ھازىرقى_زامان_ئۇيغۇر_ئەدەبىي_تىلىنىڭ_ئىملا_قائىدىسى
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن تۇرغۇن سۆزلەردە مەزكۇر ”ئا“ تاۋۇشىنىڭ ”ئې“ يا- كى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىش ۋە نۆۋەتلەشمەسلىك ئەھۋاللىرى
1) ئوچۇق بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە ⑴ نۆۋەتلىشىدىغانلىرى: ① ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكەلگەنلىكتىن، ”ئا“ تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: ئاتا – ئاتىسى، ئاتىلىق، ئاتىغا، ئاتىدا، ئاتىلار، ... ياقا – ياقىسى، ياقىلىق، ياقىغا، ياقىدا، ياقىلار، ... ئارغامچا – ئارغامچىسى، ئارغامچىلىق، ئارغامچىغا، ئارغامچىدا، ئارغامچىلار، ... تاپانچا – تاپانچىسى، تاپانچىلىق، تاپانچىغا، تاپانچىدا، تاپانچىلار، ... شارقىراتما – شارقىراتمىسى، شارقىراتمىلىق، شارقىراتمىغا، شارقىراتمىدا، ... ② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدىكى بەزى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، بۇ ”ئا“ تاۋۇشى ئىملادا بەزىدە ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈلسە، بەزىدە نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي يېزىلىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال تەڭلا مەۋجۇت. مۇنداق سۆزلەرنىڭ ئاخىرىدىكى ”ئا“ تاۋۇشى ئەمدى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئومۇمىي فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈپ يېزىلىدۇ. مەسىلەن: مولېكۇلا – مولېكۇلىسى (مولېكۇلاسى ئەمەس) پىلانىتا – پىلانىتىسى  (پىلانىتاسى ئەمەس) راكېتا – راكېتىسى  (راكېتاسى ئەمەس) فورمۇلا – فورمۇلىسى  (فورمۇلاسى ئەمەس) چېگرا – چېگرىسى  (چېگراسى ئەمەس) ⑵ نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى: ①”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن ”يا، جا“ قاتارلىق بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكەلمىگەنلىكتىن، ”ئې“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: يا – ياسى، ياغا، يادا، يادىن، يالار، ...(ئوقيادىكى يا) جا – جاسى، جاغا، جادىن، جالىرى، ... ② ئەرەب-پارس تىللىرى، رۇس تىلى ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق ياۋروپا تىللىرىدىن كىرگەن، ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق بەزى تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، بۇ ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ يۆتكەلمىگەچكە، ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ساپا – ساپاسى، ساپالىق، ... سادا – ساداسى، ساداغا، ... ھاۋا – ھاۋاسى، ھاۋالىق، ... ئەۋلىيا – ئەۋلىياسى، ئەۋلىيالىق، ... ئوپېرا – ئوپېراسى، ئوپېرالىق، ... ئىلتىجا – ئىلتىجاسى، ئىلتىجالىق، ... ئاتموسفېرا – ئاتموسفېراسى، ئاتموسفېراغا، ... خروموسوما – خروموسوماسى، خروموسومالىق، ... ③ تۆۋەندىكىدەك شەكىلداش سۆزلەرنىڭ ئىملاسى مۇنداق يېزىلىدۇ: پاپا (رىم پاپاسى)– پاپاسى، پاپادا، پاپاغا، پاپالىق، .... پاپا (پاكار) – پاپىسى، پاپىدا، پاپىغا، پاپىلىق، پاپىلار، ... بالا (بالايى ئاپەت) – بالاسى، بالادا، بالاغا، بالالىق، ... بالا (پەرزەنت) – بالىسى، بالىدا، بالىغا، بالىلىق، بالىلار، ... 2) يېپىق بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە ⑴ نۆۋەتلىشىدىغانلىرى: ①”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكەلگەنلىكتىن، ”ئې“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: داپ – دېپى      ساپ – سېپى       قاپ – قېپى      لاپ – لېپى ئات – ئېتى       دات – دېتى        قات – قېتى      يات – يېتى شاخ – شېخى     ئاش – ئېشى        باش – بېشى    تاش – تېشى تاغ – تېغى       ئاق – ئېقى         ساق – سېقى    قاق – قېقى ئاڭ – ئېڭى       ساڭ – سېڭى       كاڭ – كېڭى   ھاڭ – ھېڭى ② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا، ئاخىرقى ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكەلگەنلىكتىن، ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: قانات – قانىتى كاچات – كاچىتى  خالات – خالىتى  ئامبار – ئامبىرى ئاياغ – ئايىغى   چىراغ – چىرىغى  ئاتاق – ئاتىقى   دىماغ – دىمىغى بۇلاق – بۇلىقى  قاپاق – قاپىقى     ساقال – ساقىلى  شامال – شامىلى قوزغىلاڭ – قوزغىلىڭى   قارىغاي – قارىغىيى   مالىخاي – مالىخىيى ئالىقان – ئالىقىنى       جاۋىغاي – جاۋىغىيى  ساۋاقداش – ساۋاقدىشى ⑵ نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى: ①”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى ئايرىم بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ”ئ“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكەلمىگەچكە، ”ئې“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. (”ر“ بىلەن ئاخىرلاشقان بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەر ئايرىم كۆرسىتىلدى.) مەسىلەن: نال – نالى      جاي – جايى       راي – رايى       خال – خالى زات – زاتى      ھال – ھالى        ياد – يادى        يال – يالى تاج – تاجى      نام – نامى         ساز – سازى       سان – سانى ② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن، ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر ۋە كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، بوغۇم ئاخىرىدىكى ئىككى ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ ئالدىنقىسى ئالدىنقى بوغۇمنى، كېيىنكىسى قوشۇمچە بىلەن قوشۇلۇپ كېيىنكى بوغۇمنى تەشكىل قىلغاچقا، ئاخىرقى ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ يۆتكەلمەي، يېپىق بوغۇم ھالىتىدە قالغانلىقتىن، ”ئې“ ياكى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ئاست – ئاستى               ئانت – ئانتى            ئالد – ئالدى ئاسپىرانت – ئاسپىرانتى         مۇزىكانت – مۇزىكانتى ③ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر قىسىم كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، گەرچە مەزكۇر ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسىمۇ، ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇسى يۆتكەلمىگەچكە، ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ئەتراپ – ئەتراپى         جاۋاب – جاۋابى          قۇياش – قۇياشى قاياش – قاياشى           قۇرام – قۇرامى           ئامال – ئامالى تەلىمات – تەلىمات       ئىتتىپاق – ئىتتىپاقى      ئىشتىياق – ئىشتىياقى خىيال – خىيالى           مۇقام – مۇقامى           قورال – قورالى پىلان – پىلانى          ئىستىھكام – ئىستىھكامى    پىراق – پىراقى ④ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلۈپ، ”ھ“ بىلەن ئاخىرلاشقان بىر ياكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرنىڭ ھەممىسىگە ۋە ”ر“ىلەن ئاخىرلاشقان بىر ياكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ ساندىكىلىرىگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئاخىرقى ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكەلمىگەنلىكتىن، ”ئې“ ياكى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ئاھ – ئاھى           گاھ – گاھى           شاھ – شاھى ئىلاھ – ئىلاھى         گىياھ – گىياھى       نىكاھ – نىكاھى ئارامگاھ – ئارامگاھى    قارارگاھ – قارارگاھى   زىيارەتگاھ -- زىيارەتگاھى قار – قارى    بار – بارى    شار – شارى   تار – تارى   كار – كارى يار – يارى    زار – زارى    نار – نارى    غار – غارى   گار – گارى قارار – قارارى          مادار – مادارى ⑤”-دار، -زار، -كار، -شۇناس“ قوشۇمچىلىرى بىلەن ياسالغان كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، مەزكۇر قوشۇمچىلاردىكى ”ئا“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسىمۇ، ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ئەمەلدار – ئەمەلدارى   ھوقۇقدار – ھوقۇقدار    مەنسەبدار – مەنسەپدارى گۈلزار – گۈلزارى      چىمەنزار – چىمەنزارى   ئۈزۈمزار – ئۈزۈمزارى گۇناھكار – گۇناھكارى   مەدەتكار – مەدەتكارى  ھەۋەسكار – ھەۋەسكارى تىلشۇناس – تىلشۇناسى                    تارىخشۇناس – تارىخشۇناسى ⑥ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلۈپ، ”ر“ بىلەن ئاخىرلاشقان ”ئامبار، بىكار، چاكار، خامار، قاڭشار، قوچقار“ قاتارلىق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئاخىرقى ”ئا“ تاۋۇشىدىكى ئۇرغۇ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكەلگەنلىكتىن، ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: ئامبار – ئامبىرى          بىكار – بىكىرى        چاكار – چاكىرى خامار – خامىرى           قاڭشار – قاڭشىرى      قوچقار – قوچقىرى ⑦ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلۈپ، ”-ر، -س“ بىلەن ئاخىرلاشقان ”ئانار، بازار، پانار، تاغار، خۇمار، سونار، قاتار“ ۋە ”ئابزاس، ئاتلاس، زاپچاس، كومپاس، ماتراس“ قاتارلىق تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، بۇ ”ئا“ تاۋۇشى بەزىدە ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈلسە، بەزىدە نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي يېزىلىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال تەڭلا مەۋجۇت. مۇنداق سۆزلەرنىڭ ئاخىرىدىكى ”ئا“ تاۋۇشى ئەمدى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئومۇمىي فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈپ يېزىلىدۇ. مەسىلەن: ئانار – ئانىرى    بازار – بازىرى    تاۋار – تاۋىرى     پانار – پانىرى تاغار – تاغىرى    خۇمار – خۇمىرى  ئابزاس – ئابزىسى   ئاتلاس – ئاتلىسى زاپچاس – زاپچىسى     كومپاس – كومپىسى ⑧ خەنزۇ تىلىدىن كىرگەن ئاخىرقى بوغۇمى ”ang, iang“ قاتارلىق قوش سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن تۈزۈلگەن ”بەنجاڭ، پەيجاڭ، جۈنجاڭ، دۈيجاڭ، دادۈيجاڭ، شىپاڭ، ماتاڭ، ليەنجاڭ، ماجاڭ، مەنجاڭ، ... “ قاتارلىق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئىستېمالدا مەزكۇر ”ئا“ تاۋۇشى بەزىدە ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈلسە، بەزىدە نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي قوللىنىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال تەڭلا مەۋجۇت. مۇنداق سۆزلەرنىڭ ئاخىرىدىكى ”ئا“ تاۋۇشى ئەمدى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئومۇمىي فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈپ يېزىلىدۇ. مەسىلەن: بەنجاڭ – بەنجىڭى      پەيجاڭ – پەيجىڭى       جۈنجاڭ – جۈنجىڭى دۈيجاڭ – دۈيجىڭى      دادۈيجاڭ – دادۈيجىڭى     شىپاڭ – شىپىڭى ماتاڭ – ماتىڭى      ليەنجاڭ – ليەنجىڭى      ماجاڭ – ماجىڭى