cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئابدۇكېرىمجان توختى
مايكېل جوسېفسون مۇنداق دەيدۇ: «ئەگەر مۇشۇ بىر تال كىچىككىنە گۈل قۇياش نۇرىغا ئېرىشىش ئۈچۈن بىر يول تاپالىغان بولسا، سىزمۇ شۇنداق قىلالايسىز. قەتئىي داۋاملاشتۇرۇش روھىنىڭ كۈچ-قۇدرىتىنى ھەرگىزمۇ تۆۋەن مۆلچەرلىمەڭ».
تۆۋەندىكى قاتتىق ئىنتىلىش ھەققىدىكى تۆت ھەقىقەتكە قاراپ چىقىپ، ئۇلارنىڭ سىزگە قانداق پايدىلارنى يەتكۈزەلەيدىغانلىقى ھەققىدە ئويلىنىپ بېقىڭ:
1. قاتتىق ئىنتىلىش نەتىجە يارىتىشنىڭ بىرىنچى قەدىمى. سىزنىڭ ئارزۇيىڭىز سىزنىڭ ئاخىرقى مەنزىلىڭىز ياكى تەقدىرىڭىز (destiny)نى بەلگىلەيدۇ. ئادەتتىن تاشقىرى ھاياتنى ياشىغان ھەربىر ئادەم ئۇلۇغۋار ئارزۇغا ئىگە ئادەمدۇر. ھەممە ساھەلەر ئۈچۈن ئورتاق بولغان مۇنداق بىر ھەقىقەت بار: ئاجىز تىلەك كىشىنى ئاجىز نەتىجىگە ئېرىشتۈرىدۇ. بۇ خۇددى بىر تال كىچىك ئوت پەقەت كىچىك ئىسسىقلىقنىلا پەيدا قىلالىغانغا ئوخشاش. سىزدىكى ئوت قانچىكى كۈچلۈك بولىدىكەن، سىزدىكى تىلەكمۇ شۇنچە چوڭ بولۇپ، سىز ئېرىشەلەيدىغان نەتىجىلەرمۇ شۇنچە زور بولىدۇ.
3. قاتتىق ئىنتىلىش سىزنى ئۆزگەرتىدۇ. ئەگەر سىز باشقىلارنىڭ سىز توغرىسىدىكى چۈشەنچىسى بويىچە ئىش تۇتماي، ئۆزىڭىزنىڭ قاتتىق ئىنتىلىشى بويىچە ئىش تۇتىدىكەنسىز، چوقۇم كۆڭلىڭىزگە پۈككەن ئارزۇلارغا ئۆزىڭىزنىڭ بارلىقىنى تېخىمۇ تولۇق ئاتا قىلغان، تېخىمۇ زور نەتىجىلەرنى ياراتقان بىر ئادەم بولۇپ چىقالايسىز. شۇنىڭ بىلەن سىز باشقىلارغا تېخىمۇ زور تەسىر كۆرسىتەلەيسىز. ئەڭ ئاخىرىدا سىزدىكى قاتتىق ئىنتىلىشنىڭ باشقىلارغا كۆرسەتكەن تەسىرى سىزنىڭ كىشىلىك خاراكتېرىڭىزنىڭ تەسىرىدىنمۇ زور بولىدۇ.
4. قاتتىق ئىنتىلىش ئەسلىدە مۇمكىن ئەمەس دەپ قارالغان ئىشلارنى مۇمكىنلىككە ئىگە قىلىدۇ. ئىنسانلار مۇنداق يارىتىلغان: بىر نەرسە سىزنىڭ روھىڭىزغا ئوت تۇتاشتۇرغاندا، ئەسلىدىكى مۇمكىنسىزلىك غايىب بولىدۇ. يۈرىكىڭىزدىكى بىر تال ئوت ھاياتىڭىزدىكى ھەممە ئىشلارنى يۈكسەلدۈرىدۇ. قاتتىق ئىنتىلىش ياكى قايناق ھېسسىياتقا ئىگە لىدېرلارنىڭ ناھايىتى ئۈنۈمدار كېلىشىدىكى سەۋەب ئەنە شۇ. ئىنتايىن كۈچلۈك ئىنتىلىشقا ئىگە، ئەمما ماھارەتكە ئۇنچىۋالا باي ئەمەس بىر لىدېر ناھايىتى ماھارەتلىك، ئەمما قاتتىق ئىنتىلىشقا ئىگە ئەمەس يەنە بىر لىدېرغا قارىغاندا بەكراق نەتىجىلىك كېلىدۇ.
يۇقىرىدىكى ئىككىنچى مەزمۇن مەن «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار (9)» دېگەن ماقالەمدە تونۇشتۇرغان جون ماكسىۋېل (John C. Maxwell)نىڭ «ماكسىۋېل كۈنلۈك ئوقۇشلۇقى» دېگەن كىتابىنىڭ 39-بېتى (3-فېۋرال كۈنى)دىكى مەزمۇن بولۇپ، ئۇنىڭ تېمىسى «ئۆزىڭىزنىڭ قايناق ھېسسىياتىنى ئۆستۈرۈڭ» دىن ئىبارەت.
مەن ھازىرغىچە «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار» دېگەن تېما ئاستىدا تونۇشتۇرغان 43 قېرىندىشىمىزنىڭ ۋە ئۆزۈمنىڭ ھازىرقىدەك بىر ھالەتكە كېلىش ئۈچۈن قانداق قىلغانلىقىنى يۇقىرىدىكى ئىككى مەزمۇن بىلەن سېلىشتۇرۇپ كۆرىدىغان بولساق، ئاساسەن ئۇلارنىڭ ھەممىسى يۇقىرىدىكى بىر تال كىچىك گۈلدەك بوشاشماي تىرىشىپ، ئۆزلىرى ئۈچۈن يول ئاچقانلىقىنى ھەمدە باشتىن-ئاخىر ئۆزلىرى ئارزۇ قىلغان ئىشقا قاتتىق ئىنتىلىش روھى بىلەن ئۆزىنىڭ بارلىقىنى ئاتىغانلىقىنى بايقايمىز. بۇ قېتىم مەن ئاشۇنداق قېرىنداشلارنىڭ يەنە بىر يېڭى مىسالىنى تونۇشتۇرىمەن. بۇ قېتىم تونۇشتۇرىدىغان ئۇكىمىز مەن ھازىرغىچە تونۇشتۇرغان 44-قېرىندىشىمىز بولۇپ، تۆۋەندىكى مەزمۇننى ھازىر تۈركىيەدە ئوقۇۋاتقان ئىنىمىز ھەسەنجان تەييارلاپ بەردى. مەن مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ھەسەنجان ئۇكىمىزغا چىن كۆڭلۈمدىن رەھمەت ئېيتىمەن. دېمەك، «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار» دېگەن تېمىدا يوللىنىلىدىغان مەزمۇننى مەن ئەمەس، تونۇشتۇرۇلىدىغان قېرىندىشىمىز ئۆزى ئەمەس، يەنە بىر، ياكى 3-قېرىندىشىمىز تەييارلىسىمۇ بولىۋېرىدۇ. مەن قولىدىن مۇشۇنداق ئىش كېلىدىغان باشقا قېرىنداشلارنىڭمۇ ماڭا ياردەم قىلىشىنى، ئۆزلىرى تونۇيدىغان «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار»نىڭ ئەھۋالىنى يېزىپ چىقىپ، ماڭا يوللاپ بېرىشىنى سورايمەن. رەسمىي مەزمۇننى ئەمدى باشلايمەن.
ئېغىز بوشلۇقى دوختۇرى ئابدۇكېرىمجان توختى (تۈركىيە)
ئابدۇكېرىمجان توختى 1977-يىلى 9-ئاينىڭ 1-كۈنى قاراماي شەھرىدە تۇغۇلغان. كېيىن ئائىلىسىنىڭ خىزمەت مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن پوسكام نېفىتلىكىگە كۆچۈپ كەلگەن. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى پوسكام نېفىتلىكىدە تاماملىغان. 1993-يىلى ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق مائارىپ نازارىتى تۇنجى قاراردىكى ئىچكىرى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى تەسىس قىلىپ، نېفىتلىك رايونلىرىدىنلا ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلغاندا، ئابدۇكېرىمجان شۇ يىلى تۇنجى قارار ئىچكىرى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكە قوبۇل قىلىنىپ، نەنجىڭ پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتىنىڭ تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپىدە خىتاي تىلىدا تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملىغان. شۇنداقلا 1996-يىللىق ئالىي مەكتەپكە قوبۇل قىلىنىش ئىمتىھانىدا ئاپتونۇم رايون بويىچە بەشىنچى، جەنۇبىي ئۇيغۇر دىيارى رايونى بويىچە بىرىنچى ئوقۇغۇچى بولۇپ، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەييارلىق بۆلۈمىگە قوبۇل قىلىنغان. مېدىتسىنا كەسپىدە ئوقۇش ئارزۇسى كۈچلۈك بولغان ئابدۇكېرىمجان تەييارلىقنى تاماملىغاندىن كېيىن، خىتاي ئۆلكىلىرىدە ياخشى بىر مېدىتسىنا ئۇنىۋېرسىتېتىنى تاللاش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولالمىغانلىقى ئۈچۈن، نومۇرى ئىچكىردىكى داڭلىق ئۇنۋېرسىتېتلارغا كىرىشكە يەتكەن بولسىمۇ، تېبابەت كەسپىدە ئوقۇش ئارزۇسى بويىچە «شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى» داۋالاش كەسپىنىڭ تولۇق كۇرس ئوقۇشىغا كىرگەن.
«شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتېتى»دا ئوقۇش جەريانىدا دىيارىمىزدىكى ئېغىز بوشلۇقى كېسەللىكلىرى ساھەسىدە كۆزگە كۆرۈنگەن شەخس ئادالەت قاسىمى خانىم (ئەخمەتجان قاسىمىنىڭ قىزى) بەرگەن ئېغىز بوشلۇقى كېسەللىكلىرى دەرسى ئابدۇكېرىمجاننى ئۆزىگە قاتتىق جەلپ قىلىۋالغان. ئۇ ئۆزىنىڭ قىزىقىشى بويىچە تولۇق كۇرسنىڭ ئىككىنچى يىلى ئادالەت قاسىمىنىڭ باشچىلىقىدا «شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى»دا ئېچىلغان تۇنجى قارار ئېغىز بوشلۇقى كېسەللىكلىرى كەسپىگە ئالمىشىپ، پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن ئوقۇشقا كىرىشىپ كەتكەن.
ئۇ تولۇق كۇرسنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئەنگلىيەنىڭ مىدىلسېكس (Middlesex) ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئاممىۋى سەھىيە كەسپىدە ئوقۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن. ئەمما ئېغىز بوشلۇقى كېسەللىكلىرى كەسپىدە ئوقۇش ئارزۇسى كۈچلۈك بولغانلىقتىن، ئەنگلىيەگە بېرىشتىن ۋاز كەچكەن.
ئابدۇكېرىمجان 2005-يىلى ئوقۇش ئىستىكىدە تۈركىيەگە كەلگەن. تۈركىيەگە كەلگەندىن كېيىن بىر تەرەپتىن تىل ئۆتكىلىدىن ئۆتۈش ئۈچۈن قاتتىق تەييارلىق قىلغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆز كەسپىدە ئۆرلەپ ئوقۇش پۇرسىتىنى ئىزدىگەن. ئەينى ۋاقىتتا تۈركىيەگە كەلگەن ئۇيغۇرلاردىن دوختۇرلۇق سالاھىيىتىگە ئېرىشكەنلەر يوق بولۇپ، بۇنىڭغا ئۇرۇنۇپ باققانلار ئۇنىڭغا تۈركىيەدە دوختۇرلۇق سالاھىيىتىگە ئېرىشىشنىڭ مۇمكىن بولمايدىغانلىقىنى ئېيتقان. بۇ ئىشلاردىن خەۋەر تاپقان ئابدۇكېرىمجان توختى بىر مەھەل قاتتىق ئۈمىدسىزلەنگەن.
ئەمما كىچىكىدىنلا ئىزچىل ياخشى ئوقۇغان ئابدۇكېرىمجان ئۆزىنىڭ ئەينى يىللاردىكى ئوقۇش نەتىجىسىنىڭ ياخشىلىقىنى ۋە بۈگۈنگىچە ئوقۇش داۋامىدا قاتمۇقات قىيىنچىلىقلار ۋە ئىمتىھانلاردىن مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكەنلىكىنى ئويلاپ، قەلبىدە ئىشەنچ پەيدا بولغان. شۇنداقلا كەسىپكە بولغان ئىشتىياقى ئۇنى داۋاملىق ئالدىغا قاراپ مېڭىشقا ئۈندىگەن. شۇنداق قىلىپ 2006-يىلى تۈركىيەدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلارغا كىرىش ئۈچۈن بېرىلىدىغان ئىمتىھانلاردىن ت ج س (TCS) ئىمتىھانىدا ئۆزى ئوقۇغان سىنىپىدا نەتىجىسى بىرىنچى بولۇپ، غازى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تېببىي پەنلەر فاكۇلتېتى چىش كېسەللىكلەر بۆلۈمىنىڭ ئېغىز بوشلۇقى غەيرىلىيكىنى تۈزەش ئىلمى (口腔正畸, orthodontics)غا دوكتورلۇق ئوقۇشقا كىرگەن. شۇنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتۈپ كېتىشىمىز زۆرۈركى، تۈركىيەدىكى مائارىپ سىستېمىسىنىڭ پەرقلىق بولۇشى تۈپەيلىدىن، تۈركىيەدە تېببىي كەسپلەردە باكلاۋۇرلۇققا ئوقۇشقا كىرگەن ئوقۇغۇچىلار بىۋاسىتە ماگىستىرلىق ئۇنۋانى بىلەن پۈتتۈرۈپ چىقىدىغان بولغاچقا (本硕连读)، ۋەتەندە تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتلاردا باكالاۋۇرلۇقنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلار تۈركىيەدە بىۋاسىتە دوكتورلۇق ئوقۇشقا كىرىدۇ.
ئوقۇش داۋامىدا گەرچە ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار تۈرك تىلىنى ياخشى بىلگەندەك قىلسىمۇ، ئاكادېمىك سەۋىيەدە دەرس ئوقۇش ئاسانغا توختىمايدۇ. ئۇ بىر تەرەپتىن تىل جەھەتتىكى سەۋىيەسىنى ئاشۇرۇشقا تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن كەسپىي دەرسلىرىنى قېتىرقىنىپ ئۆگىنىدۇ. ئىقتىسادىي جەھەتتىكى قىيىنچىلىقلىرىنى ئەنقەرە شەھىرىنىڭ ئەتىراپىدىكى ناھىيەلەردىكى دوختۇرخانىلاردا كېچىلىك سىمېنىدا تۇرۇش ئارقىلىق قامدايدۇ.
شۇنداق داۋام قىلىش بىلەن بىرگە تۈركىيە بىلەن خىتاينىڭ مائارىپ سىستېمىسىدىكى پەرقلەر تۈپەيلىدىن، تۈركىيەدە تېبابەت كەسىپلىرىدە ئوقۇماقچى بولغان چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلار تولۇق كۇرستا ئوقۇغان ئوقۇش تارىخى ۋە نەتىجىسىنى تۈركىيەدە ئېتىراپ قىلدۇرۇش ئىمتىھانىدىن ئۆتمەي تۇرۇپ، تۈركىيەدە دوختۇر بولۇش سالاھىيىتىگە ئىگە بولالمايتى. بۇ دېگەنلىك باكالاۋۇرلۇقتا ئوقۇغان كەسپىي دەرسلىكلەردە بىرمۇبىر تۈركچىدە ئىمتىھان بېرىش دېگەنلىكتۇر. تۈركىيەنىڭ مائارىپ سىستېمىسىنىڭ چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا بولغان تەلىپى تۈپەيلىدىن، تېبابەت كەسىپلىرىدە باكالاۋۇرلۇق ۋە ماگىستىر ئاسپىرانتلىقنى تۈركىيەدە ئوقۇمىغان ئوقۇغۇچىلار تۈركىيەدە تېبابەت كەسىپلىرىدە ماگىستىر ئاسپىرانتلىق ۋە دوكتور ئاسپىرانتلىق ئوقۇش ئۈچۈن كەسپىي دەرسلەر ئوخشاش بولمىغان نىسبەتتە تەشكىل تاپقان «دەنكلىك» ئىمتىھانغا قاتنىشىش تەلەپ قىلىنىدۇ. مەزكۇر ئىمتىھان دىيارىمىزدىكى "同等学力"گە ئوخششىپ كېتىدۇ. بۇ ئىمتىھانغا قاتنىشىپ باققان تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار بىردەك مەزكۇر ئىمتىھاننى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ تۈركىيەدە دوختۇر بولۇشنىڭ ئەڭ قىيىن تەرىپى، دەپ قارايدۇ. چۈنكى بۇ ئىمتىھان بارلىق كەسپىي دەرسلەردىن ئېلىنىدىغان بولۇپ، كەسپىي دەرسلەرنىڭ ئەڭ قىيىن نۇقتىلىرىدىن تەشكىل تاپىدۇ. نۆۋەتتە تۈركىيەدە بۇ ئىمتىھاندىن ئۆتكەن ئۇيغۇرلارنىڭ سانى ئونغا بارمايدۇ. ھازىرغىچە تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلاردىن ئونغا يەتمەيدىغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆتكەنلىكى مەلۇم بولغان قىيىنلىق دەرىجىسى يۇقىرى بۇ ئىمتىھاندىن ئابدۇكېرىمجان تۇنجى بولۇپ ئۆتۈپ، دوختۇر بولماقچى بولغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن يول ئاچىدۇ.
تۈگىمەس ئىمتىھانلار ئابدۇكېرىمجاننى مەغلۇپ قىلالمايدۇ. ئەكىسچە ئۇنى تېخىمۇ قەيسەر، تىرىشچان قىلىپ تاۋلاپ چىقىدۇ. ئۇنىڭ تۈركىيەدىكى ھاياتى ئاساسەن ئۆگىنىش ۋە ئىمتىھان بېرىش بىلەن ئۆتىدۇ. ئائىلە، پەرزەنت ۋە تۇرمۇش بېسىملىرى ئۇنى چارچىتىپ تۇرسىمۇ، ئۇنىڭ ئوقۇش نەتىجىسى ياخشى بولغاچقا تۈركىيەنىڭ تۈبىتاك (TÜBİTAK) (دىيارىمىزدىكى پەنلەر ئاكادېمىيسىگە ئوخشاش ئورگان)دىن ئوقۇش مۇكاپاتىغا ئېرىشىدۇ. ئۇنىڭ تىرىشچانلىق روھىدىن يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى قاتتىق تەسىرلىنىپ، مۇساپىر ھاياتىدىكى سىردىشىغا ئايلىنىدۇ ۋە دەرسخانىدا ئوقۇتقۇچى بولۇشتىن باشقا، تۇرمۇش ۋە باشقا ئىشلىرىغىمۇ قولىدىن كېلىشىچە ياردەمدە بولىدۇ. دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيەسى غەلىبىلىك تاماملانغاندا، يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى مەتىن ئەپەندى: «ئوغلۇم، سەن شۇنچە ئۇزاقتىن كېلىپ، باشقا بىر تىلدا مۇشۇنداق ئىلمىي ئەمگەكلەرنى قىلدىڭ، ساڭا ئاپىرىن. ئۇيغۇر دىيارىدىن ساڭا ئوخشاش ياخشى ئوقۇيدىغان ئوقۇغۇچىلار كەلسە، بىز قولىمىزدىن كېلىشىچە ئۇلارغا ياردەم بېرىمىز» دەيدۇ. شۇنداق قىلىپ 2013-يىلى ئاز كەم يەتتە يىلدا دوكتورلۇقنى تاماملاپ، تۈركىيەدە دۆلەت ئېتىراپ قىلغان تۇنجى دوكتورلۇق ئۇنۋانىدىكى ئۇيغۇر دوختۇر بولۇپ قالىدۇ.
بىز ئۇنىڭدىن: «بىزنىڭ نۇرغۇن سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئارىسالدى بولۇۋاتقان، مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش يولىدا ئىزدىنىۋاتقان، نۆۋەتتىكى ئالاھىدە شارائىتلىرىمىزدا چىقىش يولى تاپالماي، روھىي جەھەتتىن مەدەت ۋە ئىلھام بېرىشلەرگە تەشنا بولىۋاتقان ياشلىرىمىزغا دەيدىغان سۆزلىرىڭىز بارمۇ؟» دەپ سورىغىنىمىزدا، ئۇ مۇنداق دېدى: «بىز ئۇيغۇرلار ئەقىللىق. بىز ئەقلىي قابىليەتتە باشقا مىللەتلەردىن تۆۋەن ئەمەس. ئاللاھ پۈتۈن ئىنسانلارغا ئەقىلنى ئورتاق ياراتقان. مۇھىم بولغىنى ئۆزلۈكسىز تىرىشچانلىق. ئۆگىنىش ئۈچۈن بىر ئۆمۈرمۇ يەتمەيدۇ. ئىنسان ئۆزىنى بىر نەرسىگە بېغىشلىغاندىلا ئاندىن مەلۇم نەتىجىلەرگە ئېرىشەلەيدۇ».
نۆۋەتتە قانداشلىق مۇناسىۋىتى تۈپەيلىدىن تۈركىيە چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسى بىر قەدەر كۆپ بولغان دۆلەت بولۇپ تۇرىۋاتىدۇ. ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ تۈركىيەدە ئالىي مەكتەپلەرگە كىرىش نىسبىتى يۇقىرى بولسىمۇ، بىر مەزگىللىك قىيىنچىلىقلار تۈپەيلىدىن، قىسقا مۇددەتلىك تەرجىمانلىق يولىنى تاللىۋالغان، شۇنداقلا ئوقۇشقا كىرىپ بولۇپ، ھەر خىل سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن مەلۇم مەزگىلدىن كېيىن ئوقۇشنى تاشلاۋاتقان ئوقۇغۇچىلىرىمىزمۇ كۆپ. تۈركىيەدىكى سانىمىز كۆپ بولسىمۇ، ئىلمىي ساھەلەردە ئۇتۇق قازانغان ئاكادېمىك دەرىجىسىدىكى قېرىنداشلىرىمىز بەكمۇ ئاز. شۇڭلاشقا بىز بۇ قېرىندىشىمىزدىن ئالاھىدە پەخىرلىنىمىز.
ئىنىمىز ئابدۇكېرىمجان ھازىر بەخىتلىك ئائىلىسى ۋە ئىككى ئوماق پەرزەنتى بىلەن تۈركىيەنىڭ ئەنقەرە شەھىرىدە ياشاۋاتىدۇ.
2015-يىلى 8-ئاينىڭ 21-كۈنى
مەنبە:
http://www.meripet.com/2015/20150821_chetel_uyghur17.htm
قۇمباش يېزىسى
قۇمباش يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qumbash Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاقسۇ شەھىرى گە جايلاشقان.
قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى - ئۇيغۇر تىلىدا ھەر خىل كىتابلارنى نەشر قىلىدىغان ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، ئاپتونوم رايونلۇق ئاخبارات - نەشرىيات ئىدارىسى باشقۇرىدۇ، بۇ نەشرىيات 1980 - يىلى رەسمىي قۇرۇلۇپ، 1981 - يىلدىن تارتىپ كىتاب نەشر قىلىشقا باشلىغان. بۇ نەشرىيات سىياسىي - قانۇن، پەلسەپە، ئىقتىساد، يېزا ئىگىلىكى، سانائەت، مەدەنىيەت - مائارىپ، تىل - يېزىق، تارىخ - جۇغراپىيە، سەھىيە، تەبىئىي پەنلەر، بالىلار ئوقۇشلۇقلىرىغا دائىر كىتابلارنى نەشر قىلدۇ. تەھرىر بۆلۈم قارمىقىدا ئەدەبىي ئىجادىيەت گۇرۇپپىسى بار. بۇ گۇرپپا ئاساسەن ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئىجادىي ئەسەرلىرىنى نەشرگە تەييارلايدۇ، شۇنداقلا قەرلسىز <كارۋان> ناملىق ئەدەبىي مەجمۇئەنى چىقىرىدۇ. بۇ مەجمۇئەگە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ پوۋېست، داستان - باللادىلىرى، قىسمەن ھالدا چەت ئەل يازغۇچىلىرىنىڭ نەمۇنىلىك ئەسەرلىرى بېرىلىدۇ. بۇ نەشرىيات ھازىرغىچە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ 100 پارچىدىن ئارتۇق ئەدەبىي ئەسىرىنى نەشر قىلىپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىغا كۆرۈنەرلىك ھەسسە قوشتى.
نىڭبو شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|350px|نىڭبو شەھىرى left|thumb|350px|نىڭبو شەھىرى left|thumb|350px|نىڭبو شەھىرى left|thumb|350px|نىڭبو شەھىرى left|thumb|350px|نىڭبو شەھىرى left|thumb|350px|نىڭبو شەھىرى نىڭبو شەھىرى بولسا جۇڭگو جېجياڭ ئۆلكىسى دىكى بىر شەھەر 2008 نوپۇس بار، نىڭبونىڭ 5،681،000 نوپۇسى بار، 606.6 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشكقان، شىمالى كەڭلىك 29.52°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 121°33، پوچتانومۇرى 315000 رايۇن نومۇرى 574.
يەر تەۋرەش
left|thumb|350px|يەر تەۋرەش يەر تەۋرەش
تەربىيە
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
ئىسلام تەربىيەسى دېگەن ھامان ئىككى ئوي كاللىغا كېلىدۇ: بىرىنچىسى، ئىسلام دىنىنىڭ تەلىم–تەربىيەدە قوللانغان ئۇسۇللار، ئىككىنچىسى، تەربىيەلەپ يېتىشتۈرۈلىدىغان پەرزەنتلەرنىڭ ئىسلام ئەقىدىسى بويىچە تەربىيەلىنىشى.
ئىسلامىيەتنىڭ تەلىم–تەربىيە ئۇسۇللىرىنى تەتقىق قىلىش تەربىيە تارىخىنىڭ ئىشىدۇر. بىز بۇ ماقالىدە تارىخ ھەققىدە ئەمەس، بەلكى رېئال تۇرمۇش ھەققىدە سۆزلەيمىز، شۇنداقلا ئىسلامىيەتنىڭ ئۆزىنىڭ تەربىيە مەپكۇرىلىرىدىن بىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىمىز.
بىر مەكتەپ پروگراممىسىغا نەزەر سالغىنىمىزدا پەرزەنتلىرىمىزگە ئۈچ تۈرلۈك بىلىم ئۆگەتكەنلىكىمىزنى كۆرىمىز. ئالدى بىلەن مىللىي تىل بىلەن ئەدەبىياتىمىزنى ۋە مىللىي تارىخىمىزنى ئۆگىتىۋاتىمىزكى، بۇلار تۈرك تىلى بىلەن تۈرك ئەدەبىياتىدىن ۋە تۈرك تارىخىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.
ئىككىنچىدىن، قۇرئان كەرىم، تەجۋىد، فىقھى قاتارلىق دىنىي دەرسلەر ۋە ئىسلام تارىخى بىلەن ئىسلام تىللىرىنى ئوقۇتۇۋاتىمىز.
ئۈچىنچىدىن، ماتېماتىكا ۋە تەبىئەت قاتارلىق ئىلىملەرنى ھەمدە مۇشۇ ئىلىملەرنى ئۆگىنىشكە ياردىمى بولىدىغان چەتئەل تىللىرى بىلەن قول ھۈنەرلىرى، تەنتەربىيە قاتارلىق كەسىپلەرنى ئۆگىتىۋاتىمىز. بۇ قىسقىچە نەزەر تاشلاشتىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تەلىم-تەربىيەدە كۆزلەنگەن نىشان ئۈچتۇر: تۈركلۈك، ئىسلاملىق ۋە چاغداشلىق.
بىر تۈرك دادا ئۆز پەرزەنتىنىڭ تۈركچە سۆزلىمەسلىكىگە، تۈركچە ئوقۇپ–يازماسلىقىغا ۋە تۈرك تارىخىنى بىلمەسلىكىگە رازى بولمايدۇ، شۇنداقلا ئىسلامنىڭ ئېتىقاد ۋە ئىبادەتلىرىنى بىلمەسلىكىگە ھەم ئىسلام تارىخىدىن بىخەۋەر قېلىشىغىمۇ قاراپ تۇرالمايدۇ. بۇ دادا پەرزەنتىنىڭ تۈرك ۋە مۇسۇلمان سۈپىتىدە ئۆسۈپ يېتىلىشىنى ئارزۇ قىلغىنىغا ئوخشاش، چاغداش بىر ئىنسان بولۇپ يېتىشىپ چىقىشىنىمۇ ئارزۇ قىلىدۇ. ئۇنداق بولغانىكەن، بىزگە نىسبەتەن مۇكەممەل تەربىيە ئۈچ قىسىمدىن تەشكىل تاپىدۇ: تۈرك تەربىيەسى، ئىسلام تەربىيەسى ۋە چاغداش تەربىيە. ئىسلاھات ھەرىكىتىدىن ئىلگىرى پەرزەنتلىرىمىزگە پەقەت ئىسلام تەربىيەسىلا بېرىلەتتى. كېيىن ئىسلاھاتچىلار دۆلىتىمىزگە چاغداش تەربىيەنى ئېلىپ كىرىشكە ئۇرۇندى. دەسلەپتە بۇ ئىككى تەربىيە ئوتتۇرىسىدا كەڭ كۆلەمدە توقۇنۇشلار يۈز بەردى. پىيادە ئەسكەرلەر بىرلىكىنىڭ ئورنىغا نىزامى جەدىتنى دەسسىتىش كۇپۇرلۇق، ياۋروپاچە كىيىملەرنى كىيىش دىنسىزلىق قىياپىتى دەپ قارالدى، مەكتەپلەرگە رەسىم ۋە فرانسۇزچە دەرسلەرنىڭ كىرگۈزۈلۈشىگە ئېتىرازلار بىلدۈرۈلدى.
يەر شارىنىڭ يۇمىلاقلىقى، قۇياشنىڭ ھەرىكەت قىلمايدىغانلىقىغا ئوخشاش ھۆكۈملەر نەقىلگە زىت كېلىدۇ، دېيىلدى. تەجرىبە ۋە ئەقىل بىلەن ئىسپاتلانغان بۇ ھەقىقەتلەرنى كۈچكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن نەقلىي دەلىللەر ئىزدەشكە ئېھتىياج تۇغۇلدى.
شۇنداقتىمۇ ئاستا–ئاستا چاغداش تەربىيە ئۆزلىشىشكە ۋە يىلتىز تارتىشقا باشلىدى، لېكىن مۇتەئەسسىپلىككە قانچىكى ئەھمىيەت بېرىلگەنچە ئىسلام تەربىيەسى ئەھمىيىتىنى يوقىتىشقا يۈزلەندى. ئەمەلىيەتتە مەكتەپنىڭ دەرس پروگراممىلىرىدا دىن دەرسلىرى يەنىلا ئاساسىي سالماقنى ئىگىلەيدىغان بولسىمۇ، ئىسلام تەربىيەسىنىڭ چېكىنىشى سان جەھەتتە ئەمەس، بەلكى سۈپەتتە ئىدى، دىن دەرسلىرى جانلىق رەۋىشتە ئوقۇتۇلمايتتى، دىن ئوقۇتقۇچىلىرى ئىلمىي ھەقىقەتلەرگە ھېلىھەم بىدئەت نەزىرى بىلەن قارايتتى. بۇنداق ئەھۋالدا ئوقۇغۇچىلار ئىشەنچىسىنى يوقىتىپ قوياتتى. بۇنىڭدىن سىرت دىنىي تەربىيەدە ئىلمىي مېتودلار تېخىچە قوللىنىلمىغان ئىدى.
ئىسلام تەربىيەسى شۇنداق بىر زاماندا ئىدىكى، تۈرك-ئىسلام دۇنياسى گىرىپتار بولغان قارشىلىقلار ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىدە كېلىپ چىققان پالاكەتلەر «تۈرك مىللەتچىلىكى» ۋە «ئىسلام ئۈممەتچىلىكى» ناملىرى بىلەن ئىككى جانلىق مەپكۇرىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا سەۋەب بولدى. ئەمدىگە كەلگەندە ئاشۇ خاپىلىقلارنىڭ زەربىسىدە ئويغانغان ئەقىللىق ياشلار خىزمىتىمىزنىڭ مەسئۇلىيىتىنى تەلىم-تەربىيەدىكى مەپكۇرىسىزلىكىمىزگە ئارتىۋاتىدۇ. ئۇلار دەيدۇكى: «بىز ياشلىرىمىزغا نە مىللىي تەربىيە، نە دىنىي تەربىيە بەرمەپتۇق. ھالبۇكى كىشىلەرنى مۇقەددەس غايىلەر ئۈچۈن ئۆلۈمگە ئۈندىگەن تۇيغۇلار دىن ۋە مىللەت تۇيغۇلىرىدىن ئىبارەت ئىدى. بىز پەرزەنتلىرىمىزگە تۈرك ۋە ئىسلام تەربىيەلىرى بەرمىگىنىمىزدەك، چاغداش تەربىيەمۇ بەرمەپتۇق. چۈنكى چاغداش تەربىيەنىڭ نىشانى ئەڭ تەرەققىي قىلغان مىللەتلەر ئىشلەپچىقىرىپ، قوللىنىۋاتقان ئىلغار ئۈسكۈنىلەرنى بىزنىڭمۇ ئىشلەپچىقىرالىشىمىز ھەم قوللىنالىشىمىز ئىدى. ھالبۇكى بىز ئىقتىساد ساھەسىدىكىگە ئوخشاشلا، ئەسكىرىي ساھەدىمۇ دەۋرىمىزنىڭ ئىلغار قوراللىرىنى ئىشلىتىشتىن ئاجىز كەلگەنلىكىمىزنى كۆرسەتتۇق. ئىلىمنىڭ ئۆلچىمى ئەمەلدۇر. ئەمەلدىكى مۇۋەپپەقىيەتسىزلىكىمىز ئارقىلىق ئىلىمدىن بەھرىلىنەلمىگەنلىكىمىزنى ئىسپاتلىدۇق. ئۇنداق بولغانىكەن، مۇتەخەسسىس ئالىملارنى يېتىشتۈرىدىغان ئالىي مەكتەپلىرىمىزنىڭمۇ، ۋەتەنداشلارنى تەربىيەلەشكە تىرىشىۋاتقان تۆۋەن سەۋىيەدىكى مەكتەپلىرىمىزنىڭمۇ ھېچقانداق پايدىسى بولماپتۇ».
يېڭىچە ھاياتقا ئەھمىيەت بەرگەن مەتبۇئاتلار مۇشۇنداق دەلىل-پاكىتلارغا ئاساسەن ئىسلاھات تەربىيەسىنىڭ زاۋاللىققا يۈزلەنگەنلىكىنى جاكارلىدى. ئەمدى ئۈچ مۇتەپەككۇر گۇرۇھ يېڭى تەربىيەمىزنىڭ ئاساسلىرىنى قۇرۇپ چىقىشقا تىرىشماقتا. تۈرك تەربىيەچىلىرى يېڭىچە ھاياتتا مىللىي مەپكۇرىلەرنىڭ قانداق رول ئويدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرسە، چاغداش تەربىيەچىلەر بولسا خىلمۇخىل ئىلىملەردىن ئەمەلىي ۋە ئىقتىسادىي پايدىلارنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ئوقۇ-ئوقۇتۇشتا قانداق مېتودلارنىڭ قوللىنىلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىشكە تىرىشماقتا. مۇشۇنداق تىرىشچانلىق دەۋرىدە ئىسلام تەربىيەسىنىڭ ئاساسلىرى ئۈستىدىمۇ ئىزدىنىپ بېقىشقا توغرا كېلىدۇ.
بۇ ئۈچ خىل تەربىيە بىر-بىرىنىڭ ياردەمچىسى ۋە تولۇقلىغۇچىسى بولۇشى كېرەك. ئەمما بۇلارنىڭ سالاھىيەتلىرىنىڭ دائىرىسى ھەم بۇ دائىرىنىڭ چەك-چېگرالىرى ئەقىلگە ئۇيغۇن ھەم توغرا بىر شەكىلدە مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈپ بېكىتىلمىسە، بىرى يەنە بىرىگە قارشى رەقىب بوپقېلىشىمۇ مۇمكىن.
چاغداش تەربىيە ماددىيات ساھەسىدىلا قالماي، مەنىۋىيات ساھالىرىگە چەتنەپ كەتكەن چاغدا ئىسلام ۋە تۈرك تەربىيەلىرىنىڭ ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلغان بولىدۇ. مىللىي ھەم دىنىي تەربىيەلەرنىڭ چەك-چېگرالىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش تېخىمۇ قىيىن. ئىسلام ئەنئەنىلىرىدىن قايسىلىرىنىڭ بىۋاسىتە ئىسلامىيەتكە، قايسىلىرىنىڭ ئەرەب، پارس ياكى تۈرككە تەۋە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىش چوڭقۇر تەتقىق قىلىشقا موھتاج.
شۇنداق بولغانىكەن، «ئىسلام تەربىيەسى» ئاساسىي جەھەتتىن تۈرك ۋە چاغداش تەربىيەلىرىنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، بۇلار تەرىپىدىن ئۆز ساھەسىگە كېلىدىغان دەخلى-تەرۇزلارغا يول قويماسلىققا تىرىشىشى، شۇنداقلا ھەقىقىي ئىسلام ئەقىدىلىرى ۋە ئەنئەنىلىرىنى ھەم دەسلەپتە ئەرەب مىللەتلىرىدىن كىرگەن، ھەمدە كېيىن باشقا مىللەتلەردىن قوبۇل قىلىنغان ئادەت ۋە بىدئەتلەردىن ئايرىپ چىقىشقا قەدەم قويۇشى كېرەك.
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «ئىسلاملىشىش، تۈركلىشىش ۋە چاغداشلىشىش» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
1936 - يىلى
1936 (MCMXXXVI) يىلى ئىسە بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
مۇستەھەب
مۇستەھەپ (المستحب): «ياخشى كۆرۈلىدىغان ئىش» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئاللاھ تائالا چوقۇم ئادا قىلىشقا بۇيرۇمىغان، لېكىن تەرغىپ قىلغان ئىبادەت بولۇپ، ئادا قىلغۇچى ساۋابقا ئېرىشىدۇ، تەرك قىلغۇچى جازالانمايدۇ. بۇ ئاتالغۇ ئادەتتە سۈننەت، نەپلە قاتارلىق تەرغىب قىلىنغان تۈرلەرنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەت
ئاپتورى: زىيا گۆكئالپ
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ھەبىيبۇللاھ مەتقۇربان
تۈنۈگۈن ھېلىقى يوچۇن پەيلاسوپ تولىمۇ ھاياجان بىلەن مۇنۇ سۆزلەرنى قىلدى:
− كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەت ھامان بىر كۈنى بەرپا بولىدۇ، لېكىن ھازىر ۋاقتى ئەمەس. چۈنكى كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن ئىنتايىن كۈچلۈك بىر خەلقئارالىق جامائەت پىكىرى بولۇشى كېرەك. ھالبۇكى ھازىرچە خەلقئارالىق جامائەت پىكىرى مىللىي جامائەت پىكىرىگە نىسبەتەن تولىمۇ ئاجىز. بۈگۈنكى كۈندە بىچارە ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ ئايروپىلانلار بىلەن بومباردىمان قىلىنىشىغا قارشى ئاۋاز چىقىرالمىغان بىر جامائەت پىكىرىنى خەلقئارالىق جامائەت پىكىرى دېگىلى بولمايدۇ. ھۆر مىللەتلەرنىڭ ئىسكەنجە ئاستىغا ئېلىنىپ، ئاسارەت ئىچىدە ئىڭرىشىنى قوبۇل قىلالىغان بىر خەلقنىمۇ كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەت دېگىلى بولمايدۇ.
ئىككىنچىدىن، ھەر قايسى مىللەتلەر ئەركىنلىك ۋە ھۆكۈمرانلىق ھەقلىرىنىڭ مەلۇم قىسمىدىن ۋاز كېچىپ، بىر دۇنيا دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىرىشنى قوبۇل قىلىشى كېرەك. بۇ دۇنيا دۆلىتى پەقەت ياۋروپادىلا بولسا بولمايدۇ. چۈنكى ياۋروپانىڭ جامائەت پىكىرى دۇنيا جامائەت پىكىرى دېگەنلىك بولمايدۇ.
ياۋروپا خەلقى ئۆزى يالغۇز پۈتۈن ئىنسانىيەتكە ۋەكىللىك قىلالمايدۇ. ياۋروپالىق، ئاسىيالىق، ئافرىقىلىق، ئوكيانۇسلۇق ۋە ئامېرىكىلىق قاتارلىق ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا قانچىلىك ئىپتىدائىي بولسۇن ياكى تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە تەرەققىي قىلىپ بولغان خەلق ۋە مىللەتلەر بولسۇن، مۇشۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ۋەكىللىرىدىن تەركىب تاپقان بىر كېڭەشكىلا ئىشەنگىلى بولۇشى مۇمكىن. ھازىرقى كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەتلەردە مۇشۇنداق خۇسۇسىيەت بارمۇ؟ بولمىسا ئۇنى قانداقسىگە كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەت دېگىلى بولسۇن؟
ئۈچىنچىدىن، ھەقىقىي بىر دۇنيا جامائەت پىكىرى ھەمدە پۈتۈن خەلقلەرنىڭ ۋەكىللىرىدىن بارلىققا كەلگەن بىر ھەيئەت بار دەپ تۇرايلى. مىللىي تەشكىلاتلاردىكىگە ئوخشاش قانۇن، ئەدلىيە ۋە ئىجرائىيە كومىتېتلىرى دېيىلىدىغان ئۈچ كۈچكە ئىگە بولمىسا، يەنە ئۇنىڭ قىلچە ئېتىبارى بولمايدۇ.
دېمەك، جەمئىيەتنىڭ ئالدى بىلەن بىر قانۇن كېڭىشى بولۇشى كېرەك. بۇنى دۇنيا پارلامېنتى دېيىشىمىز مۇمكىن. بۇ پارلامېنت ئەركىن ھەم ئىختىيارىي شەكىلدە مۇزاكىرىلىشىپ دۇنيا جامائەت پىكىرىگە ۋەكىللىك قىلالايدىغان بولۇشى كېرەك. بۇ پارلامېنتنىڭ ئەزالىرىنى ئەركىن ھەم مۇستەقىل ئۇنىۋېرسىتېتلار، ئادۋوكاتلار جەمئىيىتى، مېدىتسىنا ئىشخانىسى، ئوقۇتقۇچىلار جەمئىيىتى قاتارلىق ئىلمىي ۋە ئەخلاقىي جەمئىيەتلەر سايلىشى كېرەك. سىياسىي تەشكىلاتلارنىڭ سايلىغانلىرى ھېچ نېمىگە ئەسقاتمايدۇ.
بۇ دۇنيا پارلامېنتى ئۆز ئەزالىرى ئىچىدىن بىر دۇنيا كابېنتى تەشكىللىشى ۋە ئىجرائىيە ھوقۇقى مۇشۇ خەلقئارالىق كابېنتقا بېرىلىشى كېرەك. لېكىن بۇ كابېنتقا قاراشلىق خەلقئارالىق سالاھىيەتكە ئىگە ھەمدە تولۇق قوراللانغان بىر ئەسكىرىي تەشكىلاتمۇ بولۇشى كېرەك.
بۇنداق بولمىغاندا دۇنيا پارلامېنتى چىقارغان قانۇنلار ۋە خەلقئارالىق كابېنت چىقارغان قارارلارنىڭ ھېچقانداق تەسىر كۈچى بولمايدۇ.
بۇنىڭدىن سىرت، خەلقئارادىكى سىياسىي ھەم ئىقتىسادىي دەۋا – دەستۇرلارنى بىتەرەپ تۇرۇپ، ھەققانىيەت بىلەن ھەل قىلالايدىغان دۇنيا سوتلىرى بولۇشى ھەمدە دۇنيا كابېنتى مۇشۇ خەلقئارا سوتنىڭ چىقارغان قارارلىرىنى ئىجرا قىلىشقا مەجبۇر بولۇشى كېرەك.
ئۇنداقتا پۈتۈن جاۋابكارلىقنى بۇنداق كېڭەشكە تاشلاپ قويۇش ئارقىلىق ھەققانىي بىر قارارغا ئېرىشىش مۇمكىنچىلىكى يوق.
تۈركلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى بۇنداق ئىشەنچسىز بىر تەشكىلاتنىڭ قولىغا تۇتقۇزۇپ قويۇشى ئاقىلانىلىك ئەمەس. لېكىن باشقا ئامال بولماي قالسا، بۇ خەتەرلىك ئىشنى بىرەر قېتىم سىناپ باقمايمۇ بولمايدۇ.
قېنى قاراپ باقايلى. بۇ تەشكىلات ئۆزى مەسئۇل بولغان خەلقنىڭ پىكىرىگە ھۆرمەت قىلامدۇ – يوق؟ ياكى ئۇ يەردە ياشىغان خەلقتىن قانچىلىك مەنپەئەت كېلىدىغانلىقىغا قارامدۇ؟
جاۋابكارلىقىدىكى خەلقلەرنى ۋە بولۇپمۇ كۇرتلار بىلەن تۈركمەنلەر ۋە تۈركلەر ئۆزلىرىنى خەلقچىل بىر جۇمھۇرىيەتكە چاقىرغان تۈركىيەگە قوشۇلسا ياكى دەسلەپتىن تارتىپ ئۆزلىرىنى تەرەپبازلىققا ۋە كۆچمەنلىككە مەھكۇم قىلغان ئەرەبىستان ياكى ئىراققا قوشۇلسا، قايسىسى مەدەنىيەت جەھەتتىن تېخىمۇ پايدىلىق بولىدىغانلىقىغا قارامدۇ؟
كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەت بۇ مەسىلىلەرنى ئېتىبارغا ئالمىسا، ھازىرچە ئاجىز بولغان دۇنيا جامائەت پىكىرى ئالدىدا تامامەن نەزەردىن چۈشۈپ كېتىشى مۇمكىن.
ھازىر خەلقئارا قانۇننىڭ ماددىي جازالىرى بولمىسىمۇ خەلقئارا ئەخلاقنىڭ مەنىۋى جازالىرى مەۋجۇت. قېنى كۆرەيلى، كۆپ مىللەتلىك جەمئىيەت بۇ جازانىڭ تەسىرىنى ھېس قىلالامدۇ؟
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئالتى يازىلارى» ناملىق ئەسىرى، توكەر نەشرىياتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئۇيغۇرۇم
ئابلىز قۇربان(مەنسۇر«ئۇيغۇرۇم»)، ئابلىز مەنسۇر، ئابلىز، ئۇيغۇرۇمablizmansur، ئۇيغۇر،
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھازىرقى زامان تەرەققىي قىلىپ ئۆسۈۋاتقان داڭلىق ياش ئەپ تەرجىمانى. ئۇ 1997-يىلى خوتەن ناھىيەسىدە ئوقۇمۇشلۇق دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن. ئۇ ھازىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ. ئۇ 2016-يىلى 3~4-ئايلاردا 爱字体(خەت شەكىلىنى سۆيىمەن) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرچە خەت نۇسخىسى قوشتۇرغان، 2017-يىلى 3-ئايدا 微痕迹(مىكرو ئىز) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى قوشقۇزغان. ئۇ بۇ ساھەدە يەنە داۋاملىق تىرىشىپ خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىدۇ، ئۇ ئۇيغۇر IT تورى دۇنياسىدىكى داڭلىق تور بىكەت بولغان ئالىپ تورى(www.alptori.com) دا خېلى تونۇلغان.
Ti gason liv forè moogle
جاڭگال كىتابى: شونېن موگېل » (جاڭگال كىتابى: شونېن موگېل) رۇديارد كىپلىڭنىڭ « جاڭگال كىتابى » رومانىنى ئاساس قىلغان كارتونتېلېۋىزىيە تىياتىرى. animation
تەكلىماكان قۇملۇقى
Әклимакан қумлуқи болса шинжаң, хималикаң лик 38.53°, харики узунлук 82°10. Тәклимакан қумлуқи шинжаң тарим ойманлиқиниң мәркизий райониға жайлашқан болуп, жуңгодики әң чоң қумлуқ , дунйадики 2-чоң қумлуқ , шундақла дунйадики әң чоң һәрикәтчан қумлуқ болуп һесаблиниду. Тәклимакан қумлуқниң шәрқтин ғәрбкә узунлуқи тәхминән 1000 километир, жәнубтин шималға кәңлики тәхминән 400 километир, омумий көлими 330 миң кивадрат километир келиду. Тәклимакан қумлуқи уйғур тилида ‹‹ тәкти макан››, ‹‹тәклик макан›› дәп атилидиған болуп , йәрлик кишләр тәклимакан қумлуқини ‹‹ өлүк деңиз›› дәп тәриплишиду. Тәклимакан болса уйғурчидә «барса кәлмәс,тәкти макан»дигән мәниләрдә болуп,«һалакәт деңизи»дәпму атилиду.Тәклимакан чоң қумлуқи болса дөлитимиз чигриси ичидики әң чоң қумлуқ болуп ,нөвәттә дөләт ичи-сиртидикиләрниң сайаһәт қилиш вә тәкшүрүш паалийти билән шуғуллинидиған муһим соруниға айланди.
Бу қумлуқ қәшқәрниң шәрқигә,тарим ойманлиқиниң мәркизигә жайлашқан болуп көлими337600 кувадират киломитир келиду,мәмликәт бойичә омуми қумлуқ көлиминиң %47ни иглләйду. Дунйа бойичә йәттә чоң қумлуқниң бири болуп һисаплиниду.Бу йәрдә қум барханлириниң үстидә бир тал гийаһму үнмәйдиған болуп ,йавропа -асийа чоң қуруқлиқиниң қурғақчилиқ мәркизидур.Бу йәр ғәрби шимал шамили вә шәрқи шимал шамилиниң һужумиға учрап туриду.Боран-чапқун көп һәм қаттиқ болиду.Жәнуби қисминиң қум боранлиқ күнлири 100күндин ашиду,қумлар үзлүксиз жәнупқа йүткилиду.1000Йилдин бири,қумлуқлар жәнупқа 10 митирдин йүзмиңмитирчә йүткәлгән.Бухил әһвал тәклимакан қумлуқиниң әрәп йерим арилидики қумлуқтин қалса дунйадики иккинчи чоң қумлуқ болишиға сәвәп болған. Қум дөвилириниң үстидә бәзидә йулғун өсүп, қум барханлириниң йүткилишиниң алдини алиду. Лопнур көли болса тәклимакан қумлуқиниң әк пәс йиригә жайлашқан болуп тарим дәрйа сүйиниң ахирқи нуқтисидур,деңиз йүзи билән болған арлиқи 780 митир келиду.Бурун қум барханлириниң йүткилиши сәвәплик бу көлни «йүткәлмә көл» дәп қарап кәлгән.
Омумий әһвали Тәклимакан қумлуқи аفриқидики сәһрайи кәбир қумлуқидин қалсила дунйа бойичә 2 - чоң қумлуқ һесаблиниду. У қум дөңлириниң һәр хиллиқи, өзгиришчанлиқи, қатмуқат қум барханлириниң ажайип - ғарайиплиқи билән дунйадики башқа қумлуқлардин алаһидә пәрқлинип туриду. Уйғур хәлқи бу сирлиқ қумлуқни жанлиқ вә образлиқ қилип <тәклимакан> дәп атайду. Бу сө <тәкти макан> дегән мәнини билдүриду. Тарим ойманлиқи (тәклимакан) дин тепиливатқан археологийилик тепилмилар, тарихий һөжжәтләр вә еғиздин, еғизға көчүп йүргән әпсанә - ривайәтләр тарим ойманлиқи йәни һазирқи тәклимакан қумлуқиниң әтрапи (бир нәччә 100 километир ичкири жайлар) ниң наһайити қәдим заманларда сүйи әлвәк, мунбәт земин икәнликини, инсанларниң буйәрдә олтурақлишип тирикчилик қилғанлиқини испатлимақта. Кейин тәңри тағлириниң жәнубий етәклири вә тарим ойманлиқи әтрапида тәдрижи муһит өзгириши болған, йамғур - йешин барғансири азийип, су мәнбәси вә музлуқларниң даириси тарайғанлиқтин, көлләр қуруп, дәрйа - еқинлар йуртларға йетип келәлмигән. Бурунқи бостанлиқлар вә ават земинларни қурғақчилиқ вә қәһәтчилик қаплиған. Нәтижидә қәдимки рорән (крорән), мирән, нийә, чәрчән, керийә, ақ сепил, күсән (куча), шәһири йар (шайар), чедир (бүгүр) қатарлиқ нурғунлиған қәдимки шәһәр - кәнитләр қумға көмүлгән. Тәклимакан һазирму археологийә вә геологийиниң сирлиқ амбири, йәни йәр асти байлиқлирини қедириш - чарлаш, қәдимки шәһәр харабилирини қедириш вә тарихий, мәдәнийәт йадикарлиқлирини қезиш ишлирида ажайип мөжизиләр билән толған сирлиқ жай болуп турмақта. Тарим ойманлиқиниң әтрапидики тәңритағ тизмилири, памир, қарақурум, коинлун, алтунтағ тизмилиридин башланған миңларчә дәрйа - еқин, тармақ - тарамлар тарим ойманлиқиға қуйулуп, ойманлиқниң <һайатлиқ мәнбәси> гә айланған. Асаслиқ дәрйалардин тарим дәрйаси (2190 километир) хотән дәрйаси (1090 километир, қарақаш вә йоруңқаш дәрйалири асас қилиниду), йәкән дәрйаси (1037 километир), чәрчән дәрйаси (725 километир), қәшқәр дәрйаси (507 километир), ақсу дәрйаси (419 километир) вәбашқилар бар. Тарим вадисиға тәвә районларда қәдимдин тартип йава төгә, йава қотаз, қулан, жәрән, йава ешәк, ипар кейик, йава тоңгуз, йилпиз, молун, түлкә, бөрә, буға, арқар, сүләйсү, йава тошқан қатарлиқ әтиварлиқ һайванат; улар, йавағаз, өрдәк, һаңгирт, ақ қу, турна, қирғавул, қарчиға қатарлиқ учар қушлар; кан мәһсулатлиридин алтун, күмүш, мис, ташпахта, қаштеши, көмүр, гәж, төмүр, қарамай (неفит), чиримтал, һак теши, аштузи (ақ вә көк рәңдә); йава өсүмлүкләрдин йулғун, тевилға, йантақ, қумуш, тоғрақ, шивақ, йикән, жиған, тәскән, чигә (лопнур кәндири) вә бирмунчә әтварлиқ дора өсүмлүклири, қатарлиқларниң болуши бу земинда қәдимдин йашап келиватқан инсанлар билән һайванат дунйасини зөрүр һайатлиқ шараити билән тәмин әткән, шуңа, қәдимдин мушу земинда йашап кәлгән әждадлиримиз тәбиәт билән көрәш қилип, өзигә хас услубқа игә рәңгарәң <тарим мәдәнийити> йиғиндисини бәрпа қилип, инсанийәт мәдәнийити хәзинисигә тегишлик төһпиләрни қошқан.
Жуғрапийиси
Тәклимакан Дунйа бойичә әң чоң ойманлиқниң бири болған тарим ойманлиқиниң көлими тәхминән 530 миң квадрат километир болуп, униң оттурисиға көлими тәхминән 330 миң квадрат километир келидиған, қумлири тохтимай көчүп туридиған, дунйа бойичә иккинчи чоң қумлуқ– тәклимакан қумлуқи жайлашқан. Тәклимакан қумлуқи тоғрисида һазирқи заман кишилириниң көз алдида чәксиз-пайансиз чөл-байаван намайан болиду. Йеқинқи замандики чәт әл мәдәнийәт қарақчилири «кирсә чиқмас» дәп тәрипләшкән бу земинда, бизниң әқил-парасәтлик, әмгәкчан, жапаға чидап игилик йаритиш роһиға бай болған әң қәдимки әждадлиримиз йашиған. Деһқанчилиқ, бағвәнчилик, чарвичилиқ, қол-һүнәрвәнчилик билән шуғуллинип, миладийидин бурунқи 3-әсирдин илгири өзлири паалийәт елип барған бостанлиқ вадиларни асас қилип, шәһәр бәгликлирини қуруп чиққан. Ақсепил харабиси, узунтат харабиси, қара дөң харабиси, нийә харабиси қатарлиқлар әнә шу
مۇباھ
مۇباھ (المباح): ئاللاھ تائالا بەندىگە قىلىش - قىلماسلىق ئىختىيارلىقنى بەرگەن ئىش. ئادەتتە شەرىئەت قىلىش ياكى قىلماسلىقنى ئوخشاش دەپ قارىغان ئىش بولسۇن ياكى قىلىش - قىلماسلىق توغرىسىدا پەقەت ئىپادە بىلدۈرمىگەن ئىش بولسۇن، قىلسا گۇناھ بولمايدىغان، «ھالال»، «جائىز» ئىشلارنى كۆرسىتىدۇ.
دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك
دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك (ئەرەبچە: ديوان لغات الترك، ئۇيغۇرچە: تۈركىي تىللار دىۋانى) ئوتتۇرا تۈركچە دەۋرىدە مەھمۇد كاشغەرى تامانىدىن باغدادتا 1072-1074 يىللار ئارىسىدا يېزىلغان تۈركچە - ئەرەبچە بىر سۆزلۈكىدۇر. بۇگۈنگىچە مەلۇم بولغان ئەڭ قەدىمىي تۈركچە سۆزلۈك بولۇپ، غەربىي ئاسىيا يازما تۈركچىسى بىلەن ئالاقىدار ئەڭ كۆلەملەشكەن ۋە ئەڭ مۇھىم تىلشۇناسلىق كىتابىدۇر. بىر مەدەنىيەت خەزىنەسى بولمىش دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك (د ل ت)، بىر ياندىن XI. ئەسردە سۆز خەزىنىسىنىڭ موللىقىنى ۋە خىلمۇخىللىقىنى نامايىش قىلماقتا، بىر تاماندىن ھەم ئۇ دەۋىردىكى كىشىلەر ۋە ئىجتىمائىي ھاياتى بىلەن، ماددىي ۋە مەنىۋىي مەدەنىيەتىمىز بىلەن ئالاقەدار، دىققەتكە شايان قەيتلەر باردۇر. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن كۈنىمىزدىن مىڭ يىل مۇقەددەم يازىلغان د ل ت تۈركىي تىللارنىڭ تۇنجى سۆلۈكى بولماقتىن ئۆتە نۇرغۇن تەتقىقادچى تامانىدىن تەمسىل قىلىنغانى مىسال تارىخى ۋە مەدەنىي مەنبەلىرىمىزنىڭ ھەم تۇنجىسىدۇر.
= مۇئەللىف = «تۈركىي تىللار دىۋانى»تۈرك تىلى ئەرەب تىلىدا ئىزاھلانغان لۇغەت، مۇئەللىپ ئۇزاق ۋاقىت كۈرمىڭ جاپا-مۇشەققەتلەرنى باشتىن كەچۈرۈپ تەتقىق قىلىپ، تۈركىي تىللىق مىللەتلەرنى، بولۇپمۇ ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىي، تىلى، سىياسىيسى، پەلسەپىسى، مەدەنىيىتى، دىنىي ئېتىقادى، ئەخلاق-پەزىلىتى، ئۆرپ-ئادەتلىرىنى، ئاسترونومىيە، جۇغراپىيە، ماتېماتىكا، مېدىتسىنا، ھايۋانات، ئۆسۈملۈك، كان بايلىقى ۋە مەھسۇلاتلىرى قاتارلىقلارنى ناھايىتى ئەتراپلىق تۇنۇشتۇرغان.
مەھمۇد كاشغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ بارلىق مەزمۇنىنى سەككىز تومغا بۆلۈپ، ھەربىر تومنى ئىسىم ۋە پېئىلدىن ئىبارەت ئىككى شەكىلگە ئايرىغان. ئاۋۋال ئىسىمدىن، ئاندىن پېئىلدىن مىسال بەرگەن. ئاندىن يەنە ھەربىر تومنى ھەربىر سۆزلۈكنىڭ كونكرېت ئەھۋالىغا ئاساسەن باب ۋە پاراگرافلارغا بۆلگەن. ئوقۇرمەنلەرنىڭ پەرقلەندۈرەلىشىگە قۇلايلىق يارىتىپ بېرىش ئۈچۈن، ھەربىر توم ۋە ھەربىر باب-پاراگرافلاردا ئەرەبچە ئاتالغۇلارنى قوللانغان.
مەھمۇد كاشغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ مۇقەددىمىسىدە ئاساسلىقى ئۆزىنىڭ بۇ كىتابنى تۈزۈش ئالدىدىكى ئىلمىي تەييارلىق خىزمەتلىرى، تۈزۈشتە قوللانغان تەرتىپ، تۈركىي تىللاردىكى سۆزلۈكلەرنى يېزىشتا ئىشلەتكەن ھەرپ، سۆزلۈكلەر تەركىبى، تۈركىي تىللىق قەبىلىلەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالى، تىللىرىنىڭ ئىشلىتىلىشى ۋە شېۋىلەردىكى پەرق قاتارلىقلارنى تۇنۇشتۇرغان.
مەھمۇد كاشغەرىي بۇ ئۇلۇغ ئەسەرنى تۈزۈش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن تۈركىي تىللاردا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەر ۋە قەبىلىلەر ئارىسىدا كەڭ دائىرىلىك ۋە تېرەن تەكشۈرۈش خىزمىتىنى قانات يايدۇرغان. ئۆز خىزمىتىگە قولايلىق يارىتىش ھەم بۇ كىتابنى ئىخچام، ئەمما مېغىزلىق قىلىپ تۈزۈپ چىقىش ئۈچۈن، ئۆزىدىن ئىلگىرىكىلەر قوللىنىپ باقمىغان. شۇنداقلا ھېچقانداق ئادەم قوللىنىشىنى ئۇقمايدىغان ئالاھىدە بىر خىل ئۇسۇلنى قوللانغان. كىتابنى تەلەپكە تېخىمۇ ئۇيغۇنلاشتۇرۇش، شۇنداقلا ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈن قوللانمىغا ئوخشاش مۇھىم قىممەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، بەزى قائىدىلەر ۋە ئەڭ يېڭى ئۆلچەملەرنى تۈزۈۋالغان. ئۇ قەبىلىلەردىكى شېۋىلەردىن سۆز ياسىغۇچى قۇشۇمچىلار ئاساسىدىكى سۆز يىلتىزىنى يىغقاندىن باشقا، تۈركىي تىللاردا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ كۆرگەن-ئاڭلىغانلىرى تەسۋىرلەنگەن شېئىر-نەزملەرنى، خەلق ناخشىلىرىنى، ماقال-تەمسىللەرنى، قوشاق-بېيىتلارنى، ھېكمەتلىك سۆزلەرنى، ھەتتا رىۋايەتلەرنىمۇ كىرگۈزگەن.
«تۈركىي تىللار دىۋانى»دا قەيت قىلىنغان. 11-ئەسىردىكى قاراخانىيلار سۇلالىسى ھۆكۈمرانلىقىدا ياشاۋاتقان. تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان قەبىلىلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى مىللەتلەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالى ۋە تىل ئىشلىتىش توغرۇلۇقمۇ «دېۋان»نىڭ مۇقەددىمىسىدە تەپسىلىي چۈشەنچە بەرگەن. ئۇنىڭ تۇنۇشتۇرۇش نەتىجىسىدە، تۈركىي تىللارنىڭ 11-ئەسىردىكى تارقىلىش ئەھۋالىدىن ئاساسىي جەھەتتىن خەۋەردارمىز. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ بىر تارمىقىغا تەۋە بولغان سەلجۇقىيلار ئارقا-ئارقىدىن ئۇرۇشقا ئاتلانغانلىقى ۋە مىللەتلەرنىڭ زور كۆلەمدە كۆچكەنلىكى سەۋەبلىك، كىچىك ئاسىيا سىرتىدىكى جايلاردا ئولتۇراقلىشىپ قالغان. ئوتتۇرا ئاسىيەنىڭ بىپايان رايۇنلىرىغا تارقالغان ھازىرقى زامان تۈركىي تىللىق مىللەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ تىللىرىدا ھازىرغىچە قۇرۇلما خاراكتىېرىدە ئۆزگىرىش كۆرۈلمىگەن. بۇ پاكىتلاردىن مەلۇمكى، مەھمۇد كاشغەرىيىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ تىللىرىدىكى تەرەققىيات، ئۆزگىرىش تارىخىنى تەتقىق قىلىشىمىزنى ھازىرغا قەدەر تەڭداشسىز ھەقىقىي ماتېرىيال بىلەن تەمىن ئەتتى.
«تۈركىي تىللار دىۋانى» نىڭ مۇقەددىمىسىدىن 11-ئەسىردىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان قەبىلىلەر تىللىرىنىڭ بۆلۈنۈشىنىڭ تېزلەشكەنلىكىگە ھەمدە تەدرىجىي يۇسۇندا زامانىۋى مۇستەقىل تىللارغا قاراپ تەرەققىي قىلغانلىقىغا ئائىت ئىزنالارنى بايقايمىز. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە «دېۋان»نىڭ مۇقەددىمىسى بىزنى 11-ئەسىردىكى تۈركىي تىللارنىڭ تۇغقانچىلىقى بولمىغان باشقا تىللار بىلەن، بولۇپمۇ قەدىمكى ھىندى-ياۋرۇپا تىللىرى بىلەن بىۋاستە قويۇق ئۇچراشقانلىقىغا ئالاقىدار مۇھىم ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلىدى. بۇ ئۇچۇرلار مەيلى قەدىمكى شىنجاڭنىڭ (قەدىمقى زاماندا شىنجاڭ دىگەن يەر يوق)ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى باشقا رايۇنلارنىڭ تىللىرىدىكى مۇناسىۋەتنى تەتقىق قىلىشىمىزدا بولسۇن ياكى مىللەتلەر مۇناسىۋىتىنى تەتقىق قىلىشىمىزدا بولسۇن، ئوخشاشلا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
«تۈركىي تىللار دىۋانى»غا تەخمىنەن 7500 دىن كۆپ سۆزلۈك (سۆز ۋە سۆز ئىبارە) كىرگۈزۈلگەن. «دىۋان»نىڭ تېكىستى شۇ سۆزلۈكلەرگە بېرىلگەن ئىزاھاتلاردىن ئىبارەت. تېكىستكە كىرگۈزۈلگەن سۆزلۈكلەر چېتىلىدىغان دائىرىسىنىڭ كەڭلىكى بىلەن 11-ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە تۈركىي تىللاردا سۆزلىشىدىغان باشقا مىللەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت تۇرمۇشىنى تەتقىق قىلىشتىكى ئىنىتايىن مۇھىم ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ.
«تۈركىي تىللار دىۋانى» غا ئەينى ۋاقىتتىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ ئۇزاق دەۋىرلەردىكى تۇرمۇش ئەمەلىيەتلىرى ئەكىس ئەتكۈزۈلۈپ تۈرلۈك ژانىرلاردا ئىجاد قىلىنغان نۇرغۇن شېئىر-نەزم ۋە خەلق ناخشىلىرى، ماقال-تەمسىللەر ۋە ھېكمەتلىك سۆزلەر كىرگۈزۈلگەن. بۇلاردىكى شېئىر نەزم ۋە خەلق ناخشىلىرى تۆت رۇبائىي شەكلىدە، ماقا-تەمسىل ۋە ھېكمەتلىك سۆزلەر ئىككى مىسرالىق ئانتىتېزىس (قارىمۇ قارشى)شەكىلدە يېزىلغان. ئىستاتىستىكىدىن مەلۇم بۇلۇشىچە، «دىۋان» غا 165 شېئىر-نەزم ۋە خەلق ناخشىسى، 84 ماقال-تەمسىل ۋە ھېكمەتلىك سۆز كىرگۈزۈلگەن. بۇ شېئىر-نەزمىلەر، خەلق ناخشىلىرى، ماقال-تەمسىللەر ۋە ھېكمەتلىك سۆزلەرنىڭ خېلى كۆپ قىسمى ئەينەن ياكى ئۆزگەرتىلگەن تۈرلۈك شەكىللەردە زامانىمىزدىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ يازما ئەدەبىياتى ۋە ئېغىز ئەدەبىياتىدا ھازىرمۇ ئۇچراپ تۇرىدۇ ھەمدە زامانىمىزدىكى تۈركىي تىللاردا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ قەدىمكى مەدەنىيىتىنىڭ جەۋھەرلىرى سۈپىتىدە، پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت تۇرمۇشىنى بېيىتىپ كېلىۋاتىدۇ. شۇنىڭدەك قەدىمكى تۈركىي تىللار تەتقىقاتى ئۈچۈن كەم ئۇچرايدىغان تىل ماتېرىياللىرى سۈپىتىدە، تۈركىي تىل ئىلىم ساھەسىدىكىلەر تەرىپىدىن كەڭ دائىرىدە قوللىنىلىۋاتىدۇ.
مەھمۇد كاشغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى» دىكى مۇناسىۋەتلىك سۆزلەردە، قەدىمكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەر قوللانغان 12 مۆچەل بۇيىچە يىل ھېسابلاش ئۇسۇلىنى رىۋايەت شەكلىدە تۇنۇشتۇرغان. ئۇنىڭدىن باشقا، «دىۋان»غا يەنە ئاسترونومىيە جەھەتتىكى سۆزلۈكلەرمۇ كىرگۈزۈلگەن.
ئالتاي تىلى سېستىمىسىدىكى مىللەتلەر ئەڭ بالدۇر ئېتىقاد قىلغان شامان دىنىمۇ «تۈركىي تىللار دىۋانى»دا ئەكىس ئەتكۈزۈلگەن. «دىۋان»غا پۈتۈلگەنلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مەھمۇد كاشغەرىي بىر تەرەپتىن، ئىسلام دىنىنىڭ ئىخلاسمەن مۇرىتى بولۇش سۈپىتىدە «دىۋان»نىڭ نۇرغۇن جايىدا ئىسلام دىنىغا بولغان قىزغىن مۇھەببىتى ۋە مەدھىيەسىنى چىن يۈرىكىدىن سەمىمىي ئىپادىلىگەن بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن، ئالىم بولۇش سۈپىتىدە ئىلىم ئىشلىرىدا كەسكىن ۋە ئەستايىدىل بولۇشتەك ئىلمىي پۇزىتسىيەسىنى باشتىن-ئاخىر چىڭ ساقلىغان ھەم باشقا دىنلارغا بىر تەرەپلىمە قاراشتا بولمىغان. مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى دىنىي مەدەنىيەتلەردە يەكلىمىچىلىك ئومۇملىشىپ كەتكەن ئەھۋالدىمۇ ناھايىتى ئېھتىياتچان ئۆگىنىش ئىستىلى ۋە ئىلىم ئىستىلىنى ساقلىيالىشى ھەقىقەتەن ئاسان ئەمەس. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇ يەنە ئۆز مىللىتىنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە بولغان قىزغىن مۇھەببىتىنى تولۇق ئىپادىلىگەن.
«تۈركىي تىللار دىۋانى»غا يەنە قەدىمكى ۋە شۇ زامانلاردىكى ھاكىمىيەتلەرنىڭ تەشكىلىي تۈزۈلۈشى، باشقۇرۇشتىكى دەرىجە، لەشكىرىي تۈزۈم، لەشكىرىي مەشىق، جەڭ قىلىش ئۇسۇلى قاتارلىق نۇرغۇن مەزمۇنلار، زىرائەتلەر، ئۆسۈملۈكلەر، دەل-دەرەخ، گۈل-گىياھلارغا ئالاقىدار خاس سۆزلۈكلەر، چارىچىلىققا ئالاقىدار تېرمىنلار، شۇنىڭدەك دائىم ۋە كۆپ ئۇچرايدىغان ھايۋانات، ئۇچار قۇشلارنىڭ نامى كىرگۈزۈلگەن. يەنە 11-ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان باشقا مىللەتلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىنى ئەكىس ئەتكۈزىدىغان نۇرغۇن سۆزلەر، يېمەك-ئىچمەكلەرنىڭ ناملىرى ۋە ئۇلارنى تەييارلاش ئۇسۇللىرى، ھاراق-شارابلارنىڭ ناملىرى ۋە ئۇلارنى تەييارلاش ئۇسۇللىرى، قول ھۈنەرلەرنىڭ ناملىرى، كىيىم-كېچەككە ئىشلىتىلىدىغان گەزمال-رەختلەرنىڭ ناملىرى، ئاياللارنىڭ زىبۇ-زىننەتلىرىنىڭ ناملىرى، ئۆلۈم-يېتىمدىكى ھازا تۇتۇش ۋە توي-تۆكۈن ئادەتلىرى، ئەل ئىچى ئۇيۇنلىرىنىڭ نامى ۋە ئويناش ئۇسۇللىرى، قائىدىلىرى قاتارلىقلار كىرگۈزۈلگەن. «دىۋان»غا يەنە مېدىتسىناغا ئائىت ئاتالغۇلارنىڭ ناملىرى، بەدەندىكى ئەزالار، دائىم كۆرۈلىدىغان يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋە مىنېرال ماددىلار قاتارلىقلارنىڭ ناملىرىمۇ كىرگۈزۈلگەن. قىسقىسى «تۈركىي تىللار دىۋانى» 11-ئەسىردىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت تۇرمۇشى ئۇمۇميۈزلۈك خاتىرىلەنگەن ۋە ئەكىس ئەتكۈزۈلگەن مۇكەممەل قامۇس ھېسابلىنىدۇ.
«تۈركىي تىللار دىۋانى» نىڭ مىلادىيە 1266-يىلىدىكى بىردىنبىر كۆچۈرۈلمىسى مىلادىيە 1914-يىلى ئىستانبولدا بايقالغاندىن كېيىن، «دىۋان»نى تەتقىق قىلىش دۇنياۋى تېمىغا ئايلاندى. «دىۋان»نىڭ ئوخشىمايدىغان يېزىقلاردىكى نۇسخىلىرى دۇنياغا كەلگەندىن بېرى، ھەرقايسى ئەللەردىكى نۇرغۇن ئالىم، مۇتەخەسسىسلەر مۇھىم تەتقىقات نەتىجىلىرىنى قولغا كەلتۈردى.
«تۈركىي تىللار دىۋانى» نى تەتقىق قىلىش خىزمىتى دۆلىتىمىز(مۇستەملىكىچى خىتتاي دۆلىتى)دە 20-ئەسىرنىڭ 40-يىللىرى باشلانغان بولۇپ، شىنجاڭنىڭ تارباغاتاي دېگەن جايىدىكى ئاتاقلىق داموللا ئىسمايىل «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ 1-تومىنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا ئۆرۈگەن، يېڭى جۇڭگۇ قۇرۇلغاندىن كېيىن، مۇھەممەد پەيزى، ئەھمەد زىيائىي، بورھان قاتارلىق ئالىملار ئەھمىيىتى زور بۇ خىزمەتكە كۆپ ئورۇنۇپ باققان بولسىمۇ، تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ئۇلارنىڭ بۇ ئەمگىكى خەلق بىلەن يۈز كۆرۈشەلمىگەن، دۆلىتىمىز ئالىملىرىدىن خۇ جېنخۇا، گېڭ شىمىڭلار 1963-يىلى ماقالە ئېلان قىلىپ، «تۈركىي تىللار دېۋانى» نى ئەل-جامائەتكە تۇنۇشتۇرغان. بۇ «تۈركىي تىللار دىۋانى» تەتقىقاتىدا ناھايىتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ.
1978-يىلىنىڭ باشلىرىدا مەملىكەتلىك ئىلىم-پەن يىغىنى مۇۋەپپىقيەتلىك ئېچىلدى. پۈتكۈل مەملىكىتىمىزنىڭ بىپايان زېمىنى ئىلىم-پەننىڭ باھارىنى كۈتۈۋالدى. «تۈركىي تىللار دىۋانى»نى تەرجىمە ۋە تەتقىق قىلىش خىزمىتى مەملىكەتلىك پەلسەپە، ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى پىلانىغا كىرگۈزۈلدى. ئون نەچچە پەن تەتقىقات خادىملىرىنىڭ جاپالىق تىرىشىشى نەتىجىسىدە «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ ئۇيغۇرچە نەشرى (ئۈچ توم) 1981-يىلىدىن 1984-يىلىغىچە ئارقا-ئارقىدىن نەشر قىلىندى. خەنزۇچە نەشرى (ئۈچ توم) 2002-يىلى بېيجىڭدا نەشردىن چىقتى.
«تۈركىي تىللار دىۋانى» نىڭ ئۇيغۇرچە ۋە خىتتايچە نۇسخسىنىڭ ئارقا-ئارقىدىن دۇنياغا كەلگەنلىكى ئېلىمىزنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى»نى تەتقىق قىلىش خىزمىتى ئۈچۈن پارلاق يول ئېچىپ بەردى. شۇنداقلا دۆلىتىمىزنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» نى تەتقىق قىلىش خىزمىتى ۋە تۈركولوگىيە تەتقىقات خىزمىتى يېڭى باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى نامايەن قىلدى. ئېلىمىز ئالىملىرى «تۈركىي تىللار دىۋانى»دىكى ھەرقايسى ساھەلەرنى چۆرىدىگەن ھالدا ئىزدىنىپ، تەتقىق قىلىپ، 200 دىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدى. جاڭ گۇاڭدا ئەپەندىنىڭ «مەھمۇد كاشغەرىينىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» ۋە «كىتابتىكى يۇمىلاق خەرىتە توغرىسىدا»، مىرسۇلتان ئوسمانوفنىڭ «مەھمۇد كاشغەرىي»، جاۋمىڭمىڭنىڭ تىل تەتقىقاتى توغرىسىدا يېزىلغان «تۈركىي تىللار دىۋانى» ناملىق مەخسۇس ئەسىرى، ئىبراھىم مۇتىئىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» دىكى ئاساسلىق ئەدەبىي تىل-خاقانىيە تىلى»، جۇ جيەنچىنىڭ « <تابغاچ> توغرىسىدا» ناملىق ئىلمىي ماقالىلىرى بىرقەدەر تىپىك خارەكتىرگە ئىگە. نادىر ئىلمىي ماقالىلەر يەنە ناھايىتى كۆپ. بۇ يەردە بىرمۇبىر كۆرسىتىپ ئولتۇرمايمىز.
چەتئەللەردىكى «تۈركىي تىللار دىۋانى»توغرىسىدىكى تەتقىقات «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ ھەر خىل نۇسخىلىرىنىڭ نەشر قىلىنغانلىقى ۋە ئۇنىڭغا ۋە ئاپتۇرنىڭ ھاياتىغا ئائىت نۇرغۇن ماقالىلەرنىڭ يېزىلغانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ. 1915-يىلى گېرمانىيەلىك ئالىم M. خارتمان «<تۈركىي تىللار دىۋانى>نىڭ 1-تومىغا باھا»ناملىق ماقالىسى ئېلان قىلىپ، «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ 1-تومىدىكى مەزمۇنلارنى جاھان ئەھلىگە تۇنجى قېتىم تۇنۇشتۇرغان. ئۇنىڭدىن كېيىن گېرمانىيە، تۈركىيە، ۋېنگرىيە، ئەنگلىيە قاتارلىق ئەللەرنىڭ ئالىملىرى «تۈركىي تىللار دىۋانى» تەتقىق قىلىنغان ماقالىلەر ۋە مەخسۇس ئەسەرلەرنى ئارقا-ئارقىدىن ئېلان قىلغان.
تۈركى تىللار دىۋانى توغرىسىدىكى تەتقىقات تۈركىيەدە ئەڭ يۈكسەك دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىلگەن بۇلۇپ، ۋىكىپېدىيانىڭ تۈركچە مەزمونى تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
= تۈركىي تىللار دىۋانى دا مۇزىكا سەنئىتى ۋە خەلق ئويۇنلىرى = ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﺋﯘﺳﺴﯘل ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ۋە ﺋﻮﻳﯘن ﻣﻪدەﻧﯩﻴﯩﺘﻰﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺋﯘزاق ﺗﺎرﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ. ﺗﺎرﯨﺨﯩﻲ ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪرﮔﻪ ﻗﺎرﯨﻐﺎﻧﺪا، ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﺋﻮۋﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪن ﺷﯘﻏﯘﻟلاﻧﻐﺎن ﺋﻪڭ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ دەۋرﻟﻪردﯨلا ﺑﯩﺮەر ﺋﯩﺸﺘﯩﻦ ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ –ﻣﯘۋەﭘﭙﻪﻗﯩﻴﻪت ﻗﺎزاﻧﻐﺎﻧﺪا، ﺧﻪﻳﺮﻟﯩﻚ ﻛﯜﻧﻠﻪردە ﻗﯧﺮى – ﻳﺎش، ﺋﻪر – ﺋﺎﻳﺎﻟلار ﺑﯩﺮ ﻳﻪرﮔﻪﺟﻪم ﺑﻮﻟﯘپ، ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜزۈپ ﺗﻪﻧﺘﻪﻧﻪ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﺋﺎدەﺗﻨﯩﯔ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘم.ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﻗﻪﮬﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﻖ داﺳﺘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮى ﺑﻮﻟﻐﺎن «ﺋﻮﻏﯘزﻧﺎﻣﻪ» ﺋﯧﭙﻮﺳﯩﺪﯨﻜﻰﺋﻮﻏﯘزﺧﺎﻗﺎن ﺋﻪل – ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﻨﻰ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺗﻮي ﻣﯘراﺳﯩﻤﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜزﮔﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ۋەﻣﯘراﺳﯩﻤﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪزى ﺋﺎدەﺗﻠﻪرﻧﻰ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻣﯘراﺳﯩﻢ –ﺋﺎدەﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﯩﻨﯩﺸﻰ دﯦﻴﯩﺸﻜﯩﻤﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪۇ. ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪر ﺋﺎرﯨﺴﯩﺪا ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎنﺑﯘﻧﺪاق ﻣﯘراﺳﯩﻤلار ﺧﻪﻧﺰۇ ﺗﺎرﯨﺨﭽﯩﻠﯩﺮى ﺗﻪرﯨﭙﯩﺪﯨﻨﻤﯘ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﻧﮕﻪن. ﻣﯩلادﯨﻴﻪ 5 __ 6 –ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﺋﺎﺋﯩﺖ «ۋﯦﻲ ﻳﯩﻠﻨﺎﻣﯩﺴﻰ»ﻧﯩﯔ «ﮔﺎۋﭼﯥ» (ﺋﯧﮕﯩﺰ ﮬﺎرۋﯨﻠﯩﻘلار ﻳﻪﻧﻰ ﻗﺎﯕﻘﯩﻠلار)ﺗﻪزﻛﯩﺮﯨﺴﯩﺪە، ﺋﯧﮕﯩﺰ ﮬﺎرۋﯨﻠﯩﻘلارﻧﯩﯔ ﺋﯚرپ – ﺋﺎدﯨﺘﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪە ﺗﻮﺧﺘﺎﻟﻐﺎﻧﺪا: «ﺋﯘلارﻧﯩﯔﻗﻪﺑﯩﻠﯩﻠﯩﺮى ﺑﯩﺮ ﻳﻪرﮔﻪ ﻳﯩﻐﯩﻠﯩﭗ ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜزﮔﻪﻧﺪە، ﻳﯩﻐﯩﻠﻐﯘﭼﯩلار ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺗﯜﻣﻪنﺑﻮلاﺗﺘﻰ، ﻣﺎل ﺳﻮﻳﯘپ، ﺋﺎت ﺑﻪﻳﮕﯩﺴﻰ ﻗﯩلاﺗﺘﻰ، ﺳﻪﻳﻠﻪ ﻗﯩلاﺗﺘﻰ، ﻧﺎﺧﺸﺎ ﺋﯧﻴﺘﯩﭗ ﺋﯘﺳﺴﯘلﺋﻮﻳﻨﺎﻳﺘﺘﻰ» دەپ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﻧﮕﻪن. ﻣﯩلادﯨﻴﻪ 5 __ 6 – ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪرﮔﻪ ﺗﻪﺋﻪﻟﻠﯘق ﺑﻮﻟﻐﺎن ﻗﯩﺰﯨﻞﻣﯩﯖﺌﯚي ، ﻗﯘﻣﺘﯘرا ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺳﯩﺰﯨﻠﻐﺎن ﺑﻪزى ﺗﺎم رەﺳﯩﻤﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻤﯘ ﺋﻪر – ﺋﺎﻳﺎﻟلارﻧﯩﯔﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﺳﺎز ﭼﯧﻠﯩﭗ، ﻧﻪﻏﻤﻪ – ﻧﺎۋا ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜزۈۋاﺗﻘﺎن ﻛﯚرۈﻧﯜﺷﻰ ﺋﻪﻛﺲﺋﻪﺗﺘﯜرۈﻟﮕﻪن. ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘلار ﺑﯘﻧﺪاق ﻧﻪﻏﻤﻪ – ﻧﺎۋا ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯚﺗﻜﯜزۈﻟﯩﺪﯨﻐﺎن ﻣﯘراﺳﯩﻤلارﻧﯩﯔﺋﯘﻳﻐﯘر ۋە ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﻧﯩﯔ ﻣﻪدەﻧﯩﻲ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪا ﺧﯧﻠﻰ ﻛﻪڭ داﺋﯩﺮﯨﺪەﺋﻮﻣﯘﻣلاﺷﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪۈرﯨﺪۇ.
ﻣﻪﺷﺮەپ، ﺑﻪزﻣﻪ ۋە ﺗﯜرﻟﯜك زﯨﻴﺎﭘﻪت ﺋﻮﻟﺘﯘرۇﺷﻠﯩﺮى ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔﻗﻮﻳﯘق ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺗﯘرﻣﯘﺷﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘپ،«ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»دا ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻣﻪﺷﺮەپ – ﺑﻪزﻣﯩﻠﯩﺮى ﻣﯘﻧﺪاقﺋﯩﺰاﮬلاﻧﻐﺎن: «ﺳﯘﻏﺪﯨﭻ __ ﻗﺎﺗﺎر ﺑﻪزﻣﻪ، ﻗﯩﺶ ﻛﯜﻧﻠﯩﺮى دوﺳﺘلار ﺋﺎرا ﻧﯚۋەت ﺑﯩﻠﻪنﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎن ﻣﻪﺷﺮەپ»، «ﺷﯘرﭼﯘك __ ﻣﻪﺷﺮەپ، ﻛﯧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮﻟﺘﯘرۇش»، «ﻛﻪﺗﺴﻪم __ ﻛﯧﭽﯩﺴﻰ ﺋﯚزىﻛﯧﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻧلارﻏﺎ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎن زﯨﻴﺎﭘﻪت»، «ﻛﯘدﯨﻦ __ ﺑﺎﻟﯩﻐﺎ ﺋﺎت ﻗﻮﻳﯘشزﯨﻴﺎﭘﯩﺘﻰ»، «ﺑﯘﭼﻰ __ ﺋﺎۋازﻟﯩﻖ، ﻣﯘﯕﻠﯘق ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﯘد». «ﻳﯩﺮاﻏﯘ__ ﭼﺎﻟﻐﯘﭼﻰ، ﺳﺎزەﻧﺪە، ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﻰ». ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗلار ﻣﻪﺧﺴﯘسﺧﺎراﻛﺘﯧﺮدﯨﻜﻰ زﯨﻴﺎﭘﻪت – ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﺎدﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘرلار ﺗﯘرﻣﯘﺷﯩﺪا ﻗﻪدﯨﻤﺪﯨلا ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲﺧﺎراﻛﺘﯧﺮ ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪۈرﯨﺪۇ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ، ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرى «ﺗﯜرﻛﯩﻲﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»دا ﻧﻪﻗﯩﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎن ﻗﻮﺷﺎﻗلار ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻤﯘ ﻧﻪﻏﻤﻪ – ﺳﺎز ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻜﻪن، ﻣﻪﺷﺮەپﺷﻪﻛﻠﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎن ﻗﻮﺷﺎﻗلارﻣﯘ ﺋﯘﭼﺮاﻳﺪۇ. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪن:
ﻛﯚﻛﻠﻪر ﻗﺎﻣﯘغ ﺗﯜرۈﻟﺪى،
ﺋﯩﯟرﯨﻖ، ﺋﯩﺪﯨﺶ ﺗﯩﺰﯨﻠﺪى،
ﺳﻪﻧﺴﯩﺰ ﺋﯚزۈم ﺋﯚزەﻟﺪى،
ﻛﻪﻟﮕﯩﻞ ﺋﺎﻣﯘل ﺋﺎۋﻧﺎﻟﯩﻢ.
ﮬﻪﻣﻤﻪ ﺳﺎزلار ﺗﯜزۈﻟﺪى،
ﺳﻪﻧﺴﯩﺰ ﻛﯚﯕﻠﯜم ﺑﯘزۇﻟﺪى،
ﻛﻪﻟﮕﯩﻦ ﺋﺎﺳﺘﺎ ﺋﻮﻳﻨﺎﻳﻠﻰ.
ﺋﯩﯟرﯨﻖ ﺑﺎﺷﻰ ﻗﺎزلاﻳﯘ،
ﺳﺎﻏﺮاق ﺗﻮﻟﯘ ﻛﯚزﻟﻪﻳﯘ،
ﺳﺎﻗﻨﯩﭻ ﻗﯘدى ﻛﯩﺰﻟﻪﻳﯘ،
ﺗﯜن – ﻛﯜن ﺑﯩﻠﻪ ﺳﻪۋﻧﻪﻟﯩﻢ.
ﻣﻪﻧﯩﺴﻰ:
ﺋﯩﯟرﯨﻖ ﺑﻮﻳﻨﻰ ﻏﺎز ﻛﻪﺑﻰ،
ﻗﻪدەھ ﺗﻮﻟﯘق ﻛﯚز ﻛﻪﺑﻰ،
ﺗﯜن – ﻛﯜن ﺑﯩﻠﻪن ﺳﯚﻳﯜﻧﻪﻳﻠﻰ.
ﺋﻮﺗﯘز ﺋﯩﭽﯩﭗ ﻗﯩﻘﯩﺮاﻟﯩﻢ،
ﻳﯘﻗﺎر ﻗﻮﭘﯘپ ﺳﻪﻛﺮەﻟﯩﻢ،
ﺋﺎرﺳلاﻧلاﻳﯘ ﻛﯚﻛﺮەﻟﯩﻢ،
ﺳﺎﻗﻨﯩﭻ ﻗﺎﭼﺘﻰ ﺳﻪۋﻧﻪﻟﯩﻢ.
ﺋﯜچ رەت ﺋﯩﭽﯩﭗ ۋارﻗﯩﺮاﻳﻠﻰ،
ﻳﯘﻗﯩﺮى ﻗﻮﭘﯘپ ﺳﻪﻛﺮەﻳﻠﻰ،
ﺋﺎرﺳلاﻧﺪەك ﮬﯚرﻛﯩﺮەﻳﻠﻰ،
ﻗﺎﻳﻐﯘ ﻗﺎﭼﺘﻰ ﺳﯚﻳﯜﻧﻪﻳﻠﻰ.
ﻧﻪﻗﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن ﺑﯘ ﻗﻮﺷﺎﻗلارﻧﯩﯔ ﻣﻪزﻣﯘﻧﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪر – ﺋﺎﻳﺎلﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﺳﺎز ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﻐﺎ ﭼﯜﺷﯩﺪﯨﻐﺎن، ﺷﺎد – ﺧﯘرام ﻛﯚﯕﯜل ﺋﺎﭼﯩﺪﯨﻐﺎن ﺑﯩﺮﺧﯩﻞ ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺷﻪﻛﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﭼﺎﻏلاردﯨلا ﺑﯩﺮﻗﻪدەر رەﺳﻤﯩﻲ ﺗﯜس ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺶ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ. ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﯩلار ﺑﯩﺰﻧﻰ ﮬﺎزﯨﺮﻗﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘر ﻣﻪﺷﺮەﭘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺧﯧﻠﻰ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰزاﻣﺎﻧلاردﯨلا ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟى ﺋﺎدەﺗﻜﻪ ﺋﺎﻳلاﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ، ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﺋﯘﻳﻐﯘر ﻣﯘزﯨﻜﺎﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﺳﻪۋﯨﻴﯩﮕﻪ ﻳﻪﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺶ ﺋﯩﻤﻜﺎﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﻗﯩﻠﯩﺪۇ.
ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﯟى ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪا ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻮﻳﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚﺳﺎﻟﻤﺎﻗﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﮕﻪن ﺑﻮﻟﯘپ، ﺑﯘ ﮬﻪﻗﺘﻪ ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرى ﺋﯧﻨﯩﻖ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎت ﻗﺎﻟﺪۇرﻏﺎن.«ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»دﯨﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗلارﻏﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳلاﻧﻐﺎﻧﺪا، ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟىﺗﻪﻧﺘﻪرﺑﯩﻴﻪ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮى ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ ﺧﺎراﻛﺘﯧﺮﯨﻨﻰ ﺋﺎﻟﻐﺎن ﺑﻮﻟﯘپ، ﺋﻪﻳﻨﻰ دەۋرﻟﻪردەﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﺋﯩﺮادە ﭼﯧﻨﯩﻘﺘﯘرۇﺷﻰ ۋە ﻣﺎﮬﺎرەت ﻳﯧﺘﯩﻠﺪۈرۈﺷﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎن.ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟى ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻮﻳﯘﻧﻠﯩﺮى: ﺋﺎت ﭼﺎﭘﺘﯘرۇپ ﻛﯧﺘﯩﯟﯦﺘﯩﭗ، ﺋﻮﻗﻴﺎﻧﻰ ﺋﺎرﻗﯩﻐﺎﻗﺎرﯨﺘﯩﭗ ﺋﯧﺘﯩﭗ ﻧﯩﺸﺎﻧﻐﺎ ﺗﻪﮔﻜﯜزۈش، ﺋﺎت ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ، ﭼﯚۋﮔﻪن ﺗﻮپ ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ ، ﺋﻮﻏلاقﺗﺎرﺗﯩﺸﯩﺶ، ﺳﺎرﻏﺎﻳﺪى ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ، دارۋازﻟﯩﻖ، ﺳﯧﮭﺮﯨﮕﻪرﻟﯩﻚ، ﻣﻮﻟلاﻗﭽﯩﻠﯩﻖ، ﺳﺎﻗﺎ ﺋﻮﻳﻨﺎش،ﺗﻪﭘﻜﯜچ ﺋﻮﻳﻨﺎش، ﻟﻪﮔﻠﻪك ﺋﯘﭼﯘرۇش ۋە ﺷﯘﻧﯩﯖﺪەك ﻧﯘرﻏﯘن ﺑﺎﻟﯩلار ﺋﻮﻳﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚز ﺋﯩﭽﯩﮕﻪﺋﺎﻟﯩﺪۇ.
ﺋﯘﻟﯘغ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚز ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻨﻰ ﺋﯩﻠﯩﻢﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﯧﻐﯩﺸلاپ، ﺟﺎﮬﺎن ﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ﺧﻪزﯨﻨﯩﺴﯩﮕﻪ ﻗﻮﺷﯘﻟﻐﺎن ﺑﯘ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪرﻧﻰۋۇﺟﯘدﻗﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜرﮔﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﻗﻪدﯨﺮﻟﯩﺸﯩﻤﯩﺰﮔﻪ ۋە ﮬﯚرﻣﻪت ﻗﯩﻠﯩﺸﯩﻤﯩﺰﻏﺎﺋﻪرزﯨﻴﺪۇ.
ﺋﯘ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪر ﻳﺎﺷﯩﻐﺎن ﻛﻪڭ زﯦﻤﯩﻨلاردا 15 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺋﺎرﺗﯘقﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺗﻪﻛﺸﯜرۈش ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﺋﺎرﻗﯩﻠﯩﻖ، ﺑﯘ زور ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪرﻧﻰ، ﺋﯘﻟﯘغ ﻗﺎﻣﯘﺳﻨﻰۋۇﺟﯘدﻗﺎ ﭼﯩﻘﺎرﻏﺎن.