قەشقەر_ھېيتگاھ_مەسچىتى
چۈشەنچە
1436-1449 - يىللىرى قەشقەر ھۆكۈمرانى سانسىز مىرزا ئۆلگەندىن كېيىن مۇشۇ يەرگە دەپنە قىلىنغانىكەن ، ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى مازارنىڭ يېنىغا بىر مەسچىت سالدۇرغانىكەن ، شۇ مەسچىت مۇشۇ ھېيتىگاھ مەسچىتىنىڭ ئاساسى ئىكەن. 16 - ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا يەكەن خانلىقىنىڭ قەشقەرنى ئىدارە قىلىپ تۇرغان ئەمەلدارلىرى بۇ مەسچىتنى كېڭەيتىپ چوڭ جامەگە ئايلاندۇرغانىكەن. 1798-يىلى يېڭىسارلىق ئۇيغۇر قىزى مۇسۇلمان زۇلپيە خېنىم پاكىستانغا كېتىۋېتىپ سەپەر ئۈستىدە قەشقەردە قازا قىپتۇ ، كىشىلەر ئۇنىڭدىن قالغان سەپەر خىراجىتىنى ئىشلىتىپ ، بۇ مەسچىتنى يەنە كېڭەيتىپ ، ھېيتگاھ دەپ نام بېرىپتۇ. كېيىن يەنە كۆپ قېتىم كېڭەيتىلىپتۇ. چىڭ سۇلالىسىنىڭ داۋگۇاڭ يىللىرىدا (1821-1850-يىللىرى ) قەشقەر شەھىرى كېڭەيتىلگەندە ، ھېيتگاھ مەسچىتى شەھەرنىڭ ئىچىگە ئېلىنىپ ، تولۇق رېمونت قىلىنىپ ، يەنە بىر قېتىم كېڭەيتىلگەنىكەن. 1872-يىلى قوقانلىق تاجاۋۇزچى ياقۇپبەگنىڭ بۇيرۇقى بىلەن مەزكۇر مەسچىت تېخىمۇ زور كۆلەمدە كېڭەيتىلىپ ، مەسچىت ئۆيلىرى ، ئىسسىق بۆلمىلەر ، غۇسلىغانا ، پەشتاق ، سۈنئىي كۆللەرنى ياسىغاندىن باشقا ، مەسچىت دەرۋازىسى ، جاينامازلارنى ھازىرلاپ ، مەسچىتنى قايتىدىن ئورۇنلاشتۇرغاندىن كېيىن ، ھېيتگاھ مەسچىتى ھازىرقى دائىرىگە ئىگە بولغان. مەسچىتنىڭ بارلىق ئىگىلىگەن يېرى 25 مو ، بۇ ئاساسەن مەسچىت دەرۋازىسى ، خانىقا ، پەشتاق ، مەسچىت ئۆيلىرى ، سۈنئىي كۆل قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئالدىنقى دەرۋازىسى شەرىققە قاراپ تۇرىدۇ ، دەرۋازا ئالدىدا مەسچىت نامىدىكى ھېيتگاھ مەيدانى بار. دەرۋازا مۇنارى ئەرەبچە بىناكارلىق ئۇسلۇبىدا سېلىنغان ، دەرۋازا چوققىسىدا قۇببە بار ، ئۈستىگە كىچىك ئۇچلۇق مۇنار سېلىنغان. دەرۋازا ئىچىدە سەككىز بۇرجەك دەھلىز ، دەھلىزنىڭ ئىككى يان تەرىپىدە مەسچىت قورۇسىغا ئېچىلغان مېھرابسىمان ئىككى ئىشىك بار. ئېگىزلىكى 18 مېتىرچە كېلىدىغان ، خىشتا قوپۇرۇلغان ئىككى تۈۋرۈكسىمان ئەزان ئېيتىش مۇنارى مەسچىتنىڭ شەرقىي شىمال بۇرجىكىدە قەد كۆتىرىپ تۇرىدۇ ، مۇنار تۆۋەندىن - يۇقىرىغا ھەر قەۋەتتە ئاز - ئازدىن قۇرۇلۇپ ، ھەر خىل نەقىش ۋە شەكىللەرنى چىقىرىپ قوپۇرۇلغان. مۇنار بىلەن دەرۋازا راۋىقى قىسقا تام بىلەن تۇتاشتۇرۇلغان. تام ۋە دەرۋازا راۋىقى ھەممىسى سۇس سېرىق رەڭدە سىرلانغان ، خىشلارنىڭ ئارلىقلىرى ۋە تامغا چىقىرىلغان ئويۇقلار ھاك بىلەن ئەنكاپلانغان ، سىزىقلىرى ئېنىق ۋە راۋان بولۇپ ، كىشىگە كۈچلۈك سىتېرېئولۇق تۇيغۇ بېرىدۇ. خانىقا ( نامازخانا ) مەسچىت قورۇسىنىڭ غەربىي تەرىپىگە جايلاشقان بولۇپ ، ياغاچ ۋە خىش بىلەن قۇرۇلغان. ئۆگزىسى تۈز ، ئۇزۇنلىقى 160 مېتىر ، ئىشىكتىن غول تامغىچە 16 مېتىر. ئىچكى - تاشقى نامازخانا ۋە دەھلىزدىن تەشكىل تاپقان ، ھەممىسىگە تۆۋرۈك قويۇلغان بولۇپ ، ئۇيۇلغان نەقىش 158 تال. ياغاچ تۈۋرۈك ئاق تورۇسنى تىرەپ تۇرىدۇ ، تورۇسقا ھەر خىل گۈل ۋە گېئومېتىرىيلىك شەكىللەر سىزىلغان. مەسچىت قورۇسى كۆركەم ، ئازادە ، دەرەخلەر سايە تاشلاپ تۇرغان بولۇپ ، كىشىگە راھەت بەخىش ئېتىدۇ. پۈتۈن مەسچىتنىڭ ئورۇنلاشتۇرلىشى مۇۋاپىق ، بىناكارلىق سەنئىتى نەپىس ، بېزىلىشى ئاددىي - ساددا بولۇپ ، كۆركەم كۆرىنىدۇ ، ئۇسلۇبى ئالاھدە. مەسچىت قورۇسى ۋە ھېيتگاھ مەيداننى قوشقاندا نەچچە ئون مىڭ كىشى بىمالال ناماز ئوقىيالايدۇ ، يېقىنقى زامانلاردىن تارتىپ ھېيتگاھ مەسچىتى قەشقەر شەھرىدىكى ھەر مىللەت مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ كەلدى. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ، خەلق ھۆكۈمىتى مەسچىتنى رېمونت قىلدۇرۇش ئۈچۈن كۆپ قېتىم پۇل ئاجرىتىپ بېرىپ ، مەسچىتنى يېڭىلاپ تۇردى. ھازىر ئۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونى بويىچە مەدەنيەت يادىكارلىقى قاتارىدا نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان ئورۇن .`