cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
كارلوس فۇئېنتېس
شان-شەرەپلىرى
1979 - يىلى مېكسىكا رىيىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
1987 - يىلى سېرۋانتېس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
1988 - يىلى نىكاراگۇئا زۇڭتۇڭى لۇ تىلى دارىئونىڭ مەدەنىيەت مۇستەقىللىق ئوردېنىغا ئېرىشكەن.
1993 - يىلى چىلى ئەلا سۈپەتلىك ئوردېنى بىلەن ئامېرىكا لوس كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى بەرگەن ئوردېننغا ئېرىشكەن.
1994- يىلى ئىسپانىيە ئاستۇرىيە  شاھزادە ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
مانگو
ھۆججەت:Large mango.jpg Y mana op liop yamrden.
Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni
{|  (Xenzuche: 新疆维吾尔自治区, ingilizche: Xinjiang Uyghur Autonomous Region) junggoning yer kölimi eng chong bolghan ölke we aptonom rayon derijilik böliki. Uyghur aptonom rayunining jughrapiyilik tüzülishi tengritaghliri teripidin shimalda jongghariye oymanliqi we jenupta tarim oymanliqi dep ikkige bölinidu.
Aptonom rayundiki eng töwen nuqta yer yüzidin 155 mitir töwen bolghan turpan oymanliqidur (turpan oymanliqi jonggu boyichimu eng töwen nuqta we dunyadiki ölük déngizdin qalsa ikkinchi eng töwen nuqta bolup hisaplinidu). Eng égiz nuqtisi bolsa yer yüzidin 8611 mitir égiz bolghan pamir choqqisidur.
Shinjang-qirghizistan chigirisi tengritaghlirining üstige toghra kilidu. Torgha éghizi (3752 mitir igizlikte) bu chigirining üstige jaylashqan.
Qaraqurum yuqiri süretlik tashyoli pakistanning islamabad shehri bilen qeshqer shehrini «xonjirap éghizi» arqiliq tutashturup turidu.
Xoshniliri töwendikidek:
Ölkiler: Shizang, Gensu (Kengsu), chingxey döletler: Mongghuliye, Rossiye, Qazaqistan, Qirghizistan, Afghanistan, Pakistan, Hindistan.
Nopus qurulmisi (démografiyisi)
uyghur, qazaq, qirghiz,özbék, tatar qatarliq türük til sistémisidiki we bashqa milletlerning makanidur. Yuqiriqi milletlerdin bashqa yene mongghul, xenzu, xuyzu, manju, daghur, shibe, dongshiyang, ros qatarliq milletler yashaydu.
Jughrapiye
Shinjangning qézilma bayliqining türi toluq, zapisi mol, échish istiqbalikeng. Hazir bayqalghan qézilma bayliq 138 xil bolup, buning ichide 99xilining zapisi tekshürüp éniqlandi, 10 xilining zapisi memliket boyiche 1- orunda turidu, 58 xilining zapisi aldinqi 10 - orunda turidu.néfit, tebi'iy gaz, kömür, tömür, mis, altun, xrom, nékil, azuchraydighan métal, tuz türidiki qézilma, binakarliq matériyaliqilinidighan métallo'id qatarliqlarning zapisi intayin mol. Memliketboyiche 2 - qétimliq néfit- gaz bayliqini bahalashta, shinjangning néfitbayliqi 20 milyard 920 milyon tonna bolup, élimiz quruqluq néfitbayliqining %30 ini igilidi; tebi'iy gaz bayliqi 10 trilyon 400 milyardkub métir bolup, memliket boyiche quruqluq tebi'iy gaz bayliqining %34ini igilidi. Shinjangning mölcheriy kömür bayliqi 2 trilyon 190 milyardtonna bolup, memliket boyiche kömür zapisining %40ini igileydu.shinjangning tebi'iy sayahet bayliqi we étnogragiyilik sayahet bayliqimol, tebi'iy menzirisi güzel hem özgiche, heywetlik muz choqqilar, közyetküsiz qumluqlar, güzel ot yurti, qumluqlarni chöridep turidighanbostanliqlar bar. Medeniyet köp mujessemlengen, milliy örp - aditiqoyuq, dangliq qedimiy yadikarliqlar köp, échish yoshurun küchi zor.«junggoning sayahet bayliqini omumyüzlük tekshürüsh ölchimi» boyiche türge'ayrighanda, junggodiki sayahet bayliqining 6 chong tür boyiche 68 xilasasiy türning az dégende 56 si shinjangda bolup, memliketning
Memuriy Rayon
Shinjangda hazir 5 aptonom oblast, 7 wilayet, 2 wilayetderijilik sheherni öz ichige alghan 14 wilayet, oblast, sheher, 32chégra nahiye (sheher), 6 milliy aptonomiye nahiyini öz ichige alghan87 nahiye (sheher), 43 milliy yézini öz ichige alghan 853 yéza - bazarbar. Shinjang ishlepchiqirish - qurulush bingtü'eni shinjangning muhim terkibiyqisimi, 14 shi, 175 déhqanchiliq we charwichiliq tü'en - meydan bar,omumiy nopusi 2 milyon 580 ming. 2005-Yili gowuyü'enning testiqlishi bilen michü'en, tumshuq, wujiyachü qatarliq3sheher qurulghan
ئوكلاخوما شىتاتى
right|thumb|250px| right|thumb|250px ئوكلاخوما شىتاتى بولسا ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئوكلاخومانىڭ 3،617،316 نوپۇسىبار، 181،195 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 35ٜ5°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 98°0ٜ بۇ شىتاتنىڭ پايتەختى ئوكلاخوما شەھىرى.
پروفىل
پروفىل (ئېنگلىزچە: profile ياكى User profile؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: ئىشلەتكۈچى پروفىلى، پىروفىل) ئادەتتە ئىشلەتكۈچىگە دائىر ئۇچۇر ۋە تەڭشەكلەرنىڭ توپلىمى. پروفىل ئادەتتە ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ كىلمىكىگە دائىر مۇھىم ئۇچۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىدۇ،مەسىلەن، ئىسمى، كىملىك نۇمۇرى، يانفون نومۇرى، ۋە باشقىلار. كۆپ ھاللاردا، پروفىل ئادەتتە ئىجتىمائى تاراتقۇلارغا،مەسىلەن فەيىسبوك، تىۋىتتېر، ئىنىستىگرام، ۋە ۋاتىسئەپ، ئەزالىق ئىلتىماسى سۇنغاندا ئۆز ئىخيارلىقى بىلەن تاپشۇرغان كىملىك ئۇچۇرلىرىنى كۆرسىتىدۇ. thumb|ئەڭ كۆپ ئۇچىرايدىغان پروفىلارنىڭ بىرسى thumb|كۆپ ئىشلىتىلدىغان ئىجتىمائى تاراتقۇلار لوگوسى
ھىدايتۇللاھ ئوغۇزخان
شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمىيتىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە رەئىسى
باتمان ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|باتمان ۋىلايىتى left|thumb|250px left|thumb|250px left|thumb|250px باتمان ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، باتماننىڭ 518،020 نوپۇسىبار، 4،694 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.04°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 41°24، پوقتانومۇرى 072 رايۇننومۇرى 0488.
جەھروم
جەھروم بۇلسا ئىران فارس ۋىلايىتى ۋە جەھروم ناھىيىسى دىكىبىخاھار 2016 نوپۇس بار،لاھەينىڭ 141,000 نوپۇسىبار.
كاپىسا ۋىلايىتى
كاپىسا ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kapisa Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
ئەجدىرھا قولۋاق بايرىمى
thumb|قولۋاق مۇسابىقىسى ئەجدىرھا قولۋاق بايرىمى (ئۇيغۇچە باشقىچە ئاتىلىشى: دۈەنۋۇ بايرىمى؛ ئېنگلىزچە: Dragon Boat Festival؛ خەنچە: 端午节) خەنزۇلىنڭ ئەنئەنىۋى بايرىمىدۇر.
ئازەرىيچە ۋىكىپېدىيە
ئازەرىيچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ ئازەرىيچە نۇسخىسىدۇر. ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە 2004- يىل كۆنەك ئېيى ئىتىبارى بىلەن ئېچىلغان بولۇپ، 1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر.
Kanzas Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Kanzas Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Kanzasning 2,802,134 nopusibar, 213,096 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.5°, xariki uzunluk 98°0.
مايسەم مۇتەللىپ
مايسەم مۇتەللىپ (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Maya Mitalipova) بولسا قازاقىستان نىڭ ئالمۇتا ئوبلاستى دە تۇغۇلغان.
ھاياتى
1996-يىلى 3-ئايدا ئامېرىكىنىڭ ۋىسكونسىن شىتاتىغا كەلگەن.
21 - ئەسىر
21 - ئەسىر، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە 2001 - يىلى 1 - يانۋاردىن 2100 - يىلى 31 - دېكابرغىچە بولغان ۋاقىت ئارىلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
لۇڭخۇشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى
لۇڭخۇشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − جياڭشى ئۆلكىسى يىڭتەن شەھىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدا، گۇيشى، يۈجياڭ ناھىيىلىرىگە ھالقىغان، كۆلىمى 200 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى
لۇڭخۇشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − جياڭشى ئۆلكىسى يىڭتەن شەھىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدا، گۇيشى، يۈجياڭ ناھىيىلىرىگە ھالقىغان، كۆلىمى 200 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ. لۇڭخۇشەن تېغى يىشەن تاغ تىزمىسىغا تەۋە بولۇپ، تىپىك «دەنشا يەر شەكلى» ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. مەنزىرىلىك رايوندا چوققا، قىيا، كۆل ۋە ئېرىقلار كۆپ بولۇپ، لۇڭخۇشەن، پەيياشى، جاڭجياشەن، چېنخۇشەن، ۋۇخۇ كۆلى قاتارلىق160 نەچچە مەنزىرە نۇقتىسى بار، مەنزىرىلىك رايوننى كېسىپ ئۆتىدىغان لۇشى ئۆستىڭى ھەرقايسى ئاساسلىق مەنزىرە نۇقتىلىرىنى تۇتاشتۇرۇپ، كىشىلەرنى ھەم كېمە بىلەن مەنزىرە كۆرۈش، ھەم پىيادە ساياھەت قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. لۇڭخۇشەن تېغىدا گۇمانىتار كۆرۈنۈشلەر ئىنتايىن كۆپ، ئۇ يەردە تويىن دىنى ھەق بىر مەزھىپى پەيدا بولغان جاي، يەنى تويىن دىنىنىڭ مەشھۇر داشاڭچىڭگۇڭ ئىبادەتخانىسى بار. شيەنشۇييەن قىياسىدىن فېيمازۇ قىياسىغىچە بولغان 10 چاقىرىمچە ئۇزۇنلۇقتىكى قىيا ئۆڭكۈرلىرىدە ئەمىنىيە، يېغىلىق دەۋرىدىكى قەدىمكى يۆ مىللىتىنىڭ قىيالىق قەبرىلىرى بار. لۇڭخۇشەن تېغىنىڭ شەرقىي قىسمىدىكى شياڭشەن تېغىدا جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى دالى ئالىمى لۇ جيۇيۇەننىڭ «شياڭشەن بىلىم يۇرتى» قاتارلىقلار بار.
Latin script article
right|thumb|250px| right|thumb|250px Minnésota Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Minnésotaning 5,220,393 nopusibar, 225,365 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 46.0°, xariki uzunluk 94°0.
قەبر سۈپۈرۈش بايرىمى
thumb|چوكانتال بايرىمى مەنزىرىسى thumb|چوكانتال بايرىمى قەبرە سۈپۈرۈش بايرىمى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: چىڭمىڭ بايرىمى، چوكانتال بايرىمى؛ ئېنگلىزچە: Qingming Festival؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 清明节) خەنزۇلارنىڭ ھەر يىلى ئەتىياز پەسىلدە قەبر سۈپۈرۈپ، كۈجە كۆيدۈرۈپ، ئىس - تۈتەك چىقىرىپ، ساختا پۇل پۇل كۆيدۈرۈپ سەجدە قىلىدىغان بايرىمى.
كوموئې دۆلەت باغچىسى
ئافرىقىدىكى كوتې دې ئىۋوئىر(بۇرۇنقى پىل چىشى قىرغىقى) جۇمھۇرىيىتىدىكى 1ئەڭ چوڭ تەبىئىي قوغداش رايونى، دۆلەتنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى كوموئې 1دەرياسىنىڭ ئىككى ياقىسىغا جايلاشقان.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئافرىقىدىكى كوتې دې ئىۋوئىر(بۇرۇنقى پىل چىشى قىرغىقى) جۇمھۇرىيىتىدىكى ئەڭ چوڭ تەبىئىي قوغداش رايونى، دۆلەتنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى كوموئې دەرياسىنىڭ ئىككى ياقىسىغا جايلاشقان. مەيدانى 950 مىڭ گېكتار كېلىدۇ. باغچىنىڭ سىرتىدىكى ۋانگو-فىتىنى بىلەن تېخنىلار ئوۋ قىلىش مەركەزلىرى ھېسابلىنىدۇ، كوموئې باغچىسىنىڭ ئىقلىمى تروپىك ساۋاننا ئىقلىم تىپىغا خاس بولغانلىقتىن، ئېگىز ئوت-چۆلۈكلەر بىلەن قاپلانغان، بۇ جايدا مايمۇن، بۆكەن، ياۋا كالا، پىل، شىر ۋە ياۋا چوشقا قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار ناھايىتى كۆپ.
بوغدا كۆلى
بوغدا كۆلى فۇكاڭ شەھىرى گە جايلاشقان بولۇپ، دۆلەت ئىچىدىكى AAAAA دەرىجىلىك ساياھەت نوقتىسى، ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 97 كىلومېتىر كېلىدۇ.
Iowa Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Iowa Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Lowaning 3,002,555 nopusibar, 145,743 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 42.0°, xariki uzunluk 93°0.
بېيجىڭ ئوپىراسى
بېيجىڭ ئوپىراسى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: جىڭجۈ تىياتىرى، جىڭجۈ، بېيجىڭ تىياتىرى، پەكىڭ ئوپىراسى، بېيجىڭ ئوپىرا؛ ئېنگلىزچە: Peking opera؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 京剧 جىڭجۈ، ياكى 國劇 گوجۈ، دۆلەتلىك ئوپىرا، دۆلەت ئوپىراسى دىگەن مەنىدە) خەنزۇلنىڭ ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن سەنئەت ۋاريانتى. بېيجىڭ ئوپىراسى ئۇسۇل، ناخشا، سېرىك، ئاغزاكى ئورۇنلاش قاتارلىق بىر قاتار ۋاريانتلىنى مۇجەسسەملىگەن بىر خىل ئۇنىۋېرسال سەنئەت تۈرى. thumb|قاشتېشىچى ناملىق بېيجىڭ ئوپىراسى thumb|چاڭبەن ئۇرۇشى ناملىق بېيجىڭ ئوپىراسى thumb|ئالەمدىكى مالىمانچىلىق ناملىق بېيجىڭ ئوپىراسى
Misori Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Misori Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Misorining 5,911,605 nopusibar, 180,533 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.5°, xariki uzunluk 92°5.
ئەدىي بىن ھاتەم
ئەدىي ئىبنى ھاتىم تايى (عدي بن حاتم الطائي): (ھ. ؟ – 67 / م. ؟ – 686) مەشھۇر شائىر ۋە سېخىسېخىي ھاتىم تايىنىڭ ئوغلى، تاي قەبىلىسىنىڭ رەئىسى ئىدى. مۇسۇلمان بولۇشتىن بۇرۇن مۇتەئەسسىپ بىر خىرىستىيانخرىستىيان ۋە قەبىھ بىر ئىسلام دۈشمىنى ئىدى. ھ. 7 ياكى 9 - يىلى / م. 628  ياكى 630 - يىلى ئەتراپىدا مۇسۇلمان بولغان.
مەردانجان ئابدۇكېرىم(پۇتپولچى)
2020-يىلى 2-ئايدىكى، گېرمانىيە يۆتكىلىش بازىرى تورىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، ئىجارە شەكلىدە ۋۇخەن سەنجېن كۇلۇبىدا توپ تەپكەن مەردانجان ئابدۇكېرىم بىر يىللىق ئىجارە ۋاقتى توشۇپ خېبېي خۇشيا شىڭفۇ كۇلۇبىقا قايتىپ كەلگەن.
تەۋەككۈل يېزىسى
تەۋەككۈل يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ خوتەن ناھىيەسى گە، تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ كىندىكىگە جايلاشقان، شەرق تەرىپى لوپ ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ، غەربىي تەرىپى سىماۋات يېزىسى بىلەن قوشنا،خوتەن شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 866 كىلومېتىر كېلىدۇ، ئومۇمىي كۆلىمى 259.56 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يېزا بويىچە قۇرۇلغان ئوتتۇرا مەكتەپ 22 سى، 11 باشلانغۇچ مەكتەپ، بىر يېزىلىق شىپاخانا، رادىئو ئوزىلى، مەدەنىيەت پونكىتى قاتارلىق ئورۇنلار بار. 62 مەسچىت، قارىمىقىدا 18 مەمۇرىي كەنت بار بۇلۇپ، جەمئىي 5990 ئائىلە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 25 مىڭ ئادەم، ئاساسلىقى ئۇيغۇرلار ئولتۇراقلاشقان.
مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزىغا تەۋە 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ،
ئىقتىسادى
يەر شەكلى جەھەتتە شەرق ۋە غەرب قىسمى ئېگىز، جەنۇبىي ۋە شىمالىي قىسمى پەس، ھاۋاسى نەم، قۇم-بوران كۆپ، ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىلغۇ كۆلىمى 27 مىڭ 900 گېكتار، كىلىماتى قۇرۇقلۇق تىپىدىكى چۆللۈك كىلىماتىغا كىرىدۇ. يىللىق قىروسىز مەزگىلى 102 كۈن. يىللىق كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 1780 سائەت، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.8 مىللىمېتىر. كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، ئىسسىقلىق بايلىقى مول، قۇمساڭ تۇپراقنى تاللاش، شورلىشىش دەرىجىسى يۇقىرى، چىملىق تۇپراق، شور توپا كۆپرەك بۇلۇپ، باغۋەنچىلىك ماس كېلىدۇ،بۇغداي، قوناق، كېۋەز قاتارلىقلار تېرىلىدۇ. تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 366 مىڭ مو، كىشى بېشىغا 1.5 مودىن يەر توغرا كېلىدۇ، بۇ يېزا دۆلەت دەرىجىلىك نامرات يېزا. يېزا بويىچە تېرىلغان بۇغداي 18 مىڭ 5000 مو، كۆممىقوناق 15600 مو، ئەسلىھەلىك يېزا ئىگىلىكى بويىچە لاپاس 600 مو، مو بېشى ئىقتىسادىي ئۈنۈمى 3000 يۈەن؛ چىلانتېرىلغۇ يەر كۆلىمى 28 مىڭ موغا يەتكەن. 2011-يىلى يېزا بويىچە مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 3900 مىليون يۈەنگە يېتىپ، دېھقانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 3400 يۈەن بولغان.
ئەلى مەمتىمىن
كومپيۇتېر ساھەسىدىكى ئۇيغۇر تۆھپىكار--- ئەلى مەمتىمىن
ئەلى مەمتىمىن ئەر، ئۇيغۇر، 1978-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ نىيە ناھىيسىدە تۇغۇلغان. سانائەت پەنلىرى باكلاۋىرى، 1997-يىلى شىنجاڭ مېتىئورولوگىيە مەكتىۋىنىڭ ھاۋا رايى كەسپىنى پۈتتۈرگەن.
1999-يىلدىن 2003-يىلغىچە نەنجىڭ ئۇچۇر قۇرۇلۇش ئۈنۋېرستېتى (نەنجىڭ مېتىئورولوگىيە ئىنستوتېتى) نىڭ كومپيۇتېر كەسپىدە ئوقۇغان.
ئەلى مەمتىمىن 1996-يىلدىن باشلاپ رەسمىي ھالدا كومپيۇتېر ئۆگىنىشكە باشلىغان بولۇپ، 1997-يىلىدىن باشلاپ كومپيۇتېر يۇمشاق دېتال قۇرۇلۇشىغا قاتناشقان. 1997-يىلى Fox Base يۇمشاق دېتالىدىن پايدىلىنىپ، شىنجاڭ مېتىئورولوگىيە مەكتىۋىنىڭ نەتىجە باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 1997-يىلى نىيە ناھىيلىك مېتىئورولوگىيە ئىدارىسىنىڭ كەسپىي يۇمشاق دېتاللىرىنى ياسىغان. 1998-يىلى خوتەن شەھرىدىكى دوسىتلىرى بىلەن بىللە ئۇيغۇر يېزىقتىكى DOS مەشغۇلات سىستېمىسىنى ئۆگىتىش يۇمشاق دېتالىنى ياساپ چىققان. 1998-يىلى خوتەن ۋىلايەتلىك ھاۋارايىغا سۈنئىي تەسىر كۆرسىتىش ئىشخانىسى ئۈچۈن، ھاۋارايىغا سۈنئىي تەسىر كۆرسىتىش ئۈنۋېرسال ئۇچۇر سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 2000-يىلى دوسىتلىرى بىلەن بىللە ئۇيغۇرچە شۈگوجاڭ ئېنگىلىز تېلى ئۆگىنىش سىستېمىسىنى تۈزۈپ چىققان. 2001-يىلى چىرا ۋە نىيە ناھىيلىك سودا-سانائەتنى مەمۇرىي باشقۇرۇس ئىدارىسىغا يەككە تېجارەتچىلەرنى باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ بەرگەن. 2001-يىلى 3-ئايدىن 7-ئايغىچە نەنجڭ سوڭجېڭ تور قۇرۇلۇشى چەكلىك شىركتىدە جىياڭسۇ ئۆلكىسىنىڭ توك پۇلى يېغىش سىستېمىسىنى ياساشقا بىۋاستە قاتناشقان. 2002-يىلى 5-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى ئۈچۈن، ئۇچۇرلاشقان كۇتۇپخانا باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ بەرگەن. 2002-يىلى 7-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى شاڭخەي مالىيە ئۈنۋېرستېتىدىن سېتىۋالغان كاغا ئوقۇش پۇلى يېغىش سىستېمىسىنى ئۆزگەرتىشكە قاتناشقان ۋە قۇرۇلۇش مەسئۇلى بولغان.
2003-يىلى 10-ئايدا ئۈرۈمچى قۇملۇق ھاۋارايى تەتقىقات مەركىزىنىڭ تور بېتىنى ياساپ چىققان. 2003-يىلى 12-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى ئۈچۈن، توردىن ماقالە تاپشۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 2004-يىلى 1-ئايدا ئوقۇغۇچىلار ئارخپىنى باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 2004-يىلى 8-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى تور بېتىنى ياساپ چىققان. 2004-يىلى 10-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى ياتاق باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان.
ئەلى مەمتىمىن 1999-يىلى دۆلەتلىك كومپيۇتېر دەرىجە ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ، 3-دەرىجىدىن ئۆتكەن. 2001-يىلى كومپيۇتېر يۇمشاق دېتال سەۋىيە ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ، ئالىي دەرىجىلىك پروگراممىرلار دەرىجىدىن غەلبىلىك ئۆتۈپ، ئەڭ ياش دۆلەت ئېتىراپ قىلغان ئۇيغۇر پروگراممىر بولۇپ قالغان. 2003-يىلى دۆلەتلىك ئىنگىلىز تېلى 4-دەرىجە ئىمتىھانىدىن ئۆتكەن. ئەلى مەمتىمىن 2003-يىلى دۆلەت ئۇچۇر كەسپى مىنىستېرلىكى تەرىپىدىن جوڭگۇ IT ئىقتىساسلىقلار ئامبىرىغا ئەنگە ئېلىنغان.
رېمدېسىۋىر(ۋاكسىن)
رېمدېسىۋىر ئامېرىكا گېلىئاد شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياساۋاتقان يېڭى دورا. بۇ دورا ئالدىنقى باسقۇچتا ئېبولا يۇقۇمى ۋە ئوتتۇرا شەرق نەپەسلىنىش يىغىندى كېسەللىكى قاتارلىق كېسەللەرنى داۋولاشقا ئىشلىتىلگەن، نۆۋەتتە بۇ دورا دۇنيادىكى ھېچقانداق دۆلەتتە بازارغا سېلىش تەستىقلانمىغان بولۇپ، 2020-يىلى 3-ئايغىچە، بۇ دورا كىلىنىكا باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ. بۇ دورا تاجىسىمان ۋىرۇس (ياكى كىرونا ۋىرۇسى، ۋۇخەن ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى، كوۋىد-19) قا قارشى ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋاكسىنا بۇلۇش مۇمكىن دەپ قارالماقتا.
نام ئاتىلشى
ئېنگلىزچە: Remdesivir
ئاددى خەنچە: 瑞德西韦
جوڭگودىكى تەرەقىياتى
2020-يىلى 2-ئاينىڭ 27-كۈنى، دۆلەتلىك بىلىم-مۈلۈك ھوقۇقى ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى خې جىمىن: «دۆلىتىمىز ۋۇخەندىكى نۇرغۇن دوختۇرخانىلاردا مەزكۇر دورىنى كىلىنىكىدا ئىشلىتىشنى رەسمىي باشلىدى، ھازىر كىلىنىكىلىق تەجرىبە ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ، كىلىنىكىلىق تەجرىبىنىڭ نەتىجىسى 4-ئاينىڭ 27-كۈنى ئېلان قىلىنىدۇ. رېمدېسىۋىر ھازىر كىلىنىكىلىق تەجرىبە باسقۇچىدا تۇرغاچقا، بىزمۇ ئۇنىڭ ئۈنۈمدارلىقى، بىخەتەرلىكلىكىگە دىققەت قىلىۋاتىمىز، شۇنداقلا رېمدېسىۋىرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسلۇق ئۆپكە ياللۇغىنى داۋولاشتا ئاكتىپ داۋولاش ئۈنۈمى بولغان بىر تۈركۈم دورىلارنىڭ تېز سۈرئەتتە ياساپ چىقىرىلىشىنى كۈتىمىز».
تارىخىمىزدىكى مەشھۇر شەخىسلەر
تۆھپىكار ئوقۇتقۇچى پورتىدىن.
پورتىدىن (232-348) ئۇيغۇر مائارىپ تارىخدا نامى بىزگىچە مەلۇم بولغان داڭلىق مائارپچىلار ئىچىدىكى ئەڭ دەسلەپكى تۆھپىكار ئوقۇتقۇچى. ئۇ قەدىمىي تۇرپانلىق بولۇپ، 232-يىلى تۇرپاندا تۇغۇلغان. كىچىكىدىن بۇددا دىنى بويىچە ئەتىراپلىق بىلىم ئېلىپ، ئۆز زامانىسىنىڭ كاتتا بىلىم ئىگىسىگە ئايلانغان. ئۇنىڭ ئوقۇتقۇچىلىق ماھارىتى نىسبەتەن يۇقىرى بولۇپ شۆھرىتى ئىچكىرلەرگىچە تارالغان. . . . شۇڭا (غەربىي جىن سۇلالىسى دەۋرىدە ) 78يېشىدا پادىشاھ يۇەنجانىڭ تەكلىپىگە بىنەئەن لوياڭغا بېرىپ 38يىل ئوقۇتقىچىلىق قىلىپ 116يېشىدا ۋاپات بولغان.
مەشھۇر مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى سۇجۇپ
سۇجۇپ ــــ مەشھۇر مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئۇيغۇر مۇزىكاشۇناسلىقىنىڭ ھازىرغىچە مەلۇم بولغان ئەڭ بۇرۇنقى بۇيۈك نامايەندىسى.
سۇجۇپنىڭ ھاياتى، پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق. خەنزۇچە تارىخى مەنبەلەردە ئۇنىڭ مىلادى 6-ئەسىردە ئۆتكەن كۇچالىق ئۇيغۇر مۇزىكا نەزىرىيەچىسى ئىكەنلىكى مىلادى 517-يىلى تەكلىپكە بىنائەن چاڭئەنگە بېرىپ ئوردا مۇزىكا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغانلىقى ۋە ئۇيەردە «12ئاھاڭ رېتىم قانۇنى» نى كەشىپ قىلىپ «مۇزىكا پىرى» دىگەن ئىنۋانغا ئىگە بولغانلىقى قەيت قىلىنغان.
مەشھۇر مائارىپچى پىرخۇيلان
1737-يىلى (چىيەنلۇڭنىڭ 2-يىلى ) ئۇنىڭ ھەممە ئەسەرلىرى تۇللۇق بېسىلىپ ئېلان قىلىنغان. 1880-يىلى دۆلىتىمىز مەزكۇر ئەسەرنىڭ ياغاچ ئويما نۇسخىسىنى ياپۇنىيەدىن ئالدۇرۇپ كىلىپ كۆپەيتىپ بېسىپ تارقاتقان.
تارىخ ئاجايىپ تاسادىبلىقلار بىلەن تولغان. بۇنداق تاسادىبلىقلار كىشى تەپەككۇرنى توختاۋسىز غىدىقلاپ، ئۇلارنى يېڭىدىن يېڭى پىكىر قاينىمىغا غەرق قىلىدۇ. نېمىشقىدۇر ئەللامە بوۋىمىز مەھمۇدكاشغەرى ھەققىدە ئويلانساملا قەشقەر دىيارىدا ئۈسۈپ يېتىلگەن يەنە بىر نۇرانە چولپان – تىلشۇناس، ئالىم پىر خۇيلان ئېسىمدىن كېچىدۇ. چۈنكى، بۇ ئىككى بۈيۈك ئالىم نۇرغۇن ئورتاقلىققا ئىگە.
پىر خۇيلان ئوتتۇرا ئەسىر (تاڭ سۇلاسى دەۋرى) دە ئۆتكەن مەشھۇر تىلشۇناس، ئالىم. «بارلىق نوم سۆزلۈكلەرنىڭ شەرھىسى»）«一切经音义»（ناملىق مەشھۇر ئەسەرنى يازغان.
ئاتاقلىق مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى ئاقارى ماندا (بەي مىندا)
ئاقارى ماندا (تەخمىنەن 7، 8-ئەسىرلەردە ) سۇي، تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە شۆھرەت قازانغان ئاتاقلىق مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى، داڭلىق تىلشۇناس. سۇجۇپنىڭ شاگىرتى كۇچالىق. (بەي مىندا ) ئۇنىڭ ئسمىنىڭ خەنزۇچە ئاتىلىشى بۇلۇپ بەزى ماتىرياللاردا ئۇنىڭ ئىسمىنى بەگ مانتۇر دەپمۇ ئاتىغان. خەنزۇچە تارىخي مەنبەلەردىن مەلۇم بولىشىچە، ئۇ پادىشاھ سۇي تاپشۇرىقىغا بىنائەن «ياشا »، «پەرىزاتنىڭ مىھمان بولىشى»، «قەدىمىي ئوردىغا قايتىش »، «شاتلىق گۈلى » قاتارلىق 15 نەغمىگە مۇزىكا ئىشلىگەن.
مانى دىنى دەۋرىدىكى ئۇيغۇر مائارىپىنىڭ ئاساسچىسى مۇيۇنچۇر بۆكۈخان
مۇيۇنچۇر بۆكۈخان (تەخمىنەن8-ئەسىرلەردە ئۆتكەن ) ئۆزدەۋرىنىڭ مەرىپەتپەرۋەر ئەربابى، مانى دەۋرى ئۇيغۇر مائارىپنىڭ ئاساسچىسى، ئۇيغۇر خاقانى، داڭلىق گىنرال. مۇيۇنچۇر بۆكۈخان (بەزى تارىخىي مەنبەلەردە ئىلىخان دەپمۇ ئېلىنغان ) ئۇرخۇن ۋادىسىدا ياشىغان شەرقىي ئۇيغۇرلاردىن بولۇپ مىلادىنىڭ 744-يىلى كۆك تۈرۈك خانىلىقىنى ئاغدۇرۇپ، تۇنجى ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرغان كۆل بىلگە قاغان نىڭ ئوغلى بولۇپ دادىسىنىڭ ۋاپاتىدىن كىيىن (747-يىلى) خاقان بولغان. مۇيۇنچۇر بۆكۈخان نەسەپ جەھەتتىن «توققۇز ئۇيغۇر »لارنىڭ «ئىچكى تۇققۇز ئۇيغۇر »لىرىغا تەئەللۇق بولغان ياغلا قار قەبىلىسىدىن كىلپ چىققان. مۇيۇنچۇر بۆكۈخاننىڭ ئاساس سېلىشى بىلەن كىيىنچە شەرقىي ئۇيغۇرلاردا نۇرغۇنلىغان مانى ئوقۇتقۇچىلىرى يتىشىپ چىقىپ، ھەتتا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكلەرگىچە بېرىپ ئوقۇتقۇچىلىق قىلىدۇ ۋە مانى دىنىنى تەرغىپ قىلىدۇ.
مائارىپچى، شائىر كەكمېنىر
بالام گۆدەك ئۇقۇشقا كۆڭۈل قويمايدۇ،
كىتاپ ئىچىدە ئالتۇن بار ئۇنى ئۇقمايدۇ.
بىلسە ئىدى كىتاپتىكى ئالتۇن قەدرىنى،
ئوقۇر ئىدى تاڭ ئاتقۇچە يېقىپ چىراقنى.
شائىرنىڭ يەنە ۋەكىل خاراكتىلىك ئەسىرى 815-يىلى يېزىلغان «چىلبۆرىلەر ئۈستىدىن شىكايەت » دىگەن شىئېرى بولۇپ، ئۇنىڭدا شىنجاڭغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن تۈربۈت «تىببەت» باسقۇنچىلىرىنىڭ بۇلاڭ-تالاڭچىلىقى ئۈستىدىن كۈچلۈك شىكايەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ۋەتەنپەرۋەرلىك ئىدىيەسىنى نامايەن قىلغان.
ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر ئوقۇتقۇچى سىنقۇسىلى تۇتۇڭ
سىنقۇسلى تۇتۇڭ(تەخمىنەن 10ئەسىردە ياشىغان ) ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر ئوقۇتقۇچى، داڭلىق تەرجىمان، ئەدىب، يىتىشكەن تىلشۇناس ۋە تەتقىقاتچى. سىنقۇسىلى تۇتۇڭ ئىدىقۇت خانلىقىنىڭ يازلىق پايتەختى بەشىبالىق (جىمسار) دا دۇنياغا كەلگەن. سىنقۇسىلى تۇتۇڭ ئىنتايىن تىرىشچان، زىھنى ئۆتكۈر بولغاچقا ئۆزئانا تىلىدىن باشقا يەنە تۇخارتىلى، ئەنەتكەك-سانسىكىرت تىلى، خەنزۇ تىلى، تاڭغۇت تىلى قاتارلىق تىللارنى پۇختا ئىگەلىگەن. سىنقۇسىلى تۇتۇڭ نىڭ بىزگىچە يىتىپ كەلگەن ئىجادىتي ئەمگىكى خەلىقئارا تۈكىلوگلار تەرپىدىن «تۈركىي تىللا دىۋانى »، «قۇتادغۇبىلگ» بىلەن تەڭ ئۇرۇندا تۇرىدىغان «ئالتۇن يارۇق» (ئالتۇن رەڭلىك نۇر چېچىپ، ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان شاھانە ئەسەر ) بىلەن «شۇنجۇۋاڭنىڭ تەرجىمھالى »، «ئابخادخارھاكوشاھ» قاتارلىق ئۈچ دانە تەرجىمە ئەسەردىن ئىبرەت.
مائارىپچى ئاپرىنچۇر تىكىن
ئاپرىنچۇر تىكىن10-ئەسىردىن كىيىن ئىدىقۇت مائارىپى يىتىشتۈرگەن ئۆز زامانىسىنىڭ ئاتاقلىق مائارىپچىسى ۋە شائىرى. ئاپرىنچۇر تىكىننىڭ ھاياتى، ئىجتىمائىي پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق. مەلۇمەتلادىن قارىغاندا تۇرپاننىڭ بويلۇق دىگەن يىرىدە دۇنياغا كەلگەن. مانى دىنى شارائىتىدە ئۈسۈپ يىتىلىپ ئۆز دەۋرىنىڭ كاتتا بىلىم ئىگىسىگە، مائارىپچىسى ۋە شائىرىغا ئايلانغان. دىمەك، مۇشۇنداق تارىخىي شارائىتتا يىتىشكەن ئاپرىنچۇر تىكىن ھاياتى ۋە ئىجتىمائىي، ئىجادىي پائالىيەتلىرىنى ئىزدەپ تېپىش 8-ئەسىردىن 10-ئەسىرگىچە بولغان ئارلىقتىكى مانى دىنىغا ئىتقاد قىلغان ئۇيغۇرلارنىڭ ھەمدە ئىدىقۇت خانلىقى دەۋرىنىڭ مەدىنيەت، مائارىپ تارىخىنى بىلىش ۋە ئۆگىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ بۈيۈك ئۇستازى يۈسۈپ خاس ھاجىپ
يۈسۈپ خاس ھاجىپ (تەخمىنەن 1016-1090) ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ ۋە قارا خانىيلا دۆلىتىنىڭ بۈيۈك ئۇستازى. ئاتاقلىق جامائەت ئەربابى، پەيلاسوپ، مۇتەپەككۇر، ئالىم، شائىر. ئىلىم - پەن ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ئۈچۈن كۈرەشكۈچى قەيسەر جەڭچى.
ئۇيغۇر مائارىپىنىڭ ئۇلۇغ نامايەندىسى، جاھان تۈركىلوگىيە ئىلمىنىڭ ئاساسچىسى مەھمۇت قەشقەرى
ئىبنى مۇھەممەت ئىبنى ھۈسەيىن مەھمۇت قەشقىرى(1008-1105 ) قارا خانىيلار دەۋرىدە ئۆتكەن ئۇلۇغ مەرىپەتپەرۋەر ئالىم، جاھان تۈركىلوگىيە ئىلمىنىڭ ئاساسچىسى «ئىلىمگە ھۆددىگەر »، «ئىلىم ئۈگەنگۈچىلەرنىڭ پىرى »دەپ نام ئالغان مەشھۇر پېداگوگ، دڭلىق جامائەت ئەربابى.
سەمىمىي ئەسكەرتىش : يۇقارقى 3 نەپەر ئالىمىمىزنىڭ قىسقىچە تارىخىنى بىلمەيدىغانلار ئۆزەڭلىنى بىلىپ ئازراق بولسىمۇ ماتىريال كۈرۈپ چۈشۈنۈپ قۇيۇڭ. . شۇڭا ئىنىچكىلىك بىلەن تۇنۇشتۇرۇلمىدى
مەشھۇر مۇددەرىس جامالىدىن قەشقىرى
جامالىدىن قەشقىرى 10-ئەسىردە قارا خانىيلا نىڭ پايتەختى قەشقەردە ياشىغان ئۇلۇغ ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر مۇددەرىس. ئۇيغۇر كلاسسك مائارىپىنىڭ يىتەكچىسى. ئۇنىڭ كۆڭۈل قويۇپ تەربىيەلىشى بىلەن «مەدرىسە ساجىيە » دە ئوقۇغانلاردىن ئىلىم پەننىڭ ھەرقايسى ساھەلىرى بۇيىچە مۇتەخەسىسلەر، ئاتاقلىق ئالىملار، ئەدىبلەر، مەشھۇر جەرراھ (ۋىراچ)لار، پەيلاسوپلار يىتىشىپ چىققان، ھەتتا ئۇلاردىن بىرقىسىمى ئۆز ئىلمىي پائالىيەتلىرى بويىچە دۇنياغا تۇنۇلغان.
ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ پىشۋاسى ئىمامىدىن قەشقىرى
ئىمامىدىن قەشقىرى ــــ (تەخمىنەن 11-ئەسىر ) ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ پىشۋاسى. بۈيۈك ئالىم، ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى ئىلمىنىڭ مەشھۇر نامايەندىسى.
مەشھۇر ئوقۇتقۇچى رەشىد ئىبىن ئەلى قەشقىرى
رەشىد ئىبىن ئەلى قەشقىرى ـــــ(؟-1083) قاراخانىيلار دەۋرىدىكى مەشھۇر ئوقۇتقۇچى، مۇتەپەككۇر، تىببىي ئالىم. رەشىد ئىبىن ئەلى قەشقىرى قاراخانىيلار پايتەختى قەشقەردە تۇغۇلغان.
داڭلىق ئالىم، مەشھۇر پېدالوگ تاتاتۇڭا
تاتاتۇڭا (11-ئەسىر ) چىڭگىزخان ۋە چاغاتاي دەۋرىدە ئۆتكەن بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر پېدالوگ، تالانتلىق مەمۇرىيەت باشقۇرغۇچىسى. بۇ كىشى نەچچە خىل تىلنى بىلىدىغان بولۇپ بىلىمى كەڭ دائىرلىك بولغاچقا نايمان خان تەرىپىدىن ئوردا باش مەسلىھەتچىسى ۋە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن. چىڭگىزخان ئىممپىريىسى قۇرۇلغاندىن كىيىن چىڭگىزخان بۇ ئالىمنى ئوردىغا تەكلىپ قىلىپ ئوردا ئوقۇتقۇچىسى قىلىپ تەيىنلىگەن، چىڭگىزخاننىڭ ئوغۇل - قىزلىرىمۇ ئۇنىڭدىن تەلىم ئالغان. چاغاتاينىڭ ئۆزىمۇ بۇ ئالىمدا ئۇقۇپ ساۋادىنى چىقارغان.
چاغاتاي دەۋرى ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ ئاساسچىسى مەخسۇتبەگ
مەخسۇتبەگ ــــ (12-13ئەسىرلەردە) چاغاتاي دەۋرىدە ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ قايتىدىن گۈللەپ ياشنىشى ۋا تەرەققىي قىلشى ئۈچۈن زور توھپىلەرنى قوشقان تالانتلىق مائارىپچى، يېزا ئىگىلىك ئالىمى ۋە دۆلەت ئەربابى.
ئۇ مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى سەككاكىنىڭ ياردىمىنى قولغا كەلتۈرۈپ تۇللۇق تەييارلىق قىلىش ئارقىلىق مىلادى 1260-يىلى كىدانلار تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنغان «مەدرىسەئىي ساجىيە» نىڭ خارابىسى ئورنىغا «مەخسۇدىيە » ناملىق ئالىي بىلىم يۇرتى ۋە ئۇنىڭ يېنىدا «سائادەت» ناملىق داڭلىق كۈتۈپخانىنى تەسسىس قىلىغان. «مەخسۇدىيە » ئالىي بىلىم يۇرتىدا ئوقۇيدىغانلار كەشمىر، لاھور، خۇراسان، بالاساغۇن، قىپچاق دالالىرى، ئىلى ۋادىسى، تارىم بويلىرى قاتارلىق جايلاردىن بولۇپ مەكتەپتە يېتىپ ئوقۇغان.
چاغاتاي دەۋرى كەسپىي مائارىپنىڭ مەشھۇر ۋەكىلى مىجىت
مىجىت ـــــ12-13-ئەسىرلەردە ئۆتكەن چاغاتاي دەۋرى كەسپىي مائارىپنىڭ مەشھۇر ۋەكىلى، ئاتاقلىق دوختۇر. چاغاتايخان تەرىپىدىن ئوردىغا تەكلىپ قىلىنىپ چاغاتاينىڭ باش دوختۇرى بولغان. ئۇ ئالمىلىقتا سۇنۇق كىسەللىكىنى داۋالاش مەكتىپىنى ئېچىپ، داۋالاش، دورا-دەرمان ياساش ئۇسۇلى، شىپالىق دورىلارنى يىغىش، ئوپراتسىيە قىلىش قاتارلىق كەسىپ ۋە مەزمۇنلاردا دەرس ئۆتۈپ ئۆز دەۋرى ئۈچۈننۇرغۇنلىغان ۋىراچلارنى تەربىيلىگەن. چاغاتاي دەۋرى كەسپىي مائارىپنىڭ راۋاجلىنىشىنى كۈچلۈك ئىلگىرى سۈرگەن.
يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى مەشھۇر ئوقۇتقۇچى، تارىخشۇناس سارابان
سارابان يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچى، تارىخشۇناس ۋە داڭلىق خەتتات. 1343-يىلى توغان تۆمۈر سارابانغا «جىننامىنى » يېزىپ چىقىشنى تەۋىسسىيە قىلغان، ئۇ شاگىرتلىرى بىلەن ماتىريال توپلاش ئارقىلىق بىريېرىم يىل يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلىپ 135جىلدلىق «جىننامىنى » مۇۋاپىقىيەتلىك يېزىپ پۈتتۈرگەن.
داڭلىق پېداگوگ جامالىدىن قارىشى
جامالىدىن قارىشى ـــ (1230-؟) داڭلىق مۇددەرىس، پېداگوگ، مەشھۇر ئالىم ۋە تىلشۇناس. مەھمۇد قەشقىرى تىلشۇناسلىق ئىلمىدە باشلاپ بەرگەن ئىجادىيەت ئىشلىرىغا ۋارىسلىق قىلىپ، ئۇيغۇر تىلى ۋە ئەرەپ تىلى، پارىس تىللىرى ئۈستىدە ئۇزۇن مۇددەت تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىپ شۇنىڭ نەتىجىسى سۈپپىتىدە «سوراھۇل لوغەت» ناملىق زور ھەجىملىك ئەسىرىنى يېزىپ چىققان. جامالىدىن قارىشى 1273-1274-يىللىرى «ساياھەت خاتىرسى » ناملىق ئەسەرنى يېزىپ چىققان. بۇ ئەسەر بىزگە ئۇيغۇر مائارىپ تارىخى ھەققىدە مول مەلۇمەتلارنى بىرىدۇ.
مائارىپچى شائىر مەۋلانە ئەبەيدۇللا لۇتفى
مەۋلانە ئەبەيدۇللا لۇتفى ـــ (1366-1465) ئۆز زامانىسىنىڭ مەشھۇر مائارىپچىسى، ئۇلۇغ مۇتەپپەككۇرى ۋە ئەللامىسى. ئۇ دەسلەپتە ماۋرائۇنەھىر، ئالتۇن ئوردا (سەمەرقەنىت)، قىرىم، ئەزەربەيجان قاتارلىق جايلارنى كىزىپ ئاخىرى ھىراتقا بېرىپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە شۇ جايدا ياشاپ، 99يېشىدا ھىراتتا ۋاپات بولغان. لۇتفى ئىككى خىل تىلدا (ئۇيغۇر ۋە پارىس تىلى ) شىئېر يازغان بولۇپ، بىزگە ئۇنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا يازغان شىئېرلىرىلا يىتىپ كىلەلىگەن. بەزى مەنبەلەردە لۇتفىنىڭ 20دىن ئارتۇق يىرىك ئەسەرلىرى بارلىغى قەيت قىلىنغان. كىيىنكى تەتقىقات بۇ نۇقتىنى چوقۇم ئىسپاتلاپ بىرىدۇ.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرىنىڭ كاتولوگى
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرىنىڭ كاتولوگى
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئېمىن ئەپەندىگە تا ھازىرغىچە خىلى كۆپ قىسىم كىشىلىرىمىز غەيرى نەزەر بىلەن قارايدۇ. ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئېمىن ئەپەندى يازغۇچىلىرىمىز ئىچىدە ماڭا ئەڭ تەسىر قىلغۇدەك ئەسەرلەرنى يىزىپ قالدۇرغان ئەدىب ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈنمىكىن تاڭ، 2005 -يىلى يىل ئاخىرىدىن باشلاپ بۇ پەيلاسوپ يازغۇچىمىزنىڭ كىتابلىرىنى، ئەسەرلىرىنى ئىزدەپ يىغىپ كەلدىم. مېنىڭ بۇ ئالىمىزنىڭ ئەسەرلىرىنى يىغىشىمغا ئاسانلىق تۇغدۇرۇپ بەرگىنى، ئېزىز ئاتاۋۇللا سارتىكىننىڭ «مەدەنىيەت دالاسىغا سەپەر» ناملىق كىتابىنىڭ ئاخىرىغا يىزىلغان «ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرىنىڭ كاتولوگى» دىگەن ماقالىدۇر.
(1) نەشىر قىلىنغان كىتابلىرى:
1. «شىنجاڭنىڭ تاڭ دەۋرىدىكى ناخشا-ئۇسۇل سەنئىتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1980- يىلى نەشىر قىلغان.
2. «ئۇيغۇر كىلاسسىك مۇزىكىسى "ئون ئىككى مۇقام"ھەققىدە» مىللەتلەر نەشرىياتى، 1980- يىلى نەشر قىلغان.
3. «رۇبائىيات»(1)، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1982- يىلى نەشر قىلغان.
4. «ئۇيغۇرپەلسەپە تارىخىغا ئائىت مەسىلىلەر»، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1982- يىلى نەشىر قىلىنغان (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ بەش پارچە ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن)
5. «چوغلۇق»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1986- يىلى نەشر قىلغان.
6. «ئومومىي ئىستېتك»، شىنجاڭ ياشلار نەشرىياتى 1985- يىلى نەشر قىلىنغان.
8. «قارلىق تاغ شەجەرىسى» شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى 1988- يىلى نەشر قىلغان.
9. «رۇبائىيات» (2)، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1989- يىلى نەشر قىلغان.
10. «قاتلاملىق ئېستېتك»، شىنجاڭ ئۈنۋىرسىستىتى نەشرىياتى 1994- يىلى نەشر قىلغان.
11. «ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1997- يىلى نەشر قىلغان.
12. «ئۇيغۇر مۇقام خەزىنىسى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1997- يىلى نەشر قىلغان.
13. «غەربىي يۇرت تاشكېمىر سەنئىتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1998- يىلى نەشر قىلغان.
14. «"قۇتادغۇبىلىك"خەزىنىسى»، شىنجاڭ ئۈنۋىرسىتېتى نەشرىياتى 1999- يىلى نەشر قىلغان.
16. «ئابدۇشكۇر مۇھەممەتئىمىن ھىكمەتلىرى» (1)، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2000- يىلى نەشر قىلغان.
17. «يىپەك يولىدىكى توققۇز ھىكمەت»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2001- يىلى نەشر قىلغان.
18. «ئۇيغۇرلاردا ئىسلام مەدىنىيتى» شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2002- يىلى نەشر قىلغان.
19. «قەدىمكى مەركىزىي ئاسىي»("تۇران تارىخى")، شىنجاڭ نەشرىياتى 2002- يىلى نەشر قىلىنغان.
20. «ئائىلە»، شىنجاڭ ئۈنۋىرسىتېتى نەشرىياتى 2002- يىلى نەشر قىلغان.
(2) ئالىمنىڭ ئەسەرلىرى كىرگۈزۈلگەن كىتابلار:
1. «جاھاننامە»(2) (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ «گۈللۈك دوپپا توغرىسىدا» ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1988 - يىلى نەشر قىلىنغان.
2. « مەھمۇد قەشقەرى» ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ "ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 11 -ئەسىردىكى ئىككى بۈيۈك ئالىمى" ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن )، قەشقەرئۇيغۇر نەشرىياتى 1985 - يىلى نەشر قىلىنغان.
3. « غەزەل ۋەمۇخەممەسلەر » (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ بەش پارچە غەزەل، بىر پارچەمۇخەممەسى كىرگۈزۈلگەن ) مىللەتلەر نەشرىياتى 1983 - يىلى نەشر قىلىنغان.
4. «ئۇيغۇر شېئىرىيىتى توغرىسىدا » ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ " يۈكسەكقەلىبنىڭ شېئىرى ھەيكىلى " ناملىق ئوبزورى كىرگۈزۈلگەن ) شىنجاڭ خەلقنەشرىياتى 1989 - يىلى نەشر قىلىنغان.
5. « يېڭى رۇبائىيلار » ( بۇكىتابقا ئالىمنىڭ ئالتە پارچە رۇبائىيسى كىرگۈزۈلگەن ) مىللەتلەرنەشرىياتى 1988 - يىلى نەشر قىلغان.
6. «"قۇتادغۇ بىلىك" ھەققىدەبايان»(1) (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ«"قۇتادغۇ بىلىك" ئىلمىي قىممىتى توغرىسىد» ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن) قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1986- يىلى نەشر قىلىنغان.
7. «"قۇتادغۇ بىلىك" ھەققىدە بايان»(2) (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ «[[ ئوتتۇرا ئەسىر قانۇنشۇناسلىق تارىخىدىكى ئۇلۇغۋار نامايەندە> ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن) قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1986 - يىلى نەشر قىلىنغان.
8. «ئاھ، يۇلتۇزلار» (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ بىر پارچە شېئىرى كىرگۈزۈلگەن)، مىللەتلەر نەشرىياتى 1991 - يىلى نەشر قىلغان.
9. «ياپراقتىكى نەقىشلەر» ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ تۆت پارچە شېئىرى كىرگۈزۈلگەن) قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1985-يىلى نەشىر قىلغان.
10. « توي چاچقۇسى» ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ 17پارچە رۇبائىي ۋە غەزىلى كىرگۈزۈلگەن)شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1985-يىلى نەشىر قىلغان.
11. «100 شېئىر» ( بۇكىتابقا ئالىمنىڭ ئىككى پارچە شېئىرى كىرگۈزۈلگەن )، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1991-يىلى نەشىر قىلغان.
12. «مۇھەببەت لىرىكىلىرى» ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ بىر پارچە شېئرى كىرگۈزۈلگەن)شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1991-يىلى نەشىر قىلغان.
13. «قايغۇلۇق ئەسلىمىلەر» ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ"ئىزگۈ پەزىلەتنىڭ ئۇيغۇر شېئرىيىتىدىكى ئىپتىخارى"ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن)شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1996- يىلى نەشر قىلغان.
15. « ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى ھەققىدە » ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ "ئۇيغۇر مۇقاملىرىنىڭ مەنبە - ئېقىملىرى توغرىسىدا" ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن )، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1992 - يىلى نەشر قىلىنغان.
16. « ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخى » (2) (ئالىم بۇ كىتابنىڭ ئىككىنچى قىسىم 2- پاراگراف ۋە 2-، 4-، 5-، 10 - بابلىرىنى يازغان )، شىنجاڭ مائارىپنەشرىياتى 1993 - يىلى نەشر قىلغان.
17. «ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىتەتقىقاتى» (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ "ئۇيغۇر مۇقاملىرىنىڭ مەنبە -ئېقىملىرى توغرىسىدا" ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن)، مىللەتلەرنەشرىياتى 1995 - يىلى نەشر قىلغان.
18. «ئىبىن سىنا ۋە ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى » ( ئالىم بۇ كىتابنىڭ كىرىش سۆزىنى يېزىپ بەرگەن )،
شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1996- يىلى نەشر قىلىنغان.
19. «سىلىشتۇرما ئەدەبىيات ئاساسلىرى » ( ئالىم بۇ كىتابقا بېغشلىما ماقالىسىيېزىپ بەرگەن )، شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستىتى نەشرىياتى 1997- يىلى نەشر قىلغان.
20. « ئاھ، نۇرلۇق ئابىدىلەر » ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ بەش پارچەشېئىرى كىرگۈزۈلگەن )، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1997- يىلى نەشىر قىلغان.
21. «ئابدۇكېرىم خوجا ئىجادىيىتى توغرىسىد» (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ بىر پارچە شېئىرى ۋە "ئۇ شېئىرلىرى بىلەن خەلق قەلبىدە ياشايدۇ" ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن)، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈلەر نەشرىياتى 1999- يىلى نەشىر قىلىنغان.
22. « ئەدەبىيات » (بۇ تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ 2- يىللىقنىڭ دەرسلىك كىتابىبولۇپ، ئۇنىڭغا ئالىمنىڭ " كىتاب ۋە كىتاب مەدەنىيىتى" ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن )، شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى 1999- يىلى نەشر قىلىنغان.
23. « جۇڭگۇ ئاز سانلىق مىللەتلەر پەلسەپە تارىخى » ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ "ئۇيغۇرلارنىڭ پەلسەپە ئىدىيىسى " ناملىق ئەسىرى كىرگۈزۈلگەن )، ئەنخۈيخەلق نەشرىياتى 1992- يىلى نەشر قىلىنغان.
24. « شىنجاڭدىكىمىللەتلەرنىڭ پەلسەپە - ئىدىيە تارىخى » ( ئالىم بۇ كىتابنىڭ ئۇيغۇر، ئۆزبىك، قىرغىز مىللەتلىرىنىڭ پەلسەپە - ئىدىيە تارىخىغا ئائىت قىسمىنى يازغان ).
25. « يىپەك يولى مۇزىكا سەنئىتى » ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ "ئون ئىككى مۇقام ۋە تۇردى ئاخۇن " ناملىق ماقالىسى
كىرگۈزۈلگەن )، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1980- يىلى نەشر قىلىنغان . (خەنزۇچە).
26. «شاھنامە» (بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ "شەرق كىلاسسىك ئەدەبىياتىدىكى مىسلىسىز ئەزىمەت - ئەبۇلقاسىم فىردەۋىسى " ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن )، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1998- يىلى نەشر قىلغان.
27. « كۇڭزى تۇغۇلغانلىقىنىڭ 2540 يىللىقنى خاتىرلەش مۇھاكىمە ماقالىلار توپلىمى » ( بۇ كىتابقا ئالىمنىڭ "كۇڭفۇزى ۋە قوچۇ مەدەنىيىتى " ناملىق ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن )، شاڭخەي سەنلەن كىتاب نەشرىياتى 1992- يىلى نەشر قىلىنغان.
28. «بۈيۈك شائىر ئەلشىر ناۋائي » ( بۇ كىتاپقا ئالىمنىڭ "ئەلشىر ناۋائىينىڭ پەلسەپە قاراشلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىش" ۋە "ئەلشىر ناۋائىينىڭ مەدەنىيەت تارىخىمىزدا تۇتقان ئورنى " قاتارلىق ئىككى پارچە ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن )شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى 1996 - يىلى نەشىر قىلىنغان.
29. «"تارىم " ۋە مەن » ( بۇ كىتاپقا ئالىمنىڭ "تەبرىك ۋە ئۈمىد" ناملىق بىر پارچە ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن ) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1996 - يىلى نەشىر قىلغان.
31. « بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تەنقىدچىلىكى » (بۇ كىتاپقا ئالىمنىڭ"شېئىرىيەت ئېستىتىكىغا دائىر بىر قانچە مەسىلە" نامىلىق ماقالىسىكىرگۈزۈلگەن ) شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى 2001-يىلى نەشىر قىلىنغان.
(3) ئالىمنىڭ ئېلان قىلىنغان ماقالىلىرى:
ئالىم ئابدۇشۇكۈر مۇھەممەتئمىننىڭ تا ھازىرغىچە ئېلان قىلىنغان ماقالىلىرى 200پارچىگە يېقىن بولۇپ، بۇ ماقالىلاردىن "غەربىي يۇرت تاشكېمىر سەنئىتى" دە168 پارچە، "شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژورنىلى" دا 181 پارچە، "كىتاپمۇنبىرى" ژورنىلىدا 170 پارچىنىڭ كاتولوگى ئېلان قىلىنغان ئىدى. مەنتوپلىغان ماتېرىياللىرىم ئاساسىدا مۇكەممەل دەپ قارالغان ماقالىلاركاتولوگىنى تۈزۈپ چىقتىم.
1. «ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 11- ئەسىردىكى ئىككىبۈيۈك ئالىمى » ( "شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى " 1956- يىل ئۇيغۇرچە 3- سان، خەنزۇچە 4- سان ).
3. «ئۇيغۇرپەلسەپە - ئىدىيە تارىخىغا دائىر تەتقىقات تېزىسلىرى »( <1> "شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1980- يىللىق ئۇيغۇرچە 2- سان ؛ <2> "پەلسەپە تەتقىقاتى " ژۇرنىلى 1980- يىللىق خەنزۇچە 4- سان ).
4. «فارابىنىڭ مۇزىكا ئېستېتىكىسىغا دائىر بىر قانچە مەسىلە» ("شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1980-يىللىق
ئۇيغۇرچە 4- سان ).
5. «نان ۋە تونۇر» ("مىللەتلەر رەسىملىك ژۇرنىلى " 1980- يىلى 3- سان، خەنزۇچە نۇسخىسى ).
6. «ئون ئىككى مۇقام ۋە تۇردى ئاخۇن» ( <1> "شىنجاڭ گېزىتى" 1980- يىلى 5- ئاينىڭ 30- كۈنىدىكى سانى ؛
( "شىنجاڭ سەنئىتى" 1980- يىللىق ئۇيغۇرچە 1- سان ) "يىپەك يولى مۇزىكا سەنئىتى" 1980- يىل شىنجاڭ
خەلق نەشرىياتى نەشر قىلغان خەنزۇچە ماقالىلار توپلىمى، بۇ توپلامغا ئالىمنىڭ يۇقارقى ماقالىسى كىرگۈزۈلگەن ؛
( "شىنجاڭ سەنئىتى" ژۇرنىلى 1980- يىللىق خەنزۇچە 4- سان ).
7. «ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقىنىڭ ئۇلۇغ ئالىمى - ئىبىن سىن» (ئىبىن سىنا تۇغۇلغانلىقىنىڭ 1000 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن )،
"شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" ئۇيغۇرچە 1980- يىللىق 3- سان.
8. «ئەرەب مەدەنىيىتى ۋە ياۋروپادا ئەدەبىيات - سەنئەتنىڭ قايتا ئويغىنىشى» (<1> "كىتابلارغا باھا" ژۇرنىلى
1980- يىللىق 4- سان ؛ <2> "شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1982- يىللىق 2- سان ).
1982- يىللىق 2- سان ).
10. «مۇھەممەد سىدىق زەلىلى ۋە ئۇنىڭ ئىجادىيەت يولى» ("تارىم" ژۇرنىلى 1981-يىللىق 4-سان)
12. «فارابى پەلسەپە سىستېمىسىنىڭ تارىخى قىممىتى» ("پەلسەپە تەتقىقاتى" ژۇرنىلى 1981 يىللىق 1- سانى ).
13. «قەدىمى كۈسەننىڭ ئاتاقلىق بۇددا مۇتەپەككۇرى كۇمىراجىۋ» ("پەلسەپە تەتقىقاتى" ژۇرنىلى 1981 يىللىق 11- سان).
14. «"ئەل قانۇن فىت تىپ" ۋە ئۇنىڭدىكى تەبىئەت پەلسەپىسى مەسىلىلىرى» ("شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1982- يىللىق 2- سان ).
15. «شىنجاڭنىڭ تەبىئىي مۇھىتىدا بوستانلىق بىلەن چۆللۈكنىڭ دىئالېكتىك مۇناسىۋىتى» ("شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1982- يىللىق 1- سان ).
16. «ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ ئەڭ قەدىمكى تۆت زات توغرىسىد» ("شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1982- يىللىق 3- سان ).
17. «گۈزەللىك تەربىيىسى ۋە ئۇنىڭ رولى» ("شىنجاڭ مائارىپى" ژۇرنىلى 1982- يىللىق 10-، 11-، 12- سانلىرى ).
18. «ئاماننىساخان ۋە ئون ئىككى مۇقام» ("شىنجاڭ سەنئىتى" ژۇرنىلى خەنزۇچە 1982-يىللىق 2-سان)
19. «ئەبۇ ناسىر فارابىنىڭ لوگىكىلىق تەلىماتلىرى» ("شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" خەنزۇچە 1982- 4- سان ).
20. «رۇخسارى مۇقامى ۋە ئۇنىڭ ئىجادچىسى زىكرى ئەلفەتتار» ("شىنجاڭ گېزىتى" 1982- يىلى 11- ئاينىڭ 17- كۈنىدىكى سانى).
21. «ئوتتۇرا ئەسىر قانۇنشۇناسلىق تارىخىدىكى ئۇلۇغۋار ناماياندە» ("شىنجاڭ ئۇنىۋېرىستېتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1984- يىللىق 1- سان).
22. «ئۇيغۇر تىياتىر سەنئىتىنىڭ يېڭى زېمىنىنى ئاچايلى» ("شىنجاڭ سەنئىتى" ژۇرنىلىنىڭ 1984- يىللىق
خەنزۇچە 3- سان ).
23. «ئون ئىككى مۇقام ھەققىدە» ("شىنجاڭ سەنئىتى" ژۇرنىلى 1984- يىللىق خەزۇچە 2- سان ).
24. «"قۇتادغۇبىلىك" ۋە مائارىپشۇناسلىق» ("شىنجاڭ مائارىپى" ژۇرنىلى 1984- يىللىق 9-، 10- سانلىرى ).
25. «ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ تارىخى تەسۋىرى» ("قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1984- يىللىق 3- سان ).
26. «قەدىمكى كۈسەن كلاسسىك ئۇسۇلى» ("شىنجاڭ گېزىتى" 1984- يىلى 5- ئايدىكى سانى ).
27. «ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى "ئون ئىككى مۇقام" ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى مەسىلىلىرى» ("قۇمۇل ئەدەبىياتى" 1984- يىللىق 3- سان ).
28. «"پەرھاد - شىرىن" تراگېدىيسى ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى رىۋايەت شەكلى» ("ئاقسۇ ئەدەبىياتى" 1984- يىللىق 3- سان ).
29. «قەدىمكى كلاسسىك ئۇسۇلنىڭ يېڭى ھاياتقا ئېرىشىشى» ("شىنجاڭ گېزىتى" 1984- يىللىق 25- ئۆكتەبىردىكى سانى ).
30. «فارابى شېئىرلىرىدىن نەمۇنە» ("تارىم" ژۇرنىلى 1984- يىللىق 5- سان ).
31. «ئۈرۈمچىنىڭ ھەرخىل يەر ناملىرى» ("ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى" 1984-يىلى 23-مارتتىكى سانى)
32. «ئەڭ قەدىمكى ئۈرۈمچى ۋە ئۆرە قاڭقىللار» ("ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى" 1984- يىلى 16- ئىيۇندىكى سانى ).
33. «ئېستىتىكا قانداق پەن؟» ("ئىشچىلار ۋاقىت گېزىتى" 1984- يىلى ئومومىي 8- سان ).
34. «يۈكسەك قەلىبنىڭ شېئىرىي ھەيكىلى» ("كىتابلارغا باھا" - "شىنجاڭ كۈتۈپخانىچىلىقى" ژۇرنىلى 1984- يىلى 3-سان ).
35. «تۇرپان ئۈزۈمى ۋە تۇرپان شارابى» ("شىنجاڭ گېزىتى" 1985- يىلى 20- ئىيۇندىكى سانى ).
37. «پۇتمەس-تۈگىمەس بايلىق ۋە ئەبەدىي يادىكارلىق» ( "تۈركي تىللار دىۋانى"نىڭ تولۇق نەشىرى مۇناسىۋىتى بىلەن) تارىم ژۇرنىلى1985-يىللىق12-سان.
38. «كۈسەن مەدەنىيىتى ۋە ئۇسۇل سەنئىتى»(1)"شىنجاڭ سەنئىتى"ژۇرنىلى خەنزۇچە 4-سان).
39. «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مۇزىكىچىلىقىنىڭ ئىپتىخارى»("شىنجاڭ سەنئىتى"ژۇرنىلى 1985 - يىللىق1 - سان).
40. «ۋىنتسىيلىك ماركوپولو ۋە شەرق مەدەنىيىتى» ( "تىيانشان ئىكرانى" ژۇرلىنى 1985- يىللىق 6- سان).
42. «قوغۇن ۋە ئۇنىڭ ماكانى» ( "ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى" 1985- يىلى 12- مايدىكى سانى).
43. «ئوتتۇرائەسىر ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ قامۇسى - "قۇتادغۇبىلىك" » (1) "قۇمۇلئەدەبىياتى" ژۇرنىلى 1986- يىللىق 4- سان؛ (2) «جەنۇبىي ئوكيان ئىلمىيژۇرنىلى» ياپونچە 11- سان.
44. «پەلسەپىنى ئىسلاھ قىلىش تەسەۋۋۇرتېزىسلىرى» (1) "شىنجاڭ ئۈنىۋىرسىتىتى ئىلمىي ژۇرنىلى" 1987- يىللىق 3-سان؛ (2)"شىنجاڭ پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى" خەنزۇچە 1987-يىللىق 4- سان.
45. «"قۇتادغۇبىلىك" ۋە ئۇنىڭ ئاپتۇرى » (1) «يىپەكيولى ساياھەتچىلىكى»خەنزۇچە 1986- يىللىق 2- سان؛ (2) "يىپەك يولىساياھەتچىلىكى" ئىنگىلىزچە 1986- يىلىلىق 4- سان.