cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
كۇچا خانىقاسى
كۇچا خانىقاسى مەشھۇر مەسچىت. ئورنى كۇچا ناھىيسىنڭ شەرقىدە. تەخمىنەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان. ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، 16 - ئەسىردە شىنجاڭدىكى قارا تاغلىقلارنىڭ مۇرشىدى ھەزرەت خوجا مۇھەممەد ئىسھاق ۋەلى قەشقەردىن كۇچاغا كېلىپ دىنىي تەرغىبات ئېلىپ بارغاندا سالدۇرغانىكەن. چىڭ دەۋرىنىڭ ئاخىرى ، مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى بىر نەچچە قېتىم كېڭەيتىلىپ قۇرۇلغانىكەن. 1931 - يىلى ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان. شۇ يىلى كۇچالىق باي ھەلىم ھاجى پۇل چىقىرىپ ئەسلى ئورنىنىڭ يېنىغا قايتا سالدۇرۇشقا باشلىغان ، 1934 - يىلى قۇرۇلۇش پۈتكەن. قۇرۇلۇشقا قىزىل خىش ، تاش ، گەج ۋە ئۈجمە ياغىچى ئىشلىتىلگەن. بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 21 مو بۇلۇپ ، نامازخانا ، پەشتاق ، قۇببىلىك دەرۋازا راۋىقى ، ئەزان راۋىقى ، مەدرىسە ، ياتاق قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان. ئۈچ پەشتاق ئايرىم - ئايرىم ھالدا دەرۋازا راۋىقىنىڭ يېنىدا بولۇپ ، ئېگىزلىكى 16 مېتىر. ئورنى ئېگزرەك يەردە بولغاچقا ، پۈتۈن شەھەر كۆرىنىپ تۇرىدۇ. نامازخاننى 88 تال تۈۋرۈك تىرەپ تۇرىدۇ ، ئوچۇق بۆلمە ، قوشۇمچە بۆلمە ۋە چەت بۆلمىلەر ، شۇنىڭدەك روجەك قاناتلىرى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. ئوتتۇردا ئۆگزىدىن ئېگىزرەك چىقىپ تۇرغان تۈڭلۈك ئورنىتىلغان بولۇپ ، ئايلانما لەمپىلىك تورۇس بىلەن يېپىلغان ، تۈۋرۈكلەرگە ھەر خىل نەقىشلەر ئويۇلغان. نامازخانا ئىچىدە ئويما نەقىشلەر ، تام رەسىملىرى ، ھۆسنىخەتلەر بار بولۇپ ، بەك كۆركەم بېزەلگەن ، ئويۇق ، تەكچە ۋە ئىشىك - روجەكلەرنى بېزەشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن. سىرتقى كۆرىنىشى ھەيۋەتلىك ، ئاددىي - ساددا ۋە نەپىس بولۇپ ، بىر قەدەر يۇقىرى سەنئىەت سەۋىيسى نامايەن قىلىنغان ، قۇيۇق ئۇيغۇر بىناكارلىقى ئۇسلۇبىغا ئىگە. مەزكۇر مەسچىت كۇچا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ ، نەچچە مىڭ كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ. قورۇ ئىچىدە نامسىز مازار ، مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرى ۋە چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا تەۋە بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى بار.
تاراتقۇ
تارتقۇ (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: مىدىيا؛ ئېنگلىزچە: Media) بارلىق ئۇچۇرلانى مەلۇم ۋاستا ئارقىلىق تارقىتىدىغان ئورگان ۋە قورللارنى كۆرسىتىدۇ. مەسلەن، تور تارتقۇسى، تور ئارقىلىق خەۋەر ۋە باشقا يېڭىلىقلارنى كەڭ ئاۋامغا تارقىتدۇ. گېزىت تارتقۇسى بېسىپ چىقىرىلغان گېزىت ئارقىلىق ئۇچۇرلانى ئۇقۇرمەنلەرگە تارقىتىدۇ. ئىجتىمائى ئالاقە ۋاستىسىمۇ بىر خىل ئۆز تاراتقۇدۇر. كىشلەرگە ئەڭ تۇنۇشلۇق بولغان تاراتقۇ ۋاستىسى بولسا تېلۋىزىيە، رادئىيو، گېزىت، ۋە ژورنالدۇر.
تۈرلىرى
ئىلان تارتقۇلار
قويۇش تاراتقۇلىرى (تېلۋىزىيە، رادىيو)
ئۆز تاراتقۇلار
رەقەملىك تاراتقۇلار
ئۆزئارا-ئالاقە تاراتقۇلار
ئاۋام تاراتقۇ
كۆپ ئىقتىدارلىق تاراتقۇ
باسما تاراتقۇ
خەۋەر تاراتقۇ
نەشرى تاراتقۇ
ئۈن تاراتقۇ
ئىجتىمائى ئالاقە ۋاستىسى (تاراتقۇ)
تاراتقۇ پىروگراممىلىرى
يېڭى تاراتقۇ
ئىلىكتىرونلۇق تاراتقۇ
نېپتونىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
كاۋاپ
خام كاۋاپ:
پىشۇرلىۋاتقان كاۋاپ:
تۇخۇ كاۋىپى:
كاۋاپلار
1.پاقلان گۆشى كاۋىپى
4.دۈملىمە كاۋاپ
5.ياپما كاۋاپ
6.تىكلىمە كاۋاپ
7.توشقان گۆشى كاۋىپى
8.جاڭگال قاقلىما بالىق كاۋىپى
9.توپاق كاۋىپى
10.ياغاچقا ئۆتكۈزۈلگەن قورۇما كاۋاپ
11.ئوغلاق گۆشى كاۋىپى
12.توخۇ گۆشى كاۋىپى
14. تال كاۋىپى
15.تۆش گۆشى كاۋىپى
16.نان-كاۋاپ
17.سارغايتىپ پىشۇرۇلغان بېلىق كاۋىپى
18.چاۋا مايغا ئورالغان سان كاۋىپى
19.پۈتۈن بەرە كاۋاپ
20.جەج كاۋاپ
21.قىيما كاۋاپ
22.جىگەر كاۋاپ
23.قۇيرۇق ماي جىگەر كاۋىپى
24.پوستۇما كاۋاپ
25.بۆرەك كاۋاپ
26. ئۈچەي كاۋاپ
27.ئۈچەي-بۆرەك كاۋىپى
28.پىششىق گۆش كاۋىپى
29.ئاچچاق ئۈچەي كاۋاپ
30.كالا گۆشى كاۋىپى
32.تىل-جاغ كاۋىپى
33.پاتاڭ كاۋىپى
34.سۆڭەكلىك گۆش كاۋىپى
35.كۆممە كاۋاپ
36.غاز كاۋىپى
37.زىخلىق بېلىق كاۋىپى
38.تاۋىدا پىشۇرۇلغان بېلىق كاۋىپى
39.پۈتۈن تونۇر كاۋىپى
40.ئۈتلەنگەن كاۋاپ
41.زىخچە كاۋاپ
42.چاۋا ماي جىگەر كاۋىپى
43.گۆش،تۇخۇم ئارلاش كاۋاپ
44.قىيما ياپما
45.گۆش سامسا
46.تۇخۇ ياپما
47.جىگەر سامسىسى
48.بېلىق ياپما
49.چاۋا ماي كاۋىپى
50.قازان ياپما
51.تاۋا كاۋاپ
52.تاۋا ياپما
54.ياپما جىگەر
55.تاۋا تال كاۋىپى
56.چۈچۈمەل قوۋۇرغا قازان كاۋىپى
57.دوخاپكا قوۋۇرغىسى
58.قورۇما كاۋاپ
59.تۇخۇ قورىما كاۋاپ
60.قىيما توقاچ
61.قىيمىلىق سامسا
62.قىيما<پەلتۇ>
63.توخۇ ياپما
64.توخۇ قىيما كاۋىپى
65.بېلىق قىيما كاۋىپى
66.قىيما قويماق
67.گۆش<كەلتۇ>
69.ياغ بەررە كاۋاپ 70 توخۇ پاچىقى كاۋىپى
71.توخۇ گۆشى كاۋىپى
72.كۆتاتلىق چۈجە كاۋاپ
73.قورۇما كاۋاپلىق چۆپ ئاش
74.قاقلانغان بېلىق گۆشى
75.كۆممە قېرىن
76.ياقما كاۋاپ
77.شىرنە كاۋاپ
78.سوقما كاۋاپ
79.دۈملىمە كاۋاپ
80.دۈمبە جىگەر كاۋاپ
81.كۆممە كاۋاپ
82.تونۇر زىق كاۋىپى
83.بەل كاۋىپى
84.قىيمىلىق تاۋا كاۋاپ
85.قازان كاۋىپى
86.ئۆردەك گۆشى كاۋىپى
87.باچكا كاۋاپ
88.ئۈچەي كاۋاپ
89.بۆرەك كاۋاپ
90.قۇشقاچ كاۋاپ
92.بېلىق كاۋىپى
93.كۆتاتلىق قىيما كاۋاپ
94.قانات كاۋىپى
پايدىلانغان ماتېرياللار:
1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
نارۇتو
«نارۇتو»(ياپون تىلى：NARUTO -ナルト-, خەنزۇ تىلى：火影忍者) ياپونىيەنىڭ دۇنياغا داڭلىق كارتون فىلىمى.
تەفسىر
تەڧسىر ياكى تەپسىر (ئەرەبچە: علم التفسير)، ئىسلام دىنى ئاتالغۇسىدۇر. "ئەل تەڧسىر": چۈشەندۈرۈش، ئىزاھلاش، شەرھىلەش دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. دىنىي مەنادا قۇرئان كەرىم ئايەتلىرىنىڭ مەنىلىرى تۈشەندۈرۈلگەن كىتاب ۋە تۈشەندۈرۈش ئۇسۇللىرىنى تەتقىق قىلىدىغان ئىلىم. ئۇنىڭغا تەڭداش مەنىدىكى يەنە بىر كەلىمە بولسا تەئۋىل (تۈشەندۈرۈش) دۇر. تەڧسىر ئىلمى بىلەن مەشغۇل بولغۇچىغا مۇپەسسىر\مۇڧەسسەر دېيىلىدۇ. ئال ئىمران سۇرىسى 7. ئايەتىدە ئورۇن ئالغاندەك قۇرئان ھەم مەنىسى ئوچۇق (چۈشىنىشلىك، مۇستەھكەم)، ھەمدە ئىزاھلاشقا مايىل (مۇتەشابىھ) ئايەتلەردىن تەشكىل تاپقان. ئىسلام تارىخىدا قۇرئان ئايەتلىرىنى چۈشىنىش ياكى چۈشەندۈرۈش ئۈزەرە نۇرغۇن تىرىشچانلىقلار كۆرسىتىلگەن.
نارۇتو
كارتون فىلىم-«نارۇتو»
«نارۇتو»بولسا ياپونىيەلىك ھەجۋى كارتونچى كىشىموتو ماساشىنىڭ ۋەكىل خاراكتىرلىك ئەسىرى بولۇپ، بۇ ئەسەر 1999-يىلىدىن باشلاپ «ھەپتىلىك ئۆسمۈرلەرJUMP» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنىشقا باشلىغان.
«نارۇتو» كارتونى كىشىموتو ماساشىنىڭ «نارۇتو»ناملىق ھەجۋى رەسىمىگە ئاساسەن ئۆزگەرتىپ ئىشلەنگەن. نارۇتو كارتونىنىڭ بىرىنچى بۆلىمى 2002-يىلى 10-ئايدا توكيو تېلىۋىزىيە ئىستانسىسىدا قويۇلغاندىن تارتىپ 220 قىسىم ئىشلەندى. ئىككىنچى بۆلىمى « نارۇتو شىپپودېن» 2007-يىلى 2-ئايدىن باشلاپ ھازىرغىچە قويۇلىۋاتىدۇ.
قىسقىچە مەزمۇنى : ئون نەچچە يىللار بۇرۇن زور قۇدرەتكە ئىگە «توققۇز قۇيرۇقلۇق ئالۋاستى تۈلكە» كونوخانو كەنتىگە ھۇجۇم قىلىدۇ.
شۇ ۋاقىتتىكى تۆتىنچى ئەۋلاد ئوت ئاتامانى ئۆز ھاياتى بەدىلىگە بۇ تۈلكىنى ئەمدىلا تۇغۇلغان نارۇتونىڭ بەدىنىگە بەند قىلىۋىتىدۇ. كەنت
ئىلگىرىكى تىنىچ ھالىتىگە قايتىدۇ. بىراق كىشىلەر نارۇتونى توققۇز قۇيرۇقلۇق ئالۋاستى تۈلكە دەپ قاراپ ھەممە ئادەم ئۇنىڭدىن يىراقلىشىدۇ.
نارۇتو ھەمىشە چاتاق چىقىرىش ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىشقا تىرىشىدۇ. كېيىن ئىرۇكا مۇئەللىمنىڭ كۆڭۈل قويۇپ تەربىيلىشى
نەتىجىسدە نارۇتو ئۈمىدۋارلىق بىلەن تىرىشىدۇ. باشقىلارنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئوت ئاتامانى بولۇشنى نىيەت قىلىدۇ.
تەفسىر
تەپسىرچىلەر تەرىپىدىن تۇنجى مۇپەسسىر قەبۇل قىلىنغان ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام، قۇرئاننى يەنە شۇ قۇرئان بىلەن تەڧسىر قىلغاندۇر. ساھابە ۋە تابىئىن دېيىلىدىغان بىرىنچى ۋە ئىككىنچى ئەۋلاد مۇسۇلمانلاردىن رىۋايەتلەر بىلەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قۇرئان ئايەتلىرى بىلەن مۇناسىبەتلىك بەئزى تۈشەندۈرۈشلىرى ھەدىس كۇللىياتلىرى ئىچرە قەيت قىلىنغان.
مەقسەد
مەئال (مەنىلەش)، قۇرئان ئايەتلىرىنى "چۈشەندۈرۈشلۈك تەرجىمىسى"، تەڧسىر بولسا تەپسىلىي شەرھىيلەشتۇر. تەڧسىر ۋە مەئال يازغۇچىلىرى بىرەبىر تەرجىمىدىكى مەتىنگە جۈملىلەردىكى مەنا بوزۇقلىقلىرىنىڭ تۈزىتىلىشى، يېپىق بايان، مەنا كەمچىللىكلىرى، كەلىمىلەرنىڭ دەل مەنىسىنىڭ مەئال ئىشلەنگەن تىلدا بولماسلىقى، بىرەبىر تەرجىمىنىڭ چاتاق دەپ قارىلىشى ۋ.ب سەبەبلەردىن ئايەتلەرنى ئۇدۇل تەرجىمە قىلىشتىن ساقلىنىلىدۇ.
تەڧسىر تۈرلىرى
تەڧسىر ئىلمىدە ئۈچ ئاساسلىق تۈرگە ئايرىلغان ئەنئەنە بولغان:
نىكاراگۇئا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|نىكاراگۇئا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
نىكاراگۇئا بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ماناگۇئا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ماناگۇئا. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت دانىئەل ئورتەگا. بۇ دۇلات 1821 يىلى 9 ئاينىڭ 15 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 129 مىڭ 494 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 5 مىللىئون 603 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
ئالما
ئالما:300x300px
Kulturapfel
ئەنگلىيىگە قاراشلىق ۋىرگىن تاقىم ئاراللىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|250px|ئەنگلىيىگە قاراشلىق ۋىرگىن تاقىم ئاراللىرى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئەنگلىيىگە قاراشلىق ۋىرگىن تاقىم ئاراللىرى بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا رود شەھىرى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا رود شەھىرى. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى گۇبېرناتور داۋىد پەئارەي. ئازىركى باش ۋەزىر رالپھ ئونەئال. بۇ دۇلات 1967 يىلى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 153 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 22 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.
مائارىپ كۆرسەتكۈچى
مائارىپ كۆرسەتكۈچى
مائارىپ كۆرسەتكۈچى بولسا ب د  ت ئېلان  قىلغان  تەرەققىيات  پىلانىدىكى ،ئىنسانىيەت  تەرەققىيات  كۆرسەتكۈچدىكى ئۈچ تۈردىن  بىرى بولۇپ ، ئۇ قۇرامىغا يەتكەنلەرنىڭ خەت تونۇش نىسبىتى  (3\2  دىن كۆپ بولۇش )،  باشلانغۇچ ، ئوتتۇرا مەكتەپ ، ئالىي مەكتەپكە  ئوقۇشقا  كىرىش نىسبىتى (3\1 دىن كۆپ بولۇش ) نى  ئورتاق ئۆلچەشنى كۆرسىتىدۇ. ئەڭ چوڭ قىممىتى 1 گە يېقىن  ، ئەڭ  كىچىك  قىممىتى  0 گە يېقىن.
ھەرقايسى دكلەتلەرنىڭ مائارىپ كۆرسەتكۈچى 1. ئاۋىستىرالىيە               0.993 2. دانىيە                 0.993
3.فىنلاندىيە                     0.993 4.يېڭى زىنلاندىيە    0.993 5. كانادا                        0.991 6. نورۋىگىيە            0.989 7. كورىيە                       0.988 8. ئىرلاندىيە            0.985 9.گوللاندىيە                   0.985 10گىرىتسىيە            0.980 11. ئىسلاندىيە              0.980 12. فىرانسىيە           0.978 13. كۇبا                       0.976 14 .  لىيۇكسىمبۇرگ     0.975 15. بىلگىيە                  0.974 16. شىۋىتسىيە           0.974 17.ئىسپانىيە               0.971 18. سىلوۋىنىيە          0.969 19. لىتىۋا                     0.968 20. ئامىرىكا           0.968 21. قازاقىستان            0.966 22. ئىتالىيە              0.965 28. ئەنگىلىيە             0.957 31. گېرمانىيە          0.954 33. ياپونىيە               0.949 34.ئىسرائىلىيە        0.947 35. ئارگىنتىنا            0.946 39. شىۋىتسارىيە       0.936 40. روسىيە                 0.933 45.قىرغىزىستان          0.919 52. تۈركىمەنىستان     0.907 54. ئەرمىنىيە           0.903
58.تاجىكىستان         0.896 64. ئۆزبېكىستان      0.890 80. شىياڭگاڭ            0.879 91. جوڭگو             0.849
104. تۈركىيە             0.824 111 ئىران                0.804 142 ھىندىستان       0.638 155 شەرقىي تىمۇر     0.545
169. سىنگال          0.417 171 ئىفئوپىيە             0.390 172. كىنىيە           0.361 173  مالى                   0.300
174.چاد               0.293 175. نىگىر                     0.286
176. بۇركىنا فاسو       0.274
كارۋانلارنىڭ گۈل تاجىسى — قوڭغۇراق
ئىشەنچلىك مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ، ئۇيغۇر كارۋانلىرىنىڭ ‹‹يىپەك يولى››غا قەدەم تاشلىشى مىلادى 2 – ئەسرىدىن باشلانغان بولۇپ ، قاراخانىلار دەرۋىدە تازا روناق تاپقان، شۇ چاغلاردا ئۇ خۇددى ياز پەسلىدىكى تارىم دەرياسىنىڭ سۈيىدەپ ئۇلغىيىپ ئۆركەشلىگەن ئىدى. شۇڭا كارۋانلارنىڭ تاغ – داۋانلاردىن ئاشقان سۈرلۈك ، ھەيۋەتلىك ۋە سەلتەنەتلىك قىياپىتى گويا بىر ئۈزۈلمەس سىمفونىيىگە ئوخشاپ قالغان. كارۋانلار ئۇزۇن سەپ تارتىپ ماڭغان دەل شۇ مەزگىلدە قوڭغۇراقتىن چىققان ئاجايىپ يېقىملىق ئاۋازلار كىشىلەرنى تاڭ قالدۇرغان.
قوڭغۇراق — ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنيا مەدەنىيەت تەرەققىيات ئىشلىرىغا قوشقان يەنە بىر ئۇلۇغ تۆھپىسى بولۇپ ، ئۇ دۇنيا غەيرى ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرى قاتارىغا قوشۇلۇشقا مۇناسىپ.
ئۇنداقتا كارۋان دېگەن نېمە ؟ قوڭغۇراقچۇ ؟
بىردىن ئۈچكىچە بولغان تۆگىگە ھەرخىل تاۋارلارنى تېڭىپ باشقا ئەل – يۇرت ۋە دۆلەتلەرگە ئاپىرىپ سېتىپ ، ئۆزىگە ئېھتىياجلىق تاۋار سېتىۋېلىپ ئاۋام خەلقنى تەمىنلىگەن سودىگەرلەر قىسقىچە كارۋان دەپ ئاتىلىدۇ.
كارۋانلار يېتىلەپ ماڭغان تۆگىلەرنىڭ باش ياكى ئەڭ ئاخىرىدىكى بۇغرا تۆگىلىرىگە ئېسىلغان كولدورما قىسقىچە قوڭغۇراق دەپ ئاتىلىدۇ.
قوڭغۇراق بوم ۋە زىلدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ تۈرگە ئايرىلغان. ئۇنىڭ شەكلى ئۇزۇن ، يۇمىلاق بولۇپ ، باش تەرىپى كىچىكرەك ، ئاياغ تەرىپى چوڭراق كەلگەن. ئۇيغۇر كارۋانلىرى ئىشلەتكەن قوڭغۇراق ئاق مىس ، پولات ، چويۇن بىرىكمىسىدە ئىشلەنگەنلىكتىن ، ئاۋازى تولىمۇ جاراڭلىق ھەم يېقىملىق چىققان. شۇڭا ئۇ قىش، ئەتىياز پەسلىدە 10 چاقىرىم ، ياز ، كۈز پەسلىدە ئۈچ چاقىرىم يىراقلىقتا ئاۋاز بېرەلىگەن. ئۇنىڭ چوڭلىرى 80 سانتېمېتىر ، كىچىكلىرى 30 سانتېمېتىر ئەتراپىدا بولغان. مەلۇماتلارغا قارىغاندا ، ئىلگىرى ئوردا ۋە بىرقىسىم مەكتەپلەردىمۇ قوڭغۇراق ئىشلىتلگەن.
ئاۋام خەلق قوڭغۇراقنى كارۋانلارنىڭ ‹‹گۈلتاجى››دەپ نام بېرىشىدە تۆۋەندىكى ئۈچ خىل ئاساسى بار:
1. قوڭغۇراقنىڭ يېقىملىق ئاۋازى ، كارۋانلارنى كېچىلىك سەپىرىدە بىرەر تۆگىسىنىڭ سەپتىن چۈشۈپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئالغان.
2. قوڭغۇراقنىڭ يېقىملىق ئاۋازاى ، كارۋاننىڭ قاچان ، قەيەرگە يېتىپ كەلگەنلىكىدىن شەھەر ، كەنت ، ئۆتەڭ ھەمدە ئۇرۇق – تۇغقانلىرىغا ئالدىن خەۋەر بەرگەن.
3. قوڭغۇراقنىڭ يېقىملىق ئاۋازى ، كارۋانلار سەپەر ئۈستىدە ئۇخلاپ قېلىپ ، كۈتۈلمىگەن بىرەر غەيرىي پىشكەللىك يۈز بېرىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ئىمكانىيەت ياراتقان.
قوڭغۇراقنىڭ ياسىلىشى ۋە تېخنىكا ماھارىتىدىن تولىمۇ ئاددىيلىق ھەم تولىمۇ قەدىمىيلىك چىقىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭدا بىرەر خەت ، يىلنامە ياكى بىرەر ئۇستىنىڭ نام – شەرىپىنى كۆرگىلى بولمايدۇ. مۇشۇلاردىن بىلىۋېلىشقا بولىدۇكى ، قوڭغۇراقنىڭ تارىخى ئىنتايىن ئۇزۇن ، يەنى قاراخانىلار دەۋرىگە تەئەللۇقلۇق بولۇش ئېھتىمالى بار.
ئەجدادلىرىمىزنىڭ بىر قېتىملىق سودا ئۈچۈن يەتتە ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ ، ئۇسسسۇزلۇق ۋە ئاچارچىلققا چىداپ ، ئەسلىدىكى ئېگىز – پەس، ئەگرى – توقاي تاغ – داۋان ۋە قۇم – بارخانلىرىدىن ئېشىپ ئۆز ئارزۇ –ئارمانلىرىغا يەتكەن ھەمدە زېرەك ، باتۇر ، بەردەم روھىنى بىزنىڭ ئۈلگە قىلىشىمىزغا قالدۇرغان.
ھۇممۇس
ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىدە كىشلەر كۈندە دىگۈدەك ھۇممۇس (ئەرەبچە: حمّص) قىيامى يەيدۇ، ھۇممۇس قىيامىنىڭ ئاساسلىق ماتېرىيالى نوقۇت بولۇپ، نوقۇت نىڭ ئۇزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى، ئۇزۇن مەزگىل ئىستېمال قىلىپ بەرگەندە ئۆمۈرنى ئۇزارتىدۇ.
تونۇشتۇرۇلىشى
ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىدە كىشلەر كۈندە دىگۈدەك ھۇممۇس قىيامى يەيدۇ، ھۇممۇس قىيامىنىڭ ئاساسلىق ماتېرىيالى نۇقۇت بولۇپ، نۇقۇتنىڭ ئۇزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى، ئۇزۇن مەزگىل ئىستېمال قىلىپ بەرگەندە ئۆمۈرنى ئۇزارتىدۇ.
ھۇممۇس قىيامىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتە نەچچە مىڭ يىللىق تارىخى بار بولۇپ، ناھايىتى ساغلام تاماق دەپ قارىلىدۇ. نۇقۇتتا مول ئۆسۈملۈك ئاقسىلى بار بولۇپ، چوڭ-ياش ھەممەيلەننىڭ يىيىشىگە ماس كېلىدۇ.
ئېتىش ئۇسۇلى
ھۇممۇس قىيامى ياساش مۇرەككەپ ئەمەس، ئالدى بىلەن نۇقۇتنى يۇيۇپ چىلاپ يۇمشىتىمىز، تەخمىنەن 8-10 سائەتكىچە چىلىساق بولىدۇ. ئاندىن يۇمشىغان نۇقۇتنى قاينىتىپ تولۇق پۇشۇرىمىز. نوقۇت نى سۈزۈپ ئېلىپ تولۇق ئىزىپ، ئۇماچ ھالەتكە ئەكىلىمىز، ئاندىن ئازراق زەيتۇن مېيى قۇيىمىز. ئارقىدىن ئۆزىمىزنىڭ ياخشى كۆرىشىمىزگە قاراپ ئازراق ئۇۋاق لازا ياكى لېمون سۈيى قوشساق بولىدۇ.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
دۇنيا لوڭقىسى پۇتبول مۇسابىقىسى
خەلقئارا پۇتبول بىرلەشمىسى خەلقئارا پۇتبول مۇسابىقىسى بولۇپ ، خەلقئارا پۇتبول بىرلەشمىسى (FIFA) غا ئەزا دۆلەتلەر ئەرلەر دۆلەت كوماندىلىرى خەلقئارا پۇتبولغا مەسئۇل ئەڭ يۇقىرى باشقۇرۇش ئورگىنى قاتناشسا بولىدۇ. 1930-يىلدىكى تۇنجى مۇسابىقىدىن باشلاپ ، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى. ئۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولمايدىغان 1942 ۋە 1946-يىللىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، ھەر تۆت يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدۇ.
مۇسابىقىنىڭ ھازىرقى ھالىتىدە ، مۇسابىقە باشلىنىشتىن ئۈچ يىل داۋاملىشىدىغان سالاھىيەت باسقۇچى بار. بۈگۈنگە قەدەر ، خەلقئارا پۇتبول بىرلەشمىسىگە ئەزا 211 دۆلەت قاتنىشالايدىغان سالاھىيەتتىن ئۆتەلەيدىغان كوماندىلار دۇنيا لوڭقىسى ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسى دەپ ئاتالغان ئاخىرقى باسقۇچقا قاتناشتى. ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىگە جەمئىي 32 دۆلەت كوماندىسى قاتنىشىدۇ ، ساھىبخان دۆلەت ياكى دۆلەتلەر شۇ يىللىق مۇسابىقىنى ئۆتكۈزۈش سەۋەبىدىن لاياقەتسىز بىۋاسىتە قاتنىشىدۇ. تۆت گۇرۇپپىدىن تەركىب تاپقان سەككىز گۇرۇپپىغا بۆلۈنگەن قاتناشقۇچىلار بىرىنچى ئايلانما مۇسابىقىگە قاتنىشىدۇ ، ئۇلار بۇ بىرىنچى باسقۇچتا ئۆز گۇرۇپپىسىدىكى باشقا كوماندىلار بىلەن بىر مەيدان مۇسابىقىلىشىدۇ. ئالدىنقى ئىككى ئورۇندا گۇرۇپپىلارنى تاماملىغان كوماندىلار يەككە مۇسابىقىنى شاللاش سىستېمىسى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىككىنچى باسقۇچقا ئۆتىدۇ. ئاخىرقى مەيدان مۇسابىقىدە ئۇتقۇچى چېمپىيونغا ئايلانسا ، يېرىم ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىدە ئۇتتۇرغۇچىلار ئوتتۇرىسىدا ئۈچىنچى ئورۇننى تالىشىپ ئۈچىنچى كوماندىنى بەلگىلەيدۇ.
ھازىرغىچە ئۇيۇشتۇرۇلغان جەمئىي 21 مۇسابىقىدە 8 ئوخشىمىغان كوماندا چېمپىيونلۇققا ئېرىشتى. ھەر بىر مۇسابىقىگە قاتناشقان بىردىنبىر كوماندا بولغان بىرازىلىيە لوڭقىسىدىكى بەش چېمپىيونلۇققا ئېرىشكەن ئەڭ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان كوماندا. ئىتالىيە ۋە گېرمانىيە ھەر بىرى تۆت. ئارگېنتىنا ئۈچ ، فرانسىيە ۋە ئۇرۇگۋاي ئىككىسى ئېنگلاند بىلەن ئىسپانىيە ئايرىم-ئايرىم بىر چېمپىيونلۇققا ئېرىشتى.
كۆلدەنەڭ بازىرى
كۆلدەنەڭ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Köldeneng Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ساتۇرن
left|thumbnail|300px|ساتۇرن left|thumbnail|300px|ساتۇرن <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ساتۇرن (بەلگە: ) بولسا قۇياش سىستېمىسى.
مۇسكۇل
مۇسكۇل
muscle
ئالدى تەرەپتىن كۆرنىشى:300 px ئارقا تەرەپتىن كۆرنىشى:300 px
ئوسمان ئىمپېرىيىسى
ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنى ئوغۇزلارنىڭ قايى قەبىلىسىگە مەنسۇب ئوسمان غازى؛ سوگۈت ۋە دومانىچ ئەتراپىدا، ئاناتولىيە سەلجۇقىي دۆلىتىنىڭ قشلاقى ۋە ئۇچبېگى سۈپىتىدە تەسىس قىلىنغان رايوندا، سەلجۇقىي سۇلتانى ئالائىددىن كەيقۇبات III نىڭ ئىلىخانىيلار تامانىدىن ئىرانغا ئېلىپ كېتىلىشى نەتىجەسىدە ئوتتۇرىغا چىققان ھاكىمىيەت بوشلىقىدىن سەبەب مۇستەقىللىق ئېلان قىلىپ 1299- يىلى قۇرۇلغان. دۆلەت؛ تۆرتىنچى پادىشاھ بولغان يىلدىرىم بايەزىدنىڭ تىمۇرغا ئەسىر تۈشىشى بىلەن تەپرىقىچىلىك دەۋرىگە كىرگەن، 11 يىل سۈرگەن تەخت غەۋغالىرىدىن سوڭرە مەمەت چەلەبى، تەپرىقىچىلىق دەۋرىگە نىھايەت بەرگەن. ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد كونىستانتانىيەنى ڧەتىھ قىلىدىغان شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىنى ئاخىرىلاشتۇرغان. بەزى مۇئەررىخلەرگە كۆرە بۇ زەڧەر بىلەن ئوتتۇرا ئەسر ئاخىرلىشىپ يېڭى بىر دەۋىرگە كىرگەن. شۇنداقلا بۇ ڧەتىھ بىلەن بىرگە دۆلەت رەسمىي ئىمپېراتورلۇق بولغان.
1280 ئىمپېرىيىنىڭ قۇرغۇچىسى ئوسمان تەختكە چىقتى
1299 ئوسمان سەلجۇق ئىمپېرىيىسىدىن ئايرىلىپ چىقتى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى قۇرۇلدى.
1326 ئوسماننىڭ ئوغلى سۇلتان ئورخان غازى بۇرسانى ئىشغال قىلىپ، ئىمپېرىيىنىڭ پايتەختى قىلدى.
1352 ئىمپېرىيە ئارمىيىسى داردانېل بوغۇزى (چاناققەلئە بوغۇزى) دىن تۇنجى قېتىم ئۆتتى. ئىمپېرىيىنىڭ ياۋروپاغا كېڭىيىشى باشلاندى.
1361 سۇلتان بىرىنچى مۇراد ئادرىيانوپول (ئەدىرنە) شەھىرىنى ئىشغال قىلىپ، ئىمپېرىيە پايتەختىنى بۇ شەھەرگە كۆچۈردى.
1386 ئوسمان ئىمپېرىيىسى بۇلغارىيىنى ئىشغال قىلدى.
1389 بىرىنچى قېتىملىق كوسوۋو ئۇرۇشى پارتلىدى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى سېربىيىنىڭ بىر قىسىمىنى ئىشغال قىلدى.
1396 سۇلتان بىرىنچى بايازىد ئىمپېرىيە ئارمىيىسىنى باشلاپ پۈتكۈل بۇلغارىيە ۋە سېربىيىنى ئىشغال قىلدى.
1402 تېمۇر-ئوسمان ئۇرۇشى پارتلىدى. تېمۇر (ئاقساق تېمۇر) ئوسمان ئىمپېرىيە زېمىنىغا بېسىپ كىردى. ئوسمان ئارمىيىسى ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولدى. سۇلتان بىرىنچى بايازىد ئەسىرگە ئېلىنىپ، كېيىن ئۆلتۈرۈلدى.
1402 ~ 1413 سۇلتان بايازىدنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن تۆت ئوغلى ئارىسىدا تەخت تالىشىش ئۇرۇشى پارتلىدى. سۇلتان مەھمەد چەلەبى تەختنى قولغا ئالدى.
1423 ~ 1430 ئوسمان-ۋېنتىسىيە ئۇرۇشى پارتلاپ، ئوسمان ئىمپېرىيىسى دېڭىز ئارمىيىسى ئوتتۇرا دېڭىزنى كونترول قىلدى.
1448 ئىككىنچى قېتىملىق كوسوۋو ئۇرۇشى پارتلىدى. ئىمپېرىيە پۈتۈن بالقاننى كونترول قىلدى.
1453 ئوسمان-ۋىزانتىيە كونستانتىنوپول (ئىستانبۇل) مۇھاسىرە ئۇرۇشى پارتلىدى. سۇلتان فاتىھ مەھمەد قوماندانلىقىدىكى ئوسمان ئىمپېرىيىسى ئارمىيىسى ۋىزانتىيىلىكلەرنى مەغلۇپ قىلىپ، شەھەرنى ئىشغال قىلدى. ۋىزانتىيە ئىمپېراتورى كونستانتىن ئۇرۇشتا ئۆلدى. ئىمپېرىيە پايتەختى ئىستانبۇلغا كۆچۈرۈلدى.
1454 توپقاپى سارىيىدا قۇرۇلۇش باشلاندى.
1454 ~ 1481 سۇلتان فاتىھ مەھمەد گرېتىسىيە، ترابزون ۋە قىرىمنى ئىستېلا قىلدى.
1514 ئوسمان-سەفەۋىي چالدىران ئۇرۇشى پارتلىدى. ئوسمان سۇلتانى سەلىم سەفەۋىي شاھى ئىسمائىلنى مەغلۇپ قىلىپ، تەبرىزنى ئىشغال قىلدى. ئىمپېرىيە ئارمىيىسى نۇرغۇن پارس سەنئەتكار، ھۈنەرۋەنلەرنى ئەسىر ئېلىپ ئىستانبۇلغا ئېلىپ كەتتى.
1516 ~ 1518 سۇلتان سەلىم قوشۇن باشلاپ شەرقىي ئاناتولىيە، ئىراقنىڭ شىمالى قىسىمى، سۈرىيە، پەلەستىن، مىسىر ۋە سەئۇدىي ئەرەبىستانىنىڭ ھىجاز رايونىنى ئىشغال قىلدى.
1520 ئوسمان سۇلتانلىرىنىڭ ئەڭ مەشھۇرلىرىدىن سۇلتان سۇلايمان تەختكە چىقتى.
1521 سۇلتان سۇلايمان قوماندانلىقىدىكى ئىمپېرىيە ئارمىيىسى بېلگرادنى ئىشغال قىلدى.
1522 رودېس ئارىلى ئۇرۇشى پارتلىدى. ئىمپېرىيە دېڭىز ئارمىيىسى ئارالنى ئىشغال قىلدى.
1526 موھاكس ئۇرۇشى پارتلىدى. سۇلتان سۇلايمان ۋېنگىرىيە-بوھېمىيە بىرلەشمە قوشۇنىنى مەغلۇپ قىلىپ، بۇداپېشتنى ئىشغال قىلدى.
1526 فرانسىيە پادىشاھى سۇلتان سۇلايماندىن ئاۋستىرىيە ھابىسبۇرگ خاندانلىقىغا قارشى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ياردەم تەلەپ قىلدى. سۇلتان سۇلايمان ماقۇل بولدى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى ياۋروپا دىپلوماتىيىسدە كۈچلۈك ئورۇنغا چىقتى.
1528 ۋېنگىرىيە پادىشاھى ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ ھامىي ھۆكۈمرانلىقىنى قوبۇل قىلدى.
1533 ئىمپېرىيە ۋەزىرى ئىبراھىم پاشا باشچىلىقىدا زور كۆلەملىك شەرق دېڭىز ئېكىسپېدىتسىيىسى باشلاندى.
1533 ~ 1534 ئىمپېرىيە ئارمىيىسى گېنىرالى خەيرۇددىن پاشا ئالجىرىيە ۋە تۇنىسنى ئىشغال قىلدى.
1534 ~ 1535 سۇلتان سۇلايمان ئىراق ۋە ئىراننى ئىشغال قىلدى.
1538 پرېۋىزا دېڭىز ئۇرۇشى پارتلىدى. ئىمپېرىيە دېڭىز ئارمىيىسى ياۋروپا بىرلەشمە دېڭىز ئارمىيىسىنى مەغلۇپ قىلىپ، پۈتكۈل ئوتتۇرا دېڭىزنى كونترول قىلدى.
1566 ئىستانبۇلنى ياۋروپانىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى قىلىپ قۇرۇپ چىققان سۇلتان سۇلايمان ۋاپات بولدى. ئوغلى سۇلتان ئىككىنچى سەلىم تەختكە چىقتى.
1569 ئىستانبۇلدا زور ئوت ئاپىتى يۈز بەردى.
1571 لېپانتو دېڭىز ئۇرۇشى پارتلىدى. ياۋروپا بىرلەشمە دېڭىز ئارمىيىسى ئوسمان دېڭىز ئارمىيىسىنى مەغلۇپ قىلدى.
1588 مېمار سىنان ۋاپات بولدى.
1609 سۇلتان ئەھمەد جامەسى قۇرۇلۇشى باشلاندى.
سۇلتان فاتىھ مەھمەد ئىستانبۇلغا كىردى (1453)
1622 سۇلتان ئىككىنچى ئوسمان ئىمپېرىيە ھۆكۈمىتى ۋە ئارمىيىدىكى زور كرىزىسلارنى يېڭىپ، سۇلتاننىڭ ئارمىيىگە بولغان مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىنى كۈچەيتتى.
1638 سۇلتان تۆتىنچى مۇراد شەرققە بويسۇندۇرۇش يۈرۈشى قىلىپ، باغدادنى ئىشغال قىلدى.
1645 ~ 1669 ئوسمان ئارمىيىسى ۋېنتىسىيىنى مەغلۇپ قىلىپ، كىرتنى ئىشغال قىلدى.
1661 ئىستانبۇلدا ئىككىنچى قېتىم زور ئوت ئاپىتى يۈز بەردى.
1678 سۇلتان تۆتىنچى مەھمەد ئاۋستىرىيىگە يۈرۈش قىلىپ، بېلگرادنى قايتا ئىشغال قىلدى.
1686 ئوسمان ئىمپېرىيىسى ۋېنگىرىيىدىن چېكىنىپ چىقىشقا مەجبۇر بولدى.
1693 ئىستانبۇلدا يەنە بىر قېتىم زور ئوت ئاپىتى يۈز بەردى.
1699 ئوسمان ئىمپېرىيىسى كارلوۋىتز تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالاپ، پېلوپوننېس، پودولىيە ۋە ئازوۋنى دۈشمەنلىرىگە بۆلۈپ بېرىشكە مەجبۇر بولدى.
1711 ئوسمان ئىمپېرىيىسى رۇسىيە بىلەن ئۇرۇش قىلدى. ۋەزىر پالتىچى مەھمەد پاشا قوماندانلىقىدىكى ئىمپېرىيە ئارمىيىسى چار پادىشاھ پېتىر ئارمىيىسىنى مەغلۇپ قىلىپ، پېتىرنى قورشىۋالدى. چار پادىشاھ پېتىر قورشاۋدىن قېچىپ چىقىپ كەتتى.
1718 1720 ~ 1730 ئوسمان ئىمپېرىيىسى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ پايتەختلىرىدە ئەلچىخانا تەسسىس قىلدى.
1739 بېلگراد تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالاندى. بېلگراد ئىمپېرىيە زېمىنىغا قايتىدىن قوشۇلدى.
1750 ئىستانبۇلدا يەنە بىر قېتىم غايەت زور ئوت ئاپىتى يۈز بېرىپ شەھەرنى ئېغىر دەرىجىدە ۋەيران قىلدى.
1754 ئىستانبۇلدا قاتتىق يەر تەۋرىدى.
1769 رۇسىيە بىلەن تۈزۈلگەن تىنچلىق كېلىشىمى بۇزۇلدى. ئۇرۇش قايتا باشلاندى.
1774 ئوسمان ئىمپېرىيىسى رۇسىيە بىلەن ھاقارەتلىك كۈچۈك-كاينارجى كېلىشىمى ئىمزالاشقا مەجبۇر بولدى.
1779 رۇسىيە قىرىمنى ئىشغال قىلدى.
1782 ئىستانبۇلدا 50 نەچچە سائەت سوزۇلغان زور ئوت ئاپىتى يۈز بەردى.
1789 سۇلتان ئۈچىنچى سەلىم ھەربىي ۋە ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى جەھەتتە غەربنى ئۈلگە قىلىپ، ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشنى باشلىدى.
1790 رۇسىيە ۋە ئاۋستىرىيىگە قارشى ئوسمان-پرۇسىيە ئىتتىپاقى قۇرۇلدى.
1798 ناپولېئون مىسىرنى ئىشغال قىلىپ، سۈرىيىگە ئىلگىرىلىدى.
كايمان تاقىم ئاراللىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|كايمان تاقىم ئاراللىرى
ئوسمان ئىمپېرىيىسى
1807 ئەنگىلىيە دېڭىز ئارمىيىسى چاناققەلئەدىن زورلۇق بىلەن ئۆتمەكچى بولدى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى بىرلا ۋاقىتتا ئەنگىلىيە ۋە رۇسىيىگە ئۇرۇش ئېلان قىلدى. 1808 ئىمپېرىيە ئارمىيىسىنىڭ ئىچكى قىسىمىدا توقۇنۇش يۈز بېرىپ، پايتەختتە بىر سىياسىي ئۆزگىرىش بولدى. سۇلتان ئۈچىنچى سەلىم تەختتىن چۈشۈرۈلۈپ كېيىن ئۆلتۈرۈلدى.
كايمان تاقىم ئاراللىرى
كايمان تاقىم ئاراللىرى بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا جورجتون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا جورجتون. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى گۇبېرناتور ستۇئارت جاك. ئازىركى باش ۋەزىر كۇرت تىبەتس. بۇ دۇلات 1962 يىلى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 260 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 70 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.
ئوسمان ئىمپېرىيىسى
1821 گرېتىسىيە مۇستەقىللىق ئۇرۇشى پارتلىدى.
1826 سۇلتان ئىككىنچى مەھمۇد ئىزچىلار قوشۇنىنى بىكار قىلدى.
1827 گرېتىسىيە-ياۋروپا بىرلەشمە ئارمىيىسى ئىمپېرىيە دېڭىز ئارمىيىسىنى مەغلۇپ قىلدى.
1830 گرېتىسىيە ئوسمان ئىمپېرىيىسىدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل بولدى.
1838 ئوسمان-ئەنگىلىيە سودا كېلىشىمى ئىمزالاندى.
1853 ~ 1856 قىرىم ئۇرۇشى پارتلىدى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيىلەر بىلەن بىرلىشىپ رۇسىيىگە قارشى ئۇرۇش قىلدى.
1867 سۇلتان ئابدۇلئەزىز خان ياۋروپاغا زىيارەتكە باردى.
1875 بالقاندا قوزغىلاڭلار پارتلىدى.
1876 ئىمپېرىيىدە تۇنجى قېتىم پارلامېنت تۈزۈمى يولغا قويۇلدى.
1877 رۇسىيىگە قارشى ئۇرۇش پارتلىدى. ئىمپېرىيە ئارمىيىسى ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولدى. سۇلتان ئىككىنچى ئابدۇلھەمىد خان پارلامېنتنى تارقىتىۋەتتى.
1878 ياۋروپا دۆلەتلىرى بېرلىن كېلىشىمى ئىمزالاپ بۇلغارىيىگە ئاپتونۇمىيە ھوقۇقى ئېلىپ بېرىشنى قارار قىلدى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى يىغىنغا تەكلىپ قىلىنمىدى.
1881 فرانسىيە تۇنىسقا بېسىپ كىردى. مۇستافا كامال دۇنياغا كەلدى.
1882 ئەنگىلىيە مىسىرنى ئىشغال قىلدى.
1895 ئىمپېرىيىنىڭ بالقاندىكى ئەڭ ئاخىرقى زېمىنى بولۇپ قالغان ماكېدونىيىدە مۇستەقىللىق ئۇرۇشى پارتلىدى.
1897 بىرىنچى قېتىملىق يەھۇدىي قىساسچىلىق ھەرىكىتى قۇرۇلتىيى ئېچىلدى. يەھۇدىيلار ئىمپېرىيە زېمىنى بولغان پەلەستىنگە كۆچۈپ كىرىشكە باشلىدى.
1900 فرانسىيە ماراكەشنى بېسىۋالدى.
1908 بۇلغارىيە مۇستەقىللىق ئېلان قىلدى. كىرىت گرېتىسىيىگە قوشۇلدى.
1908 ياش تۈركلەر ھەرىكىتى پارتىلاپ سۇلتان ئىككىنچى ئابدۇلھەمىد تەختتىن چۈشۈرۈلدى. ئىككىنچى پارلامېنت دەۋرى باشلاندى.
1912 بىرىنچى قېتىملىق بالقان ئۇرۇشى پارتلىدى. سېربىيە، گرېتىسىيە ۋە بۇلغارىيىلەر بىرلىشىپ ئوسمان ئىمپېرىيىسىگە ھۇجۇم قىلدى.
1912 ئالبانىيە ئىمپېرىيىدىن ئايرىلىپ چىقتى.
1913 ئوسمان ئىمپېرىيىسى ئەدىرنەنى قايتۇرۇۋالدى. ئىمپېرىيىنىڭ ياۋروپادا ئىستانبۇل ۋە ئەدىرنەدىن باشقا زېمىنى قالمىدى.
1914 ئەنگىلىيە سىپرۇسنى ئىشغال قىلدى.
1917 ئەنگىلىيە ئارمىيىسى ئېرۇسالىمغا كىردى
1918 تۈركىيىدە ئىچكى ئۇرۇش پارتلىدى؛ گرېتىسىيىلىكلەر ئاناتولىيىگە تاجاۋۇز قىلىپ كىردى.
1918 ~ 1921 مۇستافا كامال ئارمىيىگە قوماندانلىق قىلىپ چەت ئەل كۈچلىرىنى تۈركىيىنىڭ ئانا زېمىنلىرىدىن قوغلاپ چىقاردى.
1919 ~ 1922 تۈركىيە ئازادلىق ئۇرۇشى پارتلىدى.
1920 پەلەستىن ۋە مېسوپوتامىيە تولۇق قولدىن كەتتى.
1922 ئاخىرقى ئوسمان سۇلتانى ۋاھىدەددىن مەھمەد تەختتىن چۈشۈرۈلۈپ، چەت ئەلگە سۈرگۈن قىلىندى.
1923 تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى. ئوسمان ئىمپېرىيىسى دەۋرى ئاخىرلاشتى
چېدىر ئۆي
چېدىر ئۆي (ئاق ئۆي، كىگىز ئۆي دەپمۇ ئاتىلىدۇ) - ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنىڭ شىمال تەرىپىدە كۆچمەن چارۋىچىلىق ئىگىلىكى بىلەن ھايات كەچۈرگۈچى قەدىمكلى خەلقلەرنىڭ ھەممىسىگە ئورتاق بولغان ئۆي شەكلىدۇر. دەرۋەقە، چېدىر ئۆيلەرنىڭ بارلىققا كېلىشى كۆچمەن چارۋىچىلىق ئىگىلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. شۇڭلاشقا، يۆتكەشكە ئەپلىك بولغان بۇنداق كۆچمە ئۆيلەر گەرچە شەكلى ئوخشاش بولمىسىمۇ، دۇنيادىكى كۆچمەن خەلقلەرنىڭ ھەممىسىدە مەۋجۇت. تارىخىي ماتېرىياللاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇيغۇرلاردا ئولتۇراقلاشقان دېھقانچىلىق ئىگىلىكىگە كۆچۈشتىن بۇرۇن ئاساسەن چېدىر ئۆيلەردە ھايات كەچۈرگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدا <چېدىر> سۆزى <دۈم كۆمتۈرۈلگەن كومزەك> مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. <چېدىر> دېگەن سۆز <چاغىتاي تىلى> دەپ نام قويۇلغان ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىي تىلىدا يېزىلغان ئەسەرلەردە <چېدىر> دەپ يېزىلىدۇ. قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى بۇددىزم ئەسەرلىرىدە بۇ سۆز <چادار> شەكلىدە يېزىلىپ <چېدىر> دەپ ترانسكرىپسىيە قىلىنغان ھەمدە <كومزەككە قاچىلانغان جەسەت كۈلى> دېگەن مەنىدە ئىشلىتىلگەن. بۇ ئەينى زاماندا جەسەت كۈلى قاچىلانغان كومزەكلەرنىڭ چېدىر ئۆي شەكلىگە ئوخشىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
چېدىر ئۆيلەر قەدىمكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ كۆكتەڭرىگە ئېتىقاد قىلغان دەۋرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. قەدىمكى ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ تەبىئەتنى تولۇقلاش ئاساسىدىكى ئىپتىدائىي ئېتىقادىدا كۆك (ئاسمان) نى گوياكى دۈم كۆمتۈرۈلگەن كومزەكتەك يەرنى قاپساپ تۇرغان ئىلاھىي كۈچ دەپ تەسەۋۋۇر قىلاتتى. مۇشۇ ئىپتىدائىي تەسەۋۋۇر ئېتىقاد ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ئادىتى ۋە گۈزەللىك قارىشىغا تەسىر كۆرسىتىپ چېدىر ئۆي شەكلىدە ئۆز ئەكسىنى تاپقان. دېمەك، چېدىر ئۆيلەرنى قەدىمكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئېستېتىك تەسەۋۋۇرىدىكى كۆكتەڭلىرىنىڭ بەدىئىي خەرىتىسىدىن ئىبارەت.
چېدىر ئۆيلەر چارۋىچىلىق ئىگىلىكىنىڭ پەسىل ئۆزگىرىش خاراكتېرىغا ئاساسەن كۆچۈپ يۈرۈشكە ئەپلىك بولغان ياغاچ قۇرۇلمىلىق قۇراشتۇرما ئۆيدۇر.
چېدىر ئۆينىڭ جازىسى ئاساسەن ئىككى بۆلەكتىن تەركىب تاپىدۇ. ئاستىنقى بۆلىكىنىڭ دىۋارى رومبا شەكىللىك قىلىپ بىر - بىرىگە كىرىشتۈرۈلگەن كەرەگە ياغاچلاردىن تۈزۈلىدۇ. كەرەگە (ياغاچ پەنجىرە) ئىككى خىل بولۇپ، بىرى، كەڭ كۆزلۈك پەنجىرە دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ خىل پەنجىرىلىك كەرەگە يۆتكەشكە يەڭگىل بولسىمۇ، لېكىن شامالغا چىدامسىز كېلىدۇ. يەنە بىرى، تار كۆزلۈك پەنجىرە بولۇپ، ئۇ يۆتكەشكە ئېغىر بولغىنى بىلەن شامالغا چىداملىق كېلىدۇ. چېدىر ئۆينىڭ ياغاچ پەنجىرىلىرى يىغىلىشچان خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولۇپ، پارچە - پارچە قاناتلار رەتلىك كىرىشتۈرۈلۈپ ياسىلىدۇ. ئىككىنچى بۆلەك - <ئوۋق> دەپ ئاتالغان سىلىق، ئىنچىكە ياغاچلار پەنجىرىنىڭ ئۈستىگە چېگىلىدۇ. يەنە بىر ئۇچى چېدىر ئۆينىڭ ئۆگزىسى ھەم دېرىزىسى ھېسابلانغان يۇمىلاق تۈڭلۈك (چاڭغىراق) كە تۇتاشتۇرۇلىدۇ. تۈڭلۈك چەمبەرسىمان ئېگىلگەن ياغاچ بولۇپ، ئۇنىڭغا ئوۋقنىڭ بىر ئۇچى پاتقۇدەك تۆ شۈك ئېچىلىدۇ. ئاشۇ تۆشۈككە ئوۋق تۇتاشتۇرۇلغاندىن كېيىن ئىككى بۆلەك بىرلىشىپ گۈمبەزسىمان چېدىر ئۆي شەكىللىنىدۇ.
ياغاچ پەنجىرە بىلەن ئوۋق ھەر خىل رەڭلىك يۇڭ كاشايىپلار بىلەن مەھكەم چىگىلىدۇ ھەمدە ياغاچ پەنجىرىنىڭ سىرتىغا رەڭلىڭ يىپلار ئارقىلىق بېزەلگەن چىغ تۇتۇلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن گۈمبەز شەكلىگە كىرگەن بۇ ياغاچ جازىنىڭ ھەممە ئەتراپى ئۆلچەملىك كىگىزلەر بىلەن چۈمكىلىدۇ. بۇ كىگىزلەر ئۈچ خىل بولىدۇ. ياغاچ پەنجىرە ئۈستىگە ياپىدىغىنى <تۇغۇرلۇق>، ئوۋق قىسمىنىڭ ئۈستىگە ياپىدىغىنى <ئۈزۈك>، تۈڭلۈكنىڭ ئۈستىگە ياپىدىغىنى <تۈڭلۈكلۈك> دېيىلىدۇ. بۇ ئۈچ بۆلەك كىگىز يۇڭ يىپلار بىلەن بىر - بىرىگە تۇتاشتۇرۇپ چىگىلىدۇ.
چېدىر ئۆينىڭ ئىشىكى ئادەتتە ئىككى قاناتلىق بولۇپ، ئېگىزلىكى بىر يېرىم مېتر ئەتراپىدا، كەڭلىكى سەكسەن سانتىمېتر ئەتراپىدا بولىدۇ. بۇ ئىشىك ياغاچتىن نەقىشلەپ ياسالغان بولۇپ، ئۈستىگە بېزەلگەن كىگىزدىن مىلەڭزە تارتىلىدۇ. چېدىر ئۆينىڭ ئوتتۇرىسى (تۈڭلۈكنىڭ ئۇدۇلى) غا تاماق پىشۇرىدىغان ئوچاق قويۇلىدۇ. بۇ خىل ئوچاقمۇ يۆتكەپ ئىشلىتىشكە بولىدىغان تۆمۈر جازىدىن ئىبارەت.
ھازىر دەۋر تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، چېدىر ئۆيلەردە ئولتۇرۇش بارغانسېرى ئازايماقتا. (ئا)
چ
thumb چ (/t͡ʃ/)؛ چ ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 7. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە چې (Ché)\ فارسچە چ (Chim)
تۈرلىنىشى
چ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ - سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە يېرىم ئاينىڭ ئوتتۇرىغا ئۈچ چىكىت (٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:
لاتىن: Ch
رۇس ۋە گرېك: Ч
غالجىرانە ھايۋاناتلار شەھىرى
بۇ فىلىمدە، بارلىق ھايۋانلار تىنچلىقتا بىللە ياشاۋاتقان بىر ھايۋاناتلار شەھىرى بايان قىلىنغان، توشقان جۇدى ئۆزى، تىرىشىپ كۈرەش قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بالىلىق چاغلىرىدىكى ئارزۇسى، يەنى ھايۋانات ساقچىسى بولۇش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرغانلىق ھەققىدە ھېكايە بايان قىلىنغان. بۇ فىلىم 2016-يىلى 3-ئاينىڭ 4-كۈنى قويۇلغان. 2016-يىلى 12-ئايدا، «غالجىرانە ھايۋانلار شەھىرى» 2016-يىللىق ئامېرىكا كىنو ئىلمىي جەمئىيىتى تەرىپىدىن 10 ياخشى كىنو بولۇپ باھالانغان.
قىسقىچە مەزمۇنى
«غالجىرانە ھايۋاناتلار شەھىرى» دېسنىي شىركىتىنى ئىشلىگەن D3 كارتون فىلىم، رىچچى موئور ، بايېرن ئبببرد خوۋارد ۋە جېراند بۇش بىرلىكتە رېژىسسورلۇق قىلغان ، جىننى ف گوۋدۋىن ، جسىن باتېمان ، شاكىرە ، ئاللېن تۇر دېگ ، ئاقائىد ژۇست ئەربىك ، شىمىڭسى J K قاتارلىق بىرلىكتە ئاۋاز بەرگەن. بۇ فىلىمدە، بارلىق ھايۋانلار تىنچلىقتا بىللە ياشاۋاتقان بىر ھايۋاناتلار شەھىرى بايان قىلىنغان، توشقان جۇدى ئۆزى، تىرىشىپ كۈرەش قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بالىلىق چاغلىرىدىكى ئارزۇسى، يەنى ھايۋانات ساقچىسى بولۇش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرغانلىق ھەققىدە ھېكايە بايان قىلىنغان. بۇ فىلىم 2016-يىلى 3-ئاينىڭ 4-كۈنى قويۇلغان. 2016-يىلى 12-ئايدا، «غالجىرانە ھايۋاناتلار شەھىرى» 2016-يىللىق ئامېرىكا كىنو ئىلمىي جەمئىيىتى تەرىپىدىن 10 ياخشى كىنو بولۇپ باھالانغان
دىنىي ئېتىقادى
كۆپ قىسمى ئىسلام دىنغائىتقاد قىلدۇ
غازى ئەمەت
داڭلىق رەسسام غازى ئەمەت ئاكا 1935. يىلى قەشقەر شەھرىنىڭ قوغان (ھازىرقى نەزەرباغ)يىزىسىدا دىنى زات ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئاتىسى ئەھمەت قازىئاخۇنۇم ئۇقۇمۇشلۇق ئادەن بولغاچقا غازى ئەمەت ئاكىنى ئەتراپلىق تەربىيلىگەن 1946. يىلىدىن 1950. يىلغىچە دىنى بىلىم ئالغان. كىچىكىدىن رەسىم سىزىشقا رەسساملىققا ھەۋەس قىلىپ كەلگەن غازى ئەھمەد ئاكا بالقلقق ۋاقىتلىرىدىلا رەسىم سىزىپ باشقىلارنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولغان. غازى ئەمەت ئاكا 1952. يىلى قەشقەر سىفەن مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇش پۇرسىتىگە ئىگە بولۇپ شۇ مەكتەپكە كىرگەندىن كىيىن ئۇز تالانتىنى نامايەن قىلىپ رەسساملىق ساھەسىگە چۇڭقۇر ئۇل سالغان ئۇ 1954 ـــ شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتىنىڭ رەسىم فاكولتىتىغا قوبۇل قىلىندى، ۋە ئۇ يەردىمۇ تىرىشىپ رەسىم ئىجادىيىتىگە كۆپ ئەجىر سىڭدۈرۈپ، پۈتۈن ھۇجۇدى بىلەن مەشىق قىلغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن. كىيىن شۇ مەكتەپتە ئىشلىگەن ئۇ ھازىر جۇڭگۇ رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ دائىمى ھەيئەت ئەزاسى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ـ سەنئەت ئىنىستىتوتىنىڭ مۇدىرى، پىرافىسور شىنجاڭ ئەدەبىيات سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ـ دۆلەت دەرجىلىك ئاتاقىلىق رەسسام ھەم 1954 ـــ يىلى شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى تەرپىدىن غازى ئەمەت رەسىملەر توپلىمى دىگەن كىتابنى. نەشىردىن چىقارغان جىنايى ھۆكۈم - جۇڭگۇ رەسىم سارىيىدە ساقلىنىۋاتىدۇ ـ 1982 ـــ يىلى پارىژدا كۆرگەزمىگە قويۇلغان مەخمۇد قەشقەرى - بېيجىڭ مىللەتلەر مەدەنىيەت سارىيىدا ساقلىنىۋاتىدۇ ـ1981 ـــ يىلى جۇڭگۇ ئاز سانلىق مىللەتلەر گۈزەل ـــ سەنئەت كۆرگەزمىسىدە1 ـــ دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن مۇقام ــ 1984 ـــ يىلى 6 ـــ نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك گۈزەل ـــ سەنئەت كۆرگەزمىسىدە كۆمۇش مىدالغا ئېرىشكەن1987 ــــ يىلى مۇسكىۋادا كۆرگەزمە قىلىنغان ـ مۇقام ئىشقى مەملىكەتلىك ماي بۇياق ئەسەرلەر كۆرگەزمىسىدە كۈمۈش مىدالغا ئىرىشكەن.
شىنجاڭدا داڭلىق ئۇيغۇر رەسسام غازى ئەمەت ۋە ئۇنىڭ ئىجادىيەتلىرىنى بىلمەيدىغان كىشى بولمىسا كېرەك. 1954 _ يىلى، غازى ئەمەت شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ سەنئەت فاكولتىتىغا قوبۇل قىلىندى ۋە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى لېنىنگىراد لېبىن سەنئەت ئىنىستىتوتىنىڭ رەسسامى گېريازوفنى ئۇستاز تۇتۇپ، "چېسكاكوف ئوقۇتۇش ئۇسۇلى" بويىچە قاتتىق تەربىيىلىنىپ، يورۇقلۇق ئىلمى، پىلاستىتسىزىم ئىلىمى ۋە رەڭ ئىلمىگە قارىتا چوڭقۇر چۈشەنچىگە ئىگە بولدى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە غەرپ سەنئەت پەلسەپەسى ۋە غەرپ سەنئەت ئەسەرلىرىنى چوڭقۇر تەتقىق قىلىپ، ئۆزىنىڭ رەسساملىق سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈردى. 1962 _ يىلى غازى ئەمەت ئەپەندى شىنجاڭ ئۇيغۇر خەلق ئەدەبيىياتىغا ئاساسلىنىپ سىزغان "غېرىپ _ سەنەم" ناملىق ماي بوياق رەسىم جۇڭگو شىنجاڭ رەسساملىق ساھەسىدە غۇلغۇلا قوزغىدى. بۇ ماي بوياق رەسىمدە ئېسىلزادىلەرچە كىيىنگەن، گۈزەل بىر جۈپ قىز _ يىگىتنىڭ ئاي نۇرىغا چۆمۈلگەن گۈللۈكتە ئۇچراشقاندىكى ئوتلۇق ھىسسىياتى تەسۋىرلەنگەن بولۇپ، ئاسماندىكى تولۇن ئاي، قەد كۆتۈرگەن مەسچىد مۇنارى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىنىپ، گۈزەل كەلگۈسىگە نامايەن قىلىنغان بولسا؛ ئالدى كۆرىنىشتىكى قانىتى سۇنغان، سۇلغۇن توز قىزنىڭ ئازابلىق كەچمىشىگە سىموۋول قىلىنغان؛ ئورمان ئارىسىغا يوشۇرۇنغان چەۋەنداز بولسا، قەدىمقى زاماندىكى مۇستەبىت كۈچلەرنىڭ گۈزەل مۇھەببەتكە بولغان توسقۇنلۇقىغا سىموۋول قىلىنغان. بۇ رەسىم يېڭى بىر ئەۋلات ياشلارنىڭ قاراڭغۇ زۇلمەت، مۇستەبىتلىككە قارشى تۇرۇش، يورۇقلۇققا، ئەركىنلىككە ئىنتىلىشتەك ئارزۇسىنى ئەكىس ئەتتۈرگەن.
رىئال تۇرمۇشقا بولغان ئوتتەك قىزغىنلىق، چوڭقۇر سەنئەت ئەمەلىيىتى، كەڭ دائىرىدە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ۋە يۈكسەك ئىجتىمائى مەسئۇلىيەت غازى ئەمەت ئەپەندىنى چېنىقتۇردى ۋە ئۇنى داڭلىق سەنئەتكار قىلىپ يېتىشتۈردى. 1979 _ يىلىدىن 1982 _ يىلىغىچە، ئۇ تارىخى قەدىمىي كىتاپلار ۋە شىنجاڭ ئۇيغۇر قەدىمقى زامان ئەدەبىياتىغا ئاساسەن، چوڭقۇر تەتقىق قىلىش ئارقىلىق ئاماننىساخان، مەھمۇد قەشقىرى، رابىيە _ سەئىدىن ۋە يۈسۈپ خاس ھاجىپ قاتارلىق بىر تۈركۈم ئىسلام مەدەنىيەت سەنئىتىگە ئۆچمەس تۆھپە قوشقان تارىخى شەخسلەرنىڭ ئوبرازىنى ياراتتى. بۇ نادىر ئەسەرلەردىن كىشىلەر مۇزىكىشۇناس ئاماننىساخاننىڭ تەبىئى گۈزەللىكى ۋە پاك قەلبىنى؛ ئالىم مەھمۇد قەشقىرىنىڭ بىلىمگە بولغان ئىشتىياقىنى؛ يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ تالانتى ئۇرغۇپ تۇرغان مەغرۇر قىياپىتىنى؛ ئۇلار ياشىغان دەۋىر ۋە ئۇلار ۋەكىللىك قىلغان دەۋىر روھىنى؛ ئۇلارنىڭ كۆزىدە پارلاپ تۇرغان مېھرىبانلىقنى كۆرىۋالالايدۇ. غازى ئەمەت ئاكا ئۆزىنىڭ ئەسەرلىرى بىلەنلا مىللىتىمىزگە مەنىۋى دۇنياسىغا زوق بىرىپلا قالماي ئۆزىنىڭ ئەمەلى ھەركىتى ئارقىلىق ئۆز ئەمەليىتىدە كۆرسەتتى. غازى ئەمەت ئاكا ئۆزى ئوقۇغان ئانا مەكتىپىگە بىر كۇمپىيوتىز سىنىپى قۇرۇپ بەردى. يەنى غازى ئەمەت ئاكا ئۆزگەرتىپ ياسىلىۋاتقان مەھەللە مەسچىتىگە ئاز بولمىغان ياردەملەرنى قىلىپ ئۆزىنىڭ مىللى روھىنى ئۇنتۇپ قالمىدى
ئۇيغۇر رەسسامى غازى ئەھمەد
ئۆمەرجان ھەسەن بوزقىر تەرجىمىسى
غازى ئەھمەد دېگەن بۇ ئىسىمنى تۇنجى قېتىم بىلىشىمگە ئۇنىڭ « جىنايى جازا » دېگەن مەشھۇر ماي بوياق رەسىمى سەۋەب بولغانىدى. ھەيۋەتلىك، زۇلمەت باسقان شەرىئەت سوتىدا فېئودال ھۆكۈمرانلار نامۇۋاپىق پەتىۋا پىچىپ دېھقاننىڭ قىزىنى ئۆزىنىڭ قىلىۋالىدۇ. يۈرەكنى تىترەتكۈدەك ئاھۇ – زار بىلەن ئاتا ۋە قىز ئۆلمەي تۇرۇپ بىر – بىرىدىن تىرىك ئايرىلىدۇ. قازى ھىجايغان، باي مەغرۇرلانغان ھالدا غالجىر ئىتنىڭ يول باشلىشى بىلەن چۈشۈپ كېلىدۇ. ئەتراپتىكى ئامما غەزەپلەنگەن ھالدا بەزىلىرى مۇشتلىرىنى چىڭ تۈگسە، بەزىلىرى قولىدىكى كەتمەننى مەھكەم قاماللىغان ھالدا، بۇ ئېچىنىشلىق مەنزىرىگە قاراشقا چېدىماي باشقا ياققا قارىۋالىدۇ، ھەتتا ئېشەكمۇ بوينىنى باشقا ياققا بۇرىۋالىدۇ. ھەر بىر ئوبراز، ھەر بىر سىزىقچىلاردىن كۈچلۈك بىر سادا چىقىپ تۇرىدۇ. رەسىمنىڭ ئالدىدا تۇرغىنىڭىزدا نەچچە مىڭ يىللىق شىنجاڭ تارىخىنىڭ مۇشۇ رەسىمگىلا مۇجەسسەملەنگەنلىكىنى ھېس قىلىسىز – دە، روھىيىتىڭىزدە كۈچلۈك سىلكىنىش پەيدا بولىدۇ.
نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا تەلىيىمگە تيەنئەنمېننى ئايلىنىشقا مۇيەسسەر بولۇپ قالدىم. تيەنئەنمېننىڭ يورۇق، ئازادە ئارام ئېلىش زالىنىڭ كۆزگە چېلىقىدىغان جايىدا تۇيۇقسىز چوڭ تىپتىكى جوڭگۇچە رەسىم « كالا بىلەن ئوغلاق تارتىش » نى كۆرۈپ قالدىم، ئاپتورى غازى ئەھمەد ئىكەن. شىنجاڭدا ئۇزۇن يىل ياشاپ قازاقلارنىڭ ئات بىلەن ئوغلاق تارتىشقانلىقىنى كۆرگەن بولساممۇ، كالا بىلەن ئوغلاق تارتىشقاننى كۆرمەپتىكەنمەن. تاجىك چارۋىچىلارنىڭ كالا بىلەن ئوغلاق تارتىشىۋاتقان ھالىتى تەسۋىرلەنگەن بۇ رەسىمدە چارۋىچىلارنىڭ چەبدەس ھەم قەيسەر روھىي ھالىتى، شۇنداقلا گۈزەل تاغ مەنزىرىلىرى ۋايىغا يەتكۈزۈلۈپ سىزىلغان بولۇپ، جۇڭخۇا مىللىتىگە شان – شەرەپ ئېلىپ كېلىش بىلەن بىرگە شىنجاڭ رەسساملىرىغىمۇ پەخىرلىنىش تۇيغۇسى ئاتا قىلغانىدى.
ئۆز–ئارا تۇنۇشۇپ، يېقىنلاشقاندىن كېيىنلا رەسساملىق ساھەسىدىكى بۇ مەشھۇر زاتنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشنىشكە مۇيەسسەر بولدۇم. مېنى ئۆزىگە جەلىپ قىلغىنى ئۇنىڭ مەيىن شامالدا يەلپۈنۈپ تۇرغان، تۇشتەك ئاقارغان قويۇق چاچلىرى، بىر جۈپ ئۆتكۈر كۆزى شۇنداقلا رەسساملار رەسىم سىزغاندا كىيدىغان ئاسما ئىشتان ۋە جۇشقۇن رۇھىي ھالىتى بولدى. ئەتىيازنىڭ قۇياش نۇرى دېرىزىدىن ئۆتۈپ، رەسسامنىڭ ئاقارغان چاچلىرى، ھاياتىي كۈچ بالقىپ تۇرغان چېھرىدە جىلۋە قىلىپ تۇراتتى.
ئۇ ئاز– تولا پەلسەپىۋى تۈس ئالغان ساپ خەنزۇ تىلىدا مەن بىلەن سۆھبەتكە چۈشتى. جۇڭگو رەسساملىق ساھەسىدىكى ئاز سانلىق مىلللەتتىن بولغان بۇ داڭلىق شەخىس ئۆز كەچۈرمىشلىرىنى سۆزلەشكە كىرىشتى. ..
تەڭرىتېغىدىن كۆتىرىلگەن تولۇنئاي
‹‹تەڭرىتېغىدىن كۆتىرىلگەن تولۇنئاي، بىپايان دېڭىزدىن چىقتى بۇلۇت ››. شىنجاڭ ئۇلۇغ ۋەتىنىمىزدىكى مۆجىزىلەرگە باي ماكان. ئۇنىڭ رەڭگارەڭ، مول مەدەنيىتى، گۈزەل تاغۇ – دەريالىرى، مۇھىتى ۋە كۆپ خىل مىللەتلەرنىڭ ئارىلاشما مەدەنىيىتى زور بىر تۈركۈم كۆزگە كۆرۈنگەن ئەدەبىيات – سەنئەت ئىستېدات ئىگىلىرىنى يېتىشتۈردى. ئۇلار كېچىدە پارلاپ تۇرغان يۇلتۇزلاردەك بىپايان غەربىي شىمال ئاسمىنىنى يورۇتتى. غازى ئەھمەد ئەنە شۇلارنىڭ بىرى ئىدى.
غازى ئەھمەد 1935- يىلى 8- ئايدا جەنۇبىي شىنجاڭدىكى مۇھىم شەھەر قەشقەرنىڭ شەھەر ئەتراپىدىكى بىر دىنىي زات ئائىلىسدە دۇنياغا كەلدى. قەشقەر قەدىمقى مەدەنيەتلىك شەھەرلەرنىڭ بىر بولۇپ، ‹‹ ئۇيغۇر مەدەنيىتىنىڭ بۆشۈكى ›› دەپ تەرىپلىنىپ كەلگەن ئىدى. غازى ئەھمەدنىڭ ئالاھىدە ئائىلە شارائىتى ئۇنىڭ تېخىمۇ كۆپ مەدەنيەتلەر بىلەن تونۇشىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بەردى. ئۇ كىچىكىدىنلا رەسساملىققا ئىشتىياق باغلىغان بولۇپ، ئائىلىسىدە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان پارىس، ئەرەب ۋە قەدىمقى ئۇيغۇر رەسساملىرىنىڭ ئەسەرلىرى، نەقىش – بېزەكچىلىك نۇسخىلىرى ھەم ئەرەب خەتتاتلقى ئۇنى ئۆزىگە قاتتىق مەھلىيە قىلىپ، گۆدەك غازى ئەھمەدتە سەنئەتكە بولغان كۈچلۈك قىزقىشنى قوزغىدى. دانا ئاتىسىمۇ ئۇنىڭ ئادەتتىكى شەخىسلەرنىڭ رەسىملىرىنى سىزىشىغا قارشى تۇرمىدى.
غازى ئەھمەد 1951-يىلى ئىمتھان بېرىپ قەشقەر پېداگوكىكا مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىردى. مەكتەپتىكى چاغلىردىلا مەكتەپنىڭ قارا دوسكىلىرىنى ئىشلەپ ۋە ھەر خىل رەسىملەرنى سىزىپ ئاز – تولا كۆزگە كۆرۈنگەن ‹‹ كىچىك رەسسام ›› بولۇپ قالغان ئىدى. جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ گۈزەل–تاغ دەريالىرى ئۇنىڭ ئىلھامىنى قوزغىسا، يۇرتنىڭ ئۆزگىچە ئېتنوگىرافىك مۇھىتى ئۇنىڭ سەنئەت تالانتىنى يېتىلدۈردى. 1954-يىلى ئۇ پېداگوكىكا مەكتىپىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ سەنئەت فاكۇلتېتىغا بىلىم ئاشۇرۇشقا ئەۋەتىلدى ھەمدە 1957-يىلى ئەلا نەتىجە بىلەن ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، شۇ مەكتەپكە ئۇقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىندى. كېيىن ئۇقۇتقۇچىلىقتىن سەنئەت كافىدىراسىنىڭ مۇدىرلىقىغا ۋە سەنئەت ئىستىتۇتىنىڭ باشلىقلىقىغا ئۆستۈرۈلدى. 1997 – يىلدىن ھازىرغا قەدەر ئاپتونۇم رايونلۇق ئەدەبىيات – سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى، پارتىگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى ۋە جوڭگۇ ئەدەبىيات – سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ ئەزاسى، جوڭگۇ رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتىنىڭ پېروفېسسورى، شىنجاڭ ئەدەبىيات سارىيىنىڭ پەخرىي باشلىقى، جوڭگۇ ئۇيغۇر تارىخ – مەدەنىيەت تەتقىقات ئورنىنىڭ دائىمىي ئەزاسى، جوڭگۇ ماي بوياق رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ئەزاسىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇ بىر تەرەپتىن رەسىم سىزغاچ، يەنە بىر تەرەپتىن ئاپتونۇم رايونىمىز مەدەنىيەت ساھەسىدىكى مۇھىم رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئىشلەپ كېلىۋاتىدۇ.
غازى ئەھمەد رەسسام بولۇش سۈپىتى بىلەن رەسساملىق ساھەسىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن تالانت ئىگىسى ئىدى. ئۇ شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىدا ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىلىق مۇھاجىر گىليازوفنىڭ تەربىيىلىشى بىلەن « چىسچاكوف » چە ئوقۇتۇش ئۇسۇلىنىڭ دەسلەپكى مەشقلىرىنى ئۈگەندى. بۇ بىر شەرقچە رەسىم ئۇسلۇبىدىكى ئىنچىكە سىزىش ئۇسلۇبىغا ئوخشىمايدىغان بىر خىل يېڭىچە ئۇسلۇب ئىدى. ئۇ شۇ چاغلارنى ئەسلەپ : « مەن شەپقەتلىك ئۇستازىم گىليازوفقا چوڭقۇر تەشەككۈر بىلدۈرىمەن. ئۇنىڭ قاتتىق تەلەپ قويۇشى ئاستىدا، مەندە غەرب رەسساملىقىدىكى مۇكەممەل ئەنئەنىۋىي شەكىل سىزىش قابىلىيىتى ۋە رەڭ بېرىش ئاساسى يېتىلدى » دەيدۇ. گەرچە شۇنداق بولسىمۇ، ئۇ ئون نەچچە يىللىق ئىجادىيەت مۇساپىسىدە غەربنىڭ ئەنئەنىۋىي رەسىم سىزىش ئۇسلۇبىنى دورىماي، شىنجاڭدا چوڭقۇر يىلتىز تارتىپ، سەزگۈرلۈك بىلەن ئۆزىنىڭ سەنئەت ئۇسلۇبىنى ياراتتى.
ئۇ ماي بوياق رەسىملەرنى سىزاتتى، جوڭگۇچە رەسىملەرنىمۇ سىزاتتى. يېقىنقى يىللاردا جوڭگۇچە رەسىمگە ئىشتىياق باغلىدى. بۇ بىر ئاز سانلىق مىللەت رەسسامى ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك روھ ئىدى. ئۇنىڭ ئىجادىيەتلىرىنىڭ كۆپ قىسمى تەكشى سىزىش ئۇسلۇبىدا سىزىلغان بولۇپ سىزىقچىلار ئارقىلىق ئاسسىي شەكىل ئىپادىلىنىپ، ئوبرازلار ئىنچىكە سىزىلىپ چىقاتتى. ئۇ سىزمىلىرىدا نۇر ئۈنۈمىنى قارغۇلارچە قوغلاشماي، غەرب رەسساملىقىدىكى تەمكىنلىك، ئوچۇق – يورۇقلۇق ۋە غەمكىنلىكنى رەڭلەر ئارقىلىق چىۋەرلىك بىلەن ئىپادىلىسە، شەكىل چىقىرىشتا جوڭگۇچە رەسساملىقتىكى تارقاق نۇقتىلارنى ئوبدان كۈزىتىش ئۇسۇلىنى قوللىنىپ، غەرب رەسساملىقىدىكى ئومۇمىي شەكىل، كۆپتۈرمە سىزىش ئۇسلۇبى ۋە خاراكتىر يارىتىش ھەم جوڭگۇ رەسساملىقىدىكى كۆركەملىك، جۇشقۇنلۇقنى ناھايىتى ياخشى ئىپادىلەپ، غەربىي يۇرت تام رەسىملىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ سىزىپ، ئادەمدە ئاجايىپ تەسىراتلارنى قوزغىدى. ئۇنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى سەنئەت خاراكتىرى ۋە ئۇسلۇبى پىشىپ يېتىلىپ ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يېتىپ، كىشىنىڭ زوقىنى قوزغىدى. بۇ خىل سەنئەت تالانتىنىڭ يېتىلىشىدە چوڭقۇر تارىخىي سەۋەبلەر بار ئىدى. ئۇ بۇ ھەقتە توختىلىپ مۇنداق دېدى : « مېنىڭ شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتىدىكى ماي بوياق رەسىم مۇئەللىمىم لېنىنگىراد رۇببىن سەنئەت ئىنىستىتۇتىدىن شىنجاڭغا كەلگەن. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇ ماڭا لېنىنگىرادنىڭ ئۆزى بولغان ئىدى. بىراق، شەخسلەرنىڭ ئوبرازىنى يارىتىش جەھەتتە شىنجاڭدىكى مىڭئۆي بۇددىزىم تام رەسىملىرى ئىلھامىمنىڭ بۇلىقى ئىدى ». ئۇ ئۆزىنىڭ « ناخشا – ئۇسسۇل ماكانى » دېگەن رەسىمىنى مىسال قىلىپ، رەسىمدىكى ئەر – ئايال ئۇسسۇلچىلارنىڭ ئۆزگىچە ئۇسسۇل ئويناش شەكلىنىڭ قانداقتۇر ھادىسىدىن كەلگەن بولماستىن، بەلكى تارىخى دۇنخۇاڭ تام رەسىملىرىدىن يۈز يىللارچە ئۇزۇن بولغان قىزىل مىڭئۆيى، قۇمتۇرا مىڭئۆيى، بېزەكلىك مىڭئۆيلىرىدىكى تام رەسىملىرىدىن كەلگەنلىكىنى ئېيتتى. قەدىمقى ئۇيغۇرلار بۇددا دىنىنى ھىندىستاندىن جوڭگۇغا ئەڭ بۇرۇن ئېلىپ كىرگەن مىللەت. پەقەت كېيىنكى مەزگىللەردە مۇرەككەپ تارىخىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئۇيغۇرلار ئېتىقاد يەڭگۈشلەپ ئىسلام دىنىغا كىرگەن. مىڭئۆي تام رەسىملىرى قەدىمقى ئۇيغۇرلار ياراتقان جۇڭخۇا مىللىي سەنئىتىنىڭ قىممەتلىك مىراسى دەپ قارايدىكەن.
ئۇ ئېغىر – بېسىق ئىدى. ئۇ ئىستېتىزىم تەرەپدارى ئەمەس، شۇنداقلا شەكىل قوغلىشىدىغانلاردىنمۇ ئەمەس ئىدى. ئۇنىڭ ئىجادىيىتىدە مەيلى سەنئەت ۋاستىسى بولسۇن، ياكى ئۇسلۇب بولسۇن، ھېچقايسىسى ئاساسىي ئورۇندا تۇرمايتتى. ئۇ : « كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا، سەنئەت بىر خىل ۋاستە، ھەرگىزمۇ مەقسەت ئەمەس. ئەسەر ئارقىلىق كىشىلەرنى تەربىيىلەش، تەسىرلەندۈرۈش، شۇنداقلا تەشۋىقات ئۈنۈمىگە يېتىش – مەقسەت. تار مەنىدىن ئېيتقاندا، ئەسەرنىڭ مەزمۇنىنى ئىپادىلەش – مەقسەت. شەكىل – ۋاستە. ۋاستىنى مەقسەت قىلىۋېلىشقا، مەقسەتنى ۋاستە قىلىۋېلىشقا بولمايدۇ. مۇنداقچە ئېيتقاندا، سەنئەت ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلار ئەسەردىكى ئاساسىي ئىدىيىنى ئىپادىلەشكە پايدىلىق ۋاستىلارنى ئىشلىتىشى، ئەكسىچە ئاساسىي ئىدىيىنى ئىپادىلەشكە پايدىسىز ۋاستىلەردىن ۋاز كېچىشى كېرەك. مۇشۇنداق قىلغاندىلا ئاندىن بىز رەسىم سىزىش ئەسۋاپلىرىنىڭ خوجايىنى بولالايمىز، ئەكسىچە بولغاندا، ئەسۋاپلارنىڭ قۇلى بولۇپ قالىمىز » دەيدۇ.