cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئاتۇش شەھىرى
ئىقتىسادى
ئېلېكترونلۇق سودا كارخانىلىرىنى زور كۈچ بىلەن يېتىشتۈرۈپ، بارلىق خادىملارنى ئېلىكترونلۇق سودا ئىشلىرىنى راۋاجلاندۇرۇشقا قاتنىشىشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، يۇرتىغا قايتقان ئالىي ئوتتۇرا تېخنىكومنى پۈتتۈرگەنلەر، يەككە سودا - سانائەتچى، ئىش ئورنىدىن قالغانلار، يېزىلاردىكى بېيىش باشلامچىسى قاتارلىقلارنى ئېلېكترون سودا ئىشلىرىغا قاتنىشىشقا يېتەكلەپ، ئۈلگە كۆرسىتىش رولىنى جارى قىلدۇرۇپ، ئېلېكترونلۇق سودا ئاساسىي گەۋدىسىنى كېڭەيتتى. كارخانا ياكى ئىجتىمائىي كۈچلەرنىڭ ئېلېكترون سودا ئىشلىرى ئىگىلىك تىكلەش مۇلازىمەت مەركىزى قۇرۇلۇشىغا قاتنىشىشنى قوللاپ، ئېلېكترونلۇق سودا تەرەققىياتى ئۈچۈن مەسلىھەت بېرىش، خادىملارنى يېتىشتۈرۈش، تېخنىكا جەھەتتىن قوللاش، تور دۇكىنى قۇرۇلۇشى، داڭلىق ماركىلىرىنى يېتىشتۈرۈش، سېتىش كېڭەيتىش، ۋاكالىتەن تىجارەت قىلىش قاتارلىق كەسىپلەشكەن مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىدى. كەسىپ جەمئىيىتى قۇرۇپ، ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلارنى توپلاپ، تەھلىل قىلىپ، ئېلىكترونلۇق سودا ئىشلىرى سانلىق مەلۇماتلىرىدىن ئورتاق بەھرىمەن بولۇشنى ئىلگىرى سۈردى. ئېلېكترونلۇق سودا كەسىپكارلارنىڭ سۆھبەت يىغىنىنى ئېچىپ، ئېلېكترونلۇق سودا مۇلازىمەت كارخانىلىرىنى كەسىپنى كېڭەيتىشكە يېتەكلىدى. ھازىرغىچە، شەھەر بويىچە بىر قارار تەربىيىلەش كۇرسى ئېچىپ، كۇرسقا قاتناشقان خادىملار 1000 نەچچە ئادەمگە يېتىپ، 11 كارخانا كەسپىي جەمئىيىتى پارتىيىسىگە كىرىپ، 165 نەپەر قوشۇلۇشنى ئارزۇ قىلغان ئېلېكترونلۇق سودا ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەر ئۈچۈن «بىرگە بىر» تېخنىكىسى بويىچە تەربىيىلەش ئېلىپ باردى.
ماراتخا ئۇرۇشى
ماراتخا ئۇرۇشى ئەنگلىيەنىڭ 18-ئەسىردىن 19-ئەسىرگىچە ئەنگلىيەنىڭ ھىندىستاندىكى ماراتخا دۆلىتىگە قوزغىغان بويسۇندۇرۇش ئۇرۇشىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :ماراتخا ئۇرۇشى
تارىخى ئارقا كۆرۈنىشى
1757-يىلى ئەنگلىيە شەرقى ھىندىستان شىركىتىنىڭ قوشۇنى بېنگالنى ئىشغال قىلىپ، ھىندىستاننى بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالغان. ئەينى ۋاقىتتا ھىندىستاننىڭ غەربىي قىسىمدىكى ماراتخا ئىتتىپاقى، ھىندىستاندىكى بەگلىكلەر ئارىسىدا كۈچى ئەڭ زور ئىتتىپاقداش دۆلەت بولسىمۇ، ماراتخا ئىتتىپاقىنى تەشكىل قىلغان ماراتخا بەگلىكلىرى ئارىسىدا ئىچكى زىددىيەت ئۈزۈلمەي يۈز بېرىپ تۇرغاچقا، ئىتتىپاقنىڭ ھۆكۈمرانى پەيسىھانىڭ ھاكىمىيىتى كۈنسايىن خارابلىشىپ، ئەنگلىيەنىڭ پارچىلىۋېتىش، بىر-بىرلەپ يوقىتىشتىن ئىبارەت تاجاۋۇزچىلىق سىياسىتى ئۈچۈن پايدىلىق شارائىت ھازىرلانغان.
بىرىنچى قېتىملىق ماراتخا ئۇرۇشى
1775-يىلى ئەنگلىيە تاجاۋۇزچىلىرى پەيسىھاباجنىڭ سىياسىي دۈشمىنى راگوناتنىڭ پادىشاھلىق تەختىنى قولغا كەلتۈرۈشىنى قوللاش بەدىلىگە راگونات بىلەن تەڭسىز شەرتنامە ئىمزالاشقان، بىرىنچى قېتىملىق ماراتخا ئۇرۇشىنى قوزغىغان. ماراتخا گەرچە ئەنگلىيە بىلەن سالباھ شەرتنامىسى ئىمزالاپ سالست ئارىلىنى ۋە بارسيىن رايونىنى شەرقىي ھىندىستان شىركىتىنىڭ ئىلكىگە ئايرىپ بېرىشكە مەجبۇر بولغان بولسىمۇ، يەنىلا ئەسلىدىكى قۇدرەتلىك كۈچىنى ساقلاپ قالغان. 1799-يىلى ئەنگلىيە سورنى بويسۇندۇرغاندىن كېيىن ماراتخا ئەنگلىيەنىڭ ھىندىستاننى بويسۇندۇرۇش يولىدىكى بىردىنبىر ئاساسىي پۇتلىكاشاڭ بولۇپ قالدى. شۇڭا ئەنگلىيە ماراتخانى يەنىمۇ ئاجىزلاشتۇرۇش قارارىغا كەلدى. 1802-يىلى پەيسىھاباجى ئەنگلىيە بىلەن ئىگىلىك ھوقۇقىنى يوقىتىپ، دۆلەتكە ھاقارەت كەلتۈرىدىغان باسېيىن شەرتنامىسى ئىمزالاشتى. شەرتنامىگە ئاساسلانغاندا ماراتخا بەگلىكلىرى مۇستەقىللىقتىن مەھرۇم بولاتتى. شۇڭا، ماراتخا بەگلىكلىرىنىڭ بۇنىڭغا قارشى تۇرىدىغانلىقى مۇقەررەر ئىدى.
ئىككىنچى قېتىملىق ماراتخا ئۇرۇشى
ئىككىنچى يىلى ئەنگلىيە پەيسىھانى قوللاش باھانىسىدە پەيسىھا بىلەن بەگلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشقا قول تىقىپ، ئىككىنچى قېتىملىق ماراتخا ئۇرۇشىنى قوزغىغان. ئەنگلىيە قوشۇنى ئالدى بىلەن ماراتخا بەگلىرىدىن ھىندىيان بىلەن ناسىرلارنىڭ بىرلەشمە ئارمىيەسىنى مەغلۇپ قىلدى. ئاندىن كېيىن يەنە بەگ ھوركانىڭ قوشۇنىنى يەڭدى. ئۈچىنچى قېتىملىق ماراتخا ئۇرۇشى ئەنگلىيە قوشۇنلىرىنىڭ ماراتخا بېگى قوللىغان «مۇساپىر قاراقچى» پىنداللارغا قورشاپ ھۇجۇم قىلىشى بىلەن قوزغالغان. بۇ چاغدا ئەنگلىيە باش ۋالىيسى ماراتخا بەگلىكلىرىنى ئۈزۈل-كېسىل بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن، ھىندىستاننى بويسۇندۇرۇش مەزگىلىدە ئىشقا سالغان ئەڭ قۇدرەتلىك قوشۇننى توپلىغان. 300 زەمبىرەككە ئىگە 120 مىڭ كىشىلىك ئەنگلىيە تاجاۋۇزچى قوشۇنى ماراتخا ئىتتىپاقىغا بېسىپ كىرگەندە غەربىي ناباردى ۋە ناغبول سەپلىرىدە ماراتخادىكى ئارمىيە ۋە خەلقنىڭ قەيسىرانە قارشىلىقىغا ئۇچرىغان، 1818-يىلى 6-ئايدا ئەنگلىيە ئارمىيەسى ئەڭ ئاخىرقى غەلبىگە ئېرىشكەن.
نەتىجىسى
ئىككىنچى قېتىملىق ماراتخا ئۇرۇشىدىن كېيىن ماراتخا بەگلىرىنىڭ كۆپ قىسىم زېمىنى ئەنگلىيىگە تەۋە بومباي باشقۇرۇش رايونغا قوشۇۋېتىلىپ، ئەنگلىيەنىڭ بىۋاستە ياكى ۋاسىتىلىك ھۆكۈمرانلىقىغا ئۆتكۈزۈلگەن. نۇرغۇن بەگلەر ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا ئەنگلىيە بىۋاستە يۆلەپ تۇرغۇزغان قورچاق بەگلەر قويۇلغان. ماراتخا ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت ئەنگلىيەنىڭ ھىندىستاننى بويسۇندۇرۇش جەريانىدىكى قۇدرەتلىك رەقىبى مەۋجۇتلۇقتىن قالغان. ئەنگلىيە بېنگال قولتۇقىدىن تارتىپ ئەرەب دېڭىزىغىچە بويسۇندۇرۇلغان زېمىنىنى تۇتاشتۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان.
ئىستىقلال مارشى (تۈركىيە)
مەھمەت ئاكىف ئەرسوي
1923-يىلى تۈركىيەنىڭ دۆلەت مارشى قىلىپ بېكىتىلگەن
*
قورقما، ئۆچمەس شەپەقلەردە ئۈزگەن بۇ ئال بايراق،
ئۆچمەستىن يۇرتۇمنىڭ ئۈستىدە كۆيگەن ئاخىرقى ئوچاق.
بۇ مىنىڭ مىللىتىمنىڭ يۇلتۇزىدۇر، پارلار شۇنداق،
بۇ مىنىڭدۇر، بۇ مىنىڭ مىللىتىمنىڭدۇر ئانداق.
قەھرىمان ئېرقىمغا بىر كۈل، نىمانچە بۇ زورلۇق..بۇ ھال،
ئاقماس بىكار،تۆكۈلگەن قانلىرىمىز بولسۇن ھالال
مەن ئەزەلدىن بېرى ھۆر ياشىدىم، ھۆر ياشايمەن،
قايسى ئىپلاس ماڭا زەنجىر ئۇرار، ھەيرانمەن.
شىددەتلىك كەلكۈندەك توغان، توساقتىن ئاشارمەن،
تاغلارنى ئېقىتىپ، سىغماسمەن ھىچ يەرگە تاشارمەن. �
غەربنىڭ زېمىنى پولات تام بىلەن قورشالسا گەر،
مېنىڭ ئىمان تولغان كۆكسۈم كەبى پاسىلىم بار.
مىللىتىم، قورقما،بۇ ئىمانىمىزنى قانداق بوغار،
«مەدەنىيەت»دېگىنىنىڭ يالغۇز چىشى قالغان جانىۋار.
بۇرادەر،يۇرتۇمغا پەسكەشلەرنى يولاتما، ئاگاھ بولغىن،
قالقان قىل كۆكرىكىڭنى، تۇرسۇن بۇ ھاياسىز ئاققىن.
تۇغاردۇر ساڭا ۋاھ! دەيدىغان كۈنلەر ھەققىڭ،
كىم بىلۇر، بەلكى ئەتە، بەلكى ئەتىدىنمۇ يېقىن.
دەسسىگەن يەرلەرنى« تۇپراق »دەپ مېڭىۋەرمە،بىل بۇنى!
ئويلىغىن، ئاستىدىكى مېڭلارچە كىپەنسىز ياتقانلارنى،
سەن شېھىت ئوغلىسەن، رەنجىتمە گۇناھتۇر، ئاتىلارنى!
كىم بۇ جەننەت ۋەتەننىڭ ئىشقىغا بولماس پىدا؟
تۇپراقنى دەسسىسەڭ چىقار مىڭلارچە شاھىتلار ئۇدا!
جاننى،جاناننى،پۈتۈن بارىمنى ئالسۇن خۇدا،
ئەتمىسۇن بىرلا ۋەتىنىمنى دۇنيادىن جۇدا.
تەگمىسۇن بەدىنىم كۆكسۈمگە نامەھرەمنىڭ قولى.
بۇ ئەزانلار شاھادەت-بەخىتتۇر، دىننىڭ ئۇلى،
ئەبەدىي يۇرتۇمنىڭ ئۈستىدە مېنىڭ ياڭرىغۇسى،
ئۇ زامان مىڭ سەجدە قىلار ھەتتا قەبرە تاشىم،
ھەر جاراھىتىمدىن ،خۇدايىم،ئاقار قانلىق ياشىم
، چىقىپ كېتەر تۇپراقتىن تېنىم روھ كەبى،
شۇندىلا، كۆتۈرلۈپ ئەرشكە تېگەر بەلكى باشىم،
لەپىلدە، سەنمۇ شەپەقلەردەك ئەي شانلىق ھىلال،
بولسۇن يەنە تۆكۈلگەن قانلىرىمىز ھەممىسى ھالال.
ئەبەدىي ساڭا يوق، ئىرقىمغا يوق قۇللۇق ھال،
ھەققىدۇر ھۆر ياشاش، بايرىغىمغا ھۆررىيەت.
ھەققىدۇر، ھەققە تىۋىنغان مىللىتىمگە ئىستىقلال
شيا سۇلالىسى
شيا سۇلالىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Shya Sulalisi) بولسا شەرقىي ئاسىيادا بار بولغانلىقى تەخمىن قىلىنغان بىر سۇلالە. خىتاي ۋە دۇنيا تارىخچىلىرى ھازىرغىچە خىتاي يېزىقلىرىدا رىۋايەت قىلىنغاندىن باشقا ھېچقانداق بىر ئەمەلىي پاكىت ئوتتۇرىغا قويالمىغان. ھەتتا پايتەختىنىڭ نەدە بولغانلىقى دىگەندەك سوئاللارغىمۇ ئېنىق جاۋاپ يوق.
شەرقىي كۆل كوچا باشقارمىسى
شەرقىي كۆل كوچا باشقارمىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قەشقەر شەھىرى دىكى بىر كوچا باشقارمىسى بولۇپ، تارمىقىدا 8 مەھەللە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 30 مىڭ.
پلۇتون
left|thumb|300px|پلۇتون left|thumb|300px|پلۇتون قۇياش سىستېمىسىدىكى يەتتىنچى پلانىت (بەلگىلەر: ۋە  )
2018 كىم مۇن ئۇچىرىششى
alt=كورىيە رەھبەرلىرى|thumb|كىم مۇن قول ئىلشىپ كۈرۈشتى alt=تەبەسسۇم كىم مۇن |thumb|كىم مۇن ئۇچىرىشىش 2018 -يىلى 4-ئاينىڭ 27-كۈنى، جەنۇبى كورىيە پرىزىدىنتى مۇن جا ئن بىلەن شىمالى كورىيە رەئىسى كىم جۇڭ ئىننىڭ ئۇچىرىشىشى ئورتاق ھەربىي رايوننىڭ جەنۇىبى كورىيە تەرىپىدى تىنىچلىق ئۈيىدە ئۆتكۈزۇلدى. alt=كورىيە|thumb|قارىشى ئىلىش مۇراسىمى alt=كورىيە |thumb|كىم مۇن يۇمىلاق ئۈستەل ئۇچىرىشىشى
ئاساسلىق ئۇچۇرلىرى
شۇئارى: تىنىچىلىق ، يىڭى باشلىنىش،
평화, 새로운 시작 平和, 새로운 始作 (Peace, A New Start)
ئۆتكۈزۈلگەن جاي: كورىيەلىكلەر تىنىچلىق سارىيى
كىم جوڭ ئىن
مۇن جا ئىن
ئورگان تور ئادىرىسى: http://www.korea.net/Government/Current-Affairs/National-Affairs?affairId=656
باشقا قاتناشقۇچىلار:
كىم جۇڭ ئۇننىڭ ئايالى رى سول جۇ
مۇن جا ئىننىڭ ئايالى
باشقا ھۈكۈمەت مەمۇرلىرى alt=كىم مۇن|thumb|كىم مۇن ئۇچىرىشىشىنىڭ لوگوسى
مۆڭكۈخان
يۈەن سۇلالىسى تارىخىدىكى بىر خان.
مىلادى 1251 - يىلى مۆڭكۈخان تەختكە ئولتۇرغان.
كولومبىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|كولومبىيە left|thumb|دۆلەت بايرىقى
دۇبنىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بىرىكمىلىرى:
سوپۇنچىلىق
خۇشتار سوپۇنچىلىق كەسپى خەلقىمىزدە كەڭ تارقالغان ھەم تولىمۇ راۋاجلانغان. سوپۇننىڭ خام ئەشىياسى، ئاساسەن، چىگىرتەك چىقمايدىغان كالا، ئۆچكە يېغىدىن ئىبارەت. كەسىپكارلار ھۈنىرىنىڭ پاكلىقى ئۈچۈن غەيرىي ياغلارنى ئىشلەتمەيدۇ. سوپۇننىڭ خۇرۇچى شاخار(كۆيۈك دېگەن ياۋا ئوتنى كۆيدۈرۈپ تەييارلىنىدىغان داشقال) ۋە ئاھاك. سوپۇنچىلىق سايمانلىرى قازان، چۆمۈچ ۋە قېلىپ.
سوپۇن ياساش:  سىغىمچانلىقنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن قازان ئۈستىگە ئىدىش قويۇلۇپ، ئەتراپى لاي چاپلاپ ئېتىلىدۇ. 50 كىلوگرام ياغدا سوپۇن ياساش ئۈچۈن 25 كىلوگرام شاخار، ئىككى كىلوگرام ئاھاك تەييارلىنىدۇ. ياغ قازانغا سېلىنىپ ئېرىتىلگەندىن كېيىن، سوقۇلغان شاخار بىلەن ئاھاك مۇۋاپىق مىقداردا ئېرىگەن ياغقا سېلىنىدۇ. شاخار ياغنى ئېرىتىپ، ياغ مالېكۇلىلىرىنى پارچىلايدۇ، ئاھاك شاخارنى ئېرىتىش، ياغنى ئاقارتىش ھەم ياغ دانىچىلىرىنى يىغىش  رولىنى ئوينايدۇ. شاخار ئېرىپ قازاندىكى سېلىنما قويۇلۇپ، دۇغلار، ياغ بەزلىرى قازان تېگىگە چۆكۈپ، سۈزۈلگەن ياغ ئۈستىگە ئۆرلەيدۇ. بۇ چاغدا ياغ سۈزۈۋېلىنىپ، قازان تېگىدىكى غەلدە –  غەشلەر تازىلىنىپ، شاخار، ئاھاك سۈيى قۇيۇلۇپ، سۈزۈۋېلىنغان ياغ قازانغا يەنە سېلىنىپ قاينىتىلىدۇ. بۇ تەرتىپ توققۇز قېتىم تەكرارلانغاندا ياغ قولدا يىمىرىلسە چاپلاشمايدىغان بولىدۇ. بۇ ياغنىڭ پىشقان، يەنى بارلىق رېئاكسىيىلىك ماددىلاردىن تازىلانغان ۋاقتى ھېسابلىنىدۇ. بۇ چاغدا قازان تازىلىنىپ، سۈزۈك سۇ قۇيۇلۇپ قاينىتىلىپ شاخار دۇغلىرى تازىلىنىدۇ. ناۋادا شاخار قاينىتىش ئارقىلىق ئەمەس، چايقاش ئۇسۇلى بىلەن تازىلانسا، سوپۇن ئىشلەتكەندە رېئاكسىيە بېرىدۇ. ياغ يۇقىرىقى ئۇسۇلدا تازىلانغاندىن كېيىن، قايتا ئېرىتىلىپ ئۆلچەملىك قېلىپقا قۇيۇلۇپ قاتقاندا سوپۇن تەييار بولغان بولىدۇ. خەلقىمىز يەرلىك ئۇسۇلدا ياسالغان بۇنداق سوپۇننى ئەزەلدىن خاسىيەتلىك، شىپالىق، دەپ بىلىدۇ.
سوپۇنلىرىمىزنىڭ كىر يۇيۇشتىكى ئالاھىدىلىكىدىن باشقا يەنە دورىلىق خۇسۇسىيەتلىرىمۇ بار. خەلقىمىز قەدىمدىن تەمرەتكە، داغ، بەدەن قېتىشىپ قاسراق باغلاش، پۇت –  قول يېرىلىش، ھەمەل قىلىش(ئىچكى ئەزالارنى يۇيۇش) قاتارلىق كېسەللەرگە بۇ سوپۇننى دورا ئورنىدا ئىشلىتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، قانچە ئىشلىتىلسىمۇ قول تېرىسى يېرىلمايدۇ، ئەكس تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. بەلكى يۈز، قول، بەدەن تېرىسىنى يۇمران قىلىدۇ، پارقىرىتىدۇ، كىرنى تازىلاش نىسبىتى %98 ئەتراپىدا بولىدۇ.
مېيىت يۇيۇش، بوۋاقنى تۇنجى قېتىم سۇغا سېلىشتا مۇشۇنداق يەرلىك سوپۇن ئىشلىتىلىدۇ. بۇ بىرخىل ئېتىقاد ۋە ئادەت سۈپىتىدە داۋاملىشىپ كەلمەكتە.
كومور ئاراللىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|كومور ئاراللىرى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
كومور ئاراللىرى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا مورونى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا مورونى. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئاھمەد ئابداللاھ سامبى. بۇ دۇلات 1975 يىلى 7 ئاينىڭ 6 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 2 مىڭ 235 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 798 مىڭ.
پارسلار
پارسلار - پارس تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
ي
thumb ي (/j/)؛ ي ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 32. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە يې (Yé) \ ئەرەبچە ي (Ye)
تۈرلىنىشى
ي ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئېگىلىپ پەسكە، سوڭرە ئوڭغا قاراپ تەكرار ئىنتايىن ئاز ئېگىلىپ سوڭرە سولغا قاراپ ياسىمان ئويمان ھاسىل قىلىنىدۇ. سوڭرە ئاستىغا يانمۇيان ئىككى چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
ي ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:
لاتىن: Y
رۇس ۋە گرېك: Й
پاسكال
Blaise Pascal
خەنزۇچە:帕斯卡
thumb| پاسكال پاسكال 1623-يىلىدىن 1662- يىلىغىچە ياشىغان. فرانسىيە ماتېماتىكى، فىزىكى، پەيلاسوپى، نەسىرچىسى. پاسكال 16 يېشىدا ئىنتايىن داڭلىق «پاسكال ئالتە تەرەپلىك تېئورېمىسى» : «بىرەر ئىككىنچى تەرتىپلىك ئەگرى سىزىققا ئىچتىن تېگىشكەن ئالتە تەرەپلىكنىڭ ئۈچ جۈپ قارشى تەرىپىنىڭ كېسىشىش نۇقتىلىرى سىزىقداش بولىدۇ» نى بايقىغان. «كونۇس كەسمىلىرى نەزەرىيىسى» نى يازغان. ئالگېبرادىكى ئىككى ئەزالىقلار يېيىلمىسىنىڭ كوئېففىتسېنتلىرىنىڭ قانۇنىيىتى (پاسكال ئۈچبۇلۇڭى) نى تەتقىق قىلغان. ئېھتىماللىق نەزەرىيىسىنىڭ تەتقىقاتىغا بەلگىلىك تۆھپە قوشقان. بىر خىل قوشقۇچنى لايىھىلىگەن ۋە ياسىغان. يەنە ھىم قاچىدىكى سۇيۇقلۇقنىڭ بېسىم تارقىتالايدىغانلىقى ھەققىدىكى قانۇن (پاسكال قانۇنى) نى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇنىڭ «تەپەككۇر خاتىرىلىرى»، «ياقا ئۆلكىلىكلەرگە يېزىلغان خەت» قاتارلىق ئەسەرلىرى فرانسىيە نەسىرچىلىكىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن.
فۇنكسىيە
17-ئەسىردە ئالىملار ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ئورنىنى ھېسابلاش، يىراق مۇساپىلىق دېڭىز قاتنىشىدىكى مېرىدىئان ۋە پاراللىلنى ئۆلچەش، زەمبىرەك ئوقى تىزلىكىنىڭ ئوقنىڭ ئىگىزلىكى ۋە مۇساپىسىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى مۆلچەرلەش دىگەندەك ھەركەتكە دائىر مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلغان. ھالبۇكى، بۇنداق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا ئىككى ئۆزگەرگۈچى مىقدار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت ئۈستىدە ئىزدىنىش ھەمدە مۇشۇ مۇناسىۋەتكە ئاساسەن شەيئىلەرنىڭ ئۆزگىرىش قانۇنىيىتى ئۈستىدە ھۆكۈم چىقىرىشقا توغرا كېلەتتى، مانا بۇلار فۇنكسىيىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدۇر.
«function» سۆزىنى ئەڭ دەسلەپتە گېرمانىيىلىك ماتېماتىك لېيبنىس (16461716) 1692-يىلى ئىشلەتكەن. جۇڭگودا چىڭ دەۋرىدىكى ماتېماتىكا ئالىمى لى شەنلەن (1811---1882-يىللار) 1859-يىلى ئەنگلىيىلىك دىن تارقاتقۇچى ۋېلېيالى بىلەن بىرلىشىپ تەرجىمە قىلغان «ئالگېبرا، دىففېرېنسىئال- ئىنتېگرال بىلىملىرى ھەققىدە تەرمىلەر» دىگەن كىتابىدا «function» ئاتالغۇسىنى تۇنجى بولۇپ «函数» دەپ تەرجىمە قىلغان، بۇ ئاتالغۇ ئۇيغۇرچە «فۇنكسىيە» دەپ ئاھاڭدا تەجىمە قىلىنىدۇ.
لېيبنىس «فۇنكسىيە» ئارقىلىق ئەگرى سىزىقنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىدىغان گېئومېترىيىلىك مىقدارلارنى، مەسىلەن، كوردىنات، ئۇرۇنما قاتارلىقلارنى ئىپادىلىگەن. 1718-يىلى لېيبنىسنىڭ ئوقۇغۇچىسى شۋېتسارىيىلىك ماتېماتىك جون بېرنوللى (1667 1748-يىللار) فۇنكسىيىنىڭ فورمۇلا بىلەن ئىپادىلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن. كېيىنچە، ماتېماتىكلار بۇنى فۇنكسىيىگە ھۆكۈم قىلىشنىڭ ئۆلچىمى قىلىشقا بولمايدۇ، پەقەت بەزى ئۆزگەرگۈچى مىقدارلار ئۆزگەرگەندە، باشقا بەزى ئۆزگەرگۈچى مىقدارلار ئۇنىڭغا ئەگىشىپ ئۆزگەرسىلا، فۇنكسىيىلىك مۇناسىۋەت ھاسىل بولىۋېرىدۇ دەپ قارىغان. شۇڭا 1755-يىلى شۋېتسارىيىلىك ماتېماتىك ئەيلىر ( 1707 - 1783-يىللار) فۇنكسىيىگە «ئەگەر بەزى ئۆزگەرگۈچى مىقدارلار مەلۇم خىل شەكىل بويىچە باشقا بەزى مىقدارلارغا بېقىنسا، ئۇ ھالدا ئالدىدىكى ئۆزگەرگۈچى مىقدار كەينىدىكى ئۆزگەرگۈچى مىقدارنىڭ فۇنكسىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ» دەپ ئېنىقلىما بەرگەن.
دىففېرېنسىئال-ئىنتېگرال ئۈستىدىكى تەتقىقاتلارنىڭ چوڭقۇرلاپ بېرىشىغا ئەگىشىپ، 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن 19-ئەسىرنىڭ بېشىغىچە بولغان ئارىلىقتا كىشىلەرنىڭ فۇنكسىيە ھەققىدىكى قارىشى ئالغا ئىلگىرلىدى. گېرمانىيىلىك ماتېماتىك دىرىخلې ( 1805- 1859-يىللار) 1837-يىلى «ئەگەر x نىڭ ھەر بىر قىممىتىگە نىسبەتەن، y نىڭ تامامەن ئېنىق بىر قىممىتى ھامان ئۇنىڭغا ماس كەلسە، ئۇ ھالدا y نى x نىڭ فۇنكسىيىسى دەپ ئاتايمىز» دىگەن ئېنىقلىمىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئېنىقلىما فۇنكسىيىنىڭ بىر قائىدە مەۋجۇت بولۇپ، بۇ قائىدىنىڭ فورمۇلا، گرافىك، جەدىۋەل ياكى باشقا شەكىلدە بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر، x نىڭ قىممەت ئېلىش دائىرىسى ئىچىدىكى ھەر بىر قىممىتىگە بىر ئېنىق y ماس كەلسىلا بولىدۇ دىگەن خاس مەزمۇنىنى بىر قەدەر ئېنىق شەرھىلەپ بېرىدۇ. 19-ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىدىن كېيىن، توپلام ئۇقۇمىنىڭ بارلىققا كېلىشىگە ئەگىشىپ، فۇنكسىيە ئۇقۇمى تېخىمۇ مۇكەممەل بولغان توپلام ۋە ماسلىق تىللىرى بىلەن تەسۋىرلەندى.
يۇقۇرقىلاردىن ئومۇملاشتۇرۇپ شۇنى بىلەلەيمىزكى، فۇنكسىيە ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش ۋە پەن-تېخنىكىنىڭ ئەمەلىي ئېھتىياجى بىلەن زىچ باغلىنىشلىق بولغان ھەمدە تەتقىقاتلارنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا ئەگىشىپ، فۇنكسىيە ئۇقۇمىنىڭ شەرھىلىنىشىمۇ ئۈزلۈكسىز تۈردە مۇكەممەللەشكەن ۋە ئىنچىكىلەشكەن.
مەنبە: ئادەتتىكى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ دەرس ئۆلچىمى تەجىربە دەرسلىكى «ماتېماتىكا» (زۆرۈر ئوقۇشلۇق) 1-قىسىم كىتاپ.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ياكى قىسقىچە قىلىپ «ب د ت». 1945- يىلى 10- ئاينىڭ 24- كۈنى قۇرۇلغان دۇنيا تىنچلىقىنى، بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە خەلقئارادا ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي بىر ھەمكارلىق بەرپا قىلماق ئۈچۈن قۇرۇلغان بىر تەشكىلات. ب د ت ئۆزىنى "ئادالەت ۋە بىخەتەرلىكنى، ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي باراۋەرلىكنى خەلقئارادا پۈتۈن دۆلەتلەردە بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلغان دۇنياۋىي بىر تەشكىلات" دەپ تونۇشتۇرىدۇ. خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەردە، كۈچ قوللىنىشنى تۇنجى بولۇپ دۇنياۋىي خاراكتىردە چەكلىگەن تۇنجى كېلىشىمنامە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كېلىشىمنامىسىدۇر.
تەشكىلات قۇرۇلغان دەستلەپكى يىللاردا ئەزا سانى 51 بولۇپ، بۇگۈن ئەزالىقتىن چىقىرىلغان ۋاتىكان ۋە ئۆزگەرتىلگەن جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى، ئەڭ كېيىن قوشۇلغان جەنۇبىي سۇداننى ئۆز ئىچىگە ئالغان 193 ئەزاسى بار.
تەشكىلاتنىڭ باشقۇرۇش ئىشلىرى نيۇ يوركتىكى باش شىتابىدا يۈرىتىلىدۇ ۋە ئەزا دۆلەتلەرگە ھەر يىل تەرتىپلىك ئېلىپ بېرىلغان يىغىنلارمۇ مۇشۇ باش شىتابتا ئېچىلىدۇ.
تەشكىلات ئۆز ئىچىدە ئىدارى بۆلۈملەرگە ئايرىلغان بولۇپ: باش كومىتېت، خەۋىپسىزلىك ھەيئىتى، ئىقتىساد ۋە جەمئىيەت ھەيئىتى، باشقۇرۇش ھەيئىتى، باش كاتىبلىك ۋە خەلقئارالىق سوت مەھكىمىسى قاتارلىقلار. تەشكىلاتنىڭ ئەك كۆزگە تاشلىنىپ تۇرىدىغان بۆلۈمى باش كاتىبلىك ئېرۇر.
ب د ت پىكرى تۇنجى بولۇپ، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ تۈگىشى بىلەن ئۇرۇشتا يەڭگەن دۆلەتلەر تەرىپىدىن، دۆلەتلەرئارا كېلىشەلمەسلىكلەرنى تۈگىتىپ، كېلەچەكتە توغۇلغۇسى ۋە ئۆز بىخەتەرلىكلىرىگە تەھدىد بولغۇسى بىر ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىدىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان. تەشكىلاتنىڭ بۇگۈنمۇ بۇ مەقسەدنى دەۋام قىلغانلىقىنىڭ روشەن دەلىلى بولمىش ب د ت خەۋىپسىزلىك ھەيئىتىنىڭ مەۋجۇدلىقى ۋە ئاتقارغان خىزمەتلىرىدۇر.
خەۋىپسىزلىك ھەيئىتى 15 دۆلەتتىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇ دۆلەتلەردىن بەشى دائىمىي ئەزا دۆلەت دەرىجىسىدە ۋە مۇتلەق رەد قىلىش ھۇقۇقىغا ئىگىدۇر. بۇ دۆلەتلەر ئا ق ش، رۇسىيە، ج خ ج، ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە قاتارلىقلار. خەۋپسىزلىك ھەيئىتىنىڭ قارار ماقۇللىقى ئۈچۈن 9\15 نىسبىتى كېرەكلىك بولۇپ، دائىمىي ئەزالاردىن قايسى بىرىنىڭ قارشى يۆنىلىشتە ئاۋاز بەرمەسلىكى كېرەك. ب د ت پىرىنسىپلىرىغا كۆرە، خەۋپسىزلىك ھەيئىتى قارار چىقارغاندا رەد قىلىش ھۇقۇقىغا ئىگە دۆلەتلەردىن بىر ياكى بىر قانچىسىنىڭ ئاۋاز بېرىشكە قاتناشماسلىقى بۇ ئەزالارنىڭ قارارنى رەد قىلغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. شۇنداقلا دائىمىي ئەزالارنىڭ قارارسىز قېلىشىمۇ ئوخشاش مەنىگە كەلمەكتە.
ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى
« ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى »ناملىق كارتون فىلىم «ئائىلە» ،«خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش» نى تىما قىلغان بۇلۇپ ،1976-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى ياپۇنيىدە قۇيۇلغان ،جەمئىي 58 قىسىم ،ھەر بىر قىسىمى 25 مىنۇت .بۇ كارتون قىلىمدە كىچىك ئوغۇل بالىنىڭ ئانىسىنى ئىزدەش سەپىرى،ھەمدە ئۇنىڭ ئۈسۈپ يىتىلىش، چېنىقىش جەريانى بايان قىلىنغان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى
يەھۇدىلار
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|250px|يەھۇدىلار left|thumb|[[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى|خىتاي يەھۇدىيلىرى (19-ئەسىر ياكى 20-ئەسىر)]] يەھۇدىيلار - ئىبرانى تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق.
ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
قىسىم سانى :58
يەھۇدىلار
تارىخى مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا ئۇلارنىڭ نەسلى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا تۇتىشىدۇ،ئۇلار ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى  ئىسھاق ئەلەيھىسسالامنىڭ بالىسى بولغان ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋلاتلىرىدۇر، ئۇلارنىڭ ئەسلى ماكانى ئوتتۇرا شەرىق بولۇپ كىيىن قۇرئاندا بايان قىلىنغىنىدەك ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى يۈسۈپ ئەلەيھىسسالام دادا بىر ئانا باشقا ئاكىلىرىنىڭ ئۆچمەنلىكى تۈپەيلى قۇدۇققا تاشلىنىپ ۋە يولدىن ئۆتكەن كارۋاننىڭ سۈزۈۋېلىشى بىلەن مىسىرغا ئېلىپ كېلىنىدۇ ۋە شۇ ۋاقىتتىكى مىسىر پادىشاھىنىڭ قەسىرىدە چوڭ بولىدۇ، ۋە قۇرئاندا بايان قىلىنغىنىدەك نۇرغۇن سىناق جاپا مۇشىقەتلەردىن كىيىن مىسىرنىڭ خەزىنە باشقۇرغۇچىسىغا ئايلىنىدۇ، كىيىن  ئاكىلىرى ۋە دادىسنى ئۆزىنىڭ يېنىغا ئەكىلۋالىدۇ شۇنىڭ بىلەن ئەسلى ماكانى ئوتتۇرا شەرىق بولغان ياقۇپ ئەۋلادى مىسىرغا ماكانلىشىدۇ، ئۇلار يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ دەۋرىدە ناھايىتى ياخشى كۈن كەچۈرىدۇ، ئۇزۇن ۋاقىتلاردىن كىيىن ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ 12 ئوغلى كۆپىيىپ 12 قەبىلىگە ئايلىنىدۇ ۋە سانى جىقلاپ مىسىرلىقلاردىن ئايرىم بىر توپلۇمنى ھاسىللاندۇرىدۇ، ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ ئۇلار ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلى كىيىنكى ۋاقىتتىكى مىسىر پادىشاھىنىڭ زۇلۇم قىلىشىغا دۇچار بولىدۇ دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئاللاھ ئۇلارغا مۇسا ئەلەيھىسسالامنى پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىدۇ ۋە ئۇلار مۇسا ئەلەيھىسسالام بىلەن فىرئەۋىننىڭ زۇلۇمىدىن قېچىپ مىسىرنىڭ سىينا ۋادىسىغا ھىجرەت قىلىدۇ ئۇلار ئاللاھنىڭ بۇيرۇقى بويىچە پەلەستىن زىمىنىغا كىرىشتىن باش تارتقانلىقى ئۈچۈن ئاللاھ ئۇلارنى 40 يىل چۆلدە ئاداشتۇرىدۇ ۋە بۇ 40 يىل جەريانىدا مۇسا ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولىدۇ، 40 يىل چۆلدە سەرسان بولغاندىن كىيىن ئۇلار  پەلەستىن زىمىنىغا كىرىدۇ بۇ ۋاقىتتا پەلەستىندا بۇتقا ئىبادەت قىلىدىغان ئاللاھنى تونۇمايدىغان كەنئانلىقلار ياشايتتى ، ئۇلار پەلەستىندە ياشىغان مەزگىللەردە ئاللاھ ئۇلارغا يەنە نۇرغۇن پەيغەمبەر ئەۋەتكەن بولۇپ داۋۇت ئەلەيھىسسالام ۋە سۇلايمان ئەلەيھىسسالاممۇ دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئەۋەتىلگەن، كىيىن ئۇلار يەنى ياقۇپ ئەلەيھىسسالام ئەۋلادلىرى ئۆز ئىچىدىن بىر قانچە دۆلەتكە بۆلۈنىدۇ بۇ دۆلەتلەردىن 《بەني ئىسمايىل دۆلىتى》(بەني ئىسرائىل ئىسرايىل ئەۋلادى دىگەنلىك بولۇپ، ئىسرايىل ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنى كۆرسىتىدۇ)ۋە 《يەھۇزا دۆلىتى》(يەھۇزا ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ 12 ئوغۇللىرىدىن بولغان بىر ئوغلىنىڭ ئىسمى). كىيىن سىرتقى تاجاۋۇز تۈپەيلى ئىككى قېتىم چوڭ ۋەيران قىلىنىشقا ئۇچرايدۇ بىرىنچى قېتىم بابىللىقلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرايدۇ ۋە كۆپلىگەن يەھۇدىلار بابىلغا ئەسىر ھالىتىدە يۆتكىلىنىدۇ ۋە ئىككىنچى قېتىم رىم ئىمپېرىيەسىنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرايدۇ شۇنىڭ بىلەن يۇرتلىرىدىن قاچقان يەھۇدىلار دۇنيانىڭ ھەممە يىرىگە تارقىلىدۇ، يەھۇدى ئىسمى يەھۇزا دۆلىتىدىن كەلگەن بولۇپ يەھۇدى پەقەت بىر دىننىڭ ئىسمى بولۇپ قالماي بىر مىللەتنىڭمۇ نامىدۇر.
ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى
فىلىم ۋەقەلىكى
ماركوئىتالىيەنىڭ گۈزەل دېڭىز ساھىلى شەھىرى  رېنلادا،13 ياشلىق ئۆسمۈر ماركو نامرات ئائىلىدە چوڭ بۇلىدۇ ،ئائىلىنىڭ تۇرمىشىنى قامداش ئۈچۈن ماركونىڭ ئاپىسى ئۆزى يالغۇز يۇرتىدىن ئايرىلىپ جەنۇبى ئامېرىكا قىتئەسىگە ئىشلىگىلى كىتىدۇ ، سەبىي  ماركو بىلەن ئۇنىڭ دادىسى بىلەن  بىرلىكتە ھايات كەچۈرىدۇ .ئانىسى كەتكەندىن كىيىن،ماركو ھەر ۋاقىت ئانىسىنى ئەسلەيدۇ ،ھەر كۈنى يېنىدىكى كىچىك مايمۇنغا ئامىدىيو بىلەن كۆڭۈلدىكى سۆزلىرىنى ئېيقاندىن باشقا،ئىش ئۇقىدىغان ماركو دادىسىغا ياردەملىشىپ پۇل تاپىدۇ.
كۆزنى يۇمۇپ ئاچقۇچە ئارىدىن بىر يىل ئۈتۈپ كىتىدۇ،بىر يىل جەريانىدا ماركونىڭ ئەڭ خوشال ۋاقتى ،ئۇنىڭ ھەر ئايدا كىلىدىغان ئانىسىنىڭ خېتىنى تاپشۇرۋالغان ۋاقتى بۇلۇپ ،بىراق كىيىن ئىككى ئاي ۋاقىت ئۈتۈپ كەتكەن تەغدىردىمۇ ئانىسىنىڭ خېتىنى تاپشۇرۋالمايدۇ ،ماركو يەنە بىر قېتىم ئانىسىنىڭ خېتى كەممىەنلىكىنى بىلىپ ،ئانىسىغا چۇقۇم بىرەر ئىش بولدى دەپ ئويلايدۇ ھەمدە ئانىسىنى ئىزدەش قارارىغا كىلىدۇ .گەرچە دادىسىنىڭ قاتتىق قارشى تۇرىشىغا ئۇچرىغان بولسىمۇ ،ئۇ يەنىلا ئوغۇرلۇقچە  پاراخوتقا چىقىپ ئانىسىنى ئىزدىگىلى كىتىپ قالىدۇ.
پاراخوتتا ،ماركو  بىر ئاق كۈڭۈل بوۋاي بىلەن تۇنۇشۇپ قالىدۇ. ماركو ئانىسى كەتكەن يەرگە يىتىپ بارغاندىن كىيىن ئانىسىنىڭ نەچچە ئاي بۇرۇن باشقا باشقا يەرگە كۈچۈپ كەتكەنلىكىدىن خەۋەر تاپىدۇ .ھەممە ئىشلار ئوڭۇشلۇق بۇلىدۇ دەپ ئويلىغان ماركو ئانىسىنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلاپ ئىنتايىن كۆڭلى يېرىم بۇلىدۇ،بۇ ۋاقىتتا ئۇنىڭ يېنىدىكى ئازغىنە پۇلنى ئوغرى ئېلۋالغان بۇلۇپ، يېنىدا ئازراقمۇ پۇل يوق ،ئۇ مىڭ بىر جاپادا يەنە بىر يەرگە بېرىپ ئانىسىنىڭ خەۋىرىنى ئالىدۇ،ئەپسۇنارلىقى شۇكى ئانىسى بىر ئاي بۇرۇن يەنە باشقا يەرگە كۈچۈپ كەتكەن بۇلۇپ،ئۇ يەنە جاپادا ئانىسىنى ئىزدەيدۇ،ئاخىر ئىككى يىل ۋاقىت سەرىپ قىلىپ ئانىسىنى تاپىدۇ.
فىلىم خەۋەرلىرى
« ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى »ناملىق كارتون فىلىم «ئائىلە» ،«خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش» نى تىما قىلغان بۇلۇپ ،1976-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى ياپۇنيىدە قۇيۇلغان ،جەمئىي 58 قىسىم ،ھەر بىر قىسىمى 25 مىنۇت .بۇ كارتون قىلىمدە كىچىك ئوغۇل بالىنىڭ ئانىسىنى ئىزدەش سەپىرى،ھەمدە ئۇنىڭ ئۈسۈپ يىتىلىش، چېنىقىش جەريانى بايان قىلىنغان.
فىلىم ئىشلەش
« ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى »ناملىق كارتون فىلىم «ئائىلە» ،«خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش» نى تىما قىلغان بۇلۇپ ،ئىشلەپ چىقارغان دۆلەت بولسا ياپۇنىيە.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئاقچى بازىرى
ئاقچى بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aqchi Baziri ؛ ئىنگلىزچە: Aqchi Town) قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ ئاقچى ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئادەم
200px|thumbnail|left|ادەم ادەم ياكى ىنسان, بولسا سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (ياكى سۈت ئەمگۈچىلەر)
دىلناز مۇرات قىزى ئەخمەدىيېۋا
سەنئەتكار ئائىلىدە ئۆسۈپ يېتىلگەن خەلقىمىزنىڭ پەخىرلىك قىزى ناخشا ساھەسىدە بىردىنلا چاقناپ چىققان يورۇق يۇلتۇز دىلناز ئەخمەدى 1980- يىلى 11- ئاينىڭ 20- كۈنى قازاقىستاننىڭ بۇرۇنقى پايتەختى ئالمۇتا شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ ھازىر ئۇيغۇرلار ئىچىدىلا ئەمەس، قازاقىستاندىكى، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى زېمىنىدىكى ھەتتە ياۋروپادىكى بەزى دۆلەتلەردىكى ناخشا ھېرىسمەنلىرىگە كەڭ تونۇلغان ناخشىچىمىز ھېساپلىنىدۇ. دىلناز ئۇيغۇر سەنئىتىگە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان ئەخمىدىلەر ئائىلىسىدىن ئىبارەت قايناق سەنئەت دەرگاھىدا تۇغۇلۇپ ئۆستى، مۇرات ئاكا ئۆزىنىڭ بۇ ئامراق قىزىنى ناخشىچى قىلىش ئويى يوق ئىدى. شۇڭا ئالىي مەكتەپتە ئىنگلىز تىلى كەسپىدە ئوقۇتتى. چەتئەل تىلىنى پۇختا ئېگەللىگەن دىلناز ئانا تىلى ئۇيغۇر تىلىغا پىششىق بولۇپلا قالماي، رۇس ۋە قازاق تىلىرىنىمۇ ئانا تىلىدەك بىلىدۇ. تۈنجى ئىكران ھاياتى ھەممىمىزگە تونۇش بولغان <<سېھىرتلىك ئالما >> فىلىمىدە بىر ناخشا ئېيتقاندا ئاران 4 ياش ئىدى. 2003- يىلى قازاقىستاندىكى يۈزدىن ئارتۇق مىللەت ئىچىدىن تاللىنىپ خەلقئارالىق ناخشا فېستىۋالى (كۆرىكى ياكى بايرىمى) غا قاتنىشىپ ئالدىنقى نەتىجىلەرگە ئېرىشەلمىگەن بولسىمۇ، ئىنگلىز تىلىدىكى ناخشىسىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئېيتىپ قازاقىستان مەملىكىتى ۋە بىز ئۇيغۇرلار ئۈچۈن شەرەپ قۇچۇپ قايتىپ كەلدى!
2005- يىلغا قەدەر 3 دىسكا چىقارغان بولۇپ ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەممە مىللەت خەلىقلىرى تالىشىپ سېتىۋالدى ( چىقارغان ئەلبوملىرى: Может, однажды <<بەلكىم بىر چاغدا>> - رۇس تىلىدا، <<ۋاپادارىم>> - ئۇيغۇر تىلىىدا، Золотой <<ئالتۇنۇم>> - رۇس تىلىدا، دىلناز يەنە 2005- يىلدىن بۇيان تەييەرلاۋاتقان 4- ئۈن پلاستېنكىسى بەلكىم بۇ چاغقىچە نەشردىن چىققان بولۇشى ئېھتىمال. ) ئۇيغۇرچە ئەلبومىدىكى كۆپلىگەن ناخشىلىرى ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلارغا تونۇشلۇق بولغاچقا بىر بىرلەپ ئاتاپ يۈرمىدىم.
دىلناز ناخشىچىلىق ساھەسىدىلا تونۇلۇپ قالماي، كىنو ئاكتيورلۇق ساھەسىگە مەردانە قەدەم بىلەن كىرىپ كەلدى. 2005- مۇستەققىل قازاقىستان جۇمھۇريىتى زور مەبلەغ ئاجرىتىپ، ئامېرىكا بىلەن بىرلىشىپ كاتتا تارىخي ھېكايە فىلىم -- <<كۆچمەنلەر>> نى ئىشلىگىگەندە رېژېسسورنىڭ دىلنازنى بىر كۆرۈپلا رولغا مۇۋاپىق دەپ ھېساپلىشى بىلەن فىلىمدىكى ئاساسلىق روللاردىن قەبىلە ئاقساقىلىنىڭ قىزىنىڭ رولىنى ئالدى. ھەمدە ئامېرىكا ئاكتيورلىرى جېي ھېرناندېس، كۇنو بېكېر، مارك داكاكوس قاتارلىقلار كىنو چولپانلىرى بىلەن رولغا چىقىپ ئۆزىنىڭ ئاكتيورلوق تالانتىنى نامايەن قىلدى. دىلناز بۇ تالانتى بىلەن كىنو سەنئىتى ساھەدىكى مۇتەخەسىسلەرنىڭ بىردەك ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىپ، ئۇيغۇرلار ئۈچۈن يەنە بىر قېتىم شەرەپ كەلتۈردى. نۇرغۇنلىغان كەسىپ ئەھلىلىرى دىلنازنى كىنو چولپىنى بولۇش ئەۋزەللىكىگە ئىگە ئۈمىدلىك يۇلتۇز، دەپ قاراشماقتا.
دىلناز ئەخمىدىيېۋانىڭ ئۈمىدلىك كېلەچىكى ئۇنى ئۆزى ۋە ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن ئېلىپ كەلمەكچى بولغان تېخىمۇ زور مۇۋاپىقىتيەتلىرى بىلەن چاقىرماقتا!... بىزمۇ دىلنازنىڭ خەلقىمىز ئۈچۈن تېخىمۇ زور ئۇتۇقلارنى قازىنىشىغا تىلەكداشمىز.
دىلنازنىڭ ئائىلىسى
مۇرات ئەخمەدى ھەممەيلەنگە تونۇشلۇق بولغان مىللىتىمىزنىڭ تۆھپىكار سەنئەتكارلىرىنىڭ بىرى. مۇرات ئاكا ھازىر قازاقىستان جۇمھۇرىيەتلىك قۇددۇس غوجامياروۋ نامىدىكى دۆلەت ئۇيغۇر تىئاتېرىنىڭ مۇدىرى. يېقىندا مۇرات ئاكا قازاقىستاندا سەنئەتكارلارغا بېرىلىشكە تېگىشلىك ئەڭ ئالىي ئاتاق -- "قازاقىستان خەلق ئارتىسى" شەرەپلىك نامىغىغا ئېرىشتى. مۇرات ئەخمەدى ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80- يىللىرى پۈتۈن سوۋېت ئەتتىپاقىغا داڭقى كەتكەن <<ياشلىق>> ئانسانبىلىنى قۇرۇپ، <<ئاپپاق-ئاپپاق توشقانلارىم>>، <<بىرىنجى مۇھەببەت>>، <<ئايدىڭ كەچلەردە>>، <<ئوينا ياشلىق>> ... قاتارلىق بىر يۈرۈش نادىر ناخشىلارنى ئىجات قىلىپ، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا ۋە رايونىمىزدا زور ئۇتۇق قازانغان.
مۇرات ئاكىمىزنىڭ ئاتىسى مەرھۇم ئابدۇرېھىم ئەخمەدى 1950- يىللىرى رايونىمىزدا، كېيىنرەك قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستاندا تونۇلغان ئاتاقلىق ناخشىچى بولۇپ، ئابدۇرېھىم ئەخمەدى ھايات ۋاقتىدا "ئۆزبەكىستان خەلق ئارتىسى" دېگەن ئالىي شەرەپ ئاتىقىغا مۇيەسسەر بولغان. ئۇ ئۆز ۋاقتىدا<<تەنلىرىم ياپراق>> قاتارلىق ئېسىل ناخشىلىرى بىلەن خەلقنىڭ يۈرەك تارىنى تىترەتكەن سەنئەتكار ئىدى.
مۇرات ئاكىنىڭ سىڭلىسى گۈلباھار ئەخمىديېۋا ئۆز ۋاقتىدا <<ياشلىق>> ئانسانبىلىنىڭ ناخشىچىسى، ھازىر قازاقىستان جۇمھۇريەتلىك ئۇيغۇر تىئاتېرىنىڭ ئارتىسكىسى. تورداشلارغا مەلۇملۇق <<سېھىرلىك ئالما>> بەددىئىي فىلىمىدا باغۋەن بوۋاينىڭ قىزى -- رەيھاننىڭ رولىغا چىققان ھەم فىلىمنىڭ ئاساسلىق ناخشىسىنى ئورۇنلىغان.
مۇرات ئاكىنىڭ ئوغلى دىلشات ئەخمەدى ئاتا كەسپىگە ۋارىسلىق قىلىپ، دادىسى ئۆز ۋاقتىدا قۇرغان كونا <<ياشلىق>> ئانسانبىلىنىىڭ ئورنىغا يېڭى <<ياشلىق>> مۇزىكا توپى (گۇرۇپپىسى) نى قايتا ئەسلىگە كەلتۈردى. دادىلىرى ئىجات قىلغان <<ئايدىڭ كەچلەردە>>، <<بىرىنجى مۇھەببەت>> لەرنى سەھنىدە ئۆزگىچە ئۇسلۇپتا قايتا ئورۇنداپ، <<ياشلىق>> نىڭ ھىچقاۋچان قېرىمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. ھەمدە <<يانسۇن، يانسۇن!>> قاتارلىق جۇشقۇن يېڭى ناخشىلىرى بىلەن قازاقىستان ياش ناخشىچىلىرى ئارىسىدا تونۇلۇشقا باشلىدى. بىز بۇ ئائىلىگە بەخت، خەلقىمىز سەنئىتى ئۈچۈن بېغىشلاۋاتقان بىھىساپ ئەجرىگە زور ئۇتۇقلار تىلەيمىز!
ئانتاركتىدا
thumb|269x269px|ئانتاركىتىدا قىتئەسى ئانتاركتىدا جەنۇبىي قۇتۇپ ئەتراپىغا جايلاشقان يەر شارىدىكى يەتتىنچى بولۇپ، ئەڭ كېيىن بايقالغان، ئادەم ئولتۇراقلاشمىغان بىردىنبىر چوڭ قۇرۇقلۇق. چوڭ قۇرۇقلۇقنىڭ ئەتراپىنى تىنچ ئوكيان، ھىندى ئوكيان، ئاتلانتىك ئوكيانلار ئوراپ تۇرىدۇ، ئۇمومىي كۆلىمى13 مىليون 900 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، دۇنيادىكى ھەر قايسى قىتئەلەر ئىچىدە بەشىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. جەنۇبىي قۇتۇپنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدىغان تاغ تىزمىسى ئانتاركتىدا قۇرۇقلىقىنى شەرىق بىلەن غەربتىن ئىبارەت ئىككى قىسىمغا بۆلىدۇ: شەرقىي ئانتاركتىدانىڭ كۆلىمى بىر قەدەر چوڭ، قەدىمىي تەكشسزرەك تۈزلەڭلىك؛ غەربىي ئانتاركتىدانىڭ كۆلىمى بىر قەدەر كىچىك بولۇپ، تاغلىق، ئېگىزلىك، ئويمانلىقتىن تەشكىل تاپقان. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ۋىنسون تېغىنىڭ ئېگىزلىكى 5140 مېتىر بولۇپ، ئانتاركتىدادىكى ئەڭ ئىگىز چوققا ھېسابلىنىدۇ.
جەنۇبىي قۇتۇپنىڭ ئەزەلدىنلا «سوغۇق قۇتۇپ» ۋە «بوران ئامبىرى» دېگەن نامى بار. چوڭ قۇرۇقلۇقنىڭ دېئامېتىرى 4500 كىلومېتىر كېلىدىغان مەڭگۈلۈك مۇز قاتلىمىسى تېپىپ تۇرىدۇ، بۇ مۇز قاتلىمىسىنىڭ زاپاس مىقدارى پۈتۈن يەر شارىدىكى ئۇمومىي مۇز مىقدارىنىڭ ﹪90 ىنى ئىگىلەيدۇ. ناۋادا ئاشۇ مۇز ئېرىيدىغان بولسا، پۈتۈن يەر شارىدىكى دېڭىز يۈزى تەكشىلىكى 60 مېتىرئۆرلەپ، نۇرغۇن ئاراللار ۋە دېڭىز بويىدىكى رايونلار سۇنىڭ ئاستىدا قالىدۇ. يۇقىرى كەڭلىككە جايلاشقان ھەمدە مۇز قاپلىمىسى قۇياش رادىئاتسىيىسىنىڭ ﹪80 ىنى قايتۇرۇۋېتىدىغان بولغاچقا، كۈن نۇرى سېڭىپ كىرەلمەي، قار – مۇز بلەن قاپلانغان قەھرىتان سوغۇق چوڭ قۇرۇقلۇققا ئايلانغان بولسىمۇ، ﹪88 – تىن ئىبارەت يەر شارىدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا ئۆلچەنگەن. بۇ يەردە گەرچە پۈتۈن يەر شارىدىكى تاتلىق سۇ بايلىقىنىڭ ﹪75 ى ساقلىنىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما پۈتۈن يەر شارىدىكى ئەڭ قۇرغاق چوڭ قۇرۇقلۇق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. دېڭىز بويلىرىنىڭ ھۆل –يېغىن مىقدارى 200～500 مىللىمېتىر بولۇپ، ئىچكى قۇرۇقلۇقتا ئاران 50 مىللىمېتىر كېلىدۇ، شۇنداقلا قار يېغىش شەكلىدە كۆرىلىدۇ. كەڭ دائىرىلىك مۇز قاپلىمىسى شەكىللەنگەن بولغاچقا، قۇتۇپ يۇقىرى بېسىمى كۈچىيىپ، ھۆل –يېغىن ئاز ياغىدۇ. شۇنداق بولغاچقا، ئەزەلدىنلا «ئاق رەڭلىك چۆللۈك»دېگەن نامى بار.
ئانتاركتىدا چوڭ قۇرۇقلىقىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ھايۋانلار بىلەن چىچەكلەيدىغان ئۆسۈملۈكلەر يوق. پىنگۋىن بۇ قۇرۇقلىقتىكى ئەڭ ۋەكىللىك خاراكتېرغا ئىگە ھايۋان بولۇپ، جەنۇبىي قۇتۇپنىڭ سىموۋلى دەپ قارىلىدۇ، جەنۇبىي قۇتۇپنىڭ ئەتراپىدىكى جەنۇبىي ئاتلانتىك ئوكياندا بېلىق بايلىقى مول بولۇپ، قاسراقلىق راك كۆپ چىقىدۇ. بۇ خىل راكنى ئوزۇق قىلىدىغان كىت دائىم بۇ يەردە ئۈزۈپ يۈىدۇ. بۇ يەر دۇنيادىكى كىتلار توپى ئاساسلىق مەركەزلەشكەن دېڭىز رايونى ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى كۆك كىت دنيا بويىچە ئەڭ چوڭ ھايۋاندۇر. مۇز قاپلىمىسىنىڭ ئاستىدا مول مىنېرال بايلىقلاردىن ئاساسلىقى نېفىت گازى، كۆمۈر، تۆمۈر قاتارلىقلار بار.
ئانتاركتىدا چوڭ قۇرۇقلىقى ناھايىتى يۇقىرى ئىقتىسادىي ۋە ئىلمىي قىممەتكە ئىگە بولغانلىقتىن ⅩⅨ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بايقالغاندىن كېيىن، نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر بۇ يەرگە قارىتا تېرروىتورىيە تەلىپىنى ئوتتۇرغا قۇيۇشۇپ، ئۈزۈلمەس تۇقۇنۇش يۈز بەردى. 1959-يىلى12-ئاينىڭ1-كۈنى جەنۇبىي قۇتۇپقا نىسپەتەن تېرروىتورىيە تەلىپىنى ئوتتۇرغا قۇيغان 12 دۆلەت « ئانتاركتىدا شەرتنامىسى» نى ئىمزالىدى. بۇ شەتنامىدە جەنۇبىي قۇتۇپقا بولغان تېرروىتورىيە تەلىپى تۇڭلىتىپ قۇيۇلدى ھەمدە جەنۇبىي قۇتۇپنىڭ پەقەت تېنىچلىق ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرىلدىغانلىقى، ھەر قانداق ھەربىي ھەرىكەتلەر ۋە يادرو قۇراللىرىنى پارتىلىتىش ياكى رادىئو ئاكتىپلىق كېرەكسىز ماددىلارنىڭ بىر تەرەپ قىلىنىشىنىڭ مەنئى قىلىنىدىغانلىقى جاكارلاندى. مەملىكىتىمىز 1983-يىلى بۇ شەرتنامىگە كىردى. ھازىر 18 دۆلەت ئانتاركتىدادا 140 نەچچە ئىلمىي تەكشۈرۈش پونكىتى قۇردى. مەملىكىتىمىز 1985-يىلى پادىشاھ گېئورگې ئارىلىدا سەددىچىن پونكىتىنى قۇردى، 1989-يىلى شەرقىي ئانتاركتىدا چوڭ قۇرۇقلىقىدا جۇڭشەن پونكىتىنى قۇردى.
ئەركىن سىدىق يازما سۆھبەت 3-بۆلۈم
9. سوئال: يۇرتتىكى ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىغا يەرلىك مائارىپنىڭ يېتەرسىز تەرەپلىرىنى ئۆزلىرىگە توسالغۇ بىلىپ، ئۆگىنىشتە بوشىشىشنىڭ سەۋەبى قىلىۋالماسلىقى توغرىسىدا يۇقىرىقى بايانلىرىڭىزدىن باشقا قىستۇرمىڭىز بارمۇ؟
جاۋاب: يۇرتىمىزدا بىر جايدىكى مەكتەپ بىلەن يەنە بىر جايدىكى مەكتەپنىڭ ئوتتۇرىسىدا ھەقىقەتەنمۇ پەرق بار. ئۈرۈمچىدىكى مەكتەپلەر بىلەن ھەر قايسى ۋىلايەتلەردىكى مەكتەپلەرنىڭ سەۋىيىسى ئوخشىمايدۇ. بىر شەھەرنىڭ ئىچىدىكى بىر قانچە مەكتەپلەر ئوتتۇرىسىدىمۇ پەرق بولىدۇ. كۆپ ساندىكى ياش ئۆسمۈرلەر ئوقۇتۇش ئەھۋالى ياخشىراق مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بۇ بىر نورمال ئەھۋال. لېكىن، سىز ئۆز مەكتىپىڭىزنىڭ سەۋىيىسىنىڭ باشقا مەكتەپلەردىن سەل تۆۋەنلىكى تۈپەيلىدىن ياخشى ئوقۇمىسىڭىز، ئىنتايىن چوڭ زىيان تارتىسىز. جۇڭگو مائارىپىنىڭ بىر پايدىلىق تەرىپى ياكى بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، جۇڭگودا دەرسلىك كىتابلار بىر تۇتاش تەييارلىنىدۇ. شۇڭا سىز يۇرتىمىزنىڭ قەيېرىدە ياشاۋاتقانلىغىڭىزدىن قەتئىينەزەر، سىزگە ئۆتۈلىۋاتقان دەرسلىك كىتابلار سىز تۇرۇۋاتقان جايدىكى باشقا مەكتەپ ۋە باشقا جايلاردىكى مەكتەپلەرنىڭكى بىلەن ئوپ-ئوخشاش. دەرسخانا ۋە ئوقۇتقۇچى سىزنىڭ ئۆگىنىشىڭىزدىكى بىر ۋاسىتىدىن ئىبارەت بولۇپ، سىزنىڭ ئۆگىنىشىڭىز سۈپىتىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەن بولۇشى ئاساسىي جەھەتتىن ئۆزىڭىزگە باغلىق. مەكتەپ ۋە ئوقۇتقۇچى تاشقى ئامىل، سىز بولسىڭىز ئىچكى ئامىل. بىر ئوقۇغۇچىنىڭ ۋىلايەتلىك مەكتەپتە تۇرۇپ، ئۈرۈمچى تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتىپىدىكى بىر قىسىم ئوقۇغۇچىلاردىن ياخشىراق ئوقۇيالىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن. سىز مەلۇم بىر يىزىدا تۇرۇپ، ۋىلايەت مەركىزىدىكى بىر قىسىم ئوقۇغۇچىلاردىن ياخشىراق ئوقۇيالىشىڭىزمۇ پۈتۈنلەي مۇمكىن. بۇ ئىشنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنىڭ قانداق بولۇشى، پۈتۈنلەي ئۆزىڭىزنىڭ تىرىشچانلىقىغا باغلىق.
مەكتەپ سەۋىيىسىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكىدىن باشقا، بىر ئوقۇغۇچىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپتىكى نەتىجىسىنىڭ قانداق بولۇشى، يەنە مۇنداق بىر قانچە ئامىلغا باغلىق:
ئاتا-ئانىنىڭ ئۆز بالىسىنىڭ ئوقۇشىغا تۇتقان پوزىتسىيىسى.
دوست ۋە ساۋاقداشلىرىنىڭ تەسىرى.
ھەمدە شۇ چاغدىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىيەت.
تۆۋەندە مەن بۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىمەن:
يېقىندا مەن بىز تام قوشنىمىزنىڭ يەنە بىر ئادەم بىلەن پاراڭلىشىۋاتقان سۆزىنى ئاڭلاپ قالدىم. ئۇ قوشنىمىزنىڭ شەخسىي شىركىتى بار بولۇپ، قۇرۇلۇش بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۇ كىشى مۇنداق دەيدۇ: "مەن كىچىكىمدە ياخشى ئوقۇماي، مۇشۇ كەسپكە كىرىپ قالغانىكەنمەن. ئەمدى كەسپ ئۆزگەرتەي دېسەم، باشقا ساھەدە ھېچقانداق بىلىم ياكى ئىقتىدارىم يوق. بۇ ئىشتىن بىر ئاز زېرىكتىم. ئەمدى بىر ئالىي مەكتەپكە ئوقۇسام بولىدىغان ئوخشايدۇ." مەن ئۆتكەن يىلى ئۆي ئېلىش جەريانىدا تونۇشۇپ قالغان يەنە بىر قوشنام بار. يېقىندا ئۇ كىشى بىلەن ئۆينىڭ ئالدىدىكى كوچىدا ئۇچرىشىپ قېلىپ، "ئىشلىرىڭ قانداقراق؟ ئالدىراشمۇ؟" دەپ سورىسام، ئۇ كىشى: "خىزمىتىمغۇ ئالدىراش ئەمەس. لېكىن، يېقىندىن بۇيان بىر ئاز بىلىمگە ئېھتىياجىم چۈشۈپ قېلىپ، ئالىي مەكتەپنىڭ بىر ماتېماتىكا دەرسىنى تاللىغان ئىدىم. ھازىر شۇ دەرسنىڭ تاپشۇرۇقلىرى مېنى ئىنتايىن ئالدىراش قىلىۋەتتى. قېرىغاندا ئۇنداق نەرسىنى ئۆگىنىش ئاسان ئەمەسكەن". بۇ كىشىنىڭمۇ خوتۇنى بىلەن بىرلىشىپ ئاچقان شەخسىي شىركىتى بار. ھازىر 50 ياشلارغا يېقىنلىشىپ قالغاندا، ئالىي مەكتەپ ماتېماتىكا دەرسىنى ئوقۇشقا باشلاپتۇ. مەن 1990-يىلى ماگىستېرلىق ئۇنۋانى ئالغاندا، ئوقۇش پۈتتۈرۈش مۇراسىمىدا سەھنىگە چىقىپ، كېنىشكە ئالغانلارنىڭ ئىچىدە 65 ياشلىق بىر كىشى بار ئىدى. ئۇ كىشى سەھنىگە چىققاندا، زالدىكىلەر ئۇنىڭ ئاشۇنداق قېرىغاندا ئوقۇغانلىقىنى تەبرىكلەپ، قاتتىق چاۋاك چېلىپ كەتكەنىدى. مېنىڭ بىر ئۇيغۇر دوستۇمنىڭ 3 كىچىك بالىسى بار بولۇپ، يېقىندىن بۇيان ھەم پۈتۈن كۈن ئىشلەپ، ھەم بىر ئالىي مەكتەپتە پۈتۈن كۈن ئوقۇۋاتىدۇ. ئائىلە كىرىمىنى ئۆزى تاپمىسا بولمىغاچقا، ئاشۇنداق قىلىشقا مەجبۇر بولغانىدى. يېقىندا مەن ئۇنىڭغا بىر قېتىم تېلېفون قىلسام، ئۇ ماڭا مۇنداق دېدى: "ئەركىن، مەن ھازىر دەھشەت ئالدىراش بولۇپ كەتتىم. ئۆينىڭ ئىچىدە ماۋۇ ئۆيدىن ئاۋۇ ئۆيگە ماڭساممۇ قولۇم قۇرۇق ماڭمايدۇ. تاپشۇرۇقۇمنى تاماق يەۋېتىپ ئىشلەيمەن. كېچىسى ئەڭ كۆپ بولغاندا 4 سائەت ئۇخلايمەن. خۇدايىم نېمىشقىمۇ ئادەملەرنى كېچىسى ئۇخلايدىغان قىلىپ قويغانكىن. بەزىدە كۈنىگە 24 سائەت ئىشلەۋېرىدىغان قىلىپ ياراتسا بولماسمىدى، دەپ ئويلايمەن".
مەن ئامېرىكىغا كەلگەندىن بۇيان، مەن بىلەن بىرگە ئىشلىگەن جۇڭگولۇق خەنزۇ ئوقۇغۇچىلاردىن نۇرغۇنلىرى مەندىن جۇڭگودىكى قايسى ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەنلىكىمنى سوراپ بولدى. مەن ھەر قېتىم ناھايىتى پەخىرلەنگەن ھالدا "شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنى" دەپ جاۋاب بېرىپ كەلدىم. مەن ھازىرغىچە ئەنگلىيەنىڭ ئوكىسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنى، ئامېرىكىنىڭ خارۋارد، ستانفورد، مىت، Caltech قاتارلىق مەكتەپلىرىدە دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغان كىشىلەردىن نۇرغۇنلىرى بىلەن ئىشلەپ باقتىم. ياپونىيەدە ئوساكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى بىلەن ئىشلەپ باقتىم. شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىر يىل بىلىم ئاشۇرۇپ باقتىم. ئامېركىلىق، ياپونىيىلىك، ئەنگلىيىلىك، فىنلاندىيەلىك، ئىرانلىق، ھىسدىستانلىق، شاڭگاڭلىق، تەيۋەنلىك، كورىيەلىك، ۋېنگىرىيەلىك ۋە كانادالىق قاتارلىق يوقۇرى دەرىجىلىك ئىنژىنېرلار ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق شىركەت باشلىقلىرى بىلەن ئىشلەپ باقتىم. ئۇلارنىڭ چوڭقۇر ھۆرمىتىگە ئېرىشتىم. كەسپ جەھەتتە مەندىن ئالاھىدە ئېشىپ چۈشىدىغان بىرەر جۇڭگولۇق خەنزۇ ئىنژىنېرنى ئۇچرىتىپ باقمىدىم. ھازىرغىچە مېنىڭ ئاقسۇ 4-باشلانغۇچ مەكتەپتە، ئاقسۇ 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ۋە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغانلىقىم چېنىپ باققان ئەمەس. ئۆزۈمنىڭ بىر ئۇيغۇرلۇقۇم چېنىپ باققان ئەمەس. ئۆزۈمنىڭ ئاشۇ مەكتەپلەردە ئوقۇغانلىقىمدىن ئىنتايىن پەخىرلىنىمەن. كۆپ ساندىكى كىشىلەر ئىقتىدارىنىڭ يوقلۇقىدىن ئەمەس، رىقابەتنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى يۇقىرىلىقى ۋە پۇرسەتنىڭ بولماسلىقىدىن داڭلىق مەكتەپكە كىرەلمەيدۇ. ئەگەر داڭلىق مەكتەپكە كىرەلىسىڭىز، ئۇ يەردە سىزمۇ ئوقۇپ كېتەلەيسىز.
شۇڭا ئوبدان ئويلاڭ. قانداق بىر ئائىلىدە تۇغۇلۇشنى سىز بەلگىلىيەلمەيسىز. قايسى باشلانغۇچ مەكتەپ، قايسى ئوتتۇرا مەكتەپكە كىرىشنى سىز ئاساسەن بەلگىلىيەلمەيسىز. سىز ياشىغان دەۋردىكى سىياسەتنىڭ قانداق بولۇشى سىزنىڭ ئىرادىڭىزگە باغلىق ئەمەس. ئۆزىڭىز كونترول قىلالمايدىغان ئىشلار ئۈستىدە قانچىلىك ئاھ ئۇرۇڭ، يولىڭىزنى تۈز قىلمىغان باھانە-سەۋەبلەر ئۈستىدە قانچىلىك شىكايەت قىلىڭ، بۇ جەھەتتە سىزنىڭ دەۋاتقىنىڭىز قانچىلىك ئەقىلگە مۇۋاپىق بولسۇن، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ سىز ئۈچۈن، سىزنىڭ ئىستىقبالىڭىز ئۈچۈن ھەچ قانداق قىممىتى يوق. كۈن بويى باشقا ئىش قىلماي، باشقىلار ۋە جەمئىيەت ئۈستىدە شىكايەت قىلسىڭىزمۇ، سىز يەنىلا ئۆزىڭىزنىڭ بۇرۇنقى ھالىتىڭىزدە تۇرۇپ قېلىۋېرىسىز. شۇڭا ياخشى ئوقۇماسلىققا باھانە ئىزدىمەڭ. ياخشى ئوقۇشقا يول ئىزدەڭ. سىزگە يۆلەنچۈك بولمىسا، ھېچ كىمگە يۆلەنمەڭ. ھازىرقى سىزگە تەۋە بولمىغان نەرسىلەرگە ئالدىنىپ، كەلگۈسىدىكى رىقابەتنى ئۇنتۇپ قالماڭ. سىزنىڭ ھاياتىڭىزنى باشقا ھېچكىم ياشاپ بېرەلمەيدۇ. ئۇنى ئۆزىڭىز ياشايسىز. ئۈزۈل-كېسىل ئىزدىنىپ، ئۆزىڭىزنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى، سىزنىڭ ئالاھىدىلىكىڭىزنىڭ نېمە ئىكەنلىگىنى، ئۆزىڭىزنىڭ كەلگۈسىدە قايسى تەرەپتە ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالايدىغانلىقىڭىزنى تېپىپ چىقىڭ. شۇنىڭغا ئاساسەن ئۆزىڭىزنىڭ كەلگۈسى نىشانىڭىزنى تۇرغۇزۇپ چىقىڭ. ئاندىن ئاشۇ نىشانىڭىزنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئاتلىنىڭ. ئەتە باشلايمەن ئەمەس، بۈگۈن باشلاڭ. ھېلىراق ئەمەس، ھازىر باشلاڭ. ئاندىن مەڭگۈ بوشاشماڭ. ئاشۇنداق قىلسىڭىز، سىز چوقۇم مۇۋەپپەقىيەت قازىنىسىز. مەن شۇنىڭغا قەتئى ئىشىنىمەن.
'''10. سوئال: يۇرتتىكى ياش-ئۆسمۈرلەر ئىلىم-پەن ساھەسىدە ئەڭ قىزىقىدىغان تېمىلارنىڭ بىرى نوبېل مۇكاپاتى. سىزچە كەلگۈسىدە ئۇيغۇرلاردىنمۇ نوبېل مۇكاپاتى ئالىدىغان ئادەم چىقارمۇ؟ بۇ توغرىدا ئويلىغانلىرىڭىزنى سۆزلەپ بەرگەن بولسىڭىز؟'''
جاۋاب: مەن ئالدى بىلەن نوبېل مۇكاپاتىنى قىسقىچە چۈشەندۈرۈپ ئۆتەي. نوبېل مۇكاپاتى 1-بولۇپ تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق مۇكاپات بولۇپ، ئۇ 1901-يىلى فىزىكا، خىمىيە، فىزىئولوگىيە ياكى مېدىتسىنا، ئەدەبىيات ۋە تىنچلىق قاتارلىق ساھەلەر بويىچە بېرىلىشكە باشلىغان. 1968-يىلى Sweden (شىۋېتسارىيە) بانكىسى Alfréd Nobél خاتىرىسى ئۈچۈن ئىقتىساد ئىلمى ساھەسىدىمۇ نوبېل مۇكاپاتىنى تەسىس قىلغان. ھەر بىر مۇكاپات بىردىن مېدال، خۇسۇسىي دىپلوما (گۇۋاھنامە) ۋە پۇلدىن تەركىب تاپىدۇ. نوبېل مۇكاپاتىنى ئەڭ كۆپ ئالغان ئالدىنقى 10 دۆلەت تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت (1901-2002):
1.ئامېرىكا: (261)؛ 2.ئەنگلىيە: (79)؛ 3.گېرمانىيە: (61)؛ 4.فرانسىيە: (28)؛ 5.شىۋېتسارىيە: (22)؛ 6.شىۋېدسىيە: (18)؛ 7.روسىيە: (11)؛ 8.گوللاندىيە: (9)؛ 9.دانىيە: (8)؛ 10.ياپونىيە: (7). جۇڭگو تېخى بىرنىمۇ ئالالمىغان.
ياشلار ئۆزلىرىگە تۇرغۇزۇشقا تېگىشلىك نىشان 2 خىل بولىدۇ. ئۇنىڭ بىرى، ئۆزىنىڭ تالانتى بىلەن ئۆز تىرىشچانلىقىغىلا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، يېتەرلىك دەرىجىدە تىرىشسا، ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغان نىشاندۇر. مەسىلەن، ئەگەر سىز كىچىكىڭىزدىلا "مەن چوڭ بولغاندا چوقۇم بىر دوختۇر بولىمەن"، دېگەننى ئۆزىڭىزگە نىشان قىلىپ، شۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن يېتەرلىك تىرىشچانلىق كۆرسەتسىڭىز، سىز چوقۇم دوختۇر بولالايسىز. بۇ جۇڭگودىمۇ، ئامېرىكىدىمۇ شۇنداق. مەن كىچىكىمدىن تارتىپ رادىئو ئېلېكترونىكا كەسپىگە قىزىققان ئىدىم. مانا ھازىر ئاشۇ كەسپنىڭ بىر تارمىقىدا ئىشلەۋاتىمەن. يەنە بىرى بولسا، ئۇ پەقەت ئۆز تىرىشچانلىقىڭىزغىلا مۇناسىۋەتلىك بولمىغان، دەرىجىدىن تاشقىرى رىقابەت ۋە بەلگىلىك دەرىجىدىكى تۇغما تالانت تەلەپ قىلىدىغان نىشاندۇر. مەسىلەن، بىر ناخشىچى بولۇش، ھولليۋودقا كېلىپ، كىنو چولپىنى بولۇش ۋە نوبېل مۇكاپاتى ئېلىش. 2-خىلدىكى نىشاننىڭ ئەمەلگە ئېشىش-ئاشماسلىقى پەقەت ئۆزىڭىزگىلا مۇناسىۋەتلىك بولمىغاچقا، ئۇنى ھەرگىز ئۆزىڭىزنىڭ ئاساسلىق نىشانى قىلماسلىقىڭىز كېرەك (ئەگەر سىزنىڭ ئاۋازىڭىز ياخشى بولسا، ناخشىچى بولۇشنى ئاساسلىق نىشان قىلسىڭىز ئەلۋەتتە بولىۋېرىدۇ). كۆپىنچە ئەھۋالدا، ئۆزىڭىزگە 1-خىلدىكى نىشاندىن بىرنى تۇرغۇزۇۋېلىپ، ئاندىن 2-خىلدىكىنى قوشۇمچە قىلىشىڭىز كېرەك.
نوبېل مۇكاپاتى ھەر يىلى ھەر بىر ساھەدە دۇنيا بويىچە پەقەت بىرلا ئادەمگە ياكى بىر گۇرۇپپا ئادەمگە بېرىلىدۇ. بۇ مۇكاپاتنى ئالغانلار كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ئۆزلىرىنىڭ ئۇنى ئالالايدىغانلىقىنى تاكى ئەڭ ئاخىرىدا نوبېل مۇكاپاتى كومىتېتىنىڭ ئاۋاز بېرىش نەتىجىسى چىقمىغىچە بىلمەيدۇ. شۇڭا ئۇلار ھەرگىز ئۆمۈر بويى نوبېل مۇكاپاتى ئېلىش ئۈچۈن تىرىشقانلار ئەمەس. لېكىن، ئىلىم-پەننىڭ يۇقىرى پەللىسىگە چىقىش ئۈچۈن پۈتۈن ئۆمرىنى ئاتىغانلاردۇر. بۇ ئادەملەرنىڭ كۆپىنچىلىرى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئەڭ ھوزۇرلىنىدىغان، ھەممىدىن مۇھىم ئىشى ئۆزلىرى شۇغۇللىنىۋاتقان ئىلمىي تەتقىقاتتىن ئىبارەتتۇر. شۇڭا، بۇ ئادەملەرنىڭ كۆپىنچىلىرى ئۈچۈن، مەن بۇ سۆھبەتنىڭ ئالدىنقى قىسمىدا بايان قىلغان ئىشلارنىڭ مۇھىملىق تەرتىپىنىڭ ئەڭ ئالدىدا ئۆزىنىڭ تەتقىقاتى تۇرىدۇ.
مەن يېقىندا بىر قېتىم Caltech (يەنى، "California Institute of Technology" دېگەن ئالىي مەكتەپنى دېمەكچى. بىزنىڭ ئىدارە JPL ئاشۇ مەكتەپكە قارايدۇ) زىيارەت قىلدىم. باكالاۋر ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ياتاقلىرىغا كىرىپ باقتىم. بۇ مەكتەپكە كىرگەن ھەر قانداق باكالاۋر ئوقۇغۇچىسى 1-يىلى چوقۇم مەكتەپ تەمىنلىگەن، مەكتەپنىڭ ئىچىدىكى ياتاقتا تۇرۇشى كېرەك ئىكەن. بۇ مەكتەپكە ھەر يىلى ئالىدىغان باكالاۋر ئوقۇغۇچىنىڭ سانى ئىنتايىن ئاز بولۇپ، 200 ئەتراپىدا ئىكەن. ھەمدە ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى تالانت جەھەتتىن "نورمال ئادەم" لەردىن ئەمەس بولۇپ، ئوتتۇرا مەكتەپتە بىرەر نەرسە ئىجات قىلىپ باققانلار ئىكەن. مەكتەپتىكى پروفېسسور بىلەن ئوقۇغۇچىنىڭ نىسبىتى 1:3 ئىكەن. يەنى، ھەر 3 ئوقۇغۇچىغا بىردىن پروفېسسور توغرا كېلىدىكەن. دېمەك، بۇ مەكتەپتىكى پائالىيەتنىڭ ئاساسىي قىسمى دەرس ئۆتۈش ئەمەس، پەن تەتقىقاتى ئىكەن. Caltech تە ھازىرغىچە نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەنلەرنىڭ سانى 30 نەپەر ئىكەن.
مەن ئالدىنقى سوئالنىڭ جاۋابىدا ئېيتقاندەك، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ دۇنيادىكى باشقا مىللەتلەردىن ھېچ قانداق پەرقى يوق. ئۇيغۇرلارمۇ باشقا مىللەتلەر قىلالىغان ئىشنىڭ ھەممىسىنى قىلالايدۇ. يۇرتىمىزدىكى ياش-ئۆسمۈرلەر ئۈچۈن ھازىر "مەدەنىيەت ئىنقىلابى"، "قايتا تەربىيە ئېلىش" دېگەن ئىشلار بولمىغاندىكىن، ئۇلار ئىلىم-پەننىڭ يۇقىرى پەللىسىگە چىقىشقا ھەقىقىي ئىرادە باغلاپ، قاتتىق تىرىشسىلا، 28 ياشقا كىرمەي تۇرۇپ دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى ئالالايدۇ. مانا شۇ ياشلارنىڭ ئىچىدىن، ھەمدە ھازىر چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ ئىچىدىن ئامېرىكىدىكى خارۋارد، ستانفورد، Caltech، مىت گە ئوخشاش داڭلىق مەكتەپكە كىرەلەيدىغانلىرى چىقىپ، ئاشۇ مەكتەپلەرنىڭ بىرەرسىدە تەتقىقات ئېلىپ بارسا، ئۇيغۇرلار ئىچىدىنمۇ نوبېل مۇكاپاتى ئالىدىغانلار چوقۇم چىقىدۇ. مەن بۇنىڭغا قەتئىي ئىشىنىمەن.
مەن بۇ يەردە تەكىتلەپ ئۆتۈپ كېتىشنى لايىق كۆرگەن مۇنداق بىر ئىش بار. بالىلارنى ئىلىم-پەننىڭ يۇقىرى پەللىسىگە چىقىشقا رىغبەتلەندۈرۈش، ھەرگىز ئۇلارنى باشلانغۇچنىڭ 1-سىنىپىدىن باشلاپ ھەر كۈنى 10 نەچچە سائەت ئۆگىنىش قىلىشقا مەجبۇرلاش دېگەنلىك ئەمەس. ئۇنداق قىلىش بالىلارنىڭ نورمال ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ئىنتايىن زىيانلىق. ئامېرىكىدا باشلانغۇچ مەكتەپ بالىلىرىغا ئاساسەن تاپشۇرۇق بېرىلمەيدۇ. تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتىمۇ تاپشۇرۇق بىر قەدەر يەڭگىل بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكە چىققاندىن كېيىن تاپشۇرۇق ئېغىرلىشىدۇ. باشلانغۇچتا ئاتا-ئانىلاردىن پەقەت بالىلىرىغا كۆپلەپ كىتاب ئوقۇپ بېرىش ھەمدە بالىلىرىنى ئۆزلۈكىدىن كىتاب ئوقۇشقا رىغبەتلەندۈرۈش تەلەپ قىلىنىدۇ. بالىلارنىڭ ھەر كۈنى 3-4 سائەت ئوينىشىغا كاپالەتلىك قىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ. ئامېرىكىدىكى ئاق تەنلىكلەرنىڭ بالىلىرىغا كىتاب ئوقۇپ بېرىش ۋە كىتاب ئوقۇتۇش ئادىتى ئىنتايىن ئومۇملاشقان بولۇپ، بەزىلەر قورسىقىدىكى تېخى تۇغۇلمىغان بالىلارغىمۇ كىتاب ئوقۇپ بېرىۋاتقىنىنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم. ياش ئۆسمۈرلەر كىتابتىن نۇرغۇن كىشىلىك تۇرمۇش تەجرىبىلىرىنى ئۆگىنەلەيدۇ. شۇڭا ھەر بىر ئاتا-ئانا بۇ مەسىلىگە ھەرگىز سەل قارىماسلىقى كېرەك. ئەگەر ئىمكانىيەتلا يار بەرسە، بالىڭىزغا ئۇلار ياخشى كۆرىدىغان كىتابلارنىڭ ھەممىسىنى ئېلىپ بېرىڭ. ئامېرىكىدىكى ئاق تەنلىكلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ بىر ئورتاق ئالاھىدىلىكى، ئۇلار گەپ-سۆزگە، باشقىلار بىلەن مۇناسىۋەت قىلىشقا ئىنتايىن ئۇستا. ئۆزلىرى شىركەت ئېچىشقا ئىنتايىن ماھىر. شۇنداق بولغاچقا، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىر قىسىملار بىرەر ساھەدە ئالاھىدە ئىقتىدارنى يېتىلدۈرمىگەن تەقدىردىمۇ، ئۆزلىرىنىڭ راۋان تىلى ئارقىلىق باشقىلار بىلەن ئۈنۈملۈك مۇناسىۋەت قىلىش ئىقتىدارىغا تايىنىپ، ناھايىتى ئوبدان جان باقالايدۇ. بۇ جەھەتتە كىچىكىدىن تارتىپ كىتاب ئوقۇشقا ئادەتلىنىشنىڭ رولى ئىنتايىن چوڭ. جۇڭگو مائارىپىدا كىچىك ياش-ئۆسمۈرلەرگە بولغان بېسىم ھەددىدىن تاشقىرى يۇقىرى. بۇنى ئالىي مەكتەپكە كىرىشتىكى رىقابەتنىڭ كۈچلۈكلۈكى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇپ، مېنىڭچە ياشلارنىڭ نورمال ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ئىنتايىن ئېغىر زىيىنى بولۇۋاتىدۇ. يۇقىرىقىلاردىن باشقا، مەن ئالدىنقى قىسىملاردا ئېيتىپ ئۆتۈپ كەتكەن، ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ ئۆزى ياخشى كۆرگەن بىرەر ئۆي ھايۋىنىنى بېقىشى ۋە ئۆزلىرى ياخشى كۆرگەن بىرەر تەنتەربىيە ھەرىكەتلىرىگە قاتنىشىشىمۇ ئۇلارنىڭ ساغلام، ئىقتىدارلىق بولۇپ ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ئىنتايىن پايدىلىق. مېنىڭ ئوغلۇم باشلانغۇچتا ئىشلىگەن بىر پروجەكت، ئۆزىنىڭ ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان تۇغقىنى، دوستى، كىتابى، تامىقى، ئويۇنى، ئۆي ھايۋىنى، تەنتەربىيە تۈرى قاتارلىقلارنى رەسىملەر بىلەن بىر چوڭ تاختايغا تىزىپ، ئۇلار توغرىسىدا چۈشەندۈرۈش يېزىپ ئاندىن بۇ تاختاينى مەكتەپتە كۆرگەزمە قىلىش بولدى. دېمەك، ئامېرىكىدا كىتاب ئوقۇش، ئويناش، ئۆي ھايۋىنى بېقىش ۋە تەنتەربىيىگە قاتنىشىش قاتارلىقلار بالىلار ھاياتىدىكى كەم بولسا بولمايدىغان بىر تەركىبكە ئايلانغان.
ئامېرىكىدا ھەر قانداق ئادەم، "مەن كەلگۈسىدە ئامېرىكا پرېزىدىنتى بولىمەن" دېيەلەيدۇ. ھەمدە ئاشۇ يولنى بويلاپ، ئۆز ئىقتىدارى يار بەرگەن ئەڭ يۇقىرى پەللىگىچە چىقالايدۇ. ياش ئۆسمۈرلەردە ئۇلارنىڭ تىرىشسىلا ھەر قانداق ئىشنى قىلالايدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئىشەنچسىنى يېتىلدۈرۈش ئىنتايىن مۇھىم. ئاتا-ئانىلار بالىلىرى كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا، ئەگەر ئۇلار ياخشى ئوقۇسا، ئۇلار كەلگۈسىدە چوڭ ئالىم بولالايدىغانلىقى، چوڭ شىركەت قۇرالايدىغانلىقى توغرىسىدا سۆزلەپ تۇرۇشى كېرەك. شۇنداق قىلغاندا بالىلارنىڭ يۈكسەك غايىلەر بىلەن چوڭ بولۇشىغا ناھايىتى زور تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ.
‏