cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رادىل ئابلا
قىسقىچە تەرجىمھالى
ئون نەچچە يىلدىن بۇيان، رادىل ئابلا شىركەتنىڭ تەرەققىياتى بىلەن دېھقان-چارۋىچىلارنى نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇپ، بېيىشقا يېتەكلەشنى ئۆز-ئارا بىرلەشتۈرۈپ، «يېشىل يېمەكلىك» خام ئەشيا بازىسى قۇرۇلۇشىدا شىنجاڭدىكى 20 مىڭغا يېقىن دېھقاننى يەرلىك مەھسۇلات تېرىشقا يېتەكلىگەن. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە دېھقانلار ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە ئېرىشكەن. گۇرۇھ شىركەت ياخشى ئىجتىمائىي ئۈنۈم ياراتقان، رادىل ئابلا ھۆكۈمەتنىڭ يۈكىنى يېنىكلىتىپ، مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرغان. 2001-يىلى گۇرۇھ شىركەت مەبلەغ چىقىرىپ، كۈنەس ناھىيەسى ۋە ئالتاي شەھىرىدىكى ئىككى دۆلەت كارخانىسىنى سېتىۋالغان ھەمدە كارخانىنىڭ 80 دىن ئارتۇق ئىشچى-خىزمەتچىسىنىڭ ھەممىسىنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇپ، ھۆكۈمەتنىڭ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش بېسىمىنى يېنىكلەتكەن. رادىل ئابلا خەير-ساخاۋەت ئىشلىرىغىمۇ ئىزچىل تۈردە كۆڭۈل بۆلۈپ كەلگەن. 1998-يىلدىن ھازىرغىچە مائارىپ ئىشلىرى، جەمئىيەت پاراۋانلىقى، ئارمىيەنى ھىمايە قىلىپ، خەلقنى سۆيۈش، ئاپەت رايونىغا ئىئانە قىلىش قاتارلىق خەير-ساخاۋەت ئىشلىرىغا 4 مىليون يۈەندىن ئارتۇق ياردەم قىلغان.
مەنبە:
http://www.karwan.cn/xahis/karhaniqilar/2015/0622/6647.html
نىياز ھېكىم بەگ
تۈن بالىسى ـــ نىياز ھېكىم بەگ
پۈتكۈل ئۇيغۇر ئېلىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ياتلارنى تازىلاپ ،مۇناپىق خوجىلارنىڭ خەلقىمىزگە سالغان زۇلۇم -سىتەملىرىدىن جاق تويۇپ ،نەپەسمۇ ئالالماس ھالەتكە كېلىپ قالغان ئاۋامنى قايتىدىن قەددىنى رۇسلاش ۋە سەئىدىيە سۇلتانلىقىنىڭ سەلتەنىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە  بەل باغلىغان  ياقۇپ بەگ (بە دەۋلەت) نى زەھەرلەپ ئۆلتۈرگەن ساتقىن تۈن بالىسى نىياز ھېكىمبەگمۇ تارىخىمىزدىكى تالاي پاجىئەلەرنىڭ سەۋەپچىسىدۇر.نىياز ھېكىمبەگ  ئۆزىنى شۇنچە ئەتىۋارلىغان ياقۇپ بەگنى زەھەرلەپ ئۆلتۈرگەندىن كېيىن «زوڭتۇڭ دارېن» نىڭ ئالدىغا بېرىپ ئۆزىنى ئېلىپ قېلىپ ئىشلىتىشنى،ھېچ بولمىسا «چەنتو»لارنىڭ يېرىدە پايدا يەتكۈزەلەيدىغانلىقىنى ئېيتقاندا «زوڭتۇڭ دارېن» مىيىقىدا كۈلۈپ،«ئۆز پادىشاھىغا ئاسىلىق قىلغان كىشى ھامان بىزگىمۇ ئاسىلىق قىلىدۇ ،ئۇنى ئاپىرىپ تۇرمىگە تاشلاڭلار!» دەپ تۇرمىگە قامىغان.شۇندىن ئېتىۋارەن نىياز ھېكىمبەگ زىنداندا  سۇنىڭ ئورىنىدا ھاراق ئىچىشكە ،ئوزۇقنىڭ ئورنىدا ئۆزىنىڭ تېنىدىن شىلىۋېلىنغان گۆشتىن قورۇلغان  قورۇمىنى يىيىشكە مەجبۇر بولغان .شۇنداق قىلىپ 25كۈن بولدى دىگەندە ئۇنىڭ جېنى كۆپ يەرلىرىنىڭ گۆشى شىلىۋېلىنغان ،زەي زىنداندا سېسىپ ،يىرىڭلاپ ،قۇرتلاپ ،بەدبۇي ھىد تارقىتىۋاتقان تېنىدىن جۇدا بولغان. ئۇنىڭ ئۈلۈكىنى مەھبۇسلارغا بورىغا يۆگەتكۈزۈپ ،كۈتەرتىپ يېڭىشەرنىڭ كۈنچىقىش تەرىپىدىكى بارىن قەبرىستانلىقىغا ئېلىپ بېرىپ ،شۇ پېتى كۆمدۈرىۋەتكەن
جاڭ چۈنشيەن
جاڭ چۈنشيەن (خەنزۇچە: 张春贤)
1953– يىلى 5– ئايدا تۇغۇلغان ، خېنەن يۈيجۇلۇق.
1966-يىلى جۇڭگو كومپارتىيەسىگە كىرگەن، ئاسپىرانت ئوقۇش تارىخىغا ئىگە، باشقۇرۇش ئىلمى بويىچە ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، ئالىي ئىنژېنېر.
1970– يىلى 12– ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1973 –يىلى 11–ئايدا جۇڭگو كومپارتىيەسىگە كىرگەن.
شەرقىي شىمال ئېغىر تىپتىكى مېخانىزملار ئىنىستىتۇتى ماشىنا سانائىتى فاكۇلتېتىنىڭ پىرېسلاش تېخنولوگىيەسى ۋە ئەسلىھە كەسپى ئالىي مەكتەپ ئادەتتىكى سىنىپىنى پۈتتۈرگەن،
ماشىنا ۋە ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرى مىنىستىرلىقى 10–لايىھە ئاكادېمىيىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، مۇئاۋىن ئاكادېمىيە باشلىقى، رېۋىزىيە مىنىستىرلىقىنىڭ ماشىنا ۋە ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرى مىنىستىرلىقىدا تۇرۇشلۇق رېۋىزىيە ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، جۇڭگو ئوراپ قاچىلاش ۋە يېمەكلىك ماشىنىلىرى باش شىركىتىنىڭ مۇئاۋىن باش دېرىكتورى، باش دېرىكتورى، يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ ئۆلكە باشلىقى ياردەمچىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.
1997– يىلى 12– ئايدا قاتناش مىنىستىرلىقى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن؛
2002– يىلى 9– ئايدا قاتناش مىنىستىرلىقى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، شۇ يىلى 10 – ئايدا قاتناش مىنىستىرلىقىنىڭ مىنىستىرى بولغان؛
2002 – يىلى 11 – ئايدىكى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى 16 – قۇرۇلتىيىدا مەركىزىي كومىتېتنىڭ ھەيئەت ئەزالىقىغا سايلانغان.
2005– يىلى 12– ئايدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى خۇنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شۇجىسى بولغان؛
5- چىللە
5- چىللە ياكى 5- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 5- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 186. (كەبىسە يىلى 187.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 179 كۈن باردۇر.
جاڭ چۈنشيەن
2006– يىلى 1– ئايدا خۇنەن ئۆلكىلىك 10– نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 4– قېتىملىق يىغىنىدا ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ سايلانغان؛
2006 – يىلى 4 – ئايدا، خەلقئارا يول ئىتتىپاقى قاتناش مىنىستىرلىقىنىڭ ئىلگىرىكى مىنىستىرى جاڭ چۈنشيەنگە ‹‹2006 – يىلىدىكى يىللىق شەخس›› ئالاھىدە ئۇنۋانىنى بېرىپ، جاڭ چۈنشيەننىڭ جۇڭگونىڭ تاشيول تورىنى تەرەققىي قىلدۇرغانلىقى ۋە ئۇنى خەلقئاراغا تۇتاشتۇرۇش جەھەتلەردە قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرىنى تەرىپلىگەن؛
2008– يىلى 1– ئاينىڭ 24– كۈنى، خۇنەن ئۆلكىلىك 11– نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى 1– قېتىملىق يىغىنىدا ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2010- يىلى 4- ئايدا، ج ك پ تەرىپدىن ش ئۇ ئا ر پارتىكوم شۇجىسى قىلىپ تەينىلەنگەن.
2016- يىلى 8- ئاينىڭ 29- كۈنى ج ك پ تەرىپدىن ش ئۇ ئا ر پارتىكوم شۇجىلىقىدىن ئېلىنىپ ئورنىغا چېن چۈەنگو تەينىلەنگەن.
مەنبە
http://wiki.m.izda.com/?a=mobileShow&id=10155
خىمىيەلىك ئېلېمېنتلار
خىمىيەلىك ئېلېمېنتلار جەدۋىلى (ئاتوم رەت نۇمۇرى بويىچە تىزىلىشى)
مەنبەسى: خىمىيە تورى
ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى
ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى
مىكرونېزىيە فېدېراتسىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|مىكرونېزىيە فېدېراتسىيىسى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
مىكرونېزىيە فېدېراتسىيىسى  بولسا تىنچ ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا پالىكىر، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ۋەنو. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ مانني مورى. ئازىركى باش ۋەزىر ئالىك. بۇ دۇلات 1986 يىلى 11 ئاينىڭ 3 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 702 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 107 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
پاۋىل كرۇگمەنن
2008-يىللىق نوبىل ئىقتىساد ئىلمى مۇكاپاتى
شىۋىتسىيەخانلىق پەنلەر ئاكادېمىيىسى، ئامېرىكا يىڭى جەرسىي شىتاتى پرىنستىن ئۇنىۋېرسىتىنىڭ 55 ياشلىق پروفېسسورى پاۋىل كرۇگمەننىڭ سودا ئەندىزىسى،ئىقتىسادى پائالىيەتلەرنىڭ قەيەردە يۈز بېرىشى توغرىسىدىكى تەھلىلى ۋە باشقا نەزەرىيىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئەركىن سودا ۋە يەرشارىلىشىش قاتارلىق مەسىلىلەرنى توغرا چۈشەندۈرۈپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن 2008-يىللىق نوبىل ئىقتىساد ئىلمى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەنلىكىنى جاكارلىدى.
پاۋىل كرۇگمەن پرىنستىن ئۇنىۋېرسىتىدا ئىقتىساد پەنلىرى ۋە خەلقئارالىق ئىشلار توغرىسىدا دەرس بېرىش بىلەن بىللە نيۇ-يۇروك «ۋاقىت» گېزىتىدە قەرەللىك ھالدا ماقالە يېزىپ تۇرىدۇ،ئۇ ئامېرىكا دۆلەت باشى جورج بوشنىڭ ئىقتىساد ۋە پۇل-مۇئامىلە سىياسەتلىرىنى كۈچلۈك تەنقىد قىلغۇچىلارنىڭ بىرى.
زۇلھايات ئىسمائىل
زۇلھايات ئىسمائىل (Zulhayat Ismail) 2022-يىلى 10-ئاينىڭ 22-كۈنى ج ك پ 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت كاندىدات ئەزاسى بولۇپ سايلاندى. زۇلھايات ئىسمائىل بىر ئۇيغۇر قىزىدۇر. زۇلھايات ئىسمائىل 2022-يىلى 9-ئايدا قەشقەر ئۇنىۋېرسېتىتىنىڭ مۇئاۋىن سېكىرتارلىققا، مەمۇرى خىزمەتكە مەسئۇل ئوۇرنباسار مەكتەپ مۇدىرلىقىغا تەيىنلەنگەن.
زۇلھايات ئىسمائىل ئۈرۈمچىدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن. ج ك پ پارتىيە ئەزاسىدۇر. ئۇ بېيجىڭ ئۇنىۋېرسېتىتىدا جەمىيەتشۇناشلىق بۇيىنچە دوكتورلۇق ئۇنىۋانى ئالغان. زۇلھايات ئىسمائىل ئەيدىز كېسلى ۋە مىللەت، "قوش-تىل"، مىللەتلەر ئىتپاقلىقى، ئورتاق بىر گەۋدە قاتارلىق تېملار ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان.
راجنات سىنگ
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Rajnath.jpg|thumb|راجنات سىنگىنىڭ سۈرىتى.راجنات سىنگ (ئىنگ:Rajnath Sing. ت. 1951 - يىلى 10 - ئىيۇل) ھىندىستاننىڭ ھازىرقى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى. بۇندىن بۇرۇن ھىندىستان خەلق پارتىيىسى رەھبىرى، ئۇتتار پرادىش ئۆلكىسى تۆرە ئاغاسى بولغان. ئۇتتار پراددە توغۇلغان.
پوسكام ناھىيىسى
پوسكام ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. پوسكامنىڭ يەر مايدانى 999.66 كۇۋادرات كىلومېتىر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 180،000. پوسكام ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە، زەرەپشان دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان تىنىمىسىغا جايلاشقان. جەنۇب تەرىپى قاغىلىق ناھىيىسى، شىمال تەرىپى يەكەن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 61 كىلومېتىر. غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقىچە بولغان كەڭلىكى 14 - 23 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 1096.2 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر رايون، 2 بازار، 10 يېزا، 133  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1447 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى پوسكام ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 10 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ’’’ئىزاھات:’’’
يەر تۈزۈلۈشى
غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا پەسىيىپ بارىدۇ. تۈزلەڭلىك يېرى 67.5% نى، چۆللۈك  22.5% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدە زەرەپشان دەرياسى بولۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 550 مىليون كۇب مېتىر ئەتراپىدا، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەرئاستى سۇ زاپىسى  633 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتتىن ساي تۈلكىسى، ئىپپار چاشقىنى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقى بىرقەدەر مول، بۇنىڭ ئىچىدە چۈچۈكبۇيا كەڭ تارقالغان. قېزىلما بايلىقلىرىدىن نېفىت ۋە كۆمۈر بار.
ئىقلىمى
پوسكام ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 38.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 23.0℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2659.7 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 214 كۈن. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 49.0 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2228.2 مىللىمېتىر.
قاسقانچىلىق
ئارخېئولوگىيىلىك قېزىلمىلاردىن تاش قوراللار دەۋرىگە نەزەر سالساق ، ئاتا–بوۋىلىرىمىز تاش بوقۇرسا ، تاش ئورغاق ، تاش كەتمەن قاتارلىقلارنى ئىشلەتكەندىن باشقا ، يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ يېڭى ئىشلەپچىقىرىش قوراللىرىدىن پايدىلانغانلىقىنى بىلەلەيمىز. ئۇلار يەر ئاغدۇرۇشتا ئادەم كۈچىدىنلا ئەمەس ، ئات–ئۇلاغلاردىنمۇ ئۈنۈملۈك پايدىلانغان. بۇنىڭدىن نەچچە مىڭ يىل ئىلگىرىلا ئاشلىقتىن ھەر خىل يېمەكلىكلەرنى پىشۇرۇپ يېيىشنى بىلگەن. قەدىمكى دەۋرلەرگە تەئەللۇق قەبرىلەر ، شەھەر خارابىلىرىدىن تېپىلغان بۇغداي نان ، قوناق نانلىرى ، بوتقىلار بۇنى ئىسپاتلايدۇ.
پوسكام ناھىيىسى
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 24 مىڭ 200 گېكتار (362 مىڭ  400  مو) تېرىلغۇ يەر، 6200 گېكتار (93 مىڭ مو) ئورما،  5300 (75 مىڭ  700 مو) ئوتلاق،  8600  گېكتار (128 مىڭ  900 مو) سۇ يۈزى،  3300 گېكتار (50 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 1200 گېكتار (17 مىڭ 500 مو)  ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، ئالما، ئامۇت، ياڭاق، بادام، چىلان ۋە كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن پاختا توقۇمىچىلىق، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، سۇلياۋ بۇيۇملىرى ئىشلەش قاتارلىقلار بار. پوسكام ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت يولى 315 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. شەھەر - يېزىلارنىڭ ئاسفالىت يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىدۇ.
قاسقانچىلىق
تائاملىرىمىزنىڭ تۈرى ناھايىتى كۆپ بولغىنىدەك ، تائام تەييارلاش سايمانلىرىمىز ۋە ئۇلارنى ياساش كەسپىمۇ ناھايىتى كۆپ. بۇلارنىڭ ئىچىدە قاسقانچىلىق ئالاھىدە ئورۇندا تۇرىدۇ. قاسقانچىلىقىمىز خاسلىققا ئىگە. خەلقىمىز ئىپتىدائىي ئوۋچىلىق ، چارۋىچىلىق تۇرمۇشىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ ، دېھقانچىلىق ، قول ھۈنەرۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللانغاندىن تارتىپلا قاسقانچىلىق كەسپىنى جارى قىلىشقا باشلىغان.
قاسقان ماتېرىيالى : يەرلىك قارا تېرەك ياغىچى ، شوينا ، يىپ ، ماتادىن ئىبارەت.
قاسقان ياساش ئەسۋابلىرى : رەندە ، كەكە ، قول ھەرىسى ، توغرا بىسلىق پىچاق ، يىڭنە ، ئۈچكە ، تانا ، تاختاي ئىگىدىغان چىغىرىق شەكىلدىكى مەشتىن ئىبارەت.
قاسقانلىرىمىزنىڭ تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكى بار : تېرەك ياغىچى نەملىك سۈمۈرىدۇ. مانتا ، ھورنان ، يۇتازا قاسقاندا قانچىلىك ئۇزاق تۇرسىمۇ ياغاچنىڭ نەملىكى بىلەن نورمال نەملىكىنى ساقلىيالايدۇ. قومۇش سۇ سۈمۈرمىگەچكە نەملىك ساقلىيالمايدۇ. شۇڭا قومۇش قاسقاندا پىشۇرۇلغان مانتا ، ھورنان ، يۇتازىلار قۇرغاق بولۇپ قالىدۇ ، تەمى ياخشى بولمايدۇ. خەلقىمىز كېيىنكى چاغلاردا مىس بويۇملارنىڭ تەرەققىياتىغا ماسلىشىپ جىمبىل ياساپ ئىشلىتىدىغانمۇ بولدى.
ئەھمەد مەزىن
ئابدۇقادىر داموللامنى قەتلى قىلغان ـــ ئەھمەد مەزىن
ئابدۇقادىر داموللام كېچىدە تەرەت ئالغىلى چىققاندا ئەھمەد مەزىن تەرپىدىن پىچاقلاپ ئۆلتۈرلىدۇ.ئەھمەت مەزىننىڭ ئابدۇقادىر داموللامنى ئۆلتۈرگەنلىكىدىن خەۋەر تاپقان ئابدۇقادىر داموللامنىڭ چوڭ ئوغلى ئابدۇلئەزىز مەخسۇم ھىندىستاندىكى ئوقۇشىنى تاشلاپ ۋەتەنگە قايتىپ كېلىپ بۇ دېلۇنى ئادىل بىر تەرەپ قىلىپ بېرىشنى قايتا-قايتا تەلەپ قىلىپ ئەرز سۇنغاندىن كېيىن،قەشقەردىكى ئەمەلدارلار(ئۆمەربەگ بىلەن زۇنۇن پاششاپلار) شەھەر كاتتىسى تەرپىدىن سۈڭگۈتۈلگەن ئالتۇن يامبۇنىڭ كۈچى بىلەن بۇ سىرنى ئاشكارلىماسلىققا ۋەدە بېرىدۇ ئەھمەت مەزىننىڭ ئۆزىگىمۇ بارىلىق جىنايەتلىرىدىن تېنىش كىرەكلىگى ، شۇندىلا ئۇنىڭ ئۆلۈمدىن خالاس بولىدىغانلىقى ئالاھىدە جىكىلىنىدۇ. لېكىن توختىماي قىلىنغان بۇ دەۋادىن زىرىككەن شەھەر كاتتىلىرى ئەھمەت مەزىننى تۆمۈر قەپەزگە سولاپ ئۈرۈمچىگە ماڭدۇرىۋېتىدۇ. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ چوڭ ئوغلى ئابدۇلئەزىز مەخسۇم ئىز قوغلىشىپ ئۈرۈمچىگە كېلىپ ئەرز سۇنىدۇ.ھۆكۈمەت تەرەپ ئەھمەت مەزىننى ئېتىپ بېرىشنى ئېيتقان بولسىمۇ ئابدۇلئەزىز مەخسۇم بۇنىڭغا قوشۇلماي پەردە ئارقىسىدىكى پىلانلىغۇچىلارنىمۇ جازالاپ بېرىشنى تەلەپ قىلىپ تۇرىۋالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ قاتىل ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قالىدۇ،لېكىن پەردە ئارقىسىدىكىلەر يەنىلا ئاشكارلانمايدۇ. قەشقەر كاتتىلىرىنىڭ تەلىپى ۋە ۋەدىسى بويىچە ئەھمەت مەزىن سولاقتىن بوشتىلىپ قويۇپ بىرىلىدۇ .بۇ قاتىل ئۈرۈمچى كوچىلىرىدا بىر مەزگىل لاغايلاپ يۈرگەن بولسىمۇ ، لېكىن بۇ ئىشتىن خەۋىرى بارلىكى كىشىلەرنىڭ تىل -ئاھانەت ، دەشناملىرىدىن بىر مىنۇتمۇ ئارام تاپالماي ، ياقا يۇرتلارغا قېچىپ بېرىپ جان باقىدۇ. روھىي جەھەتتىن قاتتىق زەربە يېگەن مەزىن ئاقىۋەتتە ئېلىشىپ قېلىپ شۇ دەرىجىگە يېتىدۇكى ، ھەتتا ئۆز گۆشىنى ئۆزى يىيىشكە باشلايدۇ. نەتىجىدە ئەنە شۇنداق ساراڭلىقتا بىر مەزگىلدىن كېيىن ئۆلىدۇ.
1924-يىلى ﺋﺎﺑﺪﯗﻗﺎﺩﯨﺮ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﺳﯘﻳﯩﻘﻪﺳﯩﺘﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺳﯘﻳﯩﻘﻪﺳﯩﺘﭽﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﯩﺸﺎﻧﻰ ئۇنىڭ شاگىرتى ﺳﺎﺑﯩﺖ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻐﺎ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯلىشىدۇ.
12. سەئۇدىلىق ئۇيغۇر ئىمام
ئاڭلىشىمچە بۇ مەكتەپتە تۇرسۇنجان ئىسىملىك سەئۇدىلىق بىر ئۇيغۇر ئىمام بولغانىكەن. ئۇ مەزكۇر مەكتەپنىڭ مائارىپ فاكۇلتىتىدا دوكتۇرلۇقتا ئوقۇيدىكەندۇق. بۇ كىشىنىڭ ئاتىسى 1940-يىللىرىنىڭ ئاخرىدا خوتەندىن سەئۇدىغا چىقىپ كەتكەن بولۇپ بۇ كىشى شۇ يەردە تۇغۇلغانىكەن. ماڭا گېپىنى قىلىپ بەرگۈچى ھازىرقى كادىر ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىنىشىدە يۈرگەچكە تۇرسۇنجانغا ئانچە ياقمىغانمىش. تۇرسۇنجان ئائىلىسىنى بىللە ئېلىپ كەلگەن بولۇپ ئوغلىنى مۇشۇ يەرگە مەكتەپكە بېرىپتۇ، قىزىنى « بۇ يەر قىزلارنىڭ ئوقۇشىغا ماس كەلمەيدىكەن » دەپ سەئۇدىغا تۇغقانلىرى قېشىغا قايتتۇرىۋتىپتۇ. سۆھبەتدىشىم ئۇنى نادانلىقتا ئەيپلىدى، مەن ئىپادە بىلدۈرمىدىم، لېكىن ئۇيغۇر قىزلىرىغا تولىمۇ ئوخشايدىغان سەئۇدىلىق قىزلارنىڭ كانزاس ئۇنۋېرىستىتىدا خېلى بارلىقى خىيالىمدىن كەچتى. ئەجەبا تۇرسۇنجان ئۇلارنى كۆرمىگەنمىدۇ؟ ئۆزى مائارىپشۇناسلىقتا ئوقۇسۇنۇ قىزىنى ئۆزىدەك مائارىپشۇناستىن ئايرىپ سەئۇدىدىكى تۇققانلىرىغا تاپشۇرسۇن…سۆھبەتدىشىمنىڭ ئېيتىشىچە تۇرسۇنجان ئۇيغۇرچىنى يامان ئەمەس سۆزلەيدىكەن ئەمما ئۇقۇپ يېزىشقا ئاجىزمىش. ئۇ ئۆزىدە دادىسى ۋەتەندىن ئېلىپ چىققان كونا ئىملادىكى كىتابلارنىڭ بارلىقىنى، ئۇيغۇرچىنى ئوبدان بىلمىگەنلىكى سەۋەبلىك ئوقۇيالمايدىغانلىقىنى تىلغا ئاپتۇ. مەن بۇنىڭغا بەكمۇ قىزىقتىم، چۈنكى بۇ مېنىڭ كەسپىم، بەلكىم بىز يۇقاپ كەتتى دەپ قاراۋاتقان بىر قىسىم موھىم قوليازمىلار چەتئەللەردىكى ئاشۇنداق مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلاردا ساقلىنىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.
تۇرسۇنجان بىلەن بىر مەۋسۇمدىن كېيىن ئۇچراشتىم. ماڭا دەپ بېرىشىچە ئەمەلىيەتتە ئۇ ئەرەبلەرنى ياقتۇرمايدىكەن. بۇنىڭغا مۇشۇ كۈنگىچە نەچچە ئەۋلاد پاسپورتى يوق ياشاۋاتقان قېرىنداشلىرى ۋە كىچىكىدە بىرقىسىم ئەرەب خوشنىلىرىنىڭ ”كەلگۈندى“ دەپ كەمسىتكەنلىكى سەۋەب بولۇپتۇ. (مەن ئۇنىڭ بۇ گەپلىرىگە بىر تەرەپلىمىلىك يوشۇرۇنغان دەپ قارىدىم، شۇڭا تەپسىلاتىنى سورۇمۇدۇم). زوردۇن سابىر ئەپەندىم 89-يىلدىكى بىر زىيارەت خاتىرىسىدە ئەرەبىستاندا 59 مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر بارلىقىنى يازغانىكەن. تۇرسۇنجاندىن بۇ ھەقتە سورۇدۇم. ئۇ ئەرەبىستاندا ئۇيغۇرلارنىڭ جىقلىقىنى ئەمما ئەرەبلەرنىڭ كەمسىتىشىدىن، بوزەك قىلىشىدىن قورقۇپ بىر مەھەللە بولۇپ ياشىيالمىغىنىنى سۆزلەپ بەردى. شۇ سەۋەپتىن ئەرەبىستاندىكى 60-يىللارنىڭ بېشىغىچە بولغان ئارىلىقتا كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ كېينكى ئەۋلادلىرى ئىچىدە ئانا تىلنى بىلىدىغانلار ئاز ئىكەن. مەن ئۇنىڭ ”ئۇيغۇرلار ئەرەبلەر بىلەن قانداش“ دېگەنلىرىنى يۈزىگە سالمىدىم. مۇستەبىت تۈزۈمدە ياشاۋاتقان تەتقىقاتچىلارنىڭ دائىم شۇنداق دېيىشكە مەجبۇر بولىدىغانلىق ماڭا سىر ئەمەس ئېدى.
ئالدىنقى: 13. ئامېرىكىلىقلار باشقىلارغا باھا بەرگەننى يامان كۆرەمدۇ؟
4- چىللە
4- چىللە ياكى 4- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 185. (كەبىسە يىلى 186.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 180 كۈن باردۇر.
شۋېتسىيەلىك ئۇيغۇرلار
شۋېتسىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Shiwitsiyelik Uyghurlar ) بولسا...
ئورگانىك خىمىيە
ئورگانىك خىمىيە خىمىيە ئىلمىنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، ئورگانىك ماددىلارنىڭ قۇرۇلمىسى، خۇسۇسىيىتى، تەركىبى، رىئاكسىيەسى ۋە ئۇلارنىڭ (سىنتېزلەش ۋە باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق) ھاسىل قىلىنىشى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەندۇر. ئورگانىك ماددا دېگىنىمىزدە كاربوننى ئۆز ئىچىگە ئالغان (كاربوندىن باشقا ئېلېمېنتلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن بولغان) ماددىلار، كاربون سۇ بېرىكمىلىرى ۋە ئۇنىڭ ھاسىلاتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئورگانىك ماددىلارنىڭ تۈزۈلۈشى ھەرخىل بولىدۇ، قوللىنىش دائىرىسىمۇ ئىنتايىن كەڭ. سۇلياۋ ماتېرىياللار، دورىلار، نىفىت خىمىيە بويۇملىرى، يېمەكلىك، پارتلاتقۇچ دورا ۋە سىر قاتارلىقلارنىڭ ئاساسلىق تەركىبى ئورگانىك ماددىلاردىن ئىبارەتتۇر. ئورگانىك ماددىلار بارلىق جانلىقلارنىڭ (ئىنتايىن ئاز بىر قىسمىدىن باشقا) ئاساسلىق ياشاش جەريانىدا مەۋجۇتتۇر.
ۋيېنا ئۇنۋېرسىتىتى
ۋيېنا ئۇنۋېرسىتىتى (گېرمانچە: Universität Wien) ئاۋسترىيەنىڭ ۋيېناغا جايلاشقان ئاممىۋى تەتقىقات ئۇنىۋېرسىتېتى. ئۇ 1365-يىلى كىنەز رۇدولف IV تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ ، گېرمان تىلىدىكى دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمكى ئۇنىۋېرسىتېت. ئۇنىۋېرسىتېت ئۇزۇن ۋە مول تارىخى بىلەن تەرەققىي قىلىپ ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى ، شۇنداقلا ئىنسانىيەت پەنلىرىدىمۇ ئەڭ داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئۇ 21 نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەنلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ ، تارىخ شۇنداقلا ئىلمىي ئەھمىيەتكە ئىگە نۇرغۇن ئالىملارنىڭ ئىلمىي ئۆيى بولۇپ كەلگەن.
شىمالىي مارىئانا فېدېراتسىيىسى
left|thumb|250px|شىمالىي مارىئانا فېدېراتسىيىسى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
يانچىلىق تۈزۈمى
thumb|269x269px يانچىلىق تۈزۈمى (رۇسچە: Крепостное право، خەنچە: 农奴制)، ئوتتۇرا ئەسر ياۋروپاسىدا، مىراس شەكلىدە ئۆزىگە بۆلۈنگەن ئاپاناج تۇپراقلاردا يەر ئىگىسىگە ئىشلەيدىغان دېھقان. ئېتىز ۋە مەھسۇلنىڭ مۇلكىيىتى يەر ئىگىسىگە ئائىت بولۇش بىلەن بىرگە، يانچىلار ئاشلىق ۋە كىيم - كېچەك ئىھتىياجلارىنى قامدايالىغۇدەك مىقداردا مەھسۇلاتنى ئۆزلىرىگە ئېلىپ قالالايدۇ.
قۇللۇق تۈزۈمىگە ئىنتايىن ئوخشىشىدىغان بۇ تۈزۈمدە يانچىلار قۇللارغا ئوخشاش ئېلىپ سېتىلمايتتى. يانچىلار ئادەتتە ئۆزىگە تەقسىم قىلىنغان ئېتىز-دالىلاردا ئىشلەش بىلەن بىرگە، بەئزىدە يەر ئىگىسى تەرىپىدىن، باشقىلارغا بۆلۈپ بېرىلمىگەن ئېتىز- قىرلاردىمۇ ئىشلىتەلەيتتى. شۇنداقلا ئۆزلىرىگە ئايرىلغان ئاشلىقنى تارتىش ئۈچۈن پەقەتلا ئۆز يەر ئىگىسىگە تەۋە تېگۈرمەنلەرنى ئىشلىتەلەيىتتى.
يانچىلار بىلەن ئەركىن دېھقانلار ئارىسىدىكى ئەڭ مۇھىم پەرق كۆچۈش ئەركىنلىكى ئىدى. يانچىلار خۇجايىنلارنىڭ ئىزنى بولماي ئېتىز-ئېرىقلىرىنى ۋە قىشلاقلارىنى ھەر دائىم تاشلاپ كېتەلمەيتتى. بۇلاردىن باشقا توي قىلىش، ئىش ئالماشتۇرۇش ياكى ماللىرىنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش ئۈچۈن خۇجايىنلارنىڭ رۇخسىتى ئالىشى كېرەك بولاتتى. يەرگە باغلىق ئىدىلەر، يەر سېتىلغاندا يەر بىلەن بىللە يېڭى خۇجايىنىنىڭ يانچىلىقىنى قىلاتتى. كۆپىنچە يامان مۇئامىلىگە ئۇچرايىتتى ۋە قانۇن ئالدىدا خۇجايىنلارغا كۆرە بەك تار دائىرىدە ھەق-ھوقۇققا ئىگە ئىدىلەر. يانچىلىقتىن قۇرتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر يولى ئازاد قىلىنىش ياكى قېچىش ئىدى.
كومپيۇتېر يۇمشاق ماتېرىيالىنى قوغداش نىزامى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى گوۋۇيۈەنىنىڭ پەرمانى 339 -نومۇرلۇق كومپيۇتېر يۇمشاق ماتېرىيالىنى قوغداش نىزامى ئېلان قىلىندى، 2002-يىل 1-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلىدۇ. زۇڭلى جۇرۇڭجى 2001-يىل 12-ئاينىڭ 20-كۈنى
جامى
thumb|right|200px|Jami thumb|right|200px|Jami
thumb|right|200px|Jami ئۇ دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ۋە مۇسۇلمانلار يىغىلىدىغان جاي. قۇرئان ئايەتلىرىگە قارىغاندا ، كەبى يەر يۈزىدىكى تۇنجى مەسچىت. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسچىتى ئىسلام پەيغەمبىرى مۇھەممەدنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ مەدىنەگە كېلىشى بىلەن قۇرۇلدى.
شەيخ لوتفوللا مەسچىتى ، ئىران ، ئىسفاھان ، ناغش جاھان مەيدانى. بىر شەھەر دائىرىسىدە مەسچىت ، گۈمبەز ۋە مۇنارلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوبۇل قىلىش بۇ شەھەرنىڭ ئىسلام ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ ، ئۇ چوقۇم بەدەننىلا ئەمەس ، بەلكى باشقا ئېلېمېنتلار ۋە تەركىبلەردە مۇسۇلمانلارنىڭ ھاياتلىق ئالامەتلىرىنى ئىزدەشى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنداقلا شەھەرلەرنىڭ روھى ۋە كىملىكى. ئۇ ئىسلام شەھىرىنىڭ ئۈلگىسى ئىدى. بىر مەسچىت ياكى مەسچىت مۇسۇلمانلارنىڭ دۇئا- تىلاۋەت قىلىدىغان جايى ، ئۇنىڭدا بەش ۋاجىپ ناماز ۋە باشقىلار دۇئا-تىلاۋەت قىلىنىدۇ. مەسچىت مەسچىت ، ھەر بىر مەسچىتنىڭ مەسچىتى بولمايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ، چېركاۋنىڭ ئىسمىمۇ ئەمەس ئۇنىڭغا قويۇلغان بەش كۈنلۈك نامازنىڭ بىر قىسمىنى ئوقۇغاندا بىر مەسچىتنىڭ ئىسمى ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى مەكتەپ ، ئورگان ، شىركەت ، ساياھەت لىنىيىسى ۋە باشقىلارنىڭ چېركاۋلىرىغا ئوخشىمايدۇ ، بۇ دۇئالاردا ھازىرقى ۋاقىتقا ئاساسەن چەكلىك دۇئا قىلىنىدۇ. دەۋر ، ھەمدە ھەر كۈنى بەش قېتىم دۇئا قىلىش ئارقىلىق مەسچىتتە دۇئا قىلىشقا چاقىرىلىدۇ. https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D9%81:Kaba.jpg
https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D9%81:Old_Al-Masjid_Al-Nabawi_1908.jpg
مەسچىتلەرنىڭ ئىمارەتلىرى ئىچىدە ئادەتتە تۆۋەندىكى جايلار بار: مەككە (قىبلا) نىڭ يۆنىلىشىنى بەلگە قىلىدىغان زىننەت بۇيۇمى (مىھراب) ، تاھارەت ئېلىش ئەسلىھەلىرى ، ئەزان ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان مۇنارلار ، جۈمە خۇتبىسى ئوقۇلىدىغان مۇنبەر ۋە قەدىمكى دەۋرلەردە بەزى ۋاقىتلاردا ئۇ ئويلاشقان مەركىزى شەھەردىكى مەسچىتلەرنىڭ بىر ئالاھىدىلىكى ، ئەمما بۇ ئىقتىدارلار كېيىن كىچىك مەسچىتلەردىمۇ قوللىنىلدى. مەسچىتلەردە ئادەتتە ئەرلەر ۋە ئاياللار ئۈچۈن ئايرىم بوشلۇق بار. [۱] [۲] [۳]
مەسچىتلەر ئادەتتە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ، رامىزان ئېيىدا روزا تۇتۇش ، دەپنە مۇراسىمى ، نىكاھ ۋە سودا كېلىشىمى ، سەدىقە توپلاش ۋە تارقىتىش ۋە سەرگەردانلار ئۈچۈن پاناھلىنىش ئورنى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ ، تارىختا ئىجتىمائىي مەركەز ، دىنىي مەكتەپ ۋە سوت مەھكىمىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ، مەسچىتلەرمۇ دىنىي تەلىم-تەربىيە ۋە مۇنازىرىگە قاتناشتى. ئىسلام دۇنياسىدا ، مەككىدىكى چوڭ مەسچىت (ھەج) ، مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ مەسچىتى (مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم) ۋە يېرۇسالېمدىكى ئەل-ئاقسا مەسچىتى (كۆتۈرۈلگەن جاي) ئالاھىدە قىممەت بېرىلگەن. [۱] [۲] [۳]
ئىسلام دىنىنىڭ تارقىلىشىغا ئەگىشىپ ، پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىدىكى مەسچىتلەرنىڭ سانىمۇ كۆپەيدى. چېركاۋلار ۋە مازارلار بەزىدە مەسچىتكە ئايلاندۇرۇلۇپ ، ئىسلام بىناكارلىق ئۇسلۇبىغا تەسىر كۆرسەتكەن. مەسچىتلەرگە قاتنىشىش شۇ جاينىڭ نوپۇسىغا باغلىق بولۇپ ، بۇ جايلار ئوخشىمايدۇ. [۱] [ ئەمەلىي ۋە قانۇن قائىدىلىرىنىڭ بىر قىسمى دىننىڭ تارماق شىركىتى ئەمەلىي رىسالى. Jpg دۇئا ۋاجىپ ناماز • كۈندىلىك ناماز • مۇستافا نامىزى • جۈمە نامىزى • ھېيت نامىزى • جامائەت نامىزى • ئايەت نامىزى • ئۆلۈك تەن نامىزى • نامازنىڭ مەجبۇرىيىتى
باشقا ئىبادەتلەر روزا تۇتۇش • خۇمس • زاكات • ھەج • جىھاد ياخشىلىققا بۇيرۇش ۋە يامانلىقنى چەكلەش • تۇلى • تابارى پاكلىق قائىدىسى تاھارەت • غۇسل • تاياممۇم نىجاسەت • پاكلاش ھەق تەلەپ ھۆكۈملىرى تەشۋىقات • ئىرادە • كېپىللىك • كېپىللىك • ۋارىسلىق قىلىش ئائىلە ھۆكۈملىرى نىكاھ • ۋاقىتلىق نىكاھ • كۆپ خوتۇنلۇق بولۇش • ئىختىيارسىز • يېقىنچىلىق • ئاجرىشىش • توي قىلىش • بالا ئېمىتىش • جىنسىي مۇناسىۋەت • خۇشاللىق • نىكاھ شەكلى • ئانا بولۇش • كۆرۈنۈش • لەنەت _ _ _ _ ئەدلىيە ھۆكۈملىرى ھۆكۈم • دىيات • خۇدۇد • قىساس • جازا ئىقتىسادىي قائىدىلەر توختاملار : ( سودا • Mudaraba • ئىجارە ) _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ باشقا ھۆكۈملەر ھىجاب • سەدىقە بېرىش • قەسەم قىلىش • تەقلىد قىلىش • يېمەكلىك ۋە ئىچىملىك ​​• ۋاقف • قەسەم • ئاخىرلىشىش • ئابراگ • يوق مۇناسىۋەتلىك سوئاللار پىشىپ يېتىلىش • قانۇنشۇناسلىق • شەرىئەت قائىدىسى • مەسىلىلەرنى ئىزاھلاش • ۋاجىپ • ھارام • مۇستاخاب • مۇباھى • مەكروھ • مۇددىئا • يېقىن بولۇش نىيىتى • يېڭى مەسىلىلەر نB.ۋە بۇ مەسچىت ئىبادەت ۋە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى بولۇپ ، ئۇ ئىمارەت ياكى ئىمارەتسىز ئىمارەت بولۇشى مۇمكىن. كۇبا مەسچىتى ئىسلامدا سېلىنغان تۇنجى مەسچىت.
ئىسلام شەرىئىتىدە ، مەسچىتنىڭ ئالاھىدە قائىدە-يوسۇنلىرى ۋە قائىدىلىرى بار. بۇ مەسچىت دائىم گۇرۇپپا ئىبادەت ۋە گۇرۇپپا دىنىي پائالىيەتلەرگە ئىشلىتىلىدۇ ، ئۇ يەردە قىلىنغان ئەڭ مۇھىم دۇئا جامائەت نامىزىدۇر.
بۇ مەسچىتنىڭ دىنىي ئىشلىتىلىشىدىن باشقا ، مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئىجتىمائىي ، سىياسىي ، مائارىپ ۋە ئەدلىيە ئىقتىدارلىرى بار ، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ساقلىنىپ قالغان. ئىراندىكى مەسچىتلەر 1978-يىلى ئىسلام ئىنقىلابىنىڭ غەلىبىسىدە مۇھىم رول ئوينىدى.
مەزمۇنى 1	ئۇقۇم ۲	قۇرئاندىكى مەسچىت 3	ئىسلامدىكى مەسچىتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى 4	مەسچىتنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرى 5	مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پەزىلىتى 6	بىناكارلىق 7	ئىقتىدارلىرى 8	ئىران ئىسلام ئىنقىلابىدا مەسچىتنىڭ رولى 9	مۇناسىۋەتلىك سوئاللار 10	ئىزاھ ۱۱	مەنبە ئۇقۇم ئەرەب تىلىدىكى «مەسچىت» ئادەمنىڭ پېشانىسىنى يەرگە قويۇش ۋە پۈتۈنلەي كەمتەرلىكنىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە يەرگە يىقىلىشنى كۆرسىتىدۇ ، مەسچىت بولسا سەجدە قىلىدىغان يەرنى كۆرسىتىدۇ. [1] بەزىلەر مەسچىت دېگەن سۆزنىڭ ئەرەب تىلىدىكى «msgď» سۆزىدىن كەلگەنلىكىنى ، يەنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5-ئەسىرگە تۇتىشىدىغان ئارام تىلىدىكى تېكىستلەردە كۆرۈلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. [2] ئىسلام دىنىدىن ئىلگىرىكى دەۋرلەردە ، بۇ سۆز ئۇلار خۇداغا دۇئا قىلىدىغان ھەر قانداق جاي ياكى بۇتخانىنى كۆرسىتىدۇ. [3] بەزىلەر «مەسچىت» سۆزى ھەجنىڭ 40-ئايىتىدە ئوخشاش مەنىدە ئىشلىتىلگەن دەپ قارايدۇ. [4]
ھازىرقى ئورتاق ئاتالغۇدىكى مەسچىت مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئالاھىدە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ۋە ئۇلارنىڭ دۇئا-تىلاۋەت قىلىدىغان جايىنى كۆرسىتىدۇ. ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، مۇسۇلمانلار نامازدا سەجدە قىلغان ۋە سەجدە قىلغان ئىبادەتتىكى ئەڭ كەمتەرلىك بولغاچقا ، بۇ يەر سەجدە قىلىدىغان جاينى بىلدۈرىدىغان مەسچىت دەپ ئاتالغان. بۇ مەسچىتنىڭ قانۇنشۇناسلىق جەھەتتە ئالاھىدە قائىدىلىرى بار ، ماددىي جەھەتتىن ئۇ تام ياكى تامسىز تام ياكى تام يوق يەر ئارىسىغا سېلىنغان بىنا بولۇشى مۇمكىن. [ نەقىل كەلتۈرۈش ]
« جامە مەسچىتى » يەنە بىر مەسچىتنى كۆرسىتىدۇ ، ئەمما ئۇ جۈمە نامىزى ئوقۇلىدىغان شەھەرلەردىكى چوڭ مەسچىتلەرنى ياكى مەسچىتلەرنى كۆرسىتىدۇ. [7]
قۇرئاندىكى مەسچىت مەسچىت سۆزى قۇرئان كەرىمدە كۆپلۈك ۋە يەككە شەكىلدە يىگىرمە سەككىز قېتىم ئىشلىتىلگەن بولۇپ ، بەزىلىرىدە مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە ئۇنى قوغداشنىڭ مۇھىملىقى تىلغا ئېلىنغان. بۇنىڭ ئىچىدە: "مۇھەممەد اسمراحا الامنا الالبلی ۋە ئىلياس ئەلخەخ ۋە ئېرام ئەلسالاد ۋە كەلگۈسى زاكات ۋە لېماخ ، لېماخ إلا الورل أونونوم الونونو مانو المناند الممناند ( تەرجىمە : " ئۇ ھېچنىمە ئەمەس). ئۇلارنىڭ يېتەكلىنىشىنى ئۈمىد قىلدى. ) [تەۋبە -18]
مەسچىتنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى قۇرئاندا خۇداغا مەنسۇپ. [8]
بەقەرە سۈرىسىنىڭ 125 - ئايىتىدە ، مەسچىت مەسچىت بولغان مەككە مەسچىتى مۇراسىم [9]پائالىيەتلىرى شۇنداقلا يىغىلىش ئورنى سۈپىتىدە [10]
ئىسلامدىكى مەسچىتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا ، خۇداغا دۇئا قىلىش ۋە دۇئا قىلىش ئالاھىدە ئورۇن تەلەپ قىلمايدۇ ، شۇنداقلا خۇداغا دۇئا-تىلاۋەت قىلىپ ، دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىدە دۇئا-تىلاۋەت قىلالايدۇ. ئۇ ئىمامدىن بىر ھەدىستە بايان قىلىنغاندەك : «پۈتۈن يەر مەسچىت ۋە پاكلىنىشتىن پاكلاندى ( پۈتۈن يەر مەن ئۈچۈن پاكلاندى ۋە مەن ئۈچۈن بىر مەسچىت ياسالدى.» [11] ) شۇڭلاشقا ، مۇسۇلمانلار كۆچمەن بولۇشتىن ئىلگىرى ، دۇئا قىلىدىغان ئالاھىدە جاي ئۇلار ئۇنىڭغا يول قويمىدى ۋە مۇمكىنقەدەر دۇئا قىلدى ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئىمام ئەلى (ئە.س) قاتارلىق بىر قانچە كىشىلەر بىلەن مەخپىي دۇئا قىلدى. [12] ئىسلام تارىخىنىڭ مەنبەلىرىدىكى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، ئىمام تەكلىپنامە ئاشكارىلانغاندىن كېيىن ، بەزىدە كەبىگە يېقىنلاشقانئۇ دۇئا قىلىدۇ. [13]
كۇبا مەسچىتى ئىسلامدا سېلىنغان تۇنجى مەسچىت. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككىدىن مەدىنەگە كەلگەندە ، مەدىنەگە كىرىشتىن بۇرۇن كۇبادا بىر ھەپتە تۇرغان ، بۇ جەرياندا ئۇ كىشىلەرنىڭ تەلىپىگە بىنائەن بۇ جايدا مەسچىت سالغان. بەزىلەر بۇ مەسچىتنىڭ ئاممار ياسىرنىڭ تەكلىپى بىلەن ياسالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. [14]
مۇسۇلمانلارنىڭ مەدىنەگە كۆچۈشى بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جامائەت نامىزى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ يىغىلىشى ئۈچۈن ئورۇن تاللىدى ۋە ئېتىقادچىلارنىڭ ياردىمىدە ئۇ يەرنى ئاددىي ئۇسۇلدا تەييارلىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسچىتى ياكى پەيغەمبەرنىڭ مەسچىتى دەپ ئاتالغان ، ئۇزۇن ئۆتمەي ئۇ مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئالاھىدە ئورۇنغا ئېرىشىپ ، دۇئا-تىلاۋەت ، دىنىي تەلىم-تەربىيە ، كوللىكتىپ پائالىيەت ۋە مۇھىم سىياسىي قارارلارغا ئايلانغان. بۇنىڭدىن ئىلگىرى ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككىنىڭ بەزى جايلىرىدىكى ئېتىقادچىلار بىلەن بىللە دۇئا-تىلاۋەت قىلغان ، ئەمما بۇ يەرنى مەسچىت قىلىپ بېكىتمىگەن. [ نەقىل كەلتۈرۈش ]
كۆچمەنلەردىن كېيىنكى مەسچىت ئىبادەتتىن باشقا ، ھۆكۈمەت باشقۇرۇش مەركىزى بولۇپ ، كېيىنچە مائارىپ ۋە تەشۋىقات ئورنى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. كېيىن ، ھۆكۈمەت بىناسى ۋە مەكتەپ قۇرۇلغاندا ، مەسچىت ئىبادەتكە بېغىشلانغان گەرچە ئۇ ئاندا-ساندا مەكتەپ سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن بولسىمۇ. [15]
كۇفە مەسچىتىنىڭ كۆرۈنۈشى ھىجرىيە بىرىنچى ئەسىردە ئىراق ۋە شىمالىي ئافرىقىنى بويسۇندۇرۇش جەريانىدا ، مۇسۇلمانلار مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنى ئۈلگە قىلىپ ، لاگېرلىرىنىڭ مەركىزىدىكى بوشلۇقنى ئاساسلىق مەسچىتكە تەقسىم قىلدى. گازارمىنىڭ باسرا ، كۇفا ، فۇسات ۋە قايرۋان قاتارلىق شەھەرلەرگە ئايلىنىشىغا ئەگىشىپ ، بۇ دۇئا-تىلاۋەت سورۇنلىرىمۇ مەڭگۈلۈك بىناغا ئايلاندى. ئوخشاش ئەندىزە ئىككىنچى ئەسىردە باغدات ۋە مىلادىيە 4-ئەسىردە قاھىرەدە قۇرۇلغان. دەمەشىق ، يېرۇسالېم ۋە مادايىنغا ئوخشاش ئۇلار بويسۇندۇرغان شەھەرلەردىكى مۇسۇلمانلاربۇتخانىلار ، چېركاۋلار ۋە سارايلار ئورنىدا مەسچىتلەر سېلىنغان. [16]
ئىبنى خالدۇننىڭ (مىلادىيە 808-يىلى ۋاپات بولغان) سۆزىگە قارىغاندا ، شەھەر مەسچىتلىرىنىڭ ئىككى خىل شەكلى بار: جۈمە نامىزى ئۈچۈن چوڭ دۆلەت باشقۇرۇلىدىغان مەسچىتلەر ۋە مۇھىم مۇسۇلمانلار يىغىلىشى ، شەھەر ئاھالىلىرىنىڭ ھەرقايسى بۆلەكلىرى تەرىپىدىن ياسالغان ۋە باشقۇرۇلىدىغان كىچىك مەسچىتلەر. دەسلەپكى مەزگىللەردە ، خەلىپە ياكى ئۇلارنىڭ تەيىنلەنگەن ۋالىيلىرىنىڭ ئىسلام دىنىدىن بۇرۇنقى ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەدىنەدىكى قائىدە-يوسۇنلىرىغا ئەمەل قىلىپ ، چوڭ مەسچىتنىڭ يېنىدا تۇرالغۇ ئورنىتىشى ئادەتلەنگەن ، ئاددىي كىشىلەر بولسا مەسچىتلەرنى قەبىلە رايونىغا سالغان. ئۇلار ئۆزلىرى ياسىدى. ئىسلام ئىمپېرىيىسىنىڭ كۈچى ۋە بايلىقىنىڭ شىددەت بىلەن كۈچىيىشى ۋە ھۆكۈمرانلارنىڭ تۇرالغۇسىنىڭ ئايرىلىشى بىلەن ھۆكۈمەت ۋە ھۆكۈمەتسىز مەسچىتلەرنىڭ سانى شىددەت بىلەن ئاشتى. ھەر ئىككى خىل تىپ ئادەتتە كىشىلەرنىڭ ياردىمى ۋە كۈتۈنۈش كىرىمىنىڭ ياردىمىدە قۇرۇلدى ۋە ئاسرىلدى. [18]
بۇ مەسچىت دائىم ئىبادەت ۋە جۈمە نامىزى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ ، تېخىمۇ كۆپ ئەرلەر قاتنىشىدۇ. ئاياللار ئەرلەر سېپىنىڭ كەينى تەرىپىدە ئايرىم ئۆيدە ياكى ئۈستۈنكى قەۋەتتە پەردە بىلەن پەردە بار ئىدى. [19]
به سبب وجود احکام خاص مسجد، غالبا مکانی خارج از محل عبادت برای وضو اختصاص داده می‌شد.[۲۰] در تاریخ شیعه همانند اهل تسنن، اهمیت مساجد و قدرت آنها فراز و نشیب فراوان داشته است. مسجد مرقدهای شیعیان در کربلا و نجف از حمایت آل بویه(قرن‌های چهارم و تا پنجم قمری) و صفویه(قرن‌های دهم تا یازدهم قمری) برخوردار بوده است. سلسله فاطمی اسماعیلیه(قرن‌های چهارم تا ششم قمری) مساجد بسیاری را در شمال آفریقا تا مصر و حجاز بنا کرد و در تحت حمایت قرار داد. صفویه همین کار را در ایرانپارس قولتۇقىدىكى دۆلەتلەرمۇ شۇنداق قىلدى. قانداقلا بولمىسۇن ، شىئە مەزھىپىدىكىلەر سۈننىي مەزھىپىدىكىلەر تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغاندا ، مەسچىت ياساش جەريانى زور دەرىجىدە ئاستىلاپلا قالماي بەلكى جۈمە نامىزى قاتارلىق مۇراسىملارنى ئۆتكۈزۈشمۇ رەت قىلىندى. [21]
مەسچىتنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرى بۇ مەسچىت ئىسلامدا قۇرۇلغاندىن بۇيان ، قۇرئان ۋە ھەدىستە ئۇنىڭغا قاتنىشىش ۋە زىيارەت قىلىش قائىدىسى ۋە قائىدە-يوسۇنلىرى تىلغا ئېلىنغان. ئېنىقكى ، مەسچىت ئۈچۈن سانالغان تۇنجى قائىدە ۋە قائىدە-يوسۇنلار پاكلىق ۋە پاكىزلىق قاتارلىق ئىشلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن مەسچىتنى تازىلاش ۋە ئۇنىڭ بۇلغىنىشىنى ئەيىبلەش توغرىسىدا «نەسىھەت» تېمىسىغا كىرگۈزۈلگەن كۈچلۈك نەسىھەتلەر بار. [22] ئىبادەت قىلغۇچى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك نەرسىلەر ۋە ئەھۋاللار ھەققىدە ئالاھىدە قانۇن ھۆكۈملىرى چىقىرىلدى. مەسىلەن ، جانابا ئۆلكىسىدىكى مەسچىتكە كىرىش مەنئى قىلىنىدۇ ياكى ئاق ۋە پاكىز كىيىملەرنى كىيىپ مەسچىتكە قاتنىشىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ ، قارا ۋە مەينەت كىيىملەرنى كىيىش مەكروھ. [23]
مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پەزىلىتى ئىسلام مەدەنىيىتىدە ، قۇرئان كەرىم ۋە دىنىي داھىيلارنىڭ ئەنئەنىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بۇ مەسچىتنىڭ ئالاھىدە مۇقەددەسلىكى ۋە ئورنى بار. قۇرئان كەرىم مەسچىتنى قۇرۇش ۋە قوغداشنى خۇداغا ۋە قىيامەت كۈنىگە ئىشىنىدىغانلارنىڭ خىزمىتى دەپ ئاتايدۇ. [24] مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى مەسچىتنىڭ مۇقەددەسلىكى ۋە پەزىلىتى ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى قوغداشتىكى ئامىللارنىڭ بىرى. ئىسلام تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا ، مۇسۇلمانلار ئۆزىنى مەسچىتنى قوغداش ۋە رېمونت قىلىشقا مەسئۇل دەپ قارايتتى ، شۇڭا ، مەسچىتنى ياساش ، ئاسراش ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە رول ئويناشقا ئۇرۇندى. [25]
بۇ مەسچىت ئىسلام مەدەنىيىتى ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىمارەت ، چۈنكى 14-ئەسىردە بارلىق تالانت ئىگىلىرى ۋە مەنىۋى ۋە سەنئەت قابىلىيىتى ۋە سانائەت ماھارەتلىرى مەسچىتنى قۇرۇش ۋە قۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرگەن. [26]
ئوخشىمىغان دۆلەت ۋە رايونلاردىكى مەسچىتلەر بىناكارلىق پەرقىگە قارىماي ، ھەممىسىنىڭ تۆۋەندىكى ئىمارەتلىرى ، بۆلەكلىرى ۋە ئوبيېكتلىرى بار:
مۇنبەر رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئېتىقاد قىلغۇچىلار ئۈچۈن ۋەز-نەسىھەت قىلىدىغان جاي ۋە خۇدانىڭ سۆزىنىڭ تىلىدا ئىپادىلەنگەن جاينىڭ بېشىدا ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ، ئىمام ھەر قايسى شەھەرلەرنىڭ مەسچىتلىرىدە مۇنبەر قۇرغان ، كېيىنكى ئەسىرلەردە تەدرىجىي ھالدا بۇ ئەنئەنە شەھەر ۋە يېزىلاردىكى بارلىق مەسچىتلەرگە تارقالغان. مۇنبەر تارىختىن بۇيان مەسچىتنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك تەركىبلىرىنىڭ بىرى. مۇنبەر ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ قەبىلىسى بولۇپ ، ئۇ ۋەز-نەسىھەت ۋە ۋەز-نەسىھەت قىلىش ۋە سىياسىي ، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ئورۇنلىرىنى ئېلان قىلىشقا ئىشلىتىلگەن. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ، دەۋەتچىلەر ۋە دەۋەتچىلەر ئۇنى دىننى تەشۋىق قىلىش ، قانۇنشۇناسلار دىننىڭ قائىدىلىرىنى ئىپادىلەش ۋە ئىسلام تەلىماتلىرىنى ئۆگىتىش ، ئوبزورچىلار قۇرئان نۇقتىلىرىنى ۋە بايان قىلغۇچىلارنى ھەدىسلەرنى ئىپادىلەش ۋە يېزىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن. [33]
قۇربانلىق سۇپىسى ئاساسلىق ماقالە: قۇربانلىق سۇپىسى بۇ قۇربانلىق سۇپىسى قىبلانىڭ تېمىغا قىستۇرۇلغان ۋە مۇقەددەس مەسچىتنىڭ يۆنىلىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەگمە بەلگە. قۇربانلىق سۇپىسى مىلادىيە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا مۇشۇ ئۇسۇلدا كەشىپ قىلىنغان. ئىلگىرى ، قىبلانىڭ ئوچۇق مەسچىتلەردە تامسىز يۆنىلىشى قۇمغا تىك چۆكۈش ئارقىلىق ياكى مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھنىڭ ئۆيىدە قىلىنغاندەك كۆرسىتىلدى. [34]
مۇنار مۇنار مۇنارغا ئوخشايدىغان قۇرۇلما بولۇپ ، ئۇنىڭ بىرىنچى ئىقتىدارى بەش كۈنلۈك نامازدا نامازنى چاقىرىش ئىدى. Mazneh, Mazneh, Minar, Soomeh ۋە Goldasteh بۇ قۇرۇلمىغا ئىشلىتىلگەن باشقا ئىسىملار. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دەۋرىدە مەسچىتلەردە مۇنار يوق ئىدى. «ئىسلام دۆلىتى» نىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە شەھەرلەرنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ ، ھەر بىر مەسچىتنىڭ يېنىدا مۇنار سېلىش زۆرۈر بولۇپ ، دۇئاغا چاقىرىق قىلىش ۋە كىشىلەرگە دۇئا ۋاقتى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىش كېرەك. بۈگۈنكى كۈندە ، مۇسۇلمانلار باشقا ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىپ دۇئا ۋاقتىنى بىلىش ۋە دۇئانىڭ چاقىرىقىنى ئاڭلاش ئۈچۈن ، مۇنارلارنىڭ رولى پەقەت زىننەتلەش ۋە مەسچىتلەرنى شەھەردىكى باشقا ئىمارەتلەردىن پەرقلەندۈرۈشتىن ئىبارەت. [35] ئوخشىمىغان رايونلاردا مەسچىتتىكى مۇنارلارنىڭ سانى ئوخشاش بولمايدۇ. ئىراندا دائىم مەسچىت ئۈچۈن قوش مۇنار سېلىنىدۇ. دەمەشىق مەسچىتىنىڭ تۆت مۇنارى بار بولۇپ ، ھەر بىرى بىنانىڭ بۇلۇڭىغا جايلاشقان ، بۈگۈن پەقەت ئىككى مۇنار قالدى. [36]بەزى مەنبەلەرگە قارىغاندا ، تۇنجى مۇنار بۈگۈنكى كۈندە ئومۇملاشقاندەك ، مىلادىيە 44 ياكى 45-يىللىرى كۇفە مەسچىتىدە ياسالغان. [37]
مقصوره قۇربانلىق سۇپىسىنىڭ ئەتراپىدىكى ماكسۇر ياكى ھىجاب ۋە ھافىز دېگەن مەنىدە كىچىك ئۆينى كۆرسىتىدۇ ، كىچىك ئۆي دېگەن سۆز بولسا مەسچىت ۋە ئىمام ياكى خەلىپە تۇرغان قۇربانلىق سۇپىسىنىڭ ئالدىدىكى رىشاتكا. ماكسورانىڭ بىر رېشاتكىسى بار بولۇپ ، بۇ چوقۇنغۇچىلار پەقەت ئىمامنىلا كۆرەلەيتتى. بەزى تارىخچىلار ئوسمان بىن ئاففاننى ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مەسچىتكە تۇنجى بولۇپ مەسچىتكە قوشقان كىشى دەپ قارايدۇ [38] ، يەنە بەزىلەر مارۋان ئىبنى ھاكام ياكى باشقىلارنى ماكسورانىڭ ئىجادچىسى دەپ تونۇشتۇردى. [39]
ئىقتىدارلىرى مەسچىتلەرنىڭ ئەزەلدىن ئوخشىمىغان رولى ۋە رولى بار ، بۇ ئۇلارنىڭ مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى مۇھىملىقى ۋە ئىناۋىتىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ مەسچىتلەر دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ، ئەدلىيە بازىسى ، خاسبايا ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان جاي ، ئاممىۋى ئالاقە مەركىزى ، جىھاد بازىسى ، مەشىق مەركىزى قاتارلىقلار ئىدى. [40] مەسچىتنىڭ نۇرغۇن ئىقتىدارلىرى ۋە ئىقتىدارلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دەۋرىدە باشلانغان ، ئەمما ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققانلىقى ، «بۆرەك» نامىنىڭ ئىشلىتىلىشى بۇ دەۋردىكى مەسچىت مەيدانىنى كۆرسىتىدۇ ، ئەكىس ئەتتۈرىدۇ بۇ پاكىت. مەسىلەن ، ئىستانبۇلدىكى ھەيۋەتلىك سۇلايمانىيە (مىلادىيە 10-ئەسىر / مىلادىيە 16-ئەسىر) خاتىرە مەھەللە مەسچىتى ، بەش مەكتەپ ، ئىككى باشلانغۇچ مەكتەپ ، دوختۇرخانا ۋە داۋالاش مەكتىپى ، سوپى موناستىرى ، مېھمانخانا ياكى كارۋانساراي ، ئاممىۋى مۇنچا. بىر ئاممىۋى ئاشخانا مەسچىت ئوقۇتقۇچىلىرى ۋە تازىلىق ئۆيى ، تەنتەربىيە مەيدانى ، قەھۋەخانا ، دۇكان ، خان ئوردىسى ۋە قەبرىستانلىقتىن تەركىب تاپقان. [41]
رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن كېيىنكى يىللاردا ، مەسچىتلەردە دىن ۋە ئىبادەتكە مۇناسىۋەتلىك ئىلىم-پەن ۋە بىلىملەرنى ئۆگىتىش تەدرىجىي ئومۇملاشقان ، مۇسۇلمانلار مەسچىتلەردە قۇرئان ، ھەدىس ، قانۇنشۇناسلىق ۋە گرامماتىكىنى ئۆگەنگەن. بەزى نوپۇزلۇق دىنىي زاتلارمۇ مەسچىتلەردە ۋەز-نەسىھەت قىلىش ۋە ئەقىل-پاراسەت بېرىش ئۈچۈن بەزى سائەتلەرنى ئۆتكۈزدى. [44]
ئىجتىمائىي ئىقتىدار بۇ مەسچىت زامانىۋى دەۋردىن ئىلگىرى مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ مۇھىم ئىشلىرىنى خەۋەر قىلىدىغان ئۆزگىچە جاي ئىدى ، ئۇ ۋاقىتتا ئالاقە تورى يوق ئىدى. ئوخشىمىغان سىنىپ ۋە سىنىپتىكى مۇسۇلمانلار ھەر كۈنى مەسچىتلەردە ئۇچرىشىپ ، مەسچىتتە جەمئىيەتنىڭ مۇھىم خەۋەرلىرى ۋە ئۇچۇرلىرىنى ھەمبەھىرلىدى.
بەزى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، مەسچىتلەر بەزىدە جىددىي ۋە كرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. بۇنىڭ ئىسلام دىنىنىڭ دەسلەپكى تارىخىدا بىر تارىخى بار ، بەزى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا ، ئۆستەڭ ئۇرۇشىدا ، مۇسۇلمانلار مەسچىتنى دوختۇرخانا خىزمىتى ۋە ئۇرۇشتا يارىلانغانلارنى داۋالىغان. تارىختىكى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، ئىسلام دىنىدىن كەلگەن دەسلەپكى مۇسۇلمان ئايال رافىدە مەدىنە مەسچىتىدە چېدىر قۇرۇپ ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇيرۇقى بىلەن يارىدارلارنى داۋالىغان. [45]
سۈننىي مەزھىپىدىكى بەزى ھەدىسلەرگە ئاساسلانغاندا ، مەسچىتلەردە نىكاھ قىلىش مۇستافا [46] ، ئەمما بۇنى شىئە مەزھىپىدىكى ئالىملار ئىسپاتلىمىغان. [47]
ئىران ئىسلام ئىنقىلابىدا مەسچىتنىڭ رولى ئىسلام ئىنقىلابى غەلىبە قىلىشتىن ئىلگىرى ، ئىسلام دىنىغا تايانغان پەھلەۋى ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ كۈرىشىدە مەسچىتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئىنقىلابچىلار مەسچىتلەرنى تەشۋىقات ۋە تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنىڭ بازىسى قىلىپ ، رىسالىلەرنى كۆپەيتىش ۋە ئېلان قىلىش ، شۇنداقلا شاھ رەقىبلىرىنىڭ نۇتۇقلىرىنىڭ لېنتىسىنى تارقىتىش ۋە ئۇلارنى خەلق ئارىسىدا تارقىتىش قاتارلىقلارغا ئاساس قىلغان. مەسچىتنىڭ بۇنداق ئالاقىنى يارىتىشتىكى مۇۋەپپەقىيىتىدە ھەر خىل ئامىللار بار ، بۇنىڭ بىرى يۈزتۇرانە ئالاقىلىشىش بولۇپ ، بۇ ئىران جەمئىيىتىنىڭ ئېغىز مەدەنىيىتى سەۋەبىدىن كۆرۈنەرلىك تەسىرگە ئىگە. [48]
دېھخودا قەدىمكى مەنبەلەرنى نەقىل كەلتۈرۈپ ، ئۇلارنىڭ نۇرغۇن مىساللىرىنى تىلغا ئېلىپ ، ئەرەبچە مەسچىت دېگەن سۆزنىڭ ئەسلىدە ئەرەبچە ۋە پارس تىلىدا ئەرەبچە «مازگېت» سۆزىدىن كىرگەنلىكىنى يازغان. ] _ سەجدە قىلىش. بۇ مەنبەلەرگە قارىغاندا ، مازگات دۇئا ئۆيى ، تەڭرىنىڭ ئۆيى ، «خۇداغا دۇئا-تىلاۋەت قىلىش ئۈچۈن سېلىنىدىغان ئۆي ، ھەممە ئادەم ئۇنىڭدا دۇئا-تىلاۋەت قىلىشنى خالايدۇ» ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش نەرسىلەرنى كۆرسىتىدۇ. [6]
مەسچىتلەر كۇبا مەسچىتى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەسچىتىدىن كېيىن ئىسلام دىنىنىڭ باشقا جايلىرىدا ياسالغان. بىرىنچى ئەسىردە ، كۇفە مەسچىتى (17 AH) ، فۇسات مەسچىتى (21 AH) ۋە باسرا مەسچىتى (24 AH) مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ياسالغان. [17]
بىناكارلىق دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدىكى مەسچىتلەر بىناكارلىق جەھەتتە ناھايىتى ئوخشىشىپ كېتىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن ، ھەر بىر رايوندا ئۇ رايوننىڭ بىناكارلىق ۋە بەدىئىي ئالاھىدىلىكلىرى قوبۇل قىلىندى ۋە باشقا مەسچىتلەر بىلەن ئوخشىماسلىقلار بايقالدى. شۇڭا ، ھەر بىر دۆلەتتىكى مەسچىتلەرنىڭ بىناكارلىقى ئۇ يەرنىڭ يەرلىك بىناكارلىق ئالاھىدىلىكىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. [27]
Pulpit ئىسلام دىنى بارلىققا كېلىشتىن ئىلگىرى ، ھىجازدا مۇنبەر يوق ئىدى ، سۆزلىگۈچىلەر نەيزەگە تايىنىپ سۆز قىلدى. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ ۋەزىپىنىڭ بېشىدا تۇرۇپ ، ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۈچ ياكى تۆت باسقۇچلۇق مۇنبەر قۇرۇلغۇچە دەرەخكە ( ھانانى سىلىندىرغا ) يۆلەنگەن خۇتبىنى ئوقۇيدۇ. بەزى رىۋايەت مەنبەلىرىدە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۆزى ئۈچۈن «مۇنبەر» سۆزى تىلغا ئېلىنغان بولۇپ ، بۇ مۇنبەرنىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئىشلىتىلگەنلىكىدىن چۈشىنىلىشى مۇمكىن. باشقا ئىشلار ئىچىدە ، كلىنى مۇنداق دېدى: بىر كۈنى ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنبەردىن چىقىپ ئاندىن خۇداغا شۈكۈر ئېيتتى ۋە .... » [28] ئەمما ئۇلار ئۈچۈن مۇنبەرنى كىمنىڭ ياسىغانلىقىدا پەرق بار. مەنبەلەر ئەنساردىن كەلگەن قۇل ئايال ، [29] كۆچمەنلەردىن كەلگەن قۇل ئايال ، [30] ھەمراھىنىڭ بىرى ياكى رىملىق ئەر.[32]
مائارىپ ئىقتىدارى بۇ مەسچىتنىڭ ئوخشىمىغان سىنىپ ۋە كەسىپتىكى مۇسۇلمانلارنى يىغىشقا ماس كېلىدىغان جاي بولغانلىقى ئۈچۈن ، بۇ دىنىي ماكان باشتىن-ئاخىر ئىبادەت فۇنكسىيەسى بىلەن بىللە مائارىپقا ماس كېلىدىغان جايغا ئايلانغان. ئىسلام دىنىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ، مۇسۇلمانلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ئۆزلىرىنىڭ مەسچىتتىكى دىنىي مەسىلىلىرىنى دائىم سورايدۇ. ئۇ مەسچىتتە كىشىلەرگە قۇرئان ئايەتلىرىنى ئوقۇدى ۋە ئۇلارنىڭ سوئاللىرىغا جاۋاب بەردى. [42] بارا-بارا مەسچىتلەردە دۇنياۋى مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك بەزى مەسىلىلەرمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلدى. باشقا ئىشلار ئىچىدە ، ھەتتا مەسچىتلەردە ئەدەبىي مۇلاھىزە ۋە شېئىر ئوقۇشمۇ ئېلىپ بېرىلغان دېيىلگەن. [43]
ئىران مەسچىتلىرىمۇ ئىنقىلابچىلارنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاشتا مۇھىم رول ئوينىدى. ئىراندىكى مەسچىت بىلەن بازارنىڭ مۇناسىۋىتى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولۇپ ، ئىسلام ئىنقىلابى مەزگىلىدە ، بۇ مەسچىت بازار ۋە ئىنقىلابچىلار ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش سۈپىتىدە ئىقتىسادىي ھەرىكەت قىلالايدىغان بولۇپ ، ئىنقىلابچىلارنى ئىقتىسادىي ۋە ئىقتىسادىي ياردەم بىلەن تەمىنلىگەن. يەنە بىر تەرەپتىن ، بازارلار مەسچىت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن ئىنقىلابنىڭ غەلىبىسىگە زور تەسىر كۆرسەتكەن مۇھىم گۇرۇپپىغا ئايلاندى. [49]
خرىستىئان دىنى
خىرىستىئان دىنى ناسىرەلىك ئەيسا نىڭ ھاياتى ۋە تەلىماتلىرىنى ئاساس قىلغان ئىبراھىم دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان دىن. ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى خىرىستىيان دەپ ئاتالغان ، ئەيسا مەسىھ مەسىھ دەپ قارايدۇ ، ئۇنىڭ مەسىھ سۈپىتىدە كېلىشى ئىبرانىي تىلىدىكى ئىنجىلدا ئالدىن ئېيتىلغان ، خىرىستىئان دىنىدا كونا ئەھدە دەپ ئاتالغان ۋە يېڭى ئەھدە دا خاتىرىلەنگەن. خىرىستىئان دىنى 1-ئەسىردە رىمنىڭ يەھۇدىيە ئۆلكىسىدە ئىككىنچى ئىبادەتخانا يەھۇدى مەزھىپى سۈپىتىدە باشلانغان. ئەيسانىڭ ئەلچىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى دەسلەپكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان بولسىمۇ ، سۈرىيە ، لېۋانت ، ياۋروپا ، ئانادولۇ ، مېسوپوتامىييە ، ترانكاۋكازىيە ، مىسىر ۋە ئېفىيوپىيە قاتارلىق جايلارغا تارقالغان. ئۇ ئۇزۇن ئۆتمەيلا يەھۇدىيلارنىڭ ئۆرپ-ئادىتىدىن ئايرىلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نازۇك خۇدادىن قورققۇچىلارنى جەلپ قىلدى ، مىلادىيە 70-يىلى ئېرۇسالىم يىقىلغاندىن كېيىن ، بۇتخانىنى ئاساس قىلغان يەھۇدىي دىنىنى ئاخىرلاشتۇردى ، خىرىستىئان دىنى ئاستا-ئاستا يەھۇدىي دىنىدىن ئايرىلدى. ئىمپېراتور كونستانتىن مىلان پەرمانى (313) بىلەن رىم ئىمپېرىيىسىدىكى خىرىستىيان دىنىنى قانۇنسىزلاشتۇردى ، كېيىن نىكايا كېڭىشىنى (325) چاقىردى ، دەسلەپكى خىرىستىيان دىنى رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ دۆلەت چېركاۋىغا ئايلىنىدۇ (380). كونستانتىن ۋاپات بولۇشتىن ئىلگىرى خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلغان (337).
دەسلەپكى چېركاۋ چوڭ زىددىيەتلەر يۈز بېرىشتىن ئىلگىرى بىرلىككە كەلگەن چېركاۋ ئىدى. ئەفەس كېڭىشى (431) ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە خىرىستىيان دىنىدىكى ئوخشىماسلىق سەۋەبىدىن چالكېدون كېڭىشى (451) دىن كېيىن بۆلۈنۈپ كەتكەندىن كېيىن ، شەرق چېركاۋى پارچىلىنىپ كەتتى ، شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى بىلەن كاتولىك چېركاۋى شەرق-غەرب شىزىمدا ئايرىلدى (1054) بولۇپمۇ رىم ئېپىسكوپىنىڭ ھوقۇقى ئۈستىدىن. ئوخشاشلا ، پروتېستانت دىنى ئىسلاھات دەۋرىدىكى (16-ئەسىر) لاتىن كاتولىك چېركاۋىنىڭ ئىلاھىيەت ۋە چېركاۋ ماجىرالىرى سەۋەبىدىن نۇرغۇن مەزھەپلەرگە بۆلۈنگەن بولۇپ ، كۆپىنچىسى ئاقلاش ۋە رىم ئېپىسكوپىنىڭ ئەۋزەللىكى مەسىلىسىدە. بايقاش دەۋرىدىن كېيىن (15-ئەسىردىن 17-ئەسىرگىچە) خىرىستىيان دىنى مىسسىيونېرلىق خىزمىتى ئارقىلىق ئامېرىكا قىتئەسى ، ئوكيانىيە ، سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا ۋە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا تارقالغان.
خىرىستىئان دىنى غەرب ۋە شەرق تارماقلىرىدا ، شۇنداقلا ھەققانىيلىق ۋە نىجاتلىقنىڭ ماھىيىتى ، چېركاۋ ، بۇيرۇق ۋە خىرىستىيان دىنىغا ئائىت تەلىماتلىرىدا مەدەنىيەت جەھەتتە كۆپ خىللاشقان. خىرىستىيان دىنىنىڭ تۆت چوڭ تارمىقى كاتولىك چېركاۋى (1 مىليارد 300 مىليون / 50.1%) ، پروتېستانت دىنى (920 مىليون /% 36.7) ، شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى (260 مىليون) ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە (86 مىليون / ھەر ئىككىسى% 11.9). ئىتتىپاقلىق ئۈچۈن تىرىشىش. . ئۇلارنىڭ ئەقىدىسى ئادەتتە ئەيسا مەسىھنى خۇدانىڭ ئوغلى دەپ ئاتىغان بولۇپ ، ئۇ كرېستكە مىخلانغان ، ئازابلانغان ۋە كرېستكە مىخلانغان ، ئەمما ئىنسانىيەتنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن تىرىلگەن. ئىنجىلدا (مۇقەددەس كىتاب) «خۇش خەۋەر» مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان ئىنجىل دەپ ئاتىلىدۇ. ئەيسانىڭ ھاياتى ۋە تەلىماتلىرىنى تەسۋىرلەش مەتبۇئات ، مارك ، لۇك ۋە يۇھاننانىڭ يەھۇدىيلارنىڭ كونا ئەھدىسى بىلەن يېزىلغان تۆت خىل ئىنجىلنى ئىنجىلنىڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر ئارقا كۆرۈنۈشى دەپ تەسۋىرلىگەن.
خىرىستىئان دىنى ۋە خىرىستىيان ئەخلاقى غەرب مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىدا گەۋدىلىك رول ئوينىدى. غەربتە چىڭ تۇرۇش نىسبىتى تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ ، خىرىستىئان دىنى بۇ رايوندىكى ئاساسلىق دىن بولۇپ ، تەخمىنەن% 70 ئاھالە خىرىستىيان دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ قىتئە بولغان ئافرىقا ۋە ئاسىيادا خىرىستىيان دىنى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتىدۇ. . خىرىستىيانلار دۇنيادىكى ئەڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان دىنىي گۇرۇپپا ، بولۇپمۇ ئوتتۇرا شەرق ، شىمالىي ئافرىقا ۋە جەنۇبىي ئاسىيادا.
ئېتىمولوگىيە
دەسلەپكى يەھۇدىي خىرىستىيانلىرى ئۆزىنى «يول» (της οδου) دەپ ئاتىغان ، بەلكىم يەشايا 40: 3 دىن كەلگەن ، «رەببىمىزنىڭ يولىنى تەييارلاڭ». ئەلچىلەر 11: 26 گە ئاساسلانغاندا ، «خىرىستىيان» (گرېكچە: Χριστιανός) دېگەن سۆز تۇنجى قېتىم ئانتاكيادىكى يەھۇدىي ئەمەس يەھۇدىيلار تەرىپىدىن «مەسىھنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى» مەنىسىدىكى ئانتاكيا شەھىرىدىكى ئەيسا شاگىرتلىرىنى تىلغا ئالغان. «خىرىستىئان دىنى» (گرېكچە: Χριστιανισμός) ئاتالغۇسىنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى خاتىرىلىنىشى مىلادىيە 100-يىللىرى ئەتراپىدا ئانتاكيالىق Ignatius تەرىپىدىن يېزىلغان.
ئېتىقاد
دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى خىرىستىيانلار ئاساسىي ئەقىدىلەرنى ئورتاقلاشسىمۇ ، ئىنجىل ۋە خىرىستىئان دىنىنى ئاساس قىلغان مۇقەددەس ئەنئەنىلەرگە بولغان چۈشەنچە ۋە كۆز قاراشلارمۇ ئوخشىمايدۇ.
ئەقىدە
ئىخچام تەلىمات بايانلىرى ياكى دىنىي ئېتىقادنىڭ ئىقرارلىرى ئەقىدە دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار سۇغا چۆمۈلدۈرۈش فورمۇلاسى سۈپىتىدە باشلانغان ۋە كېيىن 4- ۋە 5-ئەسىردىكى خىرىستىيان دىنى تالاش-تارتىشلىرى جەريانىدا كېڭىيىپ ، ئېتىقادنىڭ بايانلىرىغا ئايلانغان.
ئەلچىلەر ئەقىدىسى خىرىستىيان ئېتىقادى ماقالىلىرىنىڭ ئەڭ كۆپ قوبۇل قىلىنغان باياناتى. ئۇ بىر قاتار خىرىستىيان دىنىنىڭ مەزھەپلىرى ۋە كاتولىك دىنى مەقسەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ ، ئەڭ كۆرۈنەرلىك بولغىنى غەرب خىرىستىيان ئەنئەنىسىنىڭ كاتولىك چېركاۋى لاتىن چېركاۋى ، لۇتېر دىنى ، ئانگېلانىزىم ۋە غەربنىڭ ئۆرپ-ئادەت پراۋۇسلاۋىيەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇنى پرېسبېرىئانلار ، ئۇسۇلچىلار ۋە جامائەتچىلەرمۇ ئىشلىتىدۇ. بۇ ئالاھىدە ئەقىدە 2-ئەسىردىن 9-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا بارلىققا كەلگەن. ئۇنىڭ مەركىزىي تەلىماتلىرى ئۈچ ئىلاھ ۋە ياراتقۇچى خۇدادۇر. بۇ ئەقىدەدە بايقالغان ھەر بىر تەلىماتنى ئەلچىلىك دەۋرىدىكى بايانلاردىن سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدۇ.
ئۇنىڭ نۇقتىلىرى:
نىكېن ئەقىدىسى ئاساسلىقى ئارىيان دىنىغا جاۋابەن ، 325 ۋە 381-يىللىرى نىكايا ۋە كونستانتىنوپول كېڭىشىدە تۈزۈلگەن ۋە 431-يىلى ئەفەس بىرىنچى كېڭىشى تەرىپىدىن خىرىستىيان دىنىنىڭ دۇنياۋى ئەقىدىسى دەپ تەستىقلانغان. 451-يىلى چالكېدون كېڭىشىدە تەرەققىي قىلغان چالكېدونىيە ئېنىقلىمىسى ياكى ئەقىدىسى ، گەرچە شەرق پراۋۇسلاۋىيە تەرىپىدىن رەت قىلىنغان بولسىمۇ ، مەسىھكە «ئىككى تەبىئەتتە ئېتىراپ قىلىنىشنى ، ئاساسسىز ، ئۆزگەرمەس ، ئايرىلماس ، ئايرىلماس» دەپ ئۆگەتكەن: بىرى ئىلاھىي ۋە بىر ئىنسان ، ھەمدە ھەر ئىككى تەبىئەت گەرچە ئۆزىدە مۇكەممەل بولسىمۇ ، ئەمما ئوخشاشلا مۇكەممەل بىر ئادەمگە مۇجەسسەملەنگەن.
كۆپىنچە خىرىستىيانلار (كاتولىك ، شەرق پراۋۇسلاۋىيە ، شەرق پراۋۇسلاۋىيە ۋە پروتېستانتلار ئوخشاشلا) ئەقىدە ئىشلىتىشنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە كەم دېگەندە يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئەقىدىلەرگە مۇشتەرى بولىدۇ. نۇرغۇنلىغان خۇش خەۋەرچى پروتېستانتلار ئەقىدىنىڭ بەزى ماددىلىرى ياكى ھەممىسىگە قوشۇلغان تەقدىردىمۇ ، ئەقىدىلەرنى ئىماننىڭ ئېنىق بايانلىرى سۈپىتىدە رەت قىلىدۇ. كۆپىنچە چۆمۈلدۈرگۈچىلەر «ئۆز-ئارا چەكلەش كۈچىگە ئىگە ئېتىقادنى ئېتىراپ قىلىشنى مەقسەت قىلمىغانلىقى ئۈچۈن» ئەقىدىلەرنى ئىشلەتمەيدۇ.
ئەيسا
خىرىستىئان دىنىنىڭ مەركىزى پرىنسىپى ئەيساغا خۇدانىڭ ئوغلى ۋە مەسىھ (مەسىھ) دەپ ئىشىنىش. خىرىستىيانلار ئەيسا مەسىھنىڭ مەسىھ بولۇش سۈپىتى بىلەن خۇدا تەرىپىدىن ئىنسانىيەتنىڭ نىجاتكارى سۈپىتىدە مەسىھ قىلىنغانلىقىغا ئىشىنىدۇ ۋە ئەيسانىڭ كېلىشىنىڭ كونا ئەھدىدىكى مەسىھنىڭ بېشارەتلىرىنىڭ ئەمەلگە ئاشقانلىقىغا ئىشىنىدۇ. خىرىستىيانلارنىڭ مەسىھ ئۇقۇمى ھازىرقى يەھۇدىي ئۇقۇمىدىن كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ. خىرىستىيان دىنىنىڭ يادرولۇق ئېتىقادى شۇكى ، ئەيسانىڭ ئۆلۈمى ۋە تىرىلىشىگە ئىشىنىش ۋە قوبۇل قىلىش ئارقىلىق ، گۇناھكار ئىنسانلار خۇدا بىلەن يارىشىپ ، شۇ ئارقىلىق نىجاتلىق ۋە مەڭگۈلۈك ھاياتنىڭ ۋەدىسىنى بېرىدۇ.
خىرىستىيان تارىخىنىڭ دەسلەپكى ئەسىرلىرىدە ئەيسانىڭ ماھىيىتى ھەققىدە نۇرغۇن ئىلاھىي تالاش-تارتىشلار بولغان بولسىمۇ ، ئادەتتە ، خىرىستىيانلار ئەيسانى تەڭرىنىڭ ئوبرازى ۋە «ھەقىقىي خۇدا ۋە ھەقىقىي ئادەم» (ياكى پۈتۈنلەي ئىلاھىي ۋە تولۇق ئىنسان) دەپ قارايدۇ. ئەيسا تولۇق ئىنسان بولۇپ ، ئىنساننىڭ ئازابى ۋە ئېزىقتۇرۇشىغا دۇچار بولدى ، ئەمما گۇناھ قىلمىدى. تولۇق خۇدا بولۇش سۈپىتى بىلەن ، ئۇ قايتا تىرىلدى. يېڭى ئەھدىگە ئاساسلانغاندا ، ئۇ ئۆلۈكلەردىن تىرىلىپ ، جەننەتكە كۆتۈرۈلگەن ، ئاتىسىنىڭ ئوڭ تەرىپىدە ئولتۇرغان ، ئاخىرىدا قايتىپ كېلىپ ، مەسىھنىڭ ئۆلۈكلەرنىڭ تىرىلىشى ، ئاخىرقى قىيامەت قاتارلىق باشقا بېشارەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ. ھەمدە خۇدا پادىشاھلىقىنىڭ ئاخىرقى ئورنىتىلىشى.
مەتتا ۋە لۇقانىڭ ئىنجىلدىكى ئىنجىللىرىغا ئاساسلانغاندا ، ئەيسا مۇقەددەس روھ تەرىپىدىن ھامىلىدار بولۇپ ، مەريەم مەريەمدىن تۇغۇلغان. ئەيسا مەسىھنىڭ بالىلىق دەۋرى ئاز بولمىغان ئىنجىللاردا خاتىرىلەنگەن ، گەرچە بوۋاقلار ئىنجىللىرى قەدىمكى دەۋرلەردە ئومۇملاشقان. سېلىشتۇرۇشقا سېلىشتۇرغاندا ، ئۇنىڭ قۇرامىغا يەتكەنلىكى ، بولۇپمۇ ۋاپات بولۇشتىن بىر ھەپتە بۇرۇن ، يېڭى ئەھدە ئىچىدىكى ئىنجىللاردا ياخشى خاتىرىلەنگەن ، چۈنكى ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ بىر قىسمى ئەڭ مۇھىم دەپ قارىلىدۇ. ئەيسانىڭ خىزمىتى توغرىسىدىكى ئىنجىلدىكى خاتىرىلەر: ئۇنىڭ چۆمۈلدۈرۈلۈشى ، مۆجىزىلىرى ، ۋەز-نەسىھەتلىرى ، تەلىماتلىرى ۋە ئەمەللىرى.