cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غۇلجا ناھىيىسى
غۇلجا ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ghulja Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. غۇلجا ناھىيىسى ئىلى دەرياسى ۋادىسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى نىلقا ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى غۇلجا شەھىرى ۋە قورغاس ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبىي تەرىپى چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى ۋە توققۇزتارا ناھىيىسى بىلەن دەريا ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ، شىمال تەرىپى جىڭ ناھىيىسى ۋە بورتالا شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 116 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 95 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 4587 كۋادرات كىلومېتىر، ناھىيىگە 6 بازارلىق، 12 يېزا، 159 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 715 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
غۇلجا شەھىرى قارمىقىدا 6 دانەبازارلىق بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
غۇلجا ناھىيىسى قارمىقىدا 12 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
يەر تۈزۈلۈشى
يەر شەكلى شىمالىي ئېگىز، جەنۇبىي پەس بولۇپ، شىمالدىن غەربكە قاراپ پەسىيىپ بارىدۇ. تاغلىق چايلار 64.15% نى، ئېدىرلىق 11.9% نى، تۈزلەڭلىك 23.95% نى ئىگىلەيدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە قاش دەرياسى، بوربوسۇن دەرياسى، جىرغىلاڭ دەرياسى ۋە پىلىچى دەرياسى قاتارلىق دەريا - ئېقىنلار بولۇپ، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 470 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 1 مىليارد 142 مىليون كۇب مېتىر. تاغ ئۆچكىسى، قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆرە، قىزىل تۈلكە، ياۋا چوشقا، سۇغۇر قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە ئۇششاق يوپۇرماقلىق ئاق موم، ھىڭ، سۇغىگۈل، قىرىق بوغۇم، چۈچۈك بۇيا، قانتېپەر قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، ئالتۇن، كۈمۈش، مىس، تۆمۈر، ھاك تېشى، كۋارتس، چىرىمتال، بارىت، گاۋلىڭ توپىسى، پار - پۇر قاچا ۋە ساپال بۇيۇملارنى ياساشقا ئىشلىتىلىدىغان توپ قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىك بىلەن چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 67 مىڭ 600 گېكتار (1 مىليون 13 مىڭ 900 مو) تېرىلغۇ يەر، 31 مىڭ 600 گېكتار (474 مىڭ مو) ئورمانلىق، 322 مىڭ 300 گېكتار (4 مىليون 834 مىڭ مو) يايلاق بار. بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، زىغىر، قىچا، كۆك تاماكا، قىزىلچا، ئۇزۇن تالالىق زىغىر، پۇرچاق تىپىدىكى زىرائەتلەر قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بار. ئاساسلىقى كالا، قوي قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. ھاراق ئېچىتىش، يېمەكلىك، يېنىك سانائەت، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، قان ئېچىش، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، تېرە پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.
ئىقلىمى
غۇلجا ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل قۇرغاق كىلمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 8.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 37.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا - 40.4℃. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2802.4 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا 3310.6℃، قىروسىز مەزگىلى 154 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 257.5 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1613.6 مىللىمېتىر.
20 - نويابر
ياكى 20 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 324 - (كەبىسە يىلى 325 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 41 كۈندۇر.
نۇرىددىن ئەلى ھەيسەمىي
ھەيسەمىي (عَلِيِّ بْنُ أَبِي بَكْرٍ بنِ سُلَيْمَان الهَيثَمِي القاهري): نۇرىددىن ئەلى ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى سۇلايمان ئەلھەيسەمىي ئەلقاھىرىي (ئەبۇلھەسەن). (ھ. 735 – 807 / م. 1335 – 1405). ھەدىس ئىلىملىرىدە يېتىشكەن مىسىرلىق ئالىم. «مەجمەئۇززەۋائىد» ۋە «مەۋارىدۇززەمئان» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
Portal:Browse/ug-cyr
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> <h2 style=" text-align:center; border-bottom: solid 1px #A7B8D2; background: #D1DBE9; padding: 2px; margin: 0; color: #0033CC"> енсиклопедийә <td style="width: 50%"> <div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
<td style="width: 50%">
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> җуғрапийә: йәр шари • явропа • асия • америка • окянийә • африқа • йәр тәврәш • янар тағ • тарим ойманлиқи • тәклимакан қумлуқи • шинҗаң • тәңритағ • йипәк йоли университет:
‏доктор аспранти • ‏оқуғучи • ‏магистир • ‏толуқ курс • истанбул техника университети • ‏проڧессор • ‏оқутқучи • истанбулдики университетлар • билкәнт унивестети • елфред йелиник • истанбул техника үниверситити • әнқәрә университети • харвард университети • оксфорд университети • бейҗиң университети • ғази университети • әнқәрә университети • шинҗаң тиббий университет‎
тилшунаслиқ: инглизчә • русчә• хәнзучә•япончә• уйғурчә‎ • франсузчә• испанчә• әрәпчә• түркчә• роман:
иккинчи база • роботлар вә импирийә • базиниң чети база вә импирийә • база • қурулма • полат қәләләр • ялиңач қуяш • сүбһидики роботлар •  мән, машина адәм (кино)
қазақ миллити • һани миллити • дуңзу миллити • рус миллити 	• җиңзу миллити • лизу миллити • лису миллити •моңғул миллити • менба миллити • манҗу миллити • туҗя миллити • заңзу миллити
грек империйиси • рим империйиси • әрәб империйиси • парс империйиси • орхун уйғур ханлиқи • осман империйиси • русийә империйиси • франсийә империйиси • әнглийә империйиси • испан империйиси • таң сулалиси •  суң сулалиси  •  шәрқий җу сулалиси • моңғул империйиси  •  ғәрбий җу сулслиси  •  шаң сулалиси  •  шя сулалиси
мәмликәт: қирғизистан • қазақистан • өзбәкистан • әзәрбәйҗан • һитай • японийә • чоң британийә • русийә • франсийә арилаш: + - җуңхуа хةлқ җумһурийтиниң ةмгةк тохтам қануни • хуйзу • җуңхуа хәлқ җумһурийити ширкәт қануни - • имам әлғазалий • чин төмүр батур • елфред йелиник • кичик мерән қәбристанлиқи • әйсингеро нурхач • сәидийә ханлиқи -
муса буғрахан • оғулчақ хан • базир арсланхан • билгә көл қадирхан • бүйүк қаған – ели арслан хан • сулайман арслан хан • мәнсур арслан хан • әхмәт арслан қарахан • бүйүк қаған • әбу шуча • йүсүп қадир хан • муһәммәд тоған хан • султан сутуқ буғрахан
елементлар дәври җәдвили: алтун • күмүш • мис • төмүр • симаб • қәләй • титан • литий • калтисий • оксиген • карбон • гүңгүрт • нахшичи/артис :
миһрибан сәми • һүсәйин таш • җәм йилмаз • һөригул долқун • пәттар сулайман • асимгүл реһим • қурбанниса барат • әлфирә әхмәт • абдусәми әркин • рәна миҗит • әзимәт қурбан • хатимә аблимит • әкбәр слам • ширзат нур • мәвлан муһәммәт • абдухелил миҗит
университет: пәлсәпә • тарих • пән • химийә • физика • биологийә • инженерлиқ илми • геологийә • астрономийә • иш • боғалтирлиқ • иқтисадшунаслиқ • музика • дора • електрон илми қәдимий буюм/қәдимий ядикарлиқлар:
дәндан өйлүк харабиси • янқир қәбристанлиқи • чиғанлиқ еқин еғизи • рим гиладиаторлар мәйдани • зоркөт қәдимки шәһири • қәдимки турлар 	• қизил миң өйи • дәндан өйлүк харабиси • бугут мәңгү теши •	лопнур
тәнһәрикәт калтәк топ • васкетбол • путбол • муз топ калтики • чойла топ • бовлиң топ • йеник атлетка • пәй топ • калтәк топ • олимпик йиғини • тиктак топ • валибол • ат миниш • оқя етиш маһарити • хәлқара тәшкилат:
хәлқара пул фонди тәшкилати • аммибап аптомобил • дуня банкиси • микрософит ширкити • шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати • макдоналд • DELL ширкити • шималий атлантик әһди тәшкилати • явропа иттипақи •
көктат вә гөш: қой гөши • кала гөши • ғаз • сәвзә • пәмидур • пияз • көкмуч • педигән • муч • кәрәпшә • кавап • сериқ май • сүт • туз • шекәр • пишлақ • һәсәл •өрүк • зәйтун • ләңмән • нан • чоң тәхсә тоху қорумиси аләм бошлуқи: сүний һәмраһ • аләм айропилани • қуяш системиси • сәйярә • аләм • юлтузлар системиси • қуйруқлуқ юлтуз • метеорит • саман йоли системиси • ракета • қуяш • кичик юлтузлар • тәбиий һәмраһ • аләм учқучиси • галилей чалғушунаслиқ: дутар • тәмбүр • равап • чаң • қалун • сатар • ғиҗәк • хуштар • дап • нағра • сунай • баламан • най • қовуз • муқам • пианино • искирипка • гүдүк • оркестр <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> тәрҗимиһал
искәндәр зулқәрнәйин•султан сутуқ буғрахан • шиң ши сәй • мәһмуд қәшқири 	• бабур • далтон • абдуреһим өткүр • әркин_сидиқ • чиңгизхан • мустафа кәмал ататүрк • томас идисон •
«دۇنيا ئانا تىل كۈنى»نىڭ كېلىپ چىقىشى
1999- يىلى 17- نويابىر بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى پەن، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت مەھكىمسى يىغىن ئېچىپ، 2- ئاينىڭ 21-كۈنىنى دۇنيا ئانا تىل كۈنى قىلىپ بېكىتكەن.
دۇنيا ئانا تىل كۈنىنىڭ ئەسلى نامى ئانا تىل ھەرىكىتى كۈنىدۇر. بۇ كۈن ئەسلىدە بېنگال تىلىنى قوغداش يولىدا ساقچىلارنىڭ ئوقىدا قۇربان بولغان ئالىي مەكتەپ ئوقۇغىلىرىنى خاتىرىلەش كۈنى بولۇپ كەلگەن. 1952-يىلى بېنگال دۆلىتى پاكىستانغا تەۋە بولۇپ خەلق بېنگال تىلىنى مەزكۇر دۆلەتنىڭ ھۆكۈمەت تىلى قاتارىغا كىرگۈزۈشنى تەلەپ قىلىپ نامايىش قىلغان، شۇ يىلى 2- ئاينىڭ 21-كۈنى ساقچىلار بىر توپ نامايىشقا قاتناشقۇچىلارغا قارىتىپ ئوق چىقارغان ھەم نەق مەيداندا بەش ئادەم ھاياتىدىن ئايرىلغان. بېنگال دۆلىتى مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن بۇ بەش نەپەر «تىل قەھرىمانى»ئۈچۈن ئابىدە تىكلىگەن.
ب د ت ماقۇللىغان مەزكۇر قارارنامىدە ھەر يىلى 2-ئاينىڭ 21-كۈنىنى دۇنيا ئانا تىل كۈنى قىلىپ بېكىتىش، ئانا تىل ئىشلىتىشنى تەشەببۇس قىلىش، تىللارنىڭ مۇكەممەللىكى ۋە سەرخىللىقىنى ساقلاپ قېلىش ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان.
سىتاتىستىكا قىلىنىشچە پۈتۈن يەرشارىدا جەمئىي 7000 دىن كۆپ تىل بار بولۇپ بۇ تىللارنىڭ 96%ىنى پەقەت پۈتۈن يەرشارى ئادەملىرىنىڭ 4%ىلا قوللىنىدۇ. ب د ت پەن، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى غەيرىي ماددى مىراس ئىشلىرى مەسئۇلى سىمىس دۇنيادىكى يېرىمدىن كۆپ تىللارنىڭ يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغانلىقىنى، ھەر ئىككى ھەپتىدە بىر خىل تىلنىڭ يوقاپ كېتىۋاتقانلىقىنى، ئەگەر ئۈنۈملۈك تەدبىر قوللىنىلمىسا، يەنە نەچچە يۈز يىلدىن كېيىن يەرشارىدا پەقەت نەچچە يۈز تىللا قېلىپ قالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇ يەنە ھۆكۈمەتنىڭ ئۈنۈملۈك تەدبىرلىرىنىڭ يوقاپ كېتىش گىردابىغا بېرىپ قالغان تىللارنى قۇتقۇزۇپ قالالايدىغانلىقى، ھەمدە كانادادىكى ئىندىئان تىلىنىڭ ساقلىنىپ قالالىشىنىڭ بۇنىڭغا تىپىك مىسال بولالايدىغانلىقىنىمۇ تەكىتلىگەن.
بۇ كۈن ئانا تىلىنى قوغداشنىڭ تەخىرسىزلىكىنى تونۇپ يېتىۋاتقان ئۇيغۇرلار ئارىسىدىمۇ ئالقىشقا ئېرىشكەن ئىدى. يېقىنقى يىللارغىچە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ۋە چەتئەللەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئارىسىدا 21- فېۋرال كۈنى تۈرلۈك شەكىلدە خاتىرلىنىپ كەلگەن. ئەپسۇسكى، ئۇيغۇر تىلى قوغدىلىش شەرىپىگە ئېرىشەلمەستىن، ئەكىسچە يوقىتىلش ئوبېيكتىغا ئايلىنىپ قالدى. بولۇپمۇ، يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا يوقىتىش خاراكتېرلىك ھۇجۇملارنى قىلىشى، ئاسسىمىلياتسىيەنى كۈچەيتىشى، شۇنداقلا بۇنىڭغا قوشۇلۇپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىر «ساقچى دۆلىتى»گە ئايلىنىشى بىلەن، ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇرلار ئانا تىلى ھەققىدە سۆزلەش، ئۇنى خاتىرىلەش ھوقۇقى ۋە پۇرسىتىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم بولدى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئانا تىلنى قوغداش سادالىرى كۈچەيمەكتە.
رەقەملىك تېلېۋىزىيە
رەقەملىك تېلېۋىزىيە رەقەملىك سىگنال بىر تەرەپ قىلغۇچ، كەڭ دائىرىلىك توپلاشتۇرۇلغان توك يولى ياساش، كومپيۇتېر قاتارلىق ساھەلەردىكى كۆپ تۈرلۈك پەن – تېخنىكا مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ جەۋھىرى بولۇپ، رەڭسىز ۋە رەڭلىك تېلېۋىزىيەدىن كېيىنلا بارلىققا كەلگەن، سۈزۈكلۈك دەرىجىسى يۇقىرى بولغان ئۈچىنچى ئەۋلاد تېلېۋىزوردۇر. رەقەملىك تېلېۋىزىيە ئەمەلىيەتتە ئائىلىلەردىكى قوبۇللاش ئاپپاراتىنىلا كۆرسەتمەستىن، بەلكى تارقىتىش، يەتكۈزۈشتىن تارتىپ قوبۇل قىلىشقىچە بولغان پۈتكۈل جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
چۈشەنچە
رەقەملىك تېلېۋىزىيە رەقەملىك سىگنال بىر تەرەپ قىلغۇچ، كەڭ دائىرىلىك توپلاشتۇرۇلغان توك يولى ياساش، كومپيۇتېر قاتارلىق ساھەلەردىكى كۆپ تۈرلۈك پەن – تېخنىكا مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ جەۋھىرى بولۇپ، رەڭسىز ۋە رەڭلىك تېلېۋىزىيەدىن كېيىنلا بارلىققا كەلگەن، سۈزۈكلۈك دەرىجىسى يۇقىرى بولغان ئۈچىنچى ئەۋلاد تېلېۋىزوردۇر. رەقەملىك تېلېۋىزىيە ئەمەلىيەتتە ئائىلىلەردىكى قوبۇللاش ئاپپاراتىنىلا كۆرسەتمەستىن، بەلكى تارقىتىش، يەتكۈزۈشتىن تارتىپ قوبۇل قىلىشقىچە بولغان پۈتكۈل جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
رەقەملىك تەڭشەش
تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدىن يوللانغان سۈرەت ۋە ئاۋاز سىگنالى رەقەمنى پىستېرلاش ۋە رەقەملىك تەڭشەش قاتارلىق ھالقىلاردىن ئۆتىدۇ، شەكىللەنگەن رەقەملىك تېلېۋىزىيە سىگنالى ئادەتتە ھاۋادا سىمسىز ياكى كابېل سىمىدىن ئىبارەت ئىككى خىل شەكىل ئارقىلىق يەتكۈزۈلىدۇ. رەقەملىك تېلېۋىزىيەدىكى قوبۇللىغۇچ قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، رەقەملىك يېشىش ۋە رەقەملىك كۆرۈنمە ئاۋاز چاستوتىلىق كود يېشىپ بىر تەرەپ قىلغاندىن كېيىن، ئەسلىدىكى سۈرەت ۋە ئاۋاز ئەسلىگە كەلتۈرۈلىدۇ.
كەلپىنلىكلەرنىڭ مائارىپ روھى
كەلپىن تارىخىدا 2-قېتىم ئۆزى خىراجەت چىقىرىپ پەننىي مەكتەپ ئاچقان كىشى ئاچال يېزىسىدىن تالىپ داۋۇت(1919-1997)ئۇ كىشى ئاچال يېزىسىنىڭ چىلان كەنتىدىن بولۇپ 1958-يىلغىچە ناھىيەلىك ھۆكۈمەتتە خەلق ئىشلار خىزمىتىنى ئىشلىگەن. كېيىن خىزمەتتىن ئايرىلىپ ، ھازىرقى ساجىڭزا( قۇمقۇدۇق ) قا قايتىپ كېلىپ تىجارەت بىلەن شوغۇللانغان ھەم نۇرغۇن كالا باققان. بالىلىرى ئاتىسىنى ھەج قىلدۇرۇش ئۈچۈن 30 مىڭ يۈئەن تەييارلاپ بەرگەن. ئۇ چاغلاردا ساجىڭزا يول بويى ئىنتايىن بازارلاشقان ،ئاۋاتلاشقان بولۇپ سودا-سېتىق، تىجارەت، ئاشخانا، مېھمانخانا كەسىپلىرى ئىنتايىن روناق تاپقان بولغاچقا ھەرقايسى جايلاردىن كېلىپ ئولتۇراقلىشىپ قالغان كىشىلەر ئىنتايىن كۆپ ئىدى. بىراق بۇ جايدا ھۆكۈمەت قۇرغان مەكتەپ بولمىغاچقا بالىلار ساۋاتسىز قېلىشقا باشلىغان. بالىلارنىڭ بۇنداق ساۋاتسىز قېلىش ئەھۋالىغا چىداپ تۇرالمىغان تالىپ داۋۇت «ھەرەمگە بېرىپ ھەج قىلغىنىمدىن ، بۇ پۇلغا مەكتەپ ئېچىپ ساۋاتسىز بالىلارنى ئوقۇتقۇنىم ياخشى ئەمەسمۇ؟» دەپ ئويلاپ، 1987-يىلى ئۈچ ئېغىزلىق ئۆي سېلىپ ، تۇلۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ ئائىلىسىدە تۇرۇپ قالغان ھېلاخۇن ئىمىن، ۋېلى مەمەت، گۆھەر سايىم، گۇلزار ئەركىن قاتارلىق زىيالىلارنى ئوقۇتقۇچىلىققا تەكلىپ قىلىپ شۇ يىلى 8-ئاينىڭ 16-كۈنى 46 نەپەر ئوقۇغۇچىنى قۇبۇل قىلىپ رەسمى ئوقۇش باشلىغان. ئوقۇتقۇچىلارغا دەسلەپتە 150 يۈەندىن ،كېيىنرەك 200 يۈەندىن،1991-يىلىغا كەلگەندە 260 يۈەندىن ئىش ھەققى بەرگەن. (باشتىن ئاخىر ھۆكۈمەتتىن مائاش ئالىدىغان رەسمى ئوقۇتقۇچىلارنىڭ مائاشىدىن تۆۋەن بولمىغان. بەزىدە ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى 100 دىن ئېشىپ كەتكەن. مەكتەپ يوقلىمىسى، ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلارنى مۇكاپاتلاش تۈزۈمىنى ئىزچىل يولغا قويغان.) 1992-يىلى تالىپ داۋۇت قېرىپ كەتكەنلىكتىن ، بىر قىسىم ئوقۇغۇچىلار ئەتراپتىكى خەنزۇ مەكتەپلىرىگە كىرىپ ئوقۇغاچقا، ئوقۇغۇچىلار مەنبەسى ئازىيىپ كەتكەنلىكتىن مەكتەپنى تاقاشقا مەجبۇرى بولغان. شۇنداق قىلىپ 1992-يىلى 314-نۇمۇرلۇق ئۈرۈمچى-قەشقەر دۆلەت تاشيولىنىڭ 1065-كىلومېتىرلىق بۆلىكىدە 5 يىل نۇر چاقناتقان خاسىيەتلىك ئۇۋا-«تالىپ داۋۇت پەننىي باشلانغۇچ مەكتىپى» تاقىلىپ، ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلار قايتۇرۇلغان. بەش يىل جەريانىدا ئوغلى ئەركىن تالىپ ئىقتىسادى جەھەتتە قوللاپ-قۇۋەتلەپ ئاتىسىغا ئىزچىل مەدەت بولۇپ كەلگەن.(ھازىر بۇ مەكتەپنىڭ ئورنى دۇكان قىلىنغان) كىشىلەر تالىپ داۋۇتنىڭ خالىسانە روھىدىن سۆيۈنۈپ ،گەرچە ھەرەمگە چىقمىغان بولسىمۇ «تالىپ ھاجى»دەپ ئاتىشىدۇ ۋە چوڭقۇر ھۆرمەت بىلەن ئەسلىشىدۇ. (بىراق بۇ زاتنىڭ مەكتەپ ئېچىش جەريانىدىكى كەچۈرمىشى، گەرچە يېقىندا يۈز بەرگەن بولسىمۇ تەشۋىق قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىلمىگەچكە ئۇنتۇلۇشقا قاراپ يۈزلەنگەن) بۇ زاتنىڭ يۇرتىمىزنىڭ مائارىپ تارىخىدىكى ئورنى ۋە رولىنى مەڭگۈ ئۇنتۇپ قېلىشقا بولمايدۇ.
نۆۋەتتە ھالال تىجارەت بىلەن بېيىغان:زۇلپىقار ئەبەيدۇللا (شىنجاڭ ھەرەمباغ زەنجىرسىمان يىمەكلىك پاي چەكلىك گوروھىنىڭ لىدىرى)، خالىق ھاپىز (شىنجاڭ كارۋان سودا مەسئۇلىيەت چەكلىك شىركىتىنىڭ خوجايىنى) ، سەمى مۇھەممەت (راۋا سودا چەكلىك شىركىتىنڭ خوجايىنى،ئاقسۇ ئۇلۇغ ئاتا تىل تەربىيەلەش خۇسۇسىي مەكتىپىنىڭ مۇدىرى)، ئادىل نىياز ( شىنجاڭ ئەلنۇرى شىركىتىنىڭ خوجايىنى)، ۋاھاپ موسا (كەلپىن تۇتىم دېھقانلار كەسپى ھەمكارلىق كوپىراتىۋىنىڭ مۇدىرى)،ئەخمەتجان مۇھەممەت (كەلپىن ئەزىمەت سودا يۈك-تىرانسىپوت چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنىڭ دىرىكتورى) قاتارلىقلار مەرىپەتپەرۋەر، مائارىپ سۆيەر،مەدەنيەتلىك بايلاردىن بولۇپ، ھەر يىلى 6-ئاي ۋە 9-ئايلاردا ئاز بولمىغان مەبلەخ ئاجىرتىپ مۈنەۋۋەر ئوقۇغۇچى ۋە ئۈلگىلىك ئوقۇتقۇچىلارغا مۇكاپات تارقىتىپ مائارىپنى قوللاش جەھەتتە ئۈلگە تىكلەپ بەرمەكتە…
كەلپىنلىكلەر شۇنداق دەيدۇكى: بىزنىڭ نۇپۇسىمىز ئاز، سۈيىمىز قىس، چىقىش يولىمىز مائارىپتا. مائارىپ بىزنىڭ ھاياتلىق يولىمىز، نىجاتلىق يولىمىز، چىقىش يولىمىز، غەلبە يولىمىز. مائارىپتىن ئىبارەت ئەڭگۈشتەر بىزنى ئاجايىپ شان-شەرەپلەرگە ئېرىشتۈرىدۇ. باشقىلار بىزدىن « سىلەرنىڭ تۈزۈكرەك نېمەڭلار بار دەپ سورىسا » بىز « بىزنىڭ مائارىپىمىز بار » دەپ جاۋاپ بېرىمىز دېيىشمەكتە…..كەلپىنلىكلەرنىڭ مائارىپ روھى- كەلپىنلىكلەرنىڭ ۋۇجۇدىدىكى بارلىق قىممەتلىك روھلارنىڭ سەركىسى.
مەسىلىنىڭ ھەر بىر نوقتىسىنى ئەقىل بىلەن بىر تەرەپ قىلىشقا ئادەتلەنگەن كەلپىنلىكلەر تاغ بۇلاق يۇرتى-كەلپىن دىيارىدا تىنىمسىز مائارىپ ھەققىدە پىكىرلەشمەكتە، مائارىپنىڭ غېمىنى يىمەكتە…. مەرىپەت مەشئىلى ياندۇرىۋاتقان ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئىزدىنىشچان ئوقۇغۇچىلار تۆۋەندىكىدەك پىچىرلاشماقتا:
ئوقۇتقۇچىلار:
ھالال ئەمگەك ئالىمىدە سۇلتان بىز،
ئەڭ شەرەپلىك ۋەزىپىنى ئالغان بىز ،
گۈزەل كەلپىن دىيارىدا ئوت بولۇپ،
ئەۋلات ئۈچۈن كېچە-كۈندۈز يانغان بىز.
ئوقۇغۇچىلار:
مەرىپەتنىڭ يوللىرىدا كارۋان بىز،
تۈسۈن تايدەك نۇر قوينىغا چاپقان بىز،
قاراڭغۇلۇق ئالدىمىزنى توسقاندا،
قەلبى ئاتەش ئۇستازلارنى تاپقان بىز.
جاراڭلايدۇ ئانا ۋەتەن بۇيرۇقى،
بىزگە كۆپتۇر بۇ دەۋىرنىڭ سورۇقى،
بىز مىللەتنىڭ ئۆپكىسى ۋە قۇلۇقى،
باشقىلارنىڭ ئارقىسىدا قالمايمىز،
رىقابەت ۋە كۆرەكلەردە چانمايمىز،
كېلەچەكتە بولالايمىز چولپان بىز.
يۈرەكلەردىن ئاقار مېھىر-مۇھەببەت،
قول سىلكىيدۇ ئەنە بىزگە سائادەت،
راھەت بىزگە چەككەن ھەر بىر مۇشاقەت،
ئەۋلاد ئۈچۈن تائەبەتكە قالقان بىز.
خۇشپۇراقلىق گۈل-چېچەكلىك بېغىمىز،
ئۆتەر ئۇندا خوشال ئالتۇن چېغىمىز،
كېلەچەكتە ۋەتەن ئۈچۈن گۇلخان بىز…..
دېمەك، كەلپىنلىكلەرنىڭ مائارىپ روھى-بىر پۈتۈن كەلپىن روھىنىڭ ئۇل تېشىدۇر. ئۆز نۆۋىتىدە كەلپىنلىكلەرنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك روھى، ئىناقلىق روھى، جاپاغا چىداش روھى، ھەققانىيەتچىلىك روھى، مېھماندوستلۇق روھى، تەبىئەتنى ئۇلۇغلاش روھى، ئۇچۇر روھى، ئىگىلىك تىكلەش روھى، ئۆزلۈك روھى، ئۆلۈم روھى ۋە كۆچۈش روھى قاتارلىق قىممەتلىك روھلىرىنى چېچەكلەتكەن، كۆكلەتكەن، مىۋىلەتكەن …. ‹‹مۇنبەت تۇپراق››تۇر ھەم غەزىنە كانىدۇر. كەلپىنلىكلەرنىڭ مائارىپ روھىدىن ئۇزۇق ئالغان قەيسەر، چىداملىق، تىرىشچان،ھايالىق،ئۇيۇشقان، يۇمۇرىستىك …كەلپىن ئوغۇل-قىزلىرى ئۆزلىرىدىن ئىلغار روھلارغا ئىگە قېرىنداشلىرىدىن ئۆگىنىپ ، تىرىكچىلىك ھارۋىسىنىڭ يېڭى يوللىرىنى بەرپا قىلىپ كەلپىن روھىنى تېخىمۇ نۇرلاندۇرغۇسى! شۇنداقلا مىللىتىمىزنىڭ، ۋەتىنىمىزنىڭ، ئىنسانىيەتنىڭ تەرەققىياتىغا بەلگىلىك ھەسسە قوشۇشتا ئەقىل-پاراسىتى ۋە يۈرەك قېنىنى سەرىپ قىلغۇسى!!!
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
براتىسلاۋا
left|thumb|250px|براتىسلاۋا left|thumb|250px left|thumb|250px براتىسلاۋا بولسا سلوۋاكىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، براتىسلاۋانىڭ 428،791 نوپۇسىبار، 367.584 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 48.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 17°06.
ۋېلىكو تارنوۋو
Veliko Tarnovo bolsa Bulghariye dikibixahar 2009 nopus bar, Sofiyening 72,043 nopusibar, 849 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.42°, xariki uzunluk 25°01.
ئۇلۇغ قانال
ئۇلۇغ قانال
تارماق ئېقىنلاردىن دەريالار، دەريا- دېڭىزلاردىن زىمىن سەتىھىنى قورشاپ ياتقان بەھەيۋەت ئوكيانلار ھاسىل بولغاندەك، ھازىرقى زامان رەسمىي ئىبارىسىدا « يىپەك يولى » دەپ ئاتالغان ئۇلۇغ قانالغا شىمالدىن مۇز دەۋرىنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن خەلىقلەرنىڭ « ئاتلىقلار مەدەنىيىتى» لاتقىلىرى، جەنوبتىن تروپىك مۇھىتتا ياشاپ كەلگەن قۇۋملەرنىڭ « تېرىم مەدەنىيىتى » يالدامىلىرى قويۇلغان. مۇز ۋە ئوت ئاستىدىن ئاپىرىدە بولغان شىمال- جەنوب قەدىمقى مەدەنىيىتى شەرق- غەرپ بويلاپ ئاللاھەزەل پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ تەڭدىن تولىسى ھەسسە قوشقان جاۋاھىراتلارنى بۇ قانالغا تاشلاپ، ئۇنى مەدەنىيەتنىڭ ئۇلۇغ ئوكيانىغا ئايلاندۇرغان. بىز ئۇنىڭدىن سۇمېر ۋە پىرئەۋىن زامانى ئىزنالىرىنى، ئارىيەت ۋە كىرىت دەۋرى شامالىرىنى، سۇفرات ۋە كۇڭفۇزى نەسىھەتلىرىنى، مېتىرا ۋە ئاپۇللا ئەپسانىلىرىنى، داۋ ۋە زوروئاستېر قەسىدىلىرىنى، مانى ۋە ساكيامۇنى دەستۇرلىرىنى، ئىسكەندەر ۋە دارا جەڭنامىلىرىنى، ئارستوتېل ۋە بۇقرات (ھېپوكرات) تەلىماتلىرىنى، كالامىيەت ۋە تەسەۋۋۇپ تەرغىباتلىرىنى، رابىيە، جۈنەيدىل باغداتى، مەنسۇر ھەللاجى، پەرىدىددىن ئەتتار، جالالىدىن رومى گۇمانىزىم ترگېدىيىلىرىنى، شەيخ سەئدى، ھافىز شىرازى، ئۆمەر ھەييام، ئابدىراخمان جامى ۋە نەۋائى لىرىكلىرىنى، ھازىرقى زامان ئازادلىق ۋە «ئۆزلۈك» تەپەككۇرىنىڭ يېڭى نوتىلىرىنى ھېس قىلالايمىز. ئۇ، ئۆز ساھىللىرىدا ئۆلگەن تىرىكلەرنى بېقىش بىلەن بىلە، يەنە ئەبەدىلئەبەد ئۆلمەس روھىيەت پەھلىۋانلىرىنىڭ مۇبارەك تۇپرىقىنى قۇچۇپ ياتماقتا. ئۇ ھەقىقەتەن مىسلىسىز قامۇس ۋە قىياسىز غەزىنە ! ھېلىغىچە ھېچ قايسى مۇقەددەس كىتابلار ياكى ئىنسىكلوپېدىك ھېكمەت مۇجەسسەملىرىمۇ بۇ قامۇس ۋە غەزىنىنىڭ ناھايىتى كىچىك بىرەر پارچىسىغا تەڭلىشەلىگەن ئەمەس. ئويلاپ كۆرۈڭ: ئەگەر بۇ قانالدا ئاققان، چايقالغان، قوشۇلغان ۋە چۆكمە ھاسىل قىلغان مەدەنىيەت دۇردانىلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلساق، ئىنسانىيەت مەدەنىيەت جۇغلانمىسىدا يەنە قانچىلىك جاۋاھىرات قالغان بولاتتى- ھە؟!
ھايات دانىشمەن
ئىنسانىيەت ئومۇمىي ئۇچۇر دەۋرىگە قەدەم قويۇش ھارپىسىدا روھىيەتتىكى مىسلىسىز بوھرانغا دۇچ كەلمەكتە. ئىنسانىيەت تەبىئەتنى تېزگىنلەشتە ئېينىشتېيننىڭ « نىسپىلىك نەزەرىيەسى» ئۇتۇقلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلاندى. ئۇ، ماھىر ئېلېكتر ماتېماتىك، كائىناتتىكى ئۇچقۇر رېتسار، يادرو مۇشتلۇق بوكسچى بولىۋالغان. ئۇ يەنە شېكىسپر تراگېدىيىلىرىدىكى رەشىكچى، ئاچكۆز- خەسىس، سۈيىقەستچى ۋە نەسەب كۈشەندىگۈيلۈق تىپلىرىنى يېڭى نەسىل بىلەن كېڭەيتتى. بۇلغانغان كائىنات ۋە يەر- سۇ، بۇلغانغان تەن ۋە روھىيەت، بۇلغانغان ماددىي ۋە مەنىۋى ئوزۇق ئىنسانىيەتنى ساختا مۇھەببەت ۋە ھەقىقىي نەپرەت ماتېرىياللىرىدىن بارغانسېرى ئېنكوباتۇردىن ئاغزىنى ئېچىپ، تىرناقلىرىنى چىڭىتىپ چىقىۋاتقان چۆجىلەردەك كۆپەيتىپ چىقارماقتا. ئىنسانىيەت جەمئىيەتنى ۋە ئۆز-ئۆزىنى تېزگىنلەيدىغان « نىسبىيلىك نەزەرىيىسى كىشىلىك تەلىماتى» نى ياراتقىنى يوق! قەدىمكى ئەپسانىلار، كاھىن ۋە شامان ئەپسۇنلىرى، ئۈچ ئۇلۇغ دىننىڭ ئەھكاملىرى، روھىيەتچىل ئىزگۈ تەسەۋۋۇپ تەشەببۇسلىرى، موننىسكيونىڭ لىبرالىزىملىق مەسلەكلىرى، ماكىسنىڭ ئىجتىمائىي باراۋەرلىك غايىلىرى ھازىرقى مىسلىسىز روھىيەت بوھرانىنىڭ غايىسىزلىق كەلكۈنلىرىنى توسىيالماي تەمتىرىمەكتە. باشقا كىيگەن تۇماق- تەلپەكتەك ئىدىيلەر لەززىگە كېلىپ قالماستىن، يەنە باشتىن ئۈنۈپ چىققان ۋە كېلىشتۈرۈپ تۈگۈلگەن چاچتەك مەپكورىلارمۇ تىترەككە تولماقتا.
غايىسىزلىق ئورنىغا بىر قاتار « پوتېنسىئال ئاڭ» ياكى « ئالدىنقى ئاڭ» قوڭغۇراقلىرىدىن تارقالغان سىگناللار تۇرمۇش ئۈستىگە ئاشكارا سىڭدى. ئۇ، يىلتىزى تىرەن، ھەتتا ئىنساننىڭ ئىنسىتىنكىتلىق ( تۇغما) فىزىئولوگىيىسىگە ۋە پىسخىكىلىق تۈزۈلمىسىگە تۇتاشقان، دىنىي ھېسىيات ۋە مىللىي ھېسىيات بىلەن زەرەتلىنىپ تۇرغان تەسىرى تېز سىگناللار بولۇپ چىقتى.
يوقىرى ماركىلىق ئىستېمال بويۇملىرى قىزغىنلىقى، تۇرمۇشنىڭ ئىسراپ ۋە سۆلەت، ھەشەمخورلۇق ۋە بېزەمچىلىك (ماننېرىزم) كەيپىياتىغا توختاۋسىز سېيرىلىپ كېتىۋېرىشى، ساقتا ۋە يەڭگىلتەك مەدەنىيەت بىلەن بەزلىنىش، سىياسەت ۋە مەمۇرىيەتچىلىكتە بۇ يول بىلەن كىشىلەر قەلبىنى قولغا كەلتۈرۈش، ھەتتا بۇنداق سېيرىلىشنى ماددىي تۇرمۇشتىكى دۇنياغا يۈزلىنىش ۋە نورمال ماددىي پارۋانلىق يولىدىن كۆرە تولاراق « پوتېنسىئال ئاڭ» بىلەن « ئالدىنقى ئاڭ» نى غىدىقلىغۇچى بۇ يۈزلىنىش، غايە- ئەقىدە بوھرانىدىكى چوڭ بوھران ئالامەتلىرىدىن بىرى ئىكەنلىكىدە گۇمان يوق. ئۇ، ھەقىقىي سىۋىلىزاتسىيىنى پۈچەكلەشتۈرىدۇ ۋە كىشىلەر قەلبىنى كامالەتتىن يىراقلاشتۇرىدۇ.
جىنسىي ئەركىنلىك، نىكاھسىز تۇرمۇش، زەھەرلىك چېكىملىك ۋە يۇقۇملىنىش غايە- ئەقىدە بوھرانىنىڭ يەنە بىر ئېقىمى. داڭلىق ماركىلىق ئىستېمال بۇيۇملىرى قىزغىنلىقى بىلەن جخنسىي ئەركىنلىك ئېقىمى بىر- بىرىگە مەنپىي- مۇسپەت تەقاززالىقى تۈزۈپ، ئېلان ۋە سەنئەتنىڭ قۇياش ئىلاھى-ئاپوللا ئىبادەتخانىسىنى جىنايەتخانىغا ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى ئىنكار قىلىش مۇمكىنمۇ؟!
زامانىمىزنىڭ يوقىرىقى ئىككى كومېدىيىسىگە مۇناسىپ يەنە ئىككى تراگېدىيە كۆز ئالدىمىزدا قانلىق تارخ ياراتماقتا.
تارخ تەلىماتلارنى زىددىيەتلىك نوقتىدىنلا ئەمەس، بىرلىك نوقتىدىن- «ۋەھدەت» نوقتىسىدىن ئىشدەش لازىملىقىنى، باشقىچە ئېيتقاندا، ئىنسانىيەتنى دىن، ئىرق، مىللەت، رايون، مەدەنىيەت تىپلىرى بويىچە سۈنئىي يوسۇندا پارچىلىۋېتىدىغان ئۆلچەم- قائىدىلەرنى بۇزغان «مۇجەسسەم تەپەككۇر» ئېگىزلىكىدە تۇرۇپ ئىزدەش لازىملىقىنى كۆرسەتتى.
ئىنسان ئۈچۈن بۇنداق « ئۆز»، « ئۆزىدە» تۇرغان ئامىللار بارمۇ؟ ئەلۋەتتە، ئۇلار مەۋجۇد. بىز ئۇلارنى ئىنسانىيەتنىڭ مەڭگۈ ئۆلمەس غايە ۋە ئۈمىدلىرى، ئۆلچەم ۋە رىجە ھېسىياتلىرى ئىچىدىن تاپالايمىز. ئۇ خۇددى مىڭ يىللاپ قۇدۇققا قامالغان، ساقاللىرى ئاپئاق دانىشمەنگە ئوخشاش ھېلىمۇ ھايات. ئۇنى زىنداندىن ئازاد قىلىشتىن باشقا نىجادىيەت يوق. ئۇ، يىپەك يولى مەرىپەتپەرۋەر ئىدىيىلىرى غەزىنىسىدە. ئۇنىڭ تىنىقىدا يۈزلىگەن مۇتەپەككۇر، مىڭلىغان ئىنسانپەرۋەر ئۆلىما، مىليونلىغان ھەقىقەت قۇربانلىرىنىڭ روھى ھايات!
ئىنسان تۇپراقتىن ئۈنگەن گىياھ، گىياھتىن قەد كۆتۈرگەن ھايۋان، ھايۋاندا نوتۇق يىپى بىلەن پىكىر كەشتىلىرىنى تۈزگەن كارامەت مۆجىزە، پۈتكۈل كائىنات سىرلىرىدىن تۈزۈلگەن ئۇلۇغ ئەۋرىشكە. ئىنساندا كائىنات مۇمكىنلىكلىرىنىڭ ھەممە قاتلاملىرى بىلەن كۆرۈنمىلىك سۈرەت ۋە يوشۇرۇن تىلسىمات نەمۇنىلىرى ساقلانغان.
ئىنساننىڭ سۈرىتىنى كۆرۈش ئۈچۈن ئاددىي كۆز كىپايە، ئۆز خۇجىسىنى ئىتمۇ، مۈشۈكمۇ كۆرىدۇ. ئىنساننىڭ ماھىيەتلىرىنى ۋە بۇ ماھىيەتلىرىنىڭ كامالەت دەرىجە- ماقاملىرىنى كۆرۈش ئۈچۈن ئەينەك كېرەك. بۇ، « ئۆزلۈك ئەينىكى» دۇر.
ئۆزلۈك- ئۆزىنى بىلمەكلىك! ئىنساننىڭ ئۇلۇغ تەبىئەت ئالىمى سۈپىتىدە تۇرغان ھازىرقى ھالىتى ئۇنىڭغا نىسبەتەن ساۋاتسىزلىقتىن ئىبارەت، خالاس. ئىنسان ئۆزىنى ئۇنتۇپ، ئۆزىدىن باشقا تەسۋىرىي ئالەم ھەقىقەتلىرىگە شۇنچىلىك ئىجىللىق بىلەن ئىچكىرىلەپ كىردىكى، ئۇ، يىپەك غوزىسىغا قامالغان جانىۋار- پىلە قۇرتىغا ئوخشاپ قالدى! روھىي زېمىندا ئىپتىدائىي ئىنساندىن تاكى تەقۋادار كاھىنلار ياكى ھازىرقى زامان مۇتەخەسسىسلىرى ۋەزخانلىق قىلىپ كەلگەن زامانلارغىچە نەچچە تۈمەن يىلدىن بېرى، ئىنسان تۈركۈملىرى خۇددى ئۆلگەن بۇغا بەدىنىدە قىمىلداپ يۈرگەن ئاچ چۆمۈلىلەردەك ئەۋلادمۇ- ئەۋلاد تىنىم تېپىشمىدى. بۇنداق بۇغا جەسىتىدىن نەپ ئېلىش پەن ۋە ماھارەت تارماقلىرىغا ئايرىلىپ، زىمىننى بارغانسېرى مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكىلەشكەن قۇرۇلمىلار قاپلىۋالدى. ھەسرەتلىنەرلىكى شۇكى، ئىنسانىيەت تېخى ئۆزى ھەققىدە، ئۆزىنىڭ كائىناتتىكى ماھىيىتى، ئورنى ھەققىدە، بولۇپمۇ ئۆز ماھىيەتلىرىنىڭ ئۆز پائالىيەت ھادىسىلىرىدىكى قىممىتى ھەققىدە ھېچقانچە ئىزدەنگىنى يوق. ئۇ ھېلىمۇ بۇغا بەدىنىدىن ئايرىلىپ، ئۆزلۈك غەزىنىسىگە دادىل قەدەم قويۇپ، «مەن كىم؟» دېگىنى يوق! مەئىشەت ئىجىللىقى خېروئىن خۇمارىدەك ئۇنى دۇمىلىتىپ، ئاللاقاچان ئۆزىنى ئۇنتۇغان مەجنۇن- دەلدۈشكە ئايلاندۇرۇپ قويغان. ئېسىل بىنالار، ھەر خىل شەكىلدىكى ئايروپىلانلار، ئالتۇن قەلەملەر، ئوتلۇق قۇراللار تۇتقان قايسى ئادىمىزات ئۆزىنى ئۆ قۇلىدىكى يالتىراق « نام- ئەمەل كارتوچكىسى» دىكى مەن ئەمەسمەن، مەن بۇنىڭدىكى ئىبارىلەر ئىپادىلەپ بېرەلمەيدىغان بىر پۈتۈن روھىيەت دۇنياسىمەن، دەپ بۇ كارتوچكىنى مەسخىرە قىلالايدۇ؟!
ئەڭ چوڭ بەختسىزلىك شۇكى، ئۇ ئۆز ئەھۋالىنىڭ نىچۈكلىكى توغرىسىدىكى ھەقىقەتلەرنى ئاڭلاشنى خالىمايدۇ. ئۇ، ئەخلاق ئۆلچەملىرىنى ئاستىن- ئۈستۈن قىلىۋېتىپ، نەپسانىيەتتە مايمۇنلۇقتىن ئالۋاستىغا يۈزلەنگەن؛ ئەخلاقلىق، ساداقەتمەن كىشىلەرنى ئويۇنچۇق بىلىپ، بازار تىلسىملىرىدىكى شەيتان ئويۇنىنىڭ رولچىلىرى قىلىۋالغان؛ ئۇ بۇ يولدىكى ئەسەبىيلىكلىرىنى كىشىلەردىن ھالقىغان قابىللىق دەپ بىلىپ، ئۆز- ئۆزىنى ھالاك قىلىشنىڭ ئۈنۈملىك تەدبىرىنى تېپىشنى ئىجادىيەت دەپ قارىغان. قىسقىسى، ئۇنىڭ كەسپى ۋە ئىش- ئەمەلى زىمىن ۋە مۇھىت، پىكىر ۋە قەلبنى بۇلغاپ، ئۆز- ئۆزىگە گور كولاشتۇر.
دەرھەقىقەت، « ئۆزلۈك» بىر سۈزۈك ئەينەكتىن ئىبارەت. ئۆزلۈك ئەينىكى- ئىنسانىڭ ئۆز- ئۆزىنى بىلىش ۋە ئۆزىنى ئىنسانلىق ماھىيەتلىرى بويىچە كامالەتكە ئېرىشتۈرۈش يولىدىكى « كۆرۈنمەي كۆرسەتكۈچى» ئەينەك. ئۇنىڭ قىرلىرىدىن مۇقەددەس نۇر جىلۋە قىلىدۇ؛ ئۇنىڭ مۇقەددەس نۇرىدا « ئۆزۈڭنى تونۇ!» دېگەن قۇتلۇق سادا جاراڭلايدۇ. ئۇ، ئىنسانلىق ھەققىدىكى ھەقىقىي ئۇچۇر بۇلىقى!
ئىنساننىڭ ئىجادىيەت يۇلتۇزى- « ئۆزلۈك ئەينىكى» دە ئۆزۈڭنى كۆرگەندىن كېيىن، ئۆزگىلەرنى كۆرۈش ئىشقىغا، ئىنسانى بىر بىرى بىلەن قوشۇش مۇھەببىتىگە، ئىنساننى ئىنسانىي كامالەتكە كۆتۈرۈش تەلپۈنىشىگە مۇيەسسەر بولىسەن. ئۆزىنى كۆرۈپ بىلمەسلىك- ئىنسان سۈرىتىدىكى، ئەمما ھايۋانلىق زىندانىغا قالمالغان مەخبۇسنىڭ غەپلەت ئۇيقىسىغا تەمسىلدۇر. بۇ ئۇيقۇ غاپىللىق ئۇيقىسى، مەغرۇرلۇق ۋە تەنتەكلىكنى « سەگەكلىك» دەپ ھوزۇرلىنىدىغان جاھىلنىڭ غەپلەت ئۇيقىسىدىن ئىبارەت.
ئىنسان ئۆزلۈك ئەينىكىگە ئېرىشەلەيدۇ. ئۇ ئۆزىنى تېزگىنلەش ئارقىلىق، تارىخنىڭ ۋە كەلگۈسىنىڭ ئۆلمەس سادالىرىنى ئاڭلاش ئارقىلىق، رەقىپ- كۈشەندە بىلەن بولغان مۈشكۈل ئېلىشىشلارنىڭ روھىيەتنى تاۋلىشى ئارقىلىق، ئۆلۈم تەھدىتى ۋە كەرەملىك ئۈمىدى ئارقىلىق ئۆزىدىكى يوشۇرۇن ئىرادە- قۇدرەت زەررىلىرىنى مۇجەسسەملەشتۈرۈپ ھېكمەت ئىلھامى ئاستىدا ئۆزلۈك ئەينىكى بولۇپ يېتىلىشى كېرەك!
ئۆزلۈك ئەينىكى كامالەتلىك ئىنسان قەلبىدىكى قۇياش ۋە ئەقىل كۆزىدىن ئىبارەت. ئۇنىڭدا ئىلگىرىكى مەخسەتلىرىنىڭ پەقەت ۋاستە ئىكەنلىكىنى، ھەتتاكى مەئىشەت، روزىغار، ئىلىم- سەنئەت، ئىش ۋە شېئىرىيەتنىڭ پەقەتكىنە ۋاستە ئىكەنلىكىنى، ھەقىقىي مەخسەت ئۇنتۇلغان ۋە ياتلاشقان بىرلا نەرسە-ئىنسان ۋە ئۇنىڭ كامالىتى، ئىجتىمائىي- مەنىۋى بەختى ئىكەنلىكىنى كۆرىسەن. ئۇ چاغدا سەن ئۇلۇغ بىلگەن قۇل ئىگىلىرىنىڭ لاي قونچاق، خار كۆرگەن قۇللارنىڭ نۇرانە مالائىكە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىشىڭ مۇمكىن.
ئۆزىنى چۈشەنگەن كامىل، ئۆزۈمچىلىكنى ئۇنتۇغان يېتۈك كىشىدۇر. ئۇ ئۆزىنى ئۇنتۇيدۇ ۋە بارلىق ئىنسانىيەت ئالىمى بىلەن قوشۇلىدۇ. بۇ ئارىدا ھەقىقەتنى يوشۇرغان پەردىلەر، چېگرلار، سېپىللار، تېرە ۋە ئىرق پەرقلىرى بىلەن ئەپسۇنكار رىسالىلەر ھېلىقى لاي قونچاقلارنىڭ كىشىلەرنى ئۆزىگە سەجدە قىلدۇرۇش كويىدا ياراتقان سېھىرلىق مەنزىرىسى بولۇپ چىقىدۇ. سەن تەڭرىلىك ماقامىدا تۇرۇپ ئۆز- ئۆزۈڭگە- ئىنسانغا سەجدە قىلىمەن. بۇ، ئېغىر ياتلىشىشتىن ئۆزلۈككە قايتىش ۋە پارچىلانغان ئالەمدىن ئۇلۇغ ۋەھدەت- بىرلىكنى قايتا تېپىشتۇر. سەن شۇ چاغدا ئىستىغپار ئوقۇيسەن: ئاددىي كىشىلەرنىڭ ئۇلۇغلىقىنى بىلمىگەن، ئۇلۇغ كىشىلەرنىڭ تاشقى ئالامەتلىرىنىلا تەن ئېلىپ، كامالەت تەرەپلىرىگە ئەقلىڭ يەتمىگەن ياكى ئۇنى تەن ئېلىشنى خالىمىغان، ھەتتا ئۇلارغا تۆھمەت ئوقۇپ، چەتتىن پېشىۋا ئىزدەپ يۈرگىنىڭگە پۇشايمان قىلىسەن. ئۇ چاغدا سەن ئۆز ئۇلۇغلىرىڭنى ئىغۋا كوھىقاپنىڭ تاش بورانلىرىدا يىقىتىپ، ئۇنى ئىيسادەك كرېست تاختىسىغا مىخلاپ، شەمسىددىن تەبرىزىينىڭ رەقىبلىرىدەك ئۇنى ئۆزگىلەر قۇلىدا قۇدۇققا تاشلاپ قەست قىلىپ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى بۇرمىلاپ، يەنە ھېچنىمىنى كۆرمىگەندەك ئۆپكىگە ئۇن سۈيى تولدۇرۇش بىلەن ئەرمەك بولۇپ يۈرىۋەرمەيسەن !
ئۆزلۈك ئەينىكى- مېھراجى ئەلاكى، ئۇنىڭدا تەڭرىنى كۆرىسەن. ئۇ سەن، سېنىڭ ئاشىقىڭ، مەخپۇبەڭ ۋە مەخسىتىڭ. جالالىدىن رومى مۇنداق يازغانىدى:
ھېچنىمە يوقكى سېنىڭدىن ئۆزگە ئالەمدە پەقەت،
ھەرنە ئىستەرسەن ئۆزۈڭدە جەم ئېرۇر بىلسەڭ ئەبەد.
ئۆزلىك ئەينىكى- كامىل ئىنسان قەلبىدىكى يېشىلگەن ۋەھدەتتۇر.
Kurdlar
din
kurdlar shafiʼiy mäktipidä ching turidighan sünniy musulmanlar, ʼaz bir qisim kishilär hänäfiy mäktipidä ching turidu.
til
kurdlar kurd tilida sözläydu, bu hindi-yawropa til ʼaʼilisidiki ʼiran tillirining ghärbiy ʼiran tarmiqigha täwä.
خۇزەيفە ئىبنى ئەليەمان
خۇزەيفە ياكى ھۇزەيفە (حُذَيْفَةُ بنُ اليَمَانِ - حِسْلِ بنِ جَابِرٍ العَبْسِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ھۇزەيفە ئىبنى ئەليەمان ھىسل ئىبنى جابىر ئەلئەبسىي ئەلغەتافانىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. ؟ – 36 / م. ؟ – 656) ساھابە. «بەدر»دىن باشقا بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان، ئىراق ۋە شام فەتھىدە تۆھپە كۆرسەتكەن قەيسەر قوماندان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا مۇناپىقلارنىڭ تىزىملىكى ۋە كېيىن يۈز بېرىدىغان پىتنىلەرگە ئالاقىدار مەخپىيەتلىكنى سۆزلەپ بەرگەن بولغاچقا، «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەخپىيەتلىكىنى ساقلىغۇچى زات» دەپ ئاتالغان.
راۋاب
راۋاب ئۇيغۇر چالغۇلىرى ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئومۇملاشقان ۋە مىللىتىمىزنىڭ بىردىنبىر ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگە چالغۇسىدۇر. ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى ناھايىتى چاققان، ئىشلىتىشكە ئەپلىك بولغاچقا، خەلقىمىز مەيلى سەھنىدە بولسۇن ياكى ئىش - ئەمگەك، سەپەرلەردە بولسۇن، ئۇنى ئېلىپ يۈرۈپ، خالىغان چاغدا چېلىپ كۆڭۈل ئاچالايدۇ. ئۇيغۇر راۋابىنىڭ تۈرلىرى كۆپ بولۇپ، ئۇلار <قەشقەر راۋابى>، <دولان راۋابى>، <قومۇل راۋابى>، <چاپلىما راۋاب>، <باس راۋاب> ۋە قەدىمىيرەك بولغان <قويچى راۋابى> قاتارلىقلارغا ئايرىلىدۇ.
بېلگراد
left|thumb|250px|بېلگراد left|thumb|250px بېلگراد بولسا سېربىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بېلگرادنىڭ 1.710.000 نوپۇسىبار، 3،222.68 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 44.49°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 20°27.
كۆپ مەدەنىيەتچىلىك
بۈگۈنكى كۈندە يەر شارى خاراكتىرلىك مەدەنىيەتلەرنىڭ بىرلىشىش مەنزىرىسى بىلەن كۆپ مەدەنىيەتچىلىك تەڭ مەۋجۇت بولماقتا. ساياھەت، سودا ۋە ئالاقىنىڭ كۈچىيشىگە ئەگىشىپ دۇنيا مىقياسىدا نۇرغۇن يەرلەردە ئوخشاش مەدەنىيەتلەر كۆرۈلمەكتە. مەسىلەن، نەچچە ئون يىللار ئىلگىرى ئامېرىكىدا مودا بولغان پادىچىلار ئىشتىنى(牛仔裤) بۈگۈنكى كۈندە دۇنيانىڭ ھەرقانداق يىرىدە كىيىلىدۇ. ساياھەت قىلىپ باشقا جايلارغا بارسىڭىز، ئوخشاش شەكىلدىكى بىنا، ئاپتۇبۇس ۋە كىيىم-كىچەكلەرنى كۈرىسىز. يەنە مەسىلەن، دۇنيانىڭ كۆپىنچە يەرلىرىدە ماكدونالىد تىپىكى تىز تاماقخانىلارنى ئۇچرىتالايسىز. دىمەككى، بىر تەرەپتىن يەر شارى مەدەنىيتى ئوتتۇرىغا چىقماقتا ۋە ئوخشاشلا مەدەنىيەتلەر ئارىسىدا پەرقلەر ساقلانماقتا.
ئەلۋەتتە، مەدەنىيەتلەرنىڭ قوشۇلۇشى ياكى مەدەنىيەتلەر ئارىسىدىكى ئۆتۈشۈشنى بۈگۈنكى كۈندىكى قاتناش ۋە خەۋەرلىشىش تېخنىكىلىرىدىكى يىڭىلىقلاردىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. شۇڭلاشقا، نۇرغۇن كىشىلەر تېخنىكا يەرشارىنى بىر كەنتكە ئوخشىتىپ قويدى، دەپ قارايدۇ.
كۆپ مەدەنىيەتچىلىك پەرقلىق مەدەنىيەتلەرنى ئىتراپ قىلىش مەسىلىسى ھىسابلىنىدۇ. ئەگەر مەلۇم بىر جەمئىيەت ھەقىقىي ھالدا كۆپ مەدەنىيەتچىلىك سىياسىتى يولغا قويۇلغان بولسا، ئو ھالدا ئاز سانلىقلارنىڭ ۋە يەرلىك مەدەنىيەتنىڭ مەۋجۇت بۇلىشىغا زور دەرىجىدە كۈچ سەرپ قىلغان بۇلىدۇ. ئەمما، بۈگۈنكى كۈندە، يەر شارىنىڭ نۇرغۇن يەرلىرىدە يەرلىك ۋە ئاز سانلىقلار مەدەنىيتى يۇقىلىش گىردابىغا بېرىپ قېلىۋاتىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلىقى يىتەكچى جەمئىيەت مەدەنىيتىنىڭ زور كۈچ بىلەن تەشۋىق قىلىنىشى، ئاز سانلىقلارنىڭ مەدەنىيتىگە ئىتىبار بەرمەسلىك، مېدىئالاردىكى مەدەنىيەت زوراۋانلىقى قاتارلىق ئامىللار سەۋەپ بۇلىۋاتىدۇ.
شىك مىللىتى
ھىندىستان دۇنيادىكى كۆپ مىللەتلىك قەدىمىي دۆلەت بولۇپ، شىك مىللىتى ئەنە شۇلارنىڭ ئىچىدىكى مۇھىم مىللەتلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
شىك دېگەن بۇ سۆز ھىندى تىلىدىكى «SIKH» سۆزىنىڭ ئاھاڭ تەرجىمىسى بولۇپ، ئۇ «مۇرىت، مۇخلىس» دېگەن مەنىلەرنى بېرىدۇ. ھىندىستاندىكى بىر مىليارد نوپۇس ئىچىدە شىكلارنىڭ نوپۇسى 20 مىليون بولۇپ، ئاران ئىككى پىرسەنتنى ئىگىلەيدۇ. ئۇلارنىڭ كۆپ قىسمى ئاساسلىقى ھىندىستاننىڭ شىمالىغا، بولۇپمۇ پەنجاپ شىتاتىغا تارقالغان، شىكلار بۇ شتات ئاھالىسىنىڭ 60 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ. قالغانلىرى دېھلى رايونى، خاريانا شىتاتى ۋە بومباي قاتارلىق جايلاردا تارقاق ئولتۇراقلاشقان. بۇلاردىن باشقا يەنە ئەنگلىيە، كانادا، ئامېرىكا، تايلاند قاتارلىق دۆلەتلەردىمۇ خېلى كۆپ شىكلار ئولتۇراقلىشىپ قالغان.
ھىندىستاندىكى شىكلارنى ئۇلارنىڭ تەقى- تۇرقىغا قاراپلا پەرقلەندۈرۈش تەس. لېكىن شىكلارنىڭ ئەرلىرىنى سانجاق- سانجاق ئادەملەر ئىچىدىنمۇ بىر قاراپلا بىلىۋالغىلى بولىدۇ. چۈنكى ئۇلار ئالاھىدە كىيىنگەن، بېشىغا رەڭدار شايىدىن سەللە ئورىغان، ساقاللىق، بەستلىك ۋە ئىنتايىن ھەيۋەتلىك كۆرۈنىدۇ. شىكلار چېچىنى ئۆمۈر بويى چۈشۈرمىگەچكە، ئۇزۇن چاچلىرى سەللىسىنىڭ تېگىدىن چىقىپ تۇرىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن شىك ئەرلىرى ھەرىكەت قىلىشقا قولايلىق بولۇشى ئۈچۈن چېچىنى سەللە بىلەن «تۈگمەن تېشى»دەك قىلىپ ئورىۋالىدۇ، ئۇچىسىغا ئۇزۇن تون كىيىپ، قولىغا پولات بىلەيزۈك سالىدۇ، يېنىغا قىلىچ ئاسىدۇ، ئىچىملىك- چېكىملىكتىن پەرھىز قىلىدۇ. ئۇلار قەيسەر خاراكتېرىگە ئىگە بولغاچقا، ھەممىسى دېگۈدەك چەۋەنداز كېلىدۇ. شىك ئەرلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئىسمىغا كۆپىنچە «سىنگى»، يەنى «باتۇر شىر» دېگەن مەنىدىكى سۆزنى قوشۇپ ئېيتىپ، ئۆزلىرىنىڭ شىردەك جەسۇر ئىكەنلىكىنى ئىپادىلىشىدۇ.
شىكلارنىڭ سەللە ئوراش ئادىتى ئەينى ۋاقىتتىكى ھىندىستاندا بارلىققا كەلگەن مۇسۇلمانلار ھۆكۈمرانلىقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ئەينى ۋاقىتتا، بېشىغا سەللە ئوراش ئادىتى بولغان موغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىرى ئۆزلىرىنىڭ بويسۇندۇرۇلغانلار بىلەن پەرقلىنىدىغانلىقىنى نامايان قىلىش ئۈچۈن، يات دىندىكىلەرنىڭ سەللە ئورىشىغا يول قويمىغان. لېكىن گەۋدىسىنى كېرىپ ياشاشقا ئادەتلەنگەن شىكلار ئۆز ئالدىغا يول تۇتۇپ، ھەممىسى بېشىغا سەللە ئوراپ نارازىلىقىنى ئىپادىلىگەن. تېخىمۇ قىزىقارلىقى شۇكى، ھازىر ھىندىستاندىكى مۇسۇلمانلار سەللە ئورىمايدىغان بولغان بولسىمۇ، لېكىن شىكلار تا بۈگۈنگە قەدەر جاھىللىق بىلەن بۇرۇنقىدەكلا سەللە ئورىماقتا. ئېيتىشلارغا قارىغاندا، شىكلار سەللە قىلىپ ئورايدىغان رەختنىڭ ئۇزۇنلىقى ئادەتتە 13 مېتىرچە كېلىدىكەن. ھىندىستاندىكى شىكلار ئاساسەن دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ھىندىستان سانائىتىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بىر قىسىم شىكلار ئىشچى بولدى. ئۇلار كۆپىنچە توقۇمىچىلىق، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق تارماقلاردا ئىشلەيدۇ. شىكلار جەسۇر ھەم كۈچلۈك بولغاچقا، ئادەتتە ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى نۇرغۇنلىغان كىشىلەر ھەربىي قىسىملاردا خىزمەت ئۆتىشىدۇ. ھىندىستان ھۆكۈمىتى شىكلارنىڭ سەللە ئوراش ئادىتىگە ھۆرمەت قىلىپ، ھەربىي سەپكە قاتناشقان شىك ئەرلىرىنىڭ ھەربىي بەلگىنى سەللىسىگە تاقىۋالسىلا ھەربىيچە باش كىيىم كىيمىسىمۇ بولىدىغانلىقىنى بەلگىلىگەن.
ھىندىستاندىكى شىكلار شىك دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. شىك دىنى 15- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا ناناك (1469 － 1539) دېگەن كىشى تەرىپىدىن يارىتىلغان، ھىندى دىنىدىن بۆلۈنۈپ چىققان مۇستەقىل بىر تارماق دىن بولۇپ، ئەڭ دەسلەپتە ھىندىستاننىڭ پەنجاپ شىتاتىدا تارقالغان. ئۇ ئەينى ۋاقىتتا ھىندىستان خەلقىنىڭ، بولۇپمۇ شەھەر خەلقىنىڭ فېئوداللىق مۇستەبىت تۈزۈمگە قارشى كۈچلۈك قورالى سۈپىتىدە مەيدانغا كەلگەن. بۇ دىننىڭ مۇقەددەس كىتابى «گلانتىر ساخابۇ» دەپ ئاتىلىدۇ.
شىك دىنىنىڭ مۇخلىسلىرى تەبىئەت خۇدالىرىغا چوقۇنىدۇ. ئۇلار «دۇنيادىكى بارلىق ھادىسىلەر خۇدانىڭ كۈچ- قۇدرىتىنىڭ ئىپادىسى ئەمەس» دەپ قاراپ، خۇدانىڭ ئالدىدا ھەممە ئادەم باراۋەر دېگەننى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئىرقچىلىق تۈزۈمىگە ۋە ئاياللارنى خورلاشقا قارشى تۇرۇپ، چاكىنا دىنىي قائىدە- يوسۇنلارنى چىقىرىپ تاشلاش، ئۆز- ئۆزىنى تەربىيىلەپ خاراكتېر يېتىلدۈرۈشنى قۇۋۋەتلەيدۇ. پاسسىپ ئىدىيە ۋە ھەرىكەتلەرنى ئىنكار قىلىدۇ. شىك دىنىنىڭ ئەقىدىلىرى ھىندى دىنى ۋە ئىسلام دىنىنىڭ چوڭقۇر تەسىرىگە ئۇچرىغان.
ھىندىستاندىكى شىك دىنى مۇخلىسلىرىنىڭ دىنىي مەركىزى ھىندىستاننىڭ غەربىي شىمال قىسمىدىكى چېگرا شەھەر ئامرىتساردۇر. 17- ئەسىردە بۇ يەردە كۆلىمى ئىنتايىن زور بولغان بىر ئىبادەتخانا سېلىنغان بولۇپ، 1830- يىلى ئومۇميۈزلۈك رېمونت قىلىنغاندا ئۇنىڭ تام- تورۇسلىرىغا 100 كلوگرام ئالتۇن بىلەن ھەل بېرىلگەچكە، «ئالتۇن ئىبادەتخانا» دەپ ئاتالغان. ئۇ شىك دىنى مۇخلىسلىرىنىڭ نەزەرىدىكى مۇقەددەس جاي ھېسابلىنىدۇ.
ھىندىستاندىكى شىكلار ئۆز دۆلىتىدىكى فېئودال ھۆكۈمرانلار ۋە چەت ئەل تاجاۋۇزچىلىرىغا كۆپ قېتىم زەربە بەرگەن ۋە ئۇلار بىلەن باتۇرانە كۈرەش قىلغان. ئۇلار ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشىدا ئاجايىپ قەھرىمانلىقلارنى كۆرسەتكەچكە، پۈتۈن دۇنيا خەلقلىرىنىڭ مەدھىيىلىشىگە مۇيەسسەر بولغان، جۈملىدىن ئۇلار يەنە ھىندىستاننىڭ 57 يىل بۇرۇنقى مۇستەقىللىق ئۇرۇشى جەريانىدىمۇ ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان. شىكلار گەرچە ھىندىستان ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ ئىككى پىرسەنتىنى ئىگىلىسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن پرېزىدېنت، ھۆكۈمەت زۇڭلىسى ۋە يۇقۇرى دەرىجىلىك گېنىراللار چىققان. ئالايلۇق، ھىندىستاننىڭ بۇ يىلقى 14- نۆۋەتلىك ئومۇمىي سايلىمىدا غەلىبە قىلغان كونگرېسلار پارتىيىسىدىن بولغان زۇڭلىسى مانموخان سىنگى (Manmohan Singh) ھىندىستان مۇستەقىل بولغاندىن بۇيانقى شىك مىللىتىدىن چىققان تۇنجى ھۆكۈمەت باشلىقىدۇر.
پايدىلانمىلار:
‹1› ۋاڭ جىچېڭ 王志成: «دۇنيادىكى مىللەتلەر»، خەنزۇچە. چېڭدۇ: سىچۈەن خەلق نەشرىياتى، 1999- يىلى 1- نەشرى، 23-، 41- بېتى. ‹2› «شىكلارنىڭ سەللە ئوراش ئادىتى»، ئۇيغۇرچە. ئۈرۈمچى: «ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى» نىڭ 2003- يىلى 19- سېنتەبىردىكى سانىنىڭ 7- بېتى. ‹3› شەمشىدىن ھاجى: «دىن لۇغىتى»، ئۇيغۇرچە. ئۈرۈمچى: شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2000- يىلى 1- نەشرى. ‹4› شىنخۇا تورىنىڭ 2004- يىل 22- مايدىكى خەلقئارا خەۋەرلەر بېتى.
پەيشەنبەبازار يېزىسى
پەيشەنبەبازار يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Peyshenbebazar Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ توقسۇ ناھىيىسى گە جايلاشقان. پەيشەنبەبازار يېزىسى توقسۇ ناھىيەسىنىڭ جەنۇبىغا سەككىز كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، شەرقتە ئىچئېرىق بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى شايار ناھىيىسى يېڭىمەھەللە يېزىسى بىلەن چېگراداش، غەربتە تاشئېرىق يېزىسى، شىمالدا توقسۇ بازىرى توقسۇ كەنتى بىلەن تۇتىشىدۇ.
مەمۇرىي رايونلار
پەيشەنبەبازار يېزىسى تەۋەلىكىدە 15 مەمۇرىي كەنت بار : پەيشەنبە بازار كەنتى، ئارامەھەللە كەنتى، چوڭتوغراق كەنتى، نۇرباغ كەنتى، كالتە قېچىچى كەنتى، چوڭ قېچىچى كەنتى، قۇملۇقئېرىق كەنتى، قارادۆڭ كەنتى، خاداڭ كەنتى، قۇمكۆل كەنتى، سۆگەتقوتان كەنتى، يۇڭفېڭجۇاڭ كەنتى، موما توغراق كەنتى، پوتەي كەنتى، توپا دۆڭ كەنتى.
بىر دېھقانچىلىق مەيدانى، 55 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار. پەيشەنبە بازار ئۆستىڭى شىمالدىن جەنۇبقا قاراپ ئاقىدۇ، يېزىنىڭ ئاساسلىق سۇغىرىش مەنبەسى.
ھىشام ئىبنى ئۇرۋە
ھىشام ئىبنى ئۇرۋە (هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ الأَسَدِي): ھىشام ئىبنى ئۇرۋە ئىبنى ئەززۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام ئەلئەسەدىي (ئەبۇلمۇنزىر). (ھ. 61 – 146 / م. 680 – 763) تابىئىن. فەقىھ ۋە مۇھەددىس.
ئاۋمېن
left|thumb|350px|ئاۋمېن left|thumb|350px left|thumb|320px left|thumb|320px
ئاۋمېن بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئاۋمېن ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئاۋمېننىڭ 520،400 نوپۇسىبار، 29.2 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 22.10°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 113°33، رايۇننومۇرى 0853.
ئوسمان ئىبنى مەزئۇن
ئوسمان ئىبنى مەزئۇن (عُثْمَانُ بنُ مَظْعُوْنِ الجُمَحِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئوسمان ئىبنى مەزئۇن ئەلجۇمەھىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇسسائىب). (ھ. بۇرۇن ؟ – 3 / م. ؟ – 625) دەسلەپ مۇسۇلمان بولغان ساھابىلەردىن. ھەبەشىستانغا ئىككى قېتىم ھىجرەت قىلغان، كېيىن مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان ۋە «بەدر غازىتى»غا قاتناشقان. ئىبادەتتە ئۆزىگە قاتتىق تەلەپ قويىدىغان زات.
Курдлар
Күрдлар (Күрдчә: کورد) яки ғәрбий асиядики курдистанниң тағлиқ райониға тәвә болуп, улар түркийәниң шәрқий җәнуби, иранниң ғәрбий шимали, ирақниң шимали вә сурийәниң шималиға тутишиду. оттура анадолу, хорасан вә кавказ районида курдларниң екиспедитсийәси бар, шундақла түркийәниң ғәрбидики шәһәрләр (болупму истанбул) вә ғәрбий явропа шәһәрлиридә курд диаспора мәһәллилири бар. курдларниң нопуси 30 милйондин 45 милйонғичә.
нупус
ғәрбий җәнуб асияда яшайдиған курдларниң сани 30 милйондин 45 милйонғичә болуп, йәнә бир яки икки милйон курд диаспорасида яшайду. курдлар түркийәдики 18% тин 25% кичә, ирақта 15% тин 20% кичә болған йәрни тәшкил қилиду. иранда 10% вә cүрийәдә 9%. курдлар ғәрбий асиядики төтинчи чоң милләт.
дин
курдлар шафиий мәктипидә чиң туридиған сүнний мусулманлар, аз бир қисим кишиләр һәнәфий мәктипидә чиң туриду.
тил
курдлар курд тилида сөзләйду, бу һинди-явропа тил аилисидики иран тиллириниң ғәрбий иран тармиқиға тәвә.
گۈلياسىمەن
گۈلياسىمەن(خەنزۇچە: 千日紅) تاجىگۈل ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، گۈلياسىمەنگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش، جىگەرنىڭ ھارارىتىنى پەسەيتىش، سۈيدۈك ھەيدەش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
تونۇشتۇرۇلىشى
گۈلياسىمەن تاجىگۈل ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، گۈلياسىمەنگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، غولى تىك، ئېگىزلىكى 30 ~ 50 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ پۈتۈن تېنىنى كۈمۈش رەڭ، يۇمشاق تۈكچىلەر ئوراپ تۇرىدۇ؛ يوپۇرمىقى ئۇدۇل ئۆسىدۇ، شەكلى سوقىچاق ياكى ئۇزۇنراق سوقىچاق، گىرۋىكى تولۇق، ئۇچى بىراقلا ئۇچلىنىپ، قىسقا تىكەن ھاسىل قىلىدۇ؛ باشسىمان گۈل رېتى شار شەكلىدە بولۇپ، غولىنىڭ ئۇچىدا ئۆسىدۇ؛ گۈلىنىڭ رەڭگى قىزغۇچ سۆسۈن كېلىدۇ؛ مېۋىسى كىچىك، ياپىلاقراق، دۈگىلەك شەكىلدە بولىدۇ.
خۇسۇسىيىتى
كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش، جىگەرنىڭ ھارارىتىنى پەسەيتىش، سۈيدۈك ھەيدەش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى ئىشلىتىلىدۇ.
تەبىئىتى
ھۆل ئىسسىق.
ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 4 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ.
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلىنى ئېچىلغان ۋاقتىدا ئۈزۈۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ئۆسۈش ئورنى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ.
رېتسىپلار
گۈلياسىمەندىن سەككىز گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، كۆكيۆتەل ۋە زىققىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.
12 گرام گۈلياسىمەننى سۇدا قاينىتىپ، كۈنىگە ئۈچ قېتىم، ھەر قېتىمدا بەش گرامدىن ئىچىپ بەرسە، زىققە، يۆتەل، سۈيدۈك تۇتۇلۇش، كۆز ئاجىزلىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
ۋاڭ مىڭشەن
ۋاڭ مىڭشەن (ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 王明山، پىنيىن: Wang mingshan ) گەنسۇ ئۆلكىسى ۋۇۋېي شەھىرىدىن بولۇپ، 1986-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتى فىزىكا فاكۇلتېتىنىڭ سىمسىز تېلېگراف كەسپىنى پۈتتۈرۈپ، ئەينى چاغدىكى ئىلى ۋىلايەتلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى باشقارمىسىنىڭ رازۋېدكا خىزمىتىگە تەقسىم قىلىنغان، شۇندىن باشلاپ ئىلىنىڭ جامائەت خەۋپسىزلىكى سېپىدە 23 يىل ئىشلىگەن. 2009-يىل 12-ئايدا، ۋاڭ مىڭشەن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى (مۇئاۋىن نازىر دەرىجىلىك)، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسىنىڭ پارتكوم شۇجىسى، ئىدارە باشلىقى ۋەزىپىسىدىن ئۆستۈرۈلۈپ، ئاپتونوم رايون مەركىزىي شەھىرى ئۈرۈمچىنىڭ شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتى ئەزاسى (نازىر دەرىجىلىك)، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسىنىڭ پارتكوم شۇجىسى، ئىدارە باشلىقىلىق ۋەزىپىسىگە تەيىنلەنگەن، كېيىن ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، سىياسىي قانۇن كومىتېتىنىڭ شۇجىسى ۋەزىپىسىگە تەيىنلەنگەن.
2020-يىلى سېنتەبىردە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ پارتكوم شۇجىسى، نازىرى، باش تەپتىشىلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان ۋاڭ مىڭشەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
مەخمۇت سۇلايمان
مەخمۇت سۇلايمان (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Mexmut Sulayman) بولسا 1968-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان،
سەنئەت ھاياتى
مەخمۇت سۇلايمان ئەپەندىم 1981 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺘﻮﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ ، 1985 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﯛﭖ ،ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﻛﺘﻪ ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ. ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﻛﺘﻪ ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﭺ ،ﻧﺎﺧﺸﺎ - ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ.
ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ،<< ﺑﯘ ﭼﯜﺵ ﺋﻪﻣﻪﺱ >> ،<< ﺋﺎﺯﺍﭘﻠﯩﻖ ﻟﻪﺯﺯﻩﺕ >> ،<< ﺳﻪﮬﺮﺍﺩﯨﻦ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺩﺍﺩﺍ >> ، << ﻗﺎﺭﺍﯕﻐﯘ ﺗﺎﻍ >> ،<< ﺳﻪﮬﺮﺍﺩﯨﻜﻰ ﻣﯘﯓ ﻛﯜﻱ >> ،،،،،،،،،،ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ،ﻛﯩﻨﻮﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﺧﺸﺎ - ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ. 2005 - ﻳﯩﻠﻰ ،ﺷﺎﯕﺨﻪﻱ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯘﻧﯟﯨﺮﺳﯩﺴﺘﯩﺘﯩﻐﺎ ﺋﯩﻤﺘﺎﮬﺎﻥ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ، 2006 - ﻳﯩﻠﻰ << ﺳﯧﻐﯩﻨﻤﯩﺪﯨﯖﻤﯘ >> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ MTV ﭘﯩﻼﺳﺘﯩﻨﻜﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﻘﺎﻥ.
ۋاپاتى
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سۆيۈملۈك ئوغلانى مەخمۇت سۇلايمان ئەپەندىم 2020-يىلى 11-ئاينىڭ 23-كۈنى كىچىدە، 52 يېشىدا يۈرەك كىسىلى سەۋەپلىك خەلقىمىزدىن ئايرىلىپ ، كۆڭلىدىكى بارچە قايغۇ - ھەسرەت ۋە دەرت - ئەلەملىرىنى ئۇ ئالەمگە ئېلىپ كەتتى.
سانجۇ بازىرى
سانجۇ بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى گۇما ناھىيىسى گە جايلاشقان، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىدە. شەرقتە زاڭگۇي يېزىسى، دۇۋا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپىدە قوشتاغ بازىرى، شىمالدا مۇجى بازىرى، جەنۇبتا كەڭقىر قىرغىز يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 45 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى 61.5 كىلومېتر، ئومۇمىي كۆلىمى 2767.5 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ھازىر سانجۇ يېزىسىنىڭ قارىمىقىدا 19 مەمۇرىي كەنت، 100 ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
جۇغراپىيەلىك مۇھىتى
بۇ يېزىنىڭ شەرق، غەرب، جەنۇب ئۈچ تەرىپى تاغ بىلەن ئورالغان، يەر شەكلى شىمالغا قىيسايغان، كۆپ تاغلىق ھەم ئازراق شورلۇق، سازلىق. دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1700-5500 مېتىر، قۇرۇقلۇق كىلىماتىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا ℃10، قىروسىز مەزگىل 180 كۈن، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى بىر قەدەر كۆپ. يېزىنىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 55086 مو، سانجۇ دەرياسى قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، شىمالغا ئېقىپ ئۆتىدۇ. سانجۇ يېزىسىدا دېھقانچىلىقنى ئاساس، چارۋىچىلىقنى قوشۇمچە قىلىدۇ.
تەبىئىي بايلىقى
يېزا ئىگىلىكىدە ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، پۇرچاق تۈرىدىكى زىرائەتلەرنى تېرىيدۇ. ئىقتىسادىي زىرائەتلەردىن مايلىق دان، بېدە ۋە ئازراق مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي نى ئاساس قىلىدۇ، ئات، تۆگە، قوتاز، ئېشەكقاتارلىقلارمۇ بار. ياڭاق، جىگدە، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار، ئۇنىڭدىن قالسا ئۆرۈك سورتى 20 خىلدىن ئاشىدۇ. ئورمانلاردا جەرەن، سۇغۇ، تۈلكە، سۈلەيسۈن قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار ۋە چاتقال كەكلىكى، بۈركۈت، ئۆردەك، ياۋا غاز ۋە كەپتەر قاتارلىق ياۋايى ئۇچار قاناتلىقلارمۇ بار. يەنە قانتېپەر، چۈچۈكبۇيا، يەر مەدىكى، ئارپىبەدىيان، پۇراقلىق ھىندى پەرەڭگۈلى قاتارلىقلارمۇ بار.