cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يەر شارى كىلىمات ئۆزگىرىشى
ئۇ يەر شارى مىقياسىدىكى كېلىماتنىڭ ئوتتۇرىچە ھالىتىنىڭ ئىستاتىستىكا جەھەتتىكى كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشىنى ياكى ئۇزۇن ۋاقىت (ئادەتتە 30 يىل ياكى ئۇنىڭدىنمۇ ئۇزۇن) داۋام قىلىدىغان كېلىمات ئۆزگىرىشىنى كۆرسىتىدۇ. كىلىمات ئۆزگىرىشىنىڭ سەۋەبلىرى تەبىئىي ئىچكى جەريان ، تاشقى مەجبۇرلاش ياكى ئاتموسفېرا قۇرۇلمىسى ۋە يەر ئىشلىتىشتىكى ئۈزلۈكسىز ئانتروپولوگىيىلىك ئۆزگىرىش بولۇشى مۇمكىن.
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
تۈركىمى :پارىئېتاللار تۈركىمى
Уйғур тили
йезиқ
△ тирﺸ-                         тәрәﻗﻘﯩﻴ- ﭽﺎнлиқ                        пәрвәр
2.9.3 рәқәм билән ипадиләнгән дәриҗә санлардин кейин қоюлиду. бу сизиқчә дәриҗә сан қошумчиси "-нчи, //-инчи" ниң ролини өтәйду. мәсилән:
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇرۇقدىشى :كامېلىيە ئۇرۇقدىشى
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
ياشلىق ئادەمنىڭ زىلۋا بىر چېغى،
تولىمۇ قىسقا ئۇنىڭ ئۆمرى بىراق،
يىرتىلسا كالىندارنىڭ بىر ۋارىقى،
ياشلىق گۈلىدىن تۆكۈلىدۇ بىر تال يۇپۇرماق.
يىللار شامىلى يەلپۈنىدۇ، ئىزلار كۆمۈلىدۇ،
يوپۇرماقسىز دەرەخ بىچارە-بولىدۇ قاخشال.
قىزلارغا قورۇق، ئەرلەرگە ساقال.
بىراق يىللارنى تىللاش توغرا كەلمەيدۇ،
ئادەملەرمۇ ۋاقىتنى قولدىن بەرمەيدۇ،
چۆللەرنى بوستان قىلغان ئادەملەر قولى.
يىللارنىڭ قوينى كەڭ، پۇرسىتى نۇرغۇن،
تاغدەك ئىشلار يىللار بىلەن ئۆرە تۇرىدۇ.
قاراپ باق ئاخشامقى بوۋاق كىچىككىنە تۇرسۇن،
Уйғур тили
йезиқ
△ қизим 6- синипта оқуйду.
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
كۆرەشچان بالىلار قوغلىشىپ يىللار،
كۆرەش نەۋرىلىرىنى چوقۇم تاپىدۇ.
ئاخشام بەخىت ئۈچۈن قۇربان بولغانلار،
قەبرىسىنى يادلاپ گۈللەر ياپىدۇ.
مەيلى ساقال سوۋغا قىلسا قىلسۇن يىللار،
مەنمۇ تاۋلىنىمەن يىللار قوينىدا.
ئىجادىم شېئىرىمنىڭ ئىز تامغىسى بار،
ئالدىمدىن قېچىپ ئۆتكەن ھەر يىل بوينىدا
قېرىماسمەن كۆرەشنىڭ كەسكىن چېغىدا،
شېئىرىم يۇلتۇز بولۇپ يانار ئالدىمدا.
ئۆلۈم پەستە قېلىش كۆرەشنىڭ داۋانلىق تېغىدا،
چىدام غەيرەتنىڭ يەڭگىنى ھەريان يادىمدا.
ئېسىلارمەن مىلتىق ئېتىپ تاۋلانغان قولغا،
يېپىشارمەن بايراق بىلەن ئالغا ئاتلىغان يولغا.
كۈرەش باياۋانىدا ھارماسمەن ئەسلا،
يېڭىش بىلەن كېلىپ چىقىمىز كەڭ غالىب يولغا.
يىللار مەيدەڭنى تۇتۇپ قاقاقلاپ كۈلمە،
Уйғур тили
йезиқ
△ кәﻟ-        -чан        -лиқ          ﺑﯩ-            бәﺗ-          на-
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
ئالدىڭدا قىزىرىشتىن ئارتۇق كۆرىمەن ئۆلۈمنى.
Уйғур тили
йезиқ
компютерда сизиқчә алдидики сөзгә қошуп йезилиду, җүп сөзләргә қоюлғандиму, алдидики сөз билән бир гәвдә қилинип, арқидики сөз билән бош орун арқилиқ айрилип қоюлиду.
2.10 сизиқ
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
قېرىتىمەن دەپ ئارتۇق كۆڭۈل بۆلمە،
Уйғур тили
йезиқ
2.10.1 җүмлидә бир хил грамматикилиқ шәкилдә кәлгән изаһлиғучи биән изаһланғучиниң оттурисиға қоюлиду. мәсилән:
△ бу мәктәптә – шинҗаң унуверситетида 20 миңдин артуқ оқуғучи бар.
چايگۈل
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئائىلىسى :كامېلىيە ئائىلىسى
Уйғур тили
йезиқ
2.10.2 омумлаштурғучи сөз билән омумлаштурулған тәңдаш тәркибләр арисиға қоюлиду. мәсилән:
△ тәнһәрикәт мусабиқисидә һәр хил паалийәтләр – йүгүрүш, сәкрәш, гимнастика, топ түрлири қатарлиқлар бар.
2.10.3 заман вә макан мәнилирини ипадиләйдиған икки сөз (яки сан)ниң арисиға қоюлуп, "ؤة", "һәм" мәнилирини, шуниңдәк, "...дин, ...тин" мәнилирини ипадиләйду. мәсилән:
2.10.4 әдәбий әсәрләрдики диалогларниң алди вә кәйнигә қоюлиду (бәзи һалларда алдиғила қоюлуп, аптор сөзи билән диалог арисиға пәш қоюлиду). мәсилән:
△ – бирақ күнниң шунчә тәптидә сиз техичә ғора икәнсиз, ـــ деди баһар күлүп.
сизиқ компютерда алдидики вә кәйнидики сөзләрдин бош орун арқилиқ айрип қоюлса, техиму көркәм чиқиду.
2.11 қош чекит қош чекит асасән баян бәлгисидур. у төвәндики орунларда қоллинилиду.
2.11.1 мустәқил синтаксислиқ қурулмиларниң кейинки қисми алдинқи қисминиң пүтүн мәзмунини яки бирәр тәркибини толуқлап, шәрһләп кәлсә, алдинқи қисмидин кейин қоюлиду. мәсилән:
△ у алдиримай һекайисини башлиди: синтәбирниң һава очуқ бир күни иди...
2.11.2 һөрмәт тәрқисидә ейтилған қаратма сөздин кейин қоюлиду, мундақ қаратма сөз көпинчә хәт- алақиләрдә, тәклипнамиләрдә учрайду. мәсилән:
△ һөрмәтлик мирза җалал:
сизни шәнбә кәчтә "сәрдар" рестураниға чайға тәклип қилимиз.
һөрмәт билән: ××× (чесла)
چايگۈل
چايگۈل ھەققىدە
چايگۈل گۈزەل قىياپىتى، كۆركەم گۈل ھۆسنى بىلەن داڭلىق. مىڭ دەۋرىدىكى خىتاي جاڭ شىن ئۇنى مەدھىيىلەپ:
سەرخىل گۈللەر ئارا يۈرۈپ سېلىشتۇرساڭ ھەربىرىنى،
Уйғур тили
йезиқ
2.11.3 сәһнә әсәрлиридә диалогларниң алдида кәлгән персунажларниң исми яки исми орнида кәлгән сөзләрнидин кейин қоюлиду. буму баян мәнисини ипадиләйду. мәсилән:
چايگۈل
چايگۈل ھەققىدە
شەپەق كەبى چاقنار شولا بىر چېچەكنىڭ بەرگىسىدە.
Уйғур тили
йезиқ
2.11.4 бирәр мәсилини испатлаш үчүн қур бешидин елинған җүмлиләрниң алдида кәлгән "мәсилән" сөзи яки униң қисқартилмисидин кейин қоюлиду. (мисал қисқартилди)
2.11,5 апторниң исим- фамилиси билән әсири биллә көрситилгәндә, исим- фамилидин кейин қоюлиду. мәсилән:
چايگۈل
چايگۈل ھەققىدە
چىن گۈزەلدۇر، رەڭگارەڭدۇر، قاماشتۇرار كۆزلىرىڭنى،
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
ئاخىرقى جەڭگە ئاتاپ قويارمەن ئوغلۇمنى.
Уйғур тили
йезиқ
△ зордун сабир: "ана юрт"
چايگۈل
چايگۈل ھەققىدە
تەڭ كېلەلمەس چايگۈلىگە بولسا گۈللەر
Уйғур тили
йезиқ
түрлүк усул һаләтлиридин кейинки җүмлә диалог сүпитидә қур бешидин башланса, яки қур бешидин башланмисиму, қош тирнақ ичигә елинса, мәзкур һаләтләрдин кейин қоюлиду. мәсилән:
△ хошяқмиған һалда:
– бопту, мәйлиңиз – деди.
△ атиси разилиқ бәрмәй: "сәвр қил, келәр йили өзүм мәккигә баримән, шу чағда сениму биллә елип барай" дәпту.
2.12 көп чекит
көп чекит қисқартиш бәлгисидур. уйғур тилида көп чекит үч чекитни қатар қоюш билән ипадилиниду. униң қоллинилиш орни мундақ:
2.12.1 җүмлидә қисқартилған тәркибләр орниға, нутуқта сүкүт ипадиләнгән орунға қоюлиду. мәсилән:
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
يىللار دېڭىزى دولقۇنلۇق بولساڭمۇ،
چايگۈل
چايگۈل ھەققىدە
بەيگىسىدە.
دەپ شېئىر ئوقۇغان.
سىرتقى شەكلى
چايگۈل دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان كىچىك دەرەخ ياكى كىچىك چاتقال، ئۆسۈملۈك تۈپىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى سورتلىرىغا قاراپ ئوخشىمايدۇ. بەزىلىرى نەچچە مېتىر كەلسە، بەزىلىرى 1 مېتىرغىمۇ يەتمەيدۇ؛ بەزىلىرىنىڭ شاخ-يوپۇرماقلىرى قويۇق، كۆركەم، بەزىلىرىنىڭ شالاڭ ھەم ئەركىن، دەرەخ شاخلىرى ئىنتايىن چىرايلىق، يوپۇرمىقى تەركىبىدە تېرە ماددىلىرى بولۇپ، يىل بويى ياشىرىپ، يېشىل ياقۇتتەك پارقىراپ تۇرىدۇ. گۈلىنىڭ دىئامېتىرى 5 ~11 سانتىمېتىر بولۇپ، بەزىلىرى 14 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ، يالاڭ قات بەرگلىك ۋە قات بەرگلىكتىن ئىبارەت ئىككى خىل تىپى بولىدۇ. يالاڭ قات بەرگلىكلىرى گۈلىدىن كېيىن مېۋىلەيدۇ، قات بەرگلىكلىرىنىڭ كۆپى مېۋىلىمەيدۇ.
تۈر ۋە تىپلىرى
گۈلى توق قىزىل، ھال رەڭ، ئاق، سۆسۈن قاتارلىق رەڭلەردە بولىدۇ. يەنە گۈل رەڭگى سۇس، گۈل پىلتىسى يېشىل مەرۋايىتتەك بولغان نېلۇپەر تىپلىقى؛ تەكتى ئوچۇق قىزىل، ئۈستىگە ئاق سىزىقلار ياكى ئاق داغلار چېچىلغاندەك كۆرۈنىدىغان رادېئال سىزىقلىق تىپلىرى؛ گۈللىرى رەڭگارەڭ چىرايلىق، نازۇك ھەم ئۆزگىچە بولغان تاج تىپلىقلىرى؛ تەكتى ئاق قىزىل يوللۇق، نەپىس-چىرايلىق بولغان گۈيخۇا پايىسى تىپلىقلىرى. . . بار.
مۇخپۇل ئابلىز
مۇخپۇل ئابلىز 1964-يىلى مارالبېشى ناھىيەسىدە توغۇلغان، 1982-يىلىدىن 1987-يىلىغىچە سابىق شىنجاڭ تىببىي ئىنىستىتوتىنىڭ دورىگەرلىك فاكولتىتىدا ئوقىغان، 1998-يىلىدىن 2005-يىلىغىچە فىرانسىيە نانسى 1-ئۇنىۋېرىستېتىدا ئوقۇپ، ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ماگىستىرلىق ۋە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 2006-يىلى 4-ئايدىن 2009-يىلى 4- ئايغىچە شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرىستېتىنىڭ پوستدوكتورلار پونكىتىدا تەربىيەلىنىپ، پوستدوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، 2011-يىلى3-ئايدىن شۇ يىلى 9-ئايغىچە فىرانسىيە پارىژ 7-ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پوستدوكتورلار پونكىتىدا تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان، ھازىرغىچە دۆلەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك 16 تەتقىقات تۈرىگە رىياسەتچىلىك قىلغان، 55 پارچە ئىلمىي ماقالىسى مەملىكەت ئىچى، سىرتىدىكى نوپۇزلۇق ژورناللاردا ئېلان قىلىنغان، 2015-يىلى ئۆزى يىتەكچىلىك قىلىۋاتقان پەن-تەتقىقات گۇرۇپپىسىدىكىلەر بىلەن بىرلىكتە شىنجاڭ«فارادىن»بىئو -تېخنىكا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنى قۇرۇپ، پەن-تەتقىقات نەتىجىلىرىنى مەھسۇلاتقا ئايلاندۇرۇش يولىغا قەدەم قويغان. ئۇ ھازىر شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى دورىگەرلىك ئىنستىتۇتىنىڭ پىروفېسسورى، مەكتەپ «168 قۇرۇلۇشى» دورىگەرلىك خىمىيەسى كەسپىنىڭ ئىلىم-پەن باشلامچىسى، دوكتۇر ئاسپىرانتلار يېتەكچىسى، فىرانسىيە نانسى 1- ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەكلىپلىك پىروفېسسورى، فىرانسىيە پارىژ 7- ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەكلىپلىك دوكتۇر ئاسپىرانتلار يېتەكچىسى. موخپۇل ئابلىز فىرانسىيەگە ئوقۇشقا مېڭىشتىن بۇرۇنلا، شىنجاڭنىڭ چۈچۈكبۇيا، ئالىقات، توشقان زەدىكى قاتارلىق دورىلىق قىممىتى يۇقىرى ئۆسۈملۈكلىرىنى تەتقىق قىلىشنى باشلىغان ئىدى، ئۇ فىرانسىيەگە بارغاندىن كېيىن بۇ جەھەتتىكى تەتقىقاتىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى.گەرچە، تەتقىقات جەريانىدا نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، قەتئي بوشاشماي ئىزدەندى.ئاخىرى، فىرانسىيەنىڭ ئىلغار تېخنىكىسىدىن پايدىلنىپ شىنجاڭنىڭ دورىلىق قىممىتى يۇقىرى ئۆسۈملۈكلىرىنىڭ ئۈنۈملۈك تەركىبىنى ئايرىش تەتقىقاتىدا دەسلەپكى نەتىجىلەرگە ئېرىشتى، ئۇنىڭ بۇ تەتقىقاتلىرى ھەققىدە يازغان ئىلمىي ماقالىلىرى نوپوزلۇق مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنىپ،كەسىپداشلارنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى.ئۇ فىرانسىيەدىكى سەككىز يىللىق ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن ۋەتەنگە قايتىپ كەلدى. موخپۇل ئابلىز شىنجاڭغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئوقۇتۇش ۋە پەن-تەتقىقات ئىشلىرىغا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن كىرىشىپ كەتتى، بۇ جەرياندا ئۇنىڭ بالىلارنىڭ بويىنڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان كالا يېلىكى بىرىكمە جەۋھىرى، يۈرەك قان تومۇرلىرىنى ساغلاملاشتۇرىدىغان «راھەت ئىچىملىكى»، ئاق كېسەللىكنى داۋالاش، يۇشۇرۇشتىن ئىبارەت قوش ئۈنۈمگە ئىگە بولغان «ئاق گۈزىلى» مەلھىمى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 14 تۈرلۈك پەن- تەتقىقات نەتىجىسى دۆلەتنىڭ بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىغا ئېرىشتى ۋە ئىلتىماس قىلىندى. 2015 -يىلىغا كەلگەندە ئۇ يۇقىرىقى پەن-تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ھەر مىللەت ئاممىغا سۇنۇپ، خەلقنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئاز-تولا بولسىمۇ تۆھپە قوشۇش مەقسىدىدە، شىنجاڭ«فارادىن»بىئو -تېخنىكا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنى قۇرۇپ، ئىشلەپچىقىرىش، ئوقوتۇش ۋە تەتقىقات چوڭقۇر يۇغۇرۇلغان تېخنىكا يېڭىلاش سىستېمىسى بەرپا قىلىشتىن ئىبارەت يېڭىچە تەرەققىيات يولىغا دادىل قەدەم تاشلىدى.
چايگۈل
ئىشلىتىش قىممىتى
چايگۈلنىڭ سورتى ناھايىتى كۆپ، چېچەكلىگەن چاغدا بەكمۇ زىلۋا بولۇپ، كۆرۈنۈشى ھەر خىل، گۈزەللىكتە تەڭداشسىز، يەنە كېلىپ چېچەكلەش مەزگىلى ئۇزۇن بولغاچقا، باغۋەنچىلىك ۋە كۆكەرتىش ئىشلىرىدا كەڭ تۈردە ئىشلىتىلمەكتە ياكى ئاساسلىق مەنزىرە قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇپ ۋە ياكى باشقا مەنزىرە ئۆسۈملۈكلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇپ ئورۇنلاشتۇرۇپ باغچىلار، مەشھۇر مەنزىرىلىك رايونلار ۋە ھويلا ‐ ئاراملار زىننەتلەپ بېزەلمەكتە.
يىللارغا جاۋاپ
يىللارغا جاۋاپ
ئۇپۇقلىرىڭنى يارىدۇ بىزنىڭ كاراپ.
يىلنىڭ ئۆتۈشى بىلەن قورقىتىپ باقساڭمۇ،
ئىجاد يىللارنى قېرىتىدۇ دەپ بېرىمىز جاۋاب.
Yillargha jawab..
Yillar shu waqitning eng chong yorghisi,
Aqqan sular,atqan tanglar qaytilanmaydu,
Yorgha yillar omrining yaman oghrisi.
Bibr birini qoghliship yorghiliship.
Yashliq beghida bulbullar qanaq qaqmay,
Yopurmaqlar qoyulidu polishi.
Yashliq ademning zilwa bir cheghi,
Tolimu qisqa uning omri biraq.
Yirtilsa kalindarning bir wariqi,
Yillar shamili yepunidu,izlar komilidu,
Yopurmaqsiz derex bichare bolidu qaxshal.
Yillar sexi quruq kelmeydu,ekilip beridu.
Уйғур тили
йезиқ
△ иккиси чай ичкәч параңға чүшүп кәтти... (қисқартилған тәркиб орнида)
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Biraq yillarni tillash toghra kelmeydu,
Уйғур тили
йезиқ
△ партәмхан: ... (сүкүт орнида)
2.12.2 нутуқта сөзниң үзүлүп- үзүлүп тәләппуз қилинғанлиқини яки мәлум созуқ тавушниң адәттикидин созупрақ тәләппуз қилинғанлиқини ипадиләш үчүн қоюлиду. мәсилән:
△ аманқул сәпәрқулға қарап: "ра... зع... бол... ака!" деди- дة, көзини юмди.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Ademlermu waqitni qoldin bermeydu,
Chollerni bostan qilghan ademler qoli.
Уйғур тили
йезиқ
қош чекит вә көп чекит компютерда алдидики сөзгә қошуп йезилиду вә арқидики сөздин бош орун арқилиқ айрилиду.
ойған!
ئەھنەف ئىبنى قەيس
ئەھنەف ئىبنى قەيس (الأحنف بن قيس): زەھھاك ئىبنى قەيس ئەتتەمىيمىي (ئەبۇ بەھر). (ھ. بۇرۇن 3 – ھ. 72 / م. 619 – 691) «تەمىيم» قەبىلىسىنىڭ ئاقساقىلى. ئەرەبلەردە ئاچچىقنى يېڭىشتە مەسەلگە ئايلانغان زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدا ياشىغان بولسىمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى كۆرمىگەن كاتتا تابىئىن. ئىراق ۋە خۇراسان فەتھىگە قاتناشقان ۋە خۇراسانغا ۋالىي بولغان.
Уйғур тили
йезиқ
[[аптори: абдухалиқ уйғур
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Yillarning qoyni keng,pursiti nurghun,
Уйғур тили
йезиқ
1921-йил, турпан
ئەۋزائىي
ئەۋزائىي (عَبْدُ الرَّحْمَنِ بنُ عَمْرِو بنِ يُحْمِد الْأَوْزَاعِيّ): ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەمر ئەلئەۋزائىي (ئەبۇ ئەمر). (ھ. 88 – 157 / م. 707 – 774) ھەدىسشۇناس ۋە مۇجتەھىد ئىماملارنىڭ بىرى. ئۆز زامانىدىكى شام دىيارىنىڭ ئىمامى. قازىلىق مەنسىپىنى رەت قىلغان. غازاتلار تارىخى ۋە ئەھكاملىرىدا «ئەسسىيەر»، فىقھتا «ئەسسۈنەن» ۋە 70 مىڭ مەسىلىگە جاۋاب بەرگەن «ئەلمەسائىل» دېگەن ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
Уйғур тили
йезиқ
һәй, пеқир уйғур, ойған, уйқуң йетәр,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Taghdek ishlar yillar bilen ore turudu.
Уйғур тили
йезиқ
сәндә мал йоқ, әмди кәтсә җан кетәр.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Qarap baq axshamqi bowaq kichikkine tursun,
'''Tonugun omilep he!.. bugun mengip yuruydu.'''
Уйғур тили
йезиқ
бу өлүмдин өзәңни қутқазмисаң,
аһ, сениң һалиң хәтәр, һалиң хәтәр.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Koreshchan balilar qoghliship yillar,
Уйғур тили
йезиқ
қоп! дедим, бешиң көтәр, уйқуңни ач!
рәқибниң бишини кәс, қанини чач!
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Koresh newrilirini choqum tapidu.
Axsham bexit uchun qurban bolghanlar,
Уйғур тили
йезиқ
көз ечип әтрапқа обдан бақмисаң,
өлисән арманда, бир күн йоқ илаҗ.
һелиму җансизға охшайду тениң,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Qebrisini yadlap guller yapidu.
Уйғур тили
йезиқ
шуңа йоқму анчә өлүмдин ғемиң?
чақирсам қимирлимайла ятисән,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Meyli saqal sogha qilsa qilsun yillar,
Menmu tawlinimen yillar qoynida.
Уйғур тили
йезиқ
ойғанмай өлмәкчиму сән шу петиң?
көзүңни йоған ечип әтрапқа бақ,
өз истиқбалиң һәққидә ойлан узақ.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
aldimdin qechip otken her yil boynida.
Qerimasmen koreshning keskin cheghida,
Уйғур тили
йезиқ
кәтсә қолдин бу ғәнимәт, пурсити,
киләчәк ишиң чатақ, ишиң чатақ.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Sherim yultuz bop yanar aldimda.
Уйғур тили
йезиқ
ечинар көңлүм саңа, һәй уйғурум,
сәбдишим, қириндишим, бир туққунум.
көйүнүп һалиңға ойғатсам сени,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Olum peste qelish, koreshning dawanlirida,
Уйғур тили
йезиқ
аңлимайсән зади, немә болғиниң?!
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Chidam gheyretning yeng'gisi herdem yadimda.
Уйғур тили
йезиқ
тәктигә гәпниң шу чағда йетисән.
"хәп" десәң шу чағда үлгүрмәй қалур,
шунда, уйғур, сөзигә тән берисән.]]
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Esilarmen miltiq etip tawlan'ghan qolgha,
Уйғур тили
йезиқ
рәсми болмиған, әмма торда кишиләр тәрипидин ишлитиливатқан йезиқ:уйғур латин йезиқи
[[Oyghan Aptori : Abduxaliq Uyghur
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Yepisharmen bayraq bilen algha atlan'ghan yolgha.
Уйғур тили
йезиқ
1921-Yil, Turpan
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Koresh bayawanida harmasmen esla,
Уйғур тили
йезиқ
Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Yengish bilen kelip chiqimiz keng ghalip yolgha.
Уйғур тили
йезиқ
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Yillar meydengni tutup qaqaqlap kulme,
Уйғур тили
йезиқ
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Ah, séning haling xeter, haling xeter.
فارادىن بىئو-تېخنىكا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى
شىنجاڭ«فارادىن»بىئو -تېخنىكا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىت 2015 يىلى مۇخپۇل ئابلىز تەرپىدىن قۇرۇلغان. شىنجاڭ«فارادىن»بىئو -تېخنىكا چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىدە ئۇيغۇر، خەنزۇ، خۇيزۇ قاتارلىق مىللەتلەردىن بولغان 20 نەچچە پەن-تەتقىقات خادىمى بار بولۇپ، بۇ شىركەت شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى مەركىزىي تەجرىبىخانىسى، فىرانسىيە پارىژ 7- ئۇنىۋېرسىتېتى دورا -خېمىيە تەجرىبە مەركىزى، فىرانسىيە نانسى 1- ئۇنىۋېرسىتېتى يېڭى دورا تەتقىقات مەركىزى ۋە شىنجاڭ مەرۋايىت دورىگەرلىك چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى قاتارلىق ئورۇنلار بىلەن تۈرلەرنى ئېچىش ۋە پەن -تەتقىقات جەھەتتە ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى ئورناتتى. قىسقىغىنە ئۈچ يىلدا، «فارادىن» ماركىسى مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانىسىسى تورى سودا شەھەرچىسىنىڭ «داڭلىق ماركا» شەرىپىگە، شىنجاڭ «فارادىن» شىركىتى ئادەم كۈچى بايلىقى ۋە ئىجتىمائىي كاپالەت مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن«تۇنجى نۆۋەتلىك مەملىكەت بويىچە ئىگىلىك تىكلەش ئىشقا ئورۇنلىشىش مۇلازىمىتىدىكى ئۈلگىلىك ئورۇن» دىگەن شەرەپكە نائىل بولدى. مۇخپۇل ئابلىزمۇ ئاپتونوم رايون بويىچە چەت ئەلدە ئوقۇپ ۋەتەنگە قايىتقان مۇنەۋۋەر شەخس»دىگەن شەرەپكە ئېرىشتى.
Уйғур тили
йезиқ
Qop! dédim, béshing köter, uyqungni ach!
Reqibning bishini kes, qanini chach!
Köz échip etrapqa obdan baqmisang,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Aldingda qizirishtin artuq korimen olumni.
Уйғур тили
йезиқ
Ölisen armanda, bir kün yoq ilaj.
Hélimu jansizgha oxshaydu téning,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Qeritimen dep artuq kongul bolme,
Уйғур тили
йезиқ
Shunga yoqmu anche ölümdin ghéming?
Chaqirsam qimirlimayla yatisen,
Oyghanmay ölmekchimu sen shu péting?
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Yillar dengizi dolqunluq bolsangmu,
Уйғур тили
йезиқ
Közüngni yoghan échip etrapqa baq,
Öz istiqbaling heqqide oylan uzaq.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Yilning otishi bilen qorqutup baqsangmu,
Уйғур тили
йезиқ
Ketse qoldin bu ghenimet, pursiti,
Kilechek ishing chataq, ishing chataq.
Échinar könglüm sanga, hey uyghurum,
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
Ijad yillarni qeritidu dep berimiz jawab.
Уйғур тили
йезиқ
Sebdishim, qirindishim, bir tuqqunum.
يىللارغا جاۋاپ
Yillargha jawab..
1944-Yili Aqsu (L. Mutellip
Уйғур тили
йезиқ
Köyünüp halinggha oyghatsam séni,
Anglimaysen zadi, néme bolghining?!
Kélidu bir kün pushayman qilisen,
Tektige gepning shu chaghda yétisen.
"Xep" déseng shu chaghda ülgürmey qalur,
Shunda, uyghur, sözige ten bérisen.]]
қазақистан вә қирғизистанда яшап келиватқан уйғурларниң ишлитиватқан рәсми йезиқи:уйғур силавиян йезиқи
[[Ойған! Автори : Абдухалиқ Уйғур 1921 – жил, Турпан.
Қоп! дедим, бешиң көтәр, уйқуңни ач! Рәқипниң бешини кәс, қанини чач! Көз ечип әтрапқа обдан бақмисаң, Өлисән арманда, бир күн йоқ илаж,.
Һелиму жансизға охшайду тениң, Шуңа йоқму анчә өлүмдин ғемиң? Чақирсам қимирлимайла йатисән, Ойғанмай өлмәкчиму сән шу петиң?
Көзүңни йоған ечип әтрапқа бақ , Өз истиқбалиң һәққидә ойлан узақ. Кәтсә қолдин бу ғенимәт пурсити, Киләчәк ишиң чатақ, ишиң чатақ.
Ечинар көңлүм саңа, һәй Уйғурум, Сәбдишим, қериндишим, бир туққунум. Көйүнүп һалиңға ойғатсам сени, Аңлимайсән зади, немә болғиниң?!
Келиду бир күн пушайман қилисән. Тәктигә гәпниң шу чағда йетисән. “Хәп” десәң шу чағда үлгүрмәй қалур, Шунда, Уйғур, сөзигә тән берисән.]] </Poem>
بۈيۈك خۇراسان
thumb|300x300px|750. يىل خەلىپىلىك دەۋرى پارس توپراقلىرىداكى خوراسان (سارىغ) بۈيۈك خۇراسان (ئوتتۇرا پارسچە:52x52px؛ ئەرەبچە: خراسان الكبرى؛ پارسچە: خراسان بزرگ ياكى خراسان كهن) قەدىم ئىراننىڭ تارىخىي بىر رايونىدۇر. بۇگۈنكى ئىران، ئافغانىستان، تۈركمەنىستان، پاكىستان ۋە تاجىكىستان چىگىرىسى ئىچىدە ھەم يەر ئالغان.
تارىختا بۇ زېمىننىڭ دائىرەسى تېخىمۇ چوڭ بولۇپ، ئۆتمۈشتە پارسلار، يۇنانلىقلار، پارتلار، ياۋچىلار، ئاقھۇنلار، ئەرەبلەر، سوغدىلار، تارجىكلەر، تۈركلەر، خارەزمىيلەر، موڭغۇللار ۋە ئافغانلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىرگەن.
ئانتونىيو گۇتتېرىس ( ب د ت باش كاتىپى)
thumb|ئانتونىيو گۇتتېرىس ب د ت نىڭ ھازىرقى باش كاتىپى گۇتتېرس (António Guterres) بولۇپ، ئۇ 1949-يىلى 4-ئاينىڭ 30-كۈنى پورتۇگالىيەدە تۇغۇلغان. thumb|ب د ت باش كاتىپى ئانتونىيو گۇتتېرىس كونگو دىموكراتىك جۇمھۇريىتىدە زىيارەتتە
ھەققىدە
thumb|ئانتونىيو گۇتتېرىس يىغىندا ب د ت نىڭ ھازىرقى باش كاتىپى گۇتتېرس (António Guterres) بولۇپ، ئۇ 1949-يىلى 4-ئاينىڭ 30-كۈنى پورتۇگالىيەدە تۇغۇلغان، ئىلگىرى پورتۇگالىيە زۇڭلىسى، مۇساپىرلار ئىشلىرى ئىدارىسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارى بولغان، 2016-يىلى 12-ئاينىڭ 12-كۈنى ب د ت نىڭ 9-نۆۋەتلىك باش كاتىپى بولۇپ رەسمىي ۋەزىپىگە ئولتۇرغان.
1948 - يىلى
1948 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
ئازات سۇلتان
ﺋﺎﺯﺍﺕ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ — ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﭘﺎﺭﺗﮕﯘﺭﯗﭘﭙﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺷﯘﺟﯩﺴﻰ, ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﻮﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻗﺎﻣﻰ ﯞﻩ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻟﯘﺷﯜﻥ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯧﯖﻪﺵ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯧﯖﻪﺵ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ,  ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ 7- ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﮪﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﻪﻝ ﺋﯩﭽﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ», «ﺗﺎﺭﯨﻢ», «ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﻯ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﯩﻢ-ﭘﻪﻥ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻣﻪﺗﺒﯘﺋﺎﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﻪﮪﺮﯨﺮ ﮪﻪﻳﺌﯩﺘﻰ, «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯧﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ»ﻧﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻧﯘﺳﺨﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﻣﯘﮪﻪﺭﺭﯨﺮﻯ. ﺋﺎﺯﺍﺕ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ 1950-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. 1982-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﻧﻜﻪﻱ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻥ. ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﻰ ﺷﻪﮪﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻪﺟﺮﯨﺒﻪ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺭﺩﺍ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ, ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺖ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯧﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ, ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻯ, ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﭘﺎﺭﺗﻜﻮﻣﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺷﯘﺟﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1975-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ. 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﯩﺌﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﻪﺯﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ. ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ: «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ», «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ», «ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﻪﺳﻰ» (ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﺸﯩﭗ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ), ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ: «ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﺩﻭﺳﺖ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺑﺎﺭ. ﺋﯘﻧﯩﯔ «ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺯﻭﻕ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ـ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻨﯩﯔ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ـ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﺑﺎﮪﺎﻻﺷﺘﺎ 1-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﯩﺮﻭﺯﺍ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯩﺮﺍﮔﯧﺪﯨﻴﻪﻟﯩﻚ ﺋﺎﯓ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻨﯩﯔ 2-ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ـ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﺑﺎﮪﺎﻻﺷﺘﺎ 3-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. «ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﯦﮭﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜﺭﻧﯩﯔ ﭘﯩﺮﻭﺯﺍ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ  ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﯞﻩ  ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
باغلان ۋىلايىتى
باغلان ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Baghlan Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
تۈركىيە پاسپورتى
تۈركىيە پاسپورتى(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Türkiye Pasporti)بولسا تۈركىيە پۇقرالىرىنىڭ يۇرت سىرتىغا چىققاندا قوللۇنىدىغان بەلگە بولۇپ، تۇنجى قېتىم 15 ئىيۇل 1950 يىللىرى 5682-نومۇرلۇق پاسپورت قانۇنى بىلەن يولغا قويۇلغان.
تاش ۋاراق
نورمال پاسپورتنىڭ رەڭگى قىزىل بولۇپ، ئۈستىدە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ۋە پاسپورت دىگەن ئاتالغۇلار تۈركچە ۋە ئىنگىلىزچە يېزىلغان.
REPUBLIC OF TÜRKİYE
PASAPORT
PASSPORT
باش بەت
TÜRÜ;-ÜLKE KODU: TURPASAPORT NO. --
دىققەت:
1. جىنسىيەت قىسمىغا E/M ياكى K/F دەپ يېزىلىدۇ.
2. دۆلەت تەۋەلىكى (UYRUĞU) قىسمىغا TUR دەپ يېزىلىدۇ.
3. كىملىك نومۇرى قىسمىغا 11 خانىلىق كىملىك نومۇرى يېزىلىدۇ.
4. توغۇلغان يېرىگە تۈركىيە ئىچىدە توغۇلغان بولسا ئىلچە ئىسمى يېزىلىدۇ، مەسىلەن: KÜÇÜKÇEKMECE, FATİH، تۈركىيە سىرتىدا توغۇلغان بولسا توغۇت ئىسپاتى ئۈستىدىكى ئۇچۇرلارغا ئساساسەن ناھىيە/شەھەر ۋە دۆلەت ئىسمى يېزىلىدۇ. مەسىلەن، KAŞGAR/ÇİN, HOTAN/ÇİN, DAKKA/BANGLADEŞ -
- دىققەت:
1. تارقاتقان ئورگان قىسمىغا تۈركىيە ئىچىدىن بېرىلگەن پاساپورت بولسا ناھىيە (ئىلچە) ئىسمى يېزىلىدۇ، مەسىلەن: KÜÇÜKÇEKMECE, FATİH
2. ئەگەر تارقاتقان ئورگان تۈركىيەنىڭ يۇرت تېشىدىكى دىپلوماتىك ئورگانلىرى بولسا ئۇ ھالدا شۇ ئورگاننىڭ ئىسمى يېزىلىدۇ، مەسىلەن: T.C. RİYAD BE, T.C. DUBAİ BK
ئۇچۇرلار
تۆۋەندىكىسى 2023-يىللىق پاساپورت تەلەپ بەدەللىرى بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
1. تۈركىيە پاسپورتىنىڭ كۈچكە ئىگە مۇددىتى 6 ئاي، 1، 2، 3، 4، 5 يىل ۋە 10 يىللىق بولىدۇ. 18 ياشقا توشمىغانلارنىڭ ئەڭ ئۇزۇن 5 يىل بولىدۇ.
دەپتەر پۇلى: 64، پوچتا 17.
توپلام 404.
ئىلتىماس قىلىش
Pasapor için
T.C. Kimlik kartı veya geçici kimlik belgesi
Kimlik için
ئۆزگۈرۈشلەر
2022-يىلى 25-ئۆكتەبىر شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكىنى ئۇختۇرۇشىغا قارىغاندا پاسپورتتا ۋە ئەھلىيەتتە تۇغۇلغان يېرىنىڭ ئۆزگەرىتىلىشىنى خالىغان قېرىنداشلار كۈچۈكچەكمەجە ۋە باشقا نوپۇس مۇدىرلىكلەرگە ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ. ئىلتىماس جەريانىدا چىقىۋاتقان قىيىنچىلىقلار قېرىنداشلېرىمىزنىڭ ئىلتىماسنى يېزىشىدىكى خاتالىق سەۋەبلىك بولۇپ، ئىلتىماسقا «پاسپورتۇمدا ياكى ئەھلىيىتىمدە تۇغۇلغان يېرىم شىنجاڭ چىن يېزىلىپ قالغان بولۇپ، قەشقەر چىن / ئۈرۈمچى چىن/خوتەن چىن يېزىلىشىنى تەلەپ قىلىمەن دەپ يازسا، پاسپورت ۋە ئەھلىيەتكە ئاپتوماتىك قەشقەر، خوتەن، ئۈرۈمچى ۋە غۇلجىغا ئوخشاش يېزىلىپ چىقىدۇ. سىستېما ئۆزى «چىن» دېگەننى ئۆچۈرۈۋېتىدۇ.
Gheni Batur yazmisi
شۇنداق قىلىپ ئاخىرى ئائىلە بويىچە تۈركىيە پۇقراسى بولدۇق. بۇ ھەقىقەتەن تەسكە توختىدى. بۇ يىلنىڭ ئاخىرىغىچە ساقلاپ بېقىپ، چىقمىسا كېلەر يىلنىڭ بېشىدىن باشلاپ باشقا دۆلەتكە يۆتكىلىشنى ئەستايىدىل پىلانلاشنى ئويلاپ تۇراتتىم. تەلىيىمىزگە چىقىپ قالدى. تۈركىيەدە بىزگە ئوخشاش ئېتىبارلىق بىر مىللەتنىڭ ئىشى بۇنچىلىك تەس بولسا، سۈرىيەلىك، ئافغانىستانلىق ۋە باشقا كۆچمەنلەرنىڭ ئىشلىرى قانچىلىك تەستۇ دەپ ئويلىدىم. ئاللاھ تېخىچە ۋەتەنداشلىقى چىقمىغان باشقا بارلىق ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ۋە بارلىق مەزلۇم كۆچمەنلەرنىڭ ئىشلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇپ بەرسۇن! تېلېفونىڭىزغا ۋەتەنداشلىق ئىلتىماسىڭىزنىڭ تەستىقلانغانلىقى ھەققىدىكى ئۇچۇر كەلگەندىن كېيىن، شۇ ئۇچۇرنىڭ ئىچىدىكى ئۇلانمىغا چېكىپ، ئېچىلغان PDF ھۆججىتىنى قەغەزگە بېسىپ چىقىرىۋېلىڭ. بۇنى دۇيۇرۇ بەلگەسى دەيدىكەن. بىر ئائىلىدە دادا ۋە بالىلارغا بىر پارچە ئۇچۇر، ئانىغا بىر پارچە ئۇچۇر كېلىدىكەن.
تور كۆرگۈچتە
https://web.archive.org/web/20180401041758/https://randevu.nvi.gov.tr/
يۇقىرىدىكى بېكەتكە كىرىپ، دۇيۇرۇ بەلگەسىدىكى يېڭى كىملىك نومۇرى بويىچە ئۆيىڭىزگە ئەڭ يېقىن نوپۇس مۇدىرلىكىدىن كىملىك كارتىسى ئېلىش ئۈچۈن دەرھال راندېۋۇ ئېلىۋىلىڭ. چۈنكى ھازىر راندېۋۇ ئالسىڭىز ئون كۈندىن كېيىنگە ئاران چىقىدىكەن. نوپۇس مۇدىرلىكىگە ئاپىرىدىغان ماتېرىياللار:
1. بايىقى دۇيۇرۇ بەلگەسى، ئائىلە بولسا ئىككى پارچە بەلگەنىڭ قەغەزگە بېسىپ چىقىرىلغان نۇسخىسى؛
2. ئۇزۇن دۆنەم ئىقامەت، نوپۇس ئىدارىسى ئىش پۈتكەندە ئىقامەتنى ئۆزلىرى ئېلىۋىلىپ، ئورنىغا گەچىجى كىملىك بەلگەسى دەپ بىر پارچىدىن قەغەز بېرىدىكەن؛
3. نوپۇس ئىدارىسىدە چوقۇم ئادرېس كايدىڭىز بولۇشى كېرەككەن؛
4. مۇشۇ يىلى تارتىلغان كىنىشكا رەسىمىدىن بىر پارچە؛
5. كىملىك كارتىسى بەدەلىنى تۆلەش ئۈچۈن، PTT بانكىسىغا بېرىپ، ھەر بىر كىملىك نومۇرى ئۈچۈن ئايرىم ئايرىم 37.5 لىرا ياتقۇزۇش كېرەككەن. بۇنى كۈۋەيت تۈركنىڭ ئەپ دېتالىدا قىلغىلى بولمىدى. ئەڭ ياخشىسى PTT بانكىسىغا بېرىڭلا. ئۆچىرەتمۇ يوقكەن.
6. بالىلار 15 ياشقا توشمىغان بولسا، نوپۇس مۇدىرلىكىگە ئېلىپ بارمىسىمۇ بولىدىكەن. 15 ياشقا توشقان بولسا بارماق ئىزىنى ئالىدىكەن. بالىلارنىڭ كىملىك كارتىسىنى رەسىملىك چىقىرىشنى تەلەپ قىلسىڭىز رەسىملىك چىقىرىپ بېرىدىكەن. تۈركىيەگە خۇش كەلدىڭىز! بىر تۈركىيە پۇقراسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن، تۈركىيەگە كەلگەن بارلىق ياخشى نىيەتلىك كىشىلەرنى قارشى ئالىمەن.😀 خىزمەتداشلىرىمنىڭ ئىنكاسى:
تۈرك ۋەتەنداشلىق ئىلتىماسىڭىز قانچىنچى باسقۇچتا؟
تۈرك ۋەتەنداشلىق ئىلتىماسىڭىز قانچىنچى باسقۇچتا؟
تۆۋەندىكى ئادرىستا تەكشۈرەلەيسىز. https://vatan.nvi.gov.tr/.../basvuru/basvurudurumbilgi.aspx
رەسىمدە ھەربىر باسقۇچتا بولىدىغان ئۇچۇرلارنى پايدىلىنىش مەقسەتتە تەمىنلەپ قويدۇم. تېخىمۇ ئېنىق ۋە توغرا بولغان تەپسىلاتىنى سىز ئىلتىماس قىلغان نۇپۇس ئىدارىسىدىن سورىسىڭىز بولىدۇ.
ئۇيغۇرلارغا ئىستىسنائي پاسپورت
نوپۇس مۈدۈرلىكىنىڭ 2022-يىلى 30-مايدىكى خەۋىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىستىسنا شەكلىدە ۋەتەنداشلىققا ئىرىشەلەيدىغانلىقى يېزىلغان.
Avrupa Yakası Cevizlibağ Nüfus Hizmetleri Merkezi Müdürü sayın Yalçın AKTAŞ
سىز 1- قىتىم بالىنىڭ تۇغۇت ئىسپاتىنى ئىلىپ دۇنيا تىجارەت مەركىزىدىكى گۆچ ئىدارىسىغا بىرىڭ، ئۇلار سىزگە قىزىڭىز ئۈچۈن يابانچى ئىقامەت نومۇر بىرىدۇ، ياكى قانداق قىلىش ھەققىدە يول كۆرسىتىدۇ، ئاندىن ئىقامەت نومۇرنى ئىلىپ ۋەتەن جاددىسىدىكى گۆچ ئىدارىسىنىڭ ئىچىدىكى ۋەتەنداشلىق مۇدۇرلىكىگە كىرىپ شۇيەرگە ئەھۋالنى دەڭ
باشقا دىققەت قىلىدىغان ئىشلەر
تۈرك ۋەتەندىشى بولغاندىن كېيىن ئەگەر ئىشلىمىسىڭز SGK )Sasyal Güvenlik Kurumu) غا بېرىپ خەۋەر قىلىۋەتمىسەڭلەر قەرز بولۇپ قالىدىغان.
https://blog.microfon.co/nufus-kayit-ornegi-belgesi/
e- Devlet Kapısı https://giris.turkiye.gov.tr/Giris/ → e-hizmetler → Nüfus ve Vatandaşlık İşleri → Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü/Nüfus Kayıt Örneği Belgesi Sorgulama
بەھز ئىبنى ھەكىم
بەھز ئىبنى ھەكىم (بهز بن حكيم): بەھز ئىبنى ھەكىم ئىبنى مۇئاۋىيە ئىبنى ھەيدە ئەلقۇشەيرىي ئەلبەسرىي (ئەبۇ ئابدۇلمەلىك). (ھ. ؟ – 150 / م. ؟ – 767 - يىلدىن بۇرۇن) ھەدىس راۋىيلىرىدىن بىرى. ئاتىسى ھەكىم تابىئىن. بوۋىسى مۇئاۋىيە ھەيدە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ساھابە.
دۇئا
دۇئا بولسا
سەپەر دۇئاسى
الله أكبر الله أكبر الله أكبر، 〈سبحان الذي سخر لنا هذا وما كنا له مقرنين ⓭ وإنا إلى ربنا لمنقلبون ⓮ 〉
Sowét Ittipaqi
<Div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
1922-Yili qurulghan.
Sowét sotsiyalisyik rispoplikilar ittipaqi __ qisqartilip sowét ittipaqi dep atilidighan bolup ( rosche qisqartilmi'i : cccp, éngilische qisqartilmisi : USSR diyilidu ), hazir bu dölet mewjut emes 1922 - yili 12-ayning 30 - künidin 1991 - yili 12 - ayning 26 - künigiche bolghan bolup fidiratsiye sheklidiki dölet qurulma sheklini yolgha qoyghan köp milletlik dölet. Yawropaning sherqiy we asiyaning shimaliy qismigha jaylashqan. Yer kölimi 22 milyon 400 ming kuwadirat kilométér bolup dunya boyiche zimini eng chong dölet. Noposi 290 milyon 100 ming ( 1990 - yil ). 100 Din köperek millet bar bolup, uning ichide roslar %51 ni, okra'inlar %15 ni, özbékler %6 ni, biliroslar %4 ni, bashqa qazaqlar, tatarlar , ezerbeyjanlar , erminiyelikler , girozinlar, mordowalar , tajiklar , litwaliqlar , türkmenler , girmanlar , qirghizlar , yehudiylar , latwiyilikler , istoniyelikler bolup %24 ni teshkil qilidu.
Asasliq din roslarning pirawislawiye dini, uningdin bashqa yene xirstiyan dini , yehudiy dini we islam dini mewjut bolghan. Paytext moskiwa. Sowét ittipaqi rosiye, okra'ina , bilirosiye , özbékistan , qazaqistan , giroziye , ezerbeyjan , tajikistan , qirghizistan , türkmenistan , erminiye , morduwa , latwiye , litwa , istoniye qatarliq ittipaqdash rispoplikilarni we bashqirt , boryat , daghistan , qara qalpaq ( hazirqi özbékistanda ) , kara balda - bayqal , qirmiz , kaririye , kémi , mali , shimaliy ositiy , tataristan , towa , wodmurt , chéchin - ingush , chuwashiye , yaqut , abghaziye , azar , nashchifan qatarliq 20 aptonum jumhuriyet , 8 aptonum oblast 10 aptonum rayon we 129 chégra rayonni öz ichige alidu.
Sowét ittipaqi asasi qanunida, sowét ittipaqi fidaratsiye tüzümidiki dölet bolup 15 ittipaqta sowét sotsiyalistik jumhuriyetlirining , özlikidin qoshulush pirinsipi boyiche teshkillengen dep belgilengen. Paytext moskiwa. Dölet bashliqi sowét ittipaqi aliy sowéti re'isler ittipaqining re'isi dep atalghan bolup, kéyin howét ittipaqi zungtungi dep atalghan. Hökümet bashliqi ministérlar kéngishining re'isi dep atilidu. Herbiy küch sowét qizil armiyisi dep atilidu.
Dölet sho'ari : pütün dunya purultarliri birlishinglar ! Dölet tili : ros tili. Paytext : moskiwa, yer kölimi : dunya boyiche 1 - orunda bolup , 22 milyon 402 ming 200 kuwadirat kilométér , noposi : 293 milyon 47 ming 571 ( 1991 - yil 7 - ay ). Dölet qurulghan kün : 1917 - yili 11 - ayning 7 - küni, parchilanghan waqti : 1991 - yili 12 - ayning 26 - küni , puli : ropiye , waqit rayon perqi : 3+ din 11 + ghiche , dölet shé'iri : intérnatsiyi'unal shé'iri ( 1917 - 1991 ) , xelqaraliq rayon qisqartma nami : SU ( hazirmu ishlitilmekte ).
Qisqiche tarixi
1917 - Yili 11- ayning 7 - küni kech sa'et 9 din 40 minut ötkende, tunji pay zembirek oquning awazigha egiship , insaniyet tarixida tunji purultariyat hakimyet tutqan tunji hökimet __ sowét hökimiti quruldi. Öktebir inqilabidin kéyin bolshiwiklar partiyisi hoquqni igellep, girmaniye bilen < béryosél shertnamisi > ni imzalap , 1 - dunya urushidin chékinip chiqti. Uningdin kéyinki bir qanche yilda, tirotiskiy rehberlik qilghan qizil armiye qanliq japaliq ichki urush qilip aqlar we shertnamileshken döletlerni yéngip japaliq ilgirlesh élip bardi. 1921 - Yili 3 - ayda, sowét hökimiti bir qatar yéngi iqtisadiy islahatlarni yolgha qoyup , aldi bilen dixanlarning kirim mesilini hel qilishtin bashlap , artuq ashliqni bazar élip - sétishni cheklep yighiwélish élip bardi. 1922 - Yili 12 - ayning 30 - küni rosiye, bilirosiye , okra'ina we tashqi kapkaz fidiratsiyeliri ortaq sowét ittipaqini qurup chiqti. 1924 - Yili 1 - ayning 21 - küni sowét ittipaqining qurghuchisi lénin alemdin ötkendin kéyin yuséf sitalin hakimyetni qolgha élip, japaliq bir qatar wastiler arqilip , siyasi reqiplirini tazilap , yéza igilikini kolliktiplashturush siyasitini ilgiri sürdi , shundaqla keskin wastiler arqiliq , partiye , dölet we armiye rehberlirige nisbeten chong tazilash élip bardi. 1927 - Yili engiliye sowét ittipaqi bilen munasiwitini üzgenlikini jakarlap, 1921 - yili imzalanghan engiliye sowét soda shertnamisini yirtip tashlidi. Engliye diplomatiye weziri chambérlin 6 dölet tashqi ishlar ministérliri yighinida < xelqara intérnatsiyi'unal bilen köresh qilish > otturigha qoydi.
Gerche gherp we sowét ittipaqidiki bir qisim kishiler sitalinni her qaysi milletlerge qirghinchiliq élip barghan jallat dep atighan bolsimu, emma u sowét ittipaqini ghelbilik halda sana'et we herbiy jehettiki küchlük döletke aylandurdi. Sitalinning rehberliki astida, sowét ittipaqi kompartiyesi sowét ittipaqi iqtisadiy ishlepchiqirish tüzülmisi we herbiy ishlar jehette chong özgertish élip bérip , burunqidin nechche hesse küchlendürdi. 1929 - Yili 10 - ayning24 - küni niyo - york pay chéki bazirida pay chékining chüshüshidin bashlanghan kirizis, téz sürette pütün dunyani qaplashqa bashlap , kapitalistik döletler iqtisadigha éghir zerbe berdi. Mushu 1929 - yili kirzis pütün dunyada eng yuquri dolqungha kötürülgen chaghda, sitalingiradta kölimi ghayet chong bolghan bir tiraktur zawudi ish bashlap 10 aydin kéyin mehsulat chiqirishqa bashlidi. 1932 - Yili yunji 5 yilliq pilan tamamlinip, sowét ittipaqi yéza igilik dölitidin sana'et dölitige aylandi. 1937 - Yili 2 - besh yilliq pilan tamamlinip, sowét ittipaqining iqtisadiy ishlepchiqirish omumiy qimmiti téz örlep yawropada 1 - orungha , dunyada 2 - orungha ötti.
1939 - Yili sowét ittipaqi bilen natsést girmaniyesi < özara tajawuz qilmasliq shertnamisi > imzalap, özara shübhilinish qaplighan sirliq munasiwet ornatti shuning bilen bir waqitta , ikki terep mexpi yosunda polsha , baltiq déngizi rayonidiki döletler we finlandiyeni özining küch da'irisige kirgüzdi .1939 - yili 2 - dunya urushi partlidi.
1941 - Yili 6 - ayning 22 - küni seher sa'et 3 de girmaniye tuyuqsiz sowét ittipaqigha hujum qildi. Bir hepte waqit ichide sowét qizil armisidin bir milyondin köprek adem chiqim bolup, gherptiki sana'et rayonliri pütünley girmaniye armisining kontirol da'irisige kirip qaldi. Adolof gitlér sowét ittipaqigha tuyuqsiz hujum qilip. 1945 - Yili sowét qizil armiyesi we ittipaqdash armiye natsés girmaniyesini öz chégrisi ichide meghlup qilip, 2 - dunya urushining ghelbisini qolgha keltürdi. 1945 - Yili 5 - ayning 1 - küni dunya fashizimgha qarshi urush eng axirqi ghelbini qolgha keltürdi.
Sowét qizil armiyisi bérlingha qaytarma hujum qilip kirip, qizil bayraqni girmaniye parlamént binasining ögzisige qadidi. Girmaniye armiyisidin girman - sowét jeng meydanida ölgenlerning sani 10 milyondin éship, 2 - dunya urushida , girmaniye tereptin ölgen we yarilanghanlar nispitining %73 ni igellidi. Sowét ittipaqi tereptin 20 milyon adem qurban bolghan bolup, heqqaniyet we ténchliqni qoghdash jehette belgilik qimmet yarattti. Urushtin kéyin sitalin we bashqa sotsiyalistik döletler ittipaqi < warshawa shertnamisige eza döletler ittipaqi > ni qurup amérika we < shimaliy atlantik ehdiy teshkilati > bilen tirkeshti. 20 - Esirning ottura mezgilliridiki dunyaning nispiy muqim bolghan shara'itida, sowét ittipaqi bilen amérikidin ibaret bu ikki derijidin tashqiri chong dölet , atlantik okyanning ikki qirghiqida bir birige xiris qilip , dunyaning nechche on yilliq yüzlininishe rehberliq qildi.
1953 - Yili sitalin alemdin ötkendin kéyin sowét ittipaqi kompartiyisining yuquri rehberlik qatlimida bir qanche yilgha sozulghan hoquq talishish körishi élip bérilip axrida xiroshshif hoquqni igellidi. Xiroshshif 1956 - yili sowét ittipaqi kompartiyesining 20 - qétimliq qurultiyidiki mexpiy doklatta, sitalin we shexske chuqunushning éghir aqiwetlirini tenqid qildi , shuning bilen siyasi köresh insanperlik usuligha qarap tereqiy qildi. Ang formatsiyesi jehettiki ixtilap sewebidin, 1959 - yilidin bashlap , sowét kompartiyesi bilen jonggo kompartiyesi ottursida bir qatar tenqid qilish we ixtilaplar élip bérildi. 1964 - Yili xiroshif textin chüshüp hoquqni bérjinéf igellidi. Medeniyet zor inqilabi mezgilide jonggo - sowét munasiwiti susliship intayin töwen haletke chüshüp qélip peqet namdiki diplomatik munasiwet halitila qaldi, hetta ikki terepte < göher aral heqesi > we < télikét weqesi > din ibaret chégra tuqunushi yüz berdi. 1968 - Yili sowét ittipaqi chéxsilawakiyege tajawuz qildi. 1969 - Yili < göher aral mesiliside > qoralliq toqunush yüz bérip, junggo xglqining qattiq qarshiliqini qozghidi. 1979 - Yili afghanistangha tajawuz qildi. Bu ikki herket xelqara jemiyetning qattiq ghezipini qozghidi.
Bérjinéf dewride sowét ittipaqi sirqa nisbeten kéngeymichilik siyasitini yolgha qoyup, sherqiy yawropadiki sabiq sotsiyalizim lagiridiki döletler we mongghuliyede esker turghuzghandin sirt , yene wétnam , kuba , jenubiy yemen , angula , ifopiye qatarliq döletlerde herbiy lagir hetta herbiy bazilarni qurdi. Bérjinéf < cheklik igilik hoquq neziryisi > otturigha qoyup, bashqa sotsiyalistik döletlerning igilik hoqoqi cheklimilkke ige dep qaridi. Bérjinéf otturigha qoyghan bu nezirye emeliyette bashqa sotsiyalistik döletlerning igilik hoqoqini ékispalatatsiye qilidighan, ularni sowét ittipaqining hamiysigha aylandurudighan neziryedin ibaret idi. 1980 - Yili moskiwada ötküzülgen olimpik tenherket yighini sowét ittipaqining dunyagha yüzlinish jehettiki perdisini qayridi. Emma afghanistagha tajawuz qilish sewebidin bu qétimqi olimpik tenherket yighini dunyadiki tüzüm jehette kemsitish neziryisi bilen qarighuchilar eng köp bolghan bir qétimliq musabiqe bolup qaldi.
1985 - Yili kompartiye ichidiki islahatper shexs gorbachéf hoqoqni qolgha élép, nurghunlighan kona , chirik qarashlargha nisbeten özgertish élip bardi. Gorbachéf siyasi we iqtisadiy jehette dölet bashqurush tüzülmilirige qarita islahatni ilgiri sürüsh pilanini tüzüp, dölet ichide islahat we ochuq siyasetni yolgha qoyup , tarixiy xataliqlani ashkarilash we hisab élish élip bardi. Gorbachéf yene sowét ittipaqida < dimukratik, insanperlik sotsiyalizimi > qurup chiqishni pilanlidi. Emma yene bir terepte uning islahati oylap baqmighan aqiwetlerni élip keldi. Merkizi hökimetning hoqoqini töwenge chüshürüshke egiship, her qaysi ittipaqdash jumhuriyetler rehberliri téximu köp aptonomiye hoqoqi bérishni telep qildi. < Ashkariliq > téximu chongqurlishishigha egiship, sowét kompartiyesining tarixi mesililiri we xataliqliri ashkarilinish bilen bir waqitta , xelqning hörmiti we ishenchisidin ayrilip qaldi , hetta 1989 - yili komunizimning siyasiy we iqtisadiy tarixi xataliqliri yighilip , omumiy partlash yüz bérip , xelq qayil bolmasliq, nezirini komunistik partiye we sherqiy yawropa döletliridiki nishanlargha qaratti. Sherqiy yawropadiki komunistik partiyeler arqa - arqidin texttin chüshüshke bashlidi, her qaysi ittipaqdash jumhuriyetlermu , sherqiy yawropadiki herqaysi döletlerning usulini qollinip , sowét ittipaqidin ayrilip musteqil bolush gherizide boldi.
1991 - Yili 8 - ayning 19 - küni sowét kompartiyesi ichidiki bir qisim kansérwatiplar, her qaysi ittipaqdash jumhuriyetlerge chüshürüp bérilgen hoquqlarni tartiwélish we ghelbisiz islahatni derhal toxtitish meqsidide bir qétimliq meghlubiyetlik siyasiy özgirish qozghidi. Emma xelq, armiye , we köp qisim kompartiye ezalirining birliship qarshi turushi netijiside , siyasiy özgirish peqet 3 kün teshwiqat élip bérip meghlup boldi. Rosiye zungtungi yilitsén sowét koppartiyesini qanunsiz partiye dep élan qilip, sowét ittipaqi chégrisi ichidiki pa'aliyetlirini cheklidi. 1991 - Yilining axirida yilitsén bilirosiye, okra'ina zungtungliri bilen miniskida shertname imzalap , musteqil döletler birleshmisining qurulghanliqini élan qilip , engiliye ittipaqigha oxshaydighan bir xil dölet qurulma sheklini sowét ittipaqigha köchürüp élip keldi. Rosiye we bashqa ittipaqdash jumhuriyetler buninggha keyni keynidin inkas qayturup, sowét ittipaqidin ayrilghanliqini jakarlidi. Sowét ittipaqi mushu waqittin bashlap mewjutluqtin qaldi. 19991 - Yili 12 - ayning 25 - küni sowét ittipaqi zungtungi gorbachif xizmitidin istipa bérip döletning hoqoqini rosiye zungtungigha ötküzüp berdi. 1991 - Yili qizil bayraq kérimil sariyidin asta chüshürüwélindi. Qizil yillar we güllengen chong dölet süpitidiki sowét ittipaqi mewjutluqtin toxtidi.
Sabiq sowét ittipaqi kompartiyesining rehberliri
1 . Wiladimir. Éléch lénin ( 1917 . 10 . 17 ___ 1922 . 4 . 3 . )
2 . Sitalin ( 1922 . 4. 3 __ 1953 . 3 . 5 )
3 . Xiroshshif ( 1953 . 9 . 7 __ 1964 . 10 . 14 )
4 . Bérjinéf ( 1964 . 10 . 14 __ 1982 . 11 . 10 )
5 . Andiriypof ( 1982 . 11 . 12 __ 1984 . 2 . 9 . )
6 . Ché'érnénko ( 1984 . 2 . 13. __ 1985 . 3 . 10 )
7 . Gorbachéf ( 1985 . 3 . 11 __ 1991 . 12 . 25 )
Sabiq sowét ittipaqidiki 15 ittipaqdash jumhuriyetning nami
1 . Rosiye sowét sotsiyalistik fidiratsiye jumhuriyiti
2 . Bilirosiye sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
3 . Okra'ina sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
4 . Istoniye sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
5 . Litwa sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
6 . Latwiye sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
7 . Mordowa sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
8 . Giroziye sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
9 . Erminiye sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
10 . Özbékistan sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
12 . Qizghizistan sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
14 . Ezerbeyjan sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
15 . Türkmenistan sowét sotsiyalistik jumhuriyiti
Sabiq sowét ittipaqidiki 20 aptonom jumhuriyetning namliri
1 . Bashqirt sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti.
2 . Buryat sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
3 . Daghistan sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
4 . Karibalda - bayqal sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
5 . Karmik sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
6 . Kaririya sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
7 . Kémi sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
8 . Mali sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
9 . Morduwa sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
10 . Shimaliy ositiy sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
11 . Tataristan sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
خانئېرىق بازىرى
خانئېرىق بازىرى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
Sowét Ittipaqi
Sabiq sowét ittipaqidiki 20 aptonom jumhuriyetning namliri
13 . Wodmort sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
15 . Chuwash sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
16 . Yaqut sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
17 . Abghaz sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
18 . Azar sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
19 . Nashichér sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
20 . Qara qalpaq sowét sotsiyalistik aptonum jumhuriyiti
ليۇكسېمبۇرگ تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ليۇكسېمبۇرگ ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.390مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.