cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش
دوركخيىم كىتابىنىڭ كىرىش قىسىمىدا روھىي كىسەل ۋە ھاراقكەشلىكنىڭ ئۈزىنى ئۆلتۈرۈرىۋېلىش بىلەن بولغان مۇناسىۋېتىنىڭ چوڭ ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ئۇنىڭچە روھىي كىسەللىك ۋە ھاراقكەشلىك كىشىلەر تەرىپىدىن ئۈزىنى ئۆلتۈرۈشنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى دەپ قارالسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەت ۋە پاكىت بۇ ئىككىسىنىڭ مۇناسىۋېتىنىڭ ئۇنچىلىك قويۇق ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلاپ بىرىدۇ.
دوركخيىمنىڭ قارىشىچە ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالغۇچى تامان ئۈزىنىڭ ئۈلۈمىدىن كىيىنكى سەلبىي ۋە ئاكىتىپ تەسىرلەرنى تامان بىلىدۇ.[2] بۇ سەۋەپتىن دوركخيىمغا نىسپەتەن ئۈلۈۋىلىش نادانلىق بىلەن چىقىرىلغان قارار بولماستىن بەلكى ئاقىلانىلىق بىلەن چىقىرىلغان قارار. بۇ دىگەنلىك ئۈلىۋالغۇچى ئۈزىنىڭ نىمە ئىش قىلىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ ئىشنىڭ قانداق نەتىجە بىرىدىغانلقىنى كاللىسىدا ئايدىڭلاشتۇرۇپ بولغان بۇلىدۇ. ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ھەرگىزمۇ قاتناش ھادىسىسىگە ئۇچراپ ئۈلۈپ كىتىشكە ئوخشىمايدۇ.
دوركخيىم ئۈلۈۋېلىش ھەققىدە توغرا يەكۈن چىقىرىش ئۈچۈن ئۈلۈۋالغۇچىلارنىڭ ياش ئالاھىدىلىكى، جىنىسى، دىنى، خاراكتىرى، دۆلەت تەۋەلىكى… قاتارلىق نۇرغۇن تەرەپلەر ھەققىدە سىستىمىلىق تەھلىل ئېلىپ بارىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە ئۈلۈۋېلىش نىسپىتىنى ياش چوكايغانچە كۈپىيىپ بارىدىغان بىر ھادىسە.[3]دوركخيىم يەنە روھىي كىسەلگە گىرىپتار بولغۇچىلارنىڭ ئۈلۈۋېلىش نىسپىتىنىڭ ئانچە يۇقىرى ئەمەسلىكىنى بايقىغان. بۇ سەۋەپتىن ئۈلىۋالغانلارنىڭ ھەممىسى روھىي كىسەلگە گىرىپتا بولغان دىيش ئانچە ئاقىلانىلىق ئەمەس.
دوركخيم مەلۇم بىر جەمەت ياكى رايۇندىكى كىشىلەرنىڭ ئۈلۈۋېلىش نىسىپىتىنىڭ يۇقىرىلىق ھادىسىسىنىمۇ كۈزەتكەن. ئەينى زاماندا مەلۇم بىر جەمەت كىشىلىرىنىڭ ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش نىسپىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشى شۇ جەمەتنىڭ گىنى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارالغان. ئەمما دوركخيىم بۇ خىل قاراشقا كەسكىن قارشى چىققان. چۈنكى ئۇنىڭ نەزىرىدە ئۈلۈۋېلىشىنىڭ گىن بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋېتى يوق.[4]
دوركىيىم پەسىل، ھاۋا كىلىماتى، ئىقلىم ۋە جۇغراپىيلىك شارائىتىنىڭ ئۈلىۋالغۇچىنىڭ ئۈلۈۋېلىش قارارىغا تەسىر كۆرستىدىغانلىقىنى بايقىغان. بەلكىم نۇرغۇن كىشىلەردىن ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالغۇچى قايسى پەسىلدە كۆپ بۇلىدۇ، دەپ سۇرالسا دەرھال قىش پەسلى دەپ جاۋاپ بىرىشى مۇمكىن. چۈنكى قىش پەسلىدە ھاۋا سوغۇق، ئەتراپ قۇرۇق-قاقشال، ئىنساننىڭ قىش پەسلىدىكى ھەرىكىتى ناھايتى پاسسىپ. قىشتا كۈڭۈلنى خوش قىلىدىغان مەنزىرىلىك جاي ۋە ھاۋا بولمايدۇ، دەپ جاۋاپ بىرىشى مۇمكىن. بۇ سەۋەپتىن قىش پەسلىدە ئۈلىۋالغۇچىلار كۆپ بۇلىدۇ، دىيىشى مۇمكىن. ئەمما دوركخيىمنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالغۇچىلار قىش پەسلىدە ئەمەس، بەلكى ياز پەسلىدە ناھايتى كۆپ بولغان.[5] چۈنكى ئۈلىۋالغۇچىلار ئۈزىگە بىر خىل ئازادە، يېقىشلىق مۇھىتتا ئۈلۈشنى ئارزۇ قىلغان.
دوركخيىم يەنە كىشىلەرنىڭ بىر-بىرىدىنى تەقلىد قىلىپ ئۈلىۋېلىش نىسپىتىنىڭ ئازلىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. يەنى بىرى ئۆلسە يەنە بىرى ئۇنىڭ ئۈلۈمىنىڭ سەۋەپ-نەتىجىسىگە ئاساسەن ئۈزىدە ئۈلىۋېلىش قارارىنى شەكىللەندۈرۈشنىڭ نىسپىتىنىڭ ئازلىقى بايقىغان. شۇڭلاشقا ئۈلىۋالغۇچىلار ئارىسىدا بىر-بىرىدىن تەسىرلىشىش ھادىسىسى تولىمۇ ئاجىز بولغان.
دوركخيىم يەنە  دىنلار، مەسىلەن خىرىسىتىيان دىنى، كاتولىك دىنى، يەھۇدىي دىنى قاتارلىقلارنىڭ ئۈلىۋېلىشقا تۇتقان پوزىتسىيسى ۋە بۇ دىنغا ئىتقاد قىلغۇچىلارنىڭ ئۈلۈۋېلىش نىسپىتىنى سېلىشتۇرغان. ئۇ ئادەمنىڭ ئۈزى ھەققىدە ئويلىنىش ئىمكانىيتى جىقراق بولغان، شەخسىي پائالىيەتكە كۆپرەك رۇخسەت قىلغان پىروتېستان دىنىدا كىشىلەرنىڭ ئۈلىۋېلىش نىسپىتىنىڭ يۇقىرىقىلىقىنى بايقىغان. چۈنكى بۇ دىننىڭ شەخىسچانلىقى يوقىرى ئىدى.[6] ئەكىسچە ھالدا يەھۇدىي دىنى قاتارلىق دىنلاردا ئۈلۈۋېلىش نىسپىتىنىڭ تۈۋەنلىكىنى يەكۈنلەپ چىققان. چۈنكى يەھۇدىي دىنى قاتارلىق دىنلار ئۈزىنىڭ ئۆزگەرمەس پىرىنسىپلىرى ۋە دىنىي ئەقىدىلىرى بىلەن كىشىلەرنىڭ ھەرىكەت ۋە ئىدىيەسىنى ناھايتى قاتتىق شەكىلدە كونترول قىلغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ دىنلاردىكى كوللىكتىپ مۇراسىم ۋە دىنىي پائالىيەتلەر شەخسنى كوللىكتىپ ھايات ئىچىگە سۆرەپ ئەكىرگەن. بۇ سەۋەپتىن ئۈزىگە كۆپ ئۆزگەرتىش كىرگۈزمىگەن دىنلاردا كىشىلەرنىڭ ئۈلىۋېلىش نىسپىتى تۈۋەن بولغان. يەنە بىر مۇھىم مەسىلە، ئەينى ۋاقىتتا دىننىڭ رولى كىشىلەر تورمۇشىدىن سىقىپ چىقىرىلىشقا باشلىغان بولۇپ، دوركخيىم ياشىغان دەۋرلەردە كوللىكتىپ پائالىيەتچانلىقى ئاجىز بولغان، كىشىلەرگە ئۈزى ۋە دۇنيا ھەققىدە ئويلىنىش پۇرستىنى كۆپرەك بەرگەن دىنلاردا ئۈلىۋېلىش نىسپىتى بارغانسىرى يۇقىرىلاپ ماڭغان.
دوركخيم يەنە ئىلىم-پەن تەرەققى قىلغانسىرى كشىلەرنىڭ ئۈلىۋېلىش نىسپىتىنىڭ يۇقىرى كۈتۈرۈلۈشى ھەرگىزمۇ پەن سەۋەبىدىن بولمىغانلىقنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە پەن كىشىلەرگە بالا-قازا ئېلىپ كەلگۈچى ئەمەس، بەلكى بۇ بالانى چىقىرىپ تاشلىغۇچى.[7] شۇڭلاشقا ئۈلىۋېلىشنىڭ پەن-تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن ئانچە مۇناسىۋېتى يوق. ئەگەر جەمئىيەتنىڭ ئالغا ئىلگىرىلىشى ئۈلۈۋېلىش نىسپىتىنى يۇقىرى كۈتۈرگەن بولسا، ئو ھالدا بىز قەدىمقى گۈللەنگەن مەدەنىيەت ۋە جەمئىيەتلەردىكى ئۈلىۋېلىش نىسپىتىنىڭ تۈۋەنلىكىنى ئىسپاتلىيالماي قالىمىز.
دوركخيىمغا نىسپەتەن ئېيتقاندا ئەگەر كىشىلەر ئارىسىدىكى ئالاقە ۋە كوللىكىتىپ پائالىيەت قانچىكى قۇيۇق بولسا ئو ھالدا جەمئىيەتتە ئۈلۈۋىلىش نىسپىتى ئاز بۇلىدۇ.[8] شۇنىڭغا ئوخشاش ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋېتى قويۇق بولسا، جەمەتلەر قانداشلىقنى ساقلاپ كەلسە، ئو ھالدا بۇ خىل ئائىلە ۋە جەمەتلەردە ئۈلىۋېلىش نىسپىتى تۈۋەن بۇلىدۇ. بىز بۇ يەكۈننى تۇرمۇشىمىزغا تەدبىقلاپ باقساق، مەلۇم دەرىجىدە توغرىلىقىنى بايقايمىز. چۈنكى بۈگۈنكى كۈندە بارغانسىرى تەنھالىققا قاراپ يۈزلەنگەن ياۋرۇپا جەمىيتىدە كىشىلەرنىڭ ئۈلىۋېلىش نىسپىتى ئىجتىمائىي ئالاقىنى ساقلاپ كەلگەن خەلقلەرگە قارىغاندا بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ كەلدى. بىز ھەركۈنى جامائەت ئىچىدە ياشاشنى تەرغىپ قىلىدىغان ئىسلام ھاياتىغا قارايدىغان بولساق، ئىسلام ئەللىرىدىكى ئۈلىۋېلىش نىسپىتىنىڭ تۈۋەنلىكىنى بايقايمىز. ئەمما يىقىنقى يىللاردىن بۇيان بارلىققا كەلگەن ئۈزىنى قوشۇپ پارتلىتىش خاراكتىرىدىكى ئۆلتۈرىۋېلىشلار ھەرگىزمۇ ئىسلامنىڭ ئىدىيەسىگە ۋەكىللىك قىلالمايدۇ. چۈنكى مۇھەممەت ئەلەيھىسسالام ئىسىلام دىنىنى پۈتۈن دۇنياغا يايغاندا ھېچقانداق كىشىنىڭ ئۈزىنى قۇشۇپ ئۆلتۈرۈش ئارقىلىق باشقىلارنى ئۆلتۈرۈشىگە رۇخسەت بەرمىگەن.
دوركخيىم ئۈلۈۋېلىشىنى مۇنداق تۆت تۈرگە ئايرىيدۇ: مەنچى ئۈزىنى ئۆلتۈرۈش، ئەل ئۈچۈن(باشقىلار ئۈچۈن) ئۈزى ئۆلتۈرىۋېلىش، ئەنومىك(قالايمىقانچىلىقتىن) ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ۋە فەتالىستىك(تەقدىرچى) ئۆلتۈرىۋېلىشتىن ئىبارەت.
مەنچى ئۈزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش(Egoistic suicide) شەخسىنىڭ جەمئىيەتنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنالمىغانلىقىدىن كىلىپ چىققان. يەنى شەخس ئائىلىدىن ۋە جەمئىيەتتىن ئايرىلىپ قالغاندا كىلىپ چىقىدىغان ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش شەكلى. بۇ خىل ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ئادەتتە شەخسىنىڭ ئاشقۇن دەرىجىدە شەخسىي ياشاشنى خالاپ كەتكەنلىكىدىن ۋە جەمئىيەتتىن ۋە ئەتراپتىكى مۇھىتتىن ئايرىلىپ قالغانلىقىدىن كىلىپ چىقىدۇ. بۇ خىل ھايات ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋلغۇچىغا نىسپەتەن ئېيتقاندا مەنىسىز ۋە بۇرۇقتۇم بىلىنىدۇ. شەخسىي ياشاشنى خالاپ كەتكەن كىشى جەمئىيەتنىڭ قائىدە-تۈزۈم ۋە ئادەتلىرىگە ئانچە رىئايە قىلىپ كەتمەيدۇ. قىسقىسى، بۇ خىل كىشىلەر جەمئىيەتتىن ھەر خىل نوقتىدا ئايرىلىپ قالىدۇ. مەنچى ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ئاساسەن توي قىلمىغان بويتاقلاردا، بولۇپمۇ ئەرلەردە كۆپرەك بۇلىدۇ.
ئىككىنجىسى، ئەل ئۈچۈن ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش(Altruistic suicide). بۇ ئاساسەن شەخسىنىڭ ئۈزى تەۋە جەمئىيەتكە ئاشقۇن دەرىجىدە تەۋە بولۇپ كەتكەنلىكىدىن كىلىپ چىققان ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش شەكلىدىن ئىبارەت. مەسىلەن، ئىپتىدائىي جەمئىيەت ياكى كىينكى جەمئىيەتلەردە كىشىلەرنىڭ ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشى بىر خىل مەجبۇرىيەت سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. مەسىلەن، ئىرى ئۆلسە خوتۇنى ئۈزىنى ئۆلتۈرۈش  ۋە بىللە دەپنە قىلىش؛ پادىشاھ ئۆلسە قول ئاستىدىكىلەرنى بىللە  قوشۇپ ئۆلتۈرۈش ۋە بىللە دەپنە قىلىش… قاتارلىقلار. ئالدىدا دەپ ئۈتۈلگىنىدەك مەجبۇرىيەتكە ئايلانغان ئۈزىنى ئۆلتۈرۈش ئاساسەن شۇ زاماندىكى تۈزۈملەرنىڭ ۋە ئادەتلەرنىڭ تەسىرىدىن بولىدۇ. ئەمما شەرەپكە ئايلانغان ئۈزىنى ئۆلتۈرۈش بولسا ئاساسەن جەڭ مەيدانلىرىدا، دۈشمەننىڭ قۇلىدا يۈز بىرىدۇ. يەنى شەخىس پۈتۈنلەي ھالدا ئۈزى ياشاۋاتقان جەمئىيەتنىڭ بىر پارچىسىغا ئايلىنىپ كەتكەن ۋاقىتتا، يەنى شەخس ئۈزىگە ئەمەس، ئۈزى ياشىغان جەمئىيەت ۋە خەلققە پۈتۈنلەي تەۋە بولغان چاغدا بۇ خىل ئۈلىۋېلىش بارلىققا كىلىدۇ. مەسىلەن ياپۇن سامارويلىرىنىڭ ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشى ھەرگىزمۇ ئۆزى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۈزى تەۋە بولغان خەلق ۋە جەمئىيەت ئۈچۈن. بىز بۈگۈنكى كۈندىمۇ باشقىلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ھادىسىلىرىنى كۆرىمىز. باشقىلار ئۈچۈن ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالغۇچىلار باشقىلارنىڭ مەنپەئەتىنى كۆپرەك ئويلاشقان بۇلىدۇ. جۈملىدىن ئۈزىنىڭ ھاياتىنى باشقىلارنىڭ ھاياتى ۋە مەنپەئەتىدىن تۈۋەن كۈرىدۇ.
ئەنومىك ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش(Anomic suicide). بۇ خىل ئۆلتۈرىۋېلىش جەمئىيەت تەرتىپى ئاستىن-ئۈستۈن بولغاندا كۆپرەك يۈز بىرىدۇ. بۇ خىل ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشتا كىشىلەر بىر بولسا جەمئىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىگە ماسلىشىپ بۇلالمايدۇ ۋە ياكى ئەخلاقى جەھەتتىن چۈشكۈنلەشكەن، رىئايە قىلىدىغان ئەخلاق تاپالمىغان بۇلىدۇ. دوركخيمنىڭ قارىشىچە سانائەت جەمئىيتىدە ئىقتىسادىي كىرىزىس يۈز بەرگەن بەرگەن ۋاقىتتا ئۈلىۋېلىش نىسپىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشى ھەرگىزمۇ كىشىلەرنىڭ نامرات ھالغا چۈشۈپ قالغانلىقىدىن ئەمەس. چۈنكى بۇنداق كىرىزىسلار يۈز بەرگەن ۋاقىتتا جەمئىيەت تەرتىپى قالايمىقانلىشىدۇ، نورمال شەكىلدە ئىشلار يۈرۈشمەيدۇ. شۇڭلاشقا كىشىلەر ئۈلىۋېلىشىنى تاللايدۇ.[9] بىز بۇ نوقتىدىن مەيلى جەمئىيەت ئاكىتىپ ھالەتتە ئىلگىرىلىسۇن، ۋە ياكى كىرىزىس ئىچىدە ئىلگىرىلىسۇن ئۈلۈۋېلىش نىسپىتىنىڭ جەمئىيەت تىز ئۆزگىرىش ياسىغان ۋاقىتلاردا يۇقىرى بۇلىدىغانلىقىنى بايقايمىز. چۈنكى بۇ ۋاقىتلاردا شەخسىتە يىتەرلىك بولغان ئىجتىمائىي يۈنىلىش كەم بۇلىدۇ.[10] دوركخيمنىڭ قارىشىچە، ئورۇش بولغان يىللاردا ئۈلۈۋېلىش نىسپىتى كىرىزىس بولغان يىللاردىن تېخىمۇ تۈۋەن بولغان. بىز بۇ يەكۈندىن ئىمىل دوركخيمنىڭ نورمال بولغان ئىجتىمائىي تەرتىپنى قوغداش خاھىشىنىڭ بايقايمىز. مىنىڭ بۇنداق دىيشىمدىكى سەۋەپ ئېمىل دوركخيىم جەمئىيەتشۇناسلىقتىكى ئۈچ چوڭ نەزىرىيەنىڭ بىرى بولغان قۇرۇلما-رول نەزىرىيەسىگە ئاساس سالغۇچىلارنىڭ بىرى. بۇ نەزىرىيۋى ئېقىمدىكىلەر جەمئىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىنى چۈشەندۈرۈشتە باشقا ئېقىملاردىن سەل ئاجىز. بۇ ئېقىمغا نىسپەتەن ئېيتقاندا جەمئىيەتتىكى ھەربىر ھادىسىنىڭ ئۈزىگە خاس بىر رولى بۇلىدۇ. بۇ رول قاچان يىمىرىلسە ئۇنىڭ ئورنىغا يەنە بىر رول ئالغۇچى كىلىدۇ، دەپ قارايدۇ. شۇڭلاشقا بۇ ئېقىم باشتىن ئاخىرى بار بولغان ئىجتىمائىي تەرتىپنىڭ ھىمايىچىسى بولۇپ كەلگەن.
تۆتىنجى بىر خىل ئۈلۈۋېلىش شەكلى فەتالىستىك ئۆلتۈرىۋېلىش(Fatalistic suicide)تىن ئىبارەت. بۇ خىل ئۈلىۋېلىش ئەنومىك ئۈلىۋېلىشقا قارشى بولغان ئۈلۈۋېلىش شەكلىدىن ئىبارەت. يەنى ئەنومىك ئۈلۈۋېلىشتا شەخس رىئايە قىلىدىغان ئەخلاق ۋە تۈزۈم تاپالمايدۇ. فەتالىستىك ئۈلىۋېلىشتا ئىنسان رىئايە قىلىدىغان قائىدە-تۈزۈم بەك كۆپ بولۇپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالىدۇ. چۈنكى قائىدە-تۈزۈملەر ئادەمنى باسىدۇ، ئادەمنىڭ ھاياتقا بولغان ئۈمىدىنى كىسىپ تاشلايدۇ. ياشاشنى مەنىسىزلەشتۈرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ياشىغاندىن ئۆلگەن ئەلا، دەيدىغان ئىدىيەنىڭ تۈرتكىسى بىلەن ئىنسان ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالىدۇ. بۇ خىل ئۈلىۋېلىش شەكلى ئاساسەن تۈرمىلەردە ۋە دىكتاتور دۆلەتلەردە كۆپرەك يۈز بىرىدۇ.
قىقىسى، مەنچى ۋە ئەنومىك ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش زامانىۋى جەمئىيەتلەردە كۆپرەك ئۇچرايدۇ. ئەل ئۈچۈن ۋە تەقدىرچى ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردە كۆپرەك ئۇچرايدۇ.
دوركخيم كىتاپنىڭ كىيىنكى قىسىملىرىدا ئۈزىنى ئۆلتۈرۋېىلشىنىڭ خىلمۇ-خىل دۆلەتلەردە جىنايەت،دەپ بىكىتىلىش تارىخنى ئەسلەپ ئۈتىدۇ. ئەنگىلىيە 10-ئەسىردىلا ئۈلىۋېلىشىنى جىنايەت دەپ قارىغان. ئۈلىۋالغۇچىلارنىڭ نامىزىنى چۈشۈرۈش مۇراسىملىرى ئۆتكۈزۈشنى چەكلىگەن.[11] روسىيەمۇ ئوخشاش تۈزۈم قوللانغان. جۈمىلىدىن تارىختىن بۇيان ئۈلىۋېلىش كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ئورتاق ئەيىپلەيدىغان، يامان كۈرىدىغان بىر خىل ھادىسە بولۇپ كەلگەن. چۈنكى كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە ئۈلىۋېلىش بىر خىل ئەخلاقسىزلىق ۋە يولدىن چىققانلىق بولۇپ ھىسابلانغان. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە ئۈزىنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ ئۈلىۋالغانلىقىدىن خۇشاللىق ھىس قىلىدىغان، ئۈلۈۋېلىشىنى ياخشى ئىش قاتارىدا تەرغىپ قىلىدىغان ھادىسىلەر بارلىققا كەلمەكتە. ھەرقايسى خەلقلەرمۇ ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالغۇچىلارنى ئۇنداق ئەيبىلىمەيدۇ. قىسقىسى، كشىلەر ئۈزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش ھادىسىسىگە بىر خىل كەڭ قۇرساق مۇئامىلە تۇتىۋاتقان بولسا كىرەك. ئەمما شۇنى ئەسكەرتىپ ئۈتۈش كىرەككى، ئىسلام ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋالغۇچىنىڭ تۇلىمۇ ئېغىر جىنايەت ئىكەنلىكىنى ۋە ئو دۇنيادىمۇ ياخشىلىققا ئىرىشەلمەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
دوركخيمنىڭ خۇلاسىلىغىنى شۇ: ئاياللاردىن ئەرلەرنىڭ ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش نىسپىتى يۇقىرى؛
بالىسىزلارنىڭ ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشى بالىلىقلاردىن ئۈستۈن بۇلىدۇ؛
پىروتېستان دىنىدىكى ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش نىسپىتى كاتولىك ۋە يەھۇدىي دىنىدىن يۇقىرى؛
ئەسكەرلەرنىڭ پۇخرالارغا قارىغاندا ئۈزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش نىسپىتى يۇقىرى؛
جەمئىيەت تىنچ ۋاقىتلاردا ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ئۇرۇش ۋاقىتلاردىكىدىن كۆپ بۇلىدۇ.
قىسقىسى، دوركخيىمنىڭ يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئۈلۈۋېلىش ھەققىدىكى بايانلىرى ۋە يەكۈنلىرى ئىلمىي پاكىتلارغا ئاساسلانغان. بەلكىم بۇ پاكىتلار ئەينى زامان فىرانسىيە ۋە ئەنگىلىيە جەمئىيتى ئۈچۈن تۇلىمۇ ماس كەلگەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە دوركىيمنىڭ بۇ قاراشلىرىنى ھەرقانداق بىر جەمئىيەتتىكى ئۈلۈۋېلىش ھادىسىسىنىڭ يەكۈنى سۈپىتىدە كۈرۈشكە بولمايدۇ. چۈنكى باشتا دەپ ئۈتۈلگىنىدەك، مەلۇم بىر جەمئىيەتكە خاس ھادىسە شۇ جەمئىيەتكە ماس بولغان جەمئىيەتشۇناسلىق نەزىرىيەسىنىڭ شەكىللىنىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
[1] Antony Giddens, Capitalism and Modern Social Theory, Peking University Press, 2006, P.82
[2] 埃米尔.迪尔凯姆, 自杀论, 冯韵文译, 商务印书馆出版, 1996, 第11页
[4]埃米尔.迪尔凯姆, 自杀论, 冯韵文译, 商务印书馆出版, 1996, 第71页
[5]埃米尔.迪尔凯姆, 自杀论, 冯韵文译, 商务印书馆出版, 1996, 第86页
[6] Steven Seidman, Contested Knowledge, fifth edition, Wiley-Blackwell, 2013, P.43
[7]埃米尔.迪尔凯姆, 自杀论, 冯韵文译, 商务印书馆出版, 1996, 第166页
[8]埃米尔.迪尔凯姆, 自杀论, 冯韵文译, 商务印书馆出版, 1996, 第207页
[9]埃米尔.迪尔凯姆, 自杀论, 冯韵文译, 商务印书馆出版, 1996, 第261页
[10] Steven Seidman, Contested Knowledge, fifth edition, Wiley-Blackwell, 2013, P.44
[11]埃米尔.迪尔凯姆, 自杀论, 冯韵文译, 商务印书馆出版, 1996, 第354页
تاركان
بىز ناخشىلىرىنى كۆپ ئاڭلايدىغان تاركان 1972-يىلى 10-ئاينىڭ 17-كۈنى تۇغۇلغان. يەنى ئەسلى تۈركچە تولۇق ئىسمى تاركان تەۋەتئوغلۇ ئاتاقلىق تۈرك ناخشىچى، ناخشا تېكىستى يازغۇچى، سەنئەت ئىشلىگۈچى ۋە مۇزىكا ماسلاشتۇرغۇچى. ئۇ غەربىي گېرمانىيە نىڭ رېننايا پالاتىنا ئۆلكىسىنىڭ ئالتىساي ناھىيەسىدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان. 1986-يىلى ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن تۈركىيە گە كۆچۈپ كەلگەن.
ئاساسى ماتىريالى
thumb|تاركان thumb|تاركان كونسىرىت
ھەققىدە
تاركان تەۋەتئوغلۇ 1972-يىلى 10-ئاينىڭ 17-كۈنى غەربىي گېرمانىيە نىڭ رېننايا پالاتىنا (Renanya-Palatina) ئۆلكىسىنىڭ ئالتساي (Alzey) ناھىيەسىدىكى نەشە (Neşe) ۋە ئالى تەۋەتئوغلۇ (Ali Tevetoğlu) ئاتلىق ئىككى دېھقاننىڭ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلدى. نەشە تەۋەتئوغلۇ «تاركان» ناملىق رەسىملىك روماندىكى ئوبرازدىن تەسىرلىنىپ، ئوغلىغا مۇشۇ ئىسىمنى قويدى. تاركاننىڭ مۇزىكىغا بولغان ئىشتىياقى بالىلىق مەزگىللىرىدىلا قوزغالغانىدى. ئالتە بالىلىق بۇ ئائىلە، 1986-يىلى تۈركىيەگە كۆچۈپ كەلدى ۋەغوجائەلى (Kocaeli)نىڭ قارا مۈرسەل (Kocaeli Karamürsel) رايونىغا ئولتۇراقلاشتى. تاركان، بۇ يەردە تولۇق ئوتتۇرا ھاياتىنى باشلىدى ۋە «قارا مۈرسەل مۇزىكا ئىلمىي جەمئىيىتىدە تۈرك مۇزىكا سەنئىتى ھەققىدە تەلىم ئالدى. كېيىنكى يىللاردا، ئائىلىسىنىڭ ئىستانبۇلغا كۆچۈشى بىلەن، ئۈسكۈدار مۇزىكا جەمئىيىتىدە ئۆگىنىشىنى داۋام ئەتتى ۋە سەھنىلەرگە چىقىشقا باشلىدى. تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ، ئارزۇلىغان مەكتىپىنىڭ كەسپىگە ئۆتەلمىگەچكە گېرمانىيەگە قايتىش پىلانىنى سوقۇپ تۇرغان تاركان، ئىستانبۇل پىلاك شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مەھمەت سۆغۈتئوغلۇ بىلەن تونۇشۇپ قالدى ھەم بىر پىلاستىنكا چىقىرىش ھەققىدە توختاملاشتى.
نۇرسىمان ئابدۇرېشىت
نۇرسىمان ئابدۇرېشىت (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Nursiman Abduréshit) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەشقەر شەھىرى دە تۇغۇلغان.
ئىيى پارتىسىدە سۆزلىشى
نۇرسىمان ئابدۇرېشىت خانىم 2021-يىلى 1-ئاينىڭ 27-كۈنى ئىيى پارتىيەنىڭ يىغىنىغا تەكلىپ قىلىنغان ۋە يىغىندا ئائىلىسىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنى ئاڭلاتتى.
مەسجىدى نەبەۋىي
مەسجىدى نەبەۋىي مەدىنە شەھەرى ئىچىدە يەر ئالغان نۇرغۇنلىغان قەدىمىي يادىكارلىقلاردىن بىرى ۋە ئەڭ مەشھۇرىدۇر.
ھەزرەتى مۇھەممەد س.ئە.ۋنىڭ ئۆزىنىڭ نازارىتى ئاستىدا سېلىنغان.
ھەزرەتى مۇھەممەد باقىي ئالەمگە رىھلەت قىلغاندا زامانىسىدا بۇ مەسچىت بىلەن تەڭ ۋە مەسجىنىڭ شەرق تەرىپىگە يۆلەپ سېلىنغان ئۆز ئۆيىنىڭ ھۇجرىسىغا دەڧن قىلىنغان.
ھەزرەتى پەيغەمبەر مۇھەممەد س.ئە.ۋ بىلەن بىرگە ھەزرەتى ئەبۇبەكرى ۋە ھەزرەتى ئۆمەر ئىبن خەتتابنىڭ قەبىرلىرى بۇگۈن مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئىچىدە قالماقتا. مەسجىدى نەبەۋىي، يەئنى پەيغەمبەر مەسجىدى ئىسلام دىنىنىڭ 2 - چوڭ ھەرەم مەسجىدى بولۇپ، مەدىنە مەسجىدى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
center|thumb|850px مەسجىدى نەبەۋىيدە بىر شەڧەق ۋاقتى
ئۇكرائىن تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[ئۇكرائىن تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئۇكرائىن تىلى (українська мова) شەرقىي سىلاۋىيان تىل. ئۇكرائىنا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 47مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
بىر ئاش پىشىم
بىر ئاش پىشىم [bir aş pişim] — بىر ۋاق ئاش (تاماق) نىڭ پىشىشى ئۈچۈن كەتكەن ۋاقىت؛ بىر ئاش پىشقۇچىلىك ۋاقىت.
قەمبەرنىسا (تور پوۋېستى)
قەمبەرنىسا
پوۋېسىت
نۇر تورى ئەسىرى
*****************************************
قۇلاق تۈۋىمدە بىر ناخشا، ناخشا ئەمەس بەلكى بىر ناتىۋان يۈرەكنىڭ نالە پىغانى، ياكى زامان زۇلۇمىنىڭ خورلۇقىغا چىدىماي ئىسيان كۆتۈرگەن قەلىبنىڭ چۇقانى.... ئاۋغۇسىت ئايلىرىنىڭ بىر كۈنى قەمبەرنىسا ناملىق بۇ ناخشىنى ئاڭلاپ قالدىم. ناخشىنى مەن ئاڭلاۋاتامدىم ياكى ناخشا مېنىڭ يۈرۈكۈمنى تىڭشاۋاتامدۇ بىلمەيلا قالدىم. ناخشىنى قايتۇرۇپ نەچچە رەت ئاڭلاپ چىقتىم. دەرھەقىقەت مەن ناخشىنى ئاڭلاپتىمەن، ناخشا مېنىڭ يۈرۈكۈمنى ئەسىر قىپتۇ. شۇ چاغدىن باشلاپ قەلبىمنىڭ تىنىچلىقى بۇزۇلدى. بەڭباش خىياللىرىم يۈرۈكۈمنى غىدىقلاپ ماڭا ئاراملىق بەرمىدى. قۇلاق تۈۋىمىدىن بىر ناتىۋان ئانىنىڭ قىزلىرىدىن ئايرىلىپ قالغاندىكى ھەسرىتى، زامان زۇلۇمى ئۈستىدىن قىلغان شىكايەتلىرى پەقەتلا كەتمىدى. شۇنىڭ بىلەن خىياللىرىمنىڭ يول باشلىشى بىلەن ئىھاملىرىمنى مەزكۇر ئەسەرنىڭ قۇرلىرىغا تۆكتۈم. سەۋىيەم چەكلىك، قەلەم قۇۋىتىم ئاجىز بولغاچقا، بەلكىم ئەسەرنى كۆڭۈلدىكىدەك يېزىپ چىقالمىغاندىمەن، ئەمما مەن قۇربىمنىڭ يېتىشىچە ئەسەر ۋەقەلىكىنى ئوقۇرمەنلەرگە سۈرەتلەپ بېرىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتتىم. ئوقۇرمەن دوسىتلارنىڭ ئەسەرنى ئوقۇش جەريانىدا مەن ئەسەرنى يېزىۋاتقاندىكى روھى خۇشاللىقتىن بەھرىمان بولالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن.
1
ماي ئايلىرىنىڭ ئوتتۇرىلىرى، كۆپكۆك ئاسمان شېشىدەك سۈزۈك ئىدى. مۇئەللەقتە ئېسىلىپ تۇرغان قۇياش گويا غايەت زور ئوت شارغا ئوخشاش زېمىنغا ئوت پۈركۈيتى. ئىسسىق دەستىدىن قاغجىراپ كەتكەن زېمىن گويا چاڭقاپ ھالىدىن كەتكەن سەيياھتەك سوزۇلۇپ ياتاتتى. يۈزىنى بىر قەۋەت قويۇق چاڭ توزان باسقان تېرەك، سۆگەت، ئۆرۈك، ئالما، ياڭاق دەرەخلىرىنىڭ سولۇشۇپ قالغان يوپۇرماقلىرى گويا سۇنىڭ سىرتىغا چىقىپ قالغان بېلىجانلاردەك سۇس پىلدىرلاپ تۇرۇشاتتى. رەسىدە بولغان قىزغا ئوخشاش ئەمدىلەتتىن رەڭ تۈزۈپ كۆپكۆك غورىلىرى سۈزۈلۈشكە باشلىغان ئۆرۈك دەرەخلىرى ئارىسىدىن زەينەپنىڭ ئاشىقى كاككۇكنى چاقىرغان نالە پىغانى ئاڭلىنىپ تۇراتتى. ئەتراپنى بىر ئالغان جىگدە چېچىكىنىڭ خۇش ھىدى چاڭقاپ كەتكەن بۇ زېمىننى سىھىرلەپ قويغاندەك كۆڭۈللەرنى مەسىتخۇش قىلىدىغان گۈزەل بىر تۇيغۇغا كەلتۈرۈپ قوياتتى. ئېتىز قىرلاردىنمۇ، ئېغىل قوتانلاردىنمۇ، لاۋا لەش پۇراپ تۇرىدىغان زەيكەش پاتقاقلاردىنمۇ جىگدە چېچىكىنىڭ خۇش ھىدى گۈپۈلدەپ پۇراپ تۇراتتى. تەبىئەتنىڭ ئەركىسى بولغان كەپسىز شامالمۇ جىگدە چېچىكىنىڭ خۇش ھىدىنى يىراق يىراقلارغا ئۇچۇرۇپ كېتەتتى. كۈمۈش رەڭلىك يوپۇرماقلار ئارىسىدا غۇچچىدە ئېچىلىپ تۇرغان ساپسېرىق جىگدە چېچەكلىرى گويا كۆكتىكى سان ساناقسىز يۇلتۇزلاردەك جىمىرلاپ جىلۋە قىلىشاتتى. جىگدە چېچىكىنىڭ خۇش ھىدىدىن مەسىت بولغان نەغمىچى قۇشلار تۈمەن مىڭ خىل نازۇ كەرەشمە بىلەن شوخ ئاۋازدا تىنماي سايراپ جۆرە ئىزلەپ، ئۇۋا ياساش بىلەن ئاۋارە ئىدى.....
ئېتىزلىق ئوتتۇرسىدىكى چىغىر يولدىن بىر باغلام ئوتنى يۈدۈپ تۇمشۇقى يەرگە تەگكۈدەك بولۇپ كېلىۋاتقان زىۋىدىخاننىڭ يالاڭئاياق پۇتلىرى يولنىڭ يۇمشاق توپىسىغا ھوشۇقلىرىغىچە پېتىپ كېتىۋاتاتتى. قوللىرى ئۆشنىسىدىكى ئوتنى تاڭغان ئۆچكە چۇپۇرىدىن توقۇلغان قىل ئارغامچىغا مەھكەم كىرىشكەن، ئۇچىسىدىكى زىغىر رەڭلىك چىت كۆڭلىكىنىڭ ئىتەكلىرى پۇرلىشىپ ئۈستىگە يىغىلىپ قالغان بولۇپ، پۇتلىرىنى ئاران ئاران يۆتكەپ كېتىۋاتاتتى. يولنىڭ ئىككى قاسنىقىدىكى سېرىقتال بولۇشقا باشلىغان بۇغداي باشاقلىرى ئايالنىڭ قەدەملىرىگە تەڭكەش قىلىۋاتقاندەك ئۇيان بۇيانغا تەۋرىنىپ باشلىرىنى لىڭشىتىپ تۇراتتى. ئايال قەدەمدە بىر ئۆشنىسىدىن چۈشۈپ قالايلا دېگەن ئوت چۆپنى ئۈستىگە ئېتىپ ئۆيىگە تېزرەك يېتىپ بېرىۋىلىش ئۈچۈن كۈچسىز قەدەملىرىنى تېزلىتەتتى. يولنىڭ ئۇيەر بۇيەرلىرىگە ئۇۋا سېلىۋالغان چۆمۈلىلەرنىڭ قىشلىق ئوزۇقنىڭ غىمى ئۈچۈن قۇرت قوڭغۇزلارنى ئۇۋىلىرىغا تارتقۇشلاپ سۆرەشلىرى ماڭدامدا بىر ئۇچراپ تۇراتتى.
نەپىسى تاقىلداپ كەتكەن كالا ئىگىسىنىڭ ئوتنى تاشلاپ بېرىشىگە تاقەت قىلالماي بېشىنى سوزۇپ، زىۋىدىخاننىڭ ئۆشنىسىدىكى ئوتنى چىشلەپ تارتتى. ئايال ئۆزىنى كونترول قىلالماي ئوت چۆپ بىلەن قوشۇلۇپ كالىنىڭ ئوقۇرىغا موللاق ئاتقىلى تاسلا قالدى.
ــ ئووووووش، ئوووش دەيمەن، ھەي نەپسى يامان ئاژناپ بېشنى يەيدىغان ئوۋا تەككۈر ــ ئۇ شۇنداق دەپ كالىنى تىللىغاچ ئوتنى ئوقۇرغا تاشلىدى. ئانىسىدىن ئايرىۋېتىلگەن ياندىكى ئېغىلدىكى قارا موزاي پاتراقلاپ تۇياقلىرىدىن پاتقاق چاچرىتىپ مۆرەپ ئېغىلنى بېشىغا كەيدى. قېرى كالا گويا ئالدېدىكى ئوتنى ئىگىسىنىڭ تارتىۋېلىشىدىن ئەنسىرىگەندەك ئوقۇرغا بېشىنى تىقىپ ئاچكۆزلۈك بىلەن يالماپ يېيىشكە باشلىدى. زىۋىدىخان موزايغىمۇ بىر قولتۇق ئوت چۆپ تاشلاپ بەرگەندىن كېيىن ئېغىل ئەتراپىدىكى ئەخلەت چاۋارلارنى سۈپۈرۈپ كالىنىڭ ئاياغلىرىنى قۇرۇقدىدى. «بۈگۈن يىلىنى يامان ئەمەس ئېسىلىپتۇ، بىرە قاچا سۈت ئارتۇق چىققۇدەك، ئوتنىمۇ ئالدىغا ئاشقۇدەك تاشلاپ بەردىم، ھېلىمۇ مۇشۇ كالا بولۇپ قاپتىكەن بولمىسا بۇ كۈنلىرىمىزنى قانداقمۇ ئۆتكۈزەر بولغىيتتۇق» دېگەنلەرنى كۆڭلىدىن ئۆتكۈزدى زىۋىدىخان. ئۇنىڭ ھەسرەت نادامەتنىڭ يالدامىسى ۋاقىتسىز ئىز سالغان سولغۇن چېھرىدە ئىلاجسىزلىقنىڭ موھتاجلىقنىڭ بەرگىلىرى تۆكۈلۈپ تۇراتتى. ئېقى سارغىيىپ كەتكەن قوي كۆزلىرىدىن مۇڭ ۋە ھەسرەت ئەگىيتتى.
ــ زىۋىدىخان ھوي زىۋىدىخان ...... ــ ھويلا تەرەپتىن بىرسىنىڭ ئۆزىنى چاقىرغان ئاۋازىنى ئاڭلاپ كالىنىڭ ئوت يېيىشىىگە قاراپ خىيالغا كەتكەن زىۋىدىخان بىردىنلا ئېسىنى يىغدى. يۈرۈكى نېمىدىندۇر ئەنسىرىگەندەك دۈپۈلدەپ سوقۇپ كەتتى. ئۇ قەدەملىرىنى ئىتتىكلىتىپ ھويلىغا چىقتى. ھويلىدا سېمىز قورسىقىنى پومپايتىپ قولىنى كەينىگە تۇتۇپ، يورغىلاپ يۈرگەن سالى قاۋاننى كۆرۈپ تېنى قورۇلغاندەك غۇژژىدە بولۇپ يۈرۈكى سىقىلدى.
ــ ھارمىغايلا سالىخان ــ دېدى ئايال ئۇنىڭ ئالدىغا كېلىپ سالام قىلىپ، ئۇنىڭ چىرايى ئىپادىسى ھەرىكەتلىرىدىن تەڭقىسلىق، خىجىللىق، ئىلاجسىزلىق چىقىپ تۇراتتى. كۈلۈمسىرەشلىرىمۇ پەقەتلا قاملاشماي يۈز تېرىلىرى تارتىشىپ كەتتى.
ــ پاقا تەشكەن سويمىدەك كۆزۈمنىڭ تېگىگە قاراپ بېزىرىپ تۇرماي پۇلنى چىقارسىلا ــ دېدى سالى قاۋان چىرايىنى بىر يىرىنىڭ پېيى تارتىشىپ قالغاندەك سەت پۈرۈشتۈرۈپ. زىۋىدىخان بىردىنلا ئېسىنى تاپقاندەك بولۇپ پايپاسلاپ ئۆي ئىچىگە يۈگۈردى. ئۆي ئىچى گۆردەك قاراڭغۇ ئىدى. سىرتتىن كىرگەن ئادەمنىڭ كۆزى دەماللىققا ئۆي ئىچىدىكى مۇھىتقا ماسلىشالمايتتى. ئاياقتەك چوڭلۇقتىكى تۈڭلۈكتىن شۇڭغۇپ كىرگەن يورۇقلۇق ئۆينىڭ بۇلۇڭ پۇشقاقلىرىغىچە تولۇق يورۇتۇپ بېرەلمەيتى. زىۋىدىخان ئۆي ئىچىدە مۈدۈرۈلۈپ يۈرۈپ تامدىكى چىنە قاچا تىزىدىغان ئويۇقتىكى ئاياقنى ئاچتى. سىپاپ يۈرۈپ ئاياق ئاستىدىن بىر قانچە تەڭگىنى قولىغا ئالدى. تامبىلىنىڭ يانچۇقىنى ئاختۇرۇپ يىپ بىلەن قاتمۇ قات چىرمالغان تۈگۈنچەكتىن قەغەز پۇلدىن ئىككى ۋاراقنى ئالدى.
ــ ھېلىمۇ چىشىمنىڭ كاۋىكىدا ساقلىغاندەك ساقلىغان، روزىغارىمدا بارنىڭ ھەممىسىنى ئېلىپ چىقتىم، ئوبدان سالىخان ئاز بولسىمۇ .... ــ ئايالنىڭ ئاۋازىمۇ قوللىرىغا ئوخشاش تىترەپ كەتتى.
ــ بۇ پۇللىرى قەرزنىڭ ئۆسۈمنى تۆلەشكىمۇ يەتمەيدۇ.
ــ بىزدەك يېتىملارغا ئىچىلىرى ئاغرىسۇن سالىخان غوجام، مەن ھېلىمۇ ساتا ساتقۇلۇقۇمنىڭ ھەممىسىنى سېتىپ مۇشۇ پۇلنى ئاران غەملىدىم كىمنى مەن يەنە تېپىپ تولۇقلاي ــ ئايالنىڭ چىرايى ساماندەك سارغايدى. تىلى قىسىلدى.
ــ ئەمسە قىزلىرىنى ساتسىلا دەسلەپ قىلىپ بازىرىنى مەن ئېچىپ بېرەي......
بۇ گەپنى ئاڭلاپ زىۋىدىخاننىڭ قۇلاقلىرى غوڭۇلداپ كۆز ئالدى قاراڭغۇلاشتى. يۈرۈكى تاشقا ئۇرۇلغان ئەينەك پارچىسىدەك چۇل چۇل بولۇپ كەتتى. ئىچىدىن قىيانلىغان ئاچچىق بىر يىغا پۈتۈن ۋۇجۇدىغا كەلكۈندەك يامراپ تىلىنى گەپتىن توسۇپ قويدى. سالى قاۋانغا دېمەكچى بولغان غەزەپ نەپرەتلىك سۆزلىرىنىمۇ ئىچىدىن قاپساپ چىققان ئاچچىق يىغىسى بېسىپ كەتتى. زىۋىدىخان يىغىدىن توختىغاندا سالى قاۋاننىڭ سايىسىمۇ كۆرۈنمەيتتى. يامان گەپ، يۈرەككە تاياق بولۇپ تېگىدىغان ئاھانەت بۇ ناتىۋان ئايالنىڭ ئىچ باغرىنى تىلغاپ لەختە-لەختە قان قىلىۋەتكەن ئىدى. زىۋىدىخان چوڭقۇر ئوف تارتقىنىچە بىر چۆگۈندە سۇ، يەنە بىر تۆمۈر چىلەكنى كۆتۈرۈپ ئېغىلغا كالا ساغقىلى ماڭدى. كالا ئوقۇرغا لىققىدە سېلىپ بەرگەن ئوت چۆپنى پاكپاكىز يەپ بولغان ئىدى. ئاچ بېقىنىمۇ بايقىغا قارىغاندا ئوبدانلا كۆتۈرۈلگەن ئىدى. زىۋىدىخان كالىنى ئېغىلدىن يېتىلەپ چىقىپ سىرتتىكى سوقۇمىغا باغلىدى. كەينى ئىككى پۇتىنى چېتىپ يېلىنىنى يۇدى. سېغىشقا كۆنۈپ كەتكەن كالا يۇۋاش ئىدى. كالىنىڭ ئاستىغا چىلەكنى قويىۋېلىپ سۈت سىغىشقا باشلىدى. كالىنىڭ ئەمچىكىدىن بېسىم بىلەن ئېتىلىپ چىققان سۈت چېلەكنىڭ تۈۋىگە تېگىپ جورت جورت قىلىپ ئاۋاز چىقىراتتى. كالا چېقىپ ئارام بەرمەيۋاتقان بىزەڭ چىۋىنلارنى قورۇپ جىم تۇرمايدىغان ئۇزۇن قۇيرۇقى بىلەن زىۋىدىخاننىمۇ ھە دېگەندە شاپاللاپ تۇراتتى. چېلەك يېرىم بولاي دېگەندە كالىدىن سۈت چىقماي قويدى. زىۋىدىخان ئانىسىغا قاراپ توختىماستىن مۆرەپ بىر ئىزدا جىم تۇرالمىغان موزاينى قويىۋەتتى. موزاي ئېغىلدىن چىقىپلا ئانىسىنى ئۈسسۈپ ئىمىشكە باشلىغاندا زىۋىدىخان موزاينىڭ بوينىدىن باغلاپ تارتتى. ئەمما موزاي ئانىسىنىڭ ئەمچىكىگە يېپىشىۋىلىپ زىۋىدىخانغا بوي بەرمەيۋاتاتتى. زىۋىدىخان موزاينىڭ ئارغامچىسىنى بار كۈچى بىلەن تارتىۋىدى، موزاي ئارقىسىغا بىر سەكرەپلا چېلەكنى تېپىۋەتتى. چېلەك ئۆرۈلدى. زىۋىدىخاننىڭ ئەجرى ئارمانلىرى سىڭگەن، ئۈمىدى باغلانغان ئاپئاق سۈت يەرگە تۆكۈلۈپ كەتتى.
ــ ۋاي ئېسىت، ۋاي ئېسىت! يېرىم كۈن ھەرەج تارتىپ ساغقان سۈتۈم ــ كۆپۈك ئۆرلەتكىنىچە يەرگە سىڭىپ كېتىۋاتقان سۈتكە قاراپ زىۋىدىخاننىڭ ئىچى سىيرىلىپ كەتتى. ــ تويغۇدەك ئىمە مانا ھۇ نەپسى يامان بېشىنى يىگۈر ــ ئۇ شۇنداق دەپ موزاينى تىللىغانچە كالا بىلەن قوشۇپ ئېغىلغا سولىۋەتكەندىن كېيىن يەردە ياتقان چىلەكنى كۆتۈرۈپ ھويلىغا يېنىپ چىقتى. سالى قاۋاننىڭ يامان گېپى ئايالنىڭ ئۆتمۈشىدىن يالداما بولۇپ قالغان قەلبىدە شەلۋەرەپ تۇرغان دىل يارىسىنى تاتىلاپ قانىتىۋەتكەن ئىدى. خىياللىرى ئۆتمۈش قوينىغا قاراپ قەدەم باسقان ئايالنىڭ ئىچ باغرى چوغ يېقىلغاندەك پىژىلداپ كاۋاپ بولۇۋاتاتتى.
2
چىڭقى چۈشتە جىگدىلىك ئېغىر ھالسىرايتتى. ساھىبجامالنىڭ قۇلىقىدىكى ئالتۇن ھالقىسىنىڭ ياقۇت كۆزلىرىدەك جىمىرلاپ كۈلۈپ تۇرغان جىگدە چېچەكلىرىدىن كىشى قەلبىنى مەھلىيا قىلغۇچى مۈشكى ئەنبەر ھىدى تۆكۈلەتتى. جىگدىلىكتە يىلىم كولاۋاتقان ئىككى قىز گويا چېچەكلەر ئارىسىدا ئۇچۇپ يۈرگەن رەڭدار كېپىنەكلەرگە ئوخشايتتى. مۇشۇ زېمىندا ئەجدادتىن ئەۋلادقا ياشاپ كېلىۋاتقان كىشىلەرنىڭ جىگدىگە ئالاھىدە ئىشتىياقى بارمۇ-قانداق، ئېتىز قىرلارنىڭ بويلىرىدا، ئېغىل سامانلىقنىڭ چۆرىلىرىدىمۇ جىگدە دەرەخلىرىنى ئۇچراتقىلى بولاتتى. جىگدە دەرەخلىرىنىڭ سانى كۆپ بولغاندەك تۈرىمۇ ئاق جىگدە، نان جىگدىسى، قاغا جىگدىسى دەپ بىر قانچە تۈرگە ئايرىلاتتى. يەرلىك چىلاندىن چوڭراق كەلگەن سارغۇچ سوقىچاق جىگدىنى نان جىگدىسى دەپ كىشىلەر ئەتىۋارلاپ يەيتتى. ئۆزى ئۇششاق كەلگەن ئاق جىگدىدە بولسا ئەتيازنىڭ سېرىقتال كۈنلىرىدە شەربەت سىقىپ ئىچىشەتتى. مارجاندەك ئۇششاق، ياقۇتتەك قىپقىزىل قاغا جىگدىسىنى بولسا بۇ ئۇچار قانات جان جانىۋارلارنىڭ جىگدىسى دەپ ھېچكىم چىقىلمايتتى. تاكى كېلەر يىلى جىگدە چېچەكلىگەنگە قەدەر جىگدە دەرەخلىرىنىڭ ئۇچىدا بەش بارماقتەك ئېسىلىپ تۇرغان ئاسماق ئاسماق جىگدىلەرنى كۆرگىلى بولاتتى. مەھەللىنىڭ ئايىقىدا بىر جىگدىلىك بولۇپ ئۇ ھېچكىمگە تەۋە ئەمەس ئىدى. ھېچكىممۇ سۇ باشلاپ پەرۋىشلەپ باشقۇرمايتتى. ئەمما مېۋىسىدىن ھەممەيلەن ئورتاق بەھرىلىنەتتى. شۇنداق بولغاچقىمىكىن ئۇ يىلدىن بۇ يىلغا بىرەر قېتىم تۈۋىگە سۇ كىرمىسىمۇ، ھەر يىلى ياز بويى ياپيېشىل ياشىرىپ تۇراتتى. ياز كۈنلىرى جىگدىلىكتە يىلىم كولايدىغان قىز چوكانلارنىڭ ئايىغى ئۈزۈلمەيتتى. ھەتتا -مەن چېپىپ قويغان جىگدىنىڭ يىلىمنى سەن كولىۋاپسەن،- دەپ بىر بىرى بىلەن قىزىرىشىپ قالىدىغان ئەھۋاللارمۇ پات-پاتلا يۈز بېرىپ تۇراتتى.
ــ مۇشۇ جىگدە دەرىخىدە زادى قانداق خىسلەت باردۇ-ھە، ئاداش ــ دېدى قېرى جىگدە دەرىخنىڭ غولىدىن قايناپ چىققان سۈزۈك يىلىمنى قىڭراقنىڭ ئۇچى بىلەن قومۇرىۋاتقان قەمبەرنىسا يېنىدىكى دوستى بادامخانغا.
ــ باشقا دەرەخلەرگە يىلدا نەچچە قېتىم سۇ قويمىسا قۇرۇپ قالىدۇ، مېۋىسىمۇ بولۇق بولمايدۇ، مۇشۇ جىگدىلىككە ئۇ يىلدىن بۇ يىلغا ھېچكىم سۇ قويمايدۇ، يىلدا بىر قىتىم ھۆل يېغىن يىغىپ قالسا سۇ ئىچەمدىكى بولمىسا قاقاسلىقتا تۇرغىنى تۇرغان، شۇنداق تۇرۇپ يەنە شۇنچىلىك مەزمۇت دېسە، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھېچقانداق دەرەخنىڭ چېچىكى جىگدە چېچىكىدەك مېزىلىك پۇرىمايدۇ.
ــ ھە مۇنداق دە، نېمە دېمەكچىكىن دەپتىمەن تېخى سېنى ــ دېدى بادامخان قەمبەرنىساغا قاراپ ھەييارلارچە كۈلۈپ،ــ ئەسلىدە جىگدە پۇراپ قاپتىكەنسەندە؟
ــ جىگدە پۇراپ قېلىش دېگەن نېمە دېگەن گەپ ــ دېدى قەمبەرنىسا چۈشىنەلمەي.
ــ ئويەي، تولا بىلمەس بولىۋالمىغىنا خېنىم،ــ بادامخان ئاستى كالپۇكىنى بېسىپ تۇرغان ئۇتتۇردىكى ئىككى تال چىشىنى ھىڭگايتىپ، قاش ئورنىدا بىر قانچە تال سېرىق تۈك دىردىيىپ تۇرغان سىدام قاشلىرىنى ئۇچۇرۇپ كۈلۈپ كەتتى.
ــ راسىت شۇ بىلسەم سەندىن سورامتىم، دېگىنە نېمە گەپ ئۇ ــ دېدى قەمبەرنىسا.
ــ ئەرگە تەگكۈسى كەلگەننىچۇ جىگدە پۇراپ قاپتۇ دەيمىز، قارىغاندا سېنىڭ ئەگە تەگكۈڭ كەپتۇ-دە، ھا....ھا...ھا... ــ بادامخاننىڭ قاقاقلاپ كۈلگەن ئاۋازى جىگدىلىكنى لەرزىگە سېلىۋەتتى. جىگدە چېچەكلىرى ئارىسىغا يۇشۇرنۇۋېلىپ تىنماي سايراۋاتقان بىر جۈپ دەمدەرمۇ بادامخاننىڭ كۈلكىسىدىن ئۈركۈپ پۇررىدە ئۇچۇپ كەتتى. بادامخاننىڭ گەپلىرىنى ئاڭلاپ قەمبەرنىسانىڭ سۈت ئالمىسىدەك ئاپئاق مەڭزى قىزىرىپ پىشقان گۆشگىردىدەك ۋىللىدە قىزىرىپ كەتتى.
ــ ھۇ ئىزا تارتمايدىغان داپشاق، سېنىڭ ئەرگە تەگكۈڭ كەپتۇ ــ قەمبەرنىسا شۇنداق دېگەنچە ئالقانلىرى بىلەن يۈزىنى توسۇپ باتنىغان بولۇپ ئولتۇرۇۋالدى.
ــ تەگكۈڭ كەلگەن بولسا ئۆزۈڭ تېگىۋال، يەنە شۇنداق دەيدىغان بولساڭ ئاغزىڭنى يىرتىۋېتىمەن ــ دېدى قەمبەرنىسا يۈزىدىن ئالقانلىرىنى ئاجرىتىپ.
ــ سېنىڭ تەگكۈڭ كەلمىدىما جىگدە پۇرىغان تۇرۇقلۇق، جىگدە پۇراپ قاپتۇ ئەرگە تەگكۈسى كەپتۇ، جىگدە پۇراپ قاپتۇ ئەرگە تەگكۈسى كەپتۇ ھا....ھا...ھا... ــ بادامخان شۇنداق دەپ قاقاقلاپ كۈلۈپ چاۋاك چېلىپ قەمبەرنىسانىڭ ئەتراپىنى چۆرگىلەشكە باشلىدى. قەمبەرنىسا ئورنىدىن چاچراپ تۇرۇپ بادامخانغا ئېتىلدى. بادامخان ئۇنىڭ ئالدېدىن ئۈركىگەن توشقاندەك پارتتىدە قېچىپ «جىگدە پۇراپ قاپتۇ، ئەرگە تەگكۈسى كەپتۇ» دەپ ئۇنى تېرىكتۈرۈشكە باشلىدى.
ــ توختا....توختا دەيمەن، ــ قەمبەرنىسا شۇنداق دەپ ۋارقىراپ ئۇنىڭ كەينىدىن قوغلىدى. ئىككى قىزنىڭ كۈلكىسى جىگدىلىكتىن چاڭ چىقىرىۋەتكەن ئىدى. ئۇلار گويا تاغ قاپتاللىرىدا ئەركىن سەكرەپ تاقلاپ ئويناپ يۈرگەن بىر جۈپ كىيىك بالىلىرىغا ئوخشايتتى. تۇيۇقسىزلا جىگدىلىك ئارىسىدىن چىقىپ كەلگەن ئۈچ ئاتلىقنىڭ ئالدىغىلا چىقىپ قالغان قەمبەرنىسا ئات تۇياقلىرى ئاستىدا قېلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ چىرقىرغانچە ئۆزىنى يانغا تاشلىدى. بۇ تاسادىپىيلىقتىن چۆچۈپ كەتكەن ئاتمۇ قاتتىق كىشنىگەنچە ئالدى ئىككى پۇتىنى كۆتۈرۈپ ئۆرە بولدى. قورقۇپ كەتكەن قىز كۆزلىرىنى چىڭڭىدە يۇمۇۋېلىپ، يارىلانغان كىيىك بالىسىدەك غال غال تىتىرىگەنچە سوزۇلۇپ ياتاتتى.
ــ بېگىم سىلىگە بىر ئىش بولمىغاندۇ ــ دېگەن چىقىراق يېقىمسىز ئاۋاز قىزنىڭ قۇلاقلىرىغا ئاڭلاندى.
ــ ھېچ ئىش يوق ــ دېدى يەنە بىرەيلەن كۆتەك يارغاندەك بوڭ بوڭ ئاۋازدا.
ــ سەنلەر كىمنىڭ قانجۇقلىرى؟ بېگىم ئاتتىن يىقىلىپ چۈشۈپ ئالىمادىس بىرەر ئىش بولۇپ قالسا ھۆددىسىدىن چىقىشالامتىڭ ــ بايقى يېقىمسىز ئاۋاز قىزنىڭ قۇلاق پەردىسىنى تىتىرىتىپ ئۆتتى. قىز قورقۇپقىنە كۆزىنى ئاچتى. دوقا ماڭلاي، ياغاق يۈز، چېقىر كۆزلىرى ھازىرلا چانىقىدىن چاچراپ چىقىپ كېتىدىغاندەك قورقۇنچلۇق پولتىيىپ چىققان، ئۇچلۇق ئىڭىكىدە بىر تۇتام ساقىلى ساڭگىلاپ تۇرغان ئۆچكە ساقال بىر ئادەم قىزنىڭ بېشىدا قامچا تەڭلەپ دىۋەيلەپ ھەيۋە قىلىپ تۇراتتى.
ــ بولدى كىچىك قىزنى قورقۇتۇپ يۈرۈكىنى قېپىدىن چىقىرۋەتمىگىن يەنە،ــ قەمبەرنىسا بېشىنى كۆتۈرۈپ قارىدى. يۇلتۇز قاشقىلىق چىلان تورۇققا مىنگەن سېمىز، يېشى ئاتمىشلاردىن ھالقىغان، ئانچە مۇنچە چېچەك ئېزى قالغان يوغان يۈزلىرى ئۆپكىدەك لىغىرلاپ تۇرىدىغان، توم بۇرۇتلىرى قۇلاق تۈۋىگىچە ئۇلىشىپ كەتكەن چىرايى ناھايىتى سۈرلۈك بىر ئادەم ئۇنى توسۇپ قالدى. قەمبەرنىسا ئۇنىڭ ئاۋازى بوڭ بوڭ چىقىدىغان بېگىم ئىكەنلىكىنى بىلدى. بەگنىڭ گېپىنى ئاڭلاپلا ھېلىقى ياغاق يۈز ئادەم خۇددى مەخسۇس كۆندۈرۈلگەن ئاپشاركىدەك شاققىدە كەينىگە يېنىپ بەگنىڭ يېنىغا كېلىپ تۇردى. بەگنىڭ قارچۇغىنىڭ كۆزلىرىدەك ئۆتكۈر كۆزلىرى قەمبەرنىساغا قادىلىپلا قالغان ئىدى. قىزنىڭ بەدىنى تىكەنلىشىپ، تېنى غۇژژىدە قورۇلدى.
ــ بىرەر يېرىڭىز زەخمە بولدىمۇ يوق، ئورنىڭىزدىن تۇرالامسىز؟ــ بەگ شۇنداق دېگەنچە سېمىز بەستىنى ئېگىپ قىزنى يۆلىمەكچى بولۇپ قول سوزدى.
ــ مەن ھېچنىمە بولمىدىم ــ دېدى قىز بەگنىڭ قولىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ ئورنىدىن تۇرۇشقا تىرمىشپ. ئاڭغىچە قورققىنىدىن چىرايى تاتىرىپ بىر چەتكە چىقىپ تۇرغان بادامخان كېلىپ قەمبەرنىسانى يۆلەپ ئورنىدىن تۇرغۇزدى. قىزنىڭ قىزىلگۈلنىڭ سۈرىتى كەشتىلەنگەن گىلەم دوپپىسى قاشقا يۇلتۇزنىڭ تۇياقلىرى ئاستىدا دەسسىلىپ شاپتۇلدەك ماكچىيىپ تۇراتتى. دوپپىسىغا قاراپ گويا ئات تۇيۇقى ئاستىدا دەسسىلىپ تۇرغىنى ئۆزىنىڭ يۈرۈكىدەك تۇيۇلۇپ ئۈمچىيىپ كەتتى. قىزنىڭ قىرىقتال كۇكۇلىسى چىرايلىق يۇمىلاق مۈرىلىرىدىن تۆكۈلۈپ تۇراتتى. ئاق چېكىم گۈللۈك ھالرەڭ چىت كۆڭلەك ئىچىدىكى ئەمدىلا كۆتۈرۈلۈشكە باشلىغان بىر جۈپ كۆكسى دەممۇ دەم كۆتۈرۈلۈپ پەسلەيتتى. بەگنىڭ كۆز قارچۇقلىرى گويا بىر نۇقتىدا قېتىپ قالغاندەك قىزدىن زىنھار يۆتكەلمەيتتى. قىز چىلان تورۇق چىڭڭىدە دەسسەپ قۇمساڭغۇ توپىغا چۆكۈرۈۋەتكەن دوپپىسىغا قول سوزدىيۇ ئاتنىڭ ھەيۋىسىدىن قورقۇپ ئالالمىدى. بەگ يېنىدىكى ئۆچكە ساقال ئادەمگە ئىشارە قىلىۋېدى، مىجىلىپ ئىسكەتىنى يوقىتىپ شاپاققىلا ئوخشاپ قالغان دوپپىنى ئېلىپ بەگكە بەردى. بەگ دوپپىنىڭ توپىلىرىنى قېقىپ تۆت بۇلۇڭىغا كەشتىلەنگەن چوغدەك يىلىنجاپ تۇرىدىغان قىزىل گۈللەرگە بىر پەس قاراپ تۇرغاندىن كېيىن قىزغا قارىدى.
ــ ئىسمىڭىز نىمە، كىمنىڭ قىزى سىز؟
بەگنىڭ قاراشلىرىغا بەرداشلىق بېرەلمەي ئۆزىنى يوقىتىپ قويغان قىزنىڭ تىلىغا دەماللىققا گەپمۇ كەلمەي قالدى.
ــ گەپ قىل قانجۇق، بېگىم سەندىن گەپ سوراۋاتىدۇ ــ ياغاق يۈز ئۆچكە ساقال چىشلىرىنى ھىڭگايتىپ، قىزنىڭ بېشىدا قامچا ئوينىتىپ ھەيۋە قىلدى. قىز قورقۇپ بۆجەندەك تۈگۈلۈپ كەتتى. بەگ يەنە ئۆچكە ساقالنى قول ئىشارىسى بىلەن ئارقىسىغا قايتۇردى.
ــ مەن... مەن... ئۇرايىم پاسارنىڭ قىزى .... قەمبەرنىسا... ــ دېدى قىز قورقۇپ تىتىرەپ تۇرۇپ.
ــ قەمبەرنىسا....قەمبەرنىسا چىرايلىق ئىسىمكەن بولىدىكەن ــ دەپ بېشىنى لىڭشىتتى بەگ نېمىنىدۇر بىر نەرسىنى دەڭسەۋاتقاندەك. بەگ قىزغا يەنە بىر قىتىم لاپپىدە قاراپ قويۇپ دوپپىنى قاتلاپ سېمىز قورسىقى ئۈستىدىن باغلانغان پوتىسىنىڭ ئارىسىغا قىستۇردى. قىز چوغقا دەسسەپ سالغاندەك تېپىرلاپ كەتتى. ئەمما دوپپىسىغا قول ئۇزىتالمىدى. بەگ گويا قىزنىڭ جىسمىدىن بىرەر ئەيىب نۇقساننى تاپماقچى بولغاندەك چوققىسىدىن تارتىپ تاپىنىغىچە يەنە بىر قېتىم قاراپ چىقتى. قىز پۈتۈن بەدىنىدىن سان ساناقسىز كۆزلەر تېشىپ ئۆتۈۋاتقاندەك چۇلغىنىپ كەتتى. بەگ قىزغا شۇ قاراشلىرى ئاستىدا ئېتىغا قامچا سالدى. ئىككى قىز ئاتلارنىڭ تۇياقلىرى ئاستىدىن كۆتۈرۈلگەن چاڭ توزان ئارىسىدا قالدى. چاڭ توزانلار بېسىققاندا ئاتلىقلارنىڭ سايىسىمۇ قالمىغان ئىدى. جىگدىلىك يەنە ئىلگىرىكى تىمتاس ھالىتىگە قايتقان ئىدى. قورققىنىدىن چىرايى خەسىدەك ئاقىرىپ، روھى تېنىدىن چىقىپ كەتكەندەك بولۇپ قالغان قەمبەرنىسا تاپانلىرى ئاستىدىكى توپىغا لاسسىدە ئولتۇرۇپ قالدى.
ــ مەن ئەمدى ئۆيۈمگە قانداق قايتىمەن، ئانامغا نېمە دەيمەن، نېمە پوق يەپ بۇ جىگدىلىككە كەلگەن بولغىيتتىم ــ قىز چاچلىرىنى قاماللاپ يىغلاشقا باشلىدى.
ــ قانداقسىگە ھېچ ئىش بولمايدۇ، يات بىر ئەركىشى مېنىڭ دوپپامنى ئېلىپ كەتكەن تۇرسا، مەن ئانامغا بۇنى قانداق چۈشەندۈرىمەن، ــ دېدى قىز يىغلاپ تۇرۇپ.
ــ مانا مەن دوپپامنى ساڭا بېرەي يىغلىما، مەن ساڭا يېڭى دوپپىدىن بىرنى تىكىپ بېرەي، بۇنداق يىغلاپ مېنى قورقۇتما بولامدۇ؟ ــ بادامخان شۇنداق دەپ بېشىدىكى دوپپىسىنى ئېلىپ قەمبەرنىسانىڭ بېشىغا كىيدۈرۈپ قويدى. قەمبەرنىسا ياشلىرىنى سۈرتۈپ ئورنىدىن تۇرۇپ كېيىملىرىدىكى توپا چاڭلارنى قېقىشتۇردى.
قىز مەھەللىگە كەلگەندىن كىيىن بادامخاننىڭ ئۆيىگە قويۇپ قويغان بوغما قاپىقىغا كۆلدىن بىر قاپاق سۇ ئېلىپ ئۆيىگە قايتىپ كەلدى. زىۋىدىخان ھويلىسىدىكى شاخ شۇمبىلاردىن ئاددىيلا قىلىپ ياسىۋالغان كۆرۈمسىز چەلگە ئاستىدىكى پاكارغىنە سۇپىدا نېمىلەرنىدۇر خىيال قىلغىنىچە مۇڭغا چۆكۈپ ئولتۇراتتى.
ــ ئىككى ئاش پىشىم بولدى، نەگە يوقاپ كەتتىڭ؟ ــ دېدى زىۋىدىخان قىزىنى كۆرۈپ.
ــ كۆل بېشىغا سۇغا بارغانتىم، بادامخان ئۇچراپ قىلىپ ئۆيىگە كىرىپ بىردەم مۇڭدىشىپ ئولتۇرۇپ چىقتىم ــ دېدى قىز كۆزلىرىنى ئانىسىنىڭ كۆزلىرىدىن قاچۇرۇپ. ئۇنىڭ ئانىسىغا تۇنجى قېتىم يالغان گەپ قىلىشى ئىدى. ئانىسىنىڭ ئالدىدىن ئۆتكۈچە قىزنىڭ پۇتلىرى تىتىرەپ يېقىلىپ چۈشۈشكە تاسلا قالدى. ئەمما ئانىنىڭ كۆڭۈلنىڭ ئارامى بولمىغاچقا قىزىدىكى بۇ نورمالسىزلىقلارنى ھېس قىلالمىدى. ئەگەر قەمبەرنىسا ئانىسىغا ئۆزىنىڭ جىگدىلىككە يىلىم كولىغىلى بارغانلىقىنى دېسە ئانىسى چوقۇم قاتتىق خاپا بولاتتى. چۈنكى ئانا قىزلىرىغا كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپ «جىگدىلىككە يېقىن يولىغۇچى بولماڭلار، جىگدىلىكتە جىن ئالۋاستىلار بار، ئۇلار جىگدىلىككە بارغان قىزلارنى بۇلاپ كوھىقاپقا ئېلىپ قېچىپ كېتىدۇ» دەپ قورقۇتۇپ تەربىيە قىلاتتى. بىر قېتىم قەمبەرنىسانىڭ مەھەللىسىدىكى بالىلار بىلەن جىگدىلىككە بېرىپ مۆكۈشمەك ئوينىغانلىقىنى ئانىسى بىلىپ قېلىپ «بارماڭ دېگەن يەرگە بارىدىغان، جىم تۇرمايدىغان پاچاق دېگەن مۇشۇما، يەنە جىگدىلىككە بارامسەن، دېگىنە مەن ساڭا نېمە دەپ تەربىيە قىلغان، گېپىم قۇلىقىڭدا تۇرامدۇ يوق» دەپ ئىنچىكە سۆگەت چىۋىقى بىلەن پاچاقلىرىدىن قان چاچراپ چىققۇچە ساۋىغان ئىدى. تاياق زەربىسىدىن چىر-چىر چىرقىراپ يەردە يۇمۇلىنىۋاتقان قىز ئانىسىغا توختىماي يالۋۇرغان ئىدى.
قىزنى ئۇرۇپ بولغاندىن كېيىن ئانا قىزىنى باغرىغا باسقىنىچە ئۆزىمۇ يىغلىغان ئىدى.
ــ بۇندىن كېيىن ھەرگىز جىگدىلىككە يىقىن بارغۇچى بولما، جېنىم قىزىم، جىگدىلىكنىڭ كۈلپەتلىرى مەن بىلەنلا كەتسۇن جىگدىلىككە يېقىن بارما....
قىز ئانىسىنىڭ جىگدىلىكتە نىمە كۈلپەتلەرنى تارتقانلىقىنى بىلمىسىمۇ، شۇنىڭدىن كېيىن پەقەتلا جىگدىلىككە ئاياغ بېسىپ باقمىغان ئىدى. بۈگۈن سۇ ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن بوغما قاپىقىنى يۈدۈپ كۆل بېشىغا چىققاندا، كۆل بويىدا ئۆيى بار دوستى بادامخان بىلەن ئۇچرىشىپ قالدى.
ــ ئازراق يىلىم كولاپ كېلەيلى، قاپىقىڭنى بىزنىڭ ئۆيگە ئەكىرىپ قويغىن، ــ دېدى بادامخان. بادامخان ئىككىسى كىچىكىدىن تارتىپ ئايرىلماس دوسىتلاردىن ئىدى.
ــ نەدىن كولايمىز يىلىمنى؟ ــ دېدى قەمبەرنىسا.
ــ ئەلۋەتتە جىگدىلىكتىكى جىگدىدىن كولايمىزدە ــ دېدى بادامخان. جىگدىلىكنىڭ گېپىنى ئاڭلاپلا قەمبەرنىسانىڭ كۆز ئالدىغا ئانىسىنىڭ غەزەپلىك چىرايى كەلدى.
ــ بولدى مەن بارماي، ئۆزۈڭ كولاپ كېلىۋەرگىن ــ دېدى قەمبەرنىسا.
ــ بىللە بېرىشىپ بەرگىنە جېنىم ئاداش ــ دېدى بادامخان يالۋۇرۇپ. ئۇنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ قەمبەرنىسا تەڭقىسلىقتا تۇرۇپ قالدى. بىللە بارماي دېسە تېخى دوستى يالۋۇرۇپ تۇرۇۋاتسا، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇنىڭ چېچىغا چېپىۋاتقان يىلىملارنىڭ ھەممىسىنى بادامخان بېرىۋاتقان تۇرسا، باراي دېسە تېخى ئانىسىنىڭ گېپى...
ــ ئاداش مەن يەنىلا بارماي مېنىڭ جىگدىلىككە بارغىنىمنى بىلىپ قالسا، ئانام قاتتىق خاپا بولىدۇ، ــ دېدى قەمبەرنىسا.
ــ سەن تېخىچە ئاناڭنىڭ كىچىك ۋاقتىڭدا قورقۇتۇپ دەپ بەرگەن «جىگدىلىكتە جىن بار» دېگەن ھېكايىسىگە ئىشىنىپ يۈرۈيدىكەنسەندە ــ بادامخان قاقاقلاپ كۈلۈپ كەتتى.
ــ ئەمسە نېمە بار؟ ــ دېدى قەمبەرنىسا.
ــ بارغاندا بىلىسەن جىگدىلىكتە نېمە بارلىقىنى ــ بادامخان شۇنداق دىگەنچە قەمبەرنىسانىڭ قولىدىن سۆرەپ جىگدىلىككە ئېلىپ كەلدى.
ــ قەمبەرنىسا مېنىڭ تازا مىجەزىم يوق تۇرىدۇ، كەچلىك قازاننىڭ غىمىنى قىلغىنە قىزىم ــ دېدى ئانا قىزىنى چاقىرىپ.
ــ ماقۇل، كۆڭلىڭىز نېمىگە تارتىدۇ ئانا؟ ــ سورىدى قىز ئانىسىدىن.
30 - دېكابر
ياكى 30 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 364 - (كەبىسە يىلى 365 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 1 كۈندۇر.
قەمبەرنىسا (تور پوۋېستى)
2
ــ كۆك چامغۇر بىلەن غورىدىن جىق سېلىپ ئاچچىق چۈچۈك قىلىپ يوبدان ئەتكىنە قىزىم.
ــ ماقۇل ــ قەمبەرنىسا ئانسىنىڭ ئالدىدىن ئۆتۈپ ئۆينىڭ ئارقىسىدىكى ئوتياشلىققا چىقتى. ئوت ياشلىقتا ئانىسى تېرىغان تۇرۇپ، چامغۇر، سەۋزە، بەسەي، قاپاقمۇچ، باقىلە، پالەك، ماش قاتارلىق سەي كۆكتاتلار رەت رېتى بىلەن تۇراتتى. قىز باغنىڭ شورا تېمىدىن ئارتىلىپ تۇرغان جانان ئۆرۈكنىڭ سۈزۈلۈپ ئالا بولۇشقا باشلىغان غورىسىدىن بىر ئېتەك پۇتىدى، ئاندىن ئوتياشلىقتىن بىر سىقىم چامغۇر يۇلۇپ ھويلىغا قايتىپ چىقتى.
ئالېكساندېر دۇگىن
ئالېكساندېر دۇگىن (رۇسچە: Александр Гельевич Дугин؛ ئېنگلىزچە: Aleksandr Dugin؛ تولۇق نامى: ئالېكساندېر گەليېۋىچ دۇگىن) رۇسىيەلىك يېڭى ناتسىس، ئەسەبى رۇس مىللەتچىسى، رۇس دۇنياسى (ياكى رۇس مىر) پىكىرنىڭ رادىكال قوللىغىچىسى، ئۇكرائىنا ئۇلۇسىنى يەر شارىدىن يەكسان قىلىشنى تەشەببۇس قىلدىغان ئاشقۇن مىللەتچى. ئالېكساندېر دۇگىننى كىشلەر دائىم پەيلاسوپ دەپ ئاتايدۇ، لېكىن ئەمەليەتتۇ ئۇ بىر سىياسى نەزەريەچى خالاس، پەلسەپپە بىلەن ھىچقانداق ئالاقىسى يوق. دۇگىن سىياسى نەزەريەچى، ستونلۇق يازار بولۇش سۈپىتى بىلەن روسىيە ۋە دۇنيادا خېلى تەسىر بار. ئۇ روسىيەنىڭ قىرىمنى ئىشغال قىلىشنى، ئۇكرائىنانى روسىيەگە قېتىۋېلىشنى ناھايىتى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئۇنىڭ قىزى داريا دۇگىنا 2022-يىلى ئاۋغۇستتا موسكىۋا ئەتىراپىدا ماشىنا بومبىسى بىلەن قەسلەپ ئۆلتۈرۈلگەن. داريا دۇگىنامۇ بىر ئاشقۇن رۇس مىللەتچىسى. روسىيە دائىرلىرى دۇگىن قەسلەشنىڭ ئەسلى نىشانى، لېكىن قىزى بىلەن ئەڭ ئاخىرقى مىنۇتتا ماشىنا ئالماشتۇرغانلىقى ئۈچۈن ئامان قالغان دەپ يەكۈنلىدى. روسىيە ھۆكۈمىتى دۇگىننىڭ قىزىنىڭ ئۆلىشىنى ئۇكرائىنانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى ۋە ئازوۋ باتاللىيونى (ئازاق باتالىيونى) تەرىپىدىن ئەۋەتلىگەن جاسۇس قىلىدى دەپ ھۈكۈم چىقارغان بولسىمۇ، نۇرغۇن يوچۇقلار مەۋجۇت.
مىنۇت
مىنۇت [minut] — ۋاقىت ھېسابىدا بىر سائەتنىڭ 60 تىن 1 بۆلىكى، 1 مىنۇت 60 سېكۇنتقا تەڭ.
بۈركۈت
بۈركۈت نۇرغۇنلىغان چوڭ يىرتقۇچ قۇشلارنىڭ ئورتاق ئىسمى. بۈركۈت بىر قانچە گېن گۇرۇپپىسىغا تەۋە ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى زىچ مۇناسىۋەتلىك ئەمەس. 60 خىل بۈركۈتنىڭ كۆپىنچىسى ياۋرو-ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىن كەلگەن. بۇ رايوننىڭ سىرتىدا پەقەت 14 خىل جانلىقنى تاپقىلى بولىدۇ - شىمالىي ئامېرىكىدا 2 ، ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي ئامېرىكىدا 9 ، ئاۋىستىرالىيەدە 3 خىل. بۈركۈت چوڭ ، كۈچلۈك ياسالغان يىرتقۇچ قۇشلار بولۇپ ، بېشى ۋە تۇمشۇقى بار. بارلىق يىرتقۇچ قۇشلارغا ئوخشاش ، بۈركۈتنىڭ ئولجى ، كۈچلۈك ، مۇسكۇل پۇتى ۋە كۈچلۈك تالونلىرىدىكى گۆشلەرنى يىرتىش ئۈچۈن ناھايىتى چوڭ ، باغلانغان تۇمشۇقلىرى بار. تۇمشۇق ئادەتتە باشقا يىرتقۇچ قۇشلارنىڭكىدىن ئېغىرراق. بۈركۈتنىڭ كۆزى ئىنتايىن كۈچلۈك.
كاتالان تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[كاتالان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئىسپانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 9.9مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
گۇئاڭدوڭ ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px گۇئاڭدوڭ ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، گۇئاڭدوڭنىڭ 83،040،000 نوپۇسىبار، 177،900 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.20°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 113°30.
ئۇچۇرى تورى
تورى ئادىرىسى
www.uqur.cn
ھەققىدە
ئۇچۇر تورى ئۇلىنىش تور-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى بايرىقى ئاستىدىكى ئۆي-مۈلۈك، خىزمەت، نىمكەش ماشىنا، نىمكەش بۇيۇملار، تۇرمۇش ئۇچۇرلىرى، ئۇنىۋېرسال ئۇچۇرلار قاتارلىق خەلىققە نەپ يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلارنى تەمىن ئېتىدىغان تور بېكەت. ئۇچۇر تورىنىڭ كۈندىلىك يېڭىلىنىدىغان ئۇچۇرلار سانى 3000 دىن ئاشىدۇ، چوڭ شەھەرلەردىكى نىمكەش ئۆيلەرنىڭ %60 تى ئۇچۇر تورى ئارقىلىق سودىلىشىدۇ. يىلدا 20 مىڭدىن ئارتۇق خىزمەت ئورۇنلىرى ئۇچۇر تورى ئارقىلىق ئادەم تولۇقلايدۇ. ئۇچۇر تورىنىڭ يانفون ئەپ دېتالىمۇ بار بولۇپ يانفون ئابونتلىرىمۇ شىددەت بىلەن كۆپەيمەكتە.
سابىئىلىك
سابىئىن ياكى سابىئىيلەر: ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنى ئۆزىنىڭ پەيغەمبىرى دەپ ئېتىقاد قىلىدىغان، يەھۇدىي ۋە خرىستىيانلاردىن ئىلگىرى ئۆتكەن بىر قەۋمنىڭ قالدۇقلىرىدۇر. بۇلار كېيىنچە يۇلتۇزلارنى ۋە پەرىشتىلەرنى ئۇلۇغلايدىغان بولۇپ كەتكەن.
سابىئىلەر «قۇرئان كەرىم» ۋە ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ بايانلىرىغا ئاساسەن ئىككى تۈرلۈكتۇر: بىرى، ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىدىغان ئەھلى كىتاب سابىئىلەر بولۇپ، بۇلار ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا ئەگەشكەنلەردۇر. يەنە بىرى، بۇتپەرەس مۇشرىكلەردۇر. «قۇرئان كەرىم»دە ئۈچ ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان سابىئىلەر ئۆز زامانىدا، ھازىرقى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى شانلىئۇرفا ۋىلايىتىگە قاراشلىق، ئۇرفاغا 44 كىلومېتر كېلىدىغان ھارراندە ياشىغان. ئۇلارنىڭ ئالىملىرى باغدادتا كىتاب تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق ئىسلام مەدەنىيىتىگە تۆھپە قوشقان ۋە كېيىنچە تارىختىن ئىزى ئۆچكەن.
سەككاكى
سىراجىدىن ئەبۇ ياقۇپ يۈسۈپ ئىبىن ئەبۇ بەكرى ئەل خارەزمى سەككاكى_(1160-1228) مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى، داڭلىق پىداگوگ ۋە يازغۇچى.
سەككاكى ئىسمىنىڭ بېشىغا قويۇلغان خارەزمى دېگەن جاي ئىسمىغا،شۇنداقلا ھازىرقى چاپچال ناھىيىسىنىڭ خۇنخەي دېگەن يېرىگە جايلاشقان مازارنىڭ سەككاكى نامى بىلەن ئاتىلىدىغانلىقىغا قاراپ ئۇنىڭ خارەزمىدا تۇغۇلغانلىقى ۋە ئالمىلىق(ئىلى)دا ۋاپات بولغانلىقىنى بىلىۋالالايمىز.
سەككاكى ياش ۋاقتىدىن تارتىپلائىلىم-پەنگە ئىشتىياق باغلاپ تىرشىپ ئۆگەنگەن. دىنىي ئىلىم،تىل-ئەدەبىيات،ماتىماتىكا،تارىخ،جۇغراپىيە،ئىلمىي نۇجۇم(ئاستورنومىيە)،تىبابەت ئىلمى قاتارلىق پەنلەردە كامالەتكە يەتكەن.ئۆز ئانا تىلىدىن باشقا پارىس،ئەرەپ تىلىنىمۇ پۇختا ئىگەللىگەن.مۇزىكا ساھەسىدىمۇ ئۆز ئىقتىدارىنى يىتىلدۈرۈپ<<بايات>>مۇقامىنى ئىجاد قىلىپ<<9-ئۇستاز>> دەپ شۆھرەت قازانغان.
چىڭگىزخان ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە باشقا جايلارنى بوي سۇندۇرغاندىن كىيىن ئۆز ھۆكۈمۈرانلىقىدىكى جايلاردا دۆلەتنىڭ مويۇم خىزمەتلىرىنى بىجىرىشكە ئۇيغۇرسىياسەتچىلىرى،ھەربىي مۇتىخەسىسلەر ۋە مەدەنىيەت مائارىپ ئەرباپلىرىنى قويغان بولۇپ شۇ چاغدىكى چاغىتاي خانغا مەسلىھەتچى بولغانلار ئىچىدە يۈسۈپ سەككاكىمۇ بار ئىدى.ئۇنىڭ ئجدىھات قىلىشى ئارقىسىدا چاغاتاينىڭ ئوردىسى جايلاشقان ئالمىلىقتا ھەر-خىل مەكتەپلەر ۋە ئالىي بىلىم يۇرتلىرى تەسىس قىلىنىپ،مائارىپ ئىشلىرى زور تەرەققى قىلغان،قەشقەر،بۇخاراغا ئوخشاشلا ئالمىلىقمۇ ئاسىيا بويىچە ئىلىم-پەن مەرگەزلىرىگە ئايلانغانىدى.
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ چاغاتاي دەۋرىدىكى مەرەپەت يۇلتۇزى،ھەققانىيەتچى،خەلىق بىلەن تەقدىرداش ئالىم يۈسۈپ سەككاكى گەرچە ئۆز خەلقىنىڭ مەنىۋى ئازاتلىقى يولدا تەر ئاققۇزغان خانغا دۆلەت باشقۇرۇش،ۋەتەننى گۈللەندۈرۈش يولىداياخشى مەسلىھەت بەرگەن بولسىمۇ،ئوردىدىكى مەرىپەت دۈشمەنلىرى،ھەسەتخور مەنسەپدارلارنىڭ چېقىمچىلىقى بىلەن زىندانغا تاشلىنىپ 3يىل زىنداندا يىتىپ ئالەمدىن ئۆتىدۇ.بۇ مەشھۇر ئالىم،داڭلىق پىداگوگنىڭ مازىرى ھازىرقى ئىلى ئوبلاستىنىڭ چاپچال ناھىيىسىدە ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان. <<ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدىكى ئۆچمەس يۇلتۇزلار>>دىگەن كىتاپتن ئىلىندى.
نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتى
نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتى نوبېلنىڭ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن تارقىلىدىغان ئالتە خىل مۇكاپاتنىڭ بىر خىلى بولۇپ تۇنجى مۇكاپات گېرمانىيەمېدىتسىنا ئالىمى ئادولىف بېھرىڭغا تارقىتىلغاندىن ھازىرغىچە  189 ئادەم بۇ مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئىنسانىيەتنىڭ ساغلاملىقى، ئاغرىق ئازابىدىن خالاس بولۇشى ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشىگە بىۋاستە تەسىر كۆرسەتكەن مەشھۇر دوختۇر ۋە تەتقىقاتچىلارغا بېرىلىدىغان بۇ مۇكاپات دۇنيادىكى دۆلەتلەرنىڭ تەبىئى پەن سەۋىيىسىنى ئېتىراپ قىلىدىغان، باھالايدىغان ئەڭ ئالى دۇنياۋى شان-شەرەپ بولۇپ قالدى.
چۈشەنچە
نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتى نوبېلنىڭ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن تارقىلىدىغان ئالتە خىل مۇكاپاتنىڭ بىر خىلى بولۇپ تۇنجى مۇكاپات گېرمانىيەمېدىتسىنا ئالىمى ئادولىف بېھرىڭغا تارقىتىلغاندىن ھازىرغىچە  189 ئادەم بۇ مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئىنسانىيەتنىڭ ساغلاملىقى، ئاغرىق ئازابىدىن خالاس بولۇشى ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشىگە بىۋاستە تەسىر كۆرسەتكەن مەشھۇر دوختۇر ۋە تەتقىقاتچىلارغا بېرىلىدىغان بۇ مۇكاپات دۇنيادىكى دۆلەتلەرنىڭ تەبىئى پەن سەۋىيىسىنى ئېتىراپ قىلىدىغان، باھالايدىغان ئەڭ ئالى دۇنياۋى شان-شەرەپ بولۇپ قالدى. «دۇنياغا تەسىر كۆرسەتكەن يۈز مەشھۇر شەخس» قاتارىدا 43-ئورۇندىن ئورۇن ئالغانفىلىمىڭنىڭ نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتىنىڭ ساھىبى ئىكەنلىكىنى ئويلىساقلا نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتىنىڭ ئىنسانىيەتكە قوشقان تۆھپىسىنى ھىس قىلالايمىز.
نوبېل مېدىتسىنا مۇكاپاتىنىڭ ئېرىشكۈچىلىرى
2006  Andrew Z. Fire, Craig C. Mello  ئاندىرېۋ فرې، كىرايگ مېللو
2005  Barry J. Marshall, J. Robin Warren  بارري مارشال، روببېن ۋارېن
2004  Richard Axel, Linda B. Buck   رىچارد ئاكسېل، لىندا بۇك
2003  Paul C. Lauterbur, Sir Peter Mansfield پائۇل لېتېربور، پېتېر مانسىفېلد
2002  Sydney Brenner, H. Robert Horvitz, John E. Sulston سىدنىي براننېر، روبېرت ھورۋېز، جون سۇلىستون
2001  Leland H. Hartwell, Tim Hunt, Sir Paul Nurse  لېلاند ھارتىۋېل، تىم ھۇنىت، پائۇل نۇرسې
2000  Arvid Carlsson, Paul Greengard, Eric R. Kandel  ئارۋىد كارىلسون، پائۇل گىرىنگارد، ئېرىك كاندېل
1999  Günter Blobel  گۇنتېر بىلوبېل
1998  Robert F. Furchgott, Louis J. Ignarro, Ferid Murad  روبچرت فۇرچىگوت، لۇئىس ئىگناررو، فەرد مۇراد
1996  Peter C. Doherty, Rolf M. Zinkernagel   پېتېر دوچېرتي، رولىف زېنكېرناگىل
1995  Edward B. Lewis, Christiane Nüsslein-Volhard, Eric F. Wieschaus   ئېدۋارد لېۋىس، كىرىستان ۋولھارد، ئېرىك ۋىچوس
1994  Alfred G. Gilman, Martin Rodbell   ئالفىرىد گىلمان
1993  Richard J. Roberts, Phillip A. Sharp   رىچارد روبېرت، فىلىپ شارپ
1992  Edmond H. Fischer, Edwin G. Krebs   ئېدموند فىچېر، ئېدۋىن كىرېبىس
1991  Erwin Neher, Bert Sakmann   ئېرۋىن نېھېر، بېرت ساكمان
1990  Joseph E. Murray, E. Donnall Thomas  جوسېف مۇرراي، دونال توماس
1989  J. Michael Bishop, Harold E. Varmus   مايكول بىشوپ، ھارولد ۋارموس
1988  Sir James W. Black, Gertrude B. Elion, George H. Hitchings   جامېس بىلاك، گېرتىرۇد ئېلىيۇن، گىئورگى ھىچىڭ
1986  Stanley Cohen, Rita Levi-Montalcini   سىتانلېي كوھېن، رىتا مونتالكىنى
1985  Michael S. Brown, Joseph L. Goldstein  مايكول براۋىن، جوسېف گولدىستېين