cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ليۇ خې
1991- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە دۆلەت پىلان كومىتېتى ئۇزاق مۇددەتلىك يىرىك پىلان ۋە كەسىپ سىياسىتى مەھكىمىسى كەسىپ قۇرۇلمىسى باشقارمىسىنىڭ باشلىقى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1992- يىلى 1- ئايدىن 1993- يىلى 1- ئايغىچە ئامېرىكا سېتون خول ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سودا- سانائەت ئىنستىتۇتىدا زىيارەتچى ئالىم بولغان).
1993- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە دۆلەت پىلان كومىتېتى سىياسەت تەتقىقات ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
1994- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە دۆلەت پىلان كومىتېتى ئۇزاق مۇددەتلىك يىرىك پىلان ۋە كەسىپ سىياسىتى مەھكىمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1994- يىلى 7- ئايدىن 1995- يىلى 6- ئايغىچە خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى كېننىدى ھۆكۈمەت باشقۇرۇشىدىكى ئىنستىتۇتنىڭ خەلقئارا پۇل مۇئامىلە ۋە سودا كەسپىدە ئوقۇغان، ئاممىۋى باشقۇرۇش بويىچە ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن).
1998- يىلىدىن 2001- يىلىغىچە دۆلەت ئۇچۇر مەركىزىنىڭ دائىمىي مۇئاۋىن مۇدىرى (ئىدارە باشلىقى دەرىجىلىك)، جۇڭگو ئىقتىساد ئۇچۇرى تورى شىركىتىنىڭ باش مۇدىرى بولغان.
2001- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن ئۇچۇرلاشتۇرۇش خىزمىتى ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، دۆلەت ئۇچۇرلاشتۇرۇش مۇتەخەسسىسلەر مەسلىھەت بېرىش كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2003- يىلىدىن 2011- يىلىغىچە مەركەز مالىيە- ئىقتىساد خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
2011- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە گوۋۇيۈەن تەرەققىيات تەتقىقات مەركىزى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، مۇئاۋىن مۇدىرى، مەركەز مالىيە- ئىقتىساد خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
2013- يىلىدىن 2014- يىلىغىچە مەركەز مالىيە- ئىقتىساد خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، دۆلەت تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولغان.
2014- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركەز مالىيە- ئىقتىساد خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، دۆلەت تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، پاتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركەز مالىيە- ئىقتىساد خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گۇرۇپپىسى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، دۆلەت تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى.
18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى
Yéngi Orléan
Yéngi Orléan bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Loyizanna Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Yéngi Orléanning 288,000 nopusibar, 907 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 29.57°, xariki uzunluk 90°4.
ئىسمائىلىيە (شەھەر)
ئىسمائىلىيە بىر شەھەردۇر.
ئورانگوتان
ئورانگوتان
ئىگلىزچە:Ape
كىچىكى:infant
چىشى:
ئەركىكى:
توپى:shrewdness, troop
لىبرا (شىفىرلىق پۇل)
لىبرا ئامىرىكا ئىجىمائىي تاراتقۇ ماگىناتى فەيىسبوك شىركتى تەرىپىدىن مەبلەس سېلىپ ياساۋاتقان بىر خىل ماقۇللۇقى كېىتىدىغان بۈلەكچە زەنجىرى تېخنىكىسى قوللىنىلغان شىفىرلىق پۇل
. بۇ خىل يېىڭى پۇلنىڭ لايىھەلىنىش، تارقىتىلىش تىزگىنى لىبرا بىرلەشمىسى (باش شىتابى جىنۋا) تەرىپىدىن كونترول قىلىندۇ.
ئىچ ئاناتولىيە رايونى
ئوتتۇرا ئاناتولىيە رايونى، ئاناتولىيەنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان تۈركىيەنىڭ يەتتە جۇغرافىي رايونىدىن بىرىدۇر. تۈركىيەدە تەرەققىي قىلغان رايونلار ئاراسىدادۇر. جۇغرافىيىلىك ئورنى سەبەبى بىلەن بۇ رايونغا "ئوتتۇرا ئاناتولىيە" ھەم دېيىلىدۇ. ئىچ ئاناتولىيە رايونىنىڭ يۈز ئۆلچىمى 151 مىڭ كلومېتر2 بولۇپ بۇ رايون تۈركىيە توپراقلارىنىڭ 21% ىنى قاپلايدۇر. يەر مەيدانى نوقتىسىدىن شەرقىي ئاناتولىيەدىن سوڭرە ئىككىنچى چوڭ رايوندۇر. شەرقىي جەنۇبىي ئاناتولىيە رايونى سىرتىدا باشقا رايونلارنىڭ ھەممىسى بىلەن قوشنىدۇر. شۇنداقلا تۈركىيەدە "ئاشلىق ئامبارى" دەپ بىلىنىدۇ. ئىچ ئاناتولىيە رايونىدا توپلام 13 ۋىلايەت باردۇر.
ۋىلايەت مەركىزى كۆزدە تۇتۇلغاندا، ئىچ ئاناتولىيە رايونى ئىچىدە يەر ئالغان 13 ۋىلايەت تۆۋەندىكىچە: بۇ ۋىلايەتلەردىن ئەنقەرە، ئەسكىشەھەر، چانقىرى ۋە يوزغاتنىڭ بەئزى ناھىيەلىرى قارادېڭىز رايونىغا، سىۋاسنىڭ بەئزى ناھىيەلەرى قارادېڭىز ۋە شەرقى ئاناتولىيە رايونىغا، كونيا، قارامان ۋە نىغدەنىڭ جەنۇب ناھىيىلىرى ئاقدېڭىز رايونىغا، قەيسەرىنىڭ بەئزى ناھىيەلەرى ئاقدېڭىز ۋە شەرقىي ئاناتولىيە رايونىغا كىرىدۇ. شۇنداقلا ئافيونقاراھىسار، بىلەجىك، چورۇم ۋە توقات ۋىلايەتلەرىنىڭ بەئزى ناھىيەلەرى بۇ رايونغا كىرىدۇ.
چېچەن ئۇيغۇرچە خەت كىرگۈزگۈچىسى
چېچەن ئۇيغۇرچە خەت كىرگۈزگۈچىسى تۇنجى نۇسخىسى 2012-يىلى 10-ئاينىڭ 23-كۈنى تارقىتىلغان بولۇپ، 2014-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى 2.0 نۇسخىسى تارقىتىلدى. مەزكۇر دېتال ياخشى شىركىتى ئىشلەپ ھەقسىز تارقاتقان كومپيۇتېردا ئۇيغۇرچە خەت كىرگۈزۈش دېتالى. ھازىرغا قەدەر چېچەن كىرگۈزگۈچىسىنى قاچىلاپ ئىشلىتىۋاتقانلار سانى 100 مىڭدىن ئاشقان بولۇپ. ياخشى شىركىتى داۋاملىق تۈردە چېچەن كىرگۈزگۈچنىڭ يېڭى نەشىرى ئۈستىدە ئىزدىنىدۇ.
چېچەن ئۇيغۇرچە كىرگۈزگۈچىسى ھەققىدە
مەزكۇر ئۇيغۇرچە كىرگۈزگۈچ ياخشى تور پەن-تېخنىكا شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان ھەقسىز يۇمشاق دېتال.
نۆۋەتتىكى نۇسخىسى : چېچەن v1.0
ئاساسلىق ئىقتىدارى :
1. ئىملا خاتالىقىدىن ساقلىنالايسىز، سۆزلۈك ئامبىرى تەجرىبىلىك كوررېكتورلارنىڭ تەكشۈرىشىدىن ئۆتكەن.
2.ئەقلىي ئىقتىدارلىق كىرگۈزگۈچ، چېچەن كىرگۈزگۈچىسى ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ كىرگۈزۈش ئادىتىنى ئەستە ساقلايدىغان بولۇپ، كۆپ ئىشلەتكەن سۆزلىرىڭىزنى نامزات سۆزلۈك قاتارىنىڭ ئالدىنقى ئورۇنىغا تىزىپ كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
3.يۇمشاق كۇنۇپكا تاختىسى ئورۇنلاشتۇرۇلغان، ئەگەر سىز يېڭى ئۆگەنچى بولسىڭىز يۇمشاق كۇنۇپكا تاختىسىنى قوزغىتىپ ، كۇنۇپكا تاختىسى ئارقىلىق ( ياكى كۇنۇپكا تاختىسىغا قاراپ ) خەت كىرگۈزسىڭىزمۇ بۇلىدۇ.
5.سۆز بىرىكمىسى كىرگۈزۈش تېخىمۇ قولايلىق ھەم تېز، مەسىلەن: ‹‹ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ›› دىگەننى يازماقچى بولسىڭىز پەقەت ‹‹ ش ۇ ا ر ›› ئىككى ھەرپنى كىرگۈزسىڭىزلا بولىدۇ، ‹‹ ئۈرۈمچى شەھىرى ›› دىگەننى يازماقچى بولسىڭىز ‹‹ ۈ ش ›› ئىككى ھەرپنى كىرگۈزسىڭىزلا بولىدۇ. ( سۆز بېرىكمىسى يازغاندا ئەمزە ‹‹ ئ ››قوشۇپ يېزىشىڭىز ھاجەتسىز )
6.كۆپ خىل كىرگۈزگۈچ ئۇسلۇبى تەمىنلەندى، ئۆزىڭىز ياقتۇرغان ئۇسلۇب، رەڭلەرنى تاللاپ ئىشلىتەلەيسىز. يەنە شىركىتىمىز تەمىنلىگەن Chichenicc ئۇسلۇب لايىھەلەش قورالى ئارقىلىق ئۆزىڭىز ياقتۇرىدىغان پاسوندىكى ئۇسلۇبلارنى ياساپ ئىشلىتەلەيسىز.
7.بىر كۇنۇپكا بىلەنلا ئەڭ يېڭى سۆزلۈك ئامبىرىنى ئىشلىتەلەيسىز، سۆزلۈك ئامبىرىنى توردا يېڭىلاشقا بولىدۇ، شىركىتىمىز سۆزلۈك ئامبىرىنى داۋاملىق تولۇقلايدۇ، سۆزلۈك ئامبىرى يېڭىلاش ئۈچۈن دېتالنى قايتا قاچىلىشىڭىز ھاجەتسىز.
مەزكۇر دېتالنىڭ بارلىق ھوقۇقى ياخشى تور پەن-تېخنىكا شىركىتىگە تەئەللۇق
كېچە
كېچە [kéçe] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش ئولتۇرغاندىن باشلاپ تاڭ ئېتىپ قۇياش كۆتۈرۈلگەنگە قەدەر بولغان ۋاقىت.
تاجسىمان ۋىرۇس(كىرونا ۋىرۇسى)
thumb|يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ 3 د (جانلاندۇرۇم) قۇرلۇشى alt=|thumb|ۋۇخەن كىرونا ۋىرۇسىنىڭ(كوۋىد-19) ئالامەتلىرى ([[تۈرك تىلى|تۈركچە)]] تاجسىمان ۋىرۇس (ئېنگلىزچە: Coronavirus,ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 冠状病毒، باشقىچا ئاتلىشى: ۋۇخەن ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) 2020يىلىدىكى ۋۇخەن يۇقۇملۇق ئۆپكە ياللۇنىنى كەلتۇرۇپ چىقارغان سارىسقا ئوخشاش، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ مۇرەككەپ بىر خىل يۇقۇملۇق ۋىرۇس دەل بىر خىل تاجىسمان ۋىرۇستۇر. ھازىرچە بۇ خىل ۋۇخەن ۋىرۇسنىڭ شەپەرەڭدىن يىلانغان، يىلاندىن ئىنسانلارغا تارقالغانلىقى مەلۇم بولماقتا. مۇشۇ ۋىرۇس سەۋەپلىك، جوڭگو ھۈكۈمىتى ۋۇخەن شەھىرى ۋە خۇبېي ئۆلكىسىدىكى باشقا شەھەرلەرنى مۇھاسىرگە ئالدى. 50 مىليون كىشى بۇ شەھەرلەردىن ئايرىلالمايدۇ. بۇ كىسەلنى چىقارغۇچى يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ياكى كىرونا ۋىرۇسى ھەمدە ئېلگىركى سارىسى ۋىرۇسىنىڭ ھەممسى دەل تاجىىسمان ۋىرۇستۇر. تاجىسىمان ۋىرۇس ئادەتتە ھايۋانلاردىن ئىنسانلارغا كۆچىدۇ.
ۋۇخەن ۋىرۇسى نام-ئاتاق ئۆزگەرتىشى
2020-يىلى 02-ئاينىڭ 11-كۈنى يېڭى تاجسىمان ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان ئۆپكە ياللۇغىغا ۋاقىتلىق نام قويۇش توغرىسىدىكى ئۇقتۇرۇشنى ئېلان قىلدى،ئۇقتۇرۇش بويىچە ،  يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان ئۆپكە ياللۇغىنى بىردەك « يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ئۆپكە ياللۇغى» دەپ ئاتىلىدۇ، قىسقارتىلىپ« يېڭى تاجسىمان ئۆپكە ياللۇغى» دەپ ئاتىلىدۇ، ئىنگلىزچە ئىسمى« Novel coronavirus  pneumonia» بولۇپ، قىسقارتىلىپ« NCP» ياكى "كوۋىد-19"دەپ ئاتىلىدىغان بولدى.
ھەققىدە
تاجىسىمان ۋىرۇس سۈت ئەمگۈچىلەر ۋە قۇشلاردا كېسەللىك پەيدا قىلىدىغان مۇناسىۋەتلىك ۋىرۇسلار توپى. ئىنسانلاردا تاجىسىمان ۋىرۇس يېنىك دەرىجىدىكى نەپەس يولى يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، مەسىلەن ئادەتتىكى زۇكامنىڭ بەزى ئەھۋاللىرى (باشقا سەۋەبلەر ئىچىدە ، ئاساسلىقى كەركىدان ۋىرۇسى ) ۋە ئەجەللىك بولۇشى مۇمكىن ، مەسىلەن سارس ، MERS ۋە كوۋىد -19 (ۋۇخەن ۋىرۇسى). باشقا تۈردىكى كېسەللىك ئالامەتلىرى ئوخشىمايدۇ: توخۇلاردا ئۇلار ئۈستۈنكى نەپەس يولى كېسەللىكلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، كالا ۋە چوشقىلاردا ئىچ سۈرۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تېخى بار ۋاكسىنا ياكىۋىرۇسقا قارشى دورىلار ئىنسانلارنىڭ تاجىسىمان ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ ياكى داۋالايدۇ.
بايقىلىشى
thumb|كىرونا ۋىرۇسى جانلاندۇرۇم كۆرۈنۈشى ئىنسانلارنىڭ تاجىسىمان ۋىرۇسى تۇنجى قېتىم 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىدا بايقالغان. ئەڭ بالدۇر بايقالغانلار توخۇلاردىكى يۇقۇملۇق كانايچە ياللۇغى ۋىرۇسى ، ئادەتتىكى زۇكام بىمارلىرى ئىچىدىكى ئىككىسى (كېيىن ئىنسانلارنىڭ تاجىسىمان ۋىرۇسى 229E ۋە ئىنسانلارنىڭ تاجىسىمان ۋىرۇسى OC43 دەپ ئاتىلىدۇ). شۇنىڭدىن كېيىن بۇ ئائىلىنىڭ باشقا ئەزالىرى ئېنىقلانغان ، ئۇلار 2003-يىلى SARS-CoV ، 2004-يىلى HCoV NL63 ، 2005-يىلى HKU1 ، 2012-يىلى MERS-CoV ۋە SARS-CoV-2 (ئىلگىرى 2019-nCoV دەپ ئاتالغان). 2019. بۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئېغىر نەپەس يولى يۇقۇملىنىشقا چېتىشلىق.
نامى ھەققىدە
«كىرونا ۋىرۇسى» دېگەن ئىسىم لاتىنچە كورونادىن كەلگەن بولۇپ ، «تاج» ياكى «گۈلچەمبىرەك» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ ، ئۆزى گرېتسىيە κορώνη korṓnē ، «گۈللۈك ، گۈل چەمبىرىكى» دىن ئېلىنغان. بۇ ئىسىم ئېلېكترون مىكروسكوپ ئارقىلىق ۋىرۇسلارنىڭ ( ۋىرۇسنىڭ يۇقۇملىنىش شەكلى) نىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىنى كۆرسىتىدۇ ، بۇ گىرۋەكلەر چوڭ ، لامپۇچكىلىق يەر يۈزى مۆلچەرى بولۇپ ، تاج ياكى قۇياش تاجىسىنى ئەسلىتىدۇ.
ئىنسانلاردىكى تاجىسىمان ۋىرۇس تارىخى
thumb|كوۋىد-19 كېسىلنىڭ ئاساسى ئالامەتلىرى ([[ئۆزبەكچە ۋىكىپېدىيە|ئۆزبىكچە)]] تاجىسىمان ۋىرۇس خەتەرلىك ئامىللاردا كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ. بەزىلىرى يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ% 30 تىن كۆپرەكىنى ئۆلتۈرەلەيدۇ (مەسىلەن MERS-CoV ) ، بەزىلىرى بىر قەدەر زىيانسىز ، مەسىلەن ئادەتتىكى زۇكام. چوڭ قاتارلىق ئالامەتلەر بىلەن Coronaviruses سەۋەبى colds قىزىش, ۋە ағриқ канәй ишшиқ болған كەلگەن adenoids قىش ۋە بېشىدا ئەتىيازدا پەسىل ئىچىدە ئاساسلىقى يۈز,. Coronaviruses پەيدا بولىدۇ ياللۇغى (يا بىۋاستە ۋىرۇسلۇق ياللۇغى ياكى ئىككىلەمچى باكتېرىيە ياللۇغى ) ۋە bronchitis (مەيلى بىۋاستە ۋىرۇسلۇق bronchitis ياكى ئىككىلەمچى باكتېرىيە bronchitis). 2003-يىلى بايقالغان كۆپ ئېلان ئىنسانىي coronavirus, سارس-CoV پەيدا قاتتىق ئۆتكۈر نەپەس يولى كېسەللىكى ئىككى پەيدا چۈنكى (سارس), ئۆزگىچە pathogenesis بار ئۈستۈنكى ۋە نەپەسلىنىش يولىدا يۇقۇشىنىڭ تۆۋەن.
ئىنسانلارنىڭ تاجىسىمان ۋىرۇسىنىڭ يەتتە تۈرى مەلۇم ، بۇنىڭ ئىچىدە تۆتى ئادەتتىكى زۇكامنىڭ يېنىك دەرىجىدىكى كېسەللىك ئالامەتلىرىنى پەيدا قىلىدۇ :
- ۋە ئۈچ خىل ، ئېغىر دەرىجىدىكى كېسەللىك ئالامەتلىرى:
تاجىسىمان ۋىرۇس HCoV-229E ، -NL63 ، -OC43 ۋە -HKU1 ئىنسانلار توپىدا توختىماي تارقىلىپ ، دۇنيا مىقياسىدا چوڭلار ۋە بالىلاردا نەپەس يولى يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
مۈشۈك
ئىگلىزچە:Cat
250 px|thumb|مۈشۈك
300 px|thumb|مۈشۈكنىڭ تۈزلىشى
تۈركىستان چىنى سارتلىرىنىڭ مىللىي تارىخى ھەققىدە بىر رىجا (مۇراجەت) – نەزەرخوجا ئابدۇسەمەت ئۇيغۇر بالىسى
غالجات يېزىسىدىن: نەزەر خوجا ئابدۇسەمەت ئوغلى
ئوسانماز (خورىماس) كەندىنى ئىنسان بىلەنلەر خەلققە خىزمەتتىن،
مەردۇمەند ئولان، مەزلۇمە ئەل چەكمەز ئاھانەتتىن.
مىللىي تارىخنى بىلىش، ھەر ئادەم ئۆز ئاتا-بوۋىسىنى تونۇش، ئۇرۇق ۋە قېرىنداشلىرىنى ھەمدە ئۇلارنىڭ بۇرۇنقى تۈرلۈك ھاللىرىنى، يەنى: ئۆرپ ئادەتلىرىنى، ئىلىم ۋە مائارىپ، ھۈنەر ۋە سانائەت، سودىگەرچىلىكتە قايسى دەرىجىدە بولغانلىقىنى، دۇنيا مەئىيشىتىدە قانداق يول بىلەن يۈرگەنلىكىنى،ۋە بۇرۇن يۈرگەن يول بۇلارنى سائادەتكە چىقاردىمۇ يا بالاكەس پالاكەتكىمۇ؟ كىملەر بىلەن دوست ۋە كىملەر بىلەن دۈشمەن بولغىنىنى ئۆگىنىپ، بىلىپ، ئاندىن ئىبرەت ۋە تەجرىبە ھاسىل قىلماق- دېمەك بولغانلىقىدىن ھەر ئاتا-بوۋىسىنى ياخشى كۆرۈپ، سۆيگەن كىشىلەرگە، توغرىسى ئۆزىنىڭ كىم ئىكەنلىكىدىن خەۋەردار بولۇشنى تىلەگەنلەرگە بىلىشى مۇتلەق تېگىشلىك بىر ئىشدۇر.
شۇڭلاشقىدۇركى، تەرەققىي قىلغان ۋە مەدەنىيەتلىك مىللەتلەرنىڭ يەتتە ياشلىق بالىلىرىدىن باشلاپ يەتمىش ياشلىق قېرى ئاۋاملىرىغا قەدەر ھەممىسى ئۆز تارىخلىرىنى بىلىدۇ ۋە شۇنىڭ بىلەن ئىپتىخارلىنىدۇ.
ھالبۇكى، بىزنىڭ بالا-چاقا ئاۋامىمىز تۇرسۇن، ھەتتا ئۇقۇمۇشلۇق كىشىلىرىمىزمۇ بىلمەيدۇ (ئەلۋەتتە مۇتلەق كۆپ قىسىم). «بۇ نېمە ئۈچۈن شۇنداق؟» دېگەن سوئالغا: « بىزنىڭ بوۋىلىرىمىز تارىخ يازمىغان ئىكەن؛ يازسىمۇ ئۇنىڭغا ئانچە ئەھمىيەت بەرمىگەچكە تارىخ ئۆز-ئۆزىدىن يوقىلىپ كەتكەن ئىكەن! بىزلەر بولساق تارىخىمىز خاتېرىلەنمىگەن، تارىخسىز بىر قەۋم بولۇپ قالغان ئىكەنمىز. ئەلۋەتتە، بىزنىڭ تارىخىمىزمۇ يېزىلىپ قالغان بولسا ئىدى، بىزمۇ شۇلاردەك بىلىپ قالار ئىدۇق» دېگەن جاۋابنى بېرىدىغانلارنىڭ بولۇشى تەبىئىي. ئۇلار بۇ دەۋالىرىدە بىرئاز ھەقلىقدەكمۇ كۆرۈنىدۇ. چۈنكى تارىخى خاتېرىلەنمىگەن، ماھىيسى (يۇلتۇزى) قاراڭغۇلۇقتا قالغان بىر قەۋمنىڭ كېيىن كەلگەنلىرى ھەم نادان بولسا، ئۇ ئەلنىڭ ئۆتمۈشى ھەققىدە بىر نەرسە بىلمەكنىڭ ئىنتايىن تەسلىكى ھەركىمگە ئاياندۇر.
ئەمما شۈكرىلەر بولسۇن. بىز تۈركلەرنىڭ تارىخى مۈجمەل پېتى قالمىدى. كېچىكىپ بولسىمۇ بىرنەچچە مۆھتىرەم ئىلىم ئەھللىرىنىڭ ئىجتىھادى سايىسىدە يېزىلدى ۋە نەشىر قىلىندى. ئەمما بۇ  «پۈتۈنسۈرۈك تۈرك ئېلىنىڭ تارىخى تولۇق يېزىلدى» دېگەنلىك ئەمەس. چۈنكى، «تۈركىستان چىنى» (ئۇيغۇر ئېلى) دە سانلىرى مىليونلار بىلەن ئۆلچىنىدىغان ساپ تۈرك قەۋمىنىڭ تارىخى تېخىچە مەجھۇل (ئېنىقسىز) دۇر. بۇ ھەقتە «شۇرا» سەھىپىسىدىكى ماقالىلەر يېتەرلىك بولمىغىنىدەك، مۇستەقىل رەۋىشتە يېزىلغان كىتابلاردىمۇ پەقەت قىسقىغىنە مەلۇمات بېرىلىپ ئۆتۈلگەن. ھەتتا بۇ كىتابلاردا «بۇريات تۇڭغۇزلار» ھەققىدە بىر قەدەر مەلۇمات بېرىلگەنكى، تۈركىستان چىنى ھەم تۈركىستان رۇسى (ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى) دىكى تارانچى تۈركلىرى ھەققىدە تېخىچە بىر جۈملە بولسىمۇ يېزىلمىدى. ئەلۋەتتە بۇنىڭغا بىزنىڭ دەيدىغان سۆزىمىز يوق. چۈنكى بىزنىڭ ئەسلى مەقسىتىمىز مىللىي تارىخ، يەنى: تۈركىستان چىنى سارتلىرىنىڭ تارىخىنى بىلىش. بىز بۇ ھەقتە مۆھتىرەم «شۇرا» ساھىبىغا مۇراجەت قىلىپ، تۈركىستان چىنى تۈركلىرىنىڭ تارىخلىرىنى ھەم «كاشىغەر» دە ھاكىمىيەت تۇتقان خانلارنىڭ تەرجىمىھاللىرىنى «شۇرا» دا يېزىشنى ئۆتۈنگەن ئىدۇق. «شۇرا» بولسا (1911-يىللىق 3-سان) ئۆز تەرىپىدىن: بۇ ھەقتە قۇدرىتى يېتىشىچە خىزمەتتە بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈش بىلەن بىرگە، تارىخلىرى خاتېرىلەنمىگەن بىر قەۋم ھەققىدە چەتتىن تۇرۇپ مەلۇمات بېرىشنىڭ مۈشكۈل ئىكەنلىكىنىمۇ ئەسلەتكەن ئىدى. بىز بۇرۇن تۈركىستان چىنى سارتلىرىنىڭ تارىخىنى يېزىشنى مۆھتىرەم «شۇرا» مەجمۇئەسىدىن شەخسىي ھالدا ئۆتۈنگەن بولساق، ئەمدى ئومۇمدىن، مىللىي تارىخمىزنى بىلگەن مۆھتىرەم قېرىنداشلىرىمىزدىن ئۆتۈنمەكتىمىز.
بۇ مۆھتىرەم قېرىنداشلىرىمىز ھەر ھالدا بىلگەنلىرىنى ئايىماي، «شۇرا» مەجمۇئەسىگە يېزىپ، بىزنى مىننەتدار قىلغان بولسا ئىدى. تارىخلىرىنى يېزىشنى ئۆتۈنگەن «تۈركىستان چىنى» دە ھازىر تەخمىنەن 30 مىليون تۈرك مىللىتى بولۇپ، بۇلارنىڭ كۆپىنچە ئىشلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ دىنىي رەئىس (روھانىي) لىرى بولغان «ئەلەم ئاخۇن» باشقۇرماقتا. بۇ «ئەلەم ئاخۇن» ھەر ئىشنى توغرىدىن توغرا شەرىئەت مۇھەممىدى قانۇنىچە بېجىرىدۇ. ھۆكۈمەت مەمۇرلىرىمۇ «ئەلەم ئاخۇن» نىڭ ھېچ بىر ئىشىغا ئارىلاشماي ياردەمدە بولىدۇ. بۇ يەردە جەمئىيەت ۋە كېڭەش مەجلىسى قاتارلىقلارنى ئېچىشتا مۇسۇلمانلار تامامەن ئەركىن بولۇپ، ئۇنىڭغا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ھېچبىر مەنئىي يوقتۇر. غالىپ، مەدەنىي ياۋرۇپا مەملىكەتلىرىنىڭ ھېچ بىرسىدە مۇسۇلمانلارغا بۇنىڭدەك ئەركىنلىك بېرىلمىگەن. ئەمما نەچارەكى، مۇسۇلمانلار بۇنىڭدىن تېگىشلىك پايدىلىنالمىدى. چۈنكى ئاھالىنىڭ كۆپ قىسىمى نادان بولۇپ، مەدەنىيەت دۇنياسىدا مەۋجۈت مۇسۇلمان خەلقىنىڭ ئارقىدا قالغانلىرىدىن سانىلىدۇ. چۈنكى مىللەتنى پىكىر ۋە مەلۇمات بىلەن تەمىن ئېتىدىغان ۋە ئەقىللىرىنى ئاچىدىغان مەكتەپ ۋە مەتبۇئات يوق. ھالبۇكى،يېقىنقى ۋاقتلاردا خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ يەردە شۆتاڭ (باشلانغۇچ مەكتەپ) لەر ئېچىشقا باشلىغان بولسىمۇ، بۇ شۆتاڭلار ئاھالىگە نىسبەتەن بەك ئاز بولۇپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە خىتايچە ئوقۇتىلىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ مەكتەپلەردىن مۇسۇلمانلارغا بەك چوڭ پايدا كېلىشى ناتايىن. بۇنداق ئۇلۇغ بىر مىللەتتە مىڭلارچە مۇنتىزىم باشلانغۇچ مەكتەپ، بىر نەچچە مىللىي گېزىت ۋە مەتبەئە بولماسلىقى ئەپسۇسلىنارلىق بىر ئىش. بۇ «رىجا» (مۇراجەت) نى مىللىي گېزىتلىرىمىزنىڭ كۆچۈرۈپ بېسىشىنى ئۆتۈنىمىز.
(روسىيىنىڭ ئورىنبۇرگ شەھىرىدە نەشىر قىلىنغان «شۇرا» مەجمۇئەسىنىڭ 1911-يىللىق 20-سانىغا بېسىلغان بۇ ماقالە ئەسلى تۈركىيە تۈركچىسى ۋە تاتارچىغا يېقىن ئورتاق تۈركىي تىلدا يېزىلغان بولۇپ، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا ئۆزلەشتۈرۈلۈپ ئېلىندى.)
نەشىرگە تەييارلىغۇچى: تاران
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئىزدە كۆز-مونچىقى
ئىزدە كۆز-مونچىقىنى بېكىتىڭىزگە قىستۇرۋالسىڭىز، زىيارەتچىلىڭرىڭىز بېكىتىڭىزدىكى خەۋەر ياكى ماقالىلەرنى كۆرگەندە چۈشىنەلمىگەن ياكى ئۆزلىرى قىزىقىدىغان مەزمۇنلارنى ئۇچراتقاندا شۇ سۆزلۈكنى تاللىسىلا ئىزدە كۆز-مونچىقى شۇ زامان پەيدا بولىدۇ. ئىزدە كۆز مۇنچىقىنى چەكسىلا تاللىغان سۆزنى ئىزدە تورىدىن ئىزدەپ بېرىدۇ. ئىزدە كۆز-مونچىقى توربېكىتىڭىزنى رەڭدار قىلىدۇ ھەم بېكىتىڭىز زىيارەتچىلىرىگە قولايلىق ئېلىپ كېلىدۇ.
ئابدۇرېھىم ھېيىت ۋە ئۇنىڭ ناخشىلىرىدىكى ئۇيغۇر روھى
زۇلھايات ئۆتكۈر (شىۋىتسىيە)
ئابدۇرېھىم ھېيىت ئۇيغۇرلار جۈملىدىن تۈرك دۇنياسى ئۈچۈن كۆكتىكى يۇلتۇزغا ئوخشايدۇ. خۇددى ئۆزى ئېيتقان ناخشىدىكى “چولپان باردۇر قىلىچىڭدا” دېگەن مىسرالارغا ئوخشاش ، مىللەتنىڭ مەدەنىيەت خەزىنىدىكى نۇرلۇق چولپاندۇر. ئۇنىڭ خىتاينىڭ جازا لاگىرىدا ئىكەنلىكى ۋەسەككىز يىللىق جازا ھۆكۈم قىلىنغانلىق خەۋىرى ھەممىمىزنىڭ ۋۇجۇدىنى ئۆرتەپ ، ھىجراندىن تىنىقلىرىمىز ئاتەش بولدى، باغرىمىز يارا بولدى، قەلبىمىز تۈگىمەس پىغانغا تولدى.
ئابدۇرېھىم ھېيتنىڭ ئاۋازىسىز تارىم دەرياسى ئەلەم بىلەن تولغىنىۋاتقاندۇ، خانتەڭرى بېشىنى چايقاۋاتقاندۇ، ئىلى سۇلىرى دولقۇنلۇق چايقىلىۋاتقاندۇ، ئاقتاش تاغلىرىنىڭ ئاھى پەلەككە يەتكەندۇ!
كەچۈرۈڭ بىزنى ئاكا، سىزنى زالىمنىڭ تىرناقلىرىدىن قۇتۇلدۇرالمىدۇق، بەلكى ھازىرغىچە قان قېرىنداشلىرىڭىزدىن خىرە ئۈمىدلەر كۈتۈۋاتقانسىز؟ ئەمما ،ئەپسۇس ئاۋازىمىز يەنىلا قۇدۇقتىن سىرتقا چىقالمىدى ياكى باشقىلار نالىمىزنى ئاڭلاشنى خالىمىدى ياكى يېتەرلىك ۋارقىرىيالمىدۇق. ئىبلىسلارنىڭ نەزەرىدە سىزنىڭ گۇناھىڭىز ئۇيغۇر بولغانلىقىڭىز ۋە ئۇيغۇرنى تونۇتۇش ئۈچۈن ، ئۇيغۇر روھىنى تارقىتىش ئۈچۈن قەلبىڭىز ۋە جېنىڭىزنى سەنئەتكە بەرگىنىڭىز بولدى. سىزنىڭ تۇتۇلۇپ كېتىشىڭىزگە سەۋەپچى بولغان ئابدۇرېھىم ئابدۇللانىڭ «ئۇلار شۇنداق ئاتىلار ئىدى» ناملىق شېئىرىدىكى “قىلىچىڭدا چولپان بار” ۋە “شېھىت روھى” دېگەن سۆزلەر باھانە بولدى.
سىزنىڭ ئەنتىڭىزنى ، مىليونلاپ تۇتۇلۇپ كەتكەن قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئەنتىنى چوقۇم ئالىمىز، دۇنيادا ھەققانىيەت بارلىقىغا ئىشىنىمەن، مەدەنىيەتنىڭ ۋە سىزگە ئوخشاش مەدەنىيەت پىشۋالىرىنىڭ قەدرىنى قىلىدىغان بىر كۈنلەرمۇ كېلەر.بىر كۈنلەردە يەنە دۇتار سادارىڭىزنىڭ جاراڭلاپ ھۆر زېمىنىمىزدا خەلقىمزگە كۈچ ۋە غەيرەت بەخش ئېتىشىنى تىلەيمىز.
ھاجى ئابدۇرېھىم ھېيت 1962- يىلى قەشقەر شەھەر ئىچىدە باغچە كوچىسىدا ئۇقۇمۇشلۇق بىر ئائىلىدە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ مۇزىكىغا بولغان شەيدالىقى كىچىكلىكىدىنلا شەكىللەنگەن بولۇپ، 13 يېشىدىن باشلاپلا دۇتار چېلىشقا باشلىغان ۋە “بالا سازەندە” دەپ ئاتالغان.دۇتار ، راۋاپ تەڭكەش قىلىنغان خەلق ناخشىلىرى ياڭراپ تۇرىدىغان ئەزىزانە قەشقەر كوچىلىرى ئۇنىڭ تۇنجى ئىلھام بۇلىقى بولۇپ، پىشقەدەملەرنىڭ ھارغىنلىقىنى چىقىرىش ئۈچۈن توپلىنىپ ، ناخشا ، ھېكايە، داستان قاتارلىقلار ئاڭلىنىپ تۇرىدىغان ساماۋەرخانىلار ئۇنىڭغا چوڭقۇر تەسر قالدۇرغان، شۇ يەردە ئاڭلىغان ناخشا مۇزىكىلار ئۇنىڭ ياش يۈرىكىگە ئورناپ كەتكەن ئىدى.
ھاجى ئابدۇرېھىم ھېيتنىڭ ئائىلىسىدە يەتتە پەرزەنت بولۇپ، ئاساسەن ھەممىسىدە سەنئەت تالانتى بارىدى. سەنئەتكارىمىز مۇشۇ خىل مۇھىتتا قوللاشقا ئېرىشكەن بولۇپ كېيىن بۈيۈك سەنئەتكار بولۇپ چىقىشىغا ئاساس ياراتقان.
ئابدۇرىھىم ھېيىت 1977-يىلى 1979-يىلغىچە، قەشقەر شەھەرلىك 3-ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ تۇلۇقسىز سىنپىنى تاماملاپ، نەزەرباغ يېزىسىغا قايتا تەربىيگە چۈشكەن. مۇشۇ مەزگىلدە، قەشقەر شەھىرىدىكى بىر قىسىم زىيالىلار، ئۇقۇتقۇچىلار، ھۈنەرۋەن -كاسىپلار ئۇنىڭ دۇتارىنى ئاڭلاش ئۈچۈن نەزەرباغقا چىقىپ تۇرغان. ئۇنىڭ دۇتار چېلىشتىكى ماھارىتىگە، خەلق ناخشىلىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئېيتىشتىكى تالانتىغا قايىل بولغان قەشقەر ۋىلايەتلىك سەنئەت مەكتىپى رەھبەرلىرى ئۇنى مەكتەپنىڭ ناخشا كەسپىگە قۇبۇل قىلغان.
1982-يىلى قەشقەر سەنئەت مەكتەپنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرغاندا، خىتاي مىللەتلەر ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ ئىمتىھانىدىن مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتۈپ، مەركىزى مىللەتلەر ناخشا-ئۇسسۇل ئانسامبىلىغا قۇبۇل قىلىنغان
ھازىرمۇ ئېسىمدە تۇرۇپتۇ، مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۈرۈمچىدە ناخشا ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ زالىدا ئەدەبىيات سەنئەتچىلەر، شائىر، يازغۇچىلار ۋە جەمىئيەت ئەربابلىرىغا ئىچكى قىسىمدا بىر كونسېرت ئۆتكۈزگەن بولۇپ، رەھمەتلىك دادام بىلەن بىرگە شۇ كونسېرتقا بارغانىدۇق. ئۇ كۈنكى ئېيتىلغان ناخشىلار ئاساسەن ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر ۋە قۇتلۇق شەۋقىگە ئوخشاش كىلاسسىك شائىرلارنىڭ شېىرلىرىدىن تاللانغان ئىدى. مېنىڭ ئابدۇرېھىم ھېيتنىڭ ئورۇنلىشىدىكى تۇنجى كۆرگەن كونسېرتىم شۇ ئىدى. ئۇ باشتىن ئاخىر دۇتار بىلەن تەڭكەش قىلىپ ئېيتىلغان كونسېرت بولۇپ، ئۇ ۋاقىتلاردا تېخى ھېچكىم يالغۇز كىشىلىك بىرلا ساز بىلەن ئورۇندىلىدىغان كېچىلىكلەرنى ئۆتكۈزۈپ باقمىغانىدى. كېچىلىك ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكەن بولۇپ، تالانتلىق بىر سەنئەتكارنىڭ پات يېقىندا سەنئەت ئاسمىنىدا جەۋلان قىلىشىغا تاماشىبىنلارنىڭ كۆزى يەتكەنىدى.
ئابدۇرېھىم ھېيىت 1988-يىلدىن باشلاپ مۇزىكا ئىجادىيىتى يولىغا قەدەم قويغان بولۇپ، «چىللاڭ خۇرىزىم»، «ئۇچراشقاندا» «ئانا ئەللىيى»، «ئۇيغۇر گۈزىلىگە»، «ئاھ ئاتىلار»، «مەن ئاق بايراق ئەمەس»، «سەن يوق» قاتارلىق ئىجادىي ناخشىلىرى خەلق تۆرىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان.
ھاجى ئابدۇرېھىم ھېيت كۆپ قېتىم شەرقىي تۈركىستان تەۋەسىدە 200 مەيداندىن ئارتۇق كونسېرت قويغان بولۇپ، تۈركىيەدە ۋە تۈرك خەلقى ئارىسىدىمۇ شۆھرەت قازانغان.
بەزى كىشىلەرنىڭ ئەسلىمىلىرىگە ئاساسەن، 1990 –يىلى تۈركىيەدە تۇنجى قېتىم ئويۇن قويۇپ داڭ چىقارغانىكەن.
2015-يىلى تۈركىيە ئەنقەرە گازى ئۇنىۋېرسىتېتىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان كونسېرتىنىڭ ئۇنىڭ مەن كۆرگەن ئاخىرقى كونسېرتى بولۇپ قېلىشىنى ھېچ ئويلىمىغانىدىم. ئۇ كونسېرت جەريانىدا تۈركىيە خەلقىگە باشتىن ئاخىر ئۇيغۇر چەكمىنى ۋە بادام دوپپىسى بىلەن ئۇيغۇر سىماسىنى يارىتىپ خەلق ناخشىلىرى ، «بىلىم ئىشقىدا»، «ئۇچراشقاندا» قاتارلىق ناخشىلىرىنى ئېيتقاندىن باشقا تۈركچە «لەيلىمۇلەي» ، «قىرمىزىگۈل، بەيازگۈل» قاتارلىق تۈرك خەلق ناخشىلىرىنىمۇ دۇتار بىلەن ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئورۇندايدۇ. ئويۇن جەريانىدا گازى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تۈركولوگىيە بۆلۈم باشلىقى تۈركولوگ دوكتۇر ھۇليا چەنگەل كاساپئوغلۇ خانىم ئۇيغۇرچە ۋە تۈركچە تىلدا ئابدۇرېھىم ھېيتنىڭ كونسېرتىگە رىياسەتچىلىك قىلىپ بېرىدۇ. تەتقىقاتچى خانىمنىڭ ئورنى ۋە مەرتىۋىسىگە بۇ كېچىلىككە رىياسەتچىلىك گەرچە مۇۋاپىق بولمىسىمۇ، لېكىن ئابدۇرېھىم ھېيتقا بولغان ھۆرمىتى ۋە مەمنۇنلۇقى، ئابدۇرېھىم ھېيتنى تاماشىبىنلارغا تېخىمۇ يېقىن قىلىدۇ. تاماشبىنلار ئارقا ئارقىدىن گۈلدۈراس ئالقىشلار ئىچىدە كۆزى قىيمىغان ھالدا ئۇنى ئۇزۇتۇپ قويىدۇ…
ئابدۇرېھىم ھېيت كونسېرتنىڭ ئاخىرىدا ئۆزى چالغان شۇ دۇتارنى ھۇليا خانىمغا “مېنى ئۇنتۇپ قالماڭ” دەپ سوۋغا قىلىدۇ. بۇ قىممەتلىك سوۋغىنى ھۇليا خانىم بۈگۈنگىچە ئەتىۋارلاپ ساقلاپ كەلمەكتە.
ئابدۇرېھىم ھېيت ئۆزىنىڭ تۈركىيە سەپىرى ھەقققىدە بايان قىلىپ “ئۇچراشقاندا” ناملىق ناخشىنى ئورۇندىغىنىدىن شەرەپ ھېس قىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. تۈرك خەلقىنىڭ ئۇچراشقاندا ناملىق ناخشىغا تونۇش ئىلەنلىكنى كۆرۈپ پەخىرلىنىدۇ. قانداش قېرىندىشى تۈركىيە خەلقىنىڭ ھاياجانلانغىنىنى ھېس قىلىدۇ ۋە سەنئەتنىڭمۇ ئۇيغۇرلارنى تونۇتۇشتىكى بىر ۋاستە بولۇپ قالغانلىقىنى ئېيتىدۇ.ئۆزىنىڭ تاموژنىدىن ئۆتكەندە خادىملارنىڭ ئۇنى تونۇۋالغانلىقىنى ۋە ناخشىسىنى قويۇپ بەرگەنلىكىنى يەنە تەلەپ قىلىپ بىرگە رەسىمگە چۈشىۋالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ.
نۇرغۇن شائىرلار، يازغۇچىلار، ناخشىچىلار، مۇزىكانتلار تۇغۇلدى ۋە كەتتى. قارايدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ ئىچىدە پەقەتلا ئەدەبىيات سەنئەتنى خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرغان، خەلقنىڭ زارىنى ئاڭلاتقان ياكى خەلقنىڭ روھىغا مەلھەم بولالايدىغانلارلا ئۇزۇن دەۋر سۈرۈپ كەلدى ۋە خەلق قەلبىدىن ئورۇن ئېلىپ ياد ئېتىلىپ كەلدى.
ھاجى ئابدۇرېھىم ھېيت بەزى ناخشىچىلاردەك ۋەزىيەتكە قاراپ ئۇسلۇبىنى ئالماشتۇرۇپ ياكى سۇنىڭ ئېقىشىغا قاراپ مودا ناخشىلارنى ئېيتىپ باقمىدى. ئۇنىڭ جىسمىدىن ، تۇرقىدىن ۋە ۋۇجۇدىدىن ئۇيغۇر روھى تاراپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئۆزىگە خاس ئۇسلۇبى تۆۋەندىكىدەك نۇقتىلاردا ئىپادىلىنىدۇ:
ئابدۇرېھىم ھېيت ھەر قېتىم سەھنىدە ياكى پىلاستىنكىلىرىدىكى ناخشىلاردا بولسۇن ،بىزنىڭ كۆز ئالدىمىزدا ، ھەر دائىم بېشىدا قەشقەر بادام دوپپىسى ياكى كۆرپە تۇماق كىيگەن، ئۈستىگە چەكمەن چاپان ياكى تون كىيگەن ھالەتتە نامايان بولىدۇ. ھەر زامان قەددىنى تىك تۇتقان تەمكىن تۇرقى ، ئۆزلۈكنىڭ رايىنى ئىستەيدىغان ئارزۇ، ئۆزىگە قايىللىق ئىزدەيدىغان روھ، مەنىۋى جەھەتتە مۇستەقىل ياشاشنى ئىستەيدىغان بىر خاھىش، جاسارەت ، مۇستەھكەم ئىرادە قاتارلىق نۇرغۇنلىغان پىسخىكىلىق سۈپەتلىرىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ.
2. ئىجات قىلغان ئاھاڭلىرى زەئىپلىكتىن خالى، جۇشقۇن، ئىستېتىك يۈكسەكلىككە ئىگە. بەزى ئېزىلەڭگۈ، مىجىق ، باشقىلارنى دورايدىغان ئاھاڭلارنىڭ ئەتراپىمىزنى قاپلاپ كېتىشىگە روشەن سېلىشتۇرما بولغان ھالدا، رېتىم روشەن، جانلىق ،مىللىي خاسلىق كۈچلۈك بولۇش، مەردانە، كىشى كۆڭلىگە يېقىشلىق بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە.
3. ناخشا تېكىستلىرى ئالاھىدە تاللانغان بولۇپ، داڭلىق شائىرلارنىڭ ۋەتەن ، ئەركىنلىك تېمىسىدىكى چوڭقۇر پەلسەپىۋى ھېكمەتلەرگە ئىگە مىسرالىرىدىن تەركىب تاپقان. ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنىڭ «ئۇچراشقاندا»، «مەن ئاق بايراق ئەمەس»، «ئەينەك»، «ئانا ئەللىي» قاتارلىق شېئىرلىرى، ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ «ئاچىل» شېئىرى، ئابدۇللا نەئىمىنىڭ «ئانا تىل» شېئىرى (بۇ شېئىر قۇتلۇق شەۋقىنىڭ دەپ تارالغان)، نىمشېھىتنىڭ «بىلىم ئىشقىدا» ، ئۇندىن باشقا «بۇ جايدا مەردانلار ياتۇر»، «ھەي ئۇيغۇرۇم»، «نازۇگۇم»، «سۇلتان قىزلار» قاتارلىقلارغا ئاھاڭ ئىشلەپ ناخشا قىلىپ ئېيتقان. بۇ ناخشىلار 20-30 يىلدىن بېرى خەلق قەلبىنى دولقۇنلىتىپ، كۆڭۈل تۆرىدىن ئورۇن ئېلىپ، كۆپلەپ تارقىتىلىپ ۋە قەدىرلىنىپ كەلمەكتە ۋە باشقىلارغا ئۇيغۇر مىللىتىنى تونۇشتۇرۇشتا ۋەكىل خاراكتېرلىق رول ئويناپ كەلمەكتە.
ئابدۇرېھىم ھېيتنىڭ ناخشىلىرىدا شېئىر تېكىستى، ئاھاڭ ۋە ناخشىدىن ئىبارەت ئۈچ تەرەپنىڭ مۇناسىۋىتى بىر نۇقتىدا مۇۋەپپەقىيەتلىك بىرىككەن بولۇپ، ھەرقايسىسىنىڭ تالانتى نامايان قىلىنىدۇ. ھاجى ئابدۇرېھىم ھېيت ئېيتقان ناخشىلىرى بىلەن مىللىتىمىزنىڭ ۋەتەن سۆيگۈسىنى يېتىشتۈرۈش، قويۇق مىللىي ھىسسىياتىنى يېتىشتۈرۈش، ئانا تىلنى سۆيۈش ۋە قەدىرلەش، بېيىتىش روھىنى ئۆستتۈپ، خەلقنىڭ ئۆز تارىخىمىزدىن، قەھرىمانلىرىمىزدىن پەخرلىنىش تۇيغۇسىنى ئويغىتىپ، ئۇيغۇر روھىنىڭ جەڭگىۋار، ئۈمىدۋار بىر روھ ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇرىدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كۈزەد
كۈزەد [küzet] — بۇرۇنقى زامانلاردا بىر كېچىنى بەشكە بۆلۈپ بەش قېتىم جاڭ ئۇرۇدىكەن. ھەر بىر جاڭ ئۇرۇشنىڭ ئارىلىقى تەخمىنەن ئىككى سائەت بولىدىكەن.
تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى
تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى (تۈركچە: Türk Silahlı Kuvvetleri، قىسقارتما: TSK) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دەۋلەتىنىڭ تاشقىرىدىن كەلگۈسى ھەر قانداق تەھدىدكە قارشى مۇدافىئە ۋەزىفەسىنى ئۈستىگە ئالغان قۇراللىق دەۋلەت كۈچىدۇر. جازا يۈرۈش كۈچى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنىدىن كەلمەكتە. باش قۇماندانى ئەلباشى ئېرۇر. تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى؛ قۇرۇقلۇق ئارمىيە، دېڭىز ئارمىيە ۋە ھاۋا ئارمىيىسى قاتارلىق ئۈچ ئاساسىي قۇۋۋەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. تېنچلىق مەزگىلىدە ئىچكى ئىشلار مىنىستېرلىكىگە باغلىق ۋەزىپە ئاتقارغان ۋە ئۇرۇش مەزگىلىدە قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز ئارمىيىسى قۇماندانلىق شىتابىغا تەۋە بولغان ژاندارما ۋە ساھىل بىخەتەرلىك بولسا تارماق ئورگانلاردۇر. توپلام كۈچ ۋە سان نوقتىسىدىن دۇنيانىڭ 8، ناتونىڭ بولسا ئا ق ش دىن كېيىنكى 2. چوڭ ئارمىيىسىدۇر.
مولداۋىيە تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[مولداۋىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] مولداۋىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئوكلاخوما شەھىرى
right|thumb|250px|Oklaxoma Shehiri right|thumb|250px ئوكلاخوما شەھىرى بولسا ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى ئوكلاخوما شىتاتى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، ئوكلاخومانىڭ 547،274 نوپۇسىبار، 1،608ٜ8 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 35ٜ28°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 97°32، پوقتانومۇرى 40-55000 رايۇننومۇرى 0405ٜ
چېن يەنشياڭ
چېن يەنشياڭ (خەنچە: 陳彥祥 Chén Yànxiáng يىل: 1394―1412) تېگى خىتاي سودىگەر، ئېھتىمال جاۋا ئارىلىدا ياشىغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇ 1394 - يىلىدىن 1412 - يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا چاۋشىيەن خانلىقى ۋە ياپونىيەنىڭ مۇروماچىنى زىيارەت قىلغان. ئۇنىڭ ھاياتىغا دائىر بىردىنبىر مەنبە كورېيە «جوسېئون ھەقىقىي خاتىرىلىرى»دۇر. بۇنىڭدىن «ئالاھىدە رەڭدار كەسىپ»نى كۆرگىلى بولىدۇ [1].
چېن يەنشياڭ تۇنجى قېتىم 1394 - يىلدىكى «ھەقىقىي خاتىرىلەر»دە قەيت قىلىنغان، ئەينى ۋاقىتتا ئۇ تايلاندنىڭ ئايۇتتايا خانلىقىدىكى جۇڭگولۇق سودىگەر بىلەن بىللە چاۋشىيەن خانلىقى ئاسترونومىيە ئىدارىسىگە ئەۋەتىلگەن. مەلۇم ۋاقىت ئۆتۈپ ئۇ كورېيەدىن ئايرىلغان. ئۇ 1406 - يىلى ئاجايىب قۇشلار، قارامۇرچ ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى باشقا ماللار بىلەن كورېيەگە قايتىپ كېلىپ، - ھېچقانداق گۇۋاھنامىسى يوق ھالدا- ئۆزىنى جاۋا پادىشاھىنىڭ باش ئەلچىسى دەپ تونۇشتۇرغان. چېن يەنشياڭ، چاۋشيەن دېڭىز قىرغاقلىرى سىرتىدا، ياپونىيە دېڭىز قاراقچىلىرىنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان بولۇشى مۇمكىن، ئېھتىمال تۇشىما ئارىلىنىڭ داميوسى شوغۇن ئاشىكاگا يوشىموچى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ، پۈتۈن يۈكلىرىنى يوقىتىپ قويغان. ئۇ ئاخىرىدا چاۋشيەن پادىشاھى تەيجوڭ ۋە «ياپونىيە پادىشاھى» تەرىپىدىن كۈتۈۋېلىنغان كېيىن جاۋا ئارىلىغا قايتقان. چېن يەنشياڭ، 1411 - يىلى ياپونىيەگە جاۋان سارىيى بەرگەن يۇقىرى دەرىجىلىك رەسمىي ئۇنۋان بىلەن قايتا كەلگەن. ئۇ نەۋرىسىنى چاۋشيەن ئوردىسىغا سوۋغات بېرىشكە ئەۋەتىپ، ئۆزى ئەينى ۋاقىتتىكى ياپونىيەنىڭ پايتەختى كىيوتودا زىيارەتتە بولغان. 1412 - يىلى ، ئۇنىڭ نەۋرىسى چاۋشيەن ھۆكۈمىتىدىن جاۋاغا قايتىشتا دېڭىز ئوردۇسىنىڭ قوغدىشىنى تەلەپ قىلغان. كورېيە ھۆكۈمىتى رەت قىلىدۇ. چېن يەنشىاڭ شۇنىڭدىن كېيىن تىلغا ئېلىنمىغان. ئۇ ھىندونېزىيەدىن كەلگەن كورىيە خان جەمەتىنى زىيارەت قىلغانلىقى بىلىنگەن بىردىنبىر كىشى[2].
مەنبە
[1] Reid, Anthony (1992). "The Rise and Fall of Sino-Javanese Shipping". In Houben, V.J.H.; Maier, H.M.J.; Van der Molen, W. (eds.). Looking in Odd Mirrors: The Java Sea. Leiden, The Netherlands: Leiden University Department of Southeast Asian Studies. pp. 177–211. ISBN 9789073084063. Retrieved 6 August 2020. بەت 186 <references group="Reid, Anthony (1992). "The Rise and Fall of Sino-Javanese Shipping". In Houben, V.J.H.; Maier, H.M.J.; Van der Molen, W. (eds.). Looking in Odd Mirrors: The Java Sea. Leiden, The Netherlands: Leiden University Department of Southeast Asian Studies. pp. 177–211. ISBN 9789073084063. Retrieved 6 August 2020. بەت 186" /> [2] Cho, Hung-guk (2009). Han'guk-gwa Dongnam Asia-ui Gyoryusa 한국과 동남아시아의 교류사 [History of Exchanges between Korea and Southeast Asia] (in Korean). Seoul, South Korea: Sonamu. ISBN 978-89-7139-557-8. بەت 166 <references group="Cho, Hung-guk (2009). Han'guk-gwa Dongnam Asia-ui Gyoryusa 한국과 동남아시아의 교류사 [History of Exchanges between Korea and Southeast Asia] (in Korean). Seoul, South Korea: Sonamu. ISBN 978-89-7139-557-8. بەت 166" />
ھەما
ھەما بىر شەھەردۇر.
ۋولگا دەرياسى
thumb|ۋولگا دەرياسىدىن بىر مەنزىرە|250 px
يېڭى نورۋېگىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[يېڭى نورۋېگىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] نورۋېگىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 4.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
فونولوگىيە
Norwegian (Nynorsk)
ئىزدە تورى
ئىزدە تورى بولسا ئۇيغۇرچە ئىزدەش تور ماتورى. ئىزدە تورىنىڭ ئورگان تور ئادىرىسى : www.izda.com
ئىقتىدارىلىرى:
ئىزىدە تورى ياخشى تور پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتىى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، قامۇس، مۇزىكا، فىلىم ، لۇغەت ، خەۋەر، رەسىم، ۋە باشقا نۇرغۇنلىغان ئىقتىدارلىرى بار. چىچەن ئۇيغۇرچە كىرگۈزگىچىسى ۋە قول كۈندۈدرۈش ئىقتدارى ئەڭ قۇلايلىق بولۇپ، سىزنىڭ ئۈگىنىش ئىشلىرىڭىزغا ئاسانلىق ياراتقۇچىسى.
يورۇباچە
left|thumb|400px|دۇنيادا [[يورۇباچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] نىگېرىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
سوتكا
سوتكا [sotka] — بىر كېچە-كۈندۈز ۋاقىتنى بىلدۈرىدىغان ۋاقىت ئۆلچەم بىرلىكى، 1 سوتكا 24 سائەت بولىدۇ.
Kanzas Shehiri, Kanzas
right|thumb|250px|Kanzas Shehiri, Kanzas right|thumb|250px Kanzas Shehiri bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Kanzas Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Kanzasning 146,866 nopusibar, 331.0 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.06°, xariki uzunluk 94°40, poqtanomuri 66101 rayunnomuri 0913.
غار-غار ئۆردەك
كەركىدان ئوتتۇرا ۋە چوڭ قۇشلار بولۇپ ، بەدەن ئېغىرلىقى 0.35-5 كىلوگىرام ، قانات ئارىلىقى 45-100 سانتىمېتىر كېلىدۇ. كۆپىنچە جانلىقلارنىڭ قېنىق پەيلىرى بار. بۇ تالون ئۇزۇن ، نېپىز ۋە باغلانغان. ئۇلارنىڭ پۇتىنىڭ تۆت بارمىقىنىڭ ئوتتۇرىسىدا تور بار. بارلىق تۈرلەر بېلىق يەيدىغانلار بولۇپ ، يەر يۈزىدىن شۇڭغۇپ ئولجىنى تۇتىۋالىدۇ. ئۇلار مۇنەۋۋەر غەۋۋاسلار ، سۇ ئاستىدا ئۇلار قانىتىنىڭ ياردىمى بىلەن پۇتى بىلەن ھەرىكەتلىنىدۇ. بەزى كەركىدان تۈرلىرىنىڭ چوڭقۇرلۇقى 45 مېتىر كېلىدىغانلىقى بايقالغان. كورمورانتلار قىرغاق ئەتراپىدىكى دەرەخلەر ، ئاراللار ياكى قىيا تاشلاردا ئۇۋا قىلىدۇ. ئۇلار دېڭىز-ئوكيان قۇشلىرى ئەمەس ، بەلكى دېڭىز بويى رايونلىرى ، بەزىلىرى ئىچكى قۇرۇقلۇقتىكى سۇلارنى مۇستەملىكە قىلدى - دەرۋەقە ، كەركىدانلارنىڭ ئەسلى ئەجدادى قارىماققا تاتلىق سۇ قۇشلىرىدەك قىلىدۇ.
ئاناتولىيە
thumb|278x278px|ناسا تەرەفىدىن تارتىلغان ياۋروپا ۋە ئاناتولىيە (تىك تۆرتبۇلۇڭ ئىچىدىكى) ئاناتولىيە (تۈركچە: Anadolu)، ياكى باشقا ئىسىمى بىلەن كىچىك ئاسىيا، ئاسىيا قىتئەسىنىڭ ئەڭ غەربىدە قارا دېڭىز، ئاق دېڭىز ۋە ئېگىي دېڭىزى ئاراسىغا جايلاشقان، تەخمىنەن 755,000 كلومتر²'لىق بىر رايوننى قاپلىغانتاغلىق بىر يارىم ئارالدۇر. ئوسمانلى دەۋرىدە "ئانادولۇ"نىڭ ئەنئەنەۋىي شەرقىي چىگراسى فرات دەرياسى دەپ قەبۇل قىلىناتتى. تۈركىيەدە جۇمھۇرىيەت ئېلان قىلىنپ بىرىنچى تۈرك جۇغرافىيە مەجلىسىدىن سوڭرە تۈركىيەنىڭ ئاسىيا قىتئەسىگە جايلاشقان قىسمىنىڭ تامامىنى ئوخشاش جۇغرافىيىلىك ئاتالغۇغا داخىل قىلىنغان. بۇگۈن تۈركىيەنىڭ ئاسىيا قىتئەسىدىكى ئاتى سۈفەتىدە قوللىنىلماقتا.
Kanzas Shehiri, Missuri
right|thumb|Kanzas Shehiri, Missuri right|thumb|250px Kanzas Shehiri bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Missuri Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Kanzasning 450,375 nopusibar, 823.7 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.06°, xariki uzunluk 94°35, poqtanomuri 64101 rayunnomuri 0816.
ئىزدەش تورى
ئادىرىسى
ئىزدەش تورىنىڭ ئادىرىسى: www.izdax.com.
تىلى: ئۇيغۇرچە
فرىزانچە
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[فرىزانچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] گوللاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئىزدەش تورى
مارشى
سىز ئىزدەڭ، مەن تاپاي.
ئانا شىركىتى
شىنجاڭ بىلگىيار ئىلىكتىرون پەن تىخنىكا شىركىتى
خارەكىتى
ئىزدەش تورى چوڭ تىپلىق ئىزدەش ماتورى بۇلۇپ، ئىزدە تورى بىلەن ئوخشاش ئىزدەش مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
فىنلاندىيە تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[فىنلاندىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] فىنلاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئىۋىرغول رايونى
ئىۋىرغول رايونى بولسا 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى يېڭىدىن تەسسىس قىلىنغان قۇمۇل شەھىرىنىڭ شەھەر رايونى، تەۋەلىكىدە 5 دانە كوچا باشقارمىسى، 6 دانە بازارلىق، 10 يېزا ۋە 2 دانە مىللىي يېزا بار. شىمال تەرىپىدە ئارا تۈرۈك ناھىيىسى ۋە باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ.
پاس
پاس [pas] — قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيادا قوللىنىلغان ۋاقىت بىرلىكى. بىر پاس ئادەتتە بىر كېچە-كۈندۈرنىڭ 1/8 ىگە توغرا كېلىدۇ.
لىبرا بىرلەشمىسى
thumb|لىبرا لوگوسى لىبرا بىرلەشمىسى (ياكى لىبرا جەمئىيىتى) لىبرا پۇلىنىڭ ئەڭ ئالى باشقۇرغىچىلىق ئورگىنىدۇ.
ئېنگىلىزچە نامى: libra association
خەنزۇچە نامى: Libra 协会
ئورگان تورى: libra.org thumb|لىبرانىڭ نام ھەم لوگوسى
ھەققىدە
لىبرا جەمئىيىتى لىبرا جەمئىيىتىنىڭ كېڭىشى تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدۇ ، كېڭەش ھەر قايسى دەلىللىگۈچىلەردىن بىردىن ۋەكىل تەركىب تاپىدۇ. كېڭەش ئەزالىرى بىرلىكتە تور ۋە پۇل زاپاسنى تۈزەش توغرىسىدا تەدبىر بەلگىلەيدۇ. دەسلەپكى باسقۇچتا ، بۇ توپ يەر شارى كارخانىلىرى ، پايدا ئالمايدىغان تەشكىلاتلار ، كۆپ تەرەپلىك تەشكىلاتلار ۋە ئىلمىي ئاپپاراتلاردىن تەركىب تاپقان. بارلىق تەدبىرلەر كېڭەش يىغىنى ئارقىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ ، مۇھىم سىياسەت ياكى تېخنىكىلىق تەدبىر بەلگىلەشكە ئېھتىياجلىق ئەزالار ئاۋاز بېرىپ قوشۇلدى ، يەنى B F T ئورتاق تونۇش كېلىشىمىدە تەلەپ قىلىنغان كۆپ ساندىكى تور ئەزالىرى تەرىپىدىن بېكىتىلدۇ.
لىبرا جەمئىيىتىنىڭ بىر مۇھىم نىشانى تارقاقلىشىش دەرىجىسىنى تەدرىجىي ئۆستۈرۈش. بۇ خىل مەركەزلەشتۈرۈشنى تۈگىتىش تور بەرپا قىلىش ۋە ئىشلىتىش بوسۇغىسىنى تۆۋەنلىتىشكە پايدىلىق ، شۇنداقلا يىراق كەلگۈسىدىن قارىغاندا ، ئۇ لىبرا ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئېلاستىكىلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە پايدىلىق. ئەگەر يۇقىرىقى ھۆججەت بولسا ، جەمئىيەت لىبرا تورىنى ئىجازەت بېرىلمىگەن باشقۇرۇش ۋە ئورتاق تونۇشنى تەدرىجىي ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ. جەمئىيەت بەش يىل ئىچىدە بۇ جەرياننى باشلاشقا تىرىشىدۇ ھەمدە بۇ ئارقىلىق ئۇنىڭغا تايىنىشنى تەدرىجىي ئازايتىدۇ. ئوخشاشلا ، L i b r a زاپاس باشقۇرغۇچىلىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن ، لىبرا جەمىيىتى ئۆزىگە تايىنىشنى ئەڭ تۈۋەن چەككە چۈشۈرۈشنى نىشانلايدۇ.
Portland, Orégon
right|thumb|350px|Portland, Orégon right|thumb|250px Portland bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Orégon Shitati dikibixahar 2008 nopus bar, Portlandning 575,930 nopusibar, 376.5 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.31°, xariki uzunluk 122°40, poqtanomuri 97086-97299 rayunnomuri 0503.
چارەك
چارەك [çarek] — كالىندار ھېسابىدا بىر پۈتۈن ۋاقىت بىرلىكىنىڭ تۆتتىن بىرى. چارەك ئەسىر — 25 يىلنى؛ چارەك سوتكا — 6 سائەتنى؛ چارەك سائەت — 15 مىنۇتنى بىلدۈرىدۇ.
ئۇلىنىش تورى
تورى ئادىرىسى
www.ulinix.cn
شۈ چىلياڭ
thumb|شۈ چىلىياڭ روسىيە ئەل بېشى پۇتىن بىلەن بىللە شۈ چىلياڭ، ئەر، خەنزۇ، 1950- يىلى 3- ئايدا تۇغۇلغان، شەندۇڭ لىنچۈدىن، 1966- يىلى 7- ئايدا ھەربىيلىككە قاتناشقان، 1967- يىلى 7- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، ھاۋا ئارمىيە 5- ئاۋىياتسىيە مەكتىپىنى پۈتكۈزگەن، ئالىي تېخنىكوم ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ھاۋا ئارمىيە شاڭجياڭى.
1966- يىلىدىن 1966- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى 1- ئاۋىياتسىيە تەييارلىق مەكتىپىدە ئوقۇغان.
1967- يىلىدىن 1968- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى 8- ئاۋىياتسىيە مەكتىپىدە ئوقۇغان.
1968- يىلىدىن 1969- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى 5- ئاۋىياتسىيە مەكتىپىدە ئوقۇغان.
1969- يىلىدىن 1970- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيە ئاۋىياتسىيە قىسىمى 26- شىسىنىڭ 77- تۈەنىدە ئۇچقۇچى بولغان.
1970- يىلىدىن 1973- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى ئاۋىياتسىيە قىسىمى 26- شىسىنىڭ مۇستەقىل چوڭ ئەترىتىدە ئۇچقۇچى بولغان.
1973- يىلىدىن 1976- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى ئاۋىياتسىيە قىسىمى 26- شىسى مۇستەقىل چوڭ ئەترىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.
1976- يىلىدىن 1980- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى ئاۋىياتسىيە قىسىمى 26- شىسى مۇستەقىل چوڭ ئەترىتىنىڭ باشلىقى بولغان.
1980- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى ئاۋىياتسىيە قىسىمى 26- شىسىنىڭ مۇئاۋىن شىجاڭى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1982- يىلى 3- ئايدىن 1982- يىلى 10- ئايغىچە ھاۋا ئارمىيەسى قوماندانلىق ئىنستىتۇتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك كوماندىرلار سىنىپىدا ئوقۇغان).
1983- يىلىدىن 1984- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى ئاۋىياتسىيە قىسىمى 26- شىسىنىڭ شىجاڭى بولغان.
1984- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى 4- جۈنىنىڭ مۇئاۋىن جۈنجاڭى بولغان.
1985- يىلىدىن 1986- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسى شاڭخەي قوماندانلىق ئورنىنىڭ سەنمۇجاڭى بولغان.
1986- يىلىدىن 1988- يىلىغىچە دۆلەت مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاساسىي پەنلەر فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان.
1989- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيە 8- جۈنىنىڭ سەنمۇجاڭى بولغان.
1990- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيە 8- جۈنىنىڭ جۈنجاڭى بولغان.
1993- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن سەنمۇجاڭى بولغان.
1994- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ سەنمۇجاڭى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1994- يىلى 9- ئايدىن 1994- يىلى 11- ئايغىچە دۆلەت مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇرۇش ئىلمى بويىچە بىلىم ئاشۇرۇش كۇرسىدا، 1998- يىلى 7- ئايدىن 1998- يىلى 10- ئايغىچە دۆلەت مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى تەتقىقاتى فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان).
1999- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە شېنياڭ ھەربىي رايونىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى، قوشۇمچە شېنياڭ ھەربىي رايونى ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ قوماندانى بولغان (بۇ مەزگىلدە 2001- يىلى 3- ئايدىن 2001- يىلى 7- ئايغىچە دۆلەت مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ جۈنجاڭدىن يۇقىرى دەرىجىلىك كادىرلارنى تەربىيەلەش كۇرسىدا ئوقۇغان).
2004- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە ئازادلىق ئارمىيەنىڭ مۇئاۋىن باش سەنمۇجاڭى بولغان.
2007- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ قوماندانى بولغان.
2007- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ قوماندانى بولغان.
2008- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ قوماندانى بولغان.
2012- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
2013- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى.
ج ك پ 14- ، 15- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، 16- ، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى. ج ك پ 17- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ 1- ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان. 11- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 1- يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن. ج ك پ 17- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ 7- ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تولۇقلانغان. ج ك پ 18- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ 1- ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. 12- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 1- يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تەيىنلەنگەن. ج ك پ 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ 1- ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان
فىلىپىنچە
فىلىپپىن ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 90مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
Portland, Méané
Portland bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Méané Shitati dikibixahar 2000 nopus bar, Portlandning 64,249 nopusibar, 136.2 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.39°, xariki uzunluk 70°16, poqtanomuri 23-60545 rayunnomuri 0207.
29 - دېكابر
ياكى 29 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 363 - (كەبىسە يىلى 364 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 2 كۈندۇر.
ئابدۇللا تالىپ
ئابدۇللا تالىپ شائىر، يازغۇچى، پېداگوك ئابدۇللا تالىپ 1926 - يىلى ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ كەلپىن ناھىيىسىدە دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇ، باشلانغۇچ مەلۇماتىنى ئۇقۇمۇشلۇق چوڭ دادىسىنىڭ تەربىيىسىدە ئالغان.9431 - يىلدىن 1946 - يىلغىچە ئاقسۇ دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۇزاق مۇددەت مائارىپ سېپىدە خىزمەت قىلغان، 1955 - يىلدىن 1956 - يىلىغىچە بېيجىڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان، ئۇنىڭدىن كېيىن شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتىدا ئىشلىگەن، شىنجاڭ مائارىپ تەتقىقات ئورنىدا مائارىپ تەتقىقاتى ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان، ھازىر پېنسىيىدە.
ئابدۇللا تالىپ ئەدەبىيات ساھەسىگە 1945 - يىلى >ئاقسۇ گېزىتى< دە ئېلان قىلىنغان >شامالغا خىتاب< ناملىق شېئىرى بىلەن كىرىپ كەلگەن، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ >كۈرەش سىگنالى<، >غايە<، >ئىشقىدا< قاتارلىق كۆپلىگەن شېئىرلارنى يازغان. ئۇنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرى بەزى كوللېكتىپ شېئىرلار توپلاملىرىغا كىرگۈزۈلگەن. ئابدۇللا تالىپ كېيىنكى يىللاردا پروزا ئىجادىيىتى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ، ئىنقىلابىي ۋەتەنپەرۋەر شائىر لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ ھايات سەرگۈزەشتىلىرى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن >قاينام ئۆركىشى< رومانى بىلەن 4019 - يىللاردىكى ئىجتىمائىي رېئاللىق ئەكس ئەتتۈرۈلگەن >چالا تەگكەن ئوق< رومانىنى يازغان. ئۇ يەنە 1940 - يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا >ئەركىن جانان<، >سۆيگۈنۈم ئەلا< قاتارلىق دارامىلارنى يازغان.
ئابدۇللا تالىپ يەنە ئۇيغۇر مائارىپ تارىخچىسى بولۇپ، >ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدىن ئۇچېرىكلار< ناملىق ئىككى قىسىملىق كىتابنى ۋە بىر مۇنچە تارىخىي، ئىلمىي ماقالىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلدۇرغان.
ئابدۇللا تالىپنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەدەبىي ئەسەرلىرىدىن >قاينام ئۆركىشى< (1983 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)، >چالا تەگكەن ئوق< (1985 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى) ناملىق رومانلىرى، >جۈپ ھەيكەل< (1988 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى بار.
ئابدۇللا تالىپ ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
مەنبەلەر
‏ ‏
كاككۇك گۈلى
كاككۇك ئادەتتە ئوتتۇرا تىپتىكى ئىنچىكە قۇشلار. كۆپ ساندىكى جانلىقلار دەرەخلەردە ياشايدۇ ، گەرچە ئاز بىر قىسىم كىشىلەر يەر ئاستىدا ياشايدۇ. بۇ ئائىلىنىڭ ئالەمشۇمۇل تارقىلىشى بار ، جانلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىسسىق بەلۋاغ. بەزى تۈرلەر كۆچۈش. كاككۇك ھاشارات ، ھاشارات لىچىنكىسى ۋە باشقا ھەر خىل ھايۋانلار ، شۇنداقلا مېۋىلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. بەزى جانلىقلار نەسىللىك پارازىت قۇرت بولۇپ ، تۇخۇمنى باشقا جانلىقلارنىڭ ئۇۋىسىغا قويىدۇ ، ئەمما كۆپىنچە جانلىقلار ئۆز بالىلىرىنى بېقىۋالىدۇ. بارلىق تۈرلەرنىڭ دېگۈدەك ئۇزۇن قۇيرۇقى بار بولۇپ ، قۇرۇقلۇق تۈرلىرىدە رول ئېلىش ۋە ئاربور تۈرىدىكى ئۇچۇش جەريانىدا رول سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. قانات شەكلىمۇ تۇرمۇش ئۇسۇلى بىلەن ئوخشىمايدۇ ، قارا تۇمشۇق كاككۇكقا ئوخشاش كۆچۈش تۈرلىرى ئۇزۇن تار قانىتىغا ئىگە بولۇپ ، كۈچلۈك بىۋاسىتە ئۇچالايدۇ.
ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش
”ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش“ دوركخيمىنىڭ ئەڭ نادىر ئەسەرلىرىدىن بىرى. چۈنكى دوركىيىم بۇ ئەسەردە پاكىت ئارقىلىق نەزىرىيىۋى يەكۈن چىقارغان. يەنى دوركخيىم ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش ھادىسىسىنى تەتقىق قىلغاندا نوقۇل ھالدا سوبىكتىپ تويغۇغۇغا ئاساسلانماستىن، بەلكى ئەينى زاماندا ئۈلۈۋېلىش ھەققىدە ئىرىشىش مۇمكىن بولغان بارلىق سان-سىفىر ۋە ماتېرىياللارنى توپلىغان ۋە بۇ ماتېرىياللار ئاساسىدا ئەينى زامانىدىكى فىرانسىيە، ئەنگىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئۈلىۋېلىش ھادىسىسىنىڭ قانۇنىيتىنى سىستىمىلىق ھالدا ئېچىپ بەرگەن. شۇڭلاشقا بۇ ئەسەر دوركخيىمنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق ھەققىدىكى كىتابلىرى ئىچىدە كىشىنى قايىل قىلارلىق پاكىت ۋە يەكۈنگە ئىگە قىلىدىغان كىتاب ھىسابلىنىدۇ. بۇ كىتاپ ئەينى زاماندىكى فىرانسىيەدە تۇلىمۇ كەڭ تارقالغان ئۆلىۋېلىش ھادىسىسىنى مەنبە قىلغان. دوركخيىم بۇ ئەسەردە يەنىلا ئالدىنقىلارنىڭ ئۈلۈۋېلىش ھەققىدىكى نوقتىنەزىرىگە ئاساسلانغان ۋە  مەلۇم دەرىجىدە قۇبۇل قىلغان.[1]
بۈگۈنكى كۈندە ئۈلىۋېلىش ھەققىدە دوركخيىمنىڭ قاراشلىرىغا ئاساسلىنىپ ياكى باشقىچە شەكىلدە خىلى كۆپ ئەسەر يېزىلدى. گەرچە بۈگۈنكى كۈندىكى ئۈلۈۋېلىش ھادىسىسىنىڭ ماھىيتى ۋە سەۋەبى دوركخيىم ئەينى زاماندا فىرانسىيە ۋە ئەنگىلىيەدىكى پاكىتلارغا ئاساسلىنىپ ئوتتۇرىغا قويغان كۆز-قاراشلاردىن مەلۇم دەرىجىدە پەرق قىلسىمۇ، ئەمما دوركخيىنىڭ جەمئىيەتتە مەۋجۇت بولغان ھادىسىلەرنىڭ ماھىيتى ۋە كىلىپ چىقىشىنى جەمئىيەتشۇناسلىق نوقتىسىدىن ئېچىپ بەرمەكچى بولغانلىقى ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ”ئۈزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش“ ھەقىقىي شەكىلدە پاكىت ئارقىلىق جەمئىيەتتىكى ھادىسىلەرنىڭ ماھىيتىنى ئېچىپ بىرىشتە باشلامچىلىق رول ئوينىغان.
دوركخيىم ئەينى زاماندا ئوتتۇرىغا قويغان يەكۈنلەرنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئۈلۈۋېلىش ئەمەلىيەتلىرىگە ماس كەلمەسلىك مەسىلىسى جەمئىيەتشۇناسلىقنىڭ مەلۇم بىر جەمئىيەت ئۈستىگە مەركەزلەشكەندىلا ئاندىن شۇ جەمئىيەتتىكى ھادىسىلەرگە خاس نەزەرىيۋى نەتىجە يارىتالايدىغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن، ياۋرۇپا ئۈچۈن جەمئىيەت مەسىلىسى بولغان ھادىسىلەر ئىسلام دۇنياسى ئۈچۈن مەسىلە بولماسلىقى مۇمكىن. چۈنكى جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسى، ئەمەلىيتى ۋە كىشىلەرنىڭ ئىدىيسى پەرقلىق. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن جەمئىيەتشۇناسلىق تەتقىقاتىدا ئىرىشىلگەن يەكۈن ھەممە جەمئىيەتلەرگە ماس كەلمەيدۇ. بىز بۇ نوقتىدا ھەربىر جەمئىيەتنىڭ ئۈزىگە خاس جەمئىيەتشۇناسلىق نەزەرىيەسى بولۇشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيمىز.