cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غېنى باتۇر
ئەڭ ئاخىرقى قېتىم غېنى 1944 -يىلى 4 -ئاينىڭ 5 -كۈنى دۈشەنبە ئۈرۈمچى 2 -تۈرمىدىن (ھازىرقى ئۈرۈمچى شەھەرلىك خەلق سوت مەھكىمىسى ئورنىدا ) قېچىپ نىلقا ئەتراپىدا يوشۇرنۇپ يۈرىدۇ. شۇ كۈنلەردە نىلقا تاغلىرىدا گومىنداڭغا قارشى ھەرىكەت ئېلىپ بېرىۋاتقان فاتىخ باتۇر، ئەكبەر باتۇر، قۇربان بۇرھانىدوف، ئوسمان ئىبرايىمۇف، سىيىت ئاۋان (ئەكبەرنىڭ ئىنىسى)، نۇر ئوبولۇف، ھوشۇر مامۇتۇف، مۇساقان قۇربان، خەمىت مۇسلىمۇف ( فاتىخ باتۇرنىڭ ئىنىسى )، رەفىق بايچۇرىن قاتارلىق پارتىزانلار گۇرۇپپىسى غېنى باتۇرنىڭ ئۈرۈمچى تۈرمىسىدىن قېچىپ كەلگىنىنى ئاڭلاپ، ئۇنى ئىزدەپ تاپىدۇ، شۇنىڭ بىلەن غېنى ئىنقىلابقا قېتىلىدۇ. پارتىزانلىق شىتاپ قۇرۇلغاندا غېنى 2- پارتىزانلار گۇرپپىسىغا مەسئۇل بولىدۇ، بۇ گۇرپپىدا زۇلۇمغا قارشى، ئەركىنلىككە ئىنتىلگۈچى 200 دىن ئارتۇق پارتىزان بار ئىدى.
غېنى شۇندىن باشلاپ ھەرقايسى ئۇرۇش رايۇنلىرىدا باتۇرلۇق كۆرسىتىدۇ ۋە كىشىلەر تەرىپىدىن غېنى باتۇر دەپ تەرىپلىنىدۇ. غېنى باتۇر ۋە پارتىزانلار گومىنداڭنىڭ غۇلجا تەرەپتىن 10 ماشىنىدا كەلگەن ئەسكىرىنى توسۇپ زەربە بېرىپ، مازار رايونىغا كىرگۈزمەي يوقۇتۇپ ئۇلارنىڭ قورال ياراغلىرىنى غەنىمەت ئالىدۇ. سۇلتان ئوۋەيس مازىرىغا يوشۇرۇن كىرىپ، ساقچى ئىدارىسىنى پاچاقلاپ تاشلايدۇ. ھەر مىللەت خەلقىدىن قامالغان 30 نەچچە كىشىنى قۇتۇلدۇرۇپ چىقىدۇ. غېنى يەنە قارا سۇ، سۇپتاي، مازار رايونىدىكى ئۇرۇشتا ئاتلىق ئىككى قولىدا ئىككى ماۋزۇر بىلەن يامغۇردەك يىغىۋاتقان ئوققا قارىماي دۇشمەن سېپىنى يېرىپ ئۆتىدۇ. دۈشمەن توپىغا ئاتلىق بېسىپ كىرىپ دۈشمەن قولىدىكى قورالنى تارتىپ ئېلىپ چىقىدۇ. غېنىنىڭ بۇنداق باتۇرلىغى خەلق ئىچىدە ھەرخىل ئەپسانىلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەپ بولىدۇ.
غېنى ئارشاڭنى ئېلىش ئۇرۇشىدا ئېغىر يارلىنىپ ئالمۇتۇغا داۋالىنىشقا بارىدۇ ۋە داۋالىنىپ قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت ئۇنىڭ قەھرىمانلىق جاسارىتى، قوماندانلىق ماھارىتىنى نەزەرگە ئېلىپ، ئۇنىڭغا پولكوۋنىكلىق ھەربى ئۇنۋان ۋە «خەلق قەھرىمانى» دېگەن ھۆرمەتلىك نامنى بېرىدۇ. ئۇ ئازاتلىققا قەدەر ئۈچ ۋىلايەت ھۆكۈمىتىنىڭ ئەزاسى، مىللى ئارمىيە ھەربى سوت مەھكىمىسىنىڭ باشلىغى قاتارلىق ۋەزىپىلەردە بولىدۇ. ئۇ بۇ جەرياندا «جۇمھۇرىيەت»، «ئازاتلىق»، «ئىستىقلالىيەت»، «باھادىرلىق ئۈچۈن» قاتارلىق كۆپلىگەن ئوردىنلار بىلەن تارتۇقلىنىدۇ.
ج ك پ قىزىل ئارمىيىسى كىرگەندىن كېيىن ئۆلكىلىك سىياسى مەسلەھەت كېڭەش يىغىنىغا قاتنىشىدۇ. كېيىن كېيى فاتىخ باتۇر بىلەن لەنجۇدا 1953- يىلىغىچە دەم ئالىدۇ. 1953 - يىلىنىڭ ئاخىرى قايتىپ كېلىپ ئۆلكىلىك سىياسى مەسلەھەت كېڭىشىگە ئەزا بولىدۇ. 1954- يىلىنىڭ ئاخىرى غۇلجىغا كېتىدۇ ۋە 1956 - يىلىنىڭ ئاخىرى ھازىرقى قازاقىستانغا چىقىپ كېتىدۇ. 1997 - يىلى 96 يېشىدا ئالمۇتا شەھىرىدە ۋاپات بولىدۇ.
Drézdén
right|thumb|250px|Drézdén right|thumb|250px Drézdén bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Drézdénning 508,351 nopusibar, 328.8 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.2°, xariki uzunluk 13°44, poqtamuri 01001–01462 rayonmuri 0351.
ئوغۇزلار
تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن دۇنيانىڭ ئەڭ بۈيۈك ئۈچ ئىمپېراتورلۇقىنىڭ بىرى دەپ قوبۇل قىلىنغان ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنى ئىدارە قىلغان سۇلتانلار تەشكىل قىلىدۇ. قەدىمكى دەۋر مەنبەلىرىدە “بىتىنيا” دەپ ئاتالغان ئانادولۇنىڭ غەربىي ساھىللىرىدا مەرمەرە دېڭىزى بىلەن ساكاريا دەرياسىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى رايوندا 14- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كىچىككە بىر بەگلىك ئىكەن، تەخمىنەن بىر يېرىم ئەسىر ئۆتكەندىن كېيىن دۇنيانىڭ ئەڭ كۈچلۈك دۆلىتىنى قۇرۇپ چىققان.
ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ قۇرغۇچىلىرىنىڭ تۈرك ئىكەنلىكىنى ھەممە بېلىدۇ. لېكىن تۈرك سۆزى ناھايىتى كەڭ كەتكەن بىر رايوندىكى كۆپلىگەن تۈرك قەۋمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ئومۇمىي نامدۇر. تۈرك ئوقۇمى دائىرىسىگە مىلادىدىن ئىلگىرى دۆلەت قۇرغان ھونلار ۋە مىلادىدىن كېيىنكى ئاۋارلار، بۇلغارلار، پەچەنەكلەر، قۇمانلار، ئۇزلار، سەلچۇقلار ۋە ئوسمانلىلار كېرىدۇ. گوياكى دەۋرىمىزدە قازاق، ئۆزبېك، قىرغىز، تۈركمەن، ئەزەرى ۋە ئانادولۇ تۈركلىرىنىڭ بولغىنىغا ئوخشاش تارىختىمۇ بۇ تۈركىي قەۋملىرىنىڭ قۇرغان دۆلەتلىرى ئالدىمىزغا چىقىدۇ. مەسىلەن، ئۇيغۇر تۈركلىرى ئۇيغۇر دۆلىتىنى، بۇلغارلار بۇلغار دۆلىتىنى قۇرۇپ چىققان. ئوتتۇرا شەرق، ئانادولۇ ۋە بالقان رايونلىرىدا بۈيۈك سەلچۇقلار، ئانادولۇ سەلچۇقلىرى ۋە ئوسمانلى دۆلىتىنى قۇرۇپ چىققان تۈركلەر بولسا، تارىختا ئومۇمەن ئوغۇز دەپ ئاتالغان ياكى ئىسلامىيەتنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن تۈركمەن دەپ ئاتالغان تۈركلەردۇر. لېكىن ‹كۈچ – قۇۋۋەت› دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدىغان تۈرك نامى بېرىلگەن تۇنجى دۆلەتنىڭ كۆكتۈرك دۆلىتى ئىكەنلىكىنى ۋە تۈرك نامىنىڭ تۈركىي قەۋملەرنىڭ ھەممىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى تەكىتلەش لازىم. كۆكتۈركلەرنىڭ شەرق قانىتى غەزنەلىكلەر، خارەزىمشاھلار ۋە ھىندىستان تۈرك دۆلىتىنى قۇرغان بولسا، غەرب قانىتى بولغان ئوغۇزلار بۈيۈك سەلچۇقلار ئىمپېراتۇرلۇقى، ئانادولۇ سەلچۇقلىرى، ئارتۇقئوغۇللىرى، قارا قويۇنلۇقلار، ئاق قويۇنلۇقلار ، دۇل قادىر ئوغۇللىرى، ئانادولۇ بەگلىكلىرى، ئوسمانلى ئىمپېراتورلۇقىغا ئوخشاش تۈرك دۆلەتلىرىنى قورۇپ چىققان.
ئوسمانلى دۆلىتىنىمۇ قورۇپ چىققان ئوغۇزلارنى تارىخ سەھنىسىدە تۇنجى بولۇپ كۆكتۈرك ئابىدىلىرىدە ئۇچرىتىمىز. تۈرك تارىخىنىڭ تۇنجى يازما ھۆججەتلىرى بولغان بۇ ئابىدىلەردە كۆكتۈرك دۆلىتىنى قۇرغان ئاساسلىق تەرەپلەرنىڭ بىرى بولغان ئوغۇزلارغا ئورۇن بېرىلىدۇ. بىز، تۇنجى قېتىم سەككىزىنچى ئەسىردە نامى بىلەن تونۇشقان ئوغۇزلار، ھازىرقى كۈندىمۇ مەۋجۇتلۇقىنى تۈركمەنىستان، ئىران، ئەزەربەيجان ۋە تۈركىيەدە كۈچلۈك شەكىلدە داۋاملاشتۇرماقتا. بۇنىڭدىن باشقا ئافغانىستان ۋە ئىراققا ئوخشاش دۆلەتلەردىمۇ ئۇچرايدۇ. ئوغۇز سۆزى ‹ئوق› ۋە ‹ئۇز› دىن ئىبارەت ئىككى سۆزنىڭ بىرىكمىسىدىن مەيدانغا كەلگەن بولۇپ، ئوق بىر سىياسىي ئورگانغا قاراشلىق قەبىلە دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. قەدىمكى تۈركچىدىكى كۆپلۈك قوشۇمچىسى ‹ز› ئوق سۆزى بىلەن بىرلىشىپ ‹قەبىلىلەر› مەنىسىدىكى ‹ئوقۇز› سۆزىنى ياسايدۇ. بۇ سۆز ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئوغۇزغا ئايلىنىپ كېتىدۇ. ئوغۇزلارنىڭ ئانا ۋەتىنى بولغان ئوتتۇرا ئاسىيادىن 8- ئەسىردە ماۋەرائۇننەھر (ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئامۇ ۋە سىر دەريالىرى ئوتتۇرىسىدىكى رايون) گە كەلگەنلىكى مەلۇم. ھەتتا بىر قانىتى قارا دېڭىزنىڭ شىمالىدىكى بالقان رايونىنىڭ تونا قەبىلىلىرىگىچە بېرىپ تاقىلىدۇ. لېكىن بالقان ئوغۇزلىرى مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرالمايدۇ. ئوغۇز تۈركلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان تىلشۇناسلىققا ئائىت تەتقىقاتلاردا، ئىشلىتىلگەن تۈركچىنىڭ شەرق تۈركچىسىدىن پەرقلىق غەرب تۈركچىسى ئىكەنلىكى ئىسپاتلاندى. ئوغۇزلار سەككىزىنچى ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يېرىمىدا ئوغۇز – يابغۇ دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىدۇ. ئوغۇز – يابغۇ دۆلىتى ئۆزىگە قاراشلىق ئوغۇز تۈركلىرىنى ئۇچوك ۋە بوزوكتىن ئىبارەت قەدىمكى تۈرك تەشكىلاتلىنىش قائىدىسىگە مۇۋاپىق شەكىلدە تەشكىللەيدۇ. بۇ دۆلەت كېيىنكى مەزگىللەدە بۈيۈك سەلچۇقلار دۆلىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
ئىسلامىيەتنى قوبۇل قىلغان ئوغۇزلار تۈركمەن نامى بىلەن تىلغا ئېلىنىشقا باشلايدۇ. تۈركىيە سەلچۇقلىرى دۆلىتىدە ۋە كېيىنكى تۈرك دۆلەتلىرىدە ھەم تۈرك ھەم تۈركمەن نامى ئىشلىتىلىدۇ. دۆلەت تەشكىلاتى ئىچىدە ئورۇن ئالغان ۋە ئولتۇراق ھاياتقا ئۆتكەنلەر تۈرك، كۆچمەن ھالەتتە ياشايدىغانلار تۈركمەن دېيىلىشىكە باشلايدۇ. بۇ چۈشەنچە ئوسمانلى دەۋرىدىمۇ داۋاملىشىدۇ. ئوسمانلى قانۇننامىلىرىدە تۈرك ۋە شەھەرلىك دېگەن سۆزلەر مەنىداش شەكىلدە ئىستىمال قىلىنسا، تۈركمەن كۆچمەن ھاياتنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە تەرىپلىنىدۇ.
ئوغۇزلار ھەققىدە مەلۇمات بېرىدىغان ئىككى ئاساسلىق مەنبە بار بولۇپ، بۇلارنىڭ بىرى مەھمۇد كاشىغەرى تەرىپىدىن ئەرەبلەرگە تۈركچە ئۆگىتىش مەقسىتىدە يېزىلغان ئىزاھاتلىق تۈركچە – ئەرەبچە لوغەت ‹دىۋانى لوغاتىت تۈرك› ناملىق ئەسەردۇر. ئىككىنچىسى رەشىدۇددىننىڭ ‹ئوغۇزنامە› ناملىق ئەسىرىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا ئوخشاش بولمىغان شەكىللەردىكى ئوغۇزنامىلەرمۇ بار. يۇقىرىقى مەنبەلەردە كۆرسىتىلگەن مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئوغۇز ئەنئەنىسىگە كۆرە ئوغۇزخاننىڭ ئۈچ چوڭ ئوغلى بولغان گۈن، ئاي ۋە يۇلتۇز خان ئوغۇزلارنىڭ بوزوك قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. باشقا ئۈچ ئوغلى ئاسمان، تاغ ۋە دېڭىزخان بولۇپ، بۇلار ئوغۇزلارنىڭ ئۇچوك قانىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئوغۇزخاننىڭ جەمئىي ئالتە ئوغلى بار بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ تۆتتىن ئوغلى بولغان، شۇنىڭ بىلەن، 24 ئوغۇز شەكىللەنگەن. ئوغۇزلارنىڭ ئەنئەنىسىگە كۆرە، ئەڭ چوڭ ئوغۇلنىڭ ئەۋلادى ھاكىمىيەتنى داۋاملاشتۇرىدىغان باشقۇرغۇچى بولۇشى كېرەك. ئوغۇزخاننىڭ ئەڭ چوڭ ئوغلى گۈنخان بولۇپ، ئۇنىڭ ئوغلى قايى، بايات، ئالقائەۋلى ۋە قارائەۋلىدۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن ھاكىمىيەت قايى قەبىلىسىدىن كەلگەن بىرىنىڭ قولىدا بولۇشى كېرەك ئىدى. ئەسلىدە ئىدارە قىلىش ئىشلىرى ئومۇمىي جەھەتتىن ئىككىگە ئايرىلىدىغان ئوغۇزلارنىڭ بۇ بوزوك قانىتىغا ئائىت ئىدى. بۇلار بولسا، ئاي خاننىڭ نەسلىدىن بولغان يازىر، دۆغەر، دودۇرغا ۋە ياپارلى ئوغۇزلىرى بىلەن يىلدىز خاننىڭ نەسلىدىن كەلگەن ئاۋشار، قىزىق، بەيدىللى ۋە قارگىن قەبىلىسىدىندۇر. بۇنداق بولۇشىغا قارىماي، ئوغۇزلارنىڭ ئىككىنچى قانىتىنى تەشكىل قىلىدىغان ئاۋجۇقلار ئارىسىدىنمۇ ھۆكۈمدارلار چىقىدۇ. گۆكخاننىڭ نەسلىدىن بولغان بايىندىر، بەچەنە، چاۋۇلدۇر ۋە چەپنى قەبىلىلىرىنىڭ ئىزىدىن داغ خاننىڭ نەسلىدىن كەلگەن سالۇر، ئەيمۇر، ئالايۇنتلۇ ۋە يۈرەگىر قەبىلىلىرى كېلىدۇ. ئوغۇزخاننىڭ كىچىك ئوغلى دېڭىزخاندىن بولسا يىغدىر، بۈگدۈز، يۇۋا ۋە قىنىق قەبىلىرى كېلىدۇ.
ئوغۇزلارنىڭ ئاۋجۇق قانىتىدىن كەلگەن قەبىلىلەردىن يۇۋا قەبىلىسى قارا قويۇنلۇ دۆلىتىنى، قىنىق قەبىلىسى بۈيۈك سەلچۇقلار دۆلىتىنى، يۈرەگىر قەبىلىسى رامىزان ئوغۇللىرى بەگلىكىنى، بايىندىر قەبىلىسى ئاققويۇنلۇ دۆلىتىنى قۇرىدۇ. بوزوك قانىدىن كەلگەن ئاۋشار قەبىلىسى گەرمىيان ئوغۇللىرى ۋە قارامان ئوغۇللىرى، قايىلار بولسا، ئوسمانلى دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىدۇ.
.......................................................................................
بۇ يەردە تەكىتلىنىشى كېرەك بولغان نۇقتا، ئوسمانلىلارنىڭ ئۆزلىرىنى قايىلارغا باغلاش ئىستىكىدۇر. چۈنكى سۇلتان ئىككىنچى مۇرات مەزگىلىدە، بولۇپمۇ 14- ۋە 15- ئەسىرلەر بويىچە ئوتتۇرا ئاسىيالىق ئىسلامىيەتنى يېڭى قوبۇل قىلغان كۆپلىگەن تۈركمەنلەر ئىران – خۇراسان يولى ئارقىلىق ئانادولۇغا كېلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدە كونا ئېتىقادلىرىنى ساقلاپ قالغانلارمۇ بار ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن قەدىمكى ئوغۇز ئەنئەنلىرى كۈچلۈك شەكىلدە داۋاملىشىدۇ. ئوسمانلىلارمۇ بۇ كىشىلەر ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئوغۇزخاننىڭ چوڭ ئوغلى قايىنىڭ نەسلىدىن ئىكەنلىكلىرىگە دائىر شەجەرىلىرىنى يازىجىزادەگە ئوخشاش تارىخچىلارنىڭ ۋاسىتى بىلەن ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھازىرقى كۈندە مەزكۇر شەجەرە بىر قىسىم تارىخچىلار تەرىپىدىن ئۇيدۇرما دەپ قارالسىمۇ، مۇھىم بولغىنى ئوسمانلىلارنىڭ ئوغۇز ئەنئەنىسى ۋە ئادەتلىرىنى ئالدىنقى پىلانغا چىقىرىش ئارقىلىق ئوغۇزخانغا ئوخشاش تۈركمەنلەرنى بىرلەشتۈرۈش ئۈچۈن كۆرسىتىلگەن تىرىشچانلىق ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەش لازىم.
ئوسمانلىلار گەرچە ئوغۇز ئەنئەنىلىرىدىن پايدىلىنىپ تۇرۇپ تۈركمەنلەر ئۈستىدىكى ھۆكۈمدارلىقىنى قانۇنلاشتۇرغان بولسىمۇ، قەبىلىۋازلىق قىلىشتەك ئەرزىمەس سىياسەتلەرنى يولغا قويمىغانىدى. باشقا ئوغۇز قەبىلىلىرىنى باغرىغا قانداق باسقان بولسا، قۇرغان دۆلىتىدە تۈركىي قەۋملەرگىمۇ ئورۇن بېرىدۇ. ھەتتا ئىسلامىيەتنى قوبۇل قىلغان، ھەق دىنغا ئىمان كەلتۈرگەن بارلىق كىشىلەرگە قۇرۇلغان ئىمپېراتورلۇق ئىچىدىن ئورۇن بېرىدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىدە قىسقا مۇددەت ئىچىدە كېڭەيگەن ئوسمانلىلار كۆچمەن ھاياتتىن ئولتۇراق ھاياتقا ئۆتۈش يولىنى تاللايدۇ. چۈنكى كۆچمەنلىك تەشكىلاتلىنىش، دۆلەتلىشىش سۈرئىتىنى قانچىلىك ئاشۇرسا، ئەينى شەكىلدە بۇ قورۇلمىنى مۇھاپىزەت قىلىشتا دۆلەتنىڭ يىمىرىلىشى سۈرئىتىنىمۇ شۇنچىلىك ئاشۇرىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئوسمانلىلار بەگلىكتىن دۆلەتكە ئۆتۈش مۇساپىسىدە كۆچمەن ئوغۇز قەبىلىلىرىنى ئولتۇراقلىشىش تۈزۈمى دائىرىسىگە كىرگۈزۈپ، ئۇلارنى ئولتۇراق ھاياتقا ئۆتۈشكە رىغبەتلەندۈرىدۇ. بۇ ئارقىلىق نوپۇسىنى تىزىمغا ئېلىش بىلەن بىرگە، باج كىرىمىنى تېخىمۇ مۇھىم ھالغا كەلتۈرىدۇ. بۇلارنىڭ نەتىجىسىدە دۆلەت سۈرئەت بىلەن كېڭىيىپ ئىمپېراتورلۇققا ئايلىنىدۇ. ئوسمانلىلار ئۈچۈن قايى قەبىلىسىدىن بولۇش، تۈركمەنلەر ئىچىدە ئوغۇز ئەنئەنىسىدىن پايدىلىنىپ ھاكىمىيەت تەلەپ قىلىدىغانلارغا قارشى كۈچلۈك بىر كوزىر ئىدى. لېكىن ئوسمانلى دەۋرىدىمۇ، زامانىمىزدىمۇ ئوغۇزلارنىڭ 24 قەبىلىسىدىن كەلگەن يەر – جاي ناملىرى، كىشى ئىسىملىرىنى ئانادولۇنىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدا ئىزچىل ھالدا ئۇچراپ تۇرىدۇ.
سېنېگال
left|120px left|200px <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumbnail|250px|سېنېگال
سېنېگال جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا داكار، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا داكار. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئابدوئۇلايە ۋادە. ئازىركى باش ۋەزىر چەئىك ھادجىبوئۇ سوئۇمارې. بۇ دۇلات 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 20 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 196 مىڭ 723 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 11 مىللىئون 658 مىڭ.
Ésén
Ésén bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Ésénning 578,990 nopusibar, 210.32 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.27°, xariki uzunluk 7°0, poqtamuri 45001-45359 rayonmuri 0201.
باھا قانۇنى
1997- يىل 12 - ئاينىڭ 29 - كۈنى 8 - نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 29 - يىغىنىدا ماقۇللاندى، 1997 - يىل 12 - ئاينىڭ 29 - كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ 92 - نومۇرلۇق پەرمانى بىلەن ئېلان قىلىندى.
4 - باب باھائومۇمىي سەۋىيىسىنى تەڭشەش-تىزگىنلەش
26 - ماددابازار ئومۇمىي باھا سەۋىيىسىنى مۇقىملاشتۇرۇش - دۆلەتنىڭ مۇھىم ماكرولۇق ئىقتىسادىي - سىياسىي نىشانى. دۆلەت خەلق ئىگىلىكىنىڭ تەرەققىيات ئېھتىياجى ۋە جەمئىيەتنىڭ كۆتۈرۈش ئىقتىدارىغا ئاساسەن، بازار ئومۇمىي باھا سەۋىيىسىنى تەڭشەش - تىزگىنلەش نىشانىنى بەلگىلەيدۇ، ئۇنى خەلق ئىگىلىكى ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىيات پىلانىغا كىرگۈزىدۇ ھەمدە پۇل، مالىيە، مەبلەغ سېلىش، ئىمپورت - ئېكسپورت قاتارلىق جەھەتلەردىكى سىياسەت ۋە تەدبىرلەرنى ئومۇملاشتۇرۇپ قوللىنىپ ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ. 27 - مادداھۆكۈمەت بازارنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن، مۇھىم تاۋارلارنى زاپاس ساقلاش تۈزۈمىنى ئورناتسا، باھا تەڭشەش فوندى تەسىس قىلسا، باھانى تەڭشەپ - تىزگىنلەپ تۇرسا بولىدۇ. 28 - مادداباھانى تەڭشەش - تىزگىنلەش ۋە باشقۇرۇش ئېھتىياجىغا ماسلىشىش ئۈچۈن، ھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى باھا كۆزىتىش تۈزۈمىنى ئورنىتىپ، مۇھىم تاۋار ۋە مۇلازىمەت باھاسىنىڭ ئۆزگىرىشىنى كۆزىتىشى كېرەك. 29 - ماددائاشلىق قاتارلىق مۇھىم يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنىڭ بازار باھاسى زىيادە تۆۋەنلەپ كەتكەندە، ھۆكۈمەت سېتىۋېلىشتا قوغداش باھاسىنى يولغا قويىدۇ ھەمدە ئۇنىڭغا مۇناسىپ ئىقتىسادىي تەدبىر قوللىنىپ كاپالەتلىك قىلىدۇ. 30 - ماددامۇھىم تاۋار ۋە مۇلازىمەت باھاسى كۆرۈنەرلىك ئۆرلەپ كەتكەن ياكى كۆرۈنەرلىك ئۆرلەش ئېھتىمالى كۆرۈلگەندە، گوۋۇيۈەن ۋە ئۆلكىلىك، ئاپتونوم رايونلۇق، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى بىر قىسىم باھالارغا قارىتا باھا پەرقى نىسبىتى ياكى پايدا نىسبىتىگە چەك قويۇش، چەكلىمە باھانى بەلگىلەش، باھا ئۆستۈرۈشنى ئىلتىماس قىلىش تۈزۈمى ۋە باھا تەڭشەشنى ئەنگە ئالدۇرۇش تۈزۈمىنى يولغا قويۇش قاتارلىق ئارىلىشىش تەدبىرلىرىنى قوللانسا بولىدۇ. ئۆلكىلىك، ئاپتونوم رايونلۇق، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى ئالدىنقى تارماقتا بەلگىلەنگەن ئارىلىشىش تەدبىرلىرىنى قوللانغاندا گوۋۇيۈەنگە ئەنگە ئالدۇرۇشى كېرەك. 31 - ماددابازار ئومۇمىي باھا سەۋىيىسىدە قاتتىق داۋالغۇش قاتارلىق غەيرىي ئەھۋال كۆرۈلگەندە، گوۋۇيۈەن مەملىكەت دائىرىسىدە ياكى قىسمەن رايونلار دائىرىسىدە باھا بېكىتىش ھوقۇقىنى ۋاقىتلىق يىغىۋېلىش، باھانى قىسمەن ياكى ئومۇميۈزلۈك توڭلىتىش جىددىي تەدبىرىنى قوللانسا بولىدۇ. 32 - ماددابۇ قانۇننىڭ 30 -، 31 - ماددىلىرىدىكى بەلگىلىمە بويىچە ئارىلىشىش تەدبىرى، جىددىي تەدبىر قوللىنىدىغان ئەھۋال تۈگىگەندىن كېيىن، ئارىلىشىش تەدبىرى، جىددىي تەدبىرنى ۋاقتىدا ئەمەلدىن قالدۇرۇش كېرەك.
5 – باب باھانى نازارەت قىلىش - تەكشۈرۈش
33 - مادداناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى باھا پائالىيىتىنى قانۇن بويىچە نازارەت قىلىدۇ ۋە تەكشۈرىدۇ ھەمدە بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە قانۇنغا خىلاپ باھا قىلمىشلىرىغا مەمۇرىي جازا بېرىدۇ. 34 - مادداھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى باھانى نازارەت قىلىش ۋە تەكشۈرۈشتە تۆۋەندىكى ھوقۇقلارنى يۈرگۈزسە بولىدۇ: )1( ئالاقىدار ياكى مۇناسىۋەتلىك خادىملاردىن سوئال سوراش ھەمدە ئىسپات ماتېرىيالى ۋە قانۇنغا خىلاپ باھا قىلمىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك باشقا ماتېرىياللارنى بېرىشنى تەلەپ قىلىش؛ )2( قانۇنغا خىلاپ باھا قىلمىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك ھېسابات دەپتىرى، تالون، دوكۇمېنت، ھۆججەت ۋە باشقا ماتېرىياللارنى سۈرۈشتۈرۈش، كۆپەيتىۋېلىش، قانۇنغا خىلاپ باھا قىلمىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك بانكا ماتېرىيالىغا سېلىشتۇرۇش؛ )3( قانۇنغا خىلاپ باھا قىلمىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك پۇل - مالنى تەكشۈرۈش، زۆرۈر تېپىلغاندا ئالاقىدارلارنى مۇناسىۋەتلىك تىجارىتىنى ۋاقتىنچە توختىتىشقا بۇيرۇش؛ )4( دەلىل - ئىسپات يوقىلىپ كېتىش ئېھتىمالى بولغان ياكى ئۇنى كېيىن قولغا كەلتۈرۈش قىيىنغا چۈشىدىغان ئەھۋالدا، قانۇن بويىچە ئالدىن تىزىملاپ قويۇپ ساقلاش، ئالاقىدارلار ياكى مۇناسىۋەتلىك خادىملارنىڭ يۆتكىۋېتىشىگە، يوشۇرۇپ قويۇشىغا، يوقىتىۋېتىشىغا يول قويماسلىق. 35 - ماددائىگىلىك باشقۇرغۇچىلار ھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقىنىڭ نازارەتچىلىكى ۋە تەكشۈرۈشىنى قوبۇل قىلغاندا، باھانى نازارەت قىلىش ۋە تەكشۈرۈشكە كېرەكلىك ھېسابات دەپتىرى، تالون، دوكۇمېنت، ھۆججەت ۋە باشقا ماتېرىياللارنى ئۆز پېتى بېرىشى كېرەك. 36 - مادداھۆكۈمەت تارماقلىرىنىڭ باھا خادىملىرى قانۇن بويىچە قولغا كەلتۈرگەن ماتېرىيال ياكى ئىگىلىگەن ئەھۋالدىن قانۇن بويىچە باھا باشقۇرۇشتىن باشقا ھەرقانداق مەقسەتتە پايدىلانماسلىقى كېرەك. ئالاقىدارلارنىڭ سودا مەخپىيىتىنى ئاشكارىلاپ قويۇشقا يول قويۇلمايدۇ. 37 - ماددائىستېمالچىلار تەشكىلاتى، ئىشچى - خىزمەتچىلەر باھا نازارەتچىلىك تەشكىلاتى، شەھەر ئاھالە كومىتېتى، كەنت ئاھالە كومىتېتى قاتارلىق تەشكىلاتلار ھەمدە ئىستېمالچىلار باھا قىلمىشلىرى ئۈستىدىن ئىجتىمائىي نازارەتچىلىك قىلىشقا ھوقۇقلۇق. ھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارماقلىرى ئاممىنىڭ باھا نازارەتچىلىكى رولىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇشى كېرەك. ئاخبارات ئورۇنلىرى باھا ئۈستىدىن جامائەت پىكرى نازارەتچىلىكىنى يۈرگۈزۈشىگە ھوقۇقلۇق. 38 - مادداھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى قانۇنغا خىلاپ باھا قىلمىشلىرىنى پاش قىلىش - مەلۇم قىلىش تۈزۈمىنى ئورنىتىشى كېرەك. ھەرقانداق ئورۇن ۋە شەخس قانۇنغا خىلاپ باھا قىلمىشلىرىنى پاش قىلىش - مەلۇم قىلىشقا ھوقۇقلۇق. ھۆكۈمەتنىڭ باھا مەسئۇل تارمىقى پاش قىلغۇچى، مەلۇم قىلغۇچىغا ئىلھام بېرىشى ھەمدە پاش قىلغۇچى، مەلۇم قىلغۇچىنىڭ مەخپىيىتىنى ساقلىشى كېرەك.
7 – باب قوشۇمچە پرىنسىپ
47 - ماددادۆلەت مەمۇرىي ئورگانلىرى ھەقنى قانۇن بويىچە ئېلىشى، ھەق ئېلىش تۈرى قاتتىق تىزگىنلىنىشى، ھەق ئېلىش دائىرىسى، ئۆلچىمىگە چەك قويۇلۇشى كېرەك. ھەق ئېلىشنى كونكرېت باشقۇرۇش چارىسىنى گوۋۇيۈەن ئايرىم تۈزۈپ چىقىدۇ. ئۆسۈم نىسبىتى، پېرېۋوت نىسبىتى، سۇغۇرتا پۇلى نىسبىتى، ئاكسىيە ۋە زاكاز مال باھاسىغا ئالاقىدار قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەر تەتبىقلىنىدۇ، بۇ قانۇن تەتبىقلانمايدۇ. 48 - ماددابۇ قانۇن 1998 - يىل 5 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلىدۇ.
Kolon
right|thumb|250px|Kolon right|thumb|550px Kolon bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Kolonning 995,397 nopusibar, 405.15 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.57°, xariki uzunluk 6°58, poqtamuri 50441–51149 rayonmuri 0221.
ئۇيغۇردا جىنسىيەت يامراپ كەتتىمۇ؟
مەن ئۇيغۇردا ئۇ ئەيىپ ئېغىر ، بۇ نۇقسان كۆپ. ئۇيغۇرلار ئۇنداق ئاينىپ كەتتى، بۇنداق بۇزۇلۇپ كەتتى دېگەن گەپلەرگە ئىزچىل زەربە بېرىپ كەلدىم. چۈنكى مەن بۇنداق دېگۈچىلەرنىڭ يا بىر تەكشۈرۈش دوكىلاتى تەييارلىماي، يا بىرەر سان-سىپىرلىق مەلۇمات بەرمەي، ئۆزىنىڭ ۋە ئەتراپىدىكى كىشلەرنىڭ ئوي خىياللىرىنى سۆزلەۋېرىشىدن گۇمان قىلاتتىم. ئەقلىي تەپەككۇر ئۈستىگە قۇرۇلمىغان، پەننىي ئاساسقا ئىگە بولمىغان ھەر قانداق ھۆكۈم مېنىڭ زەربە ئوبىكتىم ئېدى. بۇنى ياقتۇرمىغانلار كۆپ بولدى، ئاڭلاشنى خالىمىغانلارمۇ كۆپ بولدى. چۈنكى ئەختەم ئۆمەر باشلىغان باشقا يازغۇچىلار دوست تارتقان ئىللەتشۇناسلىق ھەرىكىتى مىللەتنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىنى سۇندۇرۇپ. بىر بۆلۈك ئۇيغۇرنى "بىز ناچار مىللەت" دېگەنگە ئاللىقاچان ئىشەندۈرۈپ بولغان ئېدى. چۈنكى ئۇيغۇرلار يازغۇچىنى بەكمۇ ھۆرمەتلەيتتى. رىياللىق، تارىخ، پەلەسەپە ۋە بارلىق قەلەمكەشلىك ساھەسىدىكىلەرنىڭ ھەممىسىنى يازغۇچى دەپ قارايتتى، بۇ ساھەلەردە يازغۇچىنىڭ دېگىنىنى راست دەپ چىنپۈتەتتى.
مەن يېقىنقى مەزگىلدە ئۇيغۇرنى جىنسىيەتتە ئاينىپ كەتتى، ، بۇزۇلۇپ كەتتى، ئۇيغۇرنىڭ "جىنسىي ئېڭى" ئۇنداق بۇزۇلدى، بۇ مۇنداق بىقسىدى دېگەنلەرنى سۆھبەت ماقالىلەردىن كۆردۈم ۋە شۇلاردىن ئاساس تەلەپ قىلدىم، لېكىن ماڭا تەسەۋۋۇرلىرىنى سۆزلىگەن ۋە تورغا چىققان، ئۇ ئۇنىڭغا باسقۇنچىلىق قىلدى، بۇ ھايۋانى قىلىق قىلدى دېگەندىن باشقا پاكىت دەپ بېرەلمىدى. مەن تورغا چىققان ئۇ گەپلەرگە بەك ئىشەنمەيمەن. توردا چېكىلىش قېتىمىنى قوغلۇشۇپ شۇنداق تېمىلارنى تىزلا تەستىقلايغان توربەتلەر، ۋە شۇنداق تېما يوللاپ مەشھۇرلۇق خىيالىدا يۈرۈۋاتقانلارنىمۇ يوق دېگىلى بولمايدۇ. بىرەيلەن ماڭا يەنە "دېلولاردىن ئەخلاقىمىزغا نەزەر" دېگەندەك تېمىدىكى بىر يازمىنى مىسال قىلىپ ئۇيغۇرلارنىڭ جىنسىيەتتە بۇزۇلغانلىقىغا پاكىت قىلماقچى بولدى. شۇنداق سورۇغۇم كېلىدۇ، ئەگەر يازمىنى يازغۇچى بىر ناھىيىنى بىرلىك قىلىپ، پۈتۈن دېلۇلارنى تۈرگە ئايرىپ ئۇنىڭ ئىچىدىكى جىنسىيەتكە دائىر دېلونىڭ ئومۇمى شۇ يىل ئىچىدە يۈز بەرگەن دېلۇلار ئىچىدە ئىگىلىگەن نىسبىتىنى چىقىرىپ، بۇ ناھىيىدە بىر يىلدا مانچە دېلو يۈز بەردى، بۇنىڭ مانچە پىرسەنتى جىنسىيەتكە مۇناسىۋەتلىك، بۇ ناھىيىدە ئۇيغۇر مانچە پىرسەنت، شۇڭا بۇ ناھىيە ئۇيغۇرلىرىدا جىنسىي مەسىلىلەر ئېغىر دەپ يازغان بولسا، بۇ ماقالىنى پاكىت ئاساسى قىلغىلى بولىدۇ. بولمىسا يەنە شۇ تەسەۋۋۇر دېمەكتن باشقا ئامال يوق.
بەزىلەر يەنە ئەيدىز مەسىلىسىنى تىلغا ئېلىپ بۇنى ئۇيغۇرلاردا جىنسىيەتنىڭ يامرىغانلىقىغا مىسال قىلماقچى بولدى. مەن ئوقۇغان مەلۇماتلاردا ئۇيغۇردىكى ئەيدىزنىڭ كۆپى جىنسىي يول بىلەن ئەمەس، زەھەرنى ئۆكۇل قىلىپ ئۇرغاندا بىر يىڭنىنى كۆپ ئادەم ئىشلىتىش، دېزىنفىكسىيە قىلماي ئىشلىتىش، ئىشلىتىپ بولۇپ بالىلارغا ئويناشقا بېرىش، ياكى كوچىغا تاشلىۋېتىش(بالىلار بىلمەي ئويناپ يۇقتۇرىۋالىدۇ)، قاتارلىق يوللار بىلەن يۇقۇش ئاساسى ئورۇندا تۇرىدۇ دېيىلگەن ئېدى.
" Similar to Central Asia, the vast majority (over 90%) of HIV infections in Xinjiang are injecting drug users (IDUs) and are under 30 years of age—the most sexually active age group. Also, the epidemic is concentrated in Urumqi, Yining and Kashgar, all cities that lay along the region’s main illicit drug trading routes." http://www.cacianalyst.org/?q=node/1852
تەرجىمىسى؛ ئوتتۇرا ئاسىياغا ئوخشاش، شىنجاڭدىكى ئەيدىز يۇقۇمدارلىرىنىڭ كۆپىنچىسى(90پېرسەنتتىن ئارتۇقى) زەھەر چەككۈچىلەردۇر. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى جىنسىيىتى ئۇرغۇپ تۇرىدىغان 30 ياشلاردىكىلەردۇر. بۇ يۇقۇملۇق كېسەل ئۈرۈمچى، قەشقەر، غۇلجا قاتارلىق زەھەر سودىسى لىنىيەسىگە مەركەزلەشكەن.
ئۇنداقتا ئۇيغۇردا جىنسىيەت يامراپ كەتتى دېگۈچىلەرنىڭ ئوي خىيال، كۆرگەن-ئاڭلىغان، بېشىدىن كەچۈرگەن ئىشلاردىن باشقا قولغا چىققۇدەك نېمە پاكىتى بار؟
مەلۇم دۆلەتتە بولغان شۇنداق بىر ئىش مەڭگۈ ئېسىمدىن چىقمايدۇ. بىر سۆھبەتتە مۇساپىر بالىلار يەنە شۇ مىللەتنىڭ قايغۇسىغا چۈشتى. ئارىدىن بىرسى گەپ باشلاپ ئۇيغۇرلارنىڭ شۇنداق كۆپ ئەيپلىرى بولغاچقا كۆرىدىغان، كۈنى مۇشۇ…دەپ قايناپلا كەتتى. مەن قوپۇپ قايسى ئەيپنى دەيدىلا، دېسەم. قىزلىرى بۇزۇلغان مىللەتتە ئۈمىد يوق. ھازىر قىزلار ئىچكىرىنىڭ قاۋاقخانلىرىنى تولدۇرىۋەتتى. ئاللاھ تائاللاھ ئاياللارنى زىمىنغا ئوخشاتقان، زىمىن بولغانسا زىرائەت ئوخشىمايدۇ. شۇڭا ئۇيغۇرلارنىڭ ياشلىرى ئۇنداق بولۇپ، بۇنداق قىلىپ دەپ تۇرالمايلا قالدى. مەن، دۇنيادىكى ئىنسانلاردا بار ئەيپ ئۇيغۇردىمۇ بار، يوق ئەيىپ ئۇيغۇردىمۇ يوق، دەپ ئىنساننىڭ ئورتاق پىسخىك ئالاھىدىلىكى، نۇقسانلىرى ھەققىدە مىسال ئېلىپ توختالدىم. ئاندىن تېخىمۇ كۆنكىرىت قىلىپ كۆپسانلىقلار ئورناتقان تۈزۈم، مائارىپ، قانۇن، ئىجتىمائىي تەرتىپ قاتارلىقلارنىڭ كىشىلىرىمىز پىسخىكىسىدىكى تەسىرى قاتارلىقلار ھەققىدە چۈشەنچە بېرىپمۇ قايىل قىلالمىدىم. ئاخرى بولماي ئۇيغۇرنىڭ ساۋابى بىلەن گۇناھى مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا نورمال نىسبەتتە. مەنچە ساۋابى باشقا مەللەتتىن ئارتۇق چىقسا چىقىدۇكى كەم ئەمەس، دېدىم ۋە سىلى نېمە دەپ ئۇيغۇردىن پەزىلەتلىك شۇنچە كۆپ باشقا مىللەت مۇسۇلمانلىېرى ياشايدىغان بۇ دۆلەتتە ئاشۇ نۇقسانسىزلارنىڭ ئۆيىگە كىرمەي مۇشۇ ئۇيغۇرنىڭ ئۆيىنى تېپىپ كەلدىلە؟ دېۋىدىم، تۇرۇپلا قالدى. ئارقىدىن ئۇلاپلا، سىلىمۇ ئىچكىرىگە بارغاندا نەدە قاۋاقخانا بولسا شۇ يەردە يۈرمەي، مانداق ئالى مەكتەپ دېگەن يەرلەرگىمۇ بېرىپ قويغان بولسىلىرى چىرايدىن ئەقىل، ئىرادە، ئىمان پارلاپ تۇرىغان قىزلارنى كۆرەلەيتتىلە. سىلى ئىچكىرىدىكى قاۋاقخانىغا نېمە دەپ بارغان؟ شۇ بۇزۇلۇپ كەتكەن قىزلارنى تۈزىمەي، ئۇلارغا چىقىش يولى، ھايات يولى تېپىشقا تېرىشماي، ئازراق تىجارەت قىلىپ بىر ئادەمنى بولسىمۇ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرپ ساۋاپ ئالماي نېمىگە كەلدىلە شۇنچە قايناپ كەتكۈدەك ۋىجدانلىرى بار ئادەم بۇ يەرگە؟ توغرا ئاياللار زىمىن، لېكىن زىمىنىغا تەر تۆكمىگەن ئادەمنىڭ، زىمىنىنى سۆيمىگەن ئەرنىڭ، زىمىنىغا پەرۋىش قىلمىغان كىشىنىڭ زىمىن ھەققىدە ھۆكۈم قىلىش ھوقۇقى يوق، مۇنداق كىشى مەڭگۈ زىمىنسىز قالىدۇ. زىمىنسىز قالغاندىكىن شۇنداق قاۋاقخانىلاردا، شەھۋانى سىنخانىلاردا قونۇپ چىقىدىغان ئىش. چىۋىن ئەخلەت ئىزدەيدۇ، پاشىنىڭ كۆزىگە ھەممە نەرسە نىجاسەت كۆرۈنىدۇ. گەپ شۇ يەرگە كەلگەندە سۆھبەت بۇزۇلمىسۇن دەپ باشقىلار سالا قىلىپ تېما يۆتكەلدى.
ئۇيغۇرلاردا جىنسىيەت ئەۋج ئېلىپ كەتمىدى، بەلكى ئۇيغۇر ئەرلىرى جىنسىيەتكە بەك سەزگۈر بولۇپ كەتتى.
ئۇيغۇلاردا جىنسىيەت يامراپ كەتمىدى بەلكى جىنسىي كۆزەينەك تاقىۋىلىپ تۇرمۇشنى كۈزىتىدىغانلار كۆپىيىپ كەتتى. جىنسىي كېسەللەر جىنسىيەتنىڭ ئەۋج ئالغىنىغا مىسال ئەمەس، دوختۇرخانىلار ئۇيغۇر ئەرلىرىنىڭ ئۆزىگە ئىشەنچىنىڭ يوقلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئاياللىرىدىن كۆپرەك خىراجەت ھوقۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى بىلىۋالدى، شۇڭا ئۇلار ئۇيغۇر ئەرلىرىگە جىنسىي ئاجىزلىق دېئاگونۇزى قويۇپ پۇل تېپىۋاتىدۇ. ئۇيغۇردىكى جىنسىيەت مەسىلىسىنى كۆپ سانلىقلارغا سېلىشتۇرۇش نامۇۋاپىق چۈنكى؛ يۇرتىمىزدىكى كۆپسانلىقلارنىڭ "قىزلىق" چۈشەنچىسى بولمىغاچقا قىزلىق ياماش ئېلانلىرى شۇنداق چۈشەنچىسى بارلارنىڭ تىلىدا-ئۇيغۇرچە چاپلىنىدۇ. بۇنى ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ ئىھتىياجى كۆپ بولغاچقا دەپ قارا چاپلىمىغۇلۇق. باسقۇنچىلىق دېلولىرىنى جىنسىيەتنىڭ يامرىشىغا مىسال قىلىشمۇ پۇت تىرەلمەيدۇ. چۈنكى كۆپسانلىقلاردا قىزلىق چۈشەنچىسى بولمىغاندىكىن، بۇنداق ئىشلارنى ئېغىر كۆرۈپ، سوتقا بېرىپ كەتمەيدۇ، يەڭ ئىچىدە پۇل بلەن ھەل قىلىدۇ. كۆپسانلىقلاردا بىر ئادەمنىڭ ئۇنداق تىجارەت قىلىشى ۋە خېرىدار بولۇشى يېڭىلىق ئەمەس، نەچچە مىڭ يىللىق ئەنئەنە، ئۇلارنىڭ بۇنى چەكلەيدىغان دىنى يوق. كۆپسانلىقلاردا بۇ ئىش دىننىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىمىغاچقا ئۇ مىللەت بۇ ئىشنى بىزدەك چوڭ بىلىپ، ماراپ تېپىپ، سۆزلەپ يېيىپ، ۋاي ئاللا تۆۋە دەپ جار سېلىپ كەتمەيدۇ. جىنسىيەت مەسىلىسى خەقتە يوق بىزدە كۆپ ئەمەس، بىز خەقتىكىنى يۇقارقى سەۋەپتىن بىلەلمەي قالىمىز. جىنسىيەت مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلسىلا خەقنىڭ كۆز ئالدىغا ياشلا ۋە قىز ئاياللار كېلىۋالىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئۇيغۇر ياشلىرى ئۇيغۇرخانىم قىزلىرى ئوتتۇرا ياش ۋە ياشانغان ئەرلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى پاراڭ-سۆھبەتلەرنىڭ، ۋەز-تەبلىقلەرنىڭ، دەرس لىكسىيەلەرنىڭ قۇربانى. ئۇيغۇردا جىنسىيەت يامراپ كەتكەن يوق.
ئالدىنقى: قىزىمنىڭ ئامېرىكىسى
كـىيىنكى: يات تىلدا شىئېر يازغىلى بولامدۇ؟
بۇركىنا فاسو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
بۇركىنا فاسو بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئوۋاگادوگۇ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئوۋاگادوگۇ. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ بلائىسە كومپائورې. ئازىركى باش ۋەزىر تەرتىئۇس زوڭو. بۇ دۇلات 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 5 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 274 مىڭ 000 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 13 مىللىئون 228 مىڭ.
قارابۈك ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px قارابۈك ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، قارابۈكنىڭ 200،508 نوپۇسىبار، 2،420 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.13°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 32°38، پوقتانومۇرى 078 رايۇننومۇرى 0370.
Brémén
right|thumb|250px|Brémén right|thumb|250px Brémén bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Bréménning 548,477 nopusibar, 326.73 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.4°, xariki uzunluk 8°48, poqtamuri 28001–28779 rayonmuri 0421.
25- قەھرىتان
25- قەھرىتان ياكى 25- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 25- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 25. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 340(كەبىسە يىللارى 341) كۈن بار.
جۇچى
جۇچى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Jochi) بولسا چىڭگىزخاننىڭ چوڭ ئوغلى.
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
Héydélbérg
right|thumb|250px|Héydélbérg right|thumb|250px Héydélbérg bolsa Gérmaniye dikibixahar 2006 nopus bar, Héydélbérgning 144,634 nopusibar, 108.83 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.24°, xariki uzunluk 8°42, poqtamuri 69115–69126 rayonmuri 6221.
ئىستانبۇلدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئېرىك يۈەن
ئېرىك يۈەن زۇم شىركىتنىڭ قۇرۇغۇچىسى. ئېرىك يۈەننىڭ ئەسلى يۇرتى جوڭگو. خەنچە نامى بولسا 袁征 (يۈەن جېڭ).
رۋاندا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|رۋاندا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
رۋاندا جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كىگالى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كىگالى. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى ۋە رۋاندا تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ پائۇل كاگامە. ئازىركى باش ۋەزىر بەرنارد ماكۇزا. بۇ دۇلات 1962 يىلى 7 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 26 مىڭ 798 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 10 مىللىئون 186 مىڭ.
چاناق قەلئە ئۇرۇشى
چاناق قەلئە ئۇرۇشى
ساڭا تار كەلمەيدىغان قەۋرىلەرنى كىملەر يازسۇن؟ كۆمەيلى سېنى تارىخقا دىسەم پاتمايسەن !
- مەھمەت ئاكىف ئەرسوي
چاناق قەلئە – بۇ يەر، دۇنيادا تەڭدىشى بولمىغان بىر ئۇرۇشنىڭ يۇز بەرگەن، دۇنيا تارىخىدىكى بىردىنبىر ئاسماندا، يەردە، سۇدا ئەينى ۋاقىتتا ئۇرۇش بولغان، ئەڭ تار يەردە ئەڭ جىق ئادەم قاتناشقان، ھەر بىر كۋادىرات مېتىرغا 6000 پاي ئوق چۇشكەن، ھاۋادىكى ئوقلارنىڭ بىر -بىرى بىلەن سوقۇلۇپ كۆزلەرنى قاماشتۇرغان، دۇنيا ئۇرۇش تارىخىدا << ئەڭ مەشھۇر مۇداپىئە ئۇرۇشى >> دەپ ئاتالغان بىردىنبىر ئۇرۇش .!!!
بۇ ئۇرۇشنى پۇتۇنلەي سۆزلەشكە بۇ بەت ئاجىزلىق قىلىدۇ. بۇ ئۇرۇش – ئوسمان تۇركلىرى تارىخىدىكى ئەڭ زور ۋە ئەڭ قىيىن بىر سىناق ئىدى. مۇسۇلمانلارنى يەريۇزىدىن مەڭگۇلۇك ئۇچۇرۇپ تاشلاشنى مەخسەت قىلغان كۇچلەرنىڭ، تۇركلەرنىڭ قەلبى بولغان، پەيغەمبىرىمىزنىڭ نەزىرى چۇشكەن مۇقەددەس شەھەر- ئىستانبۇلنى قولىغا كىرگۇزۇپ، قەھرىمان تۇرك مىللىتىنى تارىخ سەھنىسىدىن پۇتۇنلەي يوق قىلىش ئۇچۇن باشلانغان ئۇرۇش ئىدى……
''چاناق قەلئە بوغۇزىدىن ئۆتۇش ئۇچۇن، تۇركلەرنى يېڭىش ئۇچۇن جاھاندىكى پۇتۇن قۇراللارنى ئىشلىتىپ باقتۇق، پۇتۇن ۋاستىلارنى قوللىنىپ باقتۇق، ئەمما تۇركلەرنى يېڭىشنىڭ ئەسلا مۇمكىن ئەمەسلىكىنى چۇشەندۇق. ئەگەر ھەقىقى ئۇرۇشنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى بىلىشنى خالايدىغانلار تۇركلەر بىلەن ئۇرۇشسۇن… چاناق قەلئە بوغۇزىدىن ئۆتەلمىدۇق !…………'' ( بىر ئىنگىلىز گېنىرال )
ئاۋىستىرىيە-ۋېنگىرىيە ئىمپىرىيەسىنىڭ تەخىت ۋارىسى Arshiduk Ferdinand ۋە ئايالىنىڭ 1914- يىلى 6- ئاينىڭ 28- كۇنى بوسنىيەدە ئۆلتۇرۇلۇشى بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىش سەۋەبى بولدى، ئەسلىدە چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سىياسى، ئىقدىسادى ۋە سىتراتېگىيەلىك مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى، ئىقدىسادى ۋە تىجارەت رىقابەتلەرى، ھۆكۇمرانلىق تالىشىشلىرى، پارتىلاشقا ئاز قالغان بىر دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ خەۋەرچىسى ئىدى، Ferdinand نىڭ ئۆلتۇرۇلىشى بولسا 1- دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پارتىلىشى ئۇچۇن ئوبدان بىر سەۋەپ بولدى.
بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىدا، ئەنگىلىيە، فىرانسىيە ۋە رۇسىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر، گىرمانىيە، ئاۋىستىرىيە-ۋېنگىرىيە ئىمپىرىيەسى ۋە ئىتالىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئانتانتا دۆلەتلەر دەپ ئىككى قۇتۇپ شەكىللەندى. كېيىن ئىتالىيە ئانتانتا دۆلەتلىرىدىن چىقىپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قوشۇلدى. بېلگىيە، سېربىيە، رۇمىنىيە، گرىتسىيە، پورتۇگالىيە، ياپۇنىيە ۋە ئامېرىكا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قوشۇلدى.
ئوسمان ئىمپىرىيەسى باشتا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قوشۇلۇشنى ئىلتىماس قىلدى، ئەمما ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئىقدىسادى ۋەيران بولغان، ئارمىيەسى ئاجىزلىغان، دېپلوماتىيەسى يىتەرسىز بولغان، ئىقدىسادى ۋە ئۇرۇش كۇچى تۇگەي دەپ قالغان ئوسمان ئىمپىرىيەسى بىلەن ئىتتىپاق قۇرۇشنى خالىمىدى. ئۇنىڭ ئۇستىگە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ جىقىنىڭ ئوسمان ئىمپىرىيەسىنىڭ تۇپراقلىرىدا كۆزى بار ئىدى. شۇنىڭ ئۇچۇن ئىنتايىن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە يوق بولىدۇ دەپ قارىغان ئوسمان دۆلىتى بىلەن ئىتتىپاق قۇرۇشنى رەت قىلدى.
ئىتتىپاقداش دۆلەتلىرىگە قوشۇلالمىغان ئوسمان ئىمپىرىيەسى، بۇ دۇنيا ئۇرۇشىدا يالغۇز قالماسلىق ئۇچۇن ۋە رۇسىيەنىڭ ھۇجۇمىغا قارشى تۇرۇش ئۇچۇن گىرمانىيە بىلەن ئىتتىپاقداش بولۇشنى قارار قىلدى. بۇ قارار تۇرك تۇپراقلىرىدا مەنپەئەتى بولغان گىرمانىيە ئۇچۇن ئوبدان بىر پۇرسەت بولدى. شۇنىڭ بىلەن گىرمانىيە ئوسمان ئىمپىرىيەسىگە ئاز – تولا قورال ياردىمى قىلدى. ئوسمان ئىمپىرىيەسى 1914- يىلى 2- ئاۋغۇست كۇنى گىرمانىيە بىلەن مەخپى بىر كېلىشىم ئىمزالاپ، ئانتانتا دۆلەتلىرىگە قوشۇلدى.
گىرمانىيە 1914- يىلى 1- ئاۋغۇست رۇسىيەگە، ئىككى كۇندىن كېيىن فرانسىيەگە ھۇجۇم قىلدى. بۇ سەۋەب بىلەن ئەنگىلىيە 5- ئاۋغۇست كۇنى گىرمانىيەگە ئۇرۇش ئېلان قىلدى. شۇنداق قىلىپ 1- دۇنيا ئۇرۇشى ياۋروپادا باشلىدى.
گىرمانىيەنىڭ ئوتتۇرا دېڭىزدىكى Goben ۋە Breslav ئىسىملىك ئىككى ئۇرۇش كېمىسى، ئەنگىلىيە ۋە فىرانسىيە كېمىلىرىدىن قېچىپ 1914- يىلى 10- ئاۋغۇست كۇنى چاناق قەلئە بۇغۇزىنىڭ يانلىرىغا كېلىپ تۇركلەردىن ياردەم سورىدى. گېنىرال ئەنۋەر ۋە جامال ئوسمان ھۆكۇمىتىگە خەۋەر بەرمەي، بۇ ئىككى كېمىنىڭ چاناق قەلئە بوغۇزىدىن ئۆتۇپ مەرمەر دېڭىزىغا كىرىشىگە رۇخسەت بەردى. كېيىن تۇركلەر بۇ ئىككى كىمىنىڭ ئىسىمىنى ياۋۇز ۋە مىدىللى دەپ ئۆزگەرتتى، ئۇستىگە تۇرك بايراقلىرى ئورناتتى. بۇ ئىككى كىمە بىلەن قارا دېڭىزغا چىقىپ، 29- ئۆكتەبىر كۇنى قارا دېڭىزدا رۇسلار بىلەن ئۇرۇشتى ۋە رۇسلارنىڭ پورتلىرىنى بومباردىمان قىلدى. شۇنىڭ بىلەن 1914- يىلى 11- ئاينىڭ 1- كۇنى رۇسىيە ئوسمان ئىمپىرىيىسىگە رەسمى ئۇرۇش ئېلان قىلدى ۋە بىر كۇندىن كېيىن تۇركىيەگە شەرقتىن ھۇجۇم قىلدى. گىرمانىيەنىڭ 2 ئۇرۇش كېمىسىنى قوغلاپ كەلگەن ئەنگىلىيە ۋە فىرانسىيە كېمىلىرى چاناق قەلئە بوغۇزىنى بومباردىمان قىلدى ۋە 11- ئاينىڭ 5- كۇنى تۇركىيەگە ئۇرۇش ئېلان قىلدى. شۇنىڭ بىلەن سولتان رىشات 11- نويابىر كۇنى ئەنگىلىيە، فىرانسىيە ۋە رۇسىيەگە ئۇرۇش ئىلان قىلغانلىقىنى جاكارلىدى ۋە ئىسلام دۇنياسىنى جىھادى – مۇقەددەسكە چاقىردى. ( مۇقەددەس ئۇرۇش ). بۇ چاقىرىققا ئىسلام دۇنياسىدىن بىر قوللاش كەلمىدى. شۇنداق قىلىپ ئوسمان ئىمپىراتورلىقى 1- دۇنيا ئۇرۇشىغا ئانتانتا دۆلەتلەر بىلەن قاتنىشىشقا مەجبۇر بولدى.
ئوسمان ئىمپېراتورلىقى بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىدا توققۇز سەپتە بىرلا ۋاقىتتا ئۇرۇش قىلىشقا مەجبۇر بولدى.
1. چاناق قەلئە سېپى 2. شەرقى كافكاز سېپى 3. گالىچىيا سېپى 4. رۇمىنىيە سېپى 5. ماكېدونىيە سېپى 6. يەمەن-ئەرەبىستان سېپى 7. سىنا-پەلەستىن سېپى 8. ئىراق سېپى 9. سۇرىيە سېپى
بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ مەشھۇر ۋە ئەڭ قانلىق بولغىنى چاناق قەلئە ئۇرۇشى بولدى.
شۇنداق قىلىپ 1914- يىلى 11- ئاينىڭ 3- كۇنى ئەنگىلىيە چاناق قەلئەگە ھۇجۇم باشلىدى. چاناق قەلئەنى ئىشغال قىلىپ ئارقىدىن تۇركلەرنىڭ قەلبى بولغان ئىستانبۇلنى ئېلىپ، ئەڭ ئاخىرقى ئىسلام ئىمپېراتورلىقىنى مۇنقەرىز قىلىش پىلانىنى تۇزگەن كىشى بولسا 2- دۇنيا ئۇرۇشىدىكى ئەنگىلىيە باش ۋەزىرى چېرچىل ئىدى. چېرچىل بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىدا ئەنگىلىيە دېڭىز مىنىستىرى ئىدى. ئەنگىلىيەنىڭ بۇ بىرىنجى ھۇجۇمى سىناپ بېقىش بولۇپ، تۇركلەرنى ھىچقانچە قىينالماي يېڭىدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. رەسمى چوڭ ئۇرۇش بولسا 1915- يىلى 3- ئاينىڭ 18- كۇنى باشلىدى. شۇنداق قىلىپ ئەنگىلىيە، فىرانسىيە، ئىتالىيە، گرىتسىيە، ئۇ ۋاقىتتىكى دۇنيانىڭ ئەڭ كۇچلۇك ئارمىيەسى بولغان ئىنگىلىزلارنىڭ قوماندانلىقىدا تۇركىيەگە رەسمى ھۇجۇمنى باشلىدى. ئاۋىسترالىيە، يېڭى زېللاندىيە ۋە كانادادىن 250 مىڭ ئەسكەر ياردەمگە كەلدى. رۇسلار بولسا چاناق قەلئە بوغۇزىنىڭ گرىتسىيەگە بۆلۇپ بېرىلىشىدىن قورقۇپ، دەرھال 40 مىڭ كىشىلىك بىر قوشۇننى ئەنگىلىيەنىڭ ياردىمىغا ئەۋەتىش توغرۇلۇق پەرمان چىقاردى. ئەمما ئەنگىلىيە ۋە فىرانسىيە چاناق قەلئە بوغۇزىنى رۇسلارغا بېرىدىغانلىقىغا ۋەدە قىلدى ۋە رۇسلارنىڭ تۇركىيەگە قارا دېڭىزدىن ۋە شەرىقتىن تېخىمۇ شىددەت بىلەن ھۇجۇم قىلىپ، ئاخىرىدا ئىستانبۇلدا ئۇچرىشىشقا كېلىشتى. يەنى پۇتۇن ياۋروپا تۇركىيەگە قارشى بىرلەشتى، ھەتتا ئامېرىكا ۋە ئوكيانىيە قىتئەسىدىن نەچچە يۇز مىڭ ئەسكەر كەلدى. مەخسەت تۇركلەرنى يەر يۇزىدىن مەڭگۇلۇك يوق قىلىش، تۇركلەرنىڭ ياۋروپاغا قىلغان 500 يىللىق ھۇكۇمرانلىقىنىڭ ئىنتىقامىنى ئېلىش ئىدى.
سەئىد ئونبېشى
بۇ ئۇرۇشتا 500 مىڭدىن جىق تۇرك ئەسكىرى شېھىت بولدى. 300 مىڭ دۇشمەن ئەسكىرى ئۆلدى. ئەنگىلىيە دېڭىز ئارمىيەسى ئىنتايىن ئېغىر چىقىملارغا ئۇچرىدى.
چاناق قەلئە ئۇرۇشى- ئۇلۇغ رەھبەر مۇستافا كامال ئاتاتۇركنىڭ << مەن سىلەرنى ئۇرۇشۇشقا ئەمەس، ئۆلۇشكە ئەمىر قىلىۋاتىمەن >> دىگەن سۆزلىرى بىلەن پۇتۇنلەشكەن تۇرك ئەسكەرلىرىنىڭ ئەسىرىدۇر. بۇ تۇپراقلاردا ھازىر تۇرك ئەۋلاتلىرى ياتىدۇ… ئىسىمى مەخمەت، ئەلى، ئوغۇزخان، ئالپ ئارسلان… ۋە جورج، ئالېكس، ھېنرىي، توم… مىڭلارچە كىلومېتىر يىراقلىقتا ئۇلارنى سۆيىدىغانلارنى ئازاپ ئىچىدە تاشلاپ بۇ تۇپراقلاردا ياتىدۇ. ئاتاتۇرك ئۆلگەن دۇشمەن ئەسكەرلىرى ئۇچۇن: << ئۇلار بۇ تۇپراقلاردا ئۇرۇش قىلدى ۋە ھازىر بىزنىڭ ئەۋلاتلىرىمىزنىڭ قاتارىدا ياتىدۇ >> دىگەن سۆزى، بەلكىم ئۇلارنى سۇيىدىغانلار ئۇچۇن ئەڭ ياخشى بىر تەسەللى ئىدى. يۇرىكى يارا، ئەمما بېشى تىك تۇرك ئانىلىرىدىن بالىلىرى سورالغان چاغدا << يىگىت ئوغلۇمنى چاناق قەلئە ئۇرۇشىدا شېھىت بەردىم >> دەيتتى ئىپتىخار بىلەن.
مۇستافا كامال ئۇرۇشقا قوماندانلىق قىلماقتا
بۇ ئۇرۇشتا تۇركلەرنىڭ غەلىبە قىلىشى دۇنيادا چوڭ بىر غۇلغۇلا پەيدا قىلدى. بۇ ئۇرۇش – چىش تىرنىقىغىچە قۇراللانغان بىر كۇچنىڭ، ئىماننىڭ كۇچى ئالدىدا مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان بىر ئۇرۇش ئىدى. تۇرك خەلقى ئاسارەتنى ۋە قۇللۇقنى ئەسلا قۇبۇل قىلمايدىغانلىقىنى پۇتۇن دۇنياغا كۆرسەتتى. تۇركلەر قان بىلەن ۋە شان – شەرەپ بىلەن تۇرك ۋە دۇنيا تارىخىغا يېڭى بىر داستان يازدۇردى. ھازىرقى زامانىۋى، مەدەنى ۋە يېپ يېڭى تۇركىيە مانا بۇ قانلار بىلەن تازلانغان تۇپراقلاردا مەيدانغا كەلدى.
مۇستافا كامال ۋە ئوفىتسىر- ئەسكەرلەر
ئۇرۇش مەيدانىدىكى تۈرك ئارمىيسى ئۇرۇش مەيدانىدىكى ئېنگىلىز ئەسكەرلىرى ئۇرۇش مەيدانىدىكى ياۋروپا بىرلەشمە ئارمىيسى چاناق قەلئە ئۇرشىدا شېھىت بولغان تۈرك بالا ئەسكەرلىرى چاناق قەلئە شېھىتلىكى
مەنبەلەر
ئۇرۇش ھەربى ئىشلار تورى
ئېنگىلىس
فرەېدىرىخ ئېنگېلس ( گېرمانچە: Friedrich Engels [ˈfʁiːdʁɪç ˈʔɛŋl̩s]) ، بەزىدە فرېدېرىك ئېنگېلس دەپ ئاتالغان گېرمانىيە پەيلاسوپى ، سىياسىي ئىقتىسادنى تەنقىد قىلغۇچى ، تارىخچى ، سىياسىي نەزەرىيەچى ۋە ئىنقىلابىي سوتسىيالىست. ئۇ يەنە سودىگەر ، ژۇرنالىست ۋە سىياسىي پائالىيەتچى بولۇپ ، ئۇنىڭ دادىسى سالفورد (ئەنگىلىيە لانكاشىر) ۋە پرۇسسىيەنىڭ بارمېن (ھازىرقى گېرمانىيە ۋۇپپېرتال) دىكى چوڭ توقۇمىچىلىق زاۋۇتىنىڭ خوجايىنى ئىدى
ئېنگېلس كارل ماركىس بىلەن بىرلىكتە ماركىسىزم دەپ ئاتالغان نەرسىنى تەرەققىي قىلدۇردى. 1845-يىلى ئۇ ئىنگلىز شەھەرلىرىدىكى شەخسىي كۆزىتىش ۋە تەتقىقاتلارنى ئاساس قىلىپ ، ئەنگىلىيەدىكى ئىشچىلار سىنىپىنىڭ ئەھۋالىنى ئېلان قىلغان. 1848-يىلى ، ئېنگېلس ماركىس بىلەن «كوممۇنىست خىتابنامىسى» نى يازغان ، شۇنداقلا باشقا نۇرغۇن ئەسەرلەرنى يازغان ۋە بىرلىكتە يازغان (ئاساسلىقى ماركىس بىلەن). كېيىن ، ئېنگېلس ماركىسنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاپ ، ئۇنىڭ تەتقىقات ۋە «داس كاپتال» نى يېزىشىغا يول قويغان. ماركىس ئۆلگەندىن كېيىن ، ئېنگېلس داس كاپتالنىڭ ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى تومىنى تەھرىرلىدى. بۇنىڭدىن باشقا ، ئېنگېلس ماركىسنىڭ ئېشىنچا قىممەت نەزەرىيىسى توغرىسىدىكى خاتىرىسىنى تەشكىللەپ ، كېيىن داس كاپىتالنىڭ «تۆتىنچى تومى» سۈپىتىدە نەشىر قىلىنغان. 1884-يىلى ئۇ ماركىسنىڭ ئېتنوگرافىيە تەتقىقاتى ئاساسىدا ئائىلە ، شەخسىي مۈلۈك ۋە دۆلەتنىڭ كېلىپ چىقىشى.
1895-يىلى 8-ئاينىڭ 5-كۈنى ، ئېنگېلس لوندوندا كېكىردەك راكى بىلەن قازا قىلغان. جەسەت كۆيدۈرۈشتىن كېيىن ، ئۇنىڭ كۈلى ئېستبۇرنغا يېقىن دېڭىز ساھىلى بېشىغا چېچىلغان.
توپۇق ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> توپۇق ئويۇنى - شەرتى مېغىز، مەسئۇلىيەتچانلىقى كۈچلۈك، مۇددىتى ئۇزۇن، ئەر - ئايال، قېرى - ياش ھەممىگە تەڭ ئومۇملاشقان ئويۇن. بۇ ئويۇنمۇ دوستلۇقنىڭ ئۇزاق سىناقلاردىن ئۆتەلەيدىغان ئۇنتۇلماس،، ساداقەتمەن بولۇشنى سىناش ئويۇنى بولۇپ، قوي ياكى ئۆچكىنىڭ توپۇقى لازىم. توپۇق توي قوي ياكى ئۆچكىنىڭ ئارقا پۇت سېنىدىن چىقىدۇ. ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى مۇستەھكەم ئۇيۇللۇققا ئىگە. گۆش بىلەن توپۇق سۆڭىكى ئارىسىدىكى ئۇيۇللۇققا سىمۋول قىلىنغان. توپۇق ئويۇنىنىڭ ئوينىلىشى: توپۇق ئوينىغۇچى ئىككى كىشى بىر يەردە تۇرغان بولسۇن ياكى يىراق يەردە بولسۇن، ئۆزلىرىنىڭ دوستلۇق سەمىمىيىتىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن، بىر يەنە بىرىگە پاكىزلانغان توپۇقنى تېشىپ يىپ ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. توپۇقنى قوبۇل قىلغان دوستى ئۇنى ئېلىپ يېنىدا ساقلايدۇ. توپۇق بەرگۈچى خالىغان مەزگىلدە تۇيۇقسىز توپۇقنى سورايدۇ. توپۇق ئالغۇچى دەرھال چىقىرپ بېرىشى لازىم. شۇندىلا ئۇ ئۇتقان بولىدۇ شۇ چاغدا، تۇپۇق بەرگۈچى قوي، كالا، ھەتتا تۆگە سويۇپ چاي (مەشرەپ) بېرىپ دوستىنىڭ ساداقىتىگە رەھمەت ئېيتىدۇ. مۇبادا دېگەن ۋاقتىدا توپۇقنى چىقىرىپ بېرەلمىسە، توپۇق ئالغۇچى ئۇتتۇرغان بولۇپ ئۇتقۇچى تەرەپكە مەشرەپ - چاي بېرىدۇ. توپۇق ئويۇنى ئۆز ئارا دوستلۇق ۋە ساداقەتمەنلىكنى سىنايدىغان، ھوشيارلىقنى ئاشۇرىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇن بولۇپ، ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كەلمەكتە. «ئۇيغۇر بالىلار ئويۇنلىرى» دىن
قاغىلىق ناھىيىسىنىڭ چوپان يېزىسى ناھىيە بازىرى بىلەن ئارىلىقى يىراق ، جۇغراپىيىلىك مۇھىتى مۇرەككەپ بولۇپ ، قەدىمدىن تارتىپ سىرت بىلەن بولغان ئالاقىسى كەم بولغان قارا قۇرۇم تاغ تىزمىسى ئارىسىدىكى تاغلىق يېزا. بۇ يېزىدىكىلەر توپۇق ( ھايۋاننىڭ تىزىدىكى ئۈچ بۇرجەك شەكىللىك سۆڭەك ، ئۇچى پەسكە قاراپ تۇرىدۇ ) ئويۇنى ( توپاق ) ئويناشنى بۇرۇندىن تارتىپ ئادەت قىلغان.
توپۇق ئوينىغۇچى مەشرەپ ، توي – تۆكۈنلەردە توپۇقنى جامائەت ئالدىدا كۆڭلى يېقىن ، مەرت ، مەردانە ، بېجىرىم دوست – يارەنلەرگە ئىككى قوللاپ : ‹‹ سىلىگە بىر توپىقىم بار ئىدى ››دەپ ئەدەپ بىلەن تۇتىدۇ. تۇپۇق ئويۇنىنى ئالغۇچى ئىككى قوللاپ : ‹‹ھەشقاللا ، رەھمەت›› دەپ ئالىدۇ. بۇ ئويۇننىڭ قىيىنلىق دەرىجىسى بولۇپ ، توپۇق ئالغۇچىنى توپۇق بەرگۈچى پايلاپ تۇرىدۇ. ۋاقتى ئۇزاق بولغاندا ئىككى ئۈچ يىلغا سۈرۈلىدۇ. توپۇق ئالغۇچى توپۇقنى كېچە – كۈندۈز يېنىدىن ئايرىمايدۇ. ئەگەر يېنىدىن ئايرىسا ، توپۇق بەرگۈچى : ‹‹توپۇقنى بەر››دەپ تۇتىدۇ. توپۇق ئالغۇچى ئۇتتۇرىۋەتسە جامائەتكە مەشرەپ بېرىپ ، توپۇق بەرگۈچى قارشى تەرەپتە توپۇق يوق دەپ جەزىم قىلغاندا ئاندىن قايتۇرۇشنى ئېيتىدۇ. شۇ ۋاقىتىدا توپۇق ئالغۇچىدا توپۇق چىقىپ قالسا توپۇق بەرگۈچى ئەل جامائەتكە مەشرەپ بېرىپ ، شۇ كىشىنى رازى بولغۇدەك توپاقتىن بىرنى ئېلىپ ئەل – جامائەتنىڭ ئالدىدا ئۆزىنىڭ ئۇتتۇرغانلىقىنى ئېيتىپ ، توپۇقنى بېرىدۇ. بۇ ئويۇن شۇ كىشىنىڭ مەرد – مەردانە ، ئادىمىيلىكىنى سىنايدىغان ئويۇن.
بۇرۇندى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|بۇرۇندى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
نەۋايى ۋە ئانا تىل غۇرۇرى
ئەسەت سۇلايمان
بۇرۇندى
بۇرۇندى جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بۇجۇمبۇرا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بۇجۇمبۇرا. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى ۋە بۇرۇندى تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ پىئەررە نكۇرۇنزىزا. بۇ دۇلات 1962 يىلى 7 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 27 مىڭ 830 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 3 مىللىئون 589 مىڭ.
نەۋايى ۋە ئانا تىل غۇرۇرى
تىل ھەر قانداق بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە مەدەنىيەت تەرەققىياتىدىكى ھەل قىلغۇچ ئامىللارنىڭ بىرى. ياكۇب گرىم:«بىر مىللەتنىڭ تىلى ئۆز نۆۋىتىدە شۇمىللەتنىڭ تارىخىدۇر. بىر مىللەتنىڭ تارىخىغا نىسبەتەن ئۇستىخان – سۆڭەك، قەبرە – كېپەنلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ جانلىق بىر پاكىت باركى، ئۇ بولسىمۇ دەل ئۇلارنىڭ تىلىدۇر» دەيدۇ. دۇنيا مەدەنىيەت تارىخىغا نەزەر تاشلىساق، بىر ئەل ياكى بىر خەلقنىڭ مەدەنىيىتى گۈللەنگەن دەۋرى دەل ئۇلارنىڭ مىللىي تىلىنىڭمۇ زور دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان ۋە تاكامۇللاشقان دەۋرى ئىكەنلىكىنى بايقايمىز.
نەۋايى ياشىغان دەۋردە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي خەلقلەر مەدەنىيەت، ئەدەبىيات – سەنەت، پەلسەپە ۋە باشقا ئاڭ فورماتسىيىلىرىدە جىددىي ئىسلاھاتقا دۇچكېلىپلا قالماستىن، بەلكى يەنە تۈركىي تىلىنىڭ ئىستىقبالى مەسىلىسىدىمۇ كەسكىن ئويلىنىشقا توغرا كەلدى. چۈنكى ئوتتۇرا ۋە يېقىن شەرقتە ئىسلامىيەت غەلىبە قىلغاندىن كېيىن ئەرەب ئىمپېرىيىسىنىڭ تەسىر دائىرىسى غەربتە ئىسپانىيىدىن شەرقتە جۇڭگو چېگرىسىغىچە بولغان كەڭ تېررىتورىيىلەرگە يېتىپ باردى. بۇنىڭ بىلەن بىرلىككە كەلگەن ئىمپېرىيە ئىچىدە ئەرەب ئىسلام مەدەنىيىتى مىسلىسىز دەرىجىدە گۈللىنىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشتى. ئەرەب تىلى ئىسلام دىنىنىڭ مۇقەددەس دەستۇرى بولغان «قۇران كەرىم» نىڭ تىلى سۈپىتىدە پۈتكۈل ئىمپېرىيە تەۋەسىدىكى ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ دىن، ئالاقە ۋە ئىلىم – پەن تىلىغا ئايلاندى ھەمدە باشقا مىللىي تىللارنى بارغانسېرى چەتكە قېقىشقا باشلىدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئەرەب ئىمپېرىيىسى تەۋەسىدىكى مەدەنىيەتلىك خەلق پارسلار ئەڭ ئالدى بىلەن مىللىي تىل مەسىلىسىدە كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇردى. پارس زىيالىيلىرى تەرەپ – تەرەپتىن ھەرىكەتكە كېلىپ، مەدەنىيەتتە ئەرەب تىلىنىڭ يېگانە مونوپوللىقىغا قارشى تۇردى. پارس تىلىدا ئەسەر يېزىپ ،«شۇئوبىيە»ھەرىكىتى دەپ ئاتالغان مەدەنىيەت ئىسلاھاتىنى قوزغىدى ۋە مىللىي مەدەنىيەت تىرىلىشى ئېلىپ باردى. بۇنىڭ بىلەن مىلادىيە 9 – ئەسىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىن باشلاپ ئىراننىڭ شەرقىي قىسمى، يەنى خۇراسان رايونىنى مەركەز قىلغان ھالدا دارى پارس تىلى قىزغىنلىقى كۆتۈرۈلدى. دارى پارس تىلى پەھلەۋى تىلىنى ئاساس قىلىپ، ئەرەب تىلى بىلەن بولغان رىقابەت جەريانىدا شەكىللەنگەن كېيىنكى ئوتتۇرا ئەسىر پارس ئەدەبىي تىلى ئىدى. ئۆز دەۋرىدە رۇداكى ( 850 – 941 )، فىردەۋس ( 940 – 1020 ) قاتارلىق شائىرلار دارى پارس تىلىدا ئىجادىيەت ئېلىپ بېرىپ، پارس ئەدەبىياتىنىڭ گۈللىنىشىگە ئاساس ياراتتى ۋە ئەرەب تىلىنىڭ ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مونوپوللۇقىغا خاتىمە بەردى.
11 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن 15 – ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغىچە بولغان جەريان پارس تىلى ۋە ئەدەبىياتىنىڭ ئومۇميۈزلۈك گۈللەنگەن دەۋرى ھېسابلىنىدۇ. مانا مۇشۇ ئۇزاق جەرياندا پارس ئەدەبىي تىلى ئىران تەۋەسىدىن ھالقىپ چىقىپ، شىمالىي ھىندىستان، پامىر، ماۋەرا ئۇننەھر ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ باشقا جايلىرىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتتى. بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي تىللىرىغا، جۈملىدىن چاغاتاي تۈركچىسىنىڭ شەكىللىنىشىدە مۇئەييەن رول ئوينىدى. 15 – ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە پارس تىلى ئەرەب تىلىنىڭ شەرقىي رايونلاردىكى تەسىرىگە تامامەن خاتىمە بەردى. بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيادا پارس تىلىنىڭ تەسىرى كۈچىيىپ، تۈركىي تىلى بىلەن بىۋاسىتە رىقابەتلەشتى. تۈركىي تىللىرىنىڭ لۇغەت تەركىبىگە پارس تىلىنىڭ سۆزلۈكلىرى كۆپلەپ ئۆزلىشىشكە باشلىدى.
ئەھۋال ھەقىقەتەن ئېغىر ئىدى. ئۆز دەۋرىدە خۇددى مەھمۇد كاشغەرى ئېيتقاندەك«ئەرەب تىلى بىلەن بەيگىگە چۈشكەن ئىككى ئاتتەك تەڭ چېپىپ كېتىۋاتقان»تۈركىي تىلى ئەمدىلىكتە پارس تىلىنىڭ كۈچلۈك خىرىسىغا دۇچ كەلگەنىدى. تېمۇرىيلەر ئىمپېرىيىسى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ھاكىمىيەت بېشىغا چىققان تۈركىي پادىشاھلار تۈركىي تىل – ئەدەبىياتىنى راۋاجلاندۇرۇش تەشەببۇسلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، لېكىن تېمۇرىيلەر دۆلىتى يەنىلا ناھايىتى قويۇق بولغان پارس مەدەنىيىتى چەمبىرىكى ئىچىدە تۇرماقتا ئىدى. تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان بىر قىسىم ئەدىب – شائىرلار ئۆز ئانا تىلىدا ئەمەس، بەلكى پارس تىلىدا ئەسەر يېزىشنى ئابروي بىلىدىغان، ھەتتا تۈركىي تىلىدا ئەسەر يازغانلارنى مەسخىرە قىلىدىغان دەرىجىگە بېرىپ يەتكەنىدى.
بۇنداق بولۇشنىڭ مۇئەييەن تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى بار ئىدى. تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئىران تېررىتورىيىسىدە قۇرغان سالجۇقىيلار قاتارلىق بىر قانچە ھاكىمىيەتلىرىدە پارس تىلى ھاكىمىيەت تىلى سۈپىتىدە مەيدانغا چىققانىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە 10 – ئەسىردىن 15 – ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا پارس ئەدەبىي تىلى ۋە ئەدەبىياتى مىسلىسىز گۈللىنىش دەۋرىگە كىرگەن بولۇپ پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە غەربىي ئاسىيادا زور تەسىر پەيدا قىلغانىدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە پارسلار بىلەن يېقىن قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋىتىدە بولۇپ كەلگەن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي خەلقلەر پارس تىلى ۋە ئەدەبىياتىنىڭ كۈچلۈك تەسىرىگە ئۇچرىدى. پارسچە يېزىش ، ئوقۇش دولقۇنى ئەۋج ئالدى. ھەتتا بەزى تۈركىي ئەدىبلەرنىڭ پارسچىغا بولغان چوقۇنۇشى شۇ دەرىجىگە بېرىپ يەتتىكى، ئۇلار«پارىسىي شېكەرەست»( پارس تىلى شېكەر تىل )، «ئەرەبىي ھەسەلەست»( ئەرەب تىلى ھەسەل تىل ) دەپ داۋراڭ سېلىشتى. تۈركىي ئەدەبىي تىلىنىڭ تەقدىرى جىددىي ئويلىنىشقا تېگىشلىك مەسىلە بولۇپ قالدى. تۈركىي تىلى دۇچ كەلگەن بۇ ئېغىر خەۋپنى ئەلىشىر نەۋايى ھەممىدىن چوڭقۇر ھېس قىلدى. خۇددى ئۇنىڭ«شۇ ئېھتىمالغا ھەرگىز يول قويغىلى بولمايدۇكى، تۈركىي خەلقلەرنىڭ تالانت ئىگىلىرى پۈتۈنلەي پارس تىلى بىلەن شېئىر يازسۇن – دە، تۈركىي تىل بىلەن يازمىسۇن، بەلكى كۆپچىلىكى يازالمىسۇن» دېگىنىدەك، ئۇنىڭ مىللىي غۇرۇرى ئۆز ئانا تىلىنىڭ بۇ تەقدىرىگە سۈكۈت قىلىپ تۇرۇشقا يول قويمىدى. نەۋايى تۈركىي تىلىنىڭ شېئىرىيەتتىكى ئورنىنى ۋە شۇ ئارقىلىق تۈركىي ئەدەبىياتىنى قوغداش ئۈچۈن بەل باغلىدى.
شۇنىڭ بىلەن نەۋايى ئۆزىنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئىزدىنىشىنى باشلىدى. ئۇ«مۇھاكىمەتۇل لۇغەتەيىن»دېگەن ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ تۈركىي تىلىغا بولغان دەسلەپكى تەسىراتىنى مۇنداق بايان قىلدى:«ئەقىل يېشىغا قەدەم قويغىنىمدىن كېيىن ھەق سۇبھانەھۇ ۋەتائالا تەبىتىمگە بەخشەندە قىلغان غارايىپچانلىق، ئەستايىدىللىق ۋە مۈشكۈلاتچىلىق روھىنىڭ تۈرتكىسى بىلەن تۈركىي تىل ئۈستىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزۈشنى لازىم تاپتىم. مۇلاھىزە قىلىپ كۆرگىنىمدىن كېيىن، مېنىڭ كۆز ئالدىمدا 18 مىڭ ئالەمدىن ئارتۇق بىر ئالەم نامايان بولدى، مەن ئۇ يەردە توققۇز پەلەكتىن ئېشىپ چۈشكەن بىر زىبۇ زىننەت ئاسمىنىنى كۆردۈم. دۇرلىرى يۇلتۇزلاردىنمۇ جۇلالىق بىر يۈكسەكلىك ۋە بۈيۈكلۈك خەزىنىسىنى ئۇچراتتىم، ئۇنىڭ يۇلتۇزلاردىنمۇ گۈزەل گۈللەر بىلەن پۈركەلگەن گۈلشىنىگە يولۇقتۇم. ئۇنىڭ ھەرىمى ئەتراپىغا ئادەم ئايىغى يەتمىگەن، غارايىباتلىرىغا ھېچكىمنىڭ قولى تەگمىگەنىدى. ئەمما خەزىنىنىڭ يىلانلىرى دەھشەتلىك، گۈلشەننىڭ تىكەنلىرى سانسىز ئىدى. مەن سەنەت ئەھلىنىڭ دانالىرى مۇشۇ يىلانلارنىڭ نەشتىرىدىن قورقۇپ، بۇ خەزىنىلەردىن بەھرىمەن بولالماي ئۆتۈپتۇ، نەزم قوشۇنىنىڭ گۈلدەستىچىلىرى مۇشۇ تىكەنلەردىن ئېھتىيات قىلىپ، بەزمىگە لايىق گۈل ئۈزەلمەي كېتىپتۇ، دەپ ئويلىدىم. مېنىڭ يۈكسەك ئىرادەم، قورقۇش ۋە بىپەرۋالىقتىن خالىي تەبىتىم بۇ يەردىن ئۆتۈپ كېتىشىمگە يول قويمىدى، مەن بۇ يەرنى تاماشا قىلىپ تويمىدىم. تالانتىم لەشكەر بولۇپ، بۇ ئالەم مەيدانىدا ئات ئويناتتى، خىيالىم قۇش بولۇپ، بۇ ئالەم ئاسمىنىدا ئېگىز پەرۋاز قىلدى. دىلىم سەرراپ بولۇپ، بۇ جەۋھەرلەر خەزىنىسىدىن ھېسابسىز قىممەتلىك ياقۇت ۋە دۇرلارنى ئالدى. كۆڭلۈم گۈل تەرگۈچى بولۇپ، بۇ گۈلشەن رەيھانزارىدىن چەكسىز خۇشپۇراق گۈللەرنى يىغدى.»