cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھوللىۋود
ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ (Hollywood) – ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺑﻮﻳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﺎﻟﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺋﺸﺘﺎﺗﻰ ﻟﻮﺱ ﺋﺎﻧﮋﯦﻠﯧﺲ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﭼﯧﺘﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ, ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﺴﻰ ﻧﺎﮪﺎﻳﯩﺘﻰ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺑﯩﺮ ﺟﺎﻱ. ﮪﻮﻟﻠﻮﯞﻭﺩﻧﻰ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﺳﯜﺭﻩﺕ ﺗﺎﺭﺗﻤﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻓﻮﺗﻮﮔﺮﺍﻓﻼﺭ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ, 20- ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ, ﺑﯘ ﺟﺎﻱ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻓﻮﺗﻮﮔﺮﺍﻓﻼﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻘﻘﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﺗﻘﺎﻥ. ﻛﯧﻴﯩﻨﭽﻪ ﭼﻮﯓ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻛﻮﻧﺘﯩﺮﻭﻟﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﻗﯘﺗﯘﻟﯘﺷﻨﻰ ﺋﺎﺭﺯﯗ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﻪﺭ ﯞﻩ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﻓﯩﻠﯩﻢ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﯜﭼﯩﻠﻪﺭ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ, ﺑﯩﺮ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﻨﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﺪﯛﺭﮔﻪﻥ. ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﻯ-ﻛﻪﻳﻨﯩﺪﻩ, ﺩﺍﯞﯨﺪ ﮔﺮﺍﻳﻔﯩﺲ, ﭼﺎﺭﻟﯩﺰ ﭼﺎﭘﻠﯩﻦ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﺎﺭﻻﺭ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎﯞﯨﻲ ﻧﻮﭘﯘﺯﻏﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ, ﯞﺍﻝ ﻛﻮﭼﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﯘﻟﺪﺍﺭﻻﺭﻣﯘ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﮕﻪ ﻗﻮﻝ ﺗﯩﻘﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﻛﯩﻨﻮ ﺷﻪﮪﯩﺮﻯ ﺑﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﺎﻟﺘﯩﺲ ﮔﯜﻟﻠﯩﻨﯩﺶ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ. ﺯﻭﺭ ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ, ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺋﺎﺳﺎﺱ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﻛﯩﻨﻮﻻﺭ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﯨﻐﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﯜﺭﻟﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﻣﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﮪﯩﻢ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻣﻮﺩﺍ ﺋﯧﻘﯩﻤﻨﯩﯔ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ ﺑﻮﻟﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ, ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ, ﻛﯩﻨﻮ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﻣﻪﺯﻛﯩﺰﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﺗﺎ ﺩﯗﻧﻴﺎﯞﯨﻲ ﻧﻮﭘﯘﺯﻏﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ «ﭼﯜﺵ ﺯﺍﯞﯗﺗﻰ», «ﺩﯦﺴﻨﻰ», «20- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﻓﻮﻛﯩﺲ(ﺗﯜﻟﻜﻪ)», «ﻛﻮﻟﻮﻣﺒﯩﻴﻪ», «ﺳﻮﻧﻰ», «ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﻯ», «ﯞﺍﺭﻧﯧﺮ ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭﻟﻪﺭ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﺎﮔﯩﻨﺎﺗﻼﺭ ﯞﻩ ﻳﻪﻧﻪ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﭘﯩﻼﺳﺘﯩﻨﻜﺎ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ. ﺑﯘ ﺟﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺗﯜﺭﻟﯜﻙ ﻛﻪﺳﯩﭙﻠﻪﺭ ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺷﻪﺭﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﮪﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﺗﻪﯓ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ.
ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﻗﺎ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﮪﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ, ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﯩﻐﺎﻥ ﺳﻪﯞﯨﻴﻪ, ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﯩﻐﺎﻥ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﺘﯩﻜﻰ ﺭﯦﮋﯨﺴﺴﻮﺭ, ﺳﯩﻨﺎﺭﯨﺴﺖ, ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻼﺭ ﯞﻩ ﺋﯜﻧﯜﻣﭽﯩﻜﻼﺭ ﺗﻮﭘﻼﺷﻘﺎﻥ.ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﮪﺎﻳﺎﺗﯩﻲ ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺗﻮﻟﻐﺎﻥ, ﺭﻩﯕﮕﺎﺭﻩﯓ ﻣﻮﺩﯨﻼﺭ ﻣﯘﺟﻪﺳﺴﻪﻣﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﻣﻪﻳﻠﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻣﯩﻘﯩﻴﺎﺳﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﺴﯘﻥ, ﺋﺎﻟﻠﯩﻘﺎﭼﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺳﯩﻤﻮﯞﻭﻟﻠﯘﻕ ﺑﻪﻟﮕﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ.
ﺗﺎﻡ ﻛﺮﻭﺱ, ﺑﺮﻩﺩ ﭘﯩﺖ, ﯞﯦﻞ ﺷﯩﻤﯩﺲ ﯞﻩ ﺟﻮﻧﻨﯩﻲ ﺩﯨﭗ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻼﺭ «ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﺗﯩﻜﻰ ﺗﯚﺕ ﺧﺎﻗﺎﻥ» ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯗ.
گرېك تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|گرېك تىلى گرېتسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 15مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئاقساراي ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ئاقساراي ۋىلايىتى left|thumb|250px ئاقساراي ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئاقساراينىڭ 425،612 نوپۇسىبار، 7،626 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°51، پوقتانومۇرى 068 رايۇننومۇرى 0382.
ئالدىن ئۆگىتىلگەن ھاسىلاتلىق تىرانسفورماتور
ئالدىن ئۆگىتىلگەن ھاسىلاتلىق تىرانسفورماتور (ئېنگلىزچە: (GPT) Generative pre-trained transformer؛ ئۇيغۇرچە: ج پ ت) بىر خىل ناھايتى چوڭ مىقتاردىكى تېكىسىت ۋە سۆزلۈكلەر بىلەن مەشىق قىلدۇرۇلۇپ ئۆگىتىلىپ ئىنسانغا ئوخشاش تېكىست ۋە سۆزلۈك ھاسىل قىلش فۇنكىسىيەسىگە ئىگە تىل مودېلى ئائىلىسىدۇر. ئالدىن ئۆگىتىلگەن ھاسىلاتلىق تىرانسفورماتورنى ئادەتتە بىر قانچە بۆلەكلىك تىرانسفورماتور ئارقىلىق قۇرۇشقا بولىدۇ.
thumb|ج پ ت نىڭ تولۇق ئارخىتىكتورى
مالاي تىلى
left|thumb|دۇنيادا [[مالاي تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] مالايسىيا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 30مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
مىلادى تەقۋىم
thumb| [[كرىستوفېر كلاۋىئۇس (1538 - 1612)، تەقۋىم ئىسلاھاتىنىڭ ئاساسلىق ھازىرلىغۇچىلىرىدىن بىرى]]مىلادى تەقۋىم ياكى گرېگورىئان تەقۋىمى (لاتىنچە: Calendarium Gregorianum)، ئىتالىيان ئەمچى/تېۋەب، پەيلاسۇب، ئالويسىيۇس لىلىيۇس (Aloysius Lilius) تەرىپىدىن جۇلىئان تەقۋىمىنى ئىسلاھ قىلىپ ھازىرلانغان بىر تەقۋىمدۇر ۋە پاپا XIII گرېگورىي تەرىپىدىن 1582 - يىلى ئېلان قىلىنغان. مىلاد كۈنى تارىخىنىڭ باشلانغۇچى ۋە دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراپىدىكى ئايلىنىش دەۋرى 365 كۈن 6 سائەتلىك زاماننى «بىر يىل» دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. كۈنىمىزدە دۇنيادا ئەڭ كەڭ قوللىنىلغان تەقۋىم بولمىش مىلادى تەقۋىم ھەر يىل 10.8 سېكۇنت خاتالىق ئورانى بىلەن ئەڭ ئىشەنچىلىك ۋە ئەڭ نازۇك تەقۋىمدۇر.
شەرقىي تۈركىستاندا مىلادى تەقۋىمنىڭ قوبۇل قىلىنىشى
شەرقىي تۈركىستان خەلقى مىڭ يىلدىن زىيادە ۋاقىت ھىجرىيە تەقۋىمى قوللىنىپ كەلگەن بولسىمۇ، 1884 - يىلىدىن بېرى رەسمىي بىر خىتاي مۇستەملىكىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن 1912 - يىلىدىن ئېتىبارەن ھۆكۈمەت ئورۇنلىرىدا رەسمىي ھالدا مىلادى ۋە مىنگو يىلنامىسى قوللىنىلغان. قاچانكى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن رەسمىي مۇستەملىكە قىلىنغاندىن بېرى رەسمىي ھالدا پەقەتلا مىلادى تەقۋىم قوللىنىلىشقا باشلىغان.
ئىشەنچىلىكلىكى
گرېگورىيان تەقۋىمى، تارىختىن بۇيان قوللىنىلغان تەقۋىم/كالىندارلار ئىچىدە ئەڭ ئاز خاتالىق كۆرۈلگەن تەقۋىمدۇر. كۈنىمىزدە بىر ئېكىنوكس يىلى 365,242375365 كۈندۇر (365 كۈن 5 سائەت 49 مىنۇت 12 دەقىقە). گرېگورىيان تەقۋىمىدە ئوتتۇرىچە بىر يىل 365.2425 كۈن بولۇپ ھەقىقىي ئېكىنوكس يىلىغ ئۇزۇنلىقىغا تولىمۇ يېقىندۇر.
ھەر يىلى "ئوتتۇرىچە" 0,000125 كۈنلۈك بۇ كىچىك خاتا، يىللىق ئوتتۇرىچە دەقىقەگە تەڭدۇر. تەقۋىم ھېساپلاشتا بىر كۈنلۈك خاتالىق پەرقىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ئۈچۈن 8000 يىل ئۆتۈشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىرگە 8000 يىل جەريانىدا بىر ئېكىنوكس يىلىنىڭ ئۇزۇنلىقىمۇ مۇقىم بولماي قانچىلىق ئۇزۇن بولۇشى ئېنىق بىلىنمەيدۇ. بۇ ۋەجدىن گرېگورىيان تەقۋىمى ئەڭ يوقىرى دەرىجىدە نازۇك بىر تەقۋىمدۇر ۋە ئۇزۇن مۇددەت يېڭىدىن تەقۋىم تۈزۈشكە ئېھتىياج يوقتۇر.
يىل بېشى
ئىلگىرى 25 - مارت بولغان يېڭى يىل كۈنى 1 - يانىۋار دەپ قوبۇل قىلىنغان. فېۋرال ئېيىنىڭ 28 كۈن بولۇشى ساقلاپ قېلىنغان. thumb| مىلادى تەقۋىمى قوبۇل قىلىنغانلىقىنىڭ 400 يىللىقىنى خاتىرلەپ بېسىلغان پوچتا ماركىسى
كەبىسە يىل
كەبىسە يىللار, فېۋرال ئېيى 28 كۈن ئەمەس 29 كۈن كەلگەن يىللاردۇر. بۇ تەدبىقلاش بىر يىل توپتوغرا 365 كۈن ئەمەس 365 كۈن 6 سائەت بولىدىغانلىقىدىن ھەر يىلى ئاخىرىدا ئېشىپ قالغان 6 سائەتلىك مۇددەتنى دەل بىر كۈنگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن يولغا قويۇلغان. مىلادى تەقۋىمىدە ئاخىرى -00 بولمىغان ۋە 4 كە پۈتۈن بۆلىنىدىغان پۈتكۈل يىللار كەبىسە يىلىدۇر. ئاخىرى -00 بولغان يىللار، يەنى يۈزىنچى يىللار ئەگەر 400 گە پۈتۈن بۆلۈنسە كەبىسە يىلى بولالايدۇ. مەسىلەن، 1900 - يىلى كەبىسە يىلى ئەمەس، لېكىن 2000 - يىلى كەبىسە يىلىدۇر.
ئورۇنلاشتۇرۇلۇش سەۋەبى
بۇنداق ئورۇنلاشتۇرۇشنىڭ مەقسىرى، ئەتىيازلىق كۈن - تۈن تەڭلىشىش 21 - مارت كۈنىگە مۇمكىنقەدەر يېقىنلاشتۇرۇشتۇر. بۇنىڭلىق بىلەن غەربلىكلەر پاسخا بايرىمى 21 - مارت كۈنى ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنلار تەبرىكلىيەلەيدۇ. شەرق ئالەمىدە ھەم 21 - مارت كۈنى نەۋرۇز بايرىمى قۇتلىنىدۇ.
جۇلىيان - گرېگورىيان ئايلاندۇرۇش
2010 - يىلىدىن بېرى، جۇلىيان تەقۋىمىنى گرېگورىيان ياكى مىلادى تەقۋىمگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن 14 كۈن قوشۇشقا توغرا كەلمەكتە. بۇ ئەھۋال بەزى خرىستىيان ئورتودوكس چېركاۋلىرىنىڭ روژدېستىۋو كۈنىنى تەبرىكلەشنى 7 - يانىۋاردىن 8 - يانىۋارغا ئۆزگەرتكەن.
كىرپە
thumb|كىرپىچاق يايلىماقتا thumb|كىرپە سىزما سۈرئىتى كىرپىنىڭ تېنى سېمىز، پاكار، كۆزى كىچىك، تۈكى قىسقا، پۈتۈن بەدىنىنى ئۇچلۇق تىكەنلەر قاپلاپ تۇرىدۇ. دۈشمەنلىرىگە يولۇققاندا تۈگۈلۈپ توپ شەكلىگە كىرۋېلىپ، تىكىنىنى سىرىتقا قارىتىپ ئۆزىنى قوغدايدۇ. لېكىن، ئەمدىلا تۇغۇلغان كىرپىنىڭ تىكىنى بولمايدۇ، كۆزىمۇ كۆرمەيدۇ.
قىسقىچە ئۇچۇرى
ئېنگلىزچە ئاتىلىشى: Hedgehog
خەنزۇچە ئاتىلىشى :刺猬
تەۋەلىكى :ھايۋاناتلار دۇنياسى
تىپى :خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
سىنىپى :ئەمگۈچىلەر سىنىپى
تۈركۈمى :كىرپە تۈركۈمى
ئائىلىسى :كىرپە ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :كىرپە ئۇرۇقدىشى
باسكى تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[باسكى تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ئىسپانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 1.063مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
كىرپە
قىسقىچە ئۇچۇرى
لاتىنچە نامى :Erinaceinae
كەنجى تىپى :ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
كەنجى سىنىپى :ھەقىقىي سۈت ئەمگۈچىلەر كەنجى سىنىپى
كەنجى ئائىلىسى :كىرپە كەنجى ئائىلىسى
قوغداش دەرىجىسى :دۆلەتلىك 3 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋان
ھەققىدە
كىرپە، كىرپە كەنجى ئائىلىسى، كىرپىسىمان ئەترىتى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى بولۇپ، جەمئىي بەش ئۇرۇقدىشى بار، بۇنىڭ ئىچىدە كىرپە ئۇرۇقدىشىدىكى كىرپىنىڭ تارقىلىشى ئەڭ كەڭ، ياۋروپا، ئاسىيانىڭ شىمالىي قىسمىغا جايلاشقان، جۇڭگونىڭ شىمالى ۋە چاڭجياڭ دەرياسى ۋادىسىغا ناھايىتى كەڭ تارقالغان. كىرپىنىڭ بەدىنى پاكار، تىرنىقى ئۆتكۈر، كۆزى كىچىك، تۈكلىرى قىسقا، پۈتۈن تېنى قىسقا ھەم قويۇق تىكەنلىك، كىرپە كېچىدە ھەرىكەت قىلىدۇ، ھاشارات ۋە ئىچكى پارازىتنى ئاساسلىق ئوزۇق قىلىدۇ.
دۈشمەنلىرىگە يولۇققاندا تۈگۈلۈپ توپ شەكلىگە كىرۋېلىپ، تىكىنىنى سىرىتقا قارىتىپ ئۆزىنى قوغدايدۇ.
سىرتقى شەكلى
كىرپە بىر خىل تەن ئۇزۇنلۇقى ئاران 52 سانتىمېتىردىن ئاشمايدىغان كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋان بولۇپ، قۇرامىغا يەتكەن كىرپە ئېغىرلىقى 2.5 كىلوگرام. دۈمبىسى ۋە بىقىنلىرىنى تىكەن، باش، قۇيرۇقى ۋە قوسىقىنى تۈك قاپلىغان؛ ئاغزى بەك چوڭ، ھەم ئۇزۇن، قۇلىقى كىچىك، پۇت - قوللىرى قىسقا، قۇيرۇقى كالتە؛ ئالدى - ئارقا پۇتنىڭ ھەممىسىدە بەشتىن بارمىقى بار، تاپانى بولىدۇ، ئاز ساندىكى تۈرلىرىنىڭ ئالدى پۇتىدا تۆت بارمىقى بار؛ تۈگۈلۈپ توپ قىلغاندا بېشى ۋە تۆت پۇتىنىڭ ھەممىسى كۆرۈنمەيدۇ. چىشى 36~44 دانە، ھەممىسى ئۆتكۈر ئۇچلۇق چىشلىق؛
ياشاش خۇسۇسىيىتى
كىرپە غەيرى تېمپىراتۇرىلىق ھايۋانلار، ئۇلار مۇقىم ھالدا ئۆزىنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشىيەلمەيدۇ، كىرپە قىشتا قىشلىق ئۈچەككە كىرىدۇ.
كىرپە، ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئافرىقا قاتارلىق « كونا قۇرۇقلۇق » لارغا كەڭ تارقالغان، ھەمدە يېڭى زىلاندىيەدىن سۈنئىي كىرگۈزۈلگەن، بۇ ھايۋانلارنىڭ كىرپە كۈشەندىسى يوق بولغاچقا بارا-بارا ھەددىدىن زىيادە كۆپىيىپ بىر خىل ئاپەت بولۇپ قالدى.
بېيجىڭ شەھىرى، خېيلۇڭجياڭدىن بايقالغان كىرپە 136 خىلىدىن ئارتۇق بايقالغان، ئىككىنچى دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋان بولۇپ قالدى.
ئاماسيا ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px|ئاماسيا ۋىلايىتى left|thumb|250px left|thumb|250px left|thumb|250px ئاماسيا ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكى بىر ۋىلايەت بولۇپ 2007 نوپۇس بار، ئاماسيا شەھىرىنىڭ نوپۇسى 352،452. 5،520 كۇۋادىرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان. شىمالى كەڭلىك 40.41°، شەرقى ئۇزۇنلۇك 35°41غا توغرا كېلىدۇ. پوچتانومۇرى 05 رايۇن نومۇرى 0358.ۋىلايەت تەۋەسىدە يەنە بىر ئۇيغۇر ناھىيەسىمۇ بار بولۇپ 1989-يىلى تەسىسى قىلىنغان.
نىتانىياخۇ
بۇنيامىن نىتانىياخو 1949-يىلى تىلاۋىفدا تۇغۇلغان بولۇپ، ئامېرىكا ماسساچۇسېتس سانائەت پەنلىرى ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان ھەم باكلاۋىرلىق، دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
1967-يىلىدىن 1972-يىلىغىچە، ئىسرائىلىيە دۆلەت موداپىئە ئارمىيىسى ئالاھىدە قىسمىدا ھەربىي ۋەزىپە ئۆتىگەن، 1976-يىلىدىن 1988-يىلىغىچە، يوناسىن تېررورلۇققا قارىشى تۇرۇش تەتقىقات ئورگىنى كومىتېتنىڭ ئەزاسى، مۇدىرى بولغان. 1982-يىلىدىن 1984-يىلىغىچە، ئىسرائىلىيەنىڭ ئامېرىكىدا تۇرۇشلۇق ئەلچىلەر ئۆمىكىنىڭ مۇئاۋىن ئۆمەك باشلىقى بولغان، 1984-يىلىدىن 1988-يىلىغىچە، ئىسرائىلىيەنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر
تەشكىلاتىدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى بولغان.
1988-يىلى، نىتانىياخو رىكورد گۇرۇھىنىڭ پارلامېنت ئەزاسى بولغان، 1988-يىلىدىن 1991-يىلىغىچە، دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى بولغان، 1991-يىلىدىن 1992-يىلىغىچە، زۇڭلى مەھكىمىسىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى بولغان، 1993-يىلى رىكورد گۇرۇھىنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلانغان، 1996-يىلى 5-ئاينىڭ 29-كۈنى، نىتانىياخو سايلامدا غەلبە قىلىپ ئىسرائىلىيەنىڭ 27-نۆۋەتلىك ھۆكۈمەت باش مىنىستىرى بولغان، 1998-يىلى قوشۇمچە دىپلوماتىيە مىنىستىرى بولغان.
نىتانىياخو تەختكە چىققاندىن كېيىن يەرنى تىنچلىققا ئالماشتۇرۇپ پرىنسىپىنى ئۆزگەرتىپ بىخەتەرلىكىنى تىنچلىققا ئالماشتۇرۇشنى ئوتتۇرغا قويغان، نىتانىياخو ھۆكۈمىتىنىڭ ئوتتۇرا شەرق تىنچلىق قەدىمى مەسىلىسىدە يۈرگۈزگەن كۈچلۈك لۇشيەنى ئەرەب ئەللىرىنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچراپلا قالماستىن بەلكى يەنە ئىسرائىلىيە پۇقرالىرىنىڭمۇ قارشىلىقىغا ئۇچرىغان، بۇنىڭغا رىكورد گۇرۇھى ئىچىدىكى ئېغىر بۆلۈنۈشنىڭ كۆرۈلۈشى شۇنداقلا ئامېرىكىنىڭ نىتانىياخونىڭ ئوتتۇرا شەرق تىنچلىق قەدىمىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەسىلىسىگە بولغان نارازىلىقى قوشۇلۇپ، 1999-يىلى 5-ئايدا ئۆتكۈزۈلگەن پارلامېنت ۋە زۇڭلى سايلىمىدا ئۆكتىچىلەر پارتىيىسى ئىشچىلار پارتىيەسىنىڭ رەئىسى براك مۇتلەق ئۈستۈنلۈك بىلەن نىتانىياخونى مەغلۇپ قىلىپ ئىسرائىلىيەنىڭ يېڭى بىر نۆۋەتلىك باش مىنىستىرى بولغان. سايلامدا مەغلۇپ بولغان نىتانىياخو كېيىن سىياسىي سەھنىدىن چېكىنىپ چىقىدىغانلىقىنى، پارلامېنت ئەزالىق ۋەزىپىسىنى ئەمدى ئۆتىمەيدىغانلىقىنى جاكارلىغان.
2002-يىلى 11-ئايدا، نىتانىياخو قايتىدىن سىياسىي سەھنىگە قايتىپ كېلىپ قارانچۇق كابىنېت دىپلوماتىيە مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن، 2003-يىلى 2-ئايدا ھۆكۈمەت مالىيە مىنىستىرلىقىغا تەيىنلەنگەن، 2005-يىلى 12-ئايدا يەنە بىر قېتىم رىكورد گۇرۇھىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلانغان، 2007-يىلى 8-ئايدا رىكورد گۇرۇھىنىڭ رەئىسلىكىگە قايتا سايلانغان.
2009-يىلى 2-ئاينىڭ 10-كۈنى، ئىسرائىلىيە 18-نۆۋەتلىك پارلامېنت سايلىمى ئۆتكۈزگەن. دىپلوماتىيە مىنىستىرى رىفون رەھبەرلىكىدىكى بىتەرەپ پارتىيە ئالغا پارتىيىسى پارلامېنتتىكى 28 ئورۇنغا ئېرىشكەن، ئاساسلىق رىقابەتچى نىتانىياخو رەھبەرلىكىدىكى ئوڭ قانات پارتىيىسى رىكورد گۇرۇھى بولسا بىر ئورۇنغا ئېرىشكەن. لېكىن ئىككى تەرەپ پارلامېنتتا كۆپ سانلىق ئورۇنغا ئېرىشەلمىگەن. رىكورد گۇرۇھى باشچىلىقىدىكى ئوڭ قانات پارتىيىسى بۇ قېتىملىق سايلامدا 120 ئورۇن ئىچىدە 65 ئورۇنغا ئېرىشكەن، ئىسرائىلىيە زۇڭتۇڭى پېرىس 20-مارت رەسمىي ھالدا نىتانىياخوغا يېڭى ھۆكۈمەت تەشكىللەش ھوقۇقىنى بەرگەن. 31-مارت نىتانىياخو رەھبەرلىكىدىكى يېڭى بىر نۆۋەتلىك ھۆكۈمەت قەسەم بېرىپ ۋەزىپىگە ئولتۇرغان. بۇ نىتانىياخونىڭ ئىككىنچى قېتىم ئىسرائىلىيە ھۆكۈمىتى باش مىنىستىرلىقىغا تەيىنلىنىشى ھېسابلىنىدۇ.
نىتانىياخو 1998-يىلى 5-ئايدا جۇڭگودا رەسمىي زىيارەتتە بولغان، 2013-يىلى 5-ئاينىڭ 6-كۈنىدىن 10-كۈنىگىچەجۇڭگودا رەسمىي دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتىدە بولىدۇ. نىتانىياخو 1991-يىلى ئۈچىنچى قېتىم توي قىلغان، ئايالى سارا ئايرو خانقىزى بولغان بولۇپ، ئۈچ بالىسى بار.
مەنبە
كۈنتاج تورى
باي ناھىيىسى
باي ناھىيەسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Bay Nahiyisi) تەڭرىتاغنىڭ ئوتتۇرا بۆلىكىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. شەرق تەرىپى كۇچار ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى توقسۇ ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى ئونسۇ ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى موڭغۇلكۈرە، تېكەسۋە خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 197.5 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 116 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 15 مىڭ كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى باي ناھىيىسى قارمىقىدا 4 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئاقسۇ ۋىلايىتى باي ناھىيىسى قارمىقىدا 10 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
جۇغراپىيە
باي ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ ئوتتۇرا بۆلىكىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى كۇچار ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى توقسۇ ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى ئونسۇ ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى موڭغۇلكۈرە، تېكەس، خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 197.5 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 116 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  15 مىڭ كىلومېتىر. ناھىيىگە ئىككى بازار، 11 يېزا،  151 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بولغان ئارىلىقى 858 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 182 مىڭ  500. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 89.26% نى، خەنزۇلار  9.86% نى، باشقا مىللەتلەر  0.88% نى تەشكىل قىلىدۇ.
ئىقلىمى
باي ناھىيىسىنىڭ كىلىماتى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق كىلىماتقا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 7.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  37.4℃. ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 32.0℃. يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 42.2 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2789.7 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 3327.3℃  قىروسىز مەزگىلى 162  كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 94.9 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1538.5 مىللىمېتىر.
يېزا ئىگىلىكى
ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر راۋاجلانغان. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 49 مىڭ 200 گېكتار (738 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى  78 مىڭ  700 گېكتار (1 مىليون 180 مىڭ مو). ئوتلاق كۆلىمى 723 مىڭ  300 گېكتار (10 مىليون  850 مىڭ مو) يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  16 مىڭ  900 گېكتار (253 مىڭ  500 مو) قاقاس يەر بار. ئاساسلىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، ياغلىق دان، قىزىلچا، قولماق، كېۋەز، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. چارۋىچىلىقتا شىنجاڭ مېرىنو ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى، سىمىنتال كالىسى ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يېزا ئىگىلىك قوشۇمچە كەسىپ مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  باي ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. ئۆلكە تاشيولىنىڭ 307 - لىنيىسى ناھىيىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ ھەمدە دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 - لىنىيىسى كېسىشىدۇ. ناھىيە، يېزا يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. خەۋەرلىشىش ئوپتىكلىق كابىلى رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى. 8000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئالاقىلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.
شەرقىي تۈركىستان ۋەتەن پارتىيەسى
شەرقىي تۈركىستان ۋەتەن پارتىيەسى (ئەنگىلىزچە East Turkistan HomeLand Party]] )، شەرقىي تۈركىستان دا مۇستەقىل،  زامانىۋى دىموكراتىك دۆلەت بارلىققا كەلتۈرۈشنى نىشان قىلغان  سىياسىي پارتىيە. 2018-يىلى 9-ئايدا پارىژ دا قۇرۇلغان.
ۋەتەن پارتىيەسى، ئىلگىرى شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان، شەرقىي تۈركىستان   تەرەققىيات پارتىيەسى،   شەرقىي تۈركىستان   دېموكراتلار پارتىيەسى قاتارلىقلارنىڭ تەجرىبىلىرىنى ئۆرنەك قىلغان ھالدا، ۋەتەن ئازادلىقىدىن ئىبارەت بىرلا نىشاننى، شەرقىي تۈركىستان دۆلەتچىلىكىنى ئاساسىي ئىنقىلاب ئىدىيىسى قىلىدۇ.
ۋەتەن پارتىيەسىنىڭ سىياسى غايىسىدىكى مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان  جۇمھۇرىيىتى- مۇستەقىللىق،  ئادالەت، قېرىنداشلىق ۋە دۆلەتچىلىكنى ئاساسي دۆلەت شۇئارى قىلغان، بىر ئاساسىي قانۇنلۇق(فىدىراتىف ئەمەس) ، پەن-مائارىپ ۋە ئىقتىسادنى تەرەققى قىلدۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىدىغان قانۇنچىلىق دۆلىتى بولىدۇ. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسىنى، ب د ت غا ئەزا بارلىق دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى مۇتلەق  ھۆرمەت قىلىدۇ. كومۇنىزىمغا، بىر پارتىيەلىك تۈزۈمگە، شەخسكە چوقۇنۇشقا، مۇستەملىكىچىلىككە قارشى تۇرىدۇ. پانتۈركىزىمنى، ئىكىستىرىمىزىم(ئاشقۇنلۇق)نى ئورتاق رەت قىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق تەلىپىنىڭ ئاممىۋى ئاساسىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش، خەلقارا سەھنىدە مۇستەقىللىق ھەركىتىمىزگە ۋەكىللىك قىلىشتىكى قانۇنىلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، بارلىق شەرقىي تۈركىستانلىقلار سەپەرۋەرلىككە كېلىپ، ھەر بىر تەشەببۇستىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ كۆز قاراش، ئىش بېجىرىش ئۇسسۇلى ۋە بىر سىياسى غايىنى مەركەز قىلىپ، مۇنتىزىم تەشكىلى ئىنتىزام-پروگرامملىرى بولغان زامانىۋى سىياسى پارتىيەلەرنى بارلىققا كەلتۈرۈشىنى- ھەر جەھەتتە ئارقىدا قالغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسى پائالىيەتلىرىنى سەپەرۋەرلىك ئىقتىدارىغا، ئىنتىزام ۋە پىكىر بىرلىكىگە ئىگە سىياسىي كۈچ ھالىتىگە كەلتۈرۈشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان ۋەتەن پارتىيەسىنىڭ تەشكىلى قۇرۇلمىسى، شۋېتسارىيە دۆلەت رەھبەرلىك ئورگىنى(ئەنگىلىزچە https://en.wikipedia.org/wiki/Federal_Council_(Switzerland) ) ۋە ئەرمېنىيە داشناق پارتىيەسىنىڭ (ئەنگىلىزچە: https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Revolutionary_Federation )، ۋەكىللەر كوللىكتىۋى شەكلىدىكى تەشكىلى قۇرۇلمىسىغا تەقلىد قىلىنغان بولۇپ، ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى تايانچ تەشكىلاتلارنىڭ ۋەكىللىرىدىن تەركىپ تاپقان پارتىيە يادروسى، شەرقىي تۈركىستان ۋەتەن پارتىيەسىنىڭ ئەڭ ئالىي رەھبەرلىك ئورگىنى ھىسابلىنىدۇ. پارتىيە يادروسى، پارتىيە تەپتىش ھەيئىتى ۋە پارتىيە مەمۇرى بۆلۈمى، شەرقىي تۈركىستان ۋەتەن پارتىيەسىنىڭ ئۈچ ئاساسىي ھوقۇق ئاپاراتىدۇر.
شەرقىي تۈركىستان ۋەتەن پارتىيەسىنىڭ ئاياللار كومىتېتى ۋە ياشلار كومىتېتى، تەلىم-تەربىيە، تەشۋىقات ۋە پارتىيە سىتراتىگىيەسىدە رولىنى جارىي قىلدۇرىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان ۋەتەن پارتىيەسى، شەرقىي تۈركىستان سىرتىدا قۇرۇلغان سىياسى پارتىيە بولۇش سۈپىتى بىلەن، تەلىم-تەربىيە، تەشۋىقات ۋە پارتىيە سىتراتىگىيەسىدە رولىنى جارىي قىلدۇرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىقىنى نىشان قىلغان بارلىق تەشكىلاتلارنى ھۆرمەت قىلىدۇ ۋە ئۇلار بىلەن ھەمكارلىشىدۇ ۋە بىرلىشىدۇ. شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ سىياسىي سەپەرۋەرلىككە كېلىشىنى، ھەر قايسى تەشكىلاتلارنىڭ پارتىيە ھالىتىگە كېلىشىنى، پارلامېنت چاقىرىش شەكلى ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىقى ئۈچۈن كۈرەش قىلىدىغان كۈچلۈك ۋە ساغلام دىموكراتىك سىياسى مۇھىت يارىتىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
سامانگان ۋىلايىتى
سامانگان ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Samangan Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
ئەنقەرە ۋىلايىتى
left|thumb|350px|ئەنقەرە ۋىلايىتى ئەنقەرە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئەنقەرەنىڭ 5،017،914 نوپۇسىبار، 25،706 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 32°30، پوقتانومۇرى 06 رايۇننومۇرى 0312.
ئەرمەنىي ئېلىپبەسى
ئەرمەنىي ئېلىپبەسى, ئەرمەنىيچىدە قوللىنىلغان 38 ھەرپلىك ئېلىپبەدۇر. ئەرمەنىستان/ ئەرمېنىيەدە، مۇھاجىرەتتىكى ئەرمەنى مەكتەپلىرىدە، چېركاۋلاردا، گېزىتلەردە قوللىنىلىدۇ.
تارىخچە
ئەرمەنىي ئېلىپبەسى، 405 - يىلى مەسروپ ماشتوتس تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان. 19 - ئەسرگىچە كلاسسىك ئەرمەنىيچىنىڭ ئەدەبىي تىلى سۈپىتىدە قوللىنىلغان، 19 - ئەسردىن بېرى ئەرمەنىي ئېلىپبەسى تەڭ تەرەققىي قىلغان ئىككى زامانېۋىي لەھچىدە، - غەربىي ئەرمەنىيچىسى (ئىستانبۇل) ۋە شەرقىي ئەرمەنىيچىسى (ئېرىۋان) - قوللىنىلماقتا.
ئادىل ئىسلام
ئادىل ئىسلام 1956- يىلى 11- ئاينىڭ 2- كۈنى پەيزىۋاتتا تۇغۇلغان. 1959- يىلى ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ئۈرۈمچىگە كۆچۈپ چىققان. 1964- يىلى ئۈرۈمچى شەھەرلىك 20- باشلانغۇچ مەكتەپكە ئوقۇشقا كىرگەن. 1971- يىلىدىن 1973- يىلى 9- ئايغىچە ئاپتونوم رايونلۇق تەجرىبە ئوتتورا مەكتىپىدە ئوقۇغان. 1973-يىلى 10- ئايدىن 1976- يىلى 2- ئايغىچە ئاپتونوم رايونلۇق تەنتەربىيە كومىتېتى پۇتبول كوماندىسىدا تۇرغان. 1976- يىلى ئاپتونوم رايونلۇق تەنتەربىيە ئوتتۇرا تېخنىكومى قۇرالغان، شۇ سەۋەبلىك ياشلار كوماندىسى تارقىلىپ كەتكەن. ئاندىن كەسىپ ئالمىشىپ 1976- يىلى 3- ئايدىن 1984- يىلى 6- ئايغىچە شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانىسى تېخنىكا بۆلۈمىدە تېخنىك (ئۈنئالغۇچى) بولغان. 1984- يىلى 7- ئايدىن 1995- يىلى 8- ئايغىچە شىنجاڭ رادىيو كىنو تېلېۋىزىيە تەرجىمە مەركىزىدە تېخنىك بۆلۈم مەسئۇلى بولۇپ ئىشلىگەن. 1995- يىلى 9- ئايدا كېسەل سەۋەبى بىلەن دەم ئېلىشقا چىققان. 2003-يىلى سالامەتلىگى ياخشىلانغاندىن كېيىن، 2005- يىلىغىچە رادىيو كىنو تېلېۋىزىيە تەرجىمە مەركىزىدە تەكلىپ بىلەن فىلىم تەكشۈرۈشكە قاتناشقان. 2005- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە، ئىدارە ئورگان تەشكىللىگەن سۈپەت تەكشۈرۈش مەركىزىدە مۇتەخەسسىسلەر فىلىم تەكشۈرۈش خىزمىتىگە قاتناشقان.
ئادىل ئىسلام 1984- يىلى7- ئايدا شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ تەكلىپى بىلەن، شىنجاڭدىكى تۇنجى تېلېۋىزىيە تىياتىرى «ئۈچ ياش» فىلىمىنىڭ ئۈنئالغۇچىلىقىنى قىلغان. ھەم نۇرغۇن فىلىملەرنى ئاۋاز ئېلىش، تەقلىد ئاۋاز ئىشلەش، كىرىشتۈرۈش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان.
ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل
ئىمام ئەھمەد (الإمَامُ أَحْمَدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ حَنْبَلِ الشَّيْبَانِيُّ المَرْوَزِيُّ): ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ھەنبەل ئەششەيبانىي ئەلمەرۋەزىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 164 – 241 / م. 780 – 855) باغدادتا ياشاپ ئۆتكەن بۈيۈك مۇھەددىس، فەقىھ. مەشھۇر «تۆت مەزھەب»نىڭ بىرى بولغان «ھەنبەلىي مەزھىبى»نىڭ ئىمامى. «مۇسنەدۇ ئەھمەد» (چوڭ ھەجىملىك ھەدىسلەر توپلىمى)، «ئەززۇھد»، «مەسائىلۇل ئىمام ئەھمەد» ۋە «ئەلئىلەل» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
ئىمام ئەھمەد يەنە بىر تارىخى رىۋايەتتە قەدىمقى خوراسان (ھازىرىقى ئافغانىستان باشلىق مەركىزى ئاسىيا كۆزدە تۇتۇلىدۇ) دەپ ئاتالغان ھازىرىقى تۈركمەنىستان دۆلىتنىڭ مەرۋ شەھىرىدە ئۇتتۇرا ئاسىياغا كۆچۈپ بارغان ئەرەب ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئىمام ئەھمەدنىڭ دادىسى مۇھەممەد مەرۋ شەھىرىدە ئەسكەر بۇلۇپ ئىمام ئەھمەد دادسنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئىلىم  ئىگەللەش ئۈچۈن باغدادقا كۈچۈپ بارغان دېيىلىدۇ.
كىشىلىكى
شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەدنىڭ (ئاللاھ ئۇنىڭىدىن رازى بولسۇن) جەمەتى باغدادتا ئابباسىيە خەلىپىلىگىگە خىزمەت قىلاتتى. ئىمام ئەھمەد ئىمام شافىئىينى ئۇستاز تۇتقان ئىدى.
شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەد ئائىلىسىدىن ھايالىق بولۇش ، قەيسەر بولۇش، ئىرادىلىك بولۇش، چىداملىق بولۇش، مۇستەھكەم ئىمان ۋە سەۋرچان بولۇش  قاتارلىق سۈپەتلەرنى مىراس ئالغان، ئۇ ئۆسۈپ چوڭ بولغانسىرى بۇ سۈپەتلەر ئۇنىڭدا تېخىمۇ تولۇقلىنىشقا باشلىغان، ھەرتۈرلۈك ۋەقە – ھادىسىلەرگە يولۇققانسىرى تەجرىبىسىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ بۇ سۈپەتلەر تېخىمۇ ئېنىق گەۋدىلىنىشكە باشلىغان، ئۇ ئاتىسىدىن كىچىك قالغاچقا، ئۇنى ئانىسى ۋە باشقا تۇغقانلىرى تەربىيىلەپ ئۆستۈرگەن.
ئاتىسى ئۇنىڭغا بىر ئۆي ۋە بىر پارچە تېرىيدىغان يەر مىراس قالدۇرۇپ كەتكەن بولۇپ، بۇ يەردىن ھاياتىنى قامداشقا ئارانلا يەتكۈدەك ھوسۇل چىقاتتى، بۇ ئاز مەھسۇل بىلەن ئىمام ئەھمەد باشقىلارغا ھاجەتمەن بولماي ياشاش پۇرسىتىگە ئىگە بولدى.
جانابى ئاللاھ  شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەدكە بۇ ئىسىل نەسەب بىلەن بىرگە بەش خىسلەت ئاتا قىلغان، بۇ بەش خىسلەت قانداق بىر كىشىدە بولىدىكەن ئۇ كىشى كىچىك ۋە بىمەنە ئىشلاردىن يىراقلىشىپ ئۈستۈنلۈككە ۋە چوڭ ئىشلارغا يۈزلىنىدۇ، بۇ بەش خىسلەت تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت:
1-     شەرەپلىك ئېسىل نەسەب.
2-     كىچىكىدىن ئۆزىگە تايىنىپ ياشاشقا ئۈگەتكەن يىتىملىق.
3-   نورمال كەمبەغەللىك. شۇڭا ئۇ بايلارنىڭ ھاكاۋۇرلىقىدىن، نامراتلارنىڭ خارلىقىدىن خالىي بولغان.
4-  قانائەت. پەقەت بىر ئاللاھتىنلا قورقۇپ، باشقا ھېچقانداق كۈچكە پەرۋا قىلماسلىق، ئىلمىي ئۈستۈنلۈككە ئىنتىلىش.
5-   ئەقىلىنىڭ ئۆتكۈرلىگى ۋە چىچەن، ھۇشيارلىقى.
تەربىيىسى
كىچىك يىتىم قالغان ئىمام ئەھمەد ئانىسىنىڭ ياردىمىدە قۇرئان كەرىمنى تۇللۇق يادقا ئىلىپ بولغان. ئۇنىڭ زىرەكلىكى ۋە تەقۋالىق  سۈپەتلىرى  ئۆز دېمەتلىكلىرى ئىچىدە ئالاھىدە گەۋدىلەنگەن ئىدى. ئۇ قۇرئان كەرىمنى يادقا ئېلىپ تىل ـ ئەدەبىيات بىلىملىرىنى ئىگەللىگەندىن كېيىن يېزىقچىلىق ۋە تەھرىرلەش بىلىملىرىنى ئىگەللەش ئۈچۈن دىۋانغا كىرگەن. ئۇ دىۋاندا ئەسكەرلەرنىڭ ئائىلىسىگە ئەۋەتىدىغان خەتلىرىنى يېزىپ بەرگەن، ئۇنىڭ دۇرۇستلىقى ۋە ئەدەب – ئەخلاقىنىڭ ئۈستۈن بولغانلىقى ئۈچۈن ئاتا – ئانىلار ئىمام ئەھمەدتەك بىر بالىسى بولىشىنى ئۈمىد قىلىشاتتى.
شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەدنىڭ ئۆسمۇرلىك دەۋرىدە ئۆلىمالارنىڭ دىققىتىنى تارتقان تەرىپى كاتتا ئادەمنىڭ ئۇرۇغى بولغانلىقى ئەمەس، بەلكى ئېسىل سۈپەتلەرگە ئىگە بولغانلىقى ئىدى. ئەينى زامانلاردا باغداد شۇ ئەسىرنىڭ بارلىق ئىلىم – پەنلىرى بىلەن تولغان ئىدى، ئىمام ئەھمەد دىنىي بىلىملەرگە مايىل بولغاچقا، ئالدى بىلەن تىل ۋە لۇغەت بىلىملىرىنى ئۆگەندى، چۈنكى بۇ بىلىملەر دىنىي بىلىملەرنىڭ قورالى ئىدى. تىل بىلىملىرىنى ئۆگىنىپ بولغاندىن كېيىن ئىمام ئەھمەدنىڭ ئالدىدا ئىككى يولدىن بىرىنى تاللاش بار ئىدى، بۇ ئىككى يول فىقىھلەر(قانۇنشۇناسلىق)يولى بىلەن ھەدىسىشۇناسلىق يولى ئىدى. دەسلەپتە ئىمام ئەھمەد شەيخۇلئىسلام ئىمام شافىيدىن فىقىھى ئىلمىنى ئۆگەندى. كىيىن دوستى ۋە ئوقۇغۇچىسى ئىمام ئەبۇ يۈسۈپ  بىلەن باشقا ھەدىسشۇناسلارغا يۈزلىنىپ، باغدادتا ھەدىس ئۆگىنىش بىلەن  يەتتە يىلنى ئۆتكۈزدى.
بىلىم ئېلىش يولىدا چەككەن رىيازەتلىرى
شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەد ھىجىرىيە 186- يىلىدىن تارتىپ ھەدىس ئۈگىنىش ئۈچۈن سەپەرگە ئاتلانغان، ئۇ بەسرە، كۇفە، ھىجاز ۋە يەمەن قاتارلىق يۇرتلارغا سەپەرقىلىپ ھەدىس ئالىملىرىنىڭ ئۆز ئاغزىدىن دەرس ئاڭلاپ ھەدىس ئۆگەنگەن، بەسرىگە بەش قېتىم، ھىجازغىمۇ بەش قېتىم سەپەر قىلغان، ھىجازدا ئىمام شافىئىي بىلەن ئۇچراشقان ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ بىلەن باغدادتا ئىككىنچى قېتىم ئۇچرۇشۇپ ئىمام شافىئىيدىن فىقھى(قانۇنچىلىق) ئۇسۇللىرىنى ئۈگەنگەن، ئۇندىن كېيىن ئىمام شافىئىي بىلەن مىسىردا كۆرۈشۈشكە ۋەدىلەشكەن بولسىمۇ ماددىي قىيىنچىلىق تۈپەيلىدىن مىسىرغا سەپەر قىلالمىغان.
شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەد ھىجازغا ئۈچ قېتىم پىيادە مېڭىپ بارغان، ئۇ ئىلىم تەلەپ قىلىشتا جاپا – مۇشەققەتكە بەرداشلىق بېرىشنى مۇھىم دەپ قارايتتى، چۈنكى ئاسانلا قولغا كېلىپ قالغان نەرسە ئاسانلا ئۇنتۇلۇپ كېتىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇ ھەدىس ئىلمىنى ئۆگىنىش يولىدا ھىجرەت نىيىتى بىلەن سەپەرگە چىقاتتى.
شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەد ئىلمىي جەھەتتىن يېتىشىپ بولغاندىن كېيىنمۇ ئىلىم يولىدا سەپەرگە چىقىشنى توختۇتۇپ قويمىغان، ئۇ ھەدىس ئىزدەپ كىتابلىرىنى دۈمبىسىگە يۈدۈپ ئىسلام ئەللىرىنى كېزىپ يۈرگەن، ئۇ كۆپ ئىلمى بىلەن كۇپايە قىلىپ توختاپ قالمىغان، ھەتتاكى ئۇ ئىماملىق مەرتىبىسىگە يەتكەندىن كېيىنمۇ ھەدىس ئىزدەشكە بولغان جىددىي تىرىشچانلىقىنى داۋاملاشتۇرغان، بىر كۆنى ئۇنىڭ دەرس ئاڭلاپ يېزىپ ئولتۇرغانلىقىنى كۆرگەن بىرسى ئۇنىڭغا: "سىز مۇسۇلمانلارنىڭ شۇنچە يۇقىرى مەرتىۋىلىك ئىمامى تۇرۇقلۇق، دەرس ئاڭلاپ يېزىپ ئولتۇرامسىز؟" دەپ سورىغاندا ئۇ : "قەلەم بىلەن قەبرىگىچە" دەپ جاۋاب بەرگەن. ئۇ مۇنداق دەيتتى: "تاكى مەن قەبرىگە كىرگىچە ئىلىم تەلەپ قىلىمەن". ئۇ ئىلىم ئىگەللەشتە يادلاشقىلا تايانمايتتى، بەلكى ئاڭلىغان ھەرقانداق دەرسنى يېزىپ ساقلايتتى.
خوتەن پادىشاھلىقى
ئۇيغۇرلارنىڭ خوتەندىكى قەبىلىلىرى  (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Khotan Padishahliqi) ،كىم يازغان بولساقوڭڭىزغا ئۇرۇپ دولەت ۋە تارىخ ياراتماڭ ئىسپاتسىز نەسىلەنى بۇيەرگە ئۇازماڭ ئەينى ۋاقىتتا خوتەندە بۇددا دىنىنى يوقتۇش ئۈچۈن باغان ئارىسلان خاننىڭ تارىخىنى ئوقۇپ ئاندىن يىزىڭ
ئىسمى
ھازىرغىچە مەلۇم بولغان ئۇدۇن شاھلىرىنىڭ ئىسملىرى ۋىجا كىرتى،ۋىجاۋىكرام،ۋىجاساگرام،ۋىجا ۋوخان،ۋىجا سامبىھاۋا،ۋىجا شۇرا،ۋىجا دارما قاتارلىقلار بار.
ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل
بىلىم ئېلىش يولىدا چەككەن رىيازەتلىرى
ئىمام ئەھمەد ھەدىس رىۋايەت قىلىش ئىلمى بىلەن فىقھى (قانۇنشۇناسلىق) ۋە ھۆكۈم چىقىرىش ئىلمىنىمۇ بىرگە ئوقۇغان. ئۇ ئىراق فەقىھلىرىنىڭ (قانۇنشۇناسلىرىنىڭ) كىتابلىرىدا ئىلمىي تەشنالىقىنى قاندۇرالمىغان بولسىمۇ، ياكى بەزى فەقىھلەرنىڭ تۇتقان يولىنى ياقتۇرمىغان بولسىمۇ، يەنىلا فىقھى ئىلمىنى ئوقۇشقا ئەستايىدىل كۆڭۈل بۆلەتتى. ئۇ ھەدىس ئوقۇشتا يادلاش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي ھەدىسنىڭ غايىلىرىنى ۋە فىقھى مەنىلىرىنى چۈشىنىپ ئوقۇغان، ئۇ ساھابىلارنىڭ پەتىۋالىرىنى ۋە فىقھى ھۆكۈملىرىنى تەتقىق قىلغان، شۇنداق قىلىپ ھەدىس ئىلمى بىلەن فىقھى ئىلمى ئىمام ئەھمەدتە بىردەك جەم بولغان، بۇنىڭغا ئاساسەن ئىمام ئەھمەدنى خۇددى ئىمام مالىك (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن) قا ئوخشاشلا بىرلا ۋاقىتتا ھەم مۇھەددىس ھەم فەقىھ دېيىشكە بولىدۇ، ئەمما ئىمام مالىك فىقھى جەھەتتىن تېخىمۇ گەۋدىلىكرەك كۆرىنىدۇ.
خوتەن پادىشاھلىقى
ئورنى
ئۇدۇن دۆلىتى ئەڭ كىيىن بولغاندىمۇ مىلادىدىن بۇرۇنقى232يىلدىن بۇرۇن قۇرۇلغان،دەسلەپتە ئۇدۇن دۆلىتى پەقەت بىر شەھەر دۆلىتىدىنلا ئىبارەت بۇلۇپ تەۋەلىكى ئىككى دەريا ئارىسى يەنى قارقاش ۋە يۇرۇڭقاش دەرياسى ئارىدا ئىدى،كىيىن ئۇدۇن دۆلىتى كۈچىيىپ ئەتىراپىدىكى باشقا شەھەر دۆلەتلىرىنى ئۆزىگە قوشۇۋىلىپ بۈگۈنكى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ زىمىنىغا توغرا كەلگىدەك زىمىنغا ئىگە بولغان،ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ پايتەختى ھازىرقى يۇتقان خارابىسى بۇلۇپ بۇ خارابە خوتەن ناھىيسىنىڭ باغچى بازىرىغا جايلاشقان،ھازىرقى ئەھۋالى بولسا ساسلىق بۇلۇپ يىكەن قۇمۇشلا ئۆسكەن،ئەتىراپتىن تۆت بەش مىتىر پەس ،1500-يىللىرى مىرزا ئابابەكرى1870-يىللىرى ياقۇپبەگنىڭ خوتەندىكى ھاكىمبىگى نىيازقاتارلىقلار قارقاش دەرياسىدىن سۇ باشلاپ لاي ئېقىتىپ بايلىق ئىزدەپ مۇشۇنداق ھالغا كەلتۈرگەن، مىلادى 120-يىلى بۇددا دىنىنىڭ چوڭ كۆلۈڭگۈ مەزھىپى ئۇدۇن رايۇنىغا تارقالغان،بۇ ۋاقىت ئىھتىمال ئۇدۇن شاھى ۋىجا كىرتى يەنى كانىشكانىڭ ھىندىستانغا كىرىپ ئۆز ئۇلۇسداشلىرىغا ياردەم بەرگەن يىلى بولسا كېرەك(بىر مەزگىل ئۇدۇن دۆلىتى كۇشان ئىمپىرىيسىنىڭ بىر قىسمى بولغان)،قەدىمكى ئۇدۇنلۇقلار ئىشلەتكەن تىل بولسا ماكان جەھەتتە شەرقى ئىران تىلى زامان جەھەتتە ئوتتۇرا قەدىمكى ئىران تىلىدىن تېخىمۇقەدىمىيراق بۇلغان تىل بۇلۇپ كىيىن ئالىملار تەرىپىدىن خوتەن ساك تىلى دەپ نام بىرىلگەن،يېزىقى بولسا دەسلەپ قاروشتى يېزىقىنى قوللانغان.
ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل
بىلىم ئېلىش يولىدا چەككەن رىيازەتلىرى
ئۇ ئۆز دەۋرىدىكى خاۋارىج، شىيئە، جەھمىيە ۋە موئتەزىلە قاتارلىق ھەرخىل ئېقىملارنىڭ كۆز قاراش، پىرىنسىپلىرىدىن تۇلۇق خەۋەردار ئىدى.
خوتەن پادىشاھلىقى
تارىخى
ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ پايتەختى ھازىرقى يۇتقان خارابىسى بۇلۇپ بۇ خارابە خوتەن ناھىيسىنىڭ باغچى بازىرىغا جايلاشقان،ھازىرقى ئەھۋالى بولسا ساسلىق بۇلۇپ يىكەن قۇمۇشلا ئۆسكەن،ئەتىراپتىن تۆت بەش مىتىر پەس ،1500-يىللىرى مىرزا ئابابەكرى1870-يىللىرى ياقۇپبەگنىڭ خوتەندىكى ھاكىمبىگى نىيازقاتارلىقلار قارقاش دەرياسىدىن سۇ باشلاپ لاي ئېقىتىپ بايلىق ئىزدەپ مۇشۇنداق ھالغا كەلتۈرگەن، مىلادى 120-يىلى بۇددا دىنىنىڭ چوڭ كۆلۈڭگۈ مەزھىپى ئۇدۇن رايۇنىغا تارقالغان،بۇ ۋاقىت ئىھتىمال ئۇدۇن شاھى ۋىجا كىرتى يەنى كانىشكانىڭ ھىندىستانغا كىرىپ ئۆز ئۇلۇسداشلىرىغا ياردەم بەرگەن يىلى بولسا كېرەك(بىر مەزگىل ئۇدۇن دۆلىتى كۇشان ئىمپىرىيسىنىڭ بىر قىسمى بولغان)،قەدىمكى ئۇدۇنلۇقلار ئىشلەتكەن تىل بولسا ماكان جەھەتتە شەرقى ئىران تىلى زامان جەھەتتە ئوتتۇرا قەدىمكى ئىران تىلىدىن تېخىمۇقەدىمىيراق بۇلغان تىل بۇلۇپ كىيىن ئالىملار تەرىپىدىن خوتەن ساك تىلى دەپ نام بىرىلگەن،يېزىقى بولسا دەسلەپ قاروشتى يېزىقىنى قوللانغان.
ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل
بىلىم ئېلىش يولىدا چەككەن رىيازەتلىرى
مەشھۇر تۆت مەزھەبنىڭ بىرىنىڭ قۇرغۇچىسى بولغان شەيخۇلئىسلام ئىمام ئەھمەد (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن) ھىجرىيە 241( مىلادى 855)- يىلى باھار ئايلىرىدا باغدادتا ۋاپات بولغان، جىنازىسىغا سەككىز يۈز مىڭكىشىدىن  بىر مىليون ئۈچ يۈز مىڭ كىشى ئەتراپىدا قاتناشقان دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. ئاللاھ ئۇ زاتقا كەڭ رەھمەت قىلغاي.
قاراڭ
ئىمام شافىئىي
ئىمام ھەنبەلىي
ئىمام مالىك
Kurów
Kurow (Polsha tili: Kurów) - cenüp-şarqiy Polsha'da yerleşken bir köydir. 1442 - 1870 senelerinde şeer .оldı.Wojciech Jaruzelski. Kurów'lıdır
جىگەر كاۋىپى
جىگەر كاۋىپى بولسا جىگەر ، زىرە ، پىياز ، سوققان لازا ، تۇز ، ئاق ئۇن ، قارىمۇچ قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان كاۋاپنىڭ بىر تۈرى.
لازىملىق ماتىرياللار
5پارچەلازىملىق ماتىرياللارجىگەر بىركىلوگرام، زىرە 10 گرام، پىياز 70 گرام، سوققان لازا ئازراق، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، ئاق ئۇن 70 گرام، قارىمۇچ مۇۋاپىق.
تەييارلاش ئۇسۇلى
جىگەرنى سەرەڭگە قېپىنىڭ يېرىمىدەك چوڭلۇقتا توغراپ، ئۇششاق چانالغان پىياز بىلەن ئېلىشتۇرۇپ، يۇمشاق تۇز ۋە ئۇنغا مىلەپ، بىر زىخقا 5-6 تالدىن ئۆتكۈزۈپ كاۋاپدانغا قويۇپ، ئۈستىگە لازا ۋە زىرە، قارىمۇچ سېپىپ پىشۇرىمىز
ھىندى تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|ھىندى تىلى ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 500مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
چەت ج پ ت (ChatGPT)
چەت ج پ ت (ئۇيغۇرچە تولۇق نامى: ئالدىن ئۆگىتىلگەن ھاسىلاتلىق تىرانسفورماتورلۇق پاراڭچى؛ ج پ ت پاراڭچى؛ سۈنئىي ئىدىراكلىق پاراڭچى؛ ئېنگلىزچە: ChatGPT) بىر خىل سۈنئىي ئىدىراكلىق پاراڭچىدۇر. چەت ج پ ت 2022-يىلى نويابېر ئېيىدا ئوپېن ئېي ئاي تەرىپىدىن جامائەتكە ئاشكارلانغان.
thumb|چەت ج پ ت ھاسىلات يۈزى (ئۇكرائىناچە)
4 - ئىيۇن ۋەقەسى
4 - ئىيۇن ۋەقەسى (خەنچە: 六四事件) ياكى 4 - ئىيۇن تيەنئەنمېن ۋەقەسى (خەنچە: 六四天安门事件) بولسا خىتاي پايتەختى بېيجىڭ شەھىرى تيەنئەنمېن مەيدانىدا بىر تۈركۈم ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى باشلاتقان توپلىشىپ تىنچ شەكىلدە نامايىش بىلەن دېموكراتىيە تەلەپ قىلىش ھەركىتىنىڭ 1989 - يىلى 6 - ئاينىڭ 3 - كۈنى كەچتىن 6 - ئاينىڭ 4 - كۈنى سەھەرگىچە جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى، قۇراللىق قىسىم ساقچى ئەترىتى ۋە خەلق ساقچىلىرى تەرىپىدىن قانلىق باستۇرۇلۇش، تازىلاپ تاشلاش ۋەقەسىدۇر. كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا ، ئۇ 1989 - يىلدىكى دېموكراتىيە ھەرىكىتى (1989 خەلق دېموكراتىيە ھەرىكىتى)نى كۆرسىتىدۇ. چەتئەل مەتبۇئاتلىرىنىڭ ئەكسىچە، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىدا، بۇ ۋەقەنىڭ تەسۋىرىدە ئادەتتە بۇ ۋەقەنىڭ دائىرىسى ۋە كەڭلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ. 4 - ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدىكى «خۇ ياۋوباڭنى خاتىرىلەش» پائالىيىتى بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇ بېيجىڭدىكى تيەنئەنمېن مەيدانىدىكى جۇڭگو ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى تەرىپىدىن قوزغىتىلغان ۋە ئىككى ئايغا يېقىن داۋاملاشقان. جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزى ھۆكۈمىتى دەسلەپتە ئۇنى ئەكسىلئىنقىلابىي توپىلاڭ دەپ ئاتىدى ، كېيىنچە جياڭ زېمىن ھاكىمىيىتىنىڭ ئاخىرلىرى ۋە خۇ جىنتاۋ دەۋرىدە 1989 - يىلى ئەتىياز ۋە ياز بېشىدىكى سىياسىي داۋالغۇش ياكى 1989 - يىلىدىكى سىياسىي داۋالغۇش دەپ ئۆزگەرتىلدى. 2019 - يىلى شى جىنپىڭ ئىستىبدادى دەۋرىدە تەكرار 1989 - يىلى ئەتىياز ۋە ياز بېشىدىكى سىياسىي داۋالغۇش ۋە ئەكسىلئىنقىلابىي توپىلاڭ دەپ ئۆزگەرتىلدى.
ۋەقەدە 180 دىن 10454 غىچە ئاۋام خەلق ، 15 تىن 50 كىچە ئەسكەر ياكى ساقچى ئۆلگەن (تەرەپلەر تەمىنلىگەن سانلار پەرقلىقتۇر ).
ئوقياچىلىق
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/ArcheryGermanyEarly1980s-2.jpg/220px-ArcheryGermanyEarly1980s-2.jpg|thumb| 1983-يىلى 6-ئايدا غەربىي گېرمانىيەنىڭ مونچېڭلادباختا ئوقيا ئېتىش مۇسابىقىسى link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Brazilarcher.jpg/220px-Brazilarcher.jpg|thumb| Rikbaktsa ئوقيا ئېتىش ماھىرى بىرازىلىيەنىڭ يەرلىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە قاتناشتى link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Bundesarchiv_Bild_135-S-18-07-16%2C_Tibetexpedition%2C_Volksfest%2C_Bogensch%C3%BCtze.jpg/170px-Bundesarchiv_Bild_135-S-18-07-16%2C_Tibetexpedition%2C_Volksfest%2C_Bogensch%C3%BCtze.jpg|thumb| [[تىبەت مىللىتى|تىبەت ئوقياچىسى، 1938-يىل ]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Master_Heon_Kim.jpg/220px-Master_Heon_Kim.jpg|thumb| ئۇستاز خېئون كىم گۇڭدو، كورېيەنىڭ ئەنئەنىۋى ئوقيا ئېتىش ماھىرى (كۇك كۇڭ) نى نامايەن قىلدى link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Bogensch%C3%BCtzen_in_Ili-Mano_2.jpg/220px-Bogensch%C3%BCtzen_in_Ili-Mano_2.jpg|thumb| شەرقىي تىموردىكى ئوقياچىلار link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Toshi-ya.JPG/220px-Toshi-ya.JPG|thumb| [[ياپونىيىلىك|ياپون ئوقياچىسى]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Archery_in_Bhutan.jpg/220px-Archery_in_Bhutan.jpg|thumb| [[بۇتاندىكى ئوقيا ئېتىش]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/DEGAN_Gabin_%28_archery%29.jpg/220px-DEGAN_Gabin_%28_archery%29.jpg|thumb| [[بېنىندىكى ئايال ئارغامچا]] ئوقيا ئېتىش بىر تەنھەرىكەت تۈرى، مەشىق ياكى ماھارەت ھىسابلىنىدۇ. تارىختا ئوقيا ئېتىش ۋە جەڭ قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. ھازىرقى زاماندا، ئۇ ئاساسلىقى رىقابەت خاراكتېرلىك تەنھەرىكەت ۋە كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى. ئوقيا ئېتىش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئادەم ئادەتتە ئوقيا ئېتىش، ئوقچىلىق، كامانچىلىقى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئابدۇرېھىم ھېيت
ئابدۇرېھىم ھېيت ـ ئەل سۆيگەن مۇزىكانت، شۇنىڭدەك ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا «دۇتار شاھى» دەپ ئاتالغان سەنئەتكار.
ئوقياچىلىق
كېلىپ چىقىشى ۋە قەدىمكى ئوقيا ئېتىش
ئوقيا ۋە ئوقيا مىسىر ۋە قوشنا نۇبى مەدەنىيىتىدە ئۆز ئالدىغا ۋە كېرمادىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن تارتىپ ھازىرغىچە مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. لېۋانتتا، ئوق ئوقنى توغرىلىغىلى بولىدىغان ئاسارە-ئەتىقىلەر ناتۇف مەدەنىيىتىدىن، (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 10،800-80000) بۇنىڭدىن كېيىن بىلىنىدۇ. Khiamian ۋە PPN A مۈرىسىدىكى Khiam نۇقتىلىرى بەلكىم ئوقيا بولۇشى مۇمكىن.
كلاسسىك مەدەنىيەتلەر، بولۇپمۇ ئاسسۇرلار، گرېتسىيەلىكلەر، ئەرمەنلەر، پارسلار، پارتىيانلار، رىملىقلار، ھىندىستانلىقلار، كورېيەلىكلەر، جۇڭگولۇقلار ۋە ياپونلار ئۆز قوشۇنلىرىغا نۇرغۇن ئوقيا ئېتىپ بەردى. ئاككادىيىلىكلەر تۇنجى بولۇپ ئاككادنىڭ نارام-سىننىڭ غەلبىسى بويىچە ئۇرۇشتا بىرىكمە ئوقيا ئىشلەتكەن. مىسىرلىقلار نۇبىيانى «تا-سېتى» ياكى «ئوقيا يۇرتى» دەپ ئاتىغان، چۈنكى نۇبىيلار مۇتەخەسسىس ئوقيا ئېتىش ماھىرى بولغانلىقى ئۈچۈن، مىلادىدىن بۇرۇنقى 16-ئەسىرگە كەلگەندە مىسىرلىقلار بىرىكمە ئوقيانى ئۇرۇشتا ئىشلەتكەن. مىس قوراللار دەۋرىدىكى مەدەنىيەتلەر مىلادىدىن بۇرۇنقى 15-ئەسىردىن باشلاپلا دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى بىر تۈركۈم مەخسۇس ئوقيا ئىشلەپچىقارغۇچىلارنى ئۇرۇش ۋە ئوۋچىلىق مەقسىتىدە ئورۇنلاشتۇرالايدۇ. ۋېلىش لوڭقىسى كرېس ئۇرۇشىدا چوڭ قۇرۇقلۇق ئۇرۇشىدا تۇنجى قېتىم ئۆزىنىڭ قىممىتىنى ئىسپاتلىدى. ئامېرىكا قىتئەسىدە ئوقيا ئېتىش ياۋروپا ئالاقىسىدە كەڭ تارقالغان.
ئابدۇرېھىم ھېيت
ھاياتى
2011 ـ يىلدىن 2016 ـ يىلغىچە خەلقىمىز ئارىسىدا داۋاملىق مۇڭ كۈيلىرىنى ياڭراتقان، تەڭرىتاغنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىدىكى بىپايان ۋادىلار بۇ ئوت يۈرەك ئۇستازنىڭ مۇڭلىرى بىلەن مۇڭلانغانىدى. جۈملىدىن 2015 ـ يىلى دېكابىردا تۈركىيىدە مەدەنىيەت ـ سەنئەت زىيارىتىدە بولغان ئىدى.
ئوقياچىلىق
كېلىپ چىقىشى ۋە قەدىمكى ئوقيا ئېتىش
ئوقيا ئېتىش ئاسىيادا ناھايىتى تەرەققىي قىلغان. ئوقيا ئېتىشنىڭ سانسكرىتچە ئاتىلىشى دانۇرۋېدا ئادەتتە ئۇرۇش سەنئىتىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي ئاسىيادا، كورىيەنىڭ ئۈچ پادىشاھلىقىنىڭ بىرى بولغان گوگۇرىيو ئالاھىدە ماھارەتلىك ئوقيا ئېتىش پولكى بىلەن داڭق چىقارغان.
ئابدۇرېھىم ھېيت
ھاياتى
2016 ـ يىلى 9 ـ ئايدىن كېيىنكى كەسكىن سىياسىي ئاتموسفرا تۈپەيلى مەرھۇم ئۇستازمۇ
ئوقياچىلىق
ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئوقيا
ئوتتۇرا ئەسىردىكى قىسقا ئارىلىق كلاسسىك دەۋر ئوقيا بىلەن تېخنىكىلىق ئوخشاش بولۇپ، ئارىلىقى تەخمىنەن. ئۇ ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى جەڭ مەيدانىنىڭ دەسلەپكى دائىرىلىك قورالى ئىدى. 10-ئەسىر ئەتراپىدا ياۋروپادا بۇ كەركىدان بارلىققا كەلگەن. Crossbows ئادەتتە قىسقا ئارىلىققا قارىغاندا ئۇزۇنراق، توغرىلىق ۋە سىڭىپ كىرىشكە ئىگە بولغان، ئەمما ئوتنىڭ سۈرئىتى ئاستا بولغان. Crossbows دەسلەپكى ئەھلى سەلىپلەر دەۋرىدە ئىشلىتىلگەن، مودېللارنىڭ ئارىلىقى ۋە ساۋۇتقا سىڭىپ كىرىش ياكى ئاتنى ئۆلتۈرەلەيدىغان بولۇش.
ئابدۇرېھىم ھېيت
ھاياتى
2017 ـ يىلى ئاپرىل ئېيىدا تۇتقۇن قىلىنىپ،
ئوقياچىلىق
ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئوقيا
ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە، ئەنگىلىيە ئارمىيىسى مەشرەپ بىلەن ئۇزۇن ئوقيا بىلەن قوراللانغان ئوقيا ئېتىشقا تايىنىدۇ. فرانسىيە ئارمىيىسى بۇ ئۆتكەلگە تېخىمۇ تاياندى. ئۇلاردىن ئىلگىرىكى ئوقيا ئېتىش قوراللىرىغا قارىغاندا دېھقان ياكى يېمەن بولۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. ئۇزۇن ئۆڭكۈرنىڭ ئارىلىقى. قانداقلا بولمىسۇن ئۇنىڭ ئۇزۇن مۇساپىلىك توغرىلىقى كەمچىل بولۇپ، ئۇنى يەككە قورال ئەمەس، بەلكى ئاممىۋى قورالغا ئايلاندۇردى. كەركىدان ئۇرۇشى ۋە ئاگىنكورت ئۇرۇشى قاتارلىق ئۇزۇنغا سوزۇلغان مۇھىم غەلبىلەر ئىنگىلىزچە ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھەربىي ھەرىكەتنىڭ بىر قىسمى بولۇپ قالدى.
ئات مىنىپ ئوقيا ئېتىش
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Maximilian_1470.png/170px-Maximilian_1470.png|thumb| ئاتنتا تۇرۇپ ئۇچۇۋاتقان قۇشلارنى ئوۋلاش ئوقيا ئېتىشنىڭ ئەڭ يۇقىرى تۈرى دەپ قارالدى. شاھزادە ماكىسىملىياننىڭ ئەڭ ياقتۇرىدىغان قىزىقىشى، دۇرېر ئويۇلغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەبىلە كىشىلىرى ( ئات كۆندۈرۈلگەندىن كېيىن) ۋە ئامېرىكا تۈزلەڭلىك ئىندىئانلىرى (ياۋروپالىقلار ئاتقا ئېرىشكەندىن كېيىن) ئات ئۈستىدىكى ئوقيا ئېتىشقا ئىنتايىن ئۇستا. يېنىك برونېۋىك، ئەمما يۆتكىلىشچان ئوقيا ئېتىش ئوتتۇرا ئاسىيا سەھرالىرىدىكى ئۇرۇشقا ناھايىتى ماس كېلەتتى، ئۇلار ياۋروئاسىيانىڭ چوڭ رايونلىرىنى قايتا-قايتا بويسۇندۇرغان قوشۇننىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلدى. قىسقا ئوقيا ئاتقا ئىشلىتىشكە تېخىمۇ ماس كېلىدۇ، بىرىكمە ئوقيا مىنگەن ئوقياچىلارنى كۈچلۈك قورال ئىشلىتەلەيدۇ. سەلجۇق تۈركلىرى ياۋروپا بىرىنچى قېتىملىق ئەھلى سەلىپ قوشۇنىغا مىنگەن ئوقياچىلارنى ئىشلەتكەن، بولۇپمۇ دورلېي ئۇرۇشىدا (1097). ئۇلارنىڭ تاكتىكىسى دۈشمەن پىيادە ئەسكەرلىرىگە قارىتىپ ئوق چىقىرىش، ھەمدە ئەۋزەل ھەرىكەتچانلىقىدىن پايدىلىنىپ دۈشمەننىڭ ئۇلار بىلەن يېپىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىدى. پۈتكۈل ياۋروئاسىيا قۇرۇقلۇقىدىكى ئىمپېرىيەلەر ھەمىشە ئۆزلىرىنىڭ «ۋەھشىي» كەسىپداشلىرىنى ئوقيا ۋە ئوقنىڭ ئىشلىتىلىشى بىلەن كۈچلۈك باغلاپ، خەن سۇلالىسىدەك كۈچلۈك دۆلەتلەر قوشنىلىرى شيۇڭگۇنى «ئوقيانى سىزىدىغانلار» دەپ ئاتايدۇ. ". مەسىلەن، شيۇڭگۇغا مىنگەن ئوقياچىلار ئۇلارنى خەنزۇ ئارمىيىسى بىلەن مۇسابىقىدىن باشقا قىلىپ قويدى، ئۇلارنىڭ تەھدىتى ھېچ بولمىغاندا جۇڭگونىڭ ئوردوس رايونىغا كېڭىيىشى، ئۇلارغا قارشى تېخىمۇ كۈچلۈك، تېخىمۇ كۈچلۈك بۇففېر رايونى بەرپا قىلىشىغا مەسئۇل بولدى. بەلكىم «ۋەھشىي» خەلقلەر ئۆزلىرىنىڭ «مەدەنىيەتلىك» كەسىپداشلىرىغا ئوقيا ئېتىش ياكى مەلۇم خىل ئوقيانى تونۇشتۇرۇشقا مەسئۇل بولۇشى مۇمكىن - شيوڭ-نۇ ۋە خەنزۇلار بۇنىڭ بىر مىسالى. ئوخشاشلا، قىسقا ئوقيا شەرقىي شىمال ئاسىيا گۇرۇپپىلىرى تەرىپىدىن ياپونىيەگە تونۇشتۇرۇلغاندەك قىلىدۇ.
ئوقيا ئېتىشنىڭ كەمىيىشى
قورال-ياراغنىڭ تەرەققىياتى ئوقيا ئېتىش ھەرىكىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن بەزىدە تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئۇرۇشتا ئوقيانى كونىراپ كەتكەن. مەسىلەن، ئەنگىلىيە ۋە ۋېلىشتا، ھۆكۈمەت 16-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە ئۇزۇن پاچاق بىلەن ئەمەلىيەتنى يولغا قويماقچى بولدى. چۈنكى ئوقيانىڭ يۈز يىللىق ئۇرۇش جەريانىدا ھەربىي مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىدا مۇھىم رول ئوينىغانلىقى ئېتىراپ قىلىنغان. ئەرمېنىيە، جۇڭگو، مىسىر، ئەنگىلىيە ۋە ۋېلىش، ئامېرىكا قىتئەسى، ھىندىستان، ياپونىيە، كورېيە، تۈركىيە ۋە باشقا جايلاردا ئوقيا ئېتىشنىڭ ئىجتىمائىي ئورنى يۇقىرى، داۋاملىشىۋاتقان ۋە ئوقيا ئېتىشنىڭ كەڭ ھۇزۇرىغا قارىماي، ھەتتا دەسلەپكى قورال-ياراغلارغا ئېرىشەلەيدىغان مەدەنىيەتلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئۇلارنى ئىشلىتىپ كەلگەن. كەڭ كۆلەمدە ئوقيا ئېتىشقا سەل قاراش. دەسلەپكى قورال-ياراغ ئوتنىڭ نىسبىتىدىن تۆۋەن بولۇپ، ھۆل-يېغىنغا ئىنتايىن سەزگۈر ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن، ئۇلارنىڭ ئۈنۈمى تېخىمۇ ئۇزۇن بولۇپ، توساقلارنىڭ ئارقىسىدىن بىر-بىرىگە قارىتىپ ئوق چىقارغان ئەسكەرلەرنىڭ ئورتاق ئەھۋالىدا تاكتىكا جەھەتتە ئۈستۈن ئىدى. ئۇلار يەنە مۇۋاپىق ئىشلىتىش ئۈچۈن كۆرۈنەرلىك ئاز مەشىقنى تەلەپ قىلدى، بولۇپمۇ ئالاھىدە مۇسكۇل يېتىلدۈرۈشنىڭ ھاجىتى يوق پولات ساۋۇتقا سىڭىپ كىردى. قورال بىلەن قوراللانغان ئارمىيە شۇنىڭ بىلەن ئەۋزەل ئوت كۈچى بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ، ھەمدە يۇقىرى مەشىقلەندۈرۈلگەن ئوقياچىلار جەڭ مەيدانىدا كونىراپ كەتتى. قانداقلا بولمىسۇن، ئوقيا ۋە ئوق يەنىلا ئۈنۈملۈك قورال، ئوقياچىلار 21-ئەسىردە ھەربىي ھەرىكەتنى كۆردى. ئەنئەنىۋى ئوقيا ئېتىش تەنھەرىكەت ۋە نۇرغۇن جايلاردا ئوۋ ئوۋلاشتا ئىشلىتىلىدۇ.
18-ئەسىردىكى تەنتەربىيە
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/The_meeting_of_the_Royal_British_Bowmen_in_the_grounds_of_Erthig%2C_Denbighshire.jpeg/220px-The_meeting_of_the_Royal_British_Bowmen_in_the_grounds_of_Erthig%2C_Denbighshire.jpeg|thumb| 1822-يىلدىكى «خان جەمەتى ئەنگىلىيە Bowmen» ئوقيا ئېتىش كۇلۇبىنىڭ يىغىنى. دەسلەپكى كۆڭۈل ئېچىش ئوقيا ئېتىش جەمئىيىتى فىنسبۇرى ئوقيا ئېتىش ماھىرى ۋە كىلۋىننىڭ ئوقياچىلار قەدىمكى جەمئىيىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كېيىنكىسىنىڭ يىلدا بىر ئۆتكۈزۈلىدىغان پاپېنگو پائالىيىتى تۇنجى قېتىم 1483-يىلى خاتىرىلەنگەن. ئۈستىدىكى. ) خان جەمەتى ئوقيا ئېتىش شىركىتى 1676-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمكى تەنتەربىيە ئورگانلىرىنىڭ بىرى.  ئوقيا ئېتىش كىچىك ۋە چېچىلىپ كەتكەن كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى بولۇپ قالدى، ئەمما، 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە ئاقسۆڭەكلەر ئارىسىدا مودا گۈللىنىشنى باشتىن كەچۈردى. قەدىمكى ئاسارە-ئەتىقىلەر ۋە يىغىپ ساقلىغۇچى سېر ئاشتون لېۋېر 1781-يىلى ۋېلىش شاھزادىسى جورجنىڭ ھىمايىسى بىلەن لوندوندا زەھەرلىك ماددىلار جەمئىيىتى قۇرغان.
ئوقيا جەمئىيىتى پۈتۈن مەملىكەتتە قۇرۇلدى، ھەر بىرىنىڭ ئۆزىگە قاتتىق كىرىش ئۆلچىمى ۋە تاشقى كىيىملىرى بار. كۆڭۈل ئېچىش ئوقيا ئېتىش ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئالىيجانابلار ئۈچۈن ھەشەمەتلىك ئىجتىمائىي ۋە مۇراسىم پائالىيەتلىرىگە ئايلاندى، رىقابەتچىلەرگە بايراق، مۇزىكا ۋە 21 مىلتىق سالىمى تولۇق. كۇلۇبلار «سىرتقا قويۇلغان چوڭ يېزا ئۆيلىرىنىڭ رەسىم سىزىش ئۆيى» بولۇپ، شۇ يەردىكى يەرلىك يۇقىرى قاتلامدىكىلەرنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە تورىدا مۇھىم رول ئوينىدى. بۇ تەنھەرىكەتنىڭ كۆرگەزمە ۋە ئورۇنغا ئەھمىيەت بېرىشى بىلەن بىرگە، ئاياللار بىلەن داڭق چىقارغان. ياش ئاياللار مۇسابىقىگە قاتنىشىپلا قالماي، يەنە جىنسىي تۇرمۇشىنى ساقلاپ قالالايدۇ. شۇنداق قىلىپ، ئوقيا ئېتىش تونۇشتۇرۇش، ئويناش ۋە رومانتىكىلىق مۇنبىرى سۈپىتىدە رول ئالدى. ئۇ ھەمىشە ئاڭلىق ھالدا ئوتتۇرا ئەسىردىكى مۇسابىقە شەكلىدە ئۇسلۇب بىلەن لايىھىلەنگەن بولۇپ، چېمپىيون ۋە مۇكاپاتقا ئېرىشكەن گۈلچەمبىرەكلەر مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. 1789-يىلدىن باشلاپ ئومۇمىي يىغىن ئۆتكۈزۈلدى، يىغىنلاردا يەرلىك مېھمانخانىلار بىر يەرگە جەم بولۇپ، قائىدە-يوسۇنلارنى قېلىپلاشتۇردى. ئوقيا ئېتىش يەنە ئەنگىلىيەنىڭ ئۆزىگە خاس ئەنئەنىسى سۈپىتىدە تاللانغان بولۇپ، روبىن ھۇدنىڭ دەۋرىگە تۇتىشىدۇ ۋە ئۇ ياۋروپادىكى سىياسىي جىددىيلىك دەۋرىدە ۋەتەنپەرۋەرلىك كۆڭۈل ئېچىش شەكلى سۈپىتىدە خىزمەت قىلغان. جەمئىيەتلەرمۇ تالانتلىق بولۇپ، يېڭى ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە بۇرژۇئازىيىسى ئىجتىمائىي ئورنى بولمىغاچقا كۇلۇبلاردىن چىقىرىۋېتىلدى.
ناپالېئون ئۇرۇشىدىن كېيىن، بۇ تەنھەرىكەت تۈرلىرى ھەممە سىنىپلاردا كۈنسېرى مودا بولۇشقا باشلىدى ۋە ئۇ ئەنگىلىيەنىڭ سانائەتتىن بۇرۇنقى يېزىلىرىنى سېغىنىش شەكلىدە قۇرۇلدى. سېر ۋالتېر سكوتنىڭ 1819-يىلدىكى رومانى « ئىۋانخو » ئالاھىدە تەسىر قوزغىغان بولۇپ، لوكلېينىڭ ئوقيا ئېتىش مۇسابىقىسىدە غەلىبە قىلغان قەھرىمان پېرسوناژ تەسۋىرلەنگەن. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Lieksa.vaakuna.svg/130px-Lieksa.vaakuna.svg.png|thumb| لىئېكسانىڭ گېربىدىكى ئوقيا ئېتىش، كونا شەھەر براخېيانىڭ 1669-نومۇرلۇق تامغىسىنى ئاساس قىلغان.
زامانىۋى تەنھەرىكەت
1840-يىللىرى كۆڭۈل ئېچىشنى زامانىۋى تەنھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇشنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق سىنىقى كۆرۈلدى. تۇنجى قېتىملىق مەملىكەتلىك ئوقيا ئېتىش جەمئىيىتى يىغىنى 1844-يىلى يوركتا ئۆتكۈزۈلدى، كېيىنكى ئون يىلدا ئۆتمۈشتىكى ھەشەمەتلىك ۋە بايرام ئادەتلىرى ئاستا-ئاستا ئاقلىنىپ، قائىدىلەر «يورك ئايلانما مۇسابىقىسى» قىلىپ قېلىپلاشتۇرۇلدى - ، ), and  ). Horace A. Ford ئوقيا ئېتىش ئۆلچىمىنى ئۆستۈرۈپ، يېڭى ئوقيا ئېتىش تېخنىكىسىنى باشلامچى قىلدى. ئۇ ئۇدا 11 قېتىم بۈيۈك مەملىكەتلىك چېمپىيونلۇقىغا ئېرىشتى ۋە 1856-يىلى تەنھەرىكەتكە بولغان تەسىرى كۈچلۈك يېتەكچى ئېلان قىلدى. right|thumb| ساكتون پاپانىڭ سېرىق تاشتا ئوۋ ئوۋلاۋاتقاندا تارتىلغان رەسىمى 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەدىكىلەر ئارىسىدا كەركىدان، تېننىس توپ قاتارلىق باشقا تەنھەرىكەت تۈرلىرىنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ، تەنھەرىكەتنىڭ قاتنىشىش نىسبىتى تۆۋەنلەپ كەتتى. 1889-يىلغا كەلگەندە، ئەنگىلىيەدە ئاران 50 ئوقيا ئېتىش كۇلۇبى قالدى، ئەمما ئۇ يەنىلا 1900-يىلدىكى پارىژ ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە قاتناشتۇرۇلدى.
غەربىي ئاسىيا
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Western%20Asia%20(orthographic%20projection).svg|thumb|276x276px|غەربىي ئاسىيا غەربىي ئاسىيا، ئاسىيانىڭ غەربى قىسمىغا بېرىلگەن نام بولۇپ، كافكازىيەنىڭ بىر قىسمى، بىلادۇششام، ئاناتولىيە ۋە مىسسوپوتامىيە، ئىران ئىگىزلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئوقياچىلىق
زامانىۋى تەنھەرىكەت
ئامېرىكا دۆلەتلىك ئوقيا ئېتىش جەمئىيىتى 1879-يىلى تەشكىللەنگەن بولۇپ، بىر قىسمى ماۋرىس تومپسون (« ئوقيا ئېتىشنىڭ سېھرىگەرلىكى » دېگەن يېرىم تېكىستنىڭ ئاپتورى) ۋە ئىنىسى ۋىل تومپسون تەرىپىدىن تەشكىللەنگەن. ماۋرىس ۋەزىپىگە ئولتۇرغان يىلى پرېزىدېنت، ۋىل 1882، 1903 ۋە 1904-يىللىرى پرېزىدېنت بولغان 1910-يىلدىكى پرېزىدېنت فرانك E Canfield ئىدى. بۈگۈن ئۇ ئامېرىكا ئوقيا ئېتىش دەپ ئاتالغان ۋە ئامېرىكا ئولىمپىك ۋە مېيىپلار ئولىمپىك كومىتېتى تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنغان.
غەربىي ئاسىيا
جەنۇبتا پارس قولتۇقى ۋە ھىندى ئوكيان، غەربتە قىزىل دېڭىز ۋە ئاق دېڭىز، شىمالدا قارا دېڭىز ۋە ھازار دېڭىزى بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ.
بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر بولسا: ئەرمېنىيە، ئەزەربەيجان، بەھرەيىن، شىمالىي سېپروس، سىپرۇس، گرۇزىيە، ئابغازىيە، شىمالىي ئوسەتىئا، ئىران، ئىراق، ئىسرائىلىيە، پەلەستىن، ئىئوردانىيە، كۇۋەيت، لىۋان، ئومان، قاتار، سەئۇدى ئەرەبىستان، سۇرىيە، تۈركىيە، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى ۋە يەمەن قاتارلىقلار.