cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئوقيا ئېتىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئوقيا ئېتىش ئويۇنى ئۇزاق تارىخقا ئىگە، قەدىمىي ئوۋچىلىق قورالى بولۇپ، ئۇ ئىپتىدائىي جەمئىيەت باسقۇچىدىلا ئىنسانلارنىڭ ئۆز تۇرمۇشىنى قامداش ئۈچۈن ئوۋچىلىق قىلىش، يىرتقۇچ ھايۋانلاردىن مۇداپىئەلىنىش ۋە باشقا پائالىيەتلەردە ئىشلىتىلگەن. ئىنسانلار ئەڭ دەسلەپتە ئىشلەتكەن دۈگىلەڭ، ئۇچلۇق، قىرلىق تاش قوراللارنى قول بىلەن ئېتىپ ھايۋانلارنى ئوۋلىغان ۋە يىرتقۇچىلاردىن مۇداپىئەلەنگەن. ئۇلار تۇرمۇش ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن يەنىمۇ ئىزدىنىپ، كونا تاش قوراللاردىن ئىلغارراق قوراللارنى ياسىغان. مەسىلەن، تاشتىن، سۆڭەكتىن ئوق ئۇچى ياساپ، قاتتىق ياغاچقا ئوق ئۇچىنى بېكىتىپ، ئوقىنى ئۇچۇرتىش ئۈچۈن يانى ئىجاد قىلغان. دېمەك، ئۇيغۇر خەلقى خېلى بۇرۇنلا ئوقيا ياساپ ئىشلىتىش بىلەن شۇغۇللانغان. ئوقيا ياساش ئومۇملاشقاندىن كېيىن ئوۋ قىلىش كۆپ ئاسانلاشقان ۋە يىراقتىكى ھايۋانلار، ھاۋادىكى قۇشلارمۇ ئاسان ئوۋ قىلىنىدىغان بولغان. ئوقيا كۆپ ئەۋزەللىككە ئىگە قورال بولغاچقا ئوۋ قىلىش ۋە يىرتقۇچلاردىن مۇداپىئە كۆرۈشتە ئاساسىي قورال قىلىنغان. ئوقيا ياساش ئۇسۇلى: ئوقيا ئوق ۋە يادىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تەركىب تاپىدۇ. ئوقيانىڭ شەكلى بەكمۇ ئاددىي بولۇپ، قاتتىق ياغاچ شېخىدىن ئوق ياسىلىپ، ئۇنىڭ ئۇچىغا سۆڭەك ياكى تاشنى ئۇچلاپ ئوق ئۇچى قىلىپ بېكىتىلىدۇ، بۇئوق دەپ ئاتىلىدۇ. يا بولسا قاتتىق ياغاچ شېخىنى يېرىم ياي شەكلىدە ئېگىپ، ئۇنىڭغا ھايۋان تېرىسىدىن تىلىپ ئىشلەنگەن كىرىچ تارتىلىدۇ. بۇ <يا> دەپ ئاتىلىدۇ. ئوقنى يانىڭ ئوتتۇرىسىغا چېگىلگەن كىرىچقا بېسىپ تارتىپ قويۇپ بەرسە نىشانغا تېگىدۇ. ئۇيغۇر ئويۇنلىرىنىڭ بىر تۈرى بولغان ئوقيا مەلۇم بىر نىشانغا تەگكۈزۈش ئۈچۈن تەكرار مەشىقنى تەلەپ قىلىدۇ. تەكرار مەشىقنىڭ ئۆزى چېنىقىش ۋە بىر خىل پائالىيەتتۇر. ئوقيا ئويۇنى كەڭ يېزا - قىشلاقلاردا كۈز ۋە قىش پەسىللىرىدە ئوۋ ئوۋلاش ئۈچۈن كەڭ دالىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان پائالىيەت، بۇ ئويۇن مەرگەنلىكتە ۋايىغا يېتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئوقيا ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت تۈرلىرىگە كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئوقيا كوماندىسى مەملىكىتىمىز سەھنىلىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئوقيا مۇسابىقىلىرىدە ئاپتونوم رايونىمىزغا شان - شەرەپلەرنى كەلتۈردى."
Yukon Rayoni
right|thumb|250px|Yukon Rayoni right|thumb|250px Yukon Rayoni bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Yukonning 31,530 nopusibar, 482,443 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 135.46°, xariki uzunluk 63°38, poqtamuri YT rayunnomuri Y.
لېسوتو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|لېسوتو پادىشاھلىقى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
لېسوتو پادىشاھلىقى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ماسېرۇ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ماسېرۇ. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ئازىركى باش ۋەزىر پاكالىتھا موسىسىلى. بۇ دۇلات 1966 يىلى 10 ئاينىڭ 4 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 30 مىڭ 355 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 795 مىڭ.
قۇرداش ئۇنىۋىرىسال تور بېېتى
قۇرداش تور بىتى بولسا مەخسۇس ناخشا، كىنو، خەۋەر، ئويۇن، فىلىم بىلەن تەمىن ئىتىش تور بېىتى.
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
نامى: قۇرداش ئۇنىۋېرسال تور بېتى
ئورگان تور مەنزىلى: https://web.archive.org/web/20190228210710/http://kurdax.site/
لەقەملىك ئويۇنلار
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> لەقەملىك ئويۇن دېگىنىمىز، سۆز تالىشىش ئويۇنى بولۇپ، بۇ ئويۇن ئاساسەن يېزا مەشرەپلىرىدە بىر قەدەر ئومۇملاشقان كۈلكىلىك ئويۇنلارنىڭ بىر تۈرى. يېزا مەشرىپى يېزا ياشلىرىنڭ بىر - بىرى بىلەن دوستلىشىش، سىردىشىش، ئۆز ئارا چۈشىنىش، دوستلۇقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ۋە كۆڭۈل ئېچىش قاتارلىق پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىشتىكى ئىنتايىن ياخشى سورۇنى بولۇپ، ھەر خىل ئىجتىمائىي مەزمۇنلار، لىرىكىلىق ھېسسىياتقا باي نەپس ھەرىكەت شەكىللىرى مەركەزلەشكەن بولىدۇ. ناخشا ئېيتىش، ئۇسسۇل ئويناش، قىزىقچىلىق قىلىشتەك ئويۇنلار ئۆز نۆۋىتىدە ئورۇندىلىدۇ. سازەندىلەرمۇ غىجەك، نەي، ناغرا - سۇناي، دۇتار، تەمبۈرلەرنى چېلىپ نەغمە - ناۋا قىلىشىدۇ. مەشرەپ داۋاملىشىپ مەلۇم باسقۇچقا كەلگەندە مەشرەپ ئۇيۇشتۇرغۇچى سورۇننىڭ كەيپىياتىنى كۆتۈرۈش ۋە ئويۇن - كۈلكە خىللىرىنى كۆپەيتىش مەقسىتىدە بىرەر كىشىگە چاقچاق قىلىپ ئويۇننى شۇ كىشىگە مەركەزلەشتۈرىدۇ. بۇنىڭدىن چەتنەپ كەتسە، ئويۇننىڭ كۈچى بولمايدۇ ھەمدە كۈلكە پەيدا قىلالمايدۇ. لەقەملىك چاقچاق ئويۇنىدا بىرەر كىشىنىڭ لەقىمىنى توغرىدىن - توغرا تىلغا ئالماي خىلمۇ خىل پەرداز ۋە ئىشارەتلىك سۆزلەردە سۈرەتلەش ئارقىلىق كۈلكە پەيدا قىلىدۇ. لەقەملىك ئويۇندا ھازىر جاۋاب بولۇش، تەپەككۇر ۋە تەسەۋۋۇر ئىقتىدارىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. ۋە خەلق ماقال - تەمسىلى ئاساسىي شەرت قىلىنىدۇ. شۇ سورۇندا <تۆگە> لەقەملىك بىر كىشى بىلەن <ياسانچۇق> لەقەملىك بىر كىشى لەقەملىك ئويۇن ئوينىسا مۇنداق باشلايدۇ: <ياسانچۇق>: تۆگىنىڭ مازار بىلەن ئىشى يوق. <تۆگە>: ياسانچۇقنىڭ ئىش بىلەن خۇشى يوق. <ياسانچۇق>: تۆگىنى ئۇسسۇلغا سالسا، يەتتە تاختا سەۋزىنى بۇزۇپتۇ. <تۆگە>: ياسانچۇققا ئىش بۇيرۇسا، كەچكىچە ئۆزىنى تۈزەپتۇ. <ياسانچۇق>: تۆگىدە تىز يوق. <تۆگە>: ياسانچۇقتا يۈز يوق. <ياسانچۇق>: تۆگە بىلەن دوست بولساڭ يېيىشىڭ پاخال. <تۆگە>: ياسانچۇقتىن يار تۇتساڭ، قالىسەن سىلاپ ساقال. ئويۇن شۇ تەرىقىدە داۋام قىلىدۇ. بۇ يەردە شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈش لازىمكى، لەقەملىك چاقچاقتا مازاق قىلىشقا، سەت گەپنى ئارىلاشتۇرۇشقا بولمايدۇ. بىراۋنىڭ شەخسىي زىتىغا، غۇرۇرىغا تېگىش، ئېغىر كەمسىتىش مەنئى قىلىنىدۇ ۋە ئەدەپ - ئەخلاق مىزانىغا قاتتىق رىئايە قىلىنىدۇ. كىشىنىڭ شەخسىي ئەيىبىنى ئېچىپ، دىلىنى رەنجىتىشتىن ساقلىنىش تەلەپ قىلىنىدۇ. ئۇنداق بولمايدىكەن، ئويۇننىڭ ئاخىرى بۇزۇلۇپ كېتىدۇ. شۇڭا، باشتا يەنى ئويۇن باشلاشتىن ئاۋۋال ئېغىر شەرت قويۇلىدۇ، قوپال سۆز ئىشلەتكۈچىلەر نەق مەيداندا جازالىنىدۇ. ھازىر جاۋاب بېرەلمەي لەقەملىك ئويۇندا دۇدۇقلاپ قالغانلار ۋە جايىدا سۆز تاپالمىغانلار كېيىن بىر قېتىم مەشرەپ ئۇيۇشتۇرۇپ بېرىدۇ ياكى باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق سورۇن ئەھلىنىڭ كۆڭلىنى ئالىدۇ."
ئۆزگۈ نامال
ئۆزگۈ نامال تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئارتىسلىردىن بىرسى.
داڭلىق تىلىۋېزىيە فىلىمى «بۆرىلەر ۋادىسى »دا رول ئالغان.
1978-يىلى تۇغۇلغان.
ئىستانبۇل ئۇنۋېرسىتىتىدە ئۇقۇغان.
نۇرغۇن كىنولاردا رول ئالدى.
ئىدرىس ئابدۇرۇسۇل
كروران ۋە كىچىك مىرەن ئەتراپلىرىدىكى ئىلمىي تەكشۈرۈش ۋە قېزىش ئىشلىرىدا، ئۆزىنىڭ زور تۆھپىسى بىلەن ئىلىم ساھەسىدە چوڭ شۆھرەت تاپقان ئارخې'ئولوگ ئىدرىس ئابدۇرۇسۇل 1951 – يىلى 3- ئايدا تۇغۇلغان. ئۇ 9 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ۋەكىلى ، مەملىكەت بويىچە ئىلغار خىزمەتچى ، ئاپتونوم رايون مەدەنىيەت نازارىتى سىستېمىسى ئىلغار پارتىيە ئەزاسى ، ئاپتونوم رايون بويىچە ئىلغار پەن تېخنىكا خادىمى ، ئاپتونوم رايون بويىچە كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشقان مۇتەخەسسىس قاتارلىق شەرەپلەرگە نا'ئىل بولغان. ئۇ خىزمەتكە قاتناشقان 30 نەچچە يىل داۋامىدا 30 نەچچە قېتىم دالا ئارخې'ئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشىگە قاتناشقان. بۇلاردىن ئاساسلىقى : 1973~ 1974 – يىللىرى تۇرپان ئاستانىدىكى قېزىش ؛ 1979 – يىلى چاقىلىق قەدىمكى قەبرىستانلىق جىلغا (گۇموگۇ)دىكى قېزىش؛ 1979 ~ 1989 – يىللىرى بايىنغولىندىكى لوپ رايونىدا ئېلىپ بېرىلغان سەككىز قېتىملىق تەكشۈرۈش ؛ 1980 - ، 1987- ، 1989 – يىللىرى نىيا تەۋەسىدە ئېلىپ بېرىلغان ئۈچ قېتىملىق تەكشۈرۈشلەرگە قاتناشقان. 1991 – يىلىدىن 2005 – يىلىغىچە فرانسىيە پەن تەتقىقات مەركىزى ئوتتۇرا ئاسىيا ئارخې'ئولوگىيە ئورنى بىلەن بىرلىشىپ كۆپ قېتىم كېرىيە دەرياسى بويىدا ئارخې'ئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشتە بولغان. 1995 – يىلى تۇرپان يارغول قەدىمكى شەھىرى غەربىي تۆپىلىكتىكى كونا تاش قورال ئىزىنى تەكشۈرۈشكە رىياسەتچىلىك قىلغان. 2002 – يىلىدىن 2005 – يىلىغىچە كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنى تەكشۈرۈشكە رىياسەتچىلىك قىلغان. ئۇ فرانسىيەدە ئوقۇش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىش داۋامىدا «جۇڭگو شىنجاڭ سىپتا تاش قورال ئىزلىرى» ناملىق ئىلمىي ئەسىرىنى تاماملىغان. ئارخې'ئولوگىيە ساھەسىدە نەچچە ئون پارچە ماقالە ئېلان قىلىش بىلەن بىرگە ، باشقىلار بىلەن بىرلىشىپ «شىنجاڭ ئارخې'ئولوگىيىسىدىكى يېڭى بايقاشلار» قاتارلىق بىر قانچە ئەسەرنى تۈزگەن. ئۇنىڭ 2002 – يىلىدىكى قېزىشتىن يازغان چوڭ ئىلمىي دوكلاتى «چېگرا رايون ئارخې'ئولوگىيىسى تەتقىقاتى» زھۇرنىلىنىڭ 2004 – يىللىق 4 – سانىدا «2002 – يىلىدىكى كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى تەكشۈرۈش ۋە قېزىشتىن دوكلات» دېگەن تېمىدا ئېلان قىلىنغان. 2008 – يىلى چاقىلىق ناھىيىسىدە ئۆتكۈزۈلگەن «تۇنجى قېتىملىق كروران مەدەنىيىتى مۇھاكىمە يىغىنى»دا ناھىيىمىزنىڭ ئارخې'ئولوگىيىلىك تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئىشلىرىغا قوشقان تۆھپىسى ئۈچۈن مۇكاپاتلانغان. ئۇ ھازىر شىنجاڭ ئارخولوگىيە تەتقىقات ئورنىنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلىمەكتە.
گۈلخان ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> <گۈلخان ئويۇنى> ئۇيغۇرلارا ئارىسدا ئومۇملاشقان، كەڭ ئاممىۋىلىققائىگە ئويۇنلارنىڭ بىرى. بۇ ئويۇندا كەچقۇرۇنلۇقى گۈلخان يېقىلىپ، گۈلخان ئەتراپىدا ئايلىنىپ تەنتەنە قىلىش ۋە سەنئەت نومۇرلىرىنى ئورۇنلاش ئاساس قىلىنىدۇ. گۈلخان ئويۇنىنىڭ شەكىللىرى كۆپ بولۇپ، ھەر قايسى شەكىللەر ئەينى مەزگىللەردە مەشرەپكە ئوخشاشلا تۈرلۈك كۈلكە - چاقچاق ئويۇنلار ئارقىلىق ھۇزۇرلىنىشنى ئاساس قىلغان. 1. گۈلخان ناخشىسى <گۈلخان ناخشىسى> ئوغۇل - قىزلار تەرىپىدىن گۈلخاننى چەمبەرسىمان ئوراپ تۇرۇپ ئوقۇلىدىغان ئومۇمىي خور ۋە شەخسلەر ئوقۇيدىغان ناخشا بولۇپ، قەدىمدىن ھازىرغىچە ئاممىۋىلىقى كۈچلۈك ناخشىلار قاتارىدا سانىلىپ كەلمەكتە. پەقەت ھەر قېتىملىق ناخشا ئاخىرلاشقاندا <ھۇ ئاللاھۇ، ھۇ ئاللاھۇ> دېگەن ئىبارە نەقرات قىلىنغان. كۆپچىلىك بىلىدىغان ئاساسلىق گۈلخان ناخشىسى: ئېگىلەر سۇنماس ھالىغا يەتمەس، ئون بەش سەر داچەن خەجىگە يەتمەس. ... ... ...  دېگەنگە ئوخشاش خەلق ناخشىسىدىن ئىبارەت بولغان. 2. گۈلخان ئۇسسۇلى <گۈلخان ئۇسسۇلى> گۈلخان ئەتراپىدا ئايلىنىپ ئوينايدىغان ئۇسسۇل. بۇ ئۇسسۇلنى قىز - ئوغۇللار، قېرى - ياشلار گۈلخان ئەتراپىدا چەمبەرسىمان تىزىلىپ بىر - بىرىنىڭ قولىنى تۇتۇپ، پۇتلىرىدىن رىتىملىق <گۈپ - گۈپ> قىلغان تەكشى ئاۋاز چىقىرىش ئارقىلىق ئوينايدۇ. بۇنىڭدا ئۇسسۇل ئوينىغۇچىلار بىردەم گۈلخان تەرەپكە قاراپ تەكشى ئاۋازلىق پۇت ھەرىكىتى قىلسا، بىردەم قوللىرىنى بىر - بىرىدىن ئاجراتقان ھالدا ئالغا قاراپ ئىلگىرىلەپ تەدرىجىي گۈلخان ئەتراپىنى ئايلىنىدۇ. بىر كۇپلىت ناخشا ئاخىرلاشقاندا، گۈلخان تەرەپكە قارىغان قوللىرىنى جۈپلەپ ئېگىز كۆتۈرگەندىن كېيىن، قارشى تەرەپكە يۈزلىنىپ، يەنە يېڭى بىر كۇپلىت قوشاق ۋە يېڭى بىر ئۇسسۇل ھەرىكىتى بىلەن تەتۈر ئايلىنىپ داۋاملىشىدۇ. 3. گۈلخان ئاتلاش ئۇسسۇلى ھەر قانداق ئويۇننىڭ باشلىنىش، ئاخىرلىشىش باسقۇچى بولىدۇ. قانداق گۈلخان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر گۈلخان يالقۇنى ئۆچۈپ، گۈلخان قالدۇقى چوغلاشقان چاغدا گۈلخان ئاتلاش ئويۇنى يېڭى باسقۇچقا كىرىدۇ. ھېلىدىن بېرى ناخشا ئېيتىپ، ئۇسسۇل ئويناپ شادلانغان قىز - ئوغۇللار گۈلخان چوغى ئەتراپىغا رەتلىك تىزىلىپ، پۇتىنى جۈپلەپ بىر ياقتىن ئىككىنچى تەرەپكە سەكرەشكە باشلايدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ خىل سەكرەش ھەرىكىتى گۈلخان چوغىنى دەسسەپ سالماسلىق شەرتى بىلەن قارشى تەرەپكە ئۆتۈش غەلىبە، ئۆتەلمەسلىك مەغلۇبىيەت ھېسابلىنىدۇ. ئويۇندا مەغلۇپ بولغانلارنىڭ قايتا سەكرىشى چەكلىنىدۇ. غەلىبە قىلغانلار داۋاملىق سەكرەيدۇ. <گۈلخان ئويۇنى> ھەر خىل شەكىل (ئۆزگىرىش، قەدەم - باسقۇچ)، قاتلاملىق مەزمۇنلارغا ئىگە چوڭ ھەجىملىك، ئاممىباب ئويۇن بولۇپ، بۇ ئويۇندا كۈلكىلىك بېيىت ئوقۇشمۇ ئاساسلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. خۇش چاقچاقچى بېيىتچىلار باشقىلار گۈلخان ئويۇنى ئويناپ ھېرىپ قالغاندا، ئاساسلىقى مۇنداق بېيىتلارنى ئوقۇپ باشقىلارنى كۈلدۈرىدۇ: جانانغا باردىم ئۇل كېچە، بىر - بىر بېسىپ ئاستاغىنا. يارىم ياتۇر ناز ئۇيقۇدا، كىردىم يېنىغا ئاستاغىنا. تۇتتۇم يارنىڭ بېشىنى، تۆكتۈم كۆزۈمنىڭ يېشىنى. كەلدى يارنىڭ رەھىمى، كەلگەىن دېدى ئاستاغنا. ئوڭ يانىمدا ئانام ياتۇر، سول يانىمدا دادام ياتۇر. ئويغانمىسۇن ئاتا - ئانام، قېشىمغا كىر، دېدى ئاستاغىنا. قىچقىرىپ قالدى خوراز، تاڭ سەھەر بولدىمىكىن. تاكتاكچىلار كۆرمىسۇن سېنى، قايتقىن دېدى ئاستاغىنا. ئويۇن شۇ تەرىقىدە بىرىنىڭ كەينىدىن يەنە بىرى باشلىنىپ چۆچەك ئېيتىش، لەتىپە ئېيتىش، يۇمۇر ئېيتىش قاتارلىق قىزىقچىلىق تۈرىدىكى ئويۇنلار داۋاملىشىدۇ."
Bryussél
right|thumb|250px|Bryussél right|thumb|250px Bryussél bolsa Bélgiye dikibixahar 2008 nopus bar, Bryussélning 1,080,790 nopusibar, 161.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.50°, xariki uzunluk 04°21.
بېغىش قايرىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بېغىش قايرىش ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك، يەكمۇ يەك بېغىش قايرىپ كۈچ سىنىشىدىغان ئويۇن. بېغىش قايرىش ئويۇنىدا ئىككى كىشى ئۈستەل ئالدىدا ياكى تۈز يەردە قارىمۇ قارشى ئولتۇرۇپ جەينەكلىرىنى يەرگە تىرەپ، بىر - بىرىنىڭ ئوڭ ياكى سول ئالىقانلىرىدىن مەھكەم تۇتىشىدۇ ۋە باشلىدۇق دېيىشىپ بىر - بىرىنىڭ قولىنى باسىدۇ. كىم قارشى تەرەپنىڭ قولىنى باسالىسا شۇ يەڭگەن بولىدۇ. بېغىش قايرىشنى تۈز يەردە، كىگىز - پالاس ئۈستىدە قارىمۇ قارشى يېتىپ ئويناشقىمۇ بولىدۇ. بۇ بىر خىل ئاددىي ئويۇن بولۇپ، بېغىشنىڭ كۈچىنى ۋە سەزگۈرلۈكىنى ئاشۇرىدىغان ئويۇن، بېغىش قايرىش ئويۇنىدا جەينەك يەر يۈزىگە چوقۇم تېگىپ تۇرۇشى شەرت، جەينەك كۆتۈرۈلۈپ كەتسە بولمايدۇ."
موزامبىك
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|موزامبىك left|thumb|دۆلەت بايرىقى
موزامبىك بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ماپۇتو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ماپۇتو. دۇلات تىلى بولسا پورتۇگال تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئارماندو گۇئەبۇزا. ئازىركى باش ۋەزىر لۇئىسا دىئوگو. بۇ دۇلات 1975 يىلى 6 ئاينىڭ 25 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 801 مىڭ 590 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 21 مىللىئون 397 مىڭ.
گەرەتكە ئويۇنى
گەرەتكە ئويۇنى ئۇيغۇر مىللىتى ۋە باشقا مىللەت خەلقلىرى ئارىسىدا ئوينىلىپ كەلگەن ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇننىڭ قول كۈچىنى ئاشۇرۇش، چەكلەش قابىلىيىتىنى ئۆستۈرۈشتە پايدىسى كۆپ بولۇپ، ئۇ قىزىقارلىق، قارىمۇ قارشى مۇسابىقە خاراكتېرىدىكى بىر خىل ئويۇندۇر. گەرەتكە ئويناشتا ھەر بىر تەرەپ بەشتىن ئىككى كوماندا بولۇپ، مۇسابىقە ئېلىپ بارىدۇ. ئەگەر ئەسۋاب، مەيدان يار بەرسە ئادەم سانىنى كۆپەيتسىمۇ بولىدۇ ياكى يەككە ھالدا ۋە ئىككى - ئىككىدىن بۆلۈنۈپ مۇسابىقىلەشسىمۇ بولىدۇ. سايمان: بالچۇق ياغاچنىڭ ئۇزۇنلۇقى 18 سانتىمېتىر، دىئامېتىرى 4 - 5 سانتىمېتىر بولىدۇ. بالچۇق جەمئىي 10 تال بولۇپ، ھەر بىر كوماندا بەشتىن ئىشلىتىلىدۇ. گەرەتكە كالتىكىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 80 سانتىمېتىر، ساپىقىنىڭ دىئامېتىرى بەش سانتىمېتىر، چوڭراق ئۇچى يەتتە سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. گەرەتكە كالتەكلىرىگە بىردىن بەشكىچە نومۇر قويۇلۇپ، بىر نومۇر ئىككى كالتەككە يېزىلىدۇ. بۇ كالتەكلەر ھەر بىر كىشىگە بىر جۈپتىن بېكىتىپ بېرىلىدۇ. مۇسابىقە ئېلىپ بارغاندا، ئېھتىيات ئۈچۈن كالتەك كۆپرەك تەييارلىنىپ قويۇلۇشى لازىم. مەيدان: تەكشى يەرگە ئۇزۇنلۇقى 22 مېتىر، كەڭلىكى ئالتە مېتىرلىق مەيدان سىزىلىدۇ. مەيداننىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا ئىككى يان سىزىقنى تۇتاشتۇرغۇچى ئوتتۇرا سىزىق سىزىلىدۇ. ئوتتۇرا سىزىقنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى 5.1 مېتىر ئارلىققا ئوتتۇرا سىزىق بىلەن پاراللېل قىلىپ يەنە بىردىن سىزىق سىزىلىدۇ. بۇ قەدەم ئېلىش قوشۇمچە سىزىقى دېيىلىدۇ. مەيداننىڭ ئىككى تەرىپىدىكى توغرا سىزىقنىڭ ئوتتۇرىسىغا تەرەپ ئۇزۇنلۇقلىرى ئۈچ مېتر بولغان كۋادرات شەكىللىك رايون سىزىلىدۇ. بۇ بالچۇق تىزىش رايونى (شەھەر چاق) دەپ ئاتىلىدۇ. بالچۇق تىزىش رايونىنىڭ ئورتا سىزىققا پاراللېل تەرەپ ئۇزۇنلۇقى ئوتتۇرا سىزىق بىلەن تەڭ بولىدۇ. بۇ دەسلەپكى ھۇجۇم قىلىش سىزىقى دېيىلىدۇ. تەنھەرىكەتچىلەر كالتەك ئاتقاندا دەسلەپكى ھۇجۇم قىلىش سىزىقى ۋە ئوتتۇرا سىزىقتىكى قوشۇمچە قەدەم ئېلىش سىزىقىدىن ئۆتۈشكە ياكى دەسسەپ ھۇجۇم قىلىشقا بولمايدۇ. چوڭلارنىڭ مەيدانى بىلەن بالىلارنىڭ مەيدانى پەرقلىق بولىدۇ. ئۇرۇش كالتەكلىرى بالىلارغا لايىقلاشقان بولىدۇ. قائىدە ۋە يېڭىش - يېىلىش: ئالدى بىلەن ھەر قايسى تەرەپنىڭ ھۇجۇم قىلىدىغانلىقى (كالتەك ئاتىدىغانلىقى) بەلگىلىنىدۇ. ئاندىن كالتەك ئاتقۇچى تەرەپنىڭ تەنھەرىكەتچىلىرى دەسلەپكى ھۇجۇم قىلىش سىزىقىنىڭ كەينىدە (ئىچىدە) تۇرۇپ، رەت بويىچە شەھەرچاق ئىچىگە كىچىك بالچۇق ياغىچىنى ئۇرىدۇ. توپلىشىپ مۇسابىقىلەشكەندە، ھەر قېتىمدا ھەر بىر كىشىنىڭ كالتەك ئېتىش قېتىم سانىنى ئۆزلىرى كېڭىشىپ بەلگىىسە بولىدۇ. لېكىن، كالتەك ئېتىش قېتىم سانى چوقۇم جۈپ بولۇشى كېرەك.
Gant
Gant bolsa Bélgiye dikibixahar 2006 nopus bar, Gantning 233,120 nopusibar, 156.18 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.3°, xariki uzunluk 03°44, poqtamuri 9000-9052 rayonmuri 09.
غىلاجىدىن ئوسمان
غىلاجىدىن ئوسمان 1938 - يىلى 15 - ئىيۇندا غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. 1958 - يىلى ئىلى ئەرلەر تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپىنى پۈتتۈرۈپ، ئۈرۈمچىگە ئوقۇشقا كەلگەن. 1962 - يىلى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خەنزۇ تىلى فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرۈپ خىزمەتكە چىققاندىن كېيىن، شىنجاڭ ياشلار نەشرىياتى، ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە مەكتىپى تەرجىمانلار تەربىيىلەش كۇرسى، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەرجىمە باشقارمىسى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل - يېزىق خىزمىتى كومىتېتى قاتارلىق ئورۇنلاردا ئىشلىگەن. 1978 - يىلى، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە كىرگەن. جۇڭگو تۈركىي تىللار تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى ۋەزىپىسىنى ھەمدە شىنجاڭ تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ئۇ ھازىر جۇڭگو تىل ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو خەلق ئەدەبىياتى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى بولۇپ كەلمەكتە.
غىلاجىدىن ئوسمان كۆپ خىل تىل مۇھىتىدا تۇغۇلۇپ ئۆسۈپ، ئوقۇپ بىلىم ئالغانلىقى ئۈچۈن، خىزمەت، ئۆگىنىش، تەتقىقات، تەرجىمە ئىشلىرىدە كۆپ خىل تىل بىلەن شۇغۇللىنىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولۇپ، داۋاملىق ھالدا ئۇيغۇر، خەنزۇ، قازاق، تاتار تىللىرىدا تەھرىرلىك - تەرجىمانلىق، تىل ۋە تەرجىمە تەتقىقاتى خىزمىتى بىلەن ھارماي - تالماي شۇغۇللىنىپ كەلدى. ئۇ ئۇيغۇر تىلىدا قىزغىن ھەۋەس بىلەن تىل ۋە تەرجىمە تەتقىقاتىغا كىرىشىپ كۆپلىگەن ئىلمىي ماقالىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلدى. شۇنداقلا، » تەرجىمە تەتقىقاتى « ناملىق ئىلمىي ماقالىلەر توپلىمىنى تۈزۈپ نەشر قىلدۇردى ھەمدە خەنزۇ تىلىدىن » ھايات « ناملىق روماننى تەرجىمە قىلىپ ئۇيغۇر ئوقۇرمەنلىرى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈردى. ئۇ قازاق تىلىدا نۇرغۇنلىغان تەتقىقات ماقالىلىرى ۋە » تەرجىمە ئاساسىي بىلىملىرى « ناملىق بىر كىتاب يېزىپ نەشصر قىلدۇرۇشتىن تاشقىرى، خەنزۇ تىلىدىمۇ ، ( قىسقىچە قازاق تىلى گرامماتىكىسى ) ناملىق بىر كىتاب يېزىپ نەشر قىلدۇردى. ئۇ تاتار شائىرى <<ئابدۇللا توقاينىڭ تولۇق شېئىرلار توپلىمى >> نى تاتار تىلى، ئۇيغۇر يېزىقىدا نەشرگە تەييارلىدى، شۇنداقلا << شىنجاڭ تاتار تىلى گرامماتىكىسى>> نىڭ دەسلەپكى لايىھىسىنى تۈزدى.
1980 - يىلى، غىلاجىدىن ئوسمان خىزمەت مۇناسىۋىتى بىلەن ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل - يېزىق خىزمىتى كومىتېتىغا يۆتكىلىپ كېلىپ، تىل تەتقىقات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، ئاپتونوم رايونلۇق تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي مۇئاۋىن باش كاتىپى، ئۇيغۇرچە<< تىل ۋە تەرجىمە >> ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىدى. ئۇ بۇ جەرياندا، يەنە ئۇيغۇرچە << تىل ۋە تەرجىمە >> ژۇرنىلىدىن كېيىنلا ئارقا - ئارقىدىن تەسىس قىلىنغان خەنزۇچە، قازاقچە، قىرغىزچە، موڭغۇلچە << تىل ۋە تەرجىمە >> ژۇرناللىرىنىڭمۇ باش مۇھەررىرلىكىنى ئۈستىگە ئالدى ۋە ژۇرناللىرىنىڭمۇ نەشرىياتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ تەيىنلەندى. ئۇ بەش ژۇرنالنىڭ باش مۇھەررىرلىكىنى ئىشلەۋاتقان مەزگىللەردە، 1987 - يىلى ج خ ك پ مەركىزىي كومىتېتى تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ نەشرىيات ئىدارىسى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان << مۇھەررىرلەر تەرجىمىھالى>> ناملىق مەجمۇئەنىڭ ئىككىنچى تومىدا فوتو رەسىمى بېرىلىپ، ئۆزىنىڭ ئىش ئىزلىرى بىلەن تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلدى.
سۆڭەك سۇندۇرۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> سۆڭەك سۇندۇرۇش ئويۇنى بىر خىل ئەنئەنىۋى ئويۇن بولۇپ، ئۇ كۆپىنچە قىران يىگىتلەر ئارىسىدا ئوينىلىدۇ. بۇ ئويۇن كۆپىنچە كەچلىك ئولتۇرۇش، توي مەرىكىسى، نورۇز بەزمىسى مەشرەپلىرىدە، ئۇرۇق - تۇغقان جەم بولغاندا ئوينىلىدۇ. ئويۇن ئىشتىراكچىلىرى ئاساسەن ياشلار ۋە پېشقەدەملەردىن بولىدۇ. ئويۇندا ئاساسەن قوينىڭ پاقالچىكىنىڭ سۆڭىكى سورۇندا ئولتۇرغانلارنىڭ ئالدىدىن ئۆتكۈزۈلىدۇ. سۆڭەك ئۈستىدىكى گۆش پاك - پاكىز قىرىۋېتىلىپ سۇندۇرغۇچىغا بېرىلىدۇ. سۆڭەك سۇندۇرۇش مۇشت بىلەن ئۇرۇپ سۇندۇرۇش، سۆڭەكنى ئىككى ئۇچىدىن تۇتۇپ تولغاپ سۇندۇرۇش دەپ بېكىتىلىدۇ. سۆڭەك سۇندۇرۇشتا كۈچ بولغاندىن سىرت پەم بولۇش كېرەك. بۇ ئويۇن پەمى بارلار ئۈچۈن ئاسان، پەمى يوقلار ئۈچۈن قىيىن، سۆڭەك سۇندۇرۇشتا ھەر بىر كىشىنىڭ بىر قېتىم ئۇرۇش، ياكى تولغاش ياكى ئۈچ قېتىم ئۇرۇش، تولغاش نۆۋىتى بولىدۇ. ھەر بىر كىشى نۆۋىتىدە سۇندۇرالمىسا سۆڭەكنى يېنىدىكى كىشىگە ئۆتۈنۈپ بېرىدۇ. سۆڭەكنى سۇندۇرۇشتا قولغا ياغلىق، لۆڭگە ئورۇۋالسىمۇ بولىدۇ. بىراق،م قاتتىق نەرسىنى لۆڭگە ئارىسىغا ئوراپ ئۇرۇشقا بولمايدۇ. تولغاپ سۇندۇرۇشتا سۆڭەكنىڭ ئىككى بېشىغا قول ياغلىق ئوراپ تولغاپ سۇندۇرسىمۇ بولىدۇ. لېكىن، تىزغا ئۇرۇپ سۇندۇرۇشقا بولمايدۇ."
New Testament
thumb|left <div class="boilerplate metadata" id="translate" style="background: #ffd; border: 1px solid #aa8; margin: 0 2.5%; padding: 0 10px" font align="center"> This page may contain English-language content that should be translated into Uyghurche. You can help us Fix it. Thankyou very much. The 27 books of the New Testament were written by various authors at various times and places. Unlike the Old Testament, the New Testament was written in a relatively narrow span of time, probably over less than a century, from c. AD 50 to c. AD 125. The following is a list of the New Testament books, followed by the author traditionally associated with that book.
تۆگە بەيگىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> تۆگە بەيگىسى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، مىللەتلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت ئويۇنلىرىنىڭ بىر تۈرى. ئەلمىساقتىن تارتىپ <چۆل كېمىسى> دەپ ئاتالغان تۆگە دەشت - باياۋان، قۇملق، چۆل - جەزىلەردىن كېزىپ ئۆتۈشتە ئىنسانلارنىڭ ئاساسلىق قاتناش ۋاستىلىرىدىن بىرى بولۇش بىلەن بىرگە، كۆڭۈل ئېچىشتىمۇ بىر خىل ياخشى ۋاستە بولۇپ كەلگەن. ئايرىم ناھىيە - شەھەرلەردە، تۆگە باققۇچىلار ئۆز تۆگىلىرى ئىچىدىن يۈگۈرۈك تۆگىلەرنى تاللاپ بەيگىگە سالسا، قاۋۇللىرىنى تاللاپ ئۆز ئارا تالاشتۇرۇشقا سېلىپ ئۆزلىرىنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇپ كەلمەكتە. بۇ ھەرىكەت ئەۋلادمۇ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇلۇپ كەلمەكتە ۋە كەڭ تۈردە ئومۇملاشماقتا. كېيىنكى دەۋرلەرگە كەلگەندە، تۆگە تالاشتۇرۇش ئەمەلدىن قېلىپ تۆگە بەيگىسى ساقلىنىپ قالدى. ھازىر تۆگە بەيگىسى سانجى ئوبلاستى، ئالتاي ۋىلايىتى قاتارلىق جايلاردا ھەر يىلى ئۆتكۈزۈلمەكتە. تۆگە بەيگىسى بۇرۇنقى چاغلاردا كەڭ دالىلاردا ئېلىپ بېرىلاتتى. مۇسابىقىدە مەلۇم ئارىلىق بەلگىلىنىپ، ئاخىرقى بەلگىگە ئەڭ بۇرۇن چېپىپ بارغان تۆگە يەڭگەن ھېسابلىناتتى. ھازىر تۆگە بەيگىسى مۇسابىقە قائىدىسى بويىچە 1000 مېتىر، 2000 مېتىرلىق مەيداندا ئۆتكۈزۈلىدىغان بولدى."
توپ ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> توپ - ئۇيغۇرلاردا ئومۇملاشقان ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنى ئاساسەن قىزلار ئوينايدۇ.  ئۇيغۇر قىزلىرى توپنى ئۆزلىرى ياسايدۇ. ئۇلار قۇرۇغان شاپتۇل ئۈچكىسىگە پاختا يىپىنى يۆگەپ ئالمىدەك بولغاندا ئۈستىنى ھەر خىل گۈللۈك يىپلار بىلەن تورلاپ بېزەيدۇ. بۇنداق توپ يەرگە ئۇرۇلغاندا تېز ئۆرلەيدۇ ۋە توپ ئىچىدىكى شاپتۇل ئۈچكە مېغىزى شىرىقلىغان بىر خىل ئاۋاز چىقىرىپ دىققەتنى جەلىپ قىلىدۇ. توپ ئويناش ئۇيغۇرلاردا بالا ئۆمىلىگەندىن باشلىنىدۇ. (1) بالا ئۆمىلىگەندە ئاتا - ئانىلار توپنى دومىلىتىپ بالىنىڭ ئۆمىلەش ھەرىكىتىنى تېزلىتىدۇ. (2) بالا تۇرغاندا، بالىغا مېڭىشنى ئۆگىتىش ئۈچۈن توپنى دومىلىتىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بالا توپقا قىزىقىپ تېز مېڭىشقا ئادەتلىنىدۇ. (3) بالىنڭ تىلى سۆزگە راۋانلاشقاندا، چوڭلاردىن بىرى <بىر، ئىككى، ئۈچ> دەپ توپنى يەرگە ئۇرۇپ سانايدۇ. بۇنىڭ بىلەن بالا ساناققا ئۆگىتىلىدۇ ۋە توپنىڭ يۇقىرى - تۆۋەن ئۆرلىشىگە قاراپ كۆزى چېنىقىدۇ. بۇلار ھەممە ئۇيغۇر ئائىلىسىگە ئومۇملاشقان ئادەت، يۇقىرىقىلار بىلەن چېنىققان بالا مەكتەپ يېشىغا يەتكەندە، مۇستەقىل توپ ئويناش باسقۇچىغا كۆچىدۇ. بۇ چاغدا، بىر قانچە قىز بالا بىرلىشىپ شەرتلىك توپ ئوينايدۇ. ئۇنىڭ قوشاقلىرى مۇنداق: ئىككى سەككىز ئون ئالتە، ئون ئالتىنى كىم يادى. ئاكام بىلەن مەن يازدىم، ئىشەنمىسەڭ سوراپ باق، ھەسەل ئېلىپ يالاپ باق. ئۇنىڭدىن كېيىن <لام - جىم> دەپ ئوينىغۇچى توپنى تۇتۇۋېلىپ جىم تۇرىدۇ. باشقىلارمۇ گەپ سۆزسىز مىدىر قىلماي تۇرۇشى شەرت. كىم خىلاپلىق قىلسا ئويۇندىن قالىدۇ ياكى ئالقىنىغا بىر - ئىككى شاپىلاق يەيدۇ. تېخى ياتلىق بولۇش يېشىغا يەتمىگەن قىزلار ئارىسىدا بۇ خىل توپنى ناخشا - قوشاقنىڭ رىتىمىغا ماسلاشتۇرۇپ ئويناش ئادىتى ئومۇملاشقان. ئويۇننىڭ شەرتى سۈپىتىدە، توپنى قاچۇرماسلىق، قوشاق ئوقۇغاندا دۇدۇقلىماسلىق، قوشاق توپنىڭ ئۆرلەش - چۈشۈشىگە ماسلىشىپ ئېيتىلىش، بولمىسا ئويناش نۆۋىتىدىن قېپقالىدۇ. توپ ئويناش ماھىرلىرى قوشاقنى ياخشى ئېيتىش ئۈچۈن، توپنى ئالىقان بىلەن يەرگە ئۇرۇپ ئۆرلىگەندە قول دۈمبىسىدە توختىتىپ سىيرىلدۈرۈپ ئالىقانغا چۈشۈرۈپ قايتا يەرگە ئۇرىدۇ. خەلق ئارىسىدا <توپ قوشىقى> نىڭ تۈرلىرى كۆپ بولۇپ، بىر قەدەر ئومۇملاشقانلىرى مۇنداق ئېيتىلىدۇ: چىڭچى، بۇغدايچى، خەمىكى دوغدايچى. كېچىلەپ زوۋانى قوي، زوۋىنىڭ قايسى قىزى. ئەڭ كىچىك ۋاپا قىزى، ۋۇپىنى ۋاپا دېمەڭلار. ۋۇپىل يالغانچى بولۇر، ۋۇپزىن كۆرە بوۋاڭنى تاپ. بوۋا بەك ياخشى بولۇر."
كىت
كىت دېڭىز - ئوكياندا ياشايدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇلارنىڭ تېنى ئىنتايىن چوڭ بولۇپ، ئەڭ چوڭىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 30 نەچچە مېتىرغا يېتىدۇ. ئۇلارنى ھەقىقەتەن « دېڭىز پادىشاھى » دېيىشكە بولىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تەۋەلىكى :ھايۋاناتلار دۇنياسى
تىپى :خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
سىنىپى :ئەمگۈچىلەر سىنىپى
تۈركۈمى :كىتلار تۈركۈمى
ئائىلىسى :سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار سىنىپى كىت ئائىلىسى
لاتىنچە نامى :Cetacea
كەنجى تىپى :ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
كەنجى سىنىپى :ھەقىقىي سۈت ئەمگۈچىلەر كەنجى سىنىپى
كەنجى تۈركۈمى :بۇرۇتلۇق كىت
سىرتقى شەكلى
4پارچەكىتكىت ئۇزۇنلۇقى 1 ～ 30 مېتىر، تەن شەكلى بېلىقنىڭكىگە ئوخشايدۇ، تېرىسى يالىڭاچ بولۇپ، پەقەت تۇمشۇق قىسمى ئاز ساندىكى تۈكلۈكلۈككە ئىگە، تەر بېزى ۋە تېرە ياغ بېزى يوق. ئالدى پۇتىنىڭ ئۈزگۈچ شەكلى ئۆزگەرگەن. قۇلاق سۇپرىسى يوق، تېرىنىڭ ئاستىدا بىر قەۋەت قېلىن ماي بار، بۇنىڭدىن پايدىلىنىپ، ئىسسىقلىق ساقلاش ۋە ئۇنى ئازايتىش، بەدەن نىسبىتىگە پايدىلىق. دۈمبە پالاقچىسى تۈرگە ئىگە. كۆزى كىچىك، ياش بېزى يوق، كۆرۈش قۇۋۋىتى ناچارراق. سىرتقى بۇرۇن تۆشۈكى 1 - 2 بولۇپ، بېشىنىڭ چوققىسىغا جايلاشقان. قۇلاق سۇپرىسى يوق بولسىمۇ، ئەمما ئاڭلاش سېزىمى ئۆتكۈر.
ياشاش قانۇنىيىتى
4پارچەكىتكىتلار پۈتۈنلەي سۇدا ياشايدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋان بولۇپ، ئاساسلىق ئەكس سادا ئارقىلىق ئورۇن بەلگىلەپ ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ. ئادەتتە يۇمشاق تەنلىك ھايۋانلار، بېلىقلار ۋە لەيلىگەك ساياھەت ھايۋانلارنى يەيدۇ، بەزى تۈرلىرى يەنە دېڭىز يىلپىزى دېڭىز ئىتى قاتارلىقلارنىمۇ ئوزۇقلۇق قىلىدۇ. ھاۋا ئالماشتۇرىدۇ، ئادەتتە قىش پەسلىدە سوغۇق سۇ رايونى تۆۋەن كەڭلىك ئىسسىق سۇلاردا ئۈزۈپ كۆپىيىدۇ، ياز پەسلىدە يەنە يۇقىرى كەڭلىك سوغۇق سۇ رايونى كەڭلىكىگە قايتىپ كېلىدۇ.
تارقىلىش دائىرىسى
دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دېڭىز - ئوكيانلار.
قوغداش تەشكىلاتى
2پارچەكىتخەلقئارا كىت تۇتۇش كومىتېتى، يېشىل تىنچلىق تەشكىلاتى، دېڭىز – ئوكيان قوغدىغۇچىلىرى جەمئىيىتى، دېڭىز - ئوكيان قوغداش تەشكىلاتى قاتارلىق تەشكىلاتلار.
تۈرلىرى
4پارچەكىتكىتلارنى ئىككى تارماق تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ : بۇرۇتلۇق كىت ۋە چىشلىق كىت. ھازىرقى بۇرۇتلۇق كىت كەنجى ئەترىتى ۋە چىشلىق كىت كەنجى ئەترىتى.
بۇرۇتلۇق كىت كەنجى ئەترىتى
بۇرۇتلۇق كىت كەنجى ئەترىتى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان ھايۋان تۈرى. ئۈچ ئائىلىسى، 10 خىل تۈرىنىڭ ھەممىسى دېڭىزدا ياشايدۇ.
چىشلىق كىت كەنجى ئەترىتى
چىشلىق كىت پەقەت ئاز ساندىكى تاتلىق سۇ تۈرىدىكىلەر، كۆپ ساندىكىلىرىنىڭ ھەممىسى دېڭىز - ئوكيانلاردا ياشايدۇ. جەمئىي 7 ئائىلە، 80 خىل تۈرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
Gherbiy Shimal Rayoni
right|thumb|250px|Gherbiy Shimal Rayoni right|thumb|250px Gherbiy Shimal Rayoni bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Gherbiy Shimalning 42,514 nopusibar, 1,346,106 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 64.16°, xariki uzunluk 119°11, poqtamuri X0, X1.
25. ئامېرىكىدىكى تۈرك دوستلۇرۇم
ۋەتەن سىرتىدىكى ئانا تىل ئوقۇتىشى ھەققىدە ئىزدەنگەن چېغىمدىمۇ ياۋۇرپا، ئامېرىكا ۋە ئاۋستىرالىيەلەردىكى ئۇيغۇر ئانا تىل مەكتەپلىرىنىڭ شۇ يەرلەردىكى تۈرك مەكتەپلىرى ۋە مەدەنىيەت (كۈلتۈر) مەركەزلىرىدە تەسىس قىلىنغانلىقىدىن خەۋەر تاپتىم. ھەرقانداق ئىشنىڭ سەۋەبىنى تەھلىل قىلىش ئادىتىم بولۇپ قالغانمۇ قانداق تۈركىيەگە بارغاندا بۇ ھەقتە ئىزدىنىپ كۆرۈشنى نىيەت قىلغان ئېدىم. 2005- يىلى تەلىيىمگە تۈرلۈك ئىمتىھان ۋە تاللاشلاردىن ئۆتۈپ زىيارەتچى تەتقىقاتچى سالاھىيىتىدە ئەنقەرە ئۇنۋېرىستىتىگە ئەۋەتىلدىم. تەكشۈرۈشۈمچە تۈركىيە ئاساس مائارىپىنىڭ تارىخ ۋە ئەدەبىيات دەرسلىكلىرىدە ئۇيغۇرلارغا ئائىت مەلۇماتلار بېرىلىدىكەن. تارىخ دەرسىدىكى مەلۇمات بىر قەدەر تەپسىلى بولۇپ دىيارىمىزنىڭ تارىخى تاكى ياقۇپ بەگنىڭ قەشقەرىيە دەۋلىتى يېقىلغانغا قەدەر ئۆتىلىدىكەن. ئەدەبىيات دەرسلىكىدە ”دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك“ تىن پارچىلار ئۆتۈلۈشكە باشلاپ تولۇق ئوتتۇرىنىڭ 3- يىللىقىدا ناۋايىغىچە ئۆتۈلىدىكەن. ئالى مەكتەپلەرنىڭ ھەممىسىگە ۋە ھەرقانداق كەسپكە زۆرۈر دەرسلىك بولغان ”تۈركچە“ (بىزدىكى ئالى مەكتەپ تىل ئەدەبىياتىغا تەڭ كېلىدۇ) دەرسلىككە ”دىۋان“ دىن پارچىلار ۋە ”قۇتادغۇبىلىك“ تىن نەمۇنىلەر بېرىلىدىكەن. دېمەك بىر تۈرك ئوقۇغۇچى مەكتەپ يۈزى كۆرگەنلا بولسا ئۇيغۇرلار ۋە دىيارىمىز ھەققىدە مەلۇماتلىق بولماي قالمايدىكەن. ئەلۋەتتە بىزنىڭ ئوقۇغانلىرىمىزنىڭ ھەممىسى ئېسىمىزدە قالمىغاندەك ئوقۇغانلارنىڭ ھەممىسى ھەممە كىشىنىڭ ئېسىدە قالماسلىقى تەبىئى ئىش. دېمەك، تۈركلەر بىلەن بىزنىڭ دۇنيانىڭ ھەممەلا يېرىدە ھىچ بىر مەنپەئەت ۋە سىياسىنىڭ مەجبۇرلىشى ياكى قىزىقتۇرشىسىز بىر ئاراغا يىغىلىپ قېلىشىمىز، تىرىكلىكىمىزدە بازارىمىزنىڭ، ئۆلسىەك مازارىمىزنىڭ بىر بولۇشى يۇقارقى ئامىللارغا باغلىق ئىكەن.
2. ئامېرىكىدا ئۇيغۇرچە ئۆگەنگەن ئۇيغۇر قىزى 2009- يىلى تومۇزدىن كېيىن ئۇيغۇر دىيارىدا چەتئەلگە يۈزلىنىش تېخىمۇ تەخىرسىز تاللاش بولدىمۇ قانداق ياۋۇرۇپا، تۈركىيە ۋە باشقا دۆلەتلەرگە كېلىدىغان ئادەم كۆپرەك بولدى. بۇ يەردە كۆپ بولدى، دېگىنىم بۇرۇن ئۇيغۇرلاردىن يىلىغا بىرەر يۈزگىمۇ يەتمىگەن كىشى چەتئەلگە چىققان بولسا ھازىر بۇ سان بىراقلا 150 بولۇپ كەتتى دېگەنلىك. بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ چەتئەلگە بەك جىق چىقىپ كەتكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئۇيغۇردەك جوڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدىلا نوپۇسى ئون مىليۇندىن ئاشىدىغان مىللەتكە بۇ سان تولىمۇ ئاز. مۆرىتى كەلگەندە شۇنى دەپ قويۇش كېرەككى، ئۇيغۇر ۋەتىنىدىن چەتئەلگە يەنى ياۋرۇ-ئامېرىكىغا كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ سانى ئوتتۇرا ئاسىيادىن بۇ يەرلەرگە كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ سانىدىن يەنىلا ئاز. بۇنى باشقا قوشنا مىللەتلەرگە سېلىشتۇرساق پەۋقۇلاددە ئاز. مېنىڭ ئېنىق بىلىدىغىنىم، ئامېرىكىدا موڭغۇلىيەدىن كەلگەن موڭغۇللار 20 مىڭدىن ئاشىدىكەن. موڭغۇلىيەدىكى موڭغۇللارنىڭ نوپۇسى 2.9 مىليۇن. شۇڭا ئۇيغۇرلاردا ”چەتئەل قىزغىنلىقى قوزغۇلۇپ كەتتى، چەتئەلگە تەلپۈنۈش ئەۋج ئالدى“ دېيىش بالدۇرلۇق قىلىدۇ. گېپىمىزگە قايتىپ كەلسەك، شۇ يۈز نەچچە ئۇيغۇرنىڭ بىرى بولۇپ بىر ئۇيغۇر قىزى قوشنا شىتاتقا ئوقۇشقا كەلدى. ئۇزاق ئۆتمەي كۆرۈشتۇق. سىڭلىمىز بىزنى كۆرۈپ بەك ھاجانلاندىمۇ، يا شۇ چاغلار يىغا زارە دەۋرى بولغاچقىمۇ، يىغلىشىپ كەتتۇق. ئۇيغۇرچە تاماق، ئۇيغۇرچە چاخچاق مۇساپىرلىقىمىزنى ۋە غەم غۇسسىلىرىمزنى بىر پەس بولسىمۇ ئۇنتۇلدۇردى. كۆڭلۈمنى يېرىم قىلغان بىر ئىش ساھىپخانغا قاچا يۇيۇشۇپ بېرىۋاتقان سىڭىلىمىزنىڭ تولۇق خەنزۇچە سۆزلىشى بولدى. داستىخاندا بىللە بولغاندا ئەجەپ كەمسۆز قىزكەن دەپ ئويلىغانتىم. ئەسلى كەمسۆز-كەمزۇۋان ئەمەس خەنزۇۋان ئەمەستۇ؟ ساھىپخان بىلەن قىلىشۋاتقان گەپلەردىن ئۇنچىۋالا كەمسۆزلۈك ئەكىس ئەتمەيتتى. ئىچىمدە خەنزۇۋان قىزدىن ۋە ئۇيغۇرچە ئوقۇغان ساھىپخاندىن ئەپسۇسلاندىم، ماڭا ئۇ كۈنلەردە ئىككى ئۇيغۇرنىڭ خەنچە سۆزلىشىشى ”ئۇيغۇر!، ئۇيغۇر!، ئۇيغۇر!“ دەپ بوغۇلغان ئۈنلەر، تۆكۈلگەن ياشلارغا قىلىنغان خىيانەت بولۇپ تۇيۇلماقتا ئېدى.
Madrid
right|thumb|250px|Madrid right|thumb|250px Madrid bolsa Ispaniye dikibixahar 2005 nopus bar, Madridning 3,228,359 nopusibar, 607 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.23°, xariki uzunluk 03°43, poqtamuri 28001-28080 rayonmuri 091.
25. ئامېرىكىدىكى تۈرك دوستلۇرۇم
مۇڭدۇشۇپ ئولتۇرۇپ بىلدىمكى بۇ قىز راستىنلا خەنسۇچە ئوقۇغانىكەن. دادىسى دوختۇر، باي بولغاچقا تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتكۈزىشىگىلا ۋاستىچى شىركەتلەرگە نۇرغۇن پۇل خەجلەپ ئامېرىكىغا يولغا ساپتۇ. مەكتەپكە كەلگەن دەسلەپكى كۈنلەردە خەنسۇ ئوقۇغۇچىلارنى ئىزدەپ ۋەتەن سېغىنچىنى بېسىپ يۈرۈپتۇ. ئۆزى تۇرۇۋاتقان مەكتەپتىكى ئۇيغۇر بالىنى بولسا ئىزدەپمۇ قويماپتۇ. بىر تۈرك قىز جوڭگۇدىن بىر ئۇيغۇرنىڭ كەلگەنلىكىنى ئاڭلاپ ئىزلەپ كىرگەن بولسىمۇ ئۇيغۇرچىسى راۋان بولمىغاچ ئالاقە قىلالماي قاپتۇ. ئەڭ قىزىق يېرى، تۈرك قىزنىڭ ئېنگىلىزچە “ تىلىمىز ئوخشايدۇ، مەدەنىيىتىمىز بىر“ دېگىنىگە، ”تۈركچە دېگەن تۈركچە، ئۇيغۇرچە دېگەن ئۇيغۇرچە ئىككىسى ئوخشىمايدۇ. ئەگەر ئوخشايدۇ دېسە ئۇيغۇرچە خەنسۇچىغا ئوخشايدۇ، چۈنكى ئۇيغۇرچىدا نۇرغۇن خەنسۇچە سۆز بار. ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرلار گەپ قىلسا 30% خەنسۇچە قوشۇپ سۆزلەيدۇ“ دەپ چۈشەنچە بېرىپتۇ. ماڭا بۇلارنى خەنسۇچىلاپ تەبىئى دەپ بېرىۋاتقان مۇنۇ ئۇيغۇر قىزىغا قاراپ تۇرۇپ قالدىم. تۇيۇقسىز ئېسىمگە مەن ئامېرىكىدىكى قايسى بىر شەھەردە ئۇچراتقان قازقاقىستانلىق بىر قازاق قىزىنىڭ ”ئۇيغۇرچە بىلەن قازاقچە ئوخشايدۇ“ دېگىنىمگە، ”ئوخشىمايدۇ، قازاقچە دېگەن قازاقىستاننىڭ دۆلەت تىلى، ئۇيغۇرچە بىلەن مۇناسىۋىتى يوق“ دېگىنى ئېسىمگە كەلدى. بۇ ئىككى قىزنىڭ ئورتاقلىقى قازاق قىز رۇسچە ئوقۇغان، ئۇيغۇر قىز خەنسۇچە. قازاق قىز قازاقچە ئاڭلاپ چۈشىنىدۇ سۆزلىيەلمەيدۇ، قازاقچە ناخشا ئوقۇمايدۇ ھەم ئاڭلىمايدۇ. مۇناسىۋەتى ئاساسەن روسلار ۋە رۇس تىللىقلار بىلەن. ئۇيغۇر قىزمۇ ئۇيغۇرچە ئاڭلاپ چۈشىنىدۇ، سۆزلىيەلمەيدۇ. ئۇيغۇرلار بىلەن ئالاقە قىلىشتىن قورقىدۇ. ئۇيغۇرچە مۇقام، ناخشا ئاڭلىمايدۇ. پەرقى ئانا تىلغا چولتا قازاقىستانلىق قازاق قىز گۆشلەرنىڭ ھەممىنى ئايرىماي يەيدۇ. ئۇيغۇر قىز ھېلىقى گۆشتىن باشقىنى ھالال دەپ بىلىدۇ. قازاق قىز ئىككىنچى ئەۋلات روسزۇۋان، ئۇيغۇر قىز بىرىنچى ئەۋلات خەنزۇۋان. قارىغاندا بۇنداق يات زۇۋاندا ئوقۇغان بىرىنچى ئەۋلات تىلدىن قېلىپ، ئىككىنچى ئەۋلات مۇسۇلمانلىقنىڭ شەكلەن بەلگىسى يىمەكلىك چەكلىمىسىدىنمۇ قالىدىغان گەپ ئوخشايدۇ.
ئارىدا ئۇ سىڭىلىمىز بىلەن ئانچە مۇنچە كۆرۈشۈپ تۇردۇق، پاراڭلاردا مەن جاھىللارچە ئۇيغۇرچە سۆزلىدىم، شۇ سەۋەپتىن بولسا كېرەك، ماڭا بەك بىر ئېچىلىپ گەپ قىلىپ كەتمىدى. بىر مەزگىل ئۆتۈپ بۇ قىزنىڭ شەرقى ساھىلدىكى شەھەرلەرگە كەتكىنىدىن خەۋەر تاپتۇق. (بۇ رايۇنلاردا نوپۇس بىر قەدەر زىچ، ئىش تاپماقمۇ سەل ئاسان) ئارىدىن بىر يىل ئالتە ئايلار ئۆتۈپ بىر كۈنى تۇيۇقسىز تېلىفون قىلىپتۇ. ئۇيغۇرچىسى شۇنداق راۋان. ھەيرانلىقتا قانداق قىلىپ ئانا تىلدا بۇنچە تېز ئىلگىرلىگەنلىكىنىڭ سەۋەبىنى سورۇدۇم. دېيىشىچە قىزچاقنىڭ شەرقى ساھىلدا تونۇشلىرى باركەن. ئۇلارنىڭ يارىدىمىدە بىر تۈرك ئاشخانىسىدىن خىزمەت تېپىپتۇ. (ئامېرىكىدا ئاشخانىدا ئىشلەش ئەڭ مودا، پۇلنى جىق تاپقىلى بولىدۇ. سەل چاققانراق بولسا ئاشپەزلىكنىمۇ ئۆگىنىپ بىر ھۈنەرلىك بولۇپ قالىدىغان گەپ. ئامېرىكا ئىقتىسادى كىرزىستىن تولۇق قۇتۇلالمايۋاتقان بۇ كۈنلەردە ئاشپەزلىك ئەڭ ئاسان ئىش تاپقىلى بولىدىغان كەسىپ بولۇپ قالدى). ئاشخانىدا ئىشلەش جەريانىدا تۈرك قىزلار بىلەن بىر يىل بىرگە تۇرۇپ تۈركچە ئۆگىنىپتۇ. تۈركچىسى تولۇق چىققاندىن كېيىن بىر ئۇيغۇر ئاچاش بىلەن بىللە تۇرۇپ ئۇيغۇرچىسىنى پۇختىلاپتۇ. ياتاقتا ئۇيغۇرچىغا كىم بىر ئېغىز خەنچە ئارىلاشتۇرسا ئون دوللار جەرىمانە ئالىدىغانغا كېلىشىپتۇ. ”تۈركچە بىلسە ئۇيغۇرچە شۇنداق ئاسانكەن، تۈركلەر بىزنى ئۆز مىللىتىدەكلا ياخشى كۆرىدىكەن. ئاشخانىدا شۇنداق كۆڭۈللۈك ئىشلەۋاتىمەن. بۇ يىل ئالى مەكتەپكە كىرەي دەپ ھازىرلىق قىلىۋاتىمەن. مەن ئامېرىكىغا كېلىپ ئەڭ خوش بولغىنىم تۈركلەرگە يولۇققۇنۇم ۋە ئۇلاردىن تىل ۋە ئىتىقاد ئۆگەنگىنىم بولدى…“ دەپ ھاياجانلىق ھىكايىلىرىنى مەن بىلەن ئورتاقلاشتى.
3. ”يالغۇز دېيىلسەن“ ئامېرىكىغا كېلىشتىن بۇرۇن مەكتىپىمىزدىكى مۇسۇلمان ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسى، جوڭگۇلۇق ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىغا خەت يېزىپ جاۋاپ ئالالمىغاندىن كېيىن تۈرك ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىغان خەت يازدىم. بىر كۈنگە قالمايلا جاۋاپ خەت كەلدى. مەكتەپكە كەلسەم چوقۇم ئىزدىشىمنى ئېيتىپتۇ. مەن سورۇغان مەكتەپكە دائىر سۇئاللارغا ئەستايىدىل جاۋاپ قايتتۇرۇپتۇ. مەكتەپكە كېلىپ باشقا ئىشلار بىلەن ئىزدەپ بولالمىدىم. ئارىدا ئېلخەتلىشىپ كۆرۈشىدىغانغا كېلىشتۇق. دېيىشكەن كۈنى ئولتۇرسام ئىشىك ئالدىمدا تۈركچە پاراڭلاشقان ئاۋاز ئاڭلىنىپ كەتتى قارىسام ئىككى تۈرك بالا. شۇ پاراڭلاشقانچە ھەپتە ئاخىرلىرىنى غېرىپلىقتىن خالى ئۆتكۈزۈشكە باشلىدىم. شۇ يىلى تومۇزدىن كېيىن كۈنلەر مۇسۇبەتتە تولىمۇ تەستە ئۆتتى. تېلىپون يوق، تور يوق، باشتا غەم بار، چىرايلاردا قان يوق. مېڭىپ يۈرگەن بىلەن پۇت-قولدا جان يوق. شۇنداق كۈنلەردە تۈرك دوستلۇرۇم تېخىمۇ بەكرەك ھالىمغا يەتتى. بىر كۈنى باشقا شىتاتتىكى بىر ئۇنۋېرىستىتقا بىر ئۇيغۇرنىڭ كەلگەنلىكىدىن خەۋەر تاپقان ئۆزگۈر (ئەركىن مەنىسىدە) ماڭا تېلىپون قىلىپتۇ. ئۈچ سائەت ماشىنا ھەيدەپ مېنى ئۇ ئۇيغۇر قېرىندىشىمىز بىلەن كۆرۈشتۈرۈپ كەلدى. يېڭى كەلگەن ئىككىلا ئۇيغۇر بۇ ياخشىلىقتىن تەسىرلەندۇق، يېڭى كەلگەن بولغاچ ئىككىلىمىزنىڭ ماشىنىسى يوق ئېدى. ئۇ قارا كۈنلەردە ئىككى ئۇيغۇرنىڭ تېپىشىپ قانغۇدەك يىغلىشىۋىلىشمۇ ئادەمنى باشقىچە يېنىكلىتەتتى. غەملەر تارالماي تۇرۇپ رامازان كەلدى. ھەپتىسىگە بىر قانچە قېتىم بىللە ئىپتارلاشتۇق. قۇربان ھېيتمۇ كەلدى. بىللە ناماز ئوقۇپ كەلگەندىن كېيىن قولۇمغا بىر خالتىنى تۇتقازدى. ئانىسى تۈركىيەدىن قۇربانلىق گۆشتىن ئەۋەتكەنىكەن. بىللە يەيلى دەپ يېرىمىنى ماڭا ئاتاپتۇ.
ئائىلەم كەلگەندىن كېيىن بېرىش كېلىشىمىز بارغانچە قويۇقلاشتى. بىر كۈنى بالام قەۋزىيىتى تۇتۇپ بىئارام بولۇپ كەتتى. ئەسلى ئۇ كۈنى يىغىلىپ پاراڭلىشىدىغان كۈنىمىز ئېدى. بالامنىڭ سالامەتلىكى يار بەمىگەچكە بارالمايدىغانلىقىمىز دەپ ئۆزرە قويدۇق. بىر قانچىسى بالامنىڭ نېمە بولغانلىقىنى سوراشتى. ئەتىسى ئىلگىرى ئاخىرى بولۇپ تۆت دوستىمىزنىڭ بالىمىزغا ئالغان دورىسىنى تاپشۇرۇۋالدۇق. تۈرك دوستلۇرۇمنىڭ ئۆيىدە سۆھبەت قىلىپ ئولتۇرۇپ بەزەن ئۆزەمنى قەشقەردىكى مەلۇم مەھەللىدە، خوتەن يا غۇلجىدىكى قايسى بىر كوچىدا مېھمان بولۇۋاتقاندەك ھېس قىلىپ قالىمەن. ماڭا ئەڭ ياققان بىر شەكىل تۈرك دوستلارنىڭ سۆھبەتلىرى. بۇ سۆھبەتلەر ھەپتىدە بىر ئۇيۇشتۇرۇلىدۇ. بىللە يەمەك يەپ پاراڭلاشقاندىن كېيىن ھەممىمىز ياقتۇرغان بىر قانچە كىتاپنى مۇلاھىزە قىلغاچ بىللە ئوقۇيمىز. سۆھبەتكە كىچىك بالىلارمۇ ئىشتىراك قىلىدۇ. گەرچە ئۇلارنىڭ سۇئاللىرى ۋە مۇلاھىزىلىرى يېشىغا ماس سەبىلەرچە بولسىمۇ دىققەت بىلەن ئاڭلايمىز، ۋە يېشىغا مۇناسىپ چۈشەنچە بېرىمىز. بۇنداق سۆھبەت ئاياللارنىڭ ئايرىم بولۇپ ئايالىم شۇ سۆھبەلەردە يۈرۈپ ئىككى ئايغا قالماي تۈركچە ئاڭلاپ چۈشەنگىدەك بولدى. ھازىر سۆھبەتلەردە پىكىر بايان قىلىپ تۇرىدۇ. ھەر قېتىملىق سۆھبەتتىن بەھىر ئېلىپ دىلىم ئېرىگەندە ھېلىقى قارا كۈنلەردە ئۆزگۈرنىڭ دېگەن مۇنۇ سۆزلىرىنى ئەسلەيمەن. “ قايغۇرما، ئاللاھ بىر ئىشىكنى تاقىسا مىڭ ئىشىكنى ساڭا ئوچۇق قويغان بولىدۇ. قايغۇدا يىغىمىز تاقىلىپ بولغان ھېلىقى ئىشىك ئۈچۈن بولمىسۇن، غەيرىتىمىز بىلەن ئاللاھ بىزگە ئاچقان ئوچۇق ئىشىكلەرگە يۈزلىنەيلى. بىز شۇ ئىشىكلەردە سېنى ساقلاۋاتىمىز. سەن يالغۇز دېيىلسەن (ئەمەسسەن)“
يېقىندا بىر دوستىمىزنىڭ ئايالى كۆزەيدى. ئايالى دوختۇرخانىدىكى بىر قانچە كۈندە قىزىمىز بىلەن بىر ياشلا پەرقلىنىدىغان چوڭ قىزىنى ئۆيىمىزگە ئەكىلىپ قويدى. خۇددى ئانامنىڭ قەشقەردىكى قوشنىسى ئىشى چىقىپ قالسا نەۋرىسىنى بىزنىڭ ئۆيىگە قويۇپ پۈتۈن كۈن خاتىرىجەم سىرىتتىكى ئىشىنى تۈگۈتۈپ كەلگەندەك. بەزىدە ئويلاپ قالىمەن بۇلار ئۇيغۇرمۇ يا مەن تۈركمۇ، نېمانچە ئوخشاشلىق بۇ!
4. تۈركلۈك پىداكارلىقتۇر مەكتىپىمىزدىكى تۈرك ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەممىسنى قوشسا قىرىققا ئاران بارىدۇ يا بارمايدۇ. شۇ قىرىققا يېقىن ئوقۇغۇچىنىڭ كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقى بەدىلىگە مەكتىپىمىزدە ھەقسىز تۈركچە دەرس ۋە دىنلار ئارا دىيالوگ پائالىيىتى يىللاردىن بېرى داۋام قىلىپ كېلىۋاتىدۇ. مەن ھەقسىز تۈركچە دەرسنىڭ مەۋسۈمدە بىر ئېچىلىدىغان خۇلاسە يىغىنىغا قاتناشتىم. تۈركچە دەرس بەرگەن مەكتىپىمىزدىكى ئوقۇغۇچىلار تۈركچىنى قانداق قىلغاندا ئۈنۈملۈك ئۆگەتكىلى بولىدۇ؟ دېگەن تېمىدا تەييارلاپ كەلگەن دوكىلاتلىرىنى ئەستايىدىل مۇزاكىرى قىلىشتى. كۆپىنچىسى تەبىئى پەنلەردە ئوقۇيدىغان بۇ بالىلارنىڭ تىل ئۆگىتىشنىڭ يوللىرى ئۈستىدە يۈرگۈزىۋاتقان مەنتىقىلىق مۇلاھىزىلىرىگە قاراپ ھۆر، دېمۇكراتىك ئەلدە، مەلۇم ھۆكۈمران ئىدولوگىيەگە بېقىنمىغان مائارىپتا ھەقىقى بىلىم ئالغان كىشىلەرنىڭ قانداق بولىدىغانلىنى كۆرۈپ يەتكەندەك بولدۇم.
دىنلار ئارا دىيالوگ مەكتىپىمىز ئوقۇغۇچى ۋە ئوقۇتۇقۇچىلىرنىڭ ئالاھىدە ئالقىشىغا ئېرىشكەن پائالىيەت. بۇ پائالىيەتكە كۆپىنچە ئىسلام ۋە خىرىستىيان دىنىنىڭ ھەرقايسى مەزھەپ ۋە سۈلۈكلىرىگە مەنسۇپ دىنىي ئۆلىمالار تەكلىپ قىلىنىدۇ. پائالىيەت شەكلى لېكسىيە، مۇلاھىزە ۋە مۇنازىرە شەكلىدە بولىدۇ. ئەسلى بۇددىستلارنىمۇ تەكلىپ قىلماقچى بولغان، ئەمما مەن كەلگەندە ھىچ بۇنداق بىر پۇرسەت بولمىدى. ھەر قېتىمقى پائالىيەتكە تۈرك قىزلار تۈركچە لەززەتلىك تاتلىقلارنى ۋە پىچىنە پىرەنىكلەرنى پىشۇرۇپ تىزىۋېتىدۇ. ئەمەلىيەتتە ھەر قېتىملىق پائالىيەت تۈرك مەدەنىيىتىنى تەشۋىق قىلىدىغان بىر كۆرگەزمىگە ئايلىنىدۇ. مۇشۇنداق كۆرگەزمىلەر جەريانىدا تۈرك تاماقلىرىغا كۆنگەن خېرىدارلارنى ئاساس قىلىپ كانزاس شەھرىدە بىر تۈرك تاماق مەدەنىيىتى كۆرگەزمىسى بولۇپ ئۆتتى. تۈرك دوستلىرىمىز ئەسلى ئايالىمنىمۇ قاتنىشىپ ئۇيغۇر تاماقلىرىنى قوشۇپ كۆرگەزمە قىلىپ سېتىشنى تەكلىپ قىلغان ئىدى. شۇ كۈنلەردە ئايالىم ئىشلەۋاتقان بولغاچ يېتىشەلمەي قالدۇق. شۇ قېتىمقى ئۇيغۇرنى تونۇشتۇرۇدىغان بىر پۇرسەتنىڭ قولدىن كېتىپ قالغىنىغا ھېلىمۇ بەك ھېچىنىمەن.
ئالدىنقى: 26. ئۇيغۇر كىمگە ئوخشىدى، كىمگە ئوخشايدۇ
كـىيىنكى: 24. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلۇق
باھار مەشرىپى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
قىش كېتىپ باھار كەلدى،
تۈن كېتىپ سەھەر كەلدى.
ئەل - خالايىق بەختىگە،
نورۇز مۇبارەك شاد كەلدى.
تىك توك (دوۋيىن)
تىك توك ياكى دوۋيىن ھازىر ئىنتايىن مودا بولغان قىسقا فىلىم ئەپ سېستىمىسى.
پاپۇئا يېڭى گۋىنېيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumbnail|250px|پاپۇئا يېڭى گۋىنېيە left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
پاپۇئا يېڭى گۋىنىيىسى (پاپۇئا يېڭى گۋىنىيىسى مۇستەقىل دۆلىتى) بولسا ئوكيانىيە جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا مورېسبى پورتى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا مورېسبى پورتى. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر مىچائەل سومارە. بۇ دۇلات 1973 يىلى 12 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 462 مىڭ 840 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 300 مىڭ.
چېلىشىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> چېلىشىش ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن ھېيت - ئايەم، زارا خەتمە، سەيلى - ساياھەت، توي - تۆكۈن ۋە خۇشاللىق چوڭ يىغىلىشلاردا مەھەللە بىلەن مەھەللە، يۇرت بىلەن يۇرت ئارا چېلىشىش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىلىپ، كۈچلۈك پالۋانلار ئارا كۈچ سىناشتۇرۇلۇپ بىر - بىرىنىڭ غەيرەت شىجائىتى دەڭسېلىپ، ئۇلارنىڭ باتۇرلۇقى نامايان قىلىنىدۇ. چېلىشىشتا رايونلار ئارا ئوخشىماسلىقمۇ بار. مەسىلەن، قەشقەر، ئاتۇش، كونا شەھەر، يېڭىشەھەر ناھىيىلىرىدە بەل تۇتۇشۇپ ئېگىز كۆتۈرۈپ تاشلاش، يانپاشقا ئېلىش، چۆرۈپ تاشلاش، ئارقىسىغا ئىتتىرىپ يىقىتىش، بېشىدىن ھالقىتىپ تاشلاش قاتارلىق ئۇسۇللار بولۇپ، بۇ ئۇسلۇبتا چەمەك سېلىشقا، چاتراققا پۇت تىقىشقا بولمايدۇ. بۇ ئۇسۇلغا خوتەن، يەكەن، قاغىلىق، مەكىت، يوپۇرغا قاتارلىق جايلارنىڭ چېلىشىش ئۇسۇلى ئانچە ئوخشاپ كەتمەيدۇ. تۇرپان، قۇمۇل قاتارلىق رايونلارنىڭ چېلىشىش ئۇسۇلىمۇ ئوخشىمايدۇ. چېلىشىش ئويۇنى ئادەمنىڭ ئاز - كۆپلۈكىگە قاراپ توپىلىق ياكى يۇمشاق يەردە ئېلىپ بېرىلىدۇ. تاماشىبىنلار سورۇننى چۆرىدەپ دۈگىلەك ھاسىل قىلىپ ئولتۇرىدۇ. چېلىشقۇچى پالۋانلار يۇمشاق كىيىم كىيىپ، قىزىل رەختتىن پوتا باغلاپ مەيدانغا چۈشىدۇ. پېشقەدەم پالۋاندىن بىر - ئىككى كىشى سورۇننى باشقۇرىدۇ. چېلىشىش ئىككى خىل بولىدۇ. بىرى، ئىختىيارى چېلىشىش بولۇپ بۇنىڭدا ئالدى بىلەن يېشى كىچىك پالۋانلار چېلىشىشقا چۈشۈپ ئاستا - ئاستا چوڭىيىدۇ. كىم يىقىلسا ئۇنىڭ تۇغقىنى ياكى يېقىن دوستى ئۇنىڭ ئورنىغا ئىختىيارى چۈشىدۇ. بۇ خىل چېلىشىش كۆپ ھاللاردا يۇرت ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئىككىنچى خىل چېلىشىش بىر يۇرت بىلەن بىر يۇرت، بىر مەھەللە بىلەن يەنە بىر مەھەللە ئوتتۇرىسىدا مۇسابىقىلىشىش خاراكتېرىنى ئالغان بولۇپ، بۇنىڭدا ئىككى يۇرت ئۆز پالۋانلىرىنى ئاجايىپ ھەيۋەتلىك كۆرسىتىدۇ. چېلىشىشقا چۈشكەن ئىككى پالۋان پوتا باغلاپ مەيدانغا چۈشكەندىن كېيىن، سورۇن باشقۇرغۇچىلار پالۋانلارنى ئۆز ئارا كۆرۈشتۈرۈپ ئۇلارنى بىر - بىرىنىڭ بېلىدىن تۇتۇشقا رۇخسەت قىلىدۇ. ئۇلار بەلۋاغدىن ئوبدان تۇتۇشقاندىن كېيىن باشلاش ئىشارىتى بېرىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن پالۋانلار ئۆز ماھارىتىنى كۆرسىتىپ قايسى تەرەپ قايسى تەرەپنى يىقىتىپ تاغىقىنى يەرگە تەگكۈزسە شۇ تەرەپ يەڭگەن بولىدۇ. بۇ خىل چېلىشىشقا چىرماق سېلىشقا، توسما ئۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. يەنە بىر ئۇسۇلدا ئىككى پالۋان پوتا باغلاپ مەيدانغا چۈشۈپ بەل تۇتۇشقاندىن كېيىن، باشقۇرغۇچى باشلاش ئىشارىتى بېرىدۇ. ئىككى پالۋان قول پۇتلىرىنى تەڭ ئىشقا سېلىپ قارشى تەرەپنى يىقىتسىلا يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭدا ھەرىكەت چەكلەنمەيدۇ. يەنە بىر خىل ئۇسۇلدا ئىككى پالۋان بېلىگە پۇتا، ئوڭ پۇتىنىڭ يوتىسىغا ياشلىق باغلاپ مەيدانغا چۈشىدۇ. ئوڭ قۇلى بىلەن بەلنى، سول قولى بىلەن باغلانغان پوتىنى تۇتىدۇ. ئىككى پالۋان ئوبدان تۇتۇشۇپ بولغاندىن كېيىن باشقۇرغۇچى باشلاش ئىشارىسى بېرىدۇ. بۇ خىل چېلىشىش ئۇسۇلىدىمۇ ھەرىكەت چەكلىمىسى بولمايدۇ. پالۋان قانداق ھەرىكەت قوللانسا مەيلى، پەقەت يىقىتسىلا بولىدۇ. چېلىشىش شەكىللىرىدە ئاساسەن بەدەن ئېغىرلىقى، ياش چەكلىمىسى بولمايدۇ."
تۇرتاي دېھقانچىلىق مەيدانى
تۇرتاي دىھقانچىلىق مەيدانىنىڭ ئەسلى نامى قىزىل بايراق دىھقانچىلىق مەيدانى بۇلۇپ، 1958-يىلى قۇرۇلغان. تۇرتاي دېھقانچىلىق مەيدانى گەز دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان چۆكۈندە گىرۋەكىنىڭ، ئاقتۇ ناھىيەسىنىڭ شەرق تەرىپىگە جايلاشقان شىمالىي قىسمى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ قەشقەر كوناشەھەر ناھىيەسى بىلەن قوشنا، شەرقىي شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەن يېزا ئىگلىك 3-دېۋىزىيە 41-تۇەن ۋە قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى بىلەن چېگرىلىنىدۇ،شەرقتە جامالتېرەك يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ،غەرب،جەنۇبىي پىلال يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.
قىسقىچە تۇنۇشتۇرلىشى
تۇرتاي دىھقانچىلىق مەيدانىنىڭ ئەسلى نامى قىزىل بايراق دىھقانچىلىق مەيدانى بۇلۇپ، 1958-يىلى قۇرۇلغان. تۇرتاي دېھقانچىلىق مەيدانى گەز دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان چۆكۈندە گىرۋەكىنىڭ، ئاقتۇ ناھىيەسىنىڭ شەرق تەرىپىگە جايلاشقان شىمالىي قىسمى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ قەشقەر كوناشەھەر ناھىيەسى بىلەن قوشنا، شەرقىي شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەن يېزا ئىگلىك 3-دېۋىزىيە 41-تۇەن ۋە قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى بىلەن چېگرىلىنىدۇ،شەرقتە جامالتېرەك يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ،غەرب،جەنۇبىي پىلال يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى ئالتە كىلومېتىر،جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 12 كىلومېتىر،ئومۇمىي كۆلىمى 43 كۋادرات كىلومېتىر.
تۆرتاي دېھقانچىلىق مەيدانى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقتۇ ناھىيىسىگە جايلاشقان.«تۇرتاي»دېگەن سۆز ئۇيغۇر تىلىدىكى        «چىلانتورۇق تايچاق»دېگەن مەنىدە.مەيدان ئاقتۇ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى12كىلۇمىتىر، تۈز سىزىق ئارىلىقى بۇلسا8كىلومېتىر كېلىدۇ.قەشقەرگە بارىدىغان ئاساسلىق غول يول بىلەن بۇلغان ئارىلىقى1.5كىلۇمىتىر كىلىدۇ،قاتنىشى قۇلاي.2010 - يىلى رايونغا قاراشلىق سەككىز ئىشلەپچىقىرىش ئەترىتى، بىر مەمۇرىي كەنتتىكى 1300ئائىللىكىن6000ئۆپچۆرىسىدەنۇپۇس بارلىقى ئىنىقلانغان.مەيدان بويىچە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 1200 گېكتار، چىلانلىق كۆلىمى733.3 گېكتار بۇلغان.
يېقىنقى يىللادىن بۇيان، تۆرتاي دېھقانچىلىق مەيدانى مەۋقەنى ئەمەلىيەتكە قويۇپ ، بايلىقلارنى بىرىكتۈرۈش، 1 - كەسىپنىڭ ئەۋزەللىكىنى پائال جارى قىلدۇرۇپ ، سىجىل ئىلگىرى سۈرۈپ ، كەسىپ قۇرۇلمىسىنى تەڭشەش ، ئۈزلۈكسىز تەرەققىيات ئەندىزىسىدە يېڭىلىق يارىتىپ ، ئېكولوگىيىلىك يېزا ئىگىلىكى ۋە ئېكولوگىيەلىك ساياھەت يولى پىلانىنى يۇلغا قۇيۇپ ، « كىچىك دېھقانچىلىق مەيدانى« ئۈزلۈكسىز ئىلگىرىلەشنىڭ چوڭ ئېنېرگىيەسىگە ئىرىشتى. 2015 - يىلى، دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى61مىليۇن660مىڭ يۈەن بۇلغان ، بۇنىڭ ئىچىدە 1 - كەسىپنىڭ ئىگىلىگەن قىسمى50مىيۇن يۈەندىن ئىشىپ كەتكەن، دېھقان، چارۋىچىلارنىڭ كىشى بىشىغا ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 5723 يۈەن،ئاپتونوم ئوبلاست بۇيىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ. ئاساسلىق زىرائەت تۈرى كىۋەز،بۇغداي،قۇناق،چىلان قاتارلىق ئىقتىسادىي زىرائەتلەرنى تىرىيدۇ.
تەبىئىي مۇھىتى
تۆرتاي دېھقانچىلىق مەيدانى دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى مېتىر ، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 9 ℃، يەر ئاستى سۇ ئورنى بىر قەدەر يۇقىرى. ھاۋا كىلىماتى ئىللىق قۇرغاق ، ( 2008 ) ھاۋاسى مۆتىدىل بولۇپ ، يېقىشلىق، بىر ئاي ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى _ 6.3 ℃ ، 7 - ئايدا ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا 25.1 ℃ قا يېتىدۇ ، قىروسىز مەزگىلى 221 كۈن. تۇپراق توپىسى كۆپرەك بولىدۇ ، چىملىق توپىسى، ئاز مىقداردا سۇغىرىپ لاتقىلاشقان تۇپراق بار. ئاساسىي غول ئۆستەڭ كۆتۈرمە مۇنارى ، ئېرىق ، گەز دەرياسىنىڭ سۈيى بىلەن سۇغىرىلىدۇ. ئاساسلىق دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق،چىلان، كىۋەز.
ماداگاسكار
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|ماداغاسقار left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ماداغاسقار دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا تانانارىۋو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا تانانارىۋو. دۇلات تىلى بولسا ماداغاسقار تىلى ۋە فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ مارك راۋالومانانا. ئازىركى باش ۋەزىر چارلەس رابەمانانجارا. بۇ دۇلات 1960 يىلى 6 ئاينىڭ 26 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 587 مىڭ 041 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 20 مىللىئون 042 مىڭ.
ماداغاسقارنىڭ تولۇق ئاتىلىشى ماداغاسقار جۇمھۇرىيىتى بولۇپ، ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئارال دۆلەت، يانار تاغ تىزمىلىرىدىن شەكىللەنگەن ئارال دۆلەت. يەر مەيدانى: 587مىڭ 40كۋادرات كىلومېتىر.
نوپۇسى: 21 مىليون 926 مىڭ 221، يەتتە قەبىلىگە بۆلۈنگەن، يەرلىك ئاھالە مالگاشلار دۆلەت نوپۇسىنىڭ %95نى تەشكىل قىلىدۇ، بۇلاردىن باشقا يەنە فرانسۇزلار، كومورولىقلار، سىۋاھلىلار، ھىندىلار بار. يەرلىك ئىپتىدائى دىنلارغا ئىشىنىدىغانلار ماداغاسقار ئاھالىسىنىڭ %52نى تەشكىل قىلىدۇ. ماداغاسكار ئارىلىنىڭ شەرقى-شىمالىدا توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان ئانتانكارانا، ساكالاۋا قاتارلىق قەبىلىلەر 11-12-ئەسىردىلا شانلىق مەدەنىيەت بارلىققا كالتۈرگەن، ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدا يېزىق بەرپا قىلىپ شانلىق يازما يادىكارلىقلارنى قالدۇرغان. ماداغاسقار ھىندى ئوكياننىڭ غەربىگە، ئافرىقا قىتئەسىنىڭ شەرقىدىكى دېڭىزغا جايلاشقان دۇنيادىكى 4-چوڭ ئارال. ئارىلىقى 386 كىلومېتىر كېلىدىغان موزامبىك بوغۇزى ئارقىلىق ئافرىقا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. پۈتۈن ئارالنى ۋولقان جىنسلىرى قاپلاپ تۇرىدۇ، ئارالنىڭ ئوتتۇرا قىسمى تاغلىق بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1200-400 مېتىر كېلىدۇ. دۆلەتنىڭ غەربىي جەنۇب قىرغاقلىرىدا تۈزلەڭلىكلەر بار. ئەڭ ئېگىز چاراتانانا چوققىسىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2880 مېتىر، ماداغاسقارنىڭ كۆپ قىسمى تروپىك بەلباغقا جايلاشقان بولسىمۇ، ئۇنىڭ شەرقىي قىسمى بىلەن غەربىي قىسمىنىڭ ئىقلىمى پەرقلىنىدۇ. شەرقىي تەرىپى ھىندى ئوكيان يىللىق نەم ھاۋاسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقتىن، يامغۇرلۇق ئورمان ئىقلىمى شەكىللەنگەن، بۇ جايلارنىڭ يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 2000 مىللىمېتىردىن ئاشىدۇ. غەربىي قىسىمنىڭ ئىقلىمى تروپىك ساۋاننا ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ، بۇ جايلارنىڭ قۇرغاق پەسلى بىلەن ھۆلچىلىك پەسلى ئېنىق بولىدۇ. ماداغاسقارنىڭ يىللىق ھاۋا تېمپېراتۇرىسى يۇقىرى، قىش پەسلى بولمايدۇ. پۈتۈن دۆلەتنىڭ 1/6 قىسىم يېرىنى ئورمان قاپلاپ تۇرىدۇ. ماداغاسكار دۇنيادىكى ئەڭ نامرات دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئىقتىسادىي جەھەتتە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ، ئاھالىنىڭ 90% ى دېھقانچىلىق، ئورمانچىلىق، چارۋىچىلىق قاتارلىق كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ماداغاسكارنىڭ سانائەت ئاساسى ئاجىز، سانائەت ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى پۈتۈن خەلق ئىگىلىكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ ئاران 15% نى تەشكىل قىلىدۇ. ئاساسلىق ئىقتىسادى كىرىمى چەتئەللەرنىڭ ياردىمى ۋە ساياھەتچىلىكتىن ئىبارەت بولۇپ ساياھەتچىلىك ماداگاسكارنىڭ تۆۋرۈك كەسپى ھېسابلىنىدۇ، ماداغاسكار قەھۋە، گۆش، پۇراقلىق ماتېرىياللار، شېكەر ئېكسپورت قىلىدۇ، ماشىنا - ئۈسكۈنە، ئاپتوموبىل، كۈندىلىك تۇرمۇش بۇيۇملىرى، ئاشلىق قاتارلىقلارنى ئىمپورت قىلىدۇ.