cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
كۈرەش ئىبراھىم
مەن ئەمدىلا 38 ياشقا كىرگەن بۇ ئالىمدىن ئۆزىنىڭ دۇنيا ئىلىم سورۇنلىرىدا باشتىن كۆچۈرگەن ئۆگىنىش ۋە تەتقىقات سەرگۈزەشتىلىرىدىن ھاسىل قىلغان تەسىراتى ھەققىدە سورىغىنىمدا، ئۇ تولىمۇ سەمىمىيلىك ۋە تولۇپ تاشقان ئىشەنچ بىلەن مۇنداق دېدى: «ئالىي مەكتەپكە يېڭى كىرگەن چېغىمدا، قەدىمكى ئۇيغۇرلاردىن چىققان بۈيۈك ئالىم مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرى ھەققىدىكى ھېكايىلەرنى ئاڭلاپ ئاجايىپ ھاياجانلىناتتىم ۋە كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئاشۇ مۆھتەرەم بوۋىمىزغا ئوخشاش ئالىم بولۇش ئىستىكى مېنى ئىلىم قاينىمىغا ئۈندەيتتى. ئەمەلىي پاكىت شۇكى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارى ھېچكىمدىن كەم ئەمەس، پەقەت بەل قويۇۋەتمەي ئاخىرىغىچە تىرىشىدىغانلا بولساق، باشقىلار بويسۇندۇرالىغان ھەر قانداق ئىلىم چوققىسىنى بىزمۇ ئوخشاشلا بويسۇندۇرالايمىز. »
مىللىيەتچى ھەرىكەت پارتىيىسى
تۈركىيەدىكى سىياسى پارتىيە.
تۇز
ئىنگلزچە:salt
250 px
تۇز چىقىدىغان جايلار:250 px
ھوشۇر ئېلى
ھوشۇر ئېلى 1945-يىلدىن باشلاپ ئۆزلۈكىدىن رەسساملىق، خەتتاتلىق سەنئىتى بىلەن شۇغۇللانغان بولۇپ، ئۇ ئىشلىگەن ئورۇنلىرىدا ئۆز ماھارىتىنى ئىشقا سېلىپ، ئاز بولمىغان نەتىجىلەرنى ياراتتى. كىنو فىلىم تەشۋىقات ساھەسىدە سىزغان رەسىملىرى مەملىكەت بويىچە 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ۋە «ئىلغار كىنو تەشۋىقات خادىمى» دېگەن نام بىلەن مىس مىدالغا ئېرىشكەن. خەلق پۇلىغا ئۇيغۇرچە خەت يېزىش ئۇنىڭ ھاياتىدىكى ئۇنتۇلغۇسىز بىر ئىش ئىدى. 1950-يىل 5 -ئايدا بېيجىڭدا سەيپىدىن ئەزىزىنىڭ تەكلىپى بىلەن جۇڭگو خەلق پۇلىنىڭ ئۈستىگە «جۇڭگو خەلق بانكىسى» دېگەن خەتنى يېزىپ بەرگەن. 1984-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلغان ئۇيغۇرچە، قازاقچە «ئېلىپبە» كىتابنىڭ مۇقاۋا ھەم بارلىق خەتلىرىنى يېزىپ بەرگەن. «قۇتادغۇبىلىك»، «قۇرئان كەرىم»، «رابىيە -سەئىدىن» قاتارلىق كىتابلارنىڭ مۇقاۋا خەتلىرىنى، ئىچكى ماۋزۇ ۋە قىستۇرما رەسىملىرىنى ئىشلەپ بەردى. شۇنىڭدەك بېيجىڭ ۋە ئۈرۈمچىدىكى نەشرىيات ئورۇنلىرىدىن نەشردىن چىققان ھەر خىل مەزمۇندىكى كىتاب-ژۇرناللارنىڭ مۇقاۋا خەتلىرىنى يېزىپ بەردى. «شىنجاڭ گېزىتى»، «ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى»، «شىنجاڭ سەنئىتى»، «شىنجاڭ رەسىملىك ژۇرنىلى» قاتارلىق گېزىت - ژۇرناللاردا كۆپ قېتىم ھەر خىل مەزمۇن، ھەر خىل شەكىلدىكى نادىر ھۆسنخەت ئەسەرلىرى ئېلان قىلىندى ھەم مەملىكەتنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا كۆرگەزمىلەرگە قويۇلۇپ، مۇكاپاتقا ئېرىشتى. 1992 - يىل 10 - ئايدا تاشكەنت شەھىرىدە ئېچىلغان كۆرگەزمىگە قويۇلغان رەڭلىك ۋە رەڭسىز بولۇپ، 27 پارچە ئەسىرى كۆرگۈچىلەرنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى. 1988-يىلى ئۇنىڭ تەرجىمىھالى «جۇڭگو بۈگۈنكى زامان داڭلىق خەتتاتلار قامۇسى» ۋە «جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت ئالىم- مۇتەخەسسىسلەر لۇغىتى» گە قىسمەن نادىر ئەسەرلىرى بىلەن كىرگۈزۈلدى.
ھوشۇر ئېلى خەتتاتلىق ساھەسىدە «شىنجاڭ خەتتاتلىق سەنئىتى بويىچە تۆھپە مۇكاپاتى»، «پەزىلەتلىك سەنئەتكار ناماياندىسى»، «ئەخلاق، كەسىپتە يېتىلگەن خەتتات» دېگەن شەرەپلىك ناملار بىلەن مۇكاپات لوڭقىلىرىغا ھەم شەرەپ گۇۋاھنامىلەرگە، 1988-يىلى «مۇئاۋىن تەتقىقاتچى» دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشتى. 1988-يىلى سىياسىي كېڭەش ئۈرۈمچى شەھەرلىك 7-نۆۋەتلىك كومىتېتىنىڭ ئەزالىقىغا سايلاندى.
ھوشۇر ئېلى 1984-يىلدىن 1998-يىلغىچە ئۈرۈمچى شەھەرلىك خەتتاتلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، 1985-يىلدىن 2001-يىل 11-ئايغىچە ئاپتونوم رايونلۇق خەتتاتلار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ئەزاسى، 1986-يىلدىن 2000-يىل 9-ئايغىچە پېشقەدەم خەتتاتلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، مىللىي ئىشلار بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، مەسلىھەتچىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنىمۇ قوشۇمچە ئۆتىگەن.
فېتوفى
«ھايات مەن ئۈچۈن ھەممىدىن قىممەت، ھاياتتىنمۇ قىممەت مۇھەببەت. ۋەلېكىن، كېچىمەن ھەر ئىككىسىدىن، ئەركىنلىك، ئازادلىق ئۈچۈنلا پەقەت.» بۇ مەشھۇر شېئىرنىڭ ئاپتورى 19-ئەسىردىكى ۋېنگرىيە شائىرى فېتوفى (1823-1849-يىللار)، ئۇ ۋەتەننىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن ھاياتىنى تەقدىم قىلغان ئىنقىلابچى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :فېتوفى
دۆلەت تەۋەلىكى :ۋېنگرىيە
تۇغۇلغان ۋاقتى :1823-يىل
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1849-يىل
كەسپى :شائىر، ئىنقىلابچى
چەتئەلچە نامى :Petőfi Sándor
شەخسلەر ئانكىتى
فېتوفى (1823-1849-يىللار)  قاسساپ ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئائىلىسى نامرات بولغانلىقتىن، ئوتتۇرا مەكتەپنى تۈگەتمەيلا تىرىكچىلىك يولىغا كىرگەن. ئۇ ئەسكەر بولغان، سەرگەردان سەنئەتكار بولغان. ئۇ 19 يېشىدا تۇنجى شېئىرى «ھاراقكەش» نى ئېلان قىلغان.
ئەسەرلىرى
1844-يىلى ئۇ بوداپىشتقا بېرىپ ئولتۇراقلىشىپ، ئىككى شېئىرلار توپلىمىنى نەشر قىلدۇرغان، «يېزىنىڭ بازغىنى» بىلەن «باتۇر يۇھان» ناملىق ئىككى داڭلىق پوئېمىسىنى پۈتكۈزگەن. ئالدىنقىسىدا جەمئىيەتتىكى رەزىل ھادىسىلەر ۋە تېشى پال-پال، ئىچى غال-غال ئاقسۆڭەكلەر ئەدەبىياتىغا كۈچلۈك زەربە بەرگەن ۋە ھەجۋىي قىلغان. كېيىنكىسىدە، بىر مۇھەببەت ھېكايىسى ئارقىلىق، ۋېنگرىيە خەلقىنىڭ ھۆرلۈك ۋە يورۇقلۇققا تەلپۈنۈشى ۋە ئىزدىنىشى ئىپادىلەنگەن. كېيىنكى يىلى، ئۇ ھەرقايسى جايلاردا ساياھەت قىلىپ، ئىككى پارچە ساياھەت خاتىرىسى ئېلان قىلغان ۋە كىنەز-تۆرە، ئاقسۆڭەكلەرنى قامچىلايدىغان، مېھنەتكەش ئاممىغا ھېسداشلىق قىلىدىغان نۇرغۇن شېئىرلارنى يازغان.
1846-يىلىدىن باشلاپ، فېتوفى تۈرلۈك ئىجتىمائى ئىنقىلابىي پائالىيەتلەرگە ئاكتىپ قاتناشقان، ئەدەبىي ژۇرنال چىقارغان، شائىرلارنىڭ شېئىرنى قورال قىلىپ، ئىنقىلابىي كۈرەشلەرگە ئاڭلىق خىزمەت قىلىشىنى تەشەببۇس قىلغان. ئۇ جەڭگىۋار روھقا تولغان نۇرغۇنلىغان سىياسىي لىرىكىلارنى يازغان. مەسىلەن: «مەن ۋېنگرىيە لىك» دېگەن شېئىرىدا ئۆز ۋەتىنىنى مەدھىيەلىگەن، ۋەتەننىڭ ئويغىنىشىنى ئۈمىد قىلغان؛ «مېنىڭ ناخشام » دا قۇللارنى قوزغىلىپ، پۇتىدىكى كىشەننى پاچاقلاپ تاشلاشقا چاقىرغان؛ «قان تۆككەن كۈنلەرنى چۈشۈمدە كۆردۈم» دە ئەركىنلىك ئۈچۈن جەڭ قىلىشقا، يېڭى دۇنيا بەرپا قىلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشقا بولغان تەشنالىقى ئىپادىلەنگەن؛ «بىر خىيال بىئارام قىلماقتا مېنى» دا يەنە غايەت زور قىزغىنلىق بىلەن ئىنقىلاب بوران-چاپقۇنىنىڭ يېتىپ كېلىشىنى چاقىرىق قىلغان.
1848-يىلىنىڭ بېشىدا ئىنقىلاب دولقۇنى ياۋروپانى قاپلىدى، ۋېنگرىيە خەلقى 3-ئاينىڭ 15-كۈنى قوزغىلاڭ كۆتۇردى، فېتوفى ئىنقىلابنىڭ بايراقدارى بولدى. ئۇ ئىنقىلابىي خەلقنى باشلاپ، جەڭ مارشىنى ياڭرىتىپ، كوچىغا چىقىپ نامايىش قىلدى، ئاممىۋى يىغىلىشتا ئۆزىنىڭ يېڭى ئەسىرى «مىللەت ناخشىسى» نى دېكلاماتسىيە قىلىپ، «قوزغال! ۋېنگرىيەلىكلەر، بىزنى ۋەتەن چاقىرماقتا! پەيتى كەلدى، ھازىرمۇ كېچىكمەيمىز! . . .»دەپ چاقىرىق قىلدى. شائىر يەنە، «دېڭىز داۋالغۇماقتا»، «1848-يىلى»، «ھۆرلۈككە مەدھىيە»، «جۇمھۇرىيەت»، « غەزەپ ئوقىنى ئاتتىم» قاتارلىق شېئىرلارنى يېزىپ، خەلقنىڭ كۈچىنى مەدھىيەلەپ، خەلقنى ھۆرلۈك ئۈچۈن ئاخىرىغىچە قانلىق كۈرەش قىلىشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، جۇمھۇرىيەت قۇرۇشقا تەشنالىقىنى ئىپادىلىدى.
ئىنقىلاب مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، فېتوفى نۇرغۇن جەڭگىۋار سىياسىي لىرىكىلارنى يازغان شۇنداقلا ئۆزى بىۋاسىتە قورال ئېلىپ، دۈشمەنلەر بىلەن قانلىق جەڭ قىلغان.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى
thumb|بايرىقى thumb|باش شىتابى خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى (International Atomic Energy Agency) بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىلەن مۇناسىۋەت قىلىدىغان ھەمدە دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر بىلەن ئاتوم ئېنېرگىيەسى ساھەسىدە پەن تېخنىكا ھەمكارلىقى ئېلىپ بارىدىغان مۇستەقىل ھۆكۈمەتلەر ئارا ئاپپارات. thumb|ھازىرقى رەئىسى تور بىتى: https://www.iaea.org/
تارىخى
1954-يىلى 12-ئايدا 9-نۆۋەتلىك بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يىغىنىدا قارار ماقۇللىنىپ، ئاتوم ئېنېرگىيەسىدىن تىنچلىق ئۈچۈن پايدىلىنىشقا تىرىشچانلىق كۆرسىتىدىغان بىر مەخسۇس خەلقئارا ئاپپارات قۇرۇش تەلەپ قىلىندى. 1956-يىلى 10-ئاينىڭ 26-كۈنى دۇنيادىكى 82 دۆلەتنىڭ ۋەكىلى يىغىن ئېچىپ، يادرو ئېنېرگىيەسىدىن تىنچلىق ئۈچۈن پايدىلىنىشقا كاپالەتلىك قىلىش ۋە نازارەت قىلىشنى مەقسەت قىلغان خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى كېلىشىمىنى ماقۇللىدى. 1957-يىلى 7-ئاينىڭ 29-كۈنى كېلىشىم كۈچكە ئىگە بولدى. شۇ يىلى 10-ئايدا خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى تۇنجى قېتىم ئومۇمىي يىغىن ئېچىپ، رەسمىي قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىدى.
خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ باش مەقسىتى- ئاتوم ئېنېرگىيەسىنىڭ پۈتۈن دۇنيانىڭ تىنچلىقى، ساغلاملىقى ۋە گۈللىنىشى ئۈچۈن تۆھپە قوشۇش دائىرىسىنى تېزدىن كېڭەيتىش ئۈستىدە ئىزدىنىش، ئورگاننىڭ ئۆزى ياكى ئورگان ئارقىلىق ياكى بۇ ئورگاننىڭ نازارەت قىلىپ باشقۇرۇشىدا تەمىنلەنگەن ياردەملەرنىڭ ھەرقانداق ھەربىي مەقسەتكە ئىشلىتىلمەسلىكىگە ھەقىقىي كاپالەتلىك قىلىش.
خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى مۇنداق دەپ بەلگىلىمە چىقاردى: ھەرقانداق دۆلەت ئورگان كېڭىشىنىڭ تەۋسىيە قىلىشى ۋە يىغىنىنىڭ تەستىقلىشى ئارقىلىق ھەمدە ئورگان كېلىشىمىنى قوبۇل قىلىش خېتىنى تاپشۇرۇش ئارقىلىقلا بۇ ئورگاننىڭ ئەزاسى بولالايدۇ. 2010-يىلىغىچە خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ ئەزاسى 151گە يەتتى.
خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ باش ئورگىنى ۋېنادا تەسىس قىلىندى، تەشكىلىي ئورگىنى　يىغىن، كېڭەش ۋە كاتىبات باشقارمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يىغىن بارلىق ئەزا دۆلەتلەردىن تەشكىللىنىدۇ، يىلدا بىر قېتىم ئېچىلىدۇ، كېڭەش-ھەل قىلغۇچ تەدبىر بەلگىلەش ئورگىنى بولۇپ، 35 دۆلەتنىڭ ۋەكىللىرىدىن تەشكىللەنگەن، يىلدا 4 قېتىم يىغىن ئېچىلىدۇ، كاتىبات باشقارمىسى ئىجرا قىلىش ئورگىنى بولۇپ، باش ئىش بېجىرگۈچى رەھبەرلىك قىلىدۇ، باش ئىش بېجىرگۈچىنى كېڭەش كۆرسىتىدۇ، يىغىن تەستىقلايدۇ، ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى 4 يىل بولىدۇ، ھازىرقى باش ئىش بېجىرگۈچى ئامانو يۇكىيا، 2009-يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى ۋەزىپە تاپشۇرۇپ ئالغان.
فۇنكىسىيەسى
خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى قۇرۇلغاندىن بۇيان، كاپالەتلىك قىلىش، نازارەت قىلىش ساھەسىدە 140 نەچچە دۆلەت ۋە رايون تەشكىلاتى بىلەن ئومۇميۈزلۈك كاپالەتلىك قىلىش ۋە نازارەت قىلىش كېلىشىمى ۋە يەككە تۈرلۈك كاپالەتلىك قىلىش كېلىشىمى ئىمزالىدى ھەمدە يادرو قورالغا ئىگە دۆلەتلەر بىلەن ئىختىيارلىقى بىلەن كاپالەتلىك قىلىش كېلىشىمى ئىمزالىدى.
1984-يىلى جۇڭگو ھۆكۈمىتى خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىغا كېلىشىمنى قوبۇل قىلىش خېتى تاپشۇرۇپ، بۇ ئورگاننىڭ رەسمىي ئەزاسى بولدى. نەچچە ئون يىلدىن بۇيان، جۇڭگو بۇ ئورگاننىڭ بەزى خەلقئارا ئەھدىنامىلىرىنى تۈزۈش خىزمىتىگە قاتناشتى ھەمدە بۇ ئورگان بىلەن بىر قاتار ئەھدىنامىلەر ۋە كېلىشىملەرنى ئىمزالىدى. 2009-يىلى 4-ئايدا، جۇڭگو دۆلەتلىك ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ مۇدىرى چېن چيۇفا خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ باش ئىش بېجىرگۈچىسى بارادى بىلەن بېيجىڭدا ئورتاق بايانات ئىمزالاپ،　ئىككى تەرەپ ئورگىنىنىڭ　يەنىمۇ تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، ئىككى تەرەپنىڭ يادرو ئېنېرگىيەسىدىن تىنچ ، بىخەتەر ۋە ئىشەنچلىك پايدىلىنىش جەھەتتىكى ھەمكارلىقىنى　كۈچەيتىپ، جۇڭگونىڭ ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ئىشلىرىنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرىدىغانلىقىنى جاكارلىدى. 2010-يىلى 8-ئاينىڭ 16-كۈنى ئېلىمىز ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى بىلەن يادرو بىخەتەرلىكىنى قوغداش ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالاپ، ئىككى تەرەپنىڭ يادرو بىخەتەرلىكىنى قوغداش قانۇن نىزام ئۆلچىمى قاتارلىق جەھەتلەردىكى ھەمكارلىقىنى يەنىمۇ كۈچەيتتى.
بۇندىن بۇرۇن، خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى ئىككى تۈرلۈك كۆپ تەرەپلىك يادرو يېقىلغۇسى بىلەن تەمىنلەش پىلانىنى تەستىقلىغان ئىدى. بۇنىڭ ئىچىدە بۇ ئورگان بىلەن رۇسىيە ھەمكارلىشىپ قۇرغان بىر يادرو يېقىلغۇسى بانكىسى رۇسىيەنىڭ سىبىرىيە رايونىدا ئىشقا كىرىشتى، خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى كونترول قىلىدىغان يەنە بىر يادرو يېقىلغۇسى بانكىسى لايىھەسىمۇ 2010-يىلىنىڭ ئاخىرىدا كېڭەش يىغىنىدا ماقۇللانغان ئىدى.
2011-يىلى 11-ئاينىڭ 21- ۋە 22-كۈنى خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنى ئاۋستىرىيەنىڭ پايتەختى ۋېنادىكى خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ باش ئورگىنىدا ئوتتۇرا شەرقنى يادروسىزلاشتۇرۇش مۇنبىرى ئۆتكۈزدى.
يۈرەك بەدەندىن ئايرىلسىمۇ سوقۇۋېرىدۇ
پاقىنىڭ بېشىنى كېسىۋېتىپ، يۇلۇنىنى يىڭنە بىلەن قوچۇپ بۇزۇۋەتكەندىن كېيىن، ئۇنىڭ كۆكرەك قىسمىنى قايچا بىلەن ئاچساق يۈرەكنىڭ يەنىلا رېتىملىق سوقۇۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. ئاندىن يۈرىكىنى قايچىدا ئاۋايلاپ كېسىۋېلىپ %7.0 لىك تۇز سۈيىگە سالساق، يۈرىكى داۋاملىق سوقۇۋېرىدۇ. يۈرەكنى ئىككى پارچە قىلىۋەتسەكمۇ ئۇنىڭ يېرىمى يەنىلا سوقۇۋېرىدۇ. يۈرەك بەدەندىن ئايرىلىپمۇ بىرنەچچە سائەت ھەتتا تېخىمۇ ئۇزاق ۋاقىت سوقۇپ تۇرىدىغان بولغاچقا، بۇ خىل ھادىسە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. sfdf
يۈرەكنىڭ فۇنكسىيىسى يۈرەك مۇسكۇلىنىڭ ئالاھىدىلىكىگە باغلىق. يۈرەك مۇسكۇلىدا سۆڭەك مۇسكۇللىرىغا ئوخشاش قوزغىلىشچانلىق، ئۆتكۈزۈشچانلىق، قىسقىرىشچانلىق بولغاندىن سىرت، ئاپتوماتىك رىتىمچانلىقتىن ئىبارەت يەنە بىر خىل ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكمۇ بار. يۈرەكتە يەنە يۈرەكنىڭ ئۆتكۈزۈش سىستېمىسى دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ئالاھىدە مۇسكۇل توقۇلمىسى يوشۇرۇنغان بولۇپ، يۈرەكنىڭ نورمال خىزمىتى مۇشۇ سىستېما ئارقىلىق داۋاملىشىدۇ. پۈتكۈل ئۆتكۈزۈش سىستېمىسىدا ئەڭ يۇقىرى قوماندانلىق ئورنىدا تۇرىدىغىنى سىنۇس-دالانچە تۈگۈنى بولۇپ، ئۇنىڭ ئورنى يۈرەك ئوڭ دالانچىسىنىڭ ئوڭ يۇقىرى تەرىپىدە بولىدۇ ھەمدە ئۇ پۈتۈن يۈرەك سوقۇشنىڭ تېز-ئاستىلىقىنى كونترول قىلىدۇ. قوزغىلىش سىنۇس-دالانچە تۈگۈنىدىن باشلىنىپ، رەت بويىچە پۈتۈن يۈرەك مۇسكۇلىنى ھەرىكەتلەندۈرىدۇ. سىنۇس-دالانچە تۈگۈنى مىنۇتىغا70 −80 قېتىم قوزغىتىش دولقۇنى چىقىرىپ تۇرىدۇ، سىنۇس-دالانچە تۈگۈنىنىڭ بۇ قوزغىتىش دولقۇنلىرى بىر-بىرىگە ئۇلانغان ھالدا داۋاملىق چىقىپ تۇرىدىغان بولغاچقا، باشقا ئورۇنلار پەقەت بۇ دولقۇنلارنى تۆۋەنگە يەتكۈزۈش ۋەزىپىسىنىلا ئۆتەيدۇ، بۇنىڭ بىلەن سىنۇس-دالانچە تۈگۈنىنىڭ قوماندانلىق ئورنى كاپالەتكە ئىگە بولىدۇ. سىنۇس-دالانچە تۈگۈنى ئەڭ ئالىي قوزغىتىش نۇقتىسى بولغاچقا، بۇنداق يۈرەك رىتىمى سىنۇسلۇق يۈرەك رىتىمى دېيىلىدۇ.
سىنۇس-دالانچە تۈگۈنى ئۆز دائىرىسىنى بىرلىككە كەلتۈرسىمۇ، ئەمما باشقا ئورۇنلار يەنىلا ئاپتوماتىك رىتىمچانلىقىنى ساقلاپ قېلىۋېرىدۇ. ئەگەر ئاغرىق تۈپەيلىدىن سىنۇس-دالانچە تۈگۈنىنىڭ چىقارغان قوزغىتىش دولقۇنلىرى ۋە يۈرەكنىڭ سوقۇشى ئاستىلاپ، چىقىرىلغان قاننىڭ مىقدارى بەدەننىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرالمىسا، دالانچە-قېرىنچە تۈگۈنى كۆكرەك كېرىپ ئوتتۇرىغا چىقىپ، قوزغىتىش دولقۇنلىرىنى ئاپتوماتىك چىقىرىپ، يۈرەك قېرىنچىسىنىڭ سوقۇشىنى تېزلىتىپ، يېتەرلىك قان چىقىرىشقا كاپالەتلىك قىلىدۇ. چۈنكى، دالانچە-قېرىنچە تۈگۈنى «ئىككىنچى يانمۇيان ئەترەت» نىڭ رولىنى ئوينايدىغان بولغاچقا، ئۇنى ئىككىنچى قوزغىتىش نۇقتىسى دېيىشكە بولىدۇ. ئەگەر سىنۇس-دالانچە تۈگۈنى بىلەن دالانچە-قېرىنچە تۈگۈنىمۇ نورمال ئىشلىيەلمىسە، يۈرەك قېرىنچىسىنىڭ تۇتام تارمىقىمۇ ئاپتوماتىك باشقۇرۇش ھوقۇقىنى جارى قىلدۇرۇپ، يۈرەك دالانچىسىنىڭ قىسقىرىشى ۋە بوشىشىغا قوماندانلىق قىلىدۇ، بۇ «ئۈچىنچى يانمۇيان ئەترەت» ھېسابلىنىدۇ. ئومۇمەن، سىنۇس-دالانچە تۈگۈنىنىڭ ئورنىغا ۋاكالىتەن تىزگىنلەنگەن يۈرەك سوقۇش غەيرىي ئورۇنلۇق يۈرەك سوقۇش دېيىلىدۇ، بۇ چاغدىكى يۈرەك رىتىمى غەيرىي ئورۇنلۇق يۈرەك رىتىمى دېيىلىدۇ.
تەدروس ئادخانوم
thumb|تەدروس ئادخانوم جاۋ خولىن بىلەن بىللە-2017 تەدروس ئادخانوم غەبرەياسۇس (ئېنگلىزچە: Tedros Adhanom Ghebreyesus؛  ئېسئوپىيەچە :ቴዎድሮስ አድሓኖም ገብረኢየሱስ;) دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش ئەمەلدارى. thumb|ئېسىوپىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرى تەدروس ئادخانوم [[ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى|ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى جون كەررىي بىلەن بىللە  ئامېرىكا باش باقام مەھكىمىسىدە (ۋاشىڭتون د س ) -2013]]
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
نەشتەرجان (بىلگىيە)
ياڭ فاسېن
ياڭ فاسېن (خەنچە: 杨发森، Yángfāsēn)، ئەر، خەنزۇ، 1971 - يىلى 2 - ئايدا تۇغۇلغان، گەنسۇ گۇلاڭلىق خىتاي دۆلەت مەمۇرى، سىياسەتچى.
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
تەتقىقاتچىلار مايمۇنلار بىلەن مۇنداق بىر تەجرىبە ئىشلەپتۇ. بىر قەپەزدە بىر توپ مايمۇن بار ئىكەن، تەتقىقاتچىلار قەپەزنىڭ تورۇسىغا بانان ئېسىپ قويۇپتۇ. لېكىن، ئېگىز بولغاچقا مايمۇنلارنىڭ بويى يەتمەيدىكەن، شۇنىڭ بىلەن مايمۇنلار باناننى ئالىمەن دەپ يۇقۇرىغا سەكرىشىدىكەن. ئالىملار مەخسۇس ئادەم ئورۇنلاشتۇرۇپ، مايمۇنلار سەكرىگەن ھامان، مايمۇنلارغا قارىتىپ سۇ چېچىپتۇ. بارا-بارا سەكرەيدىغان مايمۇنلار ئازلاپ كېتىپتۇ.
ياڭ فاسېن
1990 - يىلى 12 - ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1993 - يىلى 6 - ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى پارتىيە مەكتىپىنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش كەسپىنى پۈتكۈزگەن،
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن، بانان ئېلىش ئۈچۈن سەكرەيدىغان بىرلا مايمۇن قاپتۇ، سۇ چاچسىمۇ ۋازكەچمەي، پەرۋا قىلماي سەكرەۋېرىدىكەن. شۇنىڭ بىلەن ئالىملار نىشاننى ئۆزگەرتىپ بۇ مايمۇن سەكرىگەن ھامان، باشقا سەكرىمەيدىغان مايمۇنلارغا قارىتىپ سۇ چېچىپتۇ. نەتىجىدە بۇ مايمۇن باناننى ئالىمەن دەپ سەكرىسىلا، باشقا مايمۇنلار ئۇنى تۇتۇپ تازا ئۇرۇشقا باشلايدىكەن. ئاخىرىدا، بۇ مايمۇنمۇ بانان ئالىمەن دەپ سەكرىمەيدىغان بوپتۇ.
ياڭ فاسېن
ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئالى مەكتەپ ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
1990 - يىلى 12 - ئايدىن 1994 - يىلى 3 - ئايغىچە، ئازادلىق ئارمىيە 36107 - قىسمىنىڭ جەڭچىسى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغالىيەت ئاستىغا ئالغان يەتمىش يىل مابەينىدە يۇقۇرىقى تەجىرىبىنى ئۇيغۇرلارغا تەدبىقلاپ مەلۇم نەتىجىلەرگە ئېرىشتى. گەرچە خىتاينىڭ يۇقىرىقى مايمۇن تەجىرىبسىنىڭ تەسىرىنى ئۇمۇميۈزلۈك دەپ قاراشقا بولمىسىۇ ئەمما يەنىلا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك.
ياڭ فاسېن
1994 - يىلى 3 - ئايدىن 1994 - يىلى 12 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتى پارتىيە مەكتىپىنىڭ ھەربىيلىكتىن كەسىپ ئالماشتۇرغانلار سىنىپىدا ئوقۇغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
يەنى خىتاينىڭ مۇستەملىكە شەرقىي تۈركىستاندا زۇلۇمغا، ئىشغالىيەتكە، خورلۇققا قارشى قارشىلىق كۆرسەتكەن، خىتاينىڭ مۇستەملىكىچىلىك سىياسىتىگە قارشى كەسكىن كۆرەش قىلىپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇر ئەركىنلىك جەڭچىلىرىنى مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەت بىر تەرەپتىن ئاتالمىش مىللىي بۆلگۈنچىلىك، دىننى ئەسەبىيلىك، تېررورلۇق بىلەن ئەيىپلەپ، ئۇنىڭغا قارا چاپلاپ، كەڭ ئاۋام خەلىققە يامان كۆرسىتىش تەشۋىقاتىنى قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئاۋام خەلىقنى ئاتالمىش جىنايەتچى زوراۋان ئۇنسۇرلارنى تۇتۇشقا مەجبۇرلاپ، ئۇلارغا سىياسىي ھاشار سېلىقى سالدى. مەلۇم بىر جايدا خىتايغا قارشىلىق ھەركىتى يۈزبەرسە خىتاي بۇنى ئۆزىنىڭ چىدىغۇسىز دىننى ۋە مىللىي زۇلۇملىرىدىن كۆرمەي بەلكى ئاۋام خەلىققە بۇ جىيانەتچى ئۇنسۇرلارنىڭ ئاتالمىش بەخىتلىك تۇرمۇشنى ۋەيران قىلىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان بالاي ئاپەت ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلىپ، شۇ پۈتۈن كەنىت ، يېزا، ناھىيە ھەتتە پۈتۈن ۋىلايەتتىكى ئۇيغۇرلارنى پاراكەندە قىلىپ ، ئۇلارنى توختىماي سىياسى ئۆگۈنۈش قىلىشقا، قوللىرىغا كالتەك توقماق، كەتمەن گۈرچەك ئېلىپ ئاتالمىش زوراۋانلارنى ھەپتىلەپ ئايلاپ ھەتتاكى يىللاپ قوغلاپ تۇتۇشقا مەجبۇرلىشى، ئۇنى بەجا كەلتۈرمىگەنلەرنى بولسا قاتتىق جازالاپ باشقىلارنى قورقۇتۇشى، كىچىككىنە بىر ئىش يۈز بېرىپ بولغۇچە چوڭ كىچىك ئۇيغۇر ئەمەلدارلارنى، ئىش بېشىدا تۇرۋاتقان ئىشچى خىزمەتچىلەرنى ھەپتىلەپ ئايلاپ پاراكەندە قىلىشى بۇنىڭ تىپىك مىسالى بولالايدۇ.
ياڭ فاسېن
1994 - يىلى 12 - ئايدىن 1996 - يىلى 1 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ شەھىرى قۇمباش يېزىلىق پارتىيە كومىتېتىنىڭ كاتىپى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
خىتاينىڭ قارشىلىق كۆرسەتكەن ئۇيغۇرلاردىن ئالالمىغان ئۆچىنى ئۇلارنىڭ ساۋاقداشلىرى دوستلىرى خىزمەتداشلىرى يۇرتداشلىرىدىن ئېلىشى، ھەممە ئۇيغۇردا “بىرنىڭ پوقى مىڭغا” ئىديىسىنى سىڭدۈرۈپ، خىتايغا قارشىلىق كۆرسەتكەن ئوت يۈرەك جەڭگىۋار مىللىي قەھرىمانلىرىمىزنى دۈشمەن كۆسىتىش، ئاخىرىدا بېشىغا كەلگەن خورلۇق زۇلۇم دەپسەندىچىلىكلەرنى خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىدىن كۆرمەي بەلكى ئۆز مىللىتىدىن كۆرىدىغان، ئۆزى ئاكتىپلىق بىلەن خىتايغا قارشىلىق كۆرسەتكەنلەرنى ئەيىپلەيدىغان ۋە قارشى تۇرىدىغان بىر خىل كەيپىياتىنى يارىتىشنى مەقسەت قىلغان.
ياڭ فاسېن
1996 - يىلى 1 - ئايدىن 1999 - يىلى 11 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ شەھىرى قۇمباش يېزىلىق كارخانا ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنۋېرسىتىدا 2004 يىلى يۈزبەرگەن ئىشىغالىيەتچى خىتايغا قارشى تەشۋىقات ۋارىقى چاپلاش ۋەقەسىدە خىتاي ھاكىمىيىتى شۇ ئۇنۋېرسىتتىكى گۇمانلىق دەپ قارالغان بارلىق ئوقۇغۇچىلار ھەپتىلەپ ئايلاپ توختماي داۋام قىلغان سۇئال سوراقلارغا دۇچ كەلگەن. مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى ۋە خىزمەتچىلەرگە بولغا بېسىم ھەسسىلەپ ئاشقان. بارلىق ئوقۇتقۇچى ئوقۇغۇچىلار سانى ئاشۇرۇلغان سىياسىي ئۆگۈنۈشلەرگە مەجبۇرلانغان. مەكتەپتە ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچى ئوقۇغۇچىلار ئۇمۇميۈزلۈك پاراكەندىچىلىككە ئۇچۇرغان. بىر قسىىم ئوقۇتقۇچى ئوقۇغۇچىلار بۇ بالانى تېرىغان “چاتاقچىلار” دىن نارازى بولغان.
ياڭ فاسېن
1999 - يىلى 11 - ئايدىن 2004 - يىلى 4 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ شەھىرى قۇمباش يېزىلىق پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكىرتارى، سېكىرتارى بولغان (بۇ مەزگىلدە: 2000 - يىلى 9 - ئايدىن 2003 - يىلى 7 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئىقتىساد باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان)؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
خوتەننىڭ قاراقاش ناھىيسىنىڭ مەلۇم بىر يېزىسىدا يۈز بەرگەن قارشىلىق ھەركىتىىدىن كېيىن خىتاي مۇستەملىكىچىلىرى تەرىپىدىىن تەشكىللەنگەن ئاتالمىش زوراۋانلارنى قوغلاپ تۇتۇش ھەركىتىگە 30 مىڭدىن ئارتۇق دېھقان قوللىرىغا كالتەك توقماق ۋە كەتمەن گۈرجەك كۆتۈرگەن ھالدا ھەپتىلەپ قاتنىشىشقا مەجبۇرلانغان. ھەتتا كېچىچە ئارام ئالدۇرماي ئۇلارنى چارچىتىپ ھالىدىن كەتكۈزۋەتكەن. نەتىجىدە بىر قىسىم دېھقانلاردا ئاتالمىش “زوراۋانلار” دىن ۋايساپ، ئۇلارنىڭ ئىش ھەكىتىنى ئەيىپلەيدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلگەن. ئاقسۇنىڭ باي ناھىيىسى كۆمۈر كان ۋەقەسىدىمۇ يۇقۇرىقى ئەھۋال ئوخشاش تەكرارلانغان.
ياڭ فاسېن
2005 - يىلى 9 - ئايدىن 2006 - يىلى 8 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ شەھىرىنىڭ مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان (2003 - يىلى 9 - ئايدىن 2005 - يىلى 12 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى پارتىيە مەكتىپىنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان)؛
2006 - يىلى 8 - ئايدىن 2008 - يىلى 12 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ شەھەرلىك پارتىيە كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
لاگىر شاھىتلىرىدىن مىھرىگۈل تۇرسۇننىڭ ئېيتىپ بېرىشچە، لاگىردا يېتىۋاتقان بىر قىسىم ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ بېشىغا كەلگەن ئېچىنىشلىق قسىمەتلىرىنى چەتئەلدە ق’ڭ نى قىسىپ جىم يۈرمەي ۋەتەن مىللەت داۋاسى قىلىۋاتقانلاردىن كۆرەرمىش. يەنى چەتئەلدە ئۇيغۇرلار خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ مېھىر شەپقىتىگە رەھمەت ئېيتىپ جىم يۈرگەن بولسا ، يېقىنقى مەزگىللەردە يىراقنى كۆرەر، دانا خىتاي كوممۇنىست پارتيىسى ئۇيغۇرلارنى لاگىرلارغا سولاپ يۈرمەيمىش. دىمەك خىتاينىڭ مايمۇن تەجىرىبىسىدە كاللىسى يۇيۇپ تاشلانغان بىر قىسىم ناندان، جاھىل ئۇيغۇرلار زۇلۇم ۋە خورلۇقنىڭ نەدىن كېلىۋاتقانلىقىنى بىلەلمەي بۇنىڭ ھەممىسىنى ۋەتەن مىللەت يولىدا جېنىنى، بارلىقىنى بېغىشلاپ كۆرەش قىلىۋاتقان ئەزىز قەھرىمانلىرىمىزدىن كۆرگەن.
ياڭ فاسېن
2008 - يىلى 12 - ئايدىن 2010 - يىلى 9 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ شەھەرلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكىرتارى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
يۇقۇرىقى مىساللاردىن شۇنى كۆرىۋېلىش تەس ئەمەسكى،بىزدىكى دۈشمەن چۈشەنچىسىنى خىتاي كوممۇنىست تاجاۋۇزچىلىرى ئاتالمىش مايمۇن تەجىرىبىسى بىلەن ئاستىن ئۈستۈن قىلىۋېتىشكە ئۇرۇنۇپ كەلگەن.گەرچە خىتاينىڭ مايمۇن تەجىرىبىسگە ئالدىنىپ كېتىش ئۇمۇميۈزلۈك ئەھۋال بولمىسىمۇ ئەمما بۇ تەجىرىبىنىڭ بىر قىسىم كىشلەرنى ئۆز تەسىرىگە ئالغانلىقى ھەقىقەت.
ياڭ فاسېن
2010 - يىلى 9 - ئايدىن 2013 - يىلى 6 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى باي ناھىيەلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
خىتاينىڭ مايمۇن تەجىرىبىسىگە دۈم چۈشكەن نادان جاھىل كىشىلەر بېشىغا كەلگەن كۈلپەتنى بىۋاستە ئۆزىگە زۇلۇم سالغۇچى زالىمدىن كۆرمەي بەلكى زۇلۇمغا, خورلۇققا قارشى ئاتلىنىپ , كۆرەش قىلىۋاتقان ھەققانىيەتچى ئەزىمەتلەردىن كۆرىدۇ. خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسى ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى زۇلۇمغا قارشىلىق كۆرسەتمەسلىككە ، قارشىلىق كۆرسەتكەنلەرنى بولسا ئاۋام خەلق ئارسىدا ئۇمۇميۈزلۈك ياقىلاش يىتىم قالدۇرۇش، ئەيىپلەشكە دۇچار قىلىپ، بىر پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مىللىي كۆرەش روھىنى سۇندۇرۇشنى ئاساسىي مەقسەت قىلىدۇ.
دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى
left|thumb|350px|دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى
ياڭ فاسېن
2013 - يىلى 6 - ئايدىن 2014 - يىلى 7 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، باي ناھىيەلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قوللىنىۋاتقان مايمۇن تەجىربىسىدىن دۈشمىنىمىزنى دۈشمەن دەپ تونۇشنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى، خەلقىمىزدە توغرا بولغان دۈشمەن چۈشەنچىسىنى تۇرغۇزۇشنىڭ سۇ بىلەن ھاۋادەك ئىنتايىن زۆرۈر بولىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىپ يىتەلەيمىز.خىتاي قولىدىن كېلىدىغان بارلىق رەزىل ۋاستىلەرنى قوللىنىپ، بىزنى سىياسىي جەھەتتىن قايمۇقتۇرۇپ، دۈشمەننى ئۆز ئىچىمىزدىن ئىزدەيدىغان، زۇلۇم ۋە خورلۇقنىڭ مەنبەسىنى زالىم خىتايدىن كۆرمەي بەلكى زۇلۇمغا قارشى تۇرغۇچىلاردىن كۆرىدىغان ئەقىلسىز نادان ئىنسانلار توپىغا ئايلاندۇرۇشقا تىرىشىپ كەلمەكتە. بۇنىڭدىن ھەر بىر ئۇيغۇر ئاتلىق ئىنسان ھەرۋاقىت ھەزەر ئەيلىشى كېرەك.
ياڭ فاسېن
2014 - يىلى 7 - ئايدىن 2016 - يىلى 12 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، كۇچا ناھىيەلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى بولغان؛
2016 - يىلى 12 - ئايدىن 2017 - يىلى 3 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكىرتارى، سىياسىي قانۇن كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى بولغان؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
شەرقىي تۈركىستان يەتمىش يىللىدىن بېرى ئىزچىل ھىيلىگەر، نامەرت، قانخور خىتاي ھاكىميىتى تەرىپىدىن سىياسى توزاق، قىلتاق، سۈيقەستلىك ئويۇنلار ئويلىنىپ كېلىۋاتقان بىر مۇستەملىكە زىمىندۇر. ۋەتەن ئىچى سىرتىدىكى خەلقىمىزنىڭ ۋەتەن مىللەت ئېغىر خەۋپ ئاستىدا قالغان نۆۋەتتىكى كەسكىن ۋەزىيەتتە، تەخىرسىزلىك تۇيغۇسىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىپ، سىياسى ئاڭ ۋە ساپاسىنى ئۆستۈرۈپ، خىتاينىڭ ئويناپ بولغان ، ئويناۋاتقان ۋە ئالدىمىزدا ئوينىماقچى بولغان بارلىق سىياسى ئويۇنلىرى سۈيقەستلىرىگە قارىتا ھوشيارلىق تۇيغۇسىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرۇشقا، بىر نىيەت، بىر مەقسەتتە زىچ ئىتپاقلىشىپ، كېلەچەكتە يۈزبەرگۈسى پاجىئەلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا چاقىرىمەن.
ياڭ فاسېن
2017 - يىلى 3 - ئايدىن 2018 - يىلى 2 - ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكىرتارى، سىياسىي قانۇن كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى، ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي كېڭەش خوتەن ۋىلايەتلىك خىزمەت كومىتېتى پارتىيە گۇرۇپپىسىنىڭ سېكىرتارى (نازىر دەرىجىلىك)، مۇئاۋىن مۇدىر بولغان (2017 - يىلى 5 - ئايدا ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەن)؛
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
2019-يىلى 23-ئاۋغۇست
ياڭ فاسېن
2018 - يىلى 2 - ئايدىن ھازىرغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكىرتارى، شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 14 - دىۋىزىيەسى پارتىيە كومىتېتىنىڭ 1 - سېكىرتارى، 1 - سىياسى كومىسارى (2018 - يىلى 3 - ئايدا ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەن).
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
بىرۇسسېل شەھىرى، بېلگىيە
ياڭ فاسېن
2021 - يىلى 3 - ئاينىڭ 25 - كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق 13 - نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 24 - قېتىملىق يىغىنىدا، ئاپتۇنۇم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تەيىنلەنگەن.
خىتاي مايمۇن تەجىرىبىسىنى ئۇيغۇرلارغا قانداق تەدبىقلىدى؟
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
شېكەر
ئىنگلزچە:sugar
250 px 250 px قەنىت
ھەزرىتى ئەلى رەزىياللاھۇ ئەنھۇ
مۇئمىنلەرنىڭ ئەمىرى، رەسۇلۇللاھنىڭ تاغىسى ئەبۇ تالىبنىڭ ئوغلى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ كۈيئوغلى، چاھاريار خەلىپىنىڭ تۆرتىنچىسى، ئىسلامنى تۇنجى قوبۇل قىلغان ساھابىلەردىن، بۇ دۇنيادا جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون چوڭ ساھابىنىڭ بىرى ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىپ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ھىجرەتتىن 23 يىل بۇرۇن مەككىدە تۇغۇلغان. ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 30 ياش كىچىك. ئۇنىڭ دادىسى ئەبۇ تالىپ، ئانىسى فاتىمە بولۇپ، بۇ ئايال ئىسلامنى قوبۇل قىلىپ مەدىنىگە ھىجرەت قىلغان.
ئەبۇ تالىپ بالا-چاقىلىق ۋە نامرات ئادەم بولۇپ، رەسۇلۇللاھ خەدىچە ئانىمىز بىلەن توي قىلغاندا ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى ھامىيلىققا ئالغان ئىدى. ئۇ بالىلىق ھاياتىنى رەسۇلۇللاھنىڭ ئائىلىسىدە ئۆتكۈزگەن. كىچىك ۋاقتىدىلا رەسۇلۇللاھنىڭ يېنىدا بولغانلىقى ئۈچۈن ۋەھيى كەلگەندە دەرھال ئىمان ئېيتقان. بەلكىم ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئىمان ئېيتقان تۇنجى ”بالا مۇسۇلمان“ بولۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بۇتلارغا چوقۇنۇش خۇراپاتلىقلىرىدىن ئامان قالغان. شۇڭلاشقا ئۇنى پۈتۈنلەي ساپ ئىسلام مۇھىتى ئۈستىدە چوڭ بولغان دېيىشكە تامامەن بولىدۇ.
كېيىنكى كۈنلەرگە كەلگەندە رەسۇلۇللاھقا دۈشمەنلەرنىڭ ئەزىيەتلىرى كۈچىيىشكە باشلىغان. ئاخىرى رەسۇلۇللاھ ئاللاھنىڭ ئىزنى بىلەن ھىجرەت قىلماقچى بولغان. دەل رەسۇلۇللاھ ھىجرەت قىلىدىغان كېچىسى ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ سۇيىقەستچىلەرنى ئالدام خالتىغا چۈشۈرۈش مەقسىتىدە، شۇنچىلىك خەتەرگە قارىماي پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۆشىكىدە ياتقان. رەسۇلۇللاھ ھىجرەت قىلغاندىن كېيىن، ئۆزىگە تاپشۇرغان ئامانەتنى جايىغا يەتكۈزۈۋېتىپ، مەدىنىگە قايتقان.
مۇسۇلمانلار بىلەن مۇشرىكلار ئارىسىدا قوراللىق توقۇنۇشلار پەيدا بولۇشقا باشلىغاندىن كېيىن، بۇ جەڭلەر ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى بىردىنلا ئەڭ چوڭ قەھرىمانغا ئايلاندۇرۇۋەتكەن. چۈنكى ئۇ مۇسۇلمان قوشۇنلىرى سېپىدە تۇرۇپ باتۇرلارچە جەڭ قىلاتتى، مۇبارىزغا(يەكمۇيەك ئېلىشىشقا) چۈشەتتى. مەسىلەن، ھىجرەتنىڭ 2-يىلى بەدرى جېڭىدا يەكمۇيەك ئېلىشىپ، قۇرەيش پالۋانلىرىدىن ۋەلىد ئىبنى ئۇتبەنى ئۆلتۈرگەن، ئارقىدىن تاغىسى ھەمزىگە ياردەملىشىپ، ۋەلىدنىڭ دادىسى ئۇتبەنىمۇ يىقىتقان.
بۇ جەڭدىن كېيىن رەسۇلۇللاھ پەھلىۋان ھەزرىتى ئەلىگە قىزى فاتىمە زەھرا رەزىيەللاھۇ ئەنھانى بەرگەن. ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئۇھۇد جېڭىدىكى قەھرىمانلىقىمۇ بەدرى جېڭىدىن كەم بولمىغان. ئۇ تاغىسى ھەمزە بىلەن بىللە ئەڭ قىيىن جەڭ مەيدانلىرىدا بولاتتى، بۇ ئىككىسى مۇسۇلمانلارغا روھىي مەدەت بولۇپ تۇرىدىغان پەھلىۋانلار ئىدى. مۇشرىكلار بۇ ئىككى پەھلىۋاننى كۆرسە سۈر باساتتى. جەڭ مەيدانلىرىدا بۇ ئىككىسى نەچچە ئون ئادەمگە تېتىيتتى.
ئۇنىڭ بۇ خىل پەھلىۋانلارغا خاس جاسارىتى خەندەك ئۇرۇشىدىمۇ نامايان بولغان. مەدىنىنى قورشىۋالغان مۇشرىك قوشۇنلىرى جاھىلىيەت دەۋرىنىڭ پەھلىۋانى ئامىر قاتارلىقلارنىڭ ياردىمى بىلەن شەھەرگە كىرىشكە ئۇرۇنغاندا، بەزى مۇسۇلمان پەھلىۋانلىرى ئۇنىڭغا تەڭ كېلەلمىگەن، ئەمما ھەزرىتى ئەلى بولسا دەرھال سەكرەپ چۈشۈپ، ئۇنىڭ بىلەن بىر مەيدان قاتتىق ئېلىشىپ، كاللىسىنى ئېلىپ تاشلىغان. مۇسۇلمانلار بۇنى كۆرۈپ خۇشاللىقىدىن تەكبىر ئېيتىشىپ كەتكەن.
ھەزرىتى ئەلى مەككىنى فەتھى قىلىش ھارپىسىدا يۈز بەرگەن ”رىزۋان بەيئىتى“دىمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا ئىدى. خەيبەر جېڭىدە بولسا مۇسۇلمانلارنىڭ بۈيۈك تۇغى ئۇنىڭ قولىدا ئىدى. مۇسۇلمانلار قوشۇنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قوماندانلىقىدا تەبۇكقا يۈرۈش قىلغاندا، ئۇ مەدىنىگە ئەمىر بولۇپ قېلىپ قالغانىدى. رەسۇلۇللاھ ھايات ۋاقتىدا ھەزرىتى ئەلىدىن تولىمۇ رازى ئىدى. ئۇ ئاغرىپ قالغان ۋاقىتلاردا ھەزرىتى ئەلىگە يۆلىنىپ تۇرۇپ مەسچىتكە چىقاتتى. ۋاپات بولغاندىن كېيىن يۇيۇش ۋە دەپنە قىلىش ئىشلىرىنى ھەزرىتى ئەلى ئۆزى قىلغان.
ھەزرىتى ئەلى ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى خەلىپە بولغاندىن كېيىن، تۇنجى بولۇپ ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىگە بەيئەت قىلغان ئىدى. لېكىن رەسۇلۇللاھنىڭ ۋاپاتى سەۋەبلىك ھەزرىتى فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھا كېسەل بولۇپ قالغانلىقى ئۈچۈن، ئالتە ئايلارغىچىلىك چوڭ ئىشلاردا ئەبۇ بەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن بىللە بولالمىغان. ھەزرىتى فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھا دادىسى رەسۇلۇللاھ ۋاپات بولۇپ، ئالتە ئايدىن كېيىن قازا قىلغان. شۇنىڭدىن كېيىن، ھەزرىتى ئەلى دائىم ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىنىڭ يېنىدا بولۇپ، خەلىپىلىكىگە ياردەملەشكەن. مۇرتەدلەر بىلەن ئۇرۇش قىلغاندا، يەنە جەڭلەرنىڭ ئالدىدا بولغان. ھەزرىتى ئەبۇ بەكرىمۇ ھەزرىتى ئەلىدىن رازى بولغان ھالدا بۇ ئالەم بىلەن خوشلاشقان.
سائادەت پارتىيىسى
thumb|200x200px تۈركىيەدىكى سىياسى پارتىيە.
بۇرۇنقى ڧەزىلەت پارتىيسىدىن كەلگەن.
ھەزرىتى ئەلى رەزىياللاھۇ ئەنھۇ
ھەزرىتى ئۆمەر سۇيىقەستكە ئۇچرىغاندىن كېيىن، بىر قانچە مۇھىم ئادەملەرنى چاقىرىپ ئۆز ئارىسىدىن بىرىنى خەلىپىلىككە تەيىنلەشنى تاپشۇرغاندا، شۇلارنىڭ ئارىسىدا ھەزرىتى ئەلىمۇ بار ئىدى. ھەزرىتى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ”ئەگەر ئۇلار ئاشۇ چاچسىز كىشىنى تاللىسا، بەكمۇ ياخشى بولاتتى، چۈنكى ئۇ خەلقنىڭ ئىشىنى يولىدا بىر تەرەپ قىلالايتتى“ دەپ ھەزرىتى ئەلى ھەققىدىكى ئارزۇسىنى ئىپادىلىگەنىدى. قارار بېرىش، ئىجرا قىلىش، مۇئامىلە، ئوي-پىكىر ۋە باشقا ئىش-ھەرىكەتلەردە ھەزرىتى ئۆمەرگە ئەڭ ئوخشايدىغىنى دەل ھەزرىتى ئەلى ئىدى.
ھەزرىتى ئۆمەردىن كېيىن ھەزرىتى ئوسمان ئىبنى ئەففان خەلىپىلىككە تەيىنلەندى. ھەزرىتى ئەلىمۇ ئۇنىڭغا بەيئەت قىلدى ۋە ئۇنىڭ يېنىدىن ئورۇن ئېلىپ، ئەڭ يېقىن ياردەمچىسى بولدى. ھەزرىتى ئوسمانمۇ ھەمىشە ئۇنىڭ بىلەن مەسلىھەتلىشەتتى. ئاسىيلار ھەزرىتى ئوسماننىڭ ئۆيىنى قورشىۋالغاندا، ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئوغۇللىرى كېچە-كۈندۈز ھەزرىتى ئوسماننىڭ ئىشىكىدە قاراۋۇللۇق قىلىپ ئۇنى قوغدىغانىدى.
ھەزرىتى ئوسمان شېھىد قىلىنغاندىن كېيىن، مۇسۇلمانلار ھەزرىتى ئەلىنى خەلىپىلىككە تەيىنلىدى. ئۇ باشتا بۇ ۋەزىپىنى قوبۇل قىلىشنى خالىمىغان. چۈنكى ئۇ خەلىپە بولۇشنىڭ ئورنىغا دائىم خەلىپىنىڭ مەسلىھەتچىسى بولۇشنى تېخىمۇ ياقتۇراتتى. ئەمما ساھابىلەر ئىسلام ئۈممىتىنى ئۇ كۈنلەردىكى قېيىن ئەھۋالدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ئۇنىڭ خەلىپە بولۇشىنى قەتئىي تەلەپ قىلىپ تۇرۇۋالغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئۈممەتنى بۇ خەتەرلىك ۋەزىيەتنىڭ چاڭگىلىدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈمىدىدە خەلىپىلىكنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولغان.
ئەپسۇسلىنارلىقى، ھەزرىتى ئەلى خەلىپىلىككە تەيىنلەنگەن ۋاقىتتا، مۇسۇلمانلار بەكمۇ پەرىشان بولۇپ، ساھابىلەر شۈبھىدىن يىراق تۇرۇشقا تىرىشقان، ھەتتا بەزىلەر ھەزرىتى ئەلىگە بەيئەتمۇ قىلمىغان(ئىبنۇل ئەسىر: «ئەلكامىل»، 3-جىلىد، 195-بەت).
بۇ ۋاقىتلاردا سۇرىيە ئەتراپى شام ۋالىيسى مۇئاۋىيە ئىبنى ئەبۇ سۇفياننىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا ئىدى. ئۇمۇ ۋەزىيەت مۇقۇملاشقىچە ھەزرىتى ئەلىنىڭ خەلىپىلىكىنى ئېتىراپ قىلىشنى خالىمىغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا مۇسۇلمانلارنى ھەر ۋاقىت قايغۇغا سالىدىغان قانلىق ۋەقەلەر يۈز بەرگەن.
ھەزرىتى ئەلى ھىجرەتنىڭ 2-يىلى رەسۇلۇللاھنىڭ قىزى فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھاغا ئۆيلەنگەن. ئۇ ھايات ۋاقتىدا ئۇنىڭدىن باشقا بىر ئايال بىلەن توي قىلمىغان. فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇممۇل بەنىن بىنتى ھەرەم ئەل كلابىيەگە ئۆيلەنگەن. بۇ ئايالدىن ئابباس، جەئفەر، ئابدۇللا ۋە ئوسمان ئىسىملىك بالىلىرى تۇغۇلغان. ئەمما ھەممىسى ھەزرىتى ھۈسەيىن بىلەن بىرلىكتە كەربالادا قەتلى قىلىنغان. بۇ تۆت قېرىنداش ئىچىدە ئابباستىن باشقىلىرىدىن ئەۋلاد قالمىغان.
ئۇنىڭدىن باشقا ئۇ ئەسما بىنتى ئۇمەيس ئەل ھۇسۇمىيەگە ئۆيلەنگەن. بۇرۇن بۇ ئايال ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئاكىسى جەئفەرنىڭ ئايالى ئىدى. جەئفەر ”مۇئتە جېڭىدا“دا شېھىت بولغاندىن كېيىن، ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى بۇ ئايالنى ئۆز ئەمرىگە ئالغان ۋە مۇھەممەد ئىسىملىك بالىسى دۇنياغا كەلگەن. ھەزرىتى ئەبۇ بەكرى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، بۇ ئايال ھەزرىتى ئەلىنىڭ نىكاھىغا ئۆتكەن. ئەسما ھەزرىتى ئەلىدىن يەھيا، مۇھەممەد ئەلئەسغەر ۋە ئەين ئىسىملىك ئۈچ ئوغۇل تۇغقان. ئەمما ئۈچىلىسىنىڭ بالىلىرى بولمىغان.
ئۇ يەنە بەنى تەغلەب قەبىلىسىدىن ئۇممۇ ھەبىبە بىنتى زەمئاغا ئۆيلەنگەن. بۇ ئايالنى خالىد ئىبنى ۋەلىد ئىراقنىڭ ئەينۇت تەمىر دېگەن يەرنى فەتھى قىلغان ۋاقىتتا ئەسىر ئالغانىدى. ئۇممۇ ھەبىبە ھەزرىتى ئەلىدىن ئۆمەر ۋە رۇقىيە ئىسىملىك ئىككى پەرزەنتلىك بولغان. ئۆمەر 35 يېشىدا ۋاپات بولغان، ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ئۈزۈلۈپ قالمىغان.
ھەزرىتى ئەلى يەنە ئۇممۇ سەئىد بىنتى ئۇرۋە ئىبنى مەسئۇد ئەس سەقەفىييەگە ئۆيلەنگەن. بۇ ئايالدىن ئۇممۇل ھەسەن ۋە رامىلە ئەلكۇبرا ئىسىملىك ئىككى قىز تۇغۇلغان.
ئۇ يەنە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ باشقا بىر كۈيئوغلى ئەبۇل ئاسنىڭ قىزى، يەنى ھەزرىتى فاتىمەنىڭ ھەمشىرىسى زەينەپنىڭ قىزى ئۇمامەگە ئۆيلەنگەن. بۇ ئايالدىن مۇھەممەد ئەلئەۋسەت تۇغۇلغان.
ئەڭ ئاخىرىدا بەنى ھەنىيفە قەبىلىسىدىن ھەۋلە بىنتى جەئفەرگە ئۆيلەنگەن. بۇ ئايال ئۇرۇش مەزگىلىدە خالىد ئىبنى ۋەلىد تەرىپىدىن ئەسىرگە ئېلىنغان ئىدى. بۇ ئايالدىنمۇ مۇھەممەد ئىبنى ئەل ھەنەفىييە دەپ تونۇلغان مۇھەممەد ئەلئەكبەر ئىسىملىك بالىسى تۇغۇلغان.
ھەزرىتى ئەلى ۋاپات بولغان ۋاقىتتا تۆت ئايالى ۋە 19 چۆرىسى بار ئىدى. ئانىلىرىنىڭ ئىسمى تارىختا خاتىرىلەنمىگەن قىزلىرىنىڭ ئىسىملىرى تۆۋەندىكىچە:
ئۇممۇ ھانىي، مەيمۇنە، زەينەپ ئەسسۇغرا(كىچىك زەينەپ)، رامىلە ئەسسۇغرا(كىچىك رامىلە)، ئۇممۇ كۇلسۇم ئەسسۇغرا(كىچىك ئۇممۇ كۇلسۇم)، فاتىمە، ئۇمامە، خەدىچە، ئۇممۇل كىرام، ئۇممۇ جەئفەر، ئۇممۇ سەلەمە ۋە جۇمانە.
ھەزرىتى ئەلىنىڭ 14 ئوغۇل، 17 قىز، جەمئىي 31 بالىسى بولغانىدى. ئەمما بۇلارنىڭ كۆپىنچىسى كەربالادا شېھىت قىلىنغان بولۇپ، نەسەبى پەقەت بەش بالىسى ئارقىلىقلا داۋاملاشقان. بۇلار: ھەزرىتى ھەسەن، ھەزرىتى ھۈسەيىن، مۇھەممەد ئىبنى ئەلھەنەفىييە، ئابباس ۋە ئۆمەر قاتارلىقلار.
ئەينى دەۋردە ھەزرىتى ئەلى خەلىپە بولۇش تەمەسىدە ئەمەس ئىدى. ھالبۇكى ئىسلام ئېمپىرىيىسىنىڭ ھال كۈنى قىيىن كۈنگە قالغان، ئىسلام مەركىزىدىكى خەلىپىنى ئۆلتۈرۈۋەتكەن ئاسىيلار ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەن ئىدى. مۇسۇلمانلار ئۆز ئىچىدىن توغرا يولدىكى يېتەكچى بىر خەلىپىنىڭ دەرھال مەيدانغا كېلىپ، بۆلۈنۈپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئۈمىد قىلىشاتتى. ئۇلار ھەرقايسى ساھابىلەرنىڭ ئالدىلىرىغا بېرىپ، جۈملىدىن تەلھە، زۇبەير، ئەلىلەرنىڭ ئالدىغا بېرىپ خەلىپە بولۇشلىرىنى تەلەپ قىلىشتى. بۇلار بىردەك رەت قىلدى.
خەلىپە سايلانماستىن ۋاقىت ئۇزىراپ كەتتى. باشقا شەھەرلەردىكى قوشۇنلار كېلىۋاتاتتى. ئاسىي قوشۇنلارمۇ ئۆزىنىڭ تەسىر كۈچى بار ۋاقتىدا شۇ ئارقىلىق ئۆزىگە مايىل بىر خەلىپىنىڭ سايلىنىشىنى ۋە ئۆزلىرىنىڭ ئوسماننى ئۆلتۈرگەنلىك جىنايىتىنى ئامال بار تۆۋەنلىتىشىنى ئۈمىد قىلىشاتتى. ئارقىدىن ئۇلار مۇسۇلمانلارنى خەلىپە سايلاشقا مەجبۇرلاشقا باشلىدى. بولمىسا چوڭ ساھابىلەرنى بىر باشتىن قىرىپ تاشلايدىغانلىقىنى، ھەتتا مەدىنىدە قەتلىئام يۈرگۈزىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشتى.
ۋەزىيەت ئىنتايىن خەتەرلىك ئەھۋال ئاستىدا، شۇنداقلا، مۇسۇلمانلارنىڭ قايتا-قايتا تەلەپ قىلىشى ئاستىدا ئاخىر ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ خەلىپە بولۇشقا، شۇنداقلا خەلقنىڭمۇ ھەق يولدا ئۇنى يالغۇز قويماستىن بىرلىكتە مېڭىشىغا رازىلىق بىلدۈردى. ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا سەئد ئىبنى ئەبۇ ۋەققاس، ئابدۇللا ئىبنى ئۆمەر قاتارلىقلاردىن باشقا چوڭ ساھابىلەرنىڭ ھەممىسى بەيئەت قىلدى. مۇئاۋىيە ئاسىي قوشۇنلار بىلەن ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئىپادىسىگە قاراپ، بەيئەت مەسىلىسىدە قۇلىقىنى يوپۇرۇۋالدى. ھەزرىتى ئەلى خەلىپە بولمىسا، بىرىنچى، ئاسىي بەدەۋىيلەر ھوقۇق ئىگىلىۋېلىشى؛ ئىككىنچى، مۇسۇلمانلار بۆلۈنۈپ كېتىشى؛ ئۈچىنچى، مەشھۇر چوڭ ساھابىلەر ۋە خەلق قەتلىئام قىلىنىشى مۇمكىن ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئاخىر خەلىپە بولۇشنى قارار قىلغان. بۇ ھىجرىيە 35-يىلى ئىدى.
ھەزرىتى ئەلى كۈچنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئاسىيلارنى قوغلاپ چىقىرىش كېرەكلىكىنى، ئۇلارنى قوغلاپ چىقىرىش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ مەلۇم شەرتىگە كۆنۈش كېرەكلىكىنى بىلىپ، خەلىپىلىككە چىقىپلا، بىر قىسىم ۋالىيلارنى(بەزى ساھابىلەر ئۇنىمىسىمۇ) ئالماشتۇردى. بىر قىسىم ئىشلارنى تەرتىپكە سالدى. كۇفە، بەسرە، يەمەن ۋالىيلىرى ئالماشتۇرۇلدى. مەككىگىمۇ مۇھىم ئادىمىنى ئەۋەتتى. شۇنداق قىلىپ شامدىن باشقا ئىسلام ئېمپىرىيىسىنىڭ بارلىق ۋىلايەت-ئۆلكىلىرى ۋە ۋالىيلىرى ھەزرىتى ئەلىنىڭ خەلىپىلىكىنى ئېتىراپ قىلىشتى. شام ۋالىيسى مۇئاۋىيە ئىبنى ئەبۇ سۇفيان ھەزرىتى ئەلىگە بەيئەت قىلمىدى. ھەزرىتى ئەلى ئۇنىڭ بەيئەت قىلىشى ئۈچۈن ئادەم ئەۋەتكەن بولسىمۇ، بىراق ئۇ ئەھۋالغا قاراپ بېقىشنى باھانە قىلىپ، ئىپادىسىز بولۇۋالدى.
دەرھەقىقەت، مەسىلىلەر كۆپ ئىدى، پىتنىلەر جىق ئىدى. ھەزرىتى ئەلىنىڭ خەلىپىلىكىنى ئېتىراپ قىلمايۋاتقان ۋالىي مۇئاۋىيە ئىبنى ئەبۇ سوفيان ۋە بىر تۈركۈم ئادەملەر بار ئىدى. ئاسىي قوشۇنلار ئۇنى ھېچ ئىش قىلدۇرمايۋاتاتتى. ھەزرىتى ئەلىنىڭ كۈچى ئاجىز تۇرۇقلۇق، خەلق ئۇنىڭ ئاسىي قوشۇنلارنى جازالىشىنى، ھەزرىتى ئوسماننىڭ ئىنتىقامىنى ئېلىشنى تولىمۇ ئۈمىد قىلاتتى. ئاقىۋەت ئۇ شامغا جازا يۈرۈشى قىلىشى ئۈچۈن خەلقنى پىدايى بولۇشقا چاقىردى، بەزىلەرنىڭ رەت قىلغانلىقىنى كۆرۈپ يەتسىمۇ، ئۇ ھېچكىمنى مەجبۇرلىمىدى. بىر تۈركۈم پىدايىلەر يىغىلدى. قوشۇننىڭ تۇغىنى ئۆز ئوغلى مۇھەممەد ئەلئەكبەر ئىبنى ئەل ھەنەفىيگە تۇتقۇزدى. ئابدۇللا ئىبنى ئابباسنى ئوڭ قاناتقا، ئۆمەر ئىبنى سەلەمەنى سول قاناتقا قويدى. ئەبۇ لەئلا ئىبنى ئامىر ئىبنى ئەل جەرراھنى تۇرشاۋۇل بېگى قىلىپ تەيىنلەپ، شامغا يۈرۈش قىلدى(ئىبنى كەسىر: «ئەلبىدايە»، 7-جىلد، 371-بەت). ئۇ بەسرە، كۇفە، مىسىر ۋالىيلىرىغا ئادەم ئەۋەتىپ، ئۆزىنىڭ بۆلگۈنچىلىككە قارشى ھەرىكىتىگە ماسلىشىشقا چاقىردى.
بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ھەزرىتى ئەلى ھەزرىتى ئوسماننىڭ قاتىللىرىنى ئۆزىگە يېقىن كەلتۈرمىگەن، ئۇلارغا بىرمۇ ۋەزىپە تاپشۇرمىغان ئىدى. ھالبۇكى، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىمۇ نۇرغۇن تەسىر دائىرىسى بار ئادەملەر بولۇپ، ئۇ بىر باش ئاغرىقى سۈپىتىدە يوشۇرۇن تەھدىت بولۇپ تۇرۇۋاتاتتى. دەل شۇ ۋاقىتتا مەككىدىكى بىر تۈركۈم كىشىلەرنىڭ ئۇ ئەۋەتكەن ۋالىينى قايتۇرۇۋېتىپ، مەككىدىن بەسرەگە كۆچكەنلىكى(ئارىسىدا ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھامۇ بار ئىدى) خەۋىرى يېتىپ كەلدى. ئۇ دەرھال قوشۇننى باشلاپ، شامغا ماڭماي بەسرەگە ئاتلانغان بولسىمۇ، ئۇلارغا يېتىشەلمىگەنىدى.
ھەزرىتى ئوسمان ئىبنى ئەففاننىڭ قاتىللىرى بولمىش ئاسىيلارنىڭ مەدىنىنى كونتىرول قىلىۋېلىشى، ئاسىي قوشۇنلارنىڭ دەرھاللا جازالىنىشىنى ئۈمىد قىلىپ ۋە پىتنىدىن قېچىپ بىر تۈركۈم ساھابىلەرنىڭ مەدىنىدىن مەككىگە كېتىشى، ئاندىن ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا باشچىلىقىدىكى بىر تۈركۈم ساھابىلەرنىڭ مەككىدىن بەسرەگە كۆچىشى، شامغا يۈرۈش قىلماقچى بولغان ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ نىشاننى ئۆزگەرتىپ بەسرەگە قاراپ مېڭىشى، ئابدۇللا ئىبنى سەبەئ باشچىلىقىدىكى يەھۇدىيلارنىڭ كۈشكۈرتىشى بىلەن ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا بىلەن ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن ”جەمەل ۋەقەسى“(بۇ ئۇرۇش مۇسۇلمانلار ئارىسىدا يۈز بەرگەن تۇنجى ئىچكى ئۇرۇش) قاتارلىق بىرقاتار ئىشلار كۆڭۈلنى مەلۇم دەرىجىدە غەش قىلسىمۇ، بىراق ھەزرىتى ئەلىنىڭ بۇ مەسىلىگە تۇتقان پوزىتىسىيىسى، يەنى ئۇرۇشتا ئۇچرىشىپ قالغان زۇبەير ئىبنى ئەۋۋامغا رەسۇلۇللاھنىڭ: ”ئى زۇبەير! شۈبھىسىزكى، سەن ئەلى بىلەن ھەقسىز تۇرۇپ، جەڭ مەيدانىدا ئۇچرىشىپ قالىسەن!“ دېگەن گېپىنى ئەسلىتىپ ھەقىقەتكە قايتۇرىشى ۋە ئۇرۇش جىنايەتچىلىرىنى، خاتالىققا يول قويۇپ ئۇرۇشماقچى بولغانلارنى ئەپۇ قىلىپ، بەسرەگە ئابدۇللا ئىبنى ئابباسنى ۋالىي قىلىپ، مۇسۇلمانلارنىڭ كۆڭلىنى تىندۇرىشى بىزنى خۇرسەن قىلىدۇ، شۇنداقلا ئۇنىڭ ھەق يولدىكى ئىزباسار خەلىپە ئىكەنلىكىگە ئىشارە قىلىدۇ.
شام بىلەن مەدىنىنىڭ ئارىلىقىنىڭ يىراقلىقى ۋە يۇقىرىدىكى ۋەقەلەر مۇئاۋىيەنىڭ بەيئەتنى كېچىكتۈرۈشىگە ئوبدانلا بىر باھانە بولغان ئىدى. ئەمما ھەزرىتى ئەلىنىڭ نەزىرىدە مەسىلە ئۇنداق ئەمەس ئىدى، مەدىنىنى دۈشمەن كونتىرول قىلىۋالغان ئىكەن، ھەرقانداق ئۈممەت بۇنى ئاڭلاپلا كۈچنى بىرلىككە كەلتۈرۈشى، خەلىپىگە بەيئەت قىلىشى كېرەك ئىدى. يەنى خەلىپە خەلىپە، ۋالىي ۋالىي بولۇشى كېرەك ئىدى.
ھەزرىتى ئەلى ئۆزى مۇئاۋىيەگە قارشى شامغا يۈرۈش قىلىشنىڭ تەييارلىقىنى قىلدى. ھىجرىيە 36-يىلى بۇ ئۇرۇشقا تۆت ئاي تەييارلىق قىلدى. ھەزرىتى ئەلى ۋەزىپە ئىجرا قىلغاندا ئۆزىگە ۋە باشقىلارغا پەقەتلا ئىچ ئاغرىتمايتتى. بۇ ئۇنىڭ ئادىتى بولۇپ، پۈتۈن ھاياتىدا داۋاملاشقانىدى. ئالدىغا قانچىلىق توسالغۇ ئۇچرىسۇن، ئۇنىڭ ئۈچۈن بەرىبىر ئىدى. توغرا يولدىن چەتنىمەيتتى.
ئەمما ھەزرىتى ئەلى قوشۇنغا ئۆزلىرىگە قورال تەڭلىنىشتىن بۇرۇن ھەرىكەت قىلماسلىققا ئەمىر قىلدى. مۇئاۋىيەمۇ ھەزرىتى ئەلىنىڭ قوشۇنىنىڭ ھەرىكەتلەنگەنلىكىنى تۇيۇپ، شام قوشۇنىنى باشلاپ، سىففىن دېگەن يەرگە باردى. ئۇ قوشۇنىنى فۇرات دەرياسىنىڭ سۈيىدىن پايدىلىنالايدىغان بىر يەرگە ئورۇنلاشتۇردى. ھەزرىتى ئەلىنىڭ قوشۇنلىرى بۇ يەرگە يېتىپ كەلگەندە سۈيىمۇ قالمىغانىدى. ھەزرىتى ئەلى سۇدىن ئورتاق پايدىلىنىشنى تەلەپ قىلسىمۇ، مۇئاۋىيەدىن جاۋاب كەلمىدى. ئۇنىڭ بۇ پوزىتسىيىسى سۈركىلىش پەيدا قىلدى ۋە ھەزرىتى ئەلىنىڭ قوماندانلىقىدىكى ئىراق قوشۇنى ھەرىكەتكە ئۆتۈپ، مۇئاۋىيە قوشۇنىنى چېكىندۈردى. ئەمما ھەزرىتى ئەلى بولسا ھەر ئىككىلا قوشۇننىڭ سۇدىن ئورتاق پايدىلىنىشىغا رۇخسەت قىلدى.
بۇ قېتىملىق ئۇرۇشتا ھەر ئىككىلا تەرەپ مۇسۇلمان بولغانلىقى ئۈچۈن قاتتىق ئۇرۇشمىغان، سۇنىمۇ ئورتاق ئىشلەتكەن، سۆھبەتتىنمۇ بىرەر نەتىجە چىقمىغان، بىر مەزگىل شۇنداق داۋاملاشقاندىن كېيىن، ئاخىرى چوڭ ئۇرۇش قىلغان...ھەر ئىككىلا تەرەپتىن كۆپ ئادەم ئۆلگەن. ئاقىۋەت مۇئاۋىيە قوشۇنى يېمىرىلىشكە باشلاپ، قوشۇنلىرى نەيزىسىنىڭ ئۇچلىرىغا «قۇرئان كەرىم» پارچىلىرىنى ئېسىپ، ئىراق قوشۇنىنىڭ ھۇجۇم قىلماسلىقىنى تەلەپ قىلغان. ئاقىۋەت ئۇرۇش ئاخىرلىشىپ، ئىككى تەرەپ كېلىشىم ھاسىل قىلىپ قايتىشقان(ئىبنى كەسىر: «ئەلبىدايە»، 409－447 بەتلەر).
كېلىشىم مۇئاۋىيەگە پايدىلىق بولغانلىقى ئۈچۈن بىر تۈركۈم كىشىلەر ھەزرىتى ئەلىگە نارازى بولغان، ئۇرۇش قىلايلى دېسىمۇ جەڭگىۋارلىقى سۇسلاپ كەتكەن. نارازىلىق كەيپىياتىدىكى كىشىلەر بىلەن ھەزرىتى ئەلى ئوتتۇرىسىدا سۈركىلىش بولغان. ھەزرىتى ئەلى گەرچە بۇلارنى قايتا تەشكىللەپ شامغا يۈرۈش قىلماقچى بولغان بولسىمۇ، بىراق بۇ ئويىدىن ۋاز كەچكەن. مۇئاۋىيە سىففىن دېگەن جەڭ مەيدانىغا قايتا كېلىپ، ھەزرىتى ئەلىنىڭ قوشۇنىنى تاپالمىغان. ھەزرىتى ئەلى بولسا كۆپ قېتىم ئۇرۇشنى بېشىدىن كەچۈرگەن خەلقنىڭ چارچىغانلىقىنى كۆرۈپ، دەم ئېلىشىنى خالاپ قالغانىدى.
بۇ ۋاقتىلاردا بىر قىسىم ئادەملەر ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئەمرىگە بويسۇنۇشمىغان، ۋەزىپىسىنى ئورۇندىمىغان(خاۋارىجلار گورۇھى مۇشۇ ۋاقىتتا مەيدانغا كەلگەن). چېگرا رايونلاردىمۇ مەلۇم سۈركىلىشىشلەر بولۇپ تۇرغان. مۇئاۋىيە قۇتراۋاتقان ۋىزانتىيىلىكلەرنىڭ ئاغزىنى ۋاقىتلىق پۇل بىلەن تۇۋاقلاپ، شامنى تۇتۇپ تۇرغان. شەرقىي چېگرادا ۋالىيلار قىيىن ئەھۋالدا قالغان. گەپ-سۆز، پىتنە -پاساتلار ئاۋۇپ كەتكەن. قىيىن ئەھۋالدا قالغان ھەزرىتى ئەلى بولسا ئۆزىنىڭ ھامان شېھىت قىلىنىدىغانلىقىنى بىلەتتى. رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭ ئۈممەتنىڭ ئەڭ بەتبەخ ئادىمى تەرىپىدىن قەتلى قىلىنىدىغانلىقىنى دېگەن ئىدى. بەسرەگە قويۇلغان ۋالىي ئابدۇللا ئىبنى ئابباسقىمۇ كىشىلەر شۇنداق مۇئامىلە قىلىشقان. بۇ ئىككىيلەن ھەقىقەتەن جاپادا قالغانىدى.
بۇ ۋاقىتلاردا شام تەرەپ تېخىمۇ ھەددىدىن ئېشىشقا باشلىغان. مەسىلەن، ھىجرىيە 38-يىلى مۇئاۋىيە ئەمرۇ ئىبنى ئاسنى مىسىرغا ئەۋەتىپ، مىسىر ۋالىيسى مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇ بەكرىنى ئۆلتۈرۈۋېتىپ مىسىرنى ئېلىۋالغان. ھەزرىتى ئەلىنىڭ مۇھىم ئادىمى ئەلئەشتەر ئۇلار تەرىپىدىن جىزرە دېگەن يەردە زەھەرلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەن. ھەتتا ھىجرىيە 39-يىلى مۇئاۋىيە ھەزرىتى ئەلى ھۆكۈمىرانلىقىدىكى بەزى يەرلەرگە قوشۇن ئەۋەتىپ، شۇ يىلى ئۆز ئادىمىدىن بىرىنى ھەج مەۋسۇمىنى باھانە قىلىپ مەككىگە قوشۇن بىلەن كىرگۈزگەن. ھەزرىتى ئەلى ئادەم ئەۋەتمەكچى بولسىمۇ، بىراق خەلق ئۇنىڭ چاقىرىقىغا پىسەنت قىلمىغان. بۇ ئەھۋالنى كۆرگەن پارىس، كىرمان خەلقلىرىمۇ جىزيەنى رەت قىلىپ، ۋالىي سەھل ئىبنى ھۇنەيفنى ھەيدىۋەتكەن. ھەزرىتى ئەلى زىياد ئىبنى ئەبىھنى ئەۋەتىپ ئۇلارنى قايتا باش ئەگدۈرگەن.
ھىجرىيە 40-يىلى مۇئاۋىيە بۇسرى باشچىلىقىدىكى ئۈچ مىڭ كىشىلىك قوشۇننى ھىجاز رايونىغا كىرگۈزگەن. ھىجاز رايونىدىكى ۋالىيلار ئەل بولغان. ھەزرىتى ئەلى خەلقنى ئۇلارغا قارشى ھەرىكەتلەندۈرمەكچى بولغاندا مەغلۇب بولغان. كېيىن بۇسرى يەمەنگە ھۇجۇم قىلغاندا ھەزرىتى ئەلى جارىيەنى ئۇنىڭغا قارشى ئەۋەتكەن، جارىيە يەمەنگە كەلگەندە ھەزرىتى ئەلىنىڭ شېھىت قىلىنغانلىقىنى ئاڭلاپ، خەلقنى كىمنى خالىسا شۇنىڭغا بەيئەت قىلىشقا بۇيرۇغان.
ھەزرىتى ئەلى يارىدار ھالەتتىمۇ قاتىلنى تۇتۇپ قالسا، پەقەتلا ئۆلۈم جازاسى بېرىشنى، ئەزالىرىنى كەسمەسلىكنى تەۋسىيە قىلغان. خەلىپىلىك مەسىلىسىگىمۇ: ”ئۆزۈڭلار ئەڭ توغرىسىنى قىلىڭلار!“ دەپ جاۋاب بەرگەن. ئۇ ئۇزۇن ئۆتمەي ۋاپات بولغان. ئۇنى ھەسەن، ھۈسەيىن ۋە جىيەنى ئابدۇللا ئىبنى جەئفەر يۇيۇپ كېپەنلىگەن.
ھەزرىتى ئەلى ۋاپات بولغاندىن كېيىن خەلق يىغىلىپ ھەسەنگە بەيئەت قىلغان. ئۇ خەلىپىلىكتە ئالتە ئاي ئولتۇرغان، كېيىن كىشىلەرنىڭ ئۆزىنى يالغۇز قالدۇرغانلىقىنى كۆرۈپ، مۇسۇلمانلارنىڭ بۈيۈك بىرلىكىنى مۇھىم بىلىپ، ئىتتىپاقلىق ئۈچۈن ھەممىدىن ۋاز كېچىشكە رازى بولغان ۋە خەلىپىلىكنى مۇئاۋىيەگە ئۆتۈنۈپ بەرگەن.
ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مازىرىنىڭ قەيەردە ئىكەنلىكى تا ھازىرغىچە ئېنىق ئەمەس. بەزىلەر ئۇنىڭ كۇفەگە دەپنە قىلىنغانلىقىنى ۋە كېيىنچە بالىلىرى تەرىپىدىن مەدىنىگە كۆچۈرۈلگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ. بەزىلەر بولسا مەخپىي دەپنە قىلىش ئۈچۈن تاۋۇتنىڭ بىر تۆگىگە ئارتىلغانلىقىنى ۋە تۆگىنىڭ نېمە ئۈچۈندۇر يوقاپ كەتكەنلىكىنى، تاۋۇتنىڭ ئىچىدە قىممەتلىك بايلىق بار دەپ ئويلىغان بىر توپ كىشىنىڭ تۆگىنى تىقىۋالغانلىقىنى، ئەمما تاۋۇتنى ئېچىپ ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مېيىتىدىن باشقا نەرسە تاپالمىغان بۇ كىشىلەرنىڭ ئۇنى تەي تېغىغا دەپنە قىلغانلىقىنى رىۋايەت قىلىشىدۇ. بۇ ھەقتە رىۋايەتلەر بەكمۇ كۆپ ھەم ھەر خىل بولۇپ، قولىدا ھېچقانداق دەلىلى بولماي تۇرۇپ ئۇنىڭ قەبرىسىنىڭ نەجەفتە ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ يۈرگەنلەرمۇ ئاز ئەمەس. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ پەزىلەتلىرى توغرىسىدا كۆپلىگەن ھەدىسلەر نەقىل قىلىنغان. ئاللاھ تائالا ۋە ئاللاھنىڭ رەسۇلى رەسۇلۇللاھنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلى، كۈيئوغلى، مۇبارەك ئورۇنباسارى، بەدر، ئۇھۇد، خەيبەر جەڭلىرىنىڭ قەھرىمانى، ھەسسەنەيىننىڭ(ھەسەن ۋە ھۈسەيىننىڭ) دادىسى، فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ يولدىشى، جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابىنىڭ بىرى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رازى بولسۇن!!
مەنبە
«جۇڭگو مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلىدىن
ھەسەل
200 px
مىللەت كىملىكى تۇغما بولاممۇ؟
ھازىر قىسمەن ئۇيغۇرلاردا مىللىتى ئۇيغۇر بولسلا، قانداقلا بولمىسۇن، كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۆزىدە ئۇيغۇرلۇق كىمىلىكىنى، ھىچ بولمىسا ئۇيغۇرلۇق ھېسسىياتىنى ئىپادىلەيدۇ، دېگەن كۆز قاراش مەۋجۇت. بۇ خىل كۆز قاراش ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ سابىق رەئىسى نۇر بەكرى مەسىلىسىدە تېخىمۇ روشەن گەۋدىلەندى.
ھەسەل
ھەسەل چىقىدىغان كۆنەك:250 px
مىللەت كىملىكى تۇغما بولاممۇ؟
مىللەت ئۇقۇمى بولسا بىر تۈپ ئىنسانلار ئورتاق ئىگە بولغان ئادەم فىزىئولوگىيىسى چۈشەنچىسى ۋە ئىجتىمائىيىلىق چۈشەنچىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر مۇرەككەپ ئۇقۇمدۇر. بۇ ئۇقۇمدىكى ئادەم فىزىئولوگىيىسى چۈشەنچىسى پەقەت مۇئەييەن بىر مىللەتتىكى ئورتاق ئېتنىك ئالاھدىلىكىنى ئىپادىلەيدۇ، چۇنكى بىر مىللەت ئاھالىسىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئاساسى ئۇرۇقداش قەبىلىلەر بولغاچقا، ئۇلارنىڭ DNA دا ئۇرتاقلىق مەۋجۇتلا بولۇپ قالماستىن، يەنە ئىرسىيەت ئالاھىدىلىكلىرى مەۋجۇت، شۇڭلاشقا بىر مىللەتكە تەئەللۇق بولغان ئادەملەر فىزىئولوگىيىلىك جەھەتتىن بولۇپمۇ تاشقى كۆرۈنۈش قىياپىتىدە ئوخشاشلىق ئالامەتلەرگە ئىگە.
ھەسەل
ھەسەل ساندۇقى:250 px
مىللەت كىملىكى تۇغما بولاممۇ؟
بۇ نۇقتىنى پىروفېسسور سىمىسىنىڭ «بۇ مەسىلىدە خىتاينىڭ رەسمىي تارىخنامىلىرىدىكى بىر ماتېرىيالنى تەتقىق قىلىپ بېقىش ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئۇنىڭدا خاتىرىلىنىشىچە، ھۇنلار قاڭشارلىق، ساقال- بۇرۇتلۇق بولۇپ، ئۇلار بىلەن خىتايلارنى ناھايىتى ئاسانلا پەرلەندۈرگىلى بولىدىكەن.» دىگەن سۆزلىرى تولۇق ئىسپاتلاپ بىرىدۇ. (ئامېرىكا، ۋىليام مونتىگومېرى ماكگوۋېرىن: «ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەدىمكى دۆلەتلەر تارىخى» ، 1939- يىلى، ئۇيغۇرچە 2012- يىل نەشرى،162- بەت ). شۇڭلاشقىمۇ ئۇيغۇرلارنى بىر مىللەت سۆپىتىدە يوقىتىشنىڭ «ئۈنۈملۈك، ئەپلىك ۋە ئوڭۇشلۇق» بولىدىغان چارە- تەدبىرىنى ئىجاد قىلىش ئۈچۈن خىتاي دائىرلىرى ئامېرىكىنىڭ «تېرموفىشىر» شېرىكىتىدىن 12 مىليوندىن ئارتۇق ئامېرىكا دوللىرى خەجلەپ سېتۋالغان ئادەملەرنىڭ DNA ئەۋرىشكىسىنى ئالىدىغان ئەڭ ئىلغار تېخىنىكىلىك تىببىي ئۈسكۈن بىلەن «ئومۇميۈزلۈك سالامەتلىك تەكشۈرۈش» نى باھانە قىلىپ، ئىنساننىڭ كىشلىك ھوقۇق دەخلىسىزلىكىنى دەپسەندە قىلىپ، قانۇنسىز رەۋىشتە ئۇيغۇرلارنىڭ DNA قاتارلىق بىئولوگىيىلىك ئۈچۇرلىرىنى يىغماقتا.
ئەمدى، ئادەمنىڭ ئىجتىمائىيىلىقى بولسا مۇئەييەن بىر ئادەمنىڭ ئۆزى مەنسۇپ بولغان مىللەتنىڭ ئورتاق ئىجتىمائىيىلىقىنى يەنى مەزكۈر ئادەم تەئەللۇق بولغان مىللەت كىملىكى – ئورتاق تىل، ئورتاق زېمىن، ئورتاق ئىقتىسادىي تۇرمۇش ۋە مەدەنىيەتتە ئىپادىلىنىدىغان ئورتاق پسىخولوگىيىلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە كىشىلار توپىغا ئوخشاش ئىجتىمائىيىلىققا ئىگە بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ.