cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەيسا مەسىھ
ئىسا--ئىسا ئەلەيھىسالام ھەزرىتى مەريەمنىڭ ئوغلى بۇلۇپ،بەنى ئىسرائىل پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاخىرقىسى ئىدى، ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ لەقىبى مەسىھدۇر،مەسىھ ئىبرانچە سۆز بۇلۇپ، مۇبارەك مەنىسىدە. ئىسا ئەلەيھىسسالام ئىنجىلدا يەسۇ دىيىلىدۇ. ئىسا قۇران كەرىمدە 25 جايدا ئىسا سۆزى بىلەن،11 جايدا مەسىھ سۆزى بىلەن 23 جايدا ئىبنى مەريەم سۆزى بىلەن تىلغا ئېىلىنىدۇ، ئىسا ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە رەسۇلى بۇلۇپ، ئاللاھ تەرىپىدىن ھەزرىتى مەريەمگە ئىلقا قىلىنغان روھتۇر، ئىسا ئەلەيھىسسالام قەيسەر ئوغۇستۇسنىڭ زامانىدا ،مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇغۇلۇشىدىن 600 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت بۇرۇن،24-دېكابىر سەيشەنبە كۈنى دۇنياغا كەلگەن. ئىسا ئەلەيھىسسالام تۇغۇلۇپ سەككىز كۈنلۈك بولغان چاغدا ئانىسى مەريەم ئىبادەتخانىغا ئېلىپ بېرىپ ئۇنىڭ خەتنىسىنى قىلدۇرغان، خەتنە قىلدۇرۇش پەيغەمبەرلەرنىڭ سۈننىتى بۇلۇپ،بىراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاقتىدىن تارتىپ،بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ شەرىئىتىدە يولغا قۇيۇلۇپ كەلگەن، ئىسا ئەلەيھىسسالام ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى ناسىرە شەھىرىدە ئۆتكۈزگەن، ئاللا ئىسا ئەلەيھىسسالامغا تەۋرات ، ئىنجىل ۋە ھېكمەتنى بىلدۈرگەن، ئىسا ئەلەيھىسسالام كىچىك ۋاقتىدىلا يەھۇدى ئۆلىمالىرىنىڭ لمىي سۇرۇنلىرىغا باراتتى، ئۇلار بىلەن مۇنازىرلىشەتتى، مۇنازىرىدە غالىپ كېلەتتى، ھەزرىتى مەريەم ئىسا ئەلەيھىسسالامنى ئۆلتۈمەكچى بولغان زالىم ھېردوستىن قورقۇپ،يېقىنى يۇسۇف نەجار بىلەن بىللە ئىسا ئەلەيھىسسالامنى مىسىرغا ئېلىپ بارغان، ھىردوس ئۆلگەندىن كېيىن ،ئىسا ئەلەيھىسسالام ئۆز يۇرتىغا قايتىپ كەلگەن، قۇران كەرىمدە ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قانچە يېشىدا پەيغەمبەر بولغانلىقى تىلغا ئېىلىنمىغان ، لېكىن ئىنجىل نۇسخىلىرىنىڭ ئىبارتلىرىدىن ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ 30 يېشىدا پەيغەمبەر بولغانلىقى چىقىپ تۇرىدۇ. .......
تامام.
قۇران كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى.ئىزاھ قىسمى.629-630-بەتلەر
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە «ئۈچ ئەڭگۈشتەر»
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر نادانلىق، خۇراپاتلىق، جاھالەت قاپلىغان ئۆتكەن ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، خۇددى زۇلمەت كېچىدە ئىز قالدۇرۇپ ئۆتكەن قۇيرۇقلۇق يۇلتۇزغا ئوخشاش تۈن باغرىنى قىلىچتەك كېسىپ ئۆتۈپ، قىسقا ھاياتىدا چەكسىز ھارارەت ۋە يورۇقلۇق تارقاتقان پىداكار ئەزىمەت ئىدى. بۇ يىللار دەل تالاي قىسمەت ۋە خۇسۇمەتلەرگە، غالىبىيەت ۋە زەبۇنلۇقلارغا، شان- شەرەپ ۋە ئار- نومۇسلارغا ھامىلىدار بولغان بۇ ئەزىز تۇپراق ئەڭ ئېغىر كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان، نەچچە ئەسىرلىك تەپرىقىچىلىك، ئۇرۇش- نىزالار تۈپەيلىدىن خەلقنىڭ روھىنى ئېغىر جاراھەت بېسىپ، بۆلۈنگەن قوي پادىلىرىدەك ھەر تەرەپكە چېچىلغان، بىر تەرەپتىن كۆڭلى قارا، قولى قان، سىياسىي سېھىرگەر ياڭ زېڭشىننىڭ خەلقنى نادانلىقتا قالدۇرۇش سىياسىتى، يەنە بىر تەرەپتىن، ھەممىلا يەردە ئەرۋاھتەك سۆرىلىپ يۈرگەن لېچەك سالغان بۈۋىلەرنىڭ « ھۆ… ئاللا » سى، ئىشان سوپىلارنىڭ زىكرى- ساماسى، تاپقاق، بۈۋى، داخان، پېرىخونلارنىڭ خۇراپاتلىق ئەقىدىلىرى بىلەن خەلق زالالەت، جاھالەت تۈگمىنىدە چۆرگىلەۋاتقان دەۋر ئىدى. مۇشۇنداق قاراڭغۇ زاماندا ئابدۇخالىق ئۇيغۇر كۆكرەك كېرىپ مەيدانغا چىقىپ، خەلقنى ئويغىنىشقا، ئىلىم- مەرىپەت ئىگىلەشكە، نادانلىقتىن قۇتۇلۇشقا چاقىردى ۋە يېتەكلىدى. ئۇنىڭ ئەڭ ئۇلۇغ پىداكارلىقى، ۋەتەن، مىللەت ئۈچۈن ئۆزىنى بېغىشلاش روھى شۇ يەردىكى، ئۇ تىجارەت دائىرىسى چەت ئەللەرگىچە كېڭەيگەن باياشات، مەرىپەتلىك ئائىلىدە چوڭ بولغان، ئۆزىنىڭ مول بىلىمى، پەزىلەت، خىسلەتلىرى بىلەن جەمئىيەتتە يۇقىرى ئورۇنغا ئېرىشكەن، توققۇزى تەل شارائىتتىمۇ، ئازاب چېكىۋاتقان خەلقى ئۈچۈن ھەممە نېمىسىدىن ۋاز كېچىپ، ئۆز ھاياتى بەدىلىگە خەلققە بولغان مۇھەببىتىنى، ئۆز ئېتىقادى يولىدىكى تەۋرەنمەس ئىرادىسىنى ئىپادىلىدى ۋە ئەۋلادلار قەلبىدە يىقىلماس ئابىدە تىكلىدى. ئۇ خەلقنىڭ ئارزۇسىغا ۋەكىللىك قىلغان، خەلقنىڭ ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈرگەن، خەلقنىڭ ئارزۇسى يولىدا ھاياتىنى قۇربان قىلغاچقا، ئۇنىڭ ھاياتى ھەققىدىكى ھېكايىلەر خەلق ئارىسىدا ئېغىزدىن ئېغىزغا كۆچۈپ، ئەۋلادتىن ئەۋلادقا يادلىنىپ كەلدى. ئۇنىڭ جەڭگىۋار شېئىرلىرى خەلق قوزغىلاڭلىرىنىڭ مارشىغا ئايلىنىپ، تەڭرى تاغنىڭ جەنۇب، شىمالىدا ياڭراپ، ئۇزاققىچە ئەكس سادا پەيدا قىلدى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگىچە تارقىلىپ خەلقنىڭ سۆيۈپ ئوقۇشىغا سازاۋەر بولدى.
ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ قىسقىغىنە ھاياتىدىكى ئىلىمخۇمارلىقنى، مەرىپەتپەرۋەرلىكىنى، تەرەققىيپەرۋەرلىكىنى ئۇنىڭ مەنىۋىيىتىدىكى « ئۈچ ئەڭگۈشتەر » دېيىشكە بولىدۇ.
(1)
– سىزنى يىتىپ كەتتىمىكىن دەپ ئىزدىگىلى نەۋاخ، – دېدى تېرىكىپ. ئابدۇخالىق قولىدىكى كىتابنى كۆرسىتىپ ئەھۋالنى سۆزلەپ بەردى. مىجىت ھاجى كىتابنى كۆرۈپ ئاچچىقىدىن ياندى_دە:
– بوپتۇ، قازانغا كېلىپلا بىر خەيرلىك سودا قىلىپسىز، ئەمما بۇنىڭدىن كېيىن يېنىمدىن ئاجرىماڭ، – دېدى.
– بۇ بالىنىڭ ئەقىللىقلىقىنى قارىماملا ھاجىم، – دېدى كېتىۋېتىپ مەخسۇت مۇھىتى،_ چەت ئەلگە چىقىپ تۇنجى قىلغان سودىسى كىتاب ئېلىش بوپتۇ. كىتاب – بىلىم باغچىسى، ئىنساننىڭ يېقىن دوستى. ئابدۇخالىق سىز ئەھمىيەتلىك سودا قىپسىز، بىراق ئۈن- تىنسىز يوقىلىپ كەتمەڭ. »
(2)
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر چوڭ دادىسى بىلەن شەمەيگە كەلگەندىن كېيىن رۇسچە باشلانغۇچ مەكتەپكە كىردى ۋە 1917- يىلى 6- ئايدا ئوقۇتقۇچى، ساۋاقداشلىرىنى تاڭ قالدۇرۇپ، ئەلا نەتىجە بىلەن 3- يىللىققا كۆچتى. رۇسىيىدە ئۆكتەبىر ئىنقىلابى پارتلىغاندىن كېيىن داۋاملىق ئوقۇشقا ئامالسىز قالغان ئابدۇخالىق ئۇيغۇر 1918- يىلى 4- ئايدا سودا كارۋانلىرىغا قوشۇلۇپ تۇرپانغا قايتىپ كەلدى ۋە 9- ئايدا يېڭىشەھەردىكى خەنزۇچە مەكتەپ_ شوتاڭغا ئوقۇشقا كىردى. شۇ يىللاردا شۆتاڭدا ئوقۇيدىغانلارنىڭ كۆپىنچىسى توڭچى (تەرجىمان) بولۇپ ھۆكۈمەت خىزمىتىگە كىرىش، ئەمەلدار بولۇش ئويىدا يۈرگەنلەر بولغاچقا كىشىلەر بالىلىرىنى شوتاڭغا ئوقۇشقا بېرىشنى خالىمايتتى. ئابدۇخالىق ئۇيغۇر بولسا پەقەت بىلىم ئىگىلەش، خەنزۇ تىلىنى ئۆگىنىپ، بىلىمنىڭ يېڭى مۇندەرىجىسىنى ئېچىش ئۈچۈن شوتاڭغا كىرگەن بولۇپ، بۇ مەقسىتىنى كېيىنكى ئەمەلىيىتىدە ئىسپاتلاپ بەردى. يەنى ئۇ شۆتاڭنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەندىن كېيىن ناھىيە ئامبىلى ئالايىتەن ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈشۈپ، يامۇلدا ئىشلەپ قېلىشىنى ئېيتقاندا ئابدۇخالىق ئۇيغۇر خەلقنى نادانلىقتىن قۇتقۇزۇشنىڭ ئۆزى ئۈچۈن ئەڭ ئەھمىيەتلىك خىزمەت ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ، ئامبالنىڭ تەلىپىنى رەت قىلدى. شۇنداق قىلىپ ئەرەب، پارس، تاتار، رۇس، خەنزۇ تىللىرىنى ئىگىلىگەن، موڭغۇل تىلىنى بىر موڭغۇل تونۇشى ئارقىلىق ئۆزلۈكىدىن ئۆگەنگەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ئەينى دەۋرنىڭ يېتۈك زىيالىيسىغا ئايلانغان بولسىمۇ يەنە ئۆگىنىشتىن توختاپ قالمىدى.1923- يىلى 3- ئايدا ئىككى ياشقا كىرگەن ئوغلى ئابلەتخاننى، ئېغىر ئاياغ ئايالى ئايىمخاننى ئۆيىدە قالدۇرۇپ، رۇسىيىدە ئالىي مەكتەپتە ئوقۇش ئۈچۈن مەخسۇت مۇھىتى، جامال مۇتىئىيلار بىلەن بىرگە يولغا چىقتى ۋە مەخسۇت مۇھىتىنىڭ موسكۋادا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىدىغان بىر تونۇشى ئارقىلىق ئالىي مەكتەپكە ئوقۇشقا كىردى. 1926- يىلى 6- ئايدا مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ مېدال بىلەن مۇكاپاتلاندى. ئوقۇتقۇچىسى بۇ تالانتلىق ئوقۇغۇچىسىنى موسكۋادا قېلىشقا دەۋەت قىلغاندا ئۇ چىرايلىقچە رەت قىلىپ تۇرپانغا قايتىپ كەلدى.
ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ تاغ- داۋانلارنى ئېشىپ، تۆگە، ئاتلىق كارۋانلار بىلەن نەچچە ئايلاپ مېڭىپ، نەدە مەكتەپ، نەدە ئۆگىنىدىغان بىلىم بولسا شۇ يەردە ئوقۇش ئىرادىسى بىزنى چوڭقۇر ئويلاندۇرماي ۋە ئۇيالدۇرماي قالمايدۇ. مانا ھازىر شۇنداق ياخشى شارائىت، ئەۋزەل دەۋردە ياشاۋاتىمىز، ئوقۇيمىزلا دېسەك ئىلىم- پەننىڭ يۇقىرى پەللىسىگە يېتەلەيدىغان ئىمكانىيەت بار. ۋەھالەنكى، بىر قىسىم بالىلىرىمىز، ياشلىرىمىز ھەدەپ ئوقۇشتىن قېچىپ، ئوقۇشتىن بىزار بولۇپ، ۋاقتىنى بىكارچىلىق، ئويۇن- تاماشا ياكى ئەرزىمەس ئىشلار بىلەن مەشغۇل بولۇپ ئۆتكۈزمەكتە. مۇشۇنداق ياشلىرىمىزنى ئابدۇخالىقنىڭ روھى قورۇندۇرماسمۇ؟!
ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ روھىدىكى يەنە بىر ئەڭگۈشتەر مەرىپەتچىلىك ئىدىيىسى، بىر قىسىم كىشىلەر ئىلىم-مەرىپەتنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن، ئۆزىگە خىزمەت قىلدۇرۇش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ مەقسەتلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئۆگىنىدۇ. يەنە بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ قورسىقى بىلىم بىلەن تولغان بولسىمۇ، ئۇنى ئىشلىتىشنى، خىزمەت قىلدۇرۇشنى بىلمەيدۇ ياكى ئىشلەتمەيدۇ. ئابدۇخالىق ئۇيغۇر دەل بۇنىڭ ئەكسىچە، ئانا خەلقى ئۈچۈن ئۆگەندى، ئۆگەنگەن بىلىمىنى ئۆزى ئۈچۈن ئەمەس بەلكى ئانا خەلقىنىڭ قاراڭغۇ دىلىنى يورۇتۇش ئۈچۈن ئىشلەتتى. بۇنىڭ دەلىلى شۇكى، ئابدۇخالىق ئۇيغۇر شۆتاڭنى ۋە موسكۋادا ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ھۆكۈمەت ئورۇنلىرى خىزمەتكە تەكلىپ قىلدى. لېكىن ئۇ بۇ تەكلىپلەرنى رەت قىلىپ، ئۆز ھويلىسىدا مەكتەپ ئېچىپ، بالا ئوقۇتتى. كىشىلەر چەت ئەلدە ئالىي مەكتەپتە ئوقۇغان يۇقىرى مەلۇماتلىق زىيالىينىڭ ئاغزىدىن ئانا سۈتى پۇراپ تۇرغان مەسۈملەرنى ئوقۇتۇش بىلەن ئاۋارە بولۇۋاتقانلىقىدىن ھەيران قېلىشتى.
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر 2- قېتىم چەت ئەلدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، خەلقنى نادانلىق، خۇراپاتلىق، زالالەتتىن قۇتقۇزۇشنىڭ بىردىنبىر يولى مەكتەپ ئېچىش ئىكەنلىكىنى، قاراڭغۇ دىللارنى پەقەت مەرىپەت نۇرى بىلەنلا يورۇتقىلى بولىدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىپ، مەسلەكداشلىرى بىلەن مەكتەپ ئېچىش قارارىغا كەلدى. بىراق، 1913- يىلى تۇرپان ئاستانىدە ئېچىلغان « مەخسۇدىيە مەكتىپى »، ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ چوڭ دادىسى مىجىت ھاجى قاتارلىقلار ئاچقان يېڭىچە مەكتەپلەر پىتنىخور ئىشان، بەگلەرنىڭ چىقىمى بىلەن تاقالغاندىن كېيىن ياڭ زېڭشىن بۇيرۇق چۈشۈرۈپ يېڭىچە مەكتەپ ئېچىشنى چەكلىگەنىدى. مۇشۇنداق شارائىتتا ئابدۇخالىق ئۇيغۇر يەنە ساقلاپ تۇرۇشنىڭ مىللەتكە غايەت زور بالايىئاپەت ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى، « ئۈجمە پىش، ئاغزىمغا چۈش » دەپ قاراپ تۇرماي، تەۋەككۈل دەپ ئوتتۇرىغا چۈشۈش كېرەكلىكىنى ھېس قىلىپ، خېيىمخەتەردىن قورقماي ئۆز ھويلىسىدا بىر سىنىپلىق مەكتەپ ئاچتى…
چىنىڭ ئىچكىرىسىدە، ئازادە ھويلىدىكى پارتا- ئورۇندۇقلار قويۇلغان، قارا تاختاي ئېسىلغان يورۇق سىنىپتا گەۋدىلىك، سۇمباتلىق، كۆزلىرى ئوتتەك يېنىپ تۇرغان، چىرايىدىن ئۆز ئىشىدىن سۆيۈنۈۋاتقان، كىشىلەردە بولىدىغان بىر خىل مەمنۇنلۇق تەپچىپ تۇرغان بىر يىگىت گۈلدەك تىزىلىپ ئولتۇرغان 13 مەسۇم بالىغا دەرس ئۆتمەكتە ئىدى. مانا بۇ ئابدۇخالىق ئۇيغۇر بولۇپ، ئۇ ئوماق بالىلىرىنىڭ ئۆزىگە تەلمۈرۈپ رازىمەنلىك بىلەن قاراشلىرى، خەتلەرنى قېتىرقىنىپ مەشىق قىلىشلىرى، ئوقۇشقا شۇنچىلىك قىزغىنلىق بىلەن بېرىلىشلىرىدىن ئالەمچە شادلىققا چۆمەتتى، ۋۇجۇدى كۈچ-قۇۋۋەتكە تولاتتى… بىراق، ئويلىغان ئىش ئاخىرى يۈز بەردى، ئارىدىن كۆپ ئۆتمەي بىر كۈنى جىسا ۋە سوپى، ئىشانلار سىنىپقا باستۇرۇپ كىرىپ، بالىلارنى ھەيدەپ، پارتا- ئورۇندۇقلارنى چېقىپ، مەكتەپنى تاقىۋەتتى. غەزەپلەنگەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇر بۇنىڭلىق بىلەن توختاپ قالمىدى.
ئۇ يەنە بىر قېتىم غەيرەتكە كېلىپ، ھەمدۇللا ئەلەم ئاخۇنۇم، مەخسۇت مۇھىتى، ھېسامىدىن زۇپەر قاتارلىق تەرەققىيپەرۋەر كىشىلەرنىڭ قوللىشى ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ياردەم بېرىشى بىلەن يېڭىشەھەر ئويماندەڭدە يەنە بىر قېتىم مەكتەپ ئاچتى. مەكتەپ دەرسلىكىگە ھېساب، جۇغراپىيە، ھۆسنخەت، ئەخلاق، دىن دەرسى، ئەسرى سائادەت ۋە باشقىلار كىرگۈزۈلدى. ياش بالىلارنىڭ يۇمران ۋە چۈچۈك ئاۋازلىرى چاڭىلداپ تۇرپان ئاسمىنىنى لەرزىگە كەلتۈردى. مەكتەپنىڭ شۆھرىتى چەت جايلارغىمۇ تارقىلىپ، گۇچۇڭ، پىچان، ئاستانە، توقسۇنلاردىن ئوقۇشقا تەشنا بولغان بالىلار كېلىشكە باشلىدى. ئابدۇخالىق ئۇيغۇر قاتارلىق ئوقۇتقۇچىلار بالىلارنى قانداق قىلغاندا ياخشى ئوقۇتۇش، قانداق قىلىپ ساۋاتىنى تېز چىقىرىش جەھەتلەردە جان كۆيدۈرۈپ ئىشلىدى. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي كونا شەھەردە يەنە بىر سىنىپلىق مەكتەپ ئاچتى. يېڭىشەھەردىكى مەكتەپ 2- يىلىغا قەدەم قويغاندا ئوقۇغۇچىلار تەڭشىلىپ خېلىلا كۆزگە كۆرۈنۈپ قالدى. مەكتەپ ھويلىسىدا ھەر خىل گىمناستىكا، نۇتۇق سۆزلەش، دېكلاماتسىيە پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلگەندە ئەتراپتىكى كىشىلەر ھەيران بولۇپ قىزىقسىنىپ كۆرۈشتى، ئوقۇتقۇچى، ئوقۇغۇچىلارغا قايىل بولۇشتى. نەتىجىدە بىر تۈركۈم كىشىلەر كېلىپ، ئوقۇش تەلىپىنى بىلدۈردى. بۇنىڭ بىلەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇر قاتارلىقلار بىر سىنىپلىق چوڭ ياشلىقلار سىنىپ ئاچتى. بۇنىڭ تەسىرىمۇ ئىنتايىن ياخشى بولدى.
مەكتەپ ئېچىش چەكلەنگەن ئاشۇ دەۋردە خېيىمخەتەردىن قورقماي، ئۆز يېنىدىن پۇل چىقىرىپ مەكتەپ ئېچىپ، خالىس بالا تەربىيىلەشتەك روھنى ھەقىقىي پىداكار، ئۇلۇغ روھ دېمەي بولمايدۇ.ھازىرقى دەۋرىمىزدىمۇ بىر قىسىم بېيىغان مەرىپەتپەرۋەر كارخانىچى، تىجارەتچىلەر ئۆز پۇللىرىنى مەكتەپ، باغچە، دوختۇرخانا سېلىشتەك ساۋابلىق ئىشلارغا ئىشلىتىۋاتىدۇ، ئۇلارنى ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ روھى يۆلىگەي!
(3)
ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ ۋۇجۇدىدىكى يەنە بىر خىسلەت تەرەققىيپەرۋەرلىكىدىن ئىبارەت. ئەينى يىللاردىكى شىنجاڭدا تەرەققىيات، ئىلغارلىق دېگەنلەردىن سۆز ئاچقىلى بولمايتتى. « خەلقنى نادانلىقتا قالدۇرۇش » نى ئۆزىنىڭ شىنجاڭنى باشقۇرۇشتىكى كوزىرى قىلغان ياڭ زېڭشىن ھۆكۈمرانلىق قىلغان 17 يىلدا سەيپىدىن ئەزىزى ئەپەندى « ئۆمۈر داستانى » ناملىق كىتابىدا ئېيتقىنىدەك « شىنجاڭدا ھېچقانداق قۇرۇلۇش قىلمىغان، مەدەنىيەت مۇئەسسەسىلىرى، ئاخبارات ئورگىنى قۇرمىغان، بىر پارچىمۇ گېزىت چىقارمىغان. تىياتىرخانا، مەدەنىيەت يۇرتى، كىتابخانا قاتارلىقلارنىڭ قۇرۇلۇشىغا قەتئىي يول قويمىغان » ئىدى. شۇڭا خەلق ئوتتۇرا ئەسىر جاھالەت دەۋردىكىگە ئوخشاش ئىپتىدائىي، نادان، خۇراپات ئاسارىتىدە ياشايتتى. رۇسىيىدىكى ئالەمشۇمۇل تەرەققىيات بىلەن شىنجاڭدىكى ئاسمان- زېمىن پەرقنى كۆرگەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇر قاتتىق ئېچىنىپ، قەلبى ئۆرتىنىپ، خەلقنى تەرەققىياتقا، ئىلغارلىققا باشلاشنى ئۆزىنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان مەسئۇلىيىتى ۋە مەجبۇرىيىتى دەپ ھېسابلايتتى. شۇڭا ئۇ قىسقىغىنە ھاياتىدا خەلقنى ئىلىم- مەرىپەتكە، يېڭىلىققا، ئۇيۇشۇشقا، ئىتتىپاقلىققا، پاك ياشاشقا، نادانلىقتىن، خۇراپاتلىقتىن قۇتۇلۇشقا ئۈندەيدىغان كۆپلىگەن جەڭگىۋار، يارقىن شېئىرلارنى يازدى. مۇشۇ مەزمۇندىكى كۆپلىگەن پائالىيەتلەرنى تەشكىللىدى، ئۆزى باشلامچى بولۇپ خەلقنى يېتەكلىدى. ئابدۇخالىق ئۇيغۇر « ئۇيغۇر » دېگەن تەخەللۇسنىمۇ مەخسۇت مۇھىتى سۆزلەپ بەرگەن بىر رىۋايەتكە ئاساسەن مۇشۇ مۇددىئادا قويغان بولۇپ، بۇ ھەقتە يازغۇچى مۇھەممەت شاھنىياز « بالدۇر ئويغانغان ئادەم- ئابدۇخالىق ئۇيغۇر » ناملىق كىتابىدا مۇنداق يازىدۇ: « …( ئۇيغۇر ) دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى ( ئۇيۇشقاق )، ( ياردەملەشمەك ) دېگەندىن ئىبارەت، بىزنىڭ ئاتا_ بوۋىلىرىمىز مۇشۇ نام بىلەن جاھانغا تونۇلغان. لېكىن، بىز ھازىر ( جاھان مۇشۇ ) دەپ ئۆزىمىز تۇرغان جاينىلا بىلىپ، دۇنيادىن بىخەۋەر قالدۇق. زۇلۇم، زورلۇق، خۇراپاتلىق، نادانلىق خەلقىمىزنى قۇمدەك چېچىۋەتتى. بىزنىڭ ئۇيغۇر دېگەن نامىمىز ئۆچۈشكە باشلاپ، ھازىر ئۆزىمىزنى قەشقەرلىك، كۇچارلىق، تۇرپانلىق، ئىلىلىق دەپلا ئاتايدىغان بولدۇق. بۇنىڭغا مېنىڭ پاك ۋىجدانىم، ئىنسانىي غۇرۇرۇم قانداق چىدايدۇ؟ مەن ئاتا- بوۋىلارنىڭ تارىختىكى ئالەمشۇمۇل شان- شۆھرىتىنى ياد ئېتىپ، ( ئۇيغۇر ) نامىنى ئۆزۈمگە تەخەللۇس قىلدىم…»
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر تەرەققىيپەرۋەرلىك ئىدىيىسى ئۇنىڭ « باردۇر » ناملىق شېئىرىدا ئەڭ روشەن ئىپادىسىنى تاپقان:
جاھالەت سەمەرىسىدىن بىزگە بىر كۈن كۆپ جاپا باردۇر،
ئېيتىڭىزچۇ، بۈگۈنكى ھالىمىزنىڭ قايسىبىرىدە ساپا باردۇر.
زاماننىڭ ھالىدىن ۋاقىپ بولۇپ تۇرماقنىڭ ئورنىغا،
بىرىنى شاڭيو سايلاپ ئارقىدىن دەۋايىمىز باردۇر.
ئىلىمنىڭ ئىجتىھاتىغا كۆڭۈلنى قويمىدۇق بىزلەر،
تەئاۋۇنۇ- تەنەسۇر ئورنىغا بىزلەردە بىر ئادەت،
يېڭى باشنى كۆتۈرگەننى ئۇرۇپ يىقىتقانىمىز باردۇر.
يەنە يۇرت پايدىسىغا جەمئىي بولماقلىق بەسى مۈشكۈل،
ئەگەر بىر يەردە توي بولسا، بېرىپ ياتقانىمىز باردۇر.
زىيان قىلماق ئۈچۈن بولسا ئەجەب چاققانىمىز باردۇر.
بىرى بىر ياخشىلىق قىلسا، ئۇنىڭ يادىنى قىلماق يوق،
ئەگەر مىللەت ئۈچۈن بىر پۇل چىقىش كەلسە تاپالماسمىز،
چىقىمى يوق ناۋا پۇلغا تولا ئىخلاسىمىز باردۇر.
ئىخۋان ھەم بۇرادەرلىك نىشانى قالمىدى بىزدە،
مەگەر دوست بولساقمۇ ئەسلى، بۆلەك مۇددىئايىمىز باردۇر.
خانائەن دوستىمىزدا بىر ئەيىب زاھىر بولۇپ قالسا،
يوشۇرماي بىرىگە ئوننى تېپىپ قاتقانىمىز باردۇر.
بابالار شۆھرىتىنى، غەيرىتىنى ھېچ سېغىنماسمىز،
قېلىپ غەپلەت جاھالەتتە يۇمۇپ كۆز، پو ئاتقانىمىز باردۇر.
كېرەكسىز مۇستەھەپ ئىشلار ئۈچۈن جاننى پىدا قىلماق،
ۋە لېكىن ھەجگە باج ئالسا، توزۇپ قاچقانىمىز باردۇر.
ئويۇن-چاقچاق تۈپەيلىدىن ئۆزئارا بىئەت بولساق،
ياراشتۇرۇپ قويۇش نەدە، ئارىغا ئوت ياققانىمىز باردۇر.
خۇشامەت بابىدا بىزدىن بۆلەك ئۇستىسى ھەم يوقتۇر،
« ئىت ئۇرغاننى تونۇر » دەپ بار ئىدى بىر تەمسىلى،
ئىلىم-پەنگە يۈرۈش قىلغان ئۇچار كۆكتە، ئۈزەر سۇدا،
مىنىشكە قوتۇر ئېشەك يوق، پىيادە قالغانىمىز باردۇر.
گۈركىرەپ كەلسە ئاپتوموبىل، نېمە بۇ ئەي خۇدايىم دەپ،
ئەقىلنى ئىشلىتەلمەي، ھاڭ-تاڭ قېتىپ قالغانىمىز باردۇر.
ھۈنەر بىلەن سانائەتتە « يېتىشتۇق » ئەمدى ئىش پۈتتى،
ئۇماچ ئىچمەككە خۇمداندا غېدىر قۇيغانىمىز باردۇر.
مىسلى جەننەت تاغۇ-دەريانى بېزەشكە يوق كىشى،
ياستۇقنى قىرلاپ قويۇپ بىغەم ياتقانىمىز باردۇر.
مۇنەججىم ھەم ئىنژېنېر، ئالىملارنىڭ ئورنىغا،
قىلاي دەپ بەل باغلىغانلارغا تۈرلۈك-تۈمەن بۆھتانىمىز باردۇر.
ئەل-يۇرتنىڭ دەردىگە قىلچىمۇ دەرمان بولمىدۇق بىزلەر،
كېلۇر بىر كۈن ئاشۇ چاغدا ئورنىغا كەلمەس پۇشمانىمىز باردۇر.
ئابدۇخالىق بەس، يېتەر ئاۋارە بولما، قاقشىما،
شۇ چاغ كەلگەندە بىزلەردە ئازابقا تەييار ۋىجدانىمىز باردۇر.
ئابدۇخالىق ئۇيغۇر يەنە مەسلەكداشلىرى بىلەن مەسلىھەتلىشىپ يېڭىشەھەردىكى مەكتەپتە خۇراپاتلىق، نادانلىقنى قامچىلاش مەزمۇن قىلىنغان كونسېرت كېچىلىكى ئۆتكۈزۈشنى قارار قىلدى. شائىر تاشكەنت شەھىرىدە كۆرگەن مەدەنىي پائالىيەتلەرنى، تىياتىر، كونسېرتلارنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرۈپ، ئۇلارنى مەكتەپ پائالىيەتلىرىگە تەتبىقلىدى ۋە كۆپ قېتىم مەسلىھەتلىشىپ بىر قانچە كونسېرت نومۇرلىرىنى قۇراشتۇرۇپ چىقتى. ئۇلار خەلق ئىچىدە ئېيتىلىۋاتقان « پەريادەي »، « ئېگىز تاغ باشىدا »، « راي-راي » قاتارلىق ناخشىلارنىڭ ئەسلى تېكىستىنى ئاساس قىلىپ ئىسلاھ قىلدى ۋە سەھنىگە ئېلىپ چىقىش ئۈچۈن ئوقۇغۇچىلارغا ئۆگەتتى. شائىر ئۆزى « پېرىخون » ناملىق سەھنە ئەسىرىنى يېزىپ چىقتى. تەييارلىقلار پۈتكەندىن كېيىن ئويماندەننىڭ غەربىي تەرىپىدىكى ئايۋانچىلىك سۇپىسى سەھنە ئورنى قىلىندى. كونسېرت كېچىلىكىگە ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرى، ساۋات چىقىرىش سىنىپىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى تەكلىپ قىلىندى، ئىختىيار قىلغۇچىلارغا كەڭ يول بېرىلدى. ئويماندەنگە يۈزلىگەن تاماشىبىنلار يىغىلىپ، كونسېرت باشلاندى. ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلار « ۋىجدان ئازابى » ناملىق شېئىرىنى دېكلاماتسىيە قىلدى، ئەپيونكەشلەر تەنقىد قىلىنغان « راي-راي » ناملىق ئېيتىشىشنى ئورۇندىدى، « پەريادەي » ناملىق ناخشىنى ئېيتتى، خۇراپاتلىق قامچىلانغان « پېرىخون » ناملىق ئىتوتنى ئېلىپ چىقتى. نومۇرلار بىر-بىرىدىن قىزغىن قارشى ئېلىنىپ، ھەربىر نومۇر 3-4 قېتىمدىن ئورۇندالدى. بۇ نومۇرلارنىڭ تاكامۇللاشقانلىقى بولماستىن ئومۇمىي خەلقنىڭ سەنئەتكە بولغان ئىنتىزارلىقى، خەلق سەنئىتىنىڭ تۇنجى قېتىم سەھنىگە ئېلىپ چىقىلىپ، خەلق بىلەن يۈز كۆرۈشكەنلىكىدىن بولغانىدى. كونسېرت ئاخىرلاشقاندا ئابدۇخالىق ئۇيغۇر سەھنىگە چىقىپ سۆز قىلدى: « بىز بۈگۈن ئۆي مەشرەپلىرىنى سەھنىگە ئېلىپ چىقتۇق، بىر مۇنچە يېڭى مەزمۇنلارنى قوشتۇق، خەلقنى ئويغىتىپ، مەرىپەتكە، مەدەنىيەتكە، تەرەققىياتقا باشلىماقچى بولدۇق. بىز بۇنچىلىك ئىشلارنى قىلمىساق ياكى قىلىشقا جۈرئەت قىلمىساق، بىزنىڭ ھالىمىز قانداق بولماقچى؟ دۇنيادا قانداق ئىشلار بولۇۋاتىدۇ، قانداق تەرەققىياتلار كېتىۋاتىدۇ، بۇنىڭدىن خەۋەر تاپالماي جاھالەت ئۇيقۇسىدا يېتىۋېرىدىغان بولساق، ھالىمىزغا ۋاي، خاراب بولىمىز. قالاقلىق ئۆلۈم بىلەن باراۋەر. داۋاملىق قالاق ھالەتتە يېتىۋەرسەك، بۈگۈنكى دۇنيادا باشقىلار تەرىپىدىن ئوڭايلا يېيىلىپ كېتىمىز، مىللىتىمىز تارىخ سەھنىسىدىن ئىزسىز غايىب بولىدۇ. قۇمغا سىڭگەن سۇدەك سىڭىپ تۈگەيمىز… بۇ ئىشلارنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرسەك قورققۇمىز كېلىدۇ. زالىملار بىزنى نادانلىق بۆشۈكلىرىگە بۆلەپ قويۇپ ئۇزاق مۇددەت ئەللەي قىلماقچى بولىدۇ. ئەگەر بىز زالىملارغا بوزەك بولمايمىز دېسەك، كۆزىمىزنى ئېچىشىمىز، تەرەققىياتقا قاراپ مېڭىشىمىز كېرەك. ئۆزىمىزنى غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغىتىپ، كۆزىمىزنى ئاچىمىز دېسەك، مەكتەپ ئېچىپ بالىلىرىمىزنى ئوقۇتۇشىمىز، ئۆز تەقدىرىمىزنى ئىلىم-پەن بىلەن ھەل قىلىپ، ئىلىم-بىلىم يولىدىن ئىبارەت پارلاق ئىستىقبالنى تېپىشىمىز كېرەك، بۇ بىزنىڭ بىردىنبىر يولىمىز. ئوقۇپ، ئۆگىنىپ بىلگەندىلا دۇنيانىڭ ھازىرقى تەرەققىياتىغا يېتىشىپ ماڭغىلى بولىدۇ. باشقا ئەللەر، باشقا مىللەتلەر ئاسماندا غارقىراپ ئۇچۇۋاتىدۇ. ئوقۇساق، بىلسەك بىزمۇ ئۇچالايمىز!
مانا ھازىر 21- ئەسىردە، ئېلېكترون، ئۇچۇر دەۋرىدە ياشاۋاتىمىز. بۈگۈنكى دەۋردىكى ھەر قايسى مىللەتلەر، دۆلەتلەرنىڭ تەرەققىياتىنىڭ سۈرئىتىنى تەسۋىرلەشكە تىل ئاجىزلىق قىلىدۇ. مۇشۇنداق ئالاھىدە دەۋردىمۇ مىللىتىمىز ئەزالىرى ئىچىدە كومپيۇتېرنىڭ نېمىلىكىنى بىلمەيدىغان، نادانلىق، خۇراپاتلىق پاتقىقىدىن قۇتۇلالمايۋاتقان، يېڭىلىق، تەرەققىياتتىن ئۆلگۈدەك قورقىدىغان كىشىلەر ھېلىھەم مەۋجۇد. مانا بۇلارنى بۇنىڭدىن 80 يىللار بۇرۇن ياشىغان ئابدۇخالىق ئۇيغۇر بىلەن سېلىشتۇرغىنىمىزدا قانچىلىك ئەپسۇسلۇققا، ئىزتىراپقا چۆكەرمىز؟!
مەنبە: ۋەتىنىم مۇنبىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
Wikipédiye
<Div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Wikiqamus wexpi teripidin otturigha qoyulghan. Wiki dégen söz «tiz» dégen menide qollinilghan. Qamusde hazir jemi 15 milyondin artuq maqale bar. Ingilzchisde üch milyon 200 ming parche maqale bar. Bu maqalilar nurghun namsiz qehrimanlarning yézishi we tehrirlishi arqiliq hazirqi haletke keldi.
Alexa ning bergen sanliq melumatigha asaslanghanda ziyaret qilish qétim sani dunyada 6-orunda turidu. Ziyaretchilerning köp qismi amérikida.
Wikiqamus bolsa bir xil heqsiz qamus bolup hazir 270din artuq tilda mulazimet qiliwatidu.
Undin bashqa yéqindin buyan uninggha yéngi türler qétildi.
Wiki sistémisi uning ichidiki nurghunlighan mulazimet türliri bashquridu yaki birbirige baghlaydu.
Jimi Walis (Jimmy Wales) wikiqamusni qurghuchi kishlerdin biri.
سەڧىيە بىنت خۇيەي
ھەزرىتى سەفىييە (أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: ھۇيەي ئىبنى ئەھتابنىڭ قىزى. (ھ. بۇرۇن 9 – ھ. 50 / م. 613 – 670) نەسەبى ھارۇن ئەلەيھىسسالامغا تۇتىشىدۇ. بەنى نەزىر يەھۇدىيلىرىنىڭ كاتتىۋاشلىرىدىن بولغان ئاتىسى بىلەن يولدىشى «خەيبەر غازىتى»دا ئۆلتۈرۈلگەن. ئەسىرگە چۈشكەن سەفىييە ئىسلامىيەتنى تاللىغاندا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى نىكاھىغا ئالغان. شۇنىڭ بىلەن «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» بولغان. ئىبادەتگۇيلىقى ۋە كەڭ قورساقلىقى بىلەن مەشھۇر. ۋاپات بولۇش ئالدىدا ھەزرىتى ئائىشەگە مىڭ تىللا ۋەسىيەت قىلغان.
ئابدۇخالىق مەتتۇرسۇن
ئابدۇخالىق مەتتۇرسۇن 1976- يىلى كېرىيە ناھىيىسىنىڭ كوكيار يېزىسىدا مەرىپەتپەرۋەر خىزمەتچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1999- يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتوتىنىڭ ئەدەبىيات پاكولتىتىنى پۈتتۈرگەن، يېقىنلاردا كېرىيە ناھىيىلىك ئەدەبىيات سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىدە خىزمەت قىلاتتى.
ئابدۇخالىق مەتتۇرسۇن 1996- يىلى «ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى»دە ئىلان قىلىنغان «‹مەسنەۋى خاراباتى›دىكى ھايات ماماتلىق كۆز قارشى»، «مىيىت ئۇزاتقاندىكى ھىسلار» قاتارلىق ماقالە ئەسەرلىرى بىلەن ئىجادىيەت سىپىگە كىرگەن. ئۇنىڭدىن كىيىن «يېڭى قاشتېشى»، «خوتەن گېزىتى»، «شىنجاڭ مائارىپى»، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى»، «شىنجاڭ تەزكىرىسى»، «شىنجاڭ ياشلىرى»، «شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابەت ئالى تېخنىكومى ئىلمى ژورنىلى»، «كېرىيە تارىخ ماتېرىياللىرى»، «كوكبۇلاق» ۋە «كېرىيە» ... قاتارلىق گېزىت-ژورنال ۋە مەجمۇئەلەردە «كېرىيە تارىخىدا ياشاپ ئۆتكەن مەشھۇر خەلق سەنئەتچىسى شىرىن دورغا ۋە ئۇنىڭ نەسەبى توغرىسىدا»، «كېرىيەنىڭ ھەر قايسى تارىخى دەۋرلەردىكى نامى ۋە ‹كېرىيە› نامىنىڭ كىلىپ چىقىشى توغرىسىدا»، «قاراقۇرۇمدىكى قەدىمكى مەدەنىيەت ئىزى-لۇش قەبرىستانلىق توغرىسىدا»، «كېرىيە ھاتەم پاشا يولى توغرىسىدا»، «تارىخىنىڭ بەدىئىي ئەينىگى»، «شائىرلىق يۇلى –ئازاب يۇلى»، «قاراقۇرۇم ئەپسانىلىرى» ... قاتارلىق تارىخ-تەزكىرە، فولىكلور تىمىسى ۋە باشقا تۈرلۈك ژانىرلار بويىچە 40 پارچىدىن ئارتۇق ماقالە ئەسەر ۋە باشقا تەرجىمە ئەسەرلەرنى ئىلان قىلدۇرغان. ئۇ يەنە كېرىيە ناھىيىلىك ئەدەبىيات سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن چىقىرىلغان 9 سان «كوكبۇلاق» ژۇرنىلى ۋە «كېرىيە» ژورنىلىنىڭ، بەت ياساش، كوررىكتورلۇق، تەھرىرلىك، مۇھەررىرلىك خىزمەتلىرىگە مەسئۇل بولغان.
ئابدۇخالىق مەتتۇرسۇننىڭ «شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابەت ئالى تېخنىكومى ئىلمى ژورنىلى»نىڭ 2006- يىللىق 4- سانىدا ئىلان قىلدۇرغان «خوتەن ئەنئەنىۋى فولكلورىدا ئىپادىلەنگەن تىبابەتچىلىك قاراشلىرى توغرىسىدا» ناملىق ماقالىسى مەزكۇر ژورنالنىڭ بەش يىللىق ماقالە ئەسەرلەرنى مۇكاپاتلاش پائالىيىتىدە 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئىرىشكەن. 2008-يىلى كېرىيە ناھىيىلىك خەلق ھۈكۈمىتى تەرىپىدىن «فولكلور تەتقىقات خىزمىتىدىكى مۇنەۋۋەر خادىم» دىگەن نام بىلەن مۇكاپاتلانغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ ئالاقە ئۈزۈلدى، جازا لاگىرى ياكى تۈرمىگە تاشلانغانلىقى ئېنىق ئەمەس.
ئىلمىي ماقالىلىرى
شائىر زەھۇرى ۋە ئۇنىڭ ئىجادىي پائالىيەتلىرىى توغرىسىدا، كېرىيە تارىخ ماتېرىياللىرى، 2000- يىلى
تارىخنامىلەردە تىلغا ئېلىنغان قەدىمقى شەھەر دۆلىتى «ئۇزۇنتات» توغرىسىدا، كېرىيە تارىخ ماتېرىياللىرى، 2002- يىلى
شېرىن دورغا ۋە ئۇنىڭ كېيىنكى نەسەبى، دۇنيادا بىرلا خوتەن بار (ئۆچمەس ئىزلار)، 2003- يىلى
خوتەن ئەنئەنىۋى فولكلورىدا ئىپادىلەنگەن تېبابەتچىلىك قاراشلىرى، شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئالىي تېخنىكومى ئىلمىي ژۇرنىلى، 2006 -يىل 2 -سان
قارا قۇرۇمدىكى قەدىمىي ئۆتەڭ «پۇلۇ» نامىنىڭ كېلىپ چىقىشى، شىنجاڭ ئىجدىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى، 2017- يىلى
قاراقۇرۇم ئېتىكىدىكى قەدىمىي مەدەنىيەت ئىزى - لۈش قەبرىستانلىق خارابسىى توغرىسىدا، شىنجاڭ ئىجدىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى، 2009- يىلى
شىرىن دورغا ۋە ئۇنىڭ نەسەبى ھەققىدە ئىزدىنىش، يېڭى قاشتېشى، 2004- يىلى
يېزىش- ئوقۇشتىن باشلىنىدۇ - يازغۇچى مەتتۇرسۇن سۇلايمان بىلەن سۆھبەت، ېېڭى قاشتېشى
شائىرلىق يولى - ئازاپ يولى - شائىر بۇغدا ئابدۇللا بىلەن سۆھبەت، يېڭى قاشتېشى، 2006- يىلى
تارىخنىڭ بەدىئىي كۆرگۈسى - جاللات خېنىم رومانى توغرىسىدا، يېڭى قاشتېشى، 2005- يىلى
‹مەسنەۋى خاراباتى›دىكى ھايات ماماتلىق كۆز قارشى
ئەدەبىي ئىجادىيەتلىرى
ئۈرۈمچىلىك ئېشەك (ھېكايە) شىنجاڭ ياشلىرى، 2015 - يىللىق 6 - سان
مىيىت ئۇزاتقاندىكى ھىسلار
كېرىيە ھاتەم پاشا يولى توغرىسىدا
كارخانىچىلىقتا ئۆتكەن ھايات، دۇنيادا بىرلا خوتەن بار 14 (كارخانىچىلار)، 2006
دوكتور غەيرەت غېنى
دوكتور غەيرەت غېنى
(چەتئەلدە ئوقۇغان نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار)
ئەركىن سىدىق
ئۇنىڭ كىچىك ۋاقتىدىكى بىر دوستى سۆڭەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ قالغان بولۇپ، ئاشۇ دوستىنىڭ كېسەل ئازابى غەيرەتتە «داۋالاش»نىڭ مۇھىملىقى ھەققىدىكى بىر چوڭقۇر ئاڭنى شەكىللەندۈردى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ دوختۇرلۇق كەسپىگە قىزىقىشقا باشلىدى. غەيرەت 1998-يىلى شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ كىلىنىكا كەسپىگە قوبۇل قىلىنىپ، 2004-يىلى ئوقۇش پۈتتۈردى. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن 2006-يىلىغىچە ئۈرۈمچى شەھەرلىك دوستلۇق دوختۇرخانىسى كۆز كېسەللىك بۆلۈمىدە ئىشلىدى.
غەيرەت كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا ئامېرىكا فىلىملىرىگە ئامراق ئىدى. بۇ فىلىملەر ئۇنىڭدا يېڭى بىر خىل دۇنيا قارىشىنى شەكىللەندۈرۈپ، ئۇنىڭغا دۇنيانىڭ چەكسىزلىكىنى، ئىدىيە ۋە مەدەنىيەتلەرنىڭ ھەر خىللىقىنى تونۇتتى. بولۇپمۇ تەتقىقاتچىلارنىڭ ئىش-ئىزلىرى ئۇنى ئۆزىگە بەكرەك جەلپ قىلاتتى. ئۇ ئاشۇنداق تەتقىقاتلارنى ئۆزىنىڭمۇ قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. بۇنداق ئۆز-ئۆزىگە بولغان قاتتىق ئىشەنچ ئۇ كۆرگەن كىنولاردىكى باش پېرسوناژلارنىڭ ئۆزلىرىگە بولغان ئىشەنچلىرىدىن كەلگەن ئىدى.
غەيرەتتە ئاتا-ئانىسىنى پەخىرلەندۈرۈش ئارزۇسىمۇ ناھايىتى كۈچلۈك بولدى. كېيىنچە چەت ئەلگە چىقىپ، مېدىتسىنا تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىشىغا ئۇنىڭ كىچىك ۋاقتىدىكى ئاشۇنداق ئىشلار مۇھىم تۈرتكىلىك رول ئوينىدى. غەيرەتنىڭ قارىشىچە، ئاللاھ ئادەملەرنىڭ ئالدىغا ئۆز ئارمانلىرىغا تۇشلۇق پۇرسەتلەرنى چۈشۈرۈپ بېرىپ تۇرىدۇ. ئاشۇنداق پۇرسەتلەرنى چىڭ تۇتۇش-تۇتالماسلىق ھەربىر ئادەمنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە مەسئۇلىيەتچانلىقىغا باغلىق بولىدۇ. لېكىن مۇھىمى ئاشۇنداق پۇرسەتلەرگە ئېرىشىش ئۈچۈن شۇنىڭغا تۇشلۇق ئارمان، نىشان ۋە تىرىشچانلىق بولۇشىدۇر. غەيرەت ئۆزى تىكلىگەن ئارمانلىرىغا تۇشلۇق، ئاللاھ ئاتا قىلغان پۇرسەتلەر بىلەن چەتئەلدە ئوقۇش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇردى. يەنى ئۇ 2006-يىلى 10-ئايدا ياپونىيەگە ئوقۇشقا كەلدى.
غەيرەت دوكتورلۇق ئوقۇشى ئۈچۈن توكيو مېدىتسىنا ۋە چىش ئىلمى ئۇنىۋېرسىتېتى شەكىل تۈزەش بۆلۈمىنىڭ تېرە ھەم نېرۋا تەتقىقات گۇرۇپپىسىغا ئىمتىھان بېرىپ كىردى. ئۇ كىرگەن بۆلۈمنىڭ پروفېسسورىنىڭ ئالمىشىشى ۋە تەتقىقات ئورنىنىڭ كەمچىل بولۇشى سەۋەبىدىن ئۇنىڭ ئىككى يىللىق دوكتورلۇق ئوقۇش ۋاقتى ئاساسەن ھوسۇلسىز ئۆتۈپ كەتتى. غەيرەت ئۈچۈن دوكتورلۇق ئوقۇشىنى تۆت يىل ئىچىدە چوقۇم تاماملاش شەرت ئىدى. شۇڭلاشقا ئۇ ئاخىرقى ئىككى يىلدا سۆڭەك بۆلۈمىنىڭ كۆمۈرچەك تەتقىقات كافېدراسىغا كېلىپ، قاتتىق تىرىشىپ، تەلەپ بويىچە بىر خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ژۇرنالدا بىر پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدى. ھەمدە دىسسېرتاتسىيە باھالىشىدىن ئوڭۇشلۇق ئۆتۈپ، ئۆز ۋاقتىدا ئوقۇشىنى تاماملىدى.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تىل سېستىمىسىدۇر. يۈزلەرچە تىل ۋە لەھچىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دۇنيادا 2.5 مىلىياردتىن زىيادە كىشىنىڭ ئانا تىلى ھىندى - ياۋروپا تىل سېستىمىسىغا تەۋە بىر تىلدۇر. ياۋروپانىڭ ئەڭ چوڭ تىللىرى، جەنۇبىي ۋە غەربىي ئاسىيا تىللىرى، شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا ۋە ئوكيانۇسىيەدە ئەڭ كۆپ سۆزلىشىلىدىغان تىللار ھىندى ياۋروپا تىللىرىدۇر.
دوكتور غەيرەت غېنى
غەيرەت غېنى دوكتورلۇق ئوقۇشى جەريانىدا كۆمۈرچەك تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى تىز بوغۇم كېسەللىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. تىز كېسەللىكى ھەربىر ئادەم ئۆز ھاياتىدا چوقۇم دېگۈدەك بېشىدىن ئۆتكۈزىدىغان بىر خىل كېسەللىك. تىزدىكى ئاغرىق سەۋەبىدىن ھەرىكەت چەكلىمىگە ئۇچراش، ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قېلىش، بۇنىڭ بىلەن سېمىزلىك، قان بېسىم، يۈرەك تىقىلمىسى ۋە نېرۋىلارنىڭ پالەچلىنىشى قاتارلىق ئەگەشمە كېسەللىكلەر ئىنسانلارنىڭ ئۆمرىنى قىسقارتىش بىلەن بىللە، يەنە ياشانغانلارنىڭ كېيىنكى ھاياتىنىڭ سۈپەتسىز بولۇشىغا سەۋەب بولىدۇ. ئۇيغۇر بوۋاي‏‏-مومايلارمۇ ھازىر بۇ خىل كېسەللىكنىڭ ئازابىنى كۆپ تارتىۋاتىدۇ. ئەپسۇسلىنارلىقى، ھازىرغىچە بۇ كېسەلنى داۋالاش ئۈچۈن تېخىچە بىر ئۈنۈملۈك دورا ياساپ چىقىلمىدى.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
لشۇناسلار، ھىندى - ياۋروپا تىللىرىنىڭ ئانا ھىندى - ياۋروپا تىلى دېيىلىدىغان بىر تىلدىن كەلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتەدۇر. بۇ تىل ئەسلىدە ياۋرو-ئاسىيادا بىر يەرلدە ئىشلىتىلەتتى، ئەمما بۇگۈن يەريۈزىنىڭ ھەر يېرىدە سۆزلىشىلمەكتە.
دوكتور غەيرەت غېنى
ئىنىمىز غەيرەت دوكتورلۇق ئوقۇشى جەريانىدا كۆمۈرچەككە مۇناسىۋەتلىك گېن تەتقىقاتى ۋە ئۇنىڭغا ئانابولىك رول ئوينىغۇچى دورىلارنى ئىزدەش بىلەن شۇغۇللاندى. بۇ ساھەدىكى نەتىجىلىرىنى ياپون دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئىلمىي دوكلات يىغىنلىرىدا دوكلات قىلىپ تۇردى. ئۇنىڭ «ئۈزۈم ئۇرۇقى ئاجراتمىسىنىڭ تىز كېسەللىكىگە بولغان ئۈنۈمى» دېگەن تېمدىكى تەتقىقات نەتىجىسى بىر ئىلمىي ژۇرنالدا ئېلان قىلىنىپ، دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. بۇ ماقالە دۇنياغا داڭلىق «تەبىئەت» (Nature) ژۇرنىلىدىمۇ تونۇشتۇرۇلدى. شۇنداقلا تىز كېسەللىكلىرى ئۈچۈن بايقالغان تەبىئىي دورىلار مۇندەرىجىسىدە ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىن ئورۇن ئالدى (Mével, E. et al. Drug Discovery Today, 2014). ياپونىيەدىكى كىككومان شىركىتى بۇ خىل ئاجراتما ماددىدىن بىر خىل قۇۋۋەت يېمەكلىكى ئىشلەپچىقاردى.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
ھىندى - ياۋروپا تىل سېستىمىسى كۈنىمىزدە دۇنيادا سۆزلىشىلىدىغان 20 تىلدىن 12 سى ھىندى - ياۋروپا تىل گۇرۇبىغا ئائىتتۇر. بۇلار ئىنگىلىزچە، ئىسپانچە، ھىندىچە، پورتۇگالچە، بېنگالچە، رۇسچە، نېمىسچە، ڧرانسۇزچە، ماراتى، ئىتالىيانچە، پەنجاپچە ۋە ئوردۇچە قاتارلىقلار.
دوكتور غەيرەت غېنى
ئىنىمىز غەيرەت ھازىر توكيو ئۇنىۋېرسىتېتى سۆڭەك، كۆمۈرچەك قايتا يارىتىش تەتقىقات مەركىزىدە، ياپونىيە پەن-تېخنىكا ئورگىنى بۆسۈش خاراكتېرلىك يېڭىلىق يارىتىش پروگراممىسى (Japan Science and Technology Agency, JST, S-innovation Program)دا دوكتورئاشتى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. ئۇ ئۆز تەتقىقاتىدا كۆمۈرچەكتە ئانابولىك رول ئوينىغۇچى گېننى بەدەن سىرتىدا ئىشلەپ چىقىرىپ، ئۇنى تىزى كۆمۈرچەكلىرىگە 1/20000 مىللىمېتىر چوڭلۇقتىكى نانو ئۈسكۈنىدە كىرگۈزۈشتىن ئىبارەت نانو تېخنىكا ئۇسۇلىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئەمەلگە ئاشۇردى، ھەمدە بۇ ئارقىلىق داۋالاش ئۈنۈمىگە ئېرىشتى. بۇ خىل ئۇسۇل ھازىر خەلقئارادا مەزكۇر ساھەدىكى ئەڭ يېڭى تېخنىكا ھېسابلىنىدىغان بولۇپ، ئىنىمىز غەيرەت بۇ ساھەدە قولغا كەلتۈرگەن ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ بەزىلىرىنى بىر قانچە خەلقئارالىق ئىلمى دوكلات يىغىنلىرىدا ئېلان قىلدى. ئۇ ھازىر بۇ ھەقتە ژۇرنالدا ئېلان قىلىنىدىغان ئىلمىي ماقالىلەرنىمۇ يېزىۋاتىدۇ. شۇنداقلا بۇ ساھەدىكى پاتېنت ھوقۇقىغىمۇ ئىلتىماس قىلىۋاتىدۇ. ئۇلاردىن باشقا، غەيرەت تەۋە بولغان بىر تەتقىقات گۇرۇپپىسى قولغا كەلتۈرگەن «بويۇن ئومۇرتقىسىدا سۆڭەك ئۆسۈش كېسەللىكى»نى داۋالايدىغان يېڭى بىر دورا نەتىجىسى بىر ئىلمىي تەتقىقات ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنىش ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ. ئۇلار بۇ دورا ئۈچۈنمۇ پاتېنت ھوقۇقى ئېلىش ئۈچۈن ئىش باشلاپ بولدى.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
ئېتمولوگىيىسى
Thomas Young (توماس ياڭ) 1813- يىلى بۇ تىل سېستىمىسىنىڭ غەربىي ياۋروپادىن شەرقىي شىمال ھىندىستانغا ئۇزانغان جۇغراڧىي بۈيۈكلىكى ۋەجىدىن "ھىندى-ياۋروپا" ئاتالغۇسى ھىندى + ياۋروپادىن تۈرلەنگەن.
دوكتور غەيرەت غېنى
دوكتور غەيرەت غېنى «ئارمانلىرىڭنى قۇياشقا ئات، قۇياشقا چۈشمىسىمۇ يۇلتۇزغا چۈشىدۇ» دېگەن سۆزگە ناھايىتى ئامراق. ئۇ مۇنداق ئويلايدۇ: نىشاننى چوڭ ھەم ئۇلۇغ تىكلەش تولىمۇ مۇھىم. ئۇنىڭغا يېتەلمىگەنلىكتىن ئاھ ئۇرۇشنىڭ ھاجىتى يوق. مۇھىمى شۇ نىشان يولىدىكى جەرياندۇر. بۇ جەرياندا باشقىلار ئويلاپمۇ يېتەلمەيدىغان مەنزىللەردىن نەچچىسىدىن ئۆتۈپ كەتكىلى بولىدۇ.
دوكتور غەيرەت غېنىنىڭ ھازىر مەلۇم بىر ئىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقانلارغا مۇنداق يۈرەك سۆزى بار: ئىچىڭىزگە كىرگەن جىددىيلىك تۇيغۇسىنى قەدىرلەڭ، ئۇنى ھەرگىزمۇ ئىچىڭىزدىن چىقىرىۋەتمەڭ. ئۇيقۇ ھەم ئويۇندىن ۋاز كېچىڭ. نەتىجىسى چىقمىغۇچە بوشاشماڭ. شۇنداقلا تىرىشچانلىق تولىمۇ مۇھىم، لېكىن ئاكتىپ پوزىتسىيە تېخىمۇ مۇھىم. ئۇ سىزنىڭ قايسى ئۇچۇرلارغا كۆڭۈل بۆلۈش ھەم ئۇنىڭدىن قانداق پايدىلىنىشىڭىزنى بەلگىلەيدۇ. ھەر ۋاقىت ۋە ھەر يەردە سىزنى ئۆز نىشانىڭىزغا ئۈندەپ تۇرىدۇ.
دوكتور غەيرەت غېنىنىڭ خانىمى سىڭلىمىز مەرھابا ئەرشىدىنمۇ دوكتورلۇقتا ئوقۇۋاتقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئوقۇش پۈتتۈرۈشىگىمۇ ئاز قالدى. ئوقۇشى پۈتكەندىن كېيىن مەن ئۇ سىڭلىمىزنى ئايرىم تونۇشتۇرىمەن. مەن 2012-يىلى 12-ئايدا توكيوغا بېرىپ، ئۇ يەردىكى قېرىنداشلار بىلەن بىر سورۇندا جەم بولغاندا، بۇ بىر جۈپ ياشنىڭ ئوماق قىزى مەرفىنە مېھمانلارغا بىر پارچە ئۇيغۇرچە شېئىرنى ئىنتايىن ئۆلچەملىك، ئېنىق ئۇيغۇر تىلىدا ۋە كىچىك قىزلارغا خاس تاتلىق ئاۋازدا دېكلاماتسىيە قىلىپ بەردى. مەن ئۇنىڭدىن ئىنتايىن تەسىرلەندىم. سەۋەبى، چەت ئەلدە تۇرۇۋاتقانلار ئۈچۈن بالىلاردا ئاشۇنداق بىر ئۇيغۇر تىلى سەۋىيەسىنى يېتىلدۈرۈش ھەمدە ئۇنى ساقلاپ مېڭىش بىر ناھايىتى مۈشكۈل ئىش.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
ئالبانىيە ۋە كوسوۋۇادا سۆزلىشىلىدۇ.
دوكتور غەيرەت غېنى
دېمەك، دوكتور غەيرەت غېنى ئۇكىمىز ئېرىشكەن ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىسى دۇنياغا داڭلىق «تەبىئەت» (Nature) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىندى. ئۇ ھازىر ياپونىيەدىكى مۇھىم ئىلمىي تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ بىرىدە ناھايىتى مۇھىم ئىلمىي تەتقىقاتلار بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ. مەن بۇ ئىنىمىزدىن، ئۇنىڭ خانىمى مەرھابادىن ۋە ئۇلارنىڭ ئوماق قىزى مەرفىنەدىن ناھايىتى پەخىرلىنىمەن.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
ئاناتولىيە تىللىرى
ھىندى-ياۋروپا تىللىرىنىڭ ئەڭ كونا ۋە ئەڭ بالدۇر يوقىلىپ كەتكەن لەھچىلىرى.
دوكتور غەيرەت غېنى
[1] Hailati Aini, et al. (2012) procyanidin B3 prevents articular cartilage degeneration and heterotopic cartilage formation in a mouse surgical osteoarthritis model. PLoS ONE 7: e37728. doi: 10.1371/journal.pone.0037728.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
بالتىق تىللىرى
دوكتور غەيرەت غېنى
[2] Hailati Aini, et al. Chondroprotective Effects of Procyanidin in Murine Articular Chondrocyte. 2010 BMD annual meeting.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
لېتۋانچە، لاتۋىيەچە
دوكتور غەيرەت غېنى
[3] Hailati Aini, et al. TNFR1 deficiency facilitates articular cartilage ossification and osteophyte formation. 2011 OARSI World Congress.
[4] Hailati Aini, et al. Flavonoids prevent articular cartilage from ostoarthritis. 2012 Annual Research Meeting of the Japanese Orthopaedic Association.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
غەربىي گېرمان تىللىرى
دوكتور غەيرەت غېنى
[5] Hailati Aini, et al. Gene introduction into articular cartilage using polyplex nanomicelle. 2015 OARSI world congress.
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
ئىنگلىزچە دۇنيادا 410 مىلىيون كىشىنىڭ ئانا تىلى ۋە 53 ئەلنىڭ رەسمىي تىلىدۇر.
دوكتور غەيرەت غېنى
مەنبە:
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
نېمىسچە دۇنيادا 95 مىلىيون كىشىنىڭ ئانا تىلى، گوللاندىيەچە 23 مىلىيوننىڭ ئانا تىلى، ئاڧرىقآنسچە 16 مىلىيوننىڭ ئانا تىلى، يىدىشچە 3 مىلىيوننىڭ ئانا تىلى.
شىمالىي گېرمان تىللىرى
دوكتور غەيرەت غېنى
http://www.meripet.com/2015/20150417_chetel_uyghur7.htm
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
ئىسكاندىناۋ تىللىرى دەپ بىلىنىگەن بۇ تىللار جەمئىي 22 مىلىيون كىشى تەرپىدىن قوللىنىلماقتا. ئىسكاندىناۋ تىللىرى شۋېتچە، دانيەچە، نۇرۋېگىيەچە، ئىسلاندىيەچە قاتارلىقلار.
ئەرمەنچە
ئەرمەنىستان ۋە رۇسىيە، ئا ق ش، ڧرانسىيە ۋە باشقا دۇنيا ئەللىرىدە ياشىغۇچى ئەرمەنىي ئاز سانلىقلار تەرىپدىن قوللىنىلىدۇ، تەخمىنەن 5 مىلىيون كىشى. [[ھۆججەت:IE countries.svg|thumb|350x350px|قۇيۇق يېشىل: رەسمىي تىل؛ ئوچۇق يېشىل: كەڭ تارقالغان تىل
ئوچۇق كۆك: كۆپ كىشى بىلىدىغان ئەمما رەسمىي تىل بولمىغان تىل. ]] ھىندى-ئىران تىللىرى
ئىنرانىي تىللەر
بۇ ئائىلە شەرقىي ۋە غەربىي ئىرانىي تىللار دەپ ئىككى تارققا ئايرىلىدۇ. ئىران ۋە ئەتراپىدا 90 مىلىيوندىن كۆپرەك كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدۇ. ھىندى تىللىرى
ئىتالىك تىللەر
رومەن تىللىرى
دۇنيادا 600 مىلىيون كىشى تەرىپدىن سۆزلىشىلىدۇ. ئاساسلىق رومەن تىللىرى ڧرانسۇزچە، ئىسپانچە، ئىتاليانچە، پورتۇگالچە، رۇمەنىچە، كاتالانچە، ئوكسىتانچە، كورسىكاچە ۋە ئارپىتانچە قاتارلىقلار.
لاتىنو-ڧالىسكان تىللار
لاتىنچە، ئۇمبرىيانچە، ئوسكانچە، ڧالىسكانچە قاتارلىقلار.
كېلت تىللىرى
دۇنيادا 1.5 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن قوللىنىلىدۇ. ئاساسلىق كېلت تىللىرى برېتونچە، گالچە، ئىرلاندىيەچە، شوتلاندىيەچە، كەرنەۋىتچە، مانكسچە قاتارلىقلار.
سىلاۋىيان تىللىرى
شەرقىي سىلاۋىيان تىللىرى
رۇسچە، ئۇكرائىنچە، بېلرۇسچە
غەربىي سىلاۋىيان تىللىرى
چېخچە، سلوۋاكىيەچە، لەھچە
جەنۇبىي سىلاۋىيان تىللىرى
بۇلغارچە، ماكېدونچە، سلوۋەنچە، سىربچە، خرۋاتچە، بوشناقچە
ئۇرۇگۋاي
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
توخار تىللىرى
ئۇرۇگۋاي
left|thumb|250px|ئۇرۇگۋاي left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
يۇنانچە
چوقان ۋەلىخانوۋ
چوقان ۋالىخانوۋ (مۇھەممەد قانافىيە) - ئېتنوگراف، دىپلومات، تارىخچى  ۋە ئالىم thumb|چوقان ۋەلىخانوف ئۆزىنىڭ تەتقىقاتلىرى بىلەن روسىيە ئىمپېرىيەسى ئېتنوگرافلىرىغا  قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ قەبىلىلەر ئارا مۇرەككەپ مۇناسىۋىتى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىملىقىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسەتتى
ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى
تارماقلىرى
گرېتسىيە ۋە ئەتراپىدا 15 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدۇ.
چوقان ۋەلىخانوۋ
- ۋەلىخانوۋنى رۇس ئىمپيرىيىسى ۋە تۈرك خەلقلەرىنىڭ ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلىرىنى  كۈچەيتكەن ئەڭ مۇھىم تارىخى كىشىلىرىنىڭ بىرى دەپ ھيسابلايدۇ.
ئۇرۇگۋاي
ئۇرۇگۋاي بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا مونتېۋىدېئو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا مونتېۋىدېئو. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت تابارې ۋازقۇئەز روساس. بۇ دۇلات 1825 يىلى 8 ئاينىڭ 25 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 176 مىڭ 215 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 3 مىللىئون 477 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
چوقان ۋەلىخانوۋ
پۈتۈن دۇنيادا تەتقىقاتچىلار ھازىرمۇ ئۇنىڭ ئۆمۈرى ۋە تارىخقا قوشقان تۆھپىلىرىنى ئىنتىزارلىق بىلەن تەتقىقات قىلىدۇ. alt=|thumb|ئون ئىككى ياشىدىكى چوقان ۋالىخانوۋ، 1847 يىلىدا تارتقان بالىلىقى ۋە ئوتتۇرا يۈزدىن بيرىلگەن مىراسى
چوقان ۋەلىخانوۋ 1835- يىلى نويابىر ئايى دۇنىياغا كەلگەن.
ھازىرقى قوستاناي دەپ ئاتالغان    ۋىلايەتتىكى قۇشبۇرۇن رايوندا تۇغۇلۇپ، قازاق مەدەنىيىتىنىڭ بايلىقىنى ئانىسىدىن ئۆگەنگەن. ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ پارىس، ئەرەب، قىپچاق ۋە چاغاتاي تىللىرىنى ئۆگىنىپ چىققان. چوقان ۋەلىيخانوۋ  بالىلىقىدا پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيانى كۆرۈش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇردى.
ئون ئىككى ياشقا كىرگەندە رۇس ئىمپيرىيىسىنىڭ ئەڭ ئالىي ھەربي ئاكادەمىيىلىرىنىڭ بىرىگە كىرىپ، ئوفىتسېرلىق بولۇش ئوقۇشىنى باشلىدى.
ئاكادەمىيەنىڭ ئوفىتسيرلىرى ئۇنىڭ ئەقىللىقىنى بايقاپ،  كەلگۈسىدىكى قىلىدىغان نەتىجىلىرىگە دائىم ئۆزلىرىنىڭ ئىشەنچىنى بىلدۈرەتتى.
ئۇ رۇس يازغۇچىسى دوستويېۋسكىي بىلەن ييقىن دوستلار بولۇپ، ئۇنىڭغا چىدىغۇسىز ھالدا خەتلەر ييزىپ تۇراتتى.
thumb|ۋالىخانوۋ ۋە يېقىن دوستى فيودور دوستويېۋسكىي. بىر بىرى بىلەن دوستلىشىپ، ئىنتىزارلىق بىلەن خەت ئالماشتۇرۇپ تۇراتتى. قەشقەر ۋە ئالتەشەھەرگە بارغان سەپىرى
-1958-1959 يىللار ئارىلىقىدا ئۇنىڭ قەشقەرگە بېرىش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. ئۇنى رۇس ئيمپېرىيىسى يېڭى ئىلىمي ھەم ئيتنوگرافىيەلىك تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئەۋەتتى.
گەرچە چوقان ۋەلىخانوۋ  ھەربىي ۋەزىپە ئۆتەش ئۈچۈن قەشقەرگە قايتىشقا مەجبۇر بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ھەربىي ئوفېتسىرلارنىڭ ۋەھشىيلىكى ۋە ۋەھشىيلىكىنى كۆرۈپ قەشقەردىكى خىزمىتىنى تاشلاش قارارىغا كەلدى.
ئۆلۈمى ۋە مىراسى
چوقان ۋەلىخانوۋ  ئۆمۈر بويىچە تۇبېركۇلوز بىلەن كېسەل ئىدى. ئۇ 1865- يىلى شۇ كېسەل سەۋەبىدىن ئالەمدىن ئۆتتى.
ئۇ روس ئېتنوگراف ۋە تارىخچىلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرى ھەققىدە يازغان ئەسەرلەرنى ياخشى بىلگەچكە، ئۇنىڭ روسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ مىللەتچىلىكىنى تەنقىد قىلىشى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ قىممەتلىك مەدەنىيەت ۋە تارىخى ئەھمىيىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.
روسىيەنىڭ داڭلىق شەرقشۇناس ، ئاكادېمىك ن. ۋېسېلوۋىسكىي (1848-1918) ئۇ توغرىسىدا مۇنداق يازغان: « قازاقىستان خانلىرىنىڭ ئەۋلادى ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا روسىيە ئارمىيىسىنىڭ ئوفىتسېرى چوكان چىڭگىسوۋىچ ۋەلىخانوۋ شەرق تەتقىقاتى ساھەسىدە بىر پارلاق مېتېئورىتقا ئوخشاش چاقنىدى. روسىيە شەرقشۇناسلىرى ئۇنىڭ تارىخقا قوشقان تۆھپىلىرىنى بىردەك ئېتىراپ قىلدى ۋە ئۇنىڭدىن تۈرك خەلقلىرىنىڭ تەقدىرى ھەققىدە زور ۋە مۇھىم تەكشۈرۈشلەرنى  كۈتتى، ئەمما چوكاننىڭ بالدۇر ئۆلۈپ كېتىشى بىزنى بۇ ئۈمىدلەردىن مەھرۇم قىلدى. ئوتتۇز يىللىق ھاياتىدا  ئۇ باشقىلار پۈتۈن ئۆمرىدە قىلالمايدىغان ئىشلارنى قىلدى ».
ئىلشات ھەسەن
ئىلشات ھەسەن (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ilshat Hassan، تۇغۇلغان 1970-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى.
خاتلان ۋىلايىتى
خاتلان ۋىلايىتى تاجىكىستاندىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ بولغان مەمۇرىي رايون بولۇپ، تاجىكىستاننىڭ غەربى جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان، شەرقى جەنۇبىدا ئافغانىستان، غەربىدە ئۆزبەكىستان بىلەن چېگىرداش.
ئامىنە
ھەزرىتى ئامىنە (ئەرەبچە: آمنة بنت وهب؛ ئوقۇلىشى: ئامىنە بىنت ۋەھب)، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋالىدەسى، تۇغقان ئۆز ئانىسى.
ھاياتى
رەپىقىسى ئابدۇللاھ بىن ئابدۇلمۇتتەلىب ئۇ ھەزرىتى مۇھەممەدكە ھامىلە ۋاقتىدا ۋاپات قىلدى. ئوغلى مۇھەممەد توغۇلۇپ 6 ياشقا كىرگەندە، تەخمىنەن 577- يىلى، رەپىقىسىنىڭ مازارى ۋە يېقىنلىرىنى زىيارەت قىلماق ئۈچۈن مەدىنەگە بېرىپ قايتاشىدا ئەۋبا دېگەن يەردە ۋەپات ئەتتى ۋە شۇ يەرگە دەڧن قىلىندى. ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ئانىسى بولغانلىقى بائىس ئىسلام ئەدەبىياتىدا مۇھىم ئورۇنغا ئىگە. ھەدىسلەردە كۆپ خۇدالىق ئىكەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ. لېكىن بۇ ھەدىسلەرنىڭ سەھىھلىكى تارتىشىلىدۇ. چۈنكى ئاساسلىق ھەدىسلەر ئەسىرلەر مابەينىدە بوزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان بولىشى مۇمكىن. بەئزى مەنبەلەرگە كۆرە ئىسە ھەزرىتى ئامىنە ھەنىڧلەردىندۇر.
قاراڭ
ئابدۇللاھ بىن ئابدۇلمۇتتەلىب
بېيجىڭ ۋاقتى
بېيجىڭ ۋاقتى، باشقا ئاتى جۇڭگو ئۆلچەملىك ۋاقتى، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلىقىنىڭ ئۆلچەملىك ۋاقتى، ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەتتىن 8 سائەت (يەنى UTC+8) ئىلگىرىدۇر، شياڭگاڭ، ئاۋمېن، تەيبېي، كۇئالالۇمپۇر، سىنگاپور قاتارلىق رايون ۋە شەھەرلەرنىڭ ئۆلچەملىك سائەتى ھەم بېيجىڭ ۋاقتى بىلەن ئوخشاش بولۇپ، بېيجىڭ شەھرىنىڭ يەرلىك قۇياش سائىتى (شەرقىي ئۇزۇنلۇق °116.4) ئەمەستۇر، بەلكى شەرقىي ئۇزۇنلۇق °120 گرادوسنىڭ ۋاقتىدۇر، ئىككىسىنىڭ ئاراسىدا 14.5 مىنۇت پەرق باردۇر. بېيجىڭ ۋاقتى جۇڭگونىڭ خەرىتە ئۈستىدىكى گېئومېترىك مەركىزى بولمىش شەنشى لىنتوڭدىكى جۇڭگۇ پەنلەر ئاكادېمىيسى دۆلەتلىك ۋاقىتتىن خەبەر بېرىش مەركىزىنىڭ 9- سۇپا سېزىي ئاتوم سائەتى ۋە 2- سوپا ۋودرود ئاتوم سائەتى گرۇپىنىڭ ئىنچىكە ۋە كەسپىي سېلىشتۇرما ۋە ھېساپلىشى نەتىجىسىدە ئۇلاشلىغان، شۇنداقلا سۇنئىي ھەمرا ۋە ھەرقايسى دۇنيا ئەللىرىنىڭ ۋاقىتتىن خەبەر بېرىش تارماقلىرى بىلەن ئەمەلىي سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلىگەن.
ئۆتمۈشى
1902- يىل (گۇاڭشۈنىڭ 28- يىلى)، چىڭ سۇلالىسى دېڭىز تاموژنىسى ساھىل سائەتىنى شەرقىي ئۇزۇنلۇق 120 گرادوسنى ئۆلچەم قىلىپ بەلگىلىدى. 1912- يىل جۇڭخۇا مىنگو قۇرۇلغاندىن سوڭرە، بېيجىڭغا جايلاشقان مەركىزى كۆزىتىش سۇپىسى پۈتۈن دەۋلەتنى 5 ۋاقىت رايونىغا بۆلدى. 1939- يىلى 9- نەۋرۇز جۇڭخۇا مىنگو ئىچكى ئىشلار ۋازارىتى ئۆلچەملىك سائەت يېغىنى چاقىرىپم 1912- يىلى بۆلۈپ بەلگىلەنگەن ۋاقىت رايونلىرىنى جۇڭگونىڭ ئۆلچەملىك ۋاقتى دەپ تەستىقلىدى. ئۇلار: 1947 يىل 1- ئۈمىد كۈنى، شەرقىي شىمال مەمورىي ھەيئەتلەر قۇرۇلتىيى قارار قىلىپ، شۇ كۈندىن ئىتىبارەن شەرقىي شىمال ئازاد رايونى بىردەك 120 گرادوس شاڭخەي سائەتىنى قوللىنىشقا باشلىدى.
1949- يىلى 27- مىزان، جۇڭگو خەلق سىياسىي كېڭەش يىغىنى 1- نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنىدا، "بېيپىڭ" نىڭ ئاتى تەكرار "بېيجىڭ"غا ئۆزگەرتىلىشى قارار قىلىندى. 1- ئوغۇزدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى، UTC+8 ۋاقىت رايونى رەسمىي «بېيجىڭ ۋاقتى» (ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك ئۆلچەملىك ۋاقتى بىلەن بىردەك) دەپ ئاتالدى. 7- ئوغۇز، شىئەن خەلق رادىئوسى: "ئۇشبۇ رادىئومىزنىڭ ۋاقتى بىردەك بېيجىڭ ۋاقتىنى ئۆلچەق قىلىدۇ" دېدى، ئۇ چاغدا شىئەن ھەنۇز گەنسۇ-سىچۇەن ۋاقتىنى قوللانماقتا ئىدى. شۇ يىلى 2- ئوغلاق كۈنى شىئەن خەلق ھۆكۈمىتى ئۇقتۇرۇش چىقىرىپ، مەملىكەتنىڭ مۇھىم رايونىنىڭ ۋاقتى بىلەن ئوخشاش ۋاقىت قوللىنىلىدىغانلىقى بىلدۈردى، 3- ئوغۇز ئىتىبارى بىلەن گەنسۇ-سىچۇەن ۋاقتىنى قوللىنىش توختىتىلىپ، بېيجىڭ ۋاقتى قوللىنىلىشقا باشلىدى. 27- كۆنەك، جۇ ڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيسى چىڭدۇغا يەرلەشتى، 10 كۈندەك ئۆتكەندىن سوڭرە جۇڭگو ۋاقتى قوللىنىلىدىغانلىقى ئېلان قىلىندى. پۈتۈن مەملىكەتتە باشقا ۋاقىت رايونلىرى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. 1952- يىلىغا كەلگەندە، ئۇيغۇر ۋە تىبەت ئۆلكىلىرىدىن باشقا، پۈتۈن مەملىكەتتە ئۆلچەملىك جۇڭگو ۋاقتى ئومۇملاشتى، تىبەت رايونىمۇ كېيىنچە بېيجىڭ ۋاقتىغا ئۆتتى.
كۆك نۇر تېخنىكىسى
دولقۇن ئۇزۇنلۇقى بىر قەدەر قىسقا بولغان405nm لىق كۆك رەڭ (Blu－ray) لىك لازېر نۇردىن پايدىلىنىپ، ئوپتىك دىسكىغا سانلىق مەلۇماتلارنى يېزىپ كىرگۈزۈش ۋە ئوقۇش (يېشىش) تەرتىپىنى قاچىلاش كۆك نۇر تېخنىكىسى دەپ ئاتىلىدۇ.
بېيجىڭ ۋاقتى
ئۆتمۈشى
جۇڭخۇا مىنگو ھۆكۈمىتى تەيۋەنگە چېكىنەەندىن سوڭرە، تەيۋەندە ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك ئۆلچەملىك ۋاقتى قوللىنىلدى. 2000- يىلىدىن سوڭرە، ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك ئۆلچەملىك ۋاقتى نامى دۆلەتلىك ئۆلچەملىك ۋاقتى قىلىپ ئۆزگەرتىلدى.
كۆك نۇر تېخنىكىسى
كۆك نۇر تېخنىكىسى ۋە كۆك نۇرلۇق ئوپتىك دىسكا
دولقۇن ئۇزۇنلۇقى بىر قەدەر قىسقا بولغان405nm لىق كۆك رەڭ (Blu－ray) لىك لازېر نۇردىن پايدىلىنىپ، ئوپتىك دىسكىغا سانلىق مەلۇماتلارنى يېزىپ كىرگۈزۈش ۋە ئوقۇش (يېشىش) تەرتىپىنى قاچىلاش كۆك نۇر تېخنىكىسى دەپ ئاتىلىدۇ. كۆك نۇر تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ئىشلەنگەن ئوپتىكىلىق دىسكا «كۆك نۇر دىسكىسى» (Blu－ray Disc، قىسقارتىلىپ BD) دەپ ئاتىلىدۇ.
«كۆك نۇر» ئۇقۇمى قىزىل رەڭلىك لازېر نۇرىغا نىسبەتەن ئېيتىلغان بولۇپ، ئەنئەنىۋى DVD تېخنىكىسىدا DVD نىڭ ئوپتىكىلىق نۇر بېشى دولقۇن ئۇزۇنلۇقى 650nm بولغان قىزىل رەڭلىك لازېر نۇرىنى تارقىتىش ئارقىلىق، سانلىق مەلۇماتلار يېزىپ كىرگۈزۈلىدۇ ۋە ئوقۇش (يېشىش) ئىجرا قىلىنىدۇ. تېخىمۇ ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، ئەگەر دولقۇن ئۇزۇنلۇقى قانچە كىچىك (قىسقا) بولغان لازېر نۇرى بىرلىك ھەجىم جەھەتتە تېخىمۇ چوڭ (ئۇزۇن) بولغان ئۇچۇرلارنى يېزىپ خاتىرە قالدۇرالايدۇ ھەم ئوقۇيالايدۇ. كۆك نۇرلۇق ئوپتىك دىسكا (BD－ROM) تېخنىكىسىدا، دولقۇن ئۇزۇنلۇقى 405nm بولغان كۆكۈچ بىنەپشە رەڭلىك لازېر نۇرىدىن پايدىلىنىپ، كەڭ بۇلۇڭلۇق كامېرا ئارقىلىق، فوكۇس توغرىلاش يورۇقلۇق نۇقتىسىنىڭ ئۇزۇن-قىسقىلىقى تېخىمۇ كىچىكلىتىلگەن بولۇپ، كۆك نۇرلۇق دىسكىنىڭ
دىسكا يۈزىگە يېڭى تىپتىكى 0.1mm قېلىنلىقتىكى ئوپتىكىلىق نۇر ئۆتكۈزگۈچنى قوغداش قەۋىتى سەپلەنگەن بولۇپ، دىسكىنىڭ پىرقىراپ ئايلىنىشى جەريانىدا يۈز بېرىدىغان خاتالىق ۋە بىنورمال ئەھۋال ئازايتىلىپ، دىسكا ئىچىدىكى مەزمۇنلارنى ئوقۇش ۋە قويۇش جەريانى زور دەرىجىدە ئاسانلاشتۇرۇلغان.
بېيجىڭ ۋاقتى
غەربىي شىمالى جۇڭگوۋاقىت رايونى مەسىلىسى
ئالما شىركىتى ئىشلەپچىقارغان ئۈسكىنىلەردە قوللىنىلىدىغان iOS 8 سېستىمىسدا، قوللانغۇچى يېرىنى ئۈرۈمچى دەپ تاللىغاندا ئاپتوماتىك ھالدا ۋاقت رايونى UTC+6 كۆرسەتمەكتە.
ئۈرۈمچى ۋاقتى ۋە ۋاقىت رايونىغا بۆلۈنۈش ھەققىدە تەكلىف
ئانا ماددە: شىنجاڭ ۋاقتى
كۆك نۇر تېخنىكىسى
ئوپتىك دىسكىنىڭ سىغىمى
ئوپتىك دىسكىنىڭ سىغىمى جەھەتتە، DVD دىسكىسىنىڭ سىغىمى پەقەت 4.7GB بولۇپ، قوش يۈزلۈك قوش قەۋىتىنىڭ سىغىمىمۇ 17GB دىن ئاشمايدۇ. ئەمما، بىر دانە تاق قەۋەتلىك كۆك نۇرلۇق دىسكىنىڭ ساقلاش سىغىمى 25GB ياكى 27GB بولۇپ، سۈزۈكلۈك دەرىجىسى يۇقىرى بولغان 4 سائەتلىك كىنو-فىلىملەرنى بىمالال سىغدۇرالايدۇ. بىر دانە قوش قەۋەتلىك كۆك نۇرلۇق دىسكىنىڭ ساقلاش سىغىمى 50GB غا يېتىدىغان بولۇپ، 8 سائەتلىك كىنو-فىلىملەرنى سىغدۇرالايدۇ، بۇ، 10 دانە DVD دىسكىسىنىڭ سىغىمى بىلەن باراۋەر. دىسكىنى «كۆك نۇرلۇق قويۇش ئاپپاراتى» (蓝光播放器) دا قويۇپ كۆرۈش جەريانىدا، ھەرقانداق ۋاقىتتا دىسكىنى ئۆرۈپ-چۆرۈپ سېلىپ، ئاپپاراتنى قايتىدىن قوزغىتىشتەك مەشغۇلاتلارنى ئىشلەشنىڭ ھېچقانداق ھاجىتى يوق. يەنە ئىنتايىن مۇھىم بىر نۇقتا شۇكى، قوش يۈزلۈك قوش قەۋەتلىك كۆك نۇرلۇق دىسكىنىڭ قەۋىتىنى يەنە قەۋەتلەندۈرۈش ئارقىلىق، كۆك نۇرلۇق دىسكىنىڭ سىغىمىنى 4 قەۋەتلىك100GB ۋە 8 قەۋەتلىك 200GB قىلىپ كېڭەيتىشكە بولىدۇ.