cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مۇختەرجان ئابدۇراخمان
مەن 2011-يىلى يازغان «بىر لېدىردا چوقۇم بولۇشقا تېگىشلىك 21 سۈپەت» دېگەن ماقالەمدە جون ماكسىۋېل (John C. Maxwell)نىڭ «The 21 indispensable qualities of a leader» دېگەن كىتابىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنىنى قىسقىچە تونۇشتۇرغان ئىدىم. بۇ يازغۇچىنىڭ لېدىرلىققا ئائىت كىتابلىرى ئىنتايىن كۆپ بولۇپ، بۈگۈن مەن كىتاپ ساتىدىغان دۇنياغا داڭلىق ئامازون تور بېتىگە كىرىپ ئىزدەپ، ئۇنىڭ 60 پارچىدىن ئارتۇق كىتابى بارلىقىنى بايقىدىم. 2007-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر ئىستاتىستىكىغا ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ كىتابلىرىدىن جەمئىي 13 مىليوندىن كۆپرەك سېتىلغان بولۇپ، ئۇ جەمئىي ئىككى مىليوندىن كۆپرەك لېدىرلار (باشلىقلار)نى ھەرخىل كۇرسلاردا تەربىيەلەپتۇ. ئۇنىڭ 2007-يىلى نەشر قىلىنغان «ماكسىۋېل كۈندىلىك ئوقۇشلۇقى» (The Maxwell daily reader) دېگەن بىر كىتابىمۇ بار بولۇپ، يۇقىرىدىكى قىسقا يازما ئاشۇ كىتابنىڭ 33-بېتىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنىدىن ئىبارەت. بۇ كىتاب جەمئىي 365 بەتلىك بولۇپ، ھەر بىر بەت بىر بالا تېمىنى تەشكىل قىلىدىكەن. ماكسىۋېل ئوقۇرمەنلەرگە ھەر كۈنى ئۇنىڭ بىر بېتىنى ئوقۇپ، بىر يىل ئىچىدە تولۇق ھەزىم قىلىۋېلىشنى تەۋسىيە قىلىپتۇ. مەن بۇ كىتابتىكى مەزمۇنلارنى ئۆزۈمنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى يازمىلىرىدا داۋاملىق تونۇشتۇرۇشۇم مۇمكىن.
مەن بۇرۇن تونۇشتۇرۇپ بولغان قېرىنداشلىرىمىز ئىچىدە يۇقىرىدىكى ماكسىۋېل ئوتتۇرىغا قويغان تۆت پىرىنسىپتىن پايدىلىنىپ، مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ئۇكىلارمۇ كۆپ ساننى تەشكىل قىلىدۇ. مەن ئوقۇرمەنلەردىن بۇ قېرىندىشىمىزنىڭ تەرجىمىھالىنى ئوقۇغاندا، ئۇلارنى يۇقىرىدىكى مەزمۇنلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئويلىنىپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
مەن 2006-يىلى ئۆزۈمنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىنى تەييارلىغاندا، بېسىپ ئۆتكەن ھايات مۇساپەمدىكى ئەھۋاللارنى قىسقىچە خۇلاسىلاپ چىققان ئىدىم. ئۇ خۇلاسىلارنىڭ بىرى «ئۇيغۇر دېھقان بالىلىرىمۇ ئالىم بولالايدۇ» دېگەندىن ئىبارەت ئىدى. مەن بۇ قېتىم تونۇشتۇرىدىغان مۇختەرجان ئابدۇراخمان ئۇكىمىزمۇ بىر يېزىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىدىغان ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. مۇختەرجان ھازىر ياپونىيەدە ئۇيغۇر پەلسەپىسىنى بىر سىستېمىلاشقان ئىلمىي ساھە قىلىش يولىدا تىرىشىۋاتىدۇ.
مەن فېيسبۇك بېتىمدە ئىنگلىزچە ھەرپلەر بىلەن يېزىلغان ئۇيغۇرچە ماقالىلەر ۋە ئىملا، گىرامماتىكا قائىدىلىرىدە مەسىلە بار ماقالىلەرنى تەھرىرلەش ئىشىدا ئۆزۈمگە ياردەم ئىستەيدىغانلىقىم ھەققىدە بىر قىسقا مۇراجىئەتنامە يازغان ئىدىم. ھازىرغىچە 15چە قېرىندىشىمىز ياردەم قىلىشنى خالايدىغانلىقى ھەققىدە مەن بىلەن ئالاقىلاشتى. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئۈچ ئۇكىمىز بولسا مەزكۇر ماقالىنى تەھرىرلەشكە ياردەملەشتى. مەن يۇقىرىدىكى ئەھۋاللاردىن ناھايىتى سۆيۈندۈم ۋە ئىلھاملاندىم. ھەمدە ئۆزۈم ئۈچۈن خېلى كۆپ مەنىۋى ئوزۇققا ئېرىشتىم. مەن بۇرۇندىن تارتىپ ئارىمىزدا ياخشى كىشىلەرنىڭ كۆپلۈكىگە ئىشىنەتتىم. ئاشۇ كۆز قارىشىمنىڭ توغرا ئىكەنلىكى بۇ قېتىم يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلاندى. مەن مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئاشۇ ياخشى كۆڭۈللۈك قېرىنداشلارنىڭ ھەممىسىگە چىن كۆڭلۈمدىن رەھمەت ئېيتىمەن. مەن ئەمدى رەسمىي مەزمۇننى باشلايمەن.
مۇختەرجان ئابدۇراخمان 1972-يىلى 12-ئاينىڭ 8-كۈنى كەلپىن ناھىيىسى ئاچال يېزىسى تۇرا كەنتىدە بىر مەرىپەتپەرۋەر دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇنىڭ بوۋىسى ئابدۇرەشىت ئەئلەم ئاخۇنۇم ئاچال يېزىسىدا تۇنجى پەننىي مەكتەپنى ئاچقان، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە غەربىي ئاسىيا ئەللىرىدە ئۇزاق مۇددەت ئىلىم تەھسىل قىلغان كاتتا دىنىي ئالىم ئىدى. مۇختەرجاننىڭ مومىسى مەرەمنىساخان ئۇنىڭغا بوۋىسىدىن قالغان بارلىق دىنىي ۋە پەننىي كىتابلارنى قالدۇردى. مانا بۇ مىراس ۋە ۋەسىيەت ئۈمىد سۈپىتىدە بوۋىسىنىڭ تارىخىي كەچمىشى بىلەن قوشۇلۇپ مۇختەرجانغا روھىي مەشئەل ۋە بىباھا خەزىنە قالدۇرغان ئىدى. بۇ مىللىي بۇرچ، ئۆزلۈك ئېڭى، جاسارەت، قەتئىي ئىراد ۋە توختاۋسىز تىرىشىشتىن دېرەك بەردى ۋە نىشانە بولدى.
مۇختەرجان بوۋىسىدىن پەخىرلىنەتتى، مومىسىدىن سۆيۈنەتتى، مۇقام ئېيتاتتى. ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئىلمىي سۆھبەتلەر كۆپ ئىدى. شۇڭلاشقا مۇختەرجان ئېسىل جەمەت ئارىسىدا ۋە ئېسىل پەزىلەتلەرنىڭ تەسىرى ئاستىدا ئۆسۈپ چوڭ بولدى. سەنئەتكارلىق، دىنىي ئالىملىق ۋە ئارىفلىق مۇختەرجان جەمەتىنىڭ دائىملىق، تىپىك ئالاھىدىلىكى ئىدى ("ئارىف" دېگەن سۆزنى بۇرۇن بىزنىڭ ئۇستازلىرىمىزمۇ ماقالىلىرىدە ئىشلەتكەن ئىدى. ئۇ "پەلسەپىۋى ئويغىنىشنىڭ يۇقىرى پەللىسى"، "ئۈزۈل-كېسىل ماھىيەتلىك ئويغىنىش" دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ — مۇختەرجان).
مۇختەرجان مەرىپەت ۋە ئىلىم-پەن ئارقىلىق ئۆزىنى كۈچلەندۈرۈپ، شۇ ئاساستا دۇنياۋى سەھنىلەردە چاقناشنى ئارزۇ قىلاتتى. دادىسى، ئانىسى، بوۋىسى، مومىسى ئۇنىڭدىن كاتتا ئۈمىدلەرنى كۈتەتتى. ئۇنىڭغا «سەن قىلالايسەن بالام» دەيتتى. ئون ئىككى مۇقامنى مۇختەرجان ئۆزىنىڭ ئاشۇ جەمەتىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئاڭلايتتى. ئۇ قاتتىق ھەيرانلىق، كۈچلۈك ئىنتىلىش، قاتتىق ئىرادە ۋە چىداملىق روھىدا سۇغۇرۇلۇپ باشلانغۇچنى پۈتتۈردى. ئەلۋەتتە، سىنىپنىڭ ئەڭ ئالدىنقى قاتارىدا ئورۇن ئالغىنى مۇختەرجان ئىدى. باشلانغۇچ ھاياتىدا ئۆگەنگەن نەرسىلىرى پۈتۈنلەي ئۆز بىلىمىگە ئايلىنىپ بولغان ئىدى. مۇختەرجان تولۇقسىزغا ئۆرلەپ ئوقۇدى. ھەيرانلىق، قىزغىنلىق ۋە كۈچلۈك چاڭقاقلىق ئىچىدە ئۈچ يىلنى تاماملىدى. ئۇنىڭ مەنىۋى دۇنيالىرى بارغانچە ئۆزگىرىۋاتاتتى. ئۇ قانمايتتى، ھارمايتتى ۋە ئىنتىلەتتى. ئۇ تەبىئىي پەنلەرنى ناھايىتى ئەستايىدىل ئۆگىنەتتى، تەدبىقلايتى ۋە تەجرىبە قىلاتتى. تەئەججۈپ ۋە ئىلىمگە بولغان ئىشەنچ ئۇنىڭ دائىملىق روھىيەت خاسلىقى ئىدى. ئۇ ئىجتىمائىي پەنلەرنى دۇنياغا تەدبىقلاپ، تەھلىل قىلىپ، پۈتۈنلەي ئىشلىتەلەيدىغان بولۇش شەرتى ۋە ئەركىن قوللىنىش سەۋىيەسىدە تاماملىدى. لېكىن قانائەت قىلىش ئۇنىڭغا ئەسلا يات ئىدى.
1997- يىلىغىچە مۇختەرجاننىڭ 200 پارچىغا يېقىن ئەسىرى يۇرتىمىزنىڭ ھەرقايسى مەتبۇئاتلىرىدا ئېلان قىلىندى. بەش يىل جەريانىدا ئۇ ئىنتايىن قىممەتلىك ئۆگىنىش، ئىزدىنىش، سىناق قىلىش ۋە تەشكىلىي پائالىيەت ئۆتكۈزۈش قاتارلىق ئىشلار بىلەن شۇغۇللاندى. ئۇ ئۆزىدە ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى كەسپىنىڭ ئەڭ ئاساسىي بىلىم ۋە ئىقتىدارلىرىنى ھازىرلاپ، كەلگۈسىدىكى ئىلمىي ئەسەرلىرىنىڭ ئاساسىنى قۇردى.
1997-يىلى 9-ئايدا مۇختەرجان ھازىرقى ئۈرۈمچى شەھەرلىك 31-ئوتتۇرا مەكتەپكە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى كەسپىدە ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشقا چۈشتى. ئۇ شۇ يىلدىن باشلاپ مەخسۇس ئىلمىي ئەسەرلەرنى مۇنتىزىم يېزىشقا كىرىشتى. ئۇنىڭ ئوبزور، ئەدەبىيات نەزەرىيەسىگە ئائىت ماقالىلىرى ۋە ئايرىم شېئىرلىرى تۈرلۈك مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنىپ تۇردى.
2005-يىلى 4-ئاينىڭ 2-كۈنى مۇختەرجان ياپونغا كەلدى. ھازىر ئۇنىڭغا توپ-توغرا 10 يىل بولدى.
مۇختەرجان 2006-يىلى بىر ياپون تىلى مەكتىپىگە كىردى. 2007-يىلى 4-ئايدا ئۇزاق مۇدددەتلىك ئارزۇ، پىلان ۋە بىر بۈيۈك ئارمان بىلەن ياپونىيە كيۇشيۇ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەلسەپە كەسپى تەييارلىق ئوقۇشىغا كىردى. بەش ئايدىن كېيىن ماگىستىرلىق ئىمتىھانىدىن ئۆتتى. ئۇ بۇنىڭدىن ناھايىتى ھاياجانلاندى. سەۋەبى، بۇ يەردە دۇنيانىڭ ئەڭ قەدىمقى پەلسەپە ئەسەرلىرىنىمۇ ئەسلى تېكىستى بويىچە ئوقۇشقا ۋە تەتقىق قىلىشقا بولاتتى. پۈتۈنلەي ئەركىن، مۇتلەق پاكىز ئىلمىي ھاۋادا ئىلىم تەھسىل قىلىشمۇ مۇمكىن ئىدى. مۇختەرجان ئۆز-ئۆزىگە «مەن ئۇيغۇرلارغا ئەڭ كۆپ پەلسەپە سىستېمىسىنى ئېلىپ قايتىشىم كېرەك!» دەيتتى. ۋاقىت ئىنتايىن تېز ئۆتۈپ كېتىپ باراتتى. 2011-يىلى مۇختەرجان ئەنگلىيە سىياسەت پەلسەپە ساھەسىدىكى مەخسۇس تېما «كۆپ مىللەتلىك دۆلەتلەردە پارلامېنتلىق تۈزۈم» ناملىق چوڭ ھەجىملىك ماقالىسىنى پۈتتۈردى، ھەمدە پەلسەپە پەنلىرى بويىچە ماگىستىرلىق ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشتى.
بېزەكلىك مىڭئۆيى
thumb|239x239px بېزەكلىك مىڭئۆيلىرى 5–ئەسىردىكى قوچۇ بەگلىكىدىن 8–ئەسىردىكى ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلقىغىچە بولغان دەۋرلەرگە تەۋە ساڭرام خارابىسى. تۇرپاننىڭ شەرقىگە ، يالقۇنتاغدىكى مۇرتۇق جىلغىسىغا جايلاشقان بولۇپ ، غارلار غەربىي قىرغاقتىكى بىر كىلومېتىر دائىرىدىكى ئۈزۈك يار ئۈستىگە جايلاشقان. ھازىر ئۇنىڭدا ئىبادەت غارى ، ديان غارى ، راھىبلار ھۇجرىسى ۋە خاتىرە غارى قاتارلىق 83 غار بار. غارلار شەكىل جەھەتتىن ئاساسەن مەركىزىي تۈۋرۈكلۈك ، ئۇزۇنچاق چاسا شەكىللىك ، بويىغا ئەگمە تورۇسلۇق ۋە گۈمبەز تورۇسلۇق ھەمدە ئوتتۇرىسى ئايلانما چاسا شەكىللىك ئۈچ خىل تىپقا ئايرىلغان. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى 40 نەچچە غاردا تام رەسىملىرى ساقلانغان بولۇپ ، ئومۇمىي كۆلىمى 1200 كۋادىرات مېتىردىن ئاشىدۇ.
مۇختەرجان ئابدۇراخمان
مۇختەرجان 2011-يىلى 4-ئايدا ئىمتىھانسىز ھالدا دوكتورلۇق ئوقۇشىغا قوبۇل قىلىندى. ئۇنىڭدىن كېيىن مۇختەرجاننىڭ پىروفېسسورلىرى قاتناشقان بىر يىغىندا بىر يېڭى پەلسەپە سىستېمىسى يارىتىش، ياپونغا خاس بىر يېڭى ساھەنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈش نىشانى قارار قىلىندى. ئۇ يىغىندا ئۇيغۇرلارنىڭ پەلسەپە سىستېمىسى، ئۇيغۇر دۆلەتچىلىك پەلسەپەسىنىڭ ئورگىنال سىستېمىسى تەتقىقات تېمىسى قىلىپ بېكىتىلدى.
بۇ ئۇيغۇر مىللىتىگە كېلىۋاتقان بىر تېپىلماس پۇرسەت ئىدى. مۇختەرجان يۇقىرىدىكى ئىشنى ئەنە شۇنداق چۈشەندى. شۇندىن كېيىن ھازىر ياپونىيە پەلسەپە ساھەسىدە ئۇيغۇر پەلسەپەسى يېڭى ۋە كىلاسسىك پەن سۈپىتىدە ئىلىم ساھاسىدە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتاتتى. مۇختەرجان ھازىر ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئەڭ پاكىز، ئەڭ پازىل ۋە ئەڭ كامىل روھىغا ۋەكىللىك قىلىپ، ياپونىيەنىڭ ئىلىم ساھەسىدە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كىلاسسىك پەلسەپە سىستېمىسىنى يارىتىشقا ئالدىراۋاتاتتى. بۇ ئىشلار ھازىر پەلسەپە ساھەسىدە قاتتىق ھاياجان ۋە قايىللىق قوزغاۋاتاتتى. ئىلمىي مۇنبەرلەردە ئۇيغۇر بۈيۈك تېما بولۇۋاتاتتى. ئۇيغۇرلار پەلسەپىۋى مىللەتكە خاس چوڭقۇرلۇققا، كەڭلىككە، كىلاسسىك ئورگىنال سىستېمىغا ئىگە ئىدى. مۇختەرجان بۇنى ئىسپاتلاپ، ئىلمىي ماقالە ئوقۇۋاتاتتى.
مۇختەرجان ئابدۇراخمان 2015-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈندىن باشلاپ كيۇشۇ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەلسەپە كەسپىي تەتقىقاتچىسى سالاھىيىتىگە ئېرىشتى. بۇ ئۇيغۇر پەلسەپىسى ھەققىدىكى ئىلمىي تەتقىقات سىستېمىلىشىش باسقۇچىغا قەدەم قويۇۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ، ئەلۋەتتە. مۇختەرجان ھازىر ئۇيغۇر پەلسەپىسى ۋە غەرب پەلسەپىسى ھەققىدە سېلىشتۇرما تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ. بىز بۇنىڭدىن خوشاللانماي، مۇختەرجان ئۇكىمىزدىن پەخىرلەنمەي تۇرالمايمىز.
بېزەكلىك مىڭئۆيى
غارلارنىڭ ياسىلىشى چۇر جەمەتى قۇرغان قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتى دەۋرى (499~640–يىللار)دىن باشلانغان. مەزكۇر خارابىدىن قوچۇ دۆلىتىنىڭ جيەنچاڭ 5–يىلى (559–يىلى)غا تەۋە «ساددا پۇندارىكا سۇترانىڭ ئاۋالوكتېشۋارا بۆلۈمى» نىڭ پارچىسى بايقالغان. بۇ مەزگىلگە تەۋە غارلاردىن 9–،18–،34–نومۇرلۇق غارلار بار بولۇپ ، بۇلار كېيىنكى دەۋرلەردە قايتا رېمونت قىلىنغان ۋە رەسىملىرى قايتا سىزىلغان ، ھازىر 18–نومۇرلۇق غارنىڭ كارىدورى ۋە تاشكېمىر تەشمىسىنىڭ ئۈستىدىكى قىسمىلا دەسلەپكى مەزگىلدىكى تام رەسىملىرى ساقلىنىپ قالغان.
مۇختەرجان ئابدۇراخمان
2015- يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنى
بېزەكلىك مىڭئۆيى
بېزەكلىك غارلىرى ھازىرغا قەدەر ساقلانغان ئۇيغۇر بۇددىزىم سەنئىتىدىكى ئەڭ مۇھىم ، سانى ئەڭ كۆپ ، ساقلىنىشى ئەڭ مۇكەممەل ، ئەڭ ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە بولغان سەنئەت خەزىنىسىدۇر.
مۇختەرجان ئابدۇراخمان
مۇختەرجان ئابدۇراخمان ئېلان قىلغان ئىلمىي ماقالىلەر تىزىملىكى:
بېزەكلىك مىڭئۆيى
مەنبە
تەڭرىتاغ تورى، 27 دېكابىر 2016 ئۇلانمىسى
مۇختەرجان ئابدۇراخمان
[1] 2012-yili 9-ayda, "qutadghubiliktiki Uyghur döletchiligi", Kyushyu uniwérsitétining pelsepe ilmiy muhakime yighinida oquldi.
[2] 2013-yili 5-ayda, Yaponiye döletlik pelsepe ilmiy jem'iyiti,"qutadghubiliktiki tebiet pelsepe idiyesi" oquldi.
[3] 2013-yili 9-ayda, "Uyghur döletchilik pelsepesi we qutadghubilik", "pelsepe ilmiy maqaliliri" jornilida élan qilindi.
[4] 2013-yili 10-ayda Yaponiye döletlik itika@ ilmiy jem'iyitining yighinida " Uyghur istratégiyesi we Uyghur döletchilik idiyesi" oquldi.
[5] 2013-yili 12-ayda gherbiy Yaponiye pelsepe ilmiy jem'iyiti pelsepe ilmiy muhakime yighinida "qutadghubiliktiki Uyghurlarning ghayiwi döletchliki" oquldi.
[6] 2014-yili 6-ayda Yaponiyedöletlik pelsepe ilimiy jem'iyitide "qutadghubiliktiki qanun pelsepesi" oquldi.
[7] 2014 -yili 8-ayda ,"yipek yoli" zhornilida "qutadghubiliktiki Uyghur pelsepe sistémisi" élan qilindi.
[8] 2014-yili 9-ayda "qutadghubiliktiki bilish nezeriyesi " Kyushyu uniwérsitétining pelsepe ilmiy muhakime yighinida oquldi.
[9] 2014-yili 12-ayda "farabining ghayiwi dölet pelsepesi" namliq maqale "pelsepe illmiy maqaliliri 50 yilliq xatire" sanida 1-maqale bolup tallandi we élan qilindi.
[10] 2015-yili 5-ayning 17-küni Yaponiye döletlik pelsepe ilmiy jem'iytining 74- qétimliq yighinida Uyghur pelsepesi heqqide "farabining tebiet pelsepesi" oqulmaqchi. Maqale tallinip boldi.
مەنبە:
http://www.meripet.com/2015/20150501_chetel_uyghur10.htm
Ortaq Türkçe alfabet
Ortaq Türkçä Alfabet (väya Birläşkän Türkçä Alfabetsi ) - Türk tillardiki muyum tavuşlarni asas qilğan ve oxşaş mänbädin çiqan turgä ayrilğan putun härflärni körsitidiğan bir sistimdur. Bu sistim ortaq bir tärtipgä kälmigän bolsimu köp noxtida birlikge keldi.
1991 yilardin başlap, Ortaq alfabeti Türk Kiňişi (Türk Dölätlär vä Rayonlar Dostluq-Qerindaşliq vä İş Birligi Qurultayi) tarafindin tuzuldi. 21-23 Mart 1993 yili, Antalya'da içilğan yiğinda Türki Cumhuriyetlerniň alfabetlirigä Q, X, W, Ň, Ä härfliri qoşulup, bu ortaq qarar sifätidä qubul qilindi. Türk kiňişi täräfindin qubul qilinğan bu qarari (İnçikilätmä vä täläffuz bälgiläydigän härflärdin sirt) 34 härflik bir alfabet Türk dünyasiniň önemlik bir bölümüde äň az bolmiğanda murasimğa yürgen bir kirişi bop qaldi.
ئىلى دەرياسى
ئىلى دەرياسى (Ili Deryasi) شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىدكى ئىلى ۋادىسىغا ئىسمىنى بەرگەن، جۇغراپىيىلىك ئورني شىمالىي كەڭلىك 45.24°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 74°08 غا جايلاشقان مەشھۇر دەريا.
دەمەشىق
left|thumb|250px|دەمەشىق left|thumb|250px دەمەشىق بولسا سۇرىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، دەمەشىقنىڭ 4،000،000 نوپۇسىبار، 573 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°17، رايۇننومۇرى 011.
قاراقاش بازىرى
قاراقاش بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ قاراقاش ناھىيىسى گە جايلاشقان. شەرق تەرىپىدە دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا خېلى داڭقى بار بولغان قاراقاش دەرياسى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ، شىمالىدا تۈۋەت، يېڭىيەر ۋە قوچى يېزىلىرى، غەربىدە ماڭلاي، كۇيا ۋە ئۇرچى يېزىلىرى، جەنۇبىدا جاھانباغ، توخۇلا ۋە زاۋا يېزىلىرى قاراقاش بازىرىنى ھەر تەرەپتىن ئوراپ تۇرىدۇ. بازارلىق ئىچىدىن 315-نومۇرلۇق دۆلەت تاشيولى كېسىپ ئۆتىدۇ، تەۋەلىكىدە قاراقاش پويىز بېكىتى بار. قاراقاش ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى قاراقاش بازىرى.
مەمۇرىي كەنتلەر
قاراقاش بازىرى قارمىقىدا جەمئىي 22 دانە كەنتە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئابدۇقەييۇم مۇساباي
ئابدۇقەييۇم مۇساباي ، داڭلىق مۇساباي ئائىلىسىدىكى باۋدۇنباينىڭ 2‏-ئوغلى. ئۇ،1917‏-يىلى قەشقەر ئۈستۈن ئاتۇشنىڭ ئىكساق كەنتىدە تۇغۇلىدۇ. 1926 ‏-يىلىغىچە ئىكساق باشلانغۇچ مەكتىپىدە ئۇقۇيدۇ.1927 ‏-يىلىدىن 1931-يىلىغىچە تۈركىيە ئىستانبۇلدا تۈرك، نېمىس فرانسۇزلاردىن خۇرۇم ئىشلەش، تېرە تىلىش(بىر پارچە تېرىنى بەش-ئالتە پارچە قىلىپ نېپىز تىلىش)، بوياش قاتارلىق تېرە پىششىقلاش تېخنىكىسىنى ئۈگىنىدۇ. 1931-يىلى غۇلجىدىكى جەمەتىنىڭ تېرە زاۋۇتىغا كېلىپ يەنە داۋاملىق بوۋىسى ئېلىپ كەلگەن غۇلجىدىكى مۇھاجىر نېمىسلاردىن تېخنىكا ۋە تىل ئۆگىنىدۇ. 1935-يىلىدىن 1944-يىلىغىچە ئىلى تېرە زاۋۇتىدا زاپخوز، سودا بۆلۈم باشلىقى بولۇپ ئىشلەيدۇ. 1944-يىلى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىغا قاتنىشىپ پولكوۋنىك ۋە ۋىلايەتلىك خارجى ئىشلار باج مەسئۇلى بولۇپ ئىشلەيدۇ. 1946-يىلىدىن 1954-يىلىغىچە جەمەتىنىڭ ئىگىلىكىگە ۋارىسلىق قىلىپ تېرە زاۋۇتىغا باشلىق بولىدۇ. 1954-يىلى تېرە زاۋۇتى كوپىراتسىيە ھەركىتىگە قوشۇۋېتىلىدۇ. ئابدۇقەييۇم مۇساباي لىچۈن سانائەت شىركىتىنىڭ ئۈرۈمچىدىكى ئىشلەپچىقىرىش بۆلۈمىگە باشلىق بولىدۇ.1955-يىلىدىن 1957-يىلىغىچە ئۈرۈمچى سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىدە مۇئاۋىن بۆلۈم باشلىقى، 1957-يىلىغىچە ئىلى تېرە زاۋۇتى(ئەسلىدىكى مۇسابايلارنىڭ تېرە زاۋۇتى)ئىشلەپچىقىرىش بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلەيدۇ. 1958-يىلى ئوڭچى دەپ ئەيىپلىنىپ مال-مۈلكى مۇسادىرە قىلىنىپ تۆت يىللىق قاماققا ھۆكۈم قىلىنىدۇ. 1962-يىلى 6-ئايدا تۈرمىدىن قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن 1978-يىلىغىچە غۇلجىدا مەدىكارچىلىق قىلىپ جان باقىدۇ. 1978   -يىلى سىياسەت ئەمىلىلىشىپ، قايتىدىن تېرە زاۋۇتىغا ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ ۋە ئىلى ئوبلاستلىق سىياسى مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ ئەزاسى، سودا سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ ئەزاسى بولىدۇ. 1980-يىلى ئۈرۈمچىگە يۆتكىلىپ كېلىدۇ ۋە 1988-يىلىغىچە ئاپتونۇم رايونلۇق سىياسى مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى بولىدۇ. ئابدۇقەييۇم مۇساباي تۇنجى ئەۋلاد يېتۈك كەسپى خادىم بولۇپلا قالماي، تۈرك، نېمىس، رۇس تىللىرىنى پىششىق بىلىدىغان زىيالى ئىدى. ئۇ بىر مەزگىل مۇناسىۋەتلىك تېخنىكا ماتېرىياللىرى ۋە ئىدارە-جەمىيەتنىڭ رۇسچە -نېمىسچە ماتېرىياللىرىنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغاندىن تاشقىرى، 1985-يىلى «گۆر ئوغلى» دىگەن تۈركچە ئەدەبى روماننى تەرجىمە قىلىپ نەشىر قىلدۇرىدۇ. ئابدۇقەييۇم مۇساباي 1988-يىلى 2-ئاينىڭ 18-كۈنى 71يېشىدا ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولىدۇ.
ماقالە ۋە رەسىملەر شىرىپ خۇشتار تاغىمىز يازغان «شىنجاڭ يېقىنقى زامان تارىخىدىكى مەشھۇر شەخسلەر» ناملىق كىتاپتىن ئېلىندى.
پايسون
thumb|پايسون مىسال پايسون (ئېنگىلىزچە: Python) ھازىر دۇنيادا ئەڭ مودا بۇلۋاتقان، شۇنداقلا ئەڭ قوللىنىشچان، ھەقىسز، ئۇچۇق مەنبەلىك پروگگىراما تىلى. پايسون ئاساسلىقى سان-سىفىر بىر تەرەپ قىلىش، سۈنئىي ئىدىراك، ۋە ماشىنىلىق ئۆگىنىش قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ قوللىندۇ. بۇ يۇمشاق دىتال (يۇمتال) نى ئاساسلىقى پىروگىراممىرلار، ئاكادىمىكلار، ئىستودېنتلار ۋە باشقا كەسپتىكلەر مەسلەن سان-سىپىر ئانالىزچىسى ۋە ئەقلىي ئىقدرالىق ماشن ۋە ئادەمسىز ئۇچقۇ ياسايدىغانلار ئىشلىتىدۇ. بۇ يۇمتالنى ئۆگىنىش بىر قەدەر ئاسان. thumb|پايسون بەرپاچىسى گايدو ۋان روسسۇم
Mitoyoi
mitoyoi ئۇيغۇر،ئەر،قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان.1990-يىلى باشلانغۇچ مەكتەپكە كىرگەن،1998-يىلى باشلانغۇچ مەكتەپنى پۇتتۇرۇپ،تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپكە چىققان ۋە 1998-يىلى تولۇققسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۇتتۇرگەن.2001-يىلى يانفۇن رىمۇنىتچىلىقىنى ئۆگەنگەن.2003-يىلى كەسپىي ئۇ Big text نۋىرسىتىدا ئاشپەزلىكنى ئۆگەنگەن.2010-يىلى شوپۇرلۇقنى ئۆگىنىپ، پىراۋا ئالغان.
قارا - قارا قۇشلارىم ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بۇ ئويۇن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ كوللېكتىۋىزملىق روھىنى يېتىلدۈرۈشتە، ياشلارنى ئۆم، ئىناق - ئىتتىپاق ۋە ھوشيار بولۇشقا ئۈندەشتە، چاققان ۋە ھەرىكەتچان بولۇشتا ئۈنۈمى، ئەھمىيىتى ناھايىتى زور. بۇ ئويۇننى ئاساسەن قىزلار توپلىشىپ ئوينايدۇ. ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ. ھېچقانداق قورال ۋە ئۈسكۈنە تەلەپ قىلمايدۇ. ئادەتتە كىچىككىنە بىر تۈز مەيداندا ئوينىلىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا چۈشكۈچى قىز - چوكانلار بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، چەڭ تاشلاش ئارقىلىق <ئانا> بولۇش ھوقۇقىنى تالىشىدۇ. <ئانا> بەلگىلەنگەندىن كېيىن رەتنىڭ بېشىدا تۇرىدۇ. قالغانلار بويىنىڭ ئېگىز - پەسلىكىگە قاراپ ئانىنىڭ كەينىگە قاتار تىزىلىدۇ ھەمدە بىر - بىرىنىڭ پېشىنى چىڭ تۇتۇپ، ئۈزۈلمەس زەنجىر ھاسىل قىلىدۇ. بۇ ۋاقىتتا، <بۆرە> دەپ ئاتالغان بىرسى بىر چەتتە تۇرىدۇ. <ئانا> بىلەن <بۆرە> ئوتتۇرىسىدا تۆۋەندىكىدەك قوشاق ئېيتىشىش باشلىنىدۇ. بۆرە: ئالا - ئالا قۇشاچىم، ئارقاڭدىكى نېمىلەرىڭ. ئانا: قارا - قارا قۇشلارىم، مېنىڭ ئوماق بالىلارىم. بۆرە: ماڭا بىرنى بەرسەڭچۇ؟ ئانا: ئۆزۈم ساڭا بەرمەيمەن، كۈچۈك يەتسە ئالساڭغۇ! بۆرە: كۈچۈم نەگە كېتىپتۇ؟ ئانا: ئالا تاغقا كېتىپتۇ. بۆرە: ئالا تاغدا نېمە بار؟ ئانا: ئالا - يېشىل قۇشلار بار. بۆرە: قۇشنىڭ بىرىنى تۇتايچۇ؟ ئانا: كۈچۈك يەتسە تۇتساڭچۇ! قوشاق ئېيتىلىپ بولغاندىن كېيىن، بىرەر بالا سوراپ ئېلىشقا كۆزى يەتمىگەن <بۆرە> ئەسەبىيلىشىدۇ ۋە ئانىنىڭ كەينىدىكى بالىلارنى قوغلاپ بۇلىماقچى بولىدۇ. تاتىشماق باشلىنىدۇ. قاتار تىزىلغان بالىلار ئانىنىڭ كەينىدە، بىر - بىرىنىڭ پېشىنى قويۇۋەتمەستىن ئۇيان - بۇيان قاچىدۇ. <ئانا> <بۆرىنىڭ> ئالدىنى توسۇپ ئۆز بالىلىرىنى جان تىكىپ قوغدايدۇ ۋە قانىتى ئاستىغا ئالىدۇ. بالىلارمۇ ئانىنىڭ پېشىنى قويۇۋەتمەستىن <ئانا> قايسى تەرەپكە سىلجىسا، شۇ ياققا سىلجىپ بۆرىدىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. <بۆرە> <ئانا> نىڭ كەينىدە ھوشىيار تۇرماي سەپتىن چۈشۈپ قالغان بالىلارنى تۇتۇۋالىدۇ ياكى ئەڭ ئاخىرقى بالىدىن باشلاپ قوغلاپ تۇتۇپ ئۈزۈۋېلىپ تاكى ئانا يالغۇز قالغۇچە بالىلارنى بىر - بىرلەپ تۇتۇۋالىدۇ. <ئانا> ئۆزى يالغۇز قالغان چىغىدىلا ئويۇن ئاخىرلىشىدۇ ياكى <بۆرە> بولغان بالا باشقىدىن ئانا بولۇپ، <ئانا> بولغىنى <بۆرە> بولۇپ ئويۇن داۋاملىشىۋېرىدۇ. بۇ ئويۇننىڭ خەتىرى يوق، قىزىقارلىق بولغاچقا، ھويلا - ئارام ۋە كەڭرەك يەرلەردە ئوينىسا بولىۋېرىدۇ."
ئۇچۇر
ئومۇمەن، بىز كۆزىمىز، قۇلىقىمىز، بۇرنىمىز، تىلىمىز، تېنىمىز ۋە چوڭ مېڭىمىز ئارقىلىق سەزگەن تاشقى شەيئىلەر ئۇچۇرغا مەنسۇپ بولىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، بىز ئۇچۇر دەۋرىدە ياشاۋاتىمىز، ھەر ۋاقىت تۈرلۈك ئۇچۇر بىلەن ھەپىلىشىمىز.
ئۇچۇر ھەققىدە
ئومۇمەن، بىز كۆزىمىز، قۇلىقىمىز، بۇرنىمىز، تىلىمىز، تېنىمىز ۋە چوڭ مېڭىمىز ئارقىلىق سەزگەن تاشقى شەيئىلەر ئۇچۇرغا مەنسۇپ بولىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، بىز ئۇچۇر دەۋرىدە ياشاۋاتىمىز، ھەر ۋاقىت تۈرلۈك ئۇچۇر بىلەن ھەپىلىشىمىز.
دوختۇرلار كېسەل كۆرگەندە، بىمارنىڭ كېسەللىك تارىخى، رېنتگېن نۇرى ئارقىلىق تارتىلغان سۈرەت، لابوراتورىيىلىك تەكشۈرۈش دوكلاتى قاتارلىق يېزىق ۋە سۈرەتلەر ئارقىلىق داۋالاشقا پايدىلىق ئۇچۇرغا ئېرىشىدۇ؛ مېتېئورولوگىيە ئىنژېنېرلىرى تۈرلۈك ئەسۋابلاردىن پايدىلىنىپ، ھاۋا رايى، شامال كۈچى، شامال يۆنىلىشى قاتارلىق سانلىق مەلۇماتلارنى ئۆلچەش ۋە خاتىرىلەش ئارقىلىق مېتېئورولوگىيە ئۇچۇرىغا ئېرىشىدۇ؛ كىشىلەر تۇرمۇشتا كىتاب، گېزىت-ژۇرناللارنى ئوقۇش، كىنو ۋە تېلېۋېزور كۆرۈش ئارقىلىق ھەر خىل ئۇچۇرغا ئېرىشىدۇ ھەم ئۇنىڭدىن پايدىلىنىدۇ.
ئۇچۇرنى شىفىرلاشتۇرۇش
بىز ئادەتتە كۆرىدىغان گېزىت، ژۇرنال ۋە كىتابلاردا نۇرغۇن ئۇچۇر بار، ئۇلار ئاشكارا تارقىتىلىدۇ، شۇڭا ھەممە ئادەم خەۋەردار بولسا بولىدۇ. بىراق، بەزى ئۇچۇرلار سىياسىي، ھەربىي، ئىقتىسادىي مەخپىيەتلىككە چېتىلغاندا، ئاز بىر قىسىم كىشىلەرلا خەۋەردار بولۇشى كېرەك. شۇڭا، بۇ خىلدىكى ئۇچۇرلار چوقۇم شىفىرلاشتۇرۇلىدۇ.
ئۇچۇرنى شىفىرلاشتۇرۇشتا، ئىككى تەرەپ ئالدىن مەخپىي كېلىشىۋېلىپ، ئالاھىدە بىر خىل شەكىل ئارقىلىق ئۇچۇرنى «پىششىقلاپ ئىشلەيدۇ».
«يېزىق» نى شىفىرلاشتۇرۇشتا «ئىشارەتلىك سۆز» ئىشلىتىلىدۇ. ئىشارەتلىك سۆز كۆپ خىل بولىدۇ: بەزىلىرىدە رەقەم ۋە بەلگىلەر ئۇچۇرغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، مەسىلەن، «1» رەقىمى «باشقۇرۇلىدىغان» دېگەن سۆزگە، «2» رەقىمى «سىنارەد» دېگەن سۆزگە ۋەكىللىك قىلسا، «12» رەقىمى «باشقۇرۇلىدىغان سىنارەد» دېگەننى بىلدۈرىدۇ؛ بەزىلىرىدە، ئۇچۇردىكى ھەرپ ياكى سۆزنىڭ ئىلگىرى-كېيىنلىك تەرتىپى ئالماشتۇرۇۋېتىلىدۇ؛ يەنە بەزىلىرىدە، ئۇچۇر ئارىسىغا مۇناسىۋەتسىز بولغان يېزىق، بەلگە قوشۇپ قويۇلىدۇ ياكى ئۇچۇر باشقا تېكىست، جۈملە ئىچىگە يوشۇرۇپ قويۇلىدۇ.
ئەگەر، رادىئو-تېلېۋىزىيە، تېلېفوندىكى سۆز ۋە سۈرئەتلەرنى شىفرلاشتۇرۇشقا توغرا كەلسە، شىفىرلاشتۇرغۇچ ئىشلىتىلىدۇ. ئۇنىڭدا تىل ۋە سۈرەت ئۇچۇرىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان ئېلېكتر سىگنالىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ، مەخپىيەتلىكنى ساقلاش ئۈنۈمىگە يەتكىلى بولىدۇ.
مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈشلەر
ئۇچۇر ئادەتتە كىشىلەرنىڭ خىزمەت ۋە تۇرمۇشىغا غايەت زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. پايدىلىق بىر سودا ئۇچۇر زور بايلىق ئەكېلەلەيدۇ؛ ھاۋا رايىدىن ئالدىن بېرىلگەن بىر قېتىملىق توغرا مەلۇمات ئاپەت پەيدا قىلىدىغان زىياننى ئازايتالايدۇ.
ھەممىلا ئۇچۇر پايدىلىق بولۇۋەرمەيدۇ. بەزى ئۇچۇرلار كېرەكسىز بولۇپلا قالماي، بەلكى زىيانمۇ سالىدۇ. مەسىلەن، كومپيۇتېر ۋىرۇسى كومپيۇتېرنىڭ خىزمىتىگە كاشىلا پەيدا قىلىپ، كومپيۇتېر سىستېمىسىغا زىيان يەتكۈزىدۇ.
ھازىرقى ئەھۋالى
ھازىرقى دەۋردە، ئۇچۇر بىر خىل مۇھىم بايلىق مەنبەسى، ئۇ زېمىن، كان مەھسۇلاتلىرى، ئېنېرگىيە مەنبەسى قاتارلىق ماددىي بايلىقلارغا ئوخشاشلا قىممەتلىك بايلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بەزى دۆلەتلەردە ئۇچۇر كەسپى ئاللىقاچان ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ئەڭ مۇھىم كەسىپلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.
تەبەسسۇم
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
تۆنۈگۈن كەچ يەنە ئىگىز چىنار ئاستىدا ئۇ ناتۇنۇش پەيلاسۇپ بىلەن ئۇچراشتىم. ئۇنىڭدىن ئىنساننىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالامىتى نىمە ئىكەنلىكىنى سورىدۇم، ئۇ شۇ جاۋابنى بەردى:
يەر يۈزىدە ئىنسانىي مۇھەببەت تەبەسسۇمنىڭ تۇنجى كۆرىنىشى بىلەن بىرگە باشلانغاندۇر. ئىلگىرى بۇ قارا تۇپراقتا ئىنسانلاردىن تەبەسسۇمدىن ئەسەر يوق ئىدى. تەبەسسۇم ئىنسانغا خاستۇر. ھېچبىر ھايۋان تەبەسسۇم قىلماس ۋە قىلالماس. مەنتىقچىلەرنىڭ ئىنساننى كۈلۈش (تەبەسسۇم) نى بىلگەن ھايۋان دەپ تەرپ ئېتىشى بۇنىڭدىن بولسا كېرەك. مېنىڭ روھلار ھەققىدىكى تەجىرىبىلىرىمگە ئاساسەن، كۈلۈمسىرەش – ئىنسانلارنىڭ باشقا شەيئىلەردىن ئەڭ روشەن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان ئالامىتىدۇر.
مەن خەستىلەنگەن روھلارنى ۋە ئەسەب كىسەللىكلىرىنى دائىما  يۈزلىرىدە تەبەسسۇم بار يوقلىقىغا قاراپ ھۆكۈم قىلىمەن. روھى دۇنياسى بۇزۇلغان ئىنساننىڭ  يۈزلىرى كۈلمەس. قاچانكى تەبەسسۇمدىن مەھرۇم بولغان بىر يۈزنى كۆرگىنىمدە ئۇنىڭ روھى ياكى نىرۋا كىسىلىگە مۇپتىلا بولغانلىقىنى ھىس قىلىمەن. تەبەسسۇم روھنىڭ  ساغلاملىقىغا دالالەت قىلغىنىدەك، بەخت – سائادەتنىڭ ھەم  بېشارەتچىسىدۇر. بۆشۈكتىكى بوۋاقنىڭ تۇنجى تەبەسسۇم قىلغان  كۈنى بىر ئائىلىنىڭ سائادىتىنىڭ  مۇكەممەللەشكەنلىكەن كۈنىدۇر. بوۋاقنىڭ تۇنجى تەربىيەسى ئانىنىڭ تەبەسسۇمىدۇر. قانچىلىغان  كۆز ياشلارنى تۆككەن ئاشىقنىڭ تۇنجى سەۋداسى تاتلىق بىر تەبەسسۇم  بىلەن باشلانغاندۇر. دوستلار ئارىسىدىكى سەمىمىيلىكنىڭ ئىپادىسى ھەم تەبەسسۇمدۇر. مەن ئىنسانلارنىڭ كىشىلىك قابىلىيەتلىرىنى ھەر بىر شەخسنىڭ تەبەسسۇمى بىلەن ئۆلچەيمەن.
ئەپسۇسكى، بىزدە زاھىت ئاتالغان ئاتا-ئانىلار ۋە تەربىيەلىگۈچىلەر تەبەسسۇمنى كۈندىلىك ھاياتتىن چەكلىگەنلىكى ئۈچۈن، تەبەسسۇمنى تەرغىپ قىلىشتا چىڭ  تۇرغان ناھايىتى ئاز بىر قىسىم كىشىلەرلا دەۋرىمىزدىكى مۇنەۋۋەر ۋە ئىلغار كىشىلەر بولۇپ يىتىشىپ چىقماقتا.
بۇرۇنقى تۈركلەر دائىما تەبەسسۇمنى تەرغىپ قىلىدىغان ھەم تەبەسسۇم قىلىدىغان كىشىلەر ئىدى.
بۇ سەۋەپتىن بولسا كېرەك خەلقىمىز خۇشچىراي خەلقتۇر. مىنىڭچە زامانىمىزدا قىلىدىغان ئىنقىلاپنىڭ بىرى “تەبەسسۇم ئىنقىلابى” بولىشى كېرەك .
ھەئە، خەلقىمىز ھەر دائىم خۇشخۇي ۋە خۇشچىراي كىشىلەردىن بولىشى كېرەك. ھەر ئىشتا مۇۋاپىقىيەت قازىنىشنىڭ باشلانغۇچى تەبەسسۇم قىلىشتۇر. يەنى،  توغرا پوزىتسىيە بىلەن ھاياتقا كۈلۈپ بېقىش كېرەك. يۈزى كۈلمىگەن بىر ئادەم ھېچقاچان بىر ئىشتا مۇۋاپىقىيەت قازىنالمايدۇ. مەسىلەن: يۈزى كۈلمىگەن بىر ئادۇۋكات  ھەقلىق بىر داۋادا بولسىمۇ  ئۇتۇپ چىقالمايدۇ.
يۈزى كۈلمىگەن بىر ئوقۇتقۇچى ھېچقاچان ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ قەلبىگە ئىلىم نۇرى چاچالمايدۇ.
بىر ھەسەلچى دۇكىنىغا ئەڭ سۈپەتلىك،  ئەڭ شىرىن  ھەسەلدىن كەلتۈرۈپمۇ ھېچبىر خېرىدارغا ساتالماپتۇ. شۇنىڭ بىلەن  بىر ئارىفنىڭ ئالدىغا بېرىپ  شىكايەت قىپتۇ،  كەلگەن خېرىدارلارنىڭ  بۇ ھەسەللەردىن سېتىۋالمىغانلىقى ئەكسىچە،  قوشنا ھەسەلچىلەرنىڭ  ھەسەللىرى بۇ قەدەر ياخشى بولمىسىمۇ خېرىدارلىرىنىڭ كۆپلۈكىنى ئېيتىپتۇ ھەم شۇنداق جاۋاب ئاپتۇ:
– سەن ھەسەل ساتماقچى بولساڭمۇ ئەمما چېھرىڭ سىركە ساتىدىكەن.
– ئۇنداقتا كىشىلەر دائىما چېھرىدە تەبەسسۇمنى جىلۋىلەندۈرىشى ئۈچۈن نېمە قىلىشى كېرەك؟
تارىخى قىسسە كىتاپلاردا كۆرسىتىلىشىچە، ئەۋلىيالار ھەم پەيغەمبەرلەرگە ئوخشاش يۈزلىرىدە تەبەسسۇم جىلۋىلىنىپ تۇرىدىغان كىشىلەردۇر.
بۈگۈنكى رېئاللىقىمىزغا باققىنىمىزدا ھەم ئاۋامغاخۇشخۇيلۇقنى ۋە تەبەسسۇمنى تەۋسىيە قىلغان ۋە كىشىلەرگە خۇش بېشارەت بېرىپ تەبەسسۇم بىلەن ئاۋامغا يۈزلەنگەن ۋائىزلار جامائەتنىڭ ئەڭ ئالقىشىغا ئېرىشمەكتىدۇر. ئەمما قاشلىرى ھىمىرىلگەن، قۇشۇمىلىرى تۈرۈلگەن ۋە لەۋلىرى تەبەسسۇمدىن يىراق ھالدە مۇنبەرگە چىققان ۋائىزنىڭ مەسچىتتىكى جامائىتىنىڭ ئازىيىپ كېتىشى تەبىئىيدۇر. دېمەك بۇ مىللەت تەبەسسۇمسىز يۈزلەرنى سۆيمەيدۇ. بەزى مەكتەپكە كىرگىنىڭىزدە  بالىلارنىڭ يۈزلىرىدە تەبەسسۇمنىڭ ئەسىرىنى كۆرىسىز بۇنىڭدىن ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئوقۇغۇچىلارغا قانداقتۇر بىر بېسىم قىلغانلىقىنى بىلىسىز. بەزى دادىلار باركى  باللىرىم مەندىن قورقسۇن، تەپتارتسۇن دەپ باللىرىغا مۇزدەك سوغۇق ۋە سۈرلۈك مۇئامىلە  قىلىشقا ئادەتلەنگەن. بەزى ئەرلەرنىڭ ھالال جۈپتىگە قىلغان مۇئائىلىسى خۇددى ناتۇنۇش بىرىگە قىلغان مۇئامىلىگە ئوخشايدۇ. ئىش ئىگىسىنىڭ ئىشچىغا، ئۇستىنىڭ شاگىرتىغا، يۇرت باشلىرىنىڭ  ئۆز خەلقىگە قىلغان مۇئامىلىرىدە نە مىھىر-مۇھەببەت، نە تەبەسسۇم، نە ئىززەت بار!
تەبەسسۇمنى، مىھرى-مۇھەببەتنى، قېرىنداشلىق ۋە دوستلۇقنى بىزنىڭ كەلگۈسى ئۈمىدىمىز بولغان ۋە كەلگۈسى ئىلغار پىكىر ساھىبى بولغۇسى پەرزەنتلىرىمىزنىڭ ۋە ياشلىرىمىزنىڭ  چېھرىدە جىلۋىلەندۈرۈشكە تىرىشايلى. شۇندىلا  كۈنىمىزدىكى غايىسىزلىك، بوشاڭلىق، ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش، زاماندىن زارلىنىش ۋە  چۈشكۈنلىشىش، ھەتتا ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشتەك ئىتىقادىمىزغا، قىممەت قارىشىمىزغا ۋە ھايات پىرىنسىپلىرىمىزغا يات ھادىسىلەر ئەڭ تۈۋەن چەككە چۈشكۈسى،  ئىنشائالاھ.
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئاستى يازمىلىرى» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
تەبىئى پەننى ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشنىڭ ئۇسۇلى
تەبىئى پەننى ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشنىڭ ئۇسۇلى ئەركىن سىدىق
بىر ئادەمنىڭ ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇلى يەنە بىر ئادەمنىڭكىگە ئوخشىمايدۇ. بىر نەرسىنى (مەسىلەن، ماتېماتىكىنى) ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇلى يەنە بىر نەرسىنى (مەسىلەن، چەت ئەل تىلىنى) ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇلىغا يەنە ئوخشىمايدۇ. شۇڭا ھەر بىر ئادەم ئۆزى ئۈچۈن بىر ياخشى ئۈنۈم بېرىدىغان ئۇسۇلنى ئۆز ئەمەلىيىتىدىكى تەجرىبىلەرنى خۇلاسىلەپ، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش ئارقىلىق تەدرىجىي ھالدا يەكۈنلەپ چىقىشى كېرەك. مەن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا رادىئو كەسپىدە ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە، مۇنداق بىر ئۈنۈملۈك ئۇسۇلنى يەكۈنلەپ چىققان ئىدىم: 1) دەرستىن بۇرۇن كىتابنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىش. 2) دەرس ۋاقتىدا پۈتۈن ۋۇجۇد بىلەن دىققەت قىلىپ ئاڭلاش، ھەمدە خاتىرە قالدۇرۇش. 3) دەرستىن پىششىغلاپ تەكرار قىلىش. 4) مۇھىم مەزمۇننى ئىخچام ھۇلاسە قىلىش. تۆۋەندىكى ھەر بىر مەسىلە ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىپ ئۆتەي
2) دەرس ۋاقتىدا ئوقۇتقۇچىنىڭ سۆزلەۋاتقانلىرىغا جۈملىمۇ-جۈملە ئەگىشىپ ماڭغاندىلا، ئاندىن ۋاقىتنىڭ كۈچىدىن تولۇق پايدىلىنالايسىز. ئاشۇنداق قىلىشنىڭ بىر ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى، ئوقۇتقۇچىنىڭ دوسكىغا يازغانلىرىدىن خاتىرە قالدۇرۇپ مېڭىش. بۇ خاتىرە ئىمتىھان ۋاقتىدىمۇ ئىنتايىن جانغا ئەسقاتىدۇ: سىز ئوقۇتقۇچىڭىزنىڭ بۇرۇن نېمىلەرنى سوزلىگەنلىگىنى ئاسانلا ئاڭقىرالايسىز. تاپشۇرۇق ئىشلىگەندىمۇ شۇنداق
3) كۆپىنچە ئەھۋالدا، بىر قېتىم دەرس ئاڭلاش بىلەنلا ھەممە ماتېرىياللارنى چۈشىنىپ بولۇش ئانچە مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا دەرستىن چۈشۈپ، يەنە بىر قېتىملىق دەرسكىچە بولغان ۋاقىتتا، چوقۇم يېڭى دەرسنى ئۆزلۈكىڭىزدىن تەكرار قىلىشىڭىز، سىز چۈشەنمەيدىغان مەسىلىلەر بولسا ئۇنى ساۋاقدىشىڭىز ياكى ئۇستازىڭىزدىن سوراپ چۈشىنىۋېلىشىڭىز كېرەك. دەرسنى تەكرارلىمىسىڭىز قايسى مەسىلىنى چۈشىنىپسىز، قايسىسىنى چۈشەنمەپسىز ئۇنى بىلەلمەيسىز. بۇ قېتىمقى دەرستىكى چۈشەنمىگەن مەسىلىنى ئايدىڭلاشتۇرىۋالمىسىڭىز، يېڭى دەرستىكى مەزمۇنلارنى تېخىمۇ چۈشىنەلمەيسىز.
4) ئوقۇغان نەرسىلەرنى ئىخچام قىلىپ خۇلاسىۋەلىشنىڭ بىر قانچە پايدىسى بار. ئۇنىڭ بىرى، ئۇ سىزنىڭ مۇشۇ بىر دەرستىن نېمىنى ئۆگىنىۋالغانلىقىڭىزنىڭ خاتىرىسىدۇر. ئۇنىڭدىن باشقا، ئىمتىھان ۋاقتىدا، دەسلەپتە پۈتۈن مەزمۇنلارنى تەپسىلىي كۆرۈپ چىققاندىن كېيىن، ئىمتىھانغا ئاز قالغان ۋاقىتتا پەقەت ئۆزىڭىز تەييارلىۋالغان خۇلاسىلىگىلا قارىسىڭىز، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە نۇرغۇن ئۇقۇمنى ئېسىڭىزدە قالدۇرالايسىز. بۇ خۇلاسىدىن كېيىنكى ئۆمرىڭىزدىكى خىزمەت جەريانىدىمۇ پايدىلىنالايسىز. مەن ئامېرىكىدا ئوقۇغاندىمۇ مۇشۇنداق ئۇسۇلنى قوللانغان بولۇپ، ھەر بىر دەرستىن تەييارلىۋالغان خۇلاسىدىن ھازىرقى تەتقىقاتلىرىمدىمۇ پايدىلىنىۋاتىمەن.
ئەگەر سىز بىر تەبىئى پەن ئوقۇغۇچىسى بولۇپ، يۇقىرىقى ئۇسۇلنى تولۇق قوللانسىڭىز، سىز چوقۇم ھەر قانداق قىيىن دەرستىمۇ ئەلا ئوقۇغۇچى بولۇپ ئوقۇيالايسىز.
ئالدىنقى: مەكتەپ ھاياتىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش توغرىسىدا قىسقىچە تەۋىسىيە
كـىيىنكى: ئۆمۈرلۈك كەسىپنى قانداق تاللاش كېرەك(2)
ئىئلامۇل مۇۋەققىئىن
ئىئلامۇل مۇۋەققىئىن (مۇپتىلارنىڭ ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارىدىن يەتكۈزۈشى / إعلام الموقعين عن رب العالمين) ھەنبەلىي ئالىمى، ئىمام ئىبنى تەيمىييەنىڭ ئوقۇغۇچىسى شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى قەييىم ئەلجەۋزىييە (ھ. 691 – 751 / م. 1292 – 1350) تەرىپىدىن ئىسلام شەرىئەت ئىدىيەسىنى مەزھەبلەر ئۈستى ياكى سەلەفىيچە ئۇسلۇب بىلەن قەلەمگە ئالغان بىر ئەسەر بولۇپ، ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئەگىشىش، ئۇنى سۆيۈش كېرەكلىكىنى، بۇنىڭ ئاللاھ ۋە ئاللاھنىڭ جەننىتىگە ئۇلىشىشنىڭ يېگانە يولى ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان بىر مۇقەددىمە بىلەن باشلىنىدۇ. ئاندىن ئەڭ شەرەپلىك ئىلىمنىڭ تەۋھىد ئىلمى، ئەڭ پايدىلىق ئىلىمنىڭ بولسا فىقھ ئىلمى ئىكەنلىكى ۋە بۇ ئىككى ئىلىمنىڭ پەقەت ۋە پەقەت رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامدىن ئېلىنىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن.
ئەسەرنىڭ قالغان قىسمىدا كۆپرەك ھەزرىتى رەسۇلۇللاھتىن ئىلىم ئېلىشنىڭ كەيپىيات ۋە شەرتلىرى قەلەمگە ئېلىنغان. تەپسىلىيراق ئېيتقاندا مۇئەللىف بۇ ئەسىرىدە فىقھ ۋە ئۇنىڭ مېتودلىرى، شەرىئەت كۆزلىگەن نىشانلار، شەرىئەت ئەھكاملىرى، باسقۇچلىرى، تارىخى ۋە «شەرئىي سىياسەت»نى جەملىگەن، ئىجتىھاد، قىياس ۋە ساھابە كىراملارنىڭ بايانلىرىنىڭ شەرىئەتتىكى ئورنى توغرىسىدا ئۇزۇن توختىلىش بىلەن بىرگە، ئەقىدە، ئىبادەت، ئەخلاق، مۇئامىلىلەر، چۈش تەبىرى، ھىيلە، ئۆسۈم - جازانە، نىكاھ - تالاق، دەۋا - دەستۇر، سوت - مەھكىمە، ھۆكۈم - پەتۋا، ئۆرپ - ئادەت ۋە بەزى رۇخسەتلەرگە سەۋەب بولىدىغان زۆرۈرىيەتلەر ھەققىدە چوڭقۇر تەتقىقات ئېلىپ بارغان. ئومۇمەن، تۆت تومدا نەشر قىلىنغان بۇ قىممەتلىك ئەسەر شەرىئەت ساھەسىدىكى ئوقۇغۇچى ۋە تەتقىقاتچىلار، شۇنداقلا پەتۋا بەرگۈچىلەر ئۈچۈن مۇھىم ئوقۇشلۇقتۇر.
ئېگىز تاغ كىلىماتى
ئېگىز تاغ كىلىماتى دەرەخ ئۆسۈش سىزىقىنىڭ ئۈستىدىكى ئېگىزلىكنىڭ تىپىك ھاۋارايى ( كېلىمات ) بولۇپ ، دەرەخلەر سوغۇق سەۋەبىدىن بۇنداق يەرلەردە ئۆسەلمەيدۇ. بۇ كېلىمات يەنە تاغ كىلىماتى ياكى ئېگىزلىك كېلىمات دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئېنىقلىما
ئېگىز تاغ كىلىماتىنىڭ كۆپ خىل ئېنىقلىمىسى بار.
كوپپېن كېلىمات تۈرگە ئايرىش (Köppen climate classification) تا ، ئېگىزلىك ۋە تاغ ئىقلىملىرى E گۇرۇپپىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ ، قۇتۇپ كېلىمات بىلەن بىللە ، ھېچقانداق بىر ئاي ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا C°10 دىن يۇقىرى بولمايدۇ.
Holdridge ھاياتلىق رايونى سىستېمىسىغا ئاساسلانغاندا ، دەرەخنىڭ ئۆسۈشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئىككى تاغ ئىقلىمى بار :
ئا) ئېگىزلىكنىڭ كىلىماتى ، بىر ئورۇننىڭ ئوتتۇرىچە بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرىسى 1.5-3 C°    بولغاندا يۈز بېرىدۇ . خولدرىج سىستېمىسىدىكى ئېگىزلىك ھاۋاسى كوپپېن سىستېمىسىدىكى ئەڭ ئىسسىق تۇندرا ئىقلىمغا تەڭ كېلىدۇ.
ب) ئالۋار ھاۋاسى ، بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرا 0 دىن بۇيانقى ئەڭ سوغۇق تاغ كىلىماتى ° C ۋە 1.5 ° C (بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرا ھەرگىزمۇ 0 دىن تۆۋەن بولمايدۇ ° C). ئۇ ئازدۇر-كۆپتۇر ئەڭ سوغۇق تۇندرا ئىقلىمغا ۋە مۇز قالپىقى ئىقلىمغا (EF) ماس كېلىدۇ.
Holdrige ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ساپ دەسلەپكى ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى 0 ° C دىن تۆۋەن تېمپېراتۇرىدا ياكى 30 ° C دىن يۇقىرى تېمپېراتۇرىدا  ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۇيقۇغا كېتىشى بىلەن توختاپ قالىدۇ دەپ قارىلىدۇ. شۇڭلاشقا ، ئۇ بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرىنى بارلىق تېمپېراتۇرىنىڭ ۋاستىسى دەپ ئېنىقلىما بەردى ، ئەمما بارلىق تېمپېراتۇرا مۇزلاشتىن تۆۋەن ۋە 30 دىن يۇقىرى ° C 0 گە تەڭشەلدى ° C; يەنى تەڭشەلمىگەن تېمپېراتۇرىنىڭ يىغىندىسى بارلىق تېمپېراتۇرىنىڭ سانىغا ئايرىلىدۇ (تەڭشەلگەن ۋە تەڭشەلمىگەنلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ).
يىل بويى ئېگىزلىك كېلىماتنىڭ ئۆزگىرىشچانلىقى بۇ يەرنىڭ كەڭلىكىگە باغلىق. تروپىك بەلۋاغ ئوكيان جايلىرىغا ، مەسىلەن مائۇنا لوئا چوققىسىغا ئوخشاش ، يىل بويى تېمپېراتۇرا ئاساسەن تۇراقلىق بولىدۇ. يېڭى ھامپىشىر شتاتىدىكى ۋاشىنگتون تېغىغا ئوخشاش ئوتتۇرا كەڭلىكتىكى جايلارغا نىسبەتەن تېمپېراتۇرا پەسىل خاراكتېرلىك ئۆزگىرىدۇ ، ئەمما ئەزەلدىن بەك ئىسسىپ كەتمەيدۇ.
سەۋەبى
ئاتموسفېرانىڭ تېمپېراتۇرا ئارخىپى رادىئاتسىيە بىلەن توك يەتكۈزۈشنىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشىنىڭ نەتىجىسى. كۆرۈنگەن سپېكترىدىكى قۇياش نۇرى يەرگە ئۇرۇلۇپ قىزىتىدۇ. ئاندىن يەر يۈزىدىكى ھاۋانى قىزىتىدۇ. ئەگەر رادىئاتسىيە يەر يۈزىدىن بوشلۇققا ئىسسىقلىق يەتكۈزۈشنىڭ بىردىنبىر يولى بولسا ، ئاتموسفېرادىكى گازلارنىڭ پارنىك ئېففېكتى يەرنى تەخمىنەن تېمپېراتۇرىدا C° 60 ساقلاپ قالاتتى. ، تېمپېراتۇرا ئېگىزلىك بىلەن تېزلىكتە چىرىيدۇ.
قانداقلا بولمىسۇن ، ھاۋا ئىسسىق بولغاندا كېڭىيىشكە مايىل بولۇپ ، زىچلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ. شۇڭا ، ئىسسىق ھاۋا ئۆرلەپ ئىسسىقلىقنى يۇقىرىغا يۆتكەيدۇ. بۇ يىغىلىش جەريانى. مەلۇم ئېگىزلىكتىكى بىر پوسۇلكىنىڭ ئەتراپىدىكى زىچلىقى ئوخشاش بولغاندا ، ئۇلىنىش تەڭپۇڭلۇققا كېلىدۇ. ھاۋا ناچار ئىسسىقلىق ئۆتكۈزگۈچ ، شۇڭا بىر پوسۇلكا ئىسسىقلىق ئالماشتۇرماي ئۆرلەيدۇ ۋە چۈشۈپ كېتىدۇ. بۇ ئادەت خاراكتېرلىك بېسىم-تېمپېراتۇرا ئەگرى سىزىقى بولغان ئادىئابتىك جەريان دەپ ئاتالغان. بېسىمنىڭ تۆۋەنلىشىگە ئەگىشىپ ، تېمپېراتۇرا تۆۋەنلەيدۇ. ئېگىزلىك بىلەن تېمپېراتۇرىنىڭ تۆۋەنلەش نىسبىتى ئادىئاباتىك ئايلىنىش نىسبىتى دەپ ئاتىلىدۇ ،يەنى بۇ ئېگىزلىك تەخمىنەن بىر كىلومىتىر ئۆرلىگەندە تېمپېراتۇرىدا  9.8 ° C تۆۋەنلەيدۇ.
ئۇزدىل تورى
ئۇزدىل تورى ئەڭ چوڭ ئۇيغۇرچە تور تېخنىكا بايلىق مەنبەسى، 2009-يىلى 11-ئايدا خەلقئارالىق بىرىنچى دەرىجىلىك تورنامى www.uzdil.com نى رەسمىي ئەنگە ئالدۇرۇپ قۇرۇلغاندىن بۇيان ئىزچىل ھالدا ئۇيغۇر تورچىلىقىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن بىر كىشلىك ھەسسە قوشۇشنى ئۆزىگە قىبىلىنامە قىلىپ تەرەققىي قىلىپ كېلىۋاتىدۇ.
ئۇزدىل ئەترىتىنىڭ 10 يىلغا يېقىن تەرەققىيات مۇساپىسىدە 1600 گە يېقىن ئۇيغۇرچە تور بېكەتنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن بىۋاستە ياكى ۋاستىلىق تېخنىكىلىق مۇلازىمەت تەمىنلەپ، كۆپلىگەن ئۇيغۇر تور تېخنىكلىرى ۋە ئۇيغۇرچە تور بېكەتلەر بىلەن ھەمكارلىق ئورناتتى.
ئۇزدىل ئەترىتى دەسلەپكى مەزگىلدە ئاناتىلىم تور تۇراسى ۋە سەبۇرى ئىزدەش ماتورى ئارقىلىق بىلوگباستا بىلوگ قۇرۇش ۋە ئۇيغۇرچە مۇستەقىل ئۇچۇر ئامبىرىلىق ئىزدەش ماتورى قۇرۇپ لۇغەت، تەرجىمان، ئىزدەش ماتورى ۋە ئېلان ھەمكارلىقى قاتارلىق كۆپلىگەن ساھەلەرنىڭ تەرەققىياتىغا ئاساس سالغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئارادىكى داڭلىق تور بېكەت ۋە سىستېمىلارغا ئۇيغۇرچە تىل بولىقى تەمىنلەش قاتارلىق ئاممىۋىي كەسىپلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ ئۇيغۇر تىل-يېزىقىنىڭ توردۇنياسىدىكى قوللىنىشى ۋە تەسىرىنى كېڭەيتىشكە بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىپ كەلدى.
2013-يىلى كۆپ تىللىق شىركەت سىستىمىسى ئۇيكوم (UyCOM)نى نۇقتىلىق تەرەققىي قىلدۇرۇپ، ئۇيغۇرچە، خەنزۇچە، ئېنگىلىزچە ۋە قازاقچە تۆت تىللىق سىستىما بىلەن 50 كە يېقىن كارخانىنىڭ تور بىكىتىنى قۇرۇپ بەردى.
2014-يىلى 149 قىسىملىق تور تېخنىكا يۈرۈشلۈك سىن دەرسلىكىنى ئېلان قىلىپ كەڭ قېرىنداشلارنىڭ قىزغىن ياقتۇرۇپ سېتىۋېلىشىغا ئېرىشتى.
2015-يىلى ئۇزدىل قۇرغان ئۇزسودا سالونى 3 ئايدا 90 مىڭ نەپەر ئۇيغۇر ئۈندىدار سودىگىرىنىڭ 8 مىليون قېتىمدىن ئارتۇق دوست قوشۇپ سودىسىنى يۈرۈشتۈرۈش ۋە مەھسۇلاتىنى تەشۋىق قىلىشىغا ياردەم بەردى، شۇنداقلا «ئۈندىدار سودىسىنىڭ مەخپىيەتلىكى» يۈرۈشلۈك دەرسلىكلىرىنى تارقىتىپ ئۈندىدار سودىسىنىڭ تەرەققىياتىنى كۈچلۈك ئىلگىرى سۈردى.
2016-يىلى 3-ئايدىن باشلاپ ئاساسلىق كەسپىنى تور تېخنىكا بىلىملىرىنى تارقىتىشقا قارىتىپ خەلقئارا W3 ئۆلچىمىدىكى تور بېكەت تېخنىكىسىنىڭ ھەممە ساھەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاساسىي HTML دىن CSS غىچە، ھەتتاكى XML ، SQL ، JS ، PHP ، ASP ۋە ASP.NET دەرسلىك ۋە قوللانمىلىرىنى تەرجىمە قىلىپ ئۇزدىل تورىدا ھەقسىز تەمىنلىدى.
2017-يىلىدىن باشلاپ ئەسلىدىكى تور تېخنىكا ھەقسىز دەرسلىكلىرىنى www.uzdil.net تور نامىغا يۆتكەپ، يېڭى بېكەت سىستېمىسى ئارقىلىق تور تېخنىكا ساھەسىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن تېخىمۇ كەسىپلەشكەن خەۋەر، ئۇچۇر، تېخنىكا ۋە مۇلازىمەت تەمىنلەيدىغان ئۇچۇر مۇلازىمەت سۇپىسىنى قۇرۇپ چىقتى.
سىڭگىم مىڭئۆيى
مەنبە
تەڭرىتاغ تورى، 27 دېكابىر 2016 ئۇلانمىسى
نەننىڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|350px|نەننىڭ شەھىرى left|thumb|350px left|thumb|350px|نەننىڭ شەھىرى left|thumb|350px|نەننىڭ شەھىرى نەننىڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو گۇئاڭشى جۇئاڭزۇ ئاپتونۇم رايونى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، نەننىڭنىڭ 6،480،000 نوپۇسىبار، 290.7 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 22.49°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 108°19، پوقتانومۇرى 530000 رايۇننومۇرى 771.
باندار سەرى بەگاۋان
left|thumb|250px|داككا باندار سەرى بەگاۋان بولسا برۇنېي دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، باندار سەرى بەگاۋاننىڭ 27،285 نوپۇسىبار، 100.36 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 114.94°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 4°89.
يىن بىلەن ياڭ
ئاسترونومىيە
قەدىمكى جۇڭگولۇقلار ئاسمان بىلەن يەر قالايمىقان بولغاندا ، نۇر ماددىسى كۆتۈرۈلۈپ ئاسماننى ھاسىل قىلغان ، ئېغىر ماددىلار يىغىلىپ يەر شارىنى شەكىللەندۈرگەن دەپ قارىغان. ئاسمان «ياڭ چى» ، يەر «يىن چى» ، ۋە ئىككى چى ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىپ بارلىق نەرسىلەرنى ھاسىل قىلدى. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى ، قەدىمكى كىشىلەر يىن بىلەن ياڭ ماكروسكوپلۇق ماددىلارنىڭ شەكىللىنىشىنىڭ ئاساسى دەپ قارىغان.
جۇڭگونىڭ ئەنئەنىۋى تېبابىتى
ئادەم بەدىنىنىڭ ئوخشىمىغان قىسىملىرى ۋە توقۇلمىلىرى ، شۇنداقلا ئوخشىمىغان فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرنى يىن ۋە ياڭ تۈرىگە بۆلۈشكە بولىدۇ ، مەسىلەن:
خەنزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> 70px70px65px 65px
خەنزۇ مىللىتى - خىتاي تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
مەجمەئۇززەۋائىد
مەجمەئۇززەۋائىد (‹زەۋائىد ھەدىسلەر› جەمگاھى / مجمع الزوائد ومنبع الفوائد)، مۇھەددىس نۇرىددىن ئەبۇلھەسەن ئەلھەيسەمىي (ھ. 735 – 807 / م. 1335 – 1405) نىڭ ئۆزى يازغان بەش «زەۋائىد» – بەزى ھەدىس كىتابلىرىدا قەيت قىلىنغان ھالدا مۆتىۋەر ھەدىس مەنبەلىرىدە بولمىغان رىۋايەتلەر جەملەنگەن ئەسەرلەر – كىتابىنى ئۇستازى ھافىز ئىراقىينىڭ تەكلىپ بېرىشى بىلەن بىرلەشتۈرگەن كىتابى بولۇپ، ئۇنىڭدا «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) دە بولمىغان، «مۇسنەدۇ ئەھمەد»، تەبەرانىينىڭ ئۈچ «مۇئجەم»ى، «مۇسنەدۇ ئەبى يەئلا» ۋە «مۇسنەدۇ بەززار»لاردا كەلگەن ھەدىسلەرنى جەملىگەندۇر.
بۇ قىممەتلىك ئەسەر تەتقىقاتچىلارنىڭ ھەدىسلەرنى ئەسل مەنبەلىرىدىن تېپىشىنى قولايلاشتۇرۇپلا قالماي، يوقىلىپ كەتكەن تەبەرانىينىڭ ئۈچ «مۇئجەم»ىنىڭ بىر قىسمىنىمۇ بىزگە ساقلاپ بەرگەن. بۇ جەھەتتىن ھەدىس تەتقىقاتىدا زور ئەھمىيەتكە ئىگە. ھەدىسلەرنىڭ سەنەدلىرىنى تەپسىلىي بايان قىلمىغان بولسىمۇ، فىقھ بابلىرى بويىچە تىزىپ كەلتۈرۈش ۋە سەنەدلەرگە باھا بېرىش ئارقىلىق ئورنىنى تولدۇرغان. 10 جىلد، 44 بۆلۈم، 3642 باب ۋە 18 مىڭ 776 ھەدىستىن تەشكىل تاپماقتا.
نەشتەر --ئۇبۇلئەمەر
2016-يىلى1-ئاينىڭ16-كۈنى بۇ تور بەتكە تۇنجى قېتىم كىردىم ۋە ئەزا بولدۇم
غايەتۇل مەرام
غايەتۇل مەرام (‹ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام› ھەدىسلىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ تەخرىج قىلىش / غاية المرام في تخريج أحاديث الحلال والحرام)، مەرھۇم شەيخ مۇھەممەد ناسىرۇددىن ئالبانىي ئىمام يۈسۈف قەرەداۋىينىڭ «ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام» ناملىق ئەسىرىدە كەلتۈرۈلگەن ھەدىسلەرنىڭ (500 ئەتراپىدا) سەنەدلىرىگە باھا بېرىپ، 1980 - يىلى يازغان 1 توملۇق كىتابى بولۇپ، ئۇنى شامدىكى «ئەلمەكتەبۇل ئىسلامىي» نەشرىياتى قايتا - قايتا نەشر قىلغان.
ئار (پىروگرامما تىلى)
thumb|ئار بىلەن ھاسىل بولغان خىستوگرام ئار (باشقىچە ئاتىلىشى: ر؛ ئېنگلىزچە: R؛) كومپىيوتىر ساھەسىدە كۆپ ئىشلىتىدىغان ئىستاستىكىلىق يۇمتال. پايسون ۋە ئار ماشىنىلىق ئۆگىنىش، سۈنئىي ئىدىراك ساھەسىدە كۆپ قوللىنىدىغان ئاساسلىق يۇمتال. ئار بىر ھەقسىز، ئوچۇق-مەنبەلىك، ھەممە كىشى تۆھپە قوشالايدىغان يۇمتال.
كۇئالالۇمپۇر
كۇئالالۇمپۇر بولسا مالايسىيا دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، كۇئالالۇمپۇرنىڭ 1،887،674 نوپۇسىبار، 243.65 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 3.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 101°42.
ئارال يېزىسى (كېرىيە ناھىيىسى)
ئارال يېزىسى كېرىيە ناھىيىسىگە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا. ئارال يېزىسى __ ئارال يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق كارا ياغاچچى كەنتى ناھىيە بازىرىغا بەش كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. يېزىنىڭ شەرقىي تەرىپى ئويتوغراق يېزىسى، غەربىي تەرىپى كۆكيار يېزىسى، جەنۇپ تەرىپى ئاچچان يېزىسى، شىمالىي تەرىپى مۇغاللا بازىرى بىلەن چىگىرلىنىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 9.5 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 5.6 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 335.33 كۋادرات كىلومېتىر، كېرىيە دەرياسى يېزىدىن ئېقىپ ئۆتىدۇ.
جۇغراپىيەلىك ئورنى
ئارال يېزىسى كوئىنلۇن تېغى شىمالىي تاغ ئېتىكىدىكى تاغ ئالدى شېغىل تاش چۆل بەلۋېغى ۋە كەلكۈن چۆكۈندىسى، تىندۇرما تۈزلەڭلىك، كەڭ قۇم-شېغىل جاڭگال ئۈستىگە جايلاشقان. يەر شەكلى شەرقتىن غەربىي شىمالغا قىيسايغان. يانتۇ چۈشۈشى 1/20، جەنۇبىي قىسمىدىكى دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2229 مېتىر، شىمالىي دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1408.3 مېتىر، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1416 مېتىر.
ئىقلىمى
يېزا ئىچى كېلىماتى قۇرغاق، يامغۇر ئاز، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.7، 1-ئايدا ئەڭ تۆۋەن ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃24.3-، 7-ئايدا ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا ℃41.2. بىر يىلدا قىروسىز مەزگىلى 208 كۈن، ئادەتتە شامال كۈچى 3-4 بالغىچە، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 ــ 10 دەرىجىلىك بولىدۇ.
يېزا ئىگىلىكى
ئارال يېزا بويىچە يېزا ئىگىلىكىنى مۇھىم ئورۇنغا قويۇپ ئىشلەپچىقىرىشتابۇغداي، قوناق، شال ۋە كېۋەز قوشۇمچە دېھقانچىلىق رايونلىرىدا بېقىش. يېزا دېھقانلىرى ئەتىرگۈل تېرىشقا ئامراق بۇلۇپ، ئەتىرگۈل سۈپىتى ئەلا، باھاسى ئەرزانلىقىدا «ئەتىرگۈل ماكانى» دەپ ئاتالغان.
مەدەنىيەت
كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي تەرەققىيات جەريانىدا ياراتقان ماددىي بايلىق ۋە مەنىۋى بايلىقنىڭ يىغىندىسىنى كۆرسىتىدۇ. تار مەنىدىن ئېيتقاندا ، ئۇ ئىجتىمائىي ئىدىئولوگىيە ۋە مۇناسىپ سىستېما ۋە تەشكىلاتلارنى كۆرسىتىدۇ.ئۇ ماتېرىيالنى ئاساس قىلغان ئىجتىمائىي ھادىسە. ئۇنىڭ تارىخى ئىزچىللىقى ، سىنىپى ۋە مىللىي ئالاھىدىلىكى بار.
باۋتۇ شەھىر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
باۋتۇ شەھىر بولسا جۇڭگو ئىچكى موڭغۇل ئاپتونۇم رايونى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، باۋتۇنىڭ 2،460،000 نوپۇسىبار، 88.6 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.20°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 109°50، پوقتانومۇرى 140000 رايۇننومۇرى 0472.
قارا چاي
250px|thumb|قارا چاي
قارا چاي(خەنزۇچە:紅茶) پۈتۈنلەي ئېچىتىلغان چاي بولۇپ ، ئۇ جۇڭگو چاي مەدەنىيىتىدىكى ئاساسلىق چاي مەھسۇلاتى.
قارا چاي تاللاش ، قۇرۇپ كېتىش ، دومىلاش ، ئېچىتىش ۋە قۇرۇتۇش باسقۇچلىرى ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىلىدۇ ؛ يېشىل چايغا قارىغاندا ئېچىتىش جەريانى تېخىمۇ كۆپ. شۇڭلاشقا ، قارا چاينىڭ چاي يوپۇرمىقى قارا ، چاي شورپىسى قېنىق قىزىل.
ھازىر قارا چاي ئاساسلىقى جۇڭگو ، سىرىلانكا ، ھىندىستان ، كېنىيە ، ھىندىنوزىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە ئىشلەپچىقىرىلىدۇ.
فورۋو تورى
فورۋو (forvo.com) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تەلەپپۇز يېتەكچىسى تور بېكىتى. ئۇ 2007.يىلى ئىجاد قىلىنىپ، 2008.يىلىدىن باشلاپ رەسمىي ئېلان قىلىنغان. قىسقىغىنە بىر يىل ۋاقىتتا تەلەپپۇز سۆزلۈكى تەمىنلەنگەن تىللار 200 دىن ئاشقان.
1.ئاساسىي ئەھۋالى
تور بېكەت ئۇچۇر مەنبەسى پۈتۈنلەي سىرتقا ئېچىۋېتىلگەن بولۇپ، تىزىملىتىپ كىرگەن ھەرقانداق ئەزا سۆزلۈك ۋە تەلەپپۇز ئۇچۇرىنى قوشالايدۇ. ئىشلەتكۈچىلەر بۇ تور بېكەت ئارقىلىق خالىغان سۆزلۈكنى ئىزدەپ ئەزالار تەمىنلىگەن ئۇچۇر ئارقىلىق تەلەپپۇز، تەرجىمە ۋە ئۇچۇر تەمىنلىگۈچىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىغا ئېرىشەلەيدۇ.
بۇ تور بېكەتنى Forvo Media SL شىركىتى باشقۇرىدىغان بولۇپ، باش شىتابى ئىسپانىيەنىڭ سان سەباستىيان (San Sebastián) شەھىرىدە.
بۇ يازما ئېلان قىلىنغۇچە (2018.يىلى 31.يانۋار) بېكەتنىڭ تىزىملاتقان ئابونتى 677 مىڭ 971 نەپەر، تەھرىر سانى 383 كە، تەلەپپۇز تەمىنلىگەن تىللار 365 كە يەتكەن. دۇنيادىكى تور بېكەتلەر دەرىجىسدە بۈگۈنلۈك دەرىجىسى 7372.ئورۇندا تۇرىدۇ.
2.قوللايدىغان يېزىقلار
فورۋو خەنزۇچە بېتى: https://zh.forvo.com
ياپونچە: https://ja.forvo.com
تۈركچە: https://tr.forvo.com
پارسچە: https://fa.forvo.com
تور بېكەت ئاستىدىكى يېزىق تاللانما تۈرىدىن خالىغان يېزىق بويىچە تاللاپ كۆرۈشكە بولىدۇ:
3.تىللار تىزىملىكى
تور بېكەت ئاساسىي سەھىپىسىدىكى تىللار تىزىملىكىدە شۇ تىلدىكى ئاۋازلىق سۆزلۈكنىڭ مىقدارىغا ئاساسەن رەت تەرتىپكە تىزىلىدۇ. تۆۋەندە كۆرسىتىلگەندەك:
https://zh.forvo.com/languages
ئۇچۇر مىقدارى قانچە كۆپ بولغان تىللار ئالدىغا تىزىلىپ مۇشۇ تىلنى مەلۇم دەرىجىدە تەشۋىقات قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. بولۇپمۇ سۆزلۈك سانى ئەڭ كۆپ ئالدىنقى 10 تىل باش بەتتە تەۋسىيەلىنىپ كۆرۈنىدۇ.
4.باشقا مۇلازىمەتلىرى
بېكەتنىڭ يەنە سۆزلۈك تەرجىمە ۋە تىل ئۆگېنىش ئىقتىدارلىرى بولۇپ، تىزىملىتىپ كىرگەن ئەزالار ئېنگىلىزتىلى، فىرانسۇزتىلى ۋە ئىسپانچىنى ھەقسىز ئۆگېنىش ئىقتىدارىدىن بەھرىمان بولالايدۇ. تېخىمۇ كۆپ تىل ئۆگېنىش تۈرلىرى داۋاملىق قوشۇلىدۇ.
گوۋۇيۈەن (جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ھۆكۈمىتى)
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى گوۋۇيۈەنى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت كېڭىشى، مىنىسترلا مەھكىمىسى، گوۋيۈەن، گوۋيەن ؛ ئېنگلىزچە: State Council of the People's Republic of China،؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 中华人民共和国国务院) دۆلەتنىڭ ئالىي ھاكىمىيەت ئورگىنىنىڭ ئىجرائىيە ئورگىنى ۋە دۆلەتنىڭ ئالىي مەمۇرىي ئورگىنىدۇر.
تەركىبى قىسمى
گوۋۇيۈەن باش باقان، مۇئاۋىن باش باقانلار، دۆلەت ئىشلىرى كومىسسارلىرى، مىنىستىرلىكلەرنىڭ مىنىستىرلىرى، كومىتېتلارنىڭ مۇدىرلىرى، باش مۇپەتتىش ۋە باش كاتىپتىن تەركىب تاپىدۇ. گوۋۇيۈەندە باش باقان مەسئۇل بولۇش تۈزۈمى يولغا قويۇلىدۇ. مىنىستىرلىك-كومىتېتلاردا مىنىستىر ۋە مۇدىرلار مەسئۇل بولۇش تۈزۈمى يولغا قويۇلىدۇ.
ھوقوقلىرى
گوۋۇيۈەن دۆلەتنىڭ ئالىي ھاكىمىيەت ئورگىنى چىقارغان ئاساسىي قانۇن، قانۇن ۋە قارارلارنى ئىجرا قىلىشقا بىر تۇتاش مەسئۇل بولىدۇ، گوۋۇيۈەن تۆۋەندىكى خىزمەت ھوقۇقلىرىنى يۈرگۈزىدۇ: ئاساسىي قانۇن ۋە قانۇنلاردا بەلگىلەنگەن مەمۇرىي تەدبىرگە ئاساسەن، مەمۇرىي قانۇن-نىزام چىقىرىش، قارار ۋە بۇيرۇقلارنى ئېلان قىلىش؛ مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ياكى ئۇنىڭ دائىمىي كومىتېتىغا تەكلىپ سۇنۇش؛ مىنىستىرلىك، كومىتېتلارنىڭ ۋەزىپىسى ۋە مەسئۇلىيىتىنى بەلگىلەپ، مىنىستىرلىك ۋە كومىتېتلارنىڭ خىزمىتىگە بىر تۇتاش رەھبەرلىك قىلىش ھەمدە مەملىكەت بويىچە مىنىستىرلىك ۋە كومىتېتلارغا تەۋە بولمىغان مەمۇرىي خىزمەتلەرگە رەھبەرلىك قىلىش؛ مەملىكەت بويىچە يەرلىك ھەر دەرىجىلىك دۆلەت مەمۇرىي ئورگانلىرىنىڭ خىزمىتىگە بىر تۇتاش رەھبەرلىك قىلىش، مەركەز ۋە ئۆلكە، ئاپتونوم رايون، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلەردىكى دۆلەت مەمۇرىي ئورگانلىرىنىڭ خىزمەت ھوقۇقىنى كونكرېت ئايرىشنى بەلگىلەش؛ خەلق ئىگىلىكى ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىيات پىلانى، شۇنىڭدەك دۆلەت خام چوتىنى تۈزۈش ۋە ئىجرا قىلىش؛ ئىقتىسادىي خىزمەتكە ۋە شەھەر-يېزا قۇرۇلۇشىغا رەھبەرلىك قىلىش ۋە ئۇنى باشقۇرۇش؛ مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت، سەھىيە، تەنتەربىيە ۋە پىلانلىق تۇغۇت خىزمەتلىرىگە رەھبەرلىك قىلىش ۋە ئۇلارنى باشقۇرۇش؛ خەلق ئىشلىرى، جامائەت خەۋپسىزلىكى، ئەدلىيە مەمۇرىيىتى ۋە مەمۇرىي تەپتىش خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش ۋە ئۇلارنى باشقۇرۇش؛ تاشقى ئىشلارنى باشقۇرۇش؛ چەت ئەللەر بىلەن شەرتنامە ۋە كېلىشىم تۈزۈش؛ دۆلەت مۇداپىئە قۇرۇلۇش ئىشلىرىغا رەھبەرلىك قىلىش ۋە ئۇلارنى باشقۇرۇش؛ مىللەتلەر ئىشلىرىغا رەھبەرلىك قىلىش ۋە ئۇنى باشقۇرۇش، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ باراۋەرلىك ھوقۇقى ۋە مىللىي ئاپتونوم جايلارنىڭ ئاپتونومىيە ھوقۇقىنى كاپالەتلەندۈرۈش؛ جۇڭگو مۇھاجىرلىرىنىڭ ھەققانىي ھوقۇقى ۋە مەنپەئىتىنى قوغداش، ۋەتەنگە قايتقان مۇھاجىرلار ۋە مۇھاجىرلار ئائىلە تەۋەلىرىنىڭ قانۇنىي ھوقۇقى ۋە مەنپەئىتىنى قوغداش؛ مىنىستىرلىك، كومىتېتلار ئېلان قىلغان نامۇۋاپىق بۇيرۇق، يوليورۇق ۋە بەلگىلىمىلەرنى ئۆزگەرتىش ياكى بىكار قىلىش؛ يەرلىك ھەر دەرىجىلىك دۆلەت مەمۇرىي ئورگانلىرىنىڭ نامۇۋاپىق قارار ۋە بۇيرۇقلىرىنى ئۆزگەرتىش ياكى بىكار قىلىش؛ ئۆلكە، ئاپتونوم رايون، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلەرنىڭ رايونغا ئايرىلىشىنى تەستىقلاش، ئاپتونوم ئوبلاست، ئاپتونوم ناھىيە، شەھەر، ناھىيىلەرنىڭ تۈزۈلمىسى ۋە رايونغا ئايرىلىشىنى تەستىقلاش؛ ئۆلكە، ئاپتونوم رايون، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلەرنىڭ دائىرىسىدىكى قىسمەن رايونلاردا ھەربىي ھالەت يۈرگۈزۈشنى قارار قىلىش؛ مەمۇرىي ئاپپاراتلارنىڭ شتاتىنى بېكىتىش، قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە مەمۇرىي خادىملارنى تەيىنلەش-قالدۇرۇش، تەربىيىلەش، باھالاش ۋە مۇكاپاتلاش-جازالاش؛ مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى ۋە ئۇنىڭ دائىمىي كومىتېتى بەرگەن باشقا خىزمەت ھوقۇقلىرىنى يۈرگۈزۈش.