cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ۋەھران
This cookie is set by the cookie compliance solution from OneTrust. It stores information about the categories of cookies the site uses and whether visitors have given or withdrawn consent for the use of each category. This enables site owners to prevent cookies in each category from being set in the users browser, when consent is not given. The cookie has a normal lifespan of one year, so that returning visitors to the site will have their preferences remembered. It contains no information that can identify the site visitor.
ARRAffinity
abort.=Ezequiel Chapa
ليۇكسېمبۇرگ شەھىرى
left|thumb|450px|ليۇكسېمبۇرگ شەھىرى
زاتۋور
thumb|ئاپپارات زاتۋورى زاتۋور (خەنچە: 光圈快门، ئېنگلىزچە: Shutter and aperture) بولسا فوتو ئاپپارات نۇر سېزىش پلاستىنكىسى (CMOS يۈزى)نىڭ ئۈنۈملۈك نۇرلاندۇرۇش ۋاقتىنى كونترول قىلىدىغان ئاپپارات. فوتو ئاپپاراتنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى ، ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى ، شەكلى ۋە ئىقتىدارى فوتو ئاپپاراتنى ئۆلچەيدىغان مۇھىم ئامىل .ئادەتتە فوتو ئاپپاراتلارنىڭ كونتىرول ئېكرانىدا زاتۋور تەڭشىكى تۈرى بولىدۇ.
ئادەتتە زاتۋورنىڭ ۋاقىت دائىرىسى قانچە چوڭ بولسا شۇنچە ياخشى  ،   30″-1/8000 ۋاقىت دائىرىسى 30″-1/4000″ لىق ۋاقىت دائىرىسىدىن چوڭ.
بۇ يەردىكى ۋاقىت دائىرىسى ئاپپاراتنىڭ رەسىمگە تارتىش ئۈچۈن قوللىنىشقا بولىدىغان ۋاقىتىنى كۆرسىتىدۇ.
ئوتتۇز سىكونىتتا بىر قىتىم  رەسىمگە تارتىشتىن سەككىز مىڭدىن بىر سېكۇنت ۋاقىتتا  بىر قېتىم تارتىشقىچە  بولغان تەڭشىگىلى بولىدىغان ۋاقىت ئارىلىقنى كۆرسىتىدۇ. thumb|زاتۋور نەزەرىيە سېخمىسى بىر پارچە رەسىمنى تارتىش ئۈچۈن ئاپپارات ئىچىدىكى يۇقارقىدەك قۇرۇلما بىر قېتىم ئېچىلىپ يىپىلىدۇ ، (رەسىمگە تارىتقاندىكى چارىس قىلغان ئاۋاز دەل مۇشۇ يەردىن چىقىدۇ ).
مەسىلەن بىر پارچە رەسىمنى تارتىش ئۈچۈن ئاپپارات تەڭشىكىدە 100/1 دىگەن سان بولسا بۇ بىر پارچە رەسىمگە تارتىش ئۈچۈن كەتكەن ۋاقىتنىڭ يۈزدىن بىر سىكونىت ( بىر دەقىقە ) ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ ، ئادەتتە ئاپپاراتنىڭ ياخشىراقلىرىنى 8000/1 (سەككىزمىڭدىن بىر سىكونىت) تىزلىككىچە تەڭشىگىلى بولىدۇ ،
ئاپپاراتنىڭ باشقا تەڭشەكلىرى ياخشى ماسلاشتۇرۇلۇپ تەڭشەلگەن ئالدىنقى شەرىت ئاستىدا زاتۋور ۋاقتى قانچىكى كىچىك تەڭشەلگەن بولسا تىز ھەرىكەت قىلىۋاتقان جىسىمنى سۈرەتكە تارتىشقا ماس كېلىدۇ ، مەسىلەن پۇتبۇل مۇسابىقىسى ،  تېز سۈرئەتتە يۆتكىلىۋاتقان ماشىنا قاتارلىقلار.
زاتۋور ۋاقىتنى چوڭ قىلىپ تەڭشىگەندە ئاپپاراتقا كىرگەن نۇر مىقدارىنى كۆپەيتكىلى بولىدۇ ، كەچلىرى رەسىمگە تارىتقاندا ۋە نۇر يىتەرلىك بولمىغان ئورۇنلاردا زاتۋور ۋاقتىنى چوڭ قىلىپ تەڭشەش ئارقىلىق قاراڭغۇ مۇھىتتىمۇ نۇر ياخشى تەڭشەلگەن  رەسىمگە ئېرىشكىلى بولىدۇ.
مەنبە
ئالىپ تورى
مۇھەممەد فەرىد ۋەجدىي
مۇھەممەد فەرىد ۋەجدىي (مُحَمَّد فَرِيد بْنُ مصطفى وَجدِي): مۇھەممەد فەرىد ئىبنى مۇستافا ۋەجدىي. (ھ. 1295 – 1373 / م. 1878 – 1954) ئىسلامىي ساھەدە مىسىرلىق يازغۇچى ۋە ئىسلاھاتچى. ئون نەچچە يىل «ئەلئەزھەر» ژۇرنىلىنىڭ مۇھەررىرلىكىنى قىلغان. 10 توملۇق «ھىجرىيە 14 – مىلادىيە 20 - ئەسر ئىلىم - مەرىپەتلىرى ئېنسىكلوپېدىيەسى»نى 10 يىلدا يازغان. «ئىسلام خەلقئارالىق ئەبەدىي دىن (الإسلام دين عام خالد)» قاتارلىق قىممەتلىك بىرقانچە كىتابى نەشر قىلىنغان.
جاھاننەما
جاھاننەمە
كاككۇك شەپەق ئوتقىشىدا جەۋلان قىلدى.
مارجانلار سۇ يۈزىدە بۇژغۇنلىدى.
سۇمۇرغ مېنى ئەڭگۈشتەر تېغىدىكى ھېكمەت غارى ئالدىغا تاشلىدى.
مەن جاھاننەما ئەينىكىنى قولۇمغا ئالدىم.
بۇ ئەفلاتوننىڭ«غايىۋى دەۋلەتنامە»سىدىكى تەقلىدىيەت ئەينىكى ئەمەس.
بۇ«مىڭ بىر كېچە» قىسسىسىدىكى سۇلايمان سۈرىسى پۈتۈلگەن ھېكمەتلىك ئۈزۈكنىڭ يىراقنى زاھىر قىلغۇچى ئەڭگۈشتەر كۆزىمۇ ئەمەس.
بۇ«پەرھاد - شىرىن» داستانىدىكى جاھان ئەينىكى ئەمەس. ..
بۇ ماھىيەتلەر جەۋھىرى. . . مەن ئۇنىڭدىن ئادەمزاتنىڭ خۇلق - مىجەزىنى، روھىي ئالامەتلىرىنى، سۆيۈملۈك ۋە يىرگىنچلىك خاسىيەتلىرىنى كۆرىمەن.
دوزاخ ئىشىكى ئالدىدا«بۇ يەردە ئۈمىدكە ئورۇن يوق» دېگەن خەتلەر يېزىلغىنىدەك جاھاننەما ئەينىكىنىڭ ئۈستىگە«ئۆزىنى بىلمەك ئەلا» دېگەن شولا چۈشۈرۈلگەن.
2
قىلىچ قىنىدىن سۇغۇرۇلدى، ئۇنىڭ ھەيۋىتى كۆزنى چاقنىتىپ كىبىر ۋە قورقۇنچ پەيدا قىلدى، جاھاندا ھاكىم ۋە مەھكۇملار زاھىر بولدى. ..
ئالتۇن يوللار جاراڭلىدى، ئۇنىڭ پارقىرىشى ھەسەت ۋە ھىيلىگەرلىك ياراتتى. دۇنيادا كامىرانلىق ۋە غۇربەتلىكنىڭ غەلىتە قىسمەتلىرى تۆرەلدى.
پىرقىراپ تىنمىغان زېمىن سەييارىسىدىكى تىنىق جاھاننەما ئەينىكىدە نۇر ۋە سايىلەردىن ياسالغان سۇفىكىل ۋە ئىسخولىس، ھومېر ۋە ۋېرگىل، چۈييۈەن ۋە ساگوندىرا، دانتى ۋە سەئدى، رافائىل ۋە سېرۋانتېس، شېكېسپىر ۋە بالزاك، بايرۇن ۋە گيۇتې، ساۋشۆچىن ۋە تولستوي، تاگور ۋە لۇشۈننىڭ كۈلكە ۋە يىغا، مەدھىيە ۋە مەسخىرە، مۇھەببەت ۋە نەپرەت قوزغايدىغان ئاجايىپ قەھرىمانلىرىنىڭ كىشىلىك سەۋدالىقىنى ۋە دانالىقىنى ئەكس ئەتكۈچى ئوبرازلىرى كۆرۈنۈشكە باشلىدى.
يەھۋەدىن ئاپىرىدە بولغان ئىنسانىيەت يەھۋەنى دورىغاندەك ئوبراز ياراتتى. . . ئەپسانىۋى ئېرەم بېغىدا ئەمەس، زاھىر زېمىن كۆكسىدە، لايدىن ئەمەس، نۇر ۋە سايىلەردىن. ..
3
ئېچىنىمەن، يېنىپ - يېنىپ ئېچىنىمەن. غۇرۇرلىنىمەن، زوقلىنىپ - زوقلىنىپ غۇرۇرلىنىمەن. كۈلكىلىرىممۇ، مەسخىرىلىرىممۇ، نەپرەتلىرىممۇ ئىنسانىيەتكە بولغان شەكسىز ۋە شەرتسىز مۇھەببەت بىلەن تولغان.
بىردىنلا يىغلايمەن. نومۇس - ئۇيات مېنى ئۈن - تىنسىز ئازابلايدۇ.
4
كۆپ نەرسىلەرنى ئاڭلىدىم : گۈلدۈرلىگەن توپ ئاۋازى، چىرايلىق سايرىغان قۇش ناۋاسى، پەرياد چەككەن نالە، قاقاقلىغان مەسخىرە، يىرىك كىبىر، مۇغەمبەر مەدھىيە، ئوماق بالىنىڭ چۈچۈك تىلى، ئىزگۈلۈك ئەللەي. ..
كۆپ ئويلىدىم، ھەممىسى ئۇنتۇلۇپ كەتتى. ..
يامغۇرلۇق تۈندىكى ئەمگەكتىن، تۇمانلىق سەھەردىكى سەپەردىن، گۇگۇملۇق قىرغاقتىكى ماتەمدىن قايتىپ كېلىپ سۈزۈلۈۋاتقان ئاسمان قەرىگە كۆز تىكتىم : چالا شەپەق، تۈگۈن - تۈگۈن بۇلۇت قاينىمى. . . تۇيۇقسىز زوقلىنىپ كەتتىم. كۆزۈمگە كۆرۈنگىنى بايراق جىلۋىسىمۇ ئەمەس، مەشئەل يالجىشىمۇ ئەمەس. ئەنە، پىرقىرىغان ئوتقاشلىق بۇلۇت پارچىسى. ئۇ ئېغىر ھىجران ۋە بىقەرەل خارلىقتىن كېيىن ئۆز ئاشىقى بىلەن ئۇچراشقان قىزدەك چاچلىرىنى ئۇچۇرۇپ، غۇلاچلىرىنى كېرىپ پىرقىرىماقتا. . . قاقاقلاپ كۈلگەن قىزنىڭ پاك كۈلكىسى ئاڭلاندى ! مۇشۇ سادا، پەقەت قەلبىمنى تىترەتكەن مۇشۇ سادالا ئېسىمدە !
مەن ئۇنى پۈتۈن تەنتەنىلەرنىڭ ئەۋجى دەپ قۇۋاندىم.
چىغىرتماق
چىغىرتماق چىغىرتماق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، چىغىرتماققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، قان توختىتىش، زەھەر قايتۇرۇش، ھارارەتنى پەسەيتىش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
جاھاننەما
كۆپ ئويلىدىم، ھەممىسى ئۇنتۇلۇپ كەتتى.
چىغىرتماق
تونۇشتۇرۇلىشى
چىغىرتماق چىغىرتماق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، چىغىرتماققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، يەر ئاستى يىلتىزسىمان غولى توغرىسىغا ئۆسىدۇ ۋە توم قىسقا تولغاشما شەكلىدە بولۇپ، قارامتۇل خورما رەڭدە كېلىدۇ؛ يوپۇرماقلىرى تۈۋىدىن كۆپلەپ توپلىشىپ ئۆسىدۇ، شەكلى كەڭ يىپسىمان، چىداملىق، تومۇرلىرى تۈز، روشەن بولىدۇ؛ چەكلىك كۈنلۈكسىمان گۈل رېتى ئۇچىدا ئۆسىدۇ، رەڭگى كۆكۈش سۆسۈن، ئەتراپى سېرىق رەڭدە بولىدۇ؛ غوزا شەكىللىك مېۋىسى قىسقا تاياقسىمان ئالتە قىرلىق بولىدۇ؛ ئۇرۇقىنىڭ رەڭگى قارامتۇل خورما رەڭدە، قىرلىق بولىدۇ.
خۇسۇسىيىتى
قان توختىتىش، زەھەر قايتۇرۇش، ھارارەتنى پەسەيتىش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى، ئۇرۇقى ۋە يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.
جاھاننەما
5
چىغىرتماق
تەبىئىتى
ھۆل سوغۇق.
سەيدا
سەيدا بىر شەھەردۇر.
جاھاننەما
مەسخىرە ۋە ھاقارەت مېنى ئۇيالدۇردى.
چىغىرتماق
يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلىنى ياخشى ئېچىلغان ۋاقتىدا يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ؛ ئۇرۇقىنى پىشقان چاغدا يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ، تاسقاپ، تازىلاپ، يىلتىزىنى ياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە قېزىۋېلىپ، توپىلىرىنى ۋە چاچما يىلتىزىلىرىنى ئېلىۋېتىپ، توغراپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
جاھاننەما
مەسخىرە ۋە ھاقارەت مېنى ئورنۇمدىن تۇرغۇزدى.
چىغىرتماق
ئۆسۈش ئورنى
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دەريا ۋادىلىرى، ئېتىز قىرلىرى، ئېرىق بويلىرى، تاغ جىلغىلىرى قاتارلىق نەم يەرلەردە ئۆسىدۇ.
جاھاننەما
مەن ئۇنىڭدىن غۇرۇر ۋە شەرەپ ئېلىپبەسىنى ئاچتىم.
6
ئۇ كىبىرلىنىپ كەتتى، قىن - قىنىغا پاتمىدى. ئۇنىڭ يۇمران مەسۇم قەلبىنى شەيتان تۇيغۇلىرى قامال قىلدى، كىبىرلىك سەلدەك ئېقىپ ئۇنىڭ ئەتراپىنى باستى، ئۇ يېگانە خادىدەك يالغۇز قالدى، دوستلىرى غەرق قىلىندى.
ئۇ كىبىرلىنىپ كەتتى. ئۇنىڭ ئوغۇز سۈتى ئىچكەن بىغۇبار لېۋى ۋە شېرىن تىلىدىن كىبىرنىڭ ئېھتىياتسىز، يۈگەنسىز قوتازلىرى چاپچىپ چىقىپ، ئار - نومۇس، مىزان ۋە قائىدە خاسىيەتلىرىنىڭ لەۋھەلىرىنى پېتىقلىدى. ئۇنىڭ دوستلىرى جاراھەتلىنىپ، ئۈمىد يولىدىكى كۆچەتلەر، ئىشەنچ بېغىدىكى مېۋىلەر، ئەقىدە ئېتىزىدىكى چېچەكلەر نابۇت قىلىندى.
ئۇ كىبىرلىنىپ كەتتى. ئۇنىڭ يۇمران ئۆسكىلەڭ چاچلىرى ئارىسىدىكى گۆدەك مېڭىسىنى ھاكاۋۇرلۇق ۋە سالقىن نەزەرنىڭ ئەجدىھاسى ئىگىلىۋالدى. ئۇنىڭ جۇدۇنلىرى، شەپقەتسىز غەزەپلىرى كۇھىقاپ بورانلىرىدەك قۇتراشقا چۈشتى. ئۇنىڭ ھايات كېمىسى ئاقىۋەت قۇمغا چۈشتى. ..
قىلىچ ۋە ئالتۇنغا ئىقتىدا قىلىدىغان بۇ راھىبنىڭ كېيىنكى ئوبرازىنى ئۇچراتتىم. ئۇ دەريا ساھىلىدا كۇكۇم - تالقان بولۇپ كەتكەن غېدىر تاۋىقىنى سېغىز لاي بىلەن يەملەۋاتاتتى. ئۈستىدىن ئۆزىنى ئەۋرەت قىلغۇدەك چۇپۇرىسى كۆرۈنمەيتتى.
مەن ئۇنىڭ ئۇياتچان، كەمتەر، ئويلىنىپ باسىدىغان يېڭى قىياپىتىنى ئۇچراتتىم. ئۇ توڭۇپ دۈگدەيگەن چېغىدا قۇياشنىڭ پاتراق چىقىشىنى، ئۇنىڭ ئۆزىنىمۇ ئوماق پەرزەنتىم دەپ ئىللىق نۇرانە مېھرى بىلەن پەپىلىشىنى كۈتەتتى.
كۆپ ئويلاندىم، كۆزۈمگە كۆپلىگەن تونۇش چىرايلار كۆرۈنگەندەك بولدى.
ئۆزۈمچە پىچىرلىدىم : بۇزغۇنچى زورلۇقنىڭ ياراتقۇچى ئەھمىيىتى بولغىنىدەك، پاجىئەلىك ھادىسىنىڭمۇ سەمىمىي يالدامىسى بولىدۇ.
مەن ئۇنى ھۆرمەتلەيمەن، ئۇنىڭ ئېرىشكىنى يوقاتقىنىدىن ھۆرمەتلىك. ئۇنىڭ يېڭى قەلبىدە نەپرەتلىك كىبىرنىڭ ھەشەمەتلىك خاقانلىقى يوق.
7
ئۇلۇغ ئىنسانىيەت پەرزەنتىنى خار قىلىدىغان نەرسە نېمە ؟ ئۇ مەغرۇرلۇق.
پايانسىز كەڭ جاھاننى تار قىلىدىغان نەرسە نېمە ؟ ئۇ مەغرۇرلۇق.
مۇستەھكەم قورغاننى يىمىرىدىغان ھەممە سۇيىقەستلەرگە شەرت ھازىرلايدىغان نەرسىمۇ مەغرۇرلۇق.
پىكىر، يۈز يۇيۇش، ئۆي سۈپۈرۈش، زىننەت تاقاش مەغرۇرلۇق، تازىلىغاندىن كېيىن ئېلىپ بېرىلمىقى لازىم.
8
مېنى زوقلاندۇرغان مۇشۇ ئىنسانىيەتنى جاھاننەما ئەينىكىدە كۆرۈپ، بىردىنلا چۆچۈدۈم : قىيا - چىيا، ئوت تۈتەكلىرى، كىبىر ۋە قۇللۇق خۇشامىتى، ھەسەت ۋە رەشك، پىتنە ۋە قەست - كۈللەم، ئۇۋاللىق پاجىئە بىلەن لىق تولغان قاباھەت ئىچىگە بۇ گۈزەل مەلىكە قاچان ئەسىر بولدىكىنە. ..
ئادەم بىلەن ھاۋانىڭ ئالتۇن ئەجدىھاسى قىلىچ تىمساھلىرىغا تۇتقۇن بولغانلىقىنى كۆرۈپ قۇياش قارايدى. ئۇنىڭ ھەسرەتلىرىدىن يامرىغان توپان كەلكۈنى بۇ قاباھەتلەرنى تازىلىيالمىدى. ئۇنىڭ غەزەپلىرىدىن ئوت چاقناپ زېمىن كۇكۇم - تالقان بولمىغىيتتى. ..
9
بۇ ناتىۋان يىگىتنى قەدىرلەيمەن. خۇددى گۈلباھار ياشلىقىمنى قەدىرلىگەندەك.
ئۇنىڭدا زوقلىنىدىغان ۋە ئىپتىخارلىنىدىغان ئالامەتلەر تولا.
10
باغ ئۆز سەيلىچىسىگە ئالدى بىلەن گۈزەل يوپۇرماقلىرى بىلەن چىرايلىق چېچەكلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئاندىن كېيىنلا ساڭا مېۋىلىرىنى سۇنىدۇ.
مېھمان قىلىشنىڭ ئالدىنقى شەرتى داستىخان ئەمەس، ھېسسىيات.
11
ئۇچۇملىرىڭ چوڭ، كۆكسى - قارنىڭ چوڭ بولسۇن. ساخاۋەتنى تاپاۋەتتىن ئەلا بىل.
چېلەكلەپ، چېلەكلەپ تۆككىن. بېغىڭ ھىممىتىڭگە باقىدۇ. قوشۇق بىلەن سۇ تۆكۈشنى مەزھەپ قىلغان ئادەمنىڭ سۇغىرىدىغىنى باغ ئەمەس، بەلكى بىر تەشتەك گۈل.
بىر تەشتەك گۈلدىن گۈل سەيلىسى قىلالمايمەن.
مەردلىك كۆكىرەر، نامەردلىك يۈگىرەر، تۆكۈلەر. ..
12
ئېھ جاھاننەما. ئەنە ئاياللار دۇنياسى. ..
ماڭا دەسلەپ يالتىراپ كۆرۈنگىنى گۈزەل ئېلىنا. ئۇنىڭ گۈزەللىكى مۇھەببەت ئىلاھى ئافرۇدېتنى مەھلىيا قىلىپ ترۇيا ئۇرۇشىغا سەۋەب بولغان. ئەمما، ئېلىنا ئىككى ئاشىقى ترۇيا سېپىلى ئاستىدا يەكمۇيەك نەيزىلەشكەندە سېپىل دەرۋازىسى ئۈستىدە تېڭىرقاپ يىغلىغان.
ئاندىن كېيىن ماڭا چاقناپ كۆرۈنگىنى كىلىتمىنسترا. ئودىسسانى ئون ئىككى يىل كۈتكەن ۋە ئۆز مۇشتەرىلىرىگە ئودىسسانىڭ ئېغىر ئوقياسى بىلەن ئودىسسادەك چىنەشنى شەرت قىلغان بۇ ساداقەت سىيماسى، تېخى قەھرىمانلىق ئۈلگىسى بولالمىغانىدى.
مانا ئىئۇش بېزەك كىلوپاتېرا. گۈزەل ئايال شاھقا رىم سەركەردىسى قەيسەر مەپتۇن بولغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ پەزىلەتسىزلىكى دانتى يازغان«جەھەننەمنامە»دە ھېلىمۇ ئۆرتىنىشكە سەۋەب بولغان. ئۇ پەزىلەتسىز گۈزەللەرنىڭ ئۆرنىكى.
ئەنە سۇلايماننى مەپتۇن قىلغان تۆتىنچى خانىش بىلقىس ( تەۋراتتا تىلغا ئېلىنىدىغان بىر خانىش، ئۇ كېيىن تەقۋادارلىق يولىنى تۇتقان ) گۈزەلنىڭ ئوماقلىقى ھېلىمۇ ئاياللىق خۇش پۇراقلىرى بىلەن سېھىرلەنگەن قۇدرەت بىلەن كۆڭۈللەرنى ئېزىقتۇرۇپ تۇرۇپتۇ. ئەمما، ئۇ ھەسەت ۋە كۈنچىلىكنىڭ ئەسىرىسى ئىدى.
ئەنە، ئايال ساك شاھى تومارىس. رەپىقى ۋە پەرزەنتى، ئېلى ۋە خەلقى ئۈچۈن جەڭ تۇلپىرىغا مىنگەن ئايال قەھرىمان. كىياندىتلار شاھى كەيخىسراۋنىڭ بېشىنى قان تولغان ئىدىشقا چۆمۈلدۈرگەن بۇ جەسۇر جەڭچىنىڭ قانچىلىك گۈزەللىكى خاتىرىلەنمىگەن.
ئەنە، رامانىڭ ئاشىقى گۈزەل شىدۇ مەلىكە. مايمۇنلار پادىشاھى تەرىپىدىن ئوغرىلىنىپ كېتىلگەن بۇ گۈزەلنىڭ پاك قەلبىنى ئىلاھىيەتلىك ئىقتىدارغا ئىگە راما رەشك بىلەن خارلىدى.
پاھ، ئىسكەندەرنى تىترەتكەن رۇخسانە. ئوتتۇرا ئاسىيا گۈزىلى ئۆز ئىستېلاچىسىغا تۇتقۇن بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭغا ئىسيان قىلمىدى، ئۇنىڭ ئىشرەت خانىشى بولدى.
زىلەيخانىڭ يۈسۈپكە مۇھەببىتى بەگ ئاغىچىسىنىڭ ئەقىدىسىزلىكى بىلەن باشلانغان.
شىرىن ھەقىقەتەن گۈزەل خرىستىئان قىزى ئىدى. داستانچىلىقتا گۈزەللەشتۈرۈلگەن ۋە چىڭگىزخان ئەۋلادلىرىنىڭ ئىستېلاسىغا قارشى ھېس - تۇيغۇنى خىسراۋغا قارىتىلغان نەپرەت بىلەن نىقابلاشتۇرۇلغان ھېكايىلەرنىڭ ئەكسىچە، شىرىن ئېرۇسالىمدىكى ئەيسا ئوبرازىغا پىداكارلىق بىلدۈرگەن ۋە رۇخسانىدەك ئاقىۋەتكە مۇپتىلا بولغان ئايال ئۈلگىسى ئىدى. ..
ئەنە، لەيلى، سەنەم، زۆھرە، ژۇلىتتا. ..
ئەنە، دون جۇئان كۆزلەشكەن جەنۇبىي ياۋروپا، كىچىك ئاسىيا، برىتانىيە سەتەڭلىرى.
ئەنە، شاھى جاھان، ماھى تابان، زىبۇ ناتاۋان، زىلۋا نەۋقىران نامىدىكى گۈزەل ئاياللىق جىنسى. ..
ئېھ، جاھاننەما ئەينىكى، ئەنە ئاياللار دۇنياسى.
مەيلى ئىنسانىيەت ئادەم بىلەن ھاۋادىن ياكى پاندۇرادىن، ياكى براخمادىن، ياكى نىگۇدىن، ياكى نېمىدىن يارىتىلغان بولمىسۇن، ئىنسانىيەت ئىچىدىكى ئايال جىنسى ئىچىدە ئاشۇ«شەرق گۈزىلى» ( ئاپتور ئىپارخاننى دېمەكچى بولسا كېرەك )نى قەدىرلەيمەن.
ئۇ گۈزەللىكتە شەرق ئېلىناسى ئىدى.
ئۇ شېئىرىيەتتە شەرق سافۇسى ئىدى.
ئۇ جەڭدە يىگىرمە بەش ئۆرۈملۈك بىر جۈپ قۇندۇز چېچىنى چىشلەپ، ساۋۇت كىيىپ قىلىچ ئويناتقان چەۋەنداز جەڭچى ئىدى.
ھۆسنى شاھىنشاھنى، ھەتتا بۈزرۈكۋار خاقاننى مەھلىيا قىلغان بۇ ئىپار بويلۇق شەرق گۈزىلى ئىنسانىيەتنىڭ ئىپتىخارىنى نامايەندە قىلىپ، جەڭ ئىچىدە تۇتقۇن بولدى ۋە ساۋۇت لىباسلىرى ئىچىدە ئۆز - ئۆزىنى ئۆلتۈردى.
مەن ئويلىنىمەن : ھومېر، سۇفىكىل، نىزامى ۋە نەۋائى، شېكېسپىر ۋە بايرۇنلار قولىغا قەلەم ئالغاندا ئۇ تۇغۇلمىغان، ئۇ تۇغۇلغاندا بۇ ئالەم مۇئەللىپلىرى ئۇيقۇغا غەرق بولغانمۇ يا ؟
ئۇ ئىسكەندەر ئۈزۈكىدىكى گۆھەرگە مۆكۈنگەن پەرىدەك ئاياللىقنىڭ ئەرلىك ئۈستىدىكى، مەھكۇمىنىڭ ھاكىم ئۈستىدىكى، مەغلۇپنىڭ غالىب ئۈستىدىكى، ئەركىنلىكنىڭ زورلۇق ئۈستىدىكى، ئاۋامنىڭ خاقان ئۈستىدىكى تارىخىي مەسخىرىسىنى شولىلاندۇرۇپ غۇرۇر بىلەن چېچەكتەك تۆكۈلدى. ئۇنىڭ قېنى ئون مىڭ يول مۇساپىسىگە ئون ئىككى يىل ئاققان.
ئىلھاملىنىمەن : يۈكسەكلىك بىلەن قوشۇلغان قەلب گۈزەللىكىڭ بولمىسا، تەڭرى ئاتا قىلغان ھۆسن زىبالىقىڭ خاقان ۋە ئالدامچىلار قولىدىكى ئويۇنچۇق ئەرمىكى !
13
ئەڭ كىچىك ۋە ئۇنىڭدىنمۇ كىچىك نەرسىگە ئورىنىۋالغان ئالەم سىرلىرىنى تېخى بىلمەيمەن، بەلكى تەڭرىنىڭ دەرگاھى ئاشۇ كۆرۈنمىگەن زەررىچىلەرگە يوشۇرۇنغاندۇ.
بىلىدىغىنىم جاھاننەما ئەينىكىدە زاھىر بولغان غارايىپلار.
ئامەت بىلەن ئاپەت، مەدەت بىلەن خۇسۇمەت، ھايات بىلەن ماماتنىڭ كىچىككىنە نەرسىدىن _ تۈزۈلگەن قوشۇما، بۇزۇلغان ئۆڭ، ئېچىلغان سىر، قىلىنغان سۆزدىن ئاپىرىدە بولغانلىقىنى كۆپ كۆزەتتىم. ئۇ بىلىنەر - بىلىنمەس، ئەمما كومزەكتىن كۆتۈرۈلۈپ چىققان تۈتەكسىمان دىۋىدەك ئاپىرىدە بولىدۇ.
14
ئويلىمىغان ئادەمنى ئوي قېرىتىدۇ، لاي تۇتمىغان قولۇڭنى لاي چىرىتىدۇ.
كىشى نېمىدە بەختلىك بولۇپ پەخەس بولمىسا، دەل شۇنىڭ ئۆزىدە بەختسىزلىككە يولۇقىدۇ.
15
يىغلىما سىڭلىم، سېنىڭ ئۈچۈن تارىخ يىغلىسۇن.
تىلەنمە سىڭلىم، سېنىڭ ئۈچۈن ئەل تىلەنسۇن.
بۇ بولۇر شاد كۈلكىلىرىڭنىڭ ئەڭ چوڭ تەرەددۇتى.
پىكىر قىلىشنى ياخشى كۆرىمەن. ھەيران - ھەيران بولۇپ، چۆچۈپ ئەندىكىپ، ھاياجان ۋە بارىكاللا ئوقۇپ، قاقشاپ ۋە كۆز يېشىمنى تۆكۈپ پىكىر قىلىشنى ياخشى كۆرىمەن.
پىكىر قىلىشنى ياخشى كۆرىمەن. خۇدالار قۇدرەتلىرى، ئەۋلىيالار ھېكمەتلىرى توغرىسىدا ئەمەس، جانلىق ئادەمنىڭ ئاجايىپ - غارايىپ قىسمەتلىرى ھەققىدە رەڭسىز، ياسالمىسىز پىكىر قىلىشنى ياخشى كۆرىمەن.
ئېزىقىش ماڭا نادانلىق، ئالدىنىش ماڭا گۇناھ، پىكىر قىلماسلىق ماڭا پاسىقلىق.
جاھاننەما ئەينىكىگە نەزەر سالغىنىمدا گۈزەل مەلىكە شىرىننى ياكى خاسىيەتلىك رەناگۈلنى دېرەكلەۋاتقىنىم يوق. كۆزۈمگە چېلىققىنى : يالاڭ ئاياغلار، توڭۇپ دۇغدايغان گەۋدىلەر، موھتاج چىرايلار، نىجادىيەت تىلەكلىرى. ..
مەن خىزىر ئەمەس، ئۇلار مېنىڭ خىزىرىم. مەن پەقەت يۈرەكنى كۆرۈپ تۇرىدىغان ئاشىق، تەڭرىنى كۆزىتىپ تۇرىدىغان راھىب.
17
كۆزۈمگە ئالەم ساماسىغا پىرقىراۋاتقان يەر سەييارىسى كۆرۈندى. بەخت ئىستەكلىرى ئىچىدىكى بەخت تەسەۋۋۇرلىرى بىلەن بەختسىزلىك تۇمانلىرى ئارىسىدىكى بەخت تۈگۈنلىرى يېنىدا زاھىر بولغىنى : گۈزەللەر ئايىغىدىكى رەشك، شۆھرەتلەر ئىزىدىكى خۇسۇمەت، ئىجادىيەت كەينىدىكى ھەسەت، مەئىشەت ئارقىسىدىكى ئىغۋا، ھوقۇقلار يېنىدىكى قەست - كۈنەم.
ھەيران بولدۇم : بۇ تېخى تىنچ - ئىناقلىقنى، ھالاللىق ۋە ساداقەتنى مەڭگۈ ئىستەيدىغان ھەم ئۇنىڭغا مەڭگۈ ئېرىشەلمەيدىغان بەختمىدۇ ؟
ھودۇقۇپ قالدىم : بۇ بەختنىڭ ھەر مىسقىلىدا بىر قانچە قاداقتىن بەختسىزلىكنىڭ خەۋپ - خەتىرى ياندىشىپ تۇرىدۇ - يا !
ئەنە، قولىدا كۆمەچ، ئۇچىسىدا بوز، قەلبىدە ئىنساپ، ھېچنېمىدىن ئارتۇقچە تەمەسى بولمىغان ئاددىي كىشىلەر. ئۇلارنىڭ ھەر بىر مىسقال بەختسىزلىكىگە بىر قانچە قاداقتىن ئىناقلىق، ھالاللىق، ساداقەت ھېسسىياتلىرى چېچەك تاقاپ تۇرۇپتۇ.
ئالەمنىڭ نىسبەتلىكىگە ۋە ئەكسەرىيەتلىكىگە ئەجەبلىنىمەن. ..
18
ئاسمان ئۇپۇقى زېمىن بىلەن كائىنات ئارىسىدىكى بىر چوڭ ئەينەك.
زېمىن پەرياد چېكىپ تۇمانلاشقاندا قايغۇرۇپ سارغىيىمەن. قۇياش كۈلگەندە شەپەق بولۇپ قىزىرىمەن.
مېنىڭ بىلىدىغىنىم راستچىللىق، مېنىڭ ئىقتىدارىم يوپۇقسىز ئەكس ئېتىش.
19
جاھاننەما ئەينىكىگە ئۈزمەي قارايمەن، ھادىسىلەرنىڭ قاسراقلىرىنى شۇپۇڭدايمەن. مېنىڭ ئىزدەيدىغىنىم ماھىيەتلەرنى يوشۇرىدىغان دەلىللەر ئەمەس. چۈنكى، چاكىنا قىمىرلاشلار، ئەرزىمەس پاكىتلار ماڭا ھېچنېمىنى چۈشەندۈرەلمەيدۇ. مېنىڭ ئىزدەيدىغىنىم ماھىيەتلەرنىڭ ئاچقۇچى. پاكىتلارنىڭ كۈچى ئۇنىڭ جەمئىيىتىدە، ماھىيەتلەرگە باغلىنىشىدا، ۋالاقتەگكۈرلۈكتە ئەمەس !
20
تاڭ شەپىقى يۈزۈمنى قىزارتقاندا ئۇنىڭ كۆزلىرىگە تىكىلدىم، ئۇنىڭغا ھېسسىياتلىق پىچىرلىدىم : ئوماق ئوغلۇڭنىڭ كۆزلىرى ئىنسانىيەتنىڭ ئۈمىدى ؛ چىرايلىق قىزىڭنىڭ قىلىقلىرى ئىنسانىيەتنىڭ خۇشاللىقى ؛ ئۆزۈڭنىڭ قاپقارا، ساپسېرىق، قوڭۇر چاچلىرىڭ كىشىلىكنىڭ سۆيۈنچى. ئاھ، مىسلىسىز ئىنسانىيەت !
ئىنسانىيەت گىرىپتار بولغان ئالجىش كېسىلىگە ھەسرەتلىنىپ، ئۇنىڭ غېمىدە پىچىرلايمەن، پرومىتۇس بىلەن بىللە پىچىرلايمەن.
باراۋەرلىك ئىنسانىيەتنىڭ تۇغما ئىقتىدارى.
باراۋەرلىك ئىنسانىيەت ئىززىتى ۋە ئىپتىخارىنىڭ جەۋھىرى.
باراۋەرلىك تۇيغۇسى ئادالەت ۋە يۈكسىلىشنىڭ مەشئىلى.
ئىنسانىيەت ھاياتىدىكى خۇنۈكلۈكلەر باراۋەرسىزلىكتە.
باراۋەرلىك ھەققىدە مېنى ئەپسانە مەستانىسى قىلمىغىن. مۇتلەق باراۋەرلىك ھەققىدىكى تەرسالىقلىرىڭدىن چۆچۈيمەن. ئاسمان بىلەن زېمىن مۇتلەق باراۋەر بولغىنىدا قىيامەت بولمامدۇ ؟! ئوكيانلار بىلەن تاغ - ئېدىرلار مۇتلەق باراۋەر بولغىنىدا جاھاننى توپان باسمامدۇ ؟! ھايات بىلەن مامات مۇتلەق باراۋەر بولغىنىدا مەن نېمىنى تەپەككۇر قىلىمەن ؟! . ..
ئالەمنىڭ گۈزەللىكى باراۋەرسىزلىكتە ئوخشىمامدۇ ؟
22
ئىزغىرىن شاماللار ئارىسىدا، سەلكىن يوپۇرماقلار تىترىشىدە، مەيىن گۈللەر جىلۋىسى ئارىسىدا ماڭا كىمدۇر پىچىرلاپ سۆزلەيدۇ. مەن ئۇنى كۆرەلمەيمەن. مەن ئۇنىڭ تىۋىشلىرىدىن ئۇنىڭ گويا جاھاننى قولىدا ساقىدەك ئۆرۈپ - چۆرۈپ تۇرغان قۇدرەتلىك ئۇلۇغ كۈچىنى ھېس قىلىمەن. ئۇ يەر تېگىدىن، ئەرۋاھلار تىلىدىن ئۈزۈپ - ئۈزۈپ سۆزلىگەندەك قىلىدۇ، ئۇنىڭ سۆزلىرىنىڭ ئېسىمدە قالغىنى تولىمۇ ئاز :
. . . تارىخ تۈمەن - مىڭلىغان جەڭ ماجىرالىرى بىلەن تويۇنغان، خەلقىئالەم زامان سەھنىلىرىگە چىققان ھەر خىل ئەزىمەتلەرنى كۆرگەن. ۋەز - نەسىھەتلەرمۇ، كىتاب - قامۇسلارمۇ، ۋەدە - توختاملارمۇ، شىكايەت ۋە ماختىنىشلارمۇ نۇرغۇن. . . گاڭگىرىماسلىق ئۈچۈن سەن ئۇلارنى نەتىجىلىرىدىن كۆرە ئىككى ئېقىمغا بۆلگىن. ئومۇمەن ھەر بىر ئەمەلىي قەدىمى، ھەر بىر يۈكسەك تەپەككۇرى، ھەر بىر ھېس - تۇيغۇسى، ھەر بىر مىجەز - خۇلقى ئۆزىنى ئەمەس، ئۆز مۇرىتىنى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنى يورۇقلۇققا، كەڭ - كۇشادىلىككە، پەزىلەتلىككە باشلايدىغانلارلا نۇرانىلىككە ۋە زەپەرگە ئىگە. يالغان - ياۋىداق لەۋھەلىرىگە، ۋەھشەتلىك دەررىلىرىگە پىسەنت قىلما. تارىختا ئۆتكەن ئەزىمەتلەر يەنە تارىخقا قايتىپ كېلىدۇ. جەننەت بىلەن دوزاخ، ئاپىرىن بىلەن مەسخىرە پەقەت باقىي ئالەم قىرغاقلىرىدا، فىلسىراتنىڭ بېشىدا، ئەرشنىڭ تۆپىسىدە، زېمىننىڭ تەكتىدە ئەمەس، ئۇ قىقاس - چۇقانلىرى بىلەن تولغان پانىي ئالەم داۋىنىنىڭ تەمكىن تەپەككۇرىدا. ..
23
جاھاننەما ئەينىكىدە شۇنداق گۈزەل مىسرالار ئىبرەت بىلەن جۇلالىدى : ئىنسانىيەت تارىخىنى بىرەر زامان، بىرەر ئەل، بىرەر كىشى خۇلاسىلەيدۇ دېيىشتىنمۇ ئارتۇق ھاماقەتلىك يوق. چۈنكى، پايان يوق تارىخ ئۆز خۇلاسىچىلىرىنى خۇلاسىلەپ ئىلگىرىلەپ بارىدۇ.
24
چۈمۈلىلەر ھەرىكىتىگە ھەيرانمەن. ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلغۇم كېلىدۇ. ئۇلارنىڭ پائالىيىتىنى راۋان قىلغان ئۇيۇشما نوپۇزى، ھاياتلىق مەجبۇرىيىتى ياكى ئۆزگەرمەس تۇغما ئادىتى، نېمىدۇ. ..
پەقەت ئىنسانىيەتنىڭ خەلقئارا تارىخىنى، ئۇنىڭ بىرەر مىللىي تارىخىنى ئەمەس ؛ پەقەت ئىنسانىيەتنىڭ ئومۇمىي قانۇنىيىتىنى، ئۇنىڭ بىرەر تەنتەنىسىنى ئەمەس ؛ پەقەت ئىنسانىيەت تارىخىنى راۋاجلاندۇرۇشنىڭ مەنتىققە ئۇيغۇن جاسارىتىنى، ئۇنىڭ بىرەر ھېكايىسىنى ئەمەس ئىپادىلىگەن شەخس بىلەن ئۇ ئىپادىلىگەن تۈپ ئېقىملا ئىنسانلار پائالىيىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدىغان نوپۇز بولالايدۇ. بۇنىڭ ئالدىدا ئىسكەندەرنىڭ شەرققە يۈرۈشى، ئاتىللانىڭ غەربكە يۈرۈشى، مانۇ قانۇنى، ئافىنا كونستىتۇتسىيىسى ( ئىشغالىيىتى، قورشاۋى، ئىستېلاسى، قانۇنى ). ئېرۇسالىم ئىبادەتخانىسى، روپىسپىر نۇتۇقلىرى، تۆمۈر لەڭنىڭ جازا مەيدانى، ئەشتەرخاننىڭ دارى ئەرزىگۈدەك نەرسە ئەمەس.
چۈمۈلىلەرنىڭ مۇقەددەس ھەرىكەت نوپۇزىغا ھەيرانمەن. ئۇلارغا ئىچىم سىيرىلىدۇ.
25
ئۇنىڭ زىلۋا بەدىنىنى ئەجەللىك كېسەل چىرمىۋالغان. ئۇنىڭغا ئارام بەرمىگىنى نەپسانىيەت تەلۋىلىكى، ساختا شۆھرەت ھېرىسى، شۇملۇق قىچىشىشلىرى، ھىيلىگەرلىك قىزىقىشى، رەشك يىلانلىرى. . . ئۇنىڭ مېڭىسى يىلان چۈشكەن بىر قۇمرا قېتىق، ئۇنىڭ كۆزلىرى ئىبلىس مۆكۈنگەن سېھىرلىك غار، ئۇنىڭ كۆكسى قاباھەت دەرگاھى، ئۇنىڭدا مىڭلىغان مەلئۇنلار، ساتقۇنلار، مۇناپىقلار، نامەردلەر، كاززاپلار، خۇشامەتچىلەر، بىدىكلەر، كىبىرلىكلەر، پەسكەشلەر تىقما - تىقما بولۇپ، پېتىشماي كۆتۈرۈلۈپ - كۆتۈرۈلۈپ تۇرىدۇ.
يېقىنلاپ نەزەر سالدىم : ئۇلارنىڭ قىلىدىغىنى ئىنسانىيەت ئورنىنى باھانە - سەۋەبلەر بىلەن بىر - بىرلەپ ھالاك قىلىش يولىدا پىچاق چاقلاش ھەم يۈزىگە پەرىزاتنىڭ زىننىتىنى سىزىشتىن ئىبارەت.
قاتتىق سەسكەندىم : ئۇلارنىڭ ئۆلۈمى زەھەر ياسىغۇچىلارنىڭ زەھەرلىنىپ ئۆلۈشى. ..
قاراقۇرۇم
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Baltoro%20glacier%20from%20air.jpg|thumb|247x247px قاراقۇرۇم (ئىنگ: The Karakoram) تۈرك تىلىدا «قارا قورام تاشلىق تاغ» دېگەن مەنىدە. قارا قۇرۇم تېغى — دۇنيادىكى ئېگىز تاغ مۇزلۇقلىرى ئەڭ تەرەققىي قىلغان ھەيۋەتلىك تاغ تىزمىسى، ئاسىيا دىكى مەشھۇر تاغ تىزمىلىرىنىڭ بىرى.
ئافغانىستاننىڭ ئەڭ شەرقىدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ تەخمىنەن 480 كىلومېتىر سوزۇلغان. كەڭلىكى تەخمىنەن 240 كىلومېتىر، ئۇزۇنلۇقى 800 كىلومېتىر كېلىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 5500 مېتىردىن يۇقىرى. دۇنيادىكى ئېگىز تاغ ۋە يۇقىرى كەڭلىكتىكى باشقا ئەڭ ئۇزۇن مۇزلۇق ئەڭ مەركەزلەشكەن جاي ھېسابلىنىدۇ. تاجىكىستان، جۇڭگو، پاكىستان، ئافغانىستان ۋە ھىندىستاننىڭ چېگرا ھەممىسى بۇ تاغ سىستېمىسى ئىچىدە، بۇ ياقا جاي غايەت زور سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە. قاراقۇرۇم قەدىمكى موڭغۇل تىلىدا «قارا دەريا» ياكى «قارا سۇ» دېگەن سۆزنىڭ ئاھاڭ تەرجىمىسى، 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئىنگلىز تىلى ئەسىرىدە كۆرۈنگەن. تۈرك تىلى بويىچە قاراقۇرۇم «قارا قورام تاش» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ، بۇ نامنىڭ بارلىققا كېلىشى ئىنگىلىز تىلى ئەسىرىدىن بالدۇر.
توقسۇ بازىرى
توقسۇ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Toqsu Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ توقسۇ ناھىيىسى گە جايلاشقان. توقسۇ بازىرى چۆلتاغ تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، ئۆگەن دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدىكى تىنما تۈزلەڭلىكىنىڭ ئۈستىگە جايلاشقان، پۈتۈن بازاردىكى يەر شەكلى شەرقىي شىمالدىن غەربىي جەنۇبقا يانتۇ، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 1.7 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 2.7 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 3.8 كىۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقىي شىمالى ئىچئېرىق يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربى تاشئېرىق يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبى پەي ئالدى بىلەن بازار يېزىسى بىلەن بىر يول ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ، دۆلەت يولى 314 ـ لىنيىسى بازارنى كېسىپ ئۆتىدۇ، جۇغراپىيەلىك ئورنى ئەۋزەل، قاتنىشى قولاي.
قاراقۇرۇم
جۇغراپىيىلىك ئورنى
قاراقۇرۇم تېغى جۇڭگو شىنجاڭ بىلەن كەشمىر ئوتتۇرىسىدىكى بىر يۆنىلىشى  ۋە ھىمالايا تېغى بىلەن پاراللېل بولغان چوڭ تاغ تىزمىسى. شۇنداقلا دۇنيادىكى ئىككىنچى ئېگىز تاغ تىزمىسى. غەربىي شىمال-شەرقىي جەنۇب يۆنىلىشىدە بولۇپ، ھىندىستان بىلەن پاكىستاننىڭ شىمالى ئارقىلىق ئۆتىدۇ.
توقسۇ بازىرى
مەمۇرىي رايونلار
پۈتۈن بازار قارىمىقىدا ئۈچ مەمۇرىي كەنت ( توقسۇ كەنتى، يۇلتۇرز كەنتى، چوڭ كوچا كەنتى )، بازارلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ ئەتراپى؛ ئالتە مەھەللە ئاھالىلەر كومىتېتى ( توقسۇ مەھەللىسى، يۇلتۇز مەھەللىسى، چوڭ كوچا مەھەللىسى، رەستە مەھەللىسى، يېڭىشەھەر مەھەللىسى، ئەتىرگۈل مەھەللىسى )، 96 مەمۇرىي، كارخانا ۋە كەسپىي ئىدارىلەر بار.
قاراقۇرۇم
جۇغراپىيىلىك ئورنى
قاراقۇرۇم تىزمىلىرىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 6000 مېتىردىن ئاشىدۇ، جەمئىي 19 تاغ 7260 مېتىردىن ئارتۇق، تاغ چوققىسىنىڭ ئىگىزلىكى 8 تاغ  7500 مېتىردىن ئارتۇق، بۇنىڭ ئىچىدىكى تۆتى 8000 مېتىردىن ئارتۇق، تاغ چوققىسى ئادەتتە ئۇچلۇق، سىرتقى شەكلى تىك، قارلىق چوققا ۋە غايەت زور مۇزلۇقلار كۆپ. ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئوراپ تۇرغان نەچچە يۈزلىگەن تاش مۇنار ۋە ئۇچلۇق چوققا بار.
ئىقلىم ۋە كىلىماتى
قارا قۇرۇم تېغىدا گورزىنتال كېلىمات پەرقى روشەن بولىدۇ. مەسىلەن ، ھىندى دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىدىكى دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3000 مېتىردىن تۆۋەن بولغان بەزى جىلغىلاردا، يىللىق ھۆل يېغىن مىقدارى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 100 مىللىمېتىرغا يەتمەيدۇ، بۇ يەر قۇرغاق چۆللۈك ئىقلىمىغا تەۋە. چوڭ مۇزلۇق جۇغلانغان رايوندىكى يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 1000 مىللىلېتىردىن يۇقىرى بولىدۇ. قىش ۋە ئەتىيازدا ھۆل-يېغىن مول بولۇپ، غەرب شامىلى ئايلانما ئېقىمى تەسىر كۆرسىتىدۇ، ياز پەسلىدە بەلگىلىك مىقداردا ھۆل-يېغىن بولىدۇ، شەكىللەنگەن ھۆل-يېغىن روشەن، قىش ۋە ئەتىيازنى ئاساس قىلىدۇ.
مەنبە
ئۇيغۇرچە ئىزدە تورى، 30 كۆنەك 2016 ئۇلانمىسى
ئاندوررا كەنتى
left|thumb|250px ئاندوررا كەنتى بولسا ئاندوررا دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، ئاندوررا كەنتىنىڭ 22،884 نوپۇسىبار، 30 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 42.30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 1°30.
ياخشى ئىش قىلىش ۋە ئىشنى ياخشى قىلىش
ئابدۇرېھىم دۆلەت
«ئاللاھ ئىشىڭلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىشىڭلارنى ياخشى كۆرىدۇ» –
-(ھەدىس شەرىف)
ھەدىسلەرنى ئوقۇش بەزىدە خۇددى رەڭگارەڭ گۈل-چېچەك، تۈرلۈك-تۈمەن مېۋە-چېۋىلەرگە تولغان رىۋايەتلەردىكى باغلارنى تاماشا قىلىشقا ئوخشاپ كېتىدۇ. بەزى گۈللەرنىڭ پۇرىقىدىن ئۆزىمىزنى ئالالمىساق، بەزى گۈللەرنىڭ رەڭگىدىن ئەقلىمىز لال بولىدۇ. بەزى مېۋىلەرنىڭ تەمىدىن تىللىرىمىز يېرىلسا، بەزى مېۋىلەرنى جىقراق يەۋالمىغىنىمىزغا پۇشايماندا قالىمىز. بۇ ساناقسىز مېۋە-چېۋىلەرنى بىر-بىرىگە سېلىشتۇرۇپ قايسىسىنىڭ ئەڭ تەملىكى ئىكەنلىكىنى ھېچقاچان بىلەلمەيمىز. ھەر بىرىنىڭ يەنە بىرىگە سېلىشتۇرغىلى بولمايدىغان ئۆزگىچە تەم، ئۆزگىچە پۇراققا ئىگە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىمىز. شۇنىڭغا ئوخشاش ھەدىسلەرمۇ ئۆزىگە خاس مەنىلىرى، گۈزەللىكلىرى، بالاغەت-پاساھەتلىرى بىلەن بىز دۇچ كەلگەن ھەر خىل مەسىلىلەرنىڭ ئاچقۇچىنى، تېپىشماقلىرىمىزنىڭ جاۋابىنى، قىيىنچىلىقلىرىمىزنىڭ چارىسىنى سۇنىدۇ. ئەپسۇسكى، خۇددى بىز باغدىن چىققاندا قويۇپ قويۇشقا قىيالماي ئېلىپ چىققان مېۋىلەرنى ئۆيگە بارغاندا يېيىشنى ئۇنتۇپ بۇزۇپ قويغاندەك، نۇرغۇن ھەدىسلەرنى ئوقۇساقمۇ، يادلىساقمۇ، ھەتتا باشقىلارغا تەكرار-تەكرار ئۆگەتسەكمۇ ھاياتىمىزدا ھەقىقىي يېتەكچى مىزان قىلالمايمىز، شۇ ھەدىسلەرنىڭ روھىنى تۇرمۇشىمىزنىڭ ئەڭ ئىنچىكە ھالقىلىرىغىچە سىڭدۈرەلمەيمىز. ھەدىسلەر دىلىمىزدا، تىلىمىزدا قېلىپ، ئىشىمىزغا كىرەلمەيدۇ.
شۇنى ئېتىراپ قىلىش كېرەككى، «ئىلىم تەلەپ قىلىش بارلىق ئەر-ئايال مۇئمىنلەرگە پەرزدۇر»، «پاكىزلىق ئىماننىڭ يېرىمىدۇر»، «يالغان سۆزلەش، ئامانەتكە خىيانەت قىلىش، ۋەدىسىدە تۇرماسلىق مۇناپىقلىقنىڭ ئالامىتىدۇر»… دېگەنگە ئوخشاش ھەممە ئادەم دېگىدەك بىلىدىغان، مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ناھايىتى كەڭ تارقالغان، ئەمما ئەڭ ئەمەل قىلىنمايۋاتقان نۇرغۇن ھەدىسلەر بار. ھەتتا بۇ ھەدىسلەرنىڭ ئىچىدە بىزلەرنى ھەقىقىي ئەمەل قىلالىساقلا، ياشاۋاتقان كرىزىسىمىزدىن قۇتۇلدۇرالايدىغان ئاجايىپ ئوچۇق مەنىلىك ھەدىسلەر ھەم مەۋجۇتتۇر. مېنىڭ بۇ قىسقىچە يازمامدا ئۇيغۇرلارنىڭ قايتا سەمىگە سالماقچى بولغان ھەدىس يۇقاردىكى < ئاللاھ ھەر قانداق ئىشىڭلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىشىڭلارنى ياخشى كۆرىدۇ>. دېگەن ھەدىستۇر. بۇ ھەدىس مېنىڭ قارىشىمچە تولا ئاڭلىساقمۇ، باشقىلارغا يەتكۈزۈشنى ياخشى كۆرسەكمۇ، ئەمما پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرى تەرىپىدىن ئومۇمىيۈزلۈك ئەڭ ئەمەل قىلىنمايۋاتقان، ئەڭ سەل قارىلىۋاتقان شۇنداقلا ئەمەل قىلمايۋاتقانلىقىمىزنى ھېچكىمگە ئارتىپ قويغىلى بولمايدىغان ھەدىسلەرنىڭ بىرىدۇر.
ئىككىنچى ئاچقۇچلۇق كەلىمە بولسا (اتقن) دۇر. قىسقىچە ئېيتقاندا ئۇنىڭ لۇغەتلەردىكى ئىزاھاتى (احكم صنعه) يەنى، ئىشلارنى پۇختا، مۇكەممەل قىلىش، قۇسۇرسىز، نۇقسانسىز قىلىش مەنىسىدىدۇر. يەنى بىر مەنىسى بىلىش بولۇپ، بۇمۇ نورمال سەۋىيىدىكى بىلىشنى ئەمەس، پىششىق بىلىشنى ئىپادىلەيدۇ. ئەلۋەتتە، مەزكۇر ھەدىس شەرىفتە مۇكەممەل قىلىش، پۇختا قىلىش، ۋايىغا يەتكۈزۈش مەنىسىنى ئىپادىلىگەندۇر. بۇنىڭ مەنىسى تۆۋەندىكى ئايەتتىمۇ ناھايىتى ئوچۇق ئىپادىلىنىدۇ. «تاغلارنى تۇرغۇن ھالەتتە گۇمان قىلىسەن، ھالبۇكى، ئۇلار بۇلۇتتەك چۆگىلەپ تۇرىدۇ، (بۇ) ھەممە نەرسىنى پۇختا ياراتقان ئاللاھنىڭ ھۈنىرىدۇر. ئاللاھ ھەقىقەتەن سىلەرنىڭ قىلمىشىڭلاردىن تولۇق خەۋەرداردۇر»[1]. ئۇشبۇ ئايەت كەرىمدىكى «پۇختا ياراتقان» دېگەن مەنىنى ئىپادىلەشتە دەل «اتقن» كەلىمىسى كەلگەندۇر. ئىبن ئابباس رەھىمەھۇللا بۇ ئايەتنىڭ مەنىسىنى مۇنداق شەرھىلىگەن: «احكم كل شيئ ، احسن كل شيئ خلقه، اوثقه» يەنى ھەممە ئىشنى پۇختا، مۇكەممەل قىلىش، كەم-كۈتىسىز قىلىش، كەم كۈتىسىز ياساش، مۇستەھكەم، مۇكەممەل ياساش مەنىلىرىنى ئىپادىلىگەن. تەبەرى تەپسىرى.
ئىشلارنى باشقىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ياخشى، تېخىمۇ سۈپەتلىك قىلىش ئاللاھ تائالانىڭ بىزدىن كۈتكەن ئەڭ مۇھىم تەلەپلىرىنىڭ بىرىدۇر، ھەتتا ئايەتنىڭ سىياقىدىن بۇنى ھايات ۋە ماماتىمىزنىڭ مەقسىدى دېيىشمۇ مۇمكىن. < سىلەرنىڭ قايسىڭلارنىڭ ئەمەلىنىڭ ئەڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى سىناش ئۈچۈن، ئاللاھ ئۆلۈمنى ۋە تىرىكلىكنى ياراتتى، ئاللاھ غالىبتۇر، ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر>.[2] مۇسۇلمانلار ھاياتنىڭ بىر سىناق ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ، بۇ ئايەت تېخىمۇ ئوچۇق ۋە كونكېرت قىلىپ بۇ سىناقنى چۈشەندۈرۈۋاتىدۇ. يەنى، ھاياتتىن ئىبارەت بۇ ۋاقىتلىق سىناق مەيدانىدا، سىنىلىدىغان نەرسە ئاخىرقى ھېسابتا سىلەرنىڭ ئەمەللىرىڭلاردۇر، ئىش-ھەرىكىتىڭلاردۇر. ئىش-ئەمەللىرىڭلارنىڭ سانى، تۈرى ئەمەس، بەلكى ئۇ ئەمەللەرگە سىڭگەن ئىخلاس ۋە ئەمەللەرنىڭ سۈپىتى تارازىدا ۋەزنلىكتۇر. ئايەتتىكى احسن كەلىمىسى دەل ئەڭ ياخشى دېگەن مەنىدە بولۇپ، بىر تەرەپتىن سېلىشتۇرۇشنى ئىپادىلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈش مەنىسىنى ئىپادىلەيدۇ. يەنى، ئايەت بىزنى ياخشى ئىشلارنى قىلىشتىلا ئەمەس، بەلكى ياخشى ئىشلاردا ئەڭ ياخشى قىلىشنى تالىشىشقا، ياخشى ئۇسۇل، ئۈنۈملۈك يوللارنى تېپىشتا بەسلىشىشكە رىغبەتلەندۈرۈۋاتىدۇ. ئايەت سىلەرنىڭ ئەمەللىرىڭلارنىڭ قايسىڭلارنىڭكىنىڭ ئەڭ كۆپ ئىكەنلىكىنى ئەمەس، بەلكى ئەڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى بىلىش ئۈچۈن سىنىلىسىلەر دەۋاتىدۇ. بىز بۇ يەردە ئەڭ ياخشى كەلىمىسىنى ئەڭ سۈپەتلىك دەپ شەرھىلىسەك خاتالاشقان بولمايمىز.
ئىسلام بىزنى مەيلى دۇنيالىق ئىش-خىزمەت، مەيلى كونكېرت ئىبادەتلەردە چوقۇم باشقىلاردىن ئەڭ ياخشى قىلىشقا، شۇ ئىشنى مەۋجۇد ئىمكانىيەتلەر ئىچىدە ئەڭ ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىشقا بۇيرۇيدۇ. ھەتتا ئايەتنىڭ ئومۇمىي مەنىسىدىن قارىغاندا، ئىشلارنى ئەڭ ياخشى قىلىشنى ھاياتىمىزنىڭ مەقسىدى دېيىشكىمۇ بولىدۇ. مۇنۇ ئايەت بۇ يەكۈنىمىزنى يەنىمۇ كۈچەيتىدۇ < ئىنسانلارنىڭ قايسىسىنىڭ ئەمەلىنىڭ ئەڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى سىناش ئۈچۈن، بىز ھەقىقەتەن يەر يۈزىدىكى شەيئىلەرنىڭ ھەممىسىنى يەر يۈزىنىڭ زىننىتى قىلدۇق>.[3] ئايەتلەردىكى ئەمەل كەلىمىسىنىڭ نوقۇل دىنىي ئىبادەتلەرنىلا كۆزدە تۇتمايدىغانلىقى ئۈستىدىكى ئايەتتىن تېخىمۇ روشەن كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. يەنى، ئاللاھنىڭ زېمىن ئۈستىدىكى زېمىننىڭ زىننىتى قىلىپ ياراتقان نەرسىلەر بىلەن ئىنسانلارنىڭ قايسىسىنىڭ ئەمەلىنىڭ ئەڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى سىناشنىڭ قانداق مۇناسىۋىتى بار؟ مېنىڭچە بۇنى مۇنداق تۆت نۇقتىدىن چۈشەندۈرۈش مۇمكىن. بىرىنچىدىن، ئاللاھ تائالانىڭ زېمىن ئۈستىدە ئىنسانلارغا نېئمەت قىلىپ يارىتىپ بەرگەن نېئمەتلىرىنى تونۇپ، ئاللاھ تائالاغا شۇ نېئمەتلەرگە لايىق تەشەككۈر بىلدۈرەلەمدۇ يوق؟ ئىككىنچىدىن، شۇ نېئمەتلەردىن ئېرىشكەن كۈچنى ياخشى يوللارغا قوللىنامدۇ ياكى يامان يوللارغىمۇ؟ ئۈچىنچىدىن، شۇ نېئمەتلەرنىڭ كەينىدىكى تەبىئەت قانۇنىيەتلىرىنى كۆزىتىپ بايقاپ چىقامدۇ؟ تەتقىق قىلىپ پايدىلىنامدۇ؟ ياكى ئاللاھ يارىتىپتىكەن دەپلا تاشلاپ قويامدۇ؟ تۆتىنچىدىن، ئاللاھنىڭ مۇشۇ نېئمەتلىرىنى ئۇنتۇپ كەتكەن باشقا ئىنسانلارنىڭمۇ سەمىگە سېلىپ، ئاللاھقا مىننەتدار بولۇشقا ئۈندەمدۇ يوق؟ دېمەك، يۇقارقى سوئاللارنىڭ جاۋابى ماھىيەتتە ھەم دىنىي ئىبادەتلەرنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە دۇنيالىق ئىش-ئەمەللەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇشۇ نۇقتىدىن مەزكۇر ھەدىسكە قارىساق مەنە تېخىمۇ روشەن بولىدۇ.ئەسكەرتىش كېرەك بولغان يەنە بىر نۇقتا شۇكى، ھەدىستىكى <ھەر قانداق ئىش> دېگىنىمىزدە ھەرگىزمۇ ياخشى، يامان بارلىق ئىشلارنىڭ كۆزدە تۇتۇلمىغانلىقى ئېنىقتۇر. بەلكى ئىسلام بۇيرىغان، تەشەببۇس قىلغان شۇنداقلا چەكلىمىگەن رۇخسەت دائىرىسىدىكى بارلىق ئىشلارنى كۆرسىتىدۇ. ئىسلام چەكلىگەن گۇناھ ياكى بىھۇدە ئىشلار ئەلۋەتتە بۇنىڭدىن مۇستەسنادۇر. ھەدىستە تىلغا ئېلىنغىنىدەك، «ئاللاھ ياخشى كۆرىدۇ» غان ئىشلارنىڭ مۇقەررەر يوسۇندا ئاللاھنىڭ رۇخسىتى ئىچىدىكى ئىشلاردىن بولۇشى تەبىئىي مەنتىقىلىق تەقەززادۇر، بۇنىڭ ئەكسىچە بولۇشىنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەستۇر.
چۈشەنچىمىزنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئەمدىكى سوئال شۇدۇر: ئۇنداقتا، قانداق قىلغاندا ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلغان بولىمىز؟ ياكى باشقىچە ئېيتقاندا ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈشنىڭ يولى نېمە؟
ساغلام بىر ئېتىقادىي چۈشەنچىگە ساھىب بىر مۇسۇلمان ئاللاھنىڭلا ئىشلارنى ئەڭ مۇكەممەل رەۋىشتە، ئەڭ قۇسۇرسىز، ئەڭ نۇقسانسىز قىلىدىغانلىقىغا شەكسىز ئىشىنىدۇ. چۈنكى، ئاللاھقا ئىمان كەلتۈرۈش قۇرئاندا ئاللاھ ئۆزىنىڭ ئۆزى ھەققىدە بايان قىلغان سۈپەتلىرىگىمۇ ئىمان كەلتۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاللاھ تائالانىڭ قۇدرىتى، ئىلمىنىڭ بارچە مەخلۇقاتنىڭكىدىن ئۈستۈن ئىكەنلىكى، ئاللاھ قىلغان ئىشلارنىڭمۇ مەخلۇقلار قىلغان ئىشلاردىن سان، سۈپەت جەھەتلەردە سېلىشتۇرغۇسىز دەرىجىدە ئۈستۈن بولىدىغانلىقىنىمۇ تەقەززا قىلىدۇ. دېمەك شۇنداق ئېيتىش مۇمكىنكى، ئىشلارنى ئەڭ مۇكەممەل قىلغۇچى زاتنىڭ ئىش قىلىش ئۇسۇلىنى، ياكى باشقىچە ئىپادىلىگەندە، ئىشلارنى قانداق قىلغانلىقىنى ئىنچىكە كۆزىتىش بىلەن بىز ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىشنىڭ يولى ھەققىدە يىپ ئۇچىغا ئېرىشەلەيمىز. ئاللاھمۇ قۇرئان كەرىمدە بىزنى ئۆزىنىڭ ئىش قىلىش تەرزىگە دىققەت قىلىشىمىزغا بۇيرۇپ مۇنداق دەيدۇ «ئۇلار قارىمامدۇكى، تۆگىلەر قانداق يارىتىلدى؟ ئاسمان قانداق ئېگىز قىلىندى؟ تاغلار قانداق تۇرغۇزۇلدى؟ زېمىن قانداق يېيىتىلدى؟».[4] يەنى، ئاللاھ بۇ ئايەتلەردە ناھايىتى ئوچۇق قىلىپ بىزنى تۆگە، ئاسمان، تاغ، زېمىنلارنىڭ ئۆزىگە ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ مۇشۇلارنى قانداق ئۇسۇلدا ياراتقانلىقىغا قارىشىمىزنى بۇيرۇۋاتىدۇ.
ئاللاھ تائالانىڭ ئىشلارنى قانداق رەۋىشتە قىلىدىغانلىقىنى بىلىشنىڭ ئىككى خىل يولى بار. خۇددى جامالىدىن ئافغانى ئېيتقاندەك، ئاللاھ بىزگە ئىككى كىتاب نازىل قىلغاندۇر، بىرى قۇرئان، يەنە بىرى تەبىئەتتۇر. بۇ ئىككى يول دەل مانا مۇشۇ ئىككى ئەسەرنى ئوقۇشتىن ئىبارەت. بىز ئاللاھنىڭ تەڭداشسىز ماھارىتىنىڭ ئەسىرى بولغان تەبىئەت دۇنياسىنىڭ بارلىق تەرەپلىرىنى كۆزىتىش، تەجرىبە قىلىش، تەتقىق قىلىش، توپلىغان ئەۋرىشكە، ئۇچۇرلارنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىش، شۇنداقلا ئانالىز قىلىنىپ پارچىلانغان مەلۇماتلارنى يەنە بىرىكتۈرۈپ سىستېمىلاشتۇرۇش ئارقىلىق ئاللاھنىڭ تەبىئەت ئالىمىنى قانداق ياراتقانلىقىنى، تەبىئەت ھادىسىلىرىنى قايسى ئۇسۇل، شەكىللەردە ۋۇجۇدقا چىقىرىۋاتقانلىقىنى، ھادىسىلەرنىڭ ئاستىدىكى قانۇنىيەتلەرنى قانداق ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى، سەۋەب-نەتىجە زەنجىرىنىڭ قانداق بىرىكتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرەلەيمىز. تەبىئەت دۇنياسىنى ئوقۇش دېگىنىمىز ماھىيەتتە شۇدۇر. تەبىئەتنىڭ ئاللاھنىڭ ئەسىرى ئىكەنلىكىگە ئىشەنگەن بىر ئادەم، تەبىئەتتىكى يەر شارىنىڭ تارتىش كۈچى، يامغۇر يېغىش، شامال چىقىش، پەسىللەرنىڭ ئالمىشىشى دېگەندەك ھادىسىلەردىن تارتىپ، جانلىقلاردىكى مىكرو ئورگانىزىملارنىڭ مىكرو پائالىيەتلىرىگىچە بولغان ھادىسىلەرنىڭ ھەممىسىدىكى قانۇنىيەتنىڭ دەل ئاللاھنىڭ ئىش قىلىش ئۇسۇلىنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. قىسقىچە ئېيتساق، ئالەمنىڭ ماكرو ۋە مىكرو قاتلىمىدا ئىشلەۋاتقان بارلىق قانۇنىيەتلەردىكى ئىشەنگۈسىز ئىنچىكىلىك، مۆجىزىدارلىق، ئاللاھنىڭ ئىشلارنى قىلىشتا ھەقىقەتەن < ۋايىغا يەتكۈزىدىغان> لىقىنى كۆرسىتىشكە يېتىپ ئاشىدۇ. بۇنىڭ مەنىسى شۇكى، ناۋادا ئىنسانلارمۇ ئىشلىرىنى ۋايىغا يەتكۈزمەكچى بولسا، دەل ئاللاھنىڭ شۇ قانۇنىيەتلىرى ئارقىلىق نامايەن قىلغان يۈكسەك ماھارىتىدىن ئۆرنەك ئېلىش، ئىمكانىيەتلىرى ئىچىدە ئۆزىنىڭ بارلىق ئىشلىرىدا تەقلىد قىلىشقا تىرىشىشتۇر. بۇ بايانلىرىمىزدىن شۇنداق خۇلاسە چىقىشى مۇمكىن: تەبىئەت ئالىمى ۋايىغا يەتكۈزۈلگەن بىر نەپس ئەسەردۇر، بۇ ئەسەر قۇدرىتى يېتۈك، ماھارىتى تەڭداشسىز ئاللاھ تەرىپىدىن يارىتىلغاندۇر، ناۋادا ئىنسانلار ئىشلىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلماقچى بولسا، مانا مۇشۇ تەڭداشسىز ئەسەردىن ئۆرنەك ئېلىشى كېرەك، بۇ ئەسەردىن ئۆرنەك ئالغانلىق تېگى-تەكتىدىن ئېيتقاندا ئەسەرنىڭ ياراتقۇچىسى ئاللاھتىن ئۆرنەك ئالغانلىقتۇر.
ئىككىنچى يولنىڭ قۇرئاننى ئوقۇش ئىكەنلىكىنى قەيت قىلغانىدۇق. قۇرئان كەرىمنىڭ نۇرغۇن يەرلىرىدە ئاللاھ تائالا ئۆزىنىڭ كائىناتتىكى تەبىئەت ھادىسىلىرىنىڭ ئەسلىدە ئۆزىنىڭ قۇدرىتىنىڭ ئەسىرى ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇغاق ئىنسانلارنىڭ سەمىگە سېلىش ئۈچۈن قايتا-قايتا تىلغا ئالىدۇ.
«ئاللاھ ئاسمانلارنى تۈۋرۈكسىز ياراتتىكى، سىلەر ئۇنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتىسىلەر، يەر تەۋرەپ سىلەرنى خاتىرجەمسىز قىلمىسۇن دەپ، يەردە تاغلارنى ئورناتتى، زېمىندا تۈرلۈك جاندارلارنى تاراتتى، بۇلۇتتىن يامغۇر سۈيىنى چۈشۈرۈپ، ئۇنىڭ بىلەن زېمىندا تۈرلۈك پايدىلىق ئۆسۈملۈكلەرنى ئۆستۈردۇق»[5].
«بىلمەمسىلەركى، ئاللاھ ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى ھەممىنى سىلەرگە بويسۇندۇرۇپ بەردى. سىلەرگە ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن نېمەتلەرنى كامالەتكە يەتكۈزۈپ بەردى».[6] «ئاللاھنىڭ كېچىنى كۈندۈزگە ۋە كۈندۈزنى كېچىگە كىرگۈزىلىدىغانلىقىنى، كۈن بىلەن ئاينى بويسۇندۇرىدىغانلىقىنى كۆرمەمسەن؟ ھەر بىرى مۇئەييەن مۇددەتكىچە -ئۆز پەلىكىدە- سەير قىلىدۇ. ئاللاھ سىلەرنىڭ قىلمىشىڭلاردىن تولۇق خەۋەرداردۇر». لوقمان 29-ئايەت
«كۆرمەمسەنكى، كېمىلەرنىڭ ئاللاھنىڭ مەرھەمىتى بىلەن دېڭىزدا يۈرۈشى ئاللاھنىڭ سىلەرگە بىر قىسىم دەلىللىرىنى كۆرسىتىشى ئۈچۈندۇر. بۇنىڭدا ھەر بىر سەۋر قىلغۇچى، شۈكۈر قىلغۇچى بەندە ئۈچۈن ھەقىقەتەن ئىبرەتلەر بار»[7].
«ئاللاھ سىلەرنى بىر نەفستىن ياراتتى، ئاندىن ئۇنىڭدىن ئۇنىڭ جۈپتىنى ياراتتى ۋە ھايۋانلاردىن سەككىزنى، سىلەر ئۈچۈن ياراتتى، ئاللاھ سىلەرنى ئاناڭلارنىڭ قارنىدا بىر ھالەتتىن يەنە بىر ھالەتكە تەرەققىي قىلدۇرۇپ، ئۈچ قاراڭغۇلۇق ئىچىدە يارىتىدۇ، ئەنە شۇلارنى قىلىۋاتقان ئاللاھ سىلەرنىڭ رەببىڭلاردۇر»[8].
«سەن بىلمەمسەنكى، ئاللاھ بۇلۇتتىن يامغۇر ياغدۇرىدۇ. ئاندىن ئۇنى يەرگە سىڭدۈرۈپ بۇلاقنى پەيدا قىلىدۇ. ئاندىن ئاللاھ ئۇنىڭ بىلەن رەڭگى خىلمۇخىل زىرائەتلەرنى ئۈندۈرىدۇ. ئاندىن ئۇ قۇرۇيدۇ، ئۇنىڭ سارغىيىپ كەتكەنلىكىنى كۆرىسەن. ئاندىن ئاللاھ ئۇنى شاخ-شۇمبىغا ئايلاندۇرىدۇ، ئۇنىڭدا ھەقىقەتەن ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ئىبرەت بار»[9].
قۇرئاننى ئوقۇپ تۇرىدىغانلار بۇ خىل مەزمۇندىكى ئايەتلەرنىڭ قۇرئاندا ناھايىتى نۇرغۇن ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ. شۇڭلاشقا مۇشۇ ئايەتلەرنى نەقىل ئېلىش بىلەن كۇپايىلىنىمەن. تۆۋەندىكى ئايەتلەر بولسا ئاللاھنىڭ ئۆزىنىڭ ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئايەتلەردۇر:
«ئۇ ھەممە نەرسىنى ئەڭ مۇكەممەل ياراتتى»[10] بۇ ئايەتتە قوللىنىلغان (احسن) ئىبارىسى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىدە چىرايلىق ياراتتى دەپ ئېلىنغان بولۇپ، ئەسلى مەزكۇر كەلىمە ئىپادىلەيدىغان مەنىنى تولۇق ئىپادە قىلالمايدۇ. بۇ كەلىمىنىڭ يىلتىزى ئەسلىدە چىرايلىق، گۈزەل دېگەن مەنىدە بولسىمۇ، احسن شەكلىدە قوللىنىلغاندا ئەڭ مۇكەممەل قىلماق، قىلچە كەم-كۈتىسىز قىلماق دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. گۈزەللىك مۇكەممەللىكنىڭ بىر قىسمىدۇر، ھەممىسى ئەمەس، مۇكەممەللىكتە گۈزەللىك بولىدۇ، ئەمما گۈزەللىكلەردە مۇكەممەللىك بولۇشى ناتايىن. شۇڭلاشقا بۇ ئايەتنى ئۇ ھەممە نەرسىنى ئەڭ مۇكەممەل ياراتتى دەپ ئېلىش تېخىمۇ ئۇيغۇن دەپ قارايمەن. مەن باشتا نەقىل ئالغان ئايەتمۇ دەل مۇشۇ مەنىنى ئىپادىلەيدۇ <(بۇ) ھەممە نەرسىنى پۇختا ياراتقان ئاللاھنىڭ ھۈنىرىدۇر.> نەمل 88-ئايەت. ئۇشبۇ ئايەتتىكى پۇختا يارىتىش كەلىمىسى دەل مۇكەممەل يارىتىش، قۇسۇرسىز يارىتىش مەنىسىدىدۇر. ئۈستىدىكى ئايەتلەردىن مەلۇم بولغىنىدەك، ئاللاھ تائالا ھەم ئۆزىنىڭ ئالەمنى يارىتىشتىكى قۇدرىتىنى، مۇكەممەللىكىنى بىزلەرگە تەكرار-تەكرار ئەسكەرتىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ ئەڭ مۇكەممەل ياراتقۇچى ۋە قىلغۇچى ئىكەنلىكىنى سەمىمىزگە سالىدۇ.
ئاللاھنىڭ ئەڭ مۇكەممەل قىلغۇچى ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، يەنىمۇ بىر قەدەم ئىلگىرىلەپ تېخىمۇ كونكېرت بىر سوئالغا كېلەيلى. ئاللاھ تائالانىڭ ئىشلاردىكى بۇ مۇكەممەللىكىنى ئىشقا ئاشۇرۇشىدا قانداق بىر ئۇسۇل ياكى شەكىل ۋە ياكى بىر يول بار؟ يەنى، ئاللاھ يارىتىش ۋە تەسەررۇپ قىلىش پېئىللىرىنى قانداق ۋايىغا يەتكۈزدى؟ بەلكىم بىز ئاللاھ ھەممىگە قادىر، ھەممىنى بىلىدىغان بىر زات بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئەلۋەتتە مۇكەممەل قىلالايدۇ، بۇنى سوراشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ جاۋابىنى بىلگەن تەقدىردىمۇ بىزگە قانداق بىر ئەمەلىي پايدىسى بار دەپ ئويلىشىمىز مۇمكىن. مېنىڭچە بىز بۇنىڭ جاۋابىنى بىلسەك، ئۈستىدە دەپ ئۆتكەندەك بىزنىڭ ئاللاھتىن ئۆرنەك ئېلىش، ئاللاھنى تەقلىد قىلىشىمىز ئاندىن مۇمكىن بولىدۇ، بىزمۇ ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈشنىڭ يولىنى تېپىۋالالايمىز. قۇرئان كەرىمدە بۇ ھەقتىكى سوئالىمىزغا يىپ ئۇچى بولغىدەك تۆۋەندىكى ئايەتلەر بار.
«قَدْ جَعَلَ ٱللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً» ئايەتنىڭ تەرجىمىسى شۇدۇر: « ئاللاھ ھەقىقەتەن ھەر بىر نەرسە ئۈچۈن مۇئەييەن مىقدار، مۇئەييەن ۋاقىت بەلگىلىدى»[11]. ئايەتتىكى كل كەلىمىسى بارلىق، ھەممە دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئاللاھ ياراتقان جىمى جانلىق، جانسىز ھەممە نەرسىنى كۆرسىتىدۇ. قدر كەلىمىسى بولسا، مۇئەييەن سانلىق قىممەتكە ئىگە مىقدار دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئايەتنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىشلىك بايان قىلىشقا توغرا كەلسە، <ئاللاھ بارلىق نەرسىلەردە مۇئەييەن سانلىق مىقدار قىلدى، بارلىق نەرسىلەرنى مۇئەييەن سانلىق مىقداردا قىلدى، بارلىق نەرسىلەرنى مۇئەييەن سانلىق مىقداردا ياراتتى >دېيىش مۇمكىن. ئاللاھ يەنە مۇنۇ ئايەتتە شۇنداق دەيدۇ <ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا ھەممە نەرسە ئۆلچەملىكتۇر> رەئىد 8-ئايەت. ئەرەپچىسى <وَكُلُّ شَيْءٍ عِندَهُ بِمِقْدَارٍ> يەنى، كۆرگىنىمىزدەك ئايەتنىڭ ئەرەپچىسىدىمۇ مقدار كەلىمىسى قوللىنىلغان بولۇپ، ئاللاھنىڭ نەزىرىدە ھەممە نەرسىنىڭ مۇئەييەن بىر سانلىق قىممىتى، سانلىق مىقدارى، سانلىق ئۆلچىمى باردۇر دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. سۈرە قەمەردىكى مۇنۇ ئايەتمۇ يەنە شۇ مەنىنى ئىپادىلەيدۇ: «إِنَّا كُلَّ شَىْء خَلَقْنَـٰهُ بِقَدَرٍ» يەنى بىز ھەقىقەتەن ھەممە نەرسىنى ئۆلچەملىك قىلىپ ياراتتۇق، بۇ ئايەتنىمۇ ئۈستىدە قەيت قىلغىنىمىزدەك، مۇنداق ئىپادە قىلىشمۇ مۇمكىن: بىز ھەقىقەتەن ھەممە نەرسىنى بەلگىلىك بىر سانلىق مىقداردا، مۇئەييەن بىر سانلىق ئۆلچەمدە ياراتتۇق.
مۇشۇ ئايەتلەر سايىسىدە تەبىئەت دۇنياسىدىكى ھەر قانداق بىر ماددا، بىر جىسىم، بىر ھادىسە، بىر ھەرىكەتكە قارىغىنىمىزدا سانلىق قىممەت بىلەن ئۆلچىگىلى، ئىپادىلىگىلى بولمايدىغان نەرسە يوقلىقىنى بايقايمىز. ( ئەگەر بار دېيىلسە چوقۇم ئۇنى ئۆلچەشنىڭ ئۇسۇلى تېخى كەشپ قىلىنمىغانلىقىدىن بولۇشى يۈكسەك ئېھتىمالدۇر) بولۇپمۇ بۈگۈنكى ئىلىم-پەن يۈكسەك تەرەققى قىلغان دەۋردە بۇنى كۆرۈپ يېتىشىمىز تېخىمۇ ئوڭاي. مەسىلەن: يەرشارىنىڭ ھەجمى، ئايلانمىسى، كۆلىمى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى مۇئەييەن سانلىق قىممەت بىلەن ھېسابلىنالايدۇ؛ سۇنىڭ قايناش ۋە مۇزلاش نۇقتىسى شۇنداقلا مۇزنىڭ ئېرىش نۇقتىسى، ھەر خىل گازلارنىڭ ئېغىرلىقى، ئوخشىمىغان مۇھىتتىكى ئۆزگىرىشلىرىنىڭ ھەممىسىنى مۇناسىۋەتلىك سانلىق مىقدارلار بىلەن ئۆلچىگىلى ۋە ئىپادىلىگىلى بولىدۇ. بىلىمىزكى، ھازىرغىچە بايقالغان خىمىيىۋىي ئېلېمېنتلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۆزىگە خاس سانلىق قىممىتى بار. بىر ماددىنى ئېغىرلىقى، ھەجمى، شەكلى، ماسسىسى، زىچلىقى… قاتارلىق ئوخشىمىغان نۇقتىدىن ئوخشىمىغان سانلىق قىممەتلەر بىلەن ئۆلچەش ۋە ئىپادىلەش بۈگۈن تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ سەۋىيەسىگە ئىگە بالىلارمۇ بىلەلەيدىغان ئاددىي پەننىي ساۋاتلاردۇر. ئەگەر مۇشۇ پېتى ئىنچىكىلەپ مىسال كەلتۈرۈشنى باشلىساق، بۇنداق مىساللارنىڭ چەكسىزلىكىدىن تۈگىتىش مۇمكىن ئەمەس. كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى، بۇ يەردىكى ئەڭ ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم <سان>دۇر.
يۇقىرىدىكى ئايەتلەرنىڭ ئىما-ئىشارىتى ۋە تەبىئەتتىكى شەيئى-ھادىسىلەرنى كۆزىتىشتىن ئالغان خۇلاسىلىرىمىزنى بىرلەشتۈرگىنىمىزدە ئاللاھ تائالانىڭ ئىشلارنى <ۋايىغا يەتكۈزۈش>تىكى ئۇسۇلىنىڭ ئايەتلەردە كۆرسىتىلگىنىدەك، شەيئىلەرنى مۇئەييەن سانلىق قىممەتلەرگە ئىگە قىلىپ يارىتىش ئىكەنلىكىنى بىلەلەيمىز. مەن بۇنى <مىقدارلاشتۇرۇش> دەپ ئاتاشنى تېخىمۇ چۈشىنىشلىك بولىدىكەن دەپ قارىدىم. يەنى، يەكۈن شۇكى، ئاللاھ تائالانىڭ ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈشىدىكى، ئەڭ مۇكەممەل، ئەڭ قۇسۇرسىز قىلىشىدىكى ئۇسۇل ياكى سىر ئۆزى كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك مىقدارلاشتۇرۇشتۇر. بىز بۇنى مۇشۇنداق ئېنىق ئۇقۇملاشتۇرۇپ ئاڭقىرىۋالغىنىمىزدا ئاندىن، ئاللاھنىڭ ئۇسۇلىدىن ئۆرنەك ئېلىش مۇمكىن بولىدۇ. غۇۋا چۈشىنىشلەر ھېچبىر زامان كونكېرت ھەرىكەتلەرگە يېتەكچىلىك قىلالمايدۇ. مۇكەممەللىك تېخىمۇ مۇكەممەلنى تەقلىد قىلىش بىلەن ئاندىن ئىشقا ئاشىدۇ. ئۇنداقتا بىز بۇ يەردە دەۋاتقان مىقدارلاشتۇرۇش زادى قانداق ئۇقۇم؟ بىز ئۇنى ئۆز ئىشلىرىمىزدا قانداق تەدبىقلايمىز؟ ياكى بۇ مىقدارلاشتۇرۇشنىڭ ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىش بىلەن نېمە مۇناسىۋىتى بار؟
يۇقارقى ئايەت ۋە مۇھاكىمىلەردىن ئىشلارنى ئەڭ مۇكەممەل رەۋىشتە قىلىدىغان ئاللاھنىڭ بۇ مۇكەممەل ماھارىتىنىڭ سىرىنىڭ مىقدارلاشتۇرۇشتا ئىكەنلىكىنى بىلىپ يەتتۇق. مۇشۇ ئاساستا داۋاملىق ئىلگىرىلەپ پىكىر يۈرگۈزسەك، ئىنسانلارغا نىسبەتەن بۇ مىقدارلاشتۇرۇشنىڭ ماھىيەتتە دەل ئىلىم-پەننى ئىشلارغا تەدبىقلاشتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەسلىكىدىن ئىبارەت يەكۈنگە تەبىئىي ئۇلىشالايمىز. ئىلىم-پەننىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلىش ئۈچۈن كەسپىي ئاتالغۇ لۇغەتلىرىگە مۇراجىئەت قىلمىساقمۇ، ئۆزىمىزنىڭ كاللىسىدىكى ھازىر مەۋجۇت ئىلىم-پەن ئۇقۇمى ھەققىدە ئويلىنىپ باقساقلا، ئىلىم-پەننىڭ ئۆزىنىڭ بارلىق تارماقلىرىدا (فىزىكا، خىمىيە، بىئولوگىيە، بوتانىكا، ئاسترونومىيە…) باشتىن-ئاخىرى ساننى يادرو، ساننى مەركەز قىلغان بىر بىلىش سىستېمىسى ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتەلەيمىز. ئىلىم-پەننىڭ بارلىق تارماقلىرىدىكى تەتقىقاتلىرى، تەجرىبىلىرى، ھېسابلاشلىرى، ئۆلچەشلىرىدە ماتېماتىكىغا تايانماسلىقى، نەتىجىلىرىنى ماتېماتىكىلىق ئىپادىلىمەسلىكى مۇمكىن ئەمەس، ھەم بىز بىلىمىزكى ماتېماتىكىنىڭ جېنى، يۈرىكى ساندۇر. يەنى، شۇنداق دېيەلەيمىزكى، بارلىق ئىلىم-پەن پائالىيەتلىرىنى پۈتۈن جەريان، باسقۇچلىرىدا سانسىز تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەستۇر.
روشەنكى، ئىلىم پەن ئىنسانلارنىڭ دۇنيانى بىلىشىنى تېخىمۇ يۈكسەك دەرىجىدىكى ئېنىقلىققا، توغرىلىققا ئىگە قىلىشقا بولغان توختاۋسىز ئىزدىنىش ۋە ئۇرۇنۇشلىرىدىن ۋۇجۇتقا كەلگەن ۋە تەرەققىي قىلغان. ئىلىم-پەن بىزنىڭ بىلىشىمىزنى تەخمىن، گۇمان، پەرەزلەردىن مۇمكىنقەدەر ئېنىق، توغرا، سانلىق مىقدارلار بىلەن ھېسابلىغىلى، ئۆلچىگىلى بولىدىغان بىلىش سەۋىيەسىگە يۈكسەلدۈرىدۇ، شۇنداقلا ئىنسانلار مۇشۇ يۈكسەك ئېنىقلىقتىكى بىلىملەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك ساھەلەردىكى ھەرىكەتلىرىمىزگە يېتەكچىلىك قىلىدۇ ۋە بۇ بىلىملەرنى تەدبىقلاش ئارقىلىق ئىشلىرىنىڭ سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ، كۆزلىگەن نەتىجىنى ھەم تېز، ئاسان، تۆۋەن سەرپىياتتا قولغا كەلتۈرىدۇ. بۇ بىلىملەر ئاساسىدا يېڭى تېخنىكا، كەشپىياتلارنى يارىتىپ، ھاياتنى تېخىمۇ قولايلىققا ئىگە قىلىدۇ. پايدىلىنالايدىغان ۋاسىتىلىرىنىڭ تۈرىنى كۆپخىللاشتۇرۇپ سۈپىتىنى يۈكسەلدۈرەلەيدۇ ۋە بۇ ئارقىلىق رەقىبلىرىدىن ئۈستۈن ئورۇننى قولغا كەلتۈرەلەيدۇ. رەقىبلەردىن ئۈستۈن ياكى تۆۋەن بولۇپ قېلىش تېگى-تەكتىدىن ئېيتقاندا تەرەپلەرنىڭ بىلىشنىڭ سۈپىتىگە قويغان تەلىپى ۋە قوللانغان بىلىش ئۇسۇلىدىن كېلىدۇ دېيىش مۇمكىن. يەنى، بىلىشنى مىقدارلاشتۇرالمىغان (باشقىچە ئېيتقاندا ئىلمىي بىلىشتىن يوقسۇل) تەرەپلەر تەبىئىيكى، ھۆكۈم، يەكۈنلەردە تەخمىن، پەرەزلەرگە تايىنىدۇ، شۇنىڭ بىلەن يېتەرلىك دەرىجىدە ئېنىقلىق ۋە توغرىلىققا ئىگە بولمىغان بىلىم ئاساسىدا ھەرىكەت قىلغاچقا، ئىش ئۈنۈمى شۇنىڭغا ماس ھالدا، بىلىشنى مىقدارلاشتۇرۇپ (يەنى ئىلىم-پەننى تەدبىقلاپ) ھەرىكىتىنى جەزمىي بىلىملەر ئاساسىدا ئېلىپ بارىدىغان تەرەپلەردىن سېلىشتۇرغۇسىز دەرىجىدە تۆۋەن، سۈپەتسىز بولىدۇ. بۇنى ھازىرقى دۇنيادىكى ئىقتىسادىي، سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى رىقابەتتىن روشەن كۆرەلەيمىز.