cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يېزىق
يېزىق؛ ئىسىم، تىلنى (سۆزلەنگەن گەپ-سۆزنى) خاتىرلەيدۇرغان شەرتلىك بەلگە؛ مەئلۇم بىر تەرتىپتە، تىلغا دائىر كۆرگىلى بولىدىغان ئىشارەتلەر قوللىنىلغان بىر تۈر ئالاقە قۇرالىدۇر.
چۈنكى ئاغزاكى تىل تۈرلۈك ئاساسىي سەۋىيەلەردىن (جۈملە، كەلىمە، بوغۇم ۋە فونېما) بارلىققا كېلىدۇ ۋە ھەرقانداق بىر يېزىق سېستىمىسى بۇ سەۋىيەلەردىن ئادەتتە "پەقەتلا بىرىنى" تەمسىل قىلىدۇ.
سابىت ئىبنى قەيس
سابىت ئىبنى قەيس (ثَابِتُ بنُ قَيْسِ بنِ شَمَّاسِ بنِ زُهَيْرِ بنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سابىت ئىبنى قەيس ئىبنى شەمماس ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. بۇرۇن ؟ – 12 / م. ؟ – 633) ئەنسارلارنىڭ ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ خەتىبى. «ئۇھۇد غازىتى» ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان زات. ھەزرىتى ئەبۇبەكرى زامانىدا «يەمامە جېڭى»دە ئەنسارلارنىڭ قوماندانى بولۇپ شەھىد قىلىنغان.
شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتى
شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herikiti) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى مەقسەت قىلغان خەلقئارالىق ھەرىكەتتۇر.
تارىخى
تۇرمۇھەممەد ھاشىم سېيىت تۈمتۈرك
ئۆتۈشمە كۆۋرۈك
ئۆتۈشمە كۆۋرۈك كېسىشىش ئېغىزلىرىدا قۇرۇلىدۇ. مۇنداق كۆۋرۈكتە ھەر خىل يۆنىلىشتىن كەلگەن ماشىنا ئېقىمى ھەر خىل ئېگىزلىكتىكى يوللاردىن بىر-بىرىگە تاقاشماي ئۆتۈپ كېتەلەيدۇ، ھەر كىم ئۆز يولىدا ماڭىدۇ. بىر-بىرىگە ھالاقەت بەرمەيدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئۆتۈشمە كۆۋرۈك
چەتئەلچە نامى :overbridge
ئارتۇقچىلىقى
ئۆتۈشمە كۆۋرۈك كېسىشىش ئېغىزلىرىدا قۇرۇلىدۇ. مۇنداق كۆۋرۈكتە ھەر خىل يۆنىلىشتىن كەلگەن ماشىنا ئېقىمى ھەر خىل ئېگىزلىكتىكى يوللاردىن بىر-بىرىگە تاقاشماي ئۆتۈپ كېتەلەيدۇ، ھەر كىم ئۆز يولىدا ماڭىدۇ. بىر-بىرىگە ھالاقەت بەرمەيدۇ.
ئۆتۈشمە كۆۋرۈك ئەتراپىدىكى كىشىلەر مېترو ئېغىزىدىن كىرىپ مېتروغا ئولتۇرالايدۇ. بۇنىڭ بىلەن يەر ئۈستى، يەر ئاستى قاتنىشى ئورگانىك بىرگەۋدىگە ئايلىنىدۇ. مۇنداق تېز، ئازادە ۋە قۇلاي قاتناش سىستېمىسى كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىغا غايەت زور ئوڭۇشلۇقلارنى ئېلىپ كېلىدۇ.
قۇرۇلمىسى
6پارچەئۆتۈشمە كۆۋرۈكيولدىكى ئۆتۈشمە كۆۋرۈك ئادەتتە تۆت قىسىمدىن تۈزۈلىدۇ: لىنىيە ھالقىغان كۆۋرۈك، تۇتاشتۇرغۇچى يول، لىنىيە ھالقىغان كۆۋرۈككە چىقىش يولى ۋە كۆۋرۈكتىن چۈشۈش يولى. لىنىيە ھالقىغان كۆۋرۈك ئۆتۈشمە كۆۋرۈكنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىدۇر. بىر غول لىنىيە كۆۋرۈك ئۈستىدىن ئۆتىدۇ، ئۇنىڭ بىلەن كېسىشىدىغان يەنە بىر يول بۇ كۆۋرۈكنىڭ ئاستىدىن ئۆتىدۇ. تۇتاشتۇرغۇچى يول ئۆزئارا كېسىشىدىغان ئاستى-ئۈستى ئىككى يولنى تۇتاشتۇرىدىغان يولدۇر، ئۇ مەخسۇس ئوڭ-سولغا ئەگىيدىغان ماشىنىلارنىڭ ئۆزئارا كېسىشىدىغان يوللارغا چىقىپ-چۈشۈشى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ئادەتتە لىنىيە ھالقىغان كۆۋرۈك ئېگىزرەك بولۇپ، ئەسلىي يول يۈزى بىلەن كۆۋرۈك بېشىنى لىنىيە ھالقىغان كۆۋرۈككە چىقىش يولى تۇتاشتۇرىدۇ. كۆۋرۈكتىن چۈشۈش يولى ئەسلىي يەر يۈزى بىلەن كۆۋرۈك ئاستى يول يۈزىنى تۇتاشتۇرىدىغان يول بۆلىكىدۇر.
شەھەر قۇرۇلۇشىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى، يەر ئاستى تۇرۇبا تورىنىڭ ئورنى، يوللارنى كېسىشتۈرۈش تەلىپى ۋە يەر شەكلى شارائىتىغا ئاساسەن خىلمۇخىل شەكىللەردىكى ئۆتۈشمە كۆۋرۈكلەرنى لايىھىلىگىلى بولىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسىي شەكىللىرى رومبا شەكىللىك، بېدە يوپۇرمىقى شەكىللىك، ھالقا شەكىللىك، مۇقىم يۆنىلىش شەكىللىك ۋە يېرىم مۇقىم يۆنىلىش شەكىللىك قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
ئىنسان ھاياتىدا بىلىمنىڭ رولى
ئاپتورى: ھەبىبۇللا ئابلىمىت
كىمكى كامىل بولسا، يوق غەپلەت ئاڭا،
غەپلىتىدە ئىلىم ھېكمەت ئەقلى بار.
كىمكى جاھىل بولسا، يوق ھېكمەت ئاڭا،
ئىلمىمۇ غەپلىتىدۇر ئاشىكار.
– مەۋلانا
جالالىدىــن رۇمىنىــڭ نەزىرىــدە ھەقىقىــي بىلىــم ئىگىســى، ئىنســاننىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىغــا، ئــەڭ كىچىــك ئىھتىمالــى بولغــان نەرســىلەرنىمۇ چەتكــە قاقمايدىغــان پــەرق ئېتىــش قابىليىتىگــە، بۈيــۈك ئىــدراك كۈچىگــە، ھاياتنــى ســۆيۈپ ياشــاش ۋە ئىنســانپەرۋەرلىك روھىغــا ئىگــە بولۇشــى كېــرەك.
مەدىرىســلەردە ئۆگەنگــەن بىلىملــەر كىشــىنى بىلىمگــە ئىگــە قىلىشــى مۇمكىــن. بىــراق ئوقۇمــاق، بىلىملىــك بولماقنىــڭ ئۆزىــلا ئىنســاننى ھەقىقىــي مەنىــدە ياشــاش ھەقىقەتلىرىگــە ئېرىشــتۈرمەيدۇ. مەيلــى مەكتەپكــە بېرىــپ ئوقــۇ، مەيلــى ئــاڭلا، مەيلــى ئۆزلۈكىڭدىــن ئۆگــەن، ئىگەللىگەنلىرىــڭ پەقــەت تاشــقى جەھەتتىكى يۈزەكــى بىلىملــەر. ھەقىقىــي ئىچىدىكىنى كــۆرۈپ ئۇنى ســەزگۈلىرى بىلــەن بىرلەشتۈرمىســە، كۈچلەندۈرمىســە ئىنســان «خــام ســوپى» بولــۇپ قالىــدۇ دەپ قارايــدۇ.
جالالىدىن رۇمى مۇنداق دەيدۇ:
ئىلىــم ســۆيەر بولــۇش بىلــەن ئالىــم بولــۇش پەرقلىــق. قانچىلىغــان ئالىمــلار بىلىــم مەدىكارلىرىدىــن بولــدى. ســەن ئىلىــم ســۆيەر بــول. ئىنســان ئۆگەنگــەن تاشــقى بىلىملىــرى بىلــەن بىللــە يەنــە بىلمىگــەن نەرســىلەرنى ئۆگىنىشــكە، ئۆزىنــى تەربىيەلەشــكە، ۋاقتــى كەلگەنــدە جاپــا چېكىشــكە تەييــار تــۇرۇش ئارقىلىــق ئۆزىنــى بىلســە ئــۇ چاغــدا ئــۇ ئىنســان ئۆزىنــى تېپىشــتىن ئىبــارەت توغــرا بىــر يولــدا دەپ قارايــدۇ.
ئۇ مۇنداق دەيدۇ:
سۇئالمۇ بىلىمدىن تۇغۇلىدۇ، جاۋاپمۇ.
تىكەن تۇپراق بىلەن سۇدىن ئۈنىدۇ، گۈلمۇ.
ئاچچىق ھورلاندۇرۇشتىن بولىدۇ تاتلىقمۇ.
تەپەككــۇر بىلــەن بىلىــم ئادەتتــە ئىــچ ئىچىدىــن گىرەلىشــىپ كەتكــەن بولىــدۇ. يىتەرلىــك بىلىمگــە ئىگــە بولغــان بىــر ئــادەم تەپەككــۇر قىلىــش ئارقىلىــق بىــر نىشــانغا يەتمىســە، مەســىلىلەر ئۈســتىدە پىكىــر يۈرگۈزمىســە، تەكشــۈرۈپ تەتقىــق قىلمىســا يېڭــى ئىدىيــە ۋە بىلىمگــە ئېرىشــەلمەيدۇ. ئۇنىــڭ ئۈچــۈن ئىنســان ئۆگەنگــەن نەرســىلىرىنى ئەمەلىيەتكــە تەتبىقــلاپ تەپەككــۇر قىلىــش ئارقىلىــق يېڭى-يېڭــى ئىدىيەلەرنــى ئوتتۇرىغــا قويــۇش قابىلىيىتىگە ئىگىــدۇر. بــۇ ئالاھىدىلىكلەرگــە ئىگــە بولغــان بىلىــم ئادەملىــرى ھەقىقەتكــە بــەك يېقىــن ۋە ھاياتقــا ئوچــۇق دېرىزىلەردىــقارايدىغــان، تېخىمــۇ ئاڭلىــق كۈچكــە ئىگــە بولغــان شەخســلەردۇر.شــۇنى بىلىشــىمىز كېرەككــى، ھاياتتــا ئادەمــدەك ياشىشــىمىز ئۈچــۈن ئېســىل ئەخلاققــا ئىگــە بولــۇش بىلــەن بىرگــە بىلىملىــك بولمــاق ۋە بــۇ بىلىــم ئارقىلىــق تەپەككــۇر كۈچــى بىلــەن مىللىتىمىزگــە جۈملىدىــن ئىنســانىيەتكە خىزمــەت قىلماقتــۇر. بىلىملىــك زىيالىيلارغــا ھــەر ۋاقىــت مىللىتىمىزنىــڭ يۈكــى يۈكلىنىــدۇ. مەيلــى قايســى جەھەتتىــن بولســۇن بىــر بىلىم ئىگىســى بولســىڭىز شــۇ جەھەتتىكــى مىللىتىمىزنىــڭ يۈكىنــى ئۈســتىڭىزگە ئېلىشــقا مەجبۇرســىز. ھېــچ شۈبھىســىز شــۇ جەھەتتىكــى بىلىمىڭىــز ئاشقانســېرى ئۈســتىڭىزگە ئالىدىغــان يۈكمــۇ ئېغىرلايــدۇ. شــۇنداق بولغاندىــلا مىللىتىمىزنىــڭ ئــەڭ پەزىلەتلىــك زىيالىيلىرىدىــن بولالايســىز. چۈنكــى بىــز ئۇيغــۇرلار ھازىــر شــۇنداق زىيالىيلارغــا باشــقا مىللەتلەردىــن بەكــرەك ئىھتىياجىمىــز بارلىقىنــى ھــەر بىرىمىــز ئوبــدان بىلىمىــز. ھەقىقىــي بىلىــم مەڭگۈلــۈك خەزىنىــدۇر. بــۇ توغرىســىدا جالالىدىــن رۇمــى مۇنــداق دەيــدۇ:
تۇپراقتا ئۈنگەن گۈللەر يوق بولۇپ كېتىدۇ،
كۆڭۈلدە ئۈنگەن گۈللەر مەڭگۈ قالىدۇ.
بىز ئۆگەنگەن ئۇ تاتلىق بىلىملىرىمىز،
كۆپ بولغاندا باغدىكى ئۈچ دەستە گۈلدۇر.
باغچىنىڭ ئىشىكىنى ئۆزىمىز ئېتىپ قويۇپ،
ئۇ ئۈچ دەستە گۈلدىن قانائەتلىنىپ قالدۇق.
ئىسىت، شۇنداق باغچىنىڭ ئاچقۇچلىرىنى،
قوساقنىڭ كويىغا چۈشۈپ يۈتتۈرۇپ قويدۇق.
بــۇ يــەردە يەنــە مۇھىــم بولغىنــى بىــز ئۆگەنگــەن بىلىملەرنى توغــرا يولــدا ئىشلىتىشــىمىز، ئەمەلىيەتكــە بىرلەشــتۈرۈپ تەپەككــۇر قىلىشــىمىزدۇر. ھەرگىــز ئــۇ بىلىــم بىلــەن ئۆزىمىزنــى زىننەتلــەش ئەمەســتۇر. چۈنكــى ئــۇ بىلىملــەر يالغــۇز ئۆزىڭىــز ئۈچــۈن بولماســتىن بەلكــى پۈتــۈن مىللىتىمىز ۋە شــۇنىڭدەك ئىنســانىيەتنىڭ بەخت-ســائادىتى ئۈچــۈن خىزمــەت قىلدۇرۇشــتۇر.شــۇنى بىلىشــىمىز لازىمكــى، نــادان كىشــىلەر خەتەرلىــك بولۇشــى مۇمكىــن، ئەممــا بىلىملىــك بىرىســىنىڭ بىلىمىنــى توغــرا يەرگــە ئىشلەتمەســلىكى چــوڭ پاجىئەلەرگــە ســەۋەپ بولۇشــى ئېنىــق. بۇ توغرىسىدا جالالىدىن رۇمى مۇنداق دەيدۇ:
ئۇ يەنە مۇنداق دېگەن:
نــى نــى ئالىمــلار باركــى ھەقىقىــي بىلىمدىــن، ھەقىقىــي ئىرپاندىــن نېسىۋىســى يــوق. بۇنــداق ئالىمــلار ھافىــزدۇر. ئەممــا ئىلىمگــە مۇھەببىتــى يــوق.
بــەزى ئالىمــلار بىلىمنىــڭ يــۈز مىــڭ تۈرىنــى بىلىــدۇ. ئەممــا ئۆزىنــى بىلمەيدۇ. شــۇڭا ئىنســان بىلىملىــك بولــۇش بىرگــە ئۆزىنــى بىلىشــى، ئۆزىنــى تونــۇپ يېتىشــى لازىــم. خاتالىقلارنىــڭ يــۈز بېرىشــىدىن ساقلىنىشــى كېــرەك. ئۇنىڭدىــن باشــقا ئــادەم ئۆزىگــە كېرەكلىــك بىلىملەرنــى ئۆگىنىشــى لازىــم. كېرەكســىز بىلىــم ئارقىلىــق ھاســىل بولغــان چۈشــەنچىلەر، پىكىرلــەر بــاش ئايىغــى يــوق، قىرغاقســىز دېڭىزغــا ئوخشــايدۇ. بىــر ئــادەم قانچىلىــك بىلىملىــك بولســا بولســۇن، ھايــات قارىشــى، كىشــىلىك مۇناســىۋىتى، ئىجتىمائىــي ئورنــى قوســاقتىكى بىلىمگــە چۇشــلۇق بولمىســا، ئىش-ھەرىكەتلىرىمــۇ بىلىمگە يارىشــا بولمىســا ئــۇ ئادەمنىــڭ ئادەتتىكــى بىرىســىدىن ھېچقانــداق پەرقــى بولمايــدۇ. جالالىدىــن رۇمــى بــۇ توغرىســىدا مۇنــداق دەيــدۇ: «بۇنــداق ئىنســانلارنىڭ دۈمبىســىگە كىتــاب يۈدۈۋالغــان، ساۋاتســىز  ھاممالدىــن پەرقــى يــوق.» بىلىملىــك ئادەمنىــڭ ئۇيقۇســى ئىبادەتتىــن ئۈســتۈندۇر. بولۇپمــۇ ئــۇ بىلىــم ئادەمنــى غەپلەتتىــن ئويغىتىدىغــان بىلىــم بولســا. بىــر ئــادەم دۇنيادىكــى ئــەڭ داڭلىــق كىتابلارنــى ئوقۇغــان بولۇشــى مۇمكىــن. ھەتتــا ئــەڭ ئالىــي ئۇنۋېرســىتېتلاردا ئوقــۇپ دىپلومىلارنــى ئالغــان بولۇشــى مۇمكىــن. تەبئىيكــى بــۇ ئىگەللىگەن بىلىملــەر بىلىملىــك بولــۇش يولىــدا ۋە يېڭــى پىكىرلەرنــى ئوتتۇرىغا قويۇشــتا بۈيــۈك بىــر ئىلگىرىلەشــتۇر. ئەممــا بۇلارنــى ئەمەلىيەتكــە تەتبىقــلاپ تېخىمــۇ چوڭقۇرلاشــتۇرمىغىچە، مىللىتىمىزنىــڭ كەلگۈســى ئۈچــۈن خىزمــەت قىلدۇرمىغۇچــە ئــۇ ئىگەللىگــەن بىلىملــەر كــەڭ بىــر قۇپقــۇرۇق مەيداننىــڭ ئوتتۇرىســىدا بىكاردىــن ئېرىــپ تۈگەيدىغــان مۇزغــا ئوخشــاپ قالىــدۇ. ئىگىســىنى كۆڭــۈل ئەھلــى قىلغــان ئىلىــم ئادەمگــە پايــدا ئەكىلىــدۇ. يالغــۇز بەدەنگىــلا تەســىر قىلغــان، ئىنســانغا ياردىمــى بولمىغــان بىلىــم ئادەمگــە يۈكتــۇر. بىلىم ۋە ھېكمەت يولدا توغرا يول كۆرسىتىش ئۈچۈندۇر. ھەممــە تەرىپــى تۈز يــول بولســا ئىــدى بىلىــم ۋە ھېكمەتنىڭ ئەھمىيىتــى بولمايتتى. جالالىدىــن رۇمــى ئىنســاننىڭ ئۆزىگــە ياراملىــق بىلىملەرنــى ئۆگىنىشــىنىڭ قانچىلىــك مۇھىملىقــى ئۈســتىدە توختىلىــپ «مەســنەۋى» ناملىــق ئەســىرىدە ھەزرىتــى ئەيســانىڭ ھېكايىســى، پەيلاســوپنىڭ ھېكايىســى ۋە تىلشۇناســنىڭ ھېكايىســى قاتارلىــق بىرقانچــە ھېكايىنــى ســۆزلەيدۇ.
تىلنىــڭ گرامماتىكىلىرىنــى ناھايىتــى ياخشــى بىلىدىغــان بىــر تىلشــۇناس ئالىــم كېمىگــە چىقىپتــۇ. بــۇ تەكەببــۇر تىلشــۇناس ئۆزىنــى ناھايىتــى قابىلىيەتلىــك دەپ ئويلايدىكــەن، شــۇ ســەۋەپتىن باشــقا كىشــىلەرنى ياراتمايدىكــەن. كېمــە چەكســىز دېڭىــزدا كېتىۋاتقانــدا، تىلشــۇناس كېمىچىنــى مەنســىتمىگەن قىياپەتتــە: «ھــەي كېمىچــى، ســەن گرامماتىــكا بىلەمســەن؟» دەپ ســوراپتۇ. كېمىچى «ياق بىلمەيمەن، ھېچ  ئوقۇمىدىم.» دەپتۇ. تىلچــى «ئىســىت، ئۆمرۈڭنىــڭ يېرىمــى بىــكار ئۆتــۈپ كېتىپتــۇ» دەپتــۇ. بــۇ ســۆزنى ئــاڭلاپ كېمىچــى خاپــا بوپتــۇ، تېرىكىپتــۇ. ئەممــا ئاچچىقىنــى ئىچىگــە يۇتــۇپ ھېــچ گــەپ قىلماپتــۇ. تۇيۇقســىزلا بــوران چىقىــپ، دېڭىــز ســۇلىرى دولقۇنلاشــقا باشــلاپتۇ-دە، كېمــە خەتــەر ئىچىــدە قاپتــۇ. كېمىچــى ئــۇ تىلچىغــا ۋاقىراپ «ســۇ ئۈزۈشــنى بىلەمســىز؟» دەپ سوراپتۇ. تىلچــى قورققىنىدىــن تىتــرەپ تــۇرۇپ «ئــەي يىگىــت، بىلمەيمــەن!» دەپتــۇ. كېمىچــى مۇنــداق دەپتــۇ: «ئــەي تىلشــۇناس ئالىــم، ئۇنداقتا ســېنىڭ پۈتــۈن ئۆمــرۈڭ بىــكار ئۆتــۈپ كېتىپتــۇ! بىرئازدىــن كېيىــن كېمــە چۆكىــدۇ، ســېنىڭ ئــۇ بىلىملىرىڭنىــڭ ھېــچ بىــرى كارغــا كەلمەيــدۇ» دەپتــۇ. تىلچىنىــڭ ھېكايىســى ســىزگە يــوق بولماســلىقنىڭ تىلىنــى ئاڭلىتىــش ئۈچــۈن بىــر دەرســتۇر.
مەنبە: “جالالىدىن رۇمىنىڭ تەپەككۇرى” ناملىق كىتاب
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سىچۈەن ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1896-يىلى قۇرۇلغان.
سالمان ئەلفارسىي
سالمان ئەلفارسىي (سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سالمان ئەلفارسىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ) (ھ. بۇرۇن 44 – ھ. 36 / م. 578 – 656) ئەسل ئىسمى روزبە ئىبنى خۇشبۇزان بولۇپ، تېگى پارس مىللىتىدىن. مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن ئۆزىنى «سالمان ئىبنۇل ئىسلام (ئىسلام ئوغلى سالمان)» دەپ تونۇشتۇرغان مەشھۇر ساھابە. «خەندەك غازىتى» ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا، شۇنداقلا «ئىراق فەتھى»گە قاتناشقان زات.
مەركەز
مەركەز ئىسىم [ئەرەبچە]
① نەرسىلەرنىڭ ئەتراپىدىكى خالىغان بىر نۇقتا بىلەن بولغان ئارىلىقى ئۆزئارا تەڭ بولغان ئوتتۇرا نۇقتىسى؛ قاپ ئوتتۇرىسى: چەمبەر مەركىزى. شار مەركىزى. ئېغىرلىق مەركىزى. مەركەزدىن قېچىش كۈچى. مەركەزگە ئىنتىلگۈچى كۈچ.
② ئاھالە ياشايدۇرغان جاينىڭ مەمۇرىي بىنالار، سودا ۋە مۇئەسسەسەلەر ئورۇنلاشقان ئاساسىي قىسمى: شەھەر مەركىزى. قىشلاق مەركىزى.
③ پايتەخت: بۇلتۇر ئەتىيازدا مەركەزدە مەخسۇس ئورمانچىلىق يىغىنى ئېچىلدى.
④ مەملىكەت ياكى ئۆلكەنىڭ سانائەت، مەدەنىيەت ياكى باشقا بىرەر ساھەسىدە ئاساسىي ئورۇن تۇتقان شەھىرى، ئاھالە ياشايدىغان يىرىك جايى: ئۈرۈمچى ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ سىياسىي، ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەت مەركىزى.
⑤ دۆلەت ياكى پارتىيىنىڭ ئەڭ ئالىي رەھبەرلىك ئورگىنى: زالدا مەركەزنىڭ يەرلەرنى دېھقانلارغا كۆتۈرە بېرىش ھەققىدىكى ھۆججىتى ئاڭلىتىلدى.
⑥ بىرەر پائالىيەت ساھەسىدە ئاساسىي ئىش ئېلىپ بېرىلىدىغان جاي: تەتقىقات مەركىزى. تەرجىمە مەركىزى. خەۋەرلىشىش مەركىزى.
⑦ ئىش-ھەرىكەتنىڭ ئاساسىي ھالقىسى، تۈگۈنى: خىزمەتنىڭ مەركىزى. مەسىلىنىڭ مەركىزى.
⑧ ‹فىزىئو› نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئورگانىزمنىڭ بىرەر پائالىيىتىنى باشقۇرىدىغان مەلۇم گۇرۇپپىلىرى: ھەرىكەت مەركىزى. مەركەزدىن چىققۇچى نېرۋا;
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لوغىتى
جەمئىيەتشۇناسلىق
= جەمئىيەتشۇناسلىقنىڭ كىلىپ چىقىشى = جەمئىيەتشۇناسلىقتىن ئىبارەت بۇ پەن غەرپتە گۈللىنىپ بۈگۈنكى كۈندە نەزەرىيە يارىتىش جەھەتتىن بىر ئاز پەسكويغا قاراپ يۈزلەنگەن بولسىمۇ، ئەمما، پەن ئىسمىنىڭمۇ كىشىلەرنىڭ كاللىسىدا ئومۇملاشمىغانلىقىدىن بىزنىڭ ئىلمىي ھاۋايىمىزنىڭ خەلقئارالىق پەن تەرەققىياتىدىن تۇلىمۇ چەتتە قالغانلىقىنى بىلىش مۇمكىن.
ئەمەلىيەتتە، جەمئىيەتشۇناسلىقنىڭ پەن سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىشىدا غەرپتە يۈز بەرگەن جەمئىيەت ئۆزگىرىشلىرى مۇھىم رول ئوينىغان. جەمئىيەتشۇناسلىق بىرەر مۇتەپەككۇر ياكى پەيلاسوپنىڭ جەمئىيەت ۋە ئادەملەر ھەققىدىكى سوبىكتىپ پىكىر قىلىشىدىن شەكىللەنگەن بولماستىن، بەلكى غەرپتە يۈز بەرگەن سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ تۈرتكىسى بىلەن مەيدانغا كەلگەن. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، غەرپ دۇنياسىدىكى سانائەت ئىنقىلابى، فىرانسىيە ئىنقىلابى ۋە ئىلىم پەندىكى يىڭىلىق قاتارلىقلار جەمئىيەتشۇناسلىقنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن ئوت ياققان پىلتىلەر بولۇپ، بۇ پەننىڭ فىرانسىيە ۋە گىرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە شەكىللىنىپ، ئامېرىكىدا بىر مەزگىل گۈللىنىشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس ئىدى.
ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى ۋە يىڭى دېڭىز يۇلىنىڭ ئېچىلىشى ئەسلىدە كىرىزىس ئىچىدە ۋە ئەنئەنىۋى شەكىلدە كىتىۋاتقان ياۋرۇپانىڭ ئىقتىساد، ھۇقۇق ۋە دىن سىستىمىسىنى ئۆزگەرتىشكە باشلايدۇ. ئامېرىكا ۋە ئافرىقا قىتئەسىنىڭ مۇستەملىكە قىلىنىشى قۇل سودىسى ۋە رايۇن ھالقىغان تىجارەتنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. يىڭى دېڭىز يوللىرىنىڭ ئېچىلىشى ۋە رايۇن ھالقىغان سودىنىڭ بارلىققا كىلىشى بىلەن ياۋرۇپادىكى بەزى دۆلەتلەر مۇستەملىكە قىلغان يەرلەرگە ئەڭ ئاۋال خرىستىيان دىنىنى تارقىتىش باھانىسى بىلەن كىرىشكە باشلايدۇ. بۇ خىل سەۋەپ ئاساسەن مۇستەملىكە زامانىنىڭ باشلانغان دەۋىرلىرىگە توغرا كىلىدۇ. ئىككىنجى قەدەمدە مۇستەملىكە خەلقىنى مەدەنىيلەشتۈرۈش باھانىسى بىلەن مۇستەملىكىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئۈچىنجى قەدەمدە، مۇستەملىكە قىلىنغان يەرلەرگە دىموكراتىيە ۋە سىياسىي جەھەتتىن تىنچلىق ئېلىپ كىلىش باھانىسى بىلەن مۇستەملىكە پائالىيتى تېخىمۇ ئەۋجىگە چىقىدۇ. ياۋرۇپادىكى بىر قانچە دۆلەتنىڭ مۇستەملىكىچىلىكى ئەمەلىيەتتە مۇستەملىكىچىلەرنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىنى گۈللەندۈرىدىغان ۋاستە بولۇپ، نەچچە ئەسىر ئىچىدە كىچىك دۆلەتلەر چوڭىيىپ ئىمپىرىيەگە ئايلىنىدۇ. مەسىلەن، ئەنگىلىيە ھۈكۈمىتى خەلقىنىڭ رايۇن ھالقىغان سودىسى ئۈچۈن ھەربىي جەھەتتىن ياردەم بەرگەن بولۇپ، ئەنگىلىيە تىجارەتچىلىرىگە ئىشىكىنى ئاچمىغان دۆلەتلەرگە ئالدى بىلەن ھەربىي ھۇجۇم قوزغىغان. بۇ گەپنىڭ مىسالى سۈپىتىدە ئەنگىلىيەنىڭ 1840-يىللاردا جۇڭگۇغا قوزغىغان ئەيپيۇن ئورۇشىنى تىلغا ئېلىش مۇمكىن.
قىسقىسى، ياۋرۇپادا مۇستەملىكە دەۋرى، سانائەت دەۋرى ۋە فىرانسىيە ئىنقىلابىدىن باشلاپ جەمئىيەت ئاستا-ئاستا ئۆزگىرىشكە باشلايدۇ. بۇ خىل ئۆزگىرىش سانائەت ئىنقىلابىنىڭ ۋە خەلقئارالىق كاپىتالىزىمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن تېخىمۇ تىزلىشىدۇ ۋە ئەنئەنىۋى ئىقتىساد ئەندىزىسى بۇ زاماندا ئاساسەن كۈچتىن قېلىشقا باشلايدۇ. يېزىدىكى يەرگە باغلىنىپ ئىشلەيدىغان نورغۇن كىشىلەر شەھەرگە كىرىپ ئىشچىغا ئايلىنىشقا باشلايدۇ. زاۋۇتلار قۇرۇلىدۇ. سانائەت مەھسۇلاتلىرى تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىلىشقا باشلايدۇ… جۈملىدىن، ئىنسانىيەتنىڭ ئەنئەنىۋى تۇرمۇش شەكلى ئۆزگىرىشكە باشلايدۇ.
1789-يىلىدىكى فىرانسىيە پارژ ئىنقىلابى بولسا بۇ دەۋردىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ تىپىك نامايدىسى بولۇپ قالىدۇ. 18- ۋە 19-ئەسىرلەردە ياۋرۇپادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر جىددىي شەكىلدىكى ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈرۈشكە باشلايدۇ. جەمئىيەتتە ئۆزگىرىش تىزلىشىۋاتقان بىر تارىخى دەۋر كىشىلەرنى بۇ ھادىسىلەرنىڭ قانۇنىيتى ھەققىدە ئويلىنىشقا ۋە ئۇنى چۈشەندۈرۈشكە چاقىرىدۇ. جۈملىدىن ياۋرۇپادىكى فىرانىسيەنى مەركەز قىلغان سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئەنگىلىيەنى مەركەز قىلغان ئىككى قېتىملىق سانائەت ئىنقىلابىدىن ئىبارەت ئىقتىسادىي ئەندىزىنىڭ ئۆزگىرىشى جەمئىيەتشۇناسلىقنىڭ بىۋاستە ئوتتۇرىغا چىقىشىغا تەسىر كۆرسەتكەن ئەڭ مۇھىم ئامىلدىن ئىبارەت. بۇ سەۋەپتىن جەمئىيەتشۇناسلىقنى زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ مەھسۇلاتى دىيىش تامامەن مۇمكىن.
ساتوشى ناكاموتو
thumb|بىت تەڭگىسى بەرپا قىلغۇچى ساتوشى ناكاموتونىڭ نامسىزى سىياقى thumb|بىت تەڭگىسى گىن بۈلەكچىسى ساتاشوى ناكاموتو (ئېنگلىزچە: Satoshi Nakamoto) كىشلەر تەرىپىدىن بىت تەڭگىسنىڭ بارلىققا كەلتۈرگۈچىسى، شۇنداقلا تۇنجى بىت تەڭگىسىنى يوللىغۇچى دەپ قارىلدىغان سىياقى نامەلۇم بىر مەخپىي شەخىس. نۇرغۇن كىشلەر ئۇنىڭ ئىسمىدىن بىر ياپونيەلىكنى شۇ دەپ بىكىتكەن بولسىمۇ، ئۇ كىشى ئۆزىنىڭ ساتوشى ناكاموتو ئىكەنلىكنى ئىنكار قىلغان. ھازىرقى بازار قىمىتى ئەڭ چوڭ شىفىرلىق پۇل بىت تەڭگىسىنىڭ ئەڭ كىچىك بىرلىكى ئۇنىڭ ئىسمى ساتوشى بىلەن ئاتالغان.
thumb|بىت تەڭگىسى لوگوسى
تىبەت مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> زاڭزۇ مىللىتى - زاڭزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق، زاڭزۇ مىللىتى يەنە تىبەت مىللىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ھازىرقى نوپۇسى 6 مىليون 500 مىڭ ئەتراپىدا. شىزاڭ ئاپتونوم رايونىدا ئولتۇراقلاشقاندىن باشقا ، زور ساندىكى شىزاڭلار جۇڭگونىڭ گەنسۇ ، چىڭخەي ، سىچۈەن ، يۈننەن ئۆلكىسى شۇنداقلا ھىندىستان ، نېپال ، بۇتان ۋە غەرب دۇنياسىدا ياشايدۇ.
زاڭزۇلار تىبەت تىلىدا سۆزلەيدۇ ، ئۇلارنىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى ئۆز-ئارا چۈشىنىشكە بولمايدىغان بولۇپ ، ئۇلار تىبەت-بېرما تىل گۇرۇپپىسىغا تەۋە. ھازىرقى زاڭزۇلارنىڭ نوپۇسى گېن جەھەتتە ھازىرقى زامان شەرقىي ئاسىيادىكى باشقا كىشىلەر بىلەن ئوخشاش. ئۇلار ھازىرقى سىبىرىيە نوپۇسىغا قارىغاندا ھازىرقى زامان ئوتتۇرا ئاسىياغا نىسبەتەن گېن جەھەتتىكى يېقىنلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
يەرشارى ھەققىدە
يەرشارىنىڭ ئاساسىي ئەھۋالى ئېغىرلىقى : 5.974×1024kg
ئوتتۇرچە رادىئۇسى: 5515kg/m3
ھەجىمى: 1.083×1012km3
ئىكىۋاتۇر رادىئۇسى  ：6378km
قۇتۇپ رادىئۇسى:6357km
يەر قاتلام بۆلۈنىشى：يەر مەركىزى ，مانتىل 、يەرپوستى
دېڭىز قۇرۇقلۇق نېسبىتى：قۇرۇقلۇق 29.2% ，دېڭىز 70.8%
يەرشارىنىڭ تارىخى
يەرشارى4مىليارد600مىليون يىللىق تەرەققىيات تارىخىغا ئىگە. بۇ پۈتكۈل تەرەققىيات تارىخىغا نەزەرسالغىنىمىزدا،تەدرىجىىي ئۆزگىرىش ھامىنى تۇيۇقسىز ئۆزگىرىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان،تۇيۇقسىز ئۆزگىرىش يەنە تەدرىجىي ئۆزگىرىشكە قايتقان.
پۈتكۈل يەرشارى پەقەت 90خىل ياكى 94خىل ئېلېمېنتنىڭ باشقۇرشىدا بولىدۇ. راديوئاكتىپلىقئىزوتوپنىڭ پارچىلىنىشىدىن ھاسىل بولغان ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسى يەرشارى ئىچكى ئېنېرگىيەسىنىڭ ئاساسلىق كىلىش مەنبەسى .مىليارد ياشقا كىرگەن كائىناتقا نىسبەتەن ، ھازىر تېخى 4مىليارد600مىليون ياش يەرشارىنىڭ قىران مەزگىلى.
يەرشارىنىڭ سىرتقى قەۋىتى
قۇرۇقلۇق يەر پوستى ھەم دېڭىز – ئوكيان يەر پوستى قەۋىتىگە بۆلۈنگەن. قۇرۇقلۇق يەر پوستىنىڭ ئوتتۇرچە قېلىنلىقى 30كىلومېتىر كېلىدۇ ، ئوكيان يەر پوستى بولسا تەخمىنەن 10 كىلومېتىرغا يەتمەيدۇ. يەرپوستىنىڭ
ئاستى
ئامېرىكا بىلەن ئاۋىسترالىيە گېئولوگلىرى ئاۋسترالىيەنىڭ غەربىدىكى جاك تېغىدىن ئازراق زىركون تېپىۋالغان ،تەكشۈرۈش ئارقىلىق 4مىليارد 400 مىليون يىل ئاۋۋال پەيدا بولغانلىقى ئېنىقلانغان. زىركون ئاسان ئېرىمەيدۇ،
قاتتىقلىق دەرىجىسى يۇقۇرى ،كىرستاللاشسىلا ئاسان يوقالمايدۇ ،يەر پوستى دەۋرىنى ئېنىقلاشتىكى ياخشى ئۈلگە.
يەرشارى <<ئۆسمۈرلۈك >>چېغىدا دائىم تاياق يەپ تۇرغان. ھەرقېتىملىق چوڭ يوقىلىش ئەمەلىيەتتە بەزىبىر ئاجىز جانلىقلار توپىغا تەرەققىي قىلىپ قۇدرەت تېپىش پۇسىتى يارتىپ بەرگەن.
مۇبادا يەرشارىنىڭ تارىخىنى24سائەت دەپ قارىساق ، ئۇنداقتا ھايۋانلار ئەڭ ئاخىزقى 6 سائەتتە پەيدا بولغان ،قۇرۇقلۇقتىكى ھايۋانلار ئەڭ كەينىدىكى 2 سائەتتە پەيدا بولغان ، ئۆمۈلگۈچى ھايۋانلار پەيدا بولغىنى يېرىم سائەت بولغان ،ئىنسانلارنىڭ ئەجدادى پەيدا بولغىلى نەچچە مىنۇت بولغان بولشى مۇمكىن. 1884-يىلى 10- ئايدا ئېچىلغان خەلقئارالىق مېرىدىيان سىزىقى يىغىنىدا ، ئۆلچەملىك ۋاقىت رايونى بىكىتىلگەن.
ەرشارىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى
يەرشارى ئىچكى قۇرۇلمىسى خام تۇخۇمغا  ئوخشايدۇ. يەرتەۋرەشتىن ھاسىل بولغان دولقۇندىن پايدىلىنىپ يەرشارىنىڭ ئىچكى قىسىم تۈزۈلىشىنى تەسۋېرلەپ بەرگىلى بولىدۇ. تەبئىىي يەر تەۋرەش پەيدا قىلغان ئېنىېرگىيە غايەت زور بولۇپ ، نەچچە ئون مىنۇتتىلا يەرشارىنىڭ ھەممە يېرىگە بارالايدۇ.
يەرتەۋرەش دولقۇنىنىڭ سۈرئىتى ئۇ ئۆتكەن ۋاستىچى جىسىمنىڭ خۇسۇسىيىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك .يەر تەۋرەش دولقۇنى تىك دولقۇن ۋە توغرا دولقۇن دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ ، تىك دولقۇن (پ دولقۇن)قاتتىق جىسىم ۋە سۇيۇق جىسىم ئارسىداتارقىلالايدۇ ،لىكىن توغرا دولقۇن (ئېس دولقۇن )سۇيۇق جىسىملاردا تارقىلالمايدۇ .تەۋرەش دولقۇنىدا قايتما دولقۇن ۋە سۇنغان دولقۇن پەيدا بولىدۇ. يەر ئاستىدىكى ئوخشىمىغان چوڭقۇرلۇقتىكى تەۋرەش دولقۇنىنىڭ تېزلىكىنى ھىسابلاپ چىقىش ئارقىلىق ،يەرشارىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى تەسۋىرلەپ بەرگىلى بولىدۇ. 1970-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى گېئولوگىيە مىنىستىرلىقى كولا يېرىم ئارىلى قاتالىق جايلاردا بۇرغۇلاش ئېلىپ بارغان بولۇپ ئەڭ چوڭقۇر بۇرغىلانغان قۇدۇقنىڭ چوڭقۇرلۇقى 12261 مېتىرغا يەتكەن .شىۋېتسارىيەدەئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي بۇرغىلاشتا ،جانلىقلارنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش چوڭقۇرلۇقى 4200 مېتىرغا يەتكەن ، تېمپېراتۇرىسى℃110 بولغان. بۇيۇقىرى تېمپېراتۇرغا چىداملىق ئانايروبىك جانلىقلار يەرشارى شەكىللەنگەن دەسلەپكى مەزگىللەردە پەيدا بولغان بولشى مۇمكىن.
جەمئىيەتشۇناسلار
جەمئىيەتشۇناسلار
جەمئىيەتشۇناسلىق نەزەرىيەلىرى
جەمئىيەتشۇناسلىق نەزەرىيەلىرى
سەبرە ئەلجۇھەينىي
سەبرە ئەلجۇھەنىي (سَبْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەبرە ئىبنى مەئبەد ئەلجۇھەنىي (ئەبۇ رەﺑﯩﯿﺌ). «خەندەك غازىتى» ۋە ئۇندىن كېيىنكى غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە.
ئەركىن ئەكرەم
ئەركىن ئەكرەم (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Erkin Ekrem ) بولسا 1964-يىلى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ لەنجۇ شەھىرىدە تۇغۇلغان، ھەمدە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ بولغۇچە لەنجۇ شەھىرىدە ياشىغان.
سەييارە
تۇرغۇن يۇلتۇزنى ئايلىنىپ دەۋرىيلىك ھەركەت قىلىدىغان چوڭ پىلانىت. سەييارەلەر
يەرشارى:
ھاۋا ئوچۇق ئاخشاملىرى ئاسمانغا قارىسىڭىز، چاقناپ تۇرغان نەچچە مىڭ دانە يۇلتۇز ئارىسىدا ناھايىتى يورۇق كۆرۈنىدىغان بىرنەچچە يۇلتۇزنى كۆرىسىز، ئۇلارنىڭ يۇلتۇزلۇق ئاسماندىكى ئورنى دائىم يۆتكىلىپ تۇرىدۇ، شۇڭا ئۇلار سەييارىلەر دەپ ئاتىلىدۇ. ئاددىي كۆز بىلەن بىۋاسىتە كۆرگىلى بولىدىغان سەييارىدىن بەشى بار، ئۇلار ۋېنېرا، يۇپىتېر، مېركۇرىي، مارس، ساتۇرندىن ئىبارەت. قۇياش سىستېمىسىدا ئاددىي كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدىغان سەييارىدىن ئۈچى بار، ئۇلار ئۇران، نېپتۇن، پلۇتوندىن ئىبارەت. يەر شارىمۇ سەييارىدۇر. بۇلار قوشۇلۇپ توققۇز چوڭ سەييارە دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلارنى قۇياش بىلەن بولغان ئارىلىقىنىڭ يېقىندىن يىراققا قارىغان تەرتىپ بويىچە تىزغاندا مۇنداق تىزىلىدۇ: مېركۇرىي، ۋېنېرا، يەر شارى، مارس، يۇپىتېر، ساتۇرن، ئۇران، نېپتۇن، پلۇتون.
سەييارىلەرنىڭ ئالەم بوشلۇقىدا ھەرىكەت قىلىشى مەلۇم قانۇنىيەتكە ئىگە. ئۇلارنىڭ ھەممىسى غەربتىن شەرققە قاراپ قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ، يەنە كېلىپ مۇتلەق كۆپ ساندىكى سەييارىلەر قۇياشنىڭ ئۆز ئوقى ئەتراپىدا ئايلىنىش يۆنىلىشى بىلەن ئاساسەن بىردەك ئايلىنىدۇ، بۇ«ئوخشاش يۆنىلىشلىك» دېيىلىدۇ. توققۇز چوڭ سەييارىنىڭ قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىش ئوربىتىسى ئومۇمەن ئوخشاش بىر تەكشىلىكتە بولىدۇ (پەقەت مېركۇرىي بىلەن پلۇتوننىڭ ئوربىتا تەكشىلىكىنىڭ يانتۇلۇق دەرىجىسى سەل چوڭ بولىدۇ)، بۇ «ئورتاق تەكشىلىكلىك» دېيىلىدۇ. توققۇز چوڭ سەييارە ئىچىدە مېركۇرىي بىلەن پلۇتوندىن تاشقىرى، قالغانلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىش ئوربىتىسى يۇمىلاقراق ئېللىپس شەكلىدە بولۇپ، «تەخمىن يۇمىلاقلىق» دېيىلىدۇ. سەييارىلەر ئۆزىدىن نۇر تارقاتمايدۇ، ئۇ قۇياش نۇرىنى قايتۇرۇش ئارقىلىق ئاندىن يورۇق كۆرۈنىدۇ.
سەييارىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرىسىدا، نۆۋەتتە دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئاسترونوملىرى نەچچە ئون خىل ئوخشاش بولمىغان تەلىماتلارنى ئوتتۇرىغا قويدى، يىغىنچاقلىغاندا، ئاساسەن مۇنۇ ئۈچ چوڭ تۈردىن ئىبارەت: بىرىنچى خىلى«ئايرىلىش تەلىماتى»، بۇنىڭدا سەييارىلەرنى ھاسىل قىلغان ئەڭ دەسلەپكى ماددىلار قۇياشتىن ياكى باشقا تۇرغۇن يۇلتۇزلاردىن ئايرىلىپ چىققان دەپ قارايدۇ. ئىككىنچى خىلى «قوشۇۋېلىش تەلىماتى»، بۇنىڭدا قۇياش شەكىللەنگەندىن كېيىن، ئۇ ھەرىكەت قىلىش داۋامىدا كۆپلىگەن تۇمانلىق ماددىلارنى ئۆزىگە قوشۇۋېلىپ، كېيىن تەدرىجىي ھالدا سەييارە ۋە ھەمراھلارنى ھاسىل قىلغان دەپ قارايدۇ. ئۈچىنچى خىلى «ئورتاق شەكىللىنىش تەلىماتى»، بۇنىڭدا قۇياش بىلەن سەييارىلەرنىڭ ھەممىسى بىر «ئىپتىدائىي تۇمانلىق» تىن ئورتاق شەكىللەنگەن، ئۇنىڭ مەركىزىي قىسمى ئۇيۇشۇپ قۇياشنى ھاسىل قىلغان، تۆت ئەتراپىدا سەييارىلەر ۋە ھەمراھلار ھاسىل بولغان دەپ قارايدۇ. «ئورتاق شەكىللىنىش تەلىماتى» نۆۋەتتە بىرقەدەر كۆپلىگەن ئاسترونوملارنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشتى.
چوڭ - كىچىكلىكى ئوخشاش بولمىغان ئېللىپىس شەكلىدىكى ئوربىتىلاردا قۇياشنى ئايلىنىپ ھەرىكەت قىلىدىغان ئاسمان جىسىملىرى. ئۇلار ئۆزلىرى نۇر چىقارماي، پەقەت كۈن نۇرىنى قايتۇرىدۇ. قۇياش سىسېتمىسىدا مېركۇرىي، ۋېنېرا، يەر شارى، مارس، يۇپىتېر، ساتۇرن، ئۇران، نېپتون ۋە پلۇتوندىن ئىبارەت توققۇز چوڭ سەييارىلەردىن باشقا يەنە نۇرغۇنلىغان ئۇششاق سەييارىلەر بولىدۇ.
«ئۈرۈمچى» دەپ نام بېرىلگەن كىچىك سەييارە يېقىندا خەلقئارا ئاسترونومىيە ئىلمىي جەمئىيىتى تەرىپىدىن تەستىقلىنىپ، ئۇنىڭغا 2729 - رەت نومۇرى بېرىلگەن.
دىڭ شياۋپىڭ
thumb|left|دىڭ شياۋپىڭ دىڭ شياۋپىڭ (1904-يىلى 8-ئاينىڭ 22-كۈنىدىن 1997-يىلى 2-ئاينىڭ 19-كۈنىگىچە) جۇڭگو ئىنقىلابى رەھبىرى ، ھەربىي قوماندان ۋە دۆلەت ئەربابى بولۇپ ، 1978-يىلى 12-ئايدىن 1989-يىلى 11-ئايغىچە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى  ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئاساسلىق رەھبىرى بولغان. ماۋزېدوڭنىڭ 1976-يىلى ۋاپات بولۇشى ، دېڭ بارا-بارا ئەڭ ئالىي ھوقۇققا ئېرىشىپ ، جۇڭگونى يېتەكلەپ ، بىر قاتار يىراق بازار-ئىقتىساد ئىسلاھاتى ئارقىلىق ئۇنى «زامانىۋى جۇڭگونىڭ قۇرغۇچىسى» شەرىپىگە ئېرىشتۈردى. ئۇ جۇڭگونىڭ 2010-يىلى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى نامزاتى بىلەن دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىگە ئايلىنىشىغا تۆھپە قوشتى.
جەنۇبىي جۇڭگو تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
جەنۇبىي جۇڭگو تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1952-يىلى قۇرۇلغان.
جياڭ زېمىن
200px|thumbnail|left|جياڭ زېمىن جياڭ زېمىن (2022-1926) بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى رەھبەر.
مەنپەت فۇنكىسيەسى
مەنپەت (Utility) ئىقتساد ئېلمىدە بىر خىل قىممەتتتۇر. مەنپەت ئادەتتە بىر شەخىسنىڭ مەلۇم بىر خىل ماددى ياكى مەنىۋى بۇيۇمنى ئىستىمال قىلىش ئارقىلىق ئېرىشكەن فىزىكىلىق ياكى ئىستېتىك زوقنىنىڭ رەقەم بىلەن ئىپادىلىنىشى. مەسلەن، بىر تال ئالما يېگەن بولسىڭىز، سىزنىڭ بۇنىڭدىن ئالغان مەنپەتىڭىز 5 بولغان بولسا ئۇنداقتا، ئالما ئىستىمال قىلىشنىڭ مەنپەتى دەل 5 بولىدۇ. شەخىسلەر ئادەتتە كۆپ خىل نەرسىلەرنى ئىستىمال قىلىدۇ،مەسلەن قەھۋە ۋە چاي، ماشىنا ۋە بالون، مۇز ۋە قەھۋە دېگەندەك. ئىستىمالچىلارنىڭ بۇيۇملارنى ئىسىتمال قىلغاندىن كېيىنكى مەنپەتنى مىقتىدارلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلدىغان فۇنكىسىيە مەنپەت فۇنكىسيەسى دەپ ئاتىلدۇ.
مەنپەپ فۇنكىسيەسى
مەنپەت فۇنكىسيەسنى ئادەتتە U بىلەن ئىپادىلەيدۇ. U ياكى U(x,y) ياكى U(x1, x2, x3, x4,....)
بېلىقچىلىق ئىقتىسادى
كاپىتال ، ئەمگەك ، تېخنىكا ، سۇ ، سۇ ھايۋانلىرى ۋە ئۆسۈملۈكلەر قاتارلىق ھەر خىل ئىقتىسادىي بايلىقلارنى ئىشلىتىپ كىشىلەرنىڭ بېلىقچىلىقنى ئىشلەپچىقىرىش ، ئالماشتۇرۇش ، تارقىتىش ۋە ئىستېمال قىلىش قاتارلىق ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر ۋە جەريانلارنىڭ ئومۇمىي ئاتالغۇسىنى كۆرسىتىدۇ.
سافۋان ئىبنى ئۇمەييە
سەفۋان ئىبنى ئۇمەييە (صَفْوَانُ بنُ أُمَيَّةَ بنِ خَلَفٍ الجُمَحِيُّ القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەفۋان ئىبنى ئۇمەييە ئىبنى خەلەف ئەلجۇمەھىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ۋەھب). (ھ. ؟ – 41 / م. ؟ – 662) ھۇنەين ۋە تائىف غازاتلىرىغا مۇشرىك ھالىتىدە قاتناشقان ۋە كېيىن مۇسۇلمان بولغان ساھابە، كېيىنچە «يەرمۇك غازىتى»دىكى قوماندانلاردىن بىرى.
ۋۇجياچۈ شەھىرى
ۋۇجياچۈ شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. ۋۇجياچۈنىڭ يەر مايدانى 742 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2004-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 90،000. بۇ شەھەرنىڭ ئۇيغۇرچە نامى ئوتۇنكوزا.
ئاپتونوم ناھىيە
ئاپتونوم ناھىيە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئاز سانلىق مىللەتلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلاردا قۇرۇلغان ئاپتونوم خاراكتېرىدە قۇرۇلغان ناھىيە دەرىجىلىك مەمورىي ئورگان.
Salam khan
ئەسلى ئىسمى :ئابدىسالام
ئەگۈس يېزىسى
ئەگۈس يېزىسىنىڭ ھازىرقى نوپۇسى 8498 ئادەم، 1861 ئائىلە. پۈتۈن يېزىنىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 17 مىڭ 500 مو بۇلۇپ، ھەممىسى كۆچۈرۈپ تىكىلگەن ئەلا سۈپەتلىك سەمىتئۆرۈكى بار. ئومۇمىي تۈپ سانى 385 مىڭ تۈپ كۆچەت تىكىلگەن. ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلۇپ كىشى بېشىغا 2 مو باغ، كىشى بېشىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 45 تۈپ نىشانى، ئىسمى-جىسمىغا لايىق «ئۆرۈك چېچىكى كەنتى» بولۇپ قالغان. يېزىدىن ھازىر يىلىغا 20 مىڭ توننا ئۆرۈك چىقىدۇ.
Salam khan
تۇغۇلغان ۋاقتى:1999-07-23
بۇتان
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئەگۈس يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
ئەگۈس يېزىسى قارمىقىدا سەككىز كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: توغرىقئېرىق كەنتى، ئۈرۈكچەكمەھەللىسى كەنتى، ھويلا مەھەللىسى كەنتى، ئىنچىكە ئېرىق كەنتى.....قاتارلىقلار.
Salam khan
تۇغۇلغان جايى جۇڭگو  شىنجاڭ خوتەن ناھىيە بىر دوختۇر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن
بۇتان
left|thumb|250px|بۇتان left|thumb|دۆلەت بايرىقى
بۇتان بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا تىمپۇ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا تىمپۇ. دۇلات تىلى بولسا بۇتان تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر جىگمە تھىنلەي. بۇ دۇلات 1907 يىلى 12 ئاينىڭ 17 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 47 مىڭ 000 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 672 مىڭ.
ئىقتىساد
ئىقتىساد ناھايىتى سانلىق بايلىقلار ياكى ماتىرىياللارنى (مال ياكى مۇلازىمەت) قانداق قىلىپ ئەڭ ئۈنۈملۈك ھالدار ئىشلىتىش ۋە ئىستىمالچىلار ئارىسىدا بۈلۈشنى تەتقىق قىلىدىغان بىر پەن. ئىقتىسادنىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى بار، ئاساسلىقى ماكروئىقتساد ۋە مىكروئىقتىسادتىن ئىبارە. تېخىمۇ كەنجى تارماقلىرىدىن پۇل-مۇئامىلە ئىقتىسادى، ساغلاملىق ئىقتىسادى، ييزا-ئىگىلىك ئىقتىسادى، تەرەققىيات ئىقتىسادى، پۇلتەك ئىقتىسادى، سۇغۇرتا ئىقتسادى، ئىقتىسادكا (Econometrics)، تەنتەربىيە ئىقتىسادى، ئۆي-مۈلۈك ئىقتىسادى، ئاقچا ئىقتىسادى، بانكا ئىقتىسادى، سىياسى ئىقتىساد ۋە باشقىلار.
ئىقتىساد بىر ئىجىتماى پەندۇر. ئىقتىسادنىڭ بىر قانچە سىنىپى بار، مەسلەن ئەركىن بازار ئىقتىسادى، پىلانلىق ئىقتىساد قاتارلىقلار. thumb|ئاكىتىپ تاشقى ئامىل گرافى thumb|تەمىنات ۋە تەلەپ گرافى. ئەس=تەمىنات، د=تەلەپ thumb|مەركىزى بانكا مۇستەقىلىقى ۋە پۇل پاخاللىقى مۇناسىۋەتلەر گرافى.
رۇس تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[رۇس تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] رۇس تىلى (русский язык) شەرقىي سىلاۋىيان تىل. رۇسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 164مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
Muhemmed
Muhemmed (Ereb: محمد, ‎ 570 yaki 571, Mekke - 632-6-iyun, Medine) , Islam dinini tarqatquchi peyghember (Musulmanlar üchün axiriqi peyghember), shundaqla ijtima'iy, diniy, siyasiy we eskeri bir dahiydur. Mekkedin bashlap ereb yérim arilini, islam hakimiyitide bir merkezdin bashqurilidighan halgha keltürgen. Musulman emesler muhemmedni islamni berpa qilghuchi dep qaraydu. Lékin musulmanlar bolsa muhemmedni adem, nuh, ibrahim, musa, isa we bashqa islam peyghemberlirining bozghunchiliqqa uchrighan sheri'etlirini qayta tikligen we tamamlighan, allening axiriqi elchisi ikenlikige ishinidu islam diniche, muhemmedning waatigha qeder alle tali teripidin wehiy qilinghan ayetler quranni teshkil qilidu. Quran, muhemmedning hayati we adetleshken sheri'et ijralirida asasiy menbe qilinghanliqigha ishinilidu. Bezi musulmanlar muhemmedning ismi zikir qilinghanda uninggha hörmet we muhebbet körsitish yüzsidin ismidin kéyin "صلى الله عليه و سلم (sellellahu eleyhi wesellem: allening salat we salami uninggha bolsun)" dep "salawat" keltüridu.
سەيڧىددىن قۇتۇز
300px|thumb|left|سۇلتان سەيڧىددىن قۇتۇزنىڭ تىمسالى سەيڧىددىن قۇتۇز، تولۇق ئىسمى (الملك المظفر سيف الدين قطز محمود بن ممدود بن خوارزم شاه) ئەل مەلىكۇل مۇزاڧڧەر سەيڧىددىن قۇتۇز مۇھەممەد بىن مەمدۇھ بىن خارزەم شاھ (ئۆ. 1260- يىلى 23-ئوغۇز). تۈرك ئەسىللىق ئەسكەر ۋە دۆلەت ئەربابى. جالالەددىن خارزەمشاھنىڭ جىيەنى ئىدى. مىسىردا 1259-1260- يىللار قىسقىغىنە بىر مۇددەت ھۆكۈم سۈرگەن مەملۇك سۇلتانىدۇر.
ھاياتى
توغۇلغان ۋاقتى ئېنىق بولمىغان سۇلتان سەيڧىددىن قۇتۇز نەسەب جەھەتتە خارزەمشاھلار خانىدانىغا مەنسۇبتۇر. ئاتىسى خارزەمشاھلاردىن جالالەددىن مەڭگۈبەردىنىڭ ئىمىلدىشى، ئانىسى بولسا سىڭلىسىدۇر. بىر ئۇرۇش ئەسناسىدا موڭغۇللارغا ئەسر تۈشكەن ۋە دەمەشىقتە كېيىنچە ئۇنىڭغا نىبەت ئېتىلگۇسى ئەمىر ئىززەتدىن ئايبېك تۈركمەنى تەرىپىدىن سېتىۋېلىنىپ قاھىرەگە ئىبەرىلگەن. ئاقىللىقى ۋە قابىلىيەتى بىرلە جاسارەتى بىلەن دىققەت تارتقان ۋە ئەسكەرى تەبىقە تۈزۈمىنىڭ پەلەمپەيلىرىنى سۈرئەتلىك بىر شەكىلدە بېسىپ چىققان قۇتۇز بېگى ئايبېكنىڭ خانىمى شەجەرەددۇرنىڭ ئورنىغا ئەل مەلىكۇل مۇئىز ئۇنۋانى بىلەن تەختكە چىقىرىلىشىدىن سوڭرە سەلتەنەت نائىبلىكى ماقامىغا كەلتۈرۈلدى. ئايبېكنىڭ ئۆلتۈرلىشى ۋە سەلتەنەتكە تېخى 15 ياشتىكى ئوغلى ئەل مەلىكۇل مەنسۇر نۇرەددىن ئەلىنىڭ چىقىشى بىلەن "مۇدەببىرۇل مەملەكە" سۈڧاتى بىلەن دۆلەت ئىدارەسىنى تامامەن قولغا كىرگۈزدى. بۇ ئەسنادا ئۇنىڭغا سىغىنغان بەھرى مەملۈك رەھبەرلىرىنىڭ تەشچىقى بىلەن مىسىرنى ئېلىشقا تىرىشۋاتقان كەرەك ئەمىرى ئەل مەلىكۇل مۇغسىن سالىھىيەدە يېڭىلىشىنىڭ شارائىتىنى ھازىرلىدى (656\1258).
ئەين جالۇت ئۇرۇشى
ئەين جالۇت ئۇرۇشى بىلەن مىسىر مەملۇك دۆلىتىنى مۇستەھكەملىدى ۋە ئىڧرات دەرياسى بىلەن مىسىر ئارىسىدىكى پۈتۈن توپراقلارنى ھاكىمىيىتى ئاستىغا ئالغان قوتۇز ئەينى ۋاقىتتا موڭغۇل - ئەھلىسەلپ ھەمكارلىقىغا ھەم بۈيۈك بىر زەربە ئۇرغان بولدى. سۇلتان سەيڧىددىن قۇتۇز قۇچقان بۇ زەپەرىنىڭ ئارقىسىدىن كۆركەم بىر مۇراسىم بىلەن موڭغۇللار تاشلاپ قاچقان دەمەشىققە كىردى ۋە بىر مۇددەت ئۇ يەردە قالدى. بۇ ئەسنادا يېڭى قولغا كىرگۈزگەن يەرلىرىگە ھاكىملار تەئيىنلىدى. سوڭرە قاھىرەگە قايتىش ئۈچۈن دەمەشىقتىن ئايرىلدى. لېكىن ئۇنى كۈتىۋېلىش ئۈچۈن بېزەلگەن پايتەختىگە قاۋۇشامىدى.
ئۆلۈمى
ئەيىن جالۇت ئۇرۇشىدا بۈيۈك رول ئوينىغان بايبارس ئەل بۇنداقدارى بۇ تۆھپىسى يۈزىسىدىن قوتۇزدىن ھەلەب شەھرىنىڭ نائىبلىگىنى ئىستەيدۇ، لېكىن بۇ ئىستىكى رەد قىلىنىدۇ. شۇنداقلا يىللار ئەۋۋەل بەھرى مەملۈكلەرىنىڭ رەئىسى ۋە ياقىن دوستى ئاقتاينىڭ ئۆلتۈرىلىشى ئىشىغا قول تىققانلىقى ئۈچۈن قۇتۇزغا قارىشى كىن كۈتەتتى. بۇ سەبەبلەر، ئىچىدىكى ھاكىمىيەت ئىستىگى ۋە ئەتراپىدا ئەيىن جالۇت ئۇرۇشىنىڭ ھەقىيقى غالىبى دەپ قەبۇل قىلىنىشى ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ تۇيغۇسى تەختنى قولغا كىرگۈزىشكە ھەرىكەت قىلدۇردى. نەتىجدە قايتىش يولى ئۈستىدە سالىھىييەدە دوستلىرى بىلەن بىللە بىر ئوۋ مۇرسىمى ئەسناسىدا قۇتۇز ئۆلتۈرۈلدى. (16- زۇلقەئدە 658 ھ.\23- ئۆكتەبر 1260)
سۇلتان سەيڧىددىن قۇتۇزنى كۈتىۋېلىش ئۈچۈن ھازىرلانغان قاھىرەلىكلەرمۇ ئۇنىڭ ئورنىغا سۇلتان سۈپىتىدە ئەل مەلىكۇززاھىر بايبارسنى كۈتىۋېلىشتى. دەستلەبدە ئۆلتۈرۈلگەن يېرىگە كۆمۈلگەن قۇتۇزنىڭ جەسىدى بىر مۇددەتتىن كېيىن قاھىرەگە ئېلىپ كېلىندى. ئارقىسىدىن مازىرىغا زىيارەتكە كەلگەنلەرنىڭ كۆپىيىپ كېتىشىدىن ئەنسىرىگەن بايبارسنىڭ ئەمرى بىلەن نامەلۇم بىر يەرگە كۆچۈرۈلدى.
تاشقى ئۇلىنىشلار
ئەيىن جالۇت ئۇرۇشى
بايبارس I
توقسۇن ناھىيىسى
توقسۇن ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بولۇپ، مەمۇرىي جەھەتتىن تۇرپان ۋىلايىتىگە قارايدۇ. توقسۇننىڭ يەر كۆلىمى 16،128 كۇۋادرات كىلومېتىر. 2013-يىلدىكى ئىستاتىسكىغا ئاساسلانغاندا ، توقسۇننىڭ نوپۇسى 138،000.
جۇغراپىيە
thumb توقسۇن ناھىيىسى تەڭرى تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكى، تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ غەربىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى تۇرپان شەھىرىگە تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى، خۇشۇت ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 204 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 146 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  16 مىڭ  128  كۇۋادرات كىلومېتىر. توكسۇن ناھىيىسىگە قاراشلىق 3 بازار، 4 يېزا ۋە 45 كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرى مەملىكەت بويىچە دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى نۆل مېتىر بولغان بىردىنبىر ناھىيە بازىرى بولۇپ، ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 162 كىلومېتىر كېلىدۇ. توقسۇن ناھىيىسىنىڭ 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 103،300 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 76.53% نى، خەنزۇلار 16.50% نى، باشقا مىللەتلەر 6.97% نى تەشكىل قىلىدۇ. يەر تۈزۈلۈشى غەربىي ئېگىز، شەرقىي پەس بولۇپ، تاغلىق 20.8% نى، تۈزلەڭلىك 4.1% نى، چۆللۈك 75.1% نى ئىگىلەيدۇ. ئالغۇي ئۆستىڭى بىلەن ئا تېرەك ئۆستىڭىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ سۇ سېستىمىسىدا جەمئىي 6 دەريا بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 65 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 268 مىليون كۇب مېتىر كېلىدۇ. ياۋايى ھايۋانلاردىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، غۇلجا، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئاققۇ، ئۇلار قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلاردىن ئالتۇن، مىس، قوغۇشۇن، كۆمۈر، بېنتونىت، تاشپاختا، مەرمەر تاش، دولومىت جىنىس، گرانىت، ھاك تاش، چىرىمتال، سىڭىرتاش، گىرافىت، گىلوئۇبېر تۇزى قاتارلىقلار بار. توقسۇن ناھىيىسى ئىسسىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 13.8℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 48.0℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 25.5℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 142.4 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا  30℃ دىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3053.9 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  5299.4℃، قىروسىز مەزگىلى  297 كۈن بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 6.9 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 3723.5 مىللىمېتىر كېلىدۇ. توقسۇن ناھىيىسىنىڭ يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش شارائىتى بىر قەدەر ياخشى بولۇپ، 12 مىڭ 300 گېكتار (185 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 8300 گېكتار (124 مىڭ 500 مو) ئورمان، 245 مىڭ 500 گېكتار (3 مىليون 682 مىڭ 500 مو) ئوتلاق بار، يەنە 15 مىڭ  100 گېكتار ( 226  مىڭ 500 مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر،  26  مىڭ گېكتار (290 مىڭ مو) ئورمان ئەھيا قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، قوناق، كېۋەز، ماش، يەر ياڭىقى قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا قوي ۋە كالىنى ئاساس قىلىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، خىمىيە سانائىتى، تاشپاختا، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، پاختا توقۇمچىلىقى، ھاراق ئىشلەش، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
مەمۇرىي رايون
توقسۇن ناھىيىسى7 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
توقسۇن ناھىيىسى1 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ساياھەتچىلىك
بۇ ناھىيىنىڭ مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياسالغان تاش تۇز، پارچە ساقالدىكى يېڭى تاش قورال خارابىلىقى، پەنجىر تاغدىكى تاش سىزمىلىرى، ئالغۇي ئېغىزى تىك غارىدىكى ياغاچ قاپلىما گۈكسەيلىك مازىرى، گۇستۇن جىلغىسىدىكى قەدىم تىبەت يېزىقى تاش ئويمىلىرى، ئاسار شەھىرى خارابىسى قاتارلىقلار بار.
بېيجىڭ جياۋتوڭ ​​ئۇنىۋېرسىتېتى
بېيجىڭ جياۋتوڭ ​​ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1896-يىلى قۇرۇلغان.
ئاقساراي يېزىسى
ئاقساراي يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق جايى ئالۋا كەنتىدە بولۇپ قاراقاش بازىرى بىلەن بولغان ئارلىقى 17 كىلومېتىر. جەنۇبى ئېگىز شىمالى پەس، شىمال تەرىپى كەڭ جەنۇب تەرىپى تار بولۇپ، تەتۈر ئۈچ بۇلۇڭ شەكلىدە. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 5 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 13 كىلومېتىر.
مانجۇ مىللىتى
مانجۇ مىللىتى - مانجۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئاقساراي يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
ئاقساراي يېزىسىدا 23 دانە كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
يېزا ئىگىلىكى
2006-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 1160.09 يۈەنگە يەتكەن. يېزا بويىچە ئاشلىق تېرىلغۇ كۆلىمى 30777 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 407.64 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 12546 توننا بولغان. بۇنىڭ ئىچىدەبۇغداي تېرىلغۇ كۆلىمى 15 مىڭ موغا، بىرلىك مەھسۇلاتى 400.533 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 6008 توننىغا يەتكەن، كۆممىقوناق تېرىلغۇ كۆلىمى 149655 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 412.56 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى كىرىمى 61744 توننىغا يەتكەن، شال تېرىلغۇ كۆلىمى 120 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 448.288 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 364 توننىغا يەتكەن، كېۋەز تېرىلغۇ كۆلىمى 8000 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 111.25 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 899 توننا (ساپ پاختا)غا يەتكەن. يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان مال-چارۋا 52547 تۇياققا يەتكەن.
سايباغ يېزىسى
سايباغ يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
ئاقساراي يېزىسى
باشقىلار
ھەر خىل كەسپىي تېخنىكا خادىمى 341 نەپەرگە يەتكەن. تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ بىر، ئوقۇغۇچىسى 1502 نەپەر، ئوقۇتقۇچى 95 نەپەر، باشلانغۇچ مەكتەپ 11، ئوقۇغۇچىسى 3919 نەپەر، ئوقۇتقۇچىلار 159 نەپەرگە يەتكەن. 2006-يىلى مائارىپ ئاساسىي قۇرۇلۇشىغا سېلىنغان مەبلەغ 202.92 مىڭ يۈەنگە يەتكەن. يىل ئاخىرىدا رادىيو بىلەن تېلېۋىزىيەنىڭ قاپلاش نىسبىتى ئوخشاشلا %100 كە، سىملىق تېلېۋىزىيە ئابۇنېنتى 58 مىڭغا يەتكەن. 36 كۇتۇپخانا بار بولۇپ، ھەر خىل كىتابلارنى 8l109 تالغا يەتكەن، 36 مەدەنىيەت پائالىيەت ئۆيى، ئامبولاتورىيەسى بىر، 25 نەپەر تېببىي خادىم، كېسەل كارىۋىتى 34 تالغا يەتكەن.2006-يىلى ئەمىن ئۆي قۇرۇلۇشىغا سېلىنغان مەبلەغ 281.17 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، تاماملانغان قۇرۇلۇش كۆلىمى 50512 كۋادرات مېتىرغا يەتكەن.
Түркийә
<div dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
түркийә- толуқ исми түркийә җумһурийити (түркчә : Türkiye Cumhuriyeti, ингилизчә: Republic of Turkey;) асаси қанунлуқ, җумһурийәт түзүмидики, җуғрапийәлик җәһәттин явропа вә асия қитәсигә җайлашқан бир дөләт. униң пайтәхти болса әнқәрә, әң чоң шәһири болса истанбул. дөләт тили болса түрк тили. нөвәттики призденти (түркчә җумһурбашқани)абдуллаһ гүл. нөвәттики баш министер (түркчә башбақан) рәҗәп таййип әрдоған. түркийә 1923 - йили 29 - өктәбир күни мустәқиллиқини җакарлап, җумһурийәт түзүми орнатқан.
қисқисчә әһвали
йәр мәйдани 783 миң 562 квадрат километир,
нопуси 72милйон 561 миң.
بېڭبۇ شەھەرى
left|thumb|350px|بېڭبۇ شەھىر left|thumb|350px|بېڭبۇ شەھىر بېڭبۇ شەھىر بولسا جۇڭگو ئەنخۇي ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، بېڭبۇنىڭ 3،469،700 نوپۇسىبار، 5،952 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 32.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 117°21، پوقتانومۇرى 233000 رايۇننومۇرى 0552.
Түркийә
қисқисчә әһвали
дөләт байрими: (1923-йили)10-айиниң 29-күни (җумһурийәт күни).
ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى
ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Amérika Uyghur Jemiyiti) بولسا ئامېرىكىدا پائالىيەت قىلىۋاتقان بىر تەشكىلات. thumb
Түркийә
түркийәниң сияси мусаписи
түркийә әнәнә җәһәттин ислам дөлити болғачқа явропа вә америка билән болға мунасивитиниң дөләтниң һаят-маматиға тәсир йәткүзүшидин еһтият қилип дөләттә дин билән һакимийәтни үзүл-кесил айрип 1923-йилидин буян һәрқандақ дини арқа көрүнүшкә игә партийәни қанунсиз һисаплап кәлгән. асаси қанундики бу шәртләрни қоғдаш изчил түрдә түркийә һәрби тәрәпниң изчил түркийәсияситини контирул қилишидики асаси сәвәп болуп кәлгән иди. 2- дуня уруши мәзгилидә, түркийә дәсләп битәрәп туриду, кейин 1945-йили 2-айға кәлгәндә, германийигә қарши уруш елан қилиду, 2- дуня урушидин кейин америкиниң тәсири түркийигә сиңип кириду. 1980-йили 4-айда, пириздент қәһри гуру түркниң вәзипә муддити тошиду. парламент 100 қетимдин көпрәк сайлам өткүзгән болсиму, лекин партийә гуруһларниң күриши җиддий болғачқа, йеңи пириздентни сайлап чиқалмайду. униң үстигә дөләтниң аманлиқи начарлишип, һәрхил терорлуқ һәрикәтләр әвҗ алиду. 9- айиниң 12-күни, баш штаб башлиқи әврән башчилиқидики мәмликәтлик аманлиқ комитети"ички урушниң алдини елиш" үчүн, һакимийәтни өткүзүвалғанлиқини җакарлайду, һөкүмәт вә парламентни тарқитиветиду, барлиқ сиясий партийиләрниң паалийитини чәкләйду. шу айниң 13- күни әврән дөләт башлиқи болиду. 20- күнигә кәлгәндә, сабиқ деңиз армийисиниң қомандани олосу башчилиқида йеңи һөкүмәт қурулиду. 1980- йили һәрбийләр һакимийәтни өткүзүвалғандин кейин, вәзийәтни турақлаштуридиған бир қатар тәдбирләрни қоллинип, җәмийәт аманлиқини зор күч билән рәткә селип, һәрхил қанунсиз тәшкилатларни кәң көләмдә тәкшурди. 1981- йили 9- айдила 45 миң адәмни қолға алди. 750 миң һәрхил қорал-ярағни мусадирә қилди. нәтиҗидә, террорлуқ һәрикәтләр һәрбий идарә қилишниң алдидикигә қариғанда зор дәриҗидә азайди.
ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى
رەھبەرلىك ھەيئىتى
سابىق رەئىس: ئىلشات ھەسەن
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
Түркийә
дипломатийә сиясити
түркийә шималий атлантик әһди тәшкилатиға әза дөләт. түркийниң һәрқарарлиқ һөкүмәтлири америка вә ғәрб дөләтлири билән иттипақдашлиқ сияситигә әмәл қилип, иқтисадий җәһәттә ғәрбий явропа билән қоюқ мунасивәттә болуп кәлди вә изчил түрә явропа итипақиға әза болуш үчүн тиришчанлиқ көрситиватиду. йеқинқи йиллардин бери, оттура шәрқ балқан вә оттура деңиз қатарлиқ районлардики үчинчи дуня әллири билән болған мунасивәткиму әһмийәт бәрмәктә. һазир түркийиниң йәр шаридики 125 дөләт вә район билән дипломатик мунасивити бар. оттура асиядики 6дөләт, пакистан, иран вә азәрбәйҗан билән биллә қурған "иқтисади гүллиниш тәшкилати" түркийәниң кейинки сияси вә сипломатийә-иқтисади тәрәққиятида муһим көрсәткүчлүк әһмийәткә игә.
түркийәниң иқтисади әһвали
түркийә тарихтин буян деһқанчилиқни асас қилидиған йезаигилики бирқәдәр тәрәққий қилған. түркийә әмгәк күчиниң %35деқһанчилиқ ишләпчиқириши билән шуғуллансиму, бирақ деһқанчилиқтин киридиған кирим дөләт омумий кириминиң %9.3ни игиләйду. түркийә һөкүмити санаәтни тәрәққий қилдурушқиму әһмийәт бәргән болуп, түркийиниң тоқумичилиқ, полат-төмүр, қәғәз ишләпчиқириш, семунт ишләпчиқириш вә қәнт ясаш санаитини хели раваҗланған. түркийиниң кан байлиқи мол болуп, көмүр, мис қатарлиқларниң записи бирқәдәр көп. 2007-йили түркийәниң милли ишләпчиқириш дарамити 361милиярд доллар болған дуня бойичә 20-орунда турған. түркийәниң умуми милли ишләпчиқириш дарамити дунядики ислам әллири ичидә әң алдинқи қатарда туриду. түркийәниң 2006-йиллиқ киши бешиға тоғра келидиған кирими9100доллар санаәт мәһсулат миқдари умуми мәһсулат миқдариниң 31%ни, мулазимәт кирими 60%ни игәллигән.
пул бирлики: түрк лираси. түркийә иқтисади сиясити америка вә явропаниң зор тәсиригә учриғачқа 2004-йилиға кәлгәндә пули пахаллишип бир милюн500миң лира бир долларға тоғра келидиған пул пахаллиқи йүз бәргән иди. 2005-йилидики 6нөлни қисқартиштин кейин түркийәдә 1.34йеңи түрк лираси=бир доллар, 2006-йили 1.42йеңи түрк лираси=бир доллар болуватиду.
қисқичә тарихи
түркийә салҗуқилар дәврдила бүйүк импирийә қурған. кейин осман импирийисини қуруп, әрәб йерим арилидин шимали африқа вә шәрқи явропаға қәдәр болған арилиққа 500йилдин артуқ һөкүмранлиқ қилған. 1- дуня урушта мәзгилидә, түркийә иттипақдаш дөләтләр сепидә туруп урушта мәғулуп болиду. униң шималий африқа һәм кичик асиядики беқинди дөләтлири әнглийә, франсийә вә италийә мустәмликилик һаләткә чүшүп қалиду. 1919- йили мустапа камал рәһбәрликидики миллий буржуазийә инқилаби феодал падишаһлиқни ағдуруп ташлайду, чәт әл таҗавузчилиқини чекиндүриду. 1920- йили миллий һөкүмәт қурулиду. 1923- йили 10- айниң 29- күни җумһуритәт қурулғанлиқи җакарлинип, мустапа камал тунҗи пириздент болиду. түркийәниң иликтирлишиш вә алақә ишлири ортиһал тәрәққи қилған болуп муқим телпон абонти19милиюн, янпон абонти44милиюн, интернет абонти 13милиюн болған.
дөләт мудапиәси
һәрбий мәҗбурийәт түзүми йолға қоюлидиған болуп, 18ай вәзипә өтәйду. нөвәттә 670миң әскәр вәзипә өтәватиду.
тәнтәрбийә
путбол - түркийәдә путбол башқа тәнтәрбийә түрлиригә қариғанда бир қәдәре раваҗланған, аммивилиқи күчлүк, җәлбкарлиқи юқири бир паалийәт түридур. йиллиқ айланма мусабиқилиридин түркийә дәриҗидин ташқири айланмиси вә түркийә лоңқиси бардур.
даңлиқ путбол кулуплирии:
сүрәтләр
түр:түркийә