cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇر توقماق
پادىشاھ سوۋغىلارغا قانائەت قىلماي، نىيىتىنى بۇزۇپتۇ؛ بوۋاينىڭ ئۈيىنى قۇشقاچنىڭ ئۇۋىسىنى بۇزغاندەك بۇزدۇرۇپ، ھەممە نەرسىلەرنى خەزىنىگە ئالماق بوپتۇ. بۇنى ئوردىدىكى باغۋەن قېرى ئاڭلاپ قېلىپ، بوۋايغا خەۋەر قىپتۇ. بوۋاي ئۈگزىگە چىقىپ تەييارلىنىپ تۇرۇپتۇ. قارىسا، راست دېگەندەك بىر مۇنچە لەشكەر كېلىۋاتقۇدەك. لەشكەرلەر يېقىنراق كەلگەندە بوۋاي توۋلاپتۇ:
__ ھەي! لەشكەرلەر، ئارقاڭلارغا قايتىڭلار. ئالتۇن كېرەك بولسا ئەۋەتىپ تۇراي، بىزنى ئارامخۇدا كۈن كۈرگىلى قويۇڭلار، __ دەپتۇ. لەشكەرلەر ئۇنىماي باستۇرۇپ كەپتۇ. بوۋاي "خەير" دەپ توقماققا ئەمىر بېرىپتۇ:
__ "ئۇر توقمىقىم، ئۇر!"
23. ئامېرىكا بالىلىرىنىڭ نەزىرىدە ئىرق، جىنىس
بىر قانچە كۈن بۇرۇن ئامېرىكىنىڭ داڭلىق تېلقاناللىرىنىڭ بىرىدە مۇنداق بىر ھادىسە خەۋەر قىلىندى ۋە قاتتىق غۇلغۇلا قوزغىدى. رىياسەتچى تۆت بەش ياش ۋە توققۇز ئون ياشلىق ئاق تەنلىك بالىلارغا تېرىسىنىڭ ئاق قارىلىقى بويىچە رەتكە تىزىلغان قونچاق رەسىملەرنى كۆرسىتىپ “قايسى بالا ئەسكى (دۆت، ناچار، سەت) ؟ قايسى بالا ياخشى (ئېسىل، ئەقىللىق، چىرايلىق)؟“ دېگەن سۇئاللارنى سورىدى. بالىلار ھىچ ئىككىلەنمەستىن تېرىسى ئەڭ قارا بولغان بالىنى دۆت، ناچار، سەت دەپ كۆرسىتىپ سەۋەبىنى تېرىسىنىڭ قارا بولغانلىقى دېدى. تېرىسى ئەڭ ئاق بولغان بالىنى بولسا ئەقىللىق، ياخشى، چىرايلىق، ئېسىل دەپ كۆرسىتىپ سەۋەبىگە تېرىسىنىڭ ئاق بولغانلىقىنى ياكى ئۆزىگە ئوخشايدىغانلىقىنى سەۋەب قىلدى. شۇ نەق مەيداندا بالىلارنىڭ ئانىلىرى بار بولۇپ نەتىجىدىن تولىمۇ بىئارام بولۇۋاتقانلىقى كۆرۈلۈپ تۇراتتى. ھەتتا بىر ئايال ”مەن بالامغا ئىرق توغرۇلۇق ھىچ نېمە دېمىگەن. مېنىڭ ھەر خىل ئىرق ھەر خىل مىللەتتىن دوستلۇرۇم بار. مەن بالامدا نېمىشقا بۇنداق ئوي شەكىللىنىپ قالغانلىقىنى بىلەلمىدىم. قارىغاندا مېنىڭ باشقا ئېرقتىكىلەر بىلەن كۆپرەك ئارىلىشىپ بالامغا ئىنساننىڭ ئىرىقىغا قاراپ ھۆكۈم قىلىنمايدىغانلىقىنى ھىس قىلدۇرشۇم يېتەرلىك بولمىغان ئوخشايدۇ“ دەپ يىغلاپ كەتتى.
تەتقىقاتچىلار ئامېرىكىنىڭ ھەرقايسى يەرلىرىدىن 130 بالىنى تۆت بەش ياش ۋە توققۇز ئون ياش گورۇپپىسى بويىچە تەكشۈرگەن بولۇپ 4-5 ياش گورۇپپىسىدا 76% بالا تېرىسى قارا بولغان قونچاقلارنى ”دۆت، ناچار، سەت“ بالىلارغا ئوخشىتىپ تەسۋىرلىگەن. 9-10 ياشلىق بالىلار گورۇپپىسىدا بۇنداق قاراش 59% بولغان. بۇ سىناقنىڭ نەتىجىسىگە بەزىلەر قارشى چىقىپ بۇ تەجرىبىنىڭ لايىھەلىنىشى مۇۋاپىق ئەمەس دەپ قارىغان. بەزى ئىنكاسچىلار ”ئاق تەنلىك بالىلار قايسى قونچاق ئۆزىگە ئوخشىسا شۇنى ئەقىللىق، چىرايلىق ۋە ئېسىل دەپ تەرىپلىدى“ بۇنىڭ ئىرقچىلىق بىلەن مۇناسىۋىتى يوق دېدى. بۇنداق دېگۈچىلەر يەنە ”قارا رەڭنىڭ قاراڭغۇلۇق، زۇلمەت، ياۋۇزلۇق دېگەندەك كۆچمە مەنىلەردە قوللۇنىلىشى نەچچە مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە، بۇ پەقەت رەڭ ھەققىدىكى تونۇش مەسلىسى ئېرقچىلىققا كىرمەيدۇ،“ دەپ قارىدى. يەنە بەزىلەر بۇنداق قاراشقا ئاتا-ئانىلار ۋە جەمئىيەت سەۋەپچى دەپ قارىغان، بالىلار گۇناھسىز، ئۇلارنى ئىرقچى دېگىلى بولمايدۇ، دېدى.
ئامېرىكىلىق بالىلارنىڭ ئىرق قارىشى ھەققىدىكى بۇ تەتقىقات قارا تەنلىك بالىلار ئارىسىدىمۇ يۈرگۈزۈلگەن بولۇپ بۇ باللاردىمۇ ئاق تەنلىككە ئوخشۇتۇلغان قوچاقلارنى ئىجابى باھالاش خاھىشى كۆرۈلگەن. بۇنداق تەتقىقات ئامېرىكىدا 1940-يىللىرىمۇ ئىشلەنگەن بولۇپ ئاق تەنلىك ۋە قارا تەنلىك بالىلارغا توم قارا قورچاقتىن تارتىپ ئاپئاققىچە بولغان قورچاقلاردىن بىرىنى تاللاش تەلەپ قىلىنغان. قورچاقلارئەڭ ئامراق، سەل ئامراق دېگەندەك ئامراقلىق دەرىجىسى بويىچە تۈرگە ئايرىلغاندا ئاق قورچاق قارا تەنلىك ۋە ئاق تەنلىك بالىلارنىڭ ئورتاق ئامرىقى بولۇپ چىققان. بۇنىڭ سەۋەبىگە چۈشەنگەن ئامېرىكىلىق ئەمەلدارلار ئارىدىن ئۇزاق ئۆتمەي قارا تەنلىكلەرنى ئايرىم مەكتەپ ۋە ئايرىم سىنىپلاردا ئوقۇتىدىغان ئىشنى ئەمەلدىن قالدۇرغان. شۇندىن كېيىن مەكتەپلەردە ئوقۇغۇچىلارنىڭ چوقۇم مەلۇم ساندا ئوخشىمىغان ئېرقتىن بولۇشى بەلگىلەنگەن ئىكەن. يۇقارقى تەتقىقاتنىڭ تەپسىلاتىغا قىزىققۇچىلار بۇ ئۇلىنىشتىن ئوقۇپ باقسا بولىدۇ.
مەن يۇقارقى مەسىلىنى مۇنداق ئويلۇدۇم. ئامېرىكىدا بالىلار كىچىكىدىن ئۆزىگە ئىشىنىدىغان قىلىپ تەربىيەلىنىدۇ. بالىلارنىڭ كىچىككىنە نەتىجىسىمۇ قالتىس، كارامەت دەپ تەرىپلىنىدۇ. مەن ئۇچراتقان ئامېرىكىلىقلار بالىلىرنىڭ كىچىككىنە قابىلىيىتىنى نامايەن قىلىدىغان سورۇن چىقىپ قالسا قانچە پۇل، قانچىلىك ۋاقىت كېتىشىدىن قولدىن بەرمەيدۇ. نەتىجىدە بالىلاردا ئۆزىگە تولۇق ئىشەنچ يېتىلىدۇ. يۇقارقى تەجرىبىدە ئاق تەنلىك بالىلارنىڭ ئاق قونچاقلارنى ئەقىللىق، چىرايلىق، ئېسىل دەپ قارىشى ۋە بۇنىڭ سەۋەبىنى ”ماڭا ئوخشىغاچقا شۇنداق“ دەپ چۈشەندۈرىشى يۇقارقى ئىشەنچنىڭ ئىپادىسى. مەزكۇر تەجرىبىدە مېنى قىزىقتۇرغان يەنە بىر مەسىلە قارا تەنلىك قىز بالىلارنىڭ ”تېرىڭىزنىڭ قانداقراق رەڭدە بولۇشىنى ئارزۇ قىلاتتىڭىز؟“ دېگەن سۇئالغان ئاقراق قونچاقلارنى كۆرسەتكىنى بولدى. مەنچە بۇنىڭ سەۋەبى تېلۋىزور ۋە كىنولاردا ساھىپجاماللارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئاق تەنلىك بولغىنىدىن بولسا كېرەك.
بالامنىڭ يەسلىسىدە قونچاقلار قارا، قوڭۇر ۋە ئاسىيا چىراي قىلىپ ھازىرلانغان بولۇپ، بۇنىڭدىكى مەقسەد بالىلارنىڭ كاللىسىغا ئىرقىي چۈشەنچىنىڭ ئورناپ قىلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئىكەن. بالام بىلەن يەسلىدە بالىسى بىللە ئوقۇيدىغان بىر چىڭخەيلىك ئايال بار ئېدى. بىر كۈنى بالىلار ساغلاملىق مەركىزىگە بىللە باردۇق. بالىسى تۇنجى قېتىم تەكشۈرىلىۋاتقان بولغاچقا ئېغىرلىقى، بويى، تۇغۇلغان كۈنى قاتارلىق ئۇچۇرلار سورالدى. بالىسنىڭ ئىرقى سورالغاندا ”ئاق“ دەۋاتىدۇ. ھەيرانلىقمنى يوشۇرالمىدىم. سەۋەبىنى سورۇسام، ”ناۋادا بالامنى ئاسىيالىق دەپ بەرسەم، پاكىستان، بېنگاللىقلارنىڭ بالىلىرى بىلەن بىللە تەكشۈرىشى مۇمكىن. مېنىڭ ئۇنداق بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىسى بىلەن بىللە ئۆچرەتتىمۇ تۇرغۇم يوق. ساپاسى تۆۋەن، ئۇنىڭ ئۈستىگە كىم بىلىدۇ بالىلىرىدا يۇقۇملۇق كېسەل بارمۇ تېخى“. قىزىق يېرى بۇ ئايال ئامېرىكا دېگەن يەردە قارا تەنلىكنى ئايرىم، ئاسىيالىقنى ئايرىم ئۆچىرەتكە تىزمايدىغانلىقىنى، ئايرىم تەكشۈرمەيدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايدىكەن. ئەلۋەتتە، بۇنداق قىلىنسا قانۇنى جازاغا تارتىلىدىغانلىقىنى تېخىمۇ پەرەز قىلالمايدۇ. مەن بۇلارنى بىلگەچكە گەپ قىلمىدىم، ئۇنىڭ قىلمىشىدىنمۇ ئاغرىنمىدىم، پەقەت ئىنسانلىقنىڭ مۇقەددەسلىكىنى تونۇيالماي مۇشۇ ياشقا كەلگنىگە ئېچىندىم. ئۇنىڭ كاللىسىغا شۇنداق ئىرقچىلىقنى سىڭدۈرگەن موھىتتىن، ئۇنى ئايرىمچىلىققا مايىل يېتىشتۈرگەن جەمئىيەتتىن ئەپسۇسلاندىم.
يەسلىدە مەن دىققەت قىلغان يەنە بىر ئىش ئوغۇل قىزلارنىڭ ئوخشاشلا قونچاق ئوينىشى بولدى. بالىلار قونچاقلىرىغا تاماق يىگۈزىشەتتى، كىتاپ ئوقۇپ بېرىشەتتى، قۇراشتۇرۇش، تىزىش، سىزىش قاتارلىق ئىشلارنى ئۆگىتىشەتتى. بۇلاردىن مەن ئامېرىكىدا بالىلارنىڭ گۆدەكلىكىدىن باشلاپلا ئۆزىنى مەلۇم جىنىسقا مەنسۇپ دەپ قارىۋېلىپ بالىلارنىڭ ئىنسان ئورتاق ئېرىشىدىغان خۇشاللىقىدىن مەھرۇم قالماسلىقى نەزەرگە ئېلىنغان بولۇشى مۇمكىن دەپ قارىدىم. مەن بۇنى ئۆزەمگە سېلىشتۇرسام، قىزىمغا قىز بالا دېگەن ئۇنداق بولىدۇ، بۇنداق بولمايدۇ، ئۇنى قىلىدۇ، بۇنى قىلمايدۇ، دېگەنلەرنى تىلى چىققاندىن بېرى سىڭدۈرۈشكە باشلاپتىمەن. ئايالىممۇ ”تاماقنى پاكىز يەڭ، بالىڭىز سەت بولۇپ قالىدۇ. چېچىڭىزنى تاراپ قوياي قىزبالا دېگەن چىرايلىق ياسىنىپ تالاغا چىقىدۇ…“ دېگەندەك گەپلەنى كۆپ دەيدۇ. مەنچە ئامېرىكىلىقلارنىڭ بالىدىكى جىنس پەرقىنى مەقسەتلىك تەكىتلىمەسلىكى ئامېرىكىدا بالا تەربىيىسىگە ئائىت پەننى بىلىمنىڭ ئومۇلاشقانلىقنىڭ ئىپادىسى بولسا كېرەك. ئىلمىيلىكتىن ئالغاندا جىنىس تەبىئى ھادىسە بولغان بىلەن ئىنساننىڭ جىنىس ھەققىدىكى چۈشەنچىسى تەربىيىنىڭ، موھىتنىڭ مەھسۇلى. ئەگەر بالىلارغا كىچىكىدىن باشلاپ جىنسى پەرق، جىنسى ئىش تەقسىماتى، پەرقلىق جىنىسقا خاس خۇي مىجەزلەر بەكرەك تەكىتلەنسە ۋە بۇلارغا ئائىت ئىشلار مەزگىلسىز ئۆگىتىلسە ئۇلارنىڭ ئىنسانلىق خاراكتىرى بۇرمىلىنىپ كېتىشى مۇمكىن.
ئالدىنقى: 24. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلۇق
كـىيىنكى: 22. كەيپىياتمۇ يۇقىدۇ
Kalgari
كالگارى كانادانىڭ غەربىدىكى ئالبېرتا ئۆلكىسىدىكى شەھەر. ئۇ ۋىلايەتنىڭ جەنۇبىدىكى بوۋ دەرياسى بىلەن ئېلبوۋ دەرياسىنىڭ تۇتىشىدىغان تاغ باغرى ۋە يايلاق رايونىغا جايلاشقان ، كانادا تاشيولىنىڭ ئالدىنقى سېپىنىڭ شەرقىگە تەخمىنەن 80 كىلومىتىر كېلىدۇ. ئۆلكە مەركىزى ئېدمونتوننىڭ جەنۇبى ۋە كانادا-ئامېرىكا چېگراسىنىڭ شىمالىدىن تەخمىنەن 240 كىلومىتىر. بۇ شەھەرنىڭ 2019-يىلى 1 مىليون 285 مىڭ 711 نوپۇسى بار بولۇپ ، ئالبېرتانىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى بولۇپ قالغان. ئۇ كانادادىكى ئۈچىنچى چوڭ شەھەر (تورونتو ۋە مونترېئالدىن قالسىلا) ، كانادانىڭ غەربىدىكى ئەڭ چوڭ شەھەر. 2016-يىلى ، كالگارىنىڭ چوڭ شەھەر نوپۇسى 1 مىليون 392 مىڭ 609 بولۇپ ، كانادادىكى تۆتىنچى چوڭ نوپۇس تەكشۈرۈش رايونى (CMA) ، كانادانىڭ غەربىدە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرغان. كالگارىنىڭ ئىقتىسادى ئېنېرگىيە ، پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمىتى ، كىنو-تېلېۋىزىيە ، قاتناش ۋە ئەشيا ئوبوروتى ، تېخنىكا ، ياسىمىچىلىق ، ئالەم قاتنىشى ، ساغلاملىق ۋە ساغلاملىق ، پارچە سېتىش ۋە ساياھەتچىلىك قاتارلىق پائالىيەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كالگارى CMA كانادادىكى 800 چوڭ كارخانا ئىچىدە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شىركەت باش ئىش بېجىرىش ئورنى ھېسابلىنىدۇ. 2015-يىلى كالگارىدا كانادانىڭ ھەر قايسى چوڭ شەھەرلىرىنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىليونېر سانى ئەڭ كۆپ بولغان. 1988-يىلى قىشلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنى ئۆتكۈزگەن كانادانىڭ تۇنجى شەھىرى بولۇپ قالدى.
ئىقتىسادشۇناس ئاخبارات بۆلۈمى كالگارىنى 2018-يىلى ۋە 2019-يىلى شىمالىي ئامېرىكىدىكى ئەڭ ياشاشقا تىگىشلىك شەھەر قاتارىغا كىرگۈزدى. كالگارى يېقىنقى 10 يىلدا بۇ نامغا ئېرىشكەن 5 كۈچلۈك شەھەر قاتارىغا كىردى. كالگارى يەنە 2019-يىلى دۇنيادىكى شوپۇرلار ئۈچۈن ئەڭ ياخشى شەھەر بولۇپ باھالانغان.
ئېتىمولوگىيە
كالگارى ئەنگىلىيەنىڭ شوتلاندىيە مولل ئارىلىدىكى كالگارىنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان. ئۆز نۆۋىتىدە ، بۇ ئىسىم كالد ۋە گارتلارنىڭ بىرىكمىسىدىن كەلگەن ، بۇنىڭغا ئوخشاش كونا نورس سۆزى ، يەنى «سوغۇق» ۋە «باغ» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ ، بۇ بەلكىم ئىچكى خېبرىدلاردا ياشايدىغان ۋىكىڭلارنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا ، بۇ ئىسىم بەلكىم گالچە كالا غوجايىنى بولۇشى مۇمكىن ، يەنى «يايلاقنىڭ دېڭىز ساھىلى (ئوتلاق)» ياكى گال تىلى «سۈزۈك ئېقىن سۇ» ياكى «قولتۇق دېھقانچىلىق مەيدانى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
دەسلەپكى تارىخى
right|thumb|250pxright|thumb|250px|Kalgariكالگارى رايونىدا كلوۋىسدىن ئىلگىرىكى كىشىلەر ئولتۇراقلاشقان بولۇپ ، ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى كەم دېگەندە 11000 يىل بولغان بۇ يەردە ئەزەلدىن ئادەملەر بولۇپ كەلگەن. ئىنجىل دەۋرىدە بۇ يەردە ئادەملەر بار ئىدى. ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا كىشىلەر بۇ يەرگە سۇ بىلەن سىزىلغان بۇ يەرگە كەلدى. ئۇلار بۇ يەرگە ئوۋ ئوۋلاش ۋە بېلىق تۇتۇش ؛ سودا قىلىش ؛ ياشاش ؛ سۆيۈش ؛ زور غەلبىگە ئېرىشىش ؛ ئاچچىق ئۈمىدسىزلىكنىڭ تەمىنى تېتىش ؛ ئەمما ھەممىدىن مۇھىمى ئاشۇ ئىنسانلارنىڭ مەھەللە قۇرۇش ھەرىكىتىگە قاتنىشىش.
جۇغراپىيە
كالگارى كانادا روكېس ئېتىكى بىلەن كانادا يايلىقى ئوتتۇرىسىدىكى ئۆتكۈنچى رايونغا جايلاشقان. بۇ شەھەر پاركلاند تەبىئىي رايونى ۋە ئوتلاق تەبىئىي رايونىنىڭ ئېتىكىگە جايلاشقان. كالگارىنىڭ شەھەر مەركىزى دېڭىز يۈزىدىن تەخمىنەن 1042.4 مېتىر (3420 ئىنگلىز چىسى) ئېگىزلىكتە ، [10] ، ئايرودروم 1076 مېتىر (3531 ئىنگلىز چىسى) كېلىدۇ. 2011-يىلى بۇ شەھەر 825.29 كىلومىتىر (318.65 كۋادرات مېتر) يەرنى ئىگىلىدى.
شەھەردىن ئىككى دەريا ۋە ئىككى ئېقىندىن ئۆتىدۇ. ئوقيا دەرياسى چوڭراق بولۇپ ، غەربتىن جەنۇبقا ئاقىدۇ. ئېلبوۋ دەرياسى جەنۇبتىن شىمالغا قاراپ ئېقىپ ، شەھەر مەركىزىگە يېقىن فورت كالگارىنىڭ تارىخى ئورنىدا ئوقيا دەرياسى بىلەن تۇتىشىدۇ. بۇرنى كرېك غەربىي شىمالدىن كالگارىغا ئېقىپ ، جەنۇبتىن بوۋ دەرياسىغا تۇتىشىدۇ ۋە ئېلبوۋ دەرياسى ئوقيا دەرياسىغا تۇتىشىدۇ. بېلىق دەرياسى غەربىي جەنۇبتىن كالگارىغا ئېقىپ ، سىكومې كۆلى ۋە كالگارىنىڭ ماكېنزى رايونىغا يېقىن ئوقيا دەرياسى بىلەن تۇتىشىدۇ. بۇ رايوننىڭ ھاۋاسى ئادەتتە قۇرغاق بولغاچقا ، قويۇق ئۆسۈملۈكلەر پەقەت دەريا ۋادىلىرىدا ، شىمالغا قارايدىغان بەزى يانتۇلۇقلاردا ۋە بېلىق كرېك ئۆلكىلىك باغچىسى ئىچىدە تەبىئىيلا پەيدا بولىدۇ.
كالگارى شەھىرى ، چوڭلۇقى 848 كىلومىتىر (327 كۋادرات مىل) ، [58] ھەر خىل زىچلىقتىكى شەھەر ئەتراپى مەھەللىلىرى بىلەن قورشالغان ئىچكى شەھەردىن تەركىب تاپقان. بۇ شەھەر دەرھال ئىككى شەھەر رايونى بىلەن قورشالغان - جەنۇبتىكى 31-نومۇرلۇق تاغ باغرىدىكى شەھەر رايونى ، شىمال ، غەرب ۋە شەرقتە تاشلىق كۆرۈنۈش ناھىيىسى. كالگارى چوڭ شەھەر رايونى ئىچىدىكى شەھەر سىرتىدىكى شەھەرلەر ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: شىمالدىكى ئايرودرى شەھىرى چېستېرمېرې شەھىرى ، ستراتخمور بازىرى ۋە شەرقتە لاڭدون قۇمۇل جەنۇبتىكى ئوكوتوك ۋە ئېگىز دەريا شەھەرلىرى. ۋە غەربىي شىمالدىكى كوكران بازىرى. نۇرغۇن يېزا تارماق رايونلىرى غەرب ۋە غەربىي شىمالدىكى ئېلبوۋ جىلغىسى ، بۇلاق دەرياسى ۋە ئېيىق رايونىغا جايلاشقان.
كۆپ يىللاردىن بۇيان ، بۇ شەھەر تەرەققىياتقا قۇلايلىق يارىتىش ئۈچۈن نۇرغۇن يەرلەرنى قوشۇۋالدى. 2007-يىلى 7-ئايدا تاماملانغان روككىي ناھىيىسىدىن كەلگەن يەرلەرنى ئەڭ يېڭى قوشۇۋېلىشتا ، بۇ شەھەر ئىلگىرىكى قۇمۇل شېپاردنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان ھەمدە ئۇنىڭ چېگرىسىنى بالزاك قۇمۇل ۋە چېستېرمېرې شەھىرى بىلەن قوشنا بولغان ھەمدە ئايرودرى شەھىرىگە ئىنتايىن يېقىن بولغان.
چوڭ ئىسكىروپكا
ھۆججەت:Cello front side.jpg چوڭ ئىسكىروپكا (GADLETYIOI)
شياڭگاڭ جۇڭگو تىللىرى ئۇنۋېرسىتېتى
شياڭگاڭ جۇڭگو تىللىرى ئۇنۋېرسىتېتى: شياڭگاڭ جۇڭگو تىللىرى ئۇنۋېرسىتېتى بولسا يۇقىرى قاتلام رەھبەر ئىختىساسلىقلىرىنى تەربىيەلەيدىغان، ئەدەبىي خىسلەتتىكى دۇنياۋىي داڭلىق مەكتەپ. مەكتەپ قۇرۇلغاندىن بۇيان، ‹‹ ئەنئەنە بىلەن زامانىۋىيلىقنى، جۇڭگو بىلەن غەربنى بىرلەشتۈرۈش ›› نى بۇرچ قىلغان شياڭگاڭ جۇڭگو تىللىرى ئۇنۋېرسىتېتى، شياڭگاڭنىڭ مائارىپ تارىخىدا نۇرغۇن مۆجىزىلەرنى ياراتقان.
تەيۋەن ئۇنۋېرسىتې
تەيۋەن ئۇنۋېرسىتېتى: تەيۋەن ئۇنۋېرسىتېتى بولسا تەيۋەن رايونىدا قۇرۇلغان، ھەممە پەن تۈرى بار بولغان ھۆكۈمەت قارىمىقىدىكى ئۇنىۋېرسال ئۇنۋېرسىتېت، شۇنداقلا تەيۋەن بويىچە كۆلىمى ئەڭ چوڭ تەتقىقات تىپىدىكى ئۇنۋېرسىتېت. تەيۋەن ئۇنۋېرسىتېتى ئۆز-ئۆزىنى ئۆزگەرتىش تۈزۈمىنى باشلىغاندىن تارتىپ مەكتەپ مۇدىرى بو سىنيەن باشچىلىقىدىكى لبېرالىزملىق ئۆگىنىش ئىستىلىدە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولۇپ، ئۇنىڭدىكى پروفېسسور، ئوقۇغۇچى ۋە مەكتەپداشلارنىڭ ھازىرقى زامان تەيۋەن تارىخىدىكى تەرەققىياتى ناھايىتى زور تەسىرگە ئىگە بولۇپ، مەكتەپ كۆپ قېتىم دېموكراتىك ھەرىكەت، ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىنىڭ باشلانغان جايى ھېسابلىنىدۇ.
شاكراماتال
بۇددا ئالىمى---شاكراماتال
شاكراماتال قەشقەردە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن مەشھۇر بۇددا ئالىمى، تىلشۇناس.ئۇ ئۆزىنىڭ بىرقاتار ئىلمىي پائالىيەتلىرى ۋە ئىجادىيىتى ئارقىلىق ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت غەزىنىسىگە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشۇپ ، تارىخ بېتىدىن ئورۇن ئالغان مۇنەۋۋەر مەدەنىيەت ئەربابى. شاكراماتالنىڭ مۇپەسسەل تەرجىمىھالى ۋە ئۇنىڭ ئىجادىيىتىگە دائىر تەپسىلى مەلۇماتلار يېتەرلىك ئەمەس.شۇنداقتىمۇ قولىمىزدىكى ئازغىنە مەنبەلەرگە تايىنىپ ئۇنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىي پائالىيەتلىرىنى قىسقىچە يورۇتۇپ بېرىشكە پۈتۈنلەي ھەقلىقمىز.
شاكراماتال مىلادى 736-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان.ئۇنىڭ تۇغۇلغان ۋە ياشىغان دەۋرى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتە تاڭ سۇلالىسى ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان دەۋىرگە توغرا كېلىدۇ. شۇ چاغدىكى خەنزۇچە مەنبەلەردە قەشقەر << سۇلىگو( 疏 勒国 )دەپ ئاتىلاتتى.شۇڭا شاكراماتالغا ئائىت خەنزۇچە مەنبەلەردە << شاكراماتال سۇلىگودىن، فامىلىسى پېي(裴 氏) >>دەپ قەيىت قىلىنغان.
شاكراماتال دەسلەپ << ئۈچ يۈرۈش نوملار توپلىمى >>دىكى نوم -ئەھكاملارنى پىششىق ئىگىلەش بېلەن بىر ۋاقىتتا يەنە بۇددا دىنىنىڭ ھەر قايسى مەزھەپلىرىدىكى بۇددا كالاملىرىنى كۆڭۈل قويۇپ ئۈگەنگەن ۋە ئۇنى تەتقىق قىلغان. ئۇ نۇرغۇن قەدىمىي قول يازمىلار بۇددا پۈتۈكلىرى ۋە بۇددا كالاملىرىنى ئەتراپلىق توپلىغان ۋە شۇ ئاساستا << بارلىق نوم ئىبارىلىرىغا شەرھى>>(<< 一切经音义>>)ناملىق 100جىلىدلىق مەشھۇر ئەسەرنى يېزىپ چىقىپ 1مىڭ300قسىم ، 7مىڭ500جىلىددىن ئارتۇق بۇددا نوملىرىدىكى سۆز _ئىبارىلەرگە شەرھى يازغان.بۇ ئەسەرلەر كېيىن <<ماتال شەرھىلىرى >>(<<  慧綝经音义>>) دەپ ئاتىلىپ ناھايتى كەڭ دائىرىدە تارقالغان.
ماتېرىياللاردا خاتىرلىنىشە، ئۇ ئۆزىنىڭ بۈيۈك ئەسىرىنى جىنيۈەننىڭ 4-يىلى (788-يىلى)دىن يۈەنخېنىڭ 5-يىلى (810-يىلى)غىچە چاڭئەندىكى شىمىڭ ئىبادەتخانىسىدا يازغانلىقى مەلۇم.شاكراماتال 84ياش ئۆمۈر كۆرۈپ مىلادى 820-يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن.
يۇقارقىلاردىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، شاكراماتال ئۆز زامانىسىدا ئانا تىلىدىن باشقا تابغاچ(خەنزۇ)، سانسىكرىت تىللىرىنى ناھايتى پىششىق ئىگىلىگەن.ئەنەتكەك(ھىندىستان)، كاپكا(كەشمىر)دىن تارتىپ ئۇدۇن، كۈسەن، قۇجۇغىچە ھەتتا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتە كەڭ تارقالغان نۇرغۇن بۇددا نوم-سوترىلىرىنى توپلاپ ، ئۇنى ئەستايىدىل مۇتائىلە قىلىپ، تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ ، ئەشۇ بۇددا نوم-سوترىلىرىنىڭ تەلەپپۇز ۋە مەنالىرىنى مۇپەسسەل يوسۇندا شەرھىلىگەن يىتۈك تىلشۇناس ۋە ئالىم.ئۇ يازغان << بارلىق نوم ئىبارىلىرىغا شەرھى>> ناملىق ئەسەر ئۆز زامانىسىدا كەڭ تارقالغان بارلىق نوم ئىبارىلىرىنىڭ تەلەپپۇز ۋە مەنىلىرىنى يېشىپ شەرھىلەشتە ناھايتى موھىم رول ئويناپ << ئىزاھلىق لۇغەت>> بولۇشتەك رولىنى توللۇق جارىي قىلدۇرغان.
ئەپسۇسلىنارلىقى ،ئۇيغۇر بۇددىزىم مەدەنىيتىدە موھىم ئورۇن تۇتىدىغان بۇ بۈيۈك نامايەندە ھەققىدە مەخسۇس تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بېرىپ ئۇنى ئەۋلادلار ئالدىدا قايتا نامايان قىلىش ئىشى يېتەرلىك ئىشلەنمىدى. ئەدناسى، بۇ ئالىمنىڭ <<شاكراماتال >> دېگەن ئىسمىمۇ ھەر قايسى مەتبۇئاتلاردا تا ھازىرغىچە << پىر خۇيلان>> دېگەن خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسى بويىچە ئېلىنىۋاتىدۇ.
ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ
بۇددزم دەۋرىدىكى ﺋﺎﺗﺎﻏﻠﯩﻖ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ-ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ
ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ(sirimitrfla) ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺩﻩﯞﯨﺮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﺩﯨﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻛﯚﺳﻪﻥ(ﻛﯘﭼﺎ) ﺩﯨﻦ ﻳﯩﺘﯩﺸﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﻳﯩﺘﯜﻙ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﯘﺩﺩﯨﺰﯨﻢ ﻣﻪﺩﯨﻨﻴﻪﺕ ﺳﺎﮬﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﻮﻣﺎﺭﺍﺟﯩﯟﺍ، ﺑﯘﺩﺩﺍ ﭼﯩﯖﺎﻻﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭﺩﺍ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺷﯚﮬﺮﻩﺗﻠﯩﻨﯩﺸﻜﻪ ﺗﯩﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﺋﻪﻣﻤﺎ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﮔﻪ ﺗﯘﻧﯘﺷﺘﯘﺭﯗﻟﻤﺎﻱ ﻛﻪﻟﺪﻯ.
ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻡ-ﺷﻪﺭﯨﭙﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩﺳﯩﻘﯩﻠﻪﺭﺩﻩ <<ﺷﻰ ﻟﯩﻤﯩﺪﻭﻟﻮ>> (尸黎密多罗) ﺩﻩﭖ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﺎﻧﺴﯩﻜﯩﺮﯨﺘﭽﻪ ﻣﻪﻧﯩﺴﻰ<<ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺩﻭﺳﯩﺖ>>ﺩﯨﮕﻪﻧﻠﯩﻚ ﺑﯘﻟﯩﺪﯨﻜﻪﻥ (1).
ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻﻧﯩﯔ ﮬﺎﻳﺎﺕ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﺘﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩﺳﯩﻘﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ <<ﺋﯜﭺ ﺋﺎﻏﯩﻠﯩﻖ ﻧﻮﻣﻼﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ>>ﻧﯩﯔ11-ﺟﯩﻠﯩﺪﻯ، <<ﻣﯚﺗﯩﯟﻩﺭ ﺭﺍﮬﯩﺒﻼﺭ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ>>ﻧﯩﯔ 1-ﺟﯩﻠﯩﺪﻯ ﯞﻩ <<ﻣﯚﺗﯩﯟﻩﺭ ﺭﺍﮬﯩﺒﻼﺭﻧﯩﯔ ﻏﻪﻳﺮﻯ ﺭﻩﺳﻤﻰ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ>> ﻟﻪﺭﺩﻩ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ.
ﺋﻪﺷﯘ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﺭﺩﯨﻦ ﻣﻪﻟﯘﻡ ﺑﯘﻟﯩﺸﯩﭽﻪ ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﻛﯜﺳﻪﻧﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ. ﺋﯧﻴﺘﯩﻠﯩﺸﭽﻪ، ﺋﯘ ﻛﯜﺳﻪﻥ ﺩﯙﻟﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺧﯩﺖ ﯞﺍﺭﯨﺴﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬ ﺑﯘﻟﯘﺵ ﻧﯚﯞﯨﺘﻰ ﺋﯜﺯﯨﮕﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺗﺎﺟﯘ-ﺗﻪﺧﺘﯩﻨﻰ ﺋﯩﻨﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯜﺗﯜﻧﯜﭖ ﺑﯩﺮﯨﭗ ، ﺭﺍﮬﯩﺐ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻜﻪﻥ.
ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﺋﯜﺯﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﻏﻤﺎ ﻗﺎﺑﯩﻠﻴﯩﺘﻰ ، ﻛﯚﭖ ﻗﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯩﺴﺘﯩﺪﺍﺗﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﺍﯓ ﭼﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ ، ﺷﻪﺭﯨﻘﻰ ﺟﯩﻦ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺵ ﯞﻩﺯﯨﺮﻯ ﯞﺍﯓ ﺩﺍﯞ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﮔﯧﯔ ﻟﯩﻴﺎﯓ ، ﺟﯘﻛﻪﻱ، ﺷﻴﯥ ﻛﯜﻥ ، ﺧﯜﻩﻥ ﻳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﻪﺑﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻣﻪﻟﺪﺍﺭ ﺗﯚﺭﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﯘﻳﯘﻕ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﺘﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﯞﻩﺯﯨﺮ-ﯞﯗﺯﺭﺍﻻﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯘﺩﺩﯨﺰﯨﻢ ﺗﻪﻟﯩﻤﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺴﺘﯩﺪﺍﺗﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﯩﻠﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯛﭖ ﻗﻮﻝ ﻗﯘﻳﯘﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯜﻟﭙﻪﺗﻠﯩﺸﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﺴﺘﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﻣﻪﻟﺪﺍﺭﻻﺭ ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺗﻪﮬﺴﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﺴﺘﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻗﻪﻟﻪﻣﺪﺍﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻳﯩﻘﻰ ﺋﯜﺯﯛﻟﻤﯩﮕﻪﻥ.
ﺷﯘ ﭼﺎﻏﻼﺭﺩﺍ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﯘﺩﺩﯨﺰﯨﻤﻨﯩﯔ ﺳﯧﮭﺮﯨﮕﻪﺭﻟﯩﻚ (ﺋﻪﭘﺴﯘﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻚ)ﺩﻩﺳﺘﯘﺭﻟﯩﺮﻯ ﻳﻮﻕ ﺋﯩﺪﻯ. ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﺷﻪﺧﺴﻪﻥ ﺋﯜﺯﻯ ﺭﯨﻴﺎﺳﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ، <<ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺳﯘﻣﺮﯗﻍ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻰ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﺴﻰ>>ﻧﯩﯔ 1- ﺟﯩﻠﯩﺪﯨﻨﻰ ،<<ﺳﯘﻣﺮﯗﻍ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻰ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﻠﯩﺮﻯ>>ﻧﯩﯔ 1-ﺟﯩﻠﯩﺪﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﻐﺎ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻛﯩﻼﺳﯩﻚ ﻣﻪﺧﭙﻰ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﻧﻮﻣﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﺋﻪﭘﺴﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯘﻧﯘﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ ﺷﻪﺧﯩﺲ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﺩﯨﻨﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻧﻮﻡ __<<ﺋﻪﺑﺸﯧﻜﻪ ﻧﻮﻣﻰ>> ﻧﯩﯔ 12ﺟﯩﻠﯩﺪﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻧﯘﺳﺨﺎ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺩﯗﻧﺨﯘﺍﯓ ﻳﺎﺯﻣﯩﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﯨﺪﺍ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ (3). ﺋﯚﺯ ﻧﯚﯞﯨﺘﯩﺪﻩ ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺷﺎﮔﯩﺮﯨﺘﻼﺭﻧﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻠﻪﭖ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻤﻨﯩﯔ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﯩﻐﺎ ﺯﻭﺭ ﺗﯚﮬﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﺎﮔﯩﺮﯨﺘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻣﻰ ﻟﻰ ﻧﺎﮬﺎﻳﺘﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﻛﯩﻴﯩﻨﻜﻰ ﺩﻩﯞﯨﺮﻟﻪﺭﮔﯩﭽﻪ ﺋﯚﺯ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ﻳﯘﻗﺎﺗﻤﯩﻐﺎﻥ.
ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﺷﻪﺭﯨﻘﻰ ﺟﯩﻦ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻴﻪﻧﻜﺎﯓ ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ 80ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﺋﺎﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﻛﯩﺸﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﻰ <<ﻣﯘﻧﺘﻪﺧﯩﺖ ﮬﻪﺯﺭﻩﺕ>> (ﻣﯘﻧﺒﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺗﻪﺧﯩﺘﺘﻪ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﻏﯘﭼﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﮬﻪﺯﺭﻩﺕ ) ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﭼﻘﺎ ، ﺋﯘ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺟﺎﻳﻐﺎ ﻣﯘﻧﺘﻪﺧﯩﺖ ﺋﯩﺒﺎﺩﻩﺗﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﺳﯧﻠﯩﭗ ، ﺑﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﻛﯩﻠﯩﭗ ﺩﯗﺋﺎ ﺗﯩﻼﯞﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ.
ﺋﯚﻣﻪﺭﺟﺎﻥ ﮬﻪﺳﻪﻥ ﺑﻮﺯﻗﯩﺮ،بۇددزم دەۋرىدىكى ﺋﺎﺗﺎﻏﻠﯩﻖ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ-ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ
ﺋﯩﺰﺍﮬﺎﺕ: (1)،(3) <<ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﯘﻟﻰ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ>>، ﺑﯧﻴﺠﯩﯔ ﻗﯩﺰﯨﻞ ﺑﺎﻳﺮﺍﻕ ﻧﻪﺷﯩﺮﻳﺎﺗﻰ،1995-ﻳﯩﻠﻰ8-ﺋﺎﻱ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﯩﺮﻯ، 318-ﺑﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺭﺍﻟﺴﯘﻥ. (2) <<ﻏﻪﺭﯨﺒﻰ ﻳﯘﺭﯨﺖ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ>>، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﻮﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮﻳﺎﺗﻰ،1997-ﻳﯩﻠﻰ 4-ﺋﺎﻱ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﯩﺮﻯ، 71-ﺑﻪﺕ.
ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ: <<ﺋﺎﻗﺴﯘ ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ>>ﻧﯩﯔ 2006-ﻳﯩﻠﻰ12-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ1-ﻛﯜﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﺎﻧﻰ، 4-ﺑﻪﺕ
ئاۋكادۇر
ئاۋكادۇر 2012.04.28 زامان گېزىتى: ئاۋكادۇر يېغى ھەردەرتكە داۋامىش ئاۋكادۇردىن ئايرىپ ئېلىنغان ياغنىڭ ھەرخىل سەۋەپلەردىن گىرىپتاربۇلىدىغان ۋە راك،يۈرەك كېسەللىكلىرىگە ھەمدە بالدۇر قېرىپ كېتىشكە سەۋەپ بۇلىدىغان ئەركىن رادىكاللارغا تۇساق بۇلۇدىغانلىقى (يۇقىتىدىغانلىقى)بىلىندى.دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئاۋكادۇرئىشلەپچىقارغۇچىسى مېكسىكىدا ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلارغا قارىغاندا،ئاۋكادۇرۋۇجۇدىمىزدىكى ھۈجەيرە پارچىلىرى ،ئاقسىللەرۋە دېنىيانى بۇزۇپ نۇرغۇنلىغان كېسەللىكلەرنى پەيداقىلغان رادىكاللارغا قارشى قوللىنىلىدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك قۇرال ئىكەن.
ئەنشەن شەھىرى
ئەنشەن شەھىرى بولسا جۇڭگو لياۋنىڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئەنشەننىڭ 1،285،849 نوپۇسىبار، 2،060.7 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.06°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 112°59، رايۇننومۇرى 412.
داليەن شەھىرى
داليەن شەھىرى  بولسا جۇڭگو لياۋنىڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، خەندەننىڭ 6،130،000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 38.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 121°38، پوقتانومۇرى 0411 رايۇننومۇرى 116000.
قىزغۇچ سېرىق
left|thumb|قىزغۇچ سېرىق قىزغۇچ سېرىق=orange بولسا رەڭ
بۇقا بىلەن ئېلىشىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بۇقا بىلەن ئېلىشىش ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن پائالىيىتى بولۇپ، كىشىلەرنى قەيسەر، باتۇر، قورقماس قىلىپ تەربىيىلەيدىغان قىزىقارلىق ئويۇندۇر. بۇ پائالىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ يېزا مەشرەپلىرىدە، چوڭ يىغىلىشلىرىدا، توي - تۆكۈن، مەرىكە كۈنلىرىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ، بۇ ئاپالىيەتتە پالۋان يىگىتلەرنى كۈچلۈك بۇقا بىلەن ئېلىشىشقا سالىدۇ. بۇ پائالىيەت خەتەرلىكرەك بولغىنى ئۈچۈن يېقىندىن بۇيان ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. بۇقا بىلەن ئېلىشىش ئۇسۇلى: بۇقا ۋە بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى مەيدانغا چۈشكەندىن كېيىن، بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى ناھايىتى چاققان، چەبدەسلىك بىلەن بۇقىنىڭ ئىككى مۈڭگۈزىدىن تۇتۇۋېلىپ، ئىككى قولى بىلەن بۇقىنىڭ مۈڭگۈزىدىن بۇراپ يىقىتىشقا، بۇقا ئىككى مۈڭگۈزىنى تۇتقۇزماي رەقىبىنى ئۈسسۈپ يېقىتىقا تىرىشىدۇ. ئەگەر بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى بۇقىنىڭ مۈڭگۈزىدىن تۇتۇۋالالماي قالسا، بۇقىنىڭ ئۈسسۈپ يىقىتىۋېتىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا، بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى ئامال بار ئۆزىنى قاچۇرۇپ، بۇقىنىڭ ئىككى مۈڭگۈزىدىن تۇتۇۋېلىپ كۈچ بىلەن بۇراپ تولغاپ بۇقىنى بېسىۋېلىشقا تىرىشىدۇ. بەزىدە كۈچلۈك باتۇر يىگىتلەر يۇلۇنىنى ئۈزۈۋېتەلەيدۇ. بۇنداق سورۇندا بۇقا بىلەن ئېلىشىپ غالىب كەلگۈچى باتۇرلارغا سورۇن ئەھلى مۇكاپات ئىنئام قىلىدۇ."
ظاصتاص يئضةن مئؤة
ظاصتاص يئضةن مئؤة 200x200px
ئۆمۈچۈك
thumb|left| Ömüchük/ئۆمۈچۈك
ھاسھارەت
زەھەرلىك، تور = ىپەك
تۇڭگان مىللىتى
left|thumbnail|250px|تۇڭگان مىللىتى تۇڭگان مىللىتى - تۇڭگان تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
سيېررا لېئونې
left|150px left|200px|border <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|سېررالېئون
سېررالېئون جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقاغا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا فرىتون، ئاڭ چوڭ شەھىرى بولسا فرىتون. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىزچە. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ئەرنەست بائى كوروما. ئازىركى باش ۋەزىر سامۇئەل سام-سۇمانا. بۇ دۇلات 1961 يىلى 4 ئاينىڭ 27 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 71 مىڭ 740 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 294 مىڭ.
شياڭگاڭ
left|thumb|350px left|thumb|350px left|thumb|350px left|thumb|350px left|thumb|350px شياڭگاڭ بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، شياڭگاڭنىڭ 7،008،900 نوپۇسىبار، 1،108 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 22.3°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 114°2، رايۇننومۇرى 0852.
پوئىرتورىكان مۇستەقىللىق پارتىيىسى
thumbnail|250px|left|پوئىرتورىكان مۇستەقىللىق پارتىيىسى پوئىرتورىكان مۇستەقىللىق پارتىيىسى (قىسقارتىلىپ پ ئى پ دىيېلىدۇ) پوئىرتوركىلىقلارنىڭ بىر سىياسى پارتىيىسى بولوپ ئامىركا ئىشغاليىتىدىن مۇستەقىل بولوشنى مەقسەت قىلغان.بۇ پارتىيە پوئىرتوركودىكى ئۇچ چوڭ پارتىيىنىڭ بىرى ،شۇنداقلا ئىككىنچى تارخى ئۇزۇن پارتىيەگە كىرىدۇ.
مەزكۇر پارتىيە 1946-يىلى 20-ئۆكتەبىردە گىلبىرتو دى گراسىئا تەرىپىدىن قۇرۇلغان.ھازىرقى ۋەزىپىدىكى پارتىيە پرىزدىنتى رۇبىن بەرىئوس.
مەزكۇر پارتىيەنىڭ تور ئادرىسى:
ئامستېردام
right|thumb|250px|Amstérdam right|thumb|250px Amstérdam bolsa Gollandiye dikibixahar 2009 nopus bar, Amstérdamning 758,198 nopusibar, 219 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.37°, xariki uzunluk 4°89, poqtamuri 1011–1109 rayonmuri 020.
Rottérdam
right|thumb|250px|Rottérdam right|thumb|250px Rottérdam bolsa Gollandiye dikibixahar 2007 nopus bar, Rottérdamning 584,046 nopusibar, 319 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.55°, xariki uzunluk 4°28.
ئۆمەرباي ھاجى ئاخۇنبايوۋ
ئۆمەر باي ھاجى 1870 يىلى قەشقەر شەھرىدىكى ئاخۇنبايوۋ ئوغلى ئىسمائىل (پاختا)ئائىلىسىدە تۇغۇلغان .قەشقەر چاسا ۋە خانلىق مەدرىسلەردە دىنىي بىلم ئالغان .1896-يىلدىن باشلاپ،ئاكىسى كىرىم بايھاجىم بىلەن چارروسىيە ،ئەنگىلىيە ،ھىندىستتان،ئافغانىستان ،پاكىستتان قاتارلىق رايونلارنىڭ سودا شەھىرىدە ۋە ئىچكىرى ئۆلكىنىڭ سىچۇئەن ،جىڭدۇ،سۇجۇ ،خاڭجۇ ،ۋۇۋى، خەنكۇ،جاڭيى قاتارلق جايلاردا سودا ساراي، دۇكان قۇرۇپ ۋاكالەتچىلەر تۇرغۇزۇپ سودا قىلغان.
1921-يىلى ئاكىسى كىرەم ئاخۇن باي ھاجىم ۋاپات بولغاندىن كېيىن ،ئاكىسى ۋارىسلىق قىلىۋاتقان ،ئاخۇن بايوۋ چوڭ ئائىلىسىنىڭ بارلىق مال- مۈلكى ،تىجارىتىگە ۋارىسلىق قىلغان ھەم ئاكىسى كىرەم باي ھاجىنىڭ 1916-يىلدىن باشلاپ ئۆتەۋاتقان قەشقەرىيە (جەنۇبىي شىنجاڭ )مىللەتلەر مەجلىسىنىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆستىگە ئالغان .شۇنىڭدىن باشلاپ 1937-يىىلى شىڭ شىسەي تەرىپىدىن قولغا ئېلىنغىچە جەنۇبىي شىنجاڭ مىللەتلەر مەجلىسىنىڭ رەئىسى بولۇش بىلەن بىرگە مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدا سودا بىلەن شۇغۇللانغان .ئۇنىڭ ئىچكى تاشقى سودىسى غايەت زور بولغان.
ئۆمەر باي ھاجىنىڭ روسىيىدە تۇرۇشلۇق سودا ۋەكىلى مامۇت ئاخۇن (قاپاق )ئاكىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا ،1929ـ1930- يىللاردىكى بىر يىللىق روسىيىگە چىقارغان مال سوممىسى 11مىليون روبلى (ئۇ يىللاردا روبلىنىڭ قىممىتى ئۈستۈن بولغاچقا ،روبلى خەلقارا پۇل ياكى ئالتۇن ھېسابلىنىپ ،روسىيە بىلەن بولغان مۇئامىلە روبلى بىلەن ئۆلچىنەتتى )بولغان. ئاشۇ يىللاردا بىر روبلى بىر سوم تىللا ھېسابلىناتتى. ئون روبلىغا ئون سوملۇق بىر تىللا كېلەتتى.بۇنىڭدىن باشقا ھىندىستان ،پاكىستان ،ئافغانىسستان ، كەشمىر ،راۋالپىندى ۋە ئىچكى ئۆلكىدىكى سوممىسىمۇ غايەت زور بولغان.
ئۆمەر بايھاجىنىڭ چەتئەلدىلا 36 سودا سارىيى بولغان .جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى ناھىيە ،ۋىلايەتلىرىدىمۇ سودا ساراي ،دۇكان ،خام ئەشيا سېتىۋالغۇچىلىرى بولۇشىدىن تاشقىرى ،شىنجاڭدا توققۇز ئورۇندا توققۇز مويكا ،تۆت ئورۇندا پاختا يۈك پىرىسلاش زاۋۇتى ،ئىككىى ئورۇندا سۇ كۈچى بىلەن ئىشلەيدىغان چىگىت ئايرىش زاۋۇتى ،ھەر قايسى ناھىيە ۋىلايەتلەردە قول بىلەن چۆرۈپ پاختىدىن چىگىت ئايرىيدىغان 180 دىن ئارتۇق ماشىنا (سوۋېتتىن كىرگۈزۈلگەن )،شىنجاڭ دائىرىسىدە مال توشۇيدىغان 200 دىن ئارتۇق ھارۋا، ئىچكى ئۆلكىگە مال توشۇيدىغان 40 گودۇڭ (تۆت ئاتلىق )ھارۋا چارروسىيە ۋە ھىندىستان ،پاكىتانلاردا مال توشۇيدىغان 1000 دسىن ئارتۇق ئات قاتارلىق ۋەجى بولغان.
بۇنىڭدىن باشقا قەشقەردە ئاشلىق كەم بولىدىغان ئەتىياز پەسلىدە يەكەندىن ھەر ھەپتىدە 2000 مىڭ تاغاردىن ئارتۇق ئاشلىق سېتىۋىلىپ ئېلىپ كېلىپ ،ئۆز باھاسىدا سېتىپ خەلقنى تەمىنلەپ كەلگەن. دىنىي پەننىي مەكتەپنى قوللاپ كەلگەن. تارىختىكى ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەتلەر پەننىي مەكتەپ ئېچىشىمىزغا يول قويمىغان بەلكى قارشى تۇرغان .ئۇنىڭ ئۈستىگە ئەكسىيەتچى ھۆكۈمرانلار يېڭى مەكتەپنى چەكلەش سىياسىتىنى <مىللەتلەر مەجلىسى رەئىسى> بولغان ئۆمە باي ھاجىم ئارقىلىق بىر تەرەپ قىلغان .ئۆمەر باي ھاجىم ئېغىزىدا ھە -ھۇ دېسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئابدۇرېھىم بايۋەتچى،ئابلىز ھاجىم بايۋەتچى قاتارلىق تۇغقانلىرى ئارقىلىق تۆشۈك دەرۋازىسى ،نەزەر باغ يولىدىكى مەكتەپ،1917-يىلى توقام مەدرىستە يۈسۈپ زىيا ئاچقان بوغالتىرلىق مەكتىپى ،ھازىرقى ۋىلايەتلىك نېفىت شىركىتى ئورنىدىكى ئالتە سىنىپلىق مەكتەپ ،كېرەمباغ ئۇدۇلىدىكى (ھازىر ئورنى قالمىدى)كەنجاخۇن خەلپىتىم ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان مەكتەپ،ھازىرقى شەھەرلىك 6-باشلانغۇچ مەكتەپ قاتارلىقلار ئۆمەر باي ھاجىمنىڭ تەشەببۇسى بىلەن سېلىنغان مەكتەپلەردۇر.ئۇندىن باشقا ئۆمەر باي ھاجىم بىر قانچە مەدرىسلەرنىڭ ئوقۇش راسخوتلىرىنى بېرىپ كەلگەن.
پەن زو خەن يېزىپ قالدۇرغان ،سىياسىي كېڭەش تارىخىي ماتېرىياللىرى 1-سانىدا ئېلان قىلغان <ئازادلىقتىن بۇرۇنقى شىنجاڭ سودىسىنىڭ ئومۇممىي ئەھۋالى >دېگەن ماقالىسىدا :<شىنجاڭ سودىسىدا ،ھۈسەن باي ،ئۆمەر بايلار ھەممىدىن چوڭ سودىگەرلەر ئىدى. بۇ ئىككى ئائىلىنىڭ سودىسى ئۇيغۇر سودىگەرلىرى ئىچىدىلا ئەمەس، بەلكى دۆلىتىمىزدىكى سودىگەرلەر ئىچىدىمۇ بىرىنچىلىككە ئۆتەتتى>دېگەن باھاسى ئۆمەر باي ھاجى سودىسىغا بېرىلگەن توغرا باھادۇر. ئۆمەر باي ھاجى 1937-يىلى شىڭ شىسەي تەرىپىدىن قولغا ئېلىنىپ ،تۈرمىدە ئۆلتۈرۈلدى.
ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىش ئويۇنى
ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىش ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئات ئۈستىدە ئېلىپ بارىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى.
بۇ ئويۇن ئاساسلىق جەنۇبىي شىنجاڭ رايونلىرىدا، بولۇپمۇ ئاتۇش، قەشقەردە كۆپرەك ئۇمۇملاشقان. بۇ ئويۇن مەشرەپ، ئوغلاق تارتىشىش، نورۇز بايراملىرىدا كۆپرەك ئوينىلىدۇ. ئەرلەر بىلەن ئەرلەر ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىدۇ. بەزىدە باشقا - باشقا يۇرت پالۋانلىرى ئۆز ئارا كۈچ كۆرسىتىپ باتۇرلۇقىنى ناماين قىلىشىدۇ.
مۇسابىقە ئېلىپ بېرىش ئۇسۇلى: ئىككى كىشى ئىختىيارىي ھالدا ئۆز ئارا پۈتۈشۈپ مەيدانغا چۈشىدۇ. ئىككى تەرەپ ئۆز ئىچىدىن بىردىن باتۇر، كۈچلۈك كىشىنى تاللايدۇ. تاللانغان يىگىتلەر مىنگەن ئاتلىرىنىڭ جابدۇقلىرىنى مەھكەم باغلاپ، ئاتنىڭ قۇيرۇقىنى ئىگەرنىڭ ئارقىسىغا بوغۇچلاپ چېگىدۇ. ئىككى يۈز مېتىر يىراقلىقتىن بىر - بىرىگە قاراپ ھەيۋە بىلەن ئات چاپتۇرۇپ كېلىدۇ. نازارەتچى ئېلىشقۇچى يىگىتلەرگە ئوڭ قولىنى كۆتۈرۈپ باشلاش ئىشارىتى بەرگەندىن كېيىن كۈچ سىنىشىش باشلىنىدۇ. بۇ ۋاقىتتا، تاماشىبىنلار ئۆز باتۇرلىرىغا ئىلھام، مەدەت بېرىپ، پالۋاننىڭ ئىسمىنى ئاتاپ <غەيرەت قىل> دەپ چۇقان سالىدۇ. مۇسابىقە قىزغىن، جىددىي تۈس ئالىدۇ.
ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىشتا قايسى بىر باتۇر قارشى تەرەپنى قول كۈچى بىلەن تارتىپ ئاتتىن چۈشۈرەلىسە، شۇ كىشىگە مۇكاپات بېرىلىدۇ. مۇسابىقە جەريانىدا پەقەت قولدىن تۇتۇپ تارتىپ ئاتتىن چۈشۈرۈشكىلا بولىدۇ. قولدىن باشقا بەدەننىڭ ھېچقانداق يېرىنى تۇتۇشقا، كىيىملىرىنى تۇتۇشقا ۋە باشقا غەيرىي شەكىللەر ئارقىلىق قارشى تەرەپنى ئاتتىن يىقىتىۋېتىشكە بولمايدۇ. بۇ خىل ھەرىكەتلەر سادىر بولسا قائىدىگە خىلاپ بولىدۇ.
ئىكول تىل مەكتىپى
ئىكول تىل ئۆگىنىش مەكتىپى 1988-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ،مەكتەپ بىر خىل سىرتقا قارىتا فرانسۇز تىل دەرس بېرىدىغان ئالىي مائارىپ ئىنىستىتۇتى.مەكتەپ ھەر يىلى 50 دۆلەتتىن كەلگەن 5000نەپەر ئۆقۇغۇچىنى قوبۇل قىلىدۇ. ئىكول تىل مەكتىپى ھازىرغا قەدەر فرانسىيە مائارىپ باشقارمىلىرى تەرى سۈپەت لاياقەت گۇۋاھنامىسىگە ئېرىشكە Qualité français langue étrangère ىدىن تارقاتقانن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە 5خىل لاياقەت باھالىشى يەنى( ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش،ئوقۇش ئەسلىھەلىرى،ئوقۇتقۇچى قوشۇنى،دەرس لاھىيەسى،مەكتەپ باشقۇرۇش)قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىدە يۇقىرى يۇلتۇز دەرىجىسىگە ئېرىشتى.
مەكتەپ تارىخى
) كوچىسىدىكى تىپىك پارىژ بىناكارلىق ئۇسلۇبىدىكى بىناغا جايلاشقان Grand boulevards مەكتەپ ( بولۇپ ، ئۇ يەنە بۇرۇنقى قەدىمىي شەھەر تىېمى يادىكارلىقى جايلاشقان جاي. بۇ چوڭ كوچىدا دىرامما ئەترىتى ،كىچىك تىپتىكى قەھۋەخانا ۋە كىچىك ئاشخانىلار جايلاشقانلىقى ئۈچۈن بۇ كوچا خىلى بىر ۋاقىتقىچە كىشىلەر تەرىپىدىن جىنايەت كوچىسى دەپ نام ئالغان. تاكى 19-ئەسىرگە بارغاندا پارىژغا قارىتا ئېلىپ بارغان بىر قىتىملىق زامانىۋىلاشتۇرۇش جورت ئورىن ئوسمان بارون ئۆزگەرتىشتە بۇ چوڭ كوچا شەھەر مەركىزىگە ئايلانغان. بۇ خىل تورسىمان ئۆلچەم قۇرۇلمىسى دەل شەھەر پىلانلاش نەزەرىيىسىدىن پايدىلانغاندىن كىيىن بارلىققا كەلگەن.
ئوقۇتۇش
مەكتەپنىڭ نىشانى ئوقۇغۇچىلارنى يېتەكلەپ ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى ھەرخىل ئەھۋاللار ۋە چەكلىمىلەرگە يۈزلەندۈرۈش ھەمدە ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوقۇش ئىستىراتىگىيىسىنى ئېچىش،مۇشۇ ئۇسۇل ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ئانا تىل بىلەن پىكىر ئالماشتۇرۇش ئىقتىدارىنى فرانسۇز تىلىدا ئىشلىتىشكە ئايلاندۇرۇش ۋە يېتەكلەش. مەكتەپ تىل ئويۇنى ئويناش ، تەقلىد قىلىش ،ئۆز ئارا ھەرىكەت پائالىيىتى ئىلىپ بېرىش قاتارلىق خىلمۇخىل مەشىقلەر ئارقىلىق ، ھەرخىل سورۇنلاردا گىراماتىكا بىلىملىرىنى ئۆگەتمەكتە.
ئاساسلىق مەمۇرىي خادىم
مەكتەپ مۇدىرىFrancois Pfeiffer
چيەنلۇڭ خان
چيەنلۇڭ خان، مانجۇچە ئىسمى ئايسىنگورۇخۇڭلى ( 1711- 1799) . چىڭ سۇلالىسىنىڭ 6 -ئەۋلات پادىشاھى، 1735-يىلدىن 1799-يىلغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان.
Arném
Arném bolsa Gollandiye dikibixahar 2007 nopus bar, Arnémning 142,636 nopusibar, 101.53 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.59°, xariki uzunluk 5°55.
توماس ۋە ئۇنىڭ دوستلىرى
توماس ۋە ئۇنىڭ دوستلىرى (Thomas & Friends) - برىت ئالكروفت ئىجاد قىلغان ئەنگىلىيە بالىلار تېلېۋىزىيە تىياتىرى.
ئەزىز نارىنبايېف
1970 – يىللاردىن باشلاپ ئالىم تەتقىقاتىنى ئۇيغۇر ئىجتمائى پەلسەپىۋى پىكىرلەر تارىخىنى تەتقىق قىلىشقا قاراتقان ، ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائى – پەلسەپىۋى تەپەككۈر تەرەققيات تارىخىغا ئائىت « سېيىت مۇھەممەد قارىشى ، كۆرنەرلىك ئۇيغۇر شائىرى ۋە مۇتەپەككۇرى »، « 19 – ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يىرىمىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائى – پەلسەپىۋى تەپەككۈرىنىڭ تەرەققياتى » ، « 20 – ئەسىرنىڭ 30 – 40 – يىللىردىكى ئۇيغۇر ئىجتمائى – پەلسەپىۋى پىكىرلىرنىڭ تەرەققيات خۇسۇسيەتلىرى » قاتارلىق ماقاللەر ۋە « 19 – ئەسىرنىڭ ئىككنىچى يېرىمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىلغار ئىجتمائى – پەلسەپىۋى پىكىرلىرى » ، « مەھمۇد كاشغەرى ئوتتۇرا ئەسىر ئىجتمائى – پەلسەپىۋى پىكىرلىرنىڭ كلاسسكى » ، « قەدىمكى ۋە ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر ئىجتىمائى پىكىرلەر تارىخىدىن » ، « ئۇيغۇر مۇتەپەككۈرلىرى »، « ئۇيغۇر مەرىپەتچىلىرنىڭ پەلسەپىۋى پىكىرلىرى» (بىرلەشمە ئەمگەك ) ، «19– ئەسىرنىڭ بىرىنچى يىرىمدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەخلاق قاراشلىرى » ( بىرلەشمە ئەمىگەك ) دېگەن يۇقىرى ئىلمىي سەۋىيىدىكى مونوگرافىيىلىرنى ئېلان قىلغان ، بۇنىڭىدىن باشقا ئۇ يەنە ئاسپىرانتلار ئۈچۈن مېتدولوگىيلىك قوللانمىلارنى شۇنداقلا « قىرغىزستاندا پەلسەپە پەنلىرنىڭ شەكللنىشى ۋە تەرەققياتى » نامىلىق ئەسەرلەرنى يازغان. ئالىمنىڭ ئىلمىي ئەسەرلىرىگە رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇريەتلىرىدىكى مەشھۇر ئالىملار، ئاكادېمىك، پەلسەپە پەنلىرى دوكتۇرى، فىلولوگىيە پەنلەر دوكتورى قاتارلىق كۆپلىگەن ئالمىلار يۇقىرى باھالارنى بەرگەن.
ئەزىز نارىنبايېف ئۇرۇش ۋە ئەمىگەك قەھرىمانى ، قىرغىزستان پەلسەپە مەكتپىنىڭ ئاساسنى سالغان دەسلەپكى ئالىملارنىڭ بىرى. 40 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە ياشلارنى تەربىيلەپ كەلمەكتە،ئۇ ئىلىم ساھەسىدە سوۋىت پەلسەپسگە بەلگىلىك تۆھپە قوشقان،ئۇنىڭ پەلسەپە پەنلىرى بويىنچە ئىلمىي ئەمگەكلىرى ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيەلەشتە مۇھىم ئورۇننى ئىگەللەپ كەلمەكتە. ئاسپىرانتلارنى تەربيىلەشكە ئەھميەت بىرىپ 20 دەك دوكتور ۋە پەن كانداتىنى تەربىيلەپ چىققان.
ئاكادېمىك ئەزىز نارىنىبايېف ئۆزنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجىتمائى – پەلسەپە پىكىرلىرى توغىرسدىكى كۆپلىگەن ئەسەرلىرى ۋە بۇ ساھە بۇيىچە تەربىيلىگەن بىر تۈركۈم مۇتەخەسسلىرى بىلەن قىرغىزستاندا ئۇيغۇر پەلسەپە تەتققات مەكتىۋىگە ئاساس سالغان. ئالىي مائارىپ ساھەسىدىكى كۆپ يىللىق تۆھپىسگە ئاساسەن ، قىرغىزستان رېسپوبلىكسى ئالىي كېڭەش تەرپىدىن « قىرغىزستان خەلق مائارىپ ئەلاچىسى » دىگەن نامىغا ئېرشكەن. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۇ ھۆرمەتلىك ئالىمى بۈگۈنكى كۈنگە قەدەر 300 پارچىدەك ئىلىمىي ماقالە، 20 پارچە ئىلمىي ئەسەر ئېلان قىلىدى. كۆپلىگەن خەلقئارالىق ۋە جۇمىھۇرىيەتلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغنلىرىدا دوكلات بەردى. 1993 – يىلى بېيجىڭدا ئۆتكۈزلىگەن « خەلقئارالىق قۇتادۇغۇ بىلىك ، ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنى » دا « يۈسۈپ خاس ھاجىپىنڭ بىلىش نەزەريسى » دېگەن ماقالسنى ئوقۇدى. ئۇنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرى رۇس ، خەنزۇ ، ئۇيغۇر ، ئېنگلىز ، قىرغىز ۋە باشىقا قېرىنداش تىللارغا تەرجىمە قىلىپ ئېلان قىلىندى. « ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتمائىي – پەلسەپىۋى پىكىرلەر تاىخىي » نامىلىق ئىلىمىي ئەسەرنى يېزىپ نەشىرىياتىقا تاپىشۇرغان ، ئۇ ئۆزنىڭ پەلسەپە تەتقىقاتى ۋە يېرىم ئەسەرلىك پەلسەپە ئوقۇتۇشدىكى نەتىجىلىرى بىلەن ئوتتۇرا ئاسيانىڭ ، جۈمىلىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ 20 – ئەسىر پەن تارىخىدا ئۆچمەس ئىز قالدۇردى. ئۇ تەربىيلىگەن شاگىرتىلار سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى دەۋىردە بولسۇن داڭلىق ئالمىلاردىن بۇلۇپ چىقىپ ، ئالىمىنڭ ئوبىرازنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈردى. ئالىمنڭ كەمتەر ، ئاددىي – ساددا ، ئاق كۆڭۈل پەزىلىتى بىلەن ئىلىمىي ئەخلاقى ئۇنىڭ ھۆرمىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرغان ، ھەتتا ئۇ پەنلەر ئاكادېمىيسنڭ مۇخبىر ئەزاسى بولغاندا قىرغىز پىرىزدېنىتى بۇلۇش ئالىدىدا تۇرغان ئەسقەر ئافايېف ئۇنى شەخسەن تەبرىكلىگەن.
ئۇ تەربيلىگەن شاگىرتىلار ئىچىدىن سابىق قىرغىزستان كوممۇنستك پارتيسىنڭ بىرنىچى سېكىرىتارى تۇداخۇن يۈسۈپئايېف ، بۈگۈنىكى قىرغىزستان پرىزدېنىتى ئەسقەر ئاقايېفنىڭ مەسلھەتچسى ، يۈسۈپ بالاساغۇنى نامىدىكى قىرغىزستان دۆلەت ئۇنۋېرستېتىنڭ مۇدىرى ، ئاتاقىلق پەلسەپە ئالىمى ئەسقەر چۆكۈتايېۋىچ ، قىرغىزستانىنڭ قازاقستاندا تۇرۇشلۇق باش ئەلچسى سادانېكوف قاتارلىق كۆپىلىگەن دۆلەت ئەربابىلىرى يېتىشپ چىقىپ قىرغىزستان جۇمىھۇريتى ئۈچۈن كۆرنەرلىك خىزمەت قىلماقىتا.
ئەزىز نارىنبايېف ھازىر گەرچە ياشنىپ قالغان بولسمۇ ،ئەمما ئۇنىڭ پەلسەپىۋى كۆز قاراشلىرى كامالەتكە يەتكەن ، ئىلمى تەجىربىسى مول ، قەلىمى ئەڭ ئۆتكۈرلەشكەن بىر دەۋردە بولغاچقا، قەلمىنى تاشلىماي ، زور تىرشچانلىق بىلەن ئىشلەپ ، پۈتۈن ھاياتىنى ئىلىمغا بېغشلاپ، ئۆزىگە بەرىلگەن يۈكسەك باھالار ، ئوردېن – مېداللار ئالدىدا مەغرۇرلانماي ، ئۆز تەتقىقاتىنى تېخمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش بىلەن بىرىگە 2009-يىلى4-ئاينىڭ 24- كۈنى ئۆزىنىڭ 85 ياشقا كىرگەنلىكىگە قارىماي، يېقىندا ‹‹تاللانغان ئەسەرلەر ›› ناملىق كىتاۋىنى يېزىپ پۈتتۈرگەن. ئۇنىڭ بۇ كىتاۋىدا ئوتتۇرا ئەسىرلەردىكى ئۇيغۇر مۇتەپەككۈرلىرىنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرى ، ئۇلارنىڭ دۇنيا قاراشلىرى كەڭ دائىردە يۇرىتىلغان. قىرغىزئىستان ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ ئىلىم-پەنگە قوشقان تۆھپىلىرىنى يۇقىرى باھالاپ ، يېقىندا قىرغىزئىستان جۇمھۇريىتى فىرېزىنتى باقىيېۋ تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.
2004-يىلى 5-ئاينىڭ 8-كۈنى قىرغىزئىستان بېشكېك شەھرىدە ئەزىز نارىنبايېفنىڭ 80 ياشقا توشقانلىقى داغدۇغلۇق تەبرىكلىنىپ ئالىمغا يۇقىرى باھالار بېرىلگەن بولسا ،2009-يىلى 5-ئاينىڭ10-كۇنى ئالىمنىڭ 85ياشقا كىرگەنلىكى يەنە چوڭ پائالىيەتلەر بىلەن تەبرىكلەنگەن. بىز بۇ مۇناسىۋېت بىلەن ئالىمغا تەن ساقلىق، ئىشلىرىغا ئۇتۇق ،تۇرمۇشىغا قۇت تىلەيمىز.
Manitoba Ölkisi
right|thumb|250px|Manitoba Ölkisi right|thumb|250px Manitoba Ölkisi bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Manitobaning 1,207,959 nopusibar, 647,797 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.4°, xariki uzunluk 97°31, poqtanomuri MB.
ئەينەك
ئەينەكنىڭ ئاساسلىق ماتېرىيالى كۋارتىس ، ساپ ئىشقار ، ھاك تېشى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئەينەك ياسىغاندا ، ئالدى بىلەن بۇ خام ماتېرىياللارنى يۇقىرى تېمپۇراتۇرىدا ئېرىتىپ ، سۇيۇق ھالەتتىكى « ئەينەك » ياسىلىدۇ .ئەينەك سۈزۈك بولغان، زىچلىقى ۋە قاتتىقلىقى يۇقىرى بولغان، ھاۋا ئۆتمەيدىغان ماددا. ئەينەكنىڭ خىمىيىۋىلىك ئاكتىپلىقى تۆۋەن بولىدۇ، شۇ سەۋەبتىن جىق يەرلەرگە ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئەينەكنىڭ تەركىبى ئاساسى جەھەتتىن SiO2 دىن بولغان. thumb|ئەينەك ئىستاكان
ئەينەكنىڭ ياسىلىش جەريانى
ئەينەكنىڭ ئاساسلىق ماتېرىيالى كۋارتىس، ساپ ئىشقار، ھاك تېشى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئەينەك ياسىغاندا، ئالدى بىلەن بۇ خام ماتېرىياللارنى يۇقىرى تېمپۇراتۇرىدا ئېرىتىپ، سۇيۇق ھالەتتىكى «ئەينەك» ياسىلىدۇ. ئاندىن بۇ ھەم قىزىق، ھەم يۇمشاق « ئەينەك » سۇيۇق ھالەتتىكى قەلەي قاچىلانغان قېلىپقا سېلىپ سوزۇلىدۇ. ئاخىرىدا «ئەينەك» سىلىقلاش ئارقىلىق تاختا ئەينەككە ئايلاندۇرىدۇ. ھازىر كىشىلەر يەنە تۆۋەن تېمپىراتۇرىلىق خىمىيىلىك ئەينەك سىنتېزلاش ئۇسۇلىنى كەشىپ قىلىدى. بۇ خىل ئۇسۇلدا، يۇقىرى تېمپۇراتۇرا تەلەپ قىلىنمايدۇ. يەنە ئېنېرگىينى تېجەپ، تەننەرخىنى تۆۋەنلەتكىلى بولىدۇ.
ئورگانىك ئەينەك ۋە ئاددىي ئەينەك
ئورگانىك ئەينەك بىلەن ئادەتتىكى ئەينەك بىر تۈرگە تەۋە ئەمەس. ئادەتتىكى ئەينەكنىڭ ماتېرىيالى سىلىفات تۇزلىرى، ئورگانىك ئەينەكنىڭ تۈرلىرى بولسا ئاتسىتون، مېتىل ئىسپىرتى، سۇلفات كىسلاتاسى، ناترىي سىيانتتىن ئىبارەت. ئورگانىك ئەينەكنىڭ خىمىيىۋى نامى پولى مېتىل ئاكرىلات ، ئۇ سۇنئىي سىنتىزلانغان بىر خىل يۇقىرى مولىكولالىق بىرىكمە، ئۇنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى پارقىراق، سۈزۈك بولۇپ، ئەينەككە ئوخشىغىنى ئۈچۈن ئورگانىك ئەينەك، دەپ ئاتالغان.
ئورگانىك ئەينەكنىڭ سۈزۈكلۈكى ناھايىتى يۇقىرى، ئادەتتىكى ئەينەكنىڭ قېلىنلىقى 15 سانتىمېتىردىن ئېشىپ كەتكەندە، ئۇنىڭ ئارقىسىدا تۇرغان نەرسىلەرى ئېنىق كۆرگىلى بولمايدۇ، لېكىن، قېلىنلىقى بىر مېتىردىن ئاشىدىغان ئورگانىك ئەينەكنىڭ ئارقىسىدا تۇرغان نەرسىلەرنى ئېنىق كۆرگىلى بولمايدۇ.
ئۇنىڭ نۇر ئۆتكۈزۈشىمۇ ياخشى، ھەتتا ئۇلترا بىنەپشە نۇرلامۇ ئۇنىڭدىن ئۆتۈپ كېتىدۇ. شۇڭا، ئۇنىڭدىن ئوپتىك ئەسۋابلار ياسىلىدۇ.
ئورگانىك ئەينەكنىڭ ئىلاستىك خۇسۇسيىتىمۇ ياخشى، ئۇنى باشىقا ئەينەكلەرگە سېلشتۇرغىلى بولمايدۇ، مەسىلەن، رىئاكتىپ ئايروپىلانلار بۇلۇتلار ئارىسىدا ناھايىتى تېز سۈرئەت بىلەن ئۇچقاندا قاتتىق سىلكىنىش، يۇقىرى تېمپېراتۇرا ھەم ھاۋا ئېقىمىنىڭ بىسىمى قاتارلىقلارغا دۇچ كېلىدۇ. بۇ ئايروپىلان كابىنكىسى ئۈچۈن قاتتىق سىناق، پەقەت ئورگانىك ئەينەكلەر شۇنداق خىلمۇ-خىل سىناقلارغا بەرداشلىق بىرەلەيدۇ، ئەگەر كۈرەشچى ئايرۇپىلان دۇشمەن ئايروپىلانى بىلەن ئۇرۇش قىلغاندا، ئورگانىك ئەينەك دۇشمەن ئوقى تەرىپىدىن تېشىۋىتىلگەن تەغدىردىمۇ، پەقەن كىچىككىنە بىر تۆشۈك ئېچىلىدۇ، پۈتۈن ئەينەك چىقىلىپ كەتمەيدۇ، شۇنداق قىلىپ ئەينەك پارچىلىرىنىڭ ئادەم بەدىنىگە زىيان-زەخمەت يەتكۈزۈشنىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ.
ئورگانىك ئەينەكلەرنىڭ كىشىنى ئىنتايىن ھەيران قالدۇرىدىغان يەنە بىر ئالاھىدە خۇسۇسيىتى ئەگرە بولسىمۇ نۇرنى ئۆتكۈزۈۋىرىدۇ. ئېگلىگەن ئورگانىك ئەينەك تاياق پەقەت ئېگىلىش بۇلۇڭى 48 گرادۇستىن ئېشىپ كەتمىسىلا، نۇر شۇ ئەگرىنى بويلاپ خۇددى تۇربىدىن سۇ ماڭغاندەك ئۆتۈپ كېتەلەيدۇ. كىشىلەر ئۇنىڭ بۇ خۇسۇسيىتىدىن پايدىلىنىپ، مىدىتسىنادا ئىشلىتىدىغان ئەسۋابلارنى ئىشلەپچىقىرىپ، تاشقى كېسەللىكلەر ئوپراتسىيەسى ئۈچۈن قولايلىق يارىتىپ بەرگەن.
ئورگانىك ئەينەكلەر ئىسسىقلىق تەسىرىدە ئېلاستىك ھالەتكە ئۆتەلەيدىغان خۇسۇسيەتكە ئىگە، ئۇ قىزدۇرغاندن كىيىن ھەرخىل شەكىلگە كىرىدۇ. ئوخشىمىغان تەلەپلەرنى قاندۇرىدۇ.
ئورگانىك ئەينەكلەرنىڭ خىمىيىۋى خۇسۇسيىتىمۇ تۇراقلىق، شۇڭا ئوخشىمىغان تەلەپلەرگە ئاساسەن، ماتىرىياللارغا ھەرخىل بوياقلارنى قوشۇپ قىزىل، يىشىل، كۆك، بىنەپشە رەڭلىك خىلمۇخىل ئەينەكلەرنى ئىشلىگىلى بولىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىشلىتىش ساھەلىرى تېخىمۇ كەڭ.
ئەينەك سۈزۈك بولغان، زىچلىقى ۋە قاتتىقلىقى يۇقىرى بولغان، ھاۋا ئۆتمەيدىغان ماددا. ئەينەكنىڭ خىمىيىۋىلىك ئاكتىپلىقى تۆۋەن بولىدۇ، شۇ سەۋەبتىن جىق يەرلەرگە ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئەينەكنىڭ تەركىبى ئاساسى جەھەتتىن SiO2 دىن بولغان.
مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈشلەر
ھازىر تاختا ئەينەك ، پولات ئەينەك ، قىستۇرما قەۋەتلىك ئەينەك ، ئوپتىك ئەينەك ، رەڭلىك ئەينەك ، پارقىراق ئەينەك، قاچا - قۇچا ، ئىدىش، يورۇتۇشقا ئىشلىتىدىغان ئەينەك قاتارلىقلار كۆپرەك ئىشلىتىلمەكتە. يېقىندىن بىرى ئەينەك ، توقۇمچىلىق ماتىرىياللىرى ، ئەينەك پولات قاتارلىق يېڭى سورتلار ئىشلەپچىقىرىلدى. <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Winnipég
right|thumb|250px|Winnipég right|thumb|250px Winnipég bolsa Kanada Manitoba Ölkisi dikibixahar 2006 nopus bar, Winnipégning 633,451 nopusibar, 464.01 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.54°, xariki uzunluk 97°08, poqtanomuri R2C–R3Y rayunnomuri 204.
ئائومورى ناھىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئائومورى ناھىيىسى بولسا ياپونىيە توھوكۇ رايون
24. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلۇق
1. ئۇيغۇرلار ئامېرىكىلىقلاردىن نېمىلەرنى ئۆگەندى؟ ئۇيغۇردا «ئەلگە كىرسەڭ ئېلىڭچە، سۇغا كىرسەڭ بېلىڭچە»، «يەكچەشمىنىڭ شەھىرىگە بارساڭ بىر كۆزۈڭنى قىسىۋال» دېگەندەك ماقالىلار بار. بۇلاردا ئىنساننىڭ مۇھىتقا ماسلىشىپ ياشىشى تەكىتلەنگەن. مەن ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئامېرىكا مۇھىتىغا ماسلىشىپ نېمىلەرنى قوبۇل قىلغانلىقىغا ئالدى بىلەن دىققەت قىلدىم. بىرىنچى بولۇپ ئۇچراتقىنىم بىر ئۇيغۇر قىزنىڭ ئۆزى يېقىن ئۆتىدىغان بىر پروفېسسورنىڭ تېلېفۇن نومۇرىنى «خەت يېزىپ ئۆزىدىن سوراڭ» دەپ ئېيتىپ بەرمەسلىكى بولدى. بۇنىڭغا ھەيران قېلىپ تۇراتتىم، بىر ئۇيغۇر قېرىندىشىمىز مېنىڭ تېلېفۇن نومۇرۇمنى مەن تونۇيدىغان بىرەيلەنگە دەپ بەرسە بولىدىغان ياكى بولمايدىغانلىقى سوراپ تېلېفۇن قىلىپتۇ. ئۇندىن كېيىن مەن باشقا ئۇيغۇر بۇرادەرلەرنىڭ بۇنداق ئىجازەت سورۇغانلىرىنى كۆپ كۆردۈم. شۇنچە ياشاپ كىشىنىڭ تېلېفۇن نومۇرى، ئېلخەت ئادرىسى، پوچتا ئادرىسى، تۇغۇلغان كۈنى، شەخسى پىلانى قاتارلىقلارنى بىلگەن بىرىنىڭ بۇلارنى يەنە بىرسىگە دەپ بەرگىنىنى ئۇچراتمىدىم. ھەتتا بىر ئۇيغۇر چوكاننىڭ شىتاتلىق كىملىكىنى كۆرۈپ باقاي دەپ تاشلىغىنىم ئۈچۈن بەك خىجىل بولدۇم ۋە ئەپۇ سورىدۇم.
ئامېرىكىدا مۇناسىۋەتلىك ئورگانلاردىن باشقا كىشىلەر بىر-بىرىنىڭ كىملىكلىرىنى كۆرمەيدىكەن. ۋەتەندە كىشنىڭ دەخلىسىز شەخسىيىتى، مۇقەددەس مەخپىيىتى، ھوقۇقى دېگەن گەپ يوق بولغاچقا ئۆزىمىزگىلا تەۋە ئۇچۇرلار قەشقەر ۋە خوتەننىڭ ئاسمىنىدىكى تۇماندەك دائىم ھاۋادا لەيلەپ يۈرۈيدىكەن. ئامېرىكىدىكى كۈنلەردە بىر قانچە قېتىم ۋەتەندىكى مەن ئۆمرۈمدە كۆرۈپ باقمىغان كىشىلەرنىڭ تېلېفۇنىنى قوبۇل قىلدىم. ئەلۋەتتە، پەقەت بىلىشمەيدىغان كىشىلەردىن كېلىدىغان ئېلخەتلەردىن سۆيۈندۈم – يۇ، مېنىڭ شەخسىي ئادرىسىمنى ۋە تېلېفۇن نومۇرۇمنى دەپ بەرگەنلەرنىڭ ماڭا خەۋەرمۇ قىلىپ قويمىغىنىدىن تەئەججۈپلەندىم. ئامېرىكىلىقلار ئادەتتە بىرەر كۈن پاراڭلاشسىڭىزمۇ تېلېفۇن نومۇرىڭىزنى سورىمايدىكەن، بەزىلىرىدىن سورىسىڭىز دەپ بەرگەن بىلەن تېلېفۇن قىلسىڭىز جاۋاب بەرمەيدىكەن. مېنىڭ تېلېفۇن نومۇرۇمنى مۇسۇلمان بۇرادەرلەر كۆرۈشە-كۆرۈشمەيلا سوراشتى، ھەم ئۆزلىرىنىڭ ھەتتا يېقىن دوستلىرىنىڭكىنىمۇ قوشۇپ دەپ بېرىشتى. قارىغاندا ئامېرىكىدىكى مۇساپىر مۇسۇلمانلار بىز ئۇيغۇردىن جىق پەرقلەنمىسەك كېرەك.
ئىككىنچى بولۇپ ئۇچراتقىنىم ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇرۇشقا غىزا كۆتۈرىشى بولدى. مەيلى ئەر بولسۇن ئايال بولسۇن، بىرسى مېھمانغا چاقىرسا يا تاماق ئېتىپ بارىدىكەنمىز، ياكى تورت ئېتىپ (چۈنكى ئامېرىكىدا تاماقتىن كېيىن تاتلىق تۈرۈم ياكى تورت يىيىش ئادەتكەن)، پەقەت بولمىغاندا بىرەر سالات ئېتىپ بېرىش ياكى مۇزقايماق ئېلىپ بېرىش يوسۇنغا ئايلانغانىكەن. ئادەتتە ئامېرىكىلىقلار مېھمانغا چاقىرسا بىر نەرسە كۆتۈرۈپ كېلىش ياكى كەلمەسلىكنى ئالاھىدە تاپىلايدىكەن، بۇلار دېيىلمىگەن تەقدىردە ئۆزىمىز سورايدىكەنمىز ياكى سورىمايلا «داستىخان قىلىپ » بارىدىغان گەپكەن. ئامېرىكىلىقلاردىن ئۇيغۇرلار مېھمانغا تاماق كۆتۈرمەي بارماسلىقنى ئۆگەنگەن بىلەن ئامېرىكىلىقلار ئۇيغۇردىن مېھمانغا ئۆيدە بارىنى ئاتايدىغان مەردلىك، مىھماندوستلۇق ۋە سېخىيلىقنى ئۆگەنمەپتۇ. ھەتتا بىزنىڭ تۈرك ئاغىنىلەرمۇ داستىخاننى بىزدەك مول راسلىمايدىكەن. مەن ئامېرىكىدا ئۇيغۇرنىڭ داستىخىنىدەك مول داستىخاننى كۆرۈپ باقمىدىم. قىزىق يېرى يەيدىغان نەرسە قۇرۇغدىلىپ ئۇيان-بۇيان قاراپ قالسىڭىزمۇ، ئامېرىكىلىق ساھىبخان سىز سورىمىغۇچە ئالدىڭىزغا مەزە قوياي دېمەيدىكەن.
ئۈچىنچى بولۇپ ئۇچراتقىنىم، ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئايالىنى، بالىسىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇشى. ئامېرىكىدىكى بىر ئۇيغۇر ئالىمنىڭ ئۆزىگە مۇھىم بولغان ھاياتىدىكى تەركىبلەرنى ساناپ ئايالى ۋە بالىسىنى بىرىنچى ئورۇنغا تىزغىنىنى كۆرگەنتىم. يېقىندا بىر ئاغىنەمنىڭ ئايالى «ئامېرىكىدا ئايالى ۋە بالىسىغا مەسئۇل بولمىغان ئەرنى خەقلەر ياخشى كۆرمەيدۇ، ھەر قانداق قارار چىقارغاندا ئالدى بىلەن ئايال ۋە بالىسىنىڭ ئىستىقبالىنى ئويلىشىش مۇھىم» دەپ چۈشەنچە بەردى. بىر كۈنى بىر تۈرك دوستۇم ئەرلەرنىڭ يىغىلىشىغا چاقىرغانىدى. ئۆيدىن چىقاي دەپ تۇرسام بالام يىغلاپ كەتتى. بۇنى كۆرۈپ ئاتايىن ئالدىمغا ماشىنا ئېلىپ كەلگەن دوستۇم «ئامېرىكىدا ئائىلە مۇھىم، ئا:بى (ئاكا)، بىز دېگەن بىر كۈنى بولمىسا يەنە بىر كۈنى يەنە كۆرۈشىمىز بالاڭنى يىغلاتما» دەپ كېتىپ قالدى. شۇندىن كېيىن مەن ئۇيغۇر تونۇشلارنىڭ بالىلىرىنى ئۇيغۇر تىلى مەكتىپىگە ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن ئولتۇرۇشلارنى چىرايلىقچە رەت قىلغىنىنى كۆردۈم. بىر دوستىمىز يېڭى يىل ھارپىسى كۈنى قىزىغا كوچىدا ناخشا ئېيتىۋاتقانلارنىڭ گىتتارىنى چالغۇزىمەن دەپ بىر مۇنچە پۇل خەجلىدى. ئۈرۈمچىدە راۋاپ چېلىپ تىلەمچىلىك قىلىۋاتقانلارنىڭ سازىغا قىزىم ھەرقانچە ھەۋەس قىلسىمۇ بەلكىم سىلاتقۇزىشتىنمۇ نومۇس قىلغان بولاتتىم. ئامېرىكىدىكى گىتتار بىلەن ناخشا ئېيتىپ جان باقىدىغان تىلەمچى بىر ئۇيغۇرنىڭ ئەتىۋارلىق بىر تاللا قىزى بىلەن ناخشا ئېيتتى ۋە بىرمۇنچە پۇل تاپتى. ئۇيغۇر قىزى كوچىدا تىلەمچى بىلەن ناخشا توۋلاشتىن، گېتتار چېلىپ پۇل تېپىشتىن كەمسىنمىدى. ئۇيغۇر ئانا قىزى خالىغانلىقى ئۈچۈنلا چاچلىرى قالايمىقان، كىيىملىرى كونىراپ كەتكەن سازەندىلەرنىڭ ئارىسىغا قىزى ئۈچۈن قىستىلىپ مەدەت بەردى.
تۆتىنچى بولۇپ ئۇچراتقىنىم ھەممە ئىشنى ئالدىن پىلانلاش ۋە رەتلىك ئورۇنلاشتۇرۇش. مەن ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن بىزنىڭ بىرقانچە ئاغىنە ۋە تونۇش «ساڭا كېلەر ھەپتىنىڭ پۇستانى كۈنى تېلېفۇن قىلىمىز، ئىككى ئايدىن كېيىنكى ماۋۇ كۈندە بىزنىڭ ئۆيگە كېلەلەمسەن» دېگەندەك مەزمۇندا خەتلەرنى يېزىشتى. دەسلەپ بۇ گەپ سەل غەلىتە تۇيۇلدى، كېيىن بارا- بارا كۆنۈپ كەتتىم.
دىققەت قىلسام بۇ ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئادىتىكەن. ئوقۇتقۇچىڭىز سىزگە بىر ئىش تاپىلىماقچى ياكى ئورۇنلاشتۇرماقچى بولسا «كالىندارىڭىغا قاراپ باق، جەدۋىلىڭگە قوشۇپ قوي پۇستانى كۈنى پالان ئىش بار» دەپ بىر قانچە ئاي بۇرۇن دەيدىكەن. بىر ئاغىنەمنىڭ دەپ بېرىشىچە ئۇ ھەممە ئىشنى ئورۇنلاشتۇرۇپ كومپىيوتىر ۋە تېلېفۇنغا كىرگۈزىۋېتىدىكەن، ھەتتا ۋاقت جەدىۋىلىگە كىمگە ياق، كىمگە ھەئە دەيدىغانلىقىدىن تارتىپ ئورۇنلاشتۇرۇۋېتىدىكەن. بۇ ئاغىنەم بىر جۈمە كۈنى لېكسىيە بېرىۋاتقاندا كومپىيۇتىرى چېتىقلىق سىنىپتىكى چوڭ ئىكىرانغا «جۈمەگە بېرىشقا مانچىلىك ۋاقتىڭ بار» دېگەن خەت چىقىۋېلىپ ھەممە ئوقۇغۇچىنى كۈلدۈرىۋېتىپتۇ.
بەشىنچى بولۇپ ئۇچراتقىنىم چېنىقىش ئادىتى. دەسلەپ كەلگەن كۈنلىرىمدە بىر دوستۇمنى كۆرۈپ ھەيران قالغانتىم. يېشىمىزنىڭ تەڭ بولۇشىغا قارىماي ئۇنىڭ شۇنچە ساغلام ۋە چاققان قەدەملەر بىلەن تېكىدەك يېنىك يۈرۈشلىرى مېنى تاڭ قالدۇرغان ئىدى. يېقىندا بىر ئاغىنەمنىڭ ئۆيىدىمۇ چېنىقىش ئۈسكۈنىسىنى كۆردۈم. ئۆزىنىڭ ئايرىم، ئايالىنىڭ ئايرىم سايمانلىرى باركەن. ئېنىق ۋاقت بەلگىلەپ ئۆيدە مېھمان بولسۇن بولمىسۇن چېنىقىشنى قولدىن بەرمەيدىكەن.
يوقارقىلار مېنىڭ بىر قەدەر ئومۇمىيۈزلۈك ئۇچراتقانلىرىم. بۇلارنىڭ ئالاھىدە كۆزۈمگە تاشلىنىشدىكى سەۋەپ، مەن 30 نەچچە يىل ياشىغان ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە بۇنداق ھادىسلەردىن بەزىلىرىنىڭ بىزدىكىدىن پەرقلىنىدىغانلىقى، بەزىلىرىنىڭ ئادەتكە ئايلانمىغانلىقى ھەتتا بەزىلىرىنىڭ مەۋجۇد ئەمەسلىكىدىن بولغان. بۇلارنى ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئۆگىنىۋالايلى دەپ باش قوشۇپ ئۆزلەشتۈرگەن ئەمەس، ياكى مەلۇم بىر يازغۇچى كىتاب يېزىپ تەشەببۇس قىلغانمۇ ئەمەس. پەقەت مۇھىتتا شۇ ئادەت ھەممە كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىدە ئىپادىلەنگەچكە شۇنىڭغا كۆنگەن گەپ. مۇشۇلارغا قاراپ بەزىلەرنىڭ «ئىلغار مىللەتلەرنىڭ ئۇنداق پەزىلەتلىرىنى ئۆزلەشتۈرۈرەيلى، تەرەققىي قىلغان مىللەتلەرنىڭ بۇنداق ئادەتلىرىنى ئەينەك قىلىشىمىز كېرەك. باشقا مىللەتلەرنىڭ ئىلغار ئەخلاقىنى ئۆزىمىزگە ئۈلگە قىلىپ مىللىتىمىزدىكى ئىللەتلەرنى تۈگىتىشىمىز كېرەك…» دېگەندەك گەپلىرى تولىمۇ كۈلكىلىك تۇيۇلدى.