cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭلىقى
=== '''قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭىقىنىڭ بارلىققا كېلىشى كاڭشىنىڭ 35-يىلى (1696-يىلى) 5-ئايدا چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى بىلەن جۇڭغار قوشۇنى زونمودتا ھەل قىلغۇچ جەڭ قىلدى. غالدان قاتتىق مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىدى. چىڭ سۇلالىسى بىلەن جۇڭغارلارنىڭ ئەمەلىي كۈچ سېلىشتۈرمىسى تېخىمۇ ئايدىڭلاشقان چاغدا، ئەبەيدۇللا «ئەل بولۇپ ئوليان تاپشۇرۇشقا ئەلچى ئەۋەتتى». قومۇلنىڭ ئەل بولغانلىقى توغرىسىدىكى ۋەقە «پادىشاھنىڭ شىمالىي قۇملۇقنى تىنىچتىش تەدبىرلىرى»ناملىق ئەسەردە تەپسىلى خاتىرىلەنگەن. ئەبەيدۇللانىڭ چىڭ سۇلالىسى گە يازغان مەكتۇبى ئىززەت-ئىكراملىق سۆز-ئىبارىلەر بىلەن تولغان بولۇپ، «بىر ئاق تەقىيەلىك قوۋم ئەزەلدىن خان ئالىيلىرىغا تەلپۈنۈپ، ئولپان تاپشۇرۇپ ئىنئام ئېلىشنى ئويلاپ كەلگەن پۇقرالارمىز» دەپ باشلانغان، ئەبەيدۇللا بىر تارىخىي پاكىتنى چۈشەندۈرۈپ بەرگەن. غالداننىڭ كۈچىنىڭ كۈنسايىن ئاجىزلىشىشىغا ئەگىشىپ، ئەبەيدۇللانىڭ چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىغا تېخىمۇ ئىنىق پۇزىتسىيە بىلدۈرۈپ: «ناۋادا غالدان كەلسە، بىزلەر پۇرسەت تېپىپ ئۇنى كۈچىمىزنىڭ بارىچە تۇتماي قويمايمىز؛ ناۋادا خەۋىرىنى ئالالىساق، داۋاملىق مەلۇمات يوللايمىز» دەپ مەلۇمات يوللىغان، كاڭشى ئۇنىڭ سەمىمىيىلىك بىلەن بەيئەت قىلىۋاتقانلىقىغا قاراپ، «زەر بوغما يىلان سۈرىتى كەشتىلگەن مانجۇچە تون، سۆسەر تەلپەك، زەر كەمەر قاتارلىق بۇيۇملارنى ئالاھىدە تارتۇق قىلغان» ئەبەيدۇللا جۇڭغارلارنىڭ ئىش -ھەرىكىتىگە تېخىمۇ يېقىندىن دىققەت قىلىپ، كاڭشىنىڭ 36-يىلى (1697-يىلى)نىڭ بېشىدا چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىغا غالداننىڭ يار كۆلدىكى ئەھۋالىدىن مەلۇمات بېرىپ مۇنداق دېگەن: «غالداننىڭ ئۇزۇق-تۈلۈكى ئۆكسۈپ قېلىپ، ئىلاجىسىزلىقتىن ئوغلى سەبتون بارجۇرنى (باركۆلگە شىكارغا) ئەۋەتىپتۇ. قۇللىرى چوڭ ئوغلۇم گوپا بەگنى 350 لەشكەر بىلەن غالداننىڭ ئوغلىنى تۇتۇشقا ئەۋەتتىم.» چىڭ سۇلالىسى پادىشاھى غالداننىڭ ئوغلىنى تۇتۇشنىڭ زۆرۆرلىكىنى ئوبدان تۇنۇپ يەتكەچكە، بۇ تەدبىردە «ئوغرىنى توخۇمىدىن قۇرۇتقىلى بولىدىكەن، غالدان ئۇ يەر، بۇ يەردە قېچىپ جان ساقلاپ يۈرگىنى بىلەن قېرىپ كەتتى. ئەمدى ھېچقانچە ئىشقا يارىمايدۇ. ناۋادا ئوغلى قولۇمغا چۈشسە، بۇمۇ تەڭرىنىڭ ماڭا قىلغان شاپائىتى ھېابلىنىدۇ» دەپ قارىدى. پادىشاھ كاڭشىنىڭ گەپ-سۆزلىرىدىن قاتتىق خۇش بولغانلىقى چىقىپ تۇراتتى.''' ===
=== '''شۇ يىلى 3-ئايدا قومۇل «ئەتۈك قاشقانى تۇتۇپ»، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنىغا تاپشۇردى. شۇ يىلى 3-ئايدا (3-ئاينىڭ باشلىرى)يەنە «گۈنجاننىڭ خوتۇنى تۇخۇن دالاينىڭ قولچۇمىقى بولغان ئويرات موڭغۇللىرىنىڭ ئەنكە تارخانى زايسان»نى تۇتۇپ تاپشۇردى. بىراق بۇ چاغدا سېۋان ئارابداننىڭ قومۇلغا بولغان تەھدىتى ۋە بېسىمى كۈنسايىن كۈچيىۋاتاتتى. شۇڭا، ئەبەيدۇللا چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىغا مەلۇمات يوللاپ:«ئوغلۇم گويا بەگ غالداننىڭ ئوغلىنى تىرىك تۇتۇۋالغان ھەم چىڭ سۇلالىسى قوشۇنىغا تاپشۇرۇپ بەرگەنىدى، شۇڭا ئويراتلارنىڭ ئۆچ ئالغىلى كېلىشى تۇرغانلا گەپ، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ سول قانات قوشۇنىنىڭ ئۆچمەنلىكى كۈچلۈك پېقىرلىرى قومۇلدا ئاجىز كىلىپ قالىدىغىنىم تۈپەيلىدىن سېۋىن ئارابدانغا تەڭ كېلەلمەسلىكىم تۇرغانلا گەپ، ئالىيلىرىدىن ۋاسساللار مەھكمىسى ئارقىلىق كۆكنۇر *(چىڭخەي) دىكى تەيجىلەر ۋە سېۋان ئارابدانغا نامە يوللاپ، ئۇلارغا قومۇلنىڭ ئوردىغا بەيئەت قىلغانلىقىنى، تاجاۋۇز قىلىپ پاراكەندىچىلىك سالماسلىق لازىملىقىنى ئۇقتۇرۇپ قۇيۇشنى ئۆتۈنىمەن» دېدى. ئارىدىن ئۇزاق ئۆتمەي ئەبەيدۇللا يەنە چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىغا مەلۇمات يوللاپ: «مەن خان ئالىيلىرىغا بەيئەت قىلغانلىقىم ھەم ئۇنىڭ ئوغلىنى تۇتۇپ كېلىپ ئوردىغا تارتۇق قىلغىنىم ئۈچۈن، سېۋان ئارابدان ماڭا قاتتىق ئۆچمەنلىك ساقلاپ، ماڭا ئارام بەرمەي كەلدى. ناۋادا ئارابدان بىلەن ئۇرۇش قىلىپ قالغۇدەك بولساق، ئالىيلىرىنىڭ ياردىمىنى ئايىماسلىقىنى ئۈمىد قىلىمەن» دېدى. ئەبەيدۇللا چىڭ سۇلالىسى نىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك قوغدىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن، چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىغا مەلۇمات يوللاپ: «مەن سېۋان ئارابداننىڭ ھۇجۇم قىلىشىدىن بەك ئەنسىرەيمەن، خان ئالىيلىرى يارلىق چۈشۈرۈپ، پېقىرلىرىنىڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىماسلىقىم ئۈچۈن، پېقىرغا يارلىق ۋە مۆھۈر ئاتا قىلغان بولسىلا غەم-ئەندىشلىرىممۇ تۈگەيتتى. تېرىتورىيەمىزنى قوغداش ئۈچۈن...قوۋمىمنى باشلاپ سۇجۇۋغا كۆچۈشنى تېخىمۇ خالايتتىم. ئۇمۇمەن ئوردىغا سالامغا بېرىش-كېلىش ئىشلىرىدا سۇجۇۋ بىر ئۆتەڭ، پېقىر ئۇ يەردە خەۋەر ئۇقۇشۇپ، پەيتى كەلگەندە ئالىيلىرىنىڭ ئالدىغا سالامغا بارىمەن» دېدى.''' ===
=== '''چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى مەلۇماتنى تاپشۇرۇۋالغاندىن كېيىن، ئەبەيدۇللا «سەمىمىيىلىك بىلەن تەلپۈنۈۋېتىپتۇ» دەپ قاراپ، ئۇنى «رىغبەتلەندۈرۈش» مەقسىتىدە، ئەبەيدۇللاغا قومۇلنىڭ «1-دەرىجىلىك جاساق تارخانى» دەپ ئۇتۇغات بەردى. شۇنىڭ بىلەن قومۇل ھەر قايسى موڭغۇل قەبىلىلىرىگە ئوخشاش «خۇشۇن بۇيىچە تەۋەلىككە ئۆتكەن» جاي بولۇپ قالدى. ئەبەيدۇللانىڭ «يارلىق ۋە مۆھۈر» بېرىش ھەم «سۇجۇۋدا تۇرۇش» تەلىپىگىمۇ چىڭ سۇلالىسى رەسمىي ئۇتۇغات بەرگەن يەرلىك ئەمەلدارغا ئايلىنىپ، قومۇلدىن ئىبارەت بۇ ئۇيغۇر يۇرتى بىلەن چىڭ سۇلالىسى ئوتتۇرىسىدىكى تەۋەلىك مۇناسىۋىتىمۇ رەسمىي ئورنىتىلدى. ئەبەيدۇللا جەمەتىنىڭ قومۇل دىيارىدىكى ئاتا مىراس ھۆكۈمرانلىقىمۇ رەسمىي تىكلەندى.''' ===
=== '''تەرەققىي قىلىشى ئەبەيدۇللا جەمەتىنىڭ ئاتا مىراس ھۆكۈمرانلىق ئورنى تىكلەنگەندىن كېيىن، «باشقۇرۇشىدىكى سۇيۇرغاللىق زېمىن شەرقتە ئارا يۇلتۇز (شىڭشىڭشىيا) غىچە، شىمالدا ئارا تۈرۈككىچە، غەربتە لياۋدۇنغىچە كېڭەيدى». تەۋەسىدىكى ئۇيغۇرلارنى ئىشقا سېلىش، سېتىش ھوقوقىغا ئىگە بولۇپ، قومۇل دىيارىنىڭ ئاتا مىراس فېئودال خوجىسىغا ئايلاندى. ئەبەيدۇللاغا چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى شەرىپىدىن تېخى ۋاڭ دەپ ئوتۇغات بېرىلمىگەن بولسىمۇ، بىراق ئەبەيدۇللا 1-ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى دېيىلىدۇ.''' ===
=== '''ئەبەيدۇللا كاڭشىنىڭ 48-يىلى (1709-يىلى) ئالەمدىن ئۆتتى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئۇنىڭ ئوغلى گوپا بەگنى تەخت ۋارىسى قىلدى. گوپا بەگ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە تىلغا ئالغۇدەك بىرەر چوڭ ئىش قىلالمىدى.''' ===
=== '''3-ئەۋلاد قومۇل ۋاڭى ئىمىندۇر. ئۇ كاڭشىنىڭ 50-يىلى (1711-يىلى)تەخىتكە ۋارىسلىق قىلدى. 8-يىلى بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا سالامغا باردى. ئىمىننىڭ ئۆمرىدە كۆرسەتكەن چوڭ تۆھپىسى ئىككى بولۇپ، بىرى، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى بىلەن بىرلىكتە قومۇلنى قوغداپ، جۇڭغارلارنىڭ ھوجۇمىنى توستى. يەنە بىرى： لەشكەرلەرنى ئىشقا سېلىپ يەر تېرىپ، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنىنىڭ ئاشلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلدى. ئىمىن چيەنلۇڭ نىڭ 5-يىلى (1740-يىلى) ئالەمدىن ئۆتتى. ئۇنىڭ ئوغلى يۈسۈپ قائىدە بۇيىچە ئەلنى تىنچلاندۇرغۇچى بەگلىك ئورنىغا ۋارىسلىق قىلدى.''' ===
=== '''يۈسۈپ ئەلنى تىنىچلاندۇرغۇچى بەگىلىك تەختىگە ۋارىسلىق قىلغاندىن كېيىن، قومۇل چېگراسىدا بىرەر ۋەقە يۈز بەرمىدى. چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى بوزيەر ئۆزلەشتۈرۈپ ئاشلىقتا ئۆزىنى تەمىنلەپ ئېشىنالىغان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ بەش يىلنى نىسبەتەن تىنىچ ئۆتكۈزدى. چيەنلۇڭ نىڭ 10-يىلى (1745-يىلى) چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئۇنىڭ ئوغلىغا يېزىلىق ئوتۇغات بەردى.''' ===
=== '''1757-يىلى چوڭ -كىچىك خوجىلار توپىلىڭى يۈز بەردى. شۇنىڭ بىلەن چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى جەنۇبىي شىنجاڭغا يۈرۈش قىلدى. يۈسۈپ «100 نەپەر ئۇيغۇر ئەسكەرنى باشلاپ، قوشۇنغا ئەگىشىپ خىزمەت كۆرسىتىشنى ئىلتىماس قىلدى». چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى بۇ ئىشتىن كۈتكىنىدىن ئارتۇق ئۈنۈمگە ئېرىشىپ قاتتىق خۇش بولدى. يۈسۈپ جەنۇبىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرىغا نىسبەتەن خېلى چاقىرىق كۈچىگە ئىگە بولغاچقا، چىڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن ئاغلاقچى ئامبال مەرتىۋىسىگە ئېرىشىپ، قوشۇن باشلاپ جەنۇبىي شىنجاڭغا يۈرۈش قىلدى. ئۇزاق ئۆتمەي، كۇچاغا ھۇجۇم قىلىش جېڭىدە يۈسۈپنىڭ ئىپادىسى كۆرۈنەرلىك بولغاچقا، چىڭ سۇلالىسى «ئالتە قۇر كىمخاب-دۇردۇن ئىنئام قىلىپ، ئۇنىڭ لەشكىرىي كېڭەشكە قاتنىشىشىنى بۇيرۇدى»، يۈسۈپ لەشكىرىي ئىشلارنى ئوبدان بىر ياقلىق قىلغاچقا، چيەنلۇڭ ئۇنىڭدىن بەك مىننەتدار بولۇپ، «يۈسۈپنىڭ لەشكىرىي بارگاھ قۇرۇپ ئۈچتۇرپاندا تۇرۇپ، كۆڭۈل قۇيۇپ مۇداپىئە كۆرگەنلىكى تولىمۇ خۇشاللىنارلىق ئىش، شاپائەت يۈزىسىدىن ئۇنىڭغا بېلى مەرتىۋىسى بېرىلسۇن» دەپ يارلىق چۈشۈردى.''' ===
=== '''چىڭ سۇلالىسى يۈسۈپكە بارغانسېرى ئىشىنىدىغان بولدى. چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى يەكەن، قەشقەردىكى دۈشمەن ئەھۋالىنى تىڭتىڭلاشقا ئەۋەتىلدىغان ئەسكەرلەرنىمۇ يۈسۈپنىڭ قولىدىكى ئۇيغۇرلاردىن تاللىدى. چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى يەكەن، قەشقەرنى قايتۇرۇۋالغاندىن كېيىن، بۇ ئىككى شەھەردە «يەنىلا ئۇيغۇرلار ئاساس» ئىكەنلىكىنى تۇنۇپ يەتتى. پادىشاھمۇ «ھاكىمبەگ قۇيۇشنىڭ بەك زۆرۆرلۈكىنى ھېس قىلىپ، مېنىڭچە ئىمىن خۇجا يەكەننى، يۈسۈپ قەشقەرنى باشقۇرسۇن» دېدى. چيەنلۇڭ نىڭ 24-يىلى (1759-يىلى) 9-ئايدا، پادىشاھ چيەنلۇڭ:«يۈسۈپ ئۈچتۈرپاندا قۇشۇنغا باش بولۇپ تۇرغاندىن بېرى نۇرغۇن ئىش قىلىپ، شاپائىتىمگە چىن كۆڭلىدىن جاۋاپ قايتۇرۇپ كەلدى، شۇڭا ئۇنىڭغا بېلى مەرتىۋىسى بېرىلسۇن» دەپ يارلىق چۈشۈردى. ئارىدىن بىر ئاي ئۆتكەندە، چىڭ سۇلالىسى پادىشاھى يەنە: «ئىمىن خۇجا، يۈسۈپلەر خېلى تۆھپە كۆرسەتتى... يۈسۈپكە شاپائەت قىلىپ ئىنانچىخانلىق مەرتىۋىسى بېرىلسۇن»دەپ يارلىق چۈشۈردى.''' ===
=== '''چوڭ-كىچىك خوجىلار توپىلىڭى تىنچىتىلغاندىن كېيىن، يۈسۈپ بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا سالامغا بېرىپ، چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىدا خېلى ئىلتىپاتقا ئېرىشتى. يۈسۈپ قىزغىن كۈتۈۋېلىنغاندىن سىرت، مۇشۇ مەزگىلدە ئۇنىڭ ئىنىسى ئابدۇللامۇ ئۈچتۈرپاننىڭ ھاكىمبەگلىك مەرتىۋىسىگە نائىل بولدى. يۈسۈپ بېيجىڭدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىىن، قومۇلدا بىر يىلداىن ئارتۇق دەم ئېلىۋېلىپ، ئاندىن قەشقەرگە كېلىپ ئىمىننىڭ ئورنىغا ئالماشتى، ئىمىن قايتىپ دەم ئالدى. «يۈسۈپ مەسلىھەتچى ئامباللىق مەرتىۋىسىگە نائىل بولغاچقا، ھۆكۈمەتتىن ئالىدىغان تەمىناتى قائىدە بۇيىچە بېرىلدى.».''' ===
=== '''يۈسۈپ ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئوغلى ئىبراھىممۇ قومۇلغا قايتىش يولىدا چېچەك چىقىپ ئۆلدى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئۇنىڭ دەپنە خىراجىتى ئۈچۈنمۇ 500 سەر كۆمۈش ئاجرىتىپ بەردى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى يۈسۈپكە ئىنتايىن يوقىرى باھا بەرگەچكە، زىگۇاڭ راۋىقىدىكى 50 تۆھپىكارنىڭ رەسىمى ئارىسىغا يۈسۈپنىڭ رەسىمىمۇ ئېسىلدى.''' ===
=== '''چيەنلۇڭ نىڭ 32-يىلى (1767-يىلى) يۈسۈپنىڭ كەنجى ئوغلى ئىسھاق ئىنانچىخان دەرىجىسىدىكى جاساق دورۇبېلى مەنسىپىگە ۋارىسلىق قىلدى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئىسھاق «ياش ھەم غەيرەتلىك، مۇداپىئەدە تۇرۇش يوللىرىنى بىلىدۇ» دەپ قاراپ، ئۇنى مەقسەتلىك تەربىيەلىدى. ئىسھاق چيەنلۇڭ نىڭ 38-يىلى (1773-يىلى) ئىلىغا بېرىپ تەلىم ئالدى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئۇنىڭغا ئاغلاقچى ئامبال مەرتىۋىسىنى بېرىپ، ئىلىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تېرىقچىلىق ئىشلىرىنى باشقۇرۇشقا قويدى. ئىسھاق ئىلىدا ئۈچ يىل تەلىم-تەربىيە ئېلىپ، 1776-يىلى قومۇلغا قايتىپ كەلدى. ئىسھاق تېخى بىرەر تۆھپە كۆرسىتىشكە ئۈلگۈرمەيلا چيەنلۇڭ نىڭ 45-يىلى (1780-يىلى)بەخىتكە قارشى ياۋا چېچەك يوقۇپ كېسەلدىن ساقىيالماي ئالەمدىن ئۆتتى. چىڭ سۇلالىسى ئۇنىڭغا «پىشقان، ئېھتىياتچان كىشى ئىدى، تەۋەلىكىدىكى ئۇيغۇرلارنى ئوبدان ئىدارە قىلالايتتى» دەپ باھا بەردى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ دەپنە خىراجىتىگە 300 سەر كۈمۈش ئاجراتتى.''' ===
=== '''ئىسھاق ئۆلگەندىن كېيىن، چوڭ ئوغلى ئەردەشىر ئىنانچىخان دەرىجىلىك جاساق دورۇبېلى مەنسپىگە ۋارىسلىق قىلدى. ئەردەشىر ئۆمرىدە تۆت قېتىم بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا سالامغا باردى. بىرىنچى قېتىم چيەنلۇڭ نىڭ 55-يىلى (1790-يىلى)، ئىككىنچى قېتىم چيەنلۇڭ نىڭ 60-يىلى (1795-يىلى)، 3-قېتىم جياچىڭنىڭ 7-يىلى (1802-يىلى)، تۆتىنچى قېتىم جيا چىڭنىڭ 14-يىلى (1809-يىلى) باردى. ئەردەشىر ھەر قېتىم خانبالىققا بارغىنىدا داغدۇغىلىق كۆتۈۋېلىندى. ئوردا كۆپ قېتىم زىياپەت بەردى ۋە ئىنئام بەردى. ئەردەشىر جياڭچىڭنىڭ 18-يىلى (1813-يىلى) كېسەل بىلەن ئۆلدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ دەپنە خىراجىتىگە 300 سەر كۆمۈش ئاجرىتىپ بەردى. شۇ يىلى ئەردەشىرنىڭ ئوغلى بەشىر ئاتىسىنىڭ مەرتىۋىسىگە ۋارىسلىق قىلدى.''' ===
=== '''1820-يىلدىن كېيىن خوجا ئەۋلادلىرى كۆپ قېتىم توپىلاڭ كۆتۈردى چىڭ سۇلالىسى قوشۇن تارتىش ئىشىدا شىنجاڭغا ھەربىي ماددىي ئەشيالارنى تۇشۇشتا يەنە قىيىنچىلىققا ئۇچرىدى، بەشىر پائال تۈردە ھارۋا تەييارلاپ، ئۇيغۇرلاردىن كارۋان تەشكىللىدى. 1827-يىلى جاھانگىر خوجا توپىلىڭى دەسلەپكى قەدەمدە تىنچىتىلىپ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بەشىر ئاكا-ئوكىلارنى تەقدىرلىدى ۋە مۇكاپاتلاپ:«قومۇل ئىنانچىخانى ئوتۇغاتىغا ئىگە بېلى بەشىر ھارۋا تەييارلاپ لەشكەر توشۇپ، جىددى پەيتتە ئوبدان خىزمەت كۆرسەتتى. ئىنئام بېرىشكە تىگىشلىك، ئۇنىڭغا ئاق قاشتاشتىن بىر دانە، گۇشيۇ كەشتىسى نۇسخىسىدىكى بوغما يىلان كەشتىلەنگەن توندىن بىرى، چوڭ ئەنلىك يىپەك دۇردۇندىن ئىككى توپ ئىنئام قىلىنسۇن، جاساق بەگ نەزەرمۇ بىللە خىزمەت قىلىپ، كۆپ كۈچ چىقاردى. ئۇنىڭغا پەي قادالغان قالپاق، كىچىك ئەنلىك يىپەك دۇردۇندىن ئىككى توپ ئىنئام قىلىنسۇن، پېقىرنىڭ ۋاسساللارنى ئەمى تاپتۇردىغانلىقىنى بىلدۈرۈش يۈزىسىدىن شاپائەت، ئىنئام بېرىشتە بىخودلۇق قىلىنمىغاي» دەپ يارلىق چۈشۈردى.''' ===
=== '''بەشىر چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىنىڭ ئىشەنچىسىگە تايىنىپ، قومۇلدا لەشكەر، سودىگەر، ئاددىي پۇقرا ۋە مۆتىۋەر دېگەنلەرنىڭ ھەممىسىگە زۇلۇم سالدى. داۋگۇڭنىڭ 25-يىلى (1845-يىلى) لىن زېشۈ قومۇلدا ئېتىز-ئېرىق ئىشلىرىنى تەكشۈرگەندە، نەچچە يۈزلىگەن ئادەم ئۇنىڭ يولىنى توسۇۋېلىپ ئەرز-شىكايەت قىلدى. بەشىر ئىشنىڭ چاتاقلىقىنى پەملەپ، ئالدىراپ-تېنەپ 10 مىڭ مو تېرىلغۇ يەرنى ھۆكۈمەتكە ھەدىيە قىلىۋەتتى. چېڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بەشىرنىڭ قومۇلدىكى قوشۇن ۋە ئاۋام-پۇقراغا زۈلۇم سالغانلىقىدن بەك نارازى بولغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ چىڭ سۇلالىسى گە قوشقان تۆھپىسىنى نەزەردە تۇتۇپ، بەك تەپسىلىي سۈرۈشتۈپمۇ كەتمىدى.''' ===
=== '''تۇڭجىنىڭ 3-يىلى (1864-يىلى) بەشىر «ئۆستەڭ چاپتۇرۇپ ياردەملىشىش» ئارقىلىق چىڭ سۇلالىسى نىڭ قومۇلدا ئۆستەڭ چېپىش، يەر ئېچىپ تېرىقچىلىق قىلىش ئىشلىرىغا ھەمدەم بولدى. چىڭ سۇلالىسى «ئۆستەڭ چاپتۇرۇپ، ئىقتىسادىي ياردەم قىلىپ، تۇز ۋە ئاشلىقنىڭ سىرتقا ئېقىپ كېتىشىنى تۇسۇپ قالغانلىقى ئۈچۈن، قومۇلنىڭ جاساق ئىنانچىخانى بەشىرگە چىنۋاڭ (شاھزادە) لىق ئوتۇغات ئىنئام قىلدى.» شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقى كەڭ كۆلەمدە قوزغىلاڭ كۆتۈرگەندە، بەشىر چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بەشىرگە يەنە «زەر چۇلۋۇر» ئىنئام قىلدى. بەشىر كېيىن قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ قولىغا چۈشۈپ قېلىپ، تەسلىم بولۇشنى رەت قىلغاچقا، قوزغىلاڭچى قوشۇن تەرىپىدىن قەتل قىلىندى. چىڭ سۇلالىسى ئۇنىڭ تۆھپىسىنى تەقدىرلەش يۈزىسىدىن قومۇلدا ئۇنىڭ ئۈچۈن مەخسۇس تاۋاپگاھ ياساتتى.''' ===
=== '''تۇڭجىنىڭ 6-يىلى (1867-يىلى) بەشىرنىڭ ئوغلى مەھمۇت ئاتىسىنىڭ مەرتىۋىسىگە ۋارىسلىق قىلدى. مەھمۇتنىڭ ئىككى پۇتى باسماس بولغىنى بىلەن تىل، تەپەككۇرى جايىدا ئىدى. ئۇيغۇرلار ئۇنى «ئاق خان چىنۋاڭ» دەپ ئاتىسا، خەنزۇلار «پالەچ ۋاڭ» دەيتتى. ئۇنىڭ ۋاڭلىق ھوقوقى ئەمەلىيەتتە بەشىرنىڭ خوتۇنى پۇجۇڭ مەرى بانۇنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتتى.''' ===
=== پۇجۇڭ مەرى بانۇ قومۇلدا كەڭ كۆلەملىك دېھقانلار قوزغىلاڭلىرى بىر يەردە بېسىلسا، بىر يەردە ئەۋج ئېلىپ تۇرغان ۋەزىيەتتە باشتىن-ئاخىر چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بىلەن بىرسەپتە تۇرۇپ كەلگەچكە، ئۇنىڭغا چىنۋاڭ پۇجۇڭ بانۇ دېگەن ئوتۇغات بېرىلدى. ===
=== '''تۇڭجىنىڭ 12-يىلى (1873-يىلى) قومۇل شەھىرى قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ قولىغا چۈشۈپ كەتتى. پۇجۇڭ بانۇ بىلەن مەھمۇت چىنۋاڭ قوزغىلاڭچى قوشۇن تەرىپىدىن بوغازغا باغلاپ ئېلىپ كېلىندى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ بوغازدىكى بارگاھىنى ھۇجۇم بىلەن ئېلىپ، مەھمۇت چىنۋاڭنى قوتۇلدۇرۇپ چىقتى. ئەمما پۇجۇڭ بانۇنى قۇتقۇزالمىدى. پۇجۇڭ بانۇ بەي يەنخۇ تەرىپىدىن تۇرپانغا مەجبۇرىي ئەگەشتۈرۈپ كېلىنگەندىن كېيىن، بەي يەنخۇ ياقۇپبەگكە تەسلىم بولدى. پۇجۇڭ بانۇ بۈگۈر، ئاقسۇ تەرەپلەردە سەرسان بولۇپ يۈردى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئۇنى ئېسىدىن چىقارماستىن، پۇجۇڭ بانۇنىڭ جېنىنى تىلىۋېلىش ئۈچۈن ياقۇپبەگ بىلەن كۆپ قېتىم ئالاقە قىلدى. بىراق ياقۇپبەگ «كۆرۈنۈشتە خوپ، خوپ دېگىنى بىلەن ئاستىرتىن يۇشۇرۇن زەربە بېرىش كويىدا بولدى.»گۇاڭشۈنىڭ 4-يىلى (1878-يىلى) چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىىتى ئاقسۇ ئەتراپلىرىنى قايتۇرۇۋالغاندىن كېيىنلا پۇجۇڭ مەرى بانۇ قۇتۇلۇپ چىقتى.''' ===
=== '''پۇجۇڭ مەرى بانۇ قومۇلغا قايتقاندىن كېيىن، ئىشلەپچىقىرىشنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش يولىدا بىر قاتار تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، سۇ ئىنشائاتلىرىنى ياساپ، ئىكىسپلاتاتسىيەنى يەڭگىللەتتى. خەير-ساخاۋەت ئاشلىق ئامبىرى ياساپ، مۇساپىرلارغا قۇتقۇزۇش ئاشلىقى بەردى. شۇنىڭ بىلەن قومۇل ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئىگىلىكى مۇئەييەن دەرىجىدە ئەسلىگە كەلدى.''' ===
=== '''4 يوقىلىشى مەھمۇتنىڭ ئوغۇل پەرزەنتى بولمىغاچقا، پۇجۇڭ مەرى بانۇ ۋاڭلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلىش مەسلىسىدە قاتتىق غەم-غۇسسىگە پاتتى. ئاخىر ئۇنىڭ قىزىغا ئەر تېپىپ، كۈيۈ ئوغلىنى ۋاڭلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلدۇرۇش نىيىتىگە كەلدى. مەھمۇت تەڭرىتاغ ئېتەكلىرىدە چوپانلىق قىلىپ يۈرگەن ۋاڭ جەمەتىنىڭ ئەۋلادى شامەخسۈتنى تاللىدى. گۇاڭشۈنىڭ 8-يىلى (1882-يىلى) چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى شامەخسۈتنىڭ مەرتىۋىگە ۋارىسلىق قىلىشىنى تەستىقلىدى. شامەخسۈت ۋاڭلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلغاندىن كېيىن، كۆپ قېتىم چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنئام بېرىشىگە نائىل بولدى.''' ===
=== '''شامەخسۈت چىنۋاڭ چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىگە ئىنتايىن سادىق بولۇپ، تاكى 1911-يىلى چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى مۇنقەرز بولۇش ئالدىدا تۇرغاندىمۇ يەنىلا بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا سالامغا بارماقچى بولدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى پەقەت: «يوللار راۋانلاشقاندا ئاندىن بېيجىڭغا چاقىرتىمىز» دىيەلىدى. جۇڭخۇا مىنگو ھۆكۈمىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئۇ يۈەن شىكەيگە بولغان ساداقەتمەنلىكىنى تەشەببۇسكارلىق بىلەن بىلدۈرۈپ، ئۆزى بىۋاستە بېيجىڭغا سالامغا باردى. يۈەن شىكەي پادىشاھ بولۇشنى چۈشەكەپ يۈرگەچكە، يەرلىك ۋاڭ، بەگ-تۆرىلەر ۋە ئاقسۆڭەكلەرنى يېنىغا تارتىش كويىدا شامەخسۈتقا «بىرىنچى دەرىجىلىك جياخې （嘉禾）ئوردېنلىق يانداش ياساۋۇل بەگ، بىرىنچى دەرىجىلىك جاساق قوش چىنۋاڭ» دېگەن ئاتاقنى بەردى.''' ===
=== '''شامەخسۇت ئىلكىدىكى پۇقرالارغا ئېغىر زۇلۇم سالغاچقا، 1907-يىلى تورپاقلار توپىلىڭى، 1912-يىلى تۆمۈر خەلىپە قوزغىلىڭى كۆتۈرۈلدى. كىچىك دائىرىدىكى قارىشىلىق كۆرسىتىش ۋە ئاۋام-پۇقرا قېچىپ كېتىش ۋەقەلىرى ساناپ تۈگەتكۈسىز بولدى. بۇ ئىككى قېتىملىق كەڭ كۆلەملىك توپىلاڭنى ياڭ زېڭشىن قاتتىق-يۇمشاق ۋاستىلەرنى تەڭ ئىشقا سېلىپ باستۇرۋەتتى. جوڭخۇا مىنگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ تۇتۇقى ياڭ زېڭىشىن شىنجاڭغا بولغان ھۆكۈمرانلىق ھوقوقىنى ئۆز قولىدا تۇتۇپ كەلدى. شامەخسۈت ياڭ زېڭشىن نىڭ قوللىشىغا تايىنىپ ئۆز ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئامالنىڭ بارىچە ياڭ زېڭشىنغا تەخسىكەشلىك قىلىپ، ھەر يىلى ياڭ زېڭشىغا تۈرلۈك ئېسىل يەرلىك مەھسۇلاتلارنى سوۋغا قىلىپ تۇردى. يەنە بىر ئاماللارنى قىلىپ ياڭ زېڭشىن بىلەن ئاغا-ئېنى بولۇشقا ئەھدىلەشتى. ياڭ زېڭشىن مۇ شامەخسۈتنىڭ قىزىغا ئەلچى بولۇپ بەردى.''' ===
=== '''شامەخسۈت ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا تولا كېسەل تارتىپ، 1930-يىلى ئورما پەسىلدە ئالەمدىن ئۆتتى. ئەبەيدۇللا جەمەتىدىكىلەر چىڭ سۇلالىسى نىڭ ئوتۇغات بېرىشى بىلەن تارىختا 233 يىل ھۆكۈمرانلىق قىلغانىدى. بۇ ھۆكۈمرانلىق شامەخسۈتنىڭ ئۈلۈمى بىلەن ئاخىرلاشتى.''' ===
توختى مولتاجى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
گائۇس
Carl Friedrich Gaus
خەنزۇچە:高斯
كويىن بېيىس(تەڭگە بازىسى)
thumb|كويىن بېيىس لوگوسى (تەڭگە بازىسى لوگوسى) كويىن بېيىس (ئېنگلىزچە: Coinbase) شىفىرلىق پۇل (دىگىتال پۇل دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ئېلىپ ساتىدىغان ئاكسىيە بازىرى. بۇ شىركەتنىڭ باش شىتابى ئامىرىكا سان-فىرانسىسكودا. thumb|شىفىرلىق پۇل ئەۋەتىش سېخىمىسى
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ياكى 1- دۇنيا ئۇرۇشى، 1914-يىلى 7-ئايدىن 1918-يىلى 11-ئايغىچە يۈز بەرگەن، جاھانگىر دۆلەتلەرنىڭ ئىككى چوڭ گۇرۇھى ئوتتۇرىسىدىكى دۇنيانى يېڭىۋاشتىن بۆلۈشۈۋېلىش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشتۇر. دۇنيادىكى 33 دۆلەت، ئاھالىنىڭ تۆتتىن ئۈچ قىسمى (1 مىليارد500 مىليون ئاھالە) بۇ ئۇرۇش قاينىمىغا كىرىپ قالغان.
گائۇس
300 px
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى
ھەققىدە
بۇ ئۇرۇشنىڭ مەنبەسى ياۋروپادىكى بىر قانچە كاپىتالىستىك كۈچلۈك دۆلەت، يەنى گېرمانىيە، فرانسىيە، ئەنگلىيە، روسىيە، ئىتالىيە ۋە ئاۋستىرىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئەمەلىي كۈچ، بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت تۈپەيلىدىن پەيدا بولغان ئۆزئارا تالاش-تارتىشلاردۇر. مۇشۇنداق تالاش-تارتىش داۋامىدا كېيىن باش كۆتۈرگەن كۈچلۈك دۆلەتلەر ئەينى چاغدىكى دۇنيا تەرتىپىگە رازى بولماي، ئۆز كۈچىگە مۇناسىپ خەلقئارا ئورۇنغا ئىگە بولۇشنى تەلەپ قىلغان. 1-دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى يېڭىدىن گۈللەنگەن كۈچلۈك دۆلەت گېرمانىيە ئىدى، ئۇنىڭ پولات-تۆمۈر مەھسۇلاتى ئەنگلىيە ۋە فرانسىيىنىڭ پولات-تۆمۈر مەھسۇلاتىنىڭ يىغىندىسىدىن ئېشىپ كەتكەنىدى. گېرمانىيىنىڭ گۈللىنىشى قوشنا دۆلەتلەرنى ئومۇميۈزلۈك ئەندىشىگە سالدى. فرانسىيە بىلەن روسىيە ئالدى بىلەن ئىتتىپاق تۈزدى. ئاندىن كېيىن ئەنگلىيە فرانسىيە ۋە روسىيە بىلەن ئايرىم-ئايرىم ھالدا شەرتنامە تۈزۈپ، ئۈچ دۆلەت شەرتنامىسىنى ھاسىل قىلدى، بۇ قىسقارتىپ ئانتانتا دۆلەتلىرى دېيىلدى. گېرمانىيە بولسا ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيىسى ۋە ئىتالىيە بىلەن ئۈچ دۆلەت ئىتتىپاقى تۈزدى. بۇ قىسقارتىپ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر دېيىلدى. شۇنداق قىلىپ ياۋروپادا بىر-بىرىگە قارىمۇ قارشى ئىككى چوڭ جاھانگىرلىك گۇرۇھى پەيدا بولدى، ئۇرۇش قارا بۇلۇتى پۈتكۈل ياۋروپانىڭ ئاسمىنىنى قاپلاپ كەتتى.
گائۇس
گائۇس 1777-يىلىدىن 1855-يىلىغىچە ياشىغان گېرمانىيە ماتېماتىكى، فىزىكى، ئاسترونومى. گائۇس خېلى بۇرۇنلا سانلار نەزەرىيىسىنى تەتقىق قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ نەتىجىسى «ئارىفمېتىكا» دىگەن كىتابقا كىرگۈزۈلگەن. ئۇنىڭ ھىپېرگىئومېترىك قاتارلار، كومپلېكس ئۆزگەرگۈچىلىك فۇنكسىيىلەر نەزەرىيىسى، ستاتىستىكىلىق ماتېماتىكا، ئېللىپىسلىق فۇنكسىيىلەر نەزەرىيىسى جەھەتلەردە تۆھپىلىرى بار. گائۇسنىڭ «سىرتلار ئۈستىدىكى ئومۇمىي تەتقىقات» دىگەن ئەسىرى يېقىنقى زامان دىففېرېنسىئال گېئومېترىيىسىنىڭ باشلىنىشى بولغان. گائۇس غەيرى ئېۋكلىد گېئومېترىيىسى ئۈستىدىكى تەتقىقاتىنى ھايات ۋاقتىدا ئېلان قىلمىغان بولسىمۇ، لېكىن پاكىتلار ئۇنىڭ ئىجاتچىلاردىن بىرى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. گائۇس ئەڭ كىچىك كۋادراتلار ئۇسۇلىنى بەرپا قىلغان ھەمدە پوتېنسىئال نەزەرىيىسىنى لاپلاسنىڭ تەپەككۇر ئۇسلۇبى بويىچە داۋاملىق راۋاجلاندۇرغان. ئۇنىڭ فىزىكا، ئاسترونومىيە، گېئودىزىيە قاتارلىق جەھەتلەردىمۇ ناھايىتى زور تۆھپىلىرى بار. ئۇ مۇۋازىنەت ھالەتتىكى سۇيۇق جىسىملار نەزەرىيىسىنىڭ ئاساسىنى تىكلىگەن. يەر ماگنىتىنىڭ كۈچلۈكلىكىنى تەتقىق قىلغان. گېرمانىيىلىك فىزىك ۋېبىر (Wilhelm Eduart Weber 1804 ـــــ 1891-يىللار) بىلەن بىرلىكتە ئېلىكتىر ماگنىتىزمنىڭ گائۇس بىرلىكىنى تۇرغۇزغان. گائۇس ئۆزىنىڭ پلانېتلار ئوربىتىسىنى ھىسابلاش ئۇسۇلى ۋە ئەڭ كىچىك كۋادراتلار ئۇسۇلى بويىچە، ئىتالىيە ئاسترونومى پىئاز (1746 ــــ 1826) بايقىغان سېرپرا يۇلتۇزىنىڭ ئوربىتىسىنى ھىسابلىغان. كېيىنكى مەزگىللەردە «ئاسمان جىسىملىرىنىڭ قۇياشنى كونۇس كەسمىلىرى بويىچە ئايلىنىش ھەركىتى نەزەرىيىسى» دىگەن كىتابنى يازغان. بۇلاردىن باشقا گائۇسنىڭ يەنە ۋېكتورلار ئانالىزى توغرىسىدىكى گائۇس تېئورېمىسى، ئالگېبرالىق ئاساسلىق تېئورېمىلارنىڭ ئىسپاتى، مۇنتىزىم ئون يەتتە تەرەپلىكنى ياساش، نورمال تەقسىماتنىڭ مۇنتىزىم ئەگرى سىزىقى توغرىسىدا، تۈپ سانلار تېئورېمىسىدىكى ھىسابلاش قاتارلىق جەھەتلەردىمۇ تەتقىقات نەتىجىلىرى بار.
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى
ھەققىدە
1914-يىل 6-ئاينىڭ 28-كۈنى ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ خان ۋارىسى شاھزادە فېردىناند بوسنىيە ۋەتەنپەرۋەر ياشلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈۋېتىلدى، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيىسى شۇ سەۋەبتىن سېربىيىگە ھۇجۇم قوزغىدى. روسىيە سېربىيىنى قوللىدى، گېرمانىيە ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيىسىنى قوللىدى، فرانسىيە بىلەن ئەنگلىيە روسىيە بىلەن ئىتتىپاق تۈزگەنلىكتىن، ئۇلارمۇ بۇ ئۇرۇش قاينىمىغا كىرىپ قالدى.
ئىتالىيە دەسلەپتە ئۇرۇش قاينىمىغا كىرمىگەن بولسىمۇ، ئۇرۇشنىڭ كېيىنكى مەزگىلىدە ئانتانتا دۆلەتلىرى گۇرۇھىغا قاتناشتى. ياۋروپانىڭ سىرتىدىكى ئامېرىكىمۇ دەسلەپتە ئۇرۇشقا قاتناشمىغانىدى، كېيىن گېرمانىيە چەكسىز يوشۇرۇن پاراخوت ئۇرۇشىنى قوزغىدى دېگەن باھانە بىلەن 1917-يىلى 4-ئايدا گېرمانىيىگە ئۇرۇش ئېلان قىلدى. ياپونىيە 1914-يىلى 8-ئايدا گېرمانىيىگە ئۇرۇش ئېلان قىلىپ، ئەسكەر چىقىرىپ گېرمانىيىنىڭ جۇڭگودىكى كۈچ دائىرىسى بولغان شەندۇڭ ئۆلكىسىنى ئىشغال قىلىۋالدى.
ئۇرۇش تۆت يىل ئۈچ ئاي داۋاملاشتى. ئاساسلىق جەڭ مەيدانى ياۋروپادا بولدى. ئەڭ ئاخىردا بۇ ئۇرۇش ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن ئاخىرلاشتى. پۈتكۈل ئۇرۇش داۋامىدا ئۇرۇشقا قاتناشقان دۆلەتلەرنىڭ جەمئىي 10 مىليوندىن ئارتۇق ئادىمى ئۆلدى، يارىلانغانلارنىڭ سانى تەخمىنەن 20 مىليونغا يەتتى، ئىقتىسادىي زىيان تەخمىنەن 270 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا يەتتى.
ئۇرۇش جاھانگىرلار ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى ھەل قىلالمايلا قالماستىن، بەلكى ئىنقىلابنىڭ قوزغىلىشىغا سەۋەب بولدى. 1917-يىلى روسىيىدە ئۆكتەبىر ئىنقىلابى پارتلاپ، تۇنجى سوتسىيالىستىك دۆلەت قۇرۇلدى، دۇنيا تارىخىدا يېڭى چوڭ ئۆزگىرىش يۈز بەردى.
سەبەبى
1914 -يىلى 6-ئاينىڭ 28-كۈنى ( سېربىيە دۆلەت بايرىمى )، ئاۋسترىيە － ۋېنگىرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ ۋەلىئەھدى كىنەز ئەر - خوتۇن سارايېۋودىكى ئابا يولىغا ئورنىتىلغان كۆزىتىش ئاپراتىنى كۆزدىن كەچۈرگەندە، سېربىيەلىك ياش جافۇلى پرىنسىپې پرۇسسىيە تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلدى. بۇ 1 - دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پىلىكى بولۇپ قالدى.
جەريان
بۇ قېتىمقى ئۇرۇشنى ئۈچ باسقۇچقا بۆلۈشكە بولىدۇ :
1914 - يىلى ئۇرۇشنىڭ بىرىنچى باسقۇچى. بۇ بىر يىلدا، گېرمانىيە ئۇرۇشتىن ئىلگىرىكى ئاساسەن تۈزگەن سلىيېمان فىنلاندىيە پىلانى، ئالدى بىلەن غەربىي سەپتە كەڭ كۆلەمدە ھۇجۇم قوزغىغان، مارن دەرياسى قاتارلىق جەڭ بولغاچقا فرانسىيە، ئەنگىلىيە، بىلروسىيە ئۈچ دۆلەت ئارمىيىسىنىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن قارشىلىق كۆرسەتكەن ۋە رۇسىيە شەرقىي سەپتە ھۇجۇمغا ئۆتكەن، بۇنىڭ بىلەن گېرمانىيە ئارمىيەسى نازىر ىنىڭ جەڭ پىلانى بەربات بولدى.
1915-يىلىدىن 1916-يىلىغىچە ئۇرۇشنىڭ ئىككىنچى باسقۇچى. ئىككى تەرەپنىڭ ھەممىسى 1916 - يىلى ھەل قىلغۇچ بىر يىل دەپ، شۇڭا بۇ بىر يىلدا ئۈچ قېتىم چوڭ تىپتىكى قۇرۇقلۇقتا جەڭ بارلىققا كەلدى، يەنى غەربىي لىنىيە « ۋېردۇن جېڭى »، « سومما دەرياسى ئۇرۇشى » ۋە شەرقىي روسىيە ئارمىيىسىنىڭ يازلىق ھۇجۇمى دېڭىزدا، ژىللاند دېڭىز ئۇرۇشىدىن كېيىن، ئەنگلىيە يەنىلا دېڭىزنى چىڭ كونترول قىلىپ تۇرىدۇ.
1917-يىلىدىن 1918-يىلىغىچە ئۇرۇشنىڭ ئۈچىنچى باسقۇچى. 1917 - يىلى، ئامېرىكا گېرمانىيەگە قارشى ئۇرۇشقا قاتناشتى، جۇڭگونىڭ قاتارلىق دۆلەتلەرمۇ ئارقا - ئارقىدىن ئۇرۇشقا قاتناشتى، ئانتانتا دۆلەتلىرى قاتارلىق 27 دۆلەت ئۇرۇشقا قاتناشقان، روسىيە « فېۋرال ئىنقىلابى » ۋە « ئۆكتەبىر ئىنقىلابى » پارتلىغان، جاھانگىرلىك ئۇرۇشىدىن چىكىنىپ چىقتى.
ئاقىبەت
ئۆلۈم - يېتىم ئەھۋالى
ئانتانتا دۆلەتلىرى باش جەڭچىلەر ئۆلۈش ئەھۋالى: 5 مىليون 497 مىڭ 600 ئادەم؛
ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئومۇمىي ئەسكەردىن قۇربان بولغانلىرى: 3 مىليون 382 مىڭ 500 ئادەم؛
ئۇرۇش قىلىۋاتقان ئىككى يارلانغانلار ئومۇمىي سانى: 10 مىليون ئەتراپىدا؛
قازا قىلغان ئومۇمىي سانى: 6 مىليون 493 مىڭ ئادەم؛
تەئسىرى
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى تۆت يىل داۋاملاشقان، 30 دىن ئارتۇق دۆلەت، 1 مىليارد 500 مىليون نوپۇس ئۇرۇش قاينىمىغا كىرىپ قالدى، ئۇ ئىنسانلارغا غايەت زور ماددىي ۋە روھىي جەھەتتىكى زىيان ئېلىپ كەلگەن.
باھا
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى بىر مەيدان ئادالەتسىز جاھانگىرلار ئوتتۇرسىدىكى ئۇرۇش، پۈتۈن دۇنيادىكى ھەر قايسى دۆلەت خەلقىگە ئېغىر ئاپەت ئېلىپ كەتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پەن - تېخنىكا جەھەتتە زور ئىلگىرىلەش ئېلىپ كەلدى، ھەرقايسى ئەللەرنىڭ سىياسىي، ئىقتىساد ، پەن - تېخنىكا، مەدەنىيەت ۋە ھەربىي ئىشلار قاتارلىق جەھەتلەردە زور دەرىجىدە كۈچەيتىپ، 1 - دۇنيا ئۇرۇشى كىشىلىك ھوقۇق ئىشقا ئاشۇرۇش قەدىمىنى تېزلەتتى.
لەقەم
خەلقىمىزدە لەقەمسىز ئادەم كەم ئۇچرايدۇ. شۇڭا بىزدە‹‹لەقەمسىز ئەر بولماس، ئويماقسىز خوتۇن(بولماس)››دېگەن ماقال بارلىققا كەلگەن. بىزدە لەقەم كىشىلەرنىڭ بىرەر خۇسۇسىيىتىگە قاراپ، ھەزىل قىلىپ ياكى مەسخىرىلەپ بېرىلىدىغان قوشۇمچە نام. لەقەم شۇ نام ئىگىسىنىڭ مىجەز –  خاراكتېرىنىڭ قانداقلىقىنى، نېمە ئىش قىلىدىغانلىقىنى بىلىشكە ياردەم بېرىدۇ. لەقەم كۆپ ھاللاردا لەقەم ئىگىسىنىڭ ئارزۇسى بويىچە ئەمەس، بەلكى باشقىلار تەرىپىدىن قويۇلۇپ سىڭدۈرۈلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن لەقەمنى ئىسمىغا قوشۇپ ئاتاش ئادىتى شەكىللەنگەن.
بىزدە لەقەملەر تۆۋەندىكىدەك تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ:
1. كەسىپ لەقەملىرى. خەلقىمىزدە بۇنداق لەقەملەر كۆپ ئۇچرايدۇ. مەسىلەن: قاسىم بورىچى، ياسىن كىگىزچى، توختى سەيپۇڭ، قادى مەنجاڭ، توختى چامباش، تۇرسۇن چاڭ، پالتاخۇن راۋاب، روزى تەمبۈر دېگەندەك.
2. مىجەز –  خاراكتېرىگە مۇناسىۋەتلىك لەقەملەر. مەسىلەن: دودەن، ئەسكى، سەتەڭ، سوغۇق، تۈلكە، شەيتان، جىن دېگەنگە ئوخشاش.
3. فىزىئولوگىيىلىك لەقەملەر. مەسىلەن: تۆگە، قوتاز، قاۋان، چاشقان، كاناي، دەلدۈش قاتارلىقلار.
خەلقىمىزدە شەخسىي لەقەمدىن باشقا يەنە يۇرت –  مەھەللە لەقىمى بولىدۇ. مەسىلەن: تۇرپاندا ‹‹پالاسلار مەھەللىسى››، ‹‹تورغايلار مەھەللىسى›› دېگەن مەھەللىلەر بار. بۇ مەھەللىدىكىلەرنىڭ ئورتاق لەقىمى ‹‹پالاس››، ‹‹تورغاي››لار بولغىنىدەك.
لەقەم بەزمە –  باراۋەتلەردە ۋە باشقا سورۇنلاردا كۈلكە –  ھەزىل ئۈچۈن ئوبدان تېما بولىدۇ. لېكىن لەقەم توغرىدىن توغرا ئوتتۇرىغا قويۇلمايدۇ. بۇنداق بولمىغاندا چاقچاق كۆتۈرەلمەيدىغانلار بولۇپ قالسا كۆڭۈلسىزلىك يۈز بېرىدۇ. شۇڭا ئەگىتمە يول بىلەن شۇ لەقەمگە مۇناسىۋەتلىك سۆزلەر قىلىنىدۇ. دېمەك، لەقەم قويۇش خەلقىمىزنىڭ خۇش چاقچاق، يۇمۇرىستىك خاراكتېرىنىڭ كونكرېت ئەكس ئېتىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئىقبال تۇرسۇن
ئىقتىدارلىق ئەدەبىيات تەتقىقاتچىسى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېىسسورى،فىلولوگىيە پەنلىرى دوكتۇرى ئىقبال تۇرسۇن 1969 –يىلى 8- سېنتەبىر قەشقەر شەھىرىدە خەلق سەنئەتكارى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. باشلانغۇچ – تۇلۇقسىز ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى بۆرتالا ۋە قەشقەردە ئوقۇغان. 1986 يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا تولۇق كۇرس ئوقۇشىقا قۇبۇل قىلىنغان. 1991 –يىلدىن 1994 يىلغا قەدەر شۇمەكتەپنىڭ تۈركىي تىل-ئەدەبىياتى كەسپى ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخى يۆنىلىشى بويىچە ماگىستىر ئاسپىرانتلىقىدا ئوقۇپ ئەلا نەتىجە بىلەن ئوقۇشنى تاماملىغان، شۇ يىلى 7–ئايدىن ئېتىبارەن شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى فىلولوگىيە ئىنىستىتۇتىدا ئىشلەپ كەلمەكتە.ئىقبال تۇرسۇن خىزمەتكە قاتناشقاندىن تارتىپ ھازىرغا قەدەر تۇلۇق كۇرس ۋە ئاسپىرانتلارغا « ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىيات تارىخى»،« ئەدەبىيات نەزەرىيەسى»، « ئىستېتىكا»، « ئەدەبىيات – سەنئەت پىسخولوگيىسى »،« نەۋائىشۇناسلىق تەتقىقاتى»، « كىنو – تېلېۋىزىيە سەنئىتىدىن زوقلىنىش » ، « ئەدەبىيات تەتقىقات مېتودولوگىيىسى »، «ئۇيغۇر قەدىمكى ئەدەبىيات نەزەرىيىسى » قاتارلىق كۆپ خىل كەسپىي دەرىسلەرنى ئۆتۈپ كەلگەن.
2003 – يىلدىن 2006 – يىلىغىچە شاڭخەي شەرقىي جۇڭگو پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئەدەبىياتشۇناسلىق پەنلىرى بويىچە دوكتۇر ئاسپىرانتلىقىدا ئوقۇغان. ئۇ كۆپ يىللاردىن بېرى، ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخى تەتقىقاتى، ئازسانلىق مىللەتلەر ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ۋە تەنقىدچىلىكى ساھەلىرىدە ئىزدىنىپ مول نەتىجىلەرگە ئېرىشكەن.
ھازىرغىچە ئۇنىڭ « ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىدىن ھېكمەت ئۈنچىلىرى »( شىنجاڭ ياشلار ـ ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، 1997 – يىل 2 – ئاي 1 – نەشرى ) ناملىق ئىلمىي ماقالىلەر توپلىمى، « ئۇيغۇرلاردا كىنو تېلېۋىزىيە مەدەنىيىتى »( شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2005 – يىل 8 – ئاي 1- نەشرى)،« ئۇيغۇرلاردا ھايات ھېكمىتى ۋە ئۆلۈم كۈلپىتى »( شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى،2005 يىل 8 – ئاي 1- نەشرى) قاتارلىق ئىلمىي تەتقىقات ئەسەرلىرى ۋە « ئۇ نېمە ئۈچۈن يىغلايدۇ » ( شىنجاڭ ياشلار – ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، 2005 – يىل 10 – ئاي 1 – نەشرى) ناملىق بالىلار ھېكايىلىرى توپلىمى نەشر قىلىنغان. شىنجاڭ پەلسەپە ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات تۈرى « ئۇيغۇرلاردا كىلاسسىك شېئىرىيەت سەنئىتى »، دۆلەتلىك ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى چوڭ تەتقىقات تۈرىنىڭ بىر تارمىقى «جۇڭگو ئازسانلىق مىللەتلىرىنىڭ ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ۋە تەنقىدچىلىك ئەسەرلىرى خەزىنىسى: ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ئەسەرلىرى توپلىمى » دىن ئىبارەت ئىككى تەتقىقات تېمىسىغا رىياسەتچىلىك قىلغان، دۆلەتلىك ئىجتىمائىي پەن تەتقىقات تۈرى : «ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ۋە تەنقىدچىلىكىنىڭ ھازىرقى زامانغا بۇرۇلۇشى ھەققىدە تەتقىقات »نى مەسئۇل بولۇپ ئىشلەپ پۈتتۈرگەن. مائارىپ مىنىستىرلىكىنىڭ نوقتىلىق تەتقىقات تۈرى بولغان «شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر، خەنزۇ، قازاق، موڭغۇل مىللەتلىرىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ تىل – ئەدەبىيات مائارىپىنى تەكشۈرۈش تەتقىقات تېمىسى » قاتارلىق بەش تەتقىقات تۈرىگە قاتناشقان. نوپۇزلۇق خەنزۇچە ئىلمىي ژۇرناللاردا 8 پارچە ئىلمىي ماقالىسى، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرچە مەتبۇئاتلاردا 60 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالە ۋە ئەدەبىي ئوبزورلىرى ئېلان قىلىنغان. ئۇنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرى كۆپ قېتىم ھەرخىل مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن.
ئۇ ھازىر شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تىل- ئەدەبىياتى ئاسپرانتلىق نوقتىسىنىڭ مەسئۇلى، ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتى يۆنىلىشىنىڭ ماگىستىر ئاسپىرانت يېتەكچىسى، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ نوقتىلىق پەن تۈرى ــ ئەدەبىياتشۇناسلىق پەن تۈرىنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلىمەكتە. شۇنداقلا ئۇ يەنە جۇڭگو تارىخ ۋە مەدەنىيەت تەتقىقات جەمئىيىتى ، جۇڭگو ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتى ۋە مۇقام جەمئىيىتى، شىنجاڭ كىنوچىلار جەمئىيىتى ، جۇڭگو ئازسانلىق مىللەتلەر ئەدەبىيات تەتقىقات جەمئىيىتى قاتارلىق ئىلمىي جەمئىيەتلەرنىڭ ئەزاسى، ئۇنىڭ ۋەكىللىك ئىلمىي ماقالىلىرى تۆۋەندىكىچە :
سۇسان سورنتون ئەپەندىنىڭ ئوچۇق خېتىگە جاۋاب
ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپ ئامېرىكا دۆلىتى ۋە خەلقىنىڭ ئالىي مەنپەئەتلىرىنى قۇغداش يۈزىدىن خىتاي دۆلىتىنىڭ ئامېرىكا دۆلىتى بىلەن بولغان ئادالەتسىز سودىسىنى ئۆزگەرتىش مەقسىتىدە خىتاي ھۆكۈمىتىگە جەڭ ئېلان قىلغان،ئۇ يەنە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا دىنىي زۇلۇملارغا ئۇچراۋاتقان مىللەت ۋە خەلقلەرنىڭ بىر ۋەكىللەر ئۆمىكىنى— ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ۋەكىلى — ئاتاغلىق ئۇيغۇر كىشلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى ئىلھام توختىنىڭ قىزى جەۋھەر ئىلھامنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ۋەكىللەر ئۆمىكىنى ئاق سارايدىكى ئىشخانىسىدا قوبۇل قىلغان، ئا ق ش كونگرېسنىڭ ئاۋام پالاتاسىنىڭ رەئىسى نەنسىي پېلوسى «<ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ شىنجاڭدا ئۇيغۇرلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىگە رىقابەت ئېلان قىلمىسا، ئۇنىڭ ھەر قانداق جايدا كىشىلىك ھوقۇق توغرىسىدا سۆزلەش ئەخلاقىي ئېتىبارىنى يوقىتىپ قويۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان> ۋە «ئەگەر بىز خىتايدا يۈز بېرىۋاتقان دىنىي ئەركىنلىك دەپسەندىچىلىكىگە قارشى تۇرۇشتا ئىستەكلىك بولمىساق، بىز دۇنيانىڭ باشقا ھەرقانداق جايىدا بۇ مەسىلىسىنى سۆزلەش ئەخلاقىي ئېتىبارىمىزنى يوقىتىپ قويىمىز» دىن ئىبارەت بايانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۆتقىنى قىلغان، ئا قى شى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مايك پومپېيو خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى «زامانىمىزدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىدە خىتاي ئەڭ ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقانلىرى بىز ياشاۋاتقان 21- ئەسىرنىڭ يۈزىگە چۈشكەن بىر داغ» دەپ كۆرسەتكەن، ب د ت نىڭ كىشلىك ھوقۇق كېڭىشىدە ئا قى شى ۋە گېرمانىيە ئەلچىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلارنى ئەيىبلەش ۋە دەرھال تاقاش ھەققىدە نۆتۈق قىلغان، ب د ت دىكى 22 دۆلەت 10- ئىيۇلدا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي كەمسىتىش ھەققىدە بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ « خىتاينىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان ئازسانلىق مىللەتلەر ئۈستىدىن يۈرگۈزۈۋاتقان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، نازارەت قىلىش، قايتا تەربىيەلەش مەركەزلىرىگە قاماش سىياسىتى» قاتارلىقلارنى ئەيىپلىۋاتقان ۋە ئامېرىكىدا چاقىرىلغان « دىنىي ئەركىنلىكنى ئىلگىرى سۈرۈش مىنىستىرلار يىغىنى» بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئاز سانلىق مىللەت ۋە دىنىي گۇرۇپپىلارنى كەڭ كۆلەمدە قامىشى، ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتى ۋە دىنىي پائالىيەتلىرىنى قاتتىق كونترولغا ئۇچرىتىش ھەرىكەتلىرىنى توختىتىشقا چاقىرىق قىلىۋاتقان بىر مەزگىلدە ئا قى شىنىڭ شەرقىي ئاسىيا ۋە تىنچ ئوكيان ئىشلىرىغا مەسئۇل سابىق مۇئاۋىن تاشقى ئىشلار مىنىستىرى سۇسان سورنتون باشچىلىقىدىكى 5 نەپەر سىياسىيون ۋە ئىلىم ئەھلى« ۋاشىنگتون پوچتىسى » گېزىتىدە « خىتاي دۈشمەن ئەمەس » دېگەن تېمىدا پرېزىدېنت ترامپ ۋە ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىگە ئوچۇق مەكتۈپ ئېلان قىلدى.
سابىق مۇئاۋىن مىنستىر سۇسان سورنتون ئەپەندىنىڭ ئوچۇق خىتىگە جاۋاپ بېرىشتىن ئەۋۋال بىز سۇسان سورنتون ئەپەندىنىڭ سەمىگە بەلكىم ئۇ ھۆكۈمەتكە خىزمەت قىلغان ۋاقىتتىن تارتىپ تا ھازىرىغىچە ئېسىدىن چىقىرىپ قويغان بىر مەسىلىنى يەنى ئامېرىكا ۋە خىتاي دۆلەتلىرىنىڭ قانداق خاراكتېردىكى دۆلەتلەر ئىكەنلىكىنى سېلىپ قويۇشنى مۇۋاپىق كۆردۇق.
ئامېرىكا دۆلىتى بولسا ئەركىن بازار ئىگىلىكى ۋە دېموكراتىك تۈزۈم ۋە قانۇن مۇكەممەل ئۇرنىتىلغان، پوقرالىرى دۆلەت ئاساسىي قانۇنىدا بەلگىلەنگەن كىشلىك ھوقۇقلاردىن تولۇق بەھرىمەن بولىدىغان ۋە دۆلەت باشلىقىنى پۇقرالار بىۋاسىتە سايلايدىغان بىر دېموكراتىك كاپىتالىستىك دۆلەت؛ ئەندى خىتاي دۆلىتى بولسا دۆلەت ھەممە ئىشنى پىلانلايدىغان ۋە بارلىق ئىقتىساد ۋە شەخىسلارنى كونتۇرۇل قىلىدىغان ،كىشلىك ھوقۇق مەۋجۇت بولمىغان، پۈتۈن پۇقرالىرىنى بىر ئىدېئولوگىيە— كوممۇنىستىك ئىدىيەسىدە بولۇشقا مەجبۇرلايدىغان، ھەممە ھۆقۇقلار ھاكىمىيەتنى ئىگەللەپ ئالغان كوممۇنىستىك پارتىيىنىڭ كاتتىۋېشى— بىر مۇستەبىتنىڭ قولىدا بولىدىغان ، دۆلەتنىڭ ھەممە چوڭ- كىچىك ئىشلىرىنى بۇ مۇستەبىت بەلگىلەيدىغان، خەلق تۈرماق بۇ مۇستەبىتنىڭ قول چۇماقلىرى— ئەمەلدارلىرىنىڭمۇ ھېچقانداق ئەمەلىي ھۆقۈقى بولمايدىغان ھاكىممۇتلەقلىك بىر دۆلەت؛ بۇ مۇستەبىتنىڭ قول چۇماقلىرى— ئەمەلدارلىرى «ھەمدەمدە بار، ھېسابتا يوق» ئەمەلدارلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ مەنسىبى پەقەت « خوجا كۆرسۇن » ئۈچۈنلا بېرىلگەن ئەمەللەر.
كوممۇنىستىك پارتىيەلەرنىڭ پروگراممىلىرنىڭ ھەممىسىدە « ئاخىرقىي مەقسىتىمىز پۈتۈن دۇنيادا كاپتالىستىك تۈزۈمنى يوق قىلىش » دەپ كۆرسىتىلگەن. بۇ نۇقتا ماركس ۋە ئىنگلس تەرىپىدىن يېزىلغان كوممۇنىستىك پارتىيەلەرنىڭ قىبلىنەمىسى بولغان « كوممۇنىستىك مانىفېستى» دا ئېنىق خىتاپ قىلىنغان.
دۆلەتلەر ئارىسىدا نورمال دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئۇرنىتىش ياكى ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەردە بولۇش، ئۆزئارا سۇدا قىلىش قاتارلىق ئىشلار ئىشتىراكچى دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت خاراكتېرىنى ھەرگىزمۇ ئۆزگەرتالمايدۇ. قىسقىسى، ئىت يەنە ئىت؛ مۈشۈك يەنە مۈشۈك بولۇپ قالىۋېرىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بىر قىسىم سىياسىيونلىرىنىڭ بۇندىن 40 يىل ئەۋۋال دېگەن « خىتاي ئىقتىسادىي تەرەپتىن تەرەققى قىلسا، دېموكراتلىشىشقا قاراپ يۈزلىنىدۈ.» دېگەن سەپسەتىسىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ، نۆۋەتتە ئىقتىسادىي ۋە پەن- تېخنىكا جەھەتتىن تەرەققى تېپىپ، دۇنياغا غۇجا بولۇش يولىغا قاراپ مېڭىپ، ئامېرىكىغا خىرىس قىلشقا باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىسىتىرلىقىنىڭ خادىملىرى ئامېرىكىنىڭ سىياسىي ، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتلەردىكى دۆلەت ئورگانلىرىغا سېڭىپ كېرىپ، سىياسىي ، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتلەردە ئاخباراتلارنى توپلاشقا ئۇرۇنماقتا؛ كوممۇنىستىك ئىدېئولوگىيىنى تارقىتىش ئۈچۈن ئامېرىكىنىڭ ئالىي مەكتەپلىرىدە كوڭزى ئىنستىتۇتلىرىنى ھەدەپ قۇرماقتا؛ ئۆز دۆلتىدە ئىستىبداتلىق ھۆكۈمرانلىق ۋە ئېغىر دەرىجىدە كىشلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە ئۇيغۇر ، تىبەت قاتارلىق مىللەت خەلقلىرىگە ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزمەكتە. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قىلمىشلىرى مۇشۇنداق رەزىل تۇرۇپ، ھۆرمەتلىك سۇسان سورنتون ئەپەندى، ئوچۇق خېتىڭىزدە سىزنىڭ قەلىمىڭىز مۇشۇنداق بىر ھاكىممۇتلەقلىك دۆلەتنى « خىتاي دۈشمەن ئەمەس» دەك ئىبارىلەرنى يېزىشقا قانداق باردى؟! ئەگەر سىز دېگەندەك خىتاي ئامېرىكىنىڭ دۇستى بولسا، خىتاينىڭ ئامېرىكىغا ئۆز جاسۇسلارنى ئەۋەتىپ، سىياسىي ، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتلەردە ئاخباراتلارنى توپلىشىنىڭ نىمە ھاجىتى بار ئىدى؟!
ۋەزىيەت شۇنداق بولغاچقا نۆۋەتتە دۇنيادا « 2- قېتىملىق سوغۇق ئۇرۇش دەۋرى » كومېدىيىسى ئوينالماقتا. مەزكۈر كومىدىيەنىڭ باش قەھرىمانلىرى ئامېرىكا ۋە خىتاي. « 1- قېتىملىق سوغۇق ئۇرۇش دەۋرى » كومىدىيەسىنىڭ باش پېرسوناژلىرى ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى ئىدى. شۇ قېتىمدا ئوينالغان كومىدىيەدە ئامېرىكىنىڭ ئامىتى كېلىپ، سوۋېت ئىتتىپاقى مەغلۇب بولغان ئىدى. ئەينى زاماندا بەزى سىياسىيونلار ئامېرىكا سوۋېت ئىتتىپاقنى بىر پاي ئوق ئاتماي يەڭدى،دەپ دەۋراڭ سالدى. ئەمىلىيەتتە سوۋېت ئىتتىپاقنىڭ مەغلۇب بولۇپ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىدىكى ئاساسىي سەۋەپ بەزى سىياسىيونلار تەھلىل قىلغاندك تاشقى سەۋەپ— پەقەت ئامېرىكىنىڭلا تۆھپىسى بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئاساسلىق سەۋەپ — ئىچكى ئامىل ئىدى. بۇ ئىچكى ئامىل شۇندىن ئىبارەتكى ، بىر تەرەپتىن سوۋېت ئىتتىپاقى ئىقتىسادىنىڭ خاراپلىشى، يەنە بىر تەرەپتىن روسىيە سوتسىيالىستىك فېدېراتسىيىسىدىكى بورىس يېلتىسن قاتارلىق دېموكراتلار ۋە شەرقىي ياۋروپادىكى سوتسىيالىستىك دۆلەتلەردىكى دېموكراتلارنىڭ ئۆز دۆلەتلىرىدىكى كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇش يۈزىسىدىن ئېلىپ بارغان سەمەرىلىك سىياسىي پائالىيەتلىرى، يەنە بىر سوۋېت ئىتتپاقىدىكى نوپۇس جەھەتتىن روسىيە سوتسىيالىستىك فېدېراتسىيىسىدىكى رۇسلارنىڭ نوپۇسىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان باشقا مىللەتلەرنىڭ ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتلەردىكى مىللەتچىلەرنىڭ موستەقىل دۆلەت قۇرۇشتىن ئىبارەت سىياسىي پائالىيەتلىرى ئىدى.
ئەندى ھازىر ئوينىلىۋاتقان« « 2- قېتىملىق سوغۇق ئۇرۇش دەۋرى » كومېدىيىسىگە كەلسەك، بۇ كومېدىيەنىڭ سەھنە دېكوراتسيەسى « « 1- قېتىملىق سوغۇق ئۇرۇش دەۋرى » كومىدىيەنىڭ سەھنە دېكوراتسىيەسىدىن باشقىچىرەك : ئامېرىكا بولسا خىتايغا ئۆز ئىشكنى كەڭ ئېچۋەتكەن، خىتاي بولسا ئامېرىكىغا ئۆز ئىشىكىنى ھىم يېپۋالغان؛ ئۆزئارا سودىدا ئامېرىكا زىيان تارتىۋاتقان ، خىتاي پايدا تېپىۋاتقان؛ ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادى « 1- قېتىملىق سوغۇق ئۇرۇش دەۋرى » كومىدىيە ئوينالغان ۋاقىتنىكىدىن ئانچە چوڭ پەرق يوق، ئەكسىچە خىتاي ئىقتىسادىي جەھەتتىن قۇدرەت تاپقان، خىتاي دۆلىتىدە خىتاي مىللىتىنىڭ نوپۇسى خىتاي نوپۇسىنىڭ % 94 دىن يۇقىرى بولغان سەھنە دېكوراتسيەسى.
2019-يىلى ئىيۇل ئېيى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
جىرغالاڭ يېزىسى
جىرغىلاڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jirghilang Yézisi)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئابىدە تىكلەش
<ئۇرخۇن - يەنسەي مەڭگۈ تاشلىرى> غا پۈتۈلگەن نەسەب ۋە قاغانلار ئىش ئىزلىرىدىن قارىغاندا، ئۇيغۇر ئەجدادلىرى، ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىدىن باشلاپ ئابىدە تىكلەشكە ئادەتلەنگەن، كېيىنكى دەۋرلەردە يەنى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغاندىن باشلاپ قەبرە قاتۇرۇش ئەۋج ئالغان. شۇنىڭدىن باشلاپ تاش پۈتۈك مەر سىيىلىرى كاھىش ۋە مەرمەر قەبرە - گۈمبەزلەرگە پۈتۈلگەن.
ئۇيغۇرلاردا قەبرە قاتۇرۇش ئىككى خىل بولىدۇ. بىرى، ئۆز ئاتا - ئانا، ئەجداد - ئەۋلادلىرىغا ئىزنا قالدۇرۇش، ئىككىنچىسى، ئۇلۇغ خاقان ۋە ئالىملار، باتۇرلار، مۇدەرىسلەر قاتارلىق ئاتاقلىق زاتلارنىڭ نامىغا ئاتاپ، ھەيۋەتلىك گۈمبەز ۋە خاتىرە مۇنارى تىكلەشتىن ئىبارەت. ئۇيغۇرلار ئۆز ئەۋلادىنىڭ قەبرىسىگە ۋاپات بولغۇچىنىڭ قىسقىچە شەجەرىسى ۋە نامۇ شەرىپىنى يېزىپ قالدۇرىدۇ. ئاتاقلىق شەخس، ئۇلۇغۋار زاتلارنىڭ مەقبەرىسىنى ئالاھىدە ھەشەمەتلىك قىلىپ كۆك - يېشىل گۈمبەزلەر تۇرغۇزۇپ بېزەش بىلەن، ئۇلارنىڭ نەسەبلىرىنى يېزىپ قالدۇرۇشتىن تاشقىرى، مەرسىيىلەرمۇ پۈتۈلىدۇ ۋە ئۇ جاينى مەرھۇمنىڭ خاتىرىسى ئۈچۈن سەيلە - تاۋاب ئورنى قىلىدۇ. بۇنداق جايلار ناھايىتى كۆپ. مەسىلەن، خوتەندە <كوممارم>، ئىلىدا <خونغاي مازار>، <سۇلتان ئوۋەيس>، <تۇغلۇق تۆمۈرخان>، يەكەندە <ئالتۇنلۇقۇم>، مەكىتتە <چىلتىرخان> قەشقەر كونا شەھەر قوغان يېزىسىدا <قارا ساقال ئاتام> (ھارۇن بۇغراخان)، <ئوسمان بۇغراخان>، قەشقەر شەھىرى تار بوغۇزدا <ھۈسەيىن ئىبنى خەلەپ> (ھۈسىيىن پەيزۇللاغوجام)، قەشقەر شەھىرىدە <يۈسۈپ قادىرخان>، <يۈسۈپ خاس ھاجىپ>، ئوپالدا < ھەزرىتى موللام> (مەھمۇت قەشقەرى)، قەشقەر شەھىرى تاربوغۇزدا <سىيىت ئەلى ئارسىلانخان> (ئارسلان خېنىم)، ئاتۇشتا <ھەسسۇلتىنىم> (سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان)، تۇرپاندا <ئەسھا بولكەپ>، <سۇلايمان ۋاڭ مۇنارىسى>، ئۇچتۇرپاندا <يەتتە قىزلىرىم> قاتارلىق يۈزلىگەن تارىخىي ئابىدىلەر ۋە خاتىرە قەبرىلىرى تاۋاپ قىلىنىدۇ. مۇنداق مازار - ماشايىخلارنى تاۋاپ قىلىشنىڭ گەرچە دىنىي تۈسى قويۇق بولسىمۇ، لېكىن ئۇ كەڭ ئاممىۋىلىققا ئىگە بولغان بىر خىل ئادەت سۈپىتىدە سەيلە ۋە مۇراسىم شەكلىنى ئالغان. مەسىلەن، بۇنىڭدىن مىڭ يىللار ئىلگىرى ئودام چۆلىدە شېھىت بولغان ئارسلان خاننى خاتىرىلەش ئۈچۈن ھەر يىلى 6 - ئايدا يۇرت - يۇرت بويىچە نەچچە تۈمەن ئادەم ئوردامغا تاۋاپقا كېلىدۇ. بىر قانچە كۈن بۇ چۆلدە تۈنەپ ھەر خىل پائالىيەتلەر بىلەن خاتىرىلەش ئېلىپ بارغاندىن كېيىن، قەشقەر شەھىرىنىڭ يېنىدىكى تار بوغۇز يېزىسىغا ئورنىتىلغان <ئارسلان خېنىم مازىرى> غا، ئۇنىڭدىن كېيىن ئاتۇشتىكى <ھەسسۇلتىنىم مازىرى> غا تاۋاپ قىلىپ، <ئوردىخېنىم سەيلىسى> نى ئاخىرلاشتۇرىدۇ. خوتەندىكى <كوممارم> سەيلىسىمۇ ئاشۇنداق ھەشەمەتلىك ئېلىپ بېرىلىدۇ.
ئادەتتە ئاياللارنىڭ قەبرىسى ئەرلەرنىڭ قەبرىسىگە قارىغاندا كىچىكرەك (ئۈچتىن بىر نىسبەتتە) قاتۇرۇلىدۇ. ئەرلەرنىڭ قەبرىسىنىڭ سۇپا پەلەمپىيىدىن باشقا يەنە ئىككى قاتار پەلەمپىيى (بۇلارنىڭ چوڭى تالالىق، كىچىكى ئۆيلۈك، قاتۇرۇلغان قەبرە بۆشۈك دەپ ئاتىلىدۇ) بولىدۇ. ئاياللار قەبرىسى ئۈچ پەلەمپەيلىك بولۇپ، بۇلار ئۆيلۈك، سۇپرا، ئاشتاختا، نوغۇچ دەپ ئاتىلىدۇ. مۇشۇنداق شەكىل ئالاھىدىلىكلىرىگە قاراپ، ئەر - ئاياللارنىڭ قەبرىسى روشەن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. (ش)
ئىجتىمائىي قاتلاملار
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالىپ (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
ئالدىنقى بۆلۈمدىكى بايانلاردىن شۇنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇكى؛ ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرى تۈركلەر پارىسلارنى كاپىر دەپ قارايدىغان بولغاچقا، ئىران مەدەنىيىتىنى ياراتمايىتتى. خىتايلارغا قارشى بىراز ئىھىتىيات بىلەن مۇئامىلە قىلاتتى. تۈركلەرنىڭ خىتايلارغا تۇتقان بۇ خىل پوزىتىسيەسى خىتايلار بىلەن تۈركلەر ئارىسىدا بەزى ئورتاق كۈلتۈر مۇئەسسەلىرىنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىگە ئىما قىلىدۇ. مىللەتلەر ئارىسىدا ئورتاق مۇئەسسەلەر ياكى تىخىمۇ ئىنىقراق قىلىپ ئىيىتساق ئورتاق مەدەنىيەتلەر مەۋجۇتمىدى؟ ئەگەر مۇشۇنداق بىر مەدەنىيەت مەۋجۇت بولغان دىسەك، باشقا مىللەتلەر بۇ ئورتاقلىققا داخىل بولمىغانمىدى؟
دۇركھېيىم بىلەن مائۇس لېيانېڭ «سوتسولوگىيە» دىگەن كىتابىنىڭ ئالتىنجى جىلتىدا نەشىر قىلىنغان «جەمىئىيەتنىڭ بەزى ئىپتىدائى شەكىللىرى» ناملىق ماقالىدە خىتايلار، موڭغۇللار، تىبەتلەر، كامبۇجيالىقلار، تايلانىتلىقلارغا ئورتاق بولغان بەزى ئىپتىدائىي قاتلاملار بايان قىلىنىدۇ.
ئەينى ۋاقىتتا مىللىي تەتەببۇلار مەجمۇ ئەسىنىڭ 3-سانىدا بىر تەتقىقات ماقالىسى ئىلان قىلغان ئىدىم. ماقالىدە، تۈركلەردىمۇ بۇ خىل ئىجتىمائىي قاتلامنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى، ھەتتا سىبىرىيەنىڭ كورياكلار ۋە شۇكشالارغا ئوخشاش ئىپتىدائى قەۋىملىرىدىمۇ بۇ خىل سىنىپلىشىشنىڭ ئىزلىرىنى ئۇچراتقىلى بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەنىدىم.
بۇ ئىپتىدائى قاتلاملار قارىماققا ئەھمىيەتسىزدەك كۆرىنىدۇ. بىر مەدەنىيەتنىڭ ئاساسىنى بۇنداق ئەپسانىۋىي قاتلاملار تەشكىل قىلالمايدۇ دەپ قارايدىغانلار مۇ بولۇشى مۇمكىن.
ئەمما، دۇركھېيىم بىلەن مائۇس بۇ قاتلاملارنى مەۋجۇت دەپ قويۇپلا توختاپ قالمىدى، بۇ قاتلاملارنىڭ بىر تەرەپتىن ئەينى دەۋىرنىڭ ئىجتىمائىي مەنتىقىسگە ئاساس بولالايدىغانلىقىنى، يەنە بىر تەرەپتىن ئەينى دەۋىردىكى ئىجتىمائى قۇرۇلمىنىڭ نامايەن بولۇش شەكلى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرغا قويدى.
ئۇنىڭدىن كىيىن دۇركھېيىم «دىنى ھىسىياتنىڭ ئىپتىدائى شەكىللىرى» ناملىق كىتابىدا، مائۇسمۇ ھۇبىرېت بىلەن بىللە نەشىر قىلدۇرغان «دىن تارىخى تەتقىقاتلىرى» ناملىق ئەسىرىدە بۇ مەسىلە ھەققىدە تەپسىلى توختالغان. لەۋې بۇرھلمۇ «ئىپتىدائى جەمىئىيەتلەردە روھى ۋەزىپىلەر» ناملىق كىتابىدا بۇ قاتلاملارنىڭ كىشلەرگە كۆرسىتىدىغان دەسلەپكى تەسىرى ۋە بۇ تەسىرلەردىن لوگىكا ئىلمىغا قانداق ئۆتكەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشقان.
بۇ ئىپتىدائى قاتلاملار، خىتايدا خەلىق تاۋىزىمىنىڭ ئاساسىنى ۋە يىكىڭ [1] ناملىق بىر مۇقەددەس كىتاپنىڭ مەزمۇنىنى تەشكىل قىلىدۇ. خىتايلار قەدىمدىن بىرى تېخنىكا جەھەتتىن تەرەققى قىلغان بولسىمۇ، ئىلمى نۇقتىئەنەزەردىن بۈگۈنمۇ ھەم ئىپتىدائى سەۋىيەدە دىيىشكە بولىدۇ. چۈنكى خىتايلار تىخىچە بۇ ئىجتىمائى قاتلاملاردىن ئۈزۈل-كىسىل قۇتۇلۇپ بولالمىدى. بىر ئىمارەت ئىنشا قىلغاندا، مازار تاللاشتا، سەپەرگە چىققاندا نىمىنى قىلىش، نىمىنى قىلماسلىقنى (پال سىلىش ئارقىلىق) بۇ قاتلاملار بەلگىلەيدۇ. خىتايلار بۇ پالنامىلەرگە مۇراجىئەت قىلماي تۇرۇپ ھىچ ئىشقا تەمشەلمەيدۇ.
تۈركلەرنىڭ قەدىمى كىتابلىرى يوقىلىپ كەتكەن بولغاچقا، بۇلاردا بىرەر پالنامەنىڭ بار يوقلىقىنى بىلمەيمىز. ئەمما، تۈركلەر ئارىسىدا بارلىق ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار بۇ قاتلاملارنىڭ تەلەپ-تەقەززالىرىغا ئۇيغۇن ھەركەت قىلىدۇ. شۇنداقلا تۈركلەرنىڭ دىنى، قانۇنى، ئەخلاقى تۆرىلىرىمۇ بۇ قاتلاملارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. مەن بۇ كىتاپتا ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرىكى تۈركلەرنىڭ: 1- دىنى تۆرىسىنى، 2- قانۇنى تۆرىسىنى تەتقىق قىلىمەن. بۇ تۆرىلەرنى تەتقىق قىلش جەريانىدا، ئۇزاق شەرىققە خاس بولغان بۇ قاتلاملار ھەققىدە ماتىرىيال ئۇچرىتپ قالسام، مەدەنىيەتداش بولغان قەۋىملەرنىڭ قاتلاملىرى بىلەن سىلىشتۇرۇش ئىلىپ بارىمەن. ئەينى چاغدا تۈركلەرمۇ مىنىڭسىگەن بۇ ئورتاق مەدەنىيەتلەرنى «ئۇزاق شەرق مەدەنىيىتى» دىيىشكە بولىدۇ. تۈركلەر ئىسلامىيەتتىن كىيىن بۇ مەدەنىيەتلەرنى تەرك ئىتىپ شەرق مەدەنىيىتىگە قەدەم باستى. تانزىماتتىن [2] بىرى غەرب مەدەنىيتىنى قوبۇل قىلشىقا تىرىشىۋاتىدۇ. شۇنداق دىيىشكە بولىدۇكى، تۈرك كۈلتۈرىنىڭ تارىخىنى يىزىپ چىقىش ئۈچۈن، دەسىلىپىدە ئۇنىڭ بۇ ئۈچ مەدەنىيەت بىلەن ئۆز-ئارا ماسلىشىش ئەھۋالىنى تەتقىق قىلىش لازىم.
[1] تاۋزىنى ئاساس قىلىدىغان ئىلمىي مەنبەلەر بۇ دىننىڭ ئاساسى كىتابىنى يىكىڭ دەپ ئاتىغان.
[2] تانزىماتنى ئىدارى جەھەتتىكى ئىسلات دىيىشكە بولىدۇ، ئوسمانلى تارىخىدا 1836-يىلى تانزىمات پەرمانى ئىلان قىلىنغان. تانزىماتتىن كىيىن ئوسمانلى تۇپراقلىرىدا ئەدەبىيات-سەنئەت ناھايىتى تىز تەرەققىي قىلغان.
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «تۈرك تۆرەسى» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
توگو
left|thumbnail|250px|توگو left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
توگو بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا لومې، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا لومې. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ فائۇرە گناسسىڭبې. ئازىركى باش ۋەزىر گىلبەرت ھوئۇڭبو. بۇ دۇلات 1960 يىلى 4 ئاينىڭ 27 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 56 مىڭ 785 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 300 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
بېلىز
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|بېلىز left|thumb|دۆلەت بايرىقى
بېلىز بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بېلىز شەھىرى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بېلىز شەھىرى. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە ئىسپان تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر دەئان بارروۋ. بۇ دۇلات 1981 يىلى 9 ئاينىڭ 21 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 22 مىڭ 966 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 320 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى ۋە پروتېستانت دىنى.
ئەشەرەئى مۇبەششەرە
ئەشەرەئى مۇبەششەرە (ئەرەبچە: اَلْعَشَرَةِ الْمُبَشِّرُونَ بِاْلْجَنَّةِ/ ئەل ئەشەرەت-ىل مۇبەششىرۇنە بىل جەننەھ). سۈننىي ئىسلام ئاتالغۇسى بولۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تەرىپىدىن ھايات ۋاقتىدىلا جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن، يەنى ئاللاھ تائالا جەننەتكە كىرىدىغانلىقلىرىنى ۋەدە قىلغان ئون كىشى ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ئاتالغۇ. شۇنداقلا ئەل مۇبەششىرۇن بىل جەننەھ ئاتالغۇسىمۇ بۇ كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ ئون زاتنىڭ تۆرتى خۇلەڧائى راشىددىن دەپ تونۇلغان تۆرت خەلىپىدۇر.
بۇلاردىن باشقا يەنە ساھابەلەردىن خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد، ئابدۇللاھ ئىبن سالام، ئۇكاشا بىن مۇھسىن قاتارلىقلارغىمۇ جەننەت بىلەن سۆيۈنچ بېرىلگەن. لېكىن بۇ ئون كىشى بىر ھەدىستە تەڭ كەلگەنلىكى ئۈچۈن ئاتايىن ئەشەرەئى مۇبەششەرە دەپ ئاتالغان. ئەھلى شىئە بۇ ھەدىسنى ئېتىراپ قىلمايدۇ.
ئاتۇش شەھىرى
ئاتۇش شەھىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Atush Shehiri)شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. شىمالدا قىرغىزىستاننىڭ نارىن ئوبلاستى بىلەن، غەربيە ئۇلۇغچات ناھىيىسى جەنۇبتا بولسا قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يېڭىشەھەر ناھىيىسى ۋە [[پەيزاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ. 2016 - يىلى ئاتۇش تاۋار ئوبوروتى ۋە مۇلازىمەت تور قۇرۇلۇشىنى بەرپا قىلىشنى مۇھىم نۇقتا قىلىپ، ئېلېكترونلۇق سودا تەرەققىياتىنى تېزلىتىپ، يېڭىلىق يارىتىش ئەندىزىسى ئۈستىدە پائال ئىزدىنىپ، ئېلېكترونلۇق سودا ۋە ئۆزگىچە كەسىپلەرنىڭ چوڭقۇر يۇغۇرۇلۇشىنى پۈتۈن كۈچى ئالغا سىلجىتىپ، ئىقتىسادنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشىنى ئىلگىرى سۈردى.
مەمۇرىي رايون
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاتۇش شەھىرى قارمىقىدا 2 دانەكوچا باشقارمىسى ، 1 دانە بازارلىق ۋە 8 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات: