Xoten_wilayiti
Omumiy ehwali
Xoten wilayiti tarim oymanliqining gherbiy jenubi qismigha jaylashqan. Sherq teripi shizang aptonom rayoni bilen tutishidu. Gherb teripi qeshqer wilayiti bilen tutishidu. Shimal teripi aqsu wilayiti bilen tutishidu. Gherbiy jenub teripi keshmir (hindistanning emelliy kontrolliqidiki rayon) bilen chégrilinidu. Chégra liniyisining omumiy uzunluqi 200 kilométir. Sherqtin gherbkiche bolghan uzunluqi texminen 670  kilométir, jenubtin shimalghiche bolghan kengliki texminen 600 kilométir. Omumiy yer meydani 247 ming 900 kwadrat kilométir. Qarmiqidar bir sheher,. Yette nahiye (xoten shehiri, guma nahiyisi, qaraqash nahiyisi, xoten nahiyisi, lop nahiyisi, chira nahiyisi, kériye nahiyisi, niye nahiyisi) bar. Teweside shlepchiqirish -  qurulush bingtu'eni xoten déhqanchiliq meydanlirini bashqurush idarisi bar. Memuriy mehkime jaylashqan xoten shehirining ürümchi shehiri bilen bolghan ariliqi 1520 kilométir. 1995 - Yilining axiridiki omumiy nopusi bir milyon 504 ming  800 bolup, buning ichide uyghurlar  97.4%  ni, xenzular 2.66% ni, bashqa milletler  0.2% ni teshkil qilidu.      yer tüzülüshi: jenubiy égiz, shimali pes, gherbiy égiz, sherqiy pes. Bu taghliq rayon 33.3% ni, chöl - chezire  63% ni, bostanliqlar  3.7% ni igileydu. 36 Chong - kichik deryasi, 58 buliqi bar. Yer asti su bayliqi sekkiz milyard 770 milyon kub métir, tüzlengliktiki yer asti su bayliqi miqdari üch milyard  246 milyon kub métir. Yawayi haywanat bayliqidin yilpiz, tibet quluni, qotaz, tibet bökini, arqar, yawa töge, aq boghuz böken, ular qatarliqlar bar. Yawa dora ösümlük bayliqidin toshqan zediki, qantéper, qarleylisi, rewen qatarliqlar bar. Bayqalghan qézilma bayliqidin néfit, kömür, altun, tömür, tantal, litiy, périlliy, sindiy, ni'obiy, singir tash, hak téshi, qashtéshi qatarliqlar bar.  xoten wilayiti mötidil belwagh qurghaq iqlim rayonigha kiridu. Yilliq otturiche témpératurisi 10.4℃ ～ 12.2℃, eng yuqiri témpératurisi  43.2℃, eng töwen témpératurisi  - 28.9℃. Künning yilliq otturiche chüshüsh waqti 2400 - 2900 sa'et, 10℃  yighinda témpératurisi 4300℃ ～ 4100℃. Qirosiz mezgili 210 ～ 024 kün. Yilliq otturiche höl - yéghin miqdri 30 ～ 50 millimétir, suning yilliq otturiche pargha aylinish miqdari 2400 ～ 8002 millimétir. Yilliq otturiche qaqas qum uchush - boran chiqish waqti 30 ～ 25 kün.  xoten wilayiti déhqanchiliqni asas qilidu. Hazir 157 ming géktar (ikki milyon 365 ming mo) térilghu yer, 263 ming  300 géktar (üch  milyon  950 ming mo) tebi'iy orman,  94 ming géktar (bir milyon  240 ming mo) süniy orma, ikki milyon  492 ming  300 géktar ( 37  milyon 391  ming mo) otlaq, 17 ming  200 géktar (258 ming mo) süniy otlaq bar. Déhqanchiliq mehsulatliridin asasliqi bughday, kömmiqonaq, shal, kéwez, yaghliqdan we höl - quruq méwe - chéwiler bar. Charwichiliqi yaylaq charwichiliqi we déhqanchiliq rayoni charwichiliqi dep ayrilidu. Déhqanchiliq rayoni charwichiliqi asasliq orunda turidu. Charwisidin qoy, kala, at, éshek, töge qatarliqlar bar. Buning ichide xoten yérim inchike yungluq qoyining sani eng köp. Sana'itidin asasliqi éléktr énérgiyisi, kömür sana'iti, qurulush matériyalliri, déhqanchiliq mashiniliri, paxta toqumichiliq, yipekchilik, gilemchilik, qashtéshi oymichiliqi, ashliq - may we yémekliklerni pishshiqlap ishlesh qatarliqlar bar. Yerlik alahidilikke ige yipekchilik, gilemchilik we qashtéshi oymichiliqi xotenning üch göhiri dep atilip kelmekte.  xoten wilayitining asasiy mu'esseliri üzlüksiz yaxshilanmaqta. Dölet tashyolining 513 - liniyisi tewesini késip ötidu. Tarim qumluq tashyolida qatnashning bashlinishi xoten bilen ürümchining ariliqini zor derijide qisqartti; nahiye, yéza tashyolliri terep - terepke tutashqan bolup, 90% din köpreki asfalitlashturulup boldi. Xoten ayrodromigha chong, ottura tiptiki yolochilar ayropilani qonalaydu we uningdin uchalaydu. Her heptide qerellik ürümchige uchidighan ayropilan bar. Yette nahiye, bir sheherdiki programmiliq téléfonlarning hemmisi memliketlik uzun yolluq aptomatik uchur torigha kirgüzüldi. Köchme téléfon, chaqirghu apparatliri tengla ishqa kirishtürüldi.