cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زەپەرنامە
ئەگەر بولسا شوخەيزە تۇنگانغا يار.
بۇزۇلسا شەھەر بىزگە دىشۋار سەخت، بەك قىيىن
بۇلار ئەيلەدىلەر چېرىكنى شۇمار، ساناق
بۇ قالماق، مەنچىڭ دۇسەد يەكھازار. ئىككى يۈز مىڭ
مۇساپىر، مۇجاۋىر ئىدى يەتتە يۈز،
بۇ خەيلى سىپاھ ئەردىلەر ئىككى يۈز.
مىراخور، باكاۋۇل، بۇرچى، ئۆيچىسى، ئاشپەز
يەنە ناغرا، كارناي - سۇنايچىسى.
كۆتەرتىپ بۇ كۈنلۈك تۇغ ۋە ئەلەم،
چالىپ ئالدىدا ناغرا ناققارا ھەم.
بۇ پەرراش ئوتۇنچى بىلەن چايچىسى، كۆرپىچى
ھاپىزلار كېلىپ بىر توققۇز نەغمىسى.
ھەممە ھۆرپەگەر خەلقى ئەھلى بازار، ھۈنەرۋەن
بولۇپ مانجۇ، يەرلىك بازى سەھازار. ئۈچ مىڭ
ئۇنىڭ ئارقىسىدىن توشۇبدۇر توشۇق.
بۇ سۈكۈ قىماربازنى يىغدى تامان،
كىيەرگە ئىگىن جابدۇقى ئەردى كام.
تۆمۈرچىگە نەيزە قىلىچ ئەتتۈرۈپ،
ئەگەر ئەتمىسە باشىغا تەپتۈرۈپ.
ھۆكۈم قىلدى بەرگىل تۆمۈر يا كۆمۈر،
دېدى ئۇستالار زايە ئەتتى ئۆمۈر.
قازانچىغا قۇيدۇردى قىرلىق چوماق،
ھەممە جابدۇغى پۈتتى يوق ئات - ئۇلاق.
ھېكىم بەگ دېدى دىۋانغا ئات چاپىڭ،
ئەگەر بەرمەسە گەردەنىگە ياپىڭ.
نە يەردىكى ئات بولسا ئالدى تالاپ،
يۈرۈپ دوغىلار ئۆيمۇ - ئۆينى بۇلاپ.
شەھەر ئىچرە ھېچكىمدە ئات قويمادى،
ھارامزادە سەگ پۇل ئېلىپ تويمادى. ئىت
قىماربازلارغا بەردى ئاتنى ئالىپ،
خالايىقلارنى يىغلاتىپ قاخشاتىپ.
يامانلار كېتىپ بولدى ئاقسۇ ئامان.
دېدى ئاقسۇنى بەرمەگەيمەن قويۇپ،
تۇرۇپمەن بۇ ۋاقىتلاردا جاندىن تويۇپ.
ئەگەر بۇ بۇلۇق كەلسا شەھيار كۇچار،
مېنىڭ لەشكىرىم باردۇر سەدھازار. يۈزمىڭ
بۇ ئامبان دېدى شەھەردە تۇڭگان تولا،
بېرىكىپ يوق ئەتسەك مونى ئەۋۋەلا.
بۇ خۇي - خۇيلارنىڭ ھەر بىرى شىرى نەر،
بىرى قانچە خەلقنى قىلۇر زىر - زەبەر. ئاستىن - ئۈستۈن
دېدى شەھەر ئىچىنى بىسەرەمجان ئېتىپ،
چېرىك بىلەن جامغا يۈرۈڭ ئەزىم ئېتىپ. قەست
سايىدبەگ بۇ ئىشقا نە تەدبىردۇر،
بىلالمام نە چارە، نە تەقدىردۇر.
ھېكىمغا دېدى كۆرسەتىڭ مەسلىھەت،
قايۇ ئىشتا بولغاي ماڭا ئەمىنىيەت. تىنچلىق
بۇ ئامبان دېدى ئايلانبىدۇر باشىم،
خىيال ئەيلەسەم كۆزدە تۇرماس ياشىم.
كېچە بولسا ئەمدى ماڭا ئۇيقۇ يوق،
بۇ سىنچاي، تاماكۇ بۆلەك تۆھمە يوق.
كىكىرتەكتىن ئۆتمەيدۇ ئەمدى غىزا،
تىرىك يۈرگەنىمگە بولۇپ نارىزا.
كى بۇنداق كېلىبدۇر مېنىڭ تەلەيىم.
بۇ دارىن بۇ سۆزنى دېدى يىغلادى،
ئۆلۈمگە ئۆزىنىڭ بېلىنى باغلادى.
ھېكىم بەگ دېدى ئەيلەدىم بىر خىيال،
بۇ خۇيخۇينى ئەمدى يوق ئەتمەك ماھال.
بۇ ۋاقتىدا چېرىك بىزدە بەك ئازدۇر،
بۇ تۇنگانىلار مەردى شاھبازدۇر.
ھېكىم بەگ دېدى نەچچە كۈن سەبىر ئېتىڭ،
جاھان تىنچلىقتۇر شەھەردە ياتىڭ.
دېدى ئەيلىگەيمەن بۇ ئىشقا ئىلاج،
مۇڭا سەرپ ئېتەي قانچە بولسا خىراج.
سانايلى بۇ تۇڭگانلار قانچە بار،
بۇ مەنچىڭلىنى ئەيلىگەيلەر شۇمار. سانىماق
بۇلاردىن ئالىپ ھىيلە بىرلە ئەدەد،
كى بىزلەر تۇرۇپ سىزگە قورقماق نەھەد.
بۇ شاڭلۇ ئىمامىغا قىلدى جاكا،
ياشنى ئۇكام دەپ قېرىنى ئاكا.
ساناپ ئۆتكۈزۈڭ خەلقىڭىز نەچچە بار،
كى بىر - بىر ئانى ئەيلەدىلەر شۇمار،
بۇ توققۇز يۈز ئوتتۇز يەتتە ئەردى كۇبار. چوڭ ئەر كىشى
ھېكىم بەگ دېدى ئامبانغا سىز شۈك تۇرۇڭ،
كى ھىممەت قىلىپ بوشۇماي بەك تۇرۇڭ.
دېدى بۇ شەھەردە ئۇرۇشماق يامان،
دېدى مۇندا باردۇر بالا - بارقامىز،
بۇ تۇڭگان بىلەن سۈلھى قىلساق بولۇر،
ئاڭا ياخشى ئەيتىپ ياراشساق بولۇر.
بۇ تۇڭگان بىلەن ئەھدى پەيمان قىلىڭ.
دېدى سۈلھى قىلساق بولۇرسىز ئامان،
بۇ ئىشدا دېدى يوقتۇر ھىچبىر زىيان.
ئىلىدىن يېتەر بىزگە نۇرغۇن كۆمەك،
نەچچە كۈن دېدى سەبرى قىلماق كېرەك.
غەنىمەت تۇرۇر نەچچە كۈن بىزگە جان،
تاپىلغاي ھايات بولسا يۈزمىڭ جاھان.
بۇ دارىن دېدى سەن ئاتا، مەن بالا،
كى بولغىل دېدى مەن ئىنە، سەن ئاغا.
ئىشىتتى بۇ ئامباندىن ئۇشبۇ جاۋاپ،
كېلىپ قاش ئاتىپ تۇردى باشىن سىلاپ.
ئۆزەڭنىڭ خىيالىچە قىلغىل دېدى.
بۇ شاڭلۇ ئىمامىغا بۇ سۆز دېدى،
بۇ سۈلھى قىلىشماقنى مەققۇل دېدى.
بۇ دارىن قۇيۇپ بەرسە سىزلەرگە چاي،
دېدى سۈلھى قىلساق بولۇر ھاي - ھاي.
كېڭەشتى بۇ تۇڭگانى بەردى جاۋاپ،
ئۇرۇشسا ئىكوۋ سۈلھى قىلماق ساۋاپ.
بېجىن خەلقى خۇيخۇيلار بولسا ياراش،
ئەزەلدىن ئىكۇلان ئىرۇرمىز قاياش.
شەھەر ئوتراسىدا دېدى بۇ مازا،
بۇ شىڭرىن ئۆزى ئەيلىگەن خانىقا.
كى سىزنىڭ ئۈچۈن نەزرىنى مەن بېرەي،
تۈنەي بىر كېچە خانىقاغا كىرەي.
ئاتامدىن قىرىق مالۇ، سەككىز كالا،
دېدى رەد بولۇر باشقا كەلگەن بالا.
كى مىڭ جىڭ گۈرۈج، جەمئىي يۈز جىڭچە ياغ،
قالارغا ئوتۇنى يىگىرمە ئۇلاغ.
نانى ئىككى مىڭ، بەش تاغار سەبزەسى،
پەقىرنىڭ بۇدۇر ئاتاغان نەزرەسى.
ئۇلۇغ داشقا سالسۇن كالا بىرلە قوي،
بۇ پوكشكالۇ قۇيماق بىلەن يېدى بوي.
يىغىلدى بۇ تۇڭگانىلار خاسۇئام،
بۇ شاڭلۇمۇ ئەززىنلىرى ھەم ئىمام.
بۇ ئەئىلەم بىلەن مۇپتىيۇ ھەم خەتىپ،
بۇ قازى مۇدەررىس بىلەن مۇھتەسىپ.
بۇ ئىشان خەلىپە مۇئەززىن، ئىمام،
ھەممە چوڭ - كىچىك ئەھلى قوۋمى تەمام.
يىغىلىپ ھەممە جەمئىي خەيلى سۇپاھ،
بۇ سۈلھى ئىشىغا دېدى مەرھابا.
كى سورۇن قىلىپ تارتتىلار ئابۇ - ئاش،
ئۇ دۇخەيلى بىر - بىرىگە بولدى ياراش. دۈشمەن گۇرۇھى
سىپارە ئوقۇشتى ھەممە قارىلار،
ھەممە پازىلۇ مۇتتەقى ھاجىلار. پازىل = بىلىمدان مۇتتەقى = ئۆزىنى پاك تۇتقۇچى
تىلاۋەت قىلىپ بەئىدى خەتمە دۇئا، دۇئانى تۈگەتكەندىن كېيىن
تۇتۇپ ئەھدى قىلدى كالامى خۇدا.
بۇ تۇڭگانلار بىلەن مانجۇ قىلدى ئەھد،
بۇ قارى ئالىپ نەزرى يۈز سەر كۈمۈش،
كۈمۈشتىن خوش بولۇپ قىلدى جۇش.
بۇ ئامبان يۈرۈپ ئەمدى بۇدخانەگە،
بۇ غالدا يۇ دالۇيە بىرلە نىيۇن،
پىچىرچى، پىيە، زۇڭياۋۇ، چىڭشايۈن.
چېرىك ئامبانى بىرلە دالۇيەسى،
يەنە باشقا شويا ۋە ما لۇيەسى.
باردى بۇتنىڭ ئالدىغا تۇردى قاتار،
دېدى ئەپۇ ئېتىڭ بىزدىن ئۆتسە خاتا.
كى بۇت ئىرۇر ھەمە بۇتدىن ئەزىز،
يىكەن ئۈستىگە چاپلاغان بىر سېغىز.
ئىدى قەددى سۈرەتدە ھەم سەربەلەند. بېشى ئېگىز
باشى ئەردى گۈنبەز، ئانىڭ ئاغزى غار،
ئىككى بازۇسى ئەردى شاخى چىنار. بېلەك
مىسالى ئىككى كۆزى جامىدەك.
تاۋانا ئۆزى، يۈزلارىدۇر قىزىل،
باشىغا قويۇپ ئەردى زەررىنە تاج، ئالتۇن
بۇ بۇت بى ماجال ئولتۇرۇپ نائىلاج. كۈچسىز
ئاڭا تەبىئەت ئەيلەگەن بىر ساقال،
تۇرار نەچچە بۇت ئالدىدا پايىمال.
بۇ بۇتلار تۇرۇبدۇر بۇ ئۆيلەردە زىچ،
تېگىگە ئانىڭ تىزغالى پۇختە خىش.
مۇنى سىرلاغان ئۆگزەسىدۇر ئېگىز،
بۇ ئۆي يوق زىلچە يا كېگىز.
بۇ ئۆيلەرنىڭ ئىچىدە ئېگىز - پەس سۇپا،
يانا تۆت تەرەپتە ئېگىز كۇرسى با.
قويۇبدۇر سۇپا ئۈستىدە كاتتا تەخت،
نەچەسى ئانىڭ ئولتۇرۇپ كۇرسىدا،
نەچەسى يانا يانداشىپ يانىدا.
بىرىگە بىرى ئوخشاماس ياڭزاسى،
قولىدا تاماكۇ بىلەن غاڭزاسى.
بەرەھمەن قويۇپتۇر، بۇ بۇتنى باقار، بۇتخانا شەيىخى
قېنى باققانى ئاچ قويۇبدۇر باكار.
تۇرۇپ ئالدىدا، بەئىزىسىدۇر ئۆرە،
بۇ چوڭ بۇت دېدىم ھەممىسىگە تۆرە.
ھەممە بۇت دېدىم قانچەدۇر ئى تاغا،
دېدى سى شى چى يا دېدى سى شى با. سى شى چى = 47، سى شى با = 48
بەدھىنە ئىگىن يوق ھەممە يالاڭاچ.
كى يوقتۇر كېگىز، يوتقان - كۆرپەسى.
يوق ئىركەن ئۇنى، ياغۇ ئاشلىق تۈلۈك،
ھەممە قوشنىدۇر يوق ئۆزىدە مۈلۈك،
زىمىستان سوغۇق بۇتلار قانداق قىلۇر.
نەچەسى ئۆز ئورنىدا توڭلاپ قالۇر.
بۇلار چوڭ - كىچىك بۇتقا يىغلار ئىكەن،
پۇتىدا ئۇنىڭ ئەردى زەرىن كەپىش،
قويۇپ ئالدىغا نەچچە تۈرلۈك يېمىش.
بۇ نۇقلى پاتازا بۇ قەندى گېزەك، شېكەردىن ياسالغان يېمەكلىكلەر، مەنپەسىلەر
تۇرار كۇرسى ئۈستىدە ئۇ بىر كىسەك.
بىرسى زېمىستاندا يالغۇپ ياتار،
بىرسى قوپالماي تالغۇپ تۇرار.
بۇلۇبدۇر دىدىم ئۇشبۇ بۇت نان يىمەس،
بۇ مانجۇلىغا تىش يارىپ سۆزلىمەس.
يىمىشكە قاراپ باقمىدى بىر قىيا،
ئۇياتچانمىكىن قىلدى ئەلدىن ھايا.
بۇ قاتتىق يىمىشكە تىشى ئۆتمىدى،
دىدىم بۇ جەھەتتىن قاراپ باقمادى.
بۇ نۇقلى نابات بىرلە قويدى ئۈرۈك،
ئانى ھەم يىمەي ئولتۇرار بۇ ئۆلۈك.
ئۆلۈكتۇر دىسە ئولتۇرادۇر قاراپ،
ئانىڭدىن بۆلەك باردۇر نەچچەسى،
بۇ بۇتنىڭ ئىرۇر ئەبرى ۋە نەبرەسى.
بۇ بۇتدىن يىراق ئولتۇرۇپتۇر بىرى،
بۇ دەججالنىڭ زىشتى رۇيدۇر تۈرى. يۈزى سەت
قۇچاغىدا دۇر سۈت ئېمىتكەن بالا،
مۇنىڭدىن بۆلەك ئۆزگە بۇتلار تولا.
بېلى خەم بولۇپ ھەم ئارقامىش باشى، پۈكۈلۈپ
كى يىغلاپ تۇرادۇر ئاقادۇر ياشى.
بۇ بۇت خاتۇندۇر يا ۋە يا دەللىسى،
قېرىنىڭ يانىدا تۇرار پەللەسى.
ئولىدا بالاسى بېشىنى سىلاپ.
بىكاردىن بىكار يىغلاماس بۇ خاتۇن،
سالارغا كىگىز يوق، قالارغا ئوتۇن.
دىدىم ئۇشبۇ بۇت نامرات بۇت ئىكەن،
مۇڭا گۆر كىبەنلىك ئىككى ئات ئىكەن.
.ئاتىغا تاپالمايدۇر ئارپا - بېدە،
كى توڭلاپ قالىبدۇر تۇرار ئورنىدە.
يىمەيدۇ بۇ ئات ئوت، سامان يا بوغۇز،
بۇ بۇتنىڭ يىمەككە يوق ئەركەن ئاشى،
ئۆلۈبدۇر بۇ خىزمەتتە تۇرغان كىشى.
بۇ بۇتتا كۆرۈنمەيدۇ بۇيى ساپا،
قىلالماس دىدىم ھىچ كىشىگە ۋاپا.
جۇلۇسىدا تۇرغان بۇ ئىككى سىيىز،
كىيەرگە ئىگىن يوق، سالارغا كىگىز.
ئانىڭ رەڭگىدىن ئاش يىگەن تەرى يوق،
تۇرادۇر ئۆرە مۇردە بار، قەبرى يوق. ئۆلۈك
بۇراۋ ئەيتادۇر ئۇشبۇ بۇت رەنجىدۇر،
يۇرت مۇنجى لەقۋاۋۇ پالەنجىدۇر.
قۇلاغى ئىشتمەيدۇر، كۆزى بەسىر. قارىغۇ
تەبىبكە ھىلى ئولتۇرادۇر مۇنتەزىر.
كى ئىشىدە بولۇپتۇر ھىلى بۇ كېسەل،
كەبۇتەر كابابى، بۇيۇردى ئەسەل.
تەبىبنىڭ ئۆزى مەردى دانا كېرەك،
بۇ بۇتنىڭ ئۇشۇللار جازاسىن بېرۇر،
كېلىپ شەربەتتىن كى مۇكاسىن بېرۇر.
ئېغىز بۇرنىغا ئۆمۈچۈك تور كىرىپ،
بۇرۇن - ئاغزىدىن جانۇ- جانىۋار كىرىپ.
ھايا قىلمايىن باشىغا ساڭقاغان.
بولۇپ باش - كۆزى جانۇ - جانىۋار پوقى،
بۇ - ئاجىزلىقى، قۇۋۋەتىنىڭ يوقلىقى.
تۇرار دەرۋازىسىدا ئىككى ياساۋۇل، خىزمەتكار
كۆرەرسىز ئومۇدىنى تەڭلەپ تۇرار،
كەل ئى ئوكتەدان دەي بۇ ئەپسانەنى،
قويۇپ جوزانى جوزا ئۈستىدا كات،
ئاڭا نەچە قۇر تىزدى نۇقىلە - نايات.
نەچە ئاتۇ قويلارنى كەلدى تاپىپ،
بەرەھمەن تۇرۇپ قىچقىرىپ ۋاڭ - ۋاڭ،
ياغاچنى بۇ چاڭغا ئۇرۇپ جاڭ- جاڭ.
ئوقىدى ئۆزى رەسىمىچە بىر غەزەل،
كى يىغلاپ بۇ ئامبان دىگەن لاي غەزەل.
بۇ جاڭدىن چىقىپ نەچچە تۈرلۈك سادا،
بۇ مەنچىڭلار كۆپ يىغلىشىپ بى ئىبا. تارتىنماي
پويۇپ پىڭزانى جوزا ئۆزرە قاتار، كوزا
تىزىپ جۇڭزانى قويدى نەچچە قاتار. رۇمكا
قويۇپ پىڭزانى جۇڭزاسىغا شاراپ،
تىزىپ جوزاغا قويدى نۇقلە كاباب.
بۇ كاغەزنى كۆيدۈردى پوجاڭ ئاتىپ،
بۇ بۇت ئالدىدا يىغلادى دۈم ياتىپ.
ھەممە تۇردى باشىدىن كۇلاسىن ئالىپ،
قاراپ تۇردى سائەتچە باشىنى سالىپ.
ئالىپ بۇتنىڭ ئالدىن ئىچتى ئاراق،
ئانىڭ ئەھدۇ پەيمانى بۇدۇر ساياق.
بۇ غەم - قەيغۇدىن كۆڭلى دىلجەمئى بولۇپ،
تاۋازۇ بىلەن گەردەنى خەم بولۇپ. ئېگىلىپ
بۇلار بولدىلار خۇدەمۇ شادىمان،
نەچچە بۇلار ياتتى ئەمنۇ - ئامان.
بۇ ئامبان ھېكىم بەگكە سۆز باشلادى،
دېدى ھالىتىنى، كۆزىنى ياشلادى.
دېدى ئى سايىد بەگ قىلاي سىزگە ئەرز،
تۇرۇپتۇر ماڭا يەتتە يۈز يامبۇ قەرز.
ھەي ئايدا ئىككى يامبۇدۇر لىي چەنى، ئۆسۈمى
نىچۈك ئەيلەيىن كەلسە مەي - مەي چىنى،
بۇ مەنسەپ ئۈچۈن پۇل ئالىپ خەرجلەدىم،
مېنى ھەر كۈنى يامبۇنى دەپ تۇتۇپ،
خىيالى مېنى كەتكۈسى خام يۇتۇپ.
پۇل ئالدىم ئانى بولمادى سوققانى،
كى ئامبان قويۇبدۇر ئانى باققانى.
بۇ تاپقان پۇلۇم يامبۇنىڭ لېچىنى،
تېخىچە تۇرۇبدۇ ئانىڭ بىڭچىنى. دەسمايىسى
ئۇرۇق - تۇققانىم ماڭا بۇرېن بولۇپ،
بۇ مەي - مەيچى ئالدىدا كۇرىن بولۇپ. مېھمان
كۆڭۈل خوشلۇقى تەتىيىم ئۈچ بالا،
بالا ئۈستىگە ئەمدى كەلدى بالا.
بۇ دەردىمنى كىملەرگە ئىزھار ئېتەي،
دىسەم باش ئالىپ بىر تەرەپكە كېتەي.
سايىد بەگ دىدى قەرزدىن غەم يىمەڭ،
ماڭا دىدىڭىز ھىچ كىشىگە دىمەڭ.
ھاكىملىققا مىڭ يامبۇ بەردىم پەقىر،
كى سىزگە بولۇرمەن يەنە دەستىگىر. ياردەمچى
بېرۇرمەن بۇ شەھيار، كۇچادىن ئالىپ،
بېرۇرمەن دېدى ئاقسۇلۇققا سالىپ.
يىغىنى يوق كەتسەڭ بولۇر ئەۋۋەلا،
كۇچاردا خەزىنەم، دەپىنەم تولا.
ئەددەدىن تولا ۋاڭ بېگىمنىڭ پۇلى،
ئىرۇر شاھ ئول، مەن ئانىڭ بىر قۇلى.
بۇ غەم - قايغۇ ئەندىشە قىلغان بىكار،
دىدى قەرزىڭىز بىر بۇلۇڭدىن چىقار.
بۇ ئىشتىن يېمەڭ زەررە ئەندىشە -غەم،
ماڭا ئەيتۇرۇڭ بولسا بىر نەرسە كەم.
قىلالى بۇشىڭرىن بىلەن ئەمدى جەڭ،
كى ھەرنەرسە تاپساق ئارىمىزدا تەڭ.
بۇ ئامباننىڭ ئاغزى قۇلاققا يېتىپ،
يەنە بۇرنى ماڭلايىدىن ئاشىپ.
ئۇلۇق خاننىڭ ئالدىدا بار ئابروي،
بۇ جۇڭشى ئىشغە قىلىپ جۇستۇجۇي. ئىستەك - سوراق
بۇ جامدىن ئېرىئىمەي خەت ئەيلەپ تۇرۇڭ،
بۇ دالويە بولدى ساڭا ھەم سەپەر،
زېرىكمەي بارۇرسىز بۇ نارى سەقەر. دوزاق ئوتى
باشىدىن جۇلاسى ئالىپ مۈڭگۈدى.
قىلىشنى بۇ ئامبان بىلەن خەيرىياد،
بۇ يامۇن ئىچىدىن چىقىپ خەيرىباد. ياخشى بولسۇن
چالىبان تەبەل ناغرا نەققارەنى،
توشۇپ ئالدىغا مەنچىڭ لەشكىرى،
بۇلار كەينىدىن يۈردى قالماق، سولۇن.
يۈرۈپ كەينىدىن ئەندىجان، كاشغىرى،
بۇ قىلغان ئىشى شەرئىدىن تاشقىرى.
مۇسۇلمان ئەگەر بولسا دۈشمەنگە يار،
جەھەننەمدە بولغاي ئانىڭ ئورنى نار.
بۇ ئاخۇنۇ، ئەشرەپ، خەلپە، ئىمام،
ھەممە بەگ بىلەن جۈملە ئەھلى كىرام.
قىلىپ نەغمىچى نەغمىنى ئۈچ قاتار،
بۇ نەخشى غەزەلنى ئوقۇپ نەچچە بار.
چىقىپ يار باشىغە ھەممە ئامۇ خاس،
شەھەردە كىشى قالماي ھازەلقىياس. شۇ يوسۇندا، شۇنداق
ئەلەم، تۇغۇ، بايراقۇ كۈنلۈك تۇتۇپ،
سايىد بەگ بارۇر غەم بىلەن قان يۇتۇپ.
بۇ شاھنىڭ باشىغا يېتىپ بۇ ئەلەم، دەرت
ئەلەمدىن پۇلەم ئەللىگ ئالتى ئەلەم. بايراق
چىقىپ يار باشىغا ھەمە دوستۇر يار،
قولىدا تۇتۇپ يارىنى كەتتى يار.
قىلىپ ئەلۋىدا جايىغا ياندى يار،
پىراقىدا ئەيتۇر ئىدى يار- يار.
سەپەرگە بارىپ كەلمەدى يار - يار.
كۆڭۈلدە پىراقۇ ئوتۇڭ بار - بار،
كويۇڭدا نېتەي يىغلاماي زار- زار"
چىقىپ ئاقسۇدىن يەتتىلار جامغا،
تۇرۇشتى ئويۇن كۈلكە ھەڭگامغا. بىر ئىشنى باشلىماق، سوقۇشماق.
بۇ جاڭپاڭ قويۇپ چۆرەسىن قاڭ سوقۇپ،
جىسەكچى جىسەپ جىڭ بىلەن جاڭ سوقۇپ.
پۇ تۈشكۈن قونالغۇ ئانىڭ غەۋغاسى،
بىر ئادەمنى ھايداپ ئىككى دوغاسى.
يىغىپ ھۆرپەگەرلەرنى قىلدى بازار،
ئىككى داۋزانىڭ ئالدىدا ئىككى دار.
بۇ سۇكۇ قىمارۋازيۈرۈيدۇ سۇلاپ،
يۈرۈيدۇ ئۆيمۇ - ئۆي كەلدى ئەلنى بۇلاپ.
ئېغىللاپ كالانى، قوتان بىرلە قوي،
قىمارۋاز جالاپلارغا ھەر كۈندە توي.
كى تاڭشىن قىلىپ بارغانى ھەر قايان،
كى باشقۇنچىلىق قىلسا قىزۇ - جۇۋان.
قويۇپ ئارپا - بۇغدايغا لەشكەرلەر ئات،
ئانىڭ ئەرزىگە يەتمەي قىلسا دات.
سۈرۈك بىلە ئىلقىنى كەلدى سۈرۈپ،
كى داد ئەيلىگەننى ئاسىپ دارغا،
ئانى يەم قىلىپ قارغاۋۇ - سارغا.
بوغۇم تۇتمىغان مايسىلارنى ئورۇپ،
ئاتىغا بېرىپ ئاتنى باغلاتتۇرۇپ.
ئانىڭ ئوينىشى ھەر كۈندۇر قىمار،
كېچە - كۈندۈز ئالدىغا نەغمە- نىگار.
ئانى كەلتۈرۈپ ئىچتى جامى شاراپ.
بۇ تاڭشىن مۇسۇلماننى كەلسە تۇتۇپ،
بۇ مەنچىڭغا باغلاتىپ ئۆلتۈرۈپ.
جالاپنى قويۇپ، تاپتى مەيگۇزەنى.
بۇ بەتبەخت لەئىن شەرئىنى تۇتمادى،
بۇ تاڭشىن قىلىپ ئىككى يولغا قاراپ،
سايىد بەگ بۇ جاڭپاڭدا ياتتى ماراپ.
يىلى مار ئەردى ماھى ئوشۇر، يىلان يىلى ھوشۇر ئېيى
دىدى ئەمدى پەيمانە تولسا تاشۇر.
خوجامغا بەشارەت بولۇپ ئول زامان،
كى يارلىغ تۈشۈپ راشىدىن خاندىن،
كۇچاردىن چىقىپ سەيد بۇرھانىدىن.
بەشارەت خوجاملارغا مەغرىپ سارى،
ئۇلۇغ پىشەنىڭ شىرلىرى ھەر بىرى.
بۇ شەھيار، كۇچاردىن يىغىلسۇن تامام،
غازاتقا بارادۇر ھەممە خاسۇ - ئام.
بۇ نۆبەت ئۆيدە كىشى قالماسۇن،
كىشى نۆبىتىگە كىشى بارماسۇن.
يىغىلدى بۇ لەشكەرلەر ھەدىدىن پۇزۇن،
ھەممە زەۋۋقۇ - شەۋق بىلەن بىلە مەستۇ جۇنۇن. بۇ يەردە كۈچكە تولۇپ مەنىسىدە
مازارغا يىغىلدى ھەممە چوڭ - كىچىك،
ھېسابلاپ ئانى قىلدىلەر بىر پىتىك.
سەيد راشىدىن خانغا ھەم تاجۇ - تەخت،
كۇچار شەھىرى بولدى ئاڭا پايتەخت.
بۇلار مەشۋەرەت قىلدىلار ئانچۈنىن،
كى پىكىر ئەيلەدىلەر بەسەرۇ يەسىن. ئوڭ - سول
قارا شەھەر تۇرپاندا مەنچىڭ تولا،
بۇ ئاقسۇ تەرەپتە مۇسۇلمان تولا.
دېدى ئاقسۇنى دەستىگىر ئەيلىسەك، تايانچ، پاناھ، بازا
مۇزاتتىن بۇ مەنچىڭغا يول بەرمىسەك.
دىدى ئاقسۇنى بىز ئالارمىز ئاسان،
دىدى ئۆزگىلەر بارغۇسىدۇر قايان.
بۇ لەشكەرلەر بۆلۇندى بولۇپ سۇلسىگىر، ئۈچتىن بىر
ئىككى كوھنا تۇرپان، بىرى ئەردەۋىل.
ھېسابىدا لەشكەرنى قىلدى ئەدەد،
يانا مىڭ باش سەد باشى پان سەد.
بۇ پىنجاھ بىلەن ئونبېشى، قۇر باشى،
مىراخور، دىۋان، دورغا ۋە توپ باشى.
ئانىڭ ئۈستىگە دادخاھ خەلپەسى،
جاھاننى ئالىبدۇر ئانىڭ غەلبەسى.
يەنە پادى شەپ قويدى ئاندىن تۇرە،
سەپەرگە بارىپ تالە ئىدىن كۆرە.
بۆلۈندى كۇچار لەشكىرى ئىككى توپ،
بۈگۈر، كورلا ۋە تاكى سەرھەدى لوپ. چېگرا
ئالىپ بىر تۈمەن لەشكەرى بىگاران،
باھادۇر سەيد غازى ئىسھاقخان،
بۇ تاھىر خوجا خاجائى ۋاھىدىن،
سەيىد ۋالىدىن، خوجا باھا ئىدىن.
ئۇزاتتى ھەمەخشۇ ئەھلى ئايال.
بېرىپ غەزنەدىن نەچچە بايراق تۇغ،
بۇ لەشكەرلەر ئۆز ئىخلاسىدىن قىل قۇيرۇغ.
ياراغ جابدۇغى قالمىدى ھىچ كەم.
بېرىپ غەزنەدىن چىپۇۋۇ زەمبەرەك،
نەچچە تىۋەگە ئوق دورى غەم مەرگ. ئۆلۈم
قېلىچ، نەيزە بىرلە مىلتىق - ئوقيا،
ئۇلۇغلارغا كەيدۇرۇپ سەرۇپا.
پېقىر نامراتلارغا ھەم بەردى ئات،
ئاق ئۆي چادىرۇ بارىگاھ بىرلە كات.
بۇ لەشكەر بولۇپ مىسلى بىر كۆك تۆمۈر،
نە دۆلەت غازات بىرلە ئۆتسە ئۆمۈر.
غوجام ئالدىدا نەچچە خەلپە تۆرە،
دوبۇلغا كىيىپ ئولپاقۇ ھەم زىرە.
سەپىد موھرە كارناي سۇرنايىنى.
بۇلار يۈردىلار تەبىل شادى چالىپ،
بارۇيادى ھەق بىرلە ئاللا سالىپ.
ئۇزاتتى ھەمە خىشۇ قەۋمى قاياش،
مازار باغىدا بەردىلەر ئابۇ- ئاش.
قىلىپ بەردى بەئىداز خەتمە قۇرئان، كېيىن
سەيد راشىدىن خان ساھىپقىران.
بۇ لەشكەر ئىشىنى قىلىپ جا - بەجا،
دۇئا قىلدىلەر خان غوجام پادىشا.
ئۆزى سەيھە تارتىپ مۇناجات ئوقۇپ،
ھەممە يىغلاشىپ نەۋھە پەرياد ئۇرۇپ.
يىغى زار بولدى چۇ ئەبرى باھار، باھار يامغۇرى
قىيامەت بولۇپ ئول كۈنى ئاشكار.
ئاتاۋۇ - ئاناسى ئوغۇلدىن جۇدا،
يانا ئايرىلىپ مېھرىبان كەت خۇدا. يېڭى ئۆيلەنگەنلەر
بۇ قوۋمى قېرىنداش، ئىگىچە - سىڭىل،
رىزالىق ئالىپ بىر - بىرىدىن بەھىل.
ھەممە يارۇ - دوست قىلدىلار ئەلۋىدا،
دىدىلەر خۇدا يولىدا جان پىدا.
ئى ئاخىر ئۆلەرمىز شەھىد، ئۆلمەسەك،
يىگەي قارغا - قۇزغۇن ئەگەر كۆممەسەك.
ئەگەر تاپسا ئىمانىنى باكدۇرۇر،
دىدى ئەسلىمىز خاكدۇرۇر.
شەھىدنى دىدى مۇردە ئەمەس ھايات،
بېرىلگەي جاۋاھىردىن ئىككى قانات. +++++++++++++++++++++++++++++++++++ كەل ئى ۋەئىزىگۇي ئەيلەگىل داۋىيان،
بۇ خاتىپ خوجامىدىنكى بىر داستان.
ھەممە لاۋۇ - لەشكەر بۇ خەيلى سىپاھ،
چالىپ شادى تەبلى نەققارەنى،
چېكىپ دۇمبا - دۇمباڭغا سەۋتۇ - سادا،
مۇبارەز ئەرەنلەر پىغانى تاشىپ، كۈرەشچان ئەرلەر
بۇ لەشكەرلەرنىڭ ياتسەيىن تاپشۇرۇپ.
بۇلار كەم - كۇسىن راستلاتىپ تاپشۇرۇپ.
بۇلارغا بېرىپ نەچچە تۇغلۇق ئەلەم،
بۇلارنى ئەدەد قىلدى سۈردى قەلەم.
بۇ لەشكەرى ئىدى ئىككى مىڭ يەتتە يۈز،
ئۆزىدىن ئىشتىپ دېدىم ئۇشبۇ سۆز.
ئۇزارتىپ چىقىپ خان خوجام پادىشا،
باقىپ قىبلىگە قىلدى ئاندىن دۇئا.
ھەممە چوڭ - كىچىك يىغلاشىپ زار - زار،
مۇسىبەتتە بولغان كەبى ھازادار.
ئۇلار قىلدى بەئىداز خەتمە دۇئا،
ھەمە چوڭ - كىچىك يىغلاشىپ ئەلۋىدا.
دوبۇلغا قۇياق، جوببە ھەم ئوق ياراق،
بۇلار كۆك تۆمۈر بولدى باشتىن - ئاياق.
بۇ لەشكەرگە مەنسەبنى تەيىنلەدى،
كى ھەر كۈن ھېسابىنى ئالغىن دېدى.
بۇ لەشكەرگە خاتىپ جوجامدۇر ئېمىر،
كى ساھقا ئوسام ئاخۇندۇر ۋەزىر.
بۇ تالى مىراپ بولدىلار دادخاھ،
ھەمە لاۋۇ - لەشكەر قىلىپ ئەزمى راھ. يول
مۆھۈرنى موللا مۇسا قارى ئاسىپ،
بۇلار ئارقادىن كەلدى بىر - بىر باسىپ.
بولۇپ پىشى لەشكەر بۇ روزى تۆرە. تۇرشاۋۇل قوشۇن، ئالدىن يۈرگۈچى قوشۇن
شەھىد بولدى ئەجرىنى ئاندىن كۆرە.
كىيىپ جۇببە - جەۋشەن بۇ روزى قىمار، ساۋۇت، تۆمۈر كىيىم
بولۇپ كۆك تۆمۈر يولدا دىڭما بولار.
بۇ سايرامدىن موللا مۇسا خاتىپ،
بېرۇر يول خېتى خەلقنى باجلاتىپ.
كېلۇر ئارقادىن خەلقنىڭ ئاۋازەسى،
كى ئاللا دىبان قىچقىرۇر بارچاسى.
قاتىلدى بۇ لەشكەر خوجامغا كېلىپ،
بۇ شەھيار، كۇچارنىڭ سەھراسىدىن،
يۈرۈڭ يول ئۆزرە تېز بولۇپ ئالدىراڭ. ئاردىن چىقىپ يۈردىلەر چاشتىگاھ،
بۇ سۈرئەت بىلەن ئەيلەدى ئەزىم راھ.
قۇياشقا بولۇپ بۇ قۇياش راھبەر،
قۇياش كەينىدىن يۈردى ئەھلى سەپەر.
قۇياش بولدى مەئۈرىپ سارىغا ناھان
قىزىلغا يېتىپ باردىلەر ئول زامان.
كۈن ئولتۇردى مەغرىپ سارىدا قىزىل،
قىزىللىق ئىچىدىن كۆرۈندى قىزىل.
دېدىلەر بۇ يۇرتنىڭ ئاتىدۇر قىزىل،
ئىمارەتنىڭ تۇپراغىدۇر قىزىل.
لى دەريا ئاقادۇر، ئاتىدۇر قىزىل،
سۈي سۇلالىسى
سۈي سۇلالىسى، سۈي سۇلالىسىنى قۇرغان پادىشاھ ياڭ جىيەن ئىلگىرى سۈي بەگلىگىنىڭ بېگى بولغاچقا ،دۆلەت نامىنى سۈي دەپ ئاتىغان
زەپەرنامە
يانا ئابۇجارى ئاقادۇر قىزىل. شاۋقۇن، دولقۇنلاش
بۇ قىز ھەم جۇۋانلار سالاھى قىزىل، كىيىم - كېچەك
بۇ قىزلار قارادۇر، ئىچىدۇر قىزىل.
قىزىلنىڭ ئىچىدىن چىقىبدۇر قىزىل،
قىزىلنىڭ بۇ تۇرغان يېرىدۇر قىزىل.
ئانى يۈرگۈدۈم بىر ماتائى قىزىل،
قىزىلغا بۇ ۋاقىتتا كۆرۈندى قىزىل.
قىزىل كەتدى ئالەم كۆزۈمگە قىزىل،
ئانىڭ ھىجرىدە كۆزدە ياشىم قىزىل.
قىزىل ئاقتى ئەتراپى بولدى قىزىل،
قىزىللىق قىزىلدۇر سەرەشكىم قىزىل.
قىزىلغا تۈشۈپ تىكتىلەر بارىگاھ،
ھەممە لاۋۇ - لەشكەر بۇ خەيلى سىپاھ.
بۇ سايرامغا ئاڭلاندى ئاۋازەسى،
بۇ سايرام ئىرۇر ئاقسۇ دەرۋازەسى.
قىزىلدا يار ئەركەن ئۇلۇغ بىر بۇزرۇكۋار،
قىلىچ بۇغراخان غازى ئاتلىق مازار.
قوشۇلدى قىزىل كەنتنىڭ جەمئىسى،
يانا نان - توقاچ، سۈت - قېتىغ، ئوت، ئوتۇن،
بالا - بارقاسى ھەمە ئەرۇ - خوتۇن.
ئەلىپ كەلدى نەزرى كالا بىرلە قوي،
ئانى داشقا سالدى قىلىپ يېدى بوي.
ئالىپ كەلدى نەزرى يەنە نەچچە قىز.
دۇئا قىلدىلار قىزلارغا باقمادى،
سەپەر ئۈستىدە قىزلار خوش ياقمادى.
قىرمىس بۇلاق خەلقى ھەم پىش باز، ئالدىغا چىقماق، قارشى ئالماق
ئالىپ كەلدى ھالىچە نەزرى - نىياز.
يايلاقلارغا نەزرى ئالىپ كەلگەن ئات،
بۇ جابدۇق بىلە ئەيلىدى ئىلتىپات.
خالايىقلەر قىلدى خوجامنى تاۋاپ،
بولۇپ بى گۇناھ، تاپتى بولغاي ساۋاپ.
تاۋابىدىن كېيىن بەئىداز خەتمى قۇرئان،
بار ئەردى شەھەر ئالدىدا لەنگەرى، بېكەت
ھېكىم بەگ ئىشىگە يۇرت سەردارلىرى.
بۇ ئاخۇنۇ - ئەشرەپ، خەلىپە - ئىمام،
ھەمە چوڭ - كىچىك يۇرت خەلقى تامام.
كېلۇر ھەر تەرەپتىن بۇ نەزرى - نىياز،
باشى ئات، كالا، قوي، چامغۇر - پىياز.
زىيارەت قىلىپ دەستى بەيئەت بېرىپ، ئىتتىپاققا كىرمەك، تەۋەلىك بىلدۈرمەك
نەچچە داشلارغا دۈملەدى شادەنى.
ھەمە چوڭ - كىچىككە بېرىپ ئابۇ - ئاش،
ۋىدا قىلدى مەغرىپ سارىغا قۇياش.
ئەزان
ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر؛
ئەشىھەدۇ ئەللە ئىلەھە ئىللەللاھ،
ئەشىھەدۇ ئەللە ئىلەھە ئىللەللاھ؛
ئەشىھەدۇ ئەننە مۇھەممەدە ررەسۇلۇللاھ،
ئەشىھەدۇ ئەننە مۇھەممەدە ررەسۇلۇللاھ؛
ھەييە ئەلەسسالەھ، ھەييە ئەلەسسالەھ؛
ھەييە ئەلەل فەلەھ، ھەييە ئەلەل فەلەھ؛
لەئىلەھە ئىللەللاھ.
ئۇيغۇرچە ئەزان:
ئاللاھ ئۇلۇغ، ئاللاھ ئۇلۇغ؛
گۇۋاھمەنكى، ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق،
گۇۋاھمەنكى، ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق؛
گۇۋاھمەنكى، مۇھەممەد ئاللاھنىڭ ئەلچىسىدۇر،
تېز كېلىپ ناماز ئوقۇڭلار، تېز كېلىپ ناماز ئوقۇڭلار؛
تېز كېلىپ غەلبە قىلىڭلار، تېز كېلىپ غەلبە قىلىڭلار؛
ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق.
ئەزان دۇئاسى: ئاللاھۇممە راببە ھەزىھىددەﺋ ۋەتىت تەممەھ ۋەسسالەتىل قائىمەھ؛ ئەتى مۇھەممەدەنىل ۋەسىيلەتە ۋەلفەدىيلەتە؛ ۋەبئەسھۇ مەقامەممەھمۇدەنىللەزى ۋە ئەدتە.
ئىھ بۇ نۇقسانسىز دەۋەتنىڭ ۋە نامازنىڭ ساھىبى ئاللاھ! مۇھەممەدكە شاپائەت قىلىش پەزىلىتىنى ئاتا قىلغىن. ئۇنى، سەن ۋەدە قىلغان ئالىي ماقامغا ئېرىشتۈرگىن.
جەنۇبىي شەھەر كوچا باشقارمىسى
جەنۇبىي شەھەر كوچا باشقارمىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jenubiy Sheher Kocha Bashqarmisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاقسۇ شەھىرى گە جايلاشقان.
ناقىس
ناقىس
( 1843 ~ 1922) يېقىنقى زامان ئەدەبىيات تارىخىمىزدىكى بىر قاتار بەدىئىي ۋە ئىلمىي ئەمگەكلىرىدىن تاشقىرى بەكمۇ جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە بولغان قىزقارلىق ھەم كۈلكىلىك ھەزىللىرى بىلەنمۇ يۈكسەك ھۆرمەت ۋە شەرپكە ئېرىشكەن تالانتلىق ئەدىب ، « دىۋانى ناقىس » نىڭ مۇئەللىپى ، « گۈلزار بىنىش » ناملىق شېئىرىي روماننىڭ ئىجادىي ئۆزلەشتۈرگۈچىسى ناقىسنىڭ نام - شەرىپى تىلدىن - تىلغا كۆچۈپ ئەدەبىي يادلانغان ھالدا ئەدەبىيات تارىخىمىزدىكى مۆتىۋەر ئەدىبلەر قاتارىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالىدۇ.
نەنچاڭ شەھىرى
نەنچاڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو جياڭسى ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، نەنچاڭنىڭ 3،790،000 نوپۇسىبار، 514.1 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 28.41°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 115°53، پوقتانومۇرى 330000 رايۇننومۇرى 791.
زەئىف ھەدىس
زەئىف ھەدىس (الحديث الضعيف): «زەئىف ۋە كۈچسىز» دېگەندەك مەنىلەردە بولۇپ، «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» ھەدىسنىڭ شەرتلىرىدىن بىرىنى ياكى بىرقانچىسىنى ھازىرلىمىغان رىۋايەتنى كۆرسىتىدۇ.
ئالجىرىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|200px left|thumb|200px ئالجىرىيە دىموكراتىك خەلق جۇمھۇرىيىتى  ( الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشّعبية ) پايتەخت: ئالجىر، ئاھالىسى2مىلىيۇن 562مىڭ دۆلەت نوپۇسى32 :مىليۇن930مىڭ زىمىنى: 2مىلىيۇن 381مىڭ 740كۇۋادىرات كىلومېتىر تىلى: ئاھالىنىڭ 98%نى ئىگەللەيدىغان ئالجىرىيە ئەرەپ تىلى دۆلەت تىلى، فىرانسۇز تىلى ھۆكۈمەت تىلى بولۇپ بۇلاردىن باشقا يەنە 1% بەربەر ۋە 1% فىرانسۇزلار بار. پۇلى: ئالجىرىيە دىنارى (2006), 72.647دىنار=بىر دوللار، (2004) 72.61دىنار=بىر دوللار ، (2002)79.68دىنار=بىر دوللار ئىقتىسادى: 2006 -يىلى ئالجىرىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 85مىليارت306مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 2434دوللار توغرا كەلگەن. مىللى دارامەتنىڭ %3.6 مۇداپىئە خىراجىتى قىلىنغان. دىنى : ئاھالىنىڭ 99% دىن ئارتۇقى ئاھالە ئىسلام دىنى سۈننى مەزھىبىدە.%1كە يېقىن ئاھالە كاتولىك دىنىغا ئىشىنىدۇ
دۆلەت بايرىمى: (1954-يىلى)11-ئاينىڭ 1-كۈنى ۋاقىت رايونى : ياۋروپا ۋاقتى(-2ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى:
مىلادىدىن ئىلگىرى رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان،7 -ئەسىردىن كېيىن ئەرەپ ئىمپىرىيىسىنىڭ قولىدا بولۇپ 15-ئەسىردىن كېيىن ئوسمان ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان. 1854-يىلىدىن باشلاپ فىرانسىيەنىڭ بىر ئۆلكىسى بولغان 1954-يىلى11-ئاينىڭ 1-كۈنى مۇستەقىللىق جاكارلىغان. زامانىۋى سانائەت ئاساسەن يوق بولۇپ نېفىت ۋە تەبىئى گاز بايلىقلىرى دۆلەت كىرىمىنىڭ %75 دىن كۆپرەكىنى ئىگەللەيدۇ، ئاھالىنىڭ%70ساۋاتلىق، 14% دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق بىلەن، %13سانائەت بىلەن، %26 مۇلازىمەت بىلەن، %32 ھۆكۈمەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلار ۋە نېفىت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. يىللاردىن بۇيان ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى%5 ئەتراپىدا بولۇۋاتىدۇ. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 2مىليۇن572مىڭ، يانپون ئابونتى 13 مىليۇن661مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 1مىليۇن920مىڭ بولغان.
يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقى ھەققىدىكى ب دت باياننامىسى
يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقى ھەققىدىكى بدت باياننامىسى
2007-يىلى 13-سېنتەبىر، ئومۇمىي كېڭەشنىڭ 61/295 نومۇرلۇق قارارى بىلەن ماقۇللانغان.
بۇ خەلقئارالىق ھۆججەتكە جۇڭگو ھوكىمىتىمۇ قول قويغان. (ئەسكەتىش: تۆۋەندىكى ھۆججەت ھەم دىپلوماتىيە ۋە قانۇنىي تىلدا يېزىلغان بولغاچقا، تەرجىمە جەريانىدا ھەم جۈملە قۇرۇلمىسىنىڭ ئەينەنلىكىگە ۋە تەرجىمىنىڭ توغۇرلىقىغا ئەھمىيەت بېرىشكە توغرا كەلدى. بىرئاز ۋاقتىم بولغاندا قالغان بۆلۈملىرىنىمۇ تەرجىمە قېلىپ ئېلان قىلارمەن. دوستلار ئەپۇ قىلغاي)
بدت نىزامنامىسىنىڭ روھى ۋە ئەزا دەۋلەتلەرنىڭ مەزكۇر نىزامنامىنىڭ بەلگۇلىمىلىرىنى تولۇق ئىجرا قېلىش توغرىسىدىكى جاۋابكارلىقىغا ئىشەنچ قىلغان ئاساستا؛
يەرلىك خەلقلەرنىڭ باشقا بارلىق خەلقلەر بىلەن تەڭ بارابەرلىكىنى جەزملەشتۈرۈش بىلەن تەڭ، ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرىنى پەرقلىق دەپ قاراش ۋە دەل باشقىلاردىن پەرقلىق بولغانلىقى ئۈچۈن ھۆرمەت قېلىنىش ئەھۋالىنى ئېتىراپ قەلغان ئاساستا؛
بارلىق خەلقلەرنىڭ، ئىنسانىيەت مەدەنىيىتى(چىچىلىزاتىئون) ۋە ئىلغارلىقىدىن شەكىللەنگەن(چۇلتۇرە) ئومۇمىي بايلىقىقا تۆھپە قوشۇش ئارقىلىق ئىنسانىيەتنىڭ ئومۇمىي مەدەنىيەت مىراسىنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى جەزمىلەشتۇرگەن ھالدا؛ يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ مىللىي، ئەرقىي كېلىپ چىقىشى، دەنىي ئېتىقادى، ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت ئۆزگىچىلىكىنى چىقىش قەلغان ھالدا بىراۋنى ۋە ياكى باشقالارنى بىراۋدىن ۋە ياكى باشقىلاردىن ئۈستۈن كورۇدىغان، ئۈستۈن كۆرۈشكە تۈرتكىلىك رول ئوينايدىغان سىياسەت ۋە بەلگۇلىمەرنى بىر تۇتاش ھالدا ئەرقچىلىق، ئىلمىي جەھەتتىن تۈپتىن خاتا، قانۇنىي جەھەتتىن ئىناۋەتسىز، ئەخلاقىي جەھەتتىن ئەيىبلىنىشكە تېگىشلىك ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن ئادالەتسىز دەپ ھۆكۈم قىلىدىغانلىقىنى جاكارلاش بىلەن؛ يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھېچقانداق ئايرىمىچىلىققا دۇچ كەلمەستىن  ئۆزلىرىنىڭ ھەق ھوقۇقلىرىنى ئىجرا قېلىش جەريانىدا ئەركىن  ئىكەنلىكىنى جەزملەشتۇرۇشگەن ئاساستا؛
يەرلىك مىللەتلەرنىڭ، مۇستەملىكە قېلىنىش، يەرلىرىدىن ھەم مال مۈلۈكلىرىدىن، تەرىتورىيەلىرىدىن ۋە شۇ جايدىكى بايلىقلىرىدىن مۇسادىرە قېلىنىش ، بولۇپمۇ ئۆزلىرىنىڭ تەبىئىي ئېھتىياجىغا ۋە مەنپەئەتلىرىگە قاراپ تەرەققىي قېلىش ھوقوقىدىن مەھرۇم قىلىنىش نەتىجىسىدە تارىخىي بىر ناھاقچىلىقنىڭ زۇلۇمىغا دۇچار بولغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ؛
يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىميائى قۇرۇلمىلىرىنى بەرپا قېلىشى، ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيىتى، مەنىۋى ئەنئەنىسى، تارىخى ۋە پەلسەپىسىنى، بولۇپمۇ ئۆزلىرىنىڭ تەررىتورىيەسى، تۇپرىقى ۋە تەبىئىي بايلىقىغا ئىگە بولۇشىدەك ئەنئەنىۋى ھوقۇقىغا ھۆرمەت قېلىش ۋە ئۇنى تەرغىب قېلىشنىڭ ناھايىتى جىددىي ئېھتىياج ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىپ؛
يەرلىك خەلقلەرنىڭ دۆلەتلەر بىلەن ئاللىقاچان پۈتۈشكەن توختامنامىلەر، ئاڭلاشمىلىرى ۋە باشقا ئورۇنلاشتۇرۇشلارغا ھۆرمەت قېلىش ۋە ئۇنى ئىلگىرى سۈرۈشكە بولغان جىددىي ئېھتىياجنى نەزەردە تۇتۇپ؛ �s يەرلىك خەلقلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي جەھەتتىن تېخىمۇ كۈچلەندۈرۈش، قايسى جايدا يۈز بېرىشىدىن قەتئىي نەزەر بارلىق بېسىم ۋە ئايرىمچىلىقلارنى تەلتۆكۈس ئاياغلاشتۇرۇش ئۈچۈن بۇرۇنقىدىن ئەۋزەل شەكىلدە تەشكىللىنىۋاتقانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ؛ تەرەققىيات غايىسى ئاستىدا يەرلىك خەلقلەرنى كونترول قېلىشنىڭ ئەمەلىيەتتە ھەم يەرلىك خەلققە ھەمدە ئۇلار ئىگە بولغان تۇپراق، تېررىتورىيە ۋە بايلىقلىرىغا تەسىر قىلىدىغانلىقىنى، بۇ ھالدا بۇ خەلقلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئارزۇسى ۋە ئېھتىياجىغا قاراپ تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈشىنى ۋە ئۇلارنىڭ قۇرۇلمىلىرى، مەدەنىيەتلىرىنى، ئۆرپ-ئادەتلىرىنى ساقلاپ قېلىشىنىڭ ئىمكانسىزلىشىدىغانلىقىنى تونۇغان ئاساستا؛ يەرلىك خەلقلەرنىڭ بىلىمى، مەدەنىيىتى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىگە ھۆرمەت قېلىشنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئادىل تەرەققىيات ھەمدە مۇھىت مەسىلىرىنى مۇۋاپىق باشقۇرۇش قاتارلىقلارغا تۆھپە قوشىدىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىللە؛
يەرلىك خەلقلەرنىڭ زېمىنى ۋە تەررىتورىيەلىرىنى ھەربىيسىز ۋە قورالسىز رايونغا ئايلاندۇرۇشنىڭ ئەمەلىيەتتە تىنچلىق، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىميائى تەرەققىياتقا ھەم ئىلگىرىلەشكە، دۇنيادىكى دۆلەتلەر ۋە خەلقلەر ئارىسىدىكى ئوز-ئارا دوستلۇق ۋە چۇشۇنۇشنى ئىلگىرىس سۈرۈشكە بولغان رولىنى ئۇرغىلىغان ئاساستا؛
بولۇپمۇ يەرلىك خەلق ئائىلىلىرى ۋە جامائەتلىرىنىڭ، ئوز پەرزەنتلىرىنىڭ يەتىشتۇرۇلىشى، تەربىيىلىنىشى ۋە بالىلارنىڭ ساغلاملىقى قاتارلىقلار مەسىلىلەردە زىممىسىگە ئالغان مەسۇلىيەتلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە بالىلارنىڭ ھەق-ھوقوقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن تەڭ؛
يەرلىك خەلقلەر ۋە دەۋلەت ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن توختامنامىلار، ئاڭلاشمىلار ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشلارنىڭ بەزى ھاللاردا خەلقئارا كۆڭۈل بۆلگەن، قىزىققان، مەسئۇلىيەت دەپ قارىغان مەسىلە ئىكەنلىكىنى؛ ۋە شۇنداقلا مەزكۇر توختامنامىلار، ئاڭلاشمىلار ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشلارنىڭ يەرلىك خەلقلەر بىلەن دەۋلەتنىڭ ئورتاقلىقىنى كۈچەيتىشنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قېلىپ؛ � بدت نىزامنامىسى (ئۇن چارتەر)،
ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي ھوقوقلار خەلقئارا ئەھدىنامىسى (ئىنتەرناتىئونال چوۋەنانت ئون ئەچونومىچ، سوچىئال ئاند چۇلتۇرال رىغتس)،
ئاممىۋى ۋە سىياسىي ھوقوقلار خەلقئارا ئەھدىنامىسى ( ئىنتەرناتىئونال چوۋەنانت ئون چىۋىل ئاند پولىتىچال رىغتس)
ۋىينا (ۋىئەننا) ھەرىكەتكە ئۆتۈش پروگراممىسى ۋە ئەھدىنامىسى (ۋىئەننا دەچلاراتىئون ئاند پروگراممە ئوف ئاچتىئون) قاتارلىق ئاساسلىق خەلقئارا ھۆججەتلەرنىڭ، مىللەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي تەقدىرىنى ئەركىن ھالدا بەلگۇلەش، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي تەرەققىياتىنى ئەركىن ھالدا يولغا قويۇشنى ئوز ئىچىگە ئالغان ھالدا بارلىق خەلقلەرنىڭ ئوز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگۇلەش ھوقوقىنىڭ ھەلقىلغۇچ خاراكتېرىدە مۇھىم ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەنلىكىنى ئەسكەرتىپ؛
مەزكۇر باياناتنىڭ، ھېچ بىر خەلقئارالىق قانۇن ھىمايىسى ئاستىدىمۇ ھېچقانداق بىر خەلقنىڭ ئوز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگۇلەش ھوقۇقىنى ئىنكار قېلىش ئۈچۈن قوللىنىلالمايدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان ئاساستا؛
مەزكۇر باياناتتىكى يەرلىك خەلقلەرنىڭ ھوقۇقلىرىنى ئېتىراپ قېلىش پرىنسىپىنىڭ، ئادالەت، دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقوققا ھۆرمەت قېلىش، ئەسلا ئايرىمىچىلىق قىلماسلىق ۋە ئالىيجانابلىق بولۇشنى چىقىش قېلىش ئاساسىدا دۆلەتلەر بىلەن يەرلىك خەلقلەرنىڭ ئىناق ۋە ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنى كۇچلەندۇرىدىغانلىقىغا ئىشەڭەن ھالدا؛
يەرلىك خەلقلەر بىلەن كېڭەشكەن ۋە ھامكارلاشقان ئاساستا، بارلىق دەۋلەتلەرنىڭ خەلقئارالىق ئورگانلار، بولۇپمۇ كىشىلىك ھوقوققا مۇناسىۋەتلىك  ئورگانلار ئالدىدىكى مەسئۇلىيىتىنى  يەرلىك خەلقلەر ئۈچۈن ئىجرا قېلىشى كېرەكلىكىنى ئەسكەرتىپ؛
ھەر بىر يەرلىك خەلق ئەزاسىنىڭ  ۋە يەرلىك خەلقلەرنىڭ ھېچقانداق ئايرىمىچىلىققا دۇچار بولماستىن خەلقئارا قانۇنلاردا ئېتىراپ قېلىنغان بارلىق كىشىلىك ھوقوقلاردىن،  بەھرىمەن بولۇشقا ھەقلىق ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا   ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ساغلام تەرەققىياتى ۋە خەلق بولۇپ بىر پۈتۈن ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان كوللېكتىپ ھوقوقلارغا ئىگە ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش ۋە ئېتىراپ قېلىش ئاساسىدا؛ يەرلىك خەلقلەرنىڭ تۇرۇشلۇق رايونى ۋە دەۋلىتى، شۇنداقلا يەرلىك ۋە مىللىي ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ دەۋلەتتىن دەۋلەتكە، رايوندىن رايونغا قاراپ ئوخشىمايدىغانلىقىنى، ھەر خىل تارىھىي ۋە مەدەنىي ئارقا كۆرۈنۈشلىرىنىڭ دىققەتكە ئېلىنىش لازىملىقىنى ھېس قىلغان ئاساستا؛ تۆۋەندە تولۇق شەرھىيلەڭەن “يەرلىك خەلقلەرنىڭ ھوقۇقى  ھەققىدىكى بدت باياننامىسىنى”   ئوز-ئارا ھەمكارلىق ۋە  ھۆرمەت روھىي ئاستىدا ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىكى ئورتاق  ئۆلچەم سۈپىتىدە جاكارلايدۇكى: ماددا 1 يەرلىك خەلقلەر شەخسى ياكى كوللېكتىپ ھالدا بدت نىزامنامىسىدە ئېتىراپ قېلىنغان بارلىق كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەڭ ئاساسلىق ئەركىنلىكلەردىن، كىشىلىك ھوقۇق ئومومي باياننامىسىدىن ۋە خەلقئارالىق قانۇنلاردىن تولۇق بەھرىمەن بولۇشقا، ھوقوقلۇق.
ماددا 2
يەرلىك خەلقلەر ۋە كىشىلەر باشقا خەلقلەر ۋە كىشىلەرگە ئوخشاھ ئەركىن ۋە بارابەر بولۇپ، يەرلىك خەلقلەر ۋە شەخسلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئۆزلىرىنىڭ يەرلىك كېلىپ چىقىشى ۋە مىللىي كىملىكىدەك ئالاھىيدىلىكلەر ئاساسىدىكى ھەق ھوقۇقلىرىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇشقا، ھېچ قانداق بىر شەكىلدىكى ئايرىمىچىلىققا ئۇچرىماسلىققا تولۇق ھوقوقلۇق.
ماددا 3 يەرلىك خەلقلەر ئوز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگۇلەشكە ھوقوقلۇق. بۇ ھوقوققا بىنائەن، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي ئورنىنى ئەركىن ھالدا بېكىتىش، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي تەرەققىياتلىرىنى ئەركىن بەلگۇلەشكە ھوقوقلۇق. ماددا 4. يەرلىك خەلقلەر ئوز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگۇلەش ھوقۇقىنى يۈرگۈزگەندە، ئۆزلىرىنىڭ ئىچكىي ۋە يەرلىك مەسىلىلىرىنى بىر تەرەپ قېلىش، ئۆزلىرىنىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ مالىيە فۇنكىتسىيەلىرىنى بېكىتىش قاتارلىق جەھەتلەردە ئاپتونومىيە ۋە ياكى ئۆزىنى ئۆزى ئىدارە قېلىش يوللىرىنى تاللىيالايدۇ. ماددا 5
يەرلىك مىللەتلەر ئۆزىگە خاس بولغان سىياسىي، قانۇنىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي ئورگانلىرىنى ساقلاپ قېلىش ۋە كۈچەيتىشكە، قاتنىشىش ھوقۇقى تامامەن ئۆزلىرىگە تەۋە بولغان شەرت ئاستىدا، ئەگەر ماقۇل دەپ قارالسا تەۋەلىكىدىكى دەۋلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي تۇرمۇشىغا ئارللىشىشقا  ھوقوقلۇق. ماددا 6 ھەر بىر يەرلىك خەلقنىڭ ۋەتەنداشلىق(پۇقرالىق) ھوقۇقى بار. ماددا 7 1. ھەر بىر يەرلىك پۇقرانىڭ ياشاش، جىسمانىي ۋە روھىي ساغلاملىق، ئەركىنلىك ۋە كىشىلىك بىھەتەرلىك ھوقۇقى بار. 2. باشقىلاردىن پەرقلىق بولغانلىقى ئۈچۈن يەرلىك خەلقلەر ئەركىنلىك، تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىك ئىچىدە كوللېكتىپ بولۇپ ياشاش ھوقۇقىغا ئىگە ۋە ھېچ بىر شەكىلدىكى قىرغىنچىلىققا، زوراۋانلىققا، مەجبۇرىي ھالدا بالىلىرىنىڭ بىر يەردىن بىر يەرگە يوتكىۋىتىلىشىگە ئۇچرىماسلىقى كېرەك. ماددا 8 1. يەرلىك خەلقلەر ۋە شەخسلەر ھېچ بىر شەكىلدىكى  ئاسسىمىلاتسىيەگە ئۇچرىماسلىق ۋە ئۆزلىرىگە تەۋە مەدەنىيەتلەرنىڭ بۇزغۇنچىلىققا يول قويماسلىق ھوقۇقىغا ئىگە. 2. دۆلەتلەر تۆۋەندىكىلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تەدبىر ئېلىشى ۋە يېتەرلىك ئاپپاراتلارنى بەرپا قېلىشى زۆرۈر: (ئا) ئۇلارنى، ئۆزلىرىنىڭ ئايرىم خەلق بولۇشتەك بىر پۈتۈنلۈكىدىن ئايرىيدىغان، شۇ ئۇنۇمنى پەيدا قىلىدىغان، ئۇلارنىڭ مەدەنىي ۋە مىللىي مىراسلىرىدىن ئايرىپ تاشلاشنى مەقسەت قىلغان بارلىق ھەرىكەتلەر،
(ب) ئۇلارنى ئۆزلىرىگە تەۋە يەرلىرىدىن، تەررىتورىيەلىرىدىن ۋە بايلىقىدىن مەھرۇم قالدۇرىدىغان ھەر قانداق قىلمىشلار، (چ) ئۇلارنىڭ ھەق ھوقوقلىرىغا چىقىلىشنى مەقسەت قىلغان ياكى شۇنداق ئۇنۇم كەلتۈرىدىغان ھەر قانداق شەكىلدىكى مەجبۇرىي نوپۇش كۆچۈرۈش قىلمىشلىرى، (د) ھەر قانداق شەكىلدىكى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ۋە بىر پۇتۇنلەشتۇرۇش (ئىنتەگراتىئون)، (ئە) ئەرقىي ۋە مىللىي ئايرىمىچىلىقنى چىقىش قىلغان ۋە يەرلىك خەلقنى نىشان قىلغان ھەر قانداق شەكىلدىكى تەشۋىقاتلار،
ماددا 15 1. يەرلىك خەلقلەر ئۆزىنىڭ غۇرۇرىنى، مەدىنىيتىنىڭ كوپخىللىق بولۇشىنى، ئەنئەنىۋى ئادەتلىرىنى، مەدەنىيەتلىرىنى، تارىخىنى ۋە ئارزۇ ئارمانلىرىنى قوغداشقا ھوقوقلۇق بولۇپ، يۇقىرىقىلار يەرلىك خەلقلەرنىڭ مائارىپ سىستېمىسىدا ھەم ئاممىۋى ئورۇنلىرىدە گەۋدىلىنىشى كېرەك.
پانچاسىلا
پانچاسىلا (Pancasila) ھىندونېزىيە مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنىڭ رەھبىرى ئەھمەد سوكارنو تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان، ھىندونېزىيەنىڭ مىللىي ئىدېئولوگىيەسى بولۇپ، سانسىكرىتچە «بەش پرىنسىپ» دېگەن مەنىدىكى پانچاسىلانىڭ بىر - بىرىدىن ئايرىلماس بەش مەزمۇنى: تەڭرى بىر، ئادىل ۋە زامانىۋىي جەمئىيەت، بىر ھىندونېزىيە، دېموكراتىيە ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت پرىنسىپلىرىدۇر.
تارىم غۇنچىلىرى
<تارىم غۇنچىلىرى> - ئۆسمۈرلەر - بالىلار ئۈچۈن نەشر قىلىندىغان ئۇنىۋېرسال خاراكتېرلىك ئايلىق ژۇانال بولۇپ، 1980 - يىلى نەشر قىلىنشقا باشلىغان، ھازىر شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىدۇ. بۇ ژۇرنال ئۆسمۈرلەر - بالىلارنىڭ يېقىن دوستى بولۇپ، ئۇنىڭدا <دانىشمەن نەسرىدىن ئەپەندى>، <كۆڭلۈمدىكى گەپلەر>، <ئەقىل سىناش مۇسابىقىسى>، <مېنىڭ يىلتىىزم>، <مەشھۇر ئۇيغۇر كىشلىرى> قاتارلىق سەھىپىلىرى بار. ئەدەبىيات سەھىپىسىنىڭ نامى <گۈلزار> بولۇپ، بۇ سەھىپىگە ئاساسەن ئۆسمۈرلەر - بالىلار ئۆزلىرى يازغان بەزىدە چوڭلار ئۆسمۈرلەر - بالىلارغا ئاتاپ يازغان ئەدەبىي ئەسەرلەر بېرىلىدۇ.
توكيو ئۇنىۋېرستېتى
توكيو ئۇنىۋېرستېتى( ياپونچە: 東京大学, Tōkyō daigaku )
توكيو ئۇنۋېرسىتېتى: توكيو ئۇنۋېرسىتېتى بولسا ياپونىيەدىكى زامانىۋىي ئوقۇش تۈزۈمىگە تايىنىپ قۇرۇلغان ئۇنۋېرسىتېت، ھەمدە ياپونىيەدىكى ئەڭ ئالىي بىلىم يۇرتى ، پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلار ئىچىدە ئاز بولمىغان دۆلەت رەھبەرلىرى دەرىجىلىك شەخسلەر بار. توكيو ئۇنۋېرسىتېتى ياپونىيە ھەمدە ئاسىيا رايونىدىكى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان مەكتەپ، شۇنداقلا دۇنيادىكى ئالدىنقى 50 ئۇنۋېرسىتېتنىڭ بىرى، ھەر يىلى نۇرغۇنلىغان ئوقۇغۇچىلار رىقابەتلىشىپ توكيو ئۇنۋېرسىتېتىغا كىرىپ ئوقۇيدۇ.
جورجى لۇكاس
گىيورگى لۇكاس (Georgy Lukacs，1885—1971 ) غەربچە ماركىسزمنىڭ داڭلىق نەزەرىيەچىسى ۋە پەيلاسوپ.
ھاياتى
لۇكاس ۋىنگىرىيەنىڭ بۇداپىشتتا ئاقسۆڭەكلەر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1903-يىلى بۇداپىشت ئۇنىۋېرسىتېتىدا قانۇن ۋە دۆلەت ئىقتىساد ئىلىمى كەسپىدە ئوقۇغان، كېيىن پەلسەپەگە ئالماشقان. 1906-يىلى قانۇن ئىلىمىدا دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1908-يىلىدىن كېيىن «ھازىرقى زامان تىياتىرىنىڭ تەرەققىيات تارىخى» كىرىستىنا مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 1909-يىلى بۇداپىشت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەلسەپە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. ئۇزۇن ئۆتمەيلا، بېرلىن ئۇنىۋېرسىتېتىغا بېرىپ بىلىم ئاشۇرغان. بولۇپمۇ تەتقىقاتىنى ماركىس، گېگېل ۋە گىرمانىيە پەلسەپەسىدىن باشلىغان. 1918-يىلى ۋىنگىرىيە پارتىيەسىگە كىرگەن. ئىنقىلاب مەغلۇب بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئاۋىستىرىيە ئەكسىيەتچىل ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قولغا ئېلىنغان. 1933-يىلى گېرمانىيە فاشىستلىرى تەختكە چىققاندىن كېيىن، ئۇ نائىلاج باشقا دۆلەتلەردە قېچىپ يۈرگەن. ئىلگىرى ئىككى قېتىم رۇسىيەدە قېچىپ يۈرگەن. 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئۇ بۇداپىشتقا قايتىپ كەلگەن. ئۇ قېچىپ يۈرگەن مەزگىللىرىدە «خەلقئارا ئەدەبىياتى»، «ئەدەبىيات ۋە ئوبزور» قاتارلىق ئەدەبىيات-سەنئەت ژۇرناللىرىدا تەھرىر ۋە ماقالە تەييارلىغۇچى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان. 1956-يىلى ۋىنگىرىيە ۋەقەسىدىن كېيىن، ئۇ يەنە ئىلاجىسىز رومىنىيەدە قېچىپ يۈرگەن. بىر يىلدىن كېيىن ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەن. 1971-يىلى لۇكاس راك كېسىلى بىلەن ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ نادىر ئەسەرلىرىدىن: «روھ ۋە شەكىل»، «تارىخ ۋە سىنىپىي ئاڭ»، «ياش گېگېل»، «تارىخىي رومانلار ھەققىدە مۇھاكىمە»، «رېئالىزم ئىلمىي ماقالىلەر توپلىمى»، «ئېستېتېكا خاسلىقى» قاتارلىقلار.
لۇكاس غەربچە ماركىسزمنىڭ مۇھىم ۋەكىلى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇنىڭ ئەدەبىي نەزەرىيەسىدە ئېنىق بولغان رېئالىزم يۆنىلىشىگە ئىگە بولۇپ، ئۇنىڭ نۇرغۇنلىغان ئەدەبىي نەزەرىيەلىرىدىكى ئىدىيەلەرنىڭ ھەممىسى ماركىسزمنى داۋاملاشتۇرۇش ۋە تەرەققىي قىلىشىقا قارىتىلغان. بەدىئىي ئېسسېنتىئالىزمدا، لۇكاس يەنىلا بىردىنبىر ماددىي نەزەرىيەدە چىڭ تۇرۇپ، ھەرقانداق بىر رېئال ئىنكاسقا نىسبەتەن ھەممىسىنىڭ رېئاللىقىنى ئاساس قىلغان سۇبيېكتىپ ۋە ئوبيېكتىپنىڭ بىرىكىشىدىن، جانسىز نەرسىدە ئىنكاس بولمايدۇ، دەپ قارىغان.
ئەدەبىيات-سەنئەت قاتلىمىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا كەلسەك، لۇكاس ئەدەبىيات-سەنئەتنى ئىقتىسادنى ئاساس قىلىپ بېكىتكەن يۇقىرى قاتلام قۇرۇلۇشىنىڭ بىر قىسىمى يەنىلا رېئاللىقنى ئەكىس ئەتتۈرۈش تەرىقىسىدە بولىدىغانلىقى، لېكىن بۇ خىل ئەكىس ئەتتۈرۈشنىڭ ھەرىكەتلىنىدىغان، ئەمما جانسىز، فوتوگرافىيە شەكلىدە بولىدۇ، دەپ قارىغان.
ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ رېئال ئەكىس ئەتتۈرۈلىشى ئاساسلىقى ئىستىتىكىنى ئەسكى ئەتتۈرۈش بولۇپ، ئادەم ( يازغۇچى) ئەمەلىيەتنى ئۆلچەم قىلىپ بۇ خىل ئەكىس ئەتتۈرۈشنى كۆۋرۈك قىلغان. نەتىجىدە ھەر بىر يازغۇچىنىڭ تارىخى ئوخشاش بولمىغان. كۆزىتىش دائىرىسى ۋە گۈزەللىك سەزگۈلىرىمۇ ئوخشاش بولمىغان.يەنە ئۇلارنىڭ تاللىغان ئوبيېكتىپ رىئاللىقى ھەمدە ئوبيېكتىپ رېئاللىق ۋە يازغۇچىنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتى پەيدا قىلغان ھېسسىيات شەكىللىرى قاتارلىق نۇرغۇنلار ئوخشىمايدۇ. شۇڭا رىئال تۇرمۇش ئەكىس ئەتتۈرۈلگەن ئەدەبىي ئەسەردىمۇ چوقۇم ئوخشىمىغان پەرقلەر پەيدا بولىدۇ. ئەدەبىيات-سەنئەت تۇرمۇش كەلگەن تەقدىردىمۇ، يەنىلا تۇرمۇشتىن ئۈستۈن بولۇپ، ئۇ تۇرمۇشنىڭ گۈزەللىكىدىن ھالقىغان، ئادەمنىڭ دۇنياسىنى كۆرسىتىپ تۇرىدۇ.
ئادەمنىڭ ياشاشتىكى شارائىتىنى تەسۋىرلەش ۋە سۈرەتلەپ بېرىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەپ تۇرىدۇ. شۇڭا ئۇ دائىم رېئاللىقتىن تېخىمۇ ئۈستۈن، تېخىمۇ گۈزەل بولىدۇ. ئۇ تەسۋىرلەپ بەرگەن ئەدەبىي چېگرا ۋە ئىدىيەمۇ كىشىنى تېخىمۇ ئىنتىلدۈرىدۇ.
ئۇنداقتا مۇشۇنداق گۈزەل بولغان ئەدەبىيات-سەنئەت قانداق قىلغاندائاندىن ۋۇجۇدقا چىقىدۇ؟ لۇكاس ئۈلگە ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىقارغىلى بولىدۇ، دەپ قارىغان. ئۈلگە بولۇش-بولماسلىقى رېئالىزم نەزەرىيەسىدىكى بىر خىل ئىنتايىن مۇھىم بولغان بىر مەسىلە. لۇكاس ئەدەبىيات-سەنئەتتىكى ئىجاد قىلىنغان ئۈلگىنىڭ بىر تەرىپى چوڭقۇر خاسلىققا ئىگە بولۇشى، يەنە بىر تەرىپى مۇشۇ خاسلىقتىن ئۆتۈپ ئەكس ئەتتۈرۈلگەن رېئاللىق بولۇپ، ئۇ خاسلىق ۋە ئورتاقلىقنىڭ بىرلىكىدىن ئىبارەت دەپ قارىغان. ئۇ ئۈلگىنى «پىرسۇناژ ۋە شارائىت ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا ئادەتتىكى ۋە ئالاھىدە بىر تەرەپ قىلغان ئورگانىكنىڭ بىر خىل ئالاھىدە بىرلەشمىسى» بولۇپ، ئىجاد قىلىنغان بۇنداق ئۈلگە، ئەدەبىياتنىڭ رېئال ئەكس ئەتتۈرۈلۈشى تېخىمۇ چوڭقۇر بولىدۇ، دەپ قارىغان. لۇكاس ئەدەبىي ساھەدە ئۈنۈم يارىتىپ، ئۆزىنىڭ پىكرىنىمۇ ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ رېئالىزملىق نۇقتىئىنەزىرىدىن چىقىپ، ئەدەبىيات-سەنئەتتە بار بولۇشقا تېگىشلىك ئىجتىمائىي رولىنى تونىغان. ئۇ ئەدەبىيات–سەنئەت تونۇش ۋە ئىستېتىك تەربىيىۋى رولىغا ئىگە، چۈنكى ئەدەبىيات–سەنئەت رېئال تۇرمۇشتىكى ئېستېتېكىنى ئەكس ئەتتۈرۈش ۋە ئېستېتېكىدىن ھالقىغان بولۇپ، ئۇ كىشىلەرنى خاس بولغان سەنئەت دۇنياسى بىلەن، ئېدىياللاشتۇرۇلغان مۇھىت بىلەن تەمىنلەپ، كىشىلەرنىڭ ئوقۇپ ھۇزۇرلانغاندىكى بىر خىل ۋاقىتلىق يىراق جەمئىيەتتىكى دەھرىيلىك ھالەت ئېستېتېكىدىن ھۇزۇرلىنىشىنىڭ ۋە خۇشاللىقنىڭ ئىچىگە چۆكتۈرۈپ، بىر خىل تىنچ كۆزىتىش ھالىتىنى قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ، دەپ قارىغان. شۇ ۋاقىتتا، «ھېس قىلغۇچى ئۆزىنىڭ ھېسسىياتلىرىنى توپلىغانلىق سەۋەبىدىن، گەۋدىلىك بولغانلىرىدىن خاسلىقنى بارلىق ئەسەردىكى تىنچ كۆزىتىشتىكى قوللىنىش قىلسا........تۇرمۇشقا قايتىپ كىرگەن بارلىق كىشىلەر بۇنىڭدىن ئېرىشكەن يېڭىلىقلرىنى تۇرمۇشتا ئىشلەتسە، ئەسەر ئۇنىڭدىكى ھېسسىياتنىڭ ئاساسلىقى ئۆزگەرتىش ۋە چوڭقۇرلاشتۇرۇشنىڭ ئۆزىنىڭ شەخسىي تۇرمۇشىدىكى كەچۈرمىشى قىلغان.
ئەدەبىي ئەسەردىكى ئوبرازدا چوقۇم ئېستېتېك ھېسسىيات بولغان بولۇشى كېرەك. كىشىلەر سەنئەت ئوبرازىنى قوبۇل قىلىشى ۋە ھۇزۇرلىنىشى ئارقىلىق مۇھەببەتنى ئويغاتقان. ئاندىن سەنئەتنىڭ تونۇش ۋە ئېستېتېك تەربىيەسىنىڭ قىممىتىنى تېگى-تەكتىدىن تونۇپ يەتتۇق. ئۇلار ئوبرازدا بار بولۇشقا تېگىشلىك بولغان گۈزەللىك تۇيغۇسىنى جانلاندۇرۇشنى ئېتىراپ قىلىپ، ئادەمنىڭ پۈتۈنلىكىنى چۈشەنگەن. ئىلگىرلىگەن ئاساستا ئۇلار ئەمەلىي تۇرمۇشتىن مۇشۇ خىلدىكى ئادەمنىڭ مۇكەممەللىكنى ئىزدەپ، ئۇلارنىڭ ئەمەلىي ئۆزگەرتىشىگە، ئېنتىرفېرىنسىيەلىك رېئال ئارزۇسىغا ئىلھام بەرگەن. سەنئەت ئاساسلىقى بىر خىل ئويدۇرما بولغانلىقتىن، ئۇ شۇ ئويدۇرمىدىن كىشىلەرگە نۇرغۇنلىغان تونۇش ۋە ئىستېتىك تەربىيىسى بىلەن تەمىنلەپ بېرىدۇ. تېخىمۇ ياخشى بولغىنى، ئۇ سۇبيېكتىپ قىممەت ۋە تەبىئىي ئىجتىمائىي قىممەتنى بىرىكتۈرۈپ، كىشىلەرنى ئېستېتىكىدىن ھۇزۇرلاندۇرۇشتىن باشقا يەنە تېخى، نەزەر دائىرىسىنى كېڭەيتىپ، ئوبيېكتىپ رىئاللىقنىڭ چىنلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ، ئۆزىگە بولغان تونۇشىنى چوڭقۇرلاشتۇردى. لۇكاس بىر ئاڭلىق ماركىسىزىمچى بولۇش سۈپىتى بىلەن، سەنئەتنىڭ ئىجتىمائىي رولى ھەمدە رېئال ئىجتىمائىي كۈرەشتىكى ئاكتىپ رولىنى تولۇق تونۇپ يەتكەن.
لۇكاس «تارىخ ۋە سىنىپىي ئاڭ»دا، ئىنتايىن مۇھىم بولغان چۈشەنچىنى ئوتتۇرىغا قويغان. يەنى ئۇ «بۇيۇملاشتۇرۇش». ئۇ كاپىتالىستىك جەمئىيەتتە، كاپىتالىزم ئىشلەپچىقىرىش ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ھەممىسىنى ماددىغا ئايلاندۇرۇۋەتكەن، بۇرژۇئازىيە ھەربىر ئىشلارنى ھېسابلىشىدىغان، خالىغانچە بىر نەرسىلەر قىلىۋالدى، دەپ قارىغان. دەل مۇشۇنى ئاساس قىلىپ ئۇ غەربنىڭ ھازىرقى سەنئىتىنى بۇيۇملاشتۇرۇلغانلىقنىڭ مەھسۇلى، ھازىرقى زامان سەنئىتىنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتنى ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ، ھازىرقى زامان سەنئىتىنىڭ شەيئىلەرنى تەسىۋىرلەپ بېرىشى كىشىنى ئۇنچىۋالا ئىنتىلدۈرمەيدۇ، دەپ قاراپ كەلگەن. ھازىرقى زامان سەنئىتىدە ھېكايىلەر يوقاپ كېتىپ، ئىنسانلارنىڭ ھەر خىل غالجىرانە تەجرىبىلىرى ئىگىلەپ كەتكەن. مانا مۇشۇ دەل كاپىتالىزم جەمئىيىتىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇيۇملاشتۇرۇلغان سەنئىتىنىڭ بىشارىتى ۋە ئىنكاسى دەپ قارىغان. لۇكاس ھازىرقى زامان سەنئەتنى چىنلىق بىلەن ئىجتىمائىي رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرەلمەيدۇ، ئۇنىڭدا ئەكس ئەتتۈرۈلگەن پەقەت بىر خىل ھادىسە، ئەھۋال بولۇپ قالغان، ھالبۇكى رىئالىزم ئەدەبىي ئەسەر ئىجتىمائىي رېئاللىقتىكى ھەر خىل مۇناسىۋەتلەرنى ئەكس ئەتتۈرەلەيدۇ، دەپ قارىغان. شۇڭا، ئۇ ئاساسلىقى ھازىرقى زامان سەنئىتىنى كاپىتالىزىمنىڭ بۇيۇملاشتۇرۇلغان ئىدىيەسىدىن ئازاد قىلماقچى بولغان.
لۇكاسنىڭ رېئالىزم ئەدەبىيات–سەنئەت نەزەرىيەسى ماركىسزملىق ئەدەبىيات–سەنئەت نەزەرىيەسىنى بېيتقان. ئۇ ماركىسزملىق ئەدەبىيات–سەنئەت نەزەرىيەسى ۋە دەۋر ئىجتىمائىي رېئالىزمنى زىچ بىرىكتۈرۈپ، مول بولغان ئېۋرسىتىك تونۇش ۋە چۈشەنچىنى ئوتتۇرىغا قويغان. لېكىن ئۇ بەزى ۋاقىتلاردا رېئالىزملىق نۇقتىئىنەزەردىن قاراپ، ھازىرقى زامان سەنئىتىنى ھەددىدىن ئاشۇرۇپ چۈشۈرگەن. مەلۇم دەرىجىدە كەمچىلىك بىلەن يېتەرسىزلىكنى ئېچىپ تاشلىغان.
چوڭ توسۇق خادا تاشلىقى
چوڭ توسۇق خادا تاشلىقى (خەنزۇچە: 大堡礁) ئاۋسترالىيىنىڭ شەرقىي شىمالى قىسمىدىكى مارجان دېڭىزىدا بولۇپ، 600 دىن ئارتۇق خادا تاش ئارىلى بىلەن تېيىز ساھىلدىن تەركىب تاپقان. ئۇزۇنلۇقى2013 كىلومېتىر، كەڭلىكى16 كىلومېتىردىن20 كىلومېتىرغىچە كېلىدۇ، ئەڭ كەڭ جايى240 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى207 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئۇ ئاۋسترالىيىنىڭ كۋېنسلاند شتاتىنىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىدىكى تەبىئىي ئۇزۇن توسۇقتۇر.
قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
مارجان خادا تاشلىرى بىر خىل كىچىك كاۋاك ئىچلىكلەر − مارجان قۇرتى تەرىپىدىن يارىتىلغان. مارجان قۇرتلىرى دېڭىز تېگىدىكى ھاك ماددىلىرى بىرقەدەر يۇقىرى بولغان جايلاردا ياشايدۇ، ئۇلار دېڭىز يۈسۈنلىرى قاتارلىق يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىدۇ ھەم ئۇنى ھەزىم قىلغاندىن كېيىن ھاك ماددىلىرىنى ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ. قېرىغان مارجان قۇرتلىرى ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ سۆڭەكلىرىمۇ ھاك ماددىسىغا ئارىلىشىپ كېتىدۇ، كىچىك مارجان قۇرتلىرى ئەسلىدىكى ھاك ماددىسى يۇقىرى بولغان جايدا داۋاملىق تۈردە ئۆسۈپ يېتىلىدۇ. مانا مۇشۇنداق ھالەت نەچچە10 مىڭ يىل داۋاملاشقاندىن كېيىن، غايەت زور مارجان خادا تاشلىرى توپى ھاسىل بولىدۇ. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى سۇ ئۈستىگە كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، ئاراللارنى ھاسىل قىلىدۇ. ئۇلار قورغانغا ئوخشاش دېڭىز قىرغاقلىرىنى قوغداپ تۇرغاچقا، توسۇق خادىلار دەپ ئاتالغان.