cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەتىرگۈل ئۇرۇشى
تارىخى ئارقا كۆرۈنىشى
4پارچەئەتىرگۈل ئۇرۇشى15-ئەسىردە ئەنگلىيەنىڭ فېئودال زېمىن ئىقتىسادى پەيدىنپەي خارابلاشتى، چوڭ فېئودال ئاقسۆڭەكلەر تالان-تاراج قىلىش ئۇسۇلىنى قوللىنىپ، ئۆز نەپسىنى قاندۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا فرانسىيەگە يۈرۈش قىلىپ ئېلىپ بېرىلغان 100 يىللىق ئۇرۇش ئارقىلىق يېڭى يەر-زېمىنغا ۋە مال-دۇنياغا ئېرىشىشنى ئۈمىد قىلاتتى. 1399-يىلى تەختكە چىققان لانكاستېر سۇلالسى بۇ بىر تۈركۈم چوڭ ئاقسۆڭەكلەرنىڭ سىياسىي قورالى بولۇپ قالدى. نەتىجىدە 100 يىللىق ئۇرۇشتا ئەنگلىيە قاتتىق مات بولدى. چوڭ ئاقسۆڭەكلەرنىڭ مۇستەبىتلىكى، دۆلەت خەزىنىسىنىڭ قۇرۇقدىلىپ قېلىشى يېڭى گۈللەنگەن ئاقسۆڭەكلەر، بۇرژۇئازىيىسەنىڭ كۈچلۈك نارازىلىقىنى قوزغىدى. ئۇلار ئۈمىدىنى يونكېرىس جەمەتىنىڭ تەختكە چىقىشىغا باغلىغانىدى. شۇنىڭ بىلەن 1455-يىلىدىن ئېتىبارەن ئەنگلىيە پادىشاھ قەسىرىدىكى لانكاستېر جەمەتى بىلەن يورك جەمەتى باشچىلىقىدىكى ئىككى چوڭ گۇرۇھ ئوتتۇرىسىدا تەخت تالىشىش يۈزسىدىن 30 يىل داۋاملاشقان فېئوداللارنىڭ قالايمىقان ئۇرۇشى پارتىلىدى. لانكاستېر ئائىلىسى قىزىل ئەتىرگۈلنى، يورك جەمەتى ئاق ئەتىرگۈلنى جەمەت بەلگىسى قىلغانلىقى ئۈچۈن، بۇ ئۇرۇش تارىختا «ئەتىرگۈل ئۇرۇشى» دەپ ئاتالدى. ئۇرۇش داۋامىدا ئاساسەن ئىقتىسادىي ئارقىدا قالغان شىمالىي رايۇندىكى فېئودال ئاقسۆڭەكلەر لانكاستېر جەمەتى تەرەپتە تۇردى، ئاساسەن ئىقتىسادى تەرەققىي تاپقان جەنۇبىي رايۇنلاردىكى فېئۇدال ئاقسۆڭەكلەر ۋە يېڭى گۈللەنگەن ئاقسۆڭەكلەر بىلەن بۇرژۇئازىيە يورك جەمەتى تەرەپتە تۇردى.
جەريانلىرى
6پارچەئەتىرگۈل ئۇرۇشى1455-يىلى 5-ئايدا يورك كېنەزى رىچارت بىلەن لانكاستېر سۇلالىسىدىكى ھېنرى Ⅵ ئوتتۇرىسىدا بىرىنچى قېتىملىق قوراللىق توقۇنۇش يۈز بەردى. توقۇنۇشتا رىچارت قوشۇنى غەلبە قىلدى. 1460-يىلى 7-ئايدا يورك تەرەپدارلىرى شىمالىي ئامپتون جېڭىدە غەلبە قىلدى. بىراق، شۇ يىلى 12-ئايدا ۋېنگفېرد شەھىرىدە يورك قوشۇنى مەغلۇپ بولدى، رىچارت ئۆلتۈرۈلدى. ئىككىنچى يىلى رىچارتنىڭ چوڭ ئوغلى ئېدۋارد يېڭىۋاشتىن سەپ تۈزۈپ لوندوننى ئىشغال قىلدى ھەمدە ھېنرى Ⅵ نى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئۆزى تەختكە ئولتۇرۇپ، پادىشاھ بولدى ۋە ئۆزىنى ئېدۋارد Ⅵ دەپ ئاتىدى. ھېنرى Ⅵ لوندون مۇنارى ئىچىگە نەزەربەنت قىلىندى ۋە كېيىن مۇشۇ يەردە ئالەمدىن ئۆتتى. ئىدۋارد Ⅵ دەسلەپتە چوڭ ھوقۇقنى ۋارۋىك گرافقا بەرگەنىدى. كېيىن ۋارۋىكنىڭ ھوقۇقىنى كۈچىنىڭ بارىچە ئاجىزلاشتۇردى. شۇنىڭ بىلەن ۋارۋىك لانكاستېر گورۇھىدىكى مارگارېت خانىش بىلەن يارىشىپ 1470-يىلى قوشۇن باشلاپ كېلىپ لوندوننى ئىشغال قىلدى. ئۇرۇشتا يېڭىلىپ چىقىپ كەتكەن ئىدۋارت Ⅵ ئىككىنچى يىلى قوشۇن باشلاپ قايتىپ كېلىپ، بانېتتا لانكاستېر قوشۇنىنى مەغلۇپ قىلىپ، ۋارۋىكنى ئۆلتۈردى ھەمدە مارگارېتنى ئەسىر ئالدى. لانكاستېر جەمەتىدىكىلەر پۈتۈنلەر قەسىت بىلەن ئۆلتۈرۈلدى. پەقەت مىراسخورلۇق قانۇنىغا ئۇيغۇن كەلمەيدىغان يىراق تۇغقىنى رېچموند فرافى، ھېنرى، روئودىزلار فرانسىيەگە سەرگەردان بولۇپ بېرىۋالدى.
تەسىرى
ئەتىرگۈل ئۇرۇشىئەتىرگۈل ئۇرۇشىدا ئىككى فېئودال جەمئىيەت تەڭلا يوقالدى. زورې تۈركۈمدىكى كونا فېئودال ئاقسۆڭەكلەر بىر-بىرىنى قىرغىن قىلىش جەرياندا ئۆلدى ياكى ئۆلتۈرۈلدى. بىراق يېڭى گۈللەنگەن ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ۋە بۇردۇئازىيىنىڭ كۈچى ئۇرۇش جەريانىدا تېز ئۇلغايدى. ئۇلار تۇدور سۇلالىسى يېڭى ئورناتقان قۇدرەتلىك پادىشاھ مۇستەبىتلىكىدىن ئىبارەت سىياسىي تۈزۈلمىنىڭ تۈۋرۈكى بولۇپ قالدى. بۇ مەندىن ئېيتقاندا ئەتىرگۈل ئۇرۇشى ئەنگلىيە مۇستەبىت سىياسىي تۈزۈلمىسى ئورنتىلىشتىن ئىلگىرى ھۆكۈمەتسىز ھالەتتە بولۇپ ئۆتكەن ئەڭ ئاخىرقى بىر قېتىملىق ئۇرۇش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
پېنك مۇزىكىسى
ئەڭ شاۋقۇنلۇق مۇزىكا پېنك مۇزىكىسى، 20-ئەسىرنىڭ 70- يىللىرىدا ئەنگىلىيدە پەيدا بولغان ۋە راۋاجلانغان.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئەڭ شاۋقۇنلۇق مۇزىكا پېنك مۇزىكىسى، 20-ئەسىرنىڭ 70- يىللىرىدا ئەنگىلىيدە پەيدا بولغان ۋە راۋاجلانغان. پېنك مۇزىكىسى تولغىما ئۇسسۇل مۇزىكىسىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، بىر خىل تەرتىپسىز، قوپال، ئىپتىدائىي مۇزىكا شەكلىدۇر. مۇزىكا شاۋقۇن -سۈرەن، غەزەپ، ئۈمىدسىزلىك بىلەن تولغان، كىشىگە كۈچلۈك زەربە قىلىدۇ، بەزىلەر بۇنى قۇبۇل قىلالمايدۇ. پېنك ناخشىچىلىرى دائىم سەھنىدە بىر تەرەپتىن مۇزىكا چالسا، بىر تەرەپتىن سەۋدايىلارچە ۋارقىرايدۇ، ناھايىتى تەنتەك، تېرىككەك كۆرۈنىدۇ. پېنك مۇزىكانت، ناخشىچىلىرى ئەتەي يىرتىق كىيىملەرنى كىيىپ، چاچلىرىنى غەيرىي رەڭلەردە بوياپ، باشقىلارغا ئوخشىمايدىغان خاسلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇلار ۋارقىراپ -جارقىراش، غەلىتە تۇرقى ۋە سەۋدايىلەرچە سەھنە ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئەمگەكچىلەر قاتلىمىدىكى ياشلار - ئۆسمۈرلەر جەمىئىيىتىنىڭ ھەر قايسى تەرەپلىرىگە بولغان كۈچلۈك نارازىلىقلىرىنى ئىپادىلەشنى مەقسەت قىلغان.
تۆمۈرچىلىك
ئۇيغۇرلاردا تۆمۈرچىلىكنىڭ تۈرى كۆپ، تارىخىي ئۇزاق. ئۇ ئاق ئىش، قارا ئىش، دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. پىچاقچىلىق –– ئۇستىرا، قىلىچ، قايچا، قىڭراق، رەندە تىغى، ئىسكىنە، ئۈشكە، كەكە، پالتا، ئىكەك دەرەش؛ قۇلۇپ، قاغىتۇمشۇق، ئىشىك زەنجىرى، ئوۋ مىلتىقى؛ تۈنىكىسازلىق، مىسكەرلىك، زەرگەرلىك ئەسۋابلىرى قاتارلىق 163 خىلدىن ئارتۇق ھۈنەر تۆمۈرچىلىكتىكى ئاق ئىش تۈرىگە كىرىدۇ.
كەتمەن، كۈرەك، ئورغاق، بولقا، بازغان، لوم، تاقا، تال، مىخ، قاماق (ماخاڭ)، ئىشكەل –  كىشەن، قاپقان، چوڭ دەرۋازىلارنىڭ زەنجىر –  ھالقىسى، ھارۋا –  مەپە، ئات ئىگەر –  جابدۇقى، تۈگمەن، جۇۋاز، سوقام، توسما، قۇرۇلۇش سايمانلىرى قاتارلىق 160 خىلدىن ئارتۇق ھۈنەر قارا ئىش تۈرىگە كىرىدۇ. ئۇيغۇرلاردا يەنە بۇ ئىشلارنىڭ كەسىپ ئايرىمىسى بار. پىچاقچىلىق، كەتمەنچىلىك، قۇلۇپسازلىق، تۈنىكىسازلىق، مىسكەرلىك، تاقىچىلىق قاتارلىقلار ئۆز ئالدىغا ئايرىم ھۈنەر –  كەسىپ بولۇپ، بۇ كەسىپلەردىكى ھۈنەرۋەنلەر ئۆز سەنئىتىنى يەنىمۇ جارى قىلدۇرۇش يولىدا باشقا كەسىپلەرنىمۇ قوشۇمچە ئىشلەيدۇ.
يۇقىرىقى كەسىپلەرنىڭ ئايرىمىسى بولسىمۇ، ئىشلىتىلىدىغان سايمانلار ئوخشاش. مەسىلەن: ئوچاق، كۆمۈر، كۆيەك، بولقا، بازغان، سەندەل، قايچا، قىسقۇچ، ئىكەك، داغمال، تۆمۈر ئۈشكە، كەپشەر، دانىكا، سېركول قاتارلىقلار.
ئۇستىكارلار تۆمۈر بىلەن ئىشلىنىدىغان ھەرقانداق ھۈنەرگە ماھىر بولۇپلا قالماستىن، تۆمۈرنى تۆمۈرگە، پولاتنى تۆمۈرگە قوشۇپ كەپشەرلەشكىمۇ ئۇستا. ئۇلار تىغ تىپىدىكى پىچاق، قىلىچ، قىڭراق، كەتمەن، ئورغاق قاتارلىقلارنىڭ دەستىسىنى تۆمۈردىن، بىسىنى پولاتتىن ياسايدۇ، يەنى بىسىغا پولات ئۇيۇتىدۇ. ئۇستىكارلار قوللانغان دانىكا بىلەن كەپشەرلەش ئۆزىگە خاس كەشپىيات ھېسابلىنىدۇ.
تۆمۈرچىلەر ھەرقانداق ئەسۋابنى كۆز چېنى –  مۆلچەرى بىلەن ياسىغان، قېلىپ، ئەندىز ئىشلەتمىگەن، تۆمۈرنى قىزىتىش –  ئېرىتىشتا  ئەزەلدىن توغراق، قارىغاي‹‹كۆمۈرى››نى ئىشلەتكەن، ھازىر كوكۇس ئىشلىتىش ئومۇملاشتى.
ئۇيغۇرچە ۋىكىپىدىيە
View This
قانجۇغان
قانجۇغان: قانجۇغان ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىكى بىر قەدىمىي قورغاننىڭ نامى بولۇپ، بۇ جاي دېڭىز يۈزىدىن 2105 مېتىر ئېگىز، قانجوغان سۆزى قەدىمكى تۈركچىدە ‹‹قانغا بويالغان››دېگەن مەنىدە. قەدىمكى زاماندا بۇ جايدا قاتتىق جەڭ بولۇپ، كۆپ قان تۆكۈلگەن ئىكەن.
تۆگىقۇش
left|thumb|350px|تۆگىقۇش تۆگىقۇش
گۈللىنىش پارتىيىسى
200px
رىفاھ(گۈللىنىش )پارتىيىسى:بۇ پارتىيە 1983-يىلى قۇرۇلغان دىننىي تۈس قۇيۇق بولغان پارتىيە،بۇ پارتىيەتۈرۈك مىللىي ھىسىياتىنى تەكىتلەپ <<ئازاد،ئەركىن ،ئۆزىنى تۇنىغان،ئالغا باسقان >>مىللىتنى بەرپا قىلىشنى ئۆزنىشانى قىلغان ،ھەقىقىي مىللىي مۇستەققىللىقنى قولغا كەلتۈرۈش،دىننىي ئىتىقاد ئەركىنلىكنى يولغا قۇيۇش قاتارلىق تەشەببۇسلىرىنى دىمكراتتىينىڭ ئەسلى مەنىسى دەپ قارايدۇ،ئىسلام ئەللىرىگە تۈركىيە باش بۇلۇپ غەرىپ ئەللىرى بىلەن تىركىشىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ،،گەرچە ش ئا ئە ت دا قېپقىلىشنى ۋە باراۋەر ئاساستا ياۋرۇپا ئىتىپاقىغا ئەزا بۇلۇشنى ياقىلىسىمۇ ،لىكىن ياۋرۇپا بىلەن سىياسى جەھەتتە بىر گەۋدىلىنىشكە قارشى تۇرىدۇ ،
ئەسكەرتىش:بۇ پارتىيە بارغانچە كۈچىيىپ 1996يىلى 6-ئايدا توغرا يول پارتىيىسى بىلەن بىللە ھۈكىمەت تۈزدى.نەجمىدىن ئەرباقان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ54-ھۆكىمىتىدە باش مىنىستىر بولدى.بۇ پارتىيە 1998-يىلى 1-ئايدە تارقىتىۋىتىلدى.ئورنىغا <<فەزىلەت>>پارتىيىسى قۇرۇلدى
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
رەجەب تاييىب ئەردوغان (تۈركچە:Recep Tayyip Erdoğan؛ ئۇيغۇر لاتىن: Rejep Tayyip Erdoghan؛ كرىل: Pәҗәп Tаййип Әрдоған) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى 12 - ئەلباشى ۋە ھاكىمىيەت پارتىسى بولمىش ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيىسىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى ۋە پارتىيە رەھبىرى.
ئۆمۈر بايانى
رەجەپ تاييىپ ئەردوغاننىڭ تېگى رىزە ۋىلايىتىدىن بولۇپ، 1954 - يىلى 2 - ئاينىڭ 26 - كۈنى ئىستانبۇل قاسىم پاشادا تۇغۇلغان.\
1965 - يىلى قاسىم پاشا پىيالە باشلانغۇچ مەكتىبىنى، 1973 - يىلى ئىستانبۇل ئىمام خاتىپ تولۇق ئوتتۇرا مەكتىبىنى پۈتتۈرگەن.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System', 'tahoma'; font-size:14px"> ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
باشقۇرغۇچى ئىشەنچلىك ئىشلەتكۈچى بولۇپ ۋىكىپېدىيەنىڭ قائىدىسىنى بىلىدىغان ئىشلەتكۈچى، ماقالىلەرنىڭ ئاپتورى دېگەن مەنىدە ئەمەس.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
ياش چاغلىرىدىن باشلاپ ئىجتىمائى ھايات ۋە سياسەتكە چوڭقۇرلاشنى تاللىغان ئەردوغان ،مۇنتىزىم ھەمكارلىق خىزمىتى ۋە ھەمكارلىق روھىنى ئۆزىگە ئنتايىن كىچىك چاغلىرىدىن باشلاپ ئۆگەتكەن پۇتبول بىلەن (1969-1982)ئشتىن سرت شۇغۇللىنىش ئارقىلىق ئىپادىلىدى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
باشقۇرغۇچى ئىشەنچلىك ئىشلەتكۈچى بولۇپ تۆۋەندىكىلەرنى قىلالايدۇ:
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
1994-يىلى 27-مارت يەرلىك سايلىمىدا ئستانبۇل بۇيۇك شەھەر باشلىقى بولۇپ سايلانغان رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ،سياسى ئېقتىدارى ،ھەمكارلىشپ ئشلەشكە ئەھمىيەت بىرىشى،ئادەم كۈچى بايلىقى ۋە ئېقتسادى ساھەلەردىكى مۇۋەپپەقىيەتلىك رەھبەرلىكى بىلەن دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم مەركىزى شەھەرلەردىن بىرى بولغان ئستانبۇلنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان مەسللىرىگە توغرا دىئاگنوز قويدى ۋە ھەل قىلىش چارىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى.سۇ كەمچىل بولۇش مەسىلىسى يۈز كىلومترلىق يىڭى تۇرۇبا يوللىرى ياتقۇزۇش بىلەن،كىرەكسز ماتىريال ۋە ئەخلەت مەسىلىسى دەۋرنىڭ ئەڭ ئىلغار بولغان قايتا پايدىلىنىش مۇئەسسەلىرىنى قۇرۇپ چىقىش بىلەن ھەل قىلىندى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
بەت ئۆچۈرۈش ۋە ئۆچۈرۈلمەيدىغان بەت قۇرۇش
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
ھاۋانىڭ بۇلغىنىش مەسىلىسى ئەردوغان دەۋرىدە تەرەققى قىلدۇرۇغان تەبئى گازغا كۆچۈش پىلانلىرى بىلەن ھەل قىلىنغان بولسا، شەھەرنىڭ قاتناش ۋە تىرانسپورت مەسىسلىسگە قارىتا 50دىن ئارتۇق كۆۋرۈك ،ئۆتۈشمە يول ۋە يۇقىرى سۈرەتلىك تاش يوللىرى ئنشا قىلىندى.مەنپەئىتى كىينكى مەزگىللەرگە قەدەر سوزۇلىدىغان نۇرغۇن چوڭ پىلانلار ئشقا كىرىشتۇرۇلدى.شەھەر بايلىق مەنبەسىنىڭ توغرا ئشلىتىلىشى ۋە چىرىكلىكنىڭ ئالدىنى ئىلىش مەقستى بىلەن ئالاھىدە تەدبىر قوللانغان ئەردوغان 2 مىلىيارد دوللار قەرز بىلەن ئۆتكۇزۇۋالغان ئستانبۇل بۈيۈك شەھەر بەلەدىيەسنىڭ قەرزلىرىنى يۇقىرى ئۆلچەمدە تۆلىدى ۋە بۇ ئارىدا 4 مىلىيارد دوللارلىق مەبلەغ ئەمەلىيلەشتۈردى.بۇنىڭ بىلەن تۈركىيە شەھەرچىلىك تارىخىدا يېڭى بىر دەۋر ئاچقان ئەردوغان بىر تەرەپتىن باشقا شەھەرلەرگە ئۆربەك بولۇش بىلەن بىرگە،بىر ياندىن خەلق نەزىرىدە بۇيۇك بىر ئشەنچكە ئېرىشتى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
سۈرەت ئۆچۈرۈش ۋە يۈكلەش
ئەزالارنى چەكلەش ۋە ئەزالارنى چەكلەنمەيدىغان قىلىش
باغلاش ۋە باشقا بەتلەرنى قوغداش.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان 4 ئاي تۇرغان جازا ئۆيىدىن چىققاندىن كىين جامائەتچىلىكنىڭ كۈچلۈك تەلىۋى ۋە دىموكراتىك جەريانلارنىڭ بىر نەتىجىسى سۈپىتىدە 2001-يىلى 14-ئاۋغۇستتا دوسىتلىرى بىلەن بىرلىكتە ‹‹ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيسى››( Adalet ve Kalkınma Partisi'ni (AK Parti) )نى قۇردى ۋە پارتىيە قۇرغۇچىلار تەرىپىدىن ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيسنىڭ قۇرغۇچى ئاساسى باشلىقى بولۇپ سايلاندى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
تۆۋەندىكى ئۆلچەمگە ئۇيغۇن بولسىڭىز باشقۇرغۇچىلىققا ئىلتىماس قىلالايسىز.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
مىللەتنىڭ تاللىشى ۋە ئشەنچىسى ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيسنى تىخى قۇرۇلۇپ بىرىنچى يىلىلا تۈركىيەدىكى ئەڭ كۆپ خەلق قوللىشىغا ئېرىشكەن سياسىي ھەرىكەت ھالىتىگە ئىلىپ كەلدى ۋە 2002-يىلىدىكى ئاساسى سايلامدا ئۈچتە ئىككى پارلامنىت كۆپ سانلىق ئورنى بىلەن يالغۇز ھاكىمىيەت بېشىغا چىققان پارتىيە بولدى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
يېڭى ئەزا بولمىغان، يەنى ئەڭ ئاز ئىككى ئايلىق ئەزا بولىشى ھەمدە ۋىكىپېدىيەنىڭ قائىدىلىرىنى بىلىدىغان بولۇش لازىم.
بۇ ۋىكىپېدىيەدە ئىشلەتكۈچى بېتى بولۇش ھەمدە تۆھپىسى بولۇش لازىم.
ۋىكىپېدىيەنىڭ قائىدىلىرىگە قوشۇلغان ھەمدە باشقا ئىشلەتكۈچىلەرگە ھۆرمەت قىلىدىغان
ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيەنى ئەڭ ئاز 100 قېتىم تەھرىرلىگەن بولۇش.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
دىموكراتىيلىشش،ئوچۇق-ئاشكارا بولۇش ۋە چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش يولىدا نۇرغۇن مۇساپىلەرنى باستى.شۇنىڭ بىلەن بىرگە،دۆلەت ئېقتىسادى ۋە خەلق پسخىسكىنى بولۇمسز تەرەپكە بۇراپ كىلىۋاتقان ۋە ئون نەچچە يىلدىن بىرى ھەل بولمىغان پۇل پاخاللىقى كونتىرول قىلىندى.تۈرك لىراسى بۈيۈك ئېتىبار قازاندى.دۆلەتتىن قەرز ئىلىش ئۆسۈم نسبىتى تۆۋەنلىتىلدى.كېشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان مىللى كىرىم تارىخى بىر يۈكسىلىش بىلەن ئۆرلىدى.دۆلەت تارىخىدا ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان تىزلىك ۋە زور ساندىكى سۇ توسمىلىرى،تۇرالغۇلار،مەكتەپ،دوختۇرخانا ۋە ئېنىرگىيە توك تارقېتىش زاۋۇتلىرى ئشقا كىرشتۇرۇلدى.ماددى پاراۋانلىق ۋە تەرەققىيات ھامىيسدىكى بۈيۈك مۇۋەپپەقىيەتلەر يېڭى تۈركىيەدە دىموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك ساھەلىرىنىڭ كىڭەيتىلىشنى دۇنيانىڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر كۆزەتكۇچىلىرى ئەردوغاننىڭ ئەمەلگە ئاشۇرغان ‹‹ئاۋاسسز ئنقىلاپلىرى››سۈپىتىدە تىلغا ئېلىشتى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
بۇ يەردىكى ئىشلەتكۈچىلەر ئوتتۇرىسىدا مۇۋاپىق بىر باشقۇرغۇچى بولۇش.
ئادەتتە باشقۇرغۇچىلارمۇ نەچچە خىل بولىدۇ، ھەر تىلدا ئۆزىگە خاس ۋەزىپە ۋە خىزمەت دائىرسى بېكىتكەن. ئەمما قائىدىلىرى ئوخشىشىپ كېتىدۇ. خەنزۇچە ۋىكىپېدىيەدە 80دىن ئارتۇق باشقۇرغۇچى بار ئىكەن.
ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيەدە ئەمەلىيەتتە باشقۇرغۇچى يوق دىيەرلىك، بولسىمۇ خىزمەت دائىرلىرى ئىنچىكە شەكىلدە ئايرىلمىغان. ۋىكىسۆزلۈكتە باشقۇرغۇچى يوق.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
بەرپا قىلغان ئومۇمى مۇقىم ۋەزىيەت ۋە ئىچكى دىنامىكىلىق ھەرىكەت ئالاھىدىلىكى تۈركىيەنى ئۆز رايونىدا ھكرمەتكە سازاۋەر بىر مەركەز دۆلەت سۈپىتىگە كەلتۈردى.تۈركىيەنىڭ تىجارەت ھەجىمى ۋە سياسىى كۈچى،پەقەت ئۇنى ئۆز ئىچىگە جۇغراپىيلىك رايوندىلا ئەمەس،خەلقئارادا ھىس قىلىنغۇدەك سەۋىيەدە ئۆستى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
تۆۋەندىكى تۈرلەرنىڭ بەزىسى ئېچىلمىغان.
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان
ئۆمۈر بايانى
رەجەپ تاييىپ ئەردوغان 2007 - يىلى 22 - ئىيۇل ئاساسى سايلامدا 46.6% ئاۋاز بىلەن زور بىر غەلبە قازانغان ئا ت پ باشلىقى بولۇش سۈپىتى بىلەن تۈركىيە جۇمھۇرىيتىنىڭ 60 - ھۆكۈمىتىنى قۇردى ۋە تەكرار ئشەنچلىك ئاۋازغا ئېرشتى.ئىككىنچى نۆۋەتلىك ۋەزىپسنڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىنىشىغا يىقىن 2010-يىلى 12-سىنتەبىردە ئۆتكۇزۇلگەن ئاساسى قانۇن ئۆزگەرتىشكە مۇناسۋەتلىك چوڭ رىفراندۇمدا 58%‹‹قوللايمىز››ئاۋازىغا ئېرىشپ ،رەجەپ تاييىپ ئەردوغان يتەكچلىك قىلغان ھەرىكەت تارىخى بىر مۇۋەپپەقيەت قازاندى.
ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى ھەققىدە
ۋىكىسۆزلۈك
ۋىكىكىتاپ
ۋىكىنەقىل
ۋىكى مەنبە
ۋىكى تۈرلىرى
ۋىكىخەۋەر
ۋىكى مەركىزى
ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە باشقۇرغۇچىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەت:باشقۇرغۇچى
بۇ يازماكۈركۈم گۈلى بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى، ئەسلى ماقالە ئادرىسى : http://www.blogbus.com/kurkumguli-logs/65011489.html ‏
لىتۋانىيە
left|thumb|250px|لىتۋانىيەنىڭ ياۋروپادىكى ئورنى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
لىتۋا بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ۋىلنيۇس، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ۋىلنيۇس. دۇلات تىلى بولسا لىتۋا تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ دالىئا گريبائۇسكائىتە. ئازىركى باش ۋەزىر ئاندرىئۇس كۇبىلىئۇس. بۇ دۇلات 1990 يىلى 3 ئاينىڭ 11 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 65 مىڭ 200 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 3 مىللىئون 369 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.
ئۇيغۇر تىلى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px">
ئۇيغۇر تىلى ئۇيغۇر جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئېيتقان بىر تۈركىي تىلى. ئۇ ئۇزاق ئەسىرلىك تەرەققىيات داۋامىدا قەدىمكى تۈركىي تىللار دەۋرى، ئورخۇن ئۇيغۇر تىلى دەۋرى، ئىدىقۇت-خاقانىيە ئۇيغۇر تىلى دەۋرى، چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى دەۋرىنى بېسىپ ئۆتكەن. بۇ جەرياندا ئۇيغۇر تىلى ئورخۇن-يېنسەي يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، بىراخما يېزىقى، مانى يېزىقى، ، ئەرەب يېزىقى قاتارلىق يېزىقلار بىلەن خاتىرىلەنگەن (بەئزى يېزىقلار ئومۇميۈزلۈك، بەزى يېزىقلار قىسمەن قوللىنىلغان)، شۇنداقلا سانسىكرىتچە، ساكچە، تۇخارچە، سوغدچە، ئەرەبچە، پارسچە، موڭغۇلچە، خىتايچە قاتارلىق نۇرغۇرن تىللار بىلەن ئۇچرىشىپ ھەم ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىپ، ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشكەن ۋە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى دەۋرىگە كىرگەن.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 20-ئەسىرنىڭ دەسلىپىدىن باشلاپ ئاۋۋال چەتئەللىك ئالىملار، ئاندىن ئېلىمىز ئالىملىرى تەرىپىدىن تەتقىق قىلىنغان. بىر ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئاساسەن ئەنئەنىۋى تىلشۇناسلىق بويىچە، قوشۇمچە قۇرۇلمىچىلىق تىلشۇناسلىقى، ئايلاندۇرما-تۇغدۇرما تىلشۇناسلىقى قاتارلىق نەزەرىيىلەر بويىچە تەتقىق قىلىنىپ، خېلى سىستېمىلىق تەسۋىرلەنگەن ھەم ئايشەم شەمىيېۋا، ئەمىر نەجىپ، غۇجىئەھمەد سەيدىۋاقاسوف، ئىبراھىم مۇتىئى، ئىمىن تۇرسۇن، خەمىت تۆمۈر، مىرسۇلتان ئوسمانوف، تۇردى ئەھمەد، نەسرۇللا يولبۇلدى، ئەنسەردىن مۇسا قاتارلىق تىلشۇناسلىرىمىز ۋە يېڭى بىر ئەۋلاد تىلچىلىرىمىزنىڭ ھەرقايسى دەۋرلەرگە، مېتودلارغا ۋەكىللىك قىلىدىغان ئەسەرلىرى مەيدانغا كېلىپ ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتىنى چوڭقۇرلاشتۇردى
left|thumb|350px|ھازىقى زامان ئۇيغۇر تىلى يېزىقى
قوللىنىلىش دائىرىسى (تېرىتورىيىسى)
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ياكى (چىن)نىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىي ۋە جەنۇبىي قىسىملىرى، ئۆزبەكىستان جۇمھۇرىيىتى،پاكىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى، قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، سەئۇدى ئەرەبىستانى قاتارلىق دۆلەت ۋە رايۇنلاردا ياشايدىغان ئۇيغۇرلار ۋە بەئزى يېقىن ئارىلىشىپ ئولتۇراقلاشقان بەئزى مىللەتلەر تەرىپىدىن ئاغىزاكى ۋە يازما تىلىدا قوللىنىلىدۇ.
تىلنىڭ تەۋەلىكى
ئۇيغۇر تىلى ئالتاي تىللىرى سىستېمىسى، تۈركىي تىللار ئائىلىسى، شەرقىي تۈرك تىلى تارمىقى، ئۇيغۇر-قارلۇق تىلى توپلىمى ،ئۇيغۇر تىلى بولۇپ تۈركىي تىللاردىن ئۆزبەك تىلى ئەڭ يېقىن تىل بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. ئىككىلىسى چاغاتاي تۈركچىسىنىڭ ۋارىسلىرى بولۇپ بەزى ئالىملار تەرىپىدىن ئەينەن بىر تىل دەپ قارىلىدۇ.
دىئالېكت ۋە شىۋەلەر
چوڭ جەھەتتىن مەركىزىي دېئالىكىت، خوتەن دېئالىكتى ۋە لوپنۇر دېئالىكتى قاتارلىق ئۈچ ۋارىيانتى بار. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى تەۋەسىدە بىرلىككە كەلگەن ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى ئاساسلىق مەركىزىي دىئالىكىتتىن مەنبە ئالىدۇ. كىتابىي تىل ياكى يېزىق تىلى ئاغزاكىي تىل ياكى خەلق تىلى بىلەن ئاساسەن يېقىن ياكى بىر ئاز پەرىقلىق، خالاس. مەتبۇئات، خەت -چەك ئالاقە، كىنۇ - فىلىم، سەھنە ياكى ئۇچۇر-ئاخباراتلاردا ئەدەبىي تىل قوللىنىلىدۇ ۋە قوللىنىلىشى شەرت.ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقى قانۇنىي يېزىق بولۇپ،ئۆزگەرتىش ياكى قىسقارتىپ يېزىشقا بولمايدۇ. مەركىزىي دېئالىكىت: ئۈرۈمچى، تۇرپان، قۇمۇل،غۇلجا،ئاقسۇ،ئاتۇش،قەشقەر، گۇما، كورلا شىۋىلىرى
خوتەن دېئالىكتى: خوتەن شىۋىسى
لوپنۇر دېئالىكتى: لوپنۇر شىۋىسى
يېزىق
ئۇيغۇرلار تارىختا قاچاندىن باشلاپ يېزىق قوللىنىشقا باشلىغانلىقى ھەققىدە ھازىرغىچە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن بىرلىككە كەلگەن قاراش يوق. ئۆزبەكىستان ۋە قازاقىستان قاتارلىق تېرىتورىيىلەردە سىلاۋيان يېزىقىدا، تۈركىيە ۋە ياۋرۇپا ئەللىرىدە تۈرك يېزىقىدا، جۇڭگو/چىن مەملىكىتىدە ئەرەب يېزىقى، لاتىن يېزىقى ۋە خەنزۇچە/خىتايچە/چىنچە يېزىقلاردا خاتىرىلىنىدۇ. تىلشۇناسلار كۆپىنچە ئەرەب يېزىقى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقىدا خاتىرىلىنىدىغان ئۇيغۇر يېزىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى پەقەت تور قاتارلىق بەئزى ساھەلەردە ئۇيغۇر ئەرەب يېزىقىغا يانداش قىلىپ ئىشلىتىلىدۇ.
يېزىق ئۆتمۈشى
thumbnail|left|ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئۆزگىرىشى ئۇيغۇرلار ئۆتمۈشتىن بۇيان يېزىق قوللىنىپ كەلگەن ئەڭ قەدىمىي خەلقلەردىن بىرى بولۇپ، ھازىرغا قەدەر 13 خىل يېزىق ئالماشتۇرۇش ۋە ئىسلاھ قىلىش تارىخىنى باشتىن كەچۈرگەن. قەدىمدىن ھازىرغىچە ئىشلىتىلگەن يېزىقلار:
ھازىرقى رەسمى ئىشلىتىلىۋاتقان يېزىق: ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى
1. تىنىش بەلگىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ بېكىتىلىش پرىنسىپى
تىنىش بەلگىلىرى – ئىجتىمائىي ئالاقىنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن، ئوي- پىكىرنى توغرا، تولۇق ئىپادىلەش ئۈچۈن يېزىق تىلىدا يېزىقنىڭ قوشۇمچە ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان بەلگىلەردۇر. ئۇ يېزىق تەرەققىياتىنىڭ مەلۇم باسقۇچىدا تەدرىجىي مەيدانغا كەلگەن ھەم تىل ۋە تەپەككۇرنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ تەرەققىي قىلىپ، مۇكەممەللىشىپ، ئۆزىنىڭ بىر پۈتۈن سىستېمىسىنى تەشكىل قىلغان.
ئۇيغۇر تىلىدىكى تىنىش بەلگىلىرىنىڭ تەرەققىياتىمۇ مۇشۇنداق تەرەققىيات جەريانىدىن مۇستەسنا ئەمەس.ئالايلى، ئورقۇن يېزىق يادىكارلىقلىرىدا جۈملىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئىپادىلەيدىغان قوش چېكىت تىن باشقا تىنىش بەلگىسى ئۇچرىمايدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇر يېزىقىدا دۇنيادىكى ھەرقايسى يېزىقلاردا قوللىنىلىدىغانبەلگىلەر بىلەن ئاساسەن ئوخشايدىغان 12 خىل تىنىش بەلگىسى قوللىنىلىدىغان بولدى. ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئۆزىگە خاس گرامماتىكىلىق خۇسۇسىيىتى ۋە ئالاھىدىلىكى ئۆزىگە خاس بىر قىسىم تىنىش بەلگىلىرىنى شەرت قىلىدىغان بولغاچقا، باشقا يېزىقلارنىڭ تىنىش بەلگىلىرىدىن مەلۇم جەھەتتە پەرقلىنىدۇ. ئالايلى، كۆپ چېكىت خەنزۇچىدا (......) بىلەن ئىپادىلەنسە، ئۇيغۇرچىدا (...) بىلەنلا ئىپادىلىنىدۇ، يەنى خەنزۇچىدا چېكىتنىڭ سانى ئالتە، ئۇيغۇرچىدا بولسا ئۈچ. خەنزۇچىدا قوش پەش (” “) قوللىنىلسا، ئۇيغۇرچىدا پەقەت قوش تىرناق («»)لا قوللىنىلىدىغان بولۇپ قېلىپلاشتۇرۇلدى. ئەپسۇسكى، ھازىر بەزى نەشرىيات ۋە مەتبۇئات ئورۇنلىرى ھەم شەخسلەر يۇقىرىقى تىنىش بەلگىلىرىنى ئارىلاشتۇرۇپ قوللىنىپ، تىنىش بەلگىلىرىنىڭ بىرلىككە كېلىشىگە سەلبىي تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئۇنىڭ ئۈستىگە، كومپيۇتېرنىڭ تېز ئومۇملىشىشى، ئۇيغۇر تىلىدىكى كومپيۇتېر مەشغۇلات سىستېمىلىرىنىڭ ھەر خىل بولۇشى، ئىقتىدارىنىڭ تەكشىسىزلىكى تىنىش بەلگىلىرىنىڭ قوللىنىلىشىدا بەزى ئوخشىماسلىقلارنى، ھەتتا بەزى قالايمىقانچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
تىنىش بەلگىلىرى يېزىق تىلىدىكى ئالاقە ئېھتىياجى بىلەن بارلىققا كەلگەن ۋە يېزىقنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمىغا ئايلانغان بولغاچقا، ئۇنىڭ بىرلىككە كېلىپ تۇراقلىشىشى ۋە ئىشلىتىلىشى خۇددى يېزىقنىڭ قوللىنىلىشى قائىدىلىك بولغىنىغا ئوخشاشلا قائىدە- قانۇنىيەتلىك بولۇشى كېرەك. شۇنداق بولغاندىلا، ئۇ ئۆزىنىڭ قوشۇمچە ۋاسىتىلىك رولىنى تولۇق جارى قىلدۇرالايدۇ، ئومۇمىي خەلق تەرىپىدىن ئورتاق ئېتىراپ قىلىنىپ، مۇئەييەن ئىجتىمائىيلىققا ئىگە بولالايدۇ. تىلدا تىنىش بەلگىلىرىنى قوللىنىش، بىر جەھەتتىن ئالغاندا، ئىلمىي مەسىلە؛ يەنە بىر جەھەتتىن ئالغاندا، ئادەت مەسىلىسى. ئادەت مەسىلىسىنى بىر يولىلا ئۆزگەرتىش، بىرلىككە كەلتۈرۈش، بىر سىستېمىغا سېلىش ئۇنچە ئاسان ئەمەس. لېكىن تىلىمىزنى ھازىرقى تەرەققىيات قەدىمىگە ماس ھالدا ساغلام تەرەققىي قىلدۇرۇش، قېلىپلاشتۇرۇش، ھازىرقى ئۈچ مەدەنىيلىك قۇرۇلۇشىمىزدا ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش، ئۇنىڭ ئىپادىلەش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش نۇقتىسىدىن ئالغاندا، تىنىش بەلگىلىرىنىڭ بىر سىستېمىغا چۈشۈرۈلۈشى، ئىلمىي ئاساستا بېكىتىلىشى ئىنتايىن زور ئەھمىيەتكە ئىگە.
«تىنىش بەلگىسى» دېگەن بۇ ئاتالغۇ گەرچە «تىنىش» دېگەن سۆزدىن كېلىپ چىققان بولسىمۇ، ئۇنى نۇتۇقتا تىنغان ياكى تىنىش بولغان ئورۇنغىلا قويۇلىدىغان بەلگە دەپ قارىۋالساق يېتەرلىك بولمايدۇ. چۈنكى كىشىلەرنىڭ نۇتۇقتا تىنىش ئەھۋالىنىڭ ئۆزئارا ئوخشىشىپ كەتمەسلىكى، شۇنىڭدەك جانلىق تىلدا تىنىش بولمىغان ئورۇنلاردىمۇ قۇرۇلما ۋە مەنە ئېھتىياجىدىن تىنىش بەلگىسى ئىشلىتىش زۆرۈر بولغانلىقى تۈپەيلىدىن مۇنداق تونۇش يېزىق تىلىدىكى تىنىش بەلگىلىرى توغرىسىدا سىستېمىلىق قائىدە- قانۇنلارنىڭ چىقىرىلىشىغا ۋە ئۇنىڭ ئومۇملىشىشىغا توسالغۇ بولىدۇ، تىنىش بەلگىلىرىنىڭ قالايمىقان قوللىنىلىشىغا سەۋەبچى بولىدۇ، نەتىجىدە ئىجتىمائىي ئالاقىنىڭ راۋانلىقىغا، بىر پۈتۈن ئۇيغۇر تىل- يېزىقىنىڭ ساغلام تەرەققىي قىلىشىغا تەسىر يەتكۈزىدۇ. تىنىش بەلگىلىرى توغرىسىدىكى تونۇشنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ، ئۇنى قوللىنىشتىكى قالايمىقانچىلىقلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن تىنىش بەلگىلىرىنى ۋە ئۇلارنىقوللىنىش قائىدىسىنى بېكىتىشتە تىلىمىزنىڭ ئالاھىدىلىكى نەزەردە تۇتۇلۇپ، قۇرۇلما پرىنسىپى (سىسنتاكسىسلىقپرىنسىپ) ۋە مەنە پرىنسىپى ئاساس قىلىنغان.
سىنتاكسىسلىق پرىنسىپ – مەلۇم بىر تىنىش بەلگىسىنىڭ قويۇلۇش- قويۇلماسلىقىنى سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىنىڭ ئالاھىدىلىكىگە قاراپ بەلگىلەش، يەنى جانلىق تىلدىكى تىنىشنىڭ قۇرۇلما بىلەن مەنە جەھەتتە مۇناسىۋىتى بار ياكى يوقلۇقىغا قاراپ بەلگىلەش پرىنسىپىدۇر. ئەمەلىيەتتە، جۈملە قۇرۇلمىسى شۇ جۈملىدىكى تىنىشنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكىنى، تىنىش بەلگىسىنىڭ ھاجەت ياكى ھاجەت ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ. مەنە پرىنسىپى – مەلۇم سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىنىڭ ياكى مەلۇم سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىدا كەلگەن ئايرىم سۆز- ئىبارىلەرنىڭ مەنە ۋە رول جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكلىرىنى كۆزدە تۇتۇشقا قارىتىلغان. بۇنىڭدىن باشقا «ئىنتوناتسىيە (پۈتۈن بىر سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىنىڭ تەلەپپۇزدىكى ئالاھىدىلىكى) پرىنسىپى» دېگەن پرىنسىپنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. چۈنكى ئوخشاش بىر قۇرۇلمىدىكى جۈملىنىڭ ھەر خىل ئىنتوناتسىيىدە تەلەپپۇز قىلىنىشى نەتىجىسىدە قۇرۇلمىنىڭ ئىپادىلىگەن مەنىسىدە ئۆزگىرىش بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن:
بازارغا باردىم. (بايان ئىنتوناتسىيە، بايان جۈملە)
ئىسلام دۆلىتى
20. ئەسردە ئىسلام دەۋلەتى ئىڧادەسى يەنە بىر مەنا قازانغاندۇر. زامانەۋىي بىر ئىسلام دەۋلەتى ڧىكرى جامالىددىن ئاڧغانى، سەييىد ئەبۇل ئەئلا ئەل مەۋدۇدى، ئايەتۇللاھ رۇھۇللاھ ھۇمەينى، سەييىد قۇتۇب قاتارلىق ئىدېئولوگلار تامانىدىن ئىلگىرى سۈرۈلگەن ۋە تەشۋىق قىلىنغاندۇر.
ئۇيغۇر تىلى
1. تىنىش بەلگىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ بېكىتىلىش پرىنسىپى
بازارغا باردىم؟ (سوئال ئىنتوناتسىيە، سوئال جۈملە)
ئىنتوناتسىيە پۈتۈن بىر جۈملە قۇرۇلمىسى بىلەن ئالاقىدار ھادىسە. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا ھەرقانداق جۈملە قۇرۇلمىسىنىڭ ئىنتوناتسىيىسى بايان، سوئال، تەنە، ئۈندەش ياكى چاقىرىق قاتارلىق بىرنەچچە خىلدىن ھالقىپ كەتمەيدۇ. بۇنداق ھادىسە يالغۇز ئۇيغۇر تىلىدىلا مەۋجۇت بولۇپ قالماستىن، باشقا تىللارغىمۇ ئورتاق بولغان ھادىسە. نۇتۇق مەلۇم سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىغا ئاساسلىنىدۇ. شۇڭا ئىنتوناتسىيە مەلۇم سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىنىڭ نۇتۇقتىكى ئەمەلىي ئىپادىسى. مەلۇم بىر سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىغا ئاساسلانمىغان نۇتۇق ۋە ئىنتوناتسىيىنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا، ئىنتوناتسىيە پەقەت مەلۇم سىنتاكسىسلىق قۇرۇلمىنىڭ نۇتۇقتىكى تەركىبىي قىسمى، خالاس.
ئىسلام دۆلىتى
تارىخچە
تۇنجى ئىسلام دۆلىتى، مەدىنە كېلىشىمى بويىچە، ھەزرىتى مۇھەممەد س.ئە.ۋ باشقۇرۇشىدىكى مەدىنە شەھەر دەۋلەتىدۇر. ھەزرەت پەيغەمبەرنىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە ئورنىغا دەسسىگەن خەلىڧەلەر دەۋلەنى باشقۇرۇشقا باشلىغان، ئىسلامنىڭ تارقىلىشى نەتىجەسىدە كەڭ رايونغا تارقالغاندۇر. 632-661 ئارىسىدىكى خۇلەڧائى راشىددىن تامانىدىن باشقۇرۇلغان دەۋلەت، 661-750 ئاراسىندا ئەمەۋىي خەلىڧەلىكى، 750-1258 ئاراسىندا ئىسە ئابباسىي خەلىڧىلىكى قاتارلىقلار بىردىن ئسلام دۆلىتىدۇر.
ئۇيغۇر تىلى
1. تىنىش بەلگىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ بېكىتىلىش پرىنسىپى
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا قوللىنىلىۋاتقان تىنىش بەلگىلىرى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت:
ئىسلام دۆلىتى
تارىخچە
تۇنجى تۈركىي ئىسلام دەۋلەتى ئىسە قاراخانىيلار خانلىقى بولۇپ، تۈركلەر تارىختا نۇرغۇن چوڭ كىچىك شەرىئەت دۆلىتى قۇرغاندۇر. خارەزىمشاھلار دۆلىتى، غەزنەۋىيلەر دۆلىتى، دېھلى سۇلتانلىقى، بابۇر ئىمپېرىيسى، سەئىدىيە خانلىقى قاتارلقىلار.
ئۇيغۇر تىلى
1. تىنىش بەلگىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ بېكىتىلىش پرىنسىپى
تىنىش بەلگىلىرى گەرچە جۈملىدە مۇستەقىل بىر بىرلىك سۈپىتىدە قوللىنىلسىمۇ، لېكىن ئۇ ئۆزىنىڭ ئالدىدا كەلگەن سۆز، سۆز بىرىكمىسى ياكى جۈملىنىڭ خاراكتېرىنى ئىپادىلەپ بېرىدىغان بولغاچقا، ئۇ يەنىلا ئۆزىنىڭ ئالدىدىكى سۆزگە بېقىنىدۇ. ھازىر كومپيۇتېردا قوللىنىلىۋاتقان ئۇيغۇرچە بەزى مەشغۇلات سىستېمىلىرى تېخى مۇكەممەللىشىپ كېتەلمىگەچكە، نەشرىيات، مەتبۇئات ئورۇنلىرى تىنىش بەلگىلىرىنى قانداق بىر تەرەپ قىلىشنى تازا كۆڭۈلدىكىدەك بىر تەرەپ قىلالماي كېلىۋاتىدۇ. ئالايلى، بىر قىسىم مەشغۇلات سىستېمىلىرى ھازىرغىچە قۇر ئايرىيالمايدۇ ياكى بوغۇم كۆچۈرۈش ئىقتىدارىنى ھازىرلىمىغان شۇڭا، ئۇلار سۆزنى بىرلىك قىلىپ ياكى بوش ئورۇننى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ قۇر ئايرىيدۇ. مۇنداق بولغاندا، بەزى سۆزلەر ئۇزۇنراق بولۇپ كەتسە، شۇ سۆزنى پۈتۈن پېتى يېڭى قۇرغا كۆچۈرۈپ، ئالدىنقى قۇرنىڭ زىچ- كەڭلىكىنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ. بۇ خىل ھادىسە مەتبۇئات بۇيۇملىرىنىڭ كۆركەم چىقىشىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. تىنىش بەلگىلىرى ئالدىنقى سۆزدىن بوش ئورۇن ئارقىلىق ئايرىۋېتىلسە، كومپيۇتېر ئۇنى ئايرىم سۆز سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىپ، باش قۇرنىڭ بېشىغا كۆچۈرۈپ قويىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، بۇ خىل ئەھۋالنى نەزەردە تۇتۇپ، تىنىش بەلگىلىرىنى ئالدىنقى سۆز بىلەن بىر سۆز سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىش ھازىرقى ئەمەلىيىتىمىزگە نىسبەتەن ئەڭ ئاقىلانە چارە، يەنى تىنىش بەلگىلىرى سۆز، سۆز بىرىكمىسى ياكى جۈملىنىڭ ئاخىرىدا كەلگەندە، ئالدىنقى سۆز بىلەن ئارىلىق (بوش ئورۇن) تاشلىماي قوشۇپ يېزىلسا، كومپيۇتېر ئۇنى ئالدىنقى بىر سۆز بىلەن بىللە بىر تەرەپ قىلىدۇ- دة، بەزىبىر تېخنىكىلىق سەۋەنلىكلەردىن خالىي بولىمىز. چۈنكى بىزنىڭ ئىملا قائىدىمىزدە قۇر كۆچۈرگەندە، چوقۇم بوغۇمنى ئاساس قىلىمىز، تىنىش بەلگىلىرى ئالدىنقى سۆزنىڭ ئاخىرقى بوغۇمى بىلەن قوشۇپ كۆچۈرىلىدۇ، دەپ بەلگىلەنگەن. يۇقىرىقى تەرەپلەر كۆزدە تۇتۇلۇپ، تىنىش بەلگىلىرى بىلەن ئالدىنقى سۆزنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بوش ئورۇننى چىقىرىۋەتسەك، ھازىرقى شارائىتىمىزدا ئىملا قائىدىسىگە بويسۇنۇپ، تېخنىكىلىق خاتالىقلارغا يول قويمىغان بولىمىز.
2. تىنىش بەلگىلىرىنىڭ قوللىنىلىشى
ئۇيغۇر تىلىدىكى تىنىش بەلگىلىرىنىڭ سانى كۆپ بولمىسىمۇ، لېكىن قوللىنىلىش جەھەتتە ئۆزىگە خاس قائىدىسى بار. بۇ قائىدىلەردىن خەۋەردار بولۇش مەتبۇئات ئورۇنلىرىنىڭلا مەجبۇرىيىتى بولۇپ قالماستىن، پۈتكۈل جەمئىيەتتىكى مۇشۇ تىل- يېزىقنى ئالاقە ۋاسىتىسى قىلغان مىللەتلەر ئۈچۈنمۇ زۆرۈر. شۇڭا تىنىش بەلگىلىرىنى ئۆز جايىدا، توغرا قوللىنىش مەتبۇئات، نەشرىيات، ئوقۇش- ئوقۇتۇش ھەم ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتى ئۈچۈنمۇ بىلىشكە تېگىشلىك مۇھىم ساۋاتلارنىڭ بىرى.
1. چېكىت
بۇ بەلگە ئوي- پىكىرنىڭ بايان تەرزىدە تولۇق ئاياغلاشقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ تۆۋەندىكىدەك ئورۇنلارغا قويۇلىدۇ:
ئىسلام دۆلىتى
كۈنىمىز
ئىسلام دۆلىتى ئوقۇمى 20. ئەسردىن بۇرۇن قوللىنىلمىغان بولۇپ، بۇ ئوقۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى پاكىستانلىق يازغۇچى ئەبۇل ئەئلا ئەل مەۋدۇدى تامانىدىن دەپ قارىلىدۇ. بولۇپمۇ غەربكە ۋە مۇستەملىكەچىلىككە قارشى تۇيغۇنىڭ بۇ پىكىرلەر ئايەتۇللاھ ھۇمەينىنى ۋە باشقا ئىسلامى ئىنقىلابچىلارنى تەئسىر ئاستىغا ئالىدۇ.
زامانەۋىي ئىسلام دەۋلەتلەرىنىڭ باشقۇرۇش شەكلى مۇنارخىيە ياكى جۇمھۇرىيەت بولىشى مۇمكىن. 1933- يىلى 12- نويابىر قەشقەردە تۇنجى ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان بولۇپ شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دەپ ئاتالغان. 86 كۈن مەۋجۇت قالغاندىن سوڭرە، تۇنگانلارنىڭ ھۇجۇملىرى بىلەن مۇنقەرز بولغان. بۇگۈن بەش دۆلەت (ئافغانىستان، پاكىستان، ماۋرىتانىيە، ئىران، گامبىيە) رەسمىي شەكىلدە دۆلەت نامىدا ئىسلام جۇمھۇرىيەتى دەپ ئاتالماقتا (م: ئاڧغانىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى). بۇنىڭغا قارشى، برۇنېي، قاتار، ئۇممان ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان ئىسلامىي مونارخىيلەرگە ئۈلگە سۈپىتىدە كۆرسىتلىدۇ.
ئۇيغۇر تىلى
1. چېكىت
△ مەن بۈگۈن كۇتۇبخانىغا باردىم.
△ بۈگۈنكى ئىشنى ئەتىگە قويما.
△Ⅲقۇمۇل شېۋىسىنىڭ گرامماتىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرى
1. ئىسىملاردا كېلىش قوشۇمچىلىرى
2. ئىسىملاردا تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى
△ ل. مۇتەللىپ
△ 1966.9.21
△ 1.5 (بىر پۈتۈن ئوندىن بەش)
△ سائەت 3.20 دە (سائەت ئۈچتىن يىگىرمە مىنۇت ئۆتكەندە)
2. سوئال بەلگىسى
بۇ بەلگە ئوي- پىكىرنىڭ سوراق تەرزىدە ئاياغلاشقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ تۆۋەندىكىدەك ئورۇنلارغا قويۇلىدۇ.
△ سەن كىم؟
△ تېخى تۈنۈگۈن كەلدىڭىز؟
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
ئامېرىكا زۇڭتۇڭى ئوباما شۇ يەر ۋاقتى 2016-يىلى 9-نويابىر چۈشتە ئاق سارايدا ئامېرىكا زۇڭتۇڭ سايلىمى توغرىسىدا نۇتۇق سۆزلەپ، ئامېرىكا زۇڭتۇڭ سايلىمىنىڭ ئۇتۇق ئاياغلاشقانلىقى، گەرچە تىرامپ بىلەن ئۆزى ئوتتۇرىسىدا بەزى ئىختىلاپلار بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقلىشىشقا مۇھتاج ئىكەنلىكى، ھوقۇقنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشنىڭ تىنچ ئېلىپ بېرىلىشىنى تەكىتلىدى.
ئۇيغۇر تىلى
2. سوئال بەلگىسى
△ بۇ ئىشنى ئۇ ئۇقامدۇ، ئۇقمامدۇ؟
△ سەن زادى كومپارتىيە ئەزاسىمۇ، ئەمەسمۇ؟
△ شۇ چاغدا ئۇلار پېتىنىپ (تىترىشىپ؟) ئۇنىڭ يېنىغا يېقىن باردى.
△ سەلەي چاققان (؟-1905) ئۇيغۇر خەلقىنىڭ داڭلىق لەتىپىچىلىرىدىن بىرى.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ۋاقتى :2016-يىلى 9-نويابىر
ئۇيغۇر تىلى
2. سوئال بەلگىسى
△ ھوي، بۇ سېسىق گەپنى نەدىن ئۆگەندىڭ؟!
3. ئۈندەش بەلگىسى
بۇ بەلگە ئوي- پىكىرنىڭ ئۈندەش ۋە بۇيرۇق تەرزىدە ئاياغلاشقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ تۆۋەندىكى ئورۇنلارغا قويۇلىدۇ.
△ بۇ ۋەزىپىنى ۋاقتىدا ئورۇنداڭ! (بۇيرۇق) △ ياشىسۇن تىنچلىق! (ئۈندەش)
△ توۋا! سەن بۇلارنىڭ سېتىۋالغان قۇلىمىدىڭ؟
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئورنى :ئاق ساراي
ئۇيغۇر تىلى
3. ئۈندەش بەلگىسى
△ يولداشلار! غەيرەت قىلىڭلار!
شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈش زۆرۈركى، تىرناق ئىچىگە ئېلىنغان جۈملىنىڭ سوئال، ئۈندەش بەلگىلىرى بۇ جۈملىنىڭ قانداق قۇرۇلمىدا كېلىشىدىن قەتئىينەزەر قويۇلىدۇ. تىرناق ئىچىگە ئېلىنغان جۈملىنىڭ چېكىتى قويۇلمايدۇ.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
سۆزلىگۈچى :ئامېرىكا زۇڭتۇڭى ئوباما
ئۇيغۇر تىلى
4. چېكىتلىك پەش
بۇ بەلگە تەڭداش تەركىبلەرنى ئايرىش ئۈچۈن قوللىنىلىدىغان، تەڭداش تەركىبلەرنى ئايرىشتىكى رولى پەشكە قارىغاندا ئۈستۈنرەك تۇرىدىغان تىنىش بەلگىسى. تەڭداش تەركىبلەرنىڭ ھەرقايسىسى ياكى ئۇلارنىڭ بىرى يەنە بىرقانچە تەڭداش تەركىبلەرنى ئېلىپ كەلگەن بولسا، ئۇلارنىڭ قاتلاملىق مۇناسىۋىتىنى ئېنىق ئايرىش ئۈچۈنئۈستۈنكى قاتلامدىكى تەڭداش تەركىبلەر ئارىسىغا چېكىتلىك پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن: △ كىمكى مېنى چېلىشىپ يېڭەلىسە، شۇ كىشىگە قىزىمنى بېرىمەن؛ ئەگەر يېڭەلمىسە، جېنىنى تېنىدىن جۇدا قىلىمەن.
△ بۇرادىرىم دەيدۇكى، ئىككى ئۆينىڭ قۇرغۇنىنى قوشسا، بىر قازان ئاش بولىدۇ؛ قىسمەت ئاكام مەسۇدىخان ئايلام بىلەن باش قوشسا، كارامەت بەلەن توي بولىدۇ.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق ھەقىدە
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقىئامېرىكا زۇڭتۇڭى ئوباما شۇ يەر ۋاقتى 2016-يىلى 9-نويابىر چۈشتە ئاق سارايدا ئامېرىكا زۇڭتۇڭ سايلىمى توغرىسىدا نۇتۇق سۆزلەپ، ئامېرىكا زۇڭتۇڭ سايلىمىنىڭ ئۇتۇق ئاياغلاشقانلىقى، گەرچە تىرامپ بىلەن ئۆزى ئوتتۇرىسىدا بەزى ئىختىلاپلار بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقلىشىشقا مۇھتاج ئىكەنلىكى، ھوقۇقنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشنىڭ تىنچ ئېلىپ بېرىلىشىنى تەكىتلىدى. ئۇ ھىلارى كىلىنتوننىڭ ئاۋامغا مۇلازىمەت قىلغانلىقىغا رەھمەت ئېيتتى، ئۇنىڭ بەدەللىرىگە ئاپىرىن ئوقۇدى. ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: بۇ سايلامدا كىم ئۇتۇپ چىقىشىدىن قەتئىينەزەر، قۇياش سەھەردە يەنىلا ئۆز بۇرۇنقىدەكلا چىقىۋېرىدۇ.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
بۇ بەلگە ئاساسەن تەڭداش تەركىبلەرنى ئايرىش ئۈچۈن قوللىنىلىدىغان، تەڭداش تەركىبلەرنى ئايرىشتىكى رولى چېكىتلىك پەشكە قارىغاندا تۆۋەنرەك بولغان تىنىش بەلگىسى. ئۇ تۆۋەندىكىدەك ئورۇنلارغا قويۇلىدۇ.
ئاددىي جۈملىنىڭ تەڭداش بۆلەكلىرى (بۇ سۆزلەر مەيلى بىر سۆزلا بولسۇن، مەيلى سۆز بىرىكمىسى بولسۇن) ئارىسىغا قويۇلىدۇ.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
كۆپچىلىك چۈشتىن كېيىنلىكىڭلار خەيرلىك بولسۇن. تۈنۈگۈن، سايلام نەتىجىسى چىقىشتىن ئىلگىرى، مەن بىر قىسقا ۋىدىيونى تارقاتتىم، ئاراڭلاردا بەزىلەر بەلكىم كۆرگەن بولۇشۇڭلار مۇمكىن. مەن ۋىدىيودا ئامېرىكىلىقلارغا سىز قايسى تەرەپنى سايلىشىڭىزدىن قەتئىينەزەر، سىز تاللىغان نامزات يېڭىش ياكى مەغلۇب بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سەھەردە قۇياش يەنىلا بۇرۇنقىدەكلا چىقىۋىرىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ ئۇنىڭ سېكىلەكلىرى، تال- تال ئۆرۈلگەن چاچلىرى، چېچىغا ئېسىۋالغان چاچ چاتقۇچ، چاچ تۇمارلىرى بەلمۇ ياراشقانىدى.
△ قىز يىراقتىن قولىنى چېكىسىگە قويۇپ، ئوتلاۋاتقان ئاتلارغا، ئۆزىگە تونۇش بولمىغان كىشىلەرگە ھەيرانلىق بىلەن قاراۋاتاتتى.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
تۈرلۈك پەرەزلەر ئىچىدە بۇ نۇقتا راستقا ئايلاندى. قۇياش كۆتۈرۈلدى. مەن ھەربىرەيلەننىڭ ئۇزۇن بىر كېچىنى ئۆتكۈزگەنلىكىنى بىلىمەن. مەنمۇ شۇنداق بولدۇم. مەن تۈنۈگۈچ كېچە پۇرسەت چىقىرىپ زۇڭتۇڭ تىرامپ بىلەن تېلېفونلاشتىم، ئۇ چاغدا سەھەر سائەت 3:30 بولغانغۇ دەيمەن، شۇ چاغدا ئۇنى تەبرىكلىدىم. مەن ئۇنى ئەتە ئاق سارايغا كېلىپ، ئىككى زۇڭتۇڭ ئوتتۇرىسىدىكى ھوقۇقنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش-تاپشۇرۇۋېلىشنى ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىشقا كاپالەتلىك قىلىشنى سۆھبەتلىشىشكە تەكلىپ قىلدىم.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ ئۇ ھەم تەتقىقاتچى، ھەم شائىر.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
مەن بىلەن يېڭىدىن سايلانغان زۇڭتۇڭ ئوتتۇرىسىدا بەزى زور ئىختىلاپلار بار، بۇ سىر ئەمەس. بىراق ئېسىمىزدە بولسۇنكى، سەككىز يىل بۇرۇن، زۇڭتۇڭ بۇش بىلەن مېنىڭ ئارامدىمۇ بەزى ئىختىلاپلار بولغان. ئەمما زۇڭتۇڭ بۇشنىڭ ئۆمىكى ئىنتايىن كەسپىي، ئىنتايىن ئۆزگىچە ئۇسۇل بىلەن بىزنىڭ ھوقۇقىنى تىنچ ئۆتكۈزۈپ بېرىش ۋە تاپشۇرۇۋېلىشىمىغا كاپالەتلىك قىلىپ، خىزمەتكە ئۆزىمىزنى بېغىشلىشىمىزغا تۈرتكە بولغانىدى.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ شۇنى بىلىپ قويغىنكى، مەن سېنىڭ دېگىنىڭدەك قىلالمايمەن.
△ سەن بارىدىكەنسەن، مەنمۇ بارىمەن.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
بۇ خىزمەتنى قىلغاندا سىز تېزلا بىر نۇقتىنى ھېس قىلىپ يېتىسىز، ئۇ دەل زۇڭتۇڭ بىلەن مۇئاۋىن زۇڭتۇڭنىڭ ۋەزىپىسىنىڭ ھەرقانداق ئادەمدىن ئېشىپ كەتكەنلىكىدۇر. شۇڭا مەن ئۆمىكىمگە زۇڭتۇڭ بۇشنىڭ ئۆمىكىنىڭ سەككىز يىل بۇرۇن تىكلىگەن ئۈلگىسىگە ھۆرمەت قىلىپ، ئەڭ زور تىرىشچانلىقىمىز بىلەن ھوقۇقنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش ۋە تاپشۇرۇۋېلىشنىڭ تىنچ ئېلىپ بېرىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشنى تاپىلىغانىدىم. چۈنكى بىز ھازىر ئۇنىڭ دۆلەتنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىتتىپاقلاشتۇرۇشى ۋە رەھبەرلىك قىلىشىنى قوللاۋاتىمىز. ھوقۇقنى تىنچ ئۆتكۈزۈپ بېرىش ۋە تاپشۇرۇۋېلىش بىزنىڭ دېموكراتىيەنىڭ بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى. كېيىنكى بىر نەچچە ئايدا، بىز دۇنياغا بۇ نۇقتىنى نامايان قىلىمىز.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ تاڭ ئاتسىلا، ئىش ئاسان
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
تۈنۈگۈن كېچە مەن يەنە سابىق دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ھىلارى كىلىنتون بىلەن تېلېفونلاشتىم، بايا يەنە ئۇنىڭ نۇتۇقىنى ئاڭلىدىم. ئۇنىڭدىن بەكمۇ پەخىرلىنىمەن. ئۇ بىر ئۆمرىنى ئاۋام ئۈچۈن خىزمەت قىلىشقا سەرپ قىلدى. ئۇ ئاجايىپ قالتىس بىرىنچى خانىم. ئۇ نيۇيورك ئىشتاتىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان قالتىس پارلامېنت ئەزاسى. ئۇ ئەڭ ياخشى دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى. مەن ئۇنىڭدىن ئىپتىخارلىنىمەن. نۇرغۇن ئامېرىكىلىق ئۇنى ھۆرمەت قىلىدۇ. ئۇنىڭ سايلامغا قاتنىشىشى ۋە نامزاتلىققا كۆرسىتىلىشى تارىخىي خاراكتېرلىك ئىش بولۇپ، بۇ ئارقىلىق پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى قىز-ئاياللارغا ئاكتىپ ئۇچۇر تاقىتىپ، ئۇلارنىڭمۇ ئەڭ ئالىي سىياسىي ئۇتۇقلارنى قولغا كەلتۈرەلەيدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ قويدى. مەن شۇنىڭغا قەتئىي ئىشىنىمەنكى، ئۇنىڭ بىلەن سابىق زۇڭتۇڭ كىلىنتون ئامېرىكا ۋە دۇنيا خەلقىنىڭ بەخت-سائادىتى ئۈچۈن داۋاملىق تۆھپە قوشىدۇ.
ھەممەيلەن ئۆزىمىز بېلەت تاشلىغان تەرەپ مەغلۇب بولغاندا كۆڭلىمىز يېرىم بولدى، ئەمما ئىككىنچى كۈنى، بىز شۇنى ئېسىمىزدە تۇتۇشىمىز كېرەككى، ئەمەلىيەتتە ھەممىز بىر كوللېكتىپقا تەۋە. بۇ بەئەينى مەكتەپنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئەسەبىي مۇسابىقىلەرگە ئوخشايدۇ. بىز ئاۋۋال دېموكراتپار پارتىيەسىنىڭ ياكى جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسىنىڭ تەرەپدارلىرى ئەمەس، بەلكى ئاۋۋال بىر ئامېرىكىلىق. بىز ئاۋۋال ۋەتەنسۆيەرلەردىن بولۇشىمىز كېرەك. ھەممىمىز دۆلىتىمىزنىڭ تېخىمۇ ياخشىلىنىپ كېتىشىنى ئۈمىد قىلىمىز. بۇ مەن تۈنۈگۈن كېچە تىرامپ ئەپەندىم بىلەن تېلېفونلاشقاندا ئاڭلىغان گەپلەر. بۇ مەن ئۇنىڭغا بىۋاسىتە تېلېفون قىلغاندا ئاڭلىغان گەپلەر. مەن گەپلەردىن تەسەللىي تاپتىم. دۆلىتىمىزنىڭ ئېھتىياجلىق بولغىنى، بىر خىل ئىتتىپاقلىق تۇيغۇسى، كەڭ قورساقلىق تۇيغۇسى، ئورگانلىرىمىزنىڭ تۈزۈمىگە بولغان ھۆرمەت، تۇرمۇش شەكلىمىز، قانۇنچىلىق ۋە ئۆزئارا بىر-بىرىمىزگە بولغان ھۆرمەتتىن ئىبارەت. مەن ئۇنىڭ ھوقۇنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش ۋە تاپشۇرۇۋېلىش جەريانىدا بۇ خىل روھنى ساقلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە مەن ئەلۋەتتە بۇنىڭ تىرامپ ئەپەندىمنىڭ ئۆزىنىڭ زۇڭتۇڭلۇق ھاياتىنى باشلاش شەكلى بولۇش قېلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ مىسالى، تۇرسۇننى ئالساق، ئۇ ياسىنىپ يۈرۈشنى ياخشى كۆرىدۇ.
شۇنى قىستۇرۇپ ئۆتۈش كېرەككى، «-سا// -سة» قوشۇمچىسى بىلەن تۈرلەنگەن «بولماق» پېئىلى جۈملىنىڭ خەۋىرىگە باغلانماي، ئۆزىنىڭ ئالدىدا كەلگەن باشقا جۈملە بۆلەكلىرىدىن مەلۇم بىرىنى تەكىتلەپ كەلسە؛ «-سا// -سە» قوشۇمچىسى قوشۇلغان پېئىل «بولماق» پېئىلى ياكى باشقا سۆزلەر بىلەن بىرىكىپ، تۇراقلىق بىرىكمە ھاسىل قىلسا؛ «-سا// -سە» فورمىسىدا كەلگەن پېئىل جۈملىنىڭ خەۋىرىگە ئەمەس، بەلكى جۈملىنىڭ باشقا بىرەر بۆلىكىگە باغلانغان بولسا؛ ئاددىي جۈملىنىڭ خەۋىرى ئوخشاشلا بىر پېئىل يىلتىزى (ياكى ئۆزىكى) نىڭ ھەم «-سا// -سە» فورمىسى بىلەن تۈرلىنىشى ھەم بۇيرۇق- تەلەپ رايى ياكى خەۋەر رايىدا كېلىشى ئارقىلىق ھاسىل بولسا، مەنىدىكى ئالاھىدىلىكنى كۆزدە تۇتۇپ، «-سا// -سە» فورمىسىدىن كېيىن پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
مەن بۈگۈن يەنە ئۆمىكىدىمكىلەرگە مەيۈسلەنمەسلىكنى تاپىلىدىم، چۈنكى ئۇلار كۈنسايىن تىرىشىپ ئىشلەيدۇ، دائىم ئىشتىن باش كۆتۈرمىگەچكە، ئۇلارنى بىلىدىغان ئادەممۇ يوق. ئۇلارنىڭ ئورگانلىرىنىڭ ئىچكى قىسمىدا، ھەممەيلەن بىلىدىغان سىياسىي ساھەدە خىزمەت قىلىپ، ھۆكۈمەتنى تېخىمۇ ياخشى ئۆزگىرىشكە باشلاپ، ئەل رايىنى تېخىمۇ ياخشى ئىنكاس قىلىپ، تېخىمۇ ياخشى ئۈنۈم يارىتىپ، خەلققە تېخىمۇ ياخشى مۇلازىمەت قىلىۋاتقانلار، بۇ ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ كىشىگە ياردەم بېرىۋاتقانلار بار. بۇ خىل كۆرۈنەرلىك خىزمەتلەر كېيىنكى نۆۋەتلىك زۇڭتۇڭغا سەككىز يىل بۇرۇنقىدىن تېخىمۇ كۈچلۈك، تېخىمۇ گۈزەل بىر دۆلەتنى قالدۇرغۇسى.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ئاچىسى بولسا سەرسان بولۇپ چىقىپ كەتتى.
△ سىز رەسمىيەتلىرىڭىزنى ئۆتەشكە ماڭسىڭىز بولدى.
△ بۇ ئاداشنىڭ چەكمىسە تۇرالمايدىغان خۇيى بار ئىكەن
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
شۇڭا، بۇ سايلامدا كىمنىڭ غەلىبە قىلىشىدىن قەتئىينەزەر، بۇ ئىزچىل تۈردە بىزنىڭ بۇرچىمىز بولىدۇ. تۇنجى كۈنىدىن باشلاپ بۇ دەل بىزنىڭ بۇرچىمىزدۇر. ئۆمىكىمىزدىكى ھەربىرەيلەن ئۇلارنىڭ ھەربىر ئىشىدىن چەكسىز پەخىرلىنىشى كېرەك، مەن پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا يولۇقتۇرغان، بۇ خىل ئىلگىرىلەشنى تىرىشىپ جۇلالاندۇرۇۋاتقان ئامېرىكىلىقلاردىن چەكسىز پەخىرلىنىمەن. مەكتەپتىكى ئوقۇتقۇچىلار، جىددىي قۇتقۇزۇش ئۆيىدىكى دوختۇرلار، ئىگىلىك تىكلەش ۋە خادىملىرىغا ياخشىلىق قىلىش ئۈچۈن ھالسىراپ قالغان كىچىك شىركەتلەر، ھەرقايسى ئىشتاتلاردىكى ئانىلار، ئاتىلار، ئائىلە ۋە چېركاۋلاردا ئېلىپ بېرىلغان بارلىق مۇھىم خىزمەتلەر قوشما ئىشتاتلارنىڭ يۈكسەك تەرەققىياتى ئۈچۈن تۆلەنگەن بەدەللەر ھېسابلىنىدۇ.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ مەن بارسام باراي.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
شۇڭا، بۇ بىر مەيدان ئۇزاققا سوزۇلغان، يەڭمەك مۈشكۈل بولغان سايلام جېڭى. ئامېرىكىدىكى قېرىنداشلار بۈگۈن تولىمۇ خۇشال، نۇرغۇن كىشىلەر ئۇنچە خۇشال ئەمەس، بۇ دەل سايلامنىڭ ماھىيىتى، بۇ دەل دېموكراتىيەنىڭ ماھىيىتى. كۈرەش جاپالىق، بەزىدە تالاش-تارتىشلار زورىيىپ كېتىدۇ، ۋارقىراش-جارقىراشلار پەلەككە يېتىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەممە ئىشلار دائىم كىشىنى كۆڭۈلنى خۇش قىلىۋەرمەيدۇ.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
لېكىن بۇنداق خەۋەرلەر كېڭەيسە، يەنىلا ئارىسىغا پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
△ بىز بارساق، بىللە بارايلى.
△ ئاندىن ئىشكاپنى ئېچىپ، ئۇ يەردىن قېتىپ كەتكەن ئىككى نان بىلەن چايداننى ئالدى.
△ مەن بىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك رەھبەرلەر بىلەن سۆزلىشىپ، ھەممىنى پۈتكۈزۈپ قويدۇم.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
كۆپچىلىك دۆلىتىمىزنىڭ تەرەققىيات يولىنىڭ ئەگرى-توقايلىققا تولغانلىقىنى بىلىدۇ. بەزىدە قىسمەن كىشىلەر ئالغا ئىلگىرىلەۋاتقاندەك ھېس قىلسا، بەزىلەر ئارقىدا قالغاندەك ھېس قىلىدۇ. بۇ ئانچە چوڭ مەسىلە ئەمەس، مەنمۇ ئىلگىرى سايلامدا مەغلۇب بولۇپ باققان.
سىياسىي بەزىدە مانا مۇشۇنداق بولىدۇ. بىز تىرىشىپ ئۆزىمىزنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقچى بولدۇق، ئاندىن كۆپچىلىك بېلەت تاشلىغانىدى. كېيىن، بىز ئۇتتۇرغانىدۇق. بىز ئۆزىمىزنىڭ خاتالىقلىرى ئىچىدىن ئۆگىنىپ، خاتالىقلىرىمىز ئۈستىدە ئويلىنىشىمىز، ئۆزىمىزنىڭ دىل يارىمىزغا نەزەر سېلىپ، ئۈستىمىزدىكى چاڭ-توزانلارنى قېقىۋېتىپ، رىقابەت مەيدانىغا قايتىپ كېلىپ، ئىشلارنى داۋاملاشتۇرۇشىمىز كېرەك. كېيىنكى قېتىم بىز تېخىمۇ تىرىشىمىز.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
ئەگەر بۇ بىرىكمىلەر ئىككى «ھەم» باغلىغۇچىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا كېلىپ قالسا، يەنىلا خەۋەرلىك فورمىسى تولۇق بولمىغان خەۋەر ھېسابلىنىپ، كەينىدىن پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
△ ھەم جېنىغا قەست قىلىپ، ھەم ئەھۋالنى سوراپتىمىشمەن. 2.5.2 بۇ بىرىمىلەر جۈملىدە خەۋەرلىك رولدىلا كەلمەي، بەزىدە پېئىلدىن ياكى باشقا سۆز تۈركۈمىدىن بولغان ئىگە، ھالەت، ئېنىقلىغۇچى قاتارلىق جۈملە بۆلەكلىرى بىلەن تەڭداش بولۇپ كەلسە، بۇ بىرىكمىنى ھاسىل قىلغان رەۋىشداش فورمىسىنىڭ تەڭداشلىق رولى كۆزدە تۇتۇلۇپ، كەينىدىن پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
مۇھىمى شۇكى، ئالغا ئىلگىرىلىشىمىزنىڭ ئاساسى ئۆزىمىزنىڭ قېرىنداشلىرىغا ئىشىنىشتۇر. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈنكى، بۇ خىل ئۆزئارا ئىشىنىشنىڭ ئاساسى دېموكراتىيەنى ھاياتى كۈچكە ئىگە قىلىدىغان ۋە ئۈنۈملۈك يۈرۈشتۈرىدىغان ھالقا. دۆلىتىمىز دەل مۇشۇنداق ھالەتتە 240 يىل ئالغا ئىلگىرىلىدى. بىز دەل مۇشۇنداق دۇنيادىكى پاسىللارنى بۇزۇپ، ئەركىنلىكنى كېڭەيتىپ كەلدۇق. بىز دەل مۇشۇنداق دۆلەت قۇرۇلغان چاغدىكى ھوقۇقنى بارلىق پۇقرالارغا بېرىۋەتتۇق. بىز دەل مۇشۇنداق يولدا مېڭىپ كەلدۇق.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ ئۇ ھېچنەرسە دېمەستىن، قولىنى چىقىرىۋېلىپ، يۈگۈرگىنىچە پەلەمپەيدىن چۈشۈپ كەتتى.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
شۇ ۋەجىدىن مەن شۇنىڭغا ئىشىنىمەنكى، ئامېرىكىلىق بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز بۇ ئاجايىپ سەپەرگە قەدەم باسقانىكەنمىز، ئاخىرىنى چىقىرالايمىز. مەن ئۆزۈمنىڭ بارلىق ئىمكانىيىتىم بىلەن كېيىنكى نۆۋەتلىك زۇڭتۇڭنىڭ بۇ نۇقتىنى ئۇتۇقلۇق تاماملىشىغا كاپالەتلىك قىلىشنى ئۈمىد قىلىمەن. مەن ئىلگىرىمۇ دېگەن، مېنىڭچە بۇ خىزمەت مارافونچە يۈگۈرۈش مۇسابىقىسىگە ئوخشايدۇ. سىز كېلىپ كالتەكنى ئېلىپ، بار كۈچىڭىز بىلەن يۈگۈرىسىز، كالتەكنى تاپشۇرىدىغان چاغدا يەنە يىراقراق يۈگۈرۈپ، ئازراق بولسىمۇ ئىلگىرىلەشنى ئويلايسىز. مەن شۇنداق دەيمەنكى، بىز بۇ نۇقتىنى قىلالىدۇق، مەن كالتەكنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشنىڭ ئوڭۇشلۇق بولۇشنى ئۈمىد قىلىمەن، چۈنكى بىز ئاخىرىدا يەنىلا بىر كوللېكتىپقا تەۋە.
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
△ مەرھەمەت قىلىپ، بۇنى نەگە ئاپىرىدىغانلىقىمنى دەپ بېرەمسىز، ئەپەندىم؟
△ ئۇ كىشى ئەڭ زور دىندار بولۇپ، كارامەت كۆرسىتىدۇ.
△كۆزىگە دۇنيا قاراڭغۇ بولۇپ كۆرۈنۈپتۇ.
△ يەكشەنبە بولغاچقا، ئۇ ئورنىدىن ۋاقچىراق تۇردى.
ئەگەر بۇ رەۋىشداش بىرىكمىسى خەۋەرگە يانداش كەلسە، كەينىدىن پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
△ مەن بارمىغاچقا كۆرەلمىدىم.
△ پاراخوت قوزغالغۇچە، پاراخوت ئۈستىدىكى بىر بۇرجەكتە ئولتۇردۇق.
ئوبامانىڭ تىرامپنىڭ غەلىبىسى ھەققىدىكى نۇتۇقى
نۇتۇق تولۇق تېكىستى
كۆپچىلىككە رەھمەت!
ئۇيغۇر تىلى
5. پەش
ئەگەر بۇ بىرىكمە ئاساسىي پېئىلنىڭ ئىگىسى بىلەن خەۋىرىنىڭ ئارىسىدا كەلسە، ياكى بۇ بىرىكمىدىكى پېئىلنىڭ ئىشلىگۈچىسى بىلەن جۈملە خەۋىرىنىڭ ئىشلىگۈچىسى بىر بولسا، ياكى بۇ بىرىكمىنىڭ ئىشلىگۈچىسىبولماي، خەۋەرگە ياندىشىپ كەلسە، كەينىدىن پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
△ سىزمۇ جاۋا كەلگۈچە سەۋر قىلىپ تۇرىسىز-دة.
△ بۇنى يازغۇچە بىر ئاي باش قاتۇردۇم.
△ مەن يەرنى ئاغدۇرۇپ بولغاندىن كېيىن، گۈل تېرىيسەن.
△ قاراڭغۇ چۈشكەندىلا، ئۇلار ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشتى.
△ تىغ بىلەن يۇرت سورىغاندىن كېيىن، ئەلۋەتتە شۇنداق بولىدۇ.
ئەگەر بۇ بىرىكمىلەر جۈملىنىڭ خەۋىرىگە يانداش كەلسە، كەينىدىن پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
△ نەگە بېرىشىمنى پەقەت كوچىغا چىققاندىن كېيىنلا ئويلىدىم.
مۇستەقىل تەركىبلەر جۈملىنىڭ بېشىدا بولسا، ئاخىرىدىن، ئوتتۇرىسىدا بولسا، ئىككى چېتىدىن، ئاخىرىدا بولسا، پەش بىلەن ئاجرىتىلىدۇ.
△ نەچچە زامانلار بولدى، بىرەر قېتىم كۆرۈپ كېتەيمۇ دېمىدىڭ، بالام.
△ سەپەرقۇلنىڭ ساناق نۆۋىتى، نېمىشقىدۇر، ھەممىدىن كېيىنكى قاتارغا قويۇلغانىدى.
△ مەيلى، كۆپچىلىكنىڭ پايدىسى ئۈچۈن ھەرقانداق زىيان تارتىشقا تەييارمەن!...
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا باغلىغۇچى بولۇپ كېلىدىغان تىل تەركىبلىرىنىڭ سانى كۆپ ئەمەس. لېكىنئۇلارنىڭ مەنە جەھەتتىن ئۆتەيدىغان ۋەزىپىلىرى خىلمۇ خىل. بەزى باغلىغۇچىلار ھەتتا رەۋىشلەر بىلەن، قىستۇرما سۆزلەر بىلەن، تىركەلمىلەر بىلەن تۇتىشىپ كېتىدۇ. بىز ئاساسلىق پەش قويۇشتا قالايمىقانچىلىق يۈز بېرىۋاتقان بىرقانچە باغلىغۇچى ئۈستىدىلا توختىلىمىز.
1) بىرىكتۈرگۈچى باغلىغۇچىلار «ۋە، ھەم، ھەمدە، بىلەن» لەرنىڭ ئالدى كەينىگە پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
△ ئۇلار گەپ- سۆزسىزلا پىيالىنى بوشىتىشتى ۋە قازان كاۋىپىنى ئىشتىھا بىلەن يېيىشتى.
ئەگەر «ھەم» باغلىغۇچىسى تەكىتلەش يۈزىسىدىن باغلىنىدىغان ئىككى تەركىبنىڭ ئالدىدا تەكرارلانسا، كېيىنكى «ھەم» نىڭ ئالدىغا پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
△ بۇ مەنسۇرنىڭ ھەم تەكلىپى، ھەم بۇيرۇقى، بۇنى ئولتۇرغانلار ياخشى بىلىدۇ.
△ لېكىن، مەن دوستلىرىمنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن قولۇمدىن كەلگەن ھەممىنى قىلىشقا بەل باغلىدىم.
△ ئۇلارنىڭ ئۈستىبېشى لايغا مىلەنگەن، لېكىن نېمىگىدۇر خۇشال ئىدى.
3) «شۇڭا، شۇنىڭ ئۈچۈن، شۇڭلاشقا، چۈنكى، شۇ سەۋەبتىن» قاتارلىق سەۋەب باغلىغۇچىلىرىنىڭ پەش قويۇلۇش ئەھۋالىمۇ يۇقىرىدىكى (2.5.4.2) گە ئوخشاش.
△ ئۆزىڭىز كەلمەيلا قالماستىن، بەلكى باشقىلارنىڭ كېلىشىگىمۇ توسالغۇ بولدىڭىز.
△ لېكىن، كامالدىن ئۈن چىقمىدى، ھەتتا مىدىرمۇ قىلمىدى.
△ بەلكىم، بۇ يەردە باشقا سىر باردۇر؟ 5) تاللىغۇچى باغلىغۇچى «يا، ياكى، نە، گاھ، خاھ، مەيلى» قاتارلىقلاردىن كېيىن ياكى ئالدىن پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
△ يوشۇرايمۇ ياكى خاتالىقلىرىمنى ئۈستۈمگە ئېلىپ ئەپۇ سورايمۇ؟
ئەگەر بۇ باغلىغۇچى باغلىنىدىغان ئىككى تەڭداش تەركىبنىڭ ئالدىدا تەكىتلەش يۈزىسىدىن تەكرار كەلسە، ئىككىنچى قاتاردىكىسىنىڭ ئالدىدىن پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن:
△ يا ئۇنداق، يا مۇنداق پىكىرلەرنىڭ بولۇشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس.
6) ئوخشىتىش باغلىغۇچىسى «شۇنداقلا، شۇنىڭدەك» تەڭداش جۈملىلەر ياكى جۈملىنىڭ تەڭداش تەركىبلىرىنى باغلاپ كېلىدۇ. كەينىدىن پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
△ ئوقۇش، شۇنىڭدەك ئوقۇغاننى ئەمەلدە ئىشلىتىش ئاسان ئەمەس.
△ ئۇنداق بولسا، پۇلنىڭ بۇ كۆپەيگەن سوممىسى، يەنى قوشۇمچە قىممەت نەدىن كېلىدۇ؟
△ دۇنيا ئەللىرىنىڭ تارىخىدا نۇرغۇن تاۋارلار – مەسىلەن سەدەپ، گەزمال... قاتارلىقلار پۇل ئورنىدا ئىشلىتىلگەن.
△ ئۇلارنىڭ ئىستېمال قىممىتىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. مەسىلەن، كىيىم- كېچەك بەدەننى ئىسسىتىدۇ...
8) شەرت باغلىغۇچىسى «ئەگەر، ناۋادا، ئۇنداقتا» ئايرىغۇچى باغلىغۇچى «پەقەت، جۈملىدىن»، ئىمكانىيەت باغلىغۇچىسى «ئاندىن»، تەكىت باغلىغۇچىسى «تېخى، بولۇپمۇ، خۇسۇسەن»، سەۋەب- نەتىجە باغلىغۇچىسى «شۇنىڭ بىلەن، نەتىجىدە»، ئاشۇرما باغلىغۇچى «يەنە، شۇنىڭ بىلەن بىللە، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا» قاتارلىق باغلىغۇچىلاردىن كېيىن پەش قويۇلمايدۇ. مەسىلەن:
△ تېخى بەزىلەر «مەنسۇرنى، ئەكبەرنى» يىقىتىمىز» دېيىشىدۇ.
△ ...جان باقىدىغانلار بارغانسېرى كۆپىيىدۇ، نەتىجىدە نۇرغۇنلىغان ئىشچىلار ئىشسىز قالىدۇ.
1) بىر تۇتاش ئېلىنماي، بۆلۈپ ئېلىنغان دىئالوگلاردا بۆلۈنگەن قىسىم بىلەن ئاپتور سۆزىنىڭ ئارىسىغا پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن: △ تازا چاتاق بولدى، دەپ گېپىنى باشلىدى دادام. 2.5.5.2 كۆپ خانىلىق سانلار تۈركۈمگە ئايرىلغاندا، ھەرقايسى تۈركۈملەر ئارىسىغا ساننىڭ يېزىلىش يۆنىلىشى بويىچە پەش قويۇلىدۇ. مەسىلەن: