cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دۆربىلجىن ناھىيىسى
جۇغراپىيە
«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
ساياھەتچىلىك
دۆربىلجىن ناھىيىسىنىڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن پەنلىخۇا چەۋەندازلار سۇپىسى، پەنلىخۇا تاش ھەيكىلى، قارائىمىل قەدىمكى تاش سىزمىلىرى قاتارلىقلار بار.
شونا تىلى
left|thumb|200px|دۇنيادا [[شونا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] زىمبابۇۋى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئىل چىسى تەڭرىقۇت
ئىل چىسى تەڭرىقۇت (خەنچە: ؛ ئوقۇلۇشى: ؛) ھون تەڭرىقۇتى كۈنچىن تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى، كىيوك تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ۋە كۈنچىن تەڭرىقۇتتىن كېيىن م. ب. 126 - 114 - يىللار ئارىسى تەڭرىقۇت بولغان ھۆكۈمدار.
ئوتۇنكوزا شەھىرى
ئوتۇنكوزا شەھىرى بىڭتۈەننىڭ بىر شەھىرىدۇر. بۇ شەھەر خەنزۇچىدا ۋۇجىياچۈ دەپ ئاتىلدۇ.
ھىندونېزىيە تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[ھىندونېزىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ھىندونېزىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
Malaiische Sprache
دىلمۇرات تىلىۋالدى
(نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار)
ئەركىن سىدىق
خىزمىتى ياكى كەسپىدە ناھايىتى يۇقىرى ئورۇنغا چىقىشقا تېگىشلىك بەزى كىشىلەر ئۇنداق قىلالمايدۇ. ئۇلاردا زۆرۈر بولغان تالانتلارنىڭ ھەممىسى بار تۇرۇپمۇ، يەنىلا مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمايدۇ. پەيلاسوپ رالف ۋالدو ئېمېرسون (Ralph Waldo Emerson) ئاشۇنداق كىشىلەرنى چۈشىنىپ، مۇنداق دېگەن: «تالانتنىڭ ئۆزى بىر كىچىك پەردازلىغۇچى ۋە باشقىلارغا كۆرسىتىدىغان ئويۇنغا ئوخشايدۇ. ئۇنىۋېرسال ھەقىقەت ئۈچۈن خۇشاللىق بىلەن خىزمەت قىلدۇرۇلغان تالانت ئاشۇ تالانتنىڭ ئىگىسىنى يېڭى بىر ھوقۇق پەللىسىگە چىقىرىدۇ».
تالانتنىڭ ئۆزىلا كۇپايە قىلامدۇ؟ شۇنداق، ئەمما پەقەت ئىشنىڭ بېشىدىلا شۇنداق قىلىدۇ. رومان يازغۇچى چارلىس ۋىلسون (Charles Wilson) مۇنداق دەيدۇ: «بوتۇلكىنىڭ چوڭلۇقى قانچىلىك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، قايماق ھەر دائىم ئەڭ ئۈستىگە چىقىدۇ». تالانت ھەممىدىن بەك گەۋدىلىنىپ تۇرىدۇ. ئۇ كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ. ئەڭ بېشىدا تالانت سىزنى باشقىلاردىن پەرقلىق ئورۇنغا ئېرىشتۈرىدۇ. سىزنى باشقىلاردىن بەكرەك ئىلگىرىلىتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن تەبىئىي تالانت ھاياتنىڭ ئەڭ ئۇلۇغ سوۋغىتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەمما ئۇنىڭ پايدىسى ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ياشايدۇ. كومپوزىتور ئېرۋىڭ بېرلىن (Irving Berlin) بۇ نۇقتىنى چۈشىنىپ، مۇنداق دېگەن: «مۇۋەپپەقىيەت ھەققىدىكى ئەڭ قىيىن ئىش شۇكى، سىز مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشنى ئۈزۈلدۈرمەي داۋاملاشتۇرۇپ مېڭىشىڭىز كېرەك. بۇ جەھەتتە تالانت پەقەتلا بىر باشلىنىش نۇقتىسى بولۇپ بېرەلەيدۇ. سىز يەنە ئۆز تالانتىڭىزنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ تۇرمىسىڭىز بولمايدۇ».
كۆپلىگەن تالانتلىق كىشىلەر دەسلىپىدە ئىش باشلىغاندا باشقىلارغا قارىغاندا ئەۋزەلرەك ئورۇندا تۇرىدۇ. ئەمما ئازراق ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن ئۆز تالانتىنى تەرەققىي قىلدۇرماي، ئۇنىڭ ئورنىغا ئۆز تالانتىغا مىنىۋالغانلىقى ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ پايدىلىق ئورنىنى يوقىتىپ قويىدۇ. ئۇلار «پەقەت تالانتىملا مېنىڭ ئەڭ ئالدىدا مېڭىشىمنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ» دەپ ئويلايدۇ. باشقىلار تالانتقا مىنىۋالغان كىشىلەرنىڭ ئالدىغا ئۇچۇپ ئۆتۈپ كېتىدىغانلىقىدىن ئىبارەت بىر ھەقىقەتنى ئۇلار چۈشەنمەيدۇ. تالانت ئۇلار ئويلىغاندىن بەكرەك ئومۇملاشقان نەرسىدۇر. داڭلىق يازغۇچى ستىۋىن كىڭ (Stephen King) مۇنداق دەيدۇ: «تالانت تاماققا سالىدىغان تۇزدىن ئەرزانراق تۇرىدۇ. تالانتلىق كىشىلەر بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك كىشىلەرنى پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان نەرسە تىرىشچانلىقتىن ئىبارەت». كۆرۈنۈپ تۇرۇپتىكى، مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش تالانتتىن باشقا نەرسىنىمۇ تەلەپ قىلىدۇ.
يۇقىرىدىكى مەزمۇن مەن «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار (9)» دېگەن ماقالىدە تونۇشتۇرغان جون ماكسۋېل (John C. Maxwell)نىڭ «ماكسۋېل كۈندىلىك ئوقۇشلۇقى» دېگەن كىتابىنىڭ 115-بېتى (13-ئاپرېل)نىڭ مەزمۇنى بولۇپ، ئۇنىڭ تېمىسى «ئۆزىڭىزنىڭ قانداق ئادەم ئىكەنلىكى بىلەن ئۆزىڭىزنىڭ قانداق ئىشلارنى قىلالايدىغانلىقىغا پەرقلىق مۇئامىلە قىلىڭ»دىن ئىبارەت. مەن يۇقىرىدا بايان قىلىنغان مەزمۇننى ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇپ بولغاندىن كېيىن، بۇ ئۆزۈم بۇرۇن ئوتتۇرىغا قويغان «مۇۋەپپەقىيەت تالانت، تىرىشچانلىق ۋە پۇرسەتتىن ئىبارەت ئۈچ نەرسىنىڭ يىغىندىسىغا تەڭ» دېگەن «مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسى» بىلەن بىردەك ئىكەن، دېگەن تونۇشقا كەلدىم.
مەن ئەمدى رەسمىي مەزمۇننى باشلاپ، يەنە بىر يېڭى قېرىندىشىمىزنى تونۇشتۇرىمەن. ئۇ مەن تونۇشتۇرغان 41-كىشى بولۇپ، ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىدىكى تالانت بىلەن تىرىشچانلىقنى بىرلەشتۈرۈپ، شۇ ئارقىلىق ئۆزى ئۈچۈن يېڭى پۇرسەتلەرنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈپ، ئەڭ ئاخىرىدا مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ بىر يېڭى مىسالى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. سىز تۆۋەندىكى مەزمۇنلارنى ئوقۇغاندىن كېيىن، يۈكسەك غايە ۋە تەۋرەنمەس ئىرادە بىلەن قاتتىق تىرىشىشنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ھەققىدە يەنە بىر قىسىم يېڭى چۈشەنچىلەرگە ئىگە بولىسىز. بۇ ئىنىمىز ئۆزى، يۇرتى ۋە خەلقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر ئۇلۇغۋار نىشان ئۈچۈن ئۆزىنىڭ بارلىقىنى ئاتىغان ھەمدە ئالاھىدە نەتىجە ياراتقان ئۇيغۇرلارنىڭ بىرى بولۇپ، مەن ئۇنىڭدىن ناھايىتىمۇ پەخىرلىنىمەن.
بىخەتەرلىك سىستېمىسى مۇتەخەسسىسى دوكتور دىلمۇرات تىلىۋالدى (ياپونىيە)
ئىنىمىز دىلمۇرات تىلىۋالدى 1969-يىلى 8-ئاينىڭ 15-كۈنى ئاقسۇ ۋىلايىتى ئاۋات ناھىيەسىنىڭ غورۇچۆل يېزىسىدا دوختۇر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. دادىسى تىلىۋالدى قاسىم ھاجىم ئاتۇشنىڭ ئاغۇ يېزىسىدىن. ئانىسى رەيھانگۈل سىدىق ئىلى ۋىلايىتى غۇلجا ناھىيەسىنىڭ پەنجىم يېزىسىدىن. دىلمۇراتنىڭ ئاتا-ئانىسى «شىنجاڭ تېببىي ئىنستىتۇتى»نى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شۇ دەۋرنىڭ سىياسىي ئېقىمى بويىچە تارىم ۋادىسىغا، يەنى ئاۋات ناھىيەسىنىڭ غورۇچۆل يېزىسىغا تەقسىم قىلىنغان. ئۇنىڭ ئاتىسىنىڭ ئېيتىشىچە، دىلمۇراتنىڭ ئاكىسى ئالتە ياشقا كىرگەندە ئۇنى مەكتەپكە بەرگەن. دىلمۇرات «مەكتەپكە ئاكام بىلەن بىرگە بارىمەن» دەپ غەلۋە قىلىپ تۇرۇۋالغان. ئۇ ۋاقىتلاردا يەسلى بولمىغاچقا، دىلمۇراتنىڭ ئاتىسى ئۇنى بەش يېشىدىلا ئاكىسىغا قوشۇپ قويغان. ئويلىمىغان يەردىن دىلمۇرات ئىمتىھانلاردا 100 نومۇردىن چۈشمىگەن. شۇنىڭ بىلەن دىلمۇرات ئاكىسى بىلەن بىرگە ئوقۇش ھاياتىنى باشلىغان. ئۆز يۇرتى ئىلى ۋادىسىنى زادى ئۇنتالمىغان ئانىسى رەھبەرلىكتىن غۇلجىغا يۆتكىلىپ كېتىشنى قاتتىق تەلەپ قىلغان. ئاخىرى 1978-يىلى دىلمۇرات 4-سىنىپقا چىققاندا ئانىسىنىڭ يۇرتى غۇلجا ناھىيەسىنىڭ پەنجىم يېزىسىغا كۆچۈپ كەلگەن.
دىلمۇرات پەنجىم يېزىسىدا تولۇقسىز 3-يىللىققا چىققان چېغىدا گەرچە ئۆگىنىش نەتىجىسى سىنىپنىڭ ئالدىدا بولسىمۇ، ئاتا-ئانىسى ئۇنىڭ تېخىمۇ ئوبدانراق مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇشىنى ئارزۇ قىلىپ، ئۇنى غۇلجا شەھەرلىك 7-ئوتتۇرا مەكتەپكە بەك تەستە يۆتكىگەن (7-ئوتتۇرا ئىلگىرى «ئىستالىن ئوتتۇرا مەكتىپى» دەپمۇ ئاتىلاتتى). شۇ يىللىرى ئىلى ۋىلايىتى بويىچىلا ئەمەس، ئۇيغۇر دىيارى بويىچىمۇ ئوقۇش سۈپىتى ئىنتايىن يۇقىرى، نۇقتىلىق ئوتتۇرا مەكتەپ بولۇپ ھېسابلىناتتى. شۇنىڭ بىلەن 13 يېشىدىلا ئۆيىدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل ياشاشقا باشلىغان دىلمۇرات غۇلجا شەھىرى مەدرىسە كوچىسى ئەتراپى (بۇرۇنقى 3-ئوتتۇرا مەكتەپ ئەتراپى)دا ئولتۇرۇشلۇق مەرەمنىساخان ئىسىملىك بىر تەقۋادار، ئاقكۆڭۈل ياشىنىپ قالغان ئايالنىڭ ئۆيىدە ئىككى يىل، ئانىسىنىڭ ئاكىسى ئوسمانجان سىدىق (رەھمەتلىكنىڭ ياتقان يېرى جەننەتتە بولسۇن!)نىڭ ئۆيىدە بىر يىل يېتىپ-قوپۇپ، ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرغان. 7-ئوتتۇرىغا يۆتكىلىپ كىرىپ ئۇزۇن ئۆتمەي چارەكلىك ئىمتىھان ئېلىنغان بولۇپ، دىلمۇرات ماتېماتىكا، فىزىكا ۋە خىمىيە دەرسلىرىدە ئىمتىھاندىن ئۆتەلمەي، پەنجىم ئوتتۇرا مەكتىپى بىلەن غۇلجا شەھەرلىك 7-ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئوقۇتۇش سۈپىتىدىكى پەرقنىڭ نەقەدەر چوڭلۇقىنى ھېس قىلغان. ئاتا-ئانىسى ئۇنىڭدىن قاتتىق ئۈمىدسىزلەنگەن. ھەتتا پەنجىمگە قايتۇرۇپ ئەكەتمەكچى بولغان. دىلمۇرات ئۇلارغا يالۋۇرۇپ، ئازراق پۇرسەت بېرىشنى ئۆتۈنۈپ، بەك تەستە ئۇلارنىڭ ماقۇللۇقىنى ئالغان. شۇ چاغلاردا سىنىپتىكى بىر قىسىم «بايۋەچچە، شاڭخوچى بالىلار» ئۇنى «پەنجىملىك سەھرالىق» دەپ دائىم زاڭلىق قىلىشقان. دىلمۇرات قەتئىي نىيەتكە كېلىپ، ئۆزىنى بۇ شەھەرلىكلەرگە بىر كۆرسىتىپ قويماقچى بولغان. ئۇ چاغلاردا پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسى بەكلا تۆۋەن بولغاچقا، ھەممە ئادەم ئىنتايىن ئىقتىسادچانلىق بىلەن تىترەپ تۇرۇپ تۇرمۇش كەچۈرەتتى. مەرەمنىساخان چوڭ ئانىسى گەرچە دىلمۇراتقا بەك ئامراق بولسىمۇ، توك پۇلىنى تېجەش ئۈچۈن كەچ سائەت توققۇز بولغاندا دەرھال توكنى ئۆچۈرۈپ، يېتىشىنى تەلەپ قىلاتتى. دىلمۇرات سائەت توققۇزدا يالغاندىن ئۇخلىۋالغان بولۇۋالاتتى-دە، ئازراق ۋاقىت ئۆتكۈزۈپ، مەرەمنىساخان چوڭ ئانىسى ئۇخلاپ قالغاندىن كېيىن ئاستا قوپۇپ، توكنى ياندۇرۇپ، يەنە ئىككى-ئۈچ سائەت ئوغرىلىقچە ئۆگىنىش قىلاتتى. بۇنى مەرەمنىساخان چوڭ ئانىسى بىلمەيتتى (كېيىنكى كۈنلەردە دىلمۇرات خىزمەتكە چىقىپ، مەرەمنىساخان چوڭ ئانىسىنى يوقلاپ بارغاندا بۇ گەپلەرنى ئۇنىڭغا دەپ بەرگەندە، ئۇ كۆزىگە ياش ئېلىپ، يىغلاپ كەتكەن ۋە دىلمۇراتقا ئۇزۇن-ئۇزۇن دۇئالارنى قىلغان. رەھمەتلىكنىڭ ياتقان يېرى جەننەتتە بولغاي! نۇر ئىچىدە ياتقاي، ئامىن!).
دىلمۇرات كىرلىرىنى قول بىلەن ئۆزى يۇيغان. مەرەمنىساخان چوڭ ئانىسىغا ياردەملىشىپ، ھەر كۈنى چېلەك بىلەن ئۆيگە سۇ توشۇغان، ھويلىلارنى سۈپۈرگەن، قىش كۈنلىرى ئۆگزىدىكى قارلارنى تازىلىغان. ئۆيدىن كىچىك ئايرىلىش ئۇنىڭدا ئۆز كۈچىگە تايىنىپ مۇستەقىل ياشاش ھەمدە قىيىنچىلىققا باش ئەگمەسلىك روھىنى يېتىلدۈرۈشىنىڭ دەسلەپكى ئاساسىنى ياراتقان. دىلمۇرات دەرستە ئىنتايىن تېز ئىلگىرىلىگەن بولۇپ، ئىككىنچى يىلىدىكى نەتىجىسى بىراقلا سىنىپتىكى ئالدىنقىلارنىڭ قاتارىدىن ئورۇن ئالغان.
دىلمۇرات 1985-يىلى ئالىي مەكتەپكە ئىمتىھان بېرىپ، شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتىغا قوبۇل قىلىنغان (شۇ يىلى شەرقىي تۈركىستان بويىچە جەمئىي 20 ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىنغان). ئۇ چاغدا مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىغا بېرىپ، ئىككى يىل خىتايچە تەييارلىق سىنىپىدا ئوقۇش شەرت ئىدى. تەييارلىقنى پۈتتۈرگەن يىلى ئاتالمىش «ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتى» بىلەن شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتى ئوتتۇرىسىدىكى توختام بۇزۇلۇپ، دىلمۇراتنىڭ شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتىغا بارىدىغان ئىشى يوق بولغان. شۇ يىلى تەييارلىق سىنىپىدا ئوقۇۋاتقان 30 ئوقۇغۇچىنىڭ ئىچىدىن دەرس نەتىجىسى ۋە ئۆز تەلىپىگە ئاساسەن، يەتتە ئوقۇغۇچى تاللىنىپ، شەرقىي شىمال پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىغا تەقسىم قىلىنغان. دىلمۇرات بولسا شەرقىي شىمال پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئېلېكتىرلەشكەن مائارىپ فاكۇلتېتىغا تەقسىملەنگەن. ئۇ شۇ خۇشاللىقى بىلەن تەتىلدە يۇرتقا قايتقان. ئۇ ئاتا-ئانىسىغا بۇ خۇشاللىقنى بالدۇرراق يەتكۈزۈشنى ئويلايتتى. ئەمما غۇلجىغا بېرىپ كۈتمىگەن بىر شۇم خەۋەرنى ئاڭلىغان: دىلمۇراتنىڭ ئانىسى ئۇ كېلىشتىن 11 ئاي بۇرۇن، يەنى 1986-يىلى 9-ئاينىڭ 19-كۈنى 42 يېشىدا راك كېسەللىكى سەۋەبلىك بەش بالىنى تاشلاپ، ئۇ دۇنياغا سەپەر قىلغان ئىدى. دادىسى ۋە تۇغقانلار ئۇنىڭ ئۆگىنىشىگە دەخلى يېتىپ قالمىسۇن دەپ، بۇ خەۋەرنى ئۇنىڭغا يەتكۈزمىگەن. ھەتتا بېيجىڭدا بىرگە ئوقۇۋاتقان ساۋاقداشلىرى ۋە ئۇستازلىرىمۇ دىلمۇراتنى ئاياپ، ساق 11 ئاي بۇ ئىشنى ئۇنىڭدىن سىر تۇتۇپ كەلگەن. نېمە دېگەن مېھرىبان ساۋاقداشلار-ھە! ئاللاھ ئۇلاردىن رازى بولسۇن.
ئانىسىنىڭ ياش ئۆلۈمى ئۇنى ئېغىر ئازاب ۋە قايغۇغا سالدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ تېخىمۇ ئىرادىلىك بولۇشىغا سەۋەب بولدى. دىلمۇرات بەش بالا بىلەن قالغان بىچارە دادىسىنىڭ يۈكىنى بالدۇرراق يەڭگىللىتىشنى ئويلايتتى. ئالتە ياش ۋە سەككىز يېشىدىلا يېتىم قالغان ئىككى كىچىك سىڭلىسىغا بەكلا ئىچى ئاغرىيتتى. ئۇ يىغا-زار ئىچىدە تەتىلنى توشقۇزۇپ، 1987-يىلى 9-ئايدا شەرقىي شىمال پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىغا يېتىپ كەلدى.
دىلمۇراتنىڭ ياپونىيەگە چىقىپ ئوقۇش ئارزۇسى مۇشۇ يەردىن باشلاندى. شۇ چاغدا شەرقىي شىمال پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ياپون تىلى تەييارلىق مەكتىپىدە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ھەرقايسى ئالىي مەكتەپلىرىدىن تاللانغان ياش ئوقۇتقۇچىلار ياپونغا ئوقۇشقا چىقىش ئۈچۈن ياپون تىلى ئۆگىنىۋاتاتتى. باشقا ئوقۇغۇچىلار ئۇلاردىن بەك پەخىرلىنەتتى. مەكتەپتىكى خىتاي ئوقۇغۇچىلارمۇ ئۇلارغا ھەۋەس قىلىپ، ئېغىزلىرىنى چاكىلدىتاتتى. دىلمۇرات ئالىي مەكتەپتىكى تۆت يىللىق ھاياتىدا ھەر يىلى شەرقىي تۈركىستاندىن كېلىدىغان بۇ مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچىلار بىلەن بىر ئاشخانىدا تاماق يېيىش ۋە بىر قىسىم پائالىيەتلەردە بىرگە بولۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن ئىدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە دوكتور ئۆمەرجان ساۋۇت (ھازىر ياپونىيەدە)، دوكتور ئابدۇغوپۇر ئابدۇكېرىم (ھازىر ياپونىيەدە) ۋە دوكتور دىلشات ئابلا (ھازىر ياپونىيەدە)لەرنىڭ ئۇنىڭغا بەرگەن تەسىرى زور بولدى (ئۇ قېرىنداشلار ياپونىيەدە ھازىرمۇ دىلمۇراتنىڭ ئۆگىنىش ئۈلگىسى بولماقتا). دىلمۇراتنىڭ قەلبىگە ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن چوقۇم ياپونغا چىقىپ ئوقۇشتىن ئىبارەت بىر كۈچلۈك ئوت كىرگەن ئىدى. ئەمما ئۇ ۋاقىتتا دىلمۇرات ئۆز خىراجىتى بىلەن ياپونغا ئوقۇشقا چىقىشنى ئويلاشقىمۇ پېتىنالمايتتى. چۈنكى ئۇنىڭ دادىسى بىر ئادەمنىڭ مائاشى بىلەن بەش بالىنى ئاران ئوقۇتۇۋاتقان بولغاچقا، ئۇنىڭغا ئۆز كۈچىگە تايىنىپ ئىمتىھانغا قاتنىشىپ، ھۆكۈمەت خىراجىتى بىلەن ئوقۇشقا چىقىشتىن ئىبارەت بىرلا يول بار ئىدى.
دىلمۇرات 1991-يىلى ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ، «ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ ئىنستىتۇتى»غا خىزمەتكە چىقتى. پۈتۈن خىيالى بالدۇرراق ياپونىيەگە ئوقۇشقا چىقىش ئىدى. خىزمەتتىن باشقا ۋاقىتلىرى ياپون تىلىنى ئاساسلىق، ئىنگلىز تىلىنى قوشۇمچە ئۆگىنىش بىلەن ئۆتەتتى. سومكىسىدىن ياپون تىلى ۋە ئىنگلىز تىلى كىتابىنى ئايرىمايتتى. ئاپتوبۇسلاردا، مەكتەپتىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان يىغىنلاردا ۋە ئۆچرەت ساقلىغان چاغلاردا بۇ كىتابلارنى ۋاراقلايتتى. ھەتتا ئۆيىنىڭ ھاجەتخانىسىغىمۇ ياپون تىلى ۋە ئىنگلىز تىلى سۆزلۈكلىرى قويۇقلۇق ئىدى. ئۇنىڭ ياپونغا چىقىپ ئوقۇش ئارزۇسىغا يېتىش ئۈچۈن روھىي ۋە جىسمانىي جەھەتتە قانچىلىك بەدەل تۆلىگىنىنى ئاللاھتىن قالسا ئۇنىڭ قەيسەر دادىسى تىلىۋالدى قاسىم ھاجىم، سۆيۈملۈك ئايالى گۈلنار مىجىت ۋە ئۆزىلا بىلەتتى. دادىسى ئۇنىڭ ئەڭ بۈيۈك ئارقا تىرىكى، ئايالى ئۇنىڭ ئەڭ سادىق ياردەمچىسى بولۇپ كەلگەن ئىدى.
دىلمۇرات 1996-يىلى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ھۆكۈمەت خىراجىتى بىلەن شەرقىي شىمال پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ياپون تىلى مەكتىپىگە بېرىپ، بىر يىل ياپون تىلى ئۆگىنىش سالاھىيىتىگە ئىگە بولدى. بۇ بىر يىل ئۇنىڭ ئۈچۈن تېپىلغۇسىز ئوبدان پۇرسەت بولدى. ئۇ ياپون تىلىنى قېتىرقىنىپ ئۆگەندى. بولۇپمۇ ياپونچە سۆزلىشىشكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەردى. مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۈرۈمچىگە قايتىپ كېلىپ، دەرھال مائارىپ ئىنستىتۇتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى دوكتور ئابدۇراھمان (ھازىر ئامېرىكىدا) بىلەن بىرلىشىپ، «ياپون تىلى كۇرسى» ۋە «ئىنگلىز تىلى كۇرسى» ئاچتى (دوكتور ئابدۇراھمان ئىنتايىن تىرىشچان، زېھنى ئۆتكۈر، كەلگۈسىگە زور ئۈمىد ۋە ئىشەنچ بىلەن قارايدىغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرىمىزنىڭ بىرى). ئۇلارنىڭ مەقسىتى شۇ دەۋردىكى ياشلارنى چەت ئەلگە ئوقۇشقا چىقىشقا رىغبەتلەندۈرۈش ۋە ئۇلارغا چەت ئەل تىلى ئۆگىنىش پۇرسىتى ھازىرلاپ بېرىش ئىدى. ئۇ چاغدا ئۈرۈمچىدە ياپون تىلى ئۆگىنىش كۇرسلىرى ئاساسەن يوق دېيەرلىك ئىدى. كۇرسنى داۋاملاشتۇرۇش جەريانىدا، ئۇلارنىڭ چەت ئەل تىلى سەۋىيەسىمۇ خېلى تەرەققىي قىلدى. بۇ كۇرسنى دىلمۇرات تاكى 2001-يىلى ياپونىيەگە ئوقۇشقا چىققانغا قەدەر داۋاملاشتۇردى.
دىلمۇرات بۇ ئوقۇتقۇچىنىڭ يېتەكلىشىدە 2002-يىلىدىن 2007-يىلىغىچە «يىراق مۇساپىلىك ئىنتېرنېت ئوقۇتۇش مائارىپى» كەسپىدە ماگىستىرلىقتا ئىككى يىل، دوكتورلۇقتا ئۈچ يىل ئوقۇدى. ئۇنىڭ تەتقىقات تېمىسى «ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا ماس كەلگەن يىراق مۇساپىلىك ئىنتېرنېت ئوقۇتۇش سىستېمىسىنى لايىھەلەش ۋە ئەمەلىي قوللىنىش» ئىدى. ئۇيغۇر دىيارى ئىككى چوڭ ئويمانلىق ۋە ئۈچ چوڭ تاغ تىزمىسى بىلەن ئورالغان ئۆزگىچە يەر شەكلى ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بىر زېمىن بولغاچقا، ئۇنىڭ تېمىسىغا ماس كېلىدىغان تەتقىقات ۋە ئىلمىي ماقالىلەر ئاساسىي جەھەتتىن يوق ئىدى. ھەممە ئىشنى نۆلدىن باشلىشىغا توغرا كېلەتتى. تەتقىقات بۆلۈمىدىن ھەممە كىشىلەردىن كېيىن (كەچ سائەت 12 دىن ئاشقاندا) قايتىش ۋە ھەر كۈنى تۆت سائەت ئەتراپىدىلا ئۇخلاش ئۇنىڭ ئۈچۈن ئادەتتىكى كۈنتەرتىپكە ئايلانغان ئىدى. ئۆيگە قايتىپ كەلگەندە باشلانغۇچتا ئوقۇۋاتقان ئوغلى بۇغرا ئاللىقاچان ئۇخلاپ قالاتتى. ئەتىسى ئوغلى قوپۇشتىن بۇرۇن ئۆيدىن چىقىپ كېتەتتى. شۇنداق قىلىپ تاتلىق ئوغلى بىلەن نەچچە كۈنلەپ پاراڭلىشالمايدىغان ۋاقىتلىرىمۇ بولاتتى. گەرچە دىلمۇرات قاتتىق چارچىسىمۇ، ئىرادىسىنى بوشاشتۇرمىدى. چۈنكى بۇ ئۆزى تاللىغان، ئۆزى ياخشى كۆرگەن يول ئىدى. يالغۇز ياپونىيەدىلا ئەمەس دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىمۇ بۇ يولغا ئۆزىنى ئاتىغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئوخشاشلا زور تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقانلىقىغا ئىشىنەتتى. بۇ ئىلگىرىكىلەر بېسىپ ئۆتكەن يول ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئوقۇتقۇچىسى كوئىزۇمى ھىسائونىڭ دائىم تەكىتلەيدىغان «ئادەم پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن تىرىشسا، قىلالمايدىغان ئىش بولمايدۇ، مەسىلە سېنىڭ قىلغۇڭ بار-يوقلۇقىدا» دېگەن سۆزى دىلمۇراتنىڭ روھىنى ئۇرغۇتاتتى. دىلمۇرات دوكتورلۇق ئوقۇش جەريانىدا ياپونىيەدىكى داڭلىق ئىلمىي ماقالە ژۇرنىلى «دېنكى گاككائى (電機学会)» دا ئۈچ پارچە ئىلمىي ماقالە، خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا ئىككى پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدى. ياپونىيە دۆلەت ئىچىدىكى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىدا 14 قېتىم ئىلمىي ماقالە ئوقۇدى. 2007-يىلى 3-ئايدا ئوڭۇشلۇق ھالدا توكيو دېنكى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئۇچۇر ئىلمى كەسپى بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى.
ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۇستازى كوئىزۇمى ھىسائو ئۇنىڭ توكيو دېنكى ئۇنىۋېرسىتېتىدا قېلىپ، ياردەمچى ئوقۇتقۇچى بولۇشىنى تەلەپ قىلدى. دىلمۇرات ئۇنىڭ بۇ تەلىپىنى چىرايلىق رەت قىلدى. سەۋەبى ئۇ ئوقۇتقۇچىلىقتىن ۋاقىتلىق قول ئۈزۈپ، رىقابەت ئىنتايىن كەسكىن بولغان ياپونىيە شىركەتلىرىگە كىرىپ، ئۆزىنى يەنە بىر قېتىم سىناش ۋە تاۋلاش ئىرادىسىگە كەلگەن ئىدى. يەنى ياپونىيەنىڭ داڭلىق شىركەتلىرىنىڭ بىرەرسىگە كىرىپ ئىشلەپ، ئاۋۋال يېڭى تېخنىكىلارنى ئىگىلەش، ئاندىن كېيىن ئۆزىدىكى بىلىم ۋە تەجرىبىلىرىدىن پايدىلىنىپ نەتىجە يارىتىش، ئاخىرقى ئۆمرىدە بولسا يەنە ئوقۇتقۇچىلىق سېپىگە قايتىپ كېلىپ، ئوقۇغۇچى تەربىيەلەشنى ئۆزىگە نىشان قىلغان ئىدى. ئوقۇش پۈتتۈرۈپ ئۇزۇن ئۆتمەي، يەنى 2007-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ ياپونىيەدىكى ئون چوڭ ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرى تەتقىق قىلىپ ياساش شىركەتلىرىنىڭ بىرى بولغان مىتسۇبىشى گۇرۇھىنىڭ «MITSUBISHI ELECTRIC INFORMATION NETWORK» شىركىتىگە ئىشقا چۈشتى. خىزمەتكە چۈشكەندىن بېرى شىركەتنىڭ بىر قانچە خىل يېڭى تىپتىكى بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ تەتقىقات ۋە ئىنژېنېرلىق خىزمىتىگە قاتناشتى. ھازىر شىركەتنىڭ خەلقئارالىق «Cloud SAP Service Department» بۆلۈمىدە ئىنژېنېر بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.
ئىنىمىز دىلمۇرات يالغۇز كەسىپنىڭ يۇقىرى پەللىسىگە چىقىپ ۋە ئۆز ئائىلىسىدىن ئوبدان خەۋەر ئېلىپ تۇرۇپ ياشاپلا قالماي، يەنە ئايالى گۈلنار بىلەن بىرلىكتە توكيو رايونىدىكى ئۇيغۇر جامائىتى ئارىسىدا ئىلىم-پەن ئالماشتۇرۇش، مەدەنىيەت ۋە كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزۈش، شۇنداقلا ئۇيغۇرلارنىڭ ھەر خىل مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق ياپونلارغا ئۇيغۇرلارنى توغرا تونۇشتۇرۇش ئىشلىرىدا ئىزچىل تۈردە تايانچلىق ۋە باشلامچىلىق رولىنى ئويناپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇ ۋاقتىنىڭ قىسلىقىغا قارىماي، ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قولىدىن كېلىدىغان خىزمەتلەرنى قىلىپ تۇرۇپ ياشاش روھى بىلەن، 2015-يىلى ئۆكتەبىردە ئىستانبۇلدا ئېچىلغان ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسىنىڭ يىللىق ئىلمىي دوكلات يىغىنىغا قاتنىشىپ، ئۇنىڭدا بىر مەيدان ئىلمىي دوكلات بەردى.
تۆۋەندىكى بىر قانچە پارچە سۈرەتتىكىسى دىلمۇرات ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ ھەر خىل پائالىيەتلەرگە قاتنىشىۋاتقان ۋاقتىدىكى كۆرۈنۈشلەر. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى 6- ۋە 7-رەسىملەرنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى مۇنداق: 2011-يىلى 3-ئاينىڭ 11-كۈنى ياپونىيەنىڭ شەرقىي شىمال رايونىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن چوڭ يەر تەۋرەش ۋە دېڭىز تاشقىنى ئاپىتى يۈز بېرىپ، ئۆلگەن ۋە ئىز-دېرەكسىز يوقاپ كەتكەنلەرنىڭ سانى 19 مىڭدىن ئېشىپ كەتتى. يىللاردىن بېرى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا ياردەم قوللىرىنى سۇنۇپ كەلگەن ياپونىيە ھۆكۈمىتى ۋە ياپونىيە خەلقىگە ئازراق بولسىمۇ كۆڭۈللىرىنى ئىزھار قىلىش ئۈچۈن دىلمۇرات ياپونىيەنىڭ سايتاما رايونى ساكادو شەھىرىدە ئولتۇرۇشلۇق ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ۋە خىزمەتچىلەرنى تەشكىللەپ، 2011-يىلى 11-ئاينىڭ 13-كۈنى توكيو دېنكى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ 1000 كىشىلىك چوڭ زالىدا بىر قېتىم «شەرقىي شىمالدىكى ئاپەتكە ئۇچرىغان رايونلارغا ئىئانە توپلاش يىپەك يولى-ئۇيغۇر سەنئەت كېچىلىكى» ئورۇنلاشتۇرۇپ، يىغىلغان پۇل ئارقىلىق ئاپەتكە ئۇچرىغان رايونلارغا ياردەم قىلدى. بۇ ئىككى پارچە سۈرەت شۇ پائالىيەت جەريانىدا تارتىلغان.
دىلمۇراتنىڭ بۈگۈنكى نەتىجىلەرگە ئېرىشىشىگە ئۇنىڭ دادىسى ۋە ئايالىنىڭ تۆھپىسى ئىنتايىن زور بولدى. دادىسى ئۆز ئەمەلىيىتى بىلەن دىلمۇراتقا قەيسەر بولۇشنى، ئۆز كۈچىگە تايىنىشنى ئۆگەتتى. دادىسى بەش بالىنىڭ ھەممىسىنى ئالىي مەكتەپتە ئوقۇتتى. دىلمۇرات دادىسىدىن ئىنتايىن پەخىرلىنەتتى. ئۇ دادىسىنى «ھەقىقىي بىر قەھرىمان دادا» دەيدۇ. دىلمۇراتنىڭ ئايالى ئۇنى باشتىن ئاخىرى قوللاپ، ئۇنىڭغا يېقىندىن ياردەمدە بولدى. ئۇ بارلىقىنى دىلمۇراتنىڭ تەتقىقاتى بىلەن ئائىلىگە بېغىشلىدى. دىلمۇرات ئايالىدىن مەمنۇن بولغان ھالدا: «سەن بىلەن توي قىلغىنىم ھاياتىمدا قىلغان ئەڭ توغرا ئىشلىرىمنىڭ بىرى» دەيدۇ.
دىلمۇرات ناپالېئوننىڭ بىر سۆزىنى بەك ياخشى كۆرىدۇ. يەنى، بىر ئادەم ناپالېئوندىن سوراپتۇ:
- ئەگەر پۇرسەت بولسا سىز يەنە قانداق ئىشلارنى قىلماقچى؟
ناپالېئون مۇنداق دەپ جاۋاب بېرىپتۇ:
- پۇرسەت دېگەن نېمە ئۇ؟ پۇرسەتنى ئادەم ئۆزى يارىتىدۇ.
ياپونىيەدىكى ئوقۇغۇچىلىق دەۋرىدە ئۇنىڭغا ئوقۇش مۇكاپاتى بېرىۋاتقان روتارىي تەشكىلاتى ئۇنىڭدىن ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئۆرپ-ئادىتى، مەدەنىيىتى توغرۇلۇق لېكسىيە سۆزلەپ بېرىشىنى تەلەپ قىلغاندا، ئوبدانراق تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن، ياپونىيەگە چىقىشتىن ئىلگىرى يازغۇچى ئابدۇقادىر جالالىدىننىڭ ئۇنىڭغا سوۋغا قىلغان «ئۇيغۇر ئېتنوگرافىيەسى» دېگەن كىتابىنى بىر قېتىم ئەستايىدىل ئوقۇپ چىقتى. ھەمدە پۇختا تەييارلىق قىلىپ، روتارىي تەشكىلاتىدىكى ياپونلارغا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆرپ-ئادىتىنى تونۇشتۇرۇپ بەردى. ئابدۇقادىر جالالىدىننىڭ كىتابىنىڭ بىرىنچى بېتىگە مۇنداق ئىبارىلەر يېزىلغان ئىكەن: «ھۆرمەتلىك دىلمۇرات ئەپەندى، سىزمۇ بىر پارچە ھەرىكەتچان ۋەتەن. مەيلى قەيەرگە بارماڭ، كىشىلەر سىز ئارقىلىق بىزنى چۈشىنىشى كېرەك». بۇ ئىبارىلەر دىلمۇراتقا خۇددى ئۇنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى كۆزىتىۋاتقاندەك بىلىنەتتى. دىلمۇراتنىڭ ياپونىيەگە كەلگىنىگە ھازىر 14 يىل بولدى. ئۇ دائىم «مەن ئۇيغۇرۇم ئۈچۈن زادى نېمە ئىش قىلىپ بېرەلىدىم؟» دەپ ئويلايدۇ.
دىلمۇرات مۇنداق دەپ ئويلايدۇ: «ھەقىقىي بىر ئۇيغۇر زىيالىيسى ئەڭ ئاۋۋال ئۇيغۇرنىڭ تەقدىرىگە كۆڭۈل بۆلۈشى كېرەك. دەرۋەقە ئابدۇقادىر جالالىدىن دېگەندەك، چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ھەربىر ئۇيغۇر ۋەتەننىڭ بىر پارچىسى. دۇنيا بىز ئارقىلىق ئۇيغۇرنى تونۇشى، ۋەتەننى چۈشىنىشى كېرەك». بۇ جەھەتتە ئىنىمىز دىلمۇرات تىلىۋالدى ھازىرغىچە ئۆز مەجبۇرىيىتىنى ناھايىتى ياخشى ئادا قىلىپ، ياپونلارغا ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجابىي ئوبرازىنى توغرا نامايان قىلىش جەھەتتە بىر كىشىلىك تۆھپە قوشتى. مەن ئۇنىڭدىن ۋە ئۇنىڭ ئايالى سىڭلىمىز گۈلناردىن ناھايىتى پەخىرلىنىمەن.
دوكتور دىلمۇرات تىلىۋالدى ھازىرغىچە ئىلمىي ژۇرناللار ۋە ئىلمىي دوكلات يىغىنلاردا ئېلان قىلغان ئىلمىي تەتقىقات ماقالىلىرىنىڭ تىزىملىكى:
ئىلمىي ژۇرنال ماقالىلىرى (学術論文誌)
2. ディリムラット　ティリワル ディ，高橋稔哉，高田昭伸，小泉寿男：「低速回線インターネットをベースとした遠隔 協調学習法とその実験評価」電気学会論文誌C，IEEJ　Trans.EIS，Vol.127，No.2，pp253-263，2007.
電気学会論文誌C，IEEJ　Trans.EIS，Vol.129，No.4，pp744-754，2009.
قىزىل دېڭىز
thumb|قىزىل دېڭىزنىڭ خەرىتىسى thumb|Satellitenbild des Roten Meeres thumb|[[شارم ئەل شەيىختىكى Sheraton Sharm مېھمانخانىسىدىن تىران ئارىلى ۋە قىزىل دېڭىز مەنزىرىسى]]
دىلمۇرات تىلىۋالدى
خەلقئارالىق ئىلمىي دوكلات يىغىنى ماقالىلىرى(国際会議論文)
قىزىل دېڭىز
قىزىل دېڭىز (ئەرەبچە: 1) ‏البحر الأحمر \‎ El-Bahr el-ahmar؛ 2) ‏الخليج العربي\ El-Haliji Arabi؛ ئىنگىلىزچە: The Red Sea؛ ئىبرانىچە: ‏'ים סוף Yam Suf؛ تىگرىنيەچە: ቀይሕ ባሕሪ QeyH baHri) ئافرىقا بىلەن ئاسىيا (ئەرەب يېرىم ئارىلى) ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان، ھىندى ئوكيانغا باغلىنىدىغان بىر دېڭىزدۇر. قىزىل دېڭىزنىڭ ئىسىمى يۇنانچە "Erythra thalassa" ۋە لاتىنچە "Mare Rubrum" نىڭ تەرجىمىسىدىن كېلىپ چىققان. قىزىل دېڭىز يەرلىك خەلق تەرىپىدىن شاپ دېيىلىدىغان مارجان خادا تاشلىرى يۈىسىدن "شاپ دېڭىزى" دەپمۇ بىلىنمەكتە. ئۇزۇنلىقى تەقرىبەن 2000 كلومتر بولۇپ، بەئزى مەنبئەلەردە 1900 ياكى 2350 دەپمۇ يېزىلغان.
شىمالدا مىسىرنىڭ سۇۋەيىش قانىلى بىلەن سۇنئىي شەكىلدە ئوتتۇرا يەر دېڭىزىغا باغلىنىدۇ. جەنۇبتا بولسا ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ ئۇچىدا بابئۇل مەندەب بوغۇزى بىلەن ھىندى ئوكيانغا باغلىنىدۇ. قىزىل دېڭىزنىڭ شىمالدا سىنا يېرىم ئارىلى بىلەن ئىككىگە ئايرىلىدۇ. شەرقىي شىمالغا قاراپ ئەقەبە قولتۇقى، غەربىي شىمالدا بولسا سۇۋەيىش قولتۇغى بار.
دىلمۇرات تىلىۋالدى
4. Dilmurat TILWALDI, Toshiya Takahashi,Hisao Koizumi,etc :“A Smart Method of Cooperative Learning Including Distant Lectures and Its Experimental Evaluations”,EUC2005Workshops, pp.268-277,2005/12/6.
قىزىل دېڭىز
ئىسلام دىنىغا كۆرە، ھەزرىتى مۇسا ئەلەيھىسسالام قىزىل دېڭىزنى ھاسىىسى بىلەن بۆلۈپ بەنى ئىسرائىلنى مىسىردىن چىقارغان، ڧىرئەۋىن رامسېس II ۋە قوشۇنى بەنى ئىسرائىلنىڭ پېشىدىن كېلىۋاتقاندا قىزىل دېڭىزدا بولغۇلۇپ ئۆلگەنلەر.
دىلمۇرات تىلىۋالدى
5. Sawamoto, J., Hidekazu Tsuji, Dilmurat Tilwaldi, Hisao Koizumi:“A Proposal of Multi-Agent System Development Framework for Cooperative Problem Solving and its Experimental Evaluation”,The 19th International Conferlance on Advanced Information Networking and Applications(AINA2005)Tamkang University,Taiwan,pp.47-52,2005.
قىزىل دېڭىز
قىرغىقىدا بار بولغان دۆلەتلەر:
دىلمۇرات تىلىۋالدى
ياپونىيەدىكى ئىلمىي جەمئىيەتلەر ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى (シンポジウム・研究会)
6.高田昭伸，高橋稔哉，ディリムラット　ティリワルディ，小泉寿男：「共同作業を中心にした遠隔協調学習における 支援とその実践評価」電子情報通信学会　IEICE Technical Report ET2006-61，pp61-66，2006/11.
7. ディリムラット　ティリワルディ，高橋稔哉，高田昭伸，三島 雄一郎，細村宰，小泉寿男：「遠隔講義を含めた協調学習法とその評価実験」情報処理学会　マルチメディア・分散・協調とモバイル（DICOMO2005）pp309-312 ，2005/7/7.
8. ディリムラット　ティリワル ディ，高橋稔哉，高田昭伸，小泉寿男：「短時間追加講義を含めた遠隔協調学習の方 法」 教育システム情報学会研究報告JSiSE vol.19，pp57-62，2005/1/22.
9. 高橋稔哉，ディリムラットティ リワルディ，高柳俊多，三島雄一郎，高田昭伸，小泉寿男：「WebCTを基盤 とした教材コンテンツ編集型教育支援システムの提案」DPSワークショップ，pp143～148，平成16年12月.
10. ディリムラット　ティリワル ディ，高柳俊多，三島雄一郎，高橋稔哉，小泉寿男:｢同期・非同期 融合型遠隔教育におけるリアルタイム教材編集方式｣情報処理学会　DPS第113回研究会会講演論文集，pp385-386，2003/6/20.
11. 高柳俊多，ディリムラット・ ディリワルディ，三島雄一郎，高橋稔哉，小泉寿男：「教材のリアルタイム編集機能を 持つ同期・非同期融合型遠隔教育支援システムの提案」情報処理学会　DPS第115回研究会，pp 25-30，2003/11/13.
ياپونىيەدىكى مەملىكەتلىك ئىلمىي دوكلات يىغىنلىرى(全国大会)
12. ディリムラット　ティリワル ディ，高田昭伸，小泉寿男他：「同期・非同期融合型遠隔講義をベースとした協調学習 法とその評価実験」平成17年度電気関係学会関西支部連合大会講演論文集，pp-G266，2005/11/13.
14. ディリムラット　ティリワル ディ，高柳俊多，三島雄一郎，小泉寿男：「遠隔学習中の学習者理解度確認と講義への 反映方式」平成16年電気関係学 会関西支部連合大会，2004/11/28.
16. ディリムラット　ティリワル ディ，高柳俊多，高橋稔哉，小泉寿男：「同期・非同期融合型遠隔教育におけるリアル タイム教材編集方式の実験」平成15年電気関係学 会関西支部連合大会講演論文集，pp267，2003/11/9.
17. ディリムラット　ティリワル ディ他，高柳俊多，三島雄一郎，細村宰，小泉寿男：「遠隔教育におけるリアルタイム 教材編集方式の提案」情報処理学会第65回全国大会講演論文集，pp385-386，2003/3/26.（学生奨励賞受賞）
18. ディリムラト　ティリワル ディ，細村宰：｢３Ｄ地図における都市情報の可視化に関する研究｣日本リモートセンシ ング学会　第31回学術講演会 論文，2001/12/22.
19. ディリムラット　ティリワルディ，細村宰，太田哲雄:｢ビデオカメラ を用いたモデリグに関する研究｣日本写真測量学会　平成13年度秋季学術講演 会，2001/11/29.
مەنبە:
http://www.meripet.com/2016/20160115_chetel_uyghur21.htm
چىڭخەي ئۆلكىسى
left|thumb|200px| left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px چىڭخەي ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، چىڭخەينىڭ 5،390،000 نوپۇسىبار، 721،000 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 96°0.
قارچىغا قۇرغۇيلار
بۈركۈت ئوتتۇرا تىپتىكى كۈندىلىك يىرتقۇچ قۇشلار توپى. بۈركۈت كەڭ تارقالغان بولۇپ ، ھەجىمى ئوخشىمايدۇ. بۈركۈت كۆپىنچە قۇشلارغا ئوخشاش كۆزدە تۆت خىل رەڭلىك قوبۇللىغۇچ بار. بۇلار بۈركۈتلەرگە كۆرۈنگەن دائىرىنىلا ئەمەس ، ئۇلترا بىنەپشە نۇرنىمۇ ھېس قىلىش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ بۈركۈتنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتى ۋە ئوۋ ئوۋلىيالايدىغانلىقى مەلۇم. ئاياللار ئادەتتە ئەرلەردىن چوڭ بولىدۇ. كۆپىنچە قۇشلارغا ئوخشاش ، بۈركۈت كۈز ۋە باھاردا كۆچۈپ كېلىدۇ. ئوخشىمىغان تۈردىكى بۈركۈتلەر ھەر پەسىلدە كۆچۈش ئۈچۈن ئايرىم ۋاقىتلارنى تاللايدۇ. كۈزلۈك كۆچۈش پەسلى ئاۋغۇستتا باشلىنىپ 12-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرى ئاخىرلىشىدۇ. كۆچۈش مۇساپىسىنىڭ باشقىلارغا قارىغاندا ئۇزۇن ئىكەنلىكى تەتقىق قىلىنغان. ئۇزۇن مۇساپىلىك ساياھەتچىلەر كۈزنىڭ باشلىرىدا باشلىنىدۇ ، قىسقا مۇساپىلىك ساياھەتچىلەر كېيىنرەك باشلىنىدۇ. شۇڭا ، قۇش قانچە ئۇزۇن مۇساپىنى باشلىسا شۇنچە ئۇزۇن بولىدۇ. قۇشلارنىڭ كۆچۈش سۈرئىتى ۋە ئۈنۈمى توغرىسىدا تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلىپ ، بۈركۈتنىڭ مەنزىلگە بالدۇرراق يېتىپ كېلىشىنىڭ ياخشى ئىكەنلىكى كۆرسىتىلدى. چۈنكى كەلگەن تۇنجى قۇشنىڭ تۇنجى جۈپتى ، ياشاش رايونى ، يېمەك-ئىچمەك ۋە ھاياتلىق لازىمەتلىكلىرى بار. قۇش كۆچۈشكە باشلىغاندا ماي قانچە كۆپ بولسا ، سەپەرنى بىخەتەر قىلىش پۇرسىتى شۇنچە ياخشى بولىدۇ. كېرلىڭگېرنىڭ كۆرسىتىشىچە ، تەتقىقاتلار قۇشنىڭ كۆچۈشكە باشلىغاندا ، ئۇ يولغا چىقىشتىن بۇرۇن ، مەنزىلگە يېتىپ كەلگەن ۋاقىتتىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ بەدەندىكى ماي بارلىقىنى بايقىغان.
فەراھ ۋىلايىتى
فەراھ ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ferah Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى
جۇمھۇرىيەتچىلىك تۈزۈمى (خەنزۇچە: 共和制)دىمەكلىك دۆلەتنىڭ ھوقۇقلۇق ۋەكىللىك ئورگىنى ۋە دۆلەت باشلىقى سايلام ئارقىلىق ۋۇجۇتقا كېلىدىغان ۋە مۇئەييەن ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى بولغان دۆلەت تۈزۈلمىسىنى كۆرسىتىدۇ.
قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
دۇنيادىكى دۆلەتلەردە تۈرلۈك سىياسى تۈزۈلمە ئورنىتىلغان بولۇپ، ئادەتتە كۆپرەك ئۇچرايدىغىنى جۇمھۇرىيەت، پادىشاھلىق، كېنەز ۋە خەلىپىلىك نامى بىلەن ئاتىلىدىغان دۆلەتلەردۇر. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئەزا 192 دۆلەت ئىچىدە 159دۆلەت جۇمھۇرىيەت تۈزۈمىنى يولغا قويغان.
جۇمھۇرىيەتچىلىك تۈزۈمى (خەنزۇچە:共和制) دىمەكلىك دۆلەتنىڭ ھوقۇقلۇق ۋەكىللىك ئورگىنى ۋە دۆلەت باشلىقى سايلام ئارقىلىق ۋۇجۇتقا كېلىدىغان ۋە مۇئەييەن ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى بولغان دۆلەت تۈزۈلمىسىنى كۆرسىتىدۇ. جۇمھۇرىيەت تۈزۈلمىسى پادىشاھلىق تۈزۈم بىلەن قارىمۇ قارشى ئۇقۇم بولۇپ سۈرىيە، شىمالى كورىيە قاتارلىق بەز دۆلەتلەردە ئاتىنىڭ ئىزىغا بالا ۋارىسلىق قىلىشتەك شەكىل جۇمھۇرىيەت نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بولسىمۇ ئۇلار سايلام نەتىجىسىسنى ئاساس قىلغان ۋە دۆلەت ئاساسى قانۇنىنى يەنىلا جۇمھۇرىيەتچىلىك قانۇنى بويىچە ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقتىن ماھىيەتتە جۇمھۇرىيەت بولمىغان بۇ دۆلەتلەرمۇ جۇمھۇرىيەت سانىلىدۇ.
تۈرى
جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى يەنە ئۆز ئىچىدىن پارلامنېتلىق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى(Parliamentary system) ۋە پىرىزدېنتلىق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى(Presidential system) دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئەمەلى ئەھۋالىغا قارىتا دۆلەتلەردە يولغا قويۇلىۋاتقان جۇمھۇرىيەت تۈزۈمىدىمۇ روشەن پەرقلەر بار.
پىرىزدېنتلىق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى
پىرىزدېنت دۆلەتنىڭ تولۇق ھوقۇقلۇق باشلىقى، ھۆكۈمەت رەھبىرى شۇنداقلا قۇرۇقلۇق، سۇ، ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ باش قوماندانى ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ، پارلامېنت قانۇن تۇرغۇزۇشقا، باش سوت قانۇن ئىجرا قىلىشقا مەسئۇل بولۇپ ئۈچ تەرەپ نىسپى مۇستەقىل ۋەزىپە يۈرگۈزىدۇ. ئامېرىكا دۇنيادىكى پىرىزدېنتلىق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمىنى ئەڭ بالدۇر يولغا قويغان دۆلەت بولۇپ ئۇنىڭدىن باشقا يەنە فرانسىيە، مېكسىكا، بىرازىلىيە، چىلى، ئارگېنتىنا،   رۇسىيە، بېلارۇسىيە، ئوكرائىنا، ھىندونوزىيە، سىرىلانكا،  قازاقىستان، قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان،ئازەربەيجان، مىسىر، نىگېرىيە، ئۇگاندا قاتارلىق دۆلەتلەرمۇ ئاساسى قانۇندا پىرىزدېنتلىق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمىنى دۆلەت سىياسى تۈزۈلمىسى بېكىتكەن. پىرىزدېنتلىق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمىدە پىرىزدېنتنىڭ رولى ۋە ھوقۇقى بەك چوڭ بولغاچقا، شۇنداقلا پىرىزدېنتنىڭ ھىلە ئىشلىتىپ داۋاملىق ھوقۇق تۇتۇش ھەتتا پەرزەنتلىرىنى ئورنىغا ۋارىس قىلىش ئېھتىمالى بولغاچقا باشقىلار تەرىپىدىن يېرىم پادىشاھلىق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى دەپمۇ قارىلىدۇ.
چاغانتوقاي ناھىيىسى
چاغانتوقاي ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن تارباغاتاي ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. چاغانتوقاينىڭ يەر مايدانى 6،090 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 50،000.
تارىخ
چاغانتوقايدا چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 14 - يىلى (1888 - يىلى) تارباغاتاي دوتەي مەھكىمىسىگە قارايدىغان <ئوگىرداي> (موڭغۇلچە مىڭبېشى دېگەن مەنىدە) لىق تۈزۈمى ئورنىتىلغان. مىنگونىڭ 29 - يىلى (1940 - يىلى) چاغانتوقاي مەمۇرىي باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنغان. مىنگونىڭ 31 - يىلى (1942 - يىلى) بۇ ئىدارە ناھىيە دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن ۋە تارباغاتاي ۋالى مەھكىمىسىگە، تارباغاتاي ۋىلايىتىگە قارايدىغان بولغان.
جۇغراپىيە
ئۇنىڭ يەر تۈزۈلۈشى مۇرەككەپ، جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس، شىمالىي قىسمى قۇمۇچ كۆل تىندۇرما تۈزلەڭلىكى، ئوتتۇرا قىسمى تاغ ئېتىكى تىندۇرما تۈزلەڭلىك، جەنۇبى تاغلىق، بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق رايون 78.8% نى، تۈزلەڭلىك 20.6% نى، سازلىق 0.6% نى ئىگىلەيدۇ. 24 دەرياسى بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 589 مىليون كۇب مېتىر تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  109  مىليون كۇب مېتىر كېلىدۇ. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، سۈلەيسۈن، بۇغا، ياۋا تۇڭگۇز، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقدىن سۇغىگۈل، يۇمران بۇغا مۇگڭۈزى، چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، پەبۇت قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىرىدىن ھاكتاش، گىلائۇبېر تۇرزى قاتارلىقلار بار.  چاغانتوقاي ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىككىنچى دەرىجىلىك قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. ئۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 6.5℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 35.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2840.2 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 2905.4℃، قىروسىز مەزگىلى 148 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 275.9 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1872.6 مىللىمېتىر.  بۇ ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 23 مىڭ 100 گېكتار (347 مىڭ مو) تېرىلغۇ يېرى، 18 مىڭ 700 گېكتار (280 مىڭ مو) ئورمانلىقى، 471 مىڭ 300 گېكتار (7 مىليون 7ىڭ مو) ئوتلىقى بار. چارۋىچىلىقتا يايلاقتا چارۋا بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىسىدىن قوي، ئات، كالا قاتارلىقلار بار. بۇلار ئىچىدە باشباي ياپما قۇيرۇق قوي ئەڭ داڭلىق. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، قىچا، زاراڭزا، گازىر تاۋۇز، كۆممىقوناق، ئاپتاپپەرەس، قىزىلچا، مېۋە - چېۋە، قوغۇن - تاۋۇز كۆكتات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، قەغەزچىلىك، سېمونت ئىشلەش، ھاراق ئىشلەش، كۆن - خۇرۇم، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، يەم - خەشەك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  چاغانتوقاي ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ئۇنىڭ چېگرىسى ئىچىدىكى 2 ئۆلكە تاشيولى ۋە 6 ناھىيە، يېزا تاشيولى ئۆزئارا تۇتىشىپ كەتكەن. 0002 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلغان، كۆچمە خەۋەرلىشىش ۋە ىسمىسىز چاقىرغۇلارمۇ ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.
13- ئۆكتەبىر
13 - ئۆكتەبىر / 13 - ئوغۇز، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 285. (كەبىسە يىللاردا 286.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 80 كۈندۇر.
بىھارى تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[بىھارى تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 170مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئابلا ئەخمىدى
پېشقەدەم يازغۇچى ئابلا ئەخمىدى 1935 - يىل 1 - ئايدا قەشقەر شەھىرىدە قول ھۈنەر ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ ساۋاتىنى چىقارغاندىن كېيىن 1950 - يىلغىچە يېرىم ئوقۇپ، يېرىم ئىلشەيدىغان ئوتتۇرا تېخنىكوم - >شىنجاڭ - قەشقەر كەسپىي مەكتەپ< تە ۋە قەشقەر دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇغان، 1950 - يىلنىڭ ئاخىرلىرىدىن 1976 - يىلغىچە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ >شىنجاڭ گېزىتى< باسما زاۋۇتى، شىنجاڭ شىنخۇا 1 - باسما زاۋۇتى، بېيجىڭ مىللەتلەر نەشرىياتى باسما زاۋۇتى، >قەشقەر گېزىتى< باسما زاۋۇتى قاتارلىق جايلاردا ئىشلەنگەن، 1976 - يىلنىڭ ئاخىرلىرىدىن تارتىپ 1988 - يىلغىچە >قەشقەر گېزىتى< ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىدە ئىشلىگەن، ھازىر پېنسىيىدە. ئابلا ئەخمىدىنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتى 1958 - يىلى شېئىر بىلەن باشلانغان. كېيىنچە، ئاساسەن پروزا ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، >ساما<، >كاج بوۋاي<، >مويتۇڭزا< قاتارلىق بىر تۈركۈم ياخشى ھېكايىلارنى؛ >ئوغۇلخان<، >قاپاقتېرەكلىك ھويلا<، >كەپتەرۋاز<، >ئادراسمان چېچەكلىگەندە< قاتارلىق پوۋېستلارنى، >يىللار< رومانىنى يازغان. ئابلا ئەخمىدىنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن >يول ئۈستىدە< (1982 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)، >بۇزۇلغان قەسەم< (1984 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق رومانى، >ئوغۇلخان< (1990 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى)، >ئادراسمان چېچەكلىگەندە< (1995 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق پوۋېستلار توپلاملىرى بار. بەزى ئەسەرلىرى كوللېكتىپ توپلامغا كىرگۈزۈلگەن. ئابلا ئەخمىدى ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
ئۈمىدسىز مىللەت ئۆلۈك پۇرايدۇ
مۇستافا ئوغۇز
ئۈمىدسىز شارائىت يوق، ئۈمىدسىز ئىنسانلار باردۇر.
– مۇستافا كامال
مەن ئۆز تىرىكچىلىكىم بىلەن مەشغۇل بولۇش جەريانىدا، ئەتراپىمدىكى كىشىلىرىمىزنىڭ گەپ-سۆزلىرىگە ئازدۇر-كۆپتۇر قۇلاق سالىمەن، مۇڭدىشىمەن، پىكىرلىشىمەن. تەبىئىيكى، ئۇلار ئىچىدە ھۈنەرۋەنلەر، خىزمەتچىلەر، خىزمەت كۈتىۋاتقانلار، سودىگەرلەر ۋە ئالىي بىلىم يۇرتى ئوقۇغۇچىلىرى، ئوقۇتقۇچىلار، ھەم پرۇففىسسۇرلارمۇ بار. پاراڭلىرىمىز داۋام قىلىپ شۇنداق بىر تىمىغا كەلگىنىدە نۇرغۇنلىرىدىن، خۇددى ئۇلار دىيىشىۋالغاندەك بىردەك خۇرسىنىشلارنى، ۋايساشلارنى ئېشىتىمەن. ئۇ تىمىنىڭ شۇلار ئۆزلىرى تەۋە ئۇيغۇر مىللىتى ئىكەنلىكى يۈرۈكۈمنى ئېزىدۇ.
– بەك ناچار مىللەت جۇمۇ بىز، بىرسى ئازراقلا روناق تاپسا ئۇلىنى كولايمىز.
– بىز خەققۇ زادى پىتىشمايمىز، نەگە بارساق يۇرتۋازلىق قىلىمىز.
– ئىشقىلىپ، بىر تۈگەشكەن مىللەت بولدۇق، ئوڭشالمىقىمىز تەس…..
– يامان نامىمىز كۆپ بولغاچقىمۇ، ئۆزەمنىڭ ئۇيغۇرلىقىنى باشقىلاردىن يۇشۇرىمەن.
– ئۇيغۇر بولۇپ قالغىنىمغا راستىمنى ئىيتسام پۇشايمىنىم بار.
بۇ تۈردىكى ۋايساشلارنىڭ بەزىلىرى كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا ھەربىرىمىزنىڭ قۇلاقلىرىغا سوقۇلۇپ تۇرىدۇ. ماقالەمنى ئوقىۋاتقان قىرىنداشلىرىمىز ئىچىدە بەلكىم يۇقارقى دارتىملاشلارنىڭ ساھىبلىرى بولۇشى مۇمكىن. ئەلۋەتتە، بەزىدە باشقا كىشىلەردىن ئاغرىنىپ ئۇلارنى ئەيىپلەش نورمال بىر ھادىسە. ئەمما شۇ بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ خاتالىقىنى مەۋھۇم مىللەت ئۇقۇمىغا يۈكلەپ ئۆز مىللىتىگە ھاقارەت كەلتۈرۈش، مىللىتىدىن ئۈمىدسىزلىنىش، يات مىللەتنى زىيادە چوڭ بىلىش، ھەتتا شۇ مىللەت پۇشتى بولغىنىدىن خىجىل بولۇش ئۆزى پەۋقۇلاددە بىنورمال ھادىسىدۇر. گەپنىڭ ئېغىرىنى دىگەندە تۇزكورلۇقتۇر. رىئالنىي تۇرمۇشىمىزغا قارايدىغان بولساقمۇ، ئانىلىرىمىز پولۇ ئەتكەندە ئىشلەتمەكچى بولغان گۈرۈچنى ئىچىدىن كىچىك تاشلىرىنى ئىلغىۋىتىپ ئىشلىتىدۇ. قانداقتۇر ئىچىدىن بەش-ئالتە تال تاش چىقتى دەپ گۈرۈچنىڭ ھەممىنى تاشلىۋەتمەيدۇ. ئەگەر تاشلىسا باشقىلار ئۇنى ساراڭ دەيدۇ. تولىمۇ ئەپسۇسكى، ئەتراپىمىزدا مەلۇم كىشى، مەلۇم ئورگان ۋەياكى مەلۇم تۈزۈم خاتالىقىنى پۈتۈن مىللەت ئۈستىگە ئارتىپ مىللەتنى سۆكۈش ئارقىلىق كۆڭلىگە تەسكىنلىك تىپىۋاتقان، ئىچىنى بوشىتىۋاتقان بىر قىسىم ” نورمال ” كىشىلىرىمىز مەۋجۇدتۇر. ئۇلار ئۆز مىللىتىنى ئەيىپلىگەن چىغىدا، ئۆزلىرىنىڭمۇ شۇ كاتىگۇرىيە ئىچىدە ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇيدۇ. ئۇ ھاقارەتنىڭ ئۆز ئاتا-ئانىسىغا كەلتۈرگەن ھاقارەت ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇيدۇ. ئۇلار شۇ مىللەت پۇشتى ئىكەنلىكىدىن خىجىل بولغانلىقىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۆز ئاتا-ئانىسىدىن تانغانلىقىدىن دىرەك بىرىدىغانلىقىنى ئۇنتۇيدۇ.
مۇكەممەلسىز يارىتىلغان ئىنساندىن مۇكەممەل مىللەت كۈتكىلى بولمايدۇ. دۇنيادىكى ھىچبىر مىللەت مۇكەممەل بولۇپ باققان ئەمەس. ۋەلىكىن شۇ مىللەت ئەزالىرى ئاڭ، ئەخلاق، بىلىم ساپاسىغا قارىتا دەرىجىگە ئايرىلىدۇ. ئەزالارنىڭ ئومۇمىي ساپاسى شۇ مىللەتنىڭ شۇ دۆلەت ۋە دۇنيادا تۇتقان ئورنىنى بەلگىلەيدۇ. مىللەتلەرنىڭ تارىختىن بۇيانقى تۇتقان پەرقلىق ئورۇنلىرىنى كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈشكە ئوخشىتىمەن. بىزنىڭ ئۇيغۇر مىللىتى دۇنيادا تارىختىن بۇيان قانداق ئورۇن تۇتۇپ كەلگەن؟ ھەممىمىزگە ئايان بولغۇنۇدەك، ئۇيغۇرلار ئۆتمۈشتە شانلىق تارىخىي ئىزلارنى قالدۇرغان. دۇنيادىكى تۇنجى مەدەنىيلەشكەن ساناقلىق قەدىمىي مىللەتنىڭ بىرى بولۇپ، ھەتتا يۇنان مەدەنىيىتىدىن ئىلگىرى مەدەنىيەت ياراتقان دەپ بەزى تارىخىي مەنبەلەردە تىلغا ئېلىنىدۇ. تۈرك قەۋىملىرى ئىچىدە ئەڭ بالدۇر شەھەرلەشكەن مىللەت بولۇپ، ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ خاقانى قۇتلۇق بىلگە قاغاننىڭ ئوغلى بايانچۈر 8-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا شەھەر مەدەنىيىتىگە يۈزلەنگەن ئىدى. ئۇ زامانلاردا قىپچاق ۋە ئوغۇز تۈركلىرى تىخى كۆچمەن چارۋىچىلىقتىن قۇتۇلالمىغان، قەبىلە كىگىز ئۆي مەدەنىيىتىدە ئىدى. شۇڭا قازاق، قىرغىز، تۈركمەنلەردە تا بۈگۈنگىچە كىگىز ئۆي مەدەنىيىتى باردۇر. بىراق ئۇيغۇرلاردا يوق. دۇنيادا تۇنجى بولۇپ قەغەزنى تۈپلەپ كىتاپچە قىلىپ قوللانغان، مەتبەئەنى ئىجاد قىلغان (كىيىن ئابباسىيلار بۇنى ئۇلاردىن ئۆگەنگەن). تۈرك مىللەتلىرى ئىچىدە ئەك كۆپ كىتاب يىزىپ قالدۇرغان مىللەت بولۇپ، بۈگۈنكى تۈركۈلۇگلار شۇ قەدىمكى ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ كىتابلىرىنى كۆپرەك مەنبە قىلىدۇ. ئۇنىڭدىن سىرت، رەسساملىق ۋە ھەيكەلتاراشلىق ئۇيغۇرلاردا ئەڭ تەرەققىي قىلغان. ئۇيغۇرلار تارىختىن بۇيان تىجارەتكە ئىنتايىن ماھىر ھەم ھىرىسمەن بولۇپ، ئىچكى قۇرۇقلۇق بولۇشتەك چۇغراپىيىلىك ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ ” يىپەك يولى ” خەلقئارالىق سودا لىنىيەسىنى قۇرغان. ئۇيغۇرنىڭ بۇ تارىخىدىن ئىلھام ئالغان مۇستافا كامال ئەرەپچىدىكى “مەدەنىيەت” سۆزىنىڭ ئورنىغا “Uygarlık” سۆزىنى “ئىلغارلىق، مەدەنىيەت” دەپ مەنە بىرىپ تۈرك تىلىغا كىرگۈزگەن. تەتقىقاتچىلار ئۇيغۇرلارنىڭ تارىختا نۇرغۇن ئىجادلارنى بارلىققا كەلتۈرگەنلىكىنى ئۆز كىتابلىرىدا بايان قىلغان. يىقىندا ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنيادا تۇنجى بولۇپ “يوقلىما قىلىش” نى يولغا قويغان مىللەت ئىكەنلىكى ئىسپاتلاپ چىقىلدى. يەنى، قەدىم دەۋىردىكى ئۇيغۇر ھۆكۈمرانلىرى ئەسكەرلىرىنىڭ كىلىپ-كىتىشلىرىنى يوقلىما قىلىپ، كېچىككەنلەردىن پۇل تۇتۇشتەك جازا بىرىش تۈزۈلمىسىنى يۈرگۈزگەن. دىمەك، تارىختا ئۇيغۇرلار شانلىق سەلتەنەتلىرى بىلەن پەخىرلەنگۈدەك ياشاپ كەلگەن.
ئومۇمىيلىقتىن ئىيتقاندا،
بىرىنجى: مەدەنىيەت جەھەتتە، ئۆتمۈشتىكى ئۆرپ-ئادىتىنى ساقلاپ كەلدى. دىنىي ئەقىدىسىدىن ۋاز كەچمىدى. ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئېتىقاتىدىكى مەزمۇتلۇقىنى ئالاھىدە ماختاشقا ئەرزىيدۇ. تىلى ۋە ئەدەبىياتى ئۈچۈن كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقى كىشىنى تەسىرلەندۇرىدۇ. چىندە خەنزۇ تىلىدىكى كىتابلاردىن قالسا قالغان 55 مىللەت ئىچىدە ئۇيغۇر تىلىدا نەشىردىن چىقىدىغان كىتاب سانى ئەڭ كۆپتۇر. چىندىكى ئىككىنجى چوڭ تىل ھىسابلىنىدۇ. بۇ ئۈچ جەھەتتە قازاقىستان، قىرغىزىستان، ئۆزبىكىستان، تاتارىستان، تۈركمەنىستان،ئەزەربەيجان قاتارلىق تۈرك مىللەتلىرى روسلارنىڭ ئېغىر ئاسمىلاتسىيىسىگە ئۇچرىغاندۇر. شۇڭا ئۇيغۇر مىللىتى تۈركىيە تۈركلىرىدىن قالسا ئۇلاردىن بۇ جەھەتلەردە ئۈسۈنلۈككە ئىگە دەپ قارايمەن.
ئۈچىنجى: تور تىخنىكا جەھەتتە، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ جەھەتتىكى نەتىجىلىرىمۇ كىشىنى بەك سۆيۈندۇرىدۇ. ئىنتىرنىت مۇتەخەسسىسلىرىمىز كۈندىن كۈنگە كۆپەيدى. ئالىم ئەھەت ئۇيغۇرسۇفت شىركىتىنى قۇردى، مەخسۇس يۇمتال ياسايدۇ. قارلۇق مىدىيا تېخنىكا چەكلىك مەسئۇلىيەت شېركىتى خەلقئارالا سەۋىيەدىكى شىركەت بولۇپ، چەت دۆلەتلەرگە مەخسۇس 3D كارتۇن فىلىم لايىھىلەيدۇ. ئالاقە تورى تەرەققىي قىلدى. تور سودىسى ئۈزلۈكسىز كۈچەيدى. چىندىكى ئىككىنجى چوڭ تور تەرەققىياتىغا ئىگە مىللەت ھىسابلىنىدۇ. بۇ يەرگە كەلگەندە بىر تۈرك ئاكىمىزنىڭ ماڭا دەپ بەرگەن ھىكايىتى ئىسىمگە كىلىپ قالدى، بۇ تۈرك ئاكىمىز ئۆزى كومپىيۇتىر مەشغۇلاتىغا ئۇستا بولۇپ، مەلۇم بىر پرۇگرامما لايىھەلەۋاتقاندا بىر تىخنىكىلىق قىيىنچىلىققا يولۇقۇپ قالغان، Facebook قا ئىلان چىقىرىپ تۈركىيەدىكى ئىنتىرنىت مۇتەخەسسىسلىرىدىن ياردەم سورىغان. بىراق بىر مەزگىلگىچە ھىچبىرىدىن جاۋاب كەلمىگەن، ئاخىرىدا ئامىرىكىدىكى بىر ئۇيغۇر بالا جاۋاب يازغان، ھەم ئۇ مەسىلىنى ھەل قىلىپ بەرگەن ئىكەن.
تۆتىنجى: تەنتەربىيە ۋە سەنئەت ساھەسىدە بۇ بىرنەچچە يىل بەك مول ھوسۇللۇق يىللار بولدى. چىنلىقلار ئۇيغۇرلارنى باشقىدىن تونۇدى.
بەشىنچى: دوكتۇرلار ۋە ئالىملار، ئامىرىكا، ياۋرۇپا، ياپۇنىيە، مىسىر، مالايسىيە، تۈركىيە ۋە چىندىن نۇرغۇن دوكتۇرلىرىمىز توختىماي كۆپلەپ چىقىپ تۇرىۋاتىدۇ. دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق بىلىم يۇرتلىرىدا ياشلىرىمىزنىڭ ئوقۇشقا كىرگەنلىك خۇش خەۋەرلىرىنى ئاڭلاپ تۇرىۋاتىمىز. بەزى ئالىملىرىمىز دۇنيادىكى ساناقلىق ئالىملار قاتارىدىنمۇ ئورۇن ئالدى. بۇ يەردە شۆھرەت مۇتەللىپ ۋە ئەركىن سىددىق قاتارلىق تەبىئىي پەن ئالىملىرىمىزنى ئالاھىدە تىلغا ئىلىپ ئۆتۈشكە تامامەن ئەرزىيدۇ. بۈگۈنكى شارائىت ئاستىدا ئۇيغۇرلىرىمىزنىڭ بۇ نەتىجىلىرى ھەرگىزمۇ ئاسان قولغا كەلگەن ئەمەس، بۇ يۈكسەك بىر چىدامچانلىق روھى تەلەپ قىلىدۇ. مىنىڭچە ئەسلى مەۋجۇتلىقىمىز ئۆزىمۇ بىر مۆجىزە ئىدى. دىمەك، ئۇيغۇر ئەجداتلىرىنىڭ روھى بۈگۈنمۇ ھايات ئىكەن، ھەم مەڭگۈ ئۆلمەيدۇ ئىنشائاللاھ.
ئالدىنقى يىلى بىر غۇلجىلىق بالىنىڭ ” بىز غۇلجىلىقلار ئۈچ يەردىن قىز ئالمايمىز…” دىگەن گىپى ئۈندىداردا تارقىلىپ كىتىپ، بەزىلىرىمىز پۈتۈن غۇلجىلىقلارنى بىر تاياقتا ھەيدەپ قاتتىق ھاقارەتلەر ياغدۇرۇپ كەتكەن ئىدۇق. ئۈرۈمچىدە بىر ئۇيغۇر قىز قارا تەنلىك بىرى بىلەن توي قىلسا، ئۇنى ئۈندىدار توپلىرىدا تارقىتىپ ھالىمىز قالمىغان، بەزىلىرىمىز: ئۇيغۇر قىزلىرىمىز تۈگىشىپتۇ، دىيىشكىمۇ ئۈلگۈرگەن ئىدۇق. خۇددى قىزلىرىمىزنىڭ ھەممىسى نىگىرلار بىلەن توي قىلىپ كەتكەندەك. يىقىندا قىمار ئوينىغان بىرنەچچە ئۇيغۇر قىزنىڭ ۋىدىئۇسى ئۈندىدار، مىكرۇ بىلۇگ ۋە Facebook لاردا تارقىلىپ يۈردى. نۇرغۇنلىرىمىز ئۇلارغا لەنەت ئوقۇدۇق، مىللەت تۈگۈشۇپتۇ دىيىشتۇق. بۇنى ئىبرەت بولسۇن دەپ تارقىتىشتىن بەكرەك ھاقارەتلەپ كۆڭلىمىزگە تەسكىن تىپىش خاھىشىمىز كۈچلۈكرەك ئىدى. بىلسەك بىر مۇسۇلمان ئۈچۈن بىراۋ خاتالىق ئۆتكۈزگەن تەقدىردىمۇ ئۇنى سازايە قىلىش ۋەزىپىسى يۈكلەنمىگەن ئىدى، بەلكى دەل ئەكسىچە ئۇنى يۇشۇرۇش تەۋسىيە قىلىنغانىدى. پەيغەمبىرىمىز:” كىمكى بىر مۇسۇلمان قىرىندىشىنىڭ ئەيىپىنى يۇشۇرىدىكەن، ئاللاھ ئۇنىڭ ئەيىپىنى دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە يۇشۇرىدۇ.” دىگەن ئىكەن. بىراق، بىز ئۇلارنىڭ ئەيىپىنى يىپىش ئەمەس، بەزىلىرىمىز ئۇنى مىللەت دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ تىللايدىغان بولدۇق. يۇقارقى ئىشلار ھەرقانداق مىللەتتە بار ئىشلار، ھەتتا باشقا مىللەتلەردە تىخىمۇ كۆپ بولسا بولىدۇكى ھەرگىز بىزدىن ئاز ئەمەس. ئەتراپىمىزغا دىققەت قىلساق، ئاغرىق-سىلاقلار ئۈچۈن ھەرتۈرلۈك ياردەملەردە، ساخاۋەت پائالىيەتلىرىدە بولىۋاتقانلارنى كۆرىمىز. يۇتۇپ كەتكەن سەبىيلەر ئۈچۈن مەخسۇس ئۈندىدار ئىزدەش سۇپىسى قۇرغانلارنى ئۇچراتتىم. ھەم بىر قىسىم سەبىيلەرنى تىپىۋاتىدۇ. ئۇيغۇردا بىرلىك يوق دەپ قاقشايمىز، مۇشۇلار بىرلىكنىڭ نەتىجىسى ئەمەسمۇ؟ 2015-يىلىنى كىتاب ئوقۇش يىلى قىلىش تەشەببۇسى ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ خەلقىمىزنىڭ قوللىشىغا ئىرىشىۋىدى، رادىئو ۋە تىلىۋىزىيە پرۇگراممىلىرى ۋە باشقا ئاخبارات ۋاستىلىرىدا تۈرلۈك تەشۋىقات ئىشلىرى كۈچەيتىلدى. خوتەن ۋىلايىتىدە يەر تەۋرىگەن چاغدا، ئۇيغۇرنىڭ نە قەدەر ئۆملۈكىنى كۆردۈق. ھەربىر شەھەر، ناھىيەدىكى كىشىلەر ئۆزلۈكىدىن تەشكىللىنىپ ئىئانە توپلىدى. ئۇيغۇر شەخسىي كارخانىلىرىمىز ئارقا-ئارقىدىن لازىمەتلىكلەرنى ئەۋەتىپ ئالدىنقى سەپتە بولدى. بىز ھەممىمىز تەسىرلەندۇق.
بىلسەك ئۇيغۇر مىللىتى تىخى ئۈمىدسىزلەنگۈدەك ھالەتكە چۈشۈپ قالغىنى يوق، مەن شەخسەن ئۇنىڭ دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق دۆلەتتىكى مەۋجۇتلىقىنى يوقاتمىغانلىقىدىن پەخىرلىنىمەن. تىخىمۇ تەرەققىي قىلىپ ماڭالىغىنى ئۆزى بىر مۆجىزە. بىز بۇنى كۆرۈپ يىتىشىمىز كىرەك ! ئۇيغۇرنى ئەيىپى بىلەن تەڭ سۆيەيلى! ھەممىمىزگە سەن قايسى مىللەتتىن دىيىلگىنىدە ھەرقانداق يەردە مەيدىمىزنى كېرىپ تۇرۇپ: ” مەن ئۇيغۇر” دىيەلەيدىغان يۈرەك تىلەيمەن!
مەنبە: باغداش تورى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ياڭ جيېچى
thumb|ياڭ جىيېچى چەت ئەللىك مېھمانلار بىلەن ياڭ جيېچى، ئەر، خەنزۇ، 1950- يىلى 5- ئايدا تۇغۇلغان. شاڭخەي شەھىرىدىن. 1968- يىلى 9- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1917- يىلى 12- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن. نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ فاكۇلتېتى دۇنيا تارىخى كەسپىنى پۈتكۈزگەن. ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان، تارىخشۇناسلىق دوكتورى.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دۆلەت كومىسسارى، گوۋۇيۈەن پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، مەركەز تاشقى ئىشلار خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەز دېڭىز- ئوكيان ھوقۇق- مەنپەئەتىنى قوغداش خىزمىتى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى.
1968- يىلىدىن 1972- يىلىغىچە شاڭخەي شەھىرى پۇجياڭ توك سائىتى زاۋۇتىنىڭ ئىشچىسى بولغان.
1972- يىلىدىن 1973- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىنىڭ چەت ئەلگە چىقىپ ئوقۇيدىغانلارنى كوللېكتىپ تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقۇغان.
1973- يىلىدىن 1975- يىلىغىچە ئەنگلىيە ئىلىن ئىنستىتۇتى، باس ئۇنىۋېرسىتېتى، لوندون سىياسىي- ئىقتىساد ئىنستىتۇتىدا خەلقئارا مۇناسىۋەت كەسپىدە ئوقۇغان.
1975- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى تەرجىمە ئىشخانىسىنىڭ خادىمى بولغان.
1983- يىلىدىن 1987- يىلىغىچە جۇڭگونىڭ ئامېرىكىدىكى باش ئەلچىخانىسىدا 2- دەرىجىلىك كاتىپ، 1- دەرىجىلىك كاتىپ، دىپلوماتىيە مەسلىھەتچىسى بولغان.
1987- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىنىڭ تەرجىمە ئىشخانىسىدا دىپلوماتىيە مەسلىھەتچىسى، قوشۇمچە باشقارما باشلىقى بولغان.
1990- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى شىمالىي ئامېرىكا، ئوكيانىيە مەھكىمىسىنىڭ دىپلوماتىيە مەسلىھەتچىسى، قوشۇمچە باشقارما باشلىقى، مۇئاۋىن مەھكىمە باشلىقى بولغان.
1993- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە جۇڭگونىڭ ئامېرىكىدىكى باش ئەلچىخانىسىنىڭ 2- دەرىجىلىك ئەلچىسى بولغان.
1995- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرىنىڭ ياردەمچىسى، دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى پارتكومىنىڭ ئەزاسى بولغان(بۇ مەزگىلدە 1995- يىلى 8- ئايدىن 1996- يىلى 3- ئايغىچە قوشۇمچە شىمالىي ئامېرىكا، ئوكيانىيە مەھكىمىسىنىڭ باشلىقى بولغان؛ 1996- يىلى 9- ئايدىن 1996- يىلى 11- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئۆلكە باشلىقى، مىنىستىر دەرىجىلىك كادىرلار بىلىم ئاشۇرۇش كۇرسىدا ئوقۇغان).
1998- يىلىدىن 2000- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى پارتكومىنىڭ ئەزاسى بولغان.
2000- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە جۇڭگونىڭ ئامېرىكىدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى بولغان.
2004- يىلىدىن 2005- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى پارتكومىنىڭ ئەزاسى بولغان.
2005- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
(2001- يىلىدىن 2006- يىلىغىچە نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخشۇناسلىق فاكۇلتېتىدا دۇنيا تارىخى كەسپى بويىچە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپىدا ئوقۇغان، تارىخشۇناسلىق دوكتورى ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن).
2007- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە دىپلوماتىيە مىنىستىرى، دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2013- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە دۆلەت كومىسسارى، گوۋۇيۈەن پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، مەركەز تاشقى ئىشلار خىزمىتى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەز دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى (2014- يىلى 2- ئايغىچە)، مەركەز دېڭىز- ئوكيان ھوقۇق- مەنپەئەتىنى قوغداش خىزمىتى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دۆلەت كومىسسارى، گوۋۇيۈەن پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، مەركەز تاشقى ئىشلار خىزمىتى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەز دېڭىز- ئوكيان ھوقۇق- مەنپەئەتىنى قوغداش خىزمىتى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى.
16- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى
جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتى رەئىسىنىڭ قوماندانلىقىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قوراللىق كۈچى، ئۇ، جان-دىل بىلەن خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان خەلق ئارمىيەسى. ئۇ 1927-يىل 8-ئاينىڭ 1-كۈنى نەنچاڭ قوزغىلىڭىدا مەيدانغا كەلگەن.
ئۆتمۈش
1927-يىلى 9-ئايدا ماۋ زېدۇڭ قاتارلىق يولداشلار خۇنەن، جياڭشى چېگرا رايونىدىكى دېھقانلار ۋە ئىشچىلارغا رەھبەرلىك قىلىپ، كۈزلۈك ھوسۇل قوزغىلىڭىنى قوزغاپ، تۇنجى ئىشچى-دېھقان ئىنقىلابىي ئارمىيەسىنى قۇرۇپ، يېزا ئىنقىلابىي تايانچ بازىسىنى بارلىققا كەلتۈردى. باشقا جايلاردىكى قوزغىلاڭلاردىمۇ ئىشچى-دېھقان قوراللىق كۈچلىرى تەشكىللەندى. 1928-يىلى 4-ئايدا نەنچاڭ قوزغىلىڭىدا ساقلاپ قېلىنغان قوشۇنلار بىلەن شياڭنەن قوزغىلىڭىغا قاتناشقان دېھقانلار قوشۇنى جۇ دې، چېن يى قاتارلىق يولداشلارنىڭ باشچىلىقىدا جىڭگاڭشەنگە كەلدى، مانا بۇ مەشھۇر «جىڭگاڭشەندىكى ئۇچرىشىش» تۇر. قوزغىلاڭچى قوشۇن بىرلىككە كېلىپ، جۇڭگو ئىشچى-دېھقانلار ئىنقىلابىي ئارمىيەسىنىڭ 4-ئارمىيەسى بولۇپ تەشكىللەندى. جايلاردىكى قوزغىلاڭچى قوشۇنلارنىڭ نامى 1928-يىلى 5-ئايدىن كېيىن جۇڭگو ئىشچى-دېھقان قىزىل ئارمىيەسىگە، ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى ئۇرۇش پارتلىغاندىن كېيىن 8-ئارمىيە ۋە يېڭى 4-ئارمىيەگە، ئازادلىق ئۇرۇشىدا جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىگە ئۆزگەرتىلگەن.