cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1934 - يىلى
6- ۋەقە: ئارغۇدىكى سوقۇش
2- ئاينىڭ ئاخىرلىرى مافۇيۈەن بىلەن خوجانىياز ھاجى ئوتتۇرىسىدا ئاتۇش ئارغۇدا توقۇنۇش يۈز بەردى. خوجانىياز ھاجى يەكەندە بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن سىمخانىغا بېرىش ئۈچۈن ئاتۇشقا كەلدى. مافۇيۈەن بىلەن خوجانىياز ھاجى ئوتتۇرىسىدا ئارغۇدا قاتتىق سوقۇش بولۇپ، مافۇيۈەن خېلى چىقىم تارتقان بولسىمۇ، يەنىلا غەلىبە قازاندى. خوجانىياز ھاجى نۇرغۇن نەرسىلىرىنى ئولجا بېرىپ، مۇھاسىرىنى بۆسۈپ چىقىپ كەتتى. تۇڭگانلار ئاتۇشنى يەنە بىر قېتىم مالىمان قىلىپ، بىرنەچچە جايغا ئوت قويۇپ، قىرغىنچىلىق، بۇلاڭ-تالاڭ قىلىپ، شەھەرگە قايتىپ كەتتى.
7- ۋەقە: يېڭىسار ئۇرۇشى
2-، 3- ئايلاردا مەھمۇت مۇھىتى ئەسكەرلىرى يېڭىسارنىڭ قايراق تاغلىرىدا مافۇيۈەن قوشۇنلىرى بىلەن قاتتىق سوقۇشتى. مافۇيۈەن قوشۇنى ئۇلارنى چېكىندۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن خوتەن ئەسكەرلىرىنىڭ يېڭىسار ھەربىي قەلئەسىگە كىرىۋېلىشى بىلەن يەنە ئۇرۇش پارتلىدى. «ئىمىر ساھىب» دەپ ئاتالغان نۇرئەھمەتخان قەلئە ئىچىدە تۇرۇپ مافۇيۈەن بىلەن بىر يېرىم ئايدەك سوقۇشتى. مافۇيۈەن بىلەن ماجەنساڭنىڭ بىرلەشمە قوشۇنى قەلئەگە كۆپ قېتىم تېگىش قىلىپ قاتتىق قامال قىلغان بولسىمۇ، خوتەن ئەسكەرلىرىنىڭ قاتتىق پىداكارلىق كۆرسىتىشى بىلەن ھېچبىر نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى. قەلئەدىكىلەر سېپىلغا ياماشقان تۇڭگانلار ئۈستىدىن كىرىسىن، قىزىتقان ياغ تۆكۈش، ياغاچ، تاش قاتارلىق نەرسىلەرنى تاشلاش ئارقىلىق ئۇلارنى كۆپ تالاپەتكە ئۇچراتتى.
8- ۋەقە: ما جۇڭيىڭنىڭ قەشقەرگە كىرىشى
مافۇيۈەن سەرمەن، بورىخىلتاي (ھازىرقى بۇلاقسۇ يېزىسى) تاشمىلىق دېگەن جايلاردا ئۆزبېك قىسىملىرى بىلەن بىرنەچچە قېتىم توقۇنۇشقان بولسىمۇ، نۇرغۇن چىقىم تارتىپ ھېچ نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى. 4- ئايدا ئۈرۈمچى تەرەپتىن ماجۇڭيىڭنىڭ نۇرغۇن ئەسكەر بىلەن يېتىپ كېلىشى نەتىجىسىدە يۈسۈپجان قۇر بېشى بۇ جايلارنى تاشلاپ تاشقورغانغا كەتتى. شۇنىڭ بىلەن مافۇيۈەننىڭ قولى بوشاپ ھۇجۇمنى قىرغىزلارغا قاراتتى.
مافۇيۈەن دەسلەپ قىرغىزلار بىلەن كېلىشىم تۈزۈشكە شەھەر بايلىرى ۋە مۆتىۋەرلىرىدىن بىرنەچچە كىشىنى ئەۋەتتى. ئۇلار قىرغىزلار بىلەن مۇزاكىرىلىشىۋاتقان پەيتتە تۇڭگانلار ئۇشتۇمتۇت قىرغىزلارغا ھۇجۇم قىلىپ قىرغىزلارنى باسقىن قىلدى. قىرغىزلار توزاققا چۈشكەندىن كېيىن تېزلا ئۆزىنى ئوڭشاپ قايتۇرما ھۇجۇم قوزغاپ، تۇڭگانلارنى چېكىندۈردى. ۋەكىللەردىن ئىمىر ھۈسەيىن قازى ئاخۇنۇم قىرغىزلار قولىغا چۈشۈپ «خىيانەتچىنىڭ ۋەكىلى» دېگەن ئاتاق بىلەن ئۆلتۈرۈلۈش ئالدىدا، تۇڭگانلار بىلەن بولغان ئۇرۇش مالىمانچىلىقىدىن پايدىلىنىپ قېچىپ قۇتۇلدى.
9- ۋەقە
«گاسىلىڭ» (بالا قوماندان) دەپ ئاتالغان ماجۇڭيىڭ 5- ئاينىڭ باشلىرىدا ئۈرۈمچىدىن چېكىنىپ قەشقەرگە كەلدى. ئۇنىڭ كېلىشى بىلەن تەڭ ھاۋارايىمۇ قاتتىق بۇزۇلۇپ كەتتى. قەشقەر شەھىرىنى قاپلىغان قاتتىق تۇمان، قاراڭغۇلۇق 3 كۈنگىچە تارقالمىدى. دەسلەپكى كۈنى خۇددى تۈن ئۇزارغاندەك تاڭ يورىماي قاراڭغۇلۇق بىرنەچچە سائەت ئۇزاق داۋاملاشتى. تاڭ يورۇغاندىن كېيىن ئالەمنى ئوتقاشتەك قىزىللىق قاپلاپ كىشىلەر كۆزلىرىنى ئاچالماي قالدى. كىشىلەر بۇ ئىشقا قىيامەت قايىم بولدى، ماجۇڭيىڭنى قەشقەرنىڭ ئەزىزلىرى خالىمىدى، دەپ تەبىر بېرىشتى.
10- ۋەقە: سابىت داموللىنىڭ تۇتۇلۇشى
باش ۋەكىل سابىت داموللا يەكەنگە قايتىپ كەلگەنىدى. خوجانىياز ھاجى سىمخانىغا بېرىپ سوۋېت ئىتتىپاقىدىن قورال ئېلىشقا كىرىشكەن بولسىمۇ، لېكىن سابىت داموللا ھۆكۈمىتى قورال ئېلىشقا توسقۇن بولغانلىقتىن، ئۇلارنى تۇتۇپ بېرىشكە توغرا كەلدى.
تۇتۇلۇش تىزىملىكىدىكى كىشىلەردىن ئابدۇللاخان، شەمسىدىن داموللا قاتارلىقلار سېزىپ قېلىپ قېچىپ كەتتى. ھەربىي تەمىنات باشلىقى سۇلتان جانىبەگ (ئۆزبېك)، زېرىپ قارى ھاجى (ئۆزبېك) لار تۇتۇلدى، داموللىغا جاراھەت چىقىپ يېتىپ قالغانلىقتىن، مەھمۇت مۇھىتىنىڭ ئادەملىرى ئۇنى ھەرەمباغدىكى جايىدىن تۇتۇپ، بۇ 3 كىشىنى كىشەنلەپ بىردىن مەپىگە ئولتۇرغۇزۇپ، قوراللىق مۇھاپىزەتچىلەر بىلەن ئېلىپ ماڭدى. بۇلار پوسكامدىن ئۆتۈپ، ئىككىسۇغا يېقىن بارغاندا، سۇلتانجان تاھارەت سۇندۇرۇش باھانىسى بىلەن مەپىدىن چۈشۈپ سازلىق ئارىسىغا كىرىپ غايىپ بولدى. قوراللىقلار قانچە تەھدىت ۋە تىنتىشلارنى ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، ئۇنى تاپالمىدى. ۋەزىيەتنىڭ قىستىشى ئۇنىڭدىن ۋاز كەچتۈردى. شۇنداق قىلىپ سۇلتانجان قۇتۇلۇپ كەتتى.
قالغان ئىككەيلەننى قاغىلىق تەرەپكە ئېلىپ كېتىۋاتقاندا، يول يۈرۈش تەسلىشىپ، مەكىت تەرەپكە ئېلىپ ماڭدى. مەلۇم جايغا كەلگەندە تۇڭگانلار قوغلاپ كېلىپ قاتتىق توقۇنۇش بولدى. سوقۇش جەريانىدا خوجىنىياز ھاجى مەغلۇپ بولۇپ چېكىندى. تۇڭگانلار نۇرغۇن قورال-ياراغ ۋە ئوق-دورىنى غەنىيمەت ئالدى. خوجانىياز ھاجى قوشۇنى ئاقسۇغا يېتىپ كەلگەندە، زېرىپ قارى ھاجىنى سوۋېت تەرەپ، سابىت داموللىنى شېڭ شىسەي تەرەپ ئېلىپ كەتتى.
خوجانىياز ھاجى شۇ سەپىرىدە مەكىت، مارالبېشى ئارىلىقىدىكى ئاياغ شاقۇر دېگەن جاينى ئايلىنىپ ئۆتكەندە يەنە بىر قېتىم تۇڭگانلارنىڭ قورشاۋىدا قالدى، ئۇ تۇتۇلۇشقا ئاز قالغاندا، بىر قانچە تۆگىدىكى ئوق-دورىنى تۇڭگانلارغا تاشلاپ بېرىپ، ئۇلار ئولجا تالىشىۋاتقان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ قېچىپ قۇتۇلدى-دە، ئايلىنىپ ئۆتۈپ ئاقسۇ ئاۋاتقا يېتىۋالدى. ئاقسۇ ئاللىقاچان ماجۇڭيىڭنىڭ قولىدىن تارتىۋېلىغانىدى.
11- ۋەقە
خوجانىياز ھاجى جەنۇبىي شىنجاڭ مۇھاپىزەت باش قوماندانلىقىدىن ۋاز كېچىپ، قوشۇنلىرىنى مەھمۇت مۇھىتىغا قالدۇرۇپ، ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى قوبۇل قىلىپ، ئايرۇپىلان بىلەن ئۈرۈمچىگە كەتتى. خوجانىياز ھاجىنىڭ ئەسكەرلىرى شىنجاڭ چېگرا مۇداپىئەسى قۇرۇقلۇق ئارمىيە ئاتلىق ئەسكەرلەر ۋاقىتلىق 6- دېۋىزىيىسى تەركىبىگە كىرگۈزۈلدى. مەھمۇت مۇھىتى گېنېرال لېيتېنات ئۇنۋانى بىلەن دېۋىزىيە قوماندانى بولدى. قوشۇنمۇ قايتا تەشكىللەندى. ئۇلار مارالبېشىدىكى تۇڭگانلارنى چېكىندۈرگەندىن كېيىن، پولات تۇەنجاڭنى 1 پولك ئەسكەر بىلەن يەكەنگە يولغا سالدى. سەمەت ھاجى تۇەنجاڭنى 1 پولك ئەسكەر بىلەن يېڭىساردا قالدۇرۇپ، سالىھ لۈجاڭ، پازىل لۇجاڭ باشلىق قالغان ئەسكەرلەرنى ئېلىپ قەشقەرگە كەتتى.
12- ۋەقە
ماجۇڭيىڭ سوۋېتكە ئۆتۈپ كەتكەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئورنىغا ئاچىسىنىڭ ئېرى ماخۇسەن 36- دېۋىزىيىنىڭ باشلىقى بولغانىدى.
ماخۇسەن ماجۇڭيىڭدىن كېيىن قەشقەردە بىر مەزگىل تۇرغان بولسىمۇ، لېكىن ۋەزىيەتنىڭ قىستىشى ئۇنى قەشقەرنى بوشىتىشقا مەجبۇر قىلدى. بولۇپمۇ مارالبېشىنىڭ قولدىن كېتىشى ئۇنىڭ قېچىشىغا تۈرتكە بولدى. 7- ئاينىڭ ئاخىرلىرى ئۇنىڭ قوشۇنى خوتەنگە ئاتلاندى. ئالدىنقى سەپ قوشۇنى يەكەندىن ئۆتۈپ، خوتەن ئەمىرلىرىنى قېچىشقا مەجبۇر قىلىپ، خوتەننى تارتىۋالدى.
ماخۇسەننىڭ قالدۇق قىسىملىرى 7- ئاينىڭ 17- كۈنى كېچىسى خوتەندە يەنە بىر قېتىم بۇلاڭچىلىق، قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈپ كېتىشتى.
ئىككىنچى يېرىم يىلدىكى زور ۋەقەلەر
1934- يىلنىڭ 1- يېرىمى ماجۇڭيىڭ ئىستىلاچىلىرىنىڭ ئازاب-ئوقۇبىتى بىلەن ئۆتتى. 2- يېرىمى شىنجاڭدا تىكلەنگەن يېڭى ھۆكۈمەت دەۋرىگە توغرا كەلدى. بۇ مەزگىلدىكى ۋەقەلەر تۆۋەندىكىچە:
1- ۋەقە
7- ئاينىڭ 18- كۈنى قەشقەردىكى تۇڭگانلار قىسمى پۈتۈنلەي كەتكەن بولۇپ، شەھەر تىنچىلىقىنى ساقلاشقا رېشىتەمنىڭ ئەسكەرلىرىلا قالدۇرۇلغانىدى.
بىرنەچچە ئايدىن بېرى شەھەر قاتتىق چۆلدەرەپ كەتكەن بولۇپ، خەلق پۈتۈنلەي دېگۈدەك يېزىلارغا چىقىپ كەتكەنىدى. تۇڭگانلار كېتىشى بىلەن، ئۈستۈن ئاتۇش بىرىگادىسىدىكى ئەسكەرلەرنى بىرنەچچە يۈز كىشى پولىك كوماندىرى ئابدۇغوپۇر داموللام ۋە پولك كوماندىرى ئىدرىس ئاكىلارنىڭ باشچىلىقىدا تاغدىن چۈشۈپ شەھەرنى ئۆتكۈزۈۋالدى. بۇ كۈنى قەشقەر شەھىرى بايرام كەيپىياتىغا چۆمدى. يېزىغا چىقىپ كەتكەن كىشىلەر قايتىپ كېلىپ ئۆز ئۆيلىرىگە ماكانلاشتى.
7- ئاينىڭ 20- كۈنى قەشقەر خەلقىنىڭ يەنە بىر خۇشاللىق كۈنى بولدى. چۈنكى بۇ كۈنى مەھمۇت مۇھىتى قەشقەرگە يېتىپ كەلگەنىدى.
مەھمۇت مۇھىتى ئىلگىرىكى دوتەي يامۇلىغا ئورۇنلاشتى. پولك كوماندىرى قۇربان نىياز گاجىدىنىڭ ئەسكەرلىرى ھېيتگاھ مەيدانى ۋە يارباغ ئەتراپىدىكى سودا دۇكان-سارايلىرىغا، پولك شتابى بولسا ئەنجان كوچىسىدىكى ئاخۇنبايوف ئابدۇرېھىم ۋە ئابدۇللا بايۋەچچىلەرنىڭ خۇسۇسىي ئۆيلىرىگە ئورۇنلاشتى. غوپۇر تۇەنجاڭ باشچىلىقىدىكى 1 پولك ئەسكەر يۇمىلاق شەھەر قەلئەسىدىكى گازارمىلارغا، پولك شتابى مەرھۇم تۆمۈر سىجاڭ چۈشكەن ھىسامىدىن باينىڭ بېغىغا ئورۇنلاشتى. قۇرباننىيازنىڭ قارىمىقىدىكى 2- ليەن بىرمەزگىل شەھەر ئامانلىقىنى قوغدىدى. مەھمۇت سىجاڭ گارنىزون قوماندانلىقىنىمۇ قوشۇمچە ئۈستىگە ئالدى.
مەھمۇت مۇھىتى كېلىپ بىرنەچچە كۈندىن كېيىن، گۇڭ جىڭخەن دېگەن كىشىنىڭ قوماندانلىقىدا 1 خەنزۇ پولك يېڭى شەھەرگە كېلىپ ئورۇنلاشتى. گۇڭ جىڭخەن گۇڭشەن يۈسى دەپمۇ ئاتىلاتتى. ئۇنىڭ مەنىسى «ھال سورىغۇچى» دېگەنلىك بولۇپ، ئۇ «تەشۋىق ئارقىلىق تىنچلىقنى قولغا كەلتۈرۈش» ۋەزىپىسى بىلەن كەلگەنىدى.
ئاز كۈندىن كېيىن قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ مەمۇرىي باشلىقى ما شاۋۋۇ يېڭى شەھەردىن يۇمىلاق شەھەر قورغانچىسىدىكى دوتەي يامۇلىغا كۆچۈپ كىردى. بۇ كۈنلەردە كونا شەھەرگە ياقۇپبەگ «لاۋسى» ھاكىم ئىدى.
2- ۋەقە: ما شاۋۋۇغا قىلىنغان قەست
ما شاۋۋۇ كۈندۈزلىرى يامۇلغا كىرىپ ۋەزىپە ئۆتسە، كەچقۇرۇن شەھەردىن بىرنەچچە كىلومېتىر نېرىدىكى كاتتا بېغىغا چىقىپ كېتەتتى. ئۇ چۈشكەن ئىزۋاش (پوچتا) نىڭ ئالدى-كەينىدە 30 دەك قوراللىق مۇھاپىزەتچى ئۇنى قوغداپ ماڭاتتى.
9- ئاينىڭ مەلۇم بىر كۈنى كەچ سائەت 5 لەر ئۆپچۆرىسىدە ئۇ ئادەت بويىچە بېغىغا چىقىپ كېتىپ باراتتى. ئالتە بازار تەۋەسىدىن ئۆتۈپ سايلىقتا كېتىۋاتقاندا، ئالدى-ئارقىدىن بىر گۇرۇھ ئۇزۇن چاپانلىق قوراللىقلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىدى. ما شاۋۋۇنىڭ مۇھاپىزەتچىلىرى ئۇلارنىڭ زەربىسىگە بەرداشلىق بېرەلمەي ھەر تەرەپكە قېچىپ كەتتى. يالغۇز قالغان ماشاۋۋۇنىڭ پۇتىغا ئوق تېگىپ، ئاران تەسلىكتە بىر پانا جايغا مۆكۈنىۋېلىپ قۇتۇلدى. نامەلۇم قوراللىقلار بىرقانچە تال قورالنى ئولجا ئېلىپ غايىپ بولدى. ما شاۋۋۇ سوۋېت كونسۇلخانىسىغا كىرىپ داۋالاندى.
3- ۋەقە
ما شاۋۋۇنىڭ مۇھاپىزەتچىلىرىدىن بولغان بىرنەچچە تۇڭگان يىگىت ما شاۋۋۇنى تاشلاپ غايىپ بولدى. بۇلار يول ئارىلاپ يوشۇرۇنچە يەكەن دەرياسىغا يېتىپ كەلدى. يەكەن دەرياسى «چېگرا جاي» بولۇپ، دەريانىڭ ئۇ قېتىدا ما خۇسەن قوشۇنى، بۇ تەرىپىدە پولات تۇەنجاڭ قوشۇنى بار ئىدى. تۇڭگان يىگىتلەر يېتىپ بارغان كېچىسى دەريانى ساقلاۋاتقان بەئدى ليەنجاڭ ئەسكەرلىرى بىخۇدلۇق قىلىپ ئۇخلاپ قالغانىدى. پۇرسەتتىن پايدىلانغان تۇڭگانلار پوستتىكى ئەسكەرلەرنىڭ قوراللىرىنى ئېلىپ دەريادىن ئۆتۈپ ماخۇسەن تەرەپكە بەدەر تىكىۋەتتى. شۇ سەۋەبتىن قاراۋۇللار قاتتىق جازالاندى، ۋەزىپىگە سۇسلۇق قىلغان بەئدى ليەنجاڭ قەشقەردە ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىپ باشقىلارغا ئىبرەت قىلىندى.
5- ۋەقە
10- ئايدا ئۈرۈمچىدىن سابىق شەرقىي شىمال پىدائىي قىسىملىرى (ئاتالمىش خاڭخوزا) نىڭ باشلىقلىرىدىن بولغان لوبىن گارنىزون قوماندانى بولۇپ قەشقەرگە كەلدى. لوبىن ئەسلى گېنېرال لېيتېنات دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدار بولۇپ، بويى پاكار، دوغۇلاق، بۇرنى پاناق، قوۋ-مەككار ئادەم ئىدى. مەھمۇت مۇھىتى مۇئاۋىن گارنىزون قوماندانى بولدى. گۇڭ جىڭخەن قەشقەر مەمۇرىي مەھكىمىگە ۋالىي بولدى.
6- ۋەقە: قەشقەردە تازىلاش ئىشلىرى
قەشقەر كوناشەھەرنىڭ بۇرۇنقى ھاكىمى ياقۇپ بەگ خىزمىتىدىن قالدۇرۇلۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا تۇرپانلىق ھەمدۇللا ئەپەندى ھاكىملىققا تەيىنلەندى.
ياقۇپ بەگ ئەسلى خەنزۇ شۆتاڭدا ئوقۇپ، كېيىن ئۈرۈمچى دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇپ بىلىملىك بولۇپ يېتىشكەن كىشى ئىدى. كېيىنچە خەنزۇچە بالا ئوقۇتۇپ «لاۋسى» (ئوقۇتقۇچى) دەپ ئاتىلىپ قالغان. خەنزۇچە ئىسمى ما خۇپۇ ئىدى. ئۇ ئىنقىلابتىن ئىلگىرى بىر مەزگىل سەمەن، سېرىغقول (تاشقورغان) ناھىيىلىرىگە ھاكىم بولغان. بىر مەزگىل قەشقەر ۋىلايەتلىك مالىيە ھەيئىتى قەشقەردە قۇيدۇرغان تەڭگە (كۈمۈش پۇل) نازارەتچىسى بولغان. 1933- يىلى قىرغىزلارنىڭ ھىمايىسى بىلەن قەشقەر كونا شەھەرگە ھاكىم بولغان. تۇڭگانلار دەۋرىدە يۇرتنى ئالۋان-ياساق بىلەن قاتتىق ھالسىراتقانىدى. شۇ سەۋەبلىك ياقۇپبەگ، ئۇنىڭ ئوغلى يۈسۈپبەگ ۋە تۇڭگانلار ۋاقتىدا شەھەر قوغداش قوماندانى بولغان ئىبراھىم لوزۇڭلار گۇناھكار سۈپىتىدە ئۈرۈمچىگە ئەۋەتىپ بېرىلدى.
7- ۋەقە: ئوسمان ئېلى باشچىلىقىدىكى قىرغىز قوشۇنىنىڭ باستۇرۇلۇشى
ئوسمان ئېلى ئۇلۇغچاتلىق قىرغىز بولۇپ، 1933- يىلنىڭ باشلىرى ما شاۋۋۇ تەرىپىدىن جەنۇبىي شىنجاڭدىكى قوزغىلاڭچىلارنى باستۇرۇشقا ئەسكەرلىككە ئېلىنغان. ئۇ مارالبېشى تۇمشۇقتىكى سوقۇشتىن كېيىن قىرغىز ئەسكەرلەرنى باشلاپ قوزغىلاڭچىلار تەرەپكە ئۆتۈپ كەتكەن. 1933- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنى قەشقەرنى ما شاۋۋۇدىن تارتىۋېلىش قوماندانى دېگەن نامغا ئىگە بولغان بولسىمۇ، ما جەنساڭغا قارشى بىر قېتىملىق ئۇرۇشتا كامازا بىرىگادىسى ئۈستىدىن غەلىبە قىلغاچقا، بىرىگادىرلىق ئۇنۋانىغا ئىگە بولغان. بۇ ئىش ئۇنىڭ خورىكىنى ئۆستۈرۈپ، ئاقىۋەتتە تۆمۈر سىجاڭنىڭ ئۆلۈشىگە سەۋەبچى بولغان. بۇ خىزمىتى بەدىلىگە ماجەنساڭ ئۇنىڭغا «سىجاڭ» لىق ئەمىلىنى بەرگەن.
ئۇ ئۇيغۇر قوشۇنلىرى بىلەن بىرلىشىپ رەسمىي «سىجاڭ» لىق تونىنى كەيگەن بولسىمۇ، كېيىنكى كۈنلەردە يەنە تۇڭگانلارغا ئالدىنىپ، قەشقەر يېڭى شەھەر ئۇرۇشىنىڭ 6- ئايغا سوزۇلۇپ كېتىشىگە سەۋەبچى بولغان. 10- ئايدا قاغىلىققا سۈرگۈن قىلىنغان. ما فۇيۈەن باستۇرۇپ كەلگەندە، قاغىلىقتىن قايتىپ كېلىپ، قالدۇق قىرغىز ئەسكەرلىرىنى توپلىغان، تۇڭگانلار قەشقەر شەھىرىدە قىرغىنچىلىق قىلىۋاتقاندا، ئۇنىڭغا قارشى تەدربىر قوللانماي، ئەكسىچە رەقىبى قىرغىز ئورازغا ئوت ئاچقان. ئوراز تاغدا پەيدا بولۇپ قالغان «تۆتىنچى» لەرنىڭ ياردىمىگە ئىگە بولۇپ، ئوسمان ئەلىنى تاغدىن قوغلىغان. ئوسمان ئەلى تاغدىن چۈشۈپ، مەھمۇت مۇھىتىنىڭ پاناھىغا سېغىنغان بولسىمۇ، ئۇ شەھەردە ئۆزىنى گېنېرال دەپ ئاتاپ غادىيىۋالغانلىقتىن، مەھمۇت سىجاڭ «2- تۆمۈر سىجاڭ پاجىئەسى» نىڭ تۇغۇلماسلىقى ئۈچۈن ئۇنى قولغا ئالدى. ئەسكەرلىرىنى قورالسىزلاندۇرۇپ تاغقا قايتۇردى. ئوسماننى بىرقانچە يېقىنى بىلەن ئۈرۈمچىگە ئەۋەتىپ بەردى. ئۇ شېڭ شىسەي تۈرمىسىدە يوقالدى. ئورازبەگ گەرچە «تۆتىنچى» لەرنىڭ ياردىمىگە تايىنىپ ئوسمان ئۈستىدىن غەلىبە قازانغان بولسىمۇ، لېكىن تاغدا توپىلاڭ چىقىرىپ خەلق تىنچلىقىنى بۇزغانلىقى ئۈچۈن، تاغدا جىمىتقۇرۇلدى. شۇنىڭ بىلەن تالاش-تارتىش قىلىدىغان «توپىلاڭچى»لار ھەرىكىتىگە خاتىمە بېرىلدى.
8- ۋەقە
ئاتۇشلۇق رېشىتەم تۇڭگانلارنىڭ «پارتىزانلار قوماندانى» بولغان بولسىمۇ، ما خۇسەندىن ئايرىلىپ مەھمۇت سىجاڭغا تەسلىم بولغانىدى. ئۇ قۇربان نىياز پولكىدا بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن، تازىلاش دائىرىسىدىكى يامان ئادەملەر قاتارىدا قورالسىزلاندۇرۇلۇپ مۇددەتلىك قاماققا ئېلىندى. ئەسكەرلىرى يۇرتىغا قايتتى. رېشىتەم جازا مۇددىتىنى توشقۇزۇپ ئائىلىسىگە قايتقان بولسىمۇ، مەلۇم ۋاقىتتىن كېيىن نامەلۇم كىشىلەر تەرىپىدىن چاقىرىلىپ، ئېتىزلىقتا ئېتىپ تاشلاندى.
9- ۋەقە
بۇ قېتىمقى تازىلاشتا ئۆزبېك سېتىۋالدىجانمۇ بار ئىدى. ئۇ ئەسلىدە تۆمۈر سىجاڭ قوشۇنىدىكى ئۆزبېك بولكىنىڭ باشلىقى ئىدى. يېڭى شەھەر ئۇرۇشى جەريانىدا ۋەزىپىسىنى يۈسۈپجان قۇربېشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىپ، بانكا مۇدىرى، قەشقەر ھىلال ئەخمەر (قىزىل كىرسىت) جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى قاتارلىق مەمۇرىي خىزمەتكە ئالمىشىۋالغانىدى. تۇڭگانلاردىن يېڭى شەھەرنى تالىشىش ئۇرۇشى كۈچەيگەن مەزگىلدە، چەتكە چىقىپ كېتىشكە ئۇرۇنغان بولسىمۇ پاسپورت ۋە يول خېتى بولمىغاچقا، چېگرىدىن قايتۇرۇۋېتىلگەن. تاشقورغانغا كەلگەندە تۇتۇلۇپ يېڭى شەھەرگە قاماپ قويۇلغان.
10- ۋەقە: ئۆزبېك پولكىنىڭ يوقىتىلىشى
يۈسۈپجان قۇر بېشى قورشاۋدىن سالامەت چىقىپ جاڭگال بويلاپ مەكىتكە كەلدى. ئۇ يەردە دوستى ئۆزبېك ئىشاننىڭ ھىمايىسىدە چوڭقۇرچاق دېگەن چايدا قۇم ئارىسىدا جان ساقلاپ، 3 يىلدىن كېيىن، ساندۇقتىكى تىللالىرى بېشىغا چىقىپ، ئۆز ئادەملىرى قولىدا ئۆلدى.
11- ۋەقە: يېڭى شەھەردە قوزغىلاڭ
گېنېرال لوبىننىڭ قوشۇنىدىكى مەلۇم بىر پولكتا تۇڭگانلار كۆپرەك بولۇپ، بۇلار ماجۇڭيىڭدىن يۈز ئۆرۈپ ھۆكۈمەت تەرەپكە ئۆتكەن ئەسكەرلەر ئىدى. بۇلار يىلنىڭ ئاخىرى ھۆكۈمەتكە قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈردى. ئۇشتۇمتۇت يۈز بەرگەن بۇ ئىش لوبىننى ئالاقىزادە قىلىۋەتتى. تۇڭگانلار لوبىننىڭ ئەسكەرلىرى بىلەن كېچىچە ئېتىشىپ تەڭ كېلەلمەي، تاڭ ئېتىشى بىلەن شەھەردىن چېكىنىپ يېڭىسار تەرەپكە قاچتى. لوبىن قوغلىماقچى بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئەسكەرلىرى ھالسىزلىنىپ كەتكەچكە، مەھمۇت سىجاڭدىن ياردەم تىلىدى. مەھمۇت سىجاڭ 2- پولكتىن ئابدۇشۈكۈر ليەنجاڭنى 86 نەپەر ئەسكەر بىلەن قوغلاشقا ئەۋەتتى.
ئالدى تەرەپتىن سەمەت ھاجىنىڭ 1- پولكى توستى. ئىسيانچىلار ئوتتۇرىدا قېلىپ يېڭىشەھەر بىلەن يېڭىسار ئارىلىقىدىكى ئات باقىدىغان مەيدانغا كىرىشكە مەجبۇر بولدى. ئۇلار بۇ يەردە بىرەر ئايدەك قاپسىلىپ يېىتپ، ئاخىرى خوتەنگە يول بېرىشنى تەلەپ قىلغاندا يول بېرىلدى ھەم يېڭىساردىن ئۆتكەندە قورشاۋغا ئېلىنىپ قورالسىزلاندۇرۇلدى.
ئارپا
ئارپا ئىلگىرى «ئېگىزلىكتىكى ئاشلىق» دەپ ئاتىلاتتى، بۇنداق ئاتىلىشى ئۇنىڭ ئەجدادى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
ئارپا ئۆستۈرۈشنىڭ بارلىققا كېلىش مەسىلىسى توغرىسىدا تارىختا100 يىلدىن ئارتۇق تالاش - تارتىش بولغان، 1974 - يىلىغا كەلگەندە ئېلىمىز ئالىملىرىنىڭ چىڭخەي - شىزاڭ ئېگىزلىكىدە تۈرلۈك ياۋا ئارپىلار توغرىسىدىكى يېڭى بايقىشى بىلەن ئىلمىي يەكۈن چىقىرىلدى. ھازىر ھەممە ئادەم ئارپا ئۆستۈرۈشنىڭ كىشىلەرنىڭ تاللىشى، تېرىپ ئۆستۈرۈشى ئارقىسىدا ياۋا ئىككى قىرلىق ئارپا − ياۋا شېشىسىمان ئارپا − ياۋا ئالتە قىرلىق ئارپادىن ھازىرقى ئارپىغىچە ئۇزاق مۇددەتلىك تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىنى بېسىپ ئۆتكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.
ئېلىمىز دۇنيا بويىچە ئەڭ بالدۇر ئارپا ئۆستۈرگەن دۆلەتلەرنىڭ بىرى. يىنشۈدىن قېزىۋېلىنغان چىغىناق - تاغاق يېزىقلىرى ئىچىدە «来» بىلەن «牟» خەتلىرىنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. «来» خېتى بۇغداينى؛ «牟» خېتى ئارپىنى بىلدۈرىدۇ. بۈگۈنكى تىبەت تىلىدا ئارپىنى «来» دەپ ئاتايدۇ.
ئارپا كۆڭلەكلىك ئارپا ۋە يالىڭاچ ئارپا دەپ ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ. يالىڭاچ ئارپا ئېلىمىزنىڭ چىڭخەي - شىزاڭ ئېگىزلىكىدىن غەربىي جەنۇبقىچە بولغان كەڭ رايونلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ، ئۇ شۇ جايدىكى خەلقنىڭ ئاساسلىق ئاشلىقى. شىزاڭ خەلقىنىڭ مەشھۇر يېمەكلىكىدىن بىرى بولغان زەنبا بولسا ئارپا تالقىنىنى پىششىقلاپ ئىشلەش ئارقىلىق تەييارلىنىدۇ؛ مەشھۇر ئارپا ھارىقىمۇ ئارپىنى ئېچىتىپ تەييارلىنىدۇ.
ئېلىمىزدە ئۆستۈرۈلىدىغان ئارپا كۆلىمى شال، بۇغداي ۋە كۆممىقوناقتىن قالسىلا دانلىق زىرائەتلەر ئىچىدە تۆتىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئارپا يېمەكلىك ئورنىدا ئىشلىتىلگەندىن باشقا يەنە پىۋا ۋە ئىسپىرت ياساشتا خام ماتېرىيال قىلىنىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆي قۇشلىرى، ئۆي ھايۋانلىرىنىڭ ئېسىل يەم - بوغۇزى، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، كىشىلەر ئارپىنى چىڭخەي - شىزاڭ ئېگىزلىكىدىكى دېڭىز يۈزىدىن4000 مېتىر ئېگىزلىكتىكى جايدا ئۆستۈردى. ئارپا ئاشلىق زىرائەتلىرى ئىچىدىكى جاپا - مۇشەققەتكە چىداملىق ئاۋانگارت بولۇشقا مۇناسىپ.
ئامستېردام ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px كولۇمبىيە ئۇنىۋېرستېتى 1877-يىلى قۇرۇلغان
ھېيدېلبېرگ ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px ھېيدېلبېرگ ئۇنىۋېرستېتى 1386-يىلى قۇرۇلغان
ئارگېنتىنا
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|200px left|thumb|200px|ئارگېنتىنا left|thumb|200px
ئاندوررا كېنەزلىكى Argentine Republic پايتەخت: بوئىنۇس-ئايرىس، ئاھالىسى 11مىلىيۇن دۆلەت نوپۇس: 39مىلىيۇن 922مىڭ زىمىنى: 2مىلىيۇن766مىڭ كۇۋادىرات كىلومېتىر تىلى: ئاھالىنىڭ 85%نى ئىسپانىيىلىكلەر ئەۋلادى، 12%نى ئىتالىيىلىكلەر ئەۋلادى ئىگەللەيدۇ.يەنە %3 ئارىلاشما قانلىقلار، ئىندىئانلار ۋە نېگىرلار بولۇپ ئىسپان تىلى دۆلەت تىلى. پۇلى: ئارگىنتىنا پىسۇسى 3.054(2006), پىسۇ=بىر دوللار2.92 (2004), پىسۇ=بىر دوللار3.06(2002) , پىسۇ=بىر دوللار ئىقتىسادى - 2006 -:يىلى ئارگېنتىنانىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 161مىليارت899مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 4100دوللار توغرا كەلگەن. ئارگېنتىنانىڭ 2002-يىلىدىن بۇيانقى يىىلىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 8-9% بولۇۋاتىدۇ. دىنى : ئاھالىنىڭ 92% دىن كۆپرەگى كاتولىك دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. پروتىستانتلار%2، يەھۇدىلار%2، مۇسۇلمانلار %1.6 ى ئىسلام دىنىغا ئىشىنىدۇ. دۆلەت بايرىمى) -1810يىلى5 (ئاينىڭ 25-كۈنى ۋاقىت رايونى :غەربى3- ۋاقىت رايونى(
قىسقىچە تارىخى:
مۇنبەت زىمىن ۋە ساپالىق پۇخرالىرى بىلەن 100يىل ئاۋال دۇنيادىكى ئەڭ باي دۆلەت شەرىپىگە ئېرىشكەن ئارگېنتىنا كېيىنكى زامانىۋى سانائەت ئىقتىسادى تەرەققىياتىدا سەل كېيىن قالغان بولسىمۇ يەنىلا لاتىن ئامېرىكىسىدىكى نىسبەتەن باي دۆلەتلەرنىڭ بىرى. ئارگېنتىنا زىمىنىڭ يېرىمىدىن كۆپ زىمىنى مۇنبەت ئوتلاق، %10زىمىنى مۇنبەت تېرىلغۇ يەر بولۇپ تېرىقچىلىق ۋە كالا باقمىچىلىقى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، كانچىلىق، نېفىت ۋە مېتاللورگىيە، ماشىنىسازلىق سانائىتى زور دەرىجىدە تەرەققى قىلغان دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %9.5، سانائەت %35.8، مۇلازىمەت %54.7 نى ئىگەللەيدۇ. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى8مىلىيۇن 855مىڭ، يانپون ئابونتى 22 مىليۇن154مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 13مىلىيۇن بولغان.
ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرستېتى
ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرستېتى 1861-يىلى 11– ئاينىڭ 4- كۈنى قۇرۇلغان
ئۇپسالا ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px ئۇپسالا ئۇنىۋېرستېتى 1477-يىلى قۇرۇلغان
مېلانېزىيە
مېلانېزىيە (خەنزۇچە: 美拉尼西亞) تىنچ ئوكياندىكى ئۈچ چوڭ تاقىم ئارال مىكرونېزىيە ، پولېنىزىيە لەرنىڭ بىرى مېلانېزىيە دېگەن نام گىرىكچىدىن كەلگەن بولۇپ ، مەنىسى  نېگىرلار تاقىم ئاراللىرى دىگەن مەنىدە.
جۇغراپىيەلىك ئورنى
مېلانېزىيە تىنچ ئوكياندىكى ئۈچ چوڭ تاقىم ئاراللارنىڭ بىرى بولۇپ 180 ° لۇق مېردىئان غەربىگە جايلاشقان. غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا 4500 كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا سوزۇلۇپ تۇرىدۇ. بىسمارك، سولومون، سانتا كروس، يېڭى كېبرىد(ۋانۇئاتۇ) ، يېڭى كالىدونىيە ۋە فىجى قاتارلىق تاقىم ئاراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئاھالىسى
ئاھالىسىنىڭ كۆپىنى مېلانېزىيىلىكلەر، ئۇنىڭدىن قالسا پاپۇئالىقلار، ياۋروپالىقلارنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلىرى تەشكىل قىلىدۇ. مېلانېزىيە تىلىنى ئورتاق قوللىنىدۇ.
كىلىماتى
ئاراللارنىڭ كۆپى ماتېرىك ئاراللىرى تىپىغا كىرىدۇ. يانار تاغلارنىڭ پارتلاش، يەر تەۋرەش ھەرىكەتلىرى كۆپ بولۇپ تۇرىدۇ. ئىقلىمى تروپىك يامغۇرلۇق ئورمان ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ، ھاۋا تېمپېراتۇرىسى يىل بويى يۇقىرى، ھۆل-يېغىنى مول بولىدۇ، ھەممە جاينى ياپيېشىل ئورمان ھەم ئوت-چۆپلەر قاپلاپ تۇرىدۇ.
يېزا ئىگىلىكى
ئاساسلىقى شېكەر قومۇشى، كوفى، كاكائو، كاۋچۇك دەرىخى قاتارلىق زىرائەتلەر ئۆستۈرۈلىدۇ. ھەرخىل قىممەت باھالىق ياغاچ ماتېرىياللىرى ئېلىنىدۇ.
كان بايلىقلىرىدىن نىكېل، خروم، ئالتۇن قاتارلىق كان بايلىقلىرى خېلى مول.
ئابلىز
ئابلىز قۇربان(مەنسۇر«ئۇيغۇرۇم»)، ئابلىز مەنسۇر، ئابلىز، ئۇيغۇرۇمablizmansur، ئۇيغۇر،
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھازىرقى زامان تەرەققىي قىلىپ ئۆسۈۋاتقان داڭلىق ياش ئەپ تەرجىمانى. ئۇ 1997-يىلى خوتەن ناھىيەسىدە ئوقۇمۇشلۇق دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن. ئۇ ھازىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ. ئۇ 2016-يىلى 3~4-ئايلاردا 爱字体(خەت شەكىلىنى سۆيىمەن) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرچە خەت نۇسخىسى قوشتۇرغان، 2017-يىلى 3-ئايدا 微痕迹(مىكرو ئىز) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى قوشقۇزغان. ئۇ بۇ ساھەدە يەنە داۋاملىق تىرىشىپ خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىدۇ، ئۇ ئۇيغۇر IT تورى دۇنياسىدىكى داڭلىق تور بىكەت بولغان ئالىپ تورى(www.alptori.com) دا خېلى تونۇلغان.
ئاسپىرىن
thumb thumb ئاسپىرىن ياكى ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاتسېتات (قىسقىچە ASA)، ئادەتتە يېنىڭ ئاغرىق، قىزىتما ۋە يىرىڭ داۋالاشتا قوللىنىلغان ئاغرىق پەسەيتكۈچ ۋە قىزىتما چۈشۈرگۈچ بىر دورادۇر. شۇنداقلا قان سۇيۇلدۇرۇش رولى باردۇر ۋە يۈرەك كېسىلىگە قارشى قوغداش مەقسىدى بىلەن ئۇزۇن مۇددەت ئاز ئازدىن قوللىنىلىدۇ. ھەددىدىن زىيادە قوللىنىلىش يۈزىدىن ھەر يىل يۈزلەپ كىشى ئۆلتۈرگۈچى تەسىرلەرگە مەجبۇر قالسىمۇ، ئادەتتە ئاسپىرىننىڭ پايدالىق بىر دورا دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.
ئاسپىرىن، 2400 يىلدىن بېرى سۆگەت دەرىخى ياپرىقىدىن ئېلىنىپ ساغلاملىق ساھەسىدە قوللىنىلىپ كەلگەن. 1853- يىلى كىمياگەر چارلېس ڧرېدېرىك گېرھاردىت ( Charles Frédéric Gerhardt) تۇنجى كەز ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاسېتات ئىشلەپچىقارماق ئۈچۈن سوديۇم سالىتسىلاتقا ئاتسېتىل كلورۇر قوشتى. 19- ئەسرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا، باشقا خىمىكلەر خىمىيىلىك تۈزۈلمە تەييارلىدى ۋە بۇنى ئىشلەپچىقىرش ئۈچۈن تېخىمۇ روشەن تەدبىرلەر كەشپ قىلدى. بايېر بولسا 1897- يىلى ئالىملارنى، ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاتسېتاتنى كەڭ تۈردە سالىتسىلىك دورىلار ئۈچۈن تېخىمۇ ئاز كۆيدۈرگۈچى بىر قوشۇمچە سۈپەتىدە ئىشلەشكە باشلىدى. : 69-75 1899- يىلىغىچە بايېر بۇ دورىغا ئاسپىرىن نامىنى بېرىپ دۇنيا مىقياسىدا سېتىشقا باشلىغان. ئاسپىرىن كەلىمىسى بايېرنىڭ ماركىسى ئىدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، ماركا ھوقۇقىغا نۇرغۇن ئەلدە رىئايە قىلىنمىغان ياكى سېتىلغان ئىدى. ئاسپىرىننىڭ ئالقىشقا ئېرىشىشى 20- ئەسرنىڭ دەستلەپكى يېرىمىدا كۆلەملەشتى ۋە نۇرغۇن ماركا ۋە ڧورمۇلا ئىچىدە رىقابەتكە كىردى.
قوللىنىلىشى
كۈنلۈك مىقدار قۇرامىغا يەتكەنلەردە 3 مەرتە 1-2 (500-100 ملىللىگرام) تابلېت، تاماقتىن كېيىن چاينىماي، بىرئاز سۇيۇقلۇق بىلەن يۇتۇلىدۇ. رېماتىزىملىق كېسەللىكلەردە مىقدار كۈنلۈك 4x2 تابلېتقىچە بولسا بولىدۇ. 9-15 ياش ئارىسى كۈندە 2 ياكى 3 قېتىم 1 تابېت، 7-9 ياش ئارىسى كۈندە 3 قېتىم ½ تابلېت بېرىلىدۇ. 7 ياشتىن كىچىكلەرگە 100 مىللىگراملىق تابلېتلەردىن بولۇپ، 1-2 ياشقا ½ تابلېت، 2-3 ياشقا 1 تابلېت، 4-6 ياشقا 2 تابلېت، 7-9 ياشقا 3 تابلېت بېرىلىدۇ. بۇ مىقدار ئېھتىياجغا كۆرە كۈندە 3 قېتىمغىچە تەكرارلانسا بولىدۇ.
تىرناق پېتىش ياكى قاداققا قارشى قوللىنىلىشى
100MG لىق ئاسپىرىن سۇدا ئېرىتىلىدۇ. (ئەڭ كۆپ بولغاندا 2 cc سۇ) سۇنىڭ ئىچىلىدىغان سۇ ياكى ساپ سۇ بولىشىغا دىققەت قىلىڭ، چۈنكى ئاسپىرىن بىر كېسلاتادۇر، ۋە Ph قىممىتى توغرا كەلمەيدىغان كېسلاتالار ياكى باشقا ماددىلار بىلەن رېئاكسىيەلىشىپ كۈچىنى يوقىتىشى مۇمكىن. ھازىرلانغان ئارلاشمىنى مەسلە چىققان يەرلىك ئورۇنغا بىر پاختا ياردىمى بىلەن ئوبدان يېدۈرۈپ سۈرۈڭ. بۇ ئىشنى 2 كۈندە بىر تەكرارلىسىڭىز بولىدۇ.
بالىلار ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم مىجەز
ئەليۈكسەل
كۆپلىگەن ئاتا-ئانىلارنىڭ كۆڭلىدە مۇنداق بىر سوئال ساقلىنىدۇ: بالىلار كەلگۈسىدە كىشىلىك خاراكتېر، خىزمەت ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتتە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشتا ھالقىلىق رول ئوينايدىغان ئەڭ مۇھىم مىجەز نېمە؟  كۆپلىگەن كىشىلەر ئۆز ئىززەت-ھۆرمىتى (self-esteem) بالىلاردا يېتىلدۈرۈشكە تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم مىجەز، دەپ قارايدۇ. ئەمما 2003-يىلى ئامېرىكىنىڭ «پىسخولوگىيە ئىلمىي جەمئىيىتى» ژورنىلىغا بېسىلغان بىر پارچە ئىلمىي ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ئۆز ئىززەت-ھۆرمىتى كىشىلەرنى ياخشى تۇيغۇغا ئىگە قىلىدۇ، ئەمما بۇ دېگەنلىك ئۇلارنىڭ ھەر خىل ئىشلارنىمۇ ياخشى قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئاشۇ ماقالىدە بايان قىلىنغان بىر ئىلمىي تەتقىقاتتا، ئۆز ئىززەت-ھۆرمىتىنى كۈچەيتىدىغان ھەر خىل لېكسىيىلەرگە قاتناشتۇرۇلغان ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئوقۇش نەتىجىسى ئۇنداق پائالىيەتلەرگە قاتناشتۇرۇلمىغان ئوقۇغۇچىلارغا قارىغاندا ناچارراق چىققان.
ئاشۇ تەتقىقاتنى ئېلىپ بارغان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ بىرى بالىلاردا يېتىلدۈرۈشكە تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم كىشىلىك خاراكتېرنىڭ نېمە ئىكەنلىكى ئۈستىدە چوڭقۇرلاپ ئىزدىنىپ، ئۇنىڭ «ئۆزىنى كونتروللاش» ئىكەنلىكىنى بايقىغان.
بالىلىق دەۋرىدىن باشلاپلا ئۆز-ئۆزىنى ياخشى كونترول قىلىدىغان كىشىلەر ئوقۇش، كەسىپ ۋە تۇرمۇشلۇق بولۇشتا مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالايدۇ. «نيۇ يورك دەۋر گېزىتى» گە 2012-يىلى بېسىلغان بىر پارچە ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، بىر ئادەمنىڭ ئوقۇش نەتىجىسىنىڭ قانداق بولىشىنى ئالدىن پەرەز قىلىشتا، ئۇنىڭ ئەقىللىق دەرىجىسىگە قارىغاندا، ئۇنىڭ ئۆزىنى كونتروللاش ئىقتىدارى بىر ھەسسە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئۆزىنى كونتروللايدىغان بالىلار تاشقىي بۇيرۇق ياكى تاشقىي تەھدىت يوق ئەھۋالدىمۇ ئۆز-ئۆزىنى باشقۇرىدۇ. ئۇلار تاپشۇرۇق ئىشلەش، چالغۇ-ئەسۋابلارنى مەشىق قىلىش، ۋە يۈرۈش-تۇرۇشتا ئەدەپلىك بولۇش جەھەتلەردە بىرەر ئادەم كۆزىتىپ تۇرمىسىمۇ ئۆزلىگىدىن مەسئۇلىيەتچان بولۇشنى ئۆگەنگەن بولىدۇ.
رەسىم: ئۆزىنى كونتروللاش ئۇسۇلى: (1) قىلىۋاتقان ئىشىدىن توختاپ، بىر چوڭقۇر نەپەس ئېلىۋېتىپ، بىردىن 5 كىچە ساناپ، ئاند ئۆز-ئۆزىگە گەپ قىلىش. (2) ئۆزى ئۈچۈن مەۋجۇت بولغان تاللاشلار ۋە ئۇلارنىڭ ئاقىۋەتلىرى ئۈستىدە ئويلىنىش. (3) ئۆزىنى تۇتىۋالغان ھالدا ئەڭ ياخشى تاللاش بويىچە ئىش باشلاش.
ئۇنداقتا بالىلاردا «ئۆزىنى كونتروللاش مىجەزىنى قانداق يېتىلدۈرىمىز؟  بىز ھەرگىزمۇ بالىلارغا بۇنداق مىجەزنى ئۆزىمىز ئارزۇ قىلغان ئىشلارنى مەجبۇرى قىلدۇرۇش ئارقىلىق يېتىلدۈرمەيمىز. ئامېرىكا كالىفورنىيە شتاتى لوس ئانژېلىس شەھىرىدە پىسخولوگىيە دوختۇرلۇقى قىلىدىغان، ئامېرىكىنىڭ كۆپلىگەن يەرلىرىگە بېرىپ، بالا تەربىيىسى ھەققىدە لېكسىيە سۆزلەپ نام چىقارغان دوكتور سارا تېچمەن (Sara Teichman) بالىلاردا ئۆزىنى كونتروللاش مىجەزىنى يېتىلدۈرۈشنىڭ تۆۋەندىكى ئۇسۇللىرىنى تەۋسىيە قىلىدۇ:
1)مەسئۇلىيەتچانلىقنى تەكىتلەش.  بالىلاردا ئويۇن قوغلىشىدىغان، ئابروي قوغلىشىدىغان، ۋە داۋاملىق باشقىلارنى يېڭىۋېلىشنى ئىستەيدىغان مىجەزلەرنىڭ يېتىلىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا ھەممە ئىشتا مەسئۇلىيەتچان بولۇش مىجەزىنى يېتىلدۈرۈش.  بۇنداق مىجەزنى ھەر قېتىم بالا بىرەر ئىشتا مەسئۇلىيەتچانلىقنى نامايان قىلغاندا ئۇنى بىر ئالاھىدە ئىمتىيازغا ئىگە قىلىش ئارقىلىق يېتىلدۈرگىلى بولىدۇ. مەسىلەن، ئەگەر بالىڭىز بىر كۈنى تاپشۇرۇقلارنى ئىشلەپ تۈگىتىشتە مەسئۇلىيەتچان بولغان بولسا، ئۇنى شۇ كۈنى ئادەتتىكىدىن سەل كەچرەك ئۇخلاشقا يول قويۇش ئارقىلىق تارتۇقلىسىڭىز بولىدۇ.
2) بالىنى ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىدىغان پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىشقا رىغبەتلەندۈرۈش.  مەسىلەن، بالىڭىزنى ئۆزى ناھايىتى ياخشى كۆرىدىغان، مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش ئۈچۈن ئۇزۇن-مۇددەت ئاكتىپ ھالدا تىرىشمىسا بولمايدىغان بىرەر سازنى ئۆگىنىشكە ياكى بىرەر توپ كوماندىسىغا قاتنىشىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش.
3) بالىڭىز ئۈچۈن بىر ئۇزۇن-مۇددەتلىك نىشان تىكلەپ بېرىش.  مەسىلەن، بالىڭىزنى بىر قانچە ئاي پۇل يىغىپ، ئاندىن يىغقان پۇلغا بىر ۋېلىسپىت سېتىۋېلىشقا ماقۇل قىلىش ئۇنىڭدا ئۆزىنى كونتروللاش مىجەزىنى يېتىلدۈرۈشنىڭ بىر ياخشى ئۇسۇلى.
4) بالىغا چوڭ ئەمما يەتكىلى بولىدىغان ئۈمىدلەرنى دەپ تۇرۇش، ھەمدە بالا ئاشۇ ئارزۇلارغا يېتىش يولىدا كۆرسەتكەن ھەممە تىرىشچانلىقلارنى ماختاپ تۇرۇش.  مەسىلەن، بالىڭىزنىڭ ئۆزى ئەڭ ئۆچ كۆرىدىغان بىر دەرستىكى نەتىجىسى ئوتتۇرھاللىقتىن ياخشىلىققا ئۆزگەرسە، ئۇنىڭ قابىلىيىتىنى ماختاش.
دوكتور تېچمەن يەنە مۇنداق دەيدۇ: گەرچە ئۆز ئىززەت-ھۆرمىتىنىڭ قىممىتىنى ئىنكار قىلىش بىر خىل نادانلىق بولسىمۇ، بىز بالىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ياخشى كىشىلىك خاراكتېرلىرىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە ئۆزلىرى توغرىسىدا ياخشى تۇيغۇغا ئېرىشىدىغان بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشىمىز كېرەك. يالغۇز ئۆزى ھەققىدە ياخشى تۇيغۇغا ئىگە بولۇشلا كۇپايە قىلمايدۇ. بالا يەنە ياخشى ئادەم بولۇشنىمۇ ئۆگىنىشى كېرەك. ئاقىلانە ئىش قىلىدىغان ئاتا-ئانىلار پەرزەنتلىرىنىڭ بالىلىق دەۋرىدىلا ئۇلارنى چوڭلار قاتارىغا قوشۇلغاندىن كېيىنكى ھاياتقا تەييارلايدۇ، ھەمدە ئۇلارغا ئۆزىنى كونتروللاشنى ئۆگىتىپ، بالىنىڭ كەلگۈسىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
مەنبە: باغداش مۇنبىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
شىنجاڭ مائارىپ نەشرياتى
ئۈرۈمچى شەھىرى غالىبىيەت يولى 169 - نومۇرلۇق قورۇغا جايلاشقان بولۇپ، ئاپتونۇم رايونىمىزدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەر تىل - يېزىقىدىكى دەرسلىك ماتېرىياللارنى تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش، نەشر قىلىشنى ئاساس قىلغان مائارىپ ئىشلىرى ئورگىنىدۇر. 1956 - يىلى 8 - ئايدا شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى دەرسلىك كىتابلارنى تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش ئىشخانىسىنىڭ ئاساسىدا قۇرۇلغان. 1962 - يىلى خەلق ئىگىلىكىنىڭ تەڭشىلىشىگە ماسلىشىش ئۈچۈن يەنە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا قوشۇۋېتىلگەن. 1973 - يىلى يەن بىر قېتىم ئايرىلىپ چىقىپ، ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ مەمۇرىي تارماقلىرىنىڭ بىۋاستە رەھبەرلىكىدىكى مائارىپ كەسپىي نەشرىياتقا ئايلانغان. كۆپ يىللىق قۇرۇلۇش ئارقىلىق ئۈزلۈكسىز ھالدا ئۇيغۇر، قازاق، موڭغۇل، قىرغىز، شىبە قاتارلىق تىللاردا تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش ئاپپاراتلىرىنى ۋە باشقۇرۇش بۆلۈملىرىنى تەسىس قىلىپ، تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش ئاپپاراتلىرىنى ۋە باشقۇرۇش بۆلۈملەرنى تەسىس قىلىپ، تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش خىزمىتىنىڭ شارائىتىنى ياخشىلىغان. 1956 - 1966 - يىلغىچە 10 يىل جەريانىدا جەمئىي ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، موڭغۇل، شىبە قاتارلىق بەش مىللەتنىڭ تىل يېزىقىدىكى كىتاب ماتېرىياللاردىن 1742 خىل 22مىليون 700 مىڭ پارچىنى تەھرىرلەپ، تەرجىمە قىلىپ نەشىر قىلىش ئاز سانلىق مىللەت مىللەت ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپلەر ئاساسلىق دەرسلىك ماتېرىياللىرىنىڭ ئېھتىياجىنى ئاساسىي جەھەتتىن قاندۇرغان. قايتا قۇرۇلۇپ ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئۇلر بارلىقىمىز بالىلار ئۈچۈن دېگەن نەشرىيات قۇرۇش مەقسىتىدە چىڭ تۇرۇپ، رايونىمىزدىكى ھەر مىللەت ئوقۇتقۇچى، ئوقۇغۇچىلىرىغا مۇلازىمەت قىلىش، سوتسىيالىزم ئۈچۈن خىزمەت قىلىش نىشانىدا چىڭ تۇرۇپ، سۈپەت ئېڭى، كۆركەملىك ئېڭىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىپ، ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپ ماتېرىياللىرنى تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش، نەشىر قىلىش خىزمەتلىرىنى ھەر مىللەت مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىيات ئېھتىياجىغا ماسلاشتۇردى. 1975 - 1999 - يىلغىچە جەمئىي ئاز سانلىق مىللەت تىل يېزىقىدىكى ماتېرىياللىرىدىن 14389 خىل، 366390000 پارچىنى نەشىر قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بىر تۈركۈم باشقا تۈردىكى كىتابلارنى نەشىر قىلدى. نۆۋەتتە بۇ نەشرىياتتا باش تەھرىر بۆلۈمى، نەشىر قىلىش بۆلۈمى، ئۇيغۇر تىلى، قازاق تىلى، موڭغۇل تىلى، قىرغىز تىلى، شىبە تىلى، خەنزۇ تىلىك گۈزەل سەنئەت قاتارلىق توققۇز كەسپىي بۆلۈم تەسىس قىلىنغان بولۇپ، بىلىم قۇرۇلمىسى ۋە قاتلاملىرى بىر قەدەر مۇۋاپىق بولغان، سىياسىي ساپاسى ۋە كەسپىي ساپاسى بىر قەدەر يۇقىرى بولغان، تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش قوشۇنىغا ئىگە. ھازىر كەسپىي ئىشچى - خىزمەچىلەر 149 نەپەر بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە ئالىي دەرىجىلىك ئۇنۋانى بار كەسپىي خادىملار 40 نەپەر، كۆپ ساندىكى كىشىلەر ئىككىدىن ئارتۇق تىل - يېزىقنى ئىگىلىگەن. يەنى كۆپ ساندىك مۇنەۋۋەر كەسپىي خادىملار دۆلەت ۋە ئاپتونوم رايوننىڭ تەقدىرلىشىگە ئېرىشكەن. ئايال مۇھەررىر سائادەت ئىمىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئاپتونوم رايونلۇق ئىلغار خىزمەتچى، 10 مۇنەۋۋەر ئايال خىزمەتچىنىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان ۋە 1995 - يىلى مەملىكەتلىك 4 - نۆۋەتلىك تاۋفېن مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.'
كۈنمىڭ شەھىرى
كۈنمىڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو يۈننەن ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، كۈنمىڭنىڭ 6،193،300 نوپۇسىبار، 288.4 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 25.04°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 102°41، پوقتانومۇرى 650000 رايۇننومۇرى 0871.
1935 - يىلى
1935 (MCMXXXV) يىلى ئىسە بويىچە سەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
بەشتۈگمەن يېزىسى
بەشتۈگمەن يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Beshtügmen Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاقسۇ شەھىرى گە جايلاشقان.
پىسسا قاتلىمى
پىسسا قاتلىمى (باشقا نامى: پىتسا قاتلىمى، پىسسا، پىتسا، پىسا، پىززا، پىزا؛ ئېنگلىزچە: pizza;) بىر خىل ئىتالىيە قاتلىما نېنىدۇر. پىسسانىڭ ئاساسلىق ماتىرياللىرى بولسا ئېرىمچىك، خېمىر، پەمىدۇر قىيامى، ھەرخىل كۆكتات ۋە گۆش. پىسسا ھازىر دۇنيا تەۋەسىدە ناھايىتى كەڭ ھەم كۆپ ئىستىمال قىلىندىغان بىر خىل ئىتاليە يىمەكلىكىدۇر.
شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىمىزدىكى ھەر مىللەت ياش - ئۆسمۈرلىرى ئۈچۈن ھەر خىل سىياسىي - نەزەرىيۋى، پەننىي، ئەدەبىي ئوقۇشلۇقلارنى نەشر قىلىشنى ئاساس قىلىدىغان ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىتتىپاق كومىتېتى باشقۇرىدۇ. بۇ نەشرىيات 1956 - يىل قۇرۇلغان، 1961 - يىلغىچە كىتاب چىقارغان، 1961 - يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا قوشۇۋېتىلگەن، 1979 - يىلى ئەسلىگە كېلىپ، ئەسلىدىكى <شىنجاڭ ياشلار نەشرىياتى> دېگەن نامى ھازىرقى نامغا ئۆزگەرتىلگەن. نەشرىياتنىڭ ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى، خەنزۇ تەھرىر بۆلۈمى، قازاق تەھرىر بۆلۈمى قاتارلىق تەھرىر بۆلۈملىرى بار.  شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى ھەر خىل مەزمۇندىكى كىتابلار قاتارىدا يەنە نۇرغۇن ئەدەبىي ئەسەرلەرنى، جۈملىدىن بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئېسىل ئەسەرلىرىنى نەشر قىلىپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تۆھپىلەرنى قوشقان ھەم قوشۇۋاتىدۇ.
ماپۇچە تىلى
thumb ماپۇچە تىلى ئۇ ھازىرقى چىلى ۋە ئارگېنتىنا دۆلەتلىرىدە ياشايدىغان ئامېردىيان خەلقى ماپۇچىنىڭ تىلى.
ياۋا توڭگۇز
thumb|259x259px ياۋا توڭغۇز ياكى ياۋا تۇڭگۇز ياكى ياۋا چوشقا (Sus scrofa)، توڭگۇزلار (Suidae) ئائىلىسىدىن ئۆي توڭگۇزىنىڭ ياۋايى ئاتىسى بولۇپ سانالغان قوش تۇياقلىق ھايۋان.
كۆپىيىش
ئانا ياۋا توڭغۇز، بىر قېتىمدا ئىككىدىن يەتتىگىچە كۈچۈكلەيدۇ. كۈچۈك ئالتە ئايلىق بولغۇچە ئۈست تۈكلىرى تەرەققىي قىلمىغاچقا، كۆرۈنىشى سۈتلۈك قەھۋە رەڭگى يوللار كۆرۈنىدۇ. ھەر يېڭى توغۇلغان چىشى ياۋا توڭگۇز 6 ئايدىن 8 ئايدىلا كۆپىيىش يېشىغا كېلىدۇ.
يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى
يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى (خەنزۇچە: 央达库都克烽燧遗址) توقسۇ ناھىيە بازىرىدىن يولغا چىقىپ دۆلەت تاشيولى 314-لىنيەسىنى بويلاپ غەربكە قاراپ 96 كىلومېتىر ماڭغاندىن كېيىن، 887 كىلومېتىرلىق جايغا بارغاندا تاشيولنىڭ جەنۇبىغا 50 مېتىر كېلىدىغان جايدا بىر تۇر خارابىسى كۆزگە تاشلىنىپ تۇرىدۇ. مانا بۇ خارابىلىق مىلادى 2- ئەسرگە ئائىت يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسىدۇر. تۇرنىڭ ئېگىزلىكى تەخمىنەن 9.5 مېتىر، ئۇلىنىڭ تەرەپ ئۇزۇنلۇقى 12 مېتىر كېلىدۇ. ھازىرقى ساقلىنىپ قالغان قالدۇق تۇر 20 قەۋەت بولۇپ، ھەر بىر قەۋىتىنىڭ قېلىنلىقى 50 سانتىمېتىر كىلىدۇ. بۇ تۇر كېسەك ۋە قۇمتاش بىلەن قوپۇرۇلغان بولۇپ، ئەتراپىدىن ساپال قاچا،مىس ئەينەك،مارجەن قاتارلىق قىممەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى قېزىۋېلىنغان. تۇر خارابىسىنىڭ شەرق،جەنۇپ ۋە غەرپتىن ئىبارەت ئۈچ تەرەپىدە قۇم دۆۋىسى بار بولۇپ، ئۈستىدە قۇرغاقچىلىق ۋە شورغا چىداملىق ئۆسۈملۈكلەردىن يۇلغۇن ۋە يانتاق قاتارلىقلار ئۆسكەن. 1997-يىلى بۇ خارابىدىن ئانا مايمۇننىڭ قۇچىقىدىكى بالىسىنى ئېمىتىۋاتقان ھالىتى ناھايىتى ئوبرازلىق گەۋدىلەنگەن بىر ساپال قونچاق بايقالغان. مايمۇن ساپال قونچاقنىڭ ئېگىزلىكى 7.5 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 3.9 سانتىمېتىر كىلىدۇ. مايمۇننىڭ كۆزى ئالدىغا تىكىلىپ تۇرغان، بوينى بېزەلگەن، يۈكۈنۈپ ئولتۇرغان بولۇپ، ئانا-بالا مېھرىنىڭ ناھايىتى چوڭقۇر ئىكەنلىگى يارقىن نامايەن قىلىنغان. بۇ ساپال قونچاقنىڭ ياسىلىشى جانلىق ۋە ئوبرازلىق بولۇپ، ھازىر ئاقسۇ ۋىلايەتلىك مۇزېيدا ساقلىنىۋاتىدۇ.
يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى 2000-يىل مايدا توقسۇ ناھىيەلىك پارتكوم ۋە خەلق ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ناھىيە دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقىنى قوغداش ئورنى قىلىپ بېكىتىلىپ، خارابىنىڭ ئالدىغا ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ يېزىقىدا ‹‹ناھىيە دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقىنى قوغداش ئورنى، يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى توقسۇ ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتى 2000-يىل 5-ئايدا ئېلان قىلغان›› دېگەن خەتلىك ئابىدە تىكلىگەن. 2009-يىلى ئىيۇندا 6-تۈركۈمدىكى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلىق مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورنى قىلىپ بېكىتىلگەن.
قىچا
قىچا، سېرىق پۇرچاق، خاسىڭ، كۈنجۈت ئېلىمىزدىكى تۆت چوڭ ئۆسۈملۈك مېيى مەنبەسى. قىچىنىڭ دېنى كىچىك بولسىمۇ، ئەمما تەركىبىدىكى ماي مىقدارى ئىنتايىن كۆپ، ئادەتتە50 پىرسەنتكە يېتىدۇ.
قىچا ئېلىمىزدە2000 يىلدىن ئارتۇق ئۆستۈرۈلۈش تارىخىغا ئىگە، قەدىمكى يېزا ئىگىلىك ئىلمىدە قىچا پەرۋىشىنىڭ دېھقانچىلىق مەزگىلى، ۋاقتى توغرىسىدا ئالاھىدە تەتقىقاتلار بار. مەسىلەن، «تېرىقچىلىق - پىلىچىلىك ئاساسلىرى» دېگەن كىتابتا «قىچىنى9 - ئايدا ۋاقتىدا تېرىش»، «مۇنبەت يەرگە تېرىش، پات - پات سۇغىرىش» كېرەكلىكى، «10 - ئايدا تېرىلسا يىلتىز تارتمايدىغانلىقى» دېيىلگەن؛ شۇنىڭ بىلەن بىللە، يەنە قىشتا كۆپلەپ ئوغۇت بېرىش تەكىتلىنىپ، شۇ يىل ئىچىدە ئوغۇتنى بەرمىگەندە، ئىككىنچى يىلى قىچا ياخشى ئۆسمەيدۇ دەپ قارالغان. بۇنىڭ ناھايىتى ئىلمىي ئاساسى بار.
ماپۇچە مىللىتى
ماپۇچە مىللىتى - ماپۇچە تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ، جۈملىدىن ئۇيغۇر، خەنزۇ، قازاق، قىرغىز، مۇڭغۇل، شىبە قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تىلىدا ھەر خىل كىتابلارنى نەشر قىلىدىغان نازارەت (ئىدارە) دەرىجىلىك ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، 1950 - يىلى 3 - ئايدا قۇرۇلغان. ھازىر ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى، خەنزۇ تەھرىر بۆلۈمى، قازاق تەھرىر بۆلۈمى، مۇڭغۇل تەھرىر بۆلۈمى، قىرغىز تەھرىر ئىشخانىسى، شىبە تەھرىر ئىشخانىسى بار. ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى قارمىقىدا ئەدەبىيات - سەنئەتكە دائىر ئىشخانا - بۆلۈملەردىن ئەدەبىي ئىجادىيەت تەھرىر ئىشخانىسى، ئەدەبىي تەرجىمە - تەھرىر ئىشخانىسى، <دۇنيا ئەدەبىياتى> ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى، <بۇلاق> ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى قاتارلىقلار بار. ئەدەبىي ئىجادىيەت تەھرىر ئىشخانىسى ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ھەر قايسى ئەدەبىي ژانىرلاردا يېزىپ ئىجاد قىلغان ئەسەرلىرىنى تەھرىرلەش - نەشر قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتى - گۈللىنىشى ئۈچۈن زور تۆھپىلەرنى قوشقان نەشرىياتلارنىڭ بىرى. بۇ نەشرىياتى ھازىرغىچە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئاز بولمىغان ئېسىل ئەسەرلىرىنى نەشر قىلىپ، كىتابخانلارغا تەقدىم قىلدى. ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ رومان، پوۋېستلار توپلىمى، شېئىرلار توپلىمى، نەسرلەر توپلىمى، درامىلار توپلىمى، ئوبزورلار توپلىمىدىن بىر نەچچە مىڭ پارچىنى نەشر قىلدى. ئەدەبىياتىمىزدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان خېلى كۆپ مۇنەۋۋەر ئەسەرلەر مۇشۇ نەشرىياتتا نەشر قىلىندى.
بارماق ئىزى
ئادەمنىڭ بارمىقىنىڭ ئۇچىدا نۇرغۇن ئىزلار بولىدۇ. مانا بۇ كىشىلەر ئادەتتە ئېيتىپ كېلىۋاتقان بارماق ئىزى، يەنە كېلىپ ئادەملەرنىڭ بارماق ئىزى بىر-بىرىنىڭكىگە ئوخشاشمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، دۇنيادا بارماق ئىزى تامامەن ئوخشاش بولغان ئىككى ئادەمنى ھەقىقەتەن تاپقىلى بولمايدۇ.
تەركىبى ۋە تۈرى
تېرە، ھەقىقىي تېرە ۋە تېرە ئاستى توقۇلمىسى تەركىب تاپقان.
بارماق ئىزى شەكلىنىڭ ئوخشاش بولماسلىقىغا ئاساسلىنىپ، يا شەكىللىك، كۈرە شەكىللىك، شازا شەكىللىك دەپ ئۈچ خىلغا ئايرىلدۇ.
ئوخشىماسلىقى ۋە ئالاھىدىلىكى
بارماق ئىزىنىڭ يولى، شەكلى شۇ ئادەمنىڭ باشقا فىزىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكىگە ئوخشاش ئادەم بەدىنىدىكى ئىرسىيەت ماددىلىرىغا باغلىق بولىدۇ، ئادەملەرنىڭ ئىرسىيەت ماددىلىرى بىر-بىرىنىڭكىگە ئوخشاش بولمايدۇ. ئادەم تۆرىلىپ ئاپىسىنىڭ قورسىقىدا شەكىللەنگەندىن كېيىن، ئادەمنىڭ بارلىق فىزىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرى، جۈملىدىن بارماق ئىزى شەكىللىنىپ بولغان بولىدۇ، يەنە كېلىپ مەڭگۈ ئۆزگەرمەيدۇ. بارماق ئىزىنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكى ئالىملارنىڭ كۈچلۈك ھەۋىسىنى قوزغىدى، ھازىر بارماق ئىزى ئۈستىدىكى تەتقىقات بىر مۇھىم پەن تۈرى بولۇپ قالدى ھەم ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىرسىيەت ئىلمى، قانۇن دوختۇرلۇقى، ئىنسانشۇناسلىق ۋە مىللەتشۇناسلىق قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ قوللىنىلماقتا. ئالىملار بارماق ئىزىنى تەتقىق قىلىش داۋامىدا، ئەگەر ئىرسىيەت ماددىسىدا ئۆزگىرىش بولسا، ئۇنداقتا بۇ ئادەمنىڭ بارماق ئىزىدىمۇ ئۆزگىرىش بولىدىغانلىقىنى بايقىدى. شۇڭا، بارماق ئىزىدىكى(جۈملىدىن ئالىقان، تاپاندىكى ئىزلار) ئۆزگىرىشكە ئاساسەن، ئادەمنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالىنى قىياس قىلغىلى ۋە بۇ ئارقىلىق بەزى كېسەللىكلەرنى تېپىپ چىققىلى بولىدۇ.
يېڭى كەشپىيات
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ئالىملار يەنە «بارماق ئىزى ئاچقۇچى» دەيدىغان بىر نەرسىنى كەشىپ قىلدى. يەنى ئۆي ئىگىسىنىڭ بارماق ئىزىنى ئىشىك قۇلۇپىنىڭ ئېلېكترونلۇق ئۆزىكىگە كىرگۈزۈپ قويىدىغان بولدى. ئىشىك قۇلۇپلانغاندىن كېيىن، ئۇنى ھېچقانداق ئاچقۇچ ئاچالمايدۇ؛ ئەمما ئۆي ئىگىسى بارمىقىنى ئىشىك قۇلۇپىغا باسسىلا، ئىشىك ئېچىلىپ كېتىدۇ.
بارىن يېزىسى
بارىن يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
تاتلىقياڭيۇ
تاتلىق ياڭيۇ «بۆلۈنۈشكە ماھىر». سىز تاتلىق ياڭيۇ تۈپىدىن ئۇنىڭ ھەرقانداق بىر بۆلىكىنى، ياڭيۇنىڭ بىر پارچىسىنى، پېلىكىنىڭ بىر بۆلىكىنى، ھەتتا ياڭيۇ پارچىسىنى قەلەمچە قىلىپ ياكى يالپاقلاپ توغراپ ئۇنىڭغا يېتەرلىك سۇ ۋە مۇۋاپىق تېمپىراتۇرا بەرسىڭىزلا ئۇ ئۆسۈپ يېڭى مايسا ھاسىل قىلالايدۇ. بۇ جىنسسىز كۆپىيىش دەپ ئاتىلىدۇ.
جەنۇبى ئىسپانىيەدىكى زەھەر ئەتكەسچى مەلىكىسى
thumb|ئەل بېشى سايلام نامزاتى رولچىسى- خۇمبېرتو زۇرىتا جەنۇبى ئىسپانىيەدىكى زەھەر ئەتكەسچى مەلىكىسى (ئېنگلىزچە: La Reina del Sur؛ ئىسپنانچە: La Reina del Sur؛ يۈزەكى مەنىسى: ئىسپانىيەنىڭ جەنۇبىدىكى زەھەر ئەتكەسچىىسى مەلىكە) ئىسپان تىلىدا ئىشلەنگەن ئامېرىكنىڭ نادىر زەھەر ئەتكەسچىلىكىگە ئائىت تېلۋىزىيە تىياتىرى. بۇ تىتاتىردا مېكسىكىلىق زەھەر ئەتكەسچىلىك گىروھى ئۇچقۇچىسىنىڭ قىز دوستى تېرىسا مەندوزانىڭ، ئوغۇل دوستى ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، باشقىلارنىڭ ياردىمىدە قېچىپ ئىسپانىيە، موروكوغا بېرىپ ھەر خىل خىيىم خەتەرلەرنى باشتىن كەچۈرۈپ، ئاخىردا روس زەھەر گىروھنىڭ كاتتىۋېشى ئولگا ياسىكوۋنىڭ ياردىمىدە جەنۇبى ئىسپانىيەدە مەلىكە سۈپەتلىك زەھەر ئەتكەسچىسىگە ئايلىندۇ ھەمدە ئەڭ ئاخىردا ئۆز ئېرىنى ئۆلتۈرۋېتىپ ئامېرىكا زەھەر ئىدارىسىنىڭ جاسوسلىرىنىڭ ياردىمىدە مېكسىغا بېرىپ ئەلبېشلىق سايلىمىغا قاتناشقان نامزاتقا (ئەسلىدە بىر سىنائولا زەھەر گىروھىنىڭ كاتتىۋېشى)قارىسى گۇۋاھلىق بېرىدۇ. ھەمدە شۇ ھەمكارلىقىنىڭ نەتىجىسىگە ئىتاليەگە مەخپى نامدا ئۇرۇنلاشتۇرۇلدۇ.
تاتلىقياڭيۇ
تاتلىقياڭيۇنىڭ ئېلىمىزگە تارقىلىشى ئۇنىڭ بۆلۈنۈش ھىممىتىدىن بولغان. مىڭ سۇلالىسىدە فۇجيەننىڭ چاڭلې دېگەن جايىدا چېن جېنلۇڭ دەيدىغان تىجارەتچى بار بولۇپ، فىلىپپىندا ئولتۇراقلىشىپ قالغان، ئۇ شۇ جايدا ئۆستۈرۈلىدىغان تاتلىقياڭيۇنى جۇڭگوغا كىرگۈزۈشكە بەل باغلىغان. بىراق، ئەينى چاغدا فىلىپپىن ئىسپانىيە مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغاچقا، تاتلىقياڭيۇنى سىرتقا يۆتكەش مەنئى قىلىنغانىدى. كېيىن، چېن جېنلۇڭ تاتلىقياڭيۇنىڭ بۆلۈنۈش ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ، تاتلىقياڭيۇ قەلەمچىسىنى مەخپىي ھالدا كېمىنىڭ ئارغامچىسىغا باغلاپ، سىرتىغا لاي سۈركەپ تەكشۈرۈشتىن ئەپچىللىك بىلەن ئۆتۈپ، دېڭىز ئارقىلىق فۇجيەنگە كېلىپ، ئۇنى ۋەتەن دىيارىدا ئۆستۈرۈپ چېچەكلەتكەن.
جەنۇبى ئىسپانىيەدىكى زەھەر ئەتكەسچى مەلىكىسى
بۇ فىلمىڭ ئىككىنچى بۈلۈمدە، تۈرمدىن چىققان سىنائولا گروھىنىك كاتتىۋېشى قايتىىدىن ئەلبېشىلىق سايلىمىغا قاتنىشىدۇ ھەمدە رەقىبىنى يوق قىلىش ئۈچۈن تېرىسا مەندوازنىڭ قىزىنى تۇتقۇن قىلىپ ئۇنى رەقىبىنى يوقىتشقا ياردەم قىلىشقا قىستايدۇ. ئامالسىز قالغان تېرىسا مەندوزا نائىلاج بۇرۇنقى ھەمراھلىرىنى توپلا قىزىنى قۇتقۇزۇشقا ئاتلىندۇ.
بۇ فىلىمىدا، تېرىسا مەندوزانىڭ رولىنى ئالغان رولچى كېيىت دېل كاستلو مېكسىىكىنىڭ ئەڭ داڭلىق ئايال ئارتىسى. 2004-يىلى ئۇ ئامېرىكىغا كۆچمەن بۇلۇپ كەلگەن. بۇ فىلىمىڭ ئىككىنچى بۈلۈم تېخنىكا جەھەتتىن بىرىنىچ بۈلۈمىگە قارىغاندا ناھايىتى زور ئىلگىرلەش بولۇپ، ئىسپان تىلى دۇنياسىدا ھازىرغا قەدەر ئىشلىگەن ئەڭ قالتىس تېلۋزىيە تىياتىرى دېيشىكە بولىدۇ.
تاتلىقياڭيۇ
تاتلىقياڭيۇ خەنزۇچىدا يەنە خۇڭشۇ، بەيشۇ، دىگۇا، فەنشۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئۇنىڭ يوغان تۈگۈنەك يىلتىزى تەملىك، يېيىشلىك كېلىدۇ. مەھسۇلاتى يۇقىرى بولۇپ، قۇرغاقچىلىققا، مۇنبەتسىز تۇپراققا چىداملىق، ماسلىشىشچانلىقى كۈچلۈك بولۇپ، ئېلىمىزدە كەڭ دائىرىدە تېرىلىدۇ.
تاتلىقياڭيۇنى ئەتىيازدىمۇ، يازدىمۇ تېرىشقا بولىدۇ. ئەتىيازدا تېرىلغىنى ئەتىيازلىق تاتلىقياڭيۇ، يازدا تېرىلغىنى يازلىق تاتلىقياڭيۇ دەپ ئاتىلىدۇ. ئەگەر يازدا تېرىلسا مايسا ئۆستۈرۈش جەريانى قىسقارتىلىپ، بىۋاسىتە ئەتىيازلىق پېلەكتىن قەلەمچە ئېلىنىپ يەرگە تىكىلىدۇ.
سېرىق پۇرچاق
زامانىۋى ئىلىم - پەندە ئۆلچەپ بېكىتىلىشىچە، 1 كىلوگرام سېرىق پۇرچاق2 كىلوگرام كالا گۆشى، 4 كىلوگرام چوشقا گۆشى ياكى12 كىلوگرام كالا سۈتى تەركىبىدىكى ئاقسىل مىقدارىغا تەڭ كېلىدىكەن. ئۇ چوڭ - كىچىك ھەممە ئادەم ياقتۇرۇپ يەيدىغان كۆڭۈلدىكىدەك يېمەكلىك. كىشىلەر يەپ ئادەتلەنگەن دۇفۇ، دۇفۇ قېقى، مايلىق دۇفۇ، سېرىق پۇرچاق ئۈندۈرمىسى قاتارلىق قوشۇمچە يېمەكلىكلەرنىڭ ھەممىسى سېرىق پۇرچاقتىن تەييارلانغان. سېرىق پۇرچاق يەنە مۇھىم مايلىق دان زىرائىتى ۋە سانائەت خام ئەشياسى بولغاچقا، «پۇرچاق شاھى» دەپ ئاتىلىدۇ.
تاتلىقياڭيۇ
ئالاھىدە ئەھمىيەتلىكى شۇكى، تاتلىقاڭيۇ تۈگۈنەك يىلتىزىنىڭ روشەن پىشىش مەزگىلى بولمايدۇ، مۇۋاپىق تېمپېراتۇرا بولسىلا ئۈزلۈكسىز ئۆسىدۇ، شۇڭا ئۆسۈش مەزگىلى ئۇزارغانسېرى مەھسۇلاتىمۇ يۇقىرى بولىدۇ. ئۇنى تېرىش ۋە يىغىۋېلىشنىڭمۇ ئىنچىكە پەسىل تەلىپى يوق، قۇر ئارىسىغا تېرىشقا، كىرىشتۈرۈپ تېرىشقا باب كېلىدۇ. پەسىل تاللاپ ئەمگەك كۈچلىرىنى تەڭشەشكە پايدىلىق.
سېرىق پۇرچاق
جۇڭگو ئەڭ بالدۇر سېرىق پۇرچاق ئۆستۈرۈلگەن دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئاز دېگەندىمۇ4000 −5000 يىللىق ئۆستۈرۈش تارىخىغا ئىگە. مىلادىيە1873 - يىلى ئاۋستىرىيىنىڭ پايتەختى ۋىنادا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيادىكى ئەللەر كۆرگەزمىسىدە جۇڭگونىڭ سېرىق پۇرچىقى تۇنجى قېتىم كۆرگەزمە قىلىنغان، بۇ خەۋەر قۇلاقتىن قۇلاققا يېتىپ، ئېسىل بۇيۇم قاتارىدا ئەتىۋارلانغان. شۇنىڭدىن كېيىن، جۇڭگونىڭ سېرىق پۇرچىقىنىڭ نامى دۇنياغا تونۇلۇپ، جۇڭگو «سېرىق پۇرچاق پادىشاھلىقى» دەپ ئاتالغان.
ئەگەر سىز بىر تۈپ سېرىق پۇرچاقنى يىلتىزى بىلەنلا يۇلۇۋالسىڭىز، ئۇنىڭ يىلتىزىدا نۇرغۇن ئۇششاق مونەكچىلەرنىڭ بارلىقىنى بايقايسىز، مانا بۇ يىلتىز تۈگۈنىكى بولۇپ، ئۇ مەلۇم باكتېرىيىنىڭ تەسىرىدە شەكىللىنىدۇ. بۇ خىل باكتېرىيە يىلتىز تۈگۈنىكىگە جايلاشقان بولۇپ، يىلتىز تۈگۈنەك باكتېرىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇ سېرىق پۇرچاقنىڭ يىلتىز قىسمىدىكى سۇ، ئوزۇقلۇقنى سۈمۈرۈش ئارقىلىق ھايات كەچۈرىدۇ. كىچىككىنە يىلتىز تۈگۈنىكى باكتېرىيىسى ھاۋادىكى ئازوتنى سۈمۈرۈپ ئېلىپ، ئۇنى پىششىقلاپ ئىشلەپ ئۆسۈملۈك سۈمۈرەلەيدىغان ئاممىياك ھالىتىدىكى ئوغۇتقا ئايلاندۇرۇپ، سېرىق پۇرچاقنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش ئېھتىياجىنى قاندۇرىدۇ. سېرىق پۇرچاق يىلتىزىدا يىلتىز تۈگۈنىكىنىڭ بولۇشى خۇددى سېرىق پۇرچاق تۈپىدە نۇرغۇن ئۇششاق «خىمىيىۋى ئوغۇت زاۋۇتى» بولغاندەك ئىش.
تاتلىقياڭيۇ
تاتلىقياڭيۇ تەركىبىدە كراخمال، شېكەر ۋە ۋىتامىن مول بولۇپ، ئاقسىلنىڭ مىقدارىمۇ بىرقەدەر كۆپ. ئادەتتە دانلىق زىرائەتلەردە بولمايدىغان ئاسكوربىك كىسلاتا يېڭى تاتلىقياڭيۇ تەركىبىدە ئىنتايىن كۆپ بولىدۇ. ئۇ كراخمال، ئىسپىرت، ئاتسېتون، گلۇكوزا قاتارلىقلارنى ئىشلەيدىغان مۇھىم سانائەت خام ماتېرىيالى بولۇپلا قالماستىن، تۇرمۇشىمىز بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك، ئۇسسۇلۇق گاز سۈيىدىكى لىمون كىسلاتاسى، تاماق تەمىنى تەڭشەشتىكى ھاراق ۋە تېتىتقۇ، ھەتتا رەڭلىك سىنئالغۇ لېنتىسى ئىشلەشتىمۇ تاتلىقياڭيۇنىڭ بىر كىشىلىك تۆھپىسى بار!
قىرمىش ئاتام مازىرى
قىرمىش ئاتام مازىرى (خەنزۇچە:天山神木园، ئۇيغۇرچە يۈزەكى مەنىسى: تەڭرىتاغ غاراتىپ دەرەخلەر باغچىسى؛ ئېنگلزچە: Qirmish Atam Cementery؛ يېڭى يېزىق: Qirmish Atam Maziri) ئورنى ئاقسۇ ۋىلايىتى ئونسۇ ناھىيىسىنىڭ غەربىي شىمالىغا 60 كىلومېتىر ئەتىراپىغا توغرا كېلىدۇ، دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىكى 1700 مېتىر، ئىگىلىگەن ئومۇمىي يەر كۆلىمى 600 مو بولۇپ بۇ جايدا 1000 يىلدىن ئاشقان دەل-دەرەخلەرنى ئۇچىرىتىشقا بولىدۇ، دەرەخلەر تولىمۇ سىرلىك ۋە گۈزەل بولۇپ ئادەمنى ئۆزىگە جەلب قىلىدۇ، ماتېرىياللاردىن ئىگىلىنىشىچە بۇ جايدىكى ئەڭ چوڭ دەرەخنىڭ ئىگىزلىكى 96.23 مېتىر، دىئامېتىرى 6.25 مېتىر كېلىدىكەن. ھازىر قىرمىش ئاتام بازىرى بىر ساياھەت رايونى بولۇپ ئۆزىنىڭ ھەرخىل غەيرى شەكىلىك دەل دەرەخلىرى بىلەن داڭلىق.
ئابلىز قۇربان(مەنسۇر«ئۇيغۇرۇم»)
ئابلىز قۇربان(مەنسۇر«ئۇيغۇرۇم»)، ئابلىز مەنسۇر، ئابلىز، ئۇيغۇرۇمablizmansur، ئۇيغۇر،
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھازىرقى زامان تەرەققىي قىلىپ ئۆسۈۋاتقان داڭلىق ياش ئەپ تەرجىمانى. ئۇ 1997-يىلى خوتەن ناھىيەسىدە ئوقۇمۇشلۇق دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن. ئۇ ھازىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ. ئۇ 2016-يىلى 3~4-ئايلاردا 爱字体(خەت شەكىلىنى سۆيىمەن) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرچە خەت نۇسخىسى قوشتۇرغان، 2017-يىلى 3-ئايدا 微痕迹(مىكرو ئىز) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى قوشقۇزغان. ئۇ بۇ ساھەدە يەنە داۋاملىق تىرىشىپ خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىدۇ، ئۇ ئۇيغۇر IT تورى دۇنياسىدىكى داڭلىق تور بىكەت بولغان ئالىپ تورى(www.alptori.com) دا خېلى تونۇلغان.
ياپچان بازىرى
ياپچان بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيەسى ناھىيە بازىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان بۇلۇپ، بازارلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاي. ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 25 كىلومېتىر، پۈتۈن بازاردىكى ئومۇمىي كۆلىمى 178.3 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 51500 مو. يوپۇرغا، ئاقتۇ،يېڭىسار قاتارلىق ناھىيەلەر بىلەن تۇتىشىدۇ. 3155-دۆلەت چېگرىسىدىن كېسىپ ئۆتىدىغان بولۇپ، رايون ئەۋزەللىكى روشەن، قەشقەرگە بارىدىغان جەنۇبىدىكى تۆت ناھىيە ۋە خوتەن، شىزاڭنىڭ ئالى رايونى قاتناش يولى بولۇپ، يېڭىشەھەر «جەنۇبىي دەرۋازىسى» دېگەن نامى بار.
مەمۇرىي كەنتلەر
ياپچان بازىرىغا قاراشلىق قۇمقىشلاق كەنتى، شورلۇق كەنتى، قاراتاش كەنتى، تالقۇرۇق كەنتى، جايتوغراق كەنتى، سىرىقتوغراق كەنتى، يۇقىرىقى توڭلۇق كەنتى، ئوتتۇرا توڭلۇق كەنتى، توڭلۇق كەنتى، ئاقتىچى كەنتى، سۇنۇلۇق كەنتى ، كۈسەنبويى كەنتى، تۆپەئېرىق كەنتى، دولانتېمى كەنتى، تېرەكبوستان كەنتى، بازار كەنتى، تۆۋەن توڭلۇق كەنتى، ئاياغ سۇنۇلۇق كەنتى، چوڭقۇر ئېرىق كەنتى، قىيئېرىق كەنتى، قاراباغ كەنتى قاتارلىق 21 مەمۇرىي كەنت، بىر دېھقانچىلىق مەيدانى، 111 كەنت ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى بار.
باشقىلار
ياپچان بازىرىنىڭ قاتنىشى ئىنتايىن قۇلايلىق، 315-دۆلەت يولى ئوبلاست چېگرىسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. پۈتۈن شىنجاڭنى ياپچان پىچىقى يېڭىسار پىچىقى بىلەن بىر قاتاردا تۇرىدۇ.2002-يىلى ياپچان بازىرى دۆلەتنىڭ 100 ئائىلە قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن. ئاپتونوم رايون 25 كىچىك شەھەر-بازار قۇرۇلۇشى نۇقتىلىق يېزا-بازار، 2010-يىلى شەندۇڭ ئۆلكىسىنىڭ شىنجاڭغا نىشانلىق ياردەم بېرىش، ئۈلگە كۆرسىتىش يېزا-بازارغا كىرىش يىلى قىلىپ بېكىتىلگەن. 2011-يىلىدىن بۇيان بازارلىق پارتىيە كومتېتى، بازارلىق ھۆكۈمىتى شىنجاڭغا نىشانلىق ياردەم بېرىش پۇرسىتىنى چىڭ تۇتۇپ، ئاپتونوم رايون بويىچە ئالدىنقى قاتاردىكى كىچىك شەھەر-بازارلارنىڭ ئومۇمىي ئورۇن بەلگىلەشنى زىچ چۆرىدەپ، ئىلىم-پەن يىرىك پىلانى ۋە باش بازار، كوچىلاردا ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ، كىچىك شەھەر-بازار قۇرۇلۇشى دەسلەپكى كۆلەمگە ئىگە بولغان.
ئابدۇكېرىمجان توختى
ئابدۇكېرىمجان توختى
ئەركىن سىدىق