cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بېنىن
بېنىن بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا پورتو نوۋو، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كوتونوۋ. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ يايى بونى. بۇ دۇلات 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 112 مىڭ 622 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 8 مىللىئون 439 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
ئوگداي خان
ئوگداي خان يۈەن سۇلالىسى تارىخىدىكى بىر خان.
سادىر پالۋان
شۇ چاغدا جەنۇبىي شىنجاڭدىن ئىلىغا پالانغانلار ئەڭ يېقىن يول دەپ ھېساپلىنىدىغان يول مۇز داۋان يولى بىلەن ئىلىغا كۆچۇرىلىدۇ. بۇ كۆك مۇز بىلەن قاپلانغان بۇ مۇز داۋاندا دەھشەتلىك ھاڭ، يۇشۇرۇنغان مۇز-قار ئۆڭكۇرلىرى، مۇز يېرىقلىرى بار ئىدى. ئالدىنقىلار ماڭغان يولىغا مۇز، تاش پارچىلىرىنى بەلگە قىلىپ قوياتتى. كېيىنكىلەر شۇ ئىز بىلەن ماڭاتتى. ئات –ئۇلاغلار، ئالدىنقى ئۇلاغلارنىڭ ئىزىنى بويلاپ ماڭاتتى. بۇ ئېگىز مۇز تاغ ئۇستىگە ئەتىگەن سائەت تۆت بىلەن ماڭغان ئادەملەر داۋانچىلار مۇزنى چوقۇپ ياسىغان پەلەمپەيلەرگە كېگىز، پالاس، ۋە جۇۋا چاپانلارنى سېلىپ ئات-ئېشەكلەرنى ئۆتكۇزۇپ. ئوزلىرى داۋانچىلارنىڭ ياردىمىدە مۇز داۋان ئۇستىگە چىقاتتى. داۋان ئۇستى بىردەم-بىردەم ئاق –قارا بۇلۇتلار ۋە قېلىن قارلار بىلەن قاپلىنىپ ئۈچ مېتىر ئالدىدىكى نەرسىنى كورگىلى بولمايتتى. بۇنداق چاغلاردا ئادەم ۋە ئۇلاغلار چوڭقۇر ھاڭلارغا چۈشۈپ كېتەتتى، گاھىدا تاغنى تۈتەك قاپلاپ ئادەملەرنىڭ بىر قىسمى ئولۇپ كېتەتتى. ھاۋا ئوچۇق بولغان چاغلاردا، ھاڭدىن غۇلاپ كېتىپ ئۆلگەن ئات. ئۇلاغ، ئادەملەرنىڭ جەسەتلىرى، سودىگەرلەرنىڭ مال –مۇلكى كورۇنۇپ تۇراتتى.
شۇ قېتىمقى كۆچ- كۆچتە نۇرغۇن كىشىلەر مۇز داۋاندا ئىس تۇتەك ئېلىپ كېتىپ مۇزلاپ، ھاڭغا چۈشۈپ ئولگەن ئىدى. شۇڭا مۇز داۋاندىن ساق ئوتەلىگەن كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ تارتقان چەكسىز دەرت –ئەلەملىرىنى مۇنداق قوشاق بىلەن ئىپادىلەشكە باشلىغان ئىدى.
بۇ تاغلار ئېگىز تاغلار،
غېرىپنىڭ يولىنى باغلار.
غېرېپ ئولسە كىم يىغلار،
غېرېپقا غېرېپ يىغلار.
يانچىلار ئىلىغا چىققاندىن كېيىن دەسلەپ قوتان تام دىگەن يەرگە ئورۇنلاشقان. كېيىن ئىلى دەريا بويىدىكى قاينۇق، قاش، بولغۇجىر، جىرغىلاڭ، تاش ئوستەڭ، بايتوقاي، خۇنۇقاي، دادامتۇ، ئارا ئوستەڭ قاتارلىق ئۇيغۇر مەھەللىلىرىگە تارقاق ئولتۇراقلاشقانىدى. سادىرنىڭ دادىسى ئەخمەت دەسلەپ ئارا ئۆستەڭگە تەقسىم قىلىندى. كېيىن ئۇ خوتەن قارىقاشلىقلار ئورۇنلاشقان خوتەن مەھەللىسگەكۆچۇپ كېلىدۇ. بۇ مەھەللە كېيىن «قاش مەھەللىسى » دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
يۇقارقى جايلارغا ئورۇنلاشقان ئېستىبىداتلىرى ئۆستەڭ چېپىپ قاغجىرغان باياۋانلار، چۆل- جەزىرىلەرگە سۇ چىقىرىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. ئۆي-ماكانسىز بۇ جەزىرىدە ئېغىر ئەمگەك قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار بالا- چاقىللىرى بىلەن ئوچۇق –يورۇق دالىلاردا ھايات كەچۇرىدۇ. ئۆستەڭ چېپىش زۇلىمىنىڭ نەقەدەر ئېغىر ئىكەنلىكىنى ئۇلار توۋەندىكى قوشاقلار بىلەن بايان قىلىدۇ:
ئۆستەڭنىڭ تېگى قاتتىق،
چاپسا كەتمەن ئۆتمەيدۇ.
مانجۇ تۇڭچىسى بەگلەر،
بېشېمىزدىن كەتمەيدۇ.
مانجۇ ئىستىبىداتى يانچىلارنى قورغان سوقۇش، ئوي سېلىش قاتارلىق ھەر خىل ھاشار- سېلىقلارنى ئادا قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ. دەسلەپتە مانجۇلار ھەر بىر تۇتۇندىن 16خو، كېيىنرەك 32خودىن ئاشلىق سېلىق ئالىدۇ. مانجۇ ئەمەلدارلىرى شۇنداق قەبىھ ئىدىكى، كوچىلاردا مانجۇ ئەمەلدارلىرىنى كۆرگەن ھەر قانداق كىشى تىزلىنىپ تازىم قىلاتتى. مانجۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ قىز- چوكاللىرىغا ئاپئاشكارە زورلۇق قىلاتتى. مانجۇلانىڭ شۇنداق زورلۇقلىرى ئاستىدا ئازاپ چەككەن ئۇيغۇرلار مۇنۇ قوشاقلارنى ناخشىغا قېتىپ ئېغىر كۇنلەرنى بايان قىلىدۇ:
ئالۋانچىلارنى دەردەي.
جاندىن ئوتۇپ كەتتى،
تۇڭچىلارنى زەرەي.
سادىر كىچىگىدىن شوخ تىتىك، خۇشىخۇي ۋە جاسارەتلىك چوڭ بولغان. ئۇ كىچىگىدىن تارتىپ جاپا مۇشەققەتىمۇ، راھەتتىمۇ ئائىلىسى ۋە خەلق بىلەن بىللە بولغانلىقى ئۇچۇن زالىمغا بولغان غەزەپ- نەپرىتى، ئىزىلگۇچى خەلقەرگە بولغان سۆيۇنىشى كىچىگىدىن پىشىپ يىتىلگەن. ئۇ ھەر قېتىم خەلىقنىڭ دەرت-ئەلەم بىلەن تولغان مۇڭلۇق ناخشىللىرىنى ئاڭلىغاندا غەزەپكە تولسا، ئەركىنلىككە تەلپۇنگەن باتۇر ھەركەتلىرىنى كۆرگەندە ئۆز غايىسىنى يېتىلدۇرۇشكە بەل باغلىغان. پىشقەدەملەرنىڭ بايانىغا قارىغاندا سادىر ئېگىز بويلۇق، كەڭ كۆكسىلىك، غەيرەت جاسارىتى ئۇرغۇپ تۇرىدىغان، ھىچنەرسىدىن قورۇقمايدىغان، ناھەق ئىشلارغا چىداپ تۇرالمايدىغان، ھەققانىيەتچى كىشى ۋە ئاتاقلىق ئۇستا قوشاقچى ئىدى. سادىر قات _قات زۇلۇمغا بەرداشلىق بېرەلمىگەن ۋە ھاشار تۆلەلمىگەنلەر تەرەپتە تۇراتتى. ئۇلارنىڭ ھالىغا يىتەتتى. شۇ چاغدا ئالۋان ياساقتىن قۇتۇلۇش ئۇچۇن چۆل –جەزىرىلەرگە كەتكەنلەر ئاز ئەمەس ئىدى. زالىملار ئۇلارنى(قاچاقلار ) دەپ ئاتايتتى. ئۇلارنى تۇتماقچى بولسا سادىر ئۇلارنى ھىمايە قىلاتتى. سادىر ئاخىر بۇ قاچاقلارنى قوزغاپ ئوقيا، نەيزە، ئايپالتا، چوماق ۋە قىلىچ بىلەن قوراللاندۇرۇپ، مانجۇ چىرىكلىرى بىلەن ئۇرۇش قوزغايدۇ. شۇ كۇنلەردىن باشلاپ سادىرنى «سادىر پالۋان»دەپ ئاتايدۇ.
ئىلى جياڭجۇنى كۆپ قېتىم سادىرنى تۇتۇش ھەققىدە پەرمان چۇشۇرىدۇ. خەلق سادىر تەرەپتە تۇرىدۇ. سادىرنىڭ تۇتۇلۇپ قالغان ۋاقىتلىرىمۇ بولدى. ئۇ زىنداندا قامالغان ۋاقىتلىرىدا ئۇستىلىق بىلەن قىچىپ كۇرەشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ مانجۇ ئىستىبىداتى قىلغان كۈرەشلىرىنى مۇنداق دەپ قوشاققا قاتقان ئىدى.
سادىر دەپ ئېتىم يامان،
ئون بەش ياشتا ئاتالغان.
دەسلەپكى تۇتۇلغاندا
قۇمۇل ۋاڭغا پالانغان.
يامۇلنى تېشىپ قويوپ،
ئىككى چىقتىم تالاغا.
مېنى باققان بەش يايى،
ئەمدى قالدى بالاغا.
مانجۇ ئىستىبىداتىغا قارشى خەلق قوزغىلىڭى 19-ئەسىرنىڭ 60-يىللىرىدىن باشلاپ ئالدى بىلەن خەنزۇ خەلقىدىن باشلىنىدۇ. 1863-يىلنىڭ ئاخىرى گەنسۇ، شەنشى، نىڭشىيا، ئۆلكىلىرىدىكى خۇيزۇلار ئارىسىدا ۋە 1864-يىلى شىنجاڭنىڭ شىمالىي، جەنۇبىدىكى جايلارداقوزغىلىدۇ. ئىلى ۋىلايىتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ قوزغىلىڭى دەل شۇ چاغدا باشلىنىدۇ. سادىر پالۋان ئىلى ۋىلايىتىدە پارتىلغان قوزغىلاڭنىڭ قاتناشقۇچىللىرىدىن بىرى ئىدى.
1861-يىلى 3000دىن ئارتۇق قوزغىلاڭچى غۇلجا شەھىرىگە ئىككى داپقۇر ئومومىي يۈزلۇك ھۇجۇم قىلىدۇ، شەھەر خەلقى ئىچىدىن ماسلىشىدۇ. نەتىجىدە ئون كۇنلۇك ئۇرۇشتىن كېيىن غۇلجا ئازات قىلىنىدۇ.
. قارىغاندا سادىر پالۋان 1864-يىلى چىلپەڭزىگە ھۇجۇم40 ئۆچكىنىڭ مۆڭگۇزىگە باغلانغان شامنى ياندۇرۇپ قويۇپ، قۇيرۇقىغا پوجاڭزا باغلاپ ئوي تۇتاشتۇرۇپ چىلپەڭزىگە قارىتىپ قويۇپ بەرگەن، شام يورىقى ۋە پوجاڭزىلارنىڭ ئېتىلىشىدىن چۆچۇگەن چىلپەڭزە ئامبىلى تېزلا تەسلىم بولغان.
بايانداي ئۇرىشىدا سادىر پالۋان ئۆزىنىڭ ئۈچ ئوغلى بىلەن سېپىلنىڭ ئاستىدا لەخمە كولاپ دورا كۆمۇپ سىپىلنى پارتىلتىدۇ. بۇ چاغدا 5000دىن ئارتۇق قوزغىلاڭچى سېپىلدىن پەيدا بولغان يوچۇقتىن قەلئە ئىچىگە بېسىپ كىرىپ، سېپىلنى مانجۇ چىرىكلىرىنىڭ قولىدىن تارتىۋالىدۇ.
1867-يىلى ئىلى قوزغىلاڭچىللىرى ئىلى تارانچى سۇلتانلىقىنى قۇرىدۇ. بۇ چاغدا ياشىنىپ قالغاب سادىر پالۋان ئۆز يېزىسى مولتوختى يۈزىگە قايتىپ كېلىدۇ. تۆت يىل ئۆتۇپ 1871-يىلى كېسەل سەۋەبىدىن ۋاپات بولىدۇ.
خەلق ئۆزىنىڭ بۇ باتۇر پەرزەنتى ئۈچۇن قاتتىق قايغۇرىدۇ ئۇنى داۋاملىق ئەسلەش ئۇچۇن ئۇنىڭ قوشاقلىرىنى ئاھاڭغا سېلىپ ئوقۇپ ب گۇنگىچە ياد ئېتپ كەلمەكتە.
مېدىيا خۇراپاتلىقى ۋە ئالامەتلىرى
مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
قارىغۇلارچە ئىشىنىش ۋە قارىغۇلارچە ئەگىشىشنى خۇراپاتلىققا بىرىلگەن تەبىرلەرنىىڭ خۇلاسىسى دىيىشكە بولىدۇ. گەرچە قارىغۇلارچە چوقۇنۇش ۋە قارىغۇلارچە ئۇلۇغلاش دىگەندەك بىرىكمىلەرمۇ خۇراپاتلىقنى ئەكىس ئەتتۈرسىمۇ دىنىي نۇقتىدىن چوقۇنۇش ۋە ئۇلۇغلاش ياراتقۇچىغا خاس بولغاچقا مەن بىرىنجى خىل تەبىر بىلەن ئاتاشنى توغرا تاپتىم.
كىچىك ۋاقتىمىدا كىشىلەر بىرەر پىششكەللىككە ياكى بالا-قازاغا يولۇقسا خۇراپىيلىقنى ھەركەتكە تىخمۇ دەلراقى ھادىسىگە ئايلاندۇرىدىغان داخان، باخشى، پىرىخۇنلارغا مۇراجىئەت قىلىپ ئۇلارنىڭ يالغان-ياۋىداقلىرىغا ئىشىنىپ، ئوڭۇشسىزلىققا ئۇچرىشىنىڭ سەۋەبىنى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى، دوست-بۇرادەرلىرى، قولۇم-قوشنىلىرىدىن كۆرىدىغان ئەھۋاللار ئغىىر ئىدى. بۇنىڭغا ئائىت گەپلەرىنى سەھرادا چوڭ بولغان بىر دىھقان بالىسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن ئىتىز- قىرلاردا، بازار-ئۇچارلاردا ئاڭلاپ تۇراتتىم. ئەمما، خۇراپىيلىقنى تولۇق ئاڭقىرالمىغانلىقىمدىنمۇ ياكى مەن بىلەن ئالاقىسى يوق دەپ قارىغانلىقىمدىنمۇ ئەيتاۋۇر بەك ئىرەڭشىپ كەتمەيىتتىم. ئەقلىمگە كىلىپ ئانچە-مۇنچە كىتاپ ئوقۇيدىغان بولغىنىمدا خۇراپىيلىقنىڭ مەن كىچىك ۋاقتىمدا ئاڭلىغان، چۈشەنگەندەك تار دائىرىدە ساختا دىندارلارنىڭ سەپسەتىسى ۋە ئىشىنىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتىم. قارىغۇلارچە ئىشىنىش ۋە قارىغۇلارچە ئەگىشىش ئۇيغۇر جەمىئىيتىنىڭ ھەرقايسى قاتلانلىرىغا ۋىرۇسقا ئوخشغاش تارقالغانىدى. 90- يىللاردا تۇغۇلغان بالىلار ئىتېرنېت دەۋرى دەپ تەرىپلىنىدىغان رەقەملىك دۇنيانىڭ ئاتمۇسفىراسىدا چوڭ بولغاچقا بۇلار قارىغۇلارچە ئىشىنىدىغان، ئەگىشىدىغان ئىزىتقۇ، خۇراپاتلىقمۇ مۇشۇنىڭغا پارالىل ھالدا مەيدانغا چىقتى.
يازغۇچى ئابدۇلئەھەر ئابدۇشۈكۈر بەرقى 16يىل ئىلگىرى بۇ زامانىۋى خۇراپاتلىقلارنى تونۇپ يەتكەن ۋە پىكىر يۈرگۈزگەن بولۇپ، « كۆز ئىچىدىكى كۆز سۆز ئىچىدىكى سۆ» ناملىق ماقالىلەر توپلىمىدا زامانىۋى خۇراپاتلىق ۋە ئۇنىڭ ئالامەتلىرى ماۋزۇلۇق بىر ماقالىسىگە ئورۇن بەرگەن. ئاپتۇر ماقالىسىدە كىتاپ خۇراپاتلىقى، مائارىپ-بىلىم خۇراپاتلىقى، تەرققىيات خۇراپاتلىقى، تىلىۋۇزۇر ۋە مەتبۇئات خۇراپاتلىقى چەتئەل خۇراپاتلىقى، نوپۇز خۇراپاتلىقى، ھوقۇق خۇراپاتلىقى قاتارلىق كاتىگۇرىيەلەر بىلەن خۇراپاتلىنىڭ زامانىۋى ئالامەتلىرى ۋە ئەكىس تەسىرلىرىنى خىلى تىرەن تەھلىل قىلغان. بۇىىڭدىن 16 يىل ئىلگىرى يىزىلغان بۇ ماقالىدە مەن قەلەمگە ئالماقچى بولغان مېدىيا خۇراپاتلىقى ھەققىدىمۇ قىسمەن تەھلىلەر نىسىۋىسىنى ئالغان بولسىمۇ، نۆۋەتتىكى خەۋەرلىشىش تىخنىكىلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز ئۆزگىىرىشى ۋە بىزنىڭ بۇ تىخىنىكىلارنى ئىستىمال قىلىشتىكى نۇقسانلىرىمىز مىنى بۇ تىمىغا دەۋەت قىلدى. مەن بۇ يازمىدا مېدىيا ۋە خۇراپاتلىق ھەققىدە قىسقىچە توختالغاندىن كىين پىراتىك مىساللار ئارقىلىق مېدىيا ئسىتىمالىمىزدكى خۇراپاتلىق ۋە ئۇنىڭ زىينى ھەققىدە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتتۇرغا قويۇشقا تىرىشىمەن.
مېدىيا
مېدىيا سۆزىنىڭ يلتىزى لاتىنچە medium بولۇپ ئىنگىلزتىلى ئىستىمالىداmedia دەپ قوللىنىغان. ھازىر تۈركچىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن تىللاردا مېدىيا دەپ تەلەپپۇز قىلىنىماقتا ۋە ئىشتىلىتلمەكتە. ئۇيغۇرتىلىمۇ بۇ تىل ئىستىمال ئىقىنىدا ئىقىۋاتىدۇ دىسەك خاتالاشقان بولمايمىز. سۆز مەنىسى  مۇھىت، ۋاستە، سايمان، ئۈسكۈنە دىگەندەك بىرقانچە خىل مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ. مېدىيا نۇقۇل ۋاستە ياكى نۇقۇل ئۈسكۈنىنى كۆرسەتمەستىن بۇ ئىككىسى مەۋجۇت بولغان مۇھىىت ۋە مەزمۇنلارغىمۇ ئىشارەت قىلىدۇ. تۈرك تىلى كومىتىتىنىڭ تور بىتىدە مېدىياغا ئاخبارات مۇھىتى ۋە ۋاستىسى دەپ ئىنقىلىما بىرىلگەن.
مېدىيا ئاتالغۇسىنىڭ ئۇيغۇرتىل ئىستىمالىغا قاچاندىن تارتىپ كىرگەنلىكى نامەلۇم. ئەمما مېدىيا ئاتالغۇسىنىڭ ئۇيغۇر تىلى ئىستىمالىغا كىرىشى ئۇيغۇر تىلىنىڭ سۆز بايلىقىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىللە تىخىمۇ يىغىنچاقلاش ۋەزىپىسىنى ئورۇندىدى. مېدىيا ئۇيغۇرچىغا دەسلەپ تاراتقۇ دەپ تەرجىمە قىلىنغان. بۇ جايىدا قىىلىنغان بىر تەرجىمە بولۇپ ياڭراتقۇ، توڭلاتقۇ، ئىسىتقۇ دىگەندەك ئۈسكۈنە ۋە ئۇ مۇھىتنى ئىزاھلاپ بىرەتتى. ئەمما خەۋەرلىشىش ساھەسىكى توختاۋىسىز تەرەققىياتلار ۋە پەن- تىخنىكىنىڭ يەرشارىلىشىش قەدىمى مېدىيا دىگەن بۇ ئاتالغۇنى بىزنىڭ تىلىمىزغىمۇ شۇ پىتى سوقۇۋەتكەن بولسا كىرەك. بۇيەردە قوشۇمچە قىلىپ شۇنى ئەسكەرتىپ قويۇش كىرەككى، تاراتقۇ ياكى تاراتقۇلار ھەرگىزمۇ تاراتقۇ ۋاستىلىرى دەپ ئىشلىتىلمەسلىكى كىرەك. چۈنكى تاراتقۇ دىگەن سۆزدىكى «قۇ» قوشۇمچىسى ۋاستە دىگەن مەنىنى ئىپادىلەش ۋەزىپىسىنى ئورۇندايدۇ. ھازىر مېدىيانى ئىپادىلەيدىغان تاراتقۇ، ئاخبارات ۋاستىلىرى، تارقىتىش ۋاستىلىرى، ئاممىۋى تارقىتىش ۋاستىلىرى، ئاممىۋى ئۇچۇر ئالاقە ۋاستىلرى دگەندەك بىرقانچە خىل سۆز بايلىقىمىز بار بولدى. مەن بۇيازمىدا يۇقارقى ئاتالغۇلارنى ماسلىششىچانلىقىغا قاراپ ئىشلىتىمەن.
مېدىيانىڭ تۈرلىرى
مېدىيا ئومۇمى جەھەتتىن ئەنئەنىۋى مېدىيا ۋە يىڭى مېدىيا دەپ ئىككىگە بۆلىنىدۇ.
ئەنئەنىۋى مدىيا ۋە يىڭى مېدىيانىڭ پەرقى
خۇراپاتلىق
تىمىنىڭ بىشىدىلا دەپ ئۆتكىنىمدەك خۇراپاتلىق قارىغۇلارچە ئىشىنىش ۋە قارىغۇلارچە ئەگىشىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇيەردىكى قارغۇلارچە ئىشىنىش يىڭىدىن بارلىققا كەلگەن شەيئى ۋە ھادىسلەرنىڭ مەنبەسى، چىنلىقىنى سۈرۈشتۈرمەستىنلا قوبۇل قىلىۋىلىشىنى كۆرسەتسە، قارىغۇلارچە ئەگىشىش يىڭىدىن پەيدا بولغان پىكىر، ئىقىم ۋە شەكىلنى پايدا- زىيىننى ئويلاشماستىن تەقلىد قىلىشىنى دوراشنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭ ئاساسەن قارىغۇلارچە ئەگىشىشنىڭ سەۋەبلىرىنى بىرقانچە تۈرگە ئايرىپ چىقىش مۇمكىن.
نەزەر دائىرىىسنىڭ تارلىقى
تىخىمۇ ئىنىق قىلىپ ئىيىتقاندا نادانلىق ۋە جاھىللىقتىن مەنبەلەنگەن بۇ قارىغۇلارچە ئەگىشىش شەكلى يىرىم چىلەك سۇ بەك تاراڭشىيدۇ دىگەن تەمسىلنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. ماقال تەمسىللەر بىر مىللەتنىڭ سەزگۈرەشتىسى، ياشاش مۇھىتى، ئاممىۋى پىسخىكىسى، بىلىم سەۋىيەسى، ئىجتىمائى مۇھىتى، ئۇنۋىرسال ساپاسى ۋە مىجەز- خۇلىقلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ دانا ئەجداتلىرىمىز نادانلىق ۋە جاھىللىقنى ئەنە شۇ قىسقا ئىبارە بىلەن خۇلاسلىگەن. نەزەر دائىرىسىنىڭ تارلىقىدىن كىلىپ چىقىدىغان بۇ قارىغۇلارچە ئىشىنىش ۋە ئەگىشىش خاھىشى كىشلەرنى تىخمۇ بەك نادانلىق پاتقىقىغا ئىتتىرىدۇ. قارىغۇلارچە ئىشىنىش مەلۇم خەۋەر، يىڭىلىق ۋە ھادىسىگە نىسبەتەن ئىنىق ۋە توغرا مەلۇماتى بولمىسىمۇ بىريەرلەردە يىرىم ياتا ئاڭلىغان، كۆرگەنلىرىگە شۈبىھسىز ئىشىنىش بىلەن باشلىنىدۇ. پاشانى پىل، تۈگىمىنى تۆگە، شەبنەمنى كەلكۈن قىلىش بىلەن كۆلەملەىشتۈرۈپ ئۆزى ۋە ئۆزگىنى گۇڭگا، تىگى يوق قىزىقىش ۋە تەشۋىشكە يۈزلەندۈرۈپ، يوق يەردىن كۈنتەرتىپ يارىتىش بىلەن زاھىر بولىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبىنى خۇراپى ياكى نادان قارىغۇلارچە ئىشەنگۈچىنىىڭ يىڭىلىقلارغا بولغان قىزىقىىشى، تونۇلۇش ھىرسى، باشقىلارنى ۋاقىپلاندۇرۇش ئىشتىياقىدىن تۇغۇلغان سەلبى پىسخىكىلىق ئىنكاسى دەپ قاراشقا بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن دۇچ كەلگەن مەسىلىگە توغرا ۋە ئىجابى پوزىتىسيەدە بولالماسلىقمۇ بۇ نادانلىقنى تىخىمۇ تىرەنلەشتۈرىۋەتكەن. مەسىلەن، ئۇيغۇرلارغا ئەڭ تونۇشلۇق خۇراپاتلىق داخان، باخشى، پىرىخۇنلارغا چۈشىنىكسىز نەرسىلەرنى ئوقۇتۇش ئارقىلىق دۇچ كەلگەن پىشكەللىك ۋە ئوڭۇشسىزلىقلارغا چارە ئىزدەش جەريانى بولۇشى مۇمكىن. داخان، باخشى، پىرىخۇنلار ئوقۇۋاتقان ۋۇڭڭڭڭڭڭڭ….ۋۇڭلۇق كالپۇك مىدىرلاشلارنىڭ ماھىيىتىنى قىلچىمۇ چۈشەنمەيدىغان نادان ، پىرىخۇنلارنىڭ ئوقۇغان ئاتالمىش ئەپسۇنلىرىنىڭ بىشىغا كەلگەن مۇسىبەتلىرىنى دەفى قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. تۆمۈر كەتمەنگە، قىززىق چۇچۇلۇغا دەسسىسىمۇ پۇت كۆيمەيدۇ دىسە ھىچ شۈبھى قىلماستىن دەسسەيدۇ. بۇلارنى قىسقىچە نادانلىقتىن كىلىپ چىققان دەپ تۇرايلى. مېدىيانىڭ سەلبى تەرەپلىرىنى ئۇستا بىر داخانغا ئوخشىتىقا بولىدۇ. كۆرۈمەن بولسا ئۇنىڭغا ئىشەنگۈچى.
مۇستەقىل پىكىر قىلالماسلىق
بۇمۇ ئىلىمىسزلىككە بىرىپ تاقىلىدىغان سەۋەبلەردىن بىرىدۇر. ئەمما، نۇقۇل ئىلىمگە باغلاپ قويۇشقىمۇ بولمايدۇ. چۈنكى ئەقىل ۋە تەپەككۇر نۇقۇل بىلىمگىلا تايانماستىن، تەجىرىبە- ساۋاقلاردىنمۇ ئۇزۇقلىنىدۇ. كۆزىتىش ۋە سىلىشتۇرۇش ئارقىلىقمۇ بەزى نەرسىلەرگە ئەقلى باھا بەرگىلى بولىدۇ. مۇستەقىل پىكىر قىلالماسلىق قارىغۇلارچە ئىشىنىشنىڭ ئانا مەنبەسى دسەكمۇ خاتالاشقان بولمايمىز. چۈنكى مۇستەقىل پىكىر قىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم كىشى ھەربىر ئىشىتا باشقىلارنىڭ ئىغىزىغا قارايدۇ. ئۆزى ئەگىشىۋالغان، ھۆرمەتكە سازاۋەر قىلىۋاغان شەخىسنىڭ ئىغىزىدىن نىمە چىقسا شۇنى توغرا دەپ قانائەت قىلىدۇ. پەيغەمبەردىن باشقىلارنىڭ خاتالشىپ تۇرىدىغانلىقىدىن ئىبارەت ھەقىقەتكە كۆزى كور كىلىدۇ. پالانى موللام مۇنداق دىگەن، پۇستانى تىۋىپ مۇندا دىگەن، پالانچى بايمۇ شۇنداق قىلىدىكەن…. دىگەندەك تۇرمۇشقا، جەمىئىيەتكە باشقىلارنىڭ ئەقلى بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ قارىغۇلارچە ئىشىنىش يامانلىق ۋە يارالىق ئىشلارغىمۇ قارىغۇلارچە، ئاڭسىزلارچە ئەگىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. مېدىيا مەشھۇرلىرى بۇ جەھەتتىن ئەگەشتۈرۈش سىھرى كۈچىگە باي شەخسىلەر بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
نىمە دىيلىۋاتىدۇ، كىم دەۋاتىدۇ؟ مەقسەتچۇ؟
خۇراپاتلىقنى قارىغۇلارچە ئىشىنىش ۋە قارىغۇلارچە ئەگىشىش دەپ چىگرىلىۋالدۇق. ئەمما، قارىغۇلارچە مەپتۇن بولۇش، قارىغۇلارچە دوراش، ئۈستۈن كۆرۈش قاتارلىقلارنى تۈرلىمىدۇق.
ئىجتىمائى مۇناسىۋەتنى ماتىريالىسىتلارنىڭ كۆز قارىشى بويىچە مەقسەتچانلىققا ئىگە رىئاكسىيەلىشىش جەريانى دىسەك، قارىغۇلارچە ئىشنىش رىئاكسىيەلەنگەن پاسسىپ تەرەپ بولۇپ قالىدۇ. قارىغۇلارچە مەپتۇن بولۇش بولسا بۇ خىل رىئاكسىيەلىىشش جەريانىدا ئىرىش سۈرئىتىگە كاتالىزاتۇرلۇق قىلىدىغان مەرگەن سوپقا ئوخشايدۇ. مەپتۇن بولغۇچى تەرەپ پىسخىكىسى ئاجىز ۋە روھى تەسلىم بولغانلار بولۇپ مەپتۇن قىلىنغۇچى تەرىپىدىن ئاپتۇماتىك بىر شەكىلدە ئىرىتىۋىتىلىدۇ، يەنى ئەگەشتۈرلىدۇ. مەپتۇن بولغۇچى مەپتۇن قىلغۇچىنى ئاڭسىز بىر شەكىلدە قارغۇلارچە دوراشقا باشلايدۇ. كۈندىلىك تۇرمۇشىنىڭ ھەرقايسى قاتلاملىرىدا ئۆزىنى ئىرىتۋەتكەن ئۈستۈنلۈكنىڭ سىمالىرى كۆرۈنۈشكە باشلايدۇ. ئەلۋەتتە، سەنئەتچى، يازغۇچى، تەنھەركەتچى، ئارتىس قاتارلىق جەمىئىيەتكە ئىجابى ئىنىرگىيە تارقىتىۋاتقانلارنى ياخشى كۆرۈش، ئۇلارنىڭ ئىجابى تەرەپلىرىنى تۇرمۇشىغا سىڭدۈرۈش ياخشى ئىش. ئەمما، ئاچقۇچلۇق مەسىلە مىغىزىنى ئىلىپ شاكىلىنى تاشلىيالامدۇق يوق؟ بىز ياخشى كۆرگەن، مەپتۇن بولغان كىشى نىمە دەۋاتىدۇ، نىمە قىلىۋاتىدۇ؟ ئۇ كىشى كىمگە تەۋە، كىمنىڭ قىممەت قارىشىنى يىيىۋاتىدۇ؟ مەقسەتچۇ؟ بۇلارنى ئاڭقىرالمىغان چىغىمىزدا بىز قارىغۇلارچە ئەگىشىشنىڭ يەنى خۇراپاتلىقنىڭ پىشۋاسىغا ئايلىنىپ قىلىشىمىز مۇمكىن.
مېدىيا خۇراپاتلىقى ۋە ئالامەتلىرى
يۇقاردا مېدىيا ۋە خۇراپاتلىق ھەققىدە ئويلىغانلىرىمنى ئوتتۇرغا قويدۇم. ئەلۋەتتە، يۇقارقىلار مىنىڭ شەخسى كۆز قارشىمغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. ئىجتىمائى ھادىسىلەرنى تەھلىل قىلىشىنىڭ خىلمۇخىل ئۇسۇلى ۋە نۇقتىئەزەرى بولغاچقا نۇقسان ۋە كەمچىلىكلەرنىڭ ئەگىپ يۈرىشى تەبىئى. تۆۋەندە يازمىنىڭ ئەسلى مەقسىدى بولغان مېدىيا خۇراپاتلىقى ۋە ئالامەتلىرى ھەققىدە توخىتىلىپ ئۆتمەكچىمەن.
مەن مېدىيا خۇراپاتلىقىنى- مېدىيادا تارقالغان مەزمۇنلارغا قارغۇلارچە ئىشىنىىش ۋە مىنىڭسەشنىڭ ئەكىس ئىتىشى، ھادىسەگە ئايلىنىشى ۋە ئاقىۋىتىنىڭ ئومۇمى جەريانى دەپ ئاتىۋالدىم. مېدىيا قىسمىدا مېدىيا ھەققىدە توختالغىنىمدا مېدىيانىڭ كۈچلۈك مەقسەتچانلىققا ئىگە تارقىتىش مۇھىتى ۋە ۋاستىسى ئىكەنلىگىنى قەيىت قىلىپ ئۆتكەنىدىم. بىز كۆز بىلەن كۆرىۋاتقان تىلىۋۇزۇر، رادىئۇ، گېزىت، ژۇرنال ۋە شۇنىڭدەك مېدىيا تەركىپلىرىدىكى پىرۇگىراممىلار بىزنىڭ كۆرۈشىمىز، ئاڭلىشىمىز، ھىس قىلىشىمىز، ئوقۇشىمىز ئۈچۈن سۇنۇلغان مەزمۇنلاردۇر ياكى پەردە ئارقىسىىكى غەرەز ئىگىلىرى بىزنىڭ كۆرۈشىمزىنى مۇۋاپىق دەپ قارىغان قىسىملىرىدۇر. ئىنىقكى يۇقارقى تەركىپلەرنى باشقۇرىۋاتقان، كونتىرۇل قىلىۋاتقان، فىلتىرلەۋاتقانلار(تاسقاپ- سۈزۈۋاتقان) پىششىقلاپ ئىشلىگەندىن كىيىن بىزنىڭ ئىستىمال قىلىشمىز مۇۋاپىق دەپ قارالغان مەزمۇنلار بىزگە يىتىپ كەلدى، بەزى مەزمۇنلارنى ئىستىمال قىلىشقا ئىستىمالچى بولغان بىز(كۆرۈرمەن، تىڭشارمەن، ئوقۇرمەن) مەجبۇر بوپ قالدۇق. تىلىۋۇزۇنى ىىر دەرىزىگە ئوخشاتساق بىزگە پەقەت دەرىزىگە توغرىلانغان مەنزىرلەر كۆرسىتىلدى. بىرقانچە دەرەرىزىسى بار بىر ئۆينى پەرەز قىلايلى، ھويلىنىڭ ئاچقۇچى يەنىلا خوجايىندا…
دۇنيا مېدىيادىن ئايرىلالماس بىر ۋەزىيەتكە كىلىپ قالدى. دىمۇكراتىك دۆلەتلەردە مېدىيا تۆتىنچى كۈچ دەپ قارالدى. ھەتتا ئامرىكادا مېدىيانى ئىككىنچى ھۆكۈمەت دەپ قارايدىغان تەھلىلچىلەرنىڭ بارلىقىمۇ مەلۇم. سىياسى ئاكتىيۇرلار ياكى مەنپەئەت گۇرۇھلىرى مېدىيانىڭ يۇقارقى ئالاھىلىكىنى تونۇپ يەتتى. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر سىياسى غەرەزلەرنىڭ قاپقىنىغا چۈشۈپ قالغان مېدىيا ئوۋچىلىرىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىپ كەتتى. مېدىيادا تارقىتىلىدىغان غەرەزلىك تەييارلانغان مەزمۇنلار، خەۋەرلەر، پىرۇگىراممىلار، كىنۇ- تىياتىرلار كىشلەرنىڭ ھىس- تۇيغۇسىنى، پىكرىنى، تەپەككۇر ئەندىزىسىنى يىتەكلىدى، قامال قىلىۋالدى. مېدىيانىڭ ئەسلى ۋەزىپىسى خەۋەر تارقىتىش، ئىلمى ساھەدە يىتەكلەش، مەنىۋى زوق ئاتا قىلىش ئىدى. مېدىيا مۇشۇ ۋەزىپىلەرى دائىرىىسدە ئىگە بولغان ئەۋزەللىكلىرىدىن پايدىلىنىپ ئاممىنى يىڭىلىقلاردىن ۋاقىپلاندۇرىشى، مائارىپ، سەھىيە، تىجارەت، سىياسەت، جەمىئىيەتكە ئالاقىدار ئىجابى بىلىملەر بىلەن ئاممىنىڭ ساپاسىنى ئۆستۈرۈشكە ھەسسە قوشۇشى، ئەدەبىيات- سەنئەت، تەنتەربىيە، كىنۇ- تىياتىر ۋە ھەرخىل كۆڭۈل ئىچىش تىپىدىكى پىرۇگىراممىلىرى ئارقىلىق ئاممىغا مەنىۋى زوق ئاتا قىلىشى كىرەك ئىدى. بۇنداق بولغاندا بىز مېدىيا خۇراپاتلىقى دەپ يىڭى بىر ئۇقۇم ئىجاد قىلىپ تەھلىل قىپ يۈرمەيىتتۇق. ھالبۇكى، مېدىيانىڭ ۋەزىپىلىرى پەقەت تەتقىقاتچىلارنىڭ ماقالىلىرىدە، ئوبزورچىلارنىڭ پايدىلىنىش مەنبەلىرىدە ئۇچرايدىغان بولدى. مېدىيا خەۋەرلەندۈرۈشنىڭ ئورنىغا تەشۋىقات قىلىشقا باشلىدى، سىياسى بىسىم ياكى ئىقتىسادى بۆھران تۈپەيلى كۈچ ئاكتىيۇرلىرىنىڭ زۇۋانىغا ئايلىنىپ قالدى. ئاممىنى ئىلمى يۇسۇندا تەربىيلەشنىڭ ئورنىغا ئۆز مەنپەتئى ئۈچۈن« بىز ۋە باشقىلار» ئۇقۇمنى جانلاندۇرۇپ قۇتۇپلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. كۈچ ئاكتىيۇرلىرى ئەگەشكۈچى توپلاش مەقسىتىدە بارلىق ئىلمى پىرۇگىراممىلىرىغا سىياسى غەرەز ئارلاشتۇرۇشقا باشلىدى. خەلىقنىڭ ئەڭ ئەقەللى ھوقۇقى بولغان مېديىا ئارقىلىق مەنىۋى زوق ئىلىش ئىستەكلىرىمۇ سىياسى كۈچ ئاكتىيۇرلىرى ياكى نەپسىبالا كاپىتاللار تەرىپىدىن قامال قىلىنىدى. كىنۇ ۋە تىلىۋىزىيە تىياتىرلىرى ناھايتى ئۇستىلىق بىلەن پىلانلانغان ئىدۇلۇگىيە تەشۋىقات قۇرالغا ئايلاندۇرۇلدى. ئىلان شىركەتلىرىنىڭ ياغاچ چۆگۈننى سىرىق رەڭدە سىرلاپ ئالتۇن كۆرسىتىدىغان ئىلانخانىسىغا ئايلىنىپ قالدى. شۇنىڭ بىلەن ئىستىمالچى بولغان بىزلەر قىممەت قارشىمىزغا يات بولسىمۇ سىياسى كۈچلەر ۋە پاتىيەلەرنىڭ ئىدىيەسىنى كۈلۈپ تۇرۇپ قوبۇل قىلدۇق. ھەتتا، ئاڭسىز بىر شەكىلدە تەشىۋىقات قىلىشىپ بەردۇق. بىزنىڭ تىلىۋۇزۇ، رادىئۇلاردىن مەنىۋى زوق ئالىدىغان ۋاقىتلىرىمىز كاپىتاللارنىڭ ئۇستىلىق بىلەن مال ساتىدىغان بازار ئچىىش ۋاقتىغا توغرىلاندى. بىز ئەقلىمىزنى، ھىسياتىمىزنى، تەپەككۇر ئەندىزىمىزنى بىلىپ- بىلمەي غەرەز ئىگىلىرىگە قوش قوللاپ تۇتتۇق. قارىغۇلارچە قىلغانلىرىمىزدىن سۆيۈندۇق.
مىللىي مەدەنىيەتنىڭ زەئىپلىشىشى
ئىجتىمائى ھاياتقا دىن، ئەخلاق، قانۇن، ئاڭ، ئېستىتىكا، ئىقتىساد، تىل ۋە ئىلىم- پەن قاتارلىقلار چىتىلىدۇ. بۇ سەككىز خىل ياشام ئېلمىنىتلىرىنىڭ يىغىندىسىغا كۈلتۈر ئىسىمى بىرىلگىنىگە ئوخشاش ئۇيغارلىقمۇ(مەدەنىيەت) دىيىلىدۇ. كۈلتۈر ۋە ئۇيغارلىق(مەدەنىيەت) ئارىسىدىكى بىرلىشىش ۋە ئوخشاشلىق نۇقتىسى دەل مۇشۇ يەردە. پەرىقلەرنىڭ بىرىنچىسى، كۈلتۈر ئۇلۇس خاراكتىرلىق، ئۇيغارلىق(مەدەنىيەت) بولسا خەلىقئارالىقتۇر. كۈلتۈر پەقەت بىر ئۇلۇسنىڭ دىن، ئەخلاق، قانۇن، ئاڭ، ئېستىتىكا، ئىقتىسات ۋە ئىلىم- پەن بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھاياتلىق ئامىللىرىنىڭ يىغىندىسىدۇر. ئۇيغارلىق(مەدەنىيەت) بولسا بىرخىل تەرەققىيات سەۋىيەسىگە ئىگە بىر قانچە ئۇلۇسنىڭ ئىجتىمائى ياشاملىرىنىڭ ئورتاق يىغىندىسىدۇر. مەسىلەن، ياۋرۇپا ۋە ئامرىكا تەرەققىياتىدا، پۈتۈن ياۋرۇپالىق ئۇلۇسلارنىڭ ئارىسىدا ئورتاق بىر غەرىپ ئۇيغارلىقى(مەدەنىيىتى) باردۇر. بۇ ئۇيغارلىقنىڭ(مەدەنىيەت) ئىچىدە بىر بىرىدىن پەرىقلىق ۋە مۇستەقىل بىر ئىنگىلز كۈلتۈرى، بىر ڧىرانسىز كۈلتۈرى، بىر نىمىس كۈلتۈرىگە ئوخشاش كۈلتۈرلەر مەۋجۇتتۇر.
مەدەنىيەت ھەققىدە ئۇيغۇر سەرخىللىرى ئارىسىدا تالاش- تارتىشلار داۋام قىلىۋاتىدۇ. مەدەنيەت سۆزىنىڭ نۆۋەتتە مىللىتىمىزدىكى ماددى ۋە مەنىۋى قىممەتلەرنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بىرەلمەيۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرلىۋاتىدۇ. ئابدۇقادىر جالالىدىن ماددى تەرەققىياتلارنى ئاساس قىلغان تىخنىكىلىق تەرەققىيات ۋە ئۇنىڭغا چىتىشلىق بىلىمنى مەدەنىيەت دەپ ئاتاش بىلەن بىرگە بىر مىللەتنىڭ مەنىۋىيەتىكە دالالەت قىلىدىغان ئىلىمىنتلارنى ھازارەت دەپ ئاتايدۇ. ئابدۇرەشىد جېلىل قارلۇق ھازارەتنىڭ ئورنىغا كۈلتۈر دەپ ئاتاشنى مۇۋاپىق كۆرىدۇ. بىرىنچىسى مەنىۋى مەدەنىيەت مەنىۋىيەتنىڭ ئاساسلىرىدىن بىرى بولغان دىننى ئىتىقادنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغاچقا مەنىۋى مەدەنىيەتنى ئەرەپچىدىن تىلىمىزغا كىرگەن ھازارەت سۆزى دەپ ئاتاش كىرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرسە، ئىككىنچىسى جەمىئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسدىن كۈلتۈر دەپ ئاتلىشىنى مۇۋاپىق دەپ قارايدۇ. بۇ ئۇقۇملارنى تالاش تارتىش قىلىش يازمىنىڭ مەقسىدى بولمىغاچقا ئوقۇرمەنلەرنى مۇناسىۋەتلىك ماتىرىياللاغا ئۈندەش بىلەن بىرگە مەدەنىيەتنى تىخنولوگىيەلىك ئۈسكۈنىلەر ۋە بىلىم، كۈلتۈرنى بىر ئىنسان توپلىمىدىكى ئىجتىمائى مۇناسىۋەتلەرنىڭ قۇرۇلمىسى، زىھنيىتى ۋە قىممەت قاراشلىرى دەپ خۇلاسلەپ يازمىمىزدا كۈلتۈر دەپ ئىشلىتىمىز. بۇ يەردە كۈلتۈر مەنىۋى مەدەنىيەتلىرىمىزنى كۆرسىتىدۇ.
بىرىنچى، ئەخلاقىمىزنى چىركىنلەشتۈردى. خىتاي كىنۇلىرىدىكى غەيرى ئەخلاقى كۆرۈنۈشلەر كىشلىك قىممەت قاراشلىرىمىزغا تەسىر كۆرسەتتى. بۇرۇن بىللە مىڭىشتىنمۇ ھايا قىلىدىغان قىز-ئوغۇللار يىراق يۇرتلارغا بىللە قىچىپ كىتەلەيدىغان، نىكاھىسز بىللە تۇرالايدىغان بولدى. كورىيە كىنۇلىرىدىكى غايىۋى مۇھەببەت تەسۋىرلىرى نۇرغۇنلىغان ئائىلىلەرنى ۋەيران قىلدى. كورىيەچە مۇھەببەتلىشىش، كورىيەچە چاچ ياسىتىش، كورىيەچە ئۆي بىزەش مىللى كۈلتۈرىمىزگە قىلغان خىرىسلىرىنىڭ بىرقىسمى خالاس.
ئىككىنچى، سەنئىتىمىزگە ھۇچۇم قىلدى. ئامرىكا كىنۇلىرى بىر ئوبدان مىللى سەنئىتىمىزگە خىرىس پەيدا قىلدى. ياش سەنئەتچىلەر لىرىك، لەرزان ئون ئىككى مۇقام ۋە خەلىق ناخشىلىرىنىڭ ئورنىغا رەپ، جاز دىگەندەك گاچىنى ئىت قوغلىغاندەك ئوقۇيدىغان ياكى توخۇ پوق چوقىغاندەك تۆتلەيدىغان بىرنىمىلەرنى سەھنىگە ئىلىپ چىقتى. چىنە- تەخسە ئۇسۇلى، تۇماق ئۇسۇلى، دولان ئۇسۇلىنىڭ ئورنىغا تەخەدەك سەكرەيدىغان، ۋاللۇڭ-ۋۇللۇق چىراغلاردا مەس بولۇپ قالغان كالىدەك چىچاڭشىيدىغان كوچا ئۇسۇلىنى پەيدا قىلدى. ئەركەك ئۇسۇلچىلىمىز يىرتىق ئىشتان كىيىپ خىنىم مىجەزلىشىپ قوڭ تولغاشتىن پەخىرلەنسە، قىزلىرىمىز چاچلىرىنى كىگىزچى يۇڭدا ئاتقاندەك ئىتىپ، تۆگە لوكىسىدەك چىگىپ، ئۇيۇپ قالغان قاندەك يىرگنىىشلىك رەڭلەردە بوياپ سەھنىگە چىقىشتىن سۆيىنىدىغان بولدى. ھىندىستان كىنۇلىرى قىىزلىرىمىزغا بىلىنى، كىندىكىنى، كۆكسىنى ئىچىشىنى ئۈگەتكەن بولسا، تۈركىيە كىنۇلىرى يىگىتلىرىمىزنى قۇرۇق سۆلەت بايۋەچچە قىلىپ تەربىيەلەپ چىقتى. شۇنىڭغا ئوخشاش نۇرغۇن مىساللارنى بىرىش مۇمكىن. دىمەك مېدىيا خۇراپاتلىقى بىزنىڭ ئەڭ نازۇك، ئەڭ قىممەتلىك مەنىۋىيتىمىزنىڭ خۈنۈكلىشىشىگە، زەئىپلىشىىشگە سەۋەپ بولدى.
ئۈچۈنچى، ئاممىۋى ئەسلىرىمىزنى يەڭگۈشلىۋەتتى. ياكى ئۆزىمىز خالاپ يەڭگۈشلىدۇق. كاللىمىزىدىكى مىللىيچە سىستىمىلار پىرماتلىنىپ ياكى پىرىسلىنىپ شالغۇت سىسىتىمىلار ئەدىدى. خەۋەرلىشىش تىخنىكىسىدىكى بۆسۈش، مېدىيانىڭ يەرشارىلشىشى ئەئئەنىۋى كۈلتۈر ۋە جۇغراپىيە ئۇقۇملىرىنى يىڭىدىن شەرىھلىشىمىزنى تەقەززا قىلدى. يەرشارى مەنتىقە جەھەتتىن كىچىكلەپ يەرشارى كەتنىنى شەكىللەندۈردى. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر، بولۇپمۇ 90- يىللاردىن كىيىن تۇغۇلغان بالىلارنىڭ ئاممىۋى ئەس چۈشەنچىسى غۇۋالاشتى. بىر مىللەتكە ئورتاق بولغان مىللى تارىخ، مىللى كۈلتۈر، مىللى ئۆرىپ- ئادەت، تارىخى ۋەقەلەر ۋە تارىخى مەشھۇر شەخىسلەرگە بولغان تونۇش غۇۋالاشتى. بۇلارنى ئۈگىنىش ھەۋىسى ئۆلدى. بىر تىررۇتىرىيەدە ياشايدىغان خەلىقنىڭ ئىلگىركىدەك ئۆزىنىڭ كەچمىشى ۋە قىسمەتلىرىگە بولغان تونۇشى، قىزىقىشى سۇسلاشتى. تور دەۋرىدە توغۇلغان بالىلار تارىخ، كەچمىش، ۋەتەن، مىللەتتىن بەكرەك تور ئويۇنلىرىغا ئۆزىنى ئاتتى. مېدىيانىڭ يەرشارىلىشىشى كىشلەرنى ئۆزىدىن بەكرەك ئۆزگىگە قىزىقتۇردى. كىشىلەر ئۆزىنىڭ مىللى قەھرىمانلىرىدىن بەكرەك كىنۇلاردىكى ساختا خاراكتىرلەرنى بىلىدىغان بولدى. ئۆزىنىڭ ئۆرىپ-ئادىتى، يىمەك-ئىچمەك، كىيىم-كىچەك ئادەتلىرىنى بىرياققا قايرىپ ياتنىڭ مەۋھۇم ئىكراندىكى سىماسىغا رام بولۇشقا باشلىدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى خراپاتلىقنىڭ ئەكىس ئىتىشى مەنچە. چۈنكى داخان قىشىغا بىرىپ قىززىق كەتمەنگە دەسسىگەن نادان نىمىشقا شۇنداق قىلىمەن دەپ قىلچە ئويلىمىدى، داخان نىمە دىسە تەزىم قىلىپ بىجا كەلتۈردى. ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭدا تاللاش ھوقۇقى بار ئىدى. زامانۋى خۇراپىيلارمۇ شۇنىڭغا ئوخشاپ قالدى. ھەتتا ئىشىپ چۈشتى. داخاننىڭ زامانىۋى سىيماسى ۋە قول چوماقلىرى بولغان مېىدىيا ۋە تور، خەۋەرلىشىش ئەسلىھەلىرى نادان خۇراپىيلارنىڭ ئۈن چىقارتماي روھىنى ۋەيران قىلدى. ئاغرىتماي، قان چىقارماي جاننى ئالدى.
تۆتىنچى، كىن-نەپرەت ئۇرۇقلىرىنى چاچتى. يىڭى مېدىيادا كۆپرەك ئەۋىج ئىلىۋاتقان غەيۋەت-شىكايەت ۋە پىتنە- پاساتلار تور دۇنياسىدا قۇتۇپلىشىش، بۆلۈنۈش، گۇرۇھلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئاڭسىز بىر تورداشنىڭ مەلۇم بىر ھادىسە توغرىسىدىكى ئاساسىسىز گەپلىرىىمۇ قىززىق نۇقتىغا ئايلىنىدىغان ئەھۋاللار كۆرلىشكە باشلىدى. مەلۇم شەخىسلەرنىڭ غەرەزلىك يوللىغان نىشانلىق ئۇچۇرلىرى مەسۇم كىشلەرنىڭ ئوبرازىنى زىدىلىدى. قاراتمىلىق ئۇچۇرلار ۋە غەرەزلىك تور كۈن تەرتىپلىرى خەلىق ئارىسىغا كىن، ئاداۋەت ئۇرۇقى چاچتى. تورداشلار ئۆزى كۆرۈپمۇ باقمىغان كىشلەرنى ياخشى كۆرىدىغان ياكى دۈشمەن تۇتىدىغان ئەھۋال شەكىللەندى.
ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەش كىرەككى، ئىجابى ۋە سەلبى، ئاكتىپ ۋە پاسسىپ مۇھىت يارىتىش ئۈچۈن چەكسىز ئىمكانغا ئىگە بولغان يىڭى زامان مېدىياسى ئىلمى ۋە سىسىتىمىلىق پايدىلىنىلغاندا، توغرا ۋە ئىجابى مۇئامىلە قىلىنغادا، يۇقاردا تىلغا ئىلىنغان قارغۇلارچە ئىشىنىش ۋە قارغۇلارچە ئەگىشىشتىن ئىبارەت مېدىيا خۇراپاتلىقىنىڭ قايمۇقتۇرىشىدىن ساقلانغىلى بولىدۇ. مېدىيا يۇقارقىدەك پەقەتلا ناچار ۋە پاسسىپ تەسىر كۆرسىتەمدۇ؟ ئەلۋەتتە ئۇنداق ئەمەس. مېدىيانى يۇقارقىدەك خىرىسلار ۋە شۇنىڭغا ئوخشايدىغان تەھلىكىلىرىنى ھىس قىلغان ھالدا ئىشلەتسەك كۈلتۈرىمىزنىڭ تەرەققىياتى، مىللى، دىننى قىممەت قارىشىمزىنىڭ گۈللەپ ياشىنىشى ئۈچۈنمۇ يۇشۇرۇن ۋە پائال كۈچكە ئايلاندۇرالايمىز.
مېدىيا ۋە خەۋەرلىشىش تىخنىكىلىرى كۈنسىرى تەرەققى قىلىپ ھاياتىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر پارچىسىغا ئايلاندى. نۇرغۇن قولايلىقلارنى بەخىش ئەتكەن مېدىيا، ئوخشاشلا بىر قاتار سەلبىيلىكلىرى بىلەنمۇ بىزنىڭ مەۋجۇتلىقىمىزغا خىرىس قىلىشقا باشلىدى. مەن مېدىيا خۇراپاتلىقى دەپ ئاتىغان بۇ تەھىدىتلەرنىڭ بىرقىسىمى مېدىيا ۋە باشقۇرغۇچىلارغا ئائىت بولسا، يەنە بىر قىسمى مېدىياغا توغرا مۇئامىلە قىلالمىغان، مېدىيانى توغرا ئوقۇش ۋە كۆرۈشكە سەۋىيەسى ئاجىز كەلگەن ناداش كىشلەردە. مېىدىيا خۇراپاتلىقىدىن ساقلىنىش يەنى، قارىغۇلارچە ئىشىنىش ۋە قارىغۇلارچە ئەگىشىشنىڭ زىينىدا پۇچۇلانماسلىق ئۈچۈن تىلىۋۇزۇر كۆرگەندە، رادىئۇ ئاڭلىغاندا، گېزىت- ژۇرناللارنى ئوقۇغاندا، زامانىۋى خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنلىرى ۋە يىڭى مېدىيادىن خەەر ئوقۇغاندا مەنبە ۋە مەقسەتنى چۈشنىشكە تىرىشىش كىرەك. تىخىمۇ ئىنىقراقى خەۋەرنى ئەمەس خەۋەرنى شەكىللەندۈرگەن قۇرلار ئارسىنى ئوقۇشنى بىلىش لازىم. خەۋەرنىڭ ئىگىسى كىم؟ نىمە سەۋەپ بۇ خەۋەرنى تارقاتتى؟ بۇ خەۋەرنى تارقىتىش ئارقىلىق نىمە مەقسەتكە يەتمەكچى؟ خەۋەر يازغۇچى مەندىن نىمە قىلىشىمنى ئۈمىد قىلىدۇ؟ بۇ سوئاللار كاللىڭىزغا جايلاشتۇرىۋالغاندىن كىيىن ھەرقانداق خەۋەر ۋە قىسقا ئۇچۇرلارنى ئوقۇغاندا تىز ھاياجانلىنشىتىن، قارىغۇلارچە تىل-ھاقارەت قىلشىتىن، ئۆزىڭىزمۇ بىلمەيدىغان بىراۋلارغا ئەگىشىپ سەنىمىگە ئۇسۇل ئويناپ سىلىشتىن ۋە بىراۋلارنى دۈشمەن تۇتۇپ قىلىشتىن ساقلىنالايسىز. ئەمما كىنۇ ۋە تىلىۋىزىيە تىياتىرلىرىنى كۆرگەندە بۇلار بەرمەكچى بولغان يۇشۇرۇن سىگنالنى ئاڭقىراشقا ماھىر بولۇش، كىنۇلار سىزنى ئەمەس، سىز كىنۇلارنى كۆرۈشنى بىلىشڭىز كىرەك. شۇنداق بولغاندىلا غەرەزلىك ئىدىيە ۋە كۈلتۈر جاھانگىرلىرى بىزنى قورقىتالمايدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
Bekir KOCADAŞ Kültür ve Medya Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN:1303-513 www.InsanBilimleri.com
https://www.etimolojiturkce.com/kelime/medya
http://sozluk.gov.tr/
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئىسكەندەر سەيپۇللا
ئاتاقلىق كومپوزىتور ئىسكەندەر سەيپۇللا 1937 - يىلى تۇرپان شەھىرىدە تۇغۇلغان. باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى ئۈرۈمچى، تۇرپانلاردا ئوقۇغان؛ ئۇ بالىلىق چاغلىرىدىلا سەنئەتكە ئالاھىدە مۇھەببەت باغلىغان بولۇپ، توي - تۆكۈنلەر بولغاندا ناغرا - سونايچىلارغا ئەگىشىپ، يىراق - يىراقلارغا بارىدۇ. ئۈرۈمچىدە ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدا بارابان، گارمون، ناغرا قاتارلىق سازلارنى چېلىشنى ئۆگىنىشكە باشلايدۇ. كېيىن ئۈرۈمچى 2 - دارىلمۇئەللىمىنگە ئوقۇشقا كىرىپ ئۇزاق ئۆتمەي يەنى 1951 - يىلى مەكتەپ ئۇنى غەربىي شىمال سەنئەت ئىنىستىتوتىنىڭ مۇزىكا فاكولتېتىغا ئوقۇشقا ئەۋەتىدۇ.
ئىسكەندەر سەيپۇللا ئۆزىنىڭ ناخشا - ئۇسسۇل ئىجادىيىتىنى 1952 - يىلى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان مەزگىلدىلا باشلايدۇ. ئۇ، 1954 - يىلى ئوقۇشنى تاماملاپ، شىنجاڭ ناخشا - ئۇسسۇل ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىنىدۇ.
ئىسكەندەر سەيپۇللا خىزمەتكە چىققاندىن كېيىن ياشلىق جاسارىتىنى ئۇرغۇتۇپ، تالانتىنى نامايان قىلىپ، ناھايتى تېزلا ئاپتونۇم رايونىمىزنىڭ سەنئەت ساھەسىدە تونۇلۇشقا باشلايدۇ. موسكۋادا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ياشلار فېستىۋالىغا قاتنىشىپ ياخشى باھاغا ئېرىشىدۇ. شۇنىڭدىن بۇيان ئۇنىڭ ھازىرغىچە 600 پارچىدىن ئارتۇق ناخشا - مۇزىكا ئەسىرى ئېلان قىلىنىپ، بۈگۈنكى دەۋر ئۇيغۇر سەنئىتىنىڭ تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇ ئىجاد قىلغان << تارىم ناخشىسى>>، << سېنى ئەسلەيمەن>> ، << كۆڭۈل ئارزۇسى>> ، << يار - يار>> قاتارلىق ناخشا - مۇزىكىلار كۆپ يىللاردىن بېرى سەنئەتخۇمار خەلقىمىزنىڭ قەلبىنى ھاياجانغا سالغان. ئىسكەندەر سەيپۇللا دراما، ئوپېرا، خور قاتارلىق كۆپلىگەن سەھنە ئەسەرلىرىنىڭ ۋە << بەخت ناخشىسى>> ناملىق كىنونىڭ مۇزىكىلىرىنى ئىجاد قىلىشقا قاتنىشىدۇ. <<تارىم ناخشىسى>> ، <<بەختىيار ئەۋلاد>> ، <<باغچا بالىلىرى ناخشىسى>> ، <<بالىلار ناخشا - ئۇسسۇللىرى>> ، <<سۆيگۈ ناخشىسى>> قاتارلىق بەش پارچە كىتابنى نەشىر قىلدۇرۇپ جامائەتچىلىككە سۇنىدۇ. ئۇنىڭ 50 پارچىدىن ئارتۇق بالىلار ناخشىلىرى مىنىستىرلىك تەرىپىدىن تەستىقلانغان رايونلۇق ئوتتۇرا، باشلانغۇچ ۋە باغچا بالىلىرى مۇزىكا ئوقۇتۇشى كىتابلىرىغا كىرگۈزىلىدۇ. << تارىم ناخشىسى>>، << سېنى ئەسلەيمەن>>، << ئورمان ناخشىسى>>، << مىھرىبان ئانا>> ، <<مېھرىم ھەمرايىڭ بولسۇن>>، << بوغدا كۆلى>> ، <<دەريا بويىدا >> ، << يۇرتقا قايتىش>> قاتارلىق ئەسەرلىرى مەركىزىي مۇزىكا ئىنىستىتوتى ۋە شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتى قاتارلىق مەكتەپلەرنىڭ مۇزىكا ئوقۇتۇش دەرسلىكىگە كىرگۈزۈلىدۇ.
ئۆزىگە خاس ئىجادىيەت ئۇسلوبىغا ئىگە ئىقتىدارلىق كومپوزىتور ئىسكەندەر سەيپۇللا سەنئەت ساھەسىدە قولغا كەلتۈرگەن يۇقىرىقىدەك بىر قاتار ياخشى نەتىجىلىرى بىلەن خەلق قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئېلىپ، ئىككى قېتىم مەملىكەت بويىچە، ئىككى قېتىم شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىمىز بويىچە << ئىلغار خىزمەتچى>> بولۇپ باھالىنىپ مۇكاپاتلىنىدۇ.
دۆلەتلىك بىرىنچى دەرىجىلىك كومپوزىتور ئىسكەندە سەيپۇللا جۇڭگو مۇزىكانتلار جەمئىيىتىنىڭ ۋە شىنجاڭ مۇزىكانتلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ، ئاپتونوم رايونلۇق مۇقام تەتقىقات ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق ئوتتۇرا، باشلانغۇچ ۋە باغچا بالىلىرى مۇزىكا ئوقۇتۇش ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق مەدەنىيەت نازارىتى بالىلار سەنئەت كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، غۇنچە مۇكاپاتى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ئەزاسى قاتارلىق ۋەزىپىلەردە بولغان.
ئۇنۇنئوكتىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
پاناما
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئۇنۇنئوكتىي
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
پاناما
left|thumb|250px|پاناما left|thumb|دۆلەت بايرىقى
لاتىن يېزىقى
لاتىن يىزىقى خەلقئارادا رىم ھەرىپى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ دۇنيادىكى تەسىرى ئەڭ چوڭ يىزىقلارنىڭ بىرى.لاتىن يېزىقى ئەڭ دەسلەپكى 21ھەرپ بولۇپ ،كىيىن تەرەققى قىلىپ ،بولۇپمۇ تەلەپپۇزى ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ كۆپىيىپ 26گە يەتكەن .يەنى G、J、K、V、Wقاتارلىق ھەرپلەر قوشۇلغان .ھەمدە چوڭ كىچىك ھەرخىل نۇسخىسى پەيدا بولغان .لاتىن يېزىقى ئاددى،رەتلىك ،چىرايلىق،ئوقۇش ۋە ئۇلاپ يېزىشقا ئەپلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ،فرانسىيە،پورتۇگالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئۇ يېزىققا ۋارىسلىق قىلىپ ،لاتىن يېزىقلىق مىللەتلەرنى شەكىللەندۈردى.
پاناما
پاناما بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا پاناما شەھىرى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا پاناما شەھىرى. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت رىكاردو مارتىنەلى. بۇ دۇلات 1821 يىلى 11 ئاينىڭ 28 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 75 مىڭ 517 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 3 مىللىئون 309 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
لاتىن يېزىقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە :لاتىن يىزىقى
ئۇنۇنئوكتىي
كىرىستال تۈزىلىشى:
لاتىن يېزىقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئىنگىلىسچە :Latin alphabet
ئۇنۇنئوكتىي
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
لاتىن يېزىقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تۈرى :ھەرىپلىك يىزىق
ئۇنۇنئوكتىي
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
لاتىن يېزىقى
لاتىن يىزىقى
2پارچەلاتىنلاتىن ھەرپلىرى خەلقئارادا رىم ھەرىپى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ دۇنيادىكى تەسىرى ئەڭ چوڭ ھەرپ بەلگىسى(قالغان ئىككىسى:خۇاشيا خەنزۇ يېزىقى،ئەرەب رەقىمى)بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.بۇ ھەرپلەر مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 6-7-ئەسىرلەردە گېرىتسيە ھەرپلىرىنى Etruscan ھەرىپىگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق رىملىقلارنىڭ يېزىقىغا ئايلانغان ،رىملىقلارنىڭ ھەربى يۈرۈشىنىڭ كېڭىيشىغا ئەگىشىپ ،رىملىقلارنىڭ مەدەنىيىتى سۈپىتىدە ،غەربى ياۋروپاغا كەڭ تارقالغان .لاتىن يېزىقى ئەڭ دەسلەپكى 21ھەرپ بولۇپ ،شۇ ۋاقىتتىكى خەنزۇ يېزىقىغا ئوخشاش تىنىش بەلگىسى يوق ،پەقەت چوڭ ۋە كىچىك يېزىشتىن ئىبارەت ئىككى خىل شەكلى بار ئىدى.كىيىن تەرەققى قىلىپ ،بولۇپمۇ تەلەپپۇزى ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ كۆپىيىپ 26گە يەتكەن .يەنى G、J、K、V、Wقاتارلىق ھەرپلەر قوشۇلغان .ھەمدە چوڭ كىچىك ھەرخىل نۇسخىسى پەيدا بولغان .لاتىن يېزىقى ئاددى،رەتلىك ،چىرايلىق،ئوقۇش ۋە ئۇلاپ يېزىشقا ئەپلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ،فرانسىيە،پورتۇگالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئۇ يېزىققا ۋارىسلىق قىلىپ ،لاتىن يېزىقلىق مىللەتلەرنى شەكىللەندۈردى.<<ئىنجىل>>مۇ لاتىن يېزىقىدا يېزىلغانلىقى ئۈچۈن ،ھەمدە خرىستىئان دىنىنىڭ تارقىلىشى،مۇستەملىكىسى تەسىردىن نۆۋەتتە غەربى ياۋروپا،ئامېرىكا قىتئەسىدىكى كۆپ قىسىم دۆلەتلەر،ئوكئانىيە ،ئافرىقىنىڭ كۆپ قىسىم رايونلىرى قاتارلىق دۆلەت ۋە رايونلار بۇ يېزىقنى ئىشلەتمەكتە .خەنزۇتىلىنىڭ پىنيىنىمۇ مۇشۇ ھەرپ ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن.
ئۇنۇنئوكتىي
ئىزوتوپلىرى:
لاتىن يېزىقى
لاتىن يىزىقى
لاتىن يېزىقى ۋە لاتىن تىلى دۇنياۋى تىل ۋە يېزىق.ھازىرقى تىببى ئىلمىدىمۇ مۇھىم قۇرال ھېسابلىنىدۇ .تىببى تېخنىكا ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن لاتىن يېزىقى قوللىنىلىدۇ.دۇنيا تىلمۇ لاتىن يېزىقىنى ئاساس قىلىپ تۈزۈلگەن.
ئۇنۇنئوكتىي
قوللىنىشى:
لاتىن يېزىقى
ئەڭ دەسلەپكى لاتىن ئېلىپبەسى
(مىلادىيىدىن بۇرۇنقى7-ئەسىردە،جەمئى21ھەرپ):
ئۇنۇنئوكتىي
تارىخى:
لاتىن يېزىقى
ئەڭ دەسلەپكى لاتىن ئېلىپبەسى
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Zz Hh Ii Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Vv Xx
ئۇنۇنئوكتىي
بايقىلىشى:
لاتىن يېزىقى
كلاسسىك لاتىن ئېلىپبەسى
(مىلادى 41-يىلى،جەمئى 23ھەرپ ):
ئۇنۇنئوكتىي
بىرىكمىلىرى:
لاتىن يېزىقى
كلاسسىك لاتىن ئېلىپبەسى
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Vv Xx Yy Zz
ھازىرقى لاتىن ئېلىپبەسى
(26ھەرپ):
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz
تەسىرى
بۇ ھەرپلەرنى ئاساس قىلىپ ھەرپ تۈزگەن مىللەتلەردىن ئاساسلىقى :ئىنگلىزلار،گېرمانلار،فرانسۇزلار،ئىتاليانلار،گوللاندىيىلىكلەر.....بار .لاتىن تىلى ۋە ئېنگىلىزتىلى ئوخشاش تىل سىستېمىسى ھەمدە ئوخشىمىغان تىل تارمىقىغا كىرىدۇ .ئېنگىلىزتىلىنىڭ ئېلىپبە تەرتىپى لاتىن يېزىقنىڭ ئېلىپبە تەرتىپىدىن كەلگەن.
لاتىن يىزىقى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يىزىقى
ئۇيغۇر لاتىن يىزىقى 20-ئەسىردە لاتىن يىزىقى ئاساسىدا تۈزۈلگەن بولۇپ ئەرەب يىزىقى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يىزىقىنى ئىشلىتىش ئىمكانىيىتى بولمىغاندا ئىشلىتىلىدۇ.
ئابدۇۋېلى قارى(ئۆزبېكىستان
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئابدۇۋەلى مىرزايوۋ
ئابدۇۋەلى مىرزايوۋ 1950-يىلى ئۆزبىكىستاننىڭ ئەنجان شەھرىدە دۇنياغا كەلگەن 20-ئەسىردىكى كۆزگە كۆرۈنگەن مەشھۇر ئالىملارنىڭ بىرىدۇر. ئۇنىڭ دادىسى ئىشچى ئانىسى ئائىلە ئايالى ئىدى.
*دىن ۋە دىندارلارغا قارشى يۈرگۈزۈۋاتقان باستۇرۇش سىياسىتىنى 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كىيىنمۇ ئۆزگەرتمىگەن سوۋىت ھۆكۈمىتى ئۇ زامانلاردا بارلىق دىندارلارنى ئۆلتۈرۈش، سۈرگەن قىلىش ۋە تۈرمىلەرگە قاماش بىلەن بىرگە ئەرەپ ئىلىپبەسى يىزىقىدىكى بارلىق كىتاپلارنى چەكلەپ كەلگەن بولۇپ، ئۇنى پەقەت يىغىپ ساقىلىغۇچىلار ۋە ئىخلاسمەنلەرنىڭ قولىدىن ئىنتايىن تەس تىپىلىدىغان ھالغا كەلتۈرۈپ قويغان ئىدى. '''*ئەقىللىق ۋە زىرەك ئۆسۈپ يىتىلگەن ئابدۇۋەلى مىرزايوۋ 7 يىشىدا مەكتەپكە كىرىپ تىزلا ساۋاد چىقىرىدۇ. تەلەپچان خاراكتىرى ئۇنىڭ كىتاپخۇمار ۋە تىرىشچان بولۇپ يىتىلىشىگە سەۋەپ بولىدۇ. ئوتتۇرا مەكتەپكە چىققاندىن باشلاپ، خوشنىسىنىڭ ئوغلى رەھمېتۇللاھ رەسۇلۇۋ بىلەن بىرلىكتە ساۋاقداش ۋە دوست بولۇشۇپ دەرستىن سىرت چاغلىرىنى غەنىمەت بىلىپ مەكتەپ كۈتۈپخانىسىدىكى بارلىق كىتاپلارنى بەس-بەس بىلەن ئوقۇپ تۈگىتىدۇ ۋە شەھەردىكى مەركىزى كۈتۈپخانىنىڭ كىتاپلىرىنى ئوقۇپ چىقىشقا بەل باغلايدۇ. بىر كۈنى كىتاپ ئارىسىغا قىستۇرۇلغان ئەرەپ ئىلىپبە يىزىقىدىكى بىر ۋاراق قەغەز ئۇلارنىڭ ھاياتىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋىتىدۇ.''' *ئوتتۇرا مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ ئالتۇن مىدالغا ئىرىشكەن بۇ يىگىتلەر، ھەممە ئادەم ئارزۇ قىلىۋاتقان ئۇنىۋىرسىتىت كىرمەي ئەكسىچە ئەنجان شەھرىدىن 45 كېلومىتېر يىراقلىقتىكى مەرغۇلان شەھرىدە ئىچىلىپ ئوقۇش باشلىغان تۇنجى مەدرىسكە ئوقۇشقا كىرىپ ھەممىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. '''*ئۇستازى ھاكىمجان قارىيدىن سەرپ، نەھۋىي، فىقھي، بالاغەت ۋە تەپسىر قاتارلىق دىنى ئىلىملەرنى بىر باشتىن ئۈگىنىپ، بىر باشتىن ئۈگىتىش ئارقىلىق تەكرارلاپ، 4-5 يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە ئۇستازىغا ياردەملىشىپ 10 قاتار ئوقۇغۇچى يىتىشتۇرىدۇ. ئۇنىڭدىن كىيىنلا قۇرئان يادلاشقا كىرىشىپ 9 ئايدا قارىيلىقنى تاماملايدۇ. كىيىن دوستى رەھمېتۇللاھ رەسۇلۇۋ بىلەن بىرلىكتە ئەرەبىستانغا زىيارەتكە بىرىپ، مەككىدە بىر مەزگىل قالىدۇ. بۇ يەردىمۇ ھىندىستاني تەخەللۇسى بىلەن مەشھۇر بولغان موللا مۇھەممەدتىن ئىلىم ئالىدۇ. كىيىن ۋەتەن-خەلقىنىڭ ھىدايىتىگە ھەسسە قوشۇش ئۈچۈن، ئانا يۇرتى ئەنجانغا قايتىپ ئۇيەردە بىر مەدرىس ئاچىدۇ.''' '''*كوممۇنىزىم ئاسارىتىدىن جاق تويغان ۋە مائارىپ سىستىمىسىنىڭ رەزىللىكىدىن زىرىككەن ياشلار ئابدۇۋەلى قارىنىڭ دەرسلىرىگە قىزىقىپ قالىدۇ ۋە توپ-توپ بولۇپ قاتنىشىشقا باشلايدۇ. قىسقا مۇددەتتە نەچچە مىڭدىن ئېشىپ كىتىدۇ. ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي تەربىيلەپ چىققان بۇ ياشلار كىيىن ئوتتۇرا ئاسىيا ئىسلام گۈللىنىش ھەركىتىنىڭ ئاۋانگارتلىرىغا ئايلىنىدۇ.
'''*ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىنىڭ شەخسىي ئىگىلىكى بىلەن بارلىق چىقىملىرى قامدىلىپ كىلىۋاتقان خانىم-قىزلار مەدرىسىسى ناھايىتى تىزلا دىققەت قوزغايدۇ. چۈنكى 60-70 يىلدىن بىرى كوممۇنىزىم ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان بىر دىيارغا نىسبەتەن قىز-ئاياللارنىڭ ياغلىق ئارتىشى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان يىڭىلىق ئىدى.''' '''*داۋاملىق كىڭىيىپ، تەسىر دائېرىسىنىڭ چەكلىنىش باسقۇچىغا بىرىپ قىلىۋاتقانلىقىنى ھىس قىلىشقا باشلىغان سوۋىت ھۆكۈمىتى 1983-يىلى مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ مەخپىيەتلىك ئىدارىسى بولغان ك گ ب بىلەن ئەندجان شەھەرلىك ج خ ئىدارىسى بىرلىشىپ، ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىي بىلەن سۆھبەت ئىلىپ بارىدۇ. بۇ جەرياندا 8 كۈن تۇتۇپ تۇرۇپ تەكشۈرلىدۇ. داڭلىق جاسۇسلۇق ۋە ئىدئولوگىيە مۇتەخەسسىسلىرى ئىژتىمائى ۋە سىياسى قىلتاقلىرى بىلەن پەردىلەنگەن سۇئاللىرىغا جاۋاپ بىرىپ، ئۆزىنىڭ ھەققانى يولىنىڭ يوللۇقلىغىنى جاكارلايدۇ. بارلىق سوراقچىلارنى بىردەك مات قىلغاندىن كىيىن، خەلىق ئاممىسىنىڭ غەزىپىگە قىلىشتىن ئەنسىرىگەن نوپۇزلۇق بىرسىنىڭ تەستىقىلىشى ئارقىسىدا قويۇپ بىرىلىدۇ. ئەمما ئۆي ۋە مەدرىس ئورۇنلىرىنىڭ داۋاملىق نازارەت قىلىنىشى توختاپ قالمايدۇ. ئەللامە ئابدۇۋەلى قارىيمۇ قەتئى بوشاشماستىن خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرۇۋىرىدۇ. ھەتتا ئۆمرىنىڭ ھەر بىر دەقىقىسىنى ئۆزى ئىشەنگەن ئىتىقادنىڭ دەۋەت يولىغا سەرىپ قىلماققا بەل باغلايدۇ. ئەتراپتىكى بارلىق قىرىنداشلىرى بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ ئوتتۇرا ئاسىيادا ئىسلامى گۈللىنىشنىڭ يىڭى پەللىسىنى ياراتماق ئۈچۈن تىرىشىدۇ.'''
'''*يۇرت ئىچى-سىرتىدىكى دۇنياغا كەلگەن ئىسلام ھەركەتلىرىدە ئالاھىدە رول ئويناۋاتقان مەشھۇر ئالىم-ئۆلىما ۋە دەۋەتچىلەرگە مەكتۇپ يوللاپ، دۇنياۋى قىرىنداشلىق تورى شەكىللەندۈرۈشنىڭ دەسلەپكى قەدىمىنى ئاكتىپلىق بىلەن باسقان ئابدۇۋەلى قارىي، ئەبۇل ھەسەن نەدەۋى، مۇھەممەد قۇتۇپ، ئابدۇلئەزىز بىنباز، مۇھەممەد سالىھ ئۇسەيمىن، ئەبۇ بەكىر جەۋائىرى، ئابدۇلمەجىد زىندانىي مۇھەيسىنىي، سەئىد قەھتانىي قاتارلىقلارغا ئوخشاش ئۆلىمالار بىلەنمۇ مۇناسىۋەت باغلايدۇ. ئۇنىڭ ئۇلۇغۋار خىزمەتلىرىنى ئاڭلىغان سەئۇدى پادىشاھى فاھد ئالىمغا چوڭ بىر كۈتۈپخانا ھەدىيە قىلىدۇ.'''
1995-يىلى 29-ئاۋغۇستت مۇسكۇۋادائۆتكۈزىلىدىغان خەلىقئارالىق بىر يىغىنغا قاتنىشىش مەخسىدىدە يولغا چىققان ئابدۇۋەلى قارىي تاشكەنت ئايرىپورتىدا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن مەخپىي تۇتۇلىدۇ ۋە شۇكۈندىن ئىتىبارەن ھېچبىر يەردە ئىزدىرىگى بولمىدى. ئۇنىڭ ئازراقلا خەۋىرىنى بىلگەن ۋە ئاڭلىغانلار سۈرۈشتە قىلغانلار تاھازىرغىچە يوشۇرۇن قەستكە ئۇچراپ كىلىۋاتىدۇ. ياۋلار ئۇنى تۇتۇۋالغان بىلەن ئۇنىڭ دەرسلىرىدىن قالدۇرۇلغان ئۈن-سېن لىنتىلىرى ھەرخىل يوللار بىلەن خەلىق ئارىسىدا كەڭ تارقالماقتا. ئۇ گەرچە غەربىي يۇرتلاردا ياشىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئاۋازى شەرىق يۇرتلىرىدىن تارتىپ دۇنيانىڭ بارلىق بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىدىكى تۈرك قىرىنداشلىرى تەرىپىدىن ياڭرىتىلماقتا. ئۇنىڭ ئاۋازى غەربىي يۇرتلاردا چەكلىمىگە ئۇچرىغان بولسىمۇ باشقا يەرلەردە قولدىن-قولغا ئۆتۈپ قارشى ئىلىنماقتا.
http://video.xoomclip.com/?w=AfqgortRtvs&title=quroniylar-toifasi--shayx-abduvali-qori-uzbek http://www.google.com.hk/search?hl=zh-CN&newwindow=1&safe=strict&biw=1366&bih=593&q=abduwali%20qori&um=1&ie=UTF-8&tbm=isch&source=og&sa=N&tab=wi&ei=9MYwUZGVL6mOiAfjw4CYCQ بۇغرا ئوغلى ※Example
خ
thumb خ (/χ/)؛ خ ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 8. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە خې (Xé) \ فارسچە خ (Xe)
تۈرلىنىشى
خ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئۈستىگە بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:
لاتىن: H
رۇس ۋە گرېك:  Ч|Х
مىجىت ناسىر
پىشقەدەم رەھبەر،جامائەت ئەربابى مىجىت ناسىر ئەپەندى 1938-يىلى غۇلجا ناھىيىسىنىڭ ئاربوز يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن،ئۆز يېزىسىدا باشلانغۇچ مەكتەپنى،غۇلجا شەھىرىدە ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەن.1957-يىلىدىن 1962-يىلىغىچە تاشكەنت يېزا ئىگىلىك ئىنىستىتۇتىدا ئوقۇغان،1962-يىلىدىن 1986-يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادىمىيىسىدە ۋە كۆپرەك يېزىلاردا خىزمەت قىلغان.بۇ جەرياندا مەمۇرىي خىزمەت بىلەن تەتقىقاتنى بىرگە تۇتۇپ كەلگەن.1982-يىلىدن باشلاپ تەتقىقات ئورنىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى،باشقارما باشلىقى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن.1986-يىلىدىن1993-يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق دېھقانچىلىق نازارىتىدە مۇئاۋىن نازىر،نازىر بولغان.1993-يىلىدىن 1998-يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.1998يىلى ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.بۇ مەزگىلدە ئىلگىرى -كېيىن بولۇپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق پەن-تېخنىكا جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى،مەملىكەتلىك ۋە ئاپتونۇم رايونلۇق يېزا ئىگىلىك ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان. يېزا ئىگىلىككە دائىر يازما كىتاپلىرى ۋە تەرجىمە ئەسەرلىرى نەشىردىن چىققان. يېقىندا يەنە ئىككى كىتاپنى نەشىرگە تەييارلىماقتا.
چاد
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|چاد left|thumb|دۆلەت بايرىقى
چاد بولسا ئافرىقا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا نجامېنا، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا نجامېنا. دۆلەت تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ئىدرىس دېبي. ھازىرقى باش ۋەزىر يۇسۇف سالەھ ئاباس. بۇ دۆلەت 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 11 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر كۆلىمى 1 مىليون 284 مىڭ 000 كۇۋادىرات كىلومېتېر، نوپۇسى 10 مىليون 780 مىڭ.
قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭلىقى
=== '''چىڭ سۇلالىسى دەۋىرىدىكى يازما ماتېرىياللاردا، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلار كۆپىنچە «مۇسۇلمانلار» （回）دەپ ئاتالغان. ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان تارىم ئويمانلىقى بولسا «مۇسۇلمانلار يۇرتى» （回疆）ياكى «ئۇيغۇرلار يۇرتى» （回部）دەپ ئاتالغان. چىڭ سۇلالىسى دىن بۇيانقى قومۇل ئۇيغۇر ئىنانچىخانلىرى بولسا «ئۇيغۇر ۋاڭلىرى» دەپ، ئۇلارنىڭ قەبرىلىرى بولسا «قۇمۇل ئۇيغۇر ۋاڭ قەبرىسى» دەپ، ئۇلار تۇرغان شەھەر بولسا «مۇسۇلمانلار شەھىرى» دەپ ئاتالغان. قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭلىرىنىڭ تارىخىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، 1697-يىلى چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتامانى ئەبەيدۇللاغا «قومۇلدىكى ئۇيغۇر يۇرتلىرىنىڭ 1-دەرىجىلىك جاساق تارخانى» دېگەن ئاتاقنى بەرگەندىن تارتىپ، 1931-يىلى شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت «يەرلىك تۇراقلىق ئەمەلدارلىقنى يۆتكىلىپ تۇرىدىغان ئەمەلدارلىققا ئۆزگەرتىش» نى يولغا قويۇپ، قومۇل ۋاڭلىرىنىڭ سۇيۇرغال ھۆكۈمرانلىقىغا خاتىمە بەرگەنگە قەدەر توققۇز ئەۋالاد ۋاڭ ئۆتۈپ، جەمئىي 233 يىللىق تارىخنى باشتىن كەچۈردى. بۇ ئىككى ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە، مەركىزىي ھۆكۈمەت ئۇ يەردىكى ئۇيغۇرلارغا قومۇل ۋاڭلىرى ئارقىلىق ھۆكۈمرانلىق قىلىپ، ئادەتتە ئۇلارنىڭ ئىچكى ئىشلىرىنى سۈرۈشتۈرۈپ ئولتۇرمىغاچقا، قومۇل ۋاڭلىرىمۇ ئۆز سۇيۇرغاللىق زېمىنىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پادىشاھى بولۇپ قالدى.''' ===
=== '''«ئۇيغۇر ۋاڭ» دەپ ئاتالغانلار مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ بىر تۇتاش پەرمانلىرىغا، لەشكىرىي يارلىقلىرىغا بويسۇنغاننى ھېسابقا ئالمىغاندا، قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭلىرى ئۇيغۇر جەئىيىتىنىڭ تارىخىي ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن بىر يۈرۈش مەمۇرىي ئاپپاراتلارنى تەسىس قىلىپ، ئۇيغۇرچە ئالاھىدىلىككە ئىگە يەرلىك ھاكىمەت شەكىللەندۈرگەنىدى. بۇ ھاكىمىيەتنىڭ ئالىي تەدبىر بەلگىلەش ئاپپاراتىدا، ئۇيغۇر ۋاڭدىن سىرت، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى تۇرغۇزغان بىر چوڭ تەيجى، بىر كىچىك تەيجى، ئىككى خاس مەسلىھەتچى بەگ، بىر ئامام ئاخون، بىر خەنزۇ بەگ بولۇپ، بۇ ئالتە كىشى ھوكۇمرانلىق يادروسىنى تەشكىل قىلاتتى. ھەر قېتىم ھەربىي، مەمۇرىي چوڭ ئىشلارغا دۇچ كەلگەندە، ئۇلار كېڭەشتىن ئۆتكۈزگەندىن كېيىن، ئۇيغۇر ۋاڭ تەستىقلاپ يولغا قوياتتى.''' ===
=== '''قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭى ئالاھىدە تارىخىي دەۋرنىڭ مەھسۇلى، ئۇنىڭ بارلىققا كېلىشى، تەرەققىي قىلىشى ۋە يوقىلىشى ئۇزاق تارىخنى باشتىن كەچۈردى. «قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭلىرى تارىخى» دا مۇنداق بىر رىۋايەت خاتىرىلەنگەن. «مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە (تەخمىنەن 1605-يىلى) ئەرەبىستاندىكى ئالىي ئىسلام تەشكىلاتى ئۈچۈنچى پېشىۋا مۇھەممەد شاھ خوجىنى قومۇلغا ئەۋەتكەن.» مۇھەممەدشاھ خوجا ھەقىقەتەن ئۆتكەن كىشى، «قومۇل ۋاڭلىرى شەجەرىسى» دە خاتىرىلىنىشىچە، مۇھەممەدشاھ خوجا ئىلىدىن كەلگەن بولۇپ، تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ 7-ئەۋلاد نەۋىرىسى ئىكەن. مۇھەممەدشاھ خوجا قۇمۇلغا كەلگەندىن كېيىن، بۇ جاينىڭ ئقساقىلى بولۇپ قالغان.''' ===
=== '''مۇھەممەدشاھ خوجا ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرغان مەزگىلدە، جۇڭغار موڭغۇللىرىنىڭ كۈچى خېلى زورىيىپ كەتكەچكە، قومۇل رايۇنىغا ھەمىشە پاراكەندىچىلىك سېلىپ تۇراتتى. مال-مۈلۈك ۋە چارۋا ماللارنى بولاپ قويمايتتى. شۇڭا مۇھەممەدشاھ خوجا قۇمۇل خەلقىنى باشلاپ ئۇلارغا قارشى كۈرەش قىلدى. كاڭشىنىڭ 9-يىلى (1668-يىلى) مۇھەممەدشاھ خوجا كېسەل بىلەن ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن، ئوغلى بەيدۇللا ئاقساقاللىق ئورنىغا چىقتى.''' ===
=== '''ئەبەيدۇللا سىياسى جەھەتتە بەك يىراقنى كۆرەر كىشى بولۇپ، قولىدىن خېلى ئىش كېلەتتى. ئۇ ئەمدىلا تەخىتكە ۋارىسلىق قىلغاندا، قومۇل يەكەن خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا ئىدى. كاڭشىنىڭ 19-يىلى (1678-يلى) يەركەن خانلىقى جۇڭغار خانلىقى تەرىپىدىن مۇنقەرز بولدى. شۇنىڭ بىلەن قومۇل جوڭغار خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ئۆتتى. جۇڭغار خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانى ئۇيغۇرلار رايۇنىدا كۆلنى قۇرۇتۇپ بېلىق تۇتۇشتەك تالان-تاراج تۈسىدىكى ھۆكۈمرانلىقنى يولغا قويغانلىقتىن، ئۇيغۇر خەلقنىڭ كۈچلۈك ئۆچمەنلىكىنى قوزغىدى. ئەبەيدۇللا ۋەزىيەتكە بېقىپ ئىش تۇتۇپ، چىڭ سۇلالىسى گە بەيئەت قىلىش نىيىتىگە كەلدى. ئەينى چاغدا چىڭ سۇلالىسى ئاللىقاچان ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنىڭ خوجىسىغا ئايلانغان بولسىمۇ، بىراق جۇڭگونى تېخى تولۇق بىرلىككە كەلتۈرۈپ بولالمىغانىدى. شىنجاڭ يەنىلا جۇڭغار خانلىقىنىڭ ھوكۈمرانلىقى ئاستىدا ئىدى.''' ===