cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يالقۇن روزى ھەققىدە ئىككى كەلىمە
يالقۇن ئۇرۇقراق، ئۇزۇن بويلۇق ئوقۇغۇچى ئىدى. سىنىپتا ئاخىرقى پارتىدا ئولتۇراتتى. دەرس سورىسا بېشىنى سەل سىڭايان قىلىپ، بويۇنلىرىغىچە قىزارغان ھالدا قىسقا ئەمما مىغىزلىق جاۋاب بىرەتتى، ئادەتتە كەم سۆز، ئويچان يىگىت ئىدى. مەن ئۇنىڭغا ئامراق ئىدىم.
– ئوقۇتقۇچى خاتىرىسىدىن
يالقۇن روزى ئۆز خەلقىنى چۈشەنگەن، پىداكارانە روھ بىلەن مىللەت ئۈچۈن خىزمەت قىلغان ئىلغار پىكىرلىك زىيالى ئىدى. ئۇ مىللەتنىڭ مىللى روھىنى ئويغۇتۇش ۋە تەربىيىلەش يولىدا مۇستەملىكە مائارىپىغا، كوممۇنىستلارنىڭ خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتىگە تىغ كۆتەرگەن قورقماس جەڭچى ئىدى. ئۇ تۈزۈپ چىققان ئەدەبىيات دەرسلىگى مۇستەملىكە مائارىپىدا تۈنجى قېتىم ئوتتۇرىغا چىققان، مىللىي روھقا بىر قەدەر تويۇنغان، مىللىي كىملىگىمىزنى نامايان قىلغان دەرسلىك ئىدى. يالقۇن روزىنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىيات -سەنئىتىنىڭ ساغلام تەرەققىياتى ئۈچۈن يازغان ئۆتكۈر پىكىرلىك ئوبزۇرلىرى ئۇيغۇر ئەدەبىي ئوبزۇرچىلىقىدا يېڭى پەللە، يېڭى سەۋىيە ياراتتى. يالقۇن روزى ئاجايىپ ناتىق ئىدى، ئۇ ئۆزىنىڭ چوڭقۇر مەنالىق، قايىل قىلارلىق لىكسىيەلىرى بىلەن مەۋجۇت مەسئىلىلەرنىڭ يېشىمىنى كۆرسۈتۈپ، كىشىلەرگە كىملىگىنى، كىم بولۇش كېرەكلىگىنى، مىللەت ئالدىدىكى مەسئۇلىيەت ۋە بۇرچىنى تۇنۇتۇپ، مىڭلىغان كىشىلەرنىڭ قەلبىدىن ئورۇن ئالغان مەسئۇلىيەتچان زىيالى ئىدى. يالقۇن روزى تەكلىماندىكى ئۇنتۇلۇش خەۋىپىگە دۇچ كەلگەن ئالتۇن كولدۇرمىنى جاراڭلىتىپ، ئەجداتلار روھىنى ئۇنتۇماسلىققا چاقىرغان. “لاي قەلئە” نىڭ سىرىنى، “ئاتۇش ئادىمى” نىڭ تارىخىنى سۆزلەپ، خەلقىمىزنى تارىخىي شان شەرەپكە، مۇقەددەس زىمىنگە ئىگە چىقىشقا چاقىرغان. شۇڭا ئۇ ئاكا ئۇكا مۇسابايلار، ئابدۇقادىر دامۇللا، مەمتىلى تەۋپىق روھىنى جارى قىلدۇرۇپ مىللىي مائارىپنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى كۈچەپ تەشەببۇس قىلغان ئىدى. ئۇ مىللىي مائارىپنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ، مىللەتنىڭ ساپاسىنى ئۆستۈرۈش ئارقىلىق مۇستەملىكە كىشەنلىرىدىن قۇتۇلۇش يوللىرىنى ئىزدەنگەن.
يالقۇن روزى كۆپ يىللاردىن بېرى ئىزدىنىپ تاپقان تارىخىي ماتىرىياللار، ئۆزى يازغان ۋە نەشىرگە تەييارلىغان كىتاپلار مەنىۋىيىتىمىزدىكى، مەدەنىيىتىمىزدىكى بوشلۇقلارنى تولدۇرۇپ، ئۆرنەك يارىتىپ بايراق تىكلىگەن ئىدى. ئەپسۇس، بۇ خەلقپەرۋەر زىيالىي، كوممۇنىست خىتاي جاللات چىڭ چۈەنگو يۈرگۈزگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىرىنجى زەربىسىگە ئۇچرىدى.
خىتاي باسقۇنچىلىرى مائارىپ نەشىرىياتىدا مۇھەررىرلىك قىلغان، كىسەللىك پىنسىيەگە چىقىپ، ئۆيىدە دەم ئېلىۋاتقان يالقۇن روزىنى كۈلكىلىك ھالدا خىيانەتچى دىگەن تۆھمەت بىلەن 2016-يىلى 10-ئايدا قولغا ئالدى. كېيىن دۆلەتنى پارچىلاش جىنايىتىنى ئارتىپ 15 يىللىق تۈرمە جازاسىغا ھۆكۈم قىلدى.
خىتاي باسقۇنچىلىرى 2016-يىلدىن باشلاپ ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستاندا دۆلەت تېرۇرىزىمىنى يۈرگۈزۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن دىنى زاتلارنى، مۇنەۋۋەر زىيالىلىرىمىزنى، مەرىپەتپەرۋەر كارخانىچى – سودىگەرلىرىمىزنى تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلدى. جازا لاگىرلىرىغا، تۈرمىلەرگە تاشلاپ ئۆلتۈرۈشكە باشلىدى. ئۇلار سەرخىللىرىمىزنى يۇقۇتۇپ، مىللىتىمىزنى باشسىز، يىتەكچىسىز قالدۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. مىللەتنىڭ سەرخىللىرى مىللەتنىڭ ئومرۇتقۇسىدۇر. ئومرۇتقىسى ئىزىلگەن مىللەت پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالىدۇ. بۇ ئەڭ ئېچىنىشلىق پاجىئەدۇر. بىز مۇشۇنداق ئەڭ خەتەرلىك پەيىتتە تۇرىۋاتىمىز. خىتاي باسقۇنچىلىرى مىللىتىمىزنىڭ ئومرۇتقىسىنى ئىزىپ تاشلىماقچى. بۇ ئارقىلىق شان شۆھرەتلىك ئۇزۇن تارىخقا، ئاجايىپ ئېسىل مەدەنىيەتكە ئىگە بىر مىللەتنى يوقاتماقچى، بۇ ئىنسانىيەتكە قارىشى كەچۈرگۈسىز جىنايەتتۇر.
بىز خىتاي باسقۇنچىلىرىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارىشى بۇ جىنايىي قىلمىشلىرىنى ئۈنۈملۈك ئۇسۇللار بىلەن دۇنيا خەلقىگە ئاڭلىتىپ، ئۇلارنىڭ ھېسداشلىقى ۋە قوللىشىغا ئېرىشەلىسەك، بۇ ئارقىلىق خىتاي باسقۇنچىلىرىغا خەلقئارالىق مۇناسىۋەتتە كۈچلۈك بېسىم ھاسىل قىلغىلى بولىدۇ. كۈچلۈك دۆلەتلەر ئىقىتىسادىي ۋە دىلوماتىيە جەھەتتىن خىتاينى جازالاش ۋە چەكلەش تەدبىرلىرىنى ئالسا ئۇنى ئىلاجىسىز ھالغا كەلتۈرۈپ، جازا لاگىرلىرىنى تاقاشقا، گۇناھسىز قېرىنداشلىرىمىزنى قۇيۇپ بېرىشكە مەجبۇرلىغىلى بولىدۇ.
چۇنكى، خىتاي باسقۇنچىلىرىنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ئاساسلىقى تاشقىي سودىدىكى مەنپەتدارلىقىنىڭ تۈرتكىسى بىلەن بارلىققا كەلگەن. ھازىرقى بىر يول، بىر بەلۋاغ پىلانىمۇ خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەرگە تايىنىدۇ. ئەگەر دۇنيادىكى كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ ئىقىتىسادى جازالىشىغا ۋە دىپلوماتىك چەكلىمىسىگە ئۇچرىسا ئىلاجىسىزلىق بىلەن قەدەملىرىنى ئۆزگەرتىشكە مەجبۇر بولىدۇ. بىز بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ قېرىنداشلىرىمىزنى، سەرخىللىرىمىزنى، يەنى يالقۇن روزىلارنى قۇتۇلدۇرۇپ ئالالايمىز. قېرىنداشلار ھەممىمىز قولىمىزدىن كېلىشىچە ھەركەت قىلايلى، بىر نىشان ئۈچۈن ھەر تەرەپتىن كۈچ چىقىرايلى. بىزدە ئىمان بار، ھەقىقەت بار، بىز ھەق تەرەپتە. ھەقىقەت ئىگىلىدۇ، سۇنمايدۇ. توغرا بىز زۇلۇمدىن ئىگىلدۇق، لېكىن بىز سۇنمايمىز!
2019-يىلى 24-مارت، ئىستانبۇل
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
29 - نويابر
ياكى 29 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 333 - (كەبىسە يىلى 334 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 32 كۈندۇر.
كادىز
كادىز (ئىسپانچە: Cádiz) ئىسپانىيەنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى شەھەر ۋە پورت. ئۇ كادىز ئۆلكىسىنىڭ پايتەختى ، ئاندالۇسسىيە ئاپتونوم رايونىنى تەشكىل قىلىدىغان سەككىزنىڭ بىرى. كادىز غەربىي ياۋروپادىكى ئۇدا ئولتۇراقلاشقان ئەڭ قەدىمكى شەھەرلەرنىڭ بىرى ، ئارخولوگىيەلىك قالدۇقلار 3100 يىلغا تۇتىشىدۇ. ئۇ 18-ئەسىردە ئىسپانىيە بوربونلىرى قوشۇلغاندىن بۇيان ئىسپانىيە دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ ئاساسلىق ئائىلە پورتى بولۇپ كەلگەن. ئۇ يەنە كادىز ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بېكىتى. 2016-يىلدىكى نوپۇس تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە قارىغاندا ، كادىز شەھىرىنىڭ نوپۇسى 118919 بولغان.
توكيو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|توكيو توكيو بولسا ياپونىيە خونسيو ئارىلى دىكى بىر شەھەر 2007 نوپۇس بار، توكيونىڭ 12،790،000 نوپۇسى بار، 2،187.08 كم² دائىرلئىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 35.41°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 139°46.
سۇكرې
left|thumb|250px|سۇكرې
سۇكرې بولسا بولىۋىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، سۇكرېنىڭ 225،000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 19.2°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 65°15.
ئەبۇبەكرى ئىبنۇل ئەرەبىي
ئىبنۇل ئەرەبىي (ابْنُ العَرَبِيِّ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَبْدِ اللهِ الأَنْدَلُسِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئەلئەندەلۇسىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 468 – 543 / م. 1076 – 1148)، «قازى ئەبۇبەكرى ئىبنۇل ئەرەبىي» دەپ تونۇلغان. مالىكىي مەزھىبىدىكى مۇجتەھىد ئالىملاردىن. «ئەھكامۇل قۇرئان»، «ئەلئاۋاسىم مىنەلقەۋاسىم» ۋە «ئەمەدۇل ئەقسا» قاتارلىق ئەسەرلىرى مەشھۇردۇر.
ئاتىلىم ئۇنىۋېرستېتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى
قۇرلىش ۋاقتى:1996
تور ئادرىسى:http://www.atilim.edu.tr
ھېسابلاش ئادىتى
ھېسابلاش ئادىتى
ئەجدادلىرىمىز خېلى بۇرۇنلا سودا - سېتىق بىلەنمۇ شۇغۇللانغاچقا شۇنىڭغا مۇناسىپ ئۆزىگە خاس ھېسابات قىلىش ئۇسۇلىنىمۇ تاپقان. بۇ قۇمۇلاق ھېسابىدىن ئىبارەت. بۇ ھېسابات قوي ياكى توشقان قۇمۇلىقىنى سان ئورنىدا قوللىنىش ئارقىلىق چىقىرىلىدىغان بولغاچقا <قۇمۇلاق ھېسابى> دەپ ئاتالغان بولسا كېرەك. كېيىنچە ئۇششاق شېغىل تاش، قوناق، ياماق (داچەن) دىن پايدىلىنىدىغان بولغان. بۇنىڭدىن قۇمۇلاق ھېسابىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىۋى ھېسابلاش ئادىتى ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. قۇمۇلاق ھېسابىنىڭ ھېسابلاش قائىدىسى مۇنداق: ھېساب چىقىرىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلغاندا يىگىرمە- ئوتتۇز تال قۇمۇلاق (تاش، قوناق ياكى داچەن) ھازىرلىنىدۇ. ئاندىن قۇمۇلاقلار قوشۇلىدىغان، ئېلىنىدىغان ساننىڭ چوڭ - كىچىكلىكىگە قاراپ بەلگىلىك تەرتىپتە يەرگە تىزىلىدۇ. تىزىش تۈپ سان ۋە مۇرەككەپ سان بىرلىك تەرتىپى بويىچە بولىدۇ. قۇمۇلاقلار شۇ تىزىش تەرتىپى ئاساسىدا خۇددى چوت - سەنپەن ئۇرۇقلىرىنى يۆتكەپ، قوشقاندەك قۇمۇلاق ئۇرۇقلىرىنىڭمۇ ئورنى ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. كونكرېت ھېسابلاش قائىدىسى چوت - سەنپەن ھېسابلاش قائىدىسىگە ئوخشاش. بۇ ئوخشاشلىققا ئاساسەن، قۇمۇلاق ھېسابىنى <يەر چوتى" ياكى ئىپتىدائىي ھېسابلاش شەكلىدىن بولسىمۇ، ھېسابلاش قائىدىسىنىڭ چوت - سەنپەن ھېسابلاش قائىدىسى بىلەن ئوخشاشلىقى ئۇنىڭ ئۆز دەۋرىگە نىسبەتەن بەلگىلىك ئىلغار ھېسابلاش تېخنىكىسى سەۋىيىسىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن قۇمۇلاق ھېسابى ئۇزۇن زامانلاردىن بېرى چوت - سەنپەن ھېسابى بىلەن بىر قاتاردا تا 50 - يىللارغىچە داۋاملىشىپ كەلگەن. بەزى يېزا - قىشلاقلاردا شېغىل تاش ياكى قوناق بىلەن شۇ ئۇسۇلدا ھېساب چىقىرىدىغانلار ھېلىھەم مەۋجۇت. 
ئەگەر بەش بارماق قوشۇپ تۇتولسا، بەش، ئەللىك، بەش يۈز. . . ئۇقۇمىنى؛ باش بارماق ياكى بىگىز قول، ئوتتۇرا قولىنىڭ بىرى تۇتۇلسا، بىر، ئون، بىر يۈز، بىرمىڭ، ئون مىڭ. . . ئۇقۇمىنى؛ ئىككى بارماق قوشۇپ تۇتۇلسا، ئىككى، يىگىرمە، ئىككى يۈز، ئىككى مىڭ،. . . ئۇقۇمىنى؛ ئۈچى قوشۇپ تۇتۇلسا، ئۈچ، ئوتتۇز، ئۈچيۈز، ئۈچ مىڭ. . . ئۇقۇمىنى؛ تۆتى قوشۇپ تۇتۇلسا، تۆت، قىرىق، تۆت يۈز، تۆت مىڭ. . . ئۇقۇمىنى؛ باش بارماق بىلەن چىمچىلاق قوشۇپ تۇتۇلسا، ئالتە، ئاتمىش، ئالتە يۈز، ئالتە مىڭ. . . ئۇقۇمىنى بىلدۈرىدۇ. 
ئەگەر باش بارماق بىلەن بىگىز قول كېرىلسە، سەككىز، سەكسەن، سەككىزيۈز، سەككىز مىڭ. . . ئۇقۇمىنى؛ بىگىز قول ئىگىلىپ تۇتۇلسا، توققۇز، توقسان، توققۇز يۈز، توققۇز مىڭ. . . ئۇقۇمىنى؛ باش بارماق بىلەن چىمچىلاق، يان قول قوشۇپ تۇتۇلسا، يەتتە، يەتمىش، يەتتە يۈز، يەتتە مىڭ ئۇقۇمىنى بىلدۈرىدۇ. ئەگەر بارماقلار تۈگۈپ مۇشت قىلىپ تۇتۇلسا، شۇ سودىلىشىۋاتقان نەرسىنىڭ ئادەتتە بولۇۋاتقان باھاسىغا يېقىن مەلۇم بىر چوڭ سان ئۇقۇمىنى بىلدۈرىدۇ. ئەگەر شۇنداق سان ھېسابىدىكى باھاغا يەنە ئازراق باھا قوشۇشقا توغرا كەلسە، ئۈنلۈك قىلىپ تۇرۇپ مۇشتىنى تۇتۇپ <ماۋۇ ئانىسى> دەپ بارماقلىرىنى بوشاشتۇرۇپ يۇقىرىقىدەك بارماق تۇتۇش ھالىتىدىن بىرنى تەكرارلاپ، <ماۋۇ بالىسى> دەپ قوشماقچى بولغان باھانى ئۇقتۇرىدۇ. ئادەتتە بەزىلەرنىڭ پىچىرلاشقىنىغا قاراپ يېنىدىكىلەر <نىمە يەڭ سودىسى قىلىشىۋاتىسىلەر>، <ئىككىسىنىڭ يەڭ سودىسى بار> دەپ چاقچقاق قىلىش ئادىتى شۇ ئۇسۇلغا تەقلىد قىلىش ئاساسىدا كېلىپ چىققان. 
مۇندىن باشقا بارماق ھېسابىمۇ بولۇپ، پەقەت تۈپ سانلارنىلا قوشۇشتا قوللىنىلىدۇ. بارماق ساناش گەرچە ئەڭ ئىپتىدائىي ئۇسۇل بولسىمۇ، ھازىرغىچە يەنىلا ئۆز رولىنى يوقاتقىنى يوق. بالىلارغا ساناق ئۆگىتىش ۋە ئاددىي قوشۇش - ئېلىش ئەمىلىنى ئۆگىتىشتە مۇشۇ ئۇسۇل قوللىنىلىدۇ. بۇلاردىن باشقا بارماق كۆرسىتىپ سان (باھا سانى) ئىپادىلەيدىغان ئۇسۇلمۇ بار. مەسىلەن، ئۈچ بارماق كۆرسىتىلسە، ئۈچ، ئوتتۇز، ئۈچيۈز، ئۈچ مىڭ. . . ؛ بەش بارماق كۆرسىتىلسە، بەش، ئەللىك، بەش يۈز، بەش مىڭ. . . نى ئۇقتۇرىدۇ. ئەگەر بەش بارماق تەڭ ئارقىغا، ئالدىغا قىلىپ ياكى ئىككى قولىنىڭ ئالقىنى ئالدىغا قىلىپ كۆرسىتىلسە، ئون، ئون مىڭ. . . نى ئۇقتۇرىدۇ، بەزىدە بۇ ئۇسۇل <گاچا ھېسابى> دەپمۇ ئاتىلىدۇ. چۈنكى سودىگەر گاچىلارغا مال باھاسىنى بارماق كۆرسىتىش ئۇسۇلى بىلەن ئۇقتۇرىدۇ. گاچىلار مۇشۇ ئۇسۇل بىلەن باھالىشىدۇ. 
ئادەم بېشى توغرىسىدىكى ئوخشىتىشلار: ئەجدادلىرىمىز ئۆز تەجرىبىلىرىگە ئاساسەن ئادەم يېشىغا قاراپ، ئادەمدە كۆرۈلىدىغان ئالاھىدىلىكلەرنى تۆۋەندىكىدەك ئوخشىتىشلار ئارقىلىق ئىپادىلەپ كەلگەن: 
ياش
1 ئەتىۋارلىق
5 خۇمارلىق 
20 بۆرە
30 قاپلان
40 ئارسىلان 
50 توختا
60 ئاختا
70 پاختا
80 تاختا
2 - ۋارىيانتى 
20 تەلۋە 
30 سەركە
40 بۇقا
50 يىگىنىڭ يەللىك
60 كۆپىدە ياتمىش
70 دۇنايدىن كەتمىش
80 يەر بىلەن يەكسەن
90 كەم سان.
يېڭىمەھەللە بازىرى
يېڭىمەھەللە بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yéngimehelle Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئىنبۇل ئەسىر
ئىبنۇل ئەسىر (ابْنُ الأَثِيْرِ المُبَارَكُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مُحَمَّدٍ الشَّيْبَانِيُّ الجَزَرِيُّ): مەجدۇددىن مۇبارەك ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئەلجەزەرىي (ئەبۇسسائادەت). (ھ. 544 – 606 / م. 1149 – 1210) ھەدىس ۋە تەفسىر ئالىمى، ئەدەبىياتچى ۋە بىئوگرافىيە يازغۇچى، تونۇلغان مول ھوسۇللۇق ئالىم.
سىيرىلما ئىشىك
سىيرىلما ئىشىك(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Siyrilma Ishik) بولسا گورىزونتال يۆنىلىشتەسىيرىلىش ئارقىلىق ئېچىلپ يېپىلىدىغان ئىشىكنىڭ بىر خىل تۈرى.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
تارىم قۇملۇق تاشيولى
تەكلىماكاننى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدىغان قۇملۇق تاشيولى دۆلىتىمىزدىكى بىردىنبىر شۇنداقلا ئەڭ ئۇزۇن قۇملۇق تاشيولى ھېسابلىنىدۇ تارىم قۇملۇق تاشيولى —نۆۋەتتە دۇنيادىكى كۆچمە قۇملۇق ئۈستىگە سېلىنغان ئەڭ ئۇزۇن تاشيول بولۇپ ، 1993 – يىل مارتتا ئىش باشلىنىپ ، 1995 – يىل سېنتەبىردە پۈتكەن. بۇ قۇملۇق تاشيولى دۆلىتىمىزنىڭ ‹‹8 – بەش يىللىق پىلان›› دىكى مۇھىم پەن – تېخنىكا ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىش تۈرى بولۇپ ، ئىلگىرى – ئاخىر بولۇپ، 17 پەن – تەتقىقات ئورنى ، 180 دىن كۆپ مۇتەخەسىس ۋە پەن – تېخنىكا خادىملىرى بۇ تۈرگە قاتنىشىپ مۇۋەپپىقىيەت قازانغان ۋە دۇنيا دەرىجىلىك قىيىن مەسىلىنى ھەل قىلغان. بۇ قۇملۇق تاشيولىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 512 كلومېتىر، ئاساسىي يول كەڭلىكى 10 مېتىر ، ئاسفالت يول يۈزىنىڭ كەڭلىكى يەتتە مېتىر بولۇپ، بۇ يولىنىڭ ياسىلىشى تارىم ئويمانلىقىدىكى گاز، نېفىت ئېچىشنى تېزلىتىش ، شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ۋە سىياسىي مۇقىملىقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ، بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، دۆلەت ئىچى – سىرتىدىكى ساياھەتچىلەرنىڭ تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ مەركىزىي رايونىغا بېرىپ ، قۇملۇق ئېكسپېدىتسىيىسى قىلىشى ئۈچۈن ياخشى شارائىتلارنى ھازىرلاپ بېرىدۇ.
30 - نويابر
ياكى 30 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 334 - (كەبىسە يىلى 335 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 31 كۈندۇر.
باھچەشەھىر ئۇنىۋېرستېتى
تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى2ww11r
Ba3u-logo.svgq1Bau-qBa6u-logo.svgBau-logo.svgq1Bau-qBau-logo.svgBau-logo.svgq1Bau-qBau-logo.svgBau-logo.svgq1Bau-qw.svgBau-logo.svgq1aaas
رىياد
رىياد شەھىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Riyad Shehiri) سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى.
راكېتا
left|thumb|350px|راكېتا <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئارقىغا تېپىش كۈچىدىن پايدىلىنىپ ئالغا ئىلگىرىلەيدىغان بىر خىل ئۇچۇش ئۈسكۈنىسى. سۈرئىتى ناھايىتى تېز ، ئاساسلىقى سۇنئىي ھەمراھلارنى ئاسمان بوشلۇقىغا ئېلىپ چىقىش ئۇچۇن ئىشلىتىلىدۇ. يەنە بىرى ، يىراق مۇساپىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ ئىتتىرگۇچىسى قىلىپ ئىشلىتىلىدۇ.
ئۇگۇر ساھىن
ئۇگۇر ساھىن (تۈركچە: Uğur Şahin) دۇنيادىكى تۇنجى مۇۋەپىقىيەتلىك تاجسىمان ۋىرۇسى ۋاكسىنىسى-فايزېر بىيونتەكنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان گېرمانىيەلىك بىئولوگىيە تەتقىقاتچىسى ۋە كارخانىچى. ئۇ ھازىر بىيونتەك شىركىتىنىڭ باش ئىجىرائىيە ئەمەلدراى. ئۇنىڭ ئايالنىڭ ئىسمى ئۆزلەم تۆرەجى. thumb|ئۇگۇر ساھىن يىغىندا
ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى
ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى (ياش ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى دەپمۇ ئاتالغان)، تەخمىنەن 1945-يىلى 4-ئايدا داڭلىق شائىر لۇتپۇللا مۇتەللىپ قاتارلىقلار يېتەكچىلىكىدە ئاقسۇدا  قۇرۇلغان مۇستەملىكىگە قارشى مەخپىي تەشكىلات.
تەشكىلات تۈزۈلمىسى:
لۇتپۇللا مۇتەللىپ __ تەشكىلات رەئىسى
مۇنىرىدىن خۇجا __ كاتىپ ،مۇئاۋىن رەئىس
ھېكىم نۇرى __ تەشۋىقات بۆلۈم باشلىقى
ئابدۇللا داۋۇتوف __ تارىخ تەتقىقات بۆلۈمى باشلىقى
ئابباسوف يۈسۈپجان __ تەشكىلات بۆلۈم باشلىقى
تەشكىلات مەقسىتى:
تەشكىلات مەقسىتى غۇلجىدا پارتىلىغان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە ماسلىشىپ، دېھقانلارنى قوراللىق قوزغىلاڭغا قوزغاشتىن ئىبارەت.
«ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى »مىللى ئارمىيە ئاقسۇغا يېقىنلاشقان ھامان قوراللىق قوزغىلاڭ كۈتۈرۈپ ئاقسۇنى ئازات قىلىش پىلانىنى تۈزدى. بۇ ھەقتىكى ماتىرىياللار ئاقسۇ گومىنداڭ ساقچى ئىدارىسىنىڭ ئارخىپىدا مۇنداق خاتىرلەنگەن. «لۇتپۇللا مۇتەللىپ تەشكىلارتى تەشۋىقات ئىشلىرىنى يېزا -سەھرالاردا مەخپى يۈرگۈزۈپ ياشلارنى ،گومىنداڭ ھاكىميىتىگە قارشى كىشىلەرنى قوزغاپ ئىقتىساد توپلاپ ،ئەزا تەرەققى قىلدۇرۇپ ،قوراللىنىپ مىللى ئارمىيە ئاقسۇ تەۋەسىگە كىلىش بىلەنلا قوراللىق ھەركەت باشلاپ ئاقسۇنى قولغا كەلتۈرۈپ مىللىي ئارمىيەگە قوشۇلماقچىكەن».
لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ غۇلجىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە ئەۋەتكەن خېتىدا «بىز جۈمە نامىزىغا تاھارەت ئېلىپ قويدۇق ، جۈمە نامىزىنى سىلەر بىلەن بىللە ئوقۇماقچىمىز »دەپ تەشكىلات مەقسىتى ۋە ھەركەتلىرىنى ئىپادىلىگەن.
تەشكىلات تارىخىي:
مۇنىرىدىن خوجا تەشكىلاتنىڭ باشلىقى بولغان، بۇ ۋاقىتتا لۇتپۇللا مۇتەللىپ ساقچىلارنىڭ نازارىتىدە بولغانلىقتىن سىرتتىن ياردەم قىلغان. لۇتپۇللا مۇتەللىپ 5-پولكتىكى ئودىلكوم (ئوتدىلىنىيە كومانىدىرى، بەنجاڭ) ئوسمانجان (ۋۇجەنگوڭ) قاتارلىق بەزى ئىلغار پىكىرلىك ياشلارنى تەشكىلاتقا تارتقان. ئوسمانجان لۇتپۇللا مۇتەللىپ بىلەن تونۇشقاندىن كېيىن، ئۆز-ئارا دوستلاشقان. لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئۇنىڭغا ئۆزلىرى قۇرغان گومىنداڭ باشچىلىقىدىكى جوڭگۇ ھاكىميىتىگە قارشى تەشكىلاتقا قاتنىشىشنى خالايدىغان-خالىمايدىغانلىقىنى سورىغاندا، خالايدىغانلىقىنى ئېيتقان، ئەمما ئىلتىماس يېزىپ ئىمزا قويۇشنى رەت قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئارمىيە ئىچىدە ئەزا كۆپەيتىشكە ياردەملىشىدىغانلىقىنى ئېيتقان. كېيىن ئۇ پولكنىڭ ئات دوختۇرى مۇسا ئەلىنى تونۇشتۇرغان. مۇسا ئەلى (قازاق) تەشكىلاتقا كىرىپ ئۇزۇن بولماي قولغا ئېلىنىپ ئۈلتۈرۈلگەن. شۇ يىلى 7-ئايدا ئوسمانجان ئۆز ئوتدىلىنىيەسى بىلەن مۇزداۋاندا تۇرۇۋاتقان بولۇپ يەنە خاچېڭ (ئودىلكوم) ئوتدىلىنىيەسى قاتارلىق ئالتە ئوتدىلىنىيە مۇزداۋاندا تۇراتتى، ئوسمانجان خاچېڭغا كۆپچىلىك بىرلىكتە قوزغىلاڭ كۆتۈرۈش تەكلىپىنى بېرىپ، سىزنىڭ بىر ئوتدىلىنىيە، مېنىڭ بىر ئوتدىلىنىيە كىشىلىرىم بار، بىرلىكتە قوزغىلاڭ كۆتۈرەيلى، دەيدۇ، لېكىن خاچېڭ رەت قىلىدۇ. مىللىي ئارمىيە مۇز داۋانغا يېقىنلاشقاندا، ئۇلار ئاقسۇغا قايتۇرۇپ كېلىنگەن. ئوسمانجان يەنە خاچېڭغا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈش تەكلىپىنى بەرگەن بولسىمۇ رەت قىلغان. ئۇلار يەنە مۇز داۋانغا ئەۋەتىلگەن بولۇپ يولدا كېتىۋېتىپ، ئوسمانجان بىر ئەسكەرنى مىللىي ئارمىيە بىلەن ئالاقە قىلىشقا ئەۋەتكەن، بۇ ئەسكەرنىڭ ئىسمى ئابدۇللا بولۇپ باي ناھىيەسىدە قارىبەگ دېگەن باۋجاڭ تۇتۇۋېلىپ گومىنداڭ ئارمىيەسىگە تاپشۇرۇپ بەرگەن. گومىنداڭ ئارمىيەسىنىڭ باشلىقى جاۋ خەنچىڭ ئۇنى سوراق قىلغاندا، ئۇ قورقماستىن «ئىلى تەرەپكە ئۆتۈپ، ئۇلارنى باشلاپ كېلىپ كاللاڭنى ئالغىلى ماڭغان، ھازىر سەن مېنى تۇتۇۋالدىڭ، قانداق قىلساڭ شۇنداق قىل» دېگەن. بۇ ۋەقەلەر 1945-يىلى 8-ئايدا بولغان. 8-ئاينىڭ ئاخىرى مىللىي ئارمىيە مۇز داۋانغا كەلگەندە ئوسمانجان ئوتدىلىنىيەسىنى باشلاپ مىللىي ئارمىيە تەرەپكە ئۆتۈپ كەتكەن.
تارىم دەريا ۋادىسى توغراقلىقى
تارىم دەرياسى جۇڭگودىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق دەرياسى بولۇپ ، ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 2179 كىلومېتىر كېلىدۇ ، تارىم دەرياسى ۋادىسى شىنجاڭنىڭ جەنۇبىدا بولۇپ ، تەڭرىتاغ تىزمىسى ۋە كوئېنلۇن تاغ تىزمىسى ئارىسىغا جايلاشقان ، شەرق ۋە غەربنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1100 كىلومېتىر، جەنۇب ۋە شىمالىنىڭ كەڭلىكى 600 كىلومېتىر بولۇپ ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق دەرياسى ۋادىسىدىن ئىبارەت. تارىم دەريا ۋادىسىدىكى توغراقلىق— دۆلىتىمىزدىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ ، ئەڭ قەدىمىي ، شۇنداقلا ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان ئىپتىدائىي توغراقلىق ھېسابلىنىدۇ. بۇ توغراقلىق تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي قىسىمىغا ، تەكلىماكان چوڭ قۇملۇقى بىلەن قۇمتاغ چوڭ قۇملۇقى ئارلىقىغا جايلاشقان بولۇپ ، دۇنيادىكى بىردىنبىر ئەڭ چوڭ ئىپتىدائىي توغراقلىق ھېسابلىنىدۇ. ئېنىق بولمىغان مەلۇماتلارغا قارىغاندا ، توغراقلىقنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 3800 كۋادرات كىلومېتىر كېلدىغان بولۇپ ، جۇڭگودىكى توغراقنىڭ %90 ى تارىم دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان. توغراقلىقنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلىقى 400 كىلومېتىر بولۇپ ، كورلا شەھىرى بىلەن چاقىلىق ، چەرچەن قاتارلىق ناھىيلەرنى ، شۇنداقلا شىنجاڭ بىلەن گەنسۇ ، چىڭخەي قاتارلىق ئۆلكىلەرنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ.
ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى
تەشكىلات تارىخىي:
ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى تەشكىلاتىدا شۇ چاغدىكى ئىلغار كىشىلەر بولۇپ، بەزى مۇھىم شەخسىلەر يۈسۈپجان، تەۋەككۈل، يۈسۈپجان ئابدۇكېرىم، ئارىپوف قاتارلىقلار مىسال بولۇشى مۇمكىن. يۈسۈپجان باي ناھىيە ئۇيغۇر مەدەنىي ئاقارتىش ئۇيۇشمىسىنىڭ مۇدىرى بولۇپ، ئۇيۇشمىدىكى ھامۇت ئەزىزنى، ھامۇت ئەزىز  ھاكىم ھېكىم نۇرنى قوبۇل قىلغان. ھامۇت ئەزىز ئۇيغۇر ئويۇشمىسىغا باشلىق ۋاقتىدا  ھاكىم ھېكىم نۇر ئۇنىڭ قول ئاستىدا ئىشلىگەن ئىدى. ھاكىم بۇ ئىشلارنى ئۇققاندىن كېيىن ساقچى 2-بۆلۈمىنىڭ باشلىقى خا يىۋېنغا مەلۇمات يوللىغان. «مەن ئۇلارنىڭ تەشكىلاتىغا قوبۇل قىلىندىم، مەن سىلەرنى ماتېرىيال بىلەن تەمىنلەيمەن، مەن ھاكىم بولغاندىن كېيىن ھېچقانداق نەتىجە ياراتمىدىم، ئۇلارنىڭ تەشكىلاتىغا كىرگەندىن كېيىن ماتېرىيال توپلاپ سەمىمىيىتىمنى بىلدۈرسەم»، دەپ دوكلات يازغان. كېيىن بۆلۈم باشلىقى خا يىۋېن ئۇيغۇرچە بىر پارچە خەت يېزىپ، ياسىن ئەزىزدىن ئەۋەتىپ بەرگەن. خەتتە «سىز ئۇلارنىڭ تەشكىلاتىغا كىرسىڭىز بولىدۇ، دائىم بىزگە ماتېرىيال يوللاپ تۇرۇڭ، قانچىلىك پۇل لازىم بولسا بېرىمىز»، دېيىلگەن ئىدى. ياسىن ئەزىز خەتنى ھاكىمنىڭ ئۆيىگە ئەلىپ بارغاندا، ھاكىم ئابدۇللا داۋۇت، مامۇت ئەزىز، يۈسۈپجان قاتارلىقلارنى تەكلىپ قىلىپ شاراب ئىچىۋاتقان ئىكەن. ياسىن ئەزىز ئۇنىڭ ئۆيىگە كىرگەندە، يۈسۈپجان يالغاندىن مەست بولۇۋېلىپ كارىۋاتتا ياتقان ئىكەن. ياسىن ئەزىز ھاكىم قۇيۇپ بەرگەن بىر رومكا ھاراقنى ئىچىپ بولۇپ، يېنىپ ئىشىك ئالدىغا چىققاندا ھاكىممۇ چىقىپ ساقچى ئىدارىسىىنىڭ خېتىنى تاپشۇرۇپ ئالغان. ئۇ خەتنى كۆرۈپ بولۇپ ياسىن ئەزىزگە «ماڭا پۇل لازىم ئەمەس، مەندە پۇل بار، پەقەت خىزمەت قىلدىم، ئازراق كۈچ چىقاردىم، بۇندىن كېيىن دائىم ئالاقىلىشىپ تۇرايلى، بۇندىن كېيىن سىز بىر ئادەملا كېلىڭ، باشقىلار كەلمىسۇن، بولمىسا باشقىلارنىڭ گۇمانىنى قوزغاپ قويىمىز»، دېگەن. شۇندىن كېيىن  ھېكىم نۇر دائىم ماتېرىيال يوللاپ تۇرغان، ئۇ يوللىغان مەلۇماتلارنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى مۇنداق
1) تەشكىلات قۇرۇش توغرىلىق مۇزاكىرەنىڭ مەزمۇنى.
2) تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلىدىغان ۋاقتى ۋە ئورنى (قىزىل كۆۋرۈكنىڭ سىرتىدىكى ئورمانلىق
3) تەشكىلاتنىڭ ئىچكى قىسمىنىڭ ئەھۋالى، تەشكىلاتنىڭ نامى ۋە تەشكىلات ئەزالىرىنىڭ ئەھۋالى، جۈملىدىن تەشكىلاتنىڭ «ياش ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى» ئىكەنلىكى، مۇنىرىدىن خوجىنىڭ سېكىرىتار، ئابباسوف يۈسۈپجاننىڭ تەشكىلات بۆلۈم باشلىقى، كەسىف ئىۋان (رۇس) نىڭ كاتىب،  ئۆزىنىڭ تەشۋىقات بۆلۈم باشلىقى، ئوسمان مۇھەممەد تەشۋىقات بۆلىمىنىڭ كاتىپى، ئابدۇللا داۋۇتنىڭ تارىخ تەتقىقات بۆلىمىنىڭ باشلىقى ئىكەنلىكى، بۇ تەشكىلاتقا سىياسىي جەھەتتىن لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ رەھبەرلىك قىلىدىغانلىقى، يەنە ئابدۇللا روزىنىڭ ئەھۋالىنى دوكلات قىلغان.
4) يەنە مۇشۇ تەشكىلاتتىكى 5–پولكنىڭ ئات دوختۇرى مۇسا ئەلىنىڭ ئەھۋالى.
5) تەشكىلاتنىڭ مۇددىئاسى، بۇ تەشكىلاتنىڭ ئەزا كۆپەيتمەكچى بولغانلىقى، قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ ئىلى ئىنقىلابىغا ياردەم قىلىپ، ئاقسۇنى ئازاد قىلىش قاتارلىق سىياسىي ئەھۋاللار.
6) 15 كۈن ئۆتكەندە ساقچى ئىدارىسىگە مەلۇمات يوللاپ، ئۇلارنىڭ گۇمانلىنىپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى سەۋەب قىلىپ، 11 ~ 12 ياشلاردىكى سىڭلىسى پاتەمنى تونۇشتۇرۇپ، ئۇنىڭدىن ماتېرىيال يوللىغان. كېيىن بۇ تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلغانلىقى، 1-قېتىم يىغىن ئاچقانلىقى، تەشكىلاتنىڭ پىلانى، يىغىندا بۆلۈم باشلىقلىرىدىن باشقا مال دوختۇرخانىسىنىڭ ئادىمى ئەلى ئاخۇن، يۈسۈپ قاتارلىقلارنىڭ بارلىقى قاتارلىق ئەھۋاللارنى دوكلات قىلغان. ھاكىم ئۇچتۇرپانغا بېرىپ ئابدۇكېرىم ئايۇپوف، تەۋەككۈل يۈسۈپ قاتارلىقلارنى قوبۇل قىلغان، قادىر ئېلى (ئەرمىيا ئېلىنىڭ ئىنىسى) نى تېپىپ خىزمەت پىلانىغا ئىمزا قويدۇرغان.
«ياش ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى» نىڭ باشتىكى ئەزالىرى لۇتپۇللا مۇتەللىپ، مۇنىرىدىن خوجا، (سېيىت) ئابباسوف، يۈسۈپجان، ئابدۇللا داۋۇت، ھۈسەيىنوف، ئوسمانجان مۇھەممەت، ئەلى ئاخۇن (مال دوختۇرى)، مۇسا ئەلى (مال دوختۇرى)، ئابدۇللا روزى، تەۋەككۈل يۈسۈپوف، ئابدۇكېرىم ئايۇپوف، ئىۋان، قادىر ئەلى، ئىبراھىم ئىدرىس، ئابدۇرەھىم مۇھەممەت، بىلال ئەزىزى، جالالىددىن ئاخۇن، مەۋلانجان تۇردى، رەھمەت يۈسۈپ، ئوسمان قاسىم، ئوسمان يۈسۈپ.
ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى ئەزالىرنىڭ قولغا ئېلىنىشى
ياش ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى قۇرۇلۇپ بىر يېرىم ئاي بولغاندا 5-پولكنىڭ مال دوختۇرى مۇسا ئەلى قولغا ئېلىنغان. 7-ئايدا لۇتپۇللا مۇتەللىپ قولغا ئېلىنغان. 3-قېتىمدا ئاقسۇ كوناشەھەر ناھىيەسىدىكى بىلال ئەزىزى ساقچى ئىدارىسىدە بىر قانچە كۈن نازارەت قىلىنغاندىن كېيىن رەسمىي قولغا ئېلىنغان. بىلال ئەزىزىنىڭ قولغا ئېلىنغاندىكى ئەھۋال مۇنداق: ئەينى ۋاقىتتىكى ئاقسۇ ناھىيەلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ  خادىمى ئۆمەر بىلال ئەزىزگە «ئىككىمىز ئىلگىرى ساۋاقداش ئىدۇق، شۇڭا بۇرۇندىنلا تونۇشىمىز، ئىلگىرى ھەممىمىز ھەققانىيەت ئۈچۈن كۈرەش قىلغان ئىدۇق، ھازىر نۇرغۇنلىغان يولداشلىرىمىز قولغا ئەلىندى. بىز دائىم لۇتپۇللا مۇتەللىپ بىلەن ئىنقىلاب مەسىلىلىرىنى سۆزلىشەتتۇق، ھازىر ئۇ قولغا ئېلىندى، سەنمۇ ئويغۇنىشىڭ كېرەك، بۇ ژۇرناللارنى كۆپرەك كۆر»، دەپ 4-5 پارچە «شەرق ھەقىقىتى» ژۇرنىلىنى بەرگەن، ئۇندىن كېيىن ئۇنىڭغا ژۇرناللارنى ساقچى ئىدارىسىگە تاپشۇرۇپ بىر پارچە ماتېرىيال يېزىپ ئىلگىرى خاتا قىلغانلىقىنى ئېيتسا، ساقچى ئىدارىسىنىڭ ئۇنى قولغا ئالمايدىغانلىقىنى ئېيتقان. بىلال ئەزىزى ماتېرىيال يېزىپ ژۇرناللار بىلەن بىرگە ئاقسۇ ناھىيەلىك ساقچى ئىدارىسىگە تاپشۇرغاندىن كېيىن ئۇنى ئاقسۇ ساقچى ۋىلايەتلىك ئىدارىسىگە يۆتكەپ ئاپىرىپ نازارەت قىلىپ ئون نەچچە كۈندىن كېيىن قولغا ئالغان.
ساقچى ئورۇنلىرى ئۆمەر سامى بىلەن ھېكىم نۇرنىڭ يازغان ماتېرىياللىرىغا ئاساسلىنىپ، 1945-يىلى، ئاۋغۇست ئېيىدا، «ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى» ئەزالىرىنى قولغا ئېلىشقا باشلايدۇ. ساقچى ئىدارىسىدىكى زۇنۇن (زومېڭ)، ياسىن، نىيازۇف، ھىمىتلار مۇنىرىدىن خوجىنىڭ ئۆيىگە بېرىپ، ئالدىن تەييارلىۋالغان ئاچقۇچى بىلەن ئۇنىڭ قۇلۇپىنى ئاچماقچى بولغان، لېكىن ئېچىلمىغانلىقتىن كالتەك تېپىپ كېلىپ قايرىپ ئاچقان. ئۇلار مۇنىرىدىن خوجىنىڭ ئۆيىنى ئاختۇرۇپ خىزمەت پىلانىنى تېپىپ چىقىپ تەرجىمە قىلىش ئۈچۈن زۇنۇنغا بەرگەن. ئۇلار يەنە بېرىپ مۇنىرىدىن خوجىنى قولغا ئالغان ۋە ئىككى كۈن ئۆتكەندە ئۇنى سوراق قىلغان. سوراقتا «سېنىڭ ھەممە ئىشلىرىڭنى بىلدۇق، سىلەرنىڭ تەشكىلاتىڭلارنىڭ خىزمەت پىلانىغىمۇ ئېرىشتۇق، تەشكىلاتىڭلارنىڭ ئەھۋالى يېزىپ چىق»، دەپ ئۇنىڭغا بىر ۋاراق قەغەز بەرگەن. مۇنىرىدىن خوجا ھېچنەرسىنى يوشۇرۇپ قالماستىن يېزىپ چىققان، شۇندىن كېيىن ئۇ قاماققا ئېلىنغان. مۇنىرىدىن خوجا قاماققا ئېلىنغاندىن كېيىن ساقچى ئىدارىسى قالغان ياشلارنى قولغا ئەلىشقا بۇيرۇق چۈشۈرگەن. ئادەم تۇتۇشقا بارغانلار − ياسىن ئەزىز، شىن باۋشەن، مىجىت، لىن يۈشەن، ياڭ شۈنخەيلەر دەرھال  قوراللىنىپ بېرىپ ئۇلارنى تۇتقان. ياسىن ۋە شىن باۋشەنلەر يۈسۈپجان، ئابدۇللا داۋۇت، ئوسمان مۇھەممەد، ئېلاخۇن دوختۇر، ئابدۇللا روزى قاتارلىقلارنى تۇتقان.
ساقچى ئىدارىسىنىڭ بۇيرۇقى بىلەن لۇتپۇللا مۇتەللىپ، مۇنىرىدىن غوجا، يۈسۈپجان ئابدۇللا، داۋۇت ھۆسەنوۋ، ئوسمانجان مۇھەممەت، ئېلاخۇن، مۇسا ئېلى، ئابدۇللا روزى، تەۋەككۈل يۇسۇپوۋ، ئابدۇكېرىم ئايۇپوۋ، ۋاسىلىي، ئىۋان (بۇلارنىڭ فامىلىسى ئېنىقلانمىدى)، قادىر ئېلى، ئىبراھىم ئىدرىس، ئابدۇرېھىم مۇھەممەت، بىلال ئەزىزى، جالالىدىن ئاخۇن، مەۋلانجان، رەھمەت يۈسۈپ، ئوسمان قاسىم، ئوسمان يۈسۈپ قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى قولغا ئېلىنىدۇ. شۇ ۋاقىتتا ھېكىم نۇر ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقىغا كېلىپ «مېنىڭ ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ماتېرىيال بەرگىنىم ئاشكارىلىنىپ قېلىپ، خەلقنىڭ ئالدىدا «ئىشپىيون» دېگەن ئاتاققا قېلىشنى خالىمايمەن، شۇڭلاشقا مېنىمۇ قوشۇپ قاماققا ئېلىڭلار، ئۇلار مېنىڭدىن گۇمانلىنىپ قالمىسۇن» دەيدۇ. ئۆزىنىڭ تەلىپى بىلەن ئۇنىمۇ قولغا ئالغان بولۇپ، تۈرمىگە سولاپ قويىدۇ، بىراق بۇ سولانغان ئۆي گىلەم ۋە باشقا زىننەتلىك جابدۇقلار بىلەن بېزەندۈرۈلگەن بولۇپ، ئالىي دەرىجىلىك ئوزۇق-تۈلۈك بىلەن تەمىنلىنىدۇ. ئاقسۇدا ۋەزىيەت بىر ئاز قېلىپلاشقاندىن كېيىن، ئۇ تۈرمىدىن بوشىتىلىپ، ساقچى ئىدارىسىگە ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ.
12-سېنتەبىر كۈنى گۇگۇم چۈشكەندە، ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى ۋۇ شاۋبىڭ بۆلۈم باشلىقلىرىنى يىغىپ، «ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى» تەشكىلاتىدىكى بەش كىشىگە ۋە ئۇلارغا مۇناسىۋىتى بار دەپ ئېيتىلغان ئابلا داۋۇت، ئابدۇللا روزى، ئەخمەت يۈسۈپ، ئوسمان مۇھەممەت، ئارىپوۋ، تەۋەككۈل ئۇلۇغوۋ، ئىبراھىم ئىدرىسوۋ، مەۋلانجان، ھاپىز داموللام، مۇسا ئېلى قاتارلىق كىشىلەرگە سىياسىي باشقارمىدىن ئۆلۈم جازاسى بېرىش بۇيرۇقى كەلگەنلىكىنى جاكارلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن تۈرمە جاللاتلىرى ئىشقا كىرىشىپ، ئەڭ ئالدى بىلەن، يۈسۈپجاننىڭ ئىسمى ئوقۇلۇپ، گۇندىپايلار ئۇنى سىرتقا سۆرەپ چىقىدۇ. ساقچى باشلىقى ۋۇ شاۋبىڭ يۈسۈپجاننىڭ ئالدىغا كېلىپ: «ھازىر ساڭا ئۆلۈم جازاسى بېرىلىدۇ» دەيدۇ. ئاندىن ساقچى باشلىقى يۈسۈپجاننىڭ ئاغزىغا پاختا تىقىپ كەپلەپ قويۇشنى بۇيرۇيدۇ، بىراق يۈسۈپجان قارشىلىق كۆرسىتىدۇ، گۇندىپايلار يۈسۈپجاننى ئۇرۇپ ھوشسىزلاندۇرۇپ، ئاغزىغا پاختا تىقىپ، كەپلەپ قويىدۇ. ئاندىن ئالدىنئالا تەييارلاپ قويغان ئۆرەكنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ، قىلىچ بىلەن چاپىدۇ، ئەتراپقا قىپ-قىزىل قان چاچراپ، ئۇنىڭ تېنى پارچىلىنىپ ئۆرەككە تاشلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن باشقىلارمۇ شۇ تەرىقىدە چېپىپ ئۆلتۈرۈلىدۇ. بۇ دەل شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيىسىنىڭ ئاقسۇنى قورشاۋغا ئالغىنىنىڭ ئىككىنچى كۈنى ئىدى.
1945-يىلى 9-ئاينىڭ 18-كۈنى يېرىم كىچىدە لۇتپۇللا مۇتەللىپ، مۇنىرىدىن خۇجا ،بىلال ئەزىزى ،ئابدۇللا روزى ، مەۋلانجان تۇردى ،تۇردى ئاخۇن ، ئابدۇللا داۋۇتوف، يۈسۈپجان ،ھامىت ئەزىز ،ئىلاخۇنۇم ، ئارىپوف، ھۈسەيىن ،قادىر ئېلى قاتارلىق «ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى»نىڭ 21نەپەر ئەزاسى شۇنداقلا خىتتاي مۇستەملىكە ھاكىمىيىتى گۇمانلانغان 13 كىشى بىلەن بىرلىكتە ئۆلتۈرۈلگەن. ئۆلتۈرۈلۈش ئالدىدا لۇتپۇللا مۇتەللىپ بىلەن بىلال ئەزىزى يالقۇنلۇق نۇتۇق سۆزلىگەن ھەم ساقچىنىڭ يۈزىگە تۈكۈرگەن .بۇ ئىككەيلەن ئېتىلغاندىن كېيىن باشقىلارمۇ ئېتىلغان ھەم بۇلارنىڭ جەسەتلىرىنى ئازگالغا تاشلاپ ئوت قويىۋەتكەندىن كېيىن بۇ يەرنىڭ ئۈستىگە چوشقا قوتىنى ھەم ھاجەتخانىلارنى ياسىغان.
ئەينى چاغدىكى قانلىق پاجىئە ھەققىدە ئەڭ دەسلەپ ۋە ئىنىق مەلۇمات بەرگەن«ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابچىل ياشلار تەشكىلاتى ».تەرىپىدىن چىقىرىلغان«كۈرەش »ژورنىلىنىڭ 1946-يىلدىكى 6-7-قوشما سانىدا مۇنداق يېزىلغان :«ئۆلتۈرۈش شۇ تەرەقىدە مۇدەھىش بولغانكى ،ئاساسلىق ھۆججەتلەرگە قارىغاندا بىر خوتۇننىڭ قارنى يېرىلغان ،12كىشى چېپىلغان ۋە جادۇدا توغرالغان ، 23كىشى ئېتىلغان ، شۇ قاتاردا ياش شائىرىمىز لۇتپۇللا مۇتەللىپمۇ ئۆلتۈرۈلگەن .ئاخىرىدا ياش شائىرىمىز بىلەن بىر قاتاردا تورىدىغان بىلال ئەزىزىمۇ ئېتىلغان ................. ۋەھشىلىك بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن 36نەپەر ئىنقىلابچىمىزۋە شەھىتلىرىمىزنىڭ پاك جەسەتلىرى ئاقسۇ يېڭى شەھەر سىپىلىنىڭ غەربى بۈلىكىدە ئىتىبارسىزلارچە تۇپراق ئاستىغا يوشۇرۇلدى .ئەمما بۈگۈنكى ئىنقىلابى خەلقىمىزنىڭ چوڭقۇر دىلىدا ئۇلارنىڭ ئىنقىلابى روھى ئەبەدى تىرىك »دەپ يېزىلغان.
مەنبەلەر :
ش ئۇ ئا ر ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى مىللەتلەر ئەدەبىيات تەتقىقات ئورنى «ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخى (3)» مىللەتلەر نەشرىياتى 2006-يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 414-بەت.
تۇرسۇن ئەرشىدىن «لۇتپۇللا مۇتەللىپ» شىنجاڭ گۈزەل سەنئەت – فوتو سۈرەت نەشرىياتى 1995-يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 1-بەت.
باي ناھىيەلىك سىياسىي كېڭەش «باي تارىخ ماتېرىياللىرى (1)» 1995-يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 312-بەت .'
"ئىلى دەرياسى" ژۇرنىلى 2012-يىللىق 2-سان
ئەھمەد ئىمىن ئەلنەزەر «مەن بىلىدىغان لۇتپۇللا مۇتەللىپ» «شىنجاڭ تەزكىرىچىلىكى» 2006–يىللىق ئۇيغۇرچە 1–سان
شىنجاڭ ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى تارىخىنى يېزىش-تەھرىرلەش كومىتېتى تۈزگەن «شىنجاڭ ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىغا دائىر چوڭ ئىشلار خاتىرىسى» مىللەتلەر نەشرىياتى 2000-يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 140-بەت.
مىجىت لىتىپ
1953-يىلى 6-ئاينىڭ 15-كۈنى ئۈرۈمچىدە سودا-سانائەتچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1960-يىلىدىن 1965-يىلىغىچە ئۈرۈمچى شەھەرلىك 5-باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇغان. 1965-يىلىدىن 1968-يىلىغىچە 5-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1970-يىلى6-ئايدىن 1971-يىلى3-ئايغىچە چۆچەك ۋىلايىتى تولى ناھىيىسى ‹ئالغا› يېزا-ئىگلىك مەيدانىدا قايتا تەربىيە ئالغان. 1971-يىلى 3-ئايدىن 1980-يىلى 6-ئايغىچە تولى ناھىيىلىك ئاشلىق ئىدارىسى ئاشلىق ماي پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتىدا تېخنىك ئىشچى سېخ مۇدىرى مۇئاۋىن زاۋۇت باشلىغى ،زاۋۇت باشلىغى قاتارلىق ۋەزىپىلىرنى ئۆتىگەن.
1980-يىلى 6-ئايدىن 1993-يىلى 1-ئايغىچە ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئاشلىق ئىدارىسىنىڭ ئېلىكتىرون تەتقىقات مەركىزىگە مۇدىر،ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئۈگرە-چۆپ زاۋۇتىغا سېتىش بۆلۈم باشلىغى،تېخنىك بۆلۈم باشلىغى ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسىغا مەسئۇل مۇئاۋىن زاۋۇت باشلىغى ۋە زاۋۇت باشلىغى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. بۇجەرياندا 1981-يىلىدىن 1986-يىلىغىچە شىنجاڭ ئونۋېرستىتىدا تۇلۇق كۇرۇستا ‹ جۇڭگو ئەدەبىياتى ›دا ئوقۇغان. 1986-يىلىدىن 1988-يىلىغىچە شىنجىياڭ ئىقتىساد باشقۇرۇش كادىرلار ئىنىستىتۇتىدا ‹چوڭ ئوتتۇرا تىپتىكى كارخانا باشقۇرۇش كۇرسى›،شىياڭگاڭ پىسخۇا مائارىپ فوندى جەمئىيىتى تەشكىللىگەن ‹كارخانا باشقۇرۇش ماھارىتى› كۇرسىدا ئوقۇغان. خېنەن ئۆلكىسىنىڭ چىڭجۇشەھرىدە ‹كارخانىلارنى ئۆلچەملەشتۈرۈپ باشقۇرۇش كۇرسىدا› ئوقۇغان. فۇجىيەن ئۆلكىسىنىڭ شىيامىن شەھرىدە ئوزۇقلۇقشۇناسلىق كۇرسىدا ئوقۇغان. 1953-يىلىدىن 1999-يىلىغىچە شىنجاڭ خۇيجۇڭ خەلقئارا سودا شىركىتىدە مۇئاۋىن باش دېرىكتور بولۇپ روسىيە،ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن خەلقئارا ئېمپورت-ئېكىسپورت سودىسى ۋە 3 دۆلەتتە قوشما كارخانا قۇرۇپ ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىنى ئېلىپ چىقىپ ئىشقا كىرگۈزۈش ئىشلىرىغا مەسئۇل بولغان. 1999-يىلى تەشكىلنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن ئەسلىدىكى ئۈگرە-چۆپ زاۋۇتىغا قايتىپ كېلىپ زاۋۇت باشلىغى بولغان ھەم كارخانا ئىسلاھاتى ئېلىپ بېرىپ شىركەتنى دۆلەت ئىگىلىكىدىن خەلىق باشقۇرۇشىغا ئۆزگەرتكەن. ئۆزى شىركەتنىڭ چوڭ پايچىكى ۋە مۇدىرىيەت رەئىسى بولغان. 1995-يىلى قانۇن ئۈگۈنۈش كورپىسىدا ئوقۇغان. 1996-مەملىكەتلىك ئىتىھانغا قاتنىشىپ ئۆتۈپ ئادۋوكاتلىق سالاھىيىتىگە ئېرىشكەن. 1997-يىلى شىنجاڭ سودا ئادوۋوكاتلىق ئىش ئورنىغا كەسپى ئادۋوكات بولغان. ئىجتىمائىي پەندە باكلاۋۇر. ئىقتىساد پەنلىرىدە ئىقتىسادشۇناسلىق ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئىگە.
ھازىرقى سالاھىيىتى
مەملىكەتلىك ئادۋوكاتلار جەمئىىتىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى؛
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئادۋوكاتلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىغى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق سودا ئادۋوكاتلىق ئورنىنڭ مۇئاۋىن باشلىغى، كەسپى ئادۋوكات؛
ئۈرۈمچى شەھەرلىك كېسىم كومتېتىنىڭ كېسىمچىسى
دوكتۇرلۇق ئۇنىۋانىغا ئىگە.
ئىتالىيىدىكى دۆلەتلىك ئۈنۋېرسىتىتلار
ئىتالىيە- مەكتەپ
1.رىم ئۇنىۋېرسىتېتى 2.مىلەن ئۇنىۋېرسىتېتى
3.پىسا ئۇنىۋېرسىتېتى
4.پادۇئا ئۇنىۋېرسىتېتى
5.تۇرىن ئۇنىۋېرسىتېتى
6.بۇلوگىنا ئۇنىۋېرسىتېتى
7.فىلورىنسا ئۇنىۋېرسىتېتى
8.گىنوۋا ئۇنىۋېرسىتېتى
9.ناپلىس ئۇنىۋېرسىتېتى
10.مىلەن سانائەت تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
11.كالىيالى ئۇنىۋېرسىتېتى
12. فىرارا ئۇنىۋېرسىتېتى
13.پالېرمو ئۇنىۋېرسىتېتى
14.پاۋېيا ئۇنىۋېرسىتېتى
15.پىروجىيا ئۇنىۋېرسىتېتى
16.رىم(ۋېرجاتا) ئۇنىۋېرسىتېتى
17.تۇرىن سانائەت تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى
18.بەرى ئۇنىۋېرسىتېتى
19.پارما ئۇنىۋېرسىتېتى
20.سىيىنا ئۇنىۋېرسىتېتى
ASP
ASP بولسا قىستارتىلغان سۆز، قوللىنىش دائىرسىگە قاراپ ئوخشىمايدۇ.
دائىرە
تۈر:ئېلېكتىرون [Analog signal processing]
تۈر:ئاسترونومىيە Astronomical Society of the Pacific
تۈر:مالىيە Average Selling Price
ASP شىركىتى
تۈر:كومپيۇتېر تىلى
ASP-Active Server Pages
تۆۋەندىكى مەزمۇن Active Server Pages - مىكروسوفىت شىركىتىنىڭ بىر خىل تور تېخنىكىسىغا قارىتىلغان.
ASP بولسا مىكروفوست شىركىتىنىڭ دىنامىك ئۇسۇلدا ھاسىل قىلىدىغان تور بەتلەر ئۈچۈن ئىشلىگەن تۇنجى مۇلازىمىتېردا ئىجرا بولىدىغان كود ماتورى.
مىكروسوفىت شىركىتىنىڭ ئاكتىپ كودلاش ئۆلچىمىگە توشىدىغان ھەرقانداق تىلنى ASP پروگراممىسى تۈزۈش ئۈچۈن ئىشلىتىش مۈمكىن. ئىشلىتىگەن تۇنجى پروگرامما تىلى بولسا VBscript. مەسىلەن تۆۋەندىكى كود :
<% Response.Write "Hello World!" %>
ياكى ئاددىي شەكلىدە
<%= "Hello World!" %>
بولسا Hello world دېگەن سۆزنى بىر Html بەتنىڭ ئىچىگە چىقىرىپ بېرىدۇ.
غەربى تۈركىستان دىيارىغا مەكتۇپ
ئاپتۇردىن ئېلاۋە: غەربى تۈركىستان دىگەندە روسلار قولىدىن ئازاد بولغان تۈرك دىيارلىرى يەنى ”ئۆزبەگىستان، قازاقىستان، قىرغىزىستان، تۈركمەنىستان، ئەزەربەيجان…“ قاتارلىق رايۇنلارنى كۆزدە تۇتتۇم. ئانا ۋەتىنىمىز ”شەرقى تۈركىستان“ بىلەن بىر تۇتاش كەتكەن بۇ زىمىنلارنىڭ تارىختا ۋەتىنىمىز بىلەن قوشۇلۇپ ”تۈركىستان“ دىيارى دەپ ئاتالغىنى بىر ھەقىقەتتۇر. دادام رەھمەتلىك ھايات ۋاقتىدا، جاللات سىتالىننىڭ تۈرك قەۋىملىرنىڭ مەڭگۈ بىر يەرگە ئۇيۇشالماسلىغى ئۈچۈن، تارىختىن بۇيان تۈرك قەۋملىرى ئورتاق ۋەتىنىم دەپ بىلگەن بۇ تۇپراقلارغا ”ئۆزبەگىستان، قازاقىستان، ….ىستان“ دىگەن بۇ تەرىقىدىكى بۆلگۈنچى ئىسىملارنى قويۇپ رىسبوبلىكلارنى تەسسىس قىلغىنىنى، ۋە بىزنى خىتايغا يەم قىلىپ بەرگەنلىگىنى دائىم ئەلەم بىلەن تىلغا ئالاتتى. دادام ئۆزبەكلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر بىلەن بىر خەلق ئىكەنلىگىنى قەيت قىلىپ: كىچىك ۋاقىتلىرىدا ئۆزبەكلەرنى كىشىلەرنىڭ ”ئەنجانلىق“ دەپ چاقىرىدىغانلىرىنى، ”ئۆزبەك“ دىگەن بۇ ئاتالغۇنىڭ شۇ چاغلاردا بىر ئايرىم مىللەتنىڭ نامىدەك ئەمەس، خۇددى ئاتۇشلۇق، قەشقەرلىق، غۇلجىلىق دىگەن ئاتالغۇلاردەك تەسىر بېرىدىغانلىغىنى سۆزلەپ بەرگەن ئىدى ۋە ھالا بۇ كۈنگە كەلگەندە بۇ تۈرك قەۋىملىرنىڭ سىتالىننىڭ ئويۇنلىرىنىڭ قۇربانى بولۇپ بىر – بىرىنىڭ ھالىغا يەتمەيۋاتقانلىغىدىن تولىمۇ ئېچىناتتى. مانا ھازىر سىتالىننىڭ بۇ رەزىل سۈيقەستى ئۇ ئۆلۈپ جەسىدى تامام چىرىپ بولغان بۇ كۈندىمۇ ئۆز كۈچىنى ئىنتايىن ئۈنۈملۈك جارى قىلدۇرىۋاتىدۇ. ھەر قېتىم بۇ قېرىنداش تۈرك قەۋىملىرىمىزنىڭ ھۆكۈمەتلىرىنىڭ خىتايلارغا قول چوماق بولۇپ، خىتايدىن قېچىپ چىققان ئۇيغۇرلارنى قانلىق ئاقىۋەتلەرگە گىرىپتار قىلغان خەۋەرلەرنى كۆرگىنىمدە ئەپسۇسلۇق ۋە ئېچىنىش ئىچىدە ياش تۆكىمەن. ئۇشبۇ ۋەجىدىن بۇ شېئىرنى يېزىش ئۈچۈن قەلەم تەۋرەتتىم.
غەربى تۈركىستان دىيارىغا مەكتۇپ
ئاپتۇرى: سەرۋى
*
ئۆزبەگىستان، قازاقىستان، قىرغىزىستان دىيارى،
تۈركىستانى شەرقى ئېلى قېرىندىشىڭ مىسالى.
تارىخقا باق چاپتۇر دۇلدۇل مۇتائىلە مەيدانىدا،
تۇپراق تۇتاش، ئەجدادىڭ بىر ئوغۇز سۈتى يىلتىزىڭدا.
پەلەك چەرخى پارچىلىدى تۈركىستان دىيارىنى،
غەربى، شەرقى بۆلۈندى ئاھ تۈركىستانى گۈلشەنى.
شەرقى تۈرك دىيارىدا خىتاي دەھشەت چاچتى قاننى.
روس بايرىقى جەۋلان قىلماس، تەختىڭىزدە قەددىڭىز.
ئەپسۇس خىتاي ھاكىم ئىرۇر تۈركىستانى شەرقىدە،
ئەھلى ئۇيغۇر زىندانلاردا، قول – پۇتلىرى ئىشكەللەردە.
ئەھلى تۈركىستانى شەرقى خانۇ-ۋەيران بەك مەزلۇممىز.
كېلىپ كۆرۈڭ قېرىندىشىم سىز ھەيرەتتە قالارىسىز.
بايلىق ئاقار خىتاي يۇرتى تامان يۇرتۇم تېگىدىن،
قاراقچىدەك بۇلار خىتاي بەكمۇ ئاشقان ھەددىدىن.
زىندان تولدى ئۇيغۇر بىلەن، تىلى- دىنى خەۋپتەدۇر،
سىزدەك قانۇ-قېرىنداشتىن ياردەم ئىزدەپ تەلەپتەدۇر.
ئالەم ئىچرە مەزلۇمدۇربىز، پېقىرلىقتا سەرۋازبىز،
نىچۈن غىرىپ ئۇيغۇر قاچسا زۇلۇم -ستەم تىغىدىن،
سىز تەرەپكە پاناھ تارتار تېلەپ ياردەم قولىڭىزدىن.
بىلەر ئۇيغۇر ئۆزبەك، قىرغىز، قازاق قانۇ-قېرنىداش،
ئۇشبۇ سەۋەپ بىرلە ئۇيغۇر پاناھ تارتار سىزىن تۇپراق،
مىڭ ئەپسۇسكى، سىز بولدىڭىز شۇم خىتايغا يانتاياق.
پاسپورتىسز ئۇيغۇر يۈرسە سىز قېرىنداش دىيارىدا،
سىز بىلسىز قاچقان ئۇيغۇر ئۇشبۇ ۋەتەن دەۋاسىدا.
خىتاي قەستى ھەر ئۇيغۇردا شۇڭا بېرەر سىزگە ئاقچا،
بېقىندۇرار سىزنى بۇندا سىياسى ھەم ئىقتىسادتا.
ۋادەرىخا، سىز قېرىنداش ئۇيغۇرىڭىز تۇتتىڭىز،
ئاقچا ئۈچۈن، مەنپەئەتچۈن ۋەتەنداشنى ساتتىڭىز.
قوللىرىڭىز بىگۇناھنىڭ قانلىرىدا تامغىدار،
نىچۈن ئاكا ئىنىسنى ئەغيارىغا ئۇزىتار؟
تەگسە گەر توقماق ئۆكۈزنىڭ تۇياقىغا پىقىراپ،
ھۆكىرەيدۇ بۇندا ھايۋان قوش مۈڭگۈزى سىقىراپ.
ئۇيغۇرىڭىز زالىم قولىدا قاندا-ياشتا زار ئۆتسە،
سىز غەپلەتتە بىغەملەرچە توۋلامسىزكەن ”شادىيانە“؟
ئىككى تۈركىستانى خەلقى قان-قېرىنداش ئەمەسمۇ،
ئەسلى زاتى بىر نەسىلدىن تىلداش-دىنداش ئەمەسمۇ؟
ئەھلى شەرقى تۈركىستانى قايغۇلىرى سىزنىڭمۇ،
قەلىبىڭىزنىڭ تۆرىدىن ماكان تۇتقان ئەمەسمۇ؟
سىزدىن تەلەپ ئېتەر ئۇيغۇر قېرىنداشلىق مىھرىنى،
قانات يېىپىڭ، سىلاڭ غېرىپ ئۇيغۇرۇمنىڭ باشىنى.
خىتايسزمۇ تاپارسىز دوست ھاكىمىيەت يۈرگۈزمەككە،
سىز مۇسۇلمان مۇسۇلماننىڭ قاياشىسىز شەرىئەتتە.
غېرىپ ئۇيغۇر ئاھى تۇتار گەر ساتسىڭىز قىيامەتتە،
كۈچەيىتسىڭىز شۇم خىتاينى سىزنى يۇتار ئاقىبەتتە.
ئەھلى شەرقى تۈركىستانغا ھۆرلۈك كېرەك، ئەرك كېرەك،
يۆلەڭ ئۇندا، قېرىنداشلىق بۇرچلىرى ئادا دېمەك!
2017-يىلى، 27- نويابىر، ئامېرىكا
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
Muweppeqiyet
يازما ئادىرىسى: «بوغلان  بلوگى» [https://web.archive.org/web/20200217103914/http://boghlan.blogbus.com/
ئىبنۇل جەۋزىي
ئىبنۇل جەۋزىي (ابْنُ الجَوْزِيِّ جَمَالُ الدِّيْنِ عَبْدُ الرَّحْمَانِ بنُ عَلِيٍّ البَغْدَادِيُّ): جامالۇددىن ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەلى ئىبنى مۇھەممەد ئەلباغدادىي (ئەبۇلفەرەج). (ھ. 510 – 597 / م. 1116 – 1201) نەسەبى ھەزرىتى ئەبۇبەكرىگە تۇتىشىدۇ. ئاتاقلىق مۇھەددىس، تارىخچى، فەقىھ، ھەنبەلىي مەزھەب ئالىملىرىدىن. «زادۇل مەسىر» (تەفسىر)، «تەلبىسۇ ئىبلىس (شەيتاننىڭ ئازدۇرۇشى)» ۋە «سەيدۇل خاتىر (ئوي -پىكىر مەھسۇللىرى)» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
دۆلەتلىك بىخەتەر ئىشلەپچىقىرىش ۋە ساغلاملىق تەتقىقات ئورنى
دۆلەتلىك بىخەتەرلىك ۋە ساغلاملىق تەتقىقات ئورنى (NIOSH) ئامېرىكا فېدېراتسىيە ئورگىنى بولۇپ ، تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ۋە خىزمەتكە مۇناسىۋەتلىك يارلىنىش ۋە كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش توغرىسىدا تەكلىپ بېرىشكە مەسئۇل. NIOSH ئامېرىكا سەھىيە ۋە ئىنسانلار مۇلازىمەت مىنىستىرلىكى ئىچىدىكى كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كونترول قىلىش مەركىزىنىڭ بىر قىسمى. ئۇنىڭ ھازىرقى دېرىكتورى جون خوۋارد. NIOSH باش شىتابى ۋاشىنگىتونغا جايلاشقان ، ئوخېئو شىتاتىنىڭ سىنسىنناتىدىكى تەتقىقات تەجرىبىخانىسى ۋە ئىشخانىسى بار. غەربىي ۋىرگىنىيە شتاتى مورگانتوۋن پېنسىلۋانىيە شىتاتىنىڭ پىتتسبۇرگ كولورادو شىتاتىنىڭ دېنۋېر ئالياسكا. NIOSH كەسپىي كۆپ خىللاشقان تەشكىلات بولۇپ ، 1200 كىشىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ، داۋالاش ، سانائەت تازىلىقى ، بىخەتەرلىك ، پىسخولوگىيە ، قۇرۇلۇش ، خىمىيە ۋە ستاتىستىكا قاتارلىق كۆپ خىل پەنلەرگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. NIOSH بىخەتەر ، ساغلام خىزمەت شارائىتىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ ، تەتقىقات ، ئۇچۇر ، مائارىپ ۋە كەسپىي بىخەتەرلىك ۋە ساغلاملىق ساھەسىدە تەربىيىلەش ئېلىپ بارىدۇ. NIOSH ئۇچۇر توپلاش ، ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ۋە ئېرىشكەن بىلىملەرنى مەھسۇلات ۋە مۇلازىمەتكە تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق خىزمەتكە مۇناسىۋەتلىك كېسەللىك ، زەخىملىنىش ، مېيىپلىق ۋە ئۆلۈمنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن دۆلەت ۋە دۇنيا رەھبەرلىكىنى تەمىنلەيدۇ.
قەرنە
قەرنە [qerne]— مىلادىيە ھېسابىدا مەلۇم بىر پەسىلنىڭ مەلۇم بىر مەزگىلى، ھىجىرىيە ھېسابىدا مەلۇم بىر ئايغا توغرا كېلىپ، ئارىدىن بىرنەچچە 10 يىل ئۆتكەندىن كېيىن يەنە ھىجىرىيىنىڭ شۇ ئېيى مىلادى يىلىنىڭ شۇ پەسلىنىڭ شۇ مەزگىلىگە ئاساسەن توغرا كەلسە بۇ چاغدا بىر «قەرنە» ۋاقىت ئۆتكەن بولىدۇ. يەنى مىلادىيىنىڭ 33- يىلى ھىجىرىيىنىڭ 34- يىلى بىر قەرنە ھېسابلىنىدۇ.
ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ
ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻳﯧﺸﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﻪﻧﺪﻩ ، << ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ >> ( ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﺎ ﺋﻪﻝ ﺳﯚﻳﻪﺭ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭽﻰ، ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯚﮬﭙﯩﻜﺎﺭ ﺷﻪﺧﯩﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ.ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﺎ 1888-ﻳﯩﻠﻰ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺩﯨﻨﯩﻲ ﯞﻩ ﭘﻪﻧﻨﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. 1933--1934-ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﺩﺍﺩﯨﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﯧﺮﯨﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻣﯩﺮﺍﺱ ﺗﻪﺋﻪﻟﻠﯘﻗﺎﺗﯩﻨﻰ ﺳﻪﺭﯨﭗ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻏﯘﻟﺠﯩﻨﯩﯔ ﻗﺎﺯﺍﻧﭽﻰ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﻳﯧﺘﯩﻢ ﺑﺎﻟﯩﻼﺭ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ <<ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺧﻪﻳﺮﯨﻴﻪ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﻰ>>ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﺧﻪﻟﻖ ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻜﻪ<<ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﺎ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﻰ >> ﺩﻩﭖ ﻧﺎﻡ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ. ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﺎ ﻣﯘﺳﺘﻪﺑﯩﺖ ﮬﺎﻛﯩﻤﯩﻴﻪﺗﻨﯩﯔ ﺗﯜﺭﻣﯩﺴﯩﮕﻪ ﭼﯜﺷﯜﭖ ﺟﯩﻖ ﺋﺎﺯﺍﭖ ﺗﺎﺭﺗﻘﺎﻥ ﯞﻩ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﺎ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﻯ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ 70 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ_ ﻳﻮﻟﻠﯩﻐﯘﭼﯩﺪﯨﻦ ) .ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﻗﯩﺪﻯ. ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ << ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ >> ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﻮﻗﯩﻐﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﻖ ﺩﻩﯞﺭﯨﻨﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﯩﻨﯩﺪﻩ ، ﺋﯘ ﺷﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻳﻮﯨﻐﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﺎﻟﯩﻴﻪ ﻣﯘﺋﻪﻟﻠﯩﻤﻨﻰ ﮬﯚﺭﻣﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯩﻠﻐﺎ ﺋﺎﻟﯩﺪﯗ. ﺋﺎﻟﯩﻴﻪ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﭘﺎﺷﺎﺩﯨﻜﻰ ﺗﺎﻻﻧﺘﻨﻰ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺑﺎﻳﻘﺎﭖ ، ﺋﯘﻧﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻛﯘﺭﯗﮊﯗﻛﯩﻐﺎ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﯩﮕﻪﻥ .ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻧﻨﯩﯔ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻛﯘﺭﯗﮊﯗﻛﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﺸﻰ<< ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ >> ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﯩﯔ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺟﺎﻧﻼﻧﺪﯗﺭﯨﯟﻩﺗﺘﻰ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﻰ ﺗﯧﺰﻻ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﮬﺎﻟﻘﯩﭗ ﺟﻪﻣﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺗﺎﺭﺍﻟﺪﻯ. ﺋﻪﻳﻨﻰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﺎﺯﺍﻧﭽﻰ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ << 5 -ﺭﺍﻳﯘﻥ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﯩﻜﻰ >> ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻧﻨﯩﯔ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﻮﻗﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻧﻠﯩﻐﯩﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﻩ ﺗﯘﺗﯘﭖ ، ﺋﯘﻧﻰ ﺋﯩﺸﺘﯩﻦ ﺳﯩﺮﺗﻘﻰ ﮬﻪﯞﻩﺳﻜﺎﺭﻻﺭ ﻗﺎﺗﺎﺭﯨﺪﺍ ﮬﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﻛﻜﻪ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﻗﺎﺯﺍﻧﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﺳﻪﺋﻪﺕ ﺋﯚﻣﯩﻜﻰ ﺋﻪﻳﻨﻰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﻪﮬﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﭼﻮﯓ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﻛﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﮬﯧﺰﯨﻢ ﻣﻮﻟﻼ ، ﻣﯘﺳﺎﺟﺎﻥ ﺭﻭﺯﻯ ، ﻣﺎﺧﻤﯘﺕ ﭼﺎﯓ ، ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﯨﮭﯩﻢ ﻣﻪﺷﭽﻰ ، ﻳﯘﺳﯘﭘﺠﺎﻥ ﺳﯩﺪﯨﻖ ، ﺳﻪﻟﻪﻱ ﺗﯘﺭﺩﻯ ، ﺋﺎﺑﻠﯩﺰﺧﺎﻥ ﻣﺎﻣﯘﺕ ، ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ ﺋﯚﻣﻪﺭ ، ﺋﺎﺑﺪﯗﻛﯧﺮﻩﺵ ﺋﻪﻟﻰ ، ﻏﯩﻴﺎﺳﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺭﺍﺕ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﺎ- ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯘﺳﺘﯩﻠﯩﺮﻯ ﺟﻪﻡ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ﺑﯘ ﻳﻪﺭ ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯩﺮ ﺟﺎﻧﻠﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﻯ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺋﯘ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺳﻪﮬﻨﯩﻠﻪﺭﺩﻩ << ﭼﺎﯞﺷﻪﻥ ﻗﯩﺰﻯ >> ، << ﻛﯚﺯ ﺋﯘﻗﯩﺪﺍ >> ، << ﺩﺍﮬﯩﻐﺎ ﺷﻪﺭﻩﭖ >> ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻼﺭﻧﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﭖ ﺋﺎﯞﺍﺯﯨﻨﯩﯔ ﺳﺎﺯﻟﯩﻐﻰ ،ﻧﺎﺧﺸﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﯞﺟﻰ ،ﺋﻪﮔﯩﺘﻤﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻘﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﻪﻣﻤﯩﻨﻰ ﺗﺎﯓ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﺩﻯ. ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯚﻟﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﮬﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﯚﺗﻪﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﻣﻪﺭﮬﯘﻡ ﺳﻪﻳﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺯﯨﺰﻯ ﺑﯘ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﻰ ﻗﯩﺰﻧﯩﯔ ﺩﺍﯕﻘﯩﻨﻰ ﺋﺎﯕﻼﭖ ، 1953- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻧﻨﻰ ﺋﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﺋﺎﺗﺎﭖ ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﻛﻜﻪ ﺋﺎﻟﺪﯗﺭﺩﻯ. ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﺷﺎ ﭼﺎﯞﺷﯩﻴﻪﻥ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﯩﻘﻰ ﺳﯧﭙﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﯩﺪﺍﺋﯩﻴﻼﺭﺩﯨﻦ ﮬﺎﻝ ﺳﻮﺭﺍﺵ ﺋﯚﻣﯩﻜﻰ ﺗﻪﺭﻛﯩﯟﯨﺪﻩ ﭼﺎﯞﺷﯩﻴﻪﻧﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻳﺎﯕﺮﺍﻕ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﮬﻪﺭ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺳﺎﻟﯩﻤﯩﻨﻰ ﭘﯩﺪﺍﺋﯩﻴﻼﺭﻏﺎ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﺩﻯ. 1955- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ ﯞﺍﺭﺷﺎﯞﺍﺩﺍ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﯧﺴﺘﯘﯞﺍﻟﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ، ﮬﯜﺳﻪﻧﺠﺎﻥ ﺟﺎﻣﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ << ﺋﺎﺯﺍﺕ ﺯﺍﻣﺎﻥ >> ، << ﯞﻩﺗﯩﻨﯩﻤﻨﻰ ﻛﯜﻳﻠﻪﻳﻤﻪﻥ >> ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﺎﺧﺸﯩﻼﺭﻧﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ، ﻛﯜﻣﯜﺵ ﻣﯧﺪﺍﻟﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﭗ ﯞﻩﺗﯩﻨﯩﻤﯩﺰﮔﻪ ﺷﺎﻥ -ﺷﻪﺭﻩﭖ ﻛﻪﻟﺘﯘﺭﺩﻯ.
ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ 1956 -ﻳﯩﻠﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﻴﻪﺕ ﺩﯨﻠﮕﺎﺗﺴﯩﻴﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﯩﺪﻩ ﺋﯘﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﻏﺎ ﭼﯩﻘﯩﭗ ، ﺷﯩﺮﺋﻪﻟﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ << ﺳﯧﻐﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﻟﺪﯨﻢ >> ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯩﺠﺎﺩﻯ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﯞﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺯﺑﯩﻜﯩﺴﺘﺎﻥ ، ﻗﺎﺯﺍﻗﯩﺴﺘﺎﻥ، ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﯨﺴﺘﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﯘﺭﻛﻤﻪﻧﯩﺴﺘﺎﻥ ﺭﯨﯩﺴﭙﻮﺑﻠﯩﻜﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﻪﮬﻨﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺯﯨﻠﺰﯨﻠﯩﮕﻪ ﺳﺎﻟﺪﻯ. 1961- ﺟﯘ ﺋﯧﻨﻠﻪﻱ ﺯﻭﯕﻠﯩﻨﯩﯔ ﻳﯩﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﮕﯩﺪﻩ ﺋﯘ ﮬﯩﻨﺪﻭﻧﯩﺰﯨﻴﻪ ، ﺑﯧﺮﻣﺎ ، ﻧﯩﭙﺎﻝ ﺋﯩﺮﺍﻕ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﮔﻪ ﭼﯩﻘﯩﭗ ، ﻳﺎﯕﺮﺍﻕ ﺋﺎﯞﺍﺯﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺳﻪﮬﻨﯩﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯜﭼﯩﻨﻰ ﺗﻪﻧﺘﻪﻧﻪ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ 20 -ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ 50 - ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯧﺸﯩﺪﯨﻦ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ ( ﮬﺎﺯﯨﺮ 66 ﻳﺎﺷﺘﺎ، ﭘﯩﻨﺴﯩﻴﻪﺩﻩ _ ﻳﻮﻟﻠﯩﻐﯘﭼﯩﺪﯨﻦ) ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻦ ﺋﻮﺷﯘﻕ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺳﻪﮬﻨﯩﻤﯩﺰﻧﻰ ﺟﺎﻧﻼﻧﺪﯗﺭﯗﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﯩﺴﻰ. ﺋﯘ ﺋﯩﻠﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﻼ ﯞﺍﻳﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯛﭖ ﺋﯧﻴﺘﯩﭗ ﻗﺎﻟﻤﺎﻱ ، ﻛﯘﭼﺎﻧﯩﯔ ﺷﻮﺥ ﭘﻪﺩﯨﻠﯩﺮﻯ ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﻟﻪﺭﺯﺍﻥ ﺋﺎﮬﺎﯕﻠﯩﺮﯨﻨﯩﻤﯘ ﺭﺍﯞﺍﻥ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﯨﻴﺎﻻﻳﺪﯗ ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﺋﯘ ﮬﯜﺳﻪﻧﺠﺎﻥ ﺟﺎﻣﻰ ، ﺋﺎﺑﻠﯩﻜﯩﻢ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ، ﻏﯩﻴﺎﺳﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺭﺍﺕ ، ﺷﯩﺮﺋﻪﻟﻰ ، ﺋﻪﻣﻪﺗﺠﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎﺗﻼﺭ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺋﯩﺠﺎﺩﻯ ﻧﺎﺧﺸﯩﻼﺭﻏﺎ ﺋﯚﺯ ﺗﺎﻻﻧﺘﻰ ، ﻳﺎﯕﺮﺍﻕ ﺋﺎﯞﺍﺯﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﺎﻳﺎﺗﻰ ﻛﯜﭺ ﺑﯧﻐﯩﺸﻠﯩﻐﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻥ -ﺳﯩﻦ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯘﺭﯗﻧﻼﺭ ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻧﻨﯩﯔ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯚﺕ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﻟﯧﻨﺘﯩﺴﻰ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ ، ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﻗﯩﺰﻏﯩﻦ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﻰ. ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﺍﺩﯨﺌﯘ ﺋﯩﺴﺘﺎﻧﺴﯩﺴﻰ ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﯧﻠﯩﯟﯦﺰﯨﻴﻪ ﺋﯩﺴﺘﺎﻧﺴﯩﺴﻰ ، ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻥ -ﺳﯩﻦ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ ﺑﯩﺮﻟﯩﺸﯩﭗ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻥ 1986 -ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﺍ ﺋﯘ ﺋﯘﺭﯗﻧﺪﯨﻐﺎﻥ << ﺋﺎﻧﺎ ﻣﯧﮭﺮﻯ >> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﺎ 1 -ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﻰ. 1987 - ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ << ﺑﺎﮬﺎﺭ ﺑﻪﺯﻣﯩﺴﻰ >> ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻛﯧﭽﯩﻠﯩﮕﯩﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﺋﯘ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﯨﻐﺎﻥ << ﺗﺎﻍ ﺳﯘﻟﯩﺮﻯ >> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﮬﻪﻣﻤﻪ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﻳﺎﻗﺘﯘﺭﯗﭖ ﺋﯧﻴﺘﯩﺪﺍﻥ ﻧﺎﺧﺸﯩﺴﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ. 1992 -ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺳﯧﭙﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯚﮬﭙﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﻤﯩﺰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﻧﻪﻣﯘﻧﯩﭽﯩﺴﻰ ، ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﻴﻪﺕ ﺳﯧﭙﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻐﺎﺭ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺑﺎﮬﺎﻻﻧﺪﻯ. 1989 -ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺗﺎﻟﻼﻧﻐﺎﻥ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪﮔﻪ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﺋﻮﻳﯘﻥ ﻗﻮﻳﯘﭖ << ﺗﺎﻍ ﺳﯘﻟﯩﺮﻯ >> ﻧﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﭖ ﺯﻭﺭ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﻰ. 2000 -ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘ ﮬﯜﺳﻪﻧﺠﺎﻥ ﺟﺎﻣﻰ ، ﻏﯩﻴﺎﺳﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺭﺍﺕ، ، ﻣﯘﺳﺎﺟﺎﻥ ﺭﻭﺯﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯘﺳﺘﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪﮔﻪ ﭼﯩﻘﯩﭗ << ﺟﺎﻧﻪﻱ >> ، << ﻳﺎﺭ ﺳﯧﻨﯩﯔ ﺩﻩﺭﺩﯨﯔ ﻳﺎﻣﺎﻥ >> ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯚﮬﺮﻩﺕ ﺗﺎﭘﺘﻰ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﻰ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﯩﺘﯩﻤﯩﺰ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻼ ﺋﻪﻣﻪﺱ ، ﭼﻪﺗﺌﻪﻟﻠﻪﺭﺩﯨﻤﯘ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ.
ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻥ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻦ ﻳﯧﺘﯩﺸﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ، ﺋﯩﻠﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﺷﺘﺎ ﺋﺎﺷﯘ ﺋﺎﺩﺩﻯ ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﺋﺎﺯﺍﺩﻩ ، ﻣﻪﺭﺩﺍﻧﻪ ﺋﺎﯞﺍﺯﺩﺍ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﺋﯧﻴﺘﯩﺶ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﯩﻨﻰ ﺋﯚﺯﻟﻪﺷﺘﯘﺭﮔﻪﻥ ، ﺋﯘﺯﯗﻥ ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﻪﻣﯩﻠﯩﻴﯩﺘﻰ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ ، ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﺎﻳﺎﻟﻼﺭ ﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﺋﺎﯞﺍﺯﯨﺪﺍ ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍﺷﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﮔﯩﭽﻪ ﻳﯧﯖﻰ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﯩﻨﻰ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﺎﻥ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﻰ .ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﺍﺩﯨﺌﯘ ﺋﯩﺴﺘﺎﻧﺴﯩﺴﻰ ، ﺋﯩﻠﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﺍﺩﯨﺌﯘ ﺋﯩﺴﺘﺎﻧﺴﯩﺴﻰ ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﯧﻠﯩﯟﯨﺰﯨﻴﻪ ﺋﯩﺴﺘﺎﻧﺴﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﺍﺩﯨﺌﯘ ﺋﯩﺴﺘﺎﻧﺴﯩﺴﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺭ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻟﯧﻨﺘﯩﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﺋﺎﺭﺧﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﯟﺍﺗﯩﺪﯗ. ﺑﯘ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺧﻪﺯﻧﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﺑﺎﻳﻠﯩﻖ. ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ ﺷﯘ ﺗﯚﮬﭙﯩﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﭗ ﭘﺎﺷﺎ ﺋﯩﺸﺎﻧﻐﺎ 1985 -ﻳﯩﻠﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ << ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﯩﻚ 1 -ﺩﻩﺭﺟﯩﻠﯩﻚ ﺋﺎﺭﺗﯩﺴﻜﺎ >> ( ﺋﻪﺳﻠﻰ ﺋﺎﺭﺗﯩﺲ ﺩﯨﻴﯩﻠﮕﻪﻥ . ﻣﻪﻥ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺋﺎﺭﺗﯩﺴﻜﺎ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﻟﺪﯨﻢ ) ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﻰ ﺑﯧﺮﯨﻠﺪﻯ. ﺋﯘ 4 - ، 5 - ، 6 - ﻧﻮﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﺳﯩﻴﺎﺳﻰ ﻛﯧﯖﻪﺵ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎﻧﺘﻼﺭ ﺟﻪﻣﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ، ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﺳﯩﻴﺎﺳﻰ ﻛﯧﯖﻪﺷﻨﯩﯔ 7 - ، 8 - ، ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ، ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﺋﺎﻳﺎﻟﻼﺭ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﮬﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ، ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﻪﺭﺩﻩ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﺧﻪﻟﻖ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﭘﺎﺭﺗﻜﻮﻡ ﺗﻪﺷﯟﯨﻘﺎﺕ ﺑﻮﻟﯘﻣﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ 2004 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ << ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍ ﺗﯚﮬﭙﯩﻜﺎﺭﻯ >> ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺷﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ﻧﺎﻡ ﺑﯧﺮﯨﻠﺪﻯ. ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﺋﺎﭘﺘﯘﺭﻯ : ﻣﻪﻣﺘﯩﻤﯩﻦ ﮬﻮﺷﯘﺭ
مېدىيا ۋە سىياسەت
ئاپتورى: مۇستافا ئاكداغ