cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
21-ئەسىردە «ئويغىنىش»
ئىراق ۋە سۈرىيەدىكى بەزى «ئىسلامچى» گۇرۇھلار «خەلىپىلىك»نىڭ نىجادلىق تېپىپ بېرەلەيدىغانلىقىنى ياقلىشىدۇ، بۇنىڭغا ئىشىنىدىغانلار ئاساسەن دېگۈدەك مۇسۇلمان دىيارلىرىدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغانلاردۇر. «ئىسلامچى»گۇرۇھلار سۇرىيە ۋە ئىراقتىكى ئىنسانلارغا ھەتتا گېرمانىيە ۋە بىرىتانىيەدىكى چەتكە قېقىلغان ۋە ياتلاشتۇرۇلغان مۇسۇلمان ياشلارغا خىتاب قىلسىمۇ، ئۇلارنىڭ گىرېتسىيە ياكى جەنۇبىي ئافرىقىغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ دەردىگە داۋا بولۇش ئۈچۈن «دۇنيا خەلىپىلىكى»گە ئاكتىپ ئاۋاز قوشۇشى ناتايىن. بۇ ئىشتىمۇ ئىنسانلارنىڭ خاھىشىنى يەنىلا ئاياغلىرى پاش قىلىپ قويىدۇ. نۇرغۇن مۇسۇلمان ياش سۇرىيە ۋە ئىراققا ئوخشاش مەملىكەتلەردىكى «خەلىپىلىك»ئاستىدا ياشاشتىن بەكرەك، ئەركىن ۋە لىبېرال گېرمانىيەدە ياشاشنى بەكرەك ئارزۇ قىلىدۇ.
بۇ ئەھۋال كۈنىمىزدىكى ئېتىقاد كىرىزىسنىڭ بۇرۇنقىلارغا قارىغاندا يېنىكرەك ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىدۇ. يېقىنقى مەزگىللەردىكى ھادىسىلەرگە قاراپ قاتتىق ئۈمىدسىزلەنگەن بىر لىبېرال كىشى 1918، 1938 ياكى 1968-يىللاردىكى زور ۋەقەلەرنى ئېسىگە ئالسىلا ھازىرقى كۈنىگە شۈكرى قىلىدۇ ياكى يېنىكلەپ قالىدۇ. نەتىجىدە ئىنسانىيەت لىبېرالىزمدىن ۋاز كېچەلمەيدۇ، چۈنكى ئىنسانىيەتنىڭ قولىدا لىبېرالىزىمدىن باشقا بىر نەرسە ھازىرچە يوق. ئىنسانلار شاھىت بولغان بۇ ھادىسىلەر ئالدىدا قاتتىق غەزەپلىنىپ لىبېرالىزمغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈشىمۇ مۇمكىن، بىراق بىر مەھەل قارشى چىقىپ بېقىپ باشقا يولنىڭ يوقلىقىنى ۋە ئۆزىنىڭ چارىسىزلىكىنى ھېس قىلىپ يەنە لىبېرالىزمغا قايتىدۇ.
ئىنسانلار «ئالەمشۇمۇل» لىبېرالىزمدىن كۆڭلى قاتتىق سوۋۇپ كەتسە ياكى ئۇنىڭدىن كەينىدىن مېڭىشتىن ۋاز كەچسە، يەرلىك مىللەتچىلىك ياكى دىنغا يۈزلىنىشى مۇمكىن. 20-ئەسىردە مىللەتچى ھەرىكەتلەر ئەڭ ئاساسلىق سىياسىي ئاكتىيورلار ئىدى، لېكىن دۇنيانىڭ مۇستەقىل مىللىي (ئۇلۇس)دۆلەتلەرگە بۆلۈنىشىنى قوللاشتىن باشقا دۇنيانىڭ كېلەچىكى توغرۇلۇق سىستېمىلىق ۋە چوڭقۇر نەزەرىيە ۋە قاراشلاردىن مەھرۇم ئىدى. بۇ يولدا ھىندونېزىيەلىك مىللەتچىلەر گوللاندىيە ھاكىمىيىتىگە قارشى ئۇرۇش قىلدى، ۋىيېتناملىق مىللەتچىلەر ئەركىن ۋە مۇستەقىل ۋىيېتنام ئۈچۈن كۈرەش قىلدى، لېكىن پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە يېقىندىن مۇناسىۋەتلىك بىر ھىندونېزىيە ياكى ۋىيېتنام ئىدېئولوگىيەسى يوق ئىدى. ھىندونېزىيە، ۋىيېتنام ۋە باشقا بارلىق مۇستەقىل ۋە ئەركىن مىللەتلەرنىڭ تەقدىرىنىڭ بىر-بىرىگە قانداق باغلانغانلىقى ۋە ئىنسانلارنىڭ يادرو ئۇرۇشىغا ئوخشاش يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەرنى قانداق بىر تەرەپ قىلىشتەك مەسىلىلەردە، مىللەتچىلەرمۇ مۇستەسناسىز ھالدا لىبېرالىزم ياكى كوممۇنىزمغا ئوخشاش ئىدېئولوگىيەلەر مۇراجىئەت قىلىشتى.
مەيلى لىبېرالىزم مەيلى كوممۇنىزم بولسۇن ھەر ئىككىلىسى باشقىلارنىڭ نەزەرىدىن چۈشۈپ بولدى، ئۇنداقتا ئىنسانلار ئالەمشۇمۇل بىر ئىدىيە سىستېمىسىدىن ۋاز كېچىشى كېرەكمۇ؟بۇ ئالەمشۇمۇل ئىدىيە سىستېمىلىرى ھەتتا كوممۇنىزممۇ غەرب جاھانگىرلىكىنىڭ مەھسۇلاتى ئەمەسمىتى؟ ۋىيېتناملىق دېھقان نېمىشقا ترىئىرلىق بىر نېمىس ياكى مانچىستېرلىق بىر كارخانىچىنىڭ ئىجادىغا تەشنا بولسۇن ؟ بەلكىم ھەر دۆلەت ئۆزىنىڭ قەدىمكى ئەنئەنىسى تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن ئۆزگىچە بىر يول تۇتسىچۇ؟ ھەتتا غەربلىكلەرمۇ دۇنياغا ھۆكۈمران بولۇشتىن ۋاز كېچىپ ئۆزلىرى بىلەنلا بەند بولسىچۇ؟
پۈتكۈل دۇنيا مىقياسىدا بولۇپ ئۆتكەنلەر يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان دائىرە ئەتراپىدا بولۇۋاتىدۇ ، دەرۋەقە لىبېرالىزم يوقالسا پەيدا بولىدىغان بوشلۇقنى ئىنسانلار بۇرۇنقى گۈزەل كۈنلىرىگە بولغان ھەسرەت ۋە سېغىنىش ھېسسىياتلىرى بىلەن تولدۇرىشىدۇ. دونالد ترامپ ئامېرىكىنى دۇنيادىن ئايرىپ چىقىش سىياسىتىنى يولغا قويۇشتىن سىرت ئامېرىكىنىڭ بۇرۇنقى ھالىتىگە يەتكۈزۈش توغرىسىدا ۋەدە بەرمىدىمۇ؟(make america great again). دونالد ترامپنىڭ قارىشىچە بولغاندا، خۇددى 1950-يىلدىكى ئامېرىكا نۇقسانسىز ۋە كەم-كۈتىسىز قالتىس بىر جەمئىيەت ئىدى، شۇڭا ئامېرىكىلىقلار 1950 بۇ كەم-كۈتىسىز قالتىس ئامېرىكىنى 21-ئەسىردە قايتىدىن قۇرۇپ چىقىشى كېرەك ئىدى. ئەنگلىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ چىقىشىنى قوللايدىغانلار ھېلىھەم خانىش ۋىكتورىيە دەۋرىدە ياشىغاندەك ۋە «ھەشەمەتلىك مۇستەقىل سىياسەتنى»، ئىنتېرنېت ۋە يەرشارى خاراكتېرلىك كىلىمات ئىسسىپ كېتىش ھادىسى بولۇۋاتقان بۇ دەۋردە يولغا قويغىلى بولىدىغاندەك، بىرىتانىيەنى مۇستەقىل كۈچ ھالىتىگە ئايلاندۇرۇشنىڭ كويىدا يۈرمەكتە. خىتاي سەرخىللىرى غەربتىن ئىمپورت قىلغان مۇجمەل ماركسىزم ئىدېئولوگىيەسىگە ماسلىشالايدىغان ئىمپېرىيەلىرى ۋە كۇڭزى تەلىماتلىرىنىڭ مىراسلىرىنى قايتىدىن بايقاپ چىقتى. رۇسىيەدە پۇتىن قانداقتۇر چىرىكلىك پاتقىقىغا پاتقان ئولگارخىيە ھاكىمىيىتى بەرپا قىلىش ئەمەس بۇرۇنقى قۇدرەتلىك چاررۇسىيە ھاكىمىيىتىنى قايتىدىن تىرىلدۇرۇشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بولشېۋىك ئىنقىلابى يۈز بېرىپ 100 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، پۇتىن بالتىق دېڭىزىدىن كاۋكازىيەگىچە سوزۇلغان ئورتودوكس ئېتىقادىغا سادىق ئوتوكرات ھۆكۈمەت ۋە رۇس مىللەتچىلىكى سايىسىدە، سابىق چاررۇسىيە سەلتەنىتى قايتا قۇرۇپ چىقىشنى ۋەدە قىلىدۇ.
مىللەتچىلىك بىلەن دىنى تەلىماتلار بىر-بىرىگە يۇغۇرۇلغان ئىدىيەلەر ھىندىستان، پولشا، تۈركىيە ۋە باشقا نۇرغۇن دۆلەتتىكى ھاكىمىيەتلەرنىڭ روشەن ئالاھىدىلىكى ھېسابلىنىدۇ. بۇنداق ئىدىيەلەر ھەممىدىن بەك ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىدە بەكرەك كۆرۈلىدۇ. مۇسۇلمانلار 1400 يىل بۇرۇنقى دەۋرلەرنى قايتۇرۇپ كېلىشنىڭ كويىدا يۈرسە، ئاشقۇن يەھۇدىيلار تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا 2500 يىل بۇرۇنقى دەۋرگە يەنى تەۋرات دەۋرىگە قايتىپ كېتىشنىڭ خىيالىدا يۈرۈيدۇ.ئىسرائىلىيەنىڭ بېشىدىكى بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ ئەزالىرى زامانىۋى ئىسرائىلىيەنىڭ چېگرالىرىنى تەۋراتتا تىلغا ئېلىنغان چېگرالارغا يېقىنلاشتۇرۇش، تەۋرات قانۇنلىرىنى يولغا قويۇش،ھەتتا قۇددۇستىكى مەسجىدى ئەقسانىڭ ئورنىغا بۇرۇنقى سۇلايمان ئىبادەتخانىسىنى بەرپا قىلىش ئارزۇلىرى بارلىقى ئوچۇق-ئاشكارا تەشەببۇس قىلىپ كەلمەكتە.
لىبېرالىزمنىڭ ياقلىغۇچىلىرى بۇ ھادىسىلەرنى ناھايىتى ھەيرانلىق ۋە ئەندىشە ئىچىدە كۆزىتىپ، ئىنسانىيەتنىڭ زور پالاكەت يۈز بېرىشتىن ئىلگىرى بۇرۇنراق لىبېرالزمغا قايتىپ كېلىشىنى ئۈمىد قىلىشىدۇ. باراك ئوباما 2016-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشىگە خىتاب قىلغاندا تىڭشىغۇچىلارنى « نۇھ پەيغەمبەردىن قالغان مىللەت، قەبىلە، ئىرق ۋە دىن ئايرىمچىلىقى بويىچە بىر-بىرىدىن روشەن ھالدا ئايرىلغان ۋە توقۇنۇش چەمبىرىگە چۈشۈپ قېلىۋاتقان دۇنيانىڭ»شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرۈپ ئاگاھلاندۇرغاندىن كېيىن سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ مۇنداق دېگەنىدى: «ئەركىن بازارلار ۋە مەسئۇلىيەتچان باشقۇرغۇچىلار، دېموكراتىيە، ئىنسان ھەقلىرى ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ پىرىنسىپلىرى قاتارلىقلار ئىنسانىيەتنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن 21-ئەسىردىكى ئەڭ ساغلام ئاساسلاردۇر.»
ئوباما لىبېرالىزمنىڭ نۇرغۇن يېتەرسىزلىكى بولسىمۇ، باشقا ئىزم ۋە ئىدېئولوگىيەلەرگە قارىغاندا پارلاق بىر ئۆتمۈشكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتكەنىدى، ئوباما بۇنى تولىمۇ توغرا ئېيتقانىدى. نۇرغۇن ئىنسان 21-ئەسىرنىڭ بېشىدىكى لىبېرال نىزامنىڭ ھىمايىسىدە ۋۇجۇدقا چىققان تىنچلىق ۋە پاراۋانلىقنىڭ لەززىتىنى بۇرۇن پەقەتلا تېتىپ باقمىغانىدى. تارىختا تۇنجى قېتىم يۇقۇملۇق كېسەللىك تۈپەيلى ئۆلگەن ئىنسان سانى قېرىلىقتىن ئۆلگەنلەردىن، ئاچارچىلىقتىن ئۆلگەنلەرنىڭ سانى ھەددىدىن زىيادە سېمىزلىك تۈپەيلى ئۆلگەنلەردىن ۋە زوراۋانلىقتىن ئۆلگەنلەرنىڭ سانى قاتناش ۋەقەلىرىدە ئۆلگەنلەردىن تېخىمۇ ئاز.
لىبېرالىزمنىڭ دۇنيادىكى ئەڭ ئېغىر مەسىلىلەرگە ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ بۇزۇلۇشى بىلەن تېخنولوگىيە ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن غايەت زور تەرەققىياتلارنىڭ سەۋەب بولغانلىقىغا ھازىرچە بېرىدىغان جاۋابى يوق. لىبېرالىزم ئىقتىسادى تەرەققىيات كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان قىيىنچىلىقلار ۋە سىياسىي مەسىلىلەرنى تۈپتىن ھەل قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. ھەممە ئادەمگە نەپ بېرىدىغانلىقىنى ۋەدە بېرىپ پىرولېتارىيات بىلەن بۇرژۇئازىيەنى، ئېتىقادلىقلار بىلەن ئاتىئىستلارنى، يەرلىكلەر بىلەن كۆچمەنلەرنى، ياۋروپالىقلار بىلەن ياۋروپالىق بولمىغانلارنى مۇرەسسەلەشتۈرۈشكە مۇۋەپپەق بولغانىدى. مەنپەئەتنىڭ دائىرىسىنى داۋاملىق كېڭىيىپ تۇرۇۋاتقاچقا مۇشۇنداق قىلىشقا تامامەن مۇمكىن بولاتتى. ئەپسۇس ئىقتىسادى تەرەققىيات ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقىنى قۇتقۇزۇشتىن ئاجىزدۇر، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئېكولوگىيەلىك كىرىزىسنىڭ سەۋەبچىسى دەل ئىقتىسادى تەرەققىياتتۇر. ئىقتىساد ۋە تۈزۈم تېخنولوگىيەلىك تەرەققىيات كەلتۈرۈپ چىقارغان مەسىلىلەرنىمۇ ھەل قىلالمايدۇ، ئەكسىچە مەۋجۇتلۇقى تېخنولوگىيەلىك ئىجاد ۋە يېڭىلىقلارغا باغلىقتۇر.
لىبېرالىزم ۋە ئەركىن بازار كاپىتالىزمى ئىنسانلارغا گۈزەل خىياللارنى ۋە ئارزۇ-ئارمانلارنى ۋەدە قىلىدۇ. 20-ئەسىرنىڭ كېيىنكى مەزگىللىرىدە بىرسى مەيلى بوستون ياكى شاڭخەيدە ياشىغان بولسۇن، مەيلى ئىستانبۇل ياكى ساۋ پاۋلوۋدا ياشىغان بولسۇن، بۇرۇنقى يىللارغا قارىغاندا تېخىمۇ سۈپەتلىك تەلىم-تەربىيە، تېخىمۇ ئەلا سەھىيە مۇلازىمەتلىرى ۋە تېخىمۇ كۆپ كىرىمگە ئېرىشتى. لېكىن كەلگۈسىدە تېخنولوگىيەلىك تەرەققىيات بىلەن ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقلارنىڭ بۇزۇلۇشىنىڭ تەسىرى نەتىجىسىدە ياش ئەۋلادلارنىڭ ئوخشاش سەۋىيەدىكى نەرسىلەرگە ئېرىشىشى قىيىن بولىدۇ. ئۇ چاغدا دۇنياغا ماس كېلىدىغان يېڭى ئىزملار بەرپا قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ قالىمىز. سانائەت ئىنقىلابى تۈرتكىسىدە بارلىققا كەلگەن غايەت زور ئۆزگىرىشلەرنىڭ 20-ئەسىردە يېڭى ئىدىئولوگىيەلەرنى ئاپىرىدە قىلغىنىغا ئوخشاش، كەلگۈسىدە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەلىرى ۋە بىيوتېخنولوگىيەلىك ئىنقىلابلارمۇ يېڭى ئىزملار، نۇقتىئىنەزلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن. بۇ سەۋەبتىن يېقىن كەلگۈسىدە ئىچكى دۇنيايىمىز ئۈستىدە قايتا ئويلىنىپ، يېڭى بىر سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئەندىزىلەر يارىتىشنىڭ كويىغا كىرىمىز. لىبېرالىزم 1930-يىللار ۋە 1960-يىللاردا يۈز بەرگەن كىرىزىسلاردا بولغىنىدەك يەنە بىر قېتىم ئۆزىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈپ بۇرۇنقىدەكلا جەلپ قىلارلىق ھالغا كېلەلەمدۇ يوق؟ لىبېرالىزم تاپالمىغان جاۋابنى دىنلار ۋە مىللەتچى ئېقىملار تېپىپ يېڭى دۇنيا قارىشى پەيدا قىلالامدۇ يوق؟ ياكى ئۆتمۈشتىن ئۈمىدنى ئۈزۈپ ئەنئەنىلەر، ئېتىقادلار ۋە مىللەتلەردىنلا ئەمەس ئەركىن ۋە باراۋەرلىكتىنمۇ ھالقىغان پۈتۈنلەي باشقىچە يىپيېڭى ئىزم ياكى ئىدېئولوگىيە يارىتىشقا بولامدۇ يوق؟
ئىنسانىيەت ھازىر بۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە بىردەكلىك ھاسىل قىلالايدىغاندەك ئەمەس.ئىنسانلار بۇرۇنقى دۇنيا قاراشلىرىنىڭ تەسىرى تۈپەيلىدىن يېڭى ئىزم ۋە ئىدېئولوگىيەلەرگە قۇچاق ئاچىدىغاندەك تۇرمايدۇ، چۈنكى ھازىر ئىنسانلار ئۈمىدسىزلىك، ئۆچمەنلىك ۋە دۈشمەنلىك پەيدا قىلغان نىھىلىزىم (ھېچلىق)تۇيغۇسى ئىچىدە تۇرماقتا. شۇڭلاشقا دەسلەپكى قەدەمدە قىيامەت سېنارىيەلىرىگە قۇلاق سالماي ھازىرقى خۇدۈكسىرەش ۋە تېڭىرقاشتىن قۇتۇلۇش كېرەك، خۇدۈكسىرەش كىبىرلىكنىڭ ئىپادىسىدۇر. خۇدۈكسىرەش دۇنيانىڭ قايسى تەرەپكە (تۆۋەنگە قاراپ) ئىلگىرىلەۋاتقانلىقىنى بىلىشتىن كېلىپ چىققان تۇيغۇدۇر. ھەيران قېلىش بولسا كەمتەرلىكنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، نىسبەتەن ئەقلىي بولىدۇ. كوچىغا چىقىپ «قىيامەت كېلىۋاتىدۇ»دەپ ۋارقىرىغۇڭىز بولسا ئۆز-ئۆزىڭىزگە شۇنى دەپ بېقىشنى سىناپ كۆرۈڭ: «ئۇنداق ئەمەس، مەن ئەسلىدە دۇنيادا نېمىلەر بولۇۋاتقانلىقىنى چۈشىنەلمەيۋاتىمەن.»
كىتابنىڭ كېيىنكى قىسىملىرىدا بىزنى ھەيران قالدۇرۇۋاتقان يېڭى ئېھتىماللىقلار ۋە قانداق ئىلگىرىلەش مەسىلىسى توغرىسىدا توختىلىمەن. ئىنسانىيەتنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىشتىن ئىلگىرى، تېخنولوگىيەنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان قىيىنچىلىقلار ۋە مەسىلىلەرنى چۈشىنىشىمىز كېرەك. ئۇچۇر-ئالاقە ۋە بىيوتېخنولوگىيە تەرەققىياتى ھازىرچە ئۆمىلەش باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ. بۇلارنىڭ كىرىزىس ئىچىدە تۇرۇۋاتقان لىبېرالىزمدىن قانداق قۇتۇلۇپ چىقىدىغانلىقى ھازىرچە نامەلۇم. بىرمىڭھام، ئىستانبۇل، سائنتپېتېرسبۇرگ ۋە بومباي قاتارلىق شەھەرلەردە ياشايدىغان كۆپ قىسىم ئىنسان سۈنئىي ئەقىلنىڭ باش كۆتۈرۈشى ۋە ئۇنىڭ پەيدا قىلىدىغان تەسىرلىرى ھەققىدە ناھايىتى ئاز مەلۇماتقا ئىگە. شۇنىسى ئېنىقكى، كەلگۈسىدە تېخنولوگىيەنىڭ تەرەققىياتى تېخىمۇ تېزلىشىپ، ئىنسانىيەت مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى قىيىن سىناقلارغا دۇچار قىلىدۇ، بۇ بەس-مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھەقىقەت. ئىنسانىيەتنى ئۆزىگە جەلپ قىلىش مەقسىتى بولغان ئىزم، ئىدېئولوگىيە ۋە باشقا ئىدىيە ئەندىزىلىرى ئالدى بىلەن ئۇچۇر-ئالاقە ۋە بىيوتېخنولوگىيەدىن تەشكىل تاپقان قوش ئىنقىلابقا تاقابىل تۇرۇش قابىلىيىتى نۇقتىسىدىن باھالىنىدۇ. ئىسلام، خىرىستىيانلىق، يەھۇدىيلىق، لىبېرالىزم، مىللەتچىلىك ياكى باشقا يېڭى تەلىماتلار 2050-يىلدىكى دۇنيانى شەكىللەندۈرمەكچى بولسا، سۈنئىي ئەقىلنىلا ئەمەس بۈيۈك ئالگورىتمىلارنى ۋە بىيو – ئىنژېنېرلىقى قاتارلىق زور تەرەققىياتلارنى چوقۇم ئىزاھلىيالىشى، بۇلارغا مەنا ئاتا قىلالىشى، بۇلارنى مەلۇم قىممەتكە ئىگە قىلالىشى ۋە بۇلارنى مەلۇم رامكىغا كىرگۈزۈلىشى، ھەممىدىن مۇھىمى بۇلارغا ماسلىشالىشى كېرەك.
بۇ تېخنولوگىيەلەر كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مەسىلىلەر ۋە قىيىنچىلىقلارنىڭ ماھىيىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن كەسىپ، ئىش ۋە خىزمەت قاتارلىقلارنىڭ ئەھۋالىغا نەزەر سېلىپ چىقىش لازىم. 2015-يىلدىن بۇيان دۇنيا كېزىپ ئىنسانىيەتنىڭ ئەھۋالى توغرۇلۇق دۆلەت مەمۇرلىرى، كارخانىچىلار، پائالىيەتچىلەر ۋە ئوقۇغۇچىلار بىلەن سۆھبەتلىشىۋاتىمەن. سۈنئىي ئەقىل، بۈيۈك ئالگورىتمىلار ۋە بىيو- ئىنژېنېرلىق قاتارلىق ساھەلەردە پاراڭلىشىشتىن زېرىككەن ۋاقىتتا، ئۇلارنىڭ دىققىتىنى تارتىش ئۈچۈن بىرلا كەلىمىنى سەرپ قىلىمەن، بۇ كەلىمە ھەقىقەتەن ئىشقا يارايدۇ، بۇ سىرلىق كەلىمىنىڭ ئىسمى: ئىش. تېخنولوگىيەلىك تەرەققىياتلار قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا مىلياردلارچە ئىنساننىڭ ئىشسىز قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ بىرمۇ ئىدېئولوگىيەنىڭ بۇ ئىشقا قانداق تاقابىل تۇرۇشنى بىلمەي تېڭىرقاپ قالىدىغان، تۇيۇقسىز سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەرگە سەۋەب بولىدىغان ھالەتتىكى ئىشقا يارىماس فۇنكسىيەسىز ئىنسان دۆۋىسى شەكىللەندۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن. تېخنولوگىيە ۋە ئىدېئولوگىيە مەسىلىلىرى قۇلىقىمىزغا تولىمۇ ئابستراكت بىلىنىشى مۇمكىن، لېكىن كوللېكتىپ ئىشسىزلىق ياكى شەخسىي ئىشسىزلىققا ئوخشاش رېئال بىر ھادىسىگە ھېچكىم پەرۋاسىز قالمايدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئىپار مۈشۈك ئائىلىسى
ئىپار مۈشۈك ئائىلىسى
ئابدۇللاھ گۈل
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
تۈركىيە دۆلتىنىڭ 11- جۇمھۇررەئىسى 2007-يىلى سايلانغان. 1950-يىلى كايسەرى ۋىلايىتىدە تۇغۇلغان. ساكاريا ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۇقۇتقۇچىلىق قىلغان.
1983-يىلى 1991-يىلى ئاراسىدا ئىسلام تەرەققىيات بانكىسىدا مۇتەخەسىس بولغان.
1991 – يىلى قەيسەرىي ئۆلكىسى تەرەققىيات پارتىيىسىنىڭ ۋەكىللىكىگە سايلانغان.
1991 – 1995 – يىلغىچە پارلامىنىتنىڭ پىلان ۋە خامچوت كومىتىتىنىڭ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن.
1995 – يىلى پارلامىنىتنىڭ تاشقى ئىشلار كومىتىتىنىڭ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن.
1996 – يىلى 6 – ئايدىن1997 – يىلى 6 –ئايغىچە تۈركىيە جۇمھۇريىتى دۆلەت ئىشلىرى مىنىستىرى بولغان.
2002 – يىلى 11 – ئايدىن2003 – يىلى 3 –ئايغىچە تۈركىيە جۇمھۇريىتىنىڭ باش مىنىستىرى بولغان.
2003 – يىلى 3 – ئايداتۈركىيە جۇمھۇريىتىنىڭ مۇئاۋىن باش مىنىستىرى قوشۇمچە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بولغان.
ئابدۇللاھ گۈل 1950 – يىلىنىڭ 29- ئۆكتەبىر كۈنى ئوتتۇرا ئاناتولىيەنىڭ ئەڭ مۇھىم سودا مەركىزى ھېسابلىنىدىغان قەيسەرى شەھىرىدە قەيسەرى ئايروپىلان زاۋۇتىنىڭ پىنسىيۇنېرى ئەھمەد ھامدى گۈل ئىسىملىك بىر دىندار كىشىنىڭ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلدى. قەيسەرى غازى پاشا باشلانغۇچ مەكتىپى، نازمى توكەر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتىپى ۋە قەيسەرى تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىقتىساد فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىردى. 1974- يىلى ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىقتىساد فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن ئابدۇللاھ گۈل، 1983- يىلى ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىدىن دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. ئارقىدىن تىل ئۆگىنىش ۋە دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيەسى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن ئەنگلىيەگە بېرىپ، لوندون ۋە ئېكستېردە ئىككى يىل تۇرۇپ قالدى. ساكاريا ئۇنىۋېرسىتېتى سانائەت ئىنژېنېرلىقى فاكۇلتېتىنىڭ قۇرۇلۇش ھارپىسىدا خىزمەت ئىشلىدى ۋە شۇ فاكۇلتېتتا ئىقتىساد پەنلىرى بويىچە دەرس ئۆتتى. 1989- يىلى خەلقئارا ئىقتىسادى ساھەسى بويىچە دوتسېنتلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. 1983 – يىلىدىن 1991- يىلىغىچە مەركىزى سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ جىددە شەھىرىگە جايلاشقان ئىسلام تەرەققىيات بانكىسىدا ئىقتىسادشۇناس بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى. 1991- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى (پارلامېنتى) دە ئۇدا بەش قېتىم قەيسەرى پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى. 1991- يىلىدىن 1995 – يىللىرىغىچە تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى پىلان – خامچوت كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولدى. 1991- يىلىدىن 2001- يىللىرى ئارىسىدا ياۋروپا كېڭىشى پارلامېنت ئەزالىرى مەجلىسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ، مەجلىسنىڭ كۈلتۈر، مۇزىكا، سىياسەت ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات كومىتېتلىرىدا خىزمەت قىلدى. يەنە 1995- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى تاشقى مۇناسىۋەتلەر كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولدى. 1996- يىلى قۇرۇلغان 54- نۆۋەتلىك ھۆكۈمەتتە دۆلەت مىنىستىرى ۋە ھۆكۈمەت باياناتچىسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى، ئۇ بۇ مەزگىلدە تۈرك دۇنياسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەردى.
ئابدۇللاھ گۈل 2002- يىلى 3- نويابىردا ئۆتكۈزۈلگەن ئومۇمىي سايلاملاردىن كېيىن، شۇ يىلى 18- نويابىردا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ 58- ھۆكۈمىتىنى قۇرۇپ چىقتى. قىسقىلا داۋاملاشقان باش مىنىستىرلىق مەزگىلىدە ئىراق، قىبرىس (سىپرۇس) مەسىلىسىگە ئوخشاش قىيىن مەسىلىلەر بىلەن يۈزلەشتى، ئىقتىساد ‹جىددىي ھەرىكەت پىلانى› نى تۈزۈپ چىقىپ ئىجرا قىلىشقا باشلىدى. ئىراق كىرىزىسى ئەسناسىدا مۇھىم رول ئوينىغان ‹ئىراققا قوشنا ئەللەر مۇساپىسى› نىڭ شەكىللىنىشىگە باشلامچىلىق قىلدى.
2003- يىلى 14- مارتتا قۇرۇلغان 59- جۇمھۇرىيەت ھۆكۈمىتىنىڭ دىپلوماتىيە مىنىستىرى ۋە مۇئاۋىن باش مىنىستىرى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى. ئوخشاش ۋاقىتتا تېررورىزمغا قارشى كۈرەش ئالىي ئورگىنى، ئىسلاھاتنى كۆزىتىش گۇرۇپپىسى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى مۇزاكىرە ھەيئىتىنىڭ باشلىقى بولدى. گۈل دىپلوماتىيە مىنىستىرى بولغان مەزگىلدە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىسلاھات لايىھەسىنىڭ سۈرئىتى ئاشتى ۋە 2005- يىلى 3- ئۆكتەبىردە تۈركىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىغا قېتىلىش مۇزاكىرىلىرى رەسمىي باشلىدى. ھەم غەرب ئەللىرى ھەم تۈرك ۋە ئىسلام دۇنياسى بىلەن مۇناسىۋەتلەر راۋاجلاندۇرۇلدى، قوشنا ئەللەر بىلەن بولغان دوستلۇق رىشتىسى كۈچەيتىلدى ۋە خەلقئارالىق ئورگانلاردا ئاكتىپ روللارنى ئېلىش باشلاندى. ئابدۇللاھ گۈل 2003- يىلى مايدا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ دىپلوماتىيە مىنىستىرى سۈپىتىدە بىلەن تېھراندا چاقىرىلغان ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (بۇرۇنقى ئىسلام قۇرۇلتىيى تەشكىلاتى) نىڭ دىپلوماتىيە مىنىستىرلىرى يىغىنىدا قىلغان ‹ئىسلام دۇنياسىدا ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش چاقىرىقى› ھەم شەرق ھەم غەربتە كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىدى.
2007- يىلى 24- ئاپرېلدا جۇمھۇر رەئىسلىككە نامزات بولغان ئابدۇللاھ گۈل، سايلام مۇساپىسىنىڭ يېرىم قېلىشى ۋە تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى (پارلامېنتى) نىڭ مۇددەتتىن بۇرۇن سايلام ئۆتكۈزۈشنى قارار قىلىشى بىلەن 2007- يىلى 22- ئىيۇلدا بەشىنچى قېتىم قەيسەرى پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ سايلاندى. يېڭى پارلامېنتنىڭ ئالدىدىكى تۇنجى كۈنتەرتىپ ماددىسى بولغان جۇمھۇر رەئىسلىك سايلىمى ئۈچۈن قايتا نامزات بولدى.
خۇلاسىلىگەندە، ئابدۇللاھ گۈلنىڭ سىياسىي سەھنىگە كىرىشى پىلانلىق بىر قەدەمنىڭ نەتىجىسى ئەمەس ئىدى. ئۇ 1991- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىدىن يازلىق تەتىلىنى ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن قەيسەرىگە كەلگىنىدە، تونۇش – بىلىش، يېقىن – يورۇقلىرى ئۇنى سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا ۋە دۆلىتىگە پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ خىزمەت قىلىشقا تەكلىپ قىلدى. نەتىجىدە قاتناشقان بىرىنچى قېتىملىق سايلامدا پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ سايلاندى. شۇ كۈندىن ئېتىبارەن يۇقىرىدا بايان قىلىپ ئۆتكىنىمىزدەك تاكى 2007 – يىلى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ 11 – نۆۋەتلىك جۇمھۇر رەئىسى بولۇپ سايلانغۇچە بولغان ئارىلىقتا ئۇدا بەش قېتىم قەيسەرى پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى، تۈركىيەنىڭ ئىچى – سىرتىدا مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن ئابدۇللاھ گۈل، نۆۋەتتە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ 11- جۇمھۇر رەئىسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىمەكتە.
دوكتور ئابدۇللاھ گۈلگە بۇلغارىيەنىڭ بۇرگاز ھۈر ئۇنىۋېرسىتېتى (2003)، ئەنگلىيەنىڭ Exeter ئۇنىۋېرسىتېتى (2005)، ئەزەربەيجاننىڭ باكۇ دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتى (2007)، رومىنىيە دىمىترى كانتېمىر خىرىستىيان ئۇنىۋېرسىتېتى (2008)، قازان دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتى (2009)، ھىندىستان ئامىتي ئۇنىۋېرسىتېتى (2010)، پاكىستان قائىدى ئەزەم ئۇنىۋېرسىتېتى، جەنۇبىي كورېيە خانكۇك ئۇنىۋېرسىتېتى (2010) ۋە ھىندونېزىيە ئۇنىۋېرسىتېتى (2011) تەرىپىدىن پەخرىي دوكتورلۇق ئۇنۋانلىرى؛ جۇڭگو غەربىي شىمال مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى (2009)، قىرغىزىستان يۇسۇف بالاساغۇنى مىللىي ئۇنىۋېرسىتېتى (2009)، قازاقىستان ئەھمەد يەسەۋى ئۇنىۋېرسىتېتى (2010) ۋە تۈركمەنىستان ئىقتىساد ۋە ئىگىلىك باشقۇرۇش دۆلەت ئىنستىتۇتى (2013) قاتارلىق ئۇنىۋېرسىتېت ۋە ئىنىستىتۇتلار تەرىپىدىن پەخرى پىروفېسسورلۇق ئۇنۋانى بېرىلدى.
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ 11- نۆۋەتلىك جۇمھۇر رەئىسى ئابدۇللاھ گۈل ئەنگلىيەدىن «Knight Grand Cross of the Order of the Bath»، پورتۇگالىيەدىن «Grande Colar»، گوللاندىيەدىن «Order of the Dutch Lion»، قازاقىستاندىن «ئالتۇن بۈركۈت ئوردېنى»، شىۋېتسىيەدىن «Royal Order of the Seraphim»، تۈركمەنىستاندىن «تۈركمەن دۆلەت ئوردېنى»، نورۋېگىيەدىن « AzizOlaf Nişanı»، ئەزەربەيجاندىن «ھەيدەر ئەلىيېۋ دۆلەت ئوردېنى» قاتارلىق ئوردېنلاردىن باشقا ئىتالىيە، قاتار، كۇۋەيت، كەمېرۇن، سەئۇدى ئەرەبىستانى، ۋېنگىرىيە ۋە پاكىستاندىن ئالىي دەرىجىلىك دۆلەت ئوردىنلىرىغا لايىق كۆرۈلدى. 2010 – يىلى Chatham House مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.
ئابدۇللاھ گۈل ۋە خەيرۇننىسا گۈل ئائىلىسىنىڭ ئەھمەد مۇنىر، كۇبرا ۋە مەھمەت ئەمرە ئىسىملىك ئۈچ پەرزەنتى بار.
مەملىكەت
مەملىكەت ياكى ئەل ياكى دۆلەت، بىر دۆلەتنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا، پايتەختى، خاس بايرىقى بولغان، ئادەتتە ئۆز ئۆزىگە خۇجا مۇستەقىل توپراقلارنىڭ ھەممىسى.
ئۇيغۇرچىدىكى ئۆلكە سۆزى باشقا تۈركىي خەلقلەردە ئادەتتە ئەل، مەملىكەت مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. م: تۈركچە: Ülke، ئۆزبەكچە: O'lka.
مەملىكەت ئوقۇمى خەلقئارالىق سىياسەتتە نىھايەتتە تارتىشىلىدىغان ئوقۇملارنىڭ بىرىدۇر. مەملىكەتلەرنىڭ ئادەتتە ئۆز ئالدىغا پارلامېنتى ياكى ھۆكۈمىتى بولىدۇ. ئەمما دۇنيادا بەزى مەملىكەتلەرنىڭ پايتەختى، ئۆز ئالدىغا پارلامېنتى، ھۆكۈمىتى، باشۋاكىل ۋە دۆلەت ئەلباشلىرى بولۇپ تۇرۇپمۇ قىسمەن دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىدۇ.
مەسىلەن: جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى، شىمالىي سېپروس تۈرك جۇمھۇرىيىتى، جەنۇبىي ئوسېتيە جۇمھۇرىيىتى، كوسوۋا قاتارلىقلار.
تاغلىق قاراباغ جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق بەئزى دۆلەتلەر بولسا دۇنيادا ھېچقانداق بىر دۆلەت تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنمايدۇ.
بەئزى مەملىكەتلەر باشقا ئەللەر تەرىپدىن كەڭ تۈردە ئېتىراپ قىلىنسىمۇ قىسمەن ئەللەر ئۇ دۆلەتنى مۇستەقىل مەۋجۇت بىر دۆلەت سۈپىتىدە ئىتىراپ قىلىنمايدۇ. م: ئىسرائىلىيە، جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى.
مەملىكەتلەر ھەققىدە تالاش - تارتىشلىق يەنە بىر خۇسۇس بولسا مۇستەقىللىق ئوقۇمىدۇر. مەملىكەتلەر ئومۇمىيەت بىلەن مۇستەقىل بولۇپ، پەقەت شوتلاندىيە قاتارلىق بەزى ئەللەر پارلامېنت ۋە پايتەختى بار بولسىمۇ تامامەن مۇستەقىل ئەمەستۇر. شوتلاندىيە بۈيۈك بېرتانىيەگە قاراشلىق بىر مەملىكەتتۇر.
مەنبئەلەر
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى
Kuritiba
70px|right [[ھۆججەت:'JardimBotanico.BotanicalGarden.CuritibaParanaBrasilBrazil.JPG|left|thumb| 25° 25' 47" S 49° 16' 19" O]]
Kuritiba (Curitiba) bolsa Jenubiy Braziliye Paraná Shitati dikibixahar 2009 nopus bar, Kuritibaning 1.851.215 nopusibar, 435 km² dairaiqida nopus jaylaxkan.
1804
1804 (MDCCCIV) بىر كەبىسە يىلىدۇر، يەكشەنبە كۈنىدىن باشلانادۇ.
ئەنجان ۋىلايىتى
left|thumb|350px| ئەنجان ۋىلايىتى بولسا ئۆزبېكىستان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ئەنجاننىڭ 1،899،500 نوپۇسىبار، 4،200 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 72°10.
باقى ھاجى يۈسۈپ
ئۆزىنىڭ پۈتكۈل ھاياتىنى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئىشلىرى تەرەققىياتىغا بېغىشلىغان، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك مۇتەخەسىسىسى مەرھۇم ئۇستاز باقى ھاجى يۈسۈپ 1933- يىلى خوتەن لوپ ناھىيىسىنىڭ ھازىرقى بۇيا يېزىسىدا تېۋىپ ئائىلىسىدا تۇغۇلغان.
قىسقىچە ھاياتى
ئۇ ئۆسمۈرلۈك ۋە ياش چاغلىرىدا، ئۆز يۇرتىدا تېبابەتچىلىككە دائىر دەسلەپكى ئاساسقا ئىگە بولغاندىن كېيىن دادىسىغا ئەگىشىپ خوتەن، قەشقەر، ئۈرۈمچى قاتارلىق جايلاردا تېۋىپلىق قىلغان. 1981-يىلىدىن باشلاپ ئاپتونۇم رايونلۇق ئۇيغۇر تېبابەت شىپاخانىسىنىڭ ئىچكى كېسەللىكلەر بۆلۈمىدە ئىشلىگەن ھەم ئۇزۇن يىللىق ئەمەلىي تەجىربىسىگە ئاساسەن، ئۇيغۇر تېبابىتىدە داۋالاش بىر قەدەر قىيىن ھەم مۇرەككەپ بولغان ھەزىم قىلىش سېستىمىسى كېسەللىكلىرى، قان تومۇر سېستىمىسى كېسەللىكلىرى، نەپەس يولى، سۈيدۈك يولى سېستىمىسى كېسەللىكلىرى ۋە بوغۇم ئاغرىقى كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا كۆرىنەرلىك نەتىجىگە ئېرىشكەن ھەم تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان.
«ئادىراسمان مەلھىمىنىڭ يېڭى دورا تەتقىقاتى» ۋە «غەيرىي تەبئىي سەۋدا خىلىتىدىن بولغان كېسەللىكلەرنى كىلىنكىلىق دىئاگنوز قويۇش ئۇسۇلى ۋە تەجىربىلەرنى ھازىرقى زامان پەن-تېخنىكىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تەتقىق قىلىش» قاتارلىق ئاپتونۇم رايونلۇق، دۆلەتلىك پەن-تەتقىقات تېمىلىرىنى ئىشلەپ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئىشلىرىنى ئىلگىرى سۈرگەن ھەم «زۇكام جەۋھىرى»، «قۇۋۋىتى ئەلا ئىچىملىكى»، «ئانار شەربىتى»، «قىزىلگۈل گۈلقەنتى»، «چايلىق»، «سىيادان مېيى» قاتارلىق دورىلارنى يېڭى دورا ئۆلچىمىگە كىرگۈزۈپ، كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىشىگە ئاساس سالغان. سەھىيە مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن تۈزۈلگەن «ئۇيغۇر تېبابەت قامۇسى» نى تۈزۈش خىزمىتىگە قاتناشقان. 2003-يىلى ئېچىلغان خەلقئارالىق ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك يىغىنىنىڭ ئىلمىي ماقالىلار توپلىمىنى تۈزۈش خىزمىتىگە قاتناشقان. 26 پارچە ئىلمىي تەتقىقات ماقالىسىنى ئېلان قىلغان.
مەرھۇم ئۇستاز باقى ھاجى يۈسۈپ 2014-يىلى 4-ئاينىڭ 11-كۈنى، ئۈرۈمچىدە، 82 يېشدا بىز بىلەن مەڭگۈلۈك ۋىدالاشتى.
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئو تورى http://www.uycnr.com/zl/rw/201404/t20140417_773451_1.html
ئاغمىخان ئائىلىسى
ئاغمىخان ئائىلىسى
شۇڭغۇتماق
شۇڭغۇتماق بولسا قوناق ئۇنى ، ياغ ،لازا ، يېشىل ماش ، تۇز ، چامغۇر ، پىننە قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،تەمى ئۆزگىچە.
لازىملىق ماتىرياللار
7پارچەلازىملىق ماتىرياللارقوناق ئۇنى بىر كىلوگرام، ياغ ،لازا مۇۋاپىق مىقداردا، يېشىل ماش 500 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، چامغۇر 500 گرام، پىننە ئازراق.
تەييارلاش ئۇسۇلى
2. قوناق ئۇنىغا تۇز قۇيۇپ قايناق سۇ بىلەن يۇغۇرۇپ، خېمىرنى ئۆرۈك قېقىدەك چوڭلۇقتا ئۈزۈپ، ئىككى قولىنىڭ ئالىقىنىغا ئېلىپ يۇمىلاقلاپ، چوڭ بارماق قولىنىڭ ئۇچى بىلەن بېسىپ كاۋاك قىلىپ، قايناۋاتقان قازانغا سېلىپ 10 مىنۇت قاينىتىلىدۇ. ئاندىن پىننە سېلىپ قازاننى چۈشۈرۈپ، ئازراق تىنغاندىن كېيىن قاچىلارغا ئۇسۇپ، ھەربىر قاچىغا يېرىم قوشۇقتىن ياكى خالىغانچە ياغ لازا سالسا بولىدۇ.
ئۆتمۈشنى ئەسلەپ، كەلگۈسىگە نەزەر سېلىش
ئۆتمۈشنى ئەسلەپ، كەلگۈسىگە نەزەر سېلىش
2014-يىلى 5-ئاينىڭ 9-كۈنى
مەن مەزكۇر يازمىدا ياسىر قازىنىڭ «ئۆتمۈشنى ئەسلەپ، كەلگۈسىگە نەزەر سېلىش - ئۆزگىرىش ۋە زامانىۋىلىق» دېگەن لېكسىيىسىنىڭ مەزمۇنىنى تونۇشتۇرىمەن. بۇ يازمىنى «دىن ۋە زامانىۋىلىق» دېگەن ماقالىنىڭ داۋامى دەپ قاراشقا بولىدۇ. ياسىر قازى بۇ لېكسىيىنى 2013-يىلى 7-دېكابىر كۈنى ئامېرىكا تېننىسى شتاتى مېمفىس شەھىرىدىكى «مېمفىس ئىسلام مەركىزى» دە سۆزلىگەن.
مەن بۇ ماقالىنىڭ ئاساسىي قىسمىدا پەقەت ياسىر قازىنىڭ لېكسىيىسىدىكى مەزمۇنلارنىلا تونۇشتۇرىمەن. ئەگەر ئۆز پىكرىمنى قوشۇپ قويۇشقا توغرا كەلسە، ئۇنى «ئىلاۋە» شەكلىدە كىرگۈزىمەن.
تۆۋەندىكىسى ياسىر قازى لېكسىيىسىنىڭ مەزمۇنى.
1. قەھۋەنىڭ تارىخى
مەن «ئاق شاكىلات موكا» (white chocolate mocha) ماركىلىق قەھۋەنى ياخشى كۆرىدىغان بولۇپ، قولۇمدىكىسى راست قەھۋە بولماستىن، شۇنىڭ ئورنىدا تەييارلانغان ئىچىملىك. ئەمما ئۇ قەھۋەنىڭ رولىنى دېگەندەك ئالالمايدىكەن. بۇنىڭدىن بىر يېرىم ئاي ئىلگىرى مەن مەككىگە بارغاندا ئاشۇ قەھۋەنى ھەر كۈنى ئىچتىم. ئەمما، ئەگەر مەن بۇنىڭدىن 500 يىل ئىلگىرى مەككىدە قەھۋە ئىچكەن بولسام، مەككىدە قەھۋە ئىچكەنلىك گۇناھىم ئۈچۈن مەن تۈرمىگە تاشلانغان، بىر سوتچىنىڭ ئالدىغا ئاپىرىلىپ جازالانغان، قامچىلانغان ۋە ئۇرۇلغان بولاتتىم.
ئىنگلىزچىدىكى «قەھۋە» (Coffee) دېگەن سۆز ئەرەبچىدىكى «قاھۋاھ» (قهوة) دېگەن سۆزدىن كەلگەن بولۇپ، بۇ «قاھۋاھ» دېگەن سۆز بولسا ئېفىئوپىيە (Ethiopia) نىڭ بىر ئۆلكىسى بولغان «كافا» (Kaffa) دېگەن يەردە بايقالغان بولۇشى مۇمكىن. 12- ياكى 13-ئەسىرلەردە بەزى يەمەنلىك سودىگەرلەر ئېفىئوپىيىگە بېرىپ، كافا دېگەن يەردىن قەھۋە ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ماشلارنى سېتىۋېلىپ، ئۇنى يەمەندىمۇ ئۆستۈرۈشكە باشلايدۇ. ئاشۇ ماشتىن ياسالغان قەھۋە يەمەندە ناھايىتى كەڭ تارقىلىپ، ئۇ ماشنى باشقا زېمىنلارغىمۇ ئېكسپورت قىلىشقا باشلايدۇ. شۇ چاغدا ئېكسپورت ئىشلىرى ناھايىتى تەرەققىي قىلغان شەھەرنىڭ ئىسمى «ئەلمۇقا» بولۇپ، ئۇ شەھەر ئېكسپورت ئىشلىرىدا ھازىرمۇ ناھايىتى داڭلىق. ئەلمۇقادىن سىرتقا ئېكسپورت قىلىنغان ۋە ئەلمۇقادا ئىشلەنگەن قەھۋە كېيىنچە «موكا» دەپ ئاتىلىپ قالغان.
شۇنىڭدىن كېيىن قەھۋە ئاستا-ئاستا باشقا ئەرەب ئەللىرىگىمۇ تارقىلىدۇ. ھەمدە ئىتالىيىنىڭ ۋېنىتسىيە (Venice) شەھىرى ئارقىلىق ياۋروپاغىمۇ بارىدۇ. دېمەك، قەھۋەنىڭ كېلىپ چىقىشى ئەرەبلەر بىلەن، بولۇپمۇ يەمەنلىك ئەرەبلىكلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك. شۇڭلاشقا 19-ئەسىرلەردە سېتىلغان قەھۋەلەرنىڭ ئىچىدە قۇتىلىرىنىڭ سىرتىدا بىر گۈزەل ئەرەبچە كىيىنگەن قىزنىڭ سۈرىتى بارلىرىمۇ بار. ھازىر سېتىلىۋاتقان داڭلىق قەھۋە ماركىلىرىنىڭ ئىچىدىمۇ ئىسمى «ئەرەبىستان مېشى» بىلەن باشلىنىدىغانلىرى بار. بۇنىڭ سەۋەبى، ھازىر پۈتۈن دۇنياغا تارقالغان قەھۋەنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەنلەر ئاشۇ ئەرەبلىكلەر ياكى مۇسۇلمانلاردۇر.
ئەمما، قەھۋە ھەر ۋاقىت ھازىرقىدەك داڭلىق بولغان ئەمەس. قەھۋە 15-ئەسىردە ئوسمانلى زېمىنىغا كىرگەندە، ئۇ يەردىكى زىيالىيلار بىر تەرەپتىن قەھۋەنى ئىچىپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇنى ئىچسە بولىدىغان-بولمايدىغانلىقى ھەققىدە مۇنازىرە باشلايدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن قەھۋە مەككە بىلەن مەدىنەگىمۇ يېتىپ بارىدۇ. بىزنىڭ تارىخىي كىتابلىرىمىزدا دېيىلىشىچە، 1511-يىلى قەھۋە مەككىگە ئاللىقاچان تارقىلىپ بولغان. بىر كۈنى بىر زىيالىي كەبىدە تاۋاپ قىلىۋاتقاندا، بىر گۇرۇپپا ياشلارنىڭ بىر بۇلۇڭدا بىر خىل گۇمانلىق ئىچىملىكنى ئىچىپ، پاراڭلىشىپ-كۈلۈشۈپ ئولتۇرغانلىقىنى كۆرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ ياشلارنىڭ قېشىغا كېلىدۇ. بۇ ياشلار دەرھال قولىدىكى ۋە ئەتراپىدىكى نەرسىلەرنى ئۇ يەر بۇ يەرلەرگە مۆكتۈرۈشكە باشلايدۇ. ھېلىقى زىيالىي ئۇلاردىن «بۇ نېمە؟» دەپ سورايدۇ. ئۇلار بولسا ئىچىۋاتقىنىنىڭ قەھۋە ئىكەنلىكىنى ئىقرار قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ زىيالىي بۇ بالىلارنى قولغا ئالغۇزۇپ، ئۇلارنى سوتقا چاقىرىدۇ. ئۇ چاغدا ھەر قېتىم بىر پەتىۋا چىقىرىدىغاندا، ئۇنىڭغا سۈننىدىكى 4 چوڭ مەزھەپلەرنىڭ ھەممىسىدىن ئۆلىما ۋەكىللىرى كېلەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر مەيدان مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ مۇنازىرە بىر-ئىككى كۈن داۋاملاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ تېمىسى «قەھۋە ھالالمۇ ياكى ھاراممۇ؟» دېگەندىن ئىبارەت بولىدۇ. بۇ يىغىلىشقا گۇۋاھچىلار، مۇتەخەسسىسلەر ۋە دوكتورلار بولۇپ ھەر خىل ساھەلەرنىڭ ئادەملىرىنى چاقىرتىپ كېلىنىدۇ. بۇ مۇنازىرىنىڭ ئاخىرىدا ئۆلىمالار «قەھۋە مەست قىلىدىغان ئىچىملىك، قەھۋە بىر خىل مۇسكىر» دېگەن خۇلاسىگە كېلىپ، مۇنداق بىر پەتىۋا چىقىرىدۇ: قەھۋە ئىچىش ۋە سېتىش ھارام بولۇپ، قەھۋە ئىچكەنلەر تۇتۇۋېلىنسا، ئۇلار قامچىلىنىشى ۋە ئۇرۇلۇشى كېرەك. ئەمەلىيەتتە بىر قىسىم جازالار ھەقىقەتەنمۇ ئىجرا قىلىنىدۇ. 1544-يىلى ئوسمانلى خەلىپىسى بۇ پەرمانغا ئىمزا قويۇپ، قەھۋەنى رەسمىي ھالدا «ھارام ئىچىملىك»، دەپ جاكارلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن «قەھۋە ھارام» دەيدىغان پەتىۋالار ھەممە يەردە ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلايدۇ. بۇ 16- ۋە 17-ئەسىرلەردىكى ئىشلار بولۇپ، ئۇ چاغدا قەھۋە ھەققىدە ئىنتايىن كۆپ پەتىۋالار چىقىرىلىدۇ. شۇنداق بولسىمۇ سىلەر ئىبىن تەيمىيە (1263 - 1328) ۋە ئىبىن ھەجەر (1372 - 1449) قاتارلىق زىيالىيلارنىڭ قەھۋە ھەققىدىكى سۆزلىرىنى ئاڭلىمايسىلەر. سەۋەبى بۇ زىيالىيلار قەھۋە ھەققىدە پەتىۋالار چىقىرىلىشتىن جىق بۇرۇن ياشىغان ئىدى.
ئاشۇ ۋاقىتتا مەككە، مەدىنە ۋە قاھىرە شەھەرلىرىدە قەھۋەخانىلار تاقىلىپ، قەھۋە ئىچكەن بىر قىسىم كىشىلەرگە تەن جازاسى يۈرگۈزۈلىدۇ. شۇ چاغدا داڭلىق دىنىي زىيالىيلار تەرىپىدىن قەھۋە ھەققىدە يېزىلغان بىر قىسىم داڭلىق كىتابلارمۇ بار. مەلۇم بىر زىيالىي ھەتتا «قەھۋە يالغۇز ھارام بولۇپلا قالماي، ئۇ بىر بىدئەت» دېگەننى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
سودىگەرلەر ئەڭ دەسلەپتە قەھۋەنى ئېفىئوپىيەدىن يەمەنگە كىرگۈزگەندە، قەھۋەنى ئەڭ دەسلەپتە ئىچىپ ئادەتلەنگەنلەر بىر توپ سوفى تەرىقەت (Sufi Tariqas) لار بار بولۇپ، ئۇلار كېچىلىرى ئىبادەت قىلىش جەريانلىرىدا ئۆزلىرىنى روھلاندۇرۇش ئۈچۈن قەھۋە ئىچكەن. شۇڭا ئۇلار ئۈچۈن قەھۋە ئىچىش ئۆز ئىبادەتلىرىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قالغان. شۇڭلاشقا بەزى زىيالىيلار قەھۋە ئىچىشنى بىدئەتكە چىقىرىۋەتكەن.
گەرچە ئۇ چاغدا قەھۋەنى ھارامغا چىقىرىش ئاساسىي ئېقىم بولسىمۇ، بىر قىسىم زىيالىيلار ئۇنداق قىلىشقا قوشۇلمايدۇ. 17-ئەسىردىكى ياۋروپانىڭ داڭلىق مۇتەپەككۇرلىرىدىن بىرى بولغان فرانشىس بەيكىن (Francis Bacon، 1561 - 1626) 1626-يىلى مۇنداق دەپ يازغان: «تۈركلەر قەھۋە كۆڭۈلنى روھلاندۇرىدىغان ۋە قالايمىقانلاشتۇرىدىغان بىر نەرسە، دەپ قارايدۇ.» ئەينى ۋاقىتتا پەتىۋالار بىر ئىشنى دەپ، جەمئىيەت بولسا ئۇنىڭغا پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان باشقا بىر ئىشنى قىلىدۇ. پەتىۋالار «قەھۋە ھارام» دەيدۇ، ئەمما كىشىلەر قەھۋەنى ئىچىۋېرىدۇ. ئۇلار بەزىدە مەخپىي ئىچىدۇ، بەزىدە بولسا ئاممىۋى سورۇنلاردا ئاشكارا شۇنداق قىلىدۇ. 17-ئەسىرگە كەلگەندە قەھۋە ئىچىدىغانلارنىڭ سانى ناھايىتىمۇ كۆپىيىپ كېتىدۇ.
تارىخىي كىتابلاردا مۇنداق بىر ھېكايە بار. ئۇنىڭ توغرا ياكى خاتالىقىنى بىلگىلى بولمايدۇ. ئەمما ھېكايىدە مۇنداق دېيىلگەن: قەھۋە ئىچىدىغان بىر دىنىي زىيالىي قەھۋەگە قارشى تۇرىدىغان يەنە بىر گۇرۇپپا زىيالىيلارنى بىر مەسىلە ئۈستىدە مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىشقا چاقىرىدۇ. يىغىنمۇنازىرە جەريانىدا ئۇ قالغانلارغا بىلدۈرمەي قەھۋە قۇيۇپ بېرىدۇ. شۇ كۈنىدىكى بەزى فىقھى مەسىلىلەر ئۈستىدىكى مۇزاكىرە ئۇلار بۇرۇن كۆرۈپ باقمىغان دەرىجىدە ئىنتايىن قىزىپ كېتىدۇ. نەچچە سائەت ۋاقىت ئۆتۈپ، يېرىم كېچە بولغاندا، ھېلىقى زىيالىيلاردىن بىرى سورايدۇ: «سەن بىزگە نېمە بەردىڭ؟ بۇ ئىچىملىك ھەجەپمۇ ئادەمنىڭ روھىنى كۆتۈرۈۋېتىدىكىنا؟ بۈگۈنكى مۇزاكىرىمىز ھەجەپمۇ ئۈنۈملۈك بولۇپ كەتتىغۇ؟» شۇنىڭ بىلەن ھېلىقى ساھىپخان ئۇلارغا «سىلەرنىڭ ئىچىۋاتقىنىڭلار سىلەر ھارامغا چىقارغان قەھۋە بولىدۇ»، دەيدۇ.
بۇ ھېكايە قانچىلىك راست، ئۇنى بىلگىلى بولمايدۇ. ئەمما بۇ يەردىكى گەپ، تارىختىكى بىر ۋاقىتلاردا، ئاساسىي ئېقىمنى تەشكىل قىلغان كونسېرۋاتىپ زىيالىيلار، يەنى بۇرۇنقى قائىدىنى ئۆزگەرتىشنى ۋە ئۆزگىرىشنى ئانچە خالاپ كەتمەيدىغان زىيالىيلار قەھۋەنى ھارامغا چىقىرىدۇ. ناھايىتى ئاز ساندىكى يەنە بىر قىسىم زىيالىيلار بولسا قەھۋە ھارام ئەمەس، دەپ قارايدۇ. قەھۋەنى ھارام ئەمەس، دەپ قارايدىغانلارنىڭ سانى تەدرىجىي ھالدا كۆپىيىپ، كېيىن ھەممە يەرلەردە قەھۋەخانا قۇرۇلۇپ كېتىدۇ. قەھۋەخانا زىيالىيلار ئۈچۈنمۇ بىر داۋاملىق يىغىلىپ مۇھىم ئىشلارنى مۇزاكىرە قىلىشىدىغان جايغا ئايلىنىدۇ. «قەھۋە ھارام» دېگەن پەتىۋالار بولسا بىر تارىخقا ئايلىنىپ قالىدۇ.
2. پەتىۋا ھەققىدىكى باشقا مىساللار
ئۈممەتلەرنىڭ تارىخىدا دەسلىپىدە ھارام ۋە بىدئەتلەرگە چىقىرىلىپ، كېيىن ئۇنداق ئەمەس بولۇپ قالغان، ھەتتا تۇرمۇشتىكى بىر نورمال ياكى ئۆلچەملىك ئىشلارغا ئايلانغان نەرسىلەر ئىنتايىن كۆپ. بۇنىڭ مىساللىرىنىڭ ئىچىدە، ئادەمنىڭ يۈزىنى ئەڭ تۆكىدىغان، ئادەمنى ئەڭ قاتتىق نومۇس ھېس قىلدۇرىدىغان بىر مىسال «باسما خەت» تىن ئىبارەت. ياۋروپا ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر ۋاقىتتا مۇسۇلمانلارنى قالاق ھالەتكە مىخلاپ قويغان نەرسىلەرنىڭ بىرى باسما خەتنىڭ چەكلىنىشىدۇر (ياسىر قازى بۇ يەردە قەغەز ۋە باسما خەت تارىخىنى ئازراق سۆزلەپ ئۆتتى).
بۇنداق مىساللار ئىنتايىن كۆپ. ئەگەر تىزىپ كەلسەك، كېيىن ئەمەلدىن قالغان پەتىۋالارنىڭ تىزىملىكى ناھايىتى ئۇزىراپ كېتىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا ھەر بىر پەتىۋا چىقىرىلغاندا، ئۇلار ھەرگىزمۇ ئاساسسىز چىقىرىلغان ئەمەس. ئۇلارنىڭ ھەممىسى مەلۇم بىر فىقھى قائىدىسىگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ چىقىرىلغان. ئەمما بۇ يەردىكى مەسىلە ئۇ پەتىۋالار كېيىنكى ئۆزگىرىشلەرگە، كېيىنكى تەرەققىياتلارغا ئۇيغۇن كەلمەي قالغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۆز كۈچىنى يوقاتقان.
ئادەمنى ئىنتايىن قاتتىق نومۇسقا قويىدىغان يەنە بىر مىسال بار بولۇپ، مەن ھەرگىزمۇ ئۇ توغرۇلۇق بىرەر لېكسىيە بېرىشنى خالىمايمەن. شۇنداق بولسىمۇ مەن بۇ يەردە ئۇنى ئازراق تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كېتەي. بۇلارنى سۆزلەپ ئولتۇرۇشۇمدىكى مەقسەت، سىلەرنى مۇنداق بىر ئىشنى چۈشىنىۋالسۇن، دەپ ئويلايدىغانلىقىمدىندۇر: بەزىدە بەزى پەتىۋالار بىزنى ئىنتايىن قالاق بىر ھالەتكە باغلاپ قويۇپ، كىشى ھەقىقەتەنمۇ نېمە قىلىشىنى بىلەلمەي قالىدۇ. 1850-يىللىرى قۇللۇق تۈزۈمگە قارشى تۇرۇش ھەرىكەتلىرى مۇسۇلمان زېمىنلىرىنى قاپلىغان ۋاقىتتا، بەزى زىيالىيلار يولنى توسۇپ تۇرۇۋالدى. «قۇللۇقنى چەكلەش ھارام، ئاللاھ ھالال قىلغان ئىشنى سىلەر ھارام قىلالمايسىلەر»، دەپ تۇرۇۋالدى. سەئۇدى ئەرەبىستاندا قۇللۇق تۈزۈمى قاچان بىكار قىلىندى، بىلەمسىلەر؟ 1962-يىلى. مەن مەدىنەدە ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا، بىر 50 ياشلارغا كىرگەن ئوقۇتقۇچىم مۇنداق دېگەن: «مەن بىر كىچىك بالا ۋاقتىمدا مەدىنەنىڭ بازارلىرىدا قۇللار ئېلىپ-سېتىلىپ يۈرگەننى مەن ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرگەن.» 1962-يىلى پادىشاھ فەيسۇل قۇللۇق تۈزۈمنى بىكار قىلدى. بۇ بىر نومۇسلۇق تارىخ. بىزنىڭ بىر قىسىم زىيالىيلىرىمىز ئىسلامنىڭ قۇللارغا ئېھتىياجى يوقلۇقىنى چۈشەنمىدى. قۇللۇق تۈزۈمنى بىكار قىلىش ھەرگىزمۇ شەرىئەتنىڭ بىرەر قانۇنلىرىغا خىلاپ قىلغانلىق بولمايدۇ. ئىسلامنىڭ بىر گۈزەل يېرى مانا شۇ. ھەممە زىيالىيلار ئورتاق ھالدا بىر قارار ئېلىپ، بەزى نەرسىلەرنى بىكار قىلىۋەتسە بولۇۋېرىدۇ. دۇنيا قۇللۇق تۈزۈمىنى بىكار قىلغاندا، بىز مۇسۇلمانلارمۇ شۇنداق قىلىپ، بىر يېڭى دەۋر ئاچتۇق. مېنىڭچە ھازىر بۇرۇنقى قۇللۇق تۈزۈمگە قايتىشنى تەلەپ قىلىدىغان زىيالىيلاردىن بىرەرىنىڭ بولۇشى مۇمكىن ئەمەس.
مەن مەدىنەدە ئوقۇۋاتقاندا ئوقۇتقۇچىم مۇنداق بىر ئىشنى دەپ بەردى: ئەرەبىستانغا رادىئو تۇنجى قېتىم كىرگەندە، ئۇ يەردىكى زىيالىيلار دەرھاللا «رادىئو ھارام» دەپ پەتىۋا چىقارغان. يالغۇز ئەرەبىستانلا ئەمەس، پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمان زېمىنلىرىنىڭ ھەممىسى رادىئونى ھارام دېگەن. ھەتتا ئۇلار «رادىئو دېگەن بىر سېھىر» (magic) دېگەن. «بىز بۇ يەردە تۇرۇپ، مۇشۇ بىر ئەسۋاب بىلەن لوندوندىكى ياكى تىمبۇكتۇدىكى باشقا بىر ئادەمنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىيالىساق، بۇ دېگەن بىر سېھىر بولىدۇ»، دېگەن. مېنىڭ ئوقۇتقۇچىمنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ئۇنىڭغا دەپ بېرىشىچە، مەدىنەدە رادىئو دولقۇنى يېڭىدىن تارقىتىلىشقا باشلىغاندا، ئۇ يەردىكى بىر قىسىم موللىلار قوللىرىدا قۇرئاننى تۇتۇپ، رادىئو ئانتېنناسى ئورنىتىلغان مۇنارنىڭ ئاستىغا يىغىلىپ، قۇرئان ئوقۇپ، شۇ ئارقىلىق رادىئو دولقۇنىنى تارقىلالمايدىغان قىلماقچى بولغان. ئۇ موللىلار شۇ ئارقىلىق رادىئو دولقۇنىنى ۋەيران قىلىۋەتمەكچى بولغان. پادىشاھ ئابدۇلئەزىز بىر ئىلغار ئىدىيىلىك كىشى بولۇپ، ئۇ ھەممە زىيالىيلارنى بىر مەجلىسكە چاقىرىپ، يېڭىدىن قۇرۇلغان سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئو ئىدارىسىنىڭ ئادەملىرىنىمۇ چاقىرىپ كېلىپ، رادىئودا قۇرئاننى خەتمە-قۇرئان قىلدۇرغان. شۇنىڭ بىلەن زىيالىيلار تۇنجى قېتىم رادىئودا قۇرئاننىڭ ئاۋازنى ئاڭلاپ، «ئەسلىدە رادىئو بىر سېھىر ئەمەسكەن»، دېگەن تونۇشقا كەلگەن.
ئەمدى تېلېۋىزور تۇنجى قېتىم پەيدا بولغاندا نېمە بولغانلىقىنى بىلەمسىز؟ بۇ چاغدىكى ئەھۋال تېخىمۇ ناچار بولغان. 1966-يىلى رىيادقا تۇنجى تېلېۋىزور ئىستانسىسى قۇرۇلغاندا، بىر قىسىم رادىكال ئىسلامچىلار ئۇنى چالما-كېسەك ھۇجۇمىغا تۇتقان. بىر توپ كىشىلەر ئۇ يەردە ئىشلەيدىغان بىر قىسىم كىشىلەرنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىپ، پادىشاھىدىن سەئۇدى ئەرەبىستاندا تېلېۋىزور سىگناللىرىنىڭ تارقىتىلىشىنى چەكلەشنى تەلەپ قىلغان. شۇ چاغدا پادىشاھ ئائىلىسىنىڭ بىر ئەزاسىمۇ ئاشۇ بىنانىڭ ئىچىدە بولۇپ، شۇ قېتىمقى توقۇنۇشتا كىشىلەر ئۇنى ئۆلتۈرۈۋەتكەن. شۇنىڭ بىلەن پادىشاھ ئۇ يەرگە ئەسكەر ئەۋەتىپ، ئۇ قوزغىلاڭچىلارنى باستۇرغان. پادىشاھ فەيسال (King Faisal) نى ئۆلتۈرۈۋەتكەن كىشى ئۇنىڭ جىيەنى بولۇپ، شۇ قېتىم، يەنى 1966-يىلى ئۆلگەن كىشى بولسا پادىشاھ فەيسۇلنىڭ قاتىلىنىڭ ئىنىسى بولىدۇ. بەزىلەر بۇنى بىر ئىنتىقام ئېلىش يۈزىسىدىن ئېلىپ بېرىلغان قاتىللىق ھەرىكىتى، دەپ ئويلايدۇ.
3. ئۆمەر ئىبنى خەتتاب ھەققىدىكى 30 قىسىملىق ۋىدىئو فىلىمى
مەن يۇقىرىدا 17-، 18- 19- ۋە 20-ئەسىردىكى پەتىۋا مىساللىرىنى سۆزلەپ ئۆتتۈم. ئەمدى 2013-يىلىدىكى ئىشلار ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتەي. بۇ يەردە مەن تىلغا ئالىدىغىنىم ھازىر يۈز بەرگەن، بىز ھەممىمىزگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ۋە تەسىر كۆرسەتكەن بىر ئىش. ئۇ بولسىمۇ ئەرەبنىڭ داڭلىق سۈنئىي-ھەمرا تېلېۋىزىيە شىركىتى MBC ئىشلىگەن ھەزرىتى ئۆمەر ئىبنى خەتتاب (Omar Ibnul Khattab) نىڭ ھاياتى تونۇشتۇرۇلغان 30 قىسىملىق ۋىدىئو (video) فىلىمىدىن ئىبارەت [2]. ئولتۇرغانلارنىڭ 90-95 پىرسەنتى بۇ كىنونى كۆرۈپ باققان. بۇ فىلىمنى MBC شىركىتى تېخى ئالدىنقى رامىزان ئېيىدا قويۇپ تۈگەتتى. بۇ ۋىدىئو فىلىمى تېلېۋىزور تارىخىدا پۇلنى ئەڭ كۆپ خەجلىگەن بىر تۈر بولۇپ، ئۇ ئىنتايىن يۇقىرى سۈپەت بىلەن ئىشلەنگەن. بۇ فىلىمنىڭ خەۋىرى تارقالغان ھامان، سۈننى ئىسلام دۇنياسىدىكى تونۇلغان زىيالىيلارنىڭ ھەممىسى ئارقا-ئارقىدىن پەتىۋا چىقىرىپ، بۇ فىلىمنى چەكلەشكە باشلىدى. ئەل-ئەزھەر قاتارلىق بارلىق دىنىي گۇرۇھلار پەتىۋا چىقىرىپ، بۇ فىلىمنىڭ قويۇلۇشىنى توستى. ھازىرغىچە سۈننى دۇنياسىنىڭ بىرەر ئىشتا بىرلىككە كېلەلىشى ئانچە مۇمكىن بولماي كەلگەن ئىدى. ئەمما بۇ ئىشتا خۇددى ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئالدىنئالا كېلىشىۋالغاندەك، بۇ فىلىمنى بىردەك چەكلىدى. ئۇلار پەتىۋالىرىدا «بۇ فىلىم ھارام، بىدئەت، شۇڭا ئۇنى كۆرۈشكە بولمايدۇ»، دېدى. ئۇلار پەتىۋالىرىدا نۇرغۇنلىغان سەۋەبلەرنى كۆرسەتكەن بولۇپ، ئۇ سەۋەبلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ھەقىقەتەنمۇ شەرىئەتكە ئۇيغۇن كېلەتتى. ئۇلار بۇ پەتىۋالارنى ئۆز ھېسسىياتىغا تايىنىپلا ۋۇجۇدقا كەلتۈرمىگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەقىقەتەنمۇ ئاساسى بار ئىدى. ئەمما، خۇددى باسما خەت ئىشىغا ئوخشاشلا، ئۇلار بىر قانچە قەدەم كېيىنلىكنى ئويلىيالمىدى. ئۇلار پەقەت ھازىرنىلا ئويلىدى. مەن بۇ فىلىمنىڭ ئىشلىنىشىنى قوللىغان بولۇپ، ئاشۇ پەتىۋالارغا مەن 1-كۈنىدىن باشلاپلا قارشى چىققان ئىدىم. ماڭا ئەڭ زۇلۇم بولغان نەرسە شۇ بولدىكى، پۈتۈن دۇنيادىكى ئاساسلىق دىنىي تەشكىلاتلىرىنىڭ ھەممىسى بۇ فىلىمنى ھارام دەپ پەتىۋا چىقارغىنىغا قارىماي، بۇ فىلىم ئەرەب تارىخىدىكى ئەڭ كۆپ كۆرۈلگەن فىلىم بولۇپ چىقتى.
بۇ بىزگە نېمىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ؟ بۇ بىزگە مۇسۇلمان خەلق ئاممىسى بىلەن ئۇلارنىڭ ئۆز زىيالىيلىرى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنىڭ ئۈزۈلۈپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دۇنيادىكى ئاساسىي دىنىي تەشكىلاتلىرىنىڭ ھەممىسى ئۈممەتلەرگە «بۇ فىلىم ھارام، ئۇنى كۆرمەڭلار» دېدى. ئەمما، بۇ فىلىم ئەڭ كۆپ كۆرۈلگەن فىلىملەر تىزىملىكىدە بىرىنچىلىك ئورۇننى ئالدى. بۇ بىزگە نېمىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ؟ بۇ بىزگە بىزنىڭ زىيالىيلىرىمىز ئۈممەتلەرنىڭ تومۇرى قانداق سوقىدىغانلىقىنى بىلمەيدىغان ھالەتكە كېلىپ قالغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەن زىيالىيلارنىڭ بۇ فىلىمنى ھارامغا چىقارغانلىقىغا ئانچە پەرۋا قىلىپ كەتمىدىم. ئەمما زىيالىيلار بىلەن ئۈممەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشى مېنى ئىنتايىن قاتتىق ئازابلىدى. ئۆزىمىزنىڭ زىيالىيلىرىنىڭ گېپىگە MBC ئازراقمۇ پەرۋا قىلىپ قويماي، بۇ فىلىمنى تارقىتىۋەردى. ئۈممەتلىرىمىزمۇ ئۆزىنىڭ زىيالىيلىرىنىڭ نېمە دېگىنىگە ھېچ قانداق پەرۋا قىلىپ قويماي، بۇ فىلىمنى كۆرۈۋەردى. شۇنىڭ بىلەن ئەرەب تېلېۋىزور تارىخىدا بۇ فىلىم ئەڭ كۆپ كۆرۈلگەن فىلىم بولۇش سالاھىيىتىگە ئېرىشتى. نېمىشقا؟ چۈنكى بۇ بىر ئىنتايىن ئېسىل فىلىمدۇر. مەن بۇ فىلىمنىڭ يېرىمىنى كۆردۈم. ئائىلە بويىچە ئولتۇرۇپ كۆردۈم. مەن سىيرە ھەققىدىكى بىر مۇتەخەسسىس ۋە ئىسلام ئەنئەنىسىنى تولۇق چۈشىنىدىغان بىرى بولۇش سالاھىيىتىم بىلەن سىلەرگە شۇنى ئېيتالايمەنكى، بۇ بىر زامانىۋى دەۋەت قورالى بولۇپ، ئۇ كىشىلەرنى ئىنتايىن كۈچلۈك ھالدا ئىلھاملاندۇرالايدۇ، ۋە ئىسلامنى كەلگۈسىگە قارىتىپ تارقىتىدىغان بىر رېئاللىق بولالايدۇ.
بۇ دېگەنلىك مەزكۇر فىلىمدە ھېچ قانداق مەسىلە يوق، دېگەنلىكمۇ؟ ياق، ئۇنداق ئەمەس. ئۇنىڭدا قىسمەن مەسىلىلەرمۇ بار. مەسىلەن، مەن بۇ يەردە بىر شەيخنىڭ ئىشىنى دەپ بېرەي. مەن ئادەتتە زىيالىيلارغا باھا بەرمەيدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ بەلگىلىك سەۋەبى بار. شەيخ سالمان مەزكۇر فىلىمنى ئىشلىگەندە ئۇنىڭ ئورىگىنالىنى كۆزدىن كەچۈرۈش كومىتېتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇپ خىزمەت قىلغان. ئىككى كۈننىڭ ئالدىدا مەن مۇشۇ لېكسىيىنى تەييارلاۋاتقاندا، بىرەيلەن ماڭا شەيخ سالماننىڭ يېڭىدىن «بۈگۈنكى ئىسلام» (Islamtoday) تور بېتىدە ئېلان قىلغان بىر پارچە ماقالىسىنى ئەۋەتىپتۇ. شەيخ سالمان مەزكۇر فىلىمنىڭ ئىشلىرىغا قاتناشقانلىقى ئۈچۈن، باشقا زىيالىيلارنىڭ قاتتىق نارازىلىقىغا ئۇچراپ كېتىپتۇ. ئۇ ماقالىسىدە ئۆزى قىلغان ئىشنىڭ توغرىلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپتۇ، ھەمدە مۇنداق دەپتۇ: «پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاقتىدا كىشىلەر شېئىرلار ئارقىلىق باشقىلارنى ئىسلامغا كىرىشكە دەۋەت قىلىنغان. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام شېئىرىيەتنى قوبۇل قىلمىغان، ئەمما ئۇ ھەزرىتى ھەسەن ۋە باشقا ساھابىلەرنىڭ شېئىرلار بىلەن ئىسلامنى قوغدىشىغا يول قويغان ۋە شۇنداق قىلىشقا رىغبەتلەندۈرگەن. تېلېۋىزور بىلەن مېدىيە ئەينى ۋاقىتتىكى شېئىرىيەت بىلەن ئوخشاش ئورۇندا تۇرىدىغان ھازىرقى زامان قوراللىرىدىن ئىبارەت.»
ھازىرقى ئەمەلىيەتكە قاراپ باقىدىغان بولساق، زىيالىيلارنىڭ قانچە كۆپ پەتىۋالارنى چىقىرىشىدىن قەتئىينەزەر، تۈركىيە بىلەن كورىيىدىن سانسىزلىغان تېلېۋىزور كىنو-درامىلىرىنى كىرىپ، مۇسۇلمان زېمىنلىرىدا كىشىلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىۋاتىدۇ. ئاشۇنداق فىلىملەر ئەرەب تېلېۋىزورلىرىدا قويۇلۇۋاتىدۇ. ھازىرقى ئەمەلىيەت شۇكى، سىزنىڭ قانچىلىغان پەتىۋالارنىڭ چىقىرىشىڭىزدىن قەتئىينەزەر، سىز كىشىلەرنىڭ تۈركىيىدە ئىشلەنگەن، يۈزدە-يۈز ھارام بولغان فىلىملەرنى ئەكىرىپ قويۇشىنى توسۇپ قالالمايۋاتىسىز. شۇڭلاشقا، ئۇنداق ھارام فىلىملەرنىڭ ئورنىغا سىز كىشىلەرگە مەزكۇر فىلىمدەك سېلىشتۇرغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە پاكىز بولغان بىر فىلىمنى كۆرۈشكە يول قويسىڭىز نېمە بولۇپتۇ؟ مەن يۇقىرىدا دېگىنىمدەك، مەزكۇر فىلىمدە ھېچ قانداق مەسىلە يوق ئەمەس، ئەمما سىز بۇ فىلىمنى كۆرسىڭىز، سىزنىڭ ئىمانىڭىز كۈچىيىدىكەن. مەن ئاللاھ ئالدىدا مۇنداق بىر ئىشنى ئېتىراپ قىلىشتىن نومۇس قىلمايمەن: مەن مەزكۇر فىلىمنى كۆرگەندە، مېنىڭ ئىمانىم يېڭىلاندى.
بەزىلەر دېيىشى مۇمكىن: «ئۇنداقتا قۇرئانغا نېمە بولىدۇ؟» مەن قۇرئاننى ھەر كۈنى ئوقۇپ تۇرىمەن. مەزكۇر فىلىمنىڭ سۆزلىرى ھەزرىتى ئىبىن ئىسھاق ۋە ئىبىن ھىشام قاتارلىق كىشىلەردىن كەلگەن بولۇپ، بۇ فىلىم ئۇنى كۆرگەن كىشىگە ھەقىقەتەنمۇ تەسىر كۆرسىتىدىكەن. مېنىڭچە بۇ خىل پاكىتنى سۆزلىگەننىڭ ھېچ يېرى يامان ئەمەس. كۆرگەن نەرسىلەر ئادەملەرگە ئاڭلىغان نەرسىلەرگە قارىغاندا بەكرەك تەسىر كۆرسىتىدۇ. مەن بۇ فىلىمدىن ھۇزۇرلاندىم. ئائىلەمدىكىلەر بۇ فىلىمدىن ھۇزۇرلاندى. ئايالىم ۋە بالىلىرىم بولۇپ بىز ھەممىمىز بىرلىكتە كۆردۇق. بۇ بىر ئەمەلىيەت.
بەزى زىيالىيلار بۇ فىلىمنى شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدىلا «ھالال»، دېدى. بەزى كونسېرۋاتىپ زىيالىيلار تېلېۋىزورنى ھارام دەيدۇ. قېنى بىز ھازىرچە تېلېۋىزورنى ھارام دەپ تۇرايلى. ئولتۇرغانلارنىڭ ئىچىدە قانچەڭلار «قاراڭغۇ چەۋەندازنىڭ كۆتۈرۈلۈشى» (The Dark Knight Rises, 2012) دېگەن كىنونى كۆرمەي ئۆتكۈزۈۋەتتىڭلار؟ مېنىڭچە ئولتۇرغانلارنىڭ ئاساسەن ھەممىسى دېگۈدەك بۇ كىنونى كۆرۈپ باقتى. بۇ كىنو تىياتىرخانىلاردا قويۇلۇشقا باشلىغان ۋاقىت رامىزانغا توغرا كېلىپ قالغان ئىدى. ئۇ چاغدا فېيىسبۇك (Facebook) قا يېزىلغان ئۇچۇرلار ئاساسەن «بىزنىڭ رامىزان ئاخىرلاشقۇچە بۇ كىنونى كۆرمەي ساقلىقىدەك ئىمانىمىز بارمۇ-يوق؟» دېگەن مەزمۇننى چۆرىدىگەن ئاساستا بولدى. بەزىلەر «مەن ئۇ كىنونى بۈگۈن ئىپتاردىن كېيىن كۆرمىسەم بولمايدۇ»، دەپ ئىقرار قىلىشتى. بەزىلەر «ياق، ھازىر رامىزان، كۆرسەڭ بولمايدۇ، مەن رامىزان ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ئاندىن كۆرىمەن»، دەپ يازدى. «بۇ كىنونى كۆرسە بولمايدۇ»، دېگەن سۆز ئوتتۇرىغا بىرەر قېتىممۇ چىقىپ باقمىدى. يەنى، بۇ يەردىكى مەسىلە ئۇ كىنونى قاچان كۆرۈشتىن ئىبارەتلا بولۇپ، ئۇ كىنونى كۆرمەسلىك مەسىلىسى ئوتتۇرىغا چىقىپمۇ قويمىدى. مۇشۇنداق دېسەم، بەزىلەر «ئۇنداقتا سەن ئۇ كىنونى ھالال دېمەكچىمۇ؟» دەپ سورىشى مۇمكىن. بۇ يەردىكى مەسىلە ئۇ ئەمەس. بۇ يەردىكى مەسىلە زىيالىيلاردىن كەلگەن ئۇ پەتىۋالارغا كىشىلەر پەرۋا قىلامدۇ؟ دېگەندىن ئىبارەتتۇر.
شۇڭلاشقا، بىر ھەقىقىي مۇراببى (، تەربىيلىگۈچى ، ئۇستاز murabbi) ۋە ئالىمنىڭ ۋەزىپىسى بىر خىيالىي ياكى غايىۋى دۇنيادا ياشاپ، ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت بولمىغان بىر زېمىننىڭ كىشىلىرى ئۈچۈن پەتىۋا چىقىرىش ئەمەس. ئالىمنىڭ بىر ۋەزىپىسى كىشىلەرنىڭ يۈرىكىنىڭ قانداق سوقۇۋاتقانلىقىنى سېزىپ، نېمىنىڭ ئادەتلەنگەن قائىدىلەردىن ياخشىراق ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاپ چىقىشتۇر. ھەقىقەتەنمۇ تېلېۋىزور 99 پىرسەنت ھارام. بەزىلەر مېنى كۆپ ئۆزگەردى، دېيىشىدۇ. شۇنداق بولسىمۇ، مەن ھەقىقەتەنمۇ تاكى بۈگۈنكى كۈنگە كەلگۈچە مۇزىكىغا قارشى تۇرىمەن. بۇ مېنىڭ خۇسۇسىي مەيدانىم. ئەمما، ئەمەلىيەتتە مېنىڭ پەتىۋارىمنىڭ ئۈنۈمى قانچىلىك؟ شۇڭلاشقا بىز بەزى نەرسىلەرگە، مەسىلەن 100 پىرسەنت ھالال بولمىسىمۇ، 90 پىرسەنت ھالال، ساغلام ۋە پاك بولغان نەرسىلەرگە يول قويساق ياخشىراق ئەمەسمۇ؟
ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ھاياتى ھەققىدىكى مەزكۇر فىلىمنى كۆرۈشتىن بۇرۇن نۇرغۇن كىشىلەر ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ قانداق ئۆتكەنلىكىنى بىلمىگەن. بۇ بىر پاكىت. بۇ فىلىمگە قارشى چىقىرىلغان پەتىۋالارنىڭ ھەممىسىنىڭ شەرىئەتتە بەلگىلىك ئاساسى بار. ئۇ پەتىۋالارنى زىيالىيلار ئاساسسىزلا كەشىپ قىلىۋالغان ئەمەس. مۇنداق خىيال قىلىپلا ئوتتۇرىغا قويغان ئەمەس.
4. ئۆلىمالارنىڭ كوللېكتىپ قارارى
مەن نېمە ئۈچۈن بۇ گەپلەرنى سىلەرگە دەيمەن؟ مېنىڭ مەقسىتىم سىلەرنى ئۆلىمالارغا بىھۆرمەتلىك قىلىشقا چاقىرىشمۇ؟ مەن ئاشۇنداق قىلىش ھەققىدە بىر بېشارەت بېرىشتىنمۇ ئاللاھنىڭ پاناھلىقىنى تىلەيمەن. بىزنىڭ پەيغەمبىرىمىز «ئۆلىمالار پەيغەمبەرلەرنىڭ ئىز باسارلىرى» دېگەن. مەن ھەرگىزمۇ سىلەرنى ئۆز زىيالىيلىرىڭلار بىلەن بولغان باغلىنىشنى ئۈزۈۋېتىشكە چاقىرىدىغان ئىشنى قىلمايمەن. ئەمما، مەن سىلەرگە مۇنداق بىر ئاددىي نۇقتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇپ قويماقچى: ئۆلىمالارمۇ ئىنسان بولۇپ، ئۇلار ئىلاھىي نەرسىلەر ئەمەس. ئۆلىمالار كوللېكتىپ ھالدا ئاللاھنىڭ ئەلچىلىرى ئالىدىغان رولنى ئالالايدۇ (Collectively they take on the job of Messangers). بۇ يەردىكى ھالقىلىق سۆز «كوللېكتىپ ھالدا» دېگەندىن ئىبارەت. ھەرگىزمۇ ئايرىم-ئايرىم ئەمەس.
ئىلاۋە: يۇقىرىدىكى «ئۆلىمالار كوللېكتىپ ھالدا ئاللاھنىڭ ئەلچىلىرى ئالىدىغان رولنى ئالالايدۇ» دېگەن مەزمۇن ئەسلىدىكى لېكسىيە سىن ھۆججىتىنىڭ 32 مىنۇت 40 سېكۇنت ئۆتكەن يېرىدە.
5. بىز دۇچ كەلگەن مەسىلىلەر
مەن بۇ يەردە ئايدىڭلاشتۇرماقچى بولغان نۇقتا مۇنداق: بىز ھازىر ئامېرىكىدا بىرەر مىليون رەڭگارەڭ مەسىلىلەر بىلەن ھەپىلىشىۋاتىمىز. بىزنىڭ ئالدىمىزدىكى مەسىلە يالغۇز بىرلا تېلېۋىزىيە مەسىلىسى ئەمەس، قەھۋە مەسىلىسىلا ئەمەس، يالغۇز بىرلا باسما خەت مەسىلىسىلا ئەمەس. بىزنىڭ ھەپىلىشىۋاتقىنىمىز كلاسسىك كىتابلارنىڭ ئىچىدىن چارە تاپقىلى بولىدىغان مەسىلىلەر ئەمەس. بىز بىر دىنسىز ئىنسانپەرۋەر دېموكراتىيە ئىچىدە بىر ئاز سانلىقلار بولۇپ ياشاش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان نۇرغۇن مەسىلىلەرگە دۇچ كېلىۋاتىمىز. بىز ئىمانلىق ئادەملەر ۋە ئۈممەتلەر بولۇشتىن كېلىپ چىققان مەسئۇلىيىتىمىز بىلەن ئامېرىكىلىق ۋە بىر دۆلەتنىڭ گراجدانى بولۇشتىن كېلىپ چىققان مەسئۇلىيىتىمىزنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتىمىز. بۇنداق جىددىي ۋەزىيەت كلاسسىك ئىسلامدا مەۋجۇت بولۇپ باققان ئەمەس. بىزنىڭ ھۆكۈمىتىمىز بىزنىڭ باشقا جايلاردىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنى ئۆلتۈرۈۋاتقان كىشىلەرگە ياردەم بېرىۋاتقاندا بىز قانداق قىلىشىمىز كېرەك؟ بىزنىڭ ھۆكۈمىتىمىز ئىسرائىلىيىنى قوللاۋاتقاندا بىز قانداق قىلىمىز؟ بىزنىڭ ھۆكۈمىتىمىز باشقا مۇسۇلمانلار زېمىنلىرىدا ئىنتايىن كۆپ خاتا ئىشلارنى قىلىۋاتقاندا بىز قانداق قىلىمىز؟ بىز مۇشۇ دۆلەتتىكى باج تاپشۇرىدىغان گراجدانلارمىز. بۇ سوئاللارغا بىرەر ئاسان جاۋاب مەۋجۇت ئەمەس.
مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىم، سىلەر ھازىرقى زامان ئۆلىمالىرىنىڭ ماھىيەت جەھەتتىن بۇرۇنقى مەسىلىلەر بىلەن زادىلا ئوخشىمايدىغان ھازىرقى زامان مەسىلىلىرى بىلەن ھەپىلىشىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىشىڭلار كېرەك. بۇ مەسىلىلەر سىلەر ئىبىن تەيمىيە، ئىبىن كەسىر ۋە ئىبىن ھەجەرلەرنىڭ كىتابلىرىنى ئېچىپلا بىر مۇۋاپىق پەتىۋا تاپالايدىغان مەسىلىلەر ئەمەس. ھازىر ۋۇجۇدقا كەلگەن ئەھۋال شۇكى، ئاساسىي ئېقىم ھەرىكەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئۆزلىرىنىڭ ئىسلامغا بولغان تونۇشى بىلەن پايدىلىنىش نۇقتىسىنى بىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىمىز بىلەن ئېھتىياجىمىزنى قىلچە چۈشەنمەيدىغان بىر گۇرۇپپا كىشىلەرگە مەركەزلەشتۈرگەن ئاساستا مۇستەھكەملىۋالدى. ئامېرىكىدىكى بىر قىسىم مۇسۇلمانلار پەقەت ھىندىستان ۋە پاكىستاندىكى ئۆلىمالاردىن تەلىم سورايدۇ. ئامېرىكىدىكى سەلەفىلەر سەئۇدى ئەرەبىستاندىكىلەردىن تەلىم سورايدۇ. ئامېرىكىدىكى مىسىرلىقلار ئەزھەرىدىن تەلىم سورايدۇ. ھەر بىر گۇرۇپپا كىشىلەرنىڭ بىردىن ئايرىم-ئايرىم پايدىلىنىش نۇقتىسى بار بولۇپ، ئىسلامنى ئۆزلىرىنىڭ ئايرىم-ئايرىم پايدىلىنىش نۇقتىسىدىن ئالىدۇ. ئەمەلىيەت شۇكى، ئۇلاردىن كەلگەن ئىسلامنى شەرتسىز قوبۇل قىلساق بولمايدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى، ئۇلار بىزنىڭ تۇرمۇشىمىزنى كەچۈرمەيدۇ. ئۇلار بىزنىڭ ئەھۋالىمىزنى چۈشەنمەيدۇ.