cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سىياسىي سەھنىدىكى تەدبىر ۋە ئۇسۇل
ھازىر شەرقىي تۈركىستان جەمىيەتلىرى ئۆزى تۇرۋاتقان دۆلەتلەردىكى خەلق ئاممىسى تەكلىپ قىلىنغان سىياسىي پائالىيەتلەرگە تەكلىپ قىلىنىپ قاتنىشىۋاتىدۇ، بۇ يەردە بىزنىڭ ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق لەپىلدەۋاتىدۇ، خەلققە كۈچ بىرىدىغان، خەلقنى قوللايدىغان، شۇ دۆلەتكە ھۆرمىتىمىزنى، سۆيگىمىزنى بىلدۈردىغان ھەرقانداق ئىشتا بۇ بايراق كام بولسا بولمايدۇ، بىراق ھۆكىمەتنىڭ خەلقنىڭ قوللىشىنى تەلەپ قىلىدىغان، پارتىيەلەر رىقابەتلىشىدىغان، سايلام ئىلىپ بىرىلىدىغان بۇنداق سورۇندا شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆزىگە ياخشىلىق قىلغانلارغا رەھمىتىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن بۇ سورۇندا ھازىر بولىشى كىرەك بىراق بۇ خىل سورۇندا شەرقىي تۈركىستاننىڭ بايرىقىنى ئەمەس ئۆزى تۇرۋاتقان دۆلەتنىڭ بايرىقىنى كۆتۈرۈپ چىقىش كىرەك، سىز بىر دۆلەت ئىچىدىكى بىر پارتىيەنى قوللاپ يەنە بىر پارتىيەگە قارشى ئاۋاز بەرگەندە بۇ بايراق ئوتتۇرغا چىقسا بۇ شەرقىي تۈركىستاندىن مۇھاجىر بولۇپ شۇ دۆلەتتە ياشاۋاتقان خەلق ئۈچۈن ناھايىتى پايدىسىز بولغان بىر ئامىل. بىزنىڭ رەھمەت ئىيتىدىغىنىمىز شۇ دۆلەت، شۇ ھۆكىمەت، شۇ دۆلەت خەلقى. بىزگە ياخشىلىق قىلغان پارتىيەلەرگە بۇنداق سورۇندا ئەمەس ئايرىم سورۇندا رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز، ھەممە جايدا قىنىمىزنى ئۇرغۇتۇپ بايراقنى لەپىلدىتىپ چىقىش بىزدەك ماكانسىز بىر مىللەت ئۈچۈن خەتەر ئىلىپ كىلىدۇ. شۇ دۆلەتتىكى بىزگە ياخشىلىق قىلغانلارنى قوللىماقچى بولغاندا ئۇسۇلغا ئالاھىدە دىققەت قىلايلى، ئاممىۋى سورۇن، ياكى رىقابەت سورۇنىغا بارغىنىمىزدا قولىمىزغا شۇ دۆلەتنىڭ بايرىقىنى ئىلىپ بىشىمىزغا ئۇيغۇرلۇقىمىزنى بىلدۈردىغان بىرەر نەرسە كىيىپ چىقساق بولىدۇ، يەنى شەخسى نامىمىز بىلەن قوللايمىز، شەرقىي تۈركىستاننىڭ نامىنى بۇنداق دۆلەتلەرنىڭ ئىنچىكە مۇرەككەپ ۋەزىيىتىگە ئاپىرىپ سوقۇشقا بولمايدۇ، چۈنكى ھەرقانداق بىر ھوقۇقدار ئەڭ ئۇزۇن بولغاندا ئىككى قىتىم رەئىس بولالايدۇ،پارتىيەلەر ئالمىشىپ تۇرىدۇ، سىز بۇخىل دىموكىراتىك ھەرىكەتكە شەرقىي تۈركىستاندەك بىر دۆلەتنىڭ ئوبرازىنى ئوتتۇرغا چىقارسىڭىز، شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلارنىڭ كىيىنكى دەۋىرلەردىكى ياشىشى ۋە ياخشى سىياسەتلەرگە ئىرىشىش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قىلىشىڭىز مۇمكىن،ھەم شۇ دۆلەتتىكى بىر خەلقنىڭ بىر قىسمى بىلەن ئاداۋەت ئۇرىقىنى تىرىۋىتىسىز، شۇڭا سىياسەت بىلەن شۇغۇللانغاندا بۇ خىل ئۇششاق ھالقىلارغا ئالاھىدە دىققەت قىلىشىمىز كىرەك!!!
بىزنىڭ مۇستەقىل ۋەتىنىمىز بولسا ئىدى، جەمىيەتلەر قانداق شەكىلدە ھەرىكەت قىلسا ئاخىرىنى دۆلىتىمىز كەينىدە تۇرۇپ يۇغۇشتۇرۇپ بىرەتتى،بىراق بىز ۋەتەنسىز، ماكانسىز خەلق، كەينىمىزدە تۈۋرۈك بولىدىغان ۋەتەن يوق، ۋەكىللەرنىڭ ھەر بىر سۆز ھەركىتى 35 مىليون ئۇيغۇرنىڭ ئوبرازىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ،ھىسياتنى سىياسىغا قانداق سىڭدۈرۈشنى ئۈگىنىش تىخنىكا تەلەپ قىلىدىغان موھىم ئىش، سىياسىي بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلار ھازىرقى مەنپەت بىلەن كەلگۈسىنى قانداق باغلاشنى ئۈگنمىسە بولمايدۇ. بۈگۈننى ھەل قىلىش موھىم، ئەمما بۈگۈننى ھەل قىلىش بىلەن بۇنى كەلگۈسى ئۈچۈن ئۇل قىلىش تىخىمۇ موھىم.
ھەربىر جەمىيەت ۋەكىللىرىمىز بايانات بەرگەندە ھىچ بىر كىشىنىڭ ئۆچمەنلىكىنى ئۇيغۇرغا قارىتىش ئىمكانىيىتىنى ئاشۇرۇپ قويمىغان ئاساستا، باشقىلارنىڭ ئوچۇق ئۆچمەنلىكىنى قوزغايدىغان سۆزلەرنى قىلىشتىن ساقلىنىشى، باشقىلارنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرەلمىگەن تەقدىردىمۇ قارشىلىقىنى قوزغىۋەتمەسلىكى كىرەك. بۇ ۋەكىللىرىمىزنىڭ ھەر بىر سۆز ھەرىكىتى 35 مىليون خەلقنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ. شۇڭا ھەر ۋاقىت بۇلار ئۆزىنى كەينىدە 35 مىليون خەلق قوللاۋاتقان، شۇ 35 مىليون ئۇيغۇرغا ۋەكىللىك قىلىۋاتقان ھالەتتە ساقلاپ سەۋەنلىكلەردىن ساقلىنىشى زۆرۈر.
بۇلاردىن باشقا بىزنىڭ ئۆز ۋەتىنىمىز تىخى خىتاينىڭ تاپىنى ئاستىدا، شۇڭا ھەرقايسى دۆلەتتىكى سىياسىي پائالىيەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان كىشىلىرىمىز شۇ دۆلەتكە نىسبەتەن بىتەرەپ ھالەتنى ساقلىشى زۆرۈر. قايسى سورۇنغا قايسى سالاھىيەت بىلەن بىرىشنى، قايسى كىيىمنى كىيىپ بىرىشنى ئۈگىنىشىمىز كىرەك. بىز بىزگە ياخشىلىق قىلغانلارنىڭ ياخشىلىقىغا جاۋاپ قايتۇرىمىز، ھەمدە چوقۇم جاۋاپ قايتۇرىمىز، ئەمما مۇۋاپىق ئۇسۇلنى قوللىنىپ تۇرۇپ جاۋاپ قايتۇرىمىز، شۇڭا ئۇسۇلنى ئۈگىنىش بىزنىڭ تەقدىرىمىزنى بەلگىلەيدىغان موھىم ئىش، ئۇسۇلدا كەتكۈزۈپ قويساق بىر جەمىيەت ياكى بىرەر شەخىسنىڭ ئەمەس بەلكى شەرقىي تۈركىستاندىن چىققان مىڭلارچە مەزلۇم ماكانسىز خەلقىمنىڭ زىيىنىغا ئىش قىلىپ قالىدىغىنىڭىزنى ياخشى ئويلاپ قەدەم بىسىشىڭىزنى تەۋسىيە قىلىمەن.
بۇ نۇقتىلار توغۇرلۇق ھەممىڭلارنىڭ پىكىر تۈرگۈزۈپ، تەپەككۈر قىلىپ بىقىشىڭلارنى ئۈمىد قىلىمەن.
ئۇقبە ئىبنى ئامىر
ئۇقبە ئىبنى ئامىر (عُقْبَةُ بن عَامِرٍ الجُهَنِيُّ المِصْرِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئۇقبە ئىبنى ئامىر ئەلجۇھەنىي ئەلمىسرىي (ئەبۇ ھەمماد). (ھ. بۇرۇن 15 – ھ. 58 / م. 608 – 678) قىرائەت پېشۋاسى، فەقىھ ساھابە. شام ۋە مىسىر فەتھىدە كاتتا تۆھپىلەرنى قوشقان قوماندان زات. مىسىرغا ۋالىي بولغان.
سىياسىي سەھنىدىكى تەدبىر ۋە ئۇسۇل
2018-يىل 3-ئاينىڭ 12-كۈنى ئىستانبول
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
Jyangju shehiri
Jyangju shehiri bolsa Junggo Fujyen Ölkisi dikibixahar 2002 nopus bar, Jyangjuning 3,760,000 nopusibar, 12,607 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 24.31°, xariki uzunluk 117°39, poqtanomuri 363000 rayunnomuri 0596.
ئىستىمال مەدەنىيتى
بۈگۈنكى كۈندە كىشىلەر بەھىرلىنىۋاتقان مەدەنىيەتلەرنىڭ كۈپىنچىسىنى ئىستىمال مەدەنىيتى(Consuming Culture)نىڭ مەھسۇلاتلىرى دەپ قاراش مۇمكىن. ئىستىمال مەدەنىيتى ھاياتتىكى ھەممە نەرسىدىن ھوزۇرلۇنۇشنى تەرغىپ قىلىدۇ. ئىستىمال مەدەنىيتى كاپىتالىزىمنىڭ بازار ئىگىلىكىنى جانلاندۇرۇش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا چىقارغان مەدەنىيەت ئىستىمال شەكلىدىن ئىبارەت.
ئىستىمال مەدەنىيتى كىشىلەرنى ھەر ۋاقىت ماددى بۇيۇم ۋە مۇلازىمەتلەرنى سېتىۋېلىشقا ئۈندەيدۇ. مەسىلەن، ھەرخىل تېخنىكىلىق بويۇملار ناھايتى تىز يىڭىلىنىپ كىشىلەرنى يىڭىسىنى سېتىۋېلىشنى تەشۋىق قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئىنسانلاردا بىر نەرسىنى ئۇزۇن ئىشلىتىدىغان ئادەت شەكىللەنمەيدۇ. ھەممە نەرسىنى قىسقا ئىشلىتىش ئادەتكە ئايلىنىپ قالغاچقا، ئىشلەتكەن نەرسىمىزگە مۇھەببىتىمىز چوڭقۇر بولمايدۇ.
زامانىۋى ئستىمالچىلار ئەسلىدە مەلۇم بىر مەھسۇلاتنى ئەمەس، بەلكى مەلۇم تۇيغۇنى سېتىۋالاتتى. ئىلگىرىكى زامانلاردا مەھسۇلات سېتىۋېلىش ئىھتىياجى قامداش بولسا، بۈگۈنكى كۈندە، ئۆزىمىزنىڭ ئىجتىمائىي ئورنىنى باشقىلارغا كۆرسىتىش، سېتىۋېلىشتىن خۇشاللىق ئىزدەشتىن دىرەك بىرەتتى. بۇ سەۋەپتىن، بۈگۈنكى كۈندە داڭلىق ماركىلىق مەھسۇلاتلارنى قوللىنىش كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي سالاھىيتىنى ئىپادىلەشتىكى ۋاستىسىگە ئايلانغان ئىدى.
ئىستىمال مەدەنىيتنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى تۇرمۇشتا سېتىلمايدىغان نەرسىنىڭ ئاساسەن ئاز قالغانلىقىدىن ئىبارەت. بۈگۈنكى تۇرمۇشتا، ئىستىمال ئاساس بولغاچقا، نورغۇن نەرسىلەر بازارلاشتۇرۇلغان ئىدى.
بۈگۈنكى كۈندە، كرېدىت كارتىلارنىڭ ئومۇملىشىشى، ئىستىمال مەدەنىيتىنىڭ رۇشەن بەلگىلىرىدىن بىرى بولۇپ، كرېدىت كارتا پۇلى يوق كىشىلەرنىمۇ مەھسۇلات سېتىۋالالايدىغان قابىلىيەتكە ئىگە قىلغان ئىدى.
بۈگۈنكى  دەۋرىدە، مائارىپتىن تارتىپ بىلىمغىچە، پاراۋانلىقتىن تارتىپ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچلەرگىچە[2]  ئىسىتمال مەدەنىيتىنىڭ مەقسىتىگە لايىقلاشتۇرۇلغان. كۈنىمىزدىكى پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسى بازاردا ئىقتىسادىي قىممەت يارىتىشىنى ۋە بەلگىلىك كىشىلەرنىڭ ئىھتىياجىنى قامداپ ئىستىمال قىلىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ سەۋەپتىن، بۈگۈنكى زامان مەدەنىيتىنىڭ كۆپ قىسمى  ئىستىمال مەدەنىيتىدۇر.
———
URL
URL بولسا (Uniform Resource Locator, بىرلىك مەنبە بايقىغۇچ) نىڭ قىسقارتمىسى بولۇپ، توردا بىر مەنبەگە (ھۆججەت\بەلگە ياكى رەسىم كەبى) توغۇرلانغان، ئۆلچەملىك بىر فورماتقا ئۇيغۇن بىر ئىشارەت تەرتىبىدۇر. مەسىلەن، مەزكۇر بەتنىڭ ۋىكىپېدىيەدىكى URL سى تۆۋەندىكىچە:
HTTP URL لەر، ئادەتتە تور ئادرېسى دەپ ئاتىلىدۇ.
لىيۇ شىن(دىكتور)
لىيۇشىن دۆلەت ئىگىدارلىقىدىكى جوڭگو يەرشارى تېلۋىزىيە تورىنىڭ ئىنگلىزچە قانىلىنىڭ دىكتورى ھەمدە بىر ژورنالىست.
فوكىس تېلۋىزىيەسىدكى سودا ئۇرۇشى سۆھبىتى
2019-يىلى 5-ئاينىڭ ئوتتۇرلىرىدا، لىيۇشىن بىر تېلۋىزىيە پىروگراممىسىدا، ئامىرىكا فوكىس (تۈلكە) تىجارەت قانىلنىڭ دىكتورى تىرىش رىگاننى جوڭگو ئامىرىكا ئوتتۇرىسدىكى سودا سۈركىلىشىگە قۇتىراتقۇلۇق قىلغان دەپ ئەيىبلىگەن. بۇنى ئاڭلىغان تىرىشا ئۇنىڭغا نەق مەيداندا سودا ئۇرۇشى توغىرسىدا بىر مەيدان مۇنازىرە ئۆتكىزىشكە تەكلىپ قىلغان. لىيۇ شىن بۇ تەكلىپنى قۇبۇل قىلغان، لىكىن بۇ مۇنازىرە فوكىس قانىلدا تىرىش سۇئال سورايدىغان، لىيۇ شىن جاۋاپ بىېرىدغان 15 مىنۇتلۇق دىئالوگ بۇلۇپ قالغان. ھەقىقى مەندىدىكى مۇنازىرە بولمىغان.
مەنبە.
ۋىكى قامۇسى
قايغۇ يىلى
قايغۇ يىلى، 619. مىلادىگە توغرا كەلگەن ھىجرىيەدىن ئۈچ يىل مۇقەددەم بىر يىل. ئىسمىنىڭ سەبەبى، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرەتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەم تاغىسى ئەبۇ تالىب ھەمدە زەۋجەسى ھەزرەتى خەدىجە ئانامىزنىڭ ئارقا-ئارقىدىن ۋاپات بولىشىدىن كېلىپ چىققاندۇر.
مەككە ئەھلىنىڭ ھاشىمىيلەرنى بايقۇت قىلىپ ئىمبارگو يۈگۈزگەنلىكىدىن، قىيىنچىلىق ئىچرە قالغان ھەزرىتى خەدىجە ۋە ئەبۇ تالىبنىڭ سالامەتلىكى ئاغىر ئەھۋالغا تۈشۈپ قالغان. خەدىجە ئانىمىز بىر نەچچە كۈن ئىچىدە، ئەبۇ تالىب بولسا بىر ئايدىن سوڭرە ۋاپات بولغاندۇر.
ئۇممۇ شەرىيك
ئۇممۇ شەرىيك (أُمُّ شَرِيكٍ غَزِيَّةُ بِنْتُ جَابِرٍ الدَّوْسِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: غەزىييە بىنتى جابىر ئەددەۋسىييە. ئۆزىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا مەھرسىز بەخش قىلغان ئايال ساھابە. ئىسلامغا دەۋەت قىلىشتا زور كۈچ چىقارغان ۋە ئۆز قەبىلىسىنىڭ مۇسۇلمان بولۇشىغا تۈرتكە بولغان زات.
زىغىر
زىغىر (ئىلمىي نامى: Linum usitatissimum) بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك، زىغىر تالاسى، ياغ چىقىرىلدىغان زىغىر ۋە ھەم ياغ ھەم تالا قوشۇمچە ياغ چىقىرىلدىغان زىغىر دەپ ئۈچ تۈرگە بۆلۈنىدۇ. غولى تىك، 1.2 مېتىر .ەتراپىدا بولۇپ، ئۈستى قىسمىدا يۇمشاق موم ماددىسى بار. يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ، ئۇرۇقى ياپىلاق تۇخۇمسىمان شەكىلدە بولۇپ، سالقىن، نەم كىلىماتتا ئۆستۈرۈشكە مۇۋاپىق كېلىدۇ.
سىرتقى شەكلى
زىغىر بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. غولى تىك، يۇقىرى 30-120 سانتىمېتىر، تارماق شاخلىرى كۆپۈنچە يوقارقى قىسىملىرىدا، بەزىدە غولنىڭ تۈۋى قىسمىدىكى شاخلىرىدا ئۆسىدۇ، لېكىن، زىچ شاخلانمايدۇ، تۈۋى قىسمى ياغاچلاشقان، تۈكسىز، تاقىر، فلوئېما تالاسى چىداملىق ۋە قەيسەر بولۇپ، پاختىدىن تۈزۈلگەن. يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ، يوپۇرمىقى يىپسىمان، يىپسىمان تېمىنە شەكىللىك ياكى تېمىنىسىمان، ئۇزۇنلۇقى 2-4 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 1-5 سانتىمېتىر، ئالدى ئۇچى ئۆتكۈر ئۇچلۇق، تۈۋى تەدرىجىي تارايغان، تۇتقۇچسىز، ئىچكى يۆگىشىۋېلىش 3 (5) تومۇرى بار.
گۈلى شاخ ئۇچىدا يەككە ئۆسىدۇ ياكى شاخنىڭ ئۇچىدىكى تەركىب تاپقان تارقاقلاشتۇرۇش چەكلىك كۈنلۈكسىمان گۈل رېتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. گۈلىنىڭ دىئامىتىرى 15-20 ؛ گۈل ساپىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1-3 سانتىمېتىر، تىك تۇرىدۇ؛ گۈل كاسسا ياپراقچىسى بەش تال بۇلۇپ، تۇخۇمسىمان ياكى تۇخۇمسىمان تېمىنسىمان شەكىللىك، ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن 5-8 مىللمېتىر، ئالدى ئۇچى دۆڭ ئۇچلۇق ياكى ئۇچى  3 (5) بار. مەركىزنىڭ بىرىنچى تومۇرلۇق ئورنى روشەن بۆرتۈپ چىقىدۇ، ئەتىراپى پەردىسىمان، بەز توچكىلىرى يوق، تولۇق گىرۋەكلىك؛ گۈل بەرگى بەش تال، تەتۈر تۇخۇم شەكىللىك، ئۇزۇنلۇقى 8-12 سانتىمېتىر، كۆك ياكى سۆسۈن كۆك رەڭلىك، ئاق ياكى قىزىل، ئالدى ئۇچى غاجاپ يىمىرىدىغان؛ ئاتىلىقى 5 تال، گۈل يىپى كۆپىنچە ياپلاق، ئاساسەن بىرلىشىپ ئۆسىدۇ؛ چېكىنگەن ئاتىلىقى 5 تال، بۇرغىسىمان؛ بەش ئۇرۇقدانى بار، ئانىلىق بوينى بەش دانە، ئانىلىق تۇمشۇقى ئانىلىق بوينىغا قارىغاندا يىرىك، ئىنچىكە يىپسىمان ياكى تاياقسىمان كېلىدۇ، گۈلى ئۇزۇن ياكى باراۋەر كېلىدۇ.
مېۋىسى
مېۋىسى شار شەكلىدە، قۇرۇغاندىن كېيىن رەڭگى قوڭۇر سېرىق رەڭدە، دىئامېتىرى 6-9 مىللىمېتىر، تۆپە تەرپى سەل ئۇچلۇقراق، كېرىگەت يېرىلغان بەش گۈل بەرگى بولىدۇ؛ ئۇرۇقىنى 10 تال، ئۇزۇنچاق دۇگلەك شەكىللىك، تەكشى، ئۇزۇنلۇقى 3.5 ــ 4 مىللىمېتىر، مىس رەڭ. چېچەكلەش مەزگىلى 6-8-ئايغىچە، مېۋە بېرىش مەزگىلى 7-10-ئاي.
ئۆسۈش خۇسۇسىيىتى
زىغىر سالقىن، نەم كىلىماتتا ئۆسۈشكە ماس كېلىدۇ. سوغۇققا چىداشلىق، يۇقىرى تېمپېراتۇرىغا بەرداشلىق بېرەلمەيدۇ. ئۇرۇقىنىڭ ئەڭ تۆۋەن بىخلىنىش تېمپېراتۇرىسى ℃3، ئەڭ مۇۋاپىق تېمپېراتۇرىسى ℃25 بولىدۇ؛ ئوزۇقلۇق ياشىشىنىڭ مۇۋاپىق تېمپېراتۇراسى ℃11-18. ئېتىزنىڭ تۇپراق ئەڭ چوڭ نەملىك مىقدارى %80-70. ئۆسۈپ يېتىلىش مەزگىلى يىلى 70-80 كۈن. بۇرۇن قوناق، بۇغداي ياكى سېرىق پۇرچاق قاتارلىقلارنى تېرغان جايغا تېرىسا بىر قەدەر ياخشى. تۇپراق قاتلىمى چوڭقۇر، بوش، مۇنبەت، سۇ چىقىرىۋېتىشى ياخشى، ئاجىز كىسلاتالىق ياكى نېيترال تۇپراق ئۆستۈرۈش بولسا مۇۋاپىق بولىدۇ، ئىشقارلىق تۇپراق تەركىبىدىكى تۇز مىقدارى %0.2 تىن تۆۋەن بولىدۇ ھەم چىداملىق.
تارقىلىش دائىرىسى
زىغىرنىڭ ئەسلىي تېرىلىدىغان ئورنى ئوتتۇرا دېڭىز رايونى، ئاسىيا ئىسسىق بەلباغ كۆپلەپ ئۆستۈرۈلىدۇ. جۇڭگونىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا يەنى شەرقى شىمال، ئىچكى مۇڭغۇل، سەنشى، شەنشى، شەندۇڭ، خۇبېي، خۇنەن، گۇاڭدۇڭ، گۇاڭشى، سىچۇەن، گۇيجۇ، يۈننەن قاتارلىق جايلارغا تارقالغان. لېكىن شىمال ۋە غەربىي جەنۇبتىكى بىر قەدەر ئومۇملاشقان
مەنبە
ئىزدە قامۇسى https://web.archive.org/web/20200930161123/http://wiki.izda.com/?a=show&id=13976
خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد
خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد ياكى خەدىجەتۇل كۇبرا (ئەرەبچە: أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدِ بنِ أسد)، خەدىچە بىنتى خۇۋەيلىد ئىبنى ئەسەد ئەلقۇرەشىييە. (ھ. بۇرۇن 68 – ھ. بۇرۇن 3 / م. 555 – 620) «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇنجى رەپىقىسى. ئىسلامنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ غەمگۈزارى ۋە يۆلەنچۈكى بولغان. دانا، ئېسىل زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قاسىم، ئابدۇللاھ، زەينەب، رۇقىيە، ئۇممۇ كۇلسۇم ۋە فاتىمە قاتارلىق ئەۋلادلىرىنىڭ ئانىسى. مۇسۇلمان بۇلۇشتىن بۇرۇنقى ئىسمى تاھىرە ئىدى.thumb|262x262px|خەدىجە بىنت خۇۋەيلىدنىڭ يوق قىلىنغان مازارى. (مەككە)ھەزرىتى خەدىجە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بىلەن توي قىلغاندا 40 ياشلاردا ئىدى. ئاتاسىنىڭ ئاتى خۇۋەيلىد، ئاناسىنىڭ ئاتى ڧاتىمە ئىدى. ئۇنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلىنىڭ ئىسىمى ۋەرەقە بىن نەۋڧەل ئىدى. ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ئاتا تەرەپ ئەجدادى قۇسەي، ئانا تەرەڧ ئەجدادى لۇئەي سۇلالەسى بىلەن بىرلەشمەكتە.
ھەزرىتى خەدىجەنىڭ توغۇلغان ۋەقتى ئېنىق بىلىنمەيدۇ، ئەمما مىلادى 555 بولىشى مۇمكىن دەپ تەخمىن قىلىنىدۇ. زاتى قۇرەيىشلەردىندۇر. بۇرۇن ئىككى قېتىم توي قىلغان ۋە ئىككىنچى يولدىشى ئۆلگەندىن سوڭرە ئۆز ئالدىغا تىجارەت قىلىپ بىر ئادەم تەيىنلەشنى ئادەت قىلغانىدى. پۇل بىلەن ياللىغان ئادەملىرى شامغا تىجارەت كەرۋانلارى ئېلىپ باراتتى. تىجارەت بىلەن شۇغۇللانغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭغا تاجىرە دېيىلەتتى. شۇنداقلا تۇنجى بالىسىنىڭ ئىسمى ھىند بولغانلىقى ئۈچۈن كۈنيەسى ھەم ئۇممۇ ھىند ئېرۇر.
شامغا ئىبەرگەن كەرۋانلارنىڭ بىرىگە رەئىس سۈپىتىدە ياش مۇھەممەد (س.ئە) نى تەئيىن قىلغانىدى. ئادەتتە بىر قۇرەيىشلىككە بېرىلگەن پۇلنىڭ ئىككى ھەسسىنى بەرگەن. خەدىجە ر.ئە بىر كۈنى كېچە تۈشىدە كۆكتىكى ئاينىڭ خەدىجەنىڭ خانىسىگە كىرگەنلىكىنى ۋە كېيىنچە قوينىغا كىرگەنلىكىنىنى كۆرىدۇ. ئۇ تۈشىنى نەۋرە قېرىندىشى ۋەرەقەغە ئېيتىپ بېرىدۇ. ۋەرەقە بولسا ئۇنىڭغا كەلگۈسى سوڭغى پەيغەمبەرنىڭ زەۋجەسى بولاجاغى سۈيىنچىسىنى بەرگەن. كارۋاننىڭ قايتىشىدا مۇھەممەد (ئە.س) نىڭ يېنىدا بولغان خەدىجە (ر.ئە) نىڭ قۇلى، ياش مۇھەممەدنىڭ ئىككى تەرەپىدە ئىككى پەرىشتە كۆرگەنلىكىنى ئېيتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن خەدىجە ئانىمىز بۇنىڭدىن بۇرۇنقى تۈشىنى يادىغا ئالىدۇ. مۇھەممەد (ئە.س) نىڭ كەلگۈسى سوڭغى پەيغەمبەر ئىكەنلىكىنى تەخمىن قىلىپ ئۇنىڭغا توي تەكلىڧى قويغان. ھەزرىتى مۇھەممەد بۇ تەكلىڧنى قەبۇل قىلغاندىن كېيىن ئىككىسى ئۇنىڭغا نىكاھلانغان. مېھر ھەققىگە 20 تىشى تۆگە بېرىپ، ھەزرەتى خەدىجە بىلەن توي قىلغان.
خەدىجە ر.ئە ھەزرىتى مۇھەممەدتىن 2 ئوغۇل، 4 قىز بولۇپ 6 پەرزەنت كۆردى، ئەمما ئوغۇللارى كىچىك ياشتىلا ۋاپات بولغان. ئوغۇللارنىڭ ئىسمى قاسىم ۋە ئابدۇللاھ، قىزلارىنىڭ ئىسىملەرى؛ زەينەب، رۇقىيە، ئۇممۇ گۈلسۈم ۋە ڧاتىمەدۇر.
خەدىجە ر.ئە ھەزرىتى مۇھەممەدكە ھەم رەڧىقە ۋەم ياخشى بىر دوست ھەمدە مەسلەھەتچىسى بولغان. تۇنجى مۇسۇلمان ئايال ۋە ئېرىنى ھېچقاچان يالغۇز قالدۇرمىغان بىر زاتتۇر.
خەدىجە ر.ئە ۋاپات تاپقان يىل "عام الحزن\قايغۇ يىلى" ئېلان قىلىنغان.
شىنجاڭ داۋايى غىزا يېمەك-ئىچمەك مەدەنىيەت چەكلىك شىركىتى
«داۋايى غىزا» 2009-يىلى دۆلەت تاۋار ماركا ئىدارىسىگە رويىخەتكە ئالدۇرۇپ، مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارنىڭ تەستىقلىشى بىلەن داۋايى غىزا نامىدا يېمەك-ئىچمەك كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتىمىز.
تارىخ بەتلىرىنى ۋاراقلايدىغان بولساق، ئۇيغۇر يېمەك-ئىچمەك مەدەنىيتىدە زور رول ئويناپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىۋاتقان، ئوزۇقلۇق قىممىتى ھەممىمىزگە مەلۇم بولغان، ھەم «داۋا» ھەم «غىزا» لىق خۇسۇسىيەتلىرى بىلەن ھەر مىللەت خەلقىنىڭ ياقتۇرۇپ ئىستىمال قىلىشىغا ئېرىشىپ داستىخان تۆرىدىن ئورۇن ئالغان، ئەجدادلار مىراسى چاقناپ تۇرماقتا.
تۇرمۇش رېتىمىنىڭ تىز بولىشى، خىزمەت ئالدىراشلىقى تۈپەيلى ۋاقتىدا غىزالىنالمايۋاتقان  ئىستىمالچىلارنىڭ كۈچلۈك تەلىپىگە ئاساسەن، سۈپەتنى ئاساس، مۇلازىمەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ «داۋايى غىزا» نامىدا تاماق يەتكۈزۈش سۇپىسى قۇرۇپ، تاماق يەتكۈزۈش مۇلازىمىتىنى يولغا قويدۇق.
«داۋايى غىزا» تاماق يەتكۈزۈش سۇپىسى، شىنجاڭ داۋايى غىزا يېمەك-ئىچمەك مەدەنىيەت چەكلىك شىركىتى باشقۇرۇشىدىكى مۇلازىمەت كەسپى بولۇپ، شىركىتىمىز ئۇزۇن يىل تاماقخانا ئېچىش ۋە يېمەك-ئىچمەك كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىش جەريانىدا توپلىغان تەجىربىلىرىمىزگە ۋە كەڭ ئىستىمالچىلارنىڭ ئىھتىياجىغا ئاساسەن يولغا قويغان تۈر، شىركىتىمىز كۈچلۈك رەھبەرلىك گورۇپپىسى ئاساسىدا سېستىمىلىق ھەم تەشكىللىك بولغان تاماق يەتكۈزۈش سۇپىسى بەرپا قىلدۇق ۋە تەربىيلەنگەن تاماق يەتكۈزۈش خادىملىرىنى تەشكىللىدۇق.
خېرىدارلارغا تېخىمۇ قولايلىق يارىتىش ئۈچۈن «ئالپاي»، «ئۈندىدار»، «بانكا كارتىسى » قاتارلىق زامانىۋى پۇل تۆلەش ئۇسۇللىرى ئارقىلىقمۇ پۇل تۆلەش شەكلىنى ھازىرلىدۇق.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
نەبىجان تۇرسۇن ( تارىخ پەنلىرى دوكتورى)
ئىلاۋە:
مەن بۇ ماقالەمنى مەرھۇم قەدىرلىك ئانام نۇرنىسا ئابدۇرېھىمنىڭ ئەبەدىيلىك خاتىرىسى ئۈچۈن بېغىشلايمەن.
گرانادا
گرانادا (ئىسپانچە: Granada) ئىسپانىيەنىڭ ئاندالۇسسىيە ئاپتونوم رايونىدىكى گرانادا ئۆلكىسىنىڭ پايتەختى. گرانادا سېررا نېۋادا تېغىنىڭ ئېتىكىگە جايلاشقان. 2005-يىلدىكى مەملىكەتلىك نوپۇس تەكشۈرۈشتە ، گرانادا شەھىرىنىڭ نوپۇسى 236 مىڭ 982 ، پۈتۈن شەھەر رايونىنىڭ نوپۇسى 472 مىڭ 638 بولۇپ ، ئىسپانىيەنىڭ 13-چوڭ شەھەر رايونى بولۇپ باھالانغان. بىر ئەرەب قەلئەسى ۋە ئوردىسى گراناداغا جايلاشقان. ئۇ نۇرغۇنلىغان مەدەنىيەت مەنزىرىگاھلىرى بىلەن ئىسلام تارىخى مىراسىنىڭ ئەڭ داڭلىق بىناسى بولۇپ ، گرانادانى ئىسپانىيەنىڭ ساياھەت شەھەرلىرى ئارىسىدا ئاۋات مەنزىلگە ئايلاندۇردى. مورنىڭ بىناكارلىققا بولغان تەسىرى گرانادادىمۇ ساقلانغان.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
مەن ئۈچۈن دۇنيادا ئەڭ قەدىرلىك، ئەڭ مېھرىبان ئانام، ماڭا ئىنسانلىقنى،ئىنسانىيەتنى جۈملىدىن ئۆز قوۋىنى سۆيۈشنى ئۆگىتىپ، ئەقىل-ئىدرىكىمنى ئاچقان بىرىنچى ئۇستازىم 5-ئاينىڭ 22-كۈنى، مەزكۇر ماقالەمنى يېزىۋاتقان، كېچە-كېچىلەپ،ماتېرىياللار دۆۋىسىدىن مەنبەلەر ۋە ئۇچۇرلار ئىزدەۋاتقان كۈنلىرىمدە بىز بىلەن ۋىدالاشتى. مەن بۇ خەۋەرنى يىراق ئوكيان قىرغىقىدىن ئاڭلىغىنىمدا زور ئىلھاملار بىلەن خەت بېسىۋاتقان بارماقلىرىم بىردىنلا ئىشتىن توختىدى ، كۆزلىرىم خىرەلەشتى، كۆز ياشلىرىم تاراملاپ تۆكۈلدى، ئانامنىڭ مېھرىبان سىماسى كۆز ئالدىمدا پەيدا بولدى، ھەر بىر ئىلھامبەخش سۆزلىرى قۇلۇقىم تۈۋىدە قايتىدىن جاراڭلىدى، مەن ئۆز-ئۆزۈمگە سوئاللار قويدۇم ھەم جاۋاب تاپتىم، ئاخىرى كۆز ياشلىرىمنى سۈرتىۋېتىپ، يېزىۋاتقان مەزكۇر ماقالەمنى تاماملاپ، تېزراق ئوقۇرمەنلىرىمنىڭ ھوزۇرىغا تاپشۇرۇپ، ئۇلارنىڭ چاڭقىغان قەلبلىرىنى ئازراق بولسىمۇ سۇغۇراي دېگەن قارارغا كەلدىم.
مېھرىبان ئانامغا ! جۈملىدىن دۇنيادىكى بارلىق ئانىلارغا ئەڭ ئالىي ھۆرمىتىمنى بىلدۈرىمەن!
*** *** ***
چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر دىئاسپورىسىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسىمى مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىغا تەۋە قازاقىستان، قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان قاتارلىق تۈركىي جۇمھۇرىيەتلەرگە جايلاشقان. بۇلاردىن باشقا يەنە رۇسىيە فېدېراتسىيىسى، تۈركمەنىستان ۋە تاجىكىستاندا ئانچە كۆپ بولمىغان ئۇيغۇر ئاھالىسى ياشايدۇ. ئۇيغۇرلار ئالدى بىلەن جۇغراپىيىلىك جايلىشىش جەھەتتىكى قولايلىق شارائىت تۈپەيلىدىن قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە ئۆزبېكىستاندىن ئىبارەت ئۈچ جۇمھۇرىيەتكە ئەڭ كۆپ تارقالغان. بۇنىڭدىن باشقا يەنە رۇسىيە، تۈركمەنىستان ، تاجىكىستان، ئۇكرائىنىيە ۋە باشقا جۇمھۇرىيەتلەردىمۇ ئاز ساندا ئۇيغۇرلار ياشايدۇ.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ئۆزىگە خاس مىللىي مەدەنىيەت ئەنئەنىسىگە ئىگە بولۇپ، مەدەنىيەت-مائارىپ، ئىلىم-پەن ۋە باشقا تۈرلۈك ساھەلەردە زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى. ئۇيغۇرلار بۇ جۇمھۇرىيەتلەردە ئاز سانلىق مىللەت ھېسابلانسىمۇ، بىراق سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىي-مائارىپ، سەنئەت ۋە باشقا ھەر قايسى ساھەلەردە قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى بىلەن ئۆزلىرى ياشىغان جۇمھۇرىيەتلەرگە بەلگىلىك تەسىر كۆرسەتتى.
ھازىرقى زامان ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرلىرى بىر پۈتۈن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بىر قىسىمى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ياشىغان دۆلەتلىرى ۋە تۈزۈملىرى ئايرىم بولسىمۇ، بىراق ئورتاق ئۇيغۇر مەدەنىيەت گەۋدىسىگە مەنسۇپتۇر. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر ئاھالىسى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ بېشىدىن ئېتىبارەن باشلىغان ئۆز ئالدىغا مىللىي كىملىك تىكلەش ۋە راۋاجلاندۇرۇش سىياسىتىنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇر مىللىي كىملىك ۋە مىللىي روھىنى ئۈزلۈكسىز راۋاجلاندۇرۇپ، مۇرەككەپ سىياسىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت تەرەققىيات مۇساپىلىرىنى بېسىپ ئۆتتى. مەزكۇر ماقالىدە ئۇلارنىڭ بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت ئىچىدە بېسىپ ئۆتكەن مەدەنىيەت-مائارىپ تەرەققىيات مۇساپىلىرى، شۇنىڭدەك قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ھەققىدە قىسقىچە ئومۇمىي بايان بېرىش ئاساسىي نۇقتا قىلىنىدۇ.
1. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى
ئۇنىڭدىن كېيىن قالسا، قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى بولۇپ، 2012-يىلىدىكى قىرغىزىستاننىڭ دۆلەتلىك ئىستاتېستىكىسى بويىچە ئالغاندا، ئۇيغۇرلار 50 مىڭ نەپەر.
ئۆزبېكىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى 2000-يىلىدىكى ھۆكۈمەت سانلىق مەلۇماتىدا 19526 نەپەر دەپ كۆرسىتىلگەن، بىراق ھازىرغىچە يېڭى سانلىق مەلۇمات ئېلان قىلىنمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۆزبېكىستان ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى بۇ جۇمھۇرىيەتتە 60 مىڭ ئۇيغۇر ياشايدىغانلىقىنى مەلۇم قىلغان. ئۆزبېكىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانىنىڭ مەزكۇر ئۇچۇرلاردىن بىر قانچە ھەسسە كۆپ ئىكەنلىكى ھەققىدە تۈرلۈك غەيرى-رەسمىي پەرەزلەر مەۋجۇت.
تۈركمەنىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى ئەڭ ئاز بولۇپ، بۇ ھەقتە ئېنىق مەلۇمات يوق. 1890-يىلى، 270 ئائىلە، يەنى 1307 نەپەر ئۇيغۇر يەتتەسۇدىن تۈركمەنىستاندىكى مۇرغاب دەرياسى ۋادىسىغا كۆچۈپ كېلىپ يەرلەشكەن. ئۇلارنىڭ سانى 1990-يىلى 1392 نەپەر، 2010-يىلى، 2000 نەپەر دەپ ئېلان قىلىنغان. 1928-1929-يىللىرى ، تۈركمەنىستاننىڭ بايرام -ئالى رايونىدا ئىككى ئۇيغۇر كولخوزى قۇرۇلغان ئىدى. ئەمما ، تاجىكىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى نوپۇس ئەھۋالى ھەققىدە ئۇچۇر يوق. بۇ جۇمھۇرىيەت ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ئەڭ ئاز جاي بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە تاجىكىستاننىڭ 1926-يىلىدىن تاكى 2009-يىلىغىچە بولغان مىللەتلەرنىڭ نوپۇس ئىستاتېستىكىسى تەركىبىگە ئۇيغۇرلار كىرگۈزۈلمىگەن.
رۇسىيە فېدېراتسىيىسىدە ئۇيغۇرلارنىڭ توپلىشىپ ئورۇنلاشقان جايلىرى يوق. مەزكۇر دۆلەتتىكى ئۇيغۇرلار تارقاق ھالەتتە بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپ قىسىمى موسكۋا ۋە سانكتپېتېربۇرگ شەھەرلىرىگە مەركەزلەشكەن. رۇسىيە ئۇيغۇرلىرىنىڭ 2010-يىلىدىكى نوپۇسى 3690 نەپەر دەپ كۆرسىتىلگەن.
لېكىن، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئارىسىدا مەيلى، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنكى مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرىدىكى ھۆكۈمەت سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئىشەنچ قىلماسلىق ، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنىڭ ئەمەلىيەتتە بۇ سانلىق مەلۇماتلاردىن كۆپ ئىكەنلىكى ھەققىدە تۈرلۈك قاراشلار ھەم ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئوخشىمىغان مەلۇماتلىرى مەۋجۇت.
ئوتتۇرا ئاسىيا تۈركىي جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى ئۇيغۇرلار جۇغراپىيىلىك ۋە تىل-دىئالېكت ئالاھىدىلىك بويىچە ئىككى ئاساسىي گۇرۇپپىغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرى پەرغانە گۇرۇپپىسى، يەنە بىرى يەتتەسۇ گۇرۇپپىسىدىن ئىبارەت.
ئۇيغۇر دىئاسپورىسىنىڭ پەرغانە گۇرۇپپىسى ئاساسلىقى ئەسلىدە ئۇيغۇر ئېلىنىڭ جەنۇبىدىكى تارىم ئويمانلىقى ئەتراپىدىكى بوستانلىقلار رايونىدىن كۆچۈپ چىقىپ، پەرغانە ۋادىسىدىكى بۈگۈنكى ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستاننىڭ شەھەر ھەم دېھقانچىلىق رايونلىرىغا ئورۇنلاشقانلار بولۇپ، بۇ گۇرۇپپا تاكى 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا يەرلىك ئاھالىلار تەرىپىدىن “قەشقەرلىكلەر” دەپ ئاتالغان ئىدى.
پەرغانە ۋادىسى ۋە يەتتەسۇ رايونى قەدىمدىن تارتىپ ئۇيغۇر قەبىلىلىرى پائالىيەت قىلغان رايونلاردۇر. بۇ رايونلار بىلەن تارىم ۋە ئىلى ۋادىسىنىڭ زىچ تارىخىي باغلىنىشى مەۋجۇت. ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىنقى زاماندا بۇ ۋادىلارغا كەڭ كۆلەملىك كۆچۈشلىرى 1759-يىلىدىن كېيىن باشلانغان مانجۇر-چىڭ قوشۇنلىرىنىڭ ھەربىي ھۇجۇملىرى ۋە قىرغىنچىلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. 19-ئەسىردىكى ئۇرۇشلار نەتىجىسىدە تېخىمۇ كۆپ ساندىكى قەشقەرىيە ئاھالىسى تۈركۈملەپ، پەرغانە ۋادىسىغا كۆچكەن ئىدى. قازاق ئالىمى چوقان ۋەلىخانوفنىڭ مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، 19-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا پەرغانە ۋادىسىغا 300 مىڭدىن ئارتۇق قەشقەرلىكلەر ماكانلاشقان. شۇ دەۋرلەردىكى پەرغانە ۋادىسىغا جايلاشقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى ۋە نوپۇسى ھەققىدە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئالىملىرىدىن گ.ئىسھاقوف، ئا.م. رېشېتوۋ ، ئا. ن. سېدلوۋسكايا، س. س گۇبايېۋا ، ئى.ۋ. زاخاروۋا، غ.سادۋاقاسوف ۋە باشقىلار ئۆزلىرىنىڭ تەتقىقاتلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى.
س. س. گۇبايېۋا چوقان ۋەلىخانوفنىڭ مەلۇماتلىرى ئاساسىدا 19-ئەسىرنىڭ 60-يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا پەرغانە ۋادىسىدا 300 مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئۇيغۇر ئالىمى، ئاكادېمىك غوجاخمەت سادۋاقاسوف، پەرغانە ۋادىسىدا چوقان ۋەلىخانوف قەيت قىلغان 9 مىڭ نوپۇس دولانلىقلارنى قوشۇپ، 324 مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشىغان دېگەن پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئى. ۋ. زاخوروۋانىڭ قارىشىچە، 1860-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا قوقەنت خانلىقى تەۋەسىدە 200-250 مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشىغان.
بۇ ئىككى گۇرۇپپا ئۇيغۇرلار تىل جەھەتتىن ئالغاندا ئوخشاشلا ئۇيغۇر تىلىنىڭ مەركىزىي دىئالېكتىغا مەنسۇپ بولۇپ ، پەقەت ئايرىم شىۋىلىق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە خالاس. پەرغانە ۋادىسىدىكى ئۇيغۇر ئاھالىلىرى ، يەنى بۇرۇنقى قەشقەرلىكلەر قەشقەر شىۋىسىنى ئاساس قىلغان. يەتتە سۇ رايونىدىكىلەر بولسا ئىلى شىۋىسىنى ئاساس قىلغان ئىدى. بۇ ئىككى گۇرۇپپا ئۇيغۇرلار تاكى 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا «قەشقەرلىق» ۋە «تارانچى» دېگەن ئىككى خىل نام بىلەن بىر-بىرىنى پەرقلەندۈرگەن ھەم يەرلىك ئاھالىلار ۋە چار رۇسىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن شۇنداق ئاتالغان ئىدى. 1921-يىلىدىكى تاشكەنت قۇرۇلتىيى نەتىجىسىدە « ئىنقىلابى ئۇيغۇر ئىتتىپاقى» بۇ خىل ئاتاشنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئۇيغۇر نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى قارار قىلغاندىن كېيىن، ئۇيغۇر نامى قەدەممۇ-قەدەم پەرغانە ۋە يەتتەسۇ گۇرۇپپىسىنىڭ ئورتاق مىللىي نامى بولدى. قەشقەرلىق ۋە تارانچى ئاتالغۇسى پەقەت بىر مىللەتنىڭ ئىككى جۇغراپىيىلىك رايونغا جايلاشقان قىسىملىرىنىڭ ئايرىم ناملىرى بولۇپ، ئۇ ھەرگىزمۇ ئېتنىك نام ئەمەس ئىدى.
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى ھەققىدە تۈرلۈك ئۇچۇرلار مەۋجۇت. ئۇيغۇر رەھبىرى ئابدۇللا روزىباقىيېف 1923-يىلى، پۈتۈن turk ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتىدە ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ 600 مىڭدىن ئارتۇق ئىكەنلىكىگە ئائىت سانلىق مەلۇماتنى turk كومپارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتى ۋە رۇسىيە بولشېۋىكلار پارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتى ئوتتۇرا ئاسىيا بيۇروسىغا مەلۇم قىلغان. ئەنە شۇ يىللاردا ئۇيغۇر ئالىملىرىدىن بۇرھان قاسىموف پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيادا بىر مىليون ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشايدىغانلىقىنى يازغان. بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسلىق قىسىمى پەرغانە ۋادىسىغا تارقالغان ئىدى. ئابدۇللا روزىباقىيېف كېيىنرەك پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقىدا ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنى 500-700 مىڭ ئەتراپىدا دەپ يازغان بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى ھەققىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئارىسىدىمۇ ئوخشىمىغان قاراشلار مەۋجۇت ئىدى. بىراق، سوۋېت ھۆكۈمىتىنىڭ سانلىق مەلۇماتى بۇنىڭدىن زور دەرىجىدە تۆۋەن بولۇپ، 1924-يىلى، ئۆزبېكىستان ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، پەرغانە ۋادىسىدىكى زور ساندىكى قەشقەرلىق ئۇيغۇرلار ئۆزبېك سۈپىتىدە تىزىمغا ئېلىنغان. رۇسىيە ئالىمى سېرگېي ئاباشىننىڭ قاراشلىرىغا تايانغاندا، پەرغانە ۋادىسىدىكى بۇ زور ساندىكى «قەشقەرلىقلەر» سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1924-يىلى باشلىغان ئوتتۇرا ئاسىيادا مىللىي جۇمھۇرىيەتلەرنى قۇرۇش سىياسىتى نەتىجىسىدە ئۆزبېك ئېتنىك تەركىبىگە قوشىۋېتىلىپ، يېڭى ئۆزبېك مىللىتىنى ياساش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن ئىدى. بىراق، 1926-يىلىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ نوپۇس تەكشۈرىشىدە، ئۇيغۇر مىللىتى « قەشقەرلىق»، «تارانچى» ۋە « ئۇيغۇر» دېگەن ئۈچ خىل نام بىلەن تىزىمغا ئېلىنغان. ئەمما، 1937-يىلىدىكى تەكشۈرۈشتە پەقەت ئۇيغۇر نامىلا ئىشلىتىلگەن. سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ئۇيغۇرلار ھۆكۈمەت سانلىق مەلۇماتلىرىدا ئىزچىل ئاز كۆرسىتىلگەن بولۇپ، بۇنىڭ تۈرلۈك سەۋەب-ئامىللىرى بار ئىدى. سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئازلاپ كېتىشىدە مىللىي سىياسەت ۋە ئۇيغۇرلار بىلەن ئۆزبېكلەر ئارىسىدىكى ئېتنىك پەرقنىڭ كۈچلۈك بولماسلىقى ئاساسلىق سەۋەب بولغان. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە 1932-1933-يىللىرىدىكى ئاچارچىلىق، 1937-يىللىرىدىكى تازىلاش ۋە 1941-1945-يىللىرىدىكى سوۋېت-گېرمان ئۇرۇشىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئازلاپ كېتىشىدىكى مۇھىم ئامىللاردۇر. مەسىلەن، قازاقىستان ئۇيغۇرلىرىنىڭ سانى 1947-يىلى، قازاقىستان كومپارتىيىسىنىڭ بىرىنچى سېكرېتارى جۈماباي شاياخمەتوف قازاقىستاندا ئۇيغۇر ئاپتونوم ئوبلاستى قۇرۇش ھەققىدە موسكۋاغا يوللىغان دوكلاتىدا 27 مىڭ دەپ مەلۇم قىلىنغان بولۇپ، 1937-يىلىدىكىدىكى سانلىق مەلۇماتتىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كەتكەن. ئەلۋەتتە ،قازاقىستان ئۇيغۇرلىرىنىڭ سانىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشىدىكى يەنە بىر سەۋەب،1932-1933-يىللىرىدىكى ئاچارچىلىق مەزگىلىدە زور ساندىكى ئۇيغۇرلار يەتتەسۇدىن ئىلى ۋادىسىغا كۆچۈپ كېلىپ، ۋەتىنىگە قايتمىغان ئىدى. ئەنە شۇ تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1950-يىللاردىكى سانلىق مەلۇماتىدا سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيىسىدىكى پۈتۈن ئۇيغۇر ئاھالىسى ئاران 100 مىڭ ئەتراپىغا چۈشۈپ قالغان.
سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قايتىدىن تېز كۆپىيىشى 1954-1962-يىلىدىكى كۆچۈش نەتىجىسىدە ئىشقا ئاشتى. ئۇيغۇرلارنىڭ يەتتە سۇ گۇرۇپپىسى تەركىبىگە ئۇيغۇر ئېلىنىڭ قەشقەر، ئاقسۇ، ئۈرۈمچى، ئاتۇش ۋە باشقا جايلىرىدىن كەلگەن ئۇيغۇرلارمۇ قوشۇلدى. تاشكەنت ۋە پەرغانە ۋادىسىدىكى ئۇيغۇرلار تەركىبىگە ئىلى تەۋەسىدىن كەلگەن ئىلى ئۇيغۇرلىرىمۇ قوشۇلدى.
2. ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىك تەرەققىياتى
1954-1962-يىللىرىدىكى كەڭ كۆلەملىك كۆچۈش نەتىجىسىدە ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستاندىكى كۆپلىگەن يەرلىك ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەن بولۇپ، قىرغىزىستاننىڭ ئوش، جالال ئاباد، فرۇنزې، قاراقول ، توقماق قاتارلىق جايلىرىدىكى ئەسلىدىن بار بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قىسىمى بۇ چاغدا مىللىي كىملىكىنى ئۆزبېككە ئۆزگەرتىپ، ئۆزبېكلىشىش باسقۇچىنى باشتىن كەچۈرۈپ، سانى ناھايىتى ئاز قالغان ئىدى. ئۆز ئېتنىك كىملىكىنى ساقلىغان ئۇيغۇرلار يېڭىدىن كۆچۈپ كەلگەنلەر بىلەن قوشۇلۇپ، قىرغىزىستان ئۇيغۇرلىرى بىردىنلا كۆپەيدى. ئۆزبېكىستان ئۇيغۇرلىرى بۇ چاغلاردا ئاساسىي جەھەتتىن ئۆزبېكلىشىپ، ئۆز مىللىي كىملىكىنى پۈتۈنلەي دېگۈدەك يۈتتۈرۈپ قويغان بولۇپ، ئەسلىدىكى ئېتنىك كىملىكىنى يوقاتمىغانلار يېڭى كۆچۈپ كەلگەنلەر بىلەن قوشۇلۇش نەتىجىسىدە ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى رەسمىي شەكىلدە قايتىدىن پەيدا بولدى ھەمدە ئۇيغۇر مەدەنىيىتى يېڭى تەرەققىيات باسقۇچىغا كىردى.
قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلار كولخوزلار، يېزا-قىشلاقلار ۋە شەھەرلەرگە توپلىشىپ، زىچ ياشىغانلىقى ئۈچۈن ئۆز مىللىي كىملىكى، مائارىپى ۋە مىللىي مەدەنىيىتىنى ساقلىشى باشقا جۇمھۇرىيەتلەرگە قارىغاندا زور دەرىجىدە ياخشى ئىدى. 1950-يىللاردا سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيىسىدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا پەقەت قازاقىستان ئۇيغۇرلىرىلا سوۋېت ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان ئىدى.
سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيىسىدىكى بۇ ئۇيغۇرلار ئومۇملاشتۇرۇلۇپ، «سوۋېت ئۇيغۇرلىرى »، ئۇلارنىڭ ئەدەبىياتى « سوۋېت ئۇيغۇر ئەدەبىياتى»، ئۇلاردىن چىققان ئالىملار « سوۋېت ئۇيغۇر ئالىمى» دېگەندەك ناملار بىلەن ئۇيغۇر ئېلىدىكى ئۇيغۇرلاردىن پەرقلەندۈرۈلگەن بولسا، سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلىپ، مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر مەيدانغا كەلگەندىن كېيىن، ئورتاق «سوۋېت ئۇيغۇرلىرى» دەپ ئاتالغان بىر گەۋدە يوقىلىپ، بىر پۈتۈن ئۇيغۇر دىئاسپورىسى ھەر قايسى جۇمھۇرىيەتلەرگە پارچىلىنىپ ئايرىم تەرەققىيات يولىغا مېڭىشقا باشلىدى.
گەرچە، يەتتەسۇ ۋە پەرغانە رايونىدىكى مەزكۇر ئىككى گۇرۇپپا ئۇيغۇرلار بۈگۈنكى كۈنلەردە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۆت جۇمھۇرىيەتكە تارقىلىپ، بىر پۈتۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ئايرىم دىئاسپورىلىرىنى شەكىللەندۈرگەن بولسىمۇ، بىراق ئۇيغۇرلارنىڭ ئەسلىدە مۇتلەق كۆپ قىسىمىنى تەشكىل قىلغان پەرغانە گۇرۇپپىسى بۈگۈنكى كۈنلەردە پۈتۈنلەي دېگۈدەك يەرلىك خەلقلەرگە سىڭىپ تۈگىدى ھەمدە بۇ رايوندىكى قالدۇق ئۇيغۇر گۇرۇپپىلىرى داۋاملىق تۈردە سىڭىش باسقۇچىنى بېشىدىن كەچۈرمەكتە. گەرچە ئەنجان قاتارلىق رايونلاردا ھازىرمۇ مەلۇم ساندا ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى بار بولسىمۇ، بىراق ئۇلار ئۆز ئانا تىلىنى ئۇنۇتقان ، تىل ۋە ئېتنىك ئالاھىدىلىك جەھەتلەردىن ئۆزبېكلەردىن پەرقسىز ھالغا چۈشۈپ قالغان ئىدى. ئەمما، ئۆزبېكىستاندىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ پەقەت 1955-يىلىدىن 1962-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئۇيغۇر دىيارىدىن كۆچۈپ كەلگەن تەركىب ۋە قازاقىستاندىن بۇ جۇمھۇرىيەتكە خىزمەت يۈزىسىدىن بېرىپ يەرلىشىپ قالغان ئۇيغۇرلار ئاساسلىقى تاشكەنت شەھىرىنى مەركەز قىلىپ، ئۆز مىللىي كىملىكى ۋە مەدەنىيىتىنى مەلۇم دەرىجىدە ساقلاپ كەلگەن بولسىمۇ، بىراق ئەۋلادلارنىڭ ئالمىشىشى بىلەن مەزكۇر جۇمھۇرىيەتتىكى ئۇيغۇر مىللىي كىملىكى قەدەممۇ-قەدەم ئاجىزلاش شۇنىڭدەك داۋاملىق ئۆزبېكلىشىش جەريانلىرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە.
ئۇيغۇرلارنىڭ قازاقىستان ۋە قىرغىزىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان يەتتەسۇ گۇرۇپپىسى بولسا ئۆز مىللى كىملىكى، مىللىي مەدەنىي-مائارىپى ، ئەدەبىيات-سەنئىتى، مۇزىكىلىرى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى ئىزچىل تۈردە ياخشى ساقلاپ قالدى شۇنىڭدەك بۇلارنى مەلۇم دەرىجىدە راۋاجلاندۇرۇپ، بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىي كىملىكى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ مەركىزىي ئاسىيا رايونىدىكى بىر پارچىسىلىق رولىنى ئوينىماقتا. بۇ گۇرۇپپىنىڭ يەرلىك قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق خەلقلەرگە سىڭىپ كېتىشى ئاساسەن دېگۈدەك كۆرۈلمىدى. بىراق، بۇنىڭدىن كېيىنكى تەرەققىيات يۆنىلىشىنى تەتقىق قىلىش ناھايىتى مۇھىم. ئەلۋەتتە، قىرغىزىستان ئۇيغۇرلىرىنىڭ 1954-1962-يىللىرى ئارىسىدا كۆچۈپ كەلگەنلىرى تەركىبىدە يەنە كۆپ ساندا ئەسلى قەشقەر ۋە ئاتۇش قاتارلىق جايلاردىن كېلىپ چىققانلارمۇ بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەشۇ جايلاردىن ئالدىن بىلەن ئىلى ۋادىسىغا، كېيىن ئىلىدىن سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپكە ئۆتكەنلەر ئىدى. بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئۆزلىرىنى تارانچىلار، ۋە ياكى يەتتەسۇلۇقلاردىن پەرقلەندۈرۈش خاھىشىمۇ مەۋجۇت ئىدى. ئەمما، ھازىر مۇنداق خاھىشلار ئاساسەن دېگۈدەك تۈگىگەن.
3. ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىيات باسقۇچلىرى
بىرىنچى دەۋر: چار رۇسىيە دەۋرى: (1878-1917-يىللىرى(
1878-يىلى، چار رۇسىيە پۈتۈن turk رايونىنى تولۇق ئىشغالىيەت ئاستىغا ئالغاندىن كېيىن، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنى تاشكەنتنى مەركەز قىلغان turk گېنېرال گۇبېرناتورلۇقىنىڭ ھەربىي ۋە مەمۇرىي باشقۇرۇش دائىرىسى ئىچىدە ئىدارە قىلدى. تاكى 1917-يىلى،پادىشاھلىق تۈزۈم ئاغدۇرۇلۇپ، ئۆكتەبىر ئۆزگىرىشى نەتىجىسىدە ھاكىمىيەتلەر بولشېۋىكلارنىڭ قولىغا ئۆتكۈچىگە بولغان ئارىلىقتا چار رۇسىيە ھۆكۈمىتى تۇركىستاننى ئۆزىنىڭ خام ئەشيا بازىسىغا ئايلاندۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا تاشكەنت قاتارلىق جايلاردا كىچىك كۆلەمدىكى يېنىك سانائەت بازىلىرىنى قۇردى ھەمدە تۆمۈر يول ياساپ، ئىچكىرى رۇسىيە بىلەن تۇتاشتۇرۇشقا كىرىشتى. رۇسىيە سودا-سانائەت بۇرژۇئازىيىسىنىڭ turk خام ئەشياسىغا بولغان ئېھتىياجى ئۇلارنى تاشكەنت قاتارلىق شەھەرلەرگە زامانىۋى ياۋروپا مەدەنىيىتى، سانائەت ئەسلىھەلىرىنى ئېلىپ كېلىشكە، ياۋروپا ئۇسلۇبىدىكى مەكتەپلەرنى ئېچىپ، يەرلىك خەلق پەرزەنتلىرىنى مەلۇم دەرىجىدە تەربىيىلەشكە مەجبۇر قىلدى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى يەرلىك سودا گۇرۇھى ۋە يۇقىرى تەبىقە كىشىلىرىنىڭ رۇسىيىنىڭ پېتىربۇرگ، موسكۋا، ئورىنبۇرگ ۋە باشقا شەھەرلىرىگە بېرىپ سودا قىلىش ھەم مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ئىمكانىيىتى يارىتىلدى. چار رۇسىيە ھۆكۈمرانلىقى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىگە نىسبەتەن چوڭ مىللەتچىلىك ۋە كەمسىتىش سىياسىتى يۈرگۈزسىمۇ بىراق، يەرلىك خەلقلەر مەلۇم رەۋىشتە ئىلغارلىقلار ۋە تەرەققىياتلار بىلەن ئۇچرىشىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى. لېكىن، چار رۇسىيە ھۆكۈمىتى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىگە قارىتا ھېچقانداق ئومۇميۈزلۈك مەدەنىيەت-مائارىپ جەھەتلەردىن گۈللەندۈرۈش، خەلقنىڭ مەدەنىي-مائارىپ ساپاسىنى ئۆستۈرۈش سىياسىتى يۈرگۈزۈپ، بۇ ساھە ئۈچۈن مەبلەغ سالمىدى. يەرلىك خەلقلەر پەقەت ئۆزلىرىدىن چىققان خەلقپەرۋەر، يېڭىلىقپەرۋەر كىشىلەرنىڭ ئاكتىپلىقىغا تايىنىشقا مەجبۇر بولدى.
رۇسىيە دائىرىلىرىنىڭ ئەنە شۇنداق ئايرىمىچىلىقى ۋە مۇستەملىكىچىلىك سىياسىتى تۈپەيلىدىن ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىدە ساۋاتسىزلىق ناھايىتى ئېغىر بولدى. ئەنە شۇلارنىڭ ئارىسىدا ئۇيغۇرلارمۇ بار بولۇپ، مەيلى پەرغانە ۋادىسىدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن ۋە ياكى يەتتەسۇ رايونىدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن، ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت ساپاسى ئومۇميۈزلۈك ئارقىدا قالغان ئىدى.ئۇيغۇرلاردىمۇ ساۋاتسىزلىق نىسبىتى ئوخشاشلا يۇقىرى بولدى. زامانىۋى مەكتەپ ئېچىش، مەدەنىي ئاقارتىش ئېلىپ بېرىش ئىمكانىيىتى بولمىدى. 1917-يىلىدىكى فېۋرال ئىنقىلابىدىن كېيىنلا ئوتتۇرا ئاسىيادا يەرلىك خەلقلەرنىڭ مىللىي ئويغىنىش، مەدەنىيەت ئاقارتىش ھەرىكەتلىرى ئەۋجى ئالدى. ئۇيغۇرلارمۇ ئۆز جەمئىيەتلىرى ئەتراپىغا ئۇيۇشۇپ، مەدەنىي ئاقارتىش ھەرىكىتىگە ئاتلاندى. بۇ جەھەتتە « تارانچى كومىتېتى» ئۆز ئالدىغا بىر قاتار پروگراممىلارنى قويغان ئىدى. سوۋېت ھاكىمىيىتى ئورنىتىلغاندىن كېيىن، سوۋېت ھۆكۈمىتى يەرلىك خەلقنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ۋە ئۆز ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن يەرلىك خەلقلەرنىڭ مەدەنىيەت-مائارىپ جەھەتتىن گۈللىنىشىنى چاقىرىق قىلىپ، بىر قاتار چارە-تەدبىرلەرنى قوبۇل قىلدى. يەرلىك خەلقلەرنىڭ چار رۇسىيىگە قارشى تۇرۇشى ۋە ئاخىرىدا سوۋېت ھاكىمىيىتى تەرەپتە تۇرۇشىدىكى ئامىللارنىڭ بىر ئالدىنقىسىنىڭ مىللىي كەمسىتىش سىياسىتى يۈرگۈزۈشى، كېيىنكىسىنىڭ مىللىي كەمسىتىشنى بىكار قىلىپ، مىللىي ،مەدەنىي-مائارىپ جەھەتلەردىن گۈللىنىش ۋەدىلىرىنى بېرىشىگە باغلىق ئىدى.
يەتتەسۇ ئۇيغۇرلىرىنىڭ خېلى كۆپ قىسىمى 1883-يىلىدىن كېيىن رۇسىيە پۇقرالىرىغا ئايلانغان بولسىمۇ، ئەمما تاكى 1918-يىلىغىچە بولغان 40 يىل ۋاقىت ئىچىدە ئۇلاردا مەدەنىيەت جەھەتلەردىن كۆرۈنەرلىك گۈللىنىش مەنزىرىسى كۆرۈلمىگەن ئىدى، پەقەت ئاز ساندىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى رۇس تىلىدىكى مەكتەپلەردە ئوقۇش ئىمكانىيىتىگە ھەمدە زاۋۇت-فابرىكىلاردا ئىشلەش ئىمكانىيىتىگە بولدى. يەنە بىر قىسىمى بولسا، قازان، ئۇفا، ئورىنبۇرگ قاتارلىق جايلاردىكى تاتارلار بىلەن ئالاقە قىلىش ئارقىلىق يېڭىچە مائارىپ ۋە مەدەنىيەت بىلەن تونۇشۇش ئىمكانىيىتىگە بولۇپ، ئۆزلىرىنى تەرەققى قىلدۇردى.
چار رۇسىيە دەۋرى پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىگە ئوخشاش ئۇيغۇرلار ئۈچۈنمۇ ھېچقانداق گۈللىنىش ئېلىپ كەلمىگەن بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ زامانىۋى مەدەنىي-مائارىپىنىڭ رەسمىي شەكىللىنىش ۋە گۈللىنىشى سوتسىيالىستىك ئىدېئولوگىيە ئاستىدا سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىلا ئىشقا ئاشتى. يەتتەسۇنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر ئاھالىلىرىنىڭ، ئومۇمەن ئۇيغۇر ئېلىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر پۈتۈن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتە ئارقىدا قالغانلىقى، ساۋاتسىزلىقنىڭ ناھايىتى يۇقىرى سەۋىيىدە ئىكەنلىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىدىن ئابدۇللا روزىباقىيېف، بۇرھان قاسىموف قاتارلىقلارنىڭ ماقالىلىرىدە كۆپ تەكىتلەنگەن ئىدى. بۇرھان قاسىموف يەتتەسۇدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت-مائارىپ ئەھۋالى ھەققىدە توختىلىپ ، «خەلقىمىزنىڭ 100دىن بىرى بولمىسا، قالغانلىرى يېزىشنى بىلمەيدۇ. ساۋاتسىزلىقنى ئاخىرلاشتۇرۇش چارىلىرى بىزدە تېخى كۆرۈلمىدى. كامچىللىك كۆپ،مىڭدىن بىرىنىمۇ يېزىپ تۈگەتكىلى بولمايدۇ، ئىنقىلابتا پۈتۈن رۇسىيىدىكى ئايماقلارنىڭ ئارىسىدا ئەڭ ئېزىلگىنى بىز.ئاۋال ھەم، ھازىرقى كۈندە ئەڭ تۆۋەن،نادان سانالغىنى بىز، ئېغىرلىقنى، خورلۇقنى ئەڭ كۆپ تارتقان بىز ئۇيغۇر خەلقى» دەپ يازغان.
ئىككىنچى دەۋر: سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرى: ( 1918-1991-يىللىرى)
ئۇيغۇرلارنىڭ 20-ئەسىردىكى سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىكى مەدەنىيەت تەرەققىياتىنى ستالىن ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن باسقۇچ ۋە ستالىندىن كېيىنكى باسقۇچ ھەم سوۋېت- جۇڭگو رەقىبلىك باسقۇچىدىن ئىبارەت ئىبارەت ئۈچ مەزگىلگە ئايرىش مۇمكىن. ستالىن دەۋرىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يەنە 1937-1938-يىللىرىدىكى چوڭ تازىلاش ھەرىكىتى ۋە سوۋېت-گېرمان ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشىنى چېگرا قىلىپ، ئىككى باسقۇچقا ئايرىش مۇمكىن. بىرىنچى باسقۇچ 1918-1941-يىللىرى بولۇپ، بۇ 20 يىل ئىچىدە ئۇيغۇر خەلقى مەدەنىيەت-مائارىپ، سەنئەت ۋە باشقا ھەر ساھەلەر بويىچە مىسلى كۆرۈلمىگەن تەرەققىياتلارغا ئېرىشتى. ئۇيغۇر زامانىۋى مەدەنىيىتى، سەنئىتى، ئەدەبىياتى يوقلۇقتىن بار بولۇپ، شەكىللىنىش ۋە راۋاجلىنىش جەريانلىرىنى باشتىن كەچۈردى.
بىرىنچى باسقۇچتا يارىتىلغان ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەنزىرىسى 1937-1938-يىللىرى ستالىننىڭ تازىلاش ھەرىكىتى بىلەن بىتچىت قىلىنغان بولسا، 1941-يىلى، سوۋېت-گېرمان ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشى بىلەن كېلىپ چىققان ئۇرۇش مالىمانچىلىقى بىلەن تامامەن تۈگەشتى.
20-ئەسىر ئوتتۇرا ئاسىيا سوۋېت دەۋرى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئىككىنچى باسقۇچى 1945-يىلىدىن تاكى ستالىن ئۆلۈپ خرۇشېۋ ھاكىمىيەتنى ئىگىلىگەنگىچە بولغان باسقۇچتۇر. مەزكۇر باسقۇچتا ئۇيغۇر خەلقى بارلىق سوۋېت ئىتتىپاقى خەلقى بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، ئۇرۇش جاراھەتلىرىنى ساقايتىش، دۆلەتنىن ئىقتىسادى ۋە ئىگىلىكىنى قايتىدىن قۇرۇش ھەم كۈچەيتىشكە ئاتلاندى. ستالىن ھۆكۈمىتى 1943-يىلىدىن كېيىن شەكىللەنگەن تىنچ ئوكيان-ئاسىيا رايونى ۋەزىيىتى، دۇنيا ۋەزىيىتى جۈملىدىن جۇڭگو ۋە ئۇيغۇر ئېلى ۋەزىيىتىگە كۆرە ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر ئېلى جۈملىدىن ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىدىمۇ يېڭى ئىستراتېگىيە بەلگىلىگەن بولۇپ، بۇ دەل ئۇيغۇر قاتارلىق خەلقلەرنىڭ 1944-1949-يىللىرىدىكى مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنى قوللاش ھەم ياردەم بېرىشتە ئىپادىلەندى. 1949-يىلىدىن كېيىن بولسا، جۇڭگو كوممۇنىستلىرى بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنى قوللاش ئارقىلىق غەرب دۆلەتلىرىگە قارشى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىكى سوتسىيالىزم لاگېرىنى كۈچەيتتى. ئەنە شۇ بىر قاتار سەۋەب-ئامىللار تۈپەيلىدىن سوۋېت ئىتتىپاقىدا 1938-يىللىرى تاقىۋېتىلگەن ئۇيغۇر مەكتەپلىرى ئېچىلىشقا، ئۇيغۇر مەدەنىيەت -مائارىپ، سەنئەت ۋە نەشرىيات ئورۇنلىرى ئەسلىگە كېلىش ھەم يېڭىدىن ئېچىلىشقا باشلىدى. چۈنكى، سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتى ئۈچۈن تەرەققى قىلغان، گۈللەنگەن « سوۋېت ئۇيغۇرلىرى» نى مودېل قىلىپ كۆرسىتىش ۋە بىر پۈتۈن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىغا بولغان ماھىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈش كېرەك ئىدى.
ستالىن ئۆلگەندىن كېيىن، نىكىتا خرۇشېۋنىڭ شەخسكە سېغىنىشقا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى ۋە ستالىننىڭ خاتالىقلىرىنى تەنقىد قىلىپ، ستالىن دەۋرىدىكى گۇلاگلارنى بىكار قىلىپ، گۇلاگ تۇتقۇنلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش باشلانغاندىن كېيىن سوۋېت ئۇيغۇر مەدەنىيەت-مائارىپىدا يېڭى تەرەققىيات يولى باشلاندى.
1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيىسىدە 15 مۇستەقىل دۆلەت مەيدانغا كەلدى شۇنىڭدەك سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى غەرب دۇنياسىنىڭ غەلىبىسى بىلەن ئاخىرلاشتى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىقىلىشى دۇنيانى ئۆزگەرتتى، جۈملىدىن مەزكۇر دۆلەتنىڭ ئەتراپىدىكى خەلقىئارا ۋە رايون خاراكتېرلىق مۇناسىۋەتلەردە زور ئۆزگىرىش يۈز بەردى. ئوتتۇرا ئاسىيادا مەيدانغا كەلگەن مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر بۇ 20 يىل ئىچىدە قەدەممۇ-قەدەم ئۆز مىللىي ۋە دۆلەت كىملىكىنى تىكلەش يولىنى تۇتۇپ، ھاكىمىيەت ئۈستىدىكى ئاساسلىق مىللەتلەر‏- قازاقلار، ئۆزبېكلەر، قىرغىزلار، تۈركمەنلەرنىڭ دۆلەتچىلىك، مىللەتچىلىك ئىدىيولوگىيىسىنى كۈچەيتىلدى. بۇ 20 نەچچە يىل ئىچىدە سابىق چار رۇسىيە، كېيىنكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا ئىلگىرى-كېيىن بىر ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىت ياشىغان مەزكۇر خەلقلەر مۇستەقىل دۆلەتچىلىك ئىدىيىسىنى كۈچەيتىش،ئۆزىگە-ئۆزى خوجا بولۇش ۋە مىللىي ئىپتىخارلىقنى راۋاجلاندۇرۇش يولىدا تۈرلۇك پروگراممىلارنى ئەمەلگە ئاشۇردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆز دۆلەتلىرىدە كۆپ مىللەت ياشىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ كۈچلۈك مىللىي كىملىك ئىدىيىسىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى نەزەرگە ئېلىپ، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە زېمىن پۇتۈنلۇكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش يولىدا « قىرغىزىستان بىزنىڭ ئورتاق ئۆيىمىز» ، « قازاقىستان بىزنىڭ ئورتاق ئۆيىمىز» دېگەندىن ئىبارەت « ئورتاق ۋەتەن» ئىدىيىسىنى تەرغىپ قىلىپ، مىللەتلەرنىڭ باراۋەرلىكى ھەم قېرىنداشلىقىنى تەكىتلىدى. گەرچە ئوتتۇرا ئاسىيا تۈركىي خەلقلىرى ئەسلىدىن ئورتاق مەدەنىيەت ۋە تارىخ كىملىكىگە ئىگە بولغان بولسىمۇ، ئەمما تۈرك قېرىنداشلىقى ۋە تۈرك بىرلىكى شوئارىنى ئاشكارا ۋە رەسمىي رەۋىشتە يولغا قويۇلمىدى. ئەكسىچە يەنىلا، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مودېلى بويىچە مىللىي سىياسەت قوللاندى.
مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ چوڭ مىللەتچىلىك بېسىمى، سىياسىي ئىدىيىۋى بېسىمىدىن قۇتۇلغان بولۇپ، ئۇ ئىدىيە جەھەتتىن ئەركىن تەرەققى قىلىش، ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنى كۈچەيتىش ھەم تەرغىپ قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى. ئۇيغۇر مەدەنىيىتى سىياسىي رامكىدىن قۇتۇلۇش بىىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆزلىرىنىڭ تارىخىي ئانا ۋەتىنىدىكى ئومۇمىي ئۇيغۇر مەدەنىيىتى بىلەن بىر گەۋدىگە ئايلىنىش ۋە يۇغۇرۇلۇش ئىستىقبالىنى كۆردى. ئۇيغۇرلارنىڭ بۇرۇنقى «سوۋېت ئۇيغۇرلىرى» دېگەن سىياسىي ئېتنىك چۈشەنچىسى يوقىلىپ، ئۆزلىرىنى روھى ۋە مەنىۋى جەھەتتىن ئانا ۋەتىنىدىكى ئۇيغۇرلار بىلەن تەقدىرداش ھېسابلاش خاھىشى كۈچەيدى. سوۋېت دەۋرىدە ئەسلىدىن بۇ زېمىندا ياشىغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزلىرىنى« يەرلىك» ياكى « سوۋېتلىك» دەپ ، 1954-1962-يىللىرى كۆچۇپ كەلگەنلەرنى « كۆچمەنلەر» ، « خىتايلىقلار» دەپ ئايرىشتەك قىسمەن مەھەللىۋازلىق ئىللەتلىرى زاۋاللىققا دۇچ كەلدى. « يەرلىك ئۇيغۇرلار» دىكى ئۆزلىرىنى « ئۇلۇغ سوۋېت خەلقى» دەپ ئۈستۈن كۆرىدىغان خاھىشلىرىگە خاتىمە بېرىلدى. ئومۇمەن، مۇستەقىللىق دەۋرىدە «سوۋېت ئۇيغۇرلىرى» ئايرىم جۇمھۇرىيەتلەرگە پارچىلىنىپ كەتكەن بولسىمۇ، بىراق ئۇلارنىڭ بۇرۇنقىدەك ئورتاق « سوۋەتلىك» ئىدىيىسى ئەمەس، بەلكى ئانا ۋەتىنىدىكى يادرولۇق توپلۇق، يەنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسىي قىسىمى بىلەن ئۆزىنى باغلاش، بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىي ئىدىيىسى ئالمىشىپ، تېخىمۇ كۈچىيىشكە باشلىدى.
مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى پىكىردىكى ئەركىنلىك، ئۇسۇلدىكى ئەركىنلىك بولۇپ، قازاقىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى بۇ جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ دېموكراتىك تۇزۇملىرىدىن نەپ ئېلىپ، ئۆز مەدەنىيىتىنى قانۇنىي تۈزۈملەرگە بويسۇنۇش ئاساسىدا راۋاجلاندۇرۇش يولىغا كىردى. ئەلۋەتتە، قازاقىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تەرەققىيات يۆنىلىشى مۇھىم بىر تېما. ئۇلارنىڭ يۆنىلىشى قانداق بولىدۇ؟ ھازىر قانداق يېڭى مەسىلىلەر شەكىللىنىشكە باشلىدى؟ دېگەن سوئاللار قويۇلۇشى تەبىئىي. ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى يۈزلىنىشىدىكى ئاساسلىق نۇقتا مەزكۇر رايونلاردىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى كەلگۈسىدە ئەشۇ جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ ئىگىسى بولغان ئاساسلىق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت گەۋدىسى ئىچىگە سىڭىپ كېتىشى مۇمكىنمۇ؟ بۇ سىڭىش ئورتاق تۈرك قېرىنداشلىقى نەزەرىيىسى ئاستىدا ئەمەلگە ئاشامدۇ؟ ياكى باشقىچە يولدىمۇ؟ ئۆزبېكىستان ئۇيغۇرلىرى بۇنداق رېئاللىقنىڭ مودېلىنى ئاللىقاچقان كۆرسەتكەن بولۇپ، قازاقىستان ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ تەقدىرى قانداق شەكىلدە بولۇشى مۇمكىن؟مانا بۇ ، مۇرەككەپ سواللاردۇر. ئەلۋەتتە، ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ كەگۇسى مەۋجۇتلۇقى ئۇيغۇرلارنىڭ يادرولۇق قىسىمى بولغان ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت مەۋجۇتلۇقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئاساسىي گەۋدىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى تارماقلارغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئەمما، نۇرسۇلتان نازاربايېف قازاقىستان تېررىتورىيىسىدىكى ئۇيغۇر مىللىي مائارىپىغا نىسبەتەن « قوش تللىق» سىياسەت يۈرگۈزمىگەن بولۇپ، نازاربايېفنىڭ ئۇيغۇر باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ مىللىي مائارىپىنى تولۇق رەۋىشتە راۋاجلاندۇرۇش ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنىڭ ساقلىنىپ ۋە قوغدىلىپ قېلىنىش ئۈچۈن چىن يۈرىكىدىن ھەسسە قوشۇپ، دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ قەدىمى ۋە شەرەپلىك ئەزاسى بولغان ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى قوغداشنىڭ ئۈلگىسىنى يارىتىشى ئېھتىماللىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ.
ئەلۋەتتە، ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئۈچىنچى دەۋرى بولغان مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر دەۋرى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئىلگىرىكى ئىككى دەۋرگە قارىغاندا ئەركىن تەرەققى قىلىش يولىغا كىرگەن، ئانا ۋەتىنى بىلەن تەقدىرداشلىقى ئاشقان ،ئەمما كۈچلۈك ۋە مۇرەككەپ ئىستىقبال مەسىلىسىگە دۇچ كەلگەن دەۋردۇر.
4. 1920-1930-يىللاردىكى ئۇيغۇر مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرى
مەزكۇر تېما ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىنىڭ 1918‏-1941‏-يىللىرىدىكى باسقۇچغا مەنسۇپتۇر.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا قازاقىستاندا ئەڭ دەسلەپ 1918-يىلى، « سادايى تارانچى» گېزىتى نەشىر قىلىنىپ، بىر مەزگىل تارقىتىلدى. گېزىتنىڭ ئىگىلىرى ھۈسەيىنبەگ يۈنۈسوف قاتارلىقلار « تارانچى كومىتېتى»غا يېتەكچىلىك قىلىپ، مەدەنىي ئاقارتىش ۋە سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارشى تۇرۇش پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللانغانلىقى ئۈچۈن بۇ گېزىت تارقىتىۋېتىلدى. 1919-يىلى، ئابدۇللا روزىباقىيېف قاتارلىقلار « ئۇيغۇر جەمئىيىتى»نى قۇرغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق پروگراممىسى يەنىلا مەدەنىي ئاقارتىش بولغان ئىدى.
1919-يىلى ئالمۇتىدا تۇنجى قېتىم 4 سنىپلىق ئۇيغۇر باشلانغۇچ مەكتىپى ئېچىلدى. بۇ مەكتەپ 1925‏-يىلىدىن كېيىن 9 يىللىي تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكە ئايلىنىپ سوپى زارۋات نامى بېرىىلىدۇ شۇنىڭدەك تۇنجى ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپى بولۇپ قالىدۇ.
1923-يىلىغا كەلگەندە ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ باشچىلىقىدا « ئۇيغۇر بىلىك ھەيئىتى» قۇرۇلۇپ، بۇنىڭ تەركىبىگە نەزەرغوجا ئابۇسەمەتوف، بۇرھان قاسىموف، ئىسمايىل تاھىروف قاتارلىق ئۇيغۇر زىيالىيلىرى كىردى. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق پروگراممىسى ئۇيغۇر تىل، تارىخى ۋە مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىش، ئۇيغۇرلارنىڭ بىلىم ۋە مەدەنىيەت-مائارىپ ساپاسىنى ئۆستۈرۈش ئىدى. ئۇيغۇر رەھبەرلىرى ۋە زىيالىيلىرىنىڭ ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىشى نەتىجىسىدە 1920-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىغا كەلگەندە يەتتەسۇنىڭ ئۇيغۇرلار جايلاشقان بارلىق يېزىلىرىدا مەكتەپلەرنىڭ ئومۇملىشىپ بولۇش ۋەزىيىتى شەكىللەندى.