cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تۈركىيىدىكى تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى
ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسى ھەققىدە www.tomer.ankara.edu.tr ئىنتېرنېت ئادرىسىدىن تولۇق مەلۇماتقا ئېرىشەلەيسىز.
تۈركىيە تۈركچىسىنىڭ بىلىم ۋە خەۋەرلىشىش تىلى سۈپىتىدە تەرەققى قىلىپ، دۇنياغا كەڭ تارقىلىشىدا قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى ئېيتىپ تۈگەتكۈسىز دەرىجىدە ھەسسە قوشتى ۋە قوشماقتا. تۈركىي جۇمھۇرىيەتلىرى بىلەن تۈرك ۋە قېرىنداش خەلقلەردىن، شۇنداقلا باشقا دۆلەتلەردىن تۈركىيىگە ئالىي مائارىپ ساھەسىدە بىلىم ئېلىش ئۈچۈن كەلگەن ۋە باكلاۋۇرلۇق، ماگىستېرلىق ۋە دوكتۇرلۇقتا ئوقۇماقچى بولغان ئوقۇغۇچىلار تۇنجى بولۇپ قەدەم باسىدىغان جاي مانا مۇشۇ تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرىدۇر.
ۋولتىر
thumb|right|ۋولتىر فىرانىسىيىنىڭ يىقىنقى زاماندىكى مۇتەپەككۇر ۋولتىر (1694-1778)
تۈركىيىدىكى تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى
تۈركىيە تۈركچىسىنى بىلمەيدىغان چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا تۈركىيە تۈركچىسىنى پۇختا ئۆگىتىدىغان ۋە تۈرك مەدەنىيىتى بىلەن تۈركىيە ھەققىدە ئومۇميۈزلۈك مەلۇمات بېرىلىدىغان تۈركىيە تۈركچىسى تىل ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى، زامانىۋى تىل ئۆگىتىش تېخنىكىلىرى ۋە يازما، ئۈن – سىن ماتېرىياللىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، ئوقۇغۇچىلارنىڭ تىل ئۆگىنىشىگە زور قولايلىق يارىتىپ بەرمەكتە.
ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسىنىڭ سىرتىدا يەنە ئەنقەرەدە غازى ئۇنۋېرستېتىگە قاراشلىق غازى ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسى بار بولۇپ، بۇ ھەقتە www.tomer.gazi.edu.tr ئىنتېرنېت ئادرىسىدىن تولۇق مەلۇماتقا ئېرىشەلەيسىز. يەنە ئىستانبۇل ئۇنۋېرستېتىنىڭ قىسقىچە «دىلمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسى ھەققىدە www.istanbul.edu.tr/dilmer/ ئىنتېرنېت ئادرىسىدىن تولۇق مەلۇماتقا ئېرىشەلەيسىز. ئىزمىردە بولسا تۈركىيە تۈركچىسى ئوقۇتۇشى توغرىسىدا ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتىغا قاراشلىق «تۆمەر» نىڭ سىرتىدا يەنە ئەگە ئۇنۋېرستېتىگە قاراشلىق تۈرك دۇنياسى تەتقىقات ئىنستىتۇتىدىنمۇ پايدىلىنالايسىز. ئەگە ئۇنۋېرستېتى تۈرك دۇنياسى تەتقىقات ئىنستىتۇتى ھەققىدە http://tdae.ege.edu.tr/ ئىنتېرنېت ئادرىسىدىن تېخىمۇ كۆپ مەلۇماتقا ئېرىشەلەيسىز. مەنبە:تۈركىيە ئاۋازى رادىئوسى
چوشقا قۇيرۇق بۇغا
چوشقا قۇيرۇق بۇغا/ھىندىستان ئاق چىپار بۇغىسى
مىكرو ياي تېخنىكىسى
مېتاللار ۋە ڧارڧۇر ماتېرىياللارنىڭ داتلىشىشقا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان،  تېمپېراتۇرىغا بولغان چىدامچانلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرىدىغان، سۈركىلىشكەچىداملىغىنى ۋە توك ئۆتكۈزۈش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان بىر خىل يېڭى تېخنىكا. قوللىنىش دائىرىسى كەڭ بىر تېخنىكا بۇلۇپ تەتقىقات جەھەتتە ئامېرىكا، ياپونىيە، رۇسىيە، گېرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ.
دەريا بۇغىسى
left|thumb|350px|دەريا بۇغىسى دەريا بۇغىسى
ماتېريال كەسپىدە ئاسپىرانىتلىقتا ئۇقۇش
بۇ كەسىپتە ئۇقۇغانلار ئۆزنىڭ ئۇقۇغانلىرى ۋە قىزىقىشغا ئاساسەن تۆۋەندىكىگە ئوخشاش يۈنلىشلەردە ماگىستىر ياكى دوكتۇرلۇقتا ئۇقۇيالايدۇ. بۇ يەردە يېزىغانلىرى بىر قانچە تۇر،ھەر قايسى دۆلەت ۋە ئۈنىۋېرسىتىتلاردا بۇنىڭغا يېقىن كىلىدىغان يەنە نۇرغۇن يۈنلىشلەر بار.
سېلىنگا دەرياسى
موڭغۇلىيىدىكى خاڭاي تاغلىرىنىڭ شىمالىي يانباغرىدىن باشلىنىپ شىمالغا قاراپ ئېقىپ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بايقال كۆلىگە قۇيۇلىدۇ.
ماتېريال كەسپىدە ئاسپىرانىتلىقتا ئۇقۇش
ماتېريال ئېنژىنىرلىقى
سېلىنگا دەرياسى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :سېلنگا دەرياسى
ماتېريال كەسپىدە ئاسپىرانىتلىقتا ئۇقۇش
ڧارڧۇر ماتېرياللار
سېلىنگا دەرياسى
قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
موڭغۇلىيىدىكى خاڭاي تاغلىرىنىڭ شىمالىي يانباغرىدىن باشلىنىپ شىمالغا قاراپ ئېقىپ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بايقال كۆلىگە قۇيۇلىدۇ. ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 992 كىلومېتىر كېلىدۇ. موڭغۇلىيە قىسمىدىكى ئۇزۇنلۇقى 593 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. ئومۇمىي كۆلىمى 425 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. دەرياغا ئوڭ تەرەپتىن خانۇيى، ئورخون دەريالىرى، سول تەرەپتىن دېلگېر مورۇن، ئېگىن دەريالىرى قوشۇلىدۇ.
ماتېريال كەسپىدە ئاسپىرانىتلىقتا ئۇقۇش
بىئوماتېرياللار
سېلىنگا دەرياسى
ئالاقىدار بايان
سۈيىنىڭ ئېقىشى تېز، دەريا قىنىنىڭ تۆۋەنلەش دەرىجىسى چوڭ، دەريانىڭ كۆلگە قويۇلۇش ئاغزىدىن تارتىپ سۇخا باتۇر شەھىرىگە قەدەر قاتناش قىلىشقا بولىدۇ. ھەر يىلى 10-، 11-ئايلىرىدىن باشلاپ ئىككىنچى يىلنىڭ 4-، 5-ئايلىرىغىچە دەريا سۈيى توڭلايدۇ. دەريا بويلىرىدىكى جايلار موڭغۇلىيە بويىچە دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تەرەققىي قىلغان رايونلار ھېسابلىنىدۇ.
ماتېريال كەسپىدە ئاسپىرانىتلىقتا ئۇقۇش
يېڭىچە ئانئورگانىك ماتېرياللار
ماتېريال ئىلمى
ماتېرىيال ڧىزىكىسى ۋە خىمىيىسى
ماتېريال كەسپىدە قوللىنىشچان بەتلەر
http://www.materialsnetbase.com
بۇ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىمۇ نۇرغۇن ماتېرياللار بار. ئاساسلىقى كىتاپ ۋە قوللانمىلارنى ئاساس قىلىدۇ. ئەلبەتتە،بۇ سانلىق مەلۇمات ئامبېرىنڭ نىڭ تىلى ئىنگلىزچە.
بۇ كەسىپتە نەتىجە قازىنىشنى ئويلايدىغان ياش ئۆسمۈرلەرئىنگلىزچىنى ياخشى ئۆگنىشى كىرەك.
سۇرە ئەنئام
تاشقى ئۇلىنىشلار
سۇرە ئەنئام
ئات كۈچى
ئات كۈچى-مېخانىزملارنىڭ قۇۋۋەت بىرلىكى بولۇپ، ئەنگلىيىدە بارلىققا كەلگەن. دەسلەپتە ئۇ پار ماشىنىسىنىڭ ئىش ئۈنۈمىنى ھېسابلايدىغان ئۆلچەم بىرلىكى ئىدى. ئەينى ۋاقىتتا بۇ ئۆلچەم بىرلىكى بىر ئاتنىڭ بىر سېكۇنت ئىچىدە 75 كىلوگرام سۇنى بىر مېتر ئېگىزلىككە تارتىپ چىقىرالايدىغانلىقىغا ئاساسەن بېكىتىلگەن بولۇپ، كېيىن بارلىق مېخانىزملارنىڭ قۇۋۋەت بىرلىكى قىلىپ ئىشلىتىلگەن. بىر ئات كۈچى 75 KG. m/sek قا تەڭ.
ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست thumb|right|ۋېىنىست گوللاندىيىلىك رەسسام ۋېىنىست (文森特.梵高) 1853-1890
لى بەي
لى بەي(762 - 701 )
تاڭ دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر شائىر لى بەي 762 - يىلى 10 - ئاينىڭ 22 - كۈنى ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ تەخەللۇسى تەي بەي بولۇپ، لەقىمى چىڭ لەن. ئاتايۇرتى ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسى تيەنشۈي ۋىلايىتىدىكى تەيئەن. ئۇنىڭ دادىسى دادىسىغا ئەگىشىپ سۇياب(ھازىرقى قىرغىزىستاننىڭ شىمالىدىكى توقماق دېگەن جايغا يىقىن يەر) گە كەلگەن. لى بەي ئاشۇ يەردە تۇغۇلغان. كېيىن دادىسىغا ئەگىشىپ لۇجۇنىڭ چاڭلوڭ (ھازىرقى سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ جاڭيۈ ناھىيىسى) چىڭلەن يىزىسىغا كۆچۈپ كەلگەن. ئۇ كىچىكىدىلا كوڭزى - مىڭزىلارنىڭ تەلىماتىنى ئۈگەنگەن. كېىنكى ۋاقىتلارغا كەلگەندە ئۇيەنە خۇبىي، خۇنەن، جياڭۇسۇ، شەندوڭ، سەنشى، ئەنخۇي، جېجياڭ قاتارلىق جايلارنى ساياھەت قىلىپ يۈرۈپ، نۇر غۇن شېئىرلارنى يازغان ھەمدە مەشھۇر شائىر بولۇپ تونۇلغان. ئۇ 40 ياشلارغا كەلگەندە پايتەختكە كېرگەن ، شۇ ۋاقىتتىكى پادىشاھ لى لوڭجى (شۇەنزوڭ خان) ئۇنى ئوردا مىرزاخانىسىغا باش مىرزا قىلماقچى بولغان. لى بەي چوڭ ئەمەلدارلارنى پىسەنتىگە ئالماي، خان ھوزۇرىدا ئىشلەيدىغان كىشىلەر (جۈملىدىن خاننىڭ كىچىك خوتۇنى) نىڭ چىشىغا تىگىپ قويغانلىقتىن، پايتەختتە 3 يىل تۇرمايلا قوغلاپ چىقىرىلغان. ئۇ لوياڭدىكى ۋاقتىدا شۇدەۋىردە داڭ چىقارغان يەنە بىر ئۇلۇغ شائىر دۇفۇ بىلەن تونۇشۇپ، ئۇنىڭ ياخشى دوستى بولۇپ قالغان. شۇنىڭدىن كىيىن، يەنە مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئۇزاق مۇددەت ساياھەت قىلغان. ئۇڭلۈق سۈيگىن توپىلىڭى كۆتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئۇ لى لىن (يۈگۇاڭ) نىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش قوشۇنىغا قاتناشقان ، كېيىن سۇزوڭ (لى خىڭ) خان، لى لىن مەن بىلەن خانلىق تالىشىدىغان ئوخشايدۇ دەپ ئويلاپ، ئۇنى مەغلۇپ قىلىۋەتكەن، لى بەي نىمۇ گۈيجۇغا سۈرگۈن قىلغان. لىبەي سۈرگۈندە كىتىۋاتقاندا يىرىم يولدا كەچۈرۈپ قىلىنغان ۋە شۇنىڭ بىلەن ئەنخۈيگە قايتىپ كىلىپ داڭتۇ دىگەن جايدا ۋاپات بولغان.
ئاي شارى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
يەرشارىنىڭ تەبىئىي ھەمراھى.
Délfin
دەريا دېلفىنى, derya délfini
ئېمىتگۈچى ھايۋانلار, émitgüchi haywanlar
ئۆپكىلىك, öpkilik
بەھر مۇھىت, behr muhit
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 2-بۆلۈم
7-سوئال: تور بېتىڭىزدە يۇرتتىكى ياشلار بىلىشنى ئۈمىد قىلىدىغان نۇرغۇن مەسىلىگە جاۋاب بېرىپسىز. بۇ تور بەتنى ئىشلەش ئارام ئېلىشىڭىزنىڭ بىر قىسمىمۇ؟
جاۋاب: مەن باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدىن تارتىپلا، ساۋاقداشلىرىمغا ئۆگىنىشتە ياردەم بېرىشنى باشلىغان بولۇپ، باشقىلارغا ياردەم بېرىشنى ئۆزۈم ئۈچۈن شەرەپلىك ئىش، دەپ ھېسابلاش ماڭا شۇ چاغدىن باشلاپ ئادەت بولۇپ قالغان ئىدى. بۇ ئادەتنى مەن ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلدىم. ئىمكانىيەتلا يار بەرسە، مەيلى بىرەر شەخسكە ياكى پۈتۈن مىللەتكە بولسۇن، پايدىلىقلا ئىش بولىدىكەن، مەن ئۇنداق ئىشنى قىلىشتىن زادىلا باش تارتمىدىم. ھەمدە پۈتۈن ۋۇجۇدۇم بىلەن ئەتراپىمدىكىلەرنى ئۆزۈم بىلەن بىرگە ئېلىپ مېڭىشقا، ئۇلارنى توغرا يولغا باشلاشقا تىرىشتىم. قولۇمدىن كەلسىلا، مەن ھېچكىمدىن ھەر قانداق ياردىمىمنى ئايىمىدىم. 1976-1978-يىللىرى مەن قايتا تەربىيە ئېلىش ئۈچۈن بارغان يېزىدا، غالىپ ئىسىملىك بىر بالا بار ئىدى. ئۇ كونىشەھەر (ھازىرقى ئونسۇ) ناھىيىسىدىكى بىر باشلىقنىڭ بالىسى بولۇپ، باشقىلار بىلەن ئۇرۇشۇشتا داڭق چىقىرىپ، "غالىپ جودا"، دەپ ئاتىلىكەندۇق. مەن يېزىدا ئۇنىڭ بىلەن دوست بولۇپ، ھەر جەھەتتە ئۇنى يېتەكلىدىم. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، ئۇ بىر ئىنتايىن مۇلايىم، قولىدىن كېلىشىچە باشقىلارغا ياردەم قىلىدىغان يېڭى بىر ئادەمگە ئۆزگەردى. ئۇ چاغدا بىزگە يېزىدا 2 يىل ياخشى ئىشلەپ، شۇ ئارقىلىق بىرەر مائاشلىق ئىشقا ئېرىشىشتىن باشقا ھېچقانداق چىقىش يولى يوق ئىدى. يېزىدا ياخشى ئىشلىمىگەنلەر 2 يىلدىن كېيىنمۇ بىرەر خىزمەتكە ئېرىشەلمەيتتى. شۇڭا مېنىڭ تۇتقان يولۇم ئاشۇنداق بىر "پارلاق ئىستىقبال يولى" غا ماسلاشقان ئىدى.
مېنىڭ غايەم بۇ دۇنيادا بار ئوقۇشنىڭ ھەممىسىنى ئەڭ يۇقىرى پەللىگىچە ئوقۇش ئىدى. ياپونىيەگە بېرىشتا، ئۈرۈمچىدىكى ئالىي مەكتەپلەردىكى 50 كە يېقىن ياش ئوقۇتقۇچىلاردىن 3 پەن بويىچە ئىمتىھان ئېلىنىپ، ئۇلاردىن 15 كىشى تاللىنىپ، ياپونىيەگە ئەۋەرتىلدى. مەن ئۇ ئىمتىھانىلاردا جەمئىي 240 نومۇر ئېلىپ، 1-ئورۇنغا ئېرىشتىم. ئىچكىرى ئۆلكىدە ئوقۇغان بىر ئوقۇتقۇچى 180 نومۇر بىلەن 2-ئورۇنغا ئېرىشتى. ئاڭلىشىمچە ئاخىرىدا 40-50 نومۇر ئالغانلاردىنمۇ ھېلىقى 15 كىشىنىڭ ئىچىگە كىرگەنلەر بار ئىكەن. ئەمما، مەن تەقسىم بولغان ياپونىيەدىكى مەكتەپتە ئاسپىرانتلىق ئوقۇشى يوق ئىكەن. شۇنىڭ بىلەن مەن بىلەن بىر قاراردا ياپونىيەگە بارغانلارنىڭ ئىچىدىكى ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇشنى خالايدىغانلارنىڭ ھەممىسى ماگىستېرلىق ئوقۇشىغا كىردى، مەن بىر يۇقىرى ئۇنۋان ئۈچۈن ئوقۇيالمىدىم. بۇنىڭ ئۈچۈن 2 يىل قاتتىق ئازاب يىدىم (لېكىن، چۈشكۈنلەشمىدىم. تارتقان دەرتلىرىمنى كۈچكە ئايلاندۇرۇپ، ئىمكان قەدەر كۆپرەك ئىلمىي ماقالە چىقىرىشقا تىرىشتىم. بۇ ھەقتىمۇ نۇرغۇن ھەكايىلىرىم بار. ئەمما، بۇ سۆھبەتنىڭ ھەجىم چەكلىمىسىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئۇلارنى بۇ يەرگە يازمايمەن. ياپونىيەدىكى مەن ئوقۇغان مەكتەپ مېنى مەملىكەت بويىچە 3-ئورۇندا تۇرىدىغان ئوساكا ئۇنىۋېرسىتېتىگە يۆتكەپ قويماقچى بولغانىدى، مەسئۇل ئورگانلىرىمىز ئۇنىڭغا قوشۇلمىدى. بۇ ئىش ئۇ مەكتەپكە بەك تەسىر قىلدى، مەن ياپونىيەدىن قايتىپ ئۇزۇن ئۆتمەي، ئۇلار ماگىستېرلىق ئۇنۋانىنى تەسىس قىلىپتۇ--ئاشۇ مەكتەپنىڭ مۇدىرى ماڭا 1991-يىلى ئېيتىپ بېرىشىچە، ئۇلارنىڭ بۇ ئىشنى شۇنچە تېز پۈتتۈرۈشىگە مەن سەۋەبچى بولۇپتىمەن. ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇ مەكتەپتە يەنە 10 ئەتراپىدىكى ئۇيغۇرلار ئوقۇدى). تەلىيىمگە يارىشا، پېشقەدەم ئۇيغۇر ئۇستازلىرىمىزنىڭ ياردىمى بىلەن، مەن ئۈچۈن بىر يامان ئىش ياخشى ئىشقا ئايلاندى. مەن ياپونىيەدە ئۇنۋان ئالالمىغانلىقىم ئۈچۈن، ئامېرىكىغا كېلىش پۇرسىتىگە ئېرىشتىم. مەندە ئۆزۈمگە ئوخشاش ئوقۇش ئارزۇسى بار ھەممە ئۇيغۇر ياشلىرىغا چوڭقۇر ھېسداشلىقىم بار. شۇلارغا بىر ئاز بولسىمۇ ئاسانلىق تۇغدۇرۇپ بېرىش ئۈچۈن، 1994-يىلى مەن ۋەتەندىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا ئامېرىكىدىكى ئالىي مەكتەپنىڭ ئۇچۇرلىرىنى ماڭدۇرۇپ بېرىش ئىشىنى باشلىدىم. چىقىمنى (يەنى كوپىي قىلىش راسخودى بىلەن پوچتا راسخودىنى) ئەينى ۋاقىتتىكى تەڭرىتاغ ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسى (ئىنگلىزچە قىسقارتىلىپ "TOSSA" دەپ ئاتىلىدۇ) كۆتۈردى. ئىشلىرىنى مەن قىلدىم. بىر ئوقۇغۇچىدىن قايسى كەسپتە ئوقۇماقچى بولغانلىقى توغرىسىدا بىر خەت تاپشۇرۇپ ئالغاندىن كېيىن، مەن Peterson's Guide " دېگەن ئامېرىكىدا چىققان كىتابنىڭ شۇ كەسپكە ئائىت قىسمىنى كوپىي قىلىپ (نۇسخىلاپ)، ئامېرىكىدىكى مەكتەپلەرگە ئىلتىماس قىلىشنىڭ قەدەم-باسقۇچلىرىنى تونۇشتۇرۇپ بىر پارچە خەت يېزىپ، ئۇلارنى ھېلىقى ئوقۇغۇچىغا پوچتا ئارقىلىق ئەۋەرتىپ بەردىم. بىر ئوقۇغۇچى ئۈچۈن كوپىيخانىغا بېرىپ كىتابنى كوپىي قىلىش، خەت ۋە لىپاپلارنى تەييارلاش، ۋە پوچتىخانىغا بېرىپ تەييارلىغان خەتنى سېلىش ئۈچۈن مېنىڭ بىر شەنبە كۈنىدىكى يېرىم كۈن ۋاقتىم كىتەتتى. 1998-يىلىدىن كېيىن، مەلۇم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلاردىن ماڭا تەلەپ يازىدىغانلار، مەن بىلەن ئالاقىلىشىدىغانلار ناھايىتى ئازلاپ كەتتى. مەن بۇنىڭغا ئىنتايىن ئۆكۈندۈم.
مەن ئامېرىكىغا ئەڭ بۇرۇن كەلگەنلەرنىڭ بىرى بولغاچقا، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئامېرىكىدىكى تۇرمۇش ۋەتەندىكىگە قارىغاندا خېلى كۆپ مۇرەككەپ بولغاچقا، كېيىن كەلگەن ۋەتەنداشلار مەندىن ئوقۇش، خىزمەت، تۇرمۇش، ۋە ئاتا-ئانىلارنى چاقىرتىش توغرىسىدا داۋاملىق ياردەم ۋە مەسلىھەت سوراپ تۇردى. ۋەتەندىكى ياشلاردىنمۇ خەت-تەلەپلەر كېلىپ تۇردى. ئۆزۈم ھازىرغىچە يىغقان تەجرىبىلەردىن ھەممەيلەننىڭ پايدىلىنىشى، ھەمدە ۋەتەندىكى ياشلارغا قولايلىق بولسۇن ئۈچۈن، مەن 2004-يىلى يازدا "http://www.meripet.com" دىگەن تور بېتىنى ياساپ، ۋەتەندىكى ۋە چەت ئەلدىكى يۇرتداشلارغا پايدىلىق دەپ قارىغان بىر قىسىم ئۇچۇرلارنى شۇنىڭغا كىرگۇزۇپ قويدۇم. ھەمدە ماڭا كەلگەن سوئاللارغا قاراپ، يېڭى نەرسىلەرنى ئۇنىڭغا كىرگۈزۈپ تۇرۇۋاتىمەن.
بۇ تور بېتىدىن باشقا، مەن باشقا ۋەتەنداشلار ۋە تونۇش-بىلىشلەرگە داۋاملىق قىلىپ بېرىپ تۇرىدىغان ئىشلار خېلى بار. مەسىلەن، ئالدىمىزدىكى بىر ھەپتە (2005-يىلى 13- دىن 19-كۇنلىرىگىچە) ئىچىدە مېنىڭ باشقىلارغا قىلىپ بەرگەن ئىشلىرىم مۇنداق:
(1) ھەر كۈنى ۋەتەندىن ۋە باشقا جايلاردىن كەلگەن ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 5 ئېلخېتىگە جاۋاپ بېرىش.
(2) ۋەتەندىكى بىر قانچە ئوقۇغۇچىغا ئامېرىكىدىن ئوقۇش ئىلتىماسى يولىدىكى ياردەمچىلەرنى تېپىپ بېرىش.
(3) www.biliwal.com سورىغان سوئالغا جاۋاب يېزىش.
(4) ئاۋىسترالىيەدىكى بىر ئوقۇغۇچىغا "تەشەببۇس خېتى" (ئىنگلىزچە " Recommendation Letter " دەيدۇ) يېزىپ بېرىش.
(5) ياپونىيەدىكى بىر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىغا ئامېرىكىغا ۋىزا ئېلىشتا تەلەپ قىلىنغان "ساياھەت پىلانى" (Travel Schedule) يېزىپ بېرىش.
(6) ياپونىيەدىكى بىر ئۇيغۇر زىيالىينىڭ كانادادىكى بىر پروفېسسورغا يازغان ئىنگلىزچە خېتىنى تەھرىرلەپ بېرىش.
(7) ئوپتىكىدا دوكتۇرلۇق ئۇنىۋانى ئالغان بىر تۈرك تونۇشۇمنىڭ "مۇتەخەسىس كاتېگورىيەسى" بويىچە ئامېرىكىدا قېلىپ قېلىشى ئۈچۈن، ئۇنىڭ كەسپىنىڭ ئامېرىكا دۆلەت مەنپەئەتىگە ئىنتايىن زۆرۈر ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان "مۇتەخەسىسنىڭ باھالاش خېتى" نى يېزىپ بېرىش.
(8) فرانسىيەدە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئېلىپ، ئامېرىكىغا كېلىپ، بۇرۇن مېنىڭ قولۇمدا ئىشلىگەن بىر فرانسىيەلىك ئىنژېنېر يېڭى خىزمەتكە كىرىش ئۈچۈن، كۆرۈشۈش (job interview) غا بارماقچى بولۇپ، مەندىن 5 خىل تېخنىكىلىق سوئال سوراپ ئېلخەت يېزىپ، مۇمكىن بولسا بىر كۈننىڭ ئىچىدە جاۋاب بېرىشىمنى سوراپتۇ. مەن ئۇنىڭغا دەرھال جاۋاب يېزىپ ماڭدۇردۇم.
مەن قوشۇمچە ئىشلار بىلەن داۋاملىق ئالدىنقى بىر ھەپتىدىكىدەك ئالدىراش بولۇپ كەتمەيمەن. ئالدىنقى ھەپتە بىر ئاز ئالاھىدىرەك بولۇپ، مەن بىر قانچە كۈن كەچ سائەت 10 دىن ئاشقىچە ئىشلەشكە مەجبۇر بولدۇم. لېكىن، ماڭا ئاشۇنداق تەلەپلەر داۋاملىق كېلىپ تۇرىدۇ.
1) ماددىي تۇرمۇش (تاماق يېيىش، كىيىم كىيىش، ئۇخلاش قاتارلىقلار)،
2) روھىي تۇرمۇش (مەھماندارچىلىققا بېرىش، كونسەرت-كىنولارغا بېرىش، تېلېۋىزور كۆرۈش، ئارام ئېلىش، مۇھەببىتى بىلەن بىرگە بولۇش قاتارلىقلار).
2002-يىلى فېۋرالدا مەن ياپونىيەگە بىر قېتىم خىزمەت ئىشى بىلەن باردىم. شۇ چاغدا، ئۆزۈمگە ياپونىيەدە تىكىلگەن كاستيۇم-بۇرۇلكىدىن بىرنى ئېلىۋېلىش ئۈچۈن بىر كۈنى بازار چۆگىلىدىم. دۇكانلاردىكى كېيىملەر ئاساسەن جۇڭگودا ئىشلەنگەن بولۇپ، مىڭ تەسلىكتە ياپوندا تىكىلگەن كېيىم بار دۇكاندىن بىرنى تاپتىم. بىراق، مەن ياخشى كۆرگەن بىر قۇر كېيىمنىڭ نومۇرى مەن ئۈچۈن 1-2 نومۇر كىچىك ئىكەن. مەن دۇكاننىڭ ئىگىسىدىن ئۇ كېيىمنىڭ 1-2 نومۇر چوڭى بار-يوقلۇقىنى سورىسام، ئۇ كىشى "ھازىر دۇكىنىمدا يوق. سەل تۇرۇپ تۇرۇڭ. مەن بىر سۈرۈشتە قىلىپ باقاي"، دېدى. بەش مىنۇتتىن كېيىن مېنى چاقىرىپ، ئۇ كېيىمنى 3 كۈندىن كېيىن دۇكانغا كەلتۈرەلەيدىغانلىقىنى ئېيتتى. مەن ئامېرىكىغا ئەتىسى قايتىدىغانلىقىمنى، شۇڭا سەل كىچىكرەك بولسىمۇ ھېلىقى دۇكاندا بار كېيىمنى ئېلىش قارارىمنى ئېيتتىم. لېكىن، ئۇ دۇكاننىڭ ئىگىسى، "ئۇ سىزگە بەك كىچىك ئىكەن. ئۇنى ئالماڭ" دەپ تۇرۇۋالدى. بۇ بىر كىچىك دۇكان بولۇپ، ئۇ چاغدا بۇ دۇكاندا مەندىن باشقا ھېچ قانداق خېرىدار يوق ئىدى. شۇ بىر كۈننىڭ ئىچىدە ئۇ كىشىنىڭ قانچىلىك سودا قىلالىغانلىغىنى بىلمەيمەن. ئەمما، مەن ئەتىسى ئامېرىكىغا قايتىدىغانلىقىمنى ئېنىق ئېيتساممۇ، ئۇ كىشى ماڭا "بۇ كېيىم سىزگە ناھايىتى ياخشى كەلدى. ئۇنىڭدىن 2-3 نى ئېلىۋېلىڭ"، دېمەي، بىرنى ئالىمەن، دىسەممۇ، ماڭا ساتمىغىلى تاس قالدى.
" راست ئادەم" دېگەن ئەنە شۇ. مەن كىچىكىمدىن تارتىپ ھازىرغىچە بولغان ھاياتىم جەريانىدا ئۇچراتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىدە "يالغان ئادەم" گە قارىغاندا، "راست ئادەم" لەرنىڭ سانى خېلىلا كۆپ. ئەمما، بۇ "راست ئادەم"لەرنىڭ كۆپىنچىسى يېزىلاردا. مەن شۇلار بىلەن بىرگە بولۇپ، ئۇلاردىن نۇرغۇن ئالىيجاناب خىسلەتلەرنى ئۆگەندىم. 2004-يىلى يازدا مېنىڭ 2 بالام يۇرتقا بېرىپ، مەن بۇرۇن ئويناپ چوڭ بولغان يېزىلارغا باردى. ئۇ يەردە بىزنىڭ دېھقان تۇققانلارنىڭ ئۆيىدە قونۇپ، ئۇلار ئەتكەن تاماقنى ۋە ئۇلارنىڭ بېغىدىكى يېمىشلەرنى يەپ، ئۇلار ئۆتكۈزۈپ بەرگەن، داپ بىلەن لىگەننى بىرلەشتۈرۈپ چېلىپ، جۈپ-جۈپ بولۇپ ئۇسسۇل ئوينايدىغان، ھەمدە بىر-بىرىگە پوتا سالىدىغان، بىزنىڭ ئەڭ ئەنئەنىۋى كۆڭۈل-ئېچىش ئويۇنىمىز "مەشرەپ" كە قاتناشتى. شۇ چاغدا مەن بىر قېتىم ئۇلارغا تېلېفون قىلغاندا، ئۇ ئىككىسى ماڭا ئايرىم-ئايرىم ھالدا: "دادا، بۇ يەردىكى ئادەملەر ئاجايىپ ياخشى ئىكەن. مەن بۇ دۇنيادا مۇنداق ياخشى ئادەملەرنىڭ بارلىقىنى زادىلا بىلمەپتىكەنمەن. سىزنىڭ قانداق قىلىپ ھازىرقىدەك ئادەم بولۇپ چوڭ بولغانلىقىڭىزنى ئەمدى چۈشەندىم"، دېدى.
ياپونىيەگە بارغاندىن كېيىن، خۇددى ياپونىيىگە بارغان باشقا ئۇيغۇر ۋەتەنداشلارغا ئوخشاش، "يۇقىرى سۈپەتلىك مىللەت" نىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى تېخىمۇ تولۇق چۈشەندىم. ئاشۇنداق "راست ئادەم" لەرنىڭ سانىنى كۆپەيتىپ، مىللىتىمىزنىڭ سۈپىتىنى يۇقۇرى كۆتىرىش يولىدا ھەر بىر ئادەم بىر كىشىلىك تۆھپە قوشالايدۇ. مەن ھەممىمىز ئورتاق تىرىشىدىغانلا بولساق، بىز ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسىدە خۇددى ياپونلۇقلار، يەھۇدىيلار ۋە گېرمانلارغا ئوخشاش بىر “تايىنى بار” مىللەت قاتارىدا دۇنياغا تونۇلىدىغانلىقىغا قەتئىي ئىشىنىمەن.
جاۋاب: جۇڭگو مائارىپى بىلەن ئامېرىكىنىڭ مائارىپى ئوتتۇرىسىدا ھەقىقەتەنمۇ خېلى چوڭ پەرق بار. جۇڭگو مائارىپىنى يىغىنچاقلاپ، بىر ئېغىز سۆز بىلەن "يادلاش مائارىپى"، ئامېرىكىنىڭكىنى بولسا "ئەمەلىيەتكە تەدبىقلاش مائارىپى"، دەپ ئېيتىش مۇمكىن. بۇنداق ئىككى مائارىپ سىستېمىسىدا تەربىيىلەنگەن كىشىلەرنىڭ ئىقتىدارىدىمۇ خېلى چوڭ پەرق بولىدۇ. تۆۋەندە مەن بۇ مەسىلىنى ئۆزۈم ئۇچراتقان ئەھۋاللار ئارقىلىق چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمەن:
ئامېرىكىنىڭ دەرس ئۆتۈش ئۇسۇلى باشلانغۇچ مەكتەپتىن تارتىپلا جۇڭگونىڭكى بىلەن ئوخشىمايدۇ. مەسىلەن، 1-سىنىپ بالىلىرىغا ھېساب ئۆتكەندە، جۇڭگودا كۆپىنچە ئەھۋالدا "بىرگە بىرنى قوشسا 2"، "ئىككىگە بىرنى قوشا ئۈچ"، دەپ يادلىتىدۇ. ئامېرىكىدا بولسا، بالىلارغا مەلۇم ساندىكى رەڭلىك بۇيۇملارنى تارقىتىىپ بېرىپ، "قىزىلدىن 3 نى بىر يەرگە، يېشىلدىن 4 نى بىر يەرگە قويۇڭلار. ئەمدى ئىككى رەڭدىكىلەرنى بىرلەشتۈرۈڭلار. ئەمدى ھەممىسىنى قوشۇپ ساناپ بېقىڭلار"، دەپ ھەممەيلەننى ئىشقا سېلىپ، مۇشۇ بىر پائالىيەت ئارقىلىق "3 كە 4 نى قوشسا، 7 بولىدۇ"، دېگەن نەرسىنى ئۆگىتىدۇ. بۇ يەردىكى ئەڭ تۈپ پرىنسىپ، بالىلارنىڭ مېڭىسىگە بېسىم ئىشلەتمەي، يېڭى نەرسىلەرنى ئۆزلىرى قوبۇل قىلالايدىغان تەرىقىدە ئۆگىتىشتىن ئىبارەت. شۇڭلاشقا، ئامېرىكىنىڭ باشلانغۇچ مەكتىپىنىڭ سىنىپلىرىغا قارىسىڭىز، ساندۇق ساندۇقتا، ھەر خىل رەڭدىكى بۇيۇملارنى كۆرىسىز.
مېنىڭ ئوغلۇم باشلانغۇچنىڭ 5-سىنىپىدىلا ئىلمىي تەجرىبىنى قانداق ئىشلەش، ئۇنىڭدىن چىقارغان ئىلمىي يەكۈننى قانداق قىلىپ بىر ئىلمىي دوكلات شەكلىدە باشقىلارغا يەتكۈزۈشنى ئۆگەندى. مەن يۇقىرىقى سوئالنى (يەنى 8-سوئالنى) كۆرگەندىن كېيىن، ئوغلۇمدىن "سەن 5-سىنىپتا 1-قېتىملىق ئىلمىي تەجرىبىنى ئىشلەپ، ئۇنىڭدىن دوكلات يازغان ئىدىڭ. سەن شۇ چاغدا ئۆگەنگەن ئىلمىي تەجرىبە ئۇسۇللىرى قايسى؟" دەپ سورىسام، ماڭا تۆۋەندىكىلەرنى ئېيتىپ بەردى:
1) ئىلمىي پەرەزنى ئوتتۇرىغا قويۇش
2) تەجرىبە ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ماتېرىياللارنى تەييارلاش ۋە تەجرىبە ئۇسۇلىنى لايىھىلەش
3) تەجرىبىنى ئىشلەپ، سان-سىفىرلارنى خاتىرىلەش
4) تەجرىبە نەتىجىسىگە قاراپ، 1) قىسىمدىكى ئىلمىي پەرەزنىڭ توغرا ياكى ناتوغرىلىقىنى، ئۇنداق بولۇشىنىڭ سەۋەبىنى، ھەمدە بۇ تەجرىبە ئارقىلىق يەكۈنلەپ چىقارغان ئىلمىي خۇلاسىنى يېزىپ چىقىش.
ئۇلار ئاشۇ ۋاقىتتىن باشلاپلا، ئۆزى ئىشلىگەن تەجرىبىنىڭ نەتىجىلىرىنى x-y رەسىمى (ئىنگلىزچە "x-y plot " دەپ ئاتىلىدۇ) ئارقىلىق ئىپادىلەشنى باشلىدى. مېنىڭ ئېسىمدە قېلىشىچە، مەن ياپونىيەگە يېڭى بارغاندا، ئىلمىي تەتقىقاتنى قانداق ئىشلەش جەھەتتە يۇقىرىقىچىلىك بىلىمىم يوق ئىدى (ئېھتىمال بۇ خىل ۋەزىيەت ھازىر ئۆزگەرگەن بولۇشى مۇمكىن)
ئامېرىكىدا باشلانغۇچنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدىن باشلاپ، تولۇقسىز ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگىچە، ئوقۇغۇچىلارغا ھەر مەۋسۈمدە بىر قېتىم دەرس پروجەكتىسى (ئىنگلىزچە " Class Project " دەپ ئاتىلىدۇ) ئورۇنلاشتۇرىدۇ. بەزى ئوقۇتقۇچىلار سىنىپىدىكى 30 غا يېقىن ئوقۇغۇچىغا 15 ئەتراپىدىكى بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان پروجەكت ماۋزۇسىنى چىقىرىپ بېرىپ، ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆزلىرى ياخشى كۆرگەنلىرىنى تاللىۋېلىشا قويىدۇ. بەزىلىرى بولسا، پروجەكت ماۋزۇسىنى ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تېپىشىغا قويۇپ قويىدۇ. مۇشۇنداق پروجەكتلار ئاساسىدا، ھەر يىلى مەكتەپ بويىچە بىر قېتىم ئىلىم-پەن كۆرگەزمىسى (ئىنگلىزچە " Science Fair " دەپ ئاتىلىدۇ) ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، "ئوچۇق ئۆي" (ئىنگلىزچە " Open House " دەپ ئاتىلىدۇ) پائالىيەتلىرىمۇ بىر يىلدا بىر قانچە قېتىم بولۇپ تۇرىدۇ. بۇ كۆرگەزمە ۋە ئوچۇق ئۆي جەريانىدا، ئاتا-ئانىلار بەلگىلەنگەن ۋاقىت مۇددىتى ئىچىدە مەكتەپكە كېلىپ، ئۆز پەرزەنتلىرىنىڭ ۋە باشقا ئوقۇغۇچىلارنىڭ قىلغان ئىشلىرىنى كۆرىدۇ. بۇ ئادەمنى خېلىلا ھوزۇرلاندۇرىدىغان پائالىيەت بولۇپ، بالىلارنىڭ قىلغان ئىشلىرى ئادەمنى ناھايىتى ھەيران قالدۇرىدۇ. مەن ھازىرغا قەدەر ئۆز بالىلىرىمنىڭ مۇنداق پائالىيەتلىرىنىڭ بىرەرسىگىمۇ بارمىغان ۋاقتىم يوق. مېنىڭ ئوغلۇم تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتە ئىشلىگەن پروجەكتنىڭ بىرسى، ئوخشىمىغان رەڭلىك نۇرنىڭ تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئوخشىمايدىغانلىقىنى ئۆلچەپ ئىسپاتلاپ چىقىشتىن ئىبارەت بولدى. بىر قىسىم ماتېرىياللارنى بازاردىن سېتىۋالدۇق. تېمپېراتۇرىنى ئۆلچەش ئەسۋابىنى مەن ئۆزۈمنىڭ شىركىتىدىن ئارىيەت ئېلىپ ئەكەلدىم. قىزىمنىڭ ئىشلىگەن بىر پروجەكتىسى، نۇر ئىسسىق ھاۋادىن ئۆتكەندە، ئىسسىق ھاۋا ئۇنىڭ يۆنىلىشىنى بىر ئاز ئۆزگەرتىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاش بولدى. مەن قىزىمنى ئۆزۈمنىڭ شىركىتىگە ئاپىرىپ، قىزىل رەڭلىك لازېر (قوزغىتىلغان نۇر) دىن بىرىنى ماڭدۇرۇپ قويۇپ، ئۇنىڭ نۇر يولىنىڭ ئاستىغا شام يېقىپ ھاۋانى ئىسسىتىپ، شۇ ئارقىلىق قىزىم ئىسپاتلىماقچى بولغان نەرسىنى ئىسپاتلاپ چىقتى.
ئامېرىكىدا ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىمۇ ئوقۇغۇچىلار ئىنتايىن جانلىق تەربىيىلىنىدۇ. مېنىڭ ئىككىلا بالام تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتە ھازىر دۇنيادا مەۋجۇت بولغان 4 چوڭ دىننى ئۆگىنىپ چىقتى. مەن ئۇلارنىڭ ئىسلام دىنى توغرىسىدىكى دەرسلىك كىتابىنى تۇنجى قېتىم كۆرگەندە ئىنتايىن ھەيران بولدۇم: مەن ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان ۋاقتىمدا دىن توغرىلىق بىرەر دەرسلىك ئەمەس، ھازىرغا قەدەر بۇنداق ياخشى يېزىلغان ئىسلام توغرىسىدىكى كىتابنى كۆرۈپ باقمىغانىدىم. قىزىم تولۇقسىزدىكى ۋاقتىدا، ئىجتىمائى پەن بويىچە بىر قېتىم ئېلىپ بارغان پروجەكتىسى مۇنداق بولدى: 3 ئوقۇغۇچى بىر گۇرۇپپا بولۇپ، شۇ ۋاقىتتا ئامېرىكا جەمئىيىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان ئەڭ چوڭ مەسىلىلەردىن 5 نى تىزىپ چىقىش. ئاندىن بۇ 3 كىشىدىن بىرىنى "ئامېرىكىنىڭ پرېزىدېنتى" قىلىپ تاللاپ، بۇ "پرېزىدېنت" ئۆزىنىڭ يۇقارقى مەسىلىلەرنى قانداق ھەل قىلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئۇسۇل لاھىيىسىنى تۈزۈپ چىقىش. (شۇ چاغدا قىزىم "ئامېرىكا پرېزىدېنتى" بولۇپ تاللىنىپ، بۇ پروجەكت ۋە قىزىمنىڭ "پرېزىدېنت" بولغانلىق خەۋىرى بىز تۇرۇۋاتقان شەھەرنىڭ يەرلىك گېزىتىگە بېسىلدى). ئەڭ ئاخىرىدا بۇ "پرېزىدېنت" ئۆزىنىڭ ئويلىغانلىرىنى ئەينى ۋاقىتتىكى ئامېرىكىنىڭ راست پرېزىدېنتى بېل كلىنتونغا يېزىپ ماڭدۇرۇش. بۇ ئىشتىن ئۇزۇن ئۆتمەي، قىزىم بېل كلىنتوننىڭ ئىمزاسى بېسىلغان، كلىنتوننىڭ ئىشخانىسىدىن كەلگەن كلىنتوننىڭ نامىدىكى بىر جاۋاب خەتنى تاپشۇرۋالدى. يەنە بىر ئىجتىمائى پەن پروجەكتىسىدە، قىزىمغا "ئەگەر سەن Haway شىتاتىنىڭ شىتات باشلىقى بولساڭ، ئۇ شىتاتنىڭ ساياھەت ئىشلىرىنى قانداق قىلىپ تەرەققىي قىلدۇرىسەن؟ ئۆزۈڭنىڭ بۇ جەھەتتىكى سودا پىلانىڭنى (ئىنگلىزچە " business plan " دەپ ئاتىلىدۇ) يېزىپ چىققىن." دىيىلگەنىدى. ۋەتەندە بۇنداق ئىشلارنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن بولمىسا كېرەك. مەن "سودا پىلانى" يېزىپ باقتىم: 1996-يىلى ۋە 2002-يىلى مەن باشقا 2 نەپەر ئۇزۇن يىللىق تەجرىبىسى بار، چوڭ شىركەتلەردە باشلىق بولۇپ باققان كىشىلەرگە شېرىك بولۇپ، ئىككى يۇقىرى تېخنىكىلىك شىركەت قۇرۇشقا قاتناشتىم. مانا شۇ چاغدا، بىز ئامېرىكىدىكى كاپىتالىستلاردىن مەبلەغ ئېلىش ئۈچۈن، ناھايىتى تەپسىلىي "سودا پىلانى" تەييارلاپ چىققان ئىدۇق (ئامېرىكا ئىقتىسادىدا يۈز بەرگەن شىددەتلىك ئۆزگىرىشلەر تۈپەيلىدىن، بىزنىڭ بۇ شىركەتلەر ماڭماي قالدى. ئۇلارنىڭ بىرسى ھازىرمۇ بار. مەن بۇ ئىككى شىركەتتە "باش تېخنىك" دېگەن ۋەزىپىنى ئۈستۈمگە ئالغان ئىدىم. بۇ ۋەزىپە ئىنگلىزچە " Chief Technology Officer, CTO " دەپ ئاتىلىدۇ.)
مائارىپتىكى بۇنداق پەرقتىن كېلىپ چىققان نەتىجىلەرنىڭ ئوخشىماسلىقىنى مەن ئۆزۈمنىڭ ئامېركىدىكى خىزمىتىم جەريانىدا ئوبدان ھېس قىلدىم. مەن كالفونىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ داۋىس شۆبىسىدە (UDC دە) يۇقىرى يىللىقلارغا دەرس ئۆتۈۋاتقان ۋاقتىمدا، بىر قېتىملىق يېرىم مەۋسۇملۇق ئىمتىھاننىڭ ئورنىدا، مۇنداق بىر لايىھىلەش پروجەكتى ئورۇنلاشتۇردۇم: ھەر بىر ئوقۇغۇچى مۇستەقىل ھالدا مەن چىقىرىپ بەرگەن تېخنىكىلىق كۆرسەتمە بويىچە بىردىن ئېلېكتىر توك يولى لايىھىلەپ چىقىدۇ. ئىمتىھان نەتىجىسى، بۇ توك يولى ئىشلىتىدىغان ئېلېكتىر توك قۇۋۋىتىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكىگە (قانچە تۆۋەن بولسا، شۇنچە ياخشى)، سىگنال كۈچەيتىش ئىقتىدارىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكىگە (قانچە يۇقىرى بولسا، شۇنچە ياخشى) ۋە پۇل چىقىمىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكىگە (قانچە تۆۋەن بولسا، شۇنچە ياخشى) قاراپ، مۇشۇ 3 كۆرسەتكۈچنى argument قىلغان بىر تەڭلىمىگە ئاساسەن بېرىلىدۇ. نومۇرى ئەڭ يۇقىرى ئوقۇغۇچىغا "ئا+" بېرىلىدۇ. ئەڭ تۆۋەن ئوقۇغۇچىغا "ف" بېرىلىدۇ (ئىمتىھانىدىن ئۆتەلمەيدۇ). قالغانلار مۇشۇ ئىككىسىنىڭ ئارلىقىدىكى نومۇرلارنى ئالىدۇ. ئەگەر 2 ئوقۇغۇچىنىڭ ماڭا تاپشۇرغىنى ئوپ-ئوخشاش بولۇپ (يەنى بىر-بىرىدىن كۆچۈرگەن بولۇپ)، ئۇلار 100 دىن نومۇر ئېلىشقا تېگىشلىك بولسا، بۇ ئىككەيلەن بىر 100 نومۇرنى تەڭ بۆلۈشىدۇ (يەنى، ئۇلارغا 50 تىن نومۇر بېرىلىدۇ). ۋاقتى بىر ھەپتە (دەرستىن سىرتقى ۋاقىتلاردا تۈگىتىشى كېرەك). بۇ ئېلېكتىر شىركىتىدە ئىشلەيدىغان بىر ئېلېكتىر ئىنژىنېرىنىڭ ۋەزىپىسى بىلەن ئوخشاش ئىش بولۇپ، ئامېرىكا جەمئىيىتىنىڭ ھەقىقىي رىقابەتلىك ھالىتىگە ماسلاشقان، ناھايىتى ئەمەلىي پروجەكت ئىدى. ئامېرىكىلىك ئوقۇغىچىلار پروجەكت تەلەپلىرىنى چۈشىنىۋالغاندىن كېيىن يوقاپلا كەتتى. بىراق، مېنىڭ سىنىپىمدىكى 5 ئەتراپىدىكى ۋېتنام، شاڭگاڭ، تەيۋەن ۋە جۇڭگو قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن ئاسىيالىق ئوقۇغۇچىلار بۇ بىر ھەپتىنىڭ ئىچىدىكى ھەر بىر كۈنى ئىشخانامغا سوئال سوراپ كىرىۋېلىپ، مېنى خېلىلا ئاۋارە قىلدى (ئامېرىكىدا كۆپىنچە پروفېسسورلار ئىشىكىنى تاقاپ قويۇپ، مەخسۇس بەلگىلەپ بەرگەن ۋاقىتتىن باشقا چاغلاردا ئوقۇغۇچىغا ئىشىك ئېچىپ بەرمەيدۇ. ئەمما، مەن ئىشىكىمنى ياپمايتتىم.)
مەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن ئېلېكترو-ماگنېتلىق دولقۇن، مىكرو-دولقۇن تېخنىكىسى ۋە ئوپتىكا قاتارلىق كەسپلەر ئېلېكتىر ئىنژىنېرلىقى بويىچە ئەڭ تەس كەسپ. شۇڭلاشقا ئامېرىكا گىراژدانلىرى ئىچىدە بۇ كەسپتە ئوقۇيدىغانلار ئانچە كۆپ ئەمەس بولۇپ، ئامېرىكىدا بۇ كەسپتە ئوقۇيدىغان ۋە ئىشلەيدىغان جوڭگولۇق خەنزۇلار ناھايىتى كۆپ. بولۇپمۇ، چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىدا بۇ كەسپلەر ئۆتۈلىدىغان بولغاچقا، ئۇ مەكتەپنىڭ باكالاۋرلىقىنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ تەڭ يېرىمى دېگىدەك ئامېرىكىغا كېلىپ، دوكتۇرلۇق ئۇنۋانلىرىنى ئېلىپ، ئامېرىكىدا تۇرۇپ قالىدىكەن. شۇڭا مەن ئۆزۈمنىڭ كەسپىي ساھەسىدە بۇنداقلارنى ناھايىتى كۆپ ئۇچرىتىپ تۇرىمەن. مەن "Wawesplitter" دېگەن شىركەتتە ئىشلەۋاتقاندا، بىر مەزگىل ئىككى گۇرۇپپا كىشىگە مەسئۇل بولدۇم. ئۇنىڭ بىرسىدە، جۇڭگونىڭ چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىدا باكالاۋرلىق ئۇنۋانى ئېلىپ، ئامېرىكىدا دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئالغان 2 خەنزۇ ئىنژىنېر، چىڭخۇانى پۈتتۈرۈپ، ئامېرىكىدا ماگىستېرلىق ئالغان بىر خەنزۇ ئىنژىنېر، ئامېرىكىلىق دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى بار 2 ئىنژىنېر ۋە باشقا بىر قانچە تېخنىكلار بار ئىدى. يەنە بىر گۇرۇپپىدا بولسا، تەيۋەننىڭ چىڭخۇئا ئۇنىۋېرسىتېتىدا باكالاۋرلىقنى ئېلىپ، ئامېرىكىدا دوكتۇرلۇق ئالغان بىر ئىنژىنېر، ئامېرىكىلىق ماگىستېرلىق ئۇنۋانى بار بىر ئىنژىنىر ۋە ئامېرىكىلىق بىر تەرەپتىن بىر ئالىي مەكتەپتە ئوقۇپ، بىر تەرەپتىن بىزنىڭ شىركەتتە ئىشلەۋاتقان بىر ياش بار ئىدى. مەن ئامېرىكىلىقلارغا ئىش تاپشۇرسام، مەيلى بىۋاسىتە بولسۇن ياكى تېلېفون ئارقىلىق بولسۇن، ئۇلار مېنىڭ تەلىپىمنى بىر دەمدىلا چۈشىنىپ، تېلېفون قىلىدىغان يەرگە تېلېفون قىلىپ، كۆرۈشىدىغانلارنى ئۆزلىرى تېپىپ كۆرۈشۈپ، ناھايىتى يۇقىرى ئۈنۈم بىلەن ئىشلەپ، ئىش پۈتكەندە ماڭا دوكلات قىلاتتى. ھېلىقى جۇڭگولۇق ئىنژىنېرلار بولسا، مېنىڭ قېشىمغا كۈندە نەچچە قېتىم كېلىپ، ئىشنىڭ ھەر بىر قەدەم-باسقۇچىنى مەندىن سورايتتى. ئامېرىكىدىكى ئالىي مەكتەپلەردە جۇڭگولۇق ئوقۇغۇچىلار ئىمتىھان نومۇرىدا داۋاملىق سىنىپنىڭ ئالدىدا بولسىمۇ، ئەمىلىي خىزمەتكە چىقىپ ئىشلەشكە باشلىغاندا ئۆزلىرى بىلەن ئوخشاش ئورۇندىكى ئامېركىلىقلارنىڭ ئالدىدا خېلىلا چانىدۇ. قول سېلىپ ئىشلەشكە كەلگەندە، ئۇلار ئامېرىكىلىقلارغا قارىغاندا كۆپ ئاجىز كېلىدۇ.
شۇنىڭ ئۈچۈن، ئىمكانىيەتلا يار بېرىدىكەن، بالىڭىزنى قول سېلىپ ئىشلەشكە ئادەتلەندۈرۈڭ. قول سېلىپ ئىشلەشنى ئۆگىتىش دېگەنلىك ھەرگىز بىر تەجرىبىخانىدىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلارنى كۆزدە تۇتقانلىق ئەمەس. ئوتۇن يېرىش، گەمە كولاش، تام سېلىش، غالتەك ياساش، ۋېلسىپىتنى رېمونت قىلىش قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى قول سېلىپ ئىشلەشكە كىرىدۇ. بۇ ئەرزىمەس ئىشلاردەك كۆرۈنسىمۇ، ئاشۇنداق ئىشلارنى قىلىش جەريانىدا يېتىلىدىغان قول سېلىپ ئىشلەش قابىلىيىتى كېيىنكى ھاياتتا ئىنتايىن جانغا ئەسقاتىدۇ. مەن ئۆزۈمنىڭ كىچىكىدىن باشلاپ ئۆگەنگەن ئىقتىدارىمنىڭ ھەممىسى مېنىڭ كېيىنكى كەسپىي ھاياتىمغا ئىنتايىن زور پايدا يەتكۈزدى. مەن ئۆگەنگىنىمنىڭ ھەممىسىنى ھازىر ئەمەلىيەتتە ئىشلىتىۋاتىمەن. قولىدىن ئىش كەلمەيدىغان ئادەم داۋاملىق بىر ئىشنىڭ بولمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان باھانە ئىزدەيدۇ. قولىدىن ئىش كېلىدىغان ئادەم بولسا، داۋاملىق شۇ ئىشنى قىلىشتا مۇمكىنچىلىكى بار بولغان يولنى ئىزدەيدۇ. بىر بالىنىڭ قولىدىن ئىش كېلىدىغان بولۇپ يىتىلىشىدە، ئاتا-ئانىلار ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.
ئامېرىكىنىڭ بالا تەربىيىلەش سىستېمىسىدا، ئاتا-ئانىغا تايىنىدىغان تەركىب خېلى چوڭ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. تۆۋەندە مەن مۇشۇ نۇقتا ئۈستىدە بىر ئاز توختىلىپ ئۆتىمەن.
1) باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتىكى ئاتا-ئانا يىغىنى. ھەر بىر مەكتەپ ھەر يىلى كەم دېگەندە بىر قېتىم مەخسۇس ۋاقىت ئاجرىتىپ، ئاتا-ئانا يىغىنى ئورۇنلاشتۇرىدۇ. بۇ يىغىن ھەر بىر ئوقۇتقۇچى ھەر بىر ئوقۇغۇچىنىڭ ئاتا-ئانىسى بىلەن ئايرىم-ئايرىم كۆرۈشىدىغان يىغىن بولۇپ، ئادەتتە بىر كىشىگە بېرىلگەن ۋاقىت 15 مىنۇت ئەتراپىدا بولىدۇ. بۇ ۋاقىتتا ئوقۇتقۇچى ئوقۇغۇچىنىڭ مۇشۇ بىر دەرستە ئىشلىگەن سىنىپ پروجەكتى، تاپشۇرۇقلىرى ۋە يازغان ماقالىلىرىنى بىر-بىرلەپ كۆرسىتىپ، بۇ ئوقۇغۇچىنىڭ قايسى تەرەپتە كۈچلۈك، قايسى تەرەپتە ئاجىز ئىكەنلىكى، بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپتە قانداق تىرىشىشى زۆرۈرلىكىنى تەپسىلىي ئېيتىدۇ. شۇ ئارقىلىق ئاتا-ئانىلار ئۆز بالىسىنىڭ مەكتەپتىكى ئىپادىسى توغرىسىدا ئومۇميۈزلۈك ۋە ۋاقتى-ۋاقتىدا خەۋەردار بولۇپ تۇرىدۇ. مېنىڭ ئوغلۇم باشلانغۇچتىكى ۋاقتىدا، بىر قېتىملىق مەملىكەتلىك "Star" دېگەن ئىمتىغاندا (مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇتۇش سەۋىيىسىنى تەكشۈرۈپ تۇرۇش ئۈچۈن، بۇ ئىمتىھان ئامېرىكا بويىچە يىلىغا بىر قېتىمدىن ئېلىنىدۇ) ناھايىتى يۇقىرى نومۇر ئېلىپتۇ. توققۇز ساھەنىڭ بەشىدە٪ 99 گە، ئەڭ تۆۋەن بولغىنىدا٪ 87گە كىرىپتۇ (ئامېرىكىدا بۇنداق ئىمتىھانلاردا ھەر بىر ئوقۇغۇچىنى قانچە پىرسەنت ئوقۇغۇچىلاردىن يۇقىرى نومۇر ئالدى، دەپ تىزىدۇ. ٪ 99 دېگىنى بۇ ئوقۇغۇچى شۇ قېتىم ئىمتىھانغا قاتناشقانلارنىڭ ئىچىدە٪ 99 ئادەمدىن يۇقىرى تۇرىدۇ، يەنى ئەڭ يۇقىرى نومۇر ئالغان٪ 1 ئادەمنىڭ ئىچىگە كىرىدۇ، دېگىنى بولىدۇ). ئوغلۇمنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ئىنتايىن خۇشال بولۇپ، ئامېرىكىغا نەدىن كەلگەنلىكىنى سوراپتۇ. ئوغلۇم "جۇڭگونىڭ ئۇيغۇر رايونىدىن" دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. بۇ ئوقۇتقۇچى ئامېرىكىدا بېسىلغان بىر خەرىتىنى ئاختۇرۇپ، بۇ يەرنى تاپالماي، بىر قېتىملىق ئاتا-ئانا يىغىنىدىن كېيىن مېنى ئەپقېلىپ، بىزنىڭ نەدىن كەلگەنلىكىمىزنى سورىدى. ئەسلىدىكى 15 مىنۇتلۇق يىغىن 45 مىنۇت داۋاملىشىپ، مەن ئۇ كىشىگە ئۇيغۇر توغرىسىدا تەپسىلىي سۆزلەپ بەردىم. ئاخىرىدا ئۇ كىشى ماڭا: "دىلشات ئامېرىكىغا 4.5 يېشىدا كېلىپ، ئىمتىھاندا ئامېرىكىلىقلارنىڭ ھەممىسىدىن يۇقىرى نومۇر ئېلىۋاتسا، مەن ئۆزىمىز ئۈچۈن نومۇس ھىس قىلىمەن"، دېدى. يەنە بىر ئاتا-ئانا يىغىنىدا، ئوغلۇمنىڭ ئىنگلىزچە يېزىقچىلىق ئوقۇتقۇچىسى ئۇنىڭ يازغان بىر ماقالىسىنى ماڭا كۆرسىتىپ، "مەن بۇ مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتقىلى 20 يىلدىن ئاشتى. لېكىن، بۇنىڭچىلىك تەسىرلىك يېزىلغان ماقالىنى كۆرۈپ باقمىغانىدىم. مەن ئۇنى ئىرىمگىمۇ ئوقۇپ بەردىم. ئىككىلىمىز يىغلاپ كەتتۇق. مەن بۇ ماقالىنى بىر رەسىم رامكىسىغا ئېلىپ، ئۆيۈمگە ئېسىپ قويدۇم"، دېدى. بۇ ماقالىنىڭ ئىسمى "بىرتالمۇ ئويۇنچۇقى يوق بىر كىچىك بالا" (ئىنگلىزچە " A Boy without a Toy ") بولۇپ، ئوغلۇم ئەسلىدە مېنىڭ كىچىك ۋاقتىمنى يازغان ئىكەن. بىزنىڭ يۇرتىمىزدا ئويۇنچۇقى بار بالىلارغا قارىغاندا، ئويۇنچۇقى يوقلارنىڭ سانى جىق كۆپ. ئەمما، ئامېرىكىلىقلار ئۈچۈن، بىر بالىنىڭ ھەچ قانداق ئويۇنچۇقى بولماسلىق، ئۇلارنى ئىنتايىن ھەيران قالدۇرىدىغان، ئۇلارغا قاتتىق تەسىر قىلىدىغان بىر ئىش ئىكەن.
2) ئامېرىكىدا كىچىك بالىلىرى بار ئاق تەنلىكلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۆيىدە كەم دېگەندە بىردىن ئىت، مۈشۈك، ياكى شۇنىڭغا ئوخشىغان ئائىلە ھايۋىنى (ئىنگلىزچە " Pet " دەپ ئاتايدۇ) باقىدۇ. بۇ ئامېرىكا جەمئىيىتىگە ناھايىتى ئومۇملىشىپ كەتكەن بولغاچقا، مەخسۇس ئائىلە ھايۋانلىرىنى ساتىدىغان سودا دۇكانلىرىمۇ ئىنتايىن كۆپ. ھەمدە ئادەملەرنىڭ يېمەك-ئىچمەكلىرىنى ساتىدىغان سودا دۇكانلىرىنىڭ ھەممىسىدە ئائىلە ھايۋانلىرىنىڭ يېمەكلىرىنىمۇ ساتىدۇ. كىچىك بالىلارنىڭ ھايۋان بېقىشى، ئائىلە ھايۋانلىرى بىلەن بىللە ئوينىشى، ئۇلارنىڭ روھىي دۇنياسىنىڭ ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشىدە ئالاھىدە رول ئوينايدۇ. شۇڭا ئىمكانىيىتى يار بېرىدىغان ئۇيغۇر ئائىلىلىرى بۇ ئىشقا ھەرگىز سەل قارىماسلىقى كېرەك. مەن كىچىك ۋاقتىمدا ئىت، توشقان، تۇرمۇنچۇق ۋە جىڭسىرلارنى باققان ئىدىم. توشقاننى سېتىش ئۈچۈن باققان بولساممۇ، توشقىنىم ھەر قېتىم تۇغۇپ، باللىرىنى ساتقىدەك بولغىچە، ئۇلار بىلەن ناھايىتى كۆپ ئوينىۋالاتتىم. تۇرمۇنچۇق ۋە جىڭسىرلار بولسا، پۈتۈن ئائىلىمىزگە ئىنتايىن چىرايلىق سايراپ بېرەتتى. بىر قېتىم مەن بىر ئىگىز دەرەخقە يامىشىپ چىقىپ، بىر قارا قۇشقاچنىڭ ئۇۋىسىدىن ئەمدىلا كۆزى ئېچىلغان بىر قۇشقاچ بالىسىنى تۇتۇپ چۈشتۈم. ھەمدە ئۇنىڭغا ئاغزىنى قايرىپ ئېچىپ يېمەك يىگۈزۈپ، ئاغزىنى قايرىپ ئېچىپ سۇ ئىچۈرۈپ، ئاشۇ يول بىلەن بېقىپ چوڭ قىلدىم. بۇ قارا قۇشقاچ مېنىڭ ئاشۇنداق بېقىشىم بىلەن ئۇچۇرۇم بولدى. ئەتىگىنى ئۆينىڭ ئالدىدا ئاياقتا ئۇماچ ئىچىۋاتسام، ئۇ قۇشقاچ بەزىدە ئۇچۇپ كېلىپ، ئاياقنىڭ قىرغىقىغا قونۇۋالاتتى. بەزىدە مەن سىرتتا ماڭغاندا، ئۇ قۇشقاچ ئۇچۇپ دەرەخقە قونۇپ، ئاندىن ئۇچۇپ كېلىپ مۈرەمگە قوناتتى. بۇنداق ۋاقىتلاردا مەن ئىنتايىن ھاياجانلىنىپ كېتەتتىم. مەن ئۈچۈن بۇ بىر قولغا كەلتۈرگەن چوڭ غەلىبە ئىدى. مەن دوكتۇرلۇق ئوقۇۋاتقاندا بىز مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلار ياتىقىدا تۇردۇق. بىزنىڭ ئۇ ياتاقلاردا ئائىلە ھايۋىنى بېقىشىمىزغا يول قويۇلمايتتى. بىر كۈنى قىزىم 3 دانە چۆجە كۆتىرىپ كەپتۇ. بىر ساۋاقدىشى بەرگەن ئىكەن. ئۇنى باقىمەن، دەپ چىڭ تۇرىۋالدى. بىز ئۇنىڭغا يول قويدۇق. بۇ چۆجىلەر بىر ئايغىچە بىزنىڭ پۈتۈن ئائىلىگە نۇرغۇن خۇشاللىق ئېلىپ كەلدى. 1997-يىلى بىز ئۆي ئېلىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا، باللىرىمىزغا بىر جۈپ توشقان ئېلىپ بەردۇق. نەچچە ئايدىن كېيىن بۇ توشقانلار 2 قېتىم تۇغۇپ، جەمئىي 18 توشقان بولدى. ئۆينىڭ ئارقا ھويلىسىنىڭ نەرىگە قارىساق توشقان. ئۇلار ئۆرە تۇرۇپ يەپ، ئارقا ھويلىدىكى خادىسىمان قارىغاي دەرىخىنىڭ ئاستىنقى قىسمىنى پاك-پاكىز يەپ بولدى. بىزنىڭ قولىمىزدىكى سەۋزىنى يېيىشكىمۇ ئۆگىنىپ كەتتى. سەۋزىنى كىچىك تايچە قىلىپ، ئىككى قولىمىزدا تۇتۇپ بەرسەك، توشقاننىڭ 16 بالىسىنىڭ ھەممىسى بىر-بىرىنى ئىتتىرىپ يۈرۈپ يەيتتى. ھەر كۈنى مەكتەپتىن ۋە ئىشتىن قايتىپ كېلىپ، توشانغا سەۋزە ياكى لەتىس (ئىنگلىزچە " Lettuce " بولۇپ، توخماقسەي تۈرىدىكى كۆكتات) بەرگىچە ھەممىمىز ئالدىراپ كېتەتتۇق. ئۇلار چوڭ بولغاندا، ئامېرىكىدا بۇ 18 توشقاننى بىر تەرەپ قىلىش ئىنتايىن قىيىنغا توختىدى. ئۇلارنىڭ ھېكايىسىنى يېزىش ئۈچۈن بىر كىتاب يېزىشىم كېرەك. ئىشقىلىپ بىز ئۇ توشقانلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسىنى 2004-يىلى يازدا شىمالىي كالىفورنىيەدىن جەنۇبىي كالىفورنىيەگە كۆچۈپ كەلگىچە باقتۇق.
‏
كارل ماركىس
ماركس ئىشچىلار ھەركىتىدىكى يېڭى دولقۇننىڭ ئىھتىياجىغا ماسلىشىش ئۈچۈن، 1864- يىلى 9- ئايدا لوندوندا خەلقئارا ئىشچىلار جەمىيىتى (يەنى 1- ئىنتېرناتسيۇنال) نى قۇردى ۋە ئۈزى ئۇنىڭ رەھبىرى بولدى. 1- ئىنتېرناتسيۇنالنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى پرۇدونچىلار، باكۇنىنچىلار، ئىشچىلار بىرلەشمىچىلىكى تەرەپدارلىرى ۋە لاسسالچىلارنىڭ ئىسلاھاتچىلىقى، تەسلىمچىلىكى، ھۆكۈمەتسىزلىكى، بۆلگىنچىلىكى ۋە 1- ئىنتېرناتسيۇنالغا قارشى سۈيقەستلىك ھەركەتلەرگە قارشى مۇرەسسەسىز كۈرەش قىلىپ، ماركسىزىمنىڭ خەلقئارا ئىشچىلار ھەركىتىدىكى يىتەكچى ئورنىدا تۇرىشىغا ئاساس سالدى. 1871- يىلى 3- ئاينىڭ 18- كۈنى پارىژ ئىشچىلىرى قۇراللىق قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ، تارىختا تۇنجى پۇرۇلېتارىيات ھاكىمىيىتى – پارىژ كومىنىسىنى قۇردى. ماركس پارىژ پۇرۇلتارىياتىنىڭ ئىنقىلابىي ئىجاتچانلىق روھىغا يۇقىرى باھا بەردى، ھەمدە ئۇنى قىزغىن مەدھىلىدى ۋە قوللىدى. «فرانسىيىدىكى ئىچكى ئۇرۇش» دېگەن كىتابنى ۋاختىدا يېزىپ چىقىپ، كومۇنىنىڭ تەجرىبىلىرىنى يەكۈنلەپ، «ئىشچىلار سىنىپىنىڭ تەييار دۆلەت ماشىنىسىنى شۇ پېتى ئىگىلىشى ۋە ئۇنىڭدىن ئۆز مەقسىدىگە يىتىش يولىدا پايدىلىنىشى مۈمكىن ئەمەس»، كونا دۆلەت ماشىنىسىنى ئىنقىلابىي ئىنقىلابىي زورلۇق يولى بىلەن پاچاقلاپ تاشلاپ ۋە بۇزۇپ تاشلاپ، پۇرۇلېتارىيات دىكتاتۇرىسىنى يولغا قۇيىشى لازىم دەپ كۆرسەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە، «ئىنتېرناتسيۇنال قۇرۇلغانلىقىنىڭ يەتتە يىللىقىنى خاتىرلەيمىز» دېگەن ئەسىرىدە مۇنۇلارنى تەكىتلەپ كۆرسەتتى: «پۇرۇلتارىيات دىكتاتۇرىسىنىڭ بىرىنچى شەرتى پۇرۇلېتارىيات ئارمىيىسىدۇر. ئىشچىلار سىنىپى ئۆزىنى ئازاد قىلىش ھوقۇقىنى جەڭ مەيدانىدىلا قولغا كەلتۈرىشى لازىم». ماركس 70- يىللاردىن 80- يىللارنىڭ بېشىغىچە ئاساسىي زىھنىنى داۋاملىق ھالدا «كاپىتال» نىڭ 2- تومى ۋە 3- تومىنى يېزىشقا قاراتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خەلقئارا كومىنىزىم ھەركىتىنىڭ تەرەققىياتىغا كۆڭۈل بۆلدى. 1875- يىلى گېرمانىيە ئىشچىلار ھەركىتىدە ئېيزىناخچىلار لاسسالچىلار بىلەن بىرلىشىش ۋاقتىدا شەكىل جەھەتتىكى ئىتتىپاقلىققا بىرىلىپ كىتىپ، «پىرىنسىپ بىلەن سودىلاشتى»، لاسسالچىلارنىڭ ئاغمىچىلىقى بىلەن مۇرەسسەلەشتى. ماركس كىسەل يۈرۈپ «گوتا پىروگراممىسىغا تەنقىد» نى يېزىپ، گېرمانىيە ئىشچىلار پارتىيىسىنىڭ پىروگرامما لاھىيىسىدە ئىپادىلەنگەن لاسسالنىڭ ئاغمىچىلىق نۇقتىنەزەرلىرىنى ئۈزۈل- كىسىل تەنقىت قىلىپ، كاپىتالىزىم بىلەن كومىنىزىمنىڭ ئوتتۇرسىدا بىر ئىنقىلابىي ئۆزگىرىش دەۋرى بۇلىدۇ، بۇ دەۋرگە مۇناسىپ سىياسىي جەھەتتىكى بىر ئۆتكۈنچى دەۋرمۇ بۇلىدۇ، بۇ دەۋردىكى دۆلەت پەقەت پۇرۇلېتارىياتنىڭ ئىنقىلابىي دىكتاتۇرىسىدا بۇلىدۇ دەپ كۆرسەتتى. 1879- يىلى گېرمانىيە پارتىيىسىدىكى سيۇرىخ ئۈچ كىشىلىك گۇرۇھىنىڭ ئىسلاھاتچىلىقى، تەسلىمچىلىكىنى ۋە فرانسىيە، ئەنگىلىيە، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئىشچىلار ھەركىتىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئاغمىچى گۇرۇھلارنىمۇ پاش قىلدى ۋە تەنقىت قىلدى. thumb|296x296px
ئۆلۈمى
ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەتنىڭ زىيانكەشلىكى، چىكىدىن ئاشقان نامراتچىلىق ۋە ئىنتايىن ئېغىر نەزىرىيىۋى ۋە ئەمىلىي خىزمەت ماركسنىڭ سالامەتلىكىگە ئېغىر زىيان يەتكغزدى. 1883- يىلى 3- ئاينىڭ 14- كۈنى چۈشتىن كىيىن ماركس ئۆزىنىڭ ئورۇندۇقىدا ئولتۇرغان پېتى دۇنيادىن ۋىدالاشتى. ئېنگېلس مۇنۇلارنى كۆرسەتكەن ئىدى: «ماركس ئىنسانىيەت تارىخىنىڭ تەرەققىيات قانۇنىيىتىنى تاپتى»، «ھازىرقى زامان كاپىتالىستىك ئىشلەپچىقىرىش ئۈسۈلىنىڭ ۋە شۇنىڭدىن ھاسىل بولغان بۇرژۇئا جەمىيىتىنىڭ ئۆزىگە خاس ھەركەت قانۇنىيىتىنىمۇ تاپتى»؛ ماركس «پەن جەھەتتىكى گىگانت»، لېكىن ئۇ «ئالدى بىلەن بىر ئىنقىلاپچى. كاپىتالىستىك جەمىيەتنى ۋە شۇ جەمىيەت بئاساسىدىكى دۆلەت تۈزۈمىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ئىشىغا مەلۇم يول بىلەن قاتناشتى ۋە ئۇنىڭ يارىدىمى بىلەن ئۆزىنىڭ ئورنىنى ۋە تىلىپىنى، ئۆز ئازادلىقىنىڭ شەرتىنى چۈشەنگەن ھازەرقى زامان پۇرۇلېتارىياتىنىڭ ئازادلىق ئىشلىرىغا قاتناشتى، – بۇ ئەمىلىيەتتە ئۇنىڭ ئۆمۈرلۈك ۋەزىپىسى ئىدى».
ئۆگەدەي
ئۆگەدەي (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ögedey) بولسا چىڭگىزخاننىڭ ئۈچۈنجى ئوغلى.
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
ناسساۋ
غەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرىنىڭ ئەڭ شىمالىدىكى باھاما فېدېراتسىيىسىنىڭ پايتەختى، مۇھىم پورتى. بۇ شەھەر يېڭى پروۋىدېنس ئارىلىنىڭ شەرقىي شىمال ياقىسىغا جايلاشقان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :ناسساۋ
دۆلىتى :باھاما فېدېراتسىيىسى
مەمۇرىي رايون شەكلى :پايتەخت
تەۋە رايون :باھاما دۆلىتى
يەر مەيدانى :207 كۋادرات كىلومېتىر
چەتئەلچە نامى :Nassau
ئاساسىي ئالاھىدىلىك
گولف توپ ناسساۋ يەنە نۇرغۇن تەنتەربىيە ھەۋەسكارلىرى ئۈچۈن، سۇغا شۇڭغۇش، تېنس توپ، تام توپى قاتارلىق نۇرغۇن ئوخشىمىغان تۈردىكى تەنھەرىكەت تۈرى. مەيلى چوڭ ئادەم ياكى كىچىك بالا بولسۇن، ئۆزلىرىنىڭ بۇ توپنى تېپىشنى ياخشى كۆرىدىغان تەنتەربىيە ھەرىكىتى.
ناسساۋ يېمەك - ئىچمىكى
كۆپ.
باھاما ئىشلەپچىقارغان ھەر خىل دېڭىز مەھسۇلاتلىرى، بېلىق ھەم قولدىن بېرىشكە مەززىلىك. بىز بۇ ئېقىن ئۈستىدە، سىز قالساق تېتىيالايمىز دېگۈدەك ھەر خىل ئىسسىق بەلۋاغ بېلىقى، بۇنىڭ ئىچىدىكى سۇدا پىشۇرۇلغان بېلىقى، كۆكتات دۈملەپ پىشۇرۇلغان بېلىق ئەڭ داڭلىق.
ناسساۋ تارىخى
8پارچەناسساۋ شەھىرىناسساۋ چىرايلىق يىگىرمە بىر ئىنگىلىز مىلى ئۇزۇنلۇقتىكى دېڭىز پورتى شىنپىلو ۋېدىنىس ئارىلىغا جايلاشقان. ئۆزى كىچىك، مەزمۇنى تولۇق جەننەت ئارىلىدىن ئۇزۇنلىقى ئۈچ مىل چىقىدۇ، پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن ناسساۋ  دېڭىز پورتىنى قوغدايدۇ. دەل بۇ ئۆزگىچە قوغداش، دېڭىز پورتى، مۇستەملىكە دەسلەپكى مۇستەملىكىچىلىرىنى جەلپ قىلدۇ.
قاتناش ئەھۋالى
8پارچەناسساۋ شەھىرىناسساۋ ئايروپورتى ۋە ناسساۋ ئارقىلىق شەھەر تېپىپ ماشىنا ئىجارە بېرىش شىركىتى. ئىلگىرى يولغا قويغان، سىز تۇرۇۋاتقان ئەنگلىيە بولىدۇ ۋە ئاپتوموبىل ئىجارە شىركىتى بىلەن ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇپ، بارغاندىن كېيىن ماشىنا ئىجارىگە بېرىش ئىشلىرىنى بېجىرىدۇ. شۇ جايدىكى كۈندۈزلۈك ئولتۇرغان ئاپتوبۇس ( ئۆز ئالدىغا مەبلەغ سېلىش پۇلى )، ئېكىسكۇرسىيە ناسسائۇ مەنزىرىسى ئىنتايىن قىزىقارلىق ئۇسۇل، سىزمۇ بىر ئات ھارۋىسى ئىجارىگە  ئېلىپناسساۋ تارىخىي سەپىرىنى باشلىسا بۇلىدۇ. ئارالدا نۇرغۇن تاكسىلار بار، ھەمدە تاكسىنىڭ  بىر يەردىن يەنە بىر يەرگە مۇقىم باھا.
Hebe Camargo
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئىنگلىزچە:Hebe Maria Camargo 160px|thumb|Hebe Camargo دۆلەت تەۋەلىكى: ئامرىكا
مۇھەممەد ئىقبال
thumb|مۇھەممەد ئىقبال (1933) ئاتاقلىق شەرق ئىسلام شائىرى ئەللامە مۇھەممەد ئىقبال
(1873 ـ 1938 ـ يىللار)
ئىقبال دەسلەپكى ساۋادىنى ئۆيىدە دادىسىدىن ئالدى ۋە كېيىن قۇرئان ئوقۇش ئۈچۈن مەدرىسكە باردى. بۇ يەردە قۇرئاننىڭ كۆپ قىسىمىنى يادقا ئالدى. مەلۇم ۋاقىتتىن كېيىن دادىسىنىڭ مىر ھۈسەيىن ئىسىملىك دوستى ئىشلەيدىغان مەكتەپكە ئوقۇشقا كىردى. مىر ھۈسەيىن ئەرەب ۋە پارس تىلى ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئۇ مۇھەممەد ئىقبالغا ئەرەب ئەدەبىياتىنى ئۆگەتتى. ئىقبال بۇ مەكتەپنى تۈگەتكەندىن كېيىن لاھوردىكى بىر ھۆكۈمەت مەكتىبىگە ئوقۇشقا كىردى.
لاھۇردا نۇرغۇنلىغان مەكتەبلەر بار ئىدى. ئىقبال بۇ يەردە ئېنگىلىزچە ۋە پەلسەپەدىن ئوقۇتقۇچىلىق دېپلومى ئالغاندىن كېيىن، لاھۇردىكى شەرق تىللىرى فاكولتىتىغا ئوقۇتقۇچىلىققا تەيىنلەندى. ئۇ شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ يازغان شېئىرلىرى بىلەن ئاستا ـ ئاستا نام چىقىرىشقا باشلىدى.
1905 ـ يىلى لوندوندىكى كامبىرىژ ئۇنىۋېرستېتىگە ئوقۇشقا كىرىش ئۈچۈن ئەنگىلىيەگە باردى ۋە كامبىرىژ ئونىۋېرستېتىنىڭ پەلسەپە ۋە ئىقتىساد فاكولتىتىنى يۇقىرى نەتىجە بىلەن تۈگەتتى. لوندوندا تۇرغان بۇ ئۈچ يىل ۋاقىت ئىچىدە ئىقبال ئەرەب تىلى ۋە ئەدەبىياتى پاكولتىتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىش بىلەن بىرگە بىر قاتار ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنلىرى ئاچتى ۋە بۇ ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنلىرى بىلەن لوندوندا نام چىقاردى. يەنە لوندوندا تۇرغان بۇ جەرياندا قانۇن كەسپىدە ئوقۇپ، سوتچىلىق ئۇنۋانى ئالدى ۋە گېرمانىيەگە بېرىپ مىيونخېن ئونىۋېرستېتىدا پەلسەپە كەسپىدە دوكتورلۇقتا ئوقۇدى. 1908 ـ يىلى ھىندىستانغا قايتقان ۋاقتىدا ئۇنىڭ ماقالىلىرى ۋە شېئىرلىرىنى ئوقۇغان ھەۋەسكارلىرى تەرىپىدىن تەنتەنە بىلەن قارشى ئېلىندى. ئىقبال ھىندىستاندا ئىشنى ئادۇكاتلىقتىن باشلىدى. ئۇنىڭ ئادۇكاتلىق ساھەسىدە قىلغان ئىشلىرى توغرۇلۇق ۋە دۇرۇسلۇقتا ھەممىگە ئۈلگە بولدى. ئۇ توغرۇلۇقىغا ۋە يېڭىپ چىقىشىغا ئىشەنمىگەن دەۋالارنى ئەسلا قوبۇل قىلمايتتى. كېيىن لوندوندا بىر ھۆكۈمەت تارمىقىدىكى مەكتەبنىڭ ئەرەب تىلى ۋە ئەدەبىياتى بۈلۈمىگە ئوقۇتقۇچىلىققا كىردى. ئەمما ئۇزۇن ئۆتمەي بۇيەردىن ئايرىلدى. نېمە ئۈچۈن ئوقۇتقۇچىلىق خىزمىتىدىن ئىستىپا بەرگەنلىكىنى سورىغانلارغا ئۇ "ئىنگىلىزلەرنىڭ قولىدا ئىشلەش بەك تەس، مەن كۆڭلۈم خالىغان نەرسىنى ئوقۇغۇچىلىرىمغا سۆزلىيەلمىدىم، ھازىر ئەركىن بولدۇم، ئەمدى خالىغىنىمنى دېيەلەيمەن ۋە خالىغىنىمنى قىلالايمەن" دەپ جاۋاب بېرىدۇ.
ئۇ ھۆكۈمەتتىكى بۇ ئىشىدىن ئىستىپا بەرگەن بولسىمۇ ئەمما ھېچبىر زامان مائارىپ ساھەسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈپ قويمىدى. لوندوندىكى ئىسلام ئىنىستىتوتىدا داۋاملىق دەرس بەردى ۋە باشقا نۇرغۇنلىغان ئۇنىۋېرستىتلەردە ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنى ئاچتى. ئافغانىستان ھۆكۈمىتىنىڭ تەكلىۋى بىلەن ئافغان مائارىپ جەمىئىيىتىگە ئەزا بولدى.
مۇھەممەد ئىقبال ۋەتىنىدىكى سىياسى پائالىيەتلەرگىمۇ قېتىلدى ۋە بۇجەھەتتە خەلقىگە يول باشچى بولدى. ئۇنىڭ سىياسەتتىكى ئاساسى ئىدىيىسى "سىياسەت ― ئىشلەش، ئىززەت ۋە ھۆرمەتكە دەۋەت قىلىش" ئىدى.
ھىندىستانلىق مۇسۇلمان مۇھاجىتلارنىڭ ئىسمى بىلەن يازغان شېئىرلىرى ھىندىستان مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەنگىلىيە مۇستەملىكىچىلىرىگە قارشى كۆرىشىدە غايەت زور رول ئوينىغان ئىدى. 1926 ـ يىلى پەنجاپ ۋىلايىتىنىڭ باش سوتچىلىقىغا سايلاندى ۋە بۇنىڭ بىلەن بىرگە مەركىزى سەئۇدى ئەرەبىستاندا بولغان " رابىتەتول ئىسلامىيە" ئىسىملىك بىر جەمىئىيەتتىمۇ ئىشلىدى.