cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مىئۇرا ھارۇما
thumb|مىئۇرا 2019-يىلى 8-ئايدىكى توپ مەستانىلىرى يىغىنىدا مىئۇرا ھارۇما (1990-يىل 5-ئاپرېلدىن 2020-يىلى 7-ئاينىڭ 18-كۈنىگىچە),   , بىر ياپونىيە ئارتىس, تۇغۇلغان Tsuchiura شەھىرى, ئىباراكى ئوبلاستى , بىر كوپىراتىپى بىلەن мәшғул қилмақ.
رابات
left|thumb|250px|رابات left|thumb|250px رابات بولسا ماراكەش دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، راباتنىڭ 2،727،932 نوپۇسىبار، 1،088،77 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 34.02°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 6°50.
نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
يېڭىسار بازىرى
يېڭىسار بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يېڭىسار ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 31 مىڭ ئەتراپىدا.
25- سەفەر
25 سەفەر، بىر يىلنىڭ
مۇھىم ئىشلار
1951- يىل، دۇنيادىكى تۇنجى رەڭلىك تېلېۋىزىيە پروگراممىسى ئامېرىكا CBS تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى تەرىپىدىن نيويورك، فلادېلفىيە، بوستون، ۋاشىنگتون قاتارلىق شەھەرلەرگە تارقىتىلدى.
ئېد سۇللىۋان، فايې ئېمېرسون قاتارلىقلار بۇ 4 سائەتتىن ئارتۇق رەڭلىك تېلېۋىزىيە پروگراممىسىنىڭ قاتناشچىلىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، بۇ تارىخنىڭ شاھىدلىرى بولۇپ قالدى. قىزىقارلىق يېرى ئەينى چاغدا رەڭلىك تېلېۋىزور تېخى ئومۇملاشمىغان بولۇپ، پۇقرالاردا رەڭلىك تېلېۋىزور يوق ئىدى، CBS نىڭمۇ ئاران 30 نەچچە رەڭلىك تېلېۋىزورى بار ئىدى. ئۇ كۈنىدىكى بۇ تۇنجى رەڭلىك پروگراممىنى CBS تەكلىپ قىلغان ئاز ساندىكى تاماشىبىنلارلا كۆرەلىگەن ئىدى.
يۇمغاقسۈت
thumb|يۇمغاقسۈت يۇمغاقسۈت بىر خىل ناھايتىتى خۇش پۇراق تارقىتىدىغان، چۆچۈرە، تۈگىرە، يۇتا ۋە سۇيقاش قاتارلىق تائاملاردا كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم بىر خىل كۆكتات.
نام-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: يۇمقاسۈت
ئېنگلىزچە: Parsley
خەنچە: 香芹 thumb|يۇمغاقسۈت ئېتىزلىقى
2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسىگە مۇناسىۋەتلىك يالغان خەۋەر
thumb|يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جانلاندۇرۇم ئوپىراسىيە كۈرۈنۈشى 2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسىگە مۇناسىۋەتلىك يالغان خەۋەر (ئېنگلىزچە: Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic) بولسا بۇ خىل ۋىرۇس دەسلەپكى پارتلىغاندىن كېيىن  كېسەل چىقىشى مەنبەسى, كۆلىمى, ۋە ھەر قايسى جەھەتلەردە دائىر تور كۆرۈلگەن تارقالغان ئېنىقلانمىغان يالغان خەۋەر ۋە ھىيلە مىكىر نەزەريەسى. ھەر خىل ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بۇ ۋىرۇسنىڭ پاتېنتلىق ۋاكسىنى ، نوپۇس كونترول قىلىش پىلانى ياكى جاسۇسلۇق ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسى بار بىيو قورال ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
كۇيا بازىرى
كۇيا بازىرى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ غەربىگە جايلاشقان بولۇپ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 11 كىلومېتىر كېلىدۇ، شەرق تەرىپى ماڭلاي يېزىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى زاۋا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەرب تەرىپى قاراساي ئۆستىڭى ئارقىلىق زاۋا بازىرى، ئۇرچى يېزىلىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمال تەرىپى قاراساي بازىرى، ياۋا يېزىسىغا تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي نوپۇسى 40 مىڭ ئەتراپىدا بولۇپ، ئاساسلىقى ئۇيغۇرلاردىن تەشكىل تاپقان.
ئىقلىمى
كۇيا بازىرى كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆللۈك كېلىماتقا تەۋە بولۇپ ، تۆت پەسىل ئېنىق, يازدا تومۇز ئىسسىق بولىدۇ.ئەتىيازدا ھاۋا بالدۇر ئىسسىيدۇ ، كۈز پەسلىدە تېمپراتۇرا تېز ، ھۆل - يېغىن مىقدارى ئاز ، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى تولۇق ، قىروسىز مەزگىلى ئۇزاق ، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.6، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى 12.5-. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2829.9 سائەت. 10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9. قىروسىز مەزگىلى 217 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 41.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1736.1 مىللىېمتىر. 1- ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃ -6.5، ،قىروسىز مەزگىل 177 كۈن ، يىللىق يورۇتۇش ۋاقتى 2250 سائەت.
قەشقەر دەرياسى
قەشقەر دەرياسى بولسا شىنجاڭ، خىمالىكاڭ لىك 39.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 78°24.
بازارلىق
بازارلىق بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى نىڭ ناھىيە ۋە كەنت ئوتتۇرىسىدىكى مەمۇرىي رايون شەكلى، ئادەتتە مەمۇرىي جەھەتتە يېزا بىلەن ئوخشاش ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئەبۇ يەئلا ئەلمەۋسىلىي
ئەبۇ يەئلا (أَبُو يَعْلَى أَحْمَدُ بنُ عَلِيِّ بنِ المُثَنَّى التَّمِيْمِيُّ المَوْصِلِيُّ): ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەلمۇسەننا ئەتتەمىمىي ئەلمەۋسىلىي (ئەبۇ يەئلا). (ھ. 210 – 307 / م. 826 – 919). ئىشەنچلىك، پەزىلەتلىك، مەشھۇر ئالىم. مۇسۇللۇق مۇھەددىس. «مۇسنەدۇ ئەبى يەئلا» ناملىق 13 توملۇق (نەشر قىلىنغان) ھەدىس كىتابىنىڭ مۇئەللىفى. باشقا ئەسەرلىرىمۇ بار.
3- قەھرىتان
3- قەھرىتان ياكى 3- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 3. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 362 ( (كەبىسە يىللاردا 363) كۈن باردۇر.
تەرابۇلۇس (لىۋىيە)
left|thumb|250px|ترىپولى left|thumb|250px تەرابۇلۇس بولسا لىۋىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ترىپولىنىڭ 1،682،000 نوپۇسىبار، 400 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 32.54°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 13°11.
2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسىگە مۇناسىۋەتلىك ئىرقى ۋە مىللى كەمسىتىش
thumb|يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ تارقىلىش خەرىتىسى 2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسىگە مۇناسىۋەتلىك ئىرقى ۋە مىللى كەمسىتىش (ئېنگلىزچە: Xenophobia and racism related to the 2019–20 coronavirus pandemic) بولسا 2019-يىلى يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس (ۋۇخەن ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى)  جوڭگونىڭ ۋۇخەن شەھىردىن باشلانغاندىن تارتىپ پۈتكۈل دۇنيادا بۇ خىل ۋىرۇستىنى قورقۇش پىسخىكىسى شىددەت بىلەن دۇنيا تەۋەسىدە تارقالدى ھەمدە بەزى كشلەر مەقسەتلىك ياكى مەقسەتسزى ھالد بۇ خىل ۋىرۇسنى ۋە كىسەلنى جوڭگولۇقلارغا باغلاپ چۈشەندۈردىغان ۋە چىراي شەكلى جوڭگولۇقلىغان ئوخشايدىغان كىشلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنيىتىنى، تاماقلىرنى، سودىلىرنى بايقۇت قىلدىغان، ھاقارەتلايدىغان، ھۇجۇم قىلىدىغان ئىشلارنى كۆرسىتىدۇ.
ئارگىنىتنا
thumb|يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسى 2020-يىلى 2-ئاينىڭ 26-كۈنى ، لا پلاتادا جۇڭگو تاللا بازىرىنىڭ خوجايىنى بىلەن ئارگېنتىنالىق مال يەتكۈزگۈچى ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش يۈز بەرگەنلىكى خەۋەر قىلىنغان. بۇ ئۇرۇش قوزغالدى ، چۈنكى مال يەتكۈزگۈچى چاقچاق قىلىپ «, Qué hacés, coronavirus?» دېدى. («نېمە بولدى ، تاجىسىمان ۋىرۇس؟») ، جۇڭگولۇقلار ۋە تاجىسىمان ۋىرۇس ھەققىدە چاقچاق قىلدى. ئىككەيلەن يارىلانغان بولۇپ ، كېيىن ساقچىلار ئارىلىشىشقا مەجبۇر بولغان.
ئاۋىستىرالىيە
بىر ۋاقىتتا Woolworths يىلى تاللا ئېغىز Hedland, ئاۋسترالىيەنىڭ غەربىي خادىملىرىدىن ئېلىۋېتىپ بېرىدىغان, بىر كىشى بىر ئىشنى خەۋەر ۋە ئېلاندا يامراپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىدى تەلەپ, ئاسىيا ئەۋلادى بولۇشى كۆرۈنۈپ خېرىدارلار چىقىش رەت. بۇ ۋەقەنىڭ گۇۋاھچىسى ۋولۋورتس تەرىپىدىن ئەرز قىلىنغان بولۇپ ، خىزمەتچى خادىمنىڭ خاتالىقىنى جەزملەشتۈرگەن ، ۋەقەدىن كەچۈرۈم سورىغان ۋە ئۆزلىرىنىڭ بۇ ۋەقەنى تولۇق تەكشۈرۈۋاتقانلىقىنى ئېيتتى.
سىدنېينىڭ شىمالىي قىرغىقىدىكى خۇسۇسىي مەكتەپ بولغان راۋېنسۋۇد قىزلار مەكتىپى كورېيەلىك بىر ئوقۇغۇچىنىڭ ياتىقىدىن ئايرىلىشىنى تەلەپ قىلدى - گەرچە ئۇ 2019-يىلى ئۆكتەبىردە شاڭخەينى زىيارەت قىلغاندىن بۇيان جۇڭگوغا كەلمىگەن ۋە مەكتەپكە كەلگەندە داۋالاش ئارقىلىق تازىلانغان. ئوخشاشلا ، پېرتتىكى بىر جۇڭگولۇق-مالايسىيالىق ئوقۇغۇچى ئاي يېڭى يىلى يۇرتىنى زىيارەت قىلغاندىن كېيىن ئاۋىستىرالىيەگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ئۆزىنىڭ ئورتاق ئۆيىدىن قوغلانغانلىقىنى بايقىدى.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا جۇڭگو ئىرقىنى يوقىتىش ۋە جۇڭگونى «كۆيدۈرۈپ» توختىتىش توغرىسىدا تەكلىپ بېرىلگەندىن باشقا ، جۇڭگو-ئاۋىستىرالىيە ۋە ئاسىيا-ئاۋىستىرالىيە مەھەللىلىرىنىڭ ئەزالىرىنىڭ ئاغزاكى ۋىترىئول ۋە ئىرقچىلىق ھاقارەتلىرىگە ئۇچرىغانلىقى توغرىسىدىكى خەۋەرلەر كۆپەيدى. يۇقۇم ئەھۋالى. 2020-يىلى 3-ئاينىڭ 20-كۈنى ، تاسمانىيە خوبارتتا ماسكا تاقىۋالغان بىر ئوقۇغۇچىغا «سىزدە ۋىرۇس بار» ۋە «يۇرتىڭىزغا قايتىڭ» دېيىلگەن ، ئۇ مۇشتلاشتىن بۇرۇن كۆزى يارىلانغان ۋە سۇنۇپ كەتكەن. كۆزەينەك. ھۇجۇمنىڭ سەۋەبى قىسمەن شەرق ۋە غەرب مەدەنىيىتىدىكى ماسكا تاقاشتىكى مەدەنىيەت پەرقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
سىدنېي ۋە مېلبۇرندىكى جۇڭگو ئاشخانىلىرى ۋە ئورۇنلىرى سودىدا زور دەرىجىدە تۆۋەنلەش كۆرۈلدى ، سودا% 70 تىن كۆپرەك تۆۋەنلىدى.
2020-يىلى 1-ئاينىڭ 28-كۈنى ، بىر ئەر سىدنېينىڭ جۇڭگو شەھەرچىسىدىكى بىر ئاشخانىنىڭ سىرتىدا يۈرەك كېسىلى قوزغىلىپ گۇمران بولۇپ قازا قىلغان. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تارقىلىۋاتقان دەلىللەنمىگەن ۋىرۇسلۇق سىنئالغۇلاردا كۆرسىتىلىشىچە ، ئەتراپتىكى كىشىلەر رومان تاجىسىمان ۋىرۇسىدىن ئەنسىرەپ CPR قىلىشنى رەت قىلغان.
توردا Ipsos MORI راي سىناش نەتىجىسىگە قارىغاندا ،% 23 ئاۋىستىرالىيەلىك زىيارەت قىلىنغۇچى كەلگۈسىدە جۇڭگولۇقلارنىڭ ئۆزىنى تاجىسىمان ۋىرۇستىن قوغداشتىن ساقلىنىشنى ئويلىشىدىكەن.
پىدىگەن
thumb|ئۇزۇنچاق پىدىگەن thumb|يۇمىلاق پىدىگەن پىدىگەن بىر خىل ئۇزۇقلۇق قىمتى ناھايتىتى مول بولغان، كۆپىنچە ھالدا رەڭگەى كۆكۆش قىزىل كىلىدىغان، شەكلى ئۇزۇنچاق، ياكى يۇمۇلاق بۇلىدىغان بىر خىل كۆكتات.
نام ئاتىلىشى
يېڭى يېزىق: Pidigen
ئېنگلىزچە: Eggplant
خەنچە: 茄子
ڧرانسۇز تىلى
ڧرانسۇز تىلى ياكى ڧرانسۇزچە (français ؛تەلەپپۇزى \fʁɑ̃sɛ\)، ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى رومان تىللىرى ئائىلىسىگە تەۋە، ڧرانسىيە ۋە ڧرانسۇز مەدەنىيىتىنى ئۆزلەشتۈرگەن ۋە ئەسكى ڧرانسۇرز سۆمۈرگىسى (مۇستەملىكە) ئەللەردە قوللىنىلىدىغان تىل.
دۇنيادا تەخمىنەن 200 مىلىيون كىشى ڧرانسۇزچە بىلمەكتە. 128 مىلىيون ئىنسان ڧرانسۇزچىنى ئانا تىل ياكى ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە قوللانماقتا، 54 دۆلەتتە 71 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن ھەم بىلىنمەكتە ۋە قوللىنىلماقتا. ئەڭ باشتا ڧرانسىيە بولۇپ، كانادا، بېلگىيە، شۋېتسىيە، ليۇكسېمبۇرگ، موناكو قاتارلىق ئەللەر ۋە بىر قىسىم ئاڧرىقا ئەللىرىدە ڧرانسۇزچە سۆزلىشىلىدۇ.
ڧرانسۇرچە؛ ئىتاليانچە، پورتۇگالچە، ئىسپانچە، كاتالانچە ۋە رۇمانچە قاتارلىق رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ رەسمىي تىلى بولمىش لاتىنچەنىڭ داۋاملاشقان تىللىرىدىن بىرىدۇر.
ڧرانسۇزچە 29 دۆلەتتە رەسمىي تىل بولۇپ، La Francophonie دېيىلىگەن ڧرانكوڧون ڧرانسۇزچە سۆزلەشكۈچى خەلقلەر توپلۇغىدۇر. ب د ت نىڭ پۈتۈن تارماقلىرىدا ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ رەسمىي تىلى ڧرانسۇزچەدۇر.
ياۋروپا ئىتتىپاقى سانلىق مەلۇماتلىرىغا كۆرە 27 دۆلەتتىكى 129 مىلىيون ئىنسان (497.198.740 نىڭ 26% سى) ڧرانسۇزچە سۆزلەشمەكتە ۋە بۇنىڭ 65 مىلىيونىنىڭ (12%سى) ئانا تىلى، 69 مىلىيونىنىڭ (14%) بولسا ئىككىنچى تىلى سۈپىتىدە قوللانماقتا. بۇ سانلىق مەلۇماتلارغا كۆرە ڧرانسۇزچە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدە ئىنگىلىزچە ۋە نېمىسچە قالسا ئەڭ كۆپ قوللىنلىدىغان 3. تىلدۇر.
فرانسۇز تىلى رىم تىلىنىڭ بىر تەركىۋى قىسمى بولۇپ، ئاساسلىق فرانسىيە، كانادادا (ئاساسلىقى يېڭى بىرۇنسۋىك ۋە كېبەك رايونلىرىدا)، بېلگىيەدە (ۋالونى، بىريۇسسىل ۋە فلاندىرىيە رايونىنىڭ بەزى شەھەرلىرىدە)، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا (بولۇپمۇ لۇئىزىيان ۋە مەن شىتاتلىرىدا)، شىۋتىسارىيەدە (ئۈچ ئاساسلىق دۆلەت تىلىنىڭ بىرى)قوللىنىلىدۇ.
فرانسۇزچە دۇنيادىكى باشقا بەزى دۆلەت ۋە رايونلاردا ئىككىنچى ياكى ئۈچىنچى تىل قاتارىدا ئىشلىتىلىدۇ. مەسىلەن، كوڭگو دېموكىراتىك جۇمھۇرىيىتى، فرانسۇز تىلى رايونىدىكى ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق دۆلەت، شۇنداقلا فرانسۇز تىلى رەسمى تىل ياكى قوشۇمچە رەسمى تىل بولغان 29 دۆلەتنىڭ بىرى. غەربى ئافرىقىدىكى دۆلەتلەرنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى ۋە يەنە مەغرىپ دۆلەتلىرىمۇ مۇشۇ قاتارغا كىرىدۇ. بۇ دۆلەتلەرنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى كونا فرانسۇز ۋە بېلگىيە مۇستەملىكىلىرى. ئافرىقىنىڭ ئىۋارىيە تۇمشۇقى ۋە گابونغا ئوخشاش بەزى دۆلەتلىرىدە، پۈتۈنلەي فرانسۇز تىلى قوللىنىلىدۇ.
فرانىسيەدە فرانسۇز تىلى دۆلەت مۇستەقىللىكىنىڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچلىرىدىن بىرى: جۇمھۇرىيەت تىلى فرانسۇز تىلى (1958-يىلىدىكى ئاساسى قانۇننىڭ ئىككىنچى ماددىسى)؛ يەنە شۇنداقلا پۈتۈن دۇنيادىكى فرانسۇز مەدەنىيىتى ۋە فرانسۇز ئىدىيىسىنىڭ ھەرىكەت كۈچى.
دۇنيادا 201مىليون كىشى تەرىپىدىن ھەقىقى ئاساسلىق تىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان (دۇنيا فرانسۇز تىلى تەشكىلاتىنىڭ 2009-يىللىق سىتاتىسكىسى)، 309 مىليون كىشى تەرىپىدىن قوشۇمچە تىل ياكى چەتئەل تىلى سۈپىتىدە قوللىنىلىدىغان فرانسۇز تىلى، دۇنيادا ئەڭ كۆپ سۆزلىنىدىغان تىللار ئىچىدە تۆتىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. مەزكۇر تىل بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئالتە رەسمى تىلى ۋە ئىككى خىزمەت تىلىنىڭ بىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئوخشاش دۇنياۋى تەشكىلاتلارنىڭ رەسمى ياكى خىزمەت تىلى ھېساپلىنىدۇ. كونا فرانسۇز رېجىمى، رۇسلارنىڭ چار پادىشاھى تاكى گىرمانىيە ۋە ئىسپانىيە پادىشاھلىرىغا قەدەر، فرانسۇز تىلى، ئېنگلىز ۋە ئىسپان تىللىرىنىڭ قاتارىدا ئاساسلىق دېپلوماتىيە تىلى بولۇپ كەلدى. ئەمما، خەلقئارا ئىقتىسادى ۋە ئىلمى تەتقىقات ساھەلىرىدە، بارغانسېرى ئېنگلىىز تىلى تەرىپىدىن بېسىلىپ كېتىۋاتىدۇ.
فرانسۇز تىلىنىڭ تەرەققىياتىدا فرانسۇز ئاكادېمىيىسى ۋە نۇرغۇن زىيالىيلارنىڭ رولى ئىنتايىن چوڭ. بۇ تىل يەنە "ئاكادېمىك تىلى" دىيىلىدۇ. ئادەتتە، بۇ تىلنى تەرپلەش ئۈچۈن، فرانسۇز دىراماتورگى موللېرنىڭ ئىسمى بىلەن "موللېر تىلى" دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاپتوموبىل ئايروپىلان
بىر خىل ئايروپىلان بار، يولۇچى بەلگىلەنگەن ئايرودرومغا بارمىسىمۇ بولىدۇ، خۇددى ئاپتوموبىلغا چىققاندەك ئىشىكى ئالدىدا ماشىنىغا چىقىپ، تاشيول ياكى بەلگىلەنگەن يەرگە بارغاندىن كېيىن، ماشىنىغا ئايروپىلان قانىتى ئورنىتىپ ئۇچۇپ كېتىۋېرىدۇ. مۇنداق ئايروپىلان ئاپتوموبىلدىن تەرەققىي قىلغانلىقتىن، ئاپتوموبىل ئايروپىلان دەپ نام قويۇلغان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئاپتوموبىل ئايروپىلان
ئاپتوموبىل ئايروپىلان ھەققىدە
4پارچەئاپتوموبىل ئايروپىلانبىر خىل ئايروپىلان بار، يولۇچى بەلگىلەنگەن ئايرودرومغا بارمىسىمۇ بولىدۇ، خۇددى ئاپتوموبىلغا چىققاندەك ئىشىكى ئالدىدا ماشىنىغا چىقىپ، تاشيول ياكى بەلگىلەنگەن يەرگە بارغاندىن كېيىن، ماشىنىغا ئايروپىلان قانىتى ئورنىتىپ ئۇچۇپ كېتىۋېرىدۇ. مۇنداق ئايروپىلان ئاپتوموبىلدىن تەرەققىي قىلغانلىقتىن، ئاپتوموبىل ئايروپىلان دەپ نام قويۇلغان.
قۇرۇلمىسى
ئەڭ بۇرۇنقى ئاپتوموبىل ئايروپىلان ئاپتوموبىل بىلەن ئۇچۇش قۇرۇلمىسىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تەركىب تاپقان. ئادەتتىكى ئىككى كىشىلىك پىكاپ ئاپتوموبىل گەۋدىسى، بىر ئاپتوموبىل ماتورى يەر يۈزىدە يۈرۈشنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى قىلىنىدۇ. ئۇچۇش قۇرۇلمىسى مېتالدىن ياسالغان مۇكەممەل بىر ئايروپىلانغىلا ئوخشايدۇ، ئۈچ كۈچ تەسىرىگە ئۇچراش دېتالىغا شايبىلىق چاتقۇچلار قوشۇلۇپ، ئاپتوموبىلنىڭ ئۈستىگە بولتا بىلەن مۇقىملاشتۇرۇلىدۇ، پىرقىرىغۇچلۇق ماتور ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ قىلىنىدۇ.
ئالاھىدىلىكى
3پارچەئاپتوموبىل ئايروپىلانئاپتوموبىل بىلەن ئايروپىلاننى مۇنداق بىرلەشتۈرۈشنىڭ ياخشى تەرىپى بار: ئىككى قىسىم قۇرۇلمىنى ئوڭايلا ئاجراتقىلى، ئۇچۇش قۇرۇلمىسىنى ئايرودرومدىن ئىجارىگە ئالغىلى بولىدۇ. پىكاپنى ئايرودرومغا ھەيدەپ بېرىپ، ئۇچۇش قۇرۇلمىسىنى ئۇ يەردىن ئىجارىگە ئېلىپ، ئاپتوموبىلنىڭ ئۈستىگە ئورناتسا، بارىدىغان يەرگە ئۇچۇپ بارغاندىن كېيىن، ئايروپىلاننى ئاجرىتىۋەتسىلا بولدى، يەڭگىل ھالدا سەپەر قىلىشقا ناھايىتى قۇلاي.
بىراق، مۇنداق ئاپتوموبىل ئايروپىلانغا كۆپرەك ئاممىۋى ئەسلىھەلەر كېتىدۇ، نەگە بارىمەن دېسە شۇ يەرگە بارغىلى بولمايدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈن، ئاپتوموبىل ئايروپىلان ئىككى خىل تىپقا قاراپ تەرەققىي قىلدى. بىرى، قۇراشتۇرۇپ ئاجرىتىشقا بولىدىغان شەكلى. ئايروپىلان ئورنىدا ئىشلىتىدىغان ئايروپىلان قانىتى، پىرقىرىغۇچ قاتارلىق ئۇچۇش زاپچاسلىرىنى ئاپتوموبىلغا قۇراشتۇرۇپ، ئاپتوموبىل ئاساسىي گەۋدە بولغان ئاپتوموبىل ئايروپىلان قىلىشقا بولىدۇ؛ ئاپتوموبىل ئورنىدا ئىشلىتىدىغان چاغدا، قانات، پىرقىرىغۇچ قاتارلىق زاپچاسلارنى تېزلا سۆكۈپ، ئاپتوموبىلنىڭ ئۈستىگە ياكى كوزۇپنىڭ كەينىگە مۇۋاپىق ئورنىتىپ، يۈك ماشىنىغا ئوخشاش ئۇلارنى سۆرەپ يۈرۈشكە بولىدۇ. يەنە بىرى، تاشيولدا يۈرەلەيدىغان ئاپتوموبىل ئايروپىلان، مۇنداق ئايروپىلاننىڭمۇ پىرقىرىغۇچىسى ئىتتىرىدىغان قۇرۇلمىسى بولىدۇ، بىر جۈپ قانىتىنى پۈكلىگىلى بولىدۇ، شاسسىنىڭ چېتىگە قانات ئورنىتىلغان يەردىن يۇقىرىغا 90 گرادۇس پۈكلەپ، قاناتنىڭ ئۇچىغا يېقىنراق يەردىن يەنە گرادۇس پۈكلىسە، ئاپتوموبىلغا ئايلىنىپ، تاشيولدا كېتىۋېرىدۇ.
ئالاقىدار بايان
ئاپتوموبىل ئايروپىلاننىڭ كۆرۈنۈشى يا ئوقى شەكىللىك بولۇپ، بېشى ئايروپىلانغا، گەۋدىسى پىكاپقا ئوخشايدۇ. ئۇنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى قۇرۇلمىسى كۆپ تۇربىنا چاقپەلەكلىك ماتورغا ئۆزگەرتىلگەن بولۇپ، مەيلى ئايروپىلان ئورنىدا ياكى ئاپتوموبىل ئورنىدا ئىشلىتىلسۇن، بىر خىل بېنزىن ئىشلىتىلىدۇ. 1988-يىلى ئىككى كىشىلىك ئاپتوموبىل ئايروپىلان ئاسمانغا چىققاندىن كېيىن، ئامېرىكا يەنە تۆت كىشىلىك ئاپتوموبىل ئايروپىلان ياسىدى. لايىھىلىگۈچىلەر يەنە ئۇنى كومپيۇتېر بىلەن باشقۇرۇلىدىغان قىلماقچى بولۇۋاتىدۇ، ئادەم ئۇنىڭغا ئولتۇرسىلا، كومپيۇتېر ئېكرانىدا بارىدىغان ئورۇن كۆرۈنىدۇ، ئاپتوموبىل ئايروپىلان ئۇ يەرگە ئۆزى ئۇچۇپ بارىدۇ.
تۇنىس شەھىرى
left|thumb|250px تۇنىس شەھىرى بولسا تۇنىس دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، تۇنىس شەھىرىنىڭ 1 200 000 نوپۇسىبار، 212.63 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 10°11.
ئىمام ئەبۇ يۈسۈف
ئىمام ئەبۇ يۈسۈف (الإمَامُ أَبُو يُوسُف يَعْقُوب بْن إِبْرَاهِيم الأَنْصَارِيُّ الكُوْفِيُّ): يەئقۇب ئىبنى ئىبراھىم ئەلئەنسارىي ئەلكۇفىي. (ھ. 113 – 182 / م. 731 – 798) مۇھەددىس ۋە مۇجتەھىد فەقىھ. ئىمام ئەبۇ ھەنىفەنىڭ شاگىرتى ۋە ھەنەفىي مەزھىبىنىڭ ئىككىنچى ئىمامى. تۇنجى بولۇپ «قازىلقۇزات (باش قازى)» ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. دۆلەت مالىيەسىنى باشقۇرۇش ئۈچۈن «ئەلخەراج» ناملىق كىتابىنى يازغان. يەنە فىقھ ۋە ھەدىس ساھەسىدە باشقا ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
خوتەن دەرياسى
خوتەن دەرياسى بولسا شىنجاڭ، خىمالىكاڭ لىك 40.22°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 80°56.
4- قەھرىتان
4- قەھرىتان ياكى 4- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 4. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 361 ( (كەبىسە يىللاردا 362) كۈن باردۇر.
ئ.ئ.ئۇ.ق.
GDP ﻧﯩﯔ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺧﻪﺕ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ (Gross Domestic Product) ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﻪﭘﻨﯩﯔ ﺋﯩﻨﮕﻠﯩﺰﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﺎﺭﺗﯩﻠﯩﭗ ﻳﯧﺰﯨﻠﯩﺸﯩﺪﯗﺭ, ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﺑﯩﺮ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯩﺮ ﺭﺍﻳﻮﻧﻨﯩﯔ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﻪﮪﺴﯘﻻﺗﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﻣﯘﻻﺯﯨﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ.
ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ, ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ = ﺋﯩﺴﺘﯧﻤﺎﻝ ﭼﯩﻘﯩﻤﻰ (ﺋﺎﮪﺎﻟﯩﻠﻪﺭ ﺋﯩﺴﺘﯧﻤﺎﻟﻰ + ﮪﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﺋﯩﺴﺘﯧﻤﺎﻟﻰ) + ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ ﺳﯧﻠﯩﺶ + ﺳﺎﭖ ﺋﯧﻜﺴﭙﻮﺭﺕ (ﺋﯧﻜﺴﭙﻮﺭﺗﺘﯩﻦ ﺋﯩﻤﭙﻮﺭﺗﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻧﺪﻩ ﻗﺎﻟﻐﯩﻨﻰ) دۇر.
= مەنبئەلەر =
نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدىكى دەتالاش
قاراڭ
نەنشا تاقىم ئاراللىرى
قېرىنقۇلاق
thumb|قارا قېرىنقۇلاق thumb|سۆسۈن قېرىنقۇلاق قېرىنقۇلاق ئادەتتە كۆل ياكى دېڭىز بۇيدا ئۆسىدىغان، ئۇزۇقلۇق قىمىتى ناچايىتى مول بولغان، بۇلۇپمۇ لەغمەننىڭ قوۇمما كۆكتاتلىرنى ناھايتىت تەملىك قىلىغان بىر خىل تۇزلۇق ئۆسۈملۈك.
نام-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: قېرىنقۇلاق(قېرىن قۇلاق)
يېڭى يېزىق: Qirinqulaq
ئېنگلىزچە: Wood ear thumb|دەرەخ قېرىنقۇلىقى خەنچە: 木耳
ئامېرىكا سېرىق تاش باغچىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ئامېرىكا سېرىق تاش باغچىسى پارتىلامدۇ، 2012 يىل راستمۇ؟ ئامېرىكىنىڭ غەربىي شىمالىدىكى ۋايئومىڭ (Wyoming) شىتاتى بىلەن مونتانا (Montana) شىتاتىغا جايلاشقان سېرىق تاش دۆلەت باغچىسى (Yellowstone National Park، قىسقارتىپ سېرىق تاش باغچىسى دىيىلىدۇ) بولسا، مۇرەككەپ يەر ئاستى ھەركىتى، يەر ئاستى ئىسسىقلىقى بايلىقىغا ئىگە، نۇرغۇن ياۋايى ھايۋانلارنىڭ پادىشاھلىقى بولۇپ، 1872- يىلى قۇرۇلغان، دۇنيادىكى تۇنجى دۆلەت باغچىسى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۇ جايغا كەڭ كۆلەمدە ئاھالە ئورۇنلاشتۇرۇشنى چەكلىگەن، سەۋەبى، بۇ جايدا يەر شارىدىكى ئەڭ زور، ئەڭ ۋەھشىي يانار تاغ يۇشۇرۇنۇپ ياتىدۇ، ئەگەر، بۇ جايدا چوڭ كۆلەمدە يانار تاغ پارتىلىسا، پۈتۈن ئامېرىكا، كانادالا ئەمەس، پۈتۈن يەر شارى بۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ.
بۇ ئەتىراپتا ياشايدىغان ياۋا كالىلار، قىش پەسلىنىڭ ئاخىرقى ئايلىرىدا سۇ ئىزدەپ ئۇزۇن يول مېڭىپ، يەر ئاستى ئىسسىقلىقى بىلەن چىقىۋاتقان زەھەرلىك سۇلارنى بىر مەزگىل ئىچىشكە مەجىبور بولىدۇ. ئالىملارنىڭ پەرەز قىلىشىچە، سېرىق تاش باغچىسى ئاستىدىكى دەرىجىدىن تاشقىرى يانار تاغنىڭ پارتىلاش دەۋرى 600 مىڭ يىل بولۇپ، بەلكىم ئىنسانلارغا نىسبەتەن خېلى شۇمخەۋەر شۇكى، ئەڭ ئاخىرقى پارتىلاش بىلەن ئارىلىق 640 مىڭ يىل بولۇپ بولغان ئىكەن، مۇنداقچە ئېيىتقاندا، بۇ دەرىجىدىن تاشقىرى يانار تاغ بەلكىم ھازىر ھەركەتچان ھالەتكە ئۆتكەن بولۇشى مۇمكىنكەن.
ئەگەر پارتىلاپ قالسا، يەر يۈزىنى 3 مېتىر قېلىنلىقتا توپلانمىلارغا قاپلاش بىلەن، 1600 كىلومېتىر يىراقلىققىچە توزۇيدۇ. زەھەرلىك گازنىڭ تارقىلىشى بىلەن، پۈتۈن ئامېرىكىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسىمىدا ئادەم تۇرالمايدۇ. مىڭلىغان ئايرۇپىلانلار ئۇچالمايدۇ، ساناقسىز كىشىلەر ئۆيلىرىدىن ئايرىلىشىدۇ. ئەگەر 600 مىڭ يىلدىن بۇيانقى يەنە بىر قېتىملىق پارتىلاش يۈز بېرىپ قالسا، ئالىملار بىشارەت بەرگەن دەھشەتلىك كۆرۈنۈشلەر مەيدانغا كېلىدۇ.
يوتا ئۇنۋېرستىتى يەر شارى فىزىكىسى پروفىسسورى روبېرت:«بىزنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتىمىز شۇكى، يەر ئاستىدىكى ماگما قاتلىمى ئېرىگەن لاۋا بىلەن تولدى، بىراق بىز بۇ ھالەتنىڭ قاچانغىچە داۋاملىشىپ ئېتىلىپ چىقىدىغانلىقىنى ياكى ماگما ئېقىشتىن توختاپ، يانار تاغ ئېغىزى قايتا تارىيىدىغانلىقىنى بىلمەيمىز» دىدى.
بىراق، ماتېرىيال كەم بولغانلىقتىن، كەڭ كۆلەمدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلمىدى، ئاپەتنىڭ يۈز بېرىش ۋاقتىنىمۇ پەرەز قىلىشقا بولمىدى.
ئۆتكەن بىر- ئىككى يىلدىن بېرى، كۆك پىلانتىمىزغا تېزلىكتە ئالا قويماي يىلتىز تارتقان ئېنتىرنېت تورىدىن، يەر تەۋرەش، دېڭىز تاشقىنى، لاتقا ئېقىن، كەلكۈن، بىنورمال يوقىرى تىمپىراتورا، قۇياش بورىنىنىڭ يەر شارىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا پەيدا قىلغان قۇتۇپ شولىسىسىمان كۆك رەڭلىك نۇر شولىسى ( بۇنداق شولىنى قۇم تاغ ئۈستى تەرەپتە مەنمۇ ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم، روسىيەدە كۈندۈزى سۈرەتكە تارتىلغىنى بار، ئۆتكەن يىللىق تور قۇرتلىرى بۇ سۈرەتنى ساقلىۋالغان بولۇشى مۇمكىن)، قۇيۇن.... قاتارلىق ۋەقەلەرنى بەك كۆپ كۆرۈپ كەتتۇق، بۇنداق بىنورماللىقلار پۈتۈن دۇنيانىڭ ھەممە جايىدا يۈز بېرىپ تۇرۇۋاتىدۇ.
كىنو «2012- يىل» دىكى ئاپەتنىڭ ئاۋال قەيەردىن باشلانغانلىقى ئېسىڭلاردا بارمۇ؟ ئەلۋەتتە ئامېرىكا سېرىق تاش دۆلەت باغچىسىدىن! كۆرۈنۈشلەر كىشىلەرگە بىر پۈتۈن پىلانتنى ۋەيران قىلىدىغان بىر ئاپەتنى تەسۋىرلەپ بېرىدۇ. بۇ كىنومۇ كىشىلەرگە بىر يۇشۇرۇن ئاگاھلاندۇرۇشمۇ؟
كۈرەش ئاتاخان
كۈرەش ئاتاخان (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Küresh Ataxan )بولسا شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى نىڭ ھازىرقى پارلامېنت رەئىسى.
شەخسىي ئۇچۇرلىرى
كۈرەش ئاتاخان 1965-يىلى 5-ئاينىڭ 24-كۈنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاتۇش شەھىرى دىكى تاغلىق كەنتتە بىر ۋەتەنپەرۋەر، مىللەتپەرۋەر مائارىپچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز مائارىپىنى شۇ ئۆزى تۇغۇلغان كەنتتە تاماملىغان. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى مەمتېلى ئەپەندىمنىڭ ئوقۇغۇچىلى قۇرغان ئوبلاستلىق 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان.
1982-يىلى شەرقىي تۈركىستان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1985-يىلى 12-ئايدىكى كەڭ كۆلەملىك ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىنىڭ تەشكىللەش ئىشلىرىغا بىۋاستە قاتناشقان.
1987-يىلى ئوقۇشىنى پۈتتۈرۈپ ئاتۇشقا قايتىپ كېلىپ ئوبلاستلىق 1-ئوتتۇرا مەكتەپكە ئىشقا چۈشكەن. 1987-يىلىدىن 1991-يىلىغىچە شۇ مەكتەپكە ئىشلىگەن.
1991-يىلىدىن 2001-يىلىغىچە خەلق نەشرىياتىنىڭ ئەدەبىيات سەنئەت تەھرىر بۆلىمىگە ئىشلىگەن.
باشقىلار
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى پارلامېنتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئىليار شەمسىددىن.
ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى
ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yawropa Sherqiy Türkistan Maarip Jemiyiti) بولسا 1993 – يىلى 11-نويابىر گوللاندىيەنىڭ ئۇترەخت شەھىرىدە قۇرۇلغان.
تارىخى
Utrecht, Zeist
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
مۇزات دەرياسى
مۇزات دەرياسى بولسا شىنجاڭ.
ئەتاﺋ ئىبنۇسسائىب
ئەتاﺋ ئىبنۇسسائىب (عَطَاءُ بنُ السَّائِبِ الثَّقَفِيُّ الكُوْفِيُّ): ئەتاﺋ ئىبنى ئەسسائىب ئەسسەقەفىي ئەلكۇفىي (ئەبۇسسائىب). (ھ. ؟ – 136 / م. ؟ – 754) ئازادگەردە تابىئىن، كۇفە مۇھەددىسى.
ياقىلا بازىرى
ياقىلا بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yaqila Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
5- قەھرىتان
5- قەھرىتان، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 5. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 360 ( (كەبىسە يىللاردا 361) كۈن باردۇر.
ئۇلۇغچات بازىرى
ئۇلۇغچات بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يېڭىسار ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 45 مىڭ ئەتراپىدا.
مەبلىغى بىر مىليارت ئامېرىكا دوللىرىدىن ئېشىپ كەتكەن تۇنجى شىركەت
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئامېرىكا پولات-تۆمۈر شىركىتى
قىسقىچە مەزمۇنى
ئامېرىكىنىڭ پولات-تۆمۈر شىركىتى دۇنيا بويىچە مەبلىغى بىر مىليارد ئامېرىكا دوللىرىدىن ئېشىپ كەتكەن تۇنجى شىركەت. بۇ شىركەتنىڭ 1900-يىلى بىرلىشىپ قۇرۇلغاندىكى مەبلىغى 1 مىليارد 400 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن.
كۈدە
thumb|كۈدە ئېتىزلىقى thumb|كۈدىدىن ئېتلىگەن قازان مانتىسى كۈدە ئۇيغۇر خەلقى تارىختا ناھايىتى ئۇزاق مەزگىل ئىشلىتىپ كەلگەن ، يۇمشاق، يېشىل، يۇمىران، بۇلۇپمۇ باھار مەزگىلدە مانتا ئىتىشكە ناھايىتى ماس كىلدىغان بىر خىل ئۆسۈملۈكتۇر.
بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ نامى ئەل ئىچىدە خاتا ھالدا جوسەي دەپ ئاتىلىپ كەلمەكتە. thumb|ۋاقتى ئۈتۈپ كەتكەن كۈدىلەر ئېچىلىپ كېتىدۇ.
نام ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: كۈدە
يېڭى يېزىق: Kvde
ئېنگلىزچە: Allium tuberosum
خەنچە: 韭菜
تۇرغۇن ئالماس
thumb
تۇرغۇن ئالماس - ئاتاقلىق تارىخچى ۋە تالانتلىق شائىر.تۇرغۇن ئالماس 1924 - يىلى 10 - ئاينىڭ 30 - كۈنى قەشقەر كوناشەھەرناھىيىسى دۆلەتباغ يېزىسىنىڭ تاربوغۇز كەنتىدە دۇنياغا كەلگەن.2001 - يىلى 9 - ئاينىڭ11 - كۈنى كېسەل سەۋەبى بىلەن 77 يېشىدا ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى.
دەسلەپكى يىللار
تۇرغۇن ئالماس 1934 - يىلىدىن 1939 - يىلىغىچە، بۇلاقسۇ رايونىئۆركەش يېزا باشلانغۇچ مەكتىپىدە ئوقۇدى.1939 - يىلى 9 - ئايدىن 1942 -يىلى 8 - ئايغىچە، ئۈرۈمچىدىكى سابىق ئۆلكىلىك پېداگوگىكا مەكتەپتە، 1956 - يىلى 6 - ئايدىن 1957 -يىلى 6 - ئايغىچە، لۇشۈن ئەدەبىيات شۆيۈنىدە ئوقۇدى.
دەسلەپكى ھاياتى ۋە ئىجادىيەتلىرى
تۇرغۇن ئالماس 40 - يىللاردىن باشلاپلا رۇس، فرانسۇز، ئىنگلىز كلاسسىك يازغۇچىلىرى ۋە سوۋېت يازغۇچىلىرىنىڭ ئەسەرلىرى بىلەن تونۇشۇشقا باشلىغان بولۇپ،ئۇنىڭ ئىجادى پائالىيىتىمۇ ئاشۇ يىللاردا باشلانغان. تۇرغۇن ئالماسنىڭ ئىجادىي پائالىيىتى شېئىرىيەتتىن باشلانغان بولۇپ،1941 - يىلى ئېلان قىلغان «قايتمايمىز» ناملىق شېئىرى شائىر ئىجادىيىتىنىڭ تۇنجىمېۋىسى ھېسابلىنىدۇ.تۇرغۇن ئالماس 1942 - يىلى 8 - ئايدا، سابىق ئۆلكىلىك پىداگوگېكا مەكتىپىنى تاماملىغاندىن كېيىن، قاراشەھەر ناھىيىسىنىڭ دەنزىل يېزىسىدىكى باشلانغۇچ مەكتەپكە مۇدىر بولدى. 1943 - يىلى گومىنداڭچىلارنىڭ ھەقىقەتكە قارشى تۆھمەت بىلەن تولۇپ - تاشقان «نۇتۇق» لىرىغا قارشى چىققانلىقى ۋەياشلار ئارىسىدا گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىنىڭ فاشىستىك دىكتاتۇرىسىغا قارشى دادىل تەشۋىقات ئېلىپ بارغانلىقى ئۈچۈن، گومىنداڭ دائىرىلىرى تەرىپىدىن قولغا ئېلىندى.
بۇ بىر مەزگىللىك تۈرمە ھاياتىدا ئۇ «تۇتقۇن»، «غېرىب موماي»، «جەمىلە»، «ئازادلىق مەشئىلى»، «ئىككى تامچە ياش»، «چوپان» قاتارلىق شېئىرلارنى يېزىپ، ئۆزىنىڭ ئازادلىققا بولغان تەشنالىقىنى ۋەكۈنلەرنىڭ بىرىدئە ئازادلىق تېڭىنىڭ ئاتىدىغانلىقىغا بولغان كۈچلۈك ئىشەنچىنىئىپادىلىدى.تۇرغۇن ئالماس 1946 - يىلنىڭ بېشىدا، قاماقتىن بوشىتىلغاندىن كېيىن،ئۆز يۇرتى قەشقەرگە پىيادە يېتىپ بېرىپ، قەشقەر كوناشەھەر ناھىيىسىدىكى بىرباشلانغۇچ مەكتەپنىڭ ئۇقۇتقۇچىلىقىغا مىڭبىر مۇشەققەتتە ئېرىشكەن. شائىر بۇ مەزگىلدە «تەنلىرىم ياپراق»، «ياشلىقىم»، «ئانا تۇپراق ئۈچۈن» قاتارلىق يالقۇنلۇق ئىنقىلابىي شېئىرلارنى يېزىپ، خەلق ئاممىسىنىگومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشىي كۈرەش قىلىشقا چاقىردى. ئۇنىڭ «تەنلىرىم ياپراق» ناملىق شېئىرى خەلق ئارىسىدا ناخشا قىلىپئېيتىلىپ، شىنجاڭنىڭ ھەممە يەرلىرىگە تارالدى.
1946 - يىىلى 6 - ئاينىڭ 15 -كۈنى «11 ماددىلىق بىتىم»(گومىنداڭ دائىرىلىرى بىلەن ئۈچ ۋىلايەت ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن بىتىم) ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، شىنجاڭ خەلقى(ئاساسەن گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى يەتتە ۋىلايەت خەلقى) نىڭ ھاياتىدا قىسقامۇددەت ئۆمۈر سۈرگەن دېموكراتىيە، تىنچلىق مەزگىلى باشلاندى. تۇرغۇن ئالماس بۇ ۋاقىتتا قەشقەردىكى ئوقۇتقۇچى يېتىشتۈرۈش كۇرسىغامۇدىر، قوشئۇمچە قەشقەر دارىلمۇئەللىمىننىڭ تەرتىپ مۇدىرى بولۇپ تەيىنلەندى. بۇ مەزگىلدە شائىر ئۆزىنىڭ «ئۈمىدلىك خىيال»، «جەنۇب ساداسى»، «مۇڭلىرىم» قاتارلىق شېئىرلىرى ئارقىلىق خەلقنى گومىنداڭ فاشىستلىرىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيىتىنى ئاغدئۇرۇپ تاشلاشقا چاقىردى.1947 - يىلى 5 - ئايدا،ئەخماتجان قاسىمى، جاڭ جىجۇڭلار جەنۇبىي شىنجاڭنى كۆزدىن كەچۈرۈش ئۈچۈن قەشقەرگەكەلگەندە، تۇرغۇن ئالماس ئۈچ كىشىدىن تەركىب تاپقان خەلق ۋەكىللىرى تەركىبىدە جاڭ جىجۇڭ بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈپ، خەلقنىڭ ھەققانىي مەيدانىنى ئىپادىلىدى. ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار ئۈرۈمچىگە قايتقاندىن كېيىن، گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى رايونلاردا ئاق تېررورلۇق يەنە ئەۋج ئالدى. مانا شۇنداق خەتەرلىك پەيتتە شائىر «ساتقۇنغا ئۆلۈم» ناملىق جەڭگىۋارشېئىرىنى يېزىپ، جياڭ كەيشىنى ۋە ئۇنىڭ شىنجاڭدىكى مىللىي غالچىلىرىنى ئاشكارادۇمبالىدى.گومىنداڭ دائىرىلىرى 1947 - يىلى 7 - ئاينىڭ 21 - كۈنى كېچىسى، قەشقەردارىلمۇئەللىمىننى قورشاپ، تۇرغان ئالماسنى تۇتقۇن قىلىپ، سابىق گومىنداڭ 42 -جۈنىنىڭ قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسىدىكى ھەربىي قاماقخانىسىغا قامىدى. گومىنداڭ سوراقچىلىرى شائىرنى قاتتىق قىيىن - قىستاققا ئېلىپ، ۋەھشىيلەرچە قىيناپبويسۇندۇرۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنى قىلچە تىز پۈكتۈرەلمىدى. ئۇ سولاقتا ياتقان چاغلىرىدىمۇ «گۈزىلىم» قاتارلىق شېئىرلارنى يېزىپ،ئۆزىنىڭ ئىنقىلابىي ئۈمىدۋارلىقى بىلەن سۇنماس ئىرادىسىنى نامايان قىلدى.جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئۇرۇشىنىڭ ئومۇميۈزلۈك غەلىبىگە يۈزلىنىشى، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتىنىڭ قەتئىي تەلىپى ۋە خەلق ئاممىسىنىڭ كۈچلۈك بېسىمىنەتىجىسىدە، گومىندانگ ئەكسىيەتچىلىرى 1949 - يىلى 4 - ئاينىڭ 8 - كۈنى شائىرنىقاماقتىن بۇشىتىشقا مەجبۇر بۇلدى. تۇرغۇن ئالماس شۇيىلى 8 - ئايدا غۇلجىغا كېلىپ تاكى ئازادلىققىچە «ئالغا» گېزىتىدە تەھرىر بولۇپ ئىشلىدى.
1950دىن كىيىنكى ھاياتى ۋە ئىجادىيەتلىرى
ئازادلىقتىن كېيىن، 1950 - يىلىدىن 1953 يىلى 7 - ئايغىچە،قەشقەر ۋە ئۈرۈمچىدە جامائەت خەۋپسىزلىك ساھەسىدە مەسئۇل خىزمەتلەرنى ئىشلىدى.1953 - يىلى 7 - ئايدىن 1990-يىىغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات- سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىدە تەھرىرلىك، تەرجىمانلىق ، ئەدەبىي ئىجادىيەت ۋەئاخىرىدا تارىخ تەتقىقاتچىسى بولۇپ خىزمەت قىلدى.
تۇرغۇن ئالماس ئەدەبىي ئىجادىيەتكە كىرىشكەندىن بۇيان، ئەدەبىياتنىڭ ھەرقايسى ژانىرلىرئىدا نۇرغۇنلىغان ئەسەرلەرنى يازغاندىن تاشقىرى، ئۇيغۇرئەدەبىياتى تارىخى ۋە ئۇيغۇر تئارىخىغا دائىر خېلى كۆپ ئەسەرلەرنى يازدى. تۇرغۇن ئالماسنىڭ «تارىم شاماللىرى»، «تاڭ سەھەر» ناملىق شېئىرتوپلاملىرى، «قىزىل بايراق» پوۋېستى، «پىچاق» درامىسى نەشرقىلىندى.ھەمدە «قىزىل بايراق» ناملىق پوۋىستى 1955 - يىلى شىنجاڭدائۆتكۈزۈلگەن ئەدەبىي ئەسەرلئەرنى باھالاشتا 1 - دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەندىن تاشقىرى خىتاي، ئىنگلىز، رۇس تىللىرىغا تەرجىمە قىلىندى. «پىچاق» درامىسى «جۇڭگو شىجۈي» نەشرىياتىدا 1958 - يىلى خەنزۇچە ئايرىم كىتاب بولۇپ نەشر قىلىندى.
تۇرغۇن ئالماس ئەدەبىيات ۋە تارىخ تەتقىقاتىغا دائىر 40 پارچە ئىلمىيماقالە يازدى، بۇ ماقالىلەر «تارىم»، «شىنجاڭ مەدەنىيىتى»، «شىنجاڭ ياشلىرى»، «شىنجاڭ مائارىپى»، « قەشقەر پېداگوگىكاشۆيۈەنى ئىلمىي ژۇزنىلى»، «قەشقەر ئەدەبىياتى»، «مىللىي يازغۇچىلار» قاتارلىق ژۇرناللاردا ئېلان قىلىندى. تۇرغۇن ئالماس خەنزۇ تىلى - يېزىقىنى مۇكەممەل بىلگەندىن تاشقىرى،رۇس، تۈرك تىللىرىنىمۇ ياخشى بىلىدۇ.تۇرغۇن ئالماس ھاياتىدا باش تەتقىقاتچى، جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەرئاكادېمىيىسى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو يازغۇچىلارجەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەربىرلەشمىسىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونومرايونلۇق شۆبىسىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، «قۇتادغۇبىلىگ» ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭھەيئەت ئەزاسى قاتارلىق خىزمەت ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىپىلەردە بولغان.
تارىخ تەتقىقاتلىرى
تۇرغۇن ئالماس 1980- يىلىدىن باشلاپ «ھونلارنىڭ قىسقىچەتارىخى»، «ئۇيغۇرلار»، «ئۇيغۇر ئىدىقۇت خانلىقى»، «تۈركلەر»، «قەدىمكى ئۇيغۇرئەدەبىياتى» قاتارلىق تارىخىي ئەسەرلەرنى يازدى.ئۇنىڭ «ھونلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق ئەسىرى گېرمانىيىنىڭ ھامبورگدا نېمىس تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىنغان بولسا، «قەدىمكى ئۇيغۇرئەدەبىياتى» ناملىق ئەسىرى سەئۇدى ئەرەبىستانىدا ئەرەب تىلىغا تەرجىمە قىىلنئىپنەشر قىلىندى.1990 - يىلى ئەتىيازدا تۇرغۇن ئالماسنىڭ «ئۇيغۇرلار»، «ھونلارنىڭ قىسقىچەتارىخى» ۋە «قەدىمكى ئۇيغۇرئەدەبىياتى» قاتارلىق ئۈچ كىتابى چەكلىنىپ، پۈتكۈل شىنجاڭ بويىچە «ئۈچ كىتاب»نىتەنقىدلەش ھەركىتئى قوزغالدى.
ھاياتىنىڭ يېرىمىنى جاپالىق ئەدەبىي ئىجادىيەت ۋە ئىلمىي تەتقىقاتئىشلىرىغا بېغىشلىغان بۇ پېشقەدەم تارىخچى ۋە شائىر 2001 - يىلى 9 - ئاينىڭ11 - كۈنى كېسەل سەۋەبى بىلەن 77 يېشىدا ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى.
پايدىلانغان مەنبەلەر
‏
قۇتۇبى ناھىيىسى
قۇتۇبى ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. قۇتۇبىنىڭ يەر مايدانى 9،476 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 210،000.
تارىخ
قۇتۇبى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە شەرقىي قىما، ئوتتەنزىل، جىگونىڭ يېرى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيغۇرلارغا قارىغان. چىڭ سۇلالىسى چەنلوڭنىڭ 29 - يىلى (1764) سەييارە ئامبال مەھكىمىسى قۇرۇلۇپ ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان. گۇۋاڭشۇنىڭ 29 - يىلى (1903 - يىلى) دىن تارتىپ ياردەمچى ئامبال مەھكىمىسىگە ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ 7 - يىلى (1918 - يىلى) قۇتۇبى ناھىيىسى قۇرۇلغان. مىنگونىڭ 36 - يىلى (1947 - يىلى) ناھىيە نامى جىڭخۇاغا ئۆزگەرتىلگەن، 1954 - يىلى يەنە قۇتۇبىغا ئۆزگەرتىلىپ، ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان. 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
جۇغراپىيە
قۇتۇبى ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ ئوتتۇرا قىسىم شىمالىي ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقتە سانجى شەھىرى، غەربتە ماناس ناھىيىسى، جەنۇبتا خوشۇت ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدا قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 52 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 258 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 8743.5 كۋادرات كىلومېتىر، تەۋەسىدە 4 بازار،  3 يېزا، 40 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. يەنە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ 4 تۇۋەن - مەيدانى، چارۋىچىلىق نازارىتىنىڭ نەسىللىك كالا فېرمىسى، شىنجاڭ غەربىي رايونىنىڭ خۇڭفۇ دېھقانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچىنىڭ ئارىلىقى 76 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 187 مىڭ 500، بۇنىڭ ئىچىدە خەنزۇلار 7.15% نى، خەنزۇلار %76.66 نى، ئۇيغۇرلار %3.34 نى، قازاقلار  12.12% نى، باشقا مىللەتلەر  % 0.73  ئىگىلەيدۇ.
يەر شەكلى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالى پەس، جەنۇبىي قىسمى تاغلىق، ئوتتۇرا قىسمى تىنما تۈزلەڭلىك، شىمالىي قىسمى قۇملۇق. تاغلىق %31.6  نى، تۈزلەڭلىك  %43.2  نى، قۇملۇق 25.2% نى ئىگىلەيدۇ. دەريالاردىن قۇتۇبى دەرياسى، چۆرگۈ دەرياسى بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 390 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 262 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقىدىن يىلىپىز، تاغ ئۆچكىسى، قارا تايغان بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ياۋا توڭگۇز، ئۇلار، تاغ كەكلىكى، ئاققۇ، ياۋا غاز، مۈشۈك ياپىلاق قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن شامشات، قارىياغاچ، جىگدە، سوغىگۈل، قارلەيلىسى، ئالغات، قان تېپەر، مەرزەنجۇش، چۈچۈك بۇيا، ئاق چوغلۇق، زاراڭزا، كەۋرەك قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، نېفىت، ئالتۇن، قاشتېشى، خرۇستال، ھاك تېشى، تۆمۈر، ئاليومىن قاتارلىقلار بار.  قۇتۇبى ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃6.7، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.7، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 38.8  ℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 73.5 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە كۈن چۈشۈش ۋاقتى 3089.9 ℃ سائەت، ℃10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى ℃3561.3، قىروسىز مەزگىل 173 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى ℃164.5 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى. 22341.2 مىللىمېتىر.  قۇتۇبى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلغان، دېھقانچىلىق بىلەن چارۋىچىلىقنى ئۆزئارا بىرلەشتۈرۈلگەن ناھىيە. ھازىر بار تېرىلغۇ يېرى 36 مىڭ 700 گېكتار (550 مىڭ مو)، ئورمان 34 مىڭ 500 گېكتار (523 مىڭ مو)، يايلاق 730 مىڭ 900 گېكتار (15 مىليون 585 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 57 مىڭ گېكتار بوز يەر (855 مىڭ مو)، يەە دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 36 مىڭ 900 گېكتار بوز يەر (553 مىڭ 500 مو) بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، ئاققۇناق، سۆك، تېرىق، پۇرچاق، ئات، چوشقا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. سانائەت تۈرلىرىدىن پاختا توقۇمچىلىق، ھاراقچىلىق، كۆن - خۇرۇم، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  قۇتۇبىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخىشلانماقتا. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈر يولىنىڭ غەربىي بۆلىكى ۋە 312 - دۆلەت يولى، 201 - ئۆلكە يولى، قۇتۇبى - فاڭساۋخۇ تاشيولى ناھىيە چېگرىسىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. نۇر كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش، پروگراممىلىق تېلېفون، سىمسىز چاقىرىش ۋە خەلقئارا فوتوتېلېگراف ئېچىلدى.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن كاڭجىيا شىمىنزى قىيا تاش رەسىملىرى، ۋۇگۇڭتەي تۇراسى، جۆلبۆرخۇ تاش ئادىمى قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن لاۋباۋەن، شۋۇ شەنجۇاڭ قاتارلىقلار بار.
گولمۇد – كورلا تۆمۈريولى
گولمۇد - كورلا تۆمۈريولى ( ئېنگلىزچە: Golmud–Korla railway)شەرقتە چىڭخەي ئۆلكىسىنىڭ گولمۇدتىن باشلىنىپ، غەربتە ئاپتونوم رايونىمىزدىكى كورلىغا تۇتىشىدۇ، ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 1213.95 كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ چېگراسى ئىچىدىكى ئۇزۇنلۇقى 708 كىلومېتىر بولۇپ، غەربىي رايوندىكى مۇھىم تۆمۈريول تور غول لىنىيەسى ۋە شىنجاڭ تۆمۈريولى ئاساسىي گەۋدىسىنىڭ بىرى، «قۇملۇقتىكى يېڭى يىپەك يولى» دەپ تەرىپلىنىدۇ، لىنىيە قۇرۇلۇشىنىڭ ئۆلچىمى دۆلەت 1 - دەرىجىلىك ئېلېكتىرلەشكەن تاق لىنىيەلىك تۆمۈريول بولۇپ، پۈتۈن لىنىيەدە قاتناش باشلانغاندىن كېيىن، كورلىدىن گولمۇدقا بېرىش ئۈچۈن 12 سائەت ئەتراپىدىلا ۋاقىت كېتىدۇ.
گولمۇد - كورلا تۆمۈريولىنىڭ شىنجاڭ بۆلىكىدە جەمئىي 16 تونېل لايىھەلەنگەن، 15 تونېل ئالتۇنتاغ تىزمىسىغا جايلاشقان، بۇنىڭ ئىچىدە ئالتۇنتاغ تونېلىنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 13.195 كىلومېتىر بولۇپ، پۈتۈن لىنىيەدىكى بىرىنچى ئۇزۇن تونېل ھېسابلىنىدۇ، گولمۇد - كورلا تۆمۈريولىدىكى نۇقتىلىق تىزگىنلەش خاراكتېرلىك قۇرۇلۇش بولۇپ، تۆمۈريول قۇرۇلۇشىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئىلگىرىلەش سۈرئىتىگە چېتىلىدۇ.
ئالتۇنتاغ تونېلى پۈتۈن لىنىيەدىكى بىردىنبىر بىرىنچى دەرىجىلىك ئالاھىدە ئۇزۇن خەتىرى يۇقىرى تونېل ئىكەن، تونېلنىڭ گېئولوگىيەلىك ئەھۋالى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، 11 ئۈزۈلمە بەلباغنى كېسىپ ئۆتىدىكەن، بۇنىڭ ئىچىدە توققۇز سۇلۇق رايون بولۇپ، تونېل ئىچىنىڭ سۇ چىقىش مىقدارى بىرقەدەر چوڭ، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا كۈندىلىك سۇ چىقىش مىقدارى 27 مىڭ كۇب مېتىرغا يېتىدىكەن، بۇ ئون ئۆلچەملىك سۇ ئۈزۈش كۆلچىكىنىڭ سۇ ساقلاش مىقدارىغا باراۋەر ئىكەن. قۇرۇلۇش قىلغاندا يەنە كارسىت، كۆپمە جىنس، ئېگىزلىك كۈچىنىشى قاتارلىق ھەر خىل ناچار گېئولوگىيەلىك شارائىتلارنىڭ سىنىقىغا دۇچ كېلىدىكەن. بۇنىڭدىن باشقا، ئالتۇنتاغنىڭ قىش پەسلىدىكى تېمپېراتۇرىسى نۆلدىن تۆۋەن 30 نەچچە سېلسىيە گىرادۇسقا يېتىدىكەن، ھاۋا شالاڭ بولغاچقا، ئوكسىگېن يېتىشمەي ئادەم كۈچى ئۈنۈمى ％30تىن كۆپرەك تۆۋەنلەيدىكەن، ماشىنا ئۈنۈمى ％40تىن كۆپرەك تۆۋەنلەيدىكەن.
ئەھمىيىتى
ئالتۇنتاغ تونېلىنىڭ تۇتاشتۇرۇلۇشىغا ئەگىشىپ، گولمۇد - كورلا تۆمۈريولى قۇرۇلۇشى قەدىمى يەنىمۇ تېزلىتىلدى، مۆلچەرلىنىشىچە كېلەر يىلى پۈتۈن لىنىيەدە قاتناش باشلىنىپ تىجارەتكە كىرىشتۈرۈلىدىكەن. شۇ چاغدا، شىنجاڭدا لەنجوۋ - شىنجاڭ تۆمۈريولى ۋە لەنجوۋ - شىنجاڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈريولىنى ئاساسىي لىنىيە قىلغان، ئېجىنادىن قومۇلغىچە بولغان تۆمۈريولنى شىمالىي يول، گولمۇد - كورلا تۆمۈريولىنى جەنۇبىي يول قىلغان «بىر ئاساس، ئىككى قوشۇمچە» ئەندىزىسى شەكىللىنىپ، شەرق بىلەن بىرلىشىش ئىقتىدارى يەنىمۇ كۈچىيىدۇ.
گرۇزىيە
thumb|200px|left left|thumb|200px left|thumb| left|thumb| گىرۇزىيە جۇمھۇرىيىتى (گرۇزىنچە:საქართველო, Sakartvelo)
پايتەخت
تىبلىس، ئاھالىسى بىر مىليۇن 300مىڭ.
زېمىنى
69700 كۋادرات كىلومېتىر.
ئاھالىسى
گېئورگىيەنىڭ2006-يىللىق نوپۇسى 4مىلىيۇن 961مىڭ437. ئاھالىنىڭ 71%نى گېرۇزىنلار، 8%نى ئارمەنلەر، 6.5%نى ئازەربەيجانلار ، 6.3%نى رۇسلار ، 2.5%نى ئابخازلار، 2.3%نى ئوسېتىئانلار ئىگەللەيدۇ. گرۇزىن تىلى دۆلەت تىلى. ئاھالىلەر ئاساسەن ئۆز تىلى ۋە رۇس تىلىنى قوللىنىدۇ.
دىنى
گېئورگىيە ئاھالىسىنىڭ 83%ى پروۋىسلاۋىيە دىنىغا، 7%ئىسلام دىنى سۈننى مەزھىبىگە ، 5%ئىىسلام دىنى شىئە مەزھىبىگە، 6%ئى ئارمەن پروۋىسلاۋىيە دىنىغا، 1% كاتولىك دىنىغا ئىشىنىدۇ.
پۇلى
لارى. 2006-يىلى 1.78لارى = بىر دوللار، 2004-يىلى 1.9167لارى = بىر دوللار، 2002-يىلى2.1957 لارى = بىر دوللار. ئىقتىسادى: گېئورگىيە مۇستەقىل بولۇشتىن بۇرۇن سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ رەڭلىك مېتال ۋە ئېلىكتىر ئېنىرگىيىسىنى نۇقتىلىق تەرەققى قىلدۇرغان رايونى ئىدى، مۇستەققىل بولغان دەسلەپكى يىللاردا ئۇرۇش ۋە خوشنا ئەللەرنىڭ ئىمبارگوسى تۈپەيلى گېئورگىيە ئىقتىسادى ۋەيران بولۇش گىرداۋىغا بېرىپ قالغان ئىدى. كېيىن دۇنيا بانكىسىنىڭ قەرز پۇلى بىلەن دۆلەت ئىقتىسادى تەرتىپكە چۈشتى. ھازىر گېئورگىيەنىڭ دۆلەت قەرزى بىر مىليارت دوللاردىن ئاشىدىغان بولۇپ، دۇنيا بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تاشقى قەرزى ئەڭ يۇقىرى دۆلەت ھىساپلىنىدۇ. 2006 -يىلى گېئورگىيەنىڭ ئۇمۇمىي مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 5مىليارت 272مىليون دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 3مىڭ800 دوللار توغرا كەلگەن. گېئورگىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 8%دىن يۇقىرى بولۇۋاتىدۇ.
دۆلەت بايرىمى
(1991-يىلى)5ئاينىڭ 26-كۈنى، گېئورگىيەنىڭ مۇستەقىل بولغان كۈنى
ۋاقىت رايونى
(شەرقى 3-ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى
left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px ھازىرقى زىمىنى گېئورگىيەلىكلەرنىڭ ئانا ماكانى بولۇپ مىلادىدىن بۇرۇنقى 6-ئەسىردە گىورگىيەنىڭ كۇتايىش شەھرىنى مەركەز قىلغان كەرشىدا پادىشاھلىقى قۇرۇلغان، مىلادىدىن بۇرۇنقى 331-يىلى ئىسكەندەر ماكىدونىسكى تەرپىدىن ئىشغال قىلىنغان. تەخمىنەن مىلادىدىن بۇرۇنقى 4-ئەسىرنىڭ ئاخىرى كارتىۋىل پادىشاھلىقى قۇرۇلغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 190-يىلى ئەرمەن ئارتاش پادىشاھلىقىنىڭ بېقىندىسى بولغان. مىلادىدىن كېيىن شەرقى رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان، ، مىلادى 232-يىلى ئىران ساسانىلار خانلىقىغا بېقىندى بولۇپ قالغان ، مىلادى 680-يىلى ساسانىلار ئىمپىرىيىسى ئەرەپ ئىسلام ئىمپىرىيىسى تەرىپىدىن يوقىتىلغان، گىرۇزىيە ئىسلام ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان، مىلادى 8-ئەسىردە گىرۇزىيە زىمىنىدا ئابخازىيە، كارتىۋىل، ئالان، ئاجارىيە قاتارلىق ئەرەپ ئىمپىرىيىسىگە قاراشلىق بەگلىكلەر ھۆكۈم سۈرگەن. 1064-يىلى شەرقى رىم ئىمپىرىيىسى گىرۇزىيەنى بېسىۋالغان. مىلادى 1072-يىلىدىن كېيىن گىرۇزىيە سالجۇق تۈركلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان. 15-ئەسىردىن 17-ئەسىرگىچە گىرۇزىيە زىمىنىدا ئابخازىيە، كارتىۋىل، مېگرىلىيە، لاز، ئالان قاتالىق ئۇششاق دۆلەتلەر مەۋجۇت بولغان. بىر قىسىم زىمىنى ئوسمان ئىمپىرىيىسىگە قوشۇلغان، 17-ئەسىردىن كېيىن گىرۇزىيىدىكى دۆلەتلەر ئىران بىلەن تۈركىيىنىڭ تالىشىش ئوبېكتى بولۇپ قالغان، پۇرسەتتىن پايدىلانغان روسىيە ئىمپىرىيىسى 1801-يىلىدىن باشلاپ گرۇزىيە زىمىنىدىكى ھەر قايسى دۆلەتلەرنى ئىلگىرى كېيىن بولۇپ قوشۇۋېلىپ، 1864-يىلىغا كەلگەندە تۈرك ئىمپىرىيىى قولىدىكى مەھشەت(ئاخسكا ياكى جاۋاختى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ۋە ئاجارىيەدىن باشقا پۈتۈن گرۇزىيىنى ئىگەللەپ، كۇتايىش ۋە تىبلىس ئۆلكىسىگە بۆلۈپ باشقۇرغان. 1918-يىلى گېرمانىيە، تۈركىيە، ئەنگىلىيە ئارمىيىسى گىرۇزىيەگە ئىلگىرى كېيىن ھۇجۇم قىلغان ۋە مەغلۇپ بولغان. 1921-يىلى 2-ئايدا گرۇزىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى ۋە ئابخازىيە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇپ ، شۇ يىلى12-ئايدا ئابخازىيە گرۇزىيەگە قوشۇۋېتىلگەن. 1936- يىلى گرۇزىيە سوۋېت ئىتىپاقىغا ئىتىپاقداش جۇمھۇرىيەت بولۇپ قوشۇلغان. 1990-يىلى 11-ئاينىڭ 4-كۈنى مۇستەقىللىق جاكارلىغان. 1991-يىلى 4-ئايدا رەسمى مۇستەققىل بولغان گرۇزىيە مۇستەقىل بولغاندىن باشلاپ ئىچكى ئۇرۇشقا پېتىپ قالغاچقا، ئابخازىيە، جەنۇبى ئوسېتىيە، ئاجارىيە قاتارلىق ئاپتونومىيىلىك رايونلار مۇستەقىل بولۇۋالغان.
گىرۇزىيە زىمىنىنىڭ 60% ئىگىزلىك ۋە تاغلاردىن، 18% تۈزلەڭلىكتىن، شەكىللەنگەن بولۇپ ئورمان كۆلىمى دۆلەت يەر مەيدانىنىڭ 40% نى ئىگەللەيدۇ، قارا دېڭىز بويلىرى رايونى ئوتتۇرا دېڭىز ئىقلىمىغا تەۋە، تۇپراق ئۈنۈمدارلىقى بىر قەدەر يۇقىرى، كان بايلىقى مول. گېئورگىيەدە ئاھالىنىڭ ئۈچتىن بىرى دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
2006-يىلى گېئورگىيەنىڭ ئىقتىسادىدا يېزا ئىگىلىك كىرىمى 18%،سانائەت42%، مۇلازىمەت 40%نى ئىگەللىگەن بولۇپ -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 683مىڭ ، يانپون ئابونتى بىر مىلىيۇن 459مىڭ ، ئىنتېرنېت ئابونتى177مىڭ بولغان.
قاسىم سولايمانى
thumb|قاسىم سولايمناى زۇلپىقا ئوردىنى بىلەن
thumb|ئىران ئاستانسى تېھراندا قاسىم سولايمانىنىڭ ئۈلۈمى توغرۇلۇق ئېلىپ بېرىلغان نامايىش thumb|قاسىم سولايمانى ئىران ئالى رەھبىرى ئاياتوللا سايدى ئەلى خامىنى بىلەن بىللە قاسىم سولايمانى (ئېنگىلىزچە: Qasem Soleimani، پارىسچە: قاسم سلیمانی, باشقىچە ئاتىلىشى: قاسىم سۇلايمانى، قاسىم سولەيمانى، قاسىم سۇلايمان‎) ئىران ئىسلام جۇمھۇريىتى قۇدۇس قىسمىنىڭ باش قوماندانى، گېنرال مايور. 2020-يىلى 1-ئاينىڭ 3-كۈنى، ئامىرىكا ئارمىيەسىنڭ ئىراق باغداد ئايرودورمىغا قىلغان ئۇچقۇچىسزئايرۇپلان ھۇجۇمىدا نەق مەيداندا قازا قىلغان. بۇ قەسلەش پىلانىنى ئامىرىكا ئەل بېشى دونالد ترامىپ تەستقلىغان بولۇپ، ئىران جومھۇريىتى قىساس ئالدىغانلىقنى قەيىت قىلىدى.
شەھەر يېزىسى
شەھەر يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يېڭىسار ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 13 مىڭ ئەتراپىدا.
دۇنيا تېرىلغۇ يەر سىتاستىكىسى
دۇنيا تېرىلغۇ يەر سىتاستىكىسى دۇنيادىكى ھەر قايسى ئەللەرنىڭ ئەمەلىي تېرىلغۇغا ئىشلىتىشكە بولدىغان يەر مەيدان كۆلىمنىڭ رەت تەرتىپىدۇر. تېرىلغۇ يەر دىگەن زىرائەت تېرىشقا ئىشلىتىشكە بولدىغان يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئاساسلىقى قوناق، بۇغداي، ۋە گۈرۈچ تېرىيدىغان. مەڭگۈلۈك زىرائەت يەرلىرى دىگەن ئادەتتە ئاپلېسىن، قەھۋە، ۋە كاۋچۇك تېرىشقا ئىشلىتىدىغان، زىرائەت ئېلىنىپ بولغاندىن كېيىن قايتا تېرىمايدىغان زىرائەتلەرنى تېرىغان يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ. تېرىلغان يەر تېرىلغۇ يەر بىلەن مەڭگۈلۈك زىرائەت يەر مەيدانىنىڭ يىغىندىسى.
ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
تارىخى
ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى، ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىگە قاراشلىق مۇناسىۋەتلىك ئىدارىلەرنىڭ، ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارنىڭ قوللىشى ۋە ياردىمى ئاستىدا قانۇنىي رەسمىيەتلىرىنى تولۇق بېجىرىپ، قانۇنلۇق بىر جەمئىيەت قاتارىدا ئەنگە ئېلىندى ۋە مۇشۇ ئاينىڭ 21 - كۈنى جەمئىيەتنىڭ رەسمىي يوسۇندا قۇرۇلغانلىقى جاكارلىدى.
ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ئۆمەرجان كېرىموف، باش كاتىپى ئىليار پەخىردىن ۋە ئىيەتنىڭ باش تەپتىشى ئىبراھىم ئەپەندىلەر زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، مەزكۇر جەمىيەت ھەققىدە توختالدى.
ئوتتۇرا ئامېرىكا
ئوتتۇرا ئامېرىكا ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدۇر.
مۇز تاغ ئاتا
مۇز تاغ ئاتا بولسا شىنجاڭ، خىمالىكاڭ لىك 38.16°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 75°06.
موڭغۇل ئىستىلالىرى
300px|thumb|left موڭغۇل ئىستىلاسى دەپ ئاتالغان ھۇجۇملار موڭغۇل ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان. موڭغۇللار، 13. ئەسرگە قەدەر بەك بىلىنىپ كەتمەيدۇ. 13. ئەسردە باشلىغان موڭغۇل ئىستىلاسى؛ موڭغۇللارنىڭ چىڭگىزخاننىڭ بايرىقى ئاستىدا ئوتتۇرا ئاسىيا، شەرقى ياۋرۇپا، جۇڭگو ۋە سىبىرىيە ئويمانلىقلىرىنى ئىستىلا قىلىشىدۇر. موڭغۇل قەبىلىلىرىنى بىرلەشتۈرگەن چىڭگىزخان بۈيۈك بىر ئىپېراتورلۇق قۇردى. ئارقىسىدىن ئېلىپ بارغان يۈرۈشلىرىدىكى غالىبىيەت بىلەن داڭق چىقارغان چىڭگىزخان قولغا كىرگۈزگەن قەلئەلەردىكى خەلقلەرنى قەتلىئام قىلغانلىقى بىلىنمەكتە ئىدى. شەرقتىن كەلگەن بۇ خەۋەرلەر ياۋروالىقلارنى قورقۇتتى. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە نۇرغۇن ئۇرۇش ۋە 3 مىلىيوندىن 6 مىلىيونغىچە ئادەمنىڭ ئۆلۈمىگە سەبەب بولغان دەپ قارىلىدۇ. موڭغۇل ئىستىلاسى ۋاقتىدا موڭغۇللار نۇرغۇن شەھەرنى ياغمالاپ نۇرغۇن قەتلىئام سادىر قىلغان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ئېلىپ بارغان ھۇجۇملىرى يۈزىسىدىن نۇرغۇن تۈركىي خەلقنىڭ ئاناتولىيەگە كۆچۈشىگە سەبەب بولغان. يۈز بەرگەن ياغما-تالان، كۆچ، ئۇرۇش قاتارلىق ئۇنسۇرلار ئولتۇراق ھاياتتىكى كۆپلىگەن دۆلەت ۋە خەلققە تەئسىر كۆرسىتىش بىلەن بىرگە كۆچمەن خەلقلەر بەكراق تەئسىرگە ئۇچرىغان. دۇنيا تارىخى نوقتىسىدىن موڭغۇل ئىستىلاسى نۇرغۇن ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ توغدۇرغان.
ئاخىرلىشىشى
موڭغۇل ئىستىلاسى ئەڭ ئاخىرىدا 14. ئەسردە ھىندىستاننىڭ ئىستلا قىلىنىشىغىچە دەۋام قىلغان بولسىمۇ تىمۇر ئىمپېراتورلىقىنىڭ يىقىلىشى بىلەن ئاناتولىيەدىكى تەئسىرى تۈگىگەن.
موڭغۇللار بۇ مەزگىلدە نۇرغۇن دۆلەت قۇرغان، جۇڭگوغا ھۆكۈمران بولغان ۋە ياپونىيەگە قۇشۇن چىقىرىپ، تۇنجى قېتىم ئوكيان نېرىسىدىن ھۇجۇم قىلغان ئەل بولۇپ قالغان. ياۋروپانىڭ سىياسىي كۈچلىرىنى ئۆزگەرتكەن ۋە دۇنياغا دەھشەت سالغان. لېكىن موڭغۇللارقۇرغان دۆلەتلەر داۋاملىق تەخت تالىشىش ۋە تاشقى كۈچلەر يۈزىدىن چارچاپ ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن يىقىلىشى بىلەن ئاخىرلاشقان.
موڭغۇل ئىستىلالىرى
350px|thumb|left|1258 [[باغدادنىڭ ئىستىلاسى تەسۋىرلەنگەن 14. ئەسىرگە ئائىت بىر مىنياتۇر]]
موڭغۇل ئىستىلالىرى تۇغدۇرغان بەئزى ئاقىبەتلەر
بەئزى تۈركى قەۋىملەرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىن كۆچۈشى
باشتا بۈيۈك سەلجۇقىيلارنىڭ، كېيىنچە ئاناتولىيەدىكى سەلجۇق خانىدانىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە يىقىلىشى ۋە ئىككىنچى قېتىم ئاناتولىىيە يېرىم ئارىلىدا بەگلىك دەۋرىنىڭ باشلىنىشى
ئابباسىي خەلىپىلىكىنىڭ يىقىلىشى
جۇڭگو تۇپراقلىرىنىڭ قولغا كىرگۈزىلىشى بىلەن يىپەك يولىنىڭ باشقۇرۇشى موڭغۇللارنىڭ قولىغا ئۆتتى.
رۇسلارنىڭ ئىپېراتورلۇق خىيالى توختاپ قالدى.
ئاسىيا ۋە ياۋروپادا بىر مۇنچە موڭغۇل دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشى
نۇرغۇن خەلقنىڭ ئولتۇراق تۇرمۇشقا ئۆتۈشى
خەلىڧەلىكنىڭ [[مىسىرغا كۆچۈشى
مەملۈكىيلەرنىڭ كۈچىيىشى
موڭغۇللارنى يەڭگەن ياپونىيىنىڭ 19- ئەسرنىڭ ئاخىرىغا قەدەر خەلقئارادا تاشقى كۈچلەرگە ئىشىكنى ئېتىشى
ئۇلىنىشلار
Timeline_of_the_Mongol_Empire - ئىنگىلىزچە ۋىكىپېدىيا
Moğol_istilaları - تۈركچە ۋىكىپېدىيا
موڭغۇللارنىڭ ئافرىقا يۈرۈشى ۋە تارىخ چاقىنى بۇرىغان مەغلۇبىيىتى
مەكتەپ ھاياتىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش توغرىسىدا قىسقىچە تەۋىسىيە
مەكتەپ ھاياتىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش توغرىسىدا قىسقىچە تەۋىسىيە ئەركىن سىدىق
2008-يىلى 1-ئاينىڭ 18-كۈنى
ھۆرمەتلىك «ئۆتمۈشۈم، كەلگۈسۈم ۋە كومپيوتېر» نى يازغان ئۇكام، مەن سىزنىڭ بۇ يازمىڭىزنى ئۆز ۋاقتىدىلا كۆرۈپ، سىز سورىغان سوئاللارغا ئازراق جاۋاب بېرىپ بېقىشنى ئويلىغان بولساممۇ، قانداق جاۋاب بېرىش ئۈستىدە ئويلىنىپ بولالماي، بۇ ئىشنى سەل ئۇزۇنغا سۇزىۋەتتىم. مەن ئەمدى ئۆزەمنىڭ ئويلىغانلىرىنى قىسقىچە سۆزلەپ بېرەي. مېنىڭچە سىز سورىغان سوئاللارنى مۇنداق 3 تۈرگە ئايرىش مۇمكىن :
(1) قانداق قىلغاندا ئالىي مەكتەپ ھاياتىنى مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرغان بولىدۇ؟
(3) ئۇيغۇرنىڭ مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قانداق قىلىش كېرەك؟