Йипәк_йоли
пилә қурути уруқиниң яврупаға тарқилиши
җуңго таң сулалиси дәвригә кәлгәндә (618 – 907) суҗава яритип бәргән тоққуз йүрүш музика сестимиси асасида 640 – йили 10 йүрүш музика сестимисини бәрпа қилди. булар төвәндикичә : 1. кучар музикиси, 2. қәшқәр музикиси, 3. турпан музикиси, 4. ғәрбий ляв музикиси, 5. бухара музикиси, 6. сәмәрқәнт музикиси, 7. камбоджа музикиси, 8. күрийә музикиси, 9. йән музикиси, 10. чиң шаң музикиси. мана шу он йүрүш музика сестимиси ичидә алтә хил музика (буниңға турпан музикиси қошулған) кучар музикисини асас қилған уйғур музикиси иди. буниң ичидики ғәрбий ляв музикисиму мәлум дәриҗидә хәнзу музикисиниң тәсиригә учриған һон музикиси болуп, қәдимки уйғур музикиси иди. буниңдин ташқири кучар усулини асас қилған уйғур усул сәнитиму, уйғур милли һәйкәлтарашлиқи билән рәссамчилиқниң әнәниви алаһидиликлирини асас қилған будда сәнитиму (асасән һәйкәлтарашлиқ вә рәссамлиқ) хәнзуларниң һәйкәлтарашлиқ вә рәссамлиқ сәнитигиму күчлүк тәсир қилған. буниңға дуңхуаң миң өйидики һәйкәлләр, там сизма рәсимлири испат болиду. шуниму ейтип өтүш керәкки, 7 – әсирниң башлирида хотәнлик уйғур рәссами ючийзиң таң сулалиси падишаһи ли шиминниң (627 – 649) тәкливигә бинаән шиәнгә келип сакямунниң типик сүритини сизип бәргән. җуңго рәссамлири будда рәссамчилиқидики рәсим сизиш сәнитини вә ғәрб әллиридики кишиләрниң рәсимини сизиш сәнитини униңдин өгәнгән. чүнки ючийзиң рәссамчилиқта (ғәрб услубидики рәссамчилиқта) тәңдиши йоқ рәссам иди. җуңгониң қәдимки чағдики мәниви мәдәнийәтниң (пәлсәпә билән әдәбиятниң) бейиши вә йүксүлүшини уйғурларниң қошқан өчмәс төһписидин аҗритип қараш толиму бимәнилик болиду. будда дини әң дәсләп җуңгоға тарқилиштин бурун уйғурлар арисида йилтиз тартқан иди. уйғулар ичидин чиққан мәшһур буддист, раһиблар 3 – әсирдин башлап будда динини җуңгоға тонуштурушқа киришкән. буниңға кучарлиқ улуғ буддист пәйласуп вә мәшһур тәрҗиман, шаир комараҗивани мисал кәлтүрүш йетәрлик. комараҗива (миладиниң 344 – йили туғулуп 431 – йили аләмдин өткән) кичик вақтида дадисиға әгишип һиндистанға барған. у һиндистанда көп йиллар туруп буддизим әқидилирини тиришип өгәнгән. шу чағларда буддизим тәлиматида махияна вә хиняяна дәп атилидиған чоң икки мәзһәп, икки еқим бар иди. комараҗива бу икки чоң мәзһәп ичидин хиняяна мәзһипини қобул қилған. у һиндистандин қайтип келиватқан чағда қәшқәрдә шори асама атлиқ будда раһипиға йолуққан вә униңдин махияна мәзһипини өгинип бурун қобул қилған хиняна мәзһипидин ваз кәчкән. комараҗива қәшқәрдин өтүп ақсуға кәлгәндә аҗайип бир раһипқа йолуққан, у раһип өзини дуняда тәңдашисз раһип һесаблаб һәмишә махтинип : "әгәр будда әқидилири бойичә бирәр киши мән билән муназирилишип мени йеңидиған болса ундақ кишигә бешимни кесип беримән" дәйдикән. комараҗива шу раһип билән муназирилишип уни йеңип қойиду. бу вәқә ғәрбтики будда дунясини зилзилигә кәлтүриду. комараҗиваниң даңқи ғәрб әллиригә тарқилиду. бу вәқәдин кучар хани наһайити чоң пәхирлиниш һес қилип комараҗиваниң алдиға – ақсуға келип уни иззәт – һөрмәт билән кучарға елип кетиду. комараҗивани кучар дөлитиниң пири устази дәп җакалайду. тарихтин хәври бар кишиләргә мәлум болғандәк комараҗива мәлум сәвәбләр билән миладиниң 385 – йили һазирқи гәнсуниң овийға кәлгән. у шу җайда 15 йил турған. комараҗива шу мәзгилдә хәнзу йезиқини (тилини) пухта, мукәммәл , чоңқур өгәнгән. шу чағдики җуңго тарихида "икки чин сулалиси" билән "шимали вә җәнуби сулалиләр дәври" дәп аталған наһайити қалаймиқан (асасән уруш қалаймиқанчилиқи) бир дәвр иди. җуңгодики бәзи ханлиқларниң алий һөкүмранлири будда дининиң надан, садда хәлқләрни асанла алдап кетәләйдиған пассип идийисидин пайдилинип хәлқни бихутлаштуруп өзлиригә қарши чиқмайдиған юваш пуқраларға айландуруш үчүн һичнәрсигә қаримай барлиқ тиришчанлиқларни көрситип , будда динини тәшәббус қиливатқан иди. будда диниға күчлүк тәрпдар болған кейинки чин ханлиқи (384 – 417) ниң хани явшийин (миладиниң 394 - йилидин 415 – йилиғичә хан болған) миладиниң 401 – йили комараҗивани тәклип қилип шиәнгә елип кәлгән вә уни дөләтниң пири устази дәп җакалиған. явшийинниң яритип бәргән кәң имканийитидин пайдиланған комараҗива шиәндики мәшһур будда ибадәтханилириниң биридә 3000 шагиртқа будда әқидилиридин дәрс бәргән. явшийин даим ибадәтханиға берип униң дәрсини аңлиған. кейинки чағларда униң шагиртлиридин бирқанчиси "данишмән – әвлия" дегән намға игә болған. комараҗива шиәндә будда әқидилиридин дәрс өткәндин ташқири будда намилардин 384 җилидлиқ 74 парчә китабни қәдимки һинди тилидин хәнзучиға тәрҗимә қилған. буниңдин башқа бәдиилиги наһайити күчлүк болған будда ривайәтлиридин наһайити нурғун әсәрләрни қәдимки һинди тилидин хәнзучиға тәрҗимә қилған. униң қолидин чиққан тәрҗимә әсәрләрниң тили бәкму раван, мәзмуни чоңқур болсиму , чүшинишлик болған. комараҗиваниң дин, пәлсәпә , әдәбият саһәсидики паалийити җуңго буддизим пәлсәписиниң вә әдәбиятниң тәрәққиятиға наһайити күчлүк тәсир көрсәткән. шуниң үчүн, у , улуғ буддист , пәйласоп , даңлиқ тәрҗиман , талантлиқ шаир дегән намға игә болған. хуласә қилип ейтқанда, қәдимки чағдин тартип 15 – әсиргичә (улуғ саяһәтчи магелан ғәрб билән шәрқ вә шәрқ билән ғәрб арисидики деңиз , окян йолини ачқучи) асия билән яврупа арисидики хәлқара қатнаш йоли (аталмиш йипәк йоли) ялғузла ғәрб билән шәрқ әллири ара сода арқилиқ иқтисад алмаштуруш йоли болупла қалмастин , мәдәнийәт алмаштуруш арқилиқ шәрқ әллири билән ғәрб әллириниң қәдимки әнәниви милли мәдәнийити асасида шанлиқ , йүксәк мәдәнийәт яритишида алтун көврүклүк рол ойниған. болупму бу улуғ тарихий мөҗизидә оттура асия хәлқлири асаси (өгитиш вә тонуштуруш җәһәттә) ролини ойниған.