cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مارجاننەمە
سەن مېنىڭ كۆز ياشلىرىمدا ئۆزۈڭنىڭ سان - ساناقسىز ئەكس شولاڭنى كۆرگەنسەن. مېنىڭ كۆز ياشلىرىم ھەسرەت شارقىراتمىسى ئەمەس، ئۇ پەقەت پانىي ئالەم ھەقىقەتلىرىنىڭ خىيالىي ئەينىكى. ئەگەر تەمەننالىق بىلەن ئۆزۈڭنى قۇياش مەلىكىسى دەپ ماختىنىشنى خالىساڭ، بۇ ئەينەككە يولۇقما. ئەگەر ئۆزۈڭنىڭ چىنلىقى توغرىسىدا ساختىسىز دېرەك ئالاي دېسەڭ بۇ ئەينەككە قارا.
سەن گۈزەل يۇلتۇز. سېنى گۈزەللىكىڭنى مەدھىيىلەش بىلەنلا مۇكاپاتلىغىلى، مەن ساڭا ئۆز لەززىتىگە گۈزەللىكىنى قۇربان قىلىۋېتىدىغان ھۆسن ئاچكۆزلىرىدەك نەزەر تاشلىغىنىم يوق. گۈزەللىكنى ئەقىل كۆزى بىلەن، ئەقىل كۆزىنى دىيانەت قارچىغىسى، دىيانەت قارچىغىسىنى نومۇس نۇرى بىلەن بېزەپ، ئۇنى غۇرۇرنىڭ روھى بىلەن تولدۇرۇپ ساڭا تىكىلىمەن.
مېنىڭ كۆزۈم پانىي ئالەم ھەقىقەتلىرىنىڭ خىيالى ئەينىكى، ئۇنىڭ ئىللىق ياشلىرىغا تاقەت قىل.
يىپەك يولى ساداسى
بۇ تېلۋىزىيە پىروگرامىسى ئۇيغۇر سەنئەت ھاياتىدىكى چوڭ بىر بۇرلۇشتۇر. ئابدۇللا ئابدۇرىھىم قاتارلىق ئەل سۆيگەن، ئەلنى سۆيگەن ئۇستازلار بۇ مۇسابىقىغە يىتەكچى ئوقۇتقۇچى بولىدۇ.
مارجاننەمە
14
يىپەك يولى ساداسى
يىپەك يولى ساداسى پراوگراممىسى 2014-يىلىدىن باشلاپ قويۇلغان بولۇپ، 2017-يىلىغىچە جەمئىي ئۈچ قارار ئۆتكۈزۈلگەن. 2020-يىلى تۆتىنچى قارار يىپەك يولى ساداسى پراوگراممىسى ئۆتكۈزۈلۈشكە باشلىغان.
مارجاننەمە
. . . شەپقەت ئىلاھى.
يىپەك يولى ساداسى
2-قارار
3-قارار يىپەك يولى ساداسىنىڭ چىمپىيونى كامىل جېلىل.
مارجاننەمە
ئالەمدە ئانىدىنمۇ مۇقەددەس، پاك ۋە تاقەتلىك ؛ ئانىدىنمۇ يۈكسەك، ئاق دىل ۋە شەپقەتلىك ئىلاھنى تەسەۋۋۇر قىلالمىدىم. ئۇ ھايات زەنجىرىنىڭ ھالقىسى.
يىپەك يولى ساداسى
3-قارار
3-قارار يىپەك يولى ساداسىنىڭ چىمپىيونى زۇلپىقار مۇھەممەد.
4-قارار
4-قارار سەدەف يىپەك يولى ساداسى 2020-يىلى قويۇلىشقا باشلىغان بولۇپ، پۈتۈن رايوندىن 100 كىشى تاللاپ چىقىلىپ قاتناشتۇرۇلغان.
5-قارار
تاجىدارلىقىنى شىنجاڭ پەرىدېئو سودا چەكلىك شىركىتى ئۈستىگە ئالغان 5-قارار سەدەف پەرىدېئو (PERIDEO) يىپەك يولى ساداسى 2021-يىلى ئاۋغۇست ئېيىدا قويۇلىشقا باشلىغان.
مارجاننەمە
مەن ھەيرانمەن : ئاسمان گۈمبىزى بۇلۇت ئىلاھى بىلەن چاقماق تەڭرىسىگە تارلىق قىلىۋاتسا، ئۇلۇمپىك تېغى يۇنان خۇدالىرىنىڭ رەشكچىلىك مەيدانى بولۇپ تۇرۇۋاتسا، دېڭىز - ئوكيانلاردا سۇ پەرىلىرى بىلەن دەريا مۇئەككەللىرى چۇقان سېلىپ تىنجىمىسا، زېمىن ئۈستىدە جەڭ قەلەملىرى بىلەن قان سىياھلىرى نەرە تارتىپ، سانسىز ئوتلۇق توپانلار پەلەككە ئەرۋاھتەك قول سوزۇپ، قۇشلارغا ئورمان، دەرۋىشلەرگە ئېھرام قالدۇرماي كۆيدۈرۈپ تۇرسا، يەنە ئاسمان، زېمىن، دېڭىز - ئوكيانلاردىنمۇ كەڭرەك پاناھلىق جاي قالدىمۇ. ..
ئانا ! سەن كۆكسى كەڭ، ئۈمىدى پاك، قەلبى ئىللىق، تاقىتى تولۇق، دىيانىتى ئۇلۇغ شەپقەت ئىلاھى.
15
مەن قاقاقلاپ كۈلىمەن. مەن ياخشىلىقلار ئىلاھىنىڭ ئالەمشۇمۇل كۈلكىسىنى تەكرارلايمەن.
كەلگۈسىنىڭ ئۈمىدى !
ئۇ ئۆز ئىشىنى ئاخىرلاتقان جەھەننەمنى جەننەتكە ئايلاندۇرىدىغان ھەقىقىي باغۋەن !
ئۇ دېڭىز قارنىدىكى مارجانلارنىڭ جۇلاسى !
بۇنىڭغا گۇمانلىنىش ئالەمنى ئۇنتۇغانلىق.
16
ئۇ بىر پارچە ئوت. ئوتنىڭ ۋەزنى بولمايدۇ. ئۇ ئۆز - ئۆزىنى تۇغىدىغان، پەرىزات شەكلىگە كىرگەن دالا گۈلخىنى. ئۇ ۋەزنى ئېغىر ۋە ئۆز - ئۆزىنى كۆپەيتەلمەيدىغان سۇ ئىلاھىنىڭ ئاتىسى.
ئۇ بارلىق گۈزەللىكلەرنىڭ جەۋھىرى ! ئۇ يەنە بارلىق گۈزەللىكلەرنىڭ ئۆلۈم مەبۇدىسى ! ئۇ ئۆز - ئۆزى بىلەن جەڭ قىلىدىغان بەت جۇدۇن ئىككى باشلىق ئەجدىھا !
سەن ئەقىل ۋە دىيانىتىڭ بىلەن، نومۇس ۋە ئىپتىخارىڭ بىلەن بۇ پاراسەتسىز قەھرىمان، شەپقەتسىز قوتازنى نوختىلا. ئەقلىڭ ئۇنىڭ پەرىزات ھۆسنى، سېھىرلىك كۆزى ۋە ئەۋرىشىم چاچلىرى تەرىپىدىن يۈگەنلەنمىسۇن.
ھايات - مامات ئېلىشىشىدا، سېنىڭ ئالدىڭدا ئالەم ئېغىر ھالسىرايدۇ. ..
17
ئالەم مۇرەككەپلىكلىكىنى سىغدۇرالمىغانلىقى تۈپەيلى جاراھەتلەنگەن سىنەم ئازابلىنىدۇ. مېنىڭ ھېسسىياتلىرىم مۇھىتنىڭ سىگنالى !
ئەقلىيە سۆزلۈكلىرى ئۆز مەشۇقىنى يوقاتقان كىشىنىڭ ئاچچىق ھەسرەتلىرىنى داۋالالارمۇ. ..
18
سەن ھېسابسىز ئۈنچە - مارجان بىلەن قوينى تولۇپ مەغرۇر بۇژغۇنلار چاچرىتىپ ئۇپقۇندىغان دېڭىز سەن.
ئىللىق كۆز ياشلىرىم بىلەن نېمىگىدۇر بىردىن پەسىيىپ ھەسرەتكە چۆمدۈڭ.
سەن جىمجىت پىكىر سۈرۈشكە باشلىدىڭ.
19
سەن غەزەپ ئچىئىدە يانغىنىڭدا قىزىل ياقۇتتەك چولپانسەن.
سەن قاقاقلاپ كۈلگىنىڭدە گۈلشەنگە چاپقان قۇلانسەن.
سەن جىمجىت خىيال سۈرگىنىڭدە ھېكمەتكە تولغان ئوكيانسەن.
سەن تەبەسسۇم بىلەن سۆزلىگىنىڭدە سېھىرنى يېشىدىغان ئىرپانسەن.
20
ھومېرنىڭ ئىككى داستانىدىن پىتنە ئىلاھى ئىرىدا بېشارەت قىلىپ ماڭا سەگەكلىكنى ھاۋالە قىلدى. ھىندىلارنىڭ << ماخاپخاراتا >>، << رامايانا >> داستانىدىن ئۆزۈمگە ئاگاھ بولۇشنى ئۆگەندىم. روھىيەتتە مۇشەققەت چەكمەي تۇرۇپ، مەنىۋى يۈكسەكلىككە ئېرىشكىلى، مەنىۋى يۈكسەكلىكسىز ئۆزۈڭنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ.
ساڭا بۇرۇلۇپ قارىغىنىمدا قەلبىمدە ئايان بولغىنى مۇنۇ :. . . سەن مۈشكۈللۈكنى يېشىدىغان ۋە قايتا تۇغۇلىدىغان راما ٭دەك ساھىبقىرانسەن ؛ سەن بىشما ٭دەك نازۇ نېمەتتىن ۋاز كەچكەن تەقۋاسەن ؛ سەن قارا مەلىكىدەك مېھىر - ساداقەت نەمۇنىسى، ياندۇ ٭ پەرزەنتلىرىدەك قەيسەر - قەھرىمانسەن. ( ٭ راما، بىشما، ياندۇ _ ھىندى ئەپسانىلىرىدىكى تەڭرىلەرنىڭ نامى ).
سېنى چۈشەنمەي ئۆزۈمنى بىلەلمەيمەن.
21
پاھ ! ئاققۇغا مىنىۋالغان تۆت باشلىق ئالەم بىنا قىلغۇچى براخما.
ئاھ ! دېڭىزدىكى ئەجدىھاغا مىنىۋالغان ھامىيلىق مۇئەككىلى بىشنۇ ٭.
ۋاھ ! يىلان شارپىنى بوينىغا ئورىغان، ئاچكۆزلۈك ھالاكەت مەبۇدى سىۋا ٭. ( ٭ بىشنۇ، سىۋا _ ھىندى ئەپسانىلىرىدىكى تەڭرىلەرنىڭ نامى ).
مانا بىر تىزىق تەڭرىلەر. ..
ئۇسسۇل ئىلاھى، جەڭ خۇداسىنىڭ ئاتىسى ۋە سېغىنىش مەبۇدى ئۆزىنىڭ زىددىيەتلىك ئىقتىدارلىرىنى بىر گەۋدىگە مۇجەسسەم قىلغان.
مەن ئەكسەدىيەت بىلەن تولغان قەدىمكى ئالەم ئەپسانىلىرىگە، تۈنۈگۈنكى چىنلىقتەك تەئەججۈپلىنىمەن.
22
سەن سۇنغان گۈلرەڭ مەيزاپ ئۇنتۇلۇپ كەتتى.
سەن كۆيدۈرگەن ياغ كۆيۈكى ساقىيىپ كەتتى.
سېنىڭ شېرىن شىۋىرلاشلىرىڭ ۋە مەنىلىك سۆزلىرىڭ تۇماندەك تارقىلىپ كەتتى.
بىراق، بىۋاپالىقىڭ ۋە ئۇنىڭ بوران - چاپقۇنىدا سالماق - سالماق تۈگۈلگەن ئاچچىق - ئاچچىق تەنىلىرى خۇددى بالىلىق چېغىدا تۇرۇپ قالغان قوغۇشۇن ئوقتەك سانجىپ ئاغرىتىدۇ. ئۇ نېمىنىدۇر پىچىرلايدۇ، چۈشەندۈرمەكچى بولىدۇ. ئۇنى قايتۇرىدىغان داۋا يوق. مەن ئاق دىللىقىم بىلەن مۇشۇ خىياللىرىمغا خىجىللىق ھېس قىلىمەن. ..
23
ئىنسانىيەتنىڭ ھەر بىر تەنتەنىسىگە پۈتۈن قەلبىم بىلەن مەمنۇن بولىمەن.
چۈييۈەن «توققۇز نەزىم »نى يازغاندا خۇش پۇراقلار ئىچىدە ئۈمىد شادلىقىدىن مەستلىك ھېس قىلىمەن. ئاجۇنا ( ھىندى رىۋايەتلىرىدىكى پادىشاھنىڭ كۈيئوغلى ) ئاددىي پۇقراچە ياسىنىپ مۇجۇ ۋاڭ ئۆتكۈزگەن كۈيئوغۇل تاللاش مۇسابىقىسىدە نىشاننى چىنەپ قارا مەلىكىنى ئالغىنىدا ئەتراپتىكى ئاددىي جامائەت بىلەن بىللە تەنتەنە قىلىمەن.
ئودىسسا ئون يىللىق دېڭىز سەرسانلىقىدىن ئۆز يۇرتىغا قايتىپ، ۋاپادار قېرى ئىتىنى سىلىغاندا كۆزۈمگە ياش ئالىمەن، ئۇنىڭ رەقىبلىرىنى يېڭىپ رەپىقىسى ۋە پەرزەنتىنى باغرىغا باسقاندا يۈرىكىم كۆكسۈمگە سىغمايدۇ.
«قۇرۇق شەھەر ھىيلىسى» ئالدىدا خىيالغا چۆكىمەن، «مۇملانغان ساراي قەستى»گە خاۋاتىرلىنىمەن، «ياغاچ قۇلان ھىيلىسى»دىن چۆچۈيمەن، مەنسۇر ئەللاجىنى دارغا ئاسقاندا پەرياد كۆتۈرىمەن.
24
گۈزىلىم، شەپەق ئۈستىگە چىقىپ، ئالەمنىڭ ماھىيىتىگە قارا. بۇلۇت سۇپىسىدا تۇرۇپ زېمىنغا نەزەر سال. دۇنيا زىددىيەت بىلەن، زىددىيەت بىۋاپالىق بىلەن، قۇرۇقلۇق سۇ بىلەن، كۈلكە كۆز ياشلىرى بىلەن چايقىلىپ تۇرىدۇ. ئۇ كۈلكىلىك پاجىئە، پاجىئەلىك كۈلكە ئويۇنى. ئاچچىق يىغلاپ ئارقىدىنلا قاقاقلاپ كۈلگىن. بۇ ئۇنىڭ زاتىغا مۇناسىپ ھېكمەت. ..
25
ھاياتنىڭ ھەر بىر پائالىيىتىدە، ھەر بىر مەنپەئەتدارلىق بوسۇغىسىدا، ھەر بىر ياخشىلىق ۋە يامانلىق ئارىسىدىكى جەڭدە بىلىم ئەخلاققا، ھەقىقەت پەزىلەتكە ئايلىنىپ تۇرىدۇ.
چۈنكى، ئۇ ئۆز غۇرۇرىدا كەمتەر، ئۆز ئىززىتىدە مەغرۇر.
كۆزنىڭ شاھىتلىقىنى پەرۋاسىز تاشلاپ، قۇلاقنىڭ دەلىللىرىگە ئىشىنىپ كەتمە. كۆزنىڭ نوپۇزىنى بېسىپ چۈشكەن قۇلاق شۈبھىلىك شاھىت.
كۆزنىڭ يېڭىلىشىگە ئىشەن.
كۆڭۈلنىڭ ئېزىقتۇرۇشىدىن چۆچۈيمەن. ئۇنىڭ يېنىدا ئاتىللانىڭ ھازىسى مېنى ھەسرەت شارابى بىلەن سەگەك قىلىدۇ.
27
مۇھەببەتنىڭ مەھلىيا كۈچىدىن سېھىرلەنگەن چېغىمدا ئۈمىدۋارلىق ھېس قىلىمەن. بۇنداق ماگنىتتىن ئايرىلغىنىمدا ئۈمىدسىزلىك تەرىپىدىن جادۇ قىلىنىمەن. جەزب قىلىنىمەن.
28
چىنار ئاستى يازمىلىرى
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
مارجاننەمە
بەخت مەبۇدى«قۇتلى» بىلەن گۈلزار ئاشىقى «بۇلبۇل» دىئالوگلاشتى.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
تۈركچىدىن ئۆرۈگۈچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن سالاھىدىن ياسىن
مارجاننەمە
قۇتلى : ساڭا بەخت كېرەكلىكىنى بىلىپ تۇرۇپتىمەن.
بۇلبۇل : شۇنداق، مەن ئۇنىڭغا تەقەززا.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
ئۆيۈمنىڭ بىر دەرىزىسى يىراق بىر دۆڭلۈككە قارايدۇ. دۆڭلۈككە ياماشماق ئۈچۈن كىچىك بىر چىغىر يول تاپتىم.
مارجاننەمە
قۇتلى : مەن ساڭا شۇنداق سائادەت ئەڭگۈشتىرى ئىنئام قىلايكى، ئۇنىڭ شاراپىتى سەن خالىغان چېغىڭدا ئەرشكە ۋە بېھىشكە چىقىپ، ئۆلمەسلىك كەۋسەرلىرىنى ئىچىپ، ھۆر ۋە رىزۋانلار بىلەن ئىشرەت سۆھبىتى قۇرالايسەن. ئۇنىڭدا ۋاقىتنىڭ تەھلىكىسى يوق.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
تۆنۈگۈن چۈشتىن كېيىن ئۇ دۆڭلۈككە قەدەر پىيادە كەتتىم. ئۇ يەردە  كۆككە بويسۇنغان بىر چىنار دەرىخىنىڭ سايىسى ئاستىدىن  پىنھان بىر ھۇزۇر كۆلبىسى تېپىۋالدىم. يىراقتىن  قارىسا خۇددى قاناتلىرىنى كەڭ ئاچقان بۈركۈت كەبى كۆرۈنىدىغان  بۇ چىنار  دەرىخى  دۇنيانىڭ تۈگىمەس غەۋغالىرىدىن  يىراق بولۇش بىلەن بىرگە كۆز ئالدىمىزدىكى بۇ دۇنيادىن تېخىمۇ كەڭ بولغان بىر  ئۇفۇقنى قاناتلىرى ئاستىغا ئالغانىدى.
بۇ يەردە بىر شىرە  بىلەن  ئىككى ئورۇندۇقتىن باشقا ئارتۇق نەرسە يوق ئىدى. ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ چەكسىز ئوفۇققا قاراپ پەرۋاز قىلدىم.
مارجاننەمە
بۇلبۇل : بۇ مەن ئۈچۈن ئۈمىدسىزلىك ياكى ئۆلۈم ئالدىدىكى خىيالىي ئۈمىد. مېنىڭ ئارزۇ قىلغىنىم بۇنىڭ ئەكسى.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
بىرئازدىن كېيىن نەفىس باغدات جىلىتكىسى بىلەن فەس (ئانادولۇ تۈركلىرى كىيىپ ئادەتلەنگەن قىزىل رەڭلىك ئۇزۇن  باش كىيىمى  ۋەتىنىمىزدە يېڭىسار ئۇيغۇرلىرى كىيىدىغان يېڭىسار تۇمىقىغا ئوخشاپ قالىدۇ -ت)  كىيگەن  بىرزات سالام بەرگىنچە  كېلىپ قارىشىمدىكى ئورۇندۇققا كېلىپ ئولتۇردى ۋە ئىككى تال تاماكا چىقىرىپ  بىرىنى ماڭا سۇندى. مەن تاماكىغا ئادەتلەنمىگەنلىكىمنى ئېيتىپ ئۆزۈر سورىدۇم.ئۇ تاماكىسىنى تۇتاشتۇرغاندىن كىيىن سۆزلەشكە باشلىدى :
مارجاننەمە
قۇتلى : بۇ قانداق بەخت ؟
بۇلبۇل : قايغۇ ۋە شادلىقلار ئىقلىمى، باھار ۋە زىمىستان دۇنياسى، ئۈمىد ۋە كۈرەش مەيدانىدىكى قىسمەت ۋە جاسارەت بىلەن تولغان مۇشۇ ئىنسانىيەت ئالىمىنىڭ بەختى.
قۇتلى : ئەجەبا. ..
چىنار ئاستى يازمىلىرى
ئۇ بىر پەس  تۇرىۋالغاندىن كىيىن سۆزىنى داۋام  قىلدى:
مارجاننەمە
بۇلبۇل : چۈنكى، ئۇنىڭدا ھادىسىلەردىن خالىي بولمىغان ۋە مېنىڭ سىنەمنى لەرزىگە كەلتۈرىدىغان ئىنسانىيەت تەقدىرى پەلەك بىلەن شاھمات ئوينىماقتا. مەنمۇ ۋاقىت ۋەھىمىسى بىلەن قاتار تۇرۇپ ئوينايمەن. ئۇ مېنى ھالاك قىلىدۇ، مەن ئۇنى قۇل قىلىمەن.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
تەركىي دۇنيا، زاھىد دىمەك ئىجتىمائىي بىر ۋەزىپىسى يوق، بىكارچى  ئىنسان دىگەنلىك ئەمەس. باق، مەن  يىگىرمە يىلدىن بېرى قارشىدىكى شۇ ئاق رەڭلىك بىنادا  روھى  كىسەللىكلەر بىلەن شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتقان بىر مۇتەخەسىس. دېمەكچىمەنكى، بۇرۇنقى زامان زاھىتلىرىغا ئوخشىمايمەن. ئىنسانلاردىن يىراق تۇرغان بىلەن ئىنسانىيەتتىن يىراق ئەمەسمەن.
مەن قىزىقىپ سورىدۇم:
مارجاننەمە
29
چىنار ئاستى يازمىلىرى
– ئىنسانىيەت بىلەن ئىنسانلار بىر- بىرىدىن ئايرىلامدۇ، ئەجىبا؟
– ھەئە، – ئەلۋەتتە ئايرىلىدۇ، دېدى،ئۇ.
مارجاننەمە
سەن تەڭدىشى يوق گۈزەل.
سەن ئۇرۇقى يوق يېگانە تۇغما گۈزەل.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
مېنىڭچە  ئىنسانىيەت  ئىلىم، سانائەت، ئەدەبىيات، پەلسەپە، ئومۇمەن قىلىپ ئېيىتقاندا  مەدەنىيەت ئىسمى بېرىلگەن نەرسىلەردۇر. مەن يەككە بىر ئادەم بىلەن ھەقىقىي بىر دوستلۇق ئالاقىسى ياكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت  ئورناتماي تۇرۇپمۇ يۇقىردا تىلغا ئېلىنغان نەرسىلەر بىلەن ئۆزئارا ئالاقە قىلالايمەن.
مارجاننەمە
گۈزىلىم، ئەدىپىنى بېرىش ۋە رەھىمسىز غەزەپ ئىنسانىيەتنى بالايىئاپەتكە گىرىپتار قىلىدىغان ھالاكەت مەبۇدىنىڭ خاسىيىتى ئىكەنلىكىنى سېزەمسەن. ئۇ ئاپەتنىڭ ئۇرۇقى، داۋالىغىلى بولمايدىغان بۇنداق تەبىئەت زىننەتلىگىلى بولمايدىغان يەر يۇتۇش دەزى ئالدىدىكى يارلىق. ئۇ مەغرۇرلۇقنىڭ توپان بالاسى، ئۇ كائىناتنىڭ ئەڭ تەشۋىشلىك كالا دىۋىسى.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
ئۇنىڭدىن تەكرار سورىدۇم:
– ئۇنداقتا ئىنسانلاردىن يىراق تۇرىشىڭىزنىڭ سەۋەبى نېمىدۇر؟
مارجاننەمە
30
چىنار ئاستى يازمىلىرى
– ئىنسانلارنىڭ كۆپىنچىسى ھەقىقىي مەنىدىكى ئىنسانلىقنى تەرك ئېتىپ تۇرۇپ، بىر خىل ھېرىسمەنلىك ۋە قۇرۇق ھاياجان بىلەن ھاياتلىق قاينىمىغا شۇڭغۇيدۇ. مەن بۇخىل ھېرىسمەنلىك ۋە ھاياجاندىن تەئەججۈپكە، ھەيرەتكە چۆكىمەن ھەمدە بۇ خىل ھالدىن  يىراق تۇرىمەن. ھاياتىمنى دائىما سالماقلىق ۋە تەمكىنلىك بىلەن ئۆتقۈزۈشنى خالايمەن. بۇ، دەل ئىنسانلاردىن يىراق ياشىشىمنىڭ سەۋەبىدۇر. كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەتتىن ئىبارەت ئىنسانىيەت خەزىنىسىدىن مەھرۇم قېلىشنى، ئۇنىڭدىن يىراقلاپ كېتىشنى ئەسلا خالىمايمەن. بۇ ئىككىسى روھى دۇنياسىمنى بېيىتقان ھاياتىمغا جۇشقۇنلۇق ۋە ھاياتى  كۈچ بېغىشلىغۇچى، ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەپكۇرىسىدۇر. مۇنداقچە ئېيىتقاندا، مەن ئارتۇقچە ھېرىسمەنلىك ۋە ھاياجاندىن  قاچىمەن. چۈنكى مەن  راھەت ۋە ھۇزۇرنى تەمكىن، سالماق، ئاددى-ساددا ئەمما ھاياتى كۈچكە تولغان ھاياتتىن  تاپتىم.
مېنىڭ بۇخىل ھاياتقا ئىشتىراك قىلىشىمغا ياردەم قىلغىنىڭىز ھەم  تەلىم بەرگىنىڭىز ئۈچۈن  سىزگە كۆپ رەھمەت ئېيتىمەن. سىزنىڭ بۇ تەۋسىيەلىرىڭىزنى ئەمەلىيىتىمدە ياشاپ، ئورۇنداشقا بەل باغلىغان بىر ئەگەشكۈچىڭىز بولۇشقا  تىرىشىمەن. چۈنكى ھاياتلىق مۇجادىلىسىنىڭ بۇ ئەسىردىكى ئارتۇقچە ھاياجان ۋە دۇنياغا ھېرىسمەنلىك قىلىشتەك بۇ رېتىمى مېنىڭ روھى دۇنياسىمنى  ساقسىزلىققا مۇپتىلا قىلغانىدى.
مارجاننەمە
ھايات سۈيىنى مەنىسىز ئىسراپ قىلىسەن.
ئۇ ئاز قالغاندا ھەسرەتلىنىپ كۆز يېشى قىلىسەن.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
مەن سىزنىڭ بۇ مەنالارغا  باي، ھېكىمەت دۇردانىلىرى بىلەن بېزەلگەن سۆزلىرىڭىزنى  ھەركۈنى  تىڭشىسام، بۇ مەلھەم بىلەن روھى دۇنياسىمدىكى پەرىشانلىقلاردىن قۇتۇلۇپ كېتىمەن دىگەن ئۈمىتتىمەن.
مارجاننەمە
ۋاقىت ئارقىدا پۇشايمان قىلىش ئورۇنسىز، ئۆلۈم ئالدىدا ئېچىنىش پايدىسىز.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
– ئەلۋەتتە، ھەركۈنى ئەسىردىن كىيىن كېلىڭ، ئىنسانلارنى  يىراقتىن تاماشا قىلايلى.
مارجاننەمە
31
چىنار ئاستى يازمىلىرى
روھى دۇنياڭىزدىكى  گىنە-ئاداۋەت، ھەسەت، شىكايەتلەرنى چىقىرىپ تاشلاشقا تىرىشىڭ. قىسقا زاماندا  روھى دۇنياڭىزدىكى  ساقسىزلىق شىپاسىنى تاپقۇسى، ئىنشائاللاھ.
مارجاننەمە
قۇشلار سايرىدى، سەن تېخى ناخشاڭنى باشلىمىدىڭ.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
ھەركۈنى ئەسىردىن كىيىن بۇ چىنار ئاستىدا، بىرلىكتە  قارار بېرىشتۇق ئەمىسە.
مارجاننەمە
شاماللار ئۇچۇرقىدى («چاپتى، يۈگۈردى، ئۇچتى»دېگەن مەنىلەردە )، سەن تېخى نىگاھىڭنى ئاچمىدىڭ.
گۈللەر ئېچىلىپ سۇلدى، سەن تېخى تەبەسسۇم بىلەن كۈلمىدىڭ.
32
چىنار ئاستى يازمىلىرى
– بۇ سۆھبەتلىرىمىزنى  “جۇمھۇرىيەت ” گېزىتىدە ئېلان قىلسام بولامدۇ؟  چۈنكى بۇ گېزىت مەندىن ماقالە ئېلان قىلىشىمنى سوراتىدۇ *[1]
مارجاننەمە
سېنىڭ ھەسەتخور قەلبىڭگە ئاق كۆڭۈللۈك زەپەر مەشئىلىنى ياققاندا، سېنىڭ نادان ۋە جاھالەتلىك تەلۋە كۆكسۈڭدە نۇر مالائىكىسى تەبەسسۇم قىلىدۇ. سەن رەشكى تۇزىقىدىن قۇتۇلغاندا، تۆت ئەتراپ ساڭا سۆيۈملۈك گۈزەل گەۋدىسىنى ئاچىدۇ. شۇ چاغدىلا سەن مۇھەببەتنى ۋە ئىززەتنى نومۇس ئىچىدە ھېس قىلىسەن. بۇنىڭ يولى بىر : مەغلۇبىيەتكە ھازىرلىنىش.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
سىز ھەم بۇ مەنپەئەتلىك تەۋسىيەلىرىڭىزدىن باشقىلارنىڭ پايدىلىنىپ قېلىشىنى خالايسىزغۇ دەيمەن؟ ئۇ شۇ جاۋاپنى بەردى:
مارجاننەمە
33
چىنار ئاستى يازمىلىرى
– مەن ھەم ئۇزاقتىن بېرى ئىنسانلار بىلەن  سۆھبەتلىشىشىنى ئارزۇ قىلىپ كەلگەن ئىدىم. سىز بۇ سۆھبەتلىرىمىزنى ئىلان قىلدۇرسىڭىز  مېنىڭ بۇ كونا ئارزۇيۇم ئەمەلگە ئاشقۇسى.
مارجاننەمە
شېئىرلىرىم ئالەمنىڭ چوڭقۇر تەكتىدىن شىۋىرلايدۇ.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
* [1] مۇئەللىپنىڭ بۇ يازمىلىرى 1924-يىل 8-ماي «جۇمھۇرىيەت» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان.
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «چىنار ئاستى يازمىلىرى» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مارجاننەمە
مەن مەشۇقۇم بىلەن ئىككى شەبنەم تامچىسىدەك بىر لالە يوپۇرمىقى ئۈستىدە ياتىمىز. ئۇ ماڭا : ئاڭلا ئەزىزىم، سېنىڭ يۈكسەكلىكىڭنى شاماللار تەرىپلىمەكتە، دېدى. مەن ئۇنىڭغا : تىڭشىغىن ئامرىقىم، سېنىڭ گۈزەللىكىڭنى يوپۇرماقلار قوشاق قىلماقتا، دېدىم.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مارجاننەمە
ئۇ قىزىرىپ كەتتى. ئۇ شۇنداق قىزاردىكى، بىر پارچە چوغقا ئوخشايتتى. مەن ئۇنىڭدىن تەسىرلىنىپ قىزاردىم. مەن بىر قەدەھ قىزىل ئۈزۈم ھارىقىغا ئوخشاپ قالدىم.
چىنار ئاستى يازمىلىرى
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مارجاننەمە
34
قۇربىتىم يەتسە سەن توغرۇلۇق يېڭى«رامايانا» داستانى ( ھىندىلارنىڭ قەدىمكى خەلق داستانى ) يازسام.
سېنىڭ قەلبىڭ يەر ئانامنىڭ چوڭقۇر تەكتىدە تۇغۇلغان مىسلىسىز گۈزەل قىز شىدۇدىنمۇ ساداقەتلىك ۋە مېھىرلىك.
سېنىڭ سەرگۈزەشتلىرىڭ ئاسمان ئاتىنىڭ بەلەن يېرىدىكى قۇياش دۆلىتىدىكى نۇرانە ساھىبقىران يىگىت رامانىڭ قىسمەتلىرىدىنمۇ تەسىرلىك.
ئېھ ! شېئىرىيەت مەبۇدىسى نارۇت، سەن مېنى قاراقچىلىقتىن شائىرغا ئايلانغان ئاق چۈمۈل ساھىبى رودناكا ( بارمىچ )دەك توپىدا كۆمۈپ ( رودناكا _ ھىندىلارنىڭ << ماخاپخاراتا >> داستانىدىكى قەھرىماننىڭ نامى )، يامغۇردا يۇماقچىمۇ ؟
ئاھ ! گۈزىلىم، غوزەك ئىچىگە بەند بولۇپ قالمىساملا ياكى چۈمۈلە تېغىدا كۆمۈلۈپ قالمىساملا سېنى كۈيلەيمەن. چۈنكە مەن رامانىڭ ۋارىسى.
35
مەن سېنى سېغىنغاندا كۆز يېشىمنى دەريا قىلىمەن.
مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى
مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. مورىنىڭ يەر مايدانى 13،510 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 90،000.
تارىخ
مورى غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كېيىنكى بارىكۆل دۆلىتىگە تەۋە ئىدى. تاڭ سۇلالىسىنىڭ گۈللەنگەن دەۋرىدە بېشبالىق تۇتۇق مەھكىمىسى قارمىقىدىكى بارىكۆل ناھىيىسىگە، تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى دۋرلىرىدە ئىدىقۇتقا تەۋە ئىدى. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي لىياۋغا قارىغان. يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە موڭغۇللارنىڭ كۆچمە چارۋىچىلىق قىلىدىغان يېرى ئىدى. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە مورى دەپ بېكىتىلىپ، غەربىي قۇرغان مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 6 - يىلى (1917) مورىغا ياردەمچى ئامبال مەھكىمىسى قويۇلغان. مىنگونىڭ 91 - يىلى (1930) مورى ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. 1954 - يىلى مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى قۇرۇلۇپ، ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان، 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىيەت يادىكارلىقىرىدىن سىداۋگو ئىپتىدائىي كەنت خارابىسى ۋە تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى بېشبالىق قۇرۇل شەھىرى، قەدىمكى ھەربىي ئاخبارات يەتكۈزىدىغان تۇرا، بوستان قىيا تاش رەسىملىرى توپى قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ئىپتىدائىي توغراقلىق، تاشقا ئايلانغان ياغاچ توپى، مىڭشاشەن قاتارلىقلار بار.
شىنجاڭ تالانت سەھنىسى
شىنجاڭ تالانت سەھنىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىدا تۇنجى بولۇپ يولغا قويۇلغان«شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانىسى» بىلەن «شىنجاڭ دولان ئوقەتچىلىك چەكلىك شىركىتى» بىرلىشىپ ئۇيۇشتۇرغان تالانتىنى نامايان قىلدىغان ئاممىۋى پروگرامما. بۇ پىروگىراممىنىڭ باھالىغۇچىلىرى ئابدۇكېرىم ئابلىز، خەيىرگۈل ھەسەن (ئايپاتەم) قاتارلىقلار.
دوكتور رىشات ئابباسنىڭ شەرقىي تۈركىستان داۋاسىغا قوشقان تۆھپىلىرى
رىشات ئابباس 1960-يىلى ئاتۇش شەھرىدە تۇغۇلدى. 1978-يىلىدىن 1984-يىلىغىچە، تىببىي دورىگەرلىك كەسپىدە ئوقۇدى. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، 1989-يىلغىچە، تىببىي دورا تەتقىقات خىزمەتلىرى بىلەن شۇغۇللاندى. رىشات ئابباس 1989-يىلى ئامېرىكىغا ئوقۇشقا كېلىپ، 1994-يىلى ئوھىئو شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتىتىدا شۇ ئۇنىۋېرسىتىتنىڭ تولۇق ئوقۇش مۇكاپات پۇلى بىلەن، تىببىي دورا تەتقىقات ئىلمىي بويىچە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئالغان. 1994-يىلىدىن 1996-يىلىغىچە، دوكتور رىشات ئابباس ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىيە مىنىستىرلىقى ھاۋا ئارمىيەسى تەتقىقات بازىسىنىڭ تەجىربىخانىسىدا تەتقىقات بىلەن شۇغۇللاندى. 1994-يىلىدىن ھازىرغىچە بولغان ئامېرىكىدىكى 24 يىللىق تىببىي دورا تەتقىقات ھاياتىدا، دوكتور رىشات ئابباس يېڭى دورىلارنى تەتقىق قىلىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ساھەسىدە زور ئۈنۈملۈك تەتقىقات خىزمەتلىرىدە بولدى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقات نەتىجىلىرىگە ئېرىشتى. ئۇ ھازىرغا قەدەر، 150 پارچىدىن ئارتۇق تىببى دورا تەتقىقاتى ئىلمى ماقالىلىرىنى خەلقئارا تەتقىقات ژورناللىرىدا، ۋە خەلقئارالىق تىببى دورا تەتقىقات يىغىنلىرىدا ئىلان قىلدى. شۇنداقلا ئۇ يەنە دورا تەتقىقاتلىرى پاتېنتلىرىغا ئىرىشتى. دوكتور رىشات ئابباس تىببى دورا تەتقىقاتى كەسپى ساھەسىدە ئامېرىكادىكى مەشھۇر شەخىسلەر ۋە دۇنيادىكى مەشھۇر شەخىسلەر قامۇسلىرىدىن (2006-2009) ئورۇن ئالدى. ئۇنىڭ تىببى دورا تەتقىقاتىدا ئالاھىدە كورۈنەرلىك نەتىجىلىرى، نەچچە قېتىم ئامېرىكا دۆلەت مىنىستىرلىكى ۋە خەلقئارالىق پەن-تەتقىقات جەمىئىيەتلىرىنىڭ مۇكاپاتلاشلىرىغا ئېرىشتى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئامېرىكا مۇداپىئە مىنىستىرلىگى تەرىپىدىن بىرىلگەن “پەن – تېخنىكا نەتىجە مۇكاپاتى”، ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيە باش شىتابىدىن بىرىلگەن “پەن-تەتقىقات مۇۋەپپىقىيەت مۇكاپاتى” ئالاھىدە كوزگە كورۇنەرلىكتۇر. يەنە راك كىسەللىكلىرىنى داۋالاش دورا تەتقىقات نەتىجىلىرى “پەۋقۇلئاددە ئىجادىيەتكە ئىگە نەتىجە” مۇكاپاتىغا ۋە “ئالاھىدە تونۇلغان نەتىجە” مۇكاپاتلىرىغا ئىرىشتى. بولۇپمۇ ئۇ ئىجادىيەت تەتقىقاتىغا قاتناشقان 2017-يىلى دۇنياغا كەلگەن كوكرەك راكىغا قارشى يېڭى دورا ۋە قان راكىغا شىپا بولىدىغان يەنە بىر يېڭى دورا بۇ ساھەدىكىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتتى. دوكتور رىشات ئابباس ھازىر ئامىرىكىدىكى دۇنياغا داڭلىق بولغان تىببى دورا تەتقىقات ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش بىرلەشمە ئىدارىسىدە ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچى ۋە تەتقىقاتچىلار مۇدىرى بولۇپ راك ۋە باشقا كىسەللەر ئۈستىدە دورا تەتقىقاتى ئېلىپ بارماقتا.
شەرقىي تۈركىستان داۋاسى
رىشات ئابباس 1996- يىلدىن ئىتىبارەن، ئامېرىكىدىكى شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنىڭ ئۇل سالغۇچىسى بولۇش بىلەن بىرگە، ئۈزلۈكسىز ھالدا ھەرۋاقىت، ئامېرىكىدا ۋەتەن داۋاسىنى قىلىپ كەلدى ۋە خەلقئارادا، ئۇيغۇر جامائەتى ئىتىراپ قىلغان، كۆزگە كۆرۈنگەن بىرى بولۇش سۇپىتى بىلەن، ئىشغالىيەتتىكى شەرقىي تۈركىستان داۋاسى ئۈچۈن تۇنجى قېتىم ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە پارلامىنتنىڭ ئىشىگىنى ئاچقۇچىلاردىن بىرى بولۇپ تونۇلدى.
1997-يىلى -5-فېۋرال غۇلجا ۋاقەسىدە، خىتاي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ، قولىدا تۆمۈرنىڭ سۇنۇقىمۇ بولمىغان غۇلجا ياشلىرىنى قانلىق باستۇرىشىدىن كىيىن، رىشات ئابباس ۋەتەن داۋاسىنى ئەڭ مۇھىم پائالىيەتلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندۇردى. ۋەتەندە خەلق ئېزىلىۋاتقان، بۇ ھەقتە بارلىق خەۋەر ئۇچۇرلار قاتتىق قامال قىلىنغان ئەشۇنداق بىر ئېغىر شارائىتتا، رىشات ئابباس بۇ دۇنيادا يىتىم قالغان، تاشقى دۇنيادا ئاۋازى بوغۇلغان ئۇيغۇر خەلقىگە ھامى چىقىپ تىزلىك بىلەن ئۆزىنىڭ ئامېرىكىدىكى دوكتۇرلۇق ئىلمى ئۇنۋانى ھەم يۇقۇرى خىزمەت سالاھىيىتىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، ئامېرىكا پارلامىنتى ۋە ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكلىرى بىلەن جىددى ئالاقە ئورناتتى. مۇناسىۋەتلىك ھۆكۈمەت ۋە پارلامىنت ئەزالىرى، پارلامىنت قارمىقىدىكى كوممىسسىيەلەر ۋە ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلار بىلەن ھەمكارلاشتى ۋە ئامېرىكا پارلامىنتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسپات بېرىشىنى ئورۇنلاشتۇردى. نەتىجىدە، غۇلجا ۋەقەسى ۋە ۋەتەندىكى ئېزىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى توغرىسىدا گۇۋالىق بىرىش پۇرسىتى يارىتىپ، ۋەتەندىن يېڭى كەلگەن بىر ئۇيغۇر گۇۋالىق بىرىپ ئامېرىكا پارلامىنتى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە ئامېرىكا خەلقىگە غۇلجا ۋاقەسىنى، خىتاي دىكتاتورلىرىنىڭ بېسىۋىلىشى ئاستىدا قالغان شەرقىي تۈركىستاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى دەپسەندە بولىۋاتقانلىقلىرىنى ۋە ۋەتەن داۋاسىنى ئاڭلاتتى. شۇنىڭ بىلەن، ئامېرىكا پارلامىنتى ۋە مۇناسىۋەتلىك ئورگانلارغا غۇلجا ۋاقەسىنى مىسال قىلىپ، ئۇيغۇرلار بولسا مۇشۇنداق بىر ئېزىلگەن ۋە ئاۋازى يوق مىللەت، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىدا ئاۋازى بولۇش كىرەك دەپ كۆپ قېتىملاپ چۇشەندۈرۈشلەر ئېلىپ باردى ۋە ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىغا ئۇيغۇر پروگراممىسىنى قوشۇش ئۈچۈن بىر كىشىلىك تۆھپە قوشتى.
1998-يىلدىن 2000-يىللىرىدا، رىشات ئابباس، غۇلجا ۋەقەسىدىكى قانلىق باستۇرۇش ۋە قوغلاپ تۇتۇشتا ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى ھەم تۈركىيە قاتارلىق ئەللەرگە قېچىپ چىققان غۇلجا ۋەقەسىنىڭ بەزى شاھىدلىرىنى ئامىرىكا پارلامىنتغا تونۇشتۇرۇپ، موھىم ئورۇندىكى پارلامىنت ئەزالىرىنىڭ تەكلىپ قىلىشىنى قولغا كەلتۈرۇپ، ئۇلارنى ئامرىكىغا ئەكىلىش بىلەن پارلامىنتتا كۆپ قېتىملاپ ئىسپات بىرىشنى ئورۇنلاشتۇردى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ۋاشىنگتون ۋە نېۋيوركدىكى مەشھۇر ئالىي مەكتەپلەردە ئۇيغۇرلار ھەققىدە يېغىن ئېچىش پۇرسەتلىرىنى قولغا كەلتۈرۇپ، كۆپلىگەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئامېرىكىغا كېلىشىگە سەۋەپچى بولدى ھەم ۋاشىنگتون ئەتراپىدىكى ئۇيغۇر جامائەتىنىڭ كۆپىيىشىگە ئۇل سالدى. نۇرغۇن تىرىشچانلىقلىرى بىلەن، رىشات ئابباس ئۆزىنىڭ ئەمىلىي ئىش-ھەركەتلىرى بىلەن خىتاي تەرەپىدىن بېسىۋېلىنغان ۋەتىنىدىكى خەلقىنىڭ ئاھۇ-زارىنى، ۋەتەن داۋاسىنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە ۋە پارلامىنت  ئىچىگە ئېلىپ كىردى. ھەمدە، شۇ ئۇيغۇرلار بىلەن بىرلىكتە كۆپ قېتىملاپ خىتاي ھۆكۈمىتىگە قارشى نامايىشلارنى ئورۇنلاشتۇردى. نەتىجىدە، ئىشغالىيەتتىكى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ خىتاي كومۇنىستلىرى تەرىپىدىن دەپسەندە قىلىنىۋاتقانلىقدەك پاجىئەلىك ھەقىقەتنى ئامېرىكا سىياسىيۇنلىرى، ئاكادېمىكلىرى ۋە خەلقىگە ئاڭلىتىشتا، رىشات ئابباسنىڭ باشچىلىق رولىنى ئويناۋاتقانلىغىغا شۇ ۋاقىتلاردا، ۋاشىنگتون ئەتراپىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر جامائەتچىلىگى ئۆزلىرى شاھىد بولدى.
رىشات ئابباس، 1998-يىلىدىن 2000-يىلىغىچە ئۇيغۇر ئامېرىكا ئۇيۇشمىسىدا خىزمەت قىلىش جەريانىدا، ئۆزىنىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمەت دائىرلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ زىچ بولۇشىدەك ئەۋزەللىكلىرىدىن پايدىلىنىپ ئىشغالىيەتتە ئېزىلىۋاتقان شەرقى تۇركىستان خەلقىنىڭ مىللىي ۋە دىننىي داۋاسىنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە، پارلامىنت ئەزالىرىغا يەتكۈزۈشتە ھەمدە بۇ داۋانىڭ كەڭ كولەمدە دىققەتكە ئېرىشىشىدە ئىنتايىن موھىم خىزمەتلەرنى ئىشلىدى.
رىشات ئابباس، شۇ يىللاردا ئامېرىكىغا كەلگەن ۋە كەلمەكچى بولغان ۋەتەنپەرۋەر ئۇيغۇرلارغا قولىدىن كېلىشىچە يول كۆرسەتتى ۋە ياردەم قىلدى. ۋاشىنگتون ئەتراپىدىكى جامائەتنىڭ كۆپىيىشى ۋە ئۇلارنىڭ پات-پات ئۇچرىشىپ، ئۆملۈك ۋە بىرلىكتە ۋەتەن دەۋاسى ئېلىپ بېرىش ۋە كۈچەيتىشكە تۈرتكە بولدى. ئامېرىكىدا ھەر ۋاقىت ۋەتەن دەۋاسىغا ۋە مىللەتكە پايدىلىق ئىشلارغا باشلامچىلىق قىلىپ شۇ جامائەت بىلەن بىرگە ئىلىپ باردى. 1998-يىلى دىكابىردا، تۇركىيەدىكى دۇنيا ئۇيغۇر ياشلار قۇرۇلتىيىگە ئامېرىكىلىك ئادۋۇكات برىئان مەزگەرنى ئېلىپ بېرىپ قاتناشتى. رىشات ئابباسنىڭ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ئۈچۈن قىلىۋاتقان ئەمىلىي ئىش-ھەركەتلىرى ۋە نەتىجىرىلىدىن، ۋاشىنگتون ئەتراپىدىكى ئۇيغۇر جامائىتچىلىگى، 1999- يىلى يىڭى يىل كېچىسى رىشات ئابباسنىڭ ۋەتەن ۋە مىللەت داۋاسىغا قوشۇۋاتقان تۆھپىلىرىنى مۇئەييەنلەشتۇرۇپ ۋە ئۇنىڭغا مىننەتدارلىقىنى بىلدۇرۇپ، پىلاكەت بىلەن تەقدىرلىدى.
رىشات ئابباس ئۆز  خەلقىنى چىن يۈرىگىدىن سۆيىدىغان، ۋەتەن-مىللىتى ئۈچۈن قىلغان خىزمەتلىرىنى بىرلىرىگە ئۆزىنى كورسىتىدىغان پۇرسەت دەپ ئەمەس، بەلكى ئاللاھ رىزاسى ئۈچۈن دەيدىغان، ھەم ئۆزىنىڭ بىر ئۇيغۇرلۇق مەجبۇرىيىتى دەپ ھىساپلايدىغان، كوز-قارنى شۆھرەتكە توق، ئۆزى كەمتەر، مەسئۇلىيەتچان، كىچىك پىئىل ۋە ياردەم سويەر بىر جامائەت ئەربابى بولغانلىقتىن، 20 نەچچە يىلدىن بىرى ئامېرىكىدا، ئۆز ۋەتىنى ۋە خەلقى ئۈچۈن ئۈن-تىنسىز ۋە ئىزچىل ھالدا خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرۇپ، بۇ يولدا نۇرغۇن مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشۇۋاتقان بولسىمۇ، ھېچ يەردە ئۆزىنى ۋە دەۋا يولىدىكى نەتىجىلىرىنى تەشۋىق قىلمىدى.
شەرقى تۇركىستان دەۋاسىدا قىلغان ھالقىلىق خىزمەتلىرىدىن باشقا يەنە، رىشات ئابباس ئامېرىكىغا كەلگەن 29 يىلدىن بۇيان، ئۆزلۈكسىز تۈردە ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئامېرىكىغا كېلىشىگە ۋە ھەر تۇۈلۈك موھىم كەسپلەردە ئوقۇشلىرىغا ئەمەلىي ھەركەتلىرى ۋە شارائىتلارنى يارىتىپ بېرىشى بىلەن ياردەمدە بولۇپ كەلمەكتە. مانا بۇ ياشلار، نۆۋەتتە ئۆز كەسپلىرىدە ئۇتۇق قازانغان ياش تەتقىقاتچى ۋە كەسپى خادىملاردىن بولۇپ يېتىشىپ چىقىپ، ھەر قايسى ساھەلەردە خىزمەت قىلىشماقتا ۋە ھەر يەرلەردە ئاكتىپ پائالىيەتچىلەر بولۇپ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا ئۆز ھەسسىلىرىنى قوشماقتا.
2000-يىلى يازدا دوكتور رىشات ئابباس تىببى دورا تەتقىقات خىزمىتىنىڭ ئىلگىرلىشى ۋە ئىھتىياجى بىلەن نىيوركقا كۆچۈپ كەتتى.
2001- يىلى مارت ئېيىدا ئامېرىكا پارلامىنت ئەزالىرى دوكتور رىشات ئابباسنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىگى ۋە ۋەتەن دەۋاسىغا قوشقان توھپىلىرى ئۈچۈن “ئەركىنلىك مۇكاپاتى” بېرىشنى قارار قىلغاندا، ئېسىل پەزىلەتكە ئىگە رىشات ئابباس، يېڭى قۇرۇلغان ئۇيغۇر ئامېرىكا ئۇيۇشمىسىنىڭ كىيىنكى تەرەققىياتلىرى ئۈچۈن بۇ مۇكاپاتنى ئۇيغۇر ئامېرىكا ئۇيۇشمىسىغا تەشكىلات سۈپىتىدە بېرىشنى تەشەببۇس قىلدى. نەتىجىدە، ئامېرىكا پارلامىنتىنىڭ نوپۇزلۇق ئەزالىرى نەنسى پېلوسى خانىم ۋە كىرستوفىر سىمىس ئەپەندى بۇ مۇكاپاتنى ئۇيغۇر ئامېرىكا ئۇيۇشمىسىگە تەقدىم قىلدى. نەتىجىدە، ئۇيغۇر ئامېرىكا ئۇيۇشمىسىنىڭ داۋاملىق شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ئۈچۈن قىلىدىغان خىزمەتلىرىگە تېخىمۇ ياخشى شارائىت يارىتىلىپ يول ئېچىلدى.
رابىيە قادىر خانىمنى 2000-يىلى خىتاي ھۆكۈمىتى كېسىۋەتكەندىن كىيىن دوكتۇر رىشات ئابباس، ئاتايىتەن نېۋيوركتىن ۋاشىڭگتونغا كېلىپ، ئوكلاخاما شىتاتىدىن ۋاشىڭگتونگە كەلگەن رابىيە قادىر خانىمنىڭ يولدىشى سىدىق ھاجى روزى ئەپەندىنى ۋە ئىككى پەرزەنتىنى، ئامېرىكا پارلامىنت ئەزالىرى، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىگى ۋە خەلقئارا كەچۈرۈم تاشكىلاتى رەھبەرلىرى بىلەن كۆرۈشتۈرۈپ رابىيە قادىر خانىمنى ھەم ئۇنىڭ ئىش-ئىزلىرىنى ئۇلارغا تونۇشتۇرۇپ رابىيە قادىر خانىمنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي تۈرمىسىدىن قۇتقۇزۇپ چىقىشىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى يوللىرىنى ئاچتى. نەتىجىدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى رابىيە قادىر خانىمنى ۋە ئائىلىسىنى تونىدى ۋە تۈرمىدىن قۇتۇلدۇرۇشنىڭ يولىنى ماڭدى.
رابىيە قادىر خانىمنى 2005-يىلى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ تۈرمىسىدىن چىقىرىپ ئامېرىكىغا ئەكەلگەندىن كىيىن، رابىيە قادىر خانىمنىڭ تەكلىپىگە ئاساسەن، دوكتۇر رىشات ئابباس، دوكتۇر دولقۇن قەمبەرى ۋە ۋاشىنگتوندىكى بىر نەچچە ئاكتىپ داۋا پائالىيەتچىلىرى رابىيە قادىر خانىم بىلەن بىرلىكتە “خەلقئارا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىموكراتسىيە فوندى” جەمىئىيىتىنى قۇرۇپ چىقتى. بىر يىللىق تىرىشچانلىقلار نەتىجىسىدە، 2006-يىلى ئامىرىكا دۆلەتلىك دېموگراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش فوندىدىن ئىقتىساد ھەل قىلىپ، رابىيە خانىمنىڭ شەرقىي تۈركىستان داۋاسىغا پۈتۈن زېھنى بىلەن رەھبەرلىك قىلىشىغا شارائىت ياراتتى. 2008-يىلىدىن باشلاپ ئۆمەر قانات “خەلقئارا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقوق ۋە دىموكراتىيە فوندى” گە خىزمەتكە كىرىپ، تولۇق مۇئاش بىلەن رابىيە قادىر خانىمنىڭ يېنىدا ياردەمچى بولۇپ شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنى پۇتۇن ۋۇجۇدى بىلەن ئېلىپ باردى.
دوكتۇر رىشات ئابباس، 2006-يىلى ئامېرىكا پارلامىنتىدا “خەلقئارا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىموكراتىيە فوندى” جەمىئىيىتى ۋە «ئۇيغۇر ئامېرىكا ئۇيۇشمىسى» بىلەن بىرگە تۇنجى قېتىم ئۇيغۇر  پائالىيىتى ئورۇنلاشتۇردى. بۇ پائالىيەتتە، رىشات ئابباسنىڭ تەكلىپىگە ئاساسەن، نوپۇزلۇق پارلامىنت ئەزاسى توم لانتوس ئەپەندىمنىڭ قاتنىشىشى ۋە سۆز قىلىشى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ داۋاسىنى ئامېرىكا پارلامىنتدا يەنە بىر دەرىجىگە كۆتۈرۈشكە سەۋەپچى بولدى. 1999-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر داۋاسىنى ئامېرىكا پارلامىنتىدا يېقىندىن قوللىغان ۋە رابىيە قادىر خانىمنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي تۈرمىسىدىن قۇتقۇزۇپ چىقىشىغا كۆپ توھپە قوشقان پارلامىنت ئەزاسى توم لانتوس ئەپەندىن كىسەل سەۋەپىدىن 2008-يىلى 11-فىۋرال ۋاپات بولدى.
2017-يىلى، ۋەتەندە خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى جازا لاگىرلىرىغا سولاپ، ۋەتەندە خەلق يۇزلىنىۋاتقان ۋەزىيەت جىددىلىشىشى بىلەن، دوكتۇر رىشات ئابباس، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى، پارلامېنت ھەم ئاكادېمىكلىرىگە ۋە ئامېرىكا خەلقىگە ۋەتەندىكى ئەشۇ ئېغىر ئەھۋاللارنى ئاڭلىتىش ۋە ئۇلارنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ شۇ جازا لاگىرلارنى تاقىتىش ئۈچۈن ھەر تۈرلۈك ئەمىلى خىزمەتلەرنى توختىماي قىلماقتا ھەم ھەر تۈرلۈك نامايىش، ئامېرىكا پارلامېنتىدىكى پائالىيەت ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلاردىكى مۇھاكىمە يىغىنى قاتارلىق پائالىيەتلەرگە قاتنىشىپ يېقىندىن قوللاپ-قۇۋۋەتلىمەكتە.
2017-يىلى ئاۋغۇستتىن بۇيان، ۋاشىڭگتوندىكى جامائەتنىڭ ئالدىدا مېڭىۋاتقان بىر تۈركۈم ۋەتەن ۋە مىللەت سۆيەر ئوغلانلارنىڭ تەكلىپى بىلەن، دوكتور رىشات ئابباس ئۇيغۇر مەسچىتى، ئانا تىل مەكتىپى ۋە ئۇيغۇر پائالىيەت زالىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر «ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەركىزى» نىڭ ۋۇجۇتقا چىقىشى ئۈچۈن، جامائەت بىلەن بىرلىكتە ھەركەت قىلماقتا.
ئەزەلدىن ۋەتەن مىللەت ئۈچۈن خىزمەت قىلىشنى ئۆزىنىڭ بىر ئىنسانىي بۇرچى ۋە ۋاپادار پەرزەنتنىڭ ئۆز ئانىسىغا قىلغان خىزمىتى دەپ تونۇپ كەلگەن دوكتۇر رىشات ئابباس، ئۆز مىللىتىنىڭ ۋە ئىشغالىيەتتىكى ئانا ۋەتىنىنىڭ غېمىنى يېيىشنى ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان مەجبۇرىيىتى دەپ بىلدى. بۇ يولدا ئۈن-تۈنسىز ئېلىپ بارغان ۋە ھەرۋاقىت ۋەتەن داۋاسىدا ئىجابىي نەتىجىلەرنى ياراتقان خىزمەتلىرىنى ھېچ قاچان ۋە ھېچ يەردە سۆزلەپ كۆز-كۆز قىلمىدى. بىراق، مانا بۇ رىئال ھەقىقەتنى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۆرگەن، بىلگەن ۋە شاھىت بولغان خەلق ھېچ قاچان بۇ مىننەتسىز ئەجىرلەرنى ئۇنتۇپ قالمايدۇ.
– ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
2018-يىلى 16-ئىيۇل، ئىستانبۇل
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
دۇبەي (شەھەر)
left|thumb|250px|دۇبەي left|thumb|250px دۇبەي بولسا بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، دۇبەينىڭ 2،262،000 نوپۇسىبار، 4،114 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 55.18°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 25°15. thumb|400px|دۇبەي دۇبەي بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرىدىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ شەھەر ۋە دۇبەي خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى. دۇبەي ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ شەرقىي قىسمىغا پارس قولتۇقى دېڭىز قىرغىقىغا جايلاشقان بولۇپ ، غەربىي ئاسىيانىڭ سودا مەركىزى بولۇشنى نىشان قىلغان. ئۇ يەنە يولۇچىلار ۋە يۈكلەرنىڭ يەرشارىدىكى ئاساسلىق قاتناش مەركىزى. نېفىت كىرىمى ئاللىبۇرۇن ئاساسلىق سودا مەركىزى بولغان شەھەرنىڭ تەرەققىياتىنى تېزلىتىشكە ياردەم بەردى. بۈگۈنكى كۈندە ، ئەمىرلىكنىڭ كىرىمىنىڭ% 5 كىمۇ يەتمەيدىغان يېرى نېفىتتىن كېلىدۇ. 20-ئەسىرنىڭ بېشىدىن باشلاپ رايون ۋە خەلقئارا سودا مەركىزى ، دۇبەينىڭ ئىقتىسادى سودا ، ساياھەت ، ئاۋىئاتسىيە ، ئۆي-مۈلۈك ۋە پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمىتىدىن قىلىنغان كىرىمگە تايىنىدۇ.
ئۇچار بازىرى
ئۇچار بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Uchar Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
دۇبەي (شەھەر)
تارىخ
ھازىر بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى تەرىپىدىن ئېنىقلانغان بۇ رايوندىكى ئىنسانلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش تارىخى مول ۋە مۇرەككەپ بولۇپ ، ھىندى ۋادىسى بىلەن مېسوپوتامىييە مەدەنىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى كەڭ سودا ئالاقىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ ، شۇنداقلا لېۋانت بىلەن بولغان ئارىلىقىمۇ يىراق.
ئۇچار بازىرى
مەمۇرىي رايونلار
ئۇچار بازىرىدا بەش مەھەللە، ئالتە كەنت بار بولۇپ:
دۇبەي (شەھەر)
زامانىۋى دۇبەينى قۇرۇش
دۇبەي 18-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بېلىقچىلىق كەنتى قىلىپ قۇرۇلغان دەپ قارىلىپ ، 1822-يىلغا بارغاندا ، شۇ يەردىكى قەبىلىنىڭ 700 ~ 800 گىچە ئەزاسى بار ۋە ئەبۇزەبىنىڭ شەيخلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا بويسۇنىدىغان شەھەر ئىدى. ئەنگىلىيە 1892-يىلى ئەمىرلىكنىڭ بىخەتەرلىكىگە مەسئۇل بولغان. دۇبەينىڭ ئىرانغا جۇغراپىيىلىك يېقىنلىقى ئۇنى مۇھىم سودا ئورنىغا ئايلاندۇردى. دۇبەي شەھىرى چەتئەللىك سودىگەرلەرنى چاقىرىدىغان مۇھىم پورت بولۇپ ، ئاساسلىقى ئىراندىن كەلگەن ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاخىرىدا بۇ شەھەرگە ئورۇنلاشقان. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە ، ئۇ مۇھىم پورت ئىدى.
كۆپ يىل ئىزدىنىش ئارقىلىق قوشنا ئەبۇزەبىدىكى چوڭ بايقاشلاردىن كېيىن ، نېفىت 1966-يىلى دۇبەينىڭ دېڭىز تەۋەلىكىدە ناھايىتى ئاز بولسىمۇ بايقالغان. بىرىنچى ساھەنىڭ ئىسمى «فاتىھ» ياكى «ئامەت». بۇ شەيخ راشىدنىڭ ئۇل ئەسلىھە تەرەققىيات پىلانىنىڭ تېزلىشىشىنى ۋە قۇرۇلۇشنىڭ گۈللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى ، بۇ ئاساسلىقى ئاسىيالىقلار ۋە ئوتتۇرا شەرقلىق چەتئەللىك ئىشچىلارنىڭ كۆپلەپ ئېقىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 1968-يىلدىن 1975-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا شەھەر نوپۇسى% 300 تىن كۆپرەك ئاشتى.
تۈۋەت يېزىسى
تۈۋەت يېزىسى قاراقاش ناھىيىسىنىڭ شىمال تەرىپىگە جايلاشقان بۇلۇپ، مەرھۇم گىتتار ماھىرىمىز ئەخمەتجان مەمتىمىننىڭ يۇرتى. جەنۇب تەرىپى قاراقاش بازىرىغا، غەرىب تەرىپى قوچى يېزىسى، پۇرچاقچى يېزىسى ۋە 47-تۈەنگە تۇتىشىدۇ، شىمال تەرىپى بولسا يېڭىيەر يېزىسى بىلەن چېگىرلىنىدۇ. شەرىق تەرىپى قاراقاش دەرياسى ئارقىلىق خوتەن ناھىيىسى نىڭ يېڭىئاۋات يېزىسى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەتتىن ناھىيە بازىرىغىچە 7.3كىلومىتىر كېلىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزا تەۋەلىكىدە 21مەمۇرىي كەنت بار. ئۇلار :
ئىقلىمى
تۈۋەت يېزىسىنىڭ كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆللۈك كېلىماتقا تەۋە بولۇپ ، تۆت پەسىل ئېنىق, يازدا تومۇز ئىسسىق بولىدۇ.ئەتىيازدا ھاۋا بالدۇر ئىسسىيدۇ ، كۈز پەسلىدە تېمپراتۇرا تېز ، ھۆل-يېغىن مىقدارى ئاز ، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى تولۇق ، قىروسىز مەزگىلى ئۇزاق ، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.6، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى 12.5-. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2829.9 سائەت. 10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9. قىروسىز مەزگىلى 217 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 41.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1736.1 مىللىېمتىر. 1- ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃ -6.5، ،قىروسىز مەزگىل 177 كۈن ، يىللىق يورۇتۇش ۋاقتى 2250 سائەت.
يېزا ئىگىلىكى
تۈۋەت يېزىسىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. دېھقانچىلىق قىلىشقا ۋە ئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان يەرلەر ئىنتايىن كۆپ. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، شال، كۆممىقوناق، مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار بار. قەغەزياڭاق ئالاھىدە مەھسۇلات ھېسابلىنىدۇ. دېھقانچىلىق رايونى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار.
ئاممان
left|thumb|250px|ئاممان
ئاممان بولسا ئىئوردانىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ئامماننىڭ 2،520،000 نوپۇسىبار، 1،680 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°55.
26- كۆنەك
ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
887- بەرەنگار I لومباردىيەلىك ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ئىرادىسى بىلەن ئىتالىيە قرالى بولدى. پاۋىئادا لومباردىيە قراللىق تاجىنى كىيدى.
1481- ۋەستبروك (Westbroek) جېڭى: گوللاندىيە ئۇترەچت (Utrecht ) بىرلىكلىرىنى يەڭدى.
1489-
سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلا
سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلا (ئېسىل زاتلارنىڭ مەشھۇرلىرىنىڭ تەرجىمىھاللىرى / سير أعلام النبلاء)، ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس تارىخچى ئىمام زەھەبىي (ھ. 673 – 748 / م. 1274 – 1348) بۈيۈك ئەسىرى «تارىخۇل ئىسلام»دىن سۈزۈپ ئالغان چوڭ ھەجىملىك (25 توم) ۋە قىممەتلىك تەرجىمىھال كىتابى بولۇپ، يەتتە ئەسىر مابەينىدىكى ئۈممەتنىڭ سەرخىللىرىنىڭ ئوبرازىنى ھەقىقىي ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
مۇئەللىف بۇ شانلىق ئەسىرىنى ھ. 739 / م. 1338 - يىلى تاماملىغان ۋە 5964 تەرجىمىھالنى 40 تەبىقە ياكى ئەۋلادقا ئايرىپ، دەسلەپكى بىرقانچە جىلدتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سىيرىتى، خۇلەفائى راشىدىنلار ۋە ساھابە كىراملارنى تونۇشتۇرغان.
كېيىنكىلەرنى زامان تەرتىپى بويىچە كەلتۈرگەن ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەشرىقىدىن مەغرىبىگىچە ھەممە يۇرتلاردا ياشىغان تۈرلۈك ساھەلەردىكى مەشھۇرلارنىڭ بولۇپمۇ مۇھەددىسلەرنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆزى بېكىتكەن ئىلمىي مېتود ئاساسىدا يازغان.
تارىخچىلارنىڭ باھالىرىنى مۇھاكىمە قىلغان. ئەسىرىدە نۇرغۇن ھەدىسلەرنى كەلتۈرگەن ۋە ئۇنىڭ سەنەدى ۋە مەتنىدە توختالغان. سەرخىللارغا باھا بېرىشتە مەدھىيە ئوقۇش بىلەنلا كۇپايىلەنمەي، تەنقىدلەنگەن تەرەپلەرنىمۇ بايان قىلغان. ئۇنىڭ تەنقىدىدىن ئۇستازى ئىمام ئىبنى تەيمىيە ۋە ھەتتا ئۆز ئوغلىمۇ ساق قالمىغان.
يېڭىئاۋات يېزىسى (خوتەن ناھىيىسى)
يېڭىئاۋات يېزىسى خوتەن شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان، خوتەن شەھىرىگە 28 كىلومېتىر كېلىدۇ، غەربىي قىسمى قاراقاش دەرياسىدىن باشلىنىپ، شەرقىي شىمالدا تەكلىماكان قۇملۇقى، شەرقىي بىلەن يېڭىئېرىق يېزىسى تۇتىشىدۇ. جەنۇبىي بىلەن خانئېرىق يېزىسى تۇتىشىدۇ، شىمالىي تەرىپى سېغىزكۆل يېزىسى بىلەن قوشنا. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 4 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 17 كىلومېتىر، مەمۇرىي رايون كۆلىمى تەخمىنەن 88.91 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يېزا قارىمىقىدا 15 مەمۇرىي كەنت، 92 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار بۇلۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي سانى 21621 ئادەم بولۇپ، ئومۇمىي ساننىڭ %8 نى ئىگەلەيدۇ. يېزىدا يېزىلىق خەلق ھۆكۈمىتى، جياڭ باغ كەنتى، يېزا ئورگانلىرىدىن 74، يەتتە پونكىت بار بۇلۇپ، سەككىز ئورۇندىكى كادىرلار 96 ئادەم. يېزا تەۋەسىدە 15 پارتىيە ياچېيكىسى، 505 نەپەر پارتىيە ئەزالىرى، 107 نەپەر كەنت كادىرلىرى، 129 نەپەر «ئۈچ پېشقەدەم» لەر بار.
مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزىغا تەۋە 15 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، جاھانباغ كەنتى، تۈگمەنبېشى كەنتى، ئويالئېرىق كەنتى، باش چاغلىغ كەنتى، چاغلىغى كەنتى، تۇرۇز كەنتى، ئوتتۇرا ئېرىق كەنت، پاچاق كەنتى، ئازنىمېچىت كەنتى، غەجەك كەنتى، ئوتۇن كەنتى، خەتچى كەنتى، گاۋاش كەنتى، قۇمئېرىق كەنتى، قارادۆڭ كەنتى قاتارلىقلار بار.
ئىقتىسادى
يېزا ئىقتىسادىي تەرەققىي قىلغان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ جەنۇب تەرىپىدە سەككىز كەنتنىڭ ياڭاقلىرى كەسپلەشكەن ۋە بىر قەدەر تەرەققىي تاپقان، شىمال تەرىپىدە يەتتە كەنتنىڭ چىلان كەسپى دەسلەپكى قەدەمدە شەكىلەنگەن. يەنە بۇ يېزىدا ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان قول سانائىتى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان بۇلۇپ تەرەققىيات ئىستىقبالى ناھايىتى كەڭ. بۇ يېزىنىڭ ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن ياڭاق، چىلان، ئۈزۈم، قېتىق، دوپپا، ئىلمە توقۇلما بۇيۇم ۋە ھەر خىل تۆمۈر سەنئەت بۇيۇملىرى بار.
مائارىپى
ئىقتىسادى==
يېڭىيەر يېزىسى
يېڭىيەر يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
ئەخمەتجان ئىسمايىل
ەخمەتجان ئىسمايىل 1965-يىلى تۇرپان پىچاندا تۇغۇلغان. تولۇق ئوتتۇرىنى تاماملىغاندىن كېيىن ئۈرۈمچى شەھەرلىك تىببى مەكتەپنىڭ ئۇيغۇر تېبابەت سىنىپىدا ئوقۇغان. ئوقۇش پۈتكۈزۈپ يەنە شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئالىي تېخنىكومىدا ئوقۇغان. ئوقۇش جەريانىدا ۋە ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن مەرھۇم ئۇيغۇر تېبابەت ئەللامىسى ئابدۇلھەمىد يۈسۈف ھاجىنى ئۇستاز تۇتۇپ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنى تېخىمۇ سېستىمىلىق، ئەتراپلىق چوڭقۇرلاپ ئۈگەنگەن. thumb ئۆزىنىڭ چوڭقۇر تىببى بىلىمى، مول تېبابەت تەجىربىسى ۋە توختاۋسىز ئۆگىنىش روھى بىلەن ئونمىڭلىغان بىمارلارنى ئاغرىق ئازابىدىن خالاس قىلغان ئەخمەتجان ئىسمايىل دوختۇر يەنە ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتىدىن پايدىلىنىپ «ساق تەندە ساغلام ئەقىل»، «ياشلار سەمىگە(تۆت قىسىم)»، «ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ شانلىق نۇرى»، «ئۇيغۇر تېبابىتىدە پەرھىز بۇيرۇش»، «مىزاج،خىلىت ۋە ئىنسان»، «مىزاج ۋە يېمەك-ئىچمەك»، «يېمەكلىكلەرنىڭ شىپالىق رولى ۋە ئەكىس تەسىرى»، «ئۇيغۇرچە-ئىنگىلىزچە-خەنزۇچە تىببىي ئاتالغۇلار قوللانمىسى» قاتارلىق 35 پارچە كىتابىنى ئوقۇرمەنلەرگە سۇنغان. يەنە جۇڭگۇ تېببى قامۇسى﹘ئۇيغۇر تېبابەت تارماق قامۇسى(6-توم)نى نەشىرگە تەييارلىغان. 2013-يىلى تۈركىيەدە ئۇيغۇر تېبابىتى تونۇشتۇرۇلغان تۈركچە كىتابى نەشىر قىلىنغان.
يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى ۋاكسىنىسى(كوۋىد-19 كېسىلى ۋاكسىنىسى)
thumb|ئامېرىكا ھۈكۈمىتى يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسىغان تەدبىر پىلان يىغىنى، 2020 يىلى 13 مارت thumb|كوۋ[[ئىران باراكەت ۋاكسىنىسى (بۇ ئىراننىڭ ئۆزى تەتقىقى قىلىپ ياساپ چىققان يەرلىك ۋاكسىنىدۇر)]] يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلىگە (ئېنگلىزچە: COVID-19 vaccine، باشقىچە ئاتىلىشى: ۋۇخەن ۋىرۇسى ۋاكسىنىسى، كىرونا ۋاكسىنىسى، كورونا ۋاكسىنىسى) گەرچە ھېچقانداق ۋاكسىنا كلىنىكىلىق سىناقنى تاماملاپ بولالمىغان بولسىمۇ ، ئەمما بۇ خىل ۋاكسىنىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا كۆپ قېتىم ئۇرۇنۇشلار بار. 2020-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىدا ، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تاجىسىمان ۋىرۇس، يەنى SARS-CoV-2 گە قارشى ۋاكسىنىنىڭ 18 ئايغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە تارقىتىلىشىنى ئۈمىد قىلمايدىغانلىقىنى ئېيتتى. 2020-يىلى 3-ئاينىڭ باشلىرىغىچە ، تەخمىنەن 30 ۋاكسىنا نامزاتى تەرەققىي قىلدۇرۇلدى. 2020-يىلى 20 دېكابىر تۇنجى كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى، فايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى، ئامېرىكا دورا نازارەتچىلىك ئىدارىسى تەرىپدىن جىددى ئىشلىتلىشكە ماقۇللاندى. شۇنىڭدىن بۇيان نۇرغۇن ۋاكىسنىلار ئارقا-ئارقادىن بارلىققا كەلمەكتە. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى كوۋىد-19 ۋاكسىنىلىرنى تەستىقلايدىغان ئەڭ نوپۇزلۇق خەلىقئارالىق ئورگاندۇر.
كوۋىد-19 ۋاكسىنىسىنىڭ دۇنيا بويىنچە ئەملىنىش ئەھۋالى
ۋاقىتى: 2022-يىلى 30 دېكابىر
thumb|كوۋىد-19 ۋاكسىنسى ئەملەش خەرىتىسى. قانچە قېنىق بولسا ئەملىنىش نىسپىتى شۇنچە يۇقىرى. thumb|[[يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى(كوۋىد-19 كېسىلى)|يېڭى تىپىلق تاجسىمان ۋىرۇسى ۋاكسىنىسىنىڭ (كوۋىد-19 ۋاكسىنىنىڭ) دۆلەتلەر بوينىچە ئەملىنىش خەرىتىسى( ھەر 100 ئادەمنىڭ ئىچىدىكى ئەملەنگەنلەر سانى نىسپىتى)]]
ياسىن سىدىق
ياسىن سىدىق، ئەر، ئۇيغۇر، 1968-يىل 6-ئايدا تۇغۇلغان، قۇمۇلدىن. 1986-يىل 4-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1993-يىل 7-ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە (2008-يىل 1-ئايدا مەركىزىي كومىتېت پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتورىيەسىنىڭ خەلقئارا سىياسىي كەسپىنى پۈتتۈرگەن). ھازىر ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، شەھەر باشلىقى.
1986-يىل 4-ئايدا، قۇمۇل شەھىرى قارادۆۋە يېزىسىنىڭ تەرجىمانى، ئىتتىپاق ياچېيكىسىنىڭ شۇجىسى بولغان؛
1988-يىل 9-ئايدا، غەربىي شىمال مىللەتلەر ئىنسىتىتۇتىنىڭ خەنزۇ تىل-ئەدەبىياتى كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن؛
1994-يىل 12-ئايدا، قۇمۇل شەھەرلىك ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن بۆلۈم دەرىجىلىك ئىنتىزام تەكشۈرۈش خادىمى بولغان؛
1996-يىل 1-ئايدا، قۇمۇل شەھىرى قارادۆۋە يېزىلىق پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، يېزا باشلىقى بولغان؛
1997-يىل 1-ئايدا، قۇمۇل شەھەرلىك يېزا ئىگىلىك كومىتېتىنىڭ كادىرى بولغان؛ (بۇ مەزگىلدە، 1995-يىل 12-ئايدىن 1997-يىل 6-ئايغىچە ئاپتونوم رايوننىڭ ئالىي مائارىپ بويىچە ئۆزلىكىدىن ئۆگەنگۈچىلەر خەنزۇ تىل-ئەدەبىياتى كەسپىدە ئوقۇغان)؛
1998-يىل 2-ئايدا قۇمۇل شەھەرلىك يېزا ئىگىلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان؛
1998-يىل 3-ئايدا، قۇمۇل شەھىرى شەھەر ئەتراپى يېزىلىق پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، خەلق قۇرۇلتىيى ھەيئەت رىياسىتىنىڭ رەئىسى بولغان؛
1998-يىل 10-ئايدا، قۇمۇل شەھىرى شەھەر ئەتراپى يېزىلىق پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، يېزا باشلىقى بولغان؛
2000-يىل 8-ئايدا، قۇمۇل شەھەرلىك پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛ (بۇ مەزگىلدە، 2000-يىل 9-ئايدىن 2000-يىل 12-ئايغىچە، ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە مەكتىپىنىڭ تەشكىلات بۆلۈمى باشلىقلىرىنى تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقۇغان)؛
2000-يىل 12-ئايدا، قۇمۇل ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛
2002-يىل 3-ئايدا ئاراتۈرك ناھىيەلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان؛
2002-يىل 10-ئايدا، ئاراتۈرك ناھىيەلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ناھىيەنىڭ مۇئاۋىن ھاكىمى، مۇۋەققەت ھاكىمى بولغان؛
2002-يىل 12-ئايدا، ئاراتۈرك ناھىيەلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ناھىيەنىڭ ھاكىمى بولغان؛ (بۇ مەزگىلدە، 2006-يىل 3-ئايدىن 2008-يىل 1-ئايغىچە،مەركىزىي كومىتېت پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتورىيەسىنىڭ خەلقئارا سىياسىي كەسپىدە ئوقۇغان)؛
2008-يىل 8-ئايدا، قۇمۇل ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى، ئاراتۈرك ناھىيەلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ناھىيەنىڭ ھاكىمى بولغان؛
2008-يىل 9-ئايدا، قۇمۇل ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى بولغان؛
2011-يىل 2-ئايدا، قۇمۇل ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئەزاسى، ۋىلايەتلىك سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسى (ۋىلايەتلىك سودا ئۇيۇشمىسى)نىڭ باشلىقى بولغان؛ (بۇ مەزگىلدە، 2011-يىل 3-ئايدىن 2012-يىل 9-ئايغىچە جۇڭگو نېفىت-تەبىئىي گاز چەكلىك شىركىتى ئۈرۈمچى نېفىت خىمىيە شىركىتى پارتكومىنىڭ ئەزاسى، شىركەتنىڭ مۇئاۋىن دىرېكتورىلىق ۋەزىپىسىدە چېنىققان)؛
2013-يىل 8-ئايدا، قۇمۇل ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئەزاسى، ۋىلايەتلىك پارتكوم ئاممىۋى خىزمەت بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، ۋىلايەتلىك سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسى (ۋىلايەتلىك سودا ئۇيۇشمىسى)نىڭ باشلىقى بولغان؛
2016-يىل 5-ئايدا، قۇمۇل شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، قۇمۇل ۋىلايەتلىك پارتكوم ئاممىۋى خىزمەت بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، ۋىلايەتلىك سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسى (ۋىلايەتلىك سودا ئۇيۇشمىسى)نىڭ باشلىقى بولغان؛
2016-يىل 7-ئايدا، قۇمۇل شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان؛
2016-يىل 10-ئايدا، قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان؛
2017-يىل 5-ئايدا، قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ شۇجىسى، ئاپتونوم رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى قەشقەر ۋىلايەتلىك خىزمەت كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان؛
2017-يىل 11-ئايدا، ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى (نازىر دەرىجىلىك)، ئۈرۈمچى شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى نامزاتى بولغان؛
2017-يىل 12-ئايدا، ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى (نازىر دەرىجىلىك)، ئۈرۈمچى شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان؛
2018-يىل 1-ئايدىن بۇيان، ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ باشلىقلى بۇلۇپ ئىشلىمەكتە.
فىرئەۋىن
قەدىم مىسىردا ڧىرئەۋىنلەر تەڭرى ھورۇسنىڭ يەر يۈزىدىكى يەر يۈزىدىكى سېموۋۇلى ۋە قۇياش تەڭرىسى رانىڭ ئوغلى دەپ قەبۇل قىلىناتتى.
بۈيۈك "ئۆي" مەناسىدىكى بۇ سۆز كېيىنچە ھۆكۈمدارنى كۆرسىتىدىغان ھالغا كەلدى.
ڧىرئەۋىن بولماق ئۈچۈن ئانا تەرەڧتىن ئاقسۆڭەك نەسلى بولىشى بەكراق مۇھىم ئىدى. شۇنىڭ بىلەن خەلق ئىچىدىن بەئزى ئەركەكلەر ھەقىيقى ئاقسۆڭەك ئاياللار بىلەن توي قىلىپ تەىتكە چىقالىغاندۇر. ڧىرئەۋىنلەرنىڭ مۇقەددەس ۋە سىرلىق قەبۇل قىلىنغان نۇرغۇن ئىسمىلەرى باردۇر. بۇلارنىڭ ئەڭ ئاخىرىقىسىنى تەختكە چىققان ۋاقتلىرىدا ئالاتتى ۋە ئادەتتە بۇ ئات، ئۇ ڧىرئەۋىن يۈرگۈزگۇسى سىياسەتنىڭ بىر بىشارەتچىسى دەپ قارىلاتتى. مەسىلەن، ئۇرۇش تەڭرىسى مانتۇنىڭ ئاتىنى قوللىنىپ مانتۇھوتەپ (مانتو گۈزەل) ئاتىنى ئالغان بىر ڧىرئەۋىن ئەسكەرىي يۈرۈشلەر قىلادۇرغانلىقىنى ئېلان قىلغان بولاتتى.
ڧىرئەۋىنلەر ئۆلگۈنچە ھۆكۈمدارلىق قىلاتتى. بىلىنگەن ئەڭ ئۇزۇن ھۆكۈم سۈرگۈچى ڧىرئەۋن 92 يىل بىلەن كونا قراللىق دەۋرىنىڭ ئاخىرىقى ھۆكۈمدارى پەپى II نەڧەركارە ئېرۇر. ئۇزۇن ۋاقت تەختتە ئولتۇرۇش ئۈچۈن ھەر 30 يىلدا بىر قېتىم سېھىرلىك مۇراسىم بولغان ياشلىشىش مۇراسىمى (ھەب-سەت) ئىجرا قىلىناتتى. ڧىرئەۋن ئۆلگەندە جەسەدى مۇميالىنىدۇ. 70 كۈنلۈك ماتەمدىن سوڭرە تىرىلگەندە قوللانىشى ئۈچۈن، شەخسى ئەشيالارى بىرلە بىر لەھەتكە قويۇلاتتى ۋە مازارى ئېتىلەتتى.
ڧىرئەۋىننىڭ قۇرئاندا زىكىر قىلىنىشى
"ڧىرئەۋن"\"فرعون" ئىسمى قۇرئاندا 27 ئايەتتە 71 مەرتە زىكىر قىلىنغان:
سەئىد قۇتوب
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئەرەب ئىسلام ئەسلىيەتچىلىكىنىڭ جىنى -سەئىد قۇتوب