cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھەنەفىي مەزھىپى
كەمتەرلىكى
زەفەر ئىبن ئەلھۇزەيل (110ھـ ـ 158ھـ): ئەبۇ ھەنىيفەنىڭ قىياسقا بەكرەك ئېسىلىدىغان ساھىبلىرىدىن بىرى ئىدى. ئەبۇ ھەنىيفە ئۇنى چوڭ بىلەتتى، ئولۇغلايتتى. ئۇ ئىشەنچلىك، ئىبادەتخومار ۋە زاھىد كىشى ئىدى. قازى بولۇشنى رەت قىلىپ، بىر مەزگىل يوشۇرۇنۇپ يۈرگەن، شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ئۆيى چېقىۋېتىلگەن، كېيىن ئۇ قايتىپ كىلىپ ئۆيىنى رىمونىت قىلغان ۋە ئوخشاشلا قازىلىقنى رەت قىلغانلىقى ئۆيى يەنە چېقىۋېتىلگەن. ئۇ قازىلىق مەنسىپىنى تۇتقىلى ئونىماي، ئىلىم ۋە ئىبادەت بىلەن مەشغۇل بولۇپ ئۆتكەن، دۇنيادىن زاھىد بولۇپ كەتكەن. ئۇنى بەسرەلىكلەر ياخشى كۆرەتتى، ئۇ شۇ يەردە ۋاپات بولغان.
ئەلھەسەن ئىبن زىياد ئەللۇئلۇئي (ھىجرىيەنىڭ 204 ـ يىلى ۋاپات بولغان): ئۇ دەسلەپكى ئەبۇ ھەنىيفەگە، ئارقىدىن ئەبۇ يۇسۇفقا كېيىن مۇھەممەدكە شارگىرت بولغان... ئالدى بىلەن سۈننەت، ئىككىنچى قەدەمدە فىقھىي بىلەن مەشغۇل بولۇپ ئۆتكەن. ئۇ ناھايىتى ھۇشيار، قەلبى ئويغاق، زىرەك ۋە رىۋايەتلەرنى يادلىغان كىشى ئىدى.
ھەنەفىي مەزھىپىنىڭ ئۇسۇلى ۋە ئىجتىھادتا تۇتقان يولى
ئىمام ئەبۇ ھەنىيفە مەزھىپىدە قۇرئان، سۈننەت، ئىجمائ، قىياس، ئىستىھسان، ئۆرپ، ساھابىنىڭ سۆزى، بىزدىن ئىلگىرىكىلەرنىڭ شەرىئىتى ۋە باشقا ئىختىلاپلىق شەرىئەت مەنبەلىرىگە تايانغان.
ــ قۇرئان: ئىسلام شەرىئىتىنىڭ بىرىنچى مەنبەسى بولۇپ، بۇنىڭدا ھېچكىم ئىختىلاپ قىلمايدۇ. قۇرئاننىڭ ئەتراپىدا بولىۋاتقان ئىختىلاپلار ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ پاكىت بولۇش ياكى بولالماسلىقى توغرىسىدىكى ئىختلاپ ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ سۆز ۋە مەنىلىرىنى چۈشىنىشتىكى ئىختىلاپتىن ئىبارەت.
ــ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتى: بۇ ئسىلام شەرىئىتىنىڭ ئىككىنچى مەنبەسى بولۇپ، بۇنىڭدا ھېچكىم ئىختىلاپ قىلمايدۇ. ئىختىلاپ سۈننەتكە مۇناسىۋەتلىك شاخچە قىسىملاردىدۇر. ئەبۇ ھەنىيفە سەھىھ سۈننەتنى، ئىشەنچلىك كىشىلەرنىڭ قولىدا تارالغان رىۋايەتلەرنى (ئۇ ھەنەفىيلەرنىڭ نەزىرىدە مەشھۇر ھەدىستۇر) پاكىت سۈپىتىدە قوللىنىدۇ. ئەمما ئاھاد ھەدىسلەر ئۇلارنىڭ قارىشىدا راۋىيلىرى زەنجىرسىمان كەلمىگەن ۋە مەشھۇر ئەمەس، شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ھەدىسلەر مۇئەييەن شەرتلەر ئاساسىدا قوبۇل قىلىدۇ.
ــ ئىجمائ: شەرىئەتنىڭ ئۈچىنچى ئاساسى.. ئۆلىمالار ئوتتۇرىسىدىكى ئىجمائ توغرىسىدا يۈز بەرگەن تالاش ـ تارتىشلار ئىجمائنىڭ قىسمەن شەكىللىرىگە مۇناسىۋەتلىك شاخچە مەسىلىلەرگە باغلىنىشلىق.
ـ ساھابىلەرنىڭ سۆزلىرى: ئەبۇ ھەنىيفە ئۇنىڭدىن خالىغىنىنى تاللايدۇ. شۇ نەرسە ئېنىقكى، فىقھىشۇناس مۇجتەھىدنىڭ تاللىشى ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ ھاۋايى ـ ھەۋىسىدىن نەتىجىلەنمەيدۇ، بەلكى ئۇلارنىڭ ئارىسىدا سېلىشتۇرما ئېلىپ بېرىپ، باشقىلىرىغا قارىغاندا كۈچلۈكرەك بولغان بىرىنى تاللىۋالىدۇ.
ــ قىياس: قۇرئان، سەھىھ سۈننەت ياكى ساھابىلەر چىقارغان يەكۈن ياكى ھۆكۈملەردە مۇناسىۋەتلىك دەلىل تاپالمىغاندا، ئوخشاپ كېتىدىغان ئىشلارنى ئۆزئارا سېلىشتۇرۇپ قىياس قىلىشنى كۆزدە تۇتىدۇ.
ــ ئىستىھسان: مەنپەئەت ياكى مەنپەئەتنىڭ بىر قىسمىنى زىيان تارتىشقا ئېلىپ بارىدىغان بىر قىسىم قىياسلار ئۇ ئارقىلىق ھەل قىلىنىدۇ... ھەنەفىي مەزھىپى ئىستىھسانغا بەك ئىچكىرلەپ كىرىپ كەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ نەتىجىسىدە ناھايىتى زور ھەجىمدىكى فىقھىي مىراسلارنى قالدۇرغان.
ھەدىسشۇناس ۋە فىقھىشۇناسلار ئەبۇ ھەنىيفەنى ئۆزىنىڭ نەزىرىدىكى قىياسقا توغرا كەلمىگەنلىكى ئۈچۈن نۇرغۇن ھەدىسلەرنى رەت قىلغان، دەپ ئەيبلەيدۇ. ئەبۇ ھەنىيفە رەت قىلغان ھەدىسلەر باشقىلار تەرىپىدىن ئەمەل قىلىنغان، دەلىل كەلتۈرۈشكە سالاھىيىتى توشىدىغان سەھىھ ۋە ھەسەن ھەدىسلەر بولۇشى مۇمكىن.
ــ ھەنەفىي مەزھىپىنىڭ فىقھىي ئالىملىرى بۇنىڭغا مۇنداق جاۋاب بىرىدۇ: ئەبۇ ھەنىيفە سەھىھ ياكى ھەسەن ھەدىسلەرنى رەت قىلمايتتى، بەلكى ھەدىس ياكى خەبەر ۋاھىدنى قوبۇل قىلىشتا ناھايىتى چىڭ تۇراتتى، ئۇنىڭ ئۆزرىسى شۇنىڭدىن ئىبارەتكى، ئۇ كۇفەدە ئىدى، كۇفە سىياسىي گۇرۇھۋازلىق، پىتنىنىڭ ئوۋىسى ئىدى، ئۇ يەردە پىرقىلەر پارچىلىنىۋاتقان، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ھەدىسكە سەل قاراپ، رىۋايەتلەرنى يۇشۇرىدىغان، ھەتتا ھاۋايى ـ ھەۋەسلىرىگە يارىدەمچى تېپىش ئۈچۈن ھەدىسلەرنى توقۇپ چىقىدىغان جاي ئىدى... كۇفە ۋەھيى نازىل بولغان، سۈننەتنىڭ مەركىزى ھېسابلىنىدىغان ھىجازدىن يىراق ئىدى. بۇ سەۋەبلەردىن ئىمام ئاللاھنىڭ شەرىئىتىنى ھىمايە قىلىش ئۈچۈن، ھەدىسلەرنى قوبۇل قىلىش ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىشتا ئېھتىيات قىلاتتى.
ھەنەفىي مەزھىپىنىڭ تارقىلىشى
ئابباسىيلار دۆلىتىنىڭ بۇ مەزھەپكە كىرىشى ۋە مەھكىمىنى ئەبۇ ھەنىيفەنىڭ ئالدىنىقى قاتاردىكى شاگىرتى ئەبۇ يۇسۇفكە بېرىش بىلەن تارقالدى. باشتا تىلغا ئېلىپ ئۆتكىنىمىزدەك، مەزھىپى ھەنەفىي بولمىغان كىشىلەر قازىلىققا تەيىنلەنمەيتتى، بۇ سەۋەبتىن ھەنەفىي مەزھىپى ئىران، مىسىر، شام ۋە ماراكەشلەرگە تارقالغان.
ھېلىھەم كۆپچىلىك كىشىلىرى بۇ مەزھەپكە ئەگىشىپ كېلىۋاتقان خۇراسان، سەجىستان، تەبەرىستان، دەيلەم، ئەزەربەيجان ۋە ئەرمىنىيە قاتارلىق رايونلاردا ئەبۇ ھەنىيفىگە بولغان بىر خىل مۇھەببەت ۋە ئېھتىرام بار ئىدى.
ئوسمانىيلار ئىسلام ئەللىرىگە ھۆكۈمدار بولغاندىن كېيىن، دۆلەت ھەنەفىي مەزھىپىنى ئاساس قىلدى. ئوسمانىيلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان تۈركىيە، ئىراق، سۈرىيە، لىۋان، ئىئوردانىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە بۈگۈنكى كۈنگىچە بۇ مەزھەپكە ئەگىشىدۇ. مىسىردا شەرئىي مەھكىمىنىڭ تايىنىدىغان مەزھىپى ھەنەفىي مەزھىپىدۇر.
ھەنەفىي مەزھىپى ھازىر ئافغانىستان، پاكىستان، ھىندىستان، مىسىر ۋە ئۇنىڭدىن باشقا ئاسىيادىكى ئىسلام دۆلەتلىرىگە كەڭ تارقالغان.
يۇقىرىقىلاردىن شۇ نەرسە ئايدىڭلىشىدۇكى، ھەنەفىي مەزھىپى ئىسلام دۇنياسىدا تارقالغان ئىسلام سۈننى فىقھىي مەزھەپىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئاساسچىسى ئىمام ئەبۇ ھەنىيفە ئەننوئماندۇر. بۇ مەزھەپنىڭ ئاساسى قۇرئان، سۈننەت، ئىجمائ ۋە قىياس، ئىستىھسان، ئۆرپ، ساھابىنىڭ سۆزى، بىزدىن ئىلگىرىكىلەرنىڭ شەرىئىتى ۋە باشقىلاردىن ئىبارەتتۇر. ھەنەفىي مەزھىپى دەسلەپتە ئىراقتا تارقالغان، كېيىن ئابباسىيلار دۆلىتى ئۇنىڭغا ئىمكان ھازىرلاپ بەرگەن. ئۇ ھازىر ئافغانىستان، پاكىستان، ھىندىستان ۋە باشقا ئىسلام ئەللىرىدە تارقىلىۋاتىدۇ.
ئەتراپلىق مەلۇمات ئۈچۈن پايدىلنىش مەنبەلىرى
ئىمام ئەبۇ ھەنىيفەنىڭ ئەڭ مۇھىم كىتابلىرى "الفقھ الأكبر"، "مسند الحديث"، "العالم والتعلم" لاردىن ئىبارەت. ھەنەفىي مەزھىپىنىڭ ئەڭ مۇھىم كىتابلىرى "الجامع الصغير"، "السير الكبير"، "السير الصغير"، "المبسوط"، "الأصل" ۋە "الزيادات" لاردىن تەركىب تاپقان زاھىر رىۋايەتلىك ئالتە كىتابتۇر. ھەنەفىي مەزھىپىدە كۈچلۈك قاراشلار ئېتىراپ قىلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئىمام مۇھەممەدنىڭ نادىر كىتابلىرىدىن "الجرجانيات"، "الھاردنيات"، "الكيسانيات" ۋە "الرقيات" لار، ئەلھاكىم ئەششەھىيد ئەلمەرۇزىي (334ھـ) نىڭ "الكافي" ناملىق كىتابى، سەرخەسىينىڭ "المبسوط"، كاسانىينىڭ "بدائع الصنائع"، مۇرغەنانىي (593ھـ)نىڭ "مختپر الھدايە" ۋە ئۇنىڭ شەرھىلىرى، بۇ شەرھىلەرنىڭ ئەڭ مۇھىملىرىدىن بىرى كەمال ئىبن ئەلھەممام (861ھـ) تەرىپىدىن قىلىنغان "فتح القدير"، ھاشىيە ئىبن ئەلئابىدىين (1252ھـ) ئىسمى بىلەن تونۇلغان"رد المختار" ۋە "مجلة الأحكام العدلية" ناملىق كىتابلارمۇ بار.
(ب) ھەنەفىي فىقھىسىنىڭ مەنبەلىرى:
ئالائۇددىين ئەبۇ بەكر ئىبن مەسئۇد ئەلكاسانى (587ھـ ۋاپات بولغان): "بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع"
ئالائۇددىين مۇھەممەد ئىبن ئەھمەد ئەسسەمەرقەندىي ئەلھەنەفىي (575ھـ ۋاپات بولغان): "تحفة الفقھاء" ـ بىرىنچى نەشىرى، د.مۇھەممەد زەكىي ئابدۇلبىر تەھقىقلىغان، دەمەشىق، دەمەشىق ئۇنۋېرسىتىتى نەشرىياتى (1377ھـ/ 1958م)
(ج) قىسقارتىلغان كىتابلار:
مۇھەممەد ئالائۇددىين ئەلىي ئىبن مۇھەممەد ئىبن ئەلىي ئىبن ئابدۇرراھمان (1088ھـ ۋاپات بولغان) (ئەلھەسكەفىي نامى بىلەن تونۇلغان): "الدر المختار شرح تنوير الأبصار"
مۇھەممەد ئەمىين (1252ھـ ۋاپات بولغان،ئۇ ئىبن ئابىدىين نامى بىلەن مەشھۇر ئىدى): "حاشية رد المختار على الدر المختار" ئىككىنچى نەشرى، مۇستەپا ئەلبابىي ئەلھەلەبىي نەشرىياتى(1386ھـ/ 1966م)
(د) مەزھەپنىڭ ئاساسلىق كىشىلىرىنىڭ تەرجىمىھاللىرى:
مۇھيىددىين ئابدۇلقادىر ئىبن ئەبى ئەلۋەفا ئەلقۇرەشى ئەلمسىرى ئەلھەنەفىي (775ھـ ۋاپات بولغان): "الجواھر المضية في طبقات الحنفية"
ئەلمۆۋلا تەقىييۇددىين ئىبن ئابدۇلقادىر ئەتتەمىيمىي ئەددارىي ئەلغەززىي ئەلمىسرى ئەلھەنەفىي (1005ھـ ۋاپات بولغان): "الطبقات السنية في تراجم الحنفية ـ تحقيق عبدالفتاح محمد الخلو"
ئۇنۋېرسال كىتابلار
ـ د.ھەسەن ئەھمەد مۇرئېي: "الاجتھاد في الشريعة الإسلامية" ـ بۇ، ئىمام مۇھەممەد ئىبن سەئۇد ئىسلام ئۇنۋېرسىتېتىنىڭ ئىلمىي مەجلىسى تەرىپىدىن نەشرى قىلىنغان (1401ھـ / 1981م) بىر يۈرۈش تەتقىقاتلارنىڭ بىرى.
ــ د.مۇھەممەد فەۋزي فەيزۇللاھ: "المواھب الفقھية" شۇئائ نەشرىياتى ـ كۇۋەيت، 1985م
ــ شەيخ مۇھەممەد ئەبۇ زوھرە: "أبو حنيفة" ئەرەب پىكىر نەشرىياتى
ــ مۇھەممەد ئەلىي ئەسسايىس: تاريخ الفقھ، مۇھەممەد ئەلىي سۇبەيھ نەشرىياتى- قاھىرە
ــ مۇھەممەد سەلام مەدكۇر: "المدخل للفقھ الإسلامي" ئەرەب گۈللىنىش نەشرىياتى ـ قاھىرە، 1383ھـ
ــ ئەيسەۋىي ئەھمەد ئەيسەۋىي: "المدخل للفقه الإسلامي" ـ ئەرەب كىتاب نەشرىياتى ـ قاھىرە
ــ مۇستەپا شەلەبىي: "المدخل لدراسە الفقه الإسلامي" ـ تەئلىيف نەشرىياتى ـ قاھىرە، 1376ھـ
ــ مۇھەممەد ئەبۇ زوھرە: "تاريخ المۇاھب الإسلامية"
ــ د.مۇھەممەد ئەززۇھەيلىي: "تىريف عام بالعلوم الشريعة"
قاراڭ
شافىئىي مەزھىبى
ھەنبەلىي مەزھىبى
مالىكىي مەزھىبى
6. خەير دوستلار
رەسمىيەتلەرنى بېجىرىش ئۈچۈن بېيجىڭدا بىر مەزگىل تۇرۇپ قالدىم. بېيجىڭ ئۆزگىرەپتۇ، بىنالار تېخىمۇ ئېگىزلەپتۇ. بىر يېرىم مىليارتقا يېقىن خەلق تۆلەۋاتقان باج، يەر ئاستى ۋە ئۈستىدىن قېزىلىپ، ئېچىلىۋاتقان بايلىقلار بۇ شەھەرنىڭ بىنالىرىنى پارقىرىتىپ، يوللىرىنى كەڭەرتىپتۇ. يول بويىلىرىنىڭ يېشىللىقىغا، قەدىمكى بىنالارنىڭ، چىركاۋ-بۇتخانىلارنىڭ ساقلاپ قېلىنىشىغا ۋە گەۋدىلىنىشىگە ئالاھىدە كۈچ سەرپ قىلىنىپتۇ. مەن يول بويلىرىدا بۇندىن ئون نەچچە يىل بۇرۇن پەقەت كۆرۈنمەيدىغان بىر قانچە چىركاۋنىڭ ئالاھىدە مەيدان بىلەن گەۋدىلەنگىنىگە بەكرەك دىققەت قىلدىم. قەشقەردىكى ئۇيغۇر بىناكارلىقنىڭ نەمۇنىلىرى بېيجىڭدىكى تارىختا خەلقنىڭ خۇنىغا پۈتكەن ئوردىلاردىنمۇ قەدىرسىزمىدى؟ خەلققە پوقىنى يىگۈزگەن قانخور پادىشاھلارنىڭ قەبرىستانلىقى ئۆز جايىدا، ماۋزىدوڭنىڭ گېپى بويىچە تارىخنى ياراتقان ئەمگەكچىلەرنىڭ بىرى ئۇيغۇر خەلقنىڭ، ئۇلارنىڭ قەھرىمانلىرىنىڭ، ئالىم ئۆلىمالىرىنىڭ قەبرىسى قايسى ئەمگەكچىدىن سوراپ خانۇ ۋەيران قىلىندى؟ ئۈرۈمچىدىكى خوجانىياز ھاجىمنىڭ قەبرىستانلىقى قېنى؟ قەشقەردىكى ئارىسلانخان قەبرىستانلىقىدىكى بوۋىلار قېنى؟ بېيجىڭدىكى تەرەققىيات ئادەمنى سۆيۈندۈرەتتى، لېكىن بېيجىڭدىكى مەركىزىي ھۆكۈمەت بىلەن يۈكسەك بىردەكلىكنى ساقلاشقا ۋەدە قىلىپ كاركىراۋاتقان يەرلىك ئاغۋاتلارنىڭ بېيجىڭنىڭ بۇنداق ئېسىل قىياپىتىنى ئۆلگە قىلىپ بىرلىكنى قۇغۇدىماي قىلىۋاتقان بۆلگۈنچىلىكى ئادەمنى نەپرەتلەندۈرەتتى.
تارىخىي خاتىرىلەرگە قارىغاندا ئۇيغۇرلار مىلادىدىن بۇرۇنقى ئۈچىنچى ئەسىردىن بۇيان ئىچكىرى ئۆلكىلەرنىڭ غەربىي ئەللەر بىلەن ئالاقىسىدا كۆۋرۈك بولۇپ كەلگەن. بولۇپمۇ گومىنداڭ زامانى ۋە 50-يىللاردا روسسىيە ۋە مۇسۇلمانلار دۇنياسى بىلەن مەملىتىكېتىمىزنىڭ ئالاقىسىدا ئۇيغۇرلار ئەلچىلىك رولىنى ئۆتىگەنىدى. بۇنداق تارىيخى ئەنئەنە يېقىنىقى مەزگىدە ئىتىسادىي ۋە سىياسىي ساھەلەردە نەزەردىن ساقىت قىلىندى، سەل قارالدى. قارىغاندا يىمەكلىكتە ئۇيغۇر تاماقلىرى يەنىلا ”ئەلچىلىك“ سالاھىيىتىدىن چېكىندۈرۈلمىگەن بولسا كېرەك. مۇسۇلمان ئەلچىلەر ئۆمەكلىرىنىڭ ۋە ھەتتا دۆلەت رەھبەرلىرنىڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىنىڭ بېيجىڭدىكى ۋاكالەتخانىسىدا غىزالىنىشى بۇنى چۈشەندۈرسە كېرەك. دېمەك، خەلقئارا ئالاقە ۋە بازار ئېگىلىكى،يەرشارىلىشىش بىر نوقتىغا يىغىنچاقلىغاندا، پۇل مەن شۇنچە يىل بېيجىڭدا تۇرۇپ كرەلمىگەن ئۆزىمىزنىڭ ۋاكالەتخانىسىنىڭ بۇ تۆمۈر دەرۋازىنى خالىغان ئادەمگە ئوچۇق قىلىپتۇ. بۇنىڭدىن بەك سۆيۈندۈم ۋە پۇلدىن ئىبارەت ۋاستىنىڭ بارلىق سۈنئى توساقلارنى بەربات قىلىشىنى تىلىدىم. ئىنسان ئىجتىمائى رىياللىق ۋە قانۇن ئالدىدا باراۋەر بولالمىغاندا پەقەت بولمىغاندا پۇل ئارقىلىق بولسىمۇ باراۋەر بولالىسا، قانۇني يول بىلەن ئېرىشەلمەيۋاتقان غۇرۇر ۋە ئەركىنلىكنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن بولسىمۇ تېرىشىشى مۇمكىن. مەنچە قوزغاتقۇچىلىرى پۈتۈنلەي كاردىن چىقىۋاتقان قەۋىم ئۈچۈن بۇ مەلۇم مەنىدە ئىجابىي ئەھمىيەتكە ئىگە.
بىر كۈنى ئاشخانىدا تاماق يەۋاتساق بىر قانچە بېيجىڭلىق بىزنىڭ ئۇيغۇرلىقىمىزنى سوراپ بىلگەندىن كېيىن بىزدىن « بۇرۇن ۋېيگوڭسۈن، گەنجىياكولاردا ئۇيغۇر ئاشخانىسى ۋە ئۇيغۇرلار ئاچقان بازار بار ئېدى، ھازىر نەگە يۆتكەلدى؟» دەپ سوراپ قالدى. بىز 2000-يىللارنىڭ باشلىرىدا چېقىۋېتىلگەنلىكىنى ئاڭلىغىنىمىزنى سۆزلەپ بەردۇق. ئۇلار سەۋەبىنى سوراشتى ۋە بۇ كوچىلارنىڭ يوقاپ كەتكىنىدىن ئەپسۇسلانغانلىقىنى بىلدۈرۈشتى. ئارىمىزغا يېڭى كىرىپ كەلگەن بىر بېيجىڭلىق چېقىلىشنىڭ سەۋەبىنى زەھەر ئەتكەسچىلىكى، بۆلگۈنچىلىك ۋە قانۇنسىزلىقلاردىن كۆرۈۋېدى، يەنە بىرى ئۆزىنىڭ ياۋرۇپا، كانادا ۋە ئامېرىكادىكى تاڭلىقلار(خەنسۇلار) كوچىسىنى كۆرگەنلىكىنى، ئۇ يەرلەردىكى مەسىلىنىڭ بېيجىڭدىكى ئۇيغۇر كوچىلىرىدىن بەتتەر ناچارلىقىنى، غەرىپتە ۋە ئامېرىكىدا تاڭلىقلار كوچىسى دېگەنلىك نومۇسىنى سېتىش، جىنسىي كېسەللىك، بولاڭچىلىق، ئەتكەسچىلىك، ئادەم ئەتكەسچىلىكى، پاسكىنىچىلىق قاتارلىق بارلىق جىنايەتلەرنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكىنى، ياۋرۇپا ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمەتلىرىنىڭ بۇنى بىلىپ تۇرۇپ، مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقىنى تەرغىپ قىلىشقا پايدىلىق دېگەن سەۋەب بىلەن قوغۇداۋاتقانلىقىنى سۆزلەپ كېلىپ، ئۇيغۇر كوچىلىرىدىكى ئاشپەزلەرنىڭ پەقەت ئوقۇمىغان بولسىمۇ تەرەتتىن كېيىن قول يۇيىدىغانلىقىنى، ئۆزى كۆرگەن خېلى چوڭ رېستۇرانلاردىكى خېلى داڭلىق ئاشپەزلەرنىڭمۇ تەرەتتىن كېيىن قول يۇمايدىغانلىقىغا ئىزچىل دىققەت قىلىپ كەلگەنلىكىنى سۆزلەپ بەردى.
سۆھبەتتىن كېيىن ئويلاپ قالدىم. مىللەتلەر ئارىسىدىكى زىددىيەت چۈشەنمەسلىكتىن، خاتا چۈشىنىشتىن ۋە مەلۇم گوروھنىڭ خاتا چۈشەندۈرىشىدىن كېلىپ چىقىدىكەن. خۇددى ئەجدادلىرىمىز ئېيتقان « يالغاننى قېرىق قېتىم تەكرارلىسا راستقا ئايلىنىدۇ» دېگەندەك بىر كىچىككىنە ئىشنى چىڭىغا چىقىرىپ سۆزلەۋەرسە ئاۋام ئىشىنىپ قالىدىكەن. نەتىجىدە بىگۇناھ كىشىلەر سىياسىي بېدىكلەرنىڭ غەرىزى بويىچە ھەرىكەت قىلىشقا باشلايدىكەن. 2001-يىلى كەچ كۈزدە ئىچكىرىدىكى مەلۇم شەھەردە سەككىز ئون ياشلادىكى بىر قىز مەندىن « سەن تېرورچىمۇ؟» دەپ سورىغاندا تەشۋىقاتنىڭ كۈچىدىن نەپرەتلەنگەنتىم. بېيجىڭلىقلارنىڭ ئۇيغۇرچە تاماقنى ئۇيغۇر كوچىسىدىن تاللاپ يىگۈسى بار، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى بىلگۈسى بار، ھېلىقى كىچىك قىزنىڭ قاڭشارلىق، ساقال بۇرۇتلۇق كىشىلەرگە تېرورىزىمنىڭ نېمىلىكى ھەققىدە غۇبارسىز سۇئاللىرى بار. ئەگەر ئۇيغۇرلار ئىچكىرىدە بەرپا قىلغان مەھەللىلەر قالايمىقانچىلىق باھانە قىلىنىپ مۇشۇنداق ۋەيران قىلىنسا بۇ سۇئاللارغا كىم جاۋاب بېرىدۇ؟ پەقەت بىردىن بىر ۋاستە پىلانلىق ئاخباراتمۇ؟. ئۇنداقتا ئاۋامنىڭ مۇستەقىل باھا بېرىش پۇرسىتى بولمىسىچۇ؟ ئىدىلوگىيىنىڭ كونتروللىقدىن خالى ئاخبارات مەۋجۇد بولمىسىچۇ؟
بىر قىسىم خەنزۇلارنىڭ ئارىمىزدىكى ئاغزى يۈگرەكلەرگە ئوخشايدىغان بىر خۇيى بار ئۇ بولسىمۇ بىلمەيدىغاننى بىلىمەن دەپ تۇرىۋىلىش ۋە شۇ ھەقتە گەپ ئېچىشتىن ئۇيالماسلىق. بەلكىم بۇ پۈتۈن شەرقلەرگە ئورتاق بولسا كېرەك. بىر كۈنى خۇنەنلىك بىر ئالى مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى بىلەن ئۇيغۇر ئاشخانىسىدا تاسادىپى پاراڭلىشىپ قالدىم. ئۇ «مەن ئۇيغۇرلارنى بىلىمەن. ئۇلارنىڭ ناخشىلىرى بەك يېقىملىق، مەنىلىك…» دەپ سۆزلەپلا كەتتى، ياقا يۇرتتا بىر يات كىشىنىڭ ئاغزىدىن مىللەتنىڭ تەرىپىنى ئاڭلاش ئادەمنى خېلى خوش قىلىدۇ. ئاڭلاپ ئولتۇرسام « بولۇپمۇ سىلەردىن چىققان تېڭگىر ئالامەت ناخشىچى …» دېمەسمۇ ئەرۋايىم قىرىق گەز ئۇچتى. ئۇنىڭغا ئۇيغۇر بىلەن موڭغۇلنىڭ پەرقلىنىدىغانلىقىنى ئاران چۈشەندۈردۈم. گەپ شۇ يەردە تۈگىدىمىكىن دېسەم يەنە بىرى قوپۇپ تېرورچىلىق ھەققىدە سۆز ئاچتى، مەن بۇ تېمىغا لەنەت ئوقۇيدىغانلىقىمنى ئېيتىپمۇ قۇتىلالمىدىم. ئۇ شىنجاڭدىكى تېرورچىلىقنىڭ ئاجايىپ ئېغىرلىقىنى ۋە ئۇنى توسۇش ئۈچۈن ھەر قانداق ۋاستىنى قوللىنىشنى شەرتسىز قوللايدىغانلىقىنى سۆزلەپ كەتتى ۋە ماڭا نەسىھەت قىلىشقا باشلىدى. ئامالسىز كەسپىنى سورىدۇم، بىر شىركەتنىڭ خادىمىكەن، مەلۇماتى تولۇقسىزدا توختاغلىقكەن، مەن گەرچە ئۆزەمنى ئالى مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى دەپ تونۇشتۇرغان بولساممۇ نەسىھەتتىن توختىمىدى. مەن بۇنىڭدىن غەزەپلەنگەن بولساممۇ سەبرى قىلدىم. چۈنكى تەبىقىچىلىك تۈزىمىدە، مۇستەبىت دۆلەتتە ئۇزاق ياشىغان كىشىلەر مۇشۇنداق بىلمەستىن ئاڭلىغاننى راست دېيىشكە، ئۆزىنىڭكىنىلا ھەق بىلىشكە، باشقىلارنىڭ ئەقلىدىن ۋە كەچۈرمىشىدىن دائىم گۇمانلىنىشقا ئادەتلەنگەنىدى. ئۇلار ئادەمنى ئادەملىكى بىلەن ئەمەس قايسى مىللەت، قايسى تەبىقىگە مەنسۇپلىقى بىلەن كۆزىتەتتى ۋە باھالايتتى.
مەن بۇنداق ئەھۋالغا تولا دۇچ كەلگەن. بىر قېتىم لەنجۇ ئۇنۋېرىستىتىگە ئىككى ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچى قەغەز تەكشۈگىلى بارساق بىزدىن «ھىسابلىغۇچ ئىشلىتەلەمسىلەر» دەپ سورىغانتى. تۈركىيەدە يولۇققان بىر قىسىم تۈرك كىشىلەرمۇ ئوخشاشلا يۇرتۇڭ قانداق، خەلقىڭ نە ھالدا دەپ سورىماي تۇرۇپ، يۇرتۇڭنىڭ ۋە خەلقىڭنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە ساڭا ۋەز ئېيتاتتى. بۇنداق ۋەز نەسىھەتلەر خوشلاشقىلى بارغان يۇرتۇمدا، يولدىكى بىكەتلەردە، ۋە ھەتتا مەن ئامېرىكىغا ئۇچقان بىرلەشمە ھاۋا يوللىرى شىركىتىنىڭ ئايرۇپىلانىدىمۇ داۋام قىلدى. ئويلاپ باقسام ئەقلىمنى بىلگەندىن بېرى مۇنداق ئىككى نەرسە ماڭا ھەمراھ بولۇپتۇ، بىرى قورقۇتۇش يەنە بىرى نەسىھەت. بۇنىڭ بىرى سەۋەب بولسا يەنە بىرى نەتىجىكەن، يەنى مېنى قورقۇتۇپ نەسىھەتنى ئاڭلاتماقچى، ياكى نەسىھەتنى ئاڭلىمىغاچقا قورقۇتماقچى، خوش، ئۇچاغدا مېنىڭ مۇستەقىل ھۆكۈم قىلىش، باھالاش، تەدبىر قىلىش ئەركىمچۇ؟ خاتالىشىش، ئېزىش ۋە بۇلاردىن ئۆزۈمگە خاس يەكۈن چىقىرىش ھوقۇقۇمچۇ؟ ھازىرنىڭ ئۆزىدىمۇ نۇرغۇن تونۇش بىلىشلىرىمنىڭ ماڭا « ئامېرىكا جاھانگىرلىرىنىڭ دامىغا چۈشمەسلىك، ئارتۇق ئىشقا ئارىلاشماسلىق، توغرا_ خاتا، ھەق_ ناھەق مەسىلىلىرىدە زامانغا بېقىپ ئىش تۇتۇش، ئىلاج قىلىپ قايتىپ كەلمەسلىك، ئامېرىكىغا بارغانلىقمنى ھىچ كىمگە دېمەسلىك، تۈركىيەگە بارغانلىقم ھەققىدە تىۋىش چىقارماسلىق، توردا قالايمىقان ماقالە يازماسلىق، مەكتەبتىن چىقماي، گەپ قىلماي، جىمجىت ياشاش.» ھەققىدە نەسىھەت قىلىشقا تەييار ئىكەنلىكىگە ئىشەنچىم كامىل.
ۋىزا ئېلىش ئۈچۈن بېيجىڭدا تۇرۇپ قالغان مەزگىلىمدە مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنۋېرىستىتىدا ماگىستىرلىقتا ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلىرىم لېكسىيەگە تەكلىپ قىلدى. ئۆزەمنىڭمۇ مېڭىش ئالدىدا ئۇستازلىرىم ۋە كەسپداش ئېنى سىڭىللەر بىلەن مۇڭدۇشۇش ئىسىتىكىم بولغاچقا تولىمۇ خۇرسەن بولدۇم. ئىچكىرىدە ئوقۇۋاتقان بۇ بوغۇنلارغا ماسراق قىلىپ « ئىچكىرىدە ئوقۇش ۋە مۇۋەپپەقىيەتتىكى ئىچكى ئېنىرگىيە» دېگەن تېمىدا لېكسىيە بەرمەكچى بولدۇم. قويغان تېمام ئوقۇغۇچىلىرىمغا ياقتى. لېكسىيە دۈشەنبە كەچكە ئورۇنلاشتۇرۇلدى. ئاساسىي مەزمۇنىنى خەنسۇچە يېزىپ بەردىم. دۇ شەنبە چۈشتە خەۋەر كەلدىكى « لېكسىيەم تەستىقلانماپتۇ». بەلكىم بۇ مېنىڭ ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇشۇم بىلەن باغلانغاندۇ، ياكى ئۇستازلىرىم بەش يىل ئەنسىرىتىپ ئۆتكەن پائالىيەتچان ئوقۇغۇچىسىنىڭ لېكسىيىسىدىن خەۋپسىرىگەندۇ، ئاڭلىسام ئامېرىكىدىن كەلگەن مەلۇم ئۇيغۇر ئالىمنىڭ لېكسىيىسىنىمۇ تەستىقلاشمىغانىكەن، شۇڭىمۇ ھەيران قالمىدىم. ئەمما ئىچىم يەنە بىر مەرتە ئاچچىققا تولدى.
ئۇيغۇر تىلىدا دەرس ئۆتۈپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى تەتقىق قىلىپ، ئۇيغۇرنىڭ تىلنىڭ شاراپىتى بىلەن پروپېسسورلۇق شەرىپىگە مۇيەسسەر بولۇپ، ھەقسىز ئوقۇتىمىز دەپ ئەڭ ئېسىل شارئىتقا، ئەڭ ياخشى بالىلارنى يىغىۋالغان شۇ تۆت توك توك زىيالىنىڭ قىلىۋاتقانلىرى مېنى بۇرۇنلا بەزدۈرگەچ باشقىچە ئويلاشقا پېتىنالمىدىم. پەقەت ئابدۇرەئوپ تەكلىماكانىڭ ھەممە گۇناھنى مىللەتكە ئارتىپ، بارلىق رىيال پىشكەللىكنىڭ مەنبەسىنى ئۇيغۇردىكى نۇقساندىن ئىزدەيدىغان مۇدا خاھىشقا تېخىچە مايىللىقى يۈرۈكۈمنى ئەزدى. ئۇستازنىڭ « بىز تېخىچە ئۇيغۇر زۇلۇمىدىن قۇتۇلمىدۇق!» دېگەن سۆزى ھېلىمۇ قۇلاق تۈۋىمدە جاراڭلاپ مېنى نەشتەردەك چاقماقتا ئېدى. بېيجىڭدىن نۇرغۇن جاۋابسىز سۇئاللار ۋە ئازابلىق خىياللارنى يۈدۈپ چىكاگۇغا ئۇچىدىغان ئايرۇپىلانغا قەدەم باستىم.
ئالدىنقى: 7. «مايگۈلى» نىڭ جەزبىسى
كـىيىنكى: 5. يول قايان؟
ئاخبارات تارقىتىشنىڭ تۆت تەرەققىيات باسقۇچى
ئاخبارات تارقىتىشنىڭ تەرەققىياتى ئومۇمەن ئېغىزچە ئاخبارات، يازما ئاخبارات، مەتبەئەلىك ئاخبارات، ئېلېكترونلۇق ئاخبارات باسقۇچلىرىنى بېسىپ ئۆتتى.
ئېغىزچە ئاخبارات ئىنسانلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى تارقىتىش ۋاسىتىسى ئىدى. دەسلەپتە يېقىن ئارىلىقتا ۋارقىراش ئارقىلىق ئۇچۇر ئالماشتۇرۇلاتتى، ئالايلۇق، ئوۋچى بىرەر ياۋايى ھايۋاننى بايقىغاندا، ھەمراھلىرىغا ۋارقىراپ ئۇچۇر يەتكۈزەتتى. كېيىن ئاتلىق ئېغىزچە خەۋەر يەتكۈزىدىغان بولدى، بۇنىڭ بىلەن نىسبەتەن تېز سۈرئەتتە يىراق ئارىلىققا ئاخبارات يەتكۈزۈش ئىمكانىيىتى تۇغۇلدى. ئالايلۇق، ئېلىمىزنىڭ قەدىمكى زاماندىكى ئۆتەڭلىرى ئۇچۇر يەتكۈزگۈچىلەرنىڭ ئات ئالماشتۇرۇشى، قونۇپ ئۆتۈشى ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان.
مەتبەئەلىك ئاخبارات قەغەز ۋە مىخ مەتبەئە كەشىپ قىلىنغاندىن كېيىن تەدرىجىي بارلىققا كەلدى. بۇنداق ئاخبارات ئېلىمىزدە ئەڭ دەسلەپ سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە دۇنياغا كەلدى؛ غەربتە ئەڭ بالدۇر بارلىققا كەلگەن مەتبەئەلىك گېزىت1566 - يىلى ئىتالىيىدە نەشر قىلىنغان «ۋېنېتسىيە ئاخباراتى» بولدى. مەتبەئەلىك ئاخباراتنىڭ بارلىققا كېلىشى يېقىنقى زامان ئاخباراتچىلىقىنىڭ تەرەققىياتىغا ماددىي ئاساس سالدى. گېزىت ھازىرمۇ ئاخبارات تارقىتىشنىڭ مۇھىم ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ كەلمەكتە.
ئامېرىكىلىق سامۇئېل مورس1844 - يىلى تېلېگراممىنى كەشىپ قىلىپ ئۇزاق ئۆتمەي، ئۇنىڭدىن پايدىلىنىپ ئاخبارات تارقىتىلىدىغان بولدى. 20 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئامېرىكا ۋە ئەنگلىيىدە رادىئو ۋە تېلېۋىزىيە ئارقىلىق ئاخبارات تارقىتىش كەينى - كەينىدىن بارلىققا كەلدى، كېيىن يەنە خەۋەرلىشىش سۈنئىي ھەمراھى دۇنياغا كېلىپ، ئېلېكترونلۇق ئاخبارات تارقىتىشنى تېخىمۇ تېز، ۋاقتىدا تارقىلىش، ئۈنمۇ، سىنمۇ بولۇش، ئارىلىق چەكلىمىسىگە ئۇچرىماسلىق ئالاھىدىلىكىگە ئىگە قىلدى، شۇنىڭ بىلەن ئېلېكترونلۇق ئاخبارات تارقىتىش بۈگۈنكى دۇنيادىكى مۇھىم ئاخبارات تارقىتىش قورالىغا ئايلاندى.
ئېنسكلوپېدىيە
ئېنسكلوپېدىيە/توپلام/قامۇس (جۇڭگو يېزىقى: 百科) ئېنسكلوپېدىيەدىكى مەقالەلەردىن ئىبارەت بولۇب، ھەر بىر مەقالە بىرەر نەرسە-بۇيۇم، شەخسىيەت ياكى ھادىسەگە ئىنىقلىما بىرىدۇ.
مىكى
«مىكى» ناملىق كارتون فىلىمنى دىشىنى شىركىتى مەخسۇس ئوقۇش يېشىغا توشمىغان بالىلار ئۈچۈن ئىشلەپچىقارغان يىپيېڭى ئۈچ ئۆلچەملىك كارتون فىلىم بۇلۇپ ،مەزمۇنى قىزىقارلىق ،بالىلارغا قىزىقارلىق كەيپىياتتا سان ،شەكىل ،لوگىكىلىق تەپەككۇر قاتارلىق ئاساسىي ئىقتىدارنى ئۆگىتىدىغان ،ئاتا-ئانا ۋە بالىلار بىرلىكتە كۈرۈپ ھۇزۇرلىنىشقا ماس كىلىدىغان سېستىمىلىق كارتون فىلىم.
فىلىم ۋەقەلىكى
بىرىنچى بۈلىمىنىڭ مەزمۇنى : مىكىنىڭ ئۆيىدە چاشقان مىكى تۇرىدۇ ،ئۇنىڭ بىر ئاجايىپ قورال ساندۇقى بار بۇلۇپ ،ھەر قېتىم قىيىنچىلىققا يۇلۇقۇپ ياردەمگە مۇھتاج بولغاندا ،پەقەت يۇقىرى ئاۋازدا ‹پۇرچاق ›دەپ توۋلىسىلا ئاجايىپ قورال ساندۇق كۆز ئالدىدا پەيدا بۇلۇپ لازىملىق قورال بىلەن تەمىلەيدۇ ،كىچىك دوسلار مىكى بىلەن بىرلىكتە مۇۋاپىق قورالنى تاللىغاندىلا قىيىنچىلىقنى ھەل قىلالايدۇ. بۇ كارتون فىلىم ئۇقۇش يېشىغا توشمىغان بالىلارنىڭ سان ۋە لوگىكىلىق تەپەككۇرنى تەرەققى قىلدۇرۇشىغا پايدىلىق بولغان كارتون سېستىمىسى.
ئىككىنچى بۈلىمىنىڭ مەزمۇنى : بۇ كارتون ئۇقۇش يېشىغا توشمىغان بالىلارغا يېڭىچە قىزىقارلىق تۇيغۇ ئەكىلىدىغان ئۈچ ئۆلچەملىك كارتون بۇلۇپ ،مىكى ۋە ئۇنىڭ دوسلىرى بالىلارغا خوشاللىق ئىچىدە بىلىم ئۆگىتىدۇ ۋە ئەقلىل-پاراسىتىنى ئۆستىرىدۇ ،بالىلارغا بىۋاستە ھالدا چۇڭقۇر تەسىر قالدۇرىدۇ ،بۇ كارتوننى بالىلار كۈرۈش جەريانىدا زور خوشاللىقلارنى ئەكىلىدۇ ،بۇ كارتون بالىلارنىڭ ئايرىلماس ھەمراھىدۇر.
پېرسوناژلار ھەققىدە
بۇ كارتوندىكى باش پىرسۇناژلار مىكى ،مىنى قاتارلىقلار.
فىلىم خەۋەرلىرى
«مىكى»ناملىق كارتون فىلىمنى دىشىنى شىركىتى مەخسۇس ئوقۇش يېشىغا توشمىغان بالىلار ئۈچۈن ئىشلەپچىقارغان يىپيېڭى ئۈچ ئۆلچەملىك كارتون فىلىم بۇلۇپ ،مەزمۇنى قىزىقارلىق ،بالىلارغا قىزىقارلىق كەيپىياتتا سان ،شەكىل ،لوگىكىلىق تەپەككۇر قاتارلىق ئاساسىي ئىقتىدارنى ئۆگىتىدىغان ،ئاتا-ئانا ۋە بالىلار بىرلىكتە كۈرۈپ ھۇزۇرلىنىشقا ماس كىلىدىغان سېستىمىلىق كارتون فىلىم.
فىلىم ئىشلەش
بۇ كارتون فىلىمنى ئىشلىگەن دۆلەت ئامېرىكا ،دىنىشى شىركىتى ئىشلەپ چىقارغان ،2007 -يىلى تارقىتىلغان.
ئېلان
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئېلان مەلۇم بىر خىل تارقىتىش ۋاسىتىسى ئارقىلىق كىشىلەرگە ئۇچۇر يەتكۈزۈشتىكى بىر تۈرلۈك ئۇسۇل. ئېلاننى ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ: ھۆكۈمەت، پارتىيە، دىن، مەدەنىيەت، ئىجتىمائىي گۇرۇھ ۋە شەخسنىڭ ئۇقتۇرۇشى، باياناتى، ئېلانى قاتارلىقلار ئىقتىسادىي پايدىنى مەقسەت قىلمىغان ئېلانغا كىرىدۇ؛ ئىشلەپچىقىرىش، ئوبوروت، مۇلازىمەت كەسپى تىجارەتچىلەرنىڭ باياناتى، ئۇقتۇرۇشى، تاۋار ۋە ئەمگەك - مۇلازىمەت تونۇشتۇرۇشى قاتارلىقلار ئىقتىسادىي پايدىنى مەقسەت قىلغان ئېلانغا تەۋە. ھازىر ئېلان دېگەندە ئادەتتە تىجارەتنى مەقسەت قىلغان ئېلانلار كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئاددىي ئېلان كوچا بويلاپ توۋلاپ سېتىش ۋە ئىشىك ئالدىغا تىزىپ قويۇلغان، ئېسىپ قويۇلغان تاۋارلاردىن ئىبارەت بولۇپ، بۇلار ئاغزاكى ئېلان ۋە بۇيۇم ئېلانى دېيىلىدۇ. تاۋار ئىشلەپچىقىرىش ۋە تاۋار ئالماشتۇرۇشنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ، ئېلاننىڭ شەكىللىرىمۇ بارغانسېرى كۆپەيمەكتە. جۇڭگونىڭ تاڭ، سۇڭ سۇلالىسى دەۋرلىرىدىلا ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئاۋازلىق ئېلان، بايراقلىق ئېلان، پانۇسلۇق ئېلان، ۋىۋىسكىلىق ئېلان، رەسىملىك ئېلان، دۇكان ئېلانى قاتارلىقلار بارلىققا كەلگەنىدى. كېيىن، يېزىقچە ئېلانلار بارلىققا كەلدى. ھازىرقى زامان پەن - تېخنىكىسى ۋە مەدەنىيەت، سەنئەتنىڭ راۋاجلىنىشىغا ئەگىشىپ، ئېلانمۇ يېڭى شەكىللەرگە ئىگە بولدى. ھازىر ئېلاننىڭ شەكىللىرى ئاساسلىقى گېزىت ئېلانى، ژۇرنال ئېلانى، تېلېۋىزىيە ئېلانى، رادىئو ئېلانى، يول ۋىۋىسكىسى ئېلانى، نېئونلۇق چىراغ ئېلانى، ۋىترىنا (مال ئەۋرىشكىلىرى تىزىپ قويۇلىدىغان ياكى تەشۋىقات رەسىملىرى چاپلاپ قويۇلىدىغان دېرىزە − ت) ئېلانى، قاتناش ئېلانى، پوچتا يوللانمىلىرى ئېلانى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئېلان ئارقىلىق تاۋار ۋە مۇلازىمەتنى تونۇشتۇرۇش تەمىنلەش - تەلەپ زىددىيىتىنى پەسەيتىش، سېتىش ۋە مۇلازىمەتنى كېڭەيتىش، ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئالماشتۇرۇشنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە پايدىلىق. ئېلان يەنە تەلەپنى ئىلگىرى سۈرۈپ، بازارلارنى ئاچىدۇ، تاۋار ۋە مەبلەغنىڭ ئايلىنىشىنى تېزلىتىپ، ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. ئېلان ئىستېمالغا يېتەكچىلىك قىلىپ، سېتىۋېلىش ۋاقتىنى تېجەيدۇ، كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىنى قۇلايلاشتۇرىدۇ، تاۋارلارنى ئىشلىتىش ھەققىدىكى بىلىمىنى ئاشۇرىدۇ. تاۋارنىڭ ئىشلىتىلىش ئۈنۈمىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. ئېلان سەنئىتى كىشىلەرگە گۈزەللىكتىن ھۇزۇرلىنىش ئاتا قىلىدۇ، شۇنداقلا ئۇ ياخشى ئىجتىمائىي پەزىلەت تۇرغۇزۇشقا پايدىلىق. ئېلان چوقۇم ھەقىقەتنى ئەمەلىيەتتىن ئىزدىگەن ھالدا چىقىرىلىشى، ئىستېمالچىلارغا مەسئۇل بولۇشى كېرەك، يالغانچىلىققا ۋە ساختا تەشۋىقاتقا يول قويۇلمايدۇ.
پەرىشتە (ئىسلام)
پەرىشتە (فارسچە: فرشتە، ئەرەبچە: مَلَكْ ياكى ملاك‎‎)، ئىسلام دىنىدا ئاللاھنىڭ ئەمرلىرىنى تەتبىقلاش بىلەن ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن نۇردىن ياراتىلغان ئىلاھىي مەۋجۇداتتۇر. پەرىشتەلەرگە ئىمان ئىماننىڭ ئالتە شەرتىدىن بىرىدۇر. فەرستەلەر ئىنسانلاردىن، ئۆزلىرىگە جۈزئىي ئىرادە بېرىلمىگەن تەرەپلىرى بىلەن پەرقلىنىدۇ. ئىسلام دىنىغا كۆرە، پەرشتىلەر يېمەيدۇ ۋە ئىچمەيدۇ، جىنسىيەتلىرىمۇ يوقتۇر.
پەرىشتىلەر ئاسماندىمۇ، زېمىندىمۇ مەۋجۇتتۇر، ئۇلار نۇردىن يارىتىلغان بولۇپ، ئەر-ئايال دەپ ئايرىلمايدۇ. ئۇلارنىڭ سانى ئىنتايىن كۆپ. پەرىشتىلەر ھەر ۋاقىت ئاللاھنىڭ خىزمىتىنى قىلىشقا، ئەمرىنى بەجا كەلتۈرۈشكە تەييار تۇرىدۇ. ئاللاھ پەرىشتىلەرنى ئىنساننى يارىتىشتىن بۇرۇن ياراتقان، ئادەم ئەلەيھىسسلامنى ياراتقاندىن كېيىن، پەرىشتىلەرنى ھەزرىتى ئادەمگە سەجدە قىلىشقا بۇيرۇغان. پەرىشتىلەر يېمەيدۇ، ئىچمەيدۇ، ئۇخلىمايدۇ، ئۆلمەيدۇ، ياش قېرى دەپ ئايرىلمايدۇ، ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسى ھەرخىل، ئۇلارنىڭ بەزىسى جەننەتكە مۇئەككەل، بەزىسى جەھەننەمگە مۇئەككەل ۋە بەزىسى ئاللاھنىڭ ئەرشىنى كۆتۈرۈپ تۇرۇشقا مۇئەككەل.
تۆرت مەشھۇر پەرىشتە
پەرىشتەلەر ئىچىدە ھەر بىرىنىڭ ئايرىم بىر ۋەزىپىسى بولغان، ئارىسىدا چوڭ=كىچىك تەرتىبى بولمىغان مەشھۇر تۆرت پەرىشتە باردۇر، ئۇلار:
قارالسۇن
شەيتان
جىن
ساكاريا ئۇنىۋېرسىتېتى
تۈركىيەدىكى بىر ئۈنۋېرسىتىت.
يېڭىلىنىپ تۇرغان تارقىتىش ۋاسىتىلىرى
قەدىمكى فرانسىيىنىڭ خاۋاس ئاگېنتلىقى1835 - يىلى پوچتا كەپتىرى ئارقىلىق ئاخبارات تارقىتىشقا باشلىدى. شۇنىڭدىن كېيىنكى100 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتا تارقىتىش ۋاسىتىلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلىنىپ تۇردى. 20 - ئەسىرگە كەلگەندە، بولۇپمۇ خەۋەرلىشىش سۈنئىي ھەمراھىنىڭ ئۇتۇقلۇق ھالدا ئالەم بوشلۇقىغا چىقىرىلىشى ئاخبارات تارقىتىشقا ياخشى شارائىت يارىتىپ بەردى. ھازىر مۇخبىرلارنىڭ بەزىلىرى تېلېماشىنكا ئىشلىتىدىغان بولدى، ئۇنىڭدا خەۋەرلىشىش سۈنئىي ھەمراھى ئارقىلىق خەۋەر، ماقالىنى تەھرىر بۆلۈمىگە تېز، بىۋاسىتە يەتكۈزۈپ بەرگىلى بولىدىغان بولغاچقا، ئاگېنتلىقلار، گېزىتلەر، رادىئو ئىستانسىلىرى ئاخباراتنى دۇنيانىڭ جاي - جايلىرىغا تېز تارقىتالايدىغان بولدى. 1981 - يىلى ئامېرىكا زۇڭتۇڭى رېگاننىڭ قەستكە ئۇچرىغانلىقى20 مىنۇتتىن كېيىنلا تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز تېز سۈرئەت بىلەن دۇنيانىڭ ھەممە يېرىگە تارقالغانىدى.
كومپيۇتېر ئومۇملاشقاندىن كېيىن، «ئېلېكترونلۇق تەھرىر بۆلۈمى» قۇرۇلغىلى تۇردى. تەھرىرلىك خىزمىتى پۈتۈنلەي تېرمىناللىق كۆرسەتكۈچتىن پايدىلىنىپ ئىشلىنىدىغان، ماقالىلەرنى ئېكراندا خالىغانچە تۈزەتكىلى، ساقلىغىلى ھەم مىكرو پىليونكىغا ئېلىۋېلىپ ئارخىپ ماتېرىيالى قىلغىلى بولىدىغان بولدى. زامانىۋى تەھرىرلىك ئاپپاراتلىرىنىڭ ھەممىسىدە مىكرو سىستېما بولۇپ، گېزىتنى كىچىكلىتىپ بىر تەرەپ قىلغىلى، ئالاھىدە ئوقۇغۇچىنىڭ ياردىمىدە ئوقۇغىلى بولىدىغان بولدى.
ئامېرىكىنىڭ «كولومبىيە تېلېگراف خەۋەرلىرى گېزىتى» 1981 - يىلى «ئېلېكترونلۇق گېزىت» چىقىرىشقا باشلىدى. ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئۆيىدە كومپيۇتېر مەركىزىگە ئۇلانغان كومپيۇتېر تېرمىنالى قاچىلانغان بولسىلا، ئۇنىڭ كومپيۇتېرى خىلمۇخىل گېزىتلەرنىڭ مەزمۇنىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، ئوقۇرمەن تاللاپ كۆرىدۇ. «ئېلېكترونلۇق گېزىت» كە ئوخشىشىپ كېتىدىغان «تېلېۋىزىيە گېزىتى» مۇ بىر قىسىم غەرب ئەللىرىدە بارلىققا كەلدى. 1988 - يىلى مەملىكىتىمىزدىكى بېيجىڭ پويىز ۋوگزالىنىڭ سەيناسىدا چوڭ ئېكرانلىق ئېلېكترونلۇق خەۋەر كۆرسەتكۈچ پەيدا بولدى، ئۇنىڭ ئېكرانىدىن شۇ كۈنلۈك مۇھىم خەلقئارا ۋە مەملىكەت خەۋەرلىرى چىقىپ تۇرىدۇ، بۇمۇ «ئېلېكترونلۇق گېزىت» نىڭ بىر خىلى
روسىيەلىك ئۇيغۇرلار
روسىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Rosiyelik Uyghurlar ) بولسا...
تاشقى پېرېۋوت
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> خەلقئارا ئىقتىسادىي ئالاقىدە دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا ھەممە قوبۇل قىلىدىغان ھەمدە ئىككى تەرەپ مەسلىھەتلىشىپ بېكىتكەن پۇل ئىشلىتىلىپ ھېسابات قىلىنىدۇ ۋە كىرىم - چىقىم قىلىنىدۇ. تاشقى پېرېۋوت خەلقئارا ھېسابات ئىشلىرىغا ئىشلىتىلىدىغان چەت ئەل پۇلى ۋە چەت ئەل پۇلى بولۇپ ئىپادىلەنگەن چىقىم قىلىش دوكۇمېنتى ۋە كرېدىت دوكۇمېنتىدۇر. تاشقى پېرېۋوت ئاساسلىقى مۇنۇرلارنى كۆرسىتىدۇ: چەت ئەل پۇلى، بۇ چەت ئەل قەغەز پۇلى ۋە تەڭگە پۇلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ چەت ئەلنىڭ ئاكسىيىسى، بۇ ھۆكۈمەت زايومى، شىركەت زايومى، پاي چېكى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ چەت ئەلنىڭ چىقىم دوكۇمېنتى، بۇ چەت ئەلنىڭ ۋېكسىلى، بانكا پۇل ئامانەت دوكومېنتى، پوچتا پۇل ئامانەت دوكۇمېنتى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلار چەت ئەل پۇلى بولۇپ ئىپادىلىنىدىغان چىقىم دوكۇمېنتى ۋە كرېدىت دوكۇمېنتى، چەت ئەل پۇلى بولۇپ ئىپادىلىنىدىغان تۆلىتىۋېلىش ھوقۇقى بولۇپ، ئىگىدارنىڭ ئۇنىڭغا ئاساسلىنىپ قارشى تەرەپتىن چەت ئەل پۇلى تېگىشىۋېلىش ھوقۇقى بولىدۇ. شۇڭا، ئۇلار چەت ئەل پۇلىغا ئوخشاشلا دۆلەت تاشقى پېرېۋوتىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى ھېسابلىنىدۇ. تاشقى پېرېۋوت خەلقئارا ئىقتىسادىي ئالاقىنىڭ مەھسۇلى، شۇنداقلا ئىقتىسادىي ئالاقىدىكى چىقىم قىلىش ۋاسىتىسى. خەلقئارا سودا ۋە پۇل مۇئامىلە ئالاقىسىنى ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن، ھەرقايسى دۆلەتلەر مەلۇم مىقداردا تاشقى پېرېۋوت زاپىسى ساقلىشى كېرەك. نۆۋەتتە، ئامېرىكا دوللىرى، گېرمانىيە ماركى، ياپونىيە يېنى، فوند ستېرلىڭ، شۋېتسارىيە فرانكى، فرانسىيە فرانكىنى ھەرقايسى دۆلەتلەر كەڭ كۆلەمدە تاشقى پېرېۋوت زاپىسى قىلىپ ئىشلەتمەكتە. بىر دۆلەتنىڭ پۇلىنى يەنە بىر دۆلەتنىڭ پۇلىغا سۇندۇرۇپ ھېسابلاش نىسبىتى ياكى سېلىشتۇرما باھا تاشقى پېرېۋوت نىسبىتى دەپ ئاتىلىدۇ. مەسىلەن،100 يۈەن خەلق پۇلىنى قانچىلىك ئامېرىكا دوللىرىغا تېگىشكىلى بولىدىغانلىقى خەلق پۇلىنىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا نىسبەتەن پېرېۋوت نىسبىتى بولىدۇ. دۆلەت بانكىسى ئىككى دۆلەت پۇلىنىڭ ئەمەلىي سېتىۋېلىش كۈچى ۋە تەمىنلەش - تەلەپ ئەھۋالىغا ئاساسەن، خەلقئارا ئالاقىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىقتىسادىغا پايدىلىق بولۇشنى چىقىش قىلىپ، تاشقى پېرېۋوت نىسبىتىنى تەڭشەيدۇ.
ئەنۋەر ھامۇد
پروفېسسور، دوكتور، دوكتور ئاسپىرانتلار يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى ئەنۋەر ھامۇت 1952-يىلى 6-ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. 1960-يىلى 9-ئايدىن 1969-يىلى 7-ئايغىچە ئۈرۈمچى شەھەرلىك 32-باشلانغۇچ مەكتەپتە، 1969-يىلى 9-ئايدىن 1971-يىلى 2-ئايغىچە ئۈرۈمچى تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغۇان.
ئەنۋەر ھامۇت 1971-يىلىنىڭ كەýئىنكى يېرىمىدا خىزمەتلكە قاتناشقان بولۇپ، توقسۇن ناھىيە ئاۋانئارت (ھازىرقى غولبويى) يېزىسىنىڭ تەرجىمانى، ئاپتونوم رايونلۇق يەر تەۋرەش ئىدارىسى ئالدىن مەلۇمات بېرىش ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، ئاخبارات تەتقىقات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، ئىدارىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، سابىق شىنجاڭ سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، مۇدىرى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئۆتىگەن. 2000-يىلىنىڭ ئاخىرىدا سانائەت ئىنستىتۇتى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ ئىشلىمەكتە.
دوكتور ئەنۋەر ھامۇت 1977-يىلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يەر شارى فىزىكىسى فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. 1992-يىلى 9-ئايدا ۋە 2004-يىلى 10-ئايدىن 11-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئامېرىكا سېنتېنارى ئىگىلىك باشقۇرۇش ئىنستىتۇتى ۋە ئامېرىكا كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان. ئەنۋەر ھامۇت ئالىي مەكتەپلەردە رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئۈستىگە ئېلىش جەريانىدا، بىر تەرەپتىن ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئىشلىرى ئۈچۈن كۈچ چىقارسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىزچىل ماگىستىر ۋە دوكتور ئاسپىرانتلارغا دەرس ئۆتۈپ ۋە ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىپ، ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرى بىلەنمۇ ھارماي شۇغۇللىنىپ كەلمەكتە. ئۇ 20-ئەسرنىڭ 80-يىللىرىدىن باشلاپ يەر تەۋرەشتىن ئالدىن مەلۇمات بېرىش بويىچە ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىكى 6.8 بال يەر تەۋرەشتىن ئالدىن مەلۇمات بېرىپ، دۆلەت، ئۆلكە مىنىستىرلىك دەرىجىلىك ئىككىنچى دەرىجىلىك ئىلگىرىلەش مۇكاپاتىغا، يەنە بىر تۈردە ئۈچىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «نېفىت ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى»، «رەھبەرلىك ئىلمىدىن قىسقىچە بايان» ناملىق كىتابلىرىنى نەشر قىلدۇرۇپ زور تەسىر پەيدا قىلدى. شۇنداقلا ھەرقايسى نوپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرناللاردا «نېفىت مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە سىياسىيغا بولغان تەسىرى توغرىسىدا»، «ئۇئارنىڭ ئەۋزەل بايلىقلىرىنىڭ ئۈنۈمى توغرىسىدا مۇھاكىمە»، «غەربىي رايونلارنى ئېچىش ۋە ئۇئارنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ھەققىدە تەتقىقات»، «ئۇئارنىڭ غەربىي رايونلارنى ئېچىش جەريانىدىكى ئەۋزەللىكلىرى ۋە چەكلەش ئامىللىرى ئۈستىدە تەتقىقات» قاتارلىق 22 پارچە ئىلمىي ماقالىسىنى يېزىپ كەسپداشلىرىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن.
ئۇ ھازىر جۇڭگو باشقۇرۇش پەنلىرى ئاكادېمىيىسىنىڭ ئۆمۈرلۈك ئاكادېمىكى، رۇسىيە ئالتاي چېگرا رايونى دۆلەتلىك سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ پەخرىي دوكتورى، قازاقىستان شەرق سانائەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، جۇڭگو خەلقئارالىق مائارىپ ئالماشتۇرۇش جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، ئۇئار خەلقئارالىق ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەركىزىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، 2002-يىللىق خەلقئارالىق تىنچ ئوكيان مۇھىتىنى يىراقتىن تەكشۈرۈپ پەرق ئېتىش ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ پەخرىي مۇئاۋىن رەئىسى&ھەللىپ؛ قاتارلىق ۋەزىپىلەرنىمۇ قوشۇمچە ئۆتىمەكتە
مەنبە:
https://web.archive.org/web/20150419083952/http://hawar.cn/news/2012/09/03/509.shtml
پىشۇرۇلغان گۈرۈچ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> پىشۇرۇلغان گۈرۈچ گۈرۈچ ۋە سۇ بىلەن پىشۇرۇلغان يېمەكلىك. پىشۇرۇلغان گۈرۈچ جۇڭگو ، ياپونىيە ، كورېيە ، تايلاند ، مالايسىيا ، ھىندىستان ۋە باشقا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىكى ئاساسلىق ئاشلىق.
ئىندىۋىدۇئال پەرق
كۈندىلىك تۇرمۇشتا دائىم بەزى كىشىلەرنىڭ ئەقىللىق، كەسكىن ئىكەنلىكىنى، بەزى كىشىلەرنىڭ ئەزمىلىك قىلىدىغانلىقىنى؛ بەزى كىشىلەرنىڭ ئادىل، شەخسىيەتسىز ئىكەنلىكىنى، بەزى كىشىلەرنىڭ ئۆز مەنپەئىتىگە چوغ تارتىدىغانلىقىنى؛ بەزى كىشىلەرنىڭ سەمىمىي، يېقىملىق ئىكەنلىكىنى، بەزى كىشىلەرنىڭ ھاكاۋۇر، ئەدەپسىز ئىكەنلىكىنى؛ بەزى كىشىلەرنىڭ كەمتەر، ئېھتىياتچان ئىكەنلىكىنى، بەزى كىشىلەرنىڭ پوچى، مەنمەنچى ئىكەنلىكىنى ... ئۇچرىتىپ تۇرىمىز، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئادەملەردىكى پسىخىكىلىق پەرقلەرنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. بۇنداق پەرق پسىخولوگىيىدە ئىندىۋىدۇئاللىق دېيىلىدۇ.
ئىندىۋىدۇئاللىق بىر ئادەمنىڭ ئاساسىي روھى قىياپىتى ھېسابلىنىدۇ. ئادەمنىڭ ئىندىۋىدۇئاللىقى دائىم كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان، بىرقەدەر مۇقىم بولغان پسىخىكىلىق ئالاھىدىلىكنى كۆرسىتىدۇ، تاسادىپىي كۆرۈلۈپ قالىدىغان ئايرىم ئىپادىلەر ئىندىۋىدۇئاللىق دەپ قارالمايدۇ. مەسىلەن، ئېھتىياتچانلىق بىلەن ياشايدىغان بىر ئادەمنىڭ دائىم قائىدە - يوسۇنلارغا ئەمەل قىلىپ، تەمكىن ئىش قىلىشى ئۇنىڭ ئىندىۋىدۇئاللىقى ھېسابلىنىدۇ. بىراق، ئۇ ئادەم بەزىدە يەڭگىللىك قىلىپ قويۇشى، ھەتتا قاراملىق قىلمىشلىرىنى سادىر قىلىپ قويۇشىمۇ مۇمكىن، بۇنى ئۇنىڭ ئىندىۋىدۇئاللىقى دەپ قاراشقا بولمايدۇ.
ئاگېنتلىق
ئاگېنتلىق − خەۋەر - ماقالىلەر، سۈرەتلەر ۋە ماتېرىيالارنى توپلايدىغان ۋە تارقىتىدىغان مەخسۇس ئاپپارات بولۇپ، ئۇ گېزىتلەر، رادىئو ئىستانسىلىرى، تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى خەۋەرلىرىنىڭ مۇھىم مەنبەلىرىنىڭ بىرى.
ئىندىۋىدۇئال پەرق
ئادەملەرنىڭ ئىندىۋىدۇئال پەرقلىرىنى شەكىللەندۈرىدىغان مۇنداق ئۈچ ئاساسلىق سەۋەب بار: بىرىنچىسى، كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇش شارائىتى ئوخشىمايدۇ. ھەربىر ئادەمنىڭ تۇغۇلغان ئائىلە مۇھىتى، قوبۇل قىلغان مەكتەپ تەربىيىسى، قاتناشقان ئىجتىمائىي ئەمەلىيەت پائالىيەتلىرى، ئۇچراشقان ئادەملىرى ئوخشاش بولمايدۇ، شۇڭا ھەربىر ئادەمنىڭ ئۇچرىغان تەسىرمۇ ئوخشاشمايدۇ، مانا بۇلار كىشىلەرنىڭ ئىندىۋىدۇئال پەرقلىرىنى بەلگىلىگەن. بىر ئائىلىدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان ئادەملەردىمۇ، ئاتا - ئانىسىنىڭ پەرزەنتلىرىگە قويغان تەلىپى ۋە تۇتقان پوزىتسىيىسىنىڭ ئوخشىماسلىقى، پەرزەنتلەرنىڭ ئائىلىدىكى ئورۇن تەرتىپىنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن ئۇلارنىڭ ئىندىۋىدۇئاللىقىدىمۇ ئوخشىماسلىقلار كۆرۈلىدۇ، »بىر پەلەكتە مىڭ خەمەك« دېگەن گەپ دەل مۇشۇ خىل ئەھۋالنى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچىسى، ھەربىر ئادەمنىڭ سۇبيېكتىپ تىرىشچانلىقى ئوخشىشىپ كەتمەيدۇ. بەزىلەر ئۆزىگە قاتتىق تەلەپ قويۇپ، تىرىشىپ ئالغا ئىلگىرىلىسە، بەزىلەر ئۆزىگە بولغان تەلەپنى بوشاشتۇرۇپ، خالىغىنىچە ئىش كۆرىدۇ، شۇڭا ئۇلارنىڭ ئىندىۋىدۇئاللىقىدىمۇ ئوخشىمىغان ئىپادىلەر كۆرۈلىدۇ. ئۈچىنچىسى، ئىرسىي ساپا ئوخشىمايدۇ. كىشىلەرنىڭ بەزى فىزىئولوگىيىلىك ئاناتومىيە جەھەتتىكى پەرقلىرى، بولۇپمۇ ئالىي نېرۋا پائالىيىتىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى بىر - بىرىگە ئوخشاشمايدۇ، ئىرسىي ساپا ئىندىۋىدۇئاللىقنىڭ شەكىللىنىشىدىكى ماددىي ئالدىنقى شەرت.
ئىندىۋىدۇئاللىق گەرچە مۇقىملىققا ئىگە بولسىمۇ، بىراق ئۇ ئۆزگەرمەيدىغان نەرسە ئەمەس. ئىندىۋىدۇئاللىق خېلى كۈچلۈك ئېلاستىكلىققا ئىگە بولۇپ، سۇبيېكتىپ ۋە ئوبيېكتىپ ئامىللارنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. مەسىلەن، مەلۇم بەزى ئادەملەر مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدا ناھايىتى جىمغۇر، كەم سۆز كېلىدۇ، ئەمما، خىزمەتكە قاتناشقاندىن كېيىن، سۇبيېكتىپ تىرىشچانلىقى ئارقىلىق ئالاقىلىشىشنى ياخشى كۆرىدىغان، ئىنتايىن پائالىيەتچان ئادەم بولۇپ چىقىدۇ.
پسىخولوگىيىدە ئىندىۋىدۇئاللىق ئىككى قىسىمغا ئايرىلىدۇ: بىر قىسمى ئىندىۋىدۇئال مايىللىق، يەنى ئادەم ھەرىكىتىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى دېيىلىدۇ، ئۇ ئېھتىياج، مۇددىئا، قىزىقىش، ئېتىقاد، دۇنيا قاراش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ يەنە بىر قىسمى ئىندىۋىدۇئال پسىخىكىلىق ئالاھىدىلىك دېيىلىدۇ، ئۇ ئادەم ھەر خىل پسىخىكىلىق پائالىيەتلەر جەريانىدا ھەر دائىم مۇقىم ئىپادىلەيدىغان پسىخىكىلىق ئالاھىدىلىك بولۇپ، ئۇ قابىلىيەت، خاراكتېر، مىجەز - خۇلق قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئارال ئايرودۇرۇمى
ئارال ئايرودۇرۇمى (تولۇق ئاتىلىشى: ئارال پۇقراۋى ئايرودۇرۇمى؛ ئېنگلىزچە: Aral Airport; ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 阿拉尔机场) بىر پۇقراۋى ئايرودۇرۇمدۇر.
مېدىيا ۋە تىل
مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
مېدىيا ھەققىدە ھەممىزنىڭ ئازدۇر -كۆپتۇر مەلۇماتى بار دەپ قارايمەن. ئەمما مېدىيا ۋە  تىلنىڭ مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىدىغانلار ئانچە كۆپ بولمىسا كىرەك.
ئاگېنتلىق
دۇنيا بويىچە ئەڭ بالدۇرقى ئاگېنتلىق1835 - يىلى پارىژدا قۇرۇلغان خاۋاس ئاگېنتلىقى بولۇپ، ئۇ ئەينى ۋاقىتتا پوچتا كەپتىرى ئارقىلىق خەۋەر تارقىتاتتى. 1837 - يىلى سىملىق تېلېگرامما تەجرىبىسى مۇۋەپپەقىيەت قازانغاندىن كېيىن، ئەنگلىيىنىڭ رېيتېر ئاگېنتلىقى شاڭخەيدە تېلېگرامما خەۋىرى تارقىتىشقا باشلىغان. جۇڭگولۇقلارنىڭ ئۆزى قۇرغان تۇنجى ئاگېنتلىق − «جۇڭشىڭ ئاگېنتلىقى» 1904 - يىلى گۇاڭجۇدا قۇرۇلغان. جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى قۇرغان تۇنجى ئاگېنتلىق قىزىل جۇڭخۇا ئاگېنتلىقى بولۇپ، 1931 - يىلى جياڭشىنىڭ رۈيجىڭ شەھىرىدە قۇرۇلغان. قىزىل جۇڭخۇا ئاگېنتلىقى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتىنىڭ قارارى بويىچە1937 - يىلى1 - ئايدا شىنخۇا ئاگېنتلىقى دەپ ئۆزگەرتىلگەن.
مېدىيا ۋە تىل
مېدىيا يىڭى تىخنىكىلىق دىتاللارنىڭ بارلىققا كىلىشى بىلەن  ئىجتىمائى تۇرمۇشنىڭ  ھەرقايسى قاتلاملىرىغا سىڭىپ كىردى. مېدىيانىڭ ئەسلى ۋەزىپىسى تەسۋىقات بولمىسىمۇ، مېدىيادا قوللىنىلغان تىل ۋە كۆرۈنۈشلەر كىشەرلەرنى  مۇئەييەن دەرىجىدە تەسىرگە ئۇچراتتى.
مېدىيانىڭ تۈرلىرىدىن بولغان ئۇچۇرلىشىش ۋاستىلىرى زامان ۋە ماكان ئۇقۇملىرىغا خاتىمە بىرىپ دۇنيانىڭ كىچىك كەنىتلىشىشىنى روياپقا چىقاردى. بۇ كەنىتلىشىش كىشلەرنىڭ تىل، ئۆرىپ-ئادەت،  يىمەك-ئىچمەك، كىيىم -كىچەك  شەكلى قاتارلىق ماددى -مەنىۋى  قىممەتلىرىگە  زور تەسىر كۆرسەتتى. مەن بۇ قىسقا يازمىدا تىلنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاش ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە شۇنداقلا تىلنىڭ ساغلام تەرەققىياتىغا نىسبەتەن سەلبى ئامىللارغا يول ئىچىشتا مېدىيانىڭ  قانداق رول ئوينايدىغانلىقىنى  چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىمەن.
تىل بىر خىل مەدەنىيەت ھادىسىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن بىر مىللەتنىڭ ئۆزىنى ئىپادىلەش ۋە مەۋجۇتلۇقىنى مۇھاپىزەت  قىلىشىدىكى قىممەتلىك ۋاستە بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. تىل بىر مىللەتنىڭ بەلگىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇ مىللەتنى باشقا مىللەتلەردىن ۋە كۈلتۈرلەردىن ئايرىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ھەممىزگە ئايان بولغىنىدەك تىلنىڭ تارىخى، فۇنتىكا، لىكسىكا، گىراماتىكا قاتارلىق قۇرۇلمىلىرى يىزىق بىلەن ئىپادىلىنىپ ساقلىنىدۇ ۋە تەرەققى قىلدۇرلىدۇ.
ئۆتمۈشتە مەلۇم تىلدىكى كۈلتۈر، تارىخ، ئۆرىپ-ئادەت قاتارلىق ئامىللار يىزىق ئارقىلىق قەغەزگە تۆكۈلۈپ كىتاپ، ژۇرنال قاتارلىقلار بىلەن ئىپادىلىنەتتى. رادىئونىڭ ئىجادى بىلەن تىلنى تىل بىلەن ئىپادىلەش ئىمكانى تۇغۇلۇپ يىزىققىلا تايىنىپ قىلىشقا خاتىمە بىرىلدى. تىلىۋۇزۇرنىڭ ئىجادى بولسا تىلنى تىلغا مۇناسىۋەتلىك بارلىق ئامىللار بىلەن يۇغۇرۇپ ئىكرانغا يايدى. رادىئۇ- تىلىۋۇزۇدىن كىيىن بارلىققا كەلگەن ئىېنتىرنىتنىڭ بارلىققا كىلىشى تىلنىڭ قوللىنىلىش نىسبىتى ۋە قوللنىش شەكلىنى تىخىمۇ كۆپ خىللاشتۇردى.
يۇقاردا تىلغا ئالغىنىمدەك دۇنيانى كىچىك كەنىتكە ئايلاندۇرغان ئېنتىرنېت ئۇللۇق ئۇچۇرلىشىش ۋاستىلىرى ئالماشتۇرۇشقا سۇنغان قولايلىقى سەۋەپلىك  كۈلتۈرىمىزگە، تىلىمىزغا مىسلىسىز تەرەققىياتلارنى بەخىش ئەتتى. بۇنىڭغا ياندىشىپ تەھدىتلەرمۇ بۇ بەخىشلەرنيڭ سىرتىدا قالمىدى.
بۇ تەھدىتلەرنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىكى تىل دىسەك بەلكى خاتالاشقان بولمايمىز.
مېدىيا بىلەن تىلنىڭ مۇناسىۋىتى قانداق؟ مېدىيا تىلغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟
قىسقىچە مۇلاھىزە  قىلىپ باقايلى؛
بىرىنچىدىن، مېدىيا تىلنى ساقلاشقا ياردەم بىرىدۇ. مەلۇم بىر تىلدا سۆزلەيدىغان كىشلەر بارلىق سۆزلۈكلەرنى داۋاملىق ئىشلىتىپ تۇرمىغانلىقى ئۈچۈن  ئۇ تىلنىڭ تامامىنى بىلىپ كىتىشى ناتايىن. تىل ۋە تىلغا ئائىت ئۇنسۇرلار ئىككى خىل مېدىيا(ئەنئەنىۋى مېدىيا-كىتاپ، گېزىت، ژۇرنال، يىڭى مېدىيا~ ئىنېرنىت ئۇللۇق ئۇچۇرلىشىش ۋاستىلىرى) ئارقىلىق ئۇ تىلنىڭ ئىستىمالچىلىرىنى تىل ۋە تىلنىڭ ئىپادىلەش ئۇسۇللىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ئىككىنىچى ، مېدىيا مەلۇم بىر تىلنىڭ تىلشۇناسلىرى تەرىپىدىن يەنە بىر تىلغا قوبۇل قىلىنغان يات تىلدىكى سۆزلەرنىڭ ئۇ تىلدا ئومۇملىشىشىغا ياردەم بىرىدۇ. يات تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان يىڭى ئاتالغۇلار مېدىيا تىلىدا كەڭرى تارقىلىش ۋە كۆپلەپ تەلەپپۇز قىلىنىش ئارقىلىق خەلىقنىڭ ئىستىمالىغا ئىلىپ كىرىلىدۇ.
ئۈچۈنچىدىن، مېدىيا  تىلنىڭ ئىپادىلنىش ئۇسۇلى، گىراماتىلىق قۇرۇلمىسى، لوگىلىق باغلىنىشىنى تەشۋىق قىلىپ ، تىلنىڭ ساغلام تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
تۆتىچىدىن، مېدىيا تىلى ئەدەبىلىككە، ئىلمىيلىققا، ئستېتىكىلىققا ئىگە بولۇپ، خەلىقنىڭ ئىغىز تىلىنىڭ بىردەكلىكىنى ساقلاشتا تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ. مېدىيادا قوللىنىلغان تىل بىر مىللەتنىڭ ئورتاق تىلى بولغاچقا، ئۇ تىلغا تەۋە بولغان يەرلىك شىۋە ۋە دىئالىكىتلار ئارىسىدىكى پەرقنى ئازايتىپ ئورتاق تىلغا ئىنتىلدۈرىدۇ.
ئاگېنتلىق
ھازىر دۆلىتىمىزدە ئىككى ئاگېنتلىق بار، ئۇلاردىن شىنخۇا ئاگېنتلىقى پۈتۈن دۇنياغا، جۇڭگو ئاخبارات ئاگېنتلىقى چەت ئەللەردىكى جۇڭگولۇقلارغا، شياڭگاڭ، ئاۋمېنلىق قېرىنداشلارغا يۈزلەنگەن.
مېدىيا ۋە تىل
بەشىنچىدىن، مېدىيادا قوللىنىلغان تىل تەربىيە ۋە تەشۋىقات تۈسىنى ئالغاچقا بىر مىللەتنىڭ ئاممىۋى، ئومۇمى ئىڭىنىڭ بىردەكلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
يۇقارقىلار مەن ھىس قىلغان مېدىيانىڭ تىلغا كۆرستىدىغان ئىجابى تەسىرلىرى. ئەمدى مېدىيانىڭ تىلغا كۆرسىتىدىغان سەلبى تەسىرىگە قاراپ باقايلى:
بىرىنچى، مېدىيا، تىلشۇناسلار ياكى كەسىپى خادىملار تەرىپىدىن قوبۇل كۆرۈلمىگەن  سۆزلەرنى ئۆزمەيلىچە ياساپ  ئىشلەتكەندە، تىلنىڭ ساپلىقى ۋە ئىنىقلىقىنى غۇۋالاشتۇرىۋىتىدۇ.
ئىككىنچى؛ مېدىيا ئەجنەبى سۆزلۈكلەر نى خالىغانچە قوبۇل قىلىپ تارقىتىشلىرىدا قوللانسا، خەۋەر مەزمۇنىنىڭ چۈشنىكسىزلىكىگە سەۋەپ بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن قوللىنىلغان سۆز  ئامما تەرىپىدىن قارغۇلارچە قوبۇل قىلىنىۋىلىشى مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا ئەدەبى تىل بىلەن ئىغىز تىلى، ئەدەبى تىل بىلەن ئاخبارات تىلى ئارىسىدا تىل ھاڭى پەيدا بولۇپ قالىدۇ.
ئارال ئايرودۇرۇمى
ھەققىدە
ئارال ئايرودۇرۇمى قۇرۇلۇشىنى پۈتۈن كۈچ بىلەن ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ «كىرەلەيدىغان، چىقالايدىغان، تېز قاتنايدىغان، كۆپ توشۇيالايدىغان» قاتناش ئەشيا ئوبوروتى سىستېمىسىنى بەرپا قىلىشقا ياردىمى بولۇپ، ئارال شەھىرىنىڭ كەسىپ تەرەققىياتىدىكى بوغما ھالەتنى بۇزۇپ تاشلاش، شەھەرنىڭ ئېنېرگىيە دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش، ئۇنىۋېرسال ئەمەلىي كۈچىنى زورايتىش قاتارلىقلارغا كۈچ قوشۇپ، بىڭتۇەننىڭ جەنۇبقا قاراپ تەرەققىي قىلىشىغا يېڭى، تېخىمۇ زور تۆھپە قوشىدىكەن.
قۇرلۇش ئەھۋالى
2021-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى، شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 1-دىۋىزىيە ئارال پۇقراۋى ئايرودۇرۇمى قۇرۇلۇشىدا ئىش باشلىنىپ، يىل ئاخىرىدا ئۇچۇش تەكشۈرۈشى ئېلىپ بېرىش تىرىشىپ ئىشقا ئاشۇرۇلىدۇ.
مېدىيا ۋە تىل
ئۈچۈنچىدىن، مېدىياچىلار بىر مەنىدىن ئىيىتقاندا بىر تىلنىڭ ئامما تەرىپىدىن تىڭشىلىشىنى، قوبۇل قىلىنشنى ئىلگىرى سۈرگۈچىلەر بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. شۇڭلاشقا مېدىياچىلارنىڭ جۈملىنى ئىپادىلەش شەكلى، بايان قىلىش ئۇسۇلى،  جۈملە قۇرۇلمىسى قاتارلىقلار ئۇ تىلنىڭ ئامما تەرىىپىدىن قانداق ھەزىم قىلىنىشغا زور تەسىر كۆرىستىدۇ.
تۆتىنچىدىن، مېدىياچىلار قوللانغان تىل مىللەتنىڭ مۇناسۋەت سەنئىتىنى نامايەن قىلىدۇ. دىكتۇرنىڭ سالام قىلىغاندا ئىشلەتكەن سۆزى، قوللانغان جۈملىسى  شۇنداقلا ئىكرانغا ئەكىس ئەتتۈرگەن بەدەن تىلى مىللەتنىڭ ئاممىۋى مۇناسىۋەت ئىڭىنى ئىجابى ياكى سەلبى تەسىرگە ئۇچرىتىدۇ.
يۇقاردا بەك ئىلمى دىيىشكىمۇ بولمىسىمۇ مېدىيا ۋە تىلنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئىزاھلاشقا تىرىشتىم. بۇلار مېدىيا خىزمىتى بىلەن شوغۇلىنىۋاتقانلارلا ئەمەس، ھەممەيلەن بىرەر مۇخبىرغا ئايلىنىپ بولاي دەپ قالغان كۈنىمىزنىڭ ئەقلىيفۇن تاراتقۇچىلىرىنىڭمۇ دىققەت قىلىشىغا ئەرزىيدۇ دەپ قارايمەن.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزى
ياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزى بۇ يەنە ياۋروپا يادرو تەتقىقات تەشكىلاتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، 1954-يىلى9-ئايدا قۇرۇلغان، ئورنى شۋېتسارىيىنىڭ جەنۋە شەھىرىدە.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزى
چەتئەلچە نامى :CERN Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire
ئورنى :شۋېتسارىيىنىڭ جەنۋە شەھىرىدە
تەتقىقات مەركىزى ھەققىدە
5پارچەياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزىياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزى بۇ يەنە ياۋروپا يادرو تەتقىقات تەشكىلاتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، 1954-يىلى9-ئايدا قۇرۇلغان، ئورنى شۋېتسارىيىنىڭ جەنۋە شەھىرىدە. ئۇنى ئاۋسترىيە، بېلگىيە، دانىيە، فرانسىيە، گېرمانىيە، گرېتسىيە، ئىتالىيە، گوللاندىيە، نورۋېگىيە، شۋېتسىيە، شۋېتسارىيە ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق ياۋروپادىكى 12 دۆلەت قۇرغان.
مەقسىتى
ياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزىئۇنىڭ تۈپ مەقسىتى ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى ساپ پەننىي ۋە ئاساس خاراكتېرىدىكى سۇب يادرو تەتقىقاتى ھەمدە مۇناسىۋەتلىك تەتقىقات ساھەلىرىنى ھەمكارلىق بىلەن تەمىنلەش، مۇناسىۋەتلىك تەجرىبە ۋە نەزەرىيە تەتقىقاتى نەتىجىلىرىنى ئاشكارا ئېلان قىلىپ، كەڭ كۆلەمدە پايدىلىنىش ئۈچۈن قۇلايلىق يارىتىشتىن ئىبارەت.
پىرىنسىپى
ھەربىي ئىشلار تەتقىقاتى ياكى ھەربىي ئىشلارغا ئىشلىتىش مەقسىتى روشەن بولغان تەجرىبە تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانماسلىق ياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزىنىڭ بىر پرىنسىپىدۇر.
خەلقئارا تەتقىقات ئورنى
10پارچەياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزىبۇ تەتقىقات مەركىزىدە دۇنيادىكى مەشھۇر ئالىملار گۇرۇپپىسىنىڭ سۇب يادرو قۇرۇلمىسى ۋە نەزەرىيىسىنى تەتقىق قىلىشى ئۈچۈن ئىككى خەلقئارا تەتقىقات ئورنى قۇرۇلغان.
ئىككىنچى تەتقىقات ئورنى بىرىنچى تەتقىقات ئورنىنىڭ يېنىدا بولۇپ، ئۇنىڭغا ئايلانمىسى تەخمىنەن7 كىلومېتىر كېلىدىغان يېڭى پروتون ماس قەدەملىك تېزلەتكۈچ ئورۇنلاشتۇرۇلغان.
تەشكىلاتى
ياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزىئىشىكنى سىرتقا ئېچىۋېتىش تەشكىلاتى مۇنۇلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
ئىلىم - پەن بىلەن يەر شارىغا يېڭىلىق يارىتىش؛
زەررىچە فىزىكىسى مۇزېي، كۆرگەزمە زەررىچە فىزىكىسى ۋە ياۋروپا يادرو تەتقىقات تەشكىلاتىنىڭ تارىخى؛
باشقا نەتىجىلەر
ياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزىياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزى ئۇ دۇنيادىكى تۇنجى تور بېكەت، تۇنجى تور مۇلازىمەتچىسى، تۇنجى زىيارەت قىلغۇچنىڭ بارلىققا كەلگەن جاي. مەركەزنىڭ ئۈسكۈنىلىرى تولۇق، مۇلازىمىتى ئەلا بولغانلىقى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئالىملار تىرىشقانلىقى ئۈچۈن، ياۋروپا يادرو تەتقىقاتى مەركىزى زەررىچە فىزىكىسى تەتقىقاتى ساھەسىدە دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان بەزى مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشتى، شۇنىڭ بىلەن ئىسمى-جىسمىغا لايىق يادرو تەتقىقات مەركىزىگە ئايلاندى.
ئالاقىدار بايان
7پارچەياۋروپا يادرو تەتقىقات مەركىزىتەتقىقات مەركىزىدىكى خىزمەتچى خادىملار 3000 دىن ئاشىدۇ، ئالىملار گۇرۇپپىسى سۇب يادرو فىزىكىسى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغاندىن باشقا، ئەزا دۆلەتلەر ياكى باشقا دۆلەتلەردىن زىيارەتكە كەلگەن ئالىملار كۈتۈۋېلىنىدۇ ۋە مۇشۇ چوڭ تىپتىكى ئۈسكۈنىلەردىن پايدىلىنىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. تەتقىقات مەركىزىدە نۇرغۇنلىغان ئىلغار ھەم قىممەت باھالىق ئېسىل تەجرىبە ئۈسكۈنىلىرىدىن باشقا، يەنە كۇتۇپخانا بار ھەم «ياۋروپا يادرو تەتقىقاتى تەشكىلاتى خەۋەرچىسى» (ئايلىق ژۇرنال) ۋە پەن دوكلاتى قاتارلىقلارنى نەشر قىلىدۇ.
ئىۋان IV
ئىۋان ۋاسلىيېۋىچ ياكى مەشھۇر نامى بىلەن قورقۇنچلۇق ئىۋان (رۇسچە: Васи́льевич, Ива́н четвёртый, ت. 25- ئاۋغۇست، 1530 — ئۆ. 18- مارت، 1584، موسكوۋا) ئەڭ سوڭغى موسكوۋا كىنەزى ۋە تۇنجى رۇس چارى. ھەنۇز 3 ياش ۋاقتىدا موسكوۋا كىنەزى بولغان. 1547- يىلى تاج كىيگەن. كەسكىن، تەئسىرچان ۋە رەھىمسىزلىكى بىلەن تپنۇلغان ئىۋان، ئۈستۈن ئارزۇ-ئىستەكلىرى ۋە كۈچلۈك ئىنتىقام تۇيغۇسىغا ئىگە بىر رۇس رەھبەر ئىدى. تاتارلارغا قارشى يۈرۈتىلگەن نۇرغۇن سەپەرلەر بۇنىڭ پاكىتىدۇر. دۈشمەنلىرىگە قورقۇنچ سالغان، ھېچنىمىەە پىسەنت قىلماس، ھەددىن ئاشقان خۇيسىز ئىۋان IV ئۆزىگە خائىنلىق قىلدى دەپ قاراپ 1582- يىلى ئوغلىنى قەتىل قىلدۇرغان.