟﯜﭖ ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻏﺎﻳﯩﺐ ﺑﻮﻟﻐﯩﻨﯩﻐﺎ ﻣﯩﯔ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯜﺯ ﻳﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻗﻪﺩﯨﻤﻘﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﻨﯩﭗ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﻰ ﺗﺎﯓ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯨﺪﯗ. ﺷﯘ ﻗﯧﺘﯩﻤﺪﺍ ﺑﯘ ﺧﺎﺭﺍﺑﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﭖ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺑﺎﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﯞﻩ ﻛﯚﻣﯜﻟﯜﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﯚﻳﮕﻪ ﻗﻮﺭﻗﻤﺎﻱ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺳﺎﻧﺪﯗﻗﺴﯩﻤﺎﻥ ﺟﺎﮬﺎﺯﯨﻨﻰ ﺗﯧﭙﯩﺸﯩﭗ ﺑﻪﺭﮔﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ، ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻦ ﺋﯚﺭﺩﻩﻛﻜﻪ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﻏﺎ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ ﻛﯚﭖ ﮬﻪﻕ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ. ﺑﯘ ﺩﻩﻝ ﺋﯚﺭﺩﻩﻛﻨﯩﯔ 38 ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ ، ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺗﻮﺧﺘﺎﺗﻘﺎﻥ ، ﺗﺎﺯﺍ ﻛﯜﭼﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﻪﺭﺩﻩﻡ ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﺪﻯ. ﺩﯦﻤﻪﻙ ، ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ 38 ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﭘﻪﯞﻗﯘﻟﺌﺎﺩﺩﻩ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﻳﻘﺎﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯧﯖﻰ ﺗﺎﺵ ﻗﻮﺭﺍﻟﻼﺭ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻼ ﺑﻪﺭﭘﺎ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 5 - ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻦ 15 ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺋﯩﺰ - ﺩﯦﺮﻩﻛﺴﯩﺰ ﻳﻮﻗﺎﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺑﯚﺷﯜﻛﻰ ، ﺳﯩﺮﻟﯩﻖ ﺗﻪﻛﻠﯩﻤﺎﻛﺎﻥ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ _ ﻛﺮﻭﺭﺍﻧﻨﻰ ﺗﯧﭙﯩﭗ ، ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﯚﭼﻤﻪﺱ ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ ، ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻨﮕﯩﻤﯘ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻥ ﺳﺎﮬﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺷﯚﮬﺮﻩﺕ ﺗﺎﺟﻰ ﻛﯩﻴﺪﯛﺭﮔﻪﻥ. ﺳﯩﯟﯦﻦ ﮬﯧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ 2 - ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﺋﯧﻜﯩﺴﭙﯩﺪﯨﺘﺴﯩﻴﯩﺴﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﻪﻣﻜﺎﺭﻟﯩﺸﯩﭗ 8 ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ << 1889 - 1902 - ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﻧﻰ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺷﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﻪﺭ >> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﺩﻭﻛﻼﺗﻰ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ، 1904 - ، 1907 - ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯗ ﯞﻩ ﺋﯚﻣﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻟﻮﭖ ﺋﯧﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﯘﺷﻪﻗﻘﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯧﻜﯩﺴﭙﯩﺪﯨﺘﺴﯩﻴﯩﺪﻩ ﺳﺎﺩﯨﻖ ﻳﻮﻟﺒﺎﺷﻠﯩﻐﯘﭼﻰ ، ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺩﻭﺳﺖ ، ﺋﯩﺸﻪﻧﭽﻠﯩﻚ ﻣﻪﺳﻠﯩﮭﻪﺗﭽﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯚﺭﺩﻩﻛﻨﯩﯔ ﺑﺎﻻ - ﭼﺎﻗﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﯘﺭﺗﯩﻐﺎ ﺋﯚﺯ ﻓﻮﻧﺪﯨﺪﯨﻦ ﻣﻪﻟﯘﻡ ﻣﯩﻘﺪﺍﺭﺩﺍ ﭘﯘﻝ ﺋﺎﺟﺮﯨﺘﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺸﻨﻰ ﯞﻩﺳﯩﻴﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ.
مۇھەممەد زەھرىددىن بابۇر
بابۇر (پارسچە: بابر،Bābur،[bɑːbʊr]) 1483-يىلى 2-ئاينىڭ 14-كۈنى تۇغۇلغان. ئىسمى مىرزا زاھىرۇددىن مۇھەممەد ، ھىندىستاندىكى موغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى. ئۇ ئايرىم-ئايرىم ھالدا دادىسى ۋە ئانىسى ئارقىلىق تىمۇر ۋە چىڭگىزخاننىڭ ئەۋلادى بولۇپ ئۇ سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى سۇلتان سەئىدخاننىڭ نەۋرە قىرىندىشى ئىدى.دىن 1530-يىلى 26-دېكابىر ۋاپات بولغان.
ﺋﯚﺭﺩﻩﻙ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ
ﭘﺎﻳﺪﯨﻼﻧﻐﺎﻥ ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪﺭ : (1) ﻣﯚﻳﺪﯨﻦ ﺳﺎﺑﯩﺖ : << ﻟﻮﭘﻨﯘﺭ ﺋﻪﺳﻠﯩﻤﯩﻠﯩﺮﻯ >> ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2003 - ﻳﯩﻞ 4 - ﺋﺎﻱ 1 - ﻧﻪﺷﺮﻯ
(2) ﻏﺎﻟﯩﭗ ﺑﺎﺭﺍﺕ ﺋﻪﺭﻙ : << ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ ﺋﯧﻠﯩﺪﻩ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﮬﺎﻳﺎﺕ >> ، ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﻧﯘﺳﺨﺎ
(3) ﺋﺎﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻦ : << ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ >> ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1998 - ﻳﯩﻞ 8 - ﺋﺎﻱ 1 - ﻧﻪﺷﺮﻯ
Braunshwéyg
right|thumb|250px|Braunshwéyg right|thumb|250px Braunshwéyg bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Braunshwéygning 245,810 nopusibar, 192.13 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.16°, xariki uzunluk 10°31, poqtamuri 38100–38126 rayonmuri 0531.
قىزىمنىڭ ئامېرىكىسى
ئامېرىكا يەسلىسىدىكى مەسئۇدە
ئامېرىكىدا ھەممە ئىش ئالدىن پىلانلىنىدىغان بولغاچ تەلىيى ئوڭدىن كېلىپ ئامېرىكىغا كېلىپ قالغان قىزىمنى يەسلىگە ئورۇنلاشتۇرالماي بېشىم قاتتى. مەن ئائىلەمنىڭ كېلەلەيدىغان ياكى كېلەلمەيدىغانلىقىغا بىر نەرسە دېيەلمىگەچ قىزىمنىڭ يەسلى ئىشىنىمۇ ئويلىشالمىغان ئېدىم. توختىماي سۈرۈشتۈرۈش نەتىجىسىدە ئاخىرى يەسلى مەسىلىسىمۇ ھەل بولدى. مەكتىپىمىزنىڭ بالىلار تەرەققىيات مەركىزىنىڭ يەسلىسى قىزىمنى قوبۇل قىلدى. قىزىم گەرچە ئامېرىكا پۇقراسى بولمىسىمۇ تۆۋەن كىرىملىك ئائىلىلەر بەھرىمەن بولىدىغان يارىدەم تۈرىدىن بەھرىمەن بولدى. يەنى، قىزىم ئوقۇيدىغان يەسلىدە ئېيىغا نەچچە مىڭ دوللار تۆلىگەن ئائىلىلەرنىڭ بالىلىرىمۇ، بىزدەك ئىشلىشى ئىجازەتسىز بولغان، مۇكاپاتقا تايىنىپ ياشايدىغان ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىمۇ ئوخشاش شارائىتتا تەربىيەلىنەلەيتتى. يەسلىگە تىزىملاتقىلى بارغاندا كىرىم ئىسپاتىمنى تاپالمىغان ئېدىم، خىزمەتچى خادىم " ساڭا ئىشىنىمىز، ئىسپاتنى تاپالىغاندا ئېلىپ كەلسەڭ بولىدۇ، قىزىڭ يەسلىگە كېلىۋەرسۇن" دېدى. ئۈرۈمچىدە شىنجاڭ ئۇنۋېرىستىتى ئاسپىرانتلار باشقارمىسى دېپلۇمىمغا خاتا يېزىپ قويغان ئىسمىمنى ئوڭشىتىمەن دەپ ھەپتە ئاۋارە بولغانتىم. دېپلۇم ۋە كىملىكتىكى ئىسمىم، رەسىمىممۇ مېنىڭ مەزكۇر كىشى ئىكەنلىكىمگە ئىسپات بولالمىغانتى. مەندەك بىر چەتئەللىكتىن نە پاسپورت نە باشقا ئىسپات تەلەپ قىلماي قىزىمنى پۇقرالىرى بىلەن ئوخشاش مۇلازىمەتتىن بەھرىمەن قىلىۋاتقان بۇ دۆلەتكە ۋە بۇ دۆلەتتىكى ئىنسانىي ھۆرمەت ۋە ئىشەنچنى ئاپتاپتەك ھەممىگە تەڭ يەتكۈزىدىغان كىشىلەرگە ئىچ-ئىچىمدىن زوقلاندىم. قىزىم دادىسنىڭ ئوقۇغۇچىلىقى، پۇلسىزلىقى سەۋەبلىك يەسلىسىز قالمىدى، ياكى ئىمتىيازلىق ئائىلىلەرنىڭ بالىلىرى ئالدىدا بويۇن قىستۇرۇلمىدى. ئامېرىكىدا بالىلارنىڭ بۇنداق پۇرسەتتىكى باراۋەرلىكى مېنى قايىل قىلدى. ئىنگىلىزچە تەلەپپۇزى ۋە ئىسمىدىن سىلاۋىيان تىللىق بىرەر دۆلەتتىن كەلگەنلىكى چىقىپلا تۇرىدىغان خادىم قىزىمنى رەسىمگە تارتىپ بولۇپ، بىزگە بىر پاتمان جەدىۋەللەرنى تۇتقۇزۇپ قوبۇللاش رەسمىيەلىرىنى تاماملىدى. جەدىۋەلگە قارىدىم، توۋا بۇ يەسلىدىكىلەرنىڭ ئەستايىدىللىقىنى! قىزىمنىڭ قايسى رەڭگە ئامراقلىقىدىن تارتىپ، قانداق تاماقنى ياخشى كۆرىدىغانلىقىغىچە، قانداق قىلىقنى كۆپ قىلىدىغانلىقىدىن تارتىپ تۇنجى دېگەن سۆزىگىچە ھەممىنى يېزىشىمىزنى تەلەپ قىلغان ئېدى. قىزىمىزنىڭ بەزى ئالاھىدىلىكلىرىنى بىزمۇن ئانچە تەپسىلى بىلمەيدىغان بولغاچ چوڭلاردى سوراشتۇرۇپ بۇ جەدىۋەللەرنى تولدۇرۇشقىلا بىر كۈن كەتتى. جەدىۋەللەر ئىچىدە تاسادىپى ئەھۋال كۆرۈلگەندە قانداق قىلىش ھەققىدىكى ۋاراق مېنى ئويلاندۇردى، جوڭگۇدا مەيلى مىللىتىمىزدە بولسۇن ياكى باشقا مىللەتلەردە بولسۇن تاسادىپى ھادىسىلەرگە قانداق تاقابىل تۇرۇش ھەققىدە نە شەخسىي تەييارلىق نە ئىجتىمائى مۇلازىمەت سىستىمىسى يوقنىڭ ئورنىدا ئېدى. ئامېرىكىدا بۇ ھەقتىكى تەربىيە ۋە ئەسكەرتىش يەسلىدىن باشلىنىدىكەن.
ئاۋغۇستنىڭ ئۈچىنچى ھەپتىسى قىزىمنى يەسلىگە ئېلىپ باردىم. چىراي تۇرىقىدىن ساغلاملىقى چىقىپلا تۇرىدىغان ئالتۇن چاچلىق چىرايلىق بىر قىز ۋە ئۇيغۇرغا سەل ئوخشاپ قالىدىغان ئىسپانچىراي يەنە بىر قىز بىزنى قىزغىن كتىۋالدى. بىرسى ساغلاملىق تەكشۈرۈش ئۈسكۈنىسى بىلەن قىزىمنى بىرەر قۇر تەكشۈردى يەنە بىرى قىزىمغا مەخسۇس تەييارلانغان ئىشكاپنى كۆرسەتتى. ئىشكاپنىڭ ئۈستىگە قىزىمنىڭ رەسىمى ۋە " مەسئۇدە خۇش كەلدىڭىز" دېگەن ئۇيغۇرچە خەت يېزىلغان ئېدى. ئۇيغۇرچە خەتنى كۆرۈپ كۆزۈمگە ئىشەنمەي قالدىم. سوراپ بىلدىمكى، يەسلىدىكى يېتەكچىلەر قىزىمنىڭ ئۇيغۇرلىقىنى بىلگەندىن كېيىن ئاتايىن توردىن قارشى ئېلىش مەنىسىدىكى ئىنگىلىزچە جۈملىگە ئاساسەن بۇ ئۇيغۇرچە جۈملىنى تېپىپ بېسىپ چىقىرىپ چاپلاپ قويۇپتۇ.
يەسلى مۇنداق ئۈچ بۆلۈم ۋە بىر چوڭ مەيداندىن تەركىپلەنگەنىكەن. بىرىنجى بۆلۈم بالىلارنىڭ ئويۇنچۇق ئويناش، ھىكايە ئاڭلاش، ناخشا ئوقۇش، مۇزىكا چېلىش، دېكلاماتسىيە قىلىش، رەسىم سىزىش، ئۆي ئىشى قىلىش، قول ھۈنەر قىلىش قاتارلىق پائالىيەتلىرىگە ماس بېزەلگەن ۋە ھازىرلارنغان بولۇپ تولىمۇ ئازادە بىر زال ئىكەن. ئىككىنجى بۆلۈم ئاتا-ئانىلار ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ بالىلارنىڭ خۇي، قىلىقلىرىنى ۋە گەپ سۆزلىرىنى كۆزتىشى ئۈچۈن ھازىرلارنغان بولۇپ بالىلار كۆزەتكۈچىلەرنى كۆرەلمەيدىكەن. ئۈچىنجى بۆلۈم بالىلارنىڭ سىرىتتا ئويناش ئىمكانىيىتى بولمىغان ئەھۋالدا ئوينايدىغان زالى بولۇپ سىرىتتكى چوڭ مەيداندا بار ھەممە ئويۇنچۇقلار تەقلەنگەن ئىكەن. ئوچۇقچۇلۇقتىكى چوڭ مەيدانغا تۈرلۈك ئەسلەھەلەر ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، تۈرلۈك تەنتەربىيە ئۈسكۈنىلىرىنىڭ كچىكلىتىلگەن شەكىللىرىمۇ كۆزگە چېلىقىدىكەن، ئادەمنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتىدىغىنى ئامېرىكىچە فۇتبول بىلەن ۋاسكىتبول ئىكەن. مەن بۇلاردىن ئامېرىكىنىڭ دۇنيا تەنتەربىيە ساھەسىنى يېتەكلەپ كېتىۋاتقان كارامىتىنىڭ سىرىنى ئاڭقارغاندەك بولدۇم. ئويۇنچۇقلار ئاساسەن بىر كىشىلىك، ئىككى كىشىلىك، ئۈچ كىشىلىك ۋە كۆپ كىشىلىك قىلىپ لايىھەلەنگەن بولۇپ، مەنچە بۇ بالىلاردا كىچىكىدىن ھەمكارلىق، ماسلىشىش ۋە دوستلۇق روھىنى يېتىلدۈرۈش ئۈچۈن بولسا كېرەك. بۇ كىچىك بالىلارغا مۇشۇنداق ئويۇن ئارقىلىق ھەمكارلىقنىڭ موھىملىقىنى كىچىكىدىن سىڭدۈرمەي، ھە دېسە ئىتتىپاقلىققا دائىر شۇئارلارنى يادىلاتقاننىڭ قانچىلىك ھاماقەتلىك ۋە زوراۋانلىق ئىكەنلىكنى ھىس قىلغانچە يۈرۈكۈم سىقىلىپ كەتتى. قۇلاق تۈۋۈمدە لۇشۈن ئەپەندىنىڭ « بالىلارنى قۇتقۇزىۋالايلى!» دېگەن ياڭراق ساداسى جاراڭلىدى. بىز قوراملىقلارغۇ شۇ ھاماقەتلىك ۋە زوراۋانلىقنىڭ قۇربانى بولۇپ شىرىكلىشەلمەي، شىركەتلىشەلمەي ئىللەتلىك ئۇيغۇرنىڭ ئىتىپاقسىزلىقىدىن قاقشاپ ئۆتۈپ كەتتۇق، ئىتىپاقلىق شۇئار بىلەن ئەمەلگە ئاشامدۇ؟ دەرسلىكلىرىمىز، دەرسخانىمىز، ئوقۇتۇقۇچىلىرىمىز بالىلارنىڭ ئۆملۈك روھىنى يېتىلدۈرۈشتە نېمە قىلالىدى؟ مىللەتنىڭ بىز كۈتكەن ساغلام روھىي مائارىپسىز، تەربىيەسىز، كىچىكىدىن يېتەكلەشسىز قېلىۋاتسا، يەنە ئىللەتشۇناسلىق قىلىۋېرىشنىڭ، مىللەتنى ئۇنداقچى مۇنداقچى دەۋېرىشنىڭ نېمە پايدىسى؟ بالامغا قارىدىم، كۆز ئالدىمغا مىڭلىغان ئۇيغۇر بالىلىرى كەلدى، ئۇلارنىڭ سەبى بېقىشلىرىدىن ئەقىل، شوىلۇق، مېھىر ئۇرغۇپ تۇراتتى.
ئامېرىكا يەسلىسىدىكى مەسئۇدە(1)(داۋامى)
ئامېرىكا يەسلىسىدكى مەسئۇدە(2)
- "ئەزىمەيدۇ، دەيسەن"
ئامېرىكىلىقلارنىڭ "رەخمەت"، "ئەرزىمەيدۇ" دېگەن گەپلەنى داۋاملىق دەيدىغانلىقىنى بىلسەممۇ بۇنىڭ يەسلى تەربىيىسىدىن قايناقلانغان ئادەت ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىكەنمەن.
ئالدىنقى: مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
كـىيىنكى: ئۇيغۇردا جىنسىيەت يامراپ كەتتىمۇ؟
شۆھرەت مۇتەللىپ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ۋۇجىڭ(ئويۇنچى)
ۋۇجىڭ 1974-يىلى 4-ئاينىڭ 3-كۈنى بېيجىڭ دا تۇغۇلغان. بېيجىڭ تەنتەربىيە ئۇنىۋىرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن بولۇپ، جۇڭگونىڭ ئاتاقلىق كىنو ئارتىسى ۋە رېژىسسورى.
شۆھرەت مۇتەللىپ
قىسقىچە تەرجىمىھالى
ئۇيغۇر بىئولوگىيە ئالىمى شۆھرەت مۇتەللىپ سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى ئالمۇتا شەھىرىدە تۇغۇلغان بولۇپ، 1995-يىلى ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىغا كەلگەن. ئۇ 1987-يىلى روسىيىنىڭ موسكۋا شەھىرىدىكى تىمىرىئاسەۋ ئاكادېمىيىسىدە (Timiriasev Academy, Moscow, Russia) كۆپىيىش بىئولوگىيىسى پېنىدىن ماگىستېرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1994-يىلى، يەنە رۇسىيە تىببىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ (Russian Academy of Medical Sciences) تېببىي گېنېتىكا تەتقىقات مەركىزىدە يېتىلىش گېنېتىكىسى (Developmental Genetics) ۋە غول ھۈجەيرە (Stem Cell Biology) بىئولوگىيىسى پېنىدە دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغان. كېيىن ئۇ گېرمانىيىنىڭ مۈنستېر ئۇنىۋېرسىتېتىغا كېلىپ، غول ھۈجەيرە ۋە گېن تەرەققىياتى بىئولوگىيە ساھەسىدە دوكتور ئاشتى باسقۇچىدىكى تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان.
تەتقىقات مۇۋاپپىقىيىتى
1997-يىلىدىن ھازىرغىچە ئامېرىكا ئورىگون شىتاتى ساغلاملىق ۋە ئىلىم-پەن ئۇنىۋېرسىتېتى، ئورىگون شىتاتى دۆلەتلىك پرىماتلار تۈرىدىكى ھايۋاناتلار يادرو كۆچۈرۈش ۋە غول ھۈجەيرە تەتقىقات مەركىزىدە مۇئاۋىن مۇدىر، تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. ئامېرىكىلىق ئالىم، دوكتۇر شۆھرەت مۇتەللىپ 10 نەچچە يىلدىن بۇيان تۆرەلمە غول ھۈجەيرە ئىلىمىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان بولۇپ، ئۇ رەھبەرلىك قىلىۋاتقان تەتقىقات گۇرۇپپىسى ھۆجەيرە يادروسىنى كۆچۈرۈش تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ مايمۇن تۆرەلمىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك كىلونلاپ چىققان. بۇ ئالىملارنىڭ تۇنجى قېتىم پرىماتلار تۈرىدىكى ھايۋاناتلارنىڭ تۆرەلمىسىنى كىلونلاپ چىقىشىدۇر (ئەنگىلىيە «تەبىئەت ژۇرنىلى» 2007-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنى ).
ۋۇجىڭ(ئويۇنچى)
ھەققىدە
1989-يىلى بېيجىڭ شەھەرلىك چامباشچىلىق ئەترىتىگە كىرگەن.
شۆھرەت مۇتەللىپ
تەتقىقات مۇۋاپپىقىيىتى
كورىيە ئالىمى خۇاڭ يۈشى(黄禹锡) ئىلگىرى ئىنسانلار تۆرەلمىسى تەتقىقاتىدا ساختىلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن، سانلىق مەلۇماتلارنى ئانالىز قىلىش، كەسىپداشلىرىنىڭ باھالاش پىكىرىدىن باشقا يەنە ئەنگلىيە «تەبىئەت» ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى ئاۋىسترالىيە مۇناش ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئالىمى دېۋىد.كىلام ۋە ئۇنىڭ خىزمەتداشلىرىدىن گۇرۇپپا تەشكىللەپ، شۆھرەت مۇتەللىپنىڭ تەتقىقات نەتىجىسىنى تەكشۈرگەن. ئۇلار ئوخشاش ئۇسۇل بىلەن تەجرىبە ئىشلەپ تۆرەلمىنى يېتىشتۈرۈپ ئىسپاتلاپ چىققان.
ۋۇجىڭ(ئويۇنچى)
ھەققىدە
1994-يىلى مەملىكەت بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن چامباشچىلىق مۇسابىقىسىدە، ئۆزىنىڭ قابىلىيىتى بىلەن چېمپىيون بولغان.
شۆھرەت مۇتەللىپ
تەتقىقات مۇۋاپپىقىيىتى
چاشقاندىن پرىماتلار تۈرىدىكى ھايۋانات-مايمۇننى كىلونلاپ چىقىش، بۇ ھەقىقەتەنمۇ چوڭ بۆسۈش بولۇپ، ئامېرىكا ھۈجەيرە يۇقىرى تېخنىكا تەتقىقات مەركىزىدىكى ئالىم لوبېرت يۇقىرى باھا بېرىپ مۇنداق دەيدۇ. «پرىماتلار تۈرىدىكى ھايۋاناتلارنى كىلونلاش چىقىش، ئىنتايىن چوڭ توسالغۇدىن بۆسۈپ ئۆتكەن بىلەن باراۋەر».
تۆرەلمە غول ھۆجەيرىسى «ئۇنىۋېرسال ھۈجەيرە» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ ھەرقانداق تۈزۈلۈشتىكى ھۆجەيرىلەرنى پارچىلىيالايدىغان بولغاچقا، تىببىي ساھەدە ئىنتايىن زور قوللىنىشچانلىققا ئىگە. «تەبىئەت» ژۇرنىلى باھا بېرىپ مۇنداق دەيدۇ: ئالىملارنىڭ پرىماتلار تۈرىدىكى ھايۋاناتلارنى كىلونلاپ غول ھۈجەيرىسىنى ئايرىپ چىقىشى، داۋالاش تۈرىدىكى كىلونلاش تېخنىكىسىدا يېڭى بىر سەھىپە ئاچتى.
ۋۇجىڭ(ئويۇنچى)
كەسپى ھاياتى
2001-يىلى «جىياڭشەن ئوغۇل-قىزلىرى» ناملىق تېلىۋىزىيە-تىياتىردا باش رول ئالغان.
شۆھرەت مۇتەللىپ
ئاكادېمىك نەتىجىلىرى
ئۇنىڭ تەھرىردىن ئۆتكەن (خەلقئارادا ياكى ئامېرىكىدىكى يىغىنلاردا ئوقۇغان ماقالىسىدىن سىرت) ماقالىسى 26 پارچە، 4 پارچە كىتاب يازغان. بىر پاتېنتى بار. ھازىر 6 تەتقىقات تۈرىنى ئىشلەۋاتىدۇ. 3 تۈرى تەتقىقات ئىلتىماسىغا سۇنۇلغان باسقۇچتا. بىر تەتقىقاتىنى ئىشلەپ پۈتتۈرگەن. دوكتور شۆھرەت مۇتەللىپ ھايۋانلارنىڭ گېن تەرەققىياتى ۋە تۆرەلمە گەۋدە ھۈجەيرە تەتقىقاتىدا دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا تۇرماقتا.
پاتېنت ئىلتىماس تەتقىقاتى
شۆھرەت مۇتەللىپ ئانا ۋەتىنىدە
دوكتور شۆھرەت مۇتەللىپ 2008-يىلى 9-ئاينىڭ 10-كۈنى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىجتىمائىي پەنلەر بىناسى 2-قەۋەت زالىدا لېكسىيە سۆزلىدى. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، شۆھرەت مۇتەللىپكە تەكلىپلىك پروفېسسور ئۇنىۋانىنى بەردى. لىكسىيەگەشىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى، ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى، شەبنەم شىركىتى قاتارلىق ھەر قايسى ئاخبارات ۋاستىلىرىمۇ تولۇق قاتناشتى.
ۋۇجىڭ(ئويۇنچى)
كەسپى ھاياتى
ۋۇجىڭ كىنو ساھەسىدە خېلى كۆزگە كۆرۈنگەن ئارتىسلارنىڭ بېرى بولۇپ، ئۇ قاتناشقان كىنو-فىلىملەر دېگۈدەك مۇكاپاتلىنىپ كەلمەكتە.
شۆھرەت مۇتەللىپ
پايدىلىنىش مەنبەلىرى
ئورېگون ئۇنىۋېرسىتېتى تورى
بىلىۋال تورى
ۋۇجىڭ(ئويۇنچى)
كەسپى ھاياتى
ۋۇجىڭ بىلەن شيې نەن بىرلىكتە 2013-يىلىدىكى شاڭخەي سۇڭ چىڭلىڭ فوندى جەمئىيىتى يۈرەك فوندى ئۇيۇشتۇرغان «2013-يىللىق جۇڭگو خەيرى-ساخاۋەت كەچلىك زىياپىتى»گە قاتناشقان ھەمدە خەير-ساخاۋەت پائالىيىتى ئۈچۈن سۇپا ھازىرلىغان.
2015-يىلى 12-ئاينىڭ 23-كۈنى 30–نۆۋەتلىك جۇڭگو تېلېۋىزىيە تىياتىرى فېيتيەن مۇكاپاتىنى تارقىتىش مۇراسىمىغا ئەزىز مېھمان بۇلۇپ قاتناشقان.
فىلىم ساھەسىدە
2007-يىلى 10-ئايدا  44-نۆۋەتلىك شياڭگاڭ كىنو ئالتۇن ھەيكەل مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ئەر يانداش رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 6-ئايدا 1-نۆۋەتلىك چېڭ لوڭ كىنو ھەپتىلىكى ھەرىكەتلىك فىلىم ئەڭ ياخشى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 6-ئايدا 1-نۆۋەتلىك چېڭ لوڭ كىنو ھەپتىلىكى ئەڭ ياخشى ماھارەت مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 6-ئايدا 1-نۆۋەتلىك چېڭ لوڭ كىنو ھەپتىلىكى ئەڭ ياخشى مۇشتلىشىش كۆرۈنۈشى لايىھەلەش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 6-ئايدا 1-نۆۋەتلىك چېڭ لوڭ كىنو ھەپتىلىكى ھەرىكەت ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 5-ئايدا 18-نۆۋەتلىك شاڭخەي خەلقئارا كىنو بايرىمى (فېستىۋالى) ئادەتتىكى ئېنىقلىغۇچى بولۇپ كېل ئاسىيا تەنھەركەتچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 6-ئايدا 18-نۆۋەتلىك شاڭخەي خەلقئارا كىنو بايرىمى (فېستىۋالى) بىرىنچى، 12-نۆۋەتلىك كىنو توغرىسىدا قانال ئاخبارات مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ئەر باش رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 6-ئايدا 18-نۆۋەتلىك شاڭخەي خەلقئارا كىنو بايرىمى (فېستىۋالى) بىرىنچى، 12-نۆۋەتلىك كىنو توغرىسىدا قانال ئاخبارات مۇكاپاتى تەشكىلىي كومىتېتى تونۇشتۇرۇش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 6-ئايدا 18-نۆۋەتلىك شاڭخەي خەلقئارا كىنو بايرىمى (فېستىۋالى) بىرىنچى، 12- نۆۋەتلىك كىنو توغرىسىدا قانال ئاخبارات مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى رېژىسسور مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 5-ئايدا 22-نۆۋەتلىك بېيجىڭ ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى كىنو فېستىۋالى ئەڭ ياخشى تۇنجى ئىجادىيەت شەرىپىگە ئېرىشكەن.
2016-يىلى 8-ئايدا 16-نۆۋەتلىك جۇڭگو خۇابياۋ كىنو مۇكاپاتى مۇنەۋۋەر فىلىم مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2016-يىلى 8-ئايدا 33-نۆۋەتلىك ئاممىۋى بارچە گۈللەر كىنو مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى فىلىم مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2016-يىلى 8-ئايدا 33-نۆۋەتلىك ئاممىۋى بارچە گۈللەر كىنو مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى رېژىسسور مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2016-يىلى 8-ئايدا 33-نۆۋەتلىك ئاممىۋى بارچە گۈللەر كىنو مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى سېنارىست مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
گۇمپىچىلىق ساھەسىدە
1986-يىلى مەملىكەتلىك چامباشچىلىق مۇسابىقىسى مۇشت، مىلتىق، قىلىچ تۈرىدە چېمپىيون مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
1987-يىلى مەملىكەتلىك چامباشچىلىق مۇسابىقىسى مۇشت، مىلتىق، قىلىچ تۈرىدە چېمپىيون مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
1989-يىلى مەملىكەتلىك چامباشچىلىق مۇسابىقىسى مۇشت، مىلتىق، قىلىچ تۈرىدە چېمپىيون مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
1991-يىلى مەملىكەتلىك چامباشچىلىق مۇسابىقىسى نەيزىۋازلىق، مەشىق قىلىپ چېمپىيون مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
1994-يىلى مەملىكەتلىك چامباشچىلىق مۇسابىقىسى ماھىرلىرى مۇسابىقىسى نەيزىۋازلىق، مەشىق قىلىپ چېمپىيون مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2007-يىلى جۇڭگو گۇمپىسى يېڭى كۈچلەر مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
مودىللىق ساھەسىدە
2013-يىلى سوخۇ مودا مۇراسىم يىللىق مودا ئەر چولپان مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن
شەخسى ھاياتى
ۋۇ جىڭ 2014-يىلى 1-ئايدا داڭلىق رىياسەتچى شې نەن بىلەن توي قىلغان.
2014-يىلى 8-ئاينىڭ 25-كۈنى ئوغۇل پەرزەنتلىك بولغان
مەنبە
ئىزدە قامۇسى
Bonn
Bonn bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bonnning 314,926 nopusibar, 141.22 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.44°, xariki uzunluk 7°5, poqtamuri 53111–53229 rayonmuri 0228.
ماشىنا ئادەملەر
ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى
ماشىنا ئادەم
خەنچە ئاتىلىشى
机器人
ئىنگىلىزچە ئاتىلىشى
Robot
ماشىنا ئادەم ئاپتوماتلىك كونتىرول قىلىش ئۈسكىنىسى. ماشىنا ئادەم بولسا كومپىيۇتېر ،ئاپتوماتلاشتۇرۇش، توك ئىللىكتىر ، مىخانىزىم،ماتىريالشۇناسلىق، ئادومسىمانلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت كۆپ تۈرلۈك پەن تىخنىكا قوراللىرىدىن پايدىلنىپ ئىسانىيەت ياساپ چىققان ئادەمنىڭ ئىش ھەركەتلىرنى قىلاليدىغان، ئادملەر قىلىشقا بولىدىغان ھەم بولمايدىغان يۇقىرى خەتەرلىكلىكى بولغان خىزمەتلارنى قىلىشقا ئىشلىتىدىغان ئۇسكىندۇر.
ماشىنا ئادەمىنىڭ رولى
ماشىنا ئادەمنىڭ نۇرغۇنلىغان روللىرىبار بولۇپ ھازىر ئاساسلىق تۆۋەندىكى بىر نەچچە تۈرلۈك ساھەدە مۇھىم  روللارنى ئوينىماقتا دۆلەت بىخەتەرلىك، سانائەت، ئىشلەپچىقىرىش ، مىدىتسىنا ، دىھقانچىلىق، نىناكارلىق ۋە باشقا ساھالەر
ماشىنا ئادەمنىڭ قۇرۇلمىسى
مەشۇلات ئىشلىگۈچ  (执行机构) ، ھەركەتكۈچ (驱动装置) ، تەكشۇرگۈچ ( 检测装置 ) ، كونتىرول سىستىمىسى ( 控制系统) ۋە مۇرەككەپ بولغان قۇرۇما قىسملىرىدىن ئىبارەتتۇر.
داۋامى بار ... ... سىزنىڭ تولۇقلىشىڭىزغا  مۇىتاج <
قارابوغدا بازىرى
قارابوغدا بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qaraboghda Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان. 2012-يىلى 3-ئاينىڭ 30-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى قارابورا يېزىسى قارابورا بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
ئېمما ۋوتسون
ئېمما ۋوتسون، 1990-يىلى 4-ئاينىڭ 15-كۈنى فرانسىيە پارىژدا تۇغۇلغان. ئەنگلىيە لىك ئاكتىيور، ئارتىس.
«خارى پوتتېر» فىلىمىدە خېرماينى گېرانجىر رولىنى ئېلىپ 9 يېشىدىلا پۈتۈن دۇنياغا تونۇلغان بالا چولپانغا ئايلانغان. 17 يېشىدا كىرىمى ئەڭ يۇقىرى ئايال ئارتىس بولۇپ باھالانغان ھەمدە جىننىس قامۇسىغا كىرگۈزۈلگەن. ئېمما ۋوتسون نۇرغۇنلىغان كىشىلەرنىڭ قەلبىدە مەڭ ئەلاچى سىھرىگەر خېرماينى گېرانجىر. ئۇنىڭدىن باشقا ئۇ يەنە ب د ت ئاياللار ھېسداشلىق ئەلچىسى، ئاياللار ھوقۇقىنى قوغدايدىغان ئىجتىمائىي پائالىيەتچى.
250px|thumb|
دەسلەپكى كەچۈرمىشى
ئېمما ۋوتسون پارىژدا تۇغۇلۇپ، 5 ياشقىچە پارىژدا تۇرغان، ئاتا-ئانىسى كامبىرىج ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن ئادۋوكات، 5 ياشقا كىرگەن ۋاقىتتا ئاتا-ئانىسىنىڭ مىجەزى كېلىشەلمىگنلىكتىن ئاجرىشىپ كەتكەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئېمما ئىنىسى ئالىكساندىر ۋوتسون بىلەن ئىككىسى دادىسى بىلەن بىللە لوندون دا تۇرغان.
1995-يىلى9-ئايدا، 5 ياشلىق ئېمما Lynams School مەكتىپىگە كىرگەن. 1998-يىلى 9-ئايدا، 8 ياشلىق ئېمما ئوكسفوردتىكى Dragon Schoo مەكتىپىگە قوبۇل قىلىنغان ھەمدە بۇ يەردە 5 يىللىق مەكتەپ ھاياتىنى ئۆتكۈزگەن. مەكتەپتىكى داراممىدا ئۇ دائىم باش رول ئالغان. 7 ياشقا كىرگەندە ئېمما مەكتەپتىكى بىر قېتىملىق پائالىيەتتە James Reeves نىڭ «دېڭىز» ناملىق شىئىرىنى دېكلاماتسىيە قىلىپ، Daisy Pratt شىئر مۇسابىقىسىدە بىرىنچىلىككە ئېرىشكەن. 2006-يىلى، ئېمما GCSE ئېمتىھانىدا ئون تۈر ئىچىدە 8 تۈردە A+، 2 تۈردە Aگە ئېرىشكەن.
سەنئەت ھاياتى
1999-يىلى، 9 ياشلىق ئېمما «خارى پوتتېر» سىناق كۆرۈنۈش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ.
2000-يىلى 8-ئايدا، 10 ياشلىق ئېمما 8 باسقۇچلۇق سىناق كۆرۈنۈشتىن كېيىن، خېرماينى گېرانجىر رولىنى ئېلىشقا تاللىنىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئون يىللىق خارى پوتتېر ھاياتىنى باشلايدۇ.
كېيىنكى ئون يىل داۋامىدا 8 بۆلۈم خارى پوتتېر فىلىمىنى ئىشلىگەن.
ئۇ ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80-، 90-يىلى تۇغۇلغانلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ھەمراھ بولغان ئېكراندىكى دوستى، خارى پوتتېر مەستانىلىرى ئۈچۈن مەڭگۈلۈك ئەلاچى خېرماينى گېرانجىر.
2001-يىلى قويۇلغان «خارى پوتېر ۋە سىھىرلىك تاش» فىلىمى ئېمما رول ئالغان تۇنجى فىلىم ھېسابلىنىدۇ، ئېممانىڭ بۇ فىلىمدىكى ئوبرازى 5 تۈرلۈك مۇكاپاتتا نامى ئاتالغان ھەمدە ياش-ئۆسمۈر ئايال ئاكتيور مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2007-يىلى «خارى پوتتېر»نىڭ 5-بۆلۈم فىلىمى «خارى پوتتېر ۋە سۇمرۇغ تەشكىلاتى» قويۇلغاندا، تۇنجى ھەپتىسى332.7 مىليون يۈەن ئامېرىكا دوللىرى تېپىپ رېكورت ياراتقان.
ئېمما مۇشۇ يىلى ئەنگلىيە دۆلەتلىك كىنىو مۇكاپاتى ئەڭ مۇنەۋۋەر ئايال ئاكتيور مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
شۇ يىلى 9-ئىيۇلدا، ئېمما ۋوتسون خارى پوتېر فىلىمىدىكى باشقا ئىككى رولدەننىل كىروف ۋە روبىت گىرىت بىلەن بىرلىكتە ھوللىۋود جۇڭگو تىياتىرخانىسى ئالدىدا ئۆزىنىڭ قول ئىزى، پۇت ئىزى ۋە سىھىرلىك تاياق ئىزىنى قالدۇرغان.
يەنە شۇ يىلى ئېمما ۋوتسون خارى پوتېر فىلىمىدىن سىرت تۇنجى رول BBC ئىشلىگەن تېلېۋىزىيە فىلىمى «بالىت ئايىغى»فىلىمىدە باش رول بولىننىڭ رولىنى ئالغان.
2008-يىلى ئېمما تۇنجى قېتىم كارتون فىلىمگە ئاۋاز بەردى. ئۇ يەرشارى كىنوچىلىقى ئىشلىگەن «رومانتىك چاشقان» فىلىمىدە مەلىكىگە ئاۋاز بەرگەن.
2009-يىلى 2-ئاينىڭ 8-كۈنى، ئېمما ۋوتسون مۇكاپات تارقاتقۇچى سۈپىتىدە ئەنگلىيە كىنو ئىنىستىتۇتى مۇكاپاتىنى تارقىتىش مۇراسىمىغا قاتناشقان. ئېمما شۇ يىلى ئەلا نەتىجگە straight A بىلەن ئامېرىكابۇران ئۇنىۋېرسىتېتى، كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتى، كامبىرىج ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ چاقىرىقىنى قوبۇل قىلىدۇ، كېيىن ئۇ بۇران ئۇنىۋېرسىتېتىنى تاللايدۇ.
2011-يىلى ئېمما ۋوتسون 13-نۆۋەتلىك ياش-ئۆسمۈرلەر تاللاش مۇكاپاتى ئەڭ مۇنەۋۋەر فانتازىيە فىلىمى ئايال ئاكتيور ۋە ئەڭ مۇنەۋۋەر يازلىق كىنودىكى ئايال چولپان مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
4-ئايدا بۇران ئۇنىۋېرسىتېتىدىن بىر يىل ئوقۇشتىن توختىغان.
7-ئايدا نيۇيوركتا ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىغا يۆتكىلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى.
2012-يىلى 9-ئاينىڭ 8-كۈنى، ئېمما ۋوتسون باش رول ئالغان «تىڭىرقىغان ياشلار فىلىمى تورۇنتو كىنوبايرىمدا قويۇلغان.
2013-يىلى 3-ئايدا ئېمما ۋوتسون «ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق» فىلىمىدە ئايال باش رول ئالىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرگەن.
6-ئاينىڭ 11-كۈنى ئېمما ئۆزى باش رول ئالغان «زىبۇ-زىننەت ئوغرىسى» فىلىمىنىڭ تۇنجى قويۇلۇش مۇراسىمىغا قاتناشقان.
6-ئاينىڭ 14-كۈنى ئۆزى باش رول ئالغان «پارقىراق ئۈزۈك» فىلىمى قويۇلدى. 3-سېنتەبىردە، ئېمما 2013GQ ئەرلەر مۇكاپاتى قىزىل گىلەمئۈستىدە پەيدا بولدى. 9-ئاينىڭ ئاخىرىدا، ئېمما ئەنگلىيەدە چىقىدىغان « GQ» ژۇرنىلىنىڭباش مۇقاۋىسىغا چىققان.
2013-يىلى «نوھ كېمىسى» فىلىمىدە رول ئالغان.
2014-يىلى 12-يانۋاردا،71-نۆۋەتلىك ئامېرىكا كىنو-تېلېۋىزىيە مۇكاپاتى تارقىتىش مۇراسىمىغا قاتناشقان.
شۇ يىلى 2-مارتكەچتە، 86-نۆۋەتلىك ئوسكار مۇكاپاتى تارقىتىش مۇراسىمىغا قاتنىشىپ، «يەر شارى تارتىش كۈچى» فىلىمىگە ئەڭ مۇنەۋۋەر كۆرۈش سېزىمى مۇكاپاتىنى تارقاتقان.
2015-يىلى 1-ئايدا ئېمما ۋوتسون دىسنىي ئىشلىگەن «ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق» فىلىمىدە رول ئالغان. بۇ فىلىم 2017-يىلى 3-ئايدا پۈتۈن دۇنيادا قويۇلىدۇ.
شەخسىي تۇرمۇشى
ئېمما ۋوتسون «خارى پوتتېر» فىلىمىدىلا ئەمەس ئەمەلىيەتتىمۇ بىر ئەلاچى ئوقۇغۇچى، كىتابخۇمار. شۇفىلىمدىكى باش رول ئىچىدە بىردىنبىر «خارى پوتتېر»نىڭ كىتابىنى تولۇق ئوقۇغان ئاكتيور. 3-بۆلۈمنى ئىشلەۋاتقاندا رىژېسسور ئۈچ باش رولنى ئۆز رولى توغرىسىداچۈشەنچىسىنى يېزىشنى بۇيرىغاندا، پەقەت ئېمما ۋوتسون 20 نەچچە بەتلىك ماقالە تاپشۇرغان. شۇنداقلا شۇ فىلىمدىكى رول ئېلىش بىلەن ئوقۇشنى تەڭ ئېلىپ بارغان، ئوقۇش نەتىجىسى A+ بولغان بىردىنبىر بالا. ھەتتا شۇ فىلىمنى ئىشلەتكە قاتناشقان قۇرداشلىرىمۇ ئۇنىڭغا بولغان قايىللىقىنى بىلدۈرگەن.
2014-يىلى،2015-يىلى، 2016-يىلى ئۇدا ئۈچ يىل تاراتقۇلار تەرىپىدىن تاللاپ چىقىلغان «ئەڭ گۈزەل 100 چىراي» تىزىملىكىگە كىرگەن.
ئەنگلىيە خان جەمەتىدىكى خالى شاھزادە ئېمما ۋوتسوننى قوغلاشقان، بىراق ئېمما ۋوتسون رەت قىلغان. ھەمدە تىۋىتىردا «مەلىكە بولۇش ئۈچۈن چوقۇم شاھزادىگە تېگىش زۆرۈر ئەمەس» دېگەن.
ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرى
2014-يىلى 2-دېكابىر، ئېمما ۋوتسون «ب د ت ئاياللار ھېسداشلىق ئەلچىسى» بولۇپ، «ELLE» مۇقاۋىسىغا چىقىپ، ئاياللار ھوقۇقى توغرىسىدىكى تەشەببۇسنى چۈشەندۈرگەن.
2015-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئېمما ۋوتسون ب د ت ئاياللار ھېسداشلىق ئەلچىسى بولۇش سۈپىتىبىلەن داۋوس مۇنبىرىگە قاتنىشىپ CEO لارغا ئاياللار ھوقۇقىنى چۈشەندۈرگەن.
2016-يىلى 2-ئايدا،ئېمما ۋوتسون مېترودا كىتاب ئوقۇش پائالىيىتىنى تەشەببۇس قىلغان.
شەخس باھاسى
ئېمما ۋوتسون «خارى پوتتېر» ھاياتىنى باشلىغاندا ئەمدىلا 9 ياشلىق قىز ئىدى، 11 يىلغا سوزۇلغان فىلىم ئاخىرلاشقاندا مودا ساھەسىنىڭ دىققىتىنى تارتقان چولپانغا ئايلاندى. 9 ياشلىق ئوماق قىزچاقتىن ئەقىلنى لال قىلغۇدەك ساھىپجامالغا ئايلاندى. بىراق ئۇ نام-ئوبروي ۋە چولپانلىق يولىغا بېرىلمەي، ئوقۇشنى تاللىدى ھەمدە ئالىي مەكتەپتە ئەنگلىيە كىلاسسىك ئەدەبىيات كەسپىنى ئۆگەندى. خېرماينى گېرانجىر نۇرغۇن كىشلەرنىڭ ئەسلىمىسىگە ئايلاندى، ئېمما ۋوتسون ئاياللىق لاتاپىتى، نازاكىتى، گۈزەل ھۆسن-جامالى ئارقىلىق نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ مەبۇدىسىغا ئايلاندى. ئۇنىڭ ئاياللار ھوقۇقى ۋە ئوتتۇرا شەرق مۇساپىرلىرى توغرىسىدىكى تىرىشچانلىقلىرى ئۇنىڭ يالغۇز گۈزەل ھۆسنىگە ئىگە ساھىپجامال چولپانلا ئەمەس، بەلكى پەرىشتىدەك ئاقكۆڭۈل، قەتئىي ئىرادىلىك پەرى ئىكەنلىكىنى نامايان قىلدى.
ئابباسىيلار ئىنقىلابى
شىئە مەزھىپىنىڭ ئىماملىقى ھاشىم جەمەتىنىڭ بىر تارمىقى - ئابباس جەمەتىدىكى مۇھەممەد بىننى ئەلى (؟ - 743) گە ئۆتكۈزۈپ بېرىلدى. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن تەرغىبات ئۇيۇشمىسىنىڭ رەھبەرلىك ھوقۇقى ئابباسىيلارنىڭ قولىغا ئۆتتى. كېيىن ئىبراھىم مۇھەممەد (؟ - 749) ھاشىم جەمەتىنىڭ ئاقساقىلى بولدى، ھەمدە تەرغىبات ئۇيۇشمىسىنىڭ ئىشلىرىغا رىياسەتچىلىك قىلدى. دەمەشىقتىن ئەرەب يېرىم ئارىلىغا بارىدىغان ھىجازنىڭ كارۋان يولىغا جايلاشقان ھۇمەيمە مەھەللىسى (ھازىر پەلەستىن چېگرىسى ئىچىدە) يېڭى پائالىيەت مەركىزى بولدى. كۇفەدە ئەبۇ سالام جايلارنىڭ دىنىي تەرغىبات ئىشلىرىغا رىياسەتچىلىك قىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئەبۇ مۇسلىمنى قوراللىق قوزغىلاڭنى مەخپىي ئۇيۇشتۇرۇشقا ئەۋەتتى. خۇراساننىڭ مركىزى مەرۋىدە (ھازىر ئىران چېگرىسى ئىچىدە) 12 نەپەر نەجىب (باشلىق) تىن تەركىب تاپقان مەخپىي كومىتېت قۇرۇلدى.
نەجىبلەرنىڭ ئاستىدا 58 نەپەر (بەزىلەر 70 نەپەر دەيدۇ) دائى جايلاردا تەشۋىق قىلدى. ھەرىكەت 746 - يىلى مەخپىلىكتىن ئاشكارىلىققا يۈزلەندى. ئىنقىلابنىڭ سىمۋولى بولغان قارا بايراق (ئەرەبلەر قارا يەكتەك كىيگەنلىكتىن ياكى ئابباسىيلارنىڭ چىرايى قارا بولغانلىقتىن قارا بايراق تۇتقان بولۇشى مۇمكىن) 747 - يىلى 6 - ئايدا خۇراساندىكى مەسچىت سىرتىدا چىقىرىلىپ، ئۇمەييەلەرگە قارشى قوراللىق قوزغىلاڭنىڭ رەسمىي باشلانغانلىقىدىن بېشارەت بېرىلدى. 749 - يىلى ئۇمەييە خەلىپىسى ئابباسىيلارنىڭ سىياسىي قارا نىيىتىنى تۇيۇپ، ئىبراھىمنى قولغا ئېلىش ھەققىدە بۇيرۇق چۈشۈردى. لېكىن، كېچىككەنىدى. ئىبراھىم جەمەت ئەزالىرىنى ھۈمەيمەدىن خىزمەت ئاساسىغا ئىگە كۇفەگە مەخپىي كۆچۈرۈپ، ئۇكىسى ئەبۇ ئابباس ئابدۇللا بىننى مۇھەممەد يەنى جەئفەر (750 - يىلىدىن 954 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇردى) نى ئىزباسار قىلىپ تەيىنلىدى. ئەبۇ مۇسلىمنىڭ قوشۇنى ئۈزلۈكسىز غەلىبە قىلىۋاتقاندا، ئەبۇ ئابباس 750 - يىلى ئابباسىيلار سۇلالىسىنى قۇردى. ئۇمەييە سۇلالىسى يوقىدى.
رىم
200px|thumbnail رىم بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار, رىمنىڭ 2,724,347 نوپۇسىبار, 1,285 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان, خىمالىكاڭ لىك 41.54°, خارىكى ۇزۇنلۇك 12°30, پوقتامۇرى 00121-00199 رايونمۇرى 06.
بەندەر ئابباس
ئىراننىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى مۇھىم پورت، دېڭىز قىرغاق ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى، ھورقمۇز بوغۇزىنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى مۇھىم ستراتېگىيىلىك ئورۇن. شەھەر ئاھالىسى 45 مىڭدىن ئاشىدۇ. بەندەر ئابباسنى ھورموز بوغۇزىغا جايلاشقان كىشىم ئارىلى توسۇپ تۇرىدۇ. بەندەر ئابباسنىڭ سۈيى چوڭقۇر ئەمەس، شۇڭا چوڭ تىپتىكى ئوكيان پاراخوتلىرى بىۋاسىتە كېلەلمەيدۇ، ھازىر بەندەر ئابباسنىڭ غەربىدە يېڭىدىن بىر پورت قۇرۇلماقتا. بەندەر ئابباس ئارقىلىق ئاساسەن گىلەم، مېۋە - چېۋە قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئېكسپورت قىلىنىدۇ. بۇ شەھەرنىڭ كونسېرۋا، توقۇمىچىلىق، يېمەك - ئىچمەك سانائەتلىرى تەرەققىي قىلغان.
Rim
right|thumb|250px|Rim right|thumb|250px Rim bolsa Italiye dikibixahar 2008 nopus bar, Rimning 2,724,347 nopusibar, 1,285 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.54°, xariki uzunluk 12°30, poqtamuri 00121-00199 rayonmuri 06.
ياغلىق تاشلاش
ياغلىق تاشلاش - ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ياش - ئۆسمۈرلىرى ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تېزلىك، ھوشيارلىق تەلەپ قىلىدىغان قىزىقارلىق ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى، بۇ ئويۇنغا ئاز بولغاندا 15 تىن ئارتۇق قىز - ئوغۇل قاتناشسا بولىدۇ. قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى بۇنىڭدىن ئاز بولسا، ئويۇن قىزىمايدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا قاتناشقۇچىلار بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، ئۇلار ئىچىدىن ئىختىيارىي ئاساستا ياكى چەك تاشلاش ئارقىلىق ياغلىق تاشلىغۇچى بەلگىلىنىدۇ. قالغانلار دۈگىلەك چەمبەر ھاسىل قىلىپ يېقىن - يېقىن ئولتۇرىدۇ. ياغلىق تاشلىغۇچى دۈگىلەك چەمبەر ھاسىل قىلىپ ئولتۇرغانلارنىڭ كەينىدىن ئايلىنىپ يۈگۈرۈپ، ياغلىقنى خالىغان بىرىنىڭ كەينىگە بىلدۈرمەي تاشلايدۇ. ئەگەر ئارقىغا ياغلىق تاشلانغان بالا ياغلىق تاشلىغۇچى ئايلىنىپ ئۆز يېنىغا كەلگۈچە ياغلىقنىڭ كەينىگە قويۇلغانلىقىنى بىلمەي قالسا، ياغلىق تاشلىغۇچى تاشلانغان ياغلىقنى ئېلىپ ياغلىق تاشلانغان بالىنى چەمبەرنى ئايلىنىپ يۈگۈرۈپ ئۆز يېنىغا كەلگۈچە ئۇرىدۇ. ئاندىن ئىككىسى ئورۇن ئالماشتۇرۇپ ئويۇننى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەگەر ياغلىقنىڭ ئارقىغا قويۇلغانلىقىنى سېزىپ قالسا، ئۇ ھالدا ياغلىقنى ئېلىپ ياغلىق تاشلىغۇچىنى قوغلاپ، ياغلىق تاشلانغان بالىنىڭ ئورنىغا كېلىۋالغىچە ئۇرىدۇ. ئۇرالمىسا، ئۇنىڭ ئورنىغا ياغلىق تاشلىغۇچى ئولتۇرىدۇ - دە، ياغلىق تاشلىغۇچى ئويۇن باشلايدۇ. ئويۇن ئاشۇ تەرىقىدە تاكى ئويۇنچىلار بولدى قىلغىچە داۋاملىشىدۇ. دېققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلار: ئىككى قات قىلىپ ئىشلىگەن ياغلىق بىلەن بىر - بىرىنىڭ باش قىسمىغا ئۇرۇشتىن ۋە باشقا جايلىرىغا ئورغاندىمۇ قاتتىق ئۇرۇۋېتىشتىن ساقلىنىش لازىم.
بەشتۆپە يېزىسى
بەشتۆپە يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Beshtöpe Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
Wénitsiye
right|thumb|250px|Wénitsiye right|thumb|550px Wénitsiye bolsa Italiye dikibixahar 2004 nopus bar, Wénitsiyening 271,252 nopusibar, 412 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.26°, xariki uzunluk 12°19, poqtamuri 30100 rayonmuri 041.
ماشىنىىسازلىق ئىنژىنىرلىقى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">thumbماشىنىسازلىق ئىنژىنىرلىقى ياكى ماشىنىسازلىق قۇرۇلۇشى - مېخانىكا ئېلىمىنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ ئاساسلىقى ماتېرياللارنىڭ ڧىزىكىلىق خۇسۇسىيىتىنى تەتقىق قىلىدىغان بىر تۈر ۋە ياكى بىر كەسىپتۇر.
كىرىش
بۇ پەننىڭ ئاسالىق تەتقىقات يۆنىلىشى ۋە ياكى بۇ كەسپتە ئاساسلىقى ماددالارنىڭ مېخانىكاسى، تېرمودىنامىكا(ئىسسىقلىق دىنامىكىسى)، سۇيۇقلۇق دىنامىكىسى، ئىسسىقلىق ئالمىشىشى قاتارلىق جەھەتلەردە قاتلاملىق چۈشىنىش ۋە تەتقىقات ئوبىكتى بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ.
تەرەققىياتى
thumb|300 px
Florénsa
Florénsa bolsa Italiye dikibixahar 2006 nopus bar, Florénsaning 366,488 nopusibar, 102 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.46°, xariki uzunluk 11°15, poqtamuri 50100 rayonmuri 055.
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى
left|thumb|350px|موڭغۇل ئىمپېرىيىسى موڭغۇل ئىمپېرىيىسى thumb|300 px| [[تەيبېيدۆلەتلىك مۇزىيىدىكى چىڭگىزخان پورتېرىتى]] thumb|300 px| موڭغۇل ئىمپىرىيسىى ئالدىىكى [[ياۋرو-ئاسيا]] موڭغۇل ئىمپېرىيىسى 13- ۋە 14-ئەسىرلەردە مەۋجۇت بولۇپ ، تارىختىكى ئەڭ چوڭ تۇتاشقان قۇرۇقلۇق ئىمپېرىيىسى ئىدى. موڭغۇلىيەدە بارلىققا كەلگەن موڭغۇل ئىمپېرىيىسى ئاخىرىدا شەرقىي ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا ياۋروپانىڭ بىر قىسىم جايلىرىدىن ياپونىيە دېڭىزىغىچە سوزۇلۇپ ، شىمالدىن سىبىرىيەنىڭ قىسمەن جايلىرىغا سوزۇلغان. شەرق ۋە جەنۇبتىن ھىندىستان چوڭ قۇرۇقلۇقى ، ئىچكى قۇرۇقلۇق شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئىران ئېگىزلىكىگە كىرىدۇ. ھەمدە غەربكە قاراپ لېۋانت ۋە كارپاتىيان تېغىغىچە.
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى چىڭگىزخاننىڭ رەھبەرلىكىدە (تەخمىنەن 1162 - 1227) موڭغۇل ئانا يۇرتىدىكى بىر قانچە كۆچمەن قەبىلىلەرنىڭ بىرلىشىشىدىن بارلىققا كەلگەن ، بۇ كېڭەش 1206-يىلى بارلىق موڭغۇللارنىڭ ھۆكۈمرانى دەپ جاكارلىغان. ئىمپېرىيە ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە ھۆكۈمرانلىقىدا تېز تەرەققىي قىلغان. ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ھەر تەرەپكە تاجاۋۇزچى قوشۇن ئەۋەتكەن. غايەت زور قىتئەلەر ئارا ئىمپېرىيە يولغا قويۇلغان پاك موڭغۇلىيەدە شەرقنى غەرب ، تىنچ ئوكيان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن تۇتاشتۇرۇپ ، ياۋرو-ئاسىيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا سودا ، تېخنىكا ، تاۋار ۋە ئىدىئولوگىيەنىڭ تارقىلىشى ۋە ئالماشتۇرۇشىغا يول قويدى.
چىڭگىزخاننىڭ نەۋرىلىرى خان جەمەتى ئۇنىڭ ئوغلى ۋە دەسلەپكى ۋارىسى ئۆگەدەيدىن ياكى تولۇي ، چاگاتاي ياكى جوچى قاتارلىق باشقا ئوغۇللىرىدىن بىرى بولۇشى كېرەكلىكى توغرىسىدا تالاش-تارتىش قىلغانلىقتىن ، ئىمپېرىيە ئارقا-ئارقىدىن ئۇرۇش سەۋەبىدىن بۆلۈنۈشكە باشلىغان.
قاراڭ
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە غەربىي ئاسىياغا كۆچكەن ئۇيغۇرلار
دار ئۈستى ماھارىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> دار ئۈستى ماھارىتى 22 - 30 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ھاۋا بوشلۇقىدا بېرىلىدۇ. 82 مېتىرلىق توم ئارقان دار ئارقا قوزۇقىغا باغلىنىپ 40 - 45 - گرادۇسلۇق ھاۋا بوشلۇقىدا كۆرسىتىلىدىغان ماھارەتتۇر. دارۋازلىق ماھارىتى ئارقان ئۈستىدە يالاڭ ئاياغ ئالدى - كەينىگە مېڭىش، ئولتۇرۇش، ئارقىغا مېڭىش، ئارقان ئۈستىدە ياغاچ توپنى تېڭىپ مېڭىش، داردىن سيىرىلىپ چۈشۈش قاتارلىق ماھارەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چىغرىق ماھارىتى: چىغرىق ماھارىتى يالاڭ چىغرىق ۋە ئۇچاما چىغرىق دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. چىغرىق ماھارىتى 22 - 30 مېتىر ئېگىزلىكتە كۆرسىتىلىدۇ. چىغرىق ھازىرقى زامان تەنتەربىيىسىدىكى تورنىك دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ ھازىرقى زامان گىمانستىكا ھەرىكىتىدىكى ئاساسىي ماھارەت شەكىللىرىگە ئوخشاپ كېتىدۇ. ھالقىلىق تاسما ھەرىكىتى، يالاڭ تورنىك ھەرىكەتلىرى چىغرىق ھەرىكىتىدە ئىپادىلىنىدۇ. يالاڭ چىغرىق: چىغرىقنى تۇتۇپ پىرقىراش، بەلنى چىغرىققا قويۇپ ئۆزىنى تۆۋەنگە تاشلاش، چىغرىقىنى قولتۇقىغا قىسىپ تۇرۇش، چىغرىقنى بىر قولتۇقىدىن يەنە بىر قولتۇقىغا يۆتكەش، چىغرىقنى گەدىنىدە قىسىپ تۇرۇش، قولىنى قويۇپ بېرىپ ساڭگىلاش، بوشلۇقتا شۇڭغۇش ھالىتىدە تۇرۇش قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇچاما چىغرىق: ئۇچاما چىغرىقنىڭ بىر ھالقىسىغا بىر پۇتنى يەنە بىر ھالقىسىغا قولىنى كىرگۈزۈپ پىرقىراش، ئىككى ھالقىغا ئىككى پۇتىنى سېلىپ، يەنە بىر ھالقىنى بىر قولى بىلەن تۇتۇپ پىرقىراش. ئەۋجىگە چىققاندا قولىنى قويۇپ بېرىپ پىرقىراش قاتارلىق ھەرىكەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
كارۋاننىڭ نەسلى ۋە كېمىچىنىڭ پۇشتى
-ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ پەرقى ۋە ئوخشاشلىقى ھەققىدە سېلىشتۇرما ئويلار
ئابدۇۋەلى ئايۇپ
«ئامېرىكىدىكى مۇساپىر تۇيغۇلار» نىڭ داۋامى ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇلارنىڭ پەرقى ھەققىدە «ئامېرىكىلىقلار باشقىلارغا باھا بەرگەننى يامان كۆرەمدۇ؟» ۋە «ئوتنىڭ تېشىدا ۋە سۇنىڭ قېشىدا» دېگەن خاتىرىلىرىمدە توختالغان ئېدىم. بۇندىن باشقا يازمىلىرىمدىمۇ پەرقلەر ھەققىدە ئانچە مۇنچە مۇلاھىزىلىرىمنى قىستۇرۇپ ئۆتكەن ئېدىم. بۇ قېتىم بۇ ھەقتا ئايرىم مۇلاھىزە يۈرگۈزۈش زۆرۈرىيىتىنى دوستلار بىلەن قىلغان سۆھبەتتىن ۋە ئوقۇرمەنلەرنىڭ يازغان خەتلىرىدىن ھىس قىلىپ بۇ ھەقتە قايتا قولۇمغا قەلەم ئالدىم. ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇلارنىڭ ئوخشاشلىقى ۋە رۇشەن پەرقلىرى مەۋجۇد. بۇ پەرقلەرنىڭ بەزىلىرى جۇغراپىيىلىك شارائىت بىلەن، بەزىلىرى ئىجتىمائىي تۈزۈمنىڭ ئوخشىماشلىقى بىلەن، يەنە بەزىلىرى تارىخى كەچۈرمىش ۋە تەرەققىيات سەۋىيەسىنىڭ ئوخشىماسلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى بولسا ھەممىمىزنىڭ ئىنسان ئىكەنلىكىمىز ۋە بەزى تارىخى كەچمىش ۋە رىيال ھالەتلىرىمىزدىكى ئوخشىشىپ قېلىش قاتارلىقلارغا باغلىق بولۇشى مۇمكىن. مەن بۇلارنى يېزىش ئارقىلىق ئوقۇرمەنلەرنى ئامېرىكىلىقلارنى چوڭ كۆرۈپ ئۇلاردىن ئۆگىنىشنى ياكى ئۆزىمىزنىڭكىنى قالپايتىپ كۆرەڭلىك قىلىشىنى خىيالىمغىمۇ كەلتۈرۈپ قويمۇدۇم. مەن پەقەت ئۆزەم ئوبدان بىلىدىغان ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېرىكىلىقلار ھەققىدىكى سېلىشتۇرما ئويلۇرۇمنى باغىرلارغا تۆكمەكچى. مەن بۇ يەردە يېزىۋاتقان ئامېرىكىلىقلار ياۋرۇپادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەردىن ۋە ئافرىقىدىن ئامېرىكا قۇرۇقلىقىغا كۆچۈپ كېلىپ بۈگۈنكى ئامېرىكا جەمئىيىتىنى تەشكىل قىلغان كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئاۋۋال گەپنى ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ پەرقىدىن ئاڭلىغايسىزلەر.
دېڭىزچىلىق ئەنئەنىسى ۋە باغ-دالا يوسۇنى
ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇش ئارزۇيۇم رىياللىققا ئايلانغاندىن كېيىن قايسى شىتاتتىكى قايسى مەكتەپنى تاللاش ھەققىدە كۆپ باش قاتۇردۇم. مەن تاللىغان مەكتەپتە تىلنىڭ ئىجتىمائىي رولى، سىياسى ئورنى، تىل بىلەن مائارىپنىڭ مۇناسىۋىتى، تىل بىلەن ئىجتىمائىي تەبىقىنىڭ مۇناسىۋىتى، تىل بىلەن ئۆرپ- ئادەتنىڭ مۇناسىۋىتى، تىلنىڭ مەۋجۇدىيىتى ۋە مەدەنىيەت ئىزچىللىقى قاتارلىق ساھەلەردە ئىزدىنىۋاتقان تەتقىقاتچىلار بولۇشى كېرەك ئېدى. ئۇندىن باشقا مەن تاللىغان مەكتەپ يېڭى كۆچمەنلەر ۋە ساياھەتچىلەر ئاز شەھەردە بولۇشى كېرەك ئېدى. بۇنداق بولغاندا مەن بىر قەدەر تىپىكرەك بولغان ئامېرىكا مەدەنىيىتىدىن بەھىرلىنەلەيتتىم، ھەقىقى ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئورتاق بولغان چۈشەنچە، پوزىتسىيە ۋە كەيپىياتلىردىن زوق ئالالايتتىم. شۇڭا ۋاشىڭتوندىكى، نىيويوركتىكى دوستلۇرۇمنىڭ شۇنچە تەۋسىيىسىگە قارىماي يۇقارقى ئۆلچەملىرىمگە ماس كېلىدىغان ئوخايو ئۇنۋېرىستىتى، پىنسىلۋانىيە ئۇنۋېرىستىتى ۋە كانزاس ئۇنۋېرىستىتىنى تاللىغانىدىم. ئارزۇلىغىنىمدىكىدەك مېنى قوبۇل قىلغان كانزاس ئۇنۋېرىستىتى جايلاشقان شەھەر كىشىلىرى ئەنئەنىچى، دىندارلىققا مايىل، تىنچ، ئازادە بولۇپ چىقتى. دەسلەپتىلا كۆزۈمگە چېلىقىپ مېنى قىزىقتۇرغىنى كىشىلەرنىڭ ئىشىك ئالدىلىرىغا توختۇتۇپ قويۇلغان قولۋاقلار، يوغان دەرەخلەرنىڭ ئۈستىگە قوندۇرۇلغان كاتەكتەك كىچىك ئۆي ۋە ئۆيلەرنىڭ ئۆگزىسىگە سېلىنغان «تۇل كەپىسى» دەپ ئاتىلىدىغان كىچىك بالىخانا بولدى. ئېنگىلىزچىدە قولۋاق، كىمە، پاراخوت دېگەن سۆزلەرگە ئاياللىق تۈسى بېرىلىپ ئامراقلىق ۋە شەيدالىق بەكمۇ ھىسسىياتلىق ئىپادىلىنىدىكەن.