cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«ئەتەبەتۇلھەقايىق» داستانىدا ئىپادىلەنگەن ئىلىم-مەرىپەت توغرىسىدىكى قاراشلار
شائىرنىڭ يۇقىرىدىكى مىسرالىرىنى ئىنچىكىلىك بىلەن مۇلاھىزە قىلساق كىشىلەرنى ئۆزلىرىنىڭ گۈزەل جەمئىيىتىنى بەرپا قىلىش ، بەخت – سائادەتلىك يولنى ئېچىش ئۈچۈن بىلىملىك ، پەزىلەتلىك بولۇپ ، نادانلىقتىن قەتئىي ھەزەر ئەيلەپ ، ئەقىل – پاراسەت بىلەن ئىش قىلىشقا ئۈندەيدۇ ، ھەمدە ئىنساننىڭ قەدىر – قىممىتى (زىننىتى) كىشىلەرنىڭ فىزىئولوگىيىلىك تاشقى قىياپىتى ياكى مال – دۇنياسىدىن ئەمەس ، بەلكى پىسخولوگىيىلىك ماھىيىتىدە شەكىللەنگەن ئەقىل – پاراسەت ، ئىلىم – بىلىم ۋە پەزىلەت ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر مەزمۇنلۇق پەلسەپىۋى پىكرى ئارقىلىق يورۇتۇپ بەرگەن. ئۇنىڭچە ، بىلىم پۈتكۈل ئىنسانىيەت مەنىۋىيىتىگە ئورتاق نەرسە ، ئىنسانىيەت جەمئىيىتى تەرەققىياتىنىڭ ماھىيىتى ، روھىي ئازادلىقىنىڭ مەنبىئى ، ئۇنى پۈتكۈل جەمئىيەت كىشىلىرى تىرىشىپ ئۆگىنىپ ، ئىلىم – مەرىپەتلىك بولسا ، ئىنسانىيەت تەرەققىياتىنىڭ گۈللىنىشى ۋە سۈپىتىگە زور تەسىر كۆرسىتىدۇ ، دەپ قارىغان. بۇنى شائىر شەرھىيلىگەندە ، ئالىملار ، بىلىملىكلەر ئىلىم – ئېرپان بىلەن جەمئىيەتتە تونۇلىدۇ ، يۇقىرى ئابروي ، ھۆرمەتكە ئېرىشىدۇ ، شۇڭا بىلىمنى ئەقىل – ئىدراك بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ھەرگىز زېرىكمەي ئۆگىنىش ، بىلىم دېڭىزىغا شۇڭغۇپ كىرىش ، بىلىم مەيلى قانداق جايدا (قايسى ئەلدە) بولۇشىدىن قەتئىينەزەر شۇ يەرگە بېرىپ ، جاپا – مۇشەققەتتىن قورقماي ئۆگىنىش ، بىلىم ئىگىلەش لازىم دەپ تەشەببۇس قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە بىلىم قەدرىنى ۋە بىلىملىكلەرنى پەقەت بىلىم ئەھلىلىرىلا بىلىدۇ ۋە قەدىرلەيدۇ. بىلىمسىز ئەخمەقلەر بۇنى ھەرگىز چۈشەنمەيدۇ ھەم چۈشىنىشى ئەسلا مۇمكىن ئەمەس ، دەپ كىنايە قىلىش ئارقىلىق بىلىمسىزلىكنىڭ ئۆز نۆۋىتىدە شەخسىنى ۋە ئاۋام خەلقنى نادانلاشتۇرىدىغان ، يورۇق دۇنيانى زۇلىمەتكە ئايلاندۇرىدىغان قاباھەتلىك ماھىيىتى بىلەن زىيىنىنى سېلىشتۇرۇپ ، بىلىمسىزلىك ، نادانلىقنى دەل جايىدا كېلىشتۈرۈپ مەسخىرە قىلىدۇ.
ئەسلىسى : 48. بىلىگسىزگە ھەق سۆز تاتىقسىز ئەرۇر ،
ئاڭار پەند نەسىھەت ئاسىغىسىز ئەرۇر.
نە تۇرلۇگ ئارىغسىز ئەرىر يۇماقىن ،
جاھىل يۇپ ئارىمىز ئارىغىسىز ئەرۇر.
يەشمىسى : (بىلىمسىزگە ھەق سۆز تەمسىز بىلىنىدۇ ،
(لېكىن) نادانلىق يۇيۇپ تازىلىغىلى بولمايدىغان كىردۇر .)
ئەسلىسى : 49. بىلىگلىگ كىشى كۆر بىلۇر ئىش ئودىن ،
بىلىپ ئىتەر ئىشنى ئۆكۇنمەز كىدىن.
قامۇغ تۇرلۇگ ئىشتە بىلىگسىز ئوڭى ،
ئۆكۈنچ ئول ئاڭار يوق ئوڭ ئاندا ئادىن.
ئۇ ئىشنى بىلىپ قىلىدۇ ، كېيىن ئۆكۈنمەيدۇ.
بىلىمسىز ھەممە ئىشتا ئۆكۈنىدۇ ،
ئەسلىسى : 52. بىلىگلىگ سۆزى پەند نەسىھەت ئەدەب ،
بىلىگلىگنى ئۆگدى ئەجەم ھەم ئەرب.
تاۋارسىزقا بىلىگى تۇكەنمەز تاۋار ،
نەسەبىسىزقا بىلگى يىرىلمەز نەسەب.
يەشمىسى : (بىلىملىكنىڭ سۆزى پەند – نەسىھەت ۋە ئەدەبتۇر ،
بىلىملىكنى ئەجەممۇ ، ئەرەبمۇ ماختىدى.
مۈلۈكسىزگە بىلىم تۈگىمەس مۈلۈك ،
نەسەپسىزگە بىلىم ئۈزۈلمەس نەسەپ .)
مۇئەللىپ خۇددى يۇقىرىدا مىساللاردا كۆرسەتكەندەك ، خاتىمە ئورنىغا بېرىلگەن “ئىلىم – مەرىپەت” ھەققىدىكى شېئىرى ھېكمەتلىرىدە بىلىملىكلەرنى ھەرقانداق ئادەم ۋە ھەرقانداق ئەل خەلقى ماختاپ مەدھىيلەيدىغانلىقى ھەم يۇقىرى ھۆرمەتكە سازاۋەر بولۇپ ئەتىۋارلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىش بىلەن بىلىمنىڭ مۈلۈكسىزلەرگە تۈگىمەس مۈلۈك ،نەسەبىسىزلەرگە ئۈزۈلمەس نەسەب ئىكەنلىكىنى شېئىرىي تىل بىلەن خىتاب قىلىدۇ. بىلىمنىڭ ئېسىل خاسىيىتىنى چۈشەندۈرىدۇ.
ئومۇمەن ، شائىر ئەھمەد يۈكنەكى بىلىم ، مەرىپەت ، پەزىلەتلىك بولۇشنى ئۆزىنىڭ ئېستېتىك غايىسىگە سىڭدۈرۈپ ، ئىنسانىيەتنىڭ گۈزەل كېلىچىكى ، ئىستىقبالى ، بەخت – سائادىتىگە باغلاپ تەپەككۇر قىلىدۇ. بىلىمنى يول كۆرسەتكۈچ ماياك ، قۇدرەتلىك كۈچ دەيدىغان تەسەۋۋۇرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ ھەم ئۇنى قىزغىن مەدھىيلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە بىلىمسىزلىك ، نادانلىقنىڭ مىللەتكە ئاپەت ، ۋەتەن ، خەلققە كۈلپەت ، ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىگە مۆلچەرلىگۈسىز ئېغىر ئاقىۋەت كەلتۈرىدىغانلىقىنى رېئال ئىجتىمائىي ۋە پەلسەپىۋى مەسىلىلەرنى ئەتراپلىق كۆزىتىش ، تەھلىل قىلىش ئارقىلىق ئالدىن مۆلچەرلىيەلىگەنلىكىنى ، شۇنداقلا بىلىمسىزلىك ، نادانلىققا قارىتا قاتتىق نەپرەتلىنىش تۇيغۇسىنى ئىپادىلىگەنلىكىنى بايقاشقا بولىدۇ.
“ئىلىم – مەرىپەت”لىك بولۇش ئىنسانىيەت تەرەققىياتىدىكى ماھىيەتلىك ھادىسە ، ئىنسان ئەقلىنىڭ مېۋىسى ، مەنىۋى ھاياتنىڭ ئوزۇقى. ئىلىم – بىلىم بولغاندا ئىلىم – پەن ، جەمئىيەت تەرەققىي قىلىدۇ دەيدىغان قاراشلار خېلى بۇرۇنلا دۇنياۋى تېما سۈپىتىدە ھەرقايسى ئەل مەدەنىيەت ، تارىخ سەھىپىلىرىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپقانىدى. بۇ خىل ئىلىم – مەرىپەت ئىدىيىسى پۈتكۈل ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدىن ئالغاندىمۇ مەيلى ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى ، مەيلى قاراخانىلار خانلىقى دەۋرىدە مەيدانغا كەلگەن مۇنەۋۋەر فولكلور ۋە يازما ئەدەبىيات نەمۇنىلىرى 10 بولسۇن ، بۇلاردا ئىلىم – مەرىپەت ئىدىيىلىرى ئەنئەنە سۈپىتىدە گەۋدىلىنىپ ، ئۆزىدىن كېيىنكى دەۋرلەردە مەيدانغا كەلگەن ئەدىب ئەھمەدنىڭ «ئەتەبەتۇلھەقايىق» ، رابغوزىنىڭ “قىسسەئى رابغوزى”سىغا ۋە ئەتايى ، سەككاكى ، لۇتفى ، نەۋائى ، نىزارى ،نازىمى قاتارلىق ئەدىب ۋە شائىر ، يازغۇچىلارنىڭ مۇنەۋۋەر ئەسەرلىرىگە ئوخشىمايدىغان دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىپ كەلگەنلىكىمۇ ئەنە شۇ نۇقتىنى يەكۈنلەيدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا ، ئەدىب ئەھمەد بىننى مەھمۇد يۈكنەكى ئۆز دەۋرىنىڭ ئىلىم – پەن بىلىملىرىدىن تولۇق خەۋىرى بار ، ئىنسان كامالىتى ۋە بەخت – سائادىتىنى ئىلگىرى سۈرگۈچى ھەم دۇنيانى بىلگۈچى ۋە شەرھىيلىگۈچى ئىنسان سۈپىتىدە خۇددى شەرق مەدەنىيىتى جۈملىدىن ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا ئىلىم – بىلىمنى قورال قىلىپ بىر ئۆمۈر كۈرەش قىلغان ئۇلۇغ ئالىم فارابى ، يۈسۈپ خاس ھاجىپ ، مەھمۇد قەشقىرىدەك ئۇلۇغ ئەدىب ، مۇتەپەككۇر ، ئۇلۇغ گۇمانىزمچى شائىر. ئۇنىڭ ۋەكىللىك ئەسىرى «ئەتەبەتۇلھەقايىق» خۇددى “قۇتادغۇبىلىك” ، “تۈركىي تىللار دىۋانى”غا ئوخشاش ئېلىمىز جۈملىدىن ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيىتى تارىخىدا تىكلەنگەن يەنە بىر ئابىدە ھېسابلىنىدۇ.
«ئەتەبەتۇلھەقايىق» نىڭ مۇلاھىزىسىگە نەزەر تاشلىساق : ئۇ ھەرگىزمۇ نوقۇل دىنىي ئەقىدىلەرنى تەشۋىق قىلىدىغان دېداكتىك خاراكتېرىدىكى ئەسەر بولماستىن ، بەلكى دۇنياۋى ھاياتنى تەرتىپكە سېلىشتىكى پەلسەپىۋى قاراشلارنى بايان قىلىش بىلەن ئوي – پىكىرلەرنى ئابستراكت تۈزەش جەھەتتە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان ئۆزگىچە بەدىئىي ئۇسلۇب ۋە يۇقىرى قىممەت ياراتقان داستان. مۇنداقچە ئېيتقاندا ، مەزمۇنى جەھەتتىن ئۆزىگە كەڭ ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى تېماتىك مەزمۇن قىلغان “قۇتادغۇبىلىك” داستانىدىن كەسكىن تەرىزدە ئاجرىلىپ تۇرىدۇ. مىسالى : “قۇتادغۇبىلىك”تە ئىپادىلەنگەن ئىجتىمائىي ۋە پەلسەپىۋى پىكىرلەر كۆپىنچە خىسلەتلىك شەخسلەر ئارقىلىق ئەمەلىي تۇرمۇش ، مەئىشەت مەسىلىلىرى ھەققىدە بايان قىلىنسا ، «ئەتەبەتۇلھەقايىق»دا ئىلىم – مەرىپەت ، پەزىلەت ئۈستىدە سىمۋوللۇق پىكىر يۈرگۈزۈلۈپ ، تۇرمۇشنىڭ مەنىۋى ئەخلاقىي تەرەپلىرى بولۇپمۇ “بىلىم ، ئەخلاق ، ئادالەت” چۈشەنچىسى ماھىيەتلىك مەسىلىلەر قاتارىدا يۈكسەك بالداققا كۆتىرىلىپ بايان قىلىنىدۇ.
داستان ئەرەب ، پارس تىللىرىنىڭ كۈچلۈك تەسىرىدە “چاغاتاي تىلى” دەپ ئاتالغان ئۇيغۇر يېقىنقى زامان ئەدەبىي تىلى شەكىللىنىۋاتقان دەۋرنىڭ مەھسۇلى بولسىمۇ ، ئۇنىڭدا چىڭگىزخان قوشۇنلىرىنىڭ ھەربىي ئىستىلالىرى ۋە شۇ دەۋرلەردە كۈنسېرى ئەۋج ئېلىۋاتقان سوپىزم ھەققىدە ھېچنەرسە دېيىلمەيدۇ. ئەمما “قۇتادغۇبىلىك” داستانىغا قارىغاندا خېلى دېموكراتىك پىكىرلەرنى يازغانلىقىنى بايقاشقا بولىدۇ.
داستاننى چوڭقۇرلاپ ، تەتقىق قىلىپ كۆرگىنىمىزدە ، ئۇ 11-ئەسىردە پەرغانە ۋادىسىدا ئورتاق ئەدەبىي تىللىق رولىنى ئۆتىگەن مۇھىم ھۆججەت بولۇپلا قالماي ، بەلكى “قۇتادغۇبىلىك” تىلى بىلەن 11-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا شەكىللەنگەن “چاغاتاي تىلى”نى ئۆزئارا باغلاشتا مۇھىم كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىغان مەشھۇر داستان.
داستاننىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى كۈچلۈك تەسىرچانلىقىدا كۆرىلىدۇ ، ئۇلۇغ مۇتەپەككۇر شائىر ئەلشىر نەۋائى ئۆزىنىڭ “نەسەئىمۇل مۇھەببەت” (“مۇھەببەت شاماللىرى”) دېگەن ئەسىرىدە ئەدىبنى ئوتتۇرا ئاسىيا شەيخلىرى قاتارىدا ساناپ ئۆتۈپ ، ئۇ توغرىسىدا ئالاھىدە توختىلىشتىن سىرت ، سۇلتان ھۆسەيىن بايقارانىڭ ئوغلى بەددىئۇز زامانغا يازغان خەتلىرىدە «ئەتەبەتۇلھەقايىق» داستانىدىن بىرنەچچە مىسرالارنى مىسال كەلتۈرۈپ يازغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ. شۇنىڭدەك ، “سەددى ئىسكەندەر” داستانىدىكى بىر نەچچە مىسرا ئۇنىڭدىن ئېلىنغان قاپىيىنى ئەينەن قوللىنىدۇ. 11 بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا ، «ئەتەبەتۇلھەقايىق» داستانىنىڭ ئۆزىدىن كېيىنكى دەۋرلەردە ياشاپ ئىجاد ئەتكەن ئەلشىر نەۋائى قاتارلىق شائىر ، يازغۇچىلارغا بەلگىلىك دەرىجىدە تەسىر قىلغانلىقىنى مۇلاھىزىسىز ئىسپاتلايدۇ ، خالاس.
ئاخىرىدا ، شائىر ئەدىب ئەھمەدنىڭ “ئىلىم – مەرىپەت” توغرىسىدىكى جاراڭلىق خىتابىغا ئاساسەن شۇنى خىتابەت قىلىپ ئۆتىمەنكى ، “ئىنسان – تەپەككۇر قۇياشى ۋە ھېسسىيات سەييارلىرى تۈپەيلى ، ئۆز روھىيىتى ۋە ئۆز ھاياتىنى كامالەتكە يۈزلەندۈرەلەيدىغان مۇجەسسەم ئىقتىدارلىق ئىجتىمائىي ھايۋان .” 12 يەنە خۇددى ئېنگېلس ئېيتقاندەك : “تەبىئەت پەقەت ئىنسان ئارقىلىقلا ئۆزىنى بىلىشكە مۇيەسسەر بولالىغان .” 13 شۇڭا ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ ھازىرقىدەك يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان باسقۇچقا كېلەلىشى ئىنسانلارنىڭ ئۇزاق زامانلاردىن بېرى ئاڭلىق ، مەقسەتلىك ، پىلانلىق ئىجادىي ئەمگىكىنىڭ مەھسۇلى. بۈگۈنكىدەك ئىلىم – پەن ، مائارىپ ، مەدەنىيەتنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلالىشىمۇ ئىنسانلارنىڭ ئەنە شۇنداق ئىجادىي مېھنىتىنىڭ مەھسۇلىدۇر. بۇنىڭ تۈپ يىلتىزى بىلىم. بىلىم بولمىسا ئىنسانىيەت جەمئىيىتى تەرەققىي قىلىپ گۈللىنىشى ، ھېچقانداق بىرەر ئىشنىڭ ۋۇجۇدقا چىقىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇنىڭ ئۈچۈن ھازىرقىدەك ئەلۋەك شارائىتنىڭ قەدىرىگە يېتىپ ، خۇددى شائىر ئەدىب ئەھمەي يۈكنەككە ئوخشاش بىلىمنى تىرىشىپ ئۆگىنىپ ، ئۇنىڭ قەدىرىگە يېتىپ ، ھەم ئۇنىڭ رېئال ھاياتىي كۈچى ۋە ھەقىقىي ماھىيىتىنى چۈشىنىپ ، كەلگۈسى ئەۋلادلارغا زور بەخت يارىتىش ئۈچۈن ياشلىقىمىزدىن باشلاپلا ئىلىم – بىلىمنى زېرىكمەي – تېرىكمەي ئۆگىنىشىمىز لازىم. شۇنداقلا شائىرنىڭ ئۆز داستانى «ئەتەبەتۇلھەقايىق»تا ئىپادىلەنگەن ئىلىم – مەرىپەتلىك بولۇش ، پەزىلەتلىك بولۇش ئىدىيىسى بىلەن گۈزەل غايىسىگە ھەقلىق يوسۇندا ۋارىسلىق قىلىشىمىز ھەم بۇ خىل ئوپتىمىستىك روھقا تولغان تەرەققىپەرۋەر گۇمانىزملىق ئىدىيىسى بىلەن ئېستېتىك قاراشلىرىنى چوڭقۇر ئۆگىنىشىمىز ۋە تەتقىق قىلىشىمىز لازىم.
___________________________________________________________
ئىزاھاتلار :
1. “جۇڭگو ئىسلام قامۇسى” 1994 – يىل ، چىڭدۇ نەشرى ، 738 – بەتتە ئەھمەد يۈكنەكىنى مىلادى ؟1100 – ؟1180 – يىللاردا ياشىغان دەپ كۆرسەتكەن. غ. ئوسمان “ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى قىسقىچە تارىخى” 1996 – يىل 1 – كىتاب ، 282 – بەتتە بۇ يىلنامىنى قوللانغان. يۈكنەك ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىر جاينىڭ نامى. ھازىر بۇ يەر قەيەردە ئىكەنلىكى ئېنىق ئەمەس. ئاپتور بۇ جاي نامىنى ئۆزىگە ئەدەبىي تەخەللۇس قىلغان.
2. پروفېسسور ئە. ي. بىرتىلىس : “ئەھمەد يۈكنەكىنىڭ (ھىبەتۇلھەقايىق) داستانى” ( نۇسقا) ناملىق ماقالىسىدا ، بۇ داستان 235 بېيت ، 11 بابقا بۆلىنىدۇ دەپ كۆرسەتكەن. (“بۇلاق” ژۇرنىلى ، 1981 – يىل 3 – سان ، 261 – بەتكە قارالسۇن).
3.داستان 484 مىسرادىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، ئۇنىڭغا كېيىن ئەمىر سەيغەددىن ، بۈيۈك ئەمىر ئارسلان خوجا ئارسلان خوجا تارقان قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئىلاۋە قىلىنغان ئۈچ پارچە شېئىرنى قوشقاندا ، ھەممىسى بولۇپ 512 مىسرا بولغان.
4. نۇسقا 1444 – يىلى زەينۇل ئابىدىن ، سۇلتان بەخت ، ھۇسەيىن قاتارلىقلار تەرىپىدىن سەمەرقەنتتە كۆچۈرۈلگەن. نۇسقا 1480 – يىلى ئابدۇلرازاق قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئىستامبۇلدا كۆچۈرۈلگەن. نۇسقا ئىستامبۇلدا كۆچۈرۈلگەن ، ئەمما كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى ۋە كۆچۈرگۈچىسى ئېنىق ئەمەس.
5.«ئەتەبەتۇلھەقايىق» بېيجىڭ مىللەتلەر نەشرىياتى ، 1980 – يىل ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 62 – بەت ، 139 – بېتىگە قارالسۇن.
6.”بۇلاق” مەجمۇئەسى ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ، 1981 – يىل ، 3 – سان ، 278 – بەتكە قارالسۇن.
7.«ئەتەبەتۇلھەقايىق» بېيجىڭ مىللەتلەر نەشرىياتى ، 1980 – يىل ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 18 – 19 – 20 – بەتلەر.
8.«ئەتەبەتۇلھەقايىق» بېيجىڭ مىللەتلەر نەشرىياتى ، 1980 – يىل ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 20 – 21 – بەتلەر.
9. «ئەتەبەتۇلھەقايىق» بېيجىڭ مىللەتلەر نەشرىياتى ، 1980 – يىل ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 22 – 23 – بەتلەر.
10.”ئىدىقۇت ئۇيغۇر ئەدەبىياتى” ، 1995 – يىل ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 153 – 154 – بەتلەرگە ، “ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تىزسلىرى” ، مىللەتلەر نەشرىياتى ، 1987 – يىل ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 282 – بەتكە ، “قۇتادغۇبىلىك” ، مىللەتلەر نەشرىياتى ، 1984 – يىل ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 71 – ، 73 – ،105 – بەتلەرگە قارالسۇن.
11.غ. ئوسمان “ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى قىسقىچە تارىخى” 1996 – يىل ، 2 – كىتاب. 402 – بەتكە قارالسۇن.
12،13 . ئا. مۇھەممەتئىمىن “قاتلاملىق ئېستېتىكا ھەققىدە بايان” ، شىنجاڭ داشۆ نەشرىياتى ، 1994 – يىل ، ئۇيغۇرچە نەشرى ، 1 – بەت.
مەنبە: شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى 1988 ـ يىل 1 ـ سان.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مۇسۇلمانلار
thumb|267x267px|دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەڭ مۇقەددەس قىبلىگاھى كەئبە مۇسۇلمانلار، ئىسلام دىنىغا مەنسۇب كىشىلەر ، سۇننىي ۋە شىئە مەزھەب ئىتىقادىغا كۆرە، ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ بىرلىك بارلىقىغا، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرى ئىكەنلىكىگە ئىشەنگە كىمسە مۇسۇلمان دەپ ئاتىلىدۇ. مۇسۇلمان كەلىمىسى بولسا "ئىتائەت قىلغۇچى" دىگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
مۇسۇلمانلار ئاللاھ قۇرئاننى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا چۈشۈرگەن، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بولسا ئەڭ ئاخىرقى پەيغەمبەر دەپ چۈشىنىدۇ. ئەھلى سۇننە ۋەلجامائە قۇرئان بىلەن مۇھەممەد پەيغەمبەرنىڭ سۈننەتى ئىسلامنىڭ ئاساسى مەنبەسى دەپ قارىلىدۇ. مۇسۇلمانلار مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى دىننىڭ ياراتقۇچىسى ئەمەس بەلكى ئادەم ئەلەيھىسسالام، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام قاتارلىق باشقا پەيغەمبەرلەر ئېلىپ كەلگەن دىنلارنىڭ بۇرمىلانغان (مەسىلەن، يەھۇدى دىنى، خىرىستىيان دىنى دېگەندەك) مەنىسىنىڭ ئەسلىگە كەلتۈرگۈچىسى دەپ چۈشىنىدۇ.
ئىسلامنىڭ شەرتلىرى
كەلىمەئى شاھادەت ۋە زاكاتتىن باشقا، ئىسلامنىڭ شەرتلىرىدە ھەم سۇننىي ۋە شىئە مەزھەبلىرى ئارىسىدا ئوخشىماسلىقلار باردۇر. بۇنىڭ ئاساسىي سەبەبى، ئىسلامىيەتنىڭ سىياسىي ئايرىلىش دەۋرىدە سۇننىي ۋە شىئە دىن ئالىملىرىنىڭ كۆز قاراشلىرىنىڭ ئوخشىماسلىقىدۇر.
سۇننىي مەزھىبىگە كۆرە
32 پەرز: ئىماننىڭ شەرتلىرى: 6؛ ئىسلامنىڭ شەرتلىرى: 5؛ نامازنىڭ پەرزلىرى: 12؛ تاھارەتنىڭ پەرزلىرى: 4؛ غۇسۇلنىڭ پەرزلىرى: 3؛ تەييەمۇمنىڭ پەرزلىرى: 2
مۇسۇلمانلارنىڭ ئورۇنداشقا تىگىشلىك پەرزلىرى 32 ئىكەنلىكى مۆئمىنلەرنىڭ تۇتىۋېلىشىغا ئاسان بولسۇن ئۈچۈن ئالىملار تەرىپىدىن ئۇمۇملاشتۇرۇپ ئېيتىلغان. ئادەتتە 32 پەرز دەپ بىلىنىدۇ. بۇ پەرزلەرنىڭ تەڧسىلاتى تۆۋەندىكىچە: thumb|521x521px|مۇسۇلمان نۇپۇسىنىڭ يەر يۈزىگە تارقىلىشى
شىئە مەزھىبىگە كۆرە
كۈنىمىزدە شىئە مەزھىبى؛ "زەيىدىييە" (بەشچىلەر)، "ئىمامىيەئى ئىسنائەشەرىييە (ئون ئىككىچىلىك\ئون ئىككى ئىمامچىلىق) ۋە "ئىسمائىلىيە" (يەتتىچىلىك) قاتارلىق ئۈچ ئاساسلىق مەزھەبكە ئايرىلىدۇ.
ڧۇرۇئەددىن 10 شەرت (ئىمامىيەئى ئىسنائەشەرىييە) (ۋەجىھىددىن 7 شەرت ئىسمائىلىييە)
ئىسنائەشئەرىيە
ئىسساك ئاسىموۋ
ئاسىموۋنىڭ ئەسەرلىرى
بۈيۈك بازا چاتما رومانلىرى (Greater Foundation Series)
(ئاسىموۋنىڭ قوشۇلىشى بىلەن باشقىلار يازغان)
كىنو - فىلملار
thumb|250px|left|[[ۋىلل سېمىتنىڭ باش رول ئوينىغان، مەن، ماشىنا ئادەم كىنوسى]] ئىسساك ئاسىموۋنىڭ رومان - ھىكايىلىرىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ ئىشلەنگەن كىنولاردىن داڭلىقلىرىدىن <<مەن، ماشىنا ئادەم>> (ئىنگىلىزچە: I, Robot)
بۇ كىنونى 2004 - يىلى، ئامېرىكىلىق رېژېسسور - ئالېكىس پروياس، جېف ۋىنتار، ئاكىۋا گولدسمان ۋە ھىلارى سېيتزنىڭ ئىسساك ئاسىموۋنىڭ شۇ ناملىق ھېكايە توپلىمىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ يېزىپ چىققان سىنارىيىسىگە ئاساسەن ئىشلەپ چىققان.
باھائىي تەقۋىمى
باھائىي تەقۋىمى (فارسچە: تقويم بهائي) باھائىيلىكتە قوللىنىلغان بىر تەقۋىمدۇر. تەقۋىم 1844 - يىلى 21 - مارتتىن باشلاپ ھېسابلىنىدۇ.
Xuyzu
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
Xuyzularning millet nami we menbesi
Xuyzularning millet nami we menbesi
Shinjang- sherqqe köchken musulman ejdatlirining quruqluqtiki muqerrer öter yoli, shunga bu yerde nahayiti burunla xoyzularning ejdadliri oltoraqliship qalghan. Mungghullar gherbiy yurtni istila qilghanda, ottura asiya, iran qatarliq jaylardin yighiwalghan köchmenlerni zor türkümde tengri téghining shimaliy baghridiki édirliqlargha köchürüp kélip, atliq tingtingchi qoshungha yaki herqaysi qosh(küre)largha qoshuwetken, sung sulalisi padishahi gawzungning shyenchunchun 9-yili(1273-yili), yu'en sulalisi tunji xani qublay musulman ahalilirini «udul kelgen yerde jama'ege qoshulup, chégra ahalisi bilen barawer yashash»qa buyridi. Shuning bilen zor türkümdiki musulmanlar béshbaliqning sherqiy yaki gherbidiki herqaysi herbiy ponkitlirining etrapida olturaqliship, deslepki musulman boz yer igiligüchilerdin bolup qaldi. «Yü'en sulalisi tarixi.shizuning terjimihali»da xatirilinishiche: yu'en sulalisi yilliridin kéyin(1264~1294)gha kelgende, shinjang téngjyér(hazirqi fukang)da 3000 a'ililik boz yer igiligüchi musulman barliqqa kelgen. Ming sulalisining yunglé, shu'endé yilliri, erebistandin kelgen sodigerler qumulda olturaqlashqan.
Ming sulalisining wenli 20-yili(1592), shiningliq xuyzularning axuni nurshi mekkige bérip seyyariy oqup qaytip kelgende, 800din artuq muxlisni bashlap qomulgha kélip olturaqlashqan.
Ching sulalisi dewride, esker turghuzup boz yer özleshtürüsh yolgha qoyulghanliqtin, shenshi, genshu, ningshya, chingxey ölkiliridiki xuyzu ahaliliri shinjanggha kélip, shinjangdiki xuyzu ahalilirining nopusini téz köpeytiwetti. Ching sulalisi dewride shenshi, gensulardiki xuyzular köp qétim qozghilang kötürüp, meghlup bolghandin kiyin, türküm-türkümlep shinjanggha chékinip kélip olturaqlashti.
Chingxeyning xu'angjung nahiyisidiki xuyzularning qozghilingi meghlup bolghandin kiyin, 6000din artuq adem imzalanghan buyruqqa asasen lopnurgha sürgün qilindi. Kéyin bu ademler qara sheherge köchüp kélip olturaqliship, hazirqi qara sheherdiki shining shéwiside sözlishidighan xuyzularning menbesi bolup qaldi.
19-Esirge kelgende dixu'a(ürümchi) shehiridiki xuyzu ahalisining nopusi manju-xenzu milletliri nopusining yighindisidin éship ketti. Ili, manas etrapida olturaqlashqanlar téximu köp boldi.
Rusiyiliklerning tekshürüshige asaslanghanda, yaqup beg topilang kötürgen mezgilde, jenubiy shinjangdiki xuyzu eskerlerning toy qilghanliri 1500 iken. Buningdin eyni chaghda xuyzularning jenubiy shinjanggha xéli omumyüzlük tarqalghanliqini köruwélishqa bolidu. Mingoning 5-yili(1916-yili)diki shinjang nopusining istatstika matériyaligha asaslanghanda, shinjangdiki xuyzularning sani 250000gha yétip, pütün shinjang omumiy nopusining
يوست گىپپېرت
يوست گىپپېرت ئەپەندى  1956 يىلى 12 مارتتا ۋىنىتس نىدېرۋېنىگېرندە (Winz-Niederwenigern) تۇغۇلغان. ھازىر بۇ شەھەر ھاتتىڭگىن دەپ ئاتىلىدۇ. گىپپېرت ئەپەندى گېرمانىيىلىك تىلشۇناس، يازغۇچى، كاۋكازشۇناس، شۇنداقلا فرانكفۇرت يوھان ۋولفگاڭ گيۇتى ئۇنىۋېرسىتېتى ئەمەلىيى تىلشۇناسلىق ئىنىستىتۇتى سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق كەسپىنىڭ پروفېسسورى.
كەسپى ھاياتى
گىپپېرت ئەپەندى 1972 -يىلى گېرمانىيە ئېسسىن ئۆلكىسىنىڭ لايبنىس گىمنازىيۇمىنى (Leibniz Gymnasium, Essen) پۈتتۈرۈپ، 1972 -يىلىدىن 1977 -يىلغىچە ماربۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە بېرلىن ئەركىنلىك ئۇنىۋېرسىتېتىدا (Freie Universität, Berlin) سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق، ئىندولوگىيە، ياپۇنشۇناسلىق ۋە خەنزۇشۇناسلىق پەنلىرى بويىچە ئىلىم تەھسىل قىلىپ، 1977 -يىلى ھىندى ياۋروپا تىللىرىدىكى ئىنفىنىتىۋ شەكلىنىڭ سىنتاكسىسى توغرىسىدىكى ئەمگىگى بىلەن دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا نائىل بولغان.1977 -يىلدىن 1990 -يىلغىچە بېرلىن، ۋىنا ۋە زالتىسبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات خىزمەتلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. 1991 -يىلى بامبۇرگ ئۇنېۋېرسىتېتىدا ئەرمەن ۋە گىرۇزىيە تىللىرىدىكى كىرمە سۆزلەر ناملىق دېسسىرتاتسىيە ئەمگىگى بىلەن خەبىلىتاتسىيونلۇقنى) ياۋروپا، مەركىزى ئاسىيا، مىسىر ۋە كاۋكاز قاتارلىق رايۇنلاردا تەتقىقاتچىلارغا بېرىلىدىغان، دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان ئەڭ يۇقىرى ئاكادىمىك ئۇنۋان( قازانغان. 1994 -يىلدىن بۇيان، گىپپېرت ئەپەندى فرانكفۇرت گيۇتى ئۇنىۋېرسىتېتىدا سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق دەرسلىرىنى بېرىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، 1996 -يىلى گىرۇزىيەدىكى گالاتى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ تاللانغان. ئۇنىڭدىن باشقا 2007 -يىلدىن ئېتىبارەن ھازىرغا قەدەر بېرلىن براندېنبۇرگ پەن تەتقىقات ئاكادېمىيىسى تىل مەركىزىنىڭ ئەزاسى بولۇپ كەلمەكتە. 1997 -يىلى ئۇ گروزىيە تىبىلىسى سۇلخان سابا ئوربېلىيانى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ (Sulkhan Saba Orbeliani-University, Tbilissi) پەخرى پروفېسسولۇقىغا تەيىنلەنگەن. 2009 -يىلى تىبىلىسى ئىۋان جاۋاخىشۋىلى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ (Ivane Javakhishvili-University) ۋە باتۇمى شوتا رۇستاۋېلى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ (Shota Rustaveli-University) پەخرى دوكتۇرلۇقىغا نائىل بولغان.
گىپپېرت ئەپەندىنىڭ 1994 -يىلى گېرمانىيە فرانكفۇرت يوھان ۋولفگاڭ گيۇتى ئۇنىۋېرسىتېتى سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق پەنلىرى بويىچە پروفېسسور بولغاندىكى كېيىنكى كۆپ قىسىم تەتقىقاتلىرى ھىندى گىرمان تىللىرى ۋە تارىخى، ئۇنىۋېرسال تپولوگىيە تەتقىقاتى، تارىخىي سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق، ئېلىترونلۇق ئۇچۇر ئامبىرى، تىلنى كۆپ مېدىيالىق خاتىرىلەش، قوليازمىلارنى ئېلىكترونلۇق ئانالىز قىلىشقا، شۇنداقلا ئۇنىڭ ياش چاغلىرىدىن باشلاپ كۆپ خىل خەلقئارالىق ھەمكارلىق تەتقىقات تۈرلىرىدە يېتەكچىلىك قىلىپ كېلىۋاتقان كاۋكاز تىللىرىغا مەركەزلەشكەن.
TITUS, ARMAZI, GNC and LOEWE
گىپپېرت ئەپەندى (TITUS) تىتۇس تەتقىقات تۈرىنىڭ ئاساس سالغۇچىسى ۋە يېتەكچىسى. تىتۇس ”ھىندى گېرمان تىلى تېكىستلىرى ۋە جانلىق تىلى قامۇسى“ نىڭ قىسقاتىلمىسى. 1987 -يىلى باشلانغان بۇ تەتقىقاتنىڭ نىشانى بولسا ھېندى ياۋروپا تىللىرى ۋە خوشنا تىللارنىڭ تېكىستلىرى خاتىرىلەنگەن ئۇچۇر ئامبىرىنى قۇرۇش ۋە ئۇنىڭدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش.
2010 -يىلدىن مابەينىدە، گىپپېرت ئەپەندى ھېسسىن رايۇنىدىكى فرانكفۇرت گيۇتى ئۇنىۋېرسىتېتى، دارمشىتات تېخنىك ئۇنىۋېرسېتىتى شۇنداقلا فرانكفۇرت گيۇتى مۇزىسىنىڭ ھەمكارلىغىدىكى ئۇچۇرلاشقان گۇمانتار پەنلەر مەركىزىنىڭ باشلىقلىغىنى ئۆتەپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ مەركەز پەن تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ ئىقتىسادى ئەۋزەللىكىگە يۈرۈش قىلىش رامكىسى ئاستىدا تېكىست ئامبىرى ئاساسىدىكى ئۇنىۋېرسال بىر تەرەپ قىلىش ۋە ئانالىز قىلىش تەتقىقاتىنى ئېلىپ بارماقتا.
قوليازمىلارنىڭ ئېلىكترونلۇق ئانالىزى
1990 -يىلى گىپپېرت ئەپەندى شەرقشۇناسلىق تەتقىقاتىغا دېققىتنى ئاغدۇرۇپ، بۇ ساھەدىكى، مەسىلەن، بېرلىندا ساقلانغان تۇرپان ۋەسىقىلىرىدىكى توخارچە قوليازمىلار ۋە سىنايدىكى كاۋكازچە - ئالبانىيىچە ئۈستىلەپ كۆچۈرۈلگەن پۈتۈكلەرنىڭ) Palimsest: ئەسلى ھايۋانات تېرىسى ياكى باشقا ماتېرىياللارغا يېزىلغان خەتلەرنى سۈركۈپ ئۆچۈرىۋېتىپ، ئۈستىگە باشقىدىن يېزىشنى كۆرسىتىدۇ (ئېلىكترونلۇق ئامبىرىنى قۇرۇپ ئامما بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشنى نىشان قىلدى. ئۇنىڭدىن باشقا ئۇ يەنە سىناي تېغىدىن تېپىلغان كاۋكاز، ئالبانىيە تىللىرىدىكى ئۈستىلەپ كۆچۈرۈلگەن پۈتۈكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ماتېرىياللارنى تەھرىرلەپ چىقتى. 2009 -يىلى بامبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىدا”قوليازما مەدەنىيىتى“ تەتقىقات گۇرۇپپىسىنىڭ زىيارەتچى تەتقاتچىسى بولغاندىن كېيىن، 2013 -يىلى يازدا ئۇ پېترا كاپپېرت تەتقىقاتچىسى سۈپىتىدە بامبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىتنى قايتا زىيارەت قىلىپ، ”ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى قوليازما مەدەنىيەت ئىنىسكىلوپېدىيىسى“ ۋە سېلىشتۇرما شەرقشۇناسلىق قوليازما تەتقىقاتى قوللانمىسىنىڭ تۈزۈلىشىگە ئىشتىراك قىلدى.
مەۋلانا جالالىددىن رۇمى
مەۋلانا جالالىددىن رۇمى (1207 - 1273) سوفىستىك شائىر، ئىسلام دىنىنىڭ سوفىزم ئېقىمىنىڭ نەزەرىيەسىگە ئاساس سالغۇچى، دۇنياۋى مۇتەپەككۈر ۋە شائىر بولۇپ 1207-يىلى بەلخ (ھازىرقى ئافغانىستاندا) تە تۇغۇلغان. كېيىن ئائىلىسى بىلەن غەربكە كۆچۈپ، تەخمىنەن 1226-يىلى كىچىك ئاسىيادىكى سەلجۇق تۈركلىرىگە قاراشلىق كونيا شەھىرىدە ئولتۇراقلاشقان. ئاناتولىيە ئىلگىرى شەرقى رىم ئىمپىرىيىسىگە قاراشلىق بولغاچقا ئەرەپلەر تەرىپىدىن رۇم دەپ ئاتىلاتتى. جالالىدىن رۇمىمۇ شۇنىڭ تەسىرىدە ئۆزى ياشىغان يۇرتنىڭ نامى بىلەن رۇمى دەپ ئاتالغان. جالالىدىن رۇمى 1230-يىلى دادىسىنىڭ كەسپىگە ۋارىسلىق قىلىپ، شۇ جايدا ئوقۇتقۇچى بولغان. سوفىزم پېشۋاسى شەمشىددىن تەبرىزى (؟ - 1247) نىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ، ئىلمى تەتقىقاتتىن ۋاز كېچىپ تەسەۋۋۇپقا بېرىلگەن ۋە سىرلىقلاشتۇرمىچىلىقنى مەخسۇس تەتقىق قىلغان. ئۆز ئەسەرلىرىنى پارىسچە يازغان. ئۇنىڭ ئاتاقلىق ئەسىرى 6 توملوق باياننامە داستان «مەسنەۋىي» (پەند - نەسىھەت) بىر قاتار مەسەل شېئىرىي چۆچەكلەردىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، تەركى دۇنيالىق ۋە سىرلىقلاشتۇرمچىلىق كۆز قارىشىنى تەرغىپ قىلغان. بۇ ئەسەر كېيىن سوفىزمنىڭ «قۇرئان» ى دەپ ئاتالغان. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇستازى شەمشىددىنگە ئاتىغان لىرىك شېئىرلار توپلىمى قاتارلىق ئەسەرلىرى بار. جالالىدىن رۇمى «ھەققە يەتكۈچە ئەقلىڭنى ئىشلەت، ھەققە يەتتىڭمۇ بولدى، ئەقلىڭنى تاشلاپ، تەقۋانى دوست تۇتۇپ پىكىرنى تەرك ئەت» دىگەن ئەقىدىنى قالدۇرۇپ ئۆزىدىن كېيىنكى سوپىزىم ئەقىدىلىرىنىڭ شەكىللىنىشىگە زور تەسىر كۆرسەتكەن ئاجايىپ دۇنياۋى شۆھرەتكە ئىگە مۇتەپەككۈر بولغانلىقتىن ھۆرمەتلىنىپ مەۋلانە جالالىدىن رۇمى دەپ ئاتىلىدۇ.
جالالىدىن رۇمى پەلسەپىۋى ئىدىيىدە يېڭى ئەپلاتونىزمنىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئىنسان يېتىشىدىغان ئالىي چەك <فەنا>، يەنى ئاللا بىلەن پۈتۈنلەي قوشۇلۇپ كېتىش، دەپ قارىغان. جالالىددىن رۇمى نۇرغۇن ئەسەرلەرنى يازغان ھەمدە مۇزىكىلىق ئۇسسۇلنى ئاساس قىلغان دىنىي مۇراسىمنى يارىتىپ، بۇ مۇراسىمنى مۇخلىسلىرى بىلەن بىللە ئۆتكۈزگەن. كونيادا ئالەمدىن ئۆتكەن ھەمدە ئۆزى سالغان مەسچىتكە دەپنە قىلىنغان. ئىسلام دىنىدا ئەسلى تەۋھىد ئەقىدىسىنىڭ تەكىتلىنىشىگە ئەگىشىپ جالالىدىن رۇمىنىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئوبرازى ئاجىزلىغان بولسىمۇ ئەمما ئۇنىڭ ئۆتكۈر پىكىر ۋە ئاجايىپ تىل ئۇسلۇبى بىلەن يېزىلغان، ئىنسان قەدرى قىممىتى ۋە تەرىقەتنى كۈيلىگەن مەسنەۋىلىرى 19-ئەسىردىن كېيىن ياۋروپا تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنىپ زور زىل-زىلە قوزغىغان ۋە ياۋروپا ئىرادىچىلىك، سېھرى رىيالىزىم ئېقىملىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىگە تۈرتكە بولغان. ياۋروپا تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغان شەرق ئەسەرلىرى ئىچىدە ئەڭ نوپۇزلۇق ھىساپلىنىدىغان «مەسنەۋى رۇمى» بۈگۈنكى كۈندىمۇ بازىرى ئىتتىك كىتاپ بولۇپ، دۇنيانىڭ نادىر مەدەنىيەت مىراسى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
كةز دۇنيانى ، كۆر كونيانى !
--- تۈرك ماقالى
دۇنيا مەدەنىيەت تارىخىنىڭ ئەڭ كاتتا شائىرلىرىدىن ۋە مۇتەسسەۋۋۇپلىرىدىن بىرى بولغان مەۋلانا جالالىددىن رۇمى، يالغۇز تۈرك خەلقى ئىچىدىلا ئەمەس، ئىسلام ۋە غەرب دۇنياسىدىمۇ مەڭگۈلۈك ھۆرمەت ۋە سۆيگۈ ـ مۇھەببەتكە سازاۋەر بولغان زات ئىدى. ئۇنىڭ .ئاتاقلىق ئەسىرى بولغان "مەسنىۋى" شەرق ئەللىرىدە گويا مۇقەددەس كىتابتەك سۆيۈلگەن ۋە ھەممىنىڭ دىققىتىنى ئۆزىگە تارتقان ئىدى. ئۇنىڭ دوستلىرى تەرىپىدىن تاللاپ خاتىرىلەنگەن سۆزلىرىدىمۇ ئۇنىڭ شېئىرلىرىدىكى چۈشۈنچىلىرى ئۇچراپ تۇرىدۇ. بەزىدە بىر ـ بىرىگە زىتتەك تۇيىلىدىغان قاراشلىرىنى سىسىتېمىلاشتۇرۇش ھەقىقەتەنمۇ ئىنتايىن قېيىن. ئۇنىڭ ئوخشاش بولمىغان سىمۋوللارنى ئىشلەتكەنلىكى ئوقۇرمەنلەرنى بەزىدە گاڭگىرىتىپ قويىدۇ. ئۇنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى ئەكىس ئەتتۇرۇپ بەرگەن شېئىرلىرىدا، چەكسىز ھاياجان بىلەن تەڭرىنىڭ ھوزورىغا يۈكسىلىشتىن باشقا يەنە، كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭمۇ رىئالىستىك شەكىلدە چۈشەندۈرۈلگەنلىكىنى كۆرگەن ئوقۇرمەنلەر ئۆز قاراشلىرىنى ۋە ھېسسىياتلىرىنى ئوقۇغاندەك بولىدۇ. مەۋلانا جالالىددىن رۇمى مانا بۇ تۇقتىدىن تۈركىي مىللەتلەرنىڭ مەدەنىي ھاياتىغا چۇڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن ئىدى.
مەۋلانا جالالىددىن رۇمىنىڭ ئەڭ كەتتا ئەسىرى بولغان "مەسنىۋى" شېئىرىي نەسىھەت خاراكتېرلىك بىر ئەسەر بولۇپ، ئۇنىڭ مەۋلانا مۇزېيىدا ساقلىنىۋاتقان ئەڭ قەدىمىي نۇسقىسى 26 مىڭ بىيىت ۋە 6 جىلدتىن تەشكىل تاپىدۇ. مەۋلانا ساپ تۈرك ئىرقىدىن بولغىنىغا قارىماي ئەينى چاغدا پارىسچە شېئىر يېزىش مۇدا بولغانلىقى يۈزسىدىن ئەسەرلىرىنى پارىسچە يازغان ئىدى. شۇڭا مەسنىۋىنىڭ پارىسچە يېزىلغان دەسلەپكى 18 بىيىتى مەۋلانانىڭ قولى بىلەن يېزىلغان ۋە قالغان قىسمى بۇ ئەسەرنى يېزىشنى تەشەببۇس قىلغان دوستى ۋە مۇرىتى ھۇسامىدىن چەلەبىيگە سۆزلەپ بېرىش ئارقىلىق يازدۇرۇلغان ئىدى. مەسنىۋىنىڭ ھەر بىر جىلدى گويا ئەسەرنىڭ ئۆزىدەكلا تۈز كىرىش سۆز بىلەن باشلىنىدۇ. ئەسەر مۇئەييەن بىرەر قىلىپقا سېلىنماستىن ئىختيارى ئۇسلۇبتا يېزىلغان بولۇپ، بىر تېمىدىن تۇرۇپلا يەنە بىر تېمىغا ئۆتۈپ كېتىش، ئوتتۇرىغا ئۇزۇن ئۇزۇن نەسىھەتلەرنى قىستۇرۇش ئەھۋالى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ھەرخىل دىنىي ئەقىدىلەر، تەسەۋۋۇپ پىرىنپسلىرى، ئىلاھ، يارىتىلىش ۋە پەيغەمبەرلىك قاتارلىق تېمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ ئەسەر، مەۋلانا جالالىددىن رۇمىنىڭ ھېسسىيات دۇنياسىنى، ئۆتكۈز ئەقلى ۋە ئادەمنى ئىچىگە تارتىپ كېرىپ كىتىدىغان ئۇسلۇبىنى ئىنتايىن گۈزەل بىر شەكىلدە ئەكىس ئەتتۇرۇپ بېرىدۇ. مەسنىۋى ئىسلام دۇنياسىدا ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلىنغان كىتاب بولۇپ، ئۇ تۈنجى قېتىم 1849 ـ يىلى 6 جىلد شەكىلدە بېسىلغان ۋە كېيىنكى چاغدا ئۇنىڭ باشقا ئەسەرلىرى بىلەن بىرلىكتە تۈركچە تەجىمە قىلىنغان ئىدى. بۇ ئەسەر يەنە غەرب تىللىغىمۇ تەرجىمە قىلىندى. مەسنىۋىنىڭ بۇنىڭدىن باشقىمۇ نۇرغۇنلىغان شەرھىلىرى ۋە ئىزاھلىمىلىرىنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. غەرب تىلىدا بولسا نېكولسوننىڭ تەرجىمىسى ئەڭ مەشھۇر ھېسابلىنىدۇ. تۈركچىگە ئاساسەن دېگۈدەك، «دىۋانى كەبىر» دەپ تونىلىدىغان « دىۋانى شەمس»نىڭ 6 جىلد شەكىلدىكى نۇسخىسى تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، نېمىسچە تەرجىمىسى ركېرت تەرىپىدىن نەشىر قىلدۈرۈلغان ئىدى. نېكولسون تەييارلىغان تاللانمىلار ئىنگىلىزچىدە، (Selected poem from the Divan-i shamsi tabriz) دېگەن ئىسىم بىلەن 1898 ـ يىلى نەشىر قىلىنغان ئىدى. بۇلاردىن باشقا يەنە مەۋلانانىڭ ھاياتى، پىكىرلىرى ۋە ئەدەبىي كىشلىكى توغرۇلۇقمۇ تۈرك، پارىس ۋە غەرب تىللىرىدا نۇرغۇن تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلغان ئىدى.
مەۋلانا جەلالىددىن رۇمىنىڭ قاراشلىرىنى ئاساس قىلغان مەۋلىۋىلىك تەرىقىتى، 15 ـ ئەسىردە پۈتۈن ئانادولۇدىن ئىستانبۇلغىچە كەڭ تارقالغان ئىدى. مەۋلانا جالالىددىن رۇمى ئازىمۇ تەرىقەت پىرىنسىپلىرىغا رىئايە قىلمايدىغان بولغاچقا، ئەگەشكۈچلىرىگىمۇ ھېچ قانداق قائىدە، پىرىنسىپ بەلگىلىمىدى. ئۇنىڭ ھەممىگە مەلۇملۇق تەرىقەت قائىدىلىرى بولسا، ئۆزىگە ئەگەشكەنلەرنىڭ بۇرۇت ـ ساقىلىدىن بىر قانچە تال كېسىپ ئېلىش، خەلپەتلىك مەرتىۋىسى بېرىلگەنلەرگە كەڭ قوللۇق، ياقىسىز، ئالدى ئوچۇق يەكتەك كېيگۈزۈش ۋە خەلققە نۇر چېچىشنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە ئوراس گۇڭگۇرت بېرىشتىن ئىبارەت ئىدى. مەۋلانا جەلالىددىن رۇمى تەسەۋۋۇپ تەربىيىەسىنىڭ ئاساسىي سۈپىتىدە، شەرىئەتكە ئەگىشىشنى، ئىشق ۋە چەكىسز ھاياجاننى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرگەن بولۇپ، ئۇ بىپايان ئاسماننىمۇ ئىشىق ۋە ھېسسىياتقا ياردەمچى ئامىل ھېسابلايتتى. ئۇنىڭ ئوغلى سۇلتان ۋەلىد ئۇنىڭ پىكىرلىرىنى ئاساس قىلغان ھالدا مەۋلىۋىلىكنى بىر تەرىقەتكە ئايلاندۈرغان ئىدى. مەۋلىۋىلىك تەرقىتىگە كۆرە، تەسەۋۋۇپ تەربىيەسىنىڭ مەقسىتى، كىشىنىڭ ئۆزىگە قايتىشىنى، ئۆزلۈكىنى تېپىپ چىقىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت ئىدى. بۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئىسىم سۆزلۈكلەردىن ھالقىپ، ئىلاھنى تېپىش ۋە مەۋجۇدىيەت ئالىمىدىن ئايرىلىش كېرەك ئىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، باردەك كۆرۈنگەن نەرسىلەر ئەمەلىيەتتە يوق بولۇپ، باردەك كۆرۈنگەن نەرسىلەر ئارقىلىق ئىلاھ ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ئېلان قىلاتتى. جەلالىددىن رۇمىنىڭ قارىشىچە، مۇرىت ئۆزىگە نەزەر سالغان ھامان مۇرشىدىنى (يەنى يول كۆرسەتكۈچىسىنى) كۆرۈشى ۋە مۇرشىدىنىڭ پۈتۈن تەلەپلىرى ئېتىرازسىز شەكىلدە تولۇق قوبۇل قىلىشى، مۇرشىدىگە ئىتائەت قىلىشنى «ئىلاھقا ۋە ھەزرىتى مۇھەممە ئەلەيھىسسالامغا ئىتائەت قىلىش» دەپ ھېسابلىشى لازىم ئىدى. گەپ ـ سۆز قىلمايدىغان بولۇشى، مەنلىكىنى ئاجىزلىتىشقا ھەتتا پەرھىز تۇتۇش يولى ئارقىلىق مەنلىكىنى ئۆلتۈرۈشكە تىرىشىدىغان بولۇشى كېرەك ئىدى. ئىنساننى يامان ئىشلارغا باشلايدىغان نەپسىنى پەقەت مۇرشىدىلا ئۆلتۈرەلەيتتى.
مەۋلىۋىلىكنىڭ تەرىقەت مۇراسىمى سەمادىن ئىبارەت بولۇپ، «ئايىنى شەرىف» (يەنى پاك مۇراسىم) دەپ بىلىنىدىغان ۋە «مۇترىب» دەپ ئاتىلىدىغان سازەندىلەر خورى تەرىپىدىن ئوقۇلىدىغان ئاۋازلىق «ئايىنى شەرىف»نىڭ سۆزلىرى ئومۇمەن مەۋلانا جالالىددىن رۇمىنىڭ پارىسچە مەسنىۋىسىدىن ئېلىنغان بىيىتلاردىن ئىبارەتتۇر. مەۋلىۋىلىكتە زىكىر تەلقىنى، تون كېيدۈرۈش، خىلۋەتكە ئۆتۈش، تەرەىقەتكە كىرىش ۋە خەلپەت بولۇش قاتارلىق ئىشلار مۇئەييەن قائىدىلەرگە باغلانغان بولۇپ، زىكىر تەلقىنىدە، شەيخ مۇرىدىنىڭ ئالدىدا ئولتۇرۇپ قولىنى تۇتىدۇ ۋە بارلىق گۇناھلاردىن ساقلىنىدىغانلىقى ھەققىدە ۋەدە ئالىدۇ. تەلقىن ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، شەيخ دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ئۈزۈلگەنلىكىنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە مۇرىتنىڭ چېچىدىن بىر قانچە تال كېسىپ ئالىدۇ. خىلۋەتكە ئۆتۈش باشقا تەرىقەتلەردىكىگە ئوخشاش 40 كۈن داۋام قىلىدىغان پەرھىزگارلىق ۋە ئىبادەت قىلىش شەكىلىدە ئەمەس، بەلكى تەككىدە خىزمەت قلىش شەكلىدە ئىشقا ئاشۇرۇلىدۇ. خىلۋەتنى تاماملىغان كىشى «دەرۋىش» دەپ ئاتىلىدۇ. مەۋلىۋىلىكتە تاج ۋە تون كېيدۈرۈش كېچىك مۇراسىم بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ. تاج كېيدۈرىلىدىغان مۇرىت، بېشىنى ئېچىپ شەيخنىڭ ئالدىدا ئولتۇۈپ، بېشىنى شەيخنىڭ تىزىغا قويىدۇ. شەيخ مەۋلىۋى ھالقىسىنىڭ شەيخلىرىنىڭ ئىسمىنى ئوقۇيدۇ ۋە ئاللاھتىن مۇرىتنى پىقىرلىق يولىدا ئۇتۇققا ئېرىشتۈرىشنى، بېشىغا مەنىۋىي بىر تاج كېدۈرۈشنى تىلەيدۇ. ئاندىن تاج كېيدۈرۈلۈپ، سۈرە فاتىھەنى ئوقۇپ دۇئا قىلىدۇ. ئاندىن ئۆرە تۇرغۇزۇلۇپ تون كېيدۈرىلىدۇ.
مەۋلىۋىلىكتە، شەيخى تەرىپىدىن خىلۋەتتىن چىقىرىلغان دەرۋىشكە ۋە "دەدە"لەرگە بېرىلىدىغان خەلپەتلىك مەرتىۋىسى ئۈچ تۈرلۈك بولىدۇ. بىرىنچى تۈردىكىلەر بىرەر تەككىخانىنىڭ باشقۇرۇش ۋەزىپىسنى ئۈستىگە ئالىدۇ، ئۇلار باشقىلارغا يول باشلاش سالاھىيىتىگە ئىگە بولمايدۇ. ئىككىنچى تۈردىكىلەر، تەسەۋۋۇپ تەربىيەسىنىڭ ھەر قايسى باسقۇچلىرىنى بىلىدىغانلار بولۇپ، ئۇلار كىشىلەرگە مەلۇماتلىق قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۈچىنچى تۈردىكلەرگە بولسا، كىشىلەرگە بىلىم ئۆگىتىش ۋە شەيخلىق قىلىش سالاھىيىتى بېرىلىدۇ.
مەۋلىۋىلىك تەرىقىتىنىڭ كىشىنىڭ تەسەۋۋۇپ مۇساپىسىدىكى ئەمەلىي ئەھۋالىغا كۆرە بەلگىلىنىدىغان بىر قانچە تۈرلۈك باسقۇچى بار. بىرىنچى باسقۇچتىكىلەر مۇرىتلارنىڭ ئاساسلىق كۆپ قىسمىنى تەشكلى قىلىدىغان «مۇھىبلەر» بولۈپ، ئۇلار ئەنئەنىلەرگە كۆرە، مەۋلىۋى كولاسىنى كېيىپ يولغا ئاتلانغان ئەمما دەرۋىشلىك ماقامىغا يەتمىگەن كىشىلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئىككىنچى باسقۇچتىكى دەرۋىشلەرگە بولسا، «دەدە» دەپ ئىسىم قويۇلىدۇ. بىرەر تەككىخانىنى باشقۇرۇش «مۇھىب» ۋە «دەرۋىش» يېتىشتۈرۈش ۋەزىپىسى بولغان شەيخلەر ئۈچىنچى باسقۇچتا ئورۇن ئالغان بولىدۇ. ئەڭ يۇقىرى مەرتىۋىدە خەلپەتلەر ئورۇن ئالىدۇ. مەۋلىۋىلىك تەرىقىتىنڭ مەركىزىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان تەككېخانا شەيخلىقى بولسا، سۇلتان ۋەلىدتىن كېيىن دادىدىن ئوغۇلغا ياكى ئائىلە چوڭىغا مىراس قالىدىغان ئەنئەنە داۋاملىشىپ كەلمەكتە.
*
كونيانىڭ شەھەر مەكىزىدە، مەۋلانا جەلالىددىن رۇمىنىڭ قەبرىسى جايلاشقان مەۋلىۋى دەرگاھى بار بولۇپ، 1926 ـ يىلى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن مۇزېي قىلىپ تۈزەشتۈرۈلدى ۋە خەلق ئاممسىغا ئېچىۋېتىلدى. مەۋلانا جەلالىددىن رۇمىنىڭ سىرتى يېشىل رەڭلىك چىنە خىش بىلەن بېزەلگەن مەقبىرىسى بولسا، 1274 ـ يىلى ئانادولۇ سەلجۇق ئىمپېراتورلۇقى دەۋرىدە قىسمەن ئۆزگەرتىلگەندىن كېيىن 2 ـ بەيازىتنىڭ دەۋرىدە ئىچكى بېزەكلىرى قايتىدىن يېڭىلىنىپ، يېشىل گۈمبەرنىڭ چىنە خىشلىرى كۇتاھيا چىنە خىشلىرىغا ئالماشتۇرۇلدى.
مەۋلانەۋە ئوغلى سۇلتان ۋەلىدنىڭ كۆك مەرمەر تاشلىق مازارلىرى بار قەبرىستانلىققا شەرق، غەرب شىمال ئۈچ تەرەپتىن كېچىك گۈمبەزلەر بىلەن ئۇرالغان جايلار قوشۇۋېتىلدى. ھازىر ئۇ يەردە جەمئىي 68 تاش قەبرە بار. قەبىرىگاھنىڭ ياڭاق ياغىچىدا ياسىلىپ، ئۈستى كۈمۈش بىلەن قايلانغان ئىككى قاناتلىق بىر ئىشىكى بولۇپ، بۇ ئىشىكتىن تىلاۋەت ئۆيىگە ئۆتكىلى بولىدۇ. ھازىر بۇ ئۆي مۇزېينىڭ خۇشخەت بولىمى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىدا ئوسمان ئىمپېرىيەسى دەۋرىدىكى مەشھۇر خەتتاتلارنىڭ ئەسەرلىرى كۆرگەزمە قىلىنماقتا.
بۇ تىلاۋەت ئۆيىنىڭ يېنىدىلا تۆت گۈمبەزلىك ئەڭ ئاخىرقى جامائەت مەركىزى بار. بۇ مەسجىد قانۇنىي سۇلتان سۇلايماننىڭ دەۋرىدە ياسىتىلغان تۆت چاسا، بىر گۈمبەزلىك، يېپىق بىنا بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە بۇ جاي تەسبىھلەر، شاملار، شام قايچىلىرى، شامدانلار، گۈلدانلار دېگەنگە ئوخشاش دەرگاھقا ئائىت خىلمۇخىل بويۇملار كۆرگەزمە قىلىنىدىغان مۇزېي بۆلۈمىگە ئايلاندى. مەقبىرىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان ساماخانا بولسا، قانۇنىي سۇلتان سۇلايماننىڭ  دەۋرىدە ياسىتىلغان ئىدى. ئۇنىڭدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى كۈيلەش كۈرسى، تالىب ھۆجرىسى، ئايال ۋە ئەر زىيارەتچىلەر ئۈچۈن ئايرىم ـ ئايرىم ياسالغان سۇپىلار ساقلانماقتا. بۈگۈنكى كۈندە ئۇنىڭ ئىچىدە ھەر خىل گىلەملەر، مىتال بويۇملار، ياغاچ ئويما بويۇملار، مەۋلىۋى سازلىرى ۋە مەۋلانانىڭ كېيىملىرى كۆرگەزمە قىلىنماقتا. دەرھاگنىڭ غەربىي تەرىپىگە جايلاشقان مورىلىق ۋە گۈمبەزلىك دەرۋىش ھوجرىلىرى، ئاشخانا ۋە كۈتۈپخانىلار 3 ـ مۇراتنىڭ دەۋرىدە قوشۇمچە قىلىنغان ئىدى. ئۇ يەدىكى ئاشخانا بولسا، رىيازەتخانا بىلەن ساماخانىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ جاي ئوسمان ئىمپېرىيەسىگە ئائىت يازما ماتېرياللار، گىلەم، رەخت، ۋە مەۋلىۋى يېمەكلىرى كۆرگەزمەخانىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە. ھويلىدىكى گۈمبەزنىڭ تۈگەش قىسمىغا جايلاشقان چەلەبىي ھوجرىسى بولسا، دەرگاھ شەيىخلىرىنىڭ مېھمانلىرى ئۈچۈن ياسىتىلغان بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە ئۇ يەردە ھەمدەم سائىت چەلەبى تەرىىپىن قۇرۇلغان ۋە مۇزېغا تەۋە قىلىنغان كۈتۈپخانا ساقلانماقتا. كۈتۈپخانىدا مەۋلاناغا ۋە مەۋلىۋىلىك تەرىقىتىگە ئائىت 1500 يازما ئەسەر ۋە 5500 پارچە كىتاب ساقلانماقتا. دەرگاھنىڭ ھويلىسىدا مەرمەردىن ياسالغان سۈپىدىن باشقا يەنە بىر قىسىم مۆتىۋەر دۆلەت ئەربابلىرىغا ئائىت بەش قەبرىگاھلىرىمۇ بار.
كونيادا ھەر يىلى دىكابىر ئېيىدا مەۋلانا جالالىددىن رۇمىنى خاتىرلەش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلۈپ كەلمەكتە. تۈرك تەسەۋۋۇپ مۇزىكىسىنىڭ ئەڭ ئىلغار قىسمىنى تەكشىل قىلغان مەۋلىۋى مۇزىكىلىرىنڭ ھەمراھلىقىدا ساماغا چۈشۈش پائالىيەتلىرى ئېلىپ بېرىلماقتا. بۇ ئارقىلىق دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن زىيارەتچىلەر بۇ يەردە ئىلاھىي ئىشقنىڭ يولىدا ئىنسانىيەتنىڭ ھۆسنىگە ھۆسۈن قوشقان ئۇلۇغ ئالىم، بۈيۈك تۈرك شائىرى ۋە مۇتەسسۋۇپى مەۋلانا جالالىددىن رۇمىنى چىن قەلبىدىن ھۆرمەت بىلەن ئەسلەپ كەلمەكتە. بىزمۇ مەۋلانىنى ھۆرمەت بىلەن يەنە بىر قېتىم ئەسلەيمىز.
ئۇچقۇچى (تىياتىر)
thumb|ئۇچقۇچى تىياتىرىنىڭ لوگوسى ئۇچقۇچى ( ئىسپانچە: La Piloto ) بولسا ئامىرىكىنىڭ زەھەر ئەتكەسچىلىرى ۋە ساقچى ۋەقەلىكىنى ئاساسى كۈرۈنۈش قىلغان، ۋ ستۇدىيو ۋە لىمون كىنو شىركىتى تەرپىدىن يۇنىۋىژىن تاماشا شىركىتىگە ئشلىگەن ئامىرىكىنىڭ تېلۋىزىيە تىياتىرى.
بۇ تىياتىردىكى ۋەقەلىكلەر رىئالىققا ئاساسەن ئىشلەنگەن بۇلۇپ ھەر بىر قىسىمى كۆرۈرمەنلەرنىڭ ھاياجىنىنى قوزغىتىدۇ. بۇ تىياتىر 2017 يىلى 7 مارتىن باشلاپ يۇنىۋىژېن قانىلدا قويۇلغان. بۇ فىلىمدە ئاسالىقى يوللاندا كادېنانىڭ ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ ياشاشقا مەجبۇر بۇلۇشى ۋە ئۇنىڭ ئۇچقۇچى بۇلۇش يۇلىدا باشتىن كەچۈرگەن جاپا مۇشەقەتلىىر، ۋە شۇنداقلا زەھەر ئەتكەسچىلىك پائالىيەلىىر بىلەن شۇغۇللىنىش، ساقچىلار تەرىپىدىن قوغلىنشىشى قاتارلىق ۋەقەلار بايان قىلىندۇ. thumb|لىبىيا بىرىتو ( يوللەندا رولىدا )
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
ژانىرى: جىنايەت ۋەقەلىكلىىر، دىراما
فىلىم ئىشلىگۈچى: جورگ خىللىر thumb|ئەرەپ بەسكى ( جون لۇسىيو رولىدا )
سىنارىسىت
جورگ خللىر
مارىيە كاسىللا بوئېنخام
جورج سېرۋانتىس
جايرو ئەسترادا
كارولىنا بارىئا
مەلەنداز
كارلوس بارداسەنو thumb|تومىي ۋاسكىۋىز ( پارخور، لۈكچەك قوماندان رولىىدا )
رېژىسور
ئالۋارو كۇرىيېل
رولاندو ئوكامپو
داۋى رئۇىز
ئاسالىق ئارتىسلار
لىۋىيا بىرىتو
ئاراپ بەسكى
مارىيا فېرناندو يەپەس
ئالىجاندىرو نانىس
مارىيا دى لا فۇئىنتى
ۋەروسىيا مونتىس
ناتاشا دومىڭگوز
مارىيا فېرناندو گارسىيا
مورسىيو ئاسپى
ستەفەنى سالاس
ئارتۇرو باربا
توممي ۋاسكىۋىز
ماكارىنا ئاچاگا
ئوكا گىنېىر
خۇئەن كولوچو
مارگارىيا مۇنوز
ئىلزا پونكو
لىساردو
پائۇل كۈۋىۋىدو
خۇئەن ۋىدال
ۋە باشقىلار
مۇزىكىسنى ئىشلىگۈچى
كارلوس مارمو
باشلىنىش مۇزىكىسى
بۇئىننا ۋىدا
ئاخىرلىشىشى مۇزىكىسى
ئۇچقۇچى، لىزا كۈۋىن ئىشلىگەن
ئىشلىگەن دۆلەت: ئامىرىكا ، ئا ق ش
تىلى: ئىسپانچە
بۈلۈم سانى: 2
قىسىم سانى: 82
ئىجىرائىيە ئىشلىگۈچى: پەترىكو ۋىلىس
ئىشلەنگەن جاي: مېكىسىكا ، دۇرانگو
سەھنىلەشتۈرگۈچى: مارىيو گالىگوس ، كىرىستىان ئولىۋارىس ، مارسىيا ۋالۋېردا
ئانا تارقىتىش تورى: يۇنىۋىژىن ، لاس ئەسترەللاس
سۈرەت قېىپى: خ د ت ۈ 1080ئى
تۇنجى قۇيۇلغان دۆلەت: ئامىرىكا
تۇنجى قۇيۇلغان ۋاقتى: 2017-يىلى 7 مايدىن- ھازىرغىچە
بىرىنچى بۈلۈم (2017 يىلى 7 مارت - 2017 يىلى 26 ئىيۇن )
ئىككىنچى بۈلۈم ( 2018 يىلى 18 ئىيۇن - ھازىرغىچە )
شىنجاڭ ئۆلكىسى (جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى)
شىنجاڭ ئۆلكىسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئۇنىڭ بىر مەمۇرىي ئۆلكىسى سالاھىيىتىدە 6 يىل دەۋام قىلدى.
1949- يىلى، گومىنداڭ ۋە كۇمپارتىيە ئىچكى ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرىدا، جۇ ڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيسى ئۈستۈنلىكنى ئىگىلىدى، گومىنداڭ ئارمىيىسى مەغلۇب بولۇشقا باشلىدى. پېڭ دېخۇەي باشچىلىقىدىكى خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى بىرىنچى دالا ئارمىيىسى 8- ئاينىڭ 26- كۈنى لەنجۇنى ئىگىلەپ پۈتۈن گەنسۇنى كونترول قىلدى. شىنجاڭدىكى گومىنداڭ ئىنقىلابىي ئارمىيىس ھەربىي كومېتىتى باشلىقى تاۋ سىيۆ، بۇرھان شەھىدى قاتارلىقلار گومىنداڭ بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەنلىكىنى ئېلان قىلدى. بۇ مەزگىلدە جۇڭگو كۇمپارتىيەسى تەرەپدارى جاڭ جىجوڭنىڭ سالاچىلىقى بىلەن، كۇمپارتىيە تەرەپتىن سۆھبەت ۋەكىلى قىلىپ پېڭ لىچۈەن ئىبەرلىدى. شۇ يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى قوزغىلاڭچى ئارمىيىنىڭ ئۈرۈمچىگە كىرىشى چەكلەندى، ھەتتا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىگە تەسلىم بولۇشقا قىستىدى. 9- ئاينىڭ 25- كۈنى بىرىنچى دالا ئارمىيىسى بىرىنچى ئەترەت ۋاڭ جېننىڭ باشچىلىقىدا ئۈرۈمچىگە كىردى. شۇنىڭ بىلەن شىنجاڭ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بىر ئۆلكىسى ھالىغا كېلىپ قالدى. 12- ئاينىڭ 17- كۈنى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى قۇرۇلدى، بۇرھان شەھىدى ئۆلكە رەئىسى بولدى.
1955- يىلى 9- ئاينىڭ 13- كۈنى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي ھەيئەت يىغىنى 21- يىغىنىنىڭ قارارى بىلەن، شىنجاڭ ئۆلكىسى بىكار قىلىنىپ، ئەسلىدىكى شىنجاڭ ئۆلكىسى مەمۇرىي رايونى توپراقلىرىدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تەشكىللەندى. 10- ئاينىڭ 1- كۈنى رەسمىي مۇراسىم بىلەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلدى، ئارقىدىن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خەلق ھەيئىتى قۇرۇلدى، شىنجاڭ جۇڭگونىڭ 5 ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاپتونوم رايونىنىڭ بىرى بولدى، شۇنىڭ بىلەن شىنجاڭ ئۆلكىسى تارىخ سەھنىسىدىن تۈشتى.
مەمۇرىي رايونلارغا بۆلۈنىشى
1954- يىلى، شىنجاڭ ئۆلكىسى 1 بىۋاستە قاراشلىق مەمۇرىي رايون، 10 ۋىلايەت، 5 ئاپتونوم ئوبلاست، 1 ئۆلكە دەرىجىلىك شەھەر، 2 شەھەر، 73 ناھىيە، 6 ئاپتونوم ناھىيەدىن تەشكىل تاپقان.
ھۆكۈمەت
1955- يىلى 1- ئۆكتەبر، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلدى، ئارقىدىن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خەلق كومىتېتى قۇرۇلدى.
قاراڭ
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
رىشات ئابدۇرۇسۇل
رىشات ئابدۇروسۇل تەبىئى پەن دوكتورى. كانادا سىمون فراسەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پوست-دوكتۇر(دوكتۇر ئاشتى) تەتقىقاتچىسى. ماتېماتىكىلىق كونترول نەزىرىسى ساھەسىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. رىشات ئابدۇروسۇل 1962-يىلى 7-ئايدا غۇلجا شەھەردە تۇغۇلغان. 1979-يىلى 9-ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ماتېماتىكا فاكۇلتېتى ماتېماتىكا كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 1984-يىلى 9-ئايدا ئوقۇش پۈتتۈرۈپ شۇ مەكتەپنىڭ ئۈزىگە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان.
ئۇ 1988-يىلى 10-ئايدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۈكۈمىتىنىڭ 3-قېتىملىق ياپونىيىگە ئەۋەتىلگەن ئوقۇغۇچىنىڭ بىرى بولۇپ، ياپونىيە توكيو دەنكى ئۇنۋېرسىتېتى تەبىئى پەن-سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ ئۇچۇر فاكۇلتېتىغا بىلىم ئاشۇرۇشقا قوبۇل قىلىنغان. 1990-يىلى 10-ئايدا، ئۇ ئىككى يىللىق بىلىم ئاشۇرۇشىنى ئاياغلاشتۇرۇپ ۋەتەنگە قايتىپ، 1991-يىلى 6-ئايدا شەخسى راسخوتى بىلەن ئاسپىرانتلىق ئوقۇش ئۈچۈن قايتا ياپونىيىگە چىققان، ھەم بۇرۇن بىلىم ئاشۇرغان فاكۇلتېتتا ماگىستېرلىق، دوكتورلۇق ئوقۇغان. 1996-يىلى 9-ئايدا دوكتورلۇق ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن، شۇ مەكتەپتە ۋاقىتلىق ياردەمچى ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. 1998-يىلى 4-ئايدىن 1999-يىلى 3-ئايغىچە كومپيۇتېر شىركىتى «Algo21 corporation» دا كومپيۇتېر ئىنزھېنېرى بولۇپ ئىشلەپ، CAM(Computer Aided Manufacturing) سىستېمىسىنى تەتقىق ھەم ياساش بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ 1999-يىلى ئۈزى ئوقۇغان مەكتەپكە قايتىپ كېلىپ، كەسپى ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئورۇنلاشقان. ئۇ 2004-يىلى لېكتورلۇق سالاھىيىتى بىلەن شۇ مەكتەپنىڭ COE تەتقىقات گۇرۇپپىسىغا ئەزا بولۇپ قاتنىشىپ «Human Adaptive Mechatronics» يەنى ئادەمنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرىگە ماسلىشالايدىغان ئېلېكتر مېخانىك سايمانلىرى (روبوت -- ماشىنا ئادەم) توغرىلىق تەتقىقات ئېلىپ بارغان. 2005-يىلى 10-ئايدا ئائىلىسى بىلەن كاناداغا كۈچمەن بولۇپ بارغان بولۇپ، ھازىر كانادانىڭ Vancouver شەھەردە تۇرىدۇ.
ئۇ ئوقۇش ۋە خىزمەت جەريانىدا خەلقئارالىق يىغىن، زورناللاردا كۈپلىگەن ماقاللارنى ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ خىزمەت نەتىجىلىرى توغرىسىدا بۇ ئۇلانمىدىن تەپسىلە كۈرەلەيسىز http://www.biliwal.com/PDF/RixatAbdursul.pdf.
بىز دوكتور رىشات ئابدۇرسۇلنىڭ تېخىمۇ ياخشى نەتىجىلەرنى يارىتالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز ھەم مۇۋەپپەقىيەتلەر تىلەيمىز
بۇ ماقالە ماتېماتىكا بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى، ئەسلى ماقالە ئادرىسى : https://web.archive.org/web/20160305082727/http://matimatik.blogbus.com/logs/70999485.html
رىم رەقەملىرى
رىم رەقەملىرى ياكى رومەن رەقەملىرى ساناق سېستىمىسى قەدىمىي رىم مەنبەلىكتۇر. ياۋروپادا ئوتتۇرا ئەسرنىڭ ئاخىرىقى دەۋىرلىرىگىچە كەڭ قوللىنىلغان.
رەقەملەر
رەقەملەر تۆۋەندە كۆرسىتىلگەن شەكىلدە، لاتىن ئەلىڧبەسىدىكى بەزى رەقەملەر بىلەن ئىپادىلەنگەن.
دەسلەپكى ئون رەقەم:
ئازايتىش ئۇسۇلى
Roma rakamları yazılırken aynı harf üç kezden daha fazla tekrar edilmez. Bunun sonucunda da 4, 9, 40, 90, 400 ve 900 sayılarının modern zamanlarda daha sık kullanılan, küçük değerli sembollerin büyük değerli sembollerin soluna yazıldığında değerlerinin çıkarılmasına dayanan, farklı yazılış şekilleri vardır: Yine bu kuralla Roma rakamları ile yazılabilecek karakter sayısı açısından en uzun sayının 3888 (MMMDCCCLXXXVIII) olduğu görülür. Ancak Roma rakamlarında M'den büyük bir rakam olmadığından l000'den sonraki sayılarda bu kural bozulabilmektedir. Örneğin 4000, MMMM şeklinde yazılır. Soldaki rakamı sağdakinden çıkarıp yeni bir sayı elde etme yöntemi, sayıların okunuşunda ve dört işlemin uygulamalarında çeşitli karışıklıklara yol açmaktadır. Örneğin 1999'u gösteren MCMXCIX sayısının okunabilmesi için M CM XC IX biçiminde ayrılması gerekir. Burada M 1000'i, CM 900'ü (1000-100), XC 90'ı (100-10), IX ise 9'u (10-1) gösterir.
Çıkarmadaki hatalar
Roma rakamlarıyla çıkarma işlemi yapılırken, büyük sayıdaki sembollerden küçük sayıdakiler çıkarılır. Ancak 4 ve 9 sayılarını kullanırken yapılan işlemlerde, eksiltme yönteminden kaynaklanan bazı hatalar oluşmaktadır. Örneğin, 49'dan (XLIX) 24 (XXIV) çıkarılığında geriye L-V 'den 45 kalmaktadır. Bu sorun eldeli çıkarma işleminde de göze çarpmaktadır. Örneğin 13'ten (XIII) 9'u (IX) çıkarırken geriye 2 (II) kalır.
Sıfır ve basamak kavramı
Romen rakamlarında sıfır sayısı ve basamak kavramı yoktur. Rakam, ifade ettiği sembol kadardır; yani X rakamı, hangi basamakta olursa olsun 10 'dur. Halbuki günümüzde kullandığımız Arap rakamlarında 1 tek başınayken 1 'dir, ancak bir soldaki haneye geçtiğinde 10 değerini, iki soldaki haneye geçtiğinde de 100 değerini alır.
Büyük sayıların gösterimi
Roma rakamlarında, bir sayının bin katını göstermek için sembolün üzerine bir yatay çizgi, milyon katını göstermek için de ilgili sembolün üzerine iki yatay çizgi ile ifade edilir.
= 5.000
= 10.000
= 50.000
= 100.000
= 1.000.000