cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماداگاسكار
ماداغاسكار ئەسلىدە سىۋاھلى تىلىدىكى مىللەتلەرنىڭ زىمىنى بولۇپ مىلادىنىڭ ئالدى كەينىدە بۇ يەرگە مالاي تاقىم ئاراللىرىدىكى دېڭىز بويلاپ تۇرمۇش كەچۈرىدىغان مالايلارنىڭ بىر قىسمى ھىندى ئوكياندىن ئۆتۈپ كۆچۈپ كېلىپ ئۇششاق بەگلىكلەرنى قۇرغان. مىلادى 10-ئەسىردىلا ئەرەب دېڭىزچىلىرى بۇ چوڭ ئارالنىڭ بارلىقىنى بايقىغان. 14-ئەسىردە ئىتالىيە ساياھەتچىسى ماركو. پولو ئەڭ بۇرۇن ماداغاسكار ئارىلىنى تىلغا ئالغان، لېكىن ئۇنىڭ ئۆزى بۇ ئارالغا ھەقىقىي كېلىپ باقمىغان بولۇپ، پەقەت تارقىلىپ يۈرگەن پاراڭلارغا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ خاتىرە قالدۇرغان، 1500-يىلى 8-ئاينىڭ 10-كۈنى پورتۇگالىيە دېڭىزچىسى دېئوك دىئاس تۇنجى قېتىم بۇ ئارالغا يېتىپ كەلگەن، ئۇ كۈنى دەل سائىنىت لاۋرېنىس ئارىلى دەپ نام قويغان. ئافرىقىنىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىغا جايلاشقان موگادىشو پادىشاھلىقى «ھازىرقى سومالى»دەپ ئويلاپ قېلىپ، خاتا ئاھاڭ ئوقۇلۇشى ۋە يېزىلىشى سەۋەبىدىن بۇ ئارال «ماداغاسقار ئارىلى»دەپ ئاتىلىپ قالغان. 14-ئەسىرنىڭ دەسلىپىدە مارنالار ئارالدا ئىمالنا دۆلىتىنى قۇرۇپ، 1794-يىلىغا كەلگەندە تەرەققىي قىلىپ، ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشكەن فېئوداللىق پادىشاھلىق بولغان. 1896-يىلى فرانسىيىنىڭ مۇستەملىكىسى بولۇپ قالغان. فىرانسىيەلىكلەر كەلگەندىن كېيىن لاتىن ئېلىپبەسى ئاساسدىكى ئېلىپبە بارلىققا كېلىپ مالگاش خەلقىنىڭ يېزىقى بىرلىككە كەلگەن. 1960-يىلى 6-ئاينىڭ 26-كۈنى مۇستەقىل بولغاندىن كېيىنمۇ داۋاملىق شۇنداق ئاتالغان. 1975- يىلى 12-ئاينىڭ 30-كۈنى دۆلەت نامى «ماداغاسكار دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى»قىلىپ بېكىتىلگەن. 1995-يىلى دۆلەت نامىنى ماداغاسكار جۇمھۇرىيىتىگە ئۆزگەرتكەن.
شىبە مىللىتى
شىبە مىللىتى - شىبە تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتى(تۈركچە: İstanbul Üniversitesi) 1846 - يىلى 23-ئىيۇل "دارۇلڧۇنۇن" (تۈركچە:Darülfünûn) ئوسمانلى سۇلتانى ئابدۇلمەجىد II (تۈركچە: Abdülmecid II) تەرىپىدىن كونسىتانتىنىپول(ئىستانبۇلدا) قۇرۇلغان بىر ئالىي بىلىم يۇرتىدۇر. ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاساسى ئەسلىدە 1453-يىلى ئوسمان ئېمپىرىيىسىنىڭ ياش سۇلتانى مەھمەد II ۋىزانتىيە ئىمپىرىيىسى(شەرقى رىم ئىمپىرىيىسى)نىڭ پايتەختى كونسىتانتىنىپول(ئىستانبۇل)نى ئالغاندىن كىيىن بىر مەدرىسە سۈپىتىدە قۇرۇلغان. شۇ سەۋەپتىن، ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قۇرۇلۇش تارىخى 1453-يىلى دەپ ھېسابلىنىپ كەلمەكتە.
thumb|left| ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ [[بەيازىتتىكى ئالدى دەرۋازىسى]]
ئۆزبېك مىللىتى
ئۆزبېك مىللىتى - ئۆزبېك تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق. ئۆزبېكلەر ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتىدە ياشىغۇچى ئاساسلىق مىللەت (نوپۇسى 20 مىليوندىن كۆپرەك) بولۇپ، جۇمھۇرىيەت ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 4.71 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. قالغانلىرى ئافغانىستان (تەخمىنەن 2 مىليون 600 مىڭ)، تاجىكىستان (بىر مىليۇن 100مىڭ)، قىرغىزىستان  (720 مىڭ)، قازاقىستان (460 مىڭ)، تۈركمەنىستان (330 مىڭ) ، پاكىستان( 500مىڭ) ۋە تۈركىيە، ئىران، ئېلىمىزنىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (تەخمىنەن14 مىڭ) غا جايلاشقان، رۇسىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، ئامېرىكا، ئاۋستىرالىيە، گېرمانىيە، كانادا قاتارلىق ئەللەر ۋە رايونلارغىمۇ تارقاق ئولتۇراقلاشقان. ئومۇمىي نوپۇسى تەخمىنەن 30مىليۇندىن ئاشىدۇ.
تىل
== تارىخ == ئۆزبېكلەر تارىختا شامان، زەردۇشىت، بۇددا، مانىزم قاتارلىق قەدىمكى دىنلارغا ئېتىقاد قىلىپ كەلگەن. 10-ئەسىردە مۇسۇلمان بولغان، ئىسلام دىنىنىڭ سۈننى مەزھىپىگە ئېتىقاد قىلىدۇ. ئۆزبېكلەر ناھايىتى بالدۇرلا شەھەرلەشكەن بولۇپ ھۈنەرۋەنچىلىك ۋە سودىغا ماھىر مىللەت. ئۆزبېكلەرنىڭ كۆپىنچىسى دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۆزبېكلەر ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەدىمىي مىللەت تۈركلەرنىڭ بىرقىسمى بولۇپ، مىلادىدىن ئىلگىرىكى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۇنجى تۈركى مىللەتلەرنىڭ پادىشاھلىقى ھىساپلانغان كانگىيە خانلىقى ئۆزبېكىستان زىمىنىدا قۇرۇلغان. كېيىن ئۇلارنىڭ ئاتا - بوۋىلىرى مىلادىدىن ئىلگىرىكى باكتىرىيە، خارەزىم، سۇغدىيانا ۋە ئارشاڭ قاتارلىق قەدىمكى دۆلەتلەرنى بەرپا قىلىشقا قاتناشقان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 6- ئەسىرلەردە پېرسىيە ئاخمېنىدلار خاندانلىقىنىڭ، 4-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى ماكېدۇنىيىلىك ئالېكساندىر قوشۇنىنىڭ تاجاۋۇزىغا ئۇچرىغان، ئۇنىڭدىن كېيىن ھۇن ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان. كۇشانلار ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان. 6-ئەسىردىن كېيىن كۆك تۈرك ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان(كۆك تۈرك ئىمپىرىيىسىنىڭ قىشلىق پايتەختى مىڭبۇلاق ھازىرقى تاشكەنت ئەتراپىغا توغرا كېلىدۇ). 8-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن تارتىپ ئۆزبېكىستاننىڭ شەرقى قىسمى قاراخانىلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا، غەربى قىسمى ئەرەب ئىمپېرىيسىنىڭ تەۋەسىدە بولۇپ كەلگەن. مىلادى 10-ئەسىردە پارىسلارنىڭ سامانىلارخانلىقى ئۆزبېكلەر ئولتۇراقلاشقان زىمىننى بويسۇندۇرغان، 10-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان بۇ رايوننى قايتىدىن تەسەررۇپىغا ئالغان. 13-ئەسىردە ئۆزبېكلەر ئولتۇراقلاشقان رايون چىڭگىزخان قوشۇنلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا چۈشۈپ قالغان. 14 - ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا چاغاتاينىڭ تۈركلەشكەن ئەۋلادلىرىدىن بولغان ئۆزبېكخان (1312 - 1342) قورال كۈچى بىلەن ئۆزبېكلەر باشچىلىقىدىكى خانلىق قۇرغان. 15 - ئەسىردە چاغاتاي خانلىقى پارچىلىنىپ قىسمەن ئاھالىسى چۇ دەرياسى ۋادىسىغا كۆچۈپ كەتكەن، ئۆز جايىدا قېپقالغانلىرى پادىشاھنىڭ جەمەت نامى بويىچە ئومۇملاشتۇرۇلۇپ ئۆزبېكلەر دەپ ئاتىلىپ، تەدرىجىي بىر مىللەت بولۇپ شەكىللەنگەن. 16 - ئەسىردە ئۆزبېك خانلىقى پارچىلىنىپ قوقان خانلىقى، بۇخارا خانلىقى ۋە خىۋا خانلىقى قاتارلىق دۆلەتلەر قۇرۇلغان. ئۆزبېكلەرنى 19 - ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا چار روسىيە ئاستا-ئاستا بېسىۋالغان، 1917 - يىلى سوۋېت ھاكىمىيىتى قۇرۇلۇپ، ئۆزبېكلەر تۈركىستان ئۆلكىسىنىڭ ئاھالىسى بولۇپ قالغان. 1924 - يىلى 10 - ئاينىڭ 27 - كۈنى «ئۆزبېكىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيتى» قۇرۇلغان ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئەزا بولغان؛ 1990 - يىلى سوۋېت 6- ئاينىڭ 20-كۈنى جۇمھۇرىيەت پارلامېنتى «ئىگىلىك ھوقۇقى خىتابنامىسى» نى ماقۇللىغان. 1991 - يىلى 8 - ئاينىڭ 31 - كۈنى مۇستەقىللىق جاكارلىغان.
تارىختىن بۇيان نۇرغۇن موڭغۇل ۋە تاجىكلار ئۆزبېكلەرنىڭ مىللەت تەركىبىگە قوشۇلۇپ كەتكەچكە ئۇلارنىڭ ئۆرپ ئادەت، تىل ۋە مەدەنىيەت ئامىللىرىدا بۇ ئىككى مىللەتنىڭ نۇرغۇن تەسىرى بار. ھازىرقى ئۆزبېكلەردە يەنە رۇسلارنىڭمۇ نۇرغۇن تەسىرى بار. ئۆزبېك خانلىقى قۇرۇلۇشتىن بۇرۇن ئۆبېكلەر بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ يىلتىزى بىر ئىدى، سىياسىنىڭ ۋە دولەت چىگرىلىرى پەيدا بولغاندىن كىيىن ئىككىسى تەدرىجى ھالدا ئىككى مىللەت بولۇپ ئايرىلىپ قالغان.
95%سوزلۇكلىرى ئوخشاش .ئەدىپلىرىدىن ناۋايى ، ئاتايى، بابۇر، سەككاكى، ئۇلۇغبېك قاتارلىق ئالىم مۇتەپپەككۇرلىرى بار.
بۆلۈش
ئۆزبېكلەر ياۋروپا ئىرقىنىڭ موڭغۇل، ھىندى - پامىر تىپى ۋە كاۋكاز ئىرقىنىڭ ئارىلاشمىسىغا كىرىدۇ. ئالتاي تىللىرى سىستېمسى تۈركىي تىللار گۇرۇپپىسى قارلۇق تىللىرى ئائىلىسى(گاھىدا شەرقى تىللار ئائىلىسى دىيىلىدۇ)گە تەۋە ئۆزبېك تىلىنىڭ كۆپ خىل دىئالېكتىنى قوللىنىدۇ؛ ئەسلىدە ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى مىللىي يېزىقى بار ئىدى، سوۋېت ئىستىلاسىدىن كېيىن سىلاۋيان يېزىقىنىمۇ قوللىنىپ كەلگەن.
گرېنلاندىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumbnail|250px|گرېنلاندىيە right|thumbnail|دۆلەت بايرىقى left|thumbnail|250px| گرېنلاندىيە بولسا شىمالىي ماگىنىت قۇتۇپى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا نۇك، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا نۇك. دۇلات تىلى بولسا گرېنلاندىيە تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر كۇئۇپىك كلەئىست. يار مايدانى 2 مىللىئون 166 مىڭ 086 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 57.564 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
Walénsiye
Walénsiye bolsa Ispaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Walénsiyening 1,583,331 nopusibar, 134.65 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.29°, xariki uzunluk 0°22, poqtamuri 46000-46080.
شىبە تىلى
شىنجاڭ ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.03مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئارالتۆپە بازىرى
ئارالتۆپە بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Araltöpe Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان.
مۇھەممەت ئېلى ھاجىم شاڭخەي
مۇھەممەت ئىلاجىم شاڭخەي قەشقەر شەھرى جانقورغانلىق كاتتا سودىگەر تۇردى ئاخۇننىڭ 3- ئوغلى بولۇپ،ئۇ 1870- يىلى تۇغۇلغان ئۇ ئائىلە تەربىيىسىدىن كېيىن دىنىي بىلىم ئالغان .1898-يىللاردىن باشلاپ،ئاكىسى ئەبراز باي ،ئەسىرابايلار بىلەن بىرگە چارروسىيىدە سودا بىلەن شۇغۇللانغان .كېيىن قەشقەرلىك ئاخۇنباينىڭ نەۋرىسى كېرەم ئاخۇن ھاجىنىڭ (كېرەم ئاخۇن بايۋەتچە)نىڭ ئىچكى ئۆلكىلەردىكى سىچۇئەن، چىڭدۇ، خاڭجۇد ا تۇرۇشلۇق سودا ۋەكىللىرى بىلەن ئىچكى ئكلكىلەرگە سودا قىلىپ كىرگەن.
مۇھەممەت ئېلى ھاجىم شاڭخەي بىزگە مەلۇم بولغان ئۇيغۇرلار ئىچىدە 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا شاڭخەيدە سودا ساراي قۇرغان تۇنجى ئۇيغۇر سودىگىرى ئىدى. ئۇنىڭ شاڭخەي فۇجۇلۇدا قۇرغان سودا --سارىيى 100يىلدىن بۇيان ئۇيغۇر سودىگەرلىرىنىڭ چۈشىدىغان سودا سارىيى .اۇجۇلۇدىكى ھازىرقى خۇيزۇلار باشقۇرغان ئاشخانا ئۇيغۇرلار (مۇسۇلمانلار )ئاشخانىسى ئىدى.
مەنبە: < شىنجاڭ يېقىنقى زامان تارىخىدىكى مەشھۇر شەخسلەر > --شىرىپ خۇشتار
نەزمە - قوشاق توقۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> نەزمە - قوشاق توقۇش ئويۇنى ئاساسەن يېزا مەشرەپلىرىدە ۋە كۆپ ئادەم قاتناشقان جامائەت سورۇنلىرىدا چاقچاقچى كىشىلەرنىڭ بىر - بىرىگە ھەجۋى نەزمە - قوشاق توقۇشى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان بىر خىل قىزىقارلىق كۈلكىلىك ئويۇن. بۇ ئويۇن ئاساسەن قەشقەر، خوتەن، ئاتۇش قاتارلىق جايلاردا بىر قەدەر كەڭ دائىرىلىك ئومۇملاشقان بولۇپ، كىشىلەرنىڭ تەپەككۇر قىلىش، پىكىر قىلىش قابىلىيىتىنى سىناش مۇھىم ئۆلچەم قىلىنىدۇ. نەزمە - قوشاق ئارقىلىق كومېدىيىلىك ۋە دراماتىك تۈسنى پەيدا قىلغان بولىدۇ. مىسال ئۈچۈن بىر قېتىملىق يېزا مەشرىپىدە ئۆزىنى يۇرتنىڭ ئۆلىماسى دەپ ئاتىۋالغان ئەمەت قارى دېگەن بىر بالا موللا كىشى بىلەن توختى مىسكەر ئىسىملىك بىر قىزىقچىنىڭ ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتكەن نەزمە - قوشاقنى سۇندۇق. بىر سورۇندا مېھمانلارنىڭ ئالدىغا پولو قويۇلغاندا ئەمەت قارى داستىخانغا چۈشۈپ، باشقىلار پولوغا قول ئۇزاتقۇچە لېگەندىكى پولونىڭ يېرىمىنى يەپ بوپتۇ. بۇنى كۆرگەن مىسكەر: ئەي چالا موللا مۇسا ئوغلى ئەمەت سېرىق، يوغان ئالما، قولۇڭ كۆيەر پولو قىزىق. ھەر كاپامنى ئالدىرىماي يۇتساڭ سىلىق - سىلىق، ئاغزىڭغا كىرىپ كەتمەيدۇ، تاش - تېرىق. دەپ، نەزمە - قوشاق توقۇپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان كۆپچىلىك پاراققىدە كۈلۈشۈپ سورۇندا جانلىنىش پەيدا بوپتۇ. ئەمەت قارى ئۆزىنىڭ ئوسال ئەھۋالغا چۈشۈپ قالغىنىنى سېزىپ، دەررۇ مۇنۇ نەزمە - قوشاقنى توقۇپتۇ: مەھەللىگە كۆچۈپ كەپتۇ توختى مىسكەر، جامائەتكە ئارىلاشمايدۇ ئەھلى مىسكەر. پۇچۇق چۆگۈن ئوڭشىيالماي تاراڭلىتىپ، ئولتۇرىدۇ سېلىپ كونا بىر دىۋىسكە. قىلمىشلىرى مەھەللىگە ياراشمىدى، قانداق شامال ئۇچراشتۇردى بۇ ناكەسكە. بۇ مەھەللە ئوبدان ئاڭا، بىز يامانمۇ؟ باشقايەرگە كۆچۈپ كەتسۇن ئەسكى مىسكەر. توختى مىسكەرمۇ بوش كەلمەي دەررۇ مۇنداق نەزمە توقۇپتۇ: چالا موللا ئەمەت قارىدەك يۈرگىچە بىر قىلغان ياخشىراق، قۇرۇق دۇئا - تەلەپتىن ئەمەل قىلغان ياخشىراق. زىيان سېلىپ كىشىگە، نەزىر تەمەسىدا يۈرگەندىن، يېڭى - يېڭى توپ كىيىپ، خۇشال يۈرگەن ياخشىراق. پۇلنى ئاياپ ئۆزىدىن، ئاچ - يالىڭاچ يۈرگۈچە، سىرتماق سېلىپ بوغۇلۇپ، ئۆزى ئۆلگەن ياخشىراق. پاناھ تىلەپ كىشىدىن، ھەر كۈن خوش - خوش ئەتكۈچە، ئۇشبۇ ئالەمدە كىشى، ئازاد بولغان ياخشىراق. پۇلى يوق ئاشا - مانتا يەپ ئاشپەزگە قەرزدار بولغۇچە، تويغۇدەك خام ئۇماچ ئىچىپ، كۇشادە يۈرگەن ياخشىراق. بەسلىشىپ بايلار بىلەن ئوغلاق چېپىپ ئات مىنگۈچە، پەشلىرىنى چىڭ تۈرۈپ، پىيادە يۈرگەن ياخشىراق. بۇنى ئاڭلىغان ئەمەت قارى دەررۇ نەزمە توقۇشقا ئاجىزلىق قىپتۇ. سورۇندا كۈلكە بېسىقماپتۇ، شۇنىڭ بىلەن ئەمەت قارى سورۇندىكىلەرنى ئۆزىگە قارىتىپ كۈلدۈرەلمىگەندىن كېيىن، بىر قېتىملىق مەشرەپ بېرىشكە ۋەدە بېرىپ توختى مىسكەردىن ئەپۇ سوراپتۇ. كېيىنكى قېتىملىق سورۇنلاردا توختى مىسكەرنى بىلىملىك كىشى قاتارىدا ساناپ، سورۇنلاردا ئۆزىنىڭ يېنىدا ئولتۇرغۇزىدىغان بوپتۇ. يېزا مەشرەپلىرى ئەنە شۇنداق نەزمە - قوشاقلار بىلەن ئاخىرلىشىدۇ."
دۇڭشياڭ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> دۇڭشياڭ مىللىتى - دۇڭشياڭ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
Pyongyang
right|thumb|250px Pyongyang Shehiri bolsa Shimaliy Chawshyen dikibixahar 2008 nopus bar, Pyongyangning 3,255,388 nopusibar, 3,194 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.03°, xariki uzunluk 125°75.
دۇڭشياڭ تىلى
ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
كىچىك مېرەن قەبرىستانلىقى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> '">
كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنىڭ ئورنى
كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى چاقىلىق ناھىيىسىگە تەۋە ئارغان رايونىغا جايلاشقان ، كۆنچى دەرياسىنىڭ قۇمكۆل بىلەن ياقىنلىق كۆل ئارىسىدىن غەربىي جەنۇبقا يەنى ئارغان تەرەپكە ئاققان بىر ئېقىنى بويىغا جايلاشقان. كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى بىلەن كۆنچى دەرياسىنىڭ ئارىلىقى 60 نەچچە كىلومېتىر بولۇپ دەريانىڭ غەربىي شىمالىدا. كروران شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 175 كىلومېتىر ، ئارغاننىڭ 36كىلومېتىر شەرقىي جەنۇبىدا ، كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى بىلەن كىچىك مىرەن ئېقىنىنىڭ ئارىلىقى تۆت كىلومېتىر.
2.   كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنىڭ بايقىلىش ، قېزىلىش جەريانى
كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنى بايقىغۇچى ، ئۆردەك ( ئەسلىدە چاقىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدىكى ئابدال دېگەن يۇرتتا تۇغۇلۇپ ، كېيىن يېڭىسۇغا كۆچۈپ بارغان ، كېيىن بىر مەزگىل چارادا تۇرغان) 1901 – يىلى شۋېتسىيلىك ئېكسپېدىتسىيىچى ، دوكتور سېۋىن ھېدىننى قەشقەردىن ۋەتىنىگە يولغا سېلىپ قويۇپ قايتىپ كېلىپ ، بوش ۋاقىتلىرىدا قۇم باياۋانلارنى كېزىپ قەدىمكى ئىزنالارنى ئىزلەيدىغان بولغان. 1915- يىلىدىن بۇرۇن ، تەخمىنەن 1910- ~ 1911 – يىللىرىدىكى بىر قېتىملىق قۇملۇق سەپىرىدە ، بۈگۈنكى كۈندە «5 – نومۇرلۇق قەبرىستانلىق» ، «كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى» دەپ ئاتىلىۋاتقان قەبرىستانلىقنى بايقىغان. ئۆردەك بۇ خارابىنى بايقىغاندىن كېيىن ، داۋاملىق يېڭىسۇ ۋە چارا ئەتراپلىرىدا ھايات كەچۈرگەن. ئۇ ئېكسپېدىتسىيىچىلەر دا'ئىم بارىدىغان چاقىلىق بوستانلىقىدىن يىراق بولغانلىقى ئۈچۈن ، ستەيىن قاتارلىق بەزى ئېكسپېدىتسىيىچىلەرنى باشلاپ بېرىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشەلمىگەن. ئەمما، ستەيىن 1934 – يىلىدىكى چاقىلىقتىن كورلىغا ماڭغان سەپىرىدە ئۆردەك بىلەن كۆرۈشۈپ ئۆتكەن. ئۇنداقتا بۇ قەبرىستانلىق قانداق بولۇپ جاھانغا ئاشكارا بولدى؟ 1928 – يىلى جۇڭگو بىلەن شۋېتسىيە بىرلىكتە غەربىي شىمالنى ئىلمىي تەكشۈرۈش ئەترىتى تەشكىللىگەن، بۇ گۇرۇپپا شۇندىن باشلاپ 1934 – يىلىغىچە ئېلىمىزنىڭ غەربىي شىمالىدا ئىلمىي تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان. 1928 – يىلى تۇرپانغا كەلگەن سېۋىن ھېدىن كىشىلەردىن تارىم دەرياسىنىڭ ئېقىن ئۆزگەرتىپ ، كروران شەھىرى خارابىسىغا يېقىن بولغان لوپ كۆلىگە قويۇلۇپ ، ئۇنىڭ «كۆچمەن كۆل» نەزەرىيىسىنى ئىسپاتلىغانلىقىنى ، شۇنداقلا 1905 – يىلى ئوتتۇرىغا قويغان يېقىن كەلگۈسىدە تارىم دەرياسى ئېقىن ئۆزگەرتىپ لوپ كۆلىگە قويۇلىدۇ ، دېگەن قارىشىنى ئىسپاتلىغانلىقىنى بىلگەن. سېۋىن ھېدىن بۇ ئۆزگىرىشنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈش ئۈچۈن، 1934 – يىلى 4 – ئايدا كورلىدىن يولغا چىققان ھەمدە چارا ئەتراپىدا ئوغلى سادىقنى باشلاپ كەلگەن ئۆردەك بىلەن كۆرۈشۈپ ھال مۇڭ بولغان. ئۆردەك شۇ قېتىمدا ، ئۆزىنىڭ شەخسىي «ئېكىسپىدىتىسىيىسى» داۋامىدا بايقىغان قەبرىستانلىق ھەققىدە سۆزلەپ بەرگەن. بۇ ۋاقىتتا ئۆردەك 72 ياشقا كىرگەن بولۇپ ، ئىلمىي تەكشۈرۈش ئۆمىكىدىكىلەر ئارىسالدى بولۇپ قالغان. ئەمما، سېۋىن ھېدىن شۋېتسىيلىك ئارخې'ئولوگ فولك بېرگمان باشچىلىقىدا بىر گۇرۇپپا ئادەمنى ئاشۇ قەبرىستانلىقنى ئىزدەشكە قالدۇرۇپ ، ئۆزى كۆنچى دەرياسىنىڭ كونا ئېقىنىغا قويۇلغان تارىم دەرياسىدا كېمە بىلەن لوپ كۆلىگە قاراپ يۈرۈپ كەتكەن.
ئۆردەك يول باشلىغان بۇ تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسى ئەينى ۋاقىتتا قۇم دەريا ( كۆنچى دەرياسىنىڭ ئەسلىي ئېقىنى بولۇپ قۇرۇق دەريا دەپمۇ ئاتالغان ، 1921 – يىلى تارىم دەرياسى ئېقىن ئۆزگەرتىپ مۇشۇ ئېقىن بويىچە ئاققاندىن كېيىن ياقىنلىق كۆلدىن ئارغان تەرەپكە ئاققان بىر ئېقىن ( 120 كىلومېتىر كېلىدۇ)دىن ئېقىن ئايرىغان كىچىك مىرەننى بويلاپ ئىزدەشكە كىرىشكەن. ئارىدىن ئۇزۇن يىللار ئۆتكەنلىكى ، بوران تەسىرىدە قۇم دۆۋىلىرىنىڭ يۆتكىلىپ تۇرىشى سەۋەبلىك قەبرىستانلىقنى تېپىش ناھايىتى قىيىنغا توختىغان . ئېكسپېدىتسىيە ئەترىتىدىكىلەرلا ئەمەس ، ھەتتا يول باشلاۋاتقان ئۆردەكنىڭ ئۆزىمۇ تەۋرىنىپ قالغان، لېكىن فولك بېرگمان ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرى ئۇنىڭ بەزى گەپلىرىگە ئىشىنىشكە بولمايدىغانلىقىنى بىلسىمۇ ، قەبرىستانلىقنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئىشەنگەن ھەمدە داۋاملىق ئىزدەشنى قارار قىلغان، ئۇلار شۇ ئەتراپتىكى چارۋىچىلارنىڭ ياردىمىگە ئېرىشىپ، بۇ بىپايان قۇملۇقتا بىر ئايدىن ئارتۇق ئىزدەش ئارقىلىق ئاخىرى بۇ قەبرىستانلىقنى تاپقان. بۇ  جەرياندا  ئۇلار كىچىك مىرەن بويىنىڭ خەرىتىسىنى سىزىپ چىققان ھەمدە ئاگايدىن بىر قانچىنى تاپقان. تېپىلغان بۇ ئىزنالار ئىچىدە ئۆردەك 1910- ، 1911 – يىللىرى بايقىغان ھەمدە 1934 – يىلى 5- ئايدا قايتىدىن تاپقان بۇ قەبرىستانلىق (ماقاتلىق) ناھايىتى مەشھۇر بولۇپ ، «ئۆردەك قەبرىستانلىقى»، «5- نومۇرلۇق قەبرىستانلىق» ، «كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى» دېگەندەك ناملاردا ئاتالغان. كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى تېپىلغاندىن كېيىن ئارخې'ئولوگ فولك بېرگمان تەرىپىدىن تەكشۈرۈلگەن ۋە ئازراق قېزىلغان. ئۇ قېزىش دوكلاتىدا مۇنداق دەپ يازغان: « دۆڭنىڭ يەر يۈزىدە ، بولۇپمۇ دۆڭنىڭ يان باغىرلىرىدا بىز بۇرۇن كۆرمىگەن ، ئەگرى – بۈگرى قېلىن تاختايلار بار ئىكەن. مەيلى نەگە بارمايلى ، ئۇزۇن زامانلاردىن بېرى ئۇۋۇلۇپ ياتقان ئادەم ئۇستىخانلىرى ، پارچىلىنىپ كەتكەن مۇمىيالار ۋە قېلىن يۇڭ توقۇلمىلارنىڭ پارچە – پۇرۇچلىرى ھەممىلا يەردە پۇتىمىزغا پۇتلىشىپ تۇرىدۇ. ..»
ئارخې'ئولوگ فولك بېرگمان شۇ قېتىمقى تەكشۈرۈشىدىن مۇنداق خاتىرە يازغان : « دۆڭنىڭ پەس يېرىنىڭ كۆلىمى 70*35 مېتىر كېلىدۇ ، ئۇنىڭ ئۇزۇن ئوقى شىمالنى بويلاپ 60 گرادۇسلۇق شەرق ، جەنۇب 60 گرادۇس يۆنىلىشىدە ، كۈچلۈك شامالنىڭ يۆنىلىشى بىلەن پاراللېل. دۆڭنىڭ غەربىي چېتىدە ئەگرى سىزىق بويىچە تىزىلغان بىر قۇر قاشا بار ، قاشانىڭ تۈۋرۈكلىرى بىر قەدەر ئىنچىكە ھەمدە ئانچە تۈزمۇ ئەمەس. دۆڭنىڭ ئۈستى تەرىپىدە سەل شەرققە يېقىن جايدا يەنە بىر قۇر قاشا بار بولۇپ ، بۇ قاشانىڭ تۈۋرۈكلىرى بىر قەدەر توم ، ئۇلارنىڭ ئۈستى تەرىپى بىردەك بىر خىل ئېگىزلىكتە تۇرىدۇ. قاشانىڭ ئوتتۇرىسى قۇمغا كۆمۈلۈپ كەتكەن. ... تۈۋرۈكنىڭ ئاستى تەرىپىدە تۈۋرۈكلەرنى ئۆسۈملۈكنىڭ پىششىق ئەۋرىشىم پوستى بىلەن پاراللېل بويىچە پۇختا باغلاپ تىك تۇرغۇزۇپ چېتىۋەتكەن. غەرب تەرەپتىكى پاكار قاشالار – روشەنكى قەبرىستانلىقنىڭ پاسىل چىتلىقى ئىكەن، لېكىن دۆڭلۈكنىڭ يانباغرىدىن كېسىپ ئۆتكەن چوڭ قاشالارنىڭ رولىنىڭ قانداقلىقى ئانچە ئېنىق ئەمەس. بەلكىم ، ئۇلار ئوخشىمايدىغان قەبرىستانلىقلارنى ئايرىپ تۇرۇش ئۈچۈن تۇرغۇزۇلغان بولۇشى مۇمكىن. چوڭ قاشانىڭ ئۇدۇل شەرقىي تەرىپىدىكى ئىختىيارىلا تۇرغۇزۇپ قويۇلغان خادا ياغاچلار بىر بىرىگە يېقىن تۇرىدۇ ، ھەممىسى دېگۈدەك ئىنتايىن ئېگىز بولۇپ ، ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 25. 4 مېتىر كېلىدۇ. تۈۋرۈكلەرنىڭ دى'ئامېتىرى ئومۇمەن ئوخشاش بولۇپ ، تەخمىنەن 25 سانتىمېتىر كېلىدۇ. ئۇلار بىردەك كۆپ قىرلىق ، 7 ~ 13 يۈزلۈك ئىكەن، تۈۋرۈكلەرنىڭ يېنىدىكى قۇملارنى ئېلىۋەتكەندىن كېيىن ، ئۇنىڭ تېشىنىڭ قىزىل قىلىپ بويىۋېتىلگەنلىكى مەلۇم بولدى. بۇ تۈۋرۈكلەرنىڭ بوشلۇقتا تۇرغان قىسمىنىڭ رەڭگى ئۆڭۈپ كېتىپتۇ. ... ئەينى زاماندا كۆزنى چاقناتقۇدەك قىزىل رەڭگە چۆمگەندەك قىلىدۇ. كىشىلەر ياغاچتىن ياسالغان بۇ خاتىرە بۇيۇملارنى قىزىل رەڭدە بويىۋەتكەن بولۇپ ، ئۇلارنىڭ سېھىرگەرلىككە بولغان ئەيمىنىشى ئىستېتىكىغا بولغان ئىنتىلىشىگە قارىغاندا چوقۇم كۈچلۈك بولغان، قىزىل قاننىڭ رەڭگى ، يەنى ھاياتلىقنىڭ رەڭگى. بوياق ياساشقا ئىشلەتكەن خام ئەشيا – قىزىل ئوخرا (红赫石) ئىكەن.
چوڭ قاشانىڭ غەربىدىكى تۈۋرۈكلەر ئېگىزلىكى ، توم – ئىنچىكىلىكى ۋە شەكىل جەھەتلەردە ، شەرقىدىكىسىگە قارىغاندا ئۆلچەمسىزرەك ئىكەن. بەزى تۈۋرۈكلەرنىڭ دى'ئامېتىرى 50 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ. كۆپىنچە تۈۋرۈكلەرنىڭ ئۇچى تۈۋىگە قارىغاندا ئىنچىكە ، ئىككى قىسىم ئارىلىقىدا روشەن ھالدا پەلەمپەيلىرى بار ... بۇ يەردىكى قىزىقارلىق بەلگە پالاق شەكىللىك خاتىرە بۇيۇم بولۇپ ، ئۇلارنىڭ نۇرغۇنى ئەسلىي ئورنىدا تىك پېتى تۇرىدۇ ، بەزىلىرى تامامەن قۇم ئاستىغا كۆمۈلۈپ كېتىپتۇ ، ئۇلاردىن باشقا 15 ئى دۆڭلۈكنىڭ يانباغرىغا چۈشۈپ قاپتۇ. ... پالاق شاخچىلىرىنىڭ تۆۋەن تەرىپىدە ئادەتتە بىر نەچچە قۇر ئۆرۈش يۆنىلىشلىك نەقىش سىزىقى بىلەن ھاسىل قىلىنغان يوللۇق بېزەكلىرى بولىدۇ ، يوللۇق بېزەكلىرىمۇ قىزىل رەڭدە بويالغان. ... پالاق شەكىللىك بۇيۇملار بۇ يەرگە دەپنە قىلىنغانلارنىڭ ھايات چېغىدا پالاق بىلەن كېمە ھەيدىگەنلىكىدىن بېشارەت بېرىدۇ ... دۆڭلۈكنىڭ شەرقىي قىسمى تۈزلەڭلىككە ئوخشايدۇ ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇ يەردە تىكلەنگەن خادا ياغاچتىن پەقەت بىرىلا بار ئىكەن. بۇ خادا ياغاچ – بىردىنبىر ئويۇق ئويۇلغان ياغاچ ھېسابلىنىدۇ ، ئويۇقنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن بىر سانتىمېتىر ، ھەر قايسى ئويۇقچىلار ئوخشاش كەڭلىكتە ئويۇلغان. بەلكىم، بۇرۇن ئوخشاش خادا ياغاچلار ئاشۇ يەرگە بىللە تىكلەنگەن بولۇشى مۇمكىن ، چۈنكى دۆڭلۈكنىڭ يانباغرىدا ئاشۇنداق ياغاچتىن 4 – 5 تېلى توغرىسىغا ياتىدۇ. ئۆردەكنىڭ ماڭا سۆزلەپ بېرىشىچە ، تەخمىنەن 20 يىل بۇرۇن بۇ يەرنى بىرىنچى قېتىم زىيارەت قىلغان چېغىدا ، دۆڭنىڭ تۈز يېرىدە بىر كەپە بار ئىكەن. ئۆينىڭ تېمى ۋە تورۇسى ياغاچتىن ياسالغانىكەن. ئۆگزىگە كالا تېرىسى ۋە سېغىز لاي ياپقانىكەن. ئۆينىڭ يەر يۈزىدە كالىنىڭ باش سۆڭىكى ۋە كالا تېرىسى جىق ئىكەن. ئۇ ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىنى بىر دەم كولىغانىكەن ، بىر جەسەت ساندۇقى چىقىپتۇ ، ئۇنىڭدا بىر ئايالنىڭ جەسىتى بار ئىكەن. ... ئۇ بەلكىم ئاشۇ قەبرىستانلىقتىكى ئەڭ مۇھىم قەبرە بولۇپ قېلىشى مۇمكىن ، ھازىر ئاران بىر نەچچە تال تاختايلىرىلا قاپتۇ. بۇ تاختايلار ۋە سۇنۇق ياغاچلاردا ، قىزىل قارا بويالغانلىق ئىزلىرى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ... دۆڭلۈكنىڭ بۇ بىر بۆلىكىدە يەنە كالىنىڭ نۇرغۇن باش سۆڭەكلىرى چېچىلىپ ياتىدۇ. بىز ناھايىتى يېرىك ئۆسۈملۈك تالاسى بىلەن باغلاپ قويۇلغان قوچقار مۈڭگۈزلىرىنىمۇ بايقىدۇق ... بۇ قەبرىستانلىقتا 120 جەسەت ساندۇقى بار ئىكەن ... بىز ئۇ يەرگە يېتىپ بارغاندا ، ئەسلىي ئورنىدا تۇرغانلىرىدىن ئاران سەككىزى قاپتىكەن. كىشى چۆچۈتكىدەك پاكىت شۇكى ، جەسەت ساندۇقلىرىنىڭ قۇرۇلمىسى ئوپئوخشاش ئىكەن.... بۇ قەبرىستانلىقنى بىر قانچە ئەۋلاد كىشىلەر ئىشلەتكەن دەپ مۇ'ئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ...»
ئارخې'ئولوگ فولك بېرگماننىڭ ئارخې'ئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشى تۇنجى قېتىملىق تەكشۈرۈش ھېسابلىنىدۇ. بۇ قەبرىستانلىق 1910 – يىللىرى ئەتراپىدا ئۆردەك تەرىپىدىن بايقالغاندىن كېيىن جاما'ئەتچىلىككە ئاشكارا بولغان. شۇ زاماندىكى چاقىلىقنىڭ ئامبىلى خەلققە سېلىق سېلىپ ، ئاسار ئەتىقە يىغدۇرغان ، كىشىلەر سېلىق ئورۇنداش ئۈچۈن قەدىمكى شەھەرلەر ۋە قەبرىلەرنى قېزىپ تېپىلغان نەرسىلەرنى تاپشۇرغان. ئالىملارنىڭ پەرەز قىلىشىچە ، 1910 – يىلىدىن 1930 – يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى شۇ زاماندىكى قازغۇچىلار تەرىپىدىن قېزىپ بىر قېتىم ۋەيران قىلىۋېتىلگەن.
ئارخې'ئولوگ فولك بېرگماننىڭ بۇ خارابىنى قايتىدىن تېپىش ، قېزىش جەريانى ئۇنىڭ 1939 – يىلى شۋېتسىيىنىڭ ستوكھولم شەھىرىدە نەشىر قىلىنغان «ئارچائەئولوگىكال رەسەئارچەس ئىن سىنكىئاڭ» ناملىق كىتابىدا ناھايىتى تەپسىلىي يېزىلغان ، تېپىلمىلارنىڭ تىزىملىكى ۋە مۇلاھىزىسى بېرىلگەن. بۇ كىتاب شۋېتسىيە سېۋىن ھېدىن فوندى جەمئىيىتىنىڭ ھوقۇق بېرىشى بىلەن ، ۋاڭ ئەنخوڭنىڭ تەرجىمىسى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن 1997 – يىلى خەنزۇچە «新疆考古记» دېگەن نامدا نەشىر قىلىندى. ياسىن ئەيسا ئەپەندىنىڭ خەنزۇچە نەشرىدىن تەرجىمە قىلىشى بىلەن «شىنجاڭ ئارخې'ئولوگىيىسى» دېگەن نامدا 2000 – يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىندى ، تېخىمۇ تەپسىلىي بىلمەكچى بولغانلارنىڭ شۇ كىتابقا مۇراجەت قىلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
فولك بېرگمان كىتابىدا : « قەبرىستانلىقنىڭ كۆلىمى كىشىلەرنى ئۇنىڭ ئەتراپىدا بۇرۇنقى زامانلاردا يېزا بازارلار بولغان بولۇشى ، بەلكى ئۇلارنىڭ بىردىنبىر سۇ مەنبەسى كىچىك مىرەن بويىدا بولۇشى مۇمكىن، دەپ پەرەز قىلدۇرىدۇ. بىراق ئۇ يەردە ھېچقانداق ئۆينىڭ ئىزى ئۇچرىمىدى. ئەلۋەتتە ، قۇملۇقنىڭ بۇ قىسمىدا ، بارخانلار زور كۆلەملىك يەرلەرنى بېسىپ كەتكەن ، شۇنىڭدەك بىر مۇنچە يەرلەردە كىچىك مىرەن بويىغىچە يېتىپ بارغان ، دېمەك بىرەر يېزا – كەنت ئەمەس ، بەلكى بىر قانچە يېزا شەھەرلەرمۇ قۇم ئاستىغا ئىزدېرەكسىز كۆمۈلۈپ كېتىشى مۇمكىن ئىدى. ۋەھالەنكى ، تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى ، بايقالغان بارلىق كروران خارابىلىرى بىردەك ئاقما قۇملار ئاستىدا قالمىغان جايلاردىن تېپىلدى...».
كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى 1934 – يىلى 5- ئايدا فولك بېرگمان ئەترىتى تەرىپىدىن تەكشۈرۈلگەندىن كېيىن (شەرقىي قاشا ئەتراپىدىن جەمئىي 12 قەبرىنى قېزىپ تەكشۈرگەن) ، ئىلىم دۇنياسى گەرچە فولك بېرگماننىڭ كىتابىدىن بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلارغا ئېرىشكەن بولسىمۇ ، ئۇنىڭ قايتىدىن تېپىلىشى بېرگماننىڭ يۇقىرىقى كىتابىنىڭ خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشىر قىلىنىشىدىن كېيىن بولغان. 1979 – يىلى مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بىلەن ياپونىيە نھك تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بىرلىكتە سۈرەتكە ئالغان «يىپەك يولى» پروگرامما گۇرۇپپىسى ، مۇشۇ گۇرۇپپىدىكى شىنجاڭ ئارخې'ئولوگلىرى ۋاڭ بىنخۇئا ئەپەندى ۋە مۇ شۈنيىڭ خانىملار بىلەن بىرلىكتە ئىزدىگەن بولسىمۇ ، كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنى تاپالمىغان. 1980 – يىلى ئېلىمىز ئارخې'ئولوگلىرى لوپ قۇملۇقىدا تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغاندىمۇ بۇ قەبرىستانلىقنى تاپالمىغان.
2000 – يىلى شىنجاڭ ئارخې'ئولوگىيە تەتقىقات ئورنىدىن ئارخې'ئولوگ ۋاڭ بىنخۇئا قاتارلىق ئارخې'ئولوگلار ۋە سىن ئالغۇچىلار تەشكىللەنگەن 10 كىشىلىك گۇرۇپپا (شېنجېن داتاڭ كىنو – تېلېۋىزىيە شىركىتى ئۇيۇشتۇرغان «جۇڭگو غەربىي يۇرتتىكى قۇملۇققا سەپەر» سىن ئېلىش گۇرۇپپىسى) فولك بېرگماننىڭ كىتابىنى تەپسىلىي تەتقىق قىلغاندىن كېيىن، سۈنئىي ھەمرا ئورۇن بەلگىلەش سىستېمىسى (گپس) نىڭ ياردىمىدە ئىزدەپ بەشىنچى كۈنى ئاندىن ئاران تاپقان.
2002 – يىلى دۆلەت مەدەنىيەت يادىكارلىقلىق ئورۇنلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن، شىنجاڭ ئارخې'ئولوگىيە تەتقىقات ئورنى تەشكىللىگەن گۇرۇپپا ئارخې'ئولوگ ئىدرىس ئابدۇرۇسۇلنىڭ باشچىلىقىدا كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىغا كىرىپ تەكشۈرۈپ (شۇ يىلى 12 - ئاينىڭ 25 – كۈنى تىكەنلىكتىن يولغا چىققان ، ئارغاندا تارىم دەرياسى ئېقىنىدىن ئۆتۈپ شىمالغا قاراپ ماڭغان ، ماشىنا بىلەن يۈرۈشكە ئىمكان بولمىغانلىقتىن بىر قىسىم كىشىلەر 6. 15 كىلومېتىر يولنى پىيادە مېڭىپ 12 – ئاينىڭ 27 – كۈنى كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىغا يېتىپ بارغان . 12 – ئاينىڭ 30 – كۈنى پۈتۈن ئەترەت كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىغا يىغىلىپ تەكشۈرۈش ، قېزىش ئىشىنى ئومۇميۈزلۈك باشلىۋەتكەن)، قېزىش ئېلىپ بېرىلغان، بۇ قېتىمدا غەربىي قاشاغا يېقىن تۆت قەبرە قېزىلغان (بۇ قېتىمقى قېزىش دوكلاتى ئېلان قىلىندى). بۇ قېتىم ئارخې'ئولوگلار تەكشۈرۈشكە كەلگەندە، كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىدا 140 خادا تىكلەكلىك تۇرغان، خادىلارنىڭ كۆپ قىسمى قەبرە يۈزىدىن 2 ~ 4 مېتىرغىچە ئېگىز ئىدى. بۇقېتىم ئارخې'ئولوگىيە گۇرۇپپىسى كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىغا بارغاندا، قەبرىستانلىقنىڭ ئۈستىنكى قەۋىتىدىكى يۈزدىن ئارتۇق قەبرە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغانلىقى ئىلىم ساھەسىنىلا ئەمەس كەڭ خەلقنى ئېچىندۇردى.
دۆلەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ 2003 – يىلى 10 – ئايدىكى تەستىقى بىلەن، شىنجاڭ ئارخې'ئولوگىيە تەتقىقات ئورنى ئىدرىس ئابدۇرۇسۇلنىڭ باشچىلىقىدا ، شۇ يىلى 12 – ئايدىن باشلاپ كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنى ئومۇميۈزلۈك تەكشۈرۈش تۈرىنى يولغا قويغان ۋە 2004 – يىلى 3- ئايغىچە جەمئىي 33 قەبرىنى قازغان ۋە كىچىل مىرەن بويىدىن 22 ئىزنانى تەكشۈرگەن. بۇ قېتىم ئۈچ ئاي قازغاندىن كېيىن ئەتىياز كېلىپ قالغانلىقتىن ، قەبرىستانلىقنى ساقلاشقا ئادەم قويۇپ قايتىپ چىققان.
دۆلەت مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن، 2004 – يىلى 9 – ئاينىڭ ئاخىرىدىن 2005 – يىلى 3 – ئاينىڭ ئاخىرىغىچە ئىدرىس ئابدۇرۇسۇلنىڭ رىياسەتچىلىكىدە، شىنجاڭ ئارخې'ئولوگىيە تەتقىقات ئورنى بىلەن جىلىن ئۇنىۋېرستېتى چېگرا رايون ئارخې'ئولوگىيە تەتقىقات مەركىزى بىلەن ھەمكارلىشىپ قېزىش، تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان ۋە بۇ تۈرنى غەلىبىلىك تاماملىغان، بۇ قېتىم 130 قەبرىنى قازغان. مۇشۇ قېزىشلاردا جەمئىي تۆت يىل قېزىش ئېلىپ بارغان بولۇپ ئارخېلوگلارنىڭ قەبرىستانلىقتا ئىخزمەت قىلغان 10 ئايغا يېقىنلاشقان، بۇ جەرياندا 167 قەبرە قېزىلغان بولۇپ، تېپىلغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى مىڭ دانىدىن ئاشىدۇ.
2005 – يىلى 4- ئاينىڭ 17 – كۈنى ئېلان قىلىنغان، دۆلەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى باش بولۇپ ئۇيۇشتۇرغان ، جۇڭگو ئارخې'ئولوگىيە ئىلمىي جەمئىيىتى ۋە «جۇڭگو مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى» گېزىتى ھەمكارلىشىپ باشقۇرغان، 2004 – يىللىق «جۇڭگودىكى ئون چوڭ ئارخې'ئولوگىيىلىك يېڭى بايقاش»تا، كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى شۇ يىللىق يېڭى باياقاشنىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان. 2008 – يىلى 12 – ئايدا ئېلىمىزنىڭ 29 ئاكادېمىك ، ئالىملىرىدىن تەشكىللەنگەن لوپ كۆلىنى ئۇنىۋېرسال ئىلمىي تەكشۈرۈش ئەترىتى كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنىڭ 65. 6 كىلومېتىر غەربىي شىمالىدىن قەدىمكى ئاھالىلەرنىڭ ئولتۇراق ئىزىنى بايقىغان. بۇ خارابىگە ئالدى بىلەن سۈنئىي ھەمرا يىراقتىن سېزىش تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ دەسلەپكى قەدەمدە ھۆكۈم قىلىنغان ( كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنىڭ 10 كىلومېتىر غەربىدەل شەكىللىك خارابە ئىزى پەرق ئېتىلگەن) ھەمدە ئەمەلىي تەكشۈرۈش ئارقىلىق تەرەپ ئۇزۇنلۇقى 200 مېتىر ، قىسقا تەرىپىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 180 مېتىر كېلىدىغان خارابە تېپىلغان. ئالىملار بۇ ئىزغا «4- نومۇرلۇق خارابە» دەپ نام بەردى ۋە يىل دەۋرىنى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 3 – ئەسىردىن مىلادىيە 4 – ئەسىرگىچە (خەن – جىن دەۋرى) دەپ بېكىتتى. بۇ خارابىنىڭ كۆلىمى 40 مىڭ كۋادرات مېتىر بولۇپ، بىر بۆلۈك تام ئۇلى ساقلىنىپ قالغان ، بىر بۆلۈك جايلىرى قۇم تېگىدە قالغان ئىكەن. بۇ خارابىدىن تۈگمەن تېشى ، ۋۇجۇ يارمىقى ، ئۇرچۇق (纺锤)، ساپال پارچىلىرى  قاتارلىق نەرسىلەر تېپىلغان. بۇ خارابە مۇشۇ رايونىدىكى يەر يۈزىدىن تېپىلغان بىردىنبىر خارابە بولۇپ ، خۇددى فولك بېگمان ئېيتقاندەك، بەزى خارابىلەر قۇم تېگىدە قالغان بولۇشى مۇمكىن. مانا بۇ خارابە كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنىڭ ئەتراپىدا ئەسلىدىنلا ئولتۇراق ئاھالىلەر بولغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىپ قالماي ، كروران شەھىرى بىلەن ئوخشاش دەۋردە گۈللىنىپ تۇرغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئېلىمىز ئارخې'ئولوگلىرىنىڭ بايانلىرىغا قارىغاندا ، كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى بەش قەۋەت قەبرىلەردىن تۈزۈلگەن بولۇپ ، قەبرىستانلىق جايلاشقان قۇم دۆۋىسى سىرتتىن قارىماققا ئېللىپس شەكلىدە ، قۇم دۆۋىسى يەر يۈزىدىن 75. 7 مېتىر ئېگىز تۇرىدۇ ، كۆلىمى 2500 كۋادرات مېتىر (74*35 مېتىر). قېزىشتىن بۇرۇن قۇم دۆۋىسىدە ھەر خىل ئۆلچەمدىكى خادا ياغاچتىن 140 تىن ئارتۇق تىكلەكلىك تۇرغان. قەبرىستانلىق شەرقىي ۋە غەربىي چەتلىرىدىن قاشالىنىش بىلەن بىرگە، ئوتتۇرىسىدىن ياغاچ بىلەن شەرقىي قىسىم ۋە غەربىي قىسىم قىلىپ ئىككى رايونغا ئايرىلغان.
ئېلىمىز ئارخې'ئولوگلىرىنىڭ تەكشۈرۈشلىرىگە ئاساسلانغاندا كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىدا تىكلەنگەن خادىلارنىڭ ئۇزۇنلۇقى 2 ~ 4 مېتىر ، خادىلارنىڭ دى'ئامېتىرى 20 سانتىمېتىردىن يۇقىرى بولۇپ ئالتە قىرلىقتىن 20 قىرلىققىچە. قەبرىستانلىقتىكى خادىلار يۇمىلاق ، قىرلىق ، پالاقسىمان بولۇپ 140 تىن ئارتۇق ، ياغاچلارنىڭ قىرلىقلىرىنىڭ توققۇز قىرلىقى بىر قەدەر كۆپرەك. ئۆلگۈچىنىڭ باش ۋە ئاياق تەرىپىگە بىردىن خادا قادالغان. ئەر جەسەتنىڭ بېشىغا پالاقسىمان ، ئايال جەسەتلەرنىڭ بېشىغا زەكەرسىمان خادا تىكلەنگەن. بەزى كىشىلەرنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ خادىلار جىنسقا تېۋىنىشنىڭ مەھسۇلى بولۇپ ئەرلەرنىڭ بېشىغا تىكلەنگەن پالاقسىمان خادا تىلاق ( ئاياللارنىڭ جىنسىي ئەزاسى، پالاقسىمان بېشى قارا رەڭدە ، دەستىسى قىزىل رەڭدە بويالغان)قا ، ئايال جەسەتلەرنىڭ باش تەرىپىگە قادالغىنى زەكەر (ئەرلەرنىڭ جىنسىي ئەزاسى،قىزىل رەڭدە بويالغان ۋە يۇڭ يىپتىن ئازراق ئورالغان)گە تەقلىد قىلىنغان ئىكەن. جىنسقا تېۋىنىش مەسىلىسىدە قۇتۇبى ناھىيىسىنىڭ كاڭجازى دېگەن يەردىكى قىيا تاش رەسىملىرىدىمۇ كۆرۈلىدۇ. فولك بېرگمان ئاياللارنىڭ باش تەرىپىگە قادالغان خادىلارغا دىققەت قىلمىدىمۇ ياكى ئادەتتىكى ياغاچ سۈپىتىدە قارىدىمۇ ، پالاقسىمان خادىلارنى ئۇلار ئەينى ۋاقىتتا ئىشلەتكەن پالاققا تەقلىد قىلىنغان، دەپ قارىغان. جەسەتلەر توغراقتىن ئويۇلغان ئۇلاققا [ شەكلىدە] دەپنە قىلىنغان ۋە كالا تېرىسى بىلەن قاپلانغان. قەبرىستاننىڭ شەرقىي تەرىپى دى'ئامېتىرى 25 سانتىمېتىر ئەتراپىدىكى 67 تال بادرا بىلەن ، غەربىي قاشاسى 62 تال 8 ~20 سانتىمېتىرغىچە بولغان بادىرا بىلەن قاشالانغان.
ئېلىمىز ئارخې'ئولوگلىرىنىڭ تەكشۈرۈشىگە ئاساسلانغاندا ، كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى جايلاشقان قۇم دۆۋىسى تۇخۇمسىمان بولۇپ ، باشتا تۆۋەن قەۋەتتىكى قەبرىلەر ئەسلىدىكى قۇم دۆۋىسىگە دەپنە قىلىنغان. كېيىنكى قەبرىلەر سۈنئىي دۆۋە ياساش ئارقىلىق دەپنە قىلىنغان ، كېيىنچە شامالنىڭ قۇم دۆۋىلىشى بىلەن تېخىمۇ ئېگىزلەپ كەتكەن. قەبرىستانلىقنىڭ جەنۇبىي قىسمى بىر قەدەر ياخشى ساقلىنىپ قالغان بولۇپ تەكشۈرۈلىشىچە قەبىرىلەر بەش قەۋەت ئىكەن. بەشىنچى قەۋەت ( ئەڭ تەكتى) مازارلىق ھاسىل بولغاندىن كېيىن ، جەنۇب – شىمال ئىككى تەرىپىگە بىر قۇردىن رەتلىك ياغاچ قاشا تىكلەنگەن. جەنۇبىي تەرەپتىكى قاتار ياغاچ جەنۇبىي رايوننىڭ قاشاسى ، شىمالىي تەرەپتىكى قاتار ياغاچ شىمالىي رايوننىڭ قاشاسى بولغان. ياغاچ قاشالار تىكلەنگەندىن كېيىن قەبرىلەر ئورۇنلاشتۇرۇلغان ، قەبرىستانلىق جەنۇب ۋە شىمال ئىككى رايونغا ئايرىلغان. جەنۇبىي رايوندا جەمئىي 139 قەبرە بولۇپ ، ئەڭ تەكتىدىكى قەۋەتتىن باشقىلىرى ( قالغان تۆت قەۋەت) ، سۈنئىي قۇم دۆۋىسى قىلىش ئارقىلىق كۆمۈلگەن. ئۈستىدىن ئاستىغا قاراپ سانىغاندا 1 – قەۋەتتىن 3 – قەۋەتكىچە بولغان قەبرىلەرنىڭ ئارىلىقلىرى كىچىك. تېپىلمىلارغا ئاساسەن ھۆكۈم قىلغاندا 1 – قەۋەت ( ئۈستىدىن ئاستىغا)تىن 3 – قەۋەتكىچە بولغان قەبىرىلەرنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى يېقىنلىشىدۇ. ئەڭ تەكتىدىكى ئىككى قەۋەتنىڭ ئالاھىدىلىكى بىردەك ، يۇقارقى ئىككى گۇرۇپپا قەبرىلەر ئارىسىدىكى ئالاھىدىلىكلەردە روشەن پەرقلەر بار. شىمالىي رايوندىكى قەبرىلەر شەرقىي شىمال بورىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ بۇزۇلۇپ كەتكەن ، ئەڭ ئۈستىنكى قەۋىتى ئاساسەن ساقلىنىپ قالمىغان. شىمالىي رايوندا پەقەت 28 قەبرە ساقلىنىپ قالغان بولۇپ مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكى جەھەتتىن جەنۇبىي رايوننىڭ ئەڭ تەكتىدىكى ئىككى قەۋىتىگە يېقىنلىشىدۇ. بۇ قېتىم تەكشۈرۈلگەن 167 قەبرىدىن 20 گە يېقىنى ئۆسمۈرلەرنىڭ قەبرىلىرىدۇر. جەسەتلەرنىڭ بېشى شەرققە قارىتىلىپ بەدىنى رۇش دەپنە قىلىنغان. جەسەتنىڭ بېشىدا يۇڭ قالپاق ، قالپاقلارنىڭ كۆپىگە قىزىل يۇڭ يىپ يۆگەلگەن ، پەي قادالغان ، پۇتىدا قىسقا ئۆتۈك ، بېلىدە بەلباغ ، بەدىنى يۇڭ پالازدا ئورالغان ھالەتتە.
3.كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى ۋە ئۇنىڭ يىل دەۋرى
4. قەبرىستانلىقنىڭ نامى ھەققىدە
ئۆردەك بۇ قەبرىستانلىقنى بايقىغاندا بۇ جاينىڭ نامى ئېنىق بولمىغان. فولك بېرگماننىڭ خەرىتىسىگە قارىغاندا ، مۇشۇ رايون بىلەن مۇناسىۋەتلىك جاي ناملىرىدىن پەقەت قۇمكۆل ، ياقىنلىقكۆل، پاتالىقكۆل ، قوش يايلاق دېگەن بىرقانچىلا نام بولغان. شۇ ۋاقىتتا كۆنچى دەرياسىدىن ئارغانغا قاراپ ئاققان بۇ دەريانىڭ نامىنى ئۇلار بىلەن بىرگە بارغانلار ئۇقمىغانلىقتىن «كىچىك دەريا» (小河)   دەپ ئېلىنغان، قەبرە ئىزنالارنىڭ تېپىلىش تەرتىپى بويىچە كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى «5- نومۇرلۇق قەبرىستانلىق» دەپ ئاتىلىش بىلەن بىرگە «ئۆردەك قەبرىستانلىقى» دەپمۇ ئاتالغان. ياسىن ئەيسا ئەپەندى فولك بېرگماننىڭ كىتابىنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغاندا كىچىك مىرەننى «ئۆستەڭ» دەپ تەرجىمە قىلغان ئىكەن. ئەمما ماتېرىياللارغا قارىغاندا ، كىچىك مىرەن ئۆستەڭ ئەمەس (ئۆستەڭ ئۇيغۇر تىلىدا ئىنسانلارنىڭ قېزىشى بىلەن ۋۇجۇدقا كېلىدۇ) ، ئىككىنچىدىن بىر ئېقىن بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ خىل ئاتاشنى مۇۋاپىق دەپ قارىمىدۇق. 2000 – يىلى بۇ قەبرىستانلىق قايتا تېپىلغاندىن كېيىن ئاخبارات ساھەسى بۇ ھەقتە كۆپ خەۋەر بەردى ، قەبرىستانلىق خەنزۇچە مەنبەلەردە 小河墓地 دېگەن نامدا مەشھۇر بولدى. شۇ ۋاقىتتا «شىنجاڭ گېزىتى» مۇشۇ نام «كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى» دەپ تەرجىمە قىلىندى. بۇ ئاتالغۇدا قوللىنىلغان «مىرەن» سۆزلىمى تۈركىي ۋە موڭغۇل خەلقلىرى تەرىپىدىن قوللىنىلغان لېكسىكا بولۇپ «دەريا» دېگەن مەنىدە ئىدى. بۇ خارابىنىڭ كروران مەدەنىيىتى دا'ئىرىگە تەۋەلىكى ، چاقىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدە يەنە «مىرەن» ناملانغان بوستانلىقنىڭ بولۇشى قاتارلىق سەۋەبلەر بىلەن ماس كەلگەنلىكى ئۈچۈن، «كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى» دېگەن نام بىر قەدەر مۇۋاپىق بولغان ، شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇيغۇرچە ماتېرىياللاردا كەڭ تۈردە قوللىنىلماقتا.
Séwéliye
right|thumb|250px|Séwéliye right|thumb|250px Séwéliye bolsa Ispaniye dikibixahar 2009 nopus bar, Séwéliyening 704,414 nopusibar, 140 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.22°, xariki uzunluk 05°59, poqtamuri 41001-41080.
قاسىم پالۋان
قاسىم پالۋان 1931-يىلىدىكى قۇمۇل دېھقانلار ئىنقىلابىنىڭ يېتەكچىلىرىنىڭ بىرى ۋە خەلق قەھرىمانى.
قاسىم پالۋان 1885-يىلى قۇمۇلنىڭ قالغايتى يېزىسىدا دىنىي ئۆلىما سېيىت ھاجىنىڭ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇنىڭ ئۆسمۈرلۈك دەۋرى ليۇ جىنتاڭ قاتارلىق ئەكسىيەتچىل كۈچلەر شىنجاڭغا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان جاھالەتلىك دەۋرگە توغرا كەلگەچكە، ئۇ سىستېمىلىق تەربىيە ئالماي ئائىلىسىدە ئوقۇپ ساۋادىنى چىقارغان ھەم ئاتا- ئانىسىنىڭ يېتەكلىشى ۋە غەمخورلۇقىدا ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىپ بىلىمىنى چوڭقۇرلاشتۇرغان. ئۇ دادىسى سېيىت ھاجى ۋە ئانىسى بۈۋىنىيازخانلار ھەجگە بارغاندا ئېلىپ كەلگەن < قىسسەسۇل ئەنبىيا>، < مىفتاھۇل جىنان>، <شاھ مەشرەپ> قاتارلىق كىتابلار بىلەن پىششىق تونۇشقان.
قاسىم پالۋاننىڭ يۇرتى قالغايتى تاغلىق يېزا بولغاچقا، ئۇ ئون نەچچە ياشقا كىرگەندىن باشلاپلا، ئائىلىسىنىڭ مال- چارۋىلىرىنى بېقىپ يۈرۈپ، دادىسىنىڭ <توققۇز ئاتار> مىلتىقى بىلەن تاغلاردا ئوۋچىلىق قىلىشنى ئۆگىنىدۇ. ئۇ ئوۋچىلىققا كۈچلۈك ئىشتىياق باغلاپ، بەزىدە ھەتتا ئايلاپ تاغ - دالىلارنى كېزىپ ئوۋچىلىق قىلىدۇ. شۇنداق قىلىپ قاسىم پالۋان ياش ۋاقتىدىلا ئوۋچىلىقتا پىشىپ، ئۇستا مەرگەن بولۇپ يېتىلىدۇ ھەمدە ئەل ئارىسىدا < قاسىم پالۋان> دەپ شۆھرەت قازىنىدۇ( قۇمۇللۇقلار مەرگەن، باتۇر كىشىلەرنى <پالۋان> دەپ ئاتايدۇ).
1911-يىلى ئىلىدا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلىدۇ. شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ ئەينى چاغدىكى باش مۇپەتتىشى يۈەن داخۇا قوزغىلاڭنى باستۇرۇش ئۈچۈن قۇمۇل ۋاڭدىن ئەسكەر تەلەپ قىلىدۇ. شۇ قېتىمدا قاسىم پالۋانمۇ قۇمۇلنىڭ تاغ - يېزىلىرىدىن ئەسكەرلىككە تۇتۇلغان بىر نەچچە يۈز يېگىت بىلەن بىللە ئۇرۇشقا مەجبۇرىي ئەۋەتىلىدۇ. ئۇرۇش داۋامىدا فېئودال ئەكسىيەتچىل ھۆكۈمرانلار خەلقنى قانلىق باستۇرغان پاجىئەلىك كۆرۈنۈشلەر قاسىم پالۋاننىڭ نەزەر دائىرىسىنى كېڭەيتىپ، ئۇنىڭ ئەكسىيەتچىل ھۆكۈمرانلارنىڭ ماھىيىتىگە بولغان چۈشەنچىسىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. ئۇرۇشتىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۇ يەنە ئوۋچىلىقىنى داۋاملاشتۇرۇپ، قۇمۇل، گەنسۇ، چىڭخەي تاغلىرىدا ئوۋ ئوۋلايدۇ.
شۇ ئايلاردا گەنسۇدىكى موڭغۇللار يۇرتىدا ( ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسى سۇبېي موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى تەۋەسى) بىر توپ باندىت پەيدا بولۇپ، يەرلىك موڭغۇل خەلقىنىڭ مال- مۈلكىنى، خوتۇن - قىزلىرىنى بۇلاپ ئارام بەرمەيۋاتاتتى. خەلق ئۇلارنىڭ دەستىدىن خاتىرجەم تۇرمۇش كەچۈرۈشكە ئامالسىز قالغانىدى. قاسىم پالۋان ئوۋ ئوۋلاپ يۈرۈپ بۇ موڭغۇل يۇرتىغا كەلگەندە، موڭغۇللارنىڭ ئاقساقىلى خەلقنى موڭغۇل خەلقىنى بۇلاپ - تالاپ، 40 نەچچە موڭغۇل قىزىنى ئېلىپ قاچقان باندىتلارغا زەربە بېرىشكە سەپەرۋەر قىلىۋاتاتتى، ئەزەلدىن ناھەقچىلىقنى كۆرسە چىداپ تۇرالمايدىغان قاسىم پالۋان ئەھۋالنى ئۇققاندىن كېيىن، قاتتىق غەزەپلىنىپ، ئۆزلۈكىدىن پىداكارلىق بىلەن بىر نەچچە يۈز موڭغۇل يېگىتكە قوشۇلۇپ جەڭگە ئاتلىنىدۇ. باندىتلارنى يوقۇتۇش، خەلقنىڭ مال -مۈلكىنى ۋە بۇلاپ كېتىلگەن موڭغۇل قىزلىرىنى قۇتقۇزۇش يولىدا ئاجايىپ باتۇرلۇق كۆرسىتىپ، موڭغۇل خەلقىنىڭ چوڭقۇر مىننەتدار لىقى ۋە ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولىدۇ.
قاسىم پالۋان دۇنخۇاڭ ئەتراپىدا ئوۋچىلىق قىلىپ يۈرگەندە، بىر جايدىكى يالغۇز ئائىلە كىشىلىرىنىڭ چىل بۆرە توپىنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراپ ئۆگزىگە چىقىۋېلىپ، قورقۇپ چۇقان سېلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ ۋە دەرھال ھەرىكەتكە كېلىپ، ئۆي ئىچىدە قالغان بالىلارغا خەۋپ سېلىۋاتقان يەتتە چىل بۆرىنى ئېتىپ ئۆلتۈرۈپ، بالىلارنى قۇتقۇزۇپ قالىدۇ. ئۆي ئىگىسى ۋە كىشىلەر ئۇنىڭغا رەھمەت ئېيتىپ، نۇرغۇن سوۋغا - سالام بەرگەن بولسىمۇ، ئۇ ئازراق بوغۇز ئېلىپلا يولغا راۋان بولىدۇ.
قاسىم پالۋان خەلق ئارىسىدا ئۆسۈپ يېتىلگەن بولغاچقا، قەلبىدە خەلققە چوڭقۇر مېھىر- مۇھەببىتى بار ئىدى. شۇڭا، ئۇ بارغانلا يېرىدە خەلقنىڭ ھال- ئەھۋالىغا ئەنە شۇنداق يېتىپ، ئۇلارنىڭ قايغۇ- ھەسرىتى، دەرت- ئەلىمى ۋە خۇشاللىقىغا ئورتاق بولاتتى، خەلقنىڭ غېمىنى يەيتتى، چامىسىنىڭ يېتىشىچە ياردەم بېرەتتى. قاسىم پالۋان چىڭخەي تاغلىرىدا ئوۋچىلىق قىلىپ يۈرگەندە، تاغنىڭ ئېگىز، خەتەرلىك يەرلىرىدە ياشايدىغان، ئوۋلاش ئەڭ قىيىن بولغان ئىپار كىيىكنى ئوۋلىغان. ئۇنىڭ مەرگەنلىكى، ئوۋچىلىققا ئۇستىلىقى ئەتراپقا تارقىلىپ، خەلق ئىچىدە تېزلا داڭقى چىققان. چىڭخەينىڭ يەرلىك ئەمەلدارى، مىللىتارىست ماچى( مابۇفاڭنىڭ ئاتىسى) ئۇنىڭ داڭقىنى ئاڭلاپ چاقىرىپ كېلىپ، كاتتا زىياپەت بېرىدۇ ۋە ئۆزىگە ئىپار كىيىك ئوۋلاتقۇزىدۇ. كېيىنچە قاسىم پالۋاننىڭ باتۇرلۇقى ۋە مەرگەنلىكىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن، ئۇنى ئۆزىنىڭ قوشۇنىدا ئەسكەر بولۇپ خىزمەت قىلىشقا قىستايدۇ، ھەتتا چوڭ ئەمەل بېرىشكە ۋەدە قىلىدۇ. ئەمما قاسىم پالۋان ماچىنىڭ ئوردىسىدا بىر مەزگىل ئوۋچىلىق قىلىپ تۇرۇپ، ئۇنىڭ خەلققە قىلغان زورلۇق- زومبولۇقلىرىنى كۆرگەچكە، ئۇنىڭغا ئەسكەر بولۇپ خەلققە زۇلۇم - ئوقۇبەت سېلىشنى، زالىم ھۆكۈمرانلارغا قول چوماق بولۇشنى خالىماي، ماچىنىڭ تەكلىپىنى رەت قىلىدۇ ۋە ماچىنىڭ ھوزۇرىدىن قېچىپ كېتىدۇ، ماچىنىڭ ئەسكەرلىرى ئۇنى قوغلاپ كېلىپ تاغ ئارىسىدا قورشىۋالىدۇ، قاسىم پالۋان تاغ ئۆڭكۈرىدە سەككىز كۈن يوشۇرۇنۇۋېلىپ ئاخىرى قۇتۇلۇپ قېچىپ كېتىدۇ.ماچىنىڭ ئەسكەرلىرى توققۇزىنچى كۈنى قاسىم پالۋاننى تاپالماي قايتىپ كېتىدۇ.
قاسىم پالۋان گەنسۇ، چىڭخەيلەردە يەتتە يىل تۇرۇپ، خەنزۇ، موڭغۇل تىللىرىنى پىششىق ئۆگىنىۋالغانىدى. ئۇ قۇمۇلغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، قۇمۇل ۋاڭ ئوردىسىدا مۇھاپىزەتچى، ئونبېشى، ئوتتۇزبېشى، مۇھاپىزەتچىلەر باشلىقى بولۇپ ئىشلەيدۇ. شۇ جەرياندا ئۇ بەزىدە شاھ مەخسۇت ۋاڭغا تەرجىمانلىقمۇ قىلىپ بېرىدۇ.
1927- يىلى قۇمۇل ۋاڭى شاھ مەخسۇت شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى يەرلىك ۋاڭلارنى قۇمۇلغا تەكلىپ قىلىپ، لوۋاڭمياۋ( ھازىرقى <قىزىل يۇلتۇز> دوختۇرخانىسىنىڭ ئورنى) دا قارىغا ئېتىش مۇسابىقىسى ئۇيۇشتۇرىدۇ. قۇمۇل مەرگەنلىرىدىن قاسىم پالۋان مۇسابىقىدە ھەممىنى ئۇتۇپ چىقىدۇ. ئاخىرىدا قاراشەھەردىن كەلگەن داڭلىق موڭغۇل مەرگىنى بىلەن تۇخۇمنى قارىغا ئېلىشتا بەسلىشىدۇ. موڭغۇل مەرگەن ئۈچ پاي ئوق ئېتىپ تۇخۇمغا ئاران تەككۈزىدۇ. قاسىم پالۋان بىر تال ئوقتىلا تۇخۇمغا تەككۈزۈپ يەنە ئۇتۇپ چىقىدۇ. ئاخىرىدا تۇخۇمنى ئاسمانغا ئېتىۋېتىپ ئوق تەككۈزۈشتە ھېچكىم تۇخۇمغا ئوق تەككۈزەلمەيدۇ. قاسىم پالۋان ئېگىزدىن چۈشۈۋاتقان تۇخۇمنىمۇ بىر پاي ئوقتىلا پارە -پارە قىلىپ زور شەرەپ قازىنىدۇ.
قاسىم پالۋان ئۇستا مەرگەن بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇستا سۇنۇقچى ئىدى. ئۇنىڭ ئالدىغا كېسەل كۆرسىتىش ۋە سۇنۇق تاڭدۇرۇش ئۈچۈن كېلىدىغان ئادەمنىڭ ئايىغى ئۈزۈلمەيتتى. ئۇ كەلگەنلەرنى كۆڭۈل قويۇپ كۆرۈپ، سۇنۇقلىرىنى ئوبدان تېڭىپ ساقايتاتتى. ئۇنىڭ ئۇكىسى ھەم شاگىرتى داڭلىق سۇنۇقچى ئابدۇگۈلى ئاخون ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە بۇ كەسىپنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى، ئابدۇگۈلى ئاخون 70- يىللاردا ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ پەرزەنتلىرى بۇ كەسىپكە ۋارىسلىق قىلىۋاتىدۇ.
1931- يىلى پۈتۈن شىنجاڭنى زىلزىلىگە سالغان 2- قېتىملىق قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭى قۇمۇل تاغلىرىدا ھەيۋەت بىلەن پارتلىدى، قاسىم پالۋان خوجىنىياز ھاجى بىلەن بىرلىكتە قوزغىلاڭغا قىزغىن ئاۋاز قوشۇپ، ئاكتىپ قاتناشتى. ئۇ بۇ قېتىملىق دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ يېتەكچىلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالدى. قوزغىلاڭ داۋامىدا قاسىم پالۋان خەلقنىڭ ئەركىنلىك، ئازادلىقى ئۈچۈن پىداكارلىق بىلەن جەڭ قىلدى. ئۇنىڭ قەھرىمانلىق شان- شەرىپى دۈشمەنلەرنىڭ كۆڭلىگە كۈچلۈك ۋەھىمە سالدى. چېرىكلەر ئۇنىڭ نامىنى ئاڭلىغان ھامان ۋۇجۇدىغا تىترەك ئولىشاتتى. قۇمۇل خەلقى ئۆزىنىڭ بۇ باتۇر ئوغلانىدىن پەخىرلىنەتتى
قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلۈپ ئۇزاق ئۆتمەي، جىن شۇرېن قوزغىلاڭنى باستۇرۇش ئۈچۈن ئۈرۈمچىدىن قۇمۇلغا قوشۇن ئەۋەتتى. زور قوشۇننىڭ كېلىۋاتقانلىق خەۋىرى قاسىم پالۋانغا ئاڭلانغاندا، ئۇ خەلق ئىنقىلابىنىڭ دەسلەپكى مېۋىلىرىنى قوغداش، ئىنقىلابىي كۈچلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن قوزغىلاڭ رەھبەرلىرىنىڭ ئۇنىمىغىنىغا قارىماي ئۆزى يالغۇز ئاتلىنىپ، قۇمۇل شەھىرىنىڭ غەربىي تەرىپىدىكى سىڭىرقۇم ( تۇزقا) دېگەن جايغا بېرىپ، چېرىكلەرنىڭ ئالدىنى توسۇپ تۇردى. كەچتە چېرىكلەر يېتىپ كەلگەندە، ئۇ يۆتكىلىپ يۈرۈپ ئوق ئېتىپ، بىر كېچە جەڭ قىلىپ، چېرىكلەرنى نۇرغۇن چىقىمغا ئۇچراتتى. چېرىكلەر كېچىدە ھېچنەرسىنى پەرق ئېتەلمەي، قوزغىلاڭچىلار قوشۇنىغا ئۇچراپ قالغان ئوخشايمىز، دەپ ئويلاپ ئالاقزادە بولۇپ كەتتى. قاسىم پالۋان بىر ئوقتا بىر چېرىكنى يىقىتىپ تۇردى، تاڭ ئالدىدا، ئۇ قايتىپ كەتتى. چېرىكلەر شۇ چاغدىلا ئۆزلىرىنىڭ بىر ئادەمدىن مەغلۇپ بولۇپ، شۇنچە كۆپ چىقىمغا ئۇچرىغىنىغا بەك خورلۇق تارتتى.
يەنە بىر قېتىم، شىڭشىڭشيادىكى قورۇلنى ساقلاۋاتقان 500 دىن ئارتۇق ھۆكۈمەت چېرىكى بىر مۇنچە ئات ھارۋىلىرىغا ئوق - دورىلىرىنى لىقمۇلىق بېسىپ قۇمۇلغا چېكىنىپ كېلىۋاتقانلىقى توغرىسىدا قوزغىلاڭچىلارغا خەۋەر يەتتى. بۇ قوشۇنغا ھۇجۇم قىلىش ۋەزىپىسىنى قاسىم پالۋان ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ، بىر قىسىم قوزغىلاڭچىلارنى باشلاپ، قۇمۇل شەھىرىنىڭ شەرق تەرىپىدىكى قارامۇقچا يېزىسى بىلەن سايبۇلاق يېزىلىرىنىڭ ئوتتۇرىسىغا يوشۇرۇنۇپ بۆكتۈرمە قۇردى. بىر كېچە كۈتكەندىن كېيىن، ئەتىسى تاڭ سۈزۈلگەندە، چېرىكلەر يېتىپ كەلدى. چېرىكلەر بۆكتۈرمە قۇرۇلغان يەرگە كەلگەندە، قوزغىلاڭچىلار تۇيۇقسىز ئوق ياغدۇرۇپ، نۇرغۇن چېرىكنى قىرىۋەتتى، كەينىدىنلا قاسىم پالۋاننىڭ باشچىلىقىدا دۈشمەنگە شىددەتلىك ھۇجۇم قوزغىدى. بۇ جەڭ ئىنتايىن كەسكىن بولدى. قاسىم پالۋاننىڭ قوماندانلىقىدا قوزغىلاڭچىلار باتۇرلۇق بىلەن جەڭ قىلىپ، دۈشمەن قوشۇنىنى تارمار قىلدى. تاڭ سۈزۈلگەندىن تارتىپ، چاي ۋاقتىغىچە داۋاملاشقان جەڭدە دۈشمەنلەر تېرە- پېرەڭ بولۇپ، بىر مۇنچە ئۆلۈكىنى قالدۇرۇپ قاچتى. قوزغىلاڭچىلار نۇرغۇن ئوق - دورا غەنىمەت ئالدى. جەڭ ئاخىرلىشىپ، قوزغىلاڭچىلار غەنىمەتلەرنى يىغىۋاتقاندا، قاسىم پالۋانمۇ بىر ھارۋىغا چىقىپ، ئۇنىڭدىكى ئوق -دورىلارنى چۈشۈرۈۋاتاتتى، كۈتۈلمىگەن يەردىن ھارۋا ئاستىدا قانغا مىلىنىپ ياتقان بىر يارىدار چېرىك تاپانچا بىلەن قاسىم پالۋاننى ئېتىپ قويدى.
قاسىم پالۋان ئۆزىگە ئوق تەككەندىن كېيىن، مىلتىقنى ئېلىپ ھېلىقى يارىدارنى ئېتىپ ئۆلتۈردى ھەم ئۆزىمۇ يېقىلىپ قۇربان قۇربان بولدى. ئۇ بۇ چاغدا 46 ياشتا ئىدى.خەلق بىر باتۇر ئوغلانىدىن ئايرىلدى، خەلق ئىنقىلابى ئۆزىنىڭ بىر جەسۇر يولباشچىسىدىن ئايرىلدى. قاسىم پالۋان قۇمۇل دېھقانلار ئىنقىلابىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە قۇربان بولغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ قىسقا، ئەمما شانلىق، جەڭگىۋار ھاياتى، قەھرىمانلىق ئوبرازى خەلقنىڭ قەلبىگە چوڭقۇر ئورناشتى. شۇڭا، خەلق ئۇنى ياد ئېتىپ ھازىرغىچە ئۆز ناخشىلىرىدا تىنماي كۈيلەيدۇ.
سايبۇلاقنىڭ دادۇرى،
ئىككى يۈز پالۋانغا ئاش بولدى.
قارامۇقچىدىكى جەڭدە،
قاسىم پالۋان باش بولدى.
مىڭىسىنى چاچۇركەن.
قاسىم پالۋاننىڭ باشسىز جەسىتى ئۇ قۇربان بولغان جەڭ مەيدانىدىكى بىر قۇم دۆۋىسىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىندى. خەلق ئاممىسى ۋە ئۇنىڭ تۇغقانلىرى ھازىرغىچە ئۇنىڭ قەبرىسىنى يوقلاپ، قەھرىماننى ياد ئېتىپ تۇرۇۋاتىدۇ. قاسىم پالۋاننىڭ نامى خەلق قەلبىدىن مەڭگۈ ئۆچمەيدۇ.
تاشتەرمەك (بەش تاش) ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> تاشتەرمەك (چاكوم) ئويۇنى - ئۇيغۇر قىز - چوكانلىرى ئارىسىدىكى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى. بۇ ئويۇننى ئىككى - ئۈچ قىز سىلىقلىتىلغان بەش دانە شاپتۇل ئۈچكىسى ياكى بەش تاش بىلەن ئوينايدۇ. تاشلارنىڭ بىرى يوغانراق بولۇپ، ئۇ ئانىچۇق، كىچىكرەك تۆتى بالىچۇق بولىدۇ. بۇ ئويۇن باسقۇچقا بۆلۈنىدۇ. ئالدىنقى بەش باسقۇچتا تاشلارنى بىر قولىدا سىقىمداپ تۇرۇپ، ئانىچۇقنى بارماقنىڭ ئۇچى بىلەن يۇقىرى ئېتىپ بالىچۇق تاشلارنى يەرگە چاچىدۇ. يۇقىرى ئاتقان ئانىچۇق تاشنى يەرگە چۈشۈرمەي تۇتۇۋېلىش كېرەك. ئانىچۇق تاش يەرگە چۈشۈپ كەتسە، ياكى بالىچۇق تاشنى يەردىن ئالغۇچە مىدىرلىتىۋەتسە، ياكى قولغا ئالغان بالىچۇق تاش ئانىچۇق تاشنى تۇتقىچە چۈشۈپ كەتسە، ئۇنىڭ ئويناش نۆۋىتى باشقىلارغا ئالمىشىدۇ. ئىككىنچى قېتىم نۆۋىتى كەلگەندە، توختاپ قالغان بىرىدىن داۋاملاشتۇرىدۇ. بۇ ئويۇندا ھەر بىر باسقۇچنىڭ ھەرىكەتكە ماسلاشتۇرۇپ ئېيتىلغان قوشىقى بولىدۇ. بىرىنچى باسقۇچتا، بەش تاشنى ئوڭ قولىدا سىقىمداپ تۇرۇپ ئانىچۇق بارماق ئۇچى بىلەن يۇقىرى ئېتىپ تۆت بالىچۇقنى يەرگە چاچىدۇ. ۋە ئانىچۇق تاشنى يۇقىرى ئېتىپ، چۈشكىچە بالىچۇق تاشتىن بىرنى يەردىن چىمدىپ ئېلىپ ئانىچۇق تاشنى يەرگە چۈشۈرمەي تۇتۇۋالىدۇ. باشقا تاشلارمۇ مۇشۇنداق ئوينىلىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: چاكۇم تاماكۇم، كىچىلىكى - كېلىنچىكى، كۇمىكى، كۇمۇچىكى. بۆلىكى بىلەزۈكى، ئىككىچنى باسقۇچتا بىرىنچى باسقۇچتەك باشلىنىپ، بالىچۇق تاش ئىككىدىن ئېلىندۇ ۋە بۇ ھەرىكەتكە قوشاق ئېيتىدۇ. چوڭ ئۈۈم، چولپان ئۈزۈم. چوڭ خاتا قىلغان ئۆزۈم، چوڭ بولاي چوكان بولاي. ياخشى يارغا يار بولاي، ئۈچىنچى باسقۇچتا، يەرىدكى چېچىلغان تاشنى بىرىنچى قېتىم ئۈچنى، ئىككىنچى قېتىم ئاخىرقى بىرنى ئالىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: ئۈچ ئۈزۈم. ئۇچىنى مەن تولدۇرىمەن، ئۇچىنى مەن تولدۇرغۇچى. سىزىپ كېتەر قارا كۆشۈم، تۆتىنچى باسقۇچتا، بالىچۇق تاشنى يەرگە توپ قويۇپ توپ ئالىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: توك - توك، قوش توك - توك، بۇ ئويۇندا ئۇتتۇرۇپ، باشقىدىن ئويناشقا بولمايدۇ.  بەشىنچى باسقۇچتا، بەش تاشنى بىراقلا چاچىدۇ ۋە ئانىچۇق تاشنى ئايرىۋالىدۇ - دە، ئۇنى يۇقىرى ئاتىدۇ. چۈشكىچە بالىچۇق تاشتىن بىرنى سول قول ئاستىغا كىرگۈزۈۋالىدۇ - دە، ئانىچۇق تاشنى تۇتۇۋالىدۇ. سول قول ئاستىغا بىر تاشنى ئېلىش، باشقا تاشنى مىدىرلاتماسلىق شەرت. قالغان ئۈچ تاشمۇ سول قول ئاستىغا بىر - بىرلەپ كىرگۈزۈلىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: ھويلا، ھويلا بىر ھويلا، ھويلا ھويلا ئىككى ھويلا، ھويلا، ھويلا ئۈچ ھويلا، ھويلا، ھويلا تۆت ھويلا. دەپ تۆت تاشنى يەردىن سالامەت تېرىۋالىدۇ - دە، چىككا - چىككاڭ بىرشە (شەھەر) دەيدۇ. بۇ ئۇتقانلىق - شەھەر ئالغانلىق بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئالتىنچى باسقۇچ ئاياغلىشىدۇ. تاشتەرمەك ئويۇنى بالىلارنىڭ كۆزىنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئاشۇرۇشقا ياردەم بېرىپلا قالماستىن، چاققان ۋە پەم - پاراسەتلىك بولۇشقا يېتەكلەيدۇ."
ياڭاق ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ياڭاق ئويۇنى - نىشانغا تەگكۈزۈشنى مەقسەت قىلغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى بولۇپ، ياڭاق كۆپ چىقىدىغان قەشقەر، خوتەن، ئاقسۇ قاتارلىق رايونلاردىكى ئۇيغۇر ياشلىرى ئارىسىدا كەڭ ئومۇملاشقان. بۇ ئويۇن ئادەتتە ھېيت - بايرام ۋە ھەر خىل سەيلە پائالىيەتلىرىدە ئوينىلىدۇ. بۇ ئويۇن بىر قەدەر ئاددىي بولۇپ، قاتنىشىدىغانلارنىڭ سانى چەكلەنمەيدۇ. كىمنىڭ ياڭىقى بولسا ئىختىيارىي ئويناۋېرىدۇ. بۇ ئويۇن ئۈچۈن تامنىڭ تۈۋىگە ياكى تۈزلەڭ يەرگە 10 - 20 ياڭاق سىغقۇدەك بىر ئورەك كولىنىدۇ. ياڭاق ئويۇنى ئوينىغۇچىلار ئۆز ئارا كېڭىشىپ، ئورەككە ياڭاق ئاتىدىغان چېگرا سىزىقى بەلگىلىۋالىدۇ ياكى تامغا بىر پارچە تاختاينى يانتۇ تىكلەپ، تاختاينىڭ يۇقىرى تەرىپىدىن پەسكە قارىتىپ بىر ياڭاقنى دومىلىتىدۇ. شۇ ياڭاقنىڭ دومىلاپ بېرىپ توختىغان يېرى ياڭاق ئېتىش چېگرا سىزىقى قىلىنىدۇ. قاتناشقۇچىلار مۇۋاپىق ئۇسۇل بىلەن كېلىشىپ ئورەككە ياڭاق ئېتىش نۆۋىتى بەلگىلەيدۇ. شۇ رەت بويىچە بىرىنچى ياڭاق ئاتقۇچىغا ئويۇنغا قاتنىشىدىغان ھەر بىر كىشى ئوخشاش ساندىكى ياڭاقنى بېرىدۇ. ياڭاق ئاتقۇچى قولىدىكى پاي قىلىپ قوشۇلغان ياڭاقنى <جۈپ> ياكى <تاق> دەپ تۇرۇپ ئورەككە تاشلايدۇ. ئادەتتىكى ئەھۋالدا ئورەك بىلەن چېگرا سىزىقىنىڭ ئارىلىقى 4 - 5 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. ئەگەر ياڭاق ئاتقۇچى <جۈپ> دەپ توۋلىغان بولسا، ئورەككە چۈشكەن ياڭاقنىڭ سانى جۈپ بولسا ئۇتقان ھېسابلىنىپ، باشقىلار پاي قىلىپ قوشقان ياڭاق شۇ كىشىگە تەۋە بولىدۇ. ئورەككە چۈشكەن ياڭاقنىڭ سانى تاق بولسا ئۇتتۇرغان بولىدۇ ۋە ئويۇنغا قاتناشقانلار قانچە ياڭاق پاي قوشقان بولسا، شۇنچە ياڭاق ئېتىش نۆۋىتى ئالمىشىدۇ. ھەر قېتىم ئورەككە ياڭاق ئاتقاندا ئويۇنغا قاتناشقانلار يۇقىرىقىدەك ئوخشاش ساندىكى ياڭاقنى ئالدىن پاي قىلىپ تاپشۇرىدۇ. ياڭىقى تۈگەپ ئويناشنى خالىمىسا مەجبۇرلانمايدۇ. بىر ئورەكتە ئوينايدىغانلار ئادەتتە 3 - 4 ئادەمدىن ئاشمايدۇ."
ئۇلانباتۇر
left|thumbnail|300px|Ulanbatur left|thumbnail|250px
ئۇلانباتۇر بولسا موڭغۇلىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ئۇلانباتۇرنىڭ 1،044،500 نوپۇسىبار، 4،704.4 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 106°55.