cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھورمۇن
ھىپوفىز بېزى
ھىپوفىز بىزى
(pituitary, hypophysis) - بۇ بەدەندىكى ئەڭ مۇھىم ئىچكى ئاجراتما ئەزالىرىنىڭ بىرى بولۇپ، كۆپىنچە ھىپوسالامۇستىن كەلگەن ھورمۇنلۇق ئۇچۇرلارغا ئاساسەن يىڭى ھورمۇنلارنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە شۇ ئارقىلىق پۈتۈن بەدەن فۇنكىسىيىسىنى تەڭشەش رولىغا ئىگە. بۇ بەز بەدەندىكى ئەڭ بىخەتەر جايغا جايلاشقان بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى چۈشەندۈرۈپ بىرىدۇ؛ يەنى ھىپوفىز بېزى مېڭە سۆڭەكلىرى بىلەن بۇرۇن بوشلۇقىنىڭ ئىچكىرىسىدىكى سۆڭەكلەرنىڭ دەل ئوتتۇرىغا، ھىپوسالامۇسنىڭ ئۇدۇل ئاستىغا جايلاشقان بولۇپ، خۇددى مېڭە سۆڭەكلىرىنىڭ ئارىسىدىكىدە بىر ئۇۋىدەك دۆڭچە ئىچىگە مەھكەم ئورۇنلاشتۇرۇلغان. ھىپوفىز راكى ۋە باشقا بىنورماللىقلار تۈپەيلى ھامىلدا بولالمايدىغان، بويى ئۆسمەيدىغان ياكى گېگانىت ئادەمگە ئايلىنىپ قالىدىغان .... دىگەندەك بىر مۇنچە كېسەللىكلەر مۇشۇ ئەزانىڭ فۇنكىسىيىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ھىپوفىز بېزى ئىشلەپچىقىرىدىغان ھورمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
1. ئۆستۈرگۈچى ھورمۇن (GH)
بەدەننىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. سۆڭەك ۋە مۇسكۇللارنى يوغانتىپ، قاندىكى گلۇكوزىنى ئازايتىدۇ. ئاقسىللارنىڭ سېنتىزلىنىشىنى ئاشۇرۇپ، ماينى پارچىلايدۇ. ئۆستۈرگۈچى ھورمۇننىڭ ئاساسلىق فۇنكىسىيەلىرى جىگەردىن ئىنسىۇلىنسىمان ئۆستۈرگۈچى فاكتور-1 (IGF1) نىڭ سېنتىزلىنىشىنى غىدىقلاش ئارقىلىق ئىلىپ بىرىلىدۇ.
2. ئادرىنوكورتىكوتروپىك ھورمۇن (ACTH)
ئاساسلىقى بېسىم ھېس قىلغاندا ئاجرىتىلىپ بۆرەك ئۈستى بىزىدىن كورتىزول (cortisol) ئاجىرىتىپ چىقىرىلىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
3. پرولاكتىن (Prolactin)
ئاساسلىقى سۈت ئىشلەپچىقىرىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھامىلدارلىق مەزگىلىدە ئاياللار كۆكسىنىڭ يوغىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە تۆرەلمىگە بولغان ئىممۇنىت چىدامچانلىقىنى ئاشۇرىدۇ (تۆرەلمە بىر پۈتۈنلەي يات بولغان بىر جانلىق بولۇپ ئادەتتە بۇ خىل جانلىقلارغا قارىتا بەدەندە ئىممۇنىت قارشىلىق شەكىللىنىدۇ، لىكىن نۇرغۇنلىغان ھورمۇنلارنىڭ بىرلىكتە تۆرەلمىنى قوغدىشى ئارقىسىدا ئانا بەدىنىدە تۆرەلمىگە قارىتا ئىممۇنىت چىدامچانلىقى شەكىللىنىدۇ). ئۇ يەنە جېنسىي غىدىقلىنىشنى تۆۋەنلىتىش ۋە جېنسىي ھورمۇنلارنىڭ مىقدارىنى ئازايتىش رولىغا ئىگە.
ئاساسلىق رولى تۇخۇم ھۆجەيرىلىرى ۋە ئىسپىرما ھۆجەيرىلىرىنىڭ پىشىپ يىتىلىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئاساسلىقى ئاياللار تۇخۇم ھۆجەيرىسىنى پىششىقلاپ ئىشلەپچىقىرىپ 10.00mm چوڭلۇققا يەتكەن بىر تۇخۇم (قىسمەن ھاللادا ئىككى تۇخۇم، بۇ قوش كېزەك بولۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن) ھاسىل بولغاندا، LH مىقدارى جىددىي ئېشىپ ئۇنىڭ تەسىرى بىلەن تۇخۇم تۇخۇمداندىن قويۇپ بىرىلىدۇ ۋە ھامىلدارلىققا تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن تۇخۇمداندا سېرىق تەنچە (پروگىستېرون ئىشلەپچىقىرىپ ھامىلدارلىقنى ساقلايدۇ) ھاسىل قىلىدۇ.
6. قالقانبەز ھورمۇنى (ترويىد ھورمونى) نى غىدىقلىغۇچى ھورمۇن (TSH)
بۇ ھورمۇن قالقانبەزنى غىدىقلاپ قالقانبەز ھورمۇنى (T3, T4) ئىشلەپچىقىرىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ ھورمۇننىڭ مىقدارىنى ئۆلچەش ئارقىلىق قالقانبەز ئىقتىدارىغا دىئاگنوز قويغىلى بولىدۇ؛ يەنى TSH نىڭ مىقدارى نورمالدىن ئېشىپ كەتسە، بۇ قالقانبەز ئىقتىدارىنىڭ چېكىنگەنلىكى ۋە يىتەرلىك مىقداردا T3, T4 ئىشلەپچىقىرالمىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
بۆرەك ئۈستى بېزى
بۆرەك ئۈستى بىزى ئورنى(adrenal gland) - ئەڭ كۆپ سان ۋە تۈردىكى ھورمۇنلارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان مۇھىم ئىچكى ئاجراتما ئەزاسى بولۇپ ھەر بىر بۆرەكنىڭ ئۈستى قىسمىدا بىردىن بولغان بىر جۈپ بەزدۇر. بۆرەك ئۈستى بېزى ئىككى پەرقلىق قەۋەتتىن تۈزۈلگەن بولۇپ، بۇلار بۆرەك ئۈستى بېزى قاسرىقى ۋە بۆرەك ئۈستى بىزى ئوتتۇرا قىسمىدىن ئىبارەت. قاسراق قىسمى ئاساسلىقى ئالدوستېرون (aldosterone)، كورتىزول (cortisol) ۋە كورتىكوستىرون (corticosterone) قاتارلىق ھورمۇنلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ. ئوتتۇرا قىسمى بولسا ئاساسلىقى ئېپىنېفرىن (ئادرىنالىن دەپمۇ ئاتىلىدۇ، epinephrine, adrenaline) ۋە نورئېپىنېفرىن (نورئادرىنالىن دەپمۇ ئاتىلىدۇ، norepinephrine, noradrenaline) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ. بۇ ئىككى ھورمۇن ئىككىلەمچى نېرۋا سىستمىسىدا كەم بولسا بولمايدىغان رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا بۆرەك ئۈستى بېزى قاسرىقى پروگېستىرون، ئېستىروگېن، تېستوستېرون، دى ھىدروتېستوستېرون قاتارلىق جېنسىي ھورمۇنلارنىمۇ ئاز مىقداردا ئىشلەپچقىرىدۇ.
قالقانبەز
قالقانبەز(thyroid gland) - كاناينىڭ تۆۋەن يىنىغا جايلاشقان قالقانبەز ئىنتايىن مۇھىم بولغان ئىككى ھورمۇن تروكسىن (T4) ۋە تىرىئودوتروكسىن (T3) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ. بۇ ھورمۇنلار بەدەننىڭ ئوكسېگىن سۈمۈرىشىنى يۇقىرىلىتىپ مىتابولىزىمنى تىزلەشتۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە قاندىكى كالتىسىينى تۆۋەنلىتىدىغان كالسىيتونىن (calcitonin) ھورمۇنىنىمۇ ئىشلەپچىقىرىدۇ. قاندا ئاساسلىقى T4 مەۋجۇت بولۇپ تەسىر قىلغۇچى ھۆجەيرىلەرگە كىرىشتىن بۇرۇن T3 ئايلىنىشى شەرت. بۇ ھورمۇنلاردىكى 3 ۋە 4 دىگەن سانلار ئۇلارنىڭ خېمىيلىك تۈزۈلۈشىدىكى يود (I) سانىغا قارىتىلغان. ئەگەر قاندا T4 كەملەپ كەتسە تۆۋەندىكى نورمالسىزلىقلار كىلىپ چىقىدۇ:
1. پوخاق : يود يىتىشمەسلىكتىن قالقانبەز يوغىناپ كىتىپ پوخاقنى شەكىللەندۈرىدۇ. شۇڭا يودلۇق تۇز ئىستىمال قىلسا پوخاقنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.
2. ھەرىكىتى ئازلاش ۋە سەمىرىپ كېتىش
3. چاچ چۈشۈش ۋە چاچ قۇرغاقلىشىش
4. سوغۇققا سەزگۈرلۈكى ئېشىپ كىتىش ۋە قان كەملەش
ئەگەر T4 نىڭ قاندىكى مىقدارى ئېشىپ كەتسە تۆۋەندىكى نورمالسىزلىقلار كىلىپ چىقىدۇ:
2. ئورۇقلاش
3. توختىماي قورساق ئېچىش
4. جىددىيلىشىش
5. ئىسسىققا سەزگۈرلۈكى ئېشىپ كىتىش
قالقانسىمان بەز
قالقانسىمانبەز(parathyroid gland) - بىر جۈپ كىچىك بەز بولۇپ ئادەتتە بىرى قالقانبەزنىڭ ئىچىگە، يەنە بىرى تېشىغا جايلاشقان بولىدۇ. ئاساسلىقى قالقانسىمان بەز ھورمۇنى (parathyroid hormone) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ. قالقانسىمان بەز ھورمۇنى قاندىكى كالتىسىي مىقدارىنى تەڭشەيدىغان ئاساسلىق ھورمۇن بولۇپ سۆڭەكتىن كالتىسينىڭ قانغا قويۇپ بىرىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق قاندىكى كالتىسىي مىقدارىنى ئاشۇرىدۇ. ئۇ يەنە ۋىتامىن D نىڭ ھاسىل بولۇشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئاشقازان ئاستى بېزى
ئاشقازان ئاستى بىزى(pancreas) - كىچىك ئۈچەي بىلەن ئاشقازاننى ئارلىقىغا جايلاشقان تورسىمان يىيلىغان ھەجىمى ئەڭ چوڭ بەز بولۇپ، ئۇنىڭدا ئالفا ھۆجەيرە ۋە بىتا ھۆجەيرىلەر بار. ئالغا ھۆجەيرىلەر ئاساسلىقى جىگەرنىڭ گلۇكوزا ئىشلەپچىقىرىشىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ھورمۇن گلۇكاگون (glucagon) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ. بىتا ھۆجەيرىلەر بولسا ئىنسۇلىن (insulin) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
چىلفوزا بېزى
چىلىغوزا(pineal gland) - مېڭىگە جايلاشقان بولۇپ، بۇ بەز ئاساسلىقى مىلاتونىن (melatonin) دەپ ئاتىلىدىغان ئۇخلاش-ئويغىنىش ۋە پەسللىك دەۋرىيلىكنى كونتىرول قىلغۇچى ھورمۇننى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
تۇخۇمدان
تۇخۇمدان(ovary) - ئاياللاردىلار بار بولۇپ بالياتقۇنىڭ ئىككى ئۇچىىدا بىردىن ئىككىسى بار. تۇخۇم ئىشلەپچىقارغاندىن باشقا ئاساسلىقى (بالاغەتكە يەتكەندىن كىيىن) ئېستىروگېن (estrogen) ۋە پروگېستېرون (progesterone) دىن ئىبارەت ئىككى ئاياللىق جىنسىي ھورمۇننى ئىشلەپچىقىرىدۇ. يەنە ئاز مىقداردا ئەرلىك جېنسىي ھورمۇن تېستوستېرون (testosterone) مۇ ئىشلەپچىقىرىدۇ.
ئۇرۇقدان
ئۇرۇقدان(testicle) - پەقەت ئەرلەردىلا بار بولۇپ، ئىسپىرما ئىشلەپچىقارغاندىن باشقا، ئاساسلىقى (بالاغەتكە يەتكەندىن كىيىن) ئەرلىك جىنسىي ھورمۇن تېستوستىرون ۋە ئاز مىقداردا ئېستروگېننى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
بالا ھەمرىيى
(placenta) - پەقەت ھامىلدارلىق مەزگىلىدىلا بار بولغان ۋاقىتلىق ئەزا بولۇپ، ئىنتايىن مۇھىم روللارغا ئىگە. بۇنىڭ ئىچىدە ئىچكى ئاجراتما ھورمۇنلارنى ئىشلەپچقىرىشمۇ مۇھىم روللىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ھامىلدارلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ئاساسلىقى ئىنسان كورىيونىڭ گونادوتروپىن (human chorionic gonadotropin, hCG) ۋە بالا ھەمرىىي لاكتوگېنى قاتارلىق بالا ھەمرىيىغا خاس ھورمۇنلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ. ھامىلدارلىقنى تەكشۈرۈش ئەسۋابى ئاساسلىقى سۈيدۈكتىكى hCG مىقدارىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق ھامىلدار ياكى ئەمەسلىكىنى بەلگىلەپ بىرىدۇ. ھامىلدارلىقنىڭ ئوتتۇرا ۋە ئاخىرقى مەزگىللىرىدە بولسا بالا ھەمرىيى يەنە كۆپ مىقداردا پروگىستېرون ۋە ئېستىروگېننى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
ياسىنجان غوپۇر
ياسىنجان غوپۇر (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Yasinjan Ghopur) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ مارالبېشى ناھىيىسى دە توغۇلغان. 2021-يىلى 4-ئاينىڭ 16-كۈنى ئىستانبۇلدا خىتاي ۋىرۇسى سەۋەپلىك ۋاپات بولغان.
ھاياتى
ياسىنجان غوپۇر تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە زەرەپشان ئاشخانىسىدا ئاشپەزلىك قىلىدىغان ياش بولۇپ، ئۈچۈنچى بالىسى توغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي 2021-يىلى 4-ئاينىڭ 9-كۈنى خىتاي ۋىرۇسى بىلەن يوقۇملانغان ۋە 2021-يىلى 4-ئاينىڭ 16-كۈنى ئىستانبۇلدا خىتاي ۋىرۇسى سەۋەپلىك ۋاپات بولغان.
ئېكسون موبىل شىركىتى
70-يىللاردىن كېيىنكى نېفىت كىرزىسىدىن كېيىن شىركەت زور كۈچ بىلەن نېفىت بۇرغىلاش، توشۇش ۋە پىششىقلاشقا مۇناسىۋەتلىك ماشىنا، تۇرۇبا، ئۈسكۈنىلەرنى تەتقىق قىلىپ ياساپ بازارغا سېلىپ نېفىت ساھەسىدە كىملا نېفىت ساتسا يېڭى جېرسى ئۆلچىمى شىركىتىگە پۇل تېپىپ بېرىدىغان ئەندىزىنى ئاساسى جەھەتتىن شەكىللەندۈردى. 1972-يىلى شىركەت نامىنى ئېكسون شىركىتى دەپ ئۆزگەرتىلگەندىن كېيىن توختىماي باشقا شىركەتلەرنى قوشۇۋېلىپ، 1989-يىلىغا كەلگەندە 60-يىللاردا قۇرۇلۇپ روناق تاپقان يەنە بىر كونا شېرىكى موبېل نېفىت شىركىتىنى قوشۇۋېلىپ ئېكسون موبىل شىركىتى دەپ ئاتالدى ۋە 2005-يىلىغا كەلگەندە 328مىلىيارت 210مىلىيۇن دوللارلىق يىللىق تىجارەت سوممىسى بىلەن دۇنيا بويىچە يىللىق تىجارەت سوممىسى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان،  208مىلىيارت دوللار مەبلەغگە ئىگە دۇنيا نېفىت ساھەسىنىڭ ماگىناتىغا ئايلاندى.
ئۇيغۇرلاردا چاچ گۈزەللىكى
گۈزەللىككە ئىنتىلىش ئىنساننىڭ تەبىئىي خۇسۇسىيىتى. خەلقىمىز تارىختىن بۇيان گۈزەللىككە ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەن، جۈملىدىن چاچ گۈزەللىكىگىمۇ ھەم شۇنداق. چاچنىڭ  باشنى ئىسسىق - سوغۇقتىن ساقلاش رولى بولغاچقا،  خەلقىمىز قەدىمىي ئانىلىق ئېتىقادنىڭ تەسىرىدە چاچنى ئاجايىپ يۈكسەكلىكتە ئۇلۇغلىغان. چاچنىڭ توختاۋسىز ئۆسۈشى خۇددى ئۆسۈملۈكلەرگە ئوخشىغاچقا، ئۇنى ئۆسۈملۈكلەرنى ئۇلۇغلىغاندەك ئۇلۇغلاش، ئاسراش، خاسىيەتلىك دەپ بىلىش ئېڭى ئەجدادلىرىمىزدا شەكىللەنگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، ئانىلىق ئۇرۇقداشلىق دەۋرىدە ئاياللارنىڭ ئۇلۇغلىنىشى، ئاياللارغا خاسىيەت ۋە سېھرىي كۈچ بېرىش نەتىجىسىدە ئۇلارنىڭ چېچىمۇ خاسىيەتلىك ۋە مۇقەددەس دەپ تونۇلغان، شۇنىڭ بىلەن چاچقا مۇناسىۋەتلىك ئەپسانە، رىۋايەت، چۆچەكلەر بارلىققا كەلگەن. مەسىلەن: »چىن تۆمۈر باتۇر« چۆچىكىدىكى مەختۇمسۇلانىڭ دەريا بويىدا چاچ تاراپ تۇرۇپ بالا - قازاغا يولۇققانلىقى، بەزى چۆچەكلەردە ئاق چاچلىق مومايلار ۋە ھۆر - پەرىلەرنىڭ مۈشكۈلاتتا قالغان كىشىلەرگە چېچى ئارقىلىق نۇسرەت ئاتا قىلىشى قاتارلىقلار ھەم خەلق ئىچىدىكى ئاياللارنىڭ چېچىنى كەسسە، دەسسىسە ياكى قالايمىقان تاشلىۋەتسە، چاچ كۆيدۈرسە بولمايدىغانلىقىدەك ئادەتلەر خەلقىمىزدىكى چاچنى ئۇلۇغلاش جۈملىسىدىندۇر.
ئەلۋەتتە خەلقىمىزنىڭ ئېستېتىك، ئېتىقاد ئېڭىدا تېگىشلىك زېمىن ھازىرلىغان چاچ ھەم چاچ گۈزەللىكى ئېغىز ئەدەبىياتىدىن ھالقىپ يازما ئەدەبىياتقىمۇ سىڭىپ كىرگەن. بۇنىڭ بىلەن ئۇ يازغۇچى، شائىرلىرىمىزنىڭ قەلىمىدىكى ئۆڭمەس ۋە ئۆلمەس مەجازغا ئايلانغان. شۇنداق، باي ۋە مول مەزمۇنلۇق كلاسسىك ئەدەبىياتىمىزدا يار ئوبرازىغا مۇناسىۋەتلىك قىزغىن، گۈزەل شېئىرىي تەلقىنلەر كۆپلەپ ئۇچرايدۇ. ئەنە شۇ ئوبرازلارنىڭ گۈزەللىكىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈشتە، ئۇنىڭغا سېھرىي كۈچ، خاسىيەت ئاتا قىلىشتا مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان چاچقا مۇناسىۋەتلىك نەپىس تەسۋىرلەرمۇ ئالاھىدە دىققىتىمىزنى تارتىدۇ. بىز كلاسسىك ئەسەرلىرىمىزدىكى چاچ ھەققىدىكى بايانلاردىن چاچنىڭ ئېتىقاد ۋە گۈزەللىك نۇقتىسىدىن تۇتقان ئورنىنى كۆرۈۋالالايمىز.
ئولكى ھەر كۈن ياد ئېتەر بىر زۇلفىنىڭ پىچۇخەمىن.
(مەنىسى: قوينىغا زەھەرلىك يىلان كىرىۋالسا كۆزگە ئۇيقۇ كىرمەيدۇ، ئۇنىڭ ھەر كۈنى ئۇخلىماسلىقىمۇ بىر تولغىما چاچنىڭ خىيالىغا چىرمىشىپ قالغانلىقىدىن).
2. چاچ خاسىيەت ۋە سېھرىي كۈچنىڭ مەنبەسى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. مەسىلەن: نەۋائىينىڭ تۆۋەندىكى تەلقىنىگە قاراپ باقايلى:
جىسمىم ئەندۇھ ئىچرە دەرد ئاستىدا قالمىش نى ئەجەب؟
ئەگمە قەد بىرلە ئەگەر زۇلفىڭ غەمىدىن ‹‹دال›› مەن.
(مەنىسى: جىسمىم قايغۇدا قالدى، بۇنىڭغا ئەجەبلەنمە، چۈنكى چېچىڭنى ئويلاۋېرىپ قەددىم ئېگىلىپ كەتتى).
ئۇل قۇياشقە زەررەدېك ئۇششاق ھەيراندۇر ھەمە،
زۇلف سەۋداسىدا مەجنۇندەك پەرىشاندۇر ھەمە.
4. چاچ گۈزەل كەلگۈسى توغرىسىدىكى ئوتوپىيىلىك تەسەۋۋۇرنىڭ سىمۋولى قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ. مەسىلەن: بىز نەۋائىينىڭ تۆۋەندىكى ئىككى مىسراسىغا نەزەر ئاغدۇرايلى:
ئەي ئارەزى نەسرىن، ساچى سۇمبۇل، قەدى شەمشاد،
(مەنىسى: ئەي يۈزى گۈل، چېچى سۇمبۇل، بويى شەمشاد، مېنىڭ ئىشىم دەردىڭدە خۇددى بۇلبۇلدەك نالە قىلىش بولۇپ قالدى).
5. قارا چاچ بەختنىڭ نىشانى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. مەسىلەن: نەۋائىي يەنە مۇنداق يازغان:
ئەيلەپ سەلاسىل ئارزۇ، ئارتار جۇنۇنۇم مۇبەمۇ،
ناگاھ نەسىمى مۇشكىنى يەتكۈرسە زۇلفۇڭ نەكھەتىن.
(مەنىسى: ئىپار پۇراقلىق شامال بىردىنلا چېچىڭ ھىدىنى يەتكۈزسە، مەن ئۇنىڭ زەنجىرىگە باغلىنىش ئارزۇسىدا تېخىمۇ ساراڭ بولىمەن).
دېمەك، كلاسسىك ئەسەرلىرىمىزدە تەسۋىرلىنىۋاتقان چاچ ئېتىقاد ئادەتلىرىمىز بىلەن، شۇنداقلا  خاسلىق،  ئالاھىدىلىك ۋە ئېستېتىك قاراشلىرىمىز بىلەن يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن(ئالاھىدە ئەسكەرتىش زۆرۈركى، بىز يۇقىرىدا مىسالغا ئالغان چاچقا مۇناسىۋەتلىك شېئىرىي تەلقىنلەرنى نوقۇل مەنىدە ئىشىق - مۇھەببەت مەكتۇپلىرى دەپ چۈشىنىۋالماسلىقىمىز كېرەك).
دېمەك، چاچ خەلقىمىزنىڭ نەزەرىدە گۈزەللىك ئۆلچەملىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان. شۇڭا چاچ ئاسراشقا ئەھمىيەت بېرىلگەن، چاچنى مۇھاپىزەت قىلىشقا دائىر يەرلىك ئادەتلەر كېلىپ چىققان. مەسىلەن: قىز - ئاياللىرىمىزدا ئۇزۇن چاچ قويۇشتا مۇنداق ئادەتلەر بار: ياتلىق بولمىغان قىزلارنىڭ چېچى 15، 17، 21، ھەتتا 41 تال قىلىپ ئۆرۈلىدۇ، ھەرگىز جۈپ ئۆرۈلمەيدۇ ھەم توي قىلمىغان قىزنىڭ پىشانىسىدە كوكۇل چېچى بولىدۇ. توي قىلىپ ئەتىسى ياكى بىر قانچە كۈندىن كېيىن كېلىننىڭ چېچى جۈپ ئۆرۈلىدۇ، ئېرىدىن ئايرىلغان ياش ئاياللار چېچىنى بەش، يەتتە، توققۇز تال قىلىپ ئۆرۈۋالىدۇ. نەۋرىلىك بولغانلار ئۇزۇن چېچىنى ئىككى تال قىلىپ ئۆرۈپ، ئۇنى چاچتەڭگە بىلەن جۈپلىۋالىدۇ. دېمەك، ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ چاچ تۈرىگە ۋە سۇمبۇل چېچىنىڭ جۈپ ياكى تاق ئۆرۈلگەنلىكىگە قاراپلا ئۇنىڭ قىز، نەۋرىلىك بولغان ئايال، ياشانغان ئايال ئىكەنلىكىنى پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ. بىراق بۇنداق چاچ مەدەنىيىتىدە بۈگۈنكى كۈندە بەزى ئۆزگىرىشلەر بولۇۋاتىدۇ، مۇنداقچە ئېيتقاندا، خەلقىمىزدىكى چاچ گۈزەللىكى ئېڭى ئەنئەنىۋى تەركىبلەردىن كۆرە زامانىۋى تەركىبلەرگە بولغان مايىللىقىنى كۆپرەك ئىپادىلەپ، ئەبجەش ھالەتتە بېيىماقتا. شۇڭا   ئەجدادلىرىمىزنىڭ چاچ ھەققىدىكى بىباھا قاراشلىرىنى، گۈزەللىك ئادەتلىرىنى، چاچ ئاسراش رېتسېپلىرىنى ئاگاھ سۈپىتىدە خوتۇن - قىزلىرىمىزنىڭ سەمىگە سېلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى تۇغۇلماقتا.
ХХҖ 7 - Қетимлиқ Мәмликәтлик Нoпус Тәкшүрүши
бу қетимлиқ нопус тәкшүрүш дәл 2020 - йили 11 - айниң 1 - күни са'әт 00:00 дә башлиған; нопус тәкшүрүш обйекти җуңху'а хәлқ җумһурийити тәвәсидики тәби'ий шәхсләр вә җуңху'а хәлқ җумһурийити сиртида, әмма муқим олтурақлашмиған җуңго пуқралири болуп, бу җәрянда җуңху'а хәлқ җумһурийити сиртида, чәтәлләрдә вақитлиқ олтурақлашқан турған чәтәлликләр буниң сиртида. нопус тәкшүрүш мәзмуни нопус вә а'илиләрниң: исми, кимлик номури, җинси, йеши, миллити, мәдәнийәт сәвийиси, кәспи, оқити, аққун нопус, никаһ вә туғут, өлүм, туралғу қатарлиқ асаслиқ учурлири тәкшүрүлиду.
тәкшүрүш нәтиҗисидин аян болушичә, җуңго нопусниң қерилишиш мәсилиси техиму еғирлашқан. бу мәсилини һәл қилиш үчүн, җ к п мәркизий комитети сиясий бйроси 2021 - йили 5 - айниң 31 - күни йиғин чақирип, пиланлиқ туғут чәклимисиниң әмәлдин қалдурулуп, үч балилиқ сиясәтниң йолға қоюлуши мақуллиған вә қанунда бәлгиләнгән пинсийә йешини кечиктүрүшни қарар қилған.
мәнбәләр
ئۆي، مەكتەپ، ئارال ۋە مەسجىد
دوكتور قاھار بارات
ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئ‍ويلېرى، ئۇيغۇر مەكتەپلېرى، ئۇيغۇر مەسجىتلېرى ۋە ئۇيغۇر ئاراللېرى ئۇيغۇرلارنى ساقلاپ قېلىش ئۇچۇن بىرسى كام بولسا بولمايدىغان بىر يۇرۇش تورت قۇرۇلۇش. ئۇلار بىر بولغاندىلا بىر مۇستەھكەم ئۇيغۇر مەدەنىيەت قورغىنى ھاسىل بولىدۇ. بىزدە ھازىرچە ئېچىلغان مەدەنىيەت ئويلېرى، مەكتەپلەر ۋە مەسجىدلەر بار لېكىن بىر ساپ ئۇيغۇر مەھەللە ھاياتى بەرپا قىلالىغۇدەك بىرەر ئارال يوق. بۇلار يوق ئىشلار ئەمەس. ئامېرىكىدا خىتاي، جۇھۇد، كورىيە، ئەرەب ۋە ئىتالىيانلار توپلۇشۇپ بەزى شالاڭ ئېتنىك ئاراللاردا ياشايدۇ. قالغان كوچمەنلەر بولسا بىر-بىرى بىلەن كارى يوق خالىغان يەردىن ئوي ئېلىپ خالىغان يەردە دۇكان ئېچىپ ياشاۋېرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ پاسكىنا كوچىلار خىتاي بازارلېرى، ئەڭ پاكىزە ۋە قىممەت كوچىلار جۇھۇد مەھەللىلېرى. نيويوركتىكى خىتاي بازىرى ئىتالىيان بازىرىنى يەپ كېىتىپ غۇلغۇلا چىققان. مانا بۇلار بىز بىر-بىرلەپ تەتقىق قىلىپ ئوزىمىزگە قانداق ئوزلەشتۇرۇشىنى پىلانلاپ چىقىدىغان ئورنەكلەر.
چوڭلار مائارىپى: بۇ ساڭزىنى قانداق پشۇرۇشتىن تارتىپ ماشىنا رېمونت قىلىشقىچە يۇز خىل بولۇشى مۇمكىن.
ھەر خىل توي، چاي، چوڭ-كىچىك يىغىنلار
ئىلمىي دوكلادلار
دۇتار، تەمبۇر، راۋاپ، مىللىي ئۇسۇل دەرسلېرى ۋە ياشلار پائالىيەتلېرى
شاخمەت، ئېلىم-سېتىم، راكلام، ئۇختۇرۇش ۋەھاكازالار
ئىككىنچى قۇرۇلۇش
ئۇيغۇر تىلى سىنىپلېرىنى ئ‍ېچىش ۋە مەكتەپلەرنى سېلىش. مەكتەپ سېلىش ئىقتىساتقا باغلىق مەسىلە. ئۇنىڭغا چامىمىز يەتمىسە ساخلاپ تۇرماي ئالدى بىلەن سىنىپلارنى ئىجارىگە ئېلىپ ئانا تىل دەرىسى ئوتۇشنى توختاتمايلى. مەسىلەن سىدنىدىكى سەلىمەنىڭ مەكتىۋى، ئادىلايد، لوس ئانگىلىستىكى زەمىرەنىڭ مەكتىۋى، ۋانكوۋېردىكى نۇرئەلىنىڭ مەكتىۋى، ۋاشىڭتوندىكى سۇرەييەنىڭ مەكتىۋى قاتارلىقلار. ھازىر ئىستانبۇلدا بىر قانچە مەكتەپ سېلىندى. ئۇلار مەكتەپلېرىنى دولەت ئولچىمىگە يەتكۇزۇپ رەسمىي تىزىملىتىشكە تىرىشماقتا. ئەندىلىكتە مۇشۇ مەكتەپلېرىمىزنىڭ مائارىپ سەۋىيەسىنى قانداق قىلىپ دولەتنىڭ ئولچىمىگە ۋە تۇركىيە دولەت مائارىپىنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا يەتكۇزۇش پۇتۇنلەي زىيالىلېرىمىزنىڭ تىرىشچانلىقىغا قالدى. ھەر قانداق يەردە بىر ياخشى باشلانغۇچ ۋە ئورتا مەكتەپ شۇ مەھەللنىڭ جەۋھىرى ھىساپلىنىدۇ. ئامېرىكىدا ئوي باھاسى مەكتەپكە قاراپ بولىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ كۇتۇرۇلۇشىنىڭ سىرى مائارىپ. شەرقىي ئاسيا، خىتايلارنى مۇشۇ كۇنگە ئېلىپ كەلگەن بىردىن-بىر تۇرتكىلىك كۇچ مائارىپ. ئەللىكىنچى يىللاردا ياپون، كورىيە، تەيۋەن، سنگاپورلار بالىلېرىنى ئامېرىكىغا توكتى. سەكسەنىنچى يىللاردا خىتايمۇ شۇنى باشلىدى. ئۇلار ئۇ ئىشنىڭ ئۇنۇمىنى يىگىرمە يىلغا بارماي كورۇشكە باشلىدى. بىزنى قۇتۇلدۇرۇپ قالىدىغان ئاخىرقى ئۇمىتمۇ مائارىپ. ئۇيغۇرلار ئوقۇشقا تەسلىم بولايلى. تۇرمۇشتا مائارىپقا يۇزلۇنۇشىمىز ۋە كوپ ئوقۇيدىغان ئادەتنى تىكلىشىمىز كېرەك. ئارسىمىزدا چەتئەلگە چىقىپ بەش يىلغىچە تېخى تىل ئوتكىلىدىن ئوتمىگەنلەرمۇ بار. بىزنىڭ ئېچىلغان سىنىپ ۋە مەكتەپلېرىمىز بىلەن زىيالىلېرىمىز ئوتتۇرسىدا ناھايىتى چوڭ بىر ھاڭ تۇرۇپتۇ. بىز خۇددى ئۇ مەكتەپلەر بىز بىلەن مۇناسىۋەتسىز، شۇنى ئ‍اچقان مۇئاللىم ياكى شۇ بىنانى سالغان بايلارنىڭ ئىشى دەپ قارايمىز. ئەمىلىيەتتە ئۇلار ئوتەيدىغان ۋەزىپىلېرىنى ئوتىدى، قالغىنى بىزگە قالدى.
ئۇچىنچى قۇرۇلۇش
قەتئى نىيەتكە كېلىپ بىر بىناغا، بىر كوچىغا ۋە ئەڭ ياخشىسى بىر يېزىغا توپلۇشۇپ ئ‍ۇيغۇر ئاراللېرىنى يەنى ھەقىقى بىر ئۇيغۇر مەدەنىيەت ھاياتىنى بەرپا قىلىش. بىزنىڭ بالىلېرىمىز خەقنىڭ مەكتەپلېرىدە بىلىم ئېلىۋاتىدۇ ۋە ئەينى ۋاقتتا شۇلارغا يەم بولۇپ كېتىپ بارىدۇ. باشقا بىلىملەرنى مەكتەپتە ئوگەنسۇن ئەمما ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى بىزدىن ئوگەنسۇن. ئوي ئىچىدە قەتئى ئۇيغۇرچە سوزلۇشۇش كېرەك. تالاغا چىققاندا ئ‍وينايدىغان ئۇيغۇر بالىلېرى بولۇشى كېرەك. ئەگەر بۇ شەرتنى ئورۇندىيالمىساق بالىلېرىمىزنى يەپ كېتىپ بارغان بۇ مەكتەپ ۋە بۇ مەھەللىدىن يۇلۇنۇپ چىقىپ ئۇيغۇرلار بار يەرگە كوچۇشىمىز كېرەك. ئامېرىكىدىكى خىتاي بازار، ئىتالىيان بازار دىگەنلەر سودا-سېتىقنى مەركەز قىلغان. بىز تىل-مەدەنىيەتنى بىرىنچى مەقسەت قىلغان ئۇيغۇر بازارلېرىنى قۇرۇشىمىز كېرەك. ئۇنىڭ ئۇچۇن ئوزىمىز كوچۇپلا قالماستىن تىجارەتلېرىمىزمۇ كوچۇشى كېرەك. بۇلارنىڭ  ھەممىسى  قۇربان بېرىش بەدىلىگە بولۇدىغان ئىشلار. ئەگەر بىز بىر ئايرىم شەھەر سىرتى ياكى يېزىغا ئۇيۇشساق ئالدى بىلەن ئاسىملاسيەدىن قۇتۇلۇپ قالىمىز. ئۇنىڭ نېرىسىدىكى مەكتىۋىمىزنىڭ مائ‍ارىپ سەۋىيەسىنى قانداق قىلىپ ئوستۇرۇش، ئىقتىسادىمىزنى قانداق قىلىپ ياخشىلاش ۋە جامائەت ھاياتىنى قانداق رەتكە سېلىشلار خەلقىمىزنىڭ قولىدىن كېلىدىغان ئىشلار.
توتىنچى قۇرۇلۇش
مەسجىت  سېلىش. بۇ بىر  ساۋابلىق  ئىش. ئاخىرەتتە سورۇقى بار بۇ دۇنيادا ھەر كىم تىرىشىپ تاپقان پۇلىنى ئەلۋەتتە ئەڭ ساۋاپلىق بىر ئىشقا ئاتاشنى خالايدۇ. ئەگەر مىللەت مۇشۇنداق كىرزىس ئاستىدا ياتسا يانچۇقىدىكى پۇلىنى مەسجىتكە ئاتىۋەتسە شۇ ئادەم راس جەننەتكە كېرەرمۇ؟ جاۋابىنى بىر ئاللاھ بىلىدۇ. مۇشۇ ئوتتۇز يىل ئىچىدە ئۇيغۇرلار مىلليارد دوللار پۇلىنى مەسجىد سېلىشقا خەجلىۋەتتى. ئۇ بەلكىم ئىسلام كىرگەندىن بۇيانقى مىڭ يىلدىكىدىنمۇ جىق. كورۇپ تۇرۇپتىمىزكى ئۇيغۇر مەھەللىسى قۇرۇلماي تۇرۇپ ئېھتىياجى يوق يۇرتلارغا سالغان مەسجىتلېرىمىز يات دولەتكە قالدى ۋە قالىدۇ. چۇنكى مەسجىت پۇتۇپ ئۇزۇن ئوتمەي ياكى پۇتكىچە ئوزىمىز تۇگەپ كېتىپ بارىمىز. خىتاي تاقالدى. بىز قولىمىزدا بار پۇل بىلەن قالدۇق. بۇ يەرگە كەلگەندە بىر ئاز ئەقىل ئىشلەتسەك بولىدۇ.
ئاسىملاسىيە
ئاسىملاتسيەدە ئەڭ ئالدى بىلەن ئۇيغۇردىن ئوزىنى تارتقانلارنىڭ بالىلېرى تۇگەۋاتىدۇ. بۇ شۇلارنىڭ جازاسى. چەتئەلدەك مۇشۇنداق بىر يات چول-جەزىرىدە تىلەپ تاپقىلى بولمايدىغان ئازغىنا ئۇيغۇردىن ئوزىنى تارتىش بىر ئېچىنىشلىق پاجىئە. ئۇلار مۇشۇ كۇنلەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرسىز يىگانە ھاياتتىن خۇدايىم ساقلىسۇن. ئۇلارنىڭ مىللەتتىن ۋاز كېچىشنى تاللىشىدا مىللىي ئاڭ، خىتاينىڭ زۇلۇمى، يۇرتۋازلىق ۋە شەخسيەتچىلىك قاتارلىق سەۋەپلەر بار. ئۇلار دۇنياغا بىر قېتىم كېلىدىغان بۇ ھاياتتا شۇ يولنى تاللىدى، خەير. بىز ئۇلار ئولگەندە نامىزىنى چۇشۇرۇپ كومۇپ قويۇمىز ئەمما بالىلېرى قايتىپ كەلمەيدۇ. تۇپراق بېشىدا ئاننەم بابام دەپ يىغلاپ بولۇپ كېتىپ قالىدۇ.
ئەپسۇسلىنارلىقى ئىككىنچى بولۇپ زىيالېرىمىزنىڭ بالىلېرى يوقاۋاتىدۇ. ھەممىمىز بىلىپ تۇرۇپ بۇ نۇمۇسنى يوشۇرۋاتىمىز، ئاسىملاسيەنى قوبۇل قىلۋاتىمىز. ۋاشىڭتون، لوس ئانگېلېس، تورۇنتو، مونترېيال، ۋانكوۋېر، سىدنيى، ئ‍ادىلايد، مەلبورن، ئ‍ستانبۇل، ئەنقەرە، قەيسەرى، رىياد، مۇنخىن، بېرلىن، ئامستېردام، توكيو، پارىج، ستوكھولم قاتارلىق شەھەرلەردىكى 90- يىللاردا كەلگەن، يېشى ئاتمىشتىن ئاشقان ياكى نەۋرە كورگەن ئۇيغۇرلار ئۇيدىكى بالىلېرىمىز يابانچى بولۇپ كەتكەن راس ئەھۋالىمىزنى، ساۋاقلېرىمىزنى خەلققە دەيلى.
ئۇچىنچى بولۇپ پۇل تېپىپ ئوي ئېلىپ چىقىپ كەتكەن بايلارنىڭ بالىلېرى تۇگۇشىدۇ. بىز ئ‍وي ئىزدىگەندە ئۇيغۇرلارنى  ئانچە ئويلاپ كەتمەيمىز، بەش-ئون ئويلۇك خوتەنلىك، غۇلجىلىق ياكى قەشقەرلىق بىللە ياشايلى دەپ ئارزۇ قىلمايمىز ياكى مەسلىھەتلەشمەيمىز. يېڭى ئوي  ئېلىپ كوچۇپ چىقىپ كەتكەننىڭ ئارقىسىدا بىر چوڭ ئاسىملاسيە كىزىسى ياتماقتا.
2019-يىلى ئاۋغۇست، ۋاشىڭگتون
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئالتايلار- ئالتاي تىللىق مىللەتلەر
ئالتايلار - ئۇيغۇر ئېلىنىڭ شىمالىدىكى ئالتاي ۋىلايىتى بىلەن رۇسىيە ۋە موڭغۇلىيە چېگرىلىنىدىغان ئۈچ بۇرجەك تاغلىق رايونغا جايلاشقان رۇسىيە فېدېراتسىيىسىنىڭ ئالتاي جۇمھۇرىيىتىدە ياشىغۇچى جۇمھۇرىيەت ھوقۇقىغا سازاۋەر تۈركى مىللەت بولۇپ 2002-يىلى ئالتاي جۇمھۇرىيىتىدىكى 200مىڭ نوپۇسنىڭ 62مىڭىنى تەشكىل قىلغاندىن سىرت ئالتاي ئوبلاستىدا 2مىڭ، كېمېروۋ ئوبلاستىدا 500 قالغانلىرى روسىيەنىڭ باشقا شەھەر ۋە جۇمھۇرىيەتلىرىگە تارقاق ئولتۇراقلاشقان بولۇپ جەمئى نوپۇسى 67مىڭ.
ئالتاي تىلى ئالتاي تىللىرى سېستىمىسى، تۈركى تىللار ئائىلىسى، شىمالى تىل تۈركۈمىگە تەۋە بولۇپ، سلاۋىيان يېزىقى قوللىنىدۇ. ئالتاي كىشىلىرىنىڭ 85%ئانا تىلىنى ئىشىلىتەلەيدۇ.
رۇسىيىدە نەشىر قىلىنغان «رۇسىيە بۈيۈك ئېنسىكلوپېدىيىسى»دىكى ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا ئالتايلار ئۆزلىرىنى «ئالتاي كىجى» دەپ ئاتىشىدۇ. «ئالتاي كىجى» دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىدىكى «ئالتاي كىشى » دېگەنلىك بولىدۇ.
ئالتايلار ناھايىتى كۆپ ساندىكى تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ بىرىكمىسى بولۇپ، ئۇلارنىڭ تەركىبىدىكى قەبىلىلەر قاتارىدا قەدىمكى ئۇيغۇر، قەدىمكى تۈرك قەبىلىلىرىنىڭ بىر قىسىم ناملىرى ساقلىنىپ قالغان. ئالتايلار جەنۇب ۋە شىمالىي قەبىلىلەردىن ئىبارەت ئىككى گۇرۇپپىغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ شىمالى گۇرۇپپىسىغا تۇبالار، چېلكانلار، ئاققۇلار، قۇماندلار قاتارلىق قەبىلىلەر كىرگەن بولسا، جەنۇبى گۇرۇپپىسىغا ئالتاي كىشى ۋە تېلېنگىتلار كىرىدۇ. ئالتاي تىلى تۈركىي تىللارنىڭ قىپچاق گۇرۇپپىسىغا تەۋە بولۇپ، شىمالىي ۋە جەنۇبىي دىئالېكىتلارغا بۆلۈنگەن. ئالتايلارنىڭ جەنۇبىي گۇرۇپپىسى بولغان »ئالتاي كىشى« ۋە تېلېنگىتلار سان جەھەتتە ئالتايلارنىڭ ئاساسىي سالمىقىنى ئىگىلىگەن بولغاچقا 1923-يىلى سوۋېت رۇسىيىسى ئالتايلارنىڭ ئەدەبىي تىلىنى بېكىتكەندە ئالتاي كىشى بىلەن تېلېنگىت قەبىلىسىنىڭ تىلىنى ئەدەبىي تىل قىلىپ بېكىتكەن. ئەنە شۇنىڭدىن كېيىن پۈتۈن ئالتايلار مەزكۇر دىئالېكىتنى ئەدەبىي تىل قىلىپ، بۇنىڭدا نۇرغۇنلىغان مەنىۋى مەدەنىيەت نەتىجىلىرىنى ياراتتى.
رۇسىيە ئالىملىرىنىڭ تەتقىقاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، ئالتايلارنىڭ بۈگۈنكى جەنۇبىي قەبىلىلىرى يەنى ئالتاي كىشى بىلەن تەلېنگىتلار ئەسلىدە قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرى، قىماق-قىپچاقلار، يېنىسەي قىرغىزلىرى ۋە ئوغۇزلار ھەم باشقىلار ئاساسىدا شەكىللەنگەن بولسا، شىمالى قەبىلىلىرى قەدىمكى سىبىرىيە ئاھالىلىرى ھېسابلانغان سامودىنلار، كېتلار ۋە ئۇگورلار ئاساسىدا پەيدا بولغان ھەم شەكىللەنگەن. بۈگۈنكى كۈندە مەزكۇر ئىككى گۇرۇپپا قەبىلىلەر يۇغۇرۇلۇپ، ئورتاق ئالتاي مىللىتى بولۇپ شەكىللىنىپ، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە رۇسىيە فېدېراتسىيىسى تەرىپىدىن مىللىي جۇمھۇرىيەت قۇرۇشقا رۇخسەت قىلىشقا ئېرىشكەن.
تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار، غەربىي تۇۋالار، خاكاسلار، كاۋكازىيىدىكى بالقارلار، قاراچايلار ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قىرغىزلارنىڭ تىللىرى ئالتاي تىلىغا ئەڭ يېقىن بولۇپ ھېسابلىنىدىكەن. مەن، 1990-يىلىدىن 1998-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئالدى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى پەنلەر ئاكادېمىيىسى، سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن رۇسىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ شەرقشۇناسلىق تەتقىقات ئىنىستىتۇتىدا دوكتۇرلۇق ئۈچۈن ئوقۇغان ۋە ئىلمىي تەتقىقات پراكتىكىلىرى بىلەن شۇغۇللانغان چاغدا ئالتايلىق ئالىملار بىلەن ياخشى دوستلۇق ئورناتقان ئىدىم. ناھايىتى سەمىمىي، ئاق كۆڭۈل بۇ خەلق گەرچە سان جەھەتتە ئاز بولسىمۇ، ئۇلار ئارىسىدىن نۇرغۇنلىغان ئالىملار يېتىشىپ چىققان ئىكەن. مېنىڭ يېقىن كەسىپداش-ساۋاقداشلىرىم ھېسابلىنىدىغان ئالتايلىقلار مېنىڭ ئۇيغۇر ئىكەنلىكىمنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، ماڭا باشقىچە ھۆرمەت ۋە مۇھەببەت بىلەن مۇئامىلە قىلىشقان، مەن بىلەن رۇس تىلىنى تاشلاپ، ئۆز ئانا تىلى-ئالتاي تىلىدا سۆزلىشىش ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلى بىلەن ئالتاي تىلىنىڭ يېقىنلىقىنى، قىسقىسى ئالتايلارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرى بىلەن ئېتنىك باغلىنىشلىققا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشقان ئىدى. ئۇلار ماڭا ئالتايلار ئىچىدە ئۇيغۇر دەپ ئاتىلىدىغان قەبىلىنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ رىۋايەت ۋە ئەپسانىلىرىدە قەدىمكى ئۇيغۇر ئورخۇن قاغانلىقىنىڭ تارىخى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئېلېمېنتلارنىڭ بارلىقىنى، بەلكى ئالتاي خەلق داستانلىرى، رىۋايەتلىرى بىلەن ئۇيغۇر رىۋايەتلىرى ھەم داستانلىرى ھەتتا بەزى ئېتنوگرافىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرى سېلىشتۇرۇپ تەتقىق قىلغاندا، بۇ ئىككى خەلقنىڭ ناھايىتى كۆپ ئورتاقلىقىنى تېپىش مۇمكىنلىكىنى ئېيتىپ بەرگەن ئىدى.
ئالتايلار كىملەر؟
جەنۇبىي ئالتايلارنىڭ يەنى ئالتاي كىشى ۋە تېلېنگىتلارنىڭ ئېتنىك يادروسى كۆك تۈرك قاغانلىقى( 552-744)، ئۇيغۇر قاغانلىقى( 645-680، 744-840) قاتارلىق ھاكىمىيەتلەرنى قۇرغان قەدىمكى تېلې ۋە ئۇيغۇر قەبىلىلىرى تەرىپىدىن تەشكىل قىلىنغانلىقى ئېھتىماللىققا يېقىن بولۇپ، كېيىن بۇلار موڭغۇل قەبىلىلىرى بىلەن ئارىلاشقان.
19-ئەسىردىكى ئاتاقلىق رۇس تۈركولوگى ۋ. ۋ رادلوۋ ئالتايلارنى 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئالتاي كىشى ۋە چۇئى كىشى دېگەن تارماققا ئايرىغان. ۋ. ۋ رادلوۋنىڭ توپلىغان قەبىلە ناملىرىغا قارىغاندا ئالتايلارنىڭ تەركىبىدە قەدىمكى ئۇيغۇر ۋە قەدىمكى تېلې قەبىلىلىرى ھەم موڭغۇل قەبىلىلىرىنىڭ بەزىلىرىمۇ ساقلانغان بولۇپ، ئالىملار ئالتاي قەبىلىلىرى ئىچىدىكى تۆلۆس ۋە تېلەنگىت دېگەن ناملارنىڭ جۇڭگو تارىخنامىلىرىدا خاتىرلەنگەن »تېلې« دېگەن نامغا توغرا كېلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇ. پوتاپوۋ قاتارلىق رۇس ئالىملىرى خەنزۇچە مەنبەلەردىكى تەلە نامىنىڭ ئەمەلىيەتتە ھازىرقى ۋاقىتقىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان ئالتايلارنىڭ ئەشۇ تېلېنگىت ئېتنىك نامى بىلەن بىر ئىكەنلىكىنى كېسىپ ھۆكۈم قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ئارخېئولىگىيىلىك تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، ئالتاي جۇمھۇرىيىتى تېررىتورىيىسى يىراق قەدىمكى ۋاقىتلاردىن تارتىپلا ئىنسانلار ياشىغان جايلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئالتاي رايونى مىلادىدىن ئىلگىرى ھۇنلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان. بۇ جايدا ھۇن قەبىلىلىرى كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن ياشىغان. ئالتاي زېمىنى مىلادى 2-5-ئەسىرلەردە سىيانپىلارنىڭ تەسىر دائىرىسىگە كىرگەن. 6-ئەسىردە بولسا تۈرك قاغانلىقى ئالتاي رايونىنى ئۆز دائىرىسىگە كىرگۈزگەن بولسا، 8-ئەسىردە ئۇيغۇر قاغانلىقى تىكلەنگەندىن كېيىن ئالتاي رايونىدا ئۇيغۇر قاغانلىقى ئۆزىنىڭ مۇستەھكەم ھۆكۈمرانلىقىنى تىكلىگەن، جەنۇبىي سىبىرىيە ۋە ئالتاي رايونىدىكى قەبىلىلەر مەزكۇر خاندانلىقنىڭ تەۋەسىدە بولغان. ئالتاي كۆك تۇرك قاغانلىقى ھەم ئۇيغۇر قاغانلىقى دەۋرلىرىدە تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ كۆچمەنلىك ھەم شەھەر ھاياتىدا ياشىغان رايونلىرىدىن بىرى بولۇپ،
رۇسىيە ئارخېئولوگلىرى ئالتاي رايونىدىن ئۇيغۇر قاغانلىقىغا تەۋە شەھەر خارابىلىرى ۋە ئارخېئولوگىيلىك قېزىلما بۇيۇملىرى ھەم قەدىمكى تۇرك ۋە ئۇيغۇر دەۋرىگە تەۋە تۈرك-رۇنىك يېزىقىدا يېزىلغان تاش پۈتۈكلەرنى تاپقان ئىدى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە 8-ئەسىردە ئالتاي ئۇيغۇرلارنىڭ مۇھىم بازىلىرىدىن بىرىگە ئايلانغان ئىكەن. ئاتاقلىق رۇسىيە ئالىمى، مېنىڭ ئىلمىي ئۇستازىم دوكتور دمىترىي ۋاسىلىيېۋ ئەپەندى ئالتاي رايونىدىن ئۇيغۇر ئورخۇن قاغانلىقى مەزگىلىگە تەۋە شەھەر خارابىلىرىنى ھەمدە بىر قىسىم تاش پۈتۈكلەرنى تېپىپ ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئېلان قىلغان ئىدى.
ئالتايشۇناس ئالىملارنىڭ قارىشىچە، قەدىمكى تۈركىي قەبىلىلەر ۋە ئۇلارنىڭ تىلىمۇ بۇ رايوندا پەيدا بولغان بولغان. قەدىمكى تۈرك تىلىدىن كورىيە تىلى، ياپون تىلى، تونگۇس-مانجۇ تىللىرى ھەم تۈرك-موڭغول تىللىرى ئايرىلىپ چىقىپ، بارا-بارا ھازىرقى زامان ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىغا تەۋە تونگۇس-مانجۇ تىللىرى، موڭغۇل تىللىرى، تۈركىي تىللار ھەم ياپون ۋە كورىيە تىللىرى بولۇپ شەكىللەنگەن ئىدى.
ئومۇمەن، ئالتايشۇناسلارنىڭ تەتقىقاتلىرىغا تايانغاندا ؛ئالتاي ھازىرقى زاماندىكى بارلىق تۈركىي خەلقلەرنىڭ دەسلەپكى ۋەتىنى بولۇپ، تۈركىي خەلقلەر ئالتاي تاغلىرىنى مەركەز قىلغان ھالدا پەيدا بولغان، شەكىللەنگەن ھەم راۋاجلانغان.
ئالتايلارنىڭ مىللى ئەنئەنىلىرىمۇ خېلى ياخشى ساقلانغان بولۇپ، جۇمھۇرىيەت ھوقۇقى يولغا قويۇلغاندىن تارتىپ، مىللى تىل، مىللى فولكلور تېخىمۇ داغدام راۋاجلىنىش يولىغا ماڭغان. بۇ جۇمھۇرىيەتتە فولكلورنى ئاساس قىلغان نەچچە ئونلىغان سەنئەت گۇرۇپپىلىرى ۋە دۆلەتلىك تىياتىرلار ئالتايلارنىڭ مول سەنئەت بايلىقىنى نامايان قىلىدۇ.
ئالتايلار ئېغىز ئەدەبىيات ئۈلگىلىرىگە ئىگە بولۇپ، ئۇلارنىڭ باتۇرلۇق داستانلىرى، تۈرلۈك رىۋايەت ھەم ئەپسانىلىرى ئېغىز ئارقىلىق ئېيتىلىپ، ئەۋلاتتىن ئەۋلادقا داۋاملاشقان. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ مەشھۇرلىرى »ئۇماي ئانا«، «ئوت ئوچاقىنىڭ بايانى«، »ئالتۇن كۆل« قاتارلىق رىۋايەتلەر، قەھرىمانلىق داستانلىرىدىن »باگاتۇر قاتۇن«، » بىيا ۋە قاتۇن« قاتارلىقلاردۇر.
ئالتاي خەلق ئېغىز ئەدەبىيات ئۈلگىلىرى قەدىمىيلىك خاراكتېرىگە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭدا قەدىمكى تۈرك ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسى، مەدەنىي، ئىجتىماي ۋە قەبىلە-ئۇرۇقداشلىق ئادەتلىرىگە ئائىت كۆپلىگەن ئۇچۇرلار ئەكىس ئەتكەن.
بۇ جۇمھۇرىيەت تەۋەسىدىكى ئەڭ چوڭ ئۇنىۋېرسىتېت گورنا ئالتاي دۆلەت ئۇنىۋەرسىتېتى بولۇپ، 5مىڭغا يېقىن ئوغۇچى، 400دىن ئارتۇق ئوقۇتقۇچىلار قوشۇنىغا ئىگە ئىكەن. بۇنىڭدىن باشقا يەنە سىستېمىلاشقان پەن تەتقىقات ئىنىستىتۇتلىرىمۇ ئۆز پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا. ئالتايلار ئىچىدىن كۆپلىگەن پەن دوكتورلىرى، پروفېسسورلار، سەنئەت ئەربابلىرى ھەم يازغۇچىلار يېتىشىپ چىققان.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى
1930- يىللاردىن كېيىن شىنجاڭدا زامانىۋى مەتبەئە بارلىققا كېلىپ، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيىتىگە قەدەممۇ قەدەم ئۇيغۇنلاشتۇرۇلدى. چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىنى ئورتاق قوللىنىپ كەلگەن تۈركىي مىللەتلەر ئارقا-ئارقىدىن يېزىق ئىسلاھاتى ئېلىپ باردى ياكى باشقا يېزىق سىستېمىدىكى يېزىقلارنى قوللاندى.
ئازادلىقتىن كېيىن پارتىيىمىز مىللىي تىل-يېزىق ئىشلىرىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلدى. 1950- يىلى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى قارىمىقىدا «شىنجاڭ مىللەتلەر تىل –يېزىقىنى مۇزاكىرە قىلىپ يېتەكچىلىك قىلىش ھەيئىتى» قۇرۇلدى. بۇ ھەيئەت خىزمەتنى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىسلاھ قىلىش، ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇشتىن باشلاپ، ئۈرۈمچىدىكى ئاخبارات، نەشرىيات، مەتبۇئات، تىل-يېزىق خادىملىرى، ئالىي، ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرى ئارىسىدا كۆپ قېتىم مۇزاكىرە، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشلار ئارقىلىق ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن «ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرى» نىڭ لايىھىسىنى تۈزۈپ چىقىپ، 1953- يىل 10- ئايدا ئۈرۈمچىدە مەخسۇس يىغىن چاقىرىپ مۇزاكىرە قىلدى. 1954- يىل 3-ئايدا ھەر قايسى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلاردىن ۋەكىل قاتناشتۇرۇپ چاقىرىلغان تىل-يېزىق خىزمىتى يىغىنىدا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرىنىڭ لايىھىسى مۇزاكىرە قىلىنىپ ماقۇللاندى. بۇ لايىھىنى سابىق شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى 1954- يىل 4- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى 21- سانلىق ھەيئەتلەر يىغىنى بىلەن 125- سانلىق مەمۇرىي يىغىندا ماقۇللاپ، 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ پۈتۈن شىنجاڭ بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش توغرىسىدا قارار چىقاردى. ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ بۇ ئېلىپبەسىدە ئۇيغۇر تىلىدا مۇستەقىل فونېما سۈپىتىدە قوللىنىلمايدىغان، پەقەت ئەرەب تىلىدىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەرنى يېزىشتا ئىشلىتىلىدىغان « ح، ث، ذ، ص. ض. ط. ظ، ع» قاتارلىق سەككىز ھەرپ ئېلىپبە جەدۋىلىدىن چىقىرىپ تاشلاندى. شۇنداقلا ئۇيغۇر تىلىدا ناھايىتى كەڭ قوللىنىلىدىغان، ئۇيغۇر يېزىقىدا كەم بولسا بولمايدىغان سوزۇق تاۋۇشلارنى ئىپادىلەيدىغان سەككىز فونېما ئۈچۈن «ئا، ئە، ئې، ئى، ئو (ئو، ئۆ)، ئۇ (ئۇ،ئۈ) دىن ئىبارەت ئالتە ھەرپ قوشۇلدى. ئېلىپبە تەرتىپى بىلەن ھەرپلەرنىڭ نامى قايتىدىن بېكىتىلدى. بۇمۇ ئەمەلىيەتتە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان يېقىنقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىدىن ئىبارەت بىر قېتىملىق ئىسلاھات بولسىمۇ، يېزىق شەكلى ھەم يېزىق سىستېمىسى جەھەتتىن چوڭ پەرق بولمىغاچقا، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ باسقۇچلىرى ھېسابىدا ئۇنىڭ تەركىبىگە قوشۇۋېتىلدى. بۇ يېزىق 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن 1976- يىل 8- ئاينىڭ 1- كۈنىگىچە ھەممە ئاخبارات-نەشرىيات، مەتبۇئات ئورۇنلىرىدا، ھەر دەرىجىلىك پارتىيە-ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ خەت-ئالاقە ھۆججەتلىرىدە، مەدەنىيەت-مائارىپ سەھەلىرىدە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلدى. ئۇيغۇر تىلىنى ئىپادە قىلىغۇچى 32 تاۋۇش بۇ يېزىقتا 30 ھەرپ بىلەن ئىپادىلەندى.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى كەڭ مەنىدە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىنكى يېزىقنى، يەنى ئازادلىقتىن كېيىن قوللىنىلغان يېزىقنى، تار مەنىدە لاتىن ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى قوللىنىلىشتىن توختاپ، قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ھەمدە بىر ئاز تولۇقلاپ ئىسلاھ قىلىنغان ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 1000 يىللار مابەينىدە خەلقىمىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇس، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت-مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم روللارنى ئويناپ كەلمەكتە. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، مۇشۇنداق ئۇزۇن تارىخىي جەرياندا مەلۇم ئېھتىياجلار تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆلىمى ئوخشاش بولمىغان ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ئىسلاھاتلارنىڭ بەزىلىرى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەمەلىيىتىگە ماس كەلگەنلىكى ئۈچۈن يېزىق تەرەققىيات تارىخىمىزدا ئاكتىپ رول ئوينىدى. يەنە بەزىلىرى بولسا، ئۇنىڭ ئەكسىچە پەسسىپ رول ئوينىدى.
1983- يىلى ئۇيغۇر كونا يېزىقى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، يېزىقىمىزدىكى ئۇزۇن يىللار داۋامىدا ھەل بولمىغان ئىملا مەسىلىلىرى گەۋدىلىك كۆرۈلۈشكە باشلاپ، ھەل قىلىنمىسا تەرەققىياتقا توسالغۇ بولىدىغان دەرىجىگە يەتتى. بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل-يېزىق خىزمىتى كومىتېتى تەرىپىدىن 1983- يىل 4- ئايدا كەڭ كۆلەملىك يىغىن چاقىرىلىپ، مۇناسىۋەتلىك يولداشلارنىڭ كەڭ تۈردە مۇھاكىمە قىلىشى ئارقىلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ فونېما سىستېمىسى ۋە يېزىق ئەنئەنىسىگە ئاساسەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى تۈزۈپ چىقىلدى. ئۇنىڭدا لەۋلەشكەن تۆت سۇزۇق تاۋۇشنى پەقەت «ئو، ئۇ» دىن ئىبارەت ئىككى ھەرپ بىلەنلە ئىپادىلەشتەك ئۇسولغا خاتىمە بېرىلىپ، بىر فونېمىغا بىر ھەرپ بولۇش پرىنسىپىغا ئاساسەن «ئۆ، ئۈ» ھەرپلىرى تولۇقلاپ كىرگۈزۈلدى. ئېلىپبە تەرتىپى يېڭىدىن بېكىتىلدى. ھەرپلەرنىڭ نامى ۋە شەكلى مۇقىملاشتۇرۇلدى. ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بۇ ئېلىپبەسى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ 1983- يىل 9- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى تەستىقى ۋە 1984- يىل 1- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش ھەققىدىكى ئومۇمىي ئۇقتۇرۇشىغا ئاساسەن كەڭ تۈردە قوللىنىلىۋاتىدۇ.
ئېلىپبە جەدۋىلى
قىسقىسى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى بىر قەدەر ئىلمىي، ئاممىباب، تامغىلىرى ئاددىي، ئوقۇش-ئوقۇتۇش، ساۋات چىقىرىشقا بىر قەدەر ئەپلىك يېزىققا ئايلىنىپ، خەلقىمىزنىڭ پەن-مەدەنىيەت ئۆگىنىشى، جەمئىيەت تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدىكى مۇھىم قورالغا ئايلاندى.
تالاس ئۇرۇشى
تالاس ئۇرۇشى ياكى تالاس جېڭى (ئەرەبچە:معركة نهر طلاس)، تالاش مەيدان ئۇرۇشى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تاڭ سۇلالىسى پادىشاھى تاڭ شۈەنزوڭ دەۋرىدە، تاڭ سۇلالىسى كۈچلىرى بىلەن ئابباسىيلار خاندانلىقى ۋە ئىتتىپاقداش كۈچلىرى ئارىسىدا يۈز بەرگەن بىر مەيدان ئۇرۇش. بەئزى ئالىملار تالاس ئۇرۇشىنى جۇڭگو تارىخىدىكى شەرق غەربنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئىككى ئىمپېرىيىسىنىڭ بىۋاستە ئۇچراشقان ئۇرۇشى دېسە، بەئزى تارىخچىلار بۇ ئۇرۇشنى ئىككى دۆلەت چىگرىسىدا يۈز بەرگەن كىچىككىنە توقۇنۇش ۋە پاراكەندىچىلىك خالاس، دەپ قارايدۇ.
ئارقا كۆرۈنۈش ۋە تەرەققىيات
پارچىلانغان تۈركەشلەرنىڭ "قارا تۈركەشلەر" قىسمى 742- يىلى تاڭ سۇلالىسىنىڭ قوللىشى بىلەن تۇموچا قۇماندانلىقىدا مۇستەقىل دۆلەت قۇردى.
شاش (بۇگۈنكى تاشكەند) تىكى قارا تۈركەشلەرنىڭ كېيىنكى ھۆكۈمدارى باھادىر تۇدۇن، تاڭ قۇماندانى گاۋ شىيەنجى تەرىپىدىن 751- يىلى ئۆلتۈرۈلدى ۋە پۈتۈن مال مۈلكىنى تارتىۋالىپ شەھەرنى ياغمالايدۇ. تاڭ سەركەردىسى تۈرك ھۆكۈمدار بىلەن كېلىشكەن تۇرۇپ ئۇنىڭغا سۇيقەسد قىلدى. بۇ ۋاقىئەدىن كېيىن قېچىپ قوتۇلالىغان ھۆكۈمدارنىڭ ئۇغلى ئەرەبلەردىن ياردەم سوردى.
مىلادى 750- يىلى ئابباسىيلەر ئەمەۋىي سۇلالىسىنى يىقىتىپ خىلاڧەتنى قولغا كىرگۈزدى. ئەبۇ ھەسەن 745- يىلى ئەمەۋىيلەرنىڭ خۇراسان ۋالىيسى ناسىر بىن سەييارنى مەغلۇب قىلىپ خۇراساندىن چىقارغانىدى. بۇ ۋەقە ئەمەۋىيلەردىن مەمنۇن بولمىغان مۇسۇلمانلار ئۈچۈن بىر ئۇچقۇن بولدى.
شاشنىڭ ياردەم تەلىبىگە بىنائەن نۆۋەتتىكى خۇراسان ۋالىيسى ئەبۇ ئوغۇزخان، قۇماندان زىيا بىن سالىھنى ئىبەردى.
جۇڭگو مەنبئەلىرىگە كۆرە، تاڭ ئوردۇسىدىكى قارلۇقلار ۋە ياغمالار جەڭ ئەسناسىدا تەرەپ ئالماشتۇرۇپ ئەرەبلەر سېپىگە ئۆتتى ۋە تاڭ ئوردۇسىغا ئارقىدىن ھۇجۇم قىلدى.
نەتىجە
بۇ جەڭ بىلەن بىرلىكتە مەتبئەچىلىك تۇنجى قېتىم جۇڭگونىڭ سىرتىغا چىققان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئوق دورىسى، كاغەز ۋە كۇمپاس ھەم ئەرەبلەرگە ئۇلاشقان. بۇ مۇھىم كەشپىياتلار ياۋروپاغا خىرىستىيان دۇنياسىنڭى مۇسۇلمان ئالەمىغە قارشى تەرتىپلىگەن ئەھلىسەپلنىڭ شەرققە يۈرىشى بىلەن كىرگەن. بۇ نوقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا تالاس ئۇرۇشى دۇنيا تارىخى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تۈرك خەلقلەر تارىخى ئۈچۈنمۇ بەك مۇھىمدۇر. تۈركلەر بۇ ئۇرۇشتىن كېيىن ئىسلام بىلەن يېقىندىن ئۇچراشىش پۇرسىتىگە مۇيەسسەر بولغان ۋە كۆپىنچە تارىخى مەنبئەلەردە تۈركلەرنىڭ مۇسۇلمانلىقنى قەبۇل قىلىشىنىڭ باشلانغۇچى دەپمۇ قارىلىدۇ.
30- نەۋرۇز
30- نەۋرۇز ياكى 30- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 30- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 89. (كەبىسە يىللاردا 90.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 276 كۈن باردۇر.
تېخېتىسىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
گايكا
گايكا(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Gayka،ئىنگلىزچە: Nut) ئادەتتە شايباۋە بولتا بىلەن قوشۇپ ئىشلىتىلىدۇ.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
گرېتسىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|گرېتسىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
گرېتسىيە بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئافېنا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئافېنا. دۇلات تىلى بولسا گرېك تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت كارولوس پاپوئۇلىئاس. بۇ دۇلات 1821 يىلى 3 ئاينىڭ 25 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 131 مىڭ 990 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 11 مىللىئون 216 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پراۋوسلاۋىيە دىنى.
ئالما شىركىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
left|thumb|350px| left|thumb|350px| ئالما شىركىتى- باش شىتابى ئامېرىكىنىڭ كالىفورنىيە شىتاتىدىكى سان فىرانسىسكونىڭ كوپىرتىنوغا جايلاشقان بولۇپ، 2009-يىلى دۇنيادىكى 500 كۈچلۈك كارخانا رەت تەرتىپىدە ئالدىنقى يىلدىكىدىن بىراقلا 101 رەت ئالدىغان سۈرۈلۈپ 280-ئورۇنغا چىققان يىللىق تىجارەت سوممىسى 12مىليارد ئامېرىكا دوللىرى بولغان دۇنياۋى شىركەت.
NASDAQتىكى شەرتلىك بەلگىسى: AAPL
خىزمەتچى سانى : (2009-يىلى7-ئاي) 21400 ئادەم
تور بېتى: www.apple.com
باش لىدىر: Steve Jobs
ئىجرائىيە ئەمەلدارى: Timothy D. Cook
مالىيە ئەمەلدارى: Peter Oppenheimer
بازار پىلانلاش دىرىكتورى: Philip W. Schiller
مەھسۇلات لايىھەلىگۈچى: Jonathan Ive
ئالما شىركىتى تىلغا ئېلىنسىلا كىشىلەر ئالما شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى شۇنداقلا قايتا تىرىلدۈرگۈچىسى، ھازىرقى باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى سىتېۋ جوبېسنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرىدۇ. ئالما شىركىتىنىڭ تارىخىنى سۆلەش ماھىيەتتە سىتېۋ جوبېسنىڭ تارىخىنى سۆزلەش بولۇپ ، پەقەت سىتېۋ جوبېس بولغاچقىلا ئالما شىركىتى بولغان دىسەك ھەرگىز مۇبالىغە بولمايدۇ. 1972-يىلى سىتىۋېن جوبىس Reeds ئىنىستىتۇتىدىن ئوقۇشتىن توختاپ قالدى، ئۇ بۇ ئىنىستىتۇتتا پەقەتلا بىر مەۋسۇم ئوقۇغانىدى. جوبىس ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كىيىن، دائىم HP شىركىتىنىڭ لىكسىيىسىگە قاتنىشىپ تۇراتتى. بۇ يىلى ئۇ HP شىركىتىنىڭ يازلىق خىزمەتچىسى بولدى. ئارقىدىنلا HP شىركىتىدە ئىشلەيدىغان، كالفورنىيە ئۇنىۋېرسىتىتىنىڭ ئوقۇشىدىن توختاپ قالغىنىغا ئۇزۇن بولمىغان سىتېۋېن ۋوزنىك بىلەن تۇنۇشتى. بۇ چاغدا ۋوزنىك ئۆزى ئىشلىگەن ئۇزۇن ئارىلىقتىن چاقىرىش ئۈسكۈنىسىنى سېتىش بىلەن ئاز تولا داڭقى بار ئىدى. جوبىس ۋوزنىكقا ياردەملىشىپ، بۇنداق ئۈسكۈنىدىن نۇرغۇنىنى سېتىشىپ بەرگەن. 1974-يىلىنىڭ باشلىرىدا، جوبىس Atari شىركىتىنىڭ ئېكران لاھىيىلىگۈچىسى بولدى. ئۇ يىغقان پۇللىرى بىلەن ھىندىستانغا ساياھەتكە بېرىپ، ئۇيەردىن روھى ئىلھام ئىزدىدى. 1974-يىلى كۈزدە، جوبىس ھېندىستاندىن قايتىپ كىلىپ، ۋوزنىكنىڭ "ئۆز مەملىكەتتە ئىشلەپ چىقارغان كومپيوتېر كۇلۇبى" يىغىلىشىغا قاتنىشىشنى باشلىدى. ئۇ چاغدا ۋوزنىك پۈتۈن ھېسسىياتى بىلەن ئېلىكتېر ئۈسكۈنىلىرىنى ئىجاد قىلىشقا كىرىشىپ كەتكەنىدى. جوبىس بولسا شەخسلەر كومپيوتېر بازىرىغا دېققەت قىلىشقا باشلىدى. جوبىس ۋوزنىكقا بىرلىكتە شەخسلەر كومپيوتېرنى تەتقىق قىلىپ ئېچىش توغرىسىدا مەسلىھەت بەردى.
1975-يىلىدىن 1979-يىلىغىچە
1975-يىلى جوبىسنىڭ ھوجرىسىدا جوبىس بىلەن ۋوزنىك ئالما 1 كومپيوتىرىنى تەتقىق قىلىشقا باشلىدى؛ 1976-يىلى ئالما 1 كومپيوتېرنىڭ تەتقىقات خىزمىتى تاماملىنىپ، جوبىسنىڭ ماشىنا رىمونتخانىسىدا ئۇلار ئالما 1 كومپيوتېرىنى ياساپ چىقتى. ۋوزنىك HP شىركىتىگە ئالما 1 كومپيوتېرىنى تونۇشتۇردى، لىكىن بۇ شىركەتتە ئۇنىڭ كومپيوتېرىغا قىزىقىدىغان ئادەم چىقمىدى. رەت قىلىنىشقا ئۇچرىغاندىن كىيىن، جوبىس ئالما 1 كومپيوتېرىنى ئۆزلىرى ئىشلەپچىقىرىشنى ئويلىشىپ، جوبىس ماشىنىسىنى، ۋوزنىك كومپيوتېرىنى سېتىۋىتىپ، بىرلىكتە 1250 دوللار يىغىپ، ئالما 1 كومپيوتېرىنىڭ ئاساسىي تاختىسىنى ئىشلەپچىقىرىشقا باشلىدى.
1976-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈنى، ۋوزنىك، جوبىس ۋە Ron Wayne بىرلىكتە ئالما كومپيوتېر شىركىتىنى قۇردى. Ron Wayne ئالما شىركىتىنىڭ تۇنجى ماركىسىنى لاھىيىلىدى. 1976-يىلى 5-ئايدا، ئالما 1 كومپيوتېر 666.66 دوللار بىلەن بازارغا چىقتى. بىر كومپيوتېر سېتىش دۇكىنى ئالما 1كومپيوتېرىدىن 50نى سېتىۋالدى. 1976-يىلى يازدا، Ron Wayne ئالما شىركىتىدىن ئايرىلدى. 1976-يىلى كۈزدە، ۋوزنىك ئالما 2 كومپيوتېرىنىڭ تەتقىقات خىزمىتىنى تاماملىدى. 1977-يىلى Rob Janov ئالما شىركىتىنىڭ ئىككىنجى ماركىسىنى لاھىيىلەپ چىقتى. بۇ ماركا ھازىرغىچە ئىشلىتىلىپ كەلمەكتە. Mike Markkula ئالما شىركىتىگە 92000 دوللار مەبلەغ سالدى. 1978-يىلى 6-ئاينىڭ 17-كۈنى جوبىسنىڭ قىزى Lisa Nicole تۇغۇلدى، كىيىنكى قېتىم ئىشلەپچىقىرىلغان ئالما كومپيوتېرى قىزىنىڭ ئىسمى بىلەن ئالما لىزا دەپ ئاتالدى. 1979-يىلى ئالما 2+ كومپيوتېرى بازارغا سېلىندى. باھاسى 1195 دوللار. 1979-يىلى يازدا، ئالما لىزا ۋە ئالما Macintosh تەتقىق قىلىپ ئېچىشقا باشلىدى.
1980-يىلىدىن 1989-يىلىغىچە
1980-يىلى ئالما 3 كومپيوتېرى سەھنىگە چىقتى. سەپلىمىسىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن، 4340 دوللاردىن 7800 دوللارغىچە باھا قويۇلدى. ئالما شىركىتىنىڭ پاي چىكى بازارغا چىقىپ، زور مۇۋاپىقىيەتكە ئېرىشتى. 1981-يىلى جوبىس Macintosh نىڭ تۈر گۇرۇپپىسىغا قاتناشتى. Mike Markkula ئالما كومپيوتېر شىركىتىنىڭ باش دېرىكتورى بولدى. 1981-يىلى 2-ئايدا، ۋوزنىك بىر قېتىملىق ئايروپىلان ۋەقەسىدە يارىلىنىپ، ئارقىدىنلا ئالما شىركىتى ۋە Macintosh نىڭ تۈر گۇرۇپپىسىدىن ۋاقىتلىق ئايرىلدى. ۋوزنىك توي قىلغاندىن كىيىن، كالفورنىيە ئۇنىۋېرسىتىتىغا قايتىپ، ئېلىكتېر قۇرۇلۇشى ۋە كومپيوتېر كەسپى ئۇنۋانىنى داۋاملىق ئوقۇدى.
1981-يىلى 8-ئايدا، IBM شىركىتى تۇنجى شەخسلەر كومپيوتېرى IBM-PC نى بازارغا سالدى. گەرچە IBM-PC ئالما 2 ۋە ئالما 3 كومپيوتېردىن كىيىن بارلىققا كەلسىمۇ، ئەمما ئۇ غايەت زور مۇۋاپىقىيەتكە ئېرىشتى.
1981-يىلى 11-ئايدا، ئالما كومپيوتېر شىركىتى بىلەن قاپلىق قۇرت پىلاستىنكا شىركىتى بىلەن مەخپى كىلىشىم تۈزدى. 1982-يىلى، لىزا سانلىق مەلۇمات ئامبىرى تاماملىنىپ، ئېلان قىلىنىشقا تەييارلىق قىلىندى. ئالما شىركىتىنىڭ ئېلان ۋاكالەتچىسى Chiat/Day بولسا Macintosh TV spot ئېلانىنى ئىشلەپ چىقتى."1984" 1983-يىلى باھاسى ئايرىم ھالدا 9998دوللار ۋە 1395 دوللار بولغان لىزا سانلىق مەلۇمات ئامبىرى ۋە Apple Iie ئېلان قىلىندى،.ئالما شىركىتى تارىختىكى تەرەققىياتى ئەڭ تېز بولغان شىركەت بولدى.
1983-يىلى باھاردا، Macintosh نىڭ ئېلانى"1984" قايتا ئىشلەندى.
1983-يىلى 4-ئايدا، John Sculley ، PepsiCo نىڭ ئالدىنقى نۆۋەتلىك باش دېرىكتورى ئالما شىركىتىنىڭ باش دېرىكتورى ۋە CEO بولدى. 1983-يىلى 6-ئايدا، سىتىۋېن ۋوزنىك ئالما شىركىتىگە قايتىپ كەلدى.
1983-يىلى 12-ئايدا، ئالما 3+ ئېلان قىلىندى. باھاسى 2995 دوللار. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، IBM-PC نىڭ سېتىلىش مىقدارى 1مىليوندىن ئاشتى. 1984-يىلى، ئالما شىركىتىنىڭ ئېلانى "1984" پۈتۈن ئامىرىكىدىكى كىنوخانىلاردا قويۇلدى. 1984-يىلى 1-ئاينىڭ 22-كۈنى، "1984" ئېلانى Super Bowl XVIII دا قويۇلدى. 1984-يىلى 1-ئاينىڭ 24-كۈنى، Apple Macintosh ئېلان قىلىندى. Macintosh دا پۈتۈنلەي يېڭىچە بولغان ئىنقىلاب خارەكتىرىدىكى مەشغۇلات سېستىمىسى سەپلەنگەن بولۇپ، ئۇ كومپيوتېر كەسپى تەرەققىيات تارىخىدىكى بىر ئابىدە بولدى.
1984-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، 5بۇرجەكلىك بىنا Macintosh نىڭ سوتسىيالىزم دۆلەتلىرىگە سېتىلىشنى چەكلىدى. بۇ چاغدا، سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىدا Macintosh دا ئىشلىتىلگەن تېخنىكىنى تېخى ھېچكىم بىلمەيتتى.
1985-يىلىنىڭ باشلىرىدا، Mac XL ، ئالما 2 كومپيوتېرىنىڭ كۈچەيتمە نەشرى ئېلان قىلىندى. جوبىس ئالما شىركىتىدىن ئايرىلدى. بۇنىڭدىكى مەسىلە جوبىس بىلەن Sculley ئوتتۇرىسىدا كۆرۈلگەن بولۇپ، جوبىس Sculley نى كومپيوتېرنى پەقەت چۈشەنمەيدۇ دەپ قارايتتى، Sculley بولسا، جوبىس باشقۇرۇشقا ماھىر ئەمەس ، بۇ شىركەتكە نىسبەتەن خەتەرلىك دەپ قارىدى.
1985-يىلى 5-ئاينىڭ 23-كۈنى، جوبىس سىياسىي ئۆزگىرىش ئارقىلىق Sculley نى تەختتىن چۈشۈرمەكچى بولدى. ئۇ Sculleyنىڭ جوڭگودا يىغىنغا قاتنىشىش مەزگىلىدىن پايدىلىنىپ، ئالما شىركىتىنىڭ كونترول قىلىش ھوقۇقىغا ئېرىشىشكە ئۇرۇندى. ئاخىرقى پەيتتە، ئۇنىڭ پىلانى مەلۇم ئادەم تەرەپتىن Sculley غا ئاشكارىلاپ قويۇلدى.
1985-يىلى 5-ئاينىڭ 24-كۈنى، Sculley بىلەن جوبىس ئوتتۇرىسىدا كەسكىن بەس-مۇنازىرە بولدى. Sculley مۇدىرىيەتتىن جوبىس ۋە ئۆزىدىن بىرىنى تاللاشنى تەلەپ قىلدى.
1985-يىلى 5-ئاينىڭ 31-كۈنى، Sculley جوبىسنىڭ بارلىق ھوقۇقىنى ئېلىپ تاشلاپ، پەقەت ئالما شىركىتىنىڭ رەئىسلىكىدىن ئىبارەت ۋەزىپىسىنىلا ساقلاپ قالدى. ئەمما جوبىسنىڭ شىركەتتە ھەرقانداق بىر قارارىنى ئۆزگەرتىش ھوقۇقى قالمىدى.
1985-يىلى 9-ئاينىڭ 17-كۈنى، سىتىۋېن جوبىس ئالما شىركىتىدىن رەسمىي تۈردە ئىستىپا بېرىپ چىكىندى. ئۇ ئالما شىركىتىنىڭ مۇدىرىيىتىگە ئۆزىنىڭ يېڭى بىر شىركەت قۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇ يەنە ئۇلارغا ئالما شىركىتىنىڭ 5 ياللانما خادىمىنىڭ ئۆزى بىلەن بىرلىكتە يېڭى شىركەت قۇرىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى.
1985-يىلى 9-ئاينىڭ 23-كۈنى، ئالما شىركىتى سىتىۋېن جوبىس ئۈستىدىن سوتقا ئەرز سۇندى.
1985-يىلىنىڭ ئاخىرلىرى، ئالما شىركىتى Macintosh Office نى ئېلان قىلدى، ھەمدە تۇنجى قېتىم LaserWriter ۋە AppleTalk تور تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ، كىچىك تىپتىكى كارخانىلارنىڭ Mac قا بولغان قىزىقىشىنى ئاشۇردى.
1986-يىلى 1-ئايدا، ئالما شىركىتى سىتىۋېن جوبىسقا ئۈستىدىن ئەرز قىلىشنى توختاتتى. سىتىۋېن جوبىس ئالتە ئايغىچە ئالما شىركىتىنىڭ خىزمەتچىلىرىنى ئىشلەتمەسلىككە ۋە ئالما شىركىتى بىلەن رىقابەتلىشىدىغان ھەرقانداق بىر شىركەتنى قۇرمايدىغانغا قوشۇلدى، شۇ يىلى NeXT شىركىتىنى قۇردى. سىتىۋېن جوبىس George Lucas دىن Pixar كومپيوتېر كارتۇن ئىشلەش ئىشخانىسىنى سېتىۋىلىپ، 10 مىليون چىقىم قىلدى. 1986-يىلى 9-ئايدا، Apple IIgs ئېلان قىلىندى، باھاسى 999 دوللار. 1987-يىلى ئالما شىركىتى قۇرۇلغىنىنىڭ 10 يىللىقى بولۇپ، Mac SE بىلەن Mac II بازارغا سېلىندى. 1988-يىلى 1-ئايدا، مىكروسوفت شىركىتى Windows 2.0.3 نى ئېلان قىلدى. 1988-يىلى 3-ئاينىڭ 17-كۈنى، ئالما شىركىتى مىكروسوفت شىركىتى بىلەن HP شىركىتى ئۈستىدىن يۇقىرىغا ئەرز سۇنۇپ، ئۇلارنى ئالما شىركىتىنىڭ نەشىر ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۈز قىلدى دەپ ئەرز قىلدى. چۈنكى Windows 2.0.3 دا Mac قا ئوخشاپ كىتىدىغان سىنبەلگىلەر ئىشلىتىلگەن ئىدى. 1988-يىلى 10-ئاينىڭ 12-كۈنى ، NeXT كومپيوتىرى ئېلان قىلىندى، باھاسى 6500 دوللار. (سەپلىمىسى 25MHz لىق ئىچكى ساقلىغۇچ، 250MB لىق قاتتىق دېسكا، FPU ، Faxmodem ، 17 ديۇملۇق ئېكران). 1989-يىلى 2-ئايدا، قاپلىق قۇرت پىلاستىنكا شىركىتى ئالما شىركىتىنى 1981-يىلى ئىمزالانغان توختامغا خىلاپلىق قىلدى دەپ ئەرز قىلدى. ئەرزدە ئالما شىركىتى توختامنىڭ بىرىكمە مۇزىكا ئىشلەش ئىقتىدارىغا ئىگە كومپيوتېر ئىشلەپچىقىرىش توغرىسىدىكى ماددىسىغا خىلاپلىق قىلدى دىيىلدى.
1989-يىلى 9-ئايدا NeXTstep 1.0 ئېلان قىلىندى.
1990-يىلىدىن 1999-يىلىغىچە
1991-يىلى، IBM شىركىتى بىلەن ئالما شىركىتى ئىتتىپاقلاشتى. IBM شىركىتى ئالما شىركىتى ئۈچۈن RISC بىر تەرەپ قىلغۇچ (PowerPC) نى تەتقىق قىلىپ بەردى، Mac Classic II，PowerBook 100, PowerBook 140, PowerBook 170, Quadra 700 ۋە Quadra 900 ئېلان قىلىندى. Pixar كومپيوتېر كارتون ئىشلەش ئىشخانىسى بىلەن دېسنىي شىركىتى فىلىم ئىشلەشتە ھەمكارلاشتى. Pixar كومپيوتېر كارتون ئىشلەش ئىشخانىسى فىلىم ئىشلەپ، دېسنىي شىركىتى تارقاتتى، ئىككى تەرەپ چىقىمنى تەڭ چىقىرىپ، كىرىمدىن تەڭ بەھىرلەندى.
1991-يىلى 10-ئاينىڭ 9-كۈنى، ئالما شىركىتى قاپلىق قۇرت پىلاستىنكا چىقىرىش شىركىتىگە 26 مىليون 500 مىڭ تۆلەم بېرىپ، ئەرزنى ئاخىرلاشتۇردى.