cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى
بىڭتۇەننىڭ سانائىتىمۇ كىچىكلىكتىن زورىيىپ، ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلدى، ھازىر توقۇمىچىلىق، شېكەر ياساش، كۆن - خۇرۇم ئىشلەش، ھاراق ئېچىتىش، خىمىيە سانائىتى، ماشىنىسازلىق، مېتاللورگىيە، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، غەيرىي مېتال، قەغەزچىلىك قاتارلىق تۈرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، جايلاشتۇرۇلۇشى ئاساسىي جەھەتتىن مۇۋاپىق بولغان زامانىۋىي سانائەت سىستېمىسى بارلىققا كەلدى. 256 خىل مەھسۇلات دۆلەت ۋە ئاپتونوم رايون تەرىپىدىن ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات بولۇپ باھالاندى، بۇنىڭ ئىچىدە، سىپتا توقۇلغان ۋە يىرىك توقۇلغان يۇڭ توقۇلمىلار، پاختا رەخت، پاختا يىپ، يۇڭ ئەدىيال، كىيىم - كېچەك، ئاياغ، ئىشقارلىق سولفات قاتارلىق مەھسۇلاتلار كۆپلەپ چەتكە چىقىرىلىدۇ، >ئىلى< ماركىلىق بىر يۈرۈش ھاراقلار ۋە >كۈيتۈن ئالاھىدە ھارىقى< قاتارلىق داڭلىق ھاراقلار ئىچكى - تاشقى بازارلاردا بەلگىلىك شۆھرەتكە ئىگە. بىڭتۇەننىڭ بىناكارلىق ئەمەلىي كۈچىمۇ ناھايىتى كۈچلۈك بولۇپ، نەچچە ئون يىلدىن بۇيان، شىنجاڭنىڭ تۆمۈر يول، تاشيول، نېفىتلىك، سۇ ئىنشائاتى، كۆۋرۈك، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى قاتارلىق قۇرۇلۇشلىرىدا، شۇنداقلا خەلق تۇرمۇشىغا كېرەكلىك قۇرۇلۇشلاردا مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇردى.
بىڭتۇەننىڭ قاتناش - ترانسپورت، سودا، مۇلازىمەت كەسپى ۋە تاشقى سودا، تاشقى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىمۇ بىر قەدەر تېز، ھازىر تۈرلۈك ترانسپورت ئاپتوموبىلىدىن 25 مىڭ 800 ى، سودا ۋە مۇلازىمەت كەسپىي تور نۇقتىسىدىن 20 مىڭ 900 ى، مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان سودا كارخانىسىدىن 277 سى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى سودا بازىرىدىن 200 ى، بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونى سودا مەركىزىدىن نەچچە 10 ى بولۇپ، شىياڭگاڭ رايونى ۋە ياپونىيە، سىنگاپور، ئاۋىسترالىيە، ئەنگىلىيە قاتارلىق ئون نەچچە دۆلەت بىلەن سودا ئىشلىرى مۇناسىۋىتى ۋە سودا ئالاقىسى ئورناتتى.
ئىقتىسادنىڭ ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بىڭتۇەننىڭ شەھەر - بازار قۇرۇلۇشىدىمۇ زور نەتىجىلەر قولغا كەلتۈرۈلدى. ھازىر شىخەنزە، كۈيتۈن، ۋۇجياچۈ، بىيتۈەن ئارال قاتارلىق بىر تۈركۈم يېڭى بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش شەھەر - بازارلىرى شۇنداقلا 100 دىن ئارتۇق دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانلىرىنىڭ مەيدان شىتابىنى يادرو قىلغان، يېزا ئىگىلىك، سانائەت، قۇرۇلۇش، قاتناش، سودا تولۇق بولغان، مەدەنىيەت، مائارىپ، سەھىيە، پەن - تېخنىكا قاتارلىق ئىجتىمائىي فۇنكسىيىلەر مۇكەممەل بولغان يېڭى بازارلار قۇرۇلدى.
ئۆت خالتىسى
ئۆت خالتىسى بولسا ئانتروپوتومىيە
ئابلىكىمخان مەخسۇم
ئابلىكىمخان مەخسۇم (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ablikimkhan Mekhsun) ياكى ئابلىكىمخان مەخسۇم ھاجىم 1963 - يىلى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ [[قاغىلىق ناھىيىسىدە توغۇلغان.
باشقىلار
مەرھۇم ئابدۇلھەكىمخان مەخسۇم ھاجىمنىڭ باشچىلىقىدا قۇرۇلغان تەشكىلاتلار: (مەنبە: Mehmet Uygur)
رۇقىيە بىنت مۇھەممەد
رۇقيە(رەزىيەللاھۇ ئەنھا) مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قىزى
29- ئۈمىد
29- ئۈمىد ياكى 29- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 29- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 119. (كەبىسە يىللاردا 120.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 246 كۈن باردۇر.
ھەرە
ھەرە(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Here) بولسا ئۆتكۈر چىشلىرى بولغان جىسىملارنى كىسىشتە ئىشلىتىلىدىغان ئەسۋاپ.
باشقىلار
Ağaç, demir vb. şeyleri kesmeye yarayan, genellikle üçgen biçiminde dişleri olan, dar ve uzunca çelik araç: Ağaç testeresi. Demir testeresi. ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
24 Тарих
йигирмә төрт тарих яки 24   тарих  (хитайчәла :二十四史) хитай тарихидики һәрқайси сулалиләр тоғрисида йезилған 24 тарих китабиниң омумий атилиши болуп, қәдимдин бери "сулалиләр тарихи" яки "рәсмий тарих" дәп атилип кәлгән.
24 тарих җәмий 3249 җилд, тәхминән 40 милйон хәттин тәшкил тапқан болуп, униңда хатирләнәән тарихий вәқәләр "тарихий хатириләр"дә баян қиллинған ривайәтләрдки хуаңдидин башлинип, ахирқи китаб "миң тарихи"да хатирләнгән миң сулалиси чоңҗин сәлтәнәтиниң 17 - йили (м. 1644)ғичә болған 4000 йилдин көпрәк вақитни өз ичигә алғандур.
گوللاندىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ۋىكىپېدىيە، ئەركىن ئانسكلوپىديە
left|thumb|250px|گوللاندىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى گوللاندىيە پادىشاھلىقى
گوللاندىيە  (نېدىرلاندچە: Nederland ، تۈركچە: Hollanda) ياۋروپاغا جايلاشقان بىر دەۋلەتتۇر. گوللاندىيە قراللىق (پادىشاھلىق) ىنى تەشكىل قىلغۇچى تۆرت دەۋلەتنىڭ بىرىدۇر. زېمىنىنىڭ ناھايىتى چوڭ قىسمى غەربىي ياۋروپادادۇر، ھەمدە كارايىپلەردە ئۈچ ئارىلى باردۇر.
دەۋلەت رەسمى تىلى بولسا نېدىرلاندچە. ئېتىراپ قىلىنغان باشقا تىللار بولسا ڧرىزچە (Frizye\ڧرىزيدە)، پاپىئامېنتو(Bonaire\بونائىرەدە)، ئىنگىلىزچە (Sint Eustatius ۋە Saba لەردە)
گوللاندىيەدە ياشاغۇچى ئېتنىك گۇرۇپلار'''%78,6 گوللاندلار, %5,9 ياۋرپا ئىتتىڧاقى ۋەتەنداشى, %2,4 تۈركلەر، %2,2 ھېندونوزىيەلىكلەر, %2,2 ماراكەشلىكلەر, %2,1 سۇرىناملىقلار, %0,9 گوللاندىيە كارايىپلىقلارى, %5,7 باشقالار[1]
بۇ دەۋلەت 1581 يىلى 7 ئاينىڭ 26 كۈنى مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 41 مىڭ 526 كۇۋادىرات كىلومېتىر، نوپۇسى 17 مىليون.
ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.
مەغپىرەت كامال
مەغپىرەت كامال (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Mağfiret Kamal) بولسا ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، بەيكەنت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى، دوكتور مەغپىرەت كامال.
ھاياتى
مەغپىرەت كامال خانىم تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى بەيكەنت ئۇنىۋېرسىتېتى تۈرك تىلى ۋە ئەدەبىياتى بۆلۈمىنىڭ بۆلۈم باشلىقى.
كېننېدى
thumb|left|كېننېدى
ئامېرىكا پرېزىدېنتى
كۈمۈش
– left|thumb|250px left|thumb|250px كۈمۈش بىرھىل ھەمىيلىك ئەلىمىنت ئاتوم نۇمىرى 47 ئۇ بىرھىل ئەغىر مەتال ئىلگىرى پۇل كىلىپ ئىخلىتىلگان، سودىداناھايىتى كىمماتلىك ھەسابلىناتى، زىننات بۇيۇمى كىلپ ئىخلىتىلگان. تارىھنىڭبالگىسى بوپكالگان
نىزامىدىن ئابدۇۋاھاپ
ئۇلىنىش شىركىتىنىڭ دىرېكتورى ، نۇر تورى نىڭ قۇرغۇچىسى - نىزامىدىن ئابدۇۋاھاپ 1983-ﻳﯩﻠﻰ گۇچۇڭ  ﻧﺎﮪﯩﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.
قىقىچە ھاياتى
ﺋﯘ 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻟﻪﻧﺠﯘ ﻗﺎﺗﻨﺎﺵ ﺋﻮﻧﯟﯨﺮﺳﯩﺘﯩﺘﯩﺪﺍ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ <<ﭼﯩﻨﺠﻰ ﺗﻮﺭﺑﯧﻜﻪﺕ  ﻻﻳﯩﮭﻪﻟﻪﺵ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ>>ﺩﻩ 2-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
شان-شەرەپ
ﺋﯘ 2006-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﯩﯔ 3-ﻳﯩﻠﻠﯩﻘﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﭼﯧﻐﯩﺪﺍﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺋﯘﻟﯩﻨﯩﺶ ﺗﻮﺭﯨﻨﻰ (ulinix.cn) ﺳﯧﺘﯩﯟﯦﻠﯩﭗ ,ﺗﻮﺭ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﺴﻰ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﮕﻪ ﺭﻩﺳﻤﯩﻲ ﻗﻪﺩﻩﻡ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ.
ﺋﯘ 2009-ﻳﯩﻠﻰ 3-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻠﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥﺋﯘﻟﯩﻨﯩﺶ ﺗﻮﺭ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﯗﭖ ,ﻛﻪﺳﯩﭙﻠﯩﺸﯩﺶ ﻳﻮﻟﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﻣﺎﯕﻐﺎﻥ.
2009- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔﺗﻮﺭ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻐﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﮭﺘﯩﻴﺎﺟﯩﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﻩ ﺗﯘﺗﯘﭖ ﻧﯘﺭ ﺗﻮﺭﻯ ﯞﻩ ﺋﯘﭼﯘﺭ ﺗﻮﺭﯨﻨﻰ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ.
ﮪﺎﺯﯨﺮ ﻧﯩﺰﺍﻣﯩﺪﯨﻦ ﯞﺍﮪﺎﭖ ﺑﺎﺷﭽﯩﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻟﯩﻨﯩﺶ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 20ﺩﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺧﺎﺩﯨﻤﻐﺎ ﺋﯩﮕﻪ,ﻛﺎﭘﯩﺘﺎﻟﻰ ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ ﻳﯜﻩﻧﺪﯨﻦ ﺋﺎﺷﻘﺎﻥ,ﺗﻮﺭ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﻳﺎﻧﻔﯘﻥ ﺋﻪﭖﺩﯨﺘﺎﻟﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯧﭽﯩﺶ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﭗ ,ﻣﯘﺋﻪﻳﻴﻪﻥﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻜﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪى.
خەلقىمىزدە لوك ۋە قۇلۇپسازلىق
ئەجدادلىرىمىز ئۇزاق تارىخىي دەۋرلەردىن بۇيان، ئىشىك – دەرۋازىلارغا لوك سېلىش ئارقىلىق ئۆيىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ساقلاپ كەلگەن. ئۇلار لوك ياساشتا چىلان، ياڭاق، ئامۇت، ئۈجمە قاتارلىق ئاسان قۇرت يېمەيدىغان، ئاسان چىرىمەيدىغان دەرەخلەرنىڭ ياغىچىنى ماتېرىيال قىلغان. ئالىملار خەلقىمىزنىڭ لوك ياساش دەۋرىنى ئۇيغۇرلار شەھەرلىشىپ، شەھەر – قەلئە ياراتقان دەۋردىن باشلانغان بولۇشى مۇمكىن، دەپ پەرەز قىلىشماقتا. 18 – ئەسىرگە كەلگەندە، ياۋروپادا باشلانغان سانائەت ئىنقىلابى ئۈستۈنلۈك ئىگىلىگەندە، ئەنگلىيىلىك بىر تۆمۈرچى تۆمۈردىن بىر قۇلۇپ ياسىغان بولۇپ، ئۇنى ‹‹لوك›› دەپ ئاتىغان (‹‹لوك›› ئاتالغۇسىنىڭ قانداق كېلىپ چىققانلىقى ھەققىدە يەنىمۇ تەتقىق قىلىش لازىم). ئۇزاق ئۆتمەي ئۇيغۇرلار تۆمۈردىن لوكنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىغا ئوخشايدىغان ئۈچ تىللىق، ئىككى تىللىق، ئېچىش مەخپىيىتى بار قۇلۇپ ياساپ، ئۇنى ‹‹شەددە قۇلۇپ›› دەپ ئاتىغان. لوكنىڭ چوڭلۇقى ئادەتتە cm 15×15×30  ئەتراپىدا بولۇپ (لوك ئورنىتىلىدىغان ئىشىك – دەرۋازىلارنىڭ چوڭ – كىچىكلىكىگە قاراپ، ئۆلچەمدە ئۆزگىرىشمۇ بولغان)، ياسىغان لوكنىڭ قورساق قىسمىغا ئاچقۇچ تۆشۈكچىسى ئويۇپ، لوكنىڭ قورساق قىسمىغا ئاچقۇچ چۈشىدىغان تۆشۈكلۈك لوكۋاسى ئورنىتىلغان. ئاچقۇچنى سېلىش ئارقىلىق لوكنىڭ سول تەرىپىدىكى ئوچۇق تۆشۈكنىڭ سىرتىغا ۋە لوكنىڭ ئىچىگە ھەرىكەتلەندۈرۈپ، ئىشىك تاقىلىدىغان – ئېچىلىدىغان قىلىنغان. ئۇنىڭ ئاچقۇچىمۇ ياغاچتىن ياسالغان. ئاچقۇچ پەردىسى(چىشلىرى) قانچە كۆپ، ئورۇنلىشىشى قانچە مۇرەككەپ بولسا، لوك شۇنچە بىخەتەر بولغان. لوك تاق قاناتلىق ۋە قوش قاناتلىق ئىشىكلەرنى پەقەت سىرتتىن تاقاشقا ماس بولۇپ، تاق قاناتلىق ئىشىكلەردە، لوك ئىشىكنىڭ ئېچىلىش تەرىپىدىكى تامنىڭ ئىچىگە ئورنىتىلىپ، تامدىن ئاچقۇچ سېلىش ئۈچۈن لوكنىڭ ئاچقۇچ تۆشۈكچىسى بار جايىغا ئۇدۇل قىلىپ تۆشۈك(قۇلۇپنى تاقاش – ئېچىشتا قول سالىدىغان تۆشۈك) قويۇلغان. قوش قاناتلىق دەرۋازىلارغا لوك ئۇيۇل ھالەتتە ياسىلىپ، ئىشىكنىڭ ئوڭ ياكى سول تەرىپىدىكى لوكنىڭ تۆشۈكچىسىگە ئاچقۇچ سېلىپ، لوكنىڭ ۋاسىسى قارشى تەرەپتىكى ئۇدۇل تۆشۈككە كىرگۈزۈۋېتىلسىلا، ئىشىك مەھكەم تاقىلىپ ئاچقىلى بولمايدىغان بولىدۇ.
ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ئەڭ مۇرەككەپ لوكنىڭ لوكۋاسى ئۈچ ۋە بەش تىللىق بولۇپ، ئۇنىڭ ئاچقۇسىمۇ ئۈچ ۋە بەش تىللىق ئىكەن. لوك ئاچقۇسى بەش تىلغا ئۇدۇل سالغاندىمۇ ئېچىلمايدىغان بىر سىر بولغان. لوك ياسىغۇچىلار لوكنىڭ مەلۇم يېرىگە قوۋۇز تىلىغا ئوخشاش بىر تىل بېكىتىپ، ئۇنى باسقاندا لوك ئىچىدىكى يوشۇرۇن تاقاق ئېچىلىدىغان قىلغان. ھازىر ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئۇلۇغ كەشپىياتى بولغان لوك چەت يېزا – قىشلاقلاردا، مۇزېيلاردا ساقلانماقتا. نەچچە ئەۋلاد قۇلۇپسازلىق بىلەن شۇغۇللانغان كىشىلەرنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، يۇقىرىدا ئېيتىلغان قۇلۇپلار شەددە قۇلۇپ دەپ ئاتالغان. دېمەك، ئەينى ۋاقتىدىكى قۇلۇپسازلىرىمىز غەيرىي – غەيرىي قۇلۇپلارنى ياساپ، خەلقىمىزنىڭ ئۆيىنى بىخەتەر ساقلاش ئېھتىياجىنى قامداپ كەلگەن.
شەپقەت ھەمشىرىسى رىزۋانگۈل
شەپقەت ھەمشىرىسى رىزۋانگۈل
رىزۋانگۈل1926-يىلى ئالماتا ۋىلايىتىنىڭ چىلەك يېزىسىدا تۇغۇلغان بولۇپ، كېيىن ئاتا-ئانىسى بىلەن ئۇيغۇر ئېلىگە كەلگەن ۋە ئۈرۈمچىدىكى ئىككى يىللىق بولغالتىرلارنى تەربىيىلەش بۇرۇسىدا ئوقۇغان. 1944-يىلى يازدا ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن، غۇلجىغا قايتىپ كېلىپ خىزمەتكە قاتناشقان. ﻣﯩﻠﻠﻰ ﻗﻪھﺮﯨﻤﺎﻥ ، «ﺷﻪﭘﻘﻪﺕ ھﻪﻣﺸﯩﺮﯨﺴﻰ » دەپ تونۇلغان ﺭﯨﺰﯞﺍﻧﮕﯜﻝ 1925 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﺎﺯﺍﻗﯩﺴﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﻤﺎﺋﺎﺗﺎ ﺋﻮﺑﻼﺳﺘﻰ ﭼﯩﻠﻪﻙ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺩﺍﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﯩﻤﻰ ھﺎﺷﯩﻢ ﺋﺎﺧﻮﻥ ، ﺋﺎﭘﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﻤﻰ ﻣﻪﺭﻳﻪﻣﺨﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺩﺍﺩﯨﺴﻰ ﻳﯘﯓ ﺗﯩﺠﺎﺭﯨﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻠﯩﻨﺎﺗﺘﻰ. 1932 - ﻳﯩﻠﻰ ﺭﯨﺰﯞﺍﻧﮕﯜﻝ 7 ﻳﺎﺵ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﯨﻜﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﻪھﯩﺮﯨﮕﻪ ( ﭘﯘﺷﻤﺎﻥ ﻣﻪھﻪﻟﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ) ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ. 1933 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1940 - ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﻏﯘﻟﺠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺷﻪﺭﻕ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﯞﻩ ﺋﯜﻣﯜﺕ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. 1940 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯩﻠﻠﻰ ﻗﯩﺰﻻﺭ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺑﻮﻏﺎﻟﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺳﯩﻨﯩﭙﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ .1943 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯜﺗﺘﯘﺭﯛﭖ ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﯞﻩ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ ﯞﯨﻼﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﭘﻮﭼﺘﺎ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﮕﻪ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻜﻪ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺷﻘﺎﻥ ~' ﺭﯨﺰﯞﺍﻧﮕﯜﻝ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ  ﯞﻩ  ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﭙﻪﺭﯞﻩﺭ  ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﭼﻮﯓ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ    ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﺪﻩ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭙﻼ ﺗﯩﺮﯨﺸﭽﺎﻥ ، ﺋﯚﺗﻜﯜﺭ ﭘﯩﻜﯩﺮﻟﯩﻚ ، ﻛﻪﻣﺴﯚﺯ ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺩﯨﮕﯩﻨﯩﻨﻰ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ، ﺧﻮﺭﻟﯘﻕ  ﯞﻩ  ﺋﺎﺩﺍﻟﻪﺗﺴﯩﺰﻟﯩﻜﻜﻪ   ﭼﯩﺪﺍﭖ  ﺗﯘﺭﺍﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ  ﻗﻪﻳﺴﻪﺭ  ﻗﯩﺰ  ﺑﻮﻟﯘﭖ  ﻳﯧﺘﯩﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘ ﺋﻪﻳﻨﻰ  ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﯩﻜﻰ  ﺋﯚﻛﺘﻪﻣﻠﻪﺭ  ﺋﺎﺟﯩﺰﻻﺭﻧﻰ  ﺑﯚﺯﻩﻙ  ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ، ﻧﺎﺭﺳﯩﺪﻩ     ﻗﯩﺰﻻﺭﻧﻰ  ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﻯ  ﺋﻪﺭﮔﻪ  ﺑﯩﺮﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ، ﺋﺎﻳﺎﻟﻼﺭﻧﻰ ﺧﻮﺭﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪھﯟﺍﻟﻼﺭﻧﻰ ﻛﯚﺭﮔﻪﻧﺪﻩ ﺋﯘ  ﺋﯩﺸﻼﺭﻏﺎ ھﯩﭻ  ﺋﯩﻜﻜﯩﻠﻪﻧﻤﻪﻱ  ﻗﺎﺭﺷﻰ  ﺗﯘﺭﺍﺗﺘﻰ
ﺭﯨﺰﯞﺍﻧﮕﯘﻝ ﭘﻮﭼﺘﺎ   ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﺪﻩ  ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ  ﻳﯘﺭﮔﻪﻥ   ﻛﯜﻧﻠﻪﺭﺩﻩ 1944-يىلى غۇلجىدا شەرقىي تۈركىستان مىللى ئىنقىلابىي( گومىنداڭ ۋە جىوڭگۇ كومۇنىست پارتىيىىسى كېيىن ﺋﯜﭺ ﯞﯨﻼﻳﻪﺕ   ﺋﯩﻨﻘﯩﻼبى دەپ ئاتىغان) باشلىنىدۇ. ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﭖ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﺎﻟﺘﯩﻨﭽﻰ  ﻛﯘﻧﯩﻼ   ﺭﯨﺰﯞﺍﻧﮕﯜﻝ  ﺑﯩﺮﻗﺎﻧﭽﻪ  ﺩﻭﺳﻠﯩﺮﻯ  ﺑﯩﻠﻪﻥ  ﭘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺑﻮﻟﯘﭖ  ﺟﻪﯕﮕﻪ قاتنىشىدۇ. ﺋﯘ ﭘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺳﯧﭙﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ   ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﻗﯩﺴﯩﻤﻨﯩﯔ  ﺷﻪﭘﻘﻪﺕ  ھﻪﻣﺸﯩﺮﯨﺴﻰ  ﺑﻮﻟﯘﭖ  ﻗﺎﻧﻠﯩﻖ  ﺟﻪﯕﻠﻪﺭﮔﻪ  ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﺴﺎ ، ﻳﻪﻧﻪ  ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ھﻪﺭبىي ﻗﺎﺋﯩﺪ ﻩ ﯞﻩ   ﻗﻮﺭﺍﻝ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺸﻨﻰ ﻗﯧﺘﯩﺮﻗﯩﻨﯩﭗ   ئۆگەنگەن. ﺋﯘ ﺩﺍﺋﯩﻢ : << ﺩﯗﺷﻤﻪﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﺭﻙ ﺋﯘﭼﯘﻥ ﺟﻪﯓ  ﻗﯩﻠﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ   ﯞﻩﺗﻪﻧﻨﯩﯔ   ﺋﻮﻏﻼﻧﻠﯩﺮﻯ    ﺑﻮﻟﺴﺎ ، ﺑﯩﺰ   ﯞﻩﺗﻪﻥ   ﻗﯩﺰﻟﯩﺮﻯ. ﻗﯩﺰﻻﺭﻣﯘ ﻗﻮﻟﯩﻐﺎ  ﻗﻮﺭﺍﻝ  ﺋﯧﻠﯩﭗ  ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﺳﻪﭘﻜﻪ  ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ  ﻛﯧﺮﻩﻙ  >> ﺩﯦﺴﻪ ، ھﻪﻣﯩﺸﯩﺮﻩ ﻗﯩﺰﻻﺭﻏﺎ :<< ﻓﺎﺷﯩﺰﯨﻤﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ   ﻛﯘﺭﻩﺵ ﻗﻪھﺮﯨﻤﺎﻧﻰ ﺭﻭﺱ ﻗﯩﺰﻯ ﺯﻭﻳﺎﺩﻩﻙ ﺑﻮﻻﻳﻠﻰ >> ﺩﻩﻳﺘﻰ. ﺭﯨﺰﯞﺍﻧﮕﯘﻝ  ﺟﻪﯓ   ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ  ﺟﺎﭘﺎ   ﻣﯘﺷﻪﻗﻘﻪﺗﻨﻰ   ﻳﯧﯖﯩﭗ ،ﺋﯚﻟﯘﻣﮕﻪ    ﭘﯩﺴﻪﻧﺖ   ﻗﯩﻠﻤﺎﻱ ، ﻣﻮﻟﺪﯗﺭﺩﻩﻙ    ﻳﯧﻐﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ    ﺩﯗﺷﻤﻪﻥ ﺋﻮﻗﻠﯩﺮﻯ   ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ   ﻗﻪھﺮﯨﻤﺎﻧﻼﺭﭼﻪ   ﻳﯜﮔﯘﺭﯛﭖ   ﻳﯜﺭﯛﭖ   ﻳﺎﺭﯨﺪﺍﺭ  ﺟﻪﯕﭽﯩﻠﻪﺭﮔﻪ  ﺷﻪﭘﻘﻪﺕ  يەتكۈزگەن. ﺋﯘ  ﺟﻪﯕﻠﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﺟﺎﻳﯩﭗ  ﺟﺎﺳﺎﺭﯨﺘﻰ   ﯞﻩ  ﻳﺎﺭﯨﺪﺍﺭ  ﺟﻪﯕﭽﯩﻠﻪﺭﮔ ﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ  ﻛﯚﻳﯜﻣﭽﺎﻧﻠﯩﻘﻰ  ﺑﯩﻠﻪﻥ   ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨر  ﺟﻪﯕﭽﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ  ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﯨﻜﻰ  ﺷﻪﭘﻘﻪﺗﻠﯩﻚ ، مىھرىبان ھﻪﻣﺸﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ.
ﺭﯨﺰﯞﺍﻧﮕﯘﻝ 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 13 - ﻳﺎﻧﯟﺍﺭﺩﺍ ھﻪﺭﻩﻣﺒﺎﻍ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﯨﻜﻰ  ﺷﯩﺪﺩﻩﺗﻠﯩﻚ   ﺟﻪﯕﺪﻩ  ﯞﯨﮋﯨﻠﺪﺍﭖ  ﺋﯘﭼﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ  ﺋﻮﻗﻼﺭ   ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﻳﺎﺭﯨﻼﻧﻐﺎﻥ  ﺋﯘﭺ   ﺟﻪﯕﭽﯩﻨﯩﯔ   ﻳﺎﺭﯨﺴﯩﻨﻰ   ﺋﺎﺭﻗﺎ - ﺋﺎﺭﻗﯩﺪﯨﻦ   ﺗﯧﯖﯩﭗ   ﺑﯩﺨﻪﺗﻪﺭ   ﺟﺎﻳﻐﺎ   ﺋﺎﭘﯩﺮﯨﯟﯦﺘﯩﭗ ، ﺋﺎﺭﻗﯩﻐﺎ  ﻗﺎﺭﺍﭖ  ﺧﻪﯞﭘﻠﯩﻚ ﺟﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺗﯚﺗﯩﻨﭽﻰ   ﺟﻪﯕﭽﯩﻨﯩﯔ   ﻳﯩﻨﯩﻐﺎ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻧﺪﺍ   ﺩﯛﺷﻤﻪﻥ   ﺋﺎﺗﻘﺎﻥ   ﺋﻪﺟﻪﻟﻠﯩﻚ   ﺋوﻕ   ﺑﯩﺸﯩﻐﺎ   ﺗﯩﮕﯩﭗ   ﻗﻪھﯩﺮﯨﻤﺎﻧﻼﺭﭼﻪ ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ  بولغان. ﺋﯘ  ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ   ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﺍ   ﺋﻪﻣﺪﯨﻼ  19 ﻳﺎﺷﻘﺎ   ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ   ﺋﯩﺪﻯ.
شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ كۈندىلىك ئورگان گېزىتى "ئازاد شەرقىي تۈركىستان" گېزىتىنىڭ 1945-يىلى 20-يانۋاردىكى سانىدا، قاسىمجان قەمبىرى "ئىناق" تەخەللۇسىدا "ھەمشىرەم" ناملىق شېئىرىنى رىزۋانگۈلگە ئاتاپ يازغان.
ھەمشىرەم
ئىناق
ئاسارەتتىن قۇتۇلۇشقا ئاتلانغان، ئوق، پىلىموت، بومبىلاردىن ساقلانغان، ۋەتىنىنى دۈشمەنلەردىن ساقلىغان، دائىم مېنىڭ مېھرىبانىم ھەمشىرەم.
ھەي رىزۋانگۈل قوڭغۇراقتەك ئاۋازىڭ، قىزىل گۈلنىڭ غۇنچىسىدەك جامالىڭ، تارىخىدا ئۇنتۇلمايدۇ ئەۋلاتنىڭ، قەھرىمانە كۈرەشچان قىز ھەمشىرەم.
ھەي كۆزلىرىم پەرياد قىلىپ يىغلىغىن، دۇشمەنلەردىن دوستلىرىڭنى ئىزغىغىن، دۈشمەن ئۆلۈپ دوست قالسۇن دەپ تىلىگىن، دوستلار ئۈچۈن مەن يىغلايمەن ھەمشىرەم.
سەبىر تىلەپ ئاتاڭ بىلەن ئاناڭغا، تارىخ ئۈچۈن يازاي ساڭغا مەرسىيە، تارىخىڭنى ھەر ۋاراقلاپ ئۆتكەندە، سەن كېلەرسەن كۆز ئالدىمغا ھەمشىرەم.
("ئازاد شەرقىي تۈركىستان" گېزىتى 1945-يىلى 20-يانۋار سانى)
30- ئۈمىد
30- ئۈمىد ياكى 30- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 30- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 120. (كەبىسە يىللاردا 121.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 245 كۈن باردۇر.
جامبۇل ئوبلاستى
جامبۇل ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jambul Oblasti، قازاقچە: Жамбыл облысы) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى تاراز.
ئادىل تۇنىياز
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئادىل تۇنىياز 1970-يىلى قەشقەر قاغىلىقتا تۇغۇلغان. ئۇ تېنچ سەھرا مەنزىرىسى بىلەن دۆۋە-دۆۋە كىتاپلار ئارىسىدا بالىلىقنى ئۆتكۈزگەن .ئادىلنىڭ دادىسى ئوقۇتقۇچى بولۇپ ، ناھايىتى كىچىك چاغلىرىدىلا ئۇنى شىئېر يېزىشقا رىغبەتلەندۈرگەن. ئۇنىڭ تۇنجى شىئېرى «سۈزۈك سۇ » 1982-يىلى «شىنجاڭ ئۆسمۈرلىرى» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان. تۇنجى شىئېرلار توپلىمى «سۆيۈپ قالسام سېنى ناۋادا» 1992- يىلى، ئىككىنچى توپلىمى«بويتاق شائىرنىڭ مەخپىيىتى»1998 -يىلى نەشىر قىلىنغان. ئۇندىن باشقا يەنە « پەيغەمبەر دىيارىدا كېچىلەر» ناملىق ماقالە -ئوبزۇرلار توپلىمى بىلەن «چۈمبەلدىكى كۆز» ناملىق بۇ شېئىرلار توپلىمى نەشىر قىلىندى.
ئادىل ھازىرقى زامان ئۇيغۇر شىئېرىيىتىدە ئۆزىگە خاس ئۇسلۇپ ياراتقان شائىر. ئۇنىڭ شىئېرلىرىنى ئوقۇغىنىڭىزدا ئىنسانىيەت مەۋجۇتلىقىنىڭ مەركىزى ئاسىيادىكى قەدىمى ئاۋازىنى ئاڭلىيالايسىز. قۇم بىلەن ئادەملەر ، بوستانلىق بىلەن شەھەرلەر ئارىسىدىكى رېتىملىق سادانى تىڭشىيالايسىز. شۇنداقلا ئۇنىڭ مىسرالىرىدىن بىر قەدىمقى مەدىنىيەت ئۇپۇقىدا كۆتىرىلگەن ھايات ۋە ماماتنىڭ يېڭى شولىلىرىنى كۆرەلەيسىز.
ھەممە مەۋجۇداتلار ھەرىكەت قىلىدۇ
مېڭىپ كېتىۋاتقان ئادەملەر توپى، ئۇچقاندەك كېتىۋاتقان ئاپتوموبىل، ئۇچۇپ يۈرگەن قۇشلار، يۈرۈۋاتقان پاراخوت … قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولىدۇ. ئۇنداقتا، يىراقتىكى يېشىل تاغ، كۆۋرۈك، يېقىندىكى ئۆي - ئىمارەتلەر، تۇرخۇنلار… مۇ ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولامدۇ؟ شۇنداق، تەبىئەتتىكى ھەممە مەۋجۇداتلار ھەرىكەت قىلىدۇ، مۇتلەق ھەرىكەت قىلمايدىغان جىسىم مەۋجۇت ئەمەس. كۆپچىلىككە مەلۇم، يەر شارى كېچە - كۈندۈز توختىماستىن ئۆز ئوقىدا ئايلىنىدۇ، يېشىل تاغ، كۆۋرۈك، ئۆي - ئىمارەت ۋە تۇرخۇن قاتارلىقلار يەر شارىغا مۇقىم جايلاشقان بولۇپ، قارىماققا ھەرىكەت قىلمايدىغاندەك تۇرىدىغان بۇ جىسىملارنىڭ ھەممىسى ئەمەلىيەتتە يەر شارى بىلەن بىرلىكتە ئايلىنىدۇ. ئەگەر سىز ئېكۋاتوردا ئولتۇرسىڭىز يەر شارى بىلەن بىللە ئايلىنىپ، بىر كېچە - كۈندۈزدە40 مىڭ كىلومېتىر يۆتكىلىسىز، تەخمىنەن ھەر سېكۇنتتا460 مېتىردىن كۆپرەك يۆتكىلىسىز. ئەمما، يەرشارىدا تۇرۇپ ھېچكىم يەر شارىنىڭ ئايلىنىش ئەھۋالىنى كۆرۈۋالالمايدۇ، يەر شارىدىن ئايرىلىپ چىقىپ ئالەم بوشلۇقىدا يۈرۈۋاتقان ئالەم ئۇچقۇچىسىلا يەر شارىنىڭ ئايلىنىۋاتقان ئاجايىپ مەنزىرىسىنى كۆزىتەلەيدۇ.
ئاققاش يېزىسى
ئاققاش يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر شەھىرى چېگرا ئىچىنىڭ شەرقىگە جايلاشقان. قىزىل دەرياسى ۋە پەيزىۋات ناھىيەسى بىلەن قوشنا، غەرب تەرىپى يېڭىئۆستەڭ يېزىسى، بەشكېرەم يېزىسى، شىمالىي ئاتۇش شەھىرى بىلەن چېگرىلىنىدۇ، شەرقتىن غەربكە بولغان ئارىلىقى 25 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئەڭ كەڭلىكى 16 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 266 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
ھەممە مەۋجۇداتلار ھەرىكەت قىلىدۇ
ئاسماندىكى يۇلتۇزلارمۇ ھەرىكەت قىلىدۇ. دەسلەپ قارىغاندا ئۇلار ئالەم بوشلۇقىدا تىپتىنچ توختاپ تۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئەمما، كۆڭۈل قويۇپ نەچچە كۈن، نەچچە ئاي، نەچچە يىل … كۆزەتكەندە، ئۇلارنىڭ ئورنىنىڭمۇ ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى بايقىغىلى بولىدۇ. ئاسترونومىيە بىزگە شۇنى ئېيتىپ بەردىكى، ئاي يەر شارىنى چۆرگىلەپ سېكۇنتىغا تەخمىنەن1 كىلومېتىر يۆتكىلىدۇ، يەر شارى قۇياشنى چۆرىدەپ ئوربىتىلىق ئايلىنىپ سېكۇنتىغا30 كىلومېتىر يۈرىدۇ، قۇياش سىستېمىسى سامانيولى سىستېمىسىنى چۆرىدەپ سېكۇنتىغا تەخمىنەن250 كىلومېتىردىن كۆپرەك يۈرىدۇ، سامانيولى سىستېمىسى يەنە ئومۇمىي يۇلتۇزلار سىستېمىسىدا تېخىمۇ چوڭ تېزلىكتە ھەرىكەت قىلىدۇ.
تەبىئەتتە مۇتلەق ھەرىكەت قىلمايدىغان جىسىم مەۋجۇت ئەمەس، پەقەتلا بەزى ھەرىكەت ھادىسىلىرى ئىنتايىن كىچىك ھەم ئاستا بولغانلىقتىن، ئاسانلىقچە بايقىغىلى بولمايدۇ. مەسىلەن، مەملىكىتىمىزنىڭ شىزاڭ ئېگىزلىكىدە قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان چومولاڭما چوققىسى يەر شارىنىڭ ئۆز ئوقىدا ئايلىنىشى، ئوربىتىلىق ئايلىنىشى بىلەن بىللە ئايلانغاندىن باشقا، ئۇنىڭ يەر شارى سىرتقى يۈزىگە نىسبەتەن ئېگىزلىكى يىلىغا1 ～5 سانتىمېتىر تېزلىكتە ئېگىزلەپ بارىدۇ. مىكرو دۇنياسىدىكى مولېكۇلا ۋە ئاتوملارنىڭ ھەرىكىتىنى كىشىلەر كۆزى بىلەن ھەرگىز بىۋاسىتە كۆرەلمەيدۇ، پەقەت تەخمىنەن1 مىليون ھەسسە چوڭايتالايدىغان ئېلېكترونلۇق مىكروسكوپ ئارقىلىقلا ماددىلارنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى مەڭگۈ توختىماستىن ھەرىكەت قىلىپ تۇرىدىغان بۇ ئاجايىپ دۇنيانى بايقىغىلى بولىدۇ.
ئوسمانجان ساۋۇت
شائىر ئوسمانجان ساۋۇت 1945 - يىلى 26 - ئۆكتەبىر ماناس ناھىيىسىدىكى بىر موزدۇز ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1961 - يىلى ساۋەن ناھىيىلىك 1 - ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملىغاندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنىپ، 1966 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەن. 1968 - يىلىغا كەلگەندە، قۇمۇل ۋىلايىتىگە خىزمەتكە تەقسىم قىلىنىپ، قۇمۇلنىڭ ليۇ شۇچۈەن دېھقانچىلىق مەيدانىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1974 - يىلى ساۋەن ناھىيىسىگە يۆتكىلىپ كەلگەندىن كېيىن ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ ناھىيىلىك 1 - ئوتتۇرا مەكتەپ، 2 - ئوتتۇرا مەكتەپ، 3 - ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە ساۋەن ناھىيىلىك پېداگوگىكا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى، ئىلمىي مۇدىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1981 - يىلى بېيجىڭدىكى لۇشۈن ئەدەبىيات ئىنىستىتۇتىدا ئوقۇغان. 1986 - يىلى 7 - ئايدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىگە يۆتكىلىپ كېلىپ، ئاۋۋال «كۆۋرۈك» ژۇرنىلىدا، كېيىن «تارىم» ژۇرنىلىدا مۇھەررىرلىك قىلغان. ئوسمانجان ساۋۇت ئىجادىيىتى 1960 - يىللارنىڭ باشلىرىدا يازغان «ياڭرا، ئەجرىم» ناملىق شېئىرى بىلەن باشلانغان. ھازىرغىچە ئۇ مىڭ پارچىدىن كۆپرەك شېئىر يازدى. «ئالمىدەك يۈرەكتە ئالەمچە سۆيگۈ»، «تاڭ لىرىكىلىرى»، «تەڭرىتاغ شاماللىرى»، «تۈن تىۋىشلىرى»، «تاڭلار بىلەن سۆزلىشىش»، «گۈللەر سۆزلەيدۇ» ناملىق ئالتە پارچە توپلىمى نەشر قىلىندى. ئوسمانجان ساۋۇت ئەدەبىي تەرجىمە ساھەسىدىمۇ كۆرۈنەرلىك خىزمەتلەرنى ئىشلىدى. ئۇ ھازىرغىچە «كۈلگۈلۈكمۇ، يىغلىغۇلۇقمۇ»، «مەڭگۈلۈك قانۇنىيەت» قاتارلىق خەنزۇ ۋە قازاق تىلىدىكى بىر نەچچە روماننى، سېرگىي يېسىنىن، ئاباي قاتارلىق چەت ئەل شائىرلىرىنىڭ يۈز پارچىدىن ئارتۇق شېئىرلىرىنى، شۇنداقلا ئەدەبىي - سەنئەت نەزەرىيىسىگە ئائىت ماقالە - ئوبزورلاردىن نەچچە ئون پارچىنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتۈردى.
ئاققاش يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
ئاققاش يېزىسىغا قاراشلىق ئالتە كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. يەنى :
ئىقتىسادى
90% يەر كۆلىمى بوز يەر، كەلكۈن چۆكۈندىسى ئومۇميۈزلۈك سىڭىپ كىرىشى ناھايىتى ناچار بولغان سېغىز تۇپراق قاتلىمى، يەر ئاستى سۈيى راۋان. ھۋا كىلماتى ئىنتايىن قۇرغاق ئىسسىق كىلىمات شارائىتىدا، سىرتقى قەۋىتى خلورىد تۇز قېپى شۇ جايدىكى ئامما ئىستېمال قىلىشقا بولىدۇ. 1998-يىلى پۈتۈن يېزا ئومۇمىي كىرىمىنى 20 مىليون 26 مىڭ يۈەن بولۇپ، 2011-يىلىدىكىدىن %9.5 ئاشقان. يېزا ئىگىلىك تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 17 مىڭ مو. ئاشلىق ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارى 6 مىليون 138 مىڭ 400 كىلوگرام، 2002-يىلدىكىدىن %3.5 ئاشقان. چارۋىنىڭ ئومۇمىي تۇياق سانى 34555 تۇياق بۇلۇپ ئالدىنقى يىلدىكىدىن %2.5 ئاشۇرۇلغان.
قاتنىشى
ئاققاش يېزىسىنىڭ يېزا ئىگىلىكىدە ئىشلىتىلىدىغان 15 ئاپتوموبىل، چوڭ-كىچىك تىپتىكى تراكتورلاردىن 105، چوڭ-كىچىك تىپتىكى ئاپتوموبىل سۆرەش قوراللىرىدىن 66، پىششىقلاپ ئىشلەش ماشىنىسى 20 گە يەتكەن. يېزىدا پوچتا-تېلېگراف پونكىتى، كەنت ئاددىي تاشيولى، قاتناش، پوچتا-تېلېگراف راۋانلىقىغا كاپالەتلىك قىلغان.
مائارىپى
بىر ئوتتۇرا مەكتەپ، 5 باشلانغۇچ مەكتەپ بار بۇلۇپ، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 120 نەپەر، ئوقۇغۇچىلاردىن 2037 نەپەر. يېزىلىق مەدەنىيەت پونكىتى رادىئو ئۇزېلىدا رادىئو پروگراممىسى، كىنو قويۇش ئەترىتى، دوختۇرخانا، كەنت كۇتۇپخانىسى، تەنتەربىيە مەيدانى (تەنھەرىكەت مەيدانى)، مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش ئۆيى، تېلېۋىزور ئۆيى ۋە ساقلىقنى ساقلاش پونكىتى قاتارلىقلار بار.
رىچارد نىكسون
left|thumb|350px|نىكسون ئامېرىكا پرېزىدېنتى
ئابدۇرېھىم ئىمىنوف
ئابدۇرېھىم 19 - ئەسىرنىڭ ئاخىرىلىرىدىن باشلاپ چارروسىيە بىلەن، ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن سوۋېت ھۆكۈمىتى بىلەن سودا ئالاقە قىلغان قەشقەرنىڭ كاتتا بايلىرىنىڭ بىرى بولغان ئىمىن باي (پېتەك) ئائىلىسىدە 1913 - يىلى تۇغۇلىدۇ. ئوقۇش يېشىغا يەتكەندە، دەسلەپ موللا خەلپەتتە، 1921 - يىلىدىن باشلاپ ئابدۇرېھىم بايۋەچچە ئاچقان پەننىي مەكتەپتە ئوقۇيدۇ. ئۇنىڭ ئۆز بايانىغا ئاساسلانغاندا، ئۇ دادىسىغا ئالاقىچى بولۇپ، سوۋېت كونسۇلى بىلەن كۆپ قېتىم ئۇچرىشىدۇ، ۋە كۆپ قېتىم ئۇلۇغچات، ئوش، ئەنجان، تاشكەنتتىكى سوۋېت خادىملىرىگە ماتېرىيال يەتكۈزىدۇ 3 - ئىنتېرناتسىئونالغا ئەزا بولىدۇ.
1934 - يىلى 2 - ئاينىڭ 6 - كۈنى ماجۇڭيىڭ قوشۇنى قەشقەردە چوڭ قىرغىن قىلغاندا، ئايدۇرېھىمنىڭ دادىسى ئىمىن ئاخۇن باي ماجۇڭيىڭ تەرىپىدىن ۋەھشىيلەرچە ئۆلتۈرۈلىدۇ. دادىسىنىڭ ئۆچىنى ئېلىش ئۈچۈن ئابدۇرېھىم سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن مۇناسىۋەتلىشىپ، سوۋېت ئارمىيىسىنى باشلاپ كېلىدۇ. سوۋېت ئارمىيىسى مارالبېشى ئەتراپىدا ماجۇڭيىڭ قوشۇنلىرىنى تارمار قىلىدۇ. ئابدۇرېھىم قەشقەر تىنچىغاندىن كېيىن، يەنى 1934 - يىلنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن باشلاپ، ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىدە رازۋېدچىك ۋە جىنايى جازا بۆلۈمىدە سوراقچى بولۇپ ئىشلەيدۇ. 1937 - يىلى 5 - ئاينىڭ 29 - كۈنى 6 - دۋىزىيىنىڭ قالدۇق قىسىملىرى بىلەن ماخوسەن قىسىملىرى بىرلىشىپ، شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، ئاتالمىش سىجاڭ ئابدۇنىياز كامال باشچىلىقىدىكى قوشۇن قەشقەر كونا شەھەرنى مۇھاسىرە قىلىپ، قەشقەردە تۇرۇۋاتقان قۇربان نىياز شاھىدى باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەت قوشۇنىغا ئوت ئاچىدۇ. بۇ چاغدا ئابدۇرېھىم ئىمىن بۇيرۇق بىلەن ئۇلۇغچاتقا بېرىپ، سوۋېت ھۆكۈمىتى ئارقىلىق ئوشتا تۇرۇۋاتقان مەۋلانوف پولكىنى قەشقەرگە باشلاپ كېلىدۇ. بۇ قوشۇن ئىسيانچىلارنى سۈر - توقاي قىلىپ، قەشقەرنى تىنچىتىدۇ. ئابدۇرېھىم ئىمىن 1938 - يىلىدىن 1940 - يىلىغىچە قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىدا خارجى ئىشلار بۆلۈم باشلىقى ۋە قىزىلبويى ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلەپ، چېگرا ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ. 1940 - يىلى شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتى ئۇنى ئۈرۈمچىگە چاقىرتىپ، 1942 - يىلىغىچە ئۈرۈمچى ھەربىي مەكتەپتە ئوقۇتىدۇ. 1942 - يىلى شېڭ شىسەي سوۋېت ھۆكۈمىتى بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەندىن كېيىن، ئابدۇرېھىم ئىمننى ئۈرۈمچىدە قولغا ئېلىپ، 1945 - يىلى قويۇپ بېرىدۇ. ئۇ تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن، قەشقەرگە كېلىپ، بىتىم مەزگىلىدە يەنىلا قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىغا مەسئۇل بولىدۇ. بىتىم بۇزۇلغاندىن كېيىن 1947 - يىلى 7 - ئاينىڭ 21 - كۈنى قولغا ئېلىنىپ، 1949 - يىلنىڭ باشلىرىدا تۈرمىدىن چىقىدۇ. ئازادلىقتىن كېيىن، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە ئەزا بولۇپ، قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارە باشلىقى، ساقچى قوراللىق ئەترەت باشلىقى، قەشقەر پارتكومنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، 1956 - يىلدىن 1958 - يىلىغىچە قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ ۋالىيسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. ئۇزاق مەزگىل خەلق قۇرۇلتىيى ۋەكىلى بولۇپ سايلىنىدۇ. 1994 - يىلى ۋاپات بولىدۇ.
بولقا
بولقا(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Bolqa) بولسا مىخ قاتارلىق نەرسىلەرنى قېقىش، تۆمۈر ماتېرىياللىرىنىڭ ئۈستىنى تەكشىلەش ۋە ئېگىشكە ئوخشاش ئىشلاردا قوللىنىلىدىغان سايمان.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
Platina
right|thumb|250px right|thumb|250px Platina birhil hemiylik elimint atom numiri 78 u birhil eghir metal ilgiri pul kilip ixlitilgan, sodidanahayiti kimmatlik hesablinati, zinnat buyumi kilp ixlitilgan. tarihningbalgisi bopkalgan
تاللىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
(ئەرەبچە: ابو نصرإسماعيل بن حماد الجوهري) شانلىق قاراخانىيلار دۆلىتى دەۋرىدە ياشىغان بۈيۈك لۇغەتشۇناس ئالىم، يازغۇچى ۋە كەشپىياتچى.
تاللىي
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
قاراخانىي تۈركلىرىدىن ئەبۇ نەسر فارابىي ئىسلام پەيلاسوپى دەپ ئاتىلىپ پەلسەپىدە، مەھمۇد كاشغەرىي ئەڭ بۈيۈك تۈركولوگ دەپ ئاتىلىپ، تۈرك – ئەرەب تىلشۇناسلىقىدا زور شۆھرەتلەر قازانغان بولسا، قاراخانىيلار دۆلىتى تەۋەلىكىدىكى فارابتا تۇغۇلغان ئۇشبۇ قەھرىمانىمىزنىڭ «سىھاھ» دەپ مەشھۇر بولغان «تاجۇللۇغە ۋە سىھاھۇل ئەرەبىييە (ئەرەب تىلى تاجى ۋە سەھىھ سۆزلۈكلەر)» دېگەن كىتابى ئۇنى ئەرەب تىلىنىڭ پېشۋاسى بولۇشقا لايىق قىلغان ۋە ئۇ بۇ كىتابى ئارقىلىق ئەرەب تىلشۇناسلىقىدا زور شۆھرەت قازانغان. جەۋھەرىينىڭ ۋاپاتىدىن بەش يىل كېيىن تۇغۇلغان مەھمۇد كاشغەرىينىڭ «دىيۋانۇ لۇغاتىت تۈرك» كىتابى تۈرك تىلى ساھەسىدە ئەڭ چوڭ ئىشەنچلىك مەنبە بولغاندەك، ئىمام جەۋھەرىينىڭ «سىھاھ» كىتابى ئەرەب تىلى ساھەسىدە ئەڭ چوڭ ئىشەنچلىك مەنبەدۇر. ئىمام بۇخارىي ھەدىسلەرنى ئىلغاپ، ئەڭ سەھىھلىرىنى كىتابى «سەھىھۇلبۇخارىي»غا توپلىغاندەك، ئىمام جەۋھەرىيمۇ ئەرەبچە سۆزلەرنىڭ ئەڭ سەھىھلىرىنى كىتابى «سىھاھ (سەھىھلەر)» دېگەن كىتابىغا توپلىغان ۋە ئۇنىڭ «سىھاھ» كىتابى «سەھىھۇلبۇخارىي»دەكلا زور مەرتىۋە قازانغان. شۇنداقلا، ئۇ بىر تىلشۇناس بولۇپلا قالماستىن، تارىختا تۇنجى قېتىم ئۇچۇشنى سىناق قىلغانلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ شۇ سىنىقى بىلەن «ئىلىم شەھىدى» بولغان ۋە كېيىنكى ئۇچقۇچىلارغا ئۇل سېلىپ بەرگەن. ئەپسۇسكى، ئۇ ئەرەب دۇنياسىدا مەشھۇر بولسىمۇ، ئۆزىمىزنىڭ كىشىلىرى ئارىسىدا تونۇلماي قالغان.
فرانكلىن روزۋېلت
left|thumb|350px|روزۋېلت ئامېرىكا پرېزىدېنتى
تاللىي
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
نام - شەرىپى ۋە تۇغۇلغان ۋاقتى
ئىمام جەۋھەرىينىڭ تولۇق ئىسمى ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي تۈركىي (مىللىتى تۈرك) ئوترارىي (يۇرتى ئوترار) – ئوترار فاراب شەھىرىنىڭ ئۆزىدۇر – بولۇپ، داڭلىق تىلشۇناستۇر ۋە تىل پېشۋالىرىنىڭ بىرىدۇر، ئەبۇ نەسر تەخەللۇسىدۇر. ئۇ «دىيۋانۇلئەدەب» ناملىق لۇغەتنىڭ مۇسەننىپى ئەبۇ ئىبراھىم فارابىينىڭ ھەمشىرىسىنىڭ ئوغلىدۇر. تۈرك يۇرتلىرىدىن بولغان فارابتا تۇغۇلغان. لېكىن، كۆپلىگەن تەرجىمىھال كىتابلىرىغا ئۇنىڭ تەرجىمىھالى يېزىلغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ تۇغۇلغان ۋاقتىنى تىلغا ئالغان ياكى ئىشارەت قىلغان بىرەرسىنىمۇ ئۇچرىتالمىدۇق.
تاللىي
ھالىتى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
نام - شەرىپى ۋە تۇغۇلغان ۋاقتى
جەۋھەرىي بىر يەردە مۇقىم تۇرۇشتىن سەپەر قىلىشنى ئەلا بىلەتتى. شۇڭا، ئۇ ئىراققا، ئاندىن ھىجاز زېمىنىغا بارغان. ھەج – تاۋاپنى تۈگەتكەندىن كېيىن خۇراسانغا قايتقان، كېيىن نېشاپۇرغىمۇ بارغان. نېشاپۇردا ئۇ ئاخىرەتكە راۋان بولغۇچە ئىزچىل مۇدەررىسلىك ۋە يېزىقچىلىق، ھۆسنخەت ئۆگىتىش، قۇرئان ۋە كىتاب كۆچۈرۈش قاتارلىقلار بىلەن مەشغۇل بولغان.
تاللىي
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
جەۋھەرىي تاۋاپ قىلىش، يۇرتلارنى كېزىش، شام ۋە ئىراق ئالىملىرىدىن ئىلىم ئېلىش قاتارلىق ئىشلىرىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، خۇراسانغا قايتىپ، دامغانغا كەلگەن. ئۇ يەردە داڭلىق يازغۇچىلاردىن ۋە ئۇلۇغلاردىن بىرى بولغان ئەبۇ ئەلى ھۇسەين ئىبنى ئەلى ئۇنى دەرگاھىدا مېھمان قىلىپ، ئۇنىڭغا ناھايىتى ئىززەت – ئىكرام كۆرسەتكەن ھەم ئۇنىڭ ئەدەبىياتى ۋە ھۆسنخېتىدىن تېگىشلىك نېسىۋىسىنى ئالغان، ئاندىن ئۇنى نېشاپۇرغا يولغا سېلىپ قويغان. جەۋھەرىي نېشاپۇردا مۇقىم تۇرۇپ، مۇدەررىسلىك، يېزىقچىلىق، خۇشخەت تەلىمى، قۇرئان ۋە كىتاب كۆچۈرۈش قاتارلىق ئىشلار بىلەن بولۇپ، گۈزەل ئىزلارنى ۋە ياخشى ناملارنى قالدۇرۇپ ۋاپات تاپقان.
تاللىي
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
جەۋھەرىي يەنە ئەرەب تىلىنى «دىيۋانۇلئەدەب» لۇغىتىنىڭ مۇسەننىپى، ئانا تەرەپ تاغىسى ئەبۇ ئىبراھىم ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم فارابىيدىنمۇ ئۆگەنگەن.
تاللىي
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
جەۋھەرىينىڭ تالانتى تىل ئىلىملىرى ۋە ئەدەبىيات بىلەنلا توختاپ قالمىغان. بەلكى باشقا ئىلىم – پەنلەرگىمۇ ئىچكىرىلەپ كىرگەن. ئۇلارنىڭ ئەڭ ۋەكىللىكى ھۆسنخەت بولۇپ، جەۋھەرىي ئۇ جەھەتتىمۇ داڭدار نەمۇنىگە ئايلانغان. ھەتتا ئۇ ئىبنى مۇقلە، ئىبنى بەۋۋاب، مۇھەلھەل، يەزىيدىي قاتارلىق داڭدار خەتتاتلار بىلەن بىر قاتاردا سانالغان بولۇپ، ئۇنىڭ خېتى بىلەن ئىبنى مۇقلەنىڭ خېتىنى كۆرگەن ئادەم ئۇ ئىككىسىنى بىر – بىرىدىن ئايرىيالمىغىلى تاس قالاتتى.
تاللىي
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
ئالىملارنىڭ جەۋھەرىي ھەققىدىكى قاراشلىرى
ياقۇت ھەمەۋىي ئۇ توغرىسىدا مۇنداق دېگەن: «ئۇ تىل – ئەدەبىيات ئىلمىدە ئىمامدۇر». ئەبۇلھۇسەين باخەرزىي ئۇنى تىلغا ئېلىپ مۇنداق دېگەن: «ئۇ ‹سىھاھۇللۇغە›نىڭ مۇئەللىپى بولۇپ، ئۇ كىتابىدا تەڭتۇشلىرىنىڭ ئارقىدىمۇ قالمىغان، زامانداشلىرىنىڭ دەرىجىسىدىن تۆۋەن دەرىجىدىمۇ ئەمەس ئىدى».
تاللىي
ئىزوتوپلىرى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
تىلشۇناس ئەبۇ مەنسۇر سەئالىبىي مۇنداق دېگەن: «ئەبۇ ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي دۇنيانىڭ مۆجىزىلىرىدىندۇر… ئۇ ئەرەب تىلى ئىلمىدە ئىمامدۇر. ئۇنىڭ ھۆسنخېتى گۈزەللىكتە داڭدار نەمۇنىگە ئايلانغان… ئۇنىڭ ‹سىھاھ› دەپ كىتابى بار». ئىبنى بەررىي مۇنداق دېگەن: «جەۋھەرىي تىلشۇناسلار ئىچىدە ئەڭ ئۇستا گىرامماتىكىچىدۇر».
تاللىي
قوللىنىشى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
ئۇنىڭ «سىھاھ» ناملىق كىتابى ئالىملار، مۇدەررىسلەر ۋە ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا ئەڭ يۈكسەك دەرىجىدە ئالقىشقا ئېرىشكەن. ياقۇت ھەمەۋىي ئۇنىڭ تىل ھەققىدىكى بۇ كىتابى توغرىسىدا مۇنداق دېگەن: «بۇ كىتاب بۈگۈن كىشىلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىپ، ئۇلارنىڭ تايانچىغا ئايلاندى. مۇسەننىپ ئۆزىدىن ئىلگىرىكىلەرگە قارىغاندا ئەسىرىنى ناھايىتى رەتلىك، ناھايىتى قوللىنىشچان شەكىلدە ئوبدان يازغان. ئۇشبۇ كىتابنىڭ تۈزۈلۈشى ساغلام ئەقىل ۋە زور بىلىمدىن دېرەك بېرىدۇ. ئۇ ‹الجمهرة› دېگەن لۇغەتتىنمۇ ياخشىراق، ‹تهذيب اللغة› دېگەن لۇغەتتىنمۇ ئوبدانراق، ‹مجمل اللغة› دېگەن لۇغەتتىنمۇ قولايراقتۇر».
تاللىي
بايقىلىشى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
شائىر جەۋھەرىي
تاللىي
بىرىكمىلىرى:
ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىي
جەۋھەرىينىڭ شەيخلىرى
جەۋھەرىي ئەرەب تىلى ۋە ئەرەب ئەدەبىياتى ئىلىملىرىدە چاقنىغان بولۇپ، ئەرەب تىلىغا ئائىت ھەرقانداق بىر پەن بولسا ئۇنىڭدا ئىز قالدۇرغان بولسا كېرەك. شېئىر – نەزمە ھەققىدە زەھەبىي: «جەۋھەرىينىڭ گۈزەل نەزمىسىمۇ بار» دېگەن. سەئالىبىيمۇ بۇ ھەقتە مەلۇمات بېرىپ مۇنداق دېگەن: «جەۋھەرىينىڭ تالانتلىق شائىرلارچە ئەمەس، ئالىملارچە شېئىرلىرى بار». تۆۋەندىكى بېيىتلەر ئۇنىڭ ئىجادىيىتىدىن نەمۇنىدۇر:
ئەي ئۆمرى زايە خام خىياللاردا،
قوپ بىز بىلەن ئەي‌ ئويۇنگاھ مۇرتى،
بارايلى بىز تا بەھرى بۇشتەقان.
ئېرىشكۈمىز خۇشاللىق ئۇندا،
ئىككى‌ جەننەتلىك مېۋە يېقىنلا.
بىز ئۇندا گويا ۋە قەسىرلەردە،
جەننەت كەۋسەرىن قىرغاقلىرىدا.
خۇش ئاۋازلىرى بىلەن ناخشىلار.
تەڭكەشلەپ بۇلبۇل دەمدەرلەرنى ھەم،
خۇددى زىل، بوم ۋە ئورتا تارىدەك.
پۇرسىتىڭ بۈگۈن، غەنىيمەت بىلگىن،
ئۇندىن باشقا چاغ يوققا تەڭ دېمەك.
جەۋھەرىينىڭ ئەسەرلىرى
جەۋھەرىينىڭ ئىككى قىسىملىق «سىھاھ»تىن باشقا كىتابى بولمىغان تەقدىردىمۇ، جەۋھەرىيگە «سىھاھ» يېتىپ ئاشاتتى. ئۇنىڭ يەنە باشقا پايدىلىق ئەسەرلىرىمۇ بار. ئۇنىڭ ئارۇز ھەققىدە بىر كىتابى بار بولۇپ، ئۇمۇ ياخشى تۈزۈلگەن بىر كىتاب ئىدى. ئۇ ئۇنى «عروض الورقة» دەپ ئاتىغان. يەنە ئۇنىڭ گىرامماتىكا ھەققىدە «مۇقەددىمە» دېگەن كىتابىمۇ بار.
جەۋھەرىي ئۆزىنىڭ «سىھاھ» كىتابى ئارقىلىق ئەرەبچە لۇغەتلەرنىڭ تەرتىپى جەھەتتە يېڭىلىق ياراتقۇچىسى ۋە تەرەققىي قىلدۇرغۇچىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇ تىل پېشۋالىرى ئىچىدە قالتىس ئىجادكار بىرى. جەۋھەرىي فەراھىدىينىڭ «معجم العين»، ئىبنى دۇرەيدنىڭ «الجمهرة»، ئەزھەرىينىڭ «تهذيب اللغة» قاتارلىق لۇغەتلەردىن سۆزلۈك ئاختۇرغۇچى يولۇقىدىغان قىيىنچىلىقلارنى چۈشىنىپ يەتكەنىدى. ئىبنى دۇرەيد ۋە ئەزھەرىي ئوقۇرمەنلەرگە ئاسانلاشتۇرۇپ بېرىشنى كۆزلىگەن بولسىمۇ، نىشانىغا يېتەلمىگەن. شۇڭا، ئۇلارنىڭ لۇغەتلىرىدىن سۆزلۈك ئاختۇرغان ئادەم ئىزدىگىنىنى ئاسان تاپالمايتتى. شۇ جەھەتتىن، جەۋھەرىي لۇغەت ئاختۇرغان ئادەم خالىغىنىنى نەقمۇنەق تاپالىشى ئۈچۈن، لۇغىتىنى قولاي شەكىلدە تۈزۈشكە بار كۈچى بىلەن تىرىشقان.
جەۋھەرىي لۇغىتىنىڭ تەرتىپىنى تۈزۈش جەھەتتە تاغىسى ئەبۇ ئىبراھىم فارابىينىڭ «دىيۋانۇل ئەدەب» لۇغىتىدە قوللانغان ئۇسۇلىنى قوللانغان. بۇ ئۇسۇلنى يەنە مەھمۇد كاشغەرىي «دىيۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»تىمۇ قوللانغان.
جەۋھەرىي كىتابىغا ئەرەبچە سۆزلەرنىڭ سەھىھلىرىنى تىزىشقا كۆڭۈل بۆلگەن. سۇيۇتىي بىر قاتار مەشھۇر لۇغەت كىتابلىرىنى ئوقۇپ چىققاندىن كېيىن مۇنداق دەيدۇ: «بۇ كىتابلارنىڭ كۆپىنچىسىدە مۇئەللىپلىرى سەھىھلىرىنىلا ئېلىشقا ئەھمىيەت بەرمىگەن، بەلكى كىتابلىرىغا سەھىھ بولغان ۋە بولمىغاننىمۇ خاتىرلىگەن… تۇنجى بولۇپ سەھىھلىرىنىلا ئېلىشقا ئەھمىيەت بېرىپ، سەھىھ بىلەنلا كۇپايىلەنگەن كىشى ئىمام ئەبۇ نەسر ئىسمائىل ئىبنى ھەمماد جەۋھەرىيدۇر. مۇشۇنىڭ ئۈچۈن، ئۇ كىتابىنى ‹سىھاھ (سەھىھلەر)› دەپ ئاتىغان».
جەۋھەرىي كىتابىنىڭ مۇقەددىمىسىدە مۇنداق دېگەن: «ئۇشبۇ كىتابقا بۇ تىل (ئاللاھ ئۇ تىلنىڭ مەرتىۋىسىنى شەرەپلىك قىلىپ، دىن ۋە دۇنيا ئىلىملىرىنى ئۇنى بىلىشكە باغلاپ قويغان) دىكى مېنىڭ نەزىرىمدە سەھىھ بولغان سۆزلەرنى ئىلگىرى بولۇپ باقمىغان بىر تەرتىپ ۋە تۈزۈلۈش بويىچە 28 باب قىلىپ تىزدىم. ھەربىر باب ئېلىپبە ھەرپلىرىنىڭ سانى ۋە تەرتىپى بويىچە 28 بۆلەكتۇر».
لېكىن بۇ كىتابنىڭ بەزەن يەرلىرى تەنقىدكە ئۇچرىغان بولۇپ، تىلشۇناس ئەبۇ زەكەرىييا خەتىب تەبرىزىي مۇنداق دېگەن: «بۇ كىتاب تەرتىپى ياخشى، ئىزدىگەننى ئاسان تاپقىلى بولىدىغان بىر كىتابتۇر. بۇ كىتابتا ياخشى مەنپەئەتلەر ۋە تىلدىكى مۈشكۈل سۆزلەرنىڭ ئىزاھلىرى كەلتۈرۈلگەن. لېكىن، شۇنداق تۇرۇپ، ئۇنىڭدا خاتالىقلار سادىر بولۇپ قالغان. مەزكۇر خاتالىقلارنىڭ كۆچۈرگۈچى تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى مۇسەننىپ تەرىپىدىن سادىر بولغانلىقىدا شەك يوق. چۈنكى، كىتاب ھەرپلەر ئاساسىدا يېزىلغان. بۇنداق چوڭ كىتابلار سەۋەنلىك ياكى خاتالىقتىن خالىي بولالمايدۇ. بىراق بۇ ئازغىنە خاتالىقلار ئۇلارنىڭ ئىجتىھات قىلىپ، مىڭ جاپادا تۈزەتكەن ۋە تەھرىرلىگەن نۇرغۇن توغرىلىرى يېنىدا ئەپۇ قىلىنىدۇ».
بۇ خاتالىقلارنىڭ يۈز بېرىشىنىڭ سەۋەبى توغرىسىدا سۇيۇتىي مۇنداق دەيدۇ: «ئۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، جەۋھەرىي ئۇنى يازغاندىن كېيىن تەھرىرلەپ «ز» ھەرپىگە كەلگەندە، كاللىسىغا بىر ۋەسۋەسە كىرىۋېلىپ، ئۆگزىدىن سەكرەپ ئۆلگەن. كىتابنىڭ قالغان يەرلىرى تەھرىرلەنمەي ۋە قايتا يېزىلماي شۇ پېتى قېپقالغان. ئاندىن ئۇنىڭ شاگىرتى ئىبراھىم ئىبنى سالىھ ئەلۋەرراق قايتىدىن يېزىپ چىقىپ، بىرنەچچە ئورۇندا ئېغىر خاتالىقلارنى سادىر قىلغان».
قانداقلا بولمىسۇن، ئالىملار ۋە تەكشۈرۈپ بېكىتكۈچىلەر تەكشۈرۈش ئارقىلىق بۇ خاتالىقلاردىن ۋاقىپلانغان. قەتئىي خاتالاشمايدىغان كىم بار؟! كىمنىڭ پەقەت توغرىسىلا بار؟! ئۇنىڭغا ئاللاھ رەھمەت قىلسۇنكى، ئۇمۇ ئىلگىرىكى ۋە كېيىنكى ئالىملارغا ئوخشاشلا ھەم خاتالاشقان ھەم توغرىنى تاپقان. مۇئەللىپى ھەممە ئادەمنىڭ بىردەك قايىللىقىغا ئېرىشكەن ۋە كېيىنكىلەرنىڭ تەنقىدىدىن ساقلىنىپ قالغان بىرمۇ كىتابنى بىلمەيمەن.
ئىمام ئەبۇ مۇھەممەد ئابدۇللاھ ئىبنى بەررىي «الحواشي على الصحاح» دېگەن نامدا «سىھاھ»قا ھاشىيە يازغان. بۇ ئۇنىڭ ئەڭ ياخشى ئەسىرىدۇر. ۋەيەنە ئىمام رەزىييۇددىن ھەسەن ئىبنى مۇھەممەد ساغانىي «التكملة على الصحاح» دېگەن نامدا تولۇقلىما يازغان ۋە بۇ كىتابىدا جەۋھەرىي تىلغا ئالمىغان سۆزلەرنى قاتقان. بۇ تولۇقلىما ھەجىمدە سىھاھتىن چوڭراق.
فەييۇمىي جەۋھەرىينىڭ «سىھاھ»ىنى كىچىك بىر لۇغەتكە قىسقارتىپ، ئۇنىڭغا «مختار الصحاح (سىھاھتىن تاللانمىلار)» دەپ ئات قويغان. بۇ لۇغەت ھەتتا ئوقۇغۇچىلارغا قەدەر بۈگۈنگىچە كۆپ ئالقىشقا ئېرىشكەن داڭلىق بىر لۇغەتتۇر.
جەۋھەرىينىڭ ۋاپاتى
جەۋھەرىينىڭ ۋاپاتى توغرىسىدا، تارىخىي مەنبەلەرنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك مۇنداق بىر قىسسە كەلتۈرۈلگەن: جەۋھەرىي ياغاچتىن ئىككى قانات ياسىغان ۋە ئۇلارنى ئارغامچا بىلەن باغلىغان. ئاندىن نېشاپۇردىكى كونا بىر جامەگە بېرىپ، ئۇنىڭ ئۆگزىسىگە چىققان ۋە مۇنداق دېگەن: «ئەي خالايىق! مەن دۇنيادا ئىلگىرى بولۇپ باقمىغان بىر ئىشنى قىلدىم. ئەمدى ئاخىرەت ئۈچۈن ئىلگىرى بولۇپ باقمىغان بىر ئىشنى قىلىمەن». ئاندىن ئىشىكنىڭ ئىككى قانىتىنى ئىككى بېقىنىغا ئارغامچا بىلەن تېڭىپ، جامەنىڭ ئەڭ ئېگىز يېرىگە چىققان ۋە ئۆزىنى ئۇچۇۋاتقاندەك ئويلاپ، يىقىلىپ ئۆلگەن.
ھاياتىنى قۇرئان تىلىغا خىزمەت قىلىپ ئۆتكۈزگەن، ئەرەب تىلىنىڭ پېشۋاسى ۋە ئىلىم شەھىدى ئىمام جەۋھەرىيگە جانابىي ئاللاھتىن ئۇلۇغ ماقاملار ۋە مول ئېھسانلار تىلەيمىز. ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ رەھمىتى ۋە مەغپىرىتى بولسۇن!
پولىۋىنىل خلورىد
پولىۋىنىل خلورىد(قىسقارتىپ يېزىلىشى: PVC) بولسا پولىئېتىلېن ۋە پولىپروپىلېن دىن قالسا دۇنيادىكى ئۈچىنچى كۆپ ئىشلەپ چىقىرىلىدىغان پلاستىك پولىمېر بولۇپ، يىلىغا 40 مىليۇن توننا ئەتراپىدا ئىشلەپ چىقىرىلىدۇ.
تۈرى
پولىۋىنىل خلورىدنىڭ ئىككى خىل تۈرى بار بولۇپ،
زاردارى
thumb|left|زاردارى پاكىستان زۇڭتۇڭى زاردارى
تېئودور روزېۋېلت
left|thumb|350px|تېئودور روزېۋېلت ئامېرىكا پرېزىدېنتى
گېئورگى ۋاشىنگتون
ئامېرىكا پرېزىدېنتى
پادىشالىق دۆلەت
دونيادا پادىشالىق تۈزۈمدىكى دۆلەتتىن يەنە قانچىسى بار؟
پادىشالىق دۆلەتلەرنىڭ تارىخى ئىنتايىن ئۇزاق بولۇپ، ھازىرغىچە نەچچە مىڭ يىللىق تارىققا ئىگە. دەۋرىمىزنىڭ تەرەقىياتىغا ئەگىشىپ، 18-ئەسىردىكى بۇرژۇئا دېمۇكىراتىك ئىنقىلاۋېغىچە دۇنياغا كەڭ تارقالغان پادىشالىق تۈزۈمدىكى دۈلەتلەردىن ھازىرغىچە نەچچە ئونلا قالدى. بۇنىڭ ئىچىدە :
ئاسىيا قىتئەسىدە --- كۆۋەيت، ئىئوردانىيە، ئومان، قاتار، بەھرەيىن، سەئۇدى ئەربىستانى، كامبۇدژا، بۇتان، نىپال، ياپۇنيە، تايلاند، بىرۇني قاتارلىقلار.
ياۋرۇپا قىتئەسىدە --- ئەنگىلىيە، لىوكسۇنبۇرگ، نورۋېگىيە، شىۋېتسىيە، ئىسپانىيە، دانىيە، گوللاندىيە، بېلگىيە، مۇناكۇ، لىفىتنىشتىيىن قاتارلىقلار.
ئافىرىقا قىتئەسىدە --- ماراكەش، لېسۇتۇ، سۋىېزىلاند.
ئوكيانىيە ۋە ئامېرىكا قىتئەسىدە --- ئاۋىستىرالىيە، يېڭى زىنلاندىيە، كانادا قاتارلىق.
ئەنگىلىيە ئىتىتىپاقىنىڭ نەچچە ئون ئەزەسىمۇ پادىشالىق تۈزۈمنى يولغا قۇيغان.
ﺋﺎﻗﯩﻠﻼﺭ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﺪﯨﻦ.
ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى
1944 - يىلى 8 - ئايدا پاتىخ قاتارلىقلار نىلقا ناھىيىسىدە گومىنداڭنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈردى ، قوزغىلاڭچىلار 11 - ئاينىڭ 12 - كۈنى ۋاقىتلىق ئىنقىلابىي ھۆكۈمەت قۇردى. ئىككىنچى يىلى تارباغاتاينىڭ شىمالىدىكى تۆت ناھىيىسى ، ئالتاي ۋىلايىتى ۋە شىمالىي شىنجاڭدىكى مۇھىم بازار شىخونى ئىشغال قىلىپ ، ئىلى ، تارباغاتاي ۋە ئالتاي ۋىلايەتلىرىنى تۇتاشتۇردى فرونتىنى ماناس دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدا مۇقىملاشتۇرۇپ ، تاكى تىنچلىق سۆھبىتى مۇۋەپپەقىيەت قازانغانغا قەدەر ، گومىنداڭ ئارمىيىسى بىلەن روبىرو تىركىشىپ تۇردى.
ئۇيغۇر دىيارىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدىكى سىياسىي تارىخىي مۇرەككەپ جەريانلار بىلەن تولدى. بۇ دەۋردە پۈتۈن ئۇيغۇر ئېلى دائىرىسى بويىچە كەڭ كۆلەمدە مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابلىرى پارتلاپ، يەرلىك خەلقلەر ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ھاكىمىيەتلىرىنى بەرپا قىلدى. بۇ ھەرىكەتلەردە سوۋېت ئىتتىپاقى مۇھىم رول ئوينىغان بولۇپ، ئۇ 30-يىللاردىكى ئىنقىلابلارنىڭ مەغلۇپ بولۇشىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان بولسا، 40-يىللارغا كەلگەندە قايتىدىن ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئازادلىق ھەرىكىتىنى قوللاپ ۋە ئۇلارنىڭ ھەربىي-سىياسى، ئىقتىسادىي ھەم مەدەنىيەت جەھەتلەردە ئۆزلىرىنى- ئۆزلىرى ئىدارە قىلىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش بىلەن شىمالدىكى ئۇچ ۋىلايەتنىڭ تاكى 1949-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىغىچە ئۆز ئالدىغا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنى ۋە ئاخىرىدا ئىلى ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە گومىنداڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمىتىنىڭ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىگە قوشۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈردى ھەمدە كاپالەتكە ئىگە قىلدى.
ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى يېقىنقى زامان تارىخىدا يۈز بەرگەن ئىنتايىن مۇھىم بىر سىياسىي ۋەقە بولغاچقا بۇ ساھەدىكى تەتقىقاتلار يېقىنقى ۋاقىتلاردىن بۇيان كۆپىيىشكە باشلىدى ھەمدە ئىلگىرى كىيىن جۇڭگو، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، بۈگۈنكى رۇسىيە فېدېراتسىيىسى، ئامېرىكا، ئەنگىلىيە، ياپونىيە ۋە باشقا ئەللەردە بىر قاتار ئىلمىي ئەسەرلەر ۋە تۈرلۈك خىلدىكى ئەسەرلەر مەيدانغا كەلدى. ئۇيغۇر ئىنقىلابىي شاھىدلىرىمۇ بۇ ھەقتە كۆپ ئەسەرلەرنى يازغان بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتىكى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابچىل ياشلار تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى، كېيىنكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون پارتكوم مۇئاۋىن سېكرېتارى سەيدۇللا سەيفۇللايېۋ، ئەينى ۋاقىتتىكى ئۈچ ۋىلايەت ھۆكۈمىتى مائارىپ مىنىستىرى، كېيىنكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون رەئىسى سەيپىدىن ئەزىزى، مىللىي ئارمىيە قوماندانلىرىدىن زاھىر ساۋدانوۋ، سوپاخۇن سوۋۇروف، زىيا سەمەدى، توختى ئىبراھىم قاتارلىق ئونلىغان ئەربابلار ئۆز ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلدى شۇنىڭدەك خەنزۇ مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ قەلىمى ئاستىدا مەخسۇس “ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى تارىخى”، “مۇھىم ۋەقەلەر خاتىرىسى” غا ئوخشاش بىر قاتار كىتابلار نەشر قىلىندى. سەيدۇللا سەيفۇللايېۋ بولسا، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىغا ئائىت بىر قانچە مەسىلىلەر ھەققىدە ئىزدىنىپ، ئۆزىگە خاس بولغان كۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. دېمەك ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىغا ئائىت قانداق مەسىلىلەر مەۋجۇت دېگەن سوئالنىڭ قويۇلۇشى تەبىئىي. تۆۋەندە مەن، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىغا ئائىت مەسىلىلەرنىڭ بىرى “مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت” مەسىلىسى ھەققىدە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئالىملىرىنىڭ قاراشلىرىنى چۆرىدىگەن ھالدا يۈزەكى بولسىمۇ، توختالماقچىمەن.
20-ئەسىرنىڭ 20-40-يىللىرىدا سوۋېت رۇسىيىسى ۋە ئۈچىنچى ئىنتېرناتسىئونال ئاسىيا، ئافرىقا ھەم باشقا جايلاردىكى مۇستەملىكە ئاستىدىكى بارلىق مىللەتلەرنىڭ ئازادلىق ھەرىكەتلىرىنى “مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى” دەپ باھالاش پرىنسىپى بويىچە 30-40- يىللاردا تەڭرى تاغلىرىنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا يۈز بەرگەن قوزغىلاڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ ھەممىسىنى مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت كاتېگورىيىسىدە كىرگۈزگەن.
كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىئونالنىڭ تەبىرىگە تايانغاندا، “مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت”، يەنى رۇسچە “Национально-освободительное движение، ئىنگلىزچە ناتىئونال لىبەراتىئون موۋەمەنت، خەنزۇچە 民族解放运动 مۇستەملىكە، يېرىم مۇستەملىكە ئاستىدىكى بارلىق خەلقلەر ۋە بارلىق ئېزىلگەن مىللەتلەرنىڭ مۇستەملىكىچىلىككە، جاھانگىرلىككە ۋە تاجاۋۇزچىلىققا قارشى، مىللىي ئازادلىقنى قولغا كەلتۈرۈپ، مىللىي مۇستەقىللىقنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ۋە قوغداشنى مەقسەت قىلىدىغان ھەرىكەتدۇر. بۇ ئىنقىلابىي ھەرىكەت 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن ئېتىبارەن ئەۋجى ئالغان بولۇپ، بۇ مەزگىلدە دۇنيا، ئۇلۇغ برىتانىيە، فرانسىيە، ئىسپانىيە، گوللاندىيە، چار رۇسىيە، ياپونىيە، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ۋە مەنچىڭ ئىمپېرىيىسى قاتارلىق جاھانگىرلىك دەۋرىگە كىرگەن دۆلەتلەر تەرىپىدىن بۆلۈۋېلىنغان ئىدى.
ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسى جاھانگىر كۈچلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە تەسىر دائىرىسى ئاستىدا بولۇپ، دۇنيادا ئەزگۈچى ۋە ئېزىلگەن مىللەتلەردىن ئىبارەت ئىككى كاتېگورىيە شەكىللىنىپ، بۇ ئىككى گۇرۇپپا ئارىسىدىكى كۈرەش ئۆتكۈرلەشتى. نەتىجىدە دۇنيا يۈزىدە مۇستەملىكىچىلىككە قارشى مىللىي مۇستەقىللىقنى قولغا كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدىغان مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتلىرى مەيدانغا كېلىپ، 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا خېلى كۆپ مىللەتلەر مۇستەقىل بولدى.
رۇسىيىدە ئۆكتەبىر ئىنقىلابى غەلىبە قىلغاندىن كېيىن، مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى تېخىمۇ ئەۋجى ئالدى. دۇنيا يۈزىدە جاھانگىرلىك ۋە مۇستەملىكىچىلىككە قارشى كۈرەشنىڭ يېڭى دولقۇنى شەكىللىنىپ، ھەر قايسى مۇستەملىكە ۋە يېرىم مۇستەملىكە ئاستىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئازادلىققا ئېرىشىش مەسىلىسى خەلقئارالىشىشقا قاراپ يۈزلەندى. بۇ جەھەتتە سوۋېت رۇسىيىسى ۋە ئۇنىڭ ھامىيلىقى ئاستىدىكى كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىئونال ناھايىتى مۇھىم رول ئويناپ، “مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت ئىدىيىسىنى” ھەممە يەرگە يېيىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلدى. ئىككىنچى جاھان ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ يەنە بىر دولقۇنى كۆتۈرۈلۈپ، يەنە كۆپلىگەن مىللەتلەر ئازادلىقىنى قولغا كەلتۈرۈپ، ئۆزلىرىنىگ مۇستەقىل دۆلەتلىرىنى بەرپا قىلدى. دېمەك، سوۋېت رۇسىيىسى ۋە كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىئونالنىڭ 30-40-يىللاردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئازادلىق قوزغىلاڭلىرىنى ” مۇستەملىكە ۋە يېرىم مۇستەملىكىچىلىككە ئۇچرىغان خەلقلەرنىڭ “مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى “دەپ ئاتىشى تاسادىپىي ھادىسە ئەمەس ئىدى. تارىختىكى سۇن جوڭشەننىڭ مانجۇلارنىڭ مەنچىڭ سۇلاسىغا قارشى مىللىي ئىنقىلابى، جۇڭگو خەلقىنىڭ ياپونىيىنىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى سەككىز يىللىق قارشىلىق ھەرىكەتلىرى، يۇگوسلاۋىيە قاتارلىق شەرقىي ياۋروپا خەلقىنىڭ گىتلېر گېرمانىيىسىگە قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى ھەمدە كورىيە خەلقىنىڭ ياپونىيىگە قارشى كۈرەشلىرى قاتارلىق نۇرغۇنلىغان مۇستەقىللىق ئىنقىلابلارنىڭ ھەممىسى مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت كاتېگورىيىسىگە مەنسۇپتۇر.
1931-يىلى قۇمۇل قوزغىلىڭى پارتلىغاندىن كېيىن، ئەنە شۇ مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت پرىنسىپ بويىچە، سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيىسى ئوتتۇرا ئاسىيا بيۇروسىنىڭ سېكرېتارى باۋمان سوۋېت كومپارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتىغا يوللىغان دوكلاتىدا ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ قوزغىلاڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ ” مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت خاراكتېرى” غا ئىگە ئىكەنلىكى، شۇڭا بۇ ھەرىكەتكە ياردەم بېرىشى لازىملىقىنى تەكىتلىگەن.(1) بۇ مەزگىلدە ئۈچىنچى ئىنتېرناتسىئونالنىڭ دوكلاتىدىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ قوزغىلاڭلىرى ” ئۇيغۇر مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى” دەپ ئاتالغان بولۇپ، سوۋېت رۇسىيىسى كوممۇنىستىك پارتىيە مەركىزىي كومىتېتى، قىزىل ئارمىيە ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك كومىسسارىياتى ھەم تاشقى ئىشلار كومىسسارىياتى قاتارلىق ئورگانلار شىنجاڭدا يۈز بەرگەن قوراللىق قوزغىلاڭلار ۋە ئۇنىڭ يۈزلىنىشى شۇنىڭدەك تاشقى ۋە ئىچكى تەسىرلەر مەسىلىسىنى يېقىندىن كۆزىتىش نەتىجىسىدە، سوۋېت رۇسىيىسىنىڭ شىنجاڭنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلىشىدە ئىككى خىل پىكىر ئېقىمى پەيدا بولدى.
ئۇنىڭ بىرى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتلىرىنى قوللاش ۋە ياردەم بېرىش. بۇ ئىدىيە ئۈچىنچى ئىنتېرناتسىئونال تەرىپىدىن باشتىن –ئاخىرى تەكىتلىنىپ كەلگەن. ئابدۇللا روزىباقىيېۋ، ئىسماھىل تاھىروف، ئابدۇلھەي مۇھەممەدى، نەزەرغوجا ئابدۇسەمەتوف قاتارلىق يەتتە سۇ ئۇيغۇر ئىنقىلابچىلىرى ۋە زىيالىيلىرى ئۈچىنچى ئىنتېرناتسىئونال ۋە سوۋېت رۇسىيىسىدىن ئۈمىد كۈتكەن ھەمدە ئۇيغۇر ئېلىدا مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى قوزغاش پىكرىنى تەشەببۇس قىلىپلا قالماستىن بەلكى تەييارلىق خىزمەتلىرى ئىشلىگەن ئىدى. ئۇيغۇر مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى مەسىلىسى ئاتاقلىق سوۋېت ئۇيغۇر كوممۇنىست دۆلەت ئەربابى ئابدۇللا روزىباقىيېۋنىڭ نۇتۇقلىرىدا ۋە ماقالىلىرى مۇھىم سالماقنى ئىگىلەيدۇ.(2) ئابدۇللا روزىباقىيېۋ 1922-1930-يىللىرى ئارىسىدا لېنىن ۋە ستالىن نامىغا ھەمدە كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىئونال ۋە ئۆزبېكىستان، قازاقىستان كومپارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتلىرىغا ئۇيغۇر مەسىلىسى ھەم مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى مەسىلىسى ھەققىدە دوكلاتلار ۋە خەتلەر يازغان. ئۇنىڭ “غەربىي جۇڭگودا مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى توغرىسىدا ۋە بىزنىڭ ئالدىمىزدىكى ۋەزىپىلەر ھەققىدە” ناملىق دوكلات تېزىسى ساقلىنىپ قالغان.(3) ئۈچىنچى ئىنتېرناتسىئونالنىڭ يەتتە سۇ ئۇيغۇر ئىنقىلابچىلىرىنىڭ تەشەببۇسلىرى ۋە تەلەپلىرىنى نەزەرگە ئالغان بولۇشى ئېھتىماللىققا ئۇيغۇن بولۇپ، بۇ ئۈچىنچى ئىنتېرناتسىئونالنىڭ شىنجاڭدا ئىنقىلاب قوزغاش ئىدىيىسىنىڭ پەيدا بولۇشىدىكى مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن.
ئىككىنچى خىلدىكى پىكىر ئېقىمى، ئۇيغۇر مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنى قوللىماستىن بەلكى خەنزۇ مىلىتارىستلىرىغا ياردەم بېرىپ ۋە ئۇنى قوللاپ، شىنجاڭنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تەسىرى ئاستىدىكى ئۆلكىگە ئايلاندۇرۇپ، ئەنگىلىيە، ياپونىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئۇنى سوۋېت رۇسىيىسىگە قارشى تۇرۇش بازىسىغا ئايلاندۇرۇۋېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىن ئىبارەت. بىرىنچى خىلدىكى پىكىردىكىلەر ۋە ئۈچىنچى ئىنتېرناتسىئونالنىڭ قارشى تۇرۇشىغا قارىماي، ئىككىنچى خىلدىكى پىكىر ئېقىمى ستالىن قاتارلىقلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى ھەمدە شۇ بويىچە شېڭ شىسەي يۆلەپ تۇرغۇزۇلۇپ، سابىت داموللام باشچىلىقىدا تەسىس قىلىنغان “شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى” ۋە ما جوڭيىڭ باشچىلىقىدىكى تۇڭگان كۈچلىرى يوق قىلىندى ھەمدە مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتنىڭ رەھبىرى سۈپىتىدە تونۇلغان خوجا نىياز ھاجىم سوۋېت ھۆكۈمىتىنىڭ ياراشتۇرۇشى، كۆرسەتمىسى ۋە ۋەدىلىرى بويىچە شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولدى. سوۋېت رۇسىيىسىنىڭ شېڭ شىسەينى قوللاشنى قارار قىلىشى ئىدېئولوگىيە ساھەسىدىكىلەر ۋە ياكى دۇنيا مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب تەرەپدارلىرىنىڭ قاتتىق قارشى تۇرۇشىغا ئۇچرىغان (4) بولۇپ، بۇ چاغدا كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىئونالنىڭ موسكۋانىڭ بۇ قارارىغا قارشى تۇرۇپ ستالىن رەھبەرلىكىدىكى مەركىزى كومىتېتقا ئەۋەتكەن دوكلاتىدىمۇ ئوخشاشلا “مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت “ئىبارىسى تەكرارلىنىپ، ” گەرچە، مۇسۇلمان خەلقلىرىنىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ باشلىقلىرى قاتارىدا فېئوداللار بار بولسىمۇ، بۇ مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ خاراكتېرىنى ئۆزگەرتىۋېتەلمەيدۇ” دەپ كۆرسىتىلگەن ئىدى. (5)
قىزىق يېرى شۇكى، كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىئونالنىڭ قارشىلىقىغا قارىماي، شېڭ شىسەينى قوللىغان ستالىن رەھبەرلىكىدىكى سوۋېت رۇسىيىسىمۇ بۇ چاغدا ئوخشاشلا” ئۇيغۇر مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت ” ئاتالغۇسىنى قوللىنىۋەرگەن ھەمدە ئۇيغۇرلارنى “مۇستەملىكە ئاستىدا ئېزىلگەن مىللەتلەر” كاتېگورىيىسىگە كىرگۈزگەن بولۇپ، تارىخىي شاھىتلارنىڭ ئەسلىمىلىرىدىكى ئۇچۇرلاردىن قارىغاندا، سوۋېت دىپلوماتىيە ۋە ھەربىي خادىملىرى خوجا نىياز ھاجىمغا ھەم ئۇنىڭدىن كېيىن گېنېرال ماھمۇت مۇھىتى ۋە باشقىلارغا ئۆزلىرىنىڭ “ئېزىلگەن مىللەتلەرنىڭ ئازادلىق ئىشلىرىغا ياردەم بېرىدىغانلىقى” ۋە “سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئېزىلگەن مىللەتلەرنىڭ نىجات يۇلتۇزى” ئىكەنلىكىنى ئىزچىل بىلدۈرگەن ئىدى. شۇڭا نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇر رەھبەرلىرى ۋە زىيالىيلىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنى ئۆزلىرىنىڭ كېلەچىكى ئۈچۈن ” تايانچ كۈچ” دەپ قاراپ، ئۇنىڭغا ئىشەنچ ۋە ئۈمىد باغلىغان. لېكىن، ئەينى ۋاقىتتىكى ۋە 1937-1939-يىللىرىدىكى شېڭ شىسەينىڭ قىرغىنچىلىقى، خوجا نىياز ھاجىم قاتارلىق ئۇيغۇر رەھبىرىي شەخسلىرى ۋە قوزغىلاڭ ئىشتىراكچىلىرىنىڭ قولغا ئېلىنىشى ھەمدە ئۆلتۈرۈلۈشىدە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئارىلاشقان تەرىپى بولۇشى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ “مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت ” ۋە “ئېزىلگەن مىللەت” ئاتالغۇلىرىنى ئويۇنچۇق قىلغانلىقىدەك ئەسلى ماھىيىتىنى ئاشكارىلىدى. سوۋېت سىياسەتچىلىرى بۇ مەزگىلدە مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت نەزەرىيىسىنى ئۇيغۇرلارغا ئاپتونومىيىلىك ھوقۇق دائىرىسىدە چۈشەندۈردى ھەمدە ئۇلارنى شېڭ شىسەي بىلەن بىرلىشىپ، بۇ ئۆلكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش شۇنىڭدەك ھوقۇقتا باراۋەر بولۇش ئىدىيىسىنى تەشەببۇس قىلدى. شۇ ۋەجىدىن شېڭ شىسەينىڭ “ئالتە سىياسىتى”نىڭ تۈزۈلۈشىدىمۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تەسىرى بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. ئەسلىدە مىللىي ئازادلىق ئىدىيىسىنى تەرغىب قىلغان موسكۋا ئۇيغۇر ئىنقىلابچىلىرىنىڭ ئارزۇسىنىڭ شېڭ شىسەينىڭ ئالتە سىياسىتى بىلەن ئەمەلگە ئاشقانلىقىنى شەرھلەپ، ئۆز چېگرىسىنىڭ يېنىدا مۇقىم ۋەزىيەت ھەمدە سوۋېت تەسىرى ئاستىدىكى سىياسىي تۈزۈمنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى.