نۇزۇگۇمنىڭ_قەبرىسى_زادى_نەدە؟
مانجۇلار جەنۇبتىن ئىلىغا سۈرگۈن قىلىنغانلار قاتارىدا چىرايلىق بىر قىز بار ئىكەن. ئۇ قىز بەك چىرايلىق بولغاچقا، ئېلىپ چىققان ئەمەلدارلاردىن ئىككىسى تالىشىپ قاپتۇ. ئۇنىڭ ئىچىدە بىرى ئۆزىنىڭ ئالالمايدىغانلىقىغا كۆزى يېتىپ، يەنە بىرىگە چىدىماسلىق بىلەن «ساڭىمۇ يوق، ماڭىمۇ يوق» قىلاي دەپ، دەرۋازىۋەنلەرگە پۇل بېرىپ، توساق تامدىن شورا ئېچىپ، ئۇنى قاچقان كۆرۈنۈش ياساپ، بۇ قىزنى قاچۇرىۋېتىپ: «ئۇدۇل كۈن چىقىشقا ماڭ، كۈن چىقىشقا قاچساڭ ئۇيغۇرلار كۆپ، قۇتۇلۇپ كېتىسەن. قىلبەگە ماڭساڭ تۇتۇلۇپ قالىسەن، سېنى قوغدايدىغان ئادەم يوق» دەپ ئىككى توغاچنى بېرىپ كېچىدە قاچۇرىۋېتىپتۇ. ئۇ قىز ئىككى-ئۈچ كۈن كېچىسى مېڭىپ، كۈندۈزى چۆپلۈككە مۆكۈپ، ھازىرقى غۇلجا ناھىيە خۇدايار يۈزى ھاجى مەھەللىدىكى جىرغىلاڭنىڭ سۈيىنىڭ ئۇ يېقىغا كېلىپ توختاپتۇ. ئۇ يەردىكى خاماندا بىر ئۆي بار ئىكەن، شۇ يەرگە كەپتۇ. قورساق ئاچ، ئۈستى-بېشى پاسكىنا، چاچلىرى چۇۋۇلغان ھالەتتە ئىكەن. ئىشىكنىڭ يوچۇقىدىن قارىسا، بىر جۈپ ياش ئەر-ئايال بالىسىنى ئەركىلىتىپ ئولتۇرۇپتۇ. كېچىدە بۇ ئۆيگە كىرەي دېسە، ئۆيدىكىلەرنى قورقىتىۋېتىشتىن ئەنسىرەپتۇ، كىرمەي دېسە تالادا قالىدۇ. ۋارقىراي دېسە، ئۇلار قورقۇپ ئىشىكنى ئىلىۋېلىپ كىرگۈزمەيدۇ. ئاخىرى «قورقسىمۇ بىردەم قورقار، بىر نەرسە دەپ چۈشەندۈرۈپ قورسۇقۇمنى تويغۇزاي، مۇشۇلارغا يالۋۇرۇپ باقاي» دەپ ئويلاپ، ئىشىكنى ئېچىپ كىرگەندىن كېيىنلا، ئۆيدىكى ئايال سەھپىيە قورقۇپ «ئاپپام» دەپلا ئۆزىنى دۈملا تاشلىۋېتىپتۇ. ئېرى ئەيساجان ھاڭۋېقىپ تۇرۇپلا قاپتۇ. ئۇ «قورقماڭلار» دەپ، كەلىمە شاھادەتلەرنى ئېيتىپ: «مەن بىر مۇسۇلمان، بېشىمغا كۈن چۈشۈپ مۇشۇنداق كېلىپ قالدىم، قورقماڭلار مەندىن» دېگەندىن كېيىن، ئەيساجان سەل ئېسىگە كېلىپ: «سىز راست ئادەممۇ؟» دېگۈدەك، «دادىلىرىم ماڭا، مۇشۇ ئەتراپتا ئالۋاستا بار، دىققەت قىلىڭلار دەيتتى، نەق ئالۋاستىغا ئوخشاپ قاپسىز» دەپتۇ. بىر دەمدىن كېيىن ئايالى بېشىنى كۆتىرىپ: «ئادەممىكەن؟» دەپتۇ ۋە ئېسىگە كەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار بىر دەم سىر ئېيتىشىپ، بۇ قىزنىڭ باش-كۆزىنى يۇيۇپ، چاي بېرىپ، كونا كىيىملىرىنى كىيگۈزۈپ قويۇپتۇ. ئۇ قىزنى يوشۇرۇپ كۈندۈزى ئۆگزىدە ياتقۇزىدىكەن، كېچىسى ئۆيگە قايتۇرۇپ چۈشۈپ، ئەيساجان ئۆگزىدە ياتىدىكەن. چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئادەملىرى ئۇنى ئىزدەپ تېپىش ھەققىدە ئېلان چىقىرىپتۇ: «پۇل بېرىمىز، ئات بېرىمىز» دەپ. ئۇنى ئىزدەۋاتقانلىقىنى بۇلارمۇ ئاڭلاپ: «قانداق قىلىمىز، بۇنى باشقا جايغا يۆتكىۋېتەيلى» دەپتۇ، مۇشۇ يەردە (ئارائۆستەڭدە) تۇغقىنى بار ئىكەن. كېچىسى ئۇنى ئەرەنچە ياساپ، ئاتقا مىندۈرۈپ، ئەيساجاننىڭ بىر ئاغىنىسى بىلەن ئۈچى ئۈچ ئاتلىق بولۇپ، سۇدىن ئۆتۈپ، ئارائۆستەڭگە توختى سوپىنىڭ ئۆيىگە ئەكىلىپ قويىدىكەن. ئۇلار بىر مەزگىل بېقىپ، بۇ يەردىمۇ سەل تەھدىت بولغاندىن كېيىن، ھازىرقى قازاقىستان تەۋەلىكىدىكى «توقىلىق دېگەن يەرگە يۆتكىۋەتسەك، جاھان تىنجىغاندىن كېيىن شۇ يەر ئارقىلىق قەشقەرگە چۈشۈپ كېتىدىغانغا ياخشى» دەپ ئويلاپتۇ. ئۇلارنىڭ سالى ئاتلىق بىر تۇڭگان قوشنىسى بار ئىكەن، ئۇ ئەسلى سامىيۈزىلىك ئادەم بولۇپ، كېيىن بۇ يەرگە ئولتۇراقلاشقان ئىكەن. ئۇنىڭ ئايالى بۇ قىزنى كۆرۈپ قاپتۇ ۋە ئېرىغا دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن سالى ماراپ كۆرۈپ: «ھە راست ئىكەن، بۇنى قانداق قىلىش كېرەك؟ مەلۇم قىلىش كېرەك، ئەمدى مەن ئات ۋە نۇرغۇن پۇلغا ئىگە بولىدىغان بولدۇم» دەپ ئويلاپ، ئوغرىلىقچە كۈرە شەھىرىگە كىرىپ، بۇنى مەھكىمىگە دەيدىكەن. سالىنىڭ ھەرىكىتىنى بۇلارمۇ سېزىپ قالىدىكەن. مەھكىمىدىن ئادەم چىقىپ سالىنىڭ ئۆيىگە چۈشۈپ، ئەتراپنى تەكشۈرۈپتۇ. بۇلار «سالى ئۈچ كۈن يوقاپ كېتىۋىدى، مۇشۇ چېقىپتۇ، بۇنى ئوبدان كۆرۈپ قويدۇق، قىزنى بۇ يەردىن يۆتكىۋەتمىسەك بولمايدىكەن» دەپ مۇزاكىرە قىلىپ، بورقومۇشلۇققا يۆتكىمەكچى بوپتۇ: «بۇياقنى ئاختۇرسا، ئۇ ياقتا تۇرۇپ تۇرسۇن، كېيىنچە يىراققا يۆتكىۋېتىمىز» دەپ ئويلاپتۇ. كېچىسى ھارۋا بىلەن چىقىپ، قومۇشلۇقنىڭ ئىچكىرىسىگە بىر ئورەك كولاپ، ياۋا چوشقىلار ھۇجۇم قىلالمىغۇدەك قىلىپتۇ. كىگىز، جۇۋىلارنى بېرىپتۇ، ئۈستىنى يامغۇر چۈشمىگۈدەك قىپتۇ. بىر پىچاق بېرىپتۇ، ھەمراھ بولىدۇ دەپ، بىر قۇرئان بېرىپتۇ، بېشىڭىزغا قويۇڭ دەپ، بىر كالتەك بېرىپتۇ، چوشقىلار كەلسە ئۇرۇڭ دەپ. ئۇلار بۇ قىزنى قورقۇپ قالمىسۇن دەپ، ئانچە-مۇنچە كېلىپ نازارەت قىلىپ تۇرىدىكەن. بۇ قىز: «مەن قورقمايمەن، بۇنداق دالىدا كۆپ ياتقانمەن» دەپ ئۇلارنى تىنچلاندۇرىدىكەن. بۇ ئەھۋاللارنى سالى يەنە سېزىدىكەن. بېرىپ چىڭ ھۆكۈمىتىگە يەنە دەيدىكەن، ئۇلار يەنە چىقىپ ئايلىنىپ، ئۆيمۇ-ئۆي ئاختۇرىدىكەن. ئۇ چاغدا بۇلاقبېشى مەھەللىسىدە 30 تۈتۈن بار ئىكەن، «قادىر يۈزى» دەپ ئاتىلاتتىكەن. چېرىكلەر ئىزدەپ تاپالمىغاندىن كېيىن سالىنىڭ دېگىنى بويىچە قومۇشلۇققا كەپتۇ. كىرەي دېسە پاتقاق، ياۋا چوشقىلار چېپىپ يۈرگەن، قىزنى تىرىك تۇتىسەن دېگەن بۇيرۇق بار ئىكەندۇق، شۇڭا ئاتاي دېسە ئاتالماي، چېرىكلەر «يوقكەن» دەپ قايتىپ چىقىپتۇ. سالى «بار» دەپ ئۇنىماي تۇرىۋاپتۇ. «ئۇنداق بولسا قانداق تاپىمىز، ئوت قويايلى قومۇشقا» دەپتۇ. كۈز ۋاقتى بولغاچقا قومۇشلار سارغىيىپ كەتكەن ئىكەن. كۈن چىقىش ئابلاش (يەر نامى) تەرەپتىن ئازراق شامال بار ئىكەن. ئەسكەرلەر چۆرىدەپ قورشاپ ئوت قويىدىكەن، قىز ئاخىر بولالماي: «ھامىنى ئۆلىدىكەنمەن، بىرەرىنى ئۆلتۈرۈپ بولسىمۇ ئۆلەي» دەپ، پىچاقنى يەڭ ئىچىگە قولياغلىق بىلەن باغلايدىكەن، بىر پۇتى توكۇر بولغان بولۇپ، كالتەكنى تايىنىپ چىقىدىكەن. چېرىكلەرنىڭ باشلىقى ئۇنىڭ ھالىغا قاراپ، خاتىرجەم بولۇپ، قىلىچىنى غىلاپقا سېلىپ: «ئۆزى چىقتى مانا، ھەممە چېرىكلەرگە خەۋەر قىلىڭلار، يىغىلسۇن»، دەپ چېرىكىنى يۈگۈرتۈپ كەتكۈزىۋېتىپتۇ. بۇ قومۇش بىرەر يۈز مولۇق چوڭ قومۇشلۇق ئىكەن. قىز چېرىك باشلىقىنىڭ بىخەستەلىكتىن پايدىلىنىپ، كالتەك بىلەن بىر قويغان ئىكەن، بۇرنىنى ماكچايتىپ، سول كۆزىنى قۇيىۋېتىپتۇ. ئۇ «ۋاي» دەپ ئولتۇرۇپ قاپتۇ، يېنىدىكى چېرىك چىقىشىغا قىز بىقىنىغا پىچاق بىلەن قويغان ئىكەن، ئۇمۇ «ۋاي» دەپ يىقىلىپ، مىلتىقى قولىدىن چۈشۈپ كېتىپتۇ. مىلتىقنى قىز ئېلىۋاپتۇ، ئاتاي دېسە، بەردەڭگە مىلتىق قۇلۇپلاغلىق ئىكەن، ئاتالماپتۇ. چېرىكلەر باشلىقى بۇ قىزنىڭ مىلتىقنى ئېلىۋالغانلىقىنى ئۇقۇپ: «بولدى ئېتىۋېتىڭلار، بولمىسا بىزنى ئېتىۋېتىدۇ» دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن چېرىكلەر مىلتىق بىلەن قىزنى ئېتىۋېتىپتۇ. يىراقتا نۇرغۇن ئەر-ئايال قاراپ تۇرۇپتۇ، ئۇلارنى چېرىكلەر كەلتۈرمەيدىكەن، ئۇلار بۇ ئىشلارنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈپتۇ. قىز قولىنى شۇنداق بىر كۆتۈرۈپلا ئارقىغا يىقىلىپتۇ. «ئىتلار يەۋەتسۇن بۇنىڭ ئۆلىكىنى، تاشلىۋېتىڭلار بۇنى» دەپتۇ چېرىكلەر باشلىقى. چېرىكلەر قىزنىڭ ئىككى پۇتىنى سۆرەپ ئاپىرىپ پاتقاققا تاشلىۋېتىپتۇ. قىزنى ئېلىپ كېتىشكە ھارۋا ئېلىپ چىققان ئىكەن، يارىدار بولغان ئەمەلدار ۋە چېرىكنى ھارۋىغا سېلىپ، شەھەرگە قايتىپتۇ. ئارا مەھەللىگە بارغاندا پىچاق يېگەن چېرىك ئۆلۈپتۇ. كۈرەگە بارغاندىن كېيىن مانجۇلار ھارۋىنى ھەيدىگەن ھارۋىكەشكىمۇ ھېچنېمە بەرمەي قوغلىۋېتىپتۇ، ئەتىسى ئۇ ھارۋىدىكى قانلارنى يۇيۇپ قايتىپ چىقىپتۇ. قىزنى چاققان سالى شەھەرگە كىرىپ: «ماڭا بېرىدىغان پۇل بىلەن ئات قېنى؟» دەپ تۇرىۋاپتۇ. بىر كۆزى قۇيۇلۇپ كەتكەن ئەمەلدارنىڭ ئاچچىقى كېلىپ: «سولىۋېتىڭلار بۇنى» دەپ سولىتىۋېتىپتۇ. سالى سولاقتا ئۇيغۇرچە، خەنزۇچە ۋارقىراۋېرىدىكەن: «ئەمەلدارلار ئۇنداق يامان ئىكەن، مۇنداق يامان ئىكەن، مېنى ئالدىدى» دەپ، تۈرمىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى بۇ ئىشنى ئۇقۇپ كېتىپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان ھېلىقى قارىغۇ ئەمەلدار يەنە بىرسىنى چاقىرىپ، پۇل بېرىپ: «سەن ئىككى ئەسكەر بىلەن بۇنى ئېلىپ چىقىپ، دەرياغا ئاپىرىپ تاشلىۋېتىپ، پۇلىنى بۆلۈشىۋېلىڭلار. ئاتماڭلار، ئاتساڭلار ھۆكۈمەت قىلدى دەپ قالىدۇ» دەپتۇ. ئۇلار كىرىپ: «ساڭا ئات بېرىدىغان، پۇل بېرىدىغان بولدۇق» دەپ ئېلىپ چىقىپ، دەريا بويلاپ زايۇمكا دېگەن يەرگە كەلگەندە پۇتىنى باغلاپ، پۇللىرىنى ئېلىۋېلىپ، دەرياغا تاشلىۋېتىپتۇ. ئائىلىسىدىكىلەر ئۇنى تاپالماي، ئۆلۈپ قالغانلىقىنى مۇقىملاشتۇرۇپتۇ. «چوقۇم مۇشۇ مەھەللىدىكىلەر قىلدى، ئەمدى بىزنىمۇ ئۆلتۈرىۋېتىدۇ» دەپ ئويلاپ، قورقۇپ بىر كېچىدىلا سامىيۈزىگە كۆچۈپ كېتىپتۇ. تۇردى سوپىلار: «بۇنى بەلكىم قاراقچىلار بۇلاپ ئۆلتۈرىۋەتكەن بولسا كېرەك» دەپ ئويلايدىكەن. ئۇنى ئۆلتۈرگەن چېرىكلەر مەيخانىدا ھاراق ئىچىپ، مەست بولۇپ يۈرۈپ، بۇ گەپنى بىرسىگە دەپ قويۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ گەپ تارقىلىپ بۇ يەرگىمۇ چىقىپتۇ. كىشىلەر ئۇ قىزنى ھازىرقى كۆلنىڭ ئەتراپىغا قەبرىستانلىققا كۆمۈپ قويۇپتۇ. كېيىنچە قەشقەر بۇلاقبېشىدىكى تۇغقانلىرى چىقىپ قىزنى سۈرۈشتۈرۈپ كېلىپ، كۆمۈلگەن ئورنىنى تېپىپ، مازار ياسايدىكەن. بۇنداق ھەشەمەتلىك مازار ياسىىغانلىقىنى ئاڭلاپ تەرەپ-تەرەپتىن كىشىلەر كېلىپ كۆرىدىكەن. «كىم ياساپتۇ؟ قەشقەر بۇلاقبېشىلىقلار ياساپتۇ» دېيىشىپ، كېيىنچە بۇ يەر «بۇلاقبېشى» مەھەللىسى دەپ ئاتىلىپ قاپتۇ. (ئەمەلىيەتتە، بۇ جايدا بۇلاق ۋە بۇلاق سۈيىدىن ھاسىل بولغان كۆل بار ئىكەن.)