فىنلاندىيە
فىنلاندىيە (ڧىنچە: Suomi وشىۋىتچە: Finland) رەسمىي ئاتىلىشى ڧىنلاندىيە جۇمھۇرىيىتى،"ڧىنلاندىيە جۇمھۇرىيىتى" (ڧىنچە: Suomen tasavalta ۋەشىۋىتچە: Republiken Finland)  بولۇپ، شىمالىي ياۋروپا ياكى نوردىك دۆلىتىدۇر. فىنلاندىيە شىمالىي ياۋروپانىڭ فېننوسكەندىيان(Fennoscandian) رايونىغا جايلاشقان بولۇپ، غەرىپتە شىۋىتسىيە(Sweden) بىلەن، شىمالدا نورۋىگىيە (Norway) بىلەن، شەرىقتە روسسىيە (Russia) بىلەن ۋە جەنۇپتا فىنلاندىيە بوغىزى ئارقىلىق ئېستونىيە (Estonia) بىلەن تۇتىشىدۇ. مىلادىدىن بۇرۇنقى 10-ئەسىر ئەتراپىدا ئۇرال خەلقلىرىدىن بولغان فىنلارنىڭ ئەجدادى بۇ يەرگە كۆچۈپ كېلىپ ئۇششاق بەگلىكلەرنى قۇرغان. 10-ئەسىردە فىنلاندىيە دانىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان. مىلادى 1397-يىلى دانىيە، شىۋىتسىيە، نورۋىگىيەلەر كارما ئىتتىپاقىنى قۇرغاندا فىنلاندىيە شىۋىتسىيەگە قاراشلىق ئۆلكە بولغان. 1581-يىلى فىنلاندىيە شىۋىتسىيەگە قاراشلىق كېنەزلىك بولغان.1809-يىلىدىكى شىۋىتسىيە چارروسىيە ئۇرۇشىدىن كېيىن فىنلاندىيەنى چار روسىيە بېسىۋالغان. 1917-يىلى فىنلاندىيە مۇستەقىللىققا ئېرىشىپ 1939-يىلى سوۋېت-فىنلاندىيە ئۇرۇشى پارتىلاپ فىنلاندىيە بىر قىسىم زىمىنىدىن ئايرىلىپ قالغان.1941-يىلىدىن 1944-يىلىغىچە فىنلاندىيە گېرمانىيە تەرەپتە تۇرۇپ سوۋېت ئىتىپاقى بىلەن بولغان ئۇرۇشقا قاتناشقان. 1948-يىلى 4-ئايداسوۋېت ئىتىپاقى بىلەن فىنلاندىيە پارىژ كېلىشىمى ئىمزالاپ فىنلاندىيە بىتەرەپ دۆلەت بولغان. فىنلاندىيە زىمىنى ئاساسەن ئورمانلىق ۋە كۆل بىلەن قاپلانغان بولۇپ ئورمان بىلەن قاپلىنىش نىسبىتى ياۋروپادا 1-ئورۇندا تۇرىدۇ. تۈزلەڭلىك كۆپ، ھۆل يېغىنى مۇۋاپىق، ئەمما كۆپ قىسىم زىمىنى قۇتۇپ چېگرىسىغا جايلاشقان، ياز مەزگىلى قىسقا، تېمپىراتۇرا تۆۋەن بولغاچقا دېھقانچىلىق قىلىش ئەپسىز، ئەمما ئورمان بايلىقىغا تايىنىپ قەغەز سانائىتى ۋە سۈت كالىسى باقمىچىلىقى يۈكسەك تەرەققى قىلغان،فىنلاندىيە دۇنيادا كانادادىن قالسىلا 2-چوڭ قەغەز ئېكىسپورت دۆلىتى، ئورمانچىلىق ماشىنىسازلىقى ، ئۇچۇر سانائىتى تەرەققىياتى ۋە خەلقارا ئۇنىۋېرسال رىقابەت كۈچى دۇنيادا 1-ئورۇندا ئورۇندا تۇرىدۇ.فىنلاندىيە پۇخرالىرنىڭ ساپاسى يۇقىرى بولۇپ 1958-يىلى تولۇق ئوتتۇرا مائارىپى ئۇمۇملاشقان. ئاھالىنىڭ 32% ئالى مائارىپ سەۋىيىسىگە ئىگە. 2005-يىلى ئېستونىيىنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى 3.4%، سانائەت 28%، مۇلازىمەت 68.6%نى ئىگەللىگەن بولۇپ -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى2مىلىيۇن 120مىڭ، يانپون ئابونتى 5 مىليۇن231مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 3مىلىيۇن286مىڭ بولغان 2013 –يىلى فىلاندىيىنىڭ نوپۇسىنىڭ 90% ى فىنچە(Finnish) سۆزلەيدىغان فىنلارنى(Finns ) ئاساس قىلغان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى تەخمىنەن 5.5 مىليون. ، ئاساسلىق ئاھالىسى جەنۇپتىكى رايونلارغا مەزكەزلەشكەن. . فىنلاندىيە يەر كۆلىمى جەھەتتىن ياۋروپادىكى سەككىزىنچى چوڭ دۆلەت (eighth largest country in Europe ) بولۇپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى(European Union) نوپۇس زىچلىقى ئەڭ شالاڭ ( sparsely populated country) دۆلەتتۇر. فىنلاندىيە پارلامېنتلىق (parliamentary) جۇمھۇرىيەت بولۇپ، مەزكىزىي ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ پايتەختى خېلسىنكىگە (Helsinki) ئورۇنلاشقان، 336 يەرلىك ھۆكۈمىتى ھەرقايسى بازارلارغا ( municipalities) ۋە بىر ئاپتونۇم رايونغا(autonomous region)، يەنى ئولەند ئاراللىرىغا (Åland Islands) جايلاشقان. تەخمىنەن بىر مىليونغا يېقىن نوپۇسى بۈيۈك خېلسىنكى (Greater Helsinki )(خېلسىنكى، ئېسپوۋ/ Espoo، ۋانتا/ Vantaa ۋە كاۋنىئاينېن/ Kauniainen) رايونىغا جايلاشقان بولۇپ، دۆلەت گ د پ (GDP) سىنىڭ ئۈچتە بىرىنى مۇشۇ رايون ئىشلەپ چىقىرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا چوڭ شەھەرلىرىدىن تامپېرې (Tampere)، تۇركۇ( Turku)، ئوۋلۇ(Oulu)، يۈۋەسكۈلە(Jyväskylä)، لاختى ( Lahti) ۋە كۇئوپىيو(Kuopio) بار. 12-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن تاكى 1809-يىلىغىچە فىنلاندىيە شىۋىتسىيىنىڭ(Sweden) بىر پارچىسى بولغان بولۇپ، بۇ سەۋەبلىك شىۋىت تىلى فىنلاندىيىدە ئەنئەنە سۈپىتىدە دۆلەت تىلىلىق سالاھىيىتىگە ئىگە. شىۋىت- روس ئۇرۇشىدا (Finnish War (1808–1809)شىۋىتسىيىنىڭ مەغلۇبىيىتىدىن كېيىن فىنلاندىيە روسسىيە ئېمپىرىيىسىگە(Russian Empire) شىۋىتسىيىنىڭ مەغلۇپ بولغانلىق تۆلىمى سۈپىتىدە بېرىۋېتىلگەن. روسسىيە ئېمپىراتورلىقىدا فىنلاندىيەئاپتونۇم بەگلىكى (autonomous Grand Duchy) تەسىس قىلىنىپ، تاكى روسسىيە ئىنقىلابى (Russian Revolution) پارتىلىغىچە روسسىيە ئېمپىرىيىسىنىڭ ئىلكىدە بولغان. فىنلاندىيە مۇستەقىللىق جاكارلىغاندىن(Finnish Declaration of Independence) كېيىن، فىنلاندىيىدە روسسىيە بولشىۋىكلىرى قوللىشىدىكى قىزىللار(Bolshevik "Reds") بىلەن گېرمانىيە ئېمپىراتورلىقىنىڭ(German Empire) قوللىشىدىكى ئاقلار ("Whites") ئارىسىدا ئىچكى ئۇرۇش پارتىلىغان.  قىسقا مۇددەتلىك خانلىق ھاكىمىيىتىنى (monarchy) قۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرى مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن،  فىنلاندىيىدە جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى بېكىتىلگەن.  فىنلاندىيە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ( World War II) مەزگىلىدە ئۈچ چوڭ ئۇرۇشنى بېشىدىن كەچۈرگەن بولۇپ، ئۇلاردىن ئالدىنقى ئىككى قېتىملىقى سوۋىتلار ئىتتىپاقىغا(Soviet Union) قارشى ئېلىپ بېرىلغان داڭلىق قىشلىق ئۇرۇش (Winter War (1939–1940) ۋە  داۋاملىق ئۇرۇش (Continuation War (1941–1944) بولۇپ، ئۈچىنچى قېتىملىقى ناتسېس گېرمانىيىسىگە(Nazi Germany) قارشى لاپلەند ئۇرۇشىدۇر(Lapland War (1944–1945). ئۇرۇشتىن كېيىن فىنلاندىيە 1955-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئەزا بولۇپ، بىتەرەپلىك رەسمىي سىياسىتىنى جاكارلىغان. 1969-يىلى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلارىغا(Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)، 1995-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىغا (European Union) ۋە 1999-يىلى ياۋرو ئىقتىسادى رايونىغا (eurozone) ئەزا بولغان. ڧىنلاندىيە تاكى 1950-يىللارغا قەدەر يېزائىگىلىك(agrarian) دۆلىتى بولغان بولۇپ، سانائەتلىشىشى بىر قەدەر كېچىكىپ باشلانغان. ئەمما ڧىنلاندىيە شىمالىي ياۋروپاچە پاراۋانلىق دۆلىتى (Nordic-style welfare state) قۇرۇش يولىدا ئىقتىسادىنى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلدۇرغان بولۇپ، بۇنىڭ نەتىجىسىدە بايلىقلار كەڭ تەقسىم قىلىنىپ، دۇنيا بويىچە كىشىبېشى كىرىمى (per capita incomes) ئەڭ يۇقىرى دۆلەت بولۇپ قالغان. ڧىنلاندىيە دۇنيادىكى دۆلەتلەر ئارىسىدا ئۈلگىلىك دۆلەت بولۇپ، ئۇنىڭ ئىقتىسادى، مائارىپى، ۋەتەنداشلىق مۇئامىلىسى، كىشىلىك ھوقۇق، ئىنسان ھەقلىرى، ئادالەت ۋە باراۋەتلىك جەھەتلەردە دۇنيادىكى ئەڭ ئۈلگىلىك دۆلەت بولۇپ، 2010-يىلى  «خەۋەرلەر ھەپتىلىكى» (Newsweek) ڧىنلاندىيىنى دۇنيادىكى ئەڭ ياخشى دۆلەت دەپ باھالىغان. ڧىنلاندىيە بىر ۋاقىتتا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ(United Nations)، ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ(Council of Europe) ۋە دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ (World Trade Organization) ئەزاسىدۇر.