cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاجىسىمان يۇرەك قان تومۇر كېسىلى
2.     ياش. بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى 40 ياشتىن يۇقىرىلار بولۇپ، ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ، كىشىلەرنىڭ بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرىلاپ بارىدۇ. 20 ياشتىن تۆۋەندىكى كىشىلەردە ياكى كىچىك بالىلار بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولمايدۇ. 3.     سېمىزلىك ۋە بەدەن ئېغىرلىقى. سېمىز ۋە بەدەن ئېغىرلىقى ھەددىدىن زىيادە يۇقىرى بولغان كىشىلەرنىڭ بۇ ھىل كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ. 4.     تاماكا چىكىش. تاماكا چەككۈچىلەرنىڭ بۇ ھىل كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ. 5.     يىمەكلىك ئادىتى. كوپ مىقداردا گۆش ۋە ماي بولۇپمۇ ھايۋانلارنىڭ تويۇنغان مېيىنى كوپ ئىستىمال قىلغان كىشىلەرنىڭ بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ. 6.     قان بېسىمى يۇقىرى بولغان كىشىلەرنىڭ بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ. 7.     ھەركىتى ۋە بەدەن چىنىقتۇرۇشى كەم بولغان كىشىلەرنىڭ بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ. 8.     روھى جەھەتتىكى بىسىم، كۆڭۈل ئاغرىقى، تۇرمۇش ۋە خىزمەت جىددىچىلىگى، ھەددىدىن زىيادە چارچاپ كېتىش ۋە ھارغىنلىق، بۇ كېسەلنىڭ قوزغىلىشىغا سەۋەبچى بولىدىغان ئاسالىق ئامىللار ھېسابلىنىدۇ.
يۇرەك تاجىسىمان قىزىل قان تومۇر كېسىلىدە ۋە ئۇ ئۇشتۇمتۇت قوزغالغاندا قانداق ئالامەتلەر بولىدۇ؟ 1.     يۇرەك سانجىقى (angina، 心绞痛) ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ۋە ئەڭ كوپ ئۇچرايدىغان ئالامىتى بولۇپ، كۆكرەك سۆڭىكىنىڭ سول تەرىپى ئاغرىش ياكى يۇرەك مۇجۇلۇش، ئاغرىق كۆكرەكتىن سول گەجگىسىگە ۋە دولىسىغا كېڭىيىشتەك ئالامەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئالامەتلەر ئاساسلىقى يۈرەككە ۋاقىتلىق قان يېتىشمەسلىك تۈپەيلىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ بىمارنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولىۋاتقانلىغىدىن ياكى بۇ كېسەلنىڭ قوزغىلىش ئالدىدا تۇرىۋاتقانلىغىدىن دېرەك بېرىدۇ. 2.     يۇرەك قاتتىق ئاغرىش. بۇ ھىل ئاغرىق ئاساسەن يۇرەك مۇسكۇللىرى قانسىزلىنىپ ئۆلۈشكە باشلىغانلىقتىن كېلىپ چىققان. 3.     دېمى سىقىلىش ۋە نەپىسى قىسىلىش ياكى قىيىنلىشىش. 4.     بەدەندىن سوغاق تەر چىقىش. 5.     پۇت قولى ماغدۇرسىزلىنىپ يىقىلىپ چۈشۈش ۋە ئورنىدىن تۇرالماسلىق.
يۇرەك تاجىسىمان قىزىل قان تومۇر كېسىلى ۋە ئۇنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىشىغا قانداق دىئاگنۇز قويۇلىدۇ؟ توۋەندىكىلەرگە ئاساسلىنىپ ئۇشتۇمتۇت قوزغالغان يۇرەك كېسىلى ياكى يۇرەك تاجىسىمان قىزىل قان تومۇر كېسىلىگە دىئاگنۇز قويۇش مۇمكىن.
1.     يۇقاردا دېيىلگەن يۇرەك سانجىقى، نەپىسى قىسىلىش، دېمى سىقىلىش، تەرلەش ۋە پۇت قولى ماغدۇرسىزلىنىش قاتارلىق تىپىك ئالامەتلەر. بىراق بۇ ئالامەتلەر ئاشقازان يارىسى، يۇرەك تاشقى پەردە ياللۇغى (Pericarditis، 心包炎)، يۇرەك مۇسكۇل ياللۇغى (Myocarditis، 心肌炎) قاتارلىق كىسەللەردىمۇ كۆرۈلىدىغان بولغاچقا، بۇ كېسەللەر بىلەن پەرىقلەندۇرۇشكە دىققەت قىلىش كېرەك. 2.     يۇرەك سوقۇش دولقۇنلىرىنى ئېلېكترلىق خاتىرىلەش (electrocardiogram, ECG 心电图). يۇرەك سانجىقى قوزغالغان ھامان، دەرھال يۇرەك دولقۇنلىرىنى ئېلېكترلىق خاتىرلىگەندە، بەزى نورمال بولمىغان يۇرەك سوقۇش دولقۇنلىرىنى خاتىرلىۋىلىش مۇمكىن. بۇنىڭغا ئاساسەن بۇ ئاغرىقنىڭ يۇرەك كېسىلى كەلتۈرۈپ چىقارغان ياكى چىقارمىغانلىغىغا ھۆكۈم قىلغىلى بولىدۇ. بىراق تەكشۈرۈش نەتىجىسىنىڭ نورمال بولۇشى، بۇ كىشىدە ئۇ كېسەلنىڭ يوقلۇقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. بۇ ھىل ئەھۋال ئاستىدا ئەڭ ياخشىسى يۇرەك سوقۇش دولقۇنلىرىنى 24 سائەت ئۈزلۈكسىز خاتىرىلەش كېرەك، ياكى كىيىن يۇرەك سانجىقى قوزغالغاندا، ئەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە دوختۇرغا بېرىپ، دەرھال يۇرەك دولقۇنلىرىنى ئېلېكترلىق خاتىرىلەش كېرەك. 3.     قان تەكشۈرۈش. قان تەكشۈرۈش ئارقىلىق قاندىكى خولېستىرولنىڭ مىقدارىغا، يۈرەكنىڭ زەخىملىنىش ئەھۋالىغا ۋە مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلارغا ئىگە بولۇش مۇمكىن. 4.     كۆكرەكنى رىنتىگىن رەسىمىگە ئىلىش (Chest SH-ray). كۆكرەك رىنتىگىن رەسىم ئارقىلىق يۇرەك، ئۆپكە ۋە قوۋۇرغىنىڭ ئەھۋالىنى بىلىش مۇمكىن. 5.     يۇقىرى چاستوتىلىق ئاۋاز دولقۇنلىرى ئارقىلىق يۇرەك سوقۇش دولقۇنلىرىنى خاتىرىلەش (Echocardiography超声波心动描记法). بۇ خىل تەكشۈرۈش ئارقىلىق يۈرەكنىڭ قۇرۇلمىسى، يۈرەكنىڭ خىزمەت ئەھۋالى، يۇرەكتىن ئېقىپ چىققان قان ئېقىمى قاتارلىق ئەھۋاللارغا ئىگە بولۇش مۇمكىن. 6.     يۈرەكنىڭ ھەرىكەتكە بەرداشلىق بېرىش ئەھۋالىنى تەكشۈرۈش (Eshercise Tolerance Or Stress Test运动耐量试验). بۇ تەكشۈرۈش ئارقىلىق يۇرەك سوقۇشىدىكى بەر نورمالسىز دولقۇنلارنى قوزغاپ، يۇرەك سوقۇش دولقۇنلىرىنى ئېلېكترلىق خاتىرىلەش ئۇسۇلى ئارقىلىق بۇ نورمالسىز دولقۇنلارنى خاتىرلىگىلى بولىدۇ، ۋە شۇ ئارقىلىق يۇرەك كېسىلىگە دىئاگنۇز قويۇش مۇمكىن. 7.     رادىئاكتىپلىق رەسىم (Nuclear Imaging) ئىلىش. بۇ تەكشۈرۈش ئارقىلىق يۇرەك مۇسكۇللىرىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىش (myocardial perfusion) ياكى قانسىزلىنىش (myocardial ischemia) ئەھۋالىغا ئىگە بولغىلى بولىدۇ. 8.     ئۇندىن باشقا يۇرەك قان تومۇرىغا نەيچە سېلىش (Cardiac Catheterization، 心导管插入术) ۋە تاجىسىمان قان تومۇرىغا رىنتىگىن رەسىمىگە ئېنىق چىقىدىغان دورا ئۇرۇپ تەكشۈرۈش (Coronary Angiography، 冠状血管造影术) قاتارلىق تەكشۈرۈشلەرنى ئىلىپ بېرىش كېرەك.
يۇرەك تاجىسىمان قان تومۇر كېسىلىنى ۋە ئۇنىڭ ئۇشتۇمتۇت قوزغىلىشنىڭ ئالدىنى ئىلىش ئۇچۇن توۋەندىكىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك. 1.     يىمەكلىك ئادىتىنى ئۆزگەرتىش، تۆۋەن مايلىق، تۆۋەن كولەستىروللۇق، تۆۋەن شېكەرلىك، يۇقىرى ئاقسىللىق يېمەكلىكلەرنى ئىستىمال قىلىش، گوش مايلارنى ئاز ئىستىمال قىلىش، كوكتاتلارنى ۋە ئوسۇملۇك يېمەكلىكلىرىنى كوپ ئىستىمال قىلىش كېرەك. 2.     ئېغىرلىقىنى كونترول قىلىش، مۇۋاپىق بەدەن چېنىقتۇرۇپ بېرىش كېرەك. 3.     تاماكا چەكمەسلىك، ئەگەر تاماكا چېكىپ ئادەتلەنگەن بولسا ئامال بار تاماكىنى تاشلاش كېرەك. 4.     قان بىسىمىنى ياخشى كونترول قىلىش كېرەك، ئەگەر قان بېسىمى يۇقىرى بولسا ۋاقتىدا دورا يەپ، نورمال دائىرىدە كونترول قىلىش كېرەك. 5.      روھى جەھەتتە بەك جىددىيلەشمەسلىك، ئالاھىدە چارچاپ كەتمەسلىك، خىزمەت، بەدەن چېنىقتۇرۇش ۋە ئارام ئېلىشنى مۇۋاپىق ئىلىپ بېرىش كېرەك. بىرەر ئىشقا بەك قايغۇرۇپ ۋە ئاچچىقلىنىپ كەتمەسلىك، كەيپىياتىنى ياخشى تۇتۇش كېرەك. 6.     يۇرەك كېسىلىگە دىئاگنۇز قويۇلغاندىن كىيىن، ۋاقتىدا دورا يەپ، مۇناسىۋەتلىك ئالامەتلەرنى ياخشى كونترول قىلىش، يۇرەك سانجىقىنىڭ قايتا قايتا قوزغىلىپ، يامان ئاقىۋەت ئىلىپ كېلىشنىڭ ئالدىنى ئىلىش كېرەك.
30. ئامېرىكىدىكى بەيتۇللاھ
بۈگۈنكى جۈمە خۇتبىسىدە ئەرەبچە بەيتۇللاھ دېگەن سۆز كۆپ تەكرارلاندى. خاتىپ بۇنىڭ ئېنگىلىزچە مەنىسىنى يېشىپ “ ئاللاھنىڭ ئۆيى “ دەپ چۈشەندۈرۈپ، مەسجىدنىڭ خاسىيىتى، مەسجىدنىڭ مۇسۇلمانلار ھاياتىدىكى ئورنى ھەققىدە تەبلىق قىلىۋاتقاندا ۋەتەندىكى بەيتۇللاغا ئۇچقان خىياللىرىمنى يىغالمىدىم. بەيتۇللاھ دېگەن سۆزنى ئاڭلىساملا يادىمغا قەھرىتاندىكى غۇلجام ۋە ”مەن ئۇيغۇرنىڭ!“ دېگىنىچە مەغرۇرانە سۈكۈتتە تۇرغان بەيتۇللا جامەسى كېلىدۇ. جامەنىڭ چىۋىننىڭ قانىتىدەك داغدىن خالى ئاق-سۈزۈكلىكى ئىلى ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئاقكۆڭۈللىكىنى سېغىندۇرسا، مەغرۇر قەددى ئىلى پەرزەنتلىرىنىڭ قورقۇمسىز، جەسۇرلىقىنى نامايىش قىلىدۇ. خاتىپ تەسىرلىك دۇئانى باشلىىغاندىلا تۈگىمەس خىياللىرىمنىڭ نامىزىنى بەيتۇللادا چۈشىرىۋېتىپ جامائەت بىلەن ”ئامىن“ غا ئەگەشتىم. دۇئالاردىن ئېرىپ كېتەلمىدىم، مىڭ ئەپسۇس، چېچىنىستان، ئافغانىستان، ئىراق، پەلەستىن، يەمەن، سۈرىيە، بەھرەيىن ۋە لېۋىيەدىكى مۇسۇلمانلارغا بىر بىرلەپ دۇئا قىلغان خاتىپ يەنە ئۇيغۇرنى ئۇنۇتتى. تۈرك خاتىپ باش بولمىغان جۈمە نامىزىدا ئۇيغۇرغا دۇئا قىلىنماي قالاتتى، بۈگۈنمۇ شۇنداق بولدى. كۈۋەيتلىك بۇرادىرىم سەۋەبىنى مەندىن كۆردى، مېنىڭ بىلدۈرۈش مەسئۇلىيىتىم باركەن. دىققىتىم چېچىلىپ خاتىپقا ئەگىشىپ ئوقۇغان نامىزىمدىن تۈزۈك قانائەتلەنمىدىم-دە ناماز تۈگىگەندە ئايرىم بىر يەرگە بېرىپ ئىككى رەكەت شۈكۈر نامىزى ئوقۇدۇم. يۇرتلىرىمىز تۇپراقلىرىدىكى ئاللاھ ئۆيلىرى، خەلقىمىز قەلبىدىكى ئاللاھ قەسىرلىرىنىڭ ئامانلىقى، دەخلىسىزلىكى، مۇقەددەسلىكى ۋە ئەبەدىيلىكى ئۈچۈن خۇداغا يىغلاپ دۇئا قىلدىم.
نامازدىن كېيىن مەسجىدىمىزنىڭ پىرىزدېنتى ھەر قېتىمقىدەك ئامېرىكىنىڭ قايسىدۇر بىر يېرىگە سېلىنماقچى بولغان مەسجىدكە ئىئانىگە دەۋەت قىلدى، ئاندىن جامائەتنىڭ بىر قانچە ئىشقا دىققەت قىلىشىنى سەمىگە سالدى. بىرىنجىسى مەن ئىككى يىلدىن بېرى ئاڭلاپ كېلىۋاتقان ماشىنا توختۇتۇش مەسىلىسى. دېيىلىشىچە نامازخانلارنىڭ ماشىنىسىنى ئۆزىگە قولاي يەرگە قالايمىقان توختىتىۋېلىشى مەيدانىنى بىر پەستە تولدۇرۇپ قويىدىكەن. ئاقىۋەتتە بۇ كىشىلەر نامازنى ئوقۇپ بولۇپ قايتقاندا كىرگەن يېرىدىن چىقالماي بىر مۇنچە ۋاقىت ئىسراپ قىلىدىكەن. بۇنىڭغا شۇنداق ھەيران قالىمەن. ھەر جۇمە نامىزىدىن كېيىن شۇ گەپ تەكرارلانماي قالمايدۇ. سائەتلىك ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققى سەككىز دوللارغا يېقىن قىلىپ بېكىتىلگەن ئامېرىكىدا ئوقۇغۇچىلارنىڭ ماشىنىسى بولۇشى تەبىئى ئەھۋال. ھالبۇكى تىرىشىپ ماشىنا ئالغان مۇسۇلمان ئوقۇغۇچىنىڭ ھەممە ئادەم ماشىنىلىق بۇ دۆلەتتىكى جامائەت ئەخلاقىغا تىرىشماسلىقى نېمدىن؟ مەسجىدكە ئاللاھ رازىلىقى ئۈچۈن كېلىدۇ-يۇ نېمىشقا قېرىنداشلىرىىنى نارازى قىلىدۇ؟ بۇ قېرىنداشلار مەكتەپ سەيناسىدىكى ماشىنا توختۇتۇش قائىدىلىرىگە شۇنچە ئاسان كۆنۈپ كېتىدۇ، چۈنكى جەرىمانىسى نەق. مەسجىدىمىزنىڭ ئالدىغا، ئاللاھنىڭ ئۆيى ئالدىغا كەلگەندە نېمىشقا قائىدىسىزلىك قىلىدۇ؟ ئاللاھنىڭ جەرىمانىسى نىسىمىكەن؟ ئەجەبا بۇ مەسجىدىمزىنىڭ جەرىمانە قويمىغانلىقى سەۋەبىدىنمۇ ياكى مەسجىد ئالدىغا كەلگەندە بۇ قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ۋەتەنلىرىدە كۆنگەن كونا خۇيىغا قايتىۋالغانلىقى سەۋەبىدىنمۇ؟
ئىككىنجىسى سايلام مەسىلىسى. مەسجىدىمىز بىر پىرىزدېنت، بىر مۇئاۋىن پىرىزدېنت ۋە باشقا تۆت كىشىدىن تەركىپ تاپقان بىر مۇدىرىيەت تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدۇ. خاتىپلار مەكتىپىمىزدىكى ئوقۇغۇچىلار ۋە ئوقۇتۇقۇچىلاردىن بولىدۇ. خاتىپ بولغۇچى بىر قانچە ھەپتە بۇرۇن ئىلتىماس قىلسا، مۇدىرىيەت تەستىقلىغاندىن كېيىن بۇ پۇرسەتكە ئېرىشىدۇ. مەسجىدىمىزنىڭ يىلدا بىر ئۆتكۈزىلىدىغان ئىسلامدىن مەلۇمات كۈنى، رامازاندىن بەھىرلىنىش كۈنى، ئىسلام يۈرۈشلۈك لېكسىيەلىرى، قېرىنداشلار تەنھەركەت مۇسابىقىسى قاتارلىق پائالىيەتلىرىگىمۇ مۇدىرىيەت باشچىلىق قىلىدۇ. ھەر يىلدا بىر سايلام قىلىنىدىغان بولۇپ مۇدىرىيەت ئەزالالىرى ئۆزى نامزات كۆرسىتىدۇ. نامزاتلار ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى خىزمەت تەجرىبىسى ۋە مەزكۇر خىزمەتنى قىلىشتىكى سەۋەب، جەريان ۋە نىشانلار ھەققىدە نۇتۇق سۆزلەيدۇ ۋە نۇتۇق مەزمۇنىنى مەسجىدنىڭ تور بېتىگە يېزىپ قويىدۇ. سايلامغا قاتناشقۇچى چوقۇم مەسجىدكە كېلىپ بەلگىلەنگەن كۈندە بىلە تاشلىشى كېرەك. پىرىزدېنتىمىزنىڭ دېيىشىچە بۇ قېتىممۇ سايلامغا قاتناشقانلار بەك ئاز بولۇپ قاپتۇ. ئۇ بۇنداق ئاز كىشى تەرىپىدىن سايلانغان مۇدىرىيەتنىڭ جامائەتكە ۋەكىللىك قىلالىشى ۋە خىزمەتلەنى لاياقەتلىك ئادا قىلالىشىدىن خاتىرجەمسىزكەن. ئويلاپ باقسام ئىككى يىلدىن ئېشىپتۇ، مەنمۇ بۇ سايلامغا قاتنىشىش ئەمەس، مەسجىدىمزنىڭ تور بېتىدىكى سايلامغا ئائىت مەزمۇنلارغا قاراپمۇ باقماپتىمەن. ھەر جۈمە كەمىدە 300 مۇسۇلمان، ئىمتىھان ھەپتىلىرىدە 500 كىشى ناماز ئوقۇپ تۇرۇپ نېمە ئۈچۈن 50 كىشى سايلامغا قاتناشمايمىز؟ بۇ بىزنىڭ ئەزەلدىن سايلام بولمايدىغان دۆلەتلەردىن كەلگەنلىكىمىز سەۋەبىدىنمۇ؟ ئۈچىنجىسى مەسجىدىمزنىڭ ئىسلام مەركىزى مەسىلىسى.
بۇ مەركەزنى مەسجىدىمىز ئۇيۇشتۇرغان بولۇپ ئارام كۈنلىرىدە مۇسۇلمانلار، مۇسۇلمان پەرزەنتلىرى ۋە ئىسلامغا قىزىققان مۇسۇلمان ئەمەسلەر ئۈچۈن ئىسلامنى چۈشەندۈرۈش، قۇرئان ئوقۇشنى ئۆگىتىش ۋە مۇسۇلمانلار ھەققىدە مەلۇمات بېرىشنى مەقسەد قىلغان ئېدى. بۇ مەركەزنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرى ئاساسەن مەكتىپىمىزنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئېدى. پىرىزدېنتىمىزنىڭ دېيىشىچە بىر بولسا ئوقۇتقۇچى جىق بولۇپ كېتىدىكەن، بىر بولسا ئوقۇتقۇچى تېپىلمايدىكەن. ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ۋاقىتقا رۇئايە قىلماسلىقى ۋە تولا ئالمىشىشى سەۋەبىدىن بۇ ئىشتا بىر تەرتىپ ياكى قائىدە بېكىتەلمەي بېشى قېتىپتۇ. بەش ۋاق نامازنى قائىدىلىك، تەرتىپلىك ئوقۇۋتقان مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمنىڭ ئىش، خىزمەتتە تەرتىپكە، قائىدىگە بوي سۇنالماسلىقى مېنى ھەيران قالدۇردى. ھەرقانداق تەرتىپ ۋە قانۇن قائىدىلەر نوپۇزغا، مۇناسىۋەتكە، باي-كەمبەغەلىككە قاراپ ھېلى چىڭ ھېلى بوش بولىدىغان دۆلەتتە ياشاپ كەلگەنلەرنىڭ تەرتىپكە كۆنمىكى ئاسان بولمىسا كېرەك. مېنىڭ ئىسلام بىلىملىرىدىن بەك جىق مەلۇماتىم يوق، شۇڭا مۇسۇلمان دوستلىرىمىزنىڭ ئىشلىرىدىكى تەرتىپسىزلىك ۋە ساۋاپ ئۈچۈن باشلىغان ئىشىمىزنىڭ نېمىشقا داغدۇغا بىلەن باشلىنىپ بولسا ئۈن-تىنسىز ئاخىرلىشىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرەلمەيمەن.
نامازدىن چىقىپ ياپۇنلۇق مۇسۇلمان دوستۇم بىلەن پاراڭلاشتىم، ئۇمۇ دۇئادا ئۇيغۇرنىڭ ئۇنتۇلۇپ قالغانلىقىغا دىققەت قىلىپتۇ. پىرىزدېنتىمىزنىڭ گېپىگە قانداق قارايدىغانلىقىنى سورۇسام “ ياپۇنىيە ئىسلاھاتنى تۈزۈم يېڭىلاشتىن، ھەممىدە ئىلىمگە تايىنىشتىن، ئىددىيە يېڭىلاشتىن باشلىغان، ئوسمانلى ئىمپىرىيىسى ئىشنى ئەكسىچە ھەربى مەكتەپ قۇرۇشتىن، ھەربى زاۋۇت قۇرۇشتىن، پەقەت تېخنىكىلا كىرگۈزۈشتىن باشلىغان مەنچە ھازىرقى مۇسۇلمانلاردىكى مەسىلىلىلەرنىڭ مەنبەسى مۇشۇ پەرقلەرگە باغلىنىدۇ“ دېدى. كۆڭلۈمدىن تۈرك دوستلاردىن بۇ سۇئالنى تولا سوراپ قانائەتلىنەرلىك جاۋاپ ئالالمىغىنىم كەچتى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى غەرپ جاھانگىرلىكىگە دۆڭگەيتتى، بەزىلىرى يەھۇدى ماسۇن تەشكىلاتىغا دۆڭگەيتتى، يەنە بەزىلىرى ئاللاھنىڭ ئورۇنلاشتۇرىشىغا باغلايتتى. پەقەت فاتىھ ئىسىملىك بىر دوستۇمنىڭلا ”بىز ئىنساننى ئىنسان ئەمەس ئاللاھ باشقۇرىدۇ، دەپ قاراپ، ئىنساننى ئىنسان ئەمەس مەسلەھەت ئاساسىدا بەرپا قىلىنغان تۈزۈمنىڭ باشقۇرىدىغانلىقىنى، ئىنسانلار ئۈستىدىكى ھاكىمىيەتنىڭ قانداق تەشكىللىنىدىغانلىقىنى بىلمىگەن“ دېگەنلىكى ئېسىمدە قاپتۇ. ئۆتكەندە مەسجىدىمىزنىڭ جەينامازلىرىنى رەتلەشكە يارىدەملەشكىنىمدە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان بىر دۆۋە يېپ يېڭى جەيناماز چىقتى. نېمىشقا ئىشلەتمىگەنلىكىنى سورۇسام. ”بۇ قىلىچ چۈشۈرۈلگەن جەينامازنى سەئۇدى ھۆكۈمىتى تەقدىم قىلغانىدى. كۈۋەيتلىك ئوقۇغۇچىلار نارازى بولۇپ ھۆكۈمىتىگە ھازىرقى يېڭى جەينامازلارنى ئالدۇردى. شۇندىن كېيىن بۇ جەينامازلار بىكار بولدى“ دېگەن جاۋاپقا ئېرىشتىم. تۆۋە، نامازنى ئاللاھقا ئوقۇمدىغاندۇق جەينامازغىمۇ؟ ئۇنى قايسى دۆلەتنىڭ تەقدىم قىلىشى بىلەن نامازنىڭ قوبۇل بولۇشى ئوتتۇرىسىدا باغلىنىش بارمۇ؟ كۆز ئالدىمدا مەسجىدىمىز سەيناسىدىكى چىملىققا بۇلتۇر ئەتىيازدا ساۋاپ ئۈچۈن تىكىلىپ پەرۋىشسىزلىكتىن قۇرۇپ كەتكەن قارىغايلار خۇددى ياپۇنلۇق مۇسۇلماننىڭ گېپىنى تەستىقلىغاندەك سالپىيىپ تۇراتتى. بۇلارغا قاراپ ۋەتەندە ھەر قېتىملىق ۋەتەنپەرۋەرلىك كۆچەت تىكىش بايرىمىدا تىكىلىدىغان كۆچەتلەر يادىمغا كەچتى. ئۇ چاغدا بىزنىڭ كۆچەت تىكىشىمىز پەقەت ۋەتەنپەرۋەر بولۇش ئۈچۈن ئېدى. بىز يىلدا بىر قېتىم ۋەتەنپەرۋەر بولاتتۇق، كۆچەتلەر يىلدا بىر قۇرۇپ، قايتا تىكىلىپ تۇراتتى. بەيتۇللاھ ئاللاھنىڭ ئۆيى دېگەنلىك، قارىغايلار ئەگەر ئاللاھنىڭ ئۆيى ئالدىدىكى سەيناغا ئەمەس، ئۆز ئۆيىمىزنىڭ ئالدىدىكى سەيناغا تىكىلگەن بولسا قۇرۇپ كېتەرمىدى؟ مەسجىدتىن قايتىش يولۇمدىكى بۈك باراقسان قارىغايلار بىلەن ئورالغان چىركاۋغا قاراپ ئۆتۈپ كەتتىم. چىركاۋ ھەر كۈندىكىدەك ئادەمسىز ئېدى.
ئالدىنقى: 31. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ۋە باشقا ئاشقۇنلۇقلار
كـىيىنكى: 29. ئامېرىكىچە قونداق ۋە ئۇيغۇرچە قەپەز
ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى (ئۇيغۇرچە)RFA
= RFA توغرىسىدا ۋە كىملىكىمىز = ''بىزنىڭ مەقسەت ، نىشانىمىز خەۋەر، ئۇچۇر ۋە ئوبزورلارنى توغرا ھەم دەل ۋاقتىدا يەتكۈزۈش شۇنداقلا ئاسىيادىكى شۇ دۆلەتلەردىكى ھەر خىل پىكىرلەر ۋە ئارزۇلار ئۈچۈن مۇنازىرە سەھىپىسى يارىتىپ بېرىش. بىزنىڭ تور بېتىمىز مۇشۇ مەقسەت ئۈچۈن خەلقئارالىق مەيدان ھازىرلىدى. RFA نىڭ خەۋەرلەر پروگراممىسىدىن باشقا يەنە، بىز شۇ دۆلەتلەردە چەكلەنگەن ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە رېئال مەزمۇن خاراكتېرىدىكى بەدىئىي ئەسەرلەرنىمۇ رادىئو دولقۇنلىرىمىزدا ئاڭلىتىمىز.'' RFA خۇسۇسي ئىگىلىكتىكى، پايدا تېپىشنى مەقسەت قىلمىغان ئورگان بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى ئاسىيادىكى، ئەركىن خەۋەر ئاڭلاش ئىمكانىيىتى بولمىغان ئاڭلىغۇچىلارنى خەۋەر ۋە ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەيدۇ. RFA ئامېرىكا پارلامېنتىنىڭ تەستىقى بىلەن قۇرۇلغان شۇنداقلا ئۇنىڭ يىللىق چىقىمىنى فېدېرال ھۆكۈمەت ئاجرىتىدىغان بولسىمۇ، RFA ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئورگىنى ئەمەس ھەمدە RFA نىڭ خىزمەتچىلىرىمۇ فېدېرال ھۆكۈمەت خىزمەتچىلىرى ھېسابلانمايدۇ. بىزنىڭ مەقسەت ، نىشانىمىز  خەۋەر، ئۇچۇر ۋە ئوبزورلارنى توغرا ھەم دەل ۋاقتىدا يەتكۈزۈش شۇنداقلا ئاسىيادىكى شۇ دۆلەتلەردىكى ھەر خىل پىكىرلەر ۋە ئارزۇلار ئۈچۈن مۇنازىرە سەھىپىسى يارىتىپ بېرىش. بىزنىڭ تور بېتىمىز مۇشۇ مەقسەت ئۈچۈن خەلقئارالىق مەيدان ھازىرلىدى. RFA نىڭ خەۋەرلەر پروگراممىسىدىن باشقا يەنە، بىز شۇ دۆلەتلەردە چەكلەنگەن ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە رېئال مەزمۇن خاراكتېرىدىكى بەدىئىي ئەسەرلەرنىمۇ رادىئو دولقۇنلىرىمىزدا ئاڭلىتىمىز. RFA ئاخباراتچىلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى ئۆلچەملىرىدە چىڭ تۇرۇپ، تەھرىرلەنگەن مەزمۇننىڭ توغرىلىقى، تەرەپسىزلىكى ۋە ھەقچىللىقى ئۈچۈن قاتتىق تىرىشىدۇ. ئاڭلىغۇچىلىرىمىز بىزنىڭ ئاڭلىتىشىمىزنى ، ئاممىباپ خەنزۇ تىلى، گۇاڭدۇڭ تىلى، ئۇيغۇر تىلى ۋە ۋۇ دىئالېكتى؛ تىبەت ( ئۇكې، ئامدو ۋە كخام) تىلىدا؛ بېرما تىلى ۋە كامبودژا تىلى؛ كورىيە تىلى (شىمالىي كورىيىگە قارىتا) ؛ لائۇس تىلى؛ شۇنداقلا ۋېيتنام تىللىرىدا ئاڭلىيالايدۇ. ھەر بىر تىلدىكى مۇلازىمەت بۆلۈملىرىمىزنىڭ خىزمەتچىلىرى شۇ يەرلىك تىلدا سۆزلەيدىغان مەخسۇس خادىملاردىن تەركىپ تاپقان.
ئاڭلىغۇچىلار ئۈچۈن سۆزلەش پۇرسىتى يارىتىلغان
RFA نىڭ يەنە ئالتە تېلېفون قوبۇل قىلىش پروگراممىسى بار بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە تۆتى خەنزۇچە، بىرى كخمېرچە، يەنە بىرى تىبەتچىدىن ئىبارەت. ئاڭلىغۇچىلىرىمىز ھەقسىز تېلېفون نومۇرى ئارقىلىق  رادىئومىزنىڭ خادىملىرى بىلەن بىۋاستە سۆزلىشەلەيدۇ. كۈندىلىك ئاڭلىتىشلىرىمىز ، مۇخبىرلىرىمىز ۋە ئىختىيارى مۇخبىرلىرىمىزنىڭ ئاسىيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن بەرگەن خەۋەر - مەلۇماتلىرىدىن تەركىپ تاپقان. بىزنىڭ باڭكوك، خوڭكوڭ، فنوم-پەن، تەيبېي، ۋە توكيولاردا تارماقلىرىمىز بار، ھەمدە سىئول، ئەنقەرە، دارامسالالاردا ئىش بېجىرىش ئىشخانىلىرىمىز بار. بارلىق ئاڭلىتىشلىرىمىز RFA نىڭ ۋاشىنگتوندىكى باش شىتابىدىن تارقىتىلىدۇ.
مەنبە: ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئورگان تور بېكىتى
Rfa.org￼
كەڭسۇ بازىرى
كەڭسۇ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kengsu Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ كۈنەس ناھىيىسى گە جايلاشقان. 2016-يىلى 7-ئاينىڭ 13-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى كەڭسۇ يېزىسى كەڭسۇ بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
Ritis
right|thumb|250px|Ritis right|thumb|250px Ritis bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2001 nopus bar, Ritisning 443,247 nopusibar, ximalikang lik 53.79°, xariki uzunluk 1°54.
نۇرلۇق يولى كوچا باشقارمىسى
نۇرلۇق يولى كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Nurluq Yoli Kocha Bashqarmisi)قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاتۇش شەھىرى گە جايلاشقان.
مەمۇرىي رايونلار
نۇرلۇق يولى مەھەللىسى، تەڭرىتاغ يولى مەھەللىسى، قۇرۇلۇش يولى مەھەللىسى، مەدەنىيەت يولى مەھەللىسى قاتارلىقلار.
غازى ئۇنىۋېرسىتېتى
غازى ئۇنىۋېرسىتېتى
غازى ئۇنىۋېرسىتېتىغا قىسقىچە نەزەر
ﺋﯧﻴﺮﺧﺎﺭﺩ ﻣﯩﻠﭻ
ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ - ﺋﯧﻴﺮﺧﺎﺭﺩ ﻣﯩﻠﭻ
غازى ئۇنىۋېرسىتېتى
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى ئەنقەرەدە يەرلىك ۋە چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرىۋاتقان غازى ئۇنىۋېرستېتى، قۇرۇلۇش تارىخى ئېتىبارى بىلەن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىگە توغرا كېلىدىغان داڭلىق ئۇنىۋېرستېتلاردىن بىرى.
ﺋﯧﻴﺮﺧﺎﺭﺩ ﻣﯩﻠﭻ
ﻣﯩﻠﭻ 1892 - ﯞﯨﻠﻴﺎﻣﺨﻮﯞﻧﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. 1914 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﻜﻪ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ. ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺋﺎﯞﯨﺌﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ، ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﺗﻪﭘﺘﯩﺸﻰ ( ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﯩﻨﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ. 1940 - ﻳﯩﻠﻰ 19 - ﺋﯩﻴﯘﻥ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ. 1944 - ﻳﯩﻠﻰ 30 - ﻣﺎﺭﺕ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻥ. ﻣﯩﻠﭻ ﺋﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﺑﯧﯟﺍﺳﺘﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻤﯩﻐﺎﻥ. ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﺎﺭﻗﺎ ﺳﻪﭖ ﺗﻪﻣﯩﻨﺎﺗﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯗﺵ ﯞﻩ ﺋﺎﻻﮬﯧﺪﻩ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﻼﺭﻏﺎ ﺭﻩﮬﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﭘﻪﻳﺪﯨﻨﭙﻪﻱ ﺋﯚﺭﻟﯩﮕﻪﻥ .1941 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﺗﻪﭘﺘﯩﺸﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻠﻪﻧﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﺭﺍﻝ - ﻳﺎﺭﺍﻕ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺭﻩﮬﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﻳﯧﺘﻪﻛﻠﯩﮕﻪﻥ ﮔﻮﺭﯗﭘﭙﺎ << V-1 >>, << V- 2 >> ﺗﯩﭙﻠﯩﻖ ﺭﺍﻛﯩﺘﺎﻻﺭﻧﻰ ﻣﯘﯞﻩﭘﭙﻪﻗﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ، ﻣﯩﻠﭻ ﻧﻴﯘﺭﯨﻨﺒﯩﺮﮒ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻮﺗﯩﺪﺍ ﺳﻮﺗﻼﻧﻐﺎﻥ ، ﮬﻪﻡ 1947 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯘﺩﺩﻩﺗﺴﯩﺰ ﻗﺎﻣﺎﻕ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻐﺎ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. 1954 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻓﯧﺪﺭﺍﺗﯩﭗ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪﺩﻩ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ. 1972 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ.
غازى ئۇنىۋېرسىتېتى
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى غازى مۇستافا كەمال ئاتاتۈركنىڭ يوليۇرۇقىغا ئاساسەن قۇرۇلغان غازى ئۇنىۋېرستېتى، 1926 – يىلى «ئوتتۇرا دەرىجىلىك ئوقۇتقۇچىلار تەلىم – تەربىيە ئىنىستىتوتى» دېگەن نام بىلەن قۇرۇلغان ئالىي مائارىپ ئورگىنىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن تەڭ خىزمەتكە كىرىشتۈرۈلدى.
ئاتاتۈركنىڭ «غازى» لىق ئۇنۋانىغا بېغىشلىنىپ ، 1926 – يىلى قۇرۇلغان بۇ ئىنىستىتۇتنىڭ ئىسمى ؛ 1929 – يىلى «غازى ئوتتۇرا دەرىجىلىك ئوقۇتقۇچىلار مەكتىپى ۋە تەلىم – تەربىيە ئىنىستىتۇتى» غا ئۆزگەرتىلگەن بولسا، 1976 – يىلى «غازى تەلىم – تەربىيە ئىنىستىتۇتى» غا ئۆزگەرتىلدى. 1935 – يىلى قۇرۇلغان ئەنقەرە ئالىي تېخنىكومى ۋە ئەنقەرە قىزلار تېخنىكومى قاتارلىق مەكتەپلەر ھەمدە ئەنقەرە ئىقتىسادىي ۋە سودا پەنلىرى ئاكادېمىيىسى قاتارلىقلار «غازى ئۇنىۋېرستېتى » ئىستىقبالىنىڭ پارلاق بولۇشىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىدى.
2009 – يىلىغا كەلگەندە، غازى ئۇنىۋېرستېتىغا قاراشلىق 14 فاكۇلتېت، 5 ئالىي تېخنىكوم، 9 كەسپىي مەكتەپ، 35 تەتقىقات مەركىزى ۋە 5 ئىنىستىتۇت بارلىققا كەلدى. غازى ئۇنىۋېرستېتىغا قاراشلىق يەنە مىدىتسىنا، پېداگوگىكا، دورىگەرلىك، ئېغىز بوشلۇقى، ئىنژىنىرلىق، مېمارچىلىق، ئىقتىساد ۋە ئىگىلىك باشقۇرۇش، خەۋەرلىشىش، تىل – ئەدەببىيات، قانۇنشۇناسلىق، گۈزەل سەنئەت قاتارلىق ھەر قايسى فاكولتېتلارمۇ تۈركىيە مائارىپىغا ھەسسە قوشۇپ كەلمەكتە.
ھازىرقى كۈندە، تۈركىيىدىكى ئەڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئالىي مائارىپ ئورگانلىرىدىن بىرى بولغان غازى ئۇنىۋېرستېتى، ئۇلۇغ داھى مۇستافا كەمال ئاتاتۈرك كۆرسىتىپ بەرگەن داغدام يولنى بويلاپ تەرققىياتنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىگە يېتىش يولىدا توختىماي ئوقۇغۇچى يېتىشتۈرمەكتە. ئىلىم - پەن ساھەسىدىكى زور مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن سىرت غازى ئۇنىۋېرستېتىنىڭ يەنە بىر ئۆزگىچە ئالاھىدىكى، پېداگوگىكا فاكولتېتى جەھەتتىن تۈركىيىدە ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئۇنىۋېرستېت بولۇپ ھېسابلىنىدىغانلىقىدۇر. غازى ئۇنىۋېرستېتىغا قاراشلىق سانائەت، غازى مائارىپ ، كەسپىي مائارىپ، پەن – تېخنىكا، سودا – سانائەت ۋە ساياھەت قاتارلىق فاكولتېتلارمۇ بار.
غازى ئۇنىۋېرستېتى، مىدىتسىنا، ئېغىز بوشلۇقى، دورىگەرلىك، ئىنژىنىرلىق – مېمارچىلىق فاكولتېتلىرىدىن تەنتەربىيە ۋە مۇزىكا بۆلۈملىرىگىچە نۇرغۇنلىغان فاكولتېت ۋە ئالىي تېخنىكومى بار بولغان ئىلىم – پەن ۋە مەدەنىيەت – سەنئەت مەركىزىدۇر. غازى ئۇنىۋېرستېتى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئوقۇتقۇچىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ چىقىۋاتقان ئۇنىۋېرستېتلارنىڭ بىرىدۇر. تەتقىقاتچى، ئىلىم – پەن ۋە ئىنسانىيەتكە ئەھمىيەت بېرىدىغان ئىختىساسلىق خادېملارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشنى مەقسەت قىلغان، شۇنداقلا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى داڭلىق ئۇنىۋېرستېتلار بىلەن ئىلمى تەتقىقات تورى شەكىللەندۈرۈپ، تەرەققىياتنىڭ تىزگىنىنى قولىدا تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان زامانىۋى بىر ئۇنىۋېرستېتتۇر.
ئۇچقاندەك تەرەققى قىلىۋاتقان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالىي مائارىپ ئورگانلىرىدىن بىرى بولغان غازى ئۇنىۋېرستېتى، ئەنقەرە شەھرىنىڭ بەشئەۋلەر، ئەمەك، گۆلباشى ۋە مالتەپە قاتارلىق رايونلىرىدىكى 4 ئوقۇتۇش بىناسىدا خىزمەت بەرمەكتە.
غازى ئۇنىۋېرستېتى، ئىجتىمائىي پائالىيەتلەر سۈپىتىدە زامانىۋىي ۋە ئىلغار ئۈسكۈنىلەرگە ئىگە ھەمدە ھەر جەھەتتىن ئوقۇغۇچىلارغا شارائىت يارىتىپ بېرىۋاتقان بىر بىلىم مەركىزىدۇر. تۈرك سەنئەت مۇزىكىسى، تۈركشۇناسلىق، تەبىئىي ھايات مۇئەسسەسىسى، شاخمات كۇلۇبى، ناخشا – ئۇسۇل ۋە فوتو – سۈرەت كۇلۇبى، ئالەم قاتنىشى كۇلۇبى، فولكلور گۇرۇپپىسى، تارىخ تەتقىقات گۇرۇپپىسى، پەن – تېخنىكا گۇرۇپپىسى، تىياتىر ئۆمىكى ۋە تەنتەربىيە تۈرلىرى بويىچە ئېچىلغان كۇلۇب قاتارلىقلاردا، ئوقۇغۇچىلارغا ھەر خىل خىزمەتلەرنى ئىشلەپ كەلمەكتە. كىنوخانىلاردىن تارتىپ ھەر خىل پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەنتەربىيە تۈرلىرىگىچە ئوقۇغۇچىلارغا كەڭ پۇرسەت يارىتىپ بېرىۋاتقان غازى ئۇنىۋېرستېتى، فىزىكا ساھەسىدىمۇ ئۆزگىچىلىكى بىلەن ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىدىغان بىر ئالىي مائارىپ ئورنىدۇر.
تۈركىيىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئالىي مائارىپ ئورگانلىرىدىن بىرى بولغان غازى ئۇنىۋېرستېتىنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، تۈركچە بىلمەيدىغانلار ئۈچۈن قۇرۇلغان «تۈركچە ئوقۇتۇش مەركىزى» غازى ئۇنىۋېرستېتىغا ئائىتتۇر. تۈركىيە سىرتىدىن كەلگەن چەتئەللىكلەر ۋە تۈركچە بىلمەيدىغانلار ئۈچۈن قۇرۇلغان غازى ئۇنىۋېرستېتى تۈركچە ئوقۇ – ئوقۇتۇش مەركىزى ئارقىلىق تۈرك مەدەنىيىتىگە ۋە تۈرك تىلىغا خىزمەت قىلماقتا.
تۈركىيە تۈركچىسىنى ئۆگەنمەكچى بولغانلار ئۈچۈن مۇھىم بىر مائارىپ ئورگىنى بولغان غازى ئۇنىۋېرستېتىنىڭ تۈركچە ئوقۇ – ئوقۇتۇش مەركىزى ھەققىدە https://web.archive.org/web/20060915013604/http://www.tomer.gazi.edu.tr/ ئىنتېرنېت ئادرىسىدىن تېخىمۇ كۆپ ۋە تەپسىلى مەلۇماتقا ئېرىشەلەيسىز.
غازى ئۇنىۋېرستېتىنىڭ ئۆزلۈكسىز مائارىپ مەركىزىدە يىڭنە بىلەن داۋالاش ۋە سىياسەت كۇرسى قاتارلىق مۇتەخەسسىسلىك پروگراممىلىرىدىن سىرت، تىببى پەنلەردىن سودا كەسىپلىرىگىچە بولغان تۈرلۈك پەنلەر ھەمدە ناتىقلىق، ھۆسنىخەت قاتارلىق ھەر خىل كۇرسلار ئېچلدى. غازى ئۇنىۋېرستېتى تەنتەربىيە مەركىزى بولسا، ھەر تۈرلۈك تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارغىلى بولىدىغان شارائىتلارغا ئىگە.
ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> {| class="wikitable" border="1" ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى ئەنقەرەدىكى داڭلىق ۋە ئەڭ قەدىمىي ئالىي مەكتەپلەردىن بىرى بولغان ئەنقەرە ئۇنىۋېرستېتى
"L" ئىزاھات:
Idinburg
right|thumb|250px|Birmin'gxam right|thumb|250px Idinburg bolsa Shotlandiye dikibixahar 2007 nopus bar, Idinburgning 468,070 nopusibar, 259 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.56°, xariki uzunluk 3°9, poqtamuri EH rayunnomuri 0131.
تارىخنىڭ يۈكى ۋە ئاسارىتى
1. تارىخنىڭ يۈكىنى بايقاش
ئادەم ئۆزى چوڭ بولغان موھىتىدىن ئايرىلىپ ئۆزىنىڭ باشقىلار بىلەن بولغان پەرقىنى ھىس قىلغاندا دەسلەپ ھەيران قالىدىغان، گاڭگىرايدىغان گەپكەن. مەن ئامېرىكىغا بارغاندىن كېيىن ئۆزەمنى تارىخچىدەك ھىس قىلىپ قالدىم. ۋەتەندە مەن ئەسلى تارىخچى سانالغىدەك ساپادىكى ئادەم ئەمەس ئېدىم. مەن تونۇيدىغان دوستلار ئىچىدە تارىخ ھەققىدىكى بىلىمى چولتىراقى مەن ئېدىم. ئۆزەمنىڭ "تارىخچى" لىقىمنى بىر دەرستە بايقىدىم. بىر كۈنى بالىلار تىلشۇناسلىقى دەرسىدە مۇئەللىم 1950-يىللاردا روس تىلشۇناسلىرىدىن بىرىنىڭ يازغان بىر ماقالىسىنى تەھلىل قىلىپ بەردى. ماقالەدىكى نۇقسانلار ھەققىدە توختۇلۇپ "50-يىللاردا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى كىم ئېدى؟" دەپ سوراپ قالدى. سىنىپ بىر مىنۇتتىن جىقراق سۈكۈتكە چۈمدى. 60-70 قا يېقىن ئوقۇغۇچى كۆزلىرىنى پارقىرىتىپ قاراپ ئوتۇرۇشاتتى. تىلشۇناسلىق بويىچە دوكتۇرلۇقتا، ماگىستىرلىقتا ۋە تولۇق كۇرۇستا ئوقۇۋاتقان شۇنچە جىق ئوقۇغۇچىنىڭ بۇنى بىلمەسلىكىگە ئىشەنمەي جاۋابىنى ئېنىق بىلسەممۇ زۇۋان سۈمۈدۈم. ئاخىرى جىمجىتلىقنى بۇزۇپ "سىتالىن" دېدىم. ئاندىن "سىتالىن 'ماركىسىزىم ۋە تىلشۇناسلىق مەسىلىلىرى' دېگەن بىر كىتابنى يازغان" دېدىم. ماقالىدىكى نوقسانلارنىڭ دەل شۇ ماركىسىزىم ئىدولوگىيەسىنىڭ تىلشۇناسلىققا ھۆكۈمرانلىق قىلىشى، ئارىلىشىۋېلىشى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققانلىقىنى قىسقىچە چۈشەندۈرۈپ ئۆتتۈم. سىنىپتىكى ھەممەيلەننىڭ كۆزى ماڭا تىكىلگەندە ئامېرىكىلىقلاردەك مەغرۇر كۈلۈمسىرەپ قويۇش ئورنىغا گۇناھ قىلىپ قويغاندەك قورۇنۇپ كەتتىم. مۇئەللىم دېگەنلىرىمنىڭ ئورۇنلۇق ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈردى. ماقالە ياكى ئەسەرلەرنى ئوقۇغاندا قايسى ۋاقىتتا قانداق شارائىتتا يېزىلغانلىقىنى بىلىشنىڭ موھىملىقىنى تەكىتلىدى. ئامېرىكىدىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەن بايقىغان مەسىلىنى بايقىيالماسلىقى ئۇلارنىڭ بىر پارتىيە ئىدولوگىيەسى پەن تەتقىقاتىدىن تارتىپ شەخسنىڭ تۇرمۇشىغىچە ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان جەمئىيەتتە جەمئىيەتتە ياشاپ باقمىغانلىقىدىن بولغان. شۇ چاغدىكى ھەيرانلىقىم ئۆزەمنىڭ بۇ تارىخنى بىلىدىغانلىقىمغا ئەمەس شۇنچە كۆپ ئامېرىكىلىقنىڭ مەن بىلىدىغان تارىخنى بىلمەيدىغانلىقىغا قوزغالدى. مەنچە بۇ تارىخنى بىزدە بىلىدىغانلار بەك كۆپ ئېدى. دەرس جەريانىدا مەن مەسىلىنى مىللەت ۋە تارىخ نوقتىسىدىن كۆزىتەتتىم. تىلشۇناسلىققا مۇناسىۋەتلىك ۋە ئىنسانشۇناسلىققا ئائىت ئوقۇغان كىتابلىرىم جىقتەك تۇيغۇ بېرەتتىم، لېكىن شۇ كىتابلاردىكى بىرەر نەزەرىيەدىن پايدىلىنىپ قارىشىمنى ياقىلىيالمايتتىم، ئىسپاتلىيالمايتتىم. تارىخ ھەققىدىكى بىلىمىم شۇ بىر قېتىم ئەسقاتقان بىلەن قايتا كارغا كەلمەي قويدى. مىللەت نوقتىسىدىن ئويلاشلىرىم ئىدولوگىيە دەپ قارىلىپ پۇت دەسسەپ تۇرالمىدى. مىللەتچىلىك ئىدولوگىيە بولغاچ ئامېرىكا دەرسخانىلىرىدا ئىلمىي مەسىلىلەرنى بۇ يوسۇندا تەھلىل قىلغىلى بولمايدىكەن. مەسىلىنى تارىخ نوقتىسىدىن كۆزىتىش پەقەت مەسىلىنى تەسۋىرلەشكە يارىغان بىلەن تەھلىل قىلىشقا، ھۆكۈم قىلىشقا يارىمايدىكەن. مەن نېمىشقا تارىخنىڭ يۈكىگە مۇپتىلا بولدۇم؟ تارىخ يۈكلەنگىنى مەنلامۇ؟
بىر كۈنى بىر ئۇيغۇر بۇرادىرىم بىلەن تېلىفوندا پاراڭلىشىپ قالدىم. ئۇنىڭ ماگىستىرلىقتىكى يېتەكچىسى ئىتاليان ئامېرىكان بولۇپ ئۇنى تازا كۆڭۈلدىكىدەك تەربىيەلىمەپتۇ. ئۇ بۇنىڭ سەۋەبىنى ئىتاليانلارنىڭ تۈركلەرگە ئۆچلىكىدىن ئىزدەيدىكەن. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە ئوسمان ئىمپىرىيىسى زامانىدا تۈركلەر ئىتالىيەنىڭ بىر قىسمىنى بېسىۋالغانىكەن، شۇ سەۋەبتىن ئىتاليانلار تۈركلەرگە ئۆچمەنلىك قىلارمىش. ئۇنىڭ بىر ئىسپانىيىلىك ساۋاقدىشى بولۇپ مۇناسىۋىتى پەقەت ياخشى ئەمەسكەن. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە ئىسپانىيىنى مۇسۇلمانلار 800 يىلدىن ئارتۇق ئىستىلا قىلغانلىقى ئۈچۈن بۇ ساۋاقدىشىنىڭ مۇسۇلمانلارغا ئۆچلۈك قىلىش مۇقەررەرمىش. كېيىن باشقا ئۇيغۇر دوستلار بىلەن پاراڭلىشىپمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشايدىغان گەپلەرنى ئاڭلىدىم. رۇسلارنىڭ گېپى چىقىپ بولغۇچە " بولدى قىلە شۇ روسلارنى، تارىختا ئۇيغۇرغا ئورۇسنىڭ قىلغىنى ئازمۇ؟" دېيىلەتتى. ئەرەبلەر تىلغا ئېلىنسا "ئەرەبلەر تارىختا مىللەتچىلىك قىلىپ ئىسلامدا ۋاھابىچىلىقنى پەيدا قىلمىغان بولسا دىنىمىز بۈگۈنكى كۈنگە قالمايتتى. ئەرەبلەر ئەسلىيەتچىلىك، ئاشقۇنلۇق قىلمىغان بولسا ۋە مىللىتىمىز بۈگۈنكى دۇنيادا بۇ قەدەر خەقنىڭ قارىسىغا كەتمەيتتى. ئەرەبلەر تارىختا غەرپنىڭ قىلتىقىغا دەسسەپ ئوسمان ئىمپىرىيىسىگە تىغ كۆتۈرمىگەن بولسا كۈنىمىز بۇنداق بولمايتتى. بىزگە ئىتىپاقسىزلىق مۇشۇ ئەرەبلەردىن قالغانمىكىن، ئەرەبلەرنىڭ ھەممىسى بىر مىللەت تۇرۇپ ھازىرغىچە بىرلىشەلمەي 22 دۆلەت قۇرۇپ ياشايدىكەن ". مەن مۇشۇنداق كۈندىلىك پاراڭلاردىن ئۈچ نەرسىنى بايقايمەن. بىرى بىر مىللەتنىڭ تارىخى كەچۈرمىشى ئارقىلىق بۈگۈنىگە ھۆكۈم قىلىش، يەنە بىرى مىللەتنىڭ قىلمىشى ئارقىلىق شەخسكە باھا بېرىش، ئۈچىنجى بىرى بىر پىشكەللىكنىڭ سەۋەبىنى قارا قويۇق بىر مىللەتكە دۆڭگەپ قويۇشتۇر.
يۇقارقى دوستۇمنىڭ ۋە باشقا دوستلۇرۇمنىڭ قاراشلىرىغا قوشۇلمايمەن. چۈنكى مەن ئۇچراتقان ئىتالىيان ئامېرىكىلىقلار تۈركلەرنىڭ تارىختا ئىتالىيەنى بېسىۋالغانلىقىنى بىلمەيدۇ. ھازىرقى تۈركىيە تۈركلىرى بىلەن جوڭگۇدا ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ زادى نېمە مۇناسىۋىتى بارلىقىنى تېخىمۇ بىلمەيدۇ. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۆزىنى ئامېرىكان دەپ قارايدىغان بولغاچقا ئىتالىيەدىكى ئاتا بوۋىلىرىنىڭ كەچۈرمىشى سەۋەبلىك ئۇيغۇرلارغا ئۆچمەنلىك قىلىشى ئىھتىماللىقتىن بەكمۇ يىراق. ھېلىقى ئۇيغۇر دوستۇم ئېيتقان ئىسپانىيىلىك ئۇ تەسەۋۋۇر قىلغاندەك ئىسلامغا ئۆچ بولۇشى ناتايىن، بەلكىم ئۇلار ئىسلامغا ئەمەس ئىسپانلارغا ئۆچ ئاز سانلىق كاتالان ياكى باسك مىللىتىدىن بولۇشىمۇ مۇمكىن، چۈنكى ئىسپانىيەدە باسك، كاتالان قاتارلىق ئاپتونۇم ئۆلكىلەر بار. ئۇلار ئىزچىل مۇستەقىللىق داۋاسى قىلىپ تۇرىدۇ. باسكلارنىڭ مۇستەقىللىق داۋاسى بىر قىسىم سىياسىيۇنلارنىڭ "ئىقتىسادى تەرەققىيات مۇستەقىللىق داۋاسىنى پەسەيتىدۇ،" دېگەن ھۆكۈمنى خەلقئارادا رەت قىلىدۇ. چۈنكى باسىكلار مۇستەقىللىققە ئېرىشەلمىگەنلىكلىرى ئۈچۈن ئىسپانىيە دۆلىتى بەخش ئەتكەن پاراۋان تۇرمۇشقا نارازىلىق بىلدۈرمەكتە، مۇستەقىللىق ئۈچۈن يەڭ شىمايلىماقتا. مۇشۇ نوقتىدىن ئېيتقاندا ئىسپانىيىلىكلەرنى بىرلا مىللەت دەپ قارىۋېلىپ ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى مۇسۇلمانلارغا ئۆچ دەپ تونۇش ئەمەلىيەتتىن يىراق. يەنە بىرى ئەگەر بىر بۆلۈك ئىسپانىيىلىكلەرنىڭ ئىسلامنى "ياقتۇرماسلىقى" پاكىت بولغان تەقدىردىمۇ بۇ ھەر بىر ئىسپاننىڭ مۇسۇلمانغا ئۆچلىكىنىڭ ئىسپاتى بولالمايدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى ۋاھابىزىم ھەركىتىنى پۈتۈن ئەرەبلەرنىڭ ھەركىتى دېيىشكە بولمايدۇ. ئوسمان خەلىپىلىكىگە قارشى چىققان بىرەر يۈرتتىكى ئەرەبنى بارلىق ئەرەبكە ۋەكىل قىلىشقا بولمايدۇ. سوۋېت كومپارتىيىسى دەۋرىدىكى روسلارنىڭ زۇلمى بىلەن بۈگۈنكى روسلارغا باھا بەرگىلى بولمايدۇ. روسلارنىڭ تارىختىكى زىيانكەشلىكى بىلەن بۈگۈنكى بىر روس سودىگەرنىڭ قويمىچىلىقىغا باھا بەرگىلى بولمايدۇ. مۇشۇنداق چالا پۇلا تارىخ بىلىمى كىشىلەرنىڭ مەسىلىلەر ۋە ئادەملەر ھەققىدىكى ھۆكۈمىگە ئاساس بولۇپ قالسا سەۋەنلىكتىن ساقلانغىلى بولمايدۇ. بۇ ھالدا بىز بىلىدىغان تارىخ بىلىملىرى مەسىلىلەرنى ئانالىز قىلىشتىكى قورالىمىزغا ئەمەس يۈكىمىزگە ئايلىنىدۇ. يۇقارقى دوستلارنىڭ قاراشلىرىدىن مەلۇم بولىدۇكى، تەپەككۇرى تارىخنىڭ يۈكىدە ھالسىرىغان، قىيسايغان ۋە ئاسارەتتە قالغان يالغۇز مەنلا ئەمەس. تارىخنىڭ بۇ خىل يۈكى يۇقارقى دوستلىرىمغا ئوخشاش مېنىمۇ خاتا ھۆكۈملەرگە بەنت قىلغان ئېدى.
2. تارىخنىڭ كىشەنى ۋە ناتوغرا ھۆكۈم
ئۇنۋېرىستىتتا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىم ئېدى. مەرھۇم ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىننىڭ يىپەك يولىنىڭ قايتا ئېچىلىشى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يېڭى باھارى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرلىرىدىن ھاياجانلىنىپ يىپەك يولى مەدەنىيەت جەمئىيىتى دېگەن بىر ئورگاننى قۇرۇپ چىقتۇق. مەن ئوقۇغان پاكۇلتىتتا ئۇيغۇر رەھبەرلەر بولغاچقا باشقا پاكۇلتىت ئوقۇغۇچىلىرى ئۈچۈن ئاجايىپ ئاسان تەستىقلىنىدىغان پائالىيەتلەر ۋە لېكسىيەلەر ھەققىدىكى ئىلتىماسلار بىزنىڭ ئۇيغۇر رەھبەرلەرنىڭ شىرەسىگە كەلگەندە قورقۇنچلۇق ئاگاھلاندۇرۇشلاغا مۇپتىلا بولۇپ ئىجازەتسىز قالاتتى. شۇ چاغدا نېمىشقا بىزگە ئۇيغۇر باشلىق بولىدىغاندۇ، نېمىشقا ئۇيغۇر باشلىقلار بېيجىڭدا ياشاپ تۇرۇپمۇ ھەممە نەرسىنى شىنجاڭچە ئويلايدىغاندۇ، نېمىشقا بېيجىڭدا ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلارنى شىنجاڭچە باشقۇرىدىغاندۇ، ئۇلار نېمىشقا بىزگە خىيالىمىزغىمۇ كېلىپ چىقمايدىغان قورقۇنچلۇق ئاقىۋەتلەر ۋە ۋەھىمىلەر بىلەن تەھدىت سالىدىغاندۇ، دەپ غۇدۇرايتتۇق. بىز بۇ قاتماللىقنى تۈگىتىش ئۈچۈن پاكۇلتىتقا ئەمەس بىۋاستە مەكتەپ ئىتتىپاق كومىتىتىغا قارايدىغان بىر جەمئىيەت قۇردۇق. بۇنداق بولغاندا بىز پائالىيەتلەرنىڭ تەستىقىنى پاكۇلتىتتىكى ئۇيغۇر رەھبەردىن ئېلىشىمىزغا ھاجەت قالمايتتى. ئويلىغىنىمىزدەك ئىشلار شۇنداق راۋان يۈرۈشۈپ كەتتى.
97 -يىلى پەيزاۋاتتا يەر تەۋرىدى. بىز ئاپەتتىكى قېرىنداشلىرىمىز ئۈچۈن ئىئانە توپلاشنى قارار قىلىپ يىپەك يولى مەدەنىيەت جەمئىيىتىمىز نامىدىن مۇراجەتنامە چىقاردۇق. ئەرتىسى قارىساق چىڭخەيلىك تۇڭگان بالىلار قۇرغان مەغرىپ جەمئىيىتى ئىسىملىك بىر جەمئىيەت بىز بىلەن ئوخشاش مەزمۇندىكى مۇراجەتنامىنى چاپلاپ قويۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن بىز ئۇلارنىڭ باشلىقلىرى بىلەن كۆرۈشتۇق. ئۇلار بۇ خەيرلىك پائالىيەتنى بىز بىلەن ھەمكارلىشىپ ئۇيۇشتۇرماقچى ئىكەن. مەن شۇ چاغدا دوستلارغا "بۇ تۇڭگان خەقتىن بىزگە تارىختىن بېرى ۋاپا كەلمىگەن، تۆمۈر خەلىپىنى قۇرئان تۇتۇپ ئالداپ قورال تاشلاتقۇزغانمۇ، خوجانىياز ھاجىنى ئالدىغانمۇ، قەدىمىي پايىتەخت قەشقەرنى قانغا بويىغانمۇ، شەھىدانە خوتەننى ئۈچ يىل زار يىغلاتقانمۇ مۇشۇ تۇڭگانلار، قويۇڭلار مۇشۇلار بىلەن ھەمكارلىشىمىز دېگەن گەپنى" دەپ تەسىرلىك بىر ۋەز ئېيتىپ ھەممەيلەننى قايىل قىلغىنىم ئېسىمدە. ئەمەلىيەتتە، چىڭخەيلىك تۇڭگان بالىلار ماجوڭيىڭ كىم بىلمەيتتى. قەشقەردىكى قىرغىندىن خەۋەرسىز ئېدى، خوتەننى قان يىغلاتقان ماجەنساڭنىڭ قەبرىسى قايەردە بىلمەيتتى. تارىختا بوۋىسى كۆرمىگەن ماجوڭيىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ ھىچ بىر مۇناسىۋىتى يوق ئېدى. ماجوڭيىڭنىڭ ئۇيغۇرلارنى قىرغانلىقى، خانۇۋەيران قىلغانلىقى ھەققىدە ھىچ قانداق مەلۇماتقا ئىگە ئەمەس ئېدى. ئۇلار پەقەت مۇسۇلمان بولغانلىقى، تارىختىكى ئۆلىمالىرى قەشقەردە تەھسىلدە بولغانلىقى، قەشقەر ئورتا ئاسىيادىكى ئەنئەنىۋىي ئىسلام بۆشۈكى بولغانلىقى سەۋەبلىك قەشقەردىكى يەر تەۋرەشكە قايغۇرغانلىقتىن بىز بىلەن ئىئانىگە بىللە چىقماقچى بولغان ئېدى. شۇ چاغدا مەزكۇر جەمئىيەتنىڭ باشلىقى بولغان يۈسۈف ئىسىملىك تۇڭگان بالىنىڭ چىرايىمىزغا، گەپلىرىمىزگە قاراپ بىزنىڭ قارارىمىزدىن ھىچ نېمىنى ئاڭقىرالماي گاڭگىراپ قالغان ناتىۋان ھالىتىنى مەڭگۈ ئۇنۇتالمايمەن. شۇ چاغدا مېنىڭ تارىخ ھەققىدىكى بىلىمىم ھالقىلىق پەيتتە توغرا ھۆكۈم چىقىرىشىمغا توسقۇن بولغانىدى. مانا بۇ تارىخىي مەلۇماتنىڭ رىياللىقنى تونۇشقا بولغان مەنپىي تەسىرى، تارىخىي بىلىمنىڭ ئەقىلنى كىشەنلىشى ئېدى.
3. بىز نېمە ئۈچۈن تارىخقا مەھكۇم
ئامېرىكىغا بارغاندىن كېيىن مېنى سۆيۈدۈرگەن ئىش، ئامېرىكىلىقلارنىڭ بىر كىشىگە شۇ كىشىنىڭ ئاتا بوۋىلىرىنىڭ تارىخى ئارقىلىق باھا بەرمەسلىكى، ئامېرىكىدا بىر مىللەتكە قارا قويۇق باھا بېرىشنىڭ ئەخلاقسىزلىق سانىلىشى، بىر مىللەت كىشىلىرى پەيدا قىلغان قاباھەتنى شۇ مىللەتكە تەۋە گۇناھسىز بىر كىشىدىن كۆرۈشنىڭ بىنورمال ھىساپلىنىشى بولدى. بىر كۈنى ۋاشىڭتوندا بىر دوستۇم بىلەن پاراڭلىشىپ ئولتۇراتتۇق. ئايالى ئالدىدىكى ئەرەبلەرنى ئىما قىلىپ "مۇشۇ ئەرەبلەر بىلەن پەقەت خوشۇم يوق، بۇلارنىڭ قولىدىن مۇسۇلمانلارنىڭ يۈزىنى تۆكۈشتىن باشقا ئىش كەلمەيدۇ. ساقاللىرى سىنتەبىر ۋەقەسىنى پەيدا قىلغان تىرورچىلارنىڭ ئۆزى، قاراڭلار ئاياللىرىنىڭ كىينىشلىرىنى!" دەپ قالدى. دوستۇم "تولا ئەرەبلەر ئۇنداق، ئەرەبلەر مۇنداق دەپ كەتمەڭ، سىز قانچە ئەرەبنى تونۇيتىڭىز، ئۆمرىڭىزدە قانچە ئەرەب كۆرۈپ باقتىڭىز. ئامېرىكىدا 6 يىل ياشىغاندەك گەپ قىلىڭ، تارتىڭە پۇتىڭىزنى سۇدىن. بۇ پونتان 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا دۇنيا تىنچلىقى ئۈچۈن قۇربان بولغان قەھرىمانلارنىڭ خاتىرىسى ئۈچۈن ياسالغان. سىز ياراتمىغان ئاۋۇ ئەرەبلەر مۇشۇنى بولسىمۇ بىلىدىكەن. سىزدەك پۇتىنى سۇغا تىقىۋالمىدى" دەپ ئايالىغا رەددىيە بەردى. ئامېرىكىدا مېنى ھەيران قالدۇرغان ئىش، ئامېرىكىلىقلار دۇنيانى ئامېرىكىدەكلا تەسەۋۋۇر قىلىشى بولدى. ئۇلار ئامېرىكىدا بار نەرىسلەرنى دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە بار، دەپ ئويلايدىغاندەك تۇيۇلىدۇ ماڭا. بىر كۈنى بىر ئامېرىكىلىق دوستۇم "ماشىنا ھەيدىيەلەمسەن؟" دەپ سوراپ قالدى. مەن جاۋاپ ئۈچۈن ئاغزىمنى "ياق " دېگەن سۆزگە ئەمدى ئۆمەللەپ تۇرۇشۇمغا: "ساڭا ئوخشاش كىتاپ ئوقۇپ، ئىچىنى تىڭشاپ چوڭ بولغان ئامېرىكىلىقلار ئىچىدە ماشىنا ھەيدىيەلمەيدىغانلىرىنىڭ چوقۇم چىقىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن. بەلكىم سەن شەخسى ماشىنا ئىشلىتىشكە قارشى، ماشىننىدىن چىققان گاز سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان موھىت بۇلغۇنۇشنى ئازايتىشنىڭ تەشەببۇسچىسى بولۇشۇڭ، ياكى موھىت ئسراش پائالىيەتلىرىگە كىچىكىڭدىن قىزىققان بولۇشۇڭ مۇمكىن" دەپ سۆزلەپ كەتتى. ئەمەلىيەتتە مېنىڭ ماشىنا ھەيدىيەلمەسلىكىم مەن چوڭ بولغان دەۋر، شارائىت بىلەن ئالاقىدار. ئۇ زاماندا شەھەر كوچىلىرىدا خۇسۇسى ماشىنا يوق چاغلار ئېدى. موھىت ئاسراش، موھىتنىڭ بۇلغىنىشى ھەققىدىكى گەپلەر مەن ياشىغان موھىتتا شەخسنىڭ قىزىقىشىغا ئايلىنالمىغان ئېدى. دېمەككى بۇ ئامېرىكىلىق دوستۇم مەن ياشىغان موھىتنى ئۆزىنىڭ ئامېرىكىسىغا ئوخشىتىۋالغان ئېدى. مەن بېيجىڭدا ۋە ئەنقەرەدە بولغانلىرىمىدا ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئەكسىچە پوزىتسىيەگە دۇچ كەلگەنىدىم. ئەنقەرە ئۇچراتقان تۈركىيە تۈركلىرى ۋە بېيجىڭدا ئۇچراتقان خەنسۇلار ئۆز دۆلىتىنى ۋە مىللىتىنى تەرەققىياتنىڭ، مەدەنىيەتنىڭ مەركىزى دەپ تەسەۋۋۇر قىلىشتاتتى. ئۇلار دۆلىتىدىكى ئاز سانلىقلارنى ۋە ئۆزىگە قوشنا دۆلەتتىن كەلگەنلەرنى ئەگەشكۈچىلەر، ئارقىدا قالغانلار، قالاقلار دەپ تەسەۋۋۇر قىلىشاتتى. ۋاھالەنكى بۇنداق قىلىقنى مەن ئامېرىكىلىقلاردا ئۇچراتمىدىم. بېيجىڭدا ئوقۇغان چاغلىرىمدا خەنسۇ ساۋاقداشلىرىمنىڭ " شىنجاڭدا ماشىنا بارمۇ، توك بارمۇ، بىنا بارمۇ؛ رادىيو، تېلىفون، تېلۋىزورنى بىلەمسەن؛ پىلانلىق تۇغۇت بارمۇ، ئەرلەرنىڭ نەچچە خوتۇنى بار؛ سىلەرمۇ ئالى مەكتەپ ئىمتىھانى بېرەمسىلەر، شىنجاڭدا ئالى مەكتەپ بارمۇ، سىلەرنىڭ بارلىق چىقىمىڭلارنى ھۆكۈمەت كۆتۈرەمدۇ…" دېگەندەك سۇئاللىرىغا تولا دۇچ كېلەتتىم.
زىيارەتچى تەتقىقاتچى بولۇپ ئەنقەرەدە ئىستىقامەت قىلىۋاتقان چاغلىرىمدا بېيجىڭدا خەنسۇلاردىن ئاڭلىغان سۇئاللارنى تۈركلەردىن ئاڭلىدىم. ئەلۋەتتە تۈركىيە تۈركلىرى بېيجىڭلىقلارنىڭ "ئەرلەرنىڭ نەچچە خوتۇنى بار، ئىشىلىمىسەڭلەرمۇ سىلەرنى ھۆكۈمەت باقامدۇ، سىلەرگىمۇ پىلانلىق تۇغۇت بارمۇ، چوشقا سىلەرنىڭ ئەجدادىڭلارمۇ، سىلەر قانۇنغا خىلاپلىق قىلساڭلار ھۆكۈمەتنىڭ كارى بولمامدۇ…" دىن باشلانغان ئاڭقاۋ سۇئاللىرىنىڭ ئورنىغا "جۇڭگۇلۇقلار كۆرۈنگەن نەرسىنى يەيدىكەن سىلەرمۇ يەمسىلەر، جوڭگۇلۇقلارنىڭ دىنى يوقكەن سىلەرنىڭچۇ، جوڭگۇلۇقلارنىڭ ھەممىسى كومۇنىستكەن سىلەرمۇ شۇنىڭغا مەجبۇرمۇ…" دېگەندەك سۇئاللارنى سورۇشاتتى. 2009-يىلى تومۇزدىن كېيىن بۇنداق سۇئال سورايدىغانلار مەنچە ئاساسەن قالمىدى. قىزىقارلىق يېرى تۈركلەر بۇنداق سۇئالنى مەندىنلا ئەمەس ئافرىقىلىقلاردىنمۇ شۇنداق سورايتتى، لېكىن خەنسۇلار ماڭا پەقەت مەندەك ئۇيغۇرلاردىنلا شۇنداق سورايدىغاندەك تۇيۇلاتتى. مەن بۇنىڭ مەنبەسىنى مىللەتچىلىك يادىرو قىلىنىپ تۈزۈلگەن دەرسلىك كىتابلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارايمەن. تۈركىيە بىلەن جوڭگۇنىڭ ئوخشاشلا ئىمپىرىيەلىك تارىخى بار. تۈركىيە بىلەن جوڭگۇنىڭ ئىمپىرىيە تۈزۈمىدىن جۇمھۇرىيەت تۈزۈمىگە ئۆتۈشىگە مىللەتچىلىك ئىددىيسى كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىغان. جوڭگۇلۇقلارنىڭ دۆلەتچىلىك ئىددىيىسىنى قۇرۇپ چىققان سۇنجوڭشەن بىلەن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنى لايىھەلىگەن مۇستاپا كەمال ئاتاتۈرك مىللەتچىلىكنى دۆلەتنىڭ تۈپ ئىددىيىسى قىلىپ بېكىتكەن. جوڭگۇدىكى مىللەتچىلىك ياپۇنغا قارشى ئۇرۇش مەزگىلىدە ئومۇملىشىش پۇرستىگە ئېرىشكەن. مەنچە تۈركلەر بىلەن خەنسۇلارنىڭ ئۇيغۇرلاردىن سورۇغان سۇئاللىرىنىڭ ئوخشاشلىقىنىڭ سەۋەبى يۇقارقىدەك ئاشقۇن مىللەتچىلىك ئىدولوگىيەسىگە بېقىنغان مائارىپ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۇيغۇرلادىكى تارىخقا بولغان زىيادە شەيدالىق پەقەت ئۇيغۇرلار تەربىيەلەنگەن ۋە تەربىيىلىنىۋاتقان يۇقارقى مائارىپقا تاقابىل شەكىللەنگەن كەيپىيات ۋە ئەكىس سادادۇر.
تۈرلۈك سەۋەبلەرگە كۆرە ئۇيغۇر زىيالىلار ئارىسىدا ياۋرۇپا زىيالىلىرىنىڭ قاراشلىرىدىن خەۋەردار بولۇش پۇرسىتىگە نائىل كىشىلەر كۆپ ئەمەس، لېكىن ۋىنگىرىيەلىك ئالىم ۋامبىرىنىڭ "تارىخى قاراڭغۇ مىللەتنىڭ كەلگۈسىمۇ قاراڭغۇ بولىدۇ" دېگەن ھۆكۈمى بىلەن، گېرمان پەيلاسۇپى نىچشىنىڭ "تارىخنى كۈچلۈكلەر ئاجىزلارنىڭ دۈمبىسىگە يازىدۇ" دېگەن قارىشى كەڭرى ئومۇملاشقان. بۇلار ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ تارىخقا بولغان شەيدالىقىنى كۈچەيتكەن موھىم ئامىل. مىللەتنىڭ يورۇق كەلگۈسى ئۈچۈن ئۇلار تارىخنىڭ قاراڭغۇلىقىنى يورۇتۇش ئۈچۈن ئۇيغۇر زىيالىلىرى جانلىرىنى ئالقىنىغا ئېلىپ تارىخ ۋە تارىخى رومان يېزىشتى. دىيارىمىز تارىخى كىچىكىمىزدىن تارتىپ كاللىمىزغا قۇيۇلسىمۇ بىز "ئاجىز" لىقىمىز سەۋەبلىك ئۇنداق تارىخقا ئىشەنمىدۇق. نەتىجىدە تارىخقا بولغان شەيدالىقىمىز تېخىمۇ ئارتتى. ئىدولوگىيە ئاساسىغا قۇرۇلغان مائارىپ، تەقىپلەنگەن ئىددىيە، چۈشەندۈرۈكسىز قالغان قىسمەت، رىياللىق ئالدىدىكى ئىمكانسىزلىق قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللار قوشۇلۇپ ئۇيغۇرلار ئارىسىدا تارىخ مۇشتاقلىقى بارغانسىرى كۈچەيمەكتە. ھەتتا ئۇيغۇر ئاۋامدا زىيالىلارنى تارىخچى ۋە يازغۇچى دەپلا تونۇش ئومۇلاشقان. ("ئۇيغۇردا ئەدەبىياتنىڭ يۈكى ۋە ئەدىپنىڭ دەردى " دېگەن ماقالەمدە بۇ ھەقتە توختالغانىدىم.)
ئۇيغۇرلاردا تارىخ قىزغىنلىقىنىڭ كۆتۈرلىشى ئىجابىي تەرەپتىن مىللەتنىڭ ئۆزى ھەققىدە ئويلىنىشىنىڭ باشلانغانلىقىنى، كۈچەيگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. ۋاھالەنكى بۇنىڭ سەلبىي تەرىپىنىمۇ ئەستىن چىقارماسلىق لازىم. ھەممە مەسىلىگە تارىخىي نوقتىدىن باھا بەرگەندە خىيالىيلىقتىن، ھېسسىيلىكتىن، چولتىلىقتىن ۋە يۈزەكىلىكتىن ساقلانغىلى بولمايدۇ. چۈنكى بىز مۇئامىلە قىلىۋاتقان دۇنيا تارىختىكى دۇنيا ئەمەس، بىز يۈزلىنىپ تۇرغان كىشىلەر تارىختا ياشىمايدۇ. تارىخ بىزنىڭ ئۆتمۈشنى چۈشىنىشىمىزدىكى قورال بولۇشى كېرەككى بۈگۈننى تەھلىل قىلىشىمىزغا، ئەقلى ھۆكۈم چىقىرىشىمىزغا كۆلەڭگە چۈشۈرمەسلىكى كېرەك. تەتقىقاتلاردىن مەلۇم بولىشىچە دىيارىمىزدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى تۇرمۇشىدىن رازى بولۇش نىسبىتى دىيارىمىزدىكى خەنسۇلارنىڭكىدىن كۆرۈنەرلىك يۇقىرى ئىكەن. ئاساسلىق سەۋەب ئۇيغۇرلار تۇرمۇشىنى كۆپىنچە ئۆتمۈشتىكىگە سېلىشتۇرۇپ قانائەت تاپىدىكەن. خەنسۇلار ھاياتىنى دېڭىز بويىدىكى شەھەلەردە ياشاۋاتقان مىللەتداشلىرى بىلەن، ياۋرۇپالىقلار بىلەن سېلىشتۇرۇپ خۇرسىنىدىكەن. مەنچە بۇ تارىخقا مەھكۇم بولۇپ قالغانلىقىمىزنىڭ سەلبى ئاقىۋىتىگە دەلىل.
ئۇيغۇر نەگە بارسا ئۆزى تەربىيە كۆرگەن مائارىپنىڭ سىڭدۈرگەنلىرىدىن ئازاد بولالمايدۇ. ئۇيغۇر قايسى دۆلەتكە كۆچۈپ كەتمىسۇن ئۇيغۇر توپراقلىرىدا ئومۇملاشقان تەپەككۇر ئۇسۇللىرىدىن مۇستەسنا ياشىيالمايدۇ. مەسىلەن ئاڭلىشىمچە بەزى ئۇيغۇر دوستلىرىمىز ياۋرۇپادا "بىز ئەسلى گېرمانلارغا ئوخشاش ئارىيان ئېرىقىغا مەنسۇپ، سېرىق تەنلىك شاللانما ئېرىقتىكلەر بىزنى …" دېگەندەك گەپلەرنى قىلىپ كۈلكىگە قالغانمىش. مەن بۇنىڭ قانچە پىرسەنتى راست بىلمەيمەن. ئەمما مىللەتچىلىك بىلەن سۇغۇرۇلۇپ ئۇيغۇرغا تېڭىلغان ساختا تارىخقا قارشى ئۇيغۇردىمۇ كۆپتۈرۈلگەن ساختا تارىخنىڭ مەيدانغا كېلىدىغانلىقىدىن گۇمانىم يوق. گېتلىرچە ئاشقۇن مىللەتچىلىك فاشىستلىق دېگەنلىكتۇر. بۇنداق ئۆزىمىز توقۇۋالغان ياكى فاشىست گېتلىرچىلار توقۇپ چىققان تارىخ ۋە تارىخ قارىشى بىلەن دۇنياغا يۈزلىنىشنىڭ ھازىر تولىمۇ كۈلكىلىك ئىكەنلىكىنى، سۆزلەۋاتقىنىمزنىڭ قايسىسىنىڭ تارىخ، قايسىسىنىڭ مىللەتچىلىك ئۈچۈن توقۇپ چىقىلغان ئىدولوگىيىلىك ئويدۇرما ئىكەنلىكىنى پەرق ئېتىدىغان ۋاقتىمىز كەلدى. تارىخقا بولغان شەيدالىق كۈچەيسە ساختا بىلەن چىننى ئايرىيدىغان ئەقىل كۆزىمىز خىرەلىشىدۇ.
ئەتراپىمىزدىكى مەسىلىلەرنى، كىرزىسنى، خىرىسلارنى ۋە مىللەتلەرنى تارىخ نوقتىسىدىن كۆزىتىش، رىياللىقتىكى مەسىلىمىزگە تارىختىن جاۋاپ ئىزدەش، رىياللىقتىكى ئۈمىدىسزلىككە تارىختىن تەسەللى تېپىش قاتارلىق ئىددىيەۋىي ھالەتلەرنىڭ يۇقارقىدەك تۈرلۈك سەۋەبلىرى بار. مەندەك شەخسنىڭ قىلالايدىغىنى بۇلارنى چۈشىنىش ۋە ئىمكانىمنىڭ يېتىشىچە چۈشەندۈرۈش. بۇلارنىڭ سەلبى تەرەپلىرىدىن ساقلىنىشقا كەلسەك، دېمەك ئاسان بولغان بىلەن قىلماق تەرس. چۈنكى شەخس بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن بىزنىڭ ھۆكۈمىمىز ئوقۇغان كىتابلىرىمىز، كۆرگەن كۈلپەتلىرىمىز، مۇرەككەپ كەچۈرمىشلىرىمىزنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. كىتابتىكى تارىخ جانسىز بولغان بىلەن ئېڭىمىزدىكى كەچۈرمىشلىرىمىز بىلەن چىرمىشىپ كەتكەن تارىخ تەپەككۇرىمىزغا يۇغۇرۇلغان بولىدۇ. رىياللىقتىكى تالاپەتلەر، بىچارىلىقلار ۋە قىسمەتلەر ئېڭىمىزدىكى تارىخنىڭ كەيپىياتىمىزغا، ھېسىياتىمىزغا ئۇيغۇن كېلىدىغان بۆلىكىنى تىرىلدۈرۈپ تۇرىدۇ. شۇڭا رىيال ھۆكۈمگە ئارىلىشىۋالىدىغان خىيالى تارىختىن قۇتۇلالماسلىق قىسمىتىمىز بولۇشى مۇمكىن. بۇلارنى خۇلاسىلىدىم، بىلدىم، ھىس قىلدىم، دېمەك مەن تارىخنىڭ يۈكىدىن قۇتۇلالىدىممۇ؟ ياق، تارىختىن قۇتۇلۇش ئامىتى ماڭا نىسىپ بولمىغان بولسا كېرەك. ئامېرىكىدا ئوقۇغانلىقىم، كۆپكە شاھىد بولغانلىقىم، ئىزدەنگەنلىكىم مېنى بۇ قىسمەتتتىن قۇتقازمايلا قالماي تېخىمۇ مۇپتىلا قىلىۋاتقاندەك تۇيغۇدا قىينىلىمەن دائىم. ئەمما ئاخىرىدا شۇنى دېگۈم كېلىدۇ. بىز چوڭ بولغىنىمىزنى ئاتا- ئانىمىزنىڭ قېرىپ كەتكەنلىكى بىلەن ئەمەس قىز-ئوغۇللىرىمىزنىڭ ئېڭىكىمىزگە تاقاشقانلىقى بىلەن بايقايمىز. بۇ بىزگە رىياللىقىمىزنى چۈشىنىشتە ئۆتمۈشنىڭ ئەمەس كەلگۈسىنىڭ بەكرەك موھىملىقىنى تونۇتسا كېرەك.
ئالدىنقى: مەن بىلىدىغان شەرقشۇناسلىق ۋە شەرقشۇناسلار
كـىيىنكى: ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
قاراخانىلار تارىخىدىكى زور ۋەقەلەر
840-يىلى قىرغىزلار ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ۋەزىرى بىلەن بىرلىكتە ئۆتۈكەن شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىپ ، ئۇيغۇر دۆلىتىنى مۇنقەرىز قىلدى. پان تىكىن ئۇيغۇرلانى باشلاپ غەرپتىكى قېرىنداشلىرىنىڭ يېىنغا چىكىندى. تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبى ۋە يەتتە سۇ رايۇنىغا چىكىنگەن ئۇيغۇر قەبىلىلىرى شۇ جايدىكى قېرىنداشلىرى بىلەن بىرلىشىپ قاراخانلار سۇلالىسىنى قۇردى.
850- يىلدىن 890- يىلغىچە بىلگە قادىرخان ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى چوڭ خاقان بولۇپ ، بالاساغۇننى ئىدارە قىلدى. ئىككىنچى ئوغلى ئوغۇلچاق قادىرخان ئۈنىۋانى بىلەن تالاسنى ئىدارە قىلدى.
893- يلى ئوغۇلچاق قادىرخان قەشقەرنى پايتەخىت قىلدى.
900- يىللاردىن 930 - يىلغىچە ساتۇق تىكىن ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلدى. ئۇ مۇسۇلمانچە ئابدۇكېرىم ساتۇق تىكىن دەپ ئاتالدى. ئابدۇكىرىم ساتۇق تىكىن ئوغۇلچاق قادىرخاننى مەغلۇپ قىلىپ ، قەشقەردە ئىسلام ھاكىمىيىتى ئورناتقاندىن كىيىن ئۆزىنى " قاراخان " دەپ .ئېلان قىلىپ ، " بۇغراخان " ئۈنىۋانى بىلەن ئاتالدى.
942- يلى ساتۇق بۇغراخان سۇياپ شەھىرىنى ۋە بالاساغۇننى ئىشغال قىلىپ ئۇ جايلارنى قارا خانلارنىڭ ھۆكۈمىرانلىقى ئاستىغا ئالدى.
955- يىلى ساتۇق بۇغراخان ۋاپات بولدى ، ئۇ قەشقەرنىڭ شىمالىدىكى ئاتۇشنىڭ مەشھەت دىگەن يېرىگە دەپىن قىلىندى.
956- يىلى ساتۇق بۇغراخاننىڭ ئوغلى مۇسا ئىبنى ئابدۇكىرىم ( بايتاش ) بۇغرا قارا خاقان بولدى.
971- يلى مۇسا بۇغراخان خوتەنگە ھۇجۇم قىلدى . 992- يىلى مۇسا بۇغراخان ۋاپات بولدى. ئۇ ئاتۇشتىكى قاراخانلار قەبرىستانلىقىغا دەپنە قىلىندى.
992- يىلى ھارۇن بۇغرا قاراخان تەختتە ئولتۇردى. ئۇ زىمىن دائىرىسىنى پەرغانە ، سەمەرقەنىت ، ماۋرائۇننەرگىچە كىڭەيتىپ بۇ جايلانى ئىشغال قىلدى .997- يىلى ھارۇن بۇغراخان بۇخارادىن قەشقەرگە قايتىش سەپىرىدە ۋاپات بولدى. يۈسۈپ قادىرخان قاراخان ئۈنىۋانى بىلەن تەخىتتە ئولتۇردى.
999- يىلى قاراخانلار خانلىقى سامانىيلار خانلىقنى مۇنقەرىز قىلدى.
1000- يىلى غەزىنە سۇلتانى مەھمۇت قاراخانلار بىلەن دوستلۇق ئورنىتىش تەلىۋىنى قويدى ، دوستلۇق كىلىشىمى ئىمزالاندى.
1002- يىلى خوتەندە قاراخانلار سۇلالىسىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈلدى .يۇسۇپ قادىرخان خوتەندە ئىسلام دىنىنى قايتىدىن ئومومىلاشتۇردى.
1007 - يىلى قاراخانلار سۇلالىسى بىلەن غەزىنە ( غەزىنىۋىلەر سۇلالىسى ) ئوتتۇرسىدا ئۇرۇش پارتىلىدى. غەزىنە سۇلتانى مەھمۇت سۈلىھ تەلەپ قىلدى.
1032- يىلى يۈسۈپ قادىرخان ۋاپات بولدى.
1032- يىلدىن 1056- يىللارغىچە سۇلايمان تىكىن ئارىسلان قاراخان ئۈنىۋانى بىلەن قاراخانلار خانلىقنىڭ تەختىدە ئولتۇردى. بۇ مەزگىلدە قاراخانلار خانلىقى بالاساغۇننى يازلىق پايتەخىت ، قەشقەرنى قىشلىق پايتەخىت قىلدى ، قەشقەرنى ئوردا كەنىت نامى بىلەن ئاتىدى.
1039- يىلى ئىبراھىم ئىبنى ناسىر خان تابغاچ ئىبىراھىم خان ئۈنىۋانى قوللاندى.
1041- يىلى سالجۇقلار سۇلتانى ئالىپ ئارسلان قاراخانلار سۇلالىسىگە ئۇرۇش ئىلان قىلدى.
1056- يىلى سۇلايمان ئارسلان قاراخان ۋاپات بولدى. ھەسەن ئىبنى سۇلايمان قاراخان قاراخنالار خانى بولۇپ " بۇغرا ئارىسلان قاراخان " ئۈنىۋانى بىلەن تەخىتتە ئولتۇردى.
1069- 1070- يىللىرى مۇتەپەككۇر ، پەيلاسوپ يۈسۈپ << قۇتاتقۇبىلىك >> نى تاماملاپ ، خاراخانلار خانى ئەبۇ ئىلى ھەسەن ئىبنى سۇلايمان بۇغرا ئارىسلان قاراخانغا تەقدىم قىلدى ، قاراخان يۈسۈپكە " خاس ھاجىپ " ئۈنىۋانى بەردى.
1072- 1075- يىللىرى ئاتاقلىق تىلشۇناس ، ئالىم مەھمۇد قەشقىرى << تۈركى تىللار دىۋانى >> نى تاماملاپ ، باغدات خەلپىسىگە تەقدىم قىلدى.
1070- 1080- يىللىرى تارىخشۇناس ئەبۇلفۇتۇھ ئابدۇجاپپار ئىبنى ھۈسەيىن قەشقىرى << قەشقەر تارىخى >> دىگەن ئەسەرنى يېزىپ چىقتى.
1124- يىلى قاراخىتايلار خانى يەللىغ تاشىن قارا خىتايلارنى باشلاپ غەرپكە كۆچۈپ كەلدى ۋە قۇرۇلتاي ئېچىپ ئۆزىنى پادىشاھ دەپ ئىلان قىلدى. قاراخىتاي خانلىقى قۇرۇلدى.
1128- قاراخانلار خانى ئىبىراھىم ئىبنى ئەھمەد قاراخاننىڭ ھۆكۈمىرانلىقىغا قارشى قارلۇق ، قىپچاق ۋە قاڭقىللار ئىسيان كۆتەردى. ئىبىراھىم قاراخان ئىسياننى تىنجىتىش ئۈچۈن قارا خىتايلاردىن يارىدەم سوراپ ئۇلارنى شىمالىي ئىلىك خان تەۋەسىدىكى يەتتە سۇ رايۇنىغا ئورۇنلاشتۇردى. كىيىن قارا خىتايلار يەتتە سۇنى ئىشغال قىلدى.
1133- يلى غەرپتىكى قاراخىتايلار يەتتە سۇدىن ئىلگىرلەپ ، قاراخانلارنىڭ قارلۇقلاردىن تەشكىل قىلىنغان قوشۇنلىرىنىڭ ھۇجۇمىنى يېڭىپ ، بالاساغۇننى ئىشغال قىلدى.
1141- يىلى قاراخىتايلار سالجۇقلار سۇلتانى سەنجارغا ئۇرۇش ئىلان قىلدى. كاتىۋان چۆلىدىكى ئۇرۇشتا سالجۇقلار قوشۇنى مەغلۇپ بولدى. خارەزىم قارا خىتايلارنىڭ ھۆكۈمىرانلىقىغا ئۆتتى.
1156- يىلى ئىبىراھىم ئىبنى ئەھمەد ۋاپات بولدى. مۇھەممەت ئىبنى ئىبراھىم قاراخانلار تەختىگە ۋارىسلىق قىلىپ ،قەشقەردە تەخىتتە ئولتۇردى. بۇ مەزگىلدە ماۋرائۇننەھىر ، يەتتە سۇ رايۇنىدا قارا خىتايلار ھاكىمىيىتىگە قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلدى.
1200- يىلى غەرپتە قاراخانلاردىن ئىبىراھىم ئىبنى ھۈسەيىن ئوغلى ئوسمان قاراخانلار تەختىگە ۋارىسلىق قىلدى. بۇ مەزگىللەردە ماۋرا ئۇننەرىز ، قەشقەر ۋە ئۇنىڭ جەنۇبىدىكى رايۇنلاردا قاراخىتايلارنىڭ ھۆكۈمىرانلىقىغا قارشى قوزغىلاڭلار پارتىلىدى. ئوسمان قاراخان قاراخىتايلارنىڭ سەمەرقەنتتىكى ۋەكىلىنى دەريا تاشلاپ ، قارا خىتايلارنىڭ ھۆكۈمىرانلىقىغا قارشىلىق بىلدۈردى.
1204- يىلى نايمانلارنىڭ باشقىلىقى كۈچلۈك قەشقەرگە قېچىپ كىلىپ ، قارا خىتايلار بىلەن بىرلەشتى ۋە ھاكىمىيەتنى تارتىۋىلىشقا ئۇرۇندى. قەشقەردىكى قاراخانلار خانى يۈسۈپ ئېبننى مۇھەممەت ۋاپات بولدى. ئورنىغا مۇھەممەت ئىبنى يۈسۈپ خان بولدى ۋە قاراخىتايلارغا قارشى ئۇرۇش قىلدى.
1211- يىلى نايمانلارنىڭ باشلىقى كۈچلۈك ۋەزىيەتتىن پايدىلىنىپ ، قاراخىتايلارنىڭ ئوردىسىنى ئىشغال قىلدى ۋە قارا خىتايلارنىڭ باشلىقى چورۇقتىين ھاكىمىيەتنى تارتىۋالدى ، قاراخىتاي خانلىقى يىمىرىلدى.