cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نىمە ئۈچۈن خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مىللىتىنى يوقاتماقچى؟
خولاسە قىلىپ ئېيتقاندا، ئالا قۇيرۇقنىڭ بالىسى چالا  قۇيرۇق دېگەندەك، خىتاي فېئودال ئىدېئولوگىيىسى ۋە خىتاي فېئودال مەدەنىيىتى بىلەن سۇغۇرۇلغان ھازىرقى زامان خىتاي دۆلىتىدىكى خىتاي ھۆكۈمرانلىرى ئاتا- بوۋا سۇلالە – ھۆكۈمەتلىرىنىڭ تاجاۋۇز قىلىپ ئىشغال قىلىۋالغان چەت ئەل زىمىنلىرىنىڭ ئەسلى ئىگىلىرىنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ياكى يوقىتىش ئارقىلىق بېسۋالغان يەرلەرنى « ئەزەلدىن بىزنىڭ زىمىن » دەېدىغان ئەنئەنىسىگە  ۋارىسلىق قىلىپ، ھازىر خىتاينىڭ مۇستەملىكىسى ئىچىدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر، تىبەت ۋە مۇڭغۇل قاتارلىق مىللەتلەرنى ئۈزۈل- كېسىل يۇقىتىش ئارقىلىق خىتاي دۆلىتىنى بىر خىل ئىدېئولوگىيىلىك – فېئودال خىتاي كوممۇنىستىك ئىدېئولوگىيىلىك، بىر خىل مىللەتلىك – فېئودال خىتاي مىللەتلىك، بىر خىل مەدەنىيەتلىك – فېئودال خىتاي مەدەنىيىتىلىك بىر دۆلەت بارپا قىلىشتىن ئىبارەت مۇدھىش، رەزىل ۋە سۇيىقەستلىك «ئۇلۇغۋار پىلانى» نى ۋەھشىىي ۋە فاشىستلەرچە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە باشلىدى. نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمرانلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك مىللەتلەر، تۈركىي مىللەتلەر جۇملىدىن ئۇيغۇر مىللىتىگە قارىتا يۈرگۈزۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقى بولسا  دەل بۇ  مۇدھىش، رەزىل ۋە سۇيىقەستلىك «ئۇلۇغۋار پىلانى» نىڭ  مۇقەددىمىسىدىن ئىبارەت، خالاس.
2019- يىلى ئوكتەبر
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئۇيغۇر تارىخىدىكى چوڭ ئىشلار يىلنامىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئۇيغۇر تارىخىدىكى چوڭ ئىشلار يىلنامىسى
3.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 176-يىلى : توخرىلار دۇنخۇاڭ. چىليەنشەن تېغى ئەتراپىدىكى غەربكە كۆچۈپ ئىلى دەرياسى ۋادىسىنى ئىگىلىگەن.
4.مىلادىدىن ئىلگىرىكى161-يىلى : ئۈسۇنلار چوڭ توخرىلارنى مەغلۇپ قىلىپ ، ئىلى دەرياسى ۋادىسىنى ئىگىلىگەن.
5.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 138-يىلى : جاڭ چيەن غەربىي يۇرتقا تۇنجى قېتىم ئەلچىلىككە كەلگەن.
6.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 119-يىلى : جاڭ چىيەن غەربىي يۇرتقا ئىككىنچى قېتىم ئەلچىلىككە كەلگەن.
7.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 105يىلى : خەن سۇلالىسى مەلىكىسى شى جۈن ئۈسۇنلارنىڭ كۈنبېيى ئېلجاۋبىيغا ياتلىق بولغان.
8.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 101-يىلى : خەن سۇلالىسى بۈگۈر. چېدىردا بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈلگەن ، « يالۋاچ چېرىكچى » تەسىس قىلىپ باشقۇرغان.
9.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 92-يىلى :ھونلار غەربىي يۇرتتا « چاكارلار كاھبېگى » تەسىس قىلغان.
10.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 64-يىلى : خەن سۇلالىسى جېڭ جىنى « پىشامشاننىڭ غەربىي قوغدۇغۇچى ئەمەلدارى » قىلىپ تەيىنلەپ جەنۇبىي يولنى قوغدىغان.
11. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 60-يىلى : خەن سۇلالىسى جېڭ جىنى « غەربىي يۇرت باش قۇرۇقچى بەگ » قىلىپ تەيىنلىگەن ، غەربىي يۇرت خەن سۇلالىسىنىڭ زېمىنى دائىرىسىگە تەۋە قىلىنغان.
12. مىلادى 73-يىلى : بەن چاۋ غەربىي يۇرتقا ئەلچىلىككە بارغان.
13. 74-يىلى شەرقىي خەن سۇلالىسى يېڭىباشتىن غەربىي يۇرت باش قورۇقچى بەگ تەسىس قىلىپ چېن مۇنى باش قورۇقچى بەگ قىلىپ تەيىنلىگەن.
14. 91-يىلى شەرقىي خەن سۇلالىسى بەن چاۋنى غەربىي يۇرت باش قۇرۇقچى بەگ قىلىپ تەيىنلىگەن ، ئۇ كۈسەندە تۇرغان.
15. 97 يىلى بەن چاۋ گەن يىڭنى داكچىن (رىم ئىمپىرىيىسى ) غا ئەلچى قىلىپ تەيىنلىگەن.
16. 327-يىلى ئالدىنقى لياڭ ھاكىمىيىتى قۇچۇدا ۋىلايەت – ناھىيە تەسىس قىلغان.
17. 460-يىلى جۇجانلار جۇرچى قەۋىمىنىڭ قۇچۇدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ، گەن بوجۇنى قۇچۇغا پادىشاھ قىلغان.
يېڭى تاش قۇرال دەۋرى
يېڭى تاش قوراللار دەۋرى ئارخىئولوگىيە بويىچە دەۋرگە ئايرىشتىكى تاش قوراللار دەۋرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى بىر باسقۇچى بولۇپ،تەخمىنەن 7-8 مىڭ يىلدىن بۇرۇن باشلانغان.ئىنسانىيەت تارىخىدا ئانىلىق ئۇرۇقداشلىق قەبىلىسىنىڭ ئاۋات دەۋرىگە توغرا كېلىدۇ،كېيىنكى مەزگىلدە ئاتىلىق ئۇرۇقداشلىق تۈزۈمىگە ئۆتكەن.تاش قوراللاردىن كەڭ پايدىلانغان،راۋاج تاپقان ساپالچىلىقى بولغان ھەمدە توقۇمچىلىقمۇ ۋۇجۇدقا كەلگەن.تۇرمۇش ۋاستىلىرىنىڭ مەنبەلىرى بىر قەدەر ئىشەنچىلىك بولغان،ئولتۇراقلىشىپ تۇرمۇش كەچۈرۈشكە باشلىغان. Neolithic Period_新石器时代
ئۇيغۇر تارىخىدىكى چوڭ ئىشلار يىلنامىسى
18. 552-يىلى تۈرك خانلىقى قۇرۇلغان.
19. 583-يىلى تۈرك خانلىقى شەرقىي تۈرك خانلىقى ۋە غەربىي تۈرك خانلىقى دەپ ئىككى قىسىمغا رەسمىي بۆلۈنۈپ كەتكەن.
20. 609-يىلى سۇي سۇلالىسى غەربىي يۇرتتا پىشامشان ، چۇرچاندىن ئىبارەت ئىككى ۋىلايەت تەسىسى قىلغان سۇي سۇلالىسى قۇچۇ بېگى چۈبوياغا كېڭەش تۆرە قۇست ۋالىيسى دەپ مەرتېۋە نامى بەرگەن.
21. 610-يىلى سۈي سۇلالىسى ئېۋىر غۇلدا ۋىلايەت تەسىس قىلغان.
22. تاڭ سۇلالىسى شەرقى تۈركنى تىنچىتقان تاڭ سۇلالىسى ئېۋىرغۇلدا غەربىي ئېۋىرغۇل ئايمىقىنى تەسىس قىلغان.
23. 640 -يىلى تاڭ سۇلالىسى قۇچۇدىكى چۈ جەمەتى بەگلىكىنى ( پادىشاھلىقىنى ) تىنچىتقان ، چۇقۇدا غەربىي ئايماق ، قاغانبۇت شەھىرىدە بېشبالىق ئايمىقى تەسىس قىلغان. يارغول شەھىرىدە يەنە ئەنشى قۇرۇقچى بەگ مەھكىمىسى تەسىس قىلغان.
24 . 646 -يىلى تۇمەت تۇنجى ئۇيغۇر ھاكىمىيىتى بەرپا قىلغان.
25 . 648-يىلى تاڭ سۇلالىسى كۈسەن توپىلىڭىنى تىنچىتىپ ، تىيانشاننىڭ جەنۇبىنى بىرلىككە كەلتۈرگەن.
26. 649-يىلى تاڭ سۇلالسى كىنگىت كۈسەن ، ئۇدۇن ، سۇلى تۆت قورغاننى تەسىس قىلغان ، بۇ تارىختا « ئەنشەندىكى تۆت قورغان » دەپ ئاتالغان.
28. 657 -يىلى تاڭ سۇلالىسى ئاشنا قۇلىنىڭ توپىلىڭىنى تىنچىتىپ ، غەربىي تۈرك خانلىقىنى يۇقاتقان ، غەربىي تۈرۈكلەر رايۇنىدا ئىسسىقكۆل ۋە تىنىقنۇر قۇرۇقچى بەگ مەھكىمىسى تەسىس قىلىنىپ غەربىي يۇرتتا بىرلىككە كەلگەن ئەنشى قۇرۇقچى بەگ مەھكىمىسىنى باش قۇرۇقچى بەگ مەھكىمىسى قىلىپ ئۆستۈرگەن.
29. 702-يىلى تاڭ سۇلالىسى ئالتۇنتاغ قۇرۇقچى بەگ مەھكىمىسى ئورنىغا بېشبالىق باش قۇرۇقچى بەگ مەھكىمىسى قىلىپ ئۆستۈرگەن.
30. 744-يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغان.
31. 840-يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى خاككاسلار تەرىپىدىن تارمار قىلىنىپ ، ئۇيغۇر قەبىلىللىرىنىڭ كۆپىنچىسى غەربىي يۇرتقا كۆچۈپ كىرگەن.
33. 9-ئەسىرنىڭ كىيىنكى يېرىمدا قارخانىلار خانلىقى قۇرۇلغان.
34. 1001-يىلى ئۇدۇن پادىشاھلىقى قارخانىلار خانلىقى تەرىپىدىن ئىشغان قىلىنغان ، ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولغان.
35. 1124-يىلى يەللىغ تاشىن ئۆزىنى خان قىلىپ ، غەربىي لياۋ ( قاراقىتان ) سۇلالىسىنى قۇرغان.
36. 1132-يىلى يەللىغ تاشىن كىرماندا ئۆزىنى پادىشاھ دەپ ئاتىغان.
37. 1134 -يىلى غەربىي لياۋ قۇز ئوردۇنى پايتەخت قىلغان.
38. 1209-يىلى قۇچۇ ئۇيغۇر ئىدىقۇتى – بارچۇق ئارتېكىن مۇڭغۇللارغا ئەل بولغان.
39. 1218-يىلى مۇڭغۇللار غەربىي لياۋنى يۇقىتىپ ، غەربىي يۇرتنى بىرلىككى كەلتۈرگەن.
41. 1275-يىلى يۈەن سۇلالىسى ئالمالىق ۋاقىتلىق دىۋانبېگى ۋازارىتىنى قۇرۇپ ، ئىلى رايۇنىنى بىر تۇتاش باشقۇرغۇرغان.
42. 1281-يىلى يۈەن سۇلالىسى ئۇيغۇرلار پىچىمچى بەگ مەھكىمىسىنى بېشبالىق قۇرۇقچى بەگ مەھكىمىسىگە تۈزگەن.
43. 1282-يىلى يۈەن سۇلالىسى ئالمالىق ئەمىر – لەشكەر مەھكىمىسىنى تەسىس قىلىپ ، تىيانشاننىڭ شىمالىي تەرىپىنى باشقۇرغان.
46. يۈەن سۇلالىسى كۈسەن ، تارىم ۋە بېشبالىق ئەمىر -لەشكەر مەھكىمىسىنى قۇرۇپ ، تىيانشاننىڭ شىمالىي ۋە جەنۇبىي تەرىپىنى باشقۇرغان.
47. 1348-يىلى شەرقىي چاغاتاي خانلىقى قۇرۇلغان.
48. 1406-يىلى مىڭ سۇلالىسى قۇمۇل سەرۋازخانىسىنى تەسىس قىلغان.
49. 1514-يىلى چاغاتاي ئەۋلادى سۇلتان سەئىدىخان يەكەن خانلىقىنى قۇرغان.
50. 1630-يىلى تۇرغاتلار قەبىلىسى ۋولگا دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئىقىمىدىكى رايۇنغا كۆچۈپ بارغان.
51. 1671-يىلى غالدان جۇڭغارلار قەبىلىسىنىڭ ھاكىمىيىتىنى چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان.
52. 1678-يىلى غالدان يەكەن خانلىقىنى يۇقىتىپ تىيانشاننىڭ جەنۇبىي تەرىپىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان.
53. 1690-يىلى غالدان چىڭ سۇلالىسىگە قارشى ئۇرۇش قىلىپ ، ئۇلانباتۇندا چىڭ سۇلالىسى قۇشۇنى تەرىپىدىن قاتتىق مەغلۇپ قىلىنغان.
پۇمى مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> پۇمى مىللىتى - پۇمى تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئۇيغۇر تارىخىدىكى چوڭ ئىشلار يىلنامىسى
55. 1697-يىلى غالدان ئۇشتۇمتۇت كېسەل بولۇپ ئۆلگەن.
56. 1755-يىلى چىڭ سۇلالىسى ئىلىنغان ئەسكەر چىقىرىپ ، داۋاچىنى مەغلۇپ قىلغان.
57. 1757-يىلى ئامۇرسانا مەغلۇپ بولۇپ روسىيەگە قاچقان. چوڭ-كىچىك غۇجىلار توپىلاڭ كۆتۈرگەن.
58. 1759-يىلى چىڭ سۇلالىسى چوڭ-كىچىك غۇجىلار توپىلىڭنى تىنجىتىپ ، ئۇيغۇرنى بىرلىككە كەلتۈرگەن.
59. 1771-يىلى تۇرغۇت قەبىلىسى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەن.
60.جاھانگىر خوجا توپىلاڭ كۆتۈرگەن ۋە ئۇنىڭ توپىلىڭى تىنچىتقان.
61. 1851-يىلى چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى « جۇڭگو – روسىيە ئىلى ، تارباغاتاي سۇدا نىزامنامىسى » نى مەجبۇرى ئىمزالاتقان.
62. 1854-يىلى چارروسىيە ئىلىمىزنىڭ شەرقىي جەنۇبىنى بېسىۋالغان.
63. 1855-يىلى چۆچەك خەلقى چارروسىيەنى سودا چەمبىرىكىگە ئوت قويۇپ كۆيدۈرگەن.
64. 1864-يىلى ئۇيغۇردا دېھقانلار زور ئىنقىلابى بولغان.
65. 1864-يىلى « جۇڭگو – روسىيە كىلىشىمى » ئىمزالانغان.
66. 1865-يىلى قوقەنلىك ئوفىستىر ياقۇپ بەگ قەشقەرگە تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن.
67. 1867-يىلى ياقۇپ بەگ « يەتتە شەھەر ھاكىمىيىتى » نى قۇرغان.
68. 1871-يىلى چارروسىيە تاجاۋۇزچى قوشۇنى ئىلىنى بېسىۋالغان.
69. 1872-يىلى چارروسىيە ياقۇپ بەگ بىلەن « روسىيە – قەشقەر شەرتنامىسى » نى ئىمزالىغان.
70. 1875-يىلى چىڭ سۇلالىسى ئېلىدىن باشلقا جايلارنى قايتۇرۋالغان.
72. 1881-يىلى جۇڭگو روسىيە ئىلى شەرتنامىسى ئىمزالانغان.
73. 1911-يىلى ئۈرۈمچىدە قوزغىلاڭ پارتىلغان.
75. 1912-يىلى قۇمۇلدا تۆمۈر خەلپە قوزغىلىڭى پارتىلغان.
Wérsayl
Wérsayl bolsa Fransiye dikibixahar 2005 nopus bar, Wérsaylning 86,400 nopusibar, 26.18 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.48°, xariki uzunluk 2°8, poqtamuri 78000.
ئۇيغۇر تارىخىدىكى چوڭ ئىشلار يىلنامىسى
77. 1934-يىلى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ جاھانگىرلىككە قارشى تۇرۇش بىرلەشمىسى قۇرۇلغان.
78. 1945-يىلى مىللىي ئارمىيە ئۈچ سەپ بويىچە ھۇجۇمغا ئاتلانغان.
79. 1948-يىلى « ئۇيغۇردا تىنىچلىق ، خەلقچىللىقىنى قوغداش ئىتىپاقى » غۇلجىدا قۇرۇلغان.
80. 1949-يىلى ئۇيغۇر ھەربىي رايونى بىلەن ئۇيغۇر ئۆلكىلىك خەلق ھۆكىمىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقى جاكارلاندى.
81. تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشىنى مىلادىيە 712-716-يىللىرى ئارلىقىدا تۇنيۇقۇق ھايات ۋاقتىدا ئۆزى تەرپىدىن مەرمەر تاشقا ئويۇپ تەييارلانغان. 1897-يىلى ھازىرقى مۇڭغۇلىيە خەلىق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئولانباتور شەھىرىدىن 60 كېلومىتىر يىراقلىقتىكى بايىن چوكتۇ دېگەن جايدىن تېپىلغان.
82.بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى ﻣﯩﻼﺩﻯ 735 – ﻳﯩﻠﻰ ﻳﻮﻟﻠﯘﻍ ﺗﯧﻜﯩﻦ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻮﺭﻧﯩﺘﯩﻠﻐﺎﻥ. بىلگە قاغان تاغىسىنى ﺋﯚﻟﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ 716 – ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 734 – ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﺗﻪﺧﺘﺘﻪ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﻏﺎﻥ.
مىراس نادامەت، مىراس قىسمەتلەر
مەن ئابدۇرېھىم ئەخمىدىنىڭ ناخشىلىرىنى ياخشى كۆرىمەن. بولۇپمۇ ئامېرىكىدا بولغان چاغلىرىمدا ئۇنىڭ كۈي، غەزەللىرى دائىملىق ھەمرىيىم بولغانىدى. مەرھۇمنىڭ مۇڭلۇق ئاۋازى، ھەسرەتلىك نىداسى ۋەتەنسىزلىكتىكى پىغانلىرىمغا مەلھەم بولغانىدى. 50- يىللاردا ۋەتەندىن ئايرىلىپ قازاقىستاندا ئىستىقامەتتە بولغان، جۇدالىق ئازابىنى، ھىجران دەردىنى، ۋەتەنسىزلىكنىڭ مۇشەققىتىنى ناخشىلىرىغا سىڭدۈرىۋەتكەن بۇ كىشىنىڭ ئاۋازىدىن ئۆزەمدە بىر تۇيغۇ ئورتاقلىقىنى ھىس قىلاتتىم. بۇ غەزەلخاننىڭ مۇڭلىرىغا قۇلاق سالغانچە ئىچىمگە سىغمايۋاتقان پەريادلىرىم بوغۇزۇمغا قاپلىشاتتى. توردىن ئۇيغۇرلارغا ئائىت خەۋەرلەرنى كۆرمەيمەن دەپ ھەر كۈن ئۆزۈمگە ۋەدە قىلاتتىم يۇ، ھەر كۈنى ۋاقتىم بولسىلا قىلىدىغان ئىشىم ۋەتەنگە ئائىت ماقالە- ئاخباراتلارنى ئاختۇرۇش بىلەن بولاتتى. ئاخباراتلاردىن ئۆزۈم بىلىدىغان ئېنگىلىزچە، تۈركچە، ئۇيغۇرچە، خەنسۇچە، ھەتتا چالاپۇلا بىلىدىغان پارىسچەم ئارقىلىق خەۋەردار بولغاندىن كېيىن ئا. ئەخمىدىنىڭ مۇڭلىرىغا جۆر بولغاچ تاپشۇرۇق ئىشلەش، تەتقىقاتىمغا تەييارلىق قىلىش مېنىڭ ئامېرىكىدىكى كۈندىلىك ئادىتىم ئېدى.
ئورىگان ئۇنۋېرىستىتىدا يىغىن ۋە لېكسىيەدە بولغان كۈنلەرنىڭ بىر كۈنى كۈتۈپخانىدا قۇلۇقۇمغا تىڭشىغۇچ تاقاپ ئابدۇرېھىم ئەخمىدىنىڭ ناخشىلىرىنى ئاڭلىغاچ ئولتۇرۇپ يېڭى لېكسىيەگە ئىشلەۋاتاتتىم، ئاۋازىنى بەك چىڭ قىلىۋالدىممۇ قانداق يېنىمدىكى بىرەيلەن دولامغا نوقۇدى، بېشىمنى كۆتۈرسەم مەن تاتار دەپ بىلىدىغان بىر قىز بېشىمدا قاراپ تۇرۇپتۇ. تىڭشىغۇچىنى قۇلۇغۇمدىن ئېلىپ تۈركچە سالاملاشتىم. بۇ قىز بىلەن بىر تۈرك بالىلار ئارقىلىق قەيەردىدۇ چالا پۇلا كۆرۈشكىنىم ئېسىمدە. ئۇ تۈركىيەلىك داڭلىق ئۆلىما گۈلەن ئەپەندى رەھبەرلىكىدىكى ئاقارتقۇچىلار ئوكرائىينانىڭ قىرىمدا ئاچقان تۈرك مەكتىبىنى پۈتكۈزۈپ بۇ مەكتەپنىڭ ئوقۇش مۇكاپاتىغا ئېرىشىپ ئامېرىكىغا كەلگەنىكەن. -ئاپلا دەخلى قىلىپ قويۇپتىمەن، ھە! ئاۋازنىڭ سىرتىغا چىقىپ كەتكەنلىكىنى تۇيماپتىمەن، دېدىم خىجىللىق بىلدۈرۈپ، - سىز ئۇيغۇرمۇ؟ ئابدۇرەھىم ئەخمىدىنىڭ ناخشلىرىغا ئامراق ئىكەنسىز، دە! - ئەلۋەتتە، مەن بۇ كىشىنىڭ ناخشلىرىغا ئاشىق، بولۇپمۇ مۇساپىرچىلىقتا بەكرەك تەسىر قىلىدىكەن. - مەنمۇ ئۇيغۇر، بۇ ناخشىلارنى داداممۇ بەك ياقتۇراتتى، رەھمەتلىك بۇ يىل قازا قىلىدى. - ئاللاھ ياتقان يېرىنى جەننەتتە قىلغاي. - سىز قازاقىستان ئۇيغۇرلىرىدىن بولامسىز؟ - ياق، مەن قەشقەر ئۇيغۇرلىرىدىن. - ھە، شۇنداقمۇ! مەرھۇم داداممۇ قەشقەر ئۇيغۇرلىرىدىن، ئۇ تاجىكىستانغا ياركەنتتىن چىققانىكەن. دادامنىڭ يۇرتىدىن ئىكەنسىز، سىزنى كۆرۈپ دادامنىڭ تۇغقانلىرىنى كۆرگەندەك بولدۇم! ھاياجاندىن ئۇ قىز ئىككىمىزنىڭ ئاۋازى بەك ئۈنلۈك چىقىپ كەتتى بولغاي ئەتراپىمىزدىكىلەر بىزگە قاراشقا باشلىدى. ئۇلاردىن ئۆزرە سوراپ كۈتۈپخانىنىڭ بىر بۆلىكىدىكى قەھۋەخانىغا بېرىپ پاراڭغا چۈشۈپ كەتتۇق.
مەن تاتار دەپ يۈرگەن بۇ ئۇيغۇر قىزنىڭ ئىسمى لالە بولۇپ ئۆزىنى تۈرك دەپ بىلىدىكەن، ئۇنىڭ نەزىرىدە تۈرك دېگەن ئۇيغۇر دېگەنلىك ئىكەن. ئۇنىڭ دادىسى ئۇيغۇر ئانىسى ئۆزبېك ئىكەن. دادىسىنىڭ ئىسمى جۇماخۇن بولۇپ 60-يىللاردا ئاۋۋال ياركەنتتىن ئابغانىستانغا چىقىپ ئۇ يەردىن ئەينى چاغدا سوۋېتكە تەۋە تاجىكىستانغا ئۆتۈپ كەتكەنىكەن.
لالەنىڭ ئېيتىشىچە ئۇ تۇغۇلۇپ بەش يىلدىن كېيىن تاجىكىستان مۇستەقىل بولۇپتۇ. ھەممە ئادەم تەشنا بولغان مۇستەقىل تاجىكىستان ئۇزاققا قالماي ئىچكى ئۇرۇشقا پېتىپ قاپتۇ. تىنچ ياشاش پۇرستىدىن مەھرۇم قالغان لالەنىڭ ئائىلىسى تاجىكىستاندىن ئابغانىستانغا ئاندىن پاكىستانغا سەپەر قىلىپتۇ. پاكىستاندىكى نامراتلىق، ئىشسىزلىق، قالايمىقانچىلىق ئۇلارنى خاتىرجەم ھاياتقا ئېرىشتۈرەلمەپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە دادىسى ئۇيغۇر بولغانلىقى سەۋەبلىك دۇچ كەلگەن تۈرلۈك نازارەت، تىنتىش ۋە تەكشۈرۈشلەر ئۇلارنى بىر كۈنمۇ ئارامىدا قويماپتۇ.
سىنتەبىر ۋەقەسىدىن بۇرۇن پاكىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ياۋرۇپا دۆلەتلىرى، كانادا، ئاۋستىرالىيە قاتارلىق جايلارغا يۆتكىلىشى، پەقەت بولمىغاندا تۈركىيەگە كۆچۈشى ئاسانىكەندۇق. سىنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن پاكىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا بۇ يولمۇ قىيىنلىشىپتۇ. پاكىستان ساقچىلىرىنىڭ تاپ باستۇرۇپ تىنتىشلىرىدىن باشقا دوللارغا ۋە كويچەنگە سېتىلغان يەرلىك كىشىلەرنىڭ ئابغانىستاندىن كەلگەن ئۇيغۇرلارنى تۇتۇپ بېرىشلىرىمۇ كۈندە دېگۈدەك يۈز بەرگىلى تۇرۇپتۇ. بىر كۈنى بۇنداق تۇتقۇنلۇق لالە ئائىلىسىنىڭمۇ بېشىغا كەپتۇ. ئادەتتە تۇتۇلغان ئۇيغۇرلار يا جوڭگۇغا قايتتۇرىلىدىكەن يا ئامېرىكىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىدىكەن. بۇلارنىڭ پاسپورتى تاجىكىستاننىڭ بولغاچقا ئامېرىكا ئەسكەرلىرىگە تاپشۇرۇپ بېرىلىپتۇ. ئامېرىكا ئارمىيىسىنىڭ مازار شەرىپتىكى بازىسىدا بۇ بىر ئائىلە كىشىلىرى ئىككى ئاي سوراق قىلىنغاندىن كېين تاجىكىستان دائىرىلىرىگە قايتتۇرۇپ بېرىپتۇ. تاجىكىستانغا قايتىپ كەتكەن تەقدىردىمۇ تىنچ كۈن كەچۈرەلمەيدىغانلىقىغا كۆزى يەتكەن جۇماخۇن ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدە ئائىلىسىنى ئەگەشتۈرۈپ يۈرۈپ، يوللاردا كۆپ مۈشكۈللەرنى باشتىن كەچۈرۈپ ئاخىرى بىلگىيەدىن پاناھلىققا ئېرىشىپ شۇ يەردە ياشاپ قاپتۇ.
- دادام ھاياتىدا ئىككى قېتىم غايە ئۈچۈن چەتئەلگە سەپەر قىلىپتىكەن. بىرىنجى قېتىم ئۆزىنى كومۇنىزىم جەڭچىسى دەپ قاراپ دۇنيادا كومۇنىستىك غايىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش، شۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرلاغا چىقىش يولى تېپىپ بەرمەكچى بولۇپ سوۋېت ئىتتىپاقىغا كەپتۇ. نەتجىدىچۇ؟ ئەسكەرلىكتە چوشقا گۆشى يىيىشىكە مەجبۇر بولۇپ، ئابغانىستان ئۇرۇشىدا بىر كۆزىدىن ئايرىلىپ ئاخىرىدا زاۋۇتنىڭ قاراۋۇللىقىغا خىزمەتكە چۈشۈپ توختاپتۇ. ئىچىگە سىغماس، قېنىغا پاتماس دادام 90- يىللاردا ھىدايەت تېپىپ ئۆزىنى ھىجرەت قىلغان ساھابىلەرگە، ئابغان، پاكىستان مۇسۇلمانلىرىنى ئەنسارىلەرگە ئوخشىتىپ ئىككىنچى قېتىم سەپەرگە ئاتلىنىپتۇ. ئاقىۋەتتە ئىككى ئوغلىنى شاھادەتكە ئۇزۇتۇپ بىزنى ئون يىل سەرگەردان قىلىپ ھەممە نېمىسى بىزگە يات بولغان ياۋرۇپاغا ماكانلىشىپتۇ. قەيسەر، سۆيۈملۈك دادام مېنى ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتىدىن مەھرۇم چوڭ بولمىسۇن دەپ قىرىمدا- تاتارلارنىڭ يېرىدە ئوقۇتتى. رەھمەتلىك ماڭا تولۇق ئوتتۇرىغا چىققۇچە ھىكايە ئېيتىپ بېرەتتى. ئەقلىمنى بىلسەم دادام ئۆزىنى قۇملۇقتىكى قامغاققا ئوخشىتاتتىكەن. كىچىكىمدە دادامنىڭ ئاغىزىدىن دائىم قۇملۇقتىكى يۇلغۇن ۋە قامغاق ھەققىدىكى ھىكايىلەرنى ئاڭلايتتىم. ئۇنىڭ ھىكايىسىدىكى قامغاق كۈلپەتكە قالسىلا زېمىندىن ئايرىلاتتى، بوراندا قالسا قېچىپ كېتەتتى، مۈشكۈلنى يوقاتماي تۇرۇپ ئاسانغا ئۆزىنى ئاتاتتى، ئەركسزلىك بەدىلىگە خاتىرىجەم ياشايتتى، ھالاۋەتنى خەقنىڭ ھالاۋەتلىك قوينىدىن ئىزدەيتتى. ئەمما ھەش پەش دېگۈچە قۇرۇپ قالاتتى. يۇلغۇن ۋەھشى پالتىلاردا قىرىلاتتى، قانلىق قوللاردا سۇندۇرىلاتتى، ياۋۇز ئوتتا كۆيدۈرىلەتتى، ئەمما قاچمايتتى، قورقمايتتى دۈشمەنلىرىنى تاپىنى ئاستىغا دەپىن قىلىپ قىپ قىزىل بىخ سۈرۈپ گۈل ئاچاتتى…
- داداڭىز قىلغان سەپەرنىڭ سەۋەبىنى دېدىڭىز، سىزنىڭ سەپىرىڭىز نېمە ئۈچۈن؟ سىز پەرزەنتىڭىز بولغاندا قانداق ھىكايە ئېيتىپ بەرمەكچى؟
- يىلتىزسىز قامغاق بولغانلىقىدىن دادىڭىز نادامەت چەككەنىكەن. سىزمۇ قۇتۇلالماپسىز. داداڭىز ئۇيغۇرلۇقتا تولۇق ياشاشنى تاللاپتىكەن، سىز ئۇيغۇرلۇقتىكى شەخسىي ھاياتقا تەۋە دىننىلا داۋام قىلماقچى بولۇۋېتىپسىز. بىزدە تۇڭگان دەپ بىر مىللەت بار. سىزنىڭ تاللىشىڭىز جوڭگۇدىكى ھازىر خۇيزۇ ئاتىلىۋاتقان بىر قىسىم مۇسۇلمانلارنىڭ تارىختىكى تاللىشىغا ئوخشايدىكەن.
مىراس قىسمەتلەر
- مېنى مۇبارەكلەڭ، خۇش خەۋىرىم بار. مېنىڭ ئامېرىكا ئارمىيىسىگە ئەسكەر بولۇش ئىلتىماسىم قوبۇل بولدى! ئابغانىستان ۋە پاكىستانلاردا سەرسان بولغان كەچۈرمىشىم جىق ئەس قېتىپتۇ. ئەمدى ئامېرىكا پۇقراسى بولۇش، خىزمەت تېپىش دېگەندەك بېسىملاردىن ئوڭايلا قۇتۇلىدىغان بولدۇم… لالە توختىماي سۆزلەيتتى، كۈلەتتى، مەن بولسام ئۇنىڭ شۇنچە ھاياجانلىق سۆزلىرىگە ماسلىشىپ بولالماي ئاۋارە ئېدىم. پەقەت ئاڭلاپ ھۆرمەت يۈزىسىدىن كۈلۈمسىرەپ قويدۇم. لالە چىرايىمنىڭ بارغانچە ئۆزگىرىپ كېتىۋاتقىنىغا قاراپ مېنىڭ ئانچە قىزغىن بولمىغىنىمنىڭ سەۋەبىنى بىلدى بولغاي، كېيىن پاراڭلىشىقا ۋەدە بېرىپ تاقلاپ تاقلاپ مېڭىپ كېتىپ قالدى. ئۇنى چاقىرىپ توختاتماقچى بولدۇم، ئەمما جۈرئەت قىلالمىدىم.
لالەگە مۇنداق بىر خەۋەرنى ئېيتىپ بەرمەكچى ئېدىم. 40-يىللاردا ئۈرۈمچىدىكى ئامېرىكا كونسۇلىنىڭ قاراۋۇللىقىنى قىلغان بىر ئۇيغۇر كىشى بولغانىكەن. ئىسمىنى داۋۇت سۇلايمان دېدىمۇ سۇلايمان داۋۇت دېدىمۇ تازا ئېنىق ئېسىمدە يوق. 49-يىلنىڭ ئاخىرىدا كونسۇل ئۈرۈمچىدىن چېكىنگەندە بۇ كىشىمۇ كونسۇلخانا خادىملىرى بىلەن بىللە چېكىنىپ ئامېرىكىغا كېتىپتۇ. شۇ يەردە ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسى ئۈچۈن ئىشلەپتۇ. سوۋېت ئابغانىستانغا تاجاۋۇز قىلغاندا جەڭگاھقا ئەۋەتىلىپتۇ. پاكىستان ۋە ئابغانىستانلاردا بىر مەزگىل ئىشلەپتۇ. قىزىق يېرى لالەنىڭ دادىسى جۇماخۇن ئاكىمىز سوۋېت ئارمىيىسى تەركىبىدە ئابغانىستاندا جەڭ قىلغان. ئىككى ئۇيغۇر ئىككى دۆلەتكە ۋاكالىتەن جەڭگە قاتناشقان. ئۇلارنى بۇ ئۇرۇشقا كىم، نېمە مەقسەدتە سۆرەپ كىردى؟ نېمە ئۈچۈن؟ ئۇلار كىم ئۈچۈن ئۇرۇشقان؟ لالە بىلەن بۇلارنى سۆزلەشكىدەك بولمىغانىدۇق.
كانزاسقا قايتىدىغان چېغىمدا خاتىرىنى بۆلەك بىرسىگە بېرىپ قويدۇم. لالەگە خوش دېمەي قايتتىم. توغرىسى نېمە دەپ خوشلىشىشىمنى بىلمەيتتىم. ئۇنىڭغا دادىسىنىڭ ئابغانىستان جەڭگاھلىرىدىكى يۈرەكنى قانىتىدىغان كەچمىشلىرىنى سۆزلەشتىن تىلىم قىسىلاتتى. ئامېرىكا پۇقراسى داۋۇت سۇلايمان بىلەن سوۋېت پۇقراسى جۇماخۇنىكامنىڭ كەچۈرمىشىنى لالەگە سۆزلەپ تاشلاشتىن ئەنسىرىدىم. ئىككى ئۇيغۇرنىڭ ئاللاھ ئەزىز دىيارىمىزغا خەلىپە قىلىپ ياراتقان جانلىرىنى يات تۇپراقلاردا، ئۆزىمۇ تولۇق چۈشەنمەيدىغان گورۇھلارنىڭ سىياسىي نىشانى ئۈچۈن قۇربان قىلىپ بىر بىرىگە ئوت ئاچقان كەچۈرمىشلىرىنى لالەگە ئەسلەتكۈم يوق ئېدى.
ئالدىنقى: مەھكۇم چېچەك، مەزلۇم خەمەكلەر
Hidayet Türkoghli
thumbnail|right Hidayet Türkoghli (Türkche: Hidayet Türkoğlu), Türkiyening waskétbol sportchisi. ھىدايەت تۈركئوغلى
1877 - يىلى
1877-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
ئىران ئەزەربەيجان
alt=|thumb|250x250px| ئىران ئەزەربەيجان ئىران ئەزەربەيجان ئىراننىڭ شىمالىي قىسمىدىكى پېررىس يادرو قىلىنغان رايونغا تەۋە ، بۇ يەر ئەزەربەيجانلىقلارنى ئاساس قىلىدۇ ، ئىران شىئە مەزھىپىنىڭ مەنبەسى بولۇپ ، تارىختا نۇرغۇن ئىران خاندانلىقى ئەزەربەيجاندا باش كۆتۈرگەن.
Lion
Lion bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Lionning 472,305 nopusibar, 47.95 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.46°, xariki uzunluk 4°50, poqtamuri 78000.
ۋاشىنگتون
right|thumb|250px|Washin'gton, D.C. right|thumb|250px Washin'gton, D.C. bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Washin'gtonning 591,833 nopusibar, 177.0 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.53°, xariki uzunluk 77°02.
دوپپا تېپىشىش ئويۇنى
دوپپا تېپىشىش - ئۇيغۇر مىللىتى ياشلىرىنىڭ تارىخى ئۇزۇن، تەنتەربىيىۋىلىكى يۇقىرى، ئاجايىپ ماھارەت ۋە چاققانلىق، تېزلىك تەلەپ قىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنىدۇر. بۇ ئويۇن ئاساسەن يېزا ياشلىرى ئارىسىدا كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. تېپىشىش ئۇسۇلى: دوپپا تېپىشىشتە بەسلىشكۈچىلەر يىغىلغاندىن كېيىن، تامغا مەلۇم ئېگىزلىكتە بىر دوپپا ئېسىلىدۇ ھەمدە ھەر بىر كىشىنىڭ قانچە قېتىم تېپىدىغانلىقى بەلگىلىنىدۇ، ئاندىن دوپپا تېپىشكە قاتناشقۇچىلار نۆۋەت بىلەن يۈگۈرۈپ كېلىپ تامغا دەسسەپ چىقىپ، ئېسىلغان دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرىدۇ. بىر ياكى ئۈچ قېتىملىق تېپىش نۆۋەتلىرىدە دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرەلمىگەنلەر تېپىشىشتە بەسلىشىش سېپىدىن شاللىنىپ چىقىرىۋېتىلىدۇ. دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرۈۋەتكەنلەر دوپپا ئورنىنى يەنە ئازىراق ئېگىزلىتىپ ئېسىپ، تېپىشىشتە بەسلىشىشنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا، كىم ئەڭ ئېگىز ئورۇندىن دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرۈۋېتەلىسە، شۇ كىشى يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئويۇنغا قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى چەكلەنمەيدۇ"
پارىژ
2007-يىلى بىرىنچى يانىۋاردا، دۆلەتلىك سىتاتىستېكا شىركىتى ئىنسېنىڭ ئاشكارىلىشىغا قارىغاندا، پارىژ شەھەر ئاھالىسى 2 193 031. پارىژ رايونى پارىژ ۋىلايىتى ۋە ئەتراپتىكى يەتتە ۋىلايەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ھەمدە ئىل دۆ فرانىس رايونىنى تەشكىل قىلىدۇ. قىسقارتىلىپ پارىژ رايونى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئاھالىسى ئوخشاش ۋاقىتتىكى سىتاتىسكىغا ئاساسلانغاندا 11 836 970.
پارىژ فرانسىيەنىڭ ئىقتىسادى ۋە سودا مەركىزى، پۇل-مۇئامىلە ۋە پاي-چەك ئورنى. كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن 552,7 مىليارد ياۋرو بىلەن، پاىژ ياۋروپا ئىقتىسادىدىكى ئەڭ چوڭ رولچىلاردىن بىرى. كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن كىرىم بويىچە، ياۋروپادا ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى رايون ھېساپلىنىدۇ. پارىژنىڭ قاتناش تورلىرى ئىنتايىن تەرەققى قىلغان. تۆمۈر يول، شەھەر ئىچى ۋە سىرتى تىرانسپورت ئەسلىھەلىرى ئىنتايىن تولۇق ۋە مۇكەممەل. بۇنداق بولۇشىدا، فرانسىيە جۇمھۇرىيەت تارىخىدىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشكەن تۈزۈمنىڭ پايتەختنى تەرەققىيات مەركىزى قىلىش سىياسىتى تۈرتكە بولغان. پەقەت 60-يىللاردىن كىيىنلا ھوقۇق ھەرقايسى رايونلارغا بۆلۈپ بېرىلىپ، باشقا شەھەرلەرنىڭ تەرەققىياتىغا ئالاھىدە كۈچ چىقىرىلدى. right|thumb|350px|مۇقەددەس يۈرەك چىركاۋى right|thumb|350px|بۈۋى مەريەم چىركاۋى right|thumb|350px|زەپەر دەرۋازىسى
right|thumb|370px|پارىژ چوڭ جامەسى
كاتولىك دىنى
frameless|upright|left|
كاتولىك دىنى بولسا خىرىستىئان دىنىنىڭ بىر تارمىقى
زۇم ۋىدىيولۇق ئالاقە
thumb|زۇم شرىكىتىنىڭ ئايرودورۇمدىكى ئىلانى زۇم ۋىدىيولۇق ئالاقە (ئېنگلىزچە: Zoom Video Communications)، قىسقارتىلىپ زۇم دەپلا ئاتىلدۇ. زۇم ھازىر خەلىقئارادا كەڭ ئىشلىتىدىغان تور ئارقىلىق ،يىراق مۇساپىلىق ۋىدىيودا يىغىن ئېچىش يۇمتالى. 2020-يىلى تاجىسىمان ۋىرۇس( ۋۇخەن ۋىرۇسى) سەۋەبلىك پۇتۈن دۇنيا كارانتىنغا چۈشكەن، پالاچ ھالغا كېلىپ قالغان مەزگىلدە، زۇمنىڭ ئاۋاتلىقى ۋە كىرىمى زور دەرىجىدە ئاشتى.
Puna
right|thumbnail|350px|Puna right|thumbnail|250px Puna bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Punaning 3,251,277 nopusibar, 450.69 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 18.53°, xariki uzunluk 73°85.
1913 - يىلى
1913 - يىلى
Surat
right|thumb|SuratSurat bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Suratning 5,274,429 nopusibar, 789.72 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 21.10°, xariki uzunluk 72°50.
كرېست
كرېست خرىستىئان دىنىنىڭ بەلگىسى. چېركاۋلارنىڭ ئۇچلۇق ئۆگزىسىگە كرېست تىكلەنگەن بولىدۇ، پوپلار قولىغا كرېست تۇتىۋالىدۇ، مۇرىتلارنىڭ كۆپىنچىسى بوينىغا كرېست ئېسىۋالىدۇ، دۇئا - تىلاۋەت قىلغاندىمۇ كۆكسىگە توختىماي كرېست بەلگىسىنى سىزىدۇ. . . ئىشقىلىپ خرىستىئان دىنى بارلىكى يەردە چوقۇم كرېست بەلگىسى بار.
كرېست ئەسلىدە قەدىمكى رىم پادىشاھلىرىنىڭ ئېچىنىشلىق ھالدا ئادەم ئۆلتۈرىدىغان قورالى ئىدى. كرېستنىڭ لاتىنچى مەنىسى قىسقۇچ دېگەنلىك بولىدۇ. ئۇ ئىككى تال ياغاچنى كېسىشتۈرۈپ باغلاش ئارقىلىق ياسىلىدۇ. قەدىمكى رىمدە قۇللار، ئىنقىلابچىلار ياكى پۇقرالار ھوقۇقى يوق ياقا يۇرتلۇقلارغا بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسىنى ئىجرا قىلىشتا، گۇناھكار دەپ قارالغۇچىنىڭ ئىككى قولى كرېستنىڭ ئىككى قانىتىغا، ئىككى پۇتى كرېستنىڭ ئاستىنقى تىك تۈۋرۈكىگە مىخلانغاندىن كېيىن، كرېست تىكلەپ قويۇلاتتى، شۇنىڭ بىلەن، ئۇنىڭغا مىخلانغۇچى قانسىراپ ئېچىنىشلىق ھالدا ئۆلۈپ كېتەتتى. ئەينى چاغدا، رىم ھۆكۈمرانلىرى ئېغىر ئالۋان - ياساق، باج - سېلىقلار ئارقىلىق خەلقنى ئېكسپىلاتاتسىيە قىلاتتى، قاتتىق ئازاب - ئوقۇبەتتە قالغان خەلق ئۈزلۈكسىز قوراللىق قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ قارشىلىق كۆرسىتىپ تۇراتتى. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى73 - يىلىدىن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى71 - يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا يۈز بەرگەن سىپارتاك قۇللار قوزغىلىڭى مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، 6000 دىن ئارتۇق قۇل رىم كوچىسىدىكى كرېستقا مىخلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەن، پۈتۈن ئەتراپ كرېستقا تولۇپ كەتكەن. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى66 - يىلىدىن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى70 - يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا پۈتۈن پەلەستىن تەۋەلىكىدە يۈز بەرگەن يەھۇدىيلار قوزغىلىڭىمۇ مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، ئېرۇسالىم جەسەتكە تولۇپ، شۇنچە نۇرغۇن كرېستنىڭ بىرىمۇ بوش قالمىغان. شۇڭا، ئەڭ دەسلەپكى كرېستلار سانسىز بىگۇناھلارنىڭ قان - ياشلىق قىسمىتىنىڭ گۇۋاھچىسى ئىدى.
رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئىيساغا بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسىمۇ كرېستقا مىخلاش ئارقىلىق ئىجرا قىلىنغانىكەن. ئۇ ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇ ئىجاد قىلغان يەھۇدىي دىنىنىڭ ناسارا مەزھىپى مۇرىتلىرى كرېتسنى ئۆزلىرىنىڭ ئېتىقاد بەلگىسى قىلغان. بۇ چاغدىكى كرېست بىر تەرەپتىن ئىيسانى خاتىرىلەشكە ۋەكىللىك قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئەينى چاغدىكى ھۆكۈمرانلارغا قارشى كۆتۈرۈلگەن ئۈنسىز چۇقانغا ۋەكىللىك قىلاتتى. كېيىنچە، كرېستنىڭ سىمۋوللۇق مەنىسدە تۈپتىن ئۆزگىرىش بولۇپ، پاك گۇۋاھچىغا، بەخت - سائادەتنىڭ سىمۋۇلىغا ئايلىنىپ، خرىستىئان مۇرىتلىرى تەرىپىدىن «كرېست گوسپېلى» دەپ ئاتالغان. بۇ جەھەتتە ئۇ بۇددا دىنىدىكى تەسۋىيدىن كۆپ پەرقلىنىپ كەتمەيدۇ. كرېست بەلگىسىنى سىزىش ئېتىقاد قىلغانلىقنى، دۇئا - تىلاۋەت قىلغانلىقنى، ئۆزىنى ئاتىغانلىقنى ياكى بەخت - سائادەت تىلىگەنلىكنى بىلدۈرىدۇ. خرىستىئان مۇرىتلىرى دۇئا - تىلاۋەت قىلغاندا يەنە «ئىخلاسمەنلىك» دېگەن مەنىنى بىلدۈرۈپ «ئامىن» دېيىشىدۇ.
كرېست بىر خىل بەلگە بولغاچقا، ئۇنىڭ شەكلى ناھايىتى كۆپ. ئادەتتە ئۇنىڭ مۇنداق تۆت خىل شەكلى بار: يۇنانچە كرېستنىڭ تۆت تەرىپى ئوخشاش ئۇزۇنلۇقتا بولىدۇ؛ لاتىنچە كرېستنىڭ ئاستىغا ساڭگىلىغان تەرىپى قالغان ئۈچ تەرىپىدىن ئۇزۇن بولىدۇ؛ قالغان ئىككى خىلى «T» شەكىللىك ۋە «X» شەكىللىك كرېستلاردۇر. كرېست بەلگىسىنى سىزىشتىكى قول ئىشارىتىمۇ چوڭ كرېست سىزىش ۋە كىچىك كرېست سىزىشتىن ئىبارەت ئىككى خىل بولىدۇ، ئالدىنقىسىدا پېشانىدىن باشلاپ مەيدىگىچە، ئوڭ - سول تەرەپكە قاراپ ئىككى مۈرىگىچە سىزىلىدۇ؛ كېيىنكىسىدە پەقەت پېشانىدىن مەيدىگىچىلا سىزىلىدۇ.
Jaypur
Jaypur bolsa Hindistan dikibixahar 2005 nopus bar, Jaypurning 40,324,320 nopusibar, 200.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.92°, xariki uzunluk 75°82.
ئېغىرلىق كۆتۈرۈش
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئېغىرلىق كۆتۈرۈش - ئۇيغۇر مىللىتى ياشلىرىدىن قۇرامىغا يەتكەن كۈچلۈك يىگىتلەر چوڭ - چوڭ قورام تاشلارنى كۆتۈرۈشتە بەسلىشىدىغان ئويۇن. قايسى بىر يىگىت ئەڭ ئېغىر تاشنى كۆتۈرەلىسە، شۇ يىگىت باتۇر ھېسابلىنىپ كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولىدۇ. چوڭ - چوڭ قورام تاشلارنى كۆتۈرۈشتە بەسلەشكۈچىلەر ئايرىملىقنى ھېسابقا ئالمىغاندا، كىچىكىدىن باشلاپ كىچىك تاشنى كۆتۈرۈشتىن مەشىق قىلىشتىن، تەدرىجىي ھالدا چوڭ تاشنى كۆتۈرۈشنى داۋاملىق مەشىق قىلغانلاردىن ئىبارەت بولىدۇ. بۇ ھەقتە جەنۇبىي شىنجاڭدا تارقىلىپ يۈرگەن مۇنداق بىر رىۋايەت بار: ⅥⅩ ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، ئاتۇشتىن <ھېيت نوچى> دېگەن نوچى چىققانىكەن. ئۇنىڭغا ئۆز يۇرتىدىن باشقا ياقا يۇرتلاردىن كۈچلۈكلۈكتە تەڭ كېلىدىغان ئادەم چىقمىغانلىقى قەيت قىلىنغان. <ھېيت نوچى> داۋاملىق شىمالغا بېرىپ - كېلىپ تۇرىدىكەن. ئۇنىڭ ماڭغان يولىدا 25 چارەك ئەتراپىدا بىر تاش بولۇپ، ئۇ ھەر قېتىم شىمالغا ماڭغاندا بۇ تاشنى شىمال تەرەپكە 100 قەدەم يۆتكەپ قويىدىكەن، بۇنىڭدىن كىشىلەر <ھېيت نوچى> شىمالغا كېتىپتۇ، دېيىشىدىكەن. ئۇ قايتاشىدا بۇ تاشنى ئۆز ئورنىغا يۆتكەپ قويىدىكەن، بۇنىڭدىن كىشىلەر <ھېيت نوچى> قايتىپتۇ، دەپ بىلىدىكەن. شۇ زامانلاردا ھازىرقىدەك شىتانىكا بولمىغاچقا، يىگىتلەر كۈچ سىنىشىش ئۈچۈن ھەر خىل ئېغىرلىقتىكى نەرسىلەرنى شىتانىكا ئورنىدا كۆتۈرپ بەسلىشىپ، <نوچىلىق> ىنى، <باتۇرلۇق> ىنى نامايان قىلىشقان.
Nis
Nis bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Nisning 347,100 nopusibar, 71.92 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.42°, xariki uzunluk 7°16.
ياڭاق مانتىسى
ياڭاق مانتىسى: ياڭاق مېغىزى ئۇششاق ئېزىلگەندىن كېيىن شېكەر، قوي يېغى ئارىلاشتۇرلۇپ قىيما قىلىنىدۇ. قيما تەييارلىنىپ بولغاندىن كېيىن، مانتا تۈگۈلۈپ قاسقاندا پىشۇرىلىدۇ.
Luknow
Luknow bolsa Hindistan dikibixahar 2006 nopus bar, Luknowning 4,875,858 nopusibar, 2,345 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.86°, xariki uzunluk 80°91.
Patna
Patna bolsa Hindistan dikibixahar 2001 nopus bar, Patnaning 1,697,976 nopusibar, 3,202 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 25.61°, xariki uzunluk 85°14.
چىقچىق
باشقا ئاتىلىشى: زەيلىك توخۇسى، يېكەنتوخۇسى. سۇ كەپتىرى ئىنگلىزچە نامى: Little Crake كلاسسىفىكاتسىيىلىك ئورنى: تۇرنىسىمانلار ئەترىتى، يېكەنتوخۇسى ئائىلىسى. مورفولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكى: رەڭدار چىقچىق كىچىك تىپتىكى سۇ كەچكۈچى قۇش بولۇپ، تەن ئۇزۇنلۇقى 18 ـ 20 سانتىمېتىر، قانىتىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 8 ـ 11 سانتىمېتىر، قۇيرۇقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 5 ـ 6 سانتىمېتىر، تۇمشۇقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1 ـ 5.1 سانتىمىتىر، پاقالچىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 3 ـ 4 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. باش چوققىسى ۋە بويۇن كەينى خۇنۇك قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ، دۈمبە ۋە يەلكە )مۈرە( قىسىمى كۆڭۈچ قوڭۇر رەڭدە بولۇپ، كەڭ قارا يوللار ۋە بىر قىسىم تار ئاق يوللار بولىدۇ. بوينى ۋە تېنىنىڭ ئاستى قىسىمى كۈل رەڭ بولىدۇ. ئىككىلەمچى ئۇچۇش پەيلىرىنىڭ سىرتقى مامۇق پەي گىرۋەكلىرى سۇس قىزغۇچ بولىدۇ، قانات ئۈستى ياپقۇچ پەيلىرى كۆكۈچ قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ. ئالدىنقى ماڭلىيى، باشنىڭ ئىككى يېنى، تېنىنىڭ ئاستى، ئېڭىكى، بوغۇزى ۋە بويۇن ئالدى قاتارلىق قىسىملىرى كۈل رەڭ بولىدۇ. ئىككى يېنىدا روشەن ئاق رەڭلىك توغرا داغلار بولىدۇ، كۆز ئەتراپى قىزىل رەڭدە بولىدۇ. ئەركىكى بىلەن چىشىسىنىڭ تېنىنىڭ رەڭگى ئاساسەن ئوخشاش بولىدۇ، چىشىلىرىنىڭ تەن ئاستى سەل سارغۇچ بولىدۇ. كۆرۈش تور پەردىسى قىزىل، تۇمشىقى يېشىل، تۇمشىقى ئاساسى قىزىل بولىدۇ، پاقالچاق ۋە بارماقلىرى خۇنۇك يېشىل رەڭدە بولىدۇ.
ئۇيغۇردا كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش
كەمسىنىش ئىنساننىڭ ئۈمىدسىز، ئىشەنچسىز كەيپىياتتا تۇرۇپ ئۆزىگە بەرگەن پاسسىپ باھاسى بولۇپ ئۇ ئەقلىي ۋە ئوبىكتىپ تەھلىل ئاساسىغا قۇرۇلمىغان بولىدۇ. كەمسىتىش بولسا بىراۋلارنىڭ ئۆزى قادىر بولغان ياكى شۇنداق دەپ قارىغان كۈچ، ئىمكانىيەت ۋە شارائىتنىڭ تۈرتكىسىدە مەزكۇر ئەۋزەللىكلەردىن مەھرۇم قالغان ياكى شۇنداق دەپ قارالغان باشقىلار ئۈستىدىن چىقارغان سەلبىي ھۆكۈملىىرگە قارىتىلغان. ئىنساندىكى كەمسىنىش ۋە كەمسىتىش تۇيغۇلىرى پىسخىك بىنورماللىقنىڭ ئىپادىلىرىدۇر. مەيلى كەمسىنىش بولسۇن ياكى كەمسىتىش بولسۇن ھەر ئىككىلىسى ساغلام جەمئىيەتتە ياشاۋاتقانلار ئۈچۈن ئىنسانىيەتكە ئورتاق ئەخلاق مىزانلىرى تەرىپىدىن رەت قىلىنىدىغان خۇيلار سانىلىدۇ. ۋەھالەنكى، ئەتراپىمنى كۈزەتكىنىمدە بۇنداق كەمسىتىش ۋە كەمسىنىشلەرنى ھەر ۋاقىت ئۇچرىتىپ تۇرىمەن. مەنچە كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش ئۇيغۇرلاردا ئورتاق كەيپىياتقا ئايلانغىلى تۇرغاندەك قىلىدۇ. مەسىلەن، مېنىڭ نەزىرىمدە ئۆز مىللىتىگە بولغان مۇھەببەت تەبىئىي تۇيغۇ، ئەمما ئەتراپىمدىكى بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ بۇ ئىنسانىي تۇيغۇنى ئۆزگە مىللەتلەرنى كەمسىتىش بەدىلىگە ئىپادىلەشلىرى مېنى ھەيران قالدۇرىدۇ. يەنە مىسال، ئىنساننىڭ ئۆز مىللىتىدىكى تۈرلۈك مەسىلىلەرگە كۆڭۈل بۆلۈشى تەقدىرلەشكە سازاۋەر، ئەمما بەزى كىشىلەردە بۇ ئۆز مىللىتىدىن كەمسىنىش شەكلىدە ئىپادىلىنىدۇ. بۇنداق كەمسىنگۈچىلەر جەمئىيەتتە پەيدا بولۇۋاتقان ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنىڭ مۇرەككەپ سەۋەبلىرىنى بايقۇت قىلىدۇ، ئۇلار ”ھەممىسى ئۆزىمزنىڭ شورى، زادى بىز خەق ئەسكى، ھەممە ئىش ئۆزىمىزدىن چىقىۋاتىدۇ، ئىش چىقىرىدىغانمۇ، چاقىدىغانمۇ، باسىدىغانمۇ ئۆزىمىز، ئەجەپ ناچار مىللەتكەنمىز“ دەپ قارايدۇ. مەن مىللەتكە بولغان مۇھەببەتنى، كۆڭۈل بۆلۈشنى بىر بولسا باشقا مىللەتلەرنى كەمسىتىش يەنە بىر بىر بولسا مىللىتىدىن بەدىلىگە ئىپادىلەشنى ئىجتىمائىي، ئەخلاقىي ۋە پىسخىك بىنورماللىق دەپ قارايمەن. تۆۋەندە يازىدىغانلىرىم مەن يولۇقتۇرغان ئۇيغۇرنى كەمسىتىش ۋە ئۇيغۇردىن كەمسىنىش ھەققىدە بولىدۇ. بۇ يازمام ئىككى بۆلەكتىن تۈزۈلگەن بولۇپ بىرىنجى بۆلەكتە ئۇيغۇردىكى مىللەتنى كەمسىتىش ۋە مىللەتتىن كەمسىنىش كەيپىياتىنى كۆزەتكەنلىرىم ئاساسىدا بايان قىلىمەن. ئىككىنجى بۆلەكتە بۇنىڭ سەۋەبلىرىنى تەھلىل قىلىمەن. يازمىدا جاۋاپ تېپىلىدىغان سۇئاللار: كەمسىنىش ۋە كەمسىتىش قانداق ئىپادىلىنىۋاتىدۇ؟ كەمسىتىش ۋە كەمسىنىشنىڭ سەۋەبى نېمە؟ كەمسىتكۈچى كىملەر كەمسىنگۈچىلەرچۇ؟
ئۇيغۇردا كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش مەن كۈزەتكەن ئۇيغۇرنى كەمسىتىش ئەھۋاللىرى خېلىلا چېلىقارلىق بولۇپ بۇنىڭدا كەمسىتكۈچىلەر ئۇيغۇر ھەققىدە خۇددى بىر يات تايىپە ھەققىدە سۆزلەۋاتقاندەك بايان قىلىشىدۇ. ئەڭ ئىچىنارلىقى ئاڭلىغۇچىلاردىن بۇنىڭغا ئۆكتە قوپىدىغان سادالار ئاڭلانمايدۇ. كەمسىتكۈچى كەمسىتىش ئارقىلىق خۇددى بىر يېڭى قانۇنىيەتنى بايقىغاندەك مەغرۇرلىنىدۇ. ئاڭلىغۇچىلار بىر بولسا ئۆزى بىلەن مۇناسىۋەتسىز بىر پاراڭغا شاھىد بولۇۋاتقاندەك تۇيغۇدا بولىدۇ، يەنە بىر بولسا ھەسرەتلىك ئۇھسىنىپ دوست تارتىشىدۇ. يۇقارقى ئەھۋاللاردا نارازى بولىدىغان، مۇنازىرىلىشىدىغان، پاكىتلارنىڭ چىنلىقىغا گۇمان قىلىدىغان ئاڭلىغۇچى ئىنتايىن ئاز چىقىدۇ ياكى جىق چىقمايدۇ. مەنچە ئۇيغۇرنى كەمسىتىش تۆۋەندىكىدەك ئىپادىلەنمەكتە.
ئۇيغۇرلۇق= قالاقلىق+ئىقتىدارسىزلىق 2012-يىلنىڭ باھار ئايلىرىدا غايىلىك بىر دوستىمىز قەشقەردىكى ئىقتىدارلىق ۋە ئىرادىلىك سانىلىدىغان ياشلارنى يىغىپ دىدار مۇلاقەتتە بولدى. سورۇندا بىر دوستىمىز ئۆزى ۋاكالەتچىلىك قىلىۋاتقان شىركەت مەسئۇللىرىنىڭ نەقەدەر تەدبىرسىزلىكى، ئىقتىدارسىزىلىقى ھەققىدە توختىلىپ ئۇلارنى ”ئۇيغۇرچە تىجارەت قىلىدۇ“ دەپ قالدى. ھەمدە بۇ شىركەتنىڭ بۈگۈنكى مۇۋەپپەقىيىتىنى خەنچە ئوقۇغان بىر مۇئاۋىن دېرىكتۇرغا باغلاپ، ”چۈنكى ئۇ دېگەن خەنسۇچە ئىش قىلىدۇ“ دەپ تەرىپلىدى. ئارىدا گەپتىن گەپ چىقىپ ”قەشقەردە يۈزدىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئادۋۇكات بار، قاملاشتۇرۇپ توختام يازالايدىغاندىن بىرسى چىقىدۇ يا چىقمايدۇ. خەنسۇلاردا نەچچە مىڭ يىللىق توختام ئەنئەنىسى بار، شۇڭا خەنسۇلار توختامغا پۇختا. ئۇيغۇرلاردا توختاملىشىش دېگەن چۈشەنچە يوق…“ دەپ قالدى. يىغىلىش ئاخىرىدا ھېلىقى غايىلىك دوستىمىز كىملەرنىڭ ئۆزى بىلەن ھەمكارلىشىشنى خالايدىغانلىقىنى سورىغىنىدا مەزكۇر ۋاكالەتچى بۇرادەر ”مەن ھەمكارلىشىشنى خالايمەن، لېكىن ئىشنى ئۇيغۇرچە قىلمايمەن، رەسمىي توختاملىشىپ قىلىدىغان ئىش بولسا مەن تەييار“ دەپ گېپىنى تۈگەتتى. مەن بۇ سۆھبەتتە ئىككى نوقتىغا دىققەت قىلدىم، بىرى ئۇنىڭ باشتىن ئاخىر قالاقلىق سانىلىدىغان ئىشلارنىڭ ھەممىنى ”ئۇيغۇرچە“ دەپ ئىپادىلەشلىرى، يەنە بىرى ئۇنىڭ ئۇيغۇرلۇقنى قالاقلىق دەپ تەبىرلەشلىرىگە سورۇندىكى مۇنەۋۋەرلەردىن ھىچ كىمنىڭ ئىتىراز بىلدۈرمەسلىكى.
2012-يىلى رامازاننىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى بىر ئاكا ئاغىنمىز بىلەن تاماقتا بىرگە بولدۇق. ئۇزاق ئۆتمەي داستىخانغا ئۇ ئاكىمىزنىڭ ئىچكىرىدە ئوقۇغان، چوڭ بىر دوختۇرخانىدا ئىشلەيدىغان ئېنىسىمۇ داخىل بولدى. مەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى بىر قىسىملاردا باش كۆتۈرگەن ئىلىم، ئەمەل، ۋە تىجارەت سورۇنىدا ھىچ قانداق پىرىنسىپنى كېرەك قىلماي كۆز ئالدىدىكى مەنپەئەتنىلا ئويلايدىغان، دائىم ئەتىكى قۇيرۇقتىن بۈگۈنكى ئۆپكىنى ئەلا بىلىپ ياشايدىغان پىسخىكا ھەققىدە توختالدىم ۋە “ بىزنىڭ بەزەن كىشىلىرىمىز كۆز ئالدىدىكى رىياللىقنى مەڭگۈلۈك دەپ تونۇۋېلىۋاتىدۇ. كىشىلەرنىڭ بولۇپمۇ ئىلىمدار ۋە ئەمەلدارلارنىڭ تەھلىل، باھا ۋە ھۆكۈملىرى رىياللىقنىڭ ئىھتىياجىغا ئاساسەن زاماندارلىق، مەنپەئەتدارلىق يولىغا چۈشۈپ كېتىۋاتىدۇ“ دەپتىمەن. ھېلىقى دوختۇر، ”ئادەتتە قالاق، ئىپتىدايى مىللەتلەر شۇنداق بولىدۇ. ئۇلارنىڭ مۇكەممەل تارىخى بولمىغاچقا كۆز ئالدىدىكى ئىشلارنىلا بىلىدۇ، ھەم شۇنى بىردىنبىر ھەقىقەت دەپ تونۇيدۇ“ دەپ قالدى. ئۇنىڭ گېپىچە ئۇيغۇر ”قالاق، ئىپتىدائىي مىللەت“ بولۇپ قالغانىدى.
2011-يىلى تومۇزدىن كېيىن تولۇق ئوتتۇرىدىكى بىر ئوقۇتقۇچى بىلەن شىرىكلىشىپ تەربىيىلەش مەركىزىنىڭ ئىشلىرىنى باشلىدۇق. ئەسلىدىكى سىنىپلىرىمىزنى قايتا ئۆزگەتىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلۇپ بۇ ئىشقا قايسى شىركەتنى تەكلىپ قىلىشتا تارتىشما بولدى. مەن ئۇيغۇر شىركەتلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ باقماقچى بولدۇم، شىرىكىم ”ئۇيغۇر بالىلار بۇنداق ئىشلارنى قىلالمايدۇ. بۇ ئىشلارنى ئەزەلدىن خەنسۇ شىركەتلىرى قىلىپ كەلگەن، ئۇيغۇرلارنىڭ كۆزى يەتمەيدۇ“ دەپ تۇرۇۋالدى. مېنىڭ نەزىرىمدە سىنىپلارنى ساختا تامدا توسىدىغان ئاددىي ئىشنى خەنسۇنىڭ قىلىپ ئۇيغۇرنىڭ قىلالماسلىق مەسىلىسى مەۋجۇد ئەمەس ئېدى. شۇنىڭ بىلەن بىر قانچە خەنسۇ شىركەت بىلەن دېيىشتۇق. ئۇلار ھەممە چىقىم بولۇپ ئەڭ ئاز بولغاندا 56 مىڭ سومغا پۈتكۈزۈپ بېرىدىغان بولدى. بىر ئۇيغۇر بالىنى باشلاپ كېلىۋېدىم 50 مىڭ سومغا توسىدىغان بولدى. نەتىجىدە ئىشنى ئۇيغۇر بالىلارغا بەردۇق. ھۈنەرۋەن كىشى شاگىرتلىرى بىلەن ئۈچ كۈن ئىچىدە پۈتكۈزۈپ بەردى. بىز دەرىزە قويۇشنىلا ئويلۇشۇپ ھاۋادان قويۇشنى بىلمەي ئويلاشمىغانىكەنمىز، خەنسۇ بېزەكچىلەرمۇ ئۇ تەكلىپنى بەرمىگەنىدى. ئۇيغۇر بالىلار سىنىپنى ئۆزى لايىھەلەپ ئۇيغۇرنىڭ ئۆيلىرىدەك ھاۋادانلىق قىلىپ بىر چىرايلىق پۈتكۈزۈپ بەردى. بۇنى كۆرگەن شىرىكىم “ ئۇيغۇرلارمۇ قىلالايدىكەن، قايسى خەنسۇدىن ئۆگەنگەن بولغىيدى؟“ دەپ ئىڭەك تاتىلاپ قالدى.
ئۇيغۇرلۇق=مەينەتلىك+شەھۋانىيلىق ئابدۇكېرەم ئابلىزنىڭ 2012-يىللىق ئىتوت كېچىلىكىدە ئىككى ئۇيغۇرنىڭ مېھمانخانىدا قىلغان ئەخمىقانە قىلىقلىرى كۈلكە قىلىنىپ ئىشلەنگەن بىر ئىتوت سەھنىگە ئېلىپ چىقىلدى. ئىتوتتا ئىككى ئۇيغۇر مېھمانخانىنىڭ قىممەتلىكىدىن زارلىنىپ ئەسلەھەلەردىن ئۆچىنى ئالماقچى بولۇشىدۇ. ئۇلار سۇخانىدىكى ئوچاققا تاماكا قالدۇقى، قەغەز تىقىپ قويۇش، تەرەتنى چۈشۈرمەي ياتاقنى پۇرىتىۋېتىش… قاتارلىقلارنى مەسلەھەتلىشىدۇ. ئۇلارنىڭ مەقسىدى ياتاقنى ”مىللىي پۇراققا تولدۇرىۋېتىش“ بولىدۇ. مېنىڭ ھەيران قالغىنىم سېسىق پۇراق قانداق بولۇپ مىللىي پۇراق بولۇپ قالدى؟ بۇ قاراپ تۇرۇپ ئۇيغۇرنى مەينەت دېگەنلىك بولماي نېمە؟ بۇ گەپنى ئاڭلىغان تاماششابىنلارنىڭ چاۋاك چېلىپ كېتىشلىرى بۇ باھاغا قوشۇلغانلىقمۇ، ياكى بىپەرۋالىقتىنمۇ؟
ئادىل مىجىتنىڭ قاچانلاردىدۇر ئوينىغان بىر ئىتوتى ھېلىمۇ ئېسىمدە. ئىتوتتا بىر تۇل ئەر بىلەن يەنە بىر تۇل ئايالنىڭ تونۇشتۇرۇلۇغاندىن كېيىنكى كۆرۈشۈش جەريانى سەھنىگە ئېلىپ چىقىلغان. تۇل ئەر تۇل ئايالدىن ئۇنىڭ مۇھەببەتلىشىش تارىخىنى سورايدۇ. ئايال ئۆزىنىڭ مۇھەببەتلەشكەنلىكىنى ئېيتقاندىن كېيىن تۇل ئەر ”مۇھەببەتلەشسە باشقا ئىش بولماي قالامدىكەن، مەن بىز خەقنى ئوبدان بىلىمەن“ دەپ قايناپ كېتىدۇ. بۇ يەردە دېمەكچى بولغان گەپ ”بىز خەق دېگەن شەھۋانى…“ دېگەن كەمسىنگەن يەكۈندىن ئىبارەت.
ئەسلى بىر مىللەتنىڭ شەھۋانىيەتكە مايىل دېيىلىشى ھار ئېلىنىشقا تىگىشلىك ئىش. مەن ئاڭلىغان سۆزلەندىلەردە باشقا مىللەت تەرىپىدىن ئۇيغۇرلۇق شەھۋانىيلىققا باغلىنىپ تەسۋىرلەنسە ئاڭلىغۇچىلارنىڭ پەخىرلەنگەندەك ھاللاردا بولۇشى مېنى تاڭ قالدۇرىدۇ. ئادەتتە ئامېرىكىدا ئاق تەنلىكلەگە قارا تەنلىكلەر، ڧرانسىيەدە ڧرانسوزلارغا شىمالى ئاڧرىقا كۆچمەنلىرى، ئەنگىلىيەلىكلەرگە ئەرەبلەر، گېرمانىيىلىكلەرگە تۈركلەر ”جىنسىيىتى كۈچلۈك“ كىشىلەردەك بىلىنىدۇ. بۇنىڭدا مۇستەملىكە قىلغۇچى مىللەتنىڭ مۇستەملىكە قىلىنغۇچى مىللەتكە بولغان ئاممىۋىي باھاسى ئەكىس ئېتىدۇ. ئۇيغۇرنى شەھۋانى دەپ كەمسىتش بىلەن مۇناسىۋەتلىك خەلق ئارىسىغا تارقالغان، ھەممە كىشى دېگۈدەك بىلىدىغان مۇنداق بىر سۆزلەندى بار، ”ئىككى خەنسۇ بىر يەرگە كەلسە قورساقنىڭ گېپى، ئىككى ئۇيغۇر بىر يەرگە كەلسە …نىڭ گېپى“. بۇندىن باشقا نەسرىددىن ئەپەندى ھەققىدە يېزىلغان ئەختەم ئۆمەرنىڭ كىتابىدا ”ئىككى پۇتىدىن تۇتقانلىرىغا قارىغاندا ئۇيغۇر ئوخشىمامدىلا“ دېگەن بىر يۇمۇر كىرگۈزۈلۈپتۇ. بۇلاردا دېيىلمەكچى بولغىنى ئۇيغۇر دېگەنلىك شەھۋانى دېگەنلىكتۇر. بۇنداق كەمسىتىشنىڭ سەھنىلەرگە چىقىشى، خەلق ماقاللىرىدەك تارقىلىشى، كىتاب بولۇپ نەشىر قىلىنىشى ئۇيغۇرنى ئىنساننىڭ ھايۋانى تەبىئىتىگە يېقىن قىلىپ تەبىرلەپ كەمسىتىشنىڭ ئومۇملاشقانلىقنىڭ ئىپادىسى. ئۇيغۇرنى كەمسىتىشنىڭ يۇقارقىدەك قالاق، ئىقتىدارسىز، مەينەت…دېگەندەك شەكىللىرى بولغاندىن سىرت نادان، قورقۇنچاق، زوراۋان، قوپال، خۇراپىي، مۇتىئەسسىپ…قاتارلىق ئىپادىلىرىمۇ مەۋجۇد. يازمىنىڭ سەھىپە ئىتىبارى بىلەن ھەر بىرىگە ئايرىم مىسال ئالمىدۇق.
ئۇيغۇردىن كەمسىنىشنىڭ ئىپادىسى بەلكىم كۆپتۇر ئەمما مەن ئۇچراتقان كەمسىنىشلەر ئىچىدە ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلىقىنى ئىتىراپ قىلماسلىق، ئۆزىنى چەتئەللىك دەۋېلىش ئەڭ گەۋدىلىكلىرىدىندۇر.
ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش 2011- يىلى تومۇزنىڭ ئاخىرلىرىدا قەشقەردىكى بىردىنبىر ئالى مەكتەپكە بارغىنىمدا قەشقەرشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ قۇرۇلۇش ئالدىدا تۇرۇۋاتقانلىقىدىن خەۋەر تاپتىم. ماڭا بۇ خەۋەرنى يەتكۈزگۈچى بۇ ئورۇنغا مەسئۇللۇققا تەيىنلىنىش ئالدىدا ئىكەن. ئۇ پاراڭ قىلىپ ئولتۇرۇپ“ مېنى باش مۇدىر قىلىدىغان ئوخشايدۇ، بىرەر خەنسۇنى باش مۇدىر قىلسا، مەن مۇئاۋىن بولۇپ ئىشلىسەم بولاتتى. خىيىم خەتىرى چىقىپ قالسا خەنسۇ ئىگە بولسا ياخشىراق، ئۇيغۇر دېگەننىڭ بىر ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىمىقى تەرس.“ دەپ قالدى.
شىنجاڭ ئۇنۋېرىستىتىدا ماگىستىرلىقتا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىم ئېدى. بىر قېتىم مەزكۇر ئۇنۋېرىستىتنىڭ جۇغراپىيە فاكۇلتىتىدا ئىشلەيدىغان بىر خانىم بىلەن دۆلەتلىك ئېنگىلىزتىلى ئالتىنجى دەرىجىلىكلەر ئىمتىھانىغا كامسىيە بولۇپ قالدۇق. ئىمتىھان قەغىزىنى تارقىتاي دەپ تۇرسام ”ئۇكام ئىككىلىمىز ئۇيغۇركەنمىز بىر چاتاق چىقىپ قالارمۇ، بىرەر خەنسۇنى قوشۇپ ئورۇنلاشتۇرغان بولسا خاتىرىجەم بولماسمىدۇق! بىز ئۇيغۇرلار ھەرقانچە قىلساقمۇ خەنسۇلاردەك ئەستايىدىل ئەمەس. بىر ئىش چىقىپ قالسا ھۆدىسىدىن چىقالماسمىزمىكىن“ دەپ قالدى. ئىمتىھانمۇ تۈگىدى، چاتاقمۇ چىقمىدى. خوشلىشىدىغان چاغدا ”ئۇيغۇرنىڭ مۇستەقىل نازارەت قىلالايدىغانلىقىغا ئەمدى ئىشەندىڭىزمۇ؟“ دەپ سورۇدۇم… ھادىسىلەردىن ئەقلىي خۇلاسە چىقارغىدەك بولغان چاغلىرىمدىن باشلاپ ھىساپلىسام مېنىڭ ئۈيغۇرلار ئارىسىدا ئوقۇغان، ئىشلىگەن ۋاقتىم ئۇزۇن ئەمەس، لېكىم ماڭا تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك بولغىنى ئۇيغۇرنىڭ ئۆزىنى خەنسۇلاردىن تۆۋەن كۆرۈشلىرى، كەمسىنىشلىرى بولدى.
بېيجىڭدا ئوقۇغان ۋە لەنجۇدا ئىشلىگەن چاغلىرىمدا پويىزدا دائىم ئۇيغۇرلار ئۇچراپ قالاتتى. ماڭا ئەڭ تەئەججۈپلۈك تۇيۇلغىنى ئۇيغۇرلارنىڭ بولۇپمۇ ئۇيغۇر قىزلارنىڭ ئۆزىنى ئۇيغۇر ئەمەس دەپ تۇرۇۋېلىشلىرى ئېدى. بىر قېتىم پويىزدا بىر سىتۇدېنت قىزدىن يەنە بىر ئۇيغۇر كىشى ”سىز ئۇيغۇرمۇ“ دەپ سورىۋېدى ھېلىقى قىز ”ياق، ياق مەن خەنسۇ“ دەپ تۇرۇۋالدى. ئۇيغۇر كىشى چىشلىرى ئارىسىدىن چىقىرىپ “ ئۇيغۇر بولمىساڭ، ئۇيغۇرچىنى چۈشەنمىسەڭ، مېنىڭ نېمە دەپ سورىغىنىمنى نەدىن بىلدىڭ؟“ دەپ قويۇپ كېتىپ قالغانىدى. ئۆزىنى ئۇيغۇر دېمەيدىغانلارنى ئامېرىكىدىمۇ كۆردۈم. ئۈرۈمچىدە چوڭ بولغان بىر ئۇيغۇر قىزى مەن ئوقۇغان مەكتەپكە ئوقۇشقا كېلىپ يېرىم يىلغىچە ئۆزىنى تۈرك دەپ يۈرۈپتۇ. مەكتەپتىكى يالغۇز ئۇيغۇر بىلەنمۇ ئۇچراشماپتۇ. ئاخىرى ئۇيغۇر بولۇشنى خالىمىغاچ تۈركلەر ئارىسىدىمۇ ئىتىراپقا ئېرىشەلمەي خەنسۇلار كۆپ نىيو يورك شەھرىگە كېتىپ قاپتۇ. تەبىئىيكى، بۇنداق ئۇيغۇرلۇقنى ئىتىراپ قىلماسلىقنىڭ كەينىگە ئۇيغۇرلۇق سالاھىيەت ۋە كىملىكتىن كەمسىنىش، ئەنسىرەش، خۇدۇكسىرەش يوشۇرۇنغان.
ئۇيغۇردا ئومۇملاشقان كەمسىنىشلەر يەنە؛ ئىتىپاقسىزلىق، ھورۇنلۇق، بېكىنمىچىلىك، تەرەققىيسىزلىك، تەرتىپسىزلىك… قاتارلىق ئىجتىمائىي ئىللەتلەرنى ئۇيغۇرنىڭ ۋۇجۇدىدىنلا كۆرۈپ ئۇھسىنىش بىلەنمۇ ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
كەمسىتىش ۋە كەمسىنىشنىڭ سەۋەبى كۈزەتكەنلىرىمگە ئاساسلانغاندا ئۇيغۇرنى كەمسىتىش قىسمەن دىن ۋە پەن ئوقۇغانلار ئارىسىدا ئومۇملاشقان. مەكتەپ مائارىپىدا پەن ئوقۇپ كادىر بولغان بەزى ئۇيغۇر زىيالىلىرى ئۆزىدەك ھۆكۈمەت دەپتىرىگە ئۆتمىگەن، تۈرلۈك ئەۋزەل سىياسىي ئورۇن، ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكلەردىن مەھرۇم ئاۋام ئۇيغۇرنى نامرات، قالاق، نادان، زوراۋان، قوپال، مۇتىئەسسىپ، خۇراپىي…دەپ كەمسىتىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە يازغۇچىلارنىڭ كەمسىتىشلىرى بىر قەدەر سېستىمىلىق، قايىل قىلارلىق بولۇپ كەڭرى تارقىلىش پۇرستىگە ئىگە. مەسىلەن، ”يىراق قىرلاردىن ئانا يەرگە سالام“، ”ئۆزىمىزنى ئىتىراپ قىلايلى“ ”ئۇيغۇرلاردىكى پىسخىك ئاجىزلىقلار“…قاتارلىق ئەسەرلەر ۋە ”شىنجاڭ مەدەنىيىتى“ ژورنىلىدا ئون نەچچە يىل ئېلان قىلىنغان ئىللەتچىلىلىك ئەدەبىياتىغا مەنسۇپ ئەسەرلەر. بۇنداق يازارمەن زىيالىلار مىللەتنى كەمسىتىشنىڭ ئەدەبىي ئەسەر، ئىلمىي ماقالە، رادىيو-تېلۋىزور سۆھبىتى…قاتارلىق تۈرلۈك ۋاستىلىرىغا ئىگە. يۇرتىمىز ۋە چەتئەللەردە دىن ئوقۇغان گاھى زىيالىلار ئۆزىدىكى دىنىي بىلىم ئەۋزەللىكى ۋە ئىجتىمائىي ئورۇندىكى ئىمتىيازنى مەنىۋىي دەستەك قىلىپ ئۇيغۇر مۇسۇلمان ئاۋامنى كەمسىتىدۇ. ئۇلارنىڭ مەرەپ، نەزىر ۋە خەتمە قۇرئان (قۇرئان تۈگەللىمە) قاتارلىق سورۇنلىرى بار. ئۇلارنىڭ قىلىدىغان ئىشى ئۇيغۇر ئۆرپ ئادەتلىرىنى بىدئەتكە چىقىرىش، مەۋجۇد دىنىي يوسۇنلارنى ئىسلاھ قىلىشتۇر. مەسىلەن 80-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدىن باشلانغان دوپپىسىز ناماز ئوقۇش تەرغىباتى، ئامىننى ۋارقىراپ دېيىش تەلىماتى، تاراۋى نامىزىنى سەككىز رەكەت ئوقۇش تەشۋىقاتى…قاتارلىق ھىچ بىر ئەمەلىي ئەھمىيىتى ۋە تەخىرسىز زۆرۈرىيىتى يوق مەسىلىلەردىن ئىبارەت. كومۇنىستىك مائارىپتا تەربىيەلەنگەن قىسمەن زىيالىلارنىڭ مىللەتنى كەمىسىتىشىنىڭ سەۋەبى مەنچە ئاۋۋال ئۇلارنىڭ مائاشلىق بولۇپ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئورنىنىڭ ئەتراپىدىكى ئاۋام ئۇيغۇردىن زىيادە پەرقلەنگەنلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. جۇڭگۇدەك نەچچە مىڭ يىل ماددىي ئىھتىياج بارلىق ئىھتىياجنىڭ ئاساسى بولغان جەمئىيەتتە ئىقتىسادلىقلارنىڭ كەمبەغەللەرنى كەمسىتىشى ھەيران قالارلىق مەسىلە ئەمەس. دىيارىمىزدا كومپارتىيە بايلارنى باپلاپ كەمبەغەللەرنىڭ سانىنى كۆپەيتكەندەك قىلغان بىلەن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا يېڭى بىر سىنىپ بولغان مائاشلىقلار تەبىقىسىنى شەكىللەندۈردى. ئۇيغۇردىكى بۇ تەبىقە ئىشقا ئورۇنلىشش، داۋالىنىش، بېقىلىش قاتارلىق جەھەتلەردە بۇ تەبىقىگە مەنسۇپ بولمىغانلار ئېرىشەلمەيدىغان ئىمتىيازلارغا ئىگە بولغاچقا ئۈستۈنلۈك تۇيغۇسىنىڭ باش كۆتۈرىشى تەبىئى. بۇنداق ئۈستۈنلۈك تۇيغۇسىنىڭ ئىپادىسى كەمسىتىشتۇر.
1930-يىللاردا شىڭشىسەي بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەمكارلىشىشى نەتىجىسىدە ئۇيغۇر يېڭى مائارىپى سوۋېتچە قېلىپقا چۈشۈشكە باشلىغان. ئۇيغۇرلار ئىچىدە سوۋېتنىڭ كومۇنىستىك مائارىپىدا تەربىيەلەنگەنلەر 50 –يىللاردىن كېيىن ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدە پۈتۈنلەي يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتكەن. ئۇيغۇرلار ئۆز يۇرتىدىكى سوۋېتپەرەس مائارىپتا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ ئوقۇش، تەبىيىلىنىش نەتىجىسىدە روس مەدەنىيىتى ۋە روس مەدەنىيىتى ئارقىلىق دۇنيا يېڭىلىقلىرىدىن بەھرىمەن بولغان. بۇ ئۇلارنىڭ مەنىۋىيىتىدە ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىپ ئۇلاردا ئۆزىنى يېڭى مەدەنىيەت، يېڭى بىلىم ۋە يېڭى ئاڭ بىلەن قوراللانغان يېڭى بىر ئەۋلاد دەپ سانايدىغان خاھىشنى پەيدا قىلىپ قويغان. نەتىجىدە ئوقۇغان كىتاب، كۆرگەن كىنو بىلەن تۈپتىن ئوخشىمايدىغان ئاۋام ئۇيغۇرنىڭ ھاياتى ئۇلارغا قەدىمىيلىقتەك، تەرەققىياتسىزلىقتەك، قالاقلىقتەك كۆرۈنگەن. ئانامنىڭ ئېيتىشىچە 50-يىللاردا تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىغا تانسا ئۆگىتىلگەنىكەن. مەكتەپتە پات-پات تانسا ئۇيۇشتۇرۇلۇپ تۇراتتىكەن. شۇ چاغلادا ئوقۇپ كادىر بولغان بىر تۇغقىنىمىزنىڭ 84-يىللىرى ئالى مەكتەپتە ئوقۇپ خىزمەتكە چىققان ئوغلى بىلەن بولغۇسى كېلىنىنى بىزگە تانسا ئوينىتىپ بەرگەنلىكى ھېلىمۇ ئېسىمدە. يۇرتىمىزدا يېقىنقى يىللارغىچە ئالى مەكتەپتە ئوقۇغاننىڭ بەلگىسى تانسا بىلىش، ھاراق ئىچىش، كىيىمنى ئالا بۇلىماچ، چاچنى غەيرى قويۇشلاردا ئىپادىلەنگەنلىكى ئېسىمدە. ئۇيغۇردا مائارىپنىڭ ئادەمنى يېڭىلىشى ۋە ”يېڭىلانغان“ ئادەمنىڭ ئۆزىدىكى ئۆزگىرىشىنى تەرەققىيات دەپ قاراپ قەۋمىدىكى ”كونا“لىقلارنى كەمسىتىشى 30 –يىللاردىكى سوۋېتچە مائارىپنىڭ بۈگۈنگىچە داۋاملاشقان ئاسارىتى خالاس. بۈگۈنكى مائارىپتا ئانا تىلنىڭ ئورنىغا يات تىلنىڭ دەسسىشى بۇنداق كەمسىتىشلەرنىڭ يەنىمۇ چوڭقۇرلىشىدىغانلىقىدەك شۇملۇقنى بۇرنىمىزغا پۇراتماقتا.