cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
ئەخمەت پاختانىڭ كېيىنچە ئوغلى غۇلامىدىن ئەپەندىگە ئەسلەپ بېرىشىچە، يەكەندىكى خىتاي ئەسكەرلىرى تۇرۇشلۇق ھەربىي گازارمىنىڭ قوماندانى ئەينى زاماندا ئاقسۇدا ئەسكەر باشلىقى بولۇپ تۇرغان بىر خىتاي ئوفىتسېر ئىكەن. شۇ يىللىرى ئاقسۇدا تۇرۇشلۇق خىتاي ئەسكەرلىرىگە بېرىلىدىغان مائاش ئۈزۈلۈپ قالغاندا، ئۇ ئاقسۇ ۋىلايەتلىك مەركىزىي بانكىنىڭ باشلىقلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقان ئەخمەت پاختادىن قەرز سورىغان ئىكەن. ئەسكەر باشلىقىنىڭ تەلىپىنى رەت قىلىشقا ئامالسىز قالغان بانكا باشلىقى ئەخمەت پاختا ئۇلارغا قەرز بېرىپ تۇرىدۇ. ئارىدىن بىرقانچە يىل ئۆتۈپ، ئۆلۈم جازاسىغا بۇيرۇلغان ئەخمەت پاختا يەكەنگە ئېلىپ بېرىلىپ، جازانى ئىجرا قىلىدىغان مەيداندا ھېلىقى خىتاي ئوفىتسېر ئۇنى تونۇپ قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئەسكەرلىرىگە بۇيرۇق بېرىپ، ئەخمەت پاختانى چېپىش بۇيرۇقىنى توختىتىپ ئالىدۇ. خىتاي ئوفىتسېر ئەخمەت پاختانى ئايرىم بىر خانىگە باشلاپ كىرىپ، ئۇنىڭ نېمە سەۋەبتىن تۇتۇلۇپ، ئۆلۈم جازاسىغا بۇيرۇلغانلىقىنىڭ سەۋەبىنى سورايدۇ. بۇنىڭ سەۋەبىنى ئەخمەت پاختانىڭ ئۆزىمۇ چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدۇ. خىتاي ئوفىتسېر ئۆزىنىڭ شەخسىي مۇناسىۋەت تورىغا تايىنىپ ئاخىرى ئەخمەت پاختاغا بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسىنىڭ نەنجىڭدىكى گومىنداڭ ھۆكۈمىتى ياكى ئۈرۈمچىدىكى مىلىتارىست ھاكىمىيىتىدىن ئەمەس، بەلكى قىزىل موسكۋادىن كەلگەنلىكىنى بىلىدۇ.
نۆۋەتتە ئامېرىكادا ياشاۋاتقان تەۋەررۈك ۋەتەنپەرۋەر ئىنقىلابچىمىز غۇلامىدىن پاختا ئەپەندىگە سالامەتلىك ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر تىلەيمىز.
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
تەرەققىيات تارىخى
«سېپىل بۇرغىسى» چوڭ قاسقان شەكلىدە بولۇپ، ئاستىغا تۆت دانا چاق ئورنىتىلغان، ئالدى تەرىپىگە ئېغىر ھەم توم چوڭ مىس بازغان ئورنىتىلغان. چوڭ مىس بازغاننىڭ ئۇچى ئۇچلۇق تاسما بىلەن تارتىپ قويۇۋېتىلگەندىن كېيىن ياغاچنىڭ ئېغىرلىقى بىلەن سېپىلنى بۇزىدىغان ئىسىل قورال بولغان. قورال ئۈسۈتنلىكى ۋە ئۇزۇن يىللىق ھاكىمىيەت تەرىپىدىن يىغىلغان بايلىق ئاسۇرىيەلىكلەرنى ئۇرۇش ئۈستۈنلىكىگە ئىگە قىلغان. ئاسۇرىيە ئەسكەرلىرى بارغانلا يېرىدە باشقا خەلقنى ۋەھشىلىك بىلەن قىرغان: ئەسىرلەرنىڭ باشلىرىنى مىجىۋەتكەن بۇيۇنلىرىنى كېسىپ تاشلىغان پۇخرالارنىڭ ئۆي _ جايلىرىنى كۆيدۇرۋەتكەن، مال - مۈلكىنى بۇلاپ كەتكەن، بالا - ۋاقىلىرىنى ئەسىرگە ئېلىپ كەتكەن. ئۇنىڭدىن كېيىن بېسىۋېلىنغان جايدىكى ئالتۇن- مىس، پىل چىشى ۋە باشقا قىممەتلىك بۇيۇملارنى ھارىۋىلارغا بېسىپ ئاسۇرىيىگە ئېلىپ كەتكەن.
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى قەدىمكى زامان دۇنياسىدىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ھەربىي ئىمپېرىيىلەرنىڭ بىرى. سىرتقا قارىتا دەھشەتلىك تۇردە بۇلاڭچىلىق سىياسىتىنى يۈرگۈزۈش، ئىچكى جەھەتتە ئەمگەكچىلەرنى قۇل قىلىش ئاساسىغا قۇرۇلغان ئاسۈرىيە ھەربى ئىمپىرىيىسى ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى ئانچە ئۇزاققا داۋاملاشتۇرالمىغان. 100 يىلغا يەتمەيلا ئاسۈرىيە بويسۇندۇرۇۋالغان بىر مۇنچە دۆلەتلەر ئارقا- ئارقىدىن قوزغىلىپ قارىشىلىق كۆرسىتىپ، ئارقا -ئارقىدىن ئاسۈرىيە ئىمپىرىيىسىنىڭ تەۋەلىكىدىن چىقىپ كەتكەن ئاسۈرىينى قالايمىقانچىلىق باسقان. مىلادىدىن ئىلگىرى 612 - يىلى ئىران ئىگىزلىكىدىكى مېدىيە بىلەن ئىككى دەريا ۋادىسىدىكى بابىل بىرلەشمە ئارمىيىسى ئاسۈرىيەنىڭ پايتەختى نىنېۋېنى ئاشغال قىلغان. شۇنىڭدىن كېيىن بىر مەھەل دەۋران سۈرگەن ئاسۈرىيە ئىمپىرىيىسى ئاخىر ھالاك بولۇپ قايتا باش كۆتىرەلمىگەن. ئاسۇرىيەلىكلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئاستا-ئاستا باشقا مىللەتلەرگە ئاسمىلاتسىيە بولۇپ كەتكەن.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
(«ئۇيغۇرلار ژۇرنىلى»نىڭ 11-سانىدا ئېلان قىلىنغان)
نەقىل مەنبەلىرى:
(7) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-08152017144254.html
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
ئىقتىساد-مەدەنىيىتى
ئاسسۇرىيىلىكلەر ئىككى دەريا ۋادىسىنىڭ يۇقىرىقى ئېقىمىدىكى ئېگىزلىكتە چارۋىچىلىق ۋە ئوۋچىلىق بىلەن تۇرمۇش كەچۈرگەن. ناھايىتى ئۇزاق بىر دەۋردە، ئاسسۇرىيىلىكلەرگە ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئاككاد، سۇمېر، ئامورى، خىتتىت قاتارلىق مىللەتلەر ھۆكۈمرانلىق قىلغان.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
1980-يىللاردا خىتايدا خەلقئارا كىتاب سېتىش مۇلازىمىتى سىرتقا ئېچىلىدۇ. بۇ ھال غۇلامىدىن پاختانى ئايرىلغىلى 30 يىلدىن ئاشقان ۋەتىنىنىڭ ئۇچۇرلىرىغا ئىگە بولۇش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇ بېيجىڭدىكى خەلقئارا كىتاب مۇلازىمەت شىركىتى بىلەن ئالاقىلىشىپ، ئۆز ئىقتىسادى بىلەن ئۇيغۇر دىيارىدا نەشر قىلىنغان يۈزلەرچە كىتابلارنى، «تارىم»، «شىنجاڭ مەدەنىيىتى»، «شىنجاڭ سەنئىتى»، «بۇلاق»، «مىراس»، «قەشقەر ئەدەبىياتى»، «تەڭرىتاغ» قاتارلىق ئۇيغۇرچە ژۇرناللارنىڭ پۈتۈن سانلىرىنى سېتىۋالىدۇ. يېرىم ئەسىردىن كۆپرەك جەرياندا توپلانغان مىڭلارچە كىتاب-ماتېرىياللار ئۇنىڭ شەخسىي كۇتۇپخانىسىنى مۇھاجىرەتتىكى بىر خەزىنىگە ئايلاندۇرىدۇ. 2015-يىلىغا كەلگەندە 80 ياشتىن ئاشقان بۇ بوۋاي ئۆز خىراجىتى بىلەن ئۆمۈر بويى توپلىغان كىتاب-ماتېرىياللىرىنى ئېلېكترونلۇق نۇسخىلاپ، «ئالتۇن ئوق» تور كۇتۇپخانىسى دېگەن نام بىلەن ئۆز خەلقىگە تەقدىم قىلىدۇ. (13)
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
تەرەققىيات تارىخى
ئاسۇرىيە ئەسلىدە بابىلنىڭ شىمالىي تەرىپدىكى بىر كىچىك دۆلەت بولۇپ، دەجلە دەياسىنىڭ يۇقۇرى ئېقىمىدىكى ھازىرقى كۇردىستان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز تۇتىشىدىغان جايغا-ھازىرقى سۈرىيەنىڭ شىمالى قىسمىغا توغرا كېلىدىغان يەرگە جايلاشقان.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
ئەسكەرتىش: بۇ تەرجىمھال ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇرچە بۆلۈمى مۇخبىرى قۇتلان ئەپەندىنىڭ غۇلامىدىن پاختا ئاكا ھەققىدە ئىشلىگەن 38 قىسىملىق چاتما سۆھبىتىگە ئاساسەن تەييارلاندى. ماقالىدىكى بارلىق مەزمۇن ۋە نەقىل مەنبەسى سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن بارچە سۆز-جۈملىلەر ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى مۇخبىرى قۇتلاننىڭ ئەمگىكىدۇر.
تەييارلىغۇچى: ھېكمەتيار ئىبراھىم.
(11) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxtining-hayati-29-11282017201048.html
گېرمانىيەدىكى گۆتە ئىنىستىتۇتىدا يېرىم يىللىق جاپالىق تىل ئۆگىنىش كېيىن، غۇلامىدىن پاختا  1956-يىلىنىڭ ئاخىرقى يېرىمىدا غۇلامىدىن پاختا گېرمانىيەنىڭ نۇرېنبۇرگ شەھىرىگە جايلاشقان رادىئو-تېلېۋىزىيە تارقىتىش تېخنىك ئىنستىتۇتىغا تولۇق ئوقۇش ياردەم پۇلى بىلەن 4 يىللىق ئوقۇشقا ئەۋەتىلىدۇ. غۇلامىدىن پاختا نۇرېنبۇرگدىكى 4 يىللىق ئالىي مەكتەپ ھاياتىنى 3 يىلدا تاماملاپ، رادىيو-تېلېۋىزىيە تارقىتىش كەسپى بويىچە دىپلومغا ئېرىشىدۇ. 1959-يىلى «ئازادلىق رادىئوسى»غا خىزمەتكە چۈشىدۇ.
ھەربىي مەكتەپ ئۇنىڭ ئىلگىرىكى نىسبەتەن يۇقىرى بولغان ئوقۇش ۋە دۆلەتكە خىزمەت قىلىش تارىخىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئۇنىڭغا تۈركىيە ئارمىيەسىنىڭ «يېدەك سۇباي»، يەنى بىر يۇلتۇزلۇق زاپاس ئوفىتسېر ئۇنۋانىنى بېرىدۇ. ئۇ، «يېدەك سۇباي» ئۇنۋانىنى ئالغان ھەربىي ئوفىتسېرنىڭ ئەگەر ئۇرۇش پارتلىسا، تۈركىيە ئارمىيەسىدە تەخمىنەن 100 ئەسكەرگە قوماندانلىق قىلىش ھوقۇقىنىڭ بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ.(8)
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
سىياسىي تۈزۈلمىسى
ئاسسورىيە ئىمپېرىيىسى پۈتۈنلەي قانلىق ئىستېلا ئاساسىغا قۇرۇلغان، ئىستېلا قىلىنغان دۆلەت ۋە مىللەتلەرگە قارىتا ۋەھشىيانە تېررورلۇق ھۆكۈمرانلىق يولغا قويۇلغان. ئالايلۇق، ئاسسورىيە قوشۇنى دەمەشقنى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن ۋەھشىيانە قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈپ، ئادەم بېشىدىن كىچىك تاغ ياسىغان، زور تۈركۈمدىكى ئۇرۇش ئەسىرلىرى ۋە ئاددىي پۇقرالار دەھشەتلىك جازاغا ئۇچرىغاندىن كېيىن ئۆلتۈرۈلگەن، قالغان پۇقرالار ئاسسۇرىيىلىكلەرنىڭ قۇلىغا ئايلانغان. مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 612-يىلى يېڭى بابىلون ۋە مىدىيە بىرلەشمە قوشۇنى ئاسسورىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ پايتەختى نىنىۋىيىنى ئىشغال قىلغان ھەمدە نىنىۋىيىدە دەھشەتلىك قىرغىنچىلىق يۈرگۈزگەندىن كېيىن شەھەرنى ئوت قويۇپ كۆيدۈرۈۋەتكەن، شۇنىڭ بىلەن ئىمپېرىيە ھالاك بولغان.
تېررىتورىيەسى
تىگىلات پىلېسېر دەۋرى (مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 746-يىلىدىن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى727-يىللار) دە، ئاسسۇرىيە جەنۇبقا يۈرۈش قىلىپ بابىلوننى گۇمران قىلغان، غەربتە سۈرىيىنى بويسۇندۇرۇپ، مەشھۇر تارىخىي شەھەر دەمەشقنى ئىشغال قىلغان. ئۇنىڭ ۋارىسلىرى سارگون (مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 721-يىللاردىن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 705-يىللار) ، سېناخېرىب (مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 704-يىللاردىن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 681-يىللار) ۋە ئىساخىدېن ھۆكۈمرانلىق قىلغان دەۋرلەردە يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ كېڭەيمىچىلىك قىلىپ، ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئىسرائىلىيە، مىسىرنى يوقىتىپ بابىلوننى قايتا بوسۇندۇرۇپ، ئاسىيا، ئافرىقىدىن ھالقىغان غايەت زور ئىمپېرىيە قۇرۇپ چىققان.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
(6) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-08012017125445.html
غۇلامىدىن پاختا 1992-يىلىدا قۇرۇلغان «شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى»نىڭ ۋۇجۇدقا چىقىشىدا ئاكتىپ ماسلاشتۇرغۇچىلىق رولىنى ئوينايدۇ.
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
تەرەققىيات تارىخى
ئاسۈرىينىڭ مۇستەبىت پادىشاھى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ۋارىسى مىلادىدىن ئىلگىرى 671- يىلىمىسىرنى، مىلادىدىن ئىلگىرى 639- يىلى ئىران ئىگىزلىكىنى بېسىۋالغان. شۇنىڭدىن ئېتىۋارەن ئاسۈرىيە شۇ زامانلاردا دۇنيادا ئەڭ قۇدرەتلىك بولغان ئىككى مەدىنى دۆلەتنىڭ -مىسىر بىلەن بابىلنىڭ پۈتۈن زىمىنىنى ئۆزىگە قارىتىۋالغان، شۇنڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئەتراپتىكى رايونلارغا كېڭىيىپ، شىمالدا كاۋكاز تاغ تىزمىلىرىدىن جەنۇپتا نىل دەرياسى ۋادىسىغىچە، شەرقتە پىرسيە بۇغىزىدىن غەرىپتە ئوتتۇرا دېڭىزغىچە بولغان شۇ ۋاقىتتىكى پۈتكۈل مەدەنى دۇنيانى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاسۇرىيە ئىمپىرىيىسنى قۇرغان.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
(13) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-01162018144348.html
(10) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-10032017141541.html
«ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ دىرېكتورى غۇلامىدىن پاختا بىلەن تەپسىلىي سۆزلىشىدۇ. ئۇنىڭ ئىلگىرىكى ئوقۇش تارىخى، خىزمەت تەجرىبىسى ۋە ئېلېكتر تېخنىكىسى بويىچە داۋاملىق ئوقۇش ئارزۇسىنى بىر-بىرلەپ ئاڭلايدۇ. ئاخىرىدا ئۇ غۇلامىدىن پاختاغا كەلگۈسىدە مەزكۇر رادىئودا خىزمەت قىلىش شەرتىنى قويۇپ، ئۇنى نۈرېنبۇرگدىكى رادىيو-تېلېۋىزىيە تېخنىك ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا ئەۋەتىدىغانلىقىنى شۇنداقلا ئۇنىڭ بۇ جەرياندىكى پۈتۈن ئوقۇش ۋە تۇرمۇش راسخوتىنى كۆتۈرىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.(6)
ئۇ ئەخمەت پاختانى قويۇپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ دەرھال، يەنى شۇ كۈننىڭ ئۆزىدە ھىندىستانغا يوشۇرۇنچە قېچىپ كېتىشىنى، چەتئەلدىن ئىككىنچى قايتىپ كەلمەسلىكىنى شەرت قىلىدۇ.
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى قەدىمكى زامان دۇنياسىدىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ھەربىي ئىمپېرىيىلەرنىڭ بىرى. بۇ ئىمپېرىيە تگر ۋە ئېفرات دەريا ۋادىسىنىڭ شىمالىي قىسمىغا جايلاشقان، مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 8-ئەسىردە باش كۆتۈرۈپ، مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 612 - يىلى يىمىرىلگەن، مەۋجۇت بولغان ۋاقتى 100 يىلغا يەتمىگەن.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
شۇنداق قىلىپ، ئۆلۈمدىن قۇتۇلغان ئەخمەت پاختا ئەسكى چاپانغا ئۇرۇنۇپ، قاغىلىق كۆكيار يولى بىلەن ھىندىستانغا قاچىدۇ. نەچچە ئون كۈن كېچىسى يول مېڭىپ، كۈندۈزى مۆكۈنۈپ، ئاخىرى ھىندىستان تەۋەسىگە ئۆتۈپ كېتىدۇ. ھىندىستاندا ئىككى ئايچە سەرگەردان بولۇپ يۈرگەن ئەخمەت پاختا ئاخىرى بىر تونۇشىنىڭ ياردىمى ۋە قەرز بېرىپ تۇرۇشى بىلەن ئۇ يەردىن سەئۇدى ئەرەبىستانغا كېتىدۇ.
ئۇ نيۇ-يوركنىڭ لوڭ ئىسلاند رايونىدىكى شەخسىي تۇرالغۇسىدا زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغىنىدا ئۆزىنىڭ نېمە ئۈچۈن «ئالتۇن ئوق» ناملىق بۇ تور بەتنى ئاچقانلىقى ھەققىدە تەپسىلىي توختالدى.
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
ئىلىم ۋە تېخنىكا ئىشلىرى
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى ھەربىي ئىستېلا ئاساسىدا قۇرۇلغان دۆلەت بولغاچقا، ئۇنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئىجادىي خاراكتېرلىك تۆھپىسى ئىنتايىن ئاز ئىدى. لېكىن ئىمپېرىيىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى پادىشاھى ئاسسۇر بانىپال نىنىۋىيە شەھىرىدە بىر كۇتۇپخانا سالدۇرغان، بۇ كۇتۇپخانىدا 22 مىڭ پارچىدىن ئارتۇق شىنا مىخ يېزىق ئويۇلغان لاي تاختا ساقلانغان. نىنىۋىيە شەھىرى ۋەيران قىلىنغاندا لاي تاختىلار خارابە ئىچىگە كۆمۈلۈپ كەتكەن، بۇ لاي تاختىلار 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندىلا ئاندىن ئارخېئولوگلار تەرىپىدىن تېپىلىپ، كېيىنكىلەرگە بىر تۈركۈم ئىنتايىن قىممەتلىك يازما يادىكارلىقلارنى قالدۇرغان.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
ئەتىسى ئامىنە بۇغرا ئەخمەت پاختانىڭ ئىستانبۇلدىن ئەۋەتكەن سۈرىتى بىلەن مەكتۇپىنى ئېلىپ غۇلامىدىن پاختا سودا قىلىۋاتقان دۇكانغا كېلىدۇ. دادىسىنىڭ ئىستانبۇلدا چۈشكەن سۈرىتى بىلەن ئەۋەتكەن خېتىنى كۆرگەن غۇلامىدىن پاختا دادىسىنىڭ ھايات ئىكەنلىكىگە رەسمىي ئىشىنىدۇ.
غۇلامىدىن پاختا يېرىپ يىللىق ھەربىي مەجبۇرىيەتتىن كېيىن، تۈركىيەنىڭ ئەرزۇرۇم ۋىلايىدىتىگە قاراشلىق ئولۇر ناھيىسىنىڭ تاشلىكۆي يېزىسىغا ئوقۇتقۇچى بولۇپ تەقسىم قىلىنىدۇ ۋە بۇ يەردە مەجبۇرىيەت يۈزىسىدىن بىر يېرىم يىل قالىدۇ. 1963-يىلى گېرمانىيەدىكى خىزمىتى ئۈچۈن گېرمانىيەگە قايتىدۇ.
تۈركىي تىللاردىن ياخشى خەۋەردار تىرىشچان ياش غۇلامىدىن پاختانىڭ ئارقا-ئارقىدىن تەلەپ قىلىشى بىلەن ئاخىرى «ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ ئۆزبېكچە پروگراممىلىرىنىڭ ئارىسىدا سىناق تەرىقىسىدە ھەپتىدە بىر پارچە ئۇيغۇرچە ماقالە ئاڭلىتىشقا ئىجازەت بېرىلىدۇ. شۇنداق قىلىپ، غۇلامىدىن پاختانىڭ قەلىمى ۋە ئاۋازىدىكى تۇنجى ئۇيغۇرچە پروگرامما گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدىن ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ھاۋا بوشلۇقىغا ياڭرايدۇ.(7)
(5) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-07112017134554.html
ئارىدىن ئون يىللارچە ۋاقىت ئۆتۈپ، ئىلى ئىنقىلابىنىڭ نەتىجىسىدە ئۈرۈمچىدە ئۆلكىلىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلىدۇ. 1947-يىلىنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ئۆلكىلىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت مەخسۇس تەكشۈرۈش ۋە سايلامغا نازارەتچىلىك قىلىش خىزمەت گۇرۇپپىسى تەشكىللەپ جەنۇبقا ئەۋەتىدۇ. مەزكۇر گۇرۇپپىنىڭ تەركىبىدە قەشقەرگە كەلگەن مۇھەممەتئىمىن بۇغرانىڭ خانىمى ئامىنە بۇغرا تاسادىپىي بىر پۇرسەتتە ياش غۇلامىدىن پاختاغا دادىسىنىڭ ھايات ئىكەنلىكى ھەققىدىكى ئۇچۇرنى بېرىدۇ.
(8) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-08292017143449.html
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
ئىلىم ۋە تېخنىكا ئىشلىرى
تەخمىنەن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 9-ئەسىردىن باشلاپ ئاسسۇرىيىلىكلەر تۆمۈردىن ياسالغان جەڭ قوراللىرىنى زور مىقداردا قويۇشقا باشلاپ، دائىمىي ئارمىيە قۇرغان، مەنچاناق ۋە سېپىل تەشكۈ قاتارلىق شەھەرگە ھۇجۇم قىلىدىغان قورال-جابدۇقلارنى كەشىپ قىلغان ھەمدە ھارۋىلىق قوشۇن، ئاتلىق قوشۇن، ئېغىر قوراللانغان پىيادە قوشۇن، يېنىك قوراللانغان پىيادە قوشۇن، شەھەرگە ھۇجۇم قىلغۇچى قوشۇن، قورال-ياراغ توشۇغۇچى قوشۇن قاتارلىق كۆپ خىل كەسپىي ئەسكەر تۈرلىرىنى بەرپا قىلىپ، ئەينى زامان دۇنياسىدىكى ئەڭ ئىلغار ھەربىي تۈزۈلمە ۋە قورال-جابدۇقلارغا ئىگە قوشۇننى قۇرۇپ چىققان.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
(12) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-01092018135206.html
شۇ يىللاردا غۇلامىدىن پاختا ئەسلىدىكى «شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت جەمئىيىتى» ئاساسىدا يېڭى بىر ئىلمىي ئورگان – «شەرقىي تۈركىستان مىللىي تەتقىقات مەركىزى» قۇرۇشنىڭ تەييارلىقىغا كىرىشىدۇ. ئۇ، پروفېسسور ئېدۋارد ئالۋورتنىڭ قوللاپ قۇۋۋەتلىشى ۋە ھەمكارلىشىشى بىلەن كولومبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقات مەركىزىدە 3 يېرىم يىل ئۇيغۇر تىلىدىن دەرس بېرىدۇ.(11)
غۇلامىدىن پاختا 1980-يىللارنىڭ باشلىرىدا مەرھۇم دوستى ھاجى ئاخۇن، يەنى ھاجى ئەھمەد بىلەن بىرلىشىپ، «شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت جەمئىيىتى» ناملىق تەشكىلات قۇرىدۇ.
غۇلامىدىن ئەپەندى ئۆزىنىڭ ئۆمۈرلۈك خەزىنىسى جۇغلانغان بۇ تور بەتكە ئىسىم تاللاشتا ئۇزاق ئىزدەنگەنلىكىنى، ئەڭ ئاخىرىدا «ئالتۇن ئوق» دېگەن بۇ نامنى بېكىتكەنلىكىنى، «ئالتۇن ئوق» نىڭ تارىختىن بۇيان ئەجدادلار قالدۇرغان بىلىم، تەجرىبە ۋە ئەستىلىكلەرگە سىمۋول قىلىنغانلىقى، ئۇنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلارنىڭ مەنىۋى دۇنياسىنى بېيىتىشنى نىشان قىلغانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ.(14)
غۇلامىدىن پاختا كۈچلۈك ئوقۇش ئارزۇسى بىلەن، نۇرغۇن جاپا-مۇشەققەتلەرنى تارتقاندىن كېيىن، ئاخىرى ئەنقەدەردىكى كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتىدا ئېلىكتېر ئېنىرگىيىسى كەسىپى بويىچە ئوقۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. ئىككى يىلدىن كېيىن ئوقۇشىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ، ئىستانبۇلدىكى توپقاپى مۇزېيخانىسىنىڭ ئېلېكترونلۇق كونترول بۆلۈمىگە تېخنىك خادىم سۈپىتىدە خىزمەتكە تەقسىم قىلىدۇ. يۇقىرىلاپ ئوقۇش ئارزۇسى كۈچەيگەن غۇلامىدىن پاختا توپقاپى مۇزىيىدا بىر نەچچە يىل ئىشلىگەندىن كېيىن، 1955-يىلى خىزمىتىدىن ئىستىپا بېرىپ گېرمانىيەگە ئوقۇشقا ئاتلىنىدۇ. 1956-يىلى گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىگە قەدەم باسقان غۇلامىدىن پاختا، گېرمانىيەگە ئاياق باسقان تۇنجى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى بولۇپ قالىدۇ.
كېيىنكى يىللاردا غۇلامىدىن پاختا باش شتابى نيۇ-يوركتىكى «ئامېرىكا تۈركىستانلىقلار بىرلىكى» نىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تەيىنلىنىپ، مۇھاجىرەتتىكى تۈركىستانلىقلارنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنىڭ جانلىنىشىغا ئۆز ھەسسىسىنى قوشىدۇ.
ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسى
تەرەققىيات تارىخى
ئاسۇرىيەمىلادىدىن 2000 نەچچە يۈز يىل ئىلگىرى مىسىرلىقلارنىڭ تەسىرىدە مەدەنىيەت قوبۇل قىلىپ دۆلەت بولۇپ قۇرۇلغان. مىلادىدىن ئىلگىرى 8 - ئەسىرگە كەلگەندە ھەربي تەلىم _ تەربىيىنىڭ كۈچەيتىلىشى ۋە قورال- ياراقنىڭ ئۈزۈكسىز ياخشىلىنىشى ئارقىسىدا شۇ زامانلاردىكى «دۇنياۋى» (غەربىي ئاسىيا، شىمالىي ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا دېڭىز رايونلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ) كۈچلۈك ھەربىي دۆلەت بولۇپ قالغان. ئاسۇرىيە مىلادىدىن ئىلگىرى 742-يىلى كىچىك ئاسيا ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلارنى بېسىۋالغان مىلادىدىن ئىلگىرى 732 - يىلى سۈرىيىگە ھۇجۇم قىلىپ، ئۇنىڭ پايتەختى دەمەشقنى ماھاسىرە قىلىۋالغان. مەنچاناق ۋە سېپىل بۇرغىسى ئسۇرىيىلىكلەرنىڭ ئىجادىيىتى بولۇپ شۇ چاغدا ئاسۈرىيە قوشۇندىلا بار بولغان ھۇجۇم قورالى بولۇپ قالغان. مەنچاناق يوغان ياغاچ سىۋەت ياسىلىپ، ئۇنىڭ ئىچىگە ئالاھىدە ياسالغان ئىككى ئايلانما تەخسە بار قويۇلۇپ، ئۇنىڭغا ئات يايلى ۋە كاۋچۇك دەرىخى قوۋزىغىدىن ئىشلىگەن ئاغامچە ئۆتكۈزۈلۈپ كۇچەپ تارتىدىغان بولسا، يوغان _ يوغان تاشلارنى ۋە كويۇپ تۇرغان ماي تۇڭلىرىنى ئاتقىلى بولىدىغان قورال بولۇپ ئەينى دەۋرنىڭ زەمبىرىكى دىيىشكە بولاتتى.
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ سوغۇق ئۇرۇش باشلانغان يىللاردا گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە تەسىس قىلغان «ئازادلىق رادىيوسى» ئەينى ۋاقىتتا غەرب دۇنياسىدىن تۈركىي تىللىرىدا ئاڭلىتىش بېرىدىغان بىردىن-بىر رادىيو ئىدى.(9) خىزمەت داۋامىدا غۇلامىدىن پاختا غەرب دۇنياسىدىن ياڭرىغان بۇ تۇنجى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشىنى روياپقا چىقىرىدۇ.
ياش غۇلامىدىن بۇ خەۋەردىن كېيىن دەرھال تۈركىيەدىكى دادىسىغا خەت يازىدۇ. ئۇزۇن ئۆتمەي دادىسى ئەخمەت پاختادىن جاۋاب خەت كېلىدۇ ۋە ئوغلى غۇلامىدىننىڭ ئوقۇش ئۈچۈن تۈركىيەگە كېلىشىنى تەكلىپ قىلىدۇ.(3)
1946-يىلى ئىلى ئىنقىلابچىلىرى بىلەن گومىنداڭ ھۆكۈمىتى «11 ماددىلىق تىنچلىق بىتىمى» گە ئىمزا قويغاندىن كېيىن، ئۈرۈمچىدە ئۆلكىلىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلىدۇ. ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ ھەيئىتى، قوشۇمچە ئۆلكىلىك تەمىرات نازارىتىنىڭ نازىرى بولۇپ تەيىنلەنگەن مۇھەممەتئىمىن بۇغرا ئىستانبۇلدىكى ئەخمەت پاختاغا مەكتۇپ ئەۋەتىپ، ئۇنىڭ ۋەتەنگە قايتىپ، يېڭى قۇرۇلغان مۇختارىيەت ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپە ئېلىشىنى، ئۆز خەلقى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان پۇرسەتنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. ئەخمەت پاختامۇ مۇھەممەتئىمىن بۇغرانىڭ مەكتۇپىغا جاۋاب مەكتۇپ يېزىپ، يېڭى قۇرۇلغان بىرلەشمە ھۆكۈمەتنى قۇتلايدۇ.
غۇلامىدىن پاختا كەشمىردە باشقا سەرگەردان ئۇيغۇرلار بىلەن بىر قاتاردا ئالتە ئايدەك تۇرۇپ قالىدۇ. ئاخىرىدا تۈركىيەدىكى دادىسى ئەخمەت پاختىنىڭ تەلىماتى بويىچە تۈركىيەگە كېتىش ئۈچۈن تۈركىيە ۋىزىسى قويدۇرۇشقا بومبايغا قاراپ سەپەر قىلىدۇ. غۇلامىدىن پاختىنىڭ قولىدىكى گومىنداڭ پاسپورتى، كوممۇنىستىك ھاكىمىيەت بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت قۇرغان ھىندىستان دائىرىلىرى تەرىپىدىن ئېتىبارغا ئېلىنمايدۇ. بۇ سەۋەبلىك ئۇ بومبايدا بىرەر يىلدەك تۇرۇپ قالىدۇ ۋە تۈركىيەگە كېتەلمەيدۇ. ئۇ ئاخىرىدا سىناپ كۆرۈش ئۈچۈن بومبايدىكى تۈرك كونسۇلخانىسىنى ئىزدەپ تاپىدۇ ۋە ئۇلاردىن تۈركىيەگە كېتىش ئۈچۈن ۋىزا بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئويلىمىغان يەردىن ئۇنىڭ ئامىتى كېلىدۇ. ئۇنىڭ قولىدا گەرچە ھېچقانداق قانۇنى كىملىكى بولمىغان بولسىمۇ، ئەمما بومبايدىكى تۈرك كونسۇلى ياش غۇلامدىن پاختانىڭ قىيىن ئەھۋالىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئۇنىڭغا تۈركىيەگە بارىدىغان ئالاھىدە يول خېتى بېرىدۇ. (5)
(9) https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/ghulamidin-paxta-09262017154847.html
1960-يىلى غۇلامىدىن پاختا تۈركىيەگە كېلىپ، دادىسىنىڭ تەكلىپى بىلەن كەشمىردە ئۇچرىشىپ قالغان ۋە ئاتا-ئانىسى غۇلامىدىن پاختىنىڭ دادىسى بىلەن يېقىن ئۆتىدىغانلاردىن بىرىنىڭ گۈلنار قىز ئىسىملىك قىزى بىلەن توي قىلىپ، بىر نەچچە كۈندىن كېيىن ئايالىنى ئېلىپ گېرمانىيەگە كېتىدۇ. تۈركىيە پۇقراسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، 1961-يىلى ئەلچىخانىدىن ھەربىي مەجبۇرىيەت ئۆتەش بۇيرۇقىنى تاپشۇرۇۋالغان غۇلامىدىن پاختا تەلەپكە بىنائەن خىزمىتىدىن رۇخسەت سوراپ، بىر قانچە كۈن ئىچىدىلا تۈركىيەگە قايتىپ كېلىپ، ئۆزىنى تىزىملىتىدۇ.
غۇلامىدىن پاختا 1951-يىلى ئاخىرى تۈركىيەگە بېرىش ئۈچۈن ھىندىستاندىن يولغا چىقىدۇ. بۇ چاغلاردا ئۇ 21 ياشتا ئىدى. نەچچە ھەپتىلەپ سۈرگەن دېڭىز سەپىرى ئارقىلىق ئىراقتا قۇرۇقلۇققا چىقىپ، باغداتتا بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن، تۈركىيەگە قاراپ يولغا چىقىپ، تۈركىيەنىڭ ئادانا شەھىرىگە يېتىپ كېلىدۇ. ئاخىرىدا ئىستانبۇل ھەيدەر پاشادا ئون تۆت يىلدىن بېرى كۆرۈشۈپ باقمىغان دادىسى ۋە بىر تۈركۈل ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بىلەن كۆرۈشىدۇ.
ئەخمەت پاختانى يەكەنگە ئېلىپ بارغان مەپىكەش شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە قەشقەرگە قايتىپ، توققۇزاق ھىلاكودىكى پاختا ئائىلىسىگە بارىدۇ ۋە ئەخمەت پاختانىڭ يەكەندە قەتلە قىلىنغانلىق خەۋىرىنى يەتكۈزىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئەخمەت پاختانىڭ قەشقەردىكى ئائىلە تاۋابىئاتلىرى ئۇنى يەكەندە ئۆلتۈرۈۋېتىلگەن، دەپ بىلىدۇ. ھەتتا ئوغلى غۇلامىدىن پاختامۇ تاكى 1940-يىللارنىڭ ئاخىرىغىچە دادىسىنىڭ ھايات ئىكەنلىكىنى ئەسلا بىلمەيدۇ.
برىتانىيە ئىمپېرىيەسى
برىتانىيە سۆز مەنبەسى
برىتانىيە ئېمپىرىيسى دېگەن سۆزنىڭ ئەڭ دەسلەپكى قوللانغۇچىسى ئېلزابىتIنىڭ ئاسترولوگى ۋە ماتېماتىك جون دى (ئىنگ:John Dee). ئەمەلىيەتتە بىرلەشمە پادىشاھلىق ئۆزىنىڭ بىرلەشمە پادىشاھلىق (United Kingdom) دېگەن نامىنى ئىشىلتىشنى ئەزەلدىن ۋاز كېچىپ باقمىغان، بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ پادىشاھىمۇ ئۆز زېمىنىدا ئېمپراتۇر ئاتالمىغان (ھىندىستان پادىشاھى دېگەن نامىدىن باشقا). شۇڭلاشقا برىتانيە ئېمپىريىسى دېگەن پەقەت بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ گۈللەنگەن مەزگىلدىكى غەيرى ھۆكۈمەت ئاتالمىسى بولۇپ بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ ئۆز زېمىنى ۋە تاشقى مۇستەملىكىلىرنىىڭ ئومۇمىي گەۋدىسىنى ئىپادىلەشتە ئىشىلتىدۇ.
برىتانىيەنىڭ چەتئەلدىكى كېڭەيمىچىلىكى
1588 - يىلى تۇدور سۇلالىسى ئىلزابېت (Elizabeth I) مەزگىلىدە ئىسپانىيەنىڭ تەڭداششىز فىلوتىغا بولغان جەڭدە غەلبە قازىنىش ئەنگىلىيەنىڭ دېڭىزدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى رەسمىي بېكىتتى. 1604 - يىلى ستۇئارت سۇلاسىىنىڭ پادىشاھى جامېس (James I) ئىسپانىيە بىلەن‹لوندون شەرتنامىسى› ئىمزالاپ ئىككى دۆلەتنىڭ دۈشمەنلىشىش ھالىتىنى ئاخىرلاشتۇردى. 1607 - يىلى ئەنگىلىيە ۋىرگىنىيەنىڭ جامېس بازىرى (Jamestown) دا چەتئەلدىكى تۇنجى مەڭگۈلۈك مۇستەملىكىسنى قۇردى. شۇندىن كېينكى ئۈچ ئەسىر مابەينىدە ئەنگىلىيە چەتئەللەردە ئۈزلۈكسىز كۈچىنى كېڭەيتتى ھەمدە دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي تەرەقىياتىنى مۇستەھكەملىدى. 1707 - يىلى ئەنگلىيە بىلەن شوتلاندىيە پارلامېنتى لوندوندا بىرلەشتۈرۈلۈپ برىتانىيە پارلامېنتى ھاسىل قىلىندى.
برىتانىيە ئىمپېرىيەسى(ئىنگ: British Empire, خەنزۇچە: 大英帝國) بولسا ئەنگىلىيەنىڭ ھوكۈمرانلىقىدىكى دۇنياۋى ئىمپىرىيە. برىتانىيە ئىمپېرىيەسى بولسا بىرلەشمە پادىشاھلىق (ئەنگىلىيە) تەرپىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىنغان يەرشارى خاراكتېرلىك ئىمپېرىيە بولۇپ يەر مەيدانى 33 مىليون670 مىڭ كۋادرت كلومېتېرغا يېتىدۇ.
ئىمپېرىيە
برىتانىيە ئېمپىريىسنىڭ شەكىللىنىشى برىتانىيەلىكلارنىڭ 300 نەچچە يىللىق سودا،ئاھالە كۆچۈرۈش،قوراللىق بويسۇندۇرۇش قاتارلىقلارنىڭ مەھسۇلى، شۇ مەزگىلدە يەنە تىنىچ سودا پائالىيەتلىرى ۋە تاشقىي پائالىيەتلەرمۇ ئېلىپ بېرلىغان.برىتانىيە ئېمپىريىسى پۈتۈن دۇنيا دائىرسىدە بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ دىنى،ئېتىقاد،قانۇن،تۈزۈم،ئادىمىيەت،ئىلىم-پەن،تېخنىكا،سودا،تىل ۋە  باشقۇرۇش ئەندىزىلىرنى تارقىتىشقا ياردەمدە بولغان.ئېمپىرىينىڭ زومىگەرلىكى بىرلەشمە پادىشاھلىق ئۆز زېمىننىدىكى ئىقتىسادنىڭ ئادەمنى ھەيران قالدۇردىغان دەرىجىدە ئېشىشىگە،خەلقئارا سىياسيىدا تېخىمۇ زور سۆز قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشىغا ياردەمدە بولغان.بىرلەشمە پادىشاھلىق ئۆز زېمىنىدىكى دېموكراتىينىڭ ئۈزۈلۈكسىز چوڭقۇرلىشىشىغا ئەگىشىپ ھەر قايسى مۇستەملىكىلەردىكى خەلقلەر ئاساسىي جەھەتتىن ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتى ۋە كەلگۈسىنى قارار قىلالايدىغان بولدى،قانۇن تۇرغۇزۇش ئىدارىسى ئومۇميۈزلۈك سايلام ئېلىپ بېرىش ۋە سىياسەت يۈرگۈزۈش مەھكىمىسى(ھۆكۈمەت)نى بىۋاستە سايلاشنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.ئەلۋەتتە بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ تولۇق ھوقۇقلۇقلۇق ۋالىيلىرى بىرلەشمە پادىشاھلىق تەرپىدىن ئەۋەتىلىپ ،مۇستەملىكىلەرنىڭ تاشقى ئشلار ۋە مۇداپىئە ھوقۇقىنى بىۋاستە تىزگىلەيتى.
برىتانىيەنىڭ چەتئەلدىكى كېڭەيمىچىلىكى
ئېمپىريىنىڭ چەتئەلدىكى كېڭەيمىچىلىكى بولسا ئەنگلىيەلىكلەرنىڭ دېڭىزدىكى ئېكىسپىدىتسىيىسى، برىتانىيە ئارىلى ۋە ياۋروپا قۇرۇقلۇقى سىرتىدىكى جايلارنى مۇستەملىكە قىلىپ ئاھالە كۆچۈرۈشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ 1485-يىلىدىن 1509-يىللارغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان ھېنرى (Henry VII) نىڭ قوللانغان ئاكتىپ دېڭىز سىياسىتىدىن باشلانغان. رىچارد (Richard III) قۇرۇپ چىققان قوي يۇڭى سودىسى ئاساسىدا ھېنرى بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ يېقىنقى زاماندىكى دېڭىز-ئوكيان سودا سىستېمىسنى قۇرۇپ چىقتى ھەم بىرلەشمە پادشاھلىقنىڭ كېمىسازلىق سانائىتى ۋە يول باشلاش تېخنىكىسنى تەرەقىي قىلدۇردى. بۇ سىستېما كېيىنكى سودا ئورگانلارنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن شەرت-شارائىت ھارزىرلىدى.ماسسا چۇستېس قولتۇقى شىركىتى، بىرلەشمە پادىشاھلىق شەرقىي ھىندىستان شىركىتى قاتارلىق سودا شىركەتلىرى برىتانىيە ئېمپىريىسنىڭ چەتئەللەردىكى كىڭەيمىچىلىكى ئۈچۈن مۇھىم زور تۆھپە قوشتى. ھېنرى ئەينى ۋاقىتتىكى كۆلىمى ناھايىتى كىچىك بولغان بىرلەشمە پادىشاھلىق خانلىق دېڭىز ئارمىيسى قۇرۇشنى كۈچەيتىش ئۈچۈن پورتمائۇستا بىرلەشمە پادىشاھلىقتىكى تۇنجى قۇرغاق پرىستان قۇرۇشقا بۇيرۇق چۈشۈردى. 1587-يىلى ۋالتېر رالېي سىر (Sir Walter Raleigh) روئانوكتا ۋىرگىنىيەنىڭ بىرلەشمە پادىشاھلىق مۇستەملىكىسى ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى، بىراق بۇ مۇستەملىكىنىڭ ئۆمىرى ناھايىتى قىسقا بولۇپ ،ئوزۇقلۇقنىڭ كەمچىللىكى،ناچار ھاۋارايى ،دېڭزى ساھىلى ۋە يەرلىكتىكى خەلقلەرنىڭ قارشىلىقى تۈپەيلىدىن ئەنگىلىيە بۇ مۇستەملىكىدن ئامالسىز ۋاز كەچتى.
ئىمپېرىيە
مۇستەملىكىلەرنىڭ مەيدانىدا تۇرۇپ برىتانىيە ئېمپىريىسىگە نەزەر سالدىغان بولساق،ياخشى،يامان پىكىرلەرھەر قايسىسى يېرىمدىن ئىگەللەيدۇ.ھەرقايسى مۇستەملىكىلەر بىرلەشمە پادىشاھلىقتىن ئىلغار مەدەنيەتنىڭ پەن-تېخنىكىسىغا ۋە مەبلەغ سېلىپ ئېچىشىغا ئېرىشىپ ئىقتسادنىڭ تەرەقىياتى ۋە تۇرمۇش سەۋىيىسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلىشىنى ئىلگىرى سۈرلۈشىگە،يەنە بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ قانۇنلىرى ۋە سىياسىي رامىكىسى،خەلقئارالىق تىل ئېنگلىز تىلىغا ئېرىشتى.ھەرقايسى مۇستەملىكىلەر ئىمپېرىيەدىن ئايرلىپ مۇستەقىل بولۇشنىڭ ئالدىدا بىرلەشمە پادىشاھلىق ئۆزىنىڭ پارلامېنتلىق دېموكراتىيە تۈزۈمىنى مۇستەمىلىكە خەلقىگە قالدۇرۇپ كېتىشنى ئويلىغان بولسىمۇ،نەتىجىدە ھەممىسى مۇۋاپىقىيەتلىك بولۇپ كىتەلمىدى.كۆپ قىسىم  مۇستەملىكىلەر مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن يەنىلا برىتانىيە فېدېراتسىيسىدە قېلىشنى تاللىدى.
نۆۋەتتە، بىرلەشمە پادىشاھلىق ۋە ئۇنىڭ ئىلگىركى كۆپ قىسىم مۇستەملىكە دۆلەتلىرى برىتانىيە فېدېراتسىيسىى دەيدىغان خەلقئارالىق تەشكىلاتنى قۇرۇپ چىقتى،بۇنىڭ برىتانىيە ئېمپىريىسى بىلەن ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى،بىرلەشمە پادىشاھلىق  سىياسىي،تاشقى ئىشلار،ئىقتىساد جەھەتلەردە برىتانىيە فېدېراتسىيىسىنىڭ باشقا ئەزالىرىغا قايتا تەسىر كۆرسىتەلمەيدىغان بولدى.برىتانىيە ئېمپىريىسنىڭ گۈللەنگەن مەزگىلىدە،ئېمپىريىنىڭ زېمىنى ۋە تەۋە جايلىرى ئانتاركتىكا قىتئەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يەتتە قىتئە،بەش ئوكيانغا تارقالغان.‹برىتانىيەنىڭ قۇياشى مەڭگۈ پاتمايدۇ›دەيدىغان سۆزلەر پەيدا بولغان،شۇڭلاشقا برىتانىيە ئېمپىريىسى ئىسپانىيە ئېمپىريىسىدىن كېيىنكى ئىككىنچى ‹كۈن پاتماس ئىمپېرىيە›دەپ ئاتالغان.
برىتانىيە ئېمپىريىسى بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى 1920 - يىلى پارىژ تىنىچلىق سۆھبىتىدە گېرمانىيەنىڭ مۇستەمىلىكىلىرنى ئۆتكۈزۋالغاندىن كېيىن تولۇق گۈللىنىش مەزگىلىگە يەتكەن،يەرشارى زېمىنى ۋە يەرشارى نوپۇسىنىڭ تۆتتىن بىرىنى ئىگەللەپ دۇنيا تارىخىدىكى يەر مەيدانى ئەڭ كەڭ ،ھالقىش دائىرسى ئەڭ چوڭ يەرشارى خاراكتېرلىك ئىمپېرىيەگە ئايلانغان. 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغا كەلگەندە،بولۇپمۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاياقلاشقاندىن كېيىن دۇنيا مىللەتپەرۋەرلىك ھەركىتىنىڭ كۆتۈرۈلىشى ،بىرلەشمە پادىشاھلىق دۆلەت كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ئەگىشىپ برىتانىيە ئېمپىريىسى تەدىرىجى يىمىرىلىدى.
بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ مۇستەملىكە قىلىشى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىنى ئەۋزەل ئورۇنغا قويغان ئەلۋەتتە.بىرلەشمە پادىشاھلىق گەرچە مۇستەملىكىلەر ئۈچۈن ياخشى بولغان ئۇل-مۇئەسسەلەرنى قالدۇرغان بولسىمۇ،بىراق ئۇلار ئاساسلىقى مۇشۇ مۇستەملىكىلەر ماللىرنىڭ تېخىمۇ قولايلىق ھالدا توشۇلۇپ بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ ئۆز زېمىننىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ياكى بىرلەشمە پادىشاھلىقنىڭ سانائەت مەھسۇلاتلىرنىڭ تېخىمۇ قولايلىق ھالدا مۇستەملىكە بازارلىرىغا توشۇلۇشى ئۈچۈن ياسالغان.ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئاپتونۇم يەرلىرىنىڭ كۆپ قىسمى يەنىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا ئۇل-مۇئەسسەسە قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىپ ئىقتىسادىي جەھەتتىكى نىسپىي تەڭپۇڭلىققا ئېرىشكەن.بىراق ئېمپىريىنىڭ لاتىن ئامېرىكىسى،ئافرىقا،ئاسىيادىكى مۇستەملىكىلىرى  كۆپ ھاللاردا سانائەتكە كېرەكلىك خام-ئەشيالارلنىڭ (ياكى دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرنىڭ) تەمىنلىگۈچىسىلا بولۇپ قالغان.ئۇندىن باشقا،برىتانىيە ئېمىريىسى ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىقنىڭ مۇقىملىقىغا كاپالەتلىك قىلىش، ھەرقايسى مۇستەملىكىلەردىكى مىللەتلەرنىڭ مۇرەككەپلىكى تۈپەيلىدىن،ھەرقايسى مۇستەملىكەلەردە  ‹بۆلۈپ باشقۇرۇش›، ‹قابىللار تۈزۈمى›، ‹ياتلارنىڭ قولى بىلەن ياتلارنى باشقۇرۇش› قاتارلىق سىياسەتلەرنى يۈرۈگۈزۈگەنلىكى مۇستەملىكەلەردىكى  مىللىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتىن بىۋاستە ۋاز كېچىپ كېتىپ قالغانلىقى تۈپەيلىدىن ئىرېلاندىيە، ھىندىستان،  پاكىستان، زىمبابۋى، كېنىيە، سۇدان، ئۇگاندا، ئىراق، گۋىنا، فىجى قاتارلىق دۆلەتلەر مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن ئوخشاش بولىمغان مىللىي توقۇنۇشلارغا دۇچ كېلىشىگە سەۋەپچى بولدى.
ئامېرىكا قىتئەسى ۋە ئوكيانىيە قىتئەسىنى مۇستەملىكە قىلىش
شىكەر قومۇش كۆپ چىقىدىغان كارب رايونى قۇللارنىڭ ئىشلىشىگە بەكلا تايىنىپ قالغان بولۇپ، ئەنگليەنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى ئەڭ مۇھىم،ئەڭ كۆپ پايدا چىقىدىغان مۇستەملىكىسى ھېسابلىناتتى. شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ جەنۇبىدىكى مۇستەملىكىلەر ئەنگلىيەنى تاماكا، پاختا، گۈرۈچ بىلەن تەمىنلەيتى، شىمالىي قىسمىدىن بولسا يۇڭ-تېرەلەر كۆپ چىقاتتى، شىمال تەرەپ ئىقتىسادى نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا كارب ئاراللىرىغا ئوخشاش ئەنگلىيەگە كۆپ پايدا ئېلىپ كەلمىگەن بولسىمۇ، بىراق شىمالدىكى كۆپلىگەن تېرىلغۇ يەرلەر نۇرغۇنلىغان ئەنگلىيە كۆچمەنلىرىنى ئۆزىگە جەلىب قىلدى. ئەنگلىيەنىڭ ئامېرىكا قۇرۇقلۇقىدىكى ئىمپېرىيەسى ئۇرۇش ۋە مۇسىتەملىكە قىلىش ئارقىلىق تەدىرجى كېڭەيدى، مەسىلەن: ئەنگلىيە-نېدېرلاندىيە ئۇرۇشى ئارقىلىق ئەنگلىيە يېڭى ئامېستېردام (بۈگۈنكى نيۇيورك) قا ئېرشتى. ئەنگلىيەنىڭ توختىماسىتىن تەرەقىي قىلغان ئامېرىكا قىتئەسىدىكى مۇستەملىكىلىرى ئۈزلۈكسىز غەربكە قاراپ كېڭىيىپ تېخىمۇ كۆپ تېرىلغۇ يەر ئىزدىدى. ‹يەتتە يىللىق ئۇرۇش› تا ئەنگلىيە فرانسىيەنى مەغلۇب قىلدى،ھەم 1760-يىلى يېڭى فرانسىيەنىڭ ھەممە زېمىنىنى بېسىۋېلىپ ئەنگليەنى شىمالىي ئامېركىدىكى ئەڭ چوڭ رايوننىڭ تىزگىنلەش ھوقۇقىغا ئېرىشتۈردى. ئۇنىڭغا ئۇلاپلا، ئاۋسترالىيە (1788-يىلى ئەنگلىيەنىڭ مۇستەملىكىسگە ئايلانغان، دەسلىپىدە جىنايەتچىلەرنى سۈرگۈن قىلىندىغان جايى بولغان) ۋە يېڭى زىلاندىيە (1840-يىلى ئەنگلىيەنىڭ مۇستەملىكىسگە ئايلانغان) لەر ئەنگلىيەنىڭ باشقا بىر مۇستەملىكە قىلىش نىشانى بولدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئاۋسترالىيە ۋە يېڭى زىلاندىيەدىكى يەرلىكلەر ئۇرۇش ۋە كېسەل تۈپەيلىدىن بىر ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىتنىڭ ئىچىدە نوپۇسى %60-%70 غىچە كامىيىپ كەتتى. بۇ مۇستەملىكىلەر كېيىن ھەممىسى ئاپتومىيەنى ئەمەلگە ئاشۇردى، ھەم قوي يۇڭى ۋە ئالتۇن ئېكسپورت قىلدىغان جايغا ئايلاندى.
برىتانىيە ئېمپىريىسىنىڭ دەسلەپكى شەكلى 17-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلىدە شەكىللەنگەن،ئۇ ۋاقىتتا ئەنگلىيە ئامېرىكا قىتئەسىدە كۆپ پارچە مۇستەملىكە قۇرۇپ چىققان، بۇ مۇستەملىكەلەر بۈگۈنكى ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىدىكى ئەسلىي 13 شتاتىنى،كانادانىڭ ئاتلانتىك ئوكيان ۋە تىنىچ ئوكيان ئۆلكىلىرى،كارب دېڭىزدىكى بەزى ئاراللار (مەسلەن يامايكا ، باربادوس قاتارلىق) نى ئۆزئىچىگە ئالغان.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەق تەلەپ دەۋا قانۇنى
(1991- يىل 4- ئاينىڭ 9- كۈنى 7- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 4- يىغىنىدا ماقۇللاندى)
1- باب ۋەزىپە، تەتبىقلاش دائىرىسى ۋە ئاساسىي پرىنسىپ
2-ماددا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ دەۋا قانۇنىنىڭ ۋەزىپىسى دەۋالاشقۇچىلارنىڭ دەۋا ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈشىنى قوغداش، ھەق- ناھەقنى ئايرىم، قانۇننى توغرا تەتبىقلاپ، ھەق تەلەپ دېلولىرىنى ۋاقتىدا سوت قىلىشىغا، ھەق تەلەپ ھوقۇق- مەجبۇرىيەت مۇناسىۋەتلىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشىگە، ھەق تەلەپ ئىشلىرىدىكى قانۇنغا خىلاپ قىلمشلارنى جازالىشىغا، دەۋالاشقۇچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىنى قوغدىشىغا، پۇقرالارغا قانۇنغا ئاڭلىق رىئايە قىلىش، جەمئىيەت تەرتىپىنى ساقلاش توغرىسىدا تەربىيە بېرىشىگە، سوتسىيالىتىك قۇرۇلۇش ئىشلىرىنىڭ ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىلىشىنى تەمىن ئېتىشىگە كاپالەتلىك قىلىش
3- خەلق سوت مەھكىمىلىرى پۇقرالار ئارىسىدىكى، قانۇنىي ئىگىلەر ئارىسىدىكى، باشقا تەشكىلاتلار ئارىسىدىكى، شۇنىڭدەك ئۇلار ئارىسىدىكى مال- مۈلۈك مۇناسىۋىتى ۋە جىسانىي مۇناسىۋەت تۈپەيلىدىن قىلىنغان ھەق تەلەپ دەۋاسىنى قوبۇل قىلغاندا، مۇشۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرنى تەتبىقلايدۇ.
4- ماددا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئېلىپ بېرىلىدىغانلىكى ھەق تەلەپ دەۋالىرىدا مۇشۇ قانۇنغا ئەمەل قىلىش شەرت.
5- ماددا خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلىنغان ياكى دەۋا جاۋاب قايتۇردىغان چەت ئەللىكلەرنىڭ، دۆلەت تەۋەلىكى يوق كىشىلەرنىڭ چەت ئەل كارخانىلىرى ياكى تەشكىلاتلىرىنىڭ دەۋا ھوقۇقى ۋدە مەجبۇرىيىتى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پۇقرالىرى، قانۇنىي ئىگىلەر ۋە باشقا تەشكىلاتلىرىنىڭكىگە ئوخشاش بولىدۇ.
خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ ئەل ئارىسىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىش ئىشلىرىدا قانۇنغا خىلاپ كېلىدىغان ئەھۋال كۆرۈلسە، خەلق سوت مەھكىمىسى تۈزىتىشى كېرەك.
17- ماددا مىللىي ئاپتونومىيىلىك جايلارنىڭ، خەلق قۇرۇلتايلىرى ئاساسىي قانۇن ۋە مۇشۇ قانۇندىكى پرنسىپلارغا ئاساسەن، شۇ جايدىكى مىللەتلەرنىڭ كونكرېت ئەھۋالىغا بىرلەشتۈرۈپ، بەزى جانلىق ياكى قوشۇمچە بەلگىلىمىلەرنى تۈزۈپ چىقسا بولىدۇ. ئاپتونوم رايونلار ئۆز بەلگىلىمىلىرىنى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىغا تەستىقلىتىدۇ. ئاپتونوم ئوبلاست، ئاپتونوم ناھىيىلەر ئۆز بەلگىلىمىلىرىنى ئاپتونوم رايونلۇق ياكى ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتايلىرىنىڭ دائىمىي كومىتېتلىرىغا تەستىقلىتىدۇ ھەمدە مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىغا ئەنگە ئالدۇرىدۇ.
2- باب باشقۇرۇش تەۋەلىكى
(9) كېسىم ئورگىنىنىڭ قارارىنى ئىجرا قىلماسلىق؛
(10) جامائەت گۇۋاھلىقى ئورگانلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئىجرا قىلدۇرۇش كۈچىگە ئىگە ھەقدارلىق ھوقۇقىغا دائىر ھۆججىتىنى ئىجرا قىلماسلىق؛
خەلق سوت مەھكىمىسى ئىلتىماسنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن 48 سائەت ئىچىدە كېسىم چىقىرىشى شەرت؛ مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاش تەدبىرىنى قوللىنىش توغرىسىدا كېسىم چىقارغان بولسا، ئىجرا قىلىشقا دەرھال كىرىشىشى لازىم.
خەلق سوت مەھكىمىسى مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاش تەدبىرى قوللانغاندىن كېيىن، ئىلتىماس قىلغۇچى 15 كۈنگىچە دەۋا قىلمىسا، خەلق سوت مەھكىمىسى مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاشنى بىكار قىلىشى كېرەك.
ئىمزا قويۇش ياكى تامغا بېسىشنى رەت قىلىدىغانلار چىقىپ قالسا، ئەھۋال ئېنىق يېزىلىپ دېلوغا سېلىنىدۇ.
خەلق سوت مەھكىمىلىرى ھەق تەلەپ دېلولىرىنى سوت قلىش ئىشىنى قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە مۇستەقىل ئېلىپ تەشكىلاتلار ۋە شەخسىيلەرنى ئارلاشتۇرمايدۇ.
خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى مۇرەسسە خىزمىتىنى قانۇندىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە، ئىختىيارلىق پرىنسىپى ئاساسىدا ئېلىپ بارىدۇ. دەۋالاشقۇچىلار مۇرەسسەدە ھاسىل قىلىنغان كېلىشىمنى ئادا قىلىشى كېرەك، مۇرەسسەنى خالىمىغان، كېلىشەلمىگەنلەرنى ياكى يېنىۋالغانلارنى خەلق سوت مەھكىمىلىرىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ.
(3) ئەسلىي ھۆكۈمدە بېكىتىلگەن پاكىتلار خاتا بولسا ياكى ئەسلىي ھۆكۈمدە بېكىتىلگەن پاكىتلار ئېنىق بولمىسا، دەلىل- ئىسپاتلار تولۇق بولمىسا، كېسىم ئارقىلىق ئەسلىي ھۆكۈمنى كۈچتىن قالدۇرۇپ، دېلونى باشتا سوت قىلغان خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ قايتا قاراپ چىقىشىغا قايتۇرىدۇ ياكى پاكىتنى تەكشۈرۈپ ئېنىقلىغاندىن كېيىن ھۆكۈمنى ئۆزگەرتىدۇ؛
16- ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئاساسىي قاتلام خەلق ھۆكۈمەتلىرى ۋە ئاساسىي قاتلام خەلق سوت مەھكىمىلىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە خەلق ئارىسىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىدىغان ئاممىۋى تەشكىلات.
(4) ئەسلىي ھۆكۈمدە قانۇندا بەلگىلەنگەن تەرتىپلەرگە خىلاپلىق قىلىنىشى تۈپەيلىدىن، دېلو ئۈستىدە توغرا ھۆكۈم چىقىرىشقا تەسىر يېتىش ئېھتىمالى تۇغۇلسا، كېسىم ئارقىلىق ئەسلىي ھۆكۈمنى كۈچتىن قالدۇرۇپ، دېلونى باشتا سوت قىلغان خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ قايتا قاراپ چىقىشىغا قايتۇرىدۇ.
102- ماددا دەۋا ئىشتىراكچىلىرىدا ياكى باشقا كىشىلەردە تۆۋەندىكى قىلمىشلارنىڭ بىرى كۆرۈلسە، خەلق سوت مەھكىمىلىرى قىلمىشىنىڭ ئېغىر- يىنىكلىكىگە قاراپ جەرىمانە قويسا، توختىتىپ قويسا بولىدۇ. جىنايەت شەكىللەندۈرگەنلەرنى قانۇن بويىچە جىنايى جاۋابكارلىققا تارتىدۇ:
1- پاراگراف دەرىجە بويىچە باشقۇرۇش تەۋەلىكى
(1) مۇھىم دەلىل- ئىسپاتلارنى ئويدۇرۇپ چىقىپ. كۆيدۈرۈۋېتىپ خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ دېلونى قاراپ چىقىشىغا توسقۇنلۇق قىلغان بولسا؛
18- ماددا 1- سوت ھەق تەلەپ دېلولىرى ئاساسىي قاتلام خەلق سوت مەھكىمىلىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ، لېكىن مۇشۇ قانۇندا ئايرىم بەلگىلەنگەنلىرى بۇنىڭ سىرتىدا.
30- ماددا تۆمۈر يول، تاشيول، سۇ ۋە ھاۋا قاتنىشى ھادىسىسىدىن بولغان زىياننى تۆلىتىش يۈزىسىدىن قىلىنغان دەۋا ھادىسە يۈز بەرگەن جايدىكى ياكى پويىز، ماشىنا، پاراخوت ئەڭ ئاۋۋال يېتىپ بارغان جايدىكى، ئاۋىئاتسىيە قۇرالى ئەڭ ئاۋۋال قونغان جايدىكى ياكى جاۋابكار تۇرۇشلۇق جايدىكى خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ.
21- ماددا تۆۋەندىكى 1- سوت ھەق تەلەپ دېلولىرى ئالىي خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلەكىدە بولىدۇ:
90- ماددا تۆۋەندىكى دېلولاردا مۇرەسسە يولى بىلەن كېلىشىم ھاسىل قىلىنغان بولسا، خەلق سوت مەھكىمىسى مۇرەسسەنامە تەييارلاپ چىقمىسىمۇ بولىدۇ:
مۇرەسسەنامە سوت قىلغۇچى خادىملار ۋە پۈتۈكچىنىڭ ئىمزاسى قويۇلۇپ، خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ تامغىسى بېسىلىپ، دەۋالاشقۇچى ئىككى تەرەپكە يەتكۈزۈپ بېرىلىدۇ.
مۇرەسسەنامە دەۋالاشقۇچى ئىككى تەرەپ ئىمزا قويغاندىن كېيىنلا قانۇن كۈچىگە ئىگە بولىدۇ.
(2) ھالىدىن خەۋەر ئېلىش خىراجىتى، بېقىش خىراجىتى، تەربىيلەش خىراجىتى، نەپىقە پۇلى، داۋالىنىش خىراجىتى تەلەپ قىلىنغان دېلولار؛
توختىتىپ قويۇش مۇددىتى 15 كۈندىن تۆۋەن بولىدۇ.
(3) ئەھۋال جىددىي بولغانلىقتىن ئالدىن ئىجرا قىلىش زۆرۈر بولغان دېلولار.
23- ماددا تۆۋەندىكى ھەق تەلەپ دەۋالىرى دەۋاگەر ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ؛ دەۋاگەرنىڭ ئولتۇرۇشلۇق جايى ئۇنىڭ دائىم تۇرۇشلۇق جايى بىلەن بىر جاي بولمىسا، دەۋاگەر دائىم تۇرۇشلۇق جايدىكى خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ:
8- باب مۇرەسسە قىلىش
مۇرەسسەنامە تەييارلاش ھاجەتسىز بولغان كېلىشىم خاتىرىگە يېزىپ قويۇلۇشى لازىم. ئۇ دەۋالاشقۇچى ئىككى تەرەپ، سوت قىلغۇچى خادىملار ۋە پۈتۈكچى ئىمزا قويغان ياكى تامغا باسقاندىن كېيىنلا قانۇن كۈچىگە ئىگە بولىدۇ.
34- ماددا تۆۋەندىكى دېلولار مۇشۇ ماددىدا بەلگىلەنگەن خەلق سوت مەھكىمىلىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ؛
85- ماددا خەلق سوت مەھكىمىسى ھەق تەلەپ دېلولىرىنى سوت قىلىشتا، دەۋالاشقۇچىلار ئىىتىيار قىلىش پرىنسىپىغا ئاساسەن، پاكىتلار ئېنىق بولغان ئاساستا، ھەق- ناھەقنى ئېنىق ئايرىپ مۇرەسسە قىلىشى كېرەك.
(3) مىراسقا ۋارىسلىق قىلىش يۈزىسىدىن قىلىنغان دەۋالار مىراس قالدۇرغۇچى ۋاپات بولغان چاغدا ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى ئاساسىي مىراسى بار جايدىكى خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ.
154- ماددا 2- سوت قىلغۇچى خەلق سوت مەھكىمىسى 1- سوت قىلغان خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ كېسىمىگە قايىل بولماي نارازىلىق ئەرزى بېرىلگەن دېلونى پۈتۈنلەي كېسىم چىقىرىش يولى بىلەن بىر تەرەپ قىلىدۇ.
دەۋالاشقۇچىلار قايتا سوت قىلىنغان دېلونىڭ ھۆكۈم ۋە كېسىمىگە نارازىلىق ئەرزى بەرسە بولىدۇ.
(3) دەۋالاشقۇچى بىر تەرەپ بولغان قانۇنىي ئىگىلەر ياكى باشقا تەشكىلاتلار ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەتنى ئۈستىگە ئالىدىغان ئادىمى تېخى بەلگىلەنمىگەن بولسا؛
7 - ماددا خەلق سوت مەھكىمىلىرى ھەق تەلەپ دېلولىرىنى سوت قىلىشتا پاكىتنى ئاساس، قانۇننى ئۆلچەم قىلىشى لازىم.
ھۆكۈمى شۇ سوتنىڭ ئۆزىدە ئېلان قىلىنىدىغانلىرىنىڭ ھۆكۈمنامىسى ئون كۈن ئىچىدە ئەۋەتىپ بېرىلىشى كېرەك؛ ھۆكۈمى مەلۇم مۇددەت ئىچىدە ئېلان قىلىنىدىغانلىرىنىڭ ھۆكۈمنامىسى ھۆكۈم ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن دەرھال تارقىتىپ بېرىلىشى لازىم.
134- ماددا خەلق سوت مەھكىمىسى ئوچۇق سوت قىلغان ياكى ئوچۇق سوت قىلمىغان دېلولارنىڭ ھۆكۈملىرىنى پۈتۈنلەي ئاشكارا ئېلان قىلىدۇ.
94- ماددا مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاش تەلەپ قىلىنغان دائىرە ياكى شۇ دېلوغا ئالاقىدار نەرسە بىلەن چەكلىنىدۇ.
(3) ئالىي خەلق سوت مەھكىمىسى ئوتتۇرا خەلق سوت مەھكىمىلىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ دەپ بەلگىلەنگەن دېلولار.
خەلق سوت مەھكىمىسى ئىلتىماس قىلغۇچىنى كېپىللىك بېرىشكە بۇيرۇسا بولىدۇ، ئىلتىماس قىلغۇچى كېپىللىك بېرىشكە ئۇنىمىسا، ئۇنىڭ ئىلتىماسى رەت قىلىنىدۇ. ئىلتىماس قىلغۇچى دەۋادا يېڭىلسە، ئىلتىماس قىلىنغۇچىنىڭ ئالدىن ئىجرا قىلىش تەدبىرى قوللىنىلغانلىق تۈپەيلىدىن مال- مۈلۈك جەھەتتە تارتقان زىيىنىنى تۆلەيدۇ.
99- ماددا مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاش ياكى ئالدىن ئىجرا قىلىش توغرىسىدىكى كېسىمگە قايىل بولمىغان دەۋالاشقۇچىلار بىر قېتىم قايتا قاراپ چىقىشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ. قايتا قاراپ چىقىش سۈرۈكى ئىچىدە كېسىمنىڭ ئىجراسى توختىتىلمايدۇ.
10- باب ھەق تەلەپ دەۋا ئىشلىرىغا دەخلى قىلغۇچىلارغا قوللىنىلىدىغان مەجبۇرلاش تەدبىرلىرى
6- ماددا ھەق تەلەپ دېلولىرىنى سوت قىلىش ھوقۇقىنى خەلق سوت مەھكىمىلىرى يۈرگۈزىدۇ.
(8) ئىجرانى توختىىتپ تۇرۇش ياكى ئاخىرلاشتۇرۇش؛
9- ماددا خەلق سوت مەھكىمىلىرى ھەق تەلەپ دېلولىرىنى سوت قىلىشتا، ئىختىيار قىلىش ۋە قانۇنغا ئۇيغۇن بولۇشى پرنسىپىغا ئاساسەن مۇرەسسە قىلىشى، مۇرەسسە ئۈنۈم بەرمىسە ۋاقتىدا ھۆكۈم چىقىرىشى كېرەك.
(1) دەۋالاشقۇچىلار ئارىسىدا ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەت مۇناسىۋىتى ئېنىق بولۇپ، ئالدىن ئىجرا قىلىنمىسا، ئىلتىماس قىلغۇچىنىڭ تۇرمۇشىغا ياكى ئىشلەپچىقىرىش، تىجارىتىگە ئېغىر تەسىر يەتسە؛
(1) مۇرەسسە يولى بىلەن ياراشتۇرۇلغان نىكاھتىن ئاجرىشىشقا دائىر دېلولار؛
4- پاراگراف دەۋانى توختىتىپ تۇرۇش ۋە ئاخىرلاشتۇرۇش
87- ماددا خەلق سوت مىھكىمىسى مۇرەسسە قىلىشتا ئالاقىدار ئورۇن ۋە شەخسلەرنى تەكلىپ قىلىپ ھەمكارلاشتۇرسا بولىدۇ. تەكلىپ قىلىنغان ئورۇن ۋە شەخسلەر خەلق سوت مەھكىمىسىگە ياردەملىشىشى كېرەك.
78- ماددا يەتكۈزىلىدىغان دەۋا ھۆججەتلىرىنى تاپشۇرۇۋالغۇچىنىڭ ئۆز قولىغا بېرىشى كېرەك؛ تاپشۇرۇۋالغۇچى ئۆزى بولمىسا، ئۇنىڭ بىلەن بىر ئۆيدە تۇرىدىغان قۇرامىغا يەتكەن ئائىلە تەۋەسىگە تاپشۇرۇپ ئىمزا قويدۇرۇۋېلىش لازىم؛ تاپشۇرۇۋالغۇچى قانۇنىي ئىگە ياكى باشقا تەشكىلاتلار بولسا، قانۇنىي ئىگىنىڭ قانۇنىي ۋەكىلى، باشقا تەشكىلاتلارنىڭ ئاساسىي مەسئۇلى ياكى بۇ قانۇنىي ئىگە، تەشكىلاتلارنىڭ ھۆججەتلەرنى تاپشۇرۇۋېلىشىغا مەسئۇل بولغان كىشى ئىمزا قويۇپ تاپشۇرۇۋېلىشى كېرەك؛ تاپشۇرۇۋالغۇچىنىڭ دەۋا ۋاكالەتچىسى بولسا، ئۇنىڭ ۋاكالەتچىسىگە تاپشۇرۇپ ئىمزا قويدۇرۇۋېلىنسا بولىدۇ؛ تاپشۇرۇۋالغۇچى خەلق سوت مەھكىمىسىگە ئۆزىگە ۋاكالىتەن تاپشۇرۇۋالدىغان كىشىنى كۆرسەتكەن بولسا، ۋاكالىتەن تاپشۇرۇۋالغۇچىغا تاپشۇرۇپ ئىمزا قويدۇرۇۋېلىشى لازىم.
156- ماددا 2- سوت قىلغۇچى خەلق سوت مەھكىمىسى ھۆكۈم ئېلان قىلىشتىن ئىلگىرى نارازىلىق ئەرزى بەرگۈچى نارازىلىق ئەرزىنى قايتۇرۇۋېلىشنى ئىلتىماس قىلسا، ئۇنىڭغا رۇخسەت قىلىش- قىلماسلىق توغرىسىدا 2- سوت قىلغۇچى خەلق سوت مەھكىمىسى كېسىم چىقىرىدۇ.
توختىتىپ قويۇلىدىغانلارنى خەلق سوت مەھكىمىسى جامائەت خەۋپسىزلىكى ئورگىنىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. توختىتىپ قويۇلغان مەزگىلدە توختىتىپ قويۇلغۇچى خاتالىقنى تونۇسا ھەمدە تۈزەتسە، خەلق سوت مەھكىمىسى مۇددەتتىن بۇرۇن قويۇپ بېرىشنى قارار قىلسا بولىدۇ.
142- ماددا ئاساسىي قاتلام خەلق سوت مەھكىمىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ۋاكالەت سوتلىرى پاكىتى ئېنىق، ھوقۇق- مەجبۇرىيەت مۇناسىۋىتى ئايدىڭ، تالاش- تارتىشى ئانچە چوڭ بولمىغان ئاددىي ھەق تەلەپ دېلولىرىنى قاراپ چىقىشتا مۇشۇ بابتىكى بەلگىلىمىلەرنى تەتبىقلايدۇ.
(4) نارازىلىق ئەرزى بېرىش سۈرۈكى ۋە نارازىلىق ئەرزىنى قاراپ چىققۇچى سوت مەھكىمىسى.
98- ماددا خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ ئالدىن ئىجرا قىلىش ھەققىدە چىقارغان كېسىمى تۆۋەندىكى شەرتلەرگە ئۇيغۇن كېلىشى كېرەك:
(4) مۇرەسسەنامە تەييارلاش ھاجەتسىز بولغان باشقا دېلولار.
91- ماددا مۇرەسسەدە كېلىشىم ھاسىل قىلىنمىغان ياكى مۇرەسسەنامە يەتكۈزۈپ بېرىلگۈچە بىر تەرەپ يېنىۋالغان بولسا، خەلق سوت مەھكىمىسى ۋاقتىدا ھۆكۈم چىقىرىشى كېرەك.
(3) دەرھال ئىجرا قىلىشقا بولىدىغان دېلولار؛
(1) جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئولتۇرۇشلۇق بولمىغان كىشىلەر ئۈستىدىن قىلىنغان سالاھىيەت مۇناسىۋىتىگە دائىر دەۋالار؛
(2) ئىز- دېرىكى بولمىغان ياكى يوقاپ كەتكەنلىكى جاكارلانغان كىشىلەر ئۈستىدىن قىلىنغان سالاھىيەت مۇناسىۋىتىگە دائىر دەۋالار؛
26- ماددا سۇغۇرتا توختامى ماجىراسى تۈپەيلىدىن قىلىنغان دەۋا جاۋابكار ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى ياكى سۇغۇرتا نىشانى قىلىنغان نەرسە بار جايدىكى خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ.
2- پاراگراف جايلار بويىچە باشقۇرۇش تەۋەلىكى
(1) دەۋاگەر ئۆلۈپ كېتىپ، ئۇنىڭ ۋارىسى بولمىسا ياكى دەۋا ھوقۇقىدىن ۋاز كەچسە؛
233- ماددا خەلق سوت مەھكىمىسى مۇشۇ قانۇننىڭ 221 -، 222 -، 223- ماددىلىرىدا بەلگىلەنگەن ئىجرا تەدبىرلىرىنى قوللانسىمۇ ئىجرا قىلىنغۇچى يەنىلا قەرزنى تۆلىيەلمىسە، مەجبۇرىيىتىنى داۋاملىق ئادا قىلىشى كېرەك. ھەقدار ئىجرا قىلىنغۇچىنىڭ باشقا مال- مۈلكىنىڭ بارلىقىنى سەزسە، خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ ئىجرا قىلىشىنى ھەر ۋاقىت ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ.
118- ماددا زۆرۈر تېپىلغاندا، خەلق سوت مەھكىمىسى تەكشۈرۈشنى باشقا جايدىكى خەلق سوت مەھكىمىسىگە ھاۋالە قىلسا بولىدۇ.
(2) گۇۋاھچىلارنىڭ گۇۋاھلىق بېرىشىگە زورلۇق ئىشلىتىش، تەھدىت سېلىش، پارا بېرىپ سېتىۋېلىش يولى بىلەن توسقۇنلۇق قىلغان ياكى باشقىلارنى يالغان گۇۋاھلىق بېرىشكە كۈشكۈرتكەن، پارا بېرىپ سېتىۋالغان، زىيان- زەخمەتكە ئۇچراتقان، مەجبۇرلىغان بولسا؛
93- ماددا مەنپەئەتدار كىشى ئەھۋالنىڭ جىددىيلىكى تۈپەيلىدىن، مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاش ھەققىدە دەرھال ئىلتىماس قىلمىسا ئۆزىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق مەنپەئىتىگە تولدۇرغۇسىز زىيان يېتىدىغان ئەھۋال ئاستىدا، دەۋا قىلىشتىن بۇرۇن مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاش تەدبىرى قوللىنىش ھەققىدە خەلق سوت مەھكىمىسىگە ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ. ئىلتىماس قىلغۇچى كېپىللىك بېرىشى لازىم. كېپىللىك بەرمىگەنلەرنىڭ ئىلتىماسى رەت قىلىنىدۇ.
20- ماددا ئۆز تەۋەسىدىكى تەسىرى چوڭ بولغان 1- سوت ھەق تەلەپ دېلولىرى يۇقىرى خەلق سوت مەھكىمىلىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ.
خەلق سوت مەھكىمىسى ئىلتىماسنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، جىددىي ئەھۋال كۆرۈلسە 48 سائەت ئىچىدە كېسىم چىقىرىشى شەرت؛ مال- مۈلۈكنى ئامان ساقلاش تەدبىرى قوللىنىش توغرىسىدا كېسىم چىقارغان بولسا، ئۇنى ئىجرا قىلىشقا دەرھال كىرىشىشى لازىم.
(7) ھۆكۈمنامىدىكى يېزىق جەھەتتە كەتكۈزۈپ قويغان يەرنى تولۇقلاش، تۈزىتىش؛
10- ماددا خەلق سوت مەھكىمىلىرى ھەق تەلەپ دېلورىنى سوت قىلىشتا، قانۇندىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە كېڭىشىش، چەتلەپ تۇرۇش، ئوچۇق سوت قىلىش ۋە سوتنى ئىككى دەرىجىلىك سوت بىلەن ئاياغلاشتۇرۇش تۈزۈمىلىرىنى يولغا قويىدۇ.
100- ماددا خەلق سوت مەھكىمىسى سوتقا كېلىشى شەرت بولغان، چاقىرىق قەغىزى بىلەن ئىككى قېتىم چاقىرتىلسىمۇ ئورۇنسىز سەۋەبلەر بىلەن كەلگىلى ئۇنىمىغان جاۋابكارنى مەجبۇرىي چاقىرتىپ كەلسە بولىدۇ.
خەلق سوت مەھكىمىسى سوتخانا قائىدىسىگە خىلاپلىق قىلغانلارغا تەنبىھ بېرىپ، سوتخانىدىن چىقىرىۋەتسە ياكى جەرىمانە قويسا، توختىتىپ قويسا بولىدۇ.
(1) مەملىكەت بويىچە تەسىرى چوڭ دېلولار؛
تاپشۇرۇۋالغۇچى بىلەن بىر ئۆيدە تۇرىدىغان قۇرامىغا يەتكەن ئائىلە تەۋەسى، قانۇنىي ئىگە ياكى باشقا تەشكىلاتنىڭ مەسئۇل بولۇپ تاپشۇرۇۋالغۇچىسى، دەۋا ۋاكالەتچىسى ياكى ۋاكالىتەن تاپشۇرۇۋالغۇچى ئۇچۇر قەغىزىگە ئىمزا قويغان ۋاقىت يەتكۈزگەن ۋاقىت بولىدۇ.
36- ماددا خەلق سوت مەھكىمىسى قوبۇل قىلىنغان دېلونىڭ ئۆزىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىگە كىرمەيدىغانلىقىنى سەزسە، ئۇنى باشقۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە خەلق سوت مەھكىمىسىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىشى كېرەك. ئۆتكۈزۈۋالغۇچى خەلق سوت مەھكىمىسى ئۆتكۈزۈۋالغان دېلونى بەلگىلىمە بويىچە ئۆز تەۋەلىكىگە كىرمەيدۇ دەپ ھېسابلىسا، ئۇنى يەنە ئۆز مەيلىچە ئۆتكۈزۈپ بېرىۋەتمەي، يۇقىرى دەرىجىلىك خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىنى بەلگىلەپ بېرىشىگە سۇنۇشى كېرەك.
37- ماددا باشقۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە خەلق سوت مەھكىمىسى ئالاھىدە سەۋەبلەر بىلەن باشقۇرۇش ھوقۇقىنى يۈرگۈزەلمەي قالسا، يۇقىرى دەرىجىلىك سوت مەھكىمىسى باشقۇرۇش تەۋەلىكىنى بەلگىلەپ بېرىدۇ.
خەلق سوت مەھكىمىلىرى ئوتتۇرسىدا باشقۇرۇش تەۋەلىكى ئۈستىدە تالاش- تارتىش يۈز بەرسە، تالاشقۇچى ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ ھەل قىلىدۇ؛ كېڭىشىپ ھەل قىلالمىسا، ئىككى تەرەپ تەڭ قارايدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىنى بەلگىلەپ بېرىشىگە مەلۇم قىلىدۇ.
31- ماددا پاراخوت- كېمىلەرنىڭ سوقۇلۇپ كېتىشىدىن ياكى باشقا دېڭىز ھادىسىلىرىدىن بولغان زىياننى تۆلىتىش يۈزىسىدىن قىلىنغان دەۋالار شۇ سوقۇلۇش ۋەقەسى يۈز بەرگەن جايدىكى ياكى سوقۇلغان پاراخوت- كېمە ئەڭ ئاۋۋال يېتىپ بارغان جايدىكى، زىيان سالغۇچى پاراخوت- كېمە تۇتۇپ قېلىنغان جايدىكى ياكى جاۋابكار ئولتۇرۇشلۇق جايدىكى خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ.
157 - ماددا 2 - سوت قىلغۇچى خەلق سوت مەھكىمىسى نارازىلىق ئەرزى بېرىلگەن دېلونى سوت قىلشتا، مۇشۇ بابتىكى بەلگىلىمىلەرگە ئاساسلانغاندىن باشقا، 1 - سوتنىڭ ئادەتتىكى تەرتىپىنى تەتبىقلايدۇ.
(2) باشقۇرۇش ھوقۇقى ئۈستىدە باشقىچە پىكىر تۇغۇلۇش؛