cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يۆياڭ
ئىقتىسادىي ئەھۋالى
2 . سانائەت جەھەتتە. كۆلەملىك سانائەت قوشۇلما قىممىتى % 9.2 ئاشتى 2011 - ئايغىچە 0.9 پىرسەنت پوئىنتى ئۆستۈرۈش كېرەك. ئايرىپ قارىغاندا ، يېنىك سانائەتنىڭ % 12.2 ئېشىپ ، ئېغىر سانائەتنىڭ % 7.3 ئاشتى. تارماق مۈلۈكچىلىكى قارىغاندا ، ئومۇمىي مۈلۈكچىلىكتىن باشقا سانائەت % 14.1 ئاشقان ، ئومۇمىي مۈلۈكچىلىك سانائەت ،% 5.6 تۆۋەنلەيدۇ. ئىگىلىك تۈرىدىن قارىغاندا ، پاي تۈزۈمىدىكى كارخانا % 7.9 ئاشتى ، چەتئەل سودىگەرلىرى ۋە شياڭگاڭ ، ئاۋمېن ، تەيۋەنلىك سودىگەرلەر مەبلەغ سالغان كارخانىلارنىڭ سانائىتى % 12.1 ئاشۇرۇلغان ؛ باشقا ئىقتىسادىي تىپتىكى سانائەتنىڭ % 17.3 كۆپەيدى. تەۋەلىك ئايرىپ قارىغاندا ، ۋازارىتى سانائىتى % 8.8 ئازايدى ، يەرلىك سانائەتنىڭ % 13 ئاشتى. كارخانا كۆلىمى قارىغاندا ، شەھەر بويىچە چوڭ ، ئوتتۇرا تىپتىكى سانائەت % 4.8 ئاشتى ، ئوتتۇرا ، كىچىك ۋە مىكرو سانائەت % 13.5 ئاشقان.
( 2 ) ئۈچ چوڭ ئېھتىياج بىلەن بىرلىكتە تۈرتكە بولۇش 1. سېلىنما مەبلەغ. بىر يىلدا تۇراقلىق مۈلۈككە مەبلەغ سېلىش 179 مىليارد 13 مىليون يۈەن ، % 20.5 ئېشىپ ، ئالدىنقى يېرىم يىلدىكىدىن 6.2 ئۆستۈرۈش كېرەك. تۈرلەرگە مەبلەغ سېلىش ، % 20.6 ئاشتى ، ئالدىنقى يېرىم يىلدىكىدىن 6.2 ئۆستۈرۈش ؛ ئۆي - زېمىن تەرەققىيات كارخانىسى مەبلەغ سېلىنىپ ، % 19.9 ئاشتى ، ئالدىنقى يېرىم يىلدىكىدىن 6.0 پىرسەنت پوئېنتى تېزلەتتى.
2 . ئىستىمال قىلىش ئەھۋالى. ئىجتىمائىي ئىستېمال بۇيۇملىرىنىڭ پارچە سېتىلىش سوممىسى 88 مىليارد 31 مىليون يۈەنگە يېتىپ % 12.6 ئاشتى ، ئالدىنقى يېرىم يىلدىكىدىن 1.1 پىرسەنت پوئېنتى ئۆستۈرۈش. بۇنىڭ ئىچىدە ، توپ تارقىتىش كەسپى % 10.4 ئاشتى ، پارچە سېتىش كەسپى % 13.5 ئاشتى ، مېھمانخانا ساھەسىنىڭ % 11.4 ئاشقان ، يېمەك - ئىچمەك % 11.7 ئاشتى.
3. تاشقى ئەھۋالى. شەھەر بويىچە ئىمپورت - ئېكسپورت ئومۇمىي سوممىسى بىر مىليارد 566 مىليون يۈەن ، % 21.7 ، ئالدىنقى يېرىم يىلدىكىدىن 30.5 پىرسەنت پوئېنتىنى ئۆستۈرۈش كېرەك. بۇلار ئىچىدە، ئىمپورت سوممىسىبىر مىليارد 534 مىليون يۈەن ، 38 تۆۋەنلەپ كەتتى؛ ئېكسپورت سوممىسى 3 مىليارد 332 مىليون يۈەنگە يېتىپ ، % 9.119 ئورۇندالدى. ئاكتىپ بالانىس 1 مىليارد 798 مىليون يۈەن.
( 3 ) ئۈچ تۈرلۈك كىرىمنى ئاشۇرۇش 1. كارخانىنىڭ كىرىمى. شەھەر كۆلەملىك سانائەت كارخانىلىرىنىڭ ئاساسىي تىجارەت كەسپىينىڭ كىرىمى 461 مىليارد 647 مىليون يۈەن ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن % 1.6 ئاشتى ، ئاساسىي تىجارەت كەسپىي تەننەرخى 400 مىليارد 632 مىليون يۈەن ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن % 6.7 ئاشتى ، پايدا ئومۇمىي سوممىسى 11 مىليارد 540 مىليون يۈەنگە يەتتى.
2. ھۆكۈمەت كىرىمى. يۆياڭ شەھىرى ئاممىۋى مالىيە خامچوت كىرىمى 25 مىليارد 635مىليون يۈەن ، % 0.1 ئاشقان. يەرلىك مالىيە خامچوت كىرىمى 12 مىليارد 174 مىليون يۈەن ، % 14.9 ئاشتى ، يەرلىك ئاممىۋى مالىيە خامچوت كىرىمى ، جامائەت مالىيە خامچوت كىرىمى ئىگىلىگەن نىسبىتى بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن 6.1 پىرسەنت ئۆستۈرۈش.
3 . ئاھالىلەر كىرىمى. پۈتۈن بىر يىلدا شەھەر - بازار ، يېزا ئاھالىسىنىڭ ئىلكىدىكى ئوتتۇرىچە كىرىمى ئايرىم - ئايرىم ھالدا 23121 يۈەن ۋە 11062 يۈەن بولۇپ ، ئايرىم - ئايرىم ھالدا % 9.1 ئاشتى ۋە % 11.4 ئاشتى. شەھەر - يېزا ئاھالىلىرى بانكىغا ئامانەت قويغان پۇلنىڭ قالدۇقى 96 مىليارد 85 مىليون يۈەن ، يىل بېشىدىكىدىن10 مىليارد222 مىليون يۈەن ، % 11.9 ئاشقان.
سۇ يولى قاتنىشى
خۇنەن يۆياڭ بىردىنبىر دەريا بويىغا جايلاشقان پورت شەھىرى، چېڭ لىڭجى پورتى چاڭجياڭ دەرياسىدىكى سەككىز چوڭ پورتلارنىڭ بىرى. 1992– يىلى، چاڭجياڭ دەرياسى بويىدىكى يۆياڭ گوۋۇيۈەن تەرىپىدىن بېكىتكەن تۇنجى تۈركۈمدىكى تاشقى نۇقتىلىق ئېچىۋېتىلگەن شەھەر، يۆياڭ چېڭ لىڭجى پورتى خېلىلا بۇرۇن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە يەنى خۇنەن تېلۋىزىيە ئىشىكنى سىرتقا ئېچىۋېتىش تاموژنا ئورگىنى تەسىس قىلىنغان بىردىن بىر پورتى.
تاشيول قاتنىشى
يۆياڭ شەھىرى چېگرىسى ئىچىدىكى ئاساسلىق بېيجىڭ - شياڭگاڭ - ئاۋمېن يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول، بېيجىڭ - شياڭگاڭ - ئاۋمېن قوش يۆنىلىشى، سۈيجۇ - يۆياڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك يولى، خاڭجۇ - رۈيلى يۇقىرى سۈرئەتلىك يول، يۆ يى يۇقىرى سۈرئەتلىك يول، يۆ رۇجى يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول، يۆچاڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك ، شىخۋا تېز سۈرئەتلىك، يۆ توڭ تېز سۈرئەتلىك، 107 دۆلەت تاشيولى،  308 - ئۆلكە تاشيولى، بەش يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول.
ئەتۋىركە
ئەتۋىركە(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Etwirke) بولسا قالپاقلىق بۇرما مىخلارنى چىڭىتىش، بوشىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان قول سايمىنى.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
قاراغاندى ئوبلاستى
قاراغاندى ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qaraghandi Oblasti، قازاقچە: Qaraǵandy Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى قاراغاندى.
پەرىدە قاسىم
پەرىدە قاسىم (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Peride Qasim) بولسا 1963-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىدە تۇغۇلغان،
ھاياتى
1981-يىلىدىن 1985-يىلىغىچە بېيجىڭ كىنو ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغان.
ۋاپاتى
پەرىدە قاسىم 2000-يىلى 1-ئاينىڭ 8-كۈنى قازاقىستاندا قاتناش ھادىسىدە قازا قىلغان.
تانتال
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ماكىئاۋېللى ۋە توماس مور
مۇتەللىپ ئىقبال
ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش دەۋرىدە، مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئويغىنىشتىن باشلىنىش نوقتا بولغان بولسىمۇ، كىيىنكى ۋاقىتلاردا ھەرخىل سىياسىي  چۈشەنچىلەر مەيدانغا كەلگەن ئىدى. ياۋرۇپانىڭ ئوتتۇرا ئەسىر دەۋرىدە، جەمئىيەت ئاساسەن دىنىي چۈشەنچىلەر نوقتىسىدىن ئىزاھلىناتتى. بۇ سەۋەپتىن، كىشىلەر جەمئىيەت ھەققىدە ئارتۇقچە ئويلىنىپ يۈرمەيتتى. چۈنكى، چىركاۋ ۋە پوپلار نېمە دىسە، شۇ توغرا ئىدى ۋە دىنىي بايانلارغا چىقىلغىلى بولمايتتى. ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش ھەرىكىتىنىڭ ئوتتۇرا ۋە ئاخىرقى مەزگىللىرىدە، چىركاۋلارنىڭ جەمئىيەتنى چۈشەندۈرۈشى كىشىلەرنىڭ گۇمانىنى قوزغاشقا باشلىغان ئىدى. ئوتتۇرا ئەسىر دەۋرىدە، دىنى جەمئىيەت جەمئىيەتنى ئىلاھ تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان بارلىق سۈپىتىدە تونۇيتتى ۋە كىشىلەرگە تونۇتاتتى. كىشىلەرمۇ جەمئىيەتنىڭ دىنىي نوقتىدىن ئىزاھلىنىشىغا كۆنگەن ئىدى. شۇڭلاشقا، نورغۇن كىشىگە نىسپەتەن، جەمئىيەت ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتى تەرىپىدىن شەكىللەندۈرلگەن مەۋجۇتلۇق ئەمەس ئىدى. جەمئىيەت بۇرۇندىن تارتىپ بار ئىدى ۋە ئىلاھ تەرىپىدىن يارىتىلغان ئىدى. ئىنسانلار پەقەت بار بولغان جەمئىيەتتە ئىبادەت قىلىپ ياشايتتى.
جەمئىيەتنىڭ تەڭرى تەرىپىدىن تەبىئىي شەكىللەندۈرۈلگەنلىك قارىشى، كىشىلەرنىڭ جەمئىيەت ھەققىدە ئارتۇقچە ئويلىنىشقا يول قويمايتتى. لېكىن، 16-ئەسىرگە كەلگەن ۋاقىتتا، جەمئىيەت ھەققىدىكى دىنىي چۈشەنچىلەرگە قارشى چىقىدىغان پىكىرلەر بارلىققا كىلىشكە باشلىغان ئىدى.
ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش ھەرىكىتىدە ئەڭ مۇھىم سىياسىي ئەسەر ماكىئاۋېللى(Machiavelli)[2]نىڭ ”ھۆكۈمدارلار دەستورى“[3](The Prince) ناملىق ئەسىرى ئىدى. ماكىئاۋېللىنىڭ بۇ ئەسىرى 1513-يىلى تاماملايدۇ ۋە ئەينى ۋاقىتتىكى پادىشاھ لورېنزو مېدىسى (Medici Lorenzo de’)غا سوۋغا قىلىنىدۇ. ماكىئاۋېللى بۇ ئەسىرى ئارقىلىق جەمئىيەتنى ئۆزى خالىغانچە تۈزەشنىڭ مۇمكىن ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ.
باشتا دەپ ئۆتۈلگىنىدەك، ياۋرۇپانىڭ ئوتتۇرا ئەسىر دەۋرىدە، جەمئىيەتنى ئىنسانلار ئۆزگەرتەلمەيدۇ، دەپ قارىلاتتى. يەنە بىرى، ئوتتۇرا ئەسىر دەۋرىدە جەمئىيەتتە ئەخلاقى پىرىنسىپلارنى تەكىتلەش مۇھىم ئورۇندا تۇراتتى. ماكىئاۋېللى يۇقىرىقىدەك دۆلەت ۋە جەمئىيەت چۈشەنچىسىگە قارشى چىقىدۇ. ئۇ جەمئىيەت ۋە دۆلەتنىڭ تەڭرى ۋە ئەخلاققا ۋەكىللىك قىلىدىغان بولماستىن، قوغدىلىشى كىرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. چۈنكى، ماكىئاۋېللى بۇ ئەسىرىنى يازغان مەزگىلدە ئىتالىيە شەھەرلىرىدە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن چىرىكلىك ۋە پارىخورلۇق ئېغىر ئىدى.[4]
ماكىئاۋېللى جەمئىيەتنىڭ ھۆكۈمدارلار تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنداقلا پادىشاھلىق تۈزۈمنى ھىمايە قىلغان. ماكىئاۋېللىنىڭ ”ھۆكۈمدارلىق دەستۇرى“ ناملىق ئەسىرى ماھىيەت جەھەتتىن، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ”قۇتادغۇبىلىك“ ناملىق ئەسىرىگە ئوخشايدۇ.
ھەر ئىككى ئەسەر يېزىلىپ بولغاندىن كىيىن پادىشاھقا تەقدىم قىلىنىلىدۇ؛
ھەر ئىككى ئەسەردە جەمئىيەتنىڭ تەرتىپىنى تۈزەش تەشەببۇس قىلىنىدۇ؛
ھەر ئىككى ئەسەردە پادىشاھلىق تۈزۈم ھىمايە قىلىنىدۇ؛
ھەر ئىككى ئەسەر جەمئىيەتنى ۋە دۆلەتنى ئۆزگەرتىشنىڭ مۇمكىنلىكى ئوتتۇرىغا قۇيىلىدۇ؛
ھەر ئىككى ئەسەر ھۆكۈمرانلىقنىڭ سىياسىي پەلسەپىسىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بىرىدۇ؛
”ھۆكۈمدارلىق دەستۇرى“ يات دۆلەتلەرنى قانداق بويسۇندۇرۇش، قانداق كونترول قىلىش، سىياسەتنى قانداق يۈرگۈزۈش، قانداق ھۆكۈمدار بولۇش قاتارلىق سىتىراتىگىيەلىك مەسىلىلەرنى تەھلىل قىلىدۇ.
”قۇتادغۇبىلىك“ جەمئىيەت، ئىنسان، دىن ۋە مەدەنىيەتنىڭ نىمە ئىكەنلىكىنى چوڭ دائىرىدىن تەھلىل قىلىش ئارقىلىق ئۇ دۇنيا بىلەن بۇ دۇنيا؛ ھۆكۈمران بىلەن بويسۇنغۇچى؛ جەمئىيەت بىلەن ئىنسان ئارىسىدا تەمپۇڭلۇق قۇرۇش ئۈچۈن ھەقىقەت ئىزدەيدۇ.
”ھۆكۈمدارلىق دەستۇرى“ ۋە ”قۇتادغۇبىلىك“، ئوخشاشلا، جەمئىيەتنى ئىنسان تەرىپىدىن ئۆزگەرتىشنىڭ مۇمكىنلىكىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. جەمئىيەتنى پەقەت ھۆكۈمرانلىق ۋاستىسى ئارقىلىق ئۆزگەرتىشنىڭ مۇمكىن ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ؛
”قۇتادغۇبىلىك“ 11-ئەسىر شارائىتىدا يېزىلغان. ماكىئاۋېللىنىڭ ”ھۆكۈمدارلار دەستورى“ 16-ئەسىرنىڭ بېشىدا يېزىلغان؛
ماكىئاۋېللىنىڭ ئەسىرى جەمئىيەتكە تارقالغاندىن كىيىن، ھۆكۈمدار تەھتىد ھېساپلاپ ماكىئاۋېللىنى قىيىن-قىستاققا ئالغان.
”قۇتادغۇبىلىك“ ماكىئاۋېللىنىڭ ”ھۆكۈمدارلار دەستورى“ دەك داڭلىق بولۇپ بۇلالمىغان.[5]
ماكىئاۋېللىنىڭ ”ھۆكۈمدارلار دەستورى“ ناملىق ئەسىرىدىن باشقا يەنە، توماس مورنىڭ ”قۇياش دۆلىتى“( Utopia)[6] ناملىق ئەسىرى ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش ھەرىكىتىدىكى جەمئىيەت ۋە دۆلەت ھەققىدە ئۆزگىچە پىكىر ئويغاتقان ئەسەر ھېسابلىنىدۇ.
ماكىئاۋېللى ۋاستىگە [7]مەركەزلەشكەن بولۇپ،  توماس مورنىڭ ئىرىشىش مۇمكىن بولمايدىغان خىيالىي جەمئىيەت چۈشەنچىسىگە قارىغاندا، ۋاستىنى ئىنىق تونۇغان ئىدى. ماكىئاۋېللى ئەسىرىدە ھاكىممۇتلەقلىق خاھىش بولسىمۇ، ئو ئەڭ دەسلەپكى ۋە ئەڭ مۇھىم گۇمانىزىمچى ئىدى. ئو جەمئىيەتنىڭ دەھرىي[8] ھۆكۈمدار تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنىشىنى ۋە گۇمانىزىملىق ئىدىيە بىلەن قۇرۇشنى تەشەببۇس قىلغان ئىدى. ئو يەنە زامانىۋى جومھۇىيەت ئىدىيەسىنى ئىجاد قىلغۇچى، پۇخرالىق چۈشەنچىسىگە ئىشەنگۈچى، ھاكىمىيەتنىڭ دۆلەت ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى پۇخرالار ئۈچۈن ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغۇچى ئىدى.[9]ماكىئاۋېللى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىيەلەرنىڭ بەزىسى، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ”قۇتادغۇبىلىك“ ناملىق ئەسىرىدىن تېپىلىدۇ، ئەلۋەتتە.
ئۇتوپىيەچى توماس مور(Thomas More) 1516-يىلى ”قۇياش دۆلىتى“ ناملىق ئەسىرىنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق مارتىن لۇتېر[10] قاتارلىقلارنىڭ پروتېستان دىنى ئىسلاھاتىغا قارشى چىققان ئىدى. توماس مور خىرىستىيان دىنىنى جەمئىيەتتىن ئايرىشقا قارشى ئىدى. ”قۇياش دۆلىتى“ ياۋرۇپا تارىخىدا ئارىستوتېلنىڭ ”جومھۇرىيەت“ ناملىق ئەسىرىدىن كىيىنكى ئەڭ مەشھۇر ئەسەر ھېسابلىناتتى. ئارىستوتېل ”جومھۇرىيەت“[11] ناملىق ئەسىرى بىلەن دۆلەت ۋە جەمئىيەتنىڭ قانداق بۇلىشى ھەققىدە پەلسەپىۋى مۇلاھىزە يۈرگۈزگەن ئىدى. ياۋرۇپا تارىخىدا ئارىستوتىلدىن كىيىن، ماكىئاۋېللى ۋە توماس مور زامانىغىچە، جەمئىيەتنى ئۆزى خالىغان شەكىلدە تەسەۋۋۇر قىلىدىغان ئەسەرلەر مەيدانغا كەلمىگەن ئىدى.
توماس مورنىڭ ”قوياش دۆلىتى“ يىڭى بىر خىل جەمئىيەت ۋە دۆلەت تەسەۋۋۇرى ئىدى. توماس مور ”قۇياش دۆلىتى“ ئارقىلىق جەمئىيەتنىڭ ئادەملەر تەرىپىدىن شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. توماس مورنىڭ ئەسىرىدە، جەمئىيەت ئورگانىك شەكىلدە يۈرۈشكەن ئىجتىمائىي بىرلىك ئىدى. شۇنىسى مۇھىمكى، توماس مور جەمئىيەتنىڭ ئىنسانلار تەرىپىدىن قايتا يارىتىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، بىراق، دىننى جەمئىيەتنىڭ مەركىزى نوقتىسىدىن چىقىرىپ تاشلىمىغان ئىدى. ئارىستوتېلنىڭ ”جومھۇرىيەت“ ناملىق كىتابى بىلەن توماس مورنىڭ ”قوياش دۆلىتى“ بار بولغان جەمئىيەتكە قارىتا تەنقىد ئىدى.[12]
ئەگەر ”قۇتادغۇبىلىك“نى توماس مورنىڭ ئوتۇپىيە ناملىق ئەسىرىگە سېلىشتۇرساق، توماس مورنىڭ ئەسىرىنىڭ فانتازىيەلىك رومان ئىكەنلىكىنى بايقايمىز. بۇنداق بولغاندا، تۇماس مورنىڭ ئەسىرى ئوتۇپىيە نوقتىسىدا ئەمەس، بەلكى فانتازىيەلىك رومان نوقتىسىدىن تەھلىل قىلىشقا تىگىشلىك. تۇماس مورنىڭ ”قۇياش دۆلىتى“ ناملىق ئەسىرى كۈچلۈك بولغان فانتازىيە بىلەن تولغان بولۇپ، ئەمەلگە ئېشىش مۇمكىن بولمىغان بىر جەمئىيەت چۈشەنچىسىنى ئوتتۇرىغا قۇيغان ئىدى.
توماس مورنىڭ ئەسىرى دىئالوگ شەكلىدە باشلىنىدۇ. شۇ ۋاقىتتىكى جەمئىيەتتىكى ئۇرۇش، قالايمىقانچىلىق… قاتارلىقلار تەسۋىرلىنىدۇ. ئەسەردىكى باش قەھرىمان راپېل(Raphael) پادىشاھقا جەمئىيەتنى تۈزەش ھەققىدە تەكلىپ سۇنىدۇ، ئەمما پادىشاھ رەت قىلىدۇ.
بۇ ئارال دۆلىتىدە شەخسىي مۆلۈك بولمايدۇ. ھەممە نەرسە كوللىكتىپ ئىگىدارچىلىقىدا بۇلىدۇ. كىشىلەر ئىھتىياجى چۈشكەن نەرسىنى ئىلتىماس قىلغاندىن كىيىن ئالالايدۇ. ئۆيلەرنىڭ قۇلپىسى بولمايدۇ. بۇ دۆلەتتە يېزا ئىگىلىكى ئاساس قىلىنىدۇ. ئەر-ئايال ھەممەيلەن يېزىلاردا ئىككى يىل مەجبۇرى يېزا ئىگىلىك ئەمگىكى بىلەن شوغۇللىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ھەربىر پۇقرا چۇقۇم مەلۇم بىر ھۈنەرنى ئىگىلىگەن بۇلۇشى شەرت. كىشىلەر كۈندە ئالتە سائەت ئىشلەيدۇ، ئورتاق تاماق يەيدۇ.
كىشىلەر ئورتاق بولغان مائارىپىنى قوبۇل قىلىدۇ. جەمئىيەتنىڭ باشقۇرغۇچىلىرى ئىلىمىي ئەمگەك بىلەن شوغۇللانغۇچىلاردىن تاللىنىدۇ. (مەسىلەن ھۆكۈمەت خادىمى ۋە پوپلار). بۇ دۆلەتتە پوپلارنىڭ توي قىلىشى ۋە ئاجرىشىشىغا يول قۇيىلىدۇ. تويدىن بۇرۇن جىنىسىي مۇناسىۋەت چەكلىنىدۇ. داۋالىنىش ھەقسىز بۇلىدۇ. بۇ دۆلەتتە كەزمەكچى بولسا، دۆلەت ئىچى پاسپورت ئىشلىتىلىدۇ.
شۇنىسى قىزىقارلىقكى، بۇ دۆلەتتە قۇل مەۋجۇت. بۇ قۇللار يا جىنايەت ئۆتكۈزگەنلەر بۇلىدۇ ياكى باشقا دۆلەتتىن ئېلىپ كىلىنگەن بۇلىدۇ. ھەربىر ئائىلىدە ئىككى قۇل بولغان بۇلىدۇ. بۇ قۇللار تازىلىق ئىشلىرىنى قىلىدۇ. بۇ قۇللار ياخشىلانغاندا، ئازاد قىلىنىدۇ. گۇناھ ئۆتكۈزگەنلەر قۇل قىلىنىدۇ.
بۇ دۆلەت چېلىشىش قاتارلىق تەنتەربىيە تۈرىنى چەكلىگەن بۇلۇپ، تىنچلىقنى تەرغىپ قىلىدۇ. سىرتتىن باشقىلار ھۇجۇم قىلىپ كەلسە ئۇلار بىلەن جەڭ قىلىدۇ.
بۇ دۆلەت بايلىقىنى پەقەت باشقا دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودا ئالماشتۇرىشىدىلا ئىشلىتىدۇ.
توماس مورنىڭ ”ئۇتوپىيە“سىگە سېلىشتۇرغاندا، ”قۇتادغۇبىلىك“ ھەقىقەتەن ئەمەلىيەتنى ئاساس قىلغان، ئىنسانلارنىڭ كۆرىشى ئارقىلىق يىتىش مۇمكىن بولغان رىئال جەمئىيەت ئەندىزىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. ”قۇتادغۇبىلىك“ يۇقىرىسى پادىشاھتىن تارتىپ تۆۋىنى مالايلارغىچە قانداق يۈرۈش، قانداق كىيىنىش، قانداق سۆزلەش …. قاتارلىق بىر قاتار ئىجتمائىي تەرتىپ ئەندىزىلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. قىسقىسى، ”قۇتادغۇبىلىك“تە،  مۇكەممەل بىر دۆلەت ۋە جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسى، ئىقتىسادىي چۈشەنچىسى، دىنىي ئىدىيەسى، سىياسىي ئەندىزىسى، مەدەنىيەت كۆز-قارىشى ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىدى.
قىسقىسى، بىز ئۆزىمىزدە بار بولغان نەرسىلەرنى باشقىلار بىلەن سېلىشتۇرۇشنى ئۆگىنىشىمىز كىرەك. سېلىشتۇرغا ۋاقىتتا، باشقىلارنىڭ ئۆلچىمى بىلەن ئۆزىمىزدىكى ئەسەرلەرنى باھالىماستىن، ئۆزىمىزنىڭ ئۆلچىمىمىز بىلەن باشقىلارنىڭ ئەسەرلىرىنى باھالاشنىمۇ ئۆگىنىشىمىز كىرەك. بۇنداق بولغاندا، باشقىلاردىن ئۆزىمىزگە كىرەكلىك نەرسىلەرنى تىزلا ئالغىلى، ئۆزىمىز ھەقىقىدىكى توغرىلىقلاردا چىڭ تۇرغىلى بۇلىدۇ. قاچانكى باشقىلارنىڭ پىرىنسىپلىرى بىلەن ئۆزىمىزنى ئۆلچىسەك، ئۇ ھالدا ئۆزىمىزگە گۇمان قىلىش باشلىنىدۇ. ئۆزىمىزگە گۇمان قىلغان ئىكەنمىز، ئۆزىمىزگە ئىشەنمەيمىز. ئۆزىمىزگە ئىشەنمىگەن ئىكەنمىز، نەتىجىسىز قالىمىز. ئاقىۋەتتە، قىممىتى ۋە ھۆرمىتى يوق، ھاۋادا لەيلەپ يۈرۈيدىغان كىشىلەردىن بولۇپ قالىمىز.
[1]  بۇ يازمىدا، بۇ ئۈچ كىشىنى سېلىشتۇرۇش مەقسەت قىلىنغان بولسىمۇ، سىستىمىلىق تەتقىقات تاماملانمىدى. بالدۇر ئېلان قىلىشتىكى مەقسەت بۇ ھەقتە كىچىككىنە پىكىر ئويغىنىشى قوزغاش. ماقالىنىڭ تولۇق نۇسخىسى كىيىنچە ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرىشىدۇ.
[2] ماكىئاۋېللى  ئىتالىيەلىك دىپلومات ۋە سىياسىي نەزەرىيەچى
[3]  كىتابنىڭ ئەسلى ئىسمى ”شاھزادە“ بولۇپ، بۇ كىتاپ ئابدۇقادىر جالالىدىن تەرىپىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشىر قىلىنغان.
[4] Gerard Delanty, Formations of European Modernity, 2013, p.120
[5]  بۇ ئىككى ئەسەرنى تەپسىلىي سېلىشتۇرۇش بۇ يازمىنىڭ مەقسىتى ئەمەس. ئەگەر بىز قۇتادغۇبىلىك ھەققىدە سېلىشتۇرما تەتقىقات ئېلىپ بارساق نورغۇن ياخشى نەتىجىگە ئىرىشىشىمىز مۇمكىن. ”قۇتادغۇبىلىك“تىكى پەلسەپىۋى ئىدىيەلەر ھەققىدە ئەكبەر ئەمەتنىڭ ماقالىلىرىنى تەرىپلەشكە ئەرزىيدۇ.
[6] بۇ ئەسەرنىڭ ئەسلى ئىسمى ئۇتوپىيە بولۇپ، قۇياش دۆلىتى دىگەن نام بىلەنمۇ ئاتىلىدۇ.
[7]  ھاكىمىيەتنى ئۆزگەرتىشىكى ئوسۇل.
[8] دىن بىلەن ھاكىمىيەت ئايرىلغان
[9] Gerard Delanty, Formations of European Modernity, 2013, p.121
[11] غايىۋى جەمئىيەت، دىگەن نام بىلەن تەرجىمە قىلىنغان.
[12] Gerard Delanty, Formations of European Modernity, 2013, p.120
مەنبە: مۇتەللىپ ئىقبال جەمىئىيەتشۇناسلىق بىلوگى http://mutellipiqbal.com/?p=238
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
رېگان
left|thumb|350px|رېگان ئامېرىكا پرېزىدېنتى
جىبرىئىل
جىبرىئىل ياكى جەبرائىل، (ئەرەبچە: جبرائيل ياكى جبريل ئىبرانىچە: 'גַּבְרִיאֵל')، جىبرىئىل ئاللاھنىڭ يېقىن پەرىشتىلىرىنىڭ بىرىنىڭ ئىسمى بولۇپ، رۇھۇلقۇددۇس ھەم دېيىلىدۇ. جىبرىئىل بولسا ئاللاھنىڭ ۋەھىيسىنى پەيغەمبەرلەرگە يەتكۈزەدۇرغان پەرىشتە، جىبرىئىل ئاللاھتائالا تەرىپىدىن پەيغەمبەرلەرگە ۋەھىي ئېلىپ كېلىشتە ئىنسان سۈرىتىدە كېلەتتى.
ئامبۇر
ئامبۇر(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ambur) جىسىملارنى قىسىش، سۇغۇرۇش، سۇندۇرۇش، ئېگىش ۋە ئاجرىتىش قاتارلىق ئىشلار ئۈچۈن ئىلىتىلىدىغان قىسقۇچ ئەسۋاب.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
1885
1885 (MDCCCLXXXV) ئىسە گرېگورىيان تەقۋىمىدە پەيشەنبە كۈنىدىن باشلانغان، جۇلىيان تەقۋىمىدە بولسا سەيشەنبە كۈنىدىن باشلانغان ئادەتتىكى يىلدۇر. 2- مىڭيىلنىڭ 885- يىلى، شۇنداقلا 19- ئەسرنىڭ 85- يىلى، 1880- يىللارنىڭ 6- يىلىدۇر.
ھىجرىيە تەقۋىمى بويىچە تەخمىنەن 1302- يىلى رەببىيۇلئەۋۋەلنىڭ 14- كۈنىدىن 1303- يىلى رەببىيۇلئەۋۋەلنىڭ 24- كۈنىگىچە بولغان زامانغا تەقابۇل ئەتمەكتەدۇر.
سىيەر
سىيەر، ئىسلام دىنى ئەدەبىي تىلىدا پەيغەمبەرلەرنىڭ، دىن كاتتىلىرىنىڭ ۋە خەلىڧەلەرنىڭ ھايات ھىكايىسىدۇر.
سىيەر، دىۋان ئەدەبىياتىدا پەقەتلا دىن كاتتىلىرىنىڭ ئەمەس، ھۆكۈمدارلارغا ئوخشاش مۇھىم كىشىلەرنىڭ ھايات ھىكايەسى مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. قىسسەقۇل ئەنبىيا، ھىليە، مەۋلۇد، شەمائىل كىتابلىرى سىيەر تۈرىدىكى كىتابلاردۇر.
ۋىكىپېدىيە بەتلىرىگە ئۇيغۇرچە فونت تونۇتۇش
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:16px">
ۋىكىپېدىيە بەتلىرىگە ئۇيغۇرچە فونت تونۇتۇش
تۆۋەندىكى كودنى تىرناقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پەدىسىدە كۆچۈرۈڭ
ھەرقانداق بىر ۋىكىپېىيە بېتىنى تەھرىرلىگەندە، تەھرىرلەش بېتىدىكى مەزمۇننىڭ بىرىنچى قۇرىغا يۇقارقى كودنى مۇشۇ < >نى تىرناقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا پۈتۈن كودنى كۆچۈرۈڭ. بەتنى ساقلىغاندىن كېيىن، بەت ئۇيغۇرچە فونت بىلەن كۆرىنىدۇ.
كورتادو (قەھۋە)
كورتادو (ئېنگلىزچە: Cortado؛ ئىسپانچە: café solo corto) بىر خىل قەھۋەدۇر. كورتادو ئادەتتە تەڭ مىقتاردىكى ئەسپرەسسو قەھۋەسى ۋە ئىللىتىلغان سۈتنى ئىلەشتۈرۈشتىن تەييارلىندۇ.
ھەققىدە
كورتادو قەھۋەسى ئىسپانىيەدىن باشلانغان بولۇپ، بۇ خىل قەھۋە ئىتالىيەنىڭ ماكىياتو ۋە فرانىسيەنىڭ نويسەتتە قەھۋەسى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ.
ئەخمەتجان قۇربان سابىرى
ئەخمەتجان قۇربان سابىرى1960-9-ئايدا قورغاس ناھىيىسىنىڭ كۆكدالا دېھقانچىلىق مەيدانىدا بىر ھەربىي ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپنى ئۆز يۇرتىدا تاماملاپ،1978-يىلى شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىنىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان.
ئۇ1983-يىلى مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىنىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت بۆلۈمىگە تەقسىم قىلىنىپ،بۇ بۆلۈمنىڭ تۇنجى ئەدەبىي مۇھەررىرى بولۇپ قالغان.ئۇ بۇ جەرياندا 150دىن ئوشۇق ناخشا تېكىستىنىڭ تەھرىرلىكىنى ۋە ئون نەچچە درامما ئوپېرانىڭ تەھرىرلىكىنى قىلغان ،ئۆزىمۇ رادىئو تېلىۋىزىيە ئۇچۇن ناخشا تېكىستى يازغان. 1985-يىلى ئاپتونۇم رايۇنىمىز بويىچە تۇنچى قېتىملىق<< شىنجاڭنى سۆيىمەن >>دېگەن تېمىدامۇكاپاتلىق ناخشا قوبۇل قىلىشتائۇنىڭ ناخشاتېكىستىگە ئىشلەنگەن<< تەكلىماكاندا ياسايمىز گۈلباغ>>،<< يۇلتۇزۇم>>،<< تولۇنئاي >>دېگەن ناخشىلار مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.
ئۇ شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىنىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت بۆلۈمىدە ئىشلەۋاتقاندا ئاپتونۇم رايۇنىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا بېرىپ ،ناخشا-ئۇسۇل،دىرامما ئوپىرالارنى لېنتىغا ئېلىشقا ئەدەبىي جەھەتتىن يېتەكچىلىك قىلىپ،ئۇيغۇر تېلىۋىزىيە سەنئىتىنىڭ دەسلەپكى شەكىللىنىشى ئۇچۇن بىر كىشىلىك تۆھپە قوشقان. ئۇ، 1986-يىلى خىزمەت مۇناسىۋىتى بىلەن شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىنىڭ تەرجىمە-تەھرىر بۆلۈمىگە يۆتكىلىپ،مەركىزى تېلىۋىزىيە ئىستانسىنىڭ مەخسۇس پىرگۇراممىلىرى،<< شىنجاڭ خەۋەرلىرى>>نى تەرجىمە قىلىپ بېرىشتە مەسئۇل مۇھەررىرلىكنى قىلغان. مەخسۇس پىروگراممىلاردا ئۇچرايدىغان قەدىمقى ۋە ھازىرقى شېئىرلاردىن 300 دىن ئوشۇقنى تەرجىمە قىلىپ،مۇشۇجەھەتتىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇشتا تېگىشلىك تۆھپە قوشقان.
ئۇ1991-يىلى شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسى ئۇيغۇر مەخسۇس پروگرامما بۆلۈمىگە يۆتكىلىپ چىققاندىن كېيىن ،ئۇيغۇر تېلېۋىزىيە مەخسۇس پرگراممىلىرىنىڭ شەكىللىنىشى ۋەتەرەققىياتى ئۇچۇن يول ئېچىپ ئىلگىرلەپ ،ئۇيغۇر تېلېۋىزىيە مەخسۇس پروگراممىسىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە گۈللىنىشى ئۇچۇن تېگىشلىك تۆھپە قوشتى.
ئۇ 1994-يىلىدىن تارتىپ شۇ چاغدىكى<<تېلېۋىزور كۆرگۈچىلەر دوستى >>پرگۇراممىسىنىڭ مەسئۇللىقىنى ئۈستىگە ئېلىپ،ئاپتونۇم رايۇنىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدامۇخپىرلىق قىلىپ،500دىن ئوشۇق مەخسۇس پروگراممىنىڭ سىنارىيىسىنى يازغان.ئۇ سىنارىيىسىنى يازغان<<يۈكسەل قورغا, س>>،<<سېھىرلىك سىمپونىيە>>،<<پايتەختتىكى تەڭرىتاغلىقلار >> ، <<باغرىڭنى ئاچ باغراش>>،<<خسىلەتلىك بۇلاق>>،<<ئۇلۇغ ئىلمىي ئابىدە قۇتاتغۇبىلىك>> قاتارلىق مەخسۇس فىلىملەر تۇرلۇك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن.ئۇ مەخسۇس فىلىملەرنىڭ سىنارىيىسىنى يېزىش بىلەن بىللە تېلېۋىزىيە سەنئەت فىلىملىرىنىڭ سىنارىيىسىنىمۇ يازغان.ئۇ ھازىرغىچە<<ياشلىق ساداسى>>،<<نوزۇر ناۋاسى>>،<<ناۋالىق دىيار تۇرپان يۇزى>>،<<ناۋا ۋە جۇلا>>،<<نورۇز شادلىقى>>،<<دۇنيا ۋە ئاياللار>>،<<ئىللىق دۇنيا>>،<<غۇلجا ناھىيىسىدە مەشرەپ>>قاتارلىق 50 نەچچە تېلېۋىزىيە سەنئەت فىلىمىنىڭ سىنارىيىسىنى يازغان.ئۇ يەنە رادىئو-تېلېۋىزىيە سەنئىتىنىڭ تەرەققىياتى ئۇچۇن ناخشا تېكىستىنى،ئېتوت يېزىشنى قەتئىي داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى،ھازىر ئۇ تېكىستىنى يازغان>>قىممەتلىك ھايات>>، <<يوقلاپ تۇرغىن ئاتا-******* >>،<<كارۋان ھېكمىتى>>،<<سىڭلىمغا>>،<<جۈپ پەرزەنت>>،<<نورۇز ناۋاسى>>، <<تۇرنىلار>>،<<ھايات دېگەن سىرلىق تېپىشماق>>،<<دوستلۇق كۇيى>> قاتارلىق 150دىن ئوشۇق ناخشا رادىئو تېلېۋىزىيىدە ئاڭلىتىلماقتا،ئۇنىڭ يەنە <<قىز بالا بولسا نېمە بولۇپتۇ>>، <<باجگىرنىڭ باش قېتىمچىلىقى>>،<<بالىلىرىنى كۈتۇش>>،<<ئانىسىز ئۆي>>،<<مېھىرى شەپقەت>>،<<يىراق يېزىدىكى مۇھەببەت>> قاتارلىق 90 نەچچە ئېتوتى تېلېۋىزىيىدە كۆرسىتىلگەن.
ئۇ ئەمەلىي خىزمەت ئىشلەش بىلەن ئىلمىي تەتقىقاتنىمۇ توختىتىپ قويمىغان.ئۇ بۇ جەرياندا<<مەخسۇس پروگراممىلار ھەققىدە دەسلەپكى مۇلاھىزە>>،<<تېلېۋىزىيە ئېكرانىنى رەڭدارلاشتۇرايلى>>،<<ئالتۇن كۆزنەك پىروگراممىسى ھەققىدە ئويلىغانلىرىم>>،<<ئۇن-سىن بازىرىدىكى ئويلار>>،<<تېلىۋىزىيە سەنئەت فىلىمى ھەققىدە ئويلىغانلىرىم>>،<< ئۇيغۇر تېلىۋىزىيە ئىتوتچىلىقى ھەقىدە>>قاتارلىق 30 نەچچە پارچە ئىلمىي ماقالىنى يېزىپ ئېلان قىلدى.ئەخمەتجان 2001-يىلى4-ئايدا شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىسى مەخسۇس پروگرامما بۆلۇمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرلىق ئورنىغا رقابەت ئارقىلىق چىققاندىن كېيىن مەسئۇلىيەت تۇيغۇسىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇپ ،پروگرامما ئىسلاھاتى ۋە نادىر پروگرامما يارتىشتا باشلامچىلىق رول ئويناپ كەلمەكتە،ئۇ ھازىر <<ئەتراپىمىزدىكى ئىشلار>>،<<كۆڭۈلدىكى سۆز>>،<<قانۇن ۋە پۇقرا>>،<<مائارىپ گۈلزارى>>،<<مۈنبەت تۇپراق>>،<<پەن ۋەمائارىپ >> قاتارلىق پروگراممىلارنىڭ فىلىم مۇدىرلىقى ۋە مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى ئىشلەپ كەلمەكتە.
ئەخمەتجان قۇربان سابىرى سىنارىيىسىنى يازغان <<<سىرلىق ئۆڭكۈر>>،<<سۆيگۈ گۈلى>>،<<چاقىرغۇلۇق قىزلار>> ناملىق تېلىۋىزىيە سىنارىيىلىرى فىلىم قىلىپ ئىشلىنىپ كەڭ تاماشبىنلار بىلەن يۈز كۆرۈشتى.ئۇنىڭ چوڭ تىپتىكى بالىلار چۆچىكى<<يالغانچى تۇسۇق>>قا ئاساسەن شىنجاڭ خەلق رادىئو ئىستانىسى ئەدەبىيات-سەنئەت بۆلۈمى تەرىپىدىن ئىشلەنگەن شۇ ناملىق كۆپ قىسىملىق رادىئو دراممىسى ئىشلىنىپ كەڭ رادىئو ئاڭلىغۇچىلار بىلەن يۈز كۆرۈشتى .ئەخمەتجان قۇربان سابىرى خىزمەتلەرنى ئەستايىدىل ئىشلەش بىلەن بىرگە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللنىشنى قەتئىي داۋاملاشتۇردى.ئۇ ھازىرغىچە ئاپتونۇم رايۇنىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىردىكى گېزىت -ژورناللاردا 500 پارچىدىن ئوشۇق<< شېئىر >>،<<چاقىرغۇلۇق قىزلار>>،<<يالغۇز تام>>،<<بىزنىڭ دۇكان>> قاتارلىق 30 پارچە پوۋېست ۋە ھېكايە،<<تىڭىرقىغان ئەپسانىلەر>>،<<سەھەردە كۆرگەن چۈشلەر>>،<<يىللار ۋە ئىنسانلار>> قاتارلىق 40 نەچچە نەسىر،<<ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىدا شاراپ بەدىئىي ۋاستە بولۇپ ئىشلىتىلىشى ھەققىدە>>،<<ھېكايىدىكى شېئىر ۋە مۇزىكا>>،<<ئىلى خەلق چاقچاقلىرى ھەققىدە دەسلەپكى مۇلاھىزە>>،قاتارلىق 30غا يېقىن ئىلمىي ماقالە ۋە ئەدەبىي ئوبزورلارنى ئېلان قىلدى.
يېقىندا ئەخمەتجان قۇربان سابىرى بالىلار ئۈچۈن نەشىر قىلدۇرغان «ئۇيغۇر بالىلار مەسەللىرى (1-5) » ئۇيغۇر مەسەللىرى خەزىنىسىگە قۇشۇلغان يېڭى يۇلتۇز، ئۇيغۇر بالىلىرى ئۈچۈن قىلىنغان ئەڭ قىممەتلىك سوۋغا بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. 1 .كالتە قۇيرۇقلۇق چاشقان.
2. بالىلار يۇمۇرلىرى.
3. بالىلار چاقچاقلىرى.
4.تۇنۇر بېشىدىكى چۆچەكلەر( 3 قىسىم)
5 . ئۇيغۇرچە - خەنزۇچە بالىلار تېپىشماقلىرى ( 5 قىسى)
6.ئۇيغۇر بالىلار تېپىشماقلىرى (6 قىسىم(7.ئۇيغۇر بالىلار چۆچەكلىرى (5 قىسىم)
8.ئۇيغۇر بالىلار قوشاقلىرى (5 قىسىم(9.ئۇيغۇر بالىلار مەسەللىرى (5 قىسىم)
10. كۈندە بىر كۈلكە (2 قىسىم)
11. كۆك ئۆستەڭ (رومان)
شىمالىي قازاقىستان ئوبلاستى
شىمالىي قازاقىستان ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Shimaliy Qazaqistan Oblasti، قازاقچە: Sоltústik Qazaqstan Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى.
بۇشەھر ۋىلايىتى
بۇشەھر ۋىلايىتى (پارس تىلى: استان بوشهر) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،بۇشەھرىڭ 1,032,949 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 22,742 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى بۇشەھر شەھەرى بولسا.
جاندان ارچتین
سەزەن ئاقسۇ
تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.
كۇتۇبى سىتتە
ئالتە كىتاب دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئەرەبچە: الكتب الستة، ڧارسچە: صحاح سته دەپ ئاتىلىدۇ. ئەھلى سۇننەت تەرىپىدىن ئەڭ ساغلام، ئەڭ ئىشەنچىلىك ھەدىس، مەنبئەلىرى بولۇپ قەبۇل قىلىنماقتا.
پەرھات جىلان
تالانتلىق يازغۇچى پەرھات جىلان 1945-يىلى 8-ئاينىڭ 8- كۈنى غۇلجا شەھرىدە خىزمەتچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1954-يىلىدىن 1961-يىلىغىچە غۇلجا ۋە ئۈرۈمچى شەھەرلىرىدىكى روس مەكتەپلىرىدە ئوقۇغان. 1961-يىلىدىن 1966-يىلىغىچە ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرچە تولۇقسىز ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇغان.
ئۇ مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە «سول» چىللىقنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچراپ تاشچىلىق ۋە ھەرىكەشلىككە ئوخشاش ياللانما ئەمگەك بىلەن شۇغۇللانغان.
«تۆت كىشىلىك گۇرۇھ » ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن، بىر مەزگىل باشلانغۇچ مەكتەپلەردە ۋاقىتلىق ئوقۇتقۇچى، شىنجاڭ خەلىق نەشرىياتىدا ۋاقىتلىق تەرجىمە تەھرىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1979-يىلىدىن ئېتىبارەن شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىل تەتقىقات ئىنىستىتوتىدا دەسلەپتە روسچە تەرجىمان، كېيىنچە تەرجىمە - ماتېرىيال بۆلىمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، 1991-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلى تەتقىقات بۆلىمىنىڭ باشلىقى، 1994-يىلى 1- ئايدىن باشلاپ تىل تەتقىقات ئىنىستىتوتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولۇپ ئىشلىمەكتە. پەرھات جىلان 1966-يىلىدىن بۇيان «پۇل»، «ئالتۇن قاندىكى توي» قاتارلىق ھېكايىلەرنى يېزىپ، جامائەتچىلىكنىڭ دىققەت - ئېتىبارىنى قوزغىغان. ئۇنىڭدىن باشقا ن. ئا. باسكا كوۋنىڭ «تۈركىي تىللار» ناملىق ئەسىرىنى، «گراف مونتې- كرىستو» ناملىق مەشھۇر روماننى، تىلشۇناسلىققا ئائىت بىر قىسىم ئىلمىي ماقالىلەرنى ۋە ھېكايىلەرنى روسچىدىن تەرجىمە قىلغان. پەرھات جىلان ھازىر جۇڭگو تۈركىي تىللار تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ۋە شىنجاڭ چەت ئەل تىللىرى تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
‏‏
زىچلىق
ئۈستەل ياغاچتىن ياسىلىدۇ، ئاليۇمىن قوشۇق ئاليۇمىندىن ياسىلىدۇ. ياغاچ ماتېرىيال، ئاليۇمىن قاتارلىق جىسىمنى تەشكىل قىلغان بۇ خىل ماتېرىياللار ماددا دەپ ئاتىلىدۇ.
جىسىم ئۆز ئىچىگە ئالغان ماددىنىڭ ئاز - كۆپلۈكى ماسسا دەپ ئاتىلىدۇ.
ئەگەر ئوخشاش بىر خىل ياغاچ ماتېرىيالى ئىشلىتىلسە، بىر ئۈستەلگە ئىشلىتىلگەن ياغاچ ماتېرىيالى بىر ئورۇندۇققا ئىشلىتىلگەن ياغاچ ماتېرىيالىدىن كۆپ بولىدۇ، شۇڭا ئۈستەلنىڭ ماسسىسى ئورۇندۇقنىڭكىدىن چوڭ بولىدۇ. ھەجمى ئوخشاش بولغان تۆمۈر پارچىسى بىلەن ئاليۇمىن پارچىسىنى تارازىغا سالغاندا، تۆمۈر پارچىسىنىڭ ماسسىسىنىڭ چوڭ، ئاليۇمىن پارچىسىنىڭ ماسسىسىنىڭ كىچىك بولىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
يەر يۈزىگە ياتقۇزۇلغان تىك تۆت تەرەپلىك بىر پارچە گرانىت خاتىرە تاشنى بىر تال بېتون دۈگىلەك تۈۋرۈك بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئۇلارنى ئۆلچەش قورالى ئارقىلىق بىۋاسىتە ئۆلچىگىلى بولمايدۇ، بۇلارنىڭ قايسىسىنىڭ ماسسىسىنىڭ چوڭ ئىكەنلىكىنى قانداق بىلىش كېرەك؟
ئومۇمەن ئېيتقاندا، ئوخشاش بىر خىل ماددىدىن ھەجمى چوڭراقىنىڭ ماسسىسىمۇ چوڭراق بولىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، ماسسىسى تەكشى بولغان ئوخشاش خىل ماددىنىڭ بىرلىك ھەجىمدىكى ماسسىسى ئوخشاش بولىدۇ. مەسىلەن، 2m3 سۇنىڭ ماسسىسى 2000kg، 5m3 سۇنىڭ ماسسىسى 5000Kg بولىدۇ، ئۆلچەشلەر1m3 سۇنىڭ ماسسىسىنىڭ 100 كىلوگرام بولىدىغانلىقىنى ئىپادىلىدى. فىزىكىدا مەلۇم خىل ماددىنىڭ بىرلىك ھەجىمدىكى ماسسىسى شۇ خىل ماددىنىڭ زىچلىقى دەپ ئاتىلىدۇ.
زىچلىق ماددىلارنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ بىرى، ھەربىر خىل ماددىنىڭ مۇئەييەن زىچلىقى بولىدۇ. ئالتۇننىڭ زىچلىقى چوڭراق بولىدۇ، ھەر كۇب مېتىر (m3) ئالتۇننىڭ ماسسىسى 19300 كىلوگرام كېلىدۇ. ھىدروگېننىڭ زىچلىقى كىچىكرەك بولىدۇ، نورمال ئەھۋالدا، ھەر كۇب مېتىر ھىدروگېننىڭ ماسسىسى 0.09kg كېلىدۇ. ھەر خىل ماددىنىڭ زىچلىقىنىڭ سانلىق قىممىتىنى فىزىكا قوللانمىسىدىن ئىزدەپ تاپقىلى بولىدۇ.
ماددىنىڭ زىچلىقىنى بىلگەندە، بىرلىك ھەجىمدىكى ماددىنىڭ ماسسىسىنى بىلگىلى بولىدۇ. ئەگەر يەنە ئامال قىلىپ ماددىنىڭ ھەجمىنى بىلگەندە، زىچلىقىنى ئۇنىڭ ھەجمىگە كۆپەيتكەندە كېلىپ چىققان سانلىق قىممەت ماددىنىڭ ماسسىسى بولىدۇ. بۇنداق ئۇسۇلدىن پايدىلىنىپ گرانىت خاتىرە تاش بىلەن بېتون دۈگىلەك تۈۋرۈكنىڭ ماسسىسىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىنى سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ.
سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىدا، دائىم زىچلىق ئارقىلىق ماددىلار پەرقلەندۈرۈلىدۇ. ئالتۇن ھەل بېرىلگەن ھۈنەر - سەنئەت (تېخنولوگىيە) بۇيۇملىرىنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى ساپ ئالتۇننىڭكىگە ئوخشاش بولۇپ، ھەقىقىي - ساختىلىقىنى ئاسانلىقچە ئايرىغىلى بولمايدۇ، ئەگەر ئۇنىڭ زىچلىقىنى ئۆلچەپ چىقىپ، ئۇنى ئالتۇننىڭ زىچلىقىغا سېلىشتۇرغاندىلا، ھەقىقىي ياكى ساختىلىقىنى دەرھال پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ.
ئادەتتىكى يىل
ئادەتتىكى يىل (ئىنگ: Common year)، كەبىسە يىلىنىڭ ئەكسىچە 365 كۈنلۈك يىل بولۇپ، مۇنداقچە ئېيتقاندا ئارتۇق كۈن قوشۇلمايدىغان بىر يىلدۇر. ئادەتتىكى يىل 365 كۈن، 52 ھەپتە قوشۇلغان بىر كۈن بولۇپ، ئادەتتە يىلنىڭ تۇنجى كۈنى ۋە ئاخىرىقى كۈنى ئاساسەن ھەپتىنىڭ ئوخشاش بىر كۈنىگە توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن، 2017- يىلى 1- ئاينىڭ 1- كۈنى ۋە 2017- يىلى 12- ئاينىڭ 31- كۈنى ئوخشاشلا يەكشەنبە كۈنىگە توغرا كەلمەكتە.
ئادەتتىكى يىللاردا 2- ئاي 28 كۈنلۈك بولۇپ، دەل 4 ھەپتە، شۇڭا 2- ئاينىڭ 1- كۈنى بىلەن 3- ئاينىڭ بىرىنچى كۈنى ئاساسەن ھەپتىنىڭ ئوخشاش بىر كۈنىگە توغرا كېلىدۇ.
گرېگورىيان كالېندارىدا ھەر 400 يىلنىڭ 303 يىلى ئادەتتىكى يىل بولۇپ كېلىدۇ. جۇلىيان كالېندارىدا بولسا ھەر 400 يىلنىڭ 300 يىلى ئادەتتىكى يىل بولۇپ كېلىدۇ.
قاراڭ
كەبىسە يىلى
كۈمۈتكە
كۈمۈتكە ئاددەتتە كەچ قۇرۇنلاردا چىراغنىڭ يېنىدىن ئايلىنىپ كەتمەيدىغان، بىر قەدەر پاكار بوشلۇقتا ئۇچىدىغان، قاناتلىرى يۇمشاق بۇلۇپ، ئادەمنى بىزار قىلىدىغان بىر ئۇچار ھاشارەتتۇر. كۈمۈتكە چىۋىن ۋە پاشىلىدىن پەرىقلىق. كۈمۈتكىنىڭ قاناتلىرى كۆپىنچە ھالدا جىگدە يۇپىرمىقى رەڭگىدە، قارا رەڭدە، ۋە ئاق رەڭدە بولىدۇ. كۈمۈتكە نۇرغۇن ۋىرۇس ۋە باشقا مەينەت سۇيۇقلۇقلارنى ئېلىپ يۈرىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭدىن يىراق تۇرۇش ياكى كۆرگەنلە ھامان جەھەنەمگە يولغا سېلىش كېرەك.
ئالېكساندېر خامېلتون
thumb ئالېكساندېر خامېلتون (ئىنگ: Alexander Hamilton)(ت. 1757- يىلى 11- يانۋار ئۆ. 1804- يىلى ئىيۇل) ئا ق ش تارىخىدىكى تۇنجى خەزىنە مېنىستېرى ۋە ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ مالىيە  سېستىمىسىنىڭ قۇرغۇچىسىدۇر.
ئامېرىكا دولىرى
left|thumb|350px|ئامېرىكا دوللىرى ئامېرىكا دوللىرى بولسا خەلقئارا پۇل
ئابدۇقادىر جالالىدىن
ئابدۇقادىر جالالىدىن 1964-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان. 1982-يىلى 9-ئايدىن 1986-يىلى 7-ئايغىچە قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتىدا ئوقۇغان. 1986-يىلى 7-ئايدىن 1988-يىلى 9-ئايغىچە شىنجاڭ تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1988-يىلى 10-ئايدىن 1990-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ مائارىپ ئىنىستىتۇتى ئىلمىي تەتقىقات ئورنىدا ئىلمىي ژۇرنال مۇھەررىرلىكىنى ئۈستىگە ئالغان. 1990-يىلى 8-ئايدىن ھازىرغىچە شىنجاڭ مائارىپ ئىنىستىتۇتىنىڭ فىلولوگىيە شۆبە ئىنىستىتۇتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتىدۇ. 1993-يىلى 1-ئايدا لېكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1998-يىلى 11-ئايدا مۇئاۋىن پىروففىسورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 2004-يىلى 11-ئايدا پروففىسورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 2005-يىلى 7-ئايدا شىنجاڭ مائارىپ ئىنىستىتۇتى فىلولوگىيە شۆبە ئىنىستىتۇتىنىڭ پەننىي ساھەدىكى باشلامچىسى بولۇپ باھالانغان. 2009-يىلى 11-ئايدا شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتىتىغا يۆتكىلىپ كىلىپ، ئاسپىرانت يىتەكچىسى بولغان.
ئېرىشكەن مۇكاپاتلار
1998-يىلى ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئەدەبىيات ـ سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن «» يازغۇچى دېگەن شەرەپكە ئېرىشكەن. 1998-يىلى شىنجاڭ مائارىپ ئىنىستىتۇتى تەرىپىدىن «ئىلغار شەخس» بولۇپ باھالانغان. 1999-يىلى خەنزۇ ئەدەبىياتى فاكۇلتىتىدىكى ئىلمىي ماقالە باھالاشتا 1-دەرىجىگە ئېرىشكەن. 2000-يىلى ئاپتونوم رايونىمىزدىكى مۇنەۋۋەر كەسپىي تېخنىك خادىم بولۇپ باھالانغان.2000-يىلى مائارىپ ئىنىستىتۇتىنىڭ «ئۈچ مائارىپ» خىزمىتىدىكى ئىلغار شەخس بولۇپ باھالانغان. 2001-يىلى مائارىپ ئىنىستىتۇتىدىكى مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچى بولۇپ باھالانغان. 2001-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچى بولۇپ باھالانغان.
2002-يىلى ئۈرۈمچىدە ئۈتكۈزۈلگەن مەملىكەتلىك 12-نۆۋەتلىك ناخشا توپلاش پائالىيىتىدە يازغان تېكىستى 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.
2003-يىلى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تارقاتقان ئالىي مەكتەپ ئوقۇتۇش نەتىجە مۇكاپاتىنىڭ 3-دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.300px|thumb|left2004-يىلى شىنجاڭ خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2005-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە ئىلغار خىزمەتچى بولۇپ باھالانغان.
2006-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە مۇنەۋۋەر كەسپىي تېخنىك خادىم بولۇپ باھالانغان.
ئەسەرلىرى
243x243px|thumb|left2010-يىلى 10-ئايدا شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىردىن چىققان «ئابدۇقادىر جالالىدىن ماقالىلىرى توپلىمى» ناملىق ماقالىلەر توپلىمى؛
2005-يىلى 3-ئايدا شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىردىن چىققان «ئۆزىنى ئىزدەش بۇسۇغىسىدا ناملىق ماقالىلەر توپلىمى»،
1995-يىلى قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىردىن چىققان «ئەقىل ـ پاراسەت مىۋىسى ۋە شەيتان» ناملىق ماقالىلەر توپلىمى،
1993-يىلى شىنجاڭ ياش ـ ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىردىن چىققان «سوقۇۋاتقان يۈرەك» ناملىق شېئىرلار توپلىمى،
2001-يىلى خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىردىن چىققان «بوشلۇق» ناملىق شېئىرلار توپلىمى قاتارلىقلار بار.
باشقىلار
پەرزەنتى=بۇلبۇلناز جالالىدىن
رېنىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
ۋىلسون
left|thumb|350px|ۋىلسون ئامېرىكا پرېزىدېنتى
غەربىي قازاقىستان ئوبلاستى
غەربىي قازاقىستان ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Gherbiy Qazaqistan Oblasti، قازاقچە: Batys Qazaqstan Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى ئورال.
رېگان ئىقتىسادشۇناسلىقى
رېگان ئىقتىسادشۇناسلىقى بولسا دۇنيا ئىقتىسادشۇناسلىقى
بىر كۆزلۈك ئادەملەر
مەمەت ئىمىن
مەن ھازىر ئۆزۈمنى شۇ بىر كۆزلۈكلە ياشايدىغان ئارالغا كىلىپ قالغاندەك ھىس قىلىۋاتىمەن. يەنە قانچىلىك ئىككى كۆزلۈك ئادەملەر شۇ بىر كۆزلۈك ئادەملەر تەرىپىدىن غەلىتە ئادەم قاتارىدا تۇتۇلۇپ كېتىلىپ سازايى قىلىنار؟
مەنبە: ئۇيغۇر جەمئىيىتى ( http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/blog-post_3.html )
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
1866 - يىلى
1866-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
يېن
يېن بولسا پۇل نامى.
نېفىت
200 px|thumb|نېفىت قۇدۇقى
خارۋارد ئۇيغۇرتىلى تۈرى
نامى
ئېنگلىزچە: Department of East Asian languages and Civilization.
ئۇيغۇرچە: شەرقى ئاسىيا تىللىرى ۋە مەدەنيىتى فاكۇلتىتى
ئالاقىدار تىللار
خەن، ياپون، كورىيە، مانجۇ، موڭغۇل، ئۇيغۇر، ۋېيتنام
خارۋارد ئۇيغۇرتىلى چۈشەندۈرۇلمىسى
Uyghur is the language of everyday communication for nearly 8 million people, most of them Muslims inhabiting the Xinjiang Uyghur Autonomous Region in the PRC. Written in a modified Arabic script, Uyghur belongs to the Eastern branch of the Turkic language family and is closely related to Uzbek. Though there are some dialectical variations between the language as spoken in different oases (Khotan, Kashgar, Turpan), standard Uyghur is understood everywhere in Xinjiang and is an essential tool for students with a serious interest in the region, one of the fastest-developing and ethnically most complex parts of China. Two years of instruction are offered, with the introductory course taught every other year.
ئۈتۈلدىغان دەرىسلەر
ئا: ئۇيغۇرچە دەسلەپكى ساۋات
ئېڭگلىزچە ئاتىلىش: Uyghur A. Elementary Uyghur
ب: ئۇيغۇرچە دەسلەپكى ساۋات
ئېڭگلىزچە ئاتىلىش:Uyghur B. Elementary Uyghur
120 ئا: ئۇيغۇرچە ئوتتۇرا \ ئالى دەرىجىلىك ساۋات
ئېڭگلىزچە ئاتىلىش:Uyghur 120A. Intermediate/Advanced Uyghur
120 ب: ئۇيغۇرچە ئوتتۇرا \ ئالى دەرىجىلىك ساۋات
ئېڭگلىزچە ئاتىلىش:Uyghur 120B. Intermediate/Advanced Uyghur
300: ئۇيغۇرچە ئەسەرلەرنى ئۇقۇش
تۈرك تىلى
تۈركىيە تۈركلىرىنىڭ ئانا ۋەتەنى بۇگۈنكى مەركەزى ئاسيا بوزقىرلىرى بولۇپ ئۆتۈكەندىن تارىم ۋادىسىغىچە، ئالتاي تاغلىرى - بالقاش كۆلى بويلىرىدىن تۈركمەن چۆللىرىگىچە بولغان كەڭ جوغراڧىيە پۈتۈن تۈركلەرنىڭ ئاتا ۋەتەن يۇرتىدۇر.
خارۋارد ئۇيغۇرتىلى تۈرى
مەنبە
خارۋارد شەرقىي ئاسىيا تىل ۋە تەتقىقات فاكۇلتى
تۈرك تىلى
شېۋە
تۈركچىنى شىۋىلىرى تراكيا، ئىستانبۇل، ئەگە، ئىچ ئاناتولىيە، يۆرۈك، قارادېڭىز، شەرقى ئاناتولىيە تۈركچىسى قاتارلىقلار.
خارۋارد ئۇيغۇرتىلى تۈرى
مەنبە
https://ealc.fas.harvard.edu/uyghur-courses
تۈرك تىلى
يېزىق
تۈركلەر تارىختا ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن كۆكتۈرك يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئىسلامىيەتتىن سوڭرە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن بىرگە ئەرەب يېزىقى ئاساسىدىكى ڧارسچەگە «ڭ» ھەرىڧىنى قوشۇپ تۈركىي تىلنى خاتىرلەشتە قوللىنىشقا باشلىغان. تۈركلەر ئىسلەمىيەت بىلەن ئۇچرىشىپ 1000 يىلدىن كۆرەك ۋاقت ئەرەب ھەرىڧلىرى قوللانغان تۈركلەر 1923- تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، مۇستاڧا كامال پاشانىڭ تەشەببۇسى بىلەن 1928- يىلى، بۇگۈن قوللىنىلماقتا بولغان 29 ھەرڧلىك لاتىن ئەلىڧبەسىگە كۆچكەن.
بوغدا ئابدۇللا
بوغدا ئابدۇللا 1941- يىلى 11- ئاينىڭ 5- كۈنى لەنجۇدا تىجارەتچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. كېيىن ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن بىللە ئۈرۈمچىگە كۆچۈپ كېلىپ، 1960- يىلىغىچە ئۈرۈمچى 2- دارىلمۇئەللىمىن قارمىقىدىكى باشلانغۇچ مەكتەپتە ۋە ئۈرۈمچى تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1960- يىلىدىن 1965- يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتىنىڭ مەزكۇر فاكۇلتېتتا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1980- يۈننەن ئۇنىۋېرستېتىدا «جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىيات نەزەرىيىسى تەتقىقاتى» كەسپىدە بىلىم ئاشۇرغان. 1998- يىل پروفېسسورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 2001- يىلى پېنسىيىگە چىققان. شائىرنىڭ 1954- يىل «شىنجاڭ ياشلىرى» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان «دېھقانچىلىق قىزلىرى ھەققىدە قوشاق» دېگەن شېئىرى بىلەن ئەدەبىي ئىجادىيەت سېپىگە كىرىپ كەلگەن. 1960- يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە بالىلار شېئىرلىرىنى كۆپ يازغان. 1960- يىللاردا يازغان «چوغلۇق باللادىسى» ناملىق ئەسىرى ئۇنىڭ شېئىرىيەت تالانتىنى نامايان قىلغان. 1980- يىللارنىڭ باشلىرىدىن ئېتىبارەن ئۇنىڭ شېئىر ئىجادىيىتىدە ئۆزىگە خاس ئۇسلۇب شەكىللىنىشكە باشلىغان. 1990- يىللاردىن باشلاپ ئۇنىڭ شېئىر ئىجادىيىتىدە روشەن يۈكسىلىش بولدى. مۇشۇ يىللاردا يېزىلغان «سالغا تېشى» ناملىق داستانى ئۇنىڭ پىشقان ئۇسلۇبىنى نامايان قىلدى. ھازىرغا قەدەر ئۇنىڭ «باھار غۇنچىلىرى» (1978- يىل)، «يەلكەن» (1983-يىل)، «چۈش كۆرىدۇ بىر تۈپ ئانارگۈل» (1988- يىل)، «قىز قەلئەسى» (1993- يىل)، «سالغا تېشى» (1998- يىل)، «شېئىر مەڭگۈ ئاخىرلاشمايدۇ» (2002- يىل) ،«يېزىقچىلىق توغرىسىدا» (1983- يىل)، «يېزىقچىلىق ئىلمى» (1996- يىل)، «شېئىيەتتىكى بوشلۇق» (2004- يىل)، «كومزەك كۆتەرگەن قىز» (2004- يىل) قاتارلىق شېئىرلار توپلىمى، ئىلمىي ئەسەرلىرى ۋە تاللانغان ئەسەرلىرى نەشر قىلىندى. شائىرنىڭ ئەسەرلىرى خەنزۇ، رۇس، ئۆزبېك، قىرغىز، ئوردۇ قاتارلىق تىللارغا تارجىمە قىلىنغان.
مەنبە: بۇغدا ئابدۇللانىڭ «سالغا تېشى» ناملىق ئەسىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللاردىن
6- مىزان
6- مىزان ياكى 6- سېنتەبىر ۋە ياكى 9- ئاينىڭ 6- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 249. (كەبىسە يىللارى 250.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 116 كۈندۇر.
شامچىلىقىمىز
خەلقىمىزدە شامچىلىق ئۇزاق تارىخ ۋە ئۆزگىچىلىككە ئىگە. زامانىمىزغا يېتىپ كەلگەن شامچىلىق كەسپىدە، خەلقىمىز شامنى كالا، ئۆچكە قاتارلىقلارنىڭ تاشلاندۇق ياغلىرى بىلەن شاخار ۋە يىپنى خۇرۇچ قىلىپ ياسايدۇ.
ياغ تەييارلاش ئۇسۇلى: شامچىلار كۆيۈك دېگەن ئۆسۈملۈكنى ھۆل ۋاقتىدا كۆيدۈرۈپ، ئۇنىڭدىن شاخار تەييارلايدۇ، شاخارنى تالقانلاپ، سۇ قوشۇپ كالا، ئۆچكە يېغى ۋە باشقا تاشلاندۇق ياغلار بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قاينىتىدۇ. شاخار ياغنىڭ ئېرىشىنى تېزلىتىدۇ ۋە دۇغلىرىنى تارىتىپ قازان تېگىگە چۆكتۈرىدۇ. ئاندىن ئېرىگەن ياغ سۈزۈۋېلىنىپ، قازاندىكى شاخار دۇغى تازىلىنىدۇ. شۇ ئۇسۇلدا ياغنى بىر قانچە قېتىم  شاخار بىلەن قايناتقاندا، ياغ  قولغا يېپىشمايدىغان بولىدۇ، ئاندىن ياغنى سۈزۈك سۇ بىلەن بىر قېتىم قاينىتىپ، چايقاپ، شاخار دۇغلىرىنى تامامەن چىقىرىۋېتىپ، ساپ ياغ سۈزۈۋېلىنىدۇ.
شام تۈرى ۋە قېلىپ ياساش: شام ئاق، قىزىل ئىككى خىل بولىدۇ. شامنىڭ ئەڭ چوڭلىرى 40 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا، توملىقى ھەرخىل ئۆلچەمدە بولىدۇ،  پانۇس، پوۋىسكا(پوچتا) شاملىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 30 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. بۇ شاملار تاۋار سۈپىتىدە قىزىل ياسىلىدۇ. ئادەتتىكى شاملار 20 – 25 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا بولىدۇ، رەڭگى تاللانمايدۇ. ياسىلىدىغان قېلىپ يۇقىرىقى ئۆلچەمگە لايىق بولۇپ، بىر ئۇچى ئۇچلۇق، يەنە بىر ئۇچى دۈگىلەك  شەكىلدە بولىدۇ.
غازى ئەھمەد
ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺭﻩﺳﺴﺎﻡ, ﺋﯘﺳﺘﺎﺯ ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ 1935-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﻏﺎﻥ (ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻧﻪﺯﻩﺭﺑﺎﻍ) ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺯﺍﺕ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ ﺋﻪﮪﻤﻪﺕ ﻗﺎﺯﯨﺌﺎﺧﯘﻧﯘﻡ ﺋﯘﻗﯘﻣﯘﺷﻠﯘﻕ ﺋﺎﺩﻩم ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﯩﻨﻰ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻠﯩﻖ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻠﯩﮕﻪﻥ. ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﺎ 1946-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1950-ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺩﯨﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﺎ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭘﻼ ﺭﻩﺳﯩﻢ ﺳﯩﺰﯨﺸﻘﺎ ﺭﻩﺳﺴﺎﻣﻠﯩﻘﻘﺎ ﮪﻪﯞﻩﺱ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ, ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﻖ ﯞﺍﻗﯩﺘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻼ ﺭﻩﺳﯩﻢ ﺳﯩﺰﯨﭗ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﺎﺧﺘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﺎ 1952-ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﭘﯩﺪﺍﮔﻮﻛﯩﮕﺎ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯘﺭﺳﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1957-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ (ﻳﻪﻧﻰ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯩﺘﻰ) ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ, ﮪﻪﻣﺪﻩ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﻗﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﺗﯘﻏﻤﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺯﯦﮭﯩﻦ ﺋﯚﺗﻜﯜﺭﻟﯩﻜﻰ, ﺋﯚﮔﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯩﻠﯩﻤﻰ, ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﻮﺗﻠﯘﻕ ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎﻗﻰ, ﺭﯦﺌﺎﻝ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﺘﺎ, ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﻪﻣﻪﻟﯩﻴﯩﺘﻰ, ﻛﻪﯓ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﻜﻰ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﯞﻩ ﻳﯜﻛﺴﻪﻙ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﻰ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ, ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﻣﻪﺕ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﯩﻜﻰ ﺭﻩﺳﺴﺎﻣﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻳﯩﺘﯩﺸﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. 1979-ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 1982-ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ, ﺋﯘ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﻪﺩﯨﻤﻘﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻨﻰ ﻗﯧﺘﯩﺮﻗﯩﻨﯩﭗ ﺋﯜﮔﯩﻨﯩﭗ, ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻠﯩﻨﯩﭗ, ﻛﯚﭖ ﺋﻪﺟﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻮ  «ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎﺧﺎﻥ»,  «ﻣﻪﮪﻤﯘﺩ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻯ», «ﺭﺍﺑﯩﻴﻪ-ﺳﻪﺋﯩﺪﯨﻦ» ﯞﻩ «ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮪﺎﺟﯩﭗ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﻪ ﺗﯚﮪﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺷﻪﺧﯩﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﺑﺮﺍﺯﯨﻨﻰ ﻳﺎﺭﺍﺗﺘﻰ,  ﺑﯘ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﺩﯨﻦ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺸﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﺗﻪﺑﯩﺌﻰ ﮔﯜﺯﻩﻟﻠﯩﻜﻰ ﯞﻩ ﭘﺎﻙ ﻗﻪﻟﺒﯩﻨﻰ؛ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﮪﻤﯘﺩ ﻗﻪﺷﻘﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﻠﯩﻤﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎﻗﯩﻨﻰ؛ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮪﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﺗﺎﻻﻧﺘﻰ ﺋﯘﺭﻏﯘﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ﻣﻪﻏﺮﯗﺭ ﻗﯩﻴﺎﭘﯩﺘﯩﻨﻰ؛ ﺋﯘﻻﺭ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺩﻩﯞﯨﺮ ﯞﻩ ﺋﯘﻻﺭ ﯞﻩﻛﯩﻠﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺩﻩﯞﯨﺮ ﺭﻭﮪﯩﻨﻰ؛ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻛﯚﺯﯨﺪﻩ ﭘﺎﺭﻻﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ﻣﯧﮭﺮﯨﺒﺎﻧﻠﯩﻘﻨﻰ ﻛﯚﺭﯨﯟﺍﻻﻻﻳﺪﯗ.
ھازىر جۇڭگو رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ مەسىلىھەتچىسى، شىنجاڭ ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى ۋە مەدەنىيەت موزىيىنىڭ پەخرى رەئىسى. ئىلگىرى جۇڭگو رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. 1988-يىل "دۆلەت دەرىجىلىك كۆزگە كۆرۈنگەن تۆھپىكار ئالىم" دېگەن ئاتاققا ئېرىشكەن. گوۋۇيۇەننىڭ ئالاھىدە ياردىمىدىن بەھرىمان بولىۋاتىدۇ.
ئابدۇرېھىم سابىت
ئەدەبىيات تەتقىقاتچىسى ئابدۇرېھىم سابىت 1943 - يىلى قەشقەر شەھىرىدە ئۇقۇمۇشلۇق ئائىلىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى قەشقەر شەھىرىدە تاماملىغان، 1957 - يىلىدىن 1960 - يىلىغىچە سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ تىل - ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن قەشقەر شەھىرىدىكى ئوتتۇرا مەكتەپلەردە تىل - ئەدەبىيات ئوقۇتۇشى بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ، 1983 - يىل 10 - ئايدىن ئېتىبارەن قەشقەر ۋىلايەتلىك قەدىمكى ئەسەرلەرنى يىغىش، رەتلەش، نەشر قىلىش ئىشخانىسىنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.
ئابدۇرېھىم سابىت 1970 - يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدىن تارتىپ مەخسۇس ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، <ئۇيغۇركلاسسىك ئەدەبىياتى تارىخى> ناملىق تۆت قىسىملىق كىتابنى، <مۇھەممەت سادىق قەشقەرى ۋە ئۇنىڭ ئىجادىي پائالىيىتى ھەققىدە>، <شائىرە زىبۇننىسا>، <قۇتادغۇبىلىك> < ۋە ئۇيغۇر شېئىرىيىتى>، <ئابدۇقادىر دامۇللا ۋە ئۇنىڭ >نەسىھەتى ئاممە< ناملىق ئەسىرى ھەققىدە>، <يۈسۈپ خاس ھاجىپ مازىرىغا ئائىت تارىخىي يازما ھۆججەتلەر> قاتارلىق ئىلمىي تەتقىقات ماقالىلىرىنى يازغان؛ ئالىي مەكتەپلەر ئۈچۈن ئورتاق دەرسلىك <ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخى> نى ۋە دۆلەتنىڭ 7 -، 8 - بەش يىللىق ئىجتىمائىي تەتقىقات پىلانىدىكى <ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تارىخى> نى يېزىشقا قاتناشقان. بۇلاردىن باشقا، يەنە بىر قىسىم مۇھىم مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ئورۇنلىرىنىڭ تەزكىرىسىنى تۇرغۇزۇپ چىققان، بەزى كلاسسىك ئەسەرلەرنى نەشرگە تەييارلىغان.
ئابدۇرېھىم سابىت ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، جۇڭگو ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ<قۇتادغۇبىلىك> ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، كاندىدات تەتقىقاتچى، شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى مىللەتلەر ئەدەبىياتى تەتقىقاتى ئىنىستىتۇتىنىڭ تەكلىپ قىلىنغان تەتقىقاتچىسى.
Türkiye
Türkiye- toluq ismi Türkiye Jumhuriyiti (türkche : Türkiye Cumhuriyeti, in'gilizche: Republic of Turkey) asasi qanunluq, jumhuriyet tüzümidiki, jughrapiyelik jehettin Yawropa we Asiya qitesige jaylashqan bir dölet. Uning paytexti bolsa Enqere, eng chong shehiri bolsa Istanbul. Dölet tili bolsa türk tili. Nöwettiki prizdénti (türkche jumhurbashqani)Abdulla Gül. Nöwettiki bash ministér (türkche bashbaqan) Rejep Tayyip Erdoghan. Türkiye 1923 - yili 29 - öktebir küni musteqilliqini jakarlap, jumhuriyet tüzümi ornatqan.
Qisqische ehwali
Yer meydani 783 ming 562 kwadrat kilométir,
Nopusi 72milyon 561 ming.
Türkiyening siyasi musapisi
Türkiye enene jehettin islam döliti bolghachqa Yawropa we Amérika bilen bolgha munasiwitining döletning hayat-mamatigha tesir yetküzüshidin éhtiyat qilip dölette din bilen hakimiyetni üzül-késil ayrip 1923-yilidin buyan herqandaq dini arqa körünüshke ige partiyeni qanunsiz hisaplap kelgen. Asasi qanundiki bu shertlerni qoghdash izchil türde Türkiye herbi terepning izchil türkiyesiyasitini kontirul qilishidiki asasi sewep bolup kelgen idi. 2- Dunya urushi mezgilide, Türkiye deslep biterep turidu, kéyin 1945-yili 2-aygha kelgende, Gérmaniyige qarshi urush élan qilidu, 2- dunya urushidin kéyin Amérikining tesiri Türkiyige singip kiridu. 1980-Yili 4-ayda, pirizdént qehri guru türkning wezipe mudditi toshidu. Parlamént 100 qétimdin köprek saylam ötküzgen bolsimu, lékin partiye guruhlarning kürishi jiddiy bolghachqa, yéngi pirizdéntni saylap chiqalmaydu. Uning üstige döletning amanliqi nacharliship, herxil térorluq heriketler ewj alidu. 9- Ayining 12-küni, bash shtab bashliqi ewren bashchiliqidiki memliketlik amanliq komitéti«ichki urushning aldini élish» üchün, hakimiyetni ötküzüwalghanliqini jakarlaydu, hökümet we parlaméntni tarqitiwétidu, barliq siyasiy partiyilerning paaliyitini chekleydu. Shu ayning 13- küni ewren dölet bashliqi bolidu. 20- Künige kelgende, sabiq déngiz armiyisining qomandani olosu bashchiliqida yéngi hökümet qurulidu. 1980- Yili herbiyler hakimiyetni ötküzüwalghandin kéyin, weziyetni turaqlashturidighan bir qatar tedbirlerni qollinip, jemiyet amanliqini zor küch bilen retke sélip, herxil qanunsiz teshkilatlarni keng kölemde tekshurdi. 1981- Yili 9- aydila 45 ming ademni qolgha aldi. 750 Ming herxil qoral-yaraghni musadire qildi. Netijide, térrorluq heriketler herbiy idare qilishning aldidikige qarighanda zor derijide azaydi.
1982- Yili 11- ayning 7- küni, memliketlik amanliq komitéti yéngi asasiy qanunni omumiy xelqning awaz bérishigeqoyidu, netijide herbiy hökümet xelqning himayisige ériship, ewren jumhuriyet pirizdénti boldu hemde démokratiye musapisini eslige keltüridighanliqini bildüridu. Uzun ötmey Türkiye diplomatiye ministiri moskwagha ziyaretke baridu, ewren junggogha ziyaretke kélidu.