cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك تۆتىنچى شىسى
يېزا ئىگىلىك 4 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 5 - جۈنىنىڭ 15 - شىسى ئىدى. 1993 - يىلى 6 - ئايدا بۇ قىسىم بۇيرۇققا بىنائەن تەرتىپكە سېلىنىپ، كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇش يولى بىلەن يېزا ئىگىلىك 4 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى غۇلجا شەھىرىدە. يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىغا قاراشلىق بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى ۋەتىنىمىزنىڭ غەبىي چېگرىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئىلى ۋىلايىتىدىكى 8 ناھىيە 1 شەھەرگە تارقالغان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېساب قىلىدىغان كارخانىدىن 67 سى بار، بۇنىڭ 21 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۈەن - مەيدانى، 46 سى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 178 ى بار. ھازىر 103 مىڭ گېكتار )1 مىليون 542 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 333 مىڭ گېكتار )4 مىليون 905 مىڭ مو( يايلاق، 3000 گېكتار )45 مىڭ مو( مېۋىلىك باغ بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 216 مىڭ، ئەمگەكچى 104 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 88 مىڭ 300 نەپەر. يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. 23 سۇ ئامبىرى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى تەخمىنەن 50 مىليون كۇب مېتىر( ياسالغان دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 150 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1500 دىن ئارتۇق، چوڭ - ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى ئاشلىق، مايلىقدان، پاختا، قىزىلچا تاۋۇز، ئالما، قۇلماق قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە قۇلماق، تاۋۇز ئۇرۇقى ۋە تەبىئىي پۇراقلىق دورا - دەرمانلارنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا بازىرى ئىنتايىن ئىتتىك. يۇڭ تېرە، گۆش قاتارلىق چارۋىچىلىق مەھسۇلاتلىرى بار. يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ سانائىتى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ئاساسلىقى ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، ھاراق ئېچىتىش، شېكەرچىلىك، يۇڭ توقۇمىچىلىق، سېمونت، كۆمۈر كان، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، كۆن - خۇرۇم ئىشلەش، ماشىنا رېمونت قىلىش، مەتبەئەچىلىك، قەغەز ياساش قاتارلىق تۈرلەر بار. ئىلى ھاراق باش زاۋۇتى، قورغاس شېكەر زاۋۇتى، شىنجاڭ غەربىي رايون يۇڭ توقۇمىچىلىق زاۋۇتى، ئىلى يېزا ئىگىلىك بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش ماي خىمىيە سانائىتى چەكلىك شىركىتى، شىنجاڭ نەنگاڭ سېمونت زاۋۇتى، قورغاس ئىسپىرت زاۋۇتى، ئىلى جىيەنخۇا كۆن - خۇرۇم باش زاۋۇتى قاتارلىقلار يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ غوللۇق باشلامچى كارخانىلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئىلى ھاراق باش زاۋۇتى ئىشلەپ چىقارغان >ئىلى< ماركىلىق ئاق ھاراقلار يېقىنقى 5 يىلدىن بېرى دۆلەت ۋە ئىچى ۋە خەلقئارادا 31 قېتىم ئالتۇن مېدال ۋە كۈمۈش مېدال مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ مەھسۇلاتلار 18 ئۆلكە، شەھەر، ئاپتونوم رايونغا، مۇستەقىل دۆلەتلەر بىرلەشمىسىدىكى قىسمەن دۆلەتلەرگە ۋە شياڭگاڭ، تەيۋەن قاتارلىق رايونلارغا سېتىلىدۇ.
مەنبەلەر
«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
يېڭى رېين گېزىتى
يېڭىرېين گېزىتى
تولۇقنامى"يېڭى رېين گېزىتى،دېموكراتىيىچىلەرنىڭ ئورگان گېزىتى".دۇنيا بويىچەئەڭ بالدۇر چىقىرىغان ماركسزىملىق گېزىت.1848-يىلى6-ئاينىڭ1-كۈنى كيولىندا رەسىمىيتارقىتىلغان.ماركىش باش تەھرىر بولغان،ئېنگلىس بۇ گېزىت ئۈچۈن نۇرغۇن مۇھىم ماقالە ۋە باش ماقالىلەرنى يېزىپبەرگەن.بۇ گېزىت گېرمانىيە ۋە ياۋروپا ئىنقىلابىدا مۇھىم رول ئوينىغان.ئېنگلىسئۇنى"ئىنقىلابىي يىللاردا گېرمانىيەنىڭ ئەڭ مەشھۇر گېزىتى بولۇپقالغان"دېگەنىدى.لېنىنمۇ ئۇنى"ئىنقىلابىي پرولېتارىياتنىڭ ئەڭ ياخشىئورگان گېزىتىدۇر" دېگەنىدى.شۇڭا بۇ گېزىت پرۇسسىيە ھۆكۈمىتىنىڭپاراكەندىچىلىكى ۋە بۇزغۇنچىلىقىغا ئۇچراپ تۇرغان.1849-يىلى5-ئايدا،ماركس پرۇسسىيەھۆكۈمىتى تەرىپىدىن چېگرىدىن قوغلاپ چىقىرىلغان،باشقا تەھرىرلەرمۇ زىيانكەشلىككەئۇچرىغان.5-ئاينىڭ19-كۈنى قىزىل بوياق بىلەن ئەڭ ئاخىرقى بىر سان چىقارغاندىنكېيىن نەشىردىن توختىغانلىقىنى جاكارلىغان.
Neue Rheinische Zeitung_新莱茵报
غۇلام ئەھمەد پەرۋىز
غۇلام ئەھمەد پەرۋىز (ئۇردۇچە: غلام احمد پرویز، ئىنگ: Ghulam Ahmed Perwez (ھ. 1321 – 1405 / م. 1903– 1985) ھىندىستاننىڭ شەرقى پەنجابتىكى گۇرداسپۇر ئۆلكىسىگە تەۋە قاديان ئەتراپىدىكى باتالا ناھىيىسىدە تۇغۇلغان.
قۇرئانچىلارنىڭ ئەڭ كۆپ ئەسەر يازغان ئەللامىسى. «ئەھلى قۇرئان جەمئىيىتى»نىڭ رەئىسى، «تۇلۇئى ئىسلام جەمئىيىتى»نىڭ ۋە شۇ نامدىكى ئايلىق ژۇرنىلىنىڭ (1938م) قۇرغۇچىسى.
دەسلەپتە بوۋىسىنىڭ تەسەۋۋۇف تەرىقىتىنىڭ تەسىرىگە، كېيىنچە ياۋروپا پىكرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ۋە ئىسلامغا ياۋروپا پىكرى بويىچە رەڭ بېرىشكە ئۇرۇنغان.
تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىنى ياقىلاپ، مۆجىزىلەرنى ئىنكار قىلغان. ئۇستازى ھافىز مۇھەممەد ئەسلەم جەيراجپۇرىي (م. 1808 – 1955) نىڭ تەسىرىدە قۇرئانچىلار سېپىگە قوشۇلغان.
پاكىستان مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن كاراچىغا يۆتكەلگەن. ئۇنىڭ قاراشلىرىغا ئىمام مەۋدۇدىي قاتارلىق ئالىملار تاقابىل تۇرغان ۋە 1961 - يىلى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كاراچىغا كەلگەن مىڭ ئالىم تەرىپىدىن ئۇنىڭ قاراشلىرى مۇھاكىمە قىلىنىپ ئۇنىڭ دىندىن چىقىپ كاپىر بولغانلىقىغا ھۆكۈم بېرىلگەن.
چۆپ ئاش
چۆپ ئاشلار:
1. ئارتۇش چۆپى
2. ئىلى چۆپى(غۇلجا چۆپى)
3. قورۇما چۆپ
4. قايماق چۆپ
5. گۆشسىز چۆپ
6. نان چۆپ
7. نارىن چۆپ
8. گۆشلۈك چۆپ
9. كۆك چۆپ
10. توخۇ گۆشلۈك كەسمە چۆپ
11. توخۇ گۆشلۈك بۇرما چۆپ
12. گۆشلۈك سېرىق پۇرچاق چۆپى
13. قىيمىلىق چۆپ
14. ياڭاق چۆپى
16. پالەك چۆپى
17. يىمىرمە چۆپ
18. شور تويىن
19. كەسمە چۆپ
20. تاسما چۆپ
21. يېشىل چۆپ
22. ئاپېلسىنلىق چۆپ
پايدىلانغان ماتېرياللار: 1.ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
ئابادە
ئابادە بۇلسا ئىران فارس ۋىلايىتى ئابادە ناھىيىسى دىكى بىر شەھەر 2011 نوپۇس بار،ئابادەنىڭ 60,000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 31.1°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 52.4°
سۇدان
left|150px left|200px
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|سۇدان
سۇدان بولسا شىمالىي ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا خارتۇم، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئومدۇرمان. دۇلات تىلى بولسا ئەرەب تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئومار ھاسسان ئال-باسىر. ئازىركى باش ۋەزىر سالۋا كىئىر. بۇ دۇلات 1956 يىلى 1 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 2 مىللىئون 505 مىڭ 813 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 379 مىللىئون 39 مىڭ.
ئۇچ ۋىلايەت
sherqi turkistan tewesidiki ili, tarbaghaty we altay din ibaret uch wilayetni körsitidu
ئولېي (قەھۋە)
ئولېي (باشقا نامى: ئاۋلېي، ئولېي قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Café au lait) بىر خىل قەھۋەدۇر. ئولېي بىرخىل قايناق سۈت قېتىلغان قەھۋەدۇر. ئولېي قەھۋەسى ئاق قەھۋەدىن پەرىقىلىق. ئاق قەھۋەنى سوغۇق سۈت ياكى باشقا ئاق رەڭ قاتقۇ ماددىلار بىلەن تەييارلاشقا بولىدۇ.
سېيىت تۈمتۈرك
سېيىت تۈمتۈرك (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Seyit Tümtürk ) ئەپەندىم ھازىر قەيسەرىدىكى شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت مەركىزىنىڭ رەئىسى.
ياشلىق ھاياتى
سېيىت تۈرمتۈرك ئەپەندىم 1961-يىلى خىتاينىڭ زۇلۇمىدىن قېچىپ ئافغانىستانغا يەرلەشكەن ئۇيغۇر جەمئىيىتنىڭ ئەۋلادى، ئۇ 1964-يىلى كابۇلدا دۇنياغا كەلگەن. 1965-يىلى تۈركىيەنىڭ ياردىمى بىلەن ئائىلىسى بويىچە تۈركىيەنىڭ قەيسەرى شەھىرىگە يەرلەشتۈرۈلگەن.
دۇق بىلەن
سابىق دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى مۇئاۋىن رەئىسى.
ۋېنگرىيە
left|thumb|250px|ۋېنگرىيە
تاراز
thumb|303x303px تاراز (Тараз‎\Taraz) يېقىنقى ئون يىل ئەتراپىدىكى ئىسىمدۇر، 1997- يىلىدىن بۇرۇن جامبۇل (Жамбы́л‎) دەپ ئاتىلاتتى. 1938- يىلىغىچە مىرزويان، 1936- يىلىدىن بۇرۇن ئەۋلىيا ئاتا (Әулие́-Ата) دەپ ئاتىلاتتى. بۇگۈن قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى جامبۇل ۋىلايىتىنىڭ باششەھىرى. قازاقىستاننىڭ جەنۇبىدىكى تالاس دەرياسى بويىغا جايلاشقان، قىرغىزىستانغا يېقىن بىر شەھەردۇر. شەھەرنىڭ نۇپۇسى 352 مىڭ (2012) بولۇپ، ھاۋا مەيدانى، تۆمۈر يول ۋە ئاپتوبۇسلىرى باردۇر.
ۋېنگرىيە
ۋېنگرىيە ۋەيا ماجارىستان بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بۇداپېست، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بۇداپېست. دۇلات تىلى بولسا ماجار تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ لاسزلو سوليوم. ئازىركى باش ۋەزىر فەرەنق گيۇركساني. بۇ دۇلات 896 يىلى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 93 مىڭ 030 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 10 مىللىئون 034 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.
1893 - يىلى
1893 (MDCCCXCIII) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە يەكشەنبە كۈنى باشلىغان ئادەتتىكى يىلدۇر.
ھەز سۇلتان مازارى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ (ﻳﻪﺭﻟﯩﻜﻠﻪﺭ ﮬﻪﺯﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﺸﯩﺪﯗ) ﺋﺎﺗﯘﺵ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﺪﯨﻦ ﺋﯜﭺ ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ ﻳﯩﺮﺍﻗﻠﯩﻘﺘﯩﻜﻰ ﺳﯘﻧﺘﺎﻍ ﻳﯧﺰﯨﺴﻰ ﻣﻪﺷﮭﻪﺕ ﻛﻪﻧﺘﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ، ﺧﻪﺭﯨﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺋﯘﺯﯗﻧﻠﯘﻕ 76.10 ﮔﺮﺍﺩﯗﺱ، ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﻛﻪﯕﻠﯩﻚ 39.41 ﮔﺮﺍﺩﯗﺱ، ﺩﯦﯖﯩﺰ ﻳﯜﺯﯨﺪﯨﻦ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 1298 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﻣﺎﺯﺍﺭ ﮬﻪﻳﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﻣﯘﻧﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ، ﻗﻮﺭﺷﺎﯞ ﺗﺎﻡ، ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ، ﺳﻪﺭﺭﺍﭖ، ﻳﺎﺗﺎﻕ (ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺮﺧﺎﻧﺎ)، ﺋﯩﺶ ﺑﯧﺠﯩﺮﯨﺶ ﺋﯚﻳﻠﯩﺮﻯ، ﮬﻮﻳﻼ، ﻛﯚﻝ، ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻣﯧﯟﯨﻠﯩﻚ ﺑﺎﻏﻼﺭﺩﯨﻦ ﺗﻪﺭﻛﯩﺐ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 10 ﻣﯩﯔ ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮﺩﯨﻦ ﻛﯚﭘﺮﻩﻙ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ. ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻘﺘﺎ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﻪﻗﺒﻪﺭﯨﺴﻰ (ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ) ﺩﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯﻯ ﺋﻪﺑﯘ ﻧﻪﺳﯩﺮ ﺳﺎﻣﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻗﺒﻪﺭﯨﺴﻰ ﯞﻩ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﯘﻟﯘﻏﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺑﺮﯨﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﺑﺎﺭ.
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻴﻼﺭ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺱ ﺳﺎﻟﻐﯘﭼﻰ ﺑﯩﻠﮕﻪ ﻛﯚﻝ ﻗﺎﺩﯨﺮﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﻧﻪﯞﺭﯨﺴﻰ، ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻴﻼﺭ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ 3 - ﺋﻪﯞﻻﺩ ﺧﺎﻗﺎﻧﻰ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﺘﺎ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯚﻟﯩﻤﺎ ﺋﻪﺑﯘ ﻧﻪﺳﺮ ﺳﺎﻣﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﺩﻩﯞﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﺭﻩﺏ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻐﺎ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﺎﻏﺎﻧﻰ. ﺋﯘ ﺗﻪﺧﺘﺘﻪ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﻏﺎﻥ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﺎ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 943\ 942 ?? 955\956 - ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ) ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﻰ ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﺋﻮﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺟﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺶ، ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﺶ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﻪ ﺯﻭﺭ ﻛﯜﭺ ﭼﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﺍ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺑﻪﺭﭘﺎ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﮔﯜﻟﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﺎﺳﺎﺱ ﺳﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﯘﻟﯘﻍ ﺋﯚﻟﯩﻤﺎ ﮬﻪﻡ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﺎﻟﯩﻢ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﮬﯩﺠﺮﯨﻴﻪ 344 - ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 955\956 - ﻳﯩﻠﻰ) ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻣﯘﺷﯘ ﺟﺎﻳﻐﺎ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﭼﻮﯓ ﺋﻮﻏﻠﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺧﺖ ﯞﺍﺭﯨﺴﻰ ﻣﯘﺳﺎ ﺑﯩﻨﻨﻰ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻜﯧﺮﯨﻢ(ﺑﺎﻳﺘﺎﺵ ﺋﺎﺭﺳﻼﻧﺨﺎﻥ) ﺋﯘﻧﻰ ﻳﺎﺩ ﺋﯧﺘﯩﭗ ﺗﯘﺭﯗﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯘ ﻣﻪﻗﺒﻪﺭﯨﻨﻰ ﻳﺎﺳﺎﺗﻘﺎﻥ، ﺑﯘ ﻣﻪﻗﺒﻪﺭﻩ ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻧﯩﻴﻼﺭ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﺗﺎ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ ﻛﯚﭖ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻣﻪﻗﺒﻪﺭﻩ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﺘﻪ ﻳﺎﻏﺎﭺ ﺗﯜﯞﺭﯛﻛﻠﯜﻙ، ﯞﺍﺳﺎ ﺟﯜﭖ، ﺗﯜﺯ ﺗﻮﺭﯗﺳﻠﯘﻕ ﺷﻪﻛﯩﻠﺪﻩ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺗﻮﭘﺎ، ﻳﺎﻏﺎﭼﺘﯩﻦ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ، ﭘﯜﺗﯜﻧﻠﻪﻱ ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﯩﻚ ﻳﺎﻏﺎﭺ ﭘﻪﻧﺠﯩﺮﯨﻠﯩﻚ ﺋﯩﻤﺎﺭﻩﺕ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﻪﯞﻩﺳﯩﺪﻩ ﺋﻪﯓ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻐﺎ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﺋﯩﻤﺎﺭﯨﺘﻰ ﯞﻩ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮪ ﺋﯩﺪﻯ. ﻏﻪﺭﺏ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺑﯩﻠﻠﯧﻲ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻨﻰ ﺯﯨﻴﺎﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﺸﯩﭽﻪ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ ﻛﺎﭘﻤﺎﻥ ﺗﺎﺭﺗﻘﺎﻥ ﺳﯜﺭﻩﺗﻜﻪ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ، ﻣﺎﺯﺍﺭﻧﯩﯔ ﻗﯘﺭﯗﻟﻤﯩﺴﻰ ﮬﻪﺷﻪﻣﻪﺗﻠﯩﻚ ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﮔﯜﻣﺒﻪﺯﻧﯩﯔ ﺗﯚﺕ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﯨﻤﯘ ﻣﯘﻧﺎﺭﻟﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ. ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ ﻛﯚﻙ، ﻳﯧﺸﯩﻞ، ﺳﯧﺮﯨﻖ ﻛﺎﮬﯩﺶ ﭼﺎﻗﭽﯘﻗﻼﺭ ﯞﻩ ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯧﺰﻩﻟﮕﻪﻥ. ﮔﯜﻣﺒﻪﺯﻧﯩﯔ ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﻩ ﻗﯘﻟﯘﭘﻼﻗﻠﯩﻖ ﺋﯧﮕﯩﺰ ﻳﺎﻏﺎﭺ ﺋﻪﮔﻤﻪ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ " 1838- ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﯧﮕﻰ ﺯﯗﮬﯘﺭﯨﺪﯨﻦ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﻪﺭﻩﺑﭽﻪ ﺧﻪﺕ ﺑﺎﺭﻟﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ.
ﭼﺎﻏﺎﺗﺎﻳﭽﻪ "ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﻩﺋﻰ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻗﻮﻟﻴﺎﺯﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻼﺭﻏﺎ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺧﻮﺟﺎ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺩ ﺷﯧﺮﯨﭗ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺑﯘ ﻣﺎﺯﺍﺭﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﻠﯩﻜﻰ، ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﯗﭖ، ﺋﯩﻤﺎﻡ - ﻣﻪﺯﯨﻨﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﭖ، ﯞﻩﺧﭙﻪ ﻳﻪﺭ ﺋﺎﺟﺮﯨﺘﯩﭗ، ﻣﺎﺯﺍﺭﻧﻰ ﺋﺎﯞﺍﺗﻼﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺑﯩﻠﯩﻤﻰ ﯞﻩ ﭘﺎﺯﯨﻠﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﻝ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﺎﺑﺮﯗﻱ ﻗﺎﺯﺍﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻳﻪﻛﻪﻥ ﺳﻪﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺳﻪﻟﺘﻪﻧﯩﺘﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﻩﺷﯩﺪﺧﺎﻥ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 1533?? 1559- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ)ﻧﯩﯔ ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ - ﺋﯜﭺ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﺎﺗﯘﺷﻘﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﮬﻪﺯﺭﯨﺘﻰ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﻪﻗﺒﻪﺭﯨﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﯞﺍﭖ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻗﯘﺭﺍﻥ - ﺗﯩﻼﯞﻩﺕ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺋﯘﻧﻰ ﺷﯘ ﺩﻩﯞﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﯩﺶ ﻗﯘﺭﯗﻟﻤﯩﻠﯩﻖ ﮔﯜﻣﺒﻪﺯ ﺗﻮﺭﯗﺳﻠﯘﻕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﯓ ﻛﯚﻟﻪﻣﺪﻩ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﯞﻩ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻗﯘﺭﯗﭖ ﭼﯩﻘﻘﯘﺯﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ، ﻣﺎﺯﺍﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺗﻪﺭﯨﭙﻰ ﮬﻪﺭ ﺧﯩﻞ ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯩﺸﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺭﻩﯕﺪﺍﺭ ﻛﺎﮬﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺯﯨﻨﻨﻪﺗﻠﻪﻧﮕﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ. ﻳﻪﻛﻪﻥ ﺳﻪﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﺧﺎﻧﻰ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﯩﺴﻤﺎﻳﯩﻞ ﺑﺎﮬﺎﺩﯨﺮﻏﺎﺯﻯ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 1670?? 1678- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ) ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﻳﺎﺭﻟﯩﻖ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ: ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻐﺎ ﯞﻩﺧﭙﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﻳﻪﺭﻟﻪﺭﺩﯨﻦ ﺋﯚﺷﺮﻩ - ﺯﺍﻛﺎﺗﺘﯩﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﮬﯧﭽﻘﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﺎﺝ - ﺳﯧﻠﯩﻖ ﺋﯧﻠﯩﻨﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯧﻜﯩﺘﻜﻪﻥ. ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯧﻴﺘﯩﺸﯩﭽﻪ، ﮬﯩﺠﺮﯨﻴﻪ 1241 - ﻳﯩﻠﻰ (ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 1827\ 1826 - ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ) ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻰ ﺋﯩﺴﮭﺎﻕ ﯞﺍﯓ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ، ﺋﺎﭘﺎﻕ ﺧﻮﺟﺎ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺷﻪﻛﻠﯩﮕﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﺳﯩﺘﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ.
ﺋﻮﻣﯘﻣﻪﻥ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ 1000ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﻛﯚﭘﺮﻩﻙ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺩﺍﯞﺍﻣﯩﺪﺍ، ﮬﺎﻛﯩﻤﯩﻴﻪﺕ، ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺕ، ﭘﯘﻟﺪﺍﺭﻻﺭ ﯞﻩ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﻨﯩﯔ ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ ﺳﯧﻠﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯚﭖ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺭﯦﻤﻮﻧﺖ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﻰ 1956 - ﻳﯩﻠﻰ ﯞﻩ 1959 - ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﻛﺸﻰ ﻳﯜﺯﻯ ﺗﯚﺕ ﭼﺎﺳﺎ ﺷﻪﻛﯩﻠﺪﻩ، ﺧﯩﺶ - ﻳﺎﻏﺎﭺ ﻗﯘﺭﯗﻟﻤﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺗﯚﺕ ﺗﯧﻤﯩﻨﯩﯔ ﺳﯩﺮﺗﻘﻰ ﻳﯜﺯﻯ ﮔﯜﻟﻠﯜﻙ ﺧﯩﺶ ﺗﯩﺰﻣﺎ ﻧﻪﻗﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺯﯨﻨﻨﻪﺗﻠﻪﻧﮕﻪﻥ، ﺋﯜﺳﺘﻰ ﺋﯜﭼﺒﯘﻟﯘﯕﻠﯘﻕ ﻳﺎﻏﺎﭺ ﻟﯩﻢ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﻧﺘﯘ ﺋﯚﮔﺰﯨﻠﯩﻚ، ﺗﯜﺯ ﺗﻮﺭﯗﺳﻠﯘﻕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻥ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﻐﺎ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻣﯘﻧﺎﺭ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﻐﺎﻥ. ﻣﯘﻧﺎﺭﻧﯩﯔ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﮬﯩﻼﻝ ﺋﺎﻱ ﺑﻪﻟﮕﯩﺴﻰ ﺋﻮﺭﻧﯩﺘﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﻨﯩﯔ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 196 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯘﺯﯗﻧﻠﯘﻗﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ 14 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 85 .5 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯜﺳﺘﻰ ﺑﯩﮕﯩﺰﺳﯩﻤﺎﻥ، ﻗﺎﯕﺎﻟﺘﯩﺮ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﺎﭘﻼﻧﻐﺎﻥ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﻰ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﻨﯩﯔ ﻗﺎﭖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺷﯩﻤﺎﻟﺪﯨﻦ ﺟﻪﻧﯘﺑﻘﺎ ﺋﯘﺯﯗﻧﻠﯘﻗﻰ 3.20 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ 2.32 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 1.55 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺳﯩﺮﺗﻰ ﺋﺎﻕ ﮔﻪﺝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﻗﺎﺭﺗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻗﻪﺑﺮﻩ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺩﯗﺧﺎﯞﺍ ﻳﻮﭘﯘﻕ ﻳﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻥ، ﺋﯜﭺ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﻩ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﭘﻪﻧﺠﯩﺮﯨﻠﯩﻚ ﺩﯦﺮﯨﺰﻩ ﺑﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺩﯦﺮﯨﺰﯨﻨﯩﯔ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 2.83 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ 1.80 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺳﯩﺮﺗﻰ ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﺭﯦﺸﺎﺗﻜﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻮﺭﺍﻟﻐﺎﻥ. ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮪ ﺩﯦﺮﯨﺰﻩ ﺗﻪﻛﭽﯩﺴﯩﮕﻪ ﭼﻮﯓ - ﻛﯩﭽﯩﻜﻠﯩﻜﻰ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮﻗﺎﻧﭽﻪ ﺗﺎﺵ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ، ﺗﺎﯞﺍﭘﭽﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﺪﻩ ﺑﯘ ﺗﺎﺵ ﺧﺎﺳﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﻪﻝ - ﭘﯘﺕ ﺋﺎﻏﺮﯨﻘﻰ ﺑﺎﺭﻻﺭ ﺋﯘﻧﻰ ﺋﺎﻏﺮﯨﻐﺎﻥ ﻳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺳﯜﺭﻛﯩﺴﻪ ﻛﯧﺴﯩﻠﻰ ﺳﺎﻗﯩﻴﺎﺭﻣﯩﺶ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﯨﻨﯩﯔ ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﺪﺍ ﺋﻪﺑﯘ ﻧﻪﺳﯩﺮ ﺳﺎﻣﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﭼﺎﺳﺎ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﻚ ﻳﺎﻏﺎﭺ ﻗﯘﺭﯗﻟﻤﯩﻠﯩﻖ ﺋﯜﺳﺘﻰ ﻳﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﻪﻗﺒﻪﺭﯨﺴﻰ ﺑﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘﺯﯗﻧﻠﯘﻗﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﻪﯕﻠﯩﻜﻰ 3.30 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 3.70 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 11 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮ. ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻗﻪﺑﺮﯨﮕﺎﮬﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ، ﻣﻪﺩﺭﯨﺲ، ﻳﺎﺗﺎﻕ، ﻣﯘﻧﭽﺎ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﺋﯩﻤﺎﺭﻩﺗﻠﻪﺭ ﺳﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.
ﻣﺎﺯﺍﺭﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﺋﯧﮕﯩﺰ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ ﺳﯘﭘﺎ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺗﻪﺧﻤﯩﻨﻪﻥ 19 - ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﯨﺪﺍ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻨﯩﯔ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 1192 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 7.43 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﮕﻪﻥ ﻳﻪﺭ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 10889 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻣﯧﺘﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﭽﻜﯩﺮﻯ - ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﻯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺳﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺋﯩﺸﯩﻜﻰ، ﺗﯚﺕ ﺩﯦﺮﯨﺰﯨﺴﻰ ﺑﺎﺭ، ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺭﻩﺕ 12 ﺗﺎﻝ ﺗﯜﯞﺭﯛﻛﻰ ﺑﺎﺭ، ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻝ، ﺟﻪﻧﯘﺏ، ﺷﻪﺭﻕ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﻩ ﮬﻪﻳﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﭘﯧﺸﺎﻳﯟﺍﻥ ﺑﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺷﯩﻤﺎﻝ ﯞﻩ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﯧﺸﺎﻳﯟﺍﻧﺪﺍ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺭﻩﺕ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﺗﺎﻝ ﺗﯜﯞﺭﯛﻙ، ﺷﻪﺭﻗﯩﺪﻩ ﺋﯜﭺ ﺗﺎﻝ ﺗﯜﯞﺭﯛﻙ ﺑﺎﺭ. ﭘﯜﺗﯜﻥ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻨﯩﯔ ﺗﯜﯞﺭﯛﻛﻰ 43 ﺗﺎﻝ. ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻨﯩﯔ ﻣﯧﮭﺮﺍﺏ ﯞﻩ ﭼﺎﺳﺎ ﺗﻮﺭﯗﺳﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﯧﺸﺎﻳﯟﺍﻥ ﺗﻮﺭﯗﺳﻠﯩﺮﻯ ﺧﯩﻠﻤﯘﺧﯩﻞ ﺭﻩﯕﻠﯩﻚ ﺳﯩﺰﻣﺎ ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﺑﯧﺰﻩﻟﮕﻪﻥ. ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﺗﻮﭘﺎ، ﺧﯩﺶ ﯞﻩ ﻳﺎﻏﺎﭺ ﻗﯘﺭﯗﻟﻤﯩﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻰ ﻳﺎﻏﺎﭺ ﺭﯦﺸﺎﺗﻜﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻮﺭﺍﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﺎﺳﯩﻠﯩﺸﻰ ﭘﯘﺧﺘﺎ، ﻛﯚﺭﻛﻪﻡ ﯞﻩ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﺴﻰ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﯨﻜﻰ ﺳﯜﭘﺴﯜﺯﯛﻙ ﻛﯚﻝ ﯞﻩ ﻳﺎﭘﻴﯧﺸﯩﻞ ﺑﻮﺳﺘﺎﻥ ﺗﯧﺮﻩﻛﻠﻪﺭ ﺋﯚﺯ ﺋﺎﺭﺍ ﻗﻮﺷﯘﻟﯘﭖ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ﻣﺎﺯﺍﺭﻏﺎ ﮬﯚﺳﻦ ﻗﻮﺷﯘﭖ، ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﮬﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺷﯘﯕﺎ، ﺑﯘ ﻣﺎﺯﺍﺭ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺋﯩﭽﻰ - ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﺎﻳﺎﮬﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﺎﺧﺘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ. ﻣﺎﺯﺍﺭﻧﯩﯔ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﺴﯩﺪﺍ 1993 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﯜﺗﻜﻪﻥ 45 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﺘﯩﻜﻰ ﮬﻪﻳﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﻣﯘﻧﺎﺭ ﺑﺎﺭ. ﻣﺎﺯﺍﺭﻏﺎ ﺗﻪﯞﻩ 12 ﻣﻮ ﺑﺎﻍ ﺑﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﺑﺎﻏﺪﺍ ﺋﻪﻧﺠﯜﺭ، ﺋﯜﺯﯛﻡ، ﺷﺎﭘﺘﯘﻝ، ﺋﺎﻣﯘﺕ، ﺋﺎﻧﺎﺭ، ﺑﺎﺩﺍﻡ ﯞﻩ ﻗﺎﺭﯨﺌﯚﺭﯛﻙ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﯧﯟﯨﻠﯩﻚ ﺩﻩﺭﻩﺧﻠﻪﺭ ﺑﺎﺭ.
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ 10- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﺑﯩﻨﺎ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﮬﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻛﯧﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﯞﺍﭖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺟﺎﻳﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ. ﺋﯘ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﯩﺘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﻰ - ﺳﯩﺮﺗﯩﻐﺎ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺳﻪﻳﻠﯩﮕﺎﮪ ﯞﻩ ﺯﯨﻴﺎﺭﻩﺗﮕﺎﮪ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ 1956 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺧﻪﻟﻖ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ "ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻧﯘﻗﺘﯩﻠﯩﻖ ﻣﯘﮬﺎﭘﯩﺰﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﺭﯗﻥ" ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯧﻜﯩﺘﯩﻠﮕﻪﻥ.
(ﺭﺍﮬﯩﻠﻪ ﺩﺍﯞﯗﺗﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﺎﺯﺍﺭﻟﯩﺮﻯ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﯩﺪﯨﻦ )
گەبزە
گەبزە تۈركىيەدىكى بىر شەھىر.
ئالاتاۋ ئېغىزى
بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى شەھرى. دىكىبىخاھار 10000 نوپۇس بار.
بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق
پىروفېسسور دوكتور ئەردەم ئايدىن
(ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرسىتېتى تېببىي پەنلەر فاكۇلتېتى – ئەنقەرە)
قىسقىچە مەزمۇنى: بىلىم كائىناتتىكى ھادىسىلەرنى يورۇتۇپ بېرىدىغان پائالىيەتلەر ساھەسىدۇر. ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ پىلانلاش، تەتبىقلاش ۋە خۇلاسىلەشكە ئوخشاش بارلىق باسقۇچلىرى ئىنساننىڭ كونتروللۇقى ۋە مەسئۇلىيىتىگە باغلىقتۇر. شۇڭا ئىلىم ئەھلىلىرى / تەتقىقاتچىلارنىڭ ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلىرى، ئىلمىي تەتقىقاتلارغىمۇ تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلىرىمىز ئىلمىي خىزمەتلىرىمىزنىڭ ئىنسانىيەت ئۈچۈن «ياخشى» يۆنىلىشتە ئالغا بېسىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بىراق، ئىلمىي تەتقىقاتلار ئەسناسىدا ئەپسۇسكى، ھەرخىل ئەخلاققا خىلاپ قىلمىشلارمۇ كۆرۈلمەكتە. ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلاردىمۇ بەزىدە ئىنسان ھاياتى ۋە ئار – نومۇسىغا زىيان يەتكۈزگۈچى پوزىتسىيە ۋە ئىش – ھەرىكەتلەر يۈز بەرمەكتە. بۇ خىل ئەخلاققا خىلاپ قىلمىشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن مۇئەييەن بەلگىلىمىلەرگە ئېھتىياج بار. ئەخلاقىي ئۆلچەملەرنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ۋە ئۇنىڭغا خىلاپلىق قىلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىنىشىدا ئەخلاقىي بەلگىلىمىلەر ناھايىتى مۇھىم بىر فۇنكسىيەنى ئادا قىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئىلىم ئەخلاقى، تەتقىقات ئەخلاقى، تەتقىقات ئەخلاقى بەلگىلىمىلىرى
بىلىمنىڭ ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش، يالغۇز ئۇنىڭ پايدا يەتكۈزىدىغان نەتىجىلىرىنى كۆرۈشتىنلا ئىبارەت ئەمەس. ئۇنىڭ ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش بىلىمنىڭ ئاساسىي خاراكتېرىنى چۈشىنىشتۇر. پەقەت ئۇ يارىتىدىغان ئەمەلىي پايدىلارنىلا ئويلايدىغان بولسىڭىز، بىلىم بىلەن شۇغۇللانغان بولمايسىز. ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى چۈشىنىش ۋە تونۇش بىلىم پائالىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم قوزغاتقۇچى كۈچىدۇر. ھەرقانداق خەلقنىڭ ئىلىم ئەھلىلىرىگە ئېھتىياجى بار. بۇ ئېھتىياج جەمئىيەتنىڭ ئامان – ئېسەنلىكى، ئىزچىللىقى ۋە كېلەچىكى ئۈچۈن زۆرۈردۇر. ئەگەر جەمئىيەت ئۆز ئىچىدىن تەتقىقاتچى، ئىلىم ئەھلى (ئالىم)، تەتقىقاتچى يېتىشتۈرمەكچى بولسا، بۇ ھېچبولمىغاندىمۇ ئۆز نىشانلىرى ئۈچۈندۇر. چۈنكى، ئالىملارنىڭ تەتقىقات ۋە خىزمەتلىرى پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە پايدا يەتكۈزۈش بىلەن بىرگە، ئۆز خەلقىگىمۇ پايدا ئېلىپ كېلىدۇ. شۇنداقكەن خەلق، بىلىم ۋە ئالىمنى / ئىلىم ئەھلىنى قوللىشى لازىم.
ھەقىقەتەنمۇ، بىلىمنىڭ ئىنسانغا يەتكۈزگەن پايدا ۋە ياراتقان ئۈنۈملىرى ئىنساننىڭ قەدىرلىنىشىگە ۋاسىتە بولدى. بىز ياشاۋاتقان دۇنيانىڭ «مودېرن» كىملىكى ئىلىم – پەن ئوتتۇرىغا چىقارغان نەرسىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. مودېرن دۇنيادا ياشاۋېتىپ، كۈندىلىك ھاياتتا بىلىمنى بەك كۆپ پەرق ئېتىپ كەتمىسەكمۇ، شۇنى بىلىمىزكى، دەۋرىمىز تۇرمۇشىنىڭ قولايلىقى ۋە بايلىقى ئىلمىي تەپەككۇر بىزگە سۇنغان ئۈستقۇرۇلمىنىڭ مەھسۇلىدۇر. ئىلمىي تەپەككۇرنىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئومۇمەن قوبۇل قىلىنىشى كۈندىلىك ھاياتتا ئۇنى بەس – مۇنازىرە قىلىشتىن يىراقلاشتۇردى. بىز ياشاۋاتقان نۇقتىدا، ئىنسانلار بىلىمنىڭ مەۋجۇتلۇقى ياكى ئۇنىڭ زۆرۈرلۈكى توغرىسىدا بەس – مۇنازىرە قىلىپ ئولتۇرمايدۇ. شۇنداقتىمۇ، ئومۇمەن قوبۇل قىلىنغان بولۇشىغا قارىماي، يەنىلا بىلىمنى رەت قىلغۇچىلارنىڭ بولغىنىدەك، ئۇنى ئەيىبلىگۈچىلەرمۇ بار.
ئىلمىي تەتقىقاتلار يەتكەن ئاخىرقى نۇقتىدا كۈندىلىك ھاياتىمىزغا مۇناسىۋەتلىك ئىشلار باشقىچە شەكىللىنىشكە باشلىدى. بۇ شەكىللىنىشنىڭ ئىچىدىكى ھۆكۈمران تېما «بىلىمنىڭ نەتىجىلىرى» نىڭ تېخنولوگىيەلىك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق باي ئىشلەپچىقىرىش ئامىلغا ئايلىنىشىدۇر. كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقىنى، بىلىمنىڭ بىزگە سۇنغان پايدىلىق نەتىجىلىرىنىڭ ماددىي مەنپەئەتنى كۆزلىگۈچى ئىنسانلار تەرىپىدىن كۆپ مىقداردا قايتا – قايتا ئىشلەپچىقىرىلىشىدۇر.
ئىنسانلار ئىلمىي ئىمكانىيەتلەرگە كېلەچەككە ئامان – ئېسەنلىك، بەخت – سائادەت، سالامەتلىك بېغىشلايدىغان ئاساسىي مەقسەت دەپ قاراشنىڭ ئورنىغا خۇسۇسىي / كوللېكتىپ نىشانلارغا خىزمەت قىلىدىغان بىر ۋاسىتە دېگەن نەزەر بىلەن قارىماقتا. «نېمىشقا بۇنداق بولۇۋاتىدۇ؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بېرىش ئەلۋەتتە ئاسان ئەمەس. لېكىن، شۇ نۇقتىغا ئىشارەت قىلىشىمىز كېرەككى، بىلىمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىلىش شەكلى، يەنى ئەمەلىيىتى / مېتودولوگىيەسى، ئىلمىي ئاڭ ۋە چۈشەنچىدىن ھالقىپ، ئاساسىي مەقسەت ئىلمىي جەريان، مېتود ۋە ئۇسۇللارنى تەتبىقلاش قىزغىنلىقىغا، تېخىمۇ ئېنىقىنى دېگەندە تېخنولوگىيەگە ئايلىنىپ قالدى.
باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بىلىم بىلەن بىلىمنى دەپ شۇغۇللىنىش ياكى بىلىمنى بىر چۈشەنچە سىستېمىسى دەپ چۈشىنىشنىڭ ئورنىغا ھەممىلا ئىش بەزى مېتود ۋە ئۇسۇللارنى توغرا تەتبىقلاپ – تەتبىقلىماسلىقتا ئىپادىلىنىدىغان نۇقتىغا كېلىپ قالدى. بىلىم، «تېخنولوگىيە» بىلەن تەڭداش مەنىگە ئىگىدەكلا ھالەت شەكىللەندى. گەرچە تېخنولوگىيە بىلىمدىن مۇستەقىل بىر ھادىسە بولسىمۇ، نۆۋەتتە بىلىمنى تولۇقلىغۇچى كەم بولسا بولمايدىغان  بىر ساھە دەپ قارالماقتا. بىلىم ۋە تېخنولوگىيە گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ زىيىنى بىلىمغا يەتمەكتە، تېخنولوگىيەگە قارىتىلغان خىلمۇخىل تەنقىد ۋە قارشى چىقىشلاردىن بىلىممۇ نېسىۋىسىنى ئالماقتا.
بىلىم مۇقەررەركى بىر كوللېكتىپ پائالىيەت ساھەسىدۇر. يەنى، بۇ ساھەدىكى ئىشلار ئىجتىمائىي مۇھىتتا ئادا قىلىنىدۇ. ئىنساننىڭ پەقەت ئۆزىلا خەۋەردار بولغان پائالىيەتلەر «ئىلمىي» مۇنبەرلەرگە چىقالمايدۇ. ئالىم قىلغان – قىلىۋاتقان ئىشلىرىنى چۆرىدىگەن ھالدا باشقىلار بىلەن ئالاقىلىشىپ تۇرۇشى كېرەك. ئوتتۇرىغا چىقارغان ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى باشقىلارغا ئاڭلىتىشى، باشقىلارنىڭ ئەسەرلىرىدىن پايدىلىنىشى كېرەك. ئىلمىي مۇھىت مۇشۇنداق قىلىش ئارقىلىق ھاسىل بولىدۇ.(1)
بىلىمنىڭ ئەخلاق بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى
ئەخلاقىي نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، ئىنسانلارنىڭ «ياخشىغا يۈزلەنگەن» مەۋجۇتلۇق ئىكەنلىكىنى ئېيتىشىمىز مۇمكىن (بارلىق ناچارلىقلارغا قارىماي). ئىنسانلار، مەسىلەن، يالغان ئېيتىلمىسۇن، ئالدامچىلىق قىلىنمىسۇن، ئادالەت بولسۇن، ئىنسانلار ئۆلتۈرۈلمىسۇن دېگەندەك…يەر يۈزىدە داۋاملىق «ياخشى» ئىشلارنىڭ بولۇشىنى خالايدۇ.
بۇ ئىستەكلىرىمىز ئومۇمىي دۇنيا مۇناسىۋەتلىرىدىكىگە ئوخشاش خۇسۇسىي پائالىيەت ساھەلىرىدىمۇ مۇشۇنداقتۇر. مەسىلەن، بىر قارار چىقارغاندا ئادىل بولۇشى كېرەك، ناھەقچىلىك قىلماسلىقى لازىم. بىر دوختۇر بىمارلىرىغا ئىگە چىقىشى، ئۇنىڭغا پايدىلىق شەكىلدە ھەرىكەت قىلىشى كېرەك…
ئىلمىي پائالىيەت ساھەلىرىدىمۇ بىلىم ئىنسانلىرىدىن – ئالىملاردىنمۇ ئارزۇيىمىزدىكىدەك «ياخشى» پوزىتسىيە ۋە ھەرىكەتلەرنى كۈتىمىز. ئىنسانغا مۇۋاپىق بولمىغان، ياخشى بولمىغان ۋە ناچار ئاقىۋەتلەرگە ئېلىپ بارىدىغان ئىلمىي نەتىجىلەرنى قوبۇل قىلىش بىز خالىمايدىغان ئىشلاردۇر. ئىلمىي خىزمەتلەر ئىنسانلارغا «ياخشى» بولىدىغان شەكىلدە نەتىجىلىنىشى، شۇنداقلا «ياخشى» شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. «ياخشى» بولمىغان ياكى «ناچار» بولغان مەشغۇلات ۋە نەتىجىلەر ئىلىمنىڭ نىشان ۋە مېتودى ئەمەس. ئۇنداقتا بىلىم بىلەن ئىنسانىي قىممەت – قاراشلار ئارىسىدا بىر مۇناسىۋەت بارمۇ؟ ياكى بۇلار بىر – بىرىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل نەرسىلەرمۇ؟
بىلىم ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىشى بىلەن پاراللېل ئەھمىيەتكە بولغان يەنە بىر مەسىلە، تەتقىقاتچىنىڭ ئىلمىي پائالىيىتىدىكى قىممەت – قاراشلاردۇر. تەبىئىي پەنلەر نۇقتىسىدىن ئىنسان قىممەت – قاراشلىرى مۇھىممۇ؟ ياكى ئەسلىي قىممەتكە ئىگە بولغىنى ئىلمىي «ھەقىقەتلەر» مۇ؟ ھەقىقەتكە ئېرىشىش، ھادىسىلەرنى ئىزاھلاش ۋە ئۇلارغا ئېنىقلىما بېرىش ئىلمىي پائالىيەتلەرنىڭ نىشانلىرى بولغان ئىكەن، بۇ پائالىيەتلەرنىڭ نېگىزىدە ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلارنىڭ قانچىلىك ئورنى بار؟ ھادىسىلەرنىڭ ھەقىقىتىنى ئوتتۇرىغا قويۇش جەريانى ئەخلاق دۇنياسىنىڭ سىرتىدىكى بىر ساھەمۇ؟ ئىلمىي پائالىيەتنىڭ ئۆزىدە ھېچقانداق ئەخلاقىي ئىزدىنىش ۋە مەنە يوقمۇ؟ بۇلارغا ئوخشاش ئىلمىي تەتقىقات ۋە خىزمەتلەرنىڭ ئەخلاق بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە ئالاقىدار پەرقلىق سوئال ۋە ئىزاھاتلارنى ئوتتۇرىغا قويغىلى بولىدۇ. ئىلمىي ھەقىقەتلەرگە يېتىشنىڭ، تەبىئىتىنىڭ تەقەززاسى بويىچە، ئەخلاق ساھەسىنىڭ سىرتىدا ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشمۇ مۇمكىن. مەسىلەن، تەبىئەتكە ئالاقىدار ئىلمىي ئىزاھات، سۇنىڭ قايناش دەرىجىسى، ئېلېكتىرونلارنىڭ ھەرىكىتى ياكى ئىنسان فىزىيولوگىيەسىنىڭ ھورمۇن قۇرۇلمىسى ئىلمىي تېرمىنولوگىيە ۋە ئۇقۇملار بىلەن ئىزاھلىنىدىغان مەسىلىلەردۇر. بۇ مەسىلىلەر بىلەن شۇغۇللانغاندا، ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇش مەنىسىز بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ھەقىقەتەن شۇنداقمۇ؟
بىلىم پوزىتىپ ھەرىكەت ۋە ئېنىقلىمىلار ساھەسىدۇر. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، بىلىمنىڭ تەپەككۇر قىلىش، پىلانلاش، تەتبىقلاش ۋە تارقىتىش مېتودولوگىيەسى مۇساپىسىدىكى بارلىق ئىجراچىلىرىنىڭ «ئىنسان» ئىكەنلىكىنى ئەستىن چىقىرىپ قويماسلىقىمىز لازىم. بىلىم خالاپ – خالىماي «ئىنسان سوبيېكتىپلىقى» دىن نېسىۋىنى ئالماقتا. بىلىمدىكى مەشغۇلاتلار ئۇنى روياپقا چىقارغۇچى تەتقىقاتقچىنىڭ تەپەككۇر، تۇيغۇ ۋە ئېڭىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماقتا. ئىنساننى تەرىپلىگۈچى ئۇقۇملاردىن بولغان ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلىرىمىزنىڭمۇ بىلىمگە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئېيتىشىمىز مۇمكىن. ئىلمىي تەپەككۇر، ئىزاھ، مۇھاكىمە، ئانالىز ھەتتا بىلىمدىكى تېخنىك مېتودلارنىڭ ئىشلىتىلىشىمۇ، بىزدىكى ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلارنىڭ تەسىرى ئاستىدىدۇر. ئىلمىي ماقالىلەرنىڭ قەلەمگە ئېلىنىش ۋە ئېلان قىلىنىش جەريانلىرىمۇ ئەلۋەتتە ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلاردىن نېسىۋىسىنى ئالماقتا. «تەتقىق قىلىش ۋە نەشر قىلىش ئەخلاقى»، بىلىم ۋە ئاكادېمىك قاتلام ئەڭ كۆپ بەس – مۇنازىرە قىلىدىغان تېمىلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى.(1)
ئەسلىدە ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ ئېلىپ بېرىلىشى ۋە داۋاملاشتۇرۇلۇشى بىر قاتار ئەخلاقىي قىيىنچىلىقنىمۇ يۈدۈپ يۈرىدۇ. ئىلمىي ۋاسىتە ۋە مېتودلارنىڭ ئىشلىتىلىش شەكلى ۋە مۇددىئاسى بىر تەرەپتە تۇرۇپ تۇرسۇن، ئىلمىي خىزمەتلەرنىڭ باشلىنىشى، پىلانلىنىشى، ئېلىپ بېرىلىشى ۋە ئېلان قىلىنىش باسقۇچلىرىدا بىلىم دۇنياسىدىن بىز كۈتمەيدىغان شەكىلدە سەۋەنلىكلەر، قايمۇقتۇرۇشلار، خىلاپلىق قىلىشلار ۋە ئىلمىي ئوغرىلىقلار يۈز بەر بەرمەكتە. بۇمۇ بىلىمنىڭ مەنە ۋە قىممىتىنى خوراتماقتا. شۇڭا، مەسىلەن، 1980 – يىللاردىن بۇيان تۇرمۇش ئادەتلىرى تەتقىقاتلىرىدا دىققەتلەر ئىلمىي سۇيىئىستېماللار (scientific misconduct) ۋە رەسمىي ئورگانلارنىڭ تەتقىقاتلارغا قىلغان مۇداخىلىلىرىگە ئاغدۇرۇلماقتا.(2)
ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تېببىي تەتقىقاتلار
ئىلىم ئەھلى ئېلان قىلغان ئىلمىي ھادىسە پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ مۈلكىگە ئايلىنىپ، دۇنياۋىلاشقان بولىدۇ. بۇنىڭ ئالدىنى ئېلىشتەك بىر مەقسەت يوقتۇر، ھەم بۇنداق قىلىش ئىلمىي ھەرىكەتنىڭ روھىغىمۇ زىتتۇر. ئىلمىي تەتقىقات «ئالەمشۇمۇل بولۇش» ئارزۇسى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ ۋە پۈتكۈل ئىنسانلار قوبۇل قىلالايدىغان بولۇشى، يەنى بىزنىڭ «ئىلمىي» دەپ ئاتىيالىشىمىز ئۈچۈن، ئالەمشۇمۇل بىر تېما ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى كېرەك. ئىلمىي تەتقىقاتلار مۇشۇنداق ئالەمشۇمۇل توغرىلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش بىلەن بىرگە ئالەمشۇمۇل بولمىغان نەتىجىلەرنىمۇ ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بۇ جەھەتتە بىرىنچى بولۇپ ئېغىز ئېچىشقا بولىدىغان ساھە، ئىنسان ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تېببىي تەتقىقاتلار ساھەسىدۇر. مەيلى تېبابەت ياكى باشقا ساھەلەر بولسۇن، ئالەمشۇمۇل توغرىلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش بىلەن بىرگە يەككە، ئايرىم نەتىجىلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغىمۇ سەۋەب بولىدۇ.
ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلارنىڭ بىرىنچى مەقسىتى، پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە پايدىلىق بولۇشى كۈتۈلۈۋاتقان ئىلمىي ھەقىقەتلەردۇر. بۇ خىل تەتقىقاتلار، ئىلىمنىڭ ماھىيىتىگە ماس شەكىلدە ئالەمشۇمۇل نەتىجىلەرگە ئېرىشىدۇ. بىراق، تەتقىقات ئامىلىنىڭ «ئىنسان» بولۇشى، يەنى شەخسىنىڭ ئىلمىي ھەقىقەتلەرگە ئېرىشىشنىڭ بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى، بىر خىل زىتلىقنىمۇ پەيدا قىلىدۇ. بۇ يەردىكى ھالقىلىق سوئال بولسا، «ئالەمشۇمۇل توغرىغا يېتىش ئۈچۈن يەنى مىڭلارچە ئىنساننىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، بىر ياكى بىر قانچە ئىنساننىڭ ھاياتى / سالامەتلىكىنى خەۋپكە ئىتتىرىشكە بولامدۇ؟» دېگەندىن ئىبارەت.
ئىنسان ھاياتىغا پەقەت بىر بىيولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇق دەپ قارىماقچى بولغىنىمىزدا، بۇ سوئالغا بەلكى «ھەئە» دەپ جاۋاب بېرىشكە بولىدۇ. ھەقىقەتەنمۇ پايدا – زىيان ھېسابلانغىنىدا، نۇرغۇن ئادەمنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن بىر قانچە كىشىنىڭ ھاياتىنى تېببىي تەتقىقاتلار جەريانىدا خەۋپكە ئىتتىرىش ئۇنچىۋالا خاتا ئىشتەك تۇيۇلماسلىقى مۇمكىن… بىراق، ئىنسان ھەرقانداق بىر جانلىق ئەمەس. ئىنسان جانلىقلار ئارىسىدىكى ئادەتتىكى جانلىق مەۋجۇدات ئەمەس، بەلكى ئۇ مۇئەييەن قىممەت – قاراشلارغا ئىگە بولغان «كىشى»، بىر شەخستۇر. ئۇ، بىيولوگىيەلىك بىر جانلىق بولۇشتىن ھالقىغان بىر قىممەت ساھەسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. يەنە كېلىپ، دەۋرىمىزدە ھايۋانلارغا، تەبىئەتكىمۇ بىر بىيولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇق بولۇشتىن ھالقىغان مەنىلەر يۈكلەنمەكتە. شۇنداقكەن، باشقا ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇش، ئازابىنى يېنىكلىتىش ياكى سالامەتلىكىنى مۇھاپىزەت قىلىش مەقسىتىگە تايىنىپ بىر ئادەمنىڭ ھاياتىنى خەۋپكە ئىتتىرىشكە بولمايدۇ. تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، كېلەچەكتە مىليونلارچە كىشىنىڭ ھاياتىنى قۇتۇلدۇرىدىغان بولسىمۇ، بىر ئادەمنىڭ ھاياتى ۋە سالامەتلىكىنى خەۋپكە ئىتتىرىدىغان بىر تەتقىقاتتا تەجرىبە قىلىنىشىنى ھېچكىمدىن تەلەپ قىلمايمىز. بىزدىنمۇ بۇنداق بىر نەرسىنىڭ تەلەپ قىلىنىشىنى قوبۇل قىلمايمىز. چۈنكى پەقەت بىر كىشى ئۈچۈن بولسىمۇ، بۇنداق بىر ئىستەك ئىنساننى / شەخسنى ئېرىشكەن ئۇلۇغلۇقتىن چىقىرىپ، بىر ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ. ھېچبىر ئىنساننى باشقا بىر ئىنسان ئۈچۈن ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇشقا بولمايدۇ. ھەر ئىنسان ئۆزى ئۈچۈن بىر ئىشلار قىلىنىشى كېرەك بولغان مۇتلەق مەقسەت بولۇپ، ھېچبىر شەكىلدە ئۇنى ۋاسىتە قىلىپ ئىشلىتىش توغرا ئەمەس.
بۇنىڭ ئەكسىچە، تېببىي داۋالاش ۋە تەجرىبىلەرنىڭ ئىنسانلار ئۈستىدە نورمال ۋە مۇنتىزىم ھالەتتە ئېلىپ بېرىلىشى ئۈچۈنمۇ يەنە ئىنسانلار ئۈستىدە سىناق – تەجرىبە قىلىنىشى شەرتتۇر. ئۇنداقتا، بۇ زىتلىق قانداق ھەل قىلىنىدۇ؟ ئالدى بىلەن، بۇ تەتقىقاتلارغا ئىنسانلارنىڭ پىداكارلىق بىلەن شۇنداقلا ماقۇللۇق بىلدۈرۈپ قېتىلىشى كۈتۈلمەكتە. ئىختىيارلىقى بولمىغان، مۇئەييەن ئىجازەت ۋە ماقۇللۇقلاردىن ئۆتمىگەن ئىشتىراك قىلىش شەكلى، تېببىي تەتقىقاتلاردا قەتئىي قوبۇل قىلىنمايدۇ. شۈبھىسىزكى، بۇ بىز ئويلىغاندەك ئاسان ئىش ئەمەس. شۇڭا ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلار ئۈچۈن، ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىغا ئوخشاش مۇئەييەن تەكشۈرۈش ۋە باشقۇرۇش مېخانىزمىنىڭ بولۇشى شەرتتۇر.
سۇياب
سۇياب (Tūrgeš Suyāb ياكى Suyāb) خەنچە: 碎葉 ياكى 碎叶 پنيىن: Suìyè، شۇنداقلا ئوردۇكەنت ئاتى بىلەن تونۇلغان. كۈنىمىزدىكى ئىسمى ئاق بېشىم) تارىخى يېپەك يولى ئۈستىدىكى قىرغىزىستان پايتەختى بىشكەكنىڭ 60 كلومېتر شەرقى شىمالىدا، ۋە توقماق شەھرىنىڭ 6 كلومېتر شەرقىي جەنۇبىدا؛ چۇي ۋادىسىدە يەر ئالغان تارىخى بىر شەھەردۇر.
بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق
ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تېببىي تەتقىقاتلار
ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلار ئىجتىمائىي دەرىجىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مۇئەييەن «تەتقىقات سىياسەتلىرى» گە ئىگە بولۇشى كېرەك. ھەر دۆلەت بۇ سىياسەتلەرنى ئۆز ئىلمىي ۋە تەتقىقات قۇرۇلمىسىغا، خىزمەت شەكلىگە ئاساسەن بېكىتىپ تەرتىپكە سالىدۇ. ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ھەم بىرمۇ ئىنساننىڭ ھاياتىنى خەۋپكە ئىتتىرمەسلىكىمىز، ھەم ئىنسانىيەتنىڭ كېلەچىكى ئۈچۈن يېڭى داۋالاش ئۇسۇللىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىمىز لازىم. ھەر ئىككى ئامىلنىڭ بىر يەردە مەۋجۇت بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان تۇنجى ئىش، تەتقىقات سىياسەتلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىدۇر. مۇئەييەن تەتقىقات سىياسىتىنىڭ قوبۇل قىلىنىشى مەۋجۇت ئۈستقۇرۇلما بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. مەسىلەن، تەتقىقاتلارنىڭ مالىيەسى، تەكشۈرۈش مېخانىزملىرى، تەجرىبىلەر، تەجرىبە گۇرۇپپىلىرى ۋە تەتقىقات مۇھىتى دېگەندەك ئامىللار تەتقىقات سىياسەتلىرىنىڭ رامكىسىنى سىزىپ بېرىدۇ.(3)
شۇنداقكەن، ئىنسانلار تەجرىبە ئامىلى سۈپىتىدە ئورۇن ئالىدىغان تېببىي تەتقىقاتلارنىڭ ئەخلاقىي رامكىسى ئالدىن سىزىلغان بولۇشى كېرەك. مېدىتسىنا ساھەسىدىكى تەتقىقاتلارنىڭ مەقسىتى؛ ئورگانىزملارنىڭ ئىشلىشى، كېسەللىكلەرنىڭ سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش ئىمكانىيەتلىرى دېگەندەك جەھەتلەردە مەلۇمات توپلاش، ئارقىدىن تەتبىقلاشقا بولىدىغانلىرىنى تەتبىقلاشتۇر. بەزى ئايرىم ئەھۋاللارنى ھېسابقا ئالمىغاندا (راكقا ئوخشاش) تېببىي تەتقىقاتتا بىرىنچى نىشان كېسەلنىڭ تەتقىقاتتىن پايدىلىنىشى ئەمەس. مەيلى كېسەل بولسۇن، مەيلى سالامەت بولسۇن، ئىنسانلار خەۋپكە تەۋەككۈل قىلىپ قاتنىشىشنى قوبۇل قىلغان تەتقىقاتلارنىڭ نەتىجىلىرى – كۈچلۈك ئېھتىمالدۇركى –ئۆزلىرىدىنمۇ بەك باشقا ئىنسانلارغا پايدا يەتكۈزىدىغان تەتقىقاتلاردۇر.(4)
ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلار، بىزنى ئالدىمىزدا تۇرغان كىشىگە زىيان يەتكۈزۈشتىن توسۇپ قېلىشى كېرەك. ماددىي زىيان، ئالداش، سۇيىئىستېمال قىلىشتەك قىلمىشلار تەتقىقاتچى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن بىزگە ياراشمايدىغان ئىشتۇر. شۇنداقلا كىشىلەرنى قارىلاش، ئۇلارغا خىيانەت قىلىش ياكى ئۇلارغا توسقۇنلۇق قىلىشتىن ئۆزىمىزنى تارتىمىز. كىشىلەرگە قارىتا بۇ مەنىدە ئەخلاقىي بۇرچ تۇيغۇسى بىلەن مۇئامىلە قىلىمىز. مېدىتسىنا ساھەسىدىكى تەتقىقاتلاردىمۇ تەتقىقاتقا قاتناشقان كىشىلەرگە قارىتا ئۆتەيدىغان مۇئەييەن ۋەزىپىلىرىمىز بار.(5)
بۈگۈنگىچە تېببىي تەتقىقاتلار ئەسناسىدا كۆپ خىل سۇيىئىستېماللار بولدى. بۇلارنىڭ بىر قىسمى تەتقىقات داۋاملىشىۋاتقان ئەسنادا پەرق ئېتىلدى، بىر قىسمى بولسا، كېيىنچە ئوتتۇرىغا چىقتى. شۈبھىسىزكى، ئوتتۇرىغا چىقمىغان، سەلبىي تەتقىقاتلارنىڭ سانىمۇ خېلىلا كۆپ بولسا كېرەك… بىلىنىدىغانلارنىڭ ئەڭ مەشھۇرى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ناتسىست گېرمانىيەسىدە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلاردۇر. تەجرىبە قىلىنغۇچىلارغا زىيان يەتكۈزگەن ياكى سەلبىي تەسىرلىرى بارلىقى بىلىنىدىغان يەنە نۇرغۇن تەتقىقات ئۈلگىلىرىمۇ بار. تۆۋەندە ئەخلاقىي جەھەتتىن يامان / خاتا بولغان، ماتېرىياللاردىن ئورۇن ئالغان بىر قانچە تەتبىقلاش مىسالىنى كۆرۈپ ئۆتىمىز:
1 – نورمال سۈيدۈك خالتىسىدا سۈيدۈكنىڭ بولۇپ – بولمايدىغانلىقىنى بىلىش ئۈچۈن 2 كۈنلۈك بولغان سالامەتلىكى نورمال 26 بوۋاقنىڭ سۈيدۈك يولى نەيچىسى تەكشۈرۈلدى. شۇنداق قىلىپ، بۇ بوۋاقلار سۈيدۈك خالتىسى تولۇق ۋە بوش ھالەتتە x نۇرلىرىغا دۇچار قىلىنغان بولدى.
2 – كانايچە ياللۇغىغا گىرىپتار بولغان 130 بالا ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان سېزىمچانلىقنى داۋالاشنىڭ تەسىرلىرىنى تەكشۈرۈش تەتقىقاتى دائىرىسىدە 91 بالىغا 14 يىل بويىچە تەسىرسىزلەشتۈرگۈچى ماددا ئوكۇل قىلىپ سېلىنغان بولسىمۇ، بۇنىڭدىن نە بالىلارنىڭ، نە ئائىلىلىرىنىڭ خەۋىرى بولمىدى.
3 – ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ لوۋا ئىشتاتىدا 11 مەھبۇس چىش گۆشى قاناش، ئىششىپ كېتىش، ئەسەبىيلىشىش دېگەندەك ئالامەتلەر كۆرۈلىدىغان سىناق خاراكتېرلىك سكوربات كېسەللىكىگە دۇچار قىلىندى. بىراق، كېسەللىكنىڭ بۇ كىلىنىكىلىق ھالىتى يۈز يىللاردىن بىرى مەلۇم ئىدى.
4 – بىر راك ئەملەش تەتقىقاتىدا دوختۇرخانىدا يېتىۋاتقان 22 بىمارغا راكقا سەۋەب بولىدىغانلىقى مەلۇم قىلىنماستىن جانلىق راك ھۈجەيرىلىرى سېلىندى.
5 – كلورومفېنىكولنىڭ كېزىكنى داۋالاشتىكى ئۈنۈمىنىڭ ئېنىق بولۇشىغا قارىماي، تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن 408 كېزىك بىمارىدىن 157 سىگە دورا بېرىش توختىتىلدى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە قولغا كەلتۈرۈلگەن نەتىجىلەر تۆۋەندىكىدەك بولدى:  كلورومفېنىكول بېرىلگەن تۈركۈمدىكى بىمارلار ئارىسىدا ئۆلۈپ كېتىش نىسبىتى %7.97 بولغان بولسا، دورا بېرىلمىگەن بىمارلاردا بۇ نىسبەت %22.9 بولدى. بۇ، ئەسلىدىنلا ئېنىق بولغان نەتىجىلەرنى جەزملەشتۈرۈش ئۈچۈن، 23 ئەتراپىدا ئادەمنىڭ ئۆلۈمىگە كۆز يۇمۇش دېمەكتۇر.
6 – LSD نىڭ تەسىرى تەكشۈرۈلىدىغان بىر تەتقىقاتقا ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ئىشتىراك قىلغۇچىلارغا سائىتىگە 2 دوللار پۇل بېرىپ، بۇ ئۇيۇشتۇرغۇچىغا قارىتا كۆرسىتىدىغان ئىنكاسلىرى كۆزىتىلگەن؛ بىراق، ماددىنىڭ پەيدا قىلىش ئېھتىمالى بولغان تەسىرلىرى توغرىسىدا ئۇلارغا ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن. بۇ تەتقىقاتقا ئىشتىراك قىلغان گۇرۇپپىنىڭ %15 ى پەقەت LSD قوللىنىپ باقمىغاندىن سىرت، بۇ ماددىنىڭ ئىسمىنىمۇ ئاڭلاپ باقمىغان كىشىلەردۇر.(5)
نورمال تېببىي مۇھىتتا، دوختۇر بىمارىغا ئۆزى مۇۋاپىق كۆرگەن ھەرقانداق بىر تېببىي داۋالاش ئۇسۇلىنى تەتبىقلايدۇ (ئەلۋەتتە بىمارنىڭ رۇخسىتىنى ئالغان ھالدا). دوختۇرنىڭ مەقسىتى ئالدىدىكى كىشىگە ياردەم قىلىشتۇر. بىمار داۋالىنىش ئۈچۈن ئۇ يەرگە بارغان بولۇپ، ئۇنى داۋالىماي تاشلاپ قويۇشتەك بىر ئىشنىڭ يۈز بېرىشى مۇمكىن ئەمەس. بىمارنىڭ تېببىي ھالىتىدە ئۆزگىرىش بولۇشى كۈتۈلۈۋاتقان بىر مەقسەتتۇر. ئەمما، تېببىي تەتقىقات كىلىنىكىلىق تەتبىقاتتا بولمايدىغان دەرىجىدە ئوچۇق، كەڭ دائىرىلىك ۋە بىر تۇتاش ھالەتتە ماتېرىياللاشتۇرۇلىدۇ. بىمار تەتقىقاتقا تېما بولۇۋاتقان تەكشۈرۈشتىن چېكىنەلەيدۇ ياكى تەتقىقات نەتىجىسىدە بىماردا ئىجابىي ئۆزگىرىش كۆرۈلمەسلىكىمۇ مۇمكىن. مەسىلەن، كىلىنىكىلىق دورا سىناقلىرىدا دورا ئالمىغان بىر كونترول گۇرۇپپىسى داۋالاشسىز قالىدۇ… شۇنى ئەستىن چىقارماسلىق كېرەككى، بىمارنىڭ نورمال داۋالىنىشى تەتقىقات يۈزىسىدىن ھېچبىر شەكىلدە دەخلىگە ياكى سەلبىي تەسىرگە ئۇچرىماسلىقى لازىم.(4)
تەتقىقاتقا قاتنىشىشى توغرىسىدا كىشىنىڭ / بىمارنىڭ ۋاقىپلاندۇرۇلۇشى ۋە رۇخسىتىنىڭ ئېلىنىشىنى كۆرسىتىدىغان «ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇقىنى ئېلىش» رەسمىيىتىنىڭ رولى ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلاردا مەركىزىي ئورۇنغا ئىگىدۇر. ئايدىڭلىتىلغان ئۇناش، ئىشتىراك قىلغۇچىنىڭ ئۆز ئالدىغا قارار قىلىشىغا ۋە كىشىلىك ئەركىنلىكىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشىغا ياردەم قىلىدۇ.
بىز تېببىي تەتقىقاتقا ئىشتىراك قىلىشنى كۈتكەن كىشىلەرنى قانداق ۋاقىپلاندۇرۇشىمىز ۋە ئۇلاردىن قانداق رۇخسەت ئېلىشىمىز كېرەك؟ بۇنىڭ ئۈچۈن، تەتقىقاتنىڭ خۇسۇسىيىتىگە ماس ھالدا ئېغزاكى ۋە يازما رۇخسەت ئېلىش لازىم. مۇئەييەن بىر ئۆلچەم بولمىسىمۇ، تۆۋەندىكىدەك دائىرە ۋە مەزمۇننى چۆرىدىگەن ھالدا بىمارنى ۋاقىپلاندۇرۇپ، ماقۇللۇقىنى ئېلىش لازىم:
1 – پىلاننىڭ مەقسىتى ۋە تەتقىقاتنىڭ تەبىئىتى،
2 – تەجرىبە قىلىنغۇچىنىڭ تەجرىبە قىلىنىش مۇددىتى ۋە باشتىن كەچۈرىدىغان داۋالاش ۋە جەريانلار بىلەن تەجرىبە قىلىنغۇچىنىڭ مەسئۇلىيەتلىرى،
3 – تەجرىبىگە قاتنىشىش پەيدا قىلىدىغان راھەتسىزلىك ۋە زىيانلارغا ئالاقىدار خەۋپلەر،
4 – تەتقىقاتنىڭ جەمئىيەتكە ۋە كىشىگە يەتكۈزىدىغان پايدىلىرى،
5 – تەتقىقاتقا قاتنىشىشقا بولىدىغان باشقا تەڭداش يوللار،
6 – تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ جازالاش ياكى داۋالاشتىن مەھرۇم قىلماستىن، خالىغان چېغىدا تەجرىبىدىن چېكىنىش ياكى پەقەت قاتناشماسلىق ھەققىنىڭ بارلىقى،
8 – ئەگەر بار بولۇپ قالسا، تەجرىبە قىلىنغۇچىغا بېرىلىدىغان تەخمىنى مەبلەغ ياكى تەجرىبە قىلىنغۇچى قىلىدىغان چىقىملار،
9 – تەجرىبىنىڭ زىيىنىغا ئۇچرىغان تەقدىردە داۋالاش ۋە تۆلەم بېرىش ئىمكانىيەتلىرى،
10 – تەتقىقات توغرىسىدا ئالاقە ئورنىتىدىغان كىشىنىڭ كىملىكى،
11 – تەجرىبىگە قاتناشقۇچىنىڭ قاتنىشىشىغا خاتىمە بېرىلىدىغان ئەھۋاللار،
12 – تەتقىقات جەريانىدا قاتنىشىشقا ئالاقىدار يېڭى ئۇچۇرلار ئوتتۇرىغا چىققان تەقدىردە، تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنى بۇ ئۇچۇرلاردىن ۋاقىپلاندۇرۇش كاپالىتىنىڭ بېرىلىشى،
13 – تەتقىقاتنىڭ چىقىمىنى ئۈستىگە ئالغۇچى ۋە نەتىجىلىرىدىن كىرىم ھاسىل قىلىدىغان تەرەپلەر.(6)
تېببىي تەتقىقاتلاردا ئەخلاقىي بەلگىلىمىلەرنىڭ ئورنى
ئەسكەرتىپ ئۆتۈلگىنىدەك، ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلارنىڭ تەرتىپكە سېلىنىشى ۋە تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش مەقسىتىدە دەۋرىمىزدە قۇرۇلغان ئەڭ مۇھىم ئەمەلىي مېخانىزم شەكلى تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىدۇر. تېببىي تەتقىقات تېمىسىدىكى دىققەتلەرنى ئۆزىگە تارتقان ئەڭ مۇھىم ۋەقە، يۇقىرىدا ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ناتسىست گېرمانىيەسىدە يۈز بەرگەن قىلمىشلاردۇر. ئۇ دەۋرگىچە ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار ئازدۇر – كۆپتۇر ھەر خىل شەكىللەردە نازارەت قىلىنىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇرۇشتىن كېيىن يېڭى بىر ئۆزگىرىشكە دۇچ كەلدى. بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەبى، ناتسىست گېرمانىيەسىدە «تېببىي تەتقىقات» دېگەن نام ئاستىدا ئىنسانلارنى قىرغىن قىلىش ۋە ئۇلارنى قىيىن – قىستاقلارغا ئېلىشتەك بەزى ھەرىكەتلەر دوختۇرلار تەرىپىدىن سادىر قىلىندى. ئۇرۇشتىن كېيىن يۈز بەرگەن بۇ تارىخىي ھەقىقەتلەر، تېببىي ساھەدە دىققەتلەرنىڭ ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تەتقىقاتلارغا يۈزلىنىشىگە سەۋەب بولدى. ئۇ مەزگىلدە تەييارلانغان نۇرېمبېرگ بەلگىلىمىسى، ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتقلارنىڭ تۇنجى يېتەكچىسى سۈپىتىدە ئالدىمىزغا چىقىدۇ.(7)
نۇرېمبېرگ بەلگىلىمىسىنىڭ بىرىنچى ماددىسى تەتقىقاتقا قاتنىشىدىغان تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ ئىختىيارىي ماقۇللۇقىنىڭ ئېلىنىشىدۇر. بۇ، تەجرىبىگە قاتناشقۇچىنىڭ ماقۇللۇق بىلدۈرۈشى ئۈچۈن قانۇنىي سالاھىيىتىنىڭ بولۇشى، ھېچقانداق سىرتقى بېسىم، مەجبۇرلاش ۋە ئالداشقا دۇچار بولماستىن ئەركىن شەكىلدە قارار قىلىشى، تەتقىقاتنىڭ ماھىيىتىنى ۋە دائىرىسىنى چۈشىنەلىگۈدەك ئەقلىي ئىقتىدارغا ئىگە بولۇشى، قارارنىڭ يېتەرلىك چۈشەندۈرۈشلەردىن كېيىن چىقىرىلغان بولۇشى دېمەكتۇر. بۇلار بىلەن بىرلىكتە، تېببىي تەتقىقاتلار ئەسناسىدا نۇرېمبېرگ بەلگىلىمىسىدىن قانچىلىك پايدىلىنىلغانلىقى ئەسلىدە دېگەندەك بىلىنىپ كەتمەيدۇ. ھالبۇكى دۇنيا مېدىتسىنا ئىتتىپاقىنىڭ تۇنجىسى 1964 – يىلى ئېلان قىلىنغان خېلسىنكى باياننامىسى بۇ جەھەتتە تېخىمۇ كەسكىن ۋە پائال رولنى ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، دوختۇر ۋە تەتقىقاتچىلار، تەتقىقاتلىرىدا بۇ باياننامىنىڭ روھىغا ئاساسەن ھەرىكەت قىلىشقا تىرىشماقتا.
تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرى، تەتقىقاتقا قاتناشقان تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ، تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۇسۇلى مەزكۇر ئورۇنلارنىڭ قۇرۇلۇشىدىن كېيىن بەزى ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى. بۇ كومىتېتلار دەسلەپتە ئاساسلىقى تەتقىقاتلارنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىن ياخشى پىلانلىنىپ – پىلانلانمىغانلىقى، مۇھىم بىر ئىلمىي سوئالغا جاۋاب بېرىپ – بەرمەيدىغانلىقى ۋە تەجرىبە قىلىنغۇچىنىڭ زىيانغا ئۇچراپ – ئۇچرىمىغانلىقى قاتارلىقلارغا كۆڭۈل بۆلەتتى. 1970 – يىللاردىن كېيىن تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرى، تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن ئاساسەن ئىلتىماسلار ۋە يىغىن خاتىرىسى تۇتىدىغان ئورۇنلاردەك قارىلىشقا باشلاندى. نۆۋەتتە بولسا، تەجرىبە قىلىنغۇچىلاردىن ۋاقىپلاندۇرۇلۇپ ماقۇللۇق ئېلىنىپ – ئېلىنمىغانلىقى ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك كۆڭۈل بۆلىدىغان ئىشلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، بىماردىن ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇق ئېلىشنى نەزەردە تۇتمايدىغان ھېچبىر ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتى يوقتۇر. ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى، تەتقىقاتقا قاتنىشىشنى قارار قىلىشتىن ئىلگىرى تەتقىقاتچىلارنىڭ كېرەكلىك مەلۇماتلار ئارقىلىق تەجرىبە قىلىنغۇچىنى ئەڭ ياخشى شەكىلدە ۋاقىپلاندۇرۇپ – ۋاقىپلاندۇرمىغانلىقىنى تەكشۈرمەكتە ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇق ئېلىش شەرتى تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ تەتقىقاتلارغا ھېچنەرسىنى بىلمەستىن قاتنىشىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقتا.(7) باشقىچە قىلىپ ئىپادىلەشكە توغرا كەلسە، ھېچبولمىغاندىمۇ تەتبىقلاش جەھەتتە ئەخلاق كومىتېتلىرىنىڭ ئەخلاقىي نۇقتىدىكى رولىنى نامايان قىلىپ بېرىدىغان ئەڭ مۇھىم نۇقتا، ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇق ئېلىش مەسىلىسىدۇر.
ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرى تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ ھەق – ھوقۇقىنى قوغدىغۇچى بىر مېخانىزم سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، تەتبىقلاش ۋە تەشكىلىي قۇرۇلمىلاردىكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ، بۇ ئورگانلارنىڭ فۇنكسىيەسىگە يېڭى نەرسىلەرنى ئىلاۋە قىلغانلىقىمۇ ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. تېمىغا ئالاقىدار بەس – مۇنازىرىلەردە، بۇ كومىتېتلارنىڭ تەتقىقات ئورۇنلىرىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقى دەۋا قىلىنماقتا.(8)
خۇلاسە
زامانىمىزدا ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ مەقسىتى، تەتبىقلىنىش جەريانى ۋە مەلۇماتنى تارقىتىش مۇساپىلىرىنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىن كونترول مېخانىزملىرىنىڭ ئاستىدا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى ئېنىق. ئىلىم ئەھلىلىرى / تەتقىقاتچىلارنىڭ خىزمەتلىرىدىكى ئەخلاقىي خاتالىقلار ۋە باشقىلارنىڭ ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنغانلىقى مەسىلىسى پات – پاتلا جەمئىيەتنىڭ كۈنتەرتىپىگە كىرىپ تۇرماقتا. بۇلارنىڭ بىر قىسمى ئىلمىي ئارزۇ ۋە قىزغىنلىق بىلەن ئىختىيارسىز سادىر قىلىنسىمۇ، ماددىي / مەنىۋى ئۈنۈمنى دەپ ئاڭلىق ھالدا قىلىنغان ئەخلاققا خىلاپ قىلمىشلار ۋە خاتالىقلارنىڭ بارلىقىمۇ پەرق ئېتىلمەكتە. بۇلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئوخشاش بولمىغان مېخانىزملار ۋە ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىغا ئوخشاش ئورۇنلار ھەرىكەتكە ئۆتمەكتە. ئىلىم – پەن بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان كىشىلەرنىڭ خىزمەتلىرىنى باشقا مۇددىئانى كۆزلىمەستىن، پەقەت «ئىلىم ئىشقى» بىلەن داۋاملاشتۇرۇشى، ئەخلاقىي بولمىغان پوزىتسىيە ۋە ھەرىكەتلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئەڭ مۇھىم توسالغۇدەك قىلماقتا.
ئەسكەرتىش: بۇ ماقالە «Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji» ژۇرنىلىنىڭ 2007 – يىللىق 2 – (ئومۇمىي 64 -) سانىدىن تەرجىمە قىلىندى.
پايدىلانغان ماتېرياللار:
(1) Glass B. The ethical basis of science. In: Bulger RE, Heitman E, Reiser SJ eds. The Ethical Dimensions of the Biological and Health Sciences-Selected Policies and Resources. 2nd ed. Cambridge University Press 2002: 29- 41.
(2) Heitmen E. The roots of honor and integrity in science. In: Bulger RE, Heitman E, Reiser SJ eds. The Ethical Dimensions of the Biological and Health Sciences- Selected Policies and Resources. 2nd ed. Cambridge University Press 2002: 21-28.
(3) Sugarman J, Mastroianni AC, Kahn J. Ethics of Research with Human Subject. University Publishing Group Frederick, Maryland 1998: 33-34.
(4) Smith T. Ethics in Medical Research. Cambridge University Press. Cambridge. 2001: 7-8.
(5) Heaney RP, Dougherty CJ. Research for Health Professions. Iowa State University Press/Ames 1988: 211- 19, 230-31.
(6) Brody BA. The Ethics of Biomedical Research. Oxford University Press New York 1998: 46-56.
(7) Foster C. Research Ethics Committees. Encyclopedia in Applied Ethics. Academic Press New York. 1998: 845-52.
(8) Francis L. IRBs and Conflict of Interest. Eds. Spece RG, Shimm DS, Buchanan AE. Conflicts of Interest in Clinical Practice and Research. Oxford University Press New York 1996: 418-36
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
يېڭى كارفاگېن
قەدىمقى ئىسپانىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبى دېڭىز ياقىسىدىكى شەھەر.بىرىنچى قېتىملىق پوئېنى ئۇرۇشى(مىلادىدىن ئىلگىرىكى264-241) دىن كېيىن كارفاگېنلىقلار (شىمالىي ئافرىقىدا)دېڭىزدىن ئۆتۈپ، ئىسپانىيىنى ئىدارە قىلىۋالغان؛مىلادىدىن ئىلگىرىكى228-يىلى،كارفاگېننىڭ قوماندانى خاسدرۇبا بۇ شەھەرنى سېلىپ،رىم بىلەن داۋاملىق ئۇرۇشىدىغان بازا قىلغان.بۇ شەھەردە ياخشى پورت بار بولۇپ،سودا ئىشلىرىغاقولايلىق بولۇپ،تېز تەرەققىي قىلىپ،غەربىي يەر ئوتتۇرا دېڭىز بويىدىكى چوڭ شەھەرگە ئايلانغان.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 218-يىلى، گاننىبال بۇ يەردىن سەپەرگەئاتلىنىپ، ئىتالىيەگە ھۇجۇم قىلغان.بۇ ئىككىنچى قېتىملىق پوئېنى ئۇرۇشى(مىلادىدىن ئىلگىرى218-201) نىڭ باشلىنىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.مىلادىدىن ئىلگىرىكى209-يىلى،رىم سەردارى چوڭ سىپىئوس تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان.شۇنىڭدىن كېيىن رىم ئۇزاققىچە ئىدارە قىلغان ھەمدە رىم ئەمەلدارىنىڭ ئىسپانىيىنىڭ مەمۇرىي ئۆلكىلىرىنى باشقۇرۇشتىكى تۇرۇشلۇق جاي بولۇپ قالغان. بۇ يەرلەردىن چىققان كۆمۈش رىم دۆلىتىنىڭ مېتال پۇل قۇيۇشىغا يەتكۈزۈپ بېرىلگەن.ئىمپرىيە دەۋرىگە كەلگەندە يەنىلا ئاۋات بولغان،شەھەر ئىچىدە نۇرغۇنلىغان رىمچە ئىبادەتخانا ۋە قۇرۇلۇشلار بار.5-ئەسىردەغەربىي گوتلار بېسىپ كىرگەندە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان.
ئېنگىلىزچە: Carthage
قەشقەر ئايروپورتى
قەشقەر ئايروپورتى(喀什机场)قەشقەر ئايرۇپلان ئستانسى
نارىن
نارىنلار:
1. نارىن (1)
2. نارىن (2)
3. گاداي نارىن
4. گۆش نارىن
5. قوزا گۆشى نارىنى
6. ئات گۆشى نارىنى
8. ساپ گۆش نارىن
پايدىلانغان ماتېرياللار: ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
ئاسيا ئەللىرى
ئاسىيا ئەللىرى:
ئۇنۇنترىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
ۋ.ۋ. رادلوۋ
thumb|299x299px ۋاسلى ۋاسلىيېۋىچ رادولوڧ ياكى ۋىلھېلىم رادلوڧ (رۇسچە:Василий Васильевич Радлов نېمىسچە: Wilhelm Radloff، ت. 17- قەھرىتان 1837 — 12- باھار 1918)، نېمېس ئەسىللىق رۇس شەرقشۇناس رادلوڧ، تۈرك دۇنياسىنى ئوخشاشمىغان نوقتىلاردىن تەتقىق قىلىپ، ئۇلارنى كۈن يۈزىگە چىقارغان تۈركولوگىيە تارىخىدا يېڭى بىر باسقۇچ ئاچقان ۋە 81 يىللىق ئۇزۇن ئۆمرىنىڭ 60 يىلىنى بۇ تەتقىقاتلارغا ئاتىغان نېمىس ئەسىللىق رۇس تۈركولوگدۇر.
ئۇنۇنترىي
تارىخى:
ۋ.ۋ. رادلوۋ
تۈركولوگىيە
ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە سىبىرىيەنىڭ ئەڭ تونۇلمىغان تىللارنى ئۆزىگە تەتقىقات ساھەسى تاللىغان. تۈركىي تىللار بىلەن بىرلىكتە موڭغۇلچە، مانجۇچە ۋە خەنزۇچىنىمۇ تەتقىق قىلغان. تەتقىق قىلىش مەقسەدى بىلەن رۇسىيەگە بېرىشنى ئويلىغان رادلوڧ، رۇسچە ئۆرگەنگەن. 1859- يىلى سىبىرىيەگە بارغان ۋە ئۇ يەردە 12 يىل تۇرغان.
ئۇنۇنترىي
بايقىلىشى: