cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ 13،500          1،000،000 2.5.5.3 تەكرار كەلگەن سوئال خەۋەرلەرنىڭ ئارىسىغا پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
2) جۈملىدىكىAبۆلەكنىڭ ئۆزىنىڭ كەينىدىن كەلگەن تۆۋەن قاتلامدىكىBبۆلەككە باغلىنىپ قېلىشىدىن ساقلىنىش زۆرۈر بولغاندا،Aبۆلەك پەش بىلەن ئايرىلىدۇ. مەسىلەن:
△ ئۇزاق ئۆتمەيلا، يۇقىرىغا ئۆرلەۋاتقان تۈتۈننى كۆرۈپ قالدىم.
6. يالاڭ تىرناق
يالاڭ تىرناق قوش تىرناققا نىسبەتەن رولى كىچىكرەك بولغان تىنىش بەلگىسى. جۈملىدە قوش تىرناق ئىچىدە كەلگەن كۆچۈرمە تەركىبلەر يالاڭ تىرناق ئىچىگە ئېلىنىدۇ. بۇ خۇددى پەش بىلەن چېكىتلىك پەشنىڭ قاتلام مۇناسىۋىتىنى ئىپادىلىگىنىگە ئوخشاش، كۆچۈرمە تەركىبلەرنىڭ قاتلام مۇناسىۋىتىنى ئىپادىلەيدۇ. مەسىلەن:
△ مەن «‹تۈن تىۋىشلىرى» نىڭ تىل ئالاھىدىلىكى» دېگەن ماقالىنى 2000- يىلى يازغان.
7. قوش تىرناق
قوش تىرناق كۆچۈرمە تەركىبلەرنى ئاپتور سۆزىدىن ئايرىپ كۆرسىتىدىغان بەلگە. ئۇنىڭ رولى يالاڭ تىرناقتىن چوڭراق. جۈملىدە كەلگەن بارلىق كۆچۈرمە تەركىبلەر، جۈملىدىن كىتاب، گېزىت- ژۇرنال ناملىرى، ماۋزۇ... قاتارلىقلار قوش تىرناق ئىچىگە ئېلىنىدۇ. 2.7.1 «دېمەك» پېئىلى ئارقىلىق تۈزۈلگەن بىرىكمىلەردە قوش تىرناق مۇنداق قوللىنىلىدۇ. 2.7.1.1 راي فورمىسىدا كەلگەن «دېمەك» پېئىلىنىڭ ئالدىدىكى تەركىب دائىم قوش تىرناققا ئېلىنىدۇ. مەسىلەن: △ ... چۈشەندۈرۈپ، «قانۇنغا خىلاپ كېلىدىغان ھەرقانداق تەدبىرنى قوللانمىسىڭىز!» دېدىم. 2.7.1.2 ئەگەر «دېمەك» پېئىلى «-پ» قوشۇمچىسى بىلەن تۈرلىنىپ، رەۋىشداش بىرىكمىسىنى ھاسىل قىلسا، مەيلىق كۆچۈرمە تەركىبلىكى ئېنىق نەقىل بولسۇن، مەيلى تەخمىنىي كۆچۈرمە بولسۇن، ئوخشاشلا قوش تىرناققا ئېلىنىدۇ. مەسىلەن: △ «ھوقۇق قولىمىزدا» دەپ شاپائەت بىلەن ئاداۋەتنى ئارىلاشتۇرۇۋەتمەيلى. مەيلى راي فورمىسىدا كەلگەن «دېمەك» پېئىلىنىڭ ئالدىدىكى كۆچۈرمە تەركىب بولسۇن، مەيلى «دەپ» رەۋىشدىشى ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان كۆچۈرمە تەركىب بولسۇن، دىئالوگ سۈپىتىدە ئېلىنغان بولسا، قوش تىرناققا ئېلىنمايدۇ، كۆچۈرمە تەركىبتىن كېيىن پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن: △ – ئۆتكەندە يازغان دوكلاتىڭىزنى زادى كىمگە بەرگەنىدىڭىز، دەپ سورىغىنىمدا، بىچارە خوتۇننىڭ كۆزلىرىگە ياش كەلدى. 2.7.1.3 «دېگەن» سۈپەتدىشى جۈملىدە تەكىتلەش مەنىسىدە كەلمىسە، ئۇنىڭ ئالدىدىكى كۆچۈرمە تەركىب قوش تىرناققا ئېلىنىدۇ. مەسىلەن: △ ئۇيقۇلۇقتا دەسلەپ مېڭەمگە «ئوت كەتكەن ئوخشايدۇ» دېگەن ئوي كەلدى.
ئەگەر «دەپ» رەۋىشدىشى بىلەن «دېگەن» سۈپەتدىشىنىڭ ئالدىدا كەلگەن كۆچۈرمە تەركىبنىڭ خەۋىرى ئالدىدا چۈشۈم كېلىشتە كەلگەن سۆز بولسا، مۇنداق كۆچۈرمە تەركىب قوش تىرناققا ئېلىنمايدۇ. چۈنكى، چۈشۈم كېلىشتە كەلگەن سۆز ئەمەلىيەتتە كۆچۈرمە تەركىبتىكى خەۋەرنىڭ ئىگىسى بولۇپ، مۇنداق كۆچۈرمە تەركىب بىر پۈتۈنلۈكى بۇزۇلغان كۆچۈرمە تەركىب ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن:
△ يېقىن ئەتراپتىكى دېھقانلار سادىقنى كەپتۇ دەپ ئاڭلاپ...
△ مەن سېنى ئادەتتىكلى بىر مۇئەللىم دەپ يۈرۈپتىمەن. 2.7.1.4 «دەپ»، «دېگەن» سۆزلىرىنىڭ ئالدىدا كەلگەن خاس ئىسىم، ئۈندەش سۆز، قاراتما سۆز قاتارلىق ئاتاش كۆچۈرمىلەر قوش تىرناققا ئېلىنىدۇ. مەسىلەن: △ «ئارتىس» دېسىلا «ئەخلاقى يامان» دەپ قارىساق بولمايدۇ. 2.7.1.5 قاتلاملىق كۆچۈرمىلەردە «دېمەك» پېئىلى ئارقىلىق تۈزۈلگەن بىرىكمىنىڭ تۆۋەن قاتلامدىكىسى يالاڭ تىرناققا، يۇقىرى قاتلامدىكىسى قوش تىرناققا ئېلىنىدۇ. مەسىلەن: △ ئۇ «بىلىمگە بېرىلىڭ، لېكىن ئۆزىڭىزنى چەبدەس تۇتۇڭ، ناپولېئوننىڭ ‹پاسكىنا كىيىمىڭنى ئۆيگە مۆكۈنىۋېلىپ يۇغىن› دېگەن سۆزى ‹ئۆز ئەيىبىڭنى سازايى قىلما› دېگەن مەنىدە ئېيتىلغان» دېگەنىدى. 2.7.1.6 «سۆزلەش»، «ئېيتىش»، «كۆزدە تۇتۇش» مەنىلىرىدىكى «دەپ» رەېىشدىشىنىڭ ئالدىدا كەلگەن يۆنىلىش كېلىش ۋە چۈشۈم كېلىش بىلەن تۈرلەنگەن سۆز بىرىكمىلىرى قوش تىرناققا ئېلىنمايدۇ. مەسىلەن:
△ سىزمۇ مېنى دەپ خاپىلىق تارتتىڭىز.
△ بۇنى رەھبەرلىككە دەپ بېقىش كېرەك.
△ قىرىق ياشقا كىرىپ قالاي دېدىم.
△ ئەتە ئۆيدىكىلەرگە نېمە دەپ تېلېفۇن بېرىشنى بىلمەيتتىم.
△ پەقەت «سذ» سۆزىگىلا ئۈچىنچى شەخستە «سع» قوشۇلماي «يع» قوشۇلىدۇ.
△ قۇرۇلتايدا «مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە قانۇنى» غا تۈزىتىش كىرگۈزۈلدى.
△ «ئارمان» شىركىتى
△ «دوستلۇق» سودا سارىيى
ئاخىرىدىكى تەركىبلەرگە نىسبەتەن ئېنىقلىغۇچىلىقى ئېنىق بولغان تەركىبلەر قوش تىرناققا ئېلىنمايدۇ. مەسىلەن:
△ دۆڭكۆۋرۈك بازىرى
△«1- ماي» خەلقئارا ئەمگەكچىلەر بايرىمى
8. تىرناق
تىرناق ئىزاھ بەلگىسىدۇر. ئۇنىڭ ئىشلىتىلىش ئورنى مۇنداق:
△ ئۇ يەتتە گەز (نەش مېترغا يېقىن) رەخت سېتىۋالدى.
△ ل. مۇتەللىپ (1922 – 1945) تالانتلىق شائىر.
△ زورىخان: (ئاڭلىماسقا سېلىپ) نۇرۇم، چاي قاينىدىمىكىن، چىقىپ باققىنا. (نۇرۇم باغقا چىقىدۇ)
△ يىللار مەيدەڭنى تۇتۇپ قاقاھلاپ كۈلمە.
قوش تىرناق، يالاڭ تىرناق ۋە تىرناق كومپيۇتېردا تىرناق سىرتىدىكى سۆزلەردىن بوش ئورۇن ئارقىلىق ئايرىلىپ، تىرناق ئىچىدىكى سۆزلەر بىلەن قوشۇپ يېزىلىدۇ. مۇنداق بولغاندا تىرناق بىلەن سۆزلەرنىڭ بىر گەۋدە سۈپىتىدە كۆچۈرۈلۈشىگە قولايلىق بولىدۇ.
9. سىزىقچە
سىزىقچە ئاساسەن يېرىم قوشۇپ يېزىش بەلگىسىدۇر. ئۇنىڭ قويۇلىدىغان ئورنى مۇنداق:
△ تىرﺸ-                         تەرەﻗﻘﯩﻴ- ﭽﺎنلىق                        پەرۋەر
△ قىزىم 6- سىنىپتا ئوقۇيدۇ.
△ كەﻟ-        -چان        -لىق          ﺑﯩ-            بەﺗ-          نا-
10. سىزىق
سىزىقنىڭ رولى ئاساسەن تىرناققا ئوخشاپ كېتىدۇ. ئۇ كۆپىنچە ئىزاھ، بايان، چەك مەنىلىرىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ. سىزىق ئىشلىتىلىدىغان ئورنى مۇنداق.
△ بۇ مەكتەپتە – شىنجاڭ ئۇنۇۋېرسىتېتىدا 20 مىڭدىن ئارتۇق ئوقۇغۇچى بار.
△ تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدە ھەر خىل پائالىيەتلەر – يۈگۈرۈش، سەكرەش، گىمناستىكا، توپ تۈرلىرى قاتارلىقلار بار.
△ مەن 1985 – 1990- يىللىرى ئۇنىۋېرسىتېتتا ئوقۇغان.
△ – بىراق كۈننىڭ شۇنچە تەپتىدە سىز تېخىچە غورا ئىكەنسىز، ـــ دېدى باھار كۈلۈپ.
سىزىق كومپيۇتېردا ئالدىدىكى ۋە كەينىدىكى سۆزلەردىن بوش ئورۇن ئارقىلىق ئايرىپ قويۇلسا، تېخىمۇ كۆركەم چىقىدۇ.
11. قوش چېكىت
قوش چېكىت ئاساسەن بايان بەلگىسىدۇر. ئۇ تۆۋەندىكى ئورۇنلاردا قوللىنىلىدۇ.
△ ئۇ ئالدىرىماي ھېكايىسىنى باشلىدى: سىنتەبىرنىڭ ھاۋا ئوچۇق بىر كۈنى ئىدى...
△ ھۆرمەتلىك مىرزا جالال:
سىزنى شەنبە كەچتە «سەردار» رېستۇرانىغا چايغا تەكلىپ قىلىمىز.
ھۆرمەت بىلەن: ××× (چېسلا)
△ زوردۇن سابىر: «ئانا يۇرت»
تۈرلۈك ئۇسۇل ھالەتلىرىدىن كېيىنكى جۈملە دىئالوگ سۈپىتىدە قۇر بېشىدىن باشلانسا، ياكى قۇر بېشىدىن باشلانمىسىمۇ، قوش تىرناق ئىچىگە ئېلىنسا، مەزكۇر ھالەتلەردىن كېيىن قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
△ خوشياقمىغان ھالدا:
– بوپتۇ، مەيلىڭىز – دېدى.
△ ئاتىسى رازىلىق بەرمەي: «سەۋر قىل، كېلەر يىلى ئۆزۈم مەككىگە بارىمەن، شۇ چاغدا سېنىمۇ بىللە ئېلىپ باراي» دەپتۇ.
12. كۆپ چېكىت
△ ئىككىسى چاي ئىچكەچ پاراڭغا چۈشۈپ كەتتى... (قىسقارتىلغان تەركىب ئورنىدا)
△ پاتەمخان: ... (سۈكۈت ئورنىدا)
△ ئامانقۇل سەپەرقۇلغا قاراپ: «را... زع... بول... ئاكا!» دېدى- دة، كۆزىنى يۇمدى.
△ رۇستە... م، ھەي، رۇستە... م، مەيەرگە كەل.
قوش چېكىت ۋە كۆپ چېكىت كومپيۇتېردا ئالدىدىكى سۆزگە قوشۇپ يېزىلىدۇ ۋە ئارقىدىكى سۆزدىن بوش ئورۇن ئارقىلىق ئايرىلىدۇ.
ئويغان!
ئاپتورى: ئابدۇخالىق ئۇيغۇر
1921-يىل، تۇرپان
ھەي، پېقىر ئۇيغۇر، ئويغان، ئۇيقۇڭ يېتەر،
سەندە مال يوق، ئەمدى كەتسە جان كېتەر.
ئاھ، سېنىڭ ھالىڭ خەتەر، ھالىڭ خەتەر.
قوپ! دېدىم، بېشىڭ كۆتەر، ئۇيقۇڭنى ئاچ!
كۆز ئېچىپ ئەتراپقا ئوبدان باقمىساڭ،
ئۆلىسەن ئارماندا، بىر كۈن يوق ئىلاج.
ھېلىمۇ جانسىزغا ئوخشايدۇ تېنىڭ،
چاقىرسام قىمىرلىمايلا ياتىسەن،
ئويغانماي ئۆلمەكچىمۇ سەن شۇ پېتىڭ؟
كۆزۈڭنى يوغان ئېچىپ ئەتراپقا باق،
كەتسە قولدىن بۇ غەنىمەت، پۇرسىتى،
كىلەچەك ئىشىڭ چاتاق، ئىشىڭ چاتاق.
ئېچىنار كۆڭلۈم ساڭا، ھەي ئۇيغۇرۇم،
سەبدىشىم، قىرىندىشىم، بىر تۇققۇنۇم.
كۆيۈنۈپ ھالىڭغا ئويغاتسام سېنى،
ئاڭلىمايسەن زادى، نېمە بولغىنىڭ؟!
كېلىدۇ بىر كۈن پۇشايمان قىلىسەن،
تەكتىگە گەپنىڭ شۇ چاغدا يېتىسەن.
«خەپ» دېسەڭ شۇ چاغدا ئۈلگۈرمەي قالۇر،
شۇندا، ئۇيغۇر، سۆزىگە تەن بېرىسەن.]]
رەسمى بولمىغان، ئەمما توردا كىشىلەر تەرىپىدىن ئىشلىتىلىۋاتقان يېزىق:ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى
[[Oyghan Aptori : Abduxaliq Uyghur
1921-Yil, Turpan
Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Qop! dédim, béshing köter, uyqungni ach!
Köz échip etrapqa obdan baqmisang,
Ölisen armanda, bir kün yoq ilaj.
Hélimu jansizgha oxshaydu téning,
Shunga yoqmu anche ölümdin ghéming?
Chaqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekchimu sen shu péting?
Közüngni yoghan échip etrapqa baq,
Öz istiqbaling heqqide oylan uzaq.
Ketse qoldin bu ghenimet, pursiti,
Échinar könglüm sanga, hey uyghurum,
Sebdishim, qirindishim, bir tuqqunum.
Köyünüp halinggha oyghatsam séni,
Anglimaysen zadi, néme bolghining?!
Kélidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepning shu chaghda yétisen.
"Xep" déseng shu chaghda ülgürmey qalur,
Shunda, uyghur, sözige ten bérisen.]]
قازاقىستان ۋە قىرغىزىستاندا ياشاپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئىشلىتىۋاتقان رەسمى يېزىقى:ئۇيغۇر سىلاۋىيان يېزىقى
Һелиму жансизға охшайду тениң, Шуңа йоқму анчә өлүмдин ғемиң? Чақирсам қимирлимайла йатисән, Ойғанмай өлмәкчиму сән шу петиң?
Көзүңни йоған ечип әтрапқа бақ , Өз истиқбалиң һәққидә ойлан узақ. Кәтсә қолдин бу ғенимәт пурсити, Киләчәк ишиң чатақ, ишиң чатақ.
Ечинар көңлүм саңа, һәй Уйғурум, Сәбдишим, қериндишим, бир туққунум. Көйүнүп һалиңға ойғатсам сени, Аңлимайсән зади, немә болғиниң?!
پايدىلانغان مەنبەلەر
.
دىن
thumb|250x250px|تۈرلۈك دىنى سىموۋۇللار, سولدىن ئوڭغا: 1. تەرتىپ: [[خىرىستىيانلىق|خرىستىيانلىق, مۇسەۋىيلىك, ھىندۇئىزم 2. تەرتىپ: ئىسلام, بۇددىزىم, شىنتوئىزم
3. تەرتىپ: سىھىزىم, باھائىلىك, جىيانىزىم ]] [[ھۆججەت:Pagan religions symbols - 4 rows.png|thumb|250x250px|تۈرلۈك زامانەۋىي شىرك ئىتىقادلارنىڭ سىموۋۇللىرى: سلاۋ • كەلتىك • گېرمانىي • لېتۋانىيە ھەلەنىزم • ئەرمەنى • رومان • كەمەتىزم ۋىكا • ماجار • لېتۋانىيە ئېستونىيە • چېركەس • سېمىتىك • تەرڭرىچە ھەرىكىتى]] دىن، ئادەتتە, پەۋقۇلئادە، مۇقەددەس ۋە ئەخلاقىي مەزمونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، تۈرلۈك مۇراسىم، تەتبىقلاش، قىممەت ۋە تەشكىلاتقا ئىگە ئىتىقادلار ۋە ئىبادەتلەرنىڭ تامامى. بەئزىدە ئىتىقاد كەلىمىسىنىڭ ئورنىغا قوللىنىلغاندەك، بەئزىدە بولسا ئىتىقاد كەلىمىسى دىن كەلىمىسى مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. دىنلار تارىخىغا قارالغاندا، ئوخشىمىغان مەدەنىيەت، جەمئىيەت ۋە شەخسلەردە دىن ئوقۇمىنىڭ پەرقلىق شەكىللەرگە ئىگە ئىكەنلىكى، دىنلەرنىڭ مەنسۇپلىرى تامانىدىن ھەر دەۋىر، جوۇراپىيە ۋە مەدەنىي مىراسلىرىغا كۆرە يېڭىدىن لايھەلەنگەنلىكى كۆرىلىدۇ. ئەرەبچىدىن كەلگەن سۆز بولغان دىن كەلىمىسى، مەنا جەھەتتىن "يول، ھۆكۈم، مۇكاپات" دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە.
Ajax
AJAX (Asynchronous Javascript and XML) بولسا نۆۋەتتىكى تور كۆرگۈچلەردە javascript قوليازما تىلى ئارقىلىق ئىشلىتىشكە بولىدىغان بارلىق تېخنىكىلارنى كۆرسىتىدۇ. گەرچە Ajax يېڭى بىرخىل تېخنىكىنى ئوتتۇرغا چىقىرالمىسىمۇ، قىستۇرما (嵌套)ئۇسۇلىدىن پايدىلىنىپ بۇ تېخنىكىلارنىڭ ھەممىسىنى ئىشلىتەلەيدۇ. ئېنىق قىلىپ ئېيىتقاندا، Ajax تۆۋەندىكى تېخنىكىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
1 . XHTML ۋە CSS
2. ئارخىپ ئوبىكىت مودلى : Document Object Model
3. XML ۋە XSTL
5. javascript
ئەنئەنىۋى تور پروگراممىرلىقى بىلەن ئوخشىمايدىغىنى، ھازىرقى تور پروگراممىرلىقى تىنىچ بەتتىن پايدىلىنىپ Ajax نى ئىشقا ئاشۇرمايدۇ. Ajax نۇقتىسىدىن چىقىپ تۇرۇپ ئېيىتقاندا، تور بېكەت بىر قانچىلىغان بېكەتلەردىن تەكىب تاپىدۇ، ھەر بىر بەت بولسا ئەمەلىيەتتە بىر كىچىك بولغان Ajax نىڭ قوللىنىلىشى. بەزى كىچىك بولغان Ajax قولىنىلىشى پەقەت بىرلا بەتتىن تەكىب تېپىشىمۇ مۇمكىن، مەسلەن كىچىك بولغان RSS ئوقۇغۇچ. ھەر بىر بەت javascript ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلغان Ajax قوشۇمچە ھۆججەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىدۇ. بۇ قوشۇمچە ھۆججەتلەر XMLHttpRequest ئوبىكىتىنى ئىشلىتىپ، قەدەممۇ - قەدەم يەتكۈزۈش ئۇسۇلىدىن پايدىلىنىپ مۇلازىمىتىر بىلەن ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ئېلىپ بارىدۇ، مۇلازىمىتىردىن ئىھتىياجلىق بولغان ئۇچۇرنى ئالغاندىن كىيىن، DOM API ئارقىلىق بەت يۈزىدىكى بىر قىسىم مەزمۇننى يېڭىلايدۇ. ئىشلەتكۈچى يېڭى ئۇچۇر مەزمۇنىنى تەلەپ قىلغان ۋاقىتتا، ئەنئەنىۋى تور قۇرۇلمىسى مۇلازىمىتىرنىڭ بارلىق ئۇچۇرلارنى قايتۇرۇشىنى ساقلاپ، ئاندىن پەتنى يېڭىلايتتى ؛ لىكىن Ajax بولسا پەقەت ئۆزى ئۆزگەرتمەكچى بولغان ئۇچۇرلارنىلا تەلەپ قىلىدۇ ۋە شۇ ئىھتىياجلىق بولغان رايۇننىلا ئۆزگەرتىدۇ، ھەرگىزمۇ پۈتۈن بەتنى تولۇق يىڭىلاپ ئولتۇرمايدۇ. بۇ خىل ئىقتىدار ئىشلەتكۈچى تەلەپ قىلغان ئۇچۇرلارنىلا يەتكۈزۈپ بېرىپلا قالماستىن بەلكى، ئۇچۇر يەتكۈزۈش مىقدارىنى تۆۋەنلىتىپ تور قۇرۇلمىسىغا بولغان بېسىمنى كىمەيتىدۇ.
Ajax نىڭ خىزمەت پىرىنسىپى ئەمەلىيەتتە، Ajax ئىشلەتكۈچى بىلەن مۇلازىمىتىر ئارىسىدا بىر ئوتتۇرا قاتلامنى ھاسىل قىلىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئىشلەتكۈچى بىلەن مۇلازىمىتىر ئارىسىدا قەدەملىك مەشخۇلات(باسقۇچلار بويىچە) شارائىتى ھازىرلايدۇ. ئېنىق قىلىپ ئېيىتقاندا، ئەنەنىۋى تور قۇرۇلمىسى، ئىشلەتكۈچى ئۇچۇرلارنى تولدۇرۇپ يوللىغاندىن كىيىن، بۇ ئۇچۇرلار مۇلازىمىتىرغا بارىدۇ، مۇلازىمىتىر بۇلارنى ماس بولغان ئۇچۇر بىر تەرەپ بىر تەرەپ قىلىش مۇھتىغا يوللايدۇ (مەسلەن، مەلۇم خىل قوليازما تىلى پروگراممىسى)، بۇ ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىپ بولغاندىن كىيىن پۈتۈنلەي يېڭى بولغان بەت يۈزى ئۇچۇرلىرىنى قايتۇرىدۇ. لىكىن Ajax نى ئىشلەتكەندە، javascript تېخنىكىسى بىلەن XMLHttpRequest ئوبىكىتى توې بېكەت پېوگراممىسى بىلەن مۇلازىمىتىر ئارلىقىغا قويۇلىدۇ. ئىشلەتكۈچى ئۇچۇر يوللىغاندا بۇ ئۇچۇرلار ئالدى بىلەن javascript كودىغا يوللىنىپ بېرىلىدۇ، ھەرگىزمۇ بىۋاستە مۇلازىمىتىرغا يوللانمايدۇ، ئەكىسچە بۇ ئۇچۇچلارنى javascript كودى تۇتۇپ تۇرۇپ مۇلازىمىتىرغا تەلەپ ئۇچۇرى يوللايدۇ. شۇنداقلا ئىشلەتكۈچى تەرەپ تولدۇرغان ئۇچۇرلارنىڭ مەزمۇنىمۇ ئۆچۈپ كەتمەي تۇرىدۇ. مۇشۇندا قىلىپ javascript كودى يوشۇرۇپ ھالەتتە ۋەزىپە ئىجرا قىلىدۇ، ئىشلەتكۈچى بۇ جەريانلارنى سەزمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ئۇچۇرلار قەدەممۇ - قەدەم يوللىنىدىغان بولۇپ، تولۇق بولمىغان ئۇچۇرلارنى ئىشلەتكۈچى يەنە داۋاملىق تولۇقلاپ تاپشۇرالايدۇ. (ئەسلىدىكىلىرى ئۆچۈپ كەتمەيدۇ، ئەگەر Ajax ئىشلىتىلمىسە بەت بىر يېڭىلانغاندىن كىيىن تولدۇرۇلغان ئۇچۇرلار يوقىلىدۇ - دە يەنە باشتىن تولدۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ . ) ئاندىن كىيىن مۇلازىمىتىر ئۇچۇرلارنى يەنە javascript كود بۆلىكىگە يوللاپ بېرپ، ئاندىن كىيىن بۇي ئۇچۇرلارنى قانداق بىر تەرەپ قىلىشنى قارار قىلىدۇ. مۇشۇنداق قىلىپ بۇ جەرياندىكى ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش جەريانى تىز سۈرەتتە ئېلىپ بېرىلىپ پروگرامما سۈرىتىنى يۇقىرى كۆتىرىدۇ ۋە ئىشلەتكۈچىنىڭ ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىشىغىمۇ قولايلىق بولىدۇ.
قىزىلتو يېزىسى
قىزىلتو يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qizilto Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
خارەزىم ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px| خارەزىم ۋىلايىتى بولسا ئۆزبېكىستان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، خارەزىمنىڭ 1،200،000 نوپۇسىبار، 6،300 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.20°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 61°0.
ناگويا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ناگويا(名古屋市 Nagoya-shi) بولسا ياپونىيەنىڭ 3-چوڭ بىرلەشگەن شەھرى ھەمدە 4-نوپۇسلۇق شەھرى بۇلۇپ يىساپلىنىدۇ.
سۇرە تەۋبە
ئىسمى ھەققىدە
ئىسمىنى، ئاللاھنىڭ ئۆزىگە راستچىللىق بىلەن ئىشەنگەن ۋە تەۋبە قىلغانلارنى ئەپۇ قىلىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن 104. ئايەتتىن كەلمەكتە. باشقا سۈرىلەرنىڭ ئەكسىچە بىر بۇ سۈرىنىڭ بېشىدا "بىسمىللاھ" يوقتۇر. بەئزى ئىسلام ئالىملىرى بۇ سۈرىنى ئەنڧال سۈرىسىنىڭ دەۋامى دەپ قارىسىمۇ، باشقا ئالىملارغا كۆرە ئىنكارچىلارغا بىر ئاگاھلاندۇرۇش بىلەن باشلىغانلىقى ئۈچۈن ئاللاھنىڭ رەھمەت ئىسىملىرى تىلغا ئېلىنغان بىسمىللاھنىڭ قويۇلمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
مەزمۇنى
دەستلەپكى بەش ئايەتتە قىلىش ئايەتلىرى دېيلىدىغان تۆۋبە سۇرىسنىڭ باشتىن ئاياغ بىر تەھدىدكارلىق باردۇر. "ھارام ئايلار" ھەققىدە، ئۇ ئايلارغا رىئايە قىلىنىشى، رىئايە قىلمىغانلارنىڭ ئازغۇنلۇقتا ھەددىدىن ئاشقانلىقى (36-37. ئايەتلەر)، ھۇجۇملارنىڭ ھارام ئايلار ئاخىرلاشقاندىن كېيىن باشلىندىغانلىقى قىلىچ ئايىتىدە زىكىر قىلىنىدۇ.
ئۇلىنىش
سۇرە تەۋبە
ماكېدونىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ماكېدونىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى ماكېدونىيە جۇمھۇرىيىتى بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا سكوپليې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سكوپليې. دۇلات تىلى بولسا ماكېدون تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ برانكو كرۋەنكوۋسكى. ئازىركى باش ۋەزىر نىكولا گرۇئەۋسكى. بۇ دۇلات 1991 يىلى 9 ئاينىڭ 8 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 25 مىڭ 713 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 2 مىللىئون 061 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پراۋوسلاۋىيە دىنى.
ئۇمەييە سۇلالىسى
"'''ئۇمەييە سۇلالىسى ئىسلام دىنىدىكى تۆت خەلىپىدىن كېيىن ئوتتۇرا شەرىقتە ھۆكۈم سۈرگەن، ئىسلام دىنىدىكى تۇنجى ئاتىدىن بالىغا قالىدىغان پادىشاھلىق بولۇپ، سۇلالىنى قۇرغۇچى مۇئاۋىيە ۋە كېيىنكى ئەۋلادلىرى 3-خەلىپە ئوسمان رەزىيەللاھۇئەنھۇنىڭ ئۇمەييە جەمەتىدىن بولغاچقا سۇلالە ئۇمەييە سۇلالىسى دەپ ئاتالغان. سۇلالە ھۆكۈمرانلىرى گەرچە نامدا خەلىپە ئاتالغان بولسىمۇ ئەمما مۇئاۋىيەنىڭ ئوغلى يەزىدنىڭ تەختكە ۋارىسلىق قىلىشى بىلەن تەختنىڭ ئەۋلادتىن -ئەۋلادقا قېلىشى باشلىنىپ سۇلالىگە ئايلىنىپ كەتكەن.                                    ئۇمەييە سۇلالىسىنىڭ پەيدا بولۇش ئاساسىنى ئوسمان رەزىيەللاھۇئەنھۇ ھۆكۈم سۈرگەن دەۋرلەردىن باشلاشقا توغرا كېلىدۇ، ئەينى چاغدا يېڭىدىن ئىستىلا بولغان سۈرىيە، مىسىر، ئىراق، پېرسىيە قاتارلىق جايلار ئىستىلا قىلغان قوماندانلارنىڭ قولىدا بولغاچقا خەلىپىلىكنىڭ ھوقۇقنى مەركەزگە مەركەزلەشتۈرۈش كۈچى ئاجىزلىشىپ كەتكەن بولۇپ، خەلىپە ئوسمان رەزىيەللاھۇئەنھۇ خەلىپىلىكنىڭ بىرلىكىنى قوغداپ، مەركىزى ھۆكۈمەتنىڭ كۈچىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئۇمەييە جەمەتىدىن بولغان كىشىلەرنى كۆپلەپ ۋەزىپىگە قويغان بولۇپ بۇ كېيىنكى كۈنلەردە ئۇمەييەلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە يۇشۇرۇن  مىنا بولۇپ قالغان ئىدى. ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن ئەينى چاغدىكى سۈرىيە ۋالىسى مۇئاۋىيە قاتىلنى تېپىپ بېرىسنى تەلەپ قىلىشنى باھانە قىلىپ خەلىپە ئەلىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ مەدىنىگىچە ھۇجۇم قىلىپ كەلدى، ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ۋەزىپىسىدىن قالدۇرىۋەتكەن، مىسىرنى پەتھى قىلغان سابىق مىسىر ۋالىسى ئەمىر ئىبنى ئاس ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسەلامنىڭ ئايالى ئائىشە رەزىيەللاھۇئەنھۇلارنىڭ قوللىشى بىلەن مۇئاۋىيە غەلىبە قىلدى ۋە ئىلام خەلىپىلىكىنىڭ ھۆكۈمرانىغا ئايلاندى. مۇئاۋىيەدىن كېيىن ئوغلى يەزىدنىڭ دەۋرىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسەلامنىڭ ئۇمەييەلەرگە نارازى بولغان نەۋرىلىرى ھەسەن رەزىيەللاھۇئەنھۇ ۋە ھۈسەين رەزىيەللاھۇئەنھۇ قانلىق باستۇرۇلۇپ شېھىد قىلىنغانلىقتىن، ئۇمەييەلەر مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ قوللىشىدىن ئايرىلىپ قالدى. ئەمما ئۇمەييەلەر كۈچلۈك ھەربى قوشۇن ۋە مۇنەۋۋەر دىپلوماتىيە سىياسىتىگە تايىنىپ ئىسلام ئىمپىرىيىسىنىڭ زىمىنىنى كېڭەيتتى. بولۇپمۇ ئابدۇمالىك (685-يىلىدىن 705-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان)دەۋرىدە ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈپ ، ياتلارنى باستۇرۇپ ئەرەپلەشتۈرۈش قەدىمى تېزلەشتۈرۈلدى. توختىماي غازات ئېلىپ بېرىلىپ ئۇمەييە سۇلالىسىنىڭ زىمىنى شەرقتە ھىندى دەريا ۋادىسىدىن غەرپتە ئىتالىيەنىڭ جەنۇبى ۋە ئىسپانىيەگە، شىمالدا بۇخارا ۋە ئازەربەيجان چېگرىسىدىن جەنۇپتا نىلدەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىغىچە يەتكۈزۈلۈپ سۇلالە ئۈچ قىتئەدىن ھالقىغان ئىمپىرىيەگە ئايلاندى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسەلامنىڭ ئىككى نەۋرىسىنىڭ ئۆلۈمى بىلەن قوزغالغان ئاممىۋى نارازىلىق نەتىجىسىدە 750-يىلى ئۇمەييەلەر سۇلالىسى ئابباسىلار تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلدى. ئۇمەييە جەمەتىدىن بولغان ئابدۇرەھمان ئىسپانىيەگە قېچىپ بېرىپ ئىسپانىيە ۋالىسىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ ئۆزىنى ئەمىر دەپ جاكارلىدى. 761-يىلى ھۇجۇم قىلپ كەلگەن ئابباسىلارنىڭ قوشۇنىنى ۋە فرانسىيە پادىشاھى چارماننىڭ ياۋروپا بىرلەشمە قوشۇنىنىڭ ھۇجۇمىنى چېكىندۈرۈپ ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملىدى. ھازىرقى ئىسپانىيەنىڭ باسىك زىمىنىدىن باشقا پۈتكۈل قىسمى ۋە پۈتكۈل پورتۇگالىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، جەبىلتارقى بوغۇزى ئارقىلىق باشقا ئىسلام زىمىنى ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرغان كېيىنكى ئۇمەييە سۇلالىسى قۇرۇلۇپ ئەڭ ئاخىرى 1497-يىلى خەلىپىلىك پارچىلىنىپ ۋە كىچىكلەپ ، ئاخىرقى مۇسۇلمانلار ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىدىن قوغلانغانغا قەدەر ھۆكۈم سۈردى.توم خەت'  توم خەت' "
1862 - يىلى
1862-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
نىيوتۇن
ئەنگىليەلىك ڧىزىكا ئالىمى.
ئارغۇن
ئارغۇنلار تاۋزوڭيىنىڭ «جەنۇبى كەنتتە تېرىلغۇنى توختىتىش خاتىرسى››دا تىلغا ئېلىنغان 31 خىل  رەڭدار كۆزلۈكلەرنىڭ 13-خىلى بولۇپ تۇنگانلارنىڭ كېلىش مەنبەسى ھېسابلىندۇ.
ئارغۇنلار تالاستىن بالاساغۇنغىچە بولغان جايلارغا توغرىراقى بۈگۈنكى قىرغىزىستاندىكى چۇ دەريا ۋادىسىغا تارقالغان،ئارغۇن دېگەن سۆز ئارلاش قانلىق دېگەن مەنىنى بىلدۈردۇ.كەشمىردىكى لاداق ۋە لەھ كىشلىرى ئۇيغۇرلار بىلەن كەشمىرلىكلەر توي قىلىپ تۇغۇلغان پەرزەنتلەرنى ئارغۇن دەپ ئاتايدۇ،شۇڭلاشقا ئارغۇن دېگەن سۆز ئارلاش قانلىق دېگەن مەنىنى بىلدۈردۇ.
ئارغۇنلار ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ،قاراخانىلارنىڭ باشقۇرۇش دائىرسىدە ياشىغان بولغاچقا خانلىقىنىڭ بىر تەشكىلى قىسمى ھېسابلىندۇ.
يۈەن سۇلالىسىدىمۇ ئارغۇن قوشۇنى بولۇپ شۈنمالىن،فېڭجۇ ئەتراپىدا ناشىش دۇردۇنى(ئالتۇن يىپتىن توقۇلغان) ئىشلەپچىقارغان،يۈەن سۇلالىسنىڭ ئاخىردا ئۇلار خۇيخۇي(مۇسۇلمان) دەپ ئاتالغان،مىڭ سۇلالىسىدىن كېيىن ئۇلار ئاساسى جەھەتتىن تۇنگانلار ۋە ئۆزبېكلەرگە قوشۇلۇپ كەتكەن.
قازاقلارنىڭ ئوتتۇرا يۈزىدىكى ئارغۇنلارمۇ ئۇلارنىڭ ئەۋلادى بولۇپ بەزىلار ئۇلارنىڭ نامى موڭغۇل ئېمپىرىيەسى ۋە تېمۇر ئېمپىريەسى دەۋردىكى ماۋرائۇننەھىرنىڭ شىمالىدا ياشايدىغان ئارغۇن ياكى ئارگونلاردىن كەلگەن دەيدۇ.چىڭ سۇلالىسى دەۋردە ئۇلار قازاقلارنىڭ ئوتتۇرا يۈزىنىڭ رەھبىرى بولغان،ئۇندىن باشقا قىرغىزلارنىڭمۇ ئارغۇن دەيدىغان بىر قەبىلىسى بار.
سېربىيە
left|120px left|200px|border <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|Sérbiye
Sérbiye bolsa Yawropa jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa Bélgrad, ang qong xahri bolsa Bélgrad. Dulat tili bolsa Sérb tili. Azirki Zungtung Boris Tadic. Azirki bash wezir Mirko Cvetkovic. Bu dulat 1867 yili 3 ayning 25 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 88 ming 361 kuwadirat kilometir, nopusi 10 million 159 ming, bularning assaslik dini Prawoslawiye dini.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
(2007-يىل 6- ئاينىڭ 29-كۈنى مەملىكەتلىك10-نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ
28-سانلىق يىغىندا ماقۇللاندى
بىرىنچى باپ ئومۇمي پىرىنسىپ
1- ماددا:ﺑﯘ قانۇن ئةمگةك توختام تۈزۈمىنى مذكةممةللةشتۈرۈش، ئةمگةك توختامى تۈزۈشكۈچى ئىككى تةرةپنىڭ ھوقۇقى ۋە مةجبۇرىيتىنى ئايدىڭلاشتۈرۇش، ئةمگةكچىلةرنىڭ قانۇنى ھوقۇق مةنپةئىتىنى قوغداش، ئىناق مۇقىم ئةمگةك مۇناسىۋتىنى ئورنىتىش ۋة راۋاجلاندۇرۇش مەقسىتىدە چىقىرىلدى.
2- ماددا:جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتى چېگرىسى ئىچىدىكى كارخانا، يەككە ئىگلىك تةشكىلاتى، كارخانا ئەمەس پۇقراۋى ئورۇن قاتارلىق تەشكىلاتلار (تۆۋةندة ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن دىيىلدۇ) ئةمگةكچىلةر بىلةن ئةمگةك مۇناسىۋىتى ئورنىتىپ، ئةمگةك توختامنى تۈزۈش، ئادا قىلىش، ئۆزگةرتىش، بېكار قىلىش، ياكى ئاخىرلاشتۇرۇشتا مۇشۇ قانۇن تةدبىقلىندۇ.
دۆلةت ئورگىنى، كةسپي ئورۇن، ئىجتىمائي تةشكىلات ۋە ئۇلار بىلەن ئەمگەك مۇناسىۋىتى ئورناتقان ئەمگەكچى ئەمگەك توختامىنى تۈزۈش، ئادا قىلىش، ئۆزگةرتىش، بېكار قىلش، ياكى ئاخىرلاشتۇرۇشتا مۇشۇ قانۇن تةدبىقلىندۇ.
3- ماددا: ئةمگةك توختامى تۈزۈشتة قانۇنلۇق، ئادىل، باراۋةر بولۇش، ئىختىيار قىلىش، بىر پىكىرگە كېلىش، سةمىمي بولۇش، لەۋزىدە تورۇش پىرىنسىپىغا ئةمةل قىلىش كېرەك.
قانۇنلۇق تۈزۈلگةن ئةمگةك توختامىنىڭ چەكلەش كۈچى بولىدۇ، ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلەن ئةمگةكچى ئةمگةك توختامىدا پۈتۈشكەن مةجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىش كېرەك.
4- ماددا: ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةك قائىدة-تۈزۈمىنى قانۇن بويىچة ئورنىتىپ ۋە مۇكەمملەشتۈرۈپ، ئةمگةكچىنىڭ ئةمگةك ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بۇلىشىغا ئةمگةك مةجبۇرىيتىنى ئادا قىلىشغا كاپالةتلىك قىلىشى كېرەك.
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةك ھةققى، ئىش ۋاقتى، ئارام-ئوتپوسكا، ئةمگةك بىخةتةرلىكى-ساقلىقنى ساقلاش، سوغۇرتا، پاراۋانلىق، ئىشچى خىزمةتچىلةرنى تةربىيلةش، ئةمگةك ئىنتىزامى شۇنىڭدەك ئةمگةك نورمىسىنى باشقۇرۇش قاتارلىق، ئةمگةكچىلةرنىڭ جانىجان مةنپةئةتىگة بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك قائىدة تۈزۈملەرنى چىقىرىش، تۈزىتىش ياكى چوڭ-چوڭ ئىشلارنى قارار قىلىشتا، ئىشچى خىزمةتچىلةر قۇرۇلتىيى ياكى بارلىق ئىشچى خىزمةتچىلةرنىڭ مۇزاكىرىسىدىن ئۆتكۈزۈپ، لايھةسى ۋة پىكىرنى قويۇپ، ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ياكى ئىشچى خىزمةتچىلةر ۋەكىللىرى بىلەن باراۋةر ئاساستا كېڭىشىپ بېكىتىشى كېرەك
قائىدة تۈزۈمنى ۋة چوڭ-چوڭ ئىشلار ھەققىدىكى قارارنى يولغا قۇيۇشتا ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ۋة ئىشچى خىزمةتچلەر مۇۋاپىق ئەمەس دەپ قارىسا، ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇنغا پىكىرنى قويۇپ، كېڭىشىش ئارقىلىق تۈزىتىپ، مۇكەممەللەشتۈرۈشكە ھۇقۇقلۇق.
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةكچىلةرنىڭ جانىجان مةنپةئىتىگة بىۋاستة مۇناسىۋەتلىك قائىدة تۈزۈمنى ۋة چوڭ-چوڭ ئىشلار توغرىسىدىكى قارارنى ئېلان قىلىش ۋە ئةمگةكچىگة ئۇقتۇرۇپ قويىشى كېرەك.
5- ماددا: ناھية دةرىجىلىكتىن يوقىرى خةلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئةمگةك مةمۇري تارمىقى ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ۋة كارخانا ۋةكىلى بىلةن ئةمگةك مۇناسىۋىتىنى ماسلاشتۇردىغان ئۈچ تةرةپ مېخانىزىمىنى ئورنىتىپ ۋە مۇكەممەلشتۈرۈپ، ئةمگةك مۇناسىۋىتىگة ئالاقىدارچوڭ-چوڭ مةسىللةرنى ئورتاق مۇھاكىمە قىلىپ ھةل قىلىدۇ.
6- ماددا: ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ئةمگةكچى بىلەن ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇننىڭ ئةمگةك توختامىنى قانۇن بويىچة تۈزۈشگە، ئادا قىلىشىغا ياردەم بىرىشى ۋە يىتەكچىلىك قىلىشى ھەمدە ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن كوللىكتىپ كېڭىشش مېخانىزىمى ئورنىتىپ ئةمگةكچىلةرنىڭ قانۇنى ھوقۇق مةنپةئةتىنى قوغداشى كېرەك.
ئىككىنچى باپ ئةمگةك توختامى تۈزۈش
7- ماددا:ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئادةم ئىشلةتكةن كۈندىن باشلاپ ئةمگةكچىلةر بىلةن ئةمگةك مۇناسىۋىتى ئورنىتىدۇ. ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئشچى خىزمةتچىلةرنىڭ تىزىملىكى تۇتۇشى كېرەك.
8- ماددا: ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئەمگەكچى ئالغاندا ئةمگةكچىگة قىلىدىغان ئىشى، ئىش شارائىتى، ئىش ئورنى، كةسپ خەۋپى، بىخةتةر ئىشلةپچىقىرىش ئةھۋالى، ئةمگةك ھةققى شۇنىڭدەك ئةمگةكچى بىلمەكچى بولغان باشقا ئەھۋاللارنى ئەينەن ئېيتىشى كېرەك. ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةكچى بىلەن ئةمگةك توختامىغا بىۋاستة مۇناسىۋةتلىك ئاساسي ئةھۋالنى بىلىشكە ھوقۇقلۇق، ئةمگةكچى ئەينەن ئېيتىشى كېرەك.
9- ماددا: ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةكچى ئالغاندا ئةمگةكچىنىڭ كىملىكى ياكى باشقا گۇۋاھنامىلىرنى تۇتۇپ قالسا بولمايدۇ. ئةمگةكچىدىن كىپىل تېپىشنى تەلەپ قىلسا باشقا نام بىلةن پۇل- مال ئالسا بولمايدۇ.
ئةمگةك مۇناسىۋىتى ئورناتقان بولسىمۇ، يازما ئةمگةك توختامى تۈزمىگەنلەر، ئادەم ئىشلەتكەن كۈندىن باشلاپ 1ئاي ئىچىدە بىر ئاي ئىچىدة يازمىچة ئةمگةك توختامى تۈزۈش كېرەك.
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئادةم ئىشلىتىشتىن بۇرۇن ئةمگةكچى بىلەن ئەمگەك توختامى تۈزگەن بولسا ئةمگةك مۇناسىۋىتى ئادةم ئىشلةتكةن كۈندىن باشلاپ ئورنىتىلدۇ. .
11- ماددا: ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئادةم ئىشلةتكةندة يازمىچة ئةمگةك توختامى تۈزۈشمىگەن، ئةمگةكچى بىلةن ئەمگەك ھەققىنى ئېنىق پۈتۈشمىگەن بولىسا، يېڭى ئالغان ئةمگةكچىنىڭ ئةمگةك ھةققى كوللىكتىپ توختامدا بةلگىلةنگةن ئۆلچةم بويىچة بولىدۇ؛ كوللىكتىپ توختام تۈزمىگەن بولىسا ياكى كوللىكتىپ توختامدا بةلگىلىمىگةن بولىسا، ئوخشاس ئىشقا ئوخشاش ھةق بېرىلدۇ.
12- ماددا: ئةمگةك توختامى تۇراقلىق مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى، تۇراقسىز مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى ۋة مۇئةييةن ئىشنى پۈتتۈرۈشنى مۇددەت قىلغان ئةمگةك توختامى دەپ ئايرىلدۇ.
13- ماددا: تۇراقلىق مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلەن ئةمگةكچى توختامىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ۋاقتىنى پۈتۈشكەن ئةمگةك توختامىنى كۆرسىتىدۇ.
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن ئةمگةكچى بىر پىكىرگە كەلگەندە تۇراقلىق مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى تۈزسة بۇلىدۇ.
14- ماددا: تۇراقسىز مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلەن ئةمگةكچى ئاخىرلاشتۇرۇش ۋاقتىنى پۈتۈشمىگەن ئةمگةك توختامىنى كۆرسىتىدۇ.
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ۋة ئةمگةكچى كىڭىشىپ بىر پىكىرگە كىلىپ تۇراقسىز مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى تۈزۈشسە بۇلىدۇ. ئةمگةكچى تۇراقلىق مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى تۈزۈشنى ئوتتۇرغا قويغىننى ھىساپقا ئالمىغاندا، تۆۋةندىكى ئةھۋاللارنىڭ بىرىدە ئەمگەكچى ئەمگەك توختامىنى داۋاملاشتۇرۇش، تۈزۈشنى ئوتتۇرغا قويغان ياكى ئۇنىڭغا قۇشۇلۇشنى لايىق تاپقاندا، تۇراقسىز مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى تۈزۈش كېرەك،
(1). ئةمگةكچىنىڭ شۇ ئورۇندا ئۇدا ئىشلىگىنىگە 10يىل توشقان بولسا:
2. ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةك توختام تۈزۈمىنى يېڭى يولغا قويغاندا ياكى دۆلةت كارخانىسى تۈزۈلمىسىنى ئۆزگةرتىپ، ئةمگةك توختامىنى قايتا تۈزگەندە، ئةمگةكچىنىڭ ئىشلةتكۈچى شۇ ئورۇندا ئىشلىگىنىگە 10 يىل توشقان ھةمدة قانۇندا بةلگىلةنگةن پىنسىية يېشىغا 10يىلدىن ئاز قالغان بولسا؛
(3). تۇراقلىق مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى 2-قېتىم داۋاملىق تۈزۈلگەن بولسا ھەمدە ئةمگةكچى مۇشۇ قانۇننىڭ 39-ماددىسى ھةمدة 40-ماددىسىنىڭ (1)-، (2) - تارماقچسىدا بةلگىلةنگةن ئةھۋال بولمىغانلىقتىن ئةمگةك توختامىنى داۋاملىق تۈزۈشكەن بولسا؛
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئادةم ئىشلةتكةن كۈندىن باشلاپ بىر يىلغىچە ئةمگةكچى بىلةن يازما ئةمگةك توختامى تۈزۈشمىگەن بولسا ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن ئةمگةكچى تۇراقسىز مۇددەتلىك ئةمگةك توختامى تۈزۈشتى دةپ قارىلىدۇ.
15- ماددا: مۇئةييةن ئىشنى پۈتتۈرۈش مۇددەت قىلىنغان ئةمگةك توختامى ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن ئةمگةكچى مةلۇم ئىشنى پۈتتۈرۈشنى توختام مۇددىتى قىلىپ پۈتۈشكەن ئةمگةك توختامىنى كۆرسىتىدۇ.
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئۈرۇن بىلةن ئەمگەكچى كېڭىشىپ بىر پىكىرگەندە كةلگةندە مۇئةييةن ئىشنى پۈتتۈرۈش مۇددەت قىلىنغان ئةمگةك توختامى تۈزۈشسە بۇلىدۇ.
17- ماددا: ئةمگةك توختامىدا تۆۋەندىكى مەزمۇن بۇلىشى كېرەك:
(1). ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇننىڭ نامى، تۇرۇشلۇق جايى ۋە قانۇندا بەلگىلەنگەن ۋةكىلى، ياكى ئاساسى مەسئۇلى؛
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
رۇقىيە تۇردۇش
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
(2). ئةمگةكچىنىڭ ئىسىم-فامىلىسى، ئادىرىسى، كىملىكى ياكى باشقا كۈچكە ئىگە سالاھىيەت ئىسپاتىنىڭ نۇمۇرى؛
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
مۇستەملىكىچىلىك ھازىرغىچە ئىنسانىيەت دۇنياسىدا ئېغىر قىرغىنچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش بىلەنلا قالماي، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئىچكى دۇنياسىدا ئەڭ ئېچىنىشلىق روھىي كېسەللىكلەرنى پەيدا قىلىپ، ئەۋلادتىن ئەۋلادقا داۋاملاشتى. مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئىنسان روھىيىتىگە يەتكۈزگەن بۇزغۇنچىلىقى، مۇستەملىكە قىلىنغۇچىلارغىلا ئەمەس، مۇستەملىكە قىلغۇچى مىللەتلەرگىمۇ ئۆز تەسىرىنى كۆرسەتتى.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
(3). ئةمگةك توختامنىڭ مۇددىتى؛
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
مۇستەملىكىچىنىڭ پىسخىك بىنورماللىقى
مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەت مەلۇم زېمىننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ خەلقلىرى، ئۆزلىرىنى بېسىۋېلىنغان زېمىن خەلقىدىن ئۈستۈن كۆرۈش، ئۇلارنى يامان كۆرۈش، ئۇلارنى يوقۇلۇپ كېتىشكە تېگىشلىك مەخلۇقلار دەپ قاراشتىن ئىبارەت كەمسىتىش ۋە ئۆچمەنلىك پىسخىكىسىنى تەبىئىيلا يېتىلدۈرىدۇ. چۈنكى مۇستەملىكە ئارقىلىق ئېرىشكەن بارلىق ئۈستۈنلۈك ۋە ھۆكۈمرانلىق ئۇلار بىلەن مۇستەملىكە قىلىنغۇچى خەلق ئوتتۇرىسىدا سىياسىي ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي شۇنداقلا مەدەنىيەت سەۋىيە جەھەتتىن زور دەرىجىدە پەرق پەيدا قىلىدۇ.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
(4). قىلىدىغان ئىشى ۋە ئىش ئورنى؛
(5). ئىش ۋاقتى ۋة ئارام ئوتپوسكا؛
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
بەلكىم نۇرغۇن كىشىلەر مۇستەملىكىچىنىڭ ياخشى – يامىنى يوق دەپ قارىشى مۇمكىن. ئەمما، تارىختا مۇستەملىكە بولغان ۋە ئېغىر زۇلۇملارنى بېشىدىن كەچۈرگەن مۇستەملىكىچىلەرنىڭ، بىخەتەرلىك تۇيغۇسى تۆۋەن، ئۆزىگە ئىشىنىشى كەمچىل بولغانلىقتىن، ئېغىر دەرىجىدە زۇلۇم ۋە ھەق – ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە ئۇچراش تارىخى يوق مۇستەملىكىچىلەرگە قارىغاندا، تېخىمۇ قەبىھ بولىدىغانلىقىغا ئائىت مىساللار ناھايىتى نۇرغۇن.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
(7). ئىجتىمائى سۇغۇرتا؛
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
بۈگۈنكى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت خەلقىنى ئەڭ ۋەھشىي ئۇسۇللار بىلەن باستۇرۇشى، قىرغىنچىلىققا ئۇچرىغان، 2000 يىلدەك سۈرگۈن بولغان يەھۇدىيلارنىڭ بۈگۈنكى كۈندە پەلەستىندىكى كىچىك بالىلارغىمۇ زوراۋانلىق قىلىشى بۇنىڭ بىر مىسالى.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
(8). ئةمگةك مۇھاپىزىتى، ئةمگةك شارائىتى، ھةمدة كةسپى خەۋەپ مۇداپىئەسى؛
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
خىتاي مىللىتى ئۇزۇن مۇددەت مانجۇ ۋە موڭغۇللارنىڭ مۇستەملىكىسىدە ياشىغانلىقتىن ئەسلىدە ئۆزىنى تۆۋەن كۆرىدىغان پىسخىكا يېتىلدۈرگەن بولۇپ، گەرچە شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىپ كۆچۈپ كىرگەن خىتايلار شەرقىي تۈركىستان خەلقىدىن ئىقتىسادىي، سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە مائارىپ جەھەتتە ئەۋزەل ئورۇنغا ئېرىشىش ئارقىلىق، ئۆزلىرىگە بولغان ئىشەنچىسىنى تۇرغۇزۇش پۇرسىتىگە ئىگە بولغان بولسىمۇ، تاكى خىتاي دۆلىتى كۈچىيىپ دۇنياغا دوئېل ئېلان قىلىشقا يۈز تۇتقان، غەرب دۆلەتلىرى چېكىنىش مۇساپىسىگە قەدەم قويغان يېقىنقى يىللارغا كەلگۈچە روھى جەھەتتە ئۇيغۇرلار بىلەن رىقابەتلىشەلمەي كەلگەن. ھەممىدىن مۇھىمى، باشقا دىن ۋە ئىدىئولوگىيەلەردىن غايەت زور ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىيەلەيدىغان ئىسلام دىنى ۋە قويۇق سەنئەت پۇرىقىغا ئىگە گۈزەل مەدەنىيەت بىلەن قوراللانغان ئۇيغۇرلارنى خىتاي مەدەنىيىتى زادىلا جەلپ قىلالمىغان.
ئەمما، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خەلقئارادىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتىكى ئورنىنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقىنى مەڭگۈ كاپالەتكە ئىگە قىلىش شۇنداقلا، دۇنياغا كېڭىشيىش پىلانىدا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىدىن مەڭگۈ ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشنى نىشان قىلغان قىلغان خىتاي ھۆكۈمىتى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقىقىي خوجايىنلىرى بولغان خەلقلەرنى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە ھەرخىل يوشۇرۇن قىرغىنچىلىقلار ئارقىلىق پۈتۈنلەي يوقىتىۋېتىش كويىغا چۈشتى. نەتىجىدە، ئىشغالىيەتچى خىتاي مىللىتى بىردىنلا روھىي جەھەتتە جاسارەتلىنىپ، دىكتاتور ھاكىمىيىتى بىلەن بىرلىشىپ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى مەدەنىيەت جەھەتتىن ۋەيران قىلىشقا ئوتتى.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
(9). قانۇن نىزاملاردا ئەمگەك توختامىغا كىرگۈزۈلىدىغانلىقى بةلگىلةنگةن باشقا ئىشلار؛
ئةمگةك توختامىدا ئالدىنقى تارماقلاردا بةلگىلةنگةن زۆرۆر مەزمۇنلاردىن باشقا ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلەن ئةمگةكچى سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتى، تةربىيلةش، مةخپىيةتلىكنى ساقلاش، تۇلۇقلىما سۇغۇرتا ۋة پاراۋانلىق تةمىناتى قاتارلىق باشقا ئىشلارنى پۈتۈشسە بۇلىدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
تۇنىسلىق يازغۇچى ئالبېرت مېممى ئۆزىنىڭ «مۇستەملىكىچى ۋە مۇستەملىكە قىلىنغۇچى» ناملىق ئەسىرىدە: ھەر بىر ئىشغالىيەتچىنىڭ راھەت – پاراغەتتە ياشىشىنىڭ خەقنىڭ بايلىقلىرىنى بۇلاش بەدىلىگە؛ ھوقۇق ۋە كۈچىنىڭ ئۆزلىرى بېسىۋالغان زېمىن خەلقىنىڭ قېنى بەدىلىگە كەلگەنلىگىنى ئويلاپ يىتەلمەيدىغانلىغىنى، شۇڭا تارازىدا داۋاملىق ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنى قويغان تەرەپنىڭ بېسىپ كېتىدىغانلىغىنى يازىدۇ[1].
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
18- ماددا: ئةمگةك توختامىدا ئةمگةك ھةققى ۋة ئةمگةك شارائىتى قاتارلىقلارنىڭ ئۆلچىمىنى ئېنىق پۈتۈشمەي تالاش-تارتىش كىلىپ چىققان بولسا، ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ۋة ئةمگةكچى قايتا كېڭىشسة بولىدۇ؛ كىلىشەلمىگەن ئىشلار كوللىكتىپ توختامدىكى بةلگىلىمة بۇيىچە بولىدۇ؛ كوللىكتىپ توختام بولمىسا ياكى كوللىكتىپ توختامدا ئةمگةك ھةققى بةلگىلةنمىگةن بولسا، ئوخشاش ئىشقا ئوخشاش ھةق بىرىلدۇ؛ كوللىكتىپ توختام بولمىسا ياكى كوللىكتىپ توختامدا ئةمگةك شارائىتى قاتارلىقلارنىڭ ئۆلچىمى بةلگىلةنمىگةن بولسا دۆلةتنىڭ ئالاقىدار بەلگىلىمىلىرى بويىچە بولىدۇ.
19- ماددا: ئةمگةك توختامىنىڭ مۇددىتى3 ئايدىن يۇقىرى، 1 يىلدىن تۆۋەن بولسا سىناپ ئىشلتىش مۇددىتىنى 1 ئايدىن ئاشۇرۇۋىتىشكة بولمايدۇ، ئةمگةك توختام مۇددىتى 1 يىلدىن يۇقىرى، 3 يىلدىن تۆۋەن بولسا سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتىنى 2 ئايدىن ئاشۇرۇۋېتىشكة بولمايدۇ، 3 يىلدىن يۇقىرى تۇراقلىق مۇددەتلىك ۋة تۇراقسىز مۇددەتلىك ئةمگةك توختام تۈزگەن بولسا سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتىنى 6 ئايدىن ئاشۇرۇۋىتىشكة بولمايدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ئۇ يەنە، زۇلۇمنىڭ مۇستەملىكە قىلغۇچى ۋە قىلىنغۇچى ھەر ئىككى تەرەپنىڭ روھىيىتىنى گۇمران قىلىدىغانلىقى ھەققىدە توختىلىپ: «زۇلۇم كىشىلەرنىڭ ئەڭ ئېسىل ئېنېرگىيەلىرىنى چېچىپ ۋەيران قىلىۋېتىدۇ. مۇستەملىكىچى مۇستەملىكە قىلىنغۇچىغا زۇلۇم قىلىش جەريانىدا ئۆزىنىمۇ سېسىتىپ ماڭىدۇ»[2] دەپ يازىدۇ.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
مۇئةييةن ئىشنى پۈتتۈرۈش مۇددەت قىلىنغان ئةمگةك توختامىدا ياكى مۇددىتى 3 ئايغا يەتمەيدىغان ئةمگةك توختامىدا سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتىنى پۈتۈشۈشكە بولمايدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ئۇنىڭ قارىشىچە، مۇستەملىكىچى ئېرىشكەن بارلىق ئالىي دەرىجىلىك ئىمكانىيەتلەرنىڭ ناھەقچىلىك بەدىلىگە كەلگەن قانۇنسىزلىق ۋە جىنايەت ئىكەنلىكىنى باشقىلارلا ئەمەس مۇستەملىكىچى ئۆزىمۇ بىلىپ تۇرغانلىقتىن ئۇنىڭ روھىيىتىنىڭ مەڭگۈ خاتىرجەمسىزلىككە پېتىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ[3]. مېممىنىڭ قارىشىچە، مۇستەملكىچىلەردە مەنپەئەت، ئۈستۈنلۈك، كۈچ ۋە بۇلارغا باشقىلارنى ۋەيران قىلىش ئارقىلىق ئېرىشىش، ھەققانىيەت ئۆلچىمىنىڭ تەرەققىيات ئامىللىرى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولىدۇ ۋە بۇ مەۋجۇتلۇق ئۇلارنىڭ يۈرۈش – تۇرۇشىدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ[4]. مېممى بۇ ھەقتە تېخىمۇ ئەتراپلىق توختىلىپ، مۇستەملىكىچىلەرنى، باشقىلارنى ۋەيران قىلىش ئارقىلىق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشنى ۋىجدانى كۆتۈرگۈچىلەر ۋە كۆتۈرەلمىگۈچىلەر، دەپ ئىككىگە ئايرىيدۇ[5]. بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، كانادا ھۆكۈمىتىنىڭ ئىلگىرى ئۆزلىرى مۇستەملىكە قىلغان يەرلىك مىللەتلەردىن ئەپۇ سورىشى ۋە ئۇلارغا تۆلەم تۆلەشنى قارار قىلىشى، ئۇلارنىڭ ھەققانىيەت ئۆلچىمىدە ئاخىرى باشقىلارنىڭ ھەققىگە زورلۇق بىلەن ئىگە بولۇۋېلىشتىن گۇناھكارلىق ھېس قىلىش تۇيغۇسىنىڭ ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەنلىكىنى كۆرسەتسە كېرەك. خىتايلارنىڭ ھەققانىيەت ئۆلچىمىنىڭ تەرەققىياتىغا مۇستەملىكىچىلىكتىن كىرىدىغان قانداق پەرقلىق ئامىللار بولۇشى مۇمكىن؟ خىتاي ئىشغالىيەتچىلىرىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئۆزلىرى ئېرىشكەن بارلىق ئىمكانلار ئۇلارنىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ ئەۋزەللىكى تۈپەيلىدىن قولغا كەلگەن، دەپ قارىلىدۇ. كۇڭزىچىلىق ئىدىيەسىدىكى ھاكىمىيەتكە سادىقلىق ۋە كوممۇنىست جەمئىيىتىدىكى پىكىر ئەركىنلىكىنىڭ بوغۇلۇشى، ئۇلاردىكى پىكىر ۋە تەپەككۇر ئەركىلىكىنى بوغۇپ قويغانلىقتىن، ئىشغالىيەتچى خىتايلار نېمىنىڭ باراۋەرلىك، نېمىنىڭ ئادالەت، نېمىنىڭ ئىنساننىڭ قەدىر قىممىتى، نېمىنىڭ نومۇس ۋە جىنايەت ئىكەنلىكىنى مەڭگۈ چۈشەنمەي ئۆتۈپ كېتىشى مۇمكىن.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
ئةمگةك توختام مۇددىتى سىناپ ئىشلتىش مۇددىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئةمگةك توختامىدا سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتىلا پۈتۈشۈلگەن بولسا سىناپ ئىشلتىش مۇددىتى كۈچكە ئىگە بولمايدۇ، ، بۇ مۇددەت ئەمگةك توختامى مۇددتى بۇلىدۇ.
20- ماددا: ئةمگةكچىنىڭ سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتىدىكى مائاشى شۇ ئورۇندىكى ئوخشاش ئىش ئورنىدىكىلەرنىڭ ئةڭ تۆۋةن مائاشىدىن ياكى ئةمگةك توختامىدا پۈتۈشكەن مائاشنىڭ %80 دىن تۆۋةن بولسا بولمايدۇ، ھةمدة ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن تورۇشلۇق جايدىكى ئةڭ تۆۋةن مائاش ئۆلچىمىدىن تۆۋةن بولسا بولمايدۇ.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
بۇ خىل جاھىلىيەت ئاستىدا، خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىدە مەنپەئەت، ئۈستۈنلۈك، كۈچ ۋە بۇلارغا ئېرىشىش ئۈچۈن قىرغىنچىلىق قىلىشنى، مەنپەئەتتىن ۋاز كېچەلمەسلىك ئەمەس، بەلكى ھەق – ھوقۇق دەپ بىلىش تۇيغۇسى ھەققانىيەت ئۆلچىمىنىڭ تەرەققىياتى سۈپىتىدە ئۆز ئىپادىسىنى تېپىشى مۇمكىن. مانا بۇ خىتاي ئىشغالىيەتچىلىرىنىڭ بىنورمال پىسخىكىسىنىڭ ئۇنى دۇنياغا بالا- قازا بولىدىغان فاشىستىك ئىدىيەگە سۆرىشى بولسا كېرەك.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
21- ماددا: سىناپ ئىشلىتىش مةزگىلى جةريانىدا ئةمگةكچىدة مۇشۇ قانۇننىڭ (39)-ماددىسى ھةمدة (40)-ماددىسىنىڭ (1)، (2)تارماقچىسىدا بةلگىلةنگةن ئةھۋال كۈرۈلمىسە، ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةك توختامىنى بىكار قىلسا بولمايدۇ. ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇنلاردىن سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتىدە ئةمگةك توختامنى بىكار قىلدىغانلىرى ئةمگةكچىگة سةۋةبىنى چۈشةندۈرۈپ قويىشى كېرەك.
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
مۇستەملىكە قىلىنغان مىللەتلەردىكى ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسى
مۇستەملىكە قىلىنغان خەلقلەردە بولسا، بارا – بارا ئۆزىنىڭ ئاجىزلىقىدىن نەپرەتلىنىش؛ ئېغىر زۇلۇم ئاستىدا قالغانلىقتىن، بىردىنبىر چىقىش يولىنى مۇستەملىكە قىلغۇچىغا چىراي، تىل، بەدەن ھەرىكىتى ، قىممەت قارىشى دېگەندەك ھەممىلا جەھەتتە «ئوخشاش» ئارقىلىق تاپماقچى بولىدىغانلىقىغا دائىر ئەھۋاللارنى داۋاملىق ئۇچراپ تۇرىدۇ؛ كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، بۇنىڭ بىلەن ئاسانلا ھۆكۈمران مىللەتلەرنى ئۆزىدىن ئۈستۈن كۆرۈش ۋە ئۆز مىللىتىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسى تۇغۇلىدۇ.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
ئةمگةكچىلەردىن ئىشلەپ بېرىش مۇددىتى ھەققىدىكى پۈتۈمگە خىلاپلىق قىلغانلىرى ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇنغا پۈتۈم بويىچة خىلاپلىق قىلىش پۇلى تۆلىشى كېرەك. خىلاپلىق قىلىش پۇلىنىڭ سوممىسى ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن چىقارغان تةربىيلةش ھەققىدىن ئېشىپ كەتسە بولمايدۇ. ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن ئةمگةكچىگە تۆلةتكۈزدىغان خىلاپلىق قىلىش پۇلى ئىشلەپ بىرىش مۇددىتىنىڭ قېپقالغان قىسمى ئۈچۈن تۆلەيدىغان تەربىيلەش ھەققىدىن ئېشىپ كەتسە بولمايدۇ.
ئادةم ئىشلةتكۈچى ئورۇن بىلةن ئةمگةكچى ئىشلەپ بىرىش مۇددىتىنى پۈتۈشكەن بولسا، ئةمگةكچىنىڭ ئىشلەپ بىرىش مۇددىتىدىكى ئةمگةك ھةققى نورمال مائاش تةڭشةش مېخانىزىمى ئۆستۈرۈشكة تةسىر يەتمەيدۇ
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
ئۇزۇن مۇددەت مۇستەملىكە ئاستىدا قالغان ئافرىقا خەلقى ياۋروپالىقلارنى ناھايىتى ئۈستۈن كۆرىدىغان پىسخىكا شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، ئافرىقا دۆلەتلىرى چەتئەللىكلەرگە ناھايىتى دوستانە ۋە قىزغىن مۇئامىلە قىلىدىكەن. ئەمما ئۆزلىرىگە كەلگەندە بولسا، تولىمۇ رەھىمسىز بولۇۋالغان. ھازىرغىچە مۇستەملىكىچىلىكنىڭ دەردىنى تارتىپ ئافرىقىدىكى نامراتچىلىقتا تىركىشىۋاتقان نىگېرىيە دۆلىتى، ئوباما ئۇلارنى زىيارەت قىلغاندا، ئوبامانىڭ ئامېرىكىدا تەختكە چىقىش دولقۇنىنى قوللاپ، 630 مىڭ ئامېرىكا دوللىرى يىغىپ ئىئانە قىلغان.
جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى
ئاينىڭ 29-كۈنى مەملىكەتلىك10-نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
مۇستەملىكە قىلغۇچى بىلەن مۇستەملىكە قىلىنغۇچى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ئەڭ ئاۋۋال شۇنداقلا ناھايىتى روشەن ھالدا تىلدا گەۋلىنىدىغانلىقى ئۈچۈن، مۇستەملىكىچى، ھەممىدىن ئاۋۋال ۋە ھەممىدىن تېزلا مۇستەملىكە قىلىنغۇچىنىڭ ئۆزىگە ئوخشىمايدىغانلىقىنى تىل جەھەتتىن ھېس قىلىدۇ؛ ئۇ، مۇستەملىكە قىلىنغۇچىنىڭ تىلىنىڭ ئۆزىنىڭ تىلىغا ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن ئۇلارنى كەمسىتىدۇ ۋە چەتكە قاقىدۇ. بۇ چەتكە قېقىش، ئەڭ ئاۋۋال تىلنىڭ ھۆكۈمرانلىقى بىلەن باشلانغانلىقتىن، مۇستەملىكە قىلىنغۇچىنىڭ ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسىمۇ ھۆكۈمران مىللەتنىڭ تىلىنى ئۆگىنىش جەريانىدا باشلىنىدۇ.
20 ئەسىردىكى مەشھۇر بىلىم ئىگىلىرىنىڭ بىرى، روھىي كېسەللەر دوختۇرى ۋە پەيلاسوپ فرانتز فانوننىڭ ئەڭ مۇھىم ئەسەرلىرىدىن بىرى بولغان « قارا تېرە ۋە ئاق نىقاب» ناملىق ئەسىرىدە، ھۆكۈمران مىللەتكە ئىنتىلىش ۋە ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسى ناھايىتى ياخشى تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، ئۇ مۇنداق دەپ يازىدۇ:
«مۇستەملىكە قىلىنغۇچى مۇستەملىكە قىلغۇچى تەرىپىدىن كەمسىتىلگەنلىكى ۋە خارلانغانلىقى ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ قابىلىيىتىنى توختىماستىن مۇستەملىكە قىلغۇچىنىڭ تىلىنى ئۇلارغا ئوخشاش بىلىش ياكى بىلمەسلىك بىلەن ئۆلچەپ، ئۆزىدە ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسىنى يېتىلدۈرىۋالىدۇ، ھەتتا ھۆكۈمران مىللەتنىڭ تىلىنى ياخشى سۆزلىيەلمەيدىغان ئۆز ئېتنىك توپلۇمى ئىچىدىكىلەرنى ياراتمايدىغان، قانچىلىك بىلىملىك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇلارنى تۆۋەن كۆرىدىغان بولۇپ قالىدۇ.»[6]
ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسى، مۇستەملىكە قىلىنغۇچى مىللەتلەرنىڭ پۈتۈنلەي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنغان ئەزالىرىدىمۇ مۇرەككەپ ۋە زىددىيەتلىك روھى ھالەت سۈپىتىدە ئۆز ئەكسىنى تاپىدىغان بولۇپ، فرانتز فاننوننىڭ كۆزىتىشىچە، كىچىكىدىن ھۆكۈمران مىللەتنىڭ ھېكايە شېئىرلىرىنى يادلاپ، ئۇلارنىڭ قەھرىمانلىرىدىن پەخىرلىنىپ، ئۆز مەدەنىيىتى بىلەن زادىلا ئۇچرىشىش پۇرسىتىگە ئىگە بولماي چوڭ بولغان مۇستەملىكە ئەلدىكى بىر بالا، رېئاللىقتا ھۆكۈمران مىللەت تەرىپىدىن ھەر قېتىم چەتكە قېقىلغىنىدا، ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسىنى بىر بالداق تەرەققىي قىلدۇرۇۋالىدىكەن[7]. چۈنكى ئۇ ھەر قېتىم باشقىلارغا ھەرقانچە ئوخشاپمۇ ئوخشاپ بولالمىغانلىقتىن، توختىماستىن ئۆزىدىن مەن كىم دېگەن سوئالنى سورايدىكەن ۋە بۇنىڭغا جاۋاب تاپالمايدىكەن.
روھى جەھەتتىكى ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش مۇرەككەپلىكى زۇلۇمدىن قۇتۇلۇپ باشقىلارنىڭ دۆلىتىگە كۆچۈپ بارغان ھالەتتىمۇ، مۇستەملىكە قىلىنغۇچىدا يەنىلا گەۋدىلىك كۆرۈنىدىغان بولۇپ، ئۇلار ھەر زامان دۆلەت ئىگىلىرى بولغان مىللەتلەرنىڭ ئۆزلىرىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىغا، ئۇلارنىڭ دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانلىرى ۋە ئىگىسى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. ئۇيغۇرلارمۇ بۇنىڭدىن مۇستەسنا ئەمەس. ئۇيغۇرلارغا سېلىشتۇرغاندا، غەرب مەدەنىيىتى ھەقىقەتەن ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيتتى، ئۇنىڭ ئۈستىگە خىتايغا قارشى يۆلەنچۈكسىز قالغان ئۇيغۇر مىللىتى باشقا مىللەتلەردىن ئۆزلىرىگە مېھرىبانلىق كۆرگىنىدە، ئۇلارغا ئاسانلا بېقىنىپ قالىدىغانلىقى، ئىزىلگەن مىللەتلەرنىڭ پىسخىك تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلىيالماسلىقىنىڭ يەنە بىر ئىپادىسى ئىدى. نەتىجىدە مۇھاجىرەتتىكى نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا، غەربلىكلەرگە ئۆز مىللىتىگە قىلمىغان ھۆرمەت ۋە يېقىنچىلىقنى ئىپادىلەيدىغان ئەھۋاللار ئاللىقاچان ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى. بىز يۇقىرىدا مەدەنىيەت كىرىزىسىنىڭ ئەڭ دەسلەپتە تىل ئارقىلىق باشلىنىدىغانلىقىنى سۆزلەپ ئۆتكەن ئىدۇق. ئوخشاشلا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار پەرزەنتلىرىنىڭ ئۆز ئاتا – ئانىسىنى ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلىنى بىلمىگىنى ئۈچۈن سەۋىيەسىز ھېسابلايدىغان ئەھۋاللارمۇ مەۋجۇت. باشقىلارنىڭ دۆلىتىدە ياشاۋاتقانلىقىمىز ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ تىلىنى بولۇپمۇ دۇنيادىكى ئاساسلىق ئالاقە قورالى بولۇپ كېلىۋاتقان ئىنگلىز تىلىنى پىششىق ئىگىلەش ۋە ياكى ئۇيغۇرلار كوپ سانلىقنى ئىگىلەۋاتقان تۇركىيەدىكى تۈرك تىلىنى ئىگىلەش ھەقىقەتەن پەخىرلەنگۈدەك ئەھۋال. ئەمما ئۆز ئىچىمىزدىكى بۇ تىلنى بىلمىگەن ياكى ياخشى سۆزلىيەلمەيدىغانلارنى بىلىمسىز ۋە تۆۋەن كۆرۈش، تىلنى ياخشى سۆزلىگىنى ئۈچۈنلا شۇ دۆلەتتىكى ھۆكۈمران مىللەتلەرنى تولىمۇ چوڭ كۆرۈپ كېتىش بىر تەرەپلىمىلىكى بولسا، ئەمەلىيەتتە، فرانتز فانوننىڭ پىسخىك تەھلىللىرىدە ئېيتىلغاندەك، ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسىنىڭ ئالامەتلىرى ئىكەنلىكى ئېنىق.
مۇستەملىكە قىلىنغان مىللەتلەردىكى روھىي كېسەللىكلەر
مۇستەملىكە قىلىنغان مىللەتلەر ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش پىسخىكىسىنى يېتىلدۈرۈپلا قالماي، يەنە نۇرغۇن روھىي كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولىدىغان بولۇپ، تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا قىتئەسىدە مۇستەملىكە قىلىنغان يەرلىك مىللەتلەر ۋە ئافرىقىدا مۇستەملىكە قىلىنغان مىللەتلەردىكى قورقۇش (anxiety) روھىي كېسەللىكى ۋە چۈشكۈنلۈك ھۆكۈمران مىللەتلەرگە سېلىشتۇرغاندا نەچچە ھەسسە كوپ بولغان.
تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى
تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى - تۈركىيە پارلامېنتىدۇر. تۈركىيە باش مېنىستېرى ۋە پرىزدېنتىنى سايلاپ چىقىدىغان رەسمى ئورگانىدۇر.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي بىساتلىرى
ھەربىر مىللەتنىڭ ئۆزىگە خاس گۈزەللىك زوقى بولىدۇ. ئۆي - ئىمارەت قۇرۇلۇشىنىڭ شەكلى، ئىچكى بېزەكلىرى ۋە ئۇنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى گۈزەللىك زوقىنىڭ مۇقىم ئىپادىلىرىدىن بىرى. ئۇيغۇلارنىڭ ئۆينىڭ ئىچكى بېزەكلىرى ۋە ئۇنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى مەركەزلىك ھالدا مۇنۇ جەھەتلەردە ئىپادىلىنىدۇ:
مۇستەملىكىچىلىك ۋە روھنىڭ يارىلىنىشى
قورقۇش روھىي كېسەللىكى ئېغىر زۇلۇم كۆرگەن، ھاياتىدا قورقۇنۇچلۇق ئەھۋاللارغا شاھىت بولغان ياكى ئۆزى باشتىن كەچۈرگەن جىنسىي زورلۇق ۋەياكى قورقۇنۇچلۇق ۋەقەلەرگە ئۇچرىغان كىشىلەردە پەيدا بولىدىغان روھىي كېسەل بولۇپ، ئالامەتلىرى ئاساسەن ھەممىلا نەرسىدىن ھەددىدىن زىيادە ئەنسىرەش ۋە ئۇخلىيالماسلىق، ئېغىر بولغاندا تىترەپ ئاغزى قۇرۇپ، تەرلەپ، نەپەس ئېلىشى قىيىنلىشىپ، مەيدىسىنى ئېغىر بىر نەرسە بېسىۋالغاندەك تىنالماي قېلىش، ئاشقازىنى راھەتسىز بولۇپ ياندۇرۇۋېتىش، ھەممىلا نەرسىگە گۇمان ۋە يامان تەرەپتىن قاراش، بويۇن ۋە بەدەنلىرى تارتىشىپ قېلىش، بۇرۇن يۈز بەرگەن قورقۇنۇچلۇق ۋەقە قايتا يۈز بېرىۋاتقاندەك ھېس قىلىش (بۇ خىل باشتىن كەچۈرگەن قورقۇنۇچلۇق ۋەقەنىڭ شۇ كىشىنىڭ كاللىسىدا تۇيۇقسىز قايتا تەكرارلىنىشى چاقماق چېقىش دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ ئېغىر دەرىجىدىكى چۈشكۈنلۈك كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلاردىمۇ ئوخشاش كۆرىلىدۇ)، داۋاملىق تۈرمىگە ئوخشاش ھۆكۈمرانلارنىڭ كونتروللۇقىدا ياشىغان، ھېچنەرسىگە ئۆز ئەركى بىلەن مۇئامىلە قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمىگەن خەلقتە ئەڭ كوپ پەيدا بولىدىكەن.
روھىي كېسەللىكلەر دوختۇرى فاننون، زۇلۇم ئاستىدىكى مىللەتلەرنىڭ زۇلۇم پەيدا قىلغان روھىي كېسەللىكلەردىن قۇتۇلۇشى پەقەت قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىش ئارقىلىقلا ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئەگەر مۇستەملىكىچىگە قارشى كۈرەش مۇمكىن بولمىغاندا، مۇستەملىكە ئاستىدىكىلەرنىڭ روھىيىتىدىكى غەزەپ نەپرەتنىڭ ئۆزىگە قارىتىلىپ قالىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.[8]