cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بارىي
بىرىكمىلىرى:
ئۇلۇس
ئۇلۇس (ئېنگلىزچە: Nation) قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىدا بىر قەبىلە، مىللەت، بىرلىك دېگەندەك مەنسى بار. دەۋىرنىڭ تەرەققىياتىغان ئەگىشىپ ئۇلۇس سۆزنىڭ مەنىسى ئۆزگىرەپ يېڭى مەنە ئىپادىلەيدىغان بولدى.
ھازىر ئۇلۇس سۆزى مىللەت، قەبىلە، ئىرقى، دىندىن ھالقىغان، مەلۇم بىر خىل قىممەت قاراش ياكى سىياسى ئىدىيە، ۋە ياكى ئىنسانلار توپلىمىغا بولغان ئېتراپ ئاساسىدا ھاسىل بولغان ئىنسانلار سىياسىۋى توپلىمى ياكى جەمئىيەتى.مەسلەن:
ئۇلۇسلۇق ئىدىيە ئارقىسدا بەرپا بولغان دۆلەتلەر ئۇلۇسلۇق دۆلەت (Nation State) دېيىلدۇ. مەسلەن ئا ق ش، ئەنگىلىيە، گېرمانىيە، فىرانسىيە، ۋە مېكسىكا. مەلۇم بىر مىللەت ياكى ئىرىقنى ئاساس قىلىپ، مەركەز قىلىپ قۇرۇلغان دۆلەت مىللى دۆلەت دېيىلدۇ، مەسلەن ئىسرائىل، بېرما، كورىيە، ياپونيە دېگەندەكلەر.
ئاپپاق خوجا
17-ئەسىردە ياشغان خوجالاردىن بىرى
Сумерлар
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
сумер мәдәнийити нөвәттә месопотамийәдә байқалған мәдәнийәтләр ичидики әң бурунқи мәдәнийәт болуп инсанларниң дәсләпки мәзгилдә барлиққа кәлгән әң қәдими мәдәнийәтләрниң бири һесаблинду.сумер мәдәнийити асаслиқи месопотамийәниң җәнуби қисимиғаҗайлашқан.радио-актиплиқ карбон14ниң дәвр бөлүш синиқи сумер мәдәнийитиниң башлинишни бүгүндин бурун 6000йилларғичә сүрүштүрүшкә болдиғанлиқини испатлайду. сумер мәдәнийти бүгүндин 4000йиллар илигири ахирлашқан болуп орнини самлар қурған бабилон алған.бу йәрдин байқалған миқ йезиқтин авалқи йезиқни өз ичигә алған таштахта бүгүндин тәхминән 56 әсир бурун дәп бекитилди.
сумер дегән бунам һәргизму сумерларниң өзини атиши болмастин бәлки башқиларниң уларға бәргән нами иди.бу намни әң бурун ишләткәнләр акадлардур.сумерлар өзини‹‹sag-gi-ga››дәп атайдиған болуп қарабаш йәни қара чачилиқ дегән мәнини билдүриду,бәлким улар сериқ тәнлик болуши мумкин.улар туридиған җайини ‹‹ki-en-gir››дәп атайдиған болуп мәдәнийәтлик падишаһниң йери дегән мәнини билдүриду.акадлар қолланған шумер дегән сөз бәлким мушу сөзниң мәлум бирҗайниң шивисидики өзгириши мумкин.
сумерларниң тили,мәдәнийити вә ташқи қияпитиниң һәммиси уларниң сам қошнилири вә варслири билән охшашмайду.сумерлар месопотамийәниң йәрликлири болуп архелогийәлик қезимиларниң испатлишичә миладийәдин бурунқи 53-әсирдин миладийәдин бурунқи4000-йилларғичә дәсләпки обәйд мәзгилиниң башлинишиғичә месопотамийәниң җәнубидики мәдәнийәт үзүлмәй давамлашқан.
бүгүнки ирақниң җәнубидики қурғақ латқа түзләңлик шуйәрдики аһалиләргә нисбәтән ейтқанданаһайити бир мушәқәтлик җай болуп ,бу йәрдә яшаймән дәйдикәнсиз пүтүн йиллиқ суғириш вә ичимлик су мәнбәсигә капаләтлик қилиш үчүн чоқум тигрис дәряси билән фират дәрясини тизгинләш иқтидари болуши керәк.сумер тилидақанал,тосма,су амбириға охшаш суға мунасивәтлик сөзләр интайин көп.обәйд сапаллири билән шималдики самарра мәдәнийити(миладийәдин бурунқи 58-әсирдинмиладийәдин бурунқи 50-әсиргичә) сапаллири мунасивәтлик болуп самарра мәдәнийитидики кишләр тигрис дәряси вә униң тармақ еқинлирдин пайдилнип дәсләпки иптидаи суғирлима деһқанчилиқ елип барған.1980-йилларда франсийәлик архелоглар бүгүнки ларсаниң әтрапидин қезип чиққан аһалиләр райони икки мәдәнийәт арисидики алақини наһайити рошән көрситип туриду.бир мушәқәтлик муһитта яшаш вә тәрәққи қилиш үчүн шу җайдики овчилиқ мәдәнийити улар билән риқабәтлишишкә амалсиз қалған.
сумер тили тилшунаслиқта бир йиганә тил болуп һечқандақ бир тил түркүмигә тәвә әмәс,бирақ акад тили сам-һам тиллири системисға тәвә.йеңи көзқарашта сумер тили бәзи чағларда җоңгодики сино-тибәт тиллири системиси билән биллә денә-кавказ тиллири системисиға тәвә дәп қарайду.
тарихи
дәсләпки йүксәк мәдәнийити
муәррихләр миладийәдин бурунқи 4000-йилдин миладийәдин бурунқи3000-йилғичә болған сумер мәдәнийитини ‹‹дәсләпки йүксәк мәдәнийәт››дәп атайду.бир җәһәттин бу мәзгилдә сумерларниң һәрқайси шәһәр дөләтлири вә сумерларниң йезиқи аллибурун пәйда болған,бирақ бумәзгилниң тарихи йәнилар таза ениқ әмәс,бундақ болушниң сәвәби бәлким көп тәрәптин болуши мумкин, мәслән:архелогийәлик байқашниң йетәрлик болмаслиқи яки мәдәнийәт әмидиләтин башланған чағда системилиқ тарихи хатирә қалдурлмиған болуши қатарлиқ.һазир байқалған мушу мәзгилгә даир әсәрләрасаслиқи иқтисади вә мәмури җәһәттики һөҗҗәтләр болуп буларға тайинипла әйни вақиттиниң толуқ тарихини техи тәсвирләп бәргили болмайду.
әң дәсләпки сумер мәзгили бир қанчә мустәқил шәһәр дөләтлиридин тәркиб тапқан болуп будөләтләр қанал вә чегра теши арқилиқ айрилип турған.һәрбир шәһәр дөлитиниң мәркизидә мәзкур шәһәрдөлитиниң қоғдиғучи илаһиниң ибадәтханиси болған,һәрбиршәһәр дөлитигә мәзкур шәһәрниң дини мурасимиға риясәтчилик қилдиған каһин яки падишаһ һөкүмранлиқ қилған.
сумер дәсләпки сулалиси мәзгили
архелогийәлик байқаш вә еришкән тарихи матерялларға асасланғанда миладийәдин бурунқи2900-йилдин башлап сумер шәһәр дөләтлири бир ‹‹дөләтләр ара хоҗилиқ талишиш››дәвригә қәдәм басқан.
бир қәдәр чоң болған шәһәр дөләтлиридин ериду,киш,урук,лагаш,ур,нибру қатарлиқлар болуп бу шәһәр дөләтлири су һоқуқи,сода йоли вә чарвичи милләтләрниң олпани қатарлиқ ишлар сәвәбидин миң йилға йеқин өзара урушуп турған.архелогийә әйни вақиттики тарихи әһвални тәхминән тәсвирләп берәлигән болсиму бирақ архелогийәлик тарихи материялларниң чәкликлики түпәйлидин бүгүнки кишләрбилип йәткән ашу мәзгилдики тарих әмәли әһвалниң азла бир қисимидинла ибарәт.
киш илгири бирқәдәр күчлүк шәһәр дөлити дәп қаралған ,чүнки кейин нурғунлиған сумер шаһлири әмәлийәттә кишкә һөкүмранлиқ қилип бақмиған болсиму бирақ өзлирини киш шаһи дәп атиған(бирақ һазир йәнә бәзи муәррихләр униң һәргиз кишниң илгири сумерға хоҗаболғанлиқини толуқ испатлап берәлмәйдиғанлиқини,өзини киш шаһи дәп аташ бәлким йәнә башқа дини җәһәттики сәвәб болуши мумкин дәп қарайду).һазирғичә испатланған әң бурунқи шаһ дәл киш шаһи ембарагәси икән.кейин йәнә бирқәдәр күчәйгән шәһәр дөләтлири урук,ур,умма вә лагаш қатарлиқлардур.
архелогларниң лагашта хан җәмәтиниң ойма йезиқини байқиши бүгүнки кишләрни миладийәдин бурунқи2500-йилдин миладийәдин бурунқи 2350-йилғичә болған тәхминән 150йиллиқ мукәммәл болған лагаш шаһлири җәдивили вә мунасивәтлик тарихи ишларни билишигә мумкинчилик яратти һәмдә лагашни сумерларниң һәрқайси шәһәр дөләтлири ичидә бир қәдәр толуқ чүшнилгән шәһәрдөлитигә айландурди.
тәхминән миладийәдин бурунқи 2500-йилниң алди-кәйнидә лагаш күчийшкә башлиди урмәншә мәзгилидә лагаш сумерға хоҗа болди,әннәтум вә әнмәтена тәхттә олтурған мәзгилдә лагаш хели көп җайларни бойсундурди,сумерда бир хил бирликкә келиш йүзлиниши көрүнүшкә башлиғаниди лекин кейин ругаранда дөләтни яхши башқурмай авамниң исян көтүршини кәлтүрүп чиқарди. урукагина исимлик бир киши ругаандани ағдуруп ташлиди һәм авамниң қоллиши билән тәхткә чиқти,у инсанларға мәлум болған тарихтики тунҗи қетимлиқ сияси ислаһат һәркитини елип барди вә‹‹урукагина қануни›› түзүп чиқип авамниң мәнпәәтни қоғдимақчи болди.лагашниң ички қисмида қалаймиқанчлиқ көрүлгән пәйиттә сумердики һәрқайси дөләтләр арачоң көләмлик уруш партилди.умма шаһи лугалзагеси лагашни бойсундуруп урукагинани өлтүрвәтти һәм лагаш шәһирини қан билән бойиди.урукагина тәхттә пәқәт алтә йил олтурған болуп униң ислаһати шуниң билән бикар болуп кәтти.
умманиң каһини шаһ лугалзагеси лагаш сулалисни йоқитип урукни ишғал қилди һәм уни өзниң пайтәхти қилди.у өзиниң емпирийәсини персийәдин таки оттура деңизғичәсозулду дәп җар салди.бирақ самларниң акад падишаһлиқиниң шаһи саргон лугалзагешини мәғлуб қилип уни әсиргә алди ,сумер шәһәр дөләтлирниң тарихишуниң билән аяқлашти.
акад падишаһлиқи дәври
акадпадишаһлиқи месопотамийәни бирликкә кәлтүрди,бирақ акадлар самлардин болуп сумерлардин әмәс иди.
сумерларниң қайта гүллиниши
акадпадишаһлиқиниң ахирқи мәзгилидә сумерларниң аз болмиған шәһәр дөләтлири йәнә қайта гүллинишкәбашлиди.акадлар болса ‹‹бәдиви›› гутлар тәрпидин йоқитилди.акад падишаһлиқи гумран болғандин кейин сумерлар қайта гүлләнди.лагашму бир гудийә дәйдиған шаһниң һөкүмранлиқи астида интайин гүллинип қудирәт тапти,бу йәнә лагаш иккинчи сулалисиму дейилду.
‹‹бәдиви››гутларакад падишаһлиқини йоқатти,бирақ гутларниң һөкүмранлиқи анчә мустәһкәм әмәс иди,шуңлашқа сумер шәһәр дөләтлири қисқа қайта гүллинәлиди.урук шаһи утуһенгал болса гутларни қоғливәткән қәһриман иди.утуһенгалниң күчийиши лагашқиму тәһдит елип кәлди.утуһенгал урнаммаға ур шәһрини сақлашқақойди.утуһенгалниң өлүм сәвәби ениқ әмәс бирақ урнамма урни пайтәхт қилип месопотамийәни бирликкә кәлтүрди һәм ур үчинчи сулалисини(миладийәдин бурунқи2111-йилдин миладийәдин бурунқи 2003-йилғичә) қуруп чиқти.урнамма өзини‹‹сумер вә акад шаһи›› дәп атиди.
ур үчинчи сулалиси гәрчә сумерларниң сулалиси болсиму бирақ униң илгирики сумер шәһәрдөләтлиригә охшимайдиған йери шуки у акад падишаһлиқи вә бабилон падишаһлиқиға охшаш бир қудирәтлик һоқуқ мәркәзләшкән дөләт иди.нөвәттә инсанлар тарихта билип йәткән әң бурунқи қанун дәл ‹‹урнамма қануни››дур,гәрчә бу қанунниң пәқәт бир қанчә парчилирила сақлинип қалған болсиму.ур үчинчи сулалиси мәзгили ур шәһригә нисбәтән зор қурулуш елип берлған мәзгил болуп,урдики ибадәтхана харабисини һазирму тавап қилғили болиду.сулалиниң ахирқи мәзгилидә,шаһ һоқуқи аҗизлишип һәрқайси җайлар бөлүнмә һаләткә чүшүп қалди,униң үстигә сириттин кәлгән аморилар(самларниң бир тармиқи) таҗавузини тохтатмиди.әң ахирда иламларниң таҗавузи ур үчинчи сулалисигә әҗәллик зәрбә бәрди.шаһ ибби син мәғлуб болуп әсиргә чүшти,шуниң билән ур үчинчи сулалиси мунқәрз болди.
ур үчинчи сулалиси мунқәрз болғандин кейин тарихта сумерлар қурған һакимйәт қайта көрүлүп бақмиди.сумер миллитиму тарих йүзидин ғайип болди.гәрчә кейин бабилон вәассурийә мәзгилидә сумер тили вә уларниң мих йезиқи йәнила мәвҗут болған болсиму бирақ сумер дөләтлирниң тарихи әпсанә- ривайәтләргә айлнип кәтти.сумерларниң мәдәнийити гәрчә йәнила варслиқ қилинған болсиму бирақ сумерларниң өзи кишиләр тәрипидин тәдирҗи унтулуп кетилди.юнанлиқлар вә йәһудилар әсәрлирдә сумерларни әзәлдин тилға елип бақмиған иди.сумерларниң мәдәнийти вә тарихиға мунасивәтлик материялларниң һәммиси йеқинқи замандики архелогийәниң төһписидур.
завал тепиши
әтраптики күчләрниң тәрәқиятиға әгишип сумерлар бара-бара уларниң месопотамийәдики көп қисим районларниң сияси җәһәттики хоҗилиқ орнидин айрилип қалди.аморилар сумерни ишғал қилип бабилонни қурди.миладийәдин бурунқи 1595-йили һүрриләр месопотамийәниң шималида миттанни падишаһлиқини қурди.бабилон болса месопотамийәниң җәнубини контрол қилатти.буикки дөләт мисир вә хитти падишаһлиқиниң һуҗумини тости.ахирда хитти падишаһлиқи митанни падишаһлиқини мәғлуб қилди,бирақ бабилон тәрпидин мәғлуб қилинди.миладийәдин илгирики 1460-йили ассурлар бабилонни мәғлуб қилди.миладийә1150-йилға кәлгәндә ассурлар йәнә иламлар тәрпидин мәғлуб қилинди.
деһқанчилиқ вә овчилиқ
сумерлартериған өсүмлүкләрарпа, нуқут, йессимуқ, териқ, буғдай, чамғур, чилан палмиси, пияз, самсақ, кусәйгүл вә тағаптаппәриси қатарлиқларни өз ичигә алиду.уларниң өй һайванлири кала,қой,өчкә,чошқа,ишәк қатарлиқлар болуп кала уларниң асаслиқ йүк көтүрдиған,ишәк болса асаслиқ йүк тошуйдиған һайвини болған.сумерларйәнә белиқ тутқан ,қуш овлиған.
сумерлардеһқанчилиқта суғириш системисигә тайинатти,бу су тартидиған һәрикәтчан биләк,қанал,өстәң,тосма,тоған вә су амбарлирини өз ичигә алатти.өстәң вә қаналларни пат-пат ремонт қилип патқиқини тазилашқа тоғра келәтти,һөкүмәттә өстәң вә қаналларни башқурдиған мәхсус адәм болатти,байлар болса өзиниң өстиңини ишлитәтти.чәктин ашуруп ишлитиш сәвәбидин сумерлар тупрақниң шорлишип кетиш җапасини тартатти.
сумерлар күздә ормиға чиқатти,орма ориған вақитта улар үч адәм бир гуруп болатти.оруп болғандин кейин толуқ селип дан билән пахилини айрийти,йәнә башақ калтики билән уруп дени билән кепикини айрип чиқатти,ахирда шамал билан соруп кепики билән денини толуқ айрийти.
қурулушлири
месопотамийә түзләңликидә таш вә дәл-дәрәх кәмчил иди.шуңлашқа сумерларниң қурулушлириниң һәммиси кесәктин селинатти.кесәк қурулушлар вақитниң өтүшигә әгишип бузулуп кетәтти,шуниң үчүн бир мәзгил вақит өткәндин кейин уни чеқиветип түзләп қайта селишқа тоғра келәтти.вақиттиниң давамлишиға әгишип месопотамийә түзләңликидики шәһәрләр тохтимастин егизләйти,бу хил қәдими излар тәл дейилдиған болуп оттура шәрқниң һәммә йеридин учратқили болиду.сумерларниң әң һәйвәтлик әң мәшһур қурулуши мунарлиқ ибадәтхана болуп улар ғайәт зорсупиларниң үситгә қопурлатти.сумерларниң юмилақ тамғисниң үситидә техи йеқин мәзгилдә ирақниң җәнубидики сазлиқ әрәблири туридиған қомуштин ясалған өйләргә охшап кетидиған нәқишләр бар иди.
сумерларниң ибадәтхана вә ордилириға техиму мурәккәп болған қурулма вә техникақоллинилнатти,мәслән: түврүк,мәхпи ханә,сеғиз миқ қатарлиқ.
мәдәнийити
сумермәдәнийитиниң җәнубта ериду,шималда нибрудин ибарәт икки мәркизи бар иди.бу икки мәркәзниң мәдәнийәт тәсири түптин пәрқлинәтти.нибру болса енлилниң муқәддәс йери иди,енлил болса удуняниң баш илаһи иди,у инсанларға ата қилған әпсун вә сеһир яхши-яман алвастиларни қоғлиялайти,униң земини бир тағниң ичидә болуп униң һасилатлири йәр астида яшайти.
ериду болса мәдәнийәт илаһи енкиниң муқәддәс йери иди,у нур вә яхшилиқ илаһи болуп йәраситидики татлиқ суниң һөкүмрани,дохтур вә инсанларниң дости иди,уинсанларға сәнәт,илим-пән,санаәт вә мәдәнийәт елип кәлгәниди.ейтилишчә әң дәсләпки қануннамә униң мәһсули икән.
ериду әсли бир деңиз порти иди,у ташқи сода вә һәрхил мәдәнийәт бу йәрдә алмишип униң тәрәқиятиға нисбәтән шүбиһсиз наһайити зор рол ойниғаниди.униң дуня қариши униң җуғрапийәлик орни билән мунасивәтлик болуп у қуруқлуқ дегән худди фират дәрясниң деңизға қоюлуш еғизи тохтимастин кеңәйгәнгә охшаш, қуруқлуқ дегән деңиз сүйи ичидин пәйда болған дәп қарайти.тарихи хатириләр қалдуруштин бурунла ериду мәдәнийити билән нибру мәдәнийити өзара алмаштуруш елип барғаниди.бабилон еридуниң бир мустәмликисидәк қилатти,еридуниң йенидики ур болса нибруниң мустәмликиси иди,у йәрдә һөрмәтлиндиған ай илаһи нибрудики енлилниң оғли иди.икки хил мәдәнийәтниң бирикишдә еридуниң тәсири муһим салмақни игәлләйдиғандәк қилатти.кейиники мәзгилидики сумер қануни аялларни қоғдайти,аяллар хели юқири орунға чиқалайти,бирақ пүткүл мәдәнийәт җәһәттәәрләр хоҗа болатти.
иқтисад вәсодиси
гилгамиш дастанида йирақтики әлләр билән сода қилиш арқилиқ месопотамийәниң аз болған маллири мәслән:яғачқа еришиш тилға елинған.болупму либанниң кедир(қариғайниң бир түри) яғичи яхши баһаға еришкән.
сумерлар қулларни ишилтәтти,бирақ қуллар сумер иқтисадиниң түврүки әмәс иди.қуллар асаслиқи рәхт тоқушқа,басмичилиққа селинатти,улар йәнә түгмәнләрдә ишләйти,мал тошуйти.
сумерларниң сапаллирида кедер мейи арқилиқ сизилған нәқишләр бариди,камаләклик үшкә арқилиқ от чиқирип сапал пишуратти.сумерларниң ташчилири вә зәргәрлири ақгәҗ, пил чиши,алтун,күмүш,һеқиқ вә көк металларни пишшиқлап ишләшни биләтти.
һәрби ишлири
сумерларсепиллар арқилиқ шәһәрлирини қоғдайти,бирақ уларниң сепиллири кесәктин ясалған болғачқа дүшмәнләрниң вақти йетәрлик болсила қоршап турған вақиттин пайдилнип сепил тамилирини колап сепилларни өрүваталайти.
сумерларниң қошуни асаслқи пиядә ләшкәрләрдин түзүлгән иди,йеник пиядә ләшкәрләрниң қолида адәттә палта,хәнҗәр вә нәйзә қатарлиқ қораллар болатти.мунтизим пиядәләшкәрләрниң йәнә мис добулғиси,кигиз йепинчиси вә терә өтүклири болатти.
сумерларниң қошунида йәнә ява ишәк қетилған һарвилар болатти,бу дәсләпки җәң һарвилири җәң қилғанда анчә чоң роли болмайти,бәзиләр улар асаслиқи қорал тошушқа ишилтилду дәп қарайду,бирақ үстидики ләшкәрләр палта яки узун нәйзә билән қоралланғаниди.сумерларниң җәң һарвилирниң төт пай чақи болатти,үситидә икки ләшкәр туратти,төт ява ишәк қетилғаниди.һарвиниң өзи болса бир тоқулған севәт иди,чақи пүтәй болатти.
сумерлар йәнәташ атқуч,камалчә қатарлиқ йираққа һуҗум қилдиған қоралларни ишләткәниди.
дини ишлири
сумерларниң инсанларниң илаһниң хизмитини қилиш үчүн дуняға кәлгәнликигә ишинәтти,шаһ болса илаһниң бу дунядики вакаләтчиси иди,инсанлар илаһниң нәсиһәтигә бойсуниши керәк иди,ундақ болмиғанда қәлби рәзилшип илаһниң җазасиға учрайти.шуңлашқа кишләр егиз мунарлиқ ибадәтханиләрни ясайти,чирайлиқ,мунтизим җабдуқларни ясап илаһниң инсанларға бәргән яхшилиқини намаян қилатти.
сумерларниң һәрбир шәһиридә уларниң өзигила хас болған илаһи вә илаһийити болатти һәмдә вақиттиниң өтишигә әгишип кишләрниң илаһқа болған әқидисиниң өзгириши кишләрниң илаһқа тәсвирлишидиму өзгиришни кәлтүрүп чиқарғаниди,сумерларниң коллектип бир дини йоқ иди.сумерларниң динида көп илаһлар болуп һәм бир баш илаһиму болатти.
сумерларниң етиқади әң дәсләп хатирләнгән етиқад болуп,булар кейинки месопотамийәдики әпсанә,астрологийә вә динниң булиқи иди.сумерлар йәр йүзиниң тәкиши икәнликигә,асманниң тувақисиман икәнликигә ишинәтти.улар адәм өлгәндин кейин әрваһқа айлинип әнсизлик билән удуняда мәңгү лағайлап йүридиғанлиқиға ишинәтти.уларниң бу хил етиқади дунядики башқа кишләргиму тәсир көрсәткәниди.алфиред норс вейтхед(әнгилийәлик математик,пәйласоп) илгири: биз месопотамийәдики самлардин әхлақ вә динға варслиқ қилдуқ... дегәниди.
сумерларниң баш илаһи тәңри илаһ ану болуп униң әң муһим һәмраһилири җәнубтики енки,шималдики енлил вә венира илаһи иштар қатарлиқлар иди.қуяш илаһи уту,ай илаһи инәнна иди.ана илаһиниң исми наму иди,ундин башқа йәнә йүздин артуқ кичик илаһлар бар иди.һәрбир илаһ бир шәһәр билән бағлинишлиқ болатти,буилаһларниң муһимлиқи мушу шәһәрләрниң сияси җәһәттики гүллиниши вәхараблишишиға әгишип өзгирәйти.сумерлар инсанларни илаһ сеғиз топидин ясиған,мәқсиди илаһ үчүн хизмәт қилиш дәп қарайти.мубада илаһ ғәзәбләнсә улар йәр тәвритиш яки боран-чапқун чиқириш арқилиқ инсанларни җазалайти.сумерлар инсанлар пәқәт илаһниң ич ағиритиши аситидила яшиялайду дәп қарайти.
сумерларниң ибадәтханиси адәттә бир чоң залдин тәркиб тапатти,залниң икки тәрипидә йол болатти,йолниң сирти болса каһинларниң туридиған йери иди.залниң биртәрипидә бир егиз супа болатти,супиниң үситида болса һайван,көктат қатарлиқ қурбанлиқларни қойидиған биркесәк үстәл болатти.ашлиқ искилати вәбашқа амбарлар адәттә ибадәтханиниң әтрапида болатти.кейин сумерларибадәтханини төт тәрәплик супиниң үстигә салдиған болди,бу супилартохтимастин егизләп мунарлиқ ибадәтханини һасил қилатти.
бақи дуня уқуми
сумерларниң әнәнисидә бақи дуняниң рәсми нами апсу дейиләтти."ап›› дегән сөз сумертилида чоңқур дегән мәнини билдүрәтти.апсу дегән сөзниң сумер әпсанилирдики мәниси болса‹‹сүзүк сулар еқип турған йәр асти көли›› иди.‹‹чоңқур суилаһи››апсу әслидә дәсләпки алтә дәврдики сумер илаһлириниң бири болуп чиши драгон дияма билән бир җүп иди,бирақ ахирәт уруши болған чағда суилаһи енки тәрпидин йәр астиға нәзәрбәнд қилинип шу йәрдәөлгән,шуниңдин бақи дуняғаайланған.апсуға һөкүмранлиқ қилдиған илаһлар тоғрисида нурғун көзқарашларбар болуп бәзиләр су илаһи енки һөкүмранлиқ қилиду десә,йәнә бәзиләр ай илаһи инәннаниң ашниси домуз(толуқ исими домуз апсу) яки сиңлиси иричигала һөкүмранлиқ қилиду дәйду.
енки тоғирисидики пикир бәлким униң ахирәт урушида апсуни нәзәрбәнд қилип өлтүргәнликидин кәлгән болуши мумкин,шуңлашқа енки қоғдайдиған шәһәр ериду апсуниң әсли типи дәп қарилду.иричигала бир қәдәр алаһидә болуп апсуниң ичдәтурупла қалмастин һәм йәнә апсудин айрилип пани дуняға келәләйти,башқаилаһлар болса апсуға кирәлмәйти,чүнки әгәр бир қетим өлүпла кәтсә панидун яға қайта келәлмәйти.домуз болса ‹‹инәнна билән домуз›› һекайисидә тутулуп апсуға елип берилду,һәр йили ачиси билән апсуда һәрқайси алтә айдин туриду.
апсудики дозақ паскина вә қараңғу болуп ичидә тошқичә җин-алвастилар бар иди.мәйли илаһ яки адәм болушидин қәтинәзәр өлгәндин кейин өзиниң һаят вақитидики қилған-әткәнлиригә асасән апсуда охшаш болмиған муамилигә еришәтти.
техникиси
сумерларниң техникисидин чақ, һәрә, терә әшләш, биләйзүк, болқа, игәр, миқ, йиңнимиқ, үзүк, күрәк, палта, пичақ, узуннәйзә,я оқи, шәмшәр, йилим, хәнҗәр, халта, добулға, қолвақ, савут, оқдан, ғилап, өтүк, сапмакәш, вилка вә һарақ ечитиш қатарлиқлар бар иди.
сумерларниң охшимайдиған үч хил қолвиқи бар иди:
йәлкәнлик кемә: қарамай ишилтилип су кирип кетишниң алдини алатти
тил-йезиқи
сумер тили инсанлар һазирғичә билип йәткән һечқандақ бир тил билән йеқин кәлмәйдиған бирхил йеганә тил.сумер тили билән башқа тилларни болупму урал-алтай тиллири системисидики тиллар билән бағлаштәк мәқсәтму әмәлгә ашмиди.җон беңтсонниң көзқаршиға асасланғанда сумер тили бәлким денә-кавказ тиллири сиситемисиға тәвә болуши мумкин.нөвәттә сумертилиниң бир хил йепишма тил икәнлики билингән йәни униң сөзлири йепишқан сөз бөләклиридин тәркиб тапиду.
сумерлар бир хил тәсвири йезиқ иҗад қилған болуп кейин бу хил йезиқ миқ йезиққа қарап тәрәқи қилған.бу йезиқ болса инсанларниң билип йетилгән әң қәдими йезиқи болуп һесаблинду.
нөвәттә он миңдин ошуқ сумер әсәрлири қезип чиқилған болуп көп қисми сеғиз топидин ясалған тахтайниң үстигә оюлған.улар шәхис вә карханиларниң хәт-чәкилири, әвәтилгән пул, тамақ тизимлики, қамус қатарлиқларниң җәдивили, қанун, мәдиһийә нахшилири, тилавәт, сеһиргәрлик әпсунлири, математика, астрономийә вә тибабәт қатарлиқ мәзмундики илим әсәрләрни өз ичигә алиду.нурғун чоң қурулуш вә чоң типтики һәйкәлләрниң үстигиму хәтләр оюлған.нурғун әсәрләрниң охшас болмиған нусхилири сақлинип қалған булуп даим нусхилинип турған.көчүрүп йезиш әйни вақиттики кишләрниң бирдинбир әсәр тарқитидиған усули болған.сам тиллиқ кишләр месопотамийәниң һөкүмраниға айланған чағдиму сумер тили йәнила дин вә қануни ишлирида қоллинилдиған тил болған.
мираслири
улар қәдимқи месопотамийәгә зич болған деһқаничилиқни елип киргән,нурғун зираәтләр вә өй һайванлири мушу йәрдин тарқалған.шуңлашқа биз сумер мәдәнийитини дәсләпки мәзгилдә иҗадийәт вә кәшпият роһиға әң бәк бай инсанлар мәдәнийитниң бирси дәймиз.
математикаҗәһәттә
сумермәдәнийитниң мәнбәси
сумерлармесопотамийәдә инсанларниң дәсләпки мәзгилдики тәрәқи қилған мәдәнийитини яратқан.ундақта сумерлар нәдин кәлгән?сумер мәдәнйити нәдин пәйда болған? бумәсилиләр һазирму техичила бир сир.испатлинишчә,қарачачлиқ сумерлар арянларниң бир тармиқму әмәс һәм самларниң бир тармиқиму әмәс икән,шуңлашқа бәзиләр уларниң әсили тәвәликини шәрқтики мәлум бир җай болуши мумкин дәп қарайду.бирақ сумерларниң қәдимқи ривайәтлиригә асасланғанда сумерларниң мәдәнийити тарихтин авалқи бир қетимлиқ зор кәлкүндин аман қалған кишләрдин кәлгән.
مەشرەپ
‹‹ئۇيغۇر مەشرەپلىرى›› ئۇيغۇرلاردا ئالاھىدە خاسلىققا ئىگە بولغان، جانلىق بىر خىل مەدەنىيەت ئەنئەنىسى بولۇپ، بۇ ئالاھىدە مەدەنىيەت ئەنئەنىسى ئۇيغۇرلارنىڭ خەلق مەدەنىيىتى ۋە خەلق سەنئىتىنىڭ بارلىق تۈرى ۋە جەۋھەرلىرىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن.
تارىخى
‹‹مەشرەپ›› ئەرەبچە سۆز بولۇپ، ‹‹يىغىلىش، سورۇن›› دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. ھازىر بۇ سۆز ئۇيغۇر تىلىغا ئۆزلىشىپ كەتكەن بولۇپ، ئۇيغۇر خەلقى ئاممىۋى خاراكتېرلىك يىغىلىش، ئەل ئىچى كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرى ۋە مۇشۇ سورۇن پائالىيەتلىرىنى ‹‹مەشرەپ›› دېگەن سۆز بىلەن ئاتايدۇ. ‹‹مەشرەپ›› ئۆز نۆۋىتىدە يەنە خەلق سەنئىتى جۇغلانغان، ئۆرپ–ئادەت، قائىدە–يوسۇن، ئەدەپ–ئەخلاق ئۆگىتىدىغان مۇھىم پائالىيەتتۇر. چوڭ كۆلەملىك ئاممىۋى كۆڭۈل ئېچىش– تەبرىكلەش پائالىيەلىرىنى ئۆتكۈزۈش، سورۇن تۈزۈپ ئەلنەغمە ئورۇنلاش، بايرام–باراۋەت قىلىش ئۇيغۇرلادا ئۇزاق تارىخقا ئىگە قەدىمكى ئەنئەنىلەرنىڭ بىرى. مەشرەپ گەرچە چوڭ جەھەتتىن تەشكىللىك–قائىدىلىك ھالدا ئۇيۇشتۇرۇلغان پائالىيەت بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭدا مۇئەييەن دەرىجىدىكى ئىختىيارىيلىقمۇ ساقلانغان بولىدۇ.
ئالاھىدىلىكى
1.مەشرەپنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشتىكى ئىختىيارىيلىق. مەشرەپ — خەلق ئىچىدە نۆۋەت بويىچە ئۆتكۈزۈلىدىغان ئاممىۋ خاراكتېرلىك كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى بولۇپ، مەلۇم شەخس ياكى كوللېكتىپ ئىختىيارىي ئۆتكۈزۈشنى ئۈستىگە ئالىدۇ. شەخس ياكى كوللېكتىپ ئۆز ئەھۋالىغا قاراپ مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بېرىشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ. مەشرەپ ئۆتكۈزگۈچىلەر مەشرەپ ئۆتكۈزۈشنى شەرەپ دەپ بىلىپ ئىختىيارىي تالىشىدۇ. بەزىدە مەشرەپ ئۆتكۈزۈشنى ئىلتىماس قىلغۇچىلار كۆپ بولۇپ كەتسە، مەشرەپ جامائىتى ئادىل ھالدا مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بەرگۈچىنى ئىختىيارىي تاللايدۇ. مەشرەپ ئۆتكۈزۈش بايلىق–ئابرويغا قاراپ بېكىتىلمەيدۇ، كىمنىڭ قۇربى نەشرەپ ئۆتكۈزۈشكە يار بەرسە، شۇ ئىختىيارىي مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بەرسە بولىدۇ. مەشرەپ ئۆتكۈزۈشنى مەجبۇرىي ھالدا تاڭىدىغان ياكى مەجبۇرىي ھالدا ئۆتكۈزمەسلىكنى تەلەپقىلىدىغان ئەھۋاللار بولمايدۇ.
2.مەشرەپ سورۇنىنى تاللاشتىكى ئىختىيارىيلىق. مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بەرگۈچى شارائىتىغا قاراپ مەشرەپ سورۇنىنى ئىختىيارىي بېكىتىدۇ. ئۆي ئىچى، ھويلا–ئارام، باغ، ياكى دالا–مەيدانلاردا ئۆتكۈزسىمۇ بولىدۇ. سورۇن تاللاشتا مەشرەپ ئۆتكۈزۈپ بەرگۈچىنىڭ پىكرىگە ئالاھىدە ھۆرمەت قىلىنىدۇ. مەيلى قەيەردە ئۆتكۈزۈلسۇن، مەشرەپ ئەھلىنى سۇغدۇرالىسا، بىخەتەر، قولايلىق بولسىلا مەشرەپ سورۇنى قىلىپ تاللاشقا بولىدۇ. مەشرەپ پائالىيىتىدە كۆپىنچە كۆپرەك ئادەمنىڭ سىغىشىنى كۆزدە تۇتۇپ، كەڭ جايلار، ھويلا–باغلار مەشرەپ سورۇنى قىلىپ تاللىنىدۇ.
3.مەشرەپ ۋاقتىدىكى ئىختىيارىيلىق. مەشرەپ ئۆتكۈزۈش ۋاقتى ئالدىنقى قېتىملىق مەشرەپتە جاكارلىنىدۇ. مەشرەپ كۈندۈزلىرى ئۆتكۈزۈلسىمۇ، كەچقۇرۇنلىرى ئۆتكۈزۈلسىمۇ بولىدۇ. مەشرەپ ۋاقتى كەڭ جامائەتچىلىككە قولايلىق بولۇش، كۆپرەك ئادەمنىڭ قاتنىشىشنى ئاساس قىلىپ، مەشرەپ ئۆتكۈزگۈچىنىڭ پىكرى ئاساسىدا ئىختىيارىيلىق ئىچىدە بەلگىلىنىدۇ. ئادەتتە قىش كۈنلىرى ئۆي ئىچىدە، ياز كۈنلىرى سىرتلاردا ئۆتكۈزۈلىدۇ. ماتەملىك كۈنلەردىن باشقا دېھقانچىلىقنىڭ ئارىسالدى ۋاقىتىلىرى، ھاۋا تازا ياخشى كۈنلەر، ھېيت–بايرام كۈنلىرى، توي–تۆكۈنلەر ۋە ئالاھىدە خەيرلىك كۈنلەر مەشرەپ ئۆتكۈزۈشنىڭ ئوبدان پەيتى ھېسابلىنىدۇ. مەشرەپ ۋاقتىنى ئىختىيارىيلىق ئىچىدە تاللاشقا بولىدۇ. مەشرەپ ۋاقتى جاكارلىنىپ بولغاندىن كېيىن ئالاھىدە ئەھۋال بولمىسا، مەشرەپ ۋاقتى خالىغانچە ئۆزگەرتىلمەيدۇ، مەشرەپ ئۆتكۈزۈلىدىغان كۈنى مەشرەپ ئەھلى بەلگىلەنگەن جايغا ئىختىيارىي يىغىلىدۇ.
4.مەشرەپكە قاتنىشىشتىكى ئىختىيارىيلىق. مەشرەپكە قاتنىشى ئىختىيارىيلىق ئىچىدە بولىدۇ. قاتنىشىدىغانلارغا ئالاھىدە چەك قويۇلمايدۇ. بۇ مەشرەپنىڭ ئاممىۋىلىقىدا تېخىمۇ گەۋدىلىك ئىپادىلىنىدۇ. مەشرەپكە ئىشتىياق باغلىغانلىكى كىشىلەر مەشرەپكە قاتنىشىشقا بولىدۇ. مەشرەپ كۆلىمىنىڭ چوڭ–كىچىكلىكىگە قاراپ، قاتنىشىدىغانلارنىڭ سانىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. مەشرەپ كۆلىمىنىڭ قانچىلىك بولۇشى ۋە كىمنىڭ ئۆتكۈزگەن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، كىشىلەر مەشرەپكە قاتنىشىشنى مۇھىم دەپ بىلىدۇ. ئالاھىدە ئۆزرىسى بولمىسىلا، ئۆز قەرەلىدە مەشرەپكە داخىل بولىدۇ. چوڭلار ياشلار ۋە بالىلارنى مەشرەپ سورۇنىدىن ئەدەپ–قائىدە، ئادەم بوۇش يوللىرىنى ئۆگەنسۇن دەپ، مەشرەپكە ئالاھىدە قاتناشتۇرىدۇ.
5.مەشرەپ باشقۇرغۇچىلىرىنى بەلگىلەشتىكى ئىختىيارىيلىق. مەشرەپ ئۆتكۈزگۈچى مەشرەپنىڭ ئەھۋالىغا ئاساسەن باشقۇرغۇچىلارنىڭ سالاھىيىتى ۋە ۋەزىپىسىنى بەلگىلەيدۇ. مەشرەپتە ئادەتتە مەشرەپ مەيدانىدىكى تەشكىللەشنى ئۈستىگە ئالغۇچى — ‹‹يىگىت بېشى›› ئەل ئىچىدىكى ھۆرمەتكە سازاۋەر، ئەخلاقلىق، ئادىللىقنى ياقلايدىغان، تەشكىللەش ئىقتىدارى كۈچلۈك كىشىلەردىن تاللىنىدۇ. مەشرەپ ئويۇنلىرى ۋە ئەلنەغمىچىلەرنى تونۇشتۇرغۇچى — ‹‹مىرشاپ›› نەشرەپ كەيپىياتىنى جانلاندۇرۇش ئۈچۈن قاپىيەلىك–قىزىقارلىق بېيت–قوشاقلارنى توقۇيدۇ. سورۇننىڭ يېمەك–ئىچمەك، ئىقتىساد ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ. مەشرەپ سورۇنىنىڭ قائىدە–تەرتىپىگە مەسئۇل بولغۇچى — ‹‹قازىبەگ›› مەشرەپ ئەھلى ۋە يىگىت بېشىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بويىچە، مەشرەپ سورۇنىدا ئەدەپسىزلىك قىلغانلارغا ھۆكۈم چىقىرىپ قىزىقارلىق، يۇمۇرلۇق جازالارنى بېرىدۇ. ھۆكۈمنى ئىجرا قىلىپ، جازانى يولغا قويغۇچى — مىرشاپ ھەرخىل قىزىقارلىق ھەرىكەتلەر بىلەن مەشرەپ سورۇنىدا كۈلكە پەيدا قىلىدۇ. كىمنىڭ نېمە ئىشقا مەسئۇل بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، مەشرەپنى ياخشى، مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈش ئاساسىي مەقسەت قىلىنىدۇ.
6.مەشرەپ مەزمۇنىدىكى ئىختىيارىيلىق. مەشرەپ بىر خىل ئۇنىۋېرسال ئاممىۋى خاراكتېرلىك پائالىيەت بولۇپ، مەشرەپ سورۇنىدا ناخشا–ئۇسسۇل، ساز–مۇزىكا، قىزىقارلىق ئېيتىشىش، مەدداھلىق، لەتىپە–چاقچاق چە ھەرخىل تىياتىرلىق ئويۇنلار ئۆزئارا ئارىلىشىپ كەتكەن بولىدۇ. قايسىنى ئاۋال، قايسىنى كەينىدە، قانچىلىك، قانداق ئورۇنلاشنىڭ مۇنتىزىم قېلىپى يوق. مەشرەپتە ھەركىم ئۆز قابىلىيىتىگە يارىشا نومۇر ئورۇنلايدۇ. ئادەتتە، ئون ئىككى مۇقام، خەلق ناخشا–ئۇسسۇللىرى، ئەلنەغمىلەردىن ئارىيە ئوقۇيدىغان ئەھۋاللارمۇ كۆپ. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۆزلىرى ئىجاد قىلغان ياكى ئۆزلەشتۈرگەن نومۇرلار بولسىمۇ بولىدۇ. مەزمۇنى ساغلام ، مەشرەپ ئەھلىگە شادلىق بېغىشلىيالايدىغان نومۇرلار بولسىلا، مەشرەپ سورۇنىدا ئورۇنلاشقا چەك قويۇلمايدۇ. بەزىدە مەشرەپ سورۇنىدىكى سەنئەتكارلار نومۇر ئورۇنلاش جەريانىدا نەق مەيداندا ئۆزئىجادىيىتىنى قوشۇۋېتىدىغان ئاھۋاللارمۇ كۆپ ئۇچرايدۇ.
ناركوز ئىككىنچى بۈلۈم
thumb|ناركوز نەتفلىكىس لوگوسى ناركوز ئىككىچن بۈلۈمى بولسا ئامىركىنىڭ ھاياجاننى ئالىدىغان، رازۋىتىچىك-جىنايەتچى تىىپىدىكى كۆپ بۈلۈملۈك تىلۋىزىيە تىياتىرىنىڭ ئىككىنچى بۈلۈمى. بۇ بۈلۈمىدىكى ۋەقەلىك بىرنىچى بۈلۈمىدىكى ۋەقەلىكنىڭ داۋامى بۇلۇپ، پابلو ئەسكوبار ئۆزى ياسىۋالغان تۈرمىدىن قېچىشتىن باشلاپ تاكى ئۇ كولۇمبىيە ھۆكۈمەت ئارمىيىسىنىڭ مەخسۇس قوغلاپ تۇتۇش قىسىمى تەرىپىدىن ئېتىپ تاشلانغىچە بايان قىلىندۇ. بارلىق ۋەقەلىك رازۋىتچىك يانىۋىر پىنانىڭ نۇقتىسىدىن تۇرۇپ بايان قىلىندۇ. ئۈچىنچى بۈلۈمىغا ئۇلاش بۇلۇش ئۈچۈن، ئەڭ ئاخىرقى قىسىمىدا، پابلو ئەسكوبارنىڭ ئايالى پابلونىڭ بارلىقى قىلىپ قالغان مال مۈلۈكىنى كالى گروچى (زەھەر ئەتكەسچىسى) نىڭ كاتتىۋىشىغا ئۈتكۈزۈپ بىرىدۇ. شۇنىڭ بەدىلىگە، پانلونىڭ ئايالى، باللىرى، ئانىسى كالى گروچىنىڭ ياردىمىدە كولومبىيەدىن ئارگىنتىانغا قېچىپ كىتىدۇ.
مەشرەپ
باشقىلار
رىھىم بابا مەشرەپ 1657 - يىلى تۇغۇلغان .ئۇ سەبى ۋاقىتلىرىدا قەشقەردىكى يىرىك ئىشان ئاپپاق خوجىغا چاكار بولۇپ 7 يىل تۇرغان. ئاپپاق خوجا مەشرەپنىڭ شىئېرلىرىدىن ۋە پىكىر قابىلىيىتىدىن بەكمۇ ئەندىشە قىلاتتى ۋە جاھىل مۇرت - سوپىلىرى ئارقىلىق ئۇنىڭغا بولغان تەقىبىنى كۆچەيتىدۇ. كېيىن بەشرەپنىڭ ئاپپاق خوجىنىڭ ھەرىمىدىكى بىر قىزغا كۆڭلى چۇشۇپ قالىدۇ ، بۇ ھال ياش ئەركىن پىكىرلىك شائىرنىڭ جىسمانى زىيانكەشلىككە ئۇچراپ ، سەرگاندارلىق دالاسىغا چىقىشىغا سەۋەپ بولىدۇ ، شۇنىڭ بىلەن مەشرەپ قەلەندەر - دەرۋىشلەر تونىنى كىيىپ يۇرتمۇ - يۇرت يۇرىدۇ. ئۇ دەسلەپ يەركەن ، خوتەن ئاندىن غالدان ھۆكۇمرانلىغىدىكى ئىلىدا بىرقانچە يىل تۇرىدۇ. ئىلىدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن مەشرەپ قەشقەردە بىرقانچە ۋاقىت تۇرۇپ ئاندىن پىيادا ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە يىراق شەرىقتىكى كەڭ رايۇنلارنى ئايلىنىپ چىقىدۇ. ئۇ بۇ رايۇنلاردا فىيۇدانلىق تۇزۇمنىڭ ئېغىر دەھشىتىنى ، ناھەقلىق ۋە زوراۋانلىقنى ، ھەرقايسۇ خانلىقلاردىكى چىرىكلىك ۋە ماجرالارنى كۆرىدۇ. بۇ جەرياندا مەشرەپ تۇۋەن قاتلامدىكى خەلىق بىلەن ۋە ئۇلارنىڭ ھاياتى بىلەن يىقىن تونىشىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ پىكىر ھىسلىرىنى كۇيلەيدۇ.
ناركوز ئىككىنچى بۈلۈم
ئاسالىق ئارتىسلار
thumb|زەھەر ئەتكەسچىلىرى ئىشلىتىپ تاشۋەتكەن سۇ ئاستى پاراخوتى ۋەگنىر مورا
مەشرەپ
باشقىلار
رەھىم مەشرەپ ئۆزىنىڭ پۇتۇن سەرگاندار ھاياتىدا نۇرغۇن شىئېرلارنى ئىجات قىلغان. بۇلارنىڭ بەزىلىرىنى ساز بىلەن ناخشا قىلىپ ئېيتقان ، بەزىلىرىنى جامائەت تۇپلانغان جايلاردا ئوقىغان ھەتتا بازىلىرىنى ياغاچلارغا ۋە دەرەىلەرگە يىزىپ قويغان. مەشرەپ ئۆزىدىن ئىلگىرى ئۆتكەن شائىرلارنىڭ بولۇپمۇ ناۋايى ، ھاپىز شىرازى ، ئابدۇراخمان جامى ۋە جالالدىن رومىلارنىڭ تۇركى ۋە فارىس شىئېرلىرىنى پۇختا ئۇگەنگەن. ئۇ ئۆزىدىن ئىلگىرى ئۆتكەن شائىرلارغا قارىغاندا تىخىمۇ راۋان ، خەلىق تىلىغا يېقىن ، جاراڭلىق ۋە جۇشقۇن شىئېرى ئۇسلۇپنى ئىلگىرى سۇرگەنلىگى بىلەن كۆزگە تاشلىنىپ تۇرىدۇ. << دىۋان مەشرەپ >> دىگەن كىتاپتا ئىيتىلىشىچە ئۇ خوتەندە بىر شىئېرى دىۋانىنى ئوتقا تاشلىغانلىغى مەلۇم .بۇنىڭدىن باشقا ئۇنىڭ << مەبدەئې نۇر >> دىگەن ئەسىرى بىزگە يىتىپ كەلگەن.
ناركوز ئىككىنچى بۈلۈم
ئاسالىق ئارتىسلار
بودىي خولبىرىك thumb|پابلو ئەسكوبارنىڭ قەبىرىسى پەترو پاسكال
مەشرەپ
باشقىلار
مەشرەپ شىئېرلىرى فىيۇدانلىق تۇزۇمگە ۋە بەگ سۇلتانلارغا قارىتا كۇچلۇك شىكايەت بىلەن تولغان. ئۇ ھاكىملارنى بىر تىيىنچىلىك كۆزگە ئېلمىغان. سوپى - ئىشان ، كالانلارنى مەسخىرە قىلىپ خەلىقنى ئەزىزلىگەن. ئۇ ئۆزىنى مەنسۇر ھەللاجىنىڭ مەسلەكدىشى دەپ جاكارلىغان ، مەشرەپ بۇ جەھەتتە مەنسۇر ھەللاجىدىنمۇ ئىزچىل ھالدا ئىسلام تىلوگىيىسىگىلا ئەمەس ، بارلىق روھانلىققا قارشى ئىسلام تۇغىنى ئېگىز كۆتەرگەن.
ناركوز ئىككىنچى بۈلۈم
ئاسالىق ئارتىسلار
ۋە باشقىلار
باشقا ئۇچۇرلىرى
ئىشىلگەن دۆلەت: ئامىرىكا (ئا ق ش)
مەشرەپ
باشقىلار
شۇنىڭ بىلەن مەشرەپكە قارشى ھۆكۇمرانلار بىرلاشمە قەسىت پىلانلاشقان ۋە ئۇنىڭ نامىغا بوھتانلارنى ئويدۇرۇشقان. ئاخىرى 1711 - يىلى ئەشتەرخانلار سۇلالىسىنىڭ زالىمى ، مەلىخ شەھىرىنىڭ ھۆكۇمرانى مەخمۇت قۇتۇغان مەشرەپنى دەھرىلىك بەدنامى بىلەن دارغا ئاستۇرغان.
ناركوز ئىككىنچى بۈلۈم
باشقا ئۇچۇرلىرى
قۇيۇلغان تور: نەتفلىكىس (Netflix)
مەشرەپ
باشقىلار
رىھىم مەشرەپ 54 يىللا ياشىغان. ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ مۇھىم قىسمى تەڭرى تىغىنىڭ جەنۇبى ۋە شىمالىدا ئۆتكەن. مەشرەپنى ئېزىلگەن مىسكىنلەر ياخشى كۆرەتتى ، ئۇنىڭ نۇرغۇن شىئېرلىرى باشقىلار تەرىپىدىن يىزىۋىلىنغان ۋە ئېغىزدىن - ئېغىزغا كۆچۇپ داستان قىلىنغان ئۇنىڭ بىرمۇنچە غەزەللىرى خەلىق مەشرەپلىرىگە ، مۇقام تېكىستلىرىگە تەسىر قىلغان.
ناركوز ئىككىنچى بۈلۈم
باشقا ئۇچۇرلىرى
قۇيۇلغان ۋاقتى: 2016 يىلى 9-ىنچى سېپتەمبىر
چاسا مەسچىت يېزىسى
چاسا مەسچىت يېزىسى ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Chasa Meschit Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 20 مىڭ ئەتراپىدا.
ھېنرى ۋالتېر بېللېۋ
thumb|دوكتور بېللېۋ تەرجىمان (سولدا) ئامىر شېر ئەلى خان (ئوتتۇرىدا) ، پولكوۋنىك فرېدېرىك پوللوك (ئۆرە تۇرغان) ۋە پولكوۋنىك كراۋفورد تروتتېر چامبېرلىن (ئوڭدا) بىلەن ئەنگىلىيە كۇتۇپخانىسىنىڭ توپلىمىدا (1869-يىلى). ھېنرى ۋالتېر بېللېۋ (ئىنگ: Henry Walter Bellew، تو. 1834-8-30 — ئۆ. 1892-7-26). ھىندىستاندا تۇغۇلغان ئەنگىلىيە تېببىي خادىمى بولۇپ، ئافغانىستاندا ئىشلىگەن، پەشتۇنچە ۋە ئافغان مەدەنىيىتىنى ئۆگەنگەن. ئۇ ئارمىيە ھاياتى جەريانىدا بۇ رايوندىكى ئىزدىنىشلىرىگە ئاساسەن بىر قانچە كىتاب يازغان.
شىمالىي ھۇدۇد ئۆلكىسى
شىمالىي ھۇدۇد ئۆلكىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Shimaliy Hudud Ölkisi) سەئۇدى ئەرەبىستان قارمىقىدىكى بىر ئۆلكە.
غەربىي ئافرىقا
350px|thumb|left|غەربىي ئاڧرىقىنىڭ دائىرىسى غەربىي ئاڧرىقا، ئاڧرىقا قىتئەسىنىڭ غەربىگە جايلاشقان. گېئوپولىتىك نوقتىدىن ب د ت، غەربىي ئاڧرىقىنى ياندىكى خەرىتىدىكىدەك بولۇپ 16 دۆلەت، تەخمىنەن 5 مىلىيون كلومېتر بىر جۇغراپىيەنى قاپلايدۇ.
رادىي
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> left|thumb|250px
1896 - يىلى فرانسىيىلىك ئالىم بېككېرېل تەجرىبە ئىشلەش جەريانىدا، قۇياش يورۇقلۇقى چۈشمىگەن ئەھۋالدا، قارا قەغەزگە ئورالغان ئۇران تۇزىنىڭمۇ سۈرەت نېگاتىپىنى نۇرلاندۇرغانلىقىنى بايقىغان. بۇنىڭدىن، ئۇ ئۇران تۇزىنىڭ سىرلىق بىر خىل نۇر چىقىرىدىغانلىقى، باشقىچە ئېيتقاندا، ئۇران ئېلېمېنتىنىڭ تەبىئىي رادىئوئاكتىپلىققا ئىگە ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغان. بۇ بايقىلىش كيۇرى ئەر - خوتۇننىڭ ناھايىتى زور قىزىقىشىنى قوزغىدى. ئۇلار ئالدى بىلەن ئۇراننىڭ رادىئوئاكتىپلىق كۈچىنىشىنىڭ پەقەت ئۇراننىڭ سانلىق مىقدارىغا ئوڭ تاناسىپ بولۇپ، باشقا ئامىللارغا مۇناسىۋەتسىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. ھەر خىل ئېلېمېنتلار ۋە ئۇلارنىڭ بىرىكمىلىرىنىڭ رادىئوئاكتىپلىق ئېففېكتلىرىنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، ئۇلار1898 - يىلى7 - ئايدا رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنت پولونىينى بايقىدى. پولونىي دېگەن بۇ ئىسىمنى كيۇرى خانىم ئۆزىنىڭ ۋەتىنى پولشانى خاتىرىلەپ قويغان. شۇ يىلى11 - ئايدا، ئۇلار يەنە يېڭى بىر خىل رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنت − رادېينى بايقىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ بايقاش فىزىكا ساھەسىدىكىلەرنى يەنە بىر قېتىم لەرزىگە سالدى. ئەمما بەزى خىمىيە ئالىملىرى بۇنىڭغا شۈبھىلەنگەنىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن، كيۇرى ئەر - خوتۇن ئىنتايىن جاپالىق شارائىتتا،54 ئاي ۋاقىتتا ئاندىن نەچچە ئون توننا ئاسفالت رۇدىسىدىن1 .0 گرام رادىي خلورىدنى تاۋلاپ چىقتى. ئەينى چاغدا ئۇلار ئامالسىزلىقتىن ئىنتايىن ئاددىي سايمانلاردىن پايدىلىنىپ توننا - توننا رۇدىلارنى بىر تەرەپ قىلغانىدى. ئۇلار چوڭ ئىدىشتا رۇدىلارنى ئېرىتىپ، تۆمۈر قازاندا ئېرىتمىنى ھورلاندۇرغان، كۈنلەپ - كۈنلەپ كۆپ مىقداردىكى غىدىقلىغۇچى ۋە چىرىتكۈچى تۇز كىسلاتاسى، سۇلفات كىسلاتاسى، ئاممونىي گىدروكسىد، شۇنداقلا سېسىق (پالاق) تۇخۇم پۇرىقى چىقىپ تۇرغان زەھەرلىك گاز − ھىدروگېن سۇلفىد بىلەن ھەپىلىشەتتى. كيۇرى خانىم كېيىن بۇ بىر بۆلەك «قەھرىمانلىق مەزگىل» نى ئەسلەپ مۇنداق دېگەن: «مەن بىر قېتىمدا20 كىلوگرام ماتېرىيالنى تاۋلىدىم، نەتىجىدە، كىچىككىنە كەپە تىندۇرما ماددا ۋە ئېرىتمىلەر قاچىلانغان چوڭ قۇتىلار بىلەن تولۇپ كەتتى، قاچىلارنى يۆتكەش، ئېرىتمىلەرنى تۆكۈش، قازاندا قايناۋاتقان ماتېرىياللارنى نەچچە سائەتلەپ توختىماستىن قوچۇپ ئېرىتىشلەر بولسا ھەقىقەتەن كىشىنى ئىنتايىن چارچىتىدىغان بىر خىل خىزمەت ئىدى.» رادىينىڭ بايقىلىشى رادىئوئاكتىپلىق ھادىسىلەرگە بولغان تەتقىقاتنى ئىلگىرى سۈرۈپ،19 - ئەسىردىكى بەزى ئەنئەنىۋى ئىلمىي نۇقتئىنەزەرلەرنى تەۋرىتىپ قويدى، شۇڭلاشقا رادىي كىشىلەر تەرىپىدىن «زامانىمىزنىڭ ئۇلۇغ ئىنقىلابچىسى» دەپ نام ئالدى..
2015 - يىلى
2015 - يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.
بەشئېرىق يېزىسى
بەشئېرىق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Beshériq Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 33 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي كەنتلەر
بەشئېرىق يېزىسىغا قاراشلىق 18 مەمۇرىي كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:
ئابدۈشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ھاياتى
ئۇيغۇرمەدەنىيىتى ۋە ئۇيغۇر تارىخى تەتقىقاتى ساھەسىدىكى بۆسۈش خاراكتىرلىق ئىلمىي مۇۋەپپەقىيەتلىرى ھەم بەدىئىي ئىجادىيەت ساھەسىدىكى قايىل قىلارلىق ئۇتۇقلىرى بىلەن شۆھرەت قازانغان مەشھۇرئالىم. تالانتلىق ئەدىب، تۆھپىكار مائارىپچى، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن 1933-يىلى 9-ئاينىڭ 28- كۈنى ئاتۇشنىڭ مەشىھەدكە تۇتاش باغئېرىق كەنتىدىكى ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن دىنىي تەربىيىنى قىسقا مۇددەت ئالغاندىن كېيىن 1950- يىلىغىچە نەزەرباغدىكى قەشقەردارىلمۇئەللىمىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ سىنىپىدا 4يىل ئوقۇغان.
1950-يىلى غەربى شىمال ياشلار بىرلەشمىسى ۋە ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسى قۇرۇلتىيىغا ۋەكىل بولۇپ قاتناشقان. يىغىندىن كىيىن شىئەن، بېيجىڭ، تىيەنجىن قاتارلىق شەھەرلەردە ئىكىسكۇرسىيىدە بولغان ۋە شۇ يىلنىڭ ئاخىرى ئۈرۈمچىدىكى سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ بىئو- خىميە فاكۇلتپتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1952-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ مەكتەپنىڭ ئۆزىگە تەخسىم قىلىنغان. شۇيىلى جۇڭگۇ كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە ئەزا بولغان. مەكتەپتە بىر تەرەپتىن ئۆسۈملۈكلەر فىزىئولوگىيىسى، ئۆسۈملۈكلەر پاتالوگىيىسى، ھاشاراتشۇناسلىق قاتارلىق دەرىسلەرگە تەرجىمان ئوقۇتقۇچى بولغان. يەنە بىر تەرەپتىن فىزىكا، ماتپماتىكا، بىئولوگىيە، خىمىيە ۋە ئاگرانومىيە سىنىپلىرىغا ماركسىزم ئاساسلىرى پەلسەپە دەرىسلىرىنى ئۆتىگەن.
1961-يىلى ئۇ ئەمگەك بىلەن تەربىيىلەش ئورنىدىن قويۇۋىتىلگەن. ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن1966- يىلى مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى باشلانغانغا قەدەر تۆت يىل جەريانىدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى كۈتۈپخانىسىدا نازارەت ئاستىدا ئىشلىگەن. بۇ جەرياندا ئىلىمخۇمار ئالىم جۇڭگۇنىڭ مەشھۇر كلاسسىك ئەسەرلىرى بولغان ئەلنى ئىدارە قىلىشنىڭ ئۆرنەكلىرىنى، 24تارىخنى، ئەنگلىيە دراماتورگى شپكسپىرنىڭ 36 سەھنە ئەسىرىنى، ھىندىستاننىڭ رامانايا، ماخاپىراتا داستانلىرىنى، سوۋېت ئىتتىپاقىدا نەشىر قىلىنغان 15توملۇق(32كىتاب) دۇنيا تارىخىنى، ئومۇمىي تاڭ نەزمىلىرىنى, بايرۇننىڭ دون جۇئان داستانىنى، ھومېرنىڭ ئىللادا ۋە ئودپسسا داستانلىرىنى، يۇنان ۋە رىمنىڭ ئەپسانە – رىۋايەتلىرىنى، قۇرئان كەرىم، ئىنجىل ۋە تەۋراتنىڭ خەنزۇچە تەرجىمە نۇسخىلىرنى، ئەپلاتۇن، ئارستوتىل ئەسەرلىرىنى، دانتىنىڭ تەڭرى كومىدىيىسى داستانىنى، گومورو ۋە تيەنخەننىڭ تارىخى درامىلىرىنى، ماركىس ئىنگىلىس ئەسەرلىرىنى، نەۋائى، بابۇر، مەشرەپ شېئىرلىرىنى ئوقۇغان ۋە ئۈگەنگەن. ئۇ بۇجەرياندا 30 نەچچە خاتىرە دەپتەرنى ئۆگىنىش خاتىرىسى بىلەن تولدۇرغان. ئۇ مۇشۇ يىللاردا «قارلىق تاغ شەجەرىسى» ناملىق داستان ۋە «سۇمۇرغلار قوشىقى»، «قەدىمكى يىپەك يولى»، «خەن ئوردىسىدا باھار»، «مەلىكە خۇارۇڭ»، «تەڭرىتاغ ناخشىسى»، «دات باسماس قىلىچ»، «پىلە مەلىكىسى» قاتارلىق يەتتە پارچە تارىخىي دراما يپزىپ چىققان. جاۋاھىرۇل ھاقايىق دېگەن ماۋزۇدا قەدىمكى مەركىزى ئاسىيا(بۇ كىتاب1995-يىلىنىڭ بېشىدا 4 -قىتىم تۈزىتىلگەندە ئالىم قەدىمكى تۇران تارىخى دەپ ئاتىغان) ناملىق كىتابنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسىنى قولدىن چىقارغان. يەنە بارماق ۋەزىنلىك بىر تۈركۈم مۇھەببەت لىرىكىلىرىنى يىزىپ چىققان. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن كىيىنكى دەسلەپكى مەزگىلدە ئىزدىنىش ۋە ئىجاد قىلىش روھى كۈچلۇك بۇ ئالىم ناھەقچىلىق قاپلىغان ئاشۇ ئەنسىز يىللاردا پارچە - پارچە يازغان 500 پارچىدىن ئارتۇق رۇبائىيسىنى رەتلىگەن. سەۋدالىق تەئەججۇپنامىسى ( بۈگۈنكى زامان ئەدەبىيات تارىخىمىزدىكى تۇنجى نەسىرلەر توپلىمى) ناملىق لېرىك نەسىرلەر توپلىمىنى تولۇق تاماملىغان.
1978- يىلى پارتىيە 11- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كپيىن، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن سىياسىي جەھەتتە زىيانكەشلىككە ئۇچىرىغان ھەم خاتا ئوڭچى قىلىنغان دېگەن خۇلاسە بىلەن ئاقلانغان ۋە 1980 -يىل ئۇ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا يۆتكىلىپ ئومۇمىي ئىستىتىكا دەرسىنى تەسىس قىلىپ ئۆتۈشكە كىرىشكەن. شۇنىڭدىن كپيىن ئۇنىڭ كىتاب، ماقالە، رۇبائىي، شىئر-غەزەللىرى ئارقا - ئارقىدىن ئىلان قىلىنىشقا باشلىغان. 1986- يىلى ئۇ ياپۇنىيىدە ئىلمىي زىيارەتتە بولۇپ ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يىتۈك قامۇسى- «قۇتادغۇبىلىك» دېگەن تېمىدا لېكسىيە سۆزلىگەن. 1980-يىللاردا ئۇنىڭ200 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالىسى، «ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى 12 مۇقام ھەققىدە»، «شىنجاڭنىڭ تاڭ دەۋرىدىكى ناخشا- ئۇسۇل سەنئىتى»، «فارابى ۋە ئۇنىڭ پەلسەپە سىستىمىسى»، «ئومۇمىي ئىستېتىكا»، «چوغلۇق»، «رۇبائىيات(1)»، «رۇبائىيات(2)»، «قارلىق تاغ شەجەرىسى» قاتارلىق كىتابلىرى نەشىر قىلىنغان. ئۇنىڭ يەنە 1980- يىللاردىن كېيىن ئېلان قىلىنغان « روھنى ساغلاملاشتۇرۇش مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى»، «ھەسەتخورلۇق ھەققىدە ھەسرەتلىك خىياللار»، «ئارىفنامە»، «يىپەك يولىدىكى توققۇز ھېكمەت»، « يىپەك يولىدىكى بىر چوڭ ئىللەت» قاتارلىق بىر قاتار ئىسىل ماقالىلىرى ۋە «سىكتاي- ساك- ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىم- كىچەك مەدەنىيىتىدىكى ئەنئەنىۋى ئىزچىللىق»، «ئۇيغۇر ئەجدادلىرىدا مەي مەدەنىيىتى»، «ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرىكى ۋەكېيىنكى غەربىي يۇرت ئۇسۇل سەنئىتىنىڭ تارىخىي ئۇچۇرى»، « ئەلىشىر نەۋائىنىڭ مەدەنىيەت تارىخىمىزدىكى ئورنى»، «ئون ئىككى مۇقام ۋە نەۋائىخانلىق ئەنئەنىسى»، «نورۇز بايرىمى ۋە ئۇنىڭ تارىخىي قاتلىمى توغرىسىدا»، «ھەقىقەت ئۈستىدە ئىزدىنىش ھەقىقىي تەتقىقاتچىنىڭ بۇرچى» قاتارلىق كۆپلىگەن ئىجتىمائىي مۇلاھىزە ۋە تەتقىقات ماقالىلىرى ئىجتىمائىي ھاياتىمىزنى چۈشىنىشىشتە ۋە مەدەنىيەت تارىخىمىزنى تەتقىق قىلىشتا يېڭى يول ئېچىپ بەردى. ھەقىقەتەنمۇ بۇ مۇنەۋۋەر ئالىمنىڭ ئاشۇ يىللاردا يازغان ۋە تۈزەتكەن «ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى»، «غەربىي يۇرت تاشكىمىر سەنئىتى»، «قۇتادغۇبىلىك خەزىنىسى»، «ئۇيغۇر مۇقام خەزىنىسى»، «سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى» قاتارلىق كاتتا ئەسەرلىرى ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن بىر- بىرلەپ نەشىر قىلىندى. «بالاساغۇننىڭ ئورنى مەسىلىسى ھەققىدە»، «يىپەك يولىدا قايتا ئويلىنىش»، «سوغدىلار ۋە ئۇنىڭ ئېتنىك ۋارىسلىرى توغرىسىدا»، «چىن ۋە ماچىننىڭ جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم دائىرىسى» قاتارلىق نەچچە ئون پارچە ئىلمىي ماقالىسىمۇ گېزىت - ژۇرناللاردا ئىلان قىلىندى. بۇ ئەسەرلەر ئۇيغۇرتارىخى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخى تەتقىقاتىغا يىپيىڭى تۈس قوشقان ئىدى.
ئەپسۇسكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەشھۇر ئالىمى، تالانتلىق ئەدىپى، تۆھپىكار باغۋىنى، مول مىۋىلىك پروفىپسورى ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن ئۆزنىڭ بىر تالاي يازمىلىرىنى، گۈزەل ئارزۇ- ئارمانلىرىنى خەلقىگە قالدۇرۇپ، 1995-يىلى2-ئاينىڭ 27-كۈنى زىققا كېسىلى تۇيۇقسىز قوزغىلىشى سەۋەبى بىلەن62يېشىدا بۇئالەم بىلەن خەيىرلەشتى.
مەنبە : شىنجاڭ مەدەنىيىتى ژورنىلى
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىننىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى
1978- يىلى پارتىيە11- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن سىياسىي جەھەتتە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان ھەم خاتا ئوڭچى قىلىنغان دېگەن خۇلاسە بىلەن ئاقلانغان ۋە1980-يىل ئۇ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا يۆتكىلىپ ئومۇمىي ئىستىتىكا دەرسىنى تەسىس قىلىپ ئۆتۆشكە كىرىشكەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ كىتاب، ماقالە، رۇبائىي، شېئىر- غەزەللىرى ئارقا - ئارقىدىن ئىلان قىلىنىشقا باشلىغان. 1986- يىلى ئۇ ياپۇنىيىدە ئىلمىي زىيارەتتە بولۇپ "ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يىتۈك قامۇسى-قۇتادغۇبىلىك" دېگەن تېمىدا لېكسىيە سۆزلىگەن.
1980-يىللاردا ئۇنىڭ200 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالىسى، "ئۇيغۇر كىلاسسېك مۇزىكىسى 12 مۇقام ھەققىدە"، "شىنجاڭنىڭ تاڭ دەۋرىدىكى ناخشا- ئۇسۇل سەنئىتى"، "فارابى ۋە ئۇنىڭ پەلسەپە سىستېمىسى"، "ئومۇمىي پستپتىكا"، "چوغلۇق"، " رۇبائىيات(1)"، "رۇبائىيات(2)"، "قارلىق تاغ شەجەرىسى" قاتارلىق كىتابلىرى نەشر قىلىنغان. ئۇنىڭ يەنە 1980- يىللاردىن كېيىن ئېلان قىلىنغان: "روھنى ساغلاملاشتۇرۇش مىللەتنى گۆللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى"، "ھەسەتخورلۇق ھەققىدە ھەسرەتلىك خىياللار"، "ئارىفنامە"، "يىپەك يولىدىكى توققۇز ھېكمەت"، "يىپەك يولىدىكى بىر چوڭ ئىللەت" قاتارلىق بىر قاتار ئېسىل ماقالىلىرى ۋە "سىكتاي- ساك- ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىم- كېچەك مەدەنىيىتىدىكى ئەنئەنىۋى ئىزچىللىق"، "ئۇيغۇر ئەجدادلىرىدىكى مەي مەدەنىيىتى"، "ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرىكى ۋە كىيىنكى غەربىي يۇرت ئۇسۇل سەنئىتىنىڭ تارىخىي ئۇچۇرى"، "ئەلىشىر نەۋائىنىڭ مەدەنىيەت تارىخىمىزدىكى ئورنى"، "ئون ئىككى مۇقام ۋە نەۋائىخانلىق ئەنئەنىسى"، "نورۇز بايرىمى ۋەئۇنىڭ تارىخىي قاتلىمى توغرىسىدا"، "ھەقىقەت ئۈستىدە ئىزدىنىش ھەقىقىي تەتقىقاتچىنىڭ بۇرچى" قاتارلىق كۆپلىگەن ئىجتىمائىي مۇلاھىزە ۋە تەتقىقات ماقالىلىرى ئىجتىمائىي ھاياتىمىزنى چۈشىنىشتە ۋە مەدەنىيەت تارىخىمىزنى تەتقىق قىلىشتا يېڭى يول ئېچىپ بەردى.
ھەقىقەتەنمۇ بۇ مۇنەۋۋەر ئالىمنىڭ ئاشۇ يىللاردا يازغان ۋە تۆزەتكەن "ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى"، "غەربىي يۇرت تاشكىمىر سەنئىتى"، "قۇتادغۇبىلىك خەزىنىسى"، "ئۇيغۇر مۇقام خەزىنىسى"، "سەۋدالىق تەئەججۇپنامىسى"قاتارلىق كاتتا ئەسەرلىرى ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن بىر- بىرلەپ نەشر قىلىندى. "بالاساغۇننىڭ ئورنى مەسىلىسى ھەققىدە"، "يىپەك يولىدا قايتا ئويلىنىش"، "سوغدىلار ۋە ئۇنىڭ ئېتنىك ۋارىسلىرى توغرىسىدا"، "چىن ۋە ماچىننىڭ جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم دائىرىسى" قاتارلىق نەچچە ئون پارچە ئىلمىي ماقالىسىمۇ گېزىت-ژۇرناللاردا ئېلان قىلىندى. بۇ ئەسەرلەر ئۇيغۇر تارىخى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخى تەتقىقاتىغا يىپيىڭى تۈس قوشقان ئىدى.
ئەپسۇسكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەشھۇر ئالىمى، تالانتلىق ئەدىبى، تۆھپىكار باغۋېنى، مول مېۋىلىك پروفېسورى ئابدۇشۆكۆر مۇھەممەد ئىمىن ئۆزىنىڭ بىر تالاي يازمىلىرىنى، گۈزەل ئارزۇ- ئارمانلىرىنى خەلقىگە قالدۇرۇپ، 1995-يىلى2-ئاينىڭ 27-كۈنى زېققا كېسىلى تۇيۇقسىز قوزغىلىشى سەۋەبى بىلەن 62يېشىدا بۇ ئالەم بىلەن خەيىرلەشتى. >br> ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتىنىڭ پروفېسسورى، جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ ئەزاسى، جوڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، مۇقام تەتقىقات ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، غەربىي دىيار سەنئەت تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، يىپەك يولى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئىلمى ئىجادىيىتىنىڭ قىممىتى توغۇرسىدا
يازغۇچى : ﺋﺎﺯﺍﺕ ﺭﻩﮬﻤﯩﺘﯘﻟﻼ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ( ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯧﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ئۈﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ، ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ، ﺩﻭﻛﺘﻮﺭ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ )
ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻨﻨﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻲ ئەﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﻯ ئاﻟﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ئەﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺗﺘﯩﻦ ﻳﻪﻧﻰ ﺷﯧﺌﯩﺮ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، 40 - ﻳﯩﻠﻼﺭﻧﯩﯔ ئاﺧﯩﺮﻯ، 50 - ﻳﯩﻠﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯧﺸﯩﺪﺍ ئۆﺯﯨﻨﯩﯔ ﻳﺎﺷﻠﯩﻖ ﺗﻪﻟﭙﯜﻧﯜﺷﻠﯩﺮﯨﻨﻰ، ﻫﯚﺭﻟﯜﻙ، ئاﺯﺍﺩﻟﯩﻘﻘﺎ ﺗﻪﺷﻨﺎ ﻗﻪﻟﺒﯩﻨﻰ ﺷﯧﺌﯩﺮﻱ ﻣﯩﺴﺮﺍﻟﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯩﺰﻫﺎﺭ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. 1956 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺗﺒﯘئاﺗﺘﺎ ئاﺷﻜﺎﺭﻩ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ << ئۇﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ 11 - ئەﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺑﯜﻳﯜﻙ ئاﻟﯩﻤﻰ >> ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ 23 ﻳﺎﺷﻠﯩﻖ ﺑﯘ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺳﺎﻫﯩﺒﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺳﺎﻫﯩﻠﯩﮕﻪ ﺗﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﻰ، ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻣﯧﯟﯨﺴﻰ ﻫﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭﻩﻥ ئۇ ئۆﺯﯨﻨﯩﯔ ئاﻻﻫﻪﺯﻩﻝ 40 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ ئاﻟﺪﻯ - ﻛﻪﻳﻨﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، << ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﺗﺎﯓ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﻧﺎﺧﺸﺎ - ئۇﺳﺴﯘﻝ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ >>، << ئۇﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺴﻰ < ئوﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻗﺎﻡ > ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ >>، << ئوﻣﯘﻣﯩﻲ ﺋﯧﺴﺘﯧﺘﯩﻜﺎ >>، << ﻓﺎﺭﺍﺑﻰ ﯞﻩ ئۇﻧﯩﯔ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﻰ >>، << ﻗﺎﺗﻼﻣﻠﯩﻖ ﺋﯧﺴﺘﯧﺘﯩﻜﺎ >>، << ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ >>، << ئۇﻳﻐﯘﺭ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ >>، << ﻗﯘﺗﺎﺩﻏﯘﺑﯩﻠﯩﻚ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ >>، << ئۇﻳﻐﯘﺭ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ >>، << ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﻫﯧﻜﻤﻪﺕ >>، << ئۇﻳﻐﯘﺭﻻﺭﺩﺍ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ >>، << ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﻲ ئاﺳﯩﻴﺎ >>، << ئاﺋﯩﻠﻪ >>، << ﺳﻪﯞﺩﺍﻟﯩﻖ ﺗﻪئەﺟﺠﯜﭘﻨﺎﻣﯩﺴﻰ >>، << ﭼﻮﻏﻠﯘﻕ >>، << ﺭﯗﺑﺎﺋﯩﻴﺎﺕ >>، << ﻗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﺎﻍ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ >>، << ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻦ ﻫﯧﻜﻤﻪﺗﻠﯩﺮﻯ >> ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ئەﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻗﻘﺎ ﭼﯩﻘﺎﺭﺩﻯ. 137 ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺋﯩﭽﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﯞﻩ ئەﺩﻩﺑﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ئۇﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﯞﻩ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ، ﻳﺎﭘﻮﻥ، ﺋﯧﻨﮕﻠﯩﺰ ﯞﻩ ئۆﺯﺑﯧﻚ ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﺪﻯ. ئۇﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ، ﻳﻪﻧﻪ 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ئەﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻨﻰ، ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻨﻰ ﻛﯜﺗﯜﭖ ﺗﯘﺭﻣﺎﻗﺘﺎ، ﺑﯩﺮ ﻣﯘﻧﭽﻪ ﻗﻮﻟﻴﺎﺯﻣﯩﻠﯩﺮﻯ ئاﺭﮔﯩﻨﺎﻝ ﻫﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ئۆﻳﺪﻩ ﺳﺎﻗﻼﻧﻤﺎﻗﺘﺎ. ئۇﻧﯩﯔ ﭘﻪﻧﻨﻰ ئوﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ئائىت، ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﺧﺎﺭﺍﻛﺘﯧﺮﻟﯩﻚ 44 ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﻫﻪﺭ ﺧﯩﻞ ﮔﯧﺰﯨﺖ - ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ئەﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻤﯘ ( ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﺍ ئەﺩﻩﺑﯩﻲ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﻠﻪﺭﻣﯘ، ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ئەﺳﻪﺭ ﯞﻩ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﺑﺎﺭ ) ئاﺯ ئەﻣﻪﺱ. ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻦ ﻳﻪﻧﻪ ﺗﻮﺷﻘﺎﻥ ئەﺩﯨﺐ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﺳﺎﻻﻫﯩﻴﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻫﻪﺭ ﺧﯩﻞ ﮊﺍﻧﯧﺮﺩﯨﻜﻰ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ئەﺩﻩﺑﯩﻲ ئەﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ. ﺑﯘﻻﺭ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺷﯧﺌﯩﺮ ﯞﻩ ﻏﻪﺯﻩﻟﻠﻪﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻧﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻛﯩﻨﻮ ﺳﯩﻨﺎﺭﯨﻴﯩﺴﻰ، ﺋﯩﻜﻜﻰ ﭘﺎﺭﭼﻪ ئەﺳﻠﯩﻤﻪ، ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺭﻭﻣﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ئۆﺯ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ئاﻟﯩﺪﯗ، ئۇﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﺪﻯ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﻗﻮﻟﻴﺎﺯﻣﺎ ﻫﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﺳﺎﻗﻼﻧﻤﺎﻗﺘﺎ. ئۇﻧﯩﯔ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻲ ئەﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ئاﺳﺎﺳﯩﻲ ﺳﺎﻟﻤﺎﻗﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺗﯧﻤﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﺴﻰ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﻛﻪﯓ، ﺭﻩﯕﺪﺍﺭ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭﮔﻪ ﭼﯧﺘﯩﻠﯩﺪﯗ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺳﺎﻫﻪﻟﻪﺭﮔﻪ ﺗﯘﺗﯩﺸﯩﺪﯗ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ئەﺳﺘﺎﻳﯩﺪﯨﻞ ﻛﯚﺯﻩﺗﺴﻪﻙ ﺩﻩﺭﻫﺎﻝ ﻗﺎﺭﯨﻤﺎﻗﻘﺎ ﭼﯧﭽﯩﻼﯕﻐﯘ، ﺗﺎﺭﻗﺎﻗﺘﻪﻙ ﻛﯚﺭﯛﻧﮕﻪﻥ ﺑﯘ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ئەﻣﮕﻪﻛﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ئاﺳﺎﺳﯩﻲ ﮔﻪﯞﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻧﯘﻗﺘﯩﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﻳﻤﯩﺰ، ئۇ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ _ ئۇﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﺪﯗﺭ. ئۇ ئۆﺯﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ئاﺧﯩﺮﯨﻐﯩﭽﻪ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﻘﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ئاﺳﺎﺳﯩﻲ ﻳﺎﻗﺘﯩﻦ ﻣﻪﻗﺴﻪﺗﻠﯩﻚ ﻫﺎﻟﺪﺍ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻨﯩﯔ ﻣﺎﻧﺎ ﺷﯘ ﭼﻮﯓ ﺗﯧﻤﯩﺴﯩﻐﺎ ﺑﯧﻐﯩﺸﻠﯩﻐﺎﻥ. ئەﻟﯟﻩﺗﺘﻪ، ئۇﻧﯩﯔ ﻣﺎﺭﻛﺴﯩﺰﻡ، ﻟﯧﻨﯩﻨﯩﺰﻡ، ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ، ﺋﯧﺴﺘﯧﺘﯩﻜﺎ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ئاﺯ ئەﻣﻪﺱ. ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﻳﯧﺮﻯ ﺷﯘﻛﻰ، ئۇ ﺑﯘ ﺟﻪﻫﻪﺗﻠﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ئاﺳﺎﺳﯩﻨﻰ، ﺗﻪﺟﺮﯨﺒﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ، ﺟﯘﻏﻼﻧﻤﯩﺴﯩﻨﻰ، ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ئۇﺳﯘﻟﯩﻨﻰ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ.