cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
11. ئۇنۋېرىستىتىكى جۈمە نامىزى
– تۈركىستان دېگەن يۇرتىمىزنىڭ چەتئەلدىكى نامى ئوخشايدۇ، مەملىكىتىمىزدە بۇ ئىسىم چەكلىنىدۇ، سىياسىي مەنىسى كۈچلۈك، شۇڭا مەنمۇ قوللانمايمەن. جۇڭگۇدا يۇرتىمىزنىڭ خەنسۇچە ئېتى شىنجاڭ، يېڭى چىگرا مەنىسىدە. -ئۇيغۇرچە ئېتىچۇ؟ -ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنى. -ئۇنداقتا سىلەرنىڭمۇ ئامېرىكىدىكى شىتاتلاردەك بايرىقىڭلار، يەرلىك قانۇنىڭلار، ئۆز ئۆزۈڭلارنى ئىدارەلەش، مەركەزدىن ئايرىلىش ھوقۇقۇڭلار باركەندە؟ – ياق، مەن بۇنداق سىياسى تۈزۈم دېگەن نەرسىلەر ھەققىدە پاراڭلىشىنى خالىمايمەن. مەن تىلشۇناسلىقتا ئوقۇيمەن ئەگەر خالىساڭ ساڭا ئۇيغۇرچە خەت يېزىپ كۆرسىتىپ قوياي. شۇنداق پاراڭلىشىپ ئۆيىمىز بار كوچىغىمۇ كېلىپ قاپتۇق، مەن ئۇنى ئۆيۈمگە باشلاپ بەرقى تورىنى كۆرسىتىپ قويدۇم. ئۇ بەرقى دېگەن سۆزنىڭ ئەرەبچە ئىكەنلىكىنى ئاڭلاپ خوش بولۇپ كەتتى.
ئالدىنقى: 12. سەئۇدىلىق ئۇيغۇر ئىمام
كـىيىنكى: 10. ئامېرىكىدا ئەمەلگە ئاشقان ئاپتۇنومىيەم
ئەللامە ئابدۇۋەلى قارى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئابدۇۋەلى مىرزايوۋ
ئابدۇۋەلى مىرزايوۋ 1950-يىلى ئۆزبىكىستاننىڭ ئەنجان شەھرىدە دۇنياغا كەلگەن 20-ئەسىردىكى كۆزگە كۆرۈنگەن مەشھۇر ئالىملارنىڭ بىرىدۇر. ئۇنىڭ دادىسى ئىشچى ئانىسى ئائىلە ئايالى ئىدى.
*دىن ۋە دىندارلارغا قارشى يۈرگۈزۈۋاتقان باستۇرۇش سىياسىتىنى 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كىيىنمۇ ئۆزگەرتمىگەن سوۋىت ھۆكۈمىتى ئۇ زامانلاردا بارلىق دىندارلارنى ئۆلتۈرۈش، سۈرگەن قىلىش ۋە تۈرمىلەرگە قاماش بىلەن بىرگە ئەرەپ ئىلىپبەسى يىزىقىدىكى بارلىق كىتاپلارنى چەكلەپ كەلگەن بولۇپ، ئۇنى پەقەت يىغىپ ساقىلىغۇچىلار ۋە ئىخلاسمەنلەرنىڭ قولىدىن ئىنتايىن تەس تىپىلىدىغان ھالغا كەلتۈرۈپ قويغان ئىدى. '''*ئەقىللىق ۋە زىرەك ئۆسۈپ يىتىلگەن ئابدۇۋەلى مىرزايوۋ 7 يىشىدا مەكتەپكە كىرىپ تىزلا ساۋاد چىقىرىدۇ. تەلەپچان خاراكتىرى ئۇنىڭ كىتاپخۇمار ۋە تىرىشچان بولۇپ يىتىلىشىگە سەۋەپ بولىدۇ. ئوتتۇرا مەكتەپكە چىققاندىن باشلاپ، خوشنىسىنىڭ ئوغلى رەھمېتۇللاھ رەسۇلۇۋ بىلەن بىرلىكتە ساۋاقداش ۋە دوست بولۇشۇپ دەرستىن سىرت چاغلىرىنى غەنىمەت بىلىپ مەكتەپ كۈتۈپخانىسىدىكى بارلىق كىتاپلارنى بەس-بەس بىلەن ئوقۇپ تۈگىتىدۇ ۋە شەھەردىكى مەركىزى كۈتۈپخانىنىڭ كىتاپلىرىنى ئوقۇپ چىقىشقا بەل باغلايدۇ. بىر كۈنى كىتاپ ئارىسىغا قىستۇرۇلغان ئەرەپ ئىلىپبە يىزىقىدىكى بىر ۋاراق قەغەز ئۇلارنىڭ ھاياتىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋىتىدۇ.''' *ئوتتۇرا مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ ئالتۇن مىدالغا ئىرىشكەن بۇ يىگىتلەر، ھەممە ئادەم ئارزۇ قىلىۋاتقان ئۇنىۋىرسىتىت كىرمەي ئەكسىچە ئەنجان شەھرىدىن 45 كېلومىتېر يىراقلىقتىكى مەرغۇلان شەھرىدە ئىچىلىپ ئوقۇش باشلىغان تۇنجى مەدرىسكە ئوقۇشقا كىرىپ ھەممىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. '''*ئۇستازى ھاكىمجان قارىيدىن سەرپ، نەھۋىي، فىقھي، بالاغەت ۋە تەپسىر قاتارلىق دىنى ئىلىملەرنى بىر باشتىن ئۈگىنىپ، بىر باشتىن ئۈگىتىش ئارقىلىق تەكرارلاپ، 4-5 يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە ئۇستازىغا ياردەملىشىپ 10 قاتار ئوقۇغۇچى يىتىشتۇرىدۇ. ئۇنىڭدىن كىيىنلا قۇرئان يادلاشقا كىرىشىپ 9 ئايدا قارىيلىقنى تاماملايدۇ. كىيىن دوستى رەھمېتۇللاھ رەسۇلۇۋ بىلەن بىرلىكتە ئەرەبىستانغا زىيارەتكە بىرىپ، مەككىدە بىر مەزگىل قالىدۇ. بۇ يەردىمۇ ھىندىستاني تەخەللۇسى بىلەن مەشھۇر بولغان موللا مۇھەممەدتىن ئىلىم ئالىدۇ. كىيىن ۋەتەن-خەلقىنىڭ ھىدايىتىگە ھەسسە قوشۇش ئۈچۈن، ئانا يۇرتى ئەنجانغا قايتىپ ئۇيەردە بىر مەدرىس ئاچىدۇ.''' '''*كوممۇنىزىم ئاسارىتىدىن جاق تويغان ۋە مائارىپ سىستىمىسىنىڭ رەزىللىكىدىن زىرىككەن ياشلار ئابدۇۋەلى قارىنىڭ دەرسلىرىگە قىزىقىپ قالىدۇ ۋە توپ-توپ بولۇپ قاتنىشىشقا باشلايدۇ. قىسقا مۇددەتتە نەچچە مىڭدىن ئېشىپ كىتىدۇ. ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي تەربىيلەپ چىققان بۇ ياشلار كىيىن ئوتتۇرا ئاسىيا ئىسلام گۈللىنىش ھەركىتىنىڭ ئاۋانگارتلىرىغا ئايلىنىدۇ.
'''*ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىنىڭ شەخسىي ئىگىلىكى بىلەن بارلىق چىقىملىرى قامدىلىپ كىلىۋاتقان خانىم-قىزلار مەدرىسىسى ناھايىتى تىزلا دىققەت قوزغايدۇ. چۈنكى 60-70 يىلدىن بىرى كوممۇنىزىم ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان بىر دىيارغا نىسبەتەن قىز-ئاياللارنىڭ ياغلىق ئارتىشى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان يىڭىلىق ئىدى.''' '''*داۋاملىق كىڭىيىپ، تەسىر دائېرىسىنىڭ چەكلىنىش باسقۇچىغا بىرىپ قىلىۋاتقانلىقىنى ھىس قىلىشقا باشلىغان سوۋىت ھۆكۈمىتى 1983-يىلى مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ مەخپىيەتلىك ئىدارىسى بولغان ك گ ب بىلەن ئەندجان شەھەرلىك ج خ ئىدارىسى بىرلىشىپ، ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي بىلەن سۆھبەت ئىلىپ بارىدۇ. بۇ جەرياندا 8 كۈن تۇتۇپ تۇرۇپ تەكشۈرلىدۇ. داڭلىق جاسۇسلۇق ۋە ئىدئولوگىيە مۇتەخەسسىسلىرى ئىژتىمائى ۋە سىياسى قىلتاقلىرى بىلەن پەردىلەنگەن سۇئاللىرىغا جاۋاپ بىرىپ، ئۆزىنىڭ ھەققانى يولىنىڭ يوللۇقلىغىنى جاكارلايدۇ. بارلىق سوراقچىلارنى بىردەك مات قىلغاندىن كىيىن، خەلىق ئاممىسىنىڭ غەزىپىگە قىلىشتىن ئەنسىرىگەن نوپۇزلۇق بىرسىنىڭ تەستىقىلىشى ئارقىسىدا قويۇپ بىرىلىدۇ. ئەمما ئۆي ۋە مەدرىس ئورۇنلىرىنىڭ داۋاملىق نازارەت قىلىنىشى توختاپ قالمايدۇ. ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىيمۇ قەتئى بوشاشماستىن خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرۇۋىرىدۇ. ھەتتا ئۆمرىنىڭ ھەر بىر دەقىقىسىنى ئۆزى ئىشەنگەن ئىتىقادنىڭ دەۋەت يولىغا سەرىپ قىلماققا بەل باغلايدۇ. ئەتراپتىكى بارلىق قىرىنداشلىرى بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ ئوتتۇرا ئاسىيادا ئىسلامى گۈللىنىشنىڭ يىڭى پەللىسىنى ياراتماق ئۈچۈن تىرىشىدۇ.'''
'''*ئىسلامنىڭ دۇنياۋى ئويغۇنۇش دەۋرىگە كىرىپ كىلىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىپ يەتكەن سوۋىت كوممۇنىست ھاكىمىيىتى كۆپلىگەن خەلق ئاممىسىنىڭ رايىنى ئۇتماق ئۈچۈن ئىسلاھات ئىلىپ بىرىپ بارلىق خەلىق ۋە مىللەتلەرنىڭ مىللىي ۋە دىننىي ئەركىنلىكىگە ئالاقىدار بىر يۈرۈش بەلگۈلىمىلەرنى چىقىرىدۇ. بۇ خىل ئىمكان ۋە شەرىت-شارائىتلارنىڭ ئاكتىپ پايدىلانغۇچىلىرى ۋە ئاۋاز قوشقۇچىلىرىنىڭ ئالدىنقى سەپلىرىدە ئابدۇۋەلى قارىي بىر كىشىلىك رولىنى جارىي قىلدۇرۇپ، 1885-يىللىرى ياسالغان ئەنجاندىكى (تەخمىينەن 4مىڭ كۇۋادىرات مېتىر چوڭلۇقتىكى) سوۋىت ھۆكۈمىتى دەۋرىدىن باشلاپ ئىسكىلات قىلىپ ئۆزگەرتىۋىتىلگەن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىلىم بۇلاقلىرىنىڭ بىرى ھىساپلىنىدىغان بۆيۈك جامىي مەدرىسە مەسجىدىنىڭ قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈش قۇرۇلىشىغا خەلىق ئاممىسىنى سەپەرۋەر قىلىدۇ.''' *جامىي ئېچىلىپ بىر نەچچە ئاي ئۆتمەيلا ئابدۇۋەلى قارىي خەلق تەرىپىدىن تاللىنىپ بۇ مەسجىدنىڭ ئىمام خاتىپلىقىغا سايلىنىدۇ. '''*كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ دىنسىز تۈزۈلمىلىرىدىن زىرىككەن ئىنسانلار بۇ قىتىمقى بىرلەشمە ھەركەتتىن كىيىن ناھايىتى تىزلا ئەسلىگە كىلىپ جانلىنىشقا باشلىغان جامىي مەدرىسە مەسجىدىدە بارغانسىرى كۆپىيىشكە باشلايدۇ ۋە ئابدۇۋەلى قارىينىڭ ۋەز-نەسىھەتلىرىدىن ھىدايەتلىنىپ، ئىسلامىي چۈشەنچىلىرىنى تولۇقلايدۇ. ئەقلى ۋە قەلبى ساغلام بولغان سانساناقسىز كىشىلەر ئىسلامنى چۈشۈنىشكە ۋە ئىمانغا ئىنتىلىشكە باشلايدۇ-دە، تۇيۇقسىز ئۆزگۈرۈش پەيدا قىلىۋاتقان يۇرت خەۋىرى يىراقلارغا قەدەر يىتىپ بارىدۇ.''' '''*ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي تەۋسىيەسى بىلەن مەسجىد ھويلىسىدا ئىچىلغان ئاممىۋىي دەۋەت دەرسىلىكىگە ئۆزبىكىستان، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستانغا ئوخشاش ئوتتۇرا ئاسىيادىكى جۈمھۇرىيەتلەردىنمۇ، روسىيە پىدراتسىيۇنىغا تەۋە يىراق كاپكاز قىشلاقلىرىدىنمۇ ۋە ھەتتا تاتارىستان تۇپراقلىرىدىن تارتىپ ئوكرائىيناغىچە بولغان رايۇنلاردىن ئىخلاسمەن كىلىپ تۇرىدۇ. نەتىجىدە كەلگەن ئامما ئىچىدىن 200 ئارتۇق ياشلارغا پەن بىلەن دىننى بىرلەشتۈرۈپ مەخسۇس دەرىس بىرىدۇ. ئابدۇۋەلى قارىينىڭ دەرسىگە قاتناشقانلارنىڭ سانى 2000دىن 10000غا قەدەر بولۇپ ئۇلارنىڭ 70% ياشلاردىن تەركىپلەنگەن ئىدى.'''
'''*خەلقىنىڭ بەختى ئۈچۈن جىنىنىمۇ ئايىمايدىغان ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي تاجىكىستاندا سۈركىلىش پەيدا قىلىۋاتقان ۋە ھەر قاچان يۈز بىرىش ئىھتىمالى چوڭ بولىۋاتقان سۈننىي ۋە شېيئەلەر ئارىسىدىكى مەزھەپ توقۇنۇشىنىڭ چوڭۇيۇپ كىتىشىدىن ئەنسىرەپ، تاجىكىستان مۇخالىپەتچىلىرىگە مەكتۇپ يوللايدۇ. ئالىمنىڭ بۇ خىل ھەركەتلىرىدىن راھەتسىزلىنىۋاتقان ۋە بۇ خىل توقۇنۇشلاردىن پايدا ئىلىش ئۈمۈدىدە بولىۋاتقان ھۆكۈمەت ئابدۇۋەلىي قارىيغا ۋە جامىي ئەھلىگە قارشى تۈرلىك ئىسكەنجىلەرنى پەيدا قىلىپ، ئۇلارنى باستۇرۇشقا باشلايدۇ. 1992-يىلى بۇ خىل بىسىم ۋە تەھدىدلەر بارغانسىرى يۇقۇرى پەللىگە چىقىدۇ.'''
'''*ئالاھىدە ساقچىلار تەرىپىدىن ئىلىپ بىرىلغان پىلانلىق تازىلاش ھەركەتلىرىدە جامىينىڭ ياڭراتقۇ ۋە مىكرافۇنلىرى مۇسادىرە قىلىنىپلا قالماي، بارلىق ھوجۇرىلىرى پىچەتلەندى. بۇ خىل تەھدىت ۋە نازارەتلەرنىڭ تەكرارلىنىش نەتىجىسىدە پەيدا بولغان روھى بىسىم مەسجىد جامائىتىنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، بۇرۇنقىدەك ئەركىن پائالىيەت ئىلىپ بارالمايدىغان باسقۇچقا كىرىپ قالىدۇ. ھالبۇكى ئابدۇۋەلىي قارىنىڭ باشلىغان ئىلمىي ۋە دىننىي مائارىپىنىڭ تەرەققىتىنى تىزگىنلەش تىخى ئاياغلاشمىغان ئىدى.
1995-يىلى 29-ئاۋغۇستت مۇسكۇۋادائۆتكۈزىلىدىغان خەلىقئارالىق بىر يىغىنغا قاتنىشىش مەخسىدىدە يولغا چىققان ئابدۇۋەلى قارىي تاشكەنت ئايرىپورتىدا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن مەخپىي تۇتۇلىدۇ ۋە شۇكۈندىن ئىتىبارەن ھېچبىر يەردە ئىزدىرىگى بولمىدى. ئۇنىڭ ئازراقلا خەۋىرىنى بىلگەن ۋە ئاڭلىغانلار سۈرۈشتە قىلغانلار تاھازىرغىچە يوشۇرۇن قەستكە ئۇچراپ كىلىۋاتىدۇ. ياۋلار ئۇنى تۇتۇۋالغان بىلەن ئۇنىڭ دەرسلىرىدىن قالدۇرۇلغان ئۈن-سېن لىنتىلىرى ھەرخىل يوللار بىلەن خەلىق ئارىسىدا كەڭ تارقالماقتا. ئۇ گەرچە غەربىي يۇرتلاردا ياشىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئاۋازى شەرىق يۇرتلىرىدىن تارتىپ دۇنيانىڭ بارلىق بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىدىكى تۈرك قىرىنداشلىرى تەرىپىدىن ياڭرىتىلماقتا. ئۇنىڭ ئاۋازى غەربىي يۇرتلاردا چەكلىمىگە ئۇچرىغان بولسىمۇ باشقا يەرلەردە قولدىن-قولغا ئۆتۈپ قارشى ئىلىنماقتا.
http://video.xoomclip.com/?w=AfqgortRtvs&title=quroniylar-toifasi--shayx-abduvali-qori-uzbek http://www.google.com.hk/search?hl=zh-CN&newwindow=1&safe=strict&biw=1366&bih=593&q=abduwali%20qori&um=1&ie=UTF-8&tbm=isch&source=og&sa=N&tab=wi&ei=9MYwUZGVL6mOiAfjw4CYCQ بۇغرا ئوغلى ※Example
تارىخنى نېمىشقا ئۆگىنىمىز؟
ئابدۇللا قاسىم
بۇ سوئالنىڭ ھەرگىزمۇ بىرلىككە كەلگەن ئۆلچەملىك بىر جاۋابى يوق، قايسى نۇقتىدىن چىقىش، نېمىنى ئۆلچەم قىلىش، ھەتتا ئويلانغۇچىنىڭ قىممەت قارىشى قاتارلىقلارنىڭ ئوخشىماسلىقى بىلەن ئېرىشىدىغان جاۋابىمىزمۇ ھەر خىل بولىدۇ. تارىخ بەرىبىر ئۆتۈپ كەتكەن بىر دەۋر، ئۇ تەكرارلانمايدۇ، تارىختا بەرپا قىلغان سەلتەنەت، قولغا كەلتۈرگەن غەلىبىلەرنى كۆشەپ يېتىشنىڭ بۈگۈنىمىز ياكى كەلگۈسىمىز ئۈچۈن ھېچقانداق پايدىسى يوق دېگەندەك قارىماققا توغرىدەك بىلىنىدىغان، ئەمما چوڭقۇرراق مۇلاھىزىگە بەرداشلىق بىرەلمەيدىغان يەڭگىل يەكۈنلەرنى جىق ئاڭلاپ تۇرۇۋاتىمىز. بەلكىم يېقىنقى يىللاردا ۋەتەندە نەشر قىلىنغان تارىخىي رومانلارنىڭ كۆپلىكى، شۇنىڭغا ماس ھالدا بارلىققا كەلگەن تارىخىي رومان ئوقۇش قىزغىنلىقى بەلكىم مۇشۇنداق خۇلاسىلەرگە سەۋەپ بولۇۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. بۇ خىل يەكۈنلەرنىڭ ۋەزنىنى دەڭسەپ بېقىش ئۈچۈن مېنىڭچە مۇنداق بىر سوئالغا جاۋاپ بېرىشكە توغرا كېلىدۇ: ئۇنداقتا مانا مۇشۇ نەشىر قىلىنغان تارىخىي رومانلار ۋە بۇ تارىخىي رومان ئوقۇش قىزغىنلىقى ئۇيغۇرلاردا يېتەرلىك تارىخىي ئاڭ شەكىللەندۈرەلىدىمۇ؟ ياكى بىر مىللەتنىڭ تارىخىي ئېڭىنىڭ يۈكسىلىشىگە پەقەت تارىخىي رومانلارلا يېتەرلىكمۇ؟ ئەلۋەتتە، بۇ سوئاللارغا دەرھاللا ھەئە دېيىش قىيىن، ھەتتا ھەئە دېيىشنىڭ ئۆزى خاتا. ئۇزاق تارىخىمىزنى قويۇپ تۇرۇپ، يېقىنقى يۈز يىللىق تارىخىمىزنى يۈزەكى ۋاراقلاپ باقساقمۇ، بۇرۇنقىلار سادىر قىلغان نۇرغۇن خاتالىقلارنى كېيىنكىلەرنىڭ شۇ پېتى تەكرارلىغانلىغىدەك ھەم ئېچىنىشلىق، ھەم كۈلكىلىك ھەم مەسخىرىلىك مىساللارنى نۇرغۇن ئۇچرىتالايمىز. ھېلىھەم بۈگۈنكى رېئاللىقىمىزمۇ شۇنى كۆرسىتىپ تۇرۇۋاتىدۇ. تارىخىي ئاڭ دېگىنىمىز سەل ئابستراكىت بىلىنىشى مۇمكىن، ئاددىي ئېيتقاندا، تارىخىي ئاڭ دېگىنىمىز بىزنىڭ تارىخىي كەچۈرمىشلىرىمىزدىن توغرا تەجرىبە- ساۋاق يەكۈنلەش،رېئاللىقىمىزدا تەدبىقلاش شۇنداقلا بۈگۈنىمىز ۋە كەلگۈسىمىز مەسىلىلىرىنى شۇ تەجرىبە- ساۋاقلار ئاساسىدا كۆزىتىش ئىقتىدارىمىزنى كۆرسىتىدۇ، مۇشۇنداق تارىخىي ئاڭ بىزگە سىياسىي ستراتېگىيەلەرنى چۈشىنىش، بەلگىلەش شۇنداقلا، ستراتېگىيەلەرنى ئىشقا ئاشۇرىدىغان باسقۇچلۇق پىلان- تاكتىكىلارنى پىلانلاش- ئىجرا قىلىش ئىقتىدارىمىزنى يېتىلدۈرىدۇ، ستراتىگىيەلىك تەپەككۇرنى كەڭ ئارقا كۆرۈنۈش ۋە مول خام ماتېرىيال بىلەن تەمىنلەيدۇ. تارىخچىلارنىڭ ھەممىسى ستراتېگىيەچى بولۇشى ناتايىن، ئەمما ستراتېگىيەچىلەرنىڭ ھەممىسى تارىخنى ئوقۇغان بولىدۇ. كىچىك بۇش ئىراققا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەندە ئۇنىڭ ئەڭ مۇھىم مەسلىھەتچىلىرىدىن بىرى بۈگۈنكى دەۋردىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئوتتۇرا شەرق تارىخچىلىرىدىن بىرى بېرنارد لۇيىس ئىدى.
بىرەيلەن بىر غەلىتە كېسەلگە مۇپتىلا بولۇپ قاپتۇ، ئۇنىڭ ئوڭ پۇتى ھوشۇقىدىن كۆكۈرۈپ قېلىشقا باشلاپتۇ. دوختۇرلارنىڭ دېيىشىچە دەرھال كېسىۋەتمىسە، بەدەننىڭ باشقا قىسىملىرىغا تارقىلىپ، جانغا خەۋپ ئەكىلىدىكەن. بىمار ئامالسىز قوشۇلۇپتۇ. ئەمما كېسەللىك ۋىرۇسلىرى بەكمۇ تېز تارقىلىشچان بولغاچقا، ئاللىبۇرۇن تىزىغا تارقاپ بولغانىكەن، دوختۇرلار يەنە كېسىشنى تەۋسىيە قىپتۇ، بىمار يەنە ئامالسىز قوشۇلۇپتۇ. شۇنداق قىلىپ بىمارنىڭ ئوڭ پاچىقى تولۇپ كېسىپ تاشلىنىپتۇ. كېسەللىك بىر مەزگىل كونترول قىلىنىپتۇ، ئەمما ئازراق ۋاقىتتىن كېيىن، بۇ كېسەللىكنىڭ ئالامىتى ئۇنىڭ سول پۇتىدا كۆرۈلۈشكە باشلاپتۇ، شۇنىڭ بىلەن ئوخشاش ئۇسۇل بىلەن سول پۇتىنىمۇ كېسىۋېتىپتۇ. ئەپسۇس، ۋىرۇسنى يەنىلا تىزگىنلىگىلى بولماپتۇ. ئۇنىڭ قوللىرىمۇ يۇقۇملىنىپتۇ، ئامالسىز ئىككى بىلىكىنىمۇ كېسىۋېتىپتۇ. دوختۇر ئۇنىڭغا سۈنئىي پۇت ۋە قول ئالماشتۇرۇپ قويۇپتۇ. سەل ۋاقىتتىن كېيىن يەنە ئۇنىڭ ئىچكى ئەزالىرى ۋىرۇستىن يۇقۇملىنىشقا باشلاپتۇ. دوختۇرلار ئاۋال بۆرەكنى ئالماشتۇرۇپتۇ. بىمارمۇ ھايات قېلىش ئۈچۈن، دوختۇرنىڭ ئەزا ئالماشتۇرۇش تەكلىپىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بوپتۇ. شۇ تەرزدە بىمارنىڭ باشتا بۆرىكى، بىر مەھەلدىن كېيىن، جىگىرى، ئاشقازىنى، ھەتتا يۈرىكى ئالماشتۇرۇلۇپتۇ. ئاخىرى ۋىرۇس تارقىلىپ بويۇنغا كەپتۇ، دوختۇر ئەمدى ئاخىرقى چارە بېشىڭىزنى ئالماشتۇرايلى، شۇندىلا ھايات قالالايسىز دەپتۇ. قىزىق يېرى، ھەممە ئەزاسىنى ئالماشتۇرۇشقا ماقۇل بولۇپ كەلگەن بۇ بىمار، ئەمدى دەرھال ئالماشتۇرايلى دېيەلمەپتۇ. بەكلا ئىككىلىنىپتۇ، ئىلگىرى باشقا ئەزالىرىنى ئالماشتۇرغاندا بۇنداق ئىككىلەنمىگەن ئىكەن. ئاخىرىدا بىمار دوختۇردىن سوراپتۇ:
– بېشىمنى ئالماشتۇرساق راستىنلا ھايات قالالامدىم؟
– بۇنىڭغا چوقۇم دەپ ۋەدە بېرەلمەيمەن، ئەمما چوڭ ئېھتىمالدا ھايات قالىسىز.
– ئەگەر ھايات قالسام، ھايات قالغان ئادەم كىم بولىدۇ؟ مەن يەنە بۇرۇنقى مەن بولالامدىم؟
دوختۇر بۇ سوئالغا نېمە دەپ جاۋاپ بېرىشىنى پەقەت بىلەلمەپتۇ، ئۇ بۇنداق بىر سوئالنىڭ سورىلىپ قېلىشىنى پەقەت ئويلاپمۇ باقمىغان ئىكەن.
– بۇنى مەنمۇ ئويلاپ باقماپتىمەن، ئەپەندىم دەپتۇ دوختۇر ئاخىرى ئامالسىزلىقتىن.
– ئۇنداقتا ئالماشتۇرۇپ يۈرمەيلى، چۈنكى ھايات قالغان ئۇ ئادەم مەن ئەمەسكەنمەن دەپتۇ بىمار.
ئەمدى بىز تۆۋەندىكى سوئاللارنى ئۆزىمىزدىن سوراپ باقايلى،
ئەگەر بىمارنىڭ ئورنىدا سىز بولسىڭىز قانداق قىلاتتىڭىز؟ ھايات قېلىش ئۈچۈن كاللىڭىزنى ئالماشتۇرامتىڭىز؟
سىزمۇ بىماردەك ئەگەر بېشىمنى ئالماشتۇرسام مەن ئۆزۈم بولماي قالىدىكەنمەنغۇ دەپ ئويلاپ باقتىڭىزمۇ؟
نېمىشقا باشقا بارلىق ئەزالىرىنى ئالماشتۇرغاندا ئىككىلەنمىگەن ئادەم، بېشىنى ئالماشتۇرۇشقا كەلگەندە ئىككىلىنىدۇ؟
ئۇ نېمىشقا ئۆزىنىڭ <مەن>لىكىنى ئالماشتۇرۇلۇپ كەتكەن باشقا بۆرەك، ئۆپكە، ئاشقازان، يۈرەكلىرىگە ئەمەس، بېشىغا باغلايدۇ؟
نېمىشقا بېشىدىن ئايرىلىپ قالسا، <ئۆز>ىدىن ئايرىلىپ قالىدىغاندەك، ئىلگىرىكى ئۆزى بولالمايدىغاندەك، ئەمدىكى ھايات قالغان ئادەم بۇرۇنقى ئۆزى ئەمەستەك تۇيغۇغا كېلىپ قالىدۇ؟ ئۇنىڭ بېشىدا زادى نېمە بار؟
بەلكىم نۇرغۇن ئوقۇرمەنلىرىمىزگە ھوللىۋودنىڭ جاسۇسلۇق تېمىسىدىكى داڭلىق كىنوسى < بورننىڭ كىملىكى>(Bourne Identity) ناتونۇش بولمىسا كېرەك. بۇ كىنو ھازىرغىچە تۆت قىسىم ئىشلەندى، ئالدىنقى ئۈچ قىسمى ئوخشاش تېمىدىكى كىنولارنىڭ ئەڭ سەرخىلى سانىلىدۇ. بۇنىڭدا خاتىرىسىنى يوقاتقان بىر دەرىجىدىن تاشقىرى جاسۇسنىڭ ئۆزىنىڭ كىملىكىنى ئىزدەش داۋامىدىكى كەچمىشلىرى ھېكايە قىلىنىدۇ. باش پېرسۇناژ جېيسن بورن ئەسلىدە ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسىنىڭ مۇتلەق مەخپىي پىلانلىغان بىر پروگراممىسىدا يېتىشتۈرۈلگەن پەۋقۇلئاددە ئالاھىدە خادىملارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ يامىنى. بۇلار مەخسۇس دۇنيا مىقياسىدا ئامېرىكىنىڭ كۆزىگە قادالغان مىخلارنى يۇلۇشقا مەسئۇل. پۈتۈن دۇنيادىكى چوڭ شەھەرلەرنىڭ ھەممىسىدە دېگىدەك ئۇلارنىڭ ئەزالىرى بار، ئۇلار شۇ يەرلەردە ئوقۇغۇچى دېگەندەك يالغان سالاھىيەت بىلەن ۋەزىپە بېجىرىدۇ. كىنونىڭ بېشىدىلا بورن ئىتالىيىنىڭ بىر دېڭىز قولتۇقىدا لەيلەپ قالغان يەردىن قۇتقۇزۇپ قېلىنىدۇ، ئۇ ھۇشىغا كەلگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ كىملىكىنى بىلەلمەيدۇ، ئۇ ئوقتىن يارىلانغان ياكى ۋە سۇدا ئۇزاق تۇرۇپ قالغانلىقتىنمۇ، ئىشقىلىپ خاتىرىسىنى يوقىتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئۆزىدە بار كىچىككىنە يىپ ئۇچى بىلەن ئۆزىنىڭ كىملىكىنى ئىزدەشكە باشلايدۇ، كىنو ۋەقەلىكى مۇشۇنى يىپ ئۇچى بويىچە راۋاجلىنىدۇ. كىنودا باشتىن ئاخىرى ئۇ كىملىكىنى بىلەلمەي بەكلا بىئارام بولىدۇ، سىقىلىدۇ، روھى خاتىرجەملىككە ئېرىشەلمەيدۇ.
داڭلىق خىتاي ئارتىسى چېڭلۇڭنىڭ < مەن كىم؟> دېگەن كىنوسىمۇ، ھەممىمىزگە تونۇشلۇق بولسا كېرەك، بۇنىڭدىمۇ چېڭلۇڭ خاتىرىسىنى يوقىتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن كىملىكىنى تېپىش ئۇنىڭ ھاياتىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىشقا ئايلىنىدۇ.
قىسقىسى، خاتىرىسىنى يوقىتىدىغان ۋەقەلىك چىقىدىغان كىنولار بەك كۆپ، ھەممىسىدىكى ئورتاقلىق شۇكى، ئۇلار خاتىرىسىنى يوقاتقاندىكىن كېيىن، ھەممىسى ئوخشاشلا ئىنتايىن كۈچلۈك ئىزتىراپقا چۈشۈپ، نېمە ئىش قىلىشىنى بىلەلمەي قالىدۇ، ئۇلار ئۆزىنىڭ ھاياتتىكى ئورنى، سالاھىيىتىنى بېكىتەلمەي قالىدۇ. گەرچە ئۇلارنىڭ خاتىرىسىنى يوقىتىشتىن باشقا، سالامەتلىكى ياخشى، پۇلىسى بار، ھەتتا قولىدا بىر قانچە پاسپورتى بار، دېمەك، بۇنىڭدىن كېيىن، ھۇزۇر- ھالاۋەت، خاتىرجەملىكتە ياشاش ئىمكانىيىتى بار. ئەمما، ھەممىسى مەن كىم؟ دېگەن سوئالغا جاۋاپ تاپمىغىچە كۆڭلى تىنمايدۇ.
بۇ كىنولارنىڭ ھەممىسىدە دېگىدەك مۇنداق ئورتاقلىق بار:
1- خاتىرىسىنى يوقاتقانلارنىڭ ھەممىسى ئورتاق چوڭقۇر پەرىشانلىق، چەكسىز ئىزتىراپقا گرىپتار بولىدۇ. ئىنتايىن ئارامسىزلىنىدۇ، بىئارام بولىدۇ، سىقىلىدۇ.
2- ھەممىسى ھاياتنىڭ مەنىسىنى يوقىتىدۇ، نېمە قىلىشنى، قەيەرگە مېڭىشىنى بىلەلمەيدۇ، ھايات نىشانىنى يوقىتىپ قويىدۇ. ھاياتىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىش كىملىكىنى تېپىش بولۇپ قالىدۇ.
3- ئۇلارنىڭ ھەممىسى بۇ ئازاپلاردىن كىملىكىنى تېپىش، بۇرۇنقى ئۆزىنى بىلىش ئارقىلىق قۇتۇلماقچى بولىدۇ، خاتىرىسىز ياشاشنى قوبۇل قىلالمايدۇ.
4- يەنە بىر ئورتاقلىق شۇكى، ئۇلارنىڭ ھەممىسى كىملىكىنى ئۆتمۈشىدىن ئىزدەيدۇ. مۇنداقلا دېگەندە، ئۆزىنى ئۆز كەچمىشىدىن، تارىخىدىن تاپماقچى بولىدۇ.
بۇلار بەلكىم مۇنداق سوئاللارنى تۇغدۇرىشى مۇمكىن: ئۇلار نېمىشقا ئۆز كىملىكىنى ئۆتمۈشىدىن ئىزدەيدۇ؟ ھېلىقى بىمارمۇ نېمىشقا بېشىنى ئالماشتۇرۇشتىن ئۆلۈمنى ئەلا كۆرىدۇ؟ ئۇنىڭ بېشىدا ياكى مېڭىسىدە زادى نېمە بار؟
ئادەمنى مەھرۇم قېلىشى تۈپەيلىدىن شۇنچە ئازاپقا مۇپتىلا قىلغان كىملىك شۇنىڭ ئۈچۈن مۇھىمكى، ئۇ ئادەمنىڭ ھاياتىنىڭ مەنىسى، قىممىتى، نىشانى بىلەن چەمبەرچەس باغلانغان، تېخىمۇ ئاددىي ئېيتقاندا، كىملىكى ئېنىق بولمىغان ئادەم ئۆزىنىڭ ماڭىدىغان يۆنىلىشىنىمۇ، ئىنتىلىدىغان نىشانىنىمۇ ئېنىق بېكىتەلمەيدۇ- دە، تەبىئىيلا نېمە ئىش قىلىشىنىمۇ بىلەلمەيدۇ. چۈنكى، ھەر قانداق بىر كىملىك بىر قاتار ھەرىكەتلەر بىلەن باغلانغان بولىدۇ، ھەر قانداق كىملىكنىڭ مۇئەييەن ۋە مۇقەررەر تەلەپ- تەقەززالىرى بولىدۇ. بىر ئادەمنىڭ دوختۇرلۇقىنى ئېتىراپ قىلغىنىمىز، يەنە بىر تەرەپتىن قارىغاندا، ئۇنىڭ كېسەل داۋالاشنى بىلىدىغانلىقى ۋە كېسەل داۋالايدىغانلىقى( يەنى بىلىش ۋە ھەرىكەت)نىمۇ ئېتىراپ قىلغىنىمىزدۇر. بىز بىراۋنىڭ مەلۇم سالاھىيىتىنى ياكى كىملىكىنى ئېتىراپ قىلغىنىمىزدا، ئۇنىڭ شۇنىڭغا لايىق ھەرىكەتتە بولۇشىنى كۈتكەن بولىمىز، ناۋادا ئۇ سالاھىيىتىگە لايىق ئىش قىلمىسا- دوختۇر كېسەل داۋالىمىسا، ئوقۇتقۇچى ئوقۇغۇچىلارغا دەرس ئۆتمىسە، شوپۇر ماشىنا ھەيدىمىسە- ئۇنىڭ سالاھىيىتى ھەقىقىي سالاھىيەت بولماي قالىدۇ. كىملىك بىلەن ھەرىكىتىنىڭ ماس كەلمەسلىكى ئادەمدە دائىم سىقىلىش پەيدا قىلىدۇ. ئەگەر ئادەم كىملىكىنىڭ تەلىپىگە لايىق ياشىيالىسا، ئۇ راھەت ھېس قىلسا، تەلىپىگە لايىق ياشىيالمىسا، يەنى كىملىكىگە زىت ئىشلارنى قىلىشقا مەجبۇر بولسا، ئۆزى خالاپ قىلسا، ئۇنىڭ ھاياتى روھىي بىئاراملىقتىن، ئازاپتىن قۇتۇلالمايدۇ.
بىز بۇنى ئۆزىمىزنىڭ مۇسۇلمان كىملىكى بىلەن باغلاپ ئويلىنىپ باقساقمۇ شۇنداق خۇلاسىگە ئېرىشىمىز، يەنى، بىز ئۆزىمىزنى مۇسۇلمان دەپ ئېلان ۋە ئېتىراپ قىلغان ۋاقتىمىزدا، بىر مۇسۇلماننىڭ كىملىكى تەقەززا قىلىدىغان، ئۇنى مۇسۇلمان ئەمەسلەردىن پەرقلەندۈرىدىغان بىر يۈرۈش ئىش- ئەمەللەرنى قىلىشنىمۇ تەڭ ئېلان قىلغان بولىمىز. چۈنكى باشتا قەيت قىلغىنىمىزدەك ھەر قانداق كىملىك شۇ كىملىكنىڭ چىنلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ھەرىكەتلەرنى تەقەززا قىلىدۇ. بىر ئادەم بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ مۇسۇلمانلىقىنى دەۋا قىلىدۇيۇ، يەنە بىر تەرەپتىن مۇسۇلمانلىقىغا زىت قىلىقلارنى قىلسا، ئۇنىڭ كىملىكى بىلەن ھەرىكىتى بىردەك بولمىغان بولىدۇ- دە، بۇ خىل بىردەكسىزلىك ئۇنىڭ پىسخىك تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزىدۇ.
دېمەك، كىملىك بىلەن ھەرىكەتنىڭ بىرلىكى مەزكۇر كىملىكنىڭ ئىچكى تەقەززاسى ھېساپلىنىدۇ. مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئادەمنىڭ ھاياتىنى مەنىلىك ئۆتكۈزۈش- ئۆتكۈزەلمەسلىكى، نىشانىنى تېپىش تاپالماسلىقى ئۇنىڭ ئۆز كىملىكىگە بولغان چۈشەنچىسىنىڭ قانچىلىك چوڭقۇرلۇقى ۋە بۇ كىملىكىگە بولغان ساداقىتىنىڭ قانچىلىك چىنلىقىغا باغلىق. كىملىكنىڭ مۇھىملىقى ھەققىدە مۇشۇنچىلىك توختىلىشنى يېتەرلىك دەپ قارايمەن.
بەلكىم بىز يۇقارقى بايانلارنىڭ تارىخ بىلەن نېمە ئالاقىسى بار دەپ ئويلاۋاتقان بولۇشىمىز مۇمكىن، بىر شەخس ئۈچۈن شۇنچە مۇھىم ھېساپلانغان شۇ كىملىكنى بىر مىللەتكە تەدبىقلاپ ئويلاپ باقساقچۇ؟ شەخس ئۈچۈن مۇھىم ھېساپلانغان كىملىك، مىللەت ئۈچۈنمۇ شۇنداق مۇھىممۇ؟ مېنىڭچە بۇ سوئالغا ھېچكىم مۇھىم ئەمەس دەپ جاۋاپ بەرمىسە كېرەك. ئۇنداقتا شەخسنىڭ كىملىكى ئۇنىڭ ئەسلىمىسىدىن كەلسە، كەچمىشىنى مەنبە قىلسا، ئۇ ھالدا، مىللەتنىڭ كىملىكىچۇ؟ مېنىڭچە ئۇنىڭ جاۋابى تارىخ. مىللەتنىڭ كىملىكىمۇ ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ ئەسلىمىسىدە، يەنى ئۇلارنىڭ تارىخىدا. خاتىرىسىنى ئۇنۇتقان ئادەم، كىملىكىنى يوقاتقىنىدەك، تارىخىنى ئۇنۇتقان مىللەتمۇ ئوخشاشلا كىملىك كىرىزىسىگە مۇپتىلا بولىدۇ. ئۇنىڭ ئاقىۋىتى شەخسكە نېمىدىن دېرەك بەرگەن بولسا، مىللەت ئۈچۈنمۇ شۇنىڭدىن، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئېغىر ئاقىۋەتتىن دېرەك بېرىدۇ. مىللەتنىڭ كىملىك تۇيغۇسىنىڭ سۇسلىشىپ كېتىشى ئۇلارنىڭ تارىخىنى ئۇنتۇشى بىلەن ئوڭ تاناسىپ. تارىخىدىن يىراقلىشىش، تارىخىنى ئۆگەنمەسلىك ئۆزىنىڭ كىملىكىدىن يىراقلىشىشتۇر. بۇ يەنە ئۆز نۆۋىتىدە، پۈتۈن مىللەتتە يۆنىلىشىنى تاپالماسلىقتەك كوللېكتىپ كورلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
ئەمدى تارىخ ئۆگىنىشنىڭ ئەھمىيىتىگە يەنە بىر نۇقتىدىن نەزەر سالايلى. خىتايلارنىڭ كلاسسىك ھەربىي ستراتېگىيە ئەسىرى < سۇنزىنىڭ ھەربىي ئىشلار دەستۇرى> دا، < ئۆزىنى ۋە ئۆزگىنى بىلگەندە ھەر قانداق جەڭدە يېڭىسەن>دەيدىغان بىر مەشھۇر سۆز بار. ئەمما ئۆزىنى بىلىش ۋە ئۆزگىنى بىلىش ئېيتىلغىنىدەك ئۇنداق ئوڭاي ئىش ئەمەس. بىز بىر مىللەتنى چۈشىنىشنى قويۇپ تۇرۇپ، بىر يەككە ئادەمنى چۈشىنىش ھەققىدە ئويلىنىپ باقايلى. بىز دائىم كىنولاردا بولۇپمۇ، رازۋېتكا، جىنايەت كىنولىرىدا مۇنداق كۆرۈنۈشنى دائىم ئۇچرىتىمىز. جىنايەت گۇماندارى بېكىتىلگەندىن كېيىن، باش رازۋېتچىك دەرھال باشتىلا ئۇنىڭ ئارخىپىنى سورايدۇ، يەنى، ئۇ نەدە تۇغۇلغان؟ نەدە ئوقۇغان؟ ئوقۇغاندا نېمىلەرنى قىلغان؟ نەدە ئىشلىگەن؟ ئىلگىرى قانۇنغا خىلاپ ئىشلارنى قىلغانمۇ يوق؟ ھەتتا خىزمەتداشلىرى، دوستلىرى، ئائىلە ئەزالىرى بىلەن مۇناسىۋىتى قانداق؟ دېگەنلەرنى ئاۋال ئېنىقلايدۇ. ھەممىمىز بىلىمىزكى، بۇلارنى ئېنىقلاشتىن مەقسەت، گۇماندارنى توغرا چۈشىنىش ۋە شۇ ئاساستا ئۇنىڭ شۇنداق جىنايەتنى سادىر قىلغانلىقى ياكى سادىر قىلىش ئېھتىماللىقىنى بېكىتىشتۇر. ناۋادا رازۋېتچىك قانچە گۇماندارنىڭ ئۆتمۈشى ھەققىدە قانچە كۆپ ۋە توغرا ئۇچۇرغا ئېرىشەلىسە، دېلونى پاش قىلىش ئېھتىماللىقى شۇنچە يۇقىرى بولىدۇ. چۈنكى، بىر ئادەمنىڭ ئارخىپى، باشقىچە ئېيتقاندا تارىخى شۇ ئادەمنى چۈشىنىشنىڭ نۇرغۇنلىغان يىپ ئۇچىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىدۇ. شۇ يىپ ئۇچلىرىغا ئاساسەن بىز بىر ئادەمنىڭ قىلىش ئېھتىمالى بولغان ئىش- ھەرىكەتلىرىنى پەرەز قىلىمىز. ئېرىشكەن يىپ ئۇچىمىز قانچە جىق بولسا ۋە ئۇنى توغرا ئانالىز قىلالىساق، پەرىزىمىز شۇنچە توغرا چىقىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئادەمگە قانداق مۇئامىلە قىلىشنىڭ مۇۋاپىقلىقىنى بىلىۋالىمىز.
ئەمەلىيەتتە ئارخىپ ئۇقۇمى ھېچقايسىمىزغا يات ئەمەس، بىز مەكتەپكە كىرگەندىن باشلاپ، تاكى خىزمەتكە چىققانغا قەدەر ۋە چىققاندىن كېيىنمۇ، سانسىز ئانكىت- جەدۋەللەرنى توشقۇزىمىز، ئەنە شۇلارنىڭ ھەممىسى بىزنىڭ ئارخىپىمىزنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ ھازىرقى زامان دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى ۋە شىركەتلەر مۇھىم ئورۇنغا تىزغان ئىشلارنىڭ بىرى. شەخسلەرنى ئارخىپلاشتۇرۇش دۆلەتنى، شىركەتنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىدارە قىلىشنى قولايلاشتۇرىدۇ، دۆلەت- شىركەتلەرنىڭ سىتراتېگىيە- سىياسەتلىرىنىڭ ھۇلىنى تەمىنلەيدۇ.
ئەگەر شەخسنى چۈشىنىشتە ئۇنىڭ ئارخىپىغا مۇراجىئەت قىلساق، ئۇنداقتا بىرەر مىللەت ياكى دۆلەتنى چۈشىنىشتىچۇ؟ ئۇنىڭ تارىخىغا مۇراجىئەت قىلىمىز. شۇڭلاشقا ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئۇنىۋېرسىتېتلىرى ياكى تەتقىقات مەركەزلىرىدە باشقا دۆلەت- ئەللەرنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلىدىغان مەخسۇس ئاكادېمىك تەتقىقات ئورگانلىرى بولىدۇ، ئۇ ئورگانلارنىڭ تەتقىقاتلىرى شۇ پەننىڭ بوشلۇقىنى تولۇقلاش فۇنكىسىيىسىنى ئادا قىلىپلا قالماستىن، ئەڭ مۇھىمى شۇ دۆلەتنىڭ باشقا دۆلەتلەر بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى تەمىنلەيدۇ. دۆلەتلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر يا ھەمكارلىشىش يا رىقابەت ۋە ياكى يامان بولغاندا ئۇرۇش بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. مۇناسىۋەتلەرنىڭ خاراكتېرىنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، <ئۆزگىنى چۈشىنىش> ھەممە تەرەپلەر ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدۇ، قايسى تەرەپ يەنە بىر تەرەپنى ياخشىراق چۈشەنسە بۇ مۇناسىۋەتتىن شۇلار چوڭراق مەنپەئەت ئالىدۇ ياكى رەقىبىدىن ئۈستۈن كېلەلەيدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ سىياسىتى توغرا بىلىش ئاساسىغا قۇرۇلغان بولغاچقا، غالىپ كېلىش ئېھتىماللىقىمۇ يۇقىرى بولىدۇ. شۇڭلاشقا، قارشى تەرەپنىڭ تارىخىنى ياخشى تەتقىق قىلىش ھەرقايسى دۆلەتلەر مەخسۇس مەبلەغ سالىدىغان مۇھىم تۈر ھېساپلىنىدۇ.
تارىخ ئوقۇشنىڭ يەنە بىر مۇھىم پايدىسى ئۇ مىللەتلەرنى ئۆزى ھەققىدە سوغۇققان ئويلىنىش، ئۆزىنى سالماق دەڭسەش ئىمكانىيتىگە ئىگە قىلىدۇ. بىر شەخسنىڭ ئۆزىنى بىلىشى نوقۇل ئۆزى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى بىلىش بىلەنلا ئەمەلگە ئاشمايدۇ، ناۋادا بۇ بىلىش مۇشۇ يەك مەنبەلىك ئۇچۇرنىلا ئاساس قىلسا، ئۇ ئادەمنىڭ ئۆزىنى بىلىشى كەمتۈك ، ھەتتا خاتا بولۇپ قالىدۇ. چۈنكى ئىنسان بىر ئىجتىمائىي مەخلۇقكى، ئۇنىڭ ياشاش داۋامىدا ئۆزىنىڭ ئىجتىمائىي كىملىكىنى قۇرۇپ چىقىدۇ، ئۆزىنىڭ ئورنى، قىممىتىنى مۇئەييەن توپ ئىچىدىن ئىزدەيدۇ ۋە دەڭسەيدۇ. توغرا دەڭسەش ئۈچۈن ئۇ ئۆزىنى باشقىلار بىلەن سېلىشتۇرۇپ بىلىشكە مۇھتاج. ناۋادا بۈگۈنكى دەرىجىسىنى پەقەت تۈنۈگۈنىگىلا سېلىشتۇرۇپ خۇلاسە چىقارسا، بەلكىم ئۆزىنى بۇرۇنقىدىن كۆپ ئىلگىرىلىگەندەك ھېس قىلىپ، دەرھال مەمنۇنلۇق ھېسلىرىدا ئۆزىنى ئالداپ قويۇشى مۇمكىن. ئەگەر ئۇ ئۆزىنى باشقا تەڭتۈشلىرىگە سېلىشتۇرۇپ ئويلانغىنىدا خۇلاسىسى چوقۇم باشقىچە بولىدۇ. ئۇنداق ئاسان مەمنۇنلۇق، مەغرۇرلۇققا چۆكۈپ كەتمەيدۇ. چۈنكى، ئۇ بۇ خىل سېلىشتۇرما ئارقىلىق ئۆزىنىڭ شۇ مۇئەييەن توپ ئىچىدە زادى قانداقراق ئورۇندا ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ ئېنىق بىلەلەيدۇ. بىر مىللەتنىڭمۇ ئۆزىنىڭ ئورنىنى دەڭسىشى مۇشۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدۇ. تارىخ ئوقۇش ئارقىلىق بىز مىللىتىمىزنىڭ دۇنيادىكى ئورنى، ۋەزنىنىڭ قانداق ئىكەنلىكىنى بىلەلەيمىز، مۇشۇنداق بولغاندىلا بۈگۈنىمىز، كەلگۈسىمىزگە ئالاقىدار توغرا ستراتېگىيەلىك قارارلارنى چىقىرالايمىز. ئىنسانلارنىڭ توغرا تاللىشى ئۆزىنى توغرا تونۇشى، دەڭسىشىنى شەرت قىلىدۇ. ئۆزىنى توغرا دەڭسىيەلمىگەن بىر شەخس بەلكىم كەسپ، ئورۇن، ۋەزىپە تاللىغاندا دائىم توغرا قارار چىقىرالمايدۇ. ئۆزىنى يا بەك قالتىس چاغلاپ قالىدۇ، ياكى ئۆزىنى ھېچنىمە قىلالمايدىغاندەك ھېس قىلىپ قالىدۇ. ئوخشاشلا مىللەتلەرنىڭ ئۆزىنى دەڭسىشىمۇ سېلىشتۇرما خۇلا سە ئارقىلىق ئوبېكتىپلىققا يېقىنلىيالايدۇ، بۇنىڭغا تارىخ ئوقۇش، ئۆز مىللىتىنى باشقا مىللەتلەر سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق يېتەلەيدۇ. يەنى، تارىخ بىزنى دەرەخنى كۆرگەندە ئورماننىمۇ كۆرۈش، ئورماننى كۆرگەندە دەرەخنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ.
ئاخىرىدا توختىلىدىغىنىمىز بولسا، تارىختىن ساۋاق ئېلىش ھەققىدە بولىدۇ. تارىخىي تەجرىبىلەرنى ئۆگىنىش، ساۋاقلارنى خۇلاسىلەش، تارىخ ئۆگىنىشنىڭ ئەڭ مۇھىم مەقسەتلىرى ۋە ئەقەللىي تەلەپلىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇنى زىيادە زىغىرلاشنىڭ ئورنى يوق. قۇرئاننى ئوقۇپ باققانلارغا ئايانكى، قۇرئان كەرىمدە ئىلگىرىكى ئۈممەت، مىللەتلەرنىڭ نۇرغۇنلىغان تارىخىي قىسسىلىرى بايان قىلىنغان، ھەتتا بۇ قىسسىلەرنىڭ قۇرئان كەرىمدىكى ھەجمى ئەھكام ئايەتلىرىدىن نەچچە ھەسسە كۆپ. ئاللاھتائالا شۇ قىسسىلەرنى بايان قىلغاندىن كېيىن دائىم ئاخىرىدا < بۇ سىلەرنىڭ تەپەككۇر قىلىشىڭلار ئۈچۈن، ئىبرەت ئېلىشىڭلار ئۈچۈن…> دەپ قىسسىلەرنى بايان قىلىشتىكى مەقسىدىنى سەمىمىزگە سالىدۇ.
< كۆڭلۈڭنى خاتىرجەم قىلىش ئۈچۈن، ساڭا پەيغەمبەرلەرنىڭ قىسسىلىرىنى بايان قىلىپ بېرىمىز، بۇنىڭدا ساڭا ھەقىقەت كەلدى، مۇئمىنلەر ئۈچۈن ۋەز- نەسىھەت ۋە ئىبرەتلەر باردۇر>. ھۇد 123- ئايەت
<
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنۇ ھەدىسىمۇ ماھىيەتتە بىزنى تارىخنى ئۆگىنىشكە چاقىرىدۇ: < مۇئمىن بىر تۆشۈكتىن ئىككى قېتىم چېقىلمايدۇ>. يەنى بىر قېتىم سادىر قىلغان خاتالىقنى يەنە بىر قېتىم سادىر قىلمايدۇ. ئىنسان ئالدىنقى خاتالىقىنى يەنە تەكرارلىماسلىقى ئۈچۈن چوقۇم بىرىنچىدىن، ئۇ خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلىشى كېرەك، ئەگەر چىن ئېتىراپ قىلمىسا يەنە تەكرارلىشى شەكسىز. ئىككىنچىدىن، ئۇ خاتالىقىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقى كېرەك، ئەگەر ئۇنتۇپ قالسىمۇ يەنىلا تەكرارلاپ قېلىش ئېھتىماللىقى كۈچلۈك بولىدۇ. ئۈچىنچىدىن شۇ خاتالىقىنىڭ سەۋەبلىرىنى ۋە كەلتۈرۈپ چىقارغان يامان ئاقىۋەتلىرىنى ئەستايىدىل تەتقىق قىلىشى كېرەك. ناۋادا ئۇنداق بولمىغاندا، خاتالىقنى يەڭگىل چاغلاپ قېلىپ يەنە سادىر قىلىدۇ. بىر ئادەم تەجرىبە- ساۋاق يەكۈنلەش ئۈچۈن، چوقۇم ھەممىنى بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ، بۇرنىغا يەپ بېقىشىنىڭ ھاجىتى يوق، ئەقىللىق كىشىلەر باشقىلارنىڭ ساۋاقلىرىدىن دەرس ئېلىشنى بىلىدۇ. بىر قېتىم چېقىلغان تۆشۈكتىن يەنە بىر قېتىم چېقىلماسلىق ئۈچۈن، دادىمىزنىڭ شۇ كاتەكتىن چېقىلغانلىقىنى ئۇنتۇپ قالمىساقلا كۇپايە، چوقۇم ئەمدى يىلان يوقمىكىن دەپ قولىمىزنى يەنە تىقىپ بېقىشىمىزنىڭ ھاجىتى يوقتۇر. بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ كاتەكنى ئورنىنى، ئىچىدە قانداق زەھەرلىك ھايۋانلارنىڭ بارلىقىنى ئېنىق بىلىشىمىز كېرەك، مانا بۇلارنى بىزگە تارىخ ئۆگىتىدۇ.
تارىخىي ئەسەرلەرنى ئىنچىكە نەزەر بىلەن مۇتالىئە قىلغىنىمىزدا، بىز جەمىيەت تەرەققىياتىنىڭ قانۇنىيەتلىك ئىكەنلىكىنىمۇ، شۇنداقلا قانۇنىيەت سىرتىدا سانسىزلىغان تەسادىپىيلىقلارغا تولغانلىقىنىمۇ تەڭ بايقايمىز. قانۇنىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىزگە ئاساسلانغىلى بولىدىغان ئەندىزە، ئۆرنەك قىلغىلى بولىدىغان مودېللارنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. مانا بۇ ئەندىزە- مودىللار بىز ئۈچۈن كۆز ئالدىمىزدىكى رېئاللىقىمىزنى چۈشىنىشنىڭ سېلىشتۇرما ئاساسى، شۇنداقلا كەلگۈسىمىزنى پەرەز قىلىشىمىزنىڭمۇ دەسسەش نۇقتىسى بولالايدۇ.
ئاللاھتائالامۇ قۇرئان كەرىمدە مىللەتلەرنىڭ گۈللىنىش ۋە ھالاكىتىدىمۇ دەل مۇشۇنداق ئۆزگەرمەس قانۇنىيەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بىزگە نۇرغۇن ئايەتلەر ئارقىلىق بىلدۈرگەن، بولۇپ تۆۋەندىكى ئايەت شۇلاردىن پەقەت بىرىدۇر: <ئاللاھ بىر قەۋمنى ئۇلار ئۆزىنى ئۆزى ئۆزگەرتمىگىچە ئۆزگەرتىپ قويمايدۇ> رەئىد 11- ئايەت. يەنى، ئاللاھ مەزكۇر ئايەتتە بىر قەۋمنىڭ ئۆزىنى ئىسلاھ قىلىش قانۇنىيىتىنى كۆرسىتىپ بېرىۋاتىدۇ. سەھىپە ئېتىبارى بىلەن بۇ ئايەت ھەققىدە تېخىمۇ چوڭقۇر توختىلالمايمىز. قىسقىسى قۇرئان كەرىمدە ئاللاھتائالا كېچە- كۈندۈزنىڭ ئالمىشىشى، پەسىللەرنىڭ نۆۋەتلىشىشى دېگەندەك تەبىئەت قانۇنىيەتلىرىنىلا بايان قىلماستىن، يەنە مىللەتلەرنىڭ گۈللىنىشى ۋە ھالاكىتىنىڭ سەۋەپ- نەتىجە قانۇنىيەتلىرىنىمۇ بايان قىلغان. قۇرئان كەرىمدىكى نۇرغۇن ئايەتلەردە قوللىنىغان سۈننەت ئاتالغۇسىنىڭ مەنىسى فىقھى مەنىدىكى سۈننەت بولماستىن، بەلكى قانۇنىيەت مەنىسىدىدۇر. < (بۇنداق بولۇشى) ئۇلارنىڭ زېمىندا تەكەببۇرلۇق قىلغانلىقلىرى ۋە ھىلە- مىكىر ئىشلەتكەنلىكلىرىدىندۇر. ھىلە- مىكىرنىڭ ۋابالى پەقەت ھىلە- مىكىر ئىشلەتكەن ئادەمنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ. ئۇلار پەقەت ئىلگىرىكى ئۈممەتلەرگە قوللىنىلغان(ئاللاھنىڭ ئۇلارنى ھالاك قىلىش ۋە جازالاشتىن ئىبارەت) يولىنىلا كۈتىدۇ، ئاللاھنىڭ ( مەخلۇقاتلار ئۈستىدە قوللانغان) يولىدا ھەرگىزمۇ ھېچقانداق ئۆزگىرىشنى كۆرمەيسەن، ئاللاھ يولىدا ھەرگىز يۆتكىلىشنىمۇ كۆرمەيسەن>. فاتىر 43- ئايەت. يۇقارقى ئايەتتىكى سۈننەت كەلىمىسىنىڭ مەنىسى دەل قانۇنىيەت مەنىسىدىدۇركى، قانۇنىيەت دېگىنىمىز شەيئىلەرنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىشىدە خىلاپلىق قىلىنسا بولمايدىغان قائىدىلەر يىغىندىسىدىن ئىبارەتتۇر. ھەر قانداق مەغلۇبىيەت ماھىيەتتە ئالاقىدار قانۇنىيەتلەرگە خىلاپلىق قىلىشتىن كېلىپ چىقىدۇ، خىلاپلىق قىلىش بولسا، ئەنە شۇ قانۇنىيەتلەرنى بىلمەسلىكتىن، ھەرىكەت ئاساسى قىلماسلىقتىن كېلىپ چىقىدۇ. مۇشۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، بىز تېخى قۇرئان كەرىمدىكى ئۆتمۈش ئۈممەتلىرى قىسسىلىرىنى يېتەرلىك تەتقىق قىلمىدۇق.
قىسقىسى، ئەۋلاتلار ئەجداتلىرىنىڭ خاتالىقلىرىنى قايتا سادىر قىلماسلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ قاچان؟ قەيەردە؟ نېمە سەۋەپتىن ئۇ خاتالىقلارنى سادىر قىلغانلىقىنى بىلىشى كېرەك، ناۋادا بىلمىسە، ئوخشاش خاتالىق بوۋىدىن دادىغا، دادىدىن بالىغا، ھەتتا نەۋرىگە قەدەر مىراس قېلىشى مۇمكىن. دېمەك، ئەۋلاتلار ئەجداتلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنىلا ئەمەس، خاتالىقلىرىنىمۇ ئوبدان تەتقىق قىلغاندا، ئۆگەنگەندە، ئاندىن ئۇلارنىڭ خاتالىقلىرىنى تەكرارلاپ تاشلاشتىن ساقلىنالايدۇ. مانا مۇشۇ خاتالىقلارنى بىلىش، ماھىيەتتە تارىخ ئۆگىنىش ئارقىلىقلا ئاندىن قولغا كېلىدۇ.
مەنبە: مەرىپەت ژۇرنىلىنىڭ 2018 – يىللىق 1 – سانى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
بىئونىكا
بىئونىكا − جانلىقلار سىستېمىسىنىڭ تۈزۈلۈش خۇسۇسىيىتى، ئېنېرگىيە ئالماشتۇرۇشى ۋە ئۇچۇر جەريانلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان، شۇنىڭدەك ئېرىشكەن بىلىملەر ئاساسىدا ھازىر بار بولغان ماشىنا-ئۈسكۈنە، قۇرۇلۇش قۇرۇلمىلىرى ۋە تېخنولوگىيىلىك جەريانلارنى ياخشىلاشقا ياكى يېڭى ماشىنا-ئۈسكۈنە، قۇرۇلۇش قۇرۇلمىلىرى ۋە تېخنولوگىيىلىك جەريانلارنى ئىجاد قىلىشقا ئىشلىتىلىدىغان ئۇنىۋېرسال پەن. ئۇ تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا زور تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە بىئولوگىيە پېنىنىڭ تەرەققىي قىلىشىدىمۇ غايەت زور تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ.
بىئونىكا ھەققىدە
بىئونىكا − جانلىقلار سىستېمىسىنىڭ تۈزۈلۈش خۇسۇسىيىتى، ئېنېرگىيە ئالماشتۇرۇشى ۋە ئۇچۇر جەريانلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان، شۇنىڭدەك ئېرىشكەن بىلىملەر ئاساسىدا ھازىر بار بولغان ماشىنا-ئۈسكۈنە، قۇرۇلۇش قۇرۇلمىلىرى ۋە تېخنولوگىيىلىك جەريانلارنى ياخشىلاشقا ياكى يېڭى ماشىنا-ئۈسكۈنە، قۇرۇلۇش قۇرۇلمىلىرى ۋە تېخنولوگىيىلىك جەريانلارنى ئىجاد قىلىشقا ئىشلىتىلىدىغان ئۇنىۋېرسال پەن. ئۇ تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا زور تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە بىئولوگىيە پېنىنىڭ تەرەققىي قىلىشىدىمۇ غايەت زور تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ.
ھازىر جانلىقلار نېرۋا سىستېمىسى بىلەن سەزگۈ ئەزالىرى ھەققىدىكى تەتقىقات ۋە تەقلىدلەر پۈتكۈل بىئونىكا تەتقىقاتىنىڭ تەخمىنەن %80 ىنى ئىگىلەيدۇ. بۇنىڭدىن كېيىن تېخىمۇ مۇكەممەل «ئەقلىي ئىقتىدارلىق ماشىنا» لار ئىجاد قىلىنىپ، ئۇلارنى ئادەم ۋە ھايۋان نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارىنى دورىيالايدىغان قىلىپ، مۇھىتنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئاساسەن، «ئۆگىنىش» ئارقىلىق ماشىنىنىڭ ھەرىكىتىنى ئۆزگەرتىپ، مۇناسىپ ئىشلار ئورۇندىلىدۇ.
ئېنزىمشۇناسلىق بىئونىكىسىمۇ كىشىلەر تەتقىق قىلىدىغان مۇھىم نۇقتا. بەزى كۆك يۈسۈنلەردە بىرخىل تولۇق بولمىغان فوتوسىنتېز ئاپپاراتىنىڭ بارلىقى، ئۇنىڭ مۇئەييەن شارائىتتا ھىدروگېننى ھاسىل قىلىدىغانلىقى بايقالدى. كۆك يۈسۈندىكى تولۇق بولمىغان فوتوسېنتىز ئاپپاراتىغا تەقلىد قىلىپ، سۇنى بىئونىك فوتولىزلايدىغان(نۇر بىلەن پارچىلايدىغان) قۇرۇلمىنى لايىھىلەپ چىققاندا، كۆپ مىقداردىكى ھىدروگېنغا ئېرىشكىلى بولىدۇ. ھىدروگېن پاكىز ئېنېرگىيە مەنبەسى بولۇپ، فوتوسېنتىزدىن پايدىلىنىپ ھىدروگېن ئېنېرگىيە مەنبەسىگە ئېرىشىش ئېنېرگىيە سانائىتىدىكى ئىنقىلابنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئىشلەپچىقىرىش ۋە پەن-تېخنىكىنىڭ راۋاجلىنىشىغا ئەگىشىپ، كىشىلەرنىڭ بەزى خەتەرلىك مۇھىتلاردا ئىشلىشىگە توغرا كەلدى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار خەتەرلىك ئىشلارغا سېلىش ئۈچۈن، ئادەم ۋە جانلىقلارنىڭ قىسمەن ئىقتىدارىغا تەقلىد قىلىنغان «ماشىنا ئادەم» لەرنى ئىجاد قىلىشقا باشلىدى.
«ماشىنا ئادەم» لەردە بىئوئېلېكترىك توكقا تەتبىقلانغان تېخنىكىلىق قۇرۇلما − سۈنئىي قول بولىدۇ. سۈنئىي قول ھەرىكەتلىنىپلا قالماي، مۇھىتنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ھەرىكەتلىرىنى ئۆزلۈكىدىن تەڭشىيەلەيدۇ.
ئادەم ئىسكىلىتلىرىدىكى مۇسكۇللار سىستېمىسى ۋە بىئولوگىيىلىك توكنى كونترول قىلىشى ھەققىدىكى تەتقىقاتلار بويىچە، ئادەم كۈچىنى كۈچەيتىدىغان ماشىنا − مېڭىش ماشىنىسى تەقلىدىي ياساپ چىقىلدى. مېڭىش ماشىنىسىنىڭ ئۇزۇن ئىككى پۇتى ۋە كۈچلۈك ئىككى بىلىكى بولۇپ، «باش» قىسمى بولغان «مېڭىسى» ئۇنىڭ باشقۇرغۇچىسىدۇر. ئادەتتە ئۇ تۈزۈلۈشى مۇرەككەپرەك بولغان جايلاردىن ئۆتەلەيدىغان بولۇپ، سائەتلىك مېڭىش سۈرئىتى 56 مېتىرغا يېتىدۇ. ئېغىرراق نەرسىلەرنىمۇ كۆتۈرەلەيدۇ. مېڭىش ماشىنىسى بىلەن قوراللانغان ھەربىي قىسىم ئۇنى نوسىلكا كۆتۈرۈشكە، جەڭ قىلىشقا ياكى ئەگرى-بۈگرى تاغلىق رايونلاردا ئايروپىلاندىن تاشلانغان ئەشيالارنى توشۇشقا سېلىشنى ئارزۇ قىلماقتا. شۇنداقلا ئۇنى ئېغىر كەلگەن نەرسىلەرنى كۆتۈرۈۋېلىشقا ياكى ئادەم ئاياغ باسمىغان ئىپتىدائىي ئورمانلاردا يول باشلاشقا، ياغاچلارنى يۆتكەشكە سالسىمۇ بولىدۇ.
WordPress
ۋوردپرەس (ئىنگلىزچە نامى WordPress) بولسا گۈزەللىك، تور ئۆلچىمى ۋە ئىشلىتىشكە قۇلايلىق بولۇشقا ئەھمىيەت بېرىلگەن ھالدا تۈزۈلگەن شەخسىي ئۇچۇر نەشرىيات سۇپىسى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ۋوردپرەس
ئىنگلىزچە نامى :WordPress
يېڭىلانغان ۋاقتى :2014-يىلى 12-ئاينىڭ 23-كۈنى
يۇمشاق دېتال چوڭ-كىچىكلىكى :6.8 MB
يۇمشاق ماتېرىيال تىلى :كۆپ تىللىق، خەنزۇچە ئاددىي خەت شەكلىنى قوللايدۇ
دائىرە نامىنى تاللاش :.com、.cx、.cn、.cc
تور بېكىتى : http://wordpress.com/
چۈشەنچە
18پارچەWordPressۋوردپرەس (ئىنگلىزچە نامى WordPress) بولسا گۈزەللىك، تور ئۆلچىمى ۋە ئىشلىتىشكە قۇلايلىق بولۇشقا ئەھمىيەت بېرىلگەن ھالدا تۈزۈلگەن شەخسىي ئۇچۇر نەشرىيات سۇپىسى. ئۇ ئۆزى ھەقسىز يۇمشاق دېتال بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ قىممىتىنى پۇل بىلەن ئۆلچىگىلى بولمايدۇ.
ۋوردپرەس ئارقىلىق مۇكەممەل تور بەت قۇرغىلى بولىدۇ. ئۆزگىچە ئۇسلۇبتىكى شەخسىي بلوگ ياساشقا تېخىمۇ ماس كېلىدۇ.ئۇ خەلقئارا تور ساھەسى ئېتىراپ قىلغان ئەڭ مۇكەممەل، ئىشلىتىشكە ئەڭ قۇلايلىق، قوللىغۇچىلىرى ئەڭ كۆپ بلوگ (شەخسى تور بەت) سۇپىسى ھېسابلىنىدۇ.
Wordpress سۇپىسى
Wordpress سۇپىسى ئالدىنقى يىلنىڭ ئوتتۇرىلىرى شىنجاڭنىڭ تور ئەھۋالى نورماللاشقاندىن كېيىن، ئۇيغۇر بلوگگىرلىرىنىڭ دىققىتىگە سازاۋەر بولۇپ، ئالقىشقا ئېرىشكەن بلوگ سۇپىسى بولۇپ، نۆۋەتتىكى كۆپ قىسىم ۋەكىللىك ئۇيغۇر بلوگلىرى مۇشۇ سىستېمىدا بلوگ يېزىپ كەلمەكتە.
WordPress بولسا PHP تىلى ۋەMySQL ساندان تېخنىكىسىدا ئېچىلغان ھەقسىز بلوگ سۇپىسى بولۇپ، بلوگگىرلار PHP ۋە MySQL مۇھىتى ھازىرلانغان بوشلۇقتا ئۆزىنىڭ بلوگىنى قۇرالايدۇ. WordPress نىڭ قىستۇرما ۋە ئۇسلۇب بايلىقى ناھايىتى مول بولۇپ، قاچىلاش ۋە ئىشلىتىشكە ئەپلىك. نۆۋەتتە WordPress دۇنيادىكى ئاساسلىق ئېقىمدىكى بلوگ سىستېمىسىغا ئايلاندى.
WordPress ئەسلى ئىنگلىز تىلىدا ئېچىلغان بولۇپ،UTF-8  فورماتىنى قوللايدۇ. مەزكۇر سۇپىنىڭ ئۇيغۇر بلوگگىرلىرى ئارىسىدا شۇنچە ئالقىشقا ئېرىشىشى يالغۇز قىستۇرما ۋە ئۇسلۇب جەھەتتە ناھايىتى مول بايلىق مەنبەسىنىڭ بارلىقى ۋە ياكى ئىقتىدار ھەمدە ئۈنۈم جەھەتتە باشقا ھەرقانداق بلوگ سۇپىلىرىغا قارىغاندا ئەۋزەل بولغانلىقىدىلا بولماستىن، بەلكى كۆرۈنۈشلۈك ئارقا سۇپىنىڭ پۈتۈنلەي ئۇيغۇرچە ئىكەنلىكىدە. مەزكۇر سۇپا پىدائىيلىرىمىز تەرىپىدىن ئۇدۇللۇق ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇلۇپ تۇرغاچقا، باشقا تىل بىلمىگەن بلوگگىرلارمۇ مەزكۇر سۇپىدا قىينالمايلا ئۆزلىرىنىڭ بلوگىنى قۇرۇپ، راۋاجلاندۇرۇپ كېتەلەيدۇ.
WordPress خەلقئارالىق سىستېما بولغاچ، قىستۇرما ۋە ئۇسلۇب مەنبەسى ناھايىتى مول. ئىشلەتكۈچىلەر ئۆزلىرىنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن، تور دۇنياسىدىكى ھەقسىز قىستۇرما ۋە ئۇسلۇبلاردىن پايدىلىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ شەخسىي بلوگىنى قۇرۇپ چىقالايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، WordPress  شەخسلەرنىڭ قىستۇرما ۋە ئۇسلۇبلارنى ياساپ  چىقىشىنى قوللايدىغان بولۇپ، بەلگىلىك سەۋىيىگە ئىگە تورداشلارWordPress  نىڭ ئالاقىدار قانۇنىيەتلىرىگە ئاساسەن مەلۇم ئىقتىدار ياكى ئۈنۈمگە ئىگە قىستۇرما ۋە ئۇسلۇبلارنى ياساپ، تارقاتسا بولىدۇ.
خالىسىڭىز WordPress  تا مۇناسىۋەتلىك قىستۇرمىلارنىڭ ياردىمى بىلەن ئۆزىڭىزنىڭ شەخسىي بلوگىنىلا ئەمەس، ھەتتاCMS  لىق بېكەت، مۇنبەر، ئۇنىۋېرسال بېكەتنىمۇ قۇرۇپ چىقالايسىز.
ئېنىق تەكشۈرۈشلەردىن مەلۇم بولۇشىچە، WordPress Theme خاسلىقىدىكى ئۇسلۇبلار نۆۋەتتە، دۇنيادىكى ئاساسلىق تور سىستېمىلىرى ئىچىدە ئۇسلۇب مەنبەسى ئەڭ كەڭرى ھەمدە سان جەھەتتە ئەڭ ئالدىدا ئىكەن.WordPress  ئۇسلۇبلىرىنىڭ تۈرى كۆپ، پاسونى ھەرخىل، كۆرۈنۈشى چىرايلىق، ئىقتىدارى ئۆزگىچە بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە بولغاچقا، نۇرغۇن بلوگ ھەۋەسكارلىرىنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇسلۇبلارنى قاچىلاش ۋە ئىشلىتىش ناھايىتى قۇلايلىق بولۇپ، ئىشلەتكۈچىلەرگە ئاسانلىق يارىتىلىپ بېرىلگەن.
WordPress نىڭ قىستۇرمىلىرى ھەقىقەتەن كۆپ، ئىقتىدارلىرىمۇ ھەرخىل. شۇنى دېيەلەيمەنكى،WordPress  نىڭ ئەڭ ئېسىل، شۇنداقلا كىشىنى ئەڭ جەلپ قىلىدىغان يېرى دەل مۇشۇ «قىستۇرما»سىدىن ئىبارەت. ئۆزىڭىزگە لازىملىق قىستۇرمىلارنى بلوگ ئارقا سۇپىسىدىن بىۋاسىتە قاچىلاپ ياكى چۈشۈرۈۋېلىپ بوشلۇققا يوللاپ ئىشلەتسىڭىزمۇ بولىدۇ، لازىمى بولمىسا بلوگدىن چىقىرىۋەتسىڭىزمۇ بولىدۇ.
ئىزدە قامۇسى - ئىزدە تورى
كەھرىۋا
كەھرىۋا كۆڭۈلنى خۇش قىلىش، يۈرەكنى قۇۋۋەتلەش، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش، ئاشقازان ۋە بۆرەكنى قۇۋۋەتلەش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :كەھرىۋا
ئەرەبچە نامى :مەسباھۇل دەم
پارسچە نامى :كەھرىباشەمى
ئوردۇچە نامى :كەھرىبا
تەبىئىتى :ئىككىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق
تونۇش
كەھرىۋا ئۇۋاقچىلىرىدەرەخنىڭ يېلىمى بولۇپ، بۇ دەرەخ ئەرەبچىدە«خۇز» دېيىلىدۇ، ناھايىتى سوغۇق جايلاردا ئۆسىدۇ، مۇشۇ دەرختىن سىزىپ چىققاندىن كېيىنكى يېلىمىنى يەرگە بىر يىلىدىن ئارتۇق كۆمۈپ قويغاندا، بۇ دەرەخنىڭ يېلىمى تاشقا ئوخشاش قاتىدۇ، بەزىدە تامغان بۇ يېلىمغا سامان، ئۇششاق تاش ۋە ھاشاراتلار ئارىلىشپ قېلىشىمۇ مۇمكىن. مۇشۇ قېتىشما «كەھرىۋا» نامىدا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.
ئائىلىسى
پىناتىسىيە دەيدىغان بىر خىل چوڭ دەرەخ.
دورىلىق ئورنى
دەرەخ يېلىمى
ئۈنۈملۈك تەركىبى
كەھرىۋا تەركىبىدە ئاساسلىق دەرەخ يېلىمى ، ئۇچۇچان ياغ بار.
چىقىش ئورنى
مەملىكىتىمىزنىڭ يۈننەن، گۇاڭشى، گۇيجۇ، فۇجيەن، شەنشى، لياۋنىڭ ئۆلكىسى، گوللاندىيە، ئەنگلىيە، پولشا قاتارلىق جايلاردىن چىقىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
(1980-ﻳﯩﻞ 9-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 10-ﻛﯜﻧﻰ 5-ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﯩﻴﯩﻨﯩﯔ 3-ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻳﯩﻐﯩﻨﯩﺪﺍ ﻣﺎﻗﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ، 2001-ﻳﯩﻞ 4-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 28-ﻛﯜﻧﻰ 9-ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﯘﺭﯗﻟﺘﯩﻴﻰ ﺩﺍﺋﯩﻤﯩﻲ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 21-ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻳﯩﻐﯩﻨﯩﻨﯩﯔ «ﺟﯘﯕﺨۇا ﺧﻪﻟﻖ ﺟﯘﻣﮭﯘﺭﯨﻴىتى ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻗﺎﻧﯘﻧىغا ﺗﯜﺯﯨﺘﯩﺶ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﺵ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﺎﺭﺍﺭ»ﯨﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺗﯜﺯﯨﺘﯩﻠﮕﻪﻥ)
1.ﺑﺎﺏ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭗ
1. ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﯞﻩ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﯜﭖ ﻣﯩﺰﺍﻧﻰ.
كەھرىۋا
سۈپىتىنى ئېنىقلاش
كەھرىۋاكەھرىۋانىڭ دەرىخى ئىككى خىل بولىدۇ، بىرى رۇمى يەنى (ياۋروپانىڭكى)، يەنە بىرى «يەرلىك» دۇر، بۇنىڭ ياخشىراقى «رومى» بولۇپ، قاتتىق، سۈزۈك، پارقىرىما، تىللا رەڭدە سېرىق بولىدۇ، ئوتقا سالسا ئۇزۇندا ئېرىدۇ، ئەگەر بۇنى قولغا سۈركىسە قىزىپ، ئۇنىڭدىن لىمون سۈيىنىڭ پۇرىقى كېلىدۇ، ئۇششاق سامانلارنى ئۆزىگە تارتىدۇ، پاختا ۋە يىپنىمۇ تارتىدۇ، بۇ يېلىمنى كەھرىۋا يەنى ساماننى تارتقۇچى دەپ ئاتاشنىڭ سەۋەبىمۇ شۇ ئەمما يەرلىكتە يۇقىرىقى خۇسۇسىيەتلەر بولمايدۇ، ئۇ قۇۋۋەتتە «رۇمې» دىن ئاجىزراق.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
1.ﺑﺎﺏ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭗ
2-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮬﺘﺎ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﺑﻮﻟﯘﺵ، ﺑﯩﺮ ﺋﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﺧﻮﺗﯘﻧﻠﯘﻕ ﺑﻮﻟﯘﺵ، ﺋﻪﺭ-ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯜﺯﯛﻣﻰ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﯩﺪﯗ. ﺋﺎﻳﺎﻟﻼﺭ، ﺑﺎﻟﯩﻼﺭ ﯞﻩ ﻳﺎﺷﺎﻧﻐﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﻲ ﮬﻮﻗﯘﻕ ﻣﻪﻧﭙﻪﺋﯩﺘﻰ ﻗﻮﻏﺪﯨﻠﯩﺪﯗ. پلاﻨﻠﯩﻖ ﺗﯘﻏﯘﭖ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﯩﺪﯗ.
كەھرىۋا
كېسەللىك مىسالى
قان تۈكۈرۈش، كۆرۈش قۇۋۋىتى ئاجىزلىقى، بۇرۇن، قاناش، بوۋاسىر قاناش، ئاشقازان 12 بارماق ئۈچەي يارىسى، ئىچى سۈرۈش، قان تولغاق، يۈرەك چالاڭغۇراش، قۇسۇش ۋە باشقا قاناشلىق كېسەللىكلەر، ئاشقازان ئاجىزلىقى، بۆرەك ئاجىزلىقى، سۇنۇق، ھەر خىل زەخمىلىنىش، ھەر خىل جاراھەت قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
1.ﺑﺎﺏ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭗ
3-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮬﻘﺎ ﭼﺎﺕ ﻛﯧﺮﯨﯟﯦﻠﯩﺶ، ﻧﯩﻜﺎﮬﺘﺎ ﺳﻮﺩﯨﻠﯩﺸﯩﺶ ﻗﯩﻠﻤﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﺸﯩﯟﺍﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻗﯩﻠﻤﯩﺸﻼﺭ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﻧﯩﻜﺎﮬﺘﯩﻦ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻨﯩﭗ ﭘﯘﻝ-ﻣﺎﻝ ﺋﯜﻧﺪﯛﺭﯛﯞﯦﻠﯩﺶ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﻗﻮﺵ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺟﻮﺭﯨﺴﻰ ﺑﺎﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﻱ ﺗﯘﺗﯘﺷﻰ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺧﻮﺭﻟﯩﺸﻰ، ﺗﺎﺷﻠﯩﯟﯦﺘﯩﺸﻰ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
4-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﮕﻪ ﺳﺎﺩﯨﻖ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ، ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﮬﯚﺭﻣﻪﺗﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ؛ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﺮﻯ ﭼﻮﯕﻼﺭﻧﻰ ﮬﯚﺭﻣﻪﺗﻠﻪﭖ، ﻛﯩﭽﯩﻜﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺰﺯﻩﺗﻠﯩﺸﻰ، ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﮕﻪ ﻳﺎﺭﺩﻩﻡ ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ، ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ، ﺋﯩﻨﺎﻕ، ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻲ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﯞﻩ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﯩﻨﻰ ﺳﺎﻗﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
كەھرىۋا
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
1. باكتىرىيەلەرگە قارشى تەسىرى: ئالتۇن رەڭلىك شارسىمان باكتېرىيە، كىزىك تاياقچە باكتېرىيسى، تولغاق تاياقچە باكتېرىيلەرنى تورمۇزلاش تەسىرىگە ئىگە.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
5-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ ﺋﻪﺭ-ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺭﺍﺯﯨﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ﺷﻪﺭﺕ، ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﻨﭽﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﻰ ﺯﻭﺭﻟﯩﺸﯩﻐﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﮬﻪﺭﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﺸﯩﯟﯦﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﻳﻮﻝ ﻗﻮﻳﯘﻟﻤﺎﻳﺪﯗ.
كەھرىۋا
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
2. مەركىزى نىرۋا سېستىمىسىنى تورمۇزلاش رولىغا ئىگە.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
6-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ ﻳﯧﺸﻰ ﺋﻪﺭﻧﯩﯔ 22ﺩﯨﻦ، ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ 20 ﺩﯨﻦ ﺗﯚﯞﻩﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﺳﻠﯩﻘﻰ ﺷﻪﺭﺕ. ﻛﯧﭽﯩﻜﯩﭗ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ، ﻛﯧﭽﯩﻜﯩﭗ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺖ ﻛﯚﺭﯛﺷﻜﻪ ﺋﯩﻠﮭﺎﻡ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯗ.
كەھرىۋا
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
3. يارا پەيدا قىلىشقا قارشى تۇرۇش تەسىرىگە ئىگە.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
7-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ:
كەھرىۋا
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
4. ئىلان زەھىرىنى قايتۇرۇش تەسىرىگە ئىگە.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
ﺑﯩﯟﺍﺳﯩﺘﻪ ﻗﺎﻧﺪﺍﺵ ﺗﯘﻏﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﯞﻩ ﺋﯜﭺ ﺋﻪۋلاﺩ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺷﯩﺮﻩﻡ ﻗﺎﻧﺪﺍش ﺗﯘﻏﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ؛ ﺗﯩﺒﺒﯩﻲ ﭘﻪﻧﺪﻩ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻟﻐﺎﻥ ﻛﯧﺴﻪﻟﮕﻪ ﮔﯩﺮﯨﭙﺘﺎﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ.
كەھرىۋا
خاس تەسىرى
قان توختاتقۇچى دورا
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
8-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﺭ-ﺋﺎﻳﺎﻝ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﺵ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﯩﻐﺎ ﺋﯚﺯﻯ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺗﯩﺰﯨﻤﻠﯩﺘﯩﺸﻰ ﺷﻪﺭﺕ. ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻧﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭﮔﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﻥ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﻠﯩﺮﻯ ﺗﯩﺰﯨﻤﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ﺗﻮﻱ ﺧﯧﺘﻰ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯗ. ﺗﻮﻱ ﺧﯧﺘﻰ ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻞ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻠﯘﻕ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺕ ﺋﻮﺭﻧﯩﺘﯩﻠﯩﺪﯗ. ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﺗﻤﯩﻐﺎﻧﻼﺭ ﺗﻮﻟﯘﻗﻼﭖ ﺗﯩﺰﯨﻤﻠﯩﺘﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
كەھرىۋا
ئەكىس تەسىرى
ئىسسىقچان كىشلەردە باش ئاغرىقى پەيدا قىلىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
9-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﭘﯜﺗﯜﺷﻜﯩﻨﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ، ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺋﻪﺭ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﺋﻪﺭ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
كەھرىۋا
تۈزەتكۈچىسى
بىنەپشە
فارماكولوگىيىلىك پىششىق دورا ياسالمىسى
قوروسى كەھرىبا، سىفوفى كەھرىبا.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
(1) ﻗﻮﺵ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ؛
(2) ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﻣﻪﻧﺌﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ؛
كەھرىۋا
ئورۇنباسارى
سۇندۇرۇس، شادىنەج، مارۋايىت
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
2-ﺑﺎﺏ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ
(3) ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﺗﯧﺒﺒﯩﻲ ﭘﻪﻧﺪﻩ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻟﻐﺎﻥ ﻛﯧﺴﻪﻟﮕﻪ ﮔﯩﺮﯨﭙﺘﺎﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ، ﻧﯩﻜﺎﮬﻼﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺳﺎﻗﺎﻳﻤﯩﻐﺎﻥ؛
(4) ﻗﺎﻧﯘﻧﺪﺍ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ ﻳﯧﺸﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻤﯩﮕﻪﻥ.
11-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻲ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﻻﻧﻐﯘﭼﻰ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﺵ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺷﯘ ﻧﯩﻜﺎﮬﻨﻰ ﺑﯩﻜﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﻻﻧﻐﯘﭼﻰ ﻧﯩﻜﺎﮬﻨﻰ ﺑﯩﻜﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺗﻪﻟﯩﭙﯩﻨﻰ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﻧﻐﺎﻥ ﻛﯜﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻞ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻗﻮﻳﯘﺷﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ. ﺟﯩﺴﻤﺎﻧﯩﻲ ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﻰ ﻗﺎﻧﯘﻧﺴﯩﺰ ﭼﻪﻛﻠﻪﻧﮕﻪﻧﻠﻪﺭ ﻧﯩﻜﺎﮬﻨﻰ ﺑﯩﻜﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺗﻪﻟﯩﭙﯩﻨﻰ ﺟﯩﺴﻤﺎﻧﯩﻲ ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﻛﯜﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻞ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻗﻮﻳﯘﺷﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.
12-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﻪﻣﻪﺱ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯩﻜﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﺑﺎﺷﺘﯩﻼ ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﻪﻣﻪﺱ. ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻠﯘﻕ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺑﯩﻠﻠﻪ ﺋﯚﻱ ﺗﯘﺗﻘﺎﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﻰ ﺋﯘﻻﺭ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ؛ ﻛﯧﻠﯩﺸﻪﻟﻤﯩﺴﻪ، ﺧﻪﻟﻖ ﺳﻮﺕ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺳﻪﯞﻩﻧﻠﯩﻚ ﻳﻮﻕ ﺗﻪﺭﻩﭘﻜﻪ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭙﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ. ﻗﻮﺵ ﻧﯩﻜﺎﮬﻠﯩﻨﯩﺶ ﺗﯜﭘﻪﻳﻠﯩﺪﯨﻦ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﻪﻣﻪﺱ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻛﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ، ﻗﺎﻧﯘﻧﻠﯘﻕ ﻧﯩﻜﺎﮬﻼﻧﻐﯘﭼﯩﻠﺮﻧﯩﯔ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻙ ﮬﻮﻗﯘﻕ-ﻣﻪﻧﭙﻪﺋﯩﺘﯩﻨﻰ ﺯﯨﻴﺎﻧﻐﺎ ﺋﯘﭼﺮﯨﺘﯩﺸﻘﺎ ﻳﻮﻝ ﻗﻮﻳﯘﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯚﺯ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﻪﺭﮔﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﺗﺒﯩﻘﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
كەھرىۋا
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. كەھرىۋانى يۇمشاق سوقۇپ سالايە قىلپ، تۇخۇمنىڭ ئېقىغا چىلانغان پاختىغا مىلاپ بۇرۇنغا تىقىپ قويسا، بۇرۇندىن كېلىدىغان قاننى توختىتىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
13-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ.
كەھرىۋا
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
2. كەھرىۋادىن 1.5 گرام، تاباشىردىن 2 گرام ئېلىپ، سوقۇپ تالقان قىلىپ ئىچسە، كۆكرەك ۋە ئۆپكىدىن كېلىدىغان قاننى توختىتىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
14-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭﻣﯘ، ﺧﻮﺗﯘﻧﻤﯘ ﺋﯚﺯ ﺋﯩﺴﯩﻢ ﻓﺎﻣﯩﻠﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﻮﻟﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﮬﻮﻗﯘﻗﻠﯘﻕ.
كەھرىۋا
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
3. كەھرىۋا 2 گرام، مەرۋايىت 5 گرام، ئاق سەندەل 3 گرام، قائىدە بويىچە سوقۇپ، ئەرقى گۈل بىلەن ئىچسە، ئىسسىقتىن بولغان يۈرەك چالاڭغۇراشقا مەنپەئەت قىلىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
15-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭﻣﯘ، ﺧﻮﺗﯘﻧﻤﯘ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ، ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ، ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﯞﻩ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﺶ ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ، ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺑﯩﺮ ﺗەرﻩﭘﻨﻰ ﭼﻪﻛﻠﯩﺸﯩﮕﻪ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﺸﯩﯟﯦﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﻳﻮﻝ ﻗﻮﻳﯘﻟﻤﺎﻳﺪﯗ.
كەھرىۋا
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
4. كەھرىۋا 1.5 گرام، مەستىكى 3 گرام، داچىن 5 گرام، دورىلارنى سوقۇپ سۇپۇپ قىلىپ ئىچسە، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەپ، ھەزىمنى ياخشىلايدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
16-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭﻧﯩﯖﻤﯘ، ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯖﻤﯘ ﭘﯩﻼﻧﻠﯩﻖ ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﺎﺭ.
كەھرىۋا
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
5. 1.5 گرام كەھرىۋانى سوقۇپ، سەبرى يوپۇرمىقىنىڭ سۈيىدە زىماد تەييارلاپ، بوۋاسىرغا چاپسا، بوۋاسىر تۈگۈنچىلىرىنى يوقىتىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
17-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﻧﯩﻜﺎﮪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﺎﺭ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﻰ ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.
كەھرىۋا
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
6. 2 گرام كەھرىۋانى سوقۇپ سۇ بىلەن ئارىلاشتۇرپ، سۇنۇققا چاپسا، سۇنۇقنىڭ تۇتۇشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
(1) ﻣﺎﺋﺎﺵ، ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺕ ﭘﯘﻟﻰ؛
(2) ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ، ﺗﯩﺠﺎﺭﻩﺕ ﺗﺎﭘﺎﯞﯨﺘﻰ؛
كەھرىۋا
ساقلاش
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى
3-ﺑﺎﺏ ﺋﺎﺋﯩﻠﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ
(3) ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻣﯜﻟﯜﻙ ﮬﻮﻗﯘﻗﻰ ﺗﺎﭘﺎﯞﯨﺘﻰ؛
(4) ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻳﺎﻛﻰ ﮬﻪﺩﯨﻴﻪ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﻜﻰ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯘ ﻗﺎﻧﯘﻧﻨﯩﯔ 18-ﻣﺎﺩﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ 3-ﺗﺎﺭﻣﺎﻗﭽﯩﺴﯩﺪﺍ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻧﮕﯩﻨﻰ ﺑﯘﻧﯩﯔ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﺍ؛
(5) ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﮕﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻣال-ﻣﯜﻟﯜﻙ.
ﺋﻪﺭ-ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﮕﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻛﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ ﮬﻮﻗﯘﻗﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ.
18-ﻣﺎﺩﺩﺍ ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﮬﯟﺍﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﺪﻩ، ﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻙ ﺋﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﺎﻛﻰ ﺧﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ:
(4) ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﻜﻪ ﺧﺎﺱ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺑﻮﻳﯘﻣﻠﯩﺮﻯ؛
(5) ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﻜﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﺑﺎﺷﻘﺎﻣﺎﻝ-ﻣﯜﻟﯜﻙ.