cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەدرەسەئى نىزامىيە
14-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرى ئىبنى بەتتۇتە باغدادنى زىيارەت قىلغاندا بۇ مەدرىسە تېخىچە مەۋجۇت ئىدى. ئۇ: ”نىزامىيە مەدرىسەنىڭ ھەيۋىتى ئاللىبۇرۇن دۇنياغا مەشھۇر بولغان“ دېگەنىدى.
غەرب ئەللىرىدە تېخى ئالىي بىلىم يۇرتى — ئۇنىۋېرسىتېت مەيدانغا كەلمىگەن چاغدا بارلىققا كەلگەن بۇ ئۇنىۋېرسىتېت — نىزامىيە مەدرىسە(نىزامىيە ئۇنىۋېرسىتېتى) سالجۇقىلار سۇلالىسى ۋە ئابباسىيلار سۇلالىسىغا زور تۈركۈم دىنىي ئۇلىما، قازى، ئالىم، تېۋىپ ۋە مەمۇرىي ئەمەلدارلارنى يېتىشتۈرۈپ بېرىپ، ئىسلام ئىلىم-مەدەنىيىتىنى روناق تاپقۇزۇش ۋە تارقىتىش جەھەتتە ناھايىتى زور رول ئوينىدى. 1395-يىلىغا كەلگەندە بۇ مەدرىسە باغدادتىكى مۇستەنسىرىييە مەدرىسەسىگە قوشۇۋېتىلىپ داۋاملىق تۈردە سۈننىي مەزھىپى ئەقىدىلىرى ۋە فىقھەشۇناسلىقى تەشەببۇسلىرىنى تارقاتتى.
مەنبەلەر
شەمشىدىن ھاجى، ئۇيغۇرچە «جۇڭگو مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى 2007-يىللىق 2-سانىدىن ئېلىندى.
پايدىلانغان ئەسەرلەر:
Uyghur tili
Uyghur tili uzaq tarixqa ige güzel til. U uzaq esirlik tereqqiyat dawamida qedimki türkiy tillar dewri, orxun uyghur tili dewri, idiqut-xaqaniye uyghur tili dewri, chaghatay uyghur tilini bésip ötken. Bu jeryanda uyghur tili orxun-yénsey yéziqi, qedimki uyghur yéziqi, biraxma yéziqi, mani yéziqi, soghd yéziqi, ereb yéziqi qatarliq yéziqlar bilen xatirilengen(bezi yéziqlar omumyüzlük, bezi yéziqlar qismen qollinilghan), shundaqla xenzu tili, sanskrit tili, sak tili, tuxar tili, soghda tili, ereb tili, pars tili, mongghul tili qatarliq nurghurn tillar bilen uchriship hem bir birige tesir körsitip, üzlüksiz mukemmelleshken we hazirqi zaman uyghur tili dewrige kirgen.
Hazirqi zaman uyghur tili 19-esirning axiri we 20-esirning deslipidin bashlap awwal chet ellik Alimlar, andin élimiz alimliri teripidin tetqiq qilinghan. Bir esirdin köprek waqittin buyan hazirqi zaman Uyghur tili asasen eneniwi tilshunasliq boyiche, qoshumche qurulmichiliq tilshunasliqi, aylandurma-tughdurma Tilshunasliqi qatarliq nezeriyiler boyiche tetqiq qilinip, xéli sistémiliq teswirlengen hem ayshem shemiyéwa, Emir nejip, ghuji'ehmed seydiwaqasof, ibrahim muti'i, imin tursun, xemit tömür, mirsultan osmanof, Turdi ehmed, nesrulla yolbuldi, enserdin musa qatarliq tilshunaslirimiz we yéngi bir ewlad tilchilirimizning Her qaysi dewrlerge, métodlargha wekillik qilidighan eserliri meydangha kélip uyghur tili tetqiqatini i zaman uyghur tili yéziqi]]
Qollinilish da'irisi (téritoriyisi)
Jungxu'a xelq jumhuriyiti (j x j) yaki (chin)ning Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni, Qazaqistanning sherqiy we jenubiy qisimliri, Özbekistan,Pakistan, Qirghizistan, Türkiye, Seudi Erebistani qatarliq dölet we rayunlarda yashaydighan uyghurlar we bezi yéqin arliship olturaqlashqan bezi milletler teripidin aghizaki we yazma tilda qollinilidu.
Bu tilni qollanghuchilar ahale nopusi
Jungxu'a xelq jumhuriyiti téritoriyi ichideyashighuchi 11 milyon uyghur we ahaliy nopusi éning bolmighan ottura asiya we yawrupada yashighuchi bashqa uyghurlar.
Yéziq
Uyghurlar tarixta qachandin bashlap yéziq bilen xatirilinishke bashlighanliqi heqqide hazirghiche tetqiqatchilar teripidin birlikke kelgen qarash yoq. Özbekistan we Qazaqistan qatarliq téritoriyilerde silawyan yéziqida,türkiye we yawrupa elliride türk yéziqida, junggo/chin memlikitide ereb yéziqi,latin yéziqi we xenzuche/xitayche/chinche yéziqlarda xatirilinidu. Tilshunaslar köpinche ereb yéziqi asasidiki uyghur yéziqida xati'ondin artuq uyghur mushu tilni ishlitidu. Undin
Tilning teweliki
Uyghur tili ural-altay tilliri'i séstimisi、 türkiy tillar a'ilisi、sherqiy türk tili tarmiqi, uyghur-qarluq tili toplimi ,uyghur tili bolup türkiy tillardin özbek tili eng yéqin til bolup hésaplinidu. Ikkilisi chaghatay türkchisining warisliri bolup bezi alimlar teripidin eynen bir til dep qarilidu.
Di'alékt we shiweler
Chong jehettin merkiziy dé'alikit, xoten dé'alikti we lopnur dé'alikti qatarliq üch wariyanti bar. Shinjang uyghur aptunum rayuni teweside birlikke kelgen uyghur edebiy tili asasliq merkiziy di'alikittin menbe alidu. Kitabiy til yaki yéziq tili aghzakiy til yaki xelq tili bilen asasen yéqin yaki bir az periqliq, xalas. Metbu'at, xet -chek alaqe, kinu - filim, sehne yaki uchur-axbaratlarda edebiy til qollinilidu we qollinilishi shert.ereb heripliri asasidiki uyghur kona yéziqi qanuniy yéziq bolup,özgertish yaki qisqartip yézishqa bolmaydu. Merkiziy dé'alikit: Ürümchi, Turpan, Qumul,Ghulja,Aqsu,Atush,Qeshqer, Guma, korla shiwiliri
Xoten dé'alikti: xoten shiwisi
Lopnur dé'alikti: lopnur shiwisi
Uyghur tili
Uyghur tili uzaq tarixqa ige güzel til. U uzaq esirlik tereqqiyat dawamida qedimki türkiy tillar dewri, orxun uyghur tili dewri, idiqut-xaqaniye uyghur tili dewri, chaghatay uyghur tilini bésip ötken. Bu jeryanda uyghur tili orxun-yénsey yéziqi, qedimki uyghur yéziqi, biraxma yéziqi, mani yéziqi, soghd yéziqi, ereb yéziqi qatarliq yéziqlar bilen xatirilengen. {| Class="wikitable" border=1 !No||uyghur ereb Yëziq||Uyghur latin yëziqi||Syril yëziqi||IPA
پاللادىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
21- نەۋرۇز
21- نەۋرۇز ياكى 21- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 21- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 80. (كەبىسە يىللاردا 81.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 286 كۈن باردۇر.
پاللادىي
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
قوغان يېزىسى
قوغان يېزىسى قەشقەر شەھىرىگە قاراشلىق يېزا بولۇپ، 1998-يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسى بەشكېرەم يېزىسىدىكى 5 كەنت، ئاۋات يېزىسىدىكى 2 كەنت، پاختەكلە يېزىسى بىر كەنىتنى ئايرىپ قەشقەر شەھىرى قوغان يېزىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ.
ئافۇگاتا (قەھۋە)
ئافۇگاتا (باشقا نامى: ئافۇگاتا قەھۋەسى، ئافۇگاتو قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Affogato) بىر خىل قەھۋە تۈردىكى ناشتىدۇر. ئىتالىيەچە " affogato al caffe" دېگەنلىك قەھۋەگە چۆكتۈرۈش دېگەنلىكتۇر. ئافۇگاتا قەھۋەسى ئادەتتە بىر ئىستاكان قىزىق ئەسپرەسسو قەھۋەسىنىڭ ئۈستىگە بىر قوشۇق تەبئىي سۈت ياكى ۋەنىل تەملىك مۇز قايماقنى قوشۇش ئارقىلىق تەييار قىلىندۇ.
ھەققىدە
ئىتالىيەد، بەزى ئاشخانا ۋە رېستورانلار ئافۇگاتانى ناشتىلىق يىمەكلىك قاتارىدا سانىغان بىلەن، باشقا ئاشخانىلار ئۇنى بىر خىل ئىچىملىك قاتارىدا سانايدۇ. ئافۇگاتا قەھۋەسىنىڭ كېلىپ چىقىشى ئېنىق ئەمەس، بۇ ھەقتە نۇرغۇن تالاش-تارتىشلار مەۋجۇت.
لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى
لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى (Uyƣur Yengi Yeziⱪi ياكى Yengi Yeziⱪ قىسقىچە UYY) ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى خەنزۇ تىلىنىڭ پىنيىن لايىھىسى ئاساسىدىكى يېزىققا ئاساسەن قىسمەن تولۇقلاش ئارقىلىق قوبۇل قىلىنغان يېزىق بولۇپ، بۇ يېزىق 1965- يىلى 1- ئايدىن 1982- يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە رەسمىي ئۇيغۇر يېزىقى سۈپىتىدە قوللىنىلدى. بۇ يېزىقتا 37 ھەرپ بولۇپ، ھەرپلەر چوڭ، كىچىك، باسما ۋە يازما شەكىل قاتارلىق تۆت خىل شەكىلگە ئىگە بولۇپ، سۆزلەر سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ.
قارالسۇن
ئۇيغۇر كونا يېزىقى
ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى
ھ
thumb ھ  (/h/)؛ ھ ھەرىپى ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ 27؛ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ ھەم 24. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە ھې (Hé)
ئەرەبچە ھ (He)
تۈرلىنىشى
ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا بوغۇز تاۋۇشى ۋە شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ، سوڭرە يوقىرىغا قارىتا چىقىپ بىر تۈگۈش چىقىرىپ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق.
ھ ھەرپىگە سولدىن ۋە ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
كرىل:  Һ
ئۇيغۇرلاردىكى ئۆلۈم-يىتىم ئادەتلىرى
ئۇيغۇرلاردا ۋاپات بولغۇچى ئىنتايىن ھۆرمەتكە ئىگە.شۇڭا ۋاپات بولغۇچى ئەربولسا«مەرھۇم»، ئايال«مەرھۇمە»دېگەندەك سۆزلەر ئىشىلىتىلىدۇ.ۋاپات بولغۇچىنىڭ ھۆرمىتى ئۈچۈن ئۇنىڭ تاۋۇتى قەبرىستانغا قەدەر كۆتۈرۈپ بېرىلىدۇ.ۋاپات بولغۇچىنىڭ بىۋاستە تۇغقانلىرى قارلىق تۇتۇپ ئەرلەر بىلىگە ئاق باغلايدۇ، ئاياللار بېشىغا ئاق ياغلىق سالىدۇ.تاۋۇت ئۇزىتىلغانغا قەدەر ئارىلىقتا ئۆلۈم پەتىسىگە كەلگەن ئاياللارغىمۇ ئاق ياغلىق سېلىپ قويىدۇ.ۋاپات بولغۇچىنىڭ «يەتتە نەزىرىسى» بېرىلمىگۈچە بىۋاستە ئەر تۇغقانلار بېلىدىكى ئاقنى يەشمەيدۇ، ساقال-بۇرۇتىنى ئالمايدۇ.بىۋاستە ئايال تۇغقانلار ۋاپات بولغۇچىنىڭ قىرىقى بولمىغۇچە (بەزىدە يىلىغىچە) بېشىدىكى ئاقنى ئالمايدۇ.قىزىل-تىزىل كىيىم كىيمەيدۇ.«قىرىق نەزىر»دە ياكى«يىل نەزىر»دە ياشانغان بىر ئايال تەسەللىي سۆزىنى قىلىپ ئاق سالغۇچىنىڭ بېشىدىكى ئاقنى ئېلىۋېتىپ، باشقا ياغلىق سېلىپ قويىدۇ.بۇ«قارىسىنى ئۇشتۇش»دەپ ئاتىلىدۇ.ھازىدار ئائىلىدە ئۇيۇن-كۈلكە ۋە باشقا تاماشا ئىشىلىرى زادى بولمايدۇ.ھەتتا قولۇم-قوشنىلارمۇ ئۆز ئۆيىدە كۆڭۈل ئاچىدىغان پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارمايدۇ.ۋاپات بولغۇچىنىڭ ھۆرمىتى ئۈچۈن ئۇرۇق-تۇغقانلار ئىچىدە تەييار بولۇپ قالغان توي كېچىكتۈرۈلىدۇ.توينى قىلمىسا بولمايدىغان ئەھۋال بولسا ھازىدار ئائىلىنىڭ رازىلىقىنى ئالىدۇ.
ۋاپات بولغۇچى ئۈچۈن بېرىلىدىغان «ئۈچ نەزىر»، «يەتتە نەزىر»، «قىرىقى نەزىر»، «يىل نەزىر» دېگەندەك نەزىرلەر پۈتۈن ئۇيغۇرلارغا ئورتاق بولسىمۇ، لېكىن بەزى يەرلەردە (بولۇپمۇ تۇرپان رايۇنىدا) يۇقىرىقىدەك نەزىرلەرنى ئۆتكۈزۈشتىن تاشقىرى يەنە «سىپارە» (بەش نەزىر)، «يۈز كۈنلۈك نەزىر» دېگەندەك نەزىرلەرنى ئۆتكۈزىدۇ.ھەتتا بەزى يەرلەر (خوتەن)دە «يىگىرمە كۈنلۈك نەزىر» چوڭ ئۆتكۈزۈلسە، بەزى يەرلەردە (تۇرپان رايۇنىدا)سىپارە چوڭ ئۆتكۈزىلىدۇ.«ئۈچ نەزىر»ئاساسەن مۇردىنى سۇغا ئالغۇچىنى رازى قىلىش مەقسەت قىلىنغىنى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا پەقەت يۇغۇچىلار ۋە ئىمام-مەزىنلەر قاتنىشىدۇ.بۇلارنىڭ بىرى«باش يۇغۇچى»، يەنە بىرى «ئاياغ يۇغۇچى»قالغان ئىككىسى سۇ قۇيۇپ بەرگۈچى.«باش يۇغۇچى» مۇردىنىڭ بېلىنىڭ يۇقىرىقى قىسمىنى، «ئاياغ يۇغۇچى»بەلنىڭ ئاستىنقى قىسمىنى يۇيىدۇ.يۇغۇچىلار يالغۇز مېيىتنى يۇيۇپلا قالماستىن، يەنە كېپەننى تىكىپ تەييار قىلىدۇ ۋە مۇردىنى كېپەنگە ئالىدۇ.شۇنىڭ ئۈچۈن ھازىدار ئائىلە ئۇلارنى ئىمكان بار ياخشى رازى قىلىشقا تىرىشىدۇ.ۋاپات بولغۇچىنىڭ نىمكەش كىيىملىرىنى يۇيۇپ تازىلاپ، يۇغۇچىلارغا قۇيىدۇ.بەزىلەر بولسا ۋاپات بولغۇچىنىڭ كىيىم-كىچىكى ئاياغ ئاستى بولۇپ قالىدۇ، دەپ ئەن رەخت، پۇل قۇيىدۇ.قايسى خىلدىكى نەرسە قۇيۇلسۇن، «باش يۇغۇچى»، «ئاياغ يۇغغۇچى» بىلەن سۇ قۇيۇپ بەرگۈچى پەرقلەندۈرۈلىدۇ.مۇردا يۇيۇلۇپ بولغاندىن كېيىن كېپەنگە ئېلىنىدۇ.كېپەنگە قىزىلگۈل سۈيى ياكى ئالدىن تەييارلاپ قۇيۇلغان زەمزەم سۈيى سېپىلىدۇ.باشقا نەزىرلەر ئۆز لايىقىدا ئۆتكۈزىلىدۇ.ئۆلگۈچىنىڭ ئوغۇل-قىزلىرى ئۆز ئالدىغا نەزىر بېرىدۇ.ھازىر بولسا ئائىلە باشلىقى پەرزەنتلەر نامىدىن بىرلا قېتىم نەزىر بېرىدىغان بولدى.بۇ ياخشى ئەھۋال.ئۇيغۇرلاردا ھەر پەيشەنبە كۈنى «ئەرۋاھ» لارغا ئاتاپ ياغ پۇرىتىدىغان ئەھۋال داۋاملاشماقتا.ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ھەممە «ئەرۋاھ» لار جۈمە كۈنى مەككىگە توپلىنىپ ناماز ئوقۇيمىش.مەككىگە بېرىش ئۈچۈن «ئەرۋاھ» تېتىك بولۇشى لازىممىش.ھەر پەيشەنبە كۈنى ياغ پۇرىتىلسا «ئەرۋاھلار»تېتىكلىشىپ مەككىگە بالدۇرلا بارارمىش.
مۇردا يۇيۇلۇپ كېپەنگە ئېلىنىپ بولغاندىن كېيىن ۋاپات بولغۇچىنىڭ بالا-چاقىلىرى، يېقىن ئۇرۇق – تۇغقانلىرى مۇردا بىلەن ۋىدالىشىدۇ.ۋاپات بولغۇچى ئەر بولسا ئۇنىڭ ئايالى، ئەگەر ئايال بولسا، ئۇنىڭ ئېرى مۇردا بىلەن ۋىدالاشمايدۇ.سەۋەبى جان چىققاندىن كېيىن ئەر ئايالغا، ئايال ئەرگە يات بۇلۇپ كېتىدۇ-دە، بىر-بىرىنى كۆرۈش «نامەھرەم»بولىدۇ، دەيدىغان قاراش ئۇيغۇرلاردا ناھايىتى كۈچلۈك.
ئېرى ئۆلگەن ئايال ياكى ئايالى ئۆلگەن ئەر ۋاپات بولغۇچىنىڭ ھۆرمىتىنى قىلىپ، ئۆلگۈچىنىڭ يىلى بولمىغىچە ئەرگە تەگمەيدۇ ياكى ئۆيلەنمەيدۇ (ئايرىم ئەھۋاللار بۇنىڭدىن مۇستەسنا)، ئەگەر بۇنىڭغا رىئايە قىلماي ئەرگە تەگسە ياكى خوتۇن ئالسا، پەرزەنتلەر نارازى بولىدۇ، جامائەت تەگەيدۇ.
جىنازا نامىزى مەسچىتتە ئۇقۇلىدۇ.ناماز چۈشۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن ناماز چۈشۈرگۈچىگە ناماز ھەققى، نامازغا قاتناشقان غېرىپ-غۇرۋالارغا «ئىسقات» بېرىلىدۇ.ئىسقات ئالغۇچىلار ۋاپات بولغۇچى ئۈچۈن خالىسانە ناماز ئوقۇپ قۇيىدۇ، ناماز چۈشۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن تاۋۇتنى كۆتۈرۈپ، قەبرىستانلىققا بارىدۇ.جەسەت گۆرگە قۇيۇلۇپ بولغاندىن كېيىن، جامائەت ئۇدۇل ھازىدار ئائىلىسىگە پەتىگە كېلىپ، قۇرئان-تىلاۋەت قىلىپ قايتىدۇ.ئەتىسى بامدات نامىزىدىن قايتقان جامائەت يەنە پەتىگە كىرىپ، قۇرئان-تىلاۋەت قىلىدۇ.جىنازىدىكى مۇردىنىڭ ئەر ياكى ئىكەنلىكىنى تاۋۇتقا يېپىلغان يوپۇقتىن بىلگىلى بولىدۇ.ئايالنىڭ تاۋۇتىغا گۈللۈك ئېسىل رەختلەردىن يوپۇق يېپىلىدۇ.ئەر بولسا ئاق ياكى قارا سىدام رەختتىن قىلىنغان يوپۇق يېپىلىدۇ.
قەبرە ئۈچۈن قۇرۇق يەر تاللىنىدۇ.ئۆتمۈشتە ھەر بىر ئائىلە جەمەتىنىڭ ئۆز ئالدىغا قەبرىستانلىقى بولاتتى.چەتتىن كېلىپ قالغانلار ۋاپات بولسا «مۇساپىرلار قەبرىستانلىقى» دەپ ئاتىلىدىغان ئومۇمىي قەبرىستانلىققا كۆمۈلەتتى.قەبرە ئىگىلىرى قەبرىنى يوقلىغىلى چىقسا قەبرىنىڭ توپىسىنى يۆلەپ ئىگىزلىتىپ قۇيىدۇ ھەم ئۇچار قۇشلار يېسۇن دەپ، ئۈستىگە دان چېچىپ قويىدۇ.بەزىلەر قەبرىنىڭ توپسى ئۇچۇپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن گۈمبەز ياساپ قويىدۇ.قەبرىنىڭ باش تەرىپىگە قەبرە تېشى ئورنىتىپ، ئۇنىڭغا ۋاپات بولغۇچىنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى يېزىپ قويۇلىدۇ.بەزىدە قەبرىنى تۈمۈر ياكى رىشاتكا ئىچىگە ئېلىپ قويىدۇ.بەزىدە قەبرە ئەتراپىغا دەل-دەرەخ تىكىپ، گۈل-گىياھ تېرىپ ئۆستۈرۈشنى ياخشى كۆرىدۇ.
بەزىلەر جەسەتنى ئىلاج بار يول بويىدىكى قەبرىستانلىققا دەپنە قىلىدۇ.ئۇلار يولدىن ئۆتكۈچىلەر قەبرىستاندىكىلەرنىڭ روھىغا ئاتاپ دۇئا قىلىپ قويىدۇ، دېگەننى ئۈمىد قىلىدۇ.شۇنىڭ ئۈچۈن مۇنداق قوشاق پەيدا بولغان ۋە ساقلانغان:
مەن ئۆلەرمەن، مەن ئۆلەرمەن.
يولدا قويماڭلار مېنى.
يولدا قويساڭلار قويۇڭلار،
چۆلدە قويماڭلار مېنى.
ۋاپات بولغۇچى ئۈچۈن بېرىلگەن نەزىر تۈگىگەندىن كېيىن ئائىلە جەمەتى قەبرىستانلىققا بېرىپ، قەبرىنى يوقلاش، شۇنداقلا ھەر بىر روزا ھېيت ۋە قۇربان ھېيتلادا نامازدىن كېيىن قەبرىستانلىققا بېرىپ قەبرە يوقلاش ئادىتى ھازىرمۇ داۋام قىلماقتا.
ئۇيغۇرلاردا«ئاتا-ئانامنىڭ ئايىغىدا ياتىمەن» دېگەن ئارزۇ كۈچلۈك بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ياقا-يۇرتلاردا ۋاپات بولغۇچىنىڭ ۋەسىيتىگە ئاساسەن، ئۇنىڭ جەسىتى يۇرتىغا ئېلىپ بېرىلىپ دەپنە قىلىنىدىغان ئەھۋاللار ياكى جان ئۈزۈشتىن ئىلگىرى ئۆز يۇرتىغا ئەكېتىدىغان ئەھۋالار ھازىرمۇ بار.
بەزى ياشانغان ئادەملەر بالا-چاقىلىرىنى ئالدىرىتىپ قويماسلىق ئۈچۈن، ھايات ۋاقتىدىلا ئۆلۈملۈكىنى ھازىرلاپ قويىدۇ، يەرلىكنى كولىتىپ تەييارلاپ قويىدۇ.
ئائىلە چوڭلىرىدىن بىرى (مەيلى ئاتا، مەيلى ئانا)ئاغرىپ قېلىپ ساقايمىسا، كېسەلنىڭ تەلىپى بويىچە شۇ ئائىلىدە تەييار بولۇپ قالغان توينى قىلىۋېتىدۇ.ئەگەر بۇنىڭغا ئۈلگۈرەلمەي كېسەل ۋاپات بولۇپ كەتسە، جەسەتنى دەپنە قىلماي تۇرۇپ نىكاھ ئوقۇتۇپ قويۇپ، ئاندىن جەسەتنى ئۇزىتىدۇ.بۇ ئاتا- ئانىنىڭ ئۆز بۇرچىنى ئادا قىلىشقا قانچىلىك ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى كۆرستىدۇ.
ھازىدار ئائىلە ھازا بىلەن بولۇپ كېتىپ ئۆز ئائىلىسىدە تاماق يېيىش ئىمكانىيتى بولمايدۇ.ئۇرۇق-تۇغقان، قولۇم-قوشنا ۋە ئەل-ئاغىنىلەر ئائىلىسى بىرەر ھەپتە، ھەتتا بىرەر ئايغىچە تاماق ئېتىپ ئەكىلىپ تۇرىدۇ.كەلگەن تاۋاققا ھازىدارلار ۋە باشقىلار ئېغىز تېگىدۇ.
مەنبە:ئابدۇكېرىم راخمان قاتارلىقلار تۈزگەن، شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى 2008-يىلى نەشىر قىلغان «ئۇيغۇر ئۆرپ-ئادەتلىرى»ناملىق كىتابتىن.
سۇرە نەھل
نەھل سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة النحل) قۇرئاننىڭ 16. سۈرىسى ۋە 128 ئايەتتۇر. مەككىي سۇرەلەردىن بولۇپ، پەقەت ئاخرىقى ئۈچ ئايەت مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ.
ئىسمى ھەققىدە
ئىسمى، 68. ئايەتتە زىكىر قىلىنغان ۋە بال ھەرىسى\ھەسەل سەرىسى مەنىسىدىكى "النحل" كەلىمىسىدىن ئېلىنغان.
ئۇلىنىش
سۇرە نەھل
ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف
ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوفنىڭ دادىسى مۇسا ئاكا ئىلى سۇلتانلىقى ئاغدۇرۇلۇش ھارپىسىدا، ئىلىدىن ئالما - ئاتاغا چىققان، ئۇ يەردە بىر مەزگىل باققاللىق قىلغاندىن كېيىن، يەرلىشىپ ئۆز كەسپى تۇماقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. كېيىن مۇسا ئاكا ئالما - ئاتادا ئۆيلىنىدۇ.
ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف 1890 - يىلى ئالما - ئاتادا دۇنياغا كەلدى. ئۇ، ئائىلە تەربىيىسىدىن كېيىن ئالما - ئاتادا باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇپ ساۋاتلىق بولدى. ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن، سوۋېت ھاكىمىىيتى ئوتتۇرا ئاسىيادا باسمچىلارنى تازىلىغاندا، ئابدۇللا روزىباقىيوف، سوپى زارۋاتوفلارنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشى بىلەن باسمىچىلارغا قارشى ئۇيغۇرلاردىن قۇرۇلغان ئاتلىق پولك (ئا. روزىباقىيوف پولك كومىسسارى) زور خىزمەت كۆرسىتىدۇ. ئاق باندىت دوتوپنى تۇتۇشتىمۇ ئۇيغۇر پىدائىلىرى خىزمەت كۆرسىتىدۇ. مانا بۇ پولكقىمۇ ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف قاتناشقان. كېيىن يەرلىك مەمۇرىي خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن. مۇشۇ جەرياندا ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوفنىڭ ئىدىيىۋى كۆز قارىشىدا زور ئۆزگىرىشلەر بولىدۇ. ئۇنىڭدا تەرەققىياتقا، يېڭلىققا ئىنتىلىشى كۈچىيىدۇ. يەتتە سۇ رايونىدا تىيىپ ھاجى قاتارلىق كۆپلىگەن ئىلغار كۆز قاراشتىكى ئادەملەر بىلەن ئۇچرىشىپ تۇرىدۇ.
ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوفنىڭ ئائىلىسى 1924 - يىلى يۇرتى ئىلىغا كۆچۈپ كېلىدۇ. ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف ئىلىغا كەلگەندىن كېيىن، سودىگەرلەر دۇكىنىدا پىركازچىك، ھېسابچى، پرىيومچى بولۇپ ئىشلەيدۇ. بۇ جەريانىدا ئىلىدا ئۆيلىنىدۇ.
ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف ئۆز بۇرادەرلىرىدىن تىيىپ ھاجى (تىيىپ ھاجىمۇ 1930 - يىلى غۇلجىغا كۆچۈپ كېلىدۇ)، نەسۇھا داموللا، سادىق قارى قاتارلىقلار بىلەن يېڭىچە مەكتەپ ئېچىشقا ھەرىكەتلىنىدۇ. بۇ چاغلاردا ئىلىدا سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كۆچۈپ كەلگەن ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە ئوقۇپ كەلگەن كىشىلەر پەننىي بىلىملەرنى ئوقۇتىدىغان يېڭى مەكتەپلەر، دەرنەك مەكتەپلىرىنى ئېچىشقا كىرشكەنىدى.
بۇ بىر ئويغىنىش دەۋرى بولۇپ، خەلقنى يورۇقلۇققا يېتەكلەش تەشۋىقات قىلىناتتى. 1933 - يىلى ئاپرېل ئۆزگىرىشىدىن كېيىن، دەسلەپكى مەزگىلدە شىنجاڭدا جۈملىدىن ئىلىدىمۇ يېڭى تەرەققىيات باشلىنىدۇ. 1934 - يىلى 3 - ئايدا، ئىلىدا ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر مەدەنىي ئاقارتىش ئۇيۇشمىسى قۇرۇلىدۇ. تىيىپ ھاجى رەئىس، رەھىمجان سابىر ھاجىيوف باش كاتىپ، قاسىمجان قەمبىرى تەشكىلات بۆلۈم باشلىقى، ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف ھەيئەت ئەزاسى بولىدۇ. بۇ ئۇيۇشما ئاساسەن مەدەنىي - مائارىپ، ئاقارتىش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف بۇ ئۇيۇشمىدا ئۇزۇن مەزگىل ئىشلەپ تاكى 1943 - يىللارغىچە ئۇيۇشمىنىڭ ئىجرائىي ھەيئەت ئەزاسى، مۇئاۋىن رەئىسى، رەئىسى بولۇپ كۆپ ئەجىر سىڭدۈرىدۇ.
ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف تەرەققىپەرۋەر ئىلغار كىشى بولۇش بىلەن بىللە خەلقنىڭ مەدەنىي ئاقارتىش، ساۋاتسىزلىقنى يۇيۇش ئىشلىرىغا ئىنتايىن كۆڭۈل بۆلۈپ كەلگەن كىشى ئىدى.
1944 - يىلى 9 - ئايدا نىلقىدىن قوزغىلاڭ كۈچىيىپ، غۇلجا شەھىرىگە كېڭىيىدۇ. بۇ چاغدا ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف قولىغا قورال ئېلىپ، ئىنقىلابىي پارتىزانلار سېپىگە قاتنىشىدۇ. ئۇ دەسلەپ پارتىزانلار شىتابى ۋە مىللىي ئارمىيە شىتابىدا پولكوۋنىڭ ئۇنۋانى بىلەن ئىشلەيدۇ. 1946 - يىلدىن كېيىن، مىللىي ئارمىيىنىڭ باش سىياسىي بۆلۈمىگە رەھبەرلىك قىلىدۇ. ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف گېنېرال ئىسھاقبەگنىڭ بۇرۇندىن تارتىپ ئەڭ يېقىن سەبدىشى ئىدى. ئۇ سىياسىي ئىشلاردا گېنېرال ئىسھاقبەگكە يېقىندىن ھەمكارلىشىدۇ. 1948 - يىلى «شىنجاڭدا تىنچىلىق ۋە خەلقچىلىقنى ھىمايە قىلىش ئىتتىپاقى» قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئىتتىپاقنىڭ مىللىي ئارمىيىدىكى كومىتېتىنىڭ ئىجرائىي ھەيئىتى بولىدۇ. ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوفنىڭ مىللىي ئارمىيىدە بولسۇن، يەرلىكتە بولسۇن ئىناۋىتى، ھۆرمىتى يۇقىرى بولۇپ، ئاق كۆڭۈل، سەمىمىي، كىچىك پېئىل ئادەم ئىدى. ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف 1949 - يىلى 8 - ئايدا، ئۈچ ۋىلايەت رەھبەرلىرى مەملىكەتلىك بىرىنچى نۆۋەتلىك سىياسىي كېڭەش يىغىنىغا ماڭغاندا، بىر مەزگىل مىللىي ئارمىيىنىڭ موۋەققەت قوماندانلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. ئازادلىقتىن كېيىن 1950 - يىلىدىن 1952- يىلىغىچە شىنجاڭ ھەربىي رايونىنىڭ مۇئاۋىن شىتاب باشلىقى، ئىلى ھەربىي رايونىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى بولۇپ ئىشلەيدۇ. 1953 - يىلى كەسپ ئالمىشىپ ئ[ئىلى ۋالى مەھكىمىسى]]نىڭ مۇئاۋىن ۋالىسى، قوشۇمچە غۇلجا شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلەيدۇ. 1955 - يىلىدىن كېيىن، ئوبلاستلىق سىياسىي كېڭەشنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، رەئىسى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي كېڭەشنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ.
ئابدۇرېھىمجان ھەسەنوف «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» دا زىيانكەشلىككە ئۇچراپ، ياشىنىپ قالغان ۋاقتىدا كۆپ ئازاب - ئوقۇبەتلەرنى تارتىپ، 1973 - يىلى ۋاپات بولدى.
كۈسەننىڭ بەش جۇلۇق يارمىقى
قەدىكمى پۇللار — قەدىمكى ئىنسانلارنىڭ ئىقتىسادىي ئالاقىسىدىكى مۇھىم ۋاستە بولۇپ ، ئۇ شۇ دەۋرنىڭ ئىجتىمائىي ، ئىقتىسادىي ئىگىلىكىنىڭ تەرەققىيات دەرىجىسىنى بەلگىلەپ بېرىدىغان مۇھىم يادىكارلىق.
شىنجاڭ قەدىمدە ‹‹ يىپەك يولى›› نىڭ مۇھىم تۈگۈنى بولغاچقا ، غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرسىدىكى ئىقتىساد مەدەنىيتى شىنجاڭدا ئۇچراشقان ، تەسىرلەشكەن ، بۇنىڭ بىلەن شىنجاڭنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان يەرلىك ئىقتىساد ، مەدەنىيەت تەركىبلىرى بىلەن چەتنىڭ ئىقتىساد ، مەدەنىيەت ئامىللىرى بىرگە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان ھالەت شەكىللەنگەن. بۇ خىل ئەھۋال شىنجاڭنىڭ قەدىمكى پۇللىرىدا ئەڭ گەۋدىلىك ئىپادىلەنگەن بولۇپ ، قەدىمدە شىنجاڭدا يەرلىك پۇللاردىن باشقا ، ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنىڭ ، غەربتىكى ئەللەرنىڭ پۇللىرى ئىقتىساد ئالماشتۇرۇشتا مۇھىم رول ئويناپ كەلگەن. ھازىرغىچە شىنجاڭدىن تېپىلغان قەدىمكى تارىخ – مەدەنىيتى ۋە ئىقتىسادىي ئالاقە ئەھۋالىدىن ئۇچۇر بېرىپ كەلمەكتە.
كۈسەننىڭ بەش جۇلۇق يارمىقى شىنجاڭدىن تېپىلغان قەدىمكى پۇللارنىڭ بىرى. كۈسەن بەش جۇلۇق يارمىقى كۈسەن بەگلىكىنىڭ بەش جۇلۇق يارماققا تەقلىد قىلىپ قۇيغان پۇلى ، قىزىل مىسنى ماتېرىيال قىلغان ، جەنۇبىي – شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرى ياكى ئۇنىڭدىن سەل بۇرۇنقى دەۋرلەردە ياسالغان. ئاساسلىقى ھازىرقى كۇچا ، بۈگۈر ، باي قاتارلىق كۈسەن دۆلىتىنىڭ زېمىنىدا ئوبوروت قىلىنغان. بۇ پۇلدىن ھازىرغىچە 10 مىڭ دانىدىن كۆپرەك تېپىلدى. پۇلدا كۈسەن يېزىقى بولۇپ ، ئادەتتىكى بەش جۇلۇق يارماقتىن سەل پەرقلىنىدۇ. ئۇنىڭ چوڭ – كىچىكلىكى ، ئېغىر – يېنىكلىكىگە قاراپ بەش خىلغا بۆلۈشكە بولىدۇ. ئادەتتە ئايلانمىسى 2.1~1.3 سانتىمېتىر ، ئوتتۇرسىدىكى تۆشۈكنىڭ ئايلانمىسى 0.5 ~ 0.9 سانتىمېتىر ، ئېغىرلىقى 2.2 ~ 1.43 گرام كېلىدۇ. خەنزۇچە جۈەنشۇ خېتى شەكىلىدە‹‹ 五铢››( بەش جۇ ) دېگەن خەت خەت ۋە كۈسەن يېزىقى يېزىلغان. خەتنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا قاراپ ئۇنى ئۈچ خىلغا ئايرىشقا بولىدۇ. بىرىدە ئوڭ يۈزىگە دېگەن ‹‹ 五铢›› خەت ( بەش جۇ ) دېگەن خەت ، سول يۈزىگە كۈسەن يېزىقى چۈشۈرۈلگەن بولۇپ ، بۇلار ئاساسلىق ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. يەنە بىرىدە ، ئىككى خىل يېزىقنىڭ ھەممىسى ئوڭ يۈزىگە چۈشۈرۈلگەن بولۇپ ، ئارقىسى سىدام ، ئۈچىنچى بىرىگە پەقەت كۈسەن يېزىقى چۈشۈرۈلۈپ خەنزۇچە خەت چۈشۈرۈلمىگەن ، بۇنداق يارماقتىن پەقەت ئۈچ دانىلا بار.
سېخىيلىكتە ۋە ياردەم سۆيەرلىكتە ئاقار سۇدەك بول
يۇرەكمىدۇ ئىنساننى سۆي دېگەن،
ياكى يالغۇزلۇقمىدۇر كۇشكۇرتكەن.
زادى نېمىدۇر سۆيمەك دېگەن؟
ئوت مۇ ياكى ئوتنى تۇتماقمىدۇر؟
(مەۋلانا)
جالائىدىن رۇمى ئەردەملىك ئىنسانلاردىن بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن بىزگە ۋاپاتىدىن كىيىن يىللار، ئەسىرلەر ئۆتكەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ بىزگە قالدۇرۇپ كەتكەن ھېكمەتكە تولغان سۆزلىرى تا ھازىرغىچە ئۆز قىممىتىنى يوقاتماي پۈتۈن دۇنيا ئەللىرى ئىچىدە گۆھەردەك چاقناپ تۇرماقتا. مانا ماشۇ گۆھەردەك سۆزلىرى ھاياتنىڭ مەناسىنى ئاڭلاتماقتا، ئىنسانىيەتكە ئىنسانلىقنى ئۆگەتمەكتە، ھاياتنىڭ نە قەدەر گۈزەللىكىنى تونۇتماقتا، قاراڭغۇلۇقنى ئايدىڭلىتىپ، بىزگە توغرا يولنى كۆرسەتمەكتە.
مانا ماشۇ گۆھەردەك نۇر چېچىپ تۇرغان سۆزلىرىنىڭ ئىچىدە ماڭا ئەڭ ياقىدىغانلىرى تۆۋەندىكى يەتتە جۈملىسىدۇر.
1.سېخىيلىكتە ۋە ياردەم سۆيەرلىكتە ئاقار سۇدەك بول،
2.شەپقەت ۋە مەرھەمەتتە قۇياشتەك بول
3.باشقىلارنىڭ ئەيىبىنى يېپىشتا كېچىدەك بول
4.غەزەپ ۋە ئەسەبىلىكتە ئۆلۇكتەك بول
5.كەمتەرلىكتە ۋە ئاق كۆڭۇللۇكتە تۇپراقتەك بول
7.يا بولغىنىڭدەك كۆرۇن، ياكى كۆرۇنگىنىڭدەك بول.
خەسىسلىك بولسا ئاشىرى مال–دۇنياغا ھىرىسمەن بولۇپ ئادەمنىڭ قەلبىنى، كۆزىنى قارارتىدۇ ۋە روھىنى كىرلىتىدۇ. سېخىلىك، مەرتلىك بولسا ئاقار سۇدەك. خۇددى ئاقار سۇ دائىم ھەركەت ھالەتتە بولغانلىغى سەۋەبىدىن بارلىق پاسكىنچىلىقلارنى ئىقىتىپ، پاك، سۇپ–سۇزۇك تۇرغىنىدەك سېخى ئادەمنىڭ روھى ھەرۋاقىت پاكلىغىنى ساقلاپ تۇرىدۇ، قەلبىدە ئەسكىلىكنىڭ زەررىچىلىرىمۇ قالمايدۇ.
مەرت كىشىلەر “ئاللاھ ھەقىقەتەن ھەممىگە رىزق بەرگۈچىدۇر…” (زارىيات سۈرەسى 58-ئايەت)دېگەن ئايەتكە ئۇيغان ھالدا ھەركەت قىلغانلىغى ئۈچۈن، تېرەن ۋە تەۋەككۇل چۈشەنچىسىگە ئىگە بولغانلىغىدىن يۈرەكلىرى پاك ۋە كۆڭۇل–كۆكسى بايدۇر. ئۇلۇغ دىنىيمىز ئىسلامدا سېخىيلىكنىڭ دەرىجىسى بەكمۇ يۇقۇرى بولۇپ ھەتتا جىھات بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويىدۇ. مۇسۇلمانلار ئۆز ئارا ياردەملىشى ئىجتىمائىي جەمىيەتنىڭ تۇپ كاپالەتكە ئېرىشىشىنىڭ ئالدىنقى شەرتى دەپ قارايدۇ. شۇڭا قۇرئان كەرىمدە ۋە ھەدىسلەردە ھەمدە ئىسلام تارىخىدا بۇ توغرىسىدا قەيت قىلىنغان نۇرغان ئايەت، ھەدىس ۋە ھېكايىلەردىن ئۆرنەكلەر بار.
بەقەر سۈرەسىنىڭ 245-ئايېتىدە بۇنداق بۇيرۇيدۇ:”كىمكى ئاللاغا قەرزىي ھەسەنە بېرىدىكەن(يەنى ئاللاھنىڭ يولىدا پۇل–مېلىنى خۇشاللىق بىلەن سەرپ قىلىدىكەن)، ئاللاھ ئۇنىڭغا نەچچە يۈز ھەسسىگىچە كۆپ قايتۇرىدۇ…”
“ئاللاھ ئۆز پەزلىدىن بەرگەن نەرسىلەرگە(يەنى پۇل–مالغا)بېخىللىق قىلىدىغانلار بېخىللىقىنى ئۆزلىرى ئۈچۈن پايدىلىق دەپ گۇمان قىلمىسۇن، ئەمەلدە بۇ ئۇلار ئۈچۈن زىيانلىقتۈر، ئۇلارنىڭ بېخىللىق قىلغان نەرسىسى قىيامەت كۈنى ئۇلارنىڭ بوينىغا تاقاق قىلىپ سېلىنىدۇ……” (ئال ئىمران سۈرەسى 180-ئايەت)
سۆيۇملۇك مۇھەممەد پەيغەمبەر سەللەللاۋۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم بىزگە“خوشنىسى ئاچ ئىكەن ئۆزى توق ياتقان، بىزدىن ئەمەستۇر” دەپ خىتاب قىلىدۇ.
ھەزرىتى ئابابەكرى مۇسۇلمان قۇللارنى خوجايىنلىرىدىن دېگەن باھا بويىچە سېتىۋېلىپ، قۇللۇقتىن ئازات قىلغانلىغىنى كۆرگەن دادىسى ئوسمان ئەبۇ كۇھافە ئوغلىغا مۇنداق دەيدۇ:”ئوغلۇم، قارىسام بەكمۇ ئۆلەمەن قۇللارنى ئېلىپ، ئازات قىلىۋاتىسەن! ھامان ئازات قىلغاندىكىن كۈچلۇك، قاۋۇللىرىنى تاللاپ ئازات قىلساڭ، ئەڭ بولمىغاندا سېنى قوغداشقا بولسىمۇ يارايدۇ ئەمەسمۇ“
جالالىدىن رۇمى ياشىغان دەۋرلەردە ئاناتولىدىكى خەلقنىڭ تۇرمۇشى ئىنتايىن قىيىن ئەخۋالدا ئىدى. غەرىپتىن ھىرىستىئانلارنىڭ تەھتىدىگە ئۇچراپ، ئەھلى سەلپ ئۇرۇشلىرىدىن كىيىن ۋەيرانچىلىققا ئۇچرىغان خەلق ئەمدى ئۇھ!دېيىشىگە، شەرقتىن موڭغۇللارنىڭ تاجاۋۇسچىلىغىغا دۇچ كەلگەنتى. مانا ماشۇنداق ئۇزلۇكسىز دەۋر ئاتلاپ داۋام قىلغان ئۇرۇشلار نەتىجىسىدە خەلقنىڭ تۇرمۇشى ئىنتايىن قىيىنچىلىق ئىچىدە قالغانتى. ئەنە ئاشۇنداق قىيىن تارىخى شارائىتتا جالالىدىن رۇمى “سېخىيلىكتە ۋە ياردەم سۆيەرلىكتە ئاقار سۇدەك بول” دەپ خەلققە خىتاب قىلىپ ۋە ئۆزى ئۈلگە بولۇپ، خەلقنى ئۆز ئارا ياردەملىشىشكە چاقىرىدۇ. بۇ ئارقىلىق جەمىيەتنىڭ مۇقىملىغىنى، خەلقنىڭ ئامانلىغىنى ساقلاپ قالىدۇ. دېمىسىمۇ ئەينى چاغدا ئاناتولۇ خەلقى ئەنە ئاشۇنداق ئۆز ئارا ياردەملىشىش نەتىجىسىدە قىيىن كۈنلەرنى بېشىدىن ساق–سالامەت ئۆتكۇزۇپ، موڭغۇللارنىڭ بالاسىدىن قۇتۇلۇپ، قايتىدىن تىرىلىپ دۇنياغا 500 يىلدىن ئوشۇق ھۆكۇمرانلىق قىلغان شانلىق ئوسمانلى دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىدۇ.
جالالىدىن رۇمى “مەسنەۋى” دە مۇنداق بىر ھېكايىنى ئاڭلىتىدۇ:
بىر زامانلاردا دارۋان دېگەن شەھەردە ياشايدىغان، ئۆزۈ يىتىشكەن، ئەقىللىق، باشقىلارنى ئويلايدىغان، ئېسىل مىجەزلىك ياخشى بىر باي كىشى ئۆتكەن ئىكەن.بۇ باي ئەتراپىدا ياشايدىغان بارلىق يوقسۇل كىشىلەرگە كۆپ ياردەم قىلاتىكەن. ھەرقانداق قىيىنچىلىققا يولۇققان بىر كىشى بۇ ساھاۋەتچى مەرت ئادەمنى ئىزدەپ كىلەتىكەن. بۇ ياخشى نىيەتلىك كىشى ھەرقانداق مۇختاجلىقتا قالغان كىشىگە باش–پانا بولىدىكەن. باي باغلىرىدىن، تىرىلغۇ يەرلىرىدىن چىققان ھوسۇلنىڭ ئوندەن بىرىنى يوقسۇللارغا تارقىتىدىكەن.ھەمدە بۇغداينى سامىنىدىن ئايرىپ، تۇگمەندە تارتىپ، ئۇندىن مىزىلىك نانلارنى يىقىپ تارقىتىدىكەن. قانداق ھوسۇل ئالسا ئالسۇن ئۇنىڭ ئوندەن بىرىنى يوقسۇللارغا بېرىدىكەن، بۇنى ئۇ يىلدا تۆرت قىتىم تەكرارلايدىكەن.بۇ ئەخۋالدىن باينىڭ باللىرى نارازى ئىكەن. ئۇلار دائىم “دادىمىزنىڭ كالۋالىقىدىن نۇرغۇن ماللىرىمىز بىكاردىن بىكارغا گادايلارنىڭ قارنىغا كىرىپ كىتىۋاتىدۇ” دەپ، ۋايسايدىكەن. ئەمما، ئۇلار ئالغان ھوسۇلنىڭ بەركىتىنى كۆرمەيدىكەن.بۇ ھالنى سەزگەن باي بالىلىرىغا ئۆزىدەك قىلىشنى نەسىھەت قىلىپ، تەربىيە بېرىدىكەن.
مانا بۇ ھېكايىدا ھەزرىتى مەۋلانا ئادەملەر سېخىي بولۇشقا، ئاچ كۆزلىك قىلماسلىققا، شۈكرە قىلىشقا ئۇندەيدۇ.ئۇ يەنە مۇنداق ھېكمەتلىك سۆزلەرنى دەيدۇ:
“ئالتۇن–كۆمۇش ھىرىسمەنلىگى ئېشەكنىڭ يىغىرىغا ئوخشايدۇ. ھەر كىمنىڭ ھىرىسمەنلىگى ئۇستۇن بولسا، ئۇنىڭ يىغىرىمۇ شۇنچە چوڭ بولىدۇ.ئېشەكنىڭ يىغىرىغا ئۇرساڭ چىچاڭشىيدۇ. ئادەممۇ بۇنداق چىچاقشىشتىن ساقلىنىشى لازىم“
“مەرتلىك يوقسۇلغا مۇختاج، يوقسۇل ئۇنىنغا.
يوقسۇلغا مەرتلىك قىلغاننىڭ گۈزەللىگى ئاشىدۇ.
يوقسۇلنىڭ كۆڭلى، سېخىنىن ئەينىكىدۇر.
ھەق يولىدىكىلەر، مەرت كېلىدۇ“
تارىختا ۋە بۇگۇنكى كۈندە ئۇيغۇر خەلقىمۇ ئەنە ئاشۇ ئاناتولىدىكى قىرىنداشلىدەك ئۆز ئارا ياردەملىشىش، بىر ناننى تۆتكە بۆلۇپ تەڭ يېيىش نەتىجىسىدە. تا بۇگۇنكى كۈنلەرگىچە ئامان ئىسەن ئۆز كىملىگىنى ساقلاپ كەلمەكتە. ئۆزىنىڭ پەزىلەتلىك بىر مىللەت ئىكەنلىكىنى نامايەن قىلماقتا.ئۆز ئەجداتلىرىنىڭ قالدۇرۇپ كەتكەن ھېكمەتلىك سۆزلىرىنى قەلبىدە چىڭ ساقلىماقتا.
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەيلاسوپى فارابى مۇنداق دەيدۇ:”ئۆز ئارا ياردەملىشىپ، بەختكە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىپ بىرلەشكەن كىشىلەرنىڭ شەھەرلىرى پەزىلەتلىك شەھەر ھېسابلىنىدۇ، ئۆز ئارا ياردەملىشىپ بەختكە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلغان كىشىلەر جەم ئىيىتى پەزىلەتلىك جەم ئىيەت ھېسابلىنىدۇ.ئۆز ئارا ياردەملىشىپ بەختكە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلغان بارلىق شەھەر خەلقلىرى پەزىلەتلىك ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بارلىق خەلقلەر بەختكە ئېرىشىش ئۈچۈن ئۆز ئارا ياردەملىشىشنى يولغا قويسا، پۈتۈن زېمىندا ئوخشاشلا پەزىلەتلىك تىكلىنىدۇ“
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇلۇغ مۇتەپەككۇرى يۈسۈپ خاس ھاجىپ“قۇتادغۇ بىلىك” ناملىق ئەسىرىنىڭ948- 950 بېيىتلىرىدا، بۇ توغرىسىدا مۇنداق دەيدۇ:
بىلگىنكى، سېخىينىڭ ئۆيى ئالتۇن، ئىشىكى كۈمۈشتۇر.
ئەي خىزمەت قىلغۇچى، خەسىسكە خىزمەت قىلما،
بولمىسا ئۆمرۈڭ زايە كېتىدۇ، ئۆزۈڭ يامان بولىسەن.
خەسىس ئۆز نەرسىسىنى ئۆزىدىن ئايايدۇ،
ئېيتقىنچۇ، قانداقمۇ باشقىنىڭ ھەققىنى بېرىدۇ؟ “
“سېخىي دېيىشىدۇ، سېخىي دېگەن كىم؟
سېخىي جېنىنى پىدا قىلىپ، كىشىنىڭ ھەققىنى ئادا قىلغۇچىدۇر” (6105-بېيىت)
ئالتۇ–كۈمۈش ئۈلەشتۇرسىلا سېخىي بولۇۋەرمەيدۇ،
سېخىي جېنىنى خەلققە پىدا قىلغۇچىدۇر” (6106-بېيىت)
فۇرقان سۈرەسى 67-ئايەت:”ئۇلار يەنى (ئاللاھ ياخشى كۆرىدىغان بەندىلەر) خىراجەت قىلغاندا، ئىسراپچىلىقمۇ قىلمايدۇ، بېخىللىقمۇ قىلمايدۇ، ئوتتۇرھال خىراجەت قىلىدۇ“
سېخىيلىك ئىنساندىكى ئەڭ ئېسىل پەزىلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۆز مەمپەئەتلىرىنى قىلچە ئويلىماي، باشقىلارنىڭ ئىھتىياجلىرى ئۈچۈن قىلىش دېمەكتۇر. سېخىلىك خۇددى ئېقىن سۇدەك ئۇزلۇكسىز ئېقىپ، بارلىق ئەسكىلىكلەر ئۇستىدىن غالىپ كىلىپ، قاغجىراپ كەتكەن ئىككى قىرغاقنى ياپ–يەشىللىققا، گۇپپۇلدەپ پۇراپ تۇرىدىغان گۈللەرگە پۇركىمەكتۇر!
(بۇ ماقالە “جالالىدىن رۇمىنىڭ تەپەككۇرى” ناملىق كىتابدىن ئېلىندى)
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئىراق ۋە شام ئىسلام دۆلىتى
ئىسلامى خىلافەت دۆلىتى ۋەيا خىلافەت (ئەرەب تىلى: دولة الخلافة الإسلامية  ۋەيا الخلافة) بولسا تىرتورىيەسى ئىراق ۋە سۇرىيەدا ئاكتىپى. دۆلەت مەركەزى بولسا رەققە. دۆلەت رەھبىرى بولسا ئەبۇ بەكىر باغدادى.
«ئەتەبەتۇلھەقايىق» داستانىدا ئىپادىلەنگەن ئىلىم-مەرىپەت توغرىسىدىكى قاراشلار
غاپپار روزى
«ئەتەبەتۇلھەقايىق» (“ھەقىقەت ئىشىكى”) قاراخانىلارنىڭ ئاخىرقى دەۋرىدىكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا مەيدانغا كەلگەن يىتۇك شائىر ۋە فازىل ئالىم ئەھمەد بىننى مەھمۇد يۈكنەكىنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك مەشھۇر داستانى.
داستان مەزمۇن جەھەتتىن ئىجتىمائىي ، پەلسەپىۋى ، تۈزۈلۈش جەھەتتىن شېئىرىي ، خاراكتېر جەھەتتىن دىداكتىك ، ئۇسلۇب جەھەتتىن شەرق ئەدەبىياتىنىڭ ئۇسلۇبىنى ، بولۇپمۇ ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ ئېسىل ئەنئەنىسىنى نامايان قىلغۇچى “قۇتادغۇبىلىك”نىڭ مەزمۇن ۋە ئۇسلۇبىنى ئۈلگە قىلىپ ، ساپ قەشقەر (خاقانىي) تىلىدا ئارۇز ۋەزىننىڭ مۇتەقەرىب بەھرىدە يزېىلغان 14 بابلىق 2 ، 484 مىسرالىق 3 ، قاراخانىلارنىڭ ئاخىرقا دەۋرىدىكى كۈنسېرى گۈللىنىۋاتقان ئۇيغۇر – ئىسلام ئەدەبىياتىنىڭ كۈچلۈك تەسىرىگە ئۇچرىغان تارىخىي ئەھمىيەتلىك داستان.
داستاننىڭ ھازىر ئىستانبولنىڭ ئاياسۇفىيە كۈتۈپخانىسى بىلەن توپقاپى ساراي كۈتۈپخانىسىدا ساقلانغان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى نۇسقىسى : قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن ئەرەب يېزىقىدا قۇرمۇ قۇر پاراللېل قىلىپ كۆچۈرۈلگەن نۇسقىسى : نوقۇل ئەرەب يېزىقىدا كۆچۈرۈلگەن نۇسقىسىدىن ئىبارەت ئۈچ خىل نۇسقىسى بار 4.
ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى ئۆز داستانىنى “تۈركىي كىتاب” 5 دەپ ئاتىغانىدى. ئەسەر ئىلىم دۇنياسىغا مەلۇم بولغاندىن كېيىن ، داستاننىڭ نۇسقىلىرىغا بېرىلگەن نامىغا ئاساسەن “ھىبەتۇلھەقايىق” (“ھەقىقەتلەر سوۋغىسى”) دەپ ئاتىلىپ كېلىنگەن ، ئەمما كېيىن ئەسەرنىڭ نۇسقىسى نۇسقىلىرىغا قارىغاندا كونىراق ھەم مۇكەممەل بولغانلىقى ئۈچۈن «ئەتەبەتۇلھەقايىق» دەپ ئاتاش داستان مەزمۇنىغا ھەم باب ھەم ئۇيغۇن كەلگەن ، ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ نام ئىلگىرىكى كونا ناملىرىغا قارىغاندا بىرقەدەر ئىلمىي ، كونكرېت ، جەلبكارلىقى كۈچلۈك بولغان. شۇڭا ئەسەر ھازىر ئىلىم دۇنياسىدا مۇشۇ نام بىلەن ئاتىلىپ كېلىنمەكتە.
داستان شەرق ئەدەبىياتىنىڭ كىتاب يېزىش ۋە ئۇيغۇر ئىسلام ئەدەبىياتىغا خاس ئەنئەنىگە ۋارىسلىق قىلىش ئاساسىدا تۈزۈلگەن بولغاچقا ، ئۇنىڭ ئالدىنقى تۆت بابى – كىرىش قىسمى (ياكى ھەمدۇ – سانا قىسمى)نى ، كېيىنكى 10 بابى ئاساسىي مەزمۇن قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
داستاننىڭ ئومۇمىي خاھىشى ۋە تېماتىك مەزمۇنىدىن قارىغاندا ، داستان مەزمۇن ۋە خاراكتېر جەھەتتە پەلسەپىۋى ھەم دېداكتىك ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن ، شۇڭا ئۇنىڭدا ئىپادىلەنگەن ئىدىيىۋى مەزمۇن ئابستراكت ئەخلاقىي ئۇقۇم دائىرىسىدە گەۋدىلەنگەن. ئوبيېكت كۆپرەك مېرىكىلىق يول بىلەن سۈرەتلەنگەن. مۇئەللىپنىڭ ئىجتىمائىي ، سىياسىي ، ئەخلاقىي ، پەلسەپىۋى ۋە ئېستېتىك قاراشلىرى قەدىمكى ئۇيغۇر داستانچىلىقىنىڭ ئەنئەنىۋى شەكىللىرىدىن بولغان تۇتاش كەتكەن ۋەقە لېنىيىسى ، ئۆتكۈر توقۇنۇش ، كونكرېت سالاھىيەتلىك شەخس ئوبرازى يارىتىش قاتارلىق بەدىئىي ئىپادىلەش ئۇسلۇبى ۋە شەكلى ئارقىلىق ئەمەس ، بەلكى داستاندا ئاساسلىق سۈرەتلەنمەكچى بولغان تىپىك ئەھمىيەتكە ئىگە 10 چوڭ ئىجتىمائىي ، سىياسىي ۋە ئەخلاقىي مەسىلىنى دەۋر قىلغان ھالدا ئىپادىلەنگەن. ماكرو جەھەتتە دېداكتىزم شەكلىنى ، كونكرېت ئىپادىلەش ئۇسۇلى جەھەتتە ئوخشىتىش ، سىموۋۇللاشتۇرۇش ، سېلىشتۇرۇش ، مۇبالىغە ، كىنايە. . . قاتارلىق ئىستىلىستىك ۋاسىتىلەر بىلەن ئىسىم ۋە پېئىلگە ئائىت مەجاز ۋاسىتىلەر قوللىنىلغان. ئۇنىڭدىن باشقا مۇئەللىپ ئۆزىنىڭ ئەخلاقىي ، پەلسەپىۋى ۋە ئىستېتىك قاراشلىرىنى خۇددى ئە. ي. بىرتىلىس بۇ داستان ئۈستىدە توختىلىپ : “ئەرەب – پارس شېئىرىيىتىدە كۆپ ئىشلىتىلىدىغان شەكىللەر داستاندا كەمدىن – كەم ئۇچرايدۇ. بۇ شەكىللەرمۇ سخۇلاستىكا (مەدىرىسە پەلسەپىسى ) دىن ئېلىنغان بولسا كېرەك .” 6 دېگىنىدەك ،ئىپادىلەشتە فولكلور ، تەجىنىس ، تۇيۇق قاتارلىق شېئىرىي شەكىللەردىنمۇ ماھىرلىق بىلەن پايدىلانغان.
ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى داستانىدا يورۇتماقچى بولغان ئىجتىمائىي ، پەلسەپىۋى پىكىرلىرى بىلەن ئېستېتىك چۈشەنچىلىرىنى نوقۇل ئەخلاق كاتېگورىيىسىدىكى مەسىلىلەر قاتارىغا قويمايدۇ ھەم ئۇنى قۇرۇقتىن قۇرۇق سۈپەتلىمەيدۇ ، بەلكى رېئال ئىجتىمائىي ۋە پەلسەپىۋى مەسىلىلەر تىپىدا مۇھىم ئورۇنغا قويۇپ ، خېلىلا دېموكراتىك بولغان پىكىر ۋە قاراشلىرىنى داستاندا سىنتىز ھېسابلانغان ئىلىم – مەرىپەت پەزىلەت ساھىبى بولۇشتەك يېتەكچى مەزمۇنغا باغلاپ ھەم داستاننىڭ باشتىن – ئاخىر مەزمۇنىغا سىڭدۈرۈپ ، ئىلىم – مەرىپەت ساھىبى بولۇشنىڭ رېئال ئەھمىيىتىنى پەلسەپە نۇقتىسىدىن ئىخچام شېئىرىي مىسرالار ئارقىلىق چۈشەندۈرىدۇ. كىشىلەرنى ئىلىم – بىلىم ئىگىلەپ مەرىپەتلىك بولۇش ئۈچۈن ئۆگىنىشكە چاقىرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن ئىجتىمائىي ئەخلاق نورمىلىرىنى تەرتىپكە سېلىشنى تەشەببۇس قىلىپ ، مەردلىك ، ئادىللىق ، كەمتەرلىك ، كەڭ قورساقلىققا ئوخشاش ئېسىل ئەخلاقىي پەزىلەتلەرنى قىزغىن مەدھىيلەپ ، بۇنىڭغا زىت ھالدا جاھىللىق ، نادانلىق ، خەسىسلىك ، ھەسەتخورلۇق ، يالغانچىلىق ، كاززاپلىققا ئوخشاش ناچار ئىللەتلەرنى ئۆتكۈر يومۇرىستىك تىل بىلەن قاتتىق ئەيىبلەيدۇ ۋە مەسخىرە قىلىدۇ. قىسقىسى ، داستاندا شائىرنىڭ ئىجتىمائىي ، پەلسەپىۋى ۋە ئېستېتىك قاراشلىرى ۋە تەسىرلىك مۇلاھىزىلىرى “قۇتادغۇبىلىك” داستانىدىكىدەك بەدىئىي ئوبراز ۋاسىتىسىدىن پايدىلىنىپ ئۇنچىلىك دەرىجىدە ئىپادىلەنمىگەن بولسىمۇ ، ئەمما “بىلىم ، ئەخلاق ، ئادالەت” چۈشەنچىسى لېرىكىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ ، ئابستراكت ئەخلاقىي ئۇقۇم دائىرىسىدە ئىپادىلەنگەن ، بۇ خۇددى قىزىل يىپتەك داستاننىڭ باش – ئاخىرىغا قەدەر تارتىلغان. بولۇپمۇ ئۇنىڭدىكى ئىلىم – مەرىپەت ، پەزىلەت قارشى ۋە تەرەققىپەرۋەرلىك سىمۋولىدا ئۆزگىچە ئۇسلۇب بىلەن روشەن گەۋدىلىنىپ ، پۈتكۈل داستاننى جەۋاھىراتتەك جۇلالاندۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە كىشىلىك ئەخلاقىي پەزىلەت نورمىلىرىغا ئۇيغۇن بولمىغان مال – دۇنيا ئۈچۈن ھەممە پەسكەشلىك ۋە رەزىللىكلەرنى قىلىشتىن يانمايدىغان ناچار خاھىش ، ئىللەتلەرنى تەنقىدلىگەن.
داستاندا ئىپادىلەنگەن يۇقىرقىدەك رېئال ھەم تىپىك ئەھمىيەتكە ئىگە ئىجتىمائىي مەسىلىلەر تەپەككۇر ، تەسەۋۋۇرلىرىنىڭ مۇۋاپىق ، مەنتىقىسى كۈچلۈك ، پىكىرلىرىنىڭ يېڭىلىقى بىلەن بايان قىلىنىپ ، داستاننى تولىمۇ يۇقىرى ئىجتىمائىي قىممەتكە ئىگە قىلغاندۇر.
شائىر ، ئەدىب ئەھمەد داستاندا نۇقتىلىق قىلىپ “ئىلىم ، ئەخلاق ، ئادالەت” چۈشەنچىسىنى ئۆزىگە خاس بەدىئىي ئۇسلۇب بىلەن بەلگىلىك قىممەتكە كۆتىرىپ ئىپادىلىگەن بولسىمۇ ، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئىچىدىكى مەرىپەتلىك بولۇش ، ئىلىم – بىلىم ئۆگىنىشتەك “ئىلىم – مەرىپەت” توغرىسىدىكى تەرەققىپەرۋەر ئىلغار قارىشى ئىلمىي مۇلاھىزە ، مەنتىقە شەكىللىرىنىڭ مۇۋاپىق ۋە كۈچلۈكلىكى بىلەن تەسىرلىك مىسرالاردا يارقىن ئىپادىلەنگەن. مانا بۇ شائىرنىڭ تەرەققىپەرۋەر ئىلغار قاراشلىرىغا ۋەكىللىك قىلغۇچى ھەم داستاننىڭ تېماتىك مەزمۇنىغا ھاياتىي كۈچ بېغىشلىغۇچى تېما ھېسابلىنىدۇ.
شۇڭا مەن ماقالەمدە ، بۇ خاس تېما ئۈستىدە سنكىرتىك (ئارىلاشما) نۇقتىسىدىن ئەمەس ، بەلكى دەرس ئۆتۈش جەريانىدا ھېس قىلغان ھەم ئىزدەنگەنلىرىم ئاساسىدا ئۆز قارىشىمنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ، پۈتۈن داستان مەزمۇنى ۋە خاس تېما ئۈستىدە ئىزدىنىپ ، تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىلىم ئىگىلىرى بىلەن ئورتاقلىشىشنى كۆزدە تۇتماقچىمەن.
بىزگە مەلۇمكى ، شەرق مەدەنىيەت تارىخى ، چۈملىدىن تۈركىي تىللىق خەلقلەر ئەدەبىياتى تارىخى سەھىپىلىرىنى ۋاراقلاپ كۆرسەك ، قاراخانىلارنىڭ ئاخىرقى دەۋرىدىكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ئاتاقلىق ۋەكىللىرىدىن بىرى ھەم گىنئال ئەسەر «ئەتەبەتۇلھەقايىق» داستانىنىڭ مۇئەللىپى ئەدىب ئەھمەد بىننى مەھمۇد يۈكنەكى خۇددى شەرق كلاسسىك ئەدەبىياتى ۋە ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تارىخىدا مەشھۇر بولۇپ تونۇلغان ئىنسىكىلوپىدىك ئالىم ۋە مۇتەپەككۇرلىرىمىزدىن ئەبۇ نەسىر فارابى ، يۈسۈپ خاس ھاجىپ ، مەھمۇد قەشقىرىدەك چەكسىز ھۆرمەتكە سازاۋەر بولۇپ كەلمەكتە. شۇڭا شائىر ئۆز دەۋرىدىلا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئالىم ، يازغۇچى ، شائىرلارنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت ئىزىدىن مېڭىپ ، ھەم ئىدىيىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ بەدىئىي مېتود ، ئۇسلۇب ۋە ئىجتىمائىي ، پەلسەپىۋى ، ئىلىم – مەرىپەت ، پەزىلەت توغرىسىدىكى قاراشلىرىنى شەكىللەندۈرگەنىدى. بولۇپمۇ ئۇنىڭ پۈتكۈل ئېستېتىك غايىسى ، قاراشلىرىنىڭ ئىچىدە روشەن گەۋدىلىنىپ تۇرىدىغان ھەم كۈچلۈك تەسىرچانلىققا ئىگە مەزمۇن “ئىلىم – مەرىپەت” بولۇپ ، بۇ شائىرنىڭ ئىجتىمائىي ، ئەخلاقىي ، ئادالەت چۈشەنچىلىرىنىڭ ئاساسىي سۈپىتىدە «ئەتەبەتۇلھەقايىق» داستانىنىڭ ئالتىنچى بابىدا ئالاھىدە ئورۇن بېرىپ ، بۇ خاس تېمىغا مۇناسىۋەتلىك بولغان بىلىمنىڭ پايدىسى ۋە بىلىمسىزلىكنىڭ زىيىنى ئۈستىدە مەخسۇس توختىلىدۇ. ئۇ بىلىم ئۆگىنىش ۋە بىلىم ئىگىلەشنىڭ خاسىيىتى ، بىلىمسىزلىك ، نادانلىقنىڭ ئېغىر زىيىنىنى روشەن سېلىشتۇرۇپ ، چوڭقۇر پىكىر يۈرگۈزىدۇ. شۇنداقلا “ئىلىم – مەرىپەتلىك ” بولۇشنى پەلسەپىۋىلىكى بىرقەدەر كۈچلۈك ، مەزمۇنى چوڭقۇر شېئىرى تىل ئارقىلىق ئىخچام ئىپادىلەپ ، تەشەببۇس قىلماقچى بولغان ئىجتىمائىي ، ئەخلاقىي ۋە ئېستېتىك قاراشلىرىنى “ئىلىم – مەرىپەت” سىمۋولىدا يۈكسەك دەرىجىدە گەۋدىلەندۈرىدۇ ھەم يۇقىرى باھالايدۇ.
شۇنى تەكىتلەش مۇمكىنكى ، ئەھمەد يۈكنەكىنىڭ ئىلىم – مەرىپەت تەشەببۇس قىلىنغان دىداكتىك داستانىنىڭ ئەينى دەۋردىلا ئاۋام خەلقنىڭ سۆيۈپ ئوقۇشى ھەم زۆرۈر ئوقۇشلۇق سۈپىتىدە قولدىن قولغا ئۆتۈپ كۆچۈرۈلۈشى ، كېيىنكى دەۋرلەردە مەسچىد – مەدرسلەرنىڭ بىلىم تەھسىل قىلىش ،ئەخلاق نورمىلىرىنى تەڭشەشتىكى مۇھىم ئوقۇشلۇقى قاتارىغا كىرىشى يۇقىرىقى نۇقتىنى جانلىق ئىسپاتلايدۇ.
شائىرنىڭ تۆۋەندىكى مىسرالىرى ئۇنىڭ مەرىپەتپەرۋەرلىك ئىدىيىسىنى نامايان قىلىدۇ. مەسىلەن :7
ئەسلىسى : 41. بىلىگدىن ئۇرۇرمەن سۆزۈمكە ئۇلا ،
بىلىگلىگكە يا دوست ئۆزەڭنى ئۇلا.
بىلىگ بىرلە بۇلنۇر سەئادەت يولى ،
بىلىگ بىل سەئادەت يولىنى بۇلا.
يەشمىسى : (سۆزۈمگە بىلىمدىن ئاساس سالىمەن ،
ئەي دوستۇم ، بىلىملىككە ئۆزۈڭنى باغلا ،
سائادەت يولى بىلىم بىلەن ئېچىلىدۇ ،
بىلىم ئال ، سائادەت يولىنى ئاچ .)
ئەسلىسى : 42. بەھالىغ دىنار ئول بىلىگلىگ كىشى ،
بۇ جاھىل بىلىگسىز باھاسىز بېشى
بىلىمسىز نادانلار قىممەتسىز ياماقتۇر .)
ئەسلىسى : 43 .سۆڭۈككە يىلىگ تەگ ئەرەنكە بىلىگ ،
ئەرەن كۆركى ئەقىل ئول سۆڭۈكنىڭ يىلىگ.
بىلىگسىز يىلىكسىز سۆڭۈك تەگ ھالى ،
يىلىگسىز سۆڭۈككە سۇنۇلماز ئەلىگ.
يەشمىسى : (ئادەمدە بىلىم بولۇشى سۆڭەكتە ئىلىك بولغانغا ئوخشايدۇ ،
ئادەمنىڭ زىننىتى ئەقىل بولسا ، سۆڭەكنىڭ ئىلىكتۇر.
بىلىمسىز (كىشى) ئىلىكسىز سۆڭەكتەك كاۋاك بولىدۇ ،
(ھالبۇكى) ئىلىكسىز سۆڭەككە ھېچكىم قول ئۇزارتمايدۇ .)
يۇقىرىقى مىسرالاردا شائىر ئەدىب ئەھمەد پاساھەتلىك خەلق تىلىدىن ، فولكلوردىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ ، ئىلىم – مەرىپەتنىڭ ئىنسانىيەت تەرەققىياتىدىكى مۇھىم رولىنى جانلىق ، چۈشىنىشلىك قىلىپ ، ئىلمىي يۈكسەكلىك دەرىجىسىگە كۆتىرىپ شەرھىيلىگەن. بىلىم – ھەرقانداق بىر ئىشنىڭ بېشى ، سۆز – نۇتۇقنىڭ ئاساسى ، بىلىمسىزلىك نادانلىقتۇر ، بىلىمسىزلىك بىلەن قىلىنغان ھەرقانداق بىر ئىش ۋۇجۇدقا چىقماس ، بىلىم كىمدە بولسا بۈيۈكلۈك شۇنىڭدا بولۇر ، بىلىم بەخت – سائادەت يولىنى ئاچقۇچى تۈگىمەس بايلىق. ئادەمدە بىلىم بولغاندا ھەرقانداق قىيىن ئۆتكەللەردىن ئۆتۈپ غەلىبىسېرى ئالغا قاراپ ماڭغىلى بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىلىم – بىلىمگە ئۆزىنى باغلاپ ، ئۆگىنىش ھەم ئۇنى تىرىشىپ ئىگىلەش لازىملىقى پەلسەپىۋى نۇقتىسىدىن تەسىرلىك چۈشەندۈرۈلگەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بىلىملىك بىلەن بىلىمسىز كىشىنى روشەن سېلىشتۇرۇپ ، ئوخشىتىش ئۇسۇلىدىن دەل جايىدا پايدىلىنىپ بىلىملىك كىشىنى خۇددى قىممەتلىك دىنارغا ، يىلىكلىك سۆڭەككە ، بىلىمسىز نادانلارنى قىممەتسىز ياماققا ، يىلىكسىز كاۋاك سۆڭەككە ئوخشىتىدۇ. بۇنى باشقىچە تەسۋىرلىسەك ، بىلىملىك كىشى نۇر چاقناپ تۇرغان گۈزەل لاتاپەتكە ، بىلىمسىز كىشى خۇنۇك ، كۆزى ئوچۇق كورغا ئوخشىتىلغانلىقى بىلىنىپ تۇرىدۇ. مانا بۇلار ، داستان مۇئەللىپنىڭ جەمئىيەت ، ئىنسان ، بىلىم ، پەزىلەت توغرىسىدىكى ئېستېتىك قارىشى بولۇپ ، شائىر قەلبىدىن ئۇرغۇپ چىققان يالقۇنلۇق مەرىپەت ئىدىيىسىنىڭ شېئىرى تىلدىكى خىتابىدۇر.
شائىر ئەدىب ئەھمەد ئۆز دەۋرىدىلا كۆزگە كۆرۈنگەن ، مەۋجۇد بىلىملەردىن تولۇق خەۋىرى بار فازىل ئالىم ئىدى. شۇڭا ئۇ ئەدەبىي ئىجادىيەتتە ئوبرازلىق تەپەككۇر ، بەدىئىي تەسەۋۋۇردىن ، خەلقنىڭ باي ئاغزاكى ۋە يازما ئەدەبىياتىنىڭ بەدىئىي ئۇتۇقلىرىدىن ، ئوخشىتىش ، سىمۋوللاشتۇرۇش ، سېلىشتۇرۇش ، كىنايە قاتارلىق ئىستىلىستىك ۋاسىتىلاردىن ماھىرلىق بىلەن پايدىلىنىپ ھەم ئۈنۈملۈك قوللىنىپ ، شېئىرىي مىسرالىرىنى مەزمۇنلۇق ھەم تۇيغۇلۇق پەللىگە كۆتەرگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن داستاندا بىلىملىك بىلەن بىلىمسىزلىك تولىمۇ ئېنىق ۋە روشەن سېلىشتۇرۇلۇپ ، بىلىمسىزلىك مال – دۇنياسى ھەددى – ھېسابسىز ، كۈچى بەك زور بولسىمۇ ، ئۇ ھامان بىلىملىك ، پەزىلەتلىك كىشىلەردىن تولىمۇ تۆۋەن ، تىرىك بولسىمۇ نامى ئۆلۈك بولىدىغانلىقى ، بىلىملىكلەر ھەر ۋاقىت يۈكسەكلىكتە تۇرۇپ كىشىلەر تەرىپىدىن ئالىي ھۆرمەتكە ئېرىشىپ ئەتىۋارلىنىدىغانلىقى يارقىن گەۋدىلەنگەن. شۇنىڭدەك “بىلىمى چوڭ مىڭنى ، بىلىكى چوڭ بىرنى” يېڭەلەيدىغانلىقىدەك ئىلمىي ھەقىقەتنى ئوبرازلىق تەپەككۇر ئارقىلىق ئىپادىلىگەن.
ئەسلىسى : 44. بىلىگ بىلدى ، بولدى ئەرەن بەلگۇلۇگ ،
بىلىگسىز تىرگلەيتۇك كۆرگۇلۇگ.
بىلىگلىگ ئەر ئۆلدى ، ئاتى ئۆلمەدى ،
بىلىگسىز تىرىگ ئەركەن ئاتى ئۆلوگ.
يەشمىسى : (ئادەم بىلىمى بىلەن تونۇلىدۇ ،
بىلىمسىزلەر تىرىك تۇرۇپ كۆزگە كۆرۈنمەيدۇ.
بىلىملىكلەر ئۆلسىمۇ ، نامى تىرىك بولىدۇ ،
بىلىمسىزلەر تىرىك بولسىمۇ نامى ئۆلۈك بولىدۇ .)
ئەسلىسى : 45. بىلىگلىگ بىرىگە بىلىگسىز مىڭىن ،
تەڭەگلى تەڭەدى بىلىگنىڭ تەڭىن.
باقا كۆرگىل ئەمدى ئۇقا سىنايۇ ،
يەشمىسى : (بىر بىلىملىك مىڭ بىلىمسىزگە تەڭ كېلەلەيدۇ ،
تەڭلەشتۈرگەندە بىلىمنىڭ سالمىقى ئايان بولىدۇ.
ئەمدى ئەقلىڭ بىلەن بايقاپ كۆرگىن ،
بىلىمدىن پايدىلىق يەنە قانداق نەرسە بار .)
ئەسلىسى : 46. بىلىگ بىرلە ئالىم يوقار يوقلادى ،
بىلىگسىزلىك ئەرنى چۆكەردى قودى.
بىلىگ يىند ئۇسانما بىل ئول ھەق رەسۇل ،
بىلىگ چېنىجە ئەرسەسىز ئارقاڭ دەدى.
بىلىمسىزلىك ئەرنى يەرگە چۆكۈردى.
بىلىمنى زېرىكمەي ئىزدە ، شۇنى بىلگىنكى ،
ھەق رەسول : “بىلىم جۇڭگودا بولسىمۇ ئىزدەڭلار” دېگەن .)
ئەسلىسى :47. بىلىگلىگ بىلىگنى ئەدەرگەن بولۇر ،
بىلىگ تاتغىن ئاي دوست بىلىگلىگ بىلۇر.
بىلىگ بىلدۇرۇر بىل بىلىگ قەدرىنى ،
بىلىگنى بىلىگسىز ئوتۇن نە قىلۇر.
يەشمىسى : (بىلىمنى دائىم بىلىملىكلەر ئىزدەيدۇ ،
بىلىم تەمىنى ئەي دوست ، بىلىملىك بىلىدۇ.
بىلىڭكى ، بىلىم قەدرىنى بىلىم بىلدۈرىدۇ ،
بىلىمسىز ئەخمەق بىلىمنى نېمە قىلىدۇ ؟ )