cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پىنيىن
پىنيىن ياكى خەنزۇچە پىنيىن (خەنزۇچە:漢語拼音 تەلەڧڧۇزى: Hànyǔ Pīnyīn) خەنزۇ تىلى ئورتاق تىلىنى توغرا ئوقۇش ۋە ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىخترا قىلىنغان رومانىزاسيون سېستىمىسىدۇر. يەئنى ھەر بىرى مۇستەقىل بىر ئىدېئوگرام بولغان خەنزۇچە خەتلەرنى لاتىن ئەلىڧبەسى بىلەن يازىلىپ ئوقۇلىشىنى قولايلاشتۇرىدۇ. بۇ سېستىما 1959- يىلىدىن ئىتىبارەن جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن رەسمىي قەبۇل قىلىنغان.
تارپان
left|thumb|350px|تارپان تارپان
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
بىلىمخۇمار 2013-9-21
تۈنۈگۈن ئىزدىنىش تورىدىكى «atella0997» ئىسىملىك بىر ئۇكىمىز مەن يازغان «مارستا ھازىر ھاياتلىق بولماسلىقى مۇمكىن» دېگەن تېمىغا ئىنكاس يېزىپ، مۇنداق دەپتۇ: «ئالدىراشلىق ئىچىدىن ۋاقىت چىقىرىپ يوللىغان بىلدۈرگۈڭلەرگە كۆپ رەھمەت. بولسا سانائەت ،ئېلېكتىرون ۋە ياساش كەسپىگە ئالاقىدار بىلىملەرنىمۇ يوللىغان بولساڭلار، ھازىرچە بىزلەرگە كائىنات بىلىملىرىگە قارىغاندا سانائەت بىلىملىرى ناھايىتى مۇھىم دەپ قارايمەن، گەرچە كائىنات بىلىملىرى ئۆز كەسپىڭلار بولسىمۇ، سانائەت بىلىملىرىگە بولغان نەزەر دائىرەڭلار يەنىلا بىزدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ.» مەن بۇ تەكلىپنى ئىنتايىن ئورۇنلۇق كۆردۈم. بۇ تەكلىپنى ئورۇنلاش يولىدا قانداق قىلسام بولىدىغانلىقى ھەققىدە ئويلىنىش جەريانىدا، ئېسىمگە ئامېرىكا تېلېۋىزورىدا ھەر ھەپتىسى بىر قانچە قېتىم قويۇلۇۋاتقان «لەھەڭلەر كۆلچىگى»(Sharks Tank) دېگەن پروگرامما كېلىپ قالدى. شۇنىڭ بىلەن ۋەتەندىكى قېرىنداشلارغا مۇشۇ پروگراممىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ قويۇشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. بۇ پروگراممىنى ئامېرىكىدىكى ئەڭ چوڭ مەملىكەتلىك تېلېۋىزور شىركىتىنىڭ بىرى بولغان «ABC» شىركىتى ئوتتۇرىغا چىقارغان بولۇپ، بۇ يەردىكى «ABC» دېگەن ئىسىم ئىنگلىزچە «American Broadcasting Company»(ئامېرىكا ئاڭلىتىش شىركىتى) دېگەن سۆزنىڭ باش ھەرىپىدىن تۈزۈلگەن ئىسىمدۇر.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان كەرىم ۋەيا قۇرئان، ھەق دىن ئىسلام دىنىنىڭ بىردىنبىر مۇقەددەس كىتابى. قۇرئان كەرىم اللە تەئالانىڭ ئاخىرقى كىتابى بولۇپ، نازىل قىلىنغاندىن باشلاپ تا قىيامەت قايىم بولغۇچە پۈتكۈل ئىنسانلارغا خىتاب قىلىدۇ. مۇسۇلمانلارغا كۆرە، قۇرئان ئايەتلىرى اللە\ئاللاھ تەرىپىدىن جەبرائىل ئىسىملىك ڧەرىشتە ۋاستىسى بىلەن ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەدكە ۋەھىيلەر ھالىدا نازىل قىلىنغان بىر مۇقەددەس كىتاب ئېرۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇنىڭ ھۆكۈملىرى ھەر زامان، ھەر ماكانغا شۇنداقلا پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە ئۇيغۇن كېلىدۇ. ئىسلام قانۇننىنىڭ (شەرىئەت) ئىجرا قىلىنىشىدا ھەدىس بىلەن بىرلىكتە ئاساس ئېلىنىدۇ ۋە مۇسۇلمانلار ئىبادەتلىرىدە قۇرئاندىن تۈرلۈك سۇرە ۋەيا ئايەتلەرنى ئوقۇيدۇ.
مۇتلەق كۆپچىلىك ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە مۇسۇلمان جامائەسى، قۇرئان، ئىنجىل، تەۋرات ۋە زەبۇرنى اللە تەرەڧىدىن ئىنسانلارغا ئىبەرىلگەن ساماۋىي كىتابلار دەپ قەبۇل قىلماقتا. بۇ ۋەجدىن قۇرئاندا باشقا ساماۋىي كىتابلاردىكى بەئزى مەزمۇنلارغا ئوخشىشىپ كېتەدۇرغان مەزمۇنلارنىڭ بولىشى تەبىئىي دەپ قارىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، قالغان ئۈچ كىتابنىڭ ئۆزگەرتىلگەنلىكى ئۈچۈن، لېكىن زېمنىغا نازىل قىلىنغان ئاخىرىقى ساماۋىي كىتاب بولمىش قۇرئاننى تا قىيامەت قەدەر اللە تەرەڧىدىن قوغدىلىدىغانلىقىغا ئىتىقاد قىلىنىدۇ. ئىسلام ئىتىقادىغا كۆرە، ھەزرەتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەڭ روشەن ۋە بۈيۈك مۆئجىزەسى  ۋە ئۇنىڭ ھەقىيقى بىر پەيغەمبەر ئىكەنلىكىنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە كۆرىلىدۇ. ھەمدە تۇنجى ئىنسان ۋە ئىلك پەيغەمبەر قەبۇل قىلىنغۇچى ھەزرەتى ئادەم ئەلەيھىسسالام دىن ئىتىبارەن ئىبەرىلگەن ئىلاھىي مەتىنلەرنى تاماملىغۇچى دەپ قارىلىدۇ.
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
بۇ پروگراممىدىكى «لەھەڭلەر» بىر گۇرۇپپا مەبلەغ سالغۇچىلارغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. بۇ كىشىلەر ئەسلىدە پۇلى ئانچە كۆپ ئەمەس كىشىلەر بولۇپ، ئۆزلىرى قاتتىق تىرىشىپ، شىركەت قۇرۇپ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇپ، شۇ ئارقىلىق مىليونېر ۋە مىلياردېر بولغان 5-6 كارخانىچىلاردىن تەركىپ تاپقان. بۇ تېلېۋىزور پروگراممىسىدا ئامېرىكىدىكى بىر يېڭى مەھسۇلات ياكى بىر يېڭى شىركەت توغۇرلۇق بىرەر يېڭى ئىدىيە تاپقان، ياكى بىر يېڭى مەھسۇلاتنىڭ سىناق نۇسخىلىرىنى ئىشلەپ چىققان ياشلار مۇشۇ «لەھەڭلەر» نى ئىزدەپ كېلىدۇ. بىر قېتىمدا بىر ياكى بىر گۇرۇپپا ياشلار بىر بىزەلگەن ئۆينىڭ ئىچىدە قاتارى ئولتۇرغان 5-6 مەبلەغچىلەرنىڭ ئالدىغا كېلىپ، ئۆزىنىڭ يېڭى مەھسۇلات ياكى يېڭى شىركەت ھەققىدىكى ئىدىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. سىناق تەرىقىسىدە ياسالغان ياكى بىر قىسمى سېتىلغان مەھسۇلاتلىرىنى ئاشۇ لەھەڭلەرگە كۆرسىتىدۇ ۋە چۈشەندۈرىدۇ. ئاندىن ئاشۇ لەھەڭلەردىن ئىستەيدىغان مەبلەغنىڭ مىقتارى بىلەن شەرتىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسىلەن، شىركەت قۇرغۇچىلارنىڭ شەرتى مۇنداق بولىدۇ: «ماڭا يۈز مىڭ دوللار مەبلەغ لازىم. بۇ پۇلنى پالانى، پالانى ئىشلار ئۈچۈن ئىشلىتىمەن. بۇنىڭ ھەققى ئۈچۈن سىزگە شىركەتنىڭ 10 پىرسەنتىنى بېرىمەن.» ئۇنىڭدىن كېيىن ھېلىقى 5-6 مەبلەغچىلەر بىردىن-بىردىن سۆزلەپ، شىركەت قۇرماقچى بولغانلاردىن سوئال سورايدۇ. بۇ سوئاللار ھېلىقى مەھسۇلاتنىڭ بازار كۆلىمى، يىللىق كىرىمى، رىقابەتچىلىرى، تارقىتىلىش ئۇسۇللىرى دېگەندەك ئىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ بىر مەھسۇلات ياكى شىركەتكە قىزىقىدىغانلار يۇقىرىغا ئوخشاش ئىنچىكە سوئاللارنى سورايدۇ. ھەمدە شىركەت قۇرغۇچى بىلەن سودىلىشىدۇ. مەسىلەن، يۇقىرىدىكى شىركەت قۇرغۇچى ئوتتۇرىغا قويغان شەرتكە نىسبەتەن «مەن ساڭا يۈز مىڭ دوللار بېرىمەن، ئەمما ئۇنىڭ ئۈچۈن ماڭا شىركەتنىڭ 30 پىرسەنتىنى بېرىسەن.» بۇ شىركەت ياكى مەھسۇلاتقا ئىشەنمەيدىغانلار بولسا، ئۆزىنىڭ كۆز قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، «مەن بۇ ئىشقا قاتناشمايمەن» دەپ ئۆزىنى بىر چەتكە ئالىدۇ. مۇشۇنداق بىر جەريان ئارقىلىق بەزى مەھسۇلات ياكى يېڭى شىركەت شۇ مەيداننىڭ ئۆزىدىلا بىر مەبلەغ سالغۇچىغا ۋە زۆرۈر بولغان مەبلەغ پۇلىغا ئېرىشىدۇ. بەزىلىرى بولسا ھېچنېمىگە ئېرىشەلمەي، بۇ سورۇندىن قۇرۇق قول قايتىدۇ. بۇ پروگراممىغا مېنىڭ ئىككى بالامنىڭ ھەر ئىككىسى ئىنتايىن قىزىقىدۇ. مېنىڭچە بۇ پروگراممىغا قىزىقىدىغانلار ھەقىقەتەن كۆپ. ئۇنداق بولىشىدىكى سەۋەب، ئەگەر سىز بىر مەبلەغ سالغۇچى بولسىڭىز، مۇشۇنداق بىر جەريان ئارقىلىق، بىكار ياتقان پۇلىڭىزدىن قىممەت يارىتىدىغان بىر يېڭى پۇرسەتكە ئىگە بولالايسىز. ئەگەر سىز بىر يېڭى شىركەت قۇرۇشنى ئىستەۋاتقان بىرسى بولسىڭىز، مۇشۇ پروگرامما ئارقىلىق، قانداق مەھسۇلاتنى ئوتتۇرىغا چىقارسا مەبلەغگە ئېرىشىش ۋە شىركەتنى ئوڭۇشلۇق قۇرۇپ چىقىشتا مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغىلى بولىدىغانلىقىنى بىلىۋالالايسىز. مەزكۇر پروگرامما 2012- ۋە 2013-يىللىرى ئامېرىكىدا چىققان رېئاللىقنى كۆرسىتىدىغان پروگراممىلار كاتېگورىيىسىدە بىر قانچە دۆلەتلىك مۇكاپاتقا ئېرىشىپتۇ.
قۇرئان كەرىم
ئېتىمولوگىيىسى
300px|thumb| تۇنجى ۋەھىي ۋە 96- سۇرە بولمىش [[ئەلەق سۇرىسىنىڭ بېشىدىكى ئايەتلەر]]
ئەڭ كەڭ قوللىنىلغان ئىسمى «قۇرئان كەرىم» ئېرۇر. قۇرئان كەلىمەسى ئەرەبچە «ئوقىدى» مەنىسىدىكى قرأ (قارائا) سۆزىنىڭ ئۈچ ھەرڧلىك ھالىدۇر. «ئوقۇلغان نەرسە» ياكى «ئوقۇماق» ؛ كەرىم بولسا «ئېسىلزادە» ۋە «قولى ئوچۇق، مەرد» دېگەن مەنالارغا كېلىدۇ. بۇندىن باشقا «قۇرئان » سۆزى قۇرئاندا «ئوقۇلغان، ئوقۇش، ئوقۇماق»، «قوشۇلغان، قەۋەتلىك، توپلانغان» مەنىلىرىدىمۇ قوللىنىلغان. قۇرئان كەلىمەسى، قۇرئاندا 58 ئايەتتە تىلغا ئېلىنىدۇ.
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
مەن ئۇيغۇر دىيارىدىكى قېرىنداشلاردىن ئۇيغۇر دىيارىدىمۇ مۇشۇنداق قىلىش ئىمكانىيىتىنىڭ بار-يوقلىقى ھەققىدە بىر ئاز ئىزدىنىپ بېقىشىنى سورايمەن. ھازىر ئۇيغۇر دىيارىدا ئانچە-مۇنچە سەنئەتتە تالانت كۆرسىتىش مۇسابىقىلىرى بولۇپ تۇرىدىكەن. بۇنداق پروگراممىلاردىن ئامېرىكىدىمۇ 5-6 سى بار بولۇپ، ئۇلار كىشىلەرنى ئىنتايىن جەلپ قىلىدۇ. شۇڭا بۇنداق پروگراممىلارنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىمۇ بولۇپ تۇرغىنى بىر ئىنتايىن ياخشى ئىش. ئوخشىمايدىغان يېرى، ئامېرىكىدا يالغۇز سەنئەتلا ئەمەس، ئىنسانلار ئىگە بولغان ھەر خىل تالانتلارنىڭ ھەممىسى ئاشۇنداق تالانت كۆرسىتىش پروگراممىلىرىدا كۆرسىتىلىدۇ. شۇڭا ئۇلار ئىنتايىن رەڭدار كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئامېرىكىدا ئەقلىي كۈچ بىلەن بىلىم كۈچى ۋە بىلىم دائىرىسىنى نامايان قىلىدىغان، مەملىكەتلىك تېلېۋىزورلاردا نەق مەيداندىن كۆرسىتىلىدىغان پروگراممىلاردىنمۇ ئوخشاش مىقداردا بار. مېنىڭچە ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ تەقدىرىنى ياخشىلايمەن دەيدىكەن، بۇنىڭدىن كېيىن مۇنداق ئىككى ئىشنى جىددىي تۇتۇش قىلىپ قىلىشى كېرەك: (1) يىپەك يولى مەدەنىيىتىدىن كېلىپ چىققان ھورۇنلۇق خاراكتېرىنى يوقىتىش (مەسىلەن، ئۆزى مەھسۇلات چىقارماي، بىر نەرسىنى بىر يەردىن بىر سومغا ئېلىپ، ئۇنى يەنە بىر يەردە ئىككى سومغا سېتىپ جان بېقىشقا ئۇرۇنۇش خاراكتېرى). (3) مائارىپ ساپاسىنى ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈش. مەن ئۇيغۇر دىيارىدىكى قېرىنداشلاردىن بۇ ئىككى مەسىلە ئۈستىدە ئەستايىدىل ئويلىنىپ بېقىشىنى سورايمەن.
قۇرئان كەرىم
ئېتىمولوگىيىسى
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿۲﴾
(شۇبھىسىزكى، سىلەرنى تۈشەنسۇن دەپ، ئۇنى ئەرەبچە قۇرئان قىلىپ نازىل قىلدۇق.\ سۇرە يۇسۇڧ: 2)
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
ئەمدى ئەسلىدىكى تېمىغا كەلسەك، مەن يۇقىرىدىكى ئۇكىمىزنىڭ تەكلىپىنى كۆرگەندىن كېيىن، بۇنىڭدىن كېيىن «لەھەڭلەر كۆلچىگى» دېگەن تېلېۋىزور پروگراممىسىنى داۋاملىق كۆرۈپ، ئۇنىڭدىكى ئۆزەم مۇۋاپىق كۆرگەنلىرى بىلەن ئۆزەم يېتىشەلىگەنلىرىنى تورلاردا قىسقىچە تونۇشتۇراي، دېگەن ئويغا كەلدىم. ئەمدى تورداشلارنىڭمۇ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، مەندە ۋاقىت قىيىنچىلىقى ئىنتايىن يۇقىرى. ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇقىرىدىكى ئىشنى ئامېرىكىدىكى بىرەر ئىنژېنېرلىق كەسپىدە ئوقۇغان، ئۇيغۇرچە بىلەن ئىنگلىزچىنى پۇختا بىلىدىغان ھەر قانداق ئادەم قىلالايدۇ. شۇڭلاشقا ئامېرىكىدا مۇشۇ ئىشنى قىلىپ بېرەلەيدىغان قېرىنداشلاردىن بىرەرسى ياكى بىر قانچىسى بولسا، ناھايىتى ياخشى بولاتتى. مەزكۇر يازمىنى ئوقۇغان ئامېرىكىدىكى قېرىنداشلارنىڭ بۇ ئىش ئۈستىدە ئويلىنىپ بېقىشىنى سەمىمىيلىك بىلەن سورايمەن.
قۇرئان كەرىم
ئېتىمولوگىيىسى
فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ﴿۹۸﴾
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
دۇنيادىكى تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىدە يېڭى تېخنولوگىيە ۋە يېڭى مەھسۇلاتلار توختىماي ۋۇجۇتقا كېلىپ تۇرىدۇ. شۇڭلاشقا چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر ئۈچۈن بىر ئاز ئىش قىلىپ بېرىشنى ئارزۇ قىلىدىغان قېرىنداشلارنىڭ ھەممىسىدىنمۇ «atella0997» ئۇكىمىزنىڭ تەكلىپىگە ئاۋاز قوشۇپ بېرىشىنى سەمىمىي ئۈمىد قىلىمەن.
ھازىرغىچە كۆرمىگەن قېرىنداشلارغا مېنىڭ «ئوقۇغان قېرىنداشلارغا بىر تەكلىپ» دېگەن يازمام بىلەن «muhakima» ئۇكىمىزنىڭ «ئالىملىرىمىز ۋە باغداشلىقلارغا جىددى مۇراجىئەت» دېگەن تېمىسىنى بىر قېتىم ئوقۇپ بېقىشنى تەۋىسىيە قىلىمەن. ئۇلارنىڭ تور ئادرېسى: https://web.archive.org/web/20150427231440/http://bbs.bagdax.cn/thread-19793-1-1.html https://web.archive.org/web/20130925043224/http://bbs.bagdax.cn/thread-19860-1-1.html
قۇرئان كەرىم
ئېتىمولوگىيىسى
(سەن قۇرئان ئوقۇماقچى بولغانىڭدا، قوغلاندى شەيتاننىڭ (ۋەسۋەسىسىدىن) اللەقا سىغىنىپ پاناھ تىلەگىل.\سۇرە نەھل: 98)
وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ﴿۲۰۴﴾
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
بۇ تېمىنى ھېچ كىمدىن سورىماي، مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا باشقا ھەر قانداق تورغا كۆچۈرۈپ چىقارسىڭىز بولىۋېرىدۇ.
قۇرئان كەرىم
ئېتىمولوگىيىسى
(اللەنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشىشىڭلار ئۈچۈن، قۇرئان ئوقۇلغان چاغدا، ئۇنى دىققەت بىلەن ئاڭلاڭلار ۋە جىم تۇرۇڭلا (يەئنى سۆز قىلماڭلار).\ سۇرە ئەئراڧ: 204)
بۇلاردىن باشقا يەنە نۇرغۇن ئايەتتە ئىسە قۇرئان ئۈچۈن باشقا ئىسىملارنىڭمۇ قوللىنىلغانلىقى كۆرۈلمەكتە. بۇلار ئارىسىدا: «ئەل ڧۇرقان» (سۇرە ڧۇرقان: 1)، «ئەز زىكىر» (««سۇرە ھىجر: 9)، «ئەن نۇر» (سۇرە نىسا: 174)، «ئەر رۇھ» (سۇرە شۇرائ: 52) ئۆرنەك سۈڧەتىدە كۆرسىتىشكە بولىدۇ. قۇرئان بۇندىن باشقا ڧۇرقانى كەرىم، مۇسھاڧى شەرىڧ، كەلامۇللاھ، كىتابۇللاھ دېگەندەك ناملار بىلەنمۇ ئىڧادىلىندۇ.
ئامېرىكىنىڭ تېلېۋىزوردا شىركەت قۇرغۇچىلارغا ياردەم قىلىشى
تۆۋەندىكى 1-رەسىم ھازىرقى «لەھەڭلەر كۆلچىگى» نىڭ ئەزالىرى، يەنى مەبلەغ سالغۇچىلار. 2-رەسىم بولسا شىركەتكە مەبلەغ ئېلىش ئۈچۈن لەھەڭلەر گۇرۇپپىسىنىڭ ئالدىغا كەلگەن ئىككى قىز.
قۇرئان كەرىم
تارىخچەئى قۇرئان
thumb| بىلىنگەن ئەڭ ئەسكى\كوھنە قۇرئان كەرىمنىڭ مۇسھاڧى، [[تاشكەنت، ئۆزبېكىستان]]
ئىسلام دىنىغا كۆرە قۇرئانى ئەزمۇششان ھەزرەتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا مىلادى 609-610- يىلى رامىزان ئېيىنىڭ قەدىر كېچىسىدە مەككەدىكى نۇر تېغى ئۈستىدىكى ھىرا غارىدا نازىل قىلىنىشقا باشلىغان. ۋەھىي 12 يىلى مەككە مۇكەررەمە، 11 يىلى مەدىنە مۇنەۋۋەرە دەۋرى بولۇپ 23 يىل سۈرگەن. مەككەدە نازىل بولغان ئايەتلەر «مەككىي»، مەدىنەدە نازىل بولغان ئايەتلەر بولسا «مەدەنىي» دەپ ئاتىلىدۇ.
قۇرئان، ۋەھىي كاتىبلىرى تەرەڧىدىن بەئزىدە تېرە، سۆڭەك ئوخشاش نەرسلەرنىڭ ئۈستىگە يېزىلىش بىلەن بىللە، قۇرئاننىڭ ھەممىسىنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئەلەيھىسسەلام ھايات ۋاقتىدا يازمىچە خاتىرلەنىپ خاتىرلەنمىگەنلىكى تارتىشىلىدۇ.
تۇنجى بىلدۈرۈلگەن ئايەت سۇرە ئەلەقتە بولۇپ:
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ﴿۱﴾ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ ﴿۲﴾ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ﴿۳﴾ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ﴿۴﴾
''ياراتقان پەرۋەردىگارىڭنىڭ ئىسمى بىلەن ئوقۇغىل.(1) ئۇ ئىنساننى لەختە قاناىن ياراتتى(2). ئوقۇغىل، پەرۋەردىگارىڭ ئەڭ كەرەملىكتۇر(3). ئۇ قەلەم بىلەن (خەت يېزىشنى) ئۆرگەتتى(4). ئىنسانغا بىلمىگەن نەرسىلەرنى بىلدۈردى(5).''
مەككە دەۋرى
مەككىي ئايەت ۋە سۈرىلەر ئىسلام ئىتىقادى ۋە ئەخلاقى بىلەن مۇناسىبەتلىك مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ اللەنىڭ بىرلىكىگە، مەلەك ڧەرىشتەلەرگە، پەيغەمبەرلەرگە، كىتاپلارغا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان دېگەندەك مەزمۇنلار ئاساس ئېلىنىدۇ. اللەقا شىرك قوشۇلغان بۇد مەبۇدەلەر قەتئىيەن رەدد قىلىندۇ. ئىسلامنىڭ ئىتىقاد ئاساسلىرى، ھايات-مامات، قىيامەت، ئاخىرەت، جەننەت ۋە جەھەننەم ۋە قەۋملەرنىڭ ھالاكى قاتارلىق تېمىلار قولغا ئېلىنىدۇ.
تۇنجى ئايەت ۋەھىيىدىن، مەدىنەغە ھىجرەتكە قەدەر دەۋام قىلغان مەككە دەۋرى تەخمىنەن 13 يىل سۈرگەن. ھەجىم جھەتتىن قۇرئاننىڭ ⅔ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ دەۋىردە ئايەت ۋە سۇرەلەرنىڭ دەرھال يازمىچە خاتىرلىنىشىدەك بىر ئىجرائەت بولغانلىقى ئۈچۈن ئېغىزچە يادقا ئېلىنغان. كېيىنچە، ھىجرەتكە يېقىن بىر قانچە يىل بىلەن مەدىنە دەۋرى دەپ ئاتالغان يازمىچە خاتىرلەش دەۋرىدە ئايەتلەر يازمىچە قەيت قىلىنغان.
مەككە دەۋرىدە قۇرئاننىڭ ھەزرەتى ئادەمدىن بۇيان دەۋام قىلىۋاتقان تەۋھىد دىنى ۋە ۋەھىي زەنجىرىنىڭ دەۋامى ئىكەنلىكى ئىڧادىلىنىدۇ:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ ﴿۱۳﴾
(اللە سىلەرگە دىندىن نۇھقا تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى، ساڭا(يەئنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا) بىز ۋەھىي قىلغان نەرسىنى، ئىبراھىمغا، مۇساغا ۋە ئىساغا بىز تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى بايان قىلدى. سىلەر دىننى بەرپا قىلىڭلار، دىندا تەڧرىقەچىلىك قىلماڭلار، مۇشرىكلارغا سەن ئۇلارنى دەئۋەت قىلغان نەرسە (يەئنى تەۋھىد) ئاغىر كەلدى، اللە تەۋھىدكە خاھلىغان ئادەمنى تاللايدۇ. اللە نىڭ (تائەتىگە) قايتىدىغان ئادەمنى تەۋھىدكە باشلايدۇ. \سۇرە شۇرا: 13)
مەدىنە دەۋرى مەدىنە دەۋرىدە ئىبادەتلەر، كىشىلىك مۇناسىبەتلەر، جەمئىيەتنىڭ تۈزۈلىشى، ئەخلاقىي قائىدىلەر بىلەن مۇناسىبەتلىك ئايەتلەر ۋەھىي قىلىنغان. بۇلار بىلەن بىرگە كىشىلەرنىڭ دەۋلەت بىلەن بولغان مۇناسىبەتلىرىنى تەڭشەش، شەرئىي قانۇننىڭ قائىدىلىرى، كېلىشىملەر، تېنچلىق ۋە ئۇرۇش ئەھۋاللىرى بايان قىلىنىدۇ. بۇ دەۋىردە بۇ ھۆكۈملەرنى ئىجرا قىلماق ئۈچۈن يېتەرلىك كۈچكە مالىك بىر ئىسلام دۆلىتى، ھەزرەتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسەلامنىڭ باشقۇرۇشىدا، مەدىنەدە تەشكىللەنگەن ئىدى. ئىسلام ئىتىقادى بويىچە، بۇ دەۋىرنىڭ ئالاھىيىدىلىكى: ياخشى ۋە ڧايدەلىق بولغانلارنىڭ قەبۇل قىلىنىشى، ناچار ۋە زىيانلىق بولغانلارنىڭ قالدۇرۇلىشى ئېرۇر.
ھەزرەتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن كېيىن
قۇرئاننىڭ بۇگۈنكى كىتاب ھالىدا توپلانغان شەكلىگە «مصحف (مۇسھاڧ)» دېيىلۇر. مۇسھاڧ، سەھىپىلەر ھالىغا كەلتۈرۈلگەن ياكى ئىككى مۇقاۋە ئارىسىدىكى سەھىڧەلەر دېگەن مەنىگە كېلۇر ۋە صحف (سەھىڧە) يىلتىزىدىن كەلگەن. قۇرئان ھەزرەتى مۇھەممەدنىڭ ۋەڧاتى بىلەن تامام بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇ زات ھاياتتا ۋاقىتتا تولانمىغان، يادقا ئېلىنىپ مۇھاڧىزە قىلىنغان.
ھەزرەتى مۇھەممەدنىڭ ۋەڧاتىدىن سوڭرە يەمامە ئۇرۇشلىرىدا 70 دەك ھاڧىز (قارىي) نىڭ ئۆلىشى بىلەن ئەسھابلاردىن ئۆمەر بىن خەتتاب ھڧىزلارنىڭ توپلىنىشى ئۈچۈن زامانىسىنىڭ خەلىڧەسى بولمىش ئەبۇبەكرى (ر.ئە) بىلەن كۆرۈشۈپ بۇ ھەقتە مەسلىھەت قىلىنىشىنى تەلەپ قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئەبۇبەكرى (ر.ئە) زەيد بىن سابىت رىياسەتىدە، ئارىلىرىدا ئابدۇللاھ بىن زۇبەير، سائاد بىن ئەبى ۋەققاس ۋە ئابدۇرراھمان بىن ھارىس بىن ھاشىم قاتارلىقلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ھەيئەت قۇرۇلغان. زەيد بىن سابىت، قولىدا يازمىچە "قۇرئان" مەتنى بولغان ھەركىمنىڭ بۇ مەتىنلەرنى ئېلىپ كېلىشىنى، ھەمدە مەتىنلەرنى شەخسەن ئۆزىنىڭ ھەزرەت مۇھەممەد س.ئە.ۋ دىن ئاڭلىغانلىقىغا دائىر ئىككى گۇۋاھچى كۆرسىتىلىشىنى تەلەپ قىلغان. ئوسمان بىننى ئەففان توپلانغان بۇ ھەيئەتكە: "زەيد بىلەن ئىملادا كېلىشەلمىسەڭلار، قۇرەيشكە كۆرە يېزىڭلار" دەپ ئەمىر بەرگەن. زەيد بىن سابىت باشچىلىقىدا توپلانغان بۇ ئەسىل نۇسخا «ئىمام مۇسحاڧ» دېيىلۇر. ئابدۇللاھ بىن مەسئۇدنىڭ تەكلىڧى بىلەن «ئىمام مۇسھاڧ» ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان مەسلىھەت ۋە ڧىكىر ئالماشتۇرۇشلار نەتىجەسىدە "كىتاب"دا ھەرقانداق بىر نۇقسان ياكى خاتالىق كۆرۈلمىگەن ۋە ئىشەنچلىكلىكى ھەققىدە ئىتتىڧاق قىلىنغاندۇر.
خەلىڧە ئۆمەر بىن خەتتاب دەۋرىدە قۇرئان ئۆرگىتىش تېزلەشتۈرۈلدى. مەدىنەدە ۋە ئىسلام دۆلىتىنىڭ باشقا مەركەزلىرىدە قارىي ساھابەلەرنىڭ بىۋاسىتە كۆزىتىشى ئاستىدا ناھايىتى كۆپ يېڭى ھاڧىز قۇرئانلار يېتىشتۈرۈلدى.
يېڭىدىن ڧەتىھ قىلىنغان توپراقلاردىكى قەۋم ۋە قەبىلەلەرنىڭ مۇسۇلمان بولىشى، ئوخشىمىغان شىۋە ۋە لەھچىلەرگە ئوقۇشتىكى ئوخشاشماسلىقلار توغۇلغان. 648- مىلادىدە ئەرمەنىيە ۋە ئەزەربەيجاننىڭ ئېلىنىشىدا شاملىق ۋە ئىراقلىق ئەسكەرلەرنىڭ ڧەرقلىق ئوقۇشلىرى نەتىجەسىدە تالاش-تارتىش ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ تالاش-تارتىشلار ئارقىسىدىن خۇزەيڧە بىن يەمان، خەلىڧە ئوسمان بىن ئەففانغا بۇ ئەھۋالنىڭ ھەل قىلىنىشى، ئىختىلاڧنىڭ تۈگىتىلىشى ھەققىدە ئىلتىماس سۇندى. شۇنىڭ بىلەن ئوسمان بىن ئەففان، زەيد بىن سابىتنى قايتا ۋەزىڧىگە تەئيىنلەپ، ئەبۇبەكر ر.ئە نىڭ ئەمرى بىلەن توپلانغان قۇرئاننىڭ كۆپەيتىلىشىنى بۇيۇرغان ۋە كۆپەيتىلگەن نۇسخالار تۈرلۈك ئىسلام مەركەزلىرىگە ئىبەرىلگەن. شۇنداق قىلىپ، ھەزرەتى مۇھەممەد س.ئە.ۋ نىڭ ۋەڧاتىدىن كېيىن 20 يىل ئىچىدە قۇرئاننىڭ توپلىنىپ كىتاب قىلىنىش ۋە كۆپەيتىلىشى تاماملانغاندۇر. مۇسۇلمان ئالىملار، قۇرئاننىڭ بۇگۈنكى ھالىنىڭ ئەبۇبەكر ر.ئە زامانىسىدا توپلانغان قۇرئان بىلەن ئەينەن ئوخشاش دەپ قەبۇل قىلماقتا.
ئەڭ دەستلەپكى قۇرئان يېزىلىشى ئەسناسىدا، قوللىنىلغان ئەرەب ئەلىڧبەسى، بۇگۈن قوللىنىلۋاتقان 28 ھەرىڧكە قارشىلىق 22 ھەرىڧنى ئىڧادىلەيدۇرغان 15 ڧەرقلىق چىكىت - پەشسىز يېزىق (ھەرڧ) تىن تەشكىل تاپاتتى. قۇرئاننىڭ دەستلەپكى يېزىلىشىدىكى ئەلىڧبەگە باغلىق ھالدا قىرائەت مەزھەبلىرى ئوتتۇرىغا چىققان. ھەججاج زامانىسىدا بىر بىرىگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان ھەرڧلەرنى ئايرىش ئۈچۈن ئىملا ئىشارەتلىرى ۋە سوزۇق تاۋۇشلار ئىخترا قىلىندى. قۇرئانغا قوشۇلغان يېڭى ئىشارەت ۋە ھەرەكەلەر رەڭلىك شەكىلدە يېزىلىشقا باشلىدى ۋە ئەسلىدىكى مەتىننىڭ بىر پارچەسى قەبۇل قىلىنمايىتتى. باشلانغۇچتا قۇرەيىش لەھچەسى بىلەن ئوقۇلغان قۇرئان، كېيىنچە 7 ئەرەب لەھچەسىدە ئوقۇلىشىغا رۇخسەت قىلىنغان.
مەتىن ۋە تۈزۈلىشى
قۇئان 114 سۇرەدىن تەركىب تاپىدۇ. سۇرەلەر ئادەتتە مەزمونىدا تىلغا ئېلىنغان تېمىلاردىن بىرىگە بېرىلگەن ئىسىملەر بىلەن يادلىنىدۇ. سۇرەلەر ئىلەىرى كېيىنلىك تەرتىبى بويىچە تىزىلمىغان. قۇرئاندا 86 سى مەككە دەۋرى، 28 ى مەدىنە دەۋرى بولۇپ جەمئىي 114 سۇرە باردۇر. ھەر بىر سۇرە "ئايەت" دېيىلىدىغان بۆلۈملەردىن تەركىب تاپىدۇ. ئايەتلەرنىڭ ئۇزۇنلىقى بىر سۆزدىن بىر بەتكىچە ئوخشاشمايدۇ. قۇرئاننى تەشكىل قىلغۇچى 30 تەڭ ھەجىمدىكى پارچىنىڭ ھەر بىرىگە پارە ياكى جۈز دېيىلىدۇ.
قۇرئاننىڭ يېزىلىشدا چىكىت-پەش ئىشارەتلىرى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، بەئزى ئايەتلەرنىڭ نەردىن باشلاپ نەردە تۈگىگەنلىكى ئېنىق بولمىغىنىدەك دېگەندەك مەۋزۇلارمۇ ئېنىق ئەمەستۇر. بەئزى ئالىملار، بىر قىسىم ئۇزۇن جۈملىلەرنى ئىككى ئۈچ ئايەت سانىسا، بەئزىلىرى بىر ئايەت قەبۇل قىلماقتا. يەنە شاڧىئىي ئالىملەرى "بسم اللە الرحمن الرحيم"نى بېشىدا زىكىر قىلىنغۇچى سۇرە بىلەن بىر پۈتۈن دەپ سانىسا، ھەنەڧى ئالىملار بىسمىللاھنى ئايرىم بىر ئايەت دەپ سانايدۇ. سۇرەلەر باشىدا كەلگەن "يسن، حم" دېگەندەك "ھۇرۇڧۇ مۇتەھھارات" ئۈچۈنمۇ ئوخشاش ئەھۋال كۈچكە ئىگە. بۇنڭغا كۆرە، قۇرئان، سۇرەلەرنىڭ باشىداكى بىسمىللاھنى ئايرىم بىر ئايەت سانىمىغاندا 6236 ئايەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. ئايەتلەرنىڭ سانىنى ئىبنى ئابباس 6616، ناڧى 6217، شەيبە 6214، مىسىر ئالىملەرى 6226 دېگەنلەر. [[زەمەخشەرى، ئىبنى ھۇزەيمە، شەيخۇلئىسلام ئىبنى كەمال ۋە بەدئۇززامان سەئىد نۇرسى قاتارلىقلار 6666 ئايەت دېگەنلەر. بۇگۈن قولىمىزدا بولغان ۋە دۇنيا يۈزىنىڭ ھەر تەرەڧىدە قوللىنىلۋاتقان مۇسھاڧلارنىڭ نىزامى، كۇڧى تەرەڧتارى ئالىملارنىڭ ھەزرەتى ئەلىدىن رىۋايەت قىلىنغان پەيغەمبەر س.ئە.ۋ گە تاقىلىدىغان بىر تىپدۇر. بۇ قۇرئاندىكى مەۋجۇد ئايەت سانى، 6236 دۇر.
مەزمۇن ۋە بەيان شەكلى
قۇرئاندا ئاساسلىق اللەقا ئىشىنىش، تەۋھىد، يارىتىلىش، دۇنيانىڭ ئاخىرى، پەيغەمبەرلىك ۋە پەيغەمبەرلەر بىلەن بىرگە دىنى ۋە ئەخلاقى قىسسەلەر سۆزلىنىدۇ. يۇسۇڧ قىسسىسى، زۇلقەرنەيىن، ئەسھابۇل كەھڧ، سۇلەيمان، نۇھ ۋە يۇنۇس قىسسىلىرىدەك قۇرئاندا ھەجىم تەرەڧتىن كەڭ ئورۇن تۇتقان.
بەيان بەئزىدە شىئېرىي، بەئزىدە تۈز بەيان شەكلى قوللىنىلغاندۇر. قۇرئاندا خەبەرلەر ئەدەبىي شەكىل ۋە ۋاستەلەر بىلەن ئىبەرىلگەن. ئەرەبچە مەتىندە، سۇرەلرە ۋە ئايەتلەر خەبەرلەرنى يادقا سېلىش ئۈچۈن ڧونېتىك ۋە تېماتىك شەكىللەر قوللىنىلىدۇ. قۇرئاننىڭ بايانى باش - ئاخىرى ۋە ئورتاسى بولغان تۈز بايان شەكلىدە ئەمەس، تېما ۋە قىسسىلەرنىڭ پارچە پارچە بۆلۈنگەن، بەئزىدە تەكرارلانغان، باشقا قايتقان ياكى ئوتتۇرىدىن ئېلىنغان تورسىمان بىر توقۇلمىغا ئىگە. مۇسۇلمانلار قۇرئاننىڭ مەزمۇن ۋە بەيانىنى تەڭداشسىز ۋە تەقلىد قىلنغۇسىز دەپ ئىشىنىدۇ. thumb|[[نيو يورك - Metropolitan Museum of Artتا كۆرگەزمە قىلىنغان كۆك قۇرئان دەپ بىلىنىدىغان قۇرئاننىڭ 30. سۇرەسى سۇرە رۇم]] thumb|باشلانغۇچ سۇرەسى بولمىش [[سۇرە ڧاتىھە]] thumb| 12. ئەسردىن قالغان بىر [[ئەندۇلۇس قۇرئانى]] thumb|Chester Beatty كۈتۈبخانەسىدە كۆرگەزمىگە سۇنۇلغان 13-14. ئەسرلەرغە ئائىت بىر [[مەغرىبى ئىسلام خەتتىدە يېزىلغان قۇرئان ئۆرنىكى، دابلىن، ئىرلاندىيە]]
قۇرئان ھەققىدە
thumb|[[كۇڧى تەرزىدە 7- ئەسرگە ئائىت بىر قۇرئان، مەدىنەدە نازىل بولغان سۇرە مائىدە]] thumb|باسما قۇرئاننىڭ تۇنجى سۇرەسى بولمىش [[سۇرە ڧاتىھە خەتتات ئەزىز ئەپەندى]] thumb| قۇرئان، [[خەت سەنئىتى، ئوسمانلى دەۋرى]] thumb|11.ئەسر قوليازما شىمالىي ئاڧرىقا قۇرئانى، [[British مۇرېيى]] thumb| [[ئەرەبچە قۇرئان ۋە ڧارسچە تەرجىمىسى، ئىلخانىيلار دەۋرى]]
ئۇ، ھىدايەت رەھبىرى، سائادەت بۇلىقى ۋە ئادالەت دەستۇرىدۇر. «ئۇ، ھەقىقەتەن غالىب، ھېچبىر تەرىپىدىن باتىل ئارىلاشمىغان ۋە ئارىلاشمايدىغان بىر كىتابتۇر. ئۇ، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلىدىغان ۋە ھەر ئىشىنى ياخشى قىلىدىغان زات تەرىپىدىن نازىل قىلىنغان» (فۇسسىلەت 41/41- ۋە 42- ئايەتلەر). «ئۇ، ناھايىتى كەسكىن بىر سۆزدۇر. ئۇ، ھەرگىزمۇ چاقچاق ئەمەستۇر» (تارىق 86/13، 14). ئۇنىڭغا ئەمەل قىلغانلار دۇنيادا بەخت ۋە ھۆرلۈككە ، ئاخىرەتتە ئىززەت ۋە جەننەتكە ئېرىشىدۇ. ئۇنىڭغا ئەمەل قىلمىغانلار بولسا، دۇنيادا بەختسىزلىك ۋە خورلۇققا، ئاخىرەتتە ئاللاھنىڭ غەزىپى ۋە ئازابىغا دۇچار بولىدۇ.
1- قۇرئان كەرىم بۇيرۇغان ئىبادەتلەر
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى بىر كېچە-كۈندۈزدە مەخسۇس شەرتلەر ئاستىدا، مۇئەييەن سۈپەتلەر بىلەن بەش ۋاقىت ناماز، ھەپتىدە بىر جۈمە نامىزى، يىلدا ئىككى ھېيت نامىزى ئوقۇشقا بۇيرۇيدۇ. شۇنىڭدەك ئۆلگەن مۇسۇلمانلار ئۈچۈنمۇ دۇئا ماھىيىتىدە بىر خىل ناماز ئوقۇشقا بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/238؛ نىسا 4/103؛ تەۋبە 9/84؛ جۇمۇئە 62/9-11؛ ئەئلا 87/14، 15؛ كەۋسەر 108/2؛).
2- زاكات
قۇرئان كەرىم مال-مۈلكى مۇئەييەن مىقدارغا يەتكەن دېھقان، چارۋىچى ۋە تىجارەتچى مۇسۇلمانلارنى مەخسۇس شەرتلەر ئاستىدا بىر يىلدا بىر قېتىم زاكات بېرىشكە (ئۆز مەھسۇلات ۋە پۇللىرىنىڭ بىر قىسمىنى ئايرىپ تېگشلىك شەخس ۋە ئورۇنلارغا بېرىشكە) بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/267؛ ئەنئام 6/141؛ تەۋبە 9/103؛ مۇززەممىل 73/20).
3- روزا
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى ھىجرىيە يىلىنىڭ 9- ئېيى بولغان رامىزان ئېي داۋامىدا ھەر كۈنى روزا تۇتۇشقا (سۈبھىدىن كۈن پاتقۇچە- پۈتۈن كۈن- يېيىشتىن، ئىچىشتىن ۋە جىنسىي مۇناسىۋەتتىن ئىبادەت نىيىتى بىلەن ئۆزىنى تۇتۇشقا) بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/183- 185، 187).
4- ھەج
قۇرئان كەرىم ھەج قىلىش شارائىتىگە ئىگە بولغان مۇسۇلمانلارنى ئۆمرى ئىچىدە بىر قېتىم ھەج قىلىشقا (بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا مەككە مۇكەررەمەگە بېرىپ ئەرەفاتتا تۇرۇش، مۇزدەلىفەدە قونۇش، كەبىنى تاۋاپ قىلىش، سافا-مەرۋە ئارىسىدا سەئيە قىلىش، شەيتانغا تاش ئېتىش قاتارلىق بىر قاتار پائالىيەتلەرنى ئورۇنداشقا) بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/158، 189، 196، 197، 198؛ ئال ئىمران 3/97؛ ھەج 22/26- 37).
2- قۇرئان كەرىم بۇيرۇغان ئەخلاقلار
1- سەۋرچان بولۇش
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى دىن يولىدا يولۇققان ئېغىرچىلىقلارغا چىداشقا، دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلارغا بەرداشلىق بېرىشكە بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/45، 155- 157؛ ئال ئىمران 3/200؛ نەھل 16/127، 97؛ سەجدە 32/24؛ لوقمان 31/17).
2- تەۋەككۇل قىلىش
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى اللەغا تەۋەككۇل قىلىشقا (بىر غايىگە يېتىش ئۈچۈن، اللە تەئالا ئورۇنلاشتۇرۇپ قويغان قانۇن-نىزاملارغا ئۇيغۇن ئىش قىلىش بىلەن بىرگە ئاقىۋەتنى اللەغا تاپشۇرۇشقا) بۇيرۇيدۇ. (ئال ئىمران 3/122؛ مائىدە 5/23؛ فۇرقان 25/58).
3- باشقىلارنىڭ مەنپەئەتىنى ئۆز مەنپەئەتىدىن ئەلا بىلىش
قۇئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى ئالدى بىلەن باشقىلارنى (مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىنى ) ئويلاشقا، ئۆز مەنپەتىنى ئۇلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن قۇربان قىلىشقا بۇيرۇيدۇ. (ھەشر 59- 9؛ مۇززەممىل /7320؛ فاتىر 35/29، 30).
4- ئادىل بولۇش
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى ئېتىقادىدا ۋە پۈتكۈل سۆز-ھەرىكەتلىرىدە ھەققانىيەتنى ئاساس قىلىشقا بۇيرۇيدۇ. (نىسا 4/58؛ ئەنئام 6/152؛ نەھل 16/90؛ ھۇجۇرات 49/9).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
(1986- يىل 4 – ئاينىڭ 12 – كۈنى 6 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 4 – يىغىنىدا ماقۇللاندى، 1986 – يىل 4 – ئاينىڭ 12 – كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ 37 – نومۇرلۇق پەرمانى بىلەن ئېلان قىلىندى)
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
5- مەرھەمەت قىلىشىش
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
1- باب ئاساسىي پرىنسىپ
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى ئۆزئارا مەرھەمەت قىلىشىشقا (بىر-بىرىگە كۆيۈنۈشكە) بۇيرۇيدۇ. (بەلەد 90/17،18).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
1-ماددا بۇ قانۇن پۇقرالار، قانۇنىي ئىگىلەرنىڭ ھەق تەلەپ قانۇنى جەھەتتىكى ھوقۇق – مەنپەئىتىنى كاپالەتلەندۈرۈش، ھەق تەلەپ مۇناسىۋەتلىرىنى توغرا تەڭشەش، سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنىڭ تەرەققىيات ئېھتىياجىغا ئۇيغۇنلىشىش مەقسىتىدە، ئاساسىي قانۇنغا ۋە دۆلىتىمىزنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا ئاساسەن، ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرىنى يەكۈنلەش ئاساسىدا تۈزۈلدى.
2-ماددا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەق تەلەپ قانۇنى باراۋەر سۇبيېكت بولغان پۇقرالار ئوتتۇرىسىدىكى، قانۇنىي ئىگىلەر ئوتتۇرىسىدىكى، پۇقرالار بىلەن قانۇنىي ئىگىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مال – مۈلۈك مۇناسىۋەتلىرىنى ۋە جىسمانىي مۇناسىۋەتلەرنى تەڭشەيدۇ.
3-ماددا دەۋالاشقۇچىلار ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىدە باراۋەر ئورۇنغا ئىگە.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
6- ئېھسان قىلىش
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
4-ماددا ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىدە ئىختىيار قىلىش، ئادىل بولۇش، تەڭ قىممەتتە ھەق تۆلەش، سەمىمىي بولۇش، لەۋزىدە تۇرۇش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىش كېرەك.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى خەيرلىك ئىشلارنى قىلىشقا، ئاتا-ئانا، ئۇرۇق-تۇغقان، يېتىم-يېسىر، پېقىر-مىسكىن، قولۇم-قوشنا ۋە غېرىب-مۇساپىرلارغا ياخشىلىق قىلىشقا ۋە ئىنسانلارغا ياخشى سۆز قىلىشقا بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/83، 195؛ نىسا 4/36؛ نەھل 16/90).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
5-ماددا پۇقرالار ۋە قانۇنىي ئىگىلەرنىڭ قانۇنىي ھەق تەلەپ ھوقۇق – مەنپەئىتى قانۇن تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ، ئۇنىڭغا ھەرقانداق تەشكىلات ۋە شەخسنىڭ دەخلى – تەرۇز قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
7- راستچىل بولۇش
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
6-ماددا ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىدە قانۇنغا رىئايە قىلىش شەرت، قانۇندا بەلگىلەنمىگەنلىرىدە دۆلەتنىڭ سىياسىتىگە رىئايە قىلىش لازىم.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى ئېتىقاددا سەمىمىي، گەپ-سۆزدە راستچىل، تائەت-ئىبادەتتە ئەستايىدىل، مۇئامىلىدە دۇرۇس بولۇشقا بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/177؛ تەۋبە 9/119؛ ئەھزاب 33/23، 35؛ زۇمەر 39/33).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
7-ماددا ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىدە ئىجتىمائىي ئەخلاققا ھۆرمەت قىلىش لازىم، جامائەت مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزۈشكە، دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي پىلانىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىشقا، جەمئىيەتنىڭ ئىقتىسادىي تەرتىپىنى قالايمىقانلاشتۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ.
8-ماددا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدىكى ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىدە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قانۇنى تەتبىقلىنىدۇ، قانۇندا ئايرىم بەلگىلەنگەنلىرى بۇنىڭ سىرتىدا.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
8- سېخىي بولۇش
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
بۇ قانۇننىڭ پۇقرالار توغرىسىدىكى بەلگىلىمىلىرى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدىكى چەت ئەللىكلەرگىمۇ، دۆلەت تەۋەلىكى يوق كىشىلەرگىمۇ تەتبىقلىنىدۇ، قانۇندا ئايرىم بەلگىلەنگەنلىرى بۇنىڭ سىرتىدا.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى سېخيلىققا يەنى ياخشى يوللاردىن ھېچ نەرسىسىنى ئايىماسلىققا بۇيرۇيدۇ. (بەقەرە 2/272؛ ھەدىد 57/10؛ ھەشر 59/9؛ مۇنافىقۇن 63/10؛ مەئارىج 70/19- 25؛ لەيل 92/5- 11).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
2-باب پۇقرا (تەبىئىي شەخس)
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
9- كەمتەر بولۇش
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى بىر-بىرىگە كەمتەر بولۇشقا بۇيرۇيدۇ. (مائىدە 5/54؛ ئىسرا 17/37؛ شۇئەرا 26/215؛ قەسەس 28/83).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
9-ماددا پۇقرالار تۇغۇلغان ۋاقىتتىن تارتىپ ۋاپات بولغانغا قەدەر ھەق تەلەپ ھوقۇق ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ، قانۇن بويىچە ھەق تەلەپ ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولىدۇ، ھەق تەلەپ مەجبۇرىيىتىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
10-ماددا پۇقرالارنىڭ ھەق تەلەپ ھوقۇق ئىقتىدارى بابباراۋەر بولىدۇ.
11-ماددا ياشتىن ئاشقان پۇقرالار قۇرامىغا يەتكەنلەردۇر، ئۇلار تولۇق ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇپ، ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىنى مۇستەقىل ئېلىپ بارالايدىغان، تولۇق ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارىغا ئىگە كىشىلەردۇر.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
1- زۇلۇم
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
12-ماددا ئون ياشنىڭ ئۈستىدىكى قۇرامىغا يەتمىگەنلەر ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى چەكلەنگەنلەردۇر، ئۇلار يېشىغا ۋە ئەقلىگە ماس كېلىدىغان ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارسا بولىدۇ؛ ئۇلارنىڭ باشقا ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرى قانۇنىي ۋاكالەتچىسىنىڭ ۋاكالەتچىلىكى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ ياكى قانۇنىي ۋاكالەتچىسىنىڭ ماقۇللۇقى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ.
ئون ياشنىڭ ئاستىدىكى قۇرامىغا يەتمىگەنلەر ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى يوقلاردۇر. ئۇلارنىڭ ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىنى قانۇنىي ۋاكالەتچىسى ۋاكالىتەن ئېلىپ بارىدۇ.
13-ماددا ئۆز ھەرىكىتىنى ئاڭقىرالمايدىغان روھىي كېسەللەر ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى يوقلاردۇر، ئۇلارنىڭ ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىنى قانۇنىي ۋاكالەتچىسى ۋاكالىتەن ئېلىپ بارىدۇ.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
2- ھەسەت
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
ئۆز ھەرىكىتىنى تولۇق ئاڭقىرالمايدىغان روھىي كېسەللەر ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى چەكلەنگەنلەردۇر، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ روھىي ساغلاملىقىغا ماس كېلىدىغان ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارسا بولىدۇ؛ ئۇلارنىڭ باشقا ھەق تەلەپ پائالىيەتلىرى قانۇنىي ۋاكالەتچىسىنىڭ ۋاكالەتچىلىكى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ ياكى قانۇنىي ۋاكالەتچىسىنىڭ ماقۇللۇقى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ.
14-ماددا ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى يوقلارنىڭ ۋە ھەرىكەت ئىقتىدارى چەكلەنگەنلەرنىڭ ۋەسىيلىرى ئۇلارنىڭ قانۇنىي ۋاكالەتچىلىرىدۇر.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى ھەسەتخورلۇقتىن يەنى باشقىلارنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى نېمەتلىرىنىڭ يوقىلىشىنى ئويلاشتىن چەكلەيدۇ. (نىسا 4/54؛ زۇخرۇف 43/32؛ فەلەق 113/5).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
15-ماددا پۇقرالارنىڭ نوپۇسى ئېلىنغان ئورۇندىكى تۇرۇشلۇق جايى ئولتۇرۇشلۇق جايى بولىدۇ، دائىم تۇرۇشلۇق جايى بىلەن ئولتۇرۇشلۇق جايى بىر جاي بولمىسا، دائىم تۇرۇشلۇق جايى ئولتۇرۇشلۇق جايى دەپ قارىلىدۇ.
2-پاراگراف ۋەسىيلىك
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
3- سۇخەنچىلىك
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
16-ماددا قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ ئاتا – ئانىسى ئۇلارنىڭ ۋەسىيىسى بولىدۇ.
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى سۇخەنچىلىك قىلىشتىن يەنى بىراۋنىڭ گېپىنى باشقىلارغا يامان غەرەزدە يەتكۈزۈشتىن چەكلەيدۇ. (ھۇمەزە 104/1).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ ئاتا – ئانىسى ئۆلۈپ كەتكەن بولسا ياكى ۋەسىيلىك ئىقتىدارىدىن قالغان بولسا، ۋەسىيلىكنى ۋەسىيلىك ئىقتىدارىغا ئىگە تۆۋەندىكى كىشىلەر ئۈستىگە ئالىدۇ:
(1) بوۋىلىرى، مومىلىرى؛
(2) ئاكىلىرى، ئاچىلىرى؛
قۇرئان كەرىم
قۇرئان ھەققىدە
قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى اللەنىڭ مەغپىرىتى ۋە جەننىتىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن مۇسابىقىلىشىشكە بۇيرۇيدۇ. (ھەدىد 57/21؛ مۇتەففىفىين 83/26). بۇ، قۇرئان كەرىمنىڭ مۇسۇلمانلارنى بوشاڭلىق، ئىرادىسىزلىك ۋە ھۇرۇنلۇق قاتارلىق يامان ئەخلاقلاردىن چەكلىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. قۇرئان كەرىم مۇسۇلمانلارنى بۇلاردىن باشقا بىر-بىرىنى مەسخىرە قىلىش، بىر-بىرىنى ئەيىبلەش، بىر-بىرىنى يامان لەقەم بىلەن چاقىرىش، گۇمانخورلۇق قىلىش، بىر-بىرىنىڭ ئەيىبىنى ئىزدەش، بىر-بىرىنىڭ غەيۋىتىنى قىلىش قاتارلىق ئىشلاردىن چەكلەيدۇ. (ھۇجۇرات 49/11، 12). قۇرئان كەرىم يەنە بېخىللىق قىلىش، ئىسراپ قىلىش، زىناغا يېقىنلىشىش، ناھەق ئادەم ئۆلتۈرۈش، يېتىمنىڭ مېلىنى يەۋېلىش، ۋەدىگە خىلاپلىق قىلىش، ئۆلچەمنى كەم تۇتۇش، بىلمىگەننى بىلىمەن دېيىش، گىدىيىپ مېڭىش، ئاتا-ئانىنى قاقشىتىش، ئەۋلاتقا كۆڭۈل بۆلمەسلىك قاتارلىق قەبىھ ئىشلاردىن توسىدۇ. (ئىسرا 17/29-38). شۇنىڭدەك، ئوغرىلىق قىلىش، جازانىخورلۇق قىلىش، مەست قىلغۇچى نەرسىلەرنى ئىستېمال قىلىش، مال-دۇنيانى بۇزۇپ چېچىش قاتارلىق ئىشلاردىن مەنئى قىلىدۇ. (مائىدە 5/38، 90 ۋە 91؛ بەقەرە 2/275- 278؛ ئال ئىمران 3/130؛ نىسا 4/161؛ رۇم 30/39؛ ئىسرا 17/26 ۋە 27).
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
ۋەسىيلىك قىلىدىغانلار ئۈستىدە تالاش – تارتىش تۇغۇلسا، قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ ئاتا – ئانىسى ئىشلەيدىغان ئورۇن ياكى قۇرامىغا يەتمىگەنلەر ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى شەھەر ئاھالە كومىتېتى، كەنت ئاھالە كومىتېتى قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ يېقىن تۇغقانلىرى ئىچىدىن ۋەسىي بەلگىلەپ بېرىدۇ. بەلگىلەپ بېرىلگەن ۋەسىيگە قايىل بولماي دەۋا قىلغۇچىلار بولسا، خەلق سوت مەھكىمىسى كېسىم قىلىدۇ.
1-ۋە 2 – تارماقتىكى بەلگىلىمىگە چۈشىدىغان ۋەسىيلىرى يوقلارغا قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ ئاتا – ئانىسى ئىشلەيدىغان ئورۇن، قۇرامىغا يەتمىگەنلەر ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى شەھەر ئاھالە كومىتېتى، كەنت ئاھالە كومىتېتى ياكى خەلق ئىشلىرى تارمىقى ۋەسىيلىك قىلىدۇ.
17-ماددا ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى يوقلار ياكى ھەرىكەت ئىقتىدارى چەكلەنگەن روھىي كېسەللەرگە تۆۋەندىكى كىشىلەر ۋەسىيلىك قىلىدۇ:
قۇرئان كەرىم
مەنبئەلەر
<references group=" Nasr, Seyyed Hossein (2007). "Qurʼān"" />
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى
(1) جورىسى؛
(2) ئاتا – ئانىسى؛
(3) قۇرامىغا يەتكەن پەرزەنتلىرى؛
(4) باشقا يېقىن تۇغقانلىرى؛
(5) ۋەسىيلىك مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىشنى خالايدىغان مۇناسىۋىتى يېقىن باشقا تۇغقانلىرى ۋە دوستلىرىدىن روھىي كېسەللەر ئىشلەيدىغان ئورۇن ياكى روھىي كېسەللەر ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى شەھەر ئاھالە كومىتېتى ۋە كەنت ئاھالە كومىتېتى ماقۇل كۆرگەنلەر.
ۋەسىيلىك قىلىدىغانلار ئۈستىدە تالاش – تارتىش تۇغۇلسا، روھىي كېسەللەر ئىشلەيدىغان ئورۇن ياكى ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى شەھەر ئاھالە كومىتېتى، كەنت ئاھالە كومىتېتى ئۇنىڭ يېقىن تۇغقانلىرى ئىچىدىن ۋەسىي بەلگىلەپ بېرىدۇ. بەلگىلەپ بېرىلگەن ۋەسىيگە قايىل بولماي دەۋا قىلغۇچىلار بولسا، خەلق سوت مەھكىمىسى كېسىم قىلىدۇ.
1-تارماقتىكى بەلگىلىمىگە چۈشىدىغان ۋەسىيلىرى يوقلارغا روھىي كېسەللەر ئىشلەيدىغان ئورۇن ياكى روھىي كېسەللەر ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى شەھەر ئاھالە كومىتېتى، كەنت ئاھالە كومىتېتى ياكى خەلق ئىشلىرى تارمىقى ۋەسىيلىك قىلىدۇ.
18-ماددا ۋەسىي ۋەسىيلىك مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشى، ۋەسىيلىك قىلىنغۇچىنىڭ ئۆزىنى، مال – مۈلكىنى ۋە باشقا قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتىنى قوغدىشى كېرەك، ۋەسىيلىك قىلىنغۇچىنىڭ مەنپەئىتىنى كۆزلىمەي تۇرۇپ، ئۇنىڭ مال – مۈلكىنى نېرى – بېرى قىلىشقا بولمايدۇ.
ۋەسىيلەرنىڭ قانۇن بويىچە يۈرگۈزگەن ۋەسىيلىك ھوقۇقى قانۇن تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ.
ۋەسىيلەردىن ۋەسىيلىك مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلمىغان ياكى ۋەسىيلىك قىلىنغۇچىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتىگە دەخلى – تەرۇز قىلغانلار جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك؛ ۋەسىيلىك قىلىنغۇچىنىڭ مال – مۈلكىنى زىيانغا ئۇچراتقانلار زىياننى تۆلەپ بېرىشى كېرەك. خەلق سوت مەھكىمىسى ئالاقىدار كىشىلەرنىڭ ياكى ئالاقىدار ئورۇنلارنىڭ ئىلتىماسىغا ئاساسەن ۋەسىينىڭ ۋەسىيلىك سالاھىيىتىنى ئېلىپ تاشلىسا بولىدۇ.
19-ماددا روھىي كېسەل بىلەن مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بار كىشىلەر خەلق سوت مەھكىمىسىگە روھىي كېسەلنى ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى يوق ياكى ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى چەكلەنگەن دەپ، جاكارلاشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ.
خەلق سوت مەھكىمىسى تەرىپىدىن ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى يوق ياكى ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى چەكلەنگەن، دەپ جاكارلانغۇچىنى خەلق سوت مەھكىمىسى ئۇنىڭ سالامەتلىكىنىڭ ئەسلىگە كېلىش ئەھۋالىغا قاراپ، ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ ياكى ئۇنىڭ بىلەن مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بار كىشىلەرنىڭ ئىلتىماسى بويىچە، ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى چەكلەنگەن دەپ ياكى ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى تولۇق دەپ جاكارلىسا بولىدۇ.
3-پاراگراف يوقاپ كەتكەنلىكنى ۋە ئۆلگەنلىكنى جاكارلاش
20-ماددا ئىز – دېرىكى ئىككى يىلغىچە مەلۇم بولمىغان پۇقرانى يوقاپ كەتكەن كىشى دەپ جاكارلاش توغرىسىدا، ئۇنىڭ بىلەن مەنپەئەتدار كىشى خەلق سوت مەھكىمىسىگە ئىلتىماس سۇنسا بولىدۇ.
ئۇرۇش مەزگىلىدە ئىز – دېرەكسىز يوقاپ كەتكەنلەرنىڭ يوقاپ كەتكەن ۋاقتى ئۇرۇش ئاياغلاشقان كۈندىن باشلاپ ھېسابلىنىدۇ.
21-ماددا يوقاپ كەتكەن كىشىلەرنىڭ مال – مۈلكىنى ئۇنىڭ جورىسى، ئاتا – ئانىسى، قۇرامىغا يەتكەن پەرزەنتلىرى ياكى مۇناسىۋىتى يېقىن باشقا تۇغقانلىرى، دوستلىرى ۋاكالىتەن باشقۇرىدۇ. ۋاكالىتەن باشقۇرۇش ئۈستىدە تالاش – تارتىش تۇغۇلغاندا، يۇقىرىقى بەلگىلىمىگە چۈشىدىغان ئادىمى بولمىسا ياكى يۇقىرىقى بەلگىلىمىگە چۈشىدىغان ئادىمىنىڭ ۋاكالىتەن باشقۇرۇشقا قۇربى يەتمىسە، خەلق سوت مەھكىمىسى بەلگىلىگەن كىشى ۋاكالىتەن باشقۇرىدۇ.
يوقاپ كەتكەن كىشىنىڭ قەرز قالغان باج پۇلىنى، قەرزىنى ۋە تۆلەشكە تېگىشلىك باشقا چىقىملىرىنى ۋاكالىتەن باشقۇرغۇچى ئۇنىڭ مال – مۈلكىدىن تۆلەيدۇ.
22-ماددا يوقاپ كەتتى، دەپ جاكارلانغان كىشى پەيدا بولۇپ قالسا ياكى ئۇنىڭ ئىز – دېرىكى ئېنىق مەلۇم بولسا، خەلق سوت مەھكىمىسى ئۇنى يوقاپ كەتتى دەپ چىقارغان ئېلاننى شۇ كىشىنىڭ ياكى شۇ كىشى بىلەن مەنپەئەتدار كىشىنىڭ ئىلتىماسى بويىچە بىكار قىلىشى كېرەك.
23-ماددا تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلگەن پۇقرانى ئۆلگەن، دەپ جاكارلاش توغرىسىدا ئۇنىڭ بىلەن مەنپەئەتدار كىشى خەلق سوت مەھكىمىسىگە ئىلتىماس سۇنسا بولىدۇ:
(1) ئىز – دېرىكى تۆت يىلغىچە مەلۇم بولمىغان؛
(2) كۈتۈلمىگەن ۋەقە يۈز بېرىپ ئىز – دېرەكسىز يوقاپ كەتكىنىگە شۇ ۋەقە يۈز بەرگەندىن باشلاپ ئىككى يىل توشقان.
24-ماددا ئۆلدى دەپ جاكارلانغان كىشى پەيدا بولۇپ قالسا ياكى ئۇنىڭ ئۆلمىگەنلىكى ئېنىق مەلۇم بولسا، خەلق سوت مەھكىمىسى ئۇنى ئۆلدى، دەپ چىقارغان ئېلاننى شۇ كىشىنىڭ ياكى شۇ كىشى بىلەن مەنپەئەتدار كىشىنىڭ ئىلتىماسى بويىچە بىكار قىلىشى كېرەك.
ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارى بار كىشىنىڭ ئۆلدى، دەپ جاكارلانغان مەزگىلىدە ئېلىپ بارغان ھەق تەلەپ قانۇن ھەرىكىتى كۈچكە ئىگە بولىدۇ.
25-ماددا ئۆزى ئۈستىدە ئۆلدى دەپ چىقىرىلغان ئېلان بىكار قىلىنغان كىشى مال – مۈلكىنى قايتۇرۇۋېلىشنى تەلەپ قىلىشقا ھوقۇقلۇق. مىراس قانۇنى بويىچە ئۇنىڭ مال – مۈلكىگە ئىگە بولغان پۇقرا ياكى تەشكىلات شۇ مال – مۈلۈكنىڭ ئۆزىنى قايتۇرۇپ بېرىشى، مال – مۈلۈكنىڭ ئۆزى بولمىسا، ئۇنى مۇۋاپىق يول بىلەن تۆلەپ بېرىشى كېرەك.
4-پاراگراف يەككە سودا – سانائەتچىلەر، يېزىلاردىكى ھۆددىگەر تىجارەتچىلەر
26-ماددا پۇقرالاردىن قانۇن يول قويغان دائىرە ئىچىدە قانۇن بويىچە تەستىقلىتىپ تىزىمغا ئالدۇرغاندىن كېيىن، سودا – سانائەت تىجارىتى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلار يەككە سودا – سانائەتچى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يەككە سودا – سانائەتچىلەر ئۆز دۇكىنىغا ئىسىم قويسا بولىدۇ.
27-ماددا يېزىلاردىكى كوللېكتىپ ئىگىلىك تەشكىلاتلىرىنىڭ ئەزالىرىدىن قانۇن يول قويغان دائىرە ئىچىدە، ھۆددىگەرلىك توختامىدىكى بەلگىلىمە بويىچە تاۋار تىجارىتى بىلەن شۇغۇللانغانلار يېزىلاردىكى ھۆددىگەر تىجارەتچىلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
28-ماددا يەككە سودا – سانائەتچىلەرنىڭ، يېزىلاردىكى ھۆددىگەر تىجارەتچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتى قانۇن تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ.
29-ماددا يەككە سودا – سانائەتچىلەرنىڭ، يېزىلاردىكى ھۆددىگەر تىجارەتچىلەرنىڭ قەرزى شەخسىي تىجارەت قىلغانلارغا تەئەللۇق بولسا، شەخسنىڭ مال – مۈلكىگە يۈكلىنىدۇ، ئائىلە بويىچە تىجارەت قىلغانلارغا تەئەللۇق بولسا، ئائىلىنىڭ مال – مۈلكىگە يۈكلىنىدۇ.
5-پاراگراف شەخسلەر شېرىكچىلىكى
30-ماددا شەخسلەر شېرىكچىلىكى ئىككىدىن ئارتۇق پۇقرانىڭ كېلىشىم بويىچە مەبلەغ، ماددىي نەرسە، تېخنىكا ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارنى چىقىرىپ شېرىكلىشىپ تىجارەت قىلىشىنى، بىللە ئەمگەك قىلىشىنى بىلدۈرىدۇ.
31-ماددا شېرىكلەشكۈچىلەر قانچىلىك مەبلەغ قوشۇش، ئاشقان پايدىنى تەقسىم قىلىش، قەرزنى ئۈستىگە ئېلىش، شېرىكچىلىككە قاتنىشىش، شېرىكچىلىكتىن چىقىپ كېتىش، شېرىكچىلىكنى توختىتىش قاتارلىق ئىشلار بويىچە يازما كېلىشىم تۈزۈشى كېرەك.
32-ماددا شېرىكلەشكۈچىلەر قوشقان مال – مۈلۈكنى شېرىكلەر بىر تۇتاش باشقۇرىدۇ ۋە ئىشلىتىلىدۇ.
شېرىكچىلىك تىجارىتىدىن يىغىلغان مال – مۈلۈككە شېرىكلەشكۈچىلەر تەڭ ئىگە بولىدۇ.
33-ماددا شەخسلەر شېرىكچىلىكى ئۆزىگە ئىسىم قويۇپ، قانۇن بويىچە تەستىقلىتىپ تىزىمغا ئالدۇرغاندىن كېيىن، تەستىقلىتىپ تىزىمغا ئالدۇرغان تىجارەت دائىرىسى ئىچىدە تىجارەت قىلسا بولىدۇ.
34-ماددا شەخسلەر شېرىكلىشىپ ئېلىپ بارىدىغان تىجارەت پائالىيەتلىرىنى شېرىكلەشكۈچىلەر بىرلىكتە قارار قىلىدۇ، شېرىكلەشكۈچىلەر ئۇنى ئىجرا قىلىش ۋە نازارەت قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە.
شېرىكلەشكۈچىلەر مەسئۇل كىشى قويسا بولىدۇ. شېرىكچىلىككە مەسئۇل كىشىنىڭ ۋە باشقا خادىملارنىڭ تىجارەت پائالىيىتى ئۈچۈن شېرىكلەشكۈچىلەرنىڭ ھەممىسى ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
35-ماددا شېرىكلەشكۈچىلەرنىڭ قەرزىنى قايتۇرۇش جاۋابكارلىقىنى شېرىكلەر ئۆزلىرى قوشقان مەبلەغنىڭ نىسبىتىگە قاراپ ياكى كېلىشىمگە ئاساسلىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ مال – مۈلكى بىلەن ئۈستىگە ئالىدۇ.
شېرىكلەشكۈچىلەر شېرىكچىلىكتىكى قەرزى ئۈچۈن چاتما جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئالىدۇ، قانۇندا ئايرىم بەلگىلەنگەنلىرى بۇنىڭ سىرتىدا. شېرىكلەشكۈچىلەرنىڭ قەرزىنى ئۆزىگە تېگىشلىكىدىن ئارتۇق تۆلىگەن شېرىك ئۇنى باشقا شېرىكلەردىن ئۈندۈرۈۋېلىشقا ھوقۇقلۇق.
3-باب قانۇنىي ئىگە
1-پاراگراف ئومۇمىي بەلگىلىمە
36-ماددا قانۇنىي ئىگە ھەق تەلەپ ئىشلىرىدا ھوقۇق ئىقتىدارىغا ۋە ھەرىكەت ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان، قانۇن بويىچە ھەق تەلەپ ھوقۇقىدىن مۇستەقىل بەھرىمەن بولىدىغان ۋە ھەق تەلەپ مەجبۇرىيىتىنى مۇستەقىل ئۈستىگە ئالىدىغان تەشكىلاتتۇر.
قانۇنىي ئىگىنىڭ ھەق تەلەپ ھوقۇق ئىقتىدارى ۋە ھەرىكەت ئىقتىدارى قانۇنىي ئىگە ۋۇجۇدقا كەلگەندە بارلىققا كېلىدۇ، قانۇنىي ئىگە ئىشتىن توختىغاندا يوقىلىدۇ.
37-ماددا قانۇنىي ئىگىدە تۆۋەندىكى شەرتلەر ھازىرلانغان بولۇشى كېرەك:
(1) قانۇن بويىچە ۋۇجۇدقا كەلگەن بولۇشى؛
(2) زۆرۈر مال – مۈلكى ياكى خىراجىتى بولۇشى؛
(3) نامى، تەشكىلىي ئاپپاراتى ۋە ئورنى بولۇشى؛
38-ماددا قانۇن بويىچە ياكى قانۇنىي ئىگىنىڭ تەشكىلىي نىزامنامىسىدىكى بەلگىلىمە بويىچە، قانۇنىي ئىگىگە ۋاكالىتەن خىزمەت ھوقۇقىنى يۈرگۈزىدىغان مەسئۇل كىشى قانۇنىي ئىگىنىڭ قانۇنىي ۋەكىلى بولىدۇ.
39-ماددا قانۇنىي ئىگە ئۆزىنىڭ ئاساسلىق ئىش بېجىرىش ئورگىنى تۇرۇشلۇق جاينى ئۆزىنىڭ تۇرۇشلۇق ماكانى قىلىدۇ.
40-ماددا قانۇنىي ئىگە ئىشتىن توختىغاندا، قانۇن بويىچە ھېساب – كىتاب قىلىشى، ھېساب – كىتاب دائىرىسىگە كىرمەيدىغان پائالىيەتلىرىنى توختىتىشى كېرەك.
2-پاراگراف كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە
41-ماددا مەبلەغ مىقدارى دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان، تەشكىلىي نىزامنامىسى، تەشكىلىي ئاپپاراتى ۋە ئورنى بولغان، ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى مۇستەقىل ئۈستىگە ئالالايدىغان ئومۇمىي خەلق مۈلۈكچىلىكىدىكى كارخانا ۋە كوللېكتىپ مۈلۈكچىلىكتىكى كارخانا مەسئۇل ئورگانغا تەستىقلىتىپ تىزىمغا ئالدۇرغاندىن كېيىن، قانۇنىي ئىگىلىك سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تەۋەسىدە قۇرۇلغان جۇڭگو – چەت ئەل شېرىكچىلىكىدىكى كارخانىلار، جۇڭگو – چەت ئەل ھەمكارلىقىدىكى كارخانىدىن ۋە چەت ئەل مەبلىغى بىلەن قۇرۇلغان كارخانىلاردىن قانۇنىي ئىگە بولۇش شەرتىنى ھازىرلىغانلىرى قانۇن بويىچە سودا – سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش ئورگىنىغا تەستىقلىتىپ تىزىمغا ئالدۇرغاندىن كېيىن، جۇڭگودىكى قانۇنىي ئىگىلىك سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ.
42-ماددا كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە تەستىقلىتىپ تىزىمغا ئالدۇرغان تىجارەت دائىرىسىدە تىجارەت ئېلىپ بېرىشى لازىم.
43-ماددا كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە ئۆزىنىڭ قانۇنىي ۋەكىلى ۋە باشقا خادىملىرىنىڭ تىجارەت پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
44-ماددا كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە بۆلۈنسە، بىرلەشسە ياكى ئۆزىدە باشقا مۇھىم ئۆزگىرىشلەر بولسا، تىزىملاش ئورگىنىغا تىزىمغا ئالدۇرۇشى ھەمدە ئېلان چىقىرىشى لازىم.
كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە بۆلۈنسە، بىرلەشسە، ئۆزگىرىش بولغاندىن كېيىنكى قانۇنىي ئىگە ئۇنىڭ ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولىدۇ ۋە ئۇنىڭ مەجبۇرىيىتىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
45-ماددا كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە تۆۋەندىكى سەۋەبلەرنىڭ بىرى كۆرۈلسە، ئىشتىن توختايدۇ:
(1) قانۇن بويىچە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان بولسا؛
(2) تارقىلىپ كەتكەن بولسا؛
(3) قانۇن بويىچە ۋەيران بولغان كارخانا دەپ جاكارلانغان بولسا؛
46- ماددا كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە ئىشتىن توختىغاندا تىزىملاش ئورگىنىغا بېرىپ تىزىمدىن ئۆچۈرگۈزۈۋېتىشى ھەمدە ئېلان چىقىرىشى لازىم.
47-ماددا كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە تارقىتىلغاندا، ھېسابات ئېنىقلاش تەشكىلاتى قۇرۇپ، ھېساب – كىتاب قىلىشى لازىم. كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغاندا ۋە ۋەيران بولغانلىقى جاكارلانغاندا، مەسئۇل ئورگان ياكى خەلق سوت مەھكىمىسى ئالاقىدار ئورگانلار ۋە ئالاقىدار خادىملاردىن ھېسابات ئېنىقلاش تەشكىلاتى قۇرۇپ، ھېساب – كىتاب قىلىشى لازىم.
48-ماددا ئومۇمىي خەلق مۈلۈكچىلىكىدىكى كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى دۆلەت تەرىپىدىن ئۆزىنىڭ باشقۇرۇشىغا بېرىلگەن مال – مۈلۈك بىلەن ئۈستىگە ئالىدۇ، كوللېكتىپ مۈلۈكچىلىكتىكى كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۆز ئىلكىدىكى مال – مۈلۈك بىلەن ئۈستىگە ئالىدۇ، جۇڭگو – چەت ئەل شېرىكچىلىك كارخانىسى تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە، جۇڭگو – چەت ئەل ھەمكارلىق كارخانىسى تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە، چەت ئەل مەبلىغى بىلەن قۇرۇلغان كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگە ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۆز ئىلكىدىكى مال – مۈلۈك بىلەن ئۈستىگە ئالىدۇ. قانۇندا ئايرىم بەلگىلەنگەنلىرى بۇنىڭ سىرتىدا.
49-ماددا كارخانا تىپىدىكى قانۇنىي ئىگىدە تۆۋەندىكىدەك ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلسە، قانۇنىي ئىگە جاۋابكارلىققا تارتىلغاندىن تاشقىرى، ئۇنىڭ قانۇنىي ۋەكىلىگە مەمۇرىي جازا بېرىلسە، مەمۇرىي جەرىمانە قويۇلسا بولىدۇ، جىنايەت شەكىللەندۈرگەن بولسا، قانۇن بويىچە جىنايى جاۋابكارلىققا تارتىلىدۇ:
(1) تىزىملاش ئورگىنى تىزىمغا ئېلىپ بېكىتىپ بەرگەن تىجارەت دائىرىسىدىن ھالقىپ، قانۇنسىز تىجارەت بىلەن شۇغۇللانغان بولسا؛