«چالا_تەرجىمان»_كىمنى_ئۆلتۈرگەن؟_كىملىكنى_ئۆلتۈرەمدۇ؟
بۈگۈنكى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئومۇمى گەۋدىسىنى تەرجىمىلىك جەمئىيەتنىڭ تىلسىز ئەزالىرى دېسە خاتالاشقانلىق بولمايدۇ. چۈنكى ھازىرقى ئۇيغۇر تىلى 60 يىلدىن بېرى خەنچىدىن ھەرخىل ژانىردىكى ئەسەرلەرنى تەرجىمە جەريانىدا قايتا قۇراشتۇتۇلغان. بۈگۈنكى ئۇيغۇرنىڭ تەپەككۇرى ئون نەچچە يىللىق تەرجىمىلىك مائارىپ ۋە تەربىيە تۈرتكىسىدە شەكىلگە كىرگەن. ئۇيغۇرچە ئوقۇش بەختىگە ئېرىشكەن 90-يىللارغا مەنسۇپ ئۇيغۇر ئايلىقچىلار ئەدەبىياتتىن باشقا ھەممە دەرسنىڭ خەنچىدىن ئۆرۈلگەن ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىدە تەربىيەلەندۇق. ئوقۇمىغانلار يوللارغا ئورنۇتۇلغان ۋارقىراق كارنايلاردىن تەرجىمە سىياسەت ۋە بۇيرۇقلارغا ئەگىشىپ ھاشاردا تەربىيەلەندى. بۇ ئىككى توپنىڭ تەربىيە ئېلىشىدىكى پەرقى بىرسى مەجبۇرى يەنە بىرى ئىختىيارى ئىدى. ئوخشاشلىقى ئىككىلىسىدە ئەسلى مەنە، مەقسەدنىڭ ساڭا مەڭگە سىر بولۇپ قالىدىغانلىقىدۇر. مەيلى ئايلىقچى بولايلى ياكى ئايلىقسىز بولايلى تەرجىمە خەۋەر، تەرجىمە ئۇچۇر، تەرجىمە پەرمان ۋە تەرجىمە كىنو ۋە تىلۋىزىيە تىياتىرلىرى ئارقىلىق مىڭىمىزنىڭ بويالغانلىقى ۋە شىددەتلىك بويىلىۋاتقانلىقى ئېنىق. مىسالەن، يېقىندا يېتىك ئەدىپ نۇرىمۇھەممەد توختى ئەپەندىنىڭ ئەدەبىي ئاخباراتىنى ئوقۇپ قالدىم. بۇ موھتەرەم يازغۇچىمىز ئەسىرىنىڭ بېشىنى مىللىي بۇرزازىيە دېگەندەك ماركىسىزىملىق تەرجىمە ئاتالغۇلىرى بىلەن باشلاپ پىرسۇناجى تارتقان مۈشكۈللەرنى “غەرپكە ساياھەت” تە سۆزلەنگەن نوم ئەكىلىش جەيانىدىكى رىيازەتلەرگە تەققاسلاپ قاناتلاندۇرۇپ، ئىسلاھاتنىڭ غەمخۇرلۇقى بىلەن ئەسىرىنى ھەق دادىغا يەتكۈزۈپتۇ. يەنە بىر مىسال، ھازىرقى “ئىناق جەمئىيەت” تەشەببۇسى ئەسلى جوڭگۇدىكى يىزا بىلەن شەھەر، بايلار بىلەن كەمبەغەللەر، ئەمەلدارلار بىلەن پۇقرالار، تەرەققىي قىلغان رايۇنلار بىلەن ئارقىدا قالغان رايۇنلار، كۆپسانلىقلار بىلەن ئاز سانلىقلار… قاتارلىق مەنپەئەت گورۇپپىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى تەڭشەشكە قارتىلغان بولۇپ، بۇ يەردىكى مەقسەد شۇلارنى تەڭشەش، ماسلاشتۇرۇش، مۇۋازنىنەت شەكىللەندۈرۈش ئېدى. بۇنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى ئىناقلىق- ئىتتىپاقلىق بىلەن ھىچ قانداق مۇناسىۋىتى يوق ئېدى. ئۇيغۇرچىدىكى “ئىناق جەمئىيەت” دېگەن تەرجىمە ئەمەلىيەتتە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى دېگەن شۇئارنىڭ مەنىداش ئىبارىسى بولۇپ ئۇيغۇرلارنىڭ دۆلەت سىياسىتىدىكى ئەڭ ئەقەللى چۈشەنچىسىدىمۇ مۇجىمەللىك پەيدا قىلدى. دېمەك، ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئاقىلدىن تارتىپ غاپىلغىچە ھەممەيلەن دۇنيا، دۆلەت، ۋە ئۆزى ھەققىدە چىن، مۇستەقىل، سۈزۈك بىلىم ۋە تەسەۋۋۇردا ئەمەس تەرجىمە ئارقىلىق بۇرمىلانغان خىيالى تۇيغۇدا ئېقىمغا ئەگەشمەكتە. ئەمدى، گەپنىڭ مېغىزىغا كەلسەك، بۇنداق بىر تەرجىمىلىك موھىتتا ياشاۋاتقان، كاللىسى ئەسلى تىلنىڭ يېرىم ياتا رىۋايەتلىرى بىەن تولغان بىر مىللەت تەرجىماننىڭ چالا بوغۇزلاشلىرىدىن قايتا مۇستەسنا بولالىدىمۇ، بولالاۋاتامدۇ؟ تارىختا بولغىنى تەننىڭ قەتىل قىلىنىشى بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى ئاۋام كۆزى بىلەن كۆرمىگەن نەرسە ھەققىدە ماقال توقۇمايدۇ. تارىختىكى چالا تەرجىمان سەۋەبلىك يۈز بەرگەن تەننىڭ قەتلىسىگە ئەلھۆكمىلۇللاھ، بۇنىڭ قازاسى شۇ شەھىدلەر بىلەن كەتسۇن دەيلى، ئەگەر مەدەنىيەت قەتلى قىلىنسا، رۇھىيەت چالا بوغۇزلانسىچۇ؟ بەلكىم يەنە ماقاللار توقۇلار. بەلكىم ھىچ بىر ماقال تۇقۇلماس، چۈنكى بۇ قېتىمقى تەرجىماننىڭ يېڭى قەتلىسدە ئادەم ئۆلمەيدۇ. مەسىلەن ياغلىقى تارتىۋېلىغان، يۈزلىرى ئېچىۋېتىلگەنگە شەخس سۈپىتىدىكى ھىچ بىر ئۇيغۇر ئۆلمەيدۇ، ئەمما بىر مىللەتنىڭ غۇرۇرى ئاياق ئاستى بولىدۇ. ساقاللار قىرقىلغانغا، بۇرۇتلار تاراشلانغانغا كىشى يارىلانمايدۇ ئەمما ئۇيغۇرنىڭ مەدەنىيىتى يىمىرىلىدۇ. ئەگەر ھەممىمىز جان بېقىشنى، تىرىكچىلىكنى پەرز دەپ قارىساق مىللىتىم، دىنىم، ئەۋلادىم، ئەجدادىم دەپ ئويلۇنۇشلارنىڭ ھاجىتى قالمايدۇ. چالا تەرجىمان ۋە تەرجىمانلىق ئۆلگەن كۈن تىل ئۆلگەن كۈندۇر، شەخسنىڭ تىرىكچىلىكى ۋە ھالاۋىتى بەدىلىگە مىللىيلىك ۋە ئۇنىڭ تۈۋرىكى بولغان دىنىي تۇيغۇ ھالاكەتكە يۈزلەنگەن كۈندۇر. بۇرۇنقى چالا تەرجىماننىڭ ئۆلتۈرگىنى كىملەرنىڭ جېنى بولغان بولسا بۈگۈن قەتلى قىلىنىۋاتقىنى قىلىنىۋاتقىنى مىللىيلىك خاسلىق، كىملىكتۇر.