cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مۇسىبەتتە مەھمۇد ۋەتىنى
قەشقەرنىڭ قىسماقلاردا قىسىلغان يۈرىكىگە ھۆرلۈكتىن باشقا يارىدەممۇ، يۆلەشمۇ، ياشارتىشمۇ كار قىلمايدۇ. ھاياجاندىن يىراق قەشقەر خۇددى سەھنىدە رول ئېلىشقا مەجبۇرلانغان ئارتىسقا ئوخشايدۇ. قەشقەر ئىكرانلاردا كۈلۈشكە مەجبۇر، قەشقەر مىھمغانلارنى كۈتۈشكە مەجبۇر، قەشقەر ياسىنىشقا-پەردازغا مەجبۇر. مەن ھارغىن قەشقەرنىڭ غەمكىن يۈزىدىن ’ماڭا ئەركىمنى بەر، مېنى ئارامىمغا قوي‘ دېگەن بىرلا جۈملىنى ئوقۇيمەن دائىم…كومپىيوتىرغا قاراپ ئولتۇردۇم، نېمە قىلىشىمنى، نېمە دېيىشىمنى بىلمىدىم. قەلبىمدىكى يېتىملىك، چارەسىزلىك، قارارسىزلىق، ناتىۋانلىق بوغۇزۇمغا پۈتمەس ھەسرەت بولۇپ قاپلاشتى. يەنە مەھرۇم قالدىڭ قەشقەرىم، سېنى سۆيگەنلەرنى سۆيگەن، ساڭا پەرۋانىلەرنى كۈيلىگەن، پەرزەنتلىرىڭنى ھىدايەت يولىغا باشلىغان، ئەۋلادلىرىڭنى نادانلىق، قۇللۇق پاتقىغىدىن مەرىپەت، ھۆرلۈك مەنزىلىگە يېتەكلىگەن غەمگۇزارىڭدىن ئايرىلدىڭ.
ئۇستاز مۇھمەتتۇرسۇن ئىبراھىمىنىڭ تەرىپىنى 1996-يىلى بېيجىڭدا ئاڭلىغانىدىم. شۇ يىللىق نورۇزنى قانداق ئۆتكۈزۈش ھەققىدە مۇلاھىزە قىلىۋاتقان چېغىمىزدا دوستۇم مۇتەللىپ بىزگە ئۆزى بۇرۇن ئوتتۇرا مەكتەپتە نورۇزغا قاتناشقان ئەھۋاللارنى سۆزلەپ بەرگەنىدى. مەرھۇم ئۇستازىمىز ھەر يىلى پارات، ساما، چېلىش، دېكلاماتسىيە، زېھىن سىناش قاتارلىق پائالىيەتلەر بىلەن نورۇزنى تەبرىكلىگەن، ئوقۇغۇچىلارنىڭ قەلبىدە ۋەتەن، مىللەت مۇھەببىتنى ئويغاتقان، ئۇلارنى ئەجداتلاردىن سۆيۈنىدىغان روھتا تەربىيىلىگەن ئىكەن. شۇندىن كېيىن بۇ ئۇستازنىڭ تەرپىنى كۆپ ئاڭلىدىم. قەشقەر ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتكۈزۈپ ئەھمىيەتلىك ئىشلارنى قىلىۋاتقان، ئەلگە كەسپىدىن نەپ بېرىۋاتقان، يۇرت ۋە ئەل جامائەتنىڭ ئارزۇ ئارمانلىرىغا ھەمدەمدە بولۇۋاتقان ئۈمىدلىك دوستلۇرۇم ئۆزىنىڭ مۇھەممەتتۇرسۇن مۇئەللىمدىن دەرس ئالغانلىقىنى ئىپتىخار ۋە سۆيۈنۈش ئىچىدە ئەسلىشەتتى. 42 يىللىق مۇنبەر ھاياتىدا مىڭلىغان ئون مىڭلىغان بوغۇننىڭ قەلبىنى يورۇتقان ئۇستازىمىز ئارامغا چىققاندىن كېيىن شاگىرتلىرىنىڭ تون كىيگۈزىشىگە مۇشەررەپ بولغانىكەن. ئوقۇتقۇچى بولغانلار كۆپ، ساپالىق شاگىرىت تەربىيىلىگەنلەرمۇ ئاز ئەمەس، ئەمما ئۇستازىغا تون كىىيگۈزۈشنى بىلىدىغان، ئىززەتنى لايىقىدا يەتكۈزۈش قۇربىتىگە ۋە دىتىغا ئىگە ئوقۇغۇچىلارنى يېتىشتۈرۈش مەرھۇم ئۇستازدەك ئىستىدات ئىگىلىرىگە خاس قابىلىيەت بولسا كېرەك.
دوستۇم دىلمۇراتنىڭ ئانىسىنىڭ سۆزلىرى ھازىرمۇ قۇلاق تۈۋىمدە ’مەرھۇم قەشقەردىكى شاگىرىتلىرىنىڭ ئۈلگىسى، ئىپتىخارى ئېدى. مەن ئۆزۈم مۇھەممەتتۇرسۇن مۇئەللىمدە ئوقۇغان. بالىلىرىمنى شۇ ئۇستازدەك بىلىم دېسە تەلەپكارلىرىنىڭ دىلىدىكى تۈگۈچلىرىنى يېشەلەيدىغان، پەزىلەت دېسە دېگەن سۆزى ۋە قىلغان ھەرىكىتى بىلەن شاگىرىتلىرىغا ئۈلگە بولالايدىغان بىر تەربىيىچىنىڭ قولىدا ئوقۇتالىغانلىقىمغا ئالەمچە خوشلۇقۇم بار. مەن تۆرت بالامنى ئوقۇتتۇم شۇ مۇئەللىمدە، ھەممىسى ئۇستازىنى تارتىپ دىلىدا ھەق سۆيگۈسى بار، ئاغزىدا ھەق سۆزى بار، قولىدا نەق ھۈنىرى بار ئادەم بولۇپ يېتىشىپ چىقتى.‘ ئانىنىڭ ئۇستازغا بولغان ھۆرمىتى، مېھرى مەرھۇمنىڭ ھەتتا كىينىش ۋە يۈرۈش تۇرۇشلىرىنىمۇ ياقتۇرۇپ تەرىپلەشكە بېرىپ يەتتى. ئۇستازنىڭ كىچىك ئوغلى لۇتپۇللاھ يىغلاپ تۇرۇپ مۇنداى بىر ۋەقەنى سۆزلەپ بەردى. ئۇ بىر يىلچە بۇرۇن قەشقەردىكى داڭلىق بىر دوختۇرخانىنىڭ بالىلار كېەسسلىكلىرى بويىچە داڭلىق بىر دوختۇرىنىڭ ئالدىغا قىزىنى داۋالاتقىلى ئېلىپ بېرىپتۇ. شۇ چاغدا بالىلار بۆلۈمدە بىر ھوقۇقدار خەنسۇنىڭ خوتۇنى ئۆچۈرەتنى بۇزۇپ دوختۇر ئىشخانىسىغا سوقۇنۇپ كىرىۋاپتۇ ۋە دوختۇرغا ئېرىنىڭ ھوقۇقىنى پەش قىلىپ ئۆچۈرەتتە تۇرۇشنى رەت قىلىپتۇ. بۇ چاغدا ھېلىقى دوختۇر ئۇ ئايالنى كېسەللەرنىڭ ئالدىدا ئەيىپلىگەن پېتى ئىشخانىدىن قوغلاپ چىقىرىپتۇ. لۇتپۇللاھ بۇ ئىشنى دادىسىغا سۆزلەپ بەرگەنىدە ’داداڭدەك ئۇستازنىڭ شاگىرتى دېگەن شۇنداق بولىدۇ‘ دېگەنىكەن. شۇنداق، قەشقەر مىڭلىغان شاگىرتقا ئۈلگە بولغان، ئۇلارنىڭ قايللىقى، سۆيگۈسى ۋە دۇئاسىغا نائىل بولغان ئۇستازدىن مەھرۇم قالدى. ئۇستازنىڭ قەشقەردىكى، ئۇيغۇر دىيارىدىكى ۋە ھەتتا دۇنيانىڭ جاي جايلىرىدىكى شاگىرىتلىرى بىر يېتەكچىسىدىن، مەنىۋىي يول باشچىسىدىن ۋە غايىۋىي ئۈلگىسىدىن ئايرىلىپ قالدى.
كىتابتا 1980-يىللاردىن كېيىنكى قەشقەرنىڭ ئىلمىي ھاياتى، ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ ئىجتىھاتلىرى ۋە ئەلسۆيەر رەھبەرلەرنىڭ ئەجداتقا ۋارىسلىق قىلىش يولىدىكى غەيرەتلىرى مېغىزلىق قەلەمگە ئېلىنىپتۇ. 30-يىللاردىكى مۇنەۋۋەر يولباشچىمىز مەرھۇم مەھمۇت موھىدىنىڭ قەشقەردىكى مائارىپ ئىشلىرىغا قوشقان تۆھپىسى تەسىرلىك ھىكايە قىلىنىپتۇ. كىتابنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن مەن ئىككى نەرسىنى ئويلۇدۇم. بىرى ئۇستاز بىزگە مىللەت ۋە ۋەتەننى قانداق سۆيۈشنىڭ ئۈلگىسىنى تىكلەپتۇ. يەنە بىرى بىجانىدىل مېھنەت قىلىشنىڭ، سەمىمىي تىرىشچانلىقنىڭ ئىنسان ھاياتىنى مەنىگە ۋە مەمنۇنىيەتكە چۈمدۈرىغان ئامىل ئىكەنلگىنى تەكىتلەپتۇ. ئۇستازنىڭ قەلبىدىكى ۋەتەنگە ۋە ئۇنىڭ ھەقداسى بولغان مىللەتكە بولغان مۇھەببەت ئۇنىڭ ۋەتىنى ئۈچۈن جېنىنى ۋە مېلىنى پىدا قىلغان كىشىلەرنىڭ تۆھپىلىرىنى ئىنچىكە يېزىپ چىقىش ۋەتەننىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ پۇچقاقالىرىنىڭ بۈگۈنى ۋە ئۆتمۈشى ھەققىدە تەپسىلى خاتىرە قالدۇرۇشلىرىدا ئەكىس ئېتىپتۇ. مەرھۇمنىڭ تۆھپىكار ئۇستازلىرى، دوستلىرى ۋە شاگىرىتلىرى ھەققىدىكى بايانلىرىدا بالقىپ تۇرغان ئىجادىيەت، مېھنەت ۋە مۇۋەپپەقىيەتكە بولغان ئالقىشلىق ھىسسىيات بىزنى ئۇستازنىڭ ئادىمىيلىك مىزانىغا ۋە ھايات يولىغا باشلاپ كىرىدۇ.
ئۇستازىمىزنىڭ ۋەتەن سۆيگۈسىنى ئىماننىڭ جۈملىسىدىن دەپ ياشىغانلىقى ئۇنىڭ قەشقەرگە كەلگەن ۋە قەشقەردە ياشاپ ئۆتكەن ھوسۇللۇق، ئەلسۆيەر زاتلاردىن ئابدۇرەھىم ئۆتكۈر، ئەھمەد زىيائىي، ئەمىر ھۈسەيىن قازى، قاتارلىقلار ھەققىدىكى خاتىرىلەر ۋە باشقا تۆھپىكارلارنىڭ ھاياتى ۋە تۆھپىلىرى ھەققىدە يېزىلغان ’چاقناپ تۇرغان يۇلتۇزلار‘ ناملىق ئەسلىمە كىتابىدا ئەكىس ئېتىدۇ. ئۇندىن باشقا ئۇستاز ئۇيغۇر يېزىقىدا پەرزەنتلەرنى ماھارەتلىك قىلىش ئۈچۈن تۈزگەن ’چىرايلىق ئىملا مەشقى ۋە قائىدىسى‘ دېگەن كىتابىدا ئۇنىڭ ۋەتەننىڭ ۋارىسى بولغان ئەۋلاتلارغا بولغان بۇرۇچ تۇيغۇسى چاقناپ تۇرىدۇ. قەشقەر شەھرى ۋە قەشقەر ئۇيغۇرلىرى قايتا چۇۋۇپ توقۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بۈگۈنكى كۈندە ئۇستازىمىز يوقۇلۇپ كېتىۋاتقان قەدىمكى مەدرىس ئىزلىرى ۋە مەرىپەت ئوچاقلىرىنىڭ ھالىغا ئېچىنىپ قولىغا قەلەم ئالغان. بەلكىم ئۇستاز يەر يۈزىدىن، توپراقلىرىمىزدىن يوقۇتىلىۋاتقان ئەجدات ئىزلىرىنى قەلبىمىزگە مۆھۈرلەش ئارزۇسىدا قولىغا قەلەم ئالغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇستازنىڭ ئەجىر مىۋىسى ۋە مىللەتنىڭ تارىخىغا بولغان مەسئۇلىيەتچانلىقىنىڭ مىۋىسى بولغان ’قەشقەردىكى مەكتەپ ۋە مەدرىسلەر‘ دېگەن كىتاب بىزنى قەشقەر ئۇيغۇرلىرىنىڭ قەدىمدىن بۈگۈنگىچە بىزگە مەلۇم بولغان ۋە بولمىغان مەرىپەت تارىخىنىڭ شانلىق ۋە قانلىق سەھىپىلىرىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايەن قىلىدۇ.
3. ’قورقما، شىردەك داداڭ بار بالام‘ مەرھۇم ۋاپات بولۇپ 3-كۈنى ئۇنىڭ كىچىك ئوغلى لوتپۇللاھ بىلەن مۇڭداشتۇق. لوتپۇللاھ دادىسى ھەققىدە مۇنداق بىر ھىكايىنى سۆزلەپ بەردى. لوتپۇللاھ قىزى نەزىرە ۋە مەرھۇم دادىسىنى ئېلىپ ھايۋاناتلار باغچىسىغا ئايلانغىلى بېرىپتۇ. ئۇلار جانۋارلارنى كۆرۈپ مېڭىپ شىرنىڭ ئالدىغا كېلىپ قاپتۇ. لوتپۇللاھنىڭ ئېسىگە نېمىدۇر كېچىپ شىرغا قاراپ خىيالەن تۇرۇپ قاپتۇ. شۇ ئاندا شىر تۇيۇقسىز غەزەپلىنىپ ئۇنىڭغا ئېتىلىپتۇ. لوتپۇللاھ قورققىنىدىن شىرنىڭ قەپەزدە ئىكەنلىگىنى، ئۆزىنىڭ يەتمىش ياشلارغا كىرىپ قالغان دادىسى بىلەن تۇرغىنىنى ئۇنتۇپ، دادىسىغىمۇ قارىماي كەينىگە نەچچە قەدەم چېكىنىپتۇ. قارىغىدەك بولسا دادىسى ھاسىسىنى شىرغا دەڭلەپ بىر قەدەم چېكىنمەي تىك تۇرغىدەك. ئوغلىنىڭ قورققىنىدىن تامدەك تاتىرىپ كەتكەنلىگىنى كۆرگەن مەرھۇم ئۇنىڭغا ’بالام شىر ھۆركىرىسە ماڭىمۇ قارىماي قاچىسەنغۇ، قورقما، شىردەك داداڭ بار سېنىڭ‘ بۇ گەپلەرنى قىلىۋېتىپ لوتپۇللاھ يەنە تۆكۈلۈپ كەتتى. ئىچىمدە ’مەرھۇم ئۇستازىمىز بەلكى ئوغلىغا شەھىدلەر ئارىسلانى لوتپۇللا مۇتەللىپنىڭ ئىسىمىنى قويدۇم دەپ سۆيۈنگەن بولغىيدى. ئىسىم بىلەن جىسىمدىكى بۇ ماس كەلمەسلىككە قانچە ئېزىلگەندۇ شۇ چاغدا‘ دەپ ئويلاپ خۇرسىندىم.
دېمىسىمۇ مېنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىم ئىچىدە ’بىسىمىللاھ‘ دېيەلمەيدىغان بالىلارنىڭ ئىسىمى ئەلھەمدۇ. ئۇيغۇرچىنى چېلىپ سۆزلەيدىغان بىرىنىڭ ئىسىمى تەۋپىق، دەرستە ئەڭ كەينىدە ئولتۇرىدىغان، بىر تەتىل ئوقۇپ ساۋادى چىقمىغان بىر بالىنىڭ ئىسمى فارابى ئېدى. مېنى ئەڭ ئېچىندۇرغىنى بىر ئاي ئۇيغۇرچە ئۆگەنگەن فارابى ئىسىمىنى داۋاملىق فالابى دەپ خەنسۇچە دەيتتى. لوتپۇللاھنىڭ ھەسرەت، پىغانىنى قايتا-قايتا قوزغىماسلىق ئۈچۈن سۆھبەتنى توختاتتىم. قەلبىمدە دادىسىنىڭ يېزىقچىلىق ئادىتىگە ۋە قابىلىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىدىغان بىرمۇ ئادەم چىقمىغان بۇ ئائىلىگە ئاللاھتىن سەبىر تىلىدىم. قۇلۇغۇمغا مەن تولا ئاڭلايدىغان ’قەشقەردە ھۈنەرۋەن قالمىدى‘ دېگەن سۆز قايتا جاراڭلىغاندەك بولدى. ئاتىسىنىڭ ھۈنىرىگە ۋارىسلىق قىلىدىغان، ئاتا مىراس ھۈنەرنى تەۋەرۈك بىلىپ ئەتىۋارلاريدىغان روھنىڭ ئورنىغا كادىرلىقنى ئەتىۋارلايدىغان روھ ئالماشسا قەشقەردە ھۈنەرۋەن قالمايدۇ-دە! ئاتىلار ھۈنەرۋەن ئېدى، ئانىلار تۇرمۇشنىڭ سەنئەتكارلىرى ئېدى، ئەسلى. قاچان جەمئىيەتتە ھۈنەرگە تايىنىپ ياشاشنىڭ ئورنىغا مۇئاشقا، كادىرلىققا بېقىنىپ ياشاش ئەۋج ئالدى، شۇندىن كېين ھالاللىق، لىللاھلىق، بىر ئاللاھتىن باشقا ھىچ قورقۇنچى بولمايدىغان كىشىلەر ئازلاپ شىردەك ھۆركىرەيدىغانلار قالمىغىلى تۇردى. قارىغاندا نېمىگە تايىنىپ، تىلىنىپ ياشىساق شۇنىڭ بەندىسىگە ئايلىنىپ، شۇنىڭدىن قورقۇپ ياشاپ ئۆتۈپ كېتىدىغان ئوخشايمىز. شىردەك ئاتىلاردىن ئايرىلدۇق، ئاللاھ ئۇستازىمىزنىڭ، شىر سۈپەت ئاتىلىرىمىزنىڭ ھاياتلىغىدا ئانا تىلىمىز ۋە مىللىتىمىز ئۈچۈن قىلغان دۇئالىرىنى ئىجابەت قىلغاي، ئۇلۇغ رەببىمىز بىزنى شىردەك دوستلار بىلەن قۇدرەتلىك قىلغاي، شىردەك ئەۋلادلارنى يېتىشتۈرۈشكە نىسىپ قىلغاي، ئاللاھ قەلبىمىزنى ئاللاھ قورقۇنجىدىن باشقا بارلىق ۋەھىمىدىن ئازاد قىلغاي، ئامىن.
ئالدىنقى: ئىكراندىكى نورۇز ۋە زاماندىكى نورۇز
كـىيىنكى: دىن ئەندىشىسى ۋە مۇنازىرەسى بىھۇدەدۇر
ماتېرىيال ئىنژېنېرلىقى دېگەن نېمە؟
ماتېرىيال ئىلمىنىڭ بىزگە بەرگەن ماتىياللارنىڭ تۈزىلىشى ۋە ئالاھىدىلىكى(خۇسۇسىيىتى) ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە ئاساسەن كۆڭۈلدىكىدەك ماتېرىيالنى لايىھىلىمەك ۋە ئىشلەپچىقىرىشتىن ئىبارەت. قاتتىق ماتېرىياللار، مېتاللار ،ڧارڧۇرلار،پولىمىرلار دەپ ئۈچكە بۇلىنىدۇ
10. ئامېرىكىدا ئەمەلگە ئاشقان ئاپتۇنومىيەم
زىيالىينىڭ جەمئىيەتتىكى روللىرىنىڭ بىرى دۇنيادىكى يېڭى ھادىسە ۋە شەيئىلەرنى نۇتۇق ۋە يازما ئارقىلىق ۋاقتىدا خۇلاسىلەپ مەزكۇر جەمئىيەت ئەھلىنىڭ تەپەككۇرىغا ئاراچ يارىتىشتۇر. بىز بۇ يەردە ئاراچ دېگەندە تىلنىڭ تەپەككۇر جەريانىدىكى پىكىر قىلغۇچى بىلەن پىكىر ئوبىكتى ئوتتۇرىسىدكى ۋاستىچىلىق رولىنى كۆزدە تۇتىۋاتىمىز. ئۇيغۇرچە مەيداندا تۇرۇپ دۇنيا ۋەزىيىتى، ئىقتىسادىي يۈزلىنىش ۋە ئىددىيىۋىيي ئېقىملارنى چۈشەندۈرۈپ، خۇلاسىلەپ، تۇرىدىغان زىيالىلىرىمىز بولمىغاندا خەقلەرنىڭ ئاشقازىنى شاما قىلىۋەتكەن ئەبجەش قاراشلارنى تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق جاھاننىڭ ئىشلىرىنى چۈشىنىدىغان بېقىندى ھالغا چۈشۈپ قالىمىز. دۇنيانى بىۋاستە ئۇيغۇرچە چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن دائىم يېڭى سۆز ئاتالغۇلارنى پەيدا قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ھەتتا بەزىدە ھەممە ئادەم بىلىدىغان، لېكىن مەنىسى ھەققىدە ئانچە ئويلۇشۇپ باقمايدىغان سۆزلەرنى ئاكتىپلىتىش ئارقىلىق مەزكۇر چۈشەنچەگە بازار ھازىرلاش تولىمۇ ئەھمىيەتلىك. « ئۆيۈم مېنىڭ بىردىن بىر ئاپتونۇمىيەمدۇر » دېگەنىكەن ئابدۇقدىر جالالىددىن، ماڭا بۇ گەپ بەك تەسىر قىلدى. ئەگەر بىز ئاۋال بۇ ئاپتونۇمىيە دېگەن بۇ سۆزنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىپ ئىشلىتىپ تۇرساق، چۈشەنمەيدىغانلارغا بىر ئەسكەرتمە بولۇشى مۇمكىن، ئاندىن ئۇنىڭ ھەقىقى مەنىسىگە ئىنتىلىدىغانلار چىقىدۇ.
مەن 2- ئىيۇندىن بۈگۈنكى 12-ئىيۇنغىچە بىر فوردداش(فورد مۇكاپاتىغا بىللە ئېرىشكۈچى) نىڭ ئۆيىدە « يېرىم مۇستەملىكە» لىك ھاياتىمنى تەستەرەك كەچۈرىۋاتاتتىم، خەلقئارا مۇكاپاتلىق ئوقۇغۇچىلار ھەمكارچىسى جەرى خانىم بۇ مەسىلەمنىمۇ خۇددى باشقا ئىشلىرىمنى چۈشلۈك ۋە كەچلىك دەم ئېلىش ۋاقىتلىرىنى قۇربان قىلىپ بېجىرىپ بەرگەندەك ماشىنىسى بىلەن يۈرۈپ بىر پەستە ھەل قىۋەتتى.( بۇ يەردە ھەممە ئادەمنىڭ دېگۈدەك ماشنىسى بولغاندىن كېيىن ماشىنا بولمىسا ئاپتوبۇس جىق يەرلەردەيوق،تۇرمۇش شۇنداق بىقولاي). مەن بۇ قىزنى شۇ ياشتىكى باشقا قىزلارغا سېلىشتۇرۇپ سۆيۈنۈپ قالدىم. ئۇنىڭ كېيىنىشى تەلىيىمگە ئانچە بەك ئوچۇق ئەمەس ئېدى. كېيىن ئۇنىڭ باشقا گەپلىرىدىن خەلقئارالىق ئوقۇغۇچىلار بىلەن كۆپ ئارىلاشقان بولغاچقا يۈرۈش تۇرۇشتا باشقىلارنىڭ مەدەنىيىتىگە ھۆرمەت قىلىش ئۈچۈن شۇنداق قىلغانلىقىنى بىلدىم. جەرى ماڭا لاۋرېنستىكى ئاشخانا ۋە مۇسۇلمانلارغا مۇناسىپ تاللا بازارلىرىنىڭ ئادرىسىنى ئېيتىپ بەردى ۋە ئۆزى ئاپىرىپ كۆرسىتىپ قويدى.
ئۆيۈمنىڭ ئاچقۇچىنى ئالغاندا ئاپتۇنومىيەم ئەمەلگە ئاشقاندەك تۇيغۇغا كېلىپ ھاياجانلاندىم. نەچچە كۈندىن خەقنىڭ ئۆيىدە تۇرۇپ تۈزۈكرەكمۇ تىنالماي، ئاۋازلىق كۈلەلمەي چاراسلاشقا ۋە قاشاڭلىششىقا كۆنۈشكەن نېرۋىلىرم ئاجايىپ راھەتلەنگەندەك بولدى. ئۆينىڭ ئاچقۇچىسىنى ئېلىپ گۈيياڭلىق ياتاقدېشىمدىن، پاكىز ياكى ئەمەسلىكىنى سورۇدۇم « ئوخشىمايدۇ، ئەگەر جوڭگۇلۇق تۇرغان بولسا چوقۇم مەينەت» دېدى كېسىپلا. «ھەرقانچە بولسىمۇ ئامېرىكا بولغاندىكىنى تۈزەتكەندۇر، بۇنداق ناچار خۇيلىرىنى » دەپ ئويلاپ ئانچە ئەنسىرەپمۇ كەتمىدىم. راست، دېگەندەك ئۆي يالىغاندەك پاكىز ئېدى. سەۋەبىنى سورىسام مەكتەپ ئۆينى ئۆتكۈزۈۋالغاندىن كېيىن بىرەر قۇر تازىلاپ، تۈزەپ چىقىدىكەن. ئۆيدە توڭلاتقۇ، مۇنچا، ئوچاق ۋە ئوچاققا مۇناسىۋەتلىك مەن ئىسمىنى ۋە ئىشلىتىشنى ئەسلا بىلمەيدىغان نەرسىلەردىن باشقا ھىچ نېمە يوق ئېدى. مەن ئايالىم ۋە بالام بارلىقىنى باھانە قىلىپ مۇشۇنداق ئوبدان ئۆيگە ئورۇنلىشىۋالغاندىم، بولمىسا مەكتەپنىڭ بويتاقلىرىغا بۇنداق ئىككى ئېغىزلىق ئوي تەگمەيدىكەن. ئالالىسا سىرىتتىن ئۆي ئىجارە ئالسا بەلكى ھەممە نەرسىسى تەل ئۆيلەرنى مەن ئالغان 400 دوللاردىن ئەرزان ئالغىلىمۇ بولارمىش. مەن ماشىنام بولمىغاچقا زەھەردەك قىممەت بولسىمۇ مەكتەپ ئىچىدىكى ئۆينى تاللىدىم. تېلىفون،تور،سۇ، توك، گاز، قاتارلىقلارنى ئايرىم شىركەتلەرگە تېلىفون قىلىپ بىجىرىدىكەنمىز، مەكتەپ پەقەت ئۆي ئىجارىسىنىلا ئالىدىكەن. بۇ ئىشلارنى پۈتۈنلەي جەرى خانىم قىلىشىپ بەردى.( ئاللاھ ئىشلىرىنى ئوڭ، بەختىنى نۇرلۇق قىلغاي!)، خۇداغا شۈكۈر بۇنىڭ ھەقلىرىنى مەن ھىساپ ئاچقان باڭكا ماڭا ۋاكالىتەن تۆلەپ بېرىدىكەن بولمىسا يەنە ماشىنىسىز، نەلەردە تەمتىرەپ يۈرەتتىم.
ئۆيۈمنى تولدۇرۇشۇم كېرەك، پەقەت بولمىسا كارىۋات، شىرە، ئورۇندۇق ئېلىشىم كېرەك ئېدى. بۇنىمۇ ھەل قىلدىم، سىرىتتىن ئىككى تاق كىشىلىك، بىر ئۈچ كىشىلىك ساپا تېرىۋالدىم، خۇداغا شۈكۈر ياغاچلىرى ئالامەت مۇقىم، مەن ئەمەس مەندەك مۇساپىردىن يەنە ئوننى ئۇزاتقىدەك ئەلپازدىكى بۇ ساپالار مېنى چوڭ غەملەرنىڭ بىرىدىن خالاس قىلدى. پەردە، شىرە ۋە كارىۋاتنى بىر ياپۇنلۇق ئايالنىڭ چاپلىغان نىمكەش جابدۇقلار تىزىملىكىدىن كۆرۈپ تېلىفون قىلدىم، ساددىلىقمنى چاندۇرۇپ، مېنىڭ بۇ نەرسىلەرگە جىددىي مۇھتاجلىقىمنى بىلدۈرۈپ قويۇپتىمەن، ئازراقمۇ چۈشۈرەلمىدىم. تېخى مېنى باھا تالىشىشقا ئۇستىكەنسەن تۈركمۇ سەن دەيدۇ، ماختىغان قيياپەتتە. ئېسىت قەشقەرلىك ئۇيغۇر بولغۇنۇم، مۇشۇ كور خېرىدارلىقىمنى كۆرسە ئاكام يەنە قاقشاپ كېتەر « ساڭا كىتاپلا بولسا، باشقا ئىشلىرىڭنى بىزلا قىلىپ بەرسەك،-ھە!». ئامال يوق، كىتابتىن باشقىنى بىلمەي چوڭ بولۇپتىمەن، نېمىگە قىزىقساق ئەركىمىزگە بېقىپ چوڭ قىلغان ئاتا-ئاناممۇ مېنى باشقا ئىشلارغا زورلىماپتۇ.
ئىش بۇنىڭ بىلەنلا تۈگىمىدى، تاماق يەيدىغانغا شىرە، قىشتا توڭلسام ئىسىتقۇ، يازدا تەرلىسەم سوۋۇتقۇ، قاتارلىق باشقا نەرسىلەرنى ئالمىسام يەنە بولمىدى. جەرى خانىم يەنە بۇ ئىشتىمۇ يارىدىمىنى ئايىمىدى. ئامېرىكىدا «ئىسكىلات ئوقىتى» دەيدىغان بىر تىجارەت شەكلى بار ئىكەن. ئۆي كۆچىدىغان كىشىلەر ئۆزنىڭ لازىم قىلمايدىغان ئەشيالىرىنى داچىسىدىكى ماشىنا ئىسكىلاتىنىڭ ئالدىغا تىزىپلا ئېلىشىغا ساتىدىكەن، مەن بۇ يەردىن بىر تاماق شىرەسى، ئىككى ياستۇق ۋە بىر قىسىم ئاشخانا سايمانلىرىنى ئالدىم، بەزى نەرسىلەرنى بىكارغا بېرىۋەتتى، ھىسابلاشساق، 13 دوللار بولۇپتۇ. خۇشاللىقىم خېلى بىر يەرلەرگە كەتتى. جەرى خانىم ئامېرىكىدا بۇ سودىنىڭ بەكمۇ قىزىيدىغانلىقىنى، ئۆزىنىڭ داچىسىدىكى ئەشيالارنىڭ ئاساسەن مۇشۇنداق «ئىسكىلات ئوقىتى» ئارقىلىق سېتىۋېلىنغانلىقىنى سۆزلەپ بەردى. ئۇ مېنى يەنە بىر يەرگە ئېلىپ باردى، بۇمۇ ناھايىتى چوڭ ماگىزىن بولۇپ بۇ يەردىمۇ نىمكەش جابدۇقلار تولۇپ كەتكەن، ھەممە نەرسە تۈر تۈرى بىلەن چىرايلىق تىزىلغان ئېدى، توۋا دېدىم، نىمكەش مالنىمۇ تاللا بازىرىغا سېلىپ مۇشۇنداق چىرايلىق ساتسا بولىدىكەنغۇ؟ شۇئان كۆز ئالدىمغا ئۈرۈمچىدىكى بىردىن بىر ساپ ئۇيغۇرلا بار نىمكەش مال بازىرى كەلدى.
بۇ ئۈرۈمچىدىكى يىگانە ئەسكى بازىرى بولۇپ كىشىلەرنىڭ كۆزىدە كەمسىنىش، بىچارىلىق، كىملەرنىڭدۇ كۆرۈپ قېلىدىن قورقۇپ ئالاق جالاق ئەتراپقا قاراپ قاراپ قويۇۋاتقاندىكى ناتۇۋانلىق ئادەمنى يېغلىتاتتى. لېكىن كۆز ئالدىمدا ئالى ماشىنىسى بىلەن مېنى بۇ يەرگە باشلاپ كەلگەن ئايال ۋە بۇ يەردىكى داڭلىق ماركىلىق ماشنىلار بىلەن كېلىپ مال تاللاۋاتقان ئامېرىكىقلارلارنىڭ چىرايىدا خاتىرىجەملىكتىن باشقا ھىچ نەرسە ئەكسلەنمەيتتى. ئادەم نىمىشكە ئۆزىنىڭ ناتۇۋانلىقىدىن نومۇس قىلىدۇ؟ نىمشىكە يالغاندىن بىچارىلىقىنى يېپىشقا ئۇرۇنىدۇ؟ ھەممىمىز ئۆي كۆچىمىز خوشنىمىز بىزنىڭ نەرسىمىزنى كۆزىمىزچە ئېلىشنى خالىمايدۇيۇ، ئىچىدە كېرەك قىلغۇسى بارلىقىنى تەستە يوشۇرىدۇ. ئامېرىكىلىقلار نامراتلىقتىن ئۇيالمايدىكەن بەلكى نامراتلىققا رازى بولۇپ ياشاشتىن نومۇس قىلىدىكەن. كىشىلەردىن ئۆزى ئىتىياجلىق نەرسىنى سوراشتىن ئۇيالمايدىكەن بەلكى چىن نىيىتىنى يوشۇرۇپ، خۇپسەنلىك قىلىشنى ئېغىر ئالىدىكەن.!
بىز يەنە بىر نىمكەش مال بازىرىغا باردۇق، بۇ يەرنىڭ ئىسمى « ئىزگۈ نىيەت» دېگەن مەنىدە بولۇپ، بۇ يەردىكى ئەشيالارنى ئۆي كۆچكەنلەر بۇ يەرگە ئىئانە قىلىدىكەن، بۇلار ۋاكالىتەن سېتىپ كىرىمنى مۇھتاجلارغا يارىدەمگە ئىشلىتىدىكەن. جەرى خانىم مېنى بۇ يەردىن كۆپرەك سېتىۋېلىشقا دەۋەت قىلدى، ئەمما بۇ يەردىكى ماللار بىز باشتا كۆرگەن نىمكەش ماللار بازىرىدىن خېلىلا قىممەت ئېدى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ماشىنام بولمىغاندىن كېيىن بۇلارنى ئالغان تەقدىردىمۇ ئېلىپ كېتەلمەيتتىم. كۆڭلۈمدە مۇشۇ يەردىن جىقراق بىر نەرسە سېتىۋېلىپ كەمبەغەللەرگە ئازراق بولسىمۇ يارىدەمدە بولالمىغىنىمغا ئۆكۈندۈم. مەنچە مېنىڭ نۇرغۇن بۇرادەرلىرىم تۇرمۇشنىڭ، خىزمەتنىڭ مەنىسىزلىكىدىن قاقشايدۇ، مەنمۇ شۇنداق ئېدىم، لېكىن مەن ئۈرۈمچىدىكى بىر يېرىم يىللىق ھاياتىمنى ئوقۇغۇچىلىرىمغا تۈرلۈك پائالىيەتلەرنى ئۇيۇشتۇرۇپ بېرىپ، ئۇلارنى ئۆزەم بىلىدىغان يوللار بىلەن يېتەكلەپ نۇرغۇن مەنىگە ئېگە قىلغان ئېدىم
. مەن خىزمەتتىن مەجبۇرىي ئىستىپا بەرگۇزۇلگەندىن كېيىن مەكتەپكە ئوقۇغۇچىلىرىمنى كۆرگىلى باردىم، ئوقۇغۇچىلىرىمغا بېيجىڭدا ئۆگەنگەنلىرىمدىن لېكسىيە سۆزلىدىم. مېنىڭدىن چالا پۇلا بىلىم، پىشمىغان مۇۋەپپەقىيەت كۆرسەتمىلىرىدىن باشا ھىچ نېمىگە ئېرىشەلمەيدىغان ئوقۇغۇچىلىرىمنىڭ ماڭا ھۆرمەتتە تىكىلگەن كۆزلىرىگە قاراپ ھاياتىمدىكى مەنانى ھىس قىدىم. ئىنسان سۆيۈش ، سۆيۈلۈش، ئىززەتلەش ۋە ئىززەتلىنىشتىنمۇ مەناغا چۈمىدۇ، بۇنى ھەممىمىز دۈم چۈشكەن پۇل بىلەن تاپالمايمىز، ئەلۋەتتە. مېنىڭ ئۈمىتسىزلەنگەن دوستلۇرۇممۇ نامراتلىقتىن ئەمەس بەلكى ھاياتتىكى قۇرۇقلۇقتىن، موھىتتىكى بۇرۇقتۇملۇقتىن ۋە ياشاشتىكى نىشانسىزلىقتىن شۇ ھالغا چۈشكەن بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر ماڭا دوستلۇرۇم ئامېرىكىدا مەۋجۇد يۇقارقى ئىشنى يۇرتۇمدىكى چېغىمدا يەتكۈزگەن بولسا بۇنىمۇ سىناپ باقاركەنمەن. ئويلاپ باقساق ئىئانىگە خېرىدارلىق قىلىدىغان ئادەم تاپماق ئاسان ئەمەس، ئەگەر بىز مۇشۇ يولنى ياكى مۇشۇ خىلدىكى يولنى سىناپ باقساق، ئىئانىگە بېخىل ياكى ئاجىزلىق قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ ساتسا پۇلغا ئالمايدىغان نەرسىلىرىنى يىغىپ ياكى پۇل قىلىپ خەير ساخاۋەتكە مۇھتاجلارغا مۇشۇنداق داۋراڭسىز تارقىتىپ بەرسەك نېمىشقا بولمايدىكەن. مەنچە ھەرىكەت، پائالىيەت ئادەمنىڭ ھاياتىنى مەنەگە چۈمدۈرىدۇ، قۇرۇق غەيۋەت، ئاچچىق نەپرەت، يىرىڭلىق ئۈمىتسىزلىككە تولغان سورۇنلاردىكى تۇگىمەس ئولتۇرۇش ئادەمنىڭ ئەقلى ۋە ۋىجدانىنى ئۇخلۇتۇپ قويىدۇ.
ئۆي كۆچۈشنىڭ ئاخىرقى باسقۇچلىرىغا فوردداش دوستلۇرۇم يارىدەم قىلدى. ياپۇنلۇق خانىمنىڭ ئۆيىدىن كارىۋات قاتارلىق لازىمەتلىكلەرنى توشۇيدىغان چاغدا بىر مەسىلە چىقتى، گۈيياڭلىق فوردداش دەسلەپتىلا « ياپۇن ئالۋاستىسنىڭ نەسىسىنى ئالدىڭمۇ؟ » دېگەندە كۆڭلۈم بىراز يېرىم بولغان ئېدى. چۈنكى ھىچ بىر گۇناھسىز بىرىنىڭ مۇنداق مىللىتىنىڭ بۇرۇنقى قىلمىشى سەۋەپلىك سەتلىنىشى ماڭا ياقمايتتى. نەرسە كېرەكلەرنى ئەمدىلا توشۇيلى دەپ تۇرساق، ھېلىقى گۈيياڭلىق « ياپۇن ئالۋاستىسى سېنى ئالداپتۇ، بۇ نەرسىسى ئۇنچە پۇلغا يارىمايدۇ، بۇلارنى ئالساڭ توشۇپ ئاۋارە بولغانغا چۇشلۇق ئىش يوق » دەپ توشۇشۇپ بېرىشتىن يالتىيىۋالدى. باشقىلارمۇ سۈكۈتتە ئۇنىڭغا قوشۇلغاندەك بولۇپ تۇراتتى. ئامالسىز ياپۇنلۇق ئايالدىن ئۆزۈر سوراپ پۇل تۆلەپ بولغان كارىۋاتنى قايتتۇرۇپ بەردىم، لېكىن نېمىلا دېسۇن يېزىق شىرەسىنى قايتتۇرۇپ بېرىشكە قوشۇلمۇدۇم. ئۇلارغا كېرەك بولمىغان يۈز ماڭا كېرەك، مەن گەرچە ھەقىقەتەن قىممەت ئالغان بولساممۇ بۇنداق لەۋزىدىن قالايمىقان يېنىۋلسا بولىدىغان مەدەنىيەتتە ئۆسمىگەن. ئامېرىكىدا ماگىزىندىن ياكى شەخستىن ئالغان نەرسە كۆڭۈلگە ياقمىسا بىر ئاي ئىچىدە قايتتۇرۇپ بەرسە پۇلنى ئېلىۋالغىلى بولىدىكەن، ساتقۇچىمۇ ئالغۇچىمۇ بىر نەرسە دېمەيدىكەن. مەنچە بۇ يەردە سەمىمىيلىك ۋە بىر بىرىگە ئىشەنچ رول ئوينىغان بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر بۇ جوڭگۇدا بولۇپ قالسا كىشىلەر بۇزۇلغان چۇۋۇلغان نەرسىلىرى بىلەن ماگىزىنلارنى تولدۇرىۋېتىدۇ.
ئۆينىمۇ كۆچۈۋالدىم، ئۆي قىشتا گاز بىلەن ئىسىتىلىدىكەن، قانچىلىك ئىسىتقۇم كەلسە ئۆزەم تەڭشىسەم بولىدىكەن، ئەمما تەرلەپ كەتسەم سوۋۇتقۇ يوق. ھاۋادان (ھاۋا تەڭشىگۈچ) ئالساممۇ بولاتتى، لېكىن خەنسۇ فوردداشنىڭ ياپۇنلارغا بولغان ئۆچمەنلىكى ۋەتەندىن ئايرىلغاندا تېخىمۇ كۈچىيىپ ھېلىقى ياپۇنلۇق ئايالنىڭ تەييار ھاۋادانىنى ئالدۇرماي قويدى. مەن مىللەتچىلىكنىڭ ۋەتەندىن ئايرىلغاندا بەكرەك گەۋدىلىنىدىغانلىقىنى ھىس قىلدىم. دېمىسىمۇ ئىنسان يات موھىتقا دۇچ كەلگەندە قوغۇدىنىش ئھتىياجىنى ھەممىدىن بىرىنجى ئورۇنغا ئۆتىدۇ-دە ئۆزى بىلەن بىر تۈركۈمدىكىلەرگە سىغىنىدۇ، يات تۈركۈمدىكىلەرنى چەتكە قاقىدۇ. گۈيياڭلىق ياتاقدىشىمنىڭ ياپۇنلارغا بولغان نەپرىتىنى مەن تارىخ دەرسلىكلىرىدىكى بايانلاردىن، 90 -يىللاردا ئەۋج ئالغان خۇئاشىيا ئىدولوگىيىسىدىن ۋە ئۇنىڭ يات بىر ئەلدە ياشاۋاتقاندىكى كۆچەيگەن مىللەتچىلىكىدىن كۆردۈم. مەن ئوقۇغان چاغلاردىمۇ كىتابلىرىمىزدا دائىم «ياپۇن ئالۋاستىلىرى»، «ياپۇن قاراقچىلىرى» دېگەن ئىبارىلەر كۆپ قوللۇنۇلاتتى. ھازىر قاراپ باقسام مائارىپتا لوگىكىغا ۋە ئەخلاققا يات ھاقارەت ئىبارىلرىنىڭ دەرسخانىدا ۋە دەرسلىكلەردە قوللۇنىلىشى غەرپتە توغرا كۆرۈلمەيدىكەن.
قارىسام ئۆيدە ئوت ئۆچۈرۈش ئۈسكىنىسى ۋە بىر دۈم كۆمتۈرۈلگەن چىنىدەك يۇمۇلاق نەسە ئورنۇتۇغلۇق تۇرۇپتۇ، سوراشتۇرسام، ئەگەر ئوت كەتسە ياكى تاماكا چەكسەم ھېلىقى چىنىدەك نەسە سايراپ ئوت ئۆچۈرگۈچىلەرگە خەۋەر قىلارمىش. بۇ ئارقىلىق ماڭا ئۆيدە تاماكا چېكىلمەيدۇ دېگەن مەقسەد ئۇقتۇرۇلدى، مەن ئۇنداق تەنگە زىيانلىق خۇيلاردىن يىراق بولغاچ پەرۋاقىلمىدىم. كېيىن دىققەت قىلسام تاماكا چېكىۋاتقانلار ھەرقانداق بىنا ياكى ئۆنىڭ ئالىغا كەلگەندە تاماكىسىنى تاشلاپ ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلايدىكەن. ئاچقۇچنى پات-پات سىلاپ قويىمەن، بۇ بىرسى خۇشاللىقتىن، يەنە بىرى بۇ بىردىن بىر ئاچقۇچۇمنىڭ يوقاپ كېتىشىدىن ئەنسىرىشىمدىن. ئاچقۇچتىن پەقەت بىرنىلا بەرگىنىدە ھەيران قېلىپ سورۇدۇم، « ئائىلەڭ كەلگەندە ئايالىڭغا يەنە بىرنى بېرىمىز» دېيىشتى. تۇۋا، بۇ يەردە ئاچقۇچ يوقاتساڭ ساڭا ئاچقۇچ بەرگەن ئورۇن ئۆزى ئامال قىلىپ بېرىدىكەن ئۆزەڭ بېرىپ ياساتساڭ بولمايدىكەن، ناۋادا بىرسى ياساپ بەسە قانۇن بويىچە جازالىنىدىكەن.
ئۆيۈممۇ بولدى لېكىن يەنە بىر موھىم نەرسەم يوق، ماشىنام. مېنى ئۆيىگە چاقىرىۋالغان ئۇيغۇر ھەمشىرىلىرىم ئايالىم كەلگىچە ماشىنا ھەيدەشنى ئۆگىنىشىمنى تاپىلىغان ئېدى. قانداقلا ئويلىسام ماشىنا ھەيدەشكە رايىم يوق. بۇ يەردە تاكسى يوللاردا مېڭىپ يۈرمەيدىكەن. تاكسى لازىم بولسا تاكسى شىركىتىگە تېلىفون قىلىپ كېلىشىپ قويۇشۇم كېرەككەن. تاكسى باھاسى بەك قىممەت ئىكەن. چاغلىقلا يەرگە قاتنايدىغان ئاپتۇبۇس قىرىق مىنۇتتا بىر كېلىدىكەن، تېخى چۈشتىن كېيىن بەشتىن قالسا ئۇمۇ يوق. ھېلىقى ئۇيغۇر ھەمشىرەلىرىمدىن ئاڭلىشىمچە ئامېرىكىدا بايلارلا تاكسىدا ئولتۇرالايدىكەن.
ماشىنا بۇ يەردە ئەڭ ئەقەللى قاتناش ۋاستىسى دەپ تونۇلغاچقا، ئامېرىكىلىقلار ماشىنىسىز بىر ئادەمنىڭ قانداق ياشايدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايدىكەن. چۈنكى ئامېرىكىنىڭ نۇرغۇن شەھەرلىرىدە ئاممىۋى قاتناش بىزدىكىدەك ئومۇملاشمىغان. بەلكى بۇ ئامېرىكىقلارنىڭ پايانسىز قۇرۇقلۇقتا ئىندىئانلارنى ئات بىلەن سۈرۈپ تۇقاي قىلىپ زىمىن ئېچىپ، ئاندىن شۇ ئاتنىڭ ئورنىنى خۇسۇسى تۇرمۇشقا ئاتتەكلا ماسلاشقان ماشنىغا ئالماشتۇرغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. ئامېرىكىلىقلار خۇسۇسى تۇرمۇشقا بەكرەك ئەھمىيەت بېرىدىكەن، ھەممە ئىشتا شەخسنىڭ خاھىشى، ئەركى ۋە قولايلىقىنى بىرىجى ئورۇنغا قويىدىكەن. ھەممە ئادەمنىڭ خۇسۇسى بوشلۇقى، خۇسىۇسى ئىشى ۋە سىرى بولۇشىنى ئۇلار تەبىئى ھوقۇق سانايدىكەن.
مەن تۇرىۋاتقان لاۋرېنس دېگەن بۇ شەھەردە بىزنىڭ ئۇيغۇر يېزىلىرىدىكىدەك كۆجۈم مەھەللىلەر بولسىمۇ لېكىن بىر ئۆي بىلەن يەنە بىر ئۆينىڭ ئارىسىدا چوقۇم بىر پارچە چىملىق ياكى ئورمانلىق بولىدىكەن. ئامېرىكلىقلارنىڭ يول يۈرگەندە ئاممىۋى قاتناش ۋاستىلىرىنى ئەمەس بەلكى بىر كېچە قونۇپ راھەت ئالغان ئۆينىڭ چاقلىق ھالىتى بولغان خۇسۇسىي ماشىنىنى تاللىشى بەلكىم يۇقارقىدەك شەخسىيلىككە ھەددىدىن زىيادە يېپىشىدىغان مىجەزىدىن كەلگەن بولۇشى ئىھتىمال. مەن ئۇچراتقان ئامېرىكىلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى جۇڭگۇدىكى قىستاڭ ئاپتۇبوسلاردىن بەك ۋايسايدۇ، چۈنكى ئۇلار يات بىرسى بىلەن يېقىن بىر يەردە تۇرۇشقا بەرداشلىق بېرەلمەيدۇ، بۇمۇ ئامېرىكىلىقلارنىڭ يەككىلىككە چوقۇنىدىغان مىجەزىنىڭ ئىنكاسى، بۇمۇ ئۇلارنىڭ خۇسۇسى ماشنىنى ئەلا بىلىشىدىكى ئامىللارنىڭ بىرى ئەلۋەتتە.
بايلىق ۋە تەرەققىياتنىڭ سىموۋۇلى بولغان، ھەممە نەرسىسى دۇنيادا مۇدا بولىدىغان ئامېرىكىلىقلارنىڭ ماشنىلىق يۈرۈشى بىزدە توسقۇنسىز ئېقىم ھاسىل قىلىپ، بايلىققا ۋە ئىناۋەتكە تەلپۈنىشىتكى نىشانغا ئايلىنىپ قالماقتا. ئەمەلىيەتتە ئاممىۋىي قاتناش تەرەققىي قىلغان، تاكسىلىرى كوچىلاردا خېرىدار ساقلاپ تەلمۈرۈپ تۇرىدىغان بىزدەك كىشىلەرگە ماشىنا ئانچە زۆرۈرمۇ ئەمەس. ۋاھالەنكى، بىزدە ماشىنا ئەمەلنىڭ دەرىجىسىدىن، بايلىقنىڭ مىقدارىدىن، ئىجتىمائىي ئورۇننىڭ يۇقۇرى تۆۋەنلىكىدىن بىشارەت بېرىدۇ، شۇڭا ئامېرىكىدىكىدەك ماشنىلىقلارنىڭ پىيادەلەرگە يول بېرىشى جوڭگۇدا ئەقىلگە سىغمايدۇ. قانداقمۇ ماشىنىلىق ئەمەلدار نەچچە يۈزمىڭلىق ماددىي مەبلەغ ۋە ھىساپسىز مەنىۋىي دەسمايە بەدىلىگە ئېرىشكەن ماشنىشىسىدا تۇرۇپ ناماراتلىق، ئامالسىزلىق ۋە ئاجىزلىق كوچىسىدا تەمتىرەپ يۈرگەن پىيادىگە يول بەرسۇن؟ بۇنداق كەمسىتىلىشتىن كېيىن پىيادەلەر ھاياتىدىن شۇنداق خۇلاسىگە كەلمەي قالمايدۇ،“ نامرات قالساڭ، ئەمەلسىز قالساڭ خورلىنىسەن، ھاياتتىكى نىشان، ماشىنىلىقلارغا يېتىشىش كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلار تاللاپ پۇراپ كەتكەن ۋاستىلەر بىلەن ئەمەس، ئۇلار قوللۇنۇشقا پېتىنالمىغان ۋاستىلار بىلەن بايىقققا، ھوقۇققا ئېرىشىش كېرەك“. ئەمەل بىلەن پۇلدىن باشقىنى تونۇمايدىغان جەمئىيەتتە بايلىق ئاتا قىلمايدىغان بارلىق نەرسىلەريەنى بىلىم، ئىجتىمائى غايە، ئىتىقاد، سىياسىي تەشەببۇس، ئىنساننىڭ قەدرى، تەبىئەتنىڭ بولغۇنىشى قاتارلىق تۈمەنلىگەن ئىشلار كىشىلەرنىڭ پىكرىنى مەشغۇل قىلالمايدىلا ئەمەس، دىققەتتىن ساقىت قىلىنىدۇ. بەلكىم بىزنىڭ پىيادىلەرنىڭ ھودۇقۇپ قېچىشلىرىدىن ھوزۇرلىنىپ كۆنگەن ماشنىلىقلار بۇ يەرگە كېلىپ قالسا لاۋرېنستىكى تېزيول بويىدا قورقۇنچتىن بىخەۋەر ئوتلاپ يۈرگەن بۇغىلارنى، دەرەخلەرنىڭ كاۋاكلىرىدىن خاتىرىجەم چىقىۋاتقان تىيىنلارنى كۆرگەندە ئادەملەرنى قورقۇتقان ئەلپازىنىڭ بۇ يەدە ھايۋانغىمۇ كار قىلمايدىغانلىقىنى سېزىپ ئەقلىنى يوقۇتار. پۇل تاپقىلى، ماشنا ئالغىلى بولىدۇ، لېكىن شۇ ماشىنىنى كەشىپ قىلغانلارنىڭ نەچچە يۈز يىلدا شەكىللەندۈرگەن ئەخلاق ۋە ئادەتنى يېتىلدۈرمەك پۇل تاپقاندەك ئاسان ۋە تېز بولمايدۇ.
ئالدىنقى: 11. ئۇنۋېرىستىتىكى جۈمە نامىزى
گىراممىي مۇكاپاتى
گىراممىي مۇكاپاتى（格萊美獎 ,Grammy Awards） ئامېرىكا ئۈن ساھەسى ۋە دۇنيا ئۈن ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم مۇكاپات تۈرىنىڭ بىرى بۇلۇپ ،ئامېرىكا دۆلەتلىك ئۈن سەنئەت پەن-تېخنىكا ئىنىستوتى（Recording Academy） مۇكاپات بىرىشكە مەسئۇل.
مۇكاپات ھەققىدە
گىراممىي مۇكاپاتى（格萊美獎） ئامېرىكا ئۈن ساھەسى ۋە دۇنيا ئۈن ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم مۇكاپات تۈرىنىڭ بىرى بۇلۇپ ،ئامېرىكا دۆلەتلىك ئۈن سەنئەت پەن-تېخنىكا ئىنىستوتى（Recording Academy） مۇكاپات بىرىشكە مەسئۇل. ئىنىستوت ئۈن ساھەسىدىكى كەسپى شەخىسلەرسىن تەركىپ تاپقان بۇلۇپ ،ئالدىنقى يىلدىكى ئوتتۇرا كەسىپ ساھەسىدىكى ئالاھىدە ياخشى نەتىجىنى مۇكاپاتلاشنى مەقسەت قىلغان.
مۇكاپاتلايدىغان ئوبىكىت
بۇ مۇكاپات مۇزىكا كەسپىدە كۆزگە كۈرۈنگەن نەتىجىگە ئىرىشكەنلەرگە تارقىتىلىدۇ ،ئالدىنقى يىلدىكى ئوتتۇرا كەسىپساھەسىدىكى ئالاھىدە ياخشى نەتىجىنى مۇكاپاتلاشنى مەقسەت قىلغان.
مۇكاپات ئىناۋىتى
گىراممىي مۇكاپاتى ئامېرىكىدىكى تۆت چوڭ ئاساسلىق مۇزىكا مۇكاپاتىنىڭ بىرى بۇلۇپ،كىنو ساھەسىدىكى ئوسكار مۇكاپاتىغا ئوخشاپ قالىدۇ ،بۇ مۇكاپات ھەر ئىككى يىلدا بىر قېتىم تارقىتىلىدۇ.
چىپار بۇغا
left|thumb|350px|چىپار بۇغا چىپار بۇغا
Nesridin Ependinin Hikayesi
Nesridin Ependi bij künü emir temür bilen öga çıkkan iken.Kün ıssık bolap, ketip emir temür veziri bilen telep ketiptü.Andın kiyin emir temür ve veziri egi kegen kiyim keçeklerini çıkirip Nesridin Ependinin uçısıga atıp koyap, yolıga revan bolaptu.
Bi vahda emir temür veziri bilen Nesridin Ependini zanlık etip, külüşüp Nesridin Ependige karap, "vay Nesridin Ependi, uçandiki yük bir Ésheknın yükü boldı, ha!" dep soraptu.Nesridin Ependi "yak, emirim, bu bir eşeknın yükü emes,bu işki eşeknın yükü!"dep, cevap beriptü.
تايغان بۇغا
تايغان بۇغا
12- چىللە
12- چىللە ياكى 12- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 12- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 193. (كەبىسە يىلى 194.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 172 كۈن باردۇر.
خەينە بۇغىسى
خەينە بۇغىسى
ئەلمۇئەييىد بىللاھ
ئەلمۇئەييەد بىللاھ (المُؤَيَّدُ بِاللهِ أحمد بن الحسين بن هارون الأقطع الهاروني الزيدي): ئەھمەد ئىبنى ھۇسەين ئىبنى ھارۇن ئەلھەسەنىي ئەززەيدىي. (ھ. 333 – 411 / م. 945 – 1021) ئەھلى بەيتكە مەنسۇپ. زەيدىييە مەزھىپى ئالىملىرىدىن. زەيدىييە مەزھىبى ئالىملىرىدىن. «ئەلئەمالىي»، «ئەتتەجرىيد» ۋە «سىياسةتۇل مۇرىيدىن» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
ئىسلام ئاخۇن
ئىسلام ئاخۇن، ئۇيغۇر، شىنجاڭ خوتەندىن، گەرچە ئېلىپنىڭ سۇنىقىنى بىلمىسىمۇ، ئەمما ئۆزى « كەشپ» قىلغان يېزىق بىلەن بىر خىل قەدىمىي كىتابنى« ياساپ» چىققان ھەمدە بۇ كىتاب ئارقىلىق غەرب ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق ئەرباپلارنى ئالداپ ، زىلزىلە پەيدا قىلغان ھەم شۇ سەۋەبتىن تونۇلغان. ئاۋگۇست رۇدولف خوئېنلېي، گېرمانىيە پۇشتىدىن بولغان ئەنگلىيىلىك ئالىم، قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ھىندىستان تىل-ئەدەبىيات تەتقىقاتىغا پىششىق بولۇپ، 19-ئەسىردىكى غەرب جەمئىيىتىنىڭ ئىلمىي نوپۇزى. تەخمىنەن 1890-يىلىنىڭ ئالدى كەينىدە، بۇ ئىككى ئادەمنىڭ ھاياتى گىرەلىشىپ كەتكەن ئىدى.
غەرىب ئالىملىرنى ئەخمەق قىلىش ۋەقەسى
ساۋاتسىز ئاخۇن بىر كىچىك تاغلىق كەنتتە ئۈن-تۈنسىز ھالدا ئېلىم-سېتىم ئىشلىرى بىلەن شوغۇللىنىپ جان باقاتتى، ئۇ ئەنگلىيەلىكلەرنىڭ جۇڭگو قەدىمكى ھۆججەتلىرىنى يۇقىرى باھادا سېتىۋالغانلىقىنى، سېتىۋالغۇچىلارنىڭ قەدىمكى كىتابلاردىكى خەتلەرنى تونۇمايدىغانلىقىنى ئاڭلاپ، باي بولۇش ئىستىكى ئۇنىڭ كۆڭلىدە بىخ سۈرگەن ئىدى. ئەمەلىيەتتىمۇ ئاخۇن باي بولۇش پۇرسىتىگە ئىگە بولدى، 1840-يىلىدىن كېيىن، جاھانگىرلارنىڭ زەمبىرەك پاراخوتلىرى جۇڭگونىڭ دېڭىز بويىدىكى دەرۋازىلىرىنى ئاچتى، ئىلگىرى« كاڭشى، چيەنلۇڭ دەۋردىكى گۈللىنىش» كە ئىگە بولغان چىڭ سۇلالىسى ئىمپېرىيىسى كۈندىن-كۈنگە خارابلىشىشقا باشلىغان بولۇپ، چىرىك ۋە زاۋالغا يۈز تۇتقان ئەھۋالدا بىر پەشۋاغىمۇ يارىمايدىغان بولۇپ قالغان ئىدى. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، شىنجاڭمۇ ئەنگىلىيە ۋە چار روسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر تەمە قىلىدىغان ئوبيېكتقا ئايلانغان. شىنجاڭنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن، ئەنگلىيە، رۇسىيە ئارقا-ئارقىدىن« ئېكسپېدىتسىيە ئەترىتى» نى شىنجاڭغا ئەۋەتىپ، تۈرلۈك ئاخباراتلارنى قولغا چۈشۈردى، شىنجاڭنىڭ قەدىمكى مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىغىمۇ ئالاھىدە «دىققەت» قىلىشقا باشلىغان ئىدى.
مۇشۇ خىل ۋەزىيەت ئارقىسىدا ئاخۇنمۇ ئۆز-ئۆزىگە: ھەرقايسىلىرى خەت تونۇشمايلىغۇ ؟  ئۇنداقتا مەن ھەرقايسىلىرىغا تېخىمۇ تونۇمايدىغان خەتنى يېزىپ بېرەي، دەپ پىچىرلىغانچە ئىشقا كىرىشىپ كەتتى. ئۇ شۇ جايدىكى ئۈجمە قەغىزىنى بىر خىل ئۆسۈملۈك بويىقىغا چىلاپ ، ناھايىتى تېزلا ئۈجمە قەغىزىنى قەدىمىي تۈسكە كىرگۈزدى. ئارقىدىن، ئۇ يەنە قەدىمىي ئەدەبىي ئەسەرلەردىكى ساۋتىبورو تېپىشماقلىرىنى تەقلىد قىلىپ، ئۇنى ئۈجمە تېرىسىدىكى قەغەزگە كۆچۈرۈپ يازدى. شۇنداق قىلىپ، ئاتالمىش "قەدىمىي كىتاب" قەپەستىن چىققان ئىدى. ئاخۇن ئۆزىنىڭ« ئەسىرى» گە بىر قۇر سەپسېلىپ، ئۇنىڭ ئەسلى نۇسخا بىلەن ئوخشاش ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدى، لېكىن ئۇ يەنىلا خاتىرجەم بولالماي، « قەدىمىي كىتاب» نى ياغلاشقان قولى بىلەن قالايمىقان ئۇۋۇلاپ،ئاندىن توغراق يوپۇرمىقىغا ئوت يېقىپ، « قەدىمىي كىتاب» نى ئىسلاپ، ئۇنى قېنىق قوڭۇر رەڭگە كىرگۈزۈپ، كونىچە ھېسسىياتنى ئاشۇردى. ئارقىدىن ئاخۇن كىسلاتالىق ماددا بىلەن مىس مىخنى بىر تەرەپ قىلىپ، « قەدىمىي ھۆججەت» نى تۈپلىدى، ئۇ ئۆزىنىڭ ئەسىرىنى قۇملۇقنىڭ ئەتراپىغا بىر قانچە ئاي كۆمۈپ قويغاندىن كېيىن، ئۈستىدىكى چاڭ-توزانلارنى قېقىۋېتىپ، خوتەننىڭ كوچىلىرىدا ئايلىنىپ يۈردى، ئويلىمىغان يەردىن سېتىۋالغۇچىلارغا ئۇچراپ قالدى.
شۇنىڭدىن كېيىن، باۋېر« قەدىمىي كىتاب» نى ھىندىستان كالكۇتتادىكى بېنگال ئاسىيا ئىلمىي جەمىيىتىگە ئەۋەتىپ بېرىدۇ،  كىتابنى ئەينى چاغدىكى داڭلىق شەرقشۇناس خوئېنلېي باھالىغان. بۇ نېمە خەت؟  كارۇشتىچە لۇ يېزىقى، ھىندىستاننىڭ بورومى يېزىقى، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بورومى يېزىقى ياكى زاڭزۇ يېزىقى، خەنزۇ يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، پارس يېزىقى، ئەرەب يېزىقى، ئارامى يېزىقى ياكى گرېك يېزىقى..... ئۇلار بۇ كىتابتىكى يېزىقنى بۇنىڭ-بۇنىڭغا ئوخشىتىپ باقتى. خوئېنلېي بىر مەھەل چۈشەندۈرۈشكە ئامالسىز قالدى، لېكىن بىۋاسىتە سېزىمىغا ئاساسلانغاندا، ئۇ كىتابتىكى يېزىقنى ئىزچىل ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەدىمكى يېزىقى دەپ قارىدى، يەنە كېلىپ مىلادىيە 4-ئەسىردە براخما يېزىقى بىلەن يېزىلغان قەدىمكى ھىندى يېزىقى بولۇشى مۇمكىن. ئارقىدىنلا دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمىي كىتاب بىباھا گۆھەرگە ئايلاندى، ئۇنىڭغا« باۋېر پۈتۈكى» دەپ نام بېرىلىپ، پۈتۈن دۇنيانى زىلزىلىگە كەلتۈردى. باۋېر شۇ سەۋەبتىن تارىخ بېتىدىن ئورۇن ئالغان، ھەربىي ئۇنۋانى شاۋجياڭ بولۇپلا قالماي، يەنە خامىلتون جاز دەپ نام بېرىلگەن. شۇنىڭ بىلەن ئاخۇنمۇ  چوڭ ئامەتكە يولۇقۇپ، تارىخ سەھنىسىگە چىقتى، 10 ئېشەكنىڭ قىممىتى ئۇنىڭ ئىشتىھاسىنى دەسلەپتە قاندۇرغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ كۆز ئالدىدا توپ-توپ ئېشەكلەر پەيدا بولدى، ئۇ ئىشەكلەرنى رەت قىلىشقا ئامالسىز قالغان ئىدى. كەڭ كۆلەملىك ساختىلىق شۇنىڭ بىلەن باشلىنىدۇ. بۇ ئىشنى قىلىش جەريانىدا، ئاخۇن سەل ئاۋارىچىلىق ھېس قىلىدۇ ، شۇنىڭ بىلەن ئىبراھىم مۇرات ئىسىملىك بىر ياردەمچىنى تاپىدۇ. بۇ كىشىنىڭ سىيېرىل ھەرىپىدىن ئاز-تولا خەۋىرى بولغاچقا، « قەدىمىي كىتاب»قا يەنە مۇشۇ جەھەتتىنمۇ مەزمۇنلارنى قوشقان ئىدى.
ئۇلار« قەدىمىي كىتاب» نى ئەنگلىيەنىڭ قەشقەردە تۇرۇشلۇق باش كونسۇلى ما جىيېغا سېتىپ بېرىش بىلەن بىللە، چاررۇسىيەنىڭ قەشقەردە تۇرۇشلۇق باش كونسۇلى نىكولاي پېتروۋىسكىغىمۇ سېتىپ بەرگەن. شۇنداق قىلىپ، « قەدىمىي كىتاب» ئۈزلۈكسىز ھالدا شىنجاڭدىن دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقىلىشقا باشلىدى، لېكىن باشتىن-ئاخىر تىلشۇناسلارنى گاڭگىرىتىپ قويدى، ئەمما ئاخۇن بىلەن مۇرات زاۋۇتلاشقان كۆلەملىك ئىشلەپچىقىرىشنى باشلىدى، ئۇلار ئۆزلىرى« كەشىپ قىلغان» خەتلەرنى ياغاچ تاختىغا ئويۇپ، مەتبەئەچىلىك مەشغۇلاتىنى باشلاپ كەتتى. خو ئېنلېي ناھايىتى ئەستايىدىللىق بىلەن مۇنداق دېگەن: « قەدىمىي كىتاب» تا يېزىلغان يېزىق مەن ئۈچۈن ئېيتقاندا خېلىلا نامەلۇم، بەلكىم مېنىڭ بىلىمىم كەمچىل بولۇشى مومكىن ، قەرەللىك ھۆكۈمەت خىزمىتىمدىن بوش ۋاقىت  ئاجرىتىپ، تولۇق چۈشەنچە بېرىشكە تىرىشىمەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇ ئوتتۇرا ئاسىيا تىلىنى ئۇزۇن مەزگىل تەتقىق قىلغان كەسپداشلىرىنىڭ بۇ غەلىتە ھۆججەتلەرنىڭ يېزىق ۋە تىلىنى پەرىقلەندۈرۈپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلغان. ئەمما، خو ئېنلېي ئۈچ يىل ۋاقىت سەرپ قىلغان بولسىمۇ، لېكىن يەنىلا ئاشۇ«قەدىمىي كىتاب»لاردىكى يېزىقنى چۈشىنەلمىدى.
دۇنيادىكى نەرسىلەرگە جاۋاب تاپالمىغانسېرى، شۇنچە سىرلىق كۆرۈنىدۇ. « قەدىمىي كىتاب» نىڭ تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، شىنجاڭدا ئېكىسپىدىتسىيە دولقۇنى قوزغالدى، نۇرغۇن ئېكىسپىدىتسىيەچىلەر بۇ« قەدىمىي يازمىلار» نىڭ ئارقىسىدىكى سىرلىق مەدەنىيەتنى دەپ كەلگەن ئىدى. ئەمما، ساختىسىنى مەڭگۈ راست دېگىلى بولمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن بەزىلەر« قەدىمىي يازمىلار» نىڭ چىنلىقىدىن گۇمانلىنىشقا باشلايدۇ، ئاخۇنمۇ بۇ چاغدا چاندۇرۇپ قويىدۇ.
بىر قېتىم ، ئاخۇن قەشقەرگە بېرىپ« قەدىمىي يازمىلار» نى سېتىپ ، قايتىش يولىدا بېك لۇند ئىسىملىك شىۋېتسىيەلىك بىر دىن تارقاتقۇچىنى يوقلايدۇ ھەمدە ئۇنىڭغا ئۈچ توم ياغاچ نۇسخىدا بېسىلغان قەدىمىي كىتابنى بېرىدۇ. توغرا كېلىپ قالغىنى شۇكى، بېك لۇندنىڭ چاكىرى ئاخۇننىڭ بۇرۇنقى قوشنىسىنىڭ بالىسى بولۇپ، ئۇ يازمىلارنىڭ ساختا ئىكەنلىكىنى بېكىتىپ بېرىدۇ،ھەمدە ئىگىسىنىڭ ئالدىدا ئاخۇننىڭ ھەقىقىي سالاھىيىتىنى ئېيتىپ بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، باك لۇندمۇ ئاخۇن ئەكېلىپ بەرگەن« قەدىمىي ھۆججەتلەر» دىن چاندۇرۇپ قويغان تەرەپلىرىنى بىر قۇر كۆزدىن كەچۈرىدۇ، كۆلەملەشكەن ئىشلەپچىقىرىشمۇ ئېھتىياجنى قاندۇرۇپ بولالمىغاچقا، ئاخۇننىڭ بۇ چاغدا ئىشلەتكەن قەغىزى بەك يېڭى بولۇپ قالغان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن باك لۇند دەرھال خوئېنلېي ۋە بۇ ئىشقا قىزىقىدىغان بارلىق دوستلىرىغا خەت يازغان، كۈلكىلىك يېرى، خوئېنلېي« قەدىمىي كىتاب» نىڭ راستلىقىغا قەتئىي ئىشەنگەن ئىدى ، شۇنىڭدىن كېيىن، ئۇ ھەتتا كىشىلەرنى بۇ خىل كىتابلارنى توپلاشقا رىغبەتلەندۈرگەن ھەمدە ئۇنى« خوئېنلېي توپلىغان ئەسەرلەر» ياكى« ئەنگلىيە ئوتتۇرا ئاسىيا توپلىغان ئەسەرلەر» دەپ ئاتاپ، ئەنگلىيە كۇتۇپخانىسىدا ساقلىغان.
شۇنداق قىلىپ ئەمدىلا ئاشكارلانغان ساختىلىق،قايتىدىن راستقا ئايلانغان ئىدى، خو ئېنلېي پۈتۈن كۈچى بىلەن تەتقىق قىلىشنى داۋاملاشتۇردى، ئاخۇنمۇ بوش كەلمەي ئىشلەپچىقىرىشنى داۋاملاشتۇردى. 1901-يىلى ستەيىن خوتەنگە كېلىپ، ئاخۇننى تاپتى. شۇنداقلا ئاخۇننىڭ« قەدىمىي يازمىلىرى» نى سېتىۋالدى، لېكىن خوئېنلېيگە ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى، ئۇ بۇنىڭ ئىچىدىكى نۇقسانلارنى بايقاپ، « قەدىمىي كىتاب» نىڭ ساختا ئىكەنلىكىنى بېكىتكەن ئىدى، خوئېنلېي سىتەيىننىڭ يېتەكچىسى بولۇپلا قالماستىن، يەنە ستەنيىن يېڭىلا ئىشقا چۈشكەن كالكۇتتا ئىسلام مەكتىپىنىڭ سابىق مۇدىرى ئىدى. سىتەيىننىڭ سوراق قىلىشى بىلەن، ئاخۇن ئۆزىنىڭ ساختىلىق قىلىش جەريانىنى ئېيتقان، سىتەيىن دەرھال خەت يېزىپ ھەقىقىي ئەھۋالنى خوئېنلېيغا ئېيتقان، لېكىن خوئېنلېي يەنىلا« قەدىمىي ھۆججەت» نىڭ يالغان ئىكەنلىكىگە ئىشەنمىگەن. ستەيىن خوتەندىكى يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ ئاخۇننى تۇتۇشىنى ئۈمىد قىلغان،  يەرلىك ئەمەلدارلار تۇتۇپ سوراق قىلغاندا، ئاخۇن سىتەيىننىڭ ئۆزىنى ياۋروپاغا ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان، لېكىن ستەيىن بۇنىڭغا قوشۇلمىغان. شۇنىڭدىن كېيىن يالغاندىن ياساش ئىشى توختاپ قالدى، ئاخۇننىڭ ئىز-دېرىكىمۇ بولمىدى.
ستەيىن 1901-يىلى ئەنگىلىيىگە قايتىپ كەلگەن، شۇ يىلى 7-ئايدا، ئۇ ئوكسىفوردنىڭ ئۆيىدە خوئېنلېي بىلەن كۆرۈشكەن. خوئېنلېي بۇ چاغدا« قەدىمىي كىتاب» نىڭ ساختا ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. ستەيىن ئەينى ۋاقىتتا نامەلۇم بىر تىلدىكى توم (ئۇدۇن يېزىقى) نى ئېلىپ كەلگەن، لېكىن ئۇ خوئېنلېيغا بىۋاستە دېيىشنى خالىمىغان، شۇنىڭ بىلەن ئۆزىنىڭ دوكلاتىنى ئېلان قىلىدۇ.كېيىن خوئېنلېي ستەنيىن ئېلىپ كەلگەن ئۇدۇن يېزىقىنى داۋاملىق ئوقۇپ، ئۆزىنىڭ ئىلىم ساھەسىدىكى نامىنى قايتۇرۇپ كېلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ھازىرغىچە ئاخۇن ئويدۇرۇپ چىقارغان قەدىمكى توپلام ۋە ئويمىلار يەنىلا ئەنگلىيە دۆلەت كۇتۇپخانىسىدا ساقلىنىۋېتىپتۇ.
ئەينى يىلى، ئاخۇننىڭ ئاشۇ ھۆججەتلەرنى ياسىشىدىكى مەقسىتى ناھايىتى ئاددىي بولۇپ، پەقەت ئىشەككە ئېرىشىش ئىدى، لېكىن ئويلىمىغان يەردىن ئۇنىڭ« كەشپىيات ۋە ئىجادىيەت» ى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ شىنجاڭ قەدىمكى يېزىقلىرىنى تەتقىق قىلىشىغا تەسىر كۆرسەتكەن. بۇ ئىشنى يەكۈنلەشكە توغرا كەلسە، بەلكىم پەقەت مۇنداق بىر جۈملە سۆز بىلەن يەكۈنلەش مومكىن، "ساختىلىقىنى بىلىۋالغاندىلا، ئاندىن راستىنىنى تاپقىلى بولىدۇ". ستەيىن دەل ئاخۇننىڭ ساختىلىقىنى بىلگەچكىلا نىيە خارابىلىقىنى بايقىغان، ئۇ يەر دەل« كارۇشتىچە» چىقىدىغان جاي بولۇپ جۇڭگو شىنجاڭ رايونىدا ئەڭ بۇرۇن ئىشلىتىلگەن مىللىي قەدىمكى يېزىقلارنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى بىلگىلى بولىدۇ.
كاۋا سامسىسى
كاۋا سامسىسى ئۇن ئىككى كىلوگرام، كاۋا ئىككى يېرىم كىلوگرام، سۇ بىر كىلوگرام، داغلانغان سۇ يېغى 70 گرام، خېمىرتۇرۇچ 35 گرام، زىرە مۇۋاپىق، پىياز ئىككى باش، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
1 . سەي كاۋىسىنىڭ پوستىنى شىلىۋېتىپ، قىرغۇچ بىلەن قىرىپ ياكى ئۇششاق توغراپ، ئۇنىڭغا تۇز ئارىلاشتۇرۇپ 10 مىنۇت قويغاندا، كاۋىنىڭ سۈيى چىقىدۇ، سۈيىنى تۆكۈۋېتىپ، پىياز، زىرە ۋە ياغ ئارىلاشتۇرۇپ كاۋا قىيمىسى تەييارلىنىدۇ.
2. خېمىرتۇرۇچلۇق خېمىر يۇغۇرۇپ كۆپتۈرۈپ، 20 گرام چوڭلۇقتا زوۋۇلا ئۈزۈپ، پوزا بىلەن جىلت ئېچىپ، كاۋا قىيمىسى سېلىپ سامسا تۈگۈلىدۇ.
مېتاللۇرگىيە ۋە ماتېريال ئېنژېنىرلقى نىمە ئىش قىلىدۇ؟
مېتاللۇرگىيە-مېتال ياكى مېتال بىرىكمىلەرنىڭ، جەۋھەرلەرنىڭ،مېتالنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خام ماددىلارنىڭ قوللىنىش باسقۇچى ئۇچۇن ئۇيغۇن بىر سۈپەتتە ئىشلەپچىقىرىلىشى، شەكىل ئېلىشى، ساقلىنىشى، ئىشلەپچىقىرىش ۋە قوللىنىش جەريانىدا مۇھىت ۋە ئىنسان ساغلاملىقى دىققەتكە ئېلىنغان ھالدا ئىنسانلارنىڭ ئېھتىياجلارغا مۇناسىپ شەكىلدە تەييارلاشىنى مەقسەت قىلغان پەن ۋە تېخنىك ئىسمى.
مېتاللۇرگىيە بىر دۆلەتنىڭ ئېغىر سانائىتىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. مەسىلەن : پولات تومۇر ناھايىتى مۇھىم. بىر دۆلەتنىڭ سانائىتىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئىكەنلىكى شۇ دۆلەتنىڭ يىلدا كىشى بېشىغا توغرا كەلگۈدەك پولات-تۆمۈر ئىشلەپچىقىرىش ۋە قوللىنىشىغا قاراپ بەلگۇلىگىدەك ئەھۋال ئوتتۇرىغا چىقماقتا.
ماتېريال كەسىپىدە ئۇقۇغانلار نىمە ئىش قىلىدۇ؟
بىر مېتاللورگىيە ئېنژېنىرى ئىگەللىگەن بىلىملىرگە ئاساسەن تۆۋەندىكى يەرلەردە خىزمەت قىلالايدۇ.
مېتالغا شەكىل بىرىش ۋە ئىشلىتىش سانائىتى ئېلېكتىرىك ماتېريال ئىشلەپچىقرىش سانائىتى
ماگنىېتلىق ماتېريال ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى
بىئوماتېريال ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى
سۈپەت تەكشش ۋە كونتىرول قىلىش شىركىتى
ئايرۇپىلان ۋە كىمە سانائىتى
ئۇقۇتۇش ۋە تەتقىقات ئۇرۇنلىرىد
پۇلات-تۇمۇر سانائىتى
تۇمۇردىن باشقا مېتاللۇرگىيە سانائىتى
ئەينەك، ڧارڧۇرسانائىتى
مۇداپىئە سانائىتى
ماشنا ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى
ماشىنسازلىق ۋە يېقىن كەسىپلەردە
ماتېريال ئىلمى تەلەپ قىلدىغان شەرىتلەر
ماتېريال ئىلمى تەلەپ قىلدىغان شەرىتلەر
بۇ كەسىپ باشقا ئىلمى ساھەلەرگە چېتىلغان دائىرىسى كەڭ. پۇختا ماتېماتىكا ئاساسى بولۇشى كېرەك. فىزىكا ۋە خىمىيە بۇ پەننىڭ جېنى ھېسابلىنىدۇ. بۇ پەنلەردىكى ئاساسى قائىدىلەرنى ناھايىتى ياخشى بىلىشى كېرەك. بىئولوگىيە،جۇغراپىيە،تېبابەت قاتارلىق پەنلەرگىمۇ چېتىلىدۇ،بۇ پەنلەر سىزنىڭ قايسى جەھەتتىن تەتقىق قىلىدىغانلىقىڭىزغا مۇناسىۋەتلىك. دىققەت: رەڭ قارىغۇسى كىشىلەرنىڭ بۇ كەسىپنى تاللىشى مۇۋاپىق ئەمەس. چۈنكى بۇ كەسىپ بىلەن شۇغۇللانغان كىشى داۋاملىق رەڭدىن پايدىلىنىدۇ..
پىلال يېزىسى
پىلال يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Pilal Yézisi) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقتو ناھىيىسى گە جايلاشقان.
مەمۇرىي رايونلار
پىلال كەنتى قاتارلىقلار.
Gülchilik
Gülchilik, baghwenchilik sahesidiki bir xil kesip türi bolup hoyla-aram zinnetlesh we gülchilik tijariti üchün gül we menzire üsümliklirini östirish ishini körsitidu
ھۈسەيىن بىن ئەلى
thumb ھەزىتى ھۈسەين ياكى ھۈسەيىن بىن ئەلى (ئەرەبچە: الْحُسَيْنُ بنُ عَلِيِّ بنِ أَبِي طَالِبٍ بنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ، ڧارسچە: حسین بن علی، ئازەرىيىچە: Hüseyn ibn Əli ) ئەلھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب ئەلھاشىمىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (تو. ھ. 4 – ھ. 61 /م. 626 — ئۆ. 10 ئوغۇز 680)، ئىسلام پەيغەمبەرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قىزى ھەزرىتى ڧاتىمەدىن توغۇلغان نەبىرەسىدۇر. ئاتىسى پەيغەمبەرىمىزنىڭ نەۋرە ئىسىنى، خۇلەڧائى راشىدىننىڭ تۆرتىنچىسى ھەزرىتى ئەلى ر.ئە ئېرۇر. ئون ئىككى ئىمامنىڭ 3. سى بولغان ھز. ھۈسەيىن بىن ئەلى بىن ئەبى تالىب، ئىسلام دۆلىتىنىڭ بىر ئەمەۋىي سەلتەنەتىگە ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىش ئۈچۈن ئۈچۈن مۇجادىلە ئالىپ بارغان ۋە ئەمەۋىيلەر تامانىدىن ئۆلدۈرۈلگەندۇر. پۇشتىدىن كەلگەنلەر ھۈسەينىي ياكى سەييىد دەپ ئاتىلىدۇ.
ئۇزۇن قۇيرۇق بۇغا
left|thumb|350px|ئۇزۇن قۇيرۇق بۇغا thumb|Elaphurus davidianus ئۇزۇن قۇيرۇق بۇغا/قانداغاي
21-ئەسىردىكى تۈۋرۈك كەسىپلەر
ماتېرىيال ئىلمى: ئىنسان تۇرمۇشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
ئۇچۇر ئىلمى: ئىنساننىڭ ئالاقە ئىشلىرىغا مۇناسىۋەتلك.
ئەپلاتون
پلاتون ياكى ئەپلاتون مىلادىدىن ئىلگىركى 427-347-يىلىغىچە ياشىغان.
رىمدا ئۆتكەن ئەۋلىيا بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆلمەس ئەسىرى غايىۋى دۆلەت تە نىكاھ ھەققىدە توختالغاندا ،ئوپچە ئىشلەپچىقىرىش بىلەن شۇغۇللىنىش، ئوپچە خوتۇن ئىلىش، ئوپچە بالىلىق بولۇشنى ئارزۇ قىلىدىغانىلىقىنى ئىپادىلىگەن. 81 ياشقا كىرگەندە بىر قېتىملىق توي مۇراسىمىدا تۇيۇقسىز ئالەمدىن ئۆتكەن.
21-ئەسىردىكى تۈۋرۈك كەسىپلەر
مۇھىت ئىلمى: ئىنساننىڭ ياشايدىغان يېرىنىڭ ئەھۋالىنى تەتقىق قىلدىغان پەن.
Orkéstr
ھۆججەت:Orchestra.jpg Orkéstr
ماتېريال كەسىپىدە ئۇقۇغانلار ئۆگىنىدىغان ئاساسلىق دەرسلەر
ئالى ماتىماتىكا
ڧىزىكا
ماتېريالال ڧىزىكىسى، خىمىيە،
ماتېريال ئىلمى ئاساسلىرى
ڧىزىكا_خىمىيە
ئورگانىك خىمىيە
يۇقىرى مولېكۇلىلىق ڧىزىكا
ماتېرىيال پىششىقلاپ ئىشلەش
مېتال ماتېرىياللار ئانئورگانىك خىمىيە ڧارڧۇر ماتېرياللار
يۇقىرى مولېكۇلىلىق خىمىيە
تۈركىيىدىكى تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى
تۈركچە، دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمىي ۋە ئەڭ كۆپ سۆزلىشىلىۋاتقان تىللارنىڭ بىرىدۇر. پۈتكۈل دۇنيادا تۈركىيە تۈركچىسىگە بولغان قىزىقىش كۈندىن – كۈنگە ئاشماقتا. تۈركىيە تۈركچىسىدىن ئىبارەت، نېگىزلىك، ناھايىتى باي ۋە بىلىم تىلىنىڭ ئوقۇتۇلۇشى توغرىسىدا كۈنسىرى يېڭى – يېڭى خىزمەتلەر ئىشلەنمەكتە. ھەممىگە مەلۇم بولغىنىدەك، تىل، ئىنسانلارنىڭ ئۆزئارا چۈشىنىش ھاسىل قىلىشىدا تۈرتكىلىك رول ئوينايدىغان ۋە كەم بولسا زادى بولمايدىغان تەبىئىي بىر ۋاستىدۇر.
ھازىرقى دۇنيادا مائارىپ ۋە تەلىم – تەربىيە، سەنئەت، بىلىم، سىياسەت، ھەربىي خىزمەت، ساياھەت، مەدەنىيەت، سودا – تىجارەت ۋە خەۋەرلىشىش ساھەلىرىدە ئىجتىمائىي ۋە مىللىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ساغلام بىر شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىشى ئۈچۈن، ئۆز ئانا تىلىدىن باشقا دۇنياۋىي تىللاردىن بىرىنى بىلىشكە ئېھتىياج بار. ھەرقانداق بىر چەتئەل تىلىنى ئۆگىنىش دېمەك، يېڭى بىر ئىنسان بولۇش، دېمەكتۇر. چەتئەل تىلى ئۆگىنىش بولسا، بىراۋنىڭ ئۆز ئانا تىلىدىن باشقا بىر تىل ۋە مەدەنىيەت بىلەن تونۇشۇپ چىقىشى دېمەكتۇر.
نانو تېخنىكىسى
نانو تېخنىكىسى ماتېريال تەتقىقاتىدا ناھايىتى مۇھىم ئۇرۇندا تۇرىۋاتىدۇ 1966-يىلى( 20-ئەسىر ) شىركىتى بىر ڧانتازىيەلىك ڧىلىم ئىشلىگەن. بىر دىپلۇمات قان تۇمۇرلانىڭ ئىچىدىكى مىكروپ تۇپەيلىدىن ئۆلۈم گىردابىغا بېرىپ قالىدۇ. بىلىم ئادەملىرى ئىنتايىن كىچىك تىپتىكى يىڭنەنى ق انتۇمۇر ئىچىگە كىرگۇزۇپ بۇ كىسەلنى ساقايتىشقا ئۇرۇنغان. بۇ ئەينى ۋاقىىتتا ڧانتازىيە ئىدى،.ئەمما بۈگۇن نانو تېخنىكىسى بىلەن خىيال ئەمەس.
تۈركىيىدىكى تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى
تۈركىيە تۈركچىسىنىڭ چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇتۇلۇشى توغرىلىق، ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتىنىڭ قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسى، 2002 – يىلى نەشىر قىلدۇرغان «ھىتىت چەتئەللىكلەر ئۈچۈن تۈركچە ئۆگىنىش قوللانمىسى» ناملىق بىر يۈرۈش ئەسەر؛ 2003 – يىلى مۇرات ئۆزباي بىلەن فەخرى تېمىزيۈرەك تەرىپىدىن نەشىر قىلدۇرۇلغان «تۈركچە ئۆگىنەيلى ئورخۇن» ناملىق بىر يۈرۈش ئەسەر؛ غازى ئۇنۋېرستېتىنىڭ قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ئوقۇتۇش مەركىزى باشقارمىسى تەرىپىدىن نەشىر قىلدۇرۇلغان «چەتئەللىكلەر ئۈچۈن تۈركچە ئۆگىنىش قوللانمىسى» ناملىق بىر يۈرۈش ئەسەر، تۈركچە ئۆگەنگۈچىلەر ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم مەنبەلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت يەنە، تۈركىيە تۈركچىسىنى بىلمەيدىغانلارغا تۈركىيە تۈركچىسىنى ئۆگىتىش توغرىسىدا ئىشلىنىۋاتقان باشقا خىزمەتلەرگە نەزىرىمىزنى ئاغدۇرغىنىمىزدا؛ كېنان ئاقيۈز تەرىپىدىن ھازىرلانغان «چەتئەللىكلەر ئۈچۈن تۈركچە سۆزلىشىش قوللانمىسى» ناملىق ئەسەر؛ ھۈسەيىن ئايتاچ بىلەن ئاگاھ ئۆنەن تەرىپىدىن ھازىرلانغان «چەتئەللىكلەر ئۈچۈن ئەمەلىي قوللىنىلىدىغان تۈركچە ئۆگىنىش قوللانمىسى» ناملىق ئەسەر؛ سەرمەت سامى ئۇيسال تەرىپىدىن ھازىرلانغان «چەتئەللىكلەرگە تۈركچە دەرسلىك قوللانمىسى» ناملىق ئەسەر؛ قايا جان تەرىپىدىن ھازىرلانغان «چەتئەللىكلەر ئۈچۈن تۈركچە – ئىنگىلىزچە ئىزاھلىق تۈركچە دەرسلىك قوللانمىسى» ناملىق ئەسەر؛ مەھمەت ھەنگىرمەن تەرىپىدىن ھازىرلانغان «تۈركچە ئۆگىنەيلى» ناملىق ئەسەر قاتارلىقلارنىڭ بارلىقىنى چېلىقتۇرىمىز.
تۈركىيە تۈركچىسىنى ئوقۇتۇش مەقسىتىدە قۇرۇلغان تۈركىيە تۈركچىسىنى ئوقۇتۇش مەركەزلىرى، ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا بىلىم ئېلىش ئۈچۈن تۈركىيىگە كەلگەن ئوقۇغۇچىلارغا ئۇلارنى قىلچە زېىكتۈرۈپ قويماستىن، ئىچ – ئىچىدىن سۆيۈنۈپ ئۆگىنىدىغان، زامانىۋىي ۋە قولاي ئۇسۇلدا تۈركىيە تۈركچىسىنى ئوقۇتۇش مەقسىتىدە قۇرۇلغان ئورگانلاردۇر. تۈركىيىگە كەلگەن چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ تۈركىيىدىكى ئۇنۋېرستېتلاردا ئوقۇش پۇرسىتىگە ئېرىشەلىشى ئۈچۈن ئالدى بىلەن شۇ ئۇنۋېرستېتلاردا ئوقۇتۇلۇۋاتقان دەرسلەرنى تولۇق چۈشىنىپ ئۆزلەشتۈرەلىگۈدەك دەرىجىدە تۈركىيە تۈركچىسىنى بىلىشلىرى شەرت. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ شۇ سەۋىيىگە يەتكەنلىكىنى ئۆزلىرى ئالىدىغان دىپلوم ياكى شۇنىڭغا توغرا كېلىدىغان ئىسپات قەغىزى ئارقىلىق ئىشپاتلىشى شەرت.
تۈركىيە تۈركچىسىنىڭ ئوقۇتۇش ئىشلىرىغا، ھەرقايسى ئۇنۋېرستېتلارنىڭ قارمىقىدا خىزمەت ئىشلەۋاتقان قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى مەسئۇلدۇر.
تۈركىيىدە، ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى، غازى ئۇنۋېرستېتى، ئىستانبۇل ئۇنۋېرستېتى ۋە ئەگە ئۇنۋېرستېتى قاتارلىق ئۇنۋېرستېتلارغا قاراشلىق جەمئىي 4 تۈركىيە تۈركچىسىنى ئوقۇتۇش مەركىزى باردۇر.
ئوستىيىن
ئەنگىلىيىلىك يازغۇچى ئوستىيىن (简.奥斯汀) 1775-1817
تۈركىيىدىكى تۈركچە ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىلىرى
تۈركىيە تۈركچىسىنىڭ ئوقۇتۇلۇشىدا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئورگانلاردىن بىرى بولغان ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى مۇدىرىيىتىگە قاراشلىق ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسى، 1984 – يىلى چەتئەللىكلەرگە تۈركچە ئۆگىتىش مەقسىتىدە « British Council»، « Goethe Institut»، « Cervantes» ۋە « Alliance Française» قاتارلىق دۇنيا بويىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان تىل ۋە مەدەنىيەت مەركەزلىرىنى ئۈلگە قىلغان ئاساستا قۇرۇلغان. ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسى، شۇ يىللاردا، چەتئەللىكلەرگە تۈركچە ئوقۇتۇش ساھەسىدە خىزمەت ئىشلىگەن تۇنجى ۋە يېگانە ئورگان بولغان. تۆمەر، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ خەلق ئاممىسى تەرىپىدىن قوللىنىلىۋاتقان تۈركچىنى بىر «لاھىيە» سۈپىتىدە قولغا ئالدى ۋە تەتقىقات خىزمىتى تەجرىبىلىرىگە تايىنىپ چەتئەللىكلەرگە ئۇلارنىڭ تۈركچىنى قولاي ئۇسۇلدا ئۆگىنەلىشى ئۈچۈن ئاكادېمىك ئاساس يارىتىپ بەردى.
ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسىنىڭ قۇرۇلۇش نىشانى؛ تۈركىيىدە تۈركچىنى چەتئەل تىلى سۈپىتىدە، چەتئەللەردە بولسا تۈركلەرگە تۈركچىنى ئانا تىل سۈپىتىدە ئۆگىتىش، تۈركىيىنى ۋە تۈرك مەدەنىيىتىنى تونۇتۇشتىن ئىبارەت.
تۈركىيە مىقياسىدا جەمئىي 10 شۆبىسى بار بولغان ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسى، ھەر يىلى 55 مىڭغا يېقىن ئوقۇغۇچى يېتىشتۈرۈپ چىقىدىغان ئەڭ ئىلغار ئورگان بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئەنقەرە ئۇنۋېرستېتى قىسقىچە «تۆمەر» دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ۋە چەتئەل تىلى ئوقۇتۇش تەتقىقات مەركىزى باشقارمىسىنىڭ ئەنقەرەدىكى قىزىلئاي ۋە تۇنالى ھىلمى شۆبىلىرىدىن باشقا يەنە ئىستانبۇل، ئىزمىر، بۇرسا، ئانتاليا، ئلانيا، ترابزون، سامسۇن ۋە دېڭىزلى قاتارلىق 10 شۆبىسى بار.