cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümit
mughla xitapnamisi
bayrighi rushen, muhebbet-nepriti iniq jenggiwar bir turngum awangart yashlar qoshuni özlirining dewirge uyghun alahidikliri bilen musteqilliq herkitimizning aldinqi sipidin orun ilishqa bashlidi. bular arqiliq barliq yashlarni teshkillesh, yiteklesh,küchlendürüsh bizning mesuliyitimiz. xittayning yashlirimizgha suniwatqan zeherlik qolining aldini ilishqa pewquladde hushyar bolush bilen birge hoquq,menpet,shöhret uchun dauani süy’istimal qilidighan, pitne -pasat, heset -adawet, goruhwazliq arqiliq arini buzup majra we ittipaqszliq shekillenduridighan kona kiselni yashlargha qetti yuqturmasliqqa tirishsaqla ular choqum xeliqning ümüdini aqliyalaydu. axirida qayta tekitlesh zörür bolghan sezgür noxta shuki, mühajirettki sherqi turkistanliqlargha qarita xittay tajawuzchilirining pilanliq halda üzüldurmey ilip biriwatqan idilogiye tajawuzchilighi tüpeyli periq itish iqtidarimiz qalaymiqanliship, bir qisim muhim pirinsipalliq mesillerde pikrimiz köz qarishimiz biryerdin chiqmay kirizis yashiduq. milli dawasimiz aqsidi,bir izida chöglep netijisiz qaldi. emdilikte hiliger düshmenning izitqu neyrenglirini meghlup qilishta saghlam bir iddiye birligi astida hazirqi qoghdinish mudapiye halitidin hujum halitige ötüp xata pikir -iqimlirigha del jawap zerbe birishimiz, nöwettiki bir ish supitide bashqilarning igilik hoquqigha, wetinige,dewlitige qilinghan qip -qizil tajawuzchiliq jinayitini dewletning ali menpeti xeliqning milli menpeti qilip singdürülgen süyqestlik xata iddiyiwi iqimni teltöküs aghdurup tashlap tajawuzchiliq bilen milli menpetning tamamen bir birge zit kki ish ikenligini sherhilep birishte muwapiqiyet qazinalisaq xeliqarada we özining milliti ichidimu bu fashist hakimiyetni yitim qaldurup sherqi türkistanning azatlighi üchün küchlük bir neziryewi asas yaratqan bolimiz.
emel bizdin, netije allahtin. amin
لۇجۇ شەھىرى
لۇجۇ سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە جياڭياڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان، لياڭ ۋۇدىنىڭ داتۇڭ يىللىرىدا ئىسمى لۇجۇغا ئۆزگەرتىلگەن.
Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümit
mughla xitapnamisi
2018-yili, 28-öktebir, mughla, türkiye
لۇجۇ شەھىرى
لۇجۇ شەھىرى ھەققىدە
لۇجۇ سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە جياڭياڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان، لياڭ ۋۇدىنىڭ داتۇڭ يىللىرىدا ئىسمى لۇجۇغا ئۆزگەرتىلگەن. جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ياسالغان باۋئېن ياخشىلىقنى قايتۇرۇش مۇنارى بار بولۇپ، مۇنارنىڭ ئېگىزلىكى 33 مېتىر كېلىدۇ. «كونا لۇجۇ شەھىرى» نىڭ خارابىسى بار بولۇپ، ھازىر سېپىلنىڭ شەرق تەرىپى ۋە شەرقىي، غەربىي قوۋۇق، زەمبىرەك سۇپىسى ساقلىنىپ قالغان. يەنە كۈيشىڭ شىپاڭى، جۇڭشەن پىڭيۈەنتاڭ زالى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار.
Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümit
rehberliki
hökümet ichki kabinëti
2022
يانۋار
1 - يانۋار
سېزىي
تۈر: left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
2022
يانۋار
2 - يانۋار
2023
2023 - يىلى (MMXXIII) 21 - ئەسرنىڭ 23 - يىلى، يەكشەنبە كۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل.
Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümit
qurultayliri
sherqiy türkistan sürgündi hökümiti 8-nöwetlik omumiy yighinining axbarati 2018-yil, 26-28 – öktebir, mughla, türkiye.
sherqiy türkistan sürgündi hökümiti da’imiy komitëtining qarari bilen bügünki alahide ehwallarni bir terep qilish, alahide weziyetke qarita istratëgiye belgilesh üchün bu yil 26-ötebirde türkiyening mughla wilayitining merkizi mughla shehride bir arigha këlip, sürgündi hökümetning 8-nöwetlik omumiy yighinini chaqirdi. birinchi künidiki teyyarliq yighinida resmiy parlamënt ezalirining bash qoshushi bilen, sabiq re’isjumhur exmetjan osman keltürüp chiqarghan sürgündi hökümet ichidiki kirizisni jiddi hel qilip, zihnimizni we küchimizni merkezleshurüp düshminimiz xittaygha taqabil turush zörüriyiti bilen chiqirilghan — exmetjan osman (yaki qanuniy ismi bilen arman rastër)ni wezipisidin qaldurush heqqidiki — qarar qarap chiqilip, yighin ehlining yüz turane pikirlishishi netijiside mu’eyyenleshtürüsh bilen birge parlamint ezaliqidinmuqadurush resmi qararqilindi. shundaqla,müqeddes nürning hökümettin chikinish heqqidiki istipanamisi resmi testiqlandi.
parlminit ezaliridin memtimin posma,,nepiselerning parlamittin chikinish iltimasi qobul qilindi.
wapat bolghan parlamint ezaliridin zeper ali qizil ay, sultan sawash ezalar royixitidin öchüchüldi.
üch yildin bëiri hichqandaq pa’aliyetke sewepsiz qatnashmighan we mewjutliqi bilinmign parlamint ezaliridin ؛
jemile chaqmaq semet güder aydin
abdulqadir shehim qatarliqlarning parlamënt ezasiliq salahiyiti aptomatik halda emeldin qalghanliqi ëlan qilindi. küntertipning ikkinchi mohim mezmuni, wezipisidin ëlip tashlanghan re’isjumhurning ornini toluqlash yaki mu’awin re’isjumhur këyinki qëtimqi qurultaygha qeder bu wezipini üstige ëlish mesiliside qizghin talash-tartishlardin këyin mu’awi nre’isjumhur xizirbek gheyretullahning salametlik ehwali we uyghur tili jehettiki yëtersizliki nezerge ëlinip, re’isjumhurning ornini toluqlash qarari ëlindi.
ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ
ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ(1922-1994)
Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümit
qurultayliri
qarardin këyin namzat körsütülüp, yighingha qatnashqan barliq wekillerning toluq awazi bilen ghulam osman yaghma këlerki qëtimliq qurultaygha qeder re’isjumhurluqqa saylandi we qesem bërip wezipe tapshurup aldi. bundin bashqa sherqiy türkistan sürgündi hökümitining parlamëntigha eza bolushni xalaydighan we resmiy iltimas qilghan bir türküm kishilerning iltimasi, salahiyetliri, tonushturghuchi we këpillik qilghuchilarning izahatliri bir-birlep muzakire qilinip, testiqlandi.
yighinning këyinki künlerdiki dawamida barliq wekillerning qatnishishi bilen daghdughiliq ëchilish murasimi ötküzüldi. 1) yighin sherqiy türkistan jumhuriyitining dölet marshi bilen bashlinip, sükütte turuldi. qur’an tilawet qilinip, shëhitlarning rohigha atap du’a qilindi. 2) mu’awin re’isjumhur xizirbek gheyretullah ëchilish nutqi sözlep, yighin ishtrakchilirini — resmiy parlamënt ezaliri we mihmanlarni qizghin qarshi alidighanliqini bildürdi. shundaqla sürgündi hökümet bësip ötken japaliq, shundaqla köreshke tolghan musapini, bolupmu düshminimiz xittayning parakendichiliki ichide mewjutluqini saqlashtek egri-toqay kechmishi heqqide qisqiche toxtaldi. 3) yighingha teklip bilen qatnashqan wekillerdin beziliri sözge teklip qilindi. bular: sherqiy türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining re’isi turmuhemmet hashim, türkistanliqlar jemiyitining re’isi ekber yasa, noghay jemiyitining bashliqi weysel demsiz, büyük türk qurultiyi xelqaraliq chaqiriq komitëtining re’isi ibrahim xëlil balay oghullari, proffissor isma’il doghan, uyghur sehiye, ma’arip, medeniyet jemiyitining bashliqi abdulghappar tam uyghur, türkche sözlüshüdighan muxbirlar birlikining re’isi güngör yawuz aslan, dunya türkistanliqlar jemiyitining re’isi abdullah aqyol, muxbir hüseyin atilxan, mirzaxan baybilof (qazaqistan), abdullah tursun qatarliqlar. nutuq sözligüchiler birdek sürgündi hökümetning tarixiy rolini mu’eyyenleshtürüsh bilen bille, weten sirtidiki siyasiy dawaning eng toghra teshkiliy qurulmisi ikenlikini tekitleshti. 4) parlamënt re’isi köresh ataxan we mu’awin re’is ilyar shemsiddin ependilerning yighin qatnashquchilirigha yollighan otluq salimi, tilekliri yetküzüldi. 5) sürgündi hökümet bash ministëri isma’il chinggiz ötken bir mezgil ichide ishlengen xizmetler heqqide doklat berdi. shundaqla bundin këyinki xizmetlerning mohim nuqtiliri heqqide toxtaldi.
ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ
ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺋﯘﺳﯘﻟﭽﯩﺴﻰ ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﻛﻮﻧﯩﺸﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﯞﺍﺕ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﯩﺴﺘﺎﻥ،ﻣﻮﺳﻜﯩﯟﺍ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ.ﻣﻮﺳﻜﯩﯟﺍﺩﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﯘﺳﯘﻟﻰ<ﻧﯩﻢ ﭘﻪﺩﻩ>ﻧﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﭖ،ﺗﺎﻣﺎﺷﯩﺒﯩﻨﻼﺭﻧﻰ ﺗﺎﯓ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.1947-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﻘﺎﯓ ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﮬﯚﻛﯜﻣﻪﺗﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺋﻪﺧﻤﻪﺗﭽﺎﻥ ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻣﯧﺪﺍﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻥ.ﮬﺎﺯﯨﺮ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯘﺳﯘﻝ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻤﺎﻗﺘﺎ.ﺑﯩﺮ ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﻩ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﻳﺎﺩﻟﯩﻨﯩﺪﯗ.
Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümit
qurultayliri
6) parlamëntqa ezaliq iltimasi qobul qilinghan yëngi ezalarning qesem bërish murasimi bolup ötti. yëngi ezalar töwendikiche: 1. turmuhemmet hashim (sherqiy türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining re’isi, yaponiye) 2. alimjan muhemmed (sherqiy türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining wekili, gërmaniye) 3. osmanjan tursun (sherqiy türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining re’is kabint ezasi, gërmaniye wekili ) 4. yarmuhemmed barat (amërika) 5. abdul’ehed nur (kanada, albërta uyghur kültür merkizining re’isi) 6. nejmiddin (türkiye) 7. abdullah tursun (türkiye) 8. abdulghappar tam uyghur (uyghur sehiye, ma’arip-medeniyet jemiyitining re’isi, istanbul) 9. tibet bujetur 10. xemid chong 11. atilla güwen (qirghiz) 12. abdusalam sawash 13. weysel dëmir (noghay) 14. bulbul abdukërim (qazaq, tashqi mongghuliyedin) 15. abdullah aqyol (dunya türkistanliqlar jemiyitining re’isi) 16. ghopurchong abdurahman 17. qurbanjan hisamidin ( sherqi türkistan musteqilliq herkiti teshkilatining hey’et ezasi, norwigiye wekili ) bu yëngi ezalardin 12 nepiri bu qëtimqi yighingha kelgenler bolup, qesem bërish murasimigha daxil boldi, këlelmigenler qesimi këyinge qalduruldi. 7) sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümiti namidin birleshken milletler teshkilatigha yëzilghan mektupning mezmuni muzakire qilinip, sherqiy türkistanning bësiwëlinghan zëmin ikenliki, bizning mejsidimiz dölitimizning musteqilliqini eslige keltürüsh ikenlikini resmiy yosunda bildürüp qoyush bëkitildi we mektupni derhal yollash qarar qilindi. 8) parlamënt ezalirini qobul qilish, köpeytish shertliri (mu’awin parlamënt re’isi ilyar shemsiddin sunghan layihe asasida) muzakire qilindi. 9) asasiy qanungha tüzütüsh kirgüzüsh heqqide qarar ëlinip, tüzütüsh ishi barliq ezalar ishtrak qilghan halda tor arqiliq emeliyleshtürülidighan boldi. 10) bash ministër isma’il chinggiz ependining namzat körsütüshi we köpchülükning maqullishi bilen mohim dep qaralghan bosh orunlargha adem seplendi: mu’awin bash ministirlikke: haji mamut؛
diniy ishlar ministirlikige: abdul’ehed nur؛ tashqiy ishlar ministirlikige: yemlibike fatxolin؛ yaponiyediki diplomatiye wekillikige: turmuhemmed hashim؛ muhajirlar xizmitige: abdullah aqyol؛ ijtima’iy munasiwet — ammiwiy xizmetlirige: abdullah tursun qatarliqlar teyin qilindi. 11) bundin bashqa teshwiqat-terghibat ishlirining zörüriyiti üchün torbetchilik we ammiwiy torbetlerdiki hökümet hisabini bashqurush ishi ümit uyghurgha tapshuruldi. sürgündi hökümetning öz tëliwiziye sitodiyisini qurup chiqish, tor tëliwiziyisini bashqurush qatarliq xizmetler erkin sabit, ghopurchong abdurahman qatarliqlar teyinlendi. 12) iqtisadiy hisabat körüp chiqildi we bundin këyin iqtisadiy menbeni qandaq hel qilish mesilisi muzakire qilindi. 13) sherqiy türkistan sügündi hökümitining këler yili ëchilidighan qurultiyi üchün teyyarliq xizmetlirini ishlesh, yighinning iqtisadiy menbesini hel qilish qatarliq ishlar bilen birlikte, këler yilqi qurultayning pewqul’adde bolushi, parlamëntni këngeytip qurushqa maddiy we menewiy jehetlerde teyyar bolush telep qilindi. 14) yighindin këyin mughla xitapnamisi ëlan qilish bëkitildi.
sabiq re’isler
enwer yüsüp turani
exmetjan osman
سېزىي
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
فرانسىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
بارىن يېزىسى (قاغىلىق ناھىيىسى)
بارىن يېزىسى ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Barin Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 10 مىڭ ئەتراپىدا.
فرانسىي
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
2024
2022 - يىلى (MMXXIV) 21 - ئەسرنىڭ 24 - يىلى، دۈشەنبەكۈنى باشلانغان كەبىسە يىلى.
لېشەن
لېشەن سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ ئوتتۇرا جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە شۇ بەگلىكىنىڭ پايتەختى بولغان، شىمالىي جۇ سۇلالىسى دەۋرىدە جياجۇ دەپ ئاتالغان.
لېشەن شەھىرى ھەققىدە
لېشەن سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ ئوتتۇرا جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە شۇ بەگلىكىنىڭ پايتەختى بولغان، شىمالىي جۇ سۇلالىسى دەۋرىدە جياجۇ دەپ ئاتالغان، كېيىن ۋىلايەت، ئايماق مەركىزى بولغان. شەھەر تاغ ۋە دەرياغا يانداش بولۇپ، توسما بىرلەشتۈرۈپ سېلىنغان، شەھەرنىڭ دەرياغا يانداشقان قىسمى ھازىرمۇ بار بولۇپ، بەش سېپىل قوۋۇقى بار. سەنگۇيدىكى جيۇدىڭشەن تېغىدا سۇڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى دەۋرلىرىدىكى شەھەر ئورنى ۋە زەمبىرەك سۇپىسى بار.
مەدەنىيەت يادىكارلىقى
لېشەندىكى چوڭ بۇت مەملىكەت بويىچە نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى بولۇپ، بۇنىڭدىن باشقا يەنە لىڭيۈەن ئىبادەتخانىسى، ۋۇيۇ ئىبادەتخانىسى، لۇڭخۇڭ ئىبادەتخانىسى ۋە تاڭتا مۇنارى، قىيا تاش ھەيكىلى، خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى قىيا قەبرىستانلىقى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار.
ئاۋاتلىقلاردا مەدەنىيەت
ئاۋاتلىقلاردا مەدەنىيەت
دولان مەشرىپى
1§. مۇزىكا ۋە تېكىست ئاۋاتتىكى دولانلىقلار ئارىسىدا تارقالغان مۇزىكىلىق ئەسەر «باياۋان» دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇ مۇقام بىلەن ئوخشاش خاراكتېردە بولغاچقا، دولان مۇقامى دېيىلىدۇ. باياۋان - دولان مەشرىپىدىكى ئاساسىي كۈي، ئۇ باش باياۋان، بوم باياۋان، سىم باياۋان، باياۋان، موغال باياۋان، ساموك باياۋان، جۇلا باياۋان، چۆل باياۋان، دولامەت باياۋان قاتارلىق توققۇز مۇقامدىن تەركىب تاپقان. پېشقەدەم سەنئەتكار مەمتاۋلا نىياز رەتلىگەن «دولان مۇزىكىلىق مۇقامى»، «بەشئېرىق بوستان مۇقامى» قاتارلىقلار قويۇق يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە. دولان ئۇيغۇرلىرىنىڭ تۇرمۇشىنى مەنبە قىلغان دولان مۇقامى ئۇيغۇر سەنئەت تارىخىدا ئەڭ قەدىمىي، قويۇق ھەم مۇكەممەل يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە، يۈرۈشلەشكەن چوڭ تىپتىكى ناخشا-ئۇسسۇل ۋە مۇزىكىدىن تەركىب تاپقان خەلق سەنئىتىنىڭ گۈلتاجىسىدۇر ھەمدە ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى «ئون ئىككى مۇقام»نىڭ ئاساسىدۇر. ئۇ ئۇزاق مۇددەت تارقىلىش داۋامىدا ئۈزلۈكسىز بېيىپ راۋاجلىنىپ كەلدى. ئۇنىڭ تېكىستلىرىدە دولانلىقلارنىڭ ئوخشاشمىغان تارىخىي دەۋرلەردىكى تۇرمۇشى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. باش باياۋاندا مۇنداق بىر كۇبلېت تېكىست بار:
دالا دەشتىدە ئەرۋاھ، بولارنىڭ ھالىنى كۆردۈم. يېتىپتۇ داڭ سۆڭەك بولۇپ، ئۇنىڭ مازارىنى كۆردۈم.
جايتېرەك يېزىسى
جايتېرەك يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jaytérek Yézisi) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 20 مىڭ ئەتراپىدا.
ئاۋاتلىقلاردا مەدەنىيەت
بۇنىڭدىن قەدىمكى دولانلىقلاردا ئادەم ئۆلگەندىن كېيىن جەسەتنى چۆلدە قويىدىغان ئادەت بولغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. جۇلا، چۆل-باياۋان مۇقاملىرىنىڭ سوزۇلىدىغان يېرى دەسلەپتە «ۋوي ... ۋوي»، «ئاھ جېنىم»، «ئايارەي» دېگەندەكلەر بىلەن چۈشەتتى. كېيىن تارىخىي ئۆزگىرىشلەر ئارقىسىدا «ئاللا»، «ئاللىيەي ئاللا»غا ئۆزگەرگەن. «ئاللىيەي ئاللا» مۇقامدا كەم بولسا بولمايدىغان قىستۇرۇلما سۆز بولۇپ قالغان. ئاق ئالمىنىڭ شاخىدەك، ئىگىلەمسەن ئاق جۇۋان؟ ئاللىيەي ئاللا. ئىچىمدىكى دەردىمنى سەن بىلەمسەن ئاق جۇۋان؟ ئاللىيەي ئاللا. دولان مۇقامىنىڭ تېكىستلىرى خەلق قوشاقلىرىنىڭ بىباھا خەزىنىسىدۇر، ھەربىر مۇقامنىڭ تېكىستى مۇقىم بولمايدۇ، مەشرەپ سورۇنى ۋە كەيپىياتىغا قاراپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. ھەربىر بۆلەكنىڭ ئۆزىگە خاس مەزمۇنى بولىدۇ، ئالدىنقى بۆلەكنىڭ مەزمۇنى كېيىنكى بۆلەكنىڭ مەزمۇنىغا بېقىنمايدۇ، بۇ ئالاھىدىلىك مۇقام تېكىستلىرىنىڭ خىلمۇ خىللىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. ھەربىر مۇقام مەزمۇنى ئوخشاش بولمىغان كۆپ خىل قوشاقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىدۇ، بىر مەشرەپتە قوشاقچىلار 10 ~ 20 كۇپلېت ياكى ئۇنىڭدىنمۇ جىق قوشاق توقۇپ چىقىدۇ، بۇنىڭ بىلەن قوشاق ئۈزلۈكسىز موللىشىپ بارىدۇ. دائىم ئېيتىلىپ تۇرىدىغان «سەپەر ناخشىسى» بۇنىڭ بىر مىسالى:
ئالما گۈلى گۈل بولامدۇ قىزىرىپ تۇرغان بىلەن، كىشىنىڭ يارى يار بولامدۇ ھېجىيىپ تۇرغان بىلەن. ئالما گۈلى گۈل بولامدۇ، باشقا قىسسا بىر قۇچاق، كىشىنىڭ يارى يار بولامدۇ ئۆلگىچە جانغا پىچاق.
ھاۋا① بىلەن ئادەم② قېنى، ئەيسا③ بىلەن مۇسا④ قېنى؟ ئىككى ئالەم سەردارى غوجام رۇسۇلىللا ⑤ قېنى.
گۆرنىڭ ئىچى قاراڭغۇلۇق، قايدىن چۈشەر يورۇقچىلىق؟ بىچارە بولۇپ ياتقۇلۇق، بۇ دۇنيانىڭ پايانى يوق.
① ھاۋا ئانام، ② ئادەم ئاتام، ③ ئەيسا پەيغەمبەر، ④ مۇسا پەيغەمبەر، ⑤ مەھەممەت پەيغەمبەر. ئەل مېنى يامان دەيدۇ، بىلمەيمەن يامانلىقنى، كەچ يېتىپ سەھەر قوپۇپ، تىلەيمەن ئامانلىقنى.
نادامەت ئەيلىگەن بىلەن، ئۆلۈپ كەتكەن تىرىلمەيدۇ، ئاھ ئۇرۇپ پەريادىلەر چەكسەڭ، قەبرىدىن سادا كەلمەيدۇ.
جاننىغۇ بەردى خۇدا، بىر كۈن ئامانەت ئالىدۇ، مىڭ مۇشەققەتلەر بىلەن سالغان ئىمارەت قالىدۇ.
غەزەلنى تولا ئېيتسام، ئەل مېنى ساراڭ دەيدۇ، مېنى باققان ئانام بولسا، دەردى بار بالام دەيدۇ.
ئۆلۈمگە ھېلىلەر قىلغان، لوقمان ھېكىم قالدىمۇ؟ خۇدادىن ئۆمۈر تىلەپ، ئىستىگەن جان قالدىمۇ؟
مەن باغىڭغا كىرمەيمەن، ئانارىڭنى ئۈزمەيمەن، ئەمدى كەلدىم ئەقلىمگە، نادان بىلەن يۈرمەيمەن.
خۇدايائۇل خۇداۋەندە ئەجەپ ئادەم بىنا قىلدىڭ، يارالغان ئادىمىزاتنى ئۆلۈمگە ئاشىنا قىلدىڭ.
ئاتادەك مېھرىبان قايدا، ئانادەك مېھرىبان قايدا، بېشىمغا كۈنلەر چۈشكەندە، ئانادەك مېھرىبان قايدا.
بۇ راۋاب قانداق راۋاب، قوي تارىسى سالغان راۋاب، ياخشى مېھمان كەپتۇ دەپ، توي بىلىپ چالغان راۋاب.
ئانامدۇر پاتىمە-زۆھرە①، ئاتام شۇل شاھىي مەرداندۇر②، خۇدا يولىدا جان بەرگەن، يۈسۈپ③ بىلەن زىلەيخادۇر④.
كەلمىگەن يەرگە كېلىپ داپنى سوقالمايدۇ كىشى، چەككىلى تاماكا يوق، ئوينىغىلى نەدە كىشى.
① مەھەممەت پەيغەمبەرنىڭ قىزلىرى، ② ھەزرىتى ئەلى ③ يۈسۈپ پەيغەمبەر، ④ يۈسۈپ پەيغەمبەرنىڭ ئايالى. چىشىڭنى ئۈنچىدىن دەيمۇ، لېۋىڭنى غۇنچىدىن دەيمۇ؟ ئىشىكتىن يەلپۈنۈپ چىقساڭ، يېڭى باغنىڭ گۈلى دەيمۇ؟
قاشىڭ بىلەن قارايسەن، زۇلپىڭ بىلەن باغلايسەن، مەن ساڭا نېمە قىلغان، ئۆلتۈرگىلى چاغلايسەن.
كەتسەڭ كېتىۋەر يارىم، سەندىن نېمە پەرۋايىم، شول باشىم ئامان بولسا، ھەر جايدا مېنىڭ يارىم.
ئاتنىڭ ئاتلىقى باردۇر، ناۋاتنىڭ تاتلىقى باردۇر، سەن ئۆزەڭنى داڭلايسەن، سەندىن باشقا يار باردۇر.
بۈگۈن ئايغا ئون يەتتە، مەن ئۆزەم خىيالەتتە، مەندىن باشقا يار تۇتساڭ، ئەرزىم بار قىيامەتتە.
جاھاندا نېمىلەر ياخشى، ئاتا بىلەن ئانا ياخشى، ۋاپاسىز قېرىنداشتىن، ۋاپادار ئاشنا ياخشى.
مەن باردىم كېچە بىلەن، ئېرىقنىڭ ئىچى بىلەن، قولۇم باغلىنىپ قاپتۇ، يارىمنىڭ چېچى بىلەن.
كېۋەزلىككە كىرىپ باقسام، كېۋەزلەر غوزا باغلاپتۇ، مېنىڭ دولاندىكى يارىم، بېلىگە پوتا باغلاپتۇ.
ئىشىك ئالدى كۆل بولسا، قاپاق تېرەك ئۆسمەمدۇ، كۆڭۈلدىكى يار بولسا، كۆڭلۈم تاغدەك ئۆسمەمدۇ.
ئاۋات ناھىيىسىدىكى ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا تەخمىنەن 28 خىل قوشاق تارقالغان، ئۇلار ھەمىشە دولان مەشرىپىدە ئېيتىلىدۇ. چاي تۇتۇش قوشىقى
چايى دەيدۇ، چايى دەيدۇ، چاينىڭ قايماقى بار. قەستىمىزغۇ چايدا ئەمەس، ئويناپ كۆڭۈل ئاچماقى بار. ئاي چىنىدە كەلگەن چاي، ئاپپاق جۇۋان ئەتكەن چاي. تۇتتۇم قوبۇل ئېتەلا، كۆيدۈرۈۋالماي ئىچەلا.
ئەجەپ ئىكەن چايلارى، شېرىن سۆزلۈك لەۋلەرى. شۇنچە خەق ئاراسىدا. قالدى ئىپار تەملەرى پوتا بېيىت-قوشاقلىرى
ئى يارى خېنىم، سىلىگە ئوخشىماس، ئىشقى بىر گادايىڭ ماڭا ئوخشىماس. سۆزلىسەم سۆزلىرىم تامام بولماس، ئىككىمىز پوتا ئوينىساق ھېچ يامان بولماس. ※        ※ ئاق تىكەن، ئاپپاق تىكەن، چۆرىسىدە گۈل بار ئىكەن. گۈلنى ئۈزۈپ كۈپكە سالدىم، كۈپتە ھاراق بار ئىكەن.
ئوڭ قولۇمغا ھاراق ئالدىم، سول قولۇمغا شام چىراغ. شام چىراغتا كۆرۈشكەندىن، مەشرەپتە كۆرۈشكەن ياخشىراق. ※      ※ كۆككىناڭ كەپتەر ئەمەس، كۈندە-كۈندە كەلگىلى. كۈندە كەلسەممۇ كېلەرمەن، ئاي يۈزۈڭنى كۆرگىلى. ئاي يۈزۈڭنىڭ شولىسى، چۈشتى پىيالە-چىنىگە. قارىمايسىز ئەجەپمۇ، مەن يېتىم بىچارىگە.
شىرىق-شىرىق ئىككى كام قىرىق، ئادىمەتچىلىك، زىياپەتچىلىك. تەڭ دىمەتچىلىك، خوشنىدارچىلىق، ئەل-ئاغىنىدارچىلىق، مەھەللىدارچىلىق. كەتتى ئۆستەڭ ياقىلاپ، تاش بىلەن قۇمنى ساناپ. يارنى كەتتى دەپ ئاڭلاپ، قالدۇق يۈرەكنى تاتىلاپ. ئۈژمە، يېڭىئېرىقتىن كەتتى، ئايكۆل، سايئېرىقتىن كەتتى. توخۇلا، سەكپاچىدىن كەتتى، بالداڭ، قارىمۇقچىدىن كەتتى. قۇمباش، بەشئېرىقتىن كەتتى، ئاۋات غورۇچۆلدىن كەتتى. قۇملۇق چىغانچۆلدىن كەتتى، شاقۇر پىچاق سۇندىدىن كەتتى.
ئاقسۇ ساق-ساق مارالدىن كەتتى، مارالبېشى ئاقساقمارالدىن كەتتى. قاراتال يېڭى مەھەللىدىن كەتتى، غورۇچۆل ئارا مەھەللىدىن كەتتى.
ئات ئىگىرى بىلەن كەتتى، كالا جۈپى بىلەن كەتتى، مال قوتىنى بىلەن كەتتى، توخۇ كاتىكى بىلەن كەتتى.
ئوي مەھەللىدىن كەتتى، دۆڭ مەھەللىدىن كەتتى، نەغمىچىلەرنىڭ غەيرىتى ئېشىپ كەتتى. ئۇسسۇلچىلار ھېرىپ كەتتى، پۇت-قوللىرى تېلىپ كەتتى. يۈرەكلىرى سېلىپ كەتتى، ئەتراپىغا قاراپ كەتتى. ئوينىغانلار ئويناپ كەتتى، ئوينىمىغانلار نەگە كەتتى؟
دولان مۇقامىدا چېلىنىدىغان ئاساسلىق چالغۇ دولان راۋابىدۇر، ئۇ چېلىشقا ئەپلىك بولۇپ، چۆل-باياۋان، ئوتلاق-دالاغا خاس كۈيگە باي. ئۇنىڭغا قالۇن، داپ قاتارلىقلار تەڭكەش قىلىنسا، دولان مۇقامىنىڭ دولانغا خاس ئۆزگىچە كۈيىنى ھاسىل قىلىپ، سەنئەتنىڭ ئۆلمەس ھاياتىي كۈچىنى نامايان قىلىدۇ.
سالغوزەك يېزىسى
سالغوزەك يېزىسى نىيە ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا 48 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقتە ئەندىر يېزىسىنىڭ ياۋاتوڭگۇز دەرياسى، غەربىي رۇكىيا يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا يېيىق يېزىسى، شىمالىي ۋە ئەندىر يېزىسى بىلەن قوشنا. كۆلىمى 7742.6 كۋادرات كىلومېتىر. نوپۇس 1377 ئائىلە، 4877 ئادەم؛ ئۇيغۇر، خەنزۇ، قىزغىز مىللىتى قاتارلىق ئۈچ مىللەت بار، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 4838 ئادەم، خەنزۇ 36 ئادەم، قىرغىز مىللىتى ئۈچ ئادەم.
ئاۋاتلىقلاردا مەدەنىيەت
ئاۋاتتىكى ئۇيغۇر خەلقى دولان مەشرەپ ئۇسسۇلى(دولان سەنىمى)غا مەستانە، ئۇسسۇلدا ئاساسەن ئوۋچىلىق جەريانى ئەكس ئەتتۈرۈلىدۇ، ئۇسسۇل ھەرىكىتى جۈشقۇن-مەردانە بولۇپ، رىتىمى كۈچلۈك، ئۇنىڭدا يايلاقتا ياشىغان مىللەتلەرنىڭ ئات چاپتۇرۇپ كېتىۋېتىپ ئوقيا ئاتىدىغان، ۋۇجۇدىدىن جۇشقۇنلۇق، جەسۇرلۇق ئۇرغۇپ تۇرىدىغان قىياپىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بەدىئىي ئالاھىدىلىك ساقلاپ قېلىنغان. ئۇسسۇل چىكىتمە، سەنەم، ھوزۇر (سەلىقە)، سىرىلمە قاتارلىق بۆلەكلەرگە بۆلۈنىدۇ. چىكىتمە باشلىنىش بۆلىكى بولۇپ، ئۇنىڭدا ھەرىكەت ئاستا بولىدۇ، ئۇسسۇل ئوينىغۇچى قولىنى ئوڭ، سولغا تاشلايدۇ ۋە ئوڭغا يېرىم سولغا يېرىم ئايلىنىدۇ. سەنەمگە كۆچكەندە رىتىم تېزلىشىپ، ھەرىكەت ئىتتىكلەيدۇ. ھوزۇرغا كۆچكەندە، ئۇسسۇل قىزغىن كەپىياتقا چۆمىدۇ، كىشىلەر جۈپ-جۈپ بولۇپ ئوينايدۇ. ئاخىرىدا سىرىلمە باسقۇچىغا كەلگەندە، جۈپ بولۇپ ئويناش ئاخىرلىشىپ، يالغۇز-يالغۇز بولۇپ ساماغا چۈشۈپ پىرقىراپ ئوينايدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئوۋچىلىق ۋە ياۋايى ھايۋانلارنى كۆندۈرۈشنىڭ غەلىبىسىنى تەبرىكلىگەن ھالەتنى ئىپادىلەيدۇ.
3§. ئويۇن 1. پوتا ئويۇنى دولان مەشرىپى خېلى ئۇزاق داۋام قىلىدۇ، شۇڭا ئارىلىقتا پوتا ئويۇنى بولىدۇ، بۇ چاغدا نەغمىچىلەر ئارام ئېلىۋالىدۇ. بەزىدە پوتا ئويۇنى بىلەن مەشرەپ تەڭ ئوينىلىدۇ. يىگىت بېشى بەلۋاغنى ئېشىپ پوتا قىلىپ مەيدانغا چۈشۈپ، ئويۇننىڭ قائىدە-تەرتىپلىرىنى جاكارلايدۇ ۋە قوشاق ئېيتىدۇ، ئاندىن پوتىنى مەلۇم بىر كىشىگە تەككۈزۈپ ئۇنى مەيدانغا چۈشۈشكە تەكلىپ قىلىدۇ. تەكلىپ قىلىنغۇچى مەيدانغا چۈشۈپ يىگىت بېشىنىڭ ئالدىغا بارىدۇ-دە، پوتىنى ئىككى قوللاپ تۇتۇپ قويىدۇ، ئاندىن ئىككەيلەن تەڭلا ئوڭغا ئۈچ قېتىم، سولغا ئۈچ قېتىم چۆگىلەيدۇ. ئەگەر تەكلىپ قىلىنغۇچى ۋاقتىدا مەيدانغا چۈشمىسە، ياكى ئايلانغان چاغدا قارشى تەرەپنى ئالداپ قويسا، قارشى تەرەپ ئۇنى پوتا بىلەن ئۇرىدۇ. تەكلىپ قىلىنغۇچى قوشاق ئېيتقاندىن كېيىن پوتىنى ئۆتكۈزۈۋېلىپ، يۇقىرىدىكىگە ئوخشاش ئۇسۇل بىلەن باشقا كىشىنى مەيدانغا تەكلىپ قىلىدۇ. پوتا ئويۇنى كىشىلەرنى ناخشا-قوشاققا ماھىر، ساداقەتمەن بولۇشقا ئۈندەيدۇ، پوتا قوشاقلىرى مەزمۇن جەھەتتە مۇھەببەت قوشاقلىرى، دوستلۇق قوشاقلىرى، يۇرتنى مەدھىيلەش قوشاقلىرى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ساغلام بولمىغان قوشاقلارنى ئېيتقۇچىلار پوتا بىلەن دۇمبالىنىدۇ. پوتا ئويۇنىدا يەنە قارشى تەرەپنىڭ ئەقىل-پاراسىتىنى سىناش، كۆپچىلىكنىڭ قىزىقىشىنى قوزغاپ سورۇننى قىزىتىش يۈزىسىدىن قوشاقتىن باشقا بەزى قاپىيداش جۈملىلەرمۇ ئېيتىلىدۇ، بۇ ئەھۋال خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىدا چوڭ رول ئويناپ كەلدى. نۇرغۇن قوشاقلارنىڭ مەزمۇنى دولانلىقلار يۇرتىنىڭ تارىخى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
2025
2025 - يىلى (MMXXV) 21 - ئەسرنىڭ 25 - يىلى، چارشەنبە كۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل.
ئاۋاتلىقلاردا مەدەنىيەت
چۆلمۇ چۆللەرنى كېزىپ، كەلدىم سېنى كۆرگىلى. باغرىڭ زەپ قاتتىق ئىكەن، تاس قالدى ئۆلتۈرگىلى.
بۇنىڭدىن دولانلىقلار يۇرتىنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى قاقاس جۇغراپىيىلىك ھالىتىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
سالغوزەك يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
سالغوزەك يېزىسىغا قاراشلىق 7 مەمۇرىي كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:
ئاۋاتلىقلاردا مەدەنىيەت
توپ تېرەكنىڭ تۈۋىدە، توپ ئوينىغان قارا كۆز. قوش تېرەكنىڭ تۈۋىدە، قوش ھەيدىگەن قارا كۆز. ھارۋىڭىزنىڭ تېگىدىن، مەپە ئۆتەمدۇ قارا كۆز. ئىككىمىز كۆرۈشمىسەك، ھەپتە ئۆتەمدۇ قارا كۆز.
بۇ قوشاقتىن دولانلىقلار يۇرتىنىڭ ئاۋاتلىشىشقا باشلىغانلىقىنى، دېھقانچىلىق، ئورمانچىلىق ۋە قاتناش ئىشلىرىنىڭ راۋاجلانغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
2. جازا بۇنىڭدا يىگىت بېشى مەشرەپ ئەھلىنىڭ پىكرىگە بىنائەن، مەشرەپ قائىدىسىگە بويسۇنمىغان كىشىلەرنى جازالايدۇ. 1) «جۇۋازغا قېتىش»: بۇنىڭدا «گۇناھكار» ئىچ كىيىمى بىلەن يالاڭباش يۈكۈندۈرۈلىدۇ. جۇۋاز ھەيدىگۈچى قولىغا بىر چىنە سوغاق سۇ ئېلىپ، بىر مۇشتۇمى بىلەن «گۇناھكار»نىڭ بېشىنى بېسىپ تۇرۇپ، ئۇنى چۆگىلەتكەچ بىر تەرەپتىن ئۇرۇپ، بىر تەرەپتىن ناخشا ئېيتىدۇ، ناخشا تۈگىگەندە ئاندىن توختايدۇ. جۇۋاز تارتقۇچى «گۇناھكار» قارشىلىق كۆرسەتسە، ئۇ قۇلىقىدىن تارتىپ چۆگىلىتىلىدۇ. 2) «سامسا يېقىش»: بۇ ئېغىرراق جازا ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭدا ناۋاي بولغۇچى «گۇناھكار»نىڭ دۈمبىسىگە سۇ قۇيۇپ، ئىككى مۇشتۇمى بىلەن ئۇنىڭ دۈمبىسىنى قىسىپ بېسىپ «خېمىر يۇغۇرىدۇ». ئاندىن ئالقىنىنىڭ قىرى بىلەن «گۇناھكار»نىڭ بېشىغا ئۇرۇپ، «پىياز توغراپ»، «قىيما قىلىدۇ». ئارقىدىن «سامسا تۈگۈپ»، ئۇلارنى ئالقىنى بىلەن «گۇناھكار»نىڭ دۈمبىسى ۋە ئىككى چىكىسىگە «ياقىدۇ». 3) «سۈرىتىنى تارتىش»: «گۇناھكار»نىڭ ئىشتىنىدىن باشقا كىيىمى سالدۇرۇلىدۇ، ئاندىن ئۇ مەيدىسىنى تامغا چاپلاپ، قولىنى كەينىگە قىلىپ تۇرغۇزۇلىدۇ. «فوتو سۈرەتچى» بىر قاپاق سوغۇق سۇنى «گۇناھكار»نىڭ ئەتراپىدىكى تامغا چاچىدۇ، ئۇ سۈنى تامنىڭ سۇ تەگمىگەن قۇرۇق قىسمىدا ئادەمنىڭ شەكلى پەيدا بولغانغا قەدەر چاچىدۇ.
سالغوزەك يېزىسى
باشقىلار
سالغوزەك يېزىسىدا يېزا ئوتتۇرا مەكتەپ بىر، باشلانغۇچ مەكتەپ 4، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 105 ئادەم، ئوقۇغۇچى 710 نەپەر؛ ئامبولاتورىيە بىر، داۋالاش نۇقتىسى 2، تېببىي خادىملار 19 ئادەم. رادىئو ئۇزېلى، مەدەنىيەت پونكىتى، كۇتۇپـخانا، رادىئو-تېلېۋىزىيە (رادىئو-تېلېۋىزىيىنى ھەممە كەنتلارگە يەتكۈزۈلگەن).
ئاۋاتلىقلاردا مەدەنىيەت
3. باشقا ئويۇنلار 1) غوجا ئالدىرغاققا ئۇسسۇل ئويناش: ئويۇنچى بەلبېغىنىڭ بىر ئۇچىغا ناسۋال قاپىقى، بىر ئۇچىغا كرۇشكا چېگىپ، ھاسا تايانغان ھالدا مەيداندا چۈشىدۇ. ناس چېكىپ، چاي ئوتلىغاندىن كېيىن تۆۋەندىكى قوشاقلارنى ئېيتىپ كۈلكىلىك ھەرىكەتلەر بىلەن ئۇسسۇل ئوينايدۇ.
غوجا ئالدىرغاق-ئا، غوجا ئالدىرىغاق، كەينىڭگە باقماي، ئالدىڭغا باق. ئەللىك-ئاتمىش قوي ئېلىپ يەكەن دەرياسىدا باق، قېرىغاندا قىز ئېلىپ كىندىكىڭگە ياق. غوجا ئالدىرغاق-ئا، غوجا ئالدىرىغاق، ئالدىڭغا ماڭماي كەينىڭگە باق. قېرىغاندا قىز ئېلىپ، تاشلاپ قېچىپ باق. ئەللىك-ئاتمىش قوي ئېلىپ جاڭگالدا باق.
ئويۇنچى بۇ قوشاقنى تەكرارلاپ، كۈلكىلىك ئۇسسۇل ئويناپ، سورۇندىكى ئۈگدەپ ئولتۇرغان خامۇش ئادەملەرنى كۈلدۈرۈپ، مەشرەپ كەيپىياتىنى قىزىتىپ ئەۋجىگە كۆتۈرىدۇ. 2) بوۋاي بىلەن شاپىدىخان: بىرى بوۋايچە، بىرى مومايچە ياسانغان ئىككى ئەر مەيدانغا چۈشۈپ، بوۋاي بىلەن موماينىڭ مۇھەببىتىنى ئىپادىلەپ مۇزىكىغا كەلتۈرۈپ ئۇسسۇل ئوينايدۇ. بىردەمدىن كېيىن بىر ھىيلىگەر بەگزادە چىقىپ، ئاجىز بوۋاينى بوزەك ئېتىپ، ئۇنىڭ مومىيى شاپىدىخاننى تۇتۇپ كېلىپ بىر چەتتە ئولتۇرۇۋالىدۇ. بوۋاي بىردەم ئۇسسۇل ئوينىغاندىن كېيىن موماينىڭ يوقلۇقىنى بايقاپ قېلىپ ئۇيان-بۇيان ئىزدەپ ئاخىر ئۇنى تېپىۋالىدۇ ۋە يىگىت بېشىنىڭ ئالدىغا ئەكىلىپ بەگزادىنىڭ ئۈستىدىن ئەرز قىلىدۇ. يىگىت بېشى بەگزادىنى جازالايدۇ. 3) ئۇزۇن-قىسقا موللا: بىر ئەر ئۇزۇن چاپان كېيىپ، گويا ئۆزىدىن ئېگىز بىر موللا بەدىنىگە جۆر بولغاندەك ھالەتتە مەيدانغا چۈشىدۇ. سازەندىلەر ناخشا باشلايدۇ. ھاسسا تاياقلىق يالغان موللا مۇزىكا رىتىمىغا ئەگىشىپ، تۇرۇپ ئېگىزلەپ، تۇرۇپ پەسلەپ، تۇرۇپ ئوڭغا، تۇرۇپ سولغا ئۇسسۇل ئوينايدۇ، ئاخىرىدا يەردە دومىلاپ سورۇندىكىلەرنى ئۈچەيلىرى ئۈزۈلۈپ كەتكۈدەك قاتتىق كۈلدۈرۈۋېتىدۇ. 4) ئاققۇ ئويۇنى: بىر ئەر كىشى ئاققۇچە ياسىنىپ مەيدانغا چۈشىدۇ، قاناتلىرىنى كېرىپ، تۇمشۇقىنى سوزۇپ يەيدىغان بىر نېمە ئىزدەۋاتقاندەك ھەرىكەتنى قىلىدۇ، بۇلارغا مۇزىكا تەڭكەش قىلىنمايدۇ. بىردەم ئۇششاق بالىلارنى چوقىلىغاندەك قىلىپ قورقىتىدۇ، بىردەم بەللىرىنى سوزۇپ، سەت-غەلىتە ھەرىكەتلەرنى قىلىپ، تۇمىقىنى قىڭغىر كىيىپ، تەرىنى تۈرۈپ ئولتۇرغان كىشىلەرنىڭ تۇماق، بەلباغلىرىنى مەيدانغا سۆرەپ چىقىپ ئويۇن ئەھلىنى كۈلدۈرۈۋەتكەندىن كېيىن، نىقابىنى ئېلىۋېتىپ ئەسلى ھالىتىنى ئاشكارىلاپ مەيداندىن چىقىپ كېتىدۇ. 5) تۆگە ئۇسسۇلى: ئىككى كىشى تۆگىچە ياسىنىپ، بىر كىشى تۆگىگە مىنىپ مەيدانغا چۈشىدۇ ۋە يېنىك چېلىنغان داپ ئاۋازىغا ئەگىشىپ قاملاشمىغان ئۇسسۇل ئوينايدۇ، «بويۇم دەرەخ شاخىچە بار، كۆڭلۈم دائىم سۇغا تەشنا، بارورمەن دەشت-چۆلنى كېزىپ، بىر ئۆزەم يالغۇز-تەنھا، بوۋ ... بوۋ ...» دەپ ۋارقىراپ، تۆگە ھەر تەرەپتىن سۇ ئىزدەۋاتقان، تۆگىچى تۆگىنى قامچىلىغان، تۆگە تۆگىچىنى يەرگە ئېتىۋەتكەن، يەنە ئۇنى پۇراپ-پۇراپ، ئۇنىڭغا بولغان يېقىنچىلىقىنى بىلدۈرگەن، ئاندىن تۆگىچى تۆگىگە يۈكنى ئارتىپ سەپىرىنى داۋام قىلغان ھالەتنى ئىپادىلەيدۇ. ئاخىرىدا ئويۇنچىلار نىقابلىرىنى ئېلىپ ئۆز قىياپىتىنى ئاشكارىلىغاندىن كېيىن مەيداندىن چىقىدۇ. غورۇچۆل يېزىسىنىڭ بەشئېرىق كەنتىدىكى سەمەت سوپى (1925-يىلى تۇغۇلغان) مەدەنىيەت نازارىتى، ۋىلايەتلىك مەدەنىيەت باشقارمىسىنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشىدىكى دولان مۇقامىنى توپلاش، رەتلەش، لېنتىغا ئېلىش پائالىيىتىگە كۆپ قېتىم قاتناشتى، 1983-يىلى تەڭرىتاغ كىنو ستۇدىيىسى سۈرەتكە ئالغان «چېگرا يېزىغا مۇھەببەت» نامىدىكى دولان مۇقامىنى ئورۇنداشقا قاتناشتى. ئۇنىڭ سەنئەت ماھارىتى يۇرت ئىچىدە كەڭ ئالقىشقا ئىگە.
Ⅱ باب    ئەدەبىيات-سەنئەت 1§. خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى 1. چۆچەك توپلانغان خەلق چۆچەكلىرىدىن شەخسلەرگە ئائىت رىۋايەت، يەر ناملىرىغا ئائىت رىۋايەت، خىيالىي چۆچەك، ھايۋاناتقا ئائىت چۆچەك، جىن-ئالۋاستلارغا ئائىت چۆچەك، تۇرمۇشقا ئائىت چۆچەك، مۇھەببەت-نىكاھقا ئائىت چۆچەك، ماقال-تەمسىل قاتارلىق 25 خىلى بار.
2. قوشاقلار توپلانغان ئاۋات قوشاقلىرى يەتتە خىل، بۇلار: ئەمگەك قوشاقلىرى، سىياسىي قوشاقلار، قائىدە-يوسۇن قوشاقلىرى، مۇھەببەت قوشاقلىرى، تۇرمۇش قوشاقلىرى، تارىخىي قوشاقلار، بالىلار قوشاقلىرى، دولان مۇقامىنىڭ ناخشا تېكستى. ئوما قوشىقى ئوما ئورىسەن كۈندە، تالمامدۇ بىلەكلەرىڭ. مەن يادىڭغا يەتكەندە، كۆيمەمدۇ يۈرەكلەرىڭ.
ئوما ئوردۇق ئېتىزدا، ئالتىنچى ئايدا تومۇزدا. راست گېپىڭنى ئېيت يارىم، بۇغدايلىقتا ئېڭىزدا.
بۇ چاغلار ئەجەپ چاغلا، يارىم بەلنى چىڭ باغلا. مەن ئورۇپ سالاي ئۈنچە، سەن ئارقامدىن باغ باغلا.
راۋاب چالىمەن غەمدە ئۆستەڭ بويىدا نەمدە، راۋاب چالىمەن غەمدە. سورىماڭلار ھالىمنى، مەن دەردى تولا بەندە.
بۈگۈن بازارغا ئوخشايدۇ، يېتىم زارى قاخشايدۇ. ھالىدىن خەۋەر ئالسام، ئاتاسى يوققا ئوخشايدۇ.
زالىملار زامانىدا ئالمىنى سويۇپ يەيدۇ، تەخسىگە قويۇپ يەيدۇ. بەگ-بوجاڭدا ئىنساپ يوق، خەلقنى شۈلۈپ يەيدۇ.
قوغۇن تېرىدىم توڭدا، چۈشكەن سويمىسى ئوڭدا. زالىملار زامانىدا، ئىشتان قالمىدى قوڭدا.
ئۇرۇق سالدۇق بىر دانە. ئۈنۈپ چىقتى مىڭ دانە، زالىملارنىڭ زۇلمىدا، پۇقرا بولدى ۋەيرانە.
بالىلار قوشىقى ئاق تېرەك، ئاپپاق تېرەك، بىزدىن سىزگە كىم كېرەك. ئۆزى ئەقىللىق ئۇستا، قولى چېۋەر ھەر ئىشتا، سىزدىن بىزگە شۇ كېرەك.
ئاق تاش، كۆك تاش، دەريا بويىدا سۈزۈك تاش. قەلەم بىلەن مەن ئاداش، ئوينايدىغان بالىلار بارمۇ؟
ئەللەي ناخشىسى
ئەللەي بالام قوڭى پوق، ئېرتاي دېسەم لاتا يوق. لاتا دېگەن ئۆگزىدە، چىقاي دېسەم شوتا يوق. شوتا دېگەن تېرەكتە، كېسەي دېسەم پالتا يوق. پالتا دېگەن تۆمۈرچىدە، ئالاي دېسەم پۇلۇم يوق. پۇلچى ئاكام ئۆلۈپتۇ، شورلۇق يەرگە كۆمۈپتۇ. يىغلىغىلى ئادەم يوق، ئۆزى قوپۇپ يىغلاپتۇ.
بەگ بىلەن كەمبەغەل بەگلىرىم بەگلىك قىلادۇ، دوغىسى ئالۋان بىلەن. ئاخۇنۇم پەتىۋا پىچادۇر، راستى يوق يالغان بىلەن.
بەگ-غوجام مىنەر تايغا، سۇنى ياقىلار بايغا. كەمبەغەللەر سۇ دېسە، بېشىنى تىقار لايغا.
گومىنداڭغا يۆلەنگەن، بەگ-غوجاملار ئۆتمۈشتە. ساندۇقىنى تولدۇرغان، ئالتۇن بىلەن كۈمۈشتە.
رامىزان قوشىقى رامىزان، رامىزان، بۇ يىل كەلدى يەنە رامىزان. كىم ئۆلۈپ، كىم قالىدۇ ئاللا بىلەر، قوش مۇبارەك پادىشاھدۇر رامىزان.
ئاق توخۇ ئاپپاق توخۇ قونغاقتىدۇر، بىزگە ساقلىغان توخۇملىرى قاپاقتىدۇر. قوش مۇبارەك پادىشاھدۇر رامىزان.
رامىزان ئېيتىپ كەلدىم ئوي مەھەللىدىن، بىزگىمۇ قويغانمىدۇ لەغمەنلىدىن، قوش مۇبارەك پادىشاھدۇر رامىزان. مەسچىتنىڭ توغراقىنىڭ ئۇچى قىزىل، تۈۋى قارا، خۇدايىم بىر بالا بەرسۇن مەڭزى قىزىل، قاشى قارا، قوش مۇبارەك پادىشاھدۇر رامىزان.
تۇڭلۈكىڭىزنىڭ بېشىدا ئاي كۆردۈم، ھەممە كىشىدىن سىزنى باي كۆردۈم. قوش مۇبارەك پادىشاھدۇر رامىزان.
قارلىقنامە ھەققى ئاللا ھۆرمىتىدىن ياغدى ئاسماندىن قار، قىلدىكى قار ئۆزىنى ھەم بۇ يەر يۈزىگە ئاشكارا. قىلغىلى چۆللەرنى بوستان، قادىر ئىگەم ياغدۇردى قار، قاردا قارلىق تاشلىماق، بۇ قەدىمدىن بارىبار. يوقىتار غەم-قايغۇنى، قارلىق تاشلاش ئويۇنى، كۆچىدۇ ئەل-مەھەللىدىن، ئىناقسىزلىق قويۇنى. قاردا قارلىق تاشلىدۇق، دوستلۇق ئويۇنىنى باشلىدۇق، ئەل جامائەت جەم بولۇپ، كۆڭلىمىزنى خوشلىدۇق. ئاپىرىشقا بۇ نامىنى زېرەك ۋەكىلنى سايلىدۇق، نامە بىرلە ئۇشبۇ ئاددىي شەرتىمىزنى تاشلىدۇق. بارسا ۋەكىل خانىڭىزگە، ھۇشيار بولۇپ تۇرغايسىز، بوسۇغ ئاتلاپ يانغىنىدا، ئۇنى پەملەپ تۇتقايسىز. گەر تۇتالماي قالسىڭىز، ئورۇنلايسىز بۇ شەرتنى، ئوينايمىز نەغمە بىلەن، ئەل-جامائەت مەشرەپنى. گەر تۇتسىڭىز ۋەكىلنى، قارا سۈرتۈپ يۈزىگە، مىندۈرۈپ ئېشەككە تەتۈر، كۆرسىتىڭ ئەل كۆزىگە. تاپىسىز ئامەت تازا، شەرتىنى بىز قىلىمىز ئادا، بىزگە مېھمان سىز بولارسىز، ياڭرىتىپ نەغمە-ناۋا. شەرتىمىز ئۇ ھەممە يەر مول ھوسۇل مەمۇرچىلىق، قوي قوتاندا، ئۇن تاغاردا، پۇل ساندۇقتا لىقمۇلىق. مەشرىپىگە يەل-يېمىش، توخۇ، تۇخۇم، كاۋاپمۇ بار، چاي، ھەسەل، پەتنۇستا نان، لېگەندە گۆش تۇرسۇن قاتار. ئالما، ئانار، تاۋۇز، قوغۇن، ئەنجۈر بىلەن نەشپۈتمۇ ھەم، كىشمىش، ئۈزۈم، پىستە، بادام ھەر قايسىدىن توققۇز تاغار. نەغمىچى لازىم دېسە، مەمتاۋلا راۋاب، ئاۋۇت مۇسا تەييار. قالۇن، غىجەك، تەمبۇر، ساتار، سۇناي، راۋاب، داپ، دۇتتار، سورۇننى شوخ قىزىتقىلى مەھەممەتنىياز مىرشۇۋاز كېرەك، ساقىي بولۇپ مەي تۇتقىلى سورۇن ئارا مىراب كېرەك. دەستۇرخانلار مول سېلىنسۇن، نازۇ-نېمەت رېتى بىلەن تىزىلسۇن، جانغا راھەت مۇسەللەس پىيالىگە تولدۇرۇلسۇن. بۇ جاھاندا ئىش تولا، قار ياغىدىغان قىش تولا، بۇ قارلىقنى كۆرۈپلا، ئاغرىپ قالسىلا سەت بولا. قارلىق بىزنىڭ كۆڭلىمىز، ئەل-مەھەللىگە رىشتىمىز، قارلىق بىلەن باشلانسۇن، خۇشاللىقتا قىشىمىز. شۇنىڭ بىلەن بولدى تامام، قارلىقنامە مەزمۇنلىرى، ئېغىر كەلمەس ئۆزلىرىگە، مېھماندوستلۇق بۇ شەرتلىرى.
مەشرەپ قوشىقى يىگىت: خېنىم-خېنىم جانان خېنىم، بىيىت ئېيتاي ئاڭلا خېنىم. ئوتتۇز ئوغۇل گۇۋاھ خېنىم، ئاشىقىڭمەن خۇما خېنىم قىز: يىگىت-يىگىت جانان يىگىت، بېيىت ئېيتاي ئاڭلا يىگىت. مەنمۇ كۆيەي خۇما يىگىت، خەلقى ئالەم گۇۋاھ يىگىت. يىگىت: دەريا بولۇپ ئاقساڭ خېنىم، بېلىق بولۇپ ئويناي خېنىم. چىراغ بولۇپ يانساڭ خېنىم، پىلىك بولۇپ كۆيەي خېنىم. قىز: جانغا جانان داۋا يىگىت، ئېسىۋالدىم تۇمار يىگىت. تاغقا چىقسام دۇلدۇل يىگىت، باغقا كىرسەم بۇلبۇل يىگىت.
يىگىت: چىمەن بولۇپ تۇرساڭ خېنىم. قوزاڭ بولۇپ ئويناي خېنىم، دەردىم تولا بىلگىن خېنىم. خوش كەتتى چاي ئالغىن خېنىم. قىز: قىسىۋالسام بىر گۈل يىگىت، سۆزى شېكەر قوبۇل، يىگىت. مەلۇم بولسۇن ھالىم يىگىت، مانا چىنە تەزىم يىگىت. يېڭى قوشاقلار
باغقا گۈللەر تېرىساق، ئۈنۈپ چىقتى بەش قۇلاق. بۇ دۇنيادا بارمىدۇ، پارتىيىدەك نۇر چىراق.
دولقۇنلار ياساپ تارىم، باغلارغا ئاقار دائىم. پارتىيە ئېلىپ كەلگەن، ئۆمرىمىز باھار دائىم.
تاتلىق ئىكەن، بال ئىكەن، يېڭى باغنىڭ ئۈزۈمى. كۆڭلىمىزگە بەك ياقتى، سوتسىيالىزم تۈزۈمى.
ھەممە مىللەت ئىناق بىز، قەھرىمىز تىغ دۈشمەنگە. يولاتمايمىز قۇزغۇننى، ئانا ۋەتەن گۈلشەنگە.
3. ماقال-تەمسىللەر ئاۋات خەلقى يومۇرلۇق خەلق، ئۇلارنىڭ ماقال-تەمسىللىرى بىر قەدەر كۆپ. بۇ يەردە بىر قىسمىنى كۆرسىتىپ ئۆتىمىز:
ئىناق ئائىلە نۇرلىنىپ تۇرار، ئىناقسىز ئائىلە تىنىمسىز بولار.
دۆلەت خەلققە تايىنىپ روناق تاپار، تۆمۈرچى ئوتقا تايىنىپ كەتمەن سوقار.
نىيىتى ياخشىنىڭ قولى كەڭ، ئەل سۆيگەننىڭ يولى كەڭ.
ئۆز يۇرت - ئۆز ئانا، ئۆزگە يۇرت - ئۆگەي ئانا.
قۇم دۆۋىلەنسە تاغ بولۇر، مىللەت ئۆم بولسا باغ (بولۇر).
مىڭ دوست كۆپلۈك قىلماس، بىر دۈشمەن ئازلىق (قىلماس).
دۈشمەن ئالدىڭدا ماختار، دوست كەينىڭدە (ماختار).
موللامنىڭ دېگىنىنى قىل، قىلغىنىنى قىلما.
ئەسكى چاپان يامغۇردا ياخشى، يامان تۇغقان ئۆلگەندە (ياخشى).
ئۈمىد ياشارتىدۇ، غەم-قايغۇ قېرىتىدۇ.
يولۋاس ئىزىدىن قايتماس، يىگىت سۆزىدىن (قايتماس).
توشقاننى قومۇش ئۆلتۈرەر، يىگىتنى نومۇس (ئۆلتۈرەر).
پىچاقنى ئۆزۈڭگە سال، ئاغرىمىسا ئۆزگىگە (سال).
ھەسەتخورنىڭ كۆڭلى قارا، جادۇگەرنىڭ يۈزى (قارا).
مەيدە ئاغرىتقان ئاش ئەمەس، كۆڭۈل ئاغرىتقان دوست ئەمەس.
بېرەي دېسە ئىچى ئاغرىيدۇ. يەي دېسە چىشى (ئاغرىيدۇ).
ئۇسسۇل تۈزدە ياخشى، گەپ يۈزدە (ياخشى).
كەنجى كېۋەز غوزىلىماس، ئۇزۇن گەپنىڭ مەززىسى بولماس.
كۆسەينى ئۇزۇن قىل، گەپنى قىسقا (قىل).
قەرزدارنىڭ تىلى قىسقا، گۇمانخورنىڭ ئۆمرى (قىسقا).
ئات ئۆلسە ئىگىرى قالىدۇ، ئادەم ئۆلسە نامى (قالىدۇ).
يەر ناچار ئەمەس، ئادەم ناچار.
تۆمۈر كەسسەڭ قىسقا كەس، ياغاچ كەسسەڭ ئۇزۇن كەس.
ئۆز يۇرت - ئالتۇن بۆشۈك.
ھەممە يەردە قازاننىڭ قۇلىقى تۆت.
تىز پۈكۈپ ياشىغۇچە، تىك تۇرۇپ ئۆلگەن ياخشى.
چاشقاننىڭ ئۆلگۈسى كەلسە مۈشۈكنىڭ قۇيرۇقىنى چىشلەپتۇ.
بۆرىگە رەھىم قىلغىنىڭ، قويغا رەھىمسىزلىك قىلغىنىڭ.
ئىسنىڭ ئاچچىقىنى مورا بىلەر.
قول يەتمىگەن ئۈزۈم ئاچچىق.
پىچاق ئىتتىك بولسىمۇ غىلىپىنى كەسمەيدۇ.
دۈمبىسى قىچىشقان ئېشەك تۈگمەنگە بېرىپتۇ.
بىلىمسىز ئادەم مېۋىسىز دەرەخ.
بىلىم توپلاش ئالتۇن توپلىغاندىن ئەلا.
چىراغ تۈۋى قاراڭغۇ.
موزاينىڭ يۈگۈرۈشى سامانلىققىچە.
ئۇنداق قازانغا مۇنداق چۆمۈچ.
قورققان ئاۋال مۇشت كۆتۈرەر.
ئادىل بولسىلا، بىر ساپاق ئۈزۈمنى قىرىق ئادەمگە يەتكۈزگىلى بولىدۇ.
يالغانچىنىڭ راست گېپىمۇ يالغان.
باغلاقلىق ئىت ئوۋغا يارىماپتۇ.
ئىت پوق يېمىسە بېشى ئاغرىيدۇ.
قارىغۇنىڭ شەھىرىگە بارساڭ بىر كۆزۈڭنى قىس.
ئاسماندىكى قاغىنىڭ كۆزى يەردىكى پوقتا.
4§. ئاممىۋى ئويۇنلار 1. مەشرەپ بىر يىلنىڭ تۆت پەسلىدە ئۆي، ھويلا، خامان، سەينا ياكى باغلاردا مەشرەپ ئۆتكۈزۈلۈپ تۇرىدۇ. ھېيت-ئايەم مەشرىپى: كاتتا يىغىلىش ۋە ھېيت-ئايەم كۈنلىرى ئۆتكۈزۈلىدىغان مەشرەپ. توي-تۆكۈن مەشرىپى: يېڭى توي قىلغاندا ۋە قايتا توي قىلغاندا ئۆتكۈزۈلىدىغان ئەنئەنىۋى مەشرەپ. قاتارىي مەشرەپ: ئەل-ئاغىنىلەر ياكى يۇرتداشلار ئارا نۆۋەت بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان بىر خىل مەشرەپ. قارلىق مەشرىپى: قارلىق تاشلىغاندا ئۆتكۈزۈلىدىغان مەشرەپ. ئۈزۈم مەشرىپى: باش باھاردا ئوغلاق تارتىش، گۈلەڭگۈچ ئۇچۇشقا ئوخشاش ئويۇنلار بىلەن بىرلىكتە ئۆتكۈزۈلىدىغان مەشرەپ. يەنە ناماقۇللۇق مەشرىپى، ئاداۋەتنى يۇيۇش مەشرىپى قاتارلىق مەشرەپلەرمۇ بار. 2. بارات كېچىسى ھىجىرىيە 8-ئايدا ھەممە ئائىلە دالاغا يىغىلىپ، گۈلخان يېقىپ، ئايدىڭدا بىركېچە تەنتەنە قىلىشىدۇ، بەزىلەر ھىكايە ئېيتسا، بەزىلەر ناخشا ئېيتىدۇ، بەزىلەر كىتاب ئوقۇپ تارىخنى ئەسلىشىدۇ، بەزىلەر جەم بولۇپ غىزالىنىدۇ، بالىلار تۈرلۈك ئويۇنلارنى ئوينايدۇ. 3. سېھىرگەرلىك ئاممىۋى سورۇنلاردا كىچىك تىپتىكى سېھىرگەرلىك ئويۇنلىرى ئوينىلىپ تۇرىدۇ، لېكىن مەخسۇس سېھىرگەرلىك قىلىدىغانلار بەك ئاز. يېڭىئېرىق يېزىسىدىكى پېشقەدەم دېھقان بارات ئاشۇق نامراتچىلىق ئىچىدە چوڭ بولغان، ئۇ «قوڭغۇراق سوقۇشتۇرۇش»، «قاپاقنىڭ سىيىشى»، «قوناق چىقىرىش» (قوناقنى كۆزىگە تىقىپ، ئاغزىدىن ياكى قۇلىقىدىن چىقىرىش، ياكى ئاغزىغا سېلىپ قولتۇقىدىن چىقىرىش)، تانا بىلەن پۇتىنى باغلاش قاتارلىق سېھىرگەرلىك ئويۇنلىرىنى تۈزگەن. 4. قارلىق تاشلاش ھەر يىلى تۇنجى قار ياغقاندا ئەل-ئاغىينىلەر ئارا، يۇرتداشلار ئارا قارلىق تاشلاش ئويۇنى بولىدۇ. قارلىقتا ياخشى تىلەك-نۇسرەت سۆزلىرىدىن باشقا، مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بېرىش تەلىپى قويۇلىدۇ. قارلىق ئېلىپ بارغۇچى قارلىقنى يەتكۈزگەن ھامان قاچىدۇ، ئەگەر قارلىق ئالغۇچى ئۇنى تۇتۇۋالسا، يۈزىگە قارا سۈركەپ، ئېشەككە تەتۈر مىندۈرۈپ «سازايى قىلىدۇ»، تۇتۇۋالالمىسا قارلىقتىكى تەلەپ بويىچە مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. دولان مەشرىپى 1§. مۇزىكا ۋە تېكىست ئاۋاتتىكى دولانلىقلار ئارىسىدا تارقالغان مۇزىكىلىق ئەسەر «باياۋان» دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇ مۇقام بىلەن ئوخشاش خاراكتېردە بولغاچقا، دولان مۇقامى دېيىلىدۇ. باياۋان - دولان مەشرىپىدىكى ئاساسىي كۈي، ئۇ باش باياۋان، بوم باياۋان، سىم باياۋان، باياۋان، موغال باياۋان، ساموك باياۋان، جۇلا باياۋان، چۆل باياۋان، دولامەت باياۋان قاتارلىق توققۇز مۇقامدىن تەركىب تاپقان. پېشقەدەم سەنئەتكار مەمتاۋلا نىياز رەتلىگەن «دولان مۇزىكىلىق مۇقامى»، «بەشئېرىق بوستان مۇقامى» قاتارلىقلار قويۇق يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە. دولان ئۇيغۇرلىرىنىڭ تۇرمۇشىنى مەنبە قىلغان دولان مۇقامى ئۇيغۇر سەنئەت تارىخىدا ئەڭ قەدىمىي، قويۇق ھەم مۇكەممەل يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە، يۈرۈشلەشكەن چوڭ تىپتىكى ناخشا-ئۇسسۇل ۋە مۇزىكىدىن تەركىب تاپقان خەلق سەنئىتىنىڭ گۈلتاجىسىدۇر ھەمدە ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى «ئون ئىككى مۇقام»نىڭ ئاساسىدۇر. ئۇ ئۇزاق مۇددەت تارقىلىش داۋامىدا ئۈزلۈكسىز بېيىپ راۋاجلىنىپ كەلدى. ئۇنىڭ تېكىستلىرىدە دولانلىقلارنىڭ ئوخشاشمىغان تارىخىي دەۋرلەردىكى تۇرمۇشى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. باش باياۋاندا مۇنداق بىر كۇبلېت تېكىست بار:
ئاققىنا كۆينەك كىيىپسىز، قىپقىزىل جىيەك تۇتۇپ. ئاشناڭىز قېنى خېنىم، ئولتۇرىسىز ئىڭەك تۇتۇپ. يىپەك-تاۋاردا كۆينەك كېيىپ، گۈل قىسىپتۇ تالادا. ئاشنا تۇتقان خېنىملار، ئەمدى قاپتۇ بالادا. ھاۋا تۇتۇلۇپ قاپتۇ، ئالەم چۆرگىلەي دەيدۇ. ئىشتاننى قىسقا كىيىپ كۆينەكىگىز سۈرۈلۈپ قاپتۇ. باغقا قوغۇن تېرىسام، چۈشكەن سويمىسى ئوڭدا. ئويۇننى تولا ئويناپ، ئىشتان قالمىدى قوڭدا. ئەجەب ئوبدان بالىكەنسىز، چېچەك مونچاققا ئوخشايسىز. قولىڭىزغا سۇ بېرەي دېسەم، قىمارۋاز-بەڭگىگە ئوخشايسىز.
بىر قويۇم ئىككىنى تۇغدى، بېرىپ كۆرۈڭ قوزاسىنى، كىم يامانلىق ئەيلىسە، خۇدا بىرۇر جازاسىنى.
دولان مەشرىپىدىكى مېرۋازلىق قوشاقلىرى
2§. ئۇسسۇل
كەتمەن چاپماي بەگلىرىم، تولدۇرۇپتۇ سېڭىنى. ئارپا ئۇنىدا كۆمەش، كەمبەغەلنىڭ يېگىنى.
ئۆيۈڭنىڭ ئارقىسىدا قاتار-قاتار قوينىڭ ئىزى، بىر قاپاق ياغ ئەپچىقىڭ باينىڭ قىزى، قوش مۇبارەك پادىشاھدۇر رامىزان.
ياشنىتىدۇ مايسىنى، ئىللىق قۇياش نۇرلىرى. دېھقان رازى ئېچىلغاچ، بېيىشنىڭ كەڭ يوللىرى. يۇرتىمىزنىڭ ئەزەلدىن، ئاۋات دېگەن نامى بار. گۈل-گۈلىستان قوينىدا، ھەر خىل بايلىق كانى بار.
ئات ئايلىنىپ ئوقۇرىنى تاپار، ئادەم قېرىسا ئۆز يۇرتىنى (تاپار).
كۆڭۈل قويماي ئىش قىلغىلى بولماس، كۆڭۈلدىكى داغنى يۇيغىلى (بولماس).
ھايۋاننىڭ ئالىسى تېشىدا، ئادەمنىڭ ئالىسى ئىچىدە.
4§. ئاممىۋى ئويۇنلار 1. مەشرەپ بىر يىلنىڭ تۆت پەسلىدە ئۆي، ھويلا، خامان، سەينا ياكى باغلاردا مەشرەپ ئۆتكۈزۈلۈپ تۇرىدۇ. ھېيت-ئايەم مەشرىپى: كاتتا يىغىلىش ۋە ھېيت-ئايەم كۈنلىرى ئۆتكۈزۈلىدىغان مەشرەپ. توي-تۆكۈن مەشرىپى: يېڭى توي قىلغاندا ۋە قايتا توي قىلغاندا ئۆتكۈزۈلىدىغان ئەنئەنىۋى مەشرەپ. قاتارىي مەشرەپ: ئەل-ئاغىنىلەر ياكى يۇرتداشلار ئارا نۆۋەت بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان بىر خىل مەشرەپ. قارلىق مەشرىپى: قارلىق تاشلىغاندا ئۆتكۈزۈلىدىغان مەشرەپ. ئۈزۈم مەشرىپى: باش باھاردا ئوغلاق تارتىش، گۈلەڭگۈچ ئۇچۇشقا ئوخشاش ئويۇنلار بىلەن بىرلىكتە ئۆتكۈزۈلىدىغان مەشرەپ. يەنە ناماقۇللۇق مەشرىپى، ئاداۋەتنى يۇيۇش مەشرىپى قاتارلىق مەشرەپلەرمۇ بار. 2. بارات كېچىسى ھىجىرىيە 8-ئايدا ھەممە ئائىلە دالاغا يىغىلىپ، گۈلخان يېقىپ، ئايدىڭدا بىركېچە تەنتەنە قىلىشىدۇ، بەزىلەر ھىكايە ئېيتسا، بەزىلەر ناخشا ئېيتىدۇ، بەزىلەر كىتاب ئوقۇپ تارىخنى ئەسلىشىدۇ، بەزىلەر جەم بولۇپ غىزالىنىدۇ، بالىلار تۈرلۈك ئويۇنلارنى ئوينايدۇ. 3. سېھىرگەرلىك ئاممىۋى سورۇنلاردا كىچىك تىپتىكى سېھىرگەرلىك ئويۇنلىرى ئوينىلىپ تۇرىدۇ، لېكىن مەخسۇس سېھىرگەرلىك قىلىدىغانلار بەك ئاز. يېڭىئېرىق يېزىسىدىكى پېشقەدەم دېھقان بارات ئاشۇق نامراتچىلىق ئىچىدە چوڭ بولغان، ئۇ «قوڭغۇراق سوقۇشتۇرۇش»، «قاپاقنىڭ سىيىشى»، «قوناق چىقىرىش» (قوناقنى كۆزىگە تىقىپ، ئاغزىدىن ياكى قۇلىقىدىن چىقىرىش، ياكى ئاغزىغا سېلىپ قولتۇقىدىن چىقىرىش)، تانا بىلەن پۇتىنى باغلاش قاتارلىق سېھىرگەرلىك ئويۇنلىرىنى تۈزگەن. 4. قارلىق تاشلاش ھەر يىلى تۇنجى قار ياغقاندا ئەل-ئاغىينىلەر ئارا، يۇرتداشلار ئارا قارلىق تاشلاش ئويۇنى بولىدۇ. قارلىقتا ياخشى تىلەك-نۇسرەت سۆزلىرىدىن باشقا، مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بېرىش تەلىپى قويۇلىدۇ. قارلىق ئېلىپ بارغۇچى قارلىقنى يەتكۈزگەن ھامان قاچىدۇ، ئەگەر قارلىق ئالغۇچى ئۇنى تۇتۇۋالسا، يۈزىگە قارا سۈركەپ، ئېشەككە تەتۈر مىندۈرۈپ «سازايى قىلىدۇ»، تۇتۇۋالالمىسا قارلىقتىكى تەلەپ بويىچە مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ.
مەنبەسى : شىنجاڭ تەزكىرىچىلىكى
ۋاقتى :2008-2-20
سترونتسىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
جوف ئۆلكىسى
جوف ئۆلكىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jof Ölkisi) سەئۇدى ئەرەبىستان قارمىقىدىكى بىر ئۆلكە.
سودا كوچىسى
شەھەرلەردىكى ئاۋات، ئالاھىدىلىككە ئىگە، نامى بار سودا رايونىنىڭ كۆپىنچىسى ئۇزۇن كوچىدا. سودا كوچىسى جۇڭگو بازىرىنىڭ مۇھىم تەركىبى قىسمى، ئۇنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققىياتى، گۈللىنىشى ۋە ئۆزگىرىشى بىر شەھەر، بىر رايوننىڭ بازار ئۆزگىرىشىنى مەلۇم دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈردى. داڭلىق سودا كوچىلىرى بەلگىلىك تارىخىي شارائىتتا ۋە سودا مەدەنىيىتىدە شەكىللەنگەن
رۇكىيا يېزىسى
رۇكىيا يېزىسى نىيە ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، نىيە يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. يېزا ئىقتىسادى يېزا ئىگىلىكنى مۇھىم ئورۇنغا قويغان، يېزا ئىچىدە قاتناش قولايلىق، ساياھەت بايلىقى مول. جەمئىي 2010 ئائىلە، 7054 ئادەم بار بولۇپ ئۇيغۇر، خەنزۇ قاتارلىق ئىككى مىللەتتىن تەركىب تاپقان، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 6996 ئادەم، خەنزۇ مىللىتى 58  ئادەم.
مەمۇرىي كەنتلەر
رۇكىيا يېزىسى ۋاكالەت نومۇرى: 653227201. يېزىغا قاراشلىق 7 كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: يېڭى ئۆستەڭ كەنتى، ئاغى كەنتى، تەكىدۆڭ كەنتى، توپا ئېرىق كەنتى، ئاچما كەنتى، قاتار دۆڭ كەنتى، چاشەنبە بازار كەنتى، بىر تەبئى كەنت، 27 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى قاتارلىقلار. يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاي قالماق قۇدۇق كەنتى.
كىلىماتى
رۇكىيا يېزىسنىڭ يەر شەكلى تۈز بولۇپ، جەنۇبتىن شىمالغا قىيسايغان، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن دېڭىز يۈزىدىن 1493 مېتىر. يەر قاتلىمى ئېنىق، ھاۋاسى نەم، كۈن نۇرى يېتەرلىك، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، كىلىماتى تىپىك قۇرغاق قۇرۇقلۇق تىپىدىكى قۇرغاق كېلىماتقا كىرىدۇ. يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 30.5 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىشى 2757 مىللىمېتىر، يىللىق يىغىندى تېمپېراتۇرا ℃4421، قىش بىلەن يازنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى ℃48.2، قىراۋسىز مەزگىلى 210 كۈن.
ئىقتىسادى
ئىقتىسادى يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق،كېۋەز قاتارلىىق زىرائەتلەرنى تېرىيدۇ. تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 16300 مو، دېھقانچىلىق زىرائىتى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 16934.4 مو، بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي 51000 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 2004.3 توننا؛ كۆممىقوناق 41722 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 2502.655 توننا؛ كېۋەز 4010 مو، ساپ پاختا مەھسۇلات مىقدارى  512.478  توننا؛ يۇلغۇن، توشقانزەدىكى 8000 مو؛ ئېسىل باغ 2000 مو؛ يۇمىلاق چىلان 1038 مو؛ چوڭ لاپاس 481 كە يەتكەن. يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان چارۋا 37600 تۇياق (دانە)، چىقىم قىلىنغان چارۋا 17170 تۇياق (دانە). يىل ئاخىرىدا يېزا بويىچە يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 14 مىليون 876 مىڭ 200 يۈەن. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 3002.45 يۈەن.
باشقىلار
رۇكىيا يېزىسىدا ئوتتۇرا مەكتەپ بىر، ئوقۇتقۇچى 40 ئادەم، ئوقۇغۇچى 460 نەپەر؛ مەركىزىي باشلانغۇچ مەكتەپ بىر، كەنت دەرىجىلىك باشلانغۇچ مەكتەپ 4، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچى 69 ئادەم، 884 نەپەر ئوقۇغۇچى. يېزىلىق شىپاخانا بىر، تىببىي خادىمى 25، كارىۋات 15؛ يېزىدا رادىئو ئۇزېلى، مەدەنىيەت پونكىتى، كۇتۇپـخانا، رادىئو-تېلېۋىزىيە (رادىئو-تېلېۋىزىيە ھەممە كەنتكە يەتكۈزۈلگەن). يېزا ئىچىدە قاتناش قولايلىق، يېزا – كەنت يوللىرى بىردەك ئاسفالت يول، ناھىيە، يېزا، كەنت، يولۇچى ئاپتوموبىلى قاتنىشى تېزلىتىلگەن.
جاڭگىلىئەسكى يېزىسى
جاڭگىلىئەسكى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Janggilieski Yézisi) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 20 مىڭ ئەتراپىدا.
2026
2026 - يىلى (MMXXIV) 21 - ئەسرنىڭ 26 - يىلى، پەيشەنبەكۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل.
بارىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى: