cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھۇد ئەلەيھىسسالام
پەيغەمبەرلىكىڭگىمۇ ئىشەنمەيمىز. بىز پەقەت سېنى بىزنىڭ ئىلاھلىرىمىزنىڭ بەزىلىرى ساراڭ قىلىپ قويۇپتۇ، دەپ قارايمىز» دېگەن. بۇ ھەقتە ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «ئۇلار ھۇدنى يالغانچى، دېدى. شۇ سەۋەبتىن بىز ئۇلارنى ھالاك قىلدۇق. بۇنىڭدا ئەلۋەتتە بىر ئىبرەت بار. چۈنكى ئۇلارنىڭ كۆپچىلىكى ئىمان ئېيتمىدى. ئەسلىدە سېنىڭ پەرۋەردىگارىڭ ناھايىتى غالىپ، ناھايىتى مېھرىبان.» ئاخىرىدا ھۇد ئەلەيھىسسالام، دەۋەتكە پەرۋا قىلمىغان قەۋمىدىن ئۈمىدىنى ئۈزگەن ئىدى. شۇڭا ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «ھەمىمىڭلار ماڭا سۈيىقەست قىلساڭلار قىلىۋېرىڭلار، ماڭا ئاراممۇ بەرمەڭلار. شۈبھىسىزكى، مەن مېىنىڭ پەرۋەردىگارىم ۋە سىلەرنىڭ پەرۋەردىگارىڭلار بولغان ئاللاھقا تەۋەككۇل قىلدىم. ئاللاھنىڭ باشقۇرۇشىدا بولمىغان بىرمۇ مەخلۇق يوق. ئەلۋەتتە توغرا يول، پەرۋەردىگارىمنىڭ يولى. ئەگەر سىلەر يۈز ئۆرۈسەڭلار ئۈرۈۋېرىڭلار. مەن سىلەرگە پەرۋەردىگارىمنىڭ ئەلچىلىكىنى يەتكۈزدۈم. پەرۋەردىگارىم سىلەرنىڭ ئورنۇڭلارغا باشقا بىر قەۋمنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. سىلەر ئاللاھقا قىلچە زىيان يەتكۈزەلمەيسىلەر. پەرۋەردىگارىم ھەقىقەتەن بارلىق مەۋجۇداتنى كۆزىتىپ تۇرىدۇ.» بۇ ئايەتلەر ئاد قەۋمىنىڭ ھەقىقەتنى قوبۇل قىلمايدىغانلىقى، ئېتىقادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن زالىملىقلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشتا چىڭ تۇرۇۋېلىشلىرى، ئۇلارنىڭ ھالاك قىلىنىشىدا ئاساسلىق ئامىل بولغان.
ئاد قەۋمى زېمىندا ئورۇنسىز بۇزغۇنچىلىق پەيدا قىلدى. كۈچ - قۇۋەتتە بىزدىن ئېشىپ كېتەلەيدىغان بىرى بارمۇ؟ دەپ داۋراڭ سالدى. ئۇلار مۇشۇنداق سۆزلەر بىلەن ئۆزلىرىنى ياراتقان ئاللاھنىڭ كۈچ - قۇۋۋەتتە ھەممىدىن ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشنى خالىمىدى. ئاللاھنىڭ مۆجىزىلىرىنى ئىنكار قىلىشتى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلارغا بۇ دۇنيادا خار قىلغۇچى ئازاپنى تېتىشى ئۈچۈن ئاللاھ تائالا قاتتىق سوغۇق شامالنى ئەۋەتتى. ھالبۇكى ئۇلار ئىنكار قىلىۋاتقان ئاخىرەت ئازابى بۇنىڭدىن تېخىمۇ قاتتىق بولىدىغانلىقىنى ئويلاشمىدى. مانا شۇ ۋەجىدىن ئاد قەۋمى ئىچىدىكى ئىمانسىزلارنىڭ نەسلى قۇرۇتۇلدى.
ئاللاھ ھالاكەت پەرمانى چۈشۈرگەندە رەھىم قىلىپ ھۇدنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەرنى قۇتقۇزدى. ئۇلارنى قاتتىق ئازاپتىن خالاس قىلدى. ئاد قەۋمى پەرۋەردىگارىنىڭ مۆجىزىلىرىنى ئىنكار قىلىش، پەيغەمبەرلىرىگە ئاسىيلىق قىلىش ۋە ئۇچىغا چىققان تەرسا شەپقەتسىزلىكنىڭ ئازابىنى تېتىدى. دېمەك، زالىملارنىڭ ئاقىۋىتى ئەنە شۇنداق بولىدۇ.
ئىلخەت
suca
سالجا
سالجا پارازىت كانىلار ئەترىتىگە تەۋە، دۇنيا بويىچە ھازىرغىچە بايقالغان سالجىلاردىن تەخمىنەن 800 خىلدىن كۆپرەك تۈرى بار، قاتتىق سالجا ئائىلىسى تەخمىنەن 700 نەچچە خىل، يۇمشاق سالجا ئائىلىسى تەخمىنەن 150 خىل، ئېلىمىزدە خاتىرىلەنگەن قاتتىق سالجا ئائىلىسى تەخمىنەن 100 خىل، يۇمشاق سالجا ئائىلىسى 10 خىل. سالجا ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار تېنىدە ۋاقىتلىق پارازىتلايدىغان قۇرت، بىر قىسىم ياۋايى كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىش ۋاستىسى.
ئىلخەت
sucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasucasu
سالجا
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :سالجا
تارقالغان رايونلار :ئورمان، چاتقاللىق، ئوتلاق، يېرىم قاقاسلىق
تەۋەلىكى :ھايۋانلار دۇنياسى
تىپى :بوغۇم پۇتلۇق ھايۋانلار تىپى
سىنىپى :ئۆمۈچۈكسىمانلار سىنىپى
ئائىلىسى :سالجا باش ئائىلىسى
قاتتىق سالجا
سالجىنىڭ تېنى ئېللىپس شەكىللىك، دۈمبە قىسىملىرى ياپىلاق ھەم سەل تومپىيىپ چىققان، يېتىلگەن ھاشارات تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 2 ~ 10 mm بۇلىدۇ؛  قان شورىغاندىن كېيىن يوغىنايدۇ. چىشى سالجىنىڭ ئاغزىدىكى تاڭلىيى بىلەن ئارقا تەرىپىدە بىر جۈپ تۆشۈك رايۇنى بۇلۇپ، بۇنىڭ بەدەن سۇيۇقلۇقى ئاجرىتىپ چىقىرىپ تۇخۇم تۇغۇشقا ياردەم بېرىش ئىقتىدارى بار. ئەركەك سالجىنىڭ قالقان تاختىسى پۈتكۈل ئارقا تەرپىىنى دېگۈدەك قاپلاپ تۇرىدۇ، چىشى سالجىنىڭ قالقان تاختىسى بولسا ئاران كاسا قىسمىنىڭ بىر قىسمىنلا قاپلايدۇ، سالجىنىڭ ھەربىر پۇتىدا ئاساسىي بوغۇم، ئايلانما بوغۇم، تىز بوغۇمى، پاقالچاق بوغۇمى ۋە ئارقا بوغۇم قاتارلىقلار بۇلىدۇ. پۇراش سېزىمى ئىقتىدارى بار، تىرنىقى بولمايدۇ. كۆپىيىش تۆشۈكى قورساق قىسمىدىكى ئالدىنقى يېرىمىدا. ئەركەك سالجىنىڭ قورساق تاختا قىسمىدا خىتىن ماددىسى بار، ئۇنىڭ سانى سالجا ئۇرۇقدىشى تۈرىگە قاراپ ئوخشاش بولمايدۇ.
يۇمشاق سالجا
جاغ تەنچىسنى كەينى تەرەپتىن كۆرگىلى بولمايدۇ، تاڭلىيى ئارقا تۆشۈكى رايۇنىدا. گەۋدىسى ئارقا قالقان تاختىسىدا، بەدىنىنىڭ سىرىتقى قىسمىنى كۆپ ھاللاردا دانچە شەكىللىك كىچىك سۆگەل ياكى قورۇق باسقان، تەخسە شەكىللىك ئويمان. ئاساسىي بوغۇم ئالدى تەرىپىگە جايلاشقان، كۆپىيىش تۆشۈكى قورساق قىسمىنىڭ ئالدىدا، جىنس ئالاھىدىلىكى كۆرۈنەرلىك ئەمەس. مەقىتى تېنىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدا. ھەرقايسى ئاساسىي بوغۇملىرىدا ئارىلىق يوق، پەنجە تىرنىقى بار بولسىمۇ، لېكىن پەنجە تەگلىكى يوق. يېتىلگەن ھاشارەتنىڭ ئاساسىي بوغۇم بېزى ئېغىزى بار. ئاساسىي بوغۇم بېزى بولسا سۇيۇقلۇق ئاجرىتىپ چىقىرىش، سۇ، ئېلېكتىرولىت ۋە قان لىمفا تەركىبىنى تەڭشەش رولىنى ئوينايدۇ.
تۈر ۋە تىپلىرى
تولۇق ئېرىقلىق قاتتىق سالجا؛
ئوتلاق چاسا شەكىلىك باش سالجا؛
شەرقىي ئاسىيا ئەينەككۆز سالجا؛
ئۆسۈكچىسىمان دىقماق گىرۋەكلىك سالجا؛
تۈر توپىنىڭ تارقىلىش ئالاھىدىلىكى
قاتتىق سالجا كۆپىنچە تەبىئەت دۇنياسىغا كەڭ تارقالغان. مەسىلەن : ئورمان، چاتقاللىق، ئوتلاق، يېرىم قاقاسلىق رايونلار. سالجىلارنىڭ  ئوخشاش بولمىغان رايونلارغا تارقىلىشى كىلىمات، تۇپراق، يېپىنچا ئۆسۈملۈك ۋە ماكان بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن : يۇقىرى كەڭلىك يىڭنە يوپۇرماقلىق ئارىلاش ئورمان بەلبېغىدا تولۇق ئېرىقلىق سالجا كۆپ كۆرۈلىدۇ؛ يېرىم چۆل ئوتلاق رايونلىرىدا ئوتلاق چاسا باش سالجىسى ياشايدۇ. ھالبۇكى، كالىلاردا بۇلدىغان ئۇششاق سالجا تېرىقچىلىق ۋە تاغلىق رايونىلىرىدا كۆپ كۆرۈلىدۇ، ئوخشاش بولمىغان جايلاردا سالجىلارنىڭ تارقىلىشىمۇ، ماسلىشىش مۇھىتىمۇ  ئوخشاش بولمايدۇ، تولۇق ئېرىقلىق سالجا كۆپىنچە يىڭنە يوپۇرماقلىق ئارىلاش ئورمان بەلبېغىدا ياشايدۇ، كونسىننا قارىغۇ سالجىسى بولسا، كۆپ ھاللاردا ئورمان، چىملىق قاتارلىق جايلاردا ياشايدۇ. يۇمشاق سالجىلار  يوشۇرۇن ئورۇننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇۋا، چاڭگا، ئادەم ۋە ھايۋانلارنىڭ تۇرار جايى يېقىن جايلاردا ياشايدۇ.
قان شوراش ئادىتى
سالجا-سالجا لىچىنكىسى، ئارا لېچىنكا، ئەركەك-چىشى يېتىلگەن قۇرت، قان شورىغۇچى خوجايىن قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كۆپ خىل پارازىت ھالىتىدە ياشايدىغان سالجا ناھايىتى كۆپ. مەسىلەن: سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار تۈرىدىن 200 خىل، قۇشلار 120 ۋە ئاز ساندىكى ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار قاتارلىقلار. بەدەنگە بۆسۈپ كىرەلەيدۇ. قاتتىق سالجا كۆپىنچە كۈندۈزى ھۇجۇمىغا ئۇچرايدۇ، قان شوراش ۋاقتى بىر قەدەر ئۇزۇن، يۇمشاق سالجا كۆپىنچە كېچىسى ھۇجۇمغا ئۇچرايدۇ، قان شوراش ۋاقتى بىر قەدەر قىسقا، ئادەتتە بىر نەچچە مىنۇتتىن بىر نەچچە سائەتكىچە. سالجىنىڭ قان سۈمۈرۈش مىقدارى ناھايىتى زور، ھەر قايسى يېتىلىش مەزگىلىدە قان شورىغاندىن كېيىن كۆپۈپ نەچچە ئون ھەسسە چوڭيىپ كېتىدۇ، چىشى قاتتىق سالجا ھەتتا يەرشارىنىڭ يۈز نەچچە ھەسسىسىچىلىك چوڭىيىپ كېتىدۇ.
ماكان مۇناسىۋىتى
پارازىت سالجا پارازىت قىسمىنى دائىم بەلگىلىك دائىرىدە تاللايدۇ. ئادەتتە تېرىسى نېپىزراق، ئاسانلىقچە تاتىلاپ ھەرىكەتچان قىلغىلى بۇلىدىغان قىسىمنى تاللايدۇ. مەسىلەن : سالجا پارازىت ھايۋان ياكى ئادەمنىڭ بويۇن، قۇلاق، قولتۇق، يوتىنىڭ ئىچكى تەرىپى، ئەۋرەت ۋە چات يىرىقى قاتارلىق جايلارنى پارازىت قىلىپ ياشايدۇ. كالىلاردا بۇلىدىغان ئۇششاق سالجا كۆپىنچە ۋاقىتلاردا كالىنىڭ بويۇن قىسمىنى پارازىت قىلىپ ياشايدۇ، پېرسىيە ئۆتكۈر گىرۋەكلىك سالجىسى كۆپىنچە ۋاقىتلاردا  ئۆي قۇشلىرىنىڭ قانات، پۇت ۋە  قولتۇق قىسملىرىدا پارازىتلىنىپ ياشايدۇ.
قىشتىن ئۆتۈش پائالىيىتى
ھاۋا تېمپېراتۇرىسى، نەملىك، تۇپراق، نۇرلىنىش دەۋرى، يېپىنچا ئۆسۈملۈك قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى سالجا تۈرىنىڭ پەسىللىك ئازىيىپ- كۆپىيىشى ۋە ھەرىكەت ھالىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ، ئىللىق رايونلاردا كۆپ خىل سالجا مەۋجۇت بۇلۇپ ياشايدۇ. مەسىلەن : پۈتۈن جىلغىلاردا سالجىنىڭ كۆپ ھەرىكەت قىلىش مەزگىلى 4-ئايدىن 8-ئايغىچە بولغان مەزگىل. ھەرىكەت قىلىشنىڭ يۇقىرى پەللىسى 5-ئاي ۋە 6-ئاينىڭ بېشىدا. لىچىنكا ۋە ئارا لېچىنكلارنىڭمۇ پائالىيەت پەسلى ئۇزۇنراق، باش باھار 4-ئايدىن ئۇدا 9-، 10-ئايلارغىچە داۋاملىشىدۇ، ئادەتتە ئىككى يۇقىرى پەللە بار.
زىيىنى
سالجا ۋىرۇس ئېلىپ كىلىدۇ. بەزى رايونلاردا سالجا بەدىنىدە بىر خىل خانتان ۋىرۇسى ئېلىپ يۈرۈش مۇمكىن، بۇ ۋىرۇس پاشا ئارقىلىق يۇقۇم مەنبەسى بولىدۇ. قان شورىغاندا كۆپ ئاغرىق يوق، لېكىن باش تېرىسىگە سانجىلغاندا، قان تولۇش پەيدا قىلىدۇ، سۇلۇق ئىششىق، جىددىي خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش كېسلى ۋە ئىككىلەمچى يۇقۇملىنىشنى  كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
كېسەللىك تۈرى
مېڭە ياللۇغى؛
قاناش ۋە قىزىش؛
قايتىلىما يۇقىدىغان كېزىك؛
لىمنورخىس كېسىلى؛
باكتىريەلىك كېسلى؛
زىيادە سەزگۈرلۈك كېسىلى؛
شەكىلسىز تەنچە كېسىلى؛
ئالدىنى ئېلىش پرىنسىپى
مۇھىتىن پايدىلىنىپ ئالدىنى ئېلىش، تىزگىنلەش؛
خىمىيىلىك ئالدىنى ئېلىش، تىزگىنلەش؛
دورا ئارقىلىق ئالدىنى ئبلىش؛
بىئولوگىك كونترول قىلىش؛
شەخسلەر ئۆزىنى ئۆزى قوغداش؛
يېڭىئۆستەڭ يېزىسى (يەكەن ناھىيىسى)
يېڭىئۆستەڭ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 10 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېڭىئۆستەڭ كەنتى، قاقۇللا كەنتى، نوقەت كەنتى، قوشئۆستەڭ كەنتى، يۇقىرى جىگدەباغ كەنتى، تۆۋەن جىگدەباغ كەنتى، مىڭلىق كەنتى، قاراڭغۇتوغراق كەنتى، لەڭگەر كەنتى، جىگدەباغ كەنتى
دىليار مۇساباي
دىليار مۇساباي (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Dilyar Musabay، تۇغۇلغان 1988-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى.
سىلاۋىيان تىللىرى
left|thumb|300px|سىلاۋىيان تىللىرى سىلاۋىيان تىللار ئائىلىسى‏:
غەربىي سىلاۋىيان تىللىرى
جەنۇبىي سىلاۋىيان تىللىرى
ئەبۇ مۇسا ئەلئەشئەرىي
ئەبۇ مۇسا ئەلئەشئەرىي (أبو موسى الأشعري): ئابدۇللاھ ئىبنى قەيس ئەلئەشئەرىي. (ئۆ: ھ. 42 ياكى 44 / م. 662- 663 ياكى 665) ۋەتىنى يەمەندىن ھەبەشسىتانغا، كېيىن مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان ساھابە.
ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئوتتۇرىدا ھەزرىتى ئەلى تەرىپىدىن ھەكەم بولغان فەقىھ ساھابە.
1994 - يىلى
1994 - يىلى
تۇخۇ بۇرۇن پەيدا بولغانمۇ ياكى تۇخممۇ؟
تۇخۇ بۇرۇن پەيدا بولغانمۇ ياكى تۇخۇممۇ؟
TXTكىتاب ئىشلىگۈچى :ئۇيغۇر شاھ
ماتىريال مەنبەسى : ئىسلام تورى
bbs,xabnam.com
بىسمىللاھىر رەھمانىر رەھىم
يىىگىرمە يىللارنىڭ ئىلگرىدە شىنجاڭ ئونۋىرستىتىنىڭ بىر دەرسلىك كىتابىنى ئۇقۇغۇنۇم ئېسىمدە، كىتابتا مۇنداقراق بىرقانچە سوئال بۇلىدىغان
<تۇخۇ بۇرۇن پەيدا بولغانمۇ ياكى تۇخۇممۇ؟>
<اللە ھەممىگە قادىر ئىكەن، ئۇنداقتا ئۇ ئۆزى كۈتۈرەلمەيدىغان تاشنى يارتالامدۇ ؟.....>
(نە ئۇزۇبىللاھ)........
ئارىدىن 20 نەچچە يىللار ئۆتۈپتۇ، بۇ ئىلمىي بولمىغان سوئاللارنى ئۇنتۇپمۇ قالار ئىكەنمەن، ئەمما مەرھۇم پراففېسسور، ئۇيغۇر ئالىمى ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەد ئىمىن(جانابى اللە ئۇل زاتقا رەھمەت ۋە مەغفىرەت ئاتاقىلسۇن، ئامىن!....)نىڭ كىتابىنى ئوقۇۋېتىپ <تۇخۇ بۇرۇن پەيدا بولغانمۇ ياكى تۇخۇممۇ؟>دېگەندەك ئاخىرى چىقماس مۇنازىرىگە كىرىپ قېلىشنى خالىماسلىق ھەققىدە بىر جۈملىگە كۆزۈم چۈشتى، شۇنىڭ بىلەن <تۇخۇ بۇرۇن پەيدا بولغانمۇ ياكى تۇخۇممۇ؟>دېگەن مۇنازىرنىڭ ئاخىرنى چىقىرىشنى خالاپ قالدىم،جانابى اللە بىزگە قۇۋەت ئاتا قلسۇن.
1.سوئال تۇخۇ بۇرۇن پەيدا بولغانمۇ تۇخۇممۇ؟ 1.جاۋاپ يۇقارقى سوئالنىڭ باتىللىقى شۇ يەردىكى، مۇبادا سىز <تۇخۇ بۇرۇن پەيدا بولغان>دەپ جاۋاپ بەرسىڭىز قارشى تەرەپ سىزگە <تۇخۇ تۇخمدىن چىقىدىغان تۇرسا ؟...>دەپ سوئال قۇيىدۇ.
مۇبادا سىز <تۇخۇم بۇرۇن پەيدا بولغان >دەپ جاۋاپ بەرسىڭىز قارشى تەرەپ سىزگە دەرھاللا <تۇخۇمنى تۇخۇ تۇغىدىغان تۇرسا ؟...>دەپ سوئال قۇيىدۇ. ئاخىردا سىز ئىلاھى سىرلار غەزىنىسىدىن دۇردانە ئىزلەشكە يارالغان ئەقلىي قۇۋۋەتلىرىڭزنى كۈركە تۇخۇ بىلەن سېسسىق تۇخۇم ئىچىدە چۈشەپ قۇيۇشقا مەجبۇر بۇلىسىز،نەتىجىدە ئىلاھى ئىشىق ۋە ھىدايەت ماكانى بولغان بىغۇبار قەلبىڭزگە ماركىسىزىمنىڭ ئاتىزىملىق ھىلە مىكىرلىرىدىن پەيدا بولغان گۇمانى قارا سايە جايلىشىدۇ!...بەلكىم بۇ سوئالنىڭ كەشپىياتچىسىنىڭ مەخسىتىمۇ شۇ بولسا كىرەك
!...دۇنيادا تۇخۇم تۇغىدىغان تۇخۇ ۋە تۇخۇ چىقىردىغان تۇخۇم ئەسلا مەۋجۇت ئەمەس
(1) تۇخۇ دېگەن بۇ ئاتالغۇ بولسا ئەركەك ۋە چىشى ئىككى جىنىسنىڭ ئورتاق نامى،يەنى قىزىل تاجىلىق تەكەببۇر خۇراز بىلەن ماختانچاق ۋات ۋات مىكيان ۋە ئوماق چۇك چۇك چۈجىنىڭ ئورتاق نامىدۇر،ھالبۇكى تۇخۇمنى تۇخۇ ياكى چۈجە ئەمەس پەقەت مىكيان چىقىرىدۇ،چىقارغاندىمۇ ئۆزى تەنھا ئەمەس، جەزمەن ۋە جەزمەنكى خۇرازنىڭ ئىشتىراكىدا ئاندىن چىقىرىدۇ (2) <تۇخۇم>دېگەن بۇ ئاتالغۇمۇ ئەركەك ۋە چىشى،ئىككى جىنىسنىڭ ئۇرۇقىنىڭ قۇشۇلمىسى بۇلۇپ، تۇخۇمنى مىكيان باسسا ياكى مەلۇم مۇددەت مەلۇم ئىسسىقلىق ئاستىدا ئاندىن بىر تۇخۇمدىن بىرلا قېتىمدا پەقەت بىرلا ئەركەك ياكى چىشى چۈجە چىقىدۇ، ئۇمۇ ئۆزلىكىدىن مۇتلەق بىرلا چىللاپلا مەڭگۈگە <تۇخۇ> دېگەن بىر جانلىقنىڭ تۈر نامىنى بىلدۈردىغان ئاتالغۇ-<تۇخۇ>دېگەن سۆزگە ۋە ياكى بىرلا قېتىمدا قىزىل تاجىلىق تەكەببۇر خۇراز بىلەن ماختانچاق ۋات ۋات مىكيان ۋە چۇك چۇك چۈجىگە ئايلىنالمايدۇ!... (3) ئادەم سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەمنىڭ يارىلىش قىسسىلىرىدىن شۇ مەلۇمكى، ئالدى بىلەن ئەركەك، ئاندىن چىشى جىنىس يارتىلغاندۇر!... مۇبادا خۇراز بۇرۇن يارالمىغان بولسا مىكيانمۇ بولمىغان بۇلاتتى!... شۇڭا ھەقلىق يۇسۇندا شۇنى جاكالايمىزكى:تۇخۇ بۇرۇن يارالغان، يارالغاندىمۇ بىر ئەركەك بىر چىشى قىلىپ يارالغان، ئەركىكى چىشىسى بىلەن جۈپلەشسە ئاندىن تۇخۇم تۇغىدىغان تەبىئەتتە تەغدىر قىلىنىپ يارالغان!... مۇبادا بىراۋلار دەۋا قىلغاندەك تۇخۇ ئۆزلىكىدىنلا پەيدا بۇلۇپ قالغان بولسا، ئۇنداقتا قانداق قىلىپ ئاتالمىش ھېچنىمە يوق بىر زاماندا <جانابى ئەلمىساقۇ غايىبۇ تۇخۇ> ئالىيلىرى خۇراز ۋە مىكياندىن ئىبارەت ئىككى جىنىس بۇلۇپ قالغان!... ئاتالمىش ئۇلارنىڭ مىكرو جانلىق ھالەتتىكى تۇنجى تۈرەلمىسى قانداق قىلىپ ئەۋلاد قالدۇرۇشتىن ئىبارەت بۇ ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىدىغان ۋەزىپىنى كىيىنكى ھۆجەيرىسىگە مىراس قالدۇرالىغان؟... مۇبادا ئۇلار دەسلەپتە ئۆزلىكىدىن پەيدا بولغاندا تاق جىنىس بولسا، ئۇنداقتا ئۇلارغا ئىككى جىنىسقا بۈلۈنۈپ ئەۋلاد قالدۇرۇش كارامىتىنى كىم بەرگەن!... ئۇ كارامەت ئۆزلىكىدىن پەيدا بۇلۇپ قالغان بولسا ۋە ئاشۇ تۇنجى جانلىقلارنىڭ تىنىدىلا ئەۋلاد قالدۇرۇش قابىلىيتى بار دىيىلسە ، ئۇنداقتا ئوخشاش بىر تۈردىكى ئىككى جىنىسلىق بىر جۈپ جانلىق قانداق قىلىپ بىر بىرىگە ئوخشىمىغان، بىرىنىڭ كەم يىرىنى بىرى تولدىرالايدىغان ئىككى ئالاھىدىلىك بىلەن بىرلا ۋاقىتتا كەم كۈتسىز پەيدا بۇلالىغان؟... تەپەككۇر بولمىغان ھەتتا شۇ نەرسىنىڭ جانلىق ماددى مەۋجۇتلىقىمۇ يوق بىر ھالەتتە، پەيدا بولغۇسى جانلىقنىڭ ياشاش ئىھتىياجلىرىنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدىغان بىر تۈركۈم ئورگانىزىملارنىڭ تاسادىبى ۋە ئۆزلىكىدىن مۇكەممەل لاھىيلىنىپ قېلىشى زىنھار مۇمكىن ئەمەستۇر!... شۇنىسى ئايانكى ماھىر بىر ياراتقۇچى بولمىغان ھالەتتە ھېچ بىر جانلىق ياكى جانسىز جىسىم ئۆزىنى ئۆزى يارتالمايدۇ!...تۇخۇ بىلەن تۇخۇممۇ ، سىز بىلەن مەنمۇ شۇنىڭ ئىچىدە!...
ئاللاھۇ ئەكبەر !...
2.سوئال
< اللە ھەممىگە قادىر ئىكەن ، ئۇنداقتا ئۇ ئۆزى كۈتۈرەلمەيدىغان تاشنى يارتالامدۇ؟...>
(نە ئۇزۇبىللاھ)
2.جاۋاپ ئەلۋەتتە اللە ھەممىگە قادىر!...
< اللە ھەممىگە قادىر ئىكەن ، ئۇنداقتا ئۇ ئۆزى كۈتۈرەلمەيدىغان تاشنى يارتالامدۇ؟...>دىگەن بۇ سوئالنى قويغۇچىغا جاۋابىمىز شۇكى: ئەلۋەتتە ھەممىگە قادىر ياراتقۇچى زاتنىڭ سۈپىتىنى ھەممىگە قادىر ئەمەس سىز بىزدەك يارالغۇچى <زات>لارنىڭ كەمتۈك ئەقىلى بىلەن چۈشەندۈرۈپ بەرگىلى بولمايدۇ!... سىزگە ناھايىتى ئايدىڭكى، بىز سىزگە : < اللە ھەممىگە قادىر ئىكەن ، ئۇنداقتا ئۇ ئۆزى كۈتۈرەلمەيدىغان تاشنى يارتالايدۇ>دېسەك، سىز دەرھاللا <ئۆزى كۆتۈرەلمىگەن تاشنى ياراتقان ئىلاھ ھەممىگە قادر ئەمەس ، چۈنكى ئۇ تاشنى كۆتۈرەلمىدى>دىيىشىڭىز تۇرغانلا گەپ،مۇبادا ئۇنداق تاشنى يارتالمايدۇ دېسەك، سىز دەرھاللا<بىر تاشنى يارتىشتىن ئاجىز كەلگەن ئىلاھ ھەممىگە قادىر ئەمەس > دىيىشىز تۇرغانلا گەپ!... مۇبادا سىزنىڭ بۇ سوئال ئارقىلىق ئىسپاتلىماقچى بولغىنىڭىز< اللە نىڭ ھەممىگە قادىرلىقى>بولسا ئىدى سىز ھەرگۈزمۇ < اللە ھەممىگە قادىر ئىكەن ، ئۇنداقتا ئۇ ئۆزى كۈتۈرەلمەيدىغان تاشنى يارتالامدۇ؟...>دەپ بىمەنە سوئال قۇيۇپ يۇرمىگەن بۇلاتتىڭىز، چۈنكى بۇ سوئالىڭىزدا <كۆتۈرۈلمەيدىغان تاش>ئىبارىسى سىزنىڭ اللە نىڭ ھەممىگە قادىرلىقىنى ئىسپاتلاش ئويىڭىزنىڭ بولمىغانلىقىنى ۋە سوئالىڭىزنىڭ فورمال لوگىكا قانۇنىيەتلىرگە ھەم ىڭلاپ ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ تۇرۇپتۇ!... زامان ۋە ماكان ئۆمەر رەزىياللاھۇ ئەنھۇ نىڭ خەلىپىلىكىدە بولغان بولسا ، سىز قىلىچتىن ئىبارەت ئەڭ تېز جاۋاپ بىلەن مەھشەرگاھتا اللە نىڭ ھەممىگە قادىرلىقىنى بىلىۋالغان بۇلاتتىڭىز!... خەير!.. زامان ۋە ماكان مەندەك ئاسىي قۇلنىڭ ۋاقتىدا گال قەلىمىم بىلەن سىزگە تىل چايناپ جاۋاپ بەرمەكتىن باشقا ئامال بولمىدى !...
جانابى اللە بىزنى كەچۈرگەي...
....
جانابى اللە ئۆزى ئالىم...!
ئىشىنىمىزكى بارلىق ئىنسانىيەتنىڭ ئىختىلاپ قىلىشقانلىرى ئۈستىدە جانابى اللە مەھشەرگاھتا ئۆزى ئەڭ لايىق ئەڭ گۈزەل چۈشەنچە بېرىدۇ، شۇ كۈن كەلگۈچە سىز بىزدەكلەرنىڭ چىقىپ ئ ئىختىلاپ قىلىپ تۇرشى ئەجەپلەنگۈدەك ئىش ئەمەس...! چۈنكى قۇرئانى كەرىمدىكى ئىلاھى كەلىمە بويىچە ئېيتقاندا <ئىنسان ئىختىلاپ قىلىش ئۈچۈن يارتىلغان>دۇر...! ئاخىردا دەيدىغىنىم: مۇبادا مۇشۇ جاۋابلارنى سىزگە دەۋاتقان بۇ زاماندا، سىز جانابى اللە نىڭ رەھمىتى ياكى غەزىپىگە كەتكەن بولسىڭىز، ئۈمىدكى : گۆرىڭىزدە مۇنكىر-نەكىر ئاتلىق پەرىشتىلەر سىزگە بۇ جاۋابنى يەتكۈزگەي...! ئەلۋەتتە سىز گۆرىڭىزدە مىنىڭ بۇ يازمامسىزمۇ ئاللىقاچان ئەڭ پاساھەتلىك جاۋابنى ئاڭلاپ بولدىڭىز...! ..... ئاللاھۇ ئەكبەر...!
بەندەڭمەن گەر بىلمەي خاتانى يازدىم، كەچۈرگىن ئەي غەفۇر...! بەك تۇلا ئازدىم.
ئەبۇ ھۇرەيرە
ئەبۇ ھۇرەيرە (أبو هريرة): ئابدۇرراھمان ئىبنى سەخر ئەددەۋسىي (ھ. بۇرۇن 19 – ھ. 59 / م. 601 – 678) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا 3 يىل مۇقىم تۇرغان. ئەڭ كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان يەتتە ساھابەنىڭ تۇنجىسى. ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دۇئاسى بەرىكىتىدىن ئەستە تۇتۇۋېلىش قابىلىيىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان. ھەزرىتى ئۆمەر دەۋرىدە بەھرەينگە ۋالىي بولغان.
چاقا يېزىسى
چاقا يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيىسىگە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا. چىرا ناھىيەسى بىلەن بولغان ئارىلىقى 64 كىلومېتىر، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2600 مېتىر. شىمالدا چىرا بازىرى بىلەن، جەنۇبتا ئۇلۇغساي يېزىسى بىلەن، غەربتە بولسا خوتەن ناھىيىسىنىڭ قاشتېشى يېزىسىبىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
چاقا يېزىسى ۋاكالەت نومۇرى: 653225203. تەۋەسىدە 20 مەمۇرىي كەنت ئاھالە كومتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:
شارائىتى
چاقا يېزىسى باشقۇرۇش تەۋەلىكى بويىچە چىرا ناھىيەسىنىڭ قارمىقىدا بۇلۇپ، ناھىيە شەھىرىنىڭ جەنۇب تەرىپىدە جايلاشقان، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى تۈز سىزىق ئارىلىقى 68 كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى دۆلەت يولى 315-دۆلەت يولى چاقا يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جايدىكى تاشيولى ئاۋاپ، چاراقاي، چۆرۈش كەنتى بىلەن تۇتىشىدۇ. چاقا يېزىسى جەنۇبىي شىزاڭ بىلەن چېگرىلىنىدۇ، شىمالىي تەرىپى چىرا بازىرى، چىرا يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي جەنۇب تەرىپى خوتەن ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى لوپ ناھىيەسى بىلەن قوشنا، شەرقتە نۇرى يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. يېزىنىڭ شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 39.6-69.8 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ھالقىش ئارىلىقى 142.7-153 كىلومېتىر.
دۇبەي خور مۇنارى
دۇبەي خور مۇنارى (خور مۇنارى) قۇرۇلۇش قىلىنىۋاتقان ئۇنىۋېرسال بىرىكمە قۇرۇلما بولۇپ،بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى نىڭ دۇنياغا مەشھۇر ساياھەت نوقتىسى بولغان دۇبەي شەھىرىگە جايلاشقان. بۇ مۇنارغا كىتىدىغان چىقىم تەخمىنەن 3.67 مىليارد دىرھام بولۇپ، 2020-يىلى پۈتۈپ چىقىشى مۆلچەرلەنمەكتە.
1984 - يىلى
1984 - يىلى
ۋولاپۈك
left|thumb|180px|ۋولاپۈك تىلى بايرىقى ۋولاپۈك (Volapük) سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1879-يىلى يوھان مارتىن شىلېيەر تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 20 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئىبىرىيە يېرىم ئارىلى
ئىبىرىيە يېرىم ئارىلى ( / aɪ ˈ b ɪər / ə n / )، [lower-alpha 2] [lower-alpha 1] يەنە ئىبىرىيە دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ ئاساسلىقى ئىسپانىيە بىلەن پورتۇگالىيەگە بۆلۈنگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ زېمىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى، شۇنداقلا فرانسىيەنىڭ جەنۇبى، ئاندوررا ۋە جەبەلتارىقنىڭ كىچىك رايونىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يەر مەيدانى تەخمىنەن 583،254 كۋادرات كلومىتىر، [1] ۋە نوپۇسى تەخمىنەن 53 مىليون، ئۇ سكاندىناۋىيە يېرىم ئارىلىدىن قالسىلا ئىككىنچى چوڭ ياۋروپا يېرىم ئارىلى.
ئىسمى
thumb| ئىبىرىيە يېرىم ئارىلى ۋە فرانسىيەنىڭ جەنۇبى، 2014-يىلى مارتتا بۇلۇتسىز كۈندە سۈنئىي ھەمراھ سۈرىتى
گرېكچە ئىسمى
ئىبېرىيە سۆزى لاتىنچە « Hiberia » سۆزىدىن ئۆزگەرتىلگەن ئىسىم بولۇپ، قەدىمكى يۇنانچە wordβηρία ( Ibēríā ) سۆزىدىن كەلگەن بولۇپ، رىم ئىمپېرىيىسى ھۆكۈمرانلىقىدىكى گرېتسىيە جۇغراپىيەشۇناسلىرى بۈگۈنكى كۈندە ئىنگلىز تىلىدا ئىبېرىيە يېرىم ئارىلى دەپ ئاتالغان. ئۇ ۋاقىتلاردا بۇ ئىسىم بىر جۇغراپىيىلىك ئورۇن ياكى ئالاھىدە نوپۇسنى تەسۋىرلىمەيتتى. بۇ ئىسىم ئىبېرىيە پادىشاھلىقى ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلگەن، يەرلىك كاۋكاز رايونىدىكى كارتلى دەپ ئاتالغان، كېيىن گرۇزىيە پادىشاھلىقىغا ئايلىنىدىغان يادرولۇق رايون. دەل سترابو تۇنجى بولۇپ پىرېنىيەلىكلەر تەرىپىدىن گول (كېلتىك دىن «ئىبېرىيە» نىڭ ئېنىقلانغانلىقىنى دوكلات قىلغان ۋە ئۇ يەردىن غەربىي جەنۇب (ئۇ «غەرب» دېيىلىدۇ) نى ئۆز ئىچىگە ئالغان.  غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە رومان تىللىرىنىڭ مۇستەھكەملىنىشى بىلەن «ئىبېرىيە» سۆزى رىمنىڭ «ھىبىرىيە» ۋە گرېتسىيەنىڭ «Ἰβηρία» سۆزىنى داۋاملاشتۇردى.
قەدىمكى يۇنانلىقلار ئوتتۇرا دېڭىزدا غەربكە سەپەر قىلىش ئارقىلىق فىنلاندىيەلىكلەردىن ئاڭلىغان ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىغا يېتىپ باردى. مىلېتۇسلىق ھىكاتايۇس مىلادىدىن ئىلگىرىكى 500-يىللار ئەتراپىدا يازغان ئىبېرىيە دېگەن سۆزنى تۇنجى بولۇپ ئىشلەتكەن. ھالىكارناسۇسلىق ھىرودوت فوكانلىقلار ھەققىدە مۇنداق دېدى: «ئۇلار گرېتسىيەلىكلەرنى […] ئىبېرىيە بىلەن تونۇشتۇردى». سترابونىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ئىلگىرىكى تارىخچىلار ئىبىرىيەنى ئىشلىتىپ، «thisβηρος» ( Ibēros، ئېبرو ) نىڭ شىمالىدىكى رونېغا قەدەر بولغان دۆلەتنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ دەۋرىدە ئۇلار پىرېنىيەنى چەك قىلىپ قويغان. پولىبىيۇس بۇ چەككە ھۆرمەت قىلىدۇ، ئەمما ئىبېرىيەنى ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ گىبرالتارغىچە بولغان ئارىلىقى دەپ ئاتايدۇ، ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىسمى يوق. باشقا جايلاردا ئۇ ساگۇنتۇمنىڭ «ئىبىرىيە بىلەن سېلتېرىيەنى تۇتاشتۇرىدىغان تاغ تىزمىلىرىنىڭ دېڭىز قىرغىقىدا» ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
سترابو كاررېتانلىقلارنى پىرېنىيەدە ياشايدىغان «ئىبىرىيە پاي چېكى» نىڭ ئادەملىرى دەپ ئاتايدۇ، ئۇلار كېلت ياكى كېلىتلىقلاردىن پەرقلىنىدۇ.
رىمچە ئىسىملىرى
چارلىز ئېبېلنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، لاتىنچە ۋە گرېتسىيە تىلىدىكى قەدىمكى مەنبەلەردە ئىسپانىيە ۋە ھىبىرىيە (گرېتسىيە: ئىبېرىيە) مەنىداش سۆز سۈپىتىدە قوللىنىلغان. بۇ سۆزلەرنىڭ قالايمىقانلىشىشى سىياسىي ۋە جۇغراپىيىلىك نۇقتىدىن ھالقىپ كەتكەنلىكتىن بولغان. لاتىنچە سۆز Hiberia، گرېتسىيە ئىبېرىيەگە ئوخشايدۇ، مەنىسى «ھىبېرىيەلىكلەر زېمىنى» غا تەرجىمە قىلىنغان. بۇ سۆز ھىبېرۇس دەرياسىدىن كەلگەن (ھازىرقى Ebro ياكى Ebre دەپ ئاتىلىدۇ). شۇنىڭ بىلەن ھىبېر (ئىبېرىيە) ئېبرو دەرياسىغا يېقىن جايدا ياشايدىغان كىشىلەرنىڭ ئاتالغۇسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. رىم ئەدەبىياتىدا تۇنجى قېتىم مىلادىدىن ئىلگىرىكى 200-يىلى يىللىق شائىر ئېننىيۇس تىلغا ئېلىنغان. ۋىرگىل گرۇزىيە تىلىدا impacatos (H) iberos («خاتىرجەمسىز ئىبېرى ») نى يازغان. رىم جۇغراپىيەچىلىرى ۋە باشقا نەسرىي يازغۇچىلار رىم جۇمھۇرىيىتى دەۋرىدىن تارتىپلا پۈتكۈل يېرىم ئارالنى ئىسپانىيە دەپ ئاتىغان.
گرېتسىيە ۋە رىم قەدىمكى دەۋرلىرىدە Hesperia دېگەن ئىسىم ئىتالىيە ۋە ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىدا ئىشلىتىلگەن. كېيىنكى ئەھۋالدا، Hesperia Ultima (ئۇنىڭ يىراق غەربتىكى ئورنىنى كۆرسىتىدۇ) رىم يازغۇچىلىرى ئارىسىدا ئىلگىرىكىگە ئوخشىماسلىق شەكلىدە كۆرۈلىدۇ. [19] يەنە رىم قەدىمكى دەۋرىدىن باشلاپ، يەھۇدىيلار يېرىم ئارالغا سېفاراد دېگەن ئىسىمنى قويغان. [20]
ئۇلار ئىلگىرىكى كارتاگىن زېمىنىغا سىياسىي جەھەتتىن قىزىقىدىغان بولغاچقا، رىملىقلار Hispania Citerior ۋە Hispania Ulterior دېگەن ئىسىملارنى «يېقىن» ۋە «يىراق» ئىسپانىيەگە ئىشلىتىشكە باشلىغان. ئەينى ۋاقىتتا Hispania ئۈچ رىم ئۆلكىسىدىن تەركىب تاپقان: Hispania Baetica، Hispania Tarraconensis ۋە Hispania Lusitania. سترابو مۇنداق دېدى: رىملىقلار ئىسپانىيە ۋە ئىبىرىيەنى ماس قەدەمدە ئىشلىتىپ، يېقىن شىمال بىلەن يىراق جەنۇبتىكى ئۆلكىلەرنى پەرقلەندۈرىدۇ. («ئىبېرىيە» دېگەن نام مۈجمەل بولۇپ، كاۋكازدىكى ئىبېرىيە پادىشاھلىقىنىڭ ئىسمى ئىدى. )
يېرىم ئارالدا ئادەتتە قايسى تىلدا سۆزلەنگەن بولۇشى مۇمكىن، ئۇزۇن ئۆتمەي لاتىن تىلىغا يول بەردى، ۋاسكون تىلىدىن باشقا، پىرېنىيە توساقلىرى تەرىپىدىن ئايرىۋېتىلگەن تىل سۈپىتىدە ساقلانغان.
ئېتىمولوگىيە
thumb| Huesca دىن شەرقىي شىمال ئىبېرىيە يېزىقى ئىبېرىيە يېرىم ئارىلى ئەزەلدىن ئېبرو دەرياسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ( قەدىمكى يۇنان تىلىدىكى ئىبروس ۋە لاتىن تىلىدىكى ئىبرۇس ياكى ھىبرۇس). بۇ جەمئىيەت ناھايىتى ياخشى بىلىندى، بۇنى بايان قىلىش ھاجەتسىز. مەسىلەن، ئىبرىيا سترابودىكى «ئىبرۇسنىڭ بۇ تەرىپى» بولغان دۆلەت ئىدى. پلانىي گرېتسىيەلىكلەرنىڭ ھىبېرۇس دەرياسى سەۋەبىدىن «پۈتكۈل ئىسپانىيە» نى ھىبىرىيە دەپ ئاتىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ دەريا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 226-يىلى رىم بىلەن كارتاج ئوتتۇرىسىدىكى ئېبرو شەرتنامىسىدە پەيدا بولۇپ، كارباگىننىڭ ئېبروغا بولغان قىزىقىشىنىڭ چېكىنى بەلگىلىگەن. ئاپپياندا بايان قىلىنغان شەرتنامىنىڭ تولۇق تەسۋىرىدە ئىبرۇس ئىشلىتىلگەن. پولىبىئۇس بۇ چېگرانى تىلغا ئېلىپ، «يەرلىك ئىسىم» نىڭ ئىبر ئىكەنلىكىنى، قارىماققا ئەسلى سۆز ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ گرېتسىيە ياكى لاتىنچە -os ياكى -us ئاخىرلاشقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
جۇغراپىيەشۇناسلار ۋە تارىخشۇناسلار ھازىرقى ئىسپانىيەنىڭ جەنۇبىدىن ھازىرقى فرانسىيەنىڭ ئوتتۇرا دېڭىز قىرغىقىنى بويلاپ ھازىرقى فرانسىيەنىڭ جەنۇبىغا تۇتىشىدىغان بۇ يەرلىك كىشىلەرنىڭ دەسلەپكى دائىرىسى « ئىبېرىيە » دەپ ئاتالغان، تېخى نامەلۇم تىلنى ئىپادىلەيدىغان ئوقۇشقا بولىدىغان يېزىقنىڭ مىسالى. بۇ يەرلىك ئىسىممۇ ياكى گرېتسىيەلىكلەر تەرىپىدىن ئېبروغا يېقىن جايدا تۇرۇش ئۈچۈن ئۇلارغا بېرىلگەنمۇ يوق. Polybius دىكى ئىشەنچ ئېتىمولوگىيەگە بەلگىلىك چەكلىمىلەرنى قويىدۇ: ئەگەر تىل نامەلۇم بولۇپ قالسا، ئىبېرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سۆزلەرنىڭ مەنىسىمۇ نامەلۇم بولۇشى كېرەك. ھازىرقى باسك تىلىدا، ئىبار سۆزى «ۋادى» ياكى «سۇغارغان يايلاق» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ، ئىباي بولسا «دەريا» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ، ئەمما ئېبرو دەرياسىنىڭ ئېتىمولوگىيەسىگە بۇ باسك ئىسىملىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھېچقانداق پاكىت يوق.
قىستۇرما تاختا
thumb|كونا تىپتىكى قىستۇرما تاختا thumb|ئشلىتىلۋاتقان كېڭەيتمە روزېتكلىق قىستۇرما تاختا thumb|قىستۇرما تاختانىڭ ئىچكى كۆرۈنۈشى thumb|قىستۇرما تاختاقىستۇرما تاختا (ئېنگلىزچە: Power strip؛ ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 插板، چابەن؛ 接线板) بىر قاتار روزېتكالارنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن، بىر ئۇچى بىۋاستە توك مەنبەسگە ئۇلانغان، كۆچمە زەرەتلىگۈچ ئۈسكۈنىسىدۇر. قىستۇرما تاختا ئادەتتە ناھايىتى كەڭ ئىشلىتىلدىغان، قۇلايلىق، يۆتكەشكە بۇلدىغان، كۆپ روزېتىكا تۆشىگى بىلەن تەمىنلەيدىغان بىر خىل ئۈسكۈنىدۇر.
فرانكلىن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
دۆلەت تەۋەلىكى :ئامېرىكا
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1790-يىل 4-ئاينىڭ 17-كۈنى
كەسپى :ئالىم، سىياسىئون، دىپلومات، ئەدىب
چەتئەلچە نامى :Benjamin Franklin
تەتقىقات ھاياتى
فرانكلىن ئاساسەن ئۆزىنىڭ ئېلېكتر ئىلمى جەھەتتىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرى بىلەن مەشھۇر ئالىمغا ئايلانغان. بىر قېتىم ئۇ ئېلېكتر ئىلمى تەجرىبىسى ئىشلەۋاتقاندا، ئايالى ئېھتىياتسىزلىقتىن، زەرەتلەنگەن مېتال تاياقچىغا تېگىپ كېتىپ، «ۋاژ» قىلغان ئاۋاز بىلەن تەڭ ئۇچقۇن چاچراپ ئايالىنى توك سوقۇۋېتىدۇ. بۇ تاسادىپىي ئىشتىن فرانكلىن تەبىئىي چاقماق سۈنئىي پەيدا بولغان ئېلېكتر بىلەن ئوخشاش بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ھېس قىلىدۇ. ئۇ، بۇ قىياسىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، يامغۇر يېغىپ چاقماق چاققاندا لەگلەك ئۇچۇرۇشنى پىلانلايدۇ، مۇشۇنداق قىلغاندا ئېلېكتر ھۆل بولغان لەگلەك يىپى بىلەن ئۆتۈپ كېلەلەيتتى. بۇ گەرچە ئىنتايىن خەتەرلىك ئىش بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ھەقىقەت ئۈچۈن ھېچنېمىدىن قورقمايدۇ.
1752-يىلى7-ئاينىڭ مەلۇم بىر كۈنى، فرانكلىن لەگلەك ۋە زەرەت قاچىلىغۇچنى ئېلىپ دالىغا بېرىپ، لەگلەك ئۇچۇرىدۇ، يامغۇر شارقىراپ يېغىپ، گۈلدۈرماما گۈلدۈرلەپ چاقماق چاققاندا فرانكلىن بىر مىس ئاچقۇچنى لەگلەك يىپىغا چىگىپ قويىدۇ. توساتتىن چاقماق چېقىپ لەگلەك يىپىنىڭ بوش تالالىرى كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدىغان كۈچ تىرەپ تۇرغاندەك تىك بولۇپ كېتىدۇ. فرانكلىن قولىنىڭ ئۇيۇشقانلىقىنى ھېس قىلىدۇ، ئۇ قولىنى مىس ئاچقۇچنىڭ يېنىغا ئاپارغان ھامان، ئاچقۇچتىن ئۇچقۇن ئېتىلىپ چىقىدۇ. فرانكلىن «مېنى توك سوقتى! چاقماقنىڭ ئۆزى توك ئىكەن!» دەپ ۋارقىراپ كېتىدۇ، ئۇنىڭ تەلىيىگە بۇ قېتىم چۈشكەن چاقماق ئاجىزراق بولغاچقا، فرانكلىن يارىلانمايدۇ. نەتىجىدە، فرانكلىن ھاياتىنىڭ خەۋپكە ئۇچرىشىغا قارىماي چاقماقنىڭ سىرىنى ئېچىپ، كۆكتىكى چاقماق بىلەن يەردىكى زەرەت ئۇچقۇنى ياكى سۈركىلىشتىن پەيدا بولغان زەرەتنىڭ بىردەكلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ قېتىمقى مەشھۇر «لەگلەك تەجرىبىسى» ئەينى چاغدا پۈتۈن دۇنيانى زىلزىلىگە سالغان.
مۇھىم تۆھپىللىرى
فرانكلىن ئاجايىپ تەجرىبە ئىقتىدارىنى ئاساس قىلىپ، ئېلېكتر ھەرىكىتىنىڭ قانۇنىيەتلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىدۇ، مۇسبەت زەرەت، مەنپي زەرەت، ئۆتكۈزگۈچ، باتارېيە، زەرەتلەش. . . دېگەندەك نۇرغۇن مەخسۇس ئاتالغۇلارنى ئىجاد قىلىدۇ، بۇلار دۇنيادا ئومۇميۈزلۈك قوللىنىدىغان لېكسىكا تەركىبىگە ئايلىنىدۇ. ئۇ ماتېماتىكىدىكى مەنپىي، مۇسبەت ئۇقۇمىدىن پايدىلىنىپ، زەرەتنىڭ خاراكتېرىنى تۇنجى بولۇپ ئىلمىي ھالدا مۇسبەت زەرەت، مەنپىي زەرەت ئۇقۇمى بىلەن ئىپادىلەيدۇ ۋە زەرەت پەيدا بولمايدۇ ھەم يوقالمايدۇ دېگەن ئىدىيىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، كېيىنكىلەر مۇشۇ ئاساستا زەرەتنىڭ ساقلىنىش قانۇنىنى بايقايدۇ. ئۇ چاقماق قايتۇرغۇچ ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرنى ئەڭ بالدۇر ئوتتۇرىغا قويغان، مۇشۇ ئاساستا چاقماق قايتۇرغۇچنى ياساپ، چاقماق ئاپىتىدىن ساقلىنىپ، خۇراپاتلىقنى تۈگەتكەن.
ئالاقىدار بايان
فرانكلىن يەنە مۇنەۋۋەر سىياسىئون، ئامېرىكا مۇستەقىللىق ئۇرۇشىدىكى پېشقەدەم جەڭچى. ئۇ «مۇستەقىللىق خىتابنامىسى» ۋە ئامېرىكا ئاساسىي قانۇنىنى تەييارلاشقا قاتناشقان، قۇللۇق تۈزۈمنى بىكار قىلىشنى پائال تەشەببۇس قىلىپ، ئامېرىكا خەلقىنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولغان.
ئارسلانباغ يېزىسى
ئارسلانباغ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 20 مىڭ ئەتراپىدا.
شتېپسىل
شتېپسىل (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: تىقتۇرما، پلاگ، زرەتلىگۈچ تېرمىنالى؛ ئېنگلىزچە: electrical plug) ئادەتتە توك سىمنىڭ ئۇچىدىكى تومتاق مىخلىق قىسمى بولۇپ، بىۋاستە ھالدا روزېتكا ياكى قىستۇرما تاختىغان قىستۇرۇش ئارقىلق زەرەتلەش مەقسىتىگە يەتكۈزىدۇر. thumb|ئەگمە شتېپسىل thumb|رۇسىيەنىڭ ستېپسىلى
قانۇنىي شەخس
قانۇندا، قانۇنىي شەخس ھەر قانداق ئادەم ياكى «نەرسە» (مۈجمەل ئەمەس، ھەرقانداق قانۇنىي شەخس )  ئىنسان ئادەتتە قانۇندا قىلالايدىغان ئىشلارنى قىلالايدۇ، مەسىلەن توختام تۈزۈش، ئەرز قىلىش. ھەمدە ئەرز قىلىش، مال-مۈلۈك ۋە باشقىلار. « قانۇنىي شەخس » دېگەن سۆزنىڭ سەۋەبى بەزى قانۇنىي ئىگىلەرنىڭ ئادەم ئەمەسلىكى: شىركەت ۋە شىركەتلەر قانۇنلۇق سۆزلەيدىغان «ئادەم» (ئۇلار ئادەتتىكى كىشىلەر قىلالايدىغان نۇرغۇن ئىشلارنى قانۇنلۇق قىلالايدۇ)، ئەمما ئۇلار ئا. مەنىسى.
شۇڭلاشقا ئىككى خىل قانۇنىي شەخس بار: ئىنسان ۋە ئىنسان ئەمەس. قانۇندا، ئىنسان تەبىئىي ئادەم (بەزىدە جىسمانىي ئادەم ) دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئىنسان بولمىغان كىشى قانۇنشۇناس دەپمۇ ئاتىلىدۇ (بەزىدە قانۇنشۇناس، قانۇنشۇناس، سۈنئىي، قانۇنلۇق ياكى ئويدۇرما ئادەم، Latin  ). ).
قانۇنلۇق كىشىلەر شىركەت، شىركەت (بەزى رايونلاردا ) ۋە نۇرغۇن ھۆكۈمەت ئورگانلىرىغا ئوخشاش ئورۇنلاردۇر. ئۇلارغا قانۇن بويىچە مۇئامىلە قىلىنغاندەك مۇئامىلە قىلىنىدۇ.
قانۇنىي سالاھىيەت قانۇنىي ئىقتىدارنىڭ ئالدىنقى شەرتى بولغاچقا (ھەر قانداق قانۇنىي شەخسنىڭ تۈزىتىش ئىقتىدارى - يەنى كىرىش، يۆتكەش قاتارلىقلار. - ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەت )، خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ ئۆز نامىدا خەلقئارالىق شەرتنامىلەرنى ئىمزالىشىنىڭ ئالدىنقى شەرتى.
ئىسھاق ئەلەيھىسسالام
ھەزرىتى ئىسھاق (ئەرەبچە:إسحاق، ئىبرانىيچە:יִצְחָק)ھەز. ئۈچ ئىلاھىي دىننىڭ ئورتاق ئاتاسى قەبۇل قىلىنغان ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ سارەدىن بولغان ئوغلى ۋە ئىككىنچى فەرزەندى ۋە قۇرئاندا ئىسمى تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەردىندۇر. ھەزرىتى يەئقۇب ۋە ئەۋاسنىڭ ئاتىسى. يەئنى، بەنى ئىسرائىل، ھەزرىتى ئىسھاقنىڭ پۇشتىدىن كەلمەكتە.
ئىسمى ۋە كىشىلىكى
"ئىسھاق" ئۇيغۇرچە كۈلۈپ تۇرىدىغان چىراي دېگەنلىك بولىدۇ.
ئىسلام مەنبئەلىرىچە ھەزرىتى ئىسھاق: ئالىم، ئىگىز، قارا كۆزلۈك، بۇغداي ئۆڭلۈك، خۇشچىراي، تىلى راۋان، ساچ ساقاللىرى ئاپئاق بىرىدۇر.
قۇرئاندا ئىسھاق
ھەزرىتى ئىسھاق قۇرئان كەرىمدىمۇ ماختالغاندۇر:
وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُم بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِندَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ (٤٧)
وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً ۖ وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢)
بىز ئۇنىڭغا (يەنى ئىبراھىمغا) ئىسھاقنى بەردۇق، (ئۇ پەرۋەردىگارىدىن سورىمىسىمۇ) يەئقۇبنى ئوشۇق بەردۇق (يەنى يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنى نەۋرە قىلىپ ياكى ئىبراھى ئەلەيھىسسالامنىڭ تەلىۋىدىن زىيادە قىلىپ بەردۇق)، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ياخشى ئادەملەر قىلدۇق (ئەنبىيا: 72)
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ ۚ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩)
جىمى ھەمدۇسانا ياشانغىنىمدا ماڭا ئىسمائىل بىلەن ئىسھاقنى بەرگەن ئاللاھ قا خاستۇر! پەرۋەردىگارىم! ھەقىقەتەن دۇئانى ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر (يەنى دۇئا قىلغۇچىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلغۇچىدۇر)(ئىبراھىم: 39)
تولغاق
تولغاق بولسا غەيرىي تەبىئىي خىلىتلارنىڭ تەسىرى ۋە تولغاق باكتېرىيەلىرىنىڭ قوشۇلۇشىدىن سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ. ئاساسلىق سەۋەب تاشقى تەسىردىن بولغان پەسىللىك كېسەللىك، ئىچكى جەھەتتىن بولسا يېمەك-ئىچمەكنىڭ پاكىز ئەمەسلىكى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :تولغاق
ئاساسلىق ئالامىتى :توڭۇپ تىترەش، تەرەت سۇدەك ھەم شىلىمشىق، بەزىدە قان، يىرىڭلىق كۆپ قېتىم كېلىش، قۇرۇق ئىنجىق، ماغدۇرسىزلىنىش
كېسەللىك سەۋەبى :غەيرىي تەبىئىي خىلىتلارنىڭ تەسىرى ۋە تولغاق باكتېرىيەلىرىنىڭ قوشۇلۇشى
كۆپ كۆرۈلىدىغانلار :ھەر قانداق ئادەم
تەۋە بۆلۈم :ئىچكى كېسەللكلەر بۆلۇم
كېسەللىك ھەققىدە
تولغاقسەۋەبى: بۇ كېسەللىك، غەيرىي تەبىئىي خىلىتلارنىڭ تەسىرى ۋە تولغاق باكتېرىيەلىرىنىڭ قوشۇلۇشىدىن سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
1-رېتسېپ
تەركىبى: قارا ھېلىلە، ئارپىبەدىيان، قەنت تەڭ مىقداردا، كالا يېغى مۇۋاپىق مىقداردا.
تەييارلاش ئۇسۇلى: قارا ھېلىلىنى كالا يېغىدا قورۇپ، باشقا دورىلارنى يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ تالقان تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە ئۈچ قېتىم، ھەر قېتىمدا 3 ~ 5 گىرامدىن ئىستېمال قىلىنىدۇ.
2-رېتسېپ
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلارنى يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، سۇ بىلەن خېمىر قىلىپ، پۇرچاقتەك چوڭلۇقتا كۇمىلاچ تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا يەتتە تالدىن ئىستېمال قىلىنىدۇ.
3-رېتسېپ
تەركىبى: قارا ھېلىلە، ئارپىبەدىيان ۋە قەنتتىن تەڭ مىقداردا، كالا يېغى مۇۋاپىق مىقداردا.
تەييارلاش ئۇسۇلى: دورىلارنى يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، كالا يېغىدا قورۇپ تالقان تەييارلىنىدۇ.
ئىشلىتىش مىقدارى: كۈنىگە ئۈچ قېتىم، ھەر قېتىمدا 3 ~ 5 گىرامدىن ئىستېمال قىلىنىدۇ.
2-رېتسېپ
تولغاقتەركىبى: سېرىقچېچەك ئۇرۇقى 10 گىرام، ئاق قىچا، ئارچا مېۋىسى، ئىسپىغۇل 30 گىرامدىن، خەشخاش ئۇرۇقى، بەزرۇلبەنجى، زىرە، كەرەپشە ئۇرۇقى، كۈدە ئۇرۇقى سەككىز گىرامدىن، سۇ مۇۋاپىق مىقداردا.
تولغاق ئالامەتلىرى
تولغاقنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى بىر-ئىككى كۈن بولىدۇ، بۇ ئۈچ تىپقا بۆلۈنىدۇ:
1. يېنىك تىپ: بىمارنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسى نورمال ياكى ئازراق يۇقىرى بولىدۇ، قورسىقى ئاغرىيدۇ. يىنىك دەرىجىدە ئىچى سۈرىدۇ، كۈندىلىك چوڭ تەرەت قېتىم سانى كۆپىيىدۇ. چوڭ تەرىتى سۇيۇقراق ھەم شىلىمشىق كېلىدۇ. بىراق قان ئارىلاش بولمايدۇ، ئادەتتە 3 ~ 7 كۈندىن كېيىن ئەسلىگە كېلىدۇ.
2. ئادەتتىكى تىپ: بىمار قاتتىق قىزىيدۇ، بەدەن تېمپېراتۇرىسى ئۆرلەپ، ℃39 ئەتراپىغا چىقىدۇ. سوغۇق تەرلەيدۇ، غالىلداپ تىترەيدۇ. ئارقىدىنلا قورسىقى ئاغرىيدۇ، ئىچى سۈرىدۇ. بىماركۈندە 10-20 قېتىمغىچە چوڭ تەرەت قىلىدۇ. تەرەت سۇيۇق كېلىدۇ، بۇنىڭدىن كېيىن شىلىمشىق ۋە قان ئارىلاش تەرەت كېلىدۇ. تولغاق بىلەن يۇقۇملىنىشى روشەن بولىدۇ(چوڭ تەرەت قىلغۇسى كېلىدۇ، بىراق چوڭ تەرەت قىلالمايدۇ). دەسلەپ داۋالىغاندىن كېيىن 1 ~ 2 ھەپتىدىن كېيىن كېسەللىك ئەھۋالى ئاستا-ئاستا ياخشىلىنىشقا باشلايدۇ.
3. ئوتتۇرا تىپتىكى زەھەرلىنىش: ئادەتتە ئىككى ياشتىن يەتتە ياشقىچە بولغان، بەدەن ساپاسى بىر ئاز ياخشى بولغان بالىلاردا كۆرۈلىدۇ، كېسەللىك ئەھۋالى خەتەرلىك بولۇپ، بەدەن تېمپېراتۇرىسى ℃40 تىن يۇقىرى بولىدۇ. روھسىزلىنىپ، ئۇيقۇغا ئامراق بولۇپ قالىدۇ ياكى بىئارام بولىدۇ. كەينى-كەينىدىن تارتىشىپ قېلىش، ھوشىدىن كېتىش ئالامەتلىرى پەيدا بولىدۇ. چىرايى ناھايىتى تېزلىكتە ئاقىرىپ، تېرىلىرىگە چېكىت-چېكىت نەرسىلەر چىقىپ قالىدۇ. كالپۇكى ئاقىرىپ، كېيىن كۆكىرىپ، پۇت-قوللىرى مۇزلاپ كېتىدۇ. قان بېسىمى تۆۋەنلەپ، نەپەس ئېلىشى تەرتىپسىز بولىدۇ. نەپەس ئېلىشى ۋاقىتلىق توختاپ قالىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا شوك بولۇپ قالىدىغان ئەھۋاللارمۇ بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە قورسىقى ئاغرىش، ئىچى سۈرۈش قاتارلىق ئۈچەي يوللىرى كسەللىك ئەھۋالى بىر ئاز يېنىك بولىدۇ. ئەگەر يۇقىرىقى ئىپادىلەر بولسا، دەرھال ۋاقتىدا دوختۇرخانىغا بېرىپ، جىددىي قۇتقۇزۇش كېرەك.
تولغاق كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا دىققەت قىلىدىغان ئىشلار
2. يۇقۇملىنىش مەنبەسىنى ئۈزۈپ تاشلاش كېرەك. مۇھىت، يېمەك-ئىچمەك ۋە شەخسىي تازىلىقىنى ياخشىلاپ، بالىلارغا تاماقتىن بۇرۇن ۋە چوڭ-كىچىك تەرەتتىن كېيىن قولنى يۇيۇش ئادىتىنى، يېمەكلىك ۋە ئىچىملىكنى پاكىزلاپ ياكى قايناتقاندىن كېيىن ئىستېمال قىلىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، بالىلارغا بارمىقىنى شوراتماسلىق، يېمەكلىكلەرنى بىۋاسىتە قولى بىلەن يېگۈزمەسلىك، پاكىز بولمىغان كۆكتات ۋە مېۋىلەرنى، سۈپىتى ئۆزگىرىپ كەتكەن ياكى ۋاقتى ئۆتۈپ كەتكەن يېمەكلىكنى يېگۈزمەسلىك كېرەك.
3. بالىلاردا ئىچى سۈرۈش ئالامەتلىرى بايقالسا، بالىنىڭ تەرىتىنى تەكشۈرۈپ، تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە ئاساسەن داۋالاشنى كۈچەيتىش ۋە ئۈزۈل-كېسىل داۋالاش، بىمارغا نىسبەتەن خەۋەر ئېلىشنى كۈچەيتىپ، يېتەرلىك سۇ تولۇقلاپ، ئوڭاي ھەزىم بولىدىغان يېمەكلىكلەرنى بېرىش، بىماردا قاتتىق قىزىش ئالامىتى كۆرۈلسە، دەرھال ۋاقتىدا قىزىتمىنى ياندۇرۇش كېرەك.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
سالىھ ئەلەيھىسسالام
ھەزرىتى سالىھ (ئەرەبچە:صالح) قۇرئاندا تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرىدۇر. پەلەك چارقى ئايلىنىپ، ئاد مىللىتىنىڭ سەلتەنىتى ۋە ئەھقاف شەھىرى يەر يۈزىدىن ئۆچۈپ كەتتى. ئۇنىڭ ئورنىغا ھىجىر شەھىرى تارىخ سەھنىسىگە چىقتى. ھىجىر شەھىرى شام بىلەن ھىجاز رايونىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان شەھەر ئىدى. زامانىمىزدا بۇ يەر، ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ شىمالىدىكى «مەدائىنى سالىھ» دەپ ئاتىلىدىغان جاينى كۆرسىتىدۇ. بۇ جايدا ياشايدىغان قەۋمنىڭ ئىسمى سەمۇد ئىدى. سەمۇد جاسىر ئىبنى ئىرەمنىڭ ئوغلى سەمۇدنىڭ نەسلىدىن كەلگەن خەلقلەرنىڭ ئومۇمىي نامى بولۇپ، ئۇلار «سەمۇد قەۋمى» دەپ ئاتالغان. بۇلار بەزى تارىخ مەنبەلىرىدە ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن ھالاك قىلىنىشتىن ساقلاپ قېلىنغان ئاد ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىلىدۇ. ئىلگىرى ئېيتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئۇلار ئىككىنچى ئاد نەسلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سەمۇد قەۋمى ھەققىدە ھەم ئىسلامدىن ئىلگىرىكى ئەرەب ئەدەبىياتى مەنبەلىرىدە ھەمدە قەدىمقى يۇنان پۈتۈكلىرىدە بەزى مەلۇماتلارنى ئۇچرىتىشقا بولىدۇ. قۇرئان كەرىمدە بولسا، 21 - سۈرىدە سەمۇد قەۋمى ۋە ئۇلارغا ئەۋەتىلگەن سالىھ پەيغەمبەر ھەققىدە مەلۇمات بېرىلىدۇ. سەمۇد مىللىتىمۇ ئاتىلىرى ئاد قەۋمىدىن قالغان ھۈنەرلىرىنى ئىشقا سېلىپ قورام تاشلارنى ئويۇپ ئېگىز تۆپىلىكلەرگە ھەشەمەتلىك سارايلار بىنا قىلدى. تۈزلەڭلىكلەرگە چۈشۈپ ئايۋان-سارايلار سالدى، باغ-بوستانلىقلار بەرپا قىلدى. تاش ئويما ھۈنەرۋەنچىلىكى خەلق ئىچىدە كەڭ تارقالغان بىر خىل كەسپكە ئايلاندى. شۇ سەۋەبتىن تاش ئويمىچىلىق سەنئىتى سەمۇد قەۋمى ئىچىدە يۇقىرى پەللىگە چىققان ئىدى. شۇنىڭغا ئەگىشىپ، بىنالار ۋە قىيا تاشلارغا ئويۇلغان زىننەتلەر شۇنداقلا تام رەسىملىرىنىڭ قالدۇقلىرى زىيارەتچىلىرىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىگە يەتكەن ئىدى.
قۇرئان كەرىمنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ قەۋم دەسلەپتە بىر ئىلاھلىق توغرا ئەقىدە بويىچە ياشىغان خەلق بولۇپ، زاماننىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ھەقىقەتتىن چەتنەپ بۇتقا چوقۇنىدىغان بولۇپ كەتكەن. ئۆزلىرى تەڭرىلەرنى ئىجاد قىلىپ ئۇنىڭغا چوقۇنۇشقا باشلىغان. قۇرئان كەرىمدە بايان قىلىنىشىچە، سالىھ پەيغەمبەر قەۋمىگە: «ئى قەۋمىم! ئاللاھقا ئىبادەت قىلىڭلار. سىلەر ئۈچۈن ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق ھەقىقىي مەبۇد يوق. ئۇ سىلەرنى تۇپراقتىن ياراتتى. سىلەرنى زېمىننى ئاۋاتلاشتۇرغۇچىلاردىن قىلدى» دەپ نەسىھەت قىلغان ئىدى. لېكىن، قەۋمى ئۇنىڭغا قۇلاق سالمىدى. ھەتتا سالىھ ئەلەيھسسالامغا قارشى چىقىپ: «ئەي سالىھ! بۇنىڭدىن ئىلگىرى سەن ئارىمىزدا ئۈلگىلىك كىشى ئىدىڭ. ئەمدىلىكتە بىزنى ئاتا – بوۋىلىرىمز ئىبادەت قىلىپ كەلگەن بۇتلارغا قۇللۇق قىلىشتىن توسامسەن؟ بىز ھەقىقەتەن سەن دەۋەت قىلغان ئىشتىن قاتتىق گۇمانلىنىۋاتىمىز» دېيىشتى.
ئەسلىدە سالىھ ئەلەيھىسسالام ئۆزلىرىنىڭ ئىچىدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان، ئىشەنچىلىك، ئاجىزلارغا خەيرى - ساخاۋەت قىلىپ تۇرۇشنى ياخشى كۆرىدىغان، كېسەللەرنى يوقلايدىغان، يوقسۇللارغا يار – يۆلەكتە بولىدىغان ۋە تۇرمۇشىنى ھەر دائىم خەيرلىك ئىشلار بىلەن ئۆتكۈزىدىغان كىشى ئىدى. بۇ خىل خىسلەتلىرى بىلەن قەۋمى ئىچىدە شۇنداق يۇقىرى مەرتىۋىگە ئېرىشكەنكى، خەلقى ئۇنىڭدىن كەلگۈسىدە مۇھىم ئىشلارنى قىلىدىغان ئادەم بولۇپ چىقىدۇ، دەپ ئۈمىد كۈتۈشەتتى. سالىھ ئەلەيھىسسالام قەۋمىنىڭ بارلىق بېسىملىرىغا قارشى چىدامچانلىق بىلەن ئىلاھىي دەۋەتنى داۋاملاشتۇردى. ھەتتا قەۋمىگە بەك كۆيۈنۈش ھېسسىياتىدا بولدى. بۇ مەقسەت بىلەن ئۇلارنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن قۇتۇلدۇرۇشقا تىرىشتى. مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەردىن بىرىدە بايان قىلىنىشىچە، ئۇ: «ئى قەۋمىم! ئېيتىڭلارچۇ، مەن پەرۋەردىگارىم تەرىپىدىن نازىل بولغان ئېنىق دەلىلگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ ۋە ئۇنىڭ رەھمىتىگە سازاۋەر بولۇپ تۇرۇپ، ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلسام، ئاللاھنىڭ ئازابىدىن مېنى كىم قۇتقۇزىدۇ؟» دەپ، ئۇلارنى ھەق يولغا چاقىردى.
ئۇ تەرسا مىللەتنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن ئۇلارغا مۆجىزە سۈپىتىدە تاشنى يېرىپ تۆگە چىقىرىپ بېرىدۇ. مۆجىزىلەر ئەسلىدە پەيغەمبەرلىك دەۋاسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئاتالغۇ بولۇپ، ئىنسانلارنى خەيرىلىك ئىشلارغا ۋە بەخت – سائادەتكە چاقىرىدىغان ئادەتتىن تاشقىرى بىر ھادىسە. مۆجىزە ئارقىلىق كىشى ئۆزىنىڭ ئاللاھ تەرىپدىن ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەن بىر ئەلچى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئشىلتىدۇ. سەمۇد مىللىتى، تاش ئويمىچىلىق ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى ئىشلىرىنىڭ كۆپىنچىسى تۆگە ئارقىلىق بولىدىغان قەۋم بولغاچقا، سالىھ ئەلەيھسسالامنىڭ ئەڭ چوڭ مۆجىزىسى بىر قىيا تاشنى يېرىپ، ئۇنىڭ ئىچىدىن بىر ھىنگان تۆگە چىقىرىش بولغان. ئىلاھىي دەۋەتنىڭ بۇ باسقۇچى، سۆز بىلەن بولىدىغان دەۋەتنىڭ ئەڭ ئاخىرقى پەللىسى ئىدى. بۇنىڭدىن كېيىن ئىنسانلار يا ھەقىقەتنى قوبۇل قىلىپ توغرا يولدا ماڭاتتى ياكى بولمىسا، ھالاكەتكە دۇچار بولاتتى. بۇ ئەھۋال بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ دەۋەت جەريانىنىڭ مۇھىم بىر نۇقتىسىنى تەشكىل قىلىدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاش سالىھ ئەلەيھسسالام مۆجىزە سۈپىتىدىكى بۇ تۆگە ھەققىدە قەۋمىگە: «ئۇ مۇئەييەن بىر كۈندە سۇ ئىچسۇن، سىلەرمۇ مۇئەييەن بىر كۈندە سۇ ئىچىڭلار، ئۇنىڭغا چېقىلماڭلار. ئۇنى ئاللاھنىڭ زېمىنىغا قويۇۋېتىڭلار، ئىختىيارى ئوتلىسۇن، ئۇنىڭغا زىيان – زەخمەت يەتكۈزمەڭلار، بولمىسا سىلەرنى پات يېقىندا كېلىدىغان ئازاپ ھالاك قىلىۋېتىدۇ» دەپ نىدا قىلىدۇ. لېكىن، يامانلىقتا ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەن بۇ مىللەت ئۇنىڭ سۆزىگە قۇلاق سالمىدى. تۆگىنى بوغۇزلاشتى. ھەتتا قەۋمى سالىھ ئەلەيھىسسالام بىلەن بىللە ئەگەشكۈچىلىرىنى بىر كېچىدىلا مەخپىي ھالدا ئۆلتۈرۈپ تاشلاشنى پىلانلىغان ئىدى. قۇدرەتلىك ئاللاھ، ئۇلارنىڭ سۇيىقەستلىرىنى ئۇلارغا تۇيدۇرمايلا بىتچىت قىلىۋەتتى. قەۋمنى خاتا يولدىن قايتۇرۇپ، ھەقىقەتكە باشلاش ئۈچۈن قوللانغان بارلىق چارە - ئاماللار ئەسقاتمىغان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن سالىھ ئەلەيھسسالام بۇ ئازغۇن ئىنسانلارغا ئۈچ كۈندىن كېيىن ھالاك بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى. چۈنكى ئۇلار بۇ بالايى ئاپەتنى ئۆزلىرى تەلەپ قىلىپ: «ئى سالىھ! ئەگەر پەيغەمبەرلىكىڭ راست بولسا، بىزنى قورقۇتقان ئازابنى كەلتۈرۈپ باق، قېنى» دېگەن ئىدى.
بۇ تەلەپ نەتىجىسىدە زالىم قەۋمگە قورقۇنچلىق چاقماق چېقىپ، سەھەر ۋاقتى قاتتىق ئاۋاز يۈزلەندى – دە، ئۇلار ئۆيلىرىدە ئولتۇرغان پېتى قېتىپ قالدى. ئۆيلىرى خۇددىي ئۇلار ياشىمىغاندەك بولۇپ كەتتى. باغ-بوستانلىقلار، ھەشەمەتلىك سارايلار ئادىمىزاتسىز قالدى. خاتىرجەم ياشايمىز دەپ تاغلارنى يېرىپ ياسىغان قەلئەلەر ئۇلارنى قۇتقۇزالمىدى.
ئاللاھ تائالا سەمۇد قەۋمىنى مانا مۇشۇنداق ھالاك قىلدى. سالىھ ئەلەيھىسسالام ئۆزى بىلەن بىللە ئىمان ئېيتقان كىشىلەرنى رەھىم قىلىپ قۇتقۇزۇپ قالدى. بەزى مەنبەلەردە ھالاكەتتىن قۇتۇلغانلارنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ تائىف شەھىرىگە كۆچۈپ كەلگەنلىكى، ھەتتا ئۇ يەردە ياشايدىغان سەقىف قەبىلىسىنىڭ، ئەنە شۇ ھالاكەتتىن قۇتۇلۇپ قالغانلارنىڭ نەسلىدىن ئىكەنلىكى قەيت قىلىنىدۇ. ئاللاھ تائالا ئەنە شۇنداق مەرھەمەتلىك ۋە قۇدرەتلىك زاتتۇر. ھەقىقىي مەنىدە ئىمان ئېيتىقانلارنى مېھرى - شەپقىتى بىلەن مۇھاپىزەت قىلىدۇ. زالىملارنى ۋاقتى - سائىتى كەلگەندە رەسۋا قىلىدۇ، يەر بىلەن يەكسان قىلىدۇ. مانا مۇشۇ تارىخىي ھادىسىدە بىلىدىغان قەۋم ئۈچۈن ئىبرەتلىك ھەقىقەتلەر بار.
سۇپۇپى ھەجەرۇليەھۇد
سۇپۇپى ھەجەرۇليەھۇد، بۇ دورا سۇس سېرىق رەڭلىك سۇپۇپ. سۈيدۈك ھەيدەپ،تاش چۈشۈرۈش تەسىرىگە ئىگە.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
دورا نامى :سۇپۇپى ھەجەرۇليەھۇد
چۈشەندۈرۈش
سۇپۇپى ھەجەرۇليەھۇد، بۇ دورا سۇس سېرىق رەڭلىك سۇپۇپ. سۈيدۈك ھەيدەپ،تاش چۈشۈرۈش تەسىرىگە ئىگە.بۆرەك،دوۋسۇندىكى ۋە سۈيدۈك يولىدىكى تاشلارنى چۈشۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. بۆرەك،دوۋسۇندىكى ۋە سۈيدۈك يولىدىكى تاشلارنى چۈشۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
ياسالما شەكلى
تەركىبى
يەھۇدى تېشى              36g      قۇغۇن مېغىزى           135g
تەرخەمەك مېغىزى           135g     قاپاق ئۇرۇقى مېغىزى     81g
سېمىز ئوت ئۇرۇقى           54g      كەتىرا                   27g
تاۋۇز ئۇرۇقى مېغىزى        27g
يەھۇدى تېشى
1926 - يىلى
1926 - يىلى
سۇپۇپى ھەجەرۇليەھۇد
ياسىلىشى
يۇقۇرقى 7 خىل دورىنى ناھايىتى يۇمشاق سوقۇپ،مۇۋاپىق مىقداردىكى سۇپۇپى شېكەر بىلەن تەكشى ئارىلاشتۇرۇپ  1000g سۇپۇپ تەييارلىنىدۇ.
قاچىلىنىش ئۆلچىمى
ھەر بىر خالتىغا (1) 5g (2) g100 دىن قاچىلىنىدۇ.
تەركىبى
ئاساسلىق دورىسى
ساقلاش
ئېغىزى ھىم ئىتىلىپ ساقلىنىدۇ.
مىقدارى
كۈندە 2 قېتىم،ھەر قېتىمدا 5 ～ 10 گرامدىن  ئىستىمال قىلىنىدۇ.
تەكشۈرۈش
بۇ دورا سۇپۇپ ياسالمىسىغا ئالاقىدار ھەر خىل بەلگىلىمىلەر (جوڭگو دورا قامۇسى بىرىنچى بۆلۈم 2010-يىل، قوشۇمچە IB) گە ئۇيغۇن بولۇشى لازىم.
لىڭگۋا فرانكا نوۋا
left|thumb|180px|تىلىنىڭ بايرىقى لىڭگۋا فرانكا نوۋا (Lingua franca nova)، «ئېلېفېن» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1965-يىلى جورج بۇرې تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 500 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
12 بۇرج
ئۇن ئىككى بۇرج:
1. ئارسلان [arslan] (ئەسەد بۇرجى)
3. ئوغلاق [oğlaq] (جەدى بۇرجى)
4. قوشكېزەك [qoşkézek] (جەۋزا بۇرجى)
5. سوغا [soğa] (دەلۋە بۇرجى)
6. قىسقۇچپاقا [qisquçpaqa] (سەرەتان بۇرجى)
8. كىز [kiz] (سۇنبۇلە بۇرجى)
9. ياچاق [yaçaq] (قەۋس بۇرجى)
10. تارازا [taraza] (مىزان بۇرجى)
11. قوزا [qoza] (ھەمەل بۇرجى)
12. بېلىق [béliq] (ھوت بۇرجى)
ئۇلۇغساي يېزىسى
ئۇلۇغساي يېزىسى چىرا ناھىيىسى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا، تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتىگە، كۇئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان بۇلۇپ، چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، يېزا ئىگىلىكىنى قوشۇمچە قىلىدۇ. تاغلىقچارۋىچىلىق كەنتى، يەنە چەت، يىراق تاغلىق رايوندىكى دۆلەت دەرىجىلىك نامرات يېزا. يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ چىرا ناھىيەسى چىرا بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 90 كىلومېتىر كېلىدۇ، نۇرى يېزىسى بىلەن بولغان ئارىلىقى 25 كىلومېتر،چاقا يېزىسى بىلەن بولغان ئارىلىقى 30 كىلومېتىر كېلىدۇ. غەربىي تەرىپى خوتەن،لوپ ناھىيەسى گە، شەرقتە كېرىيە ناھىيەسى گە تۇتىشىدۇ.
بايلىقى
يېزىنىڭ مۇھىم كان بايلىقلىرىدىن ئالتۇن، قاشتېشى، ھاك تاش، مىس كان، كىۋارتىس، كرىستال قاتارلىقلار بار. ياۋايى ھايۋانلاردىن ئاساسلىقى جەرەن، تۈلكە، سۇغۇ، ياۋا توشقان، بۈركۈت، ئۇلار، كەكلىك قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى مەزەنجۈش، يەر مەدىكى، قار لەيلىسى قاتارلىقلار بار. يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى تۆگە يۇڭى، يۇڭ، تېرە، ئۆرۈك قېقى قاتارلىقلار بار. ئېشەك يېلىمى بولسا ئېشەك تېرىسى ئارقىلىق ئاساسىي خام ئەشيا قىلغان بۇلۇپ، جۇڭگو تېبابەت دورىلىرىنىڭ ساغلاملىق مەھسۇلاتلىرى بازىرىدا مۇھىم خام ئەشيا قىلىنىدۇ. سۈپەتلىك ئېشەك تېرىسى شىنجاڭنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدا داڭلىق.
ئىللىنوئىس
ئىللىنوئىس ( /ˌ ɪ l ə ˈ n ɔɪ /) ( / ) IL -ə- NOY ) ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا غەربىي قىسمىدىكى شىتات . چىكاگو ئەڭ چوڭ شەھەر، پايتەختى سپرىڭفىيلد. باشقا چوڭ شەھەرلەر مېترو شەرق ( بۈيۈك سانت لۇئىس )، پېيورىيا ۋە روكفورد قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئامېرىكىدىكى 50 ئىشتات ئىچىدە، ئىللىنوئىس دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 5-ئورۇندا، نوپۇسى ئالتىنچى، يەر كۆلىمى 25-ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئىللىنوئىس ئىقتىسادى بىر قەدەر كۆپ، شەرقىي شىمالدىكى چىكاگو شەھىرى، شىمال ۋە مەركىزىدىكى ئاساسلىق سانائەت ۋە دېھقانچىلىق مەركەزلىرى، جەنۇبتا كۆمۈر، ياغاچ، نېفىت قاتارلىق تەبىئىي بايلىقلار بار. مەركىزى ئورنى ۋە جۇغراپىيىلىك ئورنىنىڭ تەسىرىدە، بۇ شىتات ئاساسلىق قاتناش تۈگۈنى : چىكاگو پورتى چوڭ كۆل ۋە ساينت لاۋرېنس دېڭىز يولى ئارقىلىق ئاتلانتىك ئوكيانغا، ئىللىنوئىس سۇ يولى ئارقىلىق مىسسىسىپى دەرياسىدىن مېكسىكا قولتۇقىغا تۇتىشىدۇ. . بۇنىڭدىن باشقا، مىسسىسىپى، ئوخېئو ۋە ۋاباش دەريالىرى دۆلەت چېگراسىنىڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. چىكاگو ئوخارې خەلقئارا ئايرودرومى ئون نەچچە يىلدىن بۇيان دۇنيادىكى ئون ئاۋات ئايرودرومنىڭ بىرى. ئىللىنوئىس ئۇزۇندىن بۇيان ئامېرىكىنىڭ كىچىكلىتىلگەن كارتىنىسى ۋە ئامېرىكا مەدەنىيىتىدىكى قوڭغۇراق دەپ قارىلىپ كەلگەن، ئۇ پېئورىيادا ئوينامدۇ؟.
ھازىر ئىللىنوئىس ئىشتاتىدا كاھوكىيە رايونىنى مەركەز قىلغان ئىلغار مەدەنىيەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەر خىل يەرلىك مەدەنىيەتلەر نەچچە مىڭ يىل ئولتۇراقلاشقان. فرانسىيەلىكلەر تۇنجى بولۇپ كەلگەن ياۋروپالىقلار بولۇپ، ئۇلار 17-ئەسىردە مىسسسىپپى دەرياسىغا يېقىن جايدا ئولتۇراقلاشقان، ئۇلار ئىللىنوئىس دۆلىتى دەپ ئاتالغان رايوندا، يېڭى فرانسىيەنىڭ كېڭىيىۋاتقان مۇستەملىكىسىنىڭ بىر قىسمى. 1783-يىلى ئامېرىكا مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن، ئامېرىكىلىق كۆچمەنلەر كېنتاكىيدىن ئوخېئو دەرياسى ئارقىلىق كېلىشكە باشلىدى، نوپۇسى جەنۇبتىن شىمالغا كۆپەيدى. ئىللىنوئىس ئامېرىكىنىڭ ئەڭ قەدىمكى زېمىنى، غەربىي شىمال رايونىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، 1818-يىلى دۆلەت قۇرۇشنى قولغا كەلتۈردى. ئېرى قانىلى چوڭ كۆلدە سودا پائالىيىتىنى كۈچەيتتى، چىكاگونىڭ كىچىك ئولتۇراق رايونى دۇنيادىكى تەرەققىياتى ئەڭ تېز شەھەرلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى، ئۇنىڭ ئورنى مىچىگان كۆلىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى ئاز ساندىكى تەبىئىي پورتلارنىڭ بىرى. ئىللىنوئىس جون دېئېرنىڭ ئۆزلۈكىدىن پولات چىۋىقنى كەشىپ قىلىشى دۆلەتنىڭ باي يايلىقىنى دۇنيادىكى ئەڭ مول ۋە قىممەتلىك دېھقانچىلىق مەيدانىغا ئايلاندۇرۇپ، گېرمانىيە ۋە شىۋىتسىيەدىن كەلگەن كۆچمەن دېھقانلارنى جەلپ قىلدى. 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، ئىللىنوئىس ۋە مىچىگان قانىلى ۋە كەڭرى تۆمۈر يول تورى سودا، سودا ۋە ئولتۇراقلىشىشنى زور دەرىجىدە قولايلاشتۇرۇپ، دۆلەتنى دۆلەتنىڭ قاتناش مەركىزىگە ئايلاندۇردى.