cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەسجىدى ئەقسا
رىم ۋە ۋىنزانتىيە دەۋرى
Yunanlar Filistin topraklarını işgal etmiş ve M.Ö. 332 civarında Büyük İskender'e, sonra onu takip eden Ptolemaios Hanedanı'na, sonra Selevkos İmparatorluğu'na tâbi olmuşlardır. Roma İmparatorluğu hükümranlığına kadar bu durum böyle devam etmiştir. Roma İmparatorluğunun Kudüs'ü yönetmesi için atadığı ve en çok öne çıkan ilk yöneticilerden biri Hirodes'tir (M.Ö. ykl. 37). Hirodes Beytu'l-makdis'i yenilemiş (M.Ö. ykl. 20) ve el-Halil Kapısı'na büyük bir kale inşa etmiştir (Yahudiler bu kapıya bugün Davud Kapısı adını vermektedir). İslam kaynakları Meryem oğlu İsa'nın, Zekeriya'nın ve onun oğlu Yahya'nın, Kudüs'ün Hirodes yönetiminde olduğu bu dönemde yaşadığını belirtirler.
İsa'dan sonra yaklaşık M. 300 senesinde Roma İmparatorluğu Batı Roma ve Bizans Doğu Roma İmparatorluğu olmak üzere ikiye ayrılmış, bu tarihten sonra Bizans İmparatorluğu Kudüs'ün hakimiyetini elinde bulundurmuştur. Böylece Kudüs bir Hıristiyan şehri haline gelmiştir. Hıristiyanların bu dönemde inşa ettiği en önemli yapılardan biri Kudüs'teki Kıyamet Kilisesi'dir. Mescid-i Aksa bu dönemde metruk bir hale gelerek, inşa edilmeden önceki harap konumuna dönmüştür. 614 senesinde Farslar, Yahudilerin yardımıyla, Bizans güçlerine karşı uzun süren bir savaş neticesinde Kudüs'ü ele geçirmişlerdir. Bu savaş, Peygamber Muhammed'in Mekke'de İslamı tebliğle görevlendirildiği döneme denk gelir. Kur'ân-ı Kerîm söz konusu mücadeleden, Rûm suresinde şöyle bahseder: "Rumlar (Bizanslılar, Arapların bulunduğu bölgeye) en yakın bir yerde yenilgiye uğradılar. Onlar, bu yenilgilerinden sonra birkaç yıl içinde galip geleceklerdir. Eninde sonunda emir Allah'ındır. O gün müminler de Allah'ın yardımıyla sevineceklerdir. Allah dilediğine yardım eder. O, mutlak güç sahibidir, çok esirgeyicidir." Bu savaştan sonra, M. 624 senesinde Bizanslılar yeniden Kudüs'ü ele geçirdiler.
مۇھەممەد پەيغەمبەر دەۋرى
Mescid-i Aksa Peygamber Muhammed döneminde, Müslümanlar için önemli bir özellik kazanmıştır. Çünkü Hicretin birinci yılında (M. 622), Medine'de müslümanlar yaklaşık 16 ay boyunca Mescid-i Aksa'ya yönelerek namaz kılmış ve burayı kıble olarak kabul etmişlerdir. Berâ b. Âzib Peygamber Muhammed'ten şöyle rivayet etmiştir: "Peygamber Medine'ye geldiğinde on ya da on yedi ay boyunca Beytu'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Bununla birlikte O, Kâbe'ye yönelmeyi arzu ediyordu. Bunun neticesinde şu ayet nazil oldu: "(Ey Muhammed!) Biz senin yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu görüyoruz. Artık müsterih ol, işte şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndürüyoruz. (Bundan böyle namazda) yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Siz de (ey müminler!) nerede bulunursanız (namazda) yüzünüzü oraya doğru çevirin. Kendilerine kitap verilmiş olanlar da pek iyi bilirler ki o Rabb'lerinden gelen haktır ve Allah onların yaptıklarından gafil değildir. (Bakara (3), 144)" thumb|333x333px|بۇراق تامى. [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئىسرا ۋە مىراج سەپىرىدە، بۇراقنى مۇشۇ تامغا باغلىغان.]] Mescid-i Aksa Peygamber Muhammed'in İsra ve Mirac hadisesi sırasında gerçekleştirdiği yolculuğun yeryüzündeki gece yolculuğu olarak bilinen İsrâ kısmında yöneldiği yerdir. Bu yolculuk, O'nun peygamber olarak gönderilişinin 3. senesinde, Recep ayının 27. gecesi gerçekleşmiştir. Müslümanlar Peygamber'in melek Cebrail eşliğinde, Burak adlı bineğe binerek Mescid-i Haram'dan yola çıktığını ve Mescid-i Aksa'ya ulaştığını, Burak'ı Burak Duvarı'na bağlayarak tüm Peygamber lere imamlık ederek namaz kıldığını ve sonrasında farklı katlarında Adem, Yahya, İsa, Yusuf, İdris, Harun, Musa ve İbrahim peygamberlerle buluşacak şekilde göğü katederek miraca çıktığını kabul ederler.
قۇددۇسنىڭ مۇسۇلمان تەرىپىدىن ڧەتىھ قىلىنىشى
Halife Ebubekir, Peygamber Muhammed'ten sonra müslümanların liderliğine geçince Usame b. Zeyd komutasındaki bir orduyu Şam beldesinin fethi ve İslam'ın bu bölgede tebliğ edilmesi için görevlendirdi. Vefatından önce Peygamber, Usame'nin ordusunu teçhiz etmişti. Ebubekir'den sonra hilafete geçen Ömer, bu kez Halid b. Velid'i Şam bölgesinin fethi için görevlendirdiği ordunun komutanlığına getirdi. Bu ordu dahilinde, Ebu Ubeyde b. Cerrah Kudüs şehrine kadar ulaştı. Şehri kuşatmasına rağmen, surlar nedeniyle fethi tamamlayamadı. Çünkü Kudüs ahalisi surları içeriden destekleyerek güçlendirmişti. Hal böyle olunca Ebu Ubeyde, şehir ahalisi bitkin düşünceye dek Kudüs'ü kuşatma altında tuttu. Kuşatmanın getirdiği sıkıntılarla baş etmekte zorlanan şehir ahalisi Ebu Ubeyde'ye bir elçi göndererek barış istedi ve müslümanların halifesi Ömer'in kendisinin gelerek şehrin anahtarını teslim alması şartıyla şehri kan dökülmeksizin teslim etmek istediklerini bildirdi. Bu durumda halife Ömer, Hicretin 15. senesinde (M. 636) Medine'den çıkarak Kudüs'e ulaştı ve şehir ahalisini koruma sözü vererek, "Ömer Ahitnamesi" adı verilen bir ferman yazdı. Bu sırada Patrik Safranius ona eşlik etmekteydi. Patrik eşliğinde Kıyamet Kilisesi'ne gelen Ömer, buradan Mescid-i Aksa'ya geçti. Mescid-i Aksa'ya girdiğinde şöyle dedi: "Allahu Ekber! Bu, Allah Resulü'nün bize tarif ettiği mescittir." Bu sırada Mescid-i Aksa metruk bir tepe halindeydi ve merkezinde büyükçe bir kaya bulunmaktaydı. Halife Ömer, daha sonra üzerine Kıble Mescidi'nin kurulacağı alana, Aksa Hareminin güney bölgesine bir mescit inşa edilmesini emretti. Ömer döneminde bu mescit yaklaşık 1000 kişiyi alabilecek ahşap bir yapıdan ibaretti. Bu yapı Emevî halifesi Muaviye b. Ebi Süfyân dönemine kadar korundu.
ئەمەۋىيلەر دەۋرى
Hicretin 41. senesinde (M. 661) Emevî Devleti kurulduktan sonra, Emevîler, Ömer'in Mescid-i Aksa içerisinde inşa ettirdiği Kıble Mescidi'ni yenilemeye giriştiler. Bu sırada yapı malzemesi olarak ahşap yerine taş kullandılar ve yeni mescidi 3000 kişiyi alacak şekilde genişlettiler. Mucîruddîn, Mukaddesî ve Suyutî gibi bazı Müslüman tarihçiler, Mescid-i Aksa'daki en büyük yenileme hareketinin M. 685 senesinde Halife Abdulmelik b. Mervân döneminde başladığını ve bu yenileme sürecinin sonraki dönemlerde Kubbetu's-Sahrâ'nın inşasına kadar süren geniş bir zaman dilimini kapsadığını ifade ederler. Bu süreç içerisinde değerlendirilebilecek bir şekilde, onun oğlu Velid b. Abdulmelik M. 715 senesinde Kubbetu's-Sahra'nın inşasına başlamıştır. Kubbetu's-Sahra, Mescid-i Aksa'nın merkezinde bulunan ve tepenin en yüksek yerini teşkil eden kayanın üzerine inşa edilmiş altın bir kubbe ve bu kubbeyi taşıyan bir yapıdan ibarettir. Müslümanlar Peygamber Muhammed'in Mirac'a çıkış sırasında ayak bastığı son yeryüzü parçasının bu kaya olduğuna inanırlar. Velid b. Abdulmelik, bu kaya üzerine inşa ettirdiği Kubbetu's-Sahra'nın yapımına başlanmadan önce, hemen onun yanında küçük bir kubbe inşa ettirmiş ve bu kubbe daha sonra "Silsile Kubbesi" olarak anılmıştır. Bu küçük kubbe, büyüğü yapılmadan önce onun bir örneği olacak şekilde inşa edilmiştir.
يەر تەۋرەشلەر ۋە مەسجىدى ئەقسانىڭ قايتا قۇرۇلىشى
M. 746 senesinde Mescid-i Aksa, büyük ölçüde yıkılmasına neden olan bir depreme maruz kalmıştır. Dört sene sonra, Saffâh Emevî halifeliğini ortadan kaldırıp M. 750'de Abbâsî Devleti'ni kurmuştur. Saffâh'ın ölümünden sonra hilafete geçen kardeşi Ebu Cafer el-Mansûr Mescid-i Aksa'yı yeniden inşa etmek istemiştir. Yeniden inşa faaliyeti M. 771'de sona ermiştir. Bununla birlikte 774'teki bir başka deprem, Mansûr'un yeniden inşa ettiği bölümlerin büyük bir kısmının tahrip olmasına neden olmuştur. Bunun bir istisnası Mescid-i Aksa'nın kuzey bölümündeki bir kesimdir. 780'de Halife Muhammed el-Mehdî binanın yeniden yapılmasını emrederek, binayı ence arttırmış uzunlukça kısaltmıştır. 985'te Coğrafyacı el-Mukaddesî, yenilenmesini tamamlanan mescidin "15 revak ve 15 kapı" içerdiğini aktarır.
1033'te gerçekleşen başka bir deprem, Mescit'te geniş bir alana yayılan bir tahribe neden oldu. Fatımî halifesi ez-Zâhir döneminde bu tahripler izale edilerek Mescit 1034 ve 1036 arasında yenilendi. Bu yenileme sırasında Mescit'teki revakların sayısı on beşten yediye indirildi.
ئەھلىسەپ دەۋرى
1099 yılında, Birinci Haçlı Seferi sırasında Haçlılar Kudüs'ü ele geçirdiler ve sadece Mescid'i tahrip etmekle kalmayıp, adını da Süleyman Mabedi olarak değiştirdiler. Haçlılar Mescid-i Aksa'yı ilk olarak Krallık Sarayı ve At Ahırı olarak kullandılar. Bugün bile, özellikle Kıble Mescidi'nin altında yer alan ve Haçlılar döneminde at ahırı olarak kullanılan Mervan Mescidi'ndeki sütunlarda atların bağlanması için kullanılan delinmiş bölümler görülmektedir. 1119 senesinde Mescid-i Aksa tamamen tapınak şövalyelerinin merkezi haline geldi. Bu evre boyunca Mescid bir tapınağa dönüştürülecek şekilde değişikliklere uğradı. Güney şerefesinin genişletilmesi, Kilise için bir mihrap ve ayırıcı bir duvar inşa edilmesi, yapının önemli bölümlerine oldukça büyük haçlar ilave edilmesi bu değişikliklerden bir kısmı arasında yer alır. Aynı bölgede yeni bir manastır ve kilise inşası da bu değişiklikler arasındadır. Ayrıca tapınak şövalyeleri, yapının batı ve doğu yönlerinde tonozlar inşa ettiler. Bu tonozlardan batı kısmında bulunanı bugün kadınlar mescidi olarak, doğu kısmında bulunanı ise İslam müzesi olarak kullanılmaktadır.
ئەييۇبىيلەر دەۋى
1187 yılındaki kuşatma ertesinde Selahaddin Eyyubi Kudüs'ü Haçlıların elinden geri almayı başardı ve Mescid-i Aksa'da önemli birçok düzenleme ve restorasyon gerçekleştirdi. Mescid'in yeniden müslümanların ibadetine açılabilmesi için Selahaddin, haçlıların mescitteki kalıntılarını temizledi, mescidin zeminini değerli halılarla döşeyerek bunları gül suyu ve buhurla kokulandırdı. Daha önce Nureddin Mahmud Zengi tarafından 1168-1169 yılları arasında Mescid-i Aksa için hazırlanmasını istediği, ancak tamamlanması Zengi'nin vefatı ertesinde gerçekleşen, mükemmel bir ahşap işleme ve geçme tekniğiyle hazırlanmış, ceviz ağacından sedef kakmalı bir minberi 1187'nin Kasım ayında mescide yerleştirdi. 1218 yılında Mescidin güney revakları üç kapıyla birlikte, Dımeşk'teki Eyyubi sultanı el-Muazzam tarafından yapıldı. 1345'te ise Mescid'in doğu tarafına, Memluk sultanı el-Kâmil'in emriyle geniş bir alan taşla döşendi ve iki kapı muhafızlığı eklendi.
ئوسمانلى دەۋرى
Osmanlılar Kudüs'e 1516 yılından 1918'e kadar hükmetmişlerdir. Kudüs'ün varolan önemi, Osmanlı idaresinde daha da artmış ve ilerleyen dönemlerde Kudüs doğrudan İstanbul'a bağlı bir mutasarrıflık haline getirilerek Kudüs-i Şerîf adını almıştır. Osmanlılar Mescid-i Aksa'nın kendisinde büyük yapısal değişikliklere gitmemişlerdir. Bunun yerine "harem-i şerif"in tamamına önemli ilavelerde bulunmuşlardır. 1516'de Mercidabık zaferiyle Memlukleri yenilgiye uğratan Yavuz Sultan Selim (I. Selim) Şam beldelerini ve Kudüs'ü ele geçirmiştir. Sultan Selim 4 Zilhicce 922 / Miladi 1516'da Kudüs'e girmiş ve şehrin alimleri kendisini karşılamaya gelerek Mescid-i Aksa ve Kubbetu's-Sahra'nın anahtarlarını ona vermiştir. Sultan I. Selim'in vefatından sonra tahta geçen, oğlu Kanuni Sultan Süleyman Kudüs'te gerçekleştirdiği inşa faaliyetlerinin yanı sıra Mescid-i Aksa'ya da önemli ilavelerde bulunmuştur. Kubbetu's-Sahra'nın tüm pencereleri ve dört kapısından üçünü yenileyen Sultan Süleyman, Silsile Kubbesi'ni restore ettirmiş, Halil Kapısı'ndaki kalenin batı tarafında bulunan Kale Camii'ne 1531 yılında bir minare yaptırmıştır. Sultan Süleyman'ın Mescid-i Aksa'da gerçekleştirdiği en etkili inşa faaliyeti, bugün Aksa Harem Bölgesinin sınırlarını oluşturan ve bir kısmı Aksa'nın surları olarak hizmet veren şehir surlarını yenilemesi olmuştur. Sultan Süleyman üç yüz sene boyunca duvarları yıkık bir halde bulunan surları, beş sene içerisinde yeniden inşa ettirmiştir. İki mil uzunluğuna sahip olan surlar, yaklaşık 12-13 metre yüksekliğe sahiptir. Günümüzde bu surlar üzerinde 24 burç bulunur ve surların, bir kısmı Mescid-i Aksa'nın kapıları rolü de gören yedi ana kapısı vardır: Amud kapısı, Esbat kapısı, Meğâribe kapısı, Nebi Davud kapısı, Halil kapısı, Sahire kapısı, Yeni kapı.
1527'de harem içerisinde Kasım Paşa şadırvanı inşa edilmiştir. Ayrıca Harem dahilinde çeşitli zamanlarda yapılmış birçok kubbe, dört minare, beş sebil, çok sayıda kuyu ve sarnıç bulunmaktadır. Harem'de inşa edilen kubbelerden en önemlisi, "kubbetu'n-nebî" adı verilen ve 1538'de tamamlanan yapıdır. Ayrıca Mescid-i Aksa Osmanlı döneminde birkaç kez tamirat geçirmiştir. Kanûnî Sultan Süleyman tarafından yapılan onarımıyla ilgili kitabesi XIX. yüzyılın sonlarında kaybolmuştur. Yapının 1702-1703'te Mahmud Efendi tarafından tamir edildiğini belgeleyen kitabe ise Mescid'in batısında yer alan İslam Müzesi'nde saklanmaktadır. II. Mahmud'un 1817-18 tarihli onarımına ait dört kitabeden ikisi günümüzde mevcuttur. Osmanlı dönemi yenileme faaliyetlerinin en önemlisi Sultan Abdulaziz döneminde gerçekleşmiştir. M. 1874'de Kubbetu's-Sahra tamir edilmiş, Mescid-i Aksa onarılmıştır. Mescid-i Aksa'da bu dönemde yapılan tamiratın Emevi halifesi Abdulmelik b. Mervan döneminden sonra yapılan en büyük tamirat olduğu belirtilir. Bazı uzmanlar bu tamiratın Osmanlı Devleti'nin hazinesinden büyük miktarlarda saf altına mal olduğu, bunun bazıları tarafından israf sayıldığı ve sultanın tahttan indirilmesine sebep olduğu görüşündedir. II. Abdulhamid tarafından halıları ve kandilleri yenilenen yapıda, 1922'den başlayarak gerçekleştirilen geniş kapsamlı son onarım çalışmasını Mimar Kemâleddin Bey yönetmiştir.
مەسجىدكە ئوت قويۇش ۋە ھۇجۇملار
22 Ağustos 1969 Perşembe sabahında Mescid-i Aksa, radikal bir Hıristiyan olduğu belirtilen Denis Michael Rohan adlı saldırgan tarafından girişilen bir kundaklamaya maruz kaldı. Rohan'ın gerçekleştirdiği kundaklama neticesinde Kıble Mescidi'nin doğu bölgesindeki kiriş tamamen yıkıldı, ayrıca Nureddin Mahmud Zengi'nin Mescid-i Aksa'yı Haçlılar'dan kurtarmadan önce yaptırdığı ve Selahaddin Eyyubi'nin camiye yerleştirdiği tarihi minber yandı. Rohan, kundaklama ertesindeki ifadesinde, kundaklamanın, Yahudilerin Tapınak Tepesinde bulunduklarını iddia ettikleri Süleyman Tapınağı'nın yeniden inşasını kolaylaştıracağını ve bunu da Zekeriya Kitabı'nda belirtildiğine göre Mesih'in ikinci gelişini hazırlayan yol olarak gördüğünü belirtti. Rohan'ı böyle bir eyleme yönelten şeyin, abonesi olduğu The Plain Truth gazetesinin kurucusu ve yazarı Herbert W. Armstrong'un "Yahudiler Jerusalem'i Alın!" başlıklı kışkırtıcı yazısı olduğu söylenmektedir. Hadise ertesinde hemen Rohan'ın psikolojik açıdan rahatsız olduğu teşhisi konuldu. 14 Mayıs 1974'te "insani sebepler dolayısıyla ve ailesinin yanında daha ileri psikiyatrik tedaviler görmesi amacıyla" Avustralya'ya gönderildi.
Kundaklama hadisesi üzerine İslam Devletleri Zirvesi aynı yıl içerisinde, Melik Faysal'ın teşebbüsleriyle Rabat'ta toplanmıştır. Aksa kundaklaması, İslam Konferansı Örgütü'nün (şimdiki adıyla İslam İşbirliği Teşkilatı) kurulmasına sebep olan temel sâikler arasında yer almıştır. 1972 senesinde, Mescid-i Aksa onarılmış ve minber Ürdün Kralı'nın mali desteğiyle çoğunluğu Türk ustalardan oluşan sanatçılar tarafından yeniden yapılmıştır.
80'li yıllarda her ikisi de gizli Gush Emunim Underground örgütü mensubu olan Ben Shoshan ve Yehuda Etzion Kıble Mescidi ve Kubbetu's-Sahra'yı bombalama girişiminde bulundu. Etzion her iki mescidin bombalanarak yıkılmasının, siyonist oluşumlardaki ruhsal uyanışı doğuracağına ve Yahudilerin sorunlarının büyük bir bölümünü çözeceğine inanmaktaydı. Ben Shoshan ve Etzion amaçlarının, Mescid-i Aksa'nın bulunduğu bölgenin üzerine Üçüncü Tapınağı yeniden inşa etmek olduğunu belirtmişlerdir. 15 Ocak 1988'de Birinci İntifada sırasında Siyonist güçler, Mescid-i Aksa önünde gösteri yapanlara ateş açmış ve sonrasında Mescid-i Aksa'da namaz kılan kırk kişinin ölümüne neden olmuştur. 8 Ekim 1990'da, iddia edilen Üçüncü Tapınağın temel taşını yerleştirme amacındaki radikal bir grup yahudinin Mescid-i Aksa'yı "Tapınak Tepesi" ilan etmesini protesto eden 22 filistinli İsrail polisi tarafından öldürülmüş, 100'den fazlası ise yaralanmıştır.
جالالئاباد ئوبلاستى
جالالئاباد ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jalalabad Oblasti، قىرغىزچە: Жалалабат облусу) قىرغىزىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى جالالئاباد.
ئابدۇسەمەد
ئابدىسەمەت، سەمەت، سىمەت
مۇھتاجلارنى ھاجىتىدىن چىقارغۇچى ئاللانىڭ بەندىسى
مېڭە كۆۋرۈكى
left|thumb| مېڭە كۆۋرۈكى بولسا ئانتروپوتومىيە
ئەسسىلسىلەتۇسسەھىھە
ئەسسىلسىلەتۇسسەھىھە (سەھىھ ھەدىسلەر يۈرۈشلۈك توپلاملىرى/ سلسلة الأحاديث الصحيحة وشيء من فقهها وفوائدها)»، 20 - ئەسىردە ياشىغان ئەڭ مۆتىۋەر ھەدىس ئالىملىرىدىن شەيخ ناسىرۇددىن ئالبانىي تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان توققۇز جىلدلىق ئەسەر بولۇپ، مەلۇم بىر تەسنىف مېتودىغا قارىماي، سەھىھ ھەدىسلەر كەڭ ئىزاھلار بىلەن باھالانغان ئەسەردۇر. شەيخ ئالبانىي بۇ ئەسىرىدە تۈرلۈك مەنبەلەردىن ئېلىنىغان «سەھىھ» دەپ قارالغان ھەدىسلەرنى (جەمئىي 4035 ھەدىس) جەملەپلا قالماي، ھەربىر ھەدىسنىڭ سەنەدى، رىۋايەت يوللىرى ۋە راۋىيلىرى ھەققىدە ھەدىسشۇناسلىق ئۇسۇلى بويىچە ئىخچامراق توختالغان ۋە ئۇ ھەدىسلەردىن ئېلىنىدىغان فىقھىي ۋە ئىلمىي مەزمۇنلارنىمۇ بايان قىلغان. ئايرىم مەسىلىلەردە ئۇزۇنراق توختالغان.
ئابدۇسەمەر
ئابدىسەمەر، سەمەر
سەمەرنىڭ قۇلى <سەمەر>
شان-شەرەپ ئۇكرائىناغا مەنسۇپ
"شان-شەرەپ ئۇكرائىناغا مەنسۇپ" دېگەن بۈ جۈملە ئۇكرائىنانىڭ دۆلەتلىك ھۆرمەت بىلدۈرۈش سۆزىدۇر. بۇنىڭ ئۇكرائىناچىسى "Слава Україні!"، يەنى "سىلاۋا ئۇكرائينى" دەپ تەلەپپۇز قىلىندۇ. "Слава Україні!" نى يەنە "سىلاۋا ئۇكرائىنا" دەپ تەلەپپۇز قىلسىمۇ بولىدۇ. ئادەتتە "شان-شەرەپ ئۇكرائىناغا مەنسۇپ" دېگەن بۇ جۈملىگە ئۇلاپلا "شان-شەرەپ قەھىرمانلىغا مەنسۇپ" دېيىلدۇ. "شان-شەرەپ ئۇكرائىناغا مەنسۇپ" دېگەن بۇ جۈملە 2022-يىلدىكى روسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزلۇق ئۇرۇشى مەزگىلدە پۈتۈن دۇنيا تەرىپدىن تونۇلدى ۋە ئاڭلاندى. ھەم شۇنداقلا ئۇكرائىنا خەلىقنىڭ رۇسىيە ئىشخالىيەتچى ئارمىيەسىگە قارشى كۈرەش قىلىش ئىرداىسىنى ئىپادىلەيدىغان، ۋەتىنىنى سۆيدىغان، دۆلەتكە بولغان ساداقىتىنى بىلدۈردىغانلىقنىڭ سىمۋولىغان ئايلاندى. بۇ جۈملىنى ئۇكرائىنانىڭ ۋەتەنپەرۋەر شائىرى تاراس شەۋچىنكو 1860-يىلى بىر شئېردا تۇنجى بولۇپ ئىشلەتكەن.
چالغا
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
تۈپ سان
'تۈپ سان(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Tüp san) بولسا بىر ۋە ئۆزىدىن باشقا سانلارغا بۆلۈنمەيدىغان سانلاردۇر.
شىنجاڭ مالىيە ئىقتىسادى
شىنجاڭ مالىيە - ئىقتىسادى شىنجاڭ مالىيە - ئىقتىساد ئىنستىتۇتى تەسىس قىلغان ئىقتىساد تۈرىدىكى ئۇنىۋېرسال ژۇرنال بولۇپ، 1982 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىغان قوش ئايلىق ژۇرنال. خەنزۇچە ۋە ئۇيغۇرچە ئىككى خىل يېزىقتا نەشر قىلىنىپ، دۆلەت ئىچى - سىرتىغا ئاشكارا تارقىتىلىدۇ. بۇ ژۇرنال ماركسىزم ئىدىيىسى ۋە دېڭ شياۋپىڭ نەزەرىيىسىنى يېتەكچى قىلىش پرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇپ، قوش يۈز فاڭجېنىنى ئىزچىللاشتۇرۇپ، سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكى تۈزۈلمىسى ئىسلاھاتى جەريانىدىكى نەزەرىيە ۋە ئەمەلىي مەسىللەر ئۈستىدە ئىزدىنىپ، شىنجاڭ ۋە غەربىي رايوننىڭ ئىقتىسادىي ئىجتىمائىي تەرەققىيات مەسىلىسىنى چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلىپ، دۆلەت ئىچى - سىرتىدىكى ئىقتىساد ساھەسىدىكى نەزەرىيىۋى تەتقىقات يېڭى نەتىجىلىرىنى يېڭى قاراش، يېڭى يۈزلىنىش، يېڭى ئۇچۇلارنى يەتكۈزۈشنى ئاساس قىلغان. بۇ ژۇرنالدا ئىقتىساد نەزەرىيسى، شىنجاڭ ئىقتىسادى، رايونلار ئىقتىسادى، يېزا ئىقتىسادى، كارخانىچىلار مۇنبىرى، تەكشۈرۈش دوكلاتى، كارخانا باشقۇرۇش، مالىيە ئىقتىساد، پۇل مۇئامىلە ۋە ئىستراخۇانىيە، مالىيە بۇغالتىرلىقى ۋە مۇپەتتىشلىكى، سېلىشتۇرۇش ۋىي پايدىلىنىش قاتارلىق سەھىپىلەر تەسىس قىلىنىغان
تۈپ سان
ئالاھىدىلىكى
مۇھىم نوقتىلار.
گۆش گىردىلەر
گۆش گىردىلەر
1.پېتىر گۆش گىردىلەر
2.گۆشگىردە
3.بولدۇرۇلغان گۆش گىردە
4.قات-قات گۆشگىردە
5.كاۋا گۆشگىردىسى
6.تاتلىقگۆشگىردىسى
7.بېھى گۆشگىردىسى
8.قېيزا گۆشگىردىسى
9.قۇش گۆشگىردىسى
10.باش گۆشى گۆشگىردىسى
11.جۆۋەندە گۆشگىردە
12.قىيمىلىق يۆگەلمە(پىرىشكە)
پايدىلانغان ماتېرياللار:
ئۈزچات
thumb|چىراغ ئۈزچاتى thumb|ئۈزچات سېخىم خەرىتىسى ئۈزچات (ۋېكلىيۇچاتىل دەپمۇ ئاتىلدۇ، يۈزەكى تىلدا دائىم كەيگۈەن دەپ قويۇلدۇ) توك مەنبەسىنى ئۈزۈش-چېتىش رولىغا ئىگە مىخانىكىلىق ئەسۋاپ.
گۆش گىردىلەر
1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
پېڭ لىيۈەن
پېڭ لىيۈەن (خەنزۇچە: 彭麗媛) ، 1962-يىلى 11-ئاينىڭ 20-كۈنى تۇغۇلغان، شەندۇڭ ئۆلكىسىنىڭ خېزې شەھىرى يۈنچېڭ ناھىيەسىدىن، جۇڭگونىڭ داڭلىق يۇقىرى ئاۋازلىق ئايال ناخشىچى، جۇڭگونىڭ تۇنجى مىللەت ناخشا مۇزىكا ماگىستىرى، دۆلەتلىك 1-دەرىجىلىك ئارتىس. باش شۇجى شى جىنپىڭ نىڭ ئايالى.
شەخس تەرجىمھالى
1978-يىلى، 16 ياشلىق پېڭ لىيۈەن چېن چېڭدىن جىنەنگە كېلىپ، شەندۇڭ 7-سەنئەت مەكتىپى (1978-يىلنىڭ ئاخىرىدا شەندۇڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىغا ئۆزگەرتىلگەن) ئوتتۇرا تېخنىكوم شەندۇڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرگەن.
1980-يىلى پېڭ لىيۈەن ۋەكىللەر شەندۇڭ جىنىڭ سەنئەت مەكتەپ ئەدەبىيات-سەنئەت كۆرىكىگە قاتنىشىش ئۈچۈن بېيجىڭغا بارغان، بېيجىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت كۆرىكى يىغىنىدا مۇنەۋۋەر ئىپادىسىگە تايىنىپ، ياۋروپادىكى ئالتە دۆلەتكە زىيارەتكە چىققان. شۇ يىلى پېڭ لىيۈەن جىنەن ھەربىي رايونى تەرىپىدىن مودا ناخشا، ئارمىيە ئەدەبىيات-سەنئەت جەڭچىسى، مەخسۇس كۇرس جۇڭگو مۇزىكا ئىنستىتۇتى ناخشا فاكۇلتېتىغا ئىمتىھان بېرىپ كىرگەن، ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ ئاساسىي كۇرسى ۋە ئاسپىرانتلىق بويىچە ئوقۇغان.
1981-پېڭ لىيۈەن ناخشىلىق مۇزىكا مائارىپچىسى جىن تېلىن پروفېسسورنى ئۇستاز تۇتقان.
1990-يىلى 5-ئايدا، ئوقۇش پۈتتۈرۈش ماقالىسى ئۆتۈپ ئەلا نەتىجە بىلەن ئاسپىرانتلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
1981-يىلى، پېڭ لىيۈەن مەركىزى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى تۇنجى نۆۋەتلىك «چاغانلىق بىرلەشمە كۆڭۈل ئېچىش كېچىلىكى»دە ئويۇن قويغان، «ئۈمىد ئېتىزلىرىدا» دىگەن ناخشىنى ئېيتقان.
1984-يىلى پېڭ لىيۈەن ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكى رەسمىي ئالدىنقى سەپ باش سىياسىي بۆلۈم ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىگە يۆتكەلگەن.
1985–يىلى پېڭ لىيۈەن مەدەنىيەت مىنىستىرلىقى ئۇيۇشتۇرغان تۇنجى نۆۋەتلىك «مەملىكەتلىك نيې ئېر، شىڭخەي مۇزىكا ئەسەرلىرى مۇسابىقىسى»دە «مىللىي ئۇسلۇبتا ناخشا ئېيتىش گۇرۇپپىسى» بويىچە ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن. كېيىن يەنە جۇڭگو چوڭ تىپتىكى ئوپېرا «ئاق چاچلىق قىز» فىلىمىدە 3-نۆۋەتلىك «مېيخۇا گۈلى مۇكاپاتى»غا ئېرىشكەن ؛ شۇ يىلى 7-ئايدا، پارتىيىگە كىرگەن ھەمدە جۇڭگو مۇزىكانتلار جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى بولۇپ سايلانغان، كېيىن جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
1986-يىلى پېڭ لىيۈەن شى جىنپىڭ بىلەن باشقىلارنىڭ تونۇشتۇرۇشى بىلەن تونۇشقان.
1987-يىلى 9-ئاينىڭ 1-كۈنى پېڭ لىيۈەن بىلەن شى جىنپىڭ ئەر-خوتۇن بولۇشقان.
1990-يىلى پېڭ لىيۈەن ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ بېيجىڭ، شاڭخەي، گۇاڭجۇ، سىنگاپور قاتارلىق رايونلاردا چوڭ تىپتىكى يالغۇز كىشىلىك ناخشا كونسېرتى ئۆتكۈزگەن، دۆلىتىمىزگە ۋاكالىتەن كۆپ قېتىم دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا زىيارەتلىك ئويۇن قويغان.
1992–يىلى، پېڭ لىيۈەن قىزى شى مىڭزېنى يەڭگىگەن.
2007-يىلى 8-ئاينىڭ 1-كۈنى پېڭ لىيۈەن جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 80 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن، ئۇنىڭ پىلاستىنكىسى «مېنىڭ ئەسكەر ئاكا-ئىنىلىرىم»نى بازارغا سالغان.
2008-يىلى، پېڭ لىيۈەن ئاۋسترىيە فېدېراتىپى ۋىنا دۆلەتلىك ئوپېرا تىياتىرخانىسى تەكلىپىگە بىنائەن ئوپېرا «مۇلەن داستانى»دا باش رول ئالغان، ئاۋسترىيە فېدېراتىپ تىياتىرخانا كومىتېتى بىلەن ۋىيېننا دۆلەت تىياتىرخانىسى بىرلىشىپ ئۇنى «سەنئەتتە ئالاھىدە تۆھپىكار مۇكاپاتى» بىلەن تەقدىرلىگەن.
2012-يىلى پېڭ لىيۈەن ئازادلىق ئارمىيە باش سىياسىي بۆلۈم ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ باشلىقى، ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنىستىتوتىنىڭ مۇدىرلىقىغا ئۆستۈرۈلگەن.
شان-شەرەپلىرى
1985–يىلى مەدەنىيەت مىنىستىرلىقى ئۇيۇشتۇرغان تۇنجى نۆۋەتلىك «مەملىكەتلىك نيې ئېر، شىڭخەي مۇزىكا ئەسەرلىرى مۇسابىقىسى»دە مىللىي ئۇسلۇبتا ناخشا ئېيتىش گۇرۇپپىسى» تۈرىدە ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن. شۇ يىلى ئۈچىنچى نۆۋەتلىك «مېيخۇا گۈلى مۇكاپاتى»غا ئېرىشكەن.
1986-يىلى CCTV ياش ناخشىچىلار تېلېۋىزىيىدە ماھارەت كۆرسىتىش مۇسابىقىسىنىڭ كەسپىي گۇرۇپپىسى بويىچە چىمپيۇنلۇققا ئېرىشكەن.
2005-يىلى 9-ئايدا شەرەپ بىلەن لىنكولىن سەنئەت مەركىزى سەنئەت كومىتېتى ئېلان قىلغان «مەشھۇر سەنئەتكار» مۇكاپاتىغا نائىل بولغان.
2011-يىلى 12-ئايدا تۇنجى نۆۋەتلىك جۇڭخۇا ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2013-يىلى 4-ئاينىڭ 18-كۈنى، «دەۋر» ژۇرنىلىدا 100 چوڭ تەسىر كۈچىگە ئىگە شەخس قاتارىغا كىرگەن.
2013-يىلى 5-ئاينىڭ 22-كۈنى، ئامېرىكىدىكى «فوربېس» ژۇرنىلى 2013-يىلى «يەر شارى بويىچە ئەڭ ھوقۇقلۇق ئاياللار تىزىملىكى»گە كىرگۈزۈلگەن.
ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرى
كۈچىنى جامائەت پاراۋانلىقى ئىشلىرىغا مەركەزلەشتۈرۈپ، جۇڭگو «ئەيدىز كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش تەشۋىقاتچىسى» بولغان. 2012-يىلى 12-ئايدا 2012-يىللىق دۇنيا ئەيدىز كېسىلى كۈنى تەشۋىقات پائالىيىتىگە قاتناشقان.
پېڭ لىيۈەن نەچچە يۈز قېتىملاپ ئاساسىي قاتلامغا بېرىپ ئامما ھال سوراش ئويۇنى قويغان. 2003-يىلى بېيجىڭنىڭ شياۋتاڭشەندىكى «سارس»، 2008-يىلى ۋېنچۈەن پەۋقۇلئاددە قاتتىق يەر تەۋرەش ئاپىتى، 2010-يىلى جياڭشىنىڭ جيۇجياڭدىكى كەلكۈنگە تاقابىل تۇرۇش ئالدىنقى سېپىگە بېرىپ، ئۇلاردىن ھال سوراپ ئويۇن قويغان ۋە سېماسى قالدۇرغان.
2004-يىلى 11-ئاينىڭ ئاخىرى، ئۇ بېنىن، ۋاڭ شىياۋيا قاتارلىقلار بىلەن بىرلىكتە، تۇنجى تۈركۈمدە «ئەتە ئۈچۈن مېھىر-شەپقەت يەتكۈزۈش ئەلچىسى» بولۇپ ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ جىنايەت ئۆتكۈزۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كۈچ چىقارغان.
2007-يىلى، پېڭ لىيۈەن مەملىكەت بويىچە تۇبېركۇليوز كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى تىزگىنلەش ئوبراز ئەلچىسى» دېگەن نامغا ئېرىشكەن.
2009-يىلى 10-ئاينىڭ 13-كۈنى، پېڭ لىيۈەن جۇڭگو تاماكا چېكىشنى تىزگىنلەش جەمئىيىتى تەرىپىدىن «تاماكا كونترول قىلىش ئوبراز ئەلچىسى»لىكىگە تەكلىپ قىلىنغان.
2011-يىلى 6-ئاينىڭ 3-كۈنى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى «سىل كېسىلى ۋە ئەيدىز كېسىلىگە تاقابىل تۇرۇش دوستلۇق ئەلچىسى»لىكىگە تەكلىپ قىلىنغان.
2014-يىلى 8-ئاينىڭ 8-كۈنى، پېڭ لىيۈەن «دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئەيدىز كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش دوستلۇق باش ئەلچىسى» سالاھىيىتى بىلەن «مۇھەببەت قۇياش نۇرى ئاستىدا-ئەيدىز سەۋەبىدىن يېتىم قالغان بالىلارنى يازلىق لاگىر پائالىيىتى»نى باشلىغان.
بېيجىڭ شەھىرى
left|thumb|200px|بېيجىڭ شەھىرى left|thumb|200px| left|thumb|200px| left|thumb|200px| left|thumb|200px| left|thumb|200px بېيجىڭ شەھىرى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكى بىر خاھار 2013 نوپۇس بار، بېيجىڭنىڭ 21,150,000 نوپۇسى بار، 924 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.54°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 116°23، پوقتانومۇرى 100000 - 102629 رايۇننومۇرى 10. بېيجىڭ بولسا جۇڭگۇونىڭ سىياسى پايتەختى.
1914 - يىلى
1914 - يىلى
ئابدۇسەييىد
خۇجىنىڭ قۇلى
نۇسرەت غەنى
نۇسرەت غەنى (لاتىنچە: Nus Ghani) خانىم،ئەنگىلىيە 1972- يىلى پاكىستان ئىشغالىيىتىدىكى كەشمىردە تۇغۇلغان بولۇپ كىچىك ۋاقتىدا ئاتا-ئانىسى بىلەن بىرگە ئەنگىلىيە كۆچمەن بولۇپ كەلگەن ۋە بېرمىنگام شەھرىدە ئۆسۈپ، ئوقۇپ چوڭ بولغان. ئىككى ئۇنۋېرستىتنى پۈتتۈرگەن. 2010- يىلدىن ئېتىبارەن سىياسى ھاياتىنى باشلاپ،2015-يىلى ئەنگىليە پالامېنتىغا كىرگەن.
ھاياتى
پارلامېنتىنىڭ كونسېرۋاتىپلا پارتىيەسىگە مەنسۇپ بولغان پارلامېنت ئەزاسى. ئۇ ئۆتكەن ئىككى يىلدىن بېرى، ئەنگىلىيە پارلامېنتىدا ئىزچىل خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن يۈرگۈزىۋاتقان ئىرقى قىرغىنچىلىق قىلمىشلىرىنى ئەيىپلەپ كەلگەنلىگى سەۋەپلىك، خىتاي ھۆكۈمىتى ئالدىنقى ئايدا نۇسرات گانى خانىمغا، باشقا 8 نەپەر پارلامېنت ئەزاسى ۋە تەتقىقات خادىملىرى ۋە قانۇنچىلار بىلەن بىرلىكتە جازا بەرگەن ئىدى. ئەمما، خىتاينىڭ بۇ جازاسى ئۇنى ئۇيغۇرلارنى قوللاشتىن چېكىندۈرەلمىدى، بەلكى ئۇنىڭ ئىرادىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. بۇ قېتىم ئەنگىلىيە پارلامېنتىدا "ئىرقى قىرغىنچىلىق" قارارىنىڭ ئېلىنىشىدا نۇسرات گانى خانىمنىڭ تۆھپىسى ئىنتايىن زور بولدى.
ئۇيغۇرلارنى قوللىشى
نۇسرات گانى، ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش، خىتاينىڭ ئىرقى قىرغىنچىلىغىنى دادىللىق بىلەن پاش قىلىش ۋە ئۇنى توسۇش ئۈچۈن كۈرەش قىلغان ھەققانىيەت جەڭچىسى بولۇش سۈپىتىدە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سۈيۈملۈك دوستى ۋە قەھرىمانىغا ئايلاندى! ئۇنىڭ ئۇيغۇر دوپپىسىنى كىيىپ، ئۇيغۇر ئەتلىسىنى سارى قىلىپ سېلىپ نۇتۇق سۆزلىگەندىكى ئاشۇ گۈزەل سىماسى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەلبىگە نەقىش بولۇپ ئويۇلدى!
نۇسرات غانى خانىم ھازىرغىچە بىزنى كۈچلۈك قوللاپ كەلگەن باشقا غەرپلىك سىياسەتچىلەردىن مۇنداق بىر قانچە جەھەتتىن پەرقلىنىدۇ. بىرى كۆچمەن، يەنە بىرى مۇسۇلمان ئايال.
مەن تۈنۈگۈندىن بېرى، ئەگەر نۇسرات گانى پاكىستاندا ئۆسۈپ يېتىلگەن ۋە مۇشۇ كۈندە پاكىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزاسى بولغان بولسا ھازىرقىدەك بىزنى قوللىيالىشى مۈمكىن بولارمىدى؟ دىگەننى ئويلۇدۇم. مەنچە ناتايىن.
نۇسرات گانىنى، ھەققانىيەت ئۈچۈن، ئىنسانلىق ئۈچۈن، بىزدەك زۇلۇم چەككەنلەر ئۈچۈن تىك تۇرالايدىغان روھ ۋە جاسارەتكە ئىگە قىلغان ئامىل،ئۇنىڭ ئادالەتسۈيەر پەزىلىتىدىن باشقا، تېخىمۇ مۇھىمى ئۇنىڭ دەل ئنگىلىيەدە يىلتىز تارتقان غەرپچە ئىنسانپەرۋەرلىك،دېمگۇراتىيە، ئىنسان ھەقلىرى قىممەت قارىشىدۇر! بۇ بىز ئۈچۈن پولاتتەك پاكىتقا ئايلاندى. بۇنى كۆرمەسلىك، چۈشەنمەسلىك ياكى چۈشۈنۈشكە تىرىشماسلىق بىخۇتلۇق، نادانلىقتۇر!
يەنە شۇنداقمۇ ئويلاپ باقايلى، ئەگەر نۇسرات گانى خانىم، سەئۇدى ئەرەبىستاندا،ياكى "ئاياللارنىڭ ئورنى قازان بېشىدا،ئۇلارنىڭ بۇ دۇنيادىكى ۋەزىپىسى بالا تۇغۇش، ئېرىنى كۈتۈش ..."دەپ  قارايدىغان تالىبان ياكى دائىش دۆلىتىدە (ئەگەر مەۋجۇت بولغان تەقدىردە) ياشاپ قالغان بولسا، سىياسەتچى بولالىشى، ئەرلەر بىلەن باراۋەر دۆلەت ئىشلىرىغا ئارلىشالىشى،ئادالەت ئۈچۈن، ئىزىلگەنلەر ئۈچۈن سەھنىلەردە سۆزلىيەلىشى مۈمكىنمىتى؟! ئەسلا مۈمكىن ئەمەستى! بۇنى ھىچكىم ئىنكار قىلالمايدۇ!! شۇڭا ئاخىردا مىللەتداشلىرىمغا دەيدىغىنىم، ئۇيغۇر مىللىتى بىر تەرەپتىن،تولىمۇ خەتەرلىك بىر كىرزىس ئىچىدە تۇرىۋاتىمىز،يەنە بىر تەرەپتىن، ھۆرلۈككە ئېرىشىشنىڭ تارىخى ۋە بەلكىم ئەڭ ئاخىرقى پۇرسەتلىرىنىمۇ كۆرگەندەك بولۇۋاتىمىز. شۇڭا ھەر ئىشتا ھۇششار بولۇشىمىز، ئەقىللىق بولۇشىمىز، كىم بىلەن بىللە تۇرۇش،كىملەردىن يىراق تۇرۇشنى بىلىشىمىز كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن ئەڭ ئەقەللى ئۇسۇل ئەمىليەتكە قاراش، يۈز بېرىۋاتقان رىئاللىققا يۈزلىنىش، خام خىيالغا، ئەمەلگە ئاشمايدىغان غايىلەرگە بېرىلمەسلىكىمىز لازىم. بىزنىڭ يەنە خاتالىشىدىغانغا پۇرسىتىمىز قالمىدى، ئەمدى يەنە خاتالاشساق بىزنى كۈتۈۋاتقىنى ئۈزۈل- كېسىل گۇمران بولۇش!
ئەلبەدر ئەلمۇنىر
ئەلبەدرۇل مۇنىر ياكى ئەلبەدر ئەلمۇنىر (البدر المنير في تخريج الأحاديث والآثار الواقعة في الشرح الكبير» ئىران قەزۋىنلىك شافىئىي فەقىھ، مۇھەددىس ۋە تەرجىمىھال يازغۇچى، ئىبنۇلمۇلەققىن نامى بىلەن تونۇلغان ئەبۇ ھەفس سىراجۇددىن ئۆمەر ئىبنى ئەلى ئەششافىئىي (ھ. 723 – 804 / م. 1323 – 1401) تەرىپىدىن ئابدۇلكەرىم ئىبنى مۇھەممەد رافىئىي (ھ. 557 – 623 / م. 1162 – 1226) نىڭ ئىمام غەززالىي (ھ. 450 – 505 / م. 1058 – 1111) قەلىمىدىن شافىئىي فىقھىدىكى «ئەلۋەجىز»ىگە يازغان «ئەلئەزىز / العزيز في شرح الوجيز (ئەششەرھۇل كەبىر)» ناملىق شەرھىدىكى ھەدىسلەرنىڭ تەخرىجىگە دائىر يېزىلغان ئەسەردۇر.
2004 - يىلى توققۇز تومدا، 2008 - يىلى 28 تومدا تولۇق نەشر قىلىنغان بولۇپ، شافىئىي فىقھىدا دەلىل قىلىنىدىغان 2574 ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇئەللىف بۇ ئەسىرىدە ھەدىسلەرنىڭ سەنەدىنى كۆزدىن كەچۈرۈش، باھا بېرىش ۋە مۇھەددىسلەردىن نەقىل ئېلىشتا كەڭ ئىزدەنگەنلىكى ئۈچۈن، كېيىن ئۇنى ئىخچاملاپ «خۇلاسەتۇل بەدرىل مۇنىر» دەپ ئاتىغان. كېيىن ئۇنى تېخىمۇ ئىخچاملاپ «مۇنتەقا خۇلاسەتىل بەدرىل مۇنىر» دەپ ئاتىغان. ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس شىھابۇددىن ئىبنى ھەجەر ئەلئەسقەلانىي (ھ. 773 – 852 / م. 1371 – 1449) ھەم بۇ ئەسەرنى 4/1 ىگە ئىخچاملاپ، ئۇنىڭغا ئۆزىنىڭ ۋە باشقا مۇھەددىسلەرنىڭ بايانلىرىنىمۇ قوشۇپ تولۇقلاپ «ئەتتەلخىسۇل ھەبىر» دەپ ئاتىغان.
ئابدۇسەمەت خېلىل
پېشقەدەم شائىر ئابدۇسەمەت خېلىل 1937 - يىلى قاغىلىق ناھىيسىنىڭ شەيخباغ يېزىسىدا ئۇقۇمۇشلۇق دىنىي زات ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، دەسلەپ دىنىي ۋە پەننىي مەكتەپتە ئوقۇپ ساۋاتىنى چىقارغاندىن كېيىن، 1952 - يىلى يەكەن دارىلمۇئەللىمىنگە ئوقۇشقا كىرگەن، 1954 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن يەكەندە ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. ئابدۇسەمەت خېلىل 1960 - يىل 11 - ئايدا <يەكەن گېزىتى> ئىدارىسىغا يۆتكلىپ، مۇخبىر ۋە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن، 1980 - يىلىدىن تارتىپ يەكەن ناھىيلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىدە ئىش بېجىرگۈچى، ناھىيلىك ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىدە مۇئاۋىن رەئىس بولغان، 1993 - يىل 5 - ئايدا پېنسىيگە چىققان.
ئابدۇسەمەت خېلىل شېئىرىيەت ساھەسىگە 1952 - يىلى <يەكەن ئاممىۋى گېزىتى> دە ئېلان قىلىنغان <بىلىم بېغىدا> ناملىق شېئىرى بىلەن كىرىپ كەلگەن. ئۇ، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ <ۋاپا ئەھلىگە مەن شەيدا>، <ۋەتەندەك غەمگۈزار بولماس>، <سۆيدۈم دېسەڭ>، <سىرلىق مۇھەببەت>، <يىلدا ئەمەس،ئۆزۈمدە ئەيىب>، <ئادىمىي شەيتان> قاتارلىق بىر تۈركۈم شېئىرلارنى؛ <يەكەن>، <زەرەپشان ئوغلى>، <مۇنبەر قىسىسى>، <قانلىق ئىز>، <لەيلىگۈل> قاتارلىق بىر قىسىم داستانلارنى يېزىپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شائىرلارنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئابدۇسەمەت خېلىلنىڭ بەزى شېئىرلىرى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك مۇكاپتلارغا ئېرىشكەن.
ئابدۇسەمەت خېلىلنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن <زەرەپشان چېچەكلىرى> (ئابدۇرېھىم ئىسمايىل بىلەن بىللە، 1982 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى)، <زەرەپشان> (8219 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى)، <ھايات سۆيگۈسى> (1986 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)، <رۇبائىيلار> (1993 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى بار.
ئايلىنىش سىستېمىسى
left|thumb| ئايلىنىش سىستېمىسى بولسا ئانتروپوتومىيە
شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى
شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sherqiy Türkistan Dölet Gérbi) بولسا 1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت گېرىبى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
تارىخى
1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت گېرىبى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
بەسمەلە
دۆلەت گېرىبىدىكى ئاينىڭ ئوتتۇرىسىدا بەسمەلە( بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ ) ناھيىتى گۈزەل ھۆسۈن خەت بىلەن ئېلىنغان.
ئاي
تراكيا ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى پروڧ دوكتور سۇلتان ماھمۇت قەشقەرلى ئاي ئىسلامىيەتكە، يۇلتۇر مىللىي مۇستەقىللىق ۋە ئىستىقلالغا سىمۇۋول قىلىنىدۇ دەپ كۆرسەتكەن.
ئۈچ يۇلتۇز
ئۈچ يۇلتۇز تۈركىستان زېمىنىدا قۇرۇلغان ئۈچ بۈيۈك دۆلەتكە ۋەكىللىق قىلىدۇ
18نوقتا
ئىككى تەرىپىدە توققۇزدىن جەمئىي 18 دانە نوقتا بار، مەھمۇد كاشغەرىي تۈركلەرنىڭ قەۋملىرى ھەققىدە توختۇلۇپ تۈركلەرنىڭ 20 قەۋمى بار، ئەمما بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىملىرى 18 قەۋم دەپ كۆرسەتكەن:
باشقا ئىككى قەۋم بولسا يەمەك ۋە باشقىرتلار.
قارالسۇن
جۇمھۇرىيەتلەر:
ئالىي مائارىپ تەتقىقاتى
ئالىي مائارىپ ئوقۇ - ئوقۇتۇشنى تەتقىق قىلىدىغان ئىلمىي ژۇرنال. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تەسىس قىلغنا. ئاساسلىق دۆلەت ئىچىدىكى قېرىنداش ئالىي مەكتەپلەر بىلەن ئىلمىي ئالماشتۇرۇشقا ئىشلىتىلىدۇ. پەسىللىك ژۇرنال بولۇپ، خەنزۇچە نەشرى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ھەر ساندا 800 پارچە تارقىتىلىدۇ. بۇ ژۇرنال 1985 - يىلى 6 - ئايدا ئالىي مائارىپ تەتقىقاتى غا ئۆزگەرتىلدى. بۇ ژۇرنالنى تەسىس قىلىشتىكى تۈپ مەقسەت: مائارىپ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئالماشتۇرۇش، ئىسلاھاتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت. ئاساسلىق سەھىپىلىرىدىن: ئوقۇ - ئوقۇتۇش نەزەرىيىسى ۋە ئۇسۇلى، مائارىپ تەرەققىيات ستراتىگىيىسى ۋە پىلانى، ئوقۇتۇش ئىسلاھاتى، ئوقۇتۇشنى باشقۇرۇش قاتارلىقلار بار. 1998 - يىلنىڭ ئاخىرىغا قەدەر ھەرخىل تەتقىقات ئىلمىي ماقالىسىدىن 1200 پارچىدىن ئارتۇقىنى ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئىككى پارچە ماقالە دۆلەتلىك ئوقۇتۇش نەتىجىسى مۇكاپاتىغا، بىر پارچىسى ئاپتونوم رياون دەرىجىلىك ئالاھىدە مۇكاپاتقا، بىر پارچىسى بىرىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن..
ئابدۇسەييىدى
خۇجامنىڭ قۇلى
ئابدۇسۇپى
ئابدۇسوپى، سوپى
سۇپىنىڭ قۇلى <سۇپى>
ئىچكى ئاجراتما سىستېمىسى
left|thumb| ئىچكى ئاجراتما سىستېمىسى بولسا ئانتروپوتومىيە
XMCD
rintigin nuri (x-nuri) aylanma dikroizm(XMCD) bolsa ikki rintigin nuri yutush spéktirining perqi bolop, biri sol yönilishlik aylanma qutupluq nurdin, yene biri ong yönilishlik aylanma qutupluq nurdin ilinghan. XMCD spétirini inchike analiz qilish arqiliq atomning oz oqida aylinish yeni spin we orbita magnitliq mominti qatarliq magnitliq xususiyetlirini tetqiq qilghili bolidu.
tömür, kobalit we nikil qatarliq ötkünchi élminétlarning XMCD yutush spétiri adette L-grwikide ölchilidu.bu digenlik, tömürni misalgha alsaq: tömürning 2p orbitisidiki élétronliri 3d orbitisigha texminen 700 eV liq rintigin nuri arqiliq sekritilidu.3d orbitidiki éléktronlar éliminitning magnitliq xususiyetlirining menbesi bolghach seweblik spétir magnitiliq alahidliklirining uchurlirini özige mujessem qilghan bolidu.
تەفسىرى قۇرتۇبىي
تەفسىرى قۇرتۇبىي (تفسير القرطبي). ئاتاقلىق مۇفەسسىر ۋە ھەدىسشۇناس ئىمام قۇرتۇبىي (ھ. 600 – 671 / م. 1204 – 1273) نىڭ «ئەلجامىئۇ لىئەھكامىل قۇرئان (الجامع لأحكام القرآن والمبين لما تضمنه من السنة وآي الفرقان)» ناملىق مەشھۇر تەفسىرىدۇر.
بۇ ئەسەر «قۇرئان كەرىم» تەفسىرىدە بىر ئېنسىكلوپېدىيە ھېسابلىنىدۇ. ئەسەر تەفسىر كىتابلىرى ئىچىدە ئەھكامغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلگەن تەفسىرلەرنىڭ ئەڭ ياخشىسى بولۇپ، ئايەتلەرنىڭ نازىل بولۇش سەۋەبلىرى، تىل ۋە قىرائەتتىكى ئوخشىماسلىقلار، ھەدىسلەرنى تەخرىج قىلىش، ناتونۇش سۆزلەرنى ئىزاھلاش، فۇقاھالارنىڭ قاراشلىرىنى بېكىتىش ۋە يەكۈنلەش، سەلەف - سالىھلەر ۋە ئۇندىن كېيىنكىلەرنىڭ قاراشلىرىنى جەملەش، ئىلگىرىكى مۇفەسسىرلەردىن نەقىل ئېلىش ۋە ئۇلارنىڭ تەفسىرلىرىنى مۇھاكىمە قىلىش، مەدداھلارنىڭ ۋە يەھۇدىي - ناسارالارنىڭ ئاساسسىز رىۋايەتلىرىنى يېقىن يولاتماسلىق، تۈرلۈك ئازغۇن پىرقىلەرگە رەددىيە بېرىش قاتارلىق جەھەتلەردە ئالاھىدە ئورۇنغا ئىگە.
باشقا ئەھكامغا ئالاقىدار تەفسىرلەردىن پەرقلىنىدىغان تەرىپى، مەزكۇر تەفسىر ئەھكام ئايەتلىرى ياكى ئۇنىڭ فىقھىي تەرىپى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن تەفسىرگە ئالاقىدار ھەممە مەزمۇندا توختىلىدۇ.
يىپەك يولىدىكى مۇھىم خارابىلەر
لوياڭ شەھىرى خارابىسى
لوياڭ شەھىرى خارابىسى خېنەن ئۆلكىسىنىڭ لوياڭ شەھىرىدە بولۇپ،بۇددا دىنىنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك رايونىغا تارقىلىشىنىڭ شاھىتىدۇر. 2008 – يىلى ئارخېئولوگلار سۈي، تاڭ دەۋرلىرىگە مەنسۇپ بولغان لوياڭ شەھىرىدىكى دىڭدىڭمېن خارابىلىكىدىن كۆپ مىقداردىكى ئادەم ۋە ھايۋاناتلارنىڭ ئاياغ ئىزلىرى ۋە ھارۋا چاقىنىڭ ئىزلىرىنى بايقىدى، بولۇپمۇ تۆگىنىڭ تۇياق ئىزلىرىنىڭ بايقىلىشى لوياڭ شەھىرىنىڭ يىپەك يولىنىڭ باشلىنىش نۇقتىلىرىنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
شىخاۋ بۆلىكى خارابىسى
شياۋخەن قەدىمىي يولى خېنەن ئۆلكىسىنىڭ سەنمېنشيا شەھىرىدە بولۇپ، ئۇ قەدىمىي مىراسلار ئىچىدىكى بىردىنبىر قەدىمىي يول يادىكارلىقىدۇر. شياۋخەن قەدىمىي يولى خەن، تاڭ دەۋرلىرىدىكى چاڭئەن ۋە لوياڭدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ شەھەرنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم قاتناش تۈگىنى بولۇپ، يىپەك يولىنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ۋە ئۇزاق مۇساپىلىك قاتناش كاپالىتى سىستېمىسىنىڭ قىممەتلىك ماددىي ئىسپاتى ھېسابلىنىدۇ.
ۋېيياڭ ئوردىسى خارابىسى
ۋېيياڭ ئوردىسى خارابىسى شىئەن شەھىرىدە بولۇپ، خەن سۇلالىسى چاڭئەن شەھەر خارابىلىكىنىڭ غەربىي جەنۇبىي بۇلۇڭىغا جايلاشقان. ۋېيياڭ ئوردىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قۇرۇلۇشنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى تىك تۆت بۇلۇڭ شەكلىدە بولۇپ، تۆت ئەتراپىغا قورشاۋ تام قوپۇرۇلغان، كۆلىمى 4.8 كىۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ۋېيياڭ ئوردىسى قاتارلىق 40 تىن ئارتۇق قۇرۇلۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ۋېيياڭ ئوردىسى غەربىي خەن سۇلالىسىنىڭ پايتەختىدىكى ئەڭ مۇھىم ئوردا بولۇش سۈپىتى بىلەن خەن سۇلالىسى بىلەن غەربىي يۇرتنى تۇتاشتۇرۇشتا تەدبىر بەلگىلەش ۋە قوماندانلىق مەركىزى بولۇش رولىنى ئويناپ، يىپەك يولىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن.
شۇەنچۇەنجى خارابىسى
شۇەنچۇەنجى خارابىسى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ دۇنخۇاڭ شەھىرىدە بولۇپ، ھازىرغىچە بايقالغان ئەڭ بۇرۇنقى خەن سۇلالىسى ئۆتىڭىدۇر، شۇنداقلا يىپەك يولى مىراسلىرى ئىچىدىكى بىردىنبىر ئۆتەڭدۇر. بۇ ئۆتەڭ خارابىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى شۇەنچۇەنجىنىڭ مۇكەممەل قۇرۇلۇش توپىنى ساقلاپ قالغان بولۇپ، قېزىۋېلىنغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ياغاچ تارشا پۈتۈك، يىپەك پۈتۈك، قەغەز پۈتۈك، يىپەك توقۇلما ۋە دېھقانچىلىق زىرائەتلىرى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئۇلار كىشىلەرنىڭ قەدىمكى قاتناش ۋە پوچتا ئۆتەڭلىرىنى چۈشىنىش شۇنداقلا يىپەك يولىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە ئۇنىڭ گۈللەنگەن مەنزىرىسىنى قايتا نامايان قىلىشتا قىممەتلىك دەلىل – ئىسپاتلار بىلەن تەمىنلىدى.
ئىدىقۇت قەدىمىي شەھەر خارابىسى
ئىدىقۇت قەدىمىي شەھەر خارابىسى تۇرپان شەھىرىدە بولۇپ، مىلادىدىن بۇرۇنقى 1 – ئەسىردىن مىلادى 14 – ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتىكى تۇرپاندىكى ئەڭ چوڭ شەھەر بولغان. ئىدىقۇت قەدىمىي شەھەر خارابىسى تاشقاقى شەھەر، ئىچكەكى شەھەر ۋە خان ئوردىسىدىن تەركىب تاپقان ، نۇرغۇن دىنىي قۇرۇلۇش ۋە مەھەللىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شەھەر مەدەنىيىتى، قۇرۇلۇش تېخنىكىسى، كۆپ خىل دىن ۋە كۆپ مىللەت مەدەنىيىتىنىڭ تۇرپان ئويمانلىقىدىكى تارقىلىشى ۋە ئالماشتۇرۇلۇشىنىڭ نامايەندىسىدۇر.
بېشبالىق قەدىمىي شەھەر خارابىسى
بېشبالىق قەدىمىي شەھەر خارابىسى جىمىسار ناھىيەسىدە بولۇپ ،7 –، 14 – ئەسىرلەردە بەرپا قىلىنغان، ئۇ تەڭرىتاغنىڭ شىمالىدىكى مۇھىم سىياسىي ۋە ھەربىي ئىشلار مەركىزى شۇنداقلا مۇھىم قاتناش تۈگۈنى بولغان.
قىزىل مىڭئۆيى
قىزىل مىڭئۆيى باي ناھىيەسىدە بولۇپ، 3 –، 9 – ئەسىرلەردە ياسالغان، يىپەك يولىدىكى ئەڭ مۇھىم بۇددا دىنى خارابىسى ھېسابلىنىدۇ، ھازىر بار بولغان كېمىر سانى 349 بولۇپ، تام رەسىملىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 مىڭ مېتىرغا يېتىدۇ، ئۇ ئۆزگىچە شەكىل، سۈپەت ۋە تام رەسىم ئۇسلۇبىغا ئىگە، بۇددا دىنىنىڭ غەربىي رايونلارغا تارقىلىشتىكى غەربتىن شەرققە قاراپ تارقىلىش ئىزناسىنى ھەمدە تارقىلىش جەريانىدا شەكىللەنگەن يەرلىكلىشىش جەريانى ھەم كۈسەن ئۇسلۇبىنى نامايەن قىلىپ بېرىدۇ.
توقماق شەھىرى خارابىسى
توقماق شەھىرى خارابىسى قىرغىزىستاندىكى ئۈچىنچى چوڭ شەھەر توقماقنىڭ ئەتراپىدا بولۇپ، 5 – ئەسىرلەردە قۇرۇلۇشقا باشلىغان، 13 – ئەسىردە موڭغۇل ئىستىلاسىدا ۋەيران بولغان.
بالاساغۇن شەھىرى خارابىسى
بالاساغۇن شەھىرى قىرغىزىستاندا بولۇپ، 10 – ئەسىرلەردە قۇرۇلغان، ئۇ قەدىمكى يىپەك يولىدىكى مۇھىم سودا مەركەزلىرىنىڭ بىرى بولغان. بۇ شەھەردە مۇكەممەل بولغان شەھەر سۇ تەمىنلەش سىستېمىسى بولۇپ، ساپالدىن ياسالغان سۇ تۇرۇبا يولىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1000 مېتىرغا يېتىدۇ. خارابىلىكنىڭ ئەتراپىغا قىياپەتلىرى ھەرخىل بولغان نۇرغۇن ئۆرە ھالەتتىكى تاش ئادەملەر تۇرغۇزۇلغان بولۇپ، شىنجاڭنىڭ ئىلى رايونىدىكى يايلاق تاش ئادەملىرىنىڭ قىياپەتلىرىگە ئوخشىشىپ كېتىدۇ.
ئوپال بازىرى
مەمۇرىي كەتلەر
ئوپال يېزىسىغا تەۋە قاراباش كەنتىى، بەشباغ كەنتى، ياغۇ كەنتى، باش ياغۇ كەنتى، موللامبېغى كەنتى، كۆكچى كەنتى، قۇمباغ كەنتى، دوغلات كەنتى، شوتا كەنتى، ھۆلجىگدە كەنتى، قارا ئۆستەڭ كەنتى، ئاچال كەنتى، نوقات كەنتى، ئايدىڭكۆل كەنتى، ئاقئۆستەڭ كەنتى، ئوپۇلات كەنتى، دېھقانچىلىق مەيدانى كەنتى قاتارلىق 17 مەمۇرىي كەنتى (مەيدان)، 137 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
ئىقتىسادى
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان بۇ يېزىنىڭ ئىجتىمائىي مۇھىت ۋە بايلىقى مول بولغان ئەۋزەللىكىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇپ، ئادەمنى ئاساس قىلىشتا چىڭ تۇرۇپ پەن تېخنىكىغا تايىنىپ زور كۈچ بىلەن باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىق ۋە ساياھەتچىلىك قاتارلىق ئۆزگىچە كەسىپلەرنىڭ ئىقتىسادىنى راۋاجلاندۇرۇپ جەمئىيەتنىڭ ماس تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرگەن. 2003-يىلى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 57 مىليون 934 مىڭ يۈەن، دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1398 يۈەن. ئاشلىق ئومۇمىي ھوسۇلى 23 مىڭ 600 توننا، پاختا ئومۇمىي مەھسۇلاتى 834.7 توننا، چارۋىنىڭ يىللىق قوتاندىكى سانى 84 مىڭ تۇياق (دانە)؛ ئىقتىسادىي ئورمان كۆلىمى 38 مىڭ موغا يەتكەن، بۇلار ئىچىدە ھازىرقى زامان سۇغۇرۇش ۋە يېزا ئىگىلىك سۇغىرىش تېخنىكىسىنى قوللىنىپ ئۆرۈك، ﺋﺎﻧﺎﺭ، چوڭ گىلاس قاتارلىق ئالاھىدە ئىقتىساد ئورمىننى، سۇ تېجەپ سۇغىرىش ئۈلگە كۆرسىتىشنى جارى قىلدۇردى. يىلدىن يىلغا كۈتۈۋالغان ساياھەتچىلەر 31 مىڭ ئادەم (قېتىم)، ساياھەتچىلىك كىرىمى 210 مىڭ يۈەنگە يەتكەن.
ئەلىس ئاندېرسون
ئەلىس ئاندېرسون (لاتىن يېزىقى: Elise Anderson) بولسا ئامېرىكىنىڭ ئوكلاھوما شىتاتى]] دا توغۇلغان. ھازىر ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگتون ئالاھىدە رايونىدا تۇرۇۋاتىدۇ.
كۇبا ئەسپرەسسوسى (قەھۋە)
كۇبا ئەسپرەسسو (باشقا نامى: كۇباچە ئەسپرەسسو، كۇباچە ئەسپرەسسو قەھۋەسى، كۇبا ئەسپرەسسو قەھۋەسى) بىر خىل كۇبادا بارلىققا كەلگەن ئەسپرەسسو قەھۋەسىدۇر. كۇبا ئەسپرەسسوسى بىر خىل تاتلىقلاشتۇرۇلغان (ئادەتتە تەبئىي قوڭۇر شېكەر بىلەن) ئەسپرەسسو قەھۋەسى. ھازىر ئۇ كۇبا ئەسپرەسسوسىنى ئاساسلىق ماتىريال قىلغان قەھۋە تۈردىكى بارلىق ئچىملىكلەرنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
ھەققىدە
كۇبا ئەسپرەسسوسىنىڭ باشقا تۈرلىرىمۇ بار، مەسلەن كورتادىتو،
جۇمھۇرىيەتكە بىۋاسىتە قاراشلىق رايونلار
جۇمھۇرىيەتكە بىۋاسىتە قاراشلىق رايونلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jumhuriyetke Biwasite Qarashliq Rayonlar، قىرغىزچە: Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ) قىرغىزىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى دۈشەنبە.
كوۋىد-19 غا ئائىت قامال ۋە قورشاۋ (يېڭى تىپىتكى تاجىسىمان ۋىرۇس)
thumb|كوۋىد-19 (ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ) مودىلى بۇ تىزىملىكتە 2019-2010 يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇسى(كوۋىد-19، ۋۇخەن ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) سەۋەپلىك پۈتۈن دۇنيا تەۋەسىدە ئېلىپ بېرىلغان شەھەرلەنى قامال قىلغان، ياكى پۈتۈنلەي قورشاۋغا ئالغان دۆلەت ۋە رايونلارنىڭ نامى بار.
تىزىملىك
كوستارىكانىڭ يول يۈرۈش چەكلىمىسى
ئابدۇسىدىق
ئابدىسىدىق، سىدىق
سىدىقنىڭ قۇلى <سىدىق>
ئېتىقاد
ئېتىقاد، بىرىگە، بىر ياراتقۇچىغا، خاھلىغان بىر تەئلىماتقا ياكى پىكىر ئېقىمىغا بولغان باغلىلىق. ئېتىقاد كەلىمىسى كۆپۈنچە ئىشەنچ ياكى ئۈمىد مەنىسىدىمۇ قوللىنىلىدۇ. دىندا ئېتىقاد، ئادەتتە بىر تەڭرى، تەبىئەت ياكى كائىنات ھەققىدە تەلىماتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
يېۋروپىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئىلمى كەلام
ئىلمى كەلام (ئەرەبچە: علم الكلام)، ئىسلام دىنىنىڭ ئىتىقاد\ئەقائىد ھەققىدىكى مەزمۇنلارنى تەتقىق قىلىدىغان ۋە تارىختا بۇ دائىرىدە تەرەققىي قىلغان دىنى-پەلسەپىي ئۇقۇم ۋە قاراشلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىلىم تۈرىگە ئىلمى كەلام دېيىلىدۇ. بۇ مەنىدە ئىلمى كەلام ئىمان بىلەن ئالاقەدار سۇئاللارغا ئەقلىي دەلىللەر كەلتۈرۈپ تۇرۇپ ئىزاھ ۋە ئىسپات كەلتۈرۈش مەقسىدى بىلەن كېڭەيتىلگەن تېئولوگىيىلىك پەلسەپەنىڭ ئىسمىدۇر. ئىمام ماتۇرىدى ۋە مۇئتەزىلە قاتارلىق كەلەمشۇناسلار ئەقىل-نەقىل تارتىشىشلىرىدا ئەقىلنى ئاساس قىلىشى بىلەن كۆزگە كۆرۈنمەكتە.
ئۆتمۈش
دەستلەپتە فىقىھ ئىچىدە مۇتائىلە قىلىنغان ئىلمى كەلام، كېيىنچە ئىلمى تەۋھىد دەپ ئاتالغان. فىقىھ، ئالەمىي مەسلىلەرگە؛ ئىلمى كەلام بولسا ئىتىقادىي مەسىلىلەرگە مەركەزلەشىدۇ.
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام زامانىسىدا نىسبەتەن تار ۋە ھەرىكەتچان ئىسلام توپلۇغىدا بەك كۆپ دىنى-پەلسەپىي تارتىشما كۆرۈلمەيىتتى. مەسىلەن، ھىجرى بىرىنچى ئەسرنىڭ ئاخىرىقى چارەكلىرىگىچە تەقدىر ھەققىدە بىر ئىتىقاد ھەققىدىكى مەزمۇن شەكلىدە تەتقىق قىلىنغقا باشلىدى.
باشلانغۇچ ئىتىبارى بىلەن ئىلمى كەلام، ئىماننىڭ ئاساسى بولمىش ئاللاھقا ئىمان كەلتۈرۈش، ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرى بىلەن ئالاقىدار بولغان بولسىمۇ، بولۇپمۇ ئىمام غەزالىيدىن سوڭرە پۈتۈن ئىمانىي مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ تۈردە تەتقىق قىلىشقا باشلىدى.
تەنقىدلەر
تارىختا ئىلمى كەلامشۇناسلار دائىم دېگۈدەك بىر بىرىنى دىندىن چىققان مۇرتەد ياكى ئازغۇنغا چىقارغان. نۇرغۇن سۇفى ۋە ئىسلام ئالىمى بۇ تالاش-تارتىشىشلارغا كىرىشنىمۇ ئازغۇنلۇق دەپ قارىغان ۋە ئۆز ئەرگەشكۈچىلىرىنى چەكلىگەن.
مەزھەبلەر
ئىلمى كەلام تالاش تارتىشلىرى نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئىتىقادىي مەزھەبلەردىن بەئزىلىرى:
ئابدۇش
<ئابدۇشەكۇر>
پىلانىت
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
''' سەييارە ئادەتتە پىلانىت دېيىلىدۇ. '''
غولتوغراق يېزىسى
غولتوغراق يېزىسى قەدىمكى يىپەك يولىدىكى مۇھىم ئۆتەڭلەرنىڭ بىر بولۇپ، يۇرت بىنا بولغان تارىىخى تەخمىنەن 500يىللار ئىلگىرىكى ۋاقىتلارغىچە سوزۇلىدۇ. غولتوغراق يېزىسى دەپ مەمۇرى نام قويۇلغان ۋاقتى ، پەيزاۋات ناھىيىسى قۇرۇلغان 1902-يىلى 8-ئايدىكى ۋاقىت بىلەن تەڭ ھىساپلىنىدۇ.
ھازىرقى غولتوغراق يېزىسىنىڭ مەمۇرى باشقۇرۇش تەۋەلىك چېگرا ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن 300كىلومېتىرچە كېلىدۇ .بۇ چېگرا سىزىقى شىمالدا شىنجاڭ قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونۇم ئوبلاستى ئاتۇش شەھرىگە تەۋە قارا جۈل يېزىسى بىلەن؛ جەنۇپتا مارالبېشى ۋە يوپۇرغا ناھىيىلىرى بىلەن؛ قالغان شەرقى ۋە غەرىبي قىسمىدا پەيزاۋات ناھىيىسىگە تەۋە ئۆدەكلىك ، شىكەركۆل ، گۈللۈك، قوشئاۋات ، يېڭى مەھەللە ، قىزىلبۇيى قاتارلىق يېزا –بازارلار بىلەن چېگرىلىنىدۇ. شۇنىڭبىلەن بىر چاغدا يەنە يېزائىگىلىك 3-دېۋىزىيە پەيزاۋات دىھقانچىلىق باش مەيداننىڭ يەر ئىشلىتىش چېگرىسى بىلەنمۇ چېگرالىنىدۇ.
ئەگەر دۆلەت 314-نومۇرلۇق چوڭ تاشيول بىلەن كەلمەكچى بولسىڭىز شىكەركۆل بازىرىغا چۈشۈپ جەنۇپقا قاراپ 16كېلۇمېتىر ئىچكىرلىسىڭىز ساپ ھاۋالىق، توپرىقى مۇنبەت ، بوستانلىق بىلەن قاپلانغان گۈزەل يۇرت غولتوغراق يېزىسىنىڭ يېڭى قىياپەتتىكى چوڭ بازار مەركىزىگە يېتىپ كېلەلەيسىز.
يۇرتىىمىز دا نامى پۈتكۈل دۇنياغا تارالغان ، ئېسىل تەمى كىشىلەرنىڭ تىلىنى لال قىلغان «پەيزاۋات قوغۇنى» نىڭ شاھىنشاھى بولغان «جىياڭگۈەن » نامىدا تاۋار ماركىسىغا ئېرىشكەن ئەڭ ئېسىل قوغۇن يېتىشتۈرىلىدۇ. ھازىر يېزىمىزدا يەنە قاتار كەتكەن كۆلەملىك كۆكتات يېتىشتۈرۈش پارنىكلىق بازىلىرى ، 90مىڭ مو چىلانزارلىق ئەمىلىيلەشتۈرۈلگەن بولۇپ خەلق باياشات ، جەمىئېيەت مۇقىم ھالەتنى كۆرەلەيسىز.
ئابدۇشەكۇر
ئابدۇشۇكۇر، شۇكۇر، ئابدۇش
شۈكرىنى قوبۇل قىلغۇچى ئاللانىڭ بەندىسى
گۇاڭجۇ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|350px|گۇاڭجۇ شەھىرى left|thumb|350px