cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رۇمەيسە بىنت مىلھان
رۇمەيسە بىنت مىلھان
بەختسىزلىك ۋە قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن كۈنلەردە، ئۇممۇ سۇلەيم ئاجايىپ ئېغىر بېسىق ۋە چىدامچانلىقىنى نامايان قىلدى. يولدىشى مېۋىلىك باغقا قاراش ئۈچۈن چىقىپ كەتكەندە، ئۇنىڭ كىچىك ئوغلى ئۆمەير كېسەل بىلەن ئۆلۈپ كەتتى، ئۇ بالىسىنى يۇيۇپ، كېپەنلىدى، ئۆيىدىكى باشقىلارغا بۇ ئىشنى ئەبۇ تەلھەگە خەۋەر قىلماسلىقنى، بۇ ئىشنى ئۆزى ئېيتماقچى بولۇۋاتقانلىقىنى ئېيتتى. ئۇممۇ سۇلەيمنىڭ ئابدۇللاھ ئىسىملىك يەنە بىر ئوغلى بار ئىدى. ئۇ ئابدۇللاھنى تۇغۇپ بىر نەچچە كۈندىن كېيىن، بۇۋاقنى ئەنەسكە قوشۇپ، بىر تاغار خورما بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا ئەۋەتتى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇۋاقنى يوتىسىغا ئولتۇرغۇزدى، خورمىنى يۇمشاق چايناپ، ئاندىن بۇۋاقنىڭ ئېغىزىغا سېلىپ قويدى. بوۋاق خورمىنى لەززەتلىنىپ شوراشقا باشلىدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام:
— ئەنسارىلار پەقەت خورمىنى ياخشى كۆرىدۇ، — دېدى. ئابدۇللاھ چوڭ بولدى، كېيىن ئۇنىڭ يەتتە بالىسىنىڭ ھەممىسىلا قۇرئاننى يادلىغان ئىدى.
'''ئۇممۇ سۇلەيم بىر ئۈلگىلىك مۇسۇلمان، ئۈلگىلىك ئايال ۋە ئۈلگىلىك ئانا ئىدى. ئۇنىڭ ئاللاھقا ئاجايىپ كۈچلۈك ۋە تەۋرەنمەس ئىمانى بار ئىدى. ئۇ ئېشىپ ـ تېشىپ تۇرغان مال ـ دۇنيانىڭ ۋە راھەت ـ پاراغەتنىڭ ئۆزىنىڭ ئىمانىغا ۋە بالىلىرىنى تەربىيىلىشىگە توسالغۇ بولۇشقا يول قويمىدى. ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ناھايىتى ئىخلاس قىلغان بولۇپ، ئوغلى ئەنەسنى ئۇنىڭ خىزمىتىنى قىلىشقا ئاتىدى. ئۇ بالىلىرىنى ئوبدان تەربىيىلەش مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئالدى. پەقەت ئاللاھنىڭ رازىلىقى ئۈچۈن ياشايدىغان ھەقىقىي بىر ئىسلامى جەمئىيەت قۇرۇشتا، باشقا مۇسۇلمانلار بىلەن ئېغىرچىلىق ۋە خۇشاللىقلاردىن تەڭ بەھرىمەن بولۇپ، ئىجتىمائىي ھاياتتا چوڭ رول ئوينىدى.'''
1855- يىلى
1855 (MDCCCLV) گرېگورىيان تەقۋىمى بويىچە دۈشەنبە كۈنىدىن ۋە جۇلىيان تەقۋىمىگە كۆرە شەنبە كۈنى باشلانغان، ھىجرىيە 1271- يىلى 11- رەببىيۇلئاخىر، دۈشەنبە كۈنى باشلانغان، ھىجرىيە 1272- يىلى 21- رەببىيۇلئاخىر كۈنى تاماملانغان، ئادەتتىكى يىلدۇر. مىلادى 2- مىڭيىلنىڭ 855-، 19- ئەسرنىڭ 55-، 1850- يىلارنىڭ 6- يىلىدۇر. ھىجرى 1- مىڭيىلنىڭ 271-272-، 1200- يىللارنىڭ 71-72-، 1270- يىللارنىڭ 2-3- يىللارىدۇر.
ئۇلۇغچات ناھىيىسى
ئۇلۇغچات ناھىيىسى ( ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ulughchat Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. ئولۇغچات ناھىيىسى تەڭرىتاغ بىلەن كوئىنلۇن تېغى تۇتاشقان جايغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى ئاتۇش شەھىرى، قەشقەر كونا شەھەر ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى ئاقتو ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرپى قىرغىزىستان نىڭ ئوش ئوبلاستى بىلەن چېگرىداش، ئېركەشتام ئېغىزى دىن قىرغىزىستانغا ئۆتكىلى بولىدۇ، شىمال تەرىپى بولسا نارىن ئوبلاستى بىلەن چېگرىداش كېلىدۇ. تورۇگارت ئېغىزىدىن قىرغىزىستاننىڭ [[نارىن ئوبلاستى غا ئۆتكىلى بولىدۇ. (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 410 كىلومېتىر)، شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 180 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  160 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  17 مىڭ  900 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا ئىككى بازار، توققۇز يېزا،  30 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن ئارىلىقى بىر مىڭ  527 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىئۇلۇغچات ناھىيىسى قارمىقىدا 2 دانە بازارلىق ۋە 9 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
بۇ ناھىيىنىڭ ئۈچ تەرىپىنى ئېگىز تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ. شەرقىي - جەنۇبىي قىسمىدا قەشقەر دېلتىسى تۈزلەڭلىكى بار. تەۋەسىدە قىزىلسۇ دەرياسى ۋە چاقماق دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ ئېقىن بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 960 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا چوشقا، سۇغۇر، ئۇلار، چىل قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئەڭلىك ئوت، چۈچۈكبۇيا، ئەنجىدان (ھىڭ)، چاكاندا، پاقا يوپۇرمىقى، قانتېپەر، كىرەش، مامىكاپ، كەتىرا، يەر مەدىكى، پالما مەرىزى قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
ئۇلۇغچات ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 6.8℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  34.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 29.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2797.2 سائەت. 10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 2529.3℃، قىروسىز مەزگىلى  138 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 163 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2564.9 مىللىمېتىر.
بايلىقى
بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن كۆمۈر، نېفىت، نېفىتلىك سىلانېتىسى، تۆمۈر، مىس، قوغۇشۇن، سىنك، سترونتىسىي، ئالتۇن، فوسفور، تۇز، گۈڭگۈرت، ھاك تاش، گەز، چىنە توپىسى قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە كۆمۈر زاپىسى پۈتۈن ئوبلاست كۆمۈر زاپىسىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر بار تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 3700 گېكتار ( 55 مىڭ  500  مو)، ئورمان كۆلىمى 13 مىڭ  100 گېكتار (196 مىڭ  500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى بىر مىليون  85 مىڭ  900 گېكتار (16 مىليون  288 مىڭ مو). مال - چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، تۆگە، ئېشەك، قوتاز قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، قىچا، يالىڭاچ ئارپا، دادۇر، كۆك پۇرچاق قاتارلىقلار بار. ئۇلۇغچات ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ناھىيە بازىرى بىلەن ئوبلاست مەركىزى بولغان ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇرغات ئېغىزىنى ئاسفالت يوللار تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. ناھىيىدىن يېزا، بازارلىرىغا بارىدىغان غول تاشيوللار ۋە ئاددىي تاشيوللار بار. ناھىيە بازىرىدىن ئوبلاستقىچە بولغان بۆلەككە نۇر كابىلى ياتقۇزۇلۇپ بولدى. پروگراممىلىق تېلېفونمۇ پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلۇپ بولدى. بۇ ناھىيىدىكى تورغات ۋە ئېركەشتام ئېغىزى، شىنجاڭنىڭ قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى بىلەن سودا ئالاقە قىلىشىدىكى ئاساسلىق ئېغىز ھېسابلىنىدۇ.
كۇۋەيت
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|كۇۋەيت left|thumb|دۆلەت بايرىقى
كۇۋەيت بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كۇۋائىت شەھىرى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كۇۋائىت شەھىرى. دۇلات تىلى بولسا ئەرەب تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر ناسسەر موھاممەد ئال-ئاھماد ئال-ساباھ. يار مايدانى 17 مىڭ 818 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 2 مىللىئون 596 مىڭ.
چېڭلۇڭ
چېڭلۇڭ (成龙 )ئەسلى ئسىمى (陈港生)ئىنگلىزچە ئىسمى Jackie Chan ،ئەسلى يۇرتى شەندۇڭ،تۇغۇلغان جايى شياڭگاڭ.كەسپى ئارتىس ،رېژسسور ،ناخشىچى.ئىلگىرى ئاخىرى بۇلۇپ ئەنگىليە MBEئوردىنى،فىرانسىيە ئەدەبىيات سەنئەت چەۋەنداز ئوردىنىغا ئېرىشكەن.شىياڭگاڭدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن 10ياشنىڭ بىرى بۇلۇپ باھالانغان.توي قىلغان بىر ئۇغلى بار. thumb|چېڭلۇڭ|200 px قىسقچە تەرجىمھالى
چېڭلۇڭ 1954يىلى تۇغۇلغان بۇلۇپ ،ئەينى چاغدا ئۇنىڭ ئاتا -ئانىسى شەندوڭدىن شىياڭگاڭغا قىچىپ بارغاندا تۇنۇشقان.ئەينى يىللىرى شىياڭگاڭ ئىقتىسادى كاسات بۇلۇپ ،ئاتا -ئانىسىنىڭ چېڭلۇڭنىڭ تۇغۇت پۇلىنى تۆلەشكە چامى يەتمەيتى.شۇ چاغدىكى تۇغۇت دۇختۇرى چېڭلۇڭنىڭ ئۇغۇل ئىكەنلىكنى كۆزدە تۇتۇپ ،ئۇنىڭ بىقۋالماقچى بۇلغان.لېكىن چېڭلۇڭ ئات يىلى تۇغۇلغاچقا ،ياخشىلىقنىڭ ئالامىتى دەپ بىلگەن ،ھەم باشقا پەرزەنت بولمىغاچ ،دۇختۇرنىڭ ياخشى كۈڭلىنى رەت قىلىىپ ،مىڭ بىر جاپادا پۇلنى غەملەپ چېڭلۇڭنى ئىلىپ ئۈيىگە قايتىقان.چېڭلۇڭ شىياڭگاڭدا تۇغۇلغاچقا يەنە كىلىپ ئۆزلىرىنىڭ شياڭگاڭدىكى تېنچ تۇرمۇشىنى خاتىرلەش ئۈچۈن ئۇغلىغا 陈港生)دەپ ئىسىم قۇيغان .چېڭلۇڭنىڭ ئاتا-ئانىسى فىرانىسيە ئەلچىسنىڭ ئۈيىدە ئاشپەز ،خۇجىدار بولغان. چېڭلۇڭ كىچىك ۋاقتىدا ياخىشى ئۇقۇماي ،داۋاملىق ئۇرۇشۇپ يۈرگەن.ئەتراپتىكى فىرانىسيەلىك ،ئامىرىكىلىقلارنىڭ بالىلىرىنى بوزەك قىلغان .داۋاملىق ئۇرۇشۇپ ،ئىىش تېرىپ يۈرگەچ 1-سىنىپنى پۈتتۈرۈپلا ئۇقۇشتىن چىكىنگەن.چېڭلۇڭ جىدەلخورلىقتىن باشقا يەنە چامباشلىققا قىزىقىدىغان بۇلۇپ ،ئەينى چاغدىكى ساۋداخوا،يۇسۇچىي قاتارلىق چولپانلار ئۇنىڭ قەلبىدىكى مەبودە بۇلۇپ،ئۇ گۇمپە ئۈگىنىشكە ھېرىسمەن بۇلۇپ قالغان .كىيىن دادىسى ئۇنى شۇ چاغدىكى چېڭلۇڭ چۇقۇنىدىغان ئايال چامباش چولپان يۇسۇچىيۇ نىڭ دادىسى يۈجەنيۇەنگە شاگىرتلىققا بەرگەن.باش ئەلچىنىڭ خىزمىتىدە ئۆزگىرىش بولغانلىقتىن باش ئەلچى بىلەن ئاۋسىتىرالىيگە كەتكەن .دەسلەپتە چېڭلۇڭ ئېغىر مەشىققە چىدىمىغان.كىيىن ئۇ يۈجەنيۇەننى ئاتاق ئاتا تۇتقان لېكىن بۇنىڭلىق بىلەن يۈجەنيۇەن چېڭلۇڭغا تېخمۇ قاتتىق تەلەپ قۇيغان. 1961-يىلى چېڭلۇڭ جوڭگو تىياتىر ئىنىستوتىغا كىرىپ داڭلىق جىڭجۈ تىياتىر ئارتىسى ،ئۇستازى يۈجەنيۇەندىن جىڭجۈ تىياتىرى ۋە چامباشچىلىق ئۈگەنگەن.كىيىن دەۋرنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ جىڭجۈ تىياتىرى كاساتلاشغان.رىژرسسورلار ئارتىس تاللىغاندا داۋاملىق چېڭلۇڭغا كۆزى چۈشكەن.ھەم بىر قىسىم كىنولاردا ئالاھىدە ھەركەتلەرنى كۈچىنىڭ بارىچە ياخىشى ئىشلىگەنلىكتىن ،1971-يىلى سۈرەتكىە ئىلىنغان «精武门»ۋە ئۇنىڭدىن كىيىنكى لى شياۋلۇڭنىڭ «龙争虎斗»فىلىمدىكى ئالاھىدە ھەرىكەتلەرنى ئىلىشقا قاتناشقان. چېڭلۇڭ چامباشچىلىق قىلىپ يۈرگەن كۈنلەردە چېن زىچىياڭ بىلەن تۇنۇشقان.چېڭلۇڭ ئاۋسىترالىيگە قايتقاندىن كىيىن (چېڭلۇڭ يۇجەنيۇەندىن گۇمپا ئۈگىنۋاتقان چاغلاردا چېڭلۇڭنىڭ ئاتا-ئانىسى باش ئەلچى بىلەن بىللە ئاۋسىترالىيگە يۈتكەلگەن ) ،لوۋىي يىڭى قۇرغان شېركەتتە باش دېرىكتور بۇلۇپ ،چېڭلۇڭنى قايتىپ كىلىپ يىڭىدىن ئىشلىمەكچى بولغان بىر فىلىمدا ئەر باش رولچىنىڭ رولىنى ئىلىشنى ئۇقتۇرغان.بۇ چېڭلۇڭنىڭ تۇنجى قىتىم ئەر باش رولچى بۇلۇشى ئىدى.كىيىن لوۋىي ئۇنى ئىككىنچى لى شىياۋلۇڭ قىلىپ چىقماقچى بۇلغان ھەم شۇ سەۋەپتىن ئۇنىڭغا چېڭلۇڭ دەپ ئىسىم قۇيغان.1976-يىلى سۈرەتكە ئىلىنغان 《新精武门》دا چېڭلۇڭ لى شياۋلۇڭنىڭ رولىنى ئالغان.لېكىن چېڭلۇڭ قالماشتۇرالماي ،مەزكور فىلىمنىڭ بىلەت كىرىمى تۈۋەن بولغان .بىراق لوۋىي يەنىلا شۇ خىلدىكى فىلىملەردىن 少林木人巷》、《风雨双流星》、《飞渡卷云山》 قاتارلىقلارنى ئىشلىگەن بولسىمۇ بىلەت كىرىمى ياخىشى بولمىغان.سودىگەرلەرمۇ ھىچقايسى سىتۋىلىشنى خالىمىغان.بۇ چاغدىكى چېڭلۇڭ بىلەت كىرىمدىكى زەھەرلىك دورىغا ئايلانغان.
1978يىلغا كەلگەندەچېڭلۇڭ ۋۇسىيۇەننىڭ سىيۇەن شېركىتگە بېرىپ 《蛇形刁手》فىلمنى باش رول ئالغان .بۇ فىلىمدە چېڭلۇڭ كۆپ مىقداردىكى يۇمۇرسىتىك ئىلمىتلارنى كىنو جەريانىغا تەبئى سىڭدۈرۈپ ،تاماشبىنلارنىڭ ئالقىشا ئېرىشپ،ئەڭ يۇقىرى بىلەت كىرىمنى ياراتقان.ئۇنىڭدىن كىيىن ئىشلىگەن فىلىم 《醉拳》 ئۇنىڭ ئورنىنى تېخمۇ مۇستەھكەملىگەن.شۇنىڭدىن كىيىن ئۇ رىژسسورلىق قىلىشقا باشلىغان.ئىلگىرى ئاخىرى بۇلۇپ 笑拳怪招，师弟出马 قاتارلىق فىلمىدە رىژسسور بۇلۇپ يامان ئەمەس نەتىجىنى قولغا كەلتۈرگەن.بۇ چاغدا جياخې شېركىتنىڭ چېڭلۇڭغا قايتىدىن كۆزۈ چۈشكەن ھەم ئۇنى فىلىم ئىشلەش ئۈچۈن ھوللىۋوتقا ئاپارغان.لېكىن ئەينى ۋاقىتتا چەتئەللىك رېژسسورلارنىڭ رىژسسورلىقدا ئۇ رولىنى ياخىشى جارى قىلدۇرالمىغان.شۇڭا ئىشلىگەن كىنولىرىمۇ كىشلەر تەرپىدىن ئانچە ئالقىشلانمىغان.83-يىلى ئۇ رىژىسسورلىق قىلغان فىلىم 龙少爷چېڭلۇڭنىڭ قابىلىيىتنى يەنە بىر قىتىم نامايەندە قىلغان.كىيىن چېڭلۇڭ باش رول ئالغان فىلىم «警察故事» ئۇنى ئەڭ ياخىشى رىژىسسور ،ئەڭ ياخىشى فىلىم ،ئەڭ ياخىشى ئارتىس قاتارلىق شەرەپلەرگە مايىل قىلغان.龙兄虎，A计划续集， 飞龙猛将 警察故事续集」，「奇迹， 飞鹰计划 قاتارلىق فىلىملەرنىڭ بىلەت كىرىمى بىردەك ھالدا 30مىليون يۈەندىن ئاشقان.ياپۇنىيدە تېخمۇ كۆپ ئالقىشقا ئېرىشكەن.
چېڭلۇڭ ئېرىشكەن شەرەپلەر:
كومدىيلىك چامباش فىلىم «《醉拳》»ئاسيا تېنچ ئۇكيان كىنو يەرمەنكىسدە ئەڭ ياخىشى كومىدىيلىك فىلىم ئالاھىدە مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 《警察的故事》 شىياڭگاڭ ئالتۇن شىر مۇكاپاتى ئەڭ ياخىشى ھىكايە فىلىم مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
چېڭلۇڭ يەنە ھوللىۋودتا كىنو ئىشلىگەن تۇنجى جوڭگولۇق بۇلۇپ ھىسابلىندۇ.
چېڭلۇڭنىڭ ئەسەرلىرى :
1978《蛇形刁手》《醉拳》 1979《笑拳怪招》
1980《师弟出马》
1982《龙少爷》《A计划》
1985《龙的心》《警察故事》
1987《龙兄虎弟》《A计划续集》
1988《警察故事续集》
1989《奇迹》
1991《飞鹰计划》
1992《双龙会》《警察故事之超级警察》
1993《都市猎人》《重案组》
1994《醉拳Ⅱ》
1997《一个好人》《我是谁》
1998《尖峰时刻》
2000《龙旋风》
2001《特务迷城》
2001《尖峰时刻 2 》
2002《燕尾服》
大小黄天霸（1962）
梁山伯与祝英台（1963）
秦香莲（1964）
和我痛饮（1966）
领悟禅宗（1968）
پەقەت چامباش بۇلۇپ رول ئالغان كىنولار
龙争虎斗（1973）
北地胭脂（1973）
喜马拉雅（1975）
迷你特工队（1982
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش قانۇنى
1993 - يىل 10 - ئاينىڭ 31 - كۈنى 8 - نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 4 - يىغىنىدا ماقۇللاندى، 1993 - يىل 10 - ئاينىڭ 31 - كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ 11 - نومۇرلۇق پەرمانى بىلەن ئېلان قىلىندى)
1 -باب ئومۇمىي پرىنسىپ
1- ماددا بۇ قانۇن ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش، جەمئىيەتنىڭ ئىقتىسادىي تەرتىپىنى قوغداش، سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىنىڭ ساغلام راۋاجلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە تۈزۈلدى.
1 - ماددا ئىستېمالچىلارنىڭ تۇرمۇش ئىستېمالى ئۈچۈن تاۋار سېتىۋېلىش، ئىشلىتىش ياكى مۇلازىمەتنى قوبۇل قىلىش ھوقۇق - مەنپەئىتى بۇ قانۇن بويىچە قوغدىلىدۇ؛ بۇ قانۇندا بەلگىلىمە چىقىرىلمىغانلىرى مۇناسىۋەتلىك باشقا قانۇن، نىزاملار بويىچە قوغدىلىدۇ.
3 - ماددا تىجارەتچىلەر ئىستېمالچىلارنى ئۆزى ئىشلەپ چىقارغان ۋە ساتىدىغان تاۋارلار بىلەن تەمىنلەش ياكى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەشتە بۇ قانۇنغا ئەمەل قىلىشى لازىم؛ بۇ قانۇندا بەلگىلىمە چىقىرىلمىغان بولسا، مۇناسىۋەتلىك باشقا قانۇن، نىزاملارغا ئەمەل قىلىش لازىم.
4 - ماددا تىجارەتچىلەر بىلەن ئىستېمالچىلار سودىلاشقاندا، ئىختىيار قىلىش، باراۋەر بولۇش، ئادىل بولۇش، سەمىمىي بولۇش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىشى لازىم.
5 - ماددا دۆلەت ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنىڭ دەخلى - تەرۇزگە ئۇچرىماسلىقىنى قوغدايدۇ.
دۆلەت تەدبىر قوللىنىپ، ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇقىنى قانۇن بويىچە يۈرگۈزۈشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ؛ ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغدايدۇ.
6 - ماددا ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش پۈتۈن جەمئىيەتنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتىدۇر.
دۆلەت بارلىق تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەرنى ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزۈش قىلمىشلىرى ئۈستىدىن ئىجتىمائىي نازارەت قىلىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ ۋە مەدەت بېرىدۇ.
ئاممىۋى تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش تەشۋىقاتىنى ياخشى ئىشلەپ، ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزىدىغان قىلمىشلار ئۈستىدە جامائەت پىكرى جەھەتتىن نازارەت قىلىشى لازىم.
2 -باب ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇقى
7 - ماددا ئىستېمالچىلار تاۋار سېتىۋېلىش، ئىشلىتىش ۋە مۇلازىمەتنى قوبۇل قىلىشتا جىسمانىي، مال - مۈلۈك بىخەتەرلىكى زىيانغا ئۇچرىماسلىق ھوقۇقىغا ئىگە.
ئىستېمالچىلار تىجارەتچىلەر تەمىنلىگەن تاۋار ۋە مۇلازىمەتنىڭ جىسمانىي، مال - مۈلۈك بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش تەلىپىگە ئۇيغۇن بولۇشىنى تەلەپ قىلىشقا ھوقۇقلۇق.
8 - ماددا ئىستېمالچىلار سېتىۋالىدىغان، ئىشلىتىدىغان تاۋارلار ياكى قوبۇل قىلىدىغان مۇلازىمەتنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى بىلىش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئىستېمالچىلار تاۋار ياكى مۇلازىمەتنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئەھۋالىغا ئاساسەن، تىجارەتچىلەرنىڭ تاۋار باھاسى، ئىشلەپ چىقىرىلغان ئورنى، ئىشلەپ چىقارغۇچى، ئىشلىتىش ئورنى، ئىقتىدارى، ئۆلچىمى، دەرىجىسى، ئاساسىي تەركىبى، ئىشلەپچىقىرىلغان ۋاقتى، كۈچكە ئىگە مۇددىتى، تەكشۈرۈشتە لاياقەتلىك بولغان ئىسپاتى، ئىشلىتىش ئۇسۇلى توغرىسىدىكى ئىزاھاتى، ساتقاندىن كېيىنكى مۇلازىمەت ياكى مۇلازىمەت مەزمۇنى، ئۆلچىمى، باھاسى قاتارلىق مۇناسىۋەتلىك ئەھۋاللار بىلەن تەمىنلىشىنى تەلەپ قىلىشقا ھوقۇقلۇق.
9- ماددا ئىستېمالچىلار تاۋار ياكى مۇلازىمەتنى ئۆز ئالدىغا تاللاش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئىستېمالچىلار تاۋار ياكى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەيدىغان تىجارەتچىلەرنى ئۆز ئالدىغا تاللاش، تاۋار خىللىرى ياكى مۇلازىمەت ئۇسۇلىنى ئۆز ئالدىغا تاللاش، ھەرقانداق تاۋارنى سېتىۋېلىش ياكى سېتىۋالماسلىقنى، ھەرقانداق مۇلازىمەتنى قوبۇل قىلىش ياكى قوبۇل قىلماسلىقنى ئۆز ئالدىغا بەلگىلەشكە ھوقۇقلۇق.
ئىستېمالچىلار تاۋار ياكى مۇلازىمەتنى ئۆز ئالدىغا تاللاشتا سېلىشتۇرۇش، پەرقلەندۈرۈش ۋە ئىلغاشقا ھوقۇقلۇق.
10 - ماددا ئىستېمالچىلار ئادىل سودا قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئىستېمالچىلار تاۋار سېتىۋېلىش ياكى مۇلازىمەت قوبۇل قىلىشتا، سۈپىتى ئىشەنچلىك، باھاسى ئەقىلگە مۇۋاپىق، مىقدارى توغرا بولۇشتەك ئادىل سودا قىلىش شارائىتىغا ئېرىشىشكە ھوقۇقلۇق، تىجارەتچىلەرنىڭ زورلاپ سېتىش قىلمىشىنى رەت قىلىشقا ھوقۇقلۇق.
11 - ماددا ئىستېمالچىلار تاۋار سېتىۋېلىش، ئىشلىتىش ياكى تاۋار ۋە مۇلازىمەتنى قوبۇل قىلىشتا، جىسمانىي ياكى مال - مۈلۈك جەھەتتىن زىيان - زەخمەتكە ئۇچرىسا، قانۇن بويىچە تۆلەم ئېلىش ھوقۇقىغا ئىگە.
12 - ماددا ئىستېمالچىلار قانۇن بويىچە ئۆزىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغدايدىغان ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنى قۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە.
13 - ماددا ئىستېمالچىلار ئىستېمال ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداشقا دائىر بىلىملەرگە ئېرىشىش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئىستېمالچىلار ئېھتىياجلىق تاۋار ياكى مۇلازىمەتكە ئائىت ساۋات ۋە ئىشلىتىش ماھارىتىنى تىرىشىپ ئىگىلەپ، تاۋارنى توغرا ئىشلىتىپ، ئۆزىنى قوغداش ئېڭىنى ئۆستۈرۈشى لازىم.
14 - ماددا ئىستېمالچىلار تاۋار سېتىۋېلىش، ئىشلىتىش ۋە مۇلازىمەت قوبۇل قىلىشتا، ئۆزىنىڭ كىشىلىك ئىززەت - ھۆرمىتى، مىللىي ئۆرپ - ئادىتىگە ھۆرمەت قىلىنىش ھوقۇقىغا ئىگە.
15 - ماددا ئىستېمالچىلار تاۋار ۋە مۇلازىمەتنى ھەم ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش خىزمىتىنى نازارەت قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئىستېمالچىلار ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىگە دەخلى - تەرۇز يەتكۈزۈش قىلمىشلىرى ۋە دۆلەت ئورگانلىرى، دۆلەت ئورگانلىرىدىكى خىزمەتچى خادىملارنىڭ ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش خىزمىتى جەريانىدىكى قانۇنغا خىلاپلىق قىلىپ مەسئۇلىيەتسىزلىك قىلىش قىلمىشلىرىنى پاش قىلىشقا، شىكايەت قىلىشقا ھوقۇقلۇق، ئىستىمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش خىزمىتى توغرىسىدا تەنقىد، تەكلىپ بېرىشكە ھوقۇقلۇق.
3 -باب تىجارەتچىلەرنىڭ مەجبۇرىيىتى
16 - ماددا تىجارەتچىلەر ئىستېمالچىلارنى تاۋار ياكى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىگەندە «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەھسۇلات سۈپىتى قانۇنى» ۋە مۇناسىۋەتلىك باشقا قانۇن - نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشى لازىم.
تىجارەتچىلەر بىلەن ئىستېمالچىلارنىڭ كېلىشىمى بولسا، كېلىشىم بويىچە مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشى لازىم، لېكىن ئىككى تەرەپنىڭ كېلىشىمى قانۇن، نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەرگە زىت بولماسلىقى كېرەك.
17 - ماددا تىجارەتچىلەر ئىستېمالچىلارنىڭ تاۋار ياكى مۇلازىمەتكە بولغان پىكرىنى ئاڭلىشى، ئىستېمالچىلارنىڭ نازارىتىنى قوبۇل قىلىشى لازىم.
18 - ماددا تىجارەتچىلەر ئۆزلىرى تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەتنىڭ جىسمانىي، مال مۈلۈك بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش تەلىپىگە ئۇيغۇن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشى لازىم. جىسمانىي، مال - مۈلۈك بىخەتەرلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈش ئېھتىمالى بولغان تاۋار ۋە مۇلازىمەت توغرىسىدا ئىستېمالچىلارغا ئەينەن چۈشەنچە ۋە ئېنىق ئاگاھلاندۇرۇش بېرىشى، تاۋارنى توغرا ئىشلىتىش ۋە مۇلازىمەتنى توغرا قوبۇل قىلىش ئۇسۇلى ۋە زىيان يۈز بېرىشتىن ساقلىنىشنىڭ ئۇسۇلىنى ئىزاھلىشى ۋە ئېنىق ئىپادىلىشى لازىم.
تىجارەتچىلەر ئۆزى تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەتتە ئېغىر نۇقسان بارلىقىنى، تاۋارنى توغرا ئىشلەتكەن، مۇلازىمەتنى توغرا قوبۇل قىلغان تەقدىردىمۇ يەنىلا جىسمانىي، مال - مۈلۈك بىخەتەرلىكىگە زىيان كەلتۈرۈش ئېھتىمالى بارلىقىنى سەزگەن ھامان مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي تارماقلارغا مەلۇم قىلىشى ۋە ئىستېمالچىلارغا ئۇقتۇرۇشى ھەمدە زىيان يۈز بېرىشتىن ساقلىنىش تەدبىرىنى قوللىنىشى لازىم.
19 - ماددا تىجارەتچىلەر ئىستېمالچىلارنى تاۋار ياكى مۇلازىمەتكە ئائىت ھەقىقىي ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلىشى لازىم، خاتا چۈشەنچە پەيدا قىلىدىغان يالغان تەشۋىقات ئېلىپ بېرىشقا بولمايدۇ.
تىجارەتچىلەر تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەتنىڭ سۈپىتى ۋە ئىشلىتىش ئۇسۇلى قاتارلىق مەسىلىلەر توغرىسىدا ئىستېمالچىلار سورىغان سوئاللارغا ھەقىقىي، ئېنىق جاۋاب بېرىشى لازىم.
ماگىزىنلار سېتىلىدىغان تاۋارلارنىڭ باھاسىنى ئېنىق يېزىپ قويۇشى كېرەك.
باشقىلارنىڭ پوكەي ياكى مەيدانلىرىنى ئىجارىگە ئالغان تىجارەتچىلەر ئۆزىنىڭ ھەقىقىي نامى ۋە بەلگىسىنى ئېنىق ئىپادىلىشى كېرەك.
21 - ماددا تىجارەتچىلەر تاۋار ياكى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىگەندە، دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى ياكى سودا ئادىتى بويىچە ئىستېمالچىلارغا مال سېتىۋېلىش ئاساسى ياكى مۇلازىمەت ھۆججىتى بېرىشى كېرەك؛ ئىستېمالچىلار مال سېتىۋېلىش ئاساسى ياكى مۇلازىمەت ھۆججىتى تەلەپ قىلسا، تىجارەتچىلەر يېزىپ بېرىشى كېرەك.
22 - ماددا تىجارەتچىلەر تاۋارنى نورمال ئىشلەتكەن ياكى مۇلازىمەتنى نورمال قوبۇل قىلغان ئەھۋالدا ئۆزى تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەتتە بولۇشقا تېگىشلىك سۈپەت ئىقتىدارى، ئىشلىتىلىش ئورنى ۋە كۈچكە ئىگە مۇددىتىگە كاپالەتلىك قىلىشى لازىم؛ لېكىن ئىستېمالچىلار شۇ تاۋارنى سېتىۋېلىش ياكى مۇلازىمەتنى قوبۇل قىلىشتىن ئىلگىرى نۇقسان بارلىقىنى بىلگەنلىرى بۇنىڭ سىرتىدا.
تىجارەتچىلەر ئېلان، مەھسۇلات چۈشەندۈرۈشى، ئەمەلىي نەرسە ئەۋرىشكىسى ياكى باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق تاۋار ياكى مۇلازىمەتنىڭ سۈپەت ئەھۋالىنى ئېنىق ئىپادىلىگەن بولسا، ئۆزى تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەتنىڭ سۈپىتى ئېنىق ئىپادىلەنگەن سۈپەت ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشى لازىم.
23 - ماددا تىجارەتچىلەر تاۋار ياكى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەشتە دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسى ياكى ئىستېمالچىلار بىلەن قىلغان كېلىشىم بويىچە، رېمونت قىلىپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش، قايتۇرۇۋېلىش ياكى باشقا مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالغان بولسا، دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسى ياكى ئۆزىنىڭ ۋەدىسىنى ئىجرا قىلىشى كېرەك، قەستەن سۆرەشكە ياكى يولسىز رەت قىلىشقا بولمايدۇ.
24 - ماددا تىجارەتچىلەر رەسمىي توختام، بايانات، دۇكان ئېلانى قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن ئىستېمالچىلارغا ئادىل، مۇۋاپىق بولمىغان بەلگىلىمىلەرنى چىقىرىشقا ياكى ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزگەنلىكى ئۈچۈن ئۈستىگە ئالىدىغان ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى يەڭگىللىتىشكە، بىكار قىلىشقا بولمايدۇ.
رەسمىي توختام، ئۇقتۇرۇش، بايانات، دۇكان ئېلانى قاتارلىقلاردا ئالدىنقى تارماقتا كۆرسىتىلگەن مەزمۇنلار بولسا، ئىناۋەتسىز قىلىنىدۇ.
25 - ماددا تىجارەتچىلەر ئىستېمالچىلارنى ھاقارەتلەشكە، ئىستېمالچىلارغا تۆھمەت چاپلاشقا، ئىستېمالچىلارنىڭ يېنىنى ۋە ئۇلارنىڭ يېنىدا ئېلىپ يۈرگەن نەرسە - كېرەكلىرىنى ئاختۇرۇشقا، ئىستېمالچىلارنىڭ جىسمانىي ئەركىنلىكىگە دەخلى- تەرۇز يەتكۈزۈشكە بولمايدۇ.
4 -باب دۆلەت ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغدايدۇ
26- ماددا دۆلەت ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىگە ئالاقىدار قانۇن، نىزام ۋە سىياسەتلەرنى تۈزۈشتە ئىستېمالچىلارنىڭ پىكىر ۋە تەلەپلىرىنى ئاڭلىشى لازىم.
ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى نازارەت قىلىشنى كۈچەيتىپ، ئىستېمالچىلارنىڭ جىسمانىي، مال - مۈلۈك بىخەتەرلىكىگە زىيان يەتكۈزۈش قىلمىشلىرىنىڭ يۈز بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئىستېمالچىلارنىڭ جىسمانىي، مال - مۈلۈك بىخەتەرلىكىگە زىيان يەتكۈزىدىغان قىلمىشلارنى ۋاقتىدا توسۇشى لازىم.
28 - ماددا ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ سودا - سانائەتنى مەمۇرىي باشقۇرۇش تارماقلىرى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي تارماقلار قانۇن، نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە ئۆزىنىڭ مەسئۇلىيەت دائىرىسى ئىچىدە تەدبىر قوللىنىپ، ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغدىشى لازىم.
مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي تارماقلار ئىستېمالچىلار ۋە ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنىڭ تىجارەتچىلەرنىڭ سودا ھەرىكىتى، تاۋار ۋە مۇلازىمەت سۈپىتى مەسىلىسى توغرىسىدىكى پىكرىنى ئاڭلاپ، ۋاقتىدا تەكشۈرۈپ بىر تەرەپ قىلىشى لازىم.
29 - ماددا مۇناسىۋەتلىك دۆلەت ئورگانلىرى قانۇن، نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە تىجارەتچىلەرنىڭ تاۋار ۋە مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەش جەريانىدىكى ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزگەن قانۇنغا خىلاپ جىنايى ھەرىكەتلىرىنى جازالىشى لازىم.
5 -باب ئىستېمالچىلار تەشكىلاتى
31 - ماددا ئىستېمالچىلار جەمئىيىتى ۋە باشقا ئىستېمالچىلار تەشكىلاتلىرى قانۇن بويىچە قۇرۇلغان، تاۋار ۋە مۇلازىمەتنى ئىجتىمائىي نازارەت قىلىدىغان، ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغدايدىغان ئىجتىمائىي تەشكىلاتلاردۇر.
32 - ماددا ئىستېمالچىلار جەمئىيىتى تۆۋەندىكى فۇنكسىيىلەرنى يۈرگۈزىدۇ:
(1) ئىستېمالچىلارنى ئىستېمال ئۇچۇرى ۋە مەسلىھەت مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەش؛
(2) مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي تارماقلارنىڭ تاۋار ۋە مۇلازىمەتنى نازارەت قىلىش، تەكشۈرۈشىگە قاتنىشىش؛
(3) ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتى مەسىلىسى توغرىسىدا مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي تارماقلارغا ئەھۋال ئىنكاس قىلىش، سۈرۈشتە قىلىش ۋە ئۇلارغا تەكلىپ بېرىش؛
(4) ئىستېمالچىلارنىڭ ئەرزىنى قوبۇل قىلىش ۋە تەكشۈرۈش، مۇرەسسە قىلىش؛
(5) ئەرز تاۋار ۋە مۇلازىمەت - سۈپەت مەسىلىسىگە چېتىلسا، باھالاش تارماقلىرىنىڭ باھالىشىغا سۇنۇش، باھالاش تارماقلىرى باھالاش يەكۈنىنى ئۇقتۇرۇشى لازىم؛
(6) ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزۈش قىلمىشى يۈز بەرسە، زىيانغا ئۇچرىغۇچى ئىستېمالچىلارنىڭ ئەرزىنى قوللاش؛
(7) ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزۈش قىلمىشلىرىنى ئاممىۋى تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ئاشكارىلاش، تەنقىدلەش.
33 - ماددا ئىستېمالچىلار تەشكىلاتلىرى تاۋار تىجارىتى ۋە پايدا ئېلىش خاراكتېرىدىكى مۇلازىمەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا بولمايدۇ، پايدا ئېلىشنى مەقسەت قىلىپ جەمئىيەتكە تاۋار ۋە مۇلازىمەت تونۇشتۇرۇشقا بولمايدۇ.
6 -باب تالاش - تارتىشلارنى ھەل قىلىش
34 - ماددا ئىستېمالچىلار بىلەن تىجارەتچىلەر ئوتتۇرىسىدا ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىگە دائىر تالاش - تارتىشلار يۈز بەرسە، تۆۋەندىكى يوللار ئارقىلىق ھەل قىلىنىدۇ:
(1) تىجارەتچىلەر بىلەن كېڭىشىپ يارىشىش؛
(2) ئىستېمالچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇرەسسە قىلىشىنى تەلەپ قىلىش؛
(3) مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي تارماقلارغا ئەرز قىلىش؛
(4) تىجارەتچىلەر بىلەن ھاسىل قىلغان كېسىم قىلىش كېلىشىمىگە ئاساسەن كېسىم ئورگانلىرىنىڭ كېسىم قىلىشىغا سۇنۇش؛
(5) خەلق سوت مەھكىمىلىرىگە ئەرز قىلىش.
35 - ماددا ئىستېمالچىلار تاۋار سېتىۋالغان ۋە ئىشلەتكەندە ئۆزىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتى زىيانغا ئۇچرىسا، ساتقۇچىلاردىن تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ، ساتقۇچىلار تۆلەپ بەرگەندىن كېيىن، مەسئۇلىيەت ئىشلەپ چىقارغۇچىلار ياكى تاۋار بىلەن تەمىنلىگەن باشقا ساتقۇچىلاردا بولسا، ساتقۇچىلار ئىشلەپ چىقارغۇچىلار ياكى باشقا ساتقۇچىلاردىن تۆلىتىۋېلىشقا ھوقۇقلۇق.
36 - ماددا ئىستېمالچىلار تاۋار سېتىۋالغان، ئىشلەتكەن ياكى مۇلازىمەتنى قوبۇل قىلغاندا، قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتى ئەسلىدىكى كارخانا بۆلۈنۈپ ياكى قوشۇلۇپ كەتكەنلىكتىن زىيانغا ئۇچرىغان بولسا، ئۆزگەرتىلگەندىن كېيىن ھوقۇق - مەجبۇرىيەتنى ئۈستىگە ئالغان كارخانىدىن تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ.
37 - ماددا باشقىلارنىڭ تىجارەت كىنىشكىسىنى ئىشلىتىپ قانۇنغا خىلاپ ھالدا تىجارەت قىلغانلار تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەت ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزگەن بولسا، ئىستېمالچىلار ئۇلاردىن تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ. تىجارەت كىنىشكىسىنىڭ ئىگىسىدىن تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسىمۇ بولىدۇ.
38 - ماددا ئىستېمالچىلار يەرمەنكە، ئىجارىگە بېرىلگەن پوكەيلەردىن تاۋار سېتىۋالغان ياكى مۇلازىمەتنى قوبۇل قىلغاندا قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتى زىيانغا ئۇچرىغان بولسا، ساتقۇچىلار ياكى مۇلازىمەتچىلەردىن تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ. يەرمەنكە ئاياغلاشقان ياكى پوكەينى ئىجارىگە بېرىش مۇددىتى توشۇپ كەتكەن بولسا، يەرمەنكە ئۇيۇشتۇرغۇچى پوكەي ئىجارىگە بەرگۈچىدىن تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ. يەرمەنكە ئۇيۇشتۇرغۇچى پوكەي ئىجارىگە بەرگۈچى تۆلەپ بەرگەندىن كېيىن، ساتقۇچى ياكى مۇلازىمەتچىدىن تۆلىتىۋېلىشقا ھوقۇقلۇق.
39 - ماددا تىجارەتچىلەر يالغان ئېلان بېرىشتىن پايدىلىنىپ تاۋار ياكى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىگەنلىكى تۈپەيلىدىن، ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتى زىيانغا ئۇچرىغان بولسا، ئىستېمالچىلار تىجارەتچىلەردىن تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ. تىجارەتچىلەر يالغان ئېلان بەرگەن بولسا، ئىستېمالچىلار مەمۇرىي باشقۇرۇش تارماقلىرىدىن ئۇلارنى جازالاشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ. ئېلان تىجارەتچىلىرى تىجارەتچىنىڭ ھەقىقىي نامى، ئادرېسىنى كۆرسىتىپ بېرەلمىسە، تۆلەش جاۋابكارلىقىنى -باب قانۇنىي جاۋابكارلىق
40 - ماددا ىجارەتچىلەر تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەتتە تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلسە، بۇ قانۇندا ئايرىم بەلگىلىمە بولغاندىن باشقا، «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەھسۇلات سۈپىتى قانۇنى» ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك قانۇن، نىزاملاردىكى بەلگىلىمە بويىچە ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى لازىم:
(2) تاۋاردا ئىشلىتىش ئىقتىدارى ھازىرلانمىغان، ساتقاندا چۈشەندۈرمىگەن بولسا؛
(4) تاۋارنىڭ چۈشەندۈرۈشى ۋە ئەۋرىشكىسى قاتارلىقلاردا كۆرسىتىلگەن سۈپەت ئەھۋالىغا ئۇيغۇن بولمىسا؛
(5) دۆلەت شاللىۋېتىش توغرىسىدا ئېنىق بۇيرۇق چۈشۈرگەن تاۋارلارنى ئىشلىگەن ياكى ئىشلىتىش ۋاقتى توشقان، سۈپىتى ئۆزگەرگەن تاۋارلارنى ساتقان بولسا؛
(6) ساتقان تاۋارنىڭ مىقدارى تولۇق بولمىسا؛
(7) مۇلازىمەت مەزمۇنى ۋە باھا كېلىشىمىگە خىلاپ بولسا؛
(8) ئىستېمالچىلار ئوتتۇرىغا قويغان رېمونت قىلىپ بېرىش، قايتا ئىشلەپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش، قايتۇرۇش، تاۋار سانىنى تولۇقلاپ بېرىش، مال پۇلى ۋە مۇلازىمەت ھەققىنى قايتۇرۇش ياكى زىياننى تۆلەپ بېرىش تەلىپىنى قاندۇرۇشنى قەستەن كەينىگە سۆرىگەن ياكى يولسىزلىق بىلەن رەت قىلغان بولسا؛
(9) ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇن، نىزاملاردا بەلگىلەنگەن ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزگەن باشقا ئەھۋاللار.
41 - ماددا تىجارەتچىلەر تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەت ئىستېمالچىلار ياكى باشقا زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنى جىسمانىي جەھەتتىن زەخىملەندۈرگەن بولسا، داۋالىنىش ھەققى، داۋالىنىش مەزگىلىدىكى كېسەلگە قاراش ھەققى، خىزمىتىگە دەخلى يېتىپ ئازىيىپ كەتكەن كىرىمى قاتارلىقلارنى بېرىشى كېرەك. مېيىپ بولۇپ قالغانلارغا تۇرمۇشقا ياردەملەشكۈچى سايمان پۇلى، تۇرمۇش ياردەم پۇلى، مېيىپ تۆلەم پۇلى ۋە ئۇنى باققۇچى كىشىگە ئېھتىياجلىق تۇرمۇش پۇلى قاتارلىق راسخوتلارنى تۆلىشى كېرەك، جىنايەت شەكىللەندۈرگەنلەر قانۇن بويىچە جىنايى ئىشلار جاۋابكارلىقىغا تارتىلىدۇ.
43 - ماددا تىجارەتچىلەر بۇ قانۇننىڭ 25 - ماددىسىدىكى بەلگىلىمىگە خىلاپلىق قىلىپ، ئىستېمالچىلارنىڭ كىشىلىك ئىززەت - ھۆرمىتى ياكى ئىستېمالچىلارنىڭ جىسمانىي ئەركىنلىكىگە دەخلى - تەرۇز يەتكۈزگەن بولسا، دەخلى - تەرۇز يەتكۈزۈشنى توختىتىشى، نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى، تەسىرىنى تۈگىتىشى، ناماقۇل بولۇشى ۋە زىياننى تۆلەپ بېرىشى كېرەك.
44 - ماددا تىجارەتچىلەر تەمىنلىگەن تاۋار ياكى مۇلازىمەت ئىستېمالچىلارنىڭ مال - مۈلكىنى زىيانغا ئۇچراتقان بولسا، ئىستېمالچىلارنىڭ تەلىپى بويىچە رېمونت قىلىپ بېرىش، قايتا ئىشلەپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش، قايتۇرۇش، تاۋار سانىنى تولۇقلاپ بېرىش، مال پۇلى ۋە مۇلازىمەت ھەققىنى قايتۇرۇش ياكى زىياننى تۆلەپ بېرىش قاتارلىق شەكىللەر ئارقىلىق ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك. ئىستېمالچىلار بىلەن تىجارەتچىلەرنىڭ ئايرىم كېلىشىمى بولسا، كېلىشىم بويىچە ئىش قىلىش كېرەك.
45- ماددا دۆلەت بەلگىلىگەن ياكى تىجارەتچىلەر بىلەن ئىستېمالچىلار كېلىشكەن رېمونت قىلىپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش، قايتۇرۇشنى ھۆددە ئېلىش كېرەك دېيىلگەن تاۋارلارنى تىجارەتچىلەر رېمونت قىلىپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش ياكى قايتۇرۇشقا مەسئۇل بولۇشى كېرەك. رېمونت قىلىپ بېرىش ھۆددە قىلىنغان مەزگىلدە ئىككى قېتىم رېمونت قىلسىمۇ يەنىلا نورمال ئىشلەتكىلى بولمىغانلىرىنى ئالماشتۇرۇپ بېرىشكە ياكى قايتۇرۇشقا تىجارەتچىلەر مەسئۇل بولۇشى كېرەك.
رېمونت قىلىپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش، قايتۇرۇش ھۆددە قىلىنغان چوڭ تاۋارلارنى ئىستېمالچىلار تىجارەتچىلەردىن رېمونت قىلىپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش، قايتۇرۇشنى تەلەپ قىلغاندا، تىجارەتچىلەر توشۇش راسخوتى قاتارلىق مۇۋاپىق راسخوتلارنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشى لازىم.
46 - ماددا تىجارەتچىلەر تاۋارنى پوچتا ئارقىلىق تەمىنلىمەكچى بولسا، كېلىشىم بويىچە تەمىنلىشى كېرەك. كېلىشىم بويىچە تەمىنلەپ بېرەلمىسە، ئىستېمالچىلارنىڭ تەلىپى بويىچە كېلىشىمنى ئىجرا قىلىشى ياكى مال پۇلىنى قايتۇرۇشى ھەمدە ئىستېمالچىلار تۆلەشكە تېگىشلىك مۇۋاپىق راسخوتنى ئۈستىگە ئېلىشى لازىم.
47 - ماددا تىجارەتچىلەر ئالدىن پۇل ئېلىش ئۇسۇلى بويىچە تاۋار ياكى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەيدىغان بولسا، تاۋار ياكى مۇلازىمەتنى كېلىشىم بويىچە تەمىنلىشى كېرەك. كېلىشىم بويىچە تەمىنلىيەلمىسە، ئىستېمالچىلارنىڭ تەلىپى بويىچە كېلىشىمنى ئىجرا قىلىش ياكى ئالدىن ئالغان پۇلنى قايتۇرۇشى ھەمدە ئالدىن ئالغان پۇلنىڭ ئۆسۈمى، ئىستېمالچىلار تۆلەشكە تېگىشلىك مۇۋاپىق راسخوتنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
48 - ماددا مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي تارماقلار قانۇن بويىچە لاياقەتسىز، دەپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن تاۋارلارنى ئىستېمالچىلار قايتۇرۇشنى تەلەپ قىلسا، تىجارەتچىلەر مالنى قايتۇرۇشقا مەسئۇل بولۇشى كېرەك.
(1) ئىشلەپ چىقارغان، ساتقان تاۋارلار جىسمانىي، مال - مۈلۈك بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش تەلىپىگە ئۇيغۇن بولمىسا؛
(3) دۆلەت شاللىۋېتىش توغرىسىدا ئېنىق بۇيرۇق چۈشۈرگەن تاۋارلارنى ئىشلىگەن ياكى ئۈنۈمىنى يوقاتقان، سۈپىتى ئۆزگەرگەن تاۋارلارنى ساتقان بولسا؛
(4) تاۋار ئىشلەپ چىقىرىلغان جاينى ئويدۇرۇپ، باشقا زاۋۇتلارنىڭ نامى، ئادرېسىنى سۇيىئىستېمال قىلغان، مەھسۇلات بەلگىسى، داڭلىق مەھسۇلات بەلگىسى قاتارلىق سۈپەت بەلگىلىرىنى ياسىغان ياكى سۇيىئىستېمال قىلغان بولسا؛
(5) تەكشۈرۈش، كارانتىن قىلىشقا تېگىشلىك تاۋارلارنى تەكشۈرتمەي، كارانتىن قىلدۇرماي ساتقان ياكى تەكشۈرۈش، كارانتىن قىلىش نەتىجىسىنى ئويدۇرۇپ چىققان بولسا؛
(6) تاۋار ياكى مۇلازىمەت ھەققىدە خاتا چۈشەنچە پەيدا قىلىدىغان ساختا تەشۋىقات ئېلىپ بارسا؛
(7) ئىستېمالچىلار ئوتتۇرىغا قويغان رېمونت قىلىپ بېرىش، قايتا ئىشلەپ بېرىش، ئالماشتۇرۇپ بېرىش، قايتۇرۇش، سانىنى تولۇقلاپ بېرىش، مال پۇلى ۋە مۇلازىمەت ھەققىنى قايتۇرۇپ بېرىش ياكى زىياننى تۆلەپ بېرىش تەلىپىنى قەستەن كەينىگە سۆرىسە ياكى يولسىزلىق قىلىپ رەت قىلسا؛
(8) ئىستېمالچىلارنىڭ كىشىلىك ئىززەت - ھۆرمىتىگە زىيان يەتكۈزسە ياكى ئىستېمالچىلارنىڭ جىسمانىي ئەركىنلىكىگە دەخلى - تەرۇز قىلسا؛
(9) قانۇن، نىزاملاردا ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزسە جازالىنىدۇ، دەپ بەلگىلەنگەن باشقا ئەھۋاللار.
51 - ماددا تىجارەتچى مەمۇرىي جازا بېرىش قارارىغا قايىل بولمىسا، قارارنى تاپشۇرۇۋالغان كۈندىن تارتىپ 15 كۈن ئىچىدە يۇقىرى دەرىجىلىك ئورگاننىڭ قايتا قاراپ چىقىشىنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ؛ قايتا قاراپ چىقىش قارارىغا قايىل بولمىسا، قايتا قاراپ چىقىش قارارىنى تاپشۇرۇۋالغان كۈندىن باشلاپ 15 كۈن ئىچىدە خەلق سوت مەھكىمىسىگە ئەرز سۇنسا بولىدۇ؛ خەلق سوت مەھكىمىسىگە بىۋاسىتە ئەرز قىلسىمۇ بولىدۇ.
53 - ماددا مەسئۇلىيەتسىزلىك قىلغان ياكى ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزگەن تىجارەتچىلەرنىڭ قىلمىشىغا چاپان ياپقان دۆلەت ئورگانلىرىدىكى خىزمەتچى خادىملارغا ئۆزى تۇرۇشلۇق ئورۇن ياكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئورگان مەمۇرىي جازا بېرىدۇ؛ قىلمىشى ئېغىر بولۇپ، جىنايەت شەكىللەندۈرگەنلەر قانۇن بويىچە جىنايى جاۋابكارلىققا تارتىلىدۇ.
8 -باب قوشۇمچە پرىنسىپ
54 - ماددا دېھقانلارنىڭ يېزا ئىگىلىك ئىشلەپ چىقىرىشىغا بىۋاسىتە ئىشلىتىلىدىغان ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرىنى سېتىۋېلىش ۋە ئىشلىتىشكىمۇ بۇ قانۇن تەتبىقلىنىدۇ.
55 - ماددا بۇ قانۇن 1994- يىل 1 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلىدۇ. ئۈستىگە ئېلىشى لازىم.
ئەزەل ۋە قۇررا قەبىلىلىرىنىڭ خىيانەتلىرى
«تارىخى مۇھەممىدى» كىتابىدىن پارچىلار
ئاپتورى: ئەلىخان تۆرە ساغۇنى
ئۇيغۇرچىغا ئاغدۇرۇپ نەشىرگە تەييارلىغۇچى: ئابدۇرېشىتھاجى كېرېمى
ئەزەل ۋە قۇررا قەبىلىلىرىنىڭ خىيانەتلىرى
يەنە شۇ يىلنىڭ سەپەر ئىيىدا بۇ ئىككى ئەرەب قەبىلىسىدىن بىر نەچچە كىشىلەر ئەلچى بولۇپ كېلىشپ:
يارەسۇلۇللاھ ، بىز پۈتۈن قەبىلىمىز بىلەن سىزگە ئىمان كەلتۈردۇق. ئەمدى سىز بىزگە ئالىم كىشىلەردىن قوشۇپ بەرسىڭىز، ئۇلار بېرىپ بىزگە دىنىي ساۋات بېرىپ قۇرئان تەلىماتىنى ئۆگەتسە، ــ دېدى.
رەسۇلۇللاھ بۇ خىزمەتگە ساھابىلەردىن ئون كىشىنى تايىن قىلدى. ھەم ئۇلارغا تونوشتۇرۇپ، قۇرەيش كاپىرلىرىغا كۆز قۇلاق بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىشلىرىدىن خەۋەر بېرىپ تۇرۇشقا تاپىلىدى. بۇلارغا ئەنسار ساھابىلەردىن ئاسىم ئىبنى سابىتنى رەئىس قىلدى. مەدىنىدىن چىققان كۈندىن باشلاپ، كەچ يۈرۈپ، كۈندۈز كۈنى كىشى كۆرمەيدىغان يەرگە يوشۇرۇنوپ ماڭدى. شۇنىڭ بىلەن ماڭا ماڭا رەجھى دېگەن جايغا كېلىپ چۈشتى. بۇ جاي ئۆتكەن ۋەقەدىگى ئابدۇللا ئۈتۈرۈلگەن سۇپياننىڭ قەۋمى خۇزايىل قەبىلىسىنىڭ ماكانى ئىدى. مانا شۇ يەرگە كەلگەندىن كېيىن، دىن ئۆگەنمەكچى بولۇپ كېلىۋاتقان بۇ ئون ساھابىنى ئېلىپ كېلىۋلتقان مۇناپىقلارنىڭ خىيانەتلىرى زاھىر بولدى. يەنى: ـ «مۇھەممەدنىڭ ئادىمىنى بۇيەرگە ئالداپ ئېلىپ كەلدۇق، سىلەر ئۆلتۈرگەن بىر كىشىنىڭ ئورنىغا ئون كىشىنى قولغا چۈشۈردۇق. ئەمدى سىلەرمۇ تېزلىك بىلەن قىساسىڭىزلارنى ئىلىۋىلىڭ» ـ دەپ ئۇلارغا يوشۇرۇن خەۋەر يەتگۈزدى. بۇ خەۋەر يىتىشى بىلەن قەبىلە كىشىلىرىدىن ئىككى يۈزگە يېقىن ئەسكەر يېتىپ كەلدى. ساھابىلار قارىسا بۇنچىلىك كۆپ ئەسكەرگە قارشى تۇروش مۇمكىن بولمايدىغاندەك كۆرۈندى. دەرھال ئېگىز تاغنىڭ ئۈستىگە چىقىپ، ئۇلارنىڭ تاققا چىقىش يولىنى توستى. قولغا چۈشۈرۈشكە بولمايدىغانلىقىنى كۆرگەن دۈشمەنلەر خىيال قېلىشىپ: ـ «ئەگەر تاغدىن چۈشىدىغان بولساڭلار، سىلەرنى ئۆلتۈرمەيمىز»، ـ دەپ قەسەم قېلىپ ئۇلارنى ئىشەندۈردى. بۇلاردىن ئۈچ كىشى رەئىسلىرىگە ئىتائەت قىلماي، يالغان قەسەمگە ئالدىنىپ، تاغدىن چۈشۈشى بىلەن قوللىرىنى باغلىقىنى تۇردى. بىرسى باغلىغىنى قويماي قارشىلىق كۆرسەتكەن ئىدى، ھايال يوق قىلىچ بىلەن چىپىپ تاشلىدى. قالغان ئىككىسىنى مەككىگە ئېلىپ كېتىپ مۇسۇلمانلاردا ئۆچى بار قۇرەيش كاپىرلىرىغا سىتىپ، دۈشمەن قولىدا شېھىت قىلىندى. بۇلارنىڭ بىرسى ھەبىب ئىبنى ئادىي دېگەن ساھابە ئىدى. بۇ كىشىنى ھەرەمنىڭ دەرۋازىسىنىڭ سىرتىغا ئېلىپ چىقىپ دارغا ئاستى.
دىن يولىدا ئاللاھ ئۈچۈن دارغا ئېسىلغان بۇ ئۇممەت ئىچىدە بىرنجىسى شۇ كىشىدۇر. ئۆلۈم ئالدىدا ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇشنى مۇسۇلمانلار ئالدىدا ئوقۇشنى شۇ كىشى سۈننەت قىلدى. قالغانلىرىمۇ تاغ ئۈستىدە ئاچلىق ئۇسسۇزلوق دەردېدىن بىر تەرەپتىن ئۇرۇشۇپ بىر تەرەپدىن تىركىشىپ، ئاخىرى ھەممىسى شېھىت بولدى. رەزىيەللەھو ئەنھوم. ھەزرىتى ھەبىب دار ئالدىدا تۇرۇپ بۇ سۆزنى قىلغان ئىدى:
«ئىسلام يولىدا مۇسۇلمانلىق بىلەن ئۆلتۈرۈلگەنلىگىم ئۈچۈن، ئۆلۈمدىن ھېچ قورقمايمەن، قايسى تەرىپىم بىلەن يىقىلسام، ئاللاھ ئۈچۈن يىقېلىپ ئۆلىمەن، دۈشمەندىن قورقوش، ئۇلارغا ئېگىلىش مەندىن زاھىر بولمايدۇ، بۇ يولدا ئۆلسەم، ئاللاھ ئالدىدىن ئورۇن ئالىمەن» ـ دېدى. شۇنداق بىر دەھشەتلىك بىر ھالدا تۇرۇپمۇ مۇنداق بىر مەزمۇنلوق شېئىر ئېيتىپ، دۈشمەن ئالدىدا ناماز ئوقۇشى بۇ زاتنىڭ قانداق ھەقىقىي ئىمانغا ئىگە كىشى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. رەزىيەللەھو ئەنھوم.
مەئۇۋنە ۋەقەسى
يەنە شۇيىلنىڭ سەپەر ئىيىدا بەنى ئەمر قەبىلىسىنىڭ رەئىسلىرىدىن ئەبۇ ئامىر دېگەن كىشى ئەلچى بولۇپ مەدىنىگە كەلدى. رەسۇلۇللاھ ئۇكىشىنى دىنغا دەۋەت قىلدى. ئىمان كەلتۈرمىسىمۇ يېقىنراق بىر گەپنى دېدى:
ئەي مۇھەممەد، بۇ دىننى مەن توغرا تاپتىم. شارافەتلىك ياخشى دىن، دەپ ئويلايمەن. لېكىن مېنىڭ قەۋمىم نەجىددە قالدى. ئەگەر نەجىد قەۋمىغا بىر نەچچە ئۆلىما كىشىلاردىن ئەۋەتسەڭ، ئۇلارنى شۇ دىنغا دەۋەت قىلسا،دەپ ئۇمىد قىلىمەن، ـ دېدى
نەجىد خەلقىگە ئىشەنجىم يوق، ئەۋەتكەن كىشىگە يامان قەست قىلارمىكىن دەپ ئەندىشە قىلىمەن، ــ دېدى. ئاندىن ئەبۇ ئامىر:
ئانداق بولسا بۇ بارىدىغان كىشىلەرنى ئۆز كاپالىتىمگە ئالىمەن، ھېچ كىمدىن ئۇلارغا زىيان ـ زەخمەت يەتگۈزمەيمەن دەپ ۋەدە بىرىمەن، دېدى.
رەسۇلۇللاھ بۇنىڭ سۆزىگە ئىشەنگەنلىكىدىن مۇنزار ئىبنى ئامىر دېگەن كىشىنى باشلىق قېلىپ، ساھابە كەرەملەردىن يەتمىش كىشىنى قوشۇپ ئەۋەتتى. بۇلار نەچچەكۈن يول يۈرۈپ، مائۇۋنە دېگەن قۇدۇققا كەلدى. مانا شۇ جايغا كەلگەندە، مەسلىھەت قېلىپ خەلقنى دىنغا دەۋەت قېلىش مەزمۇنىدا بىر پارچە خەت يازدى. بۇ خەتنى ساھابىلەردىن ئىبنى مىلھان دېگەن كىشى ئەبۇ ئامىرنىڭ جىيەنى ئامىر دېگەن كىشىگە تاپشۇرۇشنى تاپىلىدى. بۇ كىشى قەبىلە رەئىسلىرىدىن بىرى ئىدى. كەلگەن خەتنى ئوقۇپ كۈرمەبلا تۇرۇپ، خەت ئېلىپ كەلگەن كىشىنى تۇتۇپ ئۆلتۈردى. قالغان ساھابىلەرنىمۇ يوقوتوش ئۈچۈن ئۆز قەبىلىسىنى چاقىردى. تاغىسى ئەبۇ ئامىر بۇلارنى ئۆز ھىمايەمگە ئېلىپ كەلگەنلىكىنى، رەسۇلۇللاھقا ۋەدە بېرىپ چىققانلىقىنى ئۇلارغا چۈشەندۈردى. قەبىلسى ئۇنى ئاڭلاپ:، «بىز ئەبۇ ئامىرنىڭ ۋەدىسىنى بۇزالمايمىز» دەپ ئۇنىڭ چاقىرقىغا ئاۋاز قوشمىدى. ئوسال ئەھۋالغا چۈشۈپ، بىر نەچچە باشقا قەبىلە كىشىلىرىنى يىغىپ، ئۇلارغا ھۇجۇم قىلماقچى بولدى. دۈشمەندىن ساقلاشقا ۋەدە بېرىپ چىققان ئەبۇ ئامىر بۇلارنى ھىمايە قېلىشقا ھازىرلاندى. شۇنىڭ بىلەن كۆپچىلىك دۈشمەنلەر تۈن تەرەپتىن قورشاپ، يەتمىش ساھابىنى ئارىغا ئىلىۋالدى. بۇلارمۇ دۈشمەنگە بۇي بەرمەي، ئۇرۇشا ـ ئۇرۇشا تاغ ئۈستىگە چىقىۋالدى. ئاخىرى ھەممىسى شېھىت بولدى.
بۇلاردىن ئىككى كىشى ئۆلمەي ئامان قالدى. بىرسى كەھىب ئىبنى زەيىد بۇبۇپ ئۆلۈگلەر ئىچىدە يېتىپ كېيىن تىرىلدى. بۇنى دۈشمەنلەر ئۆلدى دەپ ئويلاشقان ئىدى. ئىككىنچىسى ئامىىر ئىبنى ئۇماييا ئىدى. بۇ كىشى ھېچ ئىشتىن خەۋەىرى يوق ئەسكەرلەرنىڭ ئات ئۇلاغلىرىنى ئوتلاقدا بېقىپ يۈرگەن چاغدا ئۇ ۋەقە بولغان ئىدى. كېيىن بۇ مۇسىبەتتدىن خەۋەر تېپىپ، بولغان فاجىئەنى رەسۇلۇللاھقا يەتگۈزدى. «بۇندىن بىر كۈن ئىلىگىرى ھەزرەت جىبرىھىل مۇشۇھەقتە ۋەھيى كەلتۈرگەن ئىدى. بۇ مۇسىبەتنى ئاڭلاپ، رەسۇلۇللاھ قاتتىق قايغۇردى. دۈشمەنلەرنىڭ قولىدا ئۆلگەن بۇ ساھابىلەرنى ئەسلەپ بەك ئىچىندى. ئىلگىرى كېيىن بولۇپ رەسۇلۇللاھ بۇلارغا ئىچىنغاندەك ھېچ كىمگە بۇ قەدەر ئىچىنمىغان ئىدى.» ـ دەپ ئەنەس رىۋايەت قىلىدۇ.
چۈنكى بۇ ساھابىلەر ئۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى نەجىد خەلقىگە رەسۇلۇللاھنىڭ دەۋەتلىرىنى يەتگۈزۈش ئۈچۈن ئەلچى قاتارىدا ئەۋەتىلگەن كىشىلەر ئىدى. ئەرەب ئادىتى بۇيونچىمۇ، ئەلچىلەرنى ئۆلتۈرۈش بۇ ياقدا تۇرسۇن، ئۇلارنى مېھمان ئورنىدا كۆرۈپ ھۆرمەت قېلىشاتتى ۋەئۆز رەئىسلىرىدىن بولغان ئەبۇ ئامىر ئۇلارنى زىيان زەخمەتدىن ساقلىماقچى بولۇپ، رەسۇلۇللاھقا ۋەدە بەرگەن ئىدى. ۋەھدىسىگە ۋاپا قىلمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇ كىشى ھەم قايغۇردى. شۇ سەۋەبدىن ۋاپات بولدى. چۈنكى رەسۇلۇللاھ: «مەن ئۇلارنى ئىمان كەلتۈرمىگەن قەبىلە ئىچىگە ئەۋەتىشنى ياخشى كۈرمىگەن ئىدىم. بۇ ئىش قورقونوچلوق ئىش ئىدى. بۇ فاجىئەنىڭ بولىشىغا ئەبۇ ئامىر سەۋەبچى بولدى» ـ دېدى. ئەرەب رەئىسلىرىگىە بۇنداق ئىشلار ئۆلۈمدىنمۇ قاتتىقراق تۈيۈلاتتى، مانا شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ئىشنىڭ ئارا نومۇسىغا چىداپ تۇرالماي، خاپىلىقى ئېشىپ، ئەجەلىگە سەۋەبچى بولدى. بۇندىن ئالدىنراق بولغان رەجىھى قەبىلىسى ۋەقەسىنى، بۇ ئېيتىلىۋاتقان مەئۇۋنا فاجىئە مۇسىبەت خەۋىرىنى رەسۇلۇللاھ بىر كۈندە ئاڭلىدى. بۇ ئىككى ۋەقەدە شاھادەت تاپقان ساھابىلەر سانى 80گە يەتكەن ئىدى. ئۇھود ئۇرۇشىدا بولغان ئىشلار تېخى ئەسدىن چىقماي تۇرۇپ، بۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ئىشلارنىڭ بولىشى، مۇسۇلمانلارغا قاتتىق تەسىر قىلدى. شۇ ئەدەپسىزلىكنى قىلغان ئۈچ قەبىلەدىن رەسۇلۇللاھ قاتتىق رەنجىدى. قىرىق كۈنگىچە بۇمدات نامىزىنىڭ ئىككىنچى رەكىتىدە روكودىن يېنىپ سەجدىگە بارغاندا، «قۇنۇت» دۇئاسىنى ئوقۇپ، شېھىتلەرگە دۇئا قىلدى. شاپىي مەزھىپىدە، بۇمدات نامىزىدا دۇئاسى قۇنۇت ئوقۇش شۇندىن قالغان. كېيىن جىبرىھىل ئەلەيھىسسالام رەسۇلۇللاھقا شۇ مەزموندا ۋەھيىى ئېلىپ كەلدى. بۇ شېھىتلەر رەخمەت نۇرىغا چۈمدى. ئاللاھ بۇلاردىن رازى بولسۇن. بۇلار ئاللاھتىن رازى بولسۇن
ئىمام زەرقانىي رەھمەتۇللاھى ئەلەيھى شۇنداق دەيدۇ:
بۇ خىيانەتنى قىلغۇچى ئۈچ قەبىلە، بىرىنچى ــ رەھلى، ئىككىنچى ــ زەكۋان. ئۈچىنچى ـ ئەبەتە ئىدى. مانا بۇلارغا بەزگەك ۋاباسى پەيدا بولۇپ، خىيانىتىدىن كېيىن كۆپ ئۆتمەي 700 كىشى ھالاك بولدى. ئۇ مۇسىبەتگە باشچىلىق قىلغان قەبىلە رەئىسىگە ئىمان نەسىپ بولماي، كاپىرلىق ھالىدا ئۆلدى. شۇنى بىلىش لازىمكى: بۇنداق مۇسىبەتلەر ئۆتكەن پەيغەمبەرلەرگمۇ كۆپ بولغان ئىدى. ئەمما بىزنىڭ پەيغەمبىرىمىزگە ھەممىدىن كۆپرەك بولدى. شۇنىڭ ئۈچۈن رەسۇلۇللاھ ئېيتىدىكى:
بەنى نەزىر غازىتى
مەدىنە ئەتراپىدا سەھرالىق بولۇپ ياشايدىغان بىر تائىپە يەھۇدىيلار بار ئىدى، ئۇلار بىز ھارون ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋلادلىرى بىز، دېيىشەتتى. ئىسلام كەلمەستىن ئىلگىرى مەدىنىلىك ھەزرەقەبىلىسى بىلەن بىرلىشىپ دۇستلوق ئەھدىنى تۈزگەن ئىدى. رەسۇلۇللاھ مەدىنىگە ھىجرەت قېلىپ كەلگەندىن كېيىن شۇ يەردىكى يەھۇدىيلار بىلەن تىنجلىق ھەققىدە بىر شەرتنامە تۈزگەن ئىدى. لېكىن يەھۇدىيلار بۇ شەرتنامىنى بۇزدى. كۆڭۈلىرىدىكى يوشۇرۇن ھەسەدلىرى يەنە قوزغالدى. ۋەقە شۇنداق بولدىكى:
بىر كۈنى رەسۇلۇللاھ بىر نەچچە ساھابىلەرنى ئېلىپ، بىر ئىش توغرىسىدا شۇ يەھۇدىيلار بىلەن سۆزلەشگىلى كەلدى. ئۇلارمۇ ھۆرمەت كۆرسىتىپ: «ئەي ئەبۇل قاسىم، خوش كەپسەن، ساڭا زىياپەت تەييارلىدۇق، ئۇنى يېگىن، ئاندىن نېمە ھاجىتىڭلار بولسا، ئەلبەتتەئادا قىلىمىز» ـ دېيىشىپ رەسۇلۇللاھنى بىر ئۆيگە جاي ھازىرلاپ ئولتارغۇزدى. كېيىن بۇلارنىڭ كۆڭلىگە شەيتان كىرىپ، نىيىتى بۇزولدى. رەسۇلۇللاھقا قەست قىلماقچى بولۇپ، يەھۇدىيلار ئۆزئارا شۇنداق قارارغا كېلىشىپتۇ: ـ «مۇھەممەدنى ئۆلتۈرۈشكە بۇندىن ياخشى پورسەت ھېچ ۋاقىت كەلمەيدۇ، ئەمدى بۇ پورسەتنى قولدىن بەرمەي ئۇنىڭ ئىشىنى شۇ يەرنىڭ ئۆزىدىلا تامام قىلايلى، بىر كىشى يوشۇرۇنچە تام ئۈستىگە چىقسون ۋە يوغان تاش بىلەن مۇھەممەدنىڭ بېشىغا ئۇرۇپ ئۆلتۈرسون، شۇنىڭ بىلەن بۇندىن ھەممىمىز قۇتۇلومىز، قالغان يولداشلىرىنى قاچۇرماي بارلىقىنى ئەسىر ئالايلى، بۇلارنى مەككىگە ئەككېتىپ، قېنىغا تەشنا بولغان قۇرەيش خەلقىگە ناھايىتى چوڭ باھا بىلەن ساتايلى» ـ دېيىشىپ، شۇ خىيانەتنى قېلىش ئۈچۈن ئەھدە نامە قېلىشىپتۇ.
مانا شۇچاغدا جىبرىھىل ئەلەيھىسسالام ۋەھيىى كەلتۈرۈپ بۇ خەۋەرنى پەيغەمبىرىمىزگە يەتگۈزدى. رەسۇلۇللاھ دەرھال ھاجەت قىلماقچى بولۇپ، تاشقىرىغا چىققان پىتى ئۇيەرگە قايتىپ كىرمەسدىن يولغا چىقىپ مەدىنە شەھىرىگە قاراپ ماڭدى. ئەمما بۇ ئىشتىن ساھابىلەرنىڭ خەۋىرى يوق ئىدى. رەسۇلۇللاھ قايتىپ كىرمەسدىن كېچىكىپ قالغانلىقى ئۈچۈن تەشۋىشلىنىپ، ھەممىسى تاشقىرىغا چىقىپ، رەسۇلۇللاھنى كۆرمىگەچ ھەيرانلىقتا قالدى. شۇ ئارادا مەدىنە تەرەپتىن كېلىۋاتقان بىر ئادەم رەسۇلۇللاھلانىڭ كېتىۋاتقانلىقىنى يولدا كۆردۈم، دەپ خەۋەر بەردى. بۇنى ئاڭلىشىپ ساھابىلەر يۈگۈرگىنىچە رەسۇلۇللاھقا يىتىشتى. ئاندىن ئېيتتىكى: