cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
دەۋادەن نەف تاپماس ئىللەتكە ئەسىر، ھەتتا دەردى قىلدى تەبىبگە تەئسىر ④. كېسەللىكنى پەيدا قىلىدىغان سەۋەبلەر ناھايىتى كۆپ بولسىمۇ، لېكىن كېسەللىكنىڭ ئاساسلىقى يېمەك - ئىچمەكنى ھەددىدىن زىيادە ئىستېمال قىلىش، ئۆلچەمسىز، تەرتىپسىز ئوزۇقلىنىشتىن پەيدا بولىدىغانلىقى، ھەتتا ئۆلۈم گىردابىغا ئېلىپ كېلىدىغانلىقى يۇقىرىقى بايانلاردىن بىزگە مەلۇم بولىدۇ. «ئۇيغۇر تېبابەت قامۇسى»دىمۇ يېمەك - ئىچمەكنىڭ ئادەمنىڭ ساقلىق ۋە كېسەللىك ھالىتى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى، ھەربىر ئادەم يېمەك - ئىچمەكنى ئۆزىنىڭ ئەھۋالىغا، مىزاجىغا يارىشا يېيىشنىڭ لازىملىقى، يېمەك - ئىچمەك، ئىچىملىكلەرنى ھەددىدىن زىيادە ئىستېمال قىلىشنىڭ زىيانلىق بولغىنىغا ئوخشاش، ئۇزۇن ۋاقىت ئاچ يۈرۈشنىڭمۇ زىيانلىق ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان. قىسقىسى، «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدىمۇ ۋە ھازىرقى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىدىمۇ كىشى ساغلام بەدەن بولاي دېسە، يېمەك -ئىچمەكنى مۇۋاپىق ئىستېمال قىلىش كېرەككى، بۇنىڭغا سەل قارىسا، ھاياتىنىڭ ئۆلۈمنىڭ بوسۇغىسىغا قاراپ ماڭىدىغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. بۇ قاراشنىڭ ھازىرقى زامان مېدىتسىناسىدا قوللىنىۋاتقان ئاشقازان، ئون ئىككى بارماق ئۈچەي يارىسى، يۈرەك كېسەللىكلىرى، قان تومۇر قېتىشىش كېسەللىكلىرى، دىئابىت كېسەللىكى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە يېمەك - ئىچمەكتە پەرھىز بۇيرۇش ۋە تاماقنىڭ تۈرى، مىقدارىنىمۇ مۇۋاپىق تۈردە تەڭشەش ئۇسۇللىرى بىلەن ئوخشاشلىقى بار. دېمەك، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدىكى ئوزۇقلىنىش ھەققىدىكى بايانلار ئىلىم - پەن راۋاج تاپقان مىڭ يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئوخشاشلا قىممىتىنى يوقاتمىغان ئىلمىي يەكۈن سۈپىتىدە ئىسپاتلىنىپ تۇرماقتا.
3. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كېسەللىكنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەبلىرى ۋە يۇقۇملىنىش يوللىرى توغرىسىدىكى قارىشى
«قۇتادغۇبىلىك» داستانىنىڭ مۇئەللىپى كېسەللىكنىڭ پەيدا بولۇش ۋە يۇقۇملىنىش سەۋەبلىرى ھەققىدە توختالغاندا، كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى ئېنىق قەيت قىلىدۇ. بۇ بىر ھەقىقەت بولۇپ، ئۇنى پۈتكۈل تىببىي ئىلىم ئەھلىلىرى بىردەك ئېتىراپ قىلىدۇ. ئۇيغۇر خەلقى ئىچىدىمۇ ئېغىزدىن - ئېغىزغا كۆچۈپ، بۈگۈنكى كۈنگىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان «كېسەل كىرەر گېلىڭدىن، بېشىڭ كېتەر تىلىڭدىن» دېگەن ماقالمۇ كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى ئىنتايىن يىغىنچاق ئىپادىلەپ بېرىدۇ. جۇڭگوچە داۋالاشتىمۇ كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقى «病从口入» (كېسەللىك ئېغىزدىن كىرىدۇ) دەپ كۆرسىتىلىدۇ. «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدا بۇ قاراش ناھايىتى مەزمۇنلۇق قىلىپ مۇنداق كۆرسىتىلگەن:
632.شېشىپ قىلغان ئىشلار ھامان خام قالۇر، چالا پىشقان ئاشتىن كېسەللىك كېلۇر.
2895.كېسەل دەردى ئەرگە گېلىدىن كىرۇر، ئۇنىڭ دورىسى ھەم ئېغىزدىن بولۇر.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇ بېيتلىرىدە ئالدىراپ قىلىنغان ئىشنىڭ چالا بولۇپ قالىدىغانلىقى بىلەن تاماقنى خام يېگەندە كېسەل پەيدا بولىدىغانلىقىنى سېلىشتۇرما شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويۇپ، كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى، مىجەزگە قاراپ غىزالىنىش كېسەلنى داۋالاشنىڭ بىر تۈرلۈك داۋاسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. مەشھۇر تېۋىپ ئىبن سىنامۇ ئۆزىنىڭ تېببىي كىتابلىرىدا كېسەللىكنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقى، بولۇپمۇ تارقىلىشچان كېسەللىكلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ. ئۇنىڭ بۇ ھەقتىكى قاراشلىرى «قۇتادغۇبىلىك» داستانىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلارغا باب كېلىدۇ.
4. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئىنسانلارنىڭ سالامەتلىكىنىڭ مۇھىت ۋە تازىلىق بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى قارىشى
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۆزىنىڭ ئالەمشۇمۇل بۇ دېداكتىك داستانىدا ئىنسانلار سالامەتلىكىنىڭ يېمەك - ئىچمەك تازىلىقى، مۇھىت تازىلىقى ۋە شەخسىي تازىلىق بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تىلغا ئالىدۇ ۋە بۇنىڭغا ھەرقاچان، ھەر يەردە ناھايىتى ئەھمىيەت بېرىشنىڭ لازىملىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئالىم ئۆز داستانىدا مىليونلىغان ئىنسانلار قاتارىدا تۇرۇپ، پاك ۋە گۈزەل مۇھىتنى يارىتىشنى ئارزۇ قىلىدىغانلىقىنى، بۇنداق پاكىز ۋە گۈزەل مۇھىت كۆرۈنۈشتىلا چىرايلىق بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ كىشىلەرنىڭ روھىي ھالىتى ۋە سالامەتلىكى بىلەن ئالاقىدار ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ. ئالىمنىڭ مۇھىت، تەبىئەت ھەققىدىكى مىسرالىرىنى تەبىئەت تەسىرى دەپ چۈشەنگەندىن كۆرە، گۈزەل مۇھىت يارىتىشقا بولغان ئىنتىلىشتىن بېشارەت دەپ چۈشەنگەن تۈزۈك. بىز ئالىمنىڭ تەبىئەت كۆرۈنۈشىنى ناھايىتى پاساھەتلىك سۆزلەر بىلەن ئوبرازلىق، جانلىق ئىپادىلىگەن تۆۋەندىكى مىسرالىرىغا نەزەر سېلىپ باقايلى:
69. دالا، تاغ، قىر، ئويمان تۈشەندى يېپىپ، بېزەندى ۋادىلار يېشىل، ھال كېيىپ.
70. تۈمەن رەڭ چېچەكلەر ئېچىلدى كۈلۈپ، ئىپار، كافۇر ھىدىغا دۇنيا تولۇپ.
71. ئەسىپ تاڭ شامالى قەلەمپۇر پۇراق، ئىپار بۇيىغا تولدى دۇنيا بىراق.
96. گۈزەل مەنزىرە، يەردە گۈل خىلمۇخىل، دالا، تاغ، ئىدىر، قىر يۈزى كۆك، يېشىل.
97. بىرى خۇش ھىدى بىرلە قۇللۇق قىلار، بىرى كۆرك يۈزىلە ئىشىكنى ئاچار.
98. بىرى قول سۇنۇپ ئاڭا ئىسرىق تۇتار، ئىپار بىرلە بىرى جاھان تويغۇزار.
موزدۇزلۇق
بىز ئۇيغۇر خەلقىدە موزدۇزلۇق كەسپىنىڭ قاچان پەيدا بولغانلىقىنى بىلمەيمىز. بىراق، تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىدىن قېزىۋېلىنغان ئىپتىدائىي قەبرىستانلىقتىن تېپىلغان ئۆتۈك ئەۋرىشكىلىرىگە ۋە بەزى تارىخىي ماتېرىياللاردىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر موزدۇزچىلىقىنىڭ نەچچە مىڭ يىللىق تارىخنى باشتىن كەچۈرگەنلىكى مەلۇم.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
يۇقىرىقى مىسرالاردىن ئالىمنىڭ ساپ ھاۋا، پاكىز ۋە گۈزەل مۇھىتقا نەقەدەر كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقى چىقىپ تۇرىدۇ. گېزى كەلگەچ، ئىسرىق ھەققىدە ئازراق توختىلىپ ئۆتەيلى. ئۇيغۇرلار قەدىمكى زامانلاردىن تارتىپلا ئىسرىق سېلىش ۋە باشقا خۇشپۇراقلىق نەرسىلەرنى ئىشلىتىش ئارقىلىق بۇلغانغان ھاۋانى تازىلاپ ۋە دېزىنفېكسىيە قىلىپ مىكروبلارنى يوقىتىشتەك ئۇسۇللارنى قوللىنىپ، سالامەتلىك سەۋىيىسىنى ئۆستۈرۈشكە ئىنتىلىپ تۇرغان. مىڭ ئۆي تام رەسىملىرىدىكى ئىسرىق تۇتۇپ تۇرغان بۇددىستلارنىڭ كۆرۈنۈشلىرى شۇنىڭ جۈملىسىگە كىرىدۇ. ئىبادەتخانىلاردا كۈجە كۆيدۈرۈش، شام يېقىش، ئىسرىق سېلىش ئىشلىرى ئالدى بىلەن ھاۋانىڭ بۇلغىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. چۈنكى، ئەينى چاغلاردا ئىبادەتخانىلارغا كېلىپ ئىبادەت قىلغۇچىلارنىڭ سانى ناھايىتى كۆپ بولاتتى. ئادەم كۆپ يىغىلىپ پائالىيەت ئېلىپ بېرىلىدىغان بۇنداق ئاممىۋى سورۇنلاردا ھاۋانىڭ بۇلغىنىشىمۇ تەبىئىي ھالدا ئېغىر بولاتتى. ئادەم ئايىغى ئۈزۈلمەيدىغان بۇنداق سورۇنلارنىڭ ھاۋاسىنىڭ ساپلىقىغا پەقەت ئەنە شۇنداق ھەم مىكروبسىزلاندۇرىدىغان، ھەم خۇشپۇراق چاچىدىغان ماتېرىياللارنى ئىشلىتىش ئارقىلىقلا كاپالەتلىك قىلغىلى بولاتتى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن جاڭ بى دېگەن كىشى يازغان «پەرداز بۇيۇملىرى» دېگەن كىتابتا:«جۇشەندىنىڭ بەشىنچى يىلى كۈنمىڭغا ئون بەش قۇتا ئەتىر ئېلىپ كېلىنگەن. قۇتىنىڭ ئاغزىنى ئاچقاندا تارالغان خۇش پۇراق ئۇزاققىچە كەتمىگەن. بۇنداق ئەتىر غەربىي يۇرتتا تېرىلىدىغان قىزىل گۈلدىن ياسالغان. ئۇ يەردىكى خەلقلەرنىڭ ئەتىر ياساش تېخنىكىسى يۇقىرى ئىكەن» دەپ يېزىلغان ⑤. بۇ قىسقىغىنە خاتىرىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەزەلدىنلا مۇھىتنى ياخشىلاش، ھاۋانىڭ بۇلغىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھەر خىل چارە - ئۇسۇللارنى قوللانغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. «ئۇيغۇر تېبابەت قامۇسى»دىمۇ يېمەك - ئىچمەك تازىلىقى، مۇھىت تازىلىقى ۋە شەخسىي تازىلىققا ھەر دائىم ئەھمىيەت بېرىشنىڭ لازىملىقى تەكىتلىنىدۇ. ئۇنىڭدا يەنە ساپ ھاۋا ھايات ئۈچۈن قانچە پايدىلىق ۋە زۆرۈر بولسا، بۇلغانغان ھاۋامۇ ھايات ئۈچۈن شۇنچە زىيانلىق ۋە خەتەرلىك بولىدىغانلىقى، ھەر خىل تازىلىققا ئوبدان ئەھمىيەت بېرىشنىڭ مۇھىملىقى، ھەتتا تازىلىقنى تەن - سالامەتلىكنىڭ بىرىنچى شەرتى دەپ قاراش كېرەكلىكى ئالاھىدە كۆرسىتىلگەن. ئۇيغۇرلار قەدىمدىن تارتىپلا بۇ نۇقتىغا ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەن. ئۇلار ھويلا - ئاراملارغا دەل - دەرەخ تىكىپ، گۈل -گىياھلار ئۆستۈرۈپ، مۇھىتنى پاكىز ۋە گۈزەل قىلىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرغان. ھېيت - ئايەملەر يېقىنلاشقاندا ئەر - ئايال، قېرى - ياشلارنىڭ ھەممىسى بىردەك ھەرىكەتلىنىپ تازىلىققا كىرىشىپ كېتىدۇ. بۇ،بىر تەرەپتىن، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەمگەكنى، تازىلىقنى شەرەپ دەپ بىلىپ، ئۇنى قىزغىن سۆيىدىغانلىقىنى ئىپادىلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇلارنىڭ مۇھىتنى گۈزەللەشتۈرۈشكە، شۇنداقلا ھەر خىل تازىلىققا بەك ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى، ئۆز نۆۋىتىدە تۈرلۈك كېسەللىكلەرنىڭ پەيدا بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقىمۇ كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
موزدۇزلۇق
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :موزدۇزلۇق
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
5. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ دورىگەرلىككە دائىر بەزى بايانلىرى
«قۇتادغۇبىلىك» داستانىدا دورىگەرلىك ئىلمىگە دائىر ناھايىتى مۇھىم بايانلار بار. بۇ بايانلار ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئىلمىنىڭ پەيدا بولۇشى بىلەن تەڭلا باشلانغان دورىگەرلىك ئىلمىنىڭمۇ مۇستەقىل بىر ئىلىم سۈپىتىدە تەرەققىي قىلغانلىقىنى، قەدىمكى زاماندا ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردە مەيدانغا كەلگەن تېۋىپلارنىڭ كېسەلنى تەكشۈرۈش، دىئاگنوز قويۇش، دورا بۇيرۇش ۋە دورا تەييارلاشتەك بىر يۈرۈش داۋالاش سىستېمىسىغا ئىگە بولغانلىقىنى ئېسىمىزگە سالىدۇ. ئالايلۇق: 1057.تېۋىپلار يىغىلىپ تۇتۇشتى تومۇر، دېيىشتى ئۇلار: بۇ كېسەل نېمىدۇر؟
موزدۇزلۇق
موزدۇزلۇق ھەققىدە
موزدۇزلۇقئاسىيانىڭ قۇرغاق ھاۋا شارائىتىدا ياشىغان. ئەجدادلىرىمىز ئىنتايىن جاپالىق بولغان ئوۋچىلىق تۇرمۇشىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئات، كالا، تۆگە، قوتاز، قوي قاتارلىقلاردىن پايدىلىنىشنى بىلگەن. يەنى ئۇلارنىڭ گۆشىنى پىشۇرۇپ يەپ، تېرىسىدىن ئاياغ كىيىمى ئىشلەشنى ئىجاد قىلغان. لېكىن بىز ئۇيغۇر خەلقىدە موزدۇزلۇق كەسپىنىڭ قاچان پەيدا بولغانلىقىنى بىلمەيمىز. بىراق، تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىدىن قېزىۋېلىنغان ئىپتىدائىي قەبرىستانلىقتىن تېپىلغان ئۆتۈك ئەۋرىشكىلىرىگە ۋە بەزى تارىخىي ماتېرىياللاردىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر موزدۇزچىلىقىنىڭ نەچچە مىڭ يىللىق تارىخنى باشتىن كەچۈرگەنلىكى مەلۇم. دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن موزدۇزلۇق كەسپى ئەنە شۇ نەچچە مىڭ يىللىق تەجرىبىنىڭ بېيىتمىسى دېيىشكە بولىدۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
1058.بىرى دېدى: قانى تۇتۇلمىش بۇنىڭ، ئېلىپ قان، تومۇرىن ئاچايلى ئۇنىڭ.
1059.بىرى دېدى: سۈرگە ئىچۈرمەك كېرەك، ئىچى قاتقان، ئەمدى بوشاتماق كېرەك.
موزدۇزلۇق
موزدۇزلۇق ھەققىدە
ھازىر ئۇيغۇرلاردا قەدىمدىن ساقلىنىپ كېلىۋاتقان سەپەر(كارۋانچە) ئۆتۈك، ھالقا ئۆتۈك، پەس پاشنا، ئارا پاشنا، ئېگىز پاشنا ئۆتۈك، تۈز مەسە، توغرا تۇمشۇق مەسە، بۇغداي تۇمشۇق مەسە، ئىسگىلاچ مەسە، ئەرەنچە مەسە، ھالقا كەش، سەندەل ۋە يېڭى پاسوندىكى ھەر خىل بەتىنكە قاتارلىقلار بار.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
1060.بىرى شەربەت ئەتتى ۋە قوشتى جۇلاب، ياساپ بەردى بىرىسى كېرەكلىك شاراب.
موزدۇزلۇق
موزدۇزلۇق ھەققىدە
ئۇيغۇرلار ئاياغ كىيىمىنى ئات-كالا تېرىسىدىن تىكىدۇ. ئۆچكە، قوي تېرىسىنى ئەستەرلىككە ئىشلىتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئاياغ رەختىنى كۆن، خۇرۇم، چەم، ئۇلتاڭ، بېشۇ، مەسكاپ، چىگىردىن دەپ بىر-بىرىدىن پەرقلەندۈرىدۇ. كۆن، خۇرۇملار قارا، قىزىل رەڭدە، ئەستەرلىكلەر ئاق، سېرىق رەڭدە بولىدۇ. بۇ خىل رەختلەرنى يەرلىك ئۇسۇل بىلەن ئۆزلىرى ئىشلەيدۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
1064.تەرياك بەر ۋە مەيلى قات شەلىسە، قوشۇپ ماترىدوس يا سۈرگە ئىچۈرسە.
بۇ يەردە ئالىم ئۆزى ياراتقان ئاتولدىدىن ئىبارەت بىر پېرسۇناژنىڭ ئېغىر كېسەلگە مۇپتىلا بولۇپ يېتىپ قالغاندا، تېۋىپلارنىڭ كېلىپ، ئۇنىڭ نېمە كېسەل بولۇپ قالغانلىقىنى ئېنىقلاپ، ئۇنى كېسەلدىن ئازاد قىلىش ئۈچۈن ھەر خىل دورىلارنى تەييارلىغانلىقىدەك بىر جىددىي مەنزىرىنى ئىخچام ۋە مەزمۇنلۇق ئىپادىلىگەن. بۇ بايانلاردىن بىز يەنە ئۇيغۇر تېۋىپلىرىنىڭ داۋالاش شەكلى - چارىسىنىڭ جىقلىقى، دورا تۈرلىرىنىڭمۇ يېتەرلىك دەرىجىدە بارلىقىنى بىلىپ يېتىمىز. قەدىمكى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىدە «پۈتۈن دورا - ئوت» لارنى ساقلايدىغان مەخسۇس «ئىدىشچى»لار بولۇپ، «ئىدىشچى»دە يېيىشكە، يالاشقا (شوراشقا) ۋە ئىچىشكە بولىدىغان نۇرغۇن دورىلارنىڭ تەل ئىكەنلىكى مەلۇم. بۇنى بىز مۇنۇ مىسرالاردىن بىلىپ يېتىمىز: 2887. پۈتۈن دارا - ئوتنى ئىدىشچى تۇتار، جەۋارىش، يا مەئجۇن، يا سۈرگە قاتار.
ئەنخۇي ئۆلكىسى
left|thumb|300px| left|thumb|300px ئەنخۇي ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، ئەنخۇينىڭ 64،610،000 نوپۇسىبار، 139،400 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.50°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 117°0.
موزدۇزلۇق
موزدۇزلۇق ئەسۋاپلىرى
موزدۇزلۇق ئەسۋابلار: كۆن، خۇرۇم ۋە چەم كېسىش پىچىقى، چوڭ-كىچىك دەرەش(بىگىز) ، يىپ-يىڭنە، كوۋا(رەخت تۈزەش سايمىنى) ، پەرداز كالتىكى، ئاق-قارا مۇم، سىرەج، قارا گۈل، ئەندىزە ۋە قېلىپلاردىن ئىبارەت.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
2888.ئۇنىڭدا تېپىلسۇن تولا دورىلار، يېيىشكە، يالاشقا، ئىچىشكە تەييار.
2889.قۇرۇق - ھۆل يېمىش يا ئىچىملىك شاراب، ئۇنىڭدىن ئالار بول گېلىڭغا قاراپ.
موزدۇزلۇق
راسلاش ۋە تىكىش ئۇسۇلى
3پارچەموزدۇزلۇقراسلاش ۋە تىكىش ئۇسۇلى: موزدۇزلۇق كەسپىدە ئەندىزە ۋە قېلىپ ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئاياغنىڭ باشلىق قونجى ئەندىز بىلەن كېسىلىدۇ. باشلىق بىلەن قونچى ئەستەرلىنىدۇ. باشلىقىنىڭ باشمالداققا ئوخشاش تىلى قونچىنىڭ ئويۇلغان يېرىگە كىرگۈزۈلۈپ بىخ سالىدۇ(ماشىنا سالىدۇ) ، ئاندىن قېلىپقا تارتىلىپ ئىستەلكە-ئىچ چەم تىكىلىدۇ. ئاندىن چەمدىن تاسما تىكىپ تاش چەمنى شۇ تاسما بىلەن قوشۇپ تىكىدۇ ياكى ياغاچ مىخ بىلەن مىخلايدۇ. پاشنا قويۇپ قېلىپقا تارتىپ پەردازلايدۇ. قېلىپتىن ئېلىپ لازىم قىلىدۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كىسەللىكلەر ھەققىدىكى قاراشلىرى
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىدىمۇ شەربەت دورىلار، مەسىلەن، شەربىتى بىنەپشە قاتارلىق نەچچە ئون شەربەت؛ جۇلابلار -  جۇلابى سەۋدا قاتارلىق ئون نەچچە خىل جۇلاب؛ شارابلار  -  شارابى رەيھان قاتارلىق ئون نەچچە خىل شاراب؛ تەرياقلار  -  تەرياقى نەزلە قاتارلىق نەچچە خىل تەرياق؛ جەۋارىس كۇمۇنى قاتارلىق نەچچە ئون خىل جەۋارىس؛ مەئجۇنى ئازاراقى قاتارلىق ئون نەچچە خىل مەئجۇن؛ سۈرگە قاتارىغا كىرىدىغان ھەر خىل مۇسھىل ۋە ئىخراجلار، يالاشقا ئىشلىتىلىدىغان ھەر خىل لوئۇقلار (يالانچۇق دورا) قاتارلىقلار ئىشلىتىلىدۇ. ئالىم بۇلاردىن باشقا، يەنە ئىپار، ئەنبەر، زەپەر، كافۇر قاتارلىق خۇش پۇراقلىق دورىلارنى ھەمدە ئالتۇن، كۈمۈش، ياقۇت، مەرۋايىت قاتارلىق مېتال ۋە مىنېرال ماددىلارنىمۇ، دورىلىق قۇش، ھايۋانلار ۋە ئۇلارنىڭ گۆش - سۆڭەكلىرىنىمۇ دورا قىلىپ ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. قىسقىسى، قەدىمكى ئۇيغۇر تېبابىتىدە ھەزىم قىلدۇرغۇچى، قۇۋۋەتلىگۈچى ياكى ئاجىزلاتقۇچى، زەھەر قايتۇرغۇچى، يەيدىغان، ئىچىدىغان، چاپلايدىغان، يالايدىغان دورىلار ۋە باشقا ھەر خىل شەكىلدىكى نۇرغۇنلىغان دورىلار ئىشلىتىلگەن. بۇ دورىلارنىڭ بەزىلىرى بىر خىل بۇيۇمدىن تەييارلانسا، بەزىلىرى بىرقانچە خىل دورىلارنىڭ بىرىكمىسى بىلەن تەييارلىنىدۇ. بۇنداق مۇرەككەپ دورىلارنى تەييارلاش، كېرەكلىك دورىلارنى بەلگىلىك نىسبەت بويىچە ئۆزئارا قوشۇپ كىرىشتۈرۈش ئارقىلىق ئالدىن مۆلچەرلەنگەن دەرىجىگە يەتكۈزۈش بىلەن تاماملىنىدۇ. شۈبھىسىزكى، بۇ ناھايىتى يۇقىرى تېببىي ئىلىم سەۋىيىسىنىڭ ۋە تېخنىكا سەۋىيىسىنىڭ بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. مۇرەككەپ خىمىيىلىك بىرىكتۈرۈشلەر تېخىمۇ شۇنداق. ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنىڭ سەۋىيىسى تۆۋەن، ئىلىم - پەن، سانائەت ۋە تېخنىكا تەرەققىي تاپمىغان قەدىمكى زاماندا تۈرلۈك - تۈمەن دورىلارنى تەييارلاش تەبىئىيكى بەكمۇ قىيىنغا توختايتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە تەييارلانغان دورىلارمۇ قولدا ۋە ئىپتىدائىي ئۇسۇلدا تەييارلىناتتى. جەمئىيەت تەرەققىياتى مانا شۇنداق ئەھۋالدا كېتىپ بارغان شارائىتتا ئۇيغۇر تېۋىپلىرى ۋە دورىگەرلىرى ھەر تەرەپلىمە ئىزدىنىش، نۇرغۇن قېتىم ئەمەلىي سىناق قىلىش ئارقىلىق تۈرلۈك كېسەللىكلەرگە شىپالىق بولىدىغان ھەر خىل شەكىلدىكى دورىلارنى تەييارلاپ چىقىپ، باخشىلار، داخانلار، رەمباللار، پېرىخۇنلار ۋە ئەپسۇنچىلار بىلەن تېببىي داۋالاش - دورىگەرلىكتە ئۇزاقلارغىچە رىقابەتلىشىپ، ئاخىر ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەپ، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تېببىي - دورىگەرلىك ئىلمىنىڭ ئاساسىنى سېلىپ چىقتى. بىز «قۇتادغۇبىلىك»تىكى تېبابەتكە دائىر كۆز قاراشلاردىن ئىلھام ئېلىپ، ۋەتەن مەدەنىيەت خەزىنىسىدە خۇددى ئوتقاشتەك چاقناپ تۇرىدىغان ئۇيغۇر تېببىي - دورىگەرلىك ئىلمىي سەمەرىلىرىنى قەدىرلىشىمىز، تىرىشىپ ئېچىشىمىز ۋە ئۇنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرىشىمىز لازىم.
ئىزاھلار: ①③ ئىبراھىم مۇتىئى:«ئۇيغۇرلار ئىسلام دىنىغا يېڭى كىرگەن دەۋردىكى ئىسلام مەدرىسلىرى»، «بۇلاق»، ئومۇمىي 28 - سان. ② «ئۇيغۇر تېبابەت قامۇسى»، 7 - بەت. ④⑤⑥ «نەۋائى دەۋرىنىڭ تېبابىتى»، 1991- يىلى، تاشكەنت نەشرى. ⑦ «شىنجاڭ گېزىتى»نىڭ 1993 - يىلى 6 - ئاينىڭ 15 - كۈنىدىكى سانى (5 - بەت). ⑧ «ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى» ژۇرنىلىنىڭ 1993 - يىللىق 3 - سانى.
موزدۇزلۇق
راسلاش ۋە تىكىش ئۇسۇلى
مەسە، كارۋانچە(بۇ ئۆتۈك قىزىل كۆندىن تىكىلىدۇ) ئۆتۈك قېلىپقا سېلىنماي تەتۈر ئۆرۈپ تىكىلىپ ئاندىن ئۆرۈيدۇ. باشقا خىلدىكى ئۆتۈكلەردەك قاتۇرما قىلىنمايدۇ. بۇ ئاياغلارنىڭ ھەممىسى ئەرەنچە ۋە ئايالچە دەپ ئايرىپ، نۇسخا جەھەتتىن پەرقلىنىدۇ.
ئالاقىدار بايان
موزدۇزلۇق ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئەڭ كەڭ تارقالغان ئەنئەنىۋى ھۈنەر-كەسىپ بولۇپ، ھەر بىر يۇرتتا بۇ ھۈنەر بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كاسىپلار بار. ئۇيغۇر يەر جاي ناملىرى ئىچىدە «موزدۇز مەھەللىسى» دەپ ئاتىلىدىغان يۇرت-مەھەللىلەرنىڭ كۆپ بولۇشىمۇ بۇنى ئىسپاتلايدۇ.
ئابدۇللا ساۋۇت
ئابدۇللا ساۋۇت (1945-) ئۇيغۇر شائىر، يازغۇچى.
ھاياتى
شائىر، يازغۇچى ئابدۇللا ساۋۇت 1950 - يىل 4 - ئايدا قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ ئۈجمە يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، 1956 - يىلدىن 1966 - يىلغىچە ئۆز يېزىسى ۋە ئاقتۇ ناھىيسىدە باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇغان، 1972 - يىلدىن 1974 - يىلغىچە قىزىلسۇ دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ ئاقتۇ ناھىيسىدە مەدەنىيەت - مائارىپ، تەشۋىقات ساھەلىرىدە ئىشلىگەن،1988 - يىلىدىن تارتىپ شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ كەسپىي يازغۇچىسى بولغان، ھازىر ئاقتۇ ناھىيلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىدە ئىشلەۋاتىدۇ.
ئابدۇللا ساۋۇتنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتى 1973 - يىلى قىزىلسۇ گېزىتى دە ئېلان قىلىنغان بەختىمىزنى تاپقان كۈن ناملىق شېئىرى بىلەن باشلانغان. ئۇ، شۇنىڭدىن بېرى ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شائىرلارنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئۇنىڭ <كۆردۈم سېنى>، <يەتكىن قىزىم كامالغا>، <يۇرتۇمدا توي>، <توك كېتىدۇ> قاتارلىق بىر تۈركۈم شېئىرلىرى كىتابخانلارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشكەن.
ئەسەرلىرى
ئابدۇللا ساۋۇت 1980 - يىللاردىن تارتىپ پروزا ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنپ، <چاقماق> ناملىق رومانى، <قانلىق قىرغاق>، <يېتىمنىڭ سەرگۈزەشتىلىرى>، <دات باسماس قىلىچ>، <ئۇپۇقتا قېتىپ قالغان كۈن>، <ماڭا ئىجازەت بېرىڭلار>، <مۇھەببەت قارىغۇ ئەمەس> قاتارلىق پوۋېستىلىرى؛ <تاش بوران>، <ئاھ، جىگدە ھىدى>، <شىراق>، <ئەۋلىيا ئوت> قاتارلىق ھېكايىلىرى بىلەن ئەدەبىيات تارىخىدىن مۇناسىپ ئورۇن ئالغان.
ئابدۇللا ساۋۇتنىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن <يۇرتۇمدا توي> (ياسىنجان ئۆمەر بىلەن بىللە، 1983 - يىل مىللەتلەر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى، <تاش بوران> (9851 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى) ناملىق ھېكايىلار توپلىمى، <قانلىق قىرغاق> (باشقىلار بىلەن بىللە، 1986 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)ناملىق پوۋېستلار توپلىمى، <چاقماق> (1987 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق رومانى، <ماڭا ئىجازەت بېرىڭلار> (1990 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)، <دات باسماس قىلىچ> (1991 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)، <مۇھەببەت قارىغۇ ئەمەس> (1993 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق پوۋېستلار توپلاملىرى قاتارلىقلار بار.
ئابدۇللا ساۋۇت ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
ماجار تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[ماجار تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ۋېنگرىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 15مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
خوتەن ناھىيىسى
خوتەن ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن خوتەن ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. خوتەن ناھىيەسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا، قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى خوتەن شەھىرى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى دەريا ئارقىلىق قاراقاش ناھىيىسى، گۇما ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. شەرقىي جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايون بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى كەشمىر(ھىندسىتاننىڭ ئەمەلىي كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ، (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 150 كىلومېتىر) ، ئومۇمىي يەر مەيدانى 42 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېېتىر.
تىرولىن يېزىسىنىڭ ھېكايىسى
«خىرورىن مۇرا مونوگاتارى» تېلېۋىزىيە كارتون فىلىمى بولۇپ ، NHK مائارىپ تېلېۋىزىيە قانىلىدا 1992-يىلى 6-ئاپرېلدىن 1993-يىلى 19-مارتقىچە تارقىتىلغان. جەمئىي 170 بۆلۈم.
دەرزىيلەر
دەرزىيلەر (، دَرْزِيّ نىڭ كۆپلۈكى) دەرزىيە دىنىغا مەنسۇب كىشىلەر.
8- ئۆكتەبىر
8 - ئۆكتەبىر / 8 - ئوغۇز، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 281. (كەبىسە يىللاردا 282.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 84 كۈندۇر.
گالىسىيەچە
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[گالىسىيەچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئىسپانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
خوتەن ناھىيىسى
تارىخى
خوتەن ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇدۇن دۆلتىنىڭ غەربىي شەھىرى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ۋەيسا تۇتۇق مەھكىمىسىگە تەۋە بولۇپ، ئەنشى باش قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى گۇاڭشۇنىڭ 9 - يىلى ( 1883 - يىلى) خوتەن بىۋاسىتە قاراشلىق ئايمىقى تەسىس قىلىنىپ، قەشقەر دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگو 2  - يىلى (1913 - يىلى) خوتەن ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ خوتەن مەمۇرىي رايونى ۋە خوتەن ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. 1959 - يىلى نامى خوتەن ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. ھازىر خوتەن ۋىلايىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولۇۋاتىدۇ.
جۇغراپىيەلىك ئورنى
خوتەن ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا، قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى خوتەن شەھىرى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى دەريا ئارقىلىق قاراقاش ناھىيىسى، گۇما ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. شەرقىي جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايون بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى كەشمىر (ھىندسىتاننىڭ ئەمەلىي كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ، (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 150 كىلومېتىر)، ئومۇمىي يەر مەيدانى 42  مىڭ 700 كۋادرات كىلومېېتىر. قارمىقىدا بىر بازار، 11 يېزا،  214 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. بۇيەردە يەنە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىغا بىۋاسىتە قاراشلىق كارخانا - بۇيا كۆمۈر كېنى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1520 كىلومېتىر. 1995-يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 231 مىڭ 600 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  99.42% نى، خەنزۇلار  0.46% نى، باشقا مىللەتلەر  0.21% نى تەشكىل قىلىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى
جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس، جەنۇبىدا ئېگىز تاغلار سوزۇلۇپ ياتىدۇ. ئوتتۇرا قىسمى بەلۋاغسىمان تىنما تۈزلەڭلىك بولۇپ، تاغلىق رايونى 95% نى، تۈزلەڭلىك  0.14% نى، قۇملۇق  4.86% نى ئىگىلەيدۇ. قارقاش دەرياسى بىلەن يورۇڭقاش دەرياسى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 679 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى 907 مىليون كۇب مېتىر (خوتەن شەھىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ). ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، قاپلان قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، ئالقات، يەر مەدىكى (بۆرى سامساق)، توشقان زەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئالتۇن، قاشتېشى، كۆمۈر، سىڭىرتاش، ھاك تېشى، بېرىللېي، لىتىي، نئوبىي، تانتال قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
خوتەن ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 12.2℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 21.6℃، كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2610.6 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9℃. قىروسىز مەزگىلى 224 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 33.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2602.0 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە قاتتىق قۇم ئۇچۇش - بوران چىقىش ۋاقتى 32.9 كۈن. ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش شارائىتى بىرقەدەر ياخشى. ھازىر 20  مىڭ 600  گېكتار (309 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  21 مىڭ  300 گېكتار  (320 مىڭ مو) ئورمانلىق، ئىككى مىليون  302 مىڭ گېكتار ( 11 مىليون  510 مىڭ مو) يايلاق، يەنە 96 مىڭ 700 گېكتار (بىر مىليون 450 مىڭ مو) دېھقانچىلىققىمۇ، ئورمانچىلىققىمۇ باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، مېۋە - چېۋە كۆكتات قاتارلىقلار بار.
مەمۇرىي رايونلىرى
خوتنەن ناھىيىسىدە ئىككى بازارلىق، ئون دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئىزاھات:
يېزا ئىگىلىكى
چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ئاساس ئورۇندا تۇرىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. پىلىچىلىكىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يىپەك تارتىش، سېمونت، پاختا پروكاتلاش، گىلەمچىلىك، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە <خوتەن قاشتېشى>، <خوتەن گىلىمى>، <خوتەن يىپىكى> يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلات. خوتەن ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 315 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلارنى قورشاپ تۇرغان ئاسفالت يوللارنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1000 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. ناھىيە بازىرىدىن ئايرودرومىغىچە بولغان ئارىلىق ئالتە كىلومېتىرلا كېلىدۇ. نۇر كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش رەسىمىي باشلاندى. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى.
ئىقتىساد
خوتەن ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 315-لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلارنى قورشاپ تۇرغان ئاسفالت يوللارنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1000 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. ناھىيە بازىرىدىن ئايرودرومىغىچە بولغان ئارىلىق ئالتە كىلومېتىرلا كېلىدۇ. نۇر كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش رەسىمىي باشلاندى. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىي يادىكارلىقلاردىن مىلىكئاۋات، پوتقان قاتارلىقلار بار. چەكسىز كەتكەن ئۈزۈم كارىدورى. مىڭ يىللىق ياڭاق دەرىخى پادىشاھى، 500 يىللىق ئەنجۈر دەرىخى پادىشاھى قاتارلىق تەبىئىي مەنزىرىلىرى بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يىپەك تارتىش، سېمونت، پاختا پروكاتلاش، گىلەمچىلىك، ئاشلىق-ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە «خوتەن قاشتېشى» ، «خوتەن گىلىمى» ، «خوتەن يىپىكى» يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلات.
مىدوڭ رايونى
مىدوڭ رايونى ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شىمالىغا جايلاشقاش شەھەر رايونى بولۇپ، ئومۇمىي نومۇسى 300 مىڭ ئادەم.
يانۋار
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> قەھرىتان ئېيى ياكى يانۋار ئېيى 12 ئاينىڭ 1- سىدۇر.
گۇئارانچە
پاراگۋاي ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
باداخشان ۋىلايىتى
باداخشان(بەدەخشان) ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Badaxshan Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
قوتاز
قوتاز __توپ ئاتىلىشى __پادا.
ئايرىم ئاتىلىشى __ باش.
ئەركىكى __ بۇقا.
چىشىسى __ ئىنەك.
بالىسى __ موزاي.
توڭگۇز
توڭغۇز __توپ ئاتىلىشى __ پادا.
ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق.
ئەركىكى __ قاۋان.
چىشىسى __ مىكىجىن.
بالىسى __ توراي
قوڭۇر يىلپىز
قوڭۇر يىلپىز بولسا سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (ياكى سۈت ئەمگۈچىلەر)
لى شى
لى شى، ئەر، خەنزۇ، 1956- يىلى 10- ئايدا تۇغۇلغان، گەنسۇ لياڭداڭدىن، 1975- يىلى 7- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1982- يىلى 1- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، غەربىي شىمال پېداگوگىكا ئىنستىتۇتى جۇڭگو ئەدەبىياتى فاكۇلتېتىنىڭ خەنزۇ تىل- ئەدەبىياتى كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئالىي مەكتەپ ئوقۇش تارىخىغا ئىگە، يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچى خادىملار سودا- سانائەت باشقۇرۇش كەسپى بويىچە ماگىستىر.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى.
1975- يىلىدىن 1976- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىسى لياڭداڭ ناھىيەسىنىڭ يۈنپىڭ گۇڭشېسىغا زىيالىي ياش بولۇپ چۈشكەن.
1976- يىلىدىن 1978- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىسى لياڭداڭ ناھىيەلىك مەدەنىيەت- مائارىپ ئىدارىسى، ناھىيەلىك پارتكوم ئىشخانىسىنىڭ ئىش بېجىرگۈچىسى بولغان.
1978- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە غەربىي شىمال پېداگوگىكا ئىنستىتۇتى جۇڭگو ئەدەبىياتى فاكۇلتېتىنىڭ خەنزۇ تىل- ئەدەبىياتى كەسپىدە ئوقۇغان.
1982- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى كاتىبات باشقارمىسىنىڭ ئىش بېجىرگۈچىسى بولغان.
1987- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىلىك پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمى كادىر يۆتكەش- سەپلەش باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
جېجياڭ ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px جېجياڭ ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، جېجياڭنىڭ 47،200،000 نوپۇسىبار، 101،800 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 29.0°، خارىكى ئۇزۇنلك 120°0.
لى شى
1990- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىلىك پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشقارما باشلىقى دەرىجىلىك تەشكىلاتچىسى، ئۆلكىلىك پارتكوم زىيالىيلار خىزمىتى ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، ئۆلكىلىك پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمى پارتىيە- ھۆكۈمەت كادىرلىرى باشقارمىسىنىڭ باشلىقى بولغان.
1995- يىلىدىن 1996- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىسى لەنجۇ شەھىرى شىگۇ رايونلۇق پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
1996- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىسى لەنجۇ شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
1999- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىسى لەنجۇ شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2001- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىسى جاڭيې ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
2002- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىسى جاڭيې شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان (بۇ مەزگىلدە 2004- يىلى 3- ئايدىن 2004- يىلى 7- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ۋالىي- نازىر دەرىجىلىك كادىرلار بىلىم ئاشۇرۇش كۇرسىدا ئوقۇغان).
2004- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە گەنسۇ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ باش كاتىپى بولغان.
2004- يىلىدىن 2006- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، باش كاتىپى بولغان.
2006- يىلىدىن 2011- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، يەنئەن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان (بۇ مەزگىلدە 2007- يىلىدىن 2009- يىلىغىچە يەنئەن شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرلىقىنى قوشۇمچە ئۆتىگەن؛ 2008- يىلىدىن 2011- يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى ئىگىلىك باشقۇرۇش ئىنستىتۇتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچى خادىملار سودا- سانائەت باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇپ، يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچى خادىملار سودا- سانائەت باشقۇرۇش كەسپى بويىچە ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئالغان).
2011- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2013- يىلىدىن 2014- يىلىغىچە شاڭخەي شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، جۇڭگو پۇدۇڭ كادىرلار ئىنستىتۇتى كېڭىشىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئىنستىتۇتنىڭ 1- مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
2014- يىلىدىن 2015- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2015- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى.
17- ، 18- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى
7- ئۆكتەبىر
7 - ئۆكتەبىر / 7 - ئوغۇز، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 280. (كەبىسە يىللاردا 281.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 85 كۈندۇر.
ئۇلىنىش تور-تېخنىكا شىركىتى
شىركەت ھەققىدە
ئۇلىنىش تور-تېخنىكا شىركىتى 2009-يىلى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارنىڭ تەستىقلىشى بىلەن بولۇپ، مەخسۇس تور ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسپى شىركەت، شىركەت كۆلىمى 150 كۇۋادىرات، 15 نەپەر مۇقىم خىزمەتچى ۋە 30 نەپەر ئىشتىن سىرت ئىشلەيدىغان خىزمەتچى قوشۇنى بار، ئۇلىنىش شىركىتى بايرىقى ئاستىدا، ئۇچۇر تورى، ۋە نۇر تورى قاتارلىق داڭلىق تور بىكەتلەر بار. ھەرقايسى شىركەتلەرنىڭ شىركىتىمىز بىلەن تور ئېلانلىرى ھەمكارلىقى ۋە يانفون يۇمشاق دېتاللىرىنى ئىچىش تۈرىدە ھەمكارلىق ئورنىتىشىنى ئۈمۈد قىلىمىز.
نۇر تورى
نۇر تورى ئۇلىنىش شىركىتى بايرىقى ئاستىدىكى تور بېكەت بولۇپ، كۈندىلىك زىيارەت ۋە مەزمۇنلارنىڭ يېڭىلىنىش سانى جەھەتتە ئۇيغۇر تور بېكەتلىرى ئىچىدە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇلىنىش شىركىتى 2012-يىلدىن باشلاپ نۇر تورىنىڭ يانفون ئەپ دېتاللىرىنى تەتقىق قىلىپ تورداشلارغا ھەقسىز ئېچىۋەتكەن، ئايفون، ئاندىرويىد ۋە ۋىندوۋس فون سېستىمىلىق يانفونلاردىمۇ نۇر تورىنى نورمال كۆرگىلى بولىدۇ. نۇر تورى مەزمۇن ۋە سەھىپىلەclientرنىڭ يېڭىلىنىشى جەھەتتە تېخىمۇ ئىزدەنمەكتە. ئۇيغۇر تورچىلىقىدىكى داڭلىق ماركا يارىتىش ۋە تورداشلproductارغا تېخىمۇ ياخشى مۇلازىمەتلەرنى قىلىش ئۈچۈن تېخىمۇ تىرىشماقتا!
ئۇچۇر تورى
ئۇچۇر تورى ئۇلىنىش تور-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى بايرىقى ئاستىدىكى ئۆي-مۈلۈك، خىزمەت، نىمكەش ماشىنا، نىمكەش بۇيۇملار، تۇرمۇش ئۇچۇرلىرى، ئۇنىۋېرسال ئۇچۇرلار قاتارلىق خەلىققە نەپ يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلارنى تەمىن ئېتىدىغان تور بېكەت. ئۇچۇر تورىنىڭ كۈندىلىك يېڭىلىنىدىغان ئۇچۇرلار سانى 3000 دىن ئاشىدۇ، چوڭ شەھەرلەردىكى نىمكەش ئۆيلەرنىڭ %60 تى ئۇچۇر تورى ئارقىلىق سودىلىشىدۇ. يىلدا 20 مىڭدىن ئارتۇق خىزمەت ئورۇنلىرى ئۇچۇر تورى ئارقىلىق ئادەم تولۇقلايدۇ. ئۇچۇر تورىنىڭ يانفون ئەپ دېتالىمۇ بار بولۇپ يانفون ئابونتلىرىمۇ شىددەت بىلەن كۆپەيمەكتە.
دىدى
دىدى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: دى دى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 滴滴出行؛ ئېنگلىزچە: DiDi) جوڭگودىكى ئەڭ چوڭ، ئاساسلىق تور ئارقىلىق تاكسى چاقىرىش تېرمىنالى. دىدى شىركىتنىڭ باش شىتابى جوڭگونىڭ بېيجىڭ شەھىردە. دىدى ئامېرىكىنىڭ دۇنيادا ئەڭ ئۇمۇملاشقان تاكسى چاقىرىش تېرمىنالى يۇبېردىن ئۈلگە ئېلىپ جوڭگو بازىردا تەرەققىي قىلغان. thumb|دىدى سەپەر لوگوسى
گۇجارات
left|thumb|250px|گۇجارات left|thumb|250px گۇجارات بولسا ھىندىستان دىكىبىخاھار 2001 نوپۇس بار، گۇجاراتنىڭ 50،671،017 نوپۇسىبار، 196،077 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.21°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 72°68.
پاقا
پاقا كەڭ تارقالغان بولۇپ ، ئىسسىق بەلۋاغدىن تارتىپ يەر ئاستى رايونلىرىغىچە ، ئەمما جانلىقلارنىڭ كۆپ خىللىقى ئەڭ چوڭ قويۇقلۇقى ئىسسىق بەلۋاغ يامغۇرلۇق ئورمىنىدا. خاتىرىلەنگەن 6300 دىن ئارتۇق تۈر بار بولۇپ ، ھازىر بار بولغان ئاممىياك تۈرلىرىنىڭ% 88 نى ئىگىلەيدۇ. ئۇلار يەنە كۆپ خىللاشقان ئومۇرتقىلىق ھايۋانلارنىڭ زاكازلىرىنىڭ بىرى. سۆگەل پاقا تۈرلىرى ئادەتتە مونچاق دەپ ئاتىلىدۇ ، ئەمما پاقا بىلەن مۈشۈكنىڭ پەرقى رەسمىي ئەمەس ، باجشۇناسلىق ياكى تەدرىجى تەرەققىيات تارىخىدىن ئەمەس. قۇرامىغا يەتكەن پاقانىڭ بەدىنى مۇستەھكەم ، كۆزى چىقىپ تۇرىدىغان ، ئالدى باغلانغان تىل ، پۇت-قوللىرى ئاستى قاتلانغان ، قۇيرۇقى يوق (قۇيرۇق پاقادىن باشقا). پاقىلارنىڭ بەز بېزى تېرىسى بار ، ئاجرىتىپ چىقىرىشى زەھەرلىك ئەمەس. ئۇلارنىڭ تېرىسىنىڭ رەڭگى ياخشى يېپىنچا قاپلانغان قوڭۇر ، كۈلرەڭ ۋە يېشىل رەڭلەردىن ئوچۇق قىزىل ياكى سېرىق ۋە قارا رەڭلەردىن جانلىق بولۇپ ، زەھەرلىكلىكىنى كۆرسىتىپ ، يىرتقۇچ ھايۋانلارنى يوقىتىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن پاقىلار تاتلىق سۇ ۋە قۇرۇق يەرلەردە ياشايدۇ. بەزى جانلىقلار يەر ئاستىدا ياكى دەرەخلەردە ياشاشقا ماسلاشقان. پاقا ئادەتتە تۇخۇمنى سۇغا سالىدۇ. تۇخۇم قۇيرۇقى ۋە ئىچكى بېزى بار تەمرەتكە دەپ ئاتىلىدىغان سۇ لىچىنكىسىغا چىقىدۇ. ئۇلار قۇرامىغا يەتكەندە مېتافوروزا بولغاندا ھاياتلىق دەۋرى تاماملىنىدۇ. بىر قانچە تۈر تۇخۇمنى قۇرۇقلۇققا قويىدۇ ياكى تاسما باسقۇچىدىن ئايلىنىپ ئۆتىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن پاقىلاردا ئادەتتە كىچىك ئومۇرتقىسىز ھايۋانلاردىن تەركىب تاپقان گۆشخور يېمەكلىك بار ، ئەمما ھەممىنى ئۇنتۇپ قالىدىغان جانلىقلار مەۋجۇت بولۇپ ، ئۆسۈملۈك ماددىلىرى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. پاقا تېرىسىنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان مىكروب بار. پاقا يېگەن نەرسىلەرنى بەدەن ماسسىغا ئايلاندۇرۇشتا ئىنتايىن ئۈنۈملۈك. ئۇلار يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ مۇھىم يېمەكلىك مەنبەسى ۋە دۇنيادىكى نۇرغۇن ئېكولوگىيىلىك سىستېمىلارنىڭ يېمەكلىك تور ھەرىكەتچانلىقىنىڭ بىر قىسمى. پاقا كۆپ خىل ئاۋاز ياڭراتقۇسىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ ، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ كۆپىيىش مەزگىلىدە ، ھەمدە جۈپلەرنى جەلپ قىلىش ، يىرتقۇچ ھايۋانلارنى يوقىتىش ۋە ئادەتتە ھايات قېلىش ئۈچۈن نۇرغۇن ئوخشىمىغان مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنى كۆرسىتىدۇ.
تارىم توشقىنى
تارىم توشقىنى بولسا ئېمىتكۈچى ھايۋانلار
غەربلىكلەرنىڭ يېزىش ئۇسلۇبى
غەربلىكلەرنىڭ يېزىش ئۇسلۇبى
بىلىمخۇمار
ھەممەيلەننىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، ھازىر ئۇيغۇرلار قانداق قىلىپ ئۆزىنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشتىن ئىبارەت بىر كەسكىن مەسىلىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ. مەن يېقىندا بەزى تورداشلار سورىغان "مەن قانداق قىلىمەن؟"، "بىز قانداق قىلىمىز؟" دېگەنگە ئوخشاش سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەپ، بىر ئاز ئويلىنىش ۋە ئىزدىنىش ئارقىلىق، تاشقى سەۋەبنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ھازىر ئۇيغۇرلاردا يۈز بېرىۋاتقان چېكىنىشلەرنى ئۇلارنىڭ مۇنداق 4 چوڭ ناچار ئادىتى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلدىم: (1) كىتاب ئوقۇماسلىق، (2) بالا تەربىيىلەشكە ئەھمىيەت بەرمەسلىك، (3) ئۆز-ئارا ئۇيۇشالماسلىق، ۋە (4) پۇل-ۋاقىت بايلىقىنىڭ كۆپ قىسمىنى مېھماندارچىلىق بىلەن ئىسراپ قىلىۋېتىش. يەنە بىر تەرەپتىن، مەن نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى مۇنداق 3 ئىشتىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدىم: مىللىي ساپانى ئۆستۈرۈش، مىللىي روھنى ئۇرغۇتۇش، ۋە مىللىي كىملىكنى ساقلاپ قېلىش. مەن بۇ نىشانلارنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ھالقىلىق قەدەم-باسقۇچلىرىنىڭ بىرى، ئۇيغۇر ياش - ئۆسمۈرلىرىنى مېھماندارچىلىق پائالىيەتلىرىگە ۋە ناخشا-ئۇسۇلغا ئەمەس، كىتاب ئوقۇشقا ئامراق قىلىپ تەربىيىلەش، يەنە بىرى بولسا، ھازىرقى ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى سورۇن پائالىيىتى ئۈچۈن سەرپ قىلىدىغان ئادەتنى ئۆزگەرتىپ، ئۇ ۋاقىتنىڭ بىر قىسمىنى، مەسىلەن، يېرىمىنى، كىتاب ئوقۇشقا ئاجرىتىدىغان قىلىش، دەپ ئويلايمەن. ئۇيغۇر دىيارىدا ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنغان كىتاب - جۇرناللارنىڭ ئەھۋالىنى مەن ياخشى بىلمەيمەن. مەن يېقىندا كۆرگەن بىر ماتېرىيالغا ئاساسلانغاندا، ھازىرغىچە پۈتۈن دۇنيادا 175 مىليوندىن كۆپ تۈردىكى كىتاب نەشر قىلىنغان بولۇپ، ھازىر ھەر يىلىغا نەشر قىلىنىدىغان كىتابنىڭ تۈرى بىر مىليوندىن ئاشىدىكەن.
2006- ۋە 2007-يىلى يازدا، مەن ئۇيغۇر دىيارىغا تۇغقان يوقلاش ئۈچۈن بارغان ۋاقىتتا، ھازىر نەشر قىلىنىۋاتقان ئۇيغۇر تىلىدىكى ھەر بىر خىل كىتابنىڭ سېتىلىش مىقدارى 3 مىڭدىن 5 مىڭغىچە ئىكەنلىكىنى بىلدىم. ئۇيغۇرنىڭ نوپۇس سانى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، بۇ سان "پەقەتلا يوق" دېگەندىن سەللا ياخشىراق بولۇپ، مەن بۇ ئەھۋالدىن چۆچۈپ كەتتىم. شۇنىڭدىن تارتىپ مېنىڭ كاللامدىن مۇنداق بىر سوئال زادىلا كەتمىدى: "ئۇيغۇرلار نېمە ئۈچۈن كىتاب ئوقۇمايدۇ؟".
مەن كىچىك ۋاقتىمدا كىتاب ئوقۇشقا بەك ئامراق ئىدىم. لېكىن، ئوقۇيدىغانغا كىتاب يوق ئىدى. 1971-1976-يىللىرى مەن ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان 5 يىل جەريانىدا، خەنزۇچىدىن تەرجىمە قىلىنغان ياش - ئۆسمۈرلەر كىتابىدىن پەقەت بىر قانچىسىلا چىققان ئىدى. يېقىنقى زاماندىكى تۇنجى ئۇيغۇر رومانىمۇ قېيۇم تۇردى تەرىپىدىن مەن ئالىي مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ۋاقىتلاردا نەشر قىلىنغان ئىدى. ئۇيغۇرچە نەشر قىلىنغان كىتاب-جۇرناللارنىڭ سانى ھازىر ئۇ چاغدىكىدىن جىق كۆپەيدى، دەپ ئويلايمەن. لېكىن، ئۇيغۇرلار نېمە ئۈچۈن ئۇلارنى ئوقۇشقا قىزىقمايدۇ؟ يۇقىرىقى سوئالغا جاۋاب ئىزدەپ، مەن چەت ئەلدە چىقىدىغان كىتاب - ماقالىلەر بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭكىنى ئازراق سېلىشتۇرۇپ كۆردۈم. ھەمدە بىر قانچە چوڭ پەرقلەرنى بايقىدىم. بۇ يازمامدا، ئۆزۈم بايقىغان ئاشۇ پەرقلەرنى تەسۋىرلەپ ئۆتمەكچىمەن. يەنى، بۇ يازمىدا مەن ھەرگىزمۇ غەربلىكلەرنىڭ يېزىش ئۇسلۇبىنى ئىلمىي ئاساستا تەپسىلىي ياكى ئومۇميۈزلۈك تونۇشتۇرۇپ چىقمايمەن. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئۇلاردا بار، ئەمما بىزدە يوق بەزى ياخشى ئۇسلۇبلارنى كۆرسىتىپ ئوتىمەن. مەقسىتىم ئۇيغۇر دىيارىدىكى يازغۇچىلارغا، بولۇپمۇ ياش يازغۇچىلارغا ۋە بۇنىڭدىن كېيىن يازغۇچىلار قوشۇنىغا قوشۇلماقچى بولغانلارغا غەرب ئەللىرىدىكى يازغۇچىلارنىڭ كىتاب - ماقالە يېزىش ئۇسلۇبىدىكى بەزى ياخشى نەرسىلەرنى تونۇشتۇرۇپ بېرىش. ئۆزۈمنىڭ ئۇيغۇرچە سەۋىيىسىدە 1983-يىلىدىن كېيىن ھېچ قانداق ئىلگىرىلەش بولمىدى. ئۇنىڭ ئەكسىچە چەت ئەلدە ياشاپ يۈرۈپ خېلى زور چېكىنىش بولدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە مەن بىر ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى يازغۇچىمۇ ئەمەس. لېكىن، مەن ئۆزۈمنىڭ كەسپىي دائىرىسىدە ئىنگلىز تىلىدىكى ئىلمىي تەتقىقات ماقالىلىرىنى يېزىپ ئېلان قىلىۋاتقىلى خېلى ئۇزۇن بولدى. دوكتۇرئاشتىلىق بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان مەزگىللەردە، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن بىر قانچە يۇقىرى تېخنولوگىيىلىك شىركەتلەردە ئىشلەش جەريانىدا ئامېرىكىدا چىقىدىغان بىر قانچە ئىلمىي تەتقىقات جۇرناللىرىغا "تەكشۈرۈپ تەستىقلىغۇچى" مۇ بولۇپ باققان ئىدىم. يېقىندا ئۇ ئىشنى يەنە قايتا باشلىدىم. ئۇنىڭ ئۈستىگە مەن داۋاملىق ئىنگلىز تىلىدىكى ھەر خىل نەرسىلەرنى ئوقۇپ، ئۇلارنى ئۇيغۇرلارنىڭكى بىلەن سېلىشتۇرۇپ تۇرىمەن. شۇڭا مەن بۇ يازمىدا ئوتتۇرىغا قويىدىغان نەرسىلەرنىڭ بەلگىلىك ئاساسى بار.
ئۇيغۇرلارنىڭ كىتاب ئوقۇماسلىقىنىڭ سەۋەبى ناھايىتى كۆپ. بۇ سەۋەبلەرنىڭ ئىچىدە مەن ئۆزۈم ئويلاپ يېتەلىگەنلىرى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت:
(1) ئۇيغۇر ئائىلىسى ۋە ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كىتاب ئوقۇش ئومۇملاشماي، ئۇنىڭ ئورنىغا مېھماندارچىلىق ئەۋج ئالغان.
(2) بالىلار كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا كىتابقا قىزىقىدىغان قىلىپ تەربىيىلەنمىگەن.
(3) كىتاب - جۇرناللاردىكى مەزمۇنلارنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ۋە يېزىلىش ئۇسلۇبىنىڭ كىشىلەرنى جەلپ قىلىش كۈچى يېتەرلىك ئەمەس.
(4) كىتاب ئوقۇشنىڭ پايدىسى تېز چىقمايدۇ. شۇڭا يىراقنى كۆرەلمەيدىغان كىشىلەرنى كىتاب ئانچە جەلپ قىلالمايدۇ.
(5) خىزمەت تېپىش ۋە خىزمەتتە ئۆسۈش ئىشلىرى كىتاب ئوقۇپ ئىگىلىگەن بىلىم بىلەن ئانچە ئوڭ تاناسىپ ئەمەس. بىلىمنى ئىشلىتەلمەسلىك ئەھۋالىمۇ ناھايىتى ئېغىر.
(6) بەزىدە ئادەم قانچە كۆپنى بىلسە شۇنچە ئاسان بالاغا قالىدۇ.
مەن بۇ يازمىنى يۇقىرىدىكى 3- سەۋەبتە كۆرسىتىلگەن مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا پايدىلىق بولسۇن ئۈچۈن يېزىۋاتىمەن. مېنىڭ بۇ يازمىدا ئاشۇ بىر مەسىلىنى تاللىشىم ھەرگىز ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ ھالقىلىق مەسىلە بولغانلىقىدىن ئەمەس. ئۇيغۇرلار قىلىشقا تېگىشلىك بولغان، قىلالايدىغان، لېكىن تېخىچە قىلمىغان بۇنىڭدىن باشقا مۇھىم ئىشلارمۇ ئاز ئەمەس. ئەمما بىز ھەممىمىز ناچارلىشىشقا يۈزلىنىپ، بولۇۋاتقان ئۆزگىرىشكە قاراپ ئۇھ تارتىپ ئولتۇرساق، ياكى پەقەت سەۋەبلەر ئۈستىدە سۆزلەپ ۋە شىكايەت قىلىپ، شۇ ئارقىلىق ئىچىمىزنىلا بوشىتىۋېلىپ، ئۇنىڭدىن باشقا ھېچ ئىش قىلماي قاراپ ئولتۇرساق، ئۇيغۇرلارنىڭ مەسىلىسى ئۆزلۈكىدىن ھەل بولۇپ قالمايدۇ. "ئۇنداق بولۇپ كەتتى، بۇنداق بولۇپ كەتتى"، دەپ قاراپ تۇرۇشنىڭ ھېچ بىر قىممىتى يوق. شۇنداق دەپ چۈشكۈنلىشىشكە قاراپ مېڭىشقا تېخىمۇ بولمايدۇ. ئۇنداق قىلىش بىر چوڭ ھاماقەتلىك. ئۇنىڭ ئورنىغا، خۇددى قايغۇنى كۈچكە ئايلاندۇرغانغا ئوخشاش، ھەسرەتنى، نەپرەتنى ۋە غەزەپنىمۇ كۈچكە ئايلاندۇرۇپ، ئۆزىمىزنىڭ قولىدىن كېلىدىغان ئىشلارنى قىلغاچ تۇرغىنىمىز ياخشى. مەن بۇ يازمىنى دەل ئاشۇنداق بىر مەنتىقىدە تۇرۇپ يېزىۋاتىمەن. ئۇيغۇرلۇق ۋىجدانى ۋە غۇرۇرى بىلەن ياشاش يولىنى تاللىغان بارلىق قېرىنداشلارنىڭ يۇقىرىقىدەك پوزىتسىيىدە بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئۇيغۇرلار كىتابنى كۆپ ئوقۇش ئارقىلىق، ئامېرىكىلىقلار ئېرىشكەن پايدىغا ئېرىشەلمەيدۇ. ھازىرچە ئۇيغۇرلار ئامېرىكىلىقلار ئېرىشىدىغان ئۇنۇمنىڭ 50 پىرسەنتى ئەمەس، 10 پىرسەنتىگىمۇ ئېرىشەلمەسلىكى مۇمكىن. لېكىن، ئۇيغۇرلار ئېرىشەلەيدىغان ئۈنۈم چوقۇم نۆل بولمايدۇ. ئەگەر ئۇيغۇرلار ھازىرقى ناخشا-ئۇسسۇلغا بولغان قىزىقىشى بىلەن سورۇن ئادىتىنى پۈتۈنلەي تاشلىۋەتمەي (ئۇيغۇرلار ئۇنىڭغىمۇ ئېھتىياجلىق؛ ئۇ نەرسىلەرمۇ مىللىي كىملىكنىڭ بىر قىسمى)، ئۇ قىزىقىش ۋە ئادەت ئۈچۈن سەرپ قىلىۋاتقان پۇلى بىلەن ۋاقتىنىڭ پەقەت يېرىمىنىلا كىتاب ئوقۇشقا ئاجرىتالىسا، ئۇيغۇرنىڭ كۈنى ھازىرقىدىن جىق ياخشى بولۇپ كېتىدۇ. ئۇزۇن مۇددەتلىك نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ ھازىرقى ناچار ئەھۋالىنى ئاشۇنداق كىتاب ئوقۇش ئارقىلىق ئۆزگەرتەلەيدۇ. مەن شۇنىڭغا چوڭقۇر ئىشىنىمەن.
تۆۋەندە مەن ئۆزۈمنىڭ تەكلىپلىرىنى بايان قىلىشنى باشلايمەن.
1. بۆلۈملەرگە ئايرىپ، كىچىك تېما قويۇش
غەربلىكلەر يازمىلىرىنى مەزمۇنغا قاراپ كۆپلىگەن بۆلۈملەرگە ئايرىپ، ھەر بىر بۆلۈمگە بىردىن كىچىك تېما قويىدۇ. مەسىلەن، 1.، 2.، 3. دېگەندەك. ئەگەر ھەر بۆلۇمنىڭ ئۆزى بىر قانچە تارماقلارغا بۆلۈنسە، ئۇلارغا تارماق تېما قويىدۇ. مەسىلەن، 3.1، 3.2، 3.3 دېگەندەك. مەن بىرەر ماقالە ئوقۇماقچى بولسام، ئۇ ماقالىنى ئۇنىڭ باش تېمىسىغا قاراپ تاللىغاندىن كېيىن، ئالدى بىلەن ئۇنىڭ كىچىك تېمىلىرىنى بىر قۇر ئوقۇپ چىقىمەن. شۇ ئارقىلىق بۇ ماقالە قانداق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى بىلىۋالالايمەن. شۇ ئاساستا بۇ ماقالىنى تولۇق ئوقۇش ياكى ئوقۇماسلىقنى قارار قىلىمەن. بەزىدە پەقەت ئۆزۈم قىزىقىدىغان بۆلۈمنىلا ئوقۇيمەن. ماقالىنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن، "بۇ ماقالىدە قانداق مەزمۇنلار بار ئىكەن؟ مەن ئۈچۈن ئەڭ قىممىتى بار نەرسە نېمە ئىكەن؟" دېگەن سوئاللارنى سورايمەن. كۆپىنچە ھالدا مېنىڭ ئېسىمدە قالىدىغىنى بۇ ماقالىنىڭ كىچىك تېمىلىرى بولۇپ، ئۆزۈم مۇھىم دەپ ئويلىغان بەزى تېمىلار ئېسىمگە كەلمىسە، مەن ئۇنى دەرھال يەنە بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىمەن. دېمەكچىمەنكى، مېنىڭ بۇ بىر ماقالىدىن ئۈنۈمگە ئېرىشىشىمدە، ئۇنىڭغا قويۇلغان كىچىك تېمىلار ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەن ھازىر ئۆز يازمىلىرىمدا مۇشۇ ئۇسلۇبنى كۆپ قوللىنىۋاتىمەن. ئەگەر قىزىقىدىغانلار بولسا، مېنىڭ http://www.meripet.com/Sohbet/ دېگەن تور بېتىدىكى يازمىلىرىمنىڭ لاتىن يېزىقى نۇسخىلىرىغا بىر قاراپ باقسا بولىدۇ.
مەن ئىشلەتكەن ئۇ ماقالە قۇرۇلمىسى يازمىلىرىمنىڭ ئىنتېرنېتتا كونا يېزىقتا چىقىرىلغان نۇسخىلىرىدا ئانچە ياخشى ئىپادىلەنمەي قالدى. سەۋەبى، بىر قىسىم كونا يېزىق تور بەتلىرى ئىشلەتكەن بېكەت سېستىمىلىرىنىڭ بۇ جەھەتتە چەكلىمىسى بار ئىكەن.
مەن يېقىندا "شىنجاڭ مەدەنىيىتى"، "ئاقسۇ ئەدەبىياتى" ۋە "ئىلى دەرياسى" دېگەن جۇرناللارنىڭ بىردىن سانىغا قاراپ باقتىم. ھەمدە ئۇلاردىكى بەزى ماقالىلەرنى ئوقۇپ باقتىم. بۇ جۇرناللاردىكى ماقالىلەرنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئادەتتە 5 بەتتىن 10 بەتكىچە بولىدىكەن. خېتى ئۇششاق بولغاچقا، 5 بەتلىك ماقالىدىمۇ ناھايىتى كۆپ مەزمۇن بار ئىكەن. لېكىن، بۇ ماقالىلەردە ئاساسەن باش تېمىدىن باشقا تېما يوق ئىكەن. شۇڭا مېنىڭ چەت ئەلدىكى ماقالە ئوقۇش ئۇسۇلۇم ئۇ ماقالىلەرگە زادىلا ئىشلىمىدى. بۇ جۇرناللاردىكى ماقالىلەرنى ۋاراقلاپ كۆرۈپ، مەن دەسلەپتە بۇ ماقالىلارنىڭ كۆرۈنىشى (مەزمۇنى ئەمەس) توغرىسىدا ئېرىشكەن تەسىرات "بۇ ماقالىلەر نېمە دېگەن زېرىكىشلىك؟" دېگەندىن ئىبارەت بولدى، يەنى قايسى بەتنى ئاچسىڭىز، ئۇنىڭ كۆرۈنىشى باشقا بەتلەردىن ئانچە پەرقلەنمەيدىكەن. مەن بىر قېتىم تېلېۋىزوردا بىر ئەرەب شەھىرىنى كۆرگەندە ئاشۇنداق ھېسسىياتقا كەلگەن ئىدىم: ھەممە ئۆيلەرنىڭ ياسىلىش شەكلى بىر-بىرىگە ئوخشاش، ھەمدە ھەممە ئۆيلەرنىڭ رەڭگى ئاق. مەن يۇقىرىقى جۇرناللاردىكى ماقالىلەرنىڭ بەزىلىرىنى بىر-ئىككى ئابزاس ئوقۇپ بېقىپلا زېرىكتىم. قالغان قىسمىدا نېمە مەزمۇن بارلىقىنى ئىنتايىن بىلگۈم بار ئىدى. لېكىن ئۇنداق قىلىشنىڭ پەقەت بىرلا چارىسى بار ئىكەن. ئۇ بولسىمۇ پۈتۈن ماقالىنى تولۇق ئوقۇپ چىقىش. لېكىن، مېنىڭ ئۇنىڭغا ۋاقتىم ۋە تاقىتىم بولمىدى. دېمەك، كىچىك تېمىلارنىڭ ئىشلىتىلمەسلىكى تۈپەيلىدىن، مەن بەزى ماقالىلەردىن پايدىلىنالمىدىم، ھەمدە ئۇ ماقالىلەرمۇ ئەسلىدە كۆزلىگەن ئۈنۈمگە ئېرىشەلمىدى.
يۇقىرىقى جۇرناللاردىكى ماقالىلەردىن بىرەرىنى ئوقۇپ، بۈگۈن تۈگىتىپ بولالماي، ئەتە داۋامىنى ئوقۇماقچى بولسا، قەلەم بىلەن بەلگە ئۇرۇپ قويمىغان ئەھۋالدا، تۈنۈگۈن كەلگەن يېرىنى تېپىشمۇ ئانچە ئاسان ئەمەسكەن.
يۇقىرىقى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، مەن كۆرىدىغان ئىنگلىز تىلىدىكى كىتاب - ماقالىلەر كالىفورنىيىنىڭ سان فرانسىسكو شەھىرىدىكى بىنالارغا ئوخشايدۇ: بىر يەردىكى 10 بىناغا قارىسىڭىز ئۇلار 10 خىل لايىھىدە سېلىنغان، ھەمدە 10 خىل رەڭدە سىرلانغان. سان فرانسىسكوغا ساياھەتكە كەلگەنلەر ئاشۇ بىنالارنى كۆرۈشنىڭ ئۆزىدىنلا خېلى ھۇزۇرلىنىپ قايتىشىدۇ. ئەگەر سىز ئامېرىكىدا نەشر قىلىنغان ئىجتىمائىي - پەن كىتابلىرىنى ۋاراقلاپ كۆرسىڭىزمۇ، ئۇنىڭ بىر بەتتىن 3 بەتكىچە بولغان ئارىلىقىدا چوقۇم بىر كىچىك تېما بارلىقىنى بايقايسىز. ئەگەر بىز كىتاب - ماقالە ئوقۇشنى بىر سەپەرگە ئوخشاتساق، كىتابتىكى كىچىك تېمىلار خۇددى بىر يول خەرىتىسىگە ئوخشايدۇ. سىز بىر كىتابنى ۋاراقلاپ، ئۆزىڭىز بارماقچى بولغان يەرگە قانداق مېڭىشنى ئاسانلا بىلىۋالالايسىز.
2. جۈملىنى قىسقا ئېلىش
جۈملىنى قىسقا ئېلىش ئامېرىكىدىكى يېزىقچىلىق توغرىسىدىكى بارلىق دەرس ۋە كىتابلاردا ئەڭ كۆپ تەكىتلەنگەن بىر ئىش. شۇنداقلا ئامېرىكىنىڭ مەيلى تەبىئىي - پەن كىتاب - ماقالىلىرىدا بولسۇن، ياكى ئىجتىمائىي - پەن كىتاب ماقالىلىرىدا بولسۇن، ئىنتايىن ئومۇملاشقان بىر ئىش. لېكىن، ئۇيغۇرلارنىڭ يازمىلىرىدا بۇ جەھەتتە ناھايىتى ئېغىر مەسىلە بار ئىكەن. مەن بۇنىڭدىن بىرەر يىل بۇرۇن بىر ئامېرىكىلىق تونۇشۇمغا بىر ئۇيغۇرچە ماقالىنى ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلىپ بەرگەن ئىدىم. ئۇ ماقالىنىڭ بىر يېرىدە جۇرنال بېتىنىڭ يېرىمىنى ئىگىلىگەن بىر ئابزاستا چېكىتتىن جەمئىي ئۈچىلا بار ئىكەن. يەنى يېرىم بەتلىك بىر ئابزاستا جەمئىي 3 جۈملە سۆز بار ئىكەن. مەن ئۇ مەزمۇن ئۈستىدە بىر "ئومۇميۈزلۈك ئوپېراتسىيە" ئېلىپ بېرىپ، ئۇ 3 جۈملە سۆزنى 20-30 جۈملە سۆز قىلىپ تەرجىمە قىلدىم. جۈملە بۇنداق ئۇزۇن بولسا، ئۇنىڭ ئاخىرىسىنى ئوقۇپ بولغۇچە، ئالدىنقى قىسمىدىكى مەزمۇننى ئادەم ئاللىقاچان ئۇنتۇلۇپ بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بىر جۈملىنىڭ مەزمۇنىنى كاللىغا كىرگۈزەلمەي، ئۇنى قايتا-قايتا ئوقۇشقا توغرا كېلىدۇ. ئەگەر سىز بىر يازغۇچى بولسىڭىز، ئوقۇرمەنلەرنى بۇنداق قىينىماڭ. پۈتۈن يېزىش جەريانىدا ئۆز-ئۆزىڭىزدىن "مەن ئوقۇرمەنلەرگە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ئوڭايلىق تۇغدۇرۇپ بېرىۋاتىمەنمۇ؟" دەپ سوراپ تۇرۇڭ. ئىمكان قەدەر ئوقۇرمەنلەرنىڭ مېڭىسىنى ئاسراڭ. كاللا ئىشلىتىدىغان ئىشلار بەك كۆپ. شۇڭا يۇقىرىقىدەك ئورۇنسىز ئىسراپچىلىقتىن ئىمكانىيەتنىڭ بېرىچە ساقلىنىش كېرەك. تېخىمۇ مۇھىمى، جۈملە بەك ئۇزۇن بولۇپ كەتسە، ئۇ ھەرگىزمۇ كۆزلىگەن ئۈنۈمگە ئېرىشەلمەيدۇ.
3. ئاددىي سۆزلۈكلەرنى ئىشلىتىش
ئۆتكەندە مېنىڭ بىر تونۇشۇم ئۆزى بىلەن باشقا بىر زىيالىي ئارىسىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىنتېرنېتتىكى بىر مۇنازىرىنى كۆرۈپ بېقىشىمنى تەكلىپ قىلىپتىكەن. ئۇ تونۇشۇمغا بولغان ھۆرمىتىمنىڭ كۈچى بىلەن بىر ئاز ۋاقىت چىقىرىپ، ئۇ مۇنازىرىنى ئوقۇپ بېقىشقا تىرىشتىم. لېكىن، مۇنازىرە بىر پەلسەپىلىك مەسىلە ئۈستىدە بولۇپ، تىلى بەكلا مۇرەككەپ ئىكەن. شۇڭا ئۇ بىر تېمىنىڭ چېكىلىش سانى 50 كىمۇ بارماپتۇ. يەنى، ئۇ تېمىنى چېكىدىغانلار ئاساسەن مۇنازىرىلىشىۋاتقان ئاشۇ ئىككى تەرەپنىڭ ئۆزى ئىكەن. مەن ئۇلار دەۋاتقان بەزى گەپلەرنى ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭمۇ چۈشىنىۋاتقانلىقىغا ئانچە ئىشەنگۈم كەلمىدى. بۇنداق سەۋىيە سىناش مۇنازىرىلىرىنى بارلىق ئادەملەر كىرىدىغان تور بېتىدە ئېلىپ بېرىشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ ئۇنى بىر ئىلمىي تەتقىقات يىغىنىدا قىلىش كېرەك. ياكى بولمىسا ئۆز كەسپىي ساھەسىدە مۇنازىرە ئېلىپ بارىدىغان بىر مۇنبەر قۇرۇپ، شۇ يەردە ئېلىپ بېرىش كېرەك. ئۇنداق قىلمىغاندا ئۇنىڭ نېمە قىممىتى بار؟
يەنە بىر ئىش، سانلىق قىممەتلەرنى قانداق يېزىش مەسىلىسى. مەن بۈگۈن (2008-يىلى 4-ئاينىڭ 12-كۈنى)
مەيلى باشقىلارغا بىلىم بېرىش بولسۇن، باشقىلارنىڭ مەنىۋى ھاياتىنى بېيىتىش بولسۇن، ياكى ئۆز سەۋىيىسىنى نامايان قىلىش بولسۇن، بۇ مەقسەتلەرگە يېتىشنىڭ ئالدىنقى شەرتى، يازغان نەرسىسى باشقىلارنى جەلپ قىلىش، يازغان نەرسىسىنى باشقىلارغا ئوقۇتۇش. ئەگەر باشقىلار ئوقۇمىسا، يازغان نەرسىنىڭ ھېچ بىر ئۈنۈمى ۋە قىممىتى بولمايدۇ. بىر كىتاب يازالايدىغان سەۋىيىگە يەتمەك بەك تەس. ئاشۇ سەۋىيىگە يېتىپ بولغاندىن كېيىن، ھازىرقى شارائىتتا بىرەر كىتاب يېزىپ نەشر قىلدۇرماق تېخىمۇ تەس. شۇنداق بولغاچقا، ھەر بىر جۈملىنى يازغاندا ئىشلەتكەن سۆزلۈكلەرنى ئىنتايىن ئەستايىدىل تاللاش كېرەك. ئەگەر بىر مەنىنى ئىپادىلەيدىغان سۆزدىن 4-5 بولسا، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ ئاددىيسىنى تاللاش كېرەك. شۇ ئارقىلىق كىتاب ۋە ماقالىدىن ئەڭ زور ئۈنۈمگە ئېرىشكىلى بولىدۇ.
ئەگەر خەۋىرى بارلار بولسا، مۇشۇ يازمامنىڭ ئاخىرىسىغا ئىنكاس تەرىقىسىدە مۇنداق بىر نەرسىنى يېزىپ قويساڭلار: ئۇيغۇر نوپۇسى ئىچىدە ھازىر باشلانغۇچنى پۈتتۈرگەن، تولۇقسىزنى پۈتتۈرگەن، تولۇقنى پۈتتۈرگەن ۋە ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەنلەرنىڭ نىسبىتى قانچىلىك؟ ئۇلارنىڭ سانىچۇ؟ يازغۇچىلار مۇشۇ نەرسىلەرنى چوقۇم ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىپ، شۇ ئاساستا يازماقچى بولغان مەزمۇن، سەۋىيە ۋە ئىشلىتىدىغان سۆزلەرنى تاللىشى كېرەك. بولمىسا كۆزلىگەن مەقسەتكە يېتەلمەيدۇ.
4. رەسىم ۋە جەدۋەللەردىن پايدىلىنىش