cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئېينىشتىيىننىڭ 9 چوڭ مەخپىيەتلىكى
20-ئەسىرنىڭ 300-يىللىرىدا ئېينىشتىيىن گېرمانىيە ئالىملىرىنىڭ يېڭى تەتقىقات نەتىجىسىدىن پايدىلىنىپ ئاتوم بومبىسى ياساپ چىقماقچى بولغانلىقىنى بىلگەن. «قىيامەت قورالى»نىڭ ناتسىستلارنىڭ قولىدا رېئاللىققا ئايلىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئېينىشتىيىن ئۆزىنىڭ تىنچلىق ئېقىمى پىرىنسىپىنى بىر چەتكە قايرىپ قويغان ھەمدە ۋېنگىرىيە فىزىكا ئالىمى Szilard نى ئىزدەپ بېرىپ، ئۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە فىرانكلىن روزۋېلت زۇڭتۇڭدىن ئاتوم بومبىسى تەتقىقات ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان.
گەرچە ئېينىشتىيىن مانخاتتون پىلانىغا بىۋاسىتە قاتناشمىغان بولسىمۇ، بىراق كېيىن ئۇ ئۆزىنىڭ خىروشىما ۋە ناگاساكىغا تاشلانغان ئاتوم بومبىلىرىنى ياساشتا ئازدۇر كۆپتۇر ئوينىغان رولىدىن ئېچىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇ مۇنداق دېگەن: «ئەگەر مەن گېرمانىيەلىكلەرنىڭ ئاتوم بومبىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ياسىيالمايدىغانلىقىنى بىلگەن بولسام ھەرگىزمۇ بۇ پىلانغا قاتناشمىغان بولاتتىم.» كېيىن ئۇ يادرو قوراللىرىنىڭ قىسقارتىشنى پائال تەشەببۇس قىلدى.
8. ئۇ ۋاپات بولۇش ئالدىدا ئىسرائىلىيەنىڭ زۇڭتۇڭلۇق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئېلىشقا تەكلىپ قىلىنغان
ئېينىشتىيىن يەھۇدىي زېئونىزمچى ئەمەس ئىدى. بىراق ئىسرائىلىيەنىڭ پىرىزدىنتى 1952-يىلى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئىسرائىلىيە ھۆكۈمىتى ئۇنى ئىسرائىلىيەنىڭ 2-نۆۋەتلىك زۇڭتۇڭى بولۇشقا تەكلىپ قىلغان. بىراق 73 ياشلىق بۇ بوۋاي بۇ شان شەرەپنى سىلىق سىپايىلىك بىلەن رەت قىلدى. ئېينىشتىيىن ئىسرائىلىيە باش ئەلچىسىگە يازغان خېتىدە مۇنداق دېدى: «مەن پۈتۈن ھاياتىمدا ئوبيېكتىپ نەرسىلەر بىلەنلا ھەپىلىشىپ كەلدىم. مېنىڭ خەلق ئىشلىرىنى ياخشى بىر تەرەپ قىلىش ۋە ھۆكۈمەتكە رەھبەرلىك قىلىش ئىقتىدارىم ۋە تەجرىبەم ناھايىتى كەمچىل.»
9. ئېينىشتىيىن ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ چوڭ مېڭىسى ئوغرىلانغان
ئۇ 1955-يىلى ۋاپات بولدى. ئۇ ئۆزىنىڭ جەسىتىنى كۆيدۈرۈۋېتىشىنى تەلەپ قىلغانىدى. بىراق ناھايىتى غەلىتە بىر ئىش يۈز بەردى. پىرىنستون ئالىمى توماس شاۋى ئۇنىڭ جەسىتىنى يارغان چاغدا ئۇنىڭ مېڭىسىنى كېسىۋېلىپ ئوغرىلىقچە ساقلاپ قويدى ۋە ئۇنى تەتقىق قىلىپ ئېينىشتىيىننىڭ تەڭداشسىز تالانتىنىڭ سىرىنى ئاشكارىلىماقچى بولدى.
توماس ئېينىشتىيىننىڭ ئوغلىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئالغاندىن كېيىن بۇ چوڭ مېڭىنى پارچىلىدى ھەمدە ئالىملارنىڭ تەتقىقات قىلىشىغا تاپشۇرۇپ بەردى.
1999-يىلى كانادادىكى مەلۇم بىر ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ تەتقىقات ئەترىتى بىر پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدى ھەمدە ئېينىشتىيىننىڭ مېڭە ياپراقچىسىدا غەلىتە ئېرىقچىلار بارلىقىنى بايقىغانلىقىنى، بۇنىڭ چوڭ مېڭىنىڭ ماتېماتىكا ۋە بوشلۇق ئىقتىدارىغا ئالاقىدار قىسمى ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
مەنبە: نۇر تورى
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
تيەنجىن شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px left|thumb|350px left|thumb|350px left|thumb|300px تيەنجىن شەھىرى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، تيەنجىننىڭ 11،519،000 نوپۇسىبار، 979.5 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 117°11، پوقتانومۇرى 300000 - 301900 رايۇننومۇرى 22.
ئېلىخان تۆرە
ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە يەنى 1944–يىلىدىن 1946–يىلى 6–ئايغىچە (ئۈچ ۋىلايەت تەرەپ بىلەن گومىنداڭ ئوتتۇرىسىدا 11ماددىلىق بىتىم تۈزۈلۈپ بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلغىچە) ئۈچ ۋىلايەت ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتىگە ئېلىخان تۆرە رەئىس بولدى. نۇرغۇن كىشى ئېلىخان تۆرىنىڭ كىملىكىنى، قانداق ئىش–پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللانغانلىقىنى ئانچە بىلمىسە كېرەك، مەن بۇ ماقالەمدە ئۆزۈم بىلگەن ۋە ئىگىلىگەن بەزى ماتېرىياللارغا ئاساسەن ئېلىخان تۆرىنىڭ ھايات پائالىيىتىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن.
قەييۇم تۇردى
يازغۇچى ۋە ئەدەبىيات - سەنئەت تەشكىلاتچىسى قەييۇم تۇردى 1937-يىلى قەشقەر شەھىرىدە كىچىك تىجارەتچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، 1946 - يىلىدىن 1951 - يىلىغىچە باشلانغۇچ ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇغان، 1951 - يىلى سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ قانۇن فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1954 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، «شىنجاڭ گېزىتى» دە مۇخبىر ۋە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن، 1961 - يىلى تۆۋەنگە تۆۋەنگە چۈشۈرۈلۈپ، «يەكەن گېزىتى» دە ئىشلىگەن. قەييۇم تۇردى 1979 - يىلىدىن 1981 - يىلىغىچە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولۇپ ئىشلىگەن، 1981 - يىلىدىن 1989 - يىلىغىچە شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ۋە كەسپىي يازغۇچىسى بولغان، 1989 - يىلىدىن تارتىپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى بولۇپ ئىشلىگەن. يولداش قەييۇم تۇردى 1999 - يىلى 9 - ئاينىڭ 4 - كۈنى قاراماي شەھىرىدە يۈرەك كېسىلى سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان. قەييۇم تۇردى ئەدەبىيات ساھەسىگە 1955 - يىلى «شىنجاڭ گېزىتى» دە ئېلان قىلىنغان «ئوراز بوۋا» ناملىق ھېكايىسى بىلەن كىرىپ كەلگەن. ئۇ، شۇنىڭدىن بۇيان ئىزچىل تۈردە پروزا ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ «بەخت يولى»، «زەرەپشان بويىدا»، «گۈلزارلىق ھويلىدىكى كىشىلەر» قاتارلىق ئونىلىغان ھېكايىلەرنى؛ «بوغدا ئاتا»، «ئىنژىنېر ئەلىنىڭ ھېكايىسى»، «يول» قاتارلىق پوۋېستلارنى؛ «قىزىلتاغ ئېتىكىدە»، «سۈزۈك ئاسمان» قاتارلىق رومانلارنى؛ «كۈرەشچان يىللار» (ئۈچ توم)، «جىمجىت جۇڭغارىيە» (ئىككى توم) قاتارلىق ترولوگىيىلەرنى ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇر پروزىچىلىقى ئۈچۈن بەلگىلىك ھەسسە قوشقان. ئۇنىڭ بەزى ئەسەرلىرى ئاپتونوم رايونلۇق ۋە مەملىكەتلىك مۇكاپاتلارغا كۆپ قېتىم ئېرىشكەن ھەمدە باشقا تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان.
جۇ دىۋېن
جۇ دىۋېن.
1948 - يىلى ئامرىكىدا تۇغۇلغان.
1997 - يىلى 49 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتى ئالغان.
قىزىل قان دانىچىلىرى
left|thumb| قىزىل قان دانىچىلىرى بولسا ئانتروپوتومىيە
تېربىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
سۇي چى
سۇي چى
1939 - يىلى خېنەندە تۇغۇلغان. كىيىن ئامرىكا تەۋەلىكىگە ئۇتكەن.
1998 - يىلى 59 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتىنى ئالغان.
داكا
left|thumb|250px داكا ياكى داككا (بېنگالچە: ঢাকা/Dhaka) بولسا بانگلادېش شەھەرلىرىدىن بىرى بولۇپ، 2007 - يىلى 6،737،774 نوپۇسى بار ئىدى، 153.84 كم² كۆلەمگە ئىگە داكا شەھرى شىمالىي كەڭلىك 23.42°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 90°22 جايلاشقان. thumb|300px
شۆلگەي بېزى
شۆلگەي بېزى بولسا ئانتروپوتومىيە
پېشىن نامىزى
پېشىن نامىزى (ئەرەبچە:صلاة الظهر)، قۇياش دەل تىكلىنىپ سەل قىيىلغاندىن كېيىن ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. كۈنلۈك بەش ۋاقىت پەرز نامازنىڭ ئىككىنچىسى.
پېشىن نامىزى پەقەتلا جۈمئە كۈنلىرى جامائەت بىلەن ئادا قىلىنمايدۇ. ئۇ ۋاقىتتا جۈمئە نامىزى ئوقۇلىدۇ.
پېشىن نامىزى 4 رەكئەت ئالدىنقى سۈننەت، 4 رەكئەت پەرز، 2 رەكئەت ئاخىرىقى سۈننەت جەمئىي 10 رەكئەتتۇر.
نىپتۇن(پېلانىت)
left|thumb|300px|نېپتۇن left|thumb|300px|نېپتۇن <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
قۇياش سىستېمىسىدىكى يەتتىنچى پىلانىت
قارالسۇن
bolinatora silofon acestina libro khoribal de malitanas akila de la minitalos agri sofritanis abdellali tati marocin de casa blonka
خاندەمىر
15-ئەسىردە تىمۇرنىڭ ئەۋلادلىرى تەرىپىدىن يارىتىلغان ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي مۇھىت نەتىجىسىدە سەمەرقەند بىلەن ھېرات پەن ۋە مەدەنىيەتنىڭ مۇھىم مەركىزىگە ئايلانغان ئىدى. بۇ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا سەمەرقەندتە تەبىئىي پەن ناھايىتى گۈللەنگەن، كېيىنكى يېرىمىدا بولسا ھېراتتا ئىجتىمائىي پەن ۋە سەنئەت بەكلا تەرەققىي قىلغان. ھۈسەيىن بايقارا ۋە ئۇنىڭغا باش ۋەزىر بولغان ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىدە ھېراتتا 80گە يېقىن ئالىم، ئەدىپ ۋە سەنئەتكار ھەر ساھەدە ناھايىتى قىممەتلىك ئەسەرلەرنى ياراتقان. ئىلمىي، ئەدەبىي، پىكرىي ۋە سەنئەت ئەسەرلىرىنىڭ مەيدانغا كىلىشىدە ئەلىشىر نەۋائى يىتەكچى ۋە ھىمايىچى رول ئوينىغان. ھۈسەيىن بايقارا ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ياردىمى بىلەن ھېراتنى <<شەرقنىڭ فلورىنسىيىسى>>گە ئايلاندۇرغان. كېيىنكى كۈندە غەرپ ئالىملىرى بۇ خىل گۈللىنىش ۋەزىيىتىنى <<تىمورىيلار رۆنېسانسى>> دەپ ئاتىدى. خاندەمىر دەل مۇشۇ مەزگىلدە ھېراتتا يىتىشكەن مەشھۇر تارىخچى.
خاندەمىرنىڭ تولۇق ئىسمى غىياسىددىن ئىبنى ھۇمامۇددىن مۇھەممەد ئىبنى خوجا جەلالۇددىن مۇھەممەد ئىبنى خوجا بۇرھانىددىن خاندەمىر دەپ ئاتىلىدۇ. ئاتا تەرەپتىن شىرازلىق سەييىدلەرنىڭ ئەۋلاتلىرىدىن بولغان خاندەمىر ئانا تەرەپتىن شۇ دەۋردىكى دۆلەت ئادىمى ۋە مەشھۇر تارىخچى مىرخاندنىڭ نەۋرىسى ئىدى، يەنى ئانىسى سەمەرقەندنىڭ ھۆكۈمدارى سۇلتان مەھمۇد مىرزىنىڭ ۋەزىرلىرىدىن بىرى بولغان مىرخاندنىڭ قىزى ئىدى. خاندەمىر 1475-يىلى ھېراتتا تۇغۇلغان. ئۇ چوڭ دادىسى مىرخاندنىڭ يېنىدا ۋە ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ئالاھىدە ھېمايىسى ئاستىدا تەربىيىلىنىپ، ھۈسەيىن بايقارا بىلەن ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىنىڭ ياش ئەدىپ ۋە ئالىملىرىدىن بىرىگە ئايلانغان. چوڭ دادىسى مىرخاند تىمۇرىيلار تارىخى بىلەن دۇنيا تارىخىنى ئەلىشىر نەۋائىنىڭ كۇتۇپخانىسىدا ۋە ئۇنىڭ نازارىتى ئاستىدا يازغىنىدەك، ياش خاندەمىرمۇ مۇشۇ كۇتۇپخانىدا ئۈگىنىش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان. كېيىن ئۇ ھۈسەيىن بايقارانىڭ تەخت ۋارىسى بولغان ئوغلى بەدى ئەل – زامان مىرزىنىڭ قول ئاستىدا خىزمەت قىلغان. 1502-يىلى بۇ مىرزا ئۆزبەكلەرگە قارشى قەنداھار ۋالىسى شاھبەك ئارغۇن بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈش ئۈچۈن خاندەمىرنى ئۇنىڭ ئوردىسىغا ئەلچى قىلىپ ئەۋەتىشنى قارار قىلغان. لېكىن خاندەمىر قەنداھارغا بارغىچە ئۆزبەكلەر ھېراتنى مۇھاسىرىگە ئېلىپ بولغانلىقى ئۈچۈن، ھېرات ئاھالىسى ئۇنى شۇ ۋاقىتتا شەھەر ئامانلىقىنى قوغداشقا مەسئۇل بولغان جىيەنى ئوسمان بىلەن بىرلىكتە ئۆزبەك خانى شەيبانىخاننىڭ قارارگاھىغا سۆھبەتكە ئەۋەتكەن. ئۆزبەكلەر دەۋرىدە خاندەمىر يەنىلا ھېراتتا ياشىغان. بۇ شەھەر 1510-يىلى سەفاۋىيلار قوشۇنى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغاندا، خاندەمىر ئۇلارغا يېقىنلىشىشقا تىرىشقان. لېكىن بۇنىڭ ئانچە ئۈنىمى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ سىياسەتتىن قول ئۈزۈپ، ھېراتنىڭ شەرقىدىكى گارجىستان شەھرىنىڭ پەشت يېزىسىغا قايتىپ كېلىپ، بۇ يەردە تەنھا ياشىغان ۋە ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىدە يازغان ئەسەرلىرىنى تولۇقلاش بىلەن مەشغۇل بولغان.
بەدى ئەل — زامان مىرزا سەفاۋىيلارنىڭ پاناھلىقىغا ئۆتكەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئوغلى مۇھەممەد زامان مىرزا بابۇرنىڭ ياردىمى بىلەن بەلخنى ئۆزبەكلەرنىڭ قولىدىن قايتۇرىۋېلىشقا ئۇرۇنغاندا، خوراساندىكى سەفاۋىيلار ھاكىمىيىتىنىڭ زىيانكەشلىكىدىن قۇتۇلۇش ئارزۇسىدا بولغان خاندەمىرمۇ ئۇنىڭ سېپىغا قوشۇلغان ئىدى. خاندەمىرنىڭ زاماندىشى بولغان ھېراتلىق زەينىددىن مەھمۇد ۋاسىفى <<بەدائى ئەل – ۋەقائى>> دېگەن ئەسىرىدە خاندەمىرنىڭ ھېراتتىن تۇنجى قېتىم ئايرىلىشىنى شۇ ۋاقىتتىكى خوراساننىڭ پىكىر ھاياتىدا كۆرۈلگەن كرېزىسنىڭ ئەلەملىك بىر باسقۇچى سۈپىتىدە خاراكتىرلەندۈرگەن. مەشھۇر فەقىھلەر(قانۇنشۇناسلار)دىن شەمسىددىن مۇھەممەد كۇھىستانى، ئەمدىلا 28ياشقا كىرگەن زەينىددىن مەھمۇد ۋاسىفى ۋە باشقا بىرمۇنچە ئالىم ۋە شائىرلار تىمۇرىيلار دەۋرىدىكى چۈشەنچە ۋە پىكىر ئەركىنلىكىنى تامامەن پىكار قىلغان مۇتەئەسسىپ شىئە ھاكىمىيىتىدىن بىزار بولۇپ، ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ ماۋرەئۈننەھرى ۋە ھىندىستانغا كىتىشنى قارار قىلغان. ئۇلار بىر كارۋان تەشكىللەپ ھېراتتىن ئايرىلغان. ئانجۇي دېگەن يەرگە كەلگەندە خاندەمىر بىر مۇنچە سەپداشلىرى بىلەن بىرلىكتە كارۋاندىن ئايرىلىپ، ھىندىستاندىكى مۇھەممەد زامان مىرزىنىڭ يېنىغا قاراپ يول ئالغان. ۋاسىفى ۋە شەمسىددىن مۇھەممەد كۇھىستانى قاتارلىقلار ئامۇ دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ بۇخاراغا كەتكەن. مۇھەممەد مىرزىنىڭ ئۇرۇنۇشلىرى ھېچ بىر نەتىجە بەرمىگەندىن كېيىن، خاندەمىر يەنە پەشت يېزىسىغا قايتىپ كەلگەن ۋە ئۇ يەردىن ھېراتقا بېرىپ سەفاۋىيلارنىڭ خۇراساندىكى ۋالىسى دۇرمۇشخاننىڭ ھېمايىسىگە ئىرىشكەن. سۈننى مەزھىپىدىكى باشقا ئالىملارغا ئوخشاش خاندەمىرمۇ شىئە مەزھىپىدىكى سەفاۋىيلارنىڭ دىتىغا ياقمىغانلىقى ئۈچۈن، 1527-يىلى ھېراتتىن ئايرىلىپ، شۇ ۋاقىتتا ھىندىستاننى ئىشغال قىلىش بىلەن مەشغۇل بولىۋاتقان بابۇرنىڭ يېنىغا كەتكەن. خاندەمىرنىڭ ھىندىستانغا كېلىشى بابۇر ئۈچۈن ناھايىتى مەمنۇنىيەتلىك بىر ۋەقەگە ئايلانغان. <<بابۇرنامە>> دىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، 1528-يىلى 9-ئاينىڭ 19- كۈنى بابۇر خاندەمىرنى ۋە ھۈسەيىن بايقارا دەۋرىنىڭ مەشھۇر سەنئەتكارلىرىدىن تېپىشماقچى شەھابىددىن بىلەن مۇزىكىشۇناس مىرزا ئىبراھىم قانۇنىنى ئاگرادا قىزغىن قارشى قالغان. <<بابۇرنامە>>نىڭ يەنە بىر يېرىدىكى مەلۇماتتا 1529-يىلى 6-ئاينىڭ 19-كۈنى بابۇرنىڭ خاندەمىر، موللا شەھابىددىن ۋە شەيخ زەينىددىن خۋافى قاتارلىقلارنى بىر يىغىلىشقا چاقىرغانلىقى يېزىلغان. ئۇلارغا ئەۋەتىلگەن مەكتۇپتا مۇنداق بىر بېيىت يېزىلغان:
شەيخ ۋە موللا شەھاب ۋە خاند ئەمىر،
كېلىڭ ئۈچ- ئۈچ، ئىككى – ئىككى، بىر -بىر.
شۇ يىلى بابۇر بېنگالغا يۈرۈش قىلغاندا خاندەمىرمۇ قاتناشقان ئىدى. بابۇر ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن خاندەمىر ھۇمايۇن مىرزىنىڭ يېنىدا تۇرغان ۋە ئۇنىڭ دەۋرىدىكى گۈللىنىش ۋەزىيىتىنى مەدھىيىلەپ <<قانۇنى ھۇمايۇنى>> دېگەن ئەسىرىنى يازغان. بۇ ئەسەرنىڭ بىر نۇسخىسى ھازىر لوندۇندىكى برىتىش مۇزىيىدا ساقلانماقتا. ھۇمايۇن 1534 -يىلى قوزغىغان گۇجارات يۈرۈشىدە خاندەمىرنىمۇ ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ ماڭغان. خاندەمىرنىڭ تەرجىمىھالىغا ئائىت مەلۇماتلارنى بىر يەرگە توپلىغان مۇھەممەد قاسىم ئاستارابادىنىڭ <<تارىخى فىرىشتە>> دېگەن ئەسىرىدىكى بايانلارغا قارىغاندا، خاندەمىر مۇشۇ قېتىمقى ھەربىي يۈرۈشتىن قايتىپ كەلگەندىن 1535-يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ جەسىتى دېھلىدە شەيخ نىزامىددىن بىلەن ئەمىر خۇسراۋ دېھلىۋىنىڭ قەبرىسىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىنغان.
خاندەمىرنىڭ ھازىر بىر نۇسخىسى برىتىش مۇزىيىدا ساقلىنىۋاتقان <<مەئاسىر ئەل – مۇلۈك>> دېگەن ئەسىرى 108ۋاراقلىق بىر كىتاپ بولۇپ، ئۇ دۆلەت ئىدارە قىلىش ۋە سۇلالە ناملىرىنىڭ تەرتىۋى بويىچە تىلغا ئېلىنغان ئۇلۇغ پادىشاھلارنىڭ ھىكمەتلىك سۆزلىرى بايان قىلىنغان بىر ئەسەر ئىدى. رىئېۇ بۇنى خاندەمىرنىڭ تۇنجى ئەسىرى دەپ قارىغان.
1499- 1500-يىللاردا يېزىلغان <<خۇلاسەت ئەل – ئەخبار>> بولسا دۇنيانىڭ قىسقىچە تارىخىدىن ئىبارەت بولۇپ، خاندەمىر بۇنى ئەلىشىر نەۋائىغا بېغىشلىغان. مۇئەللىپ بۇ كىتاپنىڭ مۇقەددىمىسىدە ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ئۆزىنى <<ياش ۋە ئىستىقبالى پارلاق بىر ئالىم>> دەپ ھېمايە قىلغانلىقىنى ۋە ئۇنى ئۆزىنىڭ كۇتۇپخانىسىدا تەتقىقات بىلەن شۇغۇللۇنۇپ، تارىخقا ئائىت ئەسەرلەرنى يېزىشقا تەيىنلىگەنلىكىنى تىلغا ئالغان. ئەسەرنىڭ ئاخىرىدا قوشۇمچە سۈپىتىدە ھېرات شەھرىنىڭ توپوگرافىيىسىگە ئائىت ناھايىتى قىممەتلىك مەلۇماتلار بىرىلگەن. ئا. بېلېنىتسزكى ھېراتنىڭ 14- 15-ئەسىرلەردىكى توپوگرافىيىسىگە ئائىت <<ئەلىشىر نەۋئىنىڭ ئەسەرلەر توپلىمى>> دېگەن ئەسىرىدە بۇ كىتاپتىن پايدىلانغان ئىدى.
خاندەمىرنىڭ يەنە كۇتۇپخانىلاردا نۇسخىلىرى ئۇچرايدىغان <<دۇستۈر ئەل- ۋۇزەرا >> دېگەن كىتابى <<بابۇرنامە>>نىڭ ئاخىرىدا <<دۇستۈر ئەل – ئەنۋار>> دېگەن ئىسىم بىلەنمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. <<مەقارىم ئەل – ئەخلاق>> ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ھاياتىغا ئائىت بولۇپ، ئۇنىڭ برىتىش مۇزىيىدا ساقلىنىۋاتقان بىردىن بىر نۇسخىسى رۇسچىغا تەرجىمە قىلىنىپ، م. ئا. ساليې تەرىپىدىن 1940-يىلى تاشكەندتە نەشىر قىلىنغان.
خاندەمىرنى ئۇلۇغ بىر تارىخچى سۈپىتىدە ئىلىم ساھەسىگە تۇنۇتقان ئەڭ مۇھىم ئەسىرى <<ھەبىب ئەل – سىيەر فى ئەخبارى ئەفراد ئەل – بەشەر>> ناملىق ئومۇمىي تارىخ كىتابىدۇر. ھەر بىرى تۆت قىسىمدىن ئۈچ جىلتلىق قىلىپ يېزىلغان بۇ ئەسەر 1855-يىلى تېھراندا تاش باسمىدا بېسىلغان. 1857-يىلى بومباي ۋالىسى لورد. ژ. ئېلپھىنىستوننىڭ ھېمايىسى بىلەن ئاغا مۇھەممەد ھاشىم كاشانى تەرىپىدىن ناھايىتى ئەستائىدىل ئىشلەنگەن بىر نۇسخىسى ئىنگلىزچە بىر مۇقەددىمە قوشۇپ نەشىر قىلىنغان. ئەسەرنىڭ ئۈچۈنجى جىلتى ئالدىنقى ئىككى جىلتنىڭ بىرلەشمىسىدىنمۇ چوڭراق بولۇپ، ئۇنىڭدا چىڭگىزخاندىن كېيىنكى تۈرك ۋە موڭغۇل تارىخىنى بايان قىلىش بىلەن بىرگە ئىراندىكى شاھ ئىسمائىلنىڭ پائالىيىتى ۋە دەستلەپكى دەۋردىكى سەفاۋىيلار تارىخىمۇ سۆزلەنگەن ئىدى. خاندەمىر بۇ ئەسىرىنى شاھ ئىسمائىل ۋاپات بولغان يىللارغا قەدەر بولغان ۋەقەلەر بىلەن ئاخىرلاشتۇرغان بولسىمۇ، ھىندىستانغا بارغاندىن كېيىن ئۇنىڭغا بەزى مەزمۇنلارنى قوشقان. كىتاپنىڭ تىمورىيلارنىڭ ئاخىرقى دەۋرىدىن بۇرۇنقى دەۋرلىرىگە ئائىت قىسمى چوڭ دادىسى مىرخاندنىڭ، راشىددىننىڭ ۋە ھاپىز ئەبرۇنىڭ تىمورىيلارغا ئائىت ئەسەرلىرىدىن ئېلىنغان بولسىمۇ، تىمۇرىيلارنىڭ ئاخىرقى دەۋرى ۋە سەفاۋىيلار تارىخىغا ئائىت قىسمى تامامەن ئورگىنال ھالەتتە يېزىلغان ئىدى. كىتاپنىڭ كىرىش سۆز خاراكتېرىدىكى بىرىنجى جىلتىدىمۇ خاندەمىر بىزگە مەلۇم بولمىغان بەزى ئەسەرلەردىن پايدىلانغانلىقى مەلۇم. بولۇپمۇ بۇ ئەسەردىكى تىمۇرىيلار ۋە سەفاۋىيلار دەۋرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئىران تەۋەسىدە ياشىغان ئالىم، ئەدىب، شەيخ، ۋەزىر ۋە سەنئەتكارلار ھەققىدە يېزىلغان تەرجىمىھاللار ناھايىتى ئەھمىيەتلىك بولۇپ، شۇ دەۋرنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. شۇڭلاشقىمۇ خاندەمىر بۇنىڭدىن بىر قانچە ئەسىر بۇرۇنلا غەرپلىك شەرقشۇناسلارنىڭ نەزىرىدە ئېتىبارى ئۈستۈن بىر تارىخچى سۈپىتىدە تۇنۇلغان ۋە ئەسەرلىرىمۇ ئىشەنچىلىك ھالدا پايدىلىدىغان ئەسەرلەر قاتارىغا ئېلىنغان. خاندەمىرنىڭ ئەسەرلىرى، ئۇلارنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى مەۋجۇت نۇسخىلىرى ۋە غەرپتە ئۇلاردىن پايدىلىنىپ يېزىلغان ئەسەرلەر ھەققىدە رىئېۇ تەرىپىدىن تەييارلانغان <<برىتىش مۇزىيىدىكى پارىسچە ئەسەرلەر كاتولوگىغا تولۇقلىما>> دېگەن نامدا ئىشلەنگەن بىر تىزىملىكتە مۇھىم مەلۇماتلار ئۇچرايدۇ.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
1950-يىلى غەربى شىمال ياشلار بىرلەشمىسى ۋە ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسى قۇرۇلتىيىغا ۋەكىل بولۇپ قاتناشقان. يىغىندىن كىيىن شىئەن، بېيجىڭ، تىيەنجىن قاتارلىق شەھەرلەردە ئىكىسكۇرسىيىدە بولغان ۋە شۇ يىلنىڭ ئاخىرى ئۈرۈمچىدىكى سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ بىئو- خىميە فاكۇلتپتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1952-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ مەكتەپنىڭ ئۆزىگە تەخسىم قىلىنغان. شۇيىلى جۇڭگۇ كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە ئەزا بولغان. مەكتەپتە بىر تەرەپتىن ئۆسۈملۈكلەر فىزىئولوگىيىسى، ئۆسۈملۈكلەر پاتالوگىيىسى، ھاشاراتشۇناسلىق قاتارلىق دەرىسلەرگە تەرجىمان ئوقۇتقۇچى بولغان. يەنە بىر تەرەپتىن فىزىكا، ماتپماتىكا، بىئولوگىيە، خىمىيە ۋە ئاگرانومىيە سىنىپلىرىغا ماركسىزم ئاساسلىرى پەلسەپە دەرىسلىرىنى ئۆتىگەن.
1953- يىلى ئۇ شىئەندىكى غەربىي شىمال ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ماركسىزم ئاسپىرانتورىيىسىگە ئوقۇشقا ئەۋەتىلىپ بىريىل بىلىم ئاشۇرغان. ئاسپىرانتورىيىنى پۈتتۈرۈپ ئانا مەكتىپىگە قايتىپ كەلگەندىن كپيىن ماركسىزم كافىدىراسىدا پەلسەپە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ بىر نەچچە خىل دەرىس ئۆتكەن ۋە بۇ دەرىسلەرنىڭ دەرىسلىكىنى تۈزۈپ چىققان. بۇ ئىقتىدارلىق ياش ئوقۇتقۇچى 1955- يىلىدىن باشلاپ نەشىر قىلىنغان شىنجاڭ ئىنىستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى(ئۇيغۇرچە نەشرى)نىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى قوشۇمچە ئۈستىگە ئالغان. ئۇنىڭ تەتقىقات ھاياتى ئەنە شۇ يىللاردا رەسمىي باشلانغان. ئۇنىڭ ئىككى تىلدا يازغان ئۇيغۇرخەلقىنىڭ 11-ئەسىردىكى ئىككى بۈيۈك ئالىمى ناملىق ئىلمىي ماقالىسى 1956-يىلى مەزكۇر ئىلمىي ژۇرنالنىڭ خەنزۇچە ھەم ئۇيغۇرچە سانىدا ئېلان قىلىنغان. بۇ شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرى ئارىسىدا قۇتادغۇبىلىك ۋە تۈركىي تىللار دىۋانى تەتقىقاتى ساھەسىدىكى تۇنجى ئىلمىي تەتقىقات ئىدى. ئۇ مۇشۇ ماقالىسى سەۋەبىدىن20يىل ئوڭچى قالپىقى كىيگەن. 1959- يىلى ئۇ پارتىيىدىن خىزمىتىدىن ھەيدەپ چىقىرىلىپ، ئەمگەك بىلەن تەربىيىلەش ئورنىغا ئەۋەتىلگەن.
1961-يىلى ئۇ ئەمگەك بىلەن تەربىيىلەش ئورنىدىن قويۇۋىتىلگەن. ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن1966- يىلى مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى باشلانغانغا قەدەر تۆت يىل جەريانىدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى كۈتۈپخانىسىدا نازارەت ئاستىدا ئىشلىگەن. بۇ جەرياندا ئىلىمخۇمار ئالىم جۇڭگۇنىڭ مەشھۇر كلاسسىك ئەسەرلىرى بولغان ئەلنى ئىدارە قىلىشنىڭ ئۆرنەكلىرىنى، 24تارىخنى، ئەنگلىيە دراماتورگى شپكسپىرنىڭ 36 سەھنە ئەسىرىنى، ھىندىستاننىڭ رامانايا، ماخاپىراتا داستانلىرىنى، سوۋېت ئىتتىپاقىدا نەشىر قىلىنغان 15توملۇق(32كىتاب) دۇنيا تارىخىنى، ئومۇمىي تاڭ نەزمىلىرىنى, بايرۇننىڭ دون جۇئان داستانىنى، ھومېرنىڭ ئىللادا ۋە ئودپسسا داستانلىرىنى، يۇنان ۋە رىمنىڭ ئەپسانە – رىۋايەتلىرىنى، قۇرئان كەرىم، ئىنجىل ۋە تەۋراتنىڭ خەنزۇچە تەرجىمە نۇسخىلىرنى، ئەپلاتۇن، ئارستوتىل ئەسەرلىرىنى، دانتىنىڭ تەڭرى كومىدىيىسى داستانىنى، گومورو ۋە تيەنخەننىڭ تارىخى درامىلىرىنى، ماركىس ئىنگىلىس ئەسەرلىرىنى، نەۋائى، بابۇر، مەشرەپ شېئىرلىرىنى ئوقۇغان ۋە ئۈگەنگەن. ئۇ بۇجەرياندا 30 نەچچە خاتىرە دەپتەرنى ئۆگىنىش خاتىرىسى بىلەن تولدۇرغان. ئۇ مۇشۇ يىللاردا «قارلىق تاغ شەجەرىسى» ناملىق داستان ۋە «سۇمۇرغلار قوشىقى»، «قەدىمكى يىپەك يولى»، «خەن ئوردىسىدا باھار»، «مەلىكە خۇارۇڭ»، «تەڭرىتاغ ناخشىسى»، «دات باسماس قىلىچ»، «پىلە مەلىكىسى» قاتارلىق يەتتە پارچە تارىخىي دراما يپزىپ چىققان. جاۋاھىرۇل ھاقايىق دېگەن ماۋزۇدا قەدىمكى مەركىزى ئاسىيا(بۇ كىتاب1995-يىلىنىڭ بېشىدا 4 -قىتىم تۈزىتىلگەندە ئالىم قەدىمكى تۇران تارىخى دەپ ئاتىغان) ناملىق كىتابنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسىنى قولدىن چىقارغان. يەنە بارماق ۋەزىنلىك بىر تۈركۈم مۇھەببەت لىرىكىلىرىنى يىزىپ چىققان. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن كىيىنكى دەسلەپكى مەزگىلدە ئىزدىنىش ۋە ئىجاد قىلىش روھى كۈچلۇك بۇ ئالىم ناھەقچىلىق قاپلىغان ئاشۇ ئەنسىز يىللاردا پارچە - پارچە يازغان 500 پارچىدىن ئارتۇق رۇبائىيسىنى رەتلىگەن. سەۋدالىق تەئەججۇپنامىسى ( بۈگۈنكى زامان ئەدەبىيات تارىخىمىزدىكى تۇنجى نەسىرلەر توپلىمى) ناملىق لېرىك نەسىرلەر توپلىمىنى تولۇق تاماملىغان.
1978- يىلى پارتىيە 11- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كپيىن، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن سىياسىي جەھەتتە زىيانكەشلىككە ئۇچىرىغان ھەم خاتا ئوڭچى قىلىنغان دېگەن خۇلاسە بىلەن ئاقلانغان ۋە 1980 -يىل ئۇ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا يۆتكىلىپ ئومۇمىي ئىستىتىكا دەرسىنى تەسىس قىلىپ ئۆتۈشكە كىرىشكەن. شۇنىڭدىن كپيىن ئۇنىڭ كىتاب، ماقالە، رۇبائىي، شىئر-غەزەللىرى ئارقا - ئارقىدىن ئىلان قىلىنىشقا باشلىغان. 1986- يىلى ئۇ ياپۇنىيىدە ئىلمىي زىيارەتتە بولۇپ ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يىتۈك قامۇسى- «قۇتادغۇبىلىك» دېگەن تېمىدا لېكسىيە سۆزلىگەن. 1980-يىللاردا ئۇنىڭ200 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالىسى، «ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى 12 مۇقام ھەققىدە»، «شىنجاڭنىڭ تاڭ دەۋرىدىكى ناخشا- ئۇسۇل سەنئىتى»، «فارابى ۋە ئۇنىڭ پەلسەپە سىستىمىسى»، «ئومۇمىي ئىستېتىكا»، «چوغلۇق»، «رۇبائىيات(1)»، «رۇبائىيات(2)»، «قارلىق تاغ شەجەرىسى» قاتارلىق كىتابلىرى نەشىر قىلىنغان. ئۇنىڭ يەنە 1980- يىللاردىن كېيىن ئېلان قىلىنغان « روھنى ساغلاملاشتۇرۇش مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى»، «ھەسەتخورلۇق ھەققىدە ھەسرەتلىك خىياللار»، «ئارىفنامە»، «يىپەك يولىدىكى توققۇز ھېكمەت»، « يىپەك يولىدىكى بىر چوڭ ئىللەت» قاتارلىق بىر قاتار ئىسىل ماقالىلىرى ۋە «سىكتاي- ساك- ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىم- كىچەك مەدەنىيىتىدىكى ئەنئەنىۋى ئىزچىللىق»، «ئۇيغۇر ئەجدادلىرىدا مەي مەدەنىيىتى»، «ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرىكى ۋەكېيىنكى غەربىي يۇرت ئۇسۇل سەنئىتىنىڭ تارىخىي ئۇچۇرى»، « ئەلىشىر نەۋائىنىڭ مەدەنىيەت تارىخىمىزدىكى ئورنى»، «ئون ئىككى مۇقام ۋە نەۋائىخانلىق ئەنئەنىسى»، «نورۇز بايرىمى ۋە ئۇنىڭ تارىخىي قاتلىمى توغرىسىدا»، «ھەقىقەت ئۈستىدە ئىزدىنىش ھەقىقىي تەتقىقاتچىنىڭ بۇرچى» قاتارلىق كۆپلىگەن ئىجتىمائىي مۇلاھىزە ۋە تەتقىقات ماقالىلىرى ئىجتىمائىي ھاياتىمىزنى چۈشىنىشىشتە ۋە مەدەنىيەت تارىخىمىزنى تەتقىق قىلىشتا يېڭى يول ئېچىپ بەردى. ھەقىقەتەنمۇ بۇ مۇنەۋۋەر ئالىمنىڭ ئاشۇ يىللاردا يازغان ۋە تۈزەتكەن «ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى»، «غەربىي يۇرت تاشكىمىر سەنئىتى»، «قۇتادغۇبىلىك خەزىنىسى»، «ئۇيغۇر مۇقام خەزىنىسى»، «سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى» قاتارلىق كاتتا ئەسەرلىرى ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن بىر- بىرلەپ نەشىر قىلىندى. «بالاساغۇننىڭ ئورنى مەسىلىسى ھەققىدە»، «يىپەك يولىدا قايتا ئويلىنىش»، «سوغدىلار ۋە ئۇنىڭ ئېتنىك ۋارىسلىرى توغرىسىدا»، «چىن ۋە ماچىننىڭ جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم دائىرىسى» قاتارلىق نەچچە ئون پارچە ئىلمىي ماقالىسىمۇ گېزىت - ژۇرناللاردا ئىلان قىلىندى. بۇ ئەسەرلەر ئۇيغۇرتارىخى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخى تەتقىقاتىغا يىپيىڭى تۈس قوشقان ئىدى.
ئەپسۇسكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەشھۇر ئالىمى، تالانتلىق ئەدىپى، تۆھپىكار باغۋىنى، مول مىۋىلىك پروفىپسورى ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن ئۆزنىڭ بىر تالاي يازمىلىرىنى، گۈزەل ئارزۇ- ئارمانلىرىنى خەلقىگە قالدۇرۇپ، 1995-يىلى2-ئاينىڭ 27-كۈنى زىققا كېسىلى تۇيۇقسىز قوزغىلىشى سەۋەبى بىلەن62يېشىدا بۇئالەم بىلەن خەيىرلەشتى.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىننىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى
1980-يىللاردا ئۇنىڭ200 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالىسى، "ئۇيغۇر كىلاسسېك مۇزىكىسى 12 مۇقام ھەققىدە"، "شىنجاڭنىڭ تاڭ دەۋرىدىكى ناخشا- ئۇسۇل سەنئىتى"، "فارابى ۋە ئۇنىڭ پەلسەپە سىستېمىسى"، "ئومۇمىي پستپتىكا"، "چوغلۇق"، " رۇبائىيات(1)"، "رۇبائىيات(2)"، "قارلىق تاغ شەجەرىسى" قاتارلىق كىتابلىرى نەشر قىلىنغان. ئۇنىڭ يەنە 1980- يىللاردىن كېيىن ئېلان قىلىنغان: "روھنى ساغلاملاشتۇرۇش مىللەتنى گۆللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى"، "ھەسەتخورلۇق ھەققىدە ھەسرەتلىك خىياللار"، "ئارىفنامە"، "يىپەك يولىدىكى توققۇز ھېكمەت"، "يىپەك يولىدىكى بىر چوڭ ئىللەت" قاتارلىق بىر قاتار ئېسىل ماقالىلىرى ۋە "سىكتاي- ساك- ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىم- كېچەك مەدەنىيىتىدىكى ئەنئەنىۋى ئىزچىللىق"، "ئۇيغۇر ئەجدادلىرىدىكى مەي مەدەنىيىتى"، "ئىسلامىيەتتىن ئىلگىرىكى ۋە كىيىنكى غەربىي يۇرت ئۇسۇل سەنئىتىنىڭ تارىخىي ئۇچۇرى"، "ئەلىشىر نەۋائىنىڭ مەدەنىيەت تارىخىمىزدىكى ئورنى"، "ئون ئىككى مۇقام ۋە نەۋائىخانلىق ئەنئەنىسى"، "نورۇز بايرىمى ۋەئۇنىڭ تارىخىي قاتلىمى توغرىسىدا"، "ھەقىقەت ئۈستىدە ئىزدىنىش ھەقىقىي تەتقىقاتچىنىڭ بۇرچى" قاتارلىق كۆپلىگەن ئىجتىمائىي مۇلاھىزە ۋە تەتقىقات ماقالىلىرى ئىجتىمائىي ھاياتىمىزنى چۈشىنىشتە ۋە مەدەنىيەت تارىخىمىزنى تەتقىق قىلىشتا يېڭى يول ئېچىپ بەردى.
ھەقىقەتەنمۇ بۇ مۇنەۋۋەر ئالىمنىڭ ئاشۇ يىللاردا يازغان ۋە تۆزەتكەن "ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى"، "غەربىي يۇرت تاشكىمىر سەنئىتى"، "قۇتادغۇبىلىك خەزىنىسى"، "ئۇيغۇر مۇقام خەزىنىسى"، "سەۋدالىق تەئەججۇپنامىسى"قاتارلىق كاتتا ئەسەرلىرى ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن بىر- بىرلەپ نەشر قىلىندى. "بالاساغۇننىڭ ئورنى مەسىلىسى ھەققىدە"، "يىپەك يولىدا قايتا ئويلىنىش"، "سوغدىلار ۋە ئۇنىڭ ئېتنىك ۋارىسلىرى توغرىسىدا"، "چىن ۋە ماچىننىڭ جۇغراپىيىلىك ئۇقۇم دائىرىسى" قاتارلىق نەچچە ئون پارچە ئىلمىي ماقالىسىمۇ گېزىت-ژۇرناللاردا ئېلان قىلىندى. بۇ ئەسەرلەر ئۇيغۇر تارىخى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخى تەتقىقاتىغا يىپيىڭى تۈس قوشقان ئىدى.
ئەپسۇسكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەشھۇر ئالىمى، تالانتلىق ئەدىبى، تۆھپىكار باغۋېنى، مول مېۋىلىك پروفېسورى ئابدۇشۆكۆر مۇھەممەد ئىمىن ئۆزىنىڭ بىر تالاي يازمىلىرىنى، گۈزەل ئارزۇ- ئارمانلىرىنى خەلقىگە قالدۇرۇپ، 1995-يىلى2-ئاينىڭ 27-كۈنى زېققا كېسىلى تۇيۇقسىز قوزغىلىشى سەۋەبى بىلەن 62يېشىدا بۇ ئالەم بىلەن خەيىرلەشتى. >br> ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتىنىڭ پروفېسسورى، جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ ئەزاسى، جوڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، مۇقام تەتقىقات ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، غەربىي دىيار سەنئەت تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، يىپەك يولى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئىلمى ئىجادىيىتىنىڭ قىممىتى توغۇرسىدا
يازغۇچى : ﺋﺎﺯﺍﺕ ﺭﻩﮬﻤﯩﺘﯘﻟﻼ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ ( ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯧﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ئۈﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ، ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ، ﺩﻭﻛﺘﻮﺭ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ )
ئالياسكا
شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ئۈچ تەرىپى سۇ بىلەن، بىر تەرىپى كانادا بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. غەربىي شىمالىي 86 كىلومېتر كەڭلىكتىكى بېرنگ بوغۇزى ئارقىلىق رۇسىيە فېدېراتسىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئىلمى ئىجادىيىتىنىڭ قىممىتى توغۇرسىدا
1992 - ﻳﯩﻠﻰ ﺳﯧﻨﺘﻪﺑﯩﺮﺩﻩئۈﺭﯛﻣﭽﯩﺪﻩ خەلقاﺭﺍ ﻳﻪﺭﻣﻪﻧﻜﯩﻨﯩﯔ ئۆﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻧﻠﯩﻜﻰ، ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ - ئاﺳﯩﻴﺎ ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ﻛﯚﯞﺭﯛﻛﯩﻨﯩﯔ ﭘﯜﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺧﻪﻟﻘئاﺭﺍﺩﯨﻜﻰ ﯞﻩ ﺋﯧﻠﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﺸﻼﺭ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﭘﯩﻜﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﺎﻧﺎﺗﻼﻧﺪﯗﺭﺩﻯ. ئۇﻧﯩﯔ ﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﻯ ﺟﺎﻫﺎﻥ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺷﺎﻧﻠﯩﻖ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﻩ _ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩ ﺑﯜﮔﯜﻧﯩﮕﻪ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﻪﺷﺘﻰ، ئۇئەﺟﺪﺍﺩﻻﺭﺩﯨﻦ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﯧﻜﻤﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﺷﯘﯕﻐﯘﺩﻯ، ﻳﯧﯖﻰ ﺗﺎﯕﺪﯨﻦ ﺩﯦﺮﻩﻙ ﺑﯧﺮﯨﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﭘﯘﺭﺳﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﯩﻤﻜﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻠﻪﺭ ئاﻟﯩﻤﯩﮕﻪ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯ ﻗﯩﻠﺪﻯ. << ﻫﻪئە، ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ! ﻧﻪﭼﭽﻪ ئەﺳﯩﺮ < ئەﺳﻬﺎ ﺑﻮﻟﻜﻪﻫﻒ >ﺩﻩﻙ ئۇﺧﻠﯩﻐﺎﻥ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ > ﺭﻭﻫﻰ ئوﻳﻐﺎﻧﺪﻯ. ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ - ئاﺳﯩﻴﺎ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﯩﺪﺍ ﺟﻪﯞﻻﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ > ﺳﯘﻣﺮﯗﻏﻰ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻗﺎﻧﺎﺕ ﻗﺎﻗﺘﻰ. ﺗﺎﺭﯨﺦ ئۆﺯﯨﻨﯩﯔ ئۈﭼﯩﻨﭽﻰ ﺋﯧﺮﺍﺳﯩﻐﺎ ﻗﻪﺩﻩﻡ ﻗﻮﻳﺪﻯ ! >> ﺩﻩﭖ ﻳﺎﺯﺩﻯ. ئاﻟﯩﻢ ﺷﺎﺩﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﺗﻪﻧﺘﻪﻧﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ، << ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺸﯩﻜﻨﻰ ﺳﯩﺮﺗﻘﺎ ﭼﻮﯓ ﺋﯧﭽﯩﯟﯦﺘﯩﺶ، ﻏﻪﺭﺑﺘﻪ ئوﺗﺘﯘﺭﺍ ئاﺳﯩﻴﺎ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ئاﻻﻗﯩﻨﻰ ﺗﻪﺧﯩﺮﺳﯩﺰ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﺵ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﺘﯩﮕﻪ ئۇﻝ ﺳﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯧﯖﻰ ﺷﻪﺭﻕ - ﻏﻪﺭﺏ ئاﻻﻗﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ ئوﺗﺘﯘﺭﺍ ئۆﺗﻜﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ئەﯓ ئاﺧﯩﺮﻗﻰ ﻣﯘﺯ ﻗﺎﺗﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺋﯧﺮﯨﺘﯩﯟﻩﺗﺘﻰ. ﺯﺍﻣﺎﻧﯟﻯ ﺗﺎﺷﻴﻮﻝ، ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ - ئاﺳﯩﻴﺎ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﻳﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﭘﺎئاﻟﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﺸﻰ، ﻫﺎﯞﺍ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﻰ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯧﻠﯧﮕﺮﺍﻑ - ﺗﯧﻠﯧﻜﺲ ئاﻻﻗﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺟﺎﻧﻠﯩﻨﯩﺸﻰ، ﻗﯘﻡ ﺑﺎﺭﺧﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﻏﻪﺭﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﻰ ﺧﺎﺭﺍﺑﯩﻠﯩﺮﻯ ئۈﺳﺘﯩﺪﻩ ﻳﯧﯖﻰ ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻧﺎﻣﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ ! ئاﻟﻪﻡ ﺯﯙﺭﯛﺭﯨﻴﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺷﯘﻧﻰ ﺗﻪﻗﻪﺯﺯﺍ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗﻛﻰ، ﺑﯘ ئۇﻟﯘﻍ ﯞﻩ ﻣﯘﻗﻪﺩﺩﻩﺱ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻳﯜﺯﻟﯩﻨﯩﺸﻨﻰ ﺗﻮﺧﺘﯩﺘﯩﺶ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ ئەﻣﻪﺱ ! >> . ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺳﯘﻣﺮﯗﻍ ﻛﻪﺑﯩﻲ ﻗﺎﻧﺎﺕ ﻗﺎﻗﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﺷﺎﺩﻻﻧﻐﺎﻥ ئاﻟﯩﻢ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻨﯩﯔ، ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ئۆﺯ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﺍﺷﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ، ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﺪﺍ ﻳﯜﺯ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﻣﯘﻣﻜﯩﻨﭽﯩﻠﯩﻜﻰ ﺑﺎﺭ ﭘﯘﺭﺳﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ، ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ، ئۆﺯﮔﯩﺮﯨﺸﻠﻪﺭﻧﻰ ئاﻟﺪﯨﻦ ﻛﯚﺭﯨﺪﯗ، ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﺘﻪ ﻳﯧﯖﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﯧﺮﺍﻏﺎ ﻛﯩﺮﯨﺸﺘﯩﻜﻰ ﺭﻭﻫﯩﻲ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﺯﯙﺭﯛﺭﻟﯩﻜﯩﻨﻰ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻫﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ، ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰ ئۆﺯ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﺍ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﺎﻥ ﭘﺎﺭﻻﻕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ، ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﭘﻪﺧﯩﺮﻟﯩﻨﯩﺸﻰ ﻻﺯﯨﻢ، ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻳﺪﯗ، ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﯩﻨﺪﯗﺭﻣﯩﺴﯩﺪﺍ، ﺟﯘﻏﻼﻧﻤﯩﺴﯩﺪﺍ << ﻣﺎﻱ ﻗﯘﺭﺗﺘﻪﻙ >> ﻟﯚﻣﯜﻟﺪﻩﭖ ﻳﯜﺭﮔﻪﻥ ﺋﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﻤﯘ ﻛﯚﺭﯛﺷﻰ، ﺗﻮﻧﯘﺷﻰ ﯞﻩ ئۇﻧﻰ ﺗﺎﺯﯨﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ، ﺩﻩﭖ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ. << ﻗﻪﺩﯨﺮﻟﯩﻚ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﯨﺸﯩﻢ ! ﺑﯩﺰ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﻫﯧﻜﻤﻪﺕ > ﺑﯩﻠﻪﻥ < ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﻠﻠﻪﺕ >ﻧﻰ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﺘﯜﺭﯛﭖ، ئاﻟﺪﯨﻨﻘﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ئىپتىخارى ﺋﯩﻠﻬﺎﻣﯩﺪﺍ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻧﻮﻣﯘﺱ ﺋﯩﻠﻠﯩﺘﯩﻨﻰ ﺳﯚﻛﯜﺷﯩﻤﯩﺰ، ﺗﺎﺯﯨﻠﯩﺸﯩﻤﯩﺰ ﻻﺯﯨﻢ، ﻫﻪﻗﯩﻘﯩﻲ < ئاﺭﯨﻔﻠﯩﻖ > ( ئوﻳﻐﺎﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻖ ) ﻫﻪﻗﯩﻘﯩﻲ < ئاﺷﯩﻘﻠﯩﻖ > ( ﻛﯚﻳﮕﻪﻧﻠﯩﻚ )ﺗﯘﺭ ! >>
ﻫﯚﺭﻣﻪﺗﻠﯩﻚ ئوﻗﯘﺭﻣﻪﻥ ! ﺳﯩﺰ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺗﺘﯩﻦ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﭙﺘﯩﺨﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﻰ ﯞﻩ ئەﻧﺪﯨﻜﯩﺶ ﻫﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ ﭼﯚﻣﮕﻪﻥ ﺑﯘ ئەﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ئوﻗﯘﻏﺎﻧﻤﯘ ؟ ئەﮔﻪﺭ ئوﻗﯘﻣﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﯖﯩﺰ ئوﻗﯘﯓ، ئوﻗﯘﻏﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﯖﯩﺰ ﻗﺎﻳﺘﺎ ئوﻗﯘﯓ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﺑﯘﻻﺭ ئاﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﻣﯘﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﺍﻧﻪ ﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺟﻪﯞﻫﻪﺭﻟﯩﺮﻯ، ﺧﻪﻟﻘﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺗﻠﯩﻚ ﻛﯚﯕﻠﯩﻨﯩﯔ ﺳﻪﻣﯩﻤﯩﻲ ﺋﯩﺰﻫﺎﺭﯨﺪﯗﺭ. ﺑﯘﻻﺭﻧﻰ ئاﻧﭽﯩﻜﯩﻢ ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻐﯘ، ﺩﻩﭘﻼ ﺗﺎﺷﻼﭖ ﻗﻮﻳﺴﺎﻕ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ. ﺑﯘ ئەﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﻗﯘﺭ، ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﺳﯚﺯ ﯞﻩ ﺟﯜﻣﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ﻳﻮﺷﯘﺭﯗﻧﻐﺎﻥ ﻣﻪﻧﯩﻨﻰ، ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﯞﻩ ﻛﯧﻠﻪﭼﯩﻜﯩﮕﻪ ﻳﯜﺯﻟﯩﻨﯩﭗ ﺗﯘﺭﯗﭖ، ئوﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯚﺭﯛﺷﯩﻤﯩﺰ ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﺯﯙﺭﯛﺭ. ﺑﯩﺰ ئۆﺯﯨﻤﯩﺰﮔﻪ، ئەﺗﺮﺍﭘﯩﻤﯩﺰﻏﺎ ﺯﻩﻥ ﺳﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﻗﺎﻳﻠﻰ، ئوﻥ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯩﻠﻨﯩﯔ ئاﻟﺪﯨﺪﺍ ئاﻟﯩﻢ ﻗﯩﻴﺎﺱ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯩﺸﻼﺭﻏﺎ ﺩﯗﭺ ﻛﯧﻠﯩﯟﺍﺗﯩﻤﯩﺰﻏﯘ ! ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺕ ﯞﻩ ﺭﻩﻫﯩﻤﺴﯩﺰ ﺷﺎﻟﻼﺵ ﺑﯩﺰﮔﻪ ﻳﯧﯖﯩﻠﯩﻖ ئەﻣﻪﺱ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ئاﻟﯩﻢ 80 - ﻳﯩﻠﻼﺭﻧﯩﯔ ئاﺧﯩﺮﻟﯩﺮﯨﺪﺍ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﮕﻪ ﻫﻪﺭ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺳﯩﻴﺎﺳﻪﺕ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯩﺰ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭﻏﺎ ﻳﯚﻟﯩﻨﯩﯟﺍﻟﺴﺎﻕ ﺋﯩﺸﯩﻤﯩﺰ ﭼﺎﺗﺎﻕ، ﻫﻮﺭﯗﻧﻠﯩﺸﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﯩﻤﯩﺰ، ﺷﺎﻟﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﻤﯩﺰ، ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻨﯩﯔ ﺳﯜﭘﯩﺘﻰ ﺗﯚﯞﻩﻧﻠﻪﭖ ﻛﯧﺘﯩﺪﯗ، ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ. ئەﻧﺪﯨﻜﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻴﺘﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﯘﺱ ئۆﺯﻟﻪﺭ ئەﻳﻨﻰ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﻗﯘﻻﻗﻘﺎ ﺧﯘﺷﻴﺎﻗﻤﯩﻐﺎﻧﯩﺪﻯ. ﻣﺎﻧﺎ ﻫﺎﺯﯨﺮ ئاﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﮔﻪ ئوﻗﯘﻏﯘﭼﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ ﺋﯧﺘﯩﺒﺎﺭ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﺘﻰ ﻳﯩﻠﺴﯧﺮﻯ ﺗﻪﯕﺸﯩﻠﯩﯟﺍﺗﯩﺪﯗ. ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﯨﻠﯩﺸﯩﺸﻰ، ﺑﺎﺯﺍﺭ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ئوﻣﯘﻣﯩﻴﯜﺯﻟﯩﻚ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﯘﺷﻰ، ﺑﯩﺰﮔﻪ ﭘﯘﺭﺳﻪﺗﻨﯩﻤﯘ، ﺧﯩﺮﯨﺴﻨﯩﻤﯘ ﺗﻪﯕﻼ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﺪﻯ، ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻨﯩﯔ ﺳﺎﭘﺎﺳﻰ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺟﯩﺪﺩﻯ ئوﻳﻼﻧﻤﯩﺴﺎﻕ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳﯧﺮﯨﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﺪﯗﻕ. ﻣﺎﻧﺎ ﺷﯘ ﺗﺎﭘﺘﺎ ﺑﯩﺰ ئالىمنى ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﺳﯧﻐﯩﻨﯩﻤﯩﺰ. ئۇﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺳﻮﺭﺍﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﻮئاﻟﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ، ﻣﻪﺳﯩﻠﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﺑﺎﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯧﻬ، ﻗﻪﺩﯨﺮﻟﯩﻚ ئۇﺳﺘﺎﺯ ! ﺳﯩﺰﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﺭﯨﯖﯩﺰ ﺧﯧﻠﻰ ئۆﺗﯜﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ئوﺧﺸﺎﻳﺪﯗ.
ئالياسكا
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
دۆلىتى : ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئىلمى ئىجادىيىتىنىڭ قىممىتى توغۇرسىدا
ئاﻟﯩﻢ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﯩﻠﻰ 10 ﻳﯩﻞ ﺑﻮﻻﻱ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﺭﺍﺳﺘﯩﻨﻰ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ئۇﻧﻰ ﻣﯘﺷﯘ 10 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺗﻪﺩﺭﯨﺠﯩﻲ ﺗﻮﻧﯘﺩﻯ، ﺑﺎﺭﻏﺎﻧﺴﯧﺮﻯ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪﻯ. ئۇﻧﻰ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻤﯘ ﺗﻮﻧﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﺭﺍﻕ ﯞﻩ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺩﯗﺭﯗﺳﺮﺍﻕ ﺗﻮﻧﯘﺩﻯ. ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺗﻮﻧﯘﺷﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﺟﯜﻣﻠﻪ ﺳﯚﺯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ، ﻫﻪﻗﯩﻘﯩﻲ ﻣﻪﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ئاﻟﯩﻢ، ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﻤﯩﺰﺩﺍ ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻧﻨﯩﯔ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﭘﻪﻟﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﻟﻪﻟﯩﮕﻪﻥ ئۇﻳﻐﯘﺭ ئاﻟﯩﻤﻰ. ﺑﯩﺮﺍﻕ ئۇ ئەﯞﻟﯩﻴﺎ ئەﻣﻪﺱ، ﻳﻪﻧﯩﻼ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ، ﻳﻪﻧﻰ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻐﺎ ﺧﺎﺱ ﺭﻭﻫ ﯞﻩ ﭘﻪﺯﯨﻠﻪﺗﻠﻪﺭﮔﻪ ﺋﯩﮕﻪ، ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻐﺎ ﺧﺎﺱ ﭼﻪﻛﻠﯩﻤﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﺳﻪﯞﻩﻧﻠﯩﻜﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺧﺎﻟﯩﻲ ئەﻣﻪﺱ ئاﺩﺩﯨﻲ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ. ﺑﯩﺰ ﺑﯘ ئوﻥ ﻳﯩﻠﺪﺍ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻨﻰ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻲ ﺗﺎﺭﺍﺯﯨﻐﺎ ﺳﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﻫﺎﻻﺷﻨﯩﯔ ﺯﯙﺭﯛﺭﻟﯩﻜﯩﻨﻰ، ﭘﻪﻗﻪﺕ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﯨﻼ ﺑﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﻛﺎﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﯩﺴﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ئاﯓ ﺗﺎﻧﺎﺳﯩﭗ ﺑﻮﻻﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪﯗﻕ. ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻫﺎﺭﻣﺎﺱ ﺗﯘﻟﭙﺎﺭﯨﻨﻰ ئۇﻟﯘﻏﻠﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ئۇﻧﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻻﭖ ﭼﯜﺷﻪﻧﮕﻪﻧﻠﯩﻜﯩﺪﯗﺭ. ﺩﯦﻤﻪﻙ، ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﺩﻩ ئۆﺯ ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻮﻧﯘﻳﺎﻟﯩﻐﯘﺩﻩﻙ ﻳﯜﺭﻩﻙ ﺑﺎﺭ، ﻛﯚﺭﻩﻟﯩﮕﯜﺩﻩﻙ ئەﻗﯩﻞ ﻛﯚﺯﻯ ﺑﺎﺭ.
ئالياسكا
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
يەر مەيدانى :بىر مىليون 518 مىڭ كۋادرات كىلومېتر
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئىلمى ئىجادىيىتىنىڭ قىممىتى توغۇرسىدا
ﺑﯘ 10 ﻳﯩﻠﺪﺍ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ئوﺭﮔﯩﻨﺎﻝ ﻫﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ئەﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﺪﻯ. ﺑﯘﻧﻰ ئەﻟﯟﻩﺗﺘﻪ ﻫﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻤﯩﺰ ﯞﻩ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﺎﺭﯨﺘﯩﭗ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﺋﯩﻤﻜﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ، ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﺳﻪﭘﺪﺍﺵ، ﺷﺎﮔﯩﺮﯨﺘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻳﺎﺭﺩﻩﻣﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ئاﻳﺮﯨﭗ ﻗﺎﺭﯨﻐﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ، ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﺑﯘ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﻪ ﺭﻩﻧﺎ ئاﭘﭙﺎﻱ ( ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﺭﻩﭘﯩﻘﯩﺴﻰ )ﻧﯩﯔ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ ﺗﯩﺮﯨﺸﭽﺎﻧﻠﯩﻘﻠﯩﺮﻯ ئاﻻﻫﯩﺪﻩ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ئەﺭﺯﯨﻴﺪﯗ. ﺭﻩﻧﺎ ئاﭘﭙﺎﻳﻨﯩﯔ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻨﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ _ ئەﯓ ﻳﺎﺧﺸﻰ ئەﺳﻠﻪﺵ ﯞﻩ ﺳﯧﻐﯩﻨﯩﺶ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ئۇﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻘﯩﮕﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﺪﯗﺭ. ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﭘﯜﺗﻜﯜﻝ ئەﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻜﻪ ﺗﻪﻗﺪﯨﻢ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ _ ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﭼﯩﺮﯨﻘﯩﻨﻰ ئەﯓ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﻳﺎﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯗﺭ.
ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﺋﯩﺸﻜﺎﺑﻼﺭﺩﺍ ﺳﺎﻗﻼﯞﻩﺭﻣﻪﻱ، ئۇﻻﺭﻧﻰ ئوﻗﯘﭖ ئۈﮔﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭﻏﺎ، ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺳﯚﻳﯩﺪﯨﻐﺎﻥ - ئەﺗﯩﯟﺍﺭﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭﻏﺎ ﺑﯧﺮﯨﺶ، ﻫﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ئوﻗﯘﻏﯘﭼﻰ، ئاﻣﻤﺎ ئەﺗﯩﻜﻰ ﺋﯩﺰ ﺑﺎﺳﺎﺭ ئاﻟﯩﻤﻼﺭﻏﺎ ﺗﯘﺗﻘﯘﺯﯗﺵ _ ﺑﯘ ﺑﻪﻛﻤﯘ ئاﻗﯩﻼﻧﯩﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻛﯩﺸﯩﻨﻰ ﺳﯚﻳﯜﻧﺪﯛﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﺗﺎﻟﻼﺵ. ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ ﻣﻪﻧﭙﻪئەﺗﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﻰ ئۆﺭﻟﻪﭖ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﯨﻲ ﻫﯧﺴﺎﺑﺎﺕ ﻛﯜﭼﯩﻴﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﻛﯜﻧﺪﻩ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻏﺎ ﺳﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺩﻩﺳﻤﺎﻳﻪ ﯞﻩ ﻛﯧﻠﯩﺸﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺩﺍﺭﺍﻣﻪﺕ ﺋﯧﻬﺘﯩﻤﺎﻟﺪﯨﻦ ﻫﺎﻟﻘﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﺸﻰ ئاﺳﺎﻥ ئەﻣﻪﺱ. ﻗﯩﺴﻘﯩﺴﻰ، ﺑﯘﻣﯘ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯘﻕ. ﻣﻪﻥ ﺑﯘ ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯘﻗﻘﺎ ئاﭘﯩﺮﯨﻦ ﺋﯧﻴﺘﯩﻤﻪﻥ.
ئالياسكا
جۇغراپىيىلىك ئورنى
3پارچەئالياسكاشىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ئۈچ تەرىپى سۇ بىلەن، بىر تەرىپى كانادا بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. غەربىي شىمالىي 86 كىلومېتر كەڭلىكتىكى بېرنگ بوغۇزى ئارقىلىق رۇسىيە فېدېراتسىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. ئالياسكا بىلەن ئا ق ش نىڭ چوڭ قۇرۇقلۇق قىسمى دېڭىز ۋە ھاۋا يوللىرى ياكى كانادادىن ئۆتىدىغان تاشيوللار ئارقىلىقى باغلىنىپ تۇرىدۇ.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئىلمى ئىجادىيىتىنىڭ قىممىتى توغۇرسىدا
ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ئاﺑﺪﯗﺷﯜﻛﯜﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺌﯩﻤﯩﻨﮕﻪ ئوﺧﺸﺎﺵ ﺗﯚﻫﭙﯩﻜﺎﺭﻻﺭﻏﺎ ﻣﯘﻫﺘﺎﺝ. ﻳﻪﻧﻪ ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﯞﺍﺭﯨﺴﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﯩﯔ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺭﻩﻧﺎ ئاﭘﭙﺎﻳﻐﺎ ئوﺧﺸﺎﺵ ﭘﯩﺪﺍﻛﺎﺭﻻﺭﻏﯩﻤﯘ ﻣﯘﻫﺘﺎﺝ. ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻤﯩﺰ، ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﺎئاﺭﯨﭙﯩﻤﯩﺰ ﯞﻩ ﺗﻪﻟﻤﯜﺭﯛﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ئوﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻛﯚﭖ ﺳﺎﺧﺎﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻗﻮﻟﻼﺭﻏﺎ ﻣﯘﻫﺘﺎﺝ. ﺑﯩﺰ ﻣﯘﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﻛﯚﺭﯛﻧﯜﺷﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻛﯚﭖ ﻛﯚﺭﯛﺷﻨﻰ ئۈﻣﯩﺪ ﻗﯩﻠﯩﻤﯩﺰ.
ئەسەرلىرى
سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى
كاككۇكنامە
مارجاننەمە
سۇمۇرغنامە
جاھاننەمە
ئۇلۇغ قانال
«ئىنسان قەلبىنىڭ ئىنژىنىرلىرى» ۋە تارىخىي يىراقنى كۆرمەسلىك
ئائىلە
ئۆزلۈك ئەينىكى
«ۋەتەن» دىگەن نىمە ؟
ﻳﯩﭙﻪﻙ ﻳﻮﻟﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﯨﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ
قالغان ئەسەرلىرىنىئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرى دېگەن تۈردىن كۆرگەيسىز. .......................................
سايباغ يېزىسى (كونا شەھەر ناھىيىسى)
سايباغ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا.
چەكمەن
چەكمەن يەرلىك ئۇسۇلدا توقۇلىدىغان بىر خىل رەخت، چەكمەن ئاساسلىقى تۆگە يۇڭىنى خام ئەشيا قىلىدۇ. چەكمەن توقىلىدىغان يۇڭ پاكىز تازىلىنىپ، ئىنچىكە ئىگىرىلىپ چىقىرىلىدۇ. يىپ تەخلىنىپ بولغاندىن كېيىن چەكمەن توقۇيدىغان ئۇستىلار ياز كۈنلىرى سالقىن جاينى تاللاپ يىگىرمە مېتىر كەلگىدەك يەرگە ئىككى قوزۇق قېقىپ، يىپنى ئۇنىڭغا يۆرگەيدۇ، ئاندىن قىرىق سانتىمېتىر كەڭلىكتە تاختاينى موكا ئورنىدا ئىشلىتىپ، قىلىچ شەكىللىك يەنە بىر تاختاي بىلەن چىڭداپ چىقىدۇ.
1- مىزان
1- مىزان ياكى 1- سېنتەبر ۋە ياكى 9- ئاينىڭ 1- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 244. (كەبىسە يىللارى 245.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 121 كۈندۇر.
ئەسر نامىزى
ئەسر نامىزى (ئەرەبچە:صلاة العصر)، قۇياش قېيىلىپ، شەيئىلەرنىڭ سايىسى ئۆزىنىڭ سايىسىنىڭ ئىككى ھەسسى سەل قىيىلغاندىن كېيىن ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. كۈنلۈك بەش ۋاقىت پەرز نامازنىڭ ئۈچىنچىسى.
ئەسر نامىزى ئەھلى سۇننە ۋەلجامائەگە كۆرە، ھەر يىلى ھەج مەزگىلىدە ئۈچ كۈن پېشىن نامىزى بىلەن قوشۇپ جەم قىلىپ ئوقۇلىدۇ. سەپەردىمۇ شارائىتقا قارىتا جەم قىلىپ ئوقۇشقا بولىدۇ.
ئەسر نامىزى 4 رەكئەت پەرز بولۇپ، 4 رەكئەت ئالدىنقى سۈننەت ناماز تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
مىراس
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
<مىراس> - خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى پەسىللىك ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى خەلق ئېغىز ئەدەبىيات - سەنئەتچىلىرى جەمئىيىتى باشقۇرىدۇ، <مىراس> ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. 1980 - يىل 1 - ئايدا قەرەلسىز نەشر قىلىنشقا باشلاپ، ئىچكى قىسىمدا تارقىتىلغان. بۇ ژۇرنال 1983 - يىلى نەشر قىلىنشتىن توختاپ قېلىپ، 1991 - يىلى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن، ھازىر قەرەللىك، ئاشكارا تارقىتىلىدۇ. بۇ ژۇرنالدا خەلق داستانلىرى، خەلق چۆچەكلىرى، خەلق رىۋايەت - ئەپسانىلىرى، لاپ - لەتىپىلەر، خەلق قوشاقلىرى قاتارلىق خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنىڭ ھەممە ژانىرلىرى ئېلان قىلىنىپ تونۇشتۇرۇلىدۇ، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ھەققىدە يېزىلغان ئىلمىي ماقالىلەر ئېلان قىلىنىدۇ، قىسمەن تەرجىمە ئەسەرلەر، نەزەرىيۋى ماقالىلەر تەرجىمە قىلىنىپ بېرىلىدۇ.
قۇرتۇلۇش مارشى
ئىستىقلال مارشى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Istiqlal Marshi) بولسا 1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۆلەت مارشى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
ھۆججەت: Qurtulush Yolida.webm
تارىخى
1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۆلەت مارشى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
سۆزى
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىكى تەتقىقاتچىلار 2018-يىلى 12-نويابىر تۆۋەندىكى ئىستىقلال مارشىنىڭ نۇسخىسىنى قوللىنىش ھەققىدە قارار ئالغان.
ئۇيغۇر ئاكادىمىيىسىنىڭ تور بېكىتىدە مۇراسىملاردا ئىشلىتىش قولاي بولسۇن ئۈچۈن تۆۋەندىكى نۇسخىسى بېرىلگەن:
ئاھاڭ
ئىستىقلال مارشى ھازىر نەچچە خىل ئاھاڭلاردا ئېيتىلىپ كېلىنمەكتە.
ئوخشىمىغان نۇسخىلىرى
ھازىرغىچە ئاساسلىق 5 دانە كەڭ قوللىنىلغان نۇسخىلىرى بار بولۇپ...
گاۋ شىڭجىيەن
گاۋ شىڭجىيەن.
1948 - يىلى جىياڭشىدا تۇغۇلغان. ئۇ مۇكاپات ئالغان يىلى فرانسىيە تەۋەلىكىگە ئۇتكەن.
2000 - يىلى 52 يېشىدا نۇبىل ئەدىبىيات مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن.
دۆڭچە مېڭىنىڭ ئاستى
دۆڭچە مېڭىنىڭ ئاستى بولسا ئانتروپوتومىيە
ياخشىلار باغچىسى
thumb|«ياخشىلار باغچىسى»نىڭ ئەرەبچە نەشرى|199x199px ياخشىلار باغچىسى (رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين)؛ ھەدىس ئالىمى ۋە فەقىھ ئىمام مۇھيىددىن نەۋەۋىي تەرىپىدىن بىر مۇسۇلماننىڭ كۈندىلىك ھاياتىغا ئالاقىدار ئەقىدە، ئەخلاق، مۇئامىلە ۋە ئايەت ۋە ھەدىسلەر توپلانغان ئەسەردۇر.
ھ. 670 / م. 1272 - يىلى تاماملانغان ئەسەر 19 بۆلۈم، 372 باب ۋە 1905 ھەدىستىن مەيدانغا كەلگەن.
ئىمام نەۋەۋىي بەزىدە ساھابە كىراملارنىڭ سۆزلىرىنىمۇ كەلتۈرگەن، بەزى ھەدىسلەرنىڭ سەنەدلىرىگە باھا بەرگەن، بەزى راۋىيلارنىڭ ئىسم - كۇنيىتى ھەققىدە چۈشەنچە بەرگەن ۋە بەزى ناتونۇش سۆزلەرنى ئىزاھلىغان.
بۇ قىممەتلىك ئەسەر ھەدىس شەرىفلەرنىڭ سۈزمىسىدىن ئىبارەت بولۇپ، كەڭ خەلق ئاممىسى ئۈچۈن يېزىلغان بولغاچقا، ئىسلام دۇنياسىدا ئەڭ كۆپ تارقالغان ۋە ھەر ئۆيدە بىردىن ساقلىنىپ ئوقۇلغان پايدىلىق كىتابلارنىڭ بېشىدا كېلىدۇ.
ئەرمېنىيە
پۇلى:
دەرھەم. 2006-يىلى 414.69دەرھەم = بىر دوللار، 2004-يىلى 533.45دەرھەم = بىر دوللار، 2002-يىلى573.35 دەرھەم = بىر دوللار. ئىقتىسادى: ئارمېنىيە مۇستەقىل بولۇشتىن بۇرۇن سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ رەڭلىك مېتال ۋە ئېلىكتىر ئېنىرگىيىسىنى نۇقتىلىق تەرەققى قىلدۇرغان رايونى ئىدى، مۇستەققىل بولغان دەسلەپكى يىللاردا ئۇرۇش ۋە خوشنا ئەللەرنىڭ ئىمباگوسى تۈپەيلى ئارمېنىيە ئىقتىسادى ۋەيران بولۇش گىرداۋىغا بېرىپ قالغان ئىدى. كېيىن دۇنيا بانكىسىنىڭ قەرز پۇلى بىلەن دۆلەت ئىقتىسادى تەرتىپكە چۈشتى. ھازىر ئارمېنىيەنىڭ دۆلەت قەرزى بىر مىليارت دوللاردىن ئاشىدىغان بولۇپ، دۇنيا بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تاشقى قەرزى ئەڭ يۇقىرى دۆلەت ھىساپلىنىدۇ. 2006 -يىلى ئارمېنىيەنىڭ ئۇمۇمىي مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 6مىليارت 600مىليون دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 5مىڭ400 دوللار توغرا كەلگەن. ئارمېنىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 10%دىن يۇقىرى بولۇۋاتىدۇ.
دۆلەت بايرىمى: (1991-يىلى)9ئاينىڭ 21-كۈنى، ئارمېنىيەنىڭ مۇستەقىل بولغان كۈنى ۋاقىت رايونى :(شەرقى3- ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى:
left|thumb|200px
left|thumb|200px ئارمېنىيە ئەسلىدە تۈركلەرنىڭ ئانا ماكانى بولۇپ مىلادىدىن بۇرۇنقى 20-ئەسىردە دون دەريا بويلىرىدىن كەلگەن ھىندى ياۋروپا قان-سېستىمىسىدىكى ئارىئانلار بۇ يەردە ئولتۇراقلىشىش رۇخسىتىنى ئالغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 10-ئەسىردە يەھۇدى ئىمپىرىيىسىنىڭ زىمىنى بولغان، مىلادىدىن بۇرۇنقى 9-ئەسىردىن 6-ئەسىرگىچە مۇستەققىل ئۇرادۇ پادىشاھلىقى قۇرۇلغان، 6-ئەسىردىن كېيىن ئىران ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان، مىلادىدىن بۇرۇنقى 331-يىلى ئىسكەندەر ماكىدونىسكى تەرپىدىن ئىشغال قىلىنغان ۋە خىرىستىان پروۋسلاۋ دىنىغا ئېتىقاد قىلغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 190-يىلى ئەرمەنلەر قۇدرەتلىك ئارتاش پادىشاھلىقىنى قۇرغان ۋە مىسىرغىچە بولغان زىمىننى ئىشغال قىلىپ غەربى ئاسىيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك دۆلەتكە ئايلانغان. مىلادىدىن كېيىن شەرقى رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان، مىلادى 64-يىلى رىم ئىمپىرىيىسىگە بېقىندى ئارشاكۇن پادىشاھلىقى قۇرۇلغان ، مىلادى 224-يىلى ئەرمەنىيە ئىران ساسانىلار خانلىقىغا بېقىندى بولۇپ قالغان ، مىلادى 301-يىلى ئەرمەن پادىشاھى تىرىدات（Trdat III）خرىستىان دىنى پروۋىسلاۋ مەزھىبىنى دۆلەت دىنى قىلىپ دۇنيادىكى تۇنجى يەككە دىنلىق دۆلەت بولۇپ قالغان. مىلادى 405-يىلى ئەرمەن يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. مىلادى428-يىلى ئارشاكۇن پادىشاھلىقى ساسانىلار پادىشاھلىقى تەرىپىدىن يوقىتىلغان. مىلادى 680-يىلى ساسانىلار ئىمپىرىيىسى ئەرەپ ئىسلام ئىمپىرىيىسى تەرىپىدىن يوقىتىلغان، ئەرمەنلەر ئىسلام ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان، مىلادى 885-يىلى ئەرمەن قەھرىمانى ئاشوت （Ashot I）مۇستەقىللىق ھەركىتىگە يېتەكچىلىك قىلىپ، باگراتون （Bagratunian）پادىشاھلىقىنى قۇرغان. 1064-يىلى شەرقى رىم ئىمپىرىيىسى ئەرمەن پادىشاھلىقىنى بېسىۋالغان مىلادى 1071يىلىدىن كېيىن ئەرمەن دۆلىتى سالجۇق تۈركلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان. بىر قىسىم كۆچمەن ئەرمەنلەر ھازىرقى سۈرىيەنىڭ دېڭىز بويى رايونىدا رۇبىنىئان پادىشاھلىقىنى قۇرۇپ ئەھلى سەلىبنىڭ ئىتىپاقدىشىغا ئايلانغان. 1375-يىلى ئوسمان ئىمپىرىيىسى رۇبىنىان پادىشاھلىقىنى يوقىتىپ ئەھلى سەلىپنىڭ قۇرۇقلۇقتىكى ئىتىپاقدىشىنى يوقاتقان. 1730-يىلىدىكى نەخىۋان ئۇرۇشىدىن كېيىن ئىراننىڭ ئۆلكىسىگە ئايلانغان، 1828-يىلى چاررۇسىيە ئىمپىرىيىسى ئەرمەنىيەنى ئىراندىن تارتىۋالغان. 1918-يىلى ئەرمەنلەرنىڭ داشناق زۇردىيۇن پارتىيىسى مۇستەققىل جۇمھۇرىيەت قۇرغان، 1920-يىلى ئەرمەنىيە سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ ئىتىپاقداش جۇمھۇرىيىتىگە ئايلانغان. دەل مۇشۇ مەزگىلدە تۈركىيە تەۋەسىدە ئازاربەيجان بىلەن تۈركىيىنى ئېتنىك جەھەتتىن تۇتاشتۇرۇپ ئپانتۈركىزىمغا يول ئېچىش تەشەببۇسى ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ بىر يېرىم مىليۇن ئەرمەن قىرغىن قىلىنغان. 1991-يىلى سوۋېت ئىتىپاقى پارچىلىنىپ ئەرمەنىيە مۇستەققىل بولغان 1995-يىلىدىن كېيىن ئەزەربەيجاندىكى ئەرمەنلەر ئولتۇراقلاشقان رايون تاغلىق -قاراباغ )ناگورنو قاراباخ( نى تالىشىش ئۇرۇشىنى قوزغىغان. ئەرمەنىيە زىمىنى ئىگىزلىك ۋە تاغلاردىن شەكىللەنگەن، ھۆل يېغىنى مۇۋاپىق مۆتىدىل بەلباغقا تەۋە بولۇپ،15% ئورمانلىق.2% تېرىلغۇ يەر. تۇپراق ئۈنۈمدارلىقى بىر قەدەر يۇقىرى، كان بايلىقى مول. ئارمېنىيەدە ئاھالىنىڭ ئۈچتىن بىرى دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. 2006-يىلى ئارمېنىيەنىڭ ئىقتىسادىدا يېزا ئىگىلىك كىرىمى 18%،سانائەت42%، مۇلازىمەت 40%نى ئىگەللىگەن بولۇپ -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 600مىڭ ، يانپون ئابونتى 320مىڭ بولغان، ئىنتېرنېت ئابونتى150مىڭ بولغان.
شام نامىزى
شام نامىزى (ئەرەبچە:صلاة المغرب‎‎)، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ھەر كۈنى قۇياشنىڭ پېتىشىدىن كېيىنلا ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. كۈنلۈك بەش ۋاقىت پەرز نامازنىڭ تۆرتىنچىسى. ئىسلامىي تەقۋىم بويىچە بىر كۈننىڭ تۇنجى نامىزى.
شام نامىزى كۆپىنچە 3 رەكئەت پەرز، 2 رەكئەت ئاخىرىقى سۈننەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. پەرزدىن بۇرۇن 2 رەكئەت نەڧلە، ئاخىرىقى سۈننەتتىن سوڭرە 2 رەكەتتىن 6 رەكئەتكىچە نەڧلە بولغان ئەۋۋابىن نامىزى ئوقۇلىدۇ.
ئوۋالبېك تۇرداخۇن
ئۆمەر بېكالى (لاتىن يېزىقى: Ovalbek Turdakun) بولساقىرغىز مىللىتىدىن خىرىستىيان. 2018-يىلى بىر مەزگىل لارگېرغا قامالغان.
لاگېرغا قامىلىشى
2018-يىلى بىر مەزگىل لارگېرغا قامالغان.
ئازادلىققا ئېرىشىشى
كېيىن قىرغىزىستانغا چىققان. ۋە ئامېرىكا ۋە كانادادىكى بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ ياردىمىدە 2022-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى ئامېرىكىغا ئايالى ۋە بالىسى بىلەن كىلىۋالغان.
لى مىن خاۋ
لى مىن خاۋ (خەنزۇچە: 李敏鎬) 1987-يىلى 6-ئاينىڭ 22-كۈنى كورىيە سىئولدا تۇغۇلغان، ئارتىس، ناخشىچى، مودېل.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
لى مىن خاۋ 1987-يىلى 6-ئاينىڭ 22-كۈنى كورىيە سىئولدا تۇغۇلغان، ئارتىس، ناخشىچى، مودېل.
2006-يىلى تېلېۋىزىيە تىياتىرى «مەخپىي مەكتەپ فىلىمىدە رەسمىي سەھنىگە چىققان. 2009-يىلى تېلېۋىزىيە تىياتىرى «فىگۇرا چىقىرىش تۈپەيلىدىن ئاسىيادىكى تاماشىبىنلارغا كەڭ تونۇشلۇق بولغان، ھەمدە بۇ تېلېۋىزىيە-تىياتىرى 45-نۆۋەتلىك كورىيە نەچچە يۈز تېلېۋىزىيە تۈرىدىكى سەنئەتچى ئەڭ ياخشى تەنھەركەتچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 2010-يىلى، تېلېۋىزىيە تىياتىرى «شەخسىي يۆنىلىش» ناملىق فىلىم 9-نۆۋەتلىك مۇنەۋۋەر رول ئېلىش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 2011-يىلى ئۇ باش رول ئالغان تېلېۋىزىيە تىياتىرى «شەھەر ئوۋچىسى»، بۇ - تېلېۋىزىيە-تىياتىرى مەركىزى كومىتىت تەشۋىقات بۆلىمى مەنىۋىي مەدەنىيەتلىك قۇرۇلىشى 4-نۆۋەتلىك كورىيە تېلېۋىزىيە تىياتىرى مۇكاپاتىدا ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس مۇكاپاتى، داڭلىق چولپان ئالاھىدە مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، تۇنجى 14-نۆۋەتلىك SBS رول ئېلىش ماھارىتىدە ئەڭ ياخشى قوشۇمچە رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 8-ئايدا باش رول ئالغان فىلىمى «ئىشەنچ»، 15-نۆۋەتلىك SBS رول ئېلىش ماھارىتىدە چوڭ مۇكاپات كىچىك تىياتىر ئەڭ ياخشى قوشۇمچە رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ۋە ئون چوڭ چولپان مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 2013-يىلى 12-نۆۋەتلىك يۇلتۇزلار مۇراسىمى ئاسىيادىكى ئەڭ قارشى ئېلىنىدىغان سەنئەتكار مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 10-ئايدا باش رول ئالغان تېلېۋىزىيە تىياتىرى «مىراسخورلار» بۇ تىياتىر 2013 گىرادۇس، قايناش نۇقتىسى ئەڭ ياخشى ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونى ئارتىس مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 16-نۆۋەتلىك SBS رول ئېلىش ماھارىتىدە چوڭ مۇكاپات ئەڭ ياخشى قوشۇمچە رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، ئەڭ ياخشى قىياپەت مۇكاپاتى قاتارلىق بەش تۈرلۈك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.
ئۆسمۈرلۈك دەۋرى
لى مىن خاۋ تۇغۇلغان چاغدىكى بەدەن ئېغىرلىقى 3.2 كىلوگرام، ئادەتتىكى بوۋاقتىن كىچىك، كىچىك ۋاقتىدا كۆزى چوڭ. شۇڭا، سۈت ئىسمى «ۋاللىدە». لى مىن خاۋ ئىلمى گەپنى ناھايىتى تېزلا ئۆگىنىۋالغان، كىچىك ۋاقتىدا ئۇ گېزىت ئوقۇشنى ياخشى كۆرىدىغان. ئۇ بەش ياشقا كىرگەندە يوقاپ كەتكەن بولۇپ، ھېلىمۇ ياخشى قولنىڭ بېغىشىدا ئېسىلىپ تاختايدا ئائىلە ئادرىسى ۋە ئىسمى يېزىلغان، مەھەللىدىكى قولۇم-قوشنىلار ئۇنى ئۆيگە ئاپىرىپ قويغان.
تۇرمۇشى
2006-يىلى، 20 ياشلىق لى مىن خاۋ بىر قېتىملىق قاتناش ۋەقەسىگە ئۇچرىغان. ھادىسە ئۇنىڭ ئوڭ يوتا سۆڭىكى، ئوشۇق سۆڭىكى سۇنغان، چوقۇم پولات مىخ بىلەن قوشۇمچە ئۇلاپ ئەسلىگە كەلتۈرۈش كېرەك ئىدى، دوختۇرخانىدا بىر يىلغىچە داۋالاش ئېلىپ بارغان. ئۇنىڭ ئوڭ تەرەپ يوتا تىزغا تۆمۈر ئۆزەك قۇيۇلغان. 2009-يىلى ئۇ «ئالا كۆڭۈل يىگىت فىلىمىنى ۋۈرەتكە ئېلىپ بولغاندىن كېيىن پۇتىدىكى بىر قىسىم تۆمۈر ئۆزەكلەرنى ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان، لېكىن يەنە بىر قىسمىنى ئۇ بۇ ھاياتىدا ئېلىشقا ئامالسىز، شۇڭا قاتناش ۋەقەسىنى كۆرسىلا پۇت-قولى تىترەپ كېتىدۇ، يامغۇر ياغقان كۈنلىرى بەل ۋە غوللىرىم تېلىپ ئاغرىيدۇ.
2013-يىلدىن باشلاپ، لى مىن خاۋ كورېيە مىللىي ئۇنىۋېرسال سەنئەت فاكۇلتېتىنىڭ ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان.
Tang Sulalisi
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;"> Tang sulalisi :Tang Teyzong li shiminning buwisi li xu tang beglikining bégi bolup ,li shiminning dadisi Li Yü'en buninggha warisliq qilghan ,shunga ,li yü'en dölet qurghanda ,«tang »ni dölet nami qilghan.
لى مىن خاۋ
تۇرمۇشى
2015-يىلى 3-ئاينىڭ 23-كۈنى، لى مىنخاۋ بىلەن شيۇ جى ئاشكارا مۇھەببەتلەشكەن.
Tang Sulalisi
Tang Sulalisi Heqqide
Junggo tarixléride tang sulalisi junggo tarixidiki eng büyük we eng qudretlik bir xanliq süpitide büyük tang sulalisi dep iptixarliq bilen tilgha élinidu.dölet ichide mutleq köp sanliq tarix heweskarlérimu tang sulalisini junggo tarixidila emes,belki dunya tarixidimu eng qudretlik büyük xanliq dep mu'eyyenleshtürüdu.
لى مىن خاۋ
ئاساسلىق ئەسەرلىرى
«كۆك دېڭىز رىۋايىتى»، «مىراسخورلار»، «ۋاپا»، «شەھەر ئوۋچىسى»، «شەخسىي يۆنىلىش»، «كېلىشكەن ئوغۇللار»، «مەنمۇ بىلمىدىم»، «مەن دېگەن ئوقۇتقۇچى» ... قاتارلىقلار
كورىيە ئېقىمى ۋەكىللىرى
2014-يىلى 4-ئاينىڭ 4-كۈنى، لى مىن خاۋ «كورىيە دۆلەت ۋەكىلى» سالاھىيىتى بىلەن كورىيە زۇڭتۇڭى پاك گيۇنخاي رىياسەتچىلىك قىلغان، كورىيە مەدەنىيەت گۈللىنىشى كومىتېتى 3-ئومۇمىي يىغىنى بىردىنبىر سەنئەتكارلارغا ۋاكالىتەن يىغىنغا، مۇزاكىرە قىلىشقا قاتناشقان، ھەمدە كورىيە ئېقىمىغا پايدىلىق مەدەنىيەتنى سىجىل تەرەققىي قىلدۇرۇش توغرىسىدىكى پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويغان.
جامائەت پاراۋانلىقى خەير-ساخاۋىتى
2009-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى لى مىن خاۋ « تاڭ ئېن ھەممىسى خۇشال»، «ھەقسىز قەھۋە ئاپىرىپ بېرىش» خەير-ساخاۋەت پائالىيىتىدە ئاجىزلارغا توپلىغان مەبلەغ پۇلىنى ھەقسىز سوۋغا قىلغان. 5-ئاينىڭ 17-كۈنى لى مىن خاۋ «ساغلام ھاراق ئىستىمال قىلىش»دا ھەر كۈنى تەشۋىقات باش ئەلچىسى پائالىيىتگە قاتنىشىدۇ. 9-ئاينىڭ 9-كۈنى لى مىن خاۋ ب د ت بالىلار فوندى جەمئىيىتى كورىيە باش ئەلچىسى بولغان، جامائەت پاراۋانلىقى پائالىيىتىدە ئۇنىڭ سۈرەتكە ئالغان ئافرىقا بەزگەك تەرىپىدىن قىيىنچىلىقتا قالغانلارنى قۇتقۇزۇش ياردەم بېرىش، بالىلار ئاساسىي تېما قىلىنغان ئادەمنىڭ سۈرىتىنى سىزىپ ۋە ئېلان قىلىپ، ئامما ياردەمگە مۇھتاج كىشىلەرگە ياردەم بېرىشكە مۇراجىئەت قىلغان.
شان-شەرەپلىرى
2012-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى لى مىن خاۋ تەپتىش ئەمەلدارى ۋەزىپىگە تەيىنلەش مۇراسىمىدا «4-نۆۋەتلىك كورىيە ئالىي تەپتىش مەھكىمىسى تەرىپىدىن تەپتىش ئەمەلدارلىقىغا تەيىنلەنگەن.
2015-يىلى 2-ئاينىڭ 6-كۈنى لى مىن خاۋ كورىيە مائارىپ مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن (MOE) «ئوقۇغۇچىلارغا بىخەتەرلىك تەربىيىسى ئىشلىرىغا ئىئانە قىلىشتا خىزمەت كۆرسەتكەنلەرنى تەقدىرلەش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2015-يىلى 12-ئاينىڭ 22-كۈنى لى مىن خاۋ 5-نۆۋەتلىك «كورىيە ساياھەت چولپىنى» مۇكاپات تارقىتىش مۇراسىمىدا كورىيە مەدەنىيەت-تەنتەربىيە-ساياھەتچىلىك مىنىستىرى «2015-يىللىق كورىيە ساياھەت يۇلتۇزى» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2016-يىلى 6-ئاينىڭ 21-كۈنى لى مىن خاۋ كورىيە مۇكاپاتىدا ساغلاملىق بەخت بۆلۈمى تەرىپىدىن «بەختكە ئىنتىلگۈچى »سەنئەتكار بولۇپ قالغان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇ يۇقىرى سوممىلىق ئىئانە قىلغۇچىلار تەرىپىدىن ب د ت بالىلار فوندى جەمئىيىتىنىڭ پەخرىي كۇلۇب » نىڭ ئەزاسى بولغان.
تەشۋىقات ئەلچىسى
2009-يىلى 7-ئاينىڭ 10-كۈنى، لى مىن خاۋ «سۆيگۈ ئېنېرگىيە، بۇلغىما ئازايتىش پائالىيىتى تەشۋىقات باش ئەلچىسى بولۇش سۈپىتى، كورىيە ئېنېرگىيە باشقۇرۇش تەشكىلاتى بىلەن بىرلىكتە ئېنېرگىيە تېجەشنى ئەمەلدە كۆرسىتىش پائالىيىتىنى يولغا قويۇپ، قىشتا ئىسسىنىشتىكى پار پۇلى ئارقىلىق تۆۋەن كىرىملىك قەۋەت ئائىلىلىكنى قوللىغان.
2010-يىلى 6-ئاينىڭ 3-كۈنى، لى مىن خاۋ كورىيە دۆلەت قۇرۇش ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەشۋىقات باش ئەلچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن.