cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خالىدە ئىسرائىل
بىز خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئىجادىيەت يولىغا نەزەر تاشلىغىنىمىزدا مۇنداق بىر ئالاھىدە ئەھۋالنى ھېس قىلىمىز: ئۇنىڭ ئىجادىيەت قەدىمى نىسبەتەن كېيىن تاشلانغان 1985 - يىلدىن بۇرۇن ئەسەرلىرى ئېلان قىلىنمىغان، ئۇنداقتا ئۇ تاسادىپىيلا نامەلۇم بىر غايىۋى كۈچتىن ئىلھاملىنىپ يازغۇچى بولۇپ قالدىمۇ كىتابخانلار نېمە ئۈچۈن ئۇنىڭ ھەممىلا ئەسەرلىرىنى شۇنچىلىك ياقتۇرۇپ ئوقۇيدۇ؟ ئەلۋەتتە بۇنداق بولۇشنىڭمۇ مەلۇم ئاساسى بار. خالىدە ئىسرائىل بىر سەنئەتكارغا خاس سەۋرىچانلىق بىلەن رېئال تۇرمۇشنى ئۇزۇن مۇددەت كۆزەتكەن، مىللىي ئەدەبىياتىمىز ۋە دۇنيا ئەدەبىياتىدىكى مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى قېتىرقىنىپ تەتقىق قىلغان ۋە ھايات، جەمئىيەت، شۇنداقلا ئەدەبىيات توغرىسىدا تەپەككۇر قىلغان. ئالدىراپ نام چىقىرىشنى مەقسەت قىلماي، ئۇزۇن كۈنلەر بىلەن جىمجىت تۈنلەرنى جاپالىق ئىزدىنىشكە، ئۆزىدە ئالاھىدە بەدىئىي دىت يېتىلدۈرۈشكە سەرپ قىلغان. شۇنىسى ئېنىقكى، دۇنيا ئەدەبىيات تارىخىدىكى ھەرقانداق بىر مەشھۇر ئەسەر تاسادىپىيلا مەيدانغا كەلگەن ئەمەس. بەلكى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى كەينىگە سانسىزلىغان جاپالىق ئىزدىنىشلەر بىلەن ئۈن - تىنسىز تۆككەن قان - تەرلەر يوشۇرۇنغان. شۇڭا، بىز خالىدە ئىسرائىل قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدىلا قولغا كەلتۈرگەن بەدىئىي مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۇزۇن مۇددەتلىك يوشۇرۇن چېنىقىش، يەنى تەييارلىنىشنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر ھېس قىلىمىز. چۈنكى، خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئەسەرلىرى ئىچىدە نىسبەتەن ئاددىي، پىششىقلاشتىن ئۆتمىگەن، بەدىئىيلىكى تۆۋەن ئەسەرلەر يوق دېيەرلىك. ئۇ گويا ئۇزاق مۇددەتلىك تىمتاسلىقتىن كېيىن تۇيۇقسىزلا چېقىلغان چېقىندەك شاۋقۇنسىز ئىلگىرىلەۋاتقان ئۇيغۇر پروزىچىلىقىدا ئۆز جىلۋىسىنى نامايان قىلدى. ئاددىي، ئەمما ھەقىقىي «ئادەم»لىك ھېس - تۇيغۇغا، مۇرەككەپ، قېلىپسىز ھەم زىددىيەتلىك خاراكتېرگە ئىگە پېرسوناژلىرى، رىۋايەتتەك ساددا ۋە گۈزەل ئۇسلۇبى، دەبدەبىسىز، ئەمما ئىنسان ۋۇجۇدىنىڭ ئەڭ چوڭقۇر، ئەڭ پىنھان ۋە ئەڭ نازۇك روھىي تۈگۈنلىرىنى سۈرەتلەپ بېرەلەيدىغان چۆچۈك تىلى بىلەن كىتابخانلار قەلبىنى لەرزىگە سالالىدى … قىسقىسى، خەلق خالايدىغان ئەسەرلىرى بىلەن خەلق كۆڭلىنى مايىل قىلدى.
يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئۆزگىچە بەدىئىي ماھارىتى ئۇنىڭ تۇنجى ھېكايىسى - «ئېھ، ھايات»تىن باشلاپلا ئىپادىلىنىشكە باشلىغان. ئاپتور بۇ ھېكايىسىدە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئاجايىپ - غارايىپ ۋەقەلەرنى يازغان ئەمەس، بەلكى ناھايىتى ئاددىي، كىشىلەر تەرىپىدىن ئاياللارنىڭ غەيۋەتلىرى دەپ ئاتالغان «كۇس - كۇس» پاراڭلار ئارقىلىق ھاياتلىقنىڭ كىشىلەر تازا زەن سېلىپ كەتمەيدىغان، ئاسانلا ھېس قىلالمايدىغان نازۇك تەرەپلىرىنى ئۇستىلىق بىلەن سۈرەتلەپ بېرىدۇ.
دەرۋەقە، ھايات گۈزەل، ئۇنىڭ پىنھان چوڭقۇرلۇقلىرىغا ئىنسانلارنىڭ تاتلىق تەبەسسۇمى بىلەن ئاچچىق كۆز يېشى يوشۇرۇنغان بولىدۇ. يازغۇچى ئارىشاڭدىن ئىبارەت بۇ ھاياتلىقنىڭ كىچىككىنە بۇلۇڭنى تۇتقا قىلىپ، بىر تەرەپتىن، ئارىشاڭنىڭ مۇڭلۇق ئۆتمۈشىنى سۆزلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن، كۆزلىرىدىن ياشلىق نۇرلىرى چاقناپ تۇرغان ياش چوكان گۈلچېھرەنىڭ دوختۇر قاسىمغا بولغان مۇھەببىتىنى تەسۋىرلەيدۇ.
مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، پۈتكۈل ھېكايە بىر گۈزەل شېئىرغا ياكى يېقىملىق مۇزىكىغا ئوخشايدۇ، ئۇنىڭدا مۇكەممەل سيۇژىت قۇرۇلمىسى ۋە «ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن» پېرسوناژلار ئوبرازى يوق. يازغۇچى بىر ماھىر قەلەم ئىگىسىگە خاس سەزگۈرلۈك بىلەن تۇرمۇشنىڭ ناھايىتى ئاددىي ۋە «تۇتامغا چىقمايدىغان» تەرەپلىرىنى يۇقىرى بەدىئىي ماھارەت بىلەن سۈرەتلەپ بېرىدۇ.
ئارىشاڭغا كەلگەندىن كېيىن ياش چوكان گۈلچېھرەنىڭ قەلبىدە ئويغانغان مۇھەببەت ئۇنىڭ كېسىلىنى ساقايتىۋېتىدۇ. ئۇ باشقىچىلا بىر ئادەمگە ئايلىنىپ قالىدۇ … يەنە بىر تەرەپتىن، ئارىشاڭدىكى ھەننىۋا كىشىلەر ئۇنىڭغا قىزىقىدۇ. ئاياللار ھاۋا ئانىدىن قېپقالغان كۈنداشلىق ۋە رەشىك ئازابى بىلەن گۈلچېھرەگە ھەم ئۆچلۈك، ھەم قىزىقىش ئىچىدە قارايدۇ، ئەرلەر ئۆز نازاكىتى ۋە ئاياللارغا خاس ناز - خۇلقى بىلەن ھەممە ئەركەكلەرنىڭ ۋۇجۇدىنى لەت قىلىۋاتقان بۇ يېقىملىق چوكانغا ھەۋەس بىلەن قارىشىدۇ … -
دېمەك ئارىشاڭ ئۆز نۆۋىتىدە بىر جەمئىيەت، شۇنداقلا ھاياتلىق دۇنياسى. يازغۇچى كىچىككىنە ئارىشاڭدىن ئىبارەت بۇ كۆزنەك ئارقىلىق تۇرمۇشنىڭ خىلۋەت بوشلۇقلىرىغا يوشۇرۇنغان ئاچچىق خۇشاللىق بىلەن شېرىن ئازابنى تولۇق ئېچىپ بېرىدۇ، مۇھەببەتنىڭ ئۇلۇغلۇقىنى، گۈزەللىكنىڭ ھەممىنى مەپتۇن قىلىدىغانلىقىنى، ئاددىي تۇرمۇش قاينىمىغا مۇرەككەپ ھايات كەچۈرمىشلىرىنىڭ مۇجەسسەملەنگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خالىدە ئىسرائىلنىڭ 1988 - يىلى ئېلان قىلىنغان «يىلتىز» ناملىق ھېكايىسىمۇ خېلى مۇۋەپپەقىيەتلىك يېزىلغان ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. ھېكايە باشلىنىشى بىلەنلا ئاپتور ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرغان دىلئارا بىلەن ئادىلنىڭ مۇھەببىتىنى تەسۋىرلەشنى ئاساس قىلغاندەك قىلسىمۇ، لېكىن ھېكايىنىڭ ئاساسىي تېمىسى باشقا يەردە، يەنى ھېكايىدە ئادىلنىڭ تۇغۇلۇپ ئۆسكەن يۇرتى - تەكلىماكان باغرىدىكى خىلۋەت، نامرات يېزىنىڭ تۇرمۇشى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن.
ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش سىياسىتى يولغا قويۇلغاندىن بۇيان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا يېزا تۇرمۇشىغا بېغىشلانغان ئەسەرلەر خېلىلا كۆپ يېزىلدى. بىراق، بۇ تۈردىكى ئەسەرلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە بېيىشقا باشلىغان دېھقانلارنىڭ خۇشاللىقى، پارتىيىنىڭ سىياسىتىگە بولغان مىننەتدارلىقى، بېيىغاندىن كېيىن قانداق ياخشى ئىشلارنى قىلىپ بەرگەنلىكى قاتارلىق يۈزە ۋەقەلەر ۋە تۇرمۇشنىڭ ئايرىم قىسىملىرىلا ئەكس ئەتتۈرۈلدى. دېھقانلار ھاياتىنىڭ تاشقى پوستىلا سۈرەتلىنىپ، ئىچكى قىسمى، نېگىزلىك زىددىيەتلىرى، خۇشاللىق ۋە ھەسرىتى، قايغۇ - ئەلىمى ۋە ئەرزدادى ئەكس ئەتتۈرۈلمىدى.
شۇنىسى ئېنىقكى، بىر مىللەتنىڭ ئەدەبىياتى شۇ مىللەتنىڭ خۇشاللىقى بىلەن كۈلكىسىنى ئەكس ئەتتۈرۈش بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە شۇ مىللەتنىڭ ئازابى بىلەن يىغىسىنىمۇ ئەكس ئەتتۈرۈشى لازىم. ئۆز مىللىتىنىڭ يىغىسىنى يىغلاپ، كۈلكىسىنى كۈلەلمىگەن ئەدەبىيات كىتابخانلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنمايدۇ.
بۇ خىل ئالاھىدىلىك قۇملۇق روھى (ياكى تەكلىماكان روھى) بىلەن چەمبەرچاس گىرەلىشىپ كەتكەن. ?
بىز يازغۇچىنىڭ بىۋاسىتە تۇرمۇش تەسۋىرلىرىدىنلا ئەمەس، ھەتتا تەبىئەت ۋە مەنزىرە تەسۋىرلىرىدىنمۇ ئۇيغۇر دېھقانلىرىنىڭ ساپ، ساددا، سۆيۈملۈك شۇنىڭ بىلەن بىرگە ھەر قەدەمدە ئۆز ئاجىزلىقىدىن غالىب كېلەلمەيدىغان روھىنى ھېس قىلغاندەك بولىمىز. بىز تۆۋەندىكى قۇرلارنى ئوقۇغىنىمىزدا ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن بۇ ئىككى خىل روھىنىڭ بۇ ئەسەردىكى ئىپادىسىنىڭ تەسىرىدىن زوقلىنىمىز ۋە قايىل بولماي تۇرالمايمىز.
»شۇنداق، قۇملۇق جانسىز، ھېسسىياتسىز، تىپتىنچ، ئەمما ئۇ پۈتۈن دەرد - ئەلىمىنى، غەزەپ نەپرىتىنى، شادلىقى ۋە مۇھەببىتىنى ئىچىگە چوڭقۇر يوشۇرغان.
ئۇ پەرداز قىلىشنى بىلمەيدىغان سەھرا ئاياللىرىدەك ساددا، بېزەكسىز، كۆرۈمسىز، ئەمما ئۇنىڭ ئىچ - باغرى پۈتمەس - تۈگىمەس خەزىنە …
«ھاڭگىرت» كۆلى يازغۇچىنىڭ 1990 - يىلى ئېلان قىلغان يەنە بىر بۆسۈش خاراكتېرلىك ھېكايىسى ھېسابلىنىدۇ.
ھېكايە ھاڭگىرت كۆلىدىكى گويا گۈزەل بىر رىۋايەتكە ئوخشاپ كېتىدىغان ئىككى سەبىي بالىنىڭ سېھىرلىك ھېكايىسىدىن باشلىنىپ، تەدرىجىي ھالدا رېئال تۇرمۇشقا قايتىدۇ. بالىلىق چاغلىرىدا ھاڭگىرت كۆلىدە بىللە سۇغا چۆمۈلۈپ گويا شوخ قۇمچاقلاردەك پىلتىڭلاپ ئويناپ قەلبىدە مەڭگۈ ئۇنتۇلماس گۈزەل بالىلىق خاتىرىلەرنى قالدۇرغان بۇ ئىككى بالا تۇرمۇش رەھىمسىزلىكى تۈپەيلىدىن بىر - بىرىدىن ئايرىلىپ كېتىدۇ. بىراق، ئۇلارنىڭ قەلبىدىكى خاتىرە گويا ھاڭگىرت كۆلىنىڭ تىنىق سۈيىگە ئوخشاش مەڭگۈ ساقلىنىپ قالىدۇ. ئارىدىن ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن ئۇلار تاسادىپىي ئۇچرىشىپ قالىدۇ ۋە بالىلىق چاغلىرىدىكى ھېسسىيات بىردىنلا مۇھەببەتكە ئايلىنىدۇ. زۆھرە ئۈچۈن ھاڭگىرت كۆلىدىكى گۈزەل ھايات قايتىدىن باشلىنىدۇ. مۇھەببەت ئۇنى ئازابلىق، ئەمما شېرىن تۇيغۇلارغا ئەسىر قىلىدۇ … بىراق تەلپۈنۈش ئىچىدىكى گۈزەل ھايات ئۇزاققا بارمايدۇ. كىشىلىك تۇرمۇشتىكى يېڭى پاجىئەلەر، تراگېدىيىلىك توقۇنۇشلار ئۇنىڭ ساپ مۇھەببىتىنى قانداق ئويغاتقان بولسا شۇ پېتى ھاڭگىرت كۆلىنىڭ سۈيىگە دەپنە قىلىۋېتىدۇ.
زۆھرە ئاخىر تەقدىرگە بويسۇنۇپ، ئۆزى ياخشى كۆرمەيدىغان يەنە بىر ئەرگە ياتلىق بولىدۇ. شۇنداقتىمۇ ئۇ يەنىلا ۋۇجۇدىدىكى كىچىككىنە ئۈمىد بىلەن تىرىشىپ تىرمىشىدۇ. مۇھەببەتتىن سۇ ئىچمىگەن كۆڭلىنى كەسىپكە بېغىشلايدۇ. كەسىپتىن ئۆزىگە تەسەللى ئىزدەيدۇ. بىراق، ئارقا - ئارقىدىن كېلىۋاتقان زەربىلەر، تۇرمۇشتىكى سوغۇقچىلىقلار ئۇنىڭ ئاخىرقى تىرىشچانلىقلىرىنىمۇ خورىتىشقا باشلايدۇ. دەل مۇشۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۇ ئۆز ئۆيىدە تۇنجى سۆيگەن كىشىسى يۈسۈپنى كۆرىدۇ ۋە قايتىدىن روھىي ئىزتىراپ ئىچىگە چۆكۈپ قالىدۇ. ئۆزىنى چىرماپ تۇرغان روھىي كىشەنلەردىن ۋاز كېچىش كېرەكمۇ؟ شۇنداق، ئۇ قولدىن كەتكەن بەختى ۋە مۇھەببىتى ئۈچۈن ھەممىدىن ۋاز كېچىش قارارىغا كېلىدۇ، ئۇ ئۆز خاراكتېرىدىن غالىب كېلىدۇ ۋە بۇ ئائىلىنى تاشلاپ كېتىدۇ، گەرچە زۆھرەنىڭ ئەڭ ئاخىرقى تەقدىرى تراگېدىيىگە ئايلانغان بولسىمۇ، لېكىن مۇھەببەتلىك ۋۇجۇدىنىڭ ئىسيانكارلىقىنى ئىپادە قىلىدۇ.
ھېكايىدىكى پۈتكۈل بايانلار بىزگە بىر خىل چىنلىق تۇيغۇسى بېرىدۇ. بولۇپمۇ پېرسوناژلار خاراكتېرىدىكى تۇراقسىزلىق، مۇرەككەپلىك ۋە زىددىيەتلىك ئامىللار ئەسەرنىڭ بەدىئىي چىنلىقىنى نامايان قىلىشتا كۈچلۈك رول ئوينايدۇ. بىز ئەسەردىكى ئۈچ پېرسوناژنىڭ ھەممىسىگە نەزەر سالساق، ئۇلاردىكى ئوخشاش بولمىغان مۇرەككەپلىكلەرنى بايقايمىز. يۈسۈپ بىلەن ئەخمەتتىن ئىبارەت بۇ ئىككى ئوبرازنىڭ قايسىسىنى ياخشى كۆرۈپ، قايسىسىغا نەپرەتلىنىشىمىزنى بىلەلمەيمىز، ئۇلارغا باشتا ھېسداشلىق قىلساق، ئاخىرىغا بېرىپ نەپرەتلىنىمىز، يازغۇچى ناھايىتى ئۇستىلىق بىلەن پېرسوناژ يارىتىشتىكى ئەنئەنىۋى قېلىپنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئۆز پېرسوناژلىرى يۈسۈپ بىلەن ئەخمەتنىڭ ئۆز خاراكتېرىدىن ھالقىپ كېتەلمەيدىغان تەرەپلىرىنى كۆرسىتىپ بەرگەن.
بولۇپمۇ زۆھرەنىڭ پسىخىك خاراكتېرىنى ۋە روھىي داۋالغۇشلىرىنى ئىنچىكىلىك بىلەن يورۇتۇشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ ھەم ئۇنىڭ روھىيىتىدىكى كىچىككىنە ئۆزگىرىشلەرنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلمايدۇ، زۆھرە ئۇزۇن مۇددەتلىك روھىي بۇرۇقتۇرمىلىقتىن كېيىن، چۆچۈپ ئويغىنىپ ئۆز خاراكتېرى ئۈستىدىن غالىب كېلىدۇ، ئائىلە، جەمئىيەت، ئەخلاق ۋە قائىدە - يوسۇن قاتارلىق رامكىلارنى بىراقلا ئىرغىتىپ تاشلىۋېتىپ، مۇھەببەتكە ئېرىشىش يولىنى تاللىۋالىدۇ. شۇڭا، زۆھرەنىڭ پاجىئەگە ۋە تراگېدىيىگە يولۇققان ئاخىرقى تەقدىرىنى ئوقۇغىنىمىزدا، ئۇنىڭغا بولغان ھېسداشلىقىمىز ھەسسىلەپ ئاشىدۇ … ئۇ ساپ مۇھەببەتكە ئېرىشەلمەيدۇ، ئۈستى - ئۈستىلەپ ئوڭۇشسىزلىققا دۇچ كېلىدۇ. لېكىن، ئۇ بىر ئىنسان بەھرىمەن بولۇشقا تېگىشلىك ساپ مۇھەببەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن تىنىمسىز ئۇرۇنىدۇ، ئىسيانكارلىق روھىنى ئىپادە قىلىدۇ.
خالىدە ئىسرائىلنىڭ يۈكسەك بەدىئىي ماھارىتى «قۇملۇقنىڭ چۈشى» ناملىق پوۋېستىدا تېخىمۇ گەۋدىلىك ئىپادىلەنگەن، «قۇملۇقنىڭ چۈشى» يازغۇچىنىڭ يۈكسەك بەدىئىي مۇۋەپپەقىيىتى ۋە ئىجادىيىتىنىڭ يۇقىرى پەللىسى سۈپىتىدە كىتابخانلار تەرىپىدىن قىزغىن ئالقىشلاندى ۋە سۆيۈپ ئوقۇلدى.
ھەممىگە مەلۇمكى، رېئالىزملىق روھ نەچچە مىڭ يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى ئاساسىي ئېقىم بولۇپ كەلدى، گەرچە بۇ خىل ئەھۋال كلاسسىك ئەدەبىياتىمىزدا ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىمىزدىكىدەك روشەن كۆرۈلمىسىمۇ، لېكىن يوشۇرۇن ۋە ۋاسىتىلىك ئىپادىلەندى. مانا مۇشۇنداق روھ خالىدە ئىسرائىلنىڭ قەلىمى ئاستىدا ھەۋزىخاندىن ئىبارەت «قان ۋە گۆشى» بار ئوبرازدا يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈلدى.
پوۋېستنىڭ باشلىنىشىدىن تارتىپ ئاخىرلاشقىچە بولغان جەريان گويا بىر گۈزەل رىۋايەتكە ياكى ئاق چاچلىق مومايلارنىڭ ئاغزىدىن چىقىپ سەبىي بالىلارنىڭ قەلبىگە قۇيۇلۇۋاتقان سېھىرلىك چۆچەككە ئوخشايدۇ، بىراق بىز ئەسەرنىڭ تەرەققىياتىدىن ھېچقانداق غەلىتىلىك، بىمەنىلىك ۋە ساختىلىق ھېس قىلمايمىز.
دەرۋەقە، «قۇملۇقنىڭ چۈشى» پوۋېستى خەلقىمىز ئىچىدە تارقىلىپ كېلىۋاتقان ھەۋزىخان رىۋايىتىگە ئاساسەن يېزىلغان، بىراق ئاپتور ئەسەرنى يېزىش جەريانىدا بۇ رىۋايەتكە كۆپ كۈچ سەرپ قىلىپ، قايتا - قايتا پىششىقلاپ ئىشلىگەن ۋە بەدىئىي يۈكسەكلىككە كۆتۈرگەن. رىۋايەتلەردىكى ئۇقۇملاشقان ۋە قېلىپلاشقان ھەۋزىخان ئوبرازىنى جانلىق، ئىشىنەرلىك ۋە كىتابخانلارنىڭ بەدىئىي ھەزىمى كۆتۈرگۈدەك دەرىجىدە يورۇتۇپ بەرگەن.
ئەسەر باشلىنىشى بىلەنلا بىزنىڭ كۆز ئالدىمىزدا يالتىراپ تۇرغان قۇم بارخانلىرى ئىچىگە ئورالغان خىلۋەت يېزىنىڭ گۈزەل مەنزىرىسى نامايان بولىدۇ، ئاپتور ئاجايىپ سىپتا، نازۇك ۋە ئاددىي تەسۋىرلەر ئارقىلىق تەكلىماكان قوينىدىكى بۇ بوستانلىقنىڭ قىياپىتىنى خۇددى كىنو لېنتىسىدەك كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرىدۇ، شۇڭا بىز ئەسەر ئوقۇۋاتقىنىمىزدا گويا يېقىملىق بىر مۇزىكا ئاڭلاۋاتقاندەك ياكى شېئىر ئوقۇۋاتقاندەك بىر تۇيغۇغا كېلىپ قالىمىز.
ئەسەردىكى زىددىيەت - توقۇنۇشلارنىڭ ئۆتكۈرلۈكى پېرسوناژلار خاراكتېرىنىڭ مۇرەككەپلىكى، تراگېدىيە تۈسىنىڭ قويۇقلۇقى مەزكۇر پوۋېستنىڭ ئېستېتىك قىممىتىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ. ئەسەرنىڭ باشلىنىشى بىلەن ئاخىرلىشىشى تراگېدىيىلىك بىر جەرياننى شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، بىزدە مەڭگۈ ئۇنتۇلغۇسىز تەسىرات قالدۇرىدۇ:
ئاستا - ئاستا ھۆسنىگە تولۇپ، بويىغا يەتكەن ھەۋزىخان گۈزەل ۋە تىمتاس باغ ئىچىدە بىر يات ئەركىشى تەرىپىدىن دەپسەندە قىلىنىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ يۈرىكىدە مەڭگۈ ساقايماس جاراھەت قالىدۇ، بىراق كۈنلەر ئۆتكەنسېرى ئۇنىڭ يۈرىكىدىكى بۇ جاراھەت ياشلىق ئۇچقۇنلىرى بىلەن كۆمۈپ تاشلىنىدۇ. ئۇنىڭ ھاياتىغا يېڭى بىر كىشى بۆسۈپ كىرىدۇ، ھەقىقىي ۋاپارلىققا ۋە پاك مۇھەببەتكە ئىنتىلىپ كېلىۋاتقان ھەۋزىخان كېلىشكەن، ۋۇجۇدىدا ئەرلەرگە خاس جاسارەت ۋە كۈچ - قۇۋۋەت ئۇرغۇپ تۇرغان ئابدۇللانى ياخشى كۆرۈپ قالىدۇ. ئابدۇللامۇ ھەۋزىخاننىڭ كۆيۈك ئوتىدا تالاي ئازابلارنى چېكىدۇ. ئاقىۋەت ئۇلار مۇرادىغىمۇ يېتىدۇ، لېكىن بۇنداق بەختلىك كۈنلەر ئۇزاققا بارمايدۇ، ئابدۇللا بىردىنلا ھەۋزىخاننىڭ جانجىگەر دوستى ھەمراخاننى ياخشى كۆرۈپ قالىدۇ - دە، ۋۇجۇدىدا ۋاپاسىزلىق، ئاسىيلىق ۋە رەھىمسىزلىكنىڭ بورىنى قۇتراشقا باشلايدۇ.ل ئۇزۇندىن بۇيان ۋاپادارلىققا ۋە چىن مۇھەببەتكە پۈتكۈل ۋۇجۇدى بىلەن تەلپۈنۈپ كەلگەن ھەۋزىخان ئابدۇللارنىڭ ئاسىيلىقى نەتىجىسىدە يۈرىكى لەختە - لەختە قانغا تولىدۇ، كۈنداشلىق ۋە رەشىك ئوتى ئۇنىڭ روھىي دۇنياسىنى مىتىدەك غاجاپ، ئەسەبىيلىك ۋە غالجىرلىق دەرىجىسىگە ئېلىپ بارىدۇ، نەتىجىدە ئۇ كىچىكىدىن بىللە ئويناپ چوڭ بولغان جانجىگەر دوستى ھەمراخاننىڭ قاتىلىغا ئايلىنىپ قالىدۇ، قاراڭغۇ زىندانغا سولىنىپ، ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان ھەۋزىخان ئەنە ئاشۇ دەقىقىلەردە يەنىلا دوستى ھەمراخاننى ياد ئېتىدۇ ۋە ئۆز قىلمىشىدىن ئۆكۈنىدۇ.
دېمەك، مۇھەببەت بىلەن تراگېدىيە ئىچىدە دولقۇنسىمان تەرەققىي قىلغان ئەسەر - سيۇژىتى كىتابخانلارغا چىنلىق تۇيغۇسى بېرەلەيدىغان، ھەزىمى كۆتۈرەلەيدىغان دەرىجىدە سۈرەتلىنىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن، ھەقىقىي پېرسوناژلار ئوبرازى يارىتىلىدۇ.
بىز ئەسەردىكى ئۈچ ئاساسىي پېرسوناژنىڭ ھېچقايسىسىدىن ياسالمىلىق ۋە شەكىلۋازلىق تۇيغۇسى ھېس قىلمايمىز، يازغۇچىنىڭ ئاستىدا پېرسوناژلار ئوبرازىدىكى قېلىپبازلىق بۇزۇپ تاشلىنىدۇ، مەيلى ھەۋزىخان بولسۇن ياكى ئابدۇللا بولسۇن، مۇرەككەپلىككە ئىگە ئوبرازلاردۇر.
ئەسەرنىڭ بېشىدىن تارتىپلا بىز ھەۋزىخاننىڭ روھىي دۇنياسىدىكى مۇرەككەپ تەرەپلەرنى ھېس قىلىمىز. ئۇ شۇنچە ئاق كۆڭۈل، ساپ ۋە ھەققانىيەت تۇيغۇسىغا ئىگە بىر ۋاپادار ئايال بولۇشىغا قارىماي، يەنە پۈتكۈل ئاياللارغا خاس بولغان ھېسسىياتچانلىق، كۈنداشلىق قاتارلىق روھىي ئامىللارغىمۇ ئىگە ئايال، مۇھەببەت ئاياللارنىڭ كۆزىنى قارىغۇ قىلىپ قويىدۇ، كۈنداشلىق گويا بىر يالقۇنغا ئوخشاش ئۇلارنى ئەسەبىيلىك دەرىجىسىگە ئېلىپ بارىدۇ.
دېمەك، ھەۋزىخانمۇ ھاۋا ئانىمىزدىن تارتىپ يەر شارىغا مۇھەببەت ۋە مۇلايىملىق بېغىشلاۋاتقان سانسىزلىغان ئاياللارغا ئوخشاشلا ئۆز خاراكتېرىنىڭ چەكلىمىلىكلىرىدىن ھالقىپ چىقىپ كېتەلمەيدىغان ئوبرازدۇر. شۇڭا، بىز ھەۋزىخاننىڭ كۈنداشلىق تۈپەيلىدىن دوستى ھەمراخانغا پىچاق سالغىنىنى كۆرگىنىمىزدە، ئۇنىڭغا نەپرەتلىنىشنىڭ ئورنىغا ھېسداشلىق قىلىمىز، يازغۇچى ئەسەردە ئىنسان خاراكتېرىنىڭ رامكىغا چۈشمەيدىغان، قېلىپقا سېلىنمايدىغان كۆپ قىرلىق، تۇراقسىز ئالاھىدىلىكلىرىنى ھەۋزىخان بىلەن ئابدۇللا ئوبرازىنى يارىتىشتا ئىپادە قىلغان. شۇڭا، بىز ھەۋزىخان ئوبرازىنى مۇكەممەللەشكەن ۋە تەگكىلى بولمايدىغان ئىلاھ ياكى مەبۇد سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ۋۇجۇدى ئويغاق، ئوڭ مۈرىسىدە پەرىشتە، سول مۈرىسىدە شەيتان قاراپ تۇرغان، تومۇرلىرىدا ئىسسىق قانلار غۇيۇلداۋاتقان ھەقىقىي ئادەم سۈپىتىدە ھېس قىلىمىز. يازغۇچىنىڭ بەدىئىي مۇۋەپپەقىيىتىمۇ دەل مۇشۇ يەردىدۇر.
ئۇنىڭدىن باشقا خالىدە ئىسرائىلنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئېلان قىلغان ئىجتىمائىي ئەخلاق ۋە مۇھەببەت تېمىلىرىغا بېغىشلانغان بىر قىسىم ئەسەرلىرىمۇ بىزنىڭ دىققىتىمىزنى ئۆزىگە تارتىدۇ. بولۇپمۇ «رەڭدار قۇيۇن»، «ئوربىتا»، «باھاردا ياغقان قار»، «ئۇ كۆزلەر» قاتارلىق ئەسەرلىرى شۇ جۈملىدىندۇر، يازغۇچى بۇ ئەسەرلىرىدە جەمئىيىتىمىز دۇچ كېلىۋاتقان بىر قىسىم رېئال مەسىلىلەرنى، مىللىتىمىزنىڭ ۋۇجۇدىدا بىخ سۈرگەن كېسەللىكلەرنى جانلىق پېرسوناژلار ئوبرازى ئارقىلىق ئېچىپ تاشلىغان ۋە كىتابخانلارنى ئويغا سالغان. بولۇپمۇ «رەڭدار قۇيۇن»نىڭ بۇ جەھەتتىكى بەدىئىي مۇۋەپپەقىيىتى كىشىنى قايىل قىلىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، يازغۇچى خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيىتىدىكى مۇھىم ئالاھىدىلىكلەردىن تۆۋەندىكى نۇقتىلارنى كۆرسىتىش مۇمكىن:
بىرىنچى، پېرسوناژلار ئوبرازىنى يارىتىشتا ئەنئەنىۋى قېلىپلارنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئىنسان خاراكتېرىنىڭ رامكىغا چۈشمەيدىغان، تۇراقسىز، ئۆزگىرىشچان، مۇرەككەپ، تىنچسىز ۋە كۆپ قىرلىق ھالەتلىرىنى ئېچىپ بەردى. ئۇنىڭ تۇنجى ھېكايىسى «ئېھ، ھايات»تىكى گۈلچېھرە ئوبرازىدىن تارتىپ، «ھاڭگرت كۆلى»دىكى زۆھرە، يۈسۈپ ۋە ئەخمەتلەر: «قۇملۇقنىڭ چۈشى»دىكى ھەۋزىخان، ئابدۇللا ۋە ھەمراخانلار، «رەڭدار قۇيۇن» دىكى ئايشەم بىلەن ھامىدلارنىڭ ئوبرازىغا قەدەر ھەممىسى گۆشى ۋە ئۇستىخىنى بار پېرسوناژلاردۇر، بىز بۇ پېرسوناژلاردىن ئاددىيلىق ئىچىدىكى مۇرەككەپلىكنى، ئومۇمىيلىق ئىچىدىكى خاسلىقنى، پسىخىك ھالىتىدىكى توختاۋسىز ئۆزگىرىشلەرنى ھېس قىلىمىز. _
ئىككىنچى، تەبىئەت ياكى مەنزىرە تەسۋىرى بىلەن پېرسوناژلارنىڭ روھىي ھالىتىنى ئۆزئارا گىرەلەشتۈرۈۋېتىدۇ ياكى تەبىئەت بىلەن ئىنساننى بىرگەۋدە قىلىپ يۇغۇرۇپ تاشلايدۇ. بىز دۇنيا ئەدەبىيات تارىخىدىكى ھەرقانداق بىر مەشھۇر ئەسەرنى ئوقۇغىنىمىزدا، ئۇنىڭدىكى ئىنتايىن نازۇك ۋە ئىنچىكە بولغان روھىي ھالەت تەسۋىرىنى بايقايمىز. مەسىلەن، ھېمىڭۋاينىڭ «بوۋاي ۋە دېڭىز» ناملىق مەشھۇر ئەسىرىدە كىشىنى ھەيران قالدۇرغۇدەك ۋەقەلىك يوق، بىراق ئاپتور بېلىقچى بوۋاينىڭ دېڭىزدىكى بىر كېچىلىك پائالىيىتى داۋامىدا ئىنسان بىلەن تەبىئەت (دېڭىز) ئوتتۇرىسىدىكى ھەم بىر - بىرى بىلەن تىنىمسىز كۈرەش قىلىدىغان ھەم بىر - بىرىگە باغلىنىدىغان ئىچكى مۇناسىۋەتنى ئېچىپ بېرىدۇ. بېلىقچى بوۋاينىڭ خاراكتېرى دېڭىز تەسۋىرى ئىچىدە تەدرىجىي ئاشكارىلىنىدۇ. خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ مانا مۇشۇنداق ئۆزگىچە ماھارەت ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. مەسىلەن، «ھاڭگىرت كۆلى»دە ئەسەر باشلىنىشى بىلەنلا گويا بىر يېقىملىق مۇزىكىدەك سۈرەتلەنگەن كۆل تەسۋىرى بىزنى چەكسىز ھاياجانغا سالىدۇ، بىز زۆھرەنىڭ ھېسسىياتىدىكى داۋالغۇشلار بىلەن ھاڭگىرت كۆلىنىڭ قاتتىق يامغۇردىكى چايقىلىشلىرىنىڭ ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنى، تەبىئەتنىڭ ھەربىر تىنىقىدا ئىنسان ھېسسىياتىنىڭ ئەكس ئېتىۋاتقانلىقىنى بايقايمىز، ئۇنىڭدىن باشقا «قۇملۇقنىڭ چۈشى» پوۋېستىدىكى ھەۋزىخاننىڭ مۇرەككەپ ھېسسىياتى بىلەن چەكسىز قۇملۇق تەسۋىرىدىكى ئۆزئارا باغلىنىش، «رەڭدار قۇيۇن»دىكى چۈشنىڭ تەكرارلىنىشى؛ «باھاردا ياغقان قار»دىكى ئەكبەرنىڭ شامالدا قېپقالغان ھالىتى ۋە قىلغان خىياللىرى دەل بۇ خىل بەدىئىي ماھارەتنىڭ يارقىن ئىپادىلىرىدۇر.
ئۈچىنچى، ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدىكى ئەپسانىۋى تۈس بىلەن رىۋايەت ئۇسلۇبىغا قايتىشتىن ئىبارەت يېڭى يۈزلىنىش خالىدە ئىسرائىل ئەسەرلىرىدە روشەن ئىپادىلەنگەن
»قۇملۇقنىڭ چۈشى» پوۋېستى بىزگە بىر گۈزەل رىۋايەتنى ئەسلىتىدۇ. دېمىسىمۇ بۇ ئەسەرنىڭ قۇرۇلمىسى خەلق ئارىسىدا تارقىلىپ يۈرگەن ھەۋزىخان رىۋايىتىدىن ئۆرنەك ئالغان بولۇپ، ھازىرقى زامان كىشىلىرىنىڭ مۇرەككەپ روھىي دۇنياسىنى يورۇتۇپ بېرىشتە مۇھىم دېتال بولىدۇ، ئاپتور خەلقىمىز ئارىسىدىكى بەزى ئۇدۇم ۋە ئېتىقاد تۈسىنى ئالغان سۆز - جۈملىلەر ۋە قاراشلار بىلەن ھەۋزىخان پاجىئەسىدىن ئالدىن بېشارەت بېرىدۇ، ھەۋزىخاننىڭ ئانىسى قىزىنىڭ چېچىنىڭ ئۈستىگە قايرىلىپ قالغانلىقىنى كۆرۈپ: «چېچىنىڭ ئۇچى ئۈستىگە قارايدىغان قىز بەختسىز بولىدۇ» دەيدۇ، ئەما پالچىمۇ ھەۋزىخانغا: «ئىسىت، سېكىلەك كۈنداشتىن ئۆلىدىكەن» دەيدۇ، دېگەندەك بۇ بېشارەتلەر ئاخىر بېرىپ رېئاللىققا ئايلىنىدۇ، بىز بۇنىڭدىن يازغۇچىنىڭ بەدىئىي سەزگۈرلىكىنى چۈشىنەلەيمىز.
تۆتىنچى، خالىدە ئىسرائىل ئۆز ئەسەرلىرىدە ئىلگىرى سۈرمەكچى بولغان پىكرىنى ئۇجۇر - بۇجىرىغىچە يېزىپ ھەممىنى تولۇقى بىلەن كىتابخانغا تاپشۇرۇپ بەرمەستىن، بەلكى كىتابخانلارغا يېڭىۋاشتىن ئويلىنىش ۋە قايتا ئىجاد قىلىش پۇرسىتى قالدۇرىدۇ، شۇڭىمۇ نۇرغۇن كىتابخانلار ۋە ئوبزورچىلار خالىدە ئىسرائىل ئەسەرلىرىنىڭ رەڭدارلىقى ئۇنىڭ قەلىمىنىڭ «بېخىل» لىقىدا دەيدۇ، ئەدەبىياتىمىزدا بارلىققا كەلگەن نۇرغۇن ئەسەرلەرنى ئوقۇساق، بېشىنى كۆرۈپلا ئاپتورنىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنى ھېس قىلىپ بولىمىز، بۇنداق «تەييار ئاش» سۈپىتىدىكى ئەسەرلەر ئېسىمىزدىن تېزلا كۆتۈرۈلۈپ كېتىدۇ، بىراق بىز خالىدە ئىسرائىل ئەسەرلىرىنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن ناھايىتى ئۇزاققىچە ئەسەردىكى پېرسوناژلار بىلەن بىللە، خۇشال بولىمىز ھەم ئازابلىنىمىز، ھاياجان ئىچىدە خىيال سۈرىمىز … مانا بۇ ئاپتورنىڭ كىتابخانلارغا قالدۇرغان ئويلىنىش پۇرسىتى ۋە چەكسىز ئېستېتىك ئۈنمىدۇر.
بەشىنچى، خالىدە ئىسرائىل ئەسەرلىرىنىڭ كۆپىنچىسى پاجىئە بىلەن سۇغۇرۇلغان، تراگېدىيىلىك توقۇنۇش ۋە زىددىيەتلەر بىلەن تولغان.
مەلۇمكى، تراگېدىيىلىك گۈزەللىك - گۈزەللىكنىڭ بىر خىل يۇقىرى شەكلى، دۇنيا ئەدەبىيات تارىخىدا قەدىمكى يۇنان تراگېدىيىلىرىدىن تارتىپ ھازىرقى مۇدېرنىزىم ئەدەبىياتىغا قەدەر تراگېدىيە پۇرىقى قويۇق ئەسەرلەر ئىزچىل ئالقىشلىنىپ كەلدى، ئىنسانلارنىڭ ئۆزىمۇ توختاۋسىز تەكرارلىنىپ تۇرغان تراگېدىيىلەر ئىچىدە ئۆز - ئۆزىنى راۋاجلاندۇرۇپ ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈپ باردى، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا تراگېدىك ئەسەرلەر كۆپ يېزىلغان بولسىمۇ، لېكىن ھەقىقىي سەنئەت قىممىتىگە ئىگە تراگېدىيىلىك ئەسەرلەر كۆپ ئەمەس. خالىدە ئىسرائىل بىر ئايالغا خاس سەزگۈر كۆز بىلەن ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى تراگېدىك زىددىيەتلەرنى چوڭقۇر كۆزەتكەن، بولۇپمۇ ئاياللار دۇچ كېلىۋاتقان نۇرغۇن ئىجتىمائىي پاجىئەلەرنى بەدىئىي يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈپ، ماھىرلىق بىلەن سۈرەتلەپ بەرگەن، شۇڭا ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىكى ھەۋزىخان ئوبرازىغا ئوخشاش بەدىئىي ئوبرازلارنىڭ بىزدە قالدۇرغان تەسىراتى ئۇزاققىچە تارقالمايدۇ. بىزگە يىغا بىلەن يانداشقان مۇڭ، شېرىن ئازاب، ئىچكى ئىزتىراپ ۋە پاجىئە بىلەن سۇغۇرۇلغان شادلىق بەخش ئېتىدۇ.
ئىزدە قامۇسى
ئىزدە قامۇسى ئومۇمىيلىق ۋە يۈكسەك غايىنى نىشان قىلىپ، ئىجتىمائىي ئۈنۈمنى بىرىنچى ئورۇنغا قويغان ئاساستا، زور ۋاقىت، ئادەم كۈچى ۋە مەبلەغ سەرپ قىلىپ، ئۇيغۇر ئىنتېرنېت ساھەسىدىكى ئىنتايىن مۇھىم بولغان بۇ بوشلۇقنى تولدۇردى
ھەققىدە
ئىزدە قامۇسى بولسا ئىزدە تورى قارمىقىدىكى قامۇس تور بىتى
باش شىركەت: ياخشى تور پەن-تېخنىكا شىركىتى
بېكەت نامى : ئىزدە قامۇسى
خەنزۇچە ئاتىلىشى : 维搜百科
بېكەت ئادرېسى : wiki.izda.com
ئىزدە قامۇسى مول مەزمۇنلۇق ئۇچۇق ئىنىسكىلوپېدىيە بولۇپ، ئىزدە قامۇسى توربېكىتىدە جانلىقلار، ئۆسۈملۈكلەر، ئالەم، ئىلىم-پەن، تارىخ، مەدەنىيەت، كۆڭۈل ئېچىش، جەمئىيەت، دۇنيادىكى داڭلىق شەخىسلەر، نام چىقارغان كۆزگە كۆرنەرلىك شەخىسلەر، فىلىم ئاكتىيورلىرى، مۇزىكانت ۋە باشقا شەخىسلەر، داڭلىق شىركەت، كان-كارخانا ، گوروھلار ۋە ئۇلارنى قۇرغۇچىلىرى قاتارلىق ماتېرياللاردىن تارتىپ بەزى بىرخىل ماتېرياللارنىڭ بىرىكمىسى ۋە باشقا ھۆججەتلەر قاتارلىقلار تەمىنلىنىدۇ.
دۆلەت ۋە جەمئىيەتنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەسىر يەتكۈزىدىغان مەزمۇنلار
(1) دۆلىتىمىز ئاساسىي قانۇنىغا خىلاپ مەزمۇندىكى ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(2) دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكى، زېمىن پۈتۈنلىكىگە زىيان يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(3) دۆلەت مەخپىيەتلىكىگە چېتىلىدىغان ۋە دۆلەتنىڭ ئىناۋىتىگە تەسىر يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(4) قانۇنسىز يېغىلىش، قانۇنسىز تەشكىلاتلار توغرىسىدىكى ئۇچۇرلار
(5) جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقىغا زىيان سالىدىغان، تېرورلۇق ئىشلىرىغا ئائىت ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(6) ئۆسەك سۆز تارقىتىدىغان، ئاممىۋىي تەرتىپنى بۇزىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(8) مىللىي ئۆچ-ئاداۋەت تۇغدۇرىدىغان، مىللەتلەرنىڭ ئۆرۈپ ئاتىدىگە زىيان سالىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
ساغلام بولمىغان، زوراۋانلىق تۈسى ئالغان، قىمار، زەھەر ۋە ئەدەپ-ئەخلاققا زىت مەزمۇنلار
(2) تېرورلۇق، ئېچىنىشلىق رەسم، فىلىم ۋە باشقا ناچار تەسىرلىك مەزمۇنلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(3) مەزمۇن چىنلىقى يوق، ساختا، ئويدۇرما ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(4) باشقىلارنى ھاقارەت قىلىدىغان، بۆھتان چاپلايدىغان، باشقىلارنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇق-مەنپەئەتىگە دەخلى تەرۈز يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ.
(5) ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش توغرىسىدىكى، ياكى ئۆزىنى ئۆلتۈرۋالغان جەريانلار تەپسىلىي بايان قىلىنغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ.
(6) مېيىپلارنى، ئاجىز، يوقسۇللارنى مازاق قىلىدىغان، كەمسىتىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
ئېلان ياكى ئېلان تۈسىنى ئالغان مەزمۇنلار
(2) تىجارەت خاراكتىرلىك ئورۇن ۋە شەخسلەرنىڭ ئېلانلىرى ئۆچۈرۈلىدۇ
(3) ھەرقانداق تىجارەت،سودا خاراكتېرىدىكى ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
(4) شاخلىتىپ سېتىشقا دەۋەت قىلىدىغان ياكى شاخلىتىپ سېتىشنى ترغىپ قىلىدىغان ئۇچۇرلار ئۆچۈرۈلىدۇ
مەنبە
ئىزدە قامۇسى
يول بەلگىسى
يول بەلگىسى بولسا ئالامەتلەر.
پوند ستېرلىڭ
left|thumb|350px|پوند ستېرلىڭ پوند ستېرلىڭ(فوندستېرلىڭ) بولسا پۇل نامى
دۇنيا يەرشارى كۈنى
دۇنيا يەرشارى كۈنى World Earth Day
دۇنيا يەرشارى كۈنى ھەر يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى بولۇپ، دۇنيا خاراكتېرلىك مۇھىت ئاسراش پائالىيتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ پائالىيەت ئامېرىكىدا باشلانغان. 1970.يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى، ئامېرىكا دىموكراتلار پارتىيسى يىغىن قاتناشچىسى گايلورد نېلسون (Gaylord Nelson) ۋە خارۋارد ئۇنۋېرسىتىتى ئوقۇغۇچىسى دەننىس خەيسنىڭ تەشەببۇسى ۋە تەشكىللىشى ئاستىدا ئامېرىكىدىكى ئون مىڭلىغان خەلق ئاممىسىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن نامى زور بولغان چوڭ كۆلەملىك <يەر شارى كۈنى> پائالىيتىنى ئۆتكۈزۈپ، پاكىز، ئاددى ۋە تىچ تۇرمۇش مۇھىتى قۇرۇشقا چاقىرىلغان. ھازىرقى زامان مۇھىت ئاسراش پائالىيتىنىڭ باشلىنشى بولۇش سۈپىتى بىلەن، دۇنيا يەرشارى كۈنى پائالىيتى كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ مۇھىت ئاسراش قانۇنىنىڭ تۇرغۇزۇلىشىغا ھەيدەكچىلىك رولىنى ئوينىدى.
2009.يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى، 63.نۆۋەتلىك بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى چوڭ يىغىنىدا بىردەك قارار ماقۇللىنىپ ھەر يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنىنى <دۇنيا يەرشارى كۈنى> قىلىپ بېكىتتى.
كۈرەش مەخسۇت
كۈرەش مەخسۇت، ئۇيغۇر، خوتەن گۇمىلىق، جوڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى ئۆلچەپ سىزىش ئىنىستۇتىنى پۈتتۈرگەن. مەركىزى پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتلىق(مەكتەپتە تۇرۇپ) ئۇنىۋانىغا ئېرىشكەن. 2018-يىلى 4-ئايدىن بۇيان جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى تەبىئىي بايلىقلار مىنىستىرلىكنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، پارتىكوم ئەزاسى.
ئىسمى
ئۇيغۇرچە: كۈرەش مەخسۇت.
ئۇيغۇرچە لاتىن: kuresh mehsut
خەنچە: 库热西·买合苏提
ھەققىدە
كۈرەش مەخسۇت، ئەر، ئۇيغۇر، 1960-يىلى 3-ئايدا تۇغۇلغان، شىنجاڭ گۇما ناھىيەسىدىن، 1977-يىلى 1-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1984-يىلى 1- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتلار ئىنستىتۇتىنىڭ ئىقتىساد باشقۇرۇش كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
1977-يىلى 1-ئايدا، شىنجاڭ ھەربىي رايونى ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى تەلىم-تەربىيە ئەترىتىنىڭ كۇرسانتى بولغان.
1977-يىلى 9-ئايدا، ئازادلىق ئارمىيە ئۆلچەش-سىزىش ئىنستىتۇتى ئاۋىياتسىيە ئۆلچەش فاكۇلتېتى ئاۋىياتسىيە ئۆلچەش ئىچكى كەسپى كەسپىدە ئوقۇغان.
1980-يىلى 9-ئايدا، گۇاڭجۇ ھەربىي رايونى ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى ئاۋىياتسىيە ئۆلچەش ئىچكى كەسپى ئەترىتىنىڭ تېخنىكى بولغان.
1982-يىلى 2-ئايدا، ئۈرۈمچى ھەربىي رايونى 2-ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى خەرىتە سىزىش ئەترىتى، ئاۋىياتسىيە ئۆلچەش ئىچكى ئىشلار ئەترىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
1986-يىلى 7-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە مەكتىپى ئىلمىي باشقارمىسى، كەسپىي مائارىپ باشقارمىسىنىڭ كادىرى بولغان.
1988-يىلى 5-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق رېۋىزىيە نازارىتى 3- باشقارمىسىنىڭ كادىرى بولغان.
1993-يىلى 2-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى ئىنتىزام تەكشۈرۈش، رېۋىزىيە 2- ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
1996-يىلى 1-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
1998-يىلى 10-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇمۇل ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى بولغان (1996-يىلى 8-ئايدىن 1998-يىلى 12- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى سىرتتىن ئوقۇتۇش ئىنستىتۇتىنىڭ ئىقتىساد باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان).
2003-يىلى 1-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان (2001-يىلى 9- ئايدىن 2004-يىلى 7-ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتلار ئىنستىتۇتىنىڭ ئىقتىساد باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان).
2007-يىلى 12-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
2008-يىلى 2-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، قوشۇمچە ئاپتونوم رايونلۇق دۆلەت مۈلكىنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش كومىتېتى پارتكومىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2012-يىلى 2-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
2014-يىلى 3-ئايدا، دۆلەت زېمىن بايلىقى مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، دۆلەت ئۆلچەش-سىزىش-جۇغراپىيەلىك ئۇچۇر ئىدارىسىنىڭ باشلىقى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2018-يىلى 3-ئايدا، تەبىئىي بايلىق مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولغان.
2018-يىلى 10-ئايدا، تەبىئىي بايلىق مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، قوشۇمچە دۆلەت تەبىئىي بايلىق مۇئاۋىن باش نازارەتچىسى بولغان.
2020-يىلى 5-ئايدا، مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى، دۆلەت رېۋىزىيە كومىتېتىنىڭ ئېكولوگىيەلىك مۇھىت مىنىستىرلىقىدا تۇرۇشلۇق ئىنتىزام تەكشۈرۈش، رېۋىزىيە گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى، ئېكولوگىيەلىك مۇھىت مىنىستىرلىقى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولغان.
ج ك پ 19-نۆۋەتلىك مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ ئەزاسى.
شورپا
1.ئاق شورپا
2.ياپراقچە گۆش شورپىسى
4.كۆپ خۇرۇچلۇق شورپا
6.قۇم قازان قوۋۇرغا شورپىسى
7.قوي گۆشى شورپىسى
8.ئارپا شورپىسى
9.چامغۇر شورپىسى
10.قوۋۇرغا گۆش شورپىسى
11.سېرىق شورپا
13.قىيما شورپىسى
14.كەپتەر شورپىسى
15.توخۇ گۆشى شورپىسى
16.موزاي گۆشى شورپىسى
17.قوتاز گۆشى شورپىسى
18.قاسقان شورپىسى
19.قۇمغان شورپىسى
20.چەينەك شورپىسى
21.ساماۋەر شورپىسى
22.كۆكتات شورپىسى
24.باچكا شورپىسى
25.ئۇستىخان شورپىسى
1894 - يىلى
1895 (MDCCCXCIV) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە دۈشەنبە كۈنى باشلىغان ئادەتتىكى يىلدۇر.
شورپا
26.چۈچۈمەل شورپىسى
27.ئاچچىق-چۈچۈك ئاق شورپا
28.ئوغۇز شورپا
29.قېمىز شورپىسى
30.پەمىدۇر شورپىسى
32.ماش شورپىسى
33.تۇخۇملۇق پالەك شورپىسى
34.قىيمىلىق شورپا
35.قايناتما شورپا
36.بەلىش گۆش شورپىسى
37.تاۋۇز شورپىسى
38.پىنتوزىلىق ئۇستىخان شورپىسى
39.سەۋزە شورپىسى
40.قوناق شورپىسى
41.قىيمىلىق غول پىياز شورپىسى
42.باغۋەن شورپىسى
43.قورۇما شورپا
45.قورۇما قىيما شورپىسى
46.ماش ئۈگرە شورپىسى
47.تۈگۈنەك شورپىسى
49.تۇخۇم قورۇما شورپىسى
51.ئۆردەك گۆشى قورۇما شورپىسى
52.قىرغاۋۇل گۆشى قورۇما شورپىسى
53.ئات گۆشى قورۇما شورپىسى(دىققەت بۇ شورپىدا ئات گۆشى قورۇلمايدۇ سۇدا پۇشۇرۇپ ئاندىن قورۇلغان شورپىغا سېلىنىدۇ)
55.كۇمىلاچ گۆش شورپىسى
پايدىلانغان ماتېرياللار: ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
مىسىر
مىسىر ياكى رەسمىي نامى بىلەن مىسىر ئەرەب جۇمھۇرىيىتى  شىمالىي ئافرىقاغا جايلاشقان بىر دۆلەتتۇر.
مىسىر جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى بىلەن باشقۇرۇلىدىغان بىر ئەرەب جۇمھۇرىيتىدۇر. ئاھالىنىڭ كۆپچىلىكى مۇسۇلمان ئەرەبلەردۇر. پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھەرى قاھىرەدۇر. ھازىرقى پرېزدېنتى ئابدۇلفەتتاھ سىسى ئېرۇر. باش مىنىستىر، ئىبراھىم مەھلاب ئېرۇر. مىسىرنىڭ قانۇن چىقىرىش ئورگىنى بولسا مىسىر خەلق مەجلىسى ئېرۇر.
مسىر شىمالىي ئافرىقىنىڭ نۇپۇسى ئەڭ كۆپ دۆلىتىدۇر. شىمالدا ئاق دېڭىز ۋە شەرقتە قىزىل دېڭىز قىرغاقلىرىغا ئىگە مىسىرنىڭ، غەربىدە لىۋىيە، جەنۇبىدا سۇدان يەر ئالماقتا. مىسىرنىڭ ئاسىيا قىتئەسىگە جايلاشقان قىسمى سىنا يېرىم ئارىلى ئۈستىدە پەلەستىن ۋە ئىسرائىلىيە بىلەن قوشنىدۇر. مىسىرنىڭ ئەڭ مۇھىم دەرياسى بولغان نىل دەرياسى ئا دېڭىزغا قۇيۇلىدۇ.
مىسىر تۆرت چوڭ قەدىمىي مەدەنىيەتلىك دۆلەتنىڭ بىرىدۇر. يەر ئۆلچىمى 1 مىليون 10 مىڭ كم2 بولۇپ، 2020 - يىلى تەخمىنەن 100 مىليون نۇپۇسلۇق بىر دۆلەتتۇر.
مىسىرنىڭ 7000 يىلغا يېقىن ئۆتمۈشى بار بولۇپ، تۇنجى مەدەنىيەتتىن بۇيان نۇرغۇن ھاكىمىيەت، دۆلەت ۋە قەۋملەر ئۆتكەن. تارىختا مىسىر فىرئەۋنلىرىنىڭ مەملىكىتى، ئىسلام دۆلىتىنىڭ توپرىقى، ئەمەۋىيلەر، ئابباسىيلەر، فاتىمىيلەر، مەملۇكىيلەر ۋە ئوسمانىيلەرنىڭ ھۆكۈمدارلىقىدا بولغان مىسىر، 1922 - يىلى بۈيۈك برىتانىيەدىن مۇستەقىل بولغان ۋە 1952 - يىلى جۇمھۇرىيەت ئېلان قىلىنغان.
ئاخىرىقى قېتىم 2011 - يىلىدىكى مىسىر ئىنقىلابى بىلەن 32 يىل مىسىرنى باشقۇرغا ھۈسنۈ مۇبارەك غولاپ چۈشكەن ۋە مسىر دېموكراتىيەگە ئۆتۈش باسقۇچىغا كىرگەن. بۇ باسقۇچ 2013 - يىلى 3 ئىيۇل كۈنى سايلانغان تۇنجى دۆلەت رەئىسى مۇھەممەد مۇرسىينىڭ بىر سىياسىي ئۆزگىرىش بىلەن ۋەزىپىدىن قالدۇرۇلىشى بىلەن دەخىل كۆرگەن.
تىبەت قوڭۇر ئېيىقى
تىبەت قوڭۇر ئېيىقى (خەنزۇچە: 西藏棕熊) يەنە ئالا ئېيىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تىبەت قوڭۇر ئېيىقى چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ ھايۋان، سوغۇق ئوتلاقلاردا، يېرىم چۆل ئوتلاقلىرىدا ياشايدىغان بۇلۇپ، دۆلەت تەرىپىدىن ئىككىنچى دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان ھايۋان.
سىرتقى شەكىلى
پۇتىدا بەش بارمىقى، ھەربىر بارمىقىدا تۈز ھالەتتىكى ئاقۇچ تىرناقلىرى بولىدۇ. پۈتۈن تېنى قارامتۇل قوڭۇر رەڭدە ياكى سېرىق بىلەن قارا ئارىلاشقان ھالەتتە كۆرۈنىدۇ. بېشى قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ. قۇلىقى ئەتراپىدىكى تۈكلىرى سەل ئۇزۇن بولۇپ، قارامتۇل قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ. كۆكرىكىدە يوغان ئاق بەلۋاغسىمان تۈكلىرى بولىدۇ.
بۇ بەلۋاغسىمان تۈكلىرى مۈرىسىگىچە سوزۇلغان بولۇپ، خۇددى بىر ئاق چەمبىرەك ئېسىپ قويغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئالا ئېيىق قوڭۇر ئېيىقنىڭ قېرىنداش تۈرى، شۇنداقلا قوڭۇر ئېيىقنىڭ يەنىمۇ بىر قەدەم ئىلگىرىلەپ ئېگىز تاغنىڭ سوغۇق ھاۋا كىلىماتىغا ماسلاشقان بىر تۈرىدۇر. ئۇنىڭ قوڭۇر ئېيىق بىلەن بولغان روشەن پەرقى تېنى كىچىك، تىرنىقى قىسقا، تۈز ھەم ئاقۇچ، بوينىدا چوڭ ئاق ئالىسى بولىدۇ. ئالا ئېيىققا 1854– يىلى نام بېرىلگەن بولۇپ، بەزى زوئولوگلار ئۇنى قوڭۇر ئېيىقنىڭ بىر كەنجى تۈرى دەپ قارايدۇ.
ياشاش قانۇنىيىتى
ئالا ئېيىق ئېگىز تاغلىق يايلاقلاردا، سوغۇق ئوتلاقلاردا، يېرىم چۆل ئوتلاقلىرىدا ياشايدۇ. ئادەتتە ئورمانلىق ئىچىگە كىرمەيدۇ. ياشاش مۇھىتىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3500–5500 مېتىر بولىدۇ. ئادەتتە يالغۇز ھەرىكەت.قىلىدۇ. ‹‹ئانا›› ئېيىق بالىلىرى بىلەن بىللە ھەرىكەت قىلىدۇ.ئۇلار ئاساسەن كۈندۈزى ھەرىكەت قىلىدۇ. ئاڭلاش، كۆرۈش سەزگۈسى ئانچە تەرەققىي قىلمىغان، لېكىن پۇراش سەزگۈسى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، دالىدا پۇراش سەزگۈسىگە تايىنىپ نىشاننى تاپىدۇ.
ئۇ ئادەم ھىدىنى ناھايىتى ئاسان سېزىۋالىدۇ ھەم ئادەم ھىدىنى پۇرىغان ھامان ئۆزىنى چەتكە ئالىدۇ. بەزى ئالاھىدە ئەھۋالدا ئادەمگىمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ.
ئالا ئېيىقنىڭمۇ قوڭۇر ئېيىققا ئوخشاش ھەر يىلى ئۈچەككە كىرىدىغان ئادىتى بولۇپ، 10–ئاينىڭ ئاخىرى 11–ئاينىڭ باشلىرى ئۈچەككە كىرىپ ئىككىنچى يىلى 3–، 4–ئايلاردا ئۈچەكتىن ئويغىنىدۇ.
ئۇ ئاساسلىقى ئېگىز تاغ توشقانباش چاشقىنى ۋە سۇغۇر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە بەزى سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ بالىلىرى، ئاجىز، قېرى، كېسەللىرى، بىر قىسىم قۇشلار، قوش ماكانلىقلار، بېلىقلار ۋە ئوت–چۆپلەر بىلەنمۇ ئوزۇقلىنىدۇ.
كۆپىيىش ئەھۋالى
تىبەت قوڭۇر ئېيىقى ئادەتتە ئىككى يىلدا بىر قېتىم كۆپىيىدۇ، ھەر يىلى 5-7–ئايلاردا چېتىشىدۇ، بۇ چاغلاردا چىشىسى بىلەن ئەركىكى بىللە ھەرىكەت قىلىدۇ، چېتىشىپ بولغاندىن كېيىن ئايرىلىپ يالغۇز ھەرىكەت قىلىدۇ.
بوغاز ۋاقتى 6–7 ئاي بولۇپ ، كۆپىنچە قىشلىق ئۇۋىسىدا تۇغىدۇ، ھەر قېتىمدا 1– 2 نى تۇغىدۇ، بالىلىرىنى ‹‹ئانا›› ئېيىق باقىدۇ، ئۇ ئۈچەكتىن چىققاندا ناھايىتى ئېچىرقاپ كەتكەچكە ۋەھشىيلىشىپ كېتىدۇ.
جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى
ئالا ئېيىق يالغۇز بىرلا تۈر بولۇپ كەنجى تۈر دەپ ئايرىلمايدۇ، ئۇ ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ كۇئىنلۇن تېغىغا تارقالغان، ئىچكى ئۆلكىلەردىن چىڭخەي، شىزاڭ، گەنسۇ قاتارلىق ئۆلكە ۋە ئاپتونوم رايونلارنىڭ بىر قىسىم تاغلىرىغا تارقالغان، چەت ئەللەردە ياۋروپا، ئاسىيادىكى بىر قىسىم دۆلەتلەرگە تارقالغان.
ئالاقىدار بايان
ئالا ئېيىق دۆلىتىمىزنىڭ ئالاھىدە يەرلىك تۈرى بولۇپ، ئېگىز تاغلىق رايونلاردا ياشايدىغان ئەتىۋارلىق ھايۋانلارنىڭ بىرى، شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ ئېگىز تاغ ھايۋانلىرى تەتقىقاتىدا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە، باشقا جەھەتلىرى قوڭۇر ئېيىق بىلەن ئوخشاش.
دۇنيادىكى ھەربىي كۈچى ئەڭ ئاجىز ئون دۆلەت
دۇنيادىكى ھەربىي كۈچى ئەڭ ئاجىز ئون دۆلەت
دەۋرىمىزدە دۇنيادىكى دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنى كۈچەيتىپ، خەلقئارادىكى باشقا دۆلەتلەر ئۈستىدىكى تەسىرى ۋە نوپۇزىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچى بىلەن قوراللىنىشتا بىر-بىرى بىلەن بەسلەشمەكتە. بۇ خىل بەسلىشىش ھەر يىلى ئۈزلۈكسىز ھالدا داۋاملىشىۋاتقان بولغاچقا، خەلقئارادىكى بەزى تەشكىلاتلارنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ كەلمەكتە. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ھەر يىلى دېگۈدەك ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالى، ھەربىي كۈچى، پەن-تېخنىكىسى قاتارلىق كۆپلىگەن جەھەتلەردىن تەكشۈرۈپ، دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ تىزىملىكىنى ئېلان قىلىپ كەلمەكتە. كىشىلەرنىڭ دىققىتى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتلەرگە مەركەزلەشكەن ۋاقىتتا، ئىختىيارسىز ھالدا «دۇنيادا ھەربىي كۈچى ئەڭ ئاجىز دۆلەتلەرچۇ؟» دېگەن سوئال تۇغۇلىدۇ. چۈنكى دۇنيادا ھەربىي كۈچى ھەقىقەتەن ئاجىز دۆلەتلەر بار. بۇ دۆلەتلەرنىڭ تارىخى ۋە تەبىئىي بايلىقلىرىنى دىققەتكە ئالغىنىمىزدا، كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ ھەر خىل باھانە-سەۋەبلەر بىلەن بۇ دۆلەتلەرنى كونترول قىلىۋاتقانلىقىنى، ئاجىز دۆلەت خەلقلىرىنىڭ بولسا ئېيتىپ تۈگەتكۈسىز قىيىنچىلىق ۋە كۆز ياشلىرى ئىچىدە ياشاۋاتقانلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ.
بىز تۆۋەندە 2017-يىلى 133 دۆلەتنى ئىقتىسادى، ھەربىي كۈچى، تەرەققىياتى قاتارلىق 50 جەھەتتىن تەكشۈرۈپ چىققاندىن كېيىن Globalfirepowerتورىدا ئېلان قىلىنغان دۆلەتلەرنىڭ ئىچىدىن دۇنيادىكى ھەربىي كۈچى ئەڭ ئاجىز ئون دۆلەتنى رەت تەرتىپى بويىچە دىققىتىڭلارغا سۇنىمىز.
1. بۇتان Bhutan (ئاسىيا قىتئەسى)
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى 15 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى ئىككى مىليارد 261 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى ئالتە مىليارد 432 مىليون دوللار.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: جەمئىي ئون بىرونېۋىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: ئىككى تىك ئۇچار ۋە ئىككى يۈك توشۇغۇچى ئايروپىلانى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: دېڭىز بىلەن چېگرالانمىغاچقا، دېڭىز ئارمىيەسى يوق.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: ئون مىليون دوللار.
2. سۇرىنام Suriname (جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسى)
نوپۇسى: 585 مىڭ 824.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى 393 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى بىر مىليارد 439 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى سەككىز مىليارد 547 مىليون دوللار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 2270.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: 40 دانە ھەر خىل بىرونېۋىك ۋە قوراللىق ماشىنىلاردىن تەركىب تاپقان.
ھاۋا ئارمىيەسى: ئۈچ تىك ئۇچار ئايروپىلانى بار. باشقا ھېچقانداق ئايروپىلانى يوق. ھەتتا يولۇچىلار ئايروپىلانىمۇ يوق.
دېڭىز ئارمىيەسى: ئۈچ ساقچى پاراخوتى بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 67 مىليون 410 مىڭ دوللار.
3. سېررالېئون Sierra Leone (ئافرىقا قىتئەسى)
نوپۇسى: ئالتە مىليون 18 مىڭ 888.
شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى
شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sherqiy Türkistan Weqpi) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە 20-يىلى قۇرۇلغان جەمئىيەت.
دۇنيادىكى ھەربىي كۈچى ئەڭ ئاجىز ئون دۆلەت
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى ئىككى مىليارد 332 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى بىر مىليارد 561 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى ئون مىليارد 640 مىليون دوللار.
شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
دۇنيادىكى ھەربىي كۈچى ئەڭ ئاجىز ئون دۆلەت
ھاۋا ئارمىيەسى: بەش تىك ئۇچار ئايروپىلان ۋە ئىككى يۈك توشۇغۇچى ئايروپىلانى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: ئون ساقچى پاراخوتى بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 13 مىليون 40 مىڭ دوللار.
4. ماۋرىتانىيە Mauritania (ئافرىقا قىتئەسىنىڭ شەرقىي شىمالىدا)
نوپۇسى: ئۈچ مىليون 677 مىڭ 293.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى بىر مىليارد 186 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى ئۈچ تىرلىيون 585 مىليارد دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى 16 مىليارد 710 مىليون دوللار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 20870.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: 35 ئۇرۇش تانكىسى، 70 بىرونېۋىك، 194 زەمبىرىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: ئىككى ھۇجۇمچى ئايروپىلان، تۆت يۈك توشۇغۇچى، توققۇز مەشىق ئايروپىلانى ۋە تۆت تىك ئۇچار بولۇپ، جەمئىي 26 ئايروپىلانى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: جەمئىي بەش ساقچى پاراخوتى بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 39 مىليون 140 مىڭ 500 دوللار.
5. ئوتتۇرا ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى Central African Republic
نوپۇسى: بەش مىليون 507 مىڭ 257.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى تۆت مىليارد 128 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى 686 مىليون 900 مىڭ دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى ئۈچ مىليارد 206 مىليون دوللار.
دېڭىز ئارمىيەسى: بۇ دۆلەت دېڭىز بىلەن چېگرالانمايدۇ.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 18 مىليون 500 مىڭ دوللار.
6. سومالى Somalia (ئافرىقا قىتئەسى)
نوپۇسى: ئون مىليون 817 مىڭ 354.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى 30 مىليون 450 مىڭ دوللار. تاشقى قەرزى ئۈچ مىليارد 054 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى تۆت مىليارد 431 مىليون دوللار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 15900.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: 140 ئۇرۇش تانكىسى، 430 بىرونېۋىك، 230 زەمبىرىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: جەمئىي 25 ئايروپىلانى بار (ئايروپىلانلارنىڭ تۈرلىرى يېزىلمىغان).
دېڭىز ئارمىيەسى: جەمئىي ئۈچ پاراخوتى بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 58 مىليون 960 مىڭ دوللار.
نوپۇسى: ئىككى مىليون 436 مىڭ 469.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى بىر مىليارد 762 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى ئالتە مىليارد 515 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى 27 مىليارد 40 مىليون دوللار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 15500.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: ئون ئۇرۇش تانكىسى، 113 بىرونېۋىك، 30 زەمبىرەك ۋە تۆت باشقۇرۇلىدىغان بومبا قويۇپ بېرىش سۇپىسى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: ئىككى ھەربىي، ئالتە ساقچى پاراخوتى بولۇپ، جەمئىي سەككىز پاراخوتى بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 120 مىليون دوللار.
8. پاناما Panama (يېرىمى شىمالىي ئامېرىكا، يېرىمى لاتىن ئامېرىكا قىتئەسىدە)
نوپۇسى: ئۈچ مىليون 705 مىڭ 346 (باج ۋە قانۇنسىز پۇل يۇيىدىغانلارنىڭ جەننىتى).
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى ئۈچ مىليارد 878 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى 22 مىليارد 900 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى 93 مىليارد 120 مىليون دوللار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 34 مىڭ.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: جەمئىي 65 تانكا ۋە بىرونېۋىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: 19 يۈك توشۇغۇچى ئايروپىلانى، تۆت مەشىق ئايروپىلانى ۋە 15 تىك ئۇچار بولۇپ جەمئى 40 ئايروپىلانى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: 12 ھەربىي، سەككىز ساقچى پاراخوتى بولۇپ، جەمئىي 20 پاراخوتى بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 145 مىليون دوللار.
9. سان سالۋادور El Salvador (شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسى - ئوتتۇرا ئامېرىكا)
نوپۇسى: ئالتە مىليون 156 مىڭ 670.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 47 مىڭ.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: تانكا ۋە ھەرخىل بىرونېۋىكلىرى بولۇپ 123ى ۋە 70 زەمبىرىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: 15 ئۇرۇش ئايروپىلانى، 26 يۈك توشۇغۇچى ئايروپىلانى، ئۈچ مەشىق ئايروپىلانى، 30 تىك ئۇچار ئايروپىلانى بولۇپ، جەمئىي 74 ئايروپىلانى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: پەقەت ئۈچ ساقچى پاراخوتىلا بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 161 مىليون دوللار.
10. لائوس Laos (ئاسىيا قىتئەسى - شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا)
نوپۇسى: 7 مىليون 19 مىڭ 73.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى بىر مىليارد 24 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى 11 مىليارد 980 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى 40 مىليارد 960 مىليون دوللار.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: 55 ئۇرۇش تانكىسى، 185 ھەر خىل بىرونېۋىك، 149 زەمبىرىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: 25 ئايروپىلان ۋە 22 تىك ئۇچار ئايروپىلانى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: دېڭىز بىلەن چېگرالانمىغان بولۇپ، دەريالاردا ھەرىكەت قىلىدىغان ھەر خىل پاراخوتىدىن 36 سى بار.
يۇقىرىقى ئون دۆلەتتىن كېيىن:
11. دومىنكا Dominica. (شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسى - كارايىپ ئاراللىرى)
نوپۇسى: ئون مىليون 606 مىڭ 865.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى: يىللىق تاشقى سودا سوممىسى ئالتە مىليارد 924 مىليون دوللار. تاشقى قەرزى 26 مىليارد 050 مىليون دوللار. سېتىۋېلىش كۈچى 161 مىليارد 900 مىليون دوللار.
زاپاس ئەسكىرى بىلەن قوشۇلغاندىكى ئومۇمىي ئەسكەر سانى: 65925.
قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى: ئالتە ئۇرۇش تانكىسى، 20 برونېۋىك ۋە 20 زەمبىرىكى بار.
ھاۋا ئارمىيەسى: ھەر خىل ئايروپىلانلىرىدىن 56 سى ۋە 26 تىك ئۇچار ئايروپىلانى بار.
دېڭىز ئارمىيەسى: ساقچى قىسمىنىڭ 24، ھەربىي قىسمىنىڭ توققۇزى بولۇپ، چوڭ-كىچىك 33 پاراخوتى بار.
دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئاجراتقان يىللىق ھەربىي خىراجىتى: 110 مىليون 850 مىڭ دوللار.
https://www.cnnturk.com/dunya/liste-aciklandi-bunlar-da-dunyanin-en-gucsuz-10-ordusu?page=1
http://www.hurriyet.com.tr/galeri-2019un-askeri-guc-siralamasi-yayinlandi-137-ulkenin-yer-aldigi-listede-turkiye-bakin-kacinci-sirada-41139460/36
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇل، مانجۇ ۋە شىبەلەر ئارىسىدا قوللىنىلىشى
نۆۋەتتە مەملىكەت- ئىچى سىرتىدا ساقلىنىۋاتقان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى ۋەسىقىلەردىن قارىغاندا، بۇ يېزىق تەخمىنەن مىلادىيە 8- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ، يەنى ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچۈشتىن بۇرۇن ئىشلىتىشكە باشلىغان، لېكىن ئۇنىڭ كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشى 9- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكەندىن كېيىنكى ئىش. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى سوغدىلار ئىشلەتكەن سوغدى يېزىقى ئاساسىدا ئىجاد قىلىنغان، يەنى ئۇيغۇرلار سوغدىلار بىلەن بولغان ئالاقە جەريانىدا تەدرىجىي بۇ خىل يېزىقنى قوللانغان. ”قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى“ دېگەن نامنى ئەڭ دەسلەپ موڭغۇللار تىلغا ئالغان ھەمدە بۇ يېزىق ئارقىلىق موڭغۇل يېزىقىنى ئىجاد قىلغان، شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ تەسىرى تېخىمۇ كېڭىيىپ ئەتراپقا تونىلىشقا باشلىغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىر خىل ئېلىپبەلىك يېزىق بولۇپ، يىل دەۋرىنىڭ ئوخشىماسلىقى بىلەن ھەر قايسى دەۋرلەردە ھەرپلەرنىڭ سانىمۇ پەرقلەنگەن. ئاۋۋال 18 ھەرپتىن تەركىپ تاپقان. كېيىنچە كەڭ كۆلەملىك قوللىنىلىشقا ئەگىشىپ، ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللىشىپ، ئاخىرىدا 23 ھەرپكە تەرەققىي قىلغان. 23 ھەرپنىڭ ئىچىدە 5 ھەرپ 8 سوزۇق تاۋۇشنى ئىپادىلىگەن، 18 ھەرپ 21 ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلىگەن. ھەرپلەرنىڭ يېزىلىشى باش ھەرپ، ئوتتۇرا ھەرپ ۋە ئاياغ ھەرپ بويىچە ئايرىلغان. دەسلەپتە ئوڭدىن سولغا قارىتىپ توغرىسىغا يېزىلغان. كېيىن سولدىن ئوڭغا قارىتىپ تىك يېزىلىدىغان بولغان.
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىر قاتار ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە بولۇشتىن باشقا، ئەڭ مۇھىمى ئۇنىڭ كەڭ كۆلەملىك قوللىنىلىشچانلىققا، كەڭ ئىجتىمائىي تەسىرىگە ئىگە بولغانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ. تۆۋەندە مەن ئالدىنقىلارنىڭ تەتقىقاتى ئاساسىدا كۆپ تەرەپلىمە ئىزدىنىش ئارقىلىق، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇل، مانجۇ ۋە شىبەلەر ئارىسىدا قوللىنىلىشى ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتىمىز.