cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئاخبارات تارقىتىدىغان ئاپپاراتلار
ئاگېنتلىق − خەۋەر توپلايدىغان ئورۇن، ئادەتتە ئۇنىڭ نەچچە ئون، ھەتتا يۈزلىگەن شۆبىسى، دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە مۇخبىرى بولىدۇ. ئومۇمىي ئۇچۇر مىقدارىدىن ئالغاندا، باشقا ھەرقانداق ئاخبارات تارقىتىش ئاپپاراتى ئۇنىڭغا تەڭ كېلەلمەيدۇ. گېزىت ئۇچۇر تارقىتىشىنىڭ تېزلىكى، تارقىتىش دائىرىسىنىڭ كەڭلىكى بىلەن ئۆزگىچىلىككە ئىگە. تىراژى100 مىڭغا يېتىدىغان گېزىتنىڭ ھەر سانىنى ئەگەر2 -3 كىشى ئوقۇيدىغان بولسا، ئۇنىڭدىكى ئۇچۇرلار كۈندە نەچچە يۈز مىڭ ئادەمگە تارقىلىدۇ، باشقا تارقىتىش ئاپپاراتلىرى ئۇنىڭغا يېتەلمەيدۇ. تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ ئۇچۇر تارقىتىشى ئوبرازلاشقانلىقى بىلەن ئۆزگىچىلىككە ئىگە بولۇپ، كۆرۈرمەنلەردە تېخىمۇ چوڭقۇر تەسىرات قالدۇرىدۇ. رادىئو ئىستانسىسىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، كىشىلەر مەيلى كۈندۈز ياكى كېچە بولسۇن، رادىئوسىنى ئاچسىلا دۇنيانىڭ جاي - جايلىرىدىن كەلگەن خەۋەرلەرنى ئاڭلىيالايدۇ. ژۇرنال فىلىم ستۇدىيىسى ئىشلىگەن ژۇرنال فىلىملەر ئىشلىنىش دەۋرى ئۇزاقراق بولىدىغانلىقى ئۈچۈن، تارقىتىش سۈرئىتى جەھەتتە باشقا ئاخبارات ئاپپاراتلىرىغا يېتەلمەيدۇ، لېكىن ئۇنىڭ خاراكتېرىمۇ ئاخبارات تارقىتىشقا كىرىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا ئېقىم مەسىلىلىرى تەھلىل قىلىنىدىغان سىياسىي خاراكتېرلىك ژۇرناللارمۇ ئاخبارات تارقىتىش ئاپپاراتىغا كىرىدۇ. ئالايلۇق، مەملىكىتىمىزدە چىقىدىغان «يېرىم ئايلىق سۆھبەت»، «نەزەر» گە ئوخشاش ژۇرناللار خەلقئارا ۋە دۆلەت ئىچىدىكى ئېقىم مەسىلىلىرىنى ھەر تەرەپلىمە تەھلىل قىلىپ، كەلگۈسىگە نەزەر سېلىش خاراكتېرىدىكى ماقالىلەرنى بېسىپ تۇرىدۇ، بۇ ماقالىلەر نۇرغۇن ئاخبارات ماتېرىياللىرى ئاساسىدا يېزىلىدۇ.
ﺋﯘﺭﺍﻧﺨﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ﺋﯘﺭﺍﻧﺨﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻣﻮﯕﻐﯘﻟﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 20 ﻣﯩﯔ.
ﻗﺎﺗﺎﻍ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ﻗﺎﺗﺎﻍ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ -- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 20 ﻣﯩﯔ.
خرىستىئان دىنىنىڭ جۇڭگوغا تارقىلىشى
خرىستىئان دىنى تاڭ تەيزۇڭ تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە جۇڭگوغا كىرگەن. مىلادىيە635 - يىلى، سۇرىيىلىك ئولوپېن پېرسىيە (ھازىرقى ئىران) ئارقىلىق جۇڭگونىڭ چاڭئەن (ھازىرقى شىئەن) شەھىرىگە كېلىپ، خرىستىئان دىنىنى تەرجىمە قىلىپ تارقىتىشقا كىرىشكەن، تاڭ تەيزۇڭ ئۇنى ئوبدان كۈتۈۋالغان. 3 يىلدىن كېيىن، پارس چېركاۋى دەيدىغان چېركاۋ سېلىنغان، كېيىن ئۇ داكچىن ئىبادەتخانىسى دەپ ئاتالغان. ئۇنىڭدىن كېيىن تەدرىجىي ھالدا پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا قاراپ تەرەققىي قىلغان. مىلادىيە781 - يىلى يەنە «چىن جىڭجياۋ (نېستورى) دىنىنىڭ جۇڭگوغا تارقالغانلىق ئابىدىسى» تىكلەنگەن، خرىستىئان دىنى جۇڭگودا جىڭجياۋ دىنى دەپ ئاتالغان. ئېگىزلىكى36. 2 مېتىر، كەڭلىكى86. 0 مېتىر، قېلىنلىقى25. 0 مېتىر كېلىدىغان بۇ تاش ئابىدە ھازىر شىئەندىكى شەنشى ئۆلكىلىك مۇزېيدا ساقلانماقتا. ئابىدىگە خەنزۇچە1780 خەتلىك تېكىست ئويۇلغان ھەمدە قەدىمكى پارسچە ئىمزا قويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا خرىستىئان دىنىنىڭ ئېلىمىزگە تارقىلىش جەريانى تەپسىلىي خاتىرىلەنگەن.
«جىڭجياۋ» دىنى جۇڭگودا210 يىل تارقالغاندىن كېيىن، تاڭ ۋۇزۇڭنىڭ بۇتلارنى يوقىتىش ھەرىكىتىگە چېتىلىپ قالغانلىقتىن، 2000 دىن ئارتۇن روھانىي قوغلاپ چىقىرىلغان. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، خرىستىئان دىنى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىن يوقىلىشقا باشلىغان، لېكىن قىتان ۋە موڭغۇللار ئارىسىدا يەنىلا داۋاملىق تارقالغان. 13 - ئەسىرگە كەلگەندە، موڭغۇل قوشۇنىنىڭ غەربكە يۈرۈش قىلىشىغا ئەگىشىپ، نۇرغۇن خرىستىئان مۇرىتى موڭغۇل ئارمىيىسىگە كىرگۈزۈلگەن، خېلى كۆپ موڭغۇل ئەمەلدارلار ۋە ئەسكەرلەرمۇ خرىستىئان دىنىغا كىرگەن. يۈەن سۇلالىسى بىلەن رىم ۋاتىكانى تېخى خەت - چەك ئالاقىسى قىلىشقان.
يۈەن سۇلالىسىنىڭ يوقىلىشىغا ئەگىشىپ، خرىستىئان دىنى ئېلىمىزدە يەنە بىر قېتىم غايىب بولغان. 16 - ئەسىرنىڭ دەسلىپىگە كەلگەندە، پورتۇگالىيە روھانىيلىرى ئېلىمىزگە كېلىپ خرىستىئان دىنىنى تارقىتىشقا باشلىغان. 16 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، پورتۇگالىيە مۇستەملىكىچىلىرى ئاۋمېننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، روھانىيلار ئۇلارغا ئەگىشىپ ئاۋمېنغا كەلگەن. مىلادىيە1582 - يىلى، ئىتالىيىلىك داڭلىق روھانىي ماتېئورس ئېلىمىزگە كېلىپ، گۇاڭجۇنىڭ جاۋجۇ دېگەن يېرىدىن بېيجىڭغىچە بارغان. ئۇ دەسلەپتە جۇڭگوغا كېلىشكە ئىلتىماس سۇنغان، كېيىن بولسا ئۆلىما سالاھىيىتى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىپ، نۇقتىلىق ھالدا دوختۇرلار ئارىسىدا پائالىيەت ئېلىپ بارغان. ماتېئورس قاتارلىق كىشىلەر ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە، كالېندارچىلىق، جۇغراپىيە قاتارلىق بىلىملەر ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ نەزەر دائىرىسىنى كېڭەيتكەن، دىنىي ئەقىدىلەرنى تارقاتقان. مىڭ سۇلالىسىنىڭ شىغاۋول پىرقىسى، دىۋان بېگى، داڭلىق ئالىم سۈي گۇاڭچى دەل ماتېئورسنىڭ ئىلھامى بىلەن دىنغا كىرگەن ھەمدە كاتولىك دىنىنى تارقىتىشنىڭ قوللىغۇچىسى بولۇپ قالغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ كاڭشى يىللىرىغا كەلگەندە، پۈتۈن مەملىكەتنىڭ28 شەھىرىدە كاتولىك دىنى چېركاۋى قۇرۇلۇپ، مۇرىتلىرى110 مىڭ كىشىگە يەتكەن.
ئەپيون ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى، جاھانگىر دۆلەتلەر ئېلىمىزگە توختىماستىن روھانىيلارنى ئەۋەتىپ تۇرغان، ئۇلار دىنىي تونغا ئورىنىۋېلىپ، ئاستىرتىن ئاخبارات توپلىغان. ئەپيون ئۇرۇشىدىن كېيىن، چىرىك چىڭ سۇلالىسى خانىدانلىقى جاھانگىر دۆلەتلەر بىلەن ھوقۇقتىن مەھرۇم قالىدىغان، ۋەتەنگە ھاقارەت كەلتۈرىدىغان بىرمۇنچە تەڭ ھوقۇقسىز شەرتنامىلەرنى ئىمزالىغان. بۇ شەرتنامىلەرنىڭ سايىسىدا نۇرغۇن روھانىيلار ئېلىمىزگە كىرگەن، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ئەسكىلىك، يامانلىق قىلىپ، ئېلىمىز خەلقىنىڭ نارازىلىقىنى قوزغىغان، بۇنىڭ بىلەن، چەت ئەللىك دىن تارقاتقۇچىلارغا قارشى بىر قاتار ۋەقەلەر يۈز بەرگەن.
ﻧﻮﻏﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
ﻧﻮﻏﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 60 ﻣﯩﯔ.
ﻗﺎﺟﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ﻗﺎﺟﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 30 ﻣﯩﯔ.
ﺋﺎﻟﺘﺎﻱ مىللىتى
ﺋﺎﻟﺘﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 60 ﻣﯩﯔ.
ﺑﺎﻟﻘﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
ﺑﺎﻟﻘﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ -- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 60 ﻣﯩﯔ.
ۋان ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
بېرمۇدا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|بېرمۇدا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
بېرمۇدا بولسا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ھامىلتون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ھامىلتون. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر ئەۋارت بروۋن. يار مايدانى 53 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 66 مىڭ.
فالكلاند تاقىم ئاراللىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|250px|فالكلاند تاقىم ئاراللىرى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
فالكلاند تاقىم ئاراللىرى بولسا جەنۇبىي ئاتلانتىك ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ستانلېي پورتى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ستانلېي پورتى. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر تىم تھوروگوئود. بۇ دۇلات 1982 يىلى 6 ئاينىڭ 14 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 12 مىن 200 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 3 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
ﺧﺎﻛﺎﺱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ﺧﺎﻛﺎﺱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 70 ﻣﯩﯔ.
ﻗﺎﺭﺍ ﭘﺎﭘﺎﻕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
ﻗﺎﺭﺍ ﭘﺎﭘﺎﻕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﯩﺮﺍﻥ ، ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 80 ﻣﯩﯔ.
ﮔﺎﮔﺎﯞﯗﺯ
ﮔﺎﮔﺎﯞﯗﺯ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻣﻮﻟﺪﺍﯞﯨﻴﻪ ، ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ ، ﺑﻮﻟﻐﺎﺭﯨﻴﻪ .ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 180ﻣﯩﯔ.
ئابدۇپازىل
ئابدىپازىل، پازىل
پازىلنىڭ قۇلى <پازىل>
يوزگات ۋىلايىتى
left|thumb|350px| left|thumb|250px
يوزگات ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، يوزگاتنىڭ 727،394 نوپۇسىبار، 14،123 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°16، پوقتانومۇرى 066 رايۇننومۇرى 0354.
ﺷﺎﺧﯟﯨﻦ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ﺷﺎﺧﯟﯨﻦ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩۆﻠﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﻪﻛﻰ ﺋﯩﺮﺍﻥ. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 220 ﻣﯩﯔ.
1902 - يىلى
1902 (MCMII) يىلى ئىسە بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
كىرىباتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|كىرىباتى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
كىرىباتى بولسا ئوكيانىيە جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا تاراۋا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا تاراۋا. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئانوتە توڭ. بۇ دۇلات 1979 يىلى 7 ئاينىڭ 12 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 726 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 105 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ چۆللۈكلەر
چۆللۈك دېگىنىمىز يامغۇر مىقدارى ئىنتايىن ئاز (ئادەتتە يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل–يېغىن مىقدارى 250 مىللىمېتىردىن تۆۋەن ياكى پارغا ئايلىنىش مىقدارى ھۆل–يېغىن مىقدارىدىن كۆپ) بولغان، يەر يۈزىدە جانلىقلار ناھايىتى ئاز ياشايدىغان رايونلارنى كۆرسىتىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ چۆللۈكلەر
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ب د ت ھەر يىلى 17–ئىيۇننى «دۇنيا چۆللىشىش ۋە قۇرغاقلىشىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش كۈنى» قىلىپ بېكىتكەن. چۆللۈك دېگىنىمىز يامغۇر مىقدارى ئىنتايىن ئاز (ئادەتتە يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل–يېغىن مىقدارى 250 مىللىمېتىردىن تۆۋەن ياكى پارغا ئايلىنىش مىقدارى ھۆل–يېغىن مىقدارىدىن كۆپ) بولغان، يەر يۈزىدە جانلىقلار ناھايىتى ئاز ياشايدىغان رايونلارنى كۆرسىتىدۇ.
جەنۇبىي قۇتۇپ چۆللۈكى
19پارچەجەنۇبىي قۇتۇپ چۆللۈكى جەنۇبىي قۇتۇپ چۆللۈكىنىڭ يەر مەيدانى 13 مىليون 800 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ ، يىل بويى قار–مۇز بىلەن قاپلانغان بولسىمۇ، ھۆل–يېغىن مىقدارى جەھەتتە ئەڭ قۇرغاق قۇرۇقلۇق. جەنۇبىي قۇتۇپتىكى دېڭىز بويى رايونلىرىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل–يېغىن مىقدارى 30–50 مىللىمېتىر، ئىچكى قۇرۇقلۇق رايونلىرىنىڭ ھۆل–يېغىن مىقدارى تېخىمۇ ئاز، ئافرىقىدىكى سەھرايى كەبىر چۆللۈكى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. جەنۇبىي قۇتۇپ قۇرۇقلۇقى ئەڭ تىمتاس قۇرۇقلۇق بولۇپ، ئۇ يەردە ياشايدىغان ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانات تۈرلىرى ئىنتايىن ئاز. شۇڭا ئانتاركتىكا قىتئەسىنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ چۆللۈك دېيىشكە بولىدۇ.
سەھرايى كەبىر چۆللۈكى
15پارچەسەھرايى كەبىر چۆللۈكى    سەھرايى كەبىر چۆللۈكىنىڭ كۆلىمى 9 مىليون 100 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، ئافرىقا قىتئەسىنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى كۆپ قىسىم رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ چۆللۈك. بۇ چۆللۈكتە قۇم بارخانلىرى، قۇملۇق ۋە قۇم ساھىللىرى ھەممە يەرنى قاپلاپ تۇرىدۇ. بۇ يەرنىڭ ھاۋا شارائىتى ئىنتايىن ناچار بولۇپ، يەر شارىدىكى ياشاشقا ئەڭ ماس كەلمەيدىغان جاي دېيىشكە بولىدۇ.
شىمالىي قۇتۇپ چۆللۈكى
16پارچەشىمالىي قۇتۇپ چۆللۈكى    شىمالىي قۇتۇپ چۆللۈكىنىڭ كۆلىمى 2 مىليون 600 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر بولۇپ ، شىمالىي قۇتۇپ چەمبىرىكىدىكى شىمالىي مۇز ئوكياننى ئوراپ تۇرغان قۇرۇقلۇقنىڭ ئەڭ روشەن ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇنى مەڭگۈلۈك توڭ تۇپراق قاپلاپ تۇرىدۇ. ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يىلتىزلىرى تۆۋەنگە يېيىلالمايدۇ، شۇڭا دەل–دەرەخلەر ئۆسەلمەيدۇ، ئاساسلىق يېپىنچا ئۆسۈملۈكى مۇخلار. شىمالىي قۇتۇپ رايونىنىڭ يىللىق ھۆل–يېغىن مىقدارى 100–250 مىللىمېتىرغىچە بولىدۇ.
ئەرەب يېرىم ئارىلى
ئەرەب يېرىم ئارىلى قۇملۇقىنىڭ كۆلىمى 2 مىليون 330 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ كۆپ قىسىم يەرلىرىنى ئىگىلىگەن پارچە–پارچە قۇملۇقلار ئومۇملاشتۇرۇلۇپ ئەرەب يېرىم ئارىلى قۇملۇقى، دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇ دۇنيادا ئىككىنچى چوڭ قۇملۇق ھېسابلىنىدۇ. شەرقىي جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان رۇبئەلخارى قۇملۇقى، غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان نامب قۇملۇقى ۋە شەرق تەرىپىدىكى دەخنە قۇملۇقى بىرلىشىپ مۇھاسىرە چەمبىرىكى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ يەرنىڭ ھاۋا كىلىماتى ئىنتايىن قۇرغاق، كېچە–كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى ناھايىتى چوڭ.
كالاخارى قۇملۇقى
كالاخارى قۇملۇقىنىڭ كۆلىمى 900 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، بۇ قۇملۇق ئافرىقا قىتئەسىنىڭ جەنۇبىي قىسىم ئىچكى قۇرۇقلۇق ئويمانلىقىغا جايلاشقان، بوتسىۋانانى، نامىبىيەنىڭ شەرقىي قىسمى ۋە جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى قىسمەن رايونلارنى ئىگىلەيدۇ. بۇ يەردە دۇنيا بويىچە كۆلىمى ئەڭ چوڭ قۇم بارخانلىرى بار بولۇپ، يىللىق ھۆل– يېغىن مىقدارى ئادەتتە 76– 190 مىللىمېتىرغىچە بولىدۇ.
پاتاگونىيە چۆللۈكى
24پارچەپاتاگونىيە چۆللۈكى پاتاگونىيە چۆللۈكى ئارگېنتىنانىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى مۇتلەق كۆپ قىسىم رايونلار ۋە چىلىنىڭ ئاز بىر قىسىم رايونلىرىنى قاپلىغان بولۇپ، ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئەڭ چوڭ چۆللۈك ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايونلار بىپايان يايلاق ۋە قۇملۇقلاردىن تۈزۈلگەن. ھاۋا كىلىماتى سوغۇق ھەم قۇرغاق، بۇ ئالاھىدىلىك جەنۇبقا سۈرۈلگەنسېرى تېخىمۇ روشەنلىشىپ كۆپ قىسىم رايونلىرى چۆللىشىپ كەتكەن.
چوڭ ئويمانلىق چۆللۈكى
چوڭ ئويمانلىق چۆللۈكىنىڭ كۆلىمى 520 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ غەربىي قىسىم ئېگىزلىكىدىكى ئىچكى قۇرۇقلۇق ئويمانلىقىغا جايلاشقان، شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئەڭ چوڭ چۆللۈك ھېسابلىنىدۇ. بۇ يەرنىڭ ھاۋا كىلىماتى قۇرغاق، ئۆسۈملۈكلىرى ئاز، كۆللىرى تۇزلۇق، ئويمانلىقنىڭ ئەڭ چوڭقۇر جايى دۇنياغا مەشھۇر «ئۆلۈك جىلغا» دىن ئىبارەتتۇر.
ياۋا توڭگۇز يېزىسى
ياۋا توڭگۇز يېزىسى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ نىيە ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارلىقى ئىنتايىن يىراق، شىمالىدا ئەندىر يېزىسى بىلەن چېگىرلىنىدۇ. 2012-يىلى 5-ئاينىڭ 21-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ياۋا توڭغۇز يېزىسى قۇرۇلغان.
ﻳﺎﻗﯘﺕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
ﻳﺎﻗﯘﺕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ - ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﺪﻩ. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 320 ﻣﯩﯔ.
ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ
{| <div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> "ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ" ﻧﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻬﺎﻟﻰ
right|thumb|450px|ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ
Ibn Sina (Avicenna) - doctor of doctors Abu Ali al-Husain ibn Abdullah ibn Sina by Dr. Monzur Ahmed
باھالار
ﯬﺑﯘ ﯬﻟﻰ ﯬﻝ ﻫﯜﺳﺴﻪﻳﯩﻦ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﯪﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ ﻣﯩﻼﺩﯨﻲ 980-ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯘﺧﺎﺭﺍﻏﺎ ﻳﯩﻘﯩﻦ ﯬﻓﺸﺎﻧﻪ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.ﺩﺍﺩﯨﺴﻰ ﯪﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﻨﯩﯔ ﺳﺎﺩﯨﻖ ﻣﯘﺭﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﺑﺎﻟﯩﻘﻠﯩﻖ(ﻳﻪﺭ ﺋﯧﺘﻰ) ﺋﯩﺪﻯ.ﯪﻧﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺑﯘﺧﺎﺭﺍﻏﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻛﻪﻧﺘﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﻯ.ﻏﻪﺭﯨﭙﻠﯩﻜﻪﺭ "ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ" ﻧﻰ"Avicenna"ﺩﯦﻴﯩﺸﻜﻪ ﯪﺩﻩﺗﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ،ﯰﻻﺭﻧﯩﯖﻨﻪﺯﯨﺮﺩﻩ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ ﯪﻟﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﯪﻟﯩﻤﻰ ﺋﯩﺪﻯ.
ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻨﻼ ﯪﺩﻩﻣﻨﻰ ﺗﺎﯓ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﻏﯘﺩﻩﻙ ﯬﻗﻠﻰ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺸﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﻩ ﭼﯘﯕﻘﯘﺭ ﯰﺭﯗﻥ ﯪﻟﻐﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ،10ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﻪﻟﮕﻨﺪﻩ ﻗﯘﺭﯪﻥ ﯞﻩ ﯬﺭﻩﭖ ﺗﯩﻠﻰنى پىششىق ئىگەللىگەن. 16ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﯩﭽﻪ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺯﯦﻬﻨﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺷﻪﺭﯨﯭﺗﻠﯩﺮﻧﻰ،ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ،ﻫﯩﺴﺎﭖ، ﻟﻮﮔﯩﻜﺎ..ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﯲﮔﻪﻧﮕﻪﻥ. 17-ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ "ﺗﻪﺱ ﯬﻣﻪﺳﻜﻪﻧﻐﯘ" ﺩﯨﮕﻪﻥ ﺳﯚﺯﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯩﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﺋﯩﻠﻤﯩﮕﻪ ﻗﻪﺩﻩﻡ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ.ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﺘﯩﻤﯘ ﯰ ﯪﺭﺳﺘﻮﺗﯩﻠﻨﯩﯔ ﺑﻪﺯﻯ ﻣﯩﺘﺎﻓﯩﺰﯨﻜﯩﻠﯩﻖ ﻣﻪﺳﺴﻠﯩﺮﻧﻰ ﭼﯜﺷﯜﻧﯜﺷﺘﻪ ﯪﯞﺍﺭﭼﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﻳﯘﻟﯘﻗﻘﺎﻥ،ﻟﯩﻜﯩﻦ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﭘﻪﻳﻼﺳﻮﭖ ﻓﺎﺭﺍﺑﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﻳﺎﺭﺩﯨﻤﯩﺪﻩ ﺑﯘ ﻣﻪﺳﺴﯩﻠﻠﻪﺭﻧﻰ ﯮﯕﯘﺷﻠﯘﻕ ﻫﻪﻝ ﻗﯩﻠﯟﺍﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎﻧﯩﯔ ﻣﯧﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﻧﻪﺯﯨﺮﯞﯦﻲ ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﭘﻪﻟﻠﯩﮕﻪ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ،ﯲﺯﻯ ﻗﻮﻝ ﺗﯩﻘﯩﭗ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﻛﯜﺭﯨﺸﻜﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ. ﻣﯘﺷﯘ ﭘﻪﻳﺘﺘﻪ ﺳﺎﻣﺎﻧﯩﻴﻼﺭﻧﯩﯔ ﺷﺎﻫﻰ ﻧﯘﺭ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﻣﻪﯕﺴﯘﺭﻧﯩﯔ ﻛﯧﺴﯩﻠﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﺍﻻﭖ ﺳﺎﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ،ﻧﯘﺭ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﻣﻪﯕﺴﯘﺭ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺷﺎﻫﻠﯩﻖ ﻛﯜﺗﯜﭘﺨﺎﻧﯩﻐﺎ ﺧﺎﻟﯩﻐﺎﻧﭽﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ -ﭼﯩﻘﯩﺶ ﺷﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﻧﺎﺋﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﯬﺑﯘ ﯬﻟﻰ ﺳﯩﻨﺎ ﯲﺯ ﺩﻩﯞﯦﺮﺩﻩ ﯪﺭﺳﺘﻮﺗﯩﻠﻨﯩﯔ ﻛﯩﺘﺎﺑﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻧﻰ ﺩﯨﮕﯩﺪﻩﻙ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﯲﺯ ﯪﻟﺪﯨﻐﺎ 200ﻧﻪﭼﭽﻪ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﭘﻪﻥ-ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ،ﺩﯨﻦ،ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪﮔﻪ ﯪﺋﯩﺖ ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭﻧﻰ ﻳﯩﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ.
ﯰﻧﯩﯔ ﯬﯓ ﺯﻭﺭ ﺷﯚﻫﺮﯨﺘﻰ "ﺷﯩﻔﺎ"ﻳﻪﻧﻰ(Shifa The Book of Healing) ﯞﻩ "ﻣﯩﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ"(Al Qanun fi Tibb -The Canon of Medicine)ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻣﯩﻘﻴﺎﺳﯩﺪﺍ ﺋﯧﺘﺮﺍﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﯰﺗﺘﯩﺮ ﯪﺳﯩﻴﺎ ﯞﻩ ﻏﻪﺭﯨﺐ ﯬﻟﻠﯩﺮﺩﻩ ﻣﯩﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﺋﻠﻤﯩﻨﯩﯔ ﯪﺳﺎﺳﭽﯩﺴﻰ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﺑﯧﺘﯩﺪﻩ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﯴﺯ ﻧﯘﺭﯨﻨﻰ ﭼﺎﭼﻘﯘﺯﻏﺎﻥ. ﯪﻟﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﯪﻟﯩﻤﻰ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ 1037-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.
ﻗﯘﻣﯩﻖ
ﻗﯘﻣﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 230 ﻣﯩﯔ.
ﻗﺎﺭﺍ ﻗﺎﻟﭙﺎﻕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
ﻗﺎﺭﺍ ﻗﺎﻟﭙﺎﻕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯩﺴﺘﺎﻥ. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 360 ﻣﯩﯔ.
نورۇز بايرىمى
نورۇز بايرىمى - ياكى نورۇز\نەۋرۇز (فارسچە: نوروز، ئازەرىچە: Novruz، قازاقچە: Nawrız، قىرغىزچە: Nooruz، قرىم تاتارچە: Navrez، كۇردچە: Newroz، ئۆزبەكچە: Navro‘z، تۈركمەنچە: Nowruz)، ئافغانلار، ئالبانلار، ئەزەربەيجانلار، فارسلار، گۈرجىلەر، قاراقالپاقلار، قازاقلار، قىرغىزلار، كۇردلار، ئۆزبەكلەر، ئۇيغۇرلار، تاجىكلەر، تۈركمەنلەر ۋە زازالار تەرىپىدىن قۇتلىنىدىغان ئەنئەنىۋىي يېڭى يىل ياكى تەبئىيەتنىڭ ئويغىنىش ۋە باھار بايرىمى.
يازمىچە ئەڭ بۇرۇن 2. ئەسردە پارس مەنبئەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان نەۋرۇز، ئىران ۋە باھائىي تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ بىرىنچى كۈنىنىدۇر. كۈنىمىز ئىرانىدا، گەرچە ئىسلامىي بىر يىلتىزى بولمىسىمۇ بىر بايرام شەكلىدە تەبرىكلىنىدۇ. بەئزى خەلقلەر بۇ بايرامنى 21- مارتتا قۇتلىسا، بەئزىلىرى شىمالىي يېرىم شاردا ئەرتىيازنىڭ باشلىنىشىنى تەمسىل قىلىپ 22 ۋە 23- مارتتا تەبرىكلەر. شۇنداقلا، زەردۇشتىيلىك، ھەمدە باھائىيلەر ئۈچۈن مۇقەددەس بىر كۈندۇر ۋە دەم ئېلىش كۈنىدۇر. كۇردلار، نورۇز بايرىمىنىڭ كۇرد ۋە ئىران ئەفسانىلىرىدىكى تۆمۈرچى كاۋا ئەفسانىسىگە باغلايدۇ. ئاناتولىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسيا تۈركلىرى بولسا كۆكتۈرۈك ئەفسانىلىرىدىكى ئەرگىنەقۇندىن چىقىشى مۇناسىبىتى بىلەن باھارنىڭ كىرىشى سۈپىتىدە تەبرىكلىشىدۇ.
2010- يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى باش ھەيئىتى، 3000 يىلدىن بېرى قۇتلىنىپ كېلىۋاتقان پارس يىلتىزلىق بۇ بايرامنى، دۇنيا نورۇز بايرىمى ئېلان قىلغان. 2009- يىلى 9-28 كۈنىدىن 10-2 كۈنى ئارىسى ئەبۇزەبىدە ھۆكۈمەتلەر ئارىسى توپلانغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مەنىۋىي مەدەنىي مىراسلارنى قوغداش كومىتېتى، نورۇزنى دۇنيا مەنىۋىي مەدەنىيەت مىراسى تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن. 2010- يىلدىن باشلاپ ب د ت باش كومىتېتى 21- مارت كۈنىنى دۇنيا نورۇز بايرىمى دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.
ئاتالغۇ ھەققىدە
thumb|نورۇز بايرىمى
تۈركلەردە نورۇز
باھارنىڭ ئىنسانلارغا ئەكەلگەن خۇشاللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن تەنتەنىلىك ۋە دەبدەبىلىك ئۆتكۈزۈلىدىغان قەدىمىي ۋە ئەنئەنىۋى مىللىي بايراملاردىن بىرى بولۇپ، ئۇ ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار، تاجىك قاتارلىق ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەدىمكى مىللەتلەرگە ئورتاق بايرام ھېسابلىنىدۇ.
<نورۇز> ئەسلىدە پارسچە سۆز بولۇپ، <باھار يامغۇرى>، <تۇنجى باھار كۈنى> دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. بۇ بايرام قەدىمدىن باشلاپ شەمسىيە كالېندارى بويىچە قىش ئاخىرلىشىپ، باھارنىڭ باشلىنىش كۈنى يەنى كۈن بىلەن تۈن تەڭلەشكەن باش باھارنىڭ بىرىنچى كۈنى ئۆتكۈزۈلىدۇ.
<نورۇز بايرىمى> ئەسلىي ماھىيىتى بىلەن يېڭى يىل بايرىمى بولۇپ، بۇ ئەنئەنىۋى بايرام ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىدا ئىنتايىن چوڭ تەسىرگە ئىگە.
<نورۇز> بايرىمىنىڭ بىر قەدەر ئومۇملاشقان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرى مۇنداق:
<نورۇز> كىرگەن كۈن يەتتە ياشتىن يەتمىش ياشقىچە، چوڭ - كىچىك، ئەر - ئاياللار يۇرت - مەھەللە بويىچە ئۆزلىرىنىڭ مىللىي بايرام كىيىملىرىنى كىيىشىپ، مەنزىرىلىك جايلارغا جەم بولۇشىدۇ ۋە شۇ سورۇندا <نورۇز> غا ئاتاپ تەييارلىغان ھەر خىل ئويۇنلارنى ئوينايدۇ. خەلق قوشاقچىلىرى <نورۇز> نى مەدھىيىلەيدىغان شېئىر قوشاقلارنى ئېيتىشىدۇ؛ ۋايىز (مەدداھ) لار داستان ۋە ھېكايە قىسسىلەرنى كۈيلىشىدۇ؛ سازەندىلەر مۇزىكىغا تەڭكەش قىلىپ ناخشا ئېيتىپ، ئۇسسۇل ئوينىشىدۇ؛ بىر تەرەپتە چەۋەندازلار ئوغلاق تارتىدۇ، ئات بەيگىسى ئۆتكۈزىدۇ، دارۋازلار ئېگىز دار ئۈستىدە ئۆز كارامىتىنى كۆرسىتىپ، مىڭلىغان كىشىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلىدۇ. قىزلار مەجنۇنلارغا ئىلەڭگۈچ سېلىپ لەرزان پەرۋاز قىلىدۇ. بىر تەرەپتىن ئولتۇرۇش قىزىپ <ئون ئىككى مۇقام> داستانلىرى ئەۋجىگە كۆتۈرۈلىدۇ. قىسقىسى، ھەر كىم ئەھۋالىغا يارىشا ماھارەت كۆرسىتىپ، بايرام خۇشاللىقىنى نامايان قىلىشىدۇ. <نورۇز> مۇراسىملىرىغا مەكتەپ باللىرىمۇ كوللېكتىپ ھالدا قاتنىشىدۇ. ئۇلار مۇلەللىملىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە سەپ - سەپ بولۇپ، گۈللۈك تاختىلارغا يېزىلغان <نورۇزنامە> لىرىنى كۆتۈرۈشۈپ ئۈنلۈك دېكلاماتسىيە قىلىشىدۇ. <نورۇز> مۇراسىملىرىدا جامائەتتىن ئىختىيارىي يىغىش قىلىپ، مەخسۇس نورۇز ئېشى تەييارلىنىدۇ.
نورۇز ئېشى ئەنئەنە بويىچە يەتتە ياكى توققۇز خىل ماتېرىيالدىن تەييارلىنىدىغان كۆجە بولۇپ، بۇغداي، ئارپا، گۈرۈچ، تېرىق، گۆش، سۈت، سۇ قاتارلىقلارنى ئارىلاشتۇرۇپ پىشۇرۇلىدۇ. بەزىدە گۆش ئورنىغا كاللا - پاقالچاق ۋە ئۆپكە - ھېسىپلار قوشۇلىدۇ. <نورۇز> مۇراسىمىغا قاتناشقانلارنىڭ ھەممىسى <نورۇز ئېشى> غا ئېغىز تېگىشى شەرت قىلىنىدۇ. شۇنداق قىلىپ، ھەممە كىشى <نورۇز> بايرىمىدا قانغۇچە كۆڭۈل ئېچىپ ياخشى تىلەك - ئارزۇلار بىلەن ئۆيلىرىگە قايتىشىدۇ ۋە بايرامنى تەبرىكلەپ ئۆز ئارا پەتىلىشىدۇ.
تارىخىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن <نورۇز> بايرىمىنىڭ ئۆتكۈزۈلۈش ۋاقتى ئۇزۇن ياكى قىسقا بولۇشى مۇمكىن. لېكىن، قەدىمكى ئەنئەنىلەردىن قارىغاندا، بۇ بايرامنىڭ ۋاقتى ئىككى ھەپتە، يەنى ئون بەش كۈن قىلىپ بەلگىلەنگەن. ھازىر كۆپرەك رايونلاردا <نورۇز> بايرىمى ئۈچ كۈن قىلىپ خاتىرىلىنىدۇ.
<نورۇز> بايرىمىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان ھەر خىل پائالىيەتلەردە ھەمدە ئۇنىڭغا بېغىشلانغان <نورۇزنامە> لەرنىڭ مەزمۇنىدىن قارىغاندا، قىش - زىمىستاننى قوغلاش، ئاسايىشلىق يېڭى باھارنى كۈتۈۋېلىش، يېڭى يىلنىڭ يېڭىچە خۇشاللىق ئەكېلىشىنى تىلەش، يېشىلىققا پۈركۈنگەن تەبىئەتنى كۈيلەش، كىشىلەرنى ئىلىم - مەرىپەتكە ئۈندەش، ئىتتىپاق ۋە ئىناقلىقنى تەشەببۇس قىلىش، ساخاۋەتلىك ۋە دىيانەتلىك بولۇش قاتارلىق ئىلغار ئىجتىمائىي مەزمۇنلار ئەكىس ئېتىلىدۇ. مەسىلەن:
ئېترا قىلدۇق نورۇزدىن ياخشى كۈننى باشلىدۇق،
كۆڭلىمىزنىڭ خۇشلىقىدىن بىز ئويۇننى باشلىدۇق.
شاتىۋاد تون كىيىپ، جۇۋا - تۇماقنى تاشلىدۇق،
سايىلەردە ئولتۇرۇپ، نەغمە - ناۋانى باشلىدۇق.
ئات مىنىپ ئوغلاق ئالىپ، مەشرەپ قىلۇر كۈندۈز بۈگۈن.
نورۇز دىبان كېلۇرلەر خاتۇنلارنىڭ تۈركىنى.
گۈللەر قىسۇر قىز - ئوغۇل، ئەگرى قويار بۆركىنى،
مەجلىس قىلىپ ئويناشۇر، ئاچۇر كۆڭۈل مۈلكىنى،
قايغۇ - مېھنەتلەر كېتىپ ئويناشۇر كۈندۈز بۈگۈن.
ئۇيغۇرلار ئارىسىدا <نورۇز> بايرىمىنىڭ قاچاندىن باشلانغانلىقى ھەققىدە ئىشەنچىلىك تارىخىي ماتېرىياللارغا ئىگە ئەمەسمىز. لېكىن، <نورۇز> بايرىمى ھەققىدىكى كۆپلىگەن ئەپسانە - رىۋايەتلەرگە ئاساسلانغاندا، <نورۇز> بايرىمىنىڭ پەيدا بولۇشى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىشتىن بۇرۇنقى كۆك تەڭرىگە چوقۇنغان دەۋرلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. كۆك تەڭرىگە ئېتىقاد قىلغان ئاشۇ قەدىمكى ئۇيغۇرلار كۆكتە جىمىرلاپ تۇرغان يۇلتۇزلارنىڭ ئورۇنلىشىشىغا قاراپ، ئۇلارنى ئوخشاشمىغان سۈپەتلەر بىلەن تەرىپلەشكەن. ئۇلارنىڭ تونۇشىچە، ئاققۇزا يۇلتۇزى ئىنسانلارغا بەخت ئاتا قىلغۇچى ئىلاھ. قۇش، بېلىق يۇلتۇزىنىڭ يوقىلىپ، ئاققۇزا ئىلاھىنىڭ باش كۆتۈرۈپ چىققان كۈنى بولغاچقا، بۇ كۈن ئىنسانلارغا بەخت ۋە تەلەي ئەكىلىدۇ دېگەن ئەقىدە بويىچە، ئاققۇزا ئېيىنىڭ باشلانغان كۈنى <نورۇز> بايرىمى قىلىپ ئاققۇزا ئېيىنىڭ باشلانغان كۈنى <نورۇز> بايرىمى قىلىپ بەلگىلەنگەن. كۆپلىگەن تارىخىي مەنبەلەردىمۇ <نورۇز> بايرىمىنىڭ ناھايىتى قەدىمكى دەۋرلەردىن باشلاپ خەلق ئارىسىدا تەنتەنىلىك ئۆتكۈزۈلىدىغانلىقى ھەققىدە نۇرغۇن خاتىرىلەر قالدۇرۇلغان.
ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇلار- مەسىلە ۋە مۇلاھىزە
مەن ئىچكىرى ئۆلكىلەردە ئون نەچچە يىل ياشىدىم. پەرقلىق شەھەرلەردە ھەرخىل سالاھىيەتتە تۇرمۇش كەچۈردۈم، تەكشۈرۈش ۋە زىيارەتتە بولدۇم. ئىچكىرىدىكى يىللىرىم ئاساسەن ئالى مەكتەپتە ئوقۇغۇچى ۋە ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئۆتكەن بولسىمۇ مەكتەپ سىرتىدىكى سىتۇدېنتلىق پۇرستىگە ئېرىشەلمىگەن ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمنىڭ كۈلكىسى ۋە كۈلپەتلىرىدىن بىخەۋەر قالمىدىم. مەزكۇر مۇنازىرىلەرنىڭ تېمىسى بولغان سوقماقچىلار بىلەن كوچىدا، پويىزدا ۋە بازارلاردا سۆھبەتتە بولغانمەن. شۇڭا ئۆزەمنى ئۇلار ھەققىدە يېزىش ۋە سۆزلەشكە قەرىزدار ۋە لاياقەتلىك دەپ قارايمەن. ئالدى بىلەن سوقماق ۋەقەسىگە خەنسۇ تورداشلارنىڭ قانداق چۈشەنچە ۋە پوزىتسىيەدە بولغانلىقىغا قاراپ باقايلى.
1.سوقماق ۋەقەسى ۋە خەنسۇ تورداشلار خەنسۇ تورداشلارنىڭ مۇنبەلەردىكى ئىنكاسلىرىغا قارىغاندا ئۇلارنىڭ سوقماق ۋەقەسىنىڭ سەۋەبى ھەققىدىكى مۇلاھىزىسىنى تۆۋەندىكىچە خۇلاسىلەش مۇمكىن. بىرىنجى، ھۆكۈمەتنىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزگەن ئىتىبار سىياسىتى ئۇلارنى ئۆز يۇرتىدا مۇشتۇمزورلۇق قىلغىنى ئاز كەلگەندەك جوڭگۇنىڭ خەنسۇلار رايۇنىدىمۇ زوراۋان، قائىدىسىز ۋە ئۆكتەم قىلىۋەتتى. ئىككىنجى، ئۇيغۇرلار شىنجاڭدا ئاپتۇنومىيە ھوقۇقىغا ئىگە بولغاچقا ئۇ يەردە ياشاۋاتقان خەنسۇلار ئىككىنجى پۇقرالىق سالاھىيىتىدە ياشاپ ئۇيغۇرلارنىڭ خورىگىنى ئۆستۈرۈپ قويدى. ئۈچىنجى، ئۇيغۇرلار پۈتۈن مىللەت بويىچە ئىسلامغا ئىتىقاد قىلىدۇ. ئىسلام دىنى زوراۋانلىقنى تەرغىپ قىلىدىغان، ئىسلامغا ئىشەنمەيدىغانلارنى ئۆلتۈرۈشنى تەشەببۇس قىلىدىغان دىن. ئىسلام دىنى ئۇيغۇرلارنىڭ شىنجاڭدا ۋە مەملىكەتنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ياۋۇزلۇقلىرىغا سەۋەب بولۇۋاتىدۇ. ئۇيغۇرلار مۇسۇلمان بولغاچقا ئىسلامغا ئىشەنمەيدىغان خەنسۇلارغا ئۆچمەنلىك قىلىدۇ ۋە خالىغانچە بوزەك قىلىدۇ. ئۇيغۇرلاردا تېرورچىلارنىڭ كۆپ بولۇشى ئىسلامنىڭ تېرورچىلىقنى تەرغىپ قىلغانلىقىدىن بولغان. تۆرتىنجى، ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئىتى تەييارتاپ، ھورۇن، تەرتىپسىز شۇڭا ئۇيغۇرلاردىن ئوغرىلار، زورلاپ ساتقۇچىلار ۋە زەھەر ئەتكەسىچىلىرى كۆپ چىقىدۇ. ئۇيغۇرلار ئالى مەكتەپكە ئىتىبار بىلەن قوبۇل قىلىنىدۇ، ئالى مەكتەپتە ئىتىبار قىلىنىپ لاغايلاپ كۈن ئۆتكۈزىدۇ، نەتىجىدە ئوقۇش پۈتكۈزگەندىن كېيىن خەنسۇلار بىلەن رىقابەتتە تەڭ تۇرالماي ھۆكۈمەتتىن نارازى بولىدۇ. ئۇيغۇرلارغا پىلانلىق تۇغۇتتا ئىتىبار قىلىنىدۇ، كۆپ بالىلىق بولغاچقا نامرات، شۇنداقتىمۇ ئۆزىدىن كۆرمەي دۆلەتتىن زارلىنىدۇ…ۋاھاكازالار. يۇقارقى مۇلاھىزىلەر ئىچىدە ئەڭ كۆپ تىلغا ئېلىنغىنى ھۆكۈمەتنىڭ ئۇيغۇرلارغا چەكلىمىسىز ئىتىبار قىلغانلىقى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ نادانلىقى ۋە ھورۇنلىقى سەۋەبلىك تەرەققىي قىلالماي ھۆكۈمەتكە يۈك بولغانلىقى بولدى. مانا بۇ ئىچكىرىدە ياشاۋاتقان خەنسۇ ئاۋامنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ بۈگۈنكى رىياللىقىغا بولغان خاتا چۈشەنچىسى ۋە شۇ سەۋەبلىك سوقماق ۋەقەسىنىڭ سەۋەبىگە تۇتقان ناتوغرا پوزىتسىيەسى. بۇنداق چۈشەنچە ۋە پوزىتسىيەنىڭ شەكىللىنىشىگە ھاكىمىيەتنىڭ يېرىم ئەسىرلىك ئەمەلگە ئاشماس ئاپتونۇمىيە سىياسىتى ۋە پۈتۈن مەملىكەتكە قاراتقان ئۇيغۇرلارنىڭ رىياللىقىغا ئۇيغۇنسىز غايىۋىي تەرغىباتى سەۋەب بولغان. بۇندىن باشقا سىنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن ھاكىمىيەت تېرورچىلىققا قارشى خەلقئارا ئۇرۇشقا قاتناشمىغان بىلەن مەملىكەت ئىچىدە تەشىۋىقات ئۇرۇشى قوزغىغانلىقتىن تېرورچىلىققا باغلىنىپ قالغان مۇسۇلمان ئۇيغۇرلار ئۆزىمۇ بىلمەستىن خەلقئارالىق دۈشمەنگە ئايلىنىپ قالغان. يەنە بىر جەھەتتە، ئۇيغۈرلارنىڭ خەنسۇ پۇقرالارغا تەرەپسىز، ھەققانىي مەيداندا ئۆز مەدەنىيىتى ۋە رىياللىقىنى چۈشەندۈرۈش پۇرسىتى ۋە شارائىتى بولمىغانلىقىمۇ موھىم بىر سەۋەب. شۇنى ئۇنۇتماسلىق كېرەككى، خەنسۇ تورداشلارنىڭ مۇنازىرىدە ھاكىمىيەتكە بولغان نارازىلىقىنى سوقماق ۋەقەسىگە باھانىداپ دەۋېلىش خاھىشىمۇ يوق ئەمەس، ئەلۋەتتە.
سوقماق ۋەقەسى ھەققىدىكى ئاۋام تورداشلارنىڭ ئىنكاسلىرىغا قارىغاندا بەزى خەنسۇ زىيالىلىرىنىڭ توردا ئېلان قىلغان قاراشلىرى بىر قەدەر تەمكىن، ئەمەلىي ۋە ئەتراپلىق. جىنەن ئۇنۋېرىستىتىنىڭ پروفېسسورى ياۋ شىنيوڭ ئەپەندى سالماق پىكىر قىلغان خەنسۇ زىيالىلىرىنىڭ بىرى. ئۇ بۇ مەسىلىدىن بەكلا جىددىيلەشكەن. سوقماق ۋەقەسىنىڭ شاۋگۇئەن ۋەقەسىگە ئوخشاش بىر مەيدان توقۇنۇشقا سەۋەب بولۇشىدىن ئەنسىزلىككە چۈشكەن. ئۇنىڭچە ئۇيغۇر تورداشلارمۇ گۇناھنى بوينىغا ئېلىشى، خەنسۇ تورداشلارمۇ بىر قانچە ئۇيغۇر سوقماقچى سەۋەبلىك پۈتۈن ئۇيغۇرلارنى ئەيىپلىمەسلىگى كېرەك. ئۇ سوقماق ۋەقەسىنى جوڭگۇدا يېزىلاردىن شەھەرگە كىرگەن ئىشلەمچىلەردە كۆپ كۆرۈلىدىغان ھادىسە ئىكەنلىگىنى تەكىتلەپ بۇنى بىرەر مىللەت بىلەن باغلاپ چۈشىنىشنىڭ توغرا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن. مەن بۇ كىشىنىڭ ئەنسىزلىككە چۈشكەندىكى ئىزگۈ نىيىتىدىن سۆيۈنىمەن. ئەمما شىنجاڭدا تۇرغان بىلەن ئۇيغۇرلارنى چۈشەنمەي قىلغان پىكىرلىرىگە تۈزىتىش بېرىشنى زۆرۈر دەپ قارايمەن. مەنچە ئۇيغۇرلار بۇ ئىشتا ياۋ ئەپەندى ئەنسىرىگەن زوراۋانلىقنى سادىر قىلمايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا ھەق سۆزى خۇدا، ھوقۇق، نىسىۋە، توغرا ۋە ھەققانىيەت مەنىسىدە كېلىدۇ. ھەق سۆزىنىڭ ئەڭ يارقىن مەنىسىنىڭ ئاللاھ ۋە ھەققانىيەت ئىكەنلىگى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاللاھنىڭ ئادالىتىگە شەكسىز چىنپۈتىدىغان ۋە ھەق يولىدا ياشاپ ھەق يولىدا جان بېرىدىغان مىللەت ئىكەنلىگىنى كۆرسىتىدىغان كىچىككىنە دەلىل. بىر قانچە ئۇيغۇر سوقماقچىنىڭ ھەق يولىغا مۇخالىپ قىلمىشى سەۋەبلىك جازالانغانلىقى ئۇيغۇردا كىملەرگىدۇ نارازىلىق پەيدا قىلمايدۇ. قارىغاندا مەزكۇر ئاق كۆڭۈل تەتقىقاتچى ئۇيغۇرلارنىڭ 2009-يىلدىكى پاجىيە سەۋەبلىك نېمىشقا شۇنچە غەزەبلەنگەنلىكىنى تېخىچە چۈشەنمەپتۇ، مىڭ ئەپسۇس، تۆكۈلگەن قانلار.
2.سوقماق سوققان سۇئاللار مەن سوقماق دىلوسىنىڭ يۈز بەرگەنلىكىدىن ۋە بىر تەرەپ قىلىنىش ئەھۋالىدىن پەقەت ھەيران قالمىدىم. پەقەت ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپلەردە ئۇيغۇر بالىلارنىڭ باشقۇرۇلۇش ۋە جازالىنىش ئەھۋالى بىلەن مەكتەپ سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىدا ئاجايىپ ئوخشاشلىقنىڭ مەۋجۇدلىقى مېنى ئويغا سالدى. ئىچكىرىدىكى ئالى مەكتەپلەردە ئۇيغۇر بالىلار ئىمتىھاندا كۆچۈرسە نازارەتچىلەر " ئۇلار ئۇيغۇرچە پاراڭلاشتى، تىلىنى بىلمىگەچكە كۆچۈردۈڭ دېگىلى بولمىدى" دەپ توسۇمايدۇ، جازالىمايدۇ. ئىچكىرىدە ئوغۇرلۇققا سېلىنغان ئۇيغۇر بالىلارنى ساقچىلار «تىلىنى بىلمىگەچكە سوراق قىلىشقا ئامالسىز قالدۇق» دەپ قويۇپ بېرىدۇ. ئىچكىرىدە ئۇيغۇر سىتۇدېنتلار بىر بىرى بىلەن جىدەللىشىپ قالسا مەكتەپ «ئىچكى ئىشىڭلار ئىكەن، ئۆزۈڭلار كېلىشىۋېلىڭلار» دەپ سورىمايدۇ. ئۇيغۇر پۇقرالار ئىچكىرىدە ماجرالاشسا ھەتتا چانىشىپ كەتسىمۇ ساقچى سورۇمايدۇ، چۈنكى بۇمۇ «ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچكى ئىشى» سانىلىدۇ. نەتىجىدە ئىچكىرىدە ھەر قايسى يۇرتلار بويىچە تەشكىللەنگەن ئۇيغۇر قوشۇنلىرى بىر بىرى بىلەن شەھەر تالىشىپ جودالىشىدۇ، تۈرلۈك تىجارەتلەردىكى ئۇيغۇرلارنى خالىغانچە بوزەك قىلىشىدۇ. ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر سىتۇدېنتلارغا ئىمتىھانلاردا خەنسۇ سىتۇدېنلاردىن تۆۋەن نومۇر چېكى بېكىتىلىدۇ، ئېنگىلىزچە تىل ئۆلچىمى قويۇلمايدۇ، يوقلىما قىلىنمايدۇ، تۇرۇپ تۇرۇپ پۇل تارقتىپ «يارىدەم» قىلىنىپ تۇرىدۇ. ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇرلار ئادەم، خىرويىن، نەشە قاتارلىقلارنى يۆتكەپ ساتسا جازادا ئىتىبارغا ئېرىشىدۇ. جازالغانغان تەقدىردىمۇ خەنسۇ پۇقرالارنى زىيانغا ئۇچراتمىغان، ئۇيغۇر ئەمەس داۋاگەرلەر مۇستەھكەم تۇرمىغان ئەھۋالدا پارا بىلەنلا قويۇپ بېرىلىدۇ. مانا بۇ ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئادەم سودىگىرى يالماۋۇزلارنىڭ، خىرويىن ئەتكەسچىسى ناكەسلەرنىڭ، نەشىكەش ئوغرىلارنىڭ ئىچكىرىگە يىغىلىۋېلىشىنىڭ سەۋەبى. مەن بېيجىڭدىكى بىر قوشۇننىڭ كاتىۋېىشىنىڭ شوركىلىرىغا «ئادەم ئۆلتۈرۈپلا قويمىغان بولساڭ ھەر قاندىغىڭنى بىر يىلغا قالماي چىقىرىۋالالايمەن» دېگىنىنى ئاڭلىغانمەن. ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر سىتۇدېنتلار بىلەن ساياق ئۇيغۇلارنىڭ ئەھۋالىدا پەرق بار دېيىلسە بىر دىنبىر پەرق ئۇيغۇر سىتۇدېنتلار مەيلى نېمە قىلسۇن مەكتەپتىن قوغلانماي دېپلۇم بېرىپ يولغا سېلىنىدۇ، لېكىن ساياقلار پات- پات سۈر توقاي قىلىنىپ تۇرىدۇ.
3.سوقماق ۋەقەسى ئۇيغۇردىكى «نۇقسانلار»نى ئاشكارلىدىمۇ؟ سوقماق ۋەقەسىگە ئۇيغۇر تورداشلار ناھايىتى سالماق مۇئامىلىدە بولدى. بىر قىسىم تورداشلار بۇنىڭ سەۋەبىنى شىنجاڭدىكى تەڭسزىلىك، ئىشسىزلىق، نامراتلىق، مائارىپسىزلىق ۋە ئۈمىدسىزلىك قاتارلىق ئىجتىمائىي ئامىللارغا باغلاپ چۈشەندۈرۈشتى. بەزىلەر بۇنى ئۇيغۇر مىللتىدىكى دىننىڭ سۇسلىشىپ كەتكىنىگە جوراپ ئىزاھلاشتى. يەنە بەزىلەر بۇنى ئۇيغۇرلارنىڭ نۇقسانلىق مىللەت ئىكەنلىكىگە، ئۇيغۇردىكى بۇنداق نۇقسانلار تۈزىتىلمىسە مۇشۇنداق ھەممە يەردە «سېسىپ» كېتىدىغانلىقىغا تارتىپ ئوچۇقلىدى. مەيلى كىم نېمە دېسۇن ھىچكىم سوقماقچىلارنىڭ قىلغانلىرىنى توغرا دەپ قارىمىدى. ئىچكىرىدە خەنسۇلارغا سوقماقنى زورلاپ، قورقۇتۇپ ساتقان ئۇيغۇرلارنى ئويلىغىنىمدا ئېسىمگە ئىستانبۇل بازارلىرىدا، مەككە كوچىلىرىدا، دۇبەي رەستىلىرىدە تىجارەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر بالىلىرى كەلدى. ئۇلار نېمىشقا زورلاپ ساتمايدۇ؟ ئۇلار نېمىشقا يەرلىكلەردىن تاياق يىمەيدۇ؟ ئۇلار نېمىشقا يەرلىكلەرگە شۇنچە ياخشى تەسىر بېرىپ يىللاپ ۋەتەنگە قايتماي راۋان تىجارەت قىلىدۇ؟ بۇنىغۇ يەككىلەرنىڭ، توپ ھاسىل قىلمىغانلارنىڭ ئىشى، ئۇيغۇرلارغا ۋەكىل بولالمايدۇ دەيلى، ئۇنداقتا قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان، ئۆزبېكىستان، ئامېرىكا، گېرمانىيە، تۈركىيە، ئاۋىسترالىيەقاتارلىق ئەللەردە مەھەللە ھەتتا يۇرت بەرپا قىلىپ خەقنىڭ ئارىسىدا ئىززەتلىك پۇقرا بولۇپ ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنى نېمە دەيمىز؟
بىلىشىمچە ئۇيغۇرلار بېيجىڭنىڭ گەنجىياكو، ۋېيگوڭسۇن؛ گۇئاڭجونىڭ سەنيۈنەنلى دېگەن يەرلىرىدە 80- يىللاردىلا ئۇيغۇر مەھەلىللىرىنى بەرپا قىلغان. ھازىر بۇ مەھەللىلەردىن ئىچ قانداق ئەسەر يوق. مەن تولا بارغان گەنجىياكو ۋە ۋېيگوڭسۇن مەھەللىللىرى ئۇيغۇر تائام مەدەنىيىتىنى خەنسۇلارغا تونۇشتۇرغاندىن باشقا ئادەم سودىسى، خىرويىنكەشلىك، نەشەكەشلىكنىڭ ئۇۋىسىغا ئايلانغان ئېدى. ئەمما ئۇيغۇرلاردىن 60-يىللاردا تۈركىيەگە كۆچۈپ چىققان بىر توپ تۈركىيەنىڭ قەيسەرى شەھرىدە مەھەللە بەرپا قىلىپ ھازىرغىچە خاتىرىجەم تۇرمۇش كەچۈرمەكتە. 2006-يىلى ئۇلارنى تەكشۈرۈشكە بارغىنىمدا باشقا يەرلىك كىشىلەردىن بۇ بىر مەھەللە ئۇيغۇرلار ھەققىدە ھىچ قانداق بولۇشسىز ئىپادە كۆرمىگەنىدىم. 80-يىللاردىن كېيىن ئۇيغۇرلار تۈركۈملەپ كۆچۈپ چىقىپ ئاۋىستىرالىيەنىڭ مىلبورىن شەھرىدە بىر ئۇيغۇر مەھەللىسى بەرپا قىلغان بولۇپ شۇ جايدا بەختلىك ياشىماقتا ئىكەن. ئەمما دەل شۇ 80-يىللاردا گۇئاڭجودا شەكىللەنگەن ئۇيغۇر مەھەللىسى ھازىر ئاللىقچان تارىخ سەھنىسىدىن سۈپۈرۈلدى. خوش، ئەگەر نۇقسان ئۇيغۇردا بولسا نېمىشقا تۈركىيەدىكى ۋە ئاۋىستىرالىيەدىكى ئۇيغۇرلار بەرپا قىلغان مەھەللىلەردە كۆرۈلمىگەن چاتاقلار ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇر مەھەللىلىرىدە مەيدانغا چىقىدۇ؟ نېمىشقا تۈركىيە ۋە ئاۋىستىرالىيەلەرگە كۆچكەن ئۇيغۇرلار ئۆزى تەۋە جەمئىيەتكە تۆھپىكار بىر جامائەت بولۇپ قوشۇلالايدۇ يۇ ئىچكىرىدە مەھەللە بەرپا قىلغان ئۇيغۇرلار شەھەرلەرگە سىغماي سۈرگۈندە بولۇپ يوقاپ كېتىدۇ؟ بەزىلەر ئۇلارنىڭ ساپاسىدا پەرق بار ئېدى دېيىشى مۇمكىن. ۋاھالەنكى قەيسىرىگە كۆچكەن ئۇيغۇرلار ياركەنتنىڭ ھەر قايسى بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىدىن ئابغاننىستان پاسپورتى بىلەن ئاۋۋال ئابغانىستانغا ئاندىن تۈركىيەگە كۆچكەن بولۇپ كۆپىنچىسى ساۋاتسىز ئېدى. ئاڭلىشىمچە ئاۋىسترالىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى جىسمانىي ئەمگەك بىلەن مەشغۇلكەن، ئەگەر بىز ئويلىغاندەك ساپالىق، ئالىي مەلۇماتلىق ئىنجىنىر، مۇتەخەسىسلەر بولغان بولسا ئۇنداق ئەمگەكلەر بىلەن بەنت بولمىغان بولاتتى. دېمەك، ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇرلاردا كۆرۈلگەن مەسىلىگە ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي نوقسانى ئەمەس، ئۇيغۇرلار ياشىغان جەمئىيەتنىڭ، تۈزۈمنىڭ كەمتۈكلىكى، ئۇيغۇرلاغا قىلغان نۇقسانلىق مۇئامىلىسى سەۋەبچى.
سوقماقچى ئۇيغۇرلار گۇناھكار، ئەمما ئۇلاردا تۈركىيەنىڭ قەيسەرىدە ياكى ئاۋىستىرالىيەنىڭ مىلبورىندا مەھەللە بولۇپ ياشىغان، بېيجىڭدىكى گەنجىياكو ياكى گۇئاڭجودىكى سەنيۈئەنلىدە توپلىشىپ بازار ئاچقان ئۇيغۇرلاردىكى بىر خىسلەت بار. مەنچە بۇ خىسلەت خۇسۇسىي ئىگىلىك يولىدىكى تەۋەككۈلچىلىك، قورقۇمسىزلىق، مۇستەقىللىق روھىدۇر. بۇ روھ ئۇلارنى غۇرۇرنى، ئىتىقادنى پايخان قىلىدىغان يەرلىك دارىن لويىلارنىڭ قولىدىكى ئاھانەتلىك تۇرمۇشتىن ئازاد قىلىپ ئۇخلىسا چۈشىگىمۇ كىرمەيدىغان خەنسۇ يۇرتلىرىغا تاشلىغان. ئىچكىرىدە تىجارەت قىلىۋاتقان، ياشاۋاتقان نەچچە يۈز مىڭ ئۇيغۇر مۇشۇ روھنى باغرىدا پەرۋىشلەپ نىسبەتەن باراۋەر، ئەركىن موھىتتا ئۆز يۇرتىدا خورلانغان ئىتىقادى ۋە غۇرۇرىنى ساقلاپ ياشىماقتا. بۇنداق روھنى مەن ئىچكىرىدە ئۇيغۇرلار بىلەن ئوخشاش ئاپتونومىيە ھوقۇقىغا ساھىپ تېبەتلەر ۋە موڭغۇللاردا كۆرمىدىم. مەن ئالتە يىل ياشىغان گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى لەنجودا رەختچىلىك، ئاشخانىچىلىق، تاشچىلىق، قاقچىلىق قىلىدىغان توپ توپ ئۇيغۇر تىجارەتچىلەر بار ئېدى. گەنسۇ ئۆلكىسىدە تېبەتلەرنىڭ ئىككى ئاپتونۇم ئوبلاستى بار، لېكىن مەن خەنسۇلارغا تىلى ۋە مەدەنىيىتى يېقىن كېلىدىغان بىر تېبەتنىڭ لەنجو كوچىلىرىدا ئۇيغۇرلاردەك تىجارەت قىلغىنىنى كۆرمىدىم. مەن ئىشلىگەن غەرىبىي شىمال مىللەتلەر ئۇنۋېرىستىتىدا موڭغۇل ئەدەبىيات ئىنىستىتوتى بار، ئەمما مەكتەپتە ئۇيغۇرلاردىن باشقا شۇ موڭغۇللاردىن بىرىنىڭ ئاشخانا ئاچقىنىنى كۆرمىدىم. دېمەك، سوقماقچىلارنىڭ ئىچىدىكى خەنسۇلارنىڭ نەپرىتىگە قالغان ساياقلاردىن باشقا يەنە بىر بىر قىسىمى يۇرتىدىكى زۇلۇمدىن قېچىپ سوقماق ياساپ سېتىشنى تۇرمۇش يولى قىلغان، ئىمانلىق ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزدۇر. ئەمما ئۇلار خەنسۇ مەدەنىيىتىدىن بىخەۋەرلىگى، يېتەرلىك مائارىپ شارائىتىغا ئېرىشەلمىگەنلىكى سەۋەبلىك سەۋەنلىكلەردىن خالى بولالمىغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇندىن باشقا ئۆز يۇرتىدىن، ئۆز مەدەنىيىتىدىن ئايرىلىپ سەرسان بولغان بۇ ئۇيغۇرلاردا بىخەتەرلىك تۇيغۇسى كەمچىل بولغاچقا ئارىسىدىن بىرەرسى تاسادىپى يەرلىك بىرەر خەنسۇ بىلەن زوكۇنلىشىپ قالغۇدەك بولسا بوزەك بولۇشتىن قورقۇپ خۇددى «قورققان ئاۋۋال مۇشت كۆتۈرۈپتۇ» دېگەندەك ئىش قىلغان بولۇشى مۇمكىن. يەنە بىرى دېھقانلاردىن بولغان تىجارەتچى كىشىلەر ئۇيغۇر دىيارىدا خەنسۇلاردىن قورقۇتۇلۇپ كۆندۈرۈلگەنلىكى ئۈچۈن ئىچكىرىدىكى نىسبەتەن باراۋەر موھىتتا بۇرۇنقى يۇرتىدا ئالالمىغان دەرتلىرىنى ئېلىۋېلىشتەك ئەخمىقانە خىيالدا بولغان بولۇشىمۇ مۇمكىن. بۇلار مەسىلىنىڭ ئۇششاق سەۋەبلىرى، مەنچە ئەڭ موھىم سەۋەب بۇنداق زورلاپ ساتقۇچىلارنىڭ ساقچىلار ۋە ھاكىمىيەت تەرىپىدىن ئىتىبار بېرىش دېگەن نام بىلەن كەمسىتىلگەنلىكى، يامان ئۆگىتىلگەنلىكى ۋە ئون نەچچە يىل باشقۇرۇقسىز قېلىپ نەزەرگە ئېلىنمىغانلىقىدۇر.
ئالدىنقى: نەپسانە يۇرتۋازلىق ۋە ئەپسانە قەشقەر
كـىيىنكى: ئامېرىكىلىقلاردا ھەرىكەت ۋە ھوزۇر
توقسۇ ناھىيىسى
توقسۇ ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Toqsu Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. توقسۇ ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى كۇچار ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى، ئونسۇ ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى شايار ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى باي ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 136 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 91 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 5559.3 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 788  كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى توقسۇ ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق ۋە 5 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
شىمالى ئېگىز، جەنۇبىي پەس بولۇپ، ئۈگەن دەرياسى تىنما تۈزلەڭلىكى ۋە غەربى جەنۇبىي قىسىم كەلكۈن تىنمىسى تۈزلەڭلىكى دەپ ئىككى قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى 13.0% نى، بوستانلىق  21.3% نى، قۇملۇق  65.4% نى، سۇ كۆلىمى  0.3% نى ئىگىلەيدۇ. بىردىنبىر دەرياسى ئۈگەن دەرياسى چېگرا ھالقىغان دەريا بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى  ئىككى مىليارد  220 مىليون كۇب مېتىر. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى بەش مىليون كبۇ مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 530 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن قارا لەيلەك، ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆرە، تۈلكە، ياۋا چوشقا قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، پاقا يوپۇرماق ئۇرۇقى، مامكاپ قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلاردىن نېفىت، تەبىئىي گاز، تۇز قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 32 مىڭ  300 گېكتار ( 484 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  40 مىڭ گېكتار (600 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى  113 مىڭ  300  گېكتار (بىر مىليون 700  مىڭ مو). يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان 26 مىڭ 700 گېكتار (400 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، كۆممىقوناق، شال، پۇرچاق، ياغلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. مۇناقى ئۈزۈم، نەشپۈت، قەغەز ياڭاق، ئارپىبەدىيان قاتارلىق يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرى قاتارلىقلار بار. مۇناقى ئۈزۈم، نەشپۈت، قەغەز ياڭاق، ئارپىبەدىيان قاتارلىق يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرى بار. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ماشىنسازلىق، يېنىك سانائەت، توقۇمىچىلىق، يېزا ئىگىلىك ۋە قوشۇمچە كەسىپ مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
توقسۇ ناھىيىسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 10.5℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.1℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 29.9℃. يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 74.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2880.1 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 3995.0℃. قىروسىز مەزگىلى 218 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 53.8  مىللىمېتىر. سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2027.6 مىللىمېتىر.
ساياھەتچىلىكى
ناھىيىنىڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن توغراق ئېقىن مىڭئۆيى، توڭگۇز باش قەدىمىي شەھىرى، ئۇچقات قەدىمىي شەھىرى، تاڭ دەۋرىدىكى جېجۆگۇەن قوۋۇقى خارابىسى قاتارلىقلار بار.
چاغاتاي
چاغاتاي (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Chagatai) بولسا چىڭگىزخاننىڭ ئىككىنچى ئوغلى.
ھاياتى
چاغاتاي (چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى بويىچە يېزىلىشى : جغتاى) - << چاغاتاي خانلىقى >> نىڭ .ئاساسچىسى. 1227 _ يىلىدىن 1241 _ يىلغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان .ئۇ ئاتىسى چىڭگىزخان ۋاپات بولغان ( 1227 - يىلى 8 - ئاينىڭ 25 - كۈنى ) دىن كىيىن ، ئۆزىگە سۇيۇرغال قىلىپ بەرگەن زىمىنلاردا موڭغۇللارنىڭ جاساق قانۇنىغا ئاساسەن ئوز ھوكۇمىرانلىقىنى رەسمى باشلىغان.
ئۇ ئۆزىگە تەۋە زىمىنلارنى مۇنداق ئۇچ قىسىمغا ئايرىپ باشقۇرغان ؛ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىستان ۋە ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنى خارازىملىك چوڭ سودىگەر مەھمۇد يالاۋاچ ئارقىلىق باشقۇرغان. تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىنى مەركەز قىلغان ماڭلايسۇيەر رايۇنى ( ماڭلايسۇيەر _ << ئاپتاپ تەرەپ >> ياكى << شەرىق تەرەپ >> دىگەن مەنىدە . ئەينى دەۋىردە بۇ رايۇن ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان چاغاتاي خانلىقىنىڭ شەرقى قىسىم تىرتوريىسىنى كورسەتكەن ) نى موڭغۇل دوغلات قەبىلىسى ئارقىلىق باشقۇرغان. ئىدىقۇت رايۇنىنى بولسا ئىدىقۇت ھوكۇمىرانلىرى ئارقىلىق باشقۇرغان چاغاتاي ئۆز دەۋرىدە چىڭگىزخان تەرىپىدى ئىمپىريىنىڭ جاساق ۋە قانۇنلىرىغا مۇئەككەل قىلىنغاچقا ، مۇڭغۇل قانۇنلىرىنى ئۇزۇل _ كىسىل ھەم قاتتىق ئىجرا قىلغان .ئالاقىدار ماتىرياللارغا ئاساسلانغاندا ، ئۇ قانۇن ئىشلىرىدا ناھايىتى قاتتىق قول ، دولەتنىڭ سىياسى ، مەمۇرى ۋە ھەربى تۇزۇملىرىگە قاتتىق ئەمەل قىلىدىغان ، شۇنداقلا ئوز قول ئاستىدا قاتتىق تەلەپ قويۇدىغان ، دولەتنىڭ ئابرۇيۇنى قاتتىق ھىمايە قىلىدىغان بىر ھوكۇمدار بولغان. ئۇ ھوكۇمرانلىق قىلغان دەۋىرلەردە ، خانلىقنىڭ سودا _ سىتىق ، پول مۇئامىلە ۋە باشقا تەرەپلىرىدە زور تەرەقىياتلار بارلىققا كەلگەن ، ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنىڭ ئىشكى ۋە تاشقى سودا ئىشلىرى ناھايىتى جانلانغان ، قەدىمقى << ئوتۇۇرا يىپەك يولى>> دا سودا - سىتىق گۇللەنگەن ئاۋات بىر ۋەزىيەت مەيدانغا كەلگەن. مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنى باشقۇرۇپ كىلىۋاتقان مەھمۇد يالاۋاچىنىڭ ئوغلى مەسئۇد يالاۋاچ بۇغارادا مەخسۇس << پول مۇئامىلە مەھكىمىسى >> نى تەسىس قىلىپ ، ھەر خىل مىتاللاردىن پول قويۇپ تارقاتقان. بۇ پوللارغا ئەرەپچە ۋە خەنزۇچە يىزىق چۇشۇرۇلگەن. دىمەك چاغاتاي ئوز ھوكۇمىرانلىقى دەۋرىدە بىر قاتار ئۇنۇملۇك تەببىرلەرنى يولغا قويۇش ئارقىلىق ، خانلىقتا بىر مەزگىل تىنىش _ خاتىرجەم ۋەزىيەتنى شەكىللەندۇرگەن. بىراق چاغاتاي ئۇمۇرنىڭ ئاخىرقى دەۋىرلىرىدە ھاراق - شاراپقا ناھايىتى قاتتىق بىرىلىپ كەتكەشكە 14 يىل تەخىتتە ئولتۇرۇپ 1241 _ يىلى ئالمالىقتا ۋاپات بولغان.
چاغاتاي ( ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ، Цагадай, Tsagadai) سۆزى موڭغۇلچە «ئاقپىشماق» يا «ئاقامشۇل» مەنسىدە.
باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
ﺋﺎﻗﺸﺎﺭ
ﺋﺎﻗﺸﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ -- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ئىران ﯞﻩ ئەزەربەيجان. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 700ﻣﯩﯔ.
ئابدۇتالىب
ئابدۇتالىپ، تالىپ
تالىبنىڭ قۇلى<تالىب>
كۆكمۇچ
ئى [كۆك+مۇچ ←] لازا
يەتىكەن سۈنئىي ھەمراھ يول باشلاش سىستېمىسى
يەتىكەن سىستېمىسى (ئېنگلىزچە: BeiDou Navigation Satellite System؛ خەنچە: 北斗卫星导航系统؛ ئۇيغۇرچە: يەتىكەن سۈنئىي ھەمراھ يول باشلاش سىستېمىسى ياكى بېيدو سۈنئىي ھەمراھ يول باشلاش سىستېمىسى)  24 دانە ئوتتۇرا يۇمىلاق يەر شارى ئوربىتىسى، ئۈچ دانە يەر شارى تىنچ ئوربىتىسى ۋە ئۈچ دانە يانتۇ يەر شارى ماس قەدەملىك ئوربىتىسىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، جەمئىي 30 دانە سۈنئىي ھەمراھتىن تەركىب تاپقان. يەتىكەن سىستېمىسى قۇرۇلۇشى ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ يەتىكەن 1- سىستېمىسى، يەتىكەن 2-سىستېمىسى، يەتىكەن 3-سىستېمىسىدىن ئىبارەت ئۈچ باسقۇچنى باشتىن كەچۈردى، ھازىر )2020-يىلى 3-ئاي) يەتىكەن 1-ناملىق تۆت تەجرىبە سۈنئىي ھەمراھىنىڭ ھەممىسى سەپتىن چېكىندى، يەتىكەن 2-ناملىق سىستېمىنىڭ تۇنجى سۈنئىي ھەمراھىدىن باشلاپ ھېسابلىغاندا، ئېلىمىز 54 دانە يەتىكەن يول باشلاش سۈنئىي ھەمراھىنى قويۇپ بەردى، يەتىكەن 3-ناملىق سىستېمىنىڭ پۈتۈشىگە پەقەت بىر قەدەملا قالدى. يەتىكەن سېستىمىسى بىز كۆپ بىلدىغان گ پ ئەس سېستىمىنىڭ كەلگۈسى رىقابەتچىسى.
ئەڭ ئاخىرقى بىرسى
ئېلىمىزنىڭ يەتىكەن سىستېمىسى يەر شارى تورىنى تەشكىللەيدىغان ئەڭ ئاخىرقى بىر سۈنئىي ھەمراھ يېقىندا (2020-يىلى 4-ئايدا) شىچاڭ سۈنئىي ھەمراھ قويۇپ بېرىش مەركىزىگە مۇۋەپپەقىيەتلىك يەتكۈزۈلدى، پات ئارىدا ئومۇميۈزلۈك قۇراشتۇرۇش، سىناش، ئەسكەرتىش قاتارلىق خىزمەتلەر قانات يايدۇرۇلىدۇ؛ 5-ئايدا قويۇپ بېرىلمەكچى.شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يېڭىدىن قويۇپ بېرىلگەن 54-يەتىكەن يول باشلاش سۈنئىي ھەمراھى كۆپ قېتىم ئوربىتا ئارقىلىق كونترول قىلىنىپ، خىزمەت ئوربىتىسىغا يېتىپ بېرىپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك باشقۇرۇش ئەندىزىسىگە كىردى. thumb|يەتىكەن 3-نۇمۇرلۇق سۈنئى ھەمراھ
باشقىلا ئۇچۇرلار
thumb|سۈنئى ھەمراھلىق ئورۇن بەلگىلەش سېستىمىسنىڭ ئىشلەش پىرىنسىپى
ﭼﯘﯞﺍﺵ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ
ﭼﯘﯞﺍﺵ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --دۆلەت ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ رۇسىيە. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 1 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 780 ﻣﯩﯔ.
رىم ئىمپېرىيىسى
[[ھۆججەت:Roman_Empire_Trajan_117AD.png|480px|رىم ئىمپېرىيىسى ئەڭ چوڭ دەرىجىدە مىلادىيە 117-يىلى رىم ئىمپېرىيىسى (لاتىنچە: Imperium Rōmānum) قەدىمكى رىمنىڭ جۇمھۇرىيەتتىن كېيىنكى دەۋرى. ئۇ ياۋروپا ، شىمالىي ئافرىقا ۋە ئىمپېراتورلار باشقۇرىدىغان غەربىي ئاسىيادىكى ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ ئەتراپىدىكى چوڭ زېمىنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. گەرچە ھەربىي كرىزىس مەزگىلىدە قىسمەن پارچىلىنىپ كەتكەن بولسىمۇ ، ئىمپېرىيە مەجبۇرىي قايتا قۇراشتۇرۇلغان ، ئاندىن غەربىي رىم ئىمپېرىيىسى (مىلان ۋە كېيىن راۋېننادا) ۋە شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسى (نىكومېدىيەدە ، كېيىن كونستانتىنوپولدا) ھۆكۈمرانلىق قىلغان كۆپ خىل ئىمپېراتورلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان. ). رىم مىلادىيە 476-يىلغىچە كونستانتىنوپولغا ئىمپېرىيە بەلگىسىنى ئەۋەتكەنگە قەدەر ھەر ئىككى قىسىمنىڭ نامدىكى پايتەختى بولغان. رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ ئالدىنقى دۆلىتى ، رىم جۇمھۇرىيىتى بىر قاتار ئىچكى ئۇرۇش ۋە سىياسىي توقۇنۇشلاردا مۇقىمسىزلاشتى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 1-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا جۇلىيۇس قەيسەر مەڭگۈلۈك دىكتاتۇرا قىلىپ تەيىنلەنگەن ، ئاندىن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 44-يىلى قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن. ئىچكى ئۇرۇش ۋە خاتىرىلەشلەر داۋاملىشىپ ، قەيسەرنىڭ بېقىۋالغان ئوغلى ئوكتاۋىياننىڭ مىلادىدىن بۇرۇنقى 31-يىلى ئاكتىيۇم ئۇرۇشىدا مارك ئانتونىي ۋە كلېئوپاترا ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشى بىلەن ئاخىرلاشتى. كېيىنكى يىلى ئوكتاۋىيان پتولېمايك مىسىرنى بويسۇندۇردى. ئىمپېرىيەنىڭ ئالدىنقى ئىككى ئەسىردە رىم تىنچلىقى (لاتىنچە: Pax Romana) دەپ ئاتالغان مىسلى كۆرۈلمىگەن مۇقىملىق ۋە گۈللىنىش دەۋرى كۆرۈلدى.
رىم تراجان ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە (مىلادى 98 - 117) ئەڭ چوڭ تېررىتورىيەگە يەتتى. قىيىنچىلىق ۋە چېكىنىش دەۋرى Commodus نىڭ ھۆكۈمرانلىقى بىلەن باشلانغان (177-192). 3-ئەسىردە گال ئىمپېرىيىسى ۋە پالمېرېن ئىمپېرىيىسى رىم دۆلىتىدىن ئايرىلغانلىقتىن ، ئىمپېرىيە ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىد سالىدىغان كرىزىسنى باشتىن كەچۈردى ، بىر قىسىم قىسقا مۇددەتلىك ئىمپېراتورلار ، دائىم لېئونلاردىن ئىدى. ئىمپېرىيە ئارېلىيان دەۋرىدە قايتىدىن جەم بولدى (270-275-يىللار). ئىمپېرىيەنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن ، دىئوكلېتيان 286-يىلى گرېتسىيەنىڭ شەرقى ۋە لاتىن غەربىدە ئوخشىمىغان ئىككى ئىمپېرىيە سوتى قۇرغان. ئۇزاق ئۆتمەي ، كۆچمەنلەر دەۋرى ، گېرمانىيە خەلقلىرى ۋە ئاتتىلا ھۇنلىرىنىڭ چوڭ تاجاۋۇزىغا چېتىلىپ ، غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. راۋېننانىڭ گېرمان گېرۇللىرىغا يىقىلىشى ۋە مىلادىيە 476-يىلى ئودوئاكېر تەرىپىدىن رومۇلۇس ئاۋگۇلۇسنىڭ چۆكۈپ كېتىشى بىلەن غەربىي رىم ئىمپېرىيىسى ئاخىرى يىمىرىلدى.
ھازىرقى زامان تارىخچىلىرى ۋىزانتىيە ئىمپېرىيىسى نامىدا تونۇلغان شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسى 1453-يىلى كونستانتىنوپول سۇلتان مەھمۇد II نىڭ ئوسمانلى تۈركلىرىگە يىقىلغاندا ئىمپېرىيەنىڭ ئاخىرقى قالدۇقلىرى يىمىرىلگەنگە قەدەر يەنە بىر مىڭ يىل ساقلىنىپ قالغان. رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ كەڭلىكى ۋە ئۇزۇن چىدامچانلىقى سەۋەبىدىن ، رىمنىڭ ئورگانلىرى ۋە مەدەنىيىتى ئۆزى باشقۇرۇۋاتقان زېمىندا تىل ، دىن ، سەنئەت ، بىناكارلىق ، پەلسەپە ، قانۇن ۋە ھۆكۈمەت شەكىللىرىنىڭ تەرەققىياتىغا چوڭقۇر ۋە ئۇزاققىچە تەسىر كۆرسەتتى. بەك يىراق. رىملىقلارنىڭ لاتىن تىلى ئوتتۇرا ئەسىر ۋە ھازىرقى دۇنيانىڭ رومان تىلىغا تەرەققىي قىلغان ، ئوتتۇرا ئەسىر گرېتسىيە بولسا شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ تىلىغا ئايلانغان. ئىمپېرىيەنىڭ خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلىشى ئوتتۇرا ئەسىردىكى خىرىستىيان دىنىنىڭ شەكىللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. گرېتسىيە ۋە رىم سەنئىتى ئىتالىيەنىڭ گۈللىنىش دەۋرىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. ئۇ رىملىقلارنىڭ لاتىن تىلى ئوتتۇرا ئەسىر ۋە ھازىرقى دۇنيانىڭ رومان تىلىغا تەرەققىي قىلغان ، ئوتتۇرا ئەسىر گرېتسىيە بولسا شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ تىلىغا ئايلانغان. ئىمپېرىيەنىڭ خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلىشى ئوتتۇرا ئەسىردىكى خىرىستىيان دىنىنىڭ شەكىللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. گرېتسىيە ۋە رىم سەنئىتى ئىتالىيەنىڭ گۈللىنىش دەۋرىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى....
ھەنەفىي مەزھىپى
ئېنىقلىما: ھەنەفىي مەزھىپى ئىسلام دۇنياسىدا تارقالغان سۈننى ئەقىدىسىدىكى فىقھىي مەزھەپلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئىمام ئەبۇ ھەنىيفە ئەننوئمان (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن) نىڭ ئىسمىغا ئاساسەن ھەنەفىي مەزھىپى دەپ ئاتالغان.
قورۇلۇشى ۋە ئاساسلىق كىشىلىرى
مەزھەپنىڭ كاتتىسى ئىمام ئەبۇ ھەنىيفە ئەننوئمان ئىبن سابىت ئىبن زۇتېي ئەتتەمىيمىي ئەلكۇفىيدۇر. ئۇ ھىجرىيەنىڭ 80 ـ يىلى كۇفەدە تۇغۇلۇپ، ھىجرىيەنىڭ 150 ـ يىلى باغدادتا ۋاپات بولغان. ئەسلى مىللىتى پارس بولۇپ، تابىئىنلارنىڭ تابىئىلىرىدىندۇر. ئۇنى بەزىلەر ساھابىلەردىن تۆت كىشىگە ئولاشقانلىقى ئۈچۈن تابىئىنلاردىن دەپ قارايدۇ. بىر تىجارەتچى ئائىلىسىدە ئۆسۈپ يېتىلگەن، كېيىن ئوقۇشقا يۈزلىنىپ، قۇرئان كەرىمنى يادلىغان، سۈننەتلەرنى ئۈگەنگەن ۋە فىقھىدا ناھايىتى يۇقىرى شۆھرەت قازانغان. ئۇنىڭ توغرىسىدا شافىئىي مۇنداق دېگەن: "فىقھىدا ئەبۇ ھەنىيفەدىن ئالىمراق بىرىنى كۆرمىدىم". ئۇ يەنە مۇنداق دېگەن: "كىشىلەر فىقھىدا ئەبۇ ھەنىيفە ئائىلىسگە تەۋەدۇر"
ئەسەرلىرى
ئۇنىڭ ئىلمى كالامغا ئائىت «"الفقه الأكبر» ناملىق بىر كىتابى، يەنە «مسند الحديث»، «العالم والمتعلم» ناملىق كىتابلىرى ۋە "قەدەرىييەگە رەددىيە" ناملىق رىسالىسى بار. ئۇ مۇئەييەن فىقھىي كىتاب قالدۇرمىغان، پەقەت ئوقۇغۇچىلىرىغا ئىملا قىلىپ بەرگەن، بۇ ئاساستا ئىمام مۇھەممەد ئىبن ھەسەن ئەششەيبانىي ئۇلارنى توپلىغان.
كەمتەرلىكى
ـ ئۇنىڭ قارىشىغا ئوخشىمايدىغان بىر خىل قاراش كۆزگە چېلىقسا، ئۆزىنىڭ قارىشىدىن قايتاتتى، ئەگەر ئۇنىڭغا مۇنازىرە قىلغۇچىسى بىرەر رىۋايەت قىلىنغان ھەدىسنى زىكىر قىلسا، قارىشىدىن دەرھال قايتاتتى. چۈنكى ھەدىس بار يەردە كۆز قاراشقا ئورۇن ئىدى.
ـ خەلىپە مەنسۇر ئۇنى قازى بولۇشقا ئىزچىل تەلەپ قىلغان بولسىمۇ قوبۇل قىلمىغان. بۇ سەۋەبلىك ئۇ تاياق يىگەن ھەتتا تۈرمىگە تاشلانغان. تالىبلىرى:
ئەبۇ يۇسۇف يەئقۇب ئىبن ئىبراھىم ئەلئەنسارىي ئەلكۇفىي (113ھـ ـ 182ھـ): بۇ كىشى ئىراقنىڭ فىقھىي ئالىمى ئىدى. ئەبۇ ھەنىيفەدە ئوقۇغان ۋە ئۇنىڭ ئىجتىھاد ئۇسۇلىنى تۇتقان. ئىمامنىڭ ئەڭ ئۆتكۈر تالىبلىرىدىن ئىدى. ئۇ قازى ئەلقۇزات مەنسىپىگە تەيىنلەنگەن چاغلىرىدا ھەنەفىي مەزھىپىنىڭ ئىسلام ئەللىرىگە تارقىلىشىغا زور تۆھپە قوشقان. ئۇ چاغلاردا ھەنەفىي مەزھىپىدە بولمىسا قازىلىق مەنسىپىگە تەيىنلەنمەيتتى.
ــ ئۇ يېتەرلىك دەرىجىدە ئەقىللىك ۋە ئاجايىپ زىرەك كىشى ئىدى. ئۇ ئوخشىمىغان ئېقىملارغا تەۋە شەيخلار بىلەن ئالاقە قىلغان. ھەماد ئىبن ئەبۇ سۇلەيماننىڭ قولىدا ئوقۇغان ۋە مەككىدە بىر قانچە يىل تۇرۇپ قالغان.
ــ ئابباسىيلار خەلىپىسى ھارۇن رەشىدنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن «الخراج» ناملىق كىتابىنى يېزىپ چىققان.
ئۇ مالىيە سىياسىتىگە ئائىت تۇنجى كىتاب يازغان ۋە ئۇنىڭ مەنبەلىرىنى ئىزاھلىغان تۇنجى كىشى، شۇنىڭدەك ھەنەفىي مەزھىپىنىڭ فىقھىي مېتودولوگىيىسىنى تۇنجى بولۇپ ئوتتۇرىغا قويغان كىشىدۇر.
مۇھەممەد ئىبن ئەلھەسەن ئەششەيبانىي (132ھـ ـ 189ھـ): بۇ كىشى ۋاسىتتا تۇغۇلغان، كۇفەدە ئۆسۈپ يېتىلگەن. ناھايىتى ئەقلى ساغلام كىشى ئىدى، ئۇ ئۇستازى ئەبۇ يۇسۇف ھايات چېغىدىلا خېلىلا يېتىشىپ قالغان، ئىمام مالىكتا دەرس ئوقۇغان، يەنە ئۇنىڭ شافىئىي بىلەن ئۆتكۈزگەن مۇنازىلىرىمۇ بار. ئەبۇ ھەنىيفەنىڭ فىقھىسىنى ئالتە كىتابقا يازغان بولۇپ، مەزھەپنى بىر ئارىغا توپلاش شەرىپى ئۇنىڭغا ئائىت. ئۇنىڭ كىتابلىرى سەرخەسى ئۆزىنىڭ «المبسوط» ناملىق كىتابىدا شەرھىلىگەندىن كېيىن، ھەنەفىي فىقھىسىغا دائىر ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ بۈيۈك ئانسىكلوپېدىيە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.