Йипәк_йоли
2 . шәрқ мәликиси тоғрисида
рома язғучиси мила "миладиниң 50 – йиллири өткән), "асияниң шәрқидә һиндилар , сирислиқлар , ситисиликләр3 яшайду. һиндилар болса җәнубта , ситсиликләр болса әң шималда , сирислар болса мана шу иккисиниң (ситисликләр билән һиндилар – а) оттура қисмида яшайду... сирислиқлар дуняда тәңдиши тепилмайдиған сәмими , садиқ адәмләр , улар сода ишлириға уста болуп , сода қилғанда йүзмуйүз туруп сөзләшмәйду. маллирини қумлуққа қоюп – қоюп кәйнини қилип туриду " дәп язиду. миланниң сирислиқлар тоғрисида бәргән мәлумати. әмәлийәткә дәлмудәл уйғун келиду. буниңда , диққәт қилишқа әрзийдиған үч муһим нуқта бар. (1)мила ейтқандәк , индистан сирислиқлар (уйғурлар – а)ниң юрти тарим ойманлиқиниң җәнубиға җайлашқан. мила "сирислиқлар сода қилғанда , йүзмуйүз туруп сөзләшмәйду. мални қумлуққа қоюп – қоюп , кәйнини қилип туриду" дәйду. бундақ әһвал қәдимки чағларда түрки хәлқлиридә адәткә айлинип кәткән "тилсиз суда"ни көрситиду. мила "сирислиқлар мални қумлуққа қойиду " дәйду. мила ейтқан қумлуқ тарим орманлиқидики қумлуқ – чөлни көрситиду. җуңгониң асаси территорийиси болған оттура түзләңликтә қумлуқ чөл йоқ. буни җуғрапийидин адди савади бар адәмләрниң һәммиси билиду. тәбиәтшунас рим язғучиси пилийни "тәбиәт тарихи" намлиқ әсиридә "сирис дөлити" ("йипәк дөлити") тоғрисида мәзмуни мила бәргән мәлуматқа охшайдиған мәлумат бериду. пилийни мундақ дәп язиду : "сирислиқларниң орманлиридин йипәк чиқиду. дуняға мәшһур.... улар кимхап, тавақ – дурдун тоқуп ромаға елип берип сатиду..... сирислиқлар мулаһим , тартинчақ келиду." пилийни йәнә мундақ дәп язиду : "сирислиқлар, бой – турқи җәһәттә адәттики адәмләрдин егиз , чачлири қизил , көзлири көк , авазлири җараңлиқ келиду. чәттин барғанлар , уларниң тилини билмәйду. шуниң үчүн улар билән сөһбәтлишәлмәйду. чәттин барғанлар , маллирини мәлум дәряниң шәрқи қирғиқиға елип берип , сирислиқларниң маллириниң йениға қойиду. әслидә бекитилгән баһа бойичә мал алмаштурулиду." пилийиниң мәлуматидин қариғанда, сирислиқларниң йипәк маллири ромаға елип берилип сетилидикән. униң үстигә пилийининиң, сирислиқларниң ерқи хусусийәтлири тоғрисида бәргән мәлумати наһайити юқири қиммәткә игә. бу, уйғурларниң ақ тәнлик ерққа мәнсуп икәнликини испатлайду. җуңгониң қәдимки тарихчилириму, ерқи җәһәттин уйғурларға бәкму йеқин болған ойсунларни "көк көз , қизил чач" дәп язған болса , қирғизларни "чирайи ақ сүзүк , қизил чач , көзлири көк" дәп язған. пилийини, рим ат сөңәклириниң әйши – ишрәт , кәйп – сапаға берилип турмушта чириклишип , байлиқларни һәддидин артуқ бзуп – чечип , әхлақи җәһәттә бәкму бузулуп кәткәнлики , уларниң кийидиған кийимлириниң сирисләр дөлитидин келидиған кимхап тавар – дурдунлардин тикилидиғанлиқи , сирислар дөлитидин сетип алидиған йипәк маллар үчүн рим тиллалириниң (алтун пуллириниң – а) сирислиқларниң қолиға чүшүп кетидиғанлиқи тоғрисида һәсрәтлинип мундақ дәп язған иди : "дөлитимниң тиллалиридин һиндистан сирислар дөлити вә әрәп йерим арили қатарлиқ үч дөләткә һәр йили аз дегәндә йүз милйон ситир кийис (рим тилласи) еқип кетиду. мана мушу пуллар , дөлитимдики әрләр билән аяллар (ақ сөңәкләрни димәкчи)ниң бузуп – чечип хәҗлиши үчүн кетиду." пилийининиң "тәбиәт тарихи"дики мәлуматқа асасланғанда, рома ақ сөңәклири өзлириниң әйши – ишрәт , кәйп – сапалиқ турмушиниң еһтияҗиға лазим болидиған йипәк малларни сирислиқлардин алған болса , дора – дәрмәк , үнчә – яқутларни һиндистандин , мәрвайитларни әрәбистандин алған.