cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ كورىيەدە قوللىنىلىشى
مۇڭغۇللارنىڭ ئوردا ئەھلىلىرى ئۇيغۇر يېزىقىنى قوللانغاندىن باشقا ئۇيغۇلارنىڭ كورىيە ئوردىسىدا ئەمەل تۇتقانلىقى كورىيە ئوردىسىدا ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ تارقىلىشىغا سەۋەپ بولغان. شۇ سەۋەپتىن يۈەن سۇلالىسى ئوردىسى بىلەن ئۈزۈلدۈرمەستىن ئالاقىلىشىش ۋە خانبالىقتىكى مۇڭغۇل تۈرك مەمۇرىلىرىگە يېقىن مۇناسىۋەتتە بولۇشقا مەجبۇر بولغان كورىيە ساراي ئەھلىلىرى ۋە يۇقىرى قاتلامدىكى ئەمەلدارلار ئۈچۈن ئۇيغۇر يېزىقىنى ئۆگىنىش شەرت بولۇپ قالغانىدى. كورىيە ئوردىسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك بولغان بىر زاماندا (13- ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدىن 14-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچە) ئۇيغۇر يېزىقى كورىيەگە كەڭ تارقالغان. يۈەن سۇلالىسى ئوردىسىغا ۋە ئۇيغۇر ئەمەلدارلىرىغا ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن يېزىلغان مەكتۇپلەر ئەۋەتىلەتتى. تارىخىي ماتىرىياللاردا خاتىرلىنىشىچە، مۇڭغۇل نائىب چەكوك كورىيىلىك خان چۇڭ يولخاننىڭ ئۆزىگە قارشى ھەركەتلىرى ھەققىدە ئۇيغۇرچە مەكتۇپ ئەۋەتىپ، يۈەن سۇلالىسى خانىدىن خان چۇڭ يولنى جازالاپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان. بۇددىزىم تارىخىي مۇتەخەسسىسلىرىدىن يى نىڭخۇانىڭ بۇ ھەقتىكى ئىزاھلىنىشلىرىگە قارىغاندا، چۇڭ يولخاندىن ئىتىبارەن تەخىتتە ئولتۇرغان كورىيەخانلىرى رەسمى نائىبلارنى مۇڭغۇللاردىن تاللاتقۇزغان. كورىيە مۇڭغۇل نازارەتچىلەر ئۇيغۇر يېزىقىنى بىلگەنلىكى ئۈچۈن ئۇيغۇر يېزىقى ئوردا يېزىقى بولۇپ قالغان. ئەينى ۋاقىتتا بۇ تىلنى قوللانغان بەزى مۇسۇلمانلار كورىيەلىكلەرگە ئاسسملاتسىيە بولۇپ كەتمەي، ئەكسىچە ئۆز يېزىقىنى قوغداتقۇزغان. بۇ ۋەزىيەت 15-ئەسىردىكى شىمالىي كورىيە خانى دەۋرىگىچە داۋام قىلغان ھەم ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ كورىيىدىكى ئەھمىيىتى چوڭ بولغان چەتئەل تىللىرى قاتارىدىنمۇ ئورۇن ئالغان.
كورىيە خانىدانىنىڭ قۇرغۇچىسى تاچوخان سەلتەنىتىنىڭ ئۈچىنچى يىلى، يەنى 1395-يىلى 11-ئاي بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر مەنبەدە: ئەسلى ئۇيغۇر ماقامى تەرجىمە مەمۇرى بولغان سول چاڭسۇ خانغا بىر ئىلتىماس سۇنۇپ، دۆلەت تەرجىمانى تاللاش ئىمتاھانىغا مۇڭغۇلچە بىلەن باراۋەر تىل ئۇيغۇر چىنىڭمۇ قوشۇلۇشى كېرەكلىكىنى تەلەپ قىلغان. شۇنىڭدىن 30 يىل كېيىنكى، يەنى 1432-يىلىدىكى بىر ۋەسىقىدىن قارىغاندا، ئۇزاماندا دېپلوماتىيە قائىدە-يۇسۇنى ۋازارىتىدە مۇڭغۇلچە، پاسپاچە ۋە ئۇيغۇرچە رەسمىي دەرس قىلىپ ئۆگىتىلگەن.
دۆلەت تەرجىمە مەمۇرلىرى بولۇش ئۈچۈن ئىمتاھانغا ئىلتجا قىلغان تالىپلارنىڭ كۆپ سانلىقى 15-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يېرىمىغىچە ئۇيغۇرچىنى رەسمى چەتئەل تىلى قاتارادا قوبۇل قىلىپ، مۇناسىۋەت ۋازىرلىرىغىچە ئۆگىتىلگەن. بۇ مەزگىللەردە ئەمدىلا قوللىنىلىۋاتقان كورىيە يېزىقى ئۇيغۇر يېزىقى ئاساسىدا ئىجاد قىلىنغان. بىر مەزگىل كورىيە ئوردىسىدا كەڭ تارقىلىپ قوللىنىلغان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بەزى ئالامەتلىرى كورىيە يېزىقىدا ئۆز تەسىرىنى كۆرسەتكەن دەپ ئېيتالايمىز. ئۆز يېزىقىغا ئىگە بولالمىغان كورىيە ئۈچ پادىشاھلىق دەۋرى (مىلادىدىن بۇرۇنقى 56-يىلىدىن، مىلادىيە 660-يىلىغىچە) دىن ئىتبارەن خىتاي يېزىقىنى قوبۇل قىلىپ قوللىنىشىقا باشلىغان. يەككە كەلگەن خىتاي يېزىقى بىلەن كورىيەچىنى يېزىشقا ئورۇنۇش بىر خىل مۇمكىن بولمايدىغان ئىش ئىدى.
ئارىدا بىر نەچچە قېتىم كورىيە يېزىقىنى يېڭىچە يېزىش سىستېمىسىغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ بېقىشقان بولسىمۇ، مۇۋاپىقلاشتۇرالمىغان. كېيىن سې چۇڭخان خەلىقنى جاھالەتتىن قۇتۇلدۇرۇپ، مىللىي مەدەنىيەت سەۋىيىسىنى يۈكسەلدۈرۈش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى جەريانىدا خەلق ئارىسىدا قولايلىق بىر مىللىي يېزىق ئىجات قىلىش خانلىقنىڭ تەقەززاسى بولۇپ قالغانىدى، مىڭ يىلدىن بېرى خىتاي مەدەنىيىتى ئىچىدە ياشاپ كەلگەن بەزى مۇتەسسىپ ئالىملارنىڭ كۈچلۈك ئېتىرازلىرىغا قارشى ئوردا ئالىملىرىنىڭ نەچچە يىللىق تىرىشىشى نەتىجىسىدە 1446-يىلى يېڭى كورىيە يېزىقى مەيدانغا كەلتۈرۈلدى. بۇددا راھىپلىرى ھەتتا ئوردادىكى يېڭى كورىيە يېزىقنى ئىجاد قىلغان ئالىم سىن سۇكچۇ⑦ مۇڭغۇلچە ۋە ئۇيغۇرچىنى ياخشى بىلەتتى. ئوردادا چەتئەل تىللىرىنى تەتقىق قىلىدىغان مۇتەخەسىسلەر ۋە دۆلەت تەرجىمە مەمۇرى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭمۇ بۇ ئورۇنلاردا خىزمەت قىلغانلىقى ئېھتىمالغا يېقىن.
چارەك بازىرى
چارەك بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 224 مىڭ ئەتراپىدا.
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ كورىيەدە قوللىنىلىشى
يىغىپ ئېيتقاندا، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئۆز ئىگىلىرىنىڭ ھەرقايسى ساھەلەردە ئوينىغان رولىغا ماسلىشىپ، 12- ئەسىردىن 17-ئەسىرگىچە ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت خەزىنىسىگە بىباھا مىراسلارنى قالدۇرۇش جەريانىدا شەرقتە ياپون دېڭىزىدىن باشلاپ غەرەپتە شەرقى ياۋرۇپاغىچە بولغان بىپايان دائىرىگە تارقىلىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ سەمەرىلىرىنى يەتتە ئىقلىمنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ – پۇچقاقلىرىغىچە چېچىپ چىققان. گەرچە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى كورىيە خان ئوردىسىدا ئىككى ئەسىرلا خىزمەت قىلغان بولسىمۇ، كورىيە خەلقى ئاشۇ شانلىق ئىزنى خاتىرلىگۈدەك ئەھمىيەتلىك تەسىر قالدۇرغان. شۇڭا كورىيە خەلقى ھازىرغا كەلگەندە ئىسلام ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئىزلىرى پەقەت قالدۇرۇلمىغان ئەھۋالدىمۇ، پىيۇڭتەك بازىرىدا جاڭ فامىلىلىك بىر ئەۋلاد ئۇيغۇر ئائىلىسى بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىپ كېلىۋاتىدۇ.
ئىزاھات:
① قاھار بارات: «دولوگود ئۇيغۇر مەڭگۈ تېشى ھەققىدە دەسلەپكى تەتقىقات»، شىنجاڭ ئونۋىرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى، 1982-يىللىق 4-سان، خىتايچە.
② ئەلى مازەھەرى: «خىتاي بىلەن پارىسلارنىڭ مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش تارىخى»، جۇڭخۇا نەشرىياتى، 1993-يىل 2-ئاي خىتايچە نەشىرى 118-بېتىدە: «ئۇيغۇر تىلى ئەينى چاغدا كونىستانتىنپولدا بەزىلەر بىلەتتى، ھاتتا بەزىلەر تېخى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئوقۇيتتى» دەپ يازغان.
③ ئەتامالىك جۇۋەين: «تارىخىي جاھانكۇشاي»، 6-بەت، ئىچكى مۇڭغۇل نەشىرىياتى، 1980-يىل 5-ئاي، خىتايچە نەشىرى.
④ ليۇ يىتاڭ (تەيۋەن): «تۈرك-ئۇيغۇرلار ھەققىدە تەتقىقات»، چىڭشى نەشىرىياتى، 1990-يىل 1-ئاي، خىتايچە نەشىرى، 435-،445-بەتلەر.
⑤⑥ ئەلى مازا ھەرى: «خىتاي ۋە پارىسلارنىڭ مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش تارىخى»، 118-بەت.
ئەھمەت جەپەر ئوغلى «تۈرك تىلى تارىخى»، 181-بەت، ئەندۇرەن نەشىرىيات ى،1984-يىل، تۈرۈكچە نەشىرى.
⑦⑧ سىن سۇكچۇ: «يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە تەتقىقات »، مىللەتلەرنەشىرىياتى، 1999-يىل4-ئاي، خىتايچە نەشىرى. 253-262-بەتلەرگىچە: كېيىنكى كۆكتۈرۈك خانلىقىنىڭ ئاقىل مۇشاۋىرى تۇنيۇقۇقنىڭ قوچودىن كەلگەن ئەۋلاتلىرىنىڭ كېيىن كورىيەگە بېرىپ، ئوردىدا ۋەزىر بولۇپ، مىڭ سۇلالىسىگە يەتتە قېتىم ئەلچى بولۇپ كەلگەنلىكى، كورىيىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئوردا ئىچىدە خېلى تەسىرى بارلىقى خاتىرلەنگەن.
⑧ خې سۇلۇ: «ئىسلام تۈرك مەدەنىيىتىنىڭ يىراق شەرىققە تارقىلىشى»، 1988-يىل ئەنقەرە تۈركچە نەشىرى، 173-178-بەتلەر.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
Rodé Arili Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Rodé Arili Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Rodé Arilining 1,050,788 nopusibar, 4,002 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.7°, xariki uzunluk 71°5.
1881 - يىلى
1881-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|left|thumb سوۋېت سوتسىيالىسيىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى __ (روسچە: Союз Советских Социалистических Республик\Soyuz Sovetskih Sotsialistiçeskih Respublik؛ قىسقارتىلمىسى: cccp، ئېنگ: قىسقارتىلمىسى : USSR)، قىسقارتىلىپ سوۋېت ئىتتىپاقى، 1922 - يىلى 12-ئاينىڭ 30 - كۈنىدىن 1991 - يىلى 12 - ئاينىڭ 26 - كۈنىگىچە مەۋجۇد بولغان بولۇپ ئىتپاقداش جۇمھۇرىيەتلەر شەكلىدىكى دۆلەت قۇرۇلما شەكلىنى يولغا قويغان كۆپ مىللەتلىك دۆلەت. ياۋروپانىڭ شەرقىي ۋە ئاسىيانىڭ شىمالىي قىسمىغا جايلاشقان. يەر كۆلىمى 22 مىليون 400 مىڭ كۇۋادىرات كىلومېتېر بولۇپ دۇنيا بويىچە زىمىنى ئەڭ چوڭ دۆلەت. نوپوسى 290 مىليون 100 مىڭ ( 1990 - يىل ). 100 دىن كۆپەرەك مىللەت بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە روسلار %51 نى، ئوكرائىنلار %15 نى، ئۆزبېكلەر %6 نى، بىلىروسلار %4 نى، باشقا قازاقلار ، تاتارلار ، ئەزەربەيجانلار ، ئەرمىنىيەلىكلەر ، گىروزىنلار، موردوۋالار ، تاجىكلار ، لىتۋالىقلار ، تۈركمەنلەر ، گىرمانلار ، قىرغىزلار ، يەھۇدىيلار ، لاتۋىيىلىكلەر ، ئىستونىيەلىكلەر بولۇپ %24 نى تەشكىل قىلىدۇ. link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Union_of_Soviet_Socialist_Republics_(orthographic_projection).svg|left|thumb|250x250px دۆلەت تىلى روس تىلى. 200 دىن كۆپەرەك تىل ۋە يەرلىك دىئالىكىت ( يەرلىك شىۋە ) بار بولۇپ ، سىلاۋىيان تىل سېستىمىسىدىكىلەر %75 نى ، ھىندى - ياۋروپا تىل سېستىمىسىدىكىلەر %8 نى ، ئالتاي تىل سېستىمىسىدىكىلەر %12 نى ، ئورال تىل سېستىمىسىدىكىلەر %3 نى ، كاپكاز تىل سېستىمىسىدىكىلەر %2 نى تەشكىل قىلىدۇ.
سوۋېت ئىتتىپاقى ئاساسى قانۇنىدا ، سوۋېت ئىتتىپاقى فىداراتسىيە تۈزۈمىدىكى دۆلەت بولۇپ 15 ئىتتىپاقتا سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ، ئۆزلىكىدىن قوشۇلۇش پىرىنسىپى بويىچە تەشكىللەنگەن دەپ بەلگىلەنگەن. پايتەخت موسكىۋا. دۆلەت باشلىقى سوۋېت ئىتتىپاقى ئالىي سوۋېتى رەئىسلەر ئىتتىپاقىنىڭ رەئىسى دەپ ئاتالغان بولۇپ ، كېيىن ھوۋېت ئىتتىپاقى زۇڭتۇڭى دەپ ئاتالغان. ھۆكۈمەت باشلىقى مىنىستېرلار كېڭىشىنىڭ رەئىسى دەپ ئاتىلىدۇ. ھەربىي كۈچ سوۋېت قىزىل ئارمىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ.
دۆلەت شوئارى : پۈتۈن دۇنيا پۇرۇلتارلىرى بىرلىشىڭلار ! دۆلەت تىلى : روس تىلى. پايتەخت : موسكىۋا ، يەر كۆلىمى : دۇنيا بويىچە 1 - ئورۇندا بولۇپ ، 22 مىليون 402 مىڭ 200 كۇۋادىرات كىلومېتېر ، نوپوسى : 293 مىليون 47 مىڭ 571 ( 1991 - يىل 7 - ئاي ). دۆلەت قۇرۇلغان كۈن : 1917 - يىلى 11 - ئاينىڭ 7 - كۈنى ، پارچىلانغان ۋاقتى : 1991 - يىلى 12 - ئاينىڭ 26 - كۈنى ، پۇلى : روپىيە ، ۋاقىت رايون پەرقى : 3+ دىن 11 + غىچە ، دۆلەت شېئىرى : ئىنتېرناتسىيىۇنال شېئىرى ( 1917 - 1991 ) ، خەلقئارالىق رايون قىسقارتما نامى : SU ( ھازىرمۇ ئىشلىتىلمەكتە ).
قىسقىچە تارىخى
1917 - يىلى 11- ئاينىڭ 7 - كۈنى كەچ سائەت 9 دىن 40 مىنۇت ئۆتكەندە ، تۇنجى پاي زەمبىرەك ئوقۇنىڭ ئاۋازىغا ئەگىشىپ ، ئىنسانىيەت تارىخىدا تۇنجى پۇرۇلتارىيات ھاكىميەت تۇتقان تۇنجى ھۆكىمەت __ سوۋېت ھۆكىمىتى قۇرۇلدى. ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن بولشىۋىكلار پارتىيىسى ھوقۇقنى ئىگەللەپ ، گىرمانىيە بىلەن < بېريوسېل شەرتنامىسى > نى ئىمزالاپ ، 1 - دۇنيا ئۇرۇشىدىن چېكىنىپ چىقتى. ئۇنىڭدىن كېيىنكى بىر قانچە يىلدا ، تىروتىسكىي رەھبەرلىك قىلغان قىزىل ئارمىيە قانلىق جاپالىق ئىچكى ئۇرۇش قىلىپ ئاقلار ۋە شەرتنامىلەشكەن دۆلەتلەرنى يېڭىپ جاپالىق ئىلگىرلەش ئېلىپ باردى. 1921 - يىلى 3 - ئايدا ، سوۋېت ھۆكىمىتى بىر قاتار يېڭى ئىقتىسادىي ئىسلاھاتلارنى يولغا قويۇپ ، ئالدى بىلەن دىخانلارنىڭ كىرىم مەسىلىنى ھەل قىلىشتىن باشلاپ ، ئارتۇق ئاشلىقنى بازار ئېلىپ - سېتىشنى چەكلەپ يىغىۋېلىش ئېلىپ باردى. 1922 - يىلى 12 - ئاينىڭ 30 - كۈنى روسىيە ، بىلىروسىيە ، ئوكرائىنا ۋە تاشقى كاپكاز فىدىراتسىيەلىرى ئورتاق سوۋېت ئىتتىپاقىنى قۇرۇپ چىقتى. 1924 - يىلى 1 - ئاينىڭ 21 - كۈنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قۇرغۇچىسى لېنىن ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن يۇسېف سىتالىن ھاكىميەتنى قولغا ئېلىپ ، جاپالىق بىر قاتار ۋاستىلەر ئارقىلىپ ، سىياسى رەقىپلىرىنى تازىلاپ ، يېزا ئىگىلىكىنى كوللىكتىپلاشتۇرۇش سىياسىتىنى ئىلگىرى سۈردى ، شۇنداقلا كەسكىن ۋاستىلەر ئارقىلىق ، پارتىيە ، دۆلەت ۋە ئارمىيە رەھبەرلىرىگە نىسبەتەن چوڭ تازىلاش ئېلىپ باردى. 1927 - يىلى ئەنگىلىيە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەنلىكىنى جاكارلاپ ، 1921 - يىلى ئىمزالانغان ئەنگىلىيە سوۋېت سودا شەرتنامىسىنى يىرتىپ تاشلىدى. ئەنگلىيە دىپلوماتىيە ۋەزىرى چامبېرلىن 6 دۆلەت تاشقى ئىشلار مىنىستېرلىرى يىغىنىدا < خەلقارا ئىنتېرناتسىيىۇنال بىلەن كۆرەش قىلىش > ئوتتۇرىغا قويدى.
گەرچە غەرپ ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى بىر قىسىم كىشىلەر سىتالىننى ھەر قايسى مىللەتلەرگە قىرغىنچىلىق ئېلىپ بارغان جاللات دەپ ئاتىغان بولسىمۇ ، ئەمما ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنى غەلبىلىك ھالدا سانائەت ۋە ھەربىي جەھەتتىكى كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلاندۇردى. سىتالىننىڭ رەھبەرلىكى ئاستىدا ، سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيەسى سوۋېت ئىتتىپاقى ئىقتىسادىي ئىشلەپچىقىرىش تۈزۈلمىسى ۋە ھەربىي ئىشلار جەھەتتە چوڭ ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىپ ، بۇرۇنقىدىن نەچچە ھەسسە كۈچلەندۈردى. 1929 - يىلى 10 - ئاينىڭ24 - كۈنى نىيو - يورك پاي چېكى بازىرىدا پاي چېكىنىڭ چۈشۈشىدىن باشلانغان كىرىزىس ، تېز سۈرئەتتە پۈتۈن دۇنيانى قاپلاشقا باشلاپ ، كاپىتالىستىك دۆلەتلەر ئىقتىسادىغا ئېغىر زەربە بەردى. مۇشۇ 1929 - يىلى كىرزىس پۈتۈن دۇنيادا ئەڭ يۇقۇرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلگەن چاغدا ، سىتالىنگىرادتا كۆلىمى غايەت چوڭ بولغان بىر تىراكتۇر زاۋۇدى ئىش باشلاپ 10 ئايدىن كېيىن مەھسۇلات چىقىرىشقا باشلىدى. 1932 - يىلى يۇنجى 5 يىللىق پىلان تاماملىنىپ ، سوۋېت ئىتتىپاقى يېزا ئىگىلىك دۆلىتىدىن سانائەت دۆلىتىگە ئايلاندى. 1937 - يىلى 2 - بەش يىللىق پىلان تاماملىنىپ ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى تېز ئۆرلەپ ياۋروپادا 1 - ئورۇنغا ، دۇنيادا 2 - ئورۇنغا ئۆتتى.
1939 - يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ناتسېست گىرمانىيەسى < ئۆزئارا تاجاۋۇز قىلماسلىق شەرتنامىسى > ئىمزالاپ ، ئۆزئارا شۈبھىلىنىش قاپلىغان سىرلىق مۇناسىۋەت ئورناتتى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئىككى تەرەپ مەخپى يوسۇندا لەھىستان ، بالتىق دېڭىزى رايونىدىكى دۆلەتلەر ۋە فىنلاندىيەنى ئۆزىنىڭ كۈچ دائىرىسىگە كىرگۈزدى .1939 - يىلى 2 - دۇنيا ئۇرۇشى پارتلىدى.
چۇۋاش تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[چۇۋاش تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] رۇسىيە چۇۋاشىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
ئابدۇل رەشىد دوستۇم
ئابدۇل رەشىد دوستۇم ياكى راشىد دوستۇم (ڧارسچە: عبدالرشید دوستم، 1954-، شىبىرغان، جۈزجان) ئاڧغانىستاندا ياشىغۇچى ئۆزبېكلەردىن بولۇپ گېنېرال،
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
قىسقىچە تارىخى
1941 - يىلى 6 - ئاينىڭ 22 - كۈنى سەھەر سائەت 3 دە گىرمانىيە تۇيۇقسىز سوۋېت ئىتتىپاقىغا ھۇجۇم قىلدى. بىر ھەپتە ۋاقىت ئىچىدە سوۋېت قىزىل ئارمىسىدىن بىر مىليوندىن كۆپرەك ئادەم چىقىم بولۇپ ، غەرپتىكى سانائەت رايونلىرى پۈتۈنلەي گىرمانىيە ئارمىسىنىڭ كونتىرول دائىرىسىگە كىرىپ قالدى. ئادولوف گىتلېر سوۋېت ئىتتىپاقىغا تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىپ. 1945 - يىلى سوۋېت قىزىل ئارمىيەسى ۋە ئىتتىپاقداش ئارمىيە ناتسېس گىرمانىيەسىنى ئۆز چېگرىسى ئىچىدە مەغلۇپ قىلىپ ، 2 - دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ غەلبىسىنى قولغا كەلتۈردى. 1945 - يىلى 5 - ئاينىڭ 1 - كۈنى دۇنيا فاشىزىمغا قارشى ئۇرۇش ئەڭ ئاخىرقى غەلبىنى قولغا كەلتۈردى.
ئابدۇل رەشىد دوستۇم
2014- يىلى 9- ئوغۇزدىن بۇيان ئاڧغانىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەلباشى ئورۇنباسارىدۇر.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
قىسقىچە تارىخى
سوۋېت قىزىل ئارمىيىسى بېرلىنغا قايتارما ھۇجۇم قىلىپ كىرىپ ، قىزىل بايراقنى گىرمانىيە پارلامېنت بىناسىنىڭ ئۆگزىسىگە قادىدى. گىرمانىيە ئارمىيىسىدىن گىرمان - سوۋېت جەڭ مەيدانىدا ئۆلگەنلەرنىڭ سانى 10 مىليوندىن ئېشىپ ، 2 - دۇنيا ئۇرۇشىدا ، گىرمانىيە تەرەپتىن ئۆلگەن ۋە يارىلانغانلار نىسپىتىنىڭ %73 نى ئىگەللىدى. سوۋېت ئىتتىپاقى تەرەپتىن 20 مىليون ئادەم قۇربان بولغان بولۇپ ، ھەققانىيەت ۋە تېنچلىقنى قوغداش جەھەتتە بەلگىلىك قىممەت ياراتتتى. ئۇرۇشتىن كېيىن سىتالىن ۋە باشقا سوتسىيالىستىك دۆلەتلەر ئىتتىپاقى < ۋارشاۋا شەرتنامىسىگە ئەزا دۆلەتلەر ئىتتىپاقى > نى قۇرۇپ ئامېرىكا ۋە < شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدىي تەشكىلاتى > بىلەن تىركەشتى. 20 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرا مەزگىللىرىدىكى دۇنيانىڭ نىسپىي مۇقىم بولغان شارائىتىدا ، سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ئامېرىكىدىن ئىبارەت بۇ ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت ، ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىككى قىرغىقىدا بىر بىرىگە خىرىس قىلىپ ، دۇنيانىڭ نەچچە ئون يىللىق يۈزلىنىنىشە رەھبەرلىق قىلدى.
ئابدۇقادىر تاش
ئابدۇقادىر تاش (ئۇيغۇر لاتىن: Abduqadir Tash، ئەرەبچە: عبدالقادر طاش ) ھىجرىيە 1371 / مىلادى 1951 – يىلى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ تائىف شەھرىدە بىر ئۇيغۇر ئائىلىسىدە توغۇلغان. 1949 - يىلى كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتى شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋېلىپ «شىنجاڭ» دەپ ئاتاپ، ئۆزلىرىنىڭ بىر ئۆلكىسىگە ئايلاندۇرۇۋالغاندىن كېيىن، بۇ ئائىلىمۇ باشقا نۇرغۇنلىغان ئائىلىلەرنىڭ قاتارىدا سەئۇدى ئەرەبىستاندا پاناھلىنىدۇ.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
قىسقىچە تارىخى
1957 - يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى دۇنيا تارىخىدىكى تۇنجى سۈنئى ھەمرانى ئالەم بوشلىقىغا قويۇپ بەردى. 1961 - يىلى 4 - ئاينىڭ 12 - كۈنى سوۋېت ئىتتىپاقى ئالەم ئۇچقۇچىسى گاگارېن < شەرق > ناملىق ئالەم كېمىسىگە ئولتۇرۇپ ئىنسانلارنىڭ ئالەم بوشلىقىغا چىقىش ئارزۇسۇنى ئەمەلگە ئاشۇردى.
ئابدۇقادىر تاش
ئوقۇش تارىخى
ئابدۇقادىر تاش ھىجرىيە 1395 – يىلى (مىلادى 1975 – يىلى) ئىمام مۇھەممەد ئىبىنى سەئۇد ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئەرەب تىلى ۋە ئەرەب ئەدەبىياتى كەسپىدە باكلاۋۇرلۇقنى ئالىدۇ. ھىجرىيە 1400 – يىلى (مىلادى 1980 – يىلى) ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدىكى ئوكلاھوما ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئېلان – ئاخبارات كەسپىدە ماگىستىرلىققا، ھىجرىيە 1403 – يىلى (مىلادى 1983 – يىلى) ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدىكى جەنۇبىي ئېلىنويس ئۇنىۋېرسىتېتىدا خەلقئارالىق ئېلان – ئاخبارات كەسپىدە دوكتورلۇققا ئېرىشىدۇ.
چۇۋاش تىلى
تەخمىنەن 1.33مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
قىسقىچە تارىخى
1953 - يىلى سىتالىن ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيىسىنىڭ يۇقۇرى رەھبەرلىك قاتلىمىدا بىر قانچە يىلغا سوزۇلغان ھوقۇق تالىشىش كۆرىشى ئېلىپ بېرىلىپ ئاخرىدا خىروششىف ھوقۇقنى ئىگەللىدى. خىروششىف 1956 - يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيەسىنىڭ 20 - قېتىملىق قۇرۇلتىيىدىكى مەخپىي دوكلاتتا ، سىتالىن ۋە شەخسكە چۇقۇنۇشنىڭ ئېغىر ئاقىۋەتلىرىنى تەنقىد قىلدى ، شۇنىڭ بىلەن سىياسى كۆرەش ئىنسانپەرلىك ئۇسۇلىغا قاراپ تەرەقىي قىلدى. ئاڭ فورماتسىيەسى جەھەتتىكى ئىختىلاپ سەۋەبىدىن ، 1959 - يىلىدىن باشلاپ ، سوۋېت كومپارتىيەسى بىلەن جوڭگو كومپارتىيەسى ئوتتۇرسىدا بىر قاتار تەنقىد قىلىش ۋە ئىختىلاپلار ئېلىپ بېرىلدى. 1964 - يىلى خىروشىف تەختىن چۈشۈپ ھوقۇقنى بېرژىنېف ئىگەللىدى. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى مەزگىلىدە جوڭگو - سوۋېت مۇناسىۋىتى سۇسلىشىپ ئىنتايىن تۆۋەن ھالەتكە چۈشۈپ قېلىپ پەقەت نامدىكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ھالىتىلا قالدى ، ھەتتا ئىككى تەرەپتە < گۆھەر ئارال ھەقەسى > ۋە < تېلىكېت ۋەقەسى > دىن ئىبارەت چېگرا تۇقۇنۇشى يۈز بەردى. 1968 - يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى چېخسىلاۋاكىيەگە تاجاۋۇز قىلدى. 1969 - يىلى < گۆھەر ئارال مەسىلىسىدە > قوراللىق توقۇنۇش يۈز بېرىپ ، جۇڭگو خگلقىنىڭ قاتتىق قارشىلىقىنى قوزغىدى. 1979 - يىلى ئافغانىستانغا تاجاۋۇز قىلدى. بۇ ئىككى ھەركەت خەلقارا جەمىيەتنىڭ قاتتىق غەزىپىنى قوزغىدى.
Méané Shitati
right|thumbnail|250px| right|thumbnail|250px Méané Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Méanéning 1,316,456 nopusibar, 86,542 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 42.0°, xariki uzunluk 66°0.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
قىسقىچە تارىخى
بېرژىنېف دەۋرىدە سوۋېت ئىتتىپاقى سىرقا نىسبەتەن كېڭەيمىچىلىك سىياسىتىنى يولغا قويۇپ ، شەرقىي ياۋروپادىكى سابىق سوتسىيالىزىم لاگىرىدىكى دۆلەتلەر ۋە موڭغۇلىيەدە ئەسكەر تۇرغۇزغاندىن سىرت ، يەنە ۋېتنام ، كۇبا ، جەنۇبىي يەمەن ، ئانگۇلا ، ئىفئوپىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە ھەربىي لاگىر ھەتتا ھەربىي بازىلارنى قۇردى. بېرژىنېف < چەكلىك ئىگىلىك ھوقۇق نەزىريىسى > ئوتتۇرىغا قويۇپ ، باشقا سوتسىيالىستىك دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقوقى چەكلىمىلككە ئىگە دەپ قارىدى. بېرژىنېف ئوتتۇرىغا قويغان بۇ نەزىريە ئەمەلىيەتتە باشقا سوتسىيالىستىك دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقوقىنى ئېكىسپالاتاتسىيە قىلىدىغان ، ئۇلارنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھامىيسىغا ئايلاندۇرۇدىغان نەزىريەدىن ئىبارەت ئىدى. 1980 - يىلى موسكىۋادا ئۆتكۈزۈلگەن ئولىمپىك تەنھەركەت يىغىنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ دۇنياغا يۈزلىنىش جەھەتتىكى پەردىسىنى قايرىدى. ئەمما ئافغانىستاغا تاجاۋۇز قىلىش سەۋەبىدىن بۇ قېتىمقى ئولىمپىك تەنھەركەت يىغىنى دۇنيادىكى تۈزۈم جەھەتتە كەمسىتىش نەزىريىسى بىلەن قارىغۇچىلار ئەڭ كۆپ بولغان بىر قېتىملىق مۇسابىقە بولۇپ قالدى.
1985 - يىلى كومپارتىيە ئىچىدىكى ئىسلاھاتپەر شەخس گورباچېف ھوقوقنى قولغا ئېلېپ ، نۇرغۇنلىغان كونا ، چىرىك قاراشلارغا نىسبەتەن ئۆزگەرتىش ئېلىپ باردى. گورباچېف سىياسى ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە دۆلەت باشقۇرۇش تۈزۈلمىلىرىگە قارىتا ئىسلاھاتنى ئىلگىرى سۈرۈش پىلانىنى تۈزۈپ ، دۆلەت ئىچىدە ئىسلاھات ۋە ئوچۇق سىياسەتنى يولغا قويۇپ ، تارىخىي خاتالىقلانى ئاشكارىلاش ۋە ھىساب ئېلىش ئېلىپ باردى. گورباچېف يەنە سوۋېت ئىتتىپاقىدا < دىمۇكراتىك ، ئىنسانپەرلىك سوتسىيالىزىمى > قۇرۇپ چىقىشنى پىلانلىدى. ئەمما يەنە بىر تەرەپتە ئۇنىڭ ئىسلاھاتى ئويلاپ باقمىغان ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كەلدى. مەركىزى ھۆكىمەتنىڭ ھوقوقىنى تۆۋەنگە چۈشۈرۈشكە ئەگىشىپ ، ھەر قايسى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتلەر رەھبەرلىرى تېخىمۇ كۆپ ئاپتونومىيە ھوقوقى بېرىشنى تەلەپ قىلدى. < ئاشكارىلىق > تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىشىغا ئەگىشىپ ، سوۋېت كومپارتىيەسىنىڭ تارىخى مەسىلىلىرى ۋە خاتالىقلىرى ئاشكارىلىنىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ، خەلقنىڭ ھۆرمىتى ۋە ئىشەنچىسىدىن ئايرىلىپ قالدى ، ھەتتا 1989 - يىلى كومۇنىزىمنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تارىخى خاتالىقلىرى يىغىلىپ ، ئومۇمىي پارتلاش يۈز بېرىپ ، خەلق قايىل بولماسلىق، نەزىرىنى كومۇنىستىك پارتىيە ۋە شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى نىشانلارغا قاراتتى. شەرقىي ياۋروپادىكى كومۇنىستىك پارتىيەلەر ئارقا - ئارقىدىن تەختتىن چۈشۈشكە باشلىدى ، ھەر قايسى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتلەرمۇ ، شەرقىي ياۋروپادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئۇسۇلىنى قوللىنىپ ، سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولۇش غەرىزىدە بولدى.
Yéngi Jérséy Shtati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Yéngi Jérséy Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Yéngi Jérséyning 8,682,661 nopusibar, 22,608 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.0°, xariki uzunluk 73°0.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
قىسقىچە تارىخى
1991 - يىلى 8 - ئاينىڭ 19 - كۈنى سوۋېت كومپارتىيەسى ئىچىدىكى بىر قىسىم كانسېرۋاتىپلار ، ھەر قايسى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتلەرگە چۈشۈرۈپ بېرىلگەن ھوقۇقلارنى تارتىۋېلىش ۋە غەلبىسىز ئىسلاھاتنى دەرھال توختىتىش مەقسىدىدە بىر قېتىملىق مەغلۇبىيەتلىك سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغىدى. ئەمما خەلق ، ئارمىيە ، ۋە كۆپ قىسىم كومپارتىيە ئەزالىرىنىڭ بىرلىشىپ قارشى تۇرۇشى نەتىجىسىدە ، سىياسىي ئۆزگىرىش پەقەت 3 كۈن تەشۋىقات ئېلىپ بېرىپ مەغلۇپ بولدى. روسىيە زۇڭتۇڭى يىلىتسېن سوۋېت كوپپارتىيەسىنى قانۇنسىز پارتىيە دەپ ئېلان قىلىپ ، سوۋېت ئىتتىپاقى چېگرىسى ئىچىدىكى پائالىيەتلىرىنى چەكلىدى. 1991 - يىلىنىڭ ئاخىرىدا يىلىتسېن بىلىروسىيە ، ئوكرائىنا زۇڭتۇڭلىرى بىلەن مىنىسكىدا شەرتنامە ئىمزالاپ ، مۇستەقىل دۆلەتلەر بىرلەشمىسىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى ئېلان قىلىپ ، ئەنگىلىيە ئىتتىپاقىغا ئوخشايدىغان بىر خىل دۆلەت قۇرۇلما شەكلىنى سوۋېت ئىتتىپاقىغا كۆچۈرۈپ ئېلىپ كەلدى. روسىيە ۋە باشقا ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتلەر بۇنىڭغا كەينى كەينىدىن ئىنكاس قايتۇرۇپ ، سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئايرىلغانلىقىنى جاكارلىدى. سوۋېت ئىتتىپاقى مۇشۇ ۋاقىتتىن باشلاپ مەۋجۇتلۇقتىن قالدى. 19991 - يىلى 12 - ئاينىڭ 25 - كۈنى سوۋېت ئىتتىپاقى زۇڭتۇڭى گورباچىف خىزمىتىدىن ئىستىپا بېرىپ دۆلەتنىڭ ھوقوقىنى روسىيە زۇڭتۇڭىغا ئۆتكۈزۈپ بەردى. 1991 - يىلى قىزىل بايراق كېرىمىل سارىيىدىن ئاستا چۈشۈرۈۋېلىندى. قىزىل يىللار ۋە گۈللەنگەن چوڭ دۆلەت سۈپىتىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقى مەۋجۇتلۇقتىن توختىدى.
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىرى
1 . ۋىلادىمىر. ئېلئېچ لېنىن ( 1917 . 11 . 7 ___ 1924 . 1 . 21 . )
2 . سىتالىن ( 1922 . 1 . 21 __ 1953 . 3 . 5 )
4 . بېرژىنېف ( 1964 . 10 . 14 __ 1982 . 11 . 10 )
5 . ئاندىرىيپوف ( 1982 . 11 . 12 __ 1984 . 2 . 9 . )
ئابدۇقادىر تاش
ئىلمىي ھاياتى
ئابدۇقادىر تاش سەئۇدىدا كۆپلىگەن ئاكادېمىك ۋە تەشۋىقات خىزمەتلىرىنى قىلغان بولۇپ، 1983 – يىلىدىن 1990 – يىلىغىچە رىيادتىكى ئىمام مۇھەممەد بىن سەئۇد ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتى ئاخبارات قىسمىدا ياردەمچى ئوقۇتقۇچى، كاندىدات ئوقۇتقۇچى ۋە رەئىسلىك ۋەزىپىلىرىنى ئۆتىگەن ۋە بىرقانچە گېزىت – ژۇرناللارنىڭ باش مۇھەررىرلىكىنى قىلغان. مەسىلەن، 1990 – يىلى «دەۋەت» ژۇرنىلىنىڭ، 1991 – يىلى «مۇسۇلمانلار» گېزىتىنىڭ باش مۇھەررىرلىكىنى قىلغان بولۇپ، بۇ خىزمەتلىرى بەش يىل داۋاملاشقان. 1994 – يىلى «Arab news» نامىدىكى ئىنگىلىزچە گېزىتنىڭ باش مۇھەررىرلىكىنى ئۆتىگەن.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىرى
6 . چېئېرنېنكو ( 1984 . 2 . 13. __ 1985 . 3 . 10 )
ئابدۇقادىر تاش
ئىلمىي ھاياتى
2000 – يىلى «اقرأ (ئىقرائ)» تېلىۋىزىيە قانىلىنى تەسىس قىلىپ، ئىككى يىل بۇ قانالنىڭ مۇدىرى بولۇپ خىزمەت قىلغان. 2002 -، 2003 – يىللىرى ئارىسىدا بىرقانچە دۆلەتتىكى گېزىتلەرنىڭ باش مۇھەررىرلىكى بىلەن بىرگە «دۇنيا ئىسلام ئىتتىپاقى» تەرىپىدىن چىقىرىلغان «ئىسلام دۇنياسى» گېزىتىنىڭ باش مۇھەررىرلىكىنى قىلغان.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى كومپارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىرى
7 . گورباچېف ( 1985 . 3 . 11 __ 1991 . 12 . 25 )
ئابدۇقادىر تاش
ئىلمىي ھاياتى
دوكتور ئابدۇقادىر تاش ئىسلام ئاخباراتچىلىق ئاسمىنىدا چاقنىغان ۋە بۇ ساھەدە باشقىلارنىڭ دىققىتىنى تارتقان بىر يورۇق يۇلتۇز ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئاخباراتچىلىقنى ۋاسىتە، دەۋەتنى غايە قىلىپ ئىسلام دەۋىتىدە ئالاھىدە رول ئوينىغان بولۇپ، بۇ ھەقتە بىرقانچە كىتابلارنى، ئونلىغان ئىلمىي تەتقىقات ماقالىلىرىنى يازغان، شۇنداقلا بۇ كىتاب – ماقالىلەر مۇشۇ ساھەنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسىغا ئۇل سالغان ۋە كېيىنكىلەرمۇ شۇنى ئاساس قىلغان.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
1 . روسىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك فىدىراتسىيە جۇمھۇرىيىتى
ئابدۇقادىر تاش
ئىلمىي ھاياتى
ئابدۇقادىر تاش ئىسلام ئاخباراتچىلىقىنىڭ نەزەرىيەۋى قىسمى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئەمەلىي تەتبىقلاش دەرىجىسىگە يۈكسەلدۈرگەن، بىرقانچە كەسپىي ئىسلام مەتبۇئاتلىرىنىڭ رەئىسلىكى ۋە مۇھەررىرلىكىنى ئۆتىگەن. ئۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىملىرى «مۇسۇلمانلار» گېزىتى، «دەۋەت» ژۇرنىلى، «ئىسلام دۇنياسى» گېزىتى ۋە «ئەررىسالە» سەھىپىسى قاتارلىقلار. ئۇ يەنە تۇنجى كەسپىي ئىسلامىي تېلىۋىزىيە قانىلى بولغان «اقرأ (ئىقرائ)» قانىلىنىڭ تۇنجى مۇدىرى بولغان، ئۇنىڭدىن بۇرۇن سەئۇدى ئەرەبىستان «قۇرئان كەرىم» رادىئوسىدا ۋە سەئۇدى تېلېۋىزىيەسىدە ئاكتىپ خىزمەت قىلغان.
قىرىم يېرىم ئارىلى
قىرىم يېرىم ئارالنىڭ 4/5 قىسمىنى تۈزلەڭلىكلەر تەشكىل قىلىدۇ. ئىقلىمى مۆتىدىل بەلباغ يايلاق ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ. شەرقتىكى كىرىچ يېرىم ئارىلىدا يەر ۋەزىيىتى ئانچە ئېگىز بولمىغان ئېدىرلىقلار بار. ئاساسى ئۇچۇرلىرى نامى :قىرىم يېرىم ئارىلى
ئابدۇقادىر تاش
ئىلمىي ھاياتى
ئاللاھ ئابدۇقادىر تاشنىڭ قىسقىغىنە ئۆمرىگە بەرىكەت بەرگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئىلىم ۋە ئاخبارات ساھەسىدىكى نەتىجىلىرى ناھايىتى مول ئىدى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ تۈرلۈك مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىدىكى چوڭ تەسىرى ھەرخىل ساھەلەردە ئىز قالدۇرۇشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرگەن.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
2 . بىلىروسىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
ئابدۇقادىر تاش
ۋاپاتى
ئابدۇقادىر تاش ھىجرىيە 1425 – يىلى سەپەر ئېيىنىڭ 14 – كۈنى دۈشەنبە (مىلادى 2004 – يىلى 4 – ئاپرېل) جىددە شەھىرىدىكى دوختۇرخانىدا ئىككى يىلدىن ئارتۇق داۋاملاشقان ئۆپكە راكى سەۋەبلىك ئالەمدىن ئۆتتى ۋە ئەتىسى بامدات نامىزىدىن كېيىن ھەرەم مەسجىدىدە نامىزى چۈشۈرۈلدى.
قىرىم يېرىم ئارىلى
يەر مەيدانى :25500 كۋادرات كىلومېتىر
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
3 . ئوكرائىنا سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
قىرىم يېرىم ئارىلى
نوپۇسى :228 تۈمەن
ئابدۇقادىر تاش
باشقا
مەرھۇم ئابدۇقادىر تاش، خەير - ساخاۋەت ساھەسىگە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن ۋە ئىزچىل بۇ ساھەدە خىزمەت قىلىپ كەلگەن بولۇپ، ئۇنىڭ كەڭ ئىش - ئىزلىرى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورىدا ئېلان قىلىنغان.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
4 . ئىستونىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
قىرىم يېرىم ئارىلى
چەتئەلچە نامى :Krymsky Poluostrov
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
6 . لاتۋىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
7 . موردوۋا سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
قىرىم يېرىم ئارىلى
دىئالىكىتى :رۇس تىلى ، ئوكرائىن تىلى ۋە تاتار تىلى
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
8 . گىروزىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
قىرىم يېرىم ئارىلى
جۇغراپىيىلىك ئورنى قىرىم يېرىم ئارىلى روسىيە فىدراتىسيەسى ياۋروپا قىسمىنىڭ جەنۇبىغا، ئازوۋ ۋە قارا دېڭىزنىڭ ئوتتۇرىغا جايلاشقان. شىمالىي تەرىپى 18 كىلومېتىر كەڭلىكتىكى پېرېكوپ بوغۇزى ئارقىلىق چوڭ قۇرۇقلۇق بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. مەيدانى تەخمىنەن 25500 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
9 . ئەرمىنىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
قىرىم يېرىم ئارىلى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش ئارالنىڭ 4/5 قىسمىنى تۈزلەڭلىكلەر تەشكىل قىلىدۇ. ئىقلىمى مۆتىدىل بەلباغ يايلاق ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ. شەرقتىكى كىرىچ يېرىم ئارىلىدا يەر ۋەزىيىتى ئانچە ئېگىز بولمىغان ئېدىرلىقلار بار، بۇ جاينىڭ تۆمۈر بايلىقى ناھايىتى مول. ئارالنىڭ شەرقىي جەنۇبىدا غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا سوزۇلغان قىرىم تاغلىقلىرى جايلاشقان، بۇ تاغلىقنىڭ ئەڭ ئېگىز نۇقتىسى 1545 مېتىر كېلىدۇ. تاغلىقنىڭ جەنۇبىي ئېتەكلىرىنىڭ كەڭلىكى 2-8 كىلومېتىر بولۇپ، ئىقلىمى يىللىق، مۆتىدىل كېلىدۇ. بۇ جايلار پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە ئەڭ مۇھىم دەم ئالىدىغان ساناتورىيە رايونى ھېسابلىنىدۇ. تاغلىقلار ھەرخىل ئورمانلار بىلەن قاپلىنىپ تۇرىدۇ. تاغ ۋادىلىرى بىلەن دېڭىز قىرغاق رايونلىرىدا كۆپلەپ ئۈزۈم ۋە سۇبتروپىك بەلباغ مېۋىلىرى ئۆستۈرۈلىدۇ. بۇ جايلار قىرىم تەبىئىي قوغداش رايونى قىلىپ ئايرىلغان.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
10 . ئۆزبېكىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
قىرىم يېرىم ئارىلى
مۇھىم شەھەرلىرى قىرىمدىكى مۇھىم شەھەرلەر سىمفېروپول، يېۋپاتورىيە، سېۋاستوپول، پالتا ھەم كىرىچلاردىن ئىبارەت
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 15 ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتنىڭ نامى
11 . قازاقىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
13 . تاجىكىستان سوۋېتر سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
14 . ئەزەربەيجان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
15 . تۈركمەنىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 20 ئاپتونوم جۇمھۇرىيەتنىڭ ناملىرى
1 . باشقىرت سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى.
2 . بۇريات سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
فايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى
thumb|فايزېر-بىيونتېك كوۋىد-19 ۋاكسىنى thumb|فايزېر ۋاكسىنىنى ئەملەش جەريانى thumb|ئۇگۇر ساھىن (بىيونتېك شىركىتىنىڭ باش لىدىرى) thumb|ئۆزلەم تۆرەنجى thumb|بىيونتېك شىركىتىنىڭ لوگوسى فايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس (كوۋىد-19) ۋاكسىنى ( ئېنگلىزچە: Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine) دۇنيادا تۇنجى بۇلۇپ تەستقىلانغان، ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدىكى يڭى تىپىلىق تاجىسمان ۋىرۇسىنىڭ ۋاكسىنىسى. بۇ ۋاكسىنى ئامېرىكىنىڭ فايزېر شىركىتى ۋە گېرمانىيەنىڭ بىئوتېخنىكىلق دورا-تەتقىقات شىركىتى بىيونتېك تەرىپىدىن تەقىقىق قىلىپ ياسالغان. بىيونتېك شىركىتنىڭ قۇرۇغۇچىسى گېرمانىيەلىك ئەر-ئايال تۈرك تەتقىقاتچىسى ئۇگۇر ساھىن ۋە ئۆزلەم تۆرەنجى. بۇ ۋاكسنىڭ سىناقتىكى ئۈنۈم نىسپىىتى 92 پېرسەنت. 2020-يىلى 10 دېكابىر ئامىرىكا دورا نازارەت ئىدارىسى تەستىقلىغاندىن كېيىنكى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بۇ ۋاكسىنىڭ ئۈنۈم نىسپىتى 95 پېرسەنت. دۇنيادا ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋە ئەڭ بۇرۇنقى ۋاكسىندۇر. بۇ ۋاكسىنى ئىككى ھەپتە ئارلىق قالدۇرلۇپ ئەملىندۇ. بۇ ۋاكسنىڭ بىر كەمچىلىكى تۇشۇش جەريانى ۋە تېمپىراتۇرغا بولغان يۇقىرى تەلەپ. بۇ ۋاكسىنىغا mRna تېخنىكىسى قوللۇنۇلغان بولۇپ، ۋىرۇسنىڭ قۇرۇلمىسى ئۆزگەرسىمۇ، يەنىلا شۇنىڭغا قاراپ ۋاكسىنىمۇ ئۆزگىردۇ.
سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى 20 ئاپتونوم جۇمھۇرىيەتنىڭ ناملىرى
4 . كارىبالدا - بايقال سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
5 . كارمىك سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
6 . كارىرىيا سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
7 . كېمى سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
8 . مالى سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
9 . موردۇۋا سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
10 . شىمالىي ئوسىتىي سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
11 . تاتارىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
12 . توۋا سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
13 . ۋودمورت سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
14 . چېچىن سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
15 . چۇۋاش سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
16 . ياقۇت سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
18 . ئازار سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
19 . ناشىچېر سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
20 . قارا قالپاق سوۋېت سوتسىيالىستىك ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتى
قاراقالپاقچە ۋىكىپېدىيە
قاراقالپاقچە ۋىكىپېدىيە (قاراقالپاقچە: Qaraqalpaq Wikipediası)، ۋىكىپېدىيەنىڭ قاراقالپاق تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2008- يىل 27- مايدا قۇرۇلغان.
ساندان
1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن.
چارباغ يېزىسى
چارباغ يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
تاجىك تىلى
left|thumb|400px|تاجىك تىلى تاجىكىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 4.38مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئېگەرچى بازىرى
ئېگەرچى بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 27.5 مىڭ ئەتراپىدا.
لامنارىيە
thumb|لامنارىيەنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى thumb|لامنارىيە ئادەتتە نەم، ھۆل جايلاردا ئۆسىدۇ. thumb|لامنارىيەنىڭ يەنە بىر كۆرۈنۈشى لامنارىيە بىر خىل دېڭىز يوسۇنىدۇر.
ئرېلاندىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[ئرېلاندىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئىرلاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.538مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئاڧرو-ئاسيا تىل سېستىمىسى
LEFT|thumb|307x307px|سارىغ رەڭ:ئاڧرو-ئاسياتىك تىللار قوللىنىلغان رايونلار ئاڧرو-ئاسياتىك, ئاڧراسيا ياكى كونا ئىسمى بىلەن ھامىي سامىي تىل ئائىلىسى، تەخمىنەن 375 تىلدىن تەشكىل تاپقان بىر تىل سېستىمىسى. شىمالىي ئاڧرىقا، ئاڧرىقا مۆڭگۈزى، غەربىي شىمالىي ئاڧرىقا ۋە غەربىي جەنۇبىي ئاسياغا تارقالغان، (200 مىلىيون ئەرەبچە سۆزلەشكۈچى) 300 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن قوللىنىلماقتا.
ئېتىمولوگىيىسى
ئاڧرو ئاسياتىك ئاتالغۇسى يوسېڧ گرېنبېرگ (Joseph Greenberg) تەرىپىدىن، بۇرۇن قوللىنىلغان  ھامىتو-سەمىتىك  ئاتالغۇسىنىڭ ئورنىغا ھامىي تىلىنىڭ ھەقىيقىي بىر تىل ئائىلىسى ئەمەسلىكى كۆرسىتىلگەندىن كېيىن ياسالغان بىر ئاتالغۇدۇر. (Greenberg 1950, 1966:42-65)
چوكا
thumb|چوكانى ئىشلىتىش ئۇسۇلى. thumb|تاماق ئۈستىلدىكى چوكا thumb|چوكا ۋە چوكا قېپى چوكا (ئېنگلىزچە: Chopsticks؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 筷子 كۈەيزى ياكى كويزا ) ئۇيغۇر خەلقى شۇنداقلا شەرقىي ئاسىيا خەلقى تاماق ئۈستىلدە كەم بولسا بولمايدىغان تاماق يېيىشتە ئىشلىتىلدىغان ئۈسكىنە. چوكا ئادەتتە بىر جۈپ قىلىپ ئىشلىتىلدۇ. ئۇيغۇر تائاملىرىدىن لەغمەن، لېغىنداق، خام-كۆكتات، تۈگۈرە، بەنشىر، ۋە باشقا بىر قىسىم تائاملارنى چوكىدا قىسىپ ئېلىپ ئىسىتمال قىلىندۇ. چۇكا دىگەن سۆزنىڭ ئوقۇلۇشى ۋە تەلەپپۇزى "چۇكا" دىگەن قۇناق تامىقى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ، لىكى پەرقى بار. چۇكا بولسا قۇناقنى مەدەكتىن ئايرىغاندىن كېيىن سۇدا قاينىتىپ ئەتكەن تائامنىڭ نامىدۇر.
2000 - يىلى
2000 - يىلى
Oxayo Shtati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Oxayo Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Oxayoning 11,485,910 nopusibar, 116,096 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.5°, xariki uzunluk 82°5.
گاگائۇزچە ۋىكىپېدىيە
گاگائۇزچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ گاگائۇزچە نۇسخىسىدۇر. گاگائۇز تىلىدىكى ۋىكىپېدىيە 2007- يىل 6- دېكابىر ئىتىبارى بىلەن ئېچىلغان.
= ساندان = 1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن.
Haway Shitati
right|thumb|250px Haway Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Hawayning 1,288,198 nopusibar, 28,311 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 21.18°, xariki uzunluk 155°47.
كۇنمىڭ ديەنچى كۆلى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى
كۇنمىڭ ديەنچى كۆلى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ كۇنمىڭ شەھىرىدە. ديەنچى كۆلى ديەنجۇڭ ئېگىزلىكىدىكى ئولتۇرۇشۇپ كەتكەن كۆل، سۇ يۈزى دېڭىز يۈزىدىن 1800 نەچچە مېتىر ئېگىز، كۆلىمى 300 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ.
شاھرۇھخان
دۆلەت تەۋەلىكى :india
يۇرتى :ھىندىستان يېڭى دېھلى
كۇنمىڭ ديەنچى كۆلى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
كۇنمىڭ ديەنچى كۆلى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ كۇنمىڭ شەھىرىدە. ديەنچى كۆلى ديەنجۇڭ ئېگىزلىكىدىكى ئولتۇرۇشۇپ كەتكەن كۆل، سۇ يۈزى دېڭىز يۈزىدىن 1800 نەچچە مېتىر ئېگىز، كۆلىمى 300 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ. شىشەن تېغى ديەنجۇڭدىكى مەشھۇر تاغ بولۇپ، ئۇنىڭ «ئۇخلاۋاتقان ساھىبجامال» دېگەن نامى بار، تاغقا چىقىپ كۆلنى سەيلە قىلغاندا، «500چاقىرىملىق ديەنچى كۆلى كۆز ئالدىڭىزدا نامايان بولدى» دېيىلگەندەك، كىشىنىڭ روھىي كەيپىياتى كۆتۈرۈلۈپ قالىدۇ. تاغدا بۈك-باراقسان دەل-دەرەخلەر، يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى خۇاتىڭ شىپاڭى، تەيخۇاشى بۇتخانىسى قاتارلىق قۇرۇلۇش توپى، تىك قىيالار ئۈستىدە سەنچىڭگې شىپاڭى قاتارلىق قۇرۇلۇش توپى بار. غەربىي قىرغىقىدا داگۇەن راۋىقى، خەيگېڭ، شىيۇەن، ساۋشى ساڭراملىرى ھەمدە شەھەرنىڭ غەربىي شىمالىدا چيۇڭجۇ ئىبادەتخانىسى قاتارلىق نۇقتىلىق مەنزىرە رايونى، مەنزىرە نۇقتىلىرى بار.
قەدىمي يادىكارلىقلار
شەرقىي قىرغىقى ديەن مەدەنىيىتى پەيدا بولغان جاي بولۇپ، چېڭگۇڭدىكى لۇڭتەنشەن تېغىدا كونا تاش قوراللار دەۋرىگە ئائىت خارابە، شىسەيشەن تېغىدا يېڭى تاش قوراللار دەۋرىگە ئائىت خارابە، تيەنزى ئىبادەتخانىسى، يېغىلىق دەۋرىدىكى «ديەن قەبرىسى» ، جىن سۇلالىسى دەۋرىدىكى قەدىمىي بازار قاتارلىقلار بار.
شاھرۇھخان
تۇغۇلغان ۋاقتى :1965-يىلى 11-ئاينىڭ 2-كۈنى
يۇلتۇز تۈركۈمى :ئەقرەب يۇلتۇز تۈركىمى
بوي ئېگىزلىكى :175-176 سانتىمىتىر
كەسپى :كىنو ئارتىسى، رىياسەتچى، فىلىم ئىشلىگۈچى، سودىگەر
بىلىدىغان تىلى :ئېنگىلىز تىلى، ھىندى تىلى، ئوردو تىلى
ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺩﻭﺳﺘﻠﯩﺮﻯ : كاجول دېۋاگان، ﺟﯘﻟﻰ ﭼﺎﯞﻻ ، ﻛﺎﺭﺍﻥ ﺟﺎھﺎﺭ
ھازىرقى ھىندىستاندا شۇنداقلا دۇنيادا ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن نام قازانغان چولپاندۇر، ئۇ ئاۋۋال 1988-يىلى بىر تىلۋىزىيە تىياتىرى ئىشلەپ داڭ چىقارغان، ئارقىدىنلا ئون نەچچە يىل ئىچىدە ھىندستان ياش چولپانلارنىڭ مۇتلاق رەھبىرى شەخىس بولۇپ قالغان. ئۇ ھازىر ئاللىقاچان ھىندستان كىنوچىلىقىنڭ 1-نۇمۇرلۇق ئەربابى بۇلۇپ قالغان ، ئۇ مۇسۇلمان بولغانلىقتىن خىزمەتتىن باشقا ۋاقىتتا ئەرەپ قېرىنداشلىرى بىلەن بىرگە ئۆتكۈزۈشنى خالايدۇ.
نىكاھ ۋە مۇھەببەت
ﺗﻮﻱ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﺍﻗﺘﻰ : 1991-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25-ﻛۈﻧﻰ.
ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ : ﮔﻮﺭﻯ ﭼﯩﺒﯩﺮ (1970-ﻳﯩﻠﻰ10- ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 8-ﻛۈﻧﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ).
ﺋﻮﻏﻠﻰ : ﺋﺎﺭﻳﺎﻥ (1997-ﻳﯩﻠﻰ 11-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 12-ﻛۈﻧﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ).
ﻗﯩﺰﻯ : ﺳﯘﺧﺎﻧﺎ (2000-ﻳﯩﻠﻰ 5-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 23-ﻛۈﻧﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ).
ئاساسلىق ئەسىرى
1993-يىلى «Baazigar» فىلىمىدە كاجول بىلەن ھەمكارلاشقان.
1994-يىلى «Anjaam» فىلىمىدە مادخۇرى دىشىت بىلەن ھەمكارلاشقان.
1995-يىلى «كېلىن يۆتكەش»فىلىمىدە كاجول بىلەن ھەمكارلاشقان.
1997-يىلى«The Heart Is Crazy» فىلىمىدە مادخۇرى دىشىت بىلەن ھەمكارلاشقان.
1998-يىلى «بۇنداق ئىشلار بولۇپ تۇرىدۇ» فىلىمىدە كاجول بىلەن ھەمكارلاشقان.
2000-يىلى «قىزىل يوپۇرماق» فىلىمىدە ئاشۋارىيا راي بىلەن ھەمكارلاشقان، «Josh» فىلىمىدە قارا جەمئىيەتنىڭ كاتىبېشى رولىنى ئالغان.
2001-يىلى «شاتلىق ئىچىگە يۇشۇرۇنغان قايغۇ» فىلىمىدە كاجول بىلەن ھەمكارلاشقان. « ئاسوكاخان» فىلىمىدە كارىنا كاپور بىلەن ھەمكارلاشقان. «Chalte Chalte» فىلىمىدە يۇقىرى بېلەت كىرىمى ياراتقان. «ھىجران» فىلىمىدە ئاشۋارىيا بىلەن ھەمكارلىشىپ يەنە بىر قېتىم بېلەت كىرىمى رىۋايىتىنى ياراتقان، «Hum Kisi Se Kum Nahin» فىلىمىدە رول ئالغان.
2003-يىلى «ئەتە بولسۇن بولمىسۇن» فىلىمىدە پىرىتى زىنتا بىلەن ھەمكارلاشقان.
2004-يىلى «Main Hoon Na»فىلىمىدە رول ئالغان ،«ئالۋاستى ئەر» فىلىمىدە رانى بىلەن ھەمكارلاشقان. «ۋېر-زارا»فىلىمىدە پىرىتى زىنتا ۋە رانى بىلەن ھەمكارلىشىپ ئۇتۇق قازانغان. «Swades»فىلىمىدە رول ئېلىپ شۇ يىللىق ھىندىستان كىنو تاماشىبىنلىرى مۇكاپاتى مۇنەۋۋەر ئەر باش پېرسۇناژ مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2006-يىلى«مەڭگۈ خوش دېمەيمىز» (Kabhi Alvida Naa Kehna) فىلىمىدە رانى، پىرىتى زىنتا ۋە ئابىشېك باچچان قاتارلىق چولپانلار بىلەن ھەمكارلاشقان. كېيىن «دون1»فىلىمىدە رول ئېلىپ يېڭى بېلەت كىرىمىنى ياراتقان.
2007-يىلى«غەيرەت قىل ھىندىستان»، «ئوم شانتى ئوم »فىلىملىرىدە رولغا چىققان.«ئوم شانتى ئوم »فىلىمىدە دېپىكا پادۇكون بىلەن ھەمكارلاشقان.
2008-يىلى «خۇدا قوشقان بىر جۈپلەر» فىلىمىدە ئانۇشكا شارما بىلەن ھەمكارلاشقان.
2010-يىلى «مېنىڭ ئىسمىم خان» فىلىمىدە كاجول بىلەن ھەمكارلاشقان.
2011-يىلى «Ra.One»、«DON 2» فىلىمىدە رول ئالغان.
2012-يىلى «جېنىم تىنىمدە بولسىلا» فىلىمىدە كەترىنا كېيىف بىلەنھەمكارلاشقان.
2013-يىلى «چىنتاي تېز پويىزى» فىلىمىدە دېپىكا پادۇكون بىلەن ھەمكارلاشقان ھەم يۇقىرى بېلەت رېكورتى ياراتقان.
2014-يىلى «مەرھابا يىڭى يىل» فىلىمىدە يەنە بىر قېتىم دېپىكا پادۇكون بىلەن ھەمكارلاشقان.
2015-يىلى «يېڭى كېلىن يۆتكەش» فىلىمىدا كاجول ، كىرىتى سانون ھەم ۋارۇن داۋەن بىلەن ھەمكارلاشقان.
2016-يىلى «مەستانە» فىلىمىدە داڭلىق چولپان ئاريان  ھەم تەلۋە مەستانىنىڭ رولىنى ئالغان.
2017-يىلى رانبىر كاپور ۋە ئانۇشكا شارمانىڭ «تەنھا يۈرەك» فىلىمىدە ئاشۋارىيا راي بىلەن ھەمدەم رولغا چىققان. « رەئىس (Raees)» فىلىمىدە ماھىرە خان بىلەن ھەمكارلاشقان.
شان-شەرەپلىرى شاھرۇھخان ھازىرغىچە جەمئىي 58 مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. بۇنىڭ ئارىسىدىكى فىلىمفەر مۇكاپاتى 14، ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس مۇكاپاتى سەككىز، شاھرۇھ خان دىلىپ كۇمار بىلەن ئەڭ كۆپ قېتىم فىلىمفەر ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى رېكورتىنى ساقلىغۇچى.
1997-يىلى ھىندىستان گىراژدان مۇكاپاتىغا، 2002-يىلى راجىۋ گەندى كۆڭۈل ئېچىش ساھەسىنى ئىلگىرى سۈرۈش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2005-يىلى ھىندىستاننىڭ تۆتىنچى چوڭ گىراژدانلار مۇكاپاتى پادما شىرىغا ئېرىشكەن.
2004-يىلى «دەۋر ژۇرنىلى» شاھرۇھ خاننى «20 ئاسيا قەھرىمانى»نىڭ بىرسى دەپ باھالاپ، ژۇرنال مۇقاۋىسىغا سۈرىتى چىققان.
2007-يىلى پارىژدا گرۋېن مۇزىيىدە ئۆزى بىلەن تەڭ ھەيكىلى قويۇلغان، شاھرۇھخان گەندىدىن كېيىن بۇ شەرەپكە ئېرىشكەن ئىككىنچى ھىندىستانلىق، شۇ يىل فرانسىيە ھۆكۈمىتى تارقاتقان «سەنئەت ۋە ئەدەبىيات» ئوردىنىغا ئېرىشكەن.
2008-يىلى «ھەپتىلىك خەۋەر»ژۇرنىلى شاھرۇھخاننى «دۇنيادىكى ئەڭ تەسىر كۈچىگە ئىگە 50 شەخىس» نىڭ بىرى دەپ باھالىغان ھەمدە بوللىۋود شاھى، دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق چولپان دەپ ئاتىغان، شۇنىڭدىن كېيىن «لوس ئانژېلىس ۋاقت گېزىتى» قاتارلىق داڭلىق خەلقئارالىق تاراتقۇلار شاھرۇھ خاننى دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق كىنو چولپىنى دەپ ئاتىغان.
2009-يىلى جورجتون ئۇنىۋېرسىتېتى دۇنيادىكى ئەڭ تەسىر كۈچىگە ئىگە 500 مۇسۇلماننىڭ بىرسى دەپ باھالىغان.
2010-يىلى «ھەپتىلىك تاماشا» ژۇرنىلى ھىندىستاننىڭ ئەڭ چوڭ چولپىنى دەپ ئاتىغان.
2011-يىلى ب د ت پەن مائارىپ مەھكىمىسىنىڭ تۆھپە مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، ئۇ بۇ مۇكاپاتقا ئېرىشكەن تۇنجى ھىندىستانلىق.
2011-يىلى ماراكەش شاھى ماراكەشنىڭ ئەڭ ئالىي تۆھپە مۇكاپاتىنى تەقدىم قىلغان، شاھرۇھخان بۇ مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. تۇنجى ھىندىستانلىق.
2014-يىلى فرانسىيەنىڭ ئەڭ ئالىي گىراژدان مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن...
شاھرۇھخان قامۇس
مودېرنا يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى
thumb|مودېرنا ۋاكسىنىسىنىڭ قۇتىسىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى thumb|مودېرنا ۋاكسىنىسىنىڭ قېپى تاشقى كۆرۈنۈشى thumb|مودېرنا ۋاكسىنىسى مودېرنا يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: مودېرنا كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى؛ ئېنگلىزچە: Moderna COVID-19 vaccine) ئامېرىكا دۆلەتلىك يۇقۇملۇق ۋە رىئاكىسىيەلىك كېسەللىكلەر تەتقىقات ئورنى، مودېرنا شىركىتى، ۋە تىببى تەتقىقات ۋە تەرەققىيات ئىدارىسى ھەمكارلىشىپ ياساپ چىققان يېڭى تىپىلىق تاجىسمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى. بۇ ۋاكسنىنى 4 ھەپتە ئارلىق ساقلاپ 0.5 مىللىلىتىرلىق مىقتاردا ئەملىندۇ. بۇ يېىڭى يېخنىكىلىق RNA ۋاكسىنىسى. 2020-يىلى 18-دېكابىر، بۇ ۋاكسىنا ئامېرىكا دورا ۋە يېمەكلىك نازارەت ئىدارىسى تەرىپىدىن جىددى يوسۇندا ئىشلەتسە بولۇدۇ دەپ تەستىقلانغان.
ۋېنىسىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[ۋېنىسىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئىتالىيە ۋېنىتسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 230مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
بەشكەنت بازىرى
بەشكەنت بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 224 مىڭ ئەتراپىدا.
نۇھ ئەلەيھىسسالام
نۇھ پەيغەمبەر (ئەرەبچە: نوح، ئىبرانىيچە: נוֹחַ ياكى נֹחַ; Noah ياكى Noaχ) ئىبراھىمىي دىنلەردە ۋە ماندائىزىمدە تىلغا ئېلىنىدىغان توپان پەيغەمبەرىدۇر. تەۋراتتا نۇھنىڭ 950 يىل ياشىغانلىقى ئېيتىلىدۇ. قۇرئاندا بولسا قانچە يىل ئۆمۈر سۈرگەنلىكى بىلدۈرۈلمىگەن، ئەمما نۇھ پەيغەمبەرنىڭ 950 يىل قەۋمى ئارىسىدا ياشىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. '' ئۇمۇ 50 يىل كەم مىڭ يىل ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ياشىدى (سۇرە ئەنكەبۇت: 14- ئايەتنىڭ بىر قىسمى). ئىنسانىيەتنىڭ 2- ئاتاسى دەپ قارىلىدۇ.
نۇھ ئەڧسانىسىنىڭ كېلىپ چىقىشى
تەۋرات ۋە قۇرئاندىكى ھەزرىتى نۇھنىڭ يېشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىپادىلەر بابىل ۋە سومېرلارنىڭ توپان قىسسىلىرى (گىلگامىش داستانى) دىكى زىۇسۇدرا& ئۇتناپىشتىم خاراكتېرلىرى بىلەن چوڭ جەھەتتىن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. مىسسوپوتامىيەدە ئاۋامغا چوڭقۇر تەئسىر قىلغان بىر سەل پالاكىتى ئۈستىگە ئوتتۇرىغا چىققان ۋە خەلقنىڭ مىڭىسىگە ئورناشقان داستانلارنىڭ ئىبرانىلەرنىڭ بابىل سۈرگۈنى قايتىشىدا يېزىلغان تەۋرات نۇسخىلىرىدا بايان قىلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.
نۇھنىڭ نەسەبى
تەۋراتقا كۆرە ھەزرىتى نۇھىنىڭ نەسەبى
ئادەم - شىس - ئەنوش - كەنئان - ماھالالەل - يارەد - ئەنوھ - مەتۇسەلاھ - لامەھ - نۇھ - ھام، سام، ياڧەس
ئوغۇللىرى ۋە ئاساسىي ئىرىقلار:
تەكۋىنغە كۆرە نۇھنىڭ 3 ئوغلى باردۇر ۋە ئۈچ ئوغلىنىڭ ئۈچ ئاساسىي ئىرقنىڭ ئاتىسىدۇر.
ئىسلامدا نۇھ پەيغەمبەر
ئىسلام ئەنئەنىلەرىدە ھەزرىتى نۇھ بىلەن ھەزرىتى ئىبراھىم ئوتتۇرسىدا 950 يىل پەرق باردۇر دەپ قارىلىدۇ. قۇرئاندا نۇھ ئەلەيھىسسالام مۇئمىنۇن سۇرەسى، ئەنكەبۇت سۇرەسى 14. ئايەت ۋە نۇھ سۇرىسىدە ئوخشاشىپ كېتىدىغان ئىپادىلەر قوللىنىلغان.
تۈرمىدىن قېچىش 5-بۆلۈم
thumb|تۈرمىدىىن قېچىش ڧىلىمنىڭ ئاساسلىق رولچىلىرى تۈرمىدىنى قېچىش 5-ىنچى بۈلۈمى بولسا تۈرمىدىن قىچىش ناملىق بىر يۈرۈش ئامىرىكا تىلۋىزىيە تىياتىرىنىڭ بەشىنچى بۈلۈمى
ھەققىدە
2009-يىلى مەزكۇر تېلېۋىزىيە تىياتىرى مايكولنىڭ ئۆلۈشى بىلەن ئاياغلاشقاندا، «تۈرمىدىن قېچىش» فىلىمى مەستانىلىرى بۇ فىلىم مۇشۇنىڭ بىلەن ئاياغلاشتى دەپ ئويلىغانىدى. ئەمما ھېچكىممۇ ئويلاپ باقمىغان يەردىن 8 يىلدىن كېيىن  يەنى 2017-يىلى 4-ئاينىڭ-4-كۈنى «تۈرمىدىن قېچىش»نىڭ 5-بۆلۈمىنى قۇيۇلدى.
ھەممىمىزگە مەلۇم تۈرمىدىن قېچىش 4-بۈلۈمى مايكولنىڭ «ئۈلۈمى» ۋە باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكى بىلەن ئاخىرلاشقان ئىدى، ھالبۇكى 6 يىلدىن كىيىنى بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە تۈرمىدىن قېچىش 5-بۈلۈمى يەنى مەزكۇر فىلىمنىڭ ئاخىرقى بۈلۈمى قويۇلۇشقا باشلىدى، ھەممىڭلارغا تۇنۇشلۇق بولغان ھىيلىگەر تۈلكە «چاي خالتىسى» ( روبېرت كنېپپېر) تۈرمىدىن چىقىپ مەخپىي ئورگانلار تەرىپىدىن مايكولنىڭ تېخى ھاياتلىقى توغرىسىدىكى ئاخباراتقا ئىرىشىپ، مايكولنىڭ ئاكىسى لىنكىنغا مەزكۇر ئاخباراتنى يەتكۈزىدۇ.
مەزكۇر بۈلۈمدىكى ۋەقەلىكلەر، كۆرۈنۈشلەر ناھايىتى ھاياجانلىق بۇلۇپ ھەربىر كۈرۈمەننى قاتتىق ھاياجانغا سالىدۇ.
تۈرمىدىن قېچىش 5-بۆلۈمىدە ئۆلۈپ كەتكىلى 7 يىل بولغان مايكولنىڭ يەمەندىكى بىر تۈرمىدە ئىكەنلىكى توغرىسىدا خەۋەر كېلىدۇ.
مايكولنىڭ ئاكىسى لىنكىن ( دۇمىنىك پۇرسېل) شۇنىڭ بىلەن ئىنىسىنىڭ ئۆزى ئۈچۈن قىلغانلىرىغا جاۋاب قايتۇرۇش ۋە قېرىنداشلىق مىھرى ئۈچۈن ئۇنى قۇتقۇزۇشقا ھەرىكەتلىنىدۇ، ئەمما ئويلىمىغان يەردىن ناتونۇش كىشىلەرنىڭ قەستلەپ ئۆلتۈرىشىگە ئۇچرايدۇ ۋە ئۇنىڭدىن ئامان قالىدۇ. بۇنىڭغا ئەگىشىپ فوكىس دەرياسىدىن بىرلىكتە قاچقان سەپداشلار بىر بىرلەپ ئۇنىڭ ئەتراپىغا يىغىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن يەنە بىر قېتىملىق تۈرمىدىن قېچىش ھەرىكىتى باشلىنىدۇ.
FOX يېڭى «تۈرمىدىن قېچىش» نى ئىشلەش ئۈچۈن ئەينى يىللاردىكى ئاساسلىق ئارتىسلارنىڭ ھەممىسىنى تېپىپ كەلدى، ۋېنسۋورس مىللېر، دومىنىك پۇرسېل، سارا ساينې كاللىيس قاتارلىق ئۈچ باش رولدىن باشقا يەنە باشقا روبېرت كنېپپېر، ئامائۇرىي نولاسكو، روكموند دۇنبار قاتارلىقلار.
ھاڭگىيا بازىرى
ھاڭگىيا بازىرى لوپ ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازارلىق بۇلۇپ، ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، بازارلىق خەلق ھۆكۈمىتى تۇرۇشلۇق قۇمباغ كەنتى ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى7 كىلومېتىر. شەرقتە دول يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبىي تەرىپى لوپ بازىرى ئارقىلىق راخمانوپ پۇر غول ئۆستىڭى، غەربتەچارباغ يېزىسى، شىمالدا تەكلىماكان قۇملۇقى بىلەن چېگرىلىنىدۇ. بوستانلىق قىسمىنىڭ جەنۇب-شىمال ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 166 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى تەخمىنەن 7 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 112 كۋادرات كىلومېتىر.
تۈرمىدىن قېچىش 5-بۆلۈم
مەنبە
ئىزدە قامۇسى http://wiki.izda.com/?a=show&id=16365
ھاڭگىيا بازىرى
مەمۇرىي كەنتلەر
ھاڭگىيا بازىرى 38 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: