cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سۇمېرلار
سۇمېرلارنىڭ باش ئىلاھى تەڭرى ئىلاھ ئانۇ بولۇپ ئۇنىڭ ئەڭ مۇھىم ھەمراھىلىرى جەنۇبتىكى ئېنكى،شىمالدىكى ئېنلىل ۋە ۋېنىرا ئىلاھى ئىشتار قاتارلىقلار ئىدى.قۇياش ئىلاھى ئۇتۇ،ئاي ئىلاھى ئىنەننا ئىدى.ئانا ئىلاھىنىڭ ئىسمى نامۇ ئىدى،ئۇندىن باشقا يەنە يۈزدىن ئارتۇق كىچىك ئىلاھلار بار ئىدى.ھەربىر ئىلاھ بىر شەھەر بىلەن باغلىنىشلىق بولاتتى،بۇئىلاھلارنىڭ مۇھىملىقى مۇشۇ شەھەرلەرنىڭ سىياسى جەھەتتىكى گۈللىنىشى ۋەخارابلىشىشىغا ئەگىشىپ ئۆزگىرەيتى.سۇمېرلار ئىنسانلارنى ئىلاھ سېغىز توپىدىن ياسىغان،مەقسىدى ئىلاھ ئۈچۈن خىزمەت قىلىش دەپ قارايتى.مۇبادا ئىلاھ غەزەبلەنسە ئۇلار يەر تەۋرىتىش ياكى بوران-چاپقۇن چىقىرىش ئارقىلىق ئىنسانلارنى جازالايتى.سۇمېرلار ئىنسانلار پەقەت ئىلاھنىڭ ئىچ ئاغىرىتىشى ئاسىتىدىلا ياشىيالايدۇ دەپ قارايتى.
سۇمېرلارنىڭ ئىبادەتخانىسى ئادەتتە بىر چوڭ زالدىن تەركىب تاپاتتى،زالنىڭ ئىككى تەرىپىدە يول بولاتتى،يولنىڭ سىرتى بولسا كاھىنلارنىڭ تۇرىدىغان يېرى ئىدى.زالنىڭ بىرتەرىپىدە بىر ئېگىز سۇپا بولاتتى،سۇپىنىڭ ئۈسىتىدا بولسا ھايۋان،كۆكتات قاتارلىق قۇربانلىقلارنى قويىدىغان بىركېسەك ئۈستەل بولاتتى.ئاشلىق ئىسكىلاتى ۋەباشقا ئامبارلار ئادەتتە ئىبادەتخانىنىڭ ئەتراپىدا بولاتتى.كېيىن سۇمېرلارئىبادەتخانىنى تۆت تەرەپلىك سۇپىنىڭ ئۈستىگە سالدىغان بولدى،بۇ سۇپىلارتوختىماستىن ئېگىزلەپ مۇنارلىق ئىبادەتخانىنى ھاسىل قىلاتتى.
باقى دۇنيا ئۇقۇمى
سۇمېرلارنىڭ ئەنئەنىسىدە باقى دۇنيانىڭ رەسمى نامى ئاپسۇ دېيىلەتتى.«ئاپ›› دېگەن سۆز سۇمېرتىلىدا چوڭقۇر دېگەن مەنىنى بىلدۈرەتتى.ئاپسۇ دېگەن سۆزنىڭ سۇمېر ئەپسانىلىردىكى مەنىسى بولسا‹‹سۈزۈك سۇلار ئېقىپ تۇرغان يەر ئاستى كۆلى›› ئىدى.‹‹چوڭقۇر سۇئىلاھى››ئاپسۇ ئەسلىدە دەسلەپكى ئالتە دەۋردىكى سۇمېر ئىلاھلىرىنىڭ بىرى بولۇپ چىشى دراگون دىياما بىلەن بىر جۈپ ئىدى،بىراق ئاخىرەت ئۇرۇشى بولغان چاغدا سۇئىلاھى ئېنكى تەرپىدىن يەر ئاستىغا نەزەربەند قىلىنىپ شۇ يەردەئۆلگەن،شۇنىڭدىن باقى دۇنياغائايلانغان.ئاپسۇغا ھۆكۈمرانلىق قىلدىغان ئىلاھلار توغرىسىدا نۇرغۇن كۆزقاراشلاربار بولۇپ بەزىلەر سۇ ئىلاھى ئېنكى ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ دېسە،يەنە بەزىلەر ئاي ئىلاھى ئىنەننانىڭ ئاشنىسى دومۇز(تولۇق ئىسىمى دومۇز ئاپسۇ) ياكى سىڭلىسى ئىرىچىگالا ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ دەيدۇ.
ئېنكى توغىرىسىدىكى پىكىر بەلكىم ئۇنىڭ ئاخىرەت ئۇرۇشىدا ئاپسۇنى نەزەربەند قىلىپ ئۆلتۈرگەنلىكىدىن كەلگەن بولۇشى مۇمكىن،شۇڭلاشقا ئېنكى قوغدايدىغان شەھەر ئېرىدۇ ئاپسۇنىڭ ئەسلى تىپى دەپ قارىلدۇ.ئىرىچىگالا بىر قەدەر ئالاھىدە بولۇپ ئاپسۇنىڭ ئىچدەتۇرۇپلا قالماستىن ھەم يەنە ئاپسۇدىن ئايرىلىپ پانى دۇنياغا كېلەلەيتى،باشقائىلاھلار بولسا ئاپسۇغا كىرەلمەيتى،چۈنكى ئەگەر بىر قېتىم ئۆلۈپلا كەتسە پانىدۇن ياغا قايتا كېلەلمەيتى.دومۇز بولسا ‹‹ئىنەننا بىلەن دومۇز›› ھېكايىسىدە تۇتۇلۇپ ئاپسۇغا ئېلىپ بېرىلدۇ،ھەر يىلى ئاچىسى بىلەن ئاپسۇدا ھەرقايسى ئالتە ئايدىن تۇرىدۇ.
ئاپسۇدىكى دوزاق پاسكىنا ۋە قاراڭغۇ بولۇپ ئىچىدە توشقىچە جىن-ئالۋاستىلار بار ئىدى.مەيلى ئىلاھ ياكى ئادەم بولۇشىدىن قەتئىنەزەر ئۆلگەندىن كېيىن ئۆزىنىڭ ھايات ۋاقىتىدىكى قىلغان-ئەتكەنلىرىگە ئاساسەن ئاپسۇدا ئوخشاش بولمىغان مۇئامىلىگە ئېرىشەتتى.
تېخنىكىسى
سۇمېرلارنىڭ تېخنىكىسىدىن چاق، ھەرە، تېرە ئەشلەش، بىلەيزۈك، بولقا، ئىگەر، مىق، يىڭنىمىق، ئۈزۈك، كۈرەك، پالتا، پىچاق، ئۇزۇننەيزە،يا ئوقى، شەمشەر، يىلىم، خەنجەر، خالتا، دوبۇلغا، قولۋاق، ساۋۇت، ئوقدان، غىلاپ، ئۆتۈك، ساپماكەش، ۋىلكا ۋە ھاراق ئېچىتىش قاتارلىقلار بار ئىدى.
سۇمېرلارنىڭ ئوخشىمايدىغان ئۈچ خىل قولۋىقى بار ئىدى:
تېرەقولۋاق: قومۇش ۋە ھايۋانات تېرىسىدىن ياسىلاتتى.
يەلكەنلىك كېمە: قاراماي ئىشىلتىلىپ سۇ كىرىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئالاتتى
ياغاچ قولۋاق: بەزى چاغلاردا ئادەم ياكى ھايۋانلار ئارقىلىق سۆرىتىلەتتى.
تىل-يېزىقى
سۇمېر تىلى ئىنسانلار ھازىرغىچە بىلىپ يەتكەن ھېچقانداق بىر تىل بىلەن يېقىن كەلمەيدىغان بىرخىل يېگانە تىل.سۇمېر تىلى بىلەن باشقا تىللارنى بولۇپمۇ ئۇرال-ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىدىكى تىللار بىلەن باغلاشتەك مەقسەتمۇ ئەمەلگە ئاشمىدى.جون بېڭتسوننىڭ كۆزقارشىغا ئاساسلانغاندا سۇمېر تىلى بەلكىم دېنە-كاۋكاز تىللىرى سىسىتېمىسىغا تەۋە بولۇشى مۇمكىن.نۆۋەتتە سۇمېرتىلىنىڭ بىر خىل يېپىشما تىل ئىكەنلىكى بىلىنگەن يەنى ئۇنىڭ سۆزلىرى يېپىشقان سۆز بۆلەكلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ.
سۇمېرلار بىر خىل تەسۋىرى يېزىق ئىجاد قىلغان بولۇپ كېيىن بۇ خىل يېزىق مىق يېزىققا قاراپ تەرەقى قىلغان.بۇ يېزىق بولسا ئىنسانلارنىڭ بىلىپ يېتىلگەن ئەڭ قەدىمى يېزىقى بولۇپ ھېسابلىندۇ.
نۆۋەتتە ئون مىڭدىن ئوشۇق سۇمېر ئەسەرلىرى قېزىپ چىقىلغان بولۇپ كۆپ قىسمى سېغىز توپىدىن ياسالغان تاختاينىڭ ئۈستىگە ئويۇلغان.ئۇلار شەخىس ۋە كارخانىلارنىڭ خەت-چەكىلىرى، ئەۋەتىلگەن پۇل، تاماق تىزىملىكى، قامۇس قاتارلىقلارنىڭ جەدىۋىلى، قانۇن، مەدىھىيە ناخشىلىرى، تىلاۋەت، سېھىرگەرلىك ئەپسۇنلىرى، ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە ۋە تىبابەت قاتارلىق مەزمۇندىكى ئىلىم ئەسەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.نۇرغۇن چوڭ قۇرۇلۇش ۋە چوڭ تىپتىكى ھەيكەللەرنىڭ ئۈستىگىمۇ خەتلەر ئويۇلغان.نۇرغۇن ئەسەرلەرنىڭ ئوخشاس بولمىغان نۇسخىلىرى ساقلىنىپ قالغان بۇلۇپ دائىم نۇسخىلىنىپ تۇرغان.كۆچۈرۈپ يېزىش ئەينى ۋاقىتتىكى كىشلەرنىڭ بىردىنبىر ئەسەر تارقىتىدىغان ئۇسۇلى بولغان.سام تىللىق كىشلەر مېسوپوتامىيەنىڭ ھۆكۈمرانىغا ئايلانغان چاغدىمۇ سۇمېر تىلى يەنىلا دىن ۋە قانۇنى ئىشلىرىدا قوللىنىلدىغان تىل بولغان.
مۇتەخەسىسلەرمۇ سۇمېر يېزىقىنى ناھايىتى تەستە چۈشىندۇ،بولۇپمۇ دەسلەپكى سۇمېر يېزىقى ناھايىتى تەس ئىدى،چۈنكى ئۇلار دائىم بارلىق گراماتكا قۇرۇلمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايتى.
مىراسلىرى
سۇمېرلارنىڭ نۇرغۇن كەشپىياتى كېيىنكى مەدەنىيەتلەرنىڭ تەرەقىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان.بەزىلەر چاقنى دەل سۇمېرلار كەشىپ قىلغان دەپ قارايدۇ.ئۇلار ئىجاد قىلغان يېزىق نۆۋەتتە ئىنسانلار بىلىپ يەتكەن ئەڭ بۇرۇنقى يېزىق سىستېمىسى ھېسابلىندۇ.ئۇلار ئەڭ بۇرۇن ئاسترونومىيلىك ھادىسىلەرنى خاتىرلىگەن ئىنسانلاردۇر.ئۇلار ھەربىر سائەتنى 60مىنۇت،ھەربىر مىنۇتنى 60سېكۇنت بولدىغان ۋاقىت ھېسابلاش سىستېمىسىنى كىرگۈزگەن.لەشكىرى سەپتە تۇرۇشنىمۇ بەلكىم ئۇلار كەشىپ قىلغان بولۇشى مۇمكىن.
ئۇلار قەدىمقى مېسوپوتامىيەگە زىچ بولغان دېھقانىچىلىقنى ئېلىپ كىرگەن،نۇرغۇن زىرائەتلەر ۋە ئۆي ھايۋانلىرى مۇشۇ يەردىن تارقالغان.شۇڭلاشقا بىز سۇمېر مەدەنىيىتىنى دەسلەپكى مەزگىلدە ئىجادىيەت ۋە كەشپىيات روھىغا ئەڭ بەك باي ئىنسانلار مەدەنىيىتنىڭ بىرسى دەيمىز.
ماتېماتىكاجەھەتتە
سۇمېرمەدەنىيىتنىڭ مەنبەسى
سۇمېرلارمېسوپوتامىيەدە ئىنسانلارنىڭ دەسلەپكى مەزگىلدىكى تەرەقى قىلغان مەدەنىيىتىنى ياراتقان.ئۇنداقتا سۇمېرلار نەدىن كەلگەن؟سۇمېر مەدەنيىتى نەدىن پەيدا بولغان؟ بۇمەسىلىلەر ھازىرمۇ تېخىچىلا بىر سىر.ئىسپاتلىنىشچە،قاراچاچلىق سۇمېرلار ئاريانلارنىڭ بىر تارمىقمۇ ئەمەس ھەم ساملارنىڭ بىر تارمىقىمۇ ئەمەس ئىكەن،شۇڭلاشقا بەزىلەر ئۇلارنىڭ ئەسىلى تەۋەلىكىنى شەرقتىكى مەلۇم بىر جاي بولۇشى مۇمكىن دەپ قارايدۇ.بىراق سۇمېرلارنىڭ قەدىمقى رىۋايەتلىرىگە ئاساسلانغاندا سۇمېرلارنىڭ مەدەنىيىتى تارىختىن ئاۋالقى بىر قېتىملىق زور كەلكۈندىن ئامان قالغان كىشلەردىن كەلگەن.
نىياز ئۇچقان چوققا
نىياز ئۇچقان چوققا: تۇرپاندىن ئىدىقۇت تېغى ئارقىلىق گۇچۇڭغا ئۆتىدىغان ئۇلاغ يولىنىڭ قۇتاز داۋىنى (سازلىقنىڭ داۋىنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ)دىكى بىر چوققىنىڭ نامى. پېشقەدەملەر بۇ نامنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرىسىدا مۇنداق رىۋايەت قىلىشىدۇ؛ ئىلگىرى چالغانتاغدىكى قوشنا ئىككى سايدا ئىككى باينىڭ ئاتلىرى ئوتلايدىكەن، بىرىنىڭ ئىسمى بارات باي بولۇپ، ئەل ئىچىدە يۈز – ئابرويلۇق كىشى ئىكەن. يەنە بىرىنىڭ ئىسمى ھاجى بولۇپ، چالغانتاغنىڭ دىنىي مۆتىۋىرى ئىكەن. بۇ ئىككى زات ھەمىشە بىر – بىرى بىلەن مەنمەنلىك تالىشىدىكەن. بارات باينىڭ ئايغىرى يامان ئىكەن، ئۇ دائىم ئۆز ئۇيۇرىدىن ئايرىلىپ چىقىپ، ھاجىنىڭ ئاتلىرىغا ئارام بەرمەيدىكەن، ھاجىنىڭ نىياز دىگەن بىر ئوغلى بولۇپ، ئۇ بىر كۈنى بارات باينىڭ ھېلىقى يامان ئايغىرىنى ئوغرىلاپ، گۇچۇڭغا ئاپىرىپ سېتىشقا تەمشەلگەندە، بارات باينىڭ مالايلىرى ئاتنى ئىزدەپ كېلىپ نىيازنى تۇتۇپ تاغقا ئېلىپ ماڭغانىكەن. نىياز ئۆيگە قايتىپ بارسا ‹‹ئوغرى››دېگەن ئاتاققا قېلىپ خەلقئالەم ئالدىدا رەسۋا بولۇشىدىن ئەنسىرەپ، تاغنىڭ تىك چوققىسىدىن ئۆزىنى تاشلاپ ئۆلۈۋالغانىكەن، شۇنىڭدىن كېيىن بۇ چوققا ‹‹نىياز ئۇچقان چوققا››دەپ ئاتالغانىكەن.
سەكسەنخالتا
خەلقىمىزدىكى دورىپۇرۇشلار ھەرخىل دورا - دەرمان سېتىش بىلەن بىللە، ئاغرىقلارنىڭ تومۇرىنى تۇتۇپ، كېسەللىرىگە دىئاگنوز قويىدۇ ۋە شۇ كېسەلگە باپ تەييار دورىلىرىنى بېرىدۇ. بەزى ئاغرىقلارنىڭ كېسىلىگە تەييار دورىلىرى ماس كەلمىسە، ھەرخىل دورا ماتېرىياللىرىدىن نىسبەت بويىچە تەڭشەپ دورا ياساپ بېرىدۇ ھەم ئىستېمال ئۇسۇلىنى تەپسىلىي ئۆگىتىپ قويىدۇ. بۇنداق دورىپۇرۇشلۇق دۇكانلىرىدا سېتىلىدىغان دورا – دەرمانلارنىڭ تۈرى كۆپ بولۇپ، ئۇلار ئايرىم – ئايرىم خالتىلارغا قاچىلىنىپ تىزىلغاچقا، خەلقىمىز گەرچە ئۇنى »سەكسەنخالتا« دەپ ئاتىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە،  تۈرلىرى بويىچە دورا – دەرمان قاچىلانغان خالتىلار ئۇنىڭدىن خېلىلا كۆپ بولىدۇ.
ئەگەر ھەرقانداق ‹‹سەكسەنخالتا››غا بارسىڭىز، ئۇنىڭ يايمىسىدىن ئاقمۇچ، قارامۇچ، زىرە، ئارپىبەدىيان، پىننە، پىلپىل، قەلەمپۇر، قوۋزاقدارچىن، لاچىندانە، گۈلدارچىن، قاقىلە، كۆك لاچىندانە، قۇرۇتۇلغان يىلان، يىلان قاسىرىقى، موزا، كاۋاۋىچىن، سېرىق ھىلىلە، قارا ھىلىلە، پەرگە دارچىن، خولىنجان، ئاقچاچكار، چامغۇر، زەنجىۋىل، سىرە، سورۇنجان، بوز بېغى، جويۈز، ئىتئۈزۈمى، غۇنچە ئۈزۈم، سانا، ئەپيۈن غوزىكى، ئىسپەغول – قارا توغرىغا، قىزىلقولتۇق پاقا، كىلە – كەسلەنچۈك، زەمچە، نۆشۈدۈر، ئادراسمان ئۇرۇقى، رەۋەن، گۈڭگۈرت، قارىغاي يېلىمى، قارائەندىز، ئەقىل قارا، سەرسىتان، سىماب، سىر، كەپىرىس، ئالماس، ھۆل – قۇرۇق بۇغا مۈڭگۈزى، بۆكەن مۈڭگۈزى، ئىپار، زەپەر، مېھرىگىياھ، زەيتۇن مېيى قاتارلىق نەچچە يۈز خىل دورا – دەرمان ھەم ھەر خىل كۆكتات ئۇرۇقى، ماش،  نوقۇت، پۇرچاق تۈرلىرى، خىلمۇ خىل يوپۇرماق، پوتلا، خىلمۇ خىل چېچەك قاتارلىق شىپالىق دورىلاردىن ئېھتىياجىڭىزنى قاندۇرالايسىز، پەسىل ۋە مىجەزنىڭ ئۆزگىرىشىگە قاراپ، ئۇنىڭغا ماس چاي دورىلىرىنى تاللاپ سېتىۋالالايسىز.
باراك ئوباما
thumb|318x318px|44. ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى پرىزدېنتى باراك ئوباما باراك ھۈسەيىن ئوباما (ئىنگ: Barack Hussein Obama)، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ 44. دەۋلەت رەئىسى. 1961-يىلى 8-ئاينىڭ 4-كۈنى ئامېرىكىنىڭ ھاۋاي شىتاتىنىڭ مەركىزى ھونولۇلۇ شەھىرىدە تۇغۇلغان.
ھاياتى
ئاتىسى كىنىيەلىك، ئانىسى كانزاس ئىشتاتىدىن. ئۇلار ھاۋاي ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇۋاتقان مەزگىلىدە تونۇشقان. دادىسى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئوقۇشقا كەتكەندىن كېيىن، ئوبامانى ئانىسى كىچىكىدىن باشلاپ باققان. ئوباما ئىككى ياش ۋاقتىدا ئاتا-ئانىسى ئاجرىشىپ كەتكەن. ئالتە ياش ۋاقتىدا ئوباما ئانىسىغا ئەگىشىپ ئۆگەي دادىسى بىلەن ھىندونېزىيەدە تۇرمۇش كەچۈرگەن.
تۆت يىلدىن كېيىن، ئوباما ھاۋايغا قايتىپ كەلگەن. ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئۇ كالىفورنىيە ئىشتاتى غەرب ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي پەن ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، ئىككى يىلدىن كېيىن كولومبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئالمىشىپ كەتكەن.
1983-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، خەلقئارا مۇناسىۋەت كەسپىي بويىچە باكالاۋۇرلىق ئۇنۋانى ئالغان. 1985-يىلى ئۇ چىكاكوغا كېلىپ مەھەللە خىزمىتى ئىشلىگەن. 1988-يىلى ئۇ خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇن ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1991-يىلى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدا قانۇن ئىلمى بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەندىن كېيىن، چىكاكودىكى بىر ئادۇكاتخانىدا خىزمەت قىلغان، كېيىن چىكاكو ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان. ئوباما دېموكراتلار پارتىيەسىدىن، 1996-، 1998-، 2002-يىللىرى ئىلگىرى كېيىن بولۇپ، ئۈچ قېتىم ئىللىنوئىس ئىشتاتىنىڭ پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ سايلانغان. 2004-يىلى پارلامېنت سايلىمىدا ئوباما قوشما شىتات پارلامېنت ئەزالىقىغا سايلانغان، قوشما شىتاتنىڭ كېڭەش ئەزاسى بولغان مەزگىلىدە ئۇ مۇنتىزىم قۇراللارنى كونترول قىلىش توغرىسىدىكى لايىھە، قوشما شىتات فوندىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى ئامما نازارەت قىلىشقا تۈرتكە بولۇش، سايلام ئالدامچىلىقى، كىلىمات ئۆزگىرىشى، يادرو تېررورلۇقى قاتارلىق مەسىلىلەردىكى بىر يۈرۈش لايىھەلەرنى تۈزۈشكە قاتناشقان. ئۇ يەنە شەرقىي ياۋروپا، ئوتتۇرا شەرق، ئافرىقىدىكى بىر قىسىم دۆلەتلەردە زىيارەتتە بولغان. 2007-يىلى 2-ئايدا ئوباما پىرېزىدېنت سايلىمىغا قاتنىشىدىغانلىقىنى جاكارلىغان. ئۇ سايلام رىقابىتى مەزگىلىدە «ئىسلاھات» تېمىسى بىلەن ئىراق ئۇرۇشىنى ئاياقلاشتۇرۇش، ئېنېرگىيەدە ئۆزىنى تەمىنلەشنى ئىشقا ئاشۇرۇش، باجنى ئازايتىش سىياسىتىنى توختىتىش، داۋالاش سۇغۇرتىسىنى ئومۇملاشتۇرۇش قاتارلىق مەسىلىلەرنى تەكىتلىگەن ھەمدە پارتىيە گۇرۇھلارنىڭ ئىتتىپاقلىشىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش، خەلقئارادا قايتىدىن ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتى ئورنىتىش، ئامېرىكىنىڭ رەھبەرلىك ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش توغرىسىدا ۋەدە بەرگەن. 2008-يىلى 8-ئاينىڭ 27-كۈنى ئۇ دېموكراتلار پارتىيەسىنىڭ مەملىكەتلىك قۇرۇلتىيىدا پىرېزىدېنت نامزاتلىقىغا كۆرسىتىلگەن. 11-ئاينىڭ 4-كۈنى ئۇ ئامېرىكا پىرېزىدېنت سايلىمىدا غەلبە قىلىپ، ئامېرىكىنىڭ 56-نۆۋەتلىك پىرېزىدېنتى بولۇپ سايلانغان ھەمدە ئامېرىكا تارىخىدىكى ئافرىقىلىقلار پۇشتىدىن بولغان تۇنجى پىرېزىدېنتقا ئايلانغان. 2009-يىلى 1-ئاينىڭ 20-كۈنى ئوباما رەسمىي قەسەم بېرىپ ۋەزىپە تاپشۇرۇۋالغان. 2009-يىلى10-ئاينىڭ 9-كۈنى نورۋېگىيە نوبېل كومىتېتى 2009-يىللىق نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىنى ئوباماغا بېرىپ، ئۇنىڭ «خەلقئارا دىپلوماتىيە ۋە خەلق ئارىسىدىكى ھەمكارلىق»نى كۈچەيتىش جەھەتتە كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقىنى تەقدىرلىگەن. 2009-يىلى 11-ئاينىڭ 15-كۈنىدىن 18-كۈنىگىچە، ئوباما جۇڭگودا دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتىدە بولغان. ئۇ ۋەزىپىگە تەيىنلىنىپ بىر يىل ئىچىدە جۇڭگودا زىيارەتتە بولغان تۇنجى ئامېرىكا پىرېزىدېنتى. ئوبامانىڭ «دادامدىن كەلگەن ئارزۇ »، «قورقماس ئۈمىد: ئامېرىكا چۈشىنى قايتا تەكىتلەش» ناملىق ئەسەرلىرى بار. «دادامدىن كەلگەن ئارزۇ » دېگەن ئەسەر ئوبامانىڭ تەرجىمىھالى بولۇپ، 1995-يىلى تۇنجى قېتىم نەشىردىن چىققان. «قورقماس ئۈمىد: ئامېرىكا چۈشىنى قايتا تەكىتلەش» 2006-يىلى نەشىردىن چىققان، ئاساسلىقى ئوبامانىڭ سىياسىي غايىسى ۋە كۆز قاراشلىرى تونۇشتۇرۇلغان. ئوباما 1992-يىلى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ساۋاقدىشى مىچىل روبىنسۇن بىلەن توي قىلغان، ھازىر ئىككى قىزى بار.
ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىدىكى نەقىش ۋە كاھىش
ئۇيغۇرلار ئۆي - ئىمارەتلەرگە نەقىش ئويۇشنى ناھايىتى ياخشى كۆرىدۇ. ئۆي - ئىمارەت نەقىشلىرى شەكىل جەھەتتىن سىر ياكى رەڭ بىلەن سىزىلغان رەڭلىك رەسىملەر، گەج نەقىشلىرى، قاپارتما نەقىشلەر، ئويما نەقىش قاتالىق بىر قانچە خىلغا بۆلۈنىدۇ.
رەڭلىك رەسىم شەكىلدىكى نەقىشلەر كۆپرەك مېھمانخانا ئۆينىڭ ئىشىك - دېرىزىلىرىگە، مېھرابنىڭ گىرۋەكلىرىگە، تەكچىنىڭ ئەتراپىغا، ئۆينىڭ ئۈستىدىكى خادا ياغاچ (لىم) ۋە بالا بېشىغا، ئايۋان - ساراي، پېشايۋانلارنىڭ كۆرۈنەرلىك جايلىرىغا سىر ياكى رەڭ بىلەن ئۆزىگە خاس شەكىل ۋە ئۇسلۇبتا كۆركەم ۋە ئوبرازلىق قىلىپ سىزىلىدۇ. ئۇنىڭغا كۆپرەك ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئادىتى بىلەن ماس كېلىدىغان ھەرخىل مەنزىرىلەر، گۈللەر، قول - ھۈنەر بۇيۇملىرىنىڭ شەكلى... قاتارلىقلار سىزىلىدۇ. ئادەمنىڭ سۈرىتىنى نەقىش قىلىپ سىزىش ئادىتى يوق. چۈنكى، خەلق ئارىسىدا، <ئادەمنىڭ سۈرىتى سىزىلسا ئۇدۇنياغا بارغاندا ئۇ سۈرەت جان تەلەپ قىلىدۇ> دەيدىغان دىنىي قاراش ئومۇملاشقان.
ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىدە گەج نەقىشلىرى ھەممىدىن كەڭ تارقالغان بولۇپ، ئىقتىسادىي شارائىتى يار بەرگەن كىشلەرنىڭ كۆپچىلىكى ئۆيلىرىنى گەجخاھ قىلىدۇ. يەنى پىشۇرۇلغان ھاك ئۇنىغا مەلۇم ئۆلچەم بىلەن تۇخۇمنىڭ ئېقى، توزغاق، ئاز مىقداردا قۇمشېكەر، قۇم ياكى سېمونت ئارىلاشتۇرۇلۇپ، ئۆي تاملىرىنى سۇۋۇغاندىن كېيىن ئۇنىڭغا گەج نەقىشلىرى ئىشلىنىدۇ. بۇنداق نەقىشلەرنىڭ شەكلى ھەرخىل بولۇپ، بەزىلىرى بىر ئورگاننى نۇقتا قىلىپ ئىككى يانغا ياكى تۆت تەرەپكە داۋاملاشسا، يەنە بەزىلىرى، يۇمىلاق، تۆت چاسا، ئۈچ بۇرجەك، روجا شەكىللىك، بادام شەكىللىك، يۇلتۇز، ئاي، نۇر شەكىللىك بولىدۇ. ئومۇمەن بۇ نەقىشلەرنىڭ ئېلېمېنتلىرى گېئومېترىك شەكىلدىكى مۇرەككەپ سىزىقلار بىلەن بىر - بىرىگە ماس كەلتۈرۈلگەن ھالدا ئارىلىقلىرى رەتلىك ۋە جانلىق ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن كىشىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلىدۇ ۋە سۆيۈندۈرىدۇ.
ئۇيغۇر بىناكارلىقىدىكى نەقىش ئۇسلۇبلىرى ئىچىدە گىرۋەك نەقىشى ئۆزىگە خاس بەدىئىي ئۇسلۇبى ۋە شەكلى بىلەن باشقا نەقىش تۈرلىرىدىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. گىرۋەك نەقىشى كۆپىنچە مۇنار، گۈمبەز، تۈۋرۈك، ئىشىك قاتارلىقلارغا قاپارتما شەكىلدە ئويۇلىدۇ. ئۇ ئىشلىتىلىش ئورنىغا قاراپ، شەۋلان، كۆپۈشەك، كەكلىك قېشى، قەنخىش، توقۇناق، زەنجىر، بادامچە، پىلتە، ناۋا، غۇنچە، زونجى، نەمۇيان، سوخەر، ئانار، چېچەك، مودەن، ئۈزۈم، شەددە، سولا، يورۇق، پىچىنە، زەمىس، ئېسىلما، سەبدە، گۈلشەن، قوشقۇزاق، نەستە، كەلكۈن، بېلىق قاسىرىقى، رېشات، كۈن، ئاي، يۇلتۇز، ھەشقىپېچەك، ساندۇقچە، گېزەك، تالا، يوپۇرماق، تۇمارچە، زەنجىر، پەتنۇسچە، قىيپاش زەنجىر، گۈل - گىياھ قاتارلىقلارنى سيۇژىت قىلغان ئاساستا ئىشلىنىدۇ ۋە نەقىش تۇرىمۇ مۇشۇ نام بىلەن پەرقلەندۈرۈلىدۇ. گىرۋەك نەقىشلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىنى ئوبرازلىق ئەكىس ئەتتۈرۈپ بەرگەن.
ئۇيغۇر بىناكارلىقىدا ئىشلىتىلىدىغان كاھىش ئاساسەن يېشىل ۋە زەڭگەر رەڭدە بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا بىنەپشە رەڭ، ھال رەڭ، ئاق رەڭ قاتارلىق كۆپ خىل رەڭلىك كاھىش ۋە قاپارتما چىقىرىلغان كاھىشلارمۇ بار. كاھىش مەخسۇس خۇمداندا پىشۇرۇلۇپ تەييارلىنىدىغان بولغاچقا، رەڭگى ئۆڭمەسلىك ۋە چىداملىق بولۇشتەك ئالاھىدىلىككە ئىگە. كاھىش كۆپىنچە مەسچىت، جامە، زىيارەتگاھلىقلار، گۈمبەزلەر ۋە بۈيۈك زاتلارنىڭ مازارلىرىغا ئىشلىتىلىدۇ. بۇنداق كاھىشلارغا گۈل چېكىلىدۇ. كاھىشلار ئۈچ بۇرجەك، تۆت بۇرجەك، ئالتە بۇرجەك ۋە رومبا شەكىللىك ياسىلىپ، ئۇلارنى ماس ھالدا گىرەلەشتۈرۈپ تىزىش ئارقىلىق ھەر خىل نەقىشلەر ھاسىل قىلىنىدۇ. خىشلارنى ھەر خىل شەكىلدە ياساپ گېئومېترىك شەكىلدە تىزىش ئارقىلىق ھاسىل قىلغان بۇنداق نەقىشلەر بىناغا كۆركەم ۋە ھەيۋەتلىك تۈس كىرگۈزىدۇ. (ئا)
ئېلىجان ساقى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ۋېزۇۋىي
left|thumb|300px|ۋېزۇۋىي
ۋېزۇۋىي تاغ بولسا ئىتالىيە، خىمالىكاڭ لىك 40.49°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 14°26.
ھېسىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى
ھېسىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى( emotional quotient ) ھېسىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى بولسا ، تونۇش ، كونترول قىلىش ۋە ئۆز ھېسىياتىنى تەڭشەش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ. ھېسىي ئىقتىدارنىڭ يۇقىرى تۆۋەنلىكى بولسا ھېسىياتنىڭ سۈپىتىنىڭ پەرقىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. ھېسىي ئىقتىدار ئەقلىي ئىقتدارغا ئوخشىمايدۇ ، پىسخولوگلار مۇنداق دەپ قارىغان، ھېسىي ئىقتىدارى يۇقىرى ئادەمنىڭ  تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلىرى بار بولغان : ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئىقتىدارى كۈچلۈك ، تاشقى مىجەز  ھەم خوشال ، ئاسان قورقۇش ۋە ئازابلىنىش تۇيغۇسىغا كىرىپ قالمايدىغان ، ئىش - كەسىپلەرگە چوڭقۇر كىرىشەلەيدىغان ، ئەستايىدىل ، ھېسداشلىققى كۈچلۈك ، مۇھەببەت تۇرمۇشى مول ، يالغۇز ياكى كۆپ ئادەملەر ئارىسىدا تۇرغاندا ئوخشاشلا ئۆزىنى تەبىي تۇتالايدۇ.
IQ、EQ、AQ بۇ ئۈچى كىشلەرنىڭ مۇۋاپىقىيەت قازىنىشىدىكى مۇھىم ئامىل دەپ قارالغان. 100% مۇۋاپىقىيەت =    ( 20%IQ + 80% (AQ+EQ بۇ نىمىنى چۈشەندۈرىدۇ ، بىر ئادەمدە تالانىت بولسىلا ، ئەقلى ئىقتىدارى يۇقىرى بولسىلا مۇۋاپىقىيەت قازىنامدۇ ، كۆرۈنۈپ تۇرىدۇكى ئۇنداق ئەمەس، يەنى بىر تالانىت ئىگىسىدە ئەقلى ئىقتدار يۇقىرى بولۇشتىن سىرت يەنە  ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنى توغرا بىر تەرەپ قىلالايدىغان ھېسىي ئىقتىدار ۋە ئوڭۇشسىزلىققا ، قىيىنچىلىققا يولۇققاندا ، شۇ  قىيىنچىلىقلارنى يىڭەلەيدىغان ، ئوڭۇشسىزلىقتىن قۇتۇلالايدىغان ئىقتىدارمۇ بولۇشى زۆرۈر.
كۆزىتىش نەتىجىلىرىدىن كۆرە : IQ ، EQ  ئەقلىي ئىقدار  كۆرسەتكۈچى ۋە ھېسىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى باشقىلارنىڭكى بىلەن كۆپ پەرقلەنمەيدىغان ئەھۋال ئاستىدا ، ئوڭۇشسىزلىقتىن قۇتۇلۇش ئىقتىدارى شەخىسنىڭ مۇۋاپىقىيەت قازىنىشىدىكى مۇھىم ئامىل بولغان. AQ يۇقىرى بولۇشنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى نەتىجە ، ئىجاد قىلىش كۈچى ، كىشلەرنىڭ ساغلاملىقنى ساقلىشى ، ھەركەتچان بولۇشى ، خوشال كەيپىياتىنى ساقلىىشىغا ياردىمى بولىدىكەن ، AQ يۇقىرى بولۇشنى پەرزەنىتلەرنى كىچىكىدىكى تەربىيەسىدىن باشلاپ تەربىيەلەپ يىتىلدۈرگۈلى بولىدۇ. AQ سىناقتا ، مۇنداق نۇقتىلار كۆزىتىلگەن : كونترول قىلىش ،  Ownership  ، چىدامچانلىق ، كونترول قىلىش بولسا ، ئوڭۇشسىزلىققا يولۇققاندا ئۆزىدە قانچىلىك كونتىرول قىلىش ئىقتىدارىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. Ownership بولسا ، ئوڭۇشسىزلىق يۈز بەرگەن ۋاقىتتا مەسئۇلىيەتنى ئىتراپ قىلىشنى خالاش ۋە ئاقىۋەت ، نەتىجىنى ياخشىلاش ، خىزمەت ۋە تۇرمۇشقا تەسىر كۆرسەتكەن تەرەپلەرنى باھالاشنى كۆرسىتىدۇ. چىدامچانلىق بوسلا مەسىلىنىڭ ئۈزۈلۈكسىز داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ۋە يەككە شەخىسكە ئۈزلۈكسىز تەسىر قىلىۋاتقانلىقىنى تونۇشنى كۆرسىتىدۇ. EQ بولسا كىشلەرنىڭ مۇھىتقا ماسلىشىش ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئىقتىدارى قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئۆزلۈك EQ ،  كىشلىك مۇناسىۋەت EQ  ،  ماسلىشىش كۈچى  ،  بېسىمنى بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارى  ،  ئادەتتىكى ھېسىي  كەيپىيات ، ھازىر نۆۋەتتە ھەرقايسى دۆلەتلەردە EQ سىناپ ئۆلچەشتە ئىشلىتىۋاتقىنى (MSCEIT)， ئەمدى ئۇنىڭدا مۇنداق بىر قانچە تۈرلۈك مەسىلە بار : (1) كەيپىايتنى كۆزىتىش ۋە ئىپادىلەش ئىقتىدارى ، (2) مېڭىدە كەيپىياتنىڭ ھالىتىنى تەسەۋۇر قىلىش ئىقتىدارى ،(3) كەيپىياتنى چۈشىنشى ئىقتىدارى ، (4) كەيپىياتنى كونتىرول قىلىش ئىقتىدارى
http://baike.baidu.com/view/305.htm
شىركەت يىللىق پۇلى
ئۇ بۇ كارخانا خىزمەتچىلىرى ئۈچۈن كارخانا قۇرغان قوشۇمچە كۈتۈنۈش سۇغۇرتا سىستېمىسىنى كۆرسىتىدۇ. دۆلەتنىڭ بىرلىككە كەلگەن سىياسىتىنىڭ يېتەكچىلىكىدە ، كارخانىلار ئۆزىنىڭ مالىيە ئەھۋالى ۋە تەرەققىيات ئېھتىياجىغا ئاساسەن مۇستەقىل قۇرۇلدى. بۇ ھۆكۈمەت رەھبەرلىكىدىكى ئاساسىي كۈتۈنۈش سۇغۇرتا سىستېمىسىنىڭ مۇھىم تولۇقلىمىسى.
تۇلۇم ياساش كەسپى
تۇلۇم ياساش كەسپى ئوۋچىلىق دەۋرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە، يەنى ھايۋانات(چارپاي)نى قولغا كۆندۈرۈپ ئىشلەتكەن، گۆشىنى يەپ، تېرىلىرىدىن پايدىلانغان مەزگىلدە بارلىققا كەلگەن.
ئەجدادلىرىمىز ئىپتىدائىي ئوۋچىلىق ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ،  ئات،كالا، قوتاز، تۆگە قاتارلىقلارنى كۆندۈرۈپ پايدىلىنىشنى ھەم ئۇلارنىڭ گۆشىنى يەپ، يۇڭ، تېرىلىرىدىن كىيىم –  كېچەك، تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ياساپ ئىشلىتىشنى بىلگەن. مەسىلەن: ئوزۇق  –  تۈلۈك ۋە باشقا نەرسىلەرنى ئىلگىرى تېرىلەرگە يۆگەپ ساقلىغان بولسا، كېيىنچە تۇرمۇش تەجرىبىسىگە ئاساسەن مال  –  ۋارانلارنى تۇلۇمچىلاپ سويۇپ، ئۇنىڭ ئىچىگە نەرسە قاچىلاپ، ئۇنىڭدىن ئۈنۈملۈك پايدىلانغان. شۇنىڭ بىلەن ئوزۇق  –  تۈلۈك، سۇ يېغى قاتارلىقلارمۇ شۇ تۇلۇمغا قاچىلىنىدىغان بولغان. ئۇيغۇر خەلق قوشاقلىرىدىكى:
‹‹ئون تۇلۇمدا ئاشلىقىم،
كەلسىلە پوشكال سالاي،
زەپ سېغىندىم مېھمىنىم.››
دېگەن مىسرالار تۇلۇمنىڭ تارىخىي رولىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.
تۇلۇم كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئىنسانلار ئۈچۈن ئۇنىۋېرسال خىزمەت قىلىدىغان ئالاھىدە بۇيۇمغا ئايلانغان. مەسىلەن: دەريادىن ئۆتكۈچىلەر تۇلۇمغا يەل تولدۇرۇپ ئۇنىڭ ھىمايىسىدە دەريادىن ئۆتسە، سۇ تەگكۈزمەيدىغان ئالاھىدە بۇيۇملارنى تۇلۇمغا قاچىلاپ دەريا  –  كۆللەردىن ئۆتكەن. يەنە كېمە، يەلكەنلەرنىڭ بېسىمىنى ئازايتىش ئۈچۈن تۇلۇمغا يەل تولدۇرۇپ، كېمىنىڭ ئاستىغا تېڭىپ دەريادىن ئۆتكەن ھەم كېمىنىڭ ئەتراپىغا يەل قاچىلانغان تۇلۇم قويۇش ئارقىلىق(تۇلۇمنى كېمىنىڭ بۇرجەكلىرىگە قويۇپ) كېمىنىڭ تاغ  –  تاشلارغا سوقۇلۇشىدىن ساقلانغان. دېمەك ئەجدادلىرىمىز پائالىيەت دائىرىسىدىكى دەريا  –  كۆللەردىن ئۆتۈشتە ياكى ساياھەت جەريانىدا تۇلۇمدىن زامانىمىزدىكى دېڭىزچىلارنىڭ بالونى سۈپىتىدە پايدىلانغان.
تارىخنىڭ ئۆتۈشى ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتنىڭ سىلجىشى بىلەن ئەجدادلىرىمىز خىلمۇ خىل تۇلۇم ياساپ، ئۇنى رەسمىي كەسىپ قىلغان. مەسىلەن: ئىلگىرىكى تۇلۇملار ماللارنى تۇلۇمچىلاپ سويۇپلا، يۇڭى، ئىچى تازىلانمىغان ھالەتتە بولغاچقا، ئىپتىدائىي تۇلۇم ھېسابلىناتتى. تۇلۇم ياساش ھۈنەر  –  كەسىپ رىسالىمىزدىن ئورۇن ئالغاندىن كېيىن، خىلمۇ خىل ئالىپتە تۇلۇملار بارلىققا كەلگەن. يەنى مال تۇلۇمچىلاپ سويۇلغاندىن كېيىن، ئالاھىدە تېخنىكىلىق ئۇسۇلدا ئاشلىنىپ، يۇڭ ۋە قىرىندىلار چىقىرىپ تاشلىنىپ، سىرتى خىلمۇ خىل بوياقلار بىلەن بويالغان، قاپارتما ياكى باسما گۈللەر قويۇلغان، تۇلۇمنىڭ ئاغزى (بويۇن)، تۆت ئاياغ تەرىپى چۇچىلىق قىلىپ ئىشلەنگەن ۋە ھەرخىل رەڭ بېرىلگەن. بۇنداق تۇلۇملار خەلقئارا بازارلاردا سېتىلغان. بۇنداق تۇلۇم قەدىمكى دەۋردە شاھلارنىڭ ئالتۇن  –  كۈمۈش، جاۋاھىرات قاچىلايدىغان ئېسىل بۇيۇمىغا ۋە يول يۈرگەندە ئاتقا غانجۇغىلايدىغان نەرسىسىگە ئايلانغان. شاھلار ئۆزئارا قىلىشىدىغان سوۋغا  –  سالاملاردا تۇلۇم سانىغا قارالغان، سەپەر قىلغۇچىلار ئۇنى سۇ قاچىلايدىغان بۇيۇم قىلغان. تۇلۇم يەنە خەلقىمىزنىڭ چارۋىچىلىق تۇرمۇشىدا سۈت، قېتىق، قىمىز قاچىلايدىغان، سۇ ساقلايدىغان بۇيۇمى بولغان. تۇلۇمنىڭ بىرنەچچە تۈرى زامانىمىزغىچە يېتىپ كەلگەن. 1949  –  يىلىغىچە پۇلدارلىرىمىز ئالتۇن  –  كۈمۈش، تىللا قاتارلىقلارنى ‹‹ئانچە تۇلۇم، مانچە تۇلۇم›› دەپ بايان قىلاتتى. بۇقا، قوچقارنىڭ تاش خالتىسى، ئىنەك، ساغلىقنىڭ سۈت خالتىسىدىن ياسالغان تۇلۇملار پۇل خالتىسى قىلىناتتى. بۇنداق تۇلۇملار ھازىرمۇ بەزى ئائىلىلەردە، بولۇپمۇ تاغلىق رايوندا ياشىغۇچى دېھقان  –  چارۋىچىلارنىڭ ئۆيلىرىدە ساقلانماقتا. شۇنداقلا ئىپتىدائىي(يۇڭى ئېلىنمىغان)تۇلۇممۇ 1940  –  يىللىرى، ھەتتا ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ رولىنى يوقاتمىغان.
دىيارىمىز پاختا، يۇڭ، ئاشلىق، مېۋە كانى، شۇنداقلا ياغلىق دان كانى. شىنجاڭدا يەرلىك جۇۋازچىلىق(كەسپىي جۇۋازچىلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا) %60 تىن ئارتۇق دېھقان ئائىلىسىگە تارقالغان كەسىپ. ئۇلار كۈندۈزى دېھقانچىلىق قىلسا، كەچتە ۋە قىشتا جۇۋازچىلىق قىلىپ، سۇ يېغى بىلەن ئىچكى بازارنى تەمىنلىگەندىن سىرت، ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە، قوشنا ئەللەردىن پاكىستان، ئافغانىستان، ھىندىستان، ئوتتۇرا ئاسىياغا  يىلىغا ئون نەچچە مىڭ تۇلۇم ياغ چىقىراتتى. چوڭ تۇلۇمغا 25  –  30 كىلوگرام، ئارا تۇلۇمغا 20  –  25 كىلوگرام سۇ يېغى قاچىلىناتتى. ياغ قاچىلانغان تۇلۇم كوشۇك (ئارغامچىدىن چوڭ كۆزلۈك قىلىپ توقۇلغان تور)كە سېلىنىپ، ئات، ئېشەك، تۆگىلەرگە كوشۇكنىڭ تانىسىدا خۇرجۇن شەكلىدە ئارتىلىپ توشۇلاتتى. تۇلۇمغا قاچىلانغان ياغ بىخەتەر بولۇپ، قىيا تاشلارغا تېگىپ كەتسىمۇ، ئېگىز داۋاندىن چۈشۈپ كەتسىمۇ، سۇغا چۈشۈپ كەتسىمۇ ياغ زىيانغا ئۇچرىمايدۇ، ياغ ئۇنىڭدا ئۇزاق تۇرسىمۇ سۈپىتى ئۆزگەرمەيدۇ. تۇلۇم ئەنە شۇنداق چىداملىقلىقى، ئىشلىتىشكە قۇلايلىقلىقى بىلەن ئەتىۋارلىق بۇيۇمغا ئايلانغان. ئازادلىقتىن كېيىن تۇلۇم ياساش ئاساسەن ئەمەلدىن قالغان بولسىمۇ، دېھقان  –  چارۋىچىلار يەنىلا ئۇنىڭدىن ئۈنۈملۈك پايدىلانماقتا.
تۇلۇم، ئاساسەن، ئۆچكە تېرىسىدىن ياسىلىدۇ. ئۆچكە بوغۇزلانغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ بويۇن تەرىپىدىن تېرە بىلەن گۆش ئاجرىتىلىپ، گۆش پارچىلاپ ئېلىنىدۇ. قۇيرۇقىدىكى بوشلۇق تېرە تاسما(خام تېرىنى تىلىپ) بىلەن ھاۋا، سۇ ئۆتمەيدىغان قىلىپ تىكىلىدۇ. ئۆچكىنىڭ تۆت ئايىغىدىكى تېرە يېرىپ چاپلىنىپ، كىرىچ بىلەن تىكىلىدۇ. ئاشلانغان تۇلۇمنىڭ تۆت ئاياغ تېرىسى بوغۇپ تىكىلىپ، تۆۋەن قىسمى چۇچا قىلىنىدۇ. بويۇن قىسمىغا ھەرە چىشى گۈل چىقىرىلىپ تاسما بوغۇچە بېكىتىلىدۇ. ئاشلانمىغان تۇلۇمنىڭ ئاغزى بوغۇپ ئىشلىتىلىدۇ. ئاشلانمىغان تۇلۇم كېيىنكى مەزگىللەردە، ئاساسەن، سۇ يېغى ئېلىشقا ئىشلىتىلگەن.
ئاغارسىن بازىرى
ئاغارسىن بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Agharsin Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
پەرزەنتلەر بىلىشكە تېگىشلىك مۇھىم ئىشلار
ئەليۈكسەل
2016-يىلى 9-ئاينىڭ 29-كۈنى
مەن يېقىندا تورلارغا چىقارغان بىر پارچە ماقالىدە دادىلار بىلىشكە تېگىشلىك بىر قىسىم مۇھىم ئىشلارنى بايان قىلىپ ئۆتتۈم. ئۇنىڭدىن كېيىنكى يەنە بىر پارچە ماقالىدە بولسا ئاتا-ئانا ۋە ئەر-خوتۇنلار بىلىشكە تېگىشلىك بىر قىسىم مۇھىم ئىشلارنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتتۈم. مەزكۇر ماقالە ئاشۇ ماقالىلەرنىڭ داۋامى بولۇپ، بۇنىڭدا پەرزەنتلەر بىلىشكە تېگىشلىك بەزى مۇھىم ئىشلارنى بايان قىلىمەن. ئەسكەرتىپ قويۇشقا تېگىشلىك بىر نۇقتا شۇكى، مېنىڭ بايان قىلىدىغىنىم مۇھىم ئىشلارنىڭ ھەممىسى ئەمەس. پەقەت ئۇلارنىڭ بۇ قېتىم ئۆزۈم تاللىغان بىر قىسمىدىنلا ئىبارەت. خۇددى بۇرۇنقى ماقالىلەرگە ئوخشاشلا، مەن تونۇشتۇرىدىغان مەزمۇنلارنىڭ كۆپ قىسمى دۇنيادا تونۇلغان كەسىپ ئەھلىلىرىنىڭ لېكسىيەلىرى ياكى ماقالىلىرىدىن ئېلىنغان. ئازراق قىسىملىرى بولسا ئۆزۈمنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن ۋە ئۆزۈم ھېس قىلغان ئىشلار.
1. ئاتا-ئانىڭىز بىلەن پاراڭلىشىپ تۇرۇڭ
بۇ ئىشتا ئاتا-ئانىلارنىڭ كۆڭلى خۇددى بىر توختىماي يەل قاچىلىنىپ تۇرىدىغان شارغا ئوخشايدۇ. يەل قاچىلىنىۋېرىپ، ئارىلاپ-ئارىلاپ يەلنى ئازراقتىن چىقىرىۋېتىدىغان پۇرسەت بولمايدىكەن، ئۇ شار ئاخىرى پارتلاپ، يېرىلىپ كېتىدۇ. شۇڭا بۇنداق ئەھۋالنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى، ئەگەر سىز ئۆيدىن ئايرىلىپ چىقىپ بولغان بولسىڭىز، ھەر كۈنى ئاتا-ئانىڭىزغا تېلېفون قىلىپ، ئۇلار بىلەن 5 – 10 مىنۇت سۆزلىشىپ تۇرۇش. ئۇلار سىزنىڭ تۇرمۇشىڭىزنى كونترول قىلىپ تۇرمايدۇ. سىز پەقەت ئۇلارغا تېلېفون قىلىپ، ئاتا-ئانىڭىزدىن قىسقىچە ھال-ئەھۋال سورايسىز. ھەمدە ئۆزىڭىزنىڭ ئىشلىرى قانداقراق كېتىۋاتقانلىقى توغرىسىدا ئازراق پاراڭ سېلىپ بېرىسىز. شۇنىڭ بىلەن ئاتا-ئانىڭىز ھەر كۈنى سىزنى سېغىنىش ئىستىكىنى بىر ئاز قاندۇرۇپ، بەزى ئىشلاردا سىزدىن ئازراق ئاچچىقىنى چىقىرىپ، قورسىقىنى سەل بوشىتىپ تۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلاردىكى سىزگە بولغان قورساق كۆپىكى ھەرگىزمۇ بىر پارتلاش دەرىجىسىگە بارمايدۇ. بۇنداق پاراڭلار جەريانىدا ئاتا-ئانىڭىز بەزى ئىشلار ھەققىدە ئۆز كۆز-قاراشلىرىنى بايان قىلىشى، سىزگە تەكلىپ بېرىشىمۇ مۇمكىن. سىز ئۈچۈن ئۇلارنىڭ گېپىنىڭ ھەممىسىگە ئەمەل قىلىش شەرت ئەمەس. بىر قىسىم گەپلەرنى پەقەت ئاڭلاپلا ئۆتۈپ كەتسىڭىز بولۇۋېرىدۇ. ئەلۋەتتە ئاتا-ئانىلاردىن كەلگەن مۇھىم نەسىھەت، تەۋسىيە ۋە تەكلىپلەرنى قوبۇل قىلىش بىر خىل ئاقىلانە ئىش قىلىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى مىڭ قىلمىغان بىلەن ئاتا-ئانىلار سىزگە قارىغاندا كۆپ تەجرىبىلىك. سىزگە قارىغاندا ئۇلارنىڭ بېشىدىن كۆپ ئىشلار ئۆتكەن. ئۇلاردا سىزگە قارىتا چەكسىز ۋە شەرتسىز مۇھەببەت بار بولغاچقا، ئۇلار ھەرگىزمۇ بىلىپ تۇرۇپ سىزنى خاتا يولغا باشلىمايدۇ.
ئاتا-ئانىڭىز سىزگە گەپ قىلغاندا، بەزىدە ئۇلارنى ئاڭلاپ قويسىڭىزلا كۇپايە قىلىدۇ. ئەمما ھەرگىزمۇ ئۇلارنىڭ دېگىنى ھېچ نېمىگە ئەرزىمەيدىغاندەك بىر خىل پوزىتسىيىنى نامايان قىلماڭ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۇلارغا سىز ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ناھايىتى مۇھىم ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇرۇپ تۇرۇڭ. ئالدىنقى ماقالىدىمۇ تىلغا ئالغىنىمدەك، ئاتا-ئانىلارنى ئەڭ مۇھىم ئورۇنغا قويۇڭ، ھەمدە ئۇلارغا ئەڭ ياخشى مۇئامىلە قىلىڭ.
«ئۇلارنىڭ بىرى، يا ئىككىلىسى سېنىڭ قول ئاستىڭدا بولۇپ ياشىنىپ قالسا، ئۇلارغا ئوھوي دېمىگىن (يەنى مالاللىقنى بىلدۈرىدىغان شۇنچىلىك سۆزنىمۇ قىلمىغىن)، ئۇلارنى دۈشكەلىمىگىن، ئۇلارغا ھۆرمەت بىلەن يۇمشاق سۆز قىلغىن (17:23).» دىنىمىزدىكى ئۇقۇملار بويىچە قارىغاندا، ئۆز ئاتا-ئانىسى بىلەن مۇناسىۋەتنى ياخشى قىلماسلىق دوزاخقا كىرىشنىڭ ئەڭ ئاسان يولى. شۇڭلاشقا دوزاخقا كىرىشنى خالىمىسىڭىز، ئاتا-ئانىڭىز بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە ھەرگىز سەل قارىماڭ. ئاتا-ئانىڭىز بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى چوقۇم ياخشى قىلىڭ. ھەرگىز «مەن دادام بىلەن سۆزلىشىپ باقمىغىلى بىر قانچە ئاي بولدى»، دېگەندەك ئىشلارنى قىلماڭ.
2.ئاتا-ئانىڭىزغا ئىش قىلىپ بېرىپ تۇرۇڭ
بۇلاردىن باشقا، سىزگە بېرىدىغان يەنە بىر مۇھىم تەكلىپمۇ بار. ئۇ بولسىمۇ ئاتا-ئانىڭىزغا بىر قىسىم ئىشلارنى قىلىپ بېرىڭ. ئەگەر سىز بىر دىندار كىشى بولۇپ، دىنىڭىز قانچە كۈچەيگەنسېرى سىز بىلەن ئاتا-ئانىڭىز ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت شۇنچە يىراقلىشىدىكەن، سىز بىلەن ئاتا-ئانىڭىز ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت شۇنچە يىرىكلىشىدىكەن، ئۇ ھالدا ئاتا-ئانىڭىز بۇنداق ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىش سەۋەبىنى سىزدىن كۆرمەي، دىندىن كۆرىدۇ. شۇڭا ئانىلار بايرىمىدا ئۆز مەيلىڭىز بىلەن ئاپىڭىزغا گۈل ياكى باشقا بىرەر نەرسە ئېلىپ سوۋغا قىلىڭ. دادىلار بايرىمىدا دادىڭىزغىمۇ ئاددىي ياكى كىچىك بولسىمۇ بىرەر خاتىرە بۇيۇمى ئېلىپ سوۋغا قىلىڭ. پۇرسەت تېپىپ ياكى پۇرسەت يارىتىپ ئاتا-ئانىڭىزغا بىر قىسىم ئەھمىيەتلىك ئىشلارنى قىلىپ بېرىڭ. ئاتا-ئانىڭىز سىزنىڭ دىندارلىقىڭىز سىزنى بارغانسېرى ياخشىراق بىر ئادەمگە ئۆزگەرتىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلسۇن. ئۇنىڭ ئەكسىچە بولغاندا، سىزنىڭ دىندارلىقىڭىز قانچىلىك كۈچەيگەنسېرى سىز ئاتا-ئانىڭىز بىلەن شۇنچە بەك قارشىلىشىسىز. ئاتا-ئانىڭىز بىلەن شۇنچە بەك گەپ تالىشىسىز. بۇنداق ئەھۋالدا ئاتا-ئانىڭىز گۇناھنى سىزدىن كۆرمەي، دىندىن كۆرىدۇ. ھەمدە سىز ئاتا-ئانىڭىز ياكى قېرىنداشلىرىڭىزغا دەۋەت بەرمەكچى بولغاندا، ئۇلار «مېنىڭ ھەرگىزمۇ سەندەك ئادەم بولغۇم يوق. سەن ھازىر داۋاملىق ئوساللىق قىلىسەن. داۋاملىق رەزىللىك قىلىسەن» دەيدۇ. شۇڭلاشقا سىزنىڭ ئۆز ئىش-ھەرىكىتىڭىزنى ئائىلىڭىزگە ماس كېلىدىغان، ئائىلىڭىزدىكىلەرگە كۆيۈنىدىغان قىلىپ ئۆزگەرتىش مەسئۇلىيىتىڭىز بار. بۇ ئىش ئائىلە مۇناسىۋىتىنى ساغلاملاشتۇرۇشتا تولىمۇ مۇھىم.
بىز ئۈچۈن ئاتا-ئانىمىز ۋە قېرىنداشلىرىمىز ناھايىتىمۇ مۇھىم. سىز ئادەتتە ئۇلار بىلەن قانچىلىك چىقىشالماڭ، ئادەتتە ئۇلارنى قانچىلىك ئۆچ كۆرۈڭ، ئەگەر سىزنىڭ بىر قېرىندىشىڭىز بىر ماشىنا ۋەقەسىگە ئۇچراپ، دوختۇرخانىنىڭ جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمىگە كىرىپ قالغان بولسا، سىز يەنىلا قولىڭىزدىكى ھەممە ئىشنى تاشلاپ، دوختۇرخانىغا بارىسىز. قانداشلىق مۇناسىۋەت دېگەن ئەنە شۇنداق بولىدۇ. ياراتقۇچىمىز تەرىپىدىن قانداشلىق مۇناسىۋەت ئەنە شۇنداق لايىھىلەنگەن. شۇڭلاشقا بىز ھەر ۋاقىت ئائىلىمىزدىكىلەرنى مۇھىم ئورۇنغا قويۇشىمىز، ئۇلارنى قەدىرلىشىمىز، ئۇلارغا ھەر ۋاقىت ياردەمدە بولۇشىمىز كېرەك.
3. بىكارچى بولۇپ قېلىشتىن ساقلىنىڭ
يېقىنقى 10 – 20 يىلدەك ۋاقىتنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە زەھەرلىك چېكىملىك چېكىش، يولدىن چىقىپ كېتىش، ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇشتەك ناچار ئەھۋاللار ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە يۈز بەردى. ئۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئىشسىزلىق، ۋە شۇنىڭدىن كېلىپ چىققان بىكارچىلىق. مەن 2005-يىلىدىن كېيىن ئۇيغۇر دىيارىنىڭ كوچىلىرىدا توپ-توپ يۈرگەن ئىشسىز، بىكارچى ياشلارنى كۆرۈپ ئىنتايىن قاتتىق چۆچۈپ كەتتىم. ئىنتايىن ئېچىندىم. ھەمدە ئۇلارغا ئىنتايىن چوڭقۇر ھېسداشلىق قىلدىم. ياش-ئۆسمۈرلەر بىكارچى بولۇپ قالسا، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى نۇرغۇنلىرى خاتا يولغا كىرىپ كېتىدۇ. بۇ يۈز بېرىش-بەرمەسلىك مەسىلىسى ئەمەس، پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى. شۇڭلاشقا غەرب ئەللىرىدىكى ئاتا-ئانىلار باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان بالىلىرىنىڭ دەم ئېلىش كۈنلىرى بىكارچى بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئۇلارنى ئۆز قىزىقىشىغا ئاساسەن ھەر خىل ئىسپورتلارغا بېرىدۇ. شەنبە-يەكشەنبە كۈنلىرى ئۆزلىرى ماشىنا ھەيدەپ، بالىلىرى توپ ئوينايدىغان ياكى باشقا ئىسپورت قىلىدىغان يەرلەرگە ئاپىرىپ، ئويۇن-مۇسابىقىلەر تۈگەپ بولغۇچە بالىلىرىنىڭ ئويۇنلىرىنى كۆرۈپ، ئۇلارغا كۈچ قوشۇپ بېرىپ، ئاندىن ئۆيىگە ياندۇرۇپ كېلىدۇ. بالىلىرىنى ئۆز كۆزىدىن زادىلا ئايرىمايدۇ. بالىلار سەل چوڭ بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرىغا چىققاندا بولسا، تەتىل ۋە دەم ئېلىش كۈنلىرى ھەر خىل خىزمەتلەرنى تېپىپ ئىشلەيدۇ، ياكى بولمىسا بىرەر دوختۇرخانىدەك يەرلەردە خالىسانە ئىشلەپ، خىزمەت تەجرىبىسى توپلايدۇ. ئامېرىكىدىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپلەرمۇ يېڭىدىن ئوقۇشقا كىرىدىغان ئوقۇغۇچىلاردىن «كەم دېگەندە 60 سائەت خالىسانە خىزمەت قىلغان بولۇش» دېگەننى مەكتەپكە قوبۇل قىلىنىشنىڭ بىر شەرتى قىلىدۇ.
ئەمدى بۇلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى سېلىشتۇرساق، ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلىرىنىڭ نەقەدەر پايدىسىز ئورۇندا ئىكەنلىكىنى بايقايمىز. ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ئۇ ياقتا تۇرسۇن، بىر مەزگىل ۋاقىت ئىچىدە ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ياشلارغىمۇ خىزمەت يوق، ئۇلار خېلى چوڭ بولغۇچە بىكارچى بولۇپ، ئاتا-ئانىسى بىلەن بىر ئۆيدە ياشاشقا مەجبۇرى بولدى. بۇ ئەھۋاللارنىڭ ھازىر قانچىلىك ياخشىلانغانلىقىنى مەن ئانچە بىلىپ كەتمەيمەن. مېنىڭچە ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلىرى ئارىسىدا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغاندەك ناچار ئەھۋاللارنىڭ يۈز بېرىشىدە ئاتا-ئانىلارنىڭ ياخشى تەربىيە قىلمىغانلىقى مەلۇم دەرىجىدە رول ئوينىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭغا ئاساسلىقى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ شارائىتى سەۋەبچى بولغان. يەنى، ياشلارنىڭ ئۇزۇن مۇددەت ئىشسىز ۋە بىكارچى ھالەتتە ياشاشقا مەجبۇرلىنىشى سەۋەب بولغان.
مەنبە: باغداش مۇنبىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سان مارىنو
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
right|thumb|250px|Monako right|thumb|Dölet bayriqi
San Marino bolsa Yawropa jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa San Marino shehiri, ang qong xahri bolsa Dogana. Dulat tili bolsa Italyan tili. Azirki Zungtung Ernesto Benedettini. Azirki bash wezir Assunta Meloni. Bu dulat 301 yili 9 ayning 3 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 61.2 kuwadirat kilometir, nopusi 29 ming, bularning assaslik dini Katolik dini.
ۋىلايەت
ۋىلايەت (خەنزۇچە: 专区\地区) جۇڭگونىڭ ئۆلكە، ئاپتونوم رايونلىرىدىكى بىر نەچچە ناھىيە\ئاپتونوم ناھىيە، شەھەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەمورىي رايون: قەشقەر ۋىلايىتى، ئاقسۇ ۋىلايىتى، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى دېگەندەك.
ئۇيغۇر تېبابىتى
ئۇيغۇرتىبابىتى- ئويغۇرلارنىڭ كۆپ ئەسىرلىك ئىشلەپ چىقىرىش ئەمەلىيىتى،تۈرلۈك ئاغرىق-سىلاقلارغا قارتا ئېلىپ بارغان كۈرەشلىرى جەريانىدا ھاسىل قىلغان تەجىرىبىلىرىنىڭ ئىلمىي يەكۈنىدۇر.ئۇنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى بۇلسا ئادەم بەدىنىنى بىلىش ۋە ئىنسانلار ياشايدىغان مۇھىت ،شارائىتلارنى بىلىش ،ئىنسانلارنىڭ ساقلىق ۋە كېسەللىك ھالەتلىرىنىڭ سەۋەپلىرىنى بايقاش ۋە بىلىش ئارقىلىق ،ئۇلارنىڭ ساقلىقىنى ساقلاش،يۈز بەرگەن ھەرخىل كېسەللىك لەرنى تۈرلۈك دورا ۋە باشقاچارىلار ئارقىلىق داۋالاپ ئىنسانلارنىڭ ئەمگەك ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە ئۇنى تەتقىق قىلىشتىن ئىبارەت بۇلۇپ،ئادەم بەدىنىنىڭ تۈزۈلىشى ،خىزمەت پائالىيەتلىرى،روھىي،ماددىي خۇسۇسىيەتلىرى ،ئادەم ئورگانىزىمنىڭ تاشقى مۇھىت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ،ساقلىق ۋە كېسەللىك ئەھۋاللىر ھەققىدە سۆزلەيدىغان ئىلىم .شۇنىڭدەك كېسەللىكلەرنى ئەمەلىي داۋالاش ،ئاكتىپ ئالدىنى ئېلىشنىڭ ھەرخىل ئۇسۇللىرىنى ۋە شۇھەقتىكى كىلىنىكا تەجىرىبىلىرىنى ئۆگىتىدىغان پەندۇر.
تارىخى
ئۇيغۇر تىبابىتى ھەممىدىن بۇرۇن قايسى بىر مەشھۇر ھۆكۈما ياكى تېۋىپ تەلىماتلىرىنىڭ گەۋدىلىنىشى بولماستىن، بەلكى ئەمگەكچان خەلىقنىڭ جۈملىدىن خەلىق ئارىسىدىكى نۇرغۇنلىغان ئەمچى، ئاتاساغۇن ۋە تېۋىپلارنىڭ سان-ساناقسىز بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك، مۇۋاپىقىيەتلىك ياكى مۇۋا پىقىيەتسىز تېبىي تەجىرىبىلىرى ئاساسىدا مەيدانغاكەلگەن ۋە راۋاجلانغان .بۇ جەرياندا مەشھۇر ھۆكۈمالار ۋە تېۋىپلارمۇ مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان .مەسلەن؛غازىباي، جىۋا، كومىراجىۋا، گەنجۇ قاغىن، جان باشلاق، ئەبۇنەسىر فارابى، ئەبۇ ئەلى ئىبىنسىنا، مەھمۇد قەشقىرى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ئىمادۇدەدىن قەشقىرى، ئەللامە ئەلائىددىن مۇھەممەت خوتەنى، تارىم، جامالى قەرشى، سادىر مىش، مۇھەممەد زىكرىيارازى، زورىخان، گۈلجەمىلىخان، جامالىدىن ئاقساراي، ............................
گىرمانىيىنىڭ بونىن شەھىرىدىكى مۇزىيدا ساقلىنىۋاتقان ئۇيغۇر تىبابتىگە ئائىت بىر پارچە كىتاپ گەرچە مۇكەممەل ساقلانمىغان بولسىمۇ ئۇنىڭدىكى مەزمۇنلاردىن يىراق قەدىمى دەۋىردە ئۇيغۇر تىبابىتى ئىچكى كېسەل، تاشقى كېسەل، نېرۋا كىسەللىكى، سۈيدۈك يۇلى كىسەللىكلىرى، تېرە كىسەللىكى، ئېغىز بوشلۇقى كىسەللىكلىرى قاتارلىق كىسەللىكلەرگە قارىتا سېستىمىلىق، مۇكەممەل داۋالاش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بارغانلىقىنى، ئەجدادلىرىمىزنىڭ تىبابەت ساھەسىدە مۇكەممەل سەۋىيىگە يەتكەنلىكىنى كۆرۋېلىشقا بولىدۇ.
ئاساسلىق مەزمۇنلار
ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى نەزەرىيىۋى ۋە ئەمەلىي تىبابەتچىلىك دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلىنىدۇ.
ئۇ ئۆزىگە خاس مۇكەممەل، سېستىمىلىق نەزەرىيىۋى ئاساسقا ئىگە .يەنى، تۆت ماددا تەلىماتى، مىزاج تەلىماتى، تۆت خىلىت تەلىماتى، ئەزا تەلىماتى، قۇۋۋەت تەلىماتى، روھ تەلىماتى، شۇنىڭدەك ساقلىق ۋە كېسەللىك، كېسەللىكلەرنىڭ سەۋەپلىرى، كېسەللىكلەرنىڭ ئالامىتى، كېسەللىكلەرگە دىئاگىنوز قويۇش ئۇسۇللىرى، داۋالاش قائىدە-پىرىنسپلىرى ۋە ئۇسۇللىرى، يېمەك-ئىچمەك، كۈتۈش ۋە پەرۋىش قىلىش، دورىگەرلىك ۋە دورا ياسالمىلىرى، ھەققىدە بىر يۈرۈش نەزەر يىلىرى بار.
ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى ئادەم بەدىنى ۋە بارلىق جانلىق ھاياتنى كەڭ تەبىئەتنىڭ بىر قىسىمى سۈپىتىدە چۈشىنىدۇ.ئومۇمىي بەدەننىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ.ئۇ ھاياتلىقنى تاشقى مۇھىت شارائىتى بىلەن بىر پۈتۈن قىلىپ چۈشەندۈرىدۇ.
مەسلەن؛تۆت چوڭ ماددا(تۆت تادۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ)ئوخشىمىغان تۆت خىل خۇسۇسسىيەتكە ئىگە بولۇپ، ئوت - قۇرۇق ئسسىق، ھاۋا - ھۆل ئىسسىق، سۇ - ھۆل سوغۇق، تۇپراق - قۇرۇق سوغۇق بولىدۇ.ئۇلار جىسىم، كەيپىيات، خۇسۇسسىيەت جەھەتتىن بىر-بىرىگە قارمۇ قارشى زىت بولشىمۇ ئەمما بىر-بىرىنى تەقەززا قىلىدۇ.ئۇلار كائىناتتا ئىسسىقلىق، سوغۇقلۇق، ھۆللۈك، قۇرۇقلۇقتىن ئىبارەت تۆت خىل كەيپىياتنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ، تۆت كەيپىياتنىڭ قارمۇ قارشى نەتىجىسىدە مىزاج ھاسىل بۇلىدۇ.مىزاجلار چوڭ جەھەتتىن قۇرۇق ئىسسىق، ھۆل ئىسسىق، ھۆل سوغۇق، قۇرۇق سوغۇق دەپ تۆت تۈرگە بۆلىنىدۇ.
بۇ قەدىمقى ئەجداتلىرىمىزنىڭ تەبىئەتنى تونۇش كۆزقارشىدىن ئىبارەت بۇلۇپ، ئۇلارنىڭ تەبىئەتنى بىلىشى ئەمىلىيەتتىن باشلانغان، ئەجداتلىرىمىز توت ئامىلدىن تولۇق بەھىرىمەن بۇلغان.
ئويغۇر تىبابىتى تۆت خىلىت تەلىماتىنى تەبىئەت دۇنياسىدىكى تۆت چوڭ ماددىنىڭ بەدەندىكى تەقلىدىي زاھىرى دەپ بىلىدۇ.
تۆت خىلىت بولسا سەپرا، قان، بەلغەم، سەۋدا بولۇپ، بۇلار بەدەننى تەشكىل قىلغان، بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان مۇھىم سۇيۇقلۇقلار بۇلۇپ، سەپرا خىلىتنىڭ تەبىئىتى-قۇرۇق ئىسسىق، قاننىڭ تەبىئىتى-ھۆل ئىسسىق، بەلغەمنىڭ تەبىئىتى-ھۆل سوغۇق، سەۋدانىڭ تەبىئىتى -قۇرۇق سوغۇق، ئۇلار ئورگانىزىمنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتى جەريانىدا سەرىپ قىلىنىپ، يېڭىدىن ئشلىنىپ تولۇقلىنىپ، ئۆز ئارا تەڭپۇڭلىقنى ساقلاپ، ئىنسان ھاياتىنىڭ ساغلاملىق شەرىتلىرىنى ھازىر لايدۇ.
ئويغۇر تىبابىتى ئىنسان بەدىنى ئىچكى ئامىل ۋە تاشقى ئامىللارنىڭ بىرلىكى ۋە زىدىيىتى ئاساسىدا تەرەقىي قىلىدۇ ۋە ھاياتلىق جەريانىنى بېشىدىن كەچۈرىدۇ دەپ قارايدۇ.
ئويغۇر تىبابىتى ئادەمنىڭ ئومۇمىي بەدىنىنى بىر پۈتۈن گەۋدە دەپ قاراپ ئەزالارنىڭ تۈزىلىشىنى يەككە ئەزا ۋە مۇرەككەپ ئەزا، خىز مەت رولىغا قاراپ رەئىس ئەزا، خادىمىي ئەزا ۋە غەيرى خادىمى ئەزادەپ ئۈچ تۈرگە ئايرىپ كونكىرىت تەرىپلەيدۇ.مەسلەن؛مېڭە، يۈرەك، جىگەر رەئىس ئەزالار. ئۆپكە، ئاشقازان، تال، ئۈچەي، بۆرەك......قاتارلىق ئەزالارنى خادىمىي ئەزالار قاتارىغا كىر گۈزىدۇ ھەم يۇقىرىقى ئەزالارنىڭ كونكىرىت خىز مەت رولىغا قاراپ بەزىلىرىنى ھەم باشقۇرغۇچى ئەزا، ھەم باشقۇرۇلغۇچى ئەزالار قاتارىغا تىرناق، چاچ قاتارلىقلارنى غەيرى خادىمىي ئەزا قاتارىغا كىر گۈزىدۇ.
ئويغۇر تىبابىتى كېسەللىكلەر سەۋەپلىرىنى ئىچكى سەۋەپ ۋە تاشقى سەۋەپ دەپ ئىككىگە بۆلۈپ كونكىرىت تونۇشتىرىدۇ.ھەرخىل كېسەللىك ئالامەتلىرىنى تەپسىلىي ئېنىق كۆرسىتىدۇ.كېسەللىكلەرنى چوڭ جەھەتتە يالغۇز كېسەللىكلەر ۋە مۇرەككەپ كېسەللىكلەر دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىيدۇ.يالغۇز كېسەللىكلەرنى مىزاج بۇزۇلۇش خارەكتىرلىك كېسەللىكلەر، شەكىل بۇزۇلۇش خارەكتىرلىك كېسەللىكلەر، پۈتۇنلۈك خارەكتىرلىك كېسەللىكلەر دەپ ئۈچ چوڭ تۈرگە بۆلۈپ، بىر مۇبىر كېسەللىكنىڭ سەۋەبى، ئالامىتى، داۋالاش ئۇسۇللىرىغىچە تەپسىلىي توختىلىدۇ.
ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەمەلىي تەجىرىبىلىرىدىن يەكۈنلەنگەن، ئۆزىگە خاس بىر يۈرۈش كېسەللىكلەرنى تەكشۈرۈش، تونۇپ ھۆكۈم قىلىش ئۇسۇللىرى بۇلۇپ، كېسەللىكنى توغرا تونۇپ دىئاگىنوز قويۇش، توغرا داۋالاپ بىمارنىڭ سالامەتلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ تۈپ ئاساسى ھېسابلىنىدۇ.
ئويغۇر تىبابىتى -تۆت چوڭ ماددا تەلىماتى، مىزاج تەلىماتى، خىلىت تەلىماتى، قۇۋۋەت تەلىماتى، روھ تەلىماتى، ئەزاتەلىماتى ئاساسىدا، مۇھىمى ئادەم بەدىنىنىڭ بىر پۈتۈنلىكى ۋە ئۇنىڭ تاشقى مۇھىت بىلەن بولغان بىرلىكى، زىددىيىتى ئاساسىدىكى تونىشلىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە كېسەللىكنى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى ئىچكى - تاشقى سەۋەپ ۋەباشقا ئامىللار ھەمدە كېسەللىك ئالامەتلىرىنى ۋاستىلىك ۋە ۋاستىسىز ھەرخىل تەكشۈرۈشلەر ئارقىلىق ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىپ دىئاگىنوز قۇيىدۇ.
ئۇيغۇر تىبابىتىدە كېسەللىكلەرنى تەكشۈرۈش ئۇسۇللىرى-قاراپ تەكشۈرۈش، سوراپ تەكشۈرۈش، پۇراپ تەكشۈرۈش، تۇتۇپ تەكشۈرۈش، تومۇر تۇتۇپ تەكشۈرۈش، چوڭ-كىچىك تەرەتلەرنى تەكشۈرۈش، قۇسۇق ۋە خەپرۈكلەرنى تەكشۈرۈش قاتار لىقلار نى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ.
ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى كېسەللىكلەرنى نۇقۇل دورا ئارقىلىق داۋالاش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ.ئۇ بىمارنىڭ مۇھىتىنى ياخشىلاش، ئېغىر كېسەللەرنى ياتقۇزۇپ داۋالاش، روھى داۋالاش، ھاۋا يۆتكەپ داۋالاش، بىمارنىڭ قۇۋۋىتىنى ساقلاپ داۋالاش، يىمەك-ئىچمەك بىلەن داۋالاش، دورا بىلەن داۋالاش، ئارشاڭ ۋە قۇياش نۇرى بىلەن داۋالاش، قۇم بىلەن داۋالاش، لوڭقا قۇيۇپ داۋالاش، تېرىگە ئېلىش، يەرلىك ئورۇنغا ئىسسىق ۋە سوغۇق ئۆتكۈزۈپ داۋالاش، داغلاپ داۋالاش، ئۇۋلاپ ئىسلاپ داۋالاش، نەشتەر ئۇرۇش، قان ئېلىش، ئوپراتسىيە قىلىپ داۋالاش، سۇنۇق -چېقىقلارنى تېڭىپ داۋالاش، پەرھىز بۇيرۇش قاتارلىقلارنى بىرلەشتۈرۈپ، داۋالاش ئۇسۇللىرى قوللىنىلىدۇ.
ئۇيغۇر تىبابىتى دوراگەرلىك ئىلمى -دورا ماتىرىياللىرىنى تونۇش، ئۆستۈرۈش، يىغىش، ساقلاش، ئىش قوشۇپ پىششىقلاش قاتارلىقلارنى تەپسىلىي تونۇشتۇرغاندىن سىرىت، دورىلارنىڭ خۇسۇسيىتى، ئورۇنباسارى، شىپالىق رولى، ئەكىس تەسىرى تۈزەتكۈچى قاتارلىقلارنى تەپسىلىي تۇنوشتۇرىدۇ.
ئۇيغۇر تىبابىتى ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەقىيات ۋە كىلىنىك ئەمىلىيەتلىرى جەريانىدا تەدىرىجىي شەكىللەنگەن بۇلۇپ، ئۈزلۈكسىز تولۇقلىنىش ئارقىلىق ئۆز مەزمۇنىنى بېيىتقان ۋە ھەرقايسى كېلىنىك بۆلۈملەرگە خاس بولغان نەزەرىيە ۋە كېلىنىك داۋالاش ئىلمى بولۇپ سېستىمىلاشقان.
تۇرپاندىن تېپىلغان............. ئارخولۇگىيېلىك تارىخىي ھۆججەتلەرگە قارىغاندا بۇنىڭدىن 1000-1400 يىل ئىلگىرىلا ئۇيغۇر تىۋىپلىرى كېسەللىكلەرنى تېرە كېسەللىكلىرى، كۆز كېسەللىكلىرى، قۇلاق، بۇرۇن ۋە بوغۇز كېسەللىكلىرى، چىش كېسەللىكلىرى، نېرۋا كېسەللىكلىرى، نەپەس ئېلىش ئەزالىرى كېسەللىكلىرى، يۈرەك كېسەللىكلىرى، ھەزىم قىلىش ئەزالىرى كېسەللىكلىرى، سۈيدۈك يولى ۋە جېنسىي ئەزا كېسەللىكلىرى، جاراسىملىق كېسەللىكلەر، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ھەققىدىكى نەسىھەتلەر قاتارلىق 12 چوڭ تۈرگە ئايرىغان.يەنە بىر يۈرۈش مۇقۇم دورا ئۆلچەملىرى بولغان.
بۇ ئۇيغۇر تىباتچىلىكىنىڭ بۇنىڭدىن 10 نەچچە ئەسىر ئىلگىرىلا يۇقىرى دەرىجىدە تەرەقىي قىلغانلىقى ۋە مۇكەممەل سېستىما بۇلۇپ شەكىللەنگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۇيغۇر تىبابىتى يۇقىرىدا بايان قىلغىنىمىزدەك ئۇزۇن تارىخقا، مۇكەممەل سېستىمىلىق نەزەرىيە ئاساسى ۋە مول تەجىرىبە، پۈتمەس-تۈگىمەس دورا مەنبەسىگە ئىگە بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ ساقلىقىنى ساقلاش، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، داۋالاش جەھەتتە مۇھىم رول ئويناپ كەلدى ۋە كەلمەكتە!!!
مۇتەخەسىسلەر
دوكتۇر خالمۇرات غۇپۇرنىڭ بۇشاشماي تىرىشچانلىق كۆرسۈتىشى ئارقىسىدا رۇسيە، گىرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى بىر قىسىم تەتقىقات ئۇرۇنلىرى ئۇيغۇر تىبابىتى نەزىريىسىنى سېستىمىلىق تەتقىق قىلىشقا باشلىدى.
ئىشنىمىزكى تۇلۇپ - تاشقان مىللى ئىپتىخارلىق روھى بىلەن ئۇيغۇر تىبابىتى قۇشۇنىغا قېتىلغان ياش ئەۋلاتلارنىڭ تىرىشچانلىقى ئارقىسىدا ئەجداتلىرىمىز تەرىپىدىن قالدۇرۇلغان بۇ بايلىق ئىنسانلارنىڭ سالامەتلىگى ئۈچۈن مەڭگۈ ئۆز تۆھپىسىنى قۇشىدۇ.
ئۇيغۇر تېبابىتى تەتقىقات دائىرىسى
ئۇيغۇر تېبابىتى ئوزۇقلۇق ۋە ساغلاملىق ئىلمىدە بىر تەرەپتىن ئادەملەر كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئىستېمال قىلىپ كېلىۋاتقان يېمەك-ئىچمەك ۋە غىزالارنىڭ تۈرلىرى، ئۇلارنىڭ تەركىبى، تەبىئىتى، خۇسۇسىيىتى، زىيانلىق تەسىرى، تۈزەتكۈچىسى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئادەم ئورگانىزىمىنىڭ خىلىتلارنىڭ ئىشلىنىپ چىقىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئوزۇقلۇق ماددىلارغا بولغان ئېھتىياجى، ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ نورمال تەمىنلىنىش مىقدارى، تەمىنلەش مىقدارىنىڭ نورمالسىز بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدىغان كېسەللىك ئۆزگىرىشلىرى ۋە ئۇلارنى بىر تەرەپ قىلىش چارىسى، كېسەللىك ھالىتىدە ئوزۇقلۇقنى تەڭشەش ئارقىلىق كېسەللىكلەرنى داۋالاپ ساقايتىش ئۇسۇللىرى ئۈستىدە كونكېرىت تەتقىقات ئېلىپ بارىدۇ. ئۇيغۇر تېبابىتى ئوزۇقلۇق ئىلمىنىڭ مىزاج، خىلىت، قۇۋۋەت، روھ قاتارلىق تەلىماتلار ۋە تېببىي ئاساسىي پەنلەردىن فىزىئولوگىيە، كېسەللىنىش ئىلمى، بىئوخىمىيە، بىئولوگىيە، دورىگەرلىك قاتارلىق پەنلەر بىلەن ھەمدە كلىنىك پەنلەر بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغاچقا، ئۇيغۇر تېبابىتى ئوزۇقلۇق ۋە ساغلاملىق ئىلمى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك-دورىگەرلىك خادىملىرىنى تەربىيىلەش، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، داۋالاش جەھەتلەردە زۆرۈر بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئادەملەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدىكى ئىلمىي ئوزۇقلىنىشنىڭ قائىدە- قانۇنىيەتلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىشتە، كۈچلۈك ئەمەلىياتچانلىققا ۋە ئىلمىي يېتەكچىلىككە ئىگە مۇھىم بىر پەن ھېسابلىنىدۇ.
ئۇيغۇر تېبابىتى قانداق پەن
ئۇيغۇر تېبابىتى ئوزۇقلۇق ئىلمى ئادەم بەدىنىنىڭ ئوزۇقلۇق ئەھۋالى، يېمەك - ئىچمەك ۋە غىزالار تەركىبىدىكى ئوخشىمىغان ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ ئادەم بەدىنىگە بېرىدىغان مەنپەئەتى، پايدىسىز تەسىرلىرى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق ئىلمىي ئوزۇقلىنىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش، غىزالارنىڭ تەبىئىتى، خۇسۇسىيىتىنى ئاساس قىلىپ، ساقلىقنى ساقلاش، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاشقا يېتەكچىلىك قىلىش، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك-دورىگەرلىكنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ئۆزىگە مەنبە قىلىپ، داۋائىي غىزائى، غىزائىي داۋائى ۋە پەزھىز بۇرۇش قاتارلىق جەھەتتە يېڭىلىق يارىتىشنى ۋە ئۆزىنى تېخىمۇ بېيىتىشنى ئاساسى ۋەزىپە قىلىدىغان پەندىن ئىبارەت.
ئۇيغۇر تېبابىتى ھەققىدە شېئىر
تۇرغۇن يىلتىز
مەئىشەت، ئۇلى سەنئەتلىك، ئىجاد يۈكسەك پاراسەتتە،
داۋالاش كۈچى قۇدرەتلىك، سىرى رېتسېپ، كارامەتتە،
مېۋە
ئۆسۈملۈكلەر ئىنسانلارنى يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەيدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە مېۋە ئەڭ كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ھەر خىل خۇش پۇراقلىق ۋە مەززىلىك ھۆل مېۋە - چېۋىلەر، ساقلاشقا چىداملىق ۋە قۇۋۋەت تولۇقلايدىغان ھەر خىل قۇرۇق يەل - يېمىشلەر، يەنە «ئۆمۈرنى ئۇزارتقۇچى مېۋە» دەپ نام ئالغان خاسىڭ قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ مېۋىسىدۇر.
ئۇيغۇر تېبابىتى
ئۇيغۇر تېبابىتى ھەققىدە شېئىر
ئىگە تارىخقا ھۆججەتلىك، تازا، ئىلمىي لاياقەتتە.
مېۋە
مېۋە ئادەتتە مېۋە شۆپۈكى بىلەن ئۇرۇقتىن ئىبارەت ئىككى قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. پىشقان مېۋىلەرنىڭ مېۋە شۆپۈكى ھۈجەيرىلىرى دىففېرېنسىيىلىنىپ سىرتقى مېۋە شۆپۈكى، ئوتتۇرا مېۋە شۆپۈكى ۋە ئىچكى مېۋە شۆپۈكىدىن ئىبارەت ئۈچ قەۋەتنى ھاسىل قىلىدۇ. مەسىلەن، شاپتۇلنىڭ تىۋىت تۈكلۈك سىرتقى قەۋىتى سىرتقى مېۋە شۆپۈكى، ئوتتۇرىسىدىكى شىرنىلىك گۆشلۈك قىسمى ئوتتۇرا مېۋە شۆپۈكى، مەركىزىدىكى قاتتىق ئۈچكىسى ئىچكى مېۋە شۆپۈكى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى مېغىزى بولسا ئۇرۇقىدۇر.
مېۋىلەر ئادەتتە ئۈچ چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ: يەنى بىر گۈلدە پەقەت بىر تاللا ئانىلىق بولۇپ بىرلا مېۋە ھاسىل قىلسا، ئۇ ئاددىي مېۋە دېيىلىدۇ؛ بىر گۈلدە نۇرغۇنلىغان ئايرىلىپ ئۆسكەن يەككە ئانىلىقلار بولسا ھەم ھەربىر ئانىلىق بىر ئاددىي مېۋە ھاسىل قىلىپ، ئوخشاش بىر غولغا توپلىشىپ ئۆسكەن بولسا، ئۇ توپ مېۋە دېيىلىدۇ. مەسىلەن، بۆلجۈرگەن، نېلۇپەر، ئاق ماگنولىيە قاتارلىقلار؛ بەزى مېۋىلەر پۈتۈن گۈل رېتىدىن يېتىلىپ پىشىدۇ، بۇلار مۇرەككەپ مېۋە دېيىلىدۇ. مەسىلەن، ئاناناس، ئەنجۈر، ئۈجمە (جۈجەم) قاتارلىقلار.
ئاددىي مېۋىلەرنىڭ تۈرلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۇلار گۆشلۈك، سۇلۇق ۋە شىرنىلىك كېلىدۇ. مەسىلەن، ئۈزۈم، پەمىدۇر، ئىبنوس (ھالۋابىدىت) قاتارلىقلارنىڭ ئوتتۇرا مېۋە شۆپۈكى گۆشلەشكەن بولۇپ، يۇمشاق ھەم شىرنىلىك بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا يەنە ئۆزلۈكىدىن يېرىلىدىغان قاسىراقلىق مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، باقىلە، كۆك پۇرچاق قاتارلىق پۇرچاق ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ مېۋىلىرى. ئۇلار پىشقان چاغدا دۈمبە - قورساق سىزىقىنى بويلاپ يېرىلىدۇ، بۇ پۇرچاق ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى ھېسابلىنىدۇ. يەنە بەزى قوش قانىتى بولغان قاناتلىق مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، قارىياغاچ، زەرەڭ، لاپىن دەرىخى قاتارلىقلارنىڭ مېۋىلىرى. بۇ مېۋىلەرنىڭ مېۋە شۆپۈكى ئۇزىراپ ئۆسۈپ بىر جۈپ قاناتقا ئايلانغان بولۇپ، شامال كۈچىگە تايىنىپ لەپىلدەپ ئۇچىدۇ ھەمدە شۇ ئارقىلىق ئۇرۇقىنى تارقىتىدۇ. مېۋە مەركىزى تاشتەك قاتتىق ئۈچكىلىك مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، شاپتۇل، ئۆرۈك، چىلان، ئالۇچا قاتارلىق ئۆسۈملۈكلەرنىڭ مېۋىلىرى. ئۆزلۈكىدىن پارتلاپ يېرىلىدىغان غوزەك مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، سېمىزئوت، پاقىيوپۇرمىقى، خېنە قاتارلىقلارنىڭ مېۋىسىدىكى ئۇرۇقلار شامالنىڭ تەۋرىتىشى بىلەن ئېتىپ چىقىرىلىدۇ ياكى پۈركۈپ چىقىرىلىدۇ.
ئۇيغۇر تېبابىتى
ئۇيغۇر تېبابىتى ھەققىدە شېئىر
شۇنىڭدىن سوڭرە، ئىزدەشنى ئامال، چىن مۇددىئا تاپتى،
ھاياتلىق جىسمىنى بايقاپ سۇ، ئوت، تۇپراق، ھاۋا تاپتى،
مېۋە
مېۋىلەر يەنە ھەقىقىي مېۋە ۋە يالغان مېۋە دەپ بۆلۈنىدۇ. ئۇرۇقداندىن يېتىلىپ كەلگەن مېۋە ھەقىقىي مېۋە دېيىلىدۇ. باشقا قىسىملاردىن يېتىلىپ كەلگەن مېۋە يالغان مېۋە دېيىلىدۇ. مەسىلەن، ئالما، نەشپۈت ۋە دولانا قاتارلىقلارنىڭ مېۋىلىرى.
كۆپ ساندىكى مېۋىلەر مېۋە دەرىخىنىڭ شاخلىرىدا مېۋىلەيدۇ، لېكىن كاكائو دەرىخى، كارىكا دەرىخى (كۇلى بېھىسى)، بولو دەرىخى (ئاتروكارپۇس دەرىخى) قاتارلىقلارنىڭ مېۋىلىرى بولسا ئاساسىي دەرەخ غولىدا مېۋىلەيدۇ؛ توغراق چىنار (جۇڭگو چىنارى)، شىزاڭ خېلۋنگىيە چاتقىلى قاتارلىقلارنىڭ مېۋىسى يوپۇرمىقىدا مېۋىلەيدۇ؛ خاسىڭنىڭ مېۋىسى بولسا يەر ئاستىدا مېۋىلەيدۇ.
ئۇيغۇر تېبابىتى
ئۇيغۇر تېبابىتى ھەققىدە شېئىر
سوغۇق، ئىسسىق، قۇرۇق، ھۆل ئىلكىدە ھەر كىم شىپا تاپتى،
خالاسكار يۇلتۇزى چاقناپ كۆكى تۈرلۈك تەبىئەتتە.
خىلىتلار تەلىماتى: قانۇ سەپرا، سەۋدا، بەلغەمدۇر،