cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مۇھەممەد قاسىم داموللام
يىغىن قاتناشقۇچىلىرى قۇرئان تۇتۇپ قەسەم ئىچىشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن مەجلىس ئاخىرلىشىدۇ ۋە خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ ئاساسى تىكلىنىدۇ.
تەشكىلات قۇرۇلۇپ، ھەممە ھازىرلىقلار پۈتكەندىن كېيىن، 1933 – يىلى 2 – ئاينىڭ 13 – كۈنى مۇھەممەد ئەمىن داموللام باشچىلىقىدا 68 كىشى قاراقاش دوتەي يامۇلىغا ھۇجۇم قىلىپ شۇ كۈنى قاراقاشنى پەتھى قىلىدۇ. ئارقا - ئارقىدىن باشقا ناھىيىلەر پەتھى بولۇپ، نىيىدىن يەركەنگە قەدەر خوتەن ھۆكۈمىتىگە تەۋە بولىدۇ. بۇ ھۆكۈمەت تارىختا ”خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى“ دەپ ياد قىلىنىدۇ. ”
ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى داموللامنىڭ ئىنقىلاب سېپىگە كىرىشى ھەققىدە مۇنداق دىدى:“ مۇھەممەد قاسىم داموللام قاراقاشتا جىھاد ھەرىكىتى باشلانغانلىقىنى ئاڭلاپ، ئوقۇشنى توختىتىپ دەرھال قاراقاشقا يېتىپ كېلىپ، مۇھەممەد ئەمىن ھەزرىتىم، سابىت داموللام، سبغەتۇللاھ مەۋلىۋى، 1939 – يىلى مەدىنىدە ۋاپات بولغان مۇھەممەد نىياز ئەلەم ئاخۇنۇم(مىلىك ھەزرىتىم)، شاھ مەنسۇر، ئەمىر ساھىب (نۇر ئەھمەد خان)لارنىڭ سېپىگە قوشۇلۇپ، ئاكتىپ ھالدا جىھادقا ئىشتىراك قىلىدۇ ۋە خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ مالىيە ۋەزىرى بولۇپ، ھۆكۈمەتنىڭ پۈتۈن كىرىم چىقىم ئىشلىرىنى باشقۇرىدۇ. بۇ ھۆكۈمەت 1934 – يىلى تۇڭگانلار تەرىپىدىن قانلىق باستۇرۇلۇپ، شۇ يىلى 7 – ئايدا مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ھىندىستانغا ھىجرەت قىلغانغا قەدەر ھاكىمىيەت يۈرگۈزىدۇ.“
داموللامنىڭ ۋەتەن سىرتىدىكى كۈرەشلىرى
ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە: شائىر مۇھەممەد قاسىم داموللاممۇ مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا بىلەن ۋەتەندىن ئايرىلىپ كەشمىرگە كېلىدۇ، شۇ كۈندىن باشلاپ شائىرنىڭ سەرگەردانلىق ھاياتى باشلىنىدۇ. كەشمىرگە كەلگەندىن كېيىن، 1939 – يىلى ”تۈركىستان مۇھاجىرلار جەمئىيىتى“نى قۇرۇپ، ئۇنىڭ رەئىسلىكىگە مۇھەممەد قاسىم داموللام سايلىنىپ، پۈتۈن شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلارنىڭ ئىشىغا مەسئۇل بولۇپ، كېچە كۈندۈز خەلقنىڭ خىزمىتى بىلەن مەشغۇل بولىدۇ، بۇ جەمئىيەت شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلارنىڭ ئىشىنى تەشكىللىك ۋە تەرتىپلىك ئېلىپ بېرىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.
مۇھەممەد قاسىم داموللام جەمئىيەتتىكى ۋەزىپىسىنى ئادا ئەيلىگەننىڭ سىرتىدا ئەتىگەن ئاخشاملىرى جامائەتكە قۇرئان كەرىم ۋە ھەدىس شەرىپلەردىن ۋەز تەبلىغ، ئەمر مەرۇپ قىلىپ بېرىدۇ ھەمدە 1942 – يىلى مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا نەنجىڭگە كەتكەنگە قەدەر مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن بىرگە ھەرىكەت قىلىدۇ. 1950 – يىلى مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستانغا بېرىپ ھەج قىلىپ، ئۇ يەردىن مىسىرغا بېرىپ زىيارەتتە بولۇپ، يەنە كەشمىرگە قايتىپ كېلىدۇ.
داموللامنىڭ ئەمگەكلىرى
ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى داموللامنىڭ ئەمگەكلىرى ھەققىدە مۇنداق دىدى:“ شائىر بۇ مەزگىلدە ئۆزىنىڭ ۋەتەنگە بولغان ساپ مۇھەببىتى، خالىس ئېتىقادىنى كۈيلەپ كۆپلىگەن شېئىر قەسىدىلەرنى يېزىپ ”نىجات يولى“ دېگەن كىتابنى تۈزۈپ چىققان ۋە مەرھۇم مۈھەممەد ئەمىن بۇغرانىڭ ”شەرقىي تۈركىستان تارىخىنىڭ كېيىنكى قىسمى – شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئىنقىلاپ تارىخى“نى نەشر قىلدۇرىدۇ.
1968- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانغا بېرىپ، ئىككى يىلغا يېقىن تۇرۇپ، ھەج قىلىپ يەنە كەشمىرگە قايتىپ كەلگەن. كەشمىردە توققۇز يىل تۇرغاندىن كېيىن، سەئۇدى ئەرەبىستان ئارقىلىق تۈركىيىگە كېلىپ، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئەپەندى بىلەن ئىستانبۇلدىكى شەرقىي تۈركىستان نەشرىيات مەركىزىدە ۋەتەن داۋاسى بىلەن مەشغۇل بولغان. 1982ـ يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانغا كېلىپ ئورۇنلاشقان. مۇھەممەد قاسىم داموللام سەرگەردانلىق ھاياتىدا يازغان شېئىر، قەسىدىلىرىنى توپلاپ ”نىجات يولى“ دېگەن ئىسىم بىلەن بىرىنچى قېتىم 1951 – يىلى كەشمىردە، ئىككىنچى قېتىم 1981 – يىلى ئىستانبۇلدا ئۆز خىراجىتى بىلەن باستۇرۇپ تارقاتقان. بۇ كىتاب 2000 – يىلى ئىستانبۇلدا يېڭى قىياپەت بىلەن قايتا نەشىر قىلىنغان. مۇھەممەد قاسىم داموللامنىڭ 1940 – يىللىرى كەشمىردە يازغان ”پەرزۇلئەين“ ناملىق ناماز مەسىلىلىرىگە بېغىشلانغان كىچىك ھەجىملىك كىتابى كەشمىر، شاڭخەي، سەئۇدى ئەرەبىستانلاردا قايتا قايتا نەشىر قىلىنغان ۋە خوتەندە ئۇزۇن يىل دىنىي ئوقۇشلۇق كىتابى بولۇپ كەلگەن. مۇھەممەد قاسىم داموللام ئەرەب، فارس، ئوردۇ تىللىرىنى پىششىق بىلسىمۇ كىتابلىرىنى ئۇيغۇر تىلىدا يازغان.
مۇھەممەد قاسىم داموللام ۋەتەندىن ئايرىلىپ ئۇزۇن يىل سەرگەردانلىقتا ئۆتكەن، ۋەتەنسىزلىكنىڭ دەردىنى يەتكۈچە تارتقان كىشى بولۇپ، ئاسارەتتىكى ئىنسانلارنىڭ ھەرقانچە راھەت پاراغەتتە ياشىغىنىدىن، ھەتتاكى قارۇندەك باي بولۇپ كەتكىنىدىنمۇ، ۋەتەنسىز مىللەتنىڭ بالدۇرراق ئۆلۈپ، يەر ئاستىغا كىرىپ كەتكىنىنىڭ تېخىمۇ ئەۋزەل ئىكەنلىكىنى، ئۆزى ئاسارەتتە بولسىمۇ بارغا قانائەت قىلىپ، شۈكرىۋازلىقنى تەشەببۇس قىلغۇچىلارنىڭ خېنىم مىجەز كىشىلەر ئىكەنلىكىنى مۇنداق خۇلاسىلەيدۇ:
”ئۆلۈم ياخشى ئاسارەت ئاستىدا ئىززەتتە بولغاندىن،
ۋەيا باغۇ چىمەنلەر ئىچرە كۆپ راھەتتە بولغاندىن،
ۋەيا مەھبۇبىلەر قۇچاقىدا ئىشرەتتە بولغاندىن،
قارۇن كەبى دۇنيا تېپىپ سەرۋەتتە بولغاندىن،
مۇخەننەسلەرگە كاپى گەر بولسا ئاش ئىلە نانلار.“
داموللامنىڭ ۋاپاتى
ئاتاقلىق دىنىي ئالىم، جامائەت ئەربابى ۋە مۇجاھىد مۇھەممەد قاسىم داموللام مىلادى 1985 – يىلى 5 – ئاينىڭ 28 – كۈنى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ تائىپ شەھىرىدە ئالەمدىن ئۆتۈپ، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ قەبرىستانلىقىغا دەپنە قىلىنغان.
توختى
مەنبە: قېرىنداشلار تورى
http://qerindashlar.com/?p=691
شەپەرەڭ پالۋان
شەپەرەڭ پالۋان
برۇس ۋېين
ۋېين شىركىتىنىڭ ئىزباسارى. ئاتا ئانىسى كىچىكىدە ئۆلۈپ كەتكەن، غوجىدار ئارفېلد ساداقەتمەنلىك بىلەن بېقىپ چوڭ قىلغان. بايۋەچچە بەگزادە، ئەمما ناھەيتى كەمتەر.
رەقىبلىرى: جوكېر، پېنگىۋىن ئادەم، مۇز ئادەم، سوئال بەلگىسىلىك تېپىشماقچى، ئۆسۈملۈك قىزچاق، مۈشۈك قىزچاق، قوش يۈزلۈك ئادەم قاتارلىقلار.
قوش يۈزلۈك ئادەم خېنرىي، بۇرۇن برۇسنىڭ دوستى، يېتىشىپ چىققان ساقچى بولۇپ، كېيىن جوكېرنىڭ سۆزى بىلەن رەزىللىككە يۈزلەنەەن.
جوكېر: نېمانداق سۈرلۈك بولۇۋالدىڭلار؟ بىز بۇ يۈزگە تەبەسسۇمدىن بىرنى ئورنىتايلى.
جوكېر: ئۇ ياسالما ئادەملەرگە ئۇنچىۋالا قىلىپ كەتمە. ۋاقتى كەلگەندە ئۇلار سېنى مەخلۇقلار قاتارىدا تاشلىۋېتىدۇ. بۇ كىشىلەرگە قارا، ھازىر ھەممىسى ئەدەپلىك قائىدە-يوسۇنلۇقتەك تۇرغان بىلەن، ئاپەت كەلسە ھەممىسى نىقابىنى يىرتىپ تاشلاپ، ئۆز ئەپتى بەشرىسىنى ئاشكارىلايدۇ، بىر بىرىنى قازاندا پىشۇرۇپ يەيدۇ. ئۇلارنىڭ پەزىلىتى شۇنچىلىك.
جوكېر: مېنىڭ پرىنسىپىم يوق.
جوكېر: مەن گويا بىر ماشىنىنىڭ ئارقىسىدىن قوغلاۋاتقان كۈچۈككە ئوخشايمەن، ئۆزۈم نېمە قىلىشىمنى بىلمەيمەن. ئەمما ماشىنىغا يېتىشىۋالساملا، ماڭا قىلغىلى ئىش چىقىدۇ.
<شەپەرەڭ پالۋان>، DC شىركىتى چىقارغان ھەجۋىي رەسىم بولۇپ، كېيىن كىنو قىلىپ ئىشلەنگەن. 2012-يىلى 20- ئىيۇل دەنۋەر شەچىرىدىكى كىنوخانىدا تاماشىبىنلارغا ئوق چىقىرىش ۋەقەسىدىن كېيىن، كىنو ئىشلەش توختىتىلغان، شۇڭا ھازىر پە قەت كارتون فىلىمىنى كۆرگىلى بولىدۇ.
لى جەنشۇ
thumb|لى جەنشۇ لى جەنشۇ، ئەر، خەنزۇ، 1950- يىلى 8- ئايدا تۇغۇلغان، خېبېي پىڭشەندىن، 1972- يىلى 12- ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1975- يىلى 4- ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، خېبېي پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كەچلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىي مائارىپ فاكۇلتېتىنى پۈتكۈزگەن، ئىشلەپ تۇرۇپ ئالىي مەكتەپ ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان، ئالىي دەرىجىلىك سودا- سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش ماگىستىرى.
ھازىر مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ مۇدىرى، مەركەز دۆلەت خەۋپسىزلىكى كومىتېتى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئورگانلار خىزمەت كومىتېتىنىڭ شۇجىسى.
1971- يىلىدىن 1972- يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى شىجياجۇاڭ ۋىلايەتلىك مالىيە- ئىقتىساد مەكتىپىنىڭ مال باھا كەسپىدە ئوقۇغان.
1972- يىلىدىن 1976- يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى شىجياجۇاڭ ۋىلايەتلىك سودا ئىدارىسى ئىشخانىسىنىڭ ئىش بېجىرگۈچىسى، مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.
1976- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى شىجياجۇاڭ ۋىلايەتلىك پارتكوم ئىشخانىسى ماتېرىيال بۆلۈمىنىڭ ئىش بېجىرگۈچىسى، بۆلۈم باشلىقى بولغان(بۇ مەزگىلدە 1980- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە خېبېي پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كەچلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىي مائارىپ فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان).
1983- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى ۋۇجى ناھىيەلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.
1985- يىلىدىن 1986- يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى شىجياجۇاڭ ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىيسى بولغان.
1986- يىلىدىن 1990- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى خېبېي ئۆلكىلىك كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1988- يىلى 2- ئايدىن 1988- يىلى 8- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ پارتىيە قۇرۇلۇشى نەزەرىيەسى بويىچە تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقۇغان).
1990- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى چېڭدې ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىيسى بولغان.
1993- يىلىدىن 1997- يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، باش كاتىپ بولغان.
(1992- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ سىرتتىن ئوقۇتۇش ئىنستىتۇتىدا ئىقتىساد كەسپىدە ئوقۇغان).
1998- يىلىدىن 2000- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، يېزا خىزمىتى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئىشخانا مۇدىرى بولغان.
(1996- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى ئاسپىرانتلار ئىنستىتۇتى مالىيە- ئىقتىساد فاكۇلتېتى سودا ئىقتىسادشۇناسلىقى كەسپى بويىچە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپىدا ئوقۇغان).
2000- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.
2002- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شىئەن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان. 2002- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە شەنشى ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، شىئەن شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2003- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە خېيلۇڭجياڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
2007- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە خېيلۇڭجياڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2008- يىلىدىن 2010- يىلىغىچە خېيلۇڭجياڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.
2010- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە گۇيجۇ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2012- يىلىدىن 2012- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ دائىمىي خىزمەتكە رىياسەتچىلىك قىلىدىغان مۇئاۋىن مۇدىرى (مىنىستىر دەرىجىلىك)، مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ مۇدىرى، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئورگانلار خىزمىتى كومىتېتىنىڭ شۇجىسى، گۇيجۇ ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
2012- يىلىدىن 2014- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ مۇدىرى، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئورگانلار خىزمىتى كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2014- يىلىدىن 2017- يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ مۇدىرى، مەركەز دۆلەت خەۋپسىزلىكى كومىتېتى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئورگانلار خىزمىتى كومىتېتىنىڭ شۇجىسى بولغان.
2017- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىنىڭ مۇدىرى، مەركەز دۆلەت خەۋپسىزلىكى كومىتېتى ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئورگانلار خىزمەت كومىتېتىنىڭ شۇجىسى.
16- ، 17- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 18- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى.
كۈنەس ناھىيىسى
كۈنەس ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Künes Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. كۈنەس ناھىيىسى ئىلى دەرياسى ۋادىسىنىڭ شەرقىي بۆلىكىگە جايلاشقان. شارقىي جەنۇب تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن، غەربىي جەنۇب تەرىپى نىلقا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.. شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 921 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 65 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 7.6446 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە نەش بازار، بەش يېزا، 102 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيىدە يەنە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ ئىككى تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 520 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
كۈنەس ناھىيىسى قارمىقىدا 9 دانەبازارلىق بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
ناھىيىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي ئېگىز، غەربى پەس بولۇپ، شەرق، جەنۇب، شىمال تەرەپلىرىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. تۈزلەڭلىك 21.1% نى، تاغلىق جايلار 73.2% نى، ئېدىرلىق 5.7% نى ئىگىلەيدۇ. كۈنەس دەرياسى، چاپ دەرياسى ۋە ناھىيىنى كېسىپ ئۆتكەن تېكەس دەرياسى قاتارلىق دەريا - ئېقىنلار بولۇپ، يەر ئۈستى بايلىقى 2 مىليارد 94 مىليون كۇب مېتىر. يىلپىز، تاغ ئۆچكىسى، قوڭۇر ئېيىق، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا چوشقا، ئۇلار قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە تىيانشان شامشادى، ياۋروپا سوۋدان تېرىكى، تاغ سوگىتى، قېيىن، ئۇچقات، سۇغىگۈل، چۈچۈك بۇيا، قانتېپەر، قارلەيلىسى قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، ئالتۇن، مەرمەرتاش، خرۇستال تاش، ھاك تېشى، سىڭىرتاش قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
ناھىيىنىڭ چارۋىچىلىقى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان بولۇپ، شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قوي ۋە قازاق ئېتى داڭلىق. ھازىر 38 مىڭ 300 گېكتار (574 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 60 مىڭ 600 گېكتار (909 مىڭ مو) ئورمانلىق، 353 مىڭ گېكتار (7 مىليون 995 مىڭ مو) يايلاق بار. ئاشلىق، مايلىقدان ۋە ئالما قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بار. ئېلېكتر - ئېنېرگىيە، سېمونت، گۆش پىششىقلاپ ئىشلەش، ھاراق ئېچىتىش، كەسپى ئەڭ داڭلىق بولۇپ، <ئىلى ئالىي ھارىقى> قاتارلىق بىر قاتار ھاراقلار ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدا شۆھرەت قازانغان.  كۈنەس ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخىشلانماقتا. دۆلەت يولىنىڭ 172 -، 218 - لىنىيىسى ۋە ئۆلكە يولىنىڭ 316 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېىسىپ ئۆتىدۇ، ناھىيە، يېزا، كەنتلەردىكى تاشيوللار تەرەپ - تەرەپكە تارالغان.
ئىقلىمى
كۈنەس ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 8.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 39.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا - 34.7℃، قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2693.5 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا  2952.2℃، قىروسىز مەزگىلى  150 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 479.7 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1285.8  مىللىمېتىر.
ساياھەتچىلىكى
ناھىيە داڭلىق كۈنەس يايلىقىغا جايلاشقان. نارات مەنزىرە رايونى، قاپ دەرياسى يازلىق چارۋىچىلىق مەيدانى، ياۋا مېۋىزارلىق قاتارلىق داڭلىق مەنزىرىلىك جايلار، قەدىمكى ئۇيسۇن قەبرىستانلىقى، يۈەن دەۋرى قەدىمىي قىياتاش رەسىملىرى قاتارلىق مەدەنىي يادىكارلىقلار بار.
بۇ بىر رىئاللىق
شۇنداق بىر ياشىسام دەيمەن، ۋەتىنىم توپرىقىدا شۇ قۇم تۇپراققا مىلىنىپ ئاپتاپتا يايراپ باقسام، كىيىملىرىمدىكى قۇملارنى قىقىپ كۈلۈپ باقسام، شۇ ۋەتەن تۇپرىقىدا ئەركىن نەپەس ئىلىپ باقسام، ئىقىۋاتقان ئەركەك سۇلاردا تاھارەت ئىلىپ ئاللاھىمنىڭ ماڭا بەرگەنلىرىگە يىغلاپ تۇرۇپ رەھمەت ئىيتىپ باقسام، قۇرئان ئوقىسام ۋەتىنىم ئاپتاپتا نۇرلىنىپ بارچە مەخلۇقات ئاڭلاپ ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلىقىدىن ھەمدىلەر توختىمىسا، قىزلىرىم ھىجابى بىلەن دوختۇرخانىلاردا دوختۇر سىستىرا، مەكتەپلەردە ئوقۇتقۇچى، تەتقىقات ئورۇنلىرىدا تەتقىقاتچى، قىسقىسى ھەرساھەدە مۇسلىمەلەر ئۆز بۇرچىنى ئادا قىلالىسا، ئوغۇللىرىم باتۇر جەڭچى، ۋەتەن، مىللەت، ئائىلىنىڭ تۈۋرىكى، يول باشچى، مەن سۆيۈنگەن قەھرىمانىم، رەسۇلىللاھ ئۈممىتى بولسا شۇ كۈنلەرنى كۆرسەم دەيمەن، بۇ چۈش ئەمەس، ئاللاھ بىزگە ۋەدە قىلغان بىزگە بىرىلىدىغان نۇسرەت، بىز ھازىر ياشاۋاتقىنىمىز ئاچچىق رىئاللىق، رىئاللىق بىزگە بۇنى بىر چۈشتەك ھىس قىلدۇردۇ، ئىمانىم بىلەن ئىيتىمەن بۇ ئاللاھنىڭ ۋەدىسى، دۇئالارغا كۆتۈرۈلگەن قوللار قۇرۇق قايتمايدۇ،ئاللاھتىن ئۈمىد كۈتكەنلەرنىڭ ئۈمۈدى يەردە قالمايدۇ.
خىتايلار جەڭچىسىدىن سىرت يەيدىغىنى يوق دىھقانلىرىمۇ ھەم نەپەس بولۇپ شۇ زىمىننى قولىغا ئالغان، بىزنىڭ بوۋىلىرىمىز دۈشمەننى ئىنىق تونۇپ ھەممەيلەن بىر نىيەت بىر مەخسەتتە تۇرغان بولسا ئاز قىسىم جەڭچىلەرگە بۇ ۋەزىپە ئاتىلىپ قىلىپ ۋەتەن قولدىن كەتمەيتى، ھەربىر پۇخرانىڭ ۋەتەننى قوغداش مەجبۇرىيىتى بار، شۇنى تونۇپ يەتكەن بولساق ۋەتىنىمىز ئۇنچە ئۇزۇن مۇنقەرزلىكتە، خەلقىمىز قۇللۇقتا قالمايتى، ئىمانىمىز، كىملىكىمىز، غورورىمىز، بارلىقىمىز پايخان بولىۋاتقان مۇشۇ كۈندە ئانىلار بالام ساخچى تولۇقلايدىكەن، سەنمۇ بىرىپ ساخچى بول دەپ بالىسىنى ساخچى قىلمايتى، نادانلىق بىزنى بەك چوڭ زىيان تاتقۇزدى، ۋەتەن سىرتىغا چىقتۇق يەنە شۇ نادانلىقنىڭ ئىسكەنجىسىدىن قۇتۇلالماپتۇق.
مىنىڭچە ھازىر قىلىشقا تىگىشلىك ئىشلار بىرىنجىسى ھەر بىرىمىز مۇستەھكەم ئىرادە تىكلىشىمىز كىرەك، جان ساقلىۋالاي ئەمەس ۋەتەن ئۈچۈن ھەرۋاقىت تەييارمەن دىيەلىشىمىز كىرەك، بۇنىڭ ئۈچۈن بەدىنىڭىزنى ئازراق چىنىقتۇرۇپ قويۇڭ،ئاللاھ رىزالىقى ئۈچۈن ئاتلاندىم دىگۈچىلەر ئىمانىڭىزنى تىخىمۇ مۇستەھكەملەپ تىخىمۇ ياخشى ئۈگىنىڭ،جەڭ باشلانغاندا شىھىتلىك ئۈچۈن يۈگرەڭكى ئارقىغا چىكىنمەڭ،ئەينى ۋاقىتتا مۇسۇلمانلا شۇ روھ بىلەن غەلبە قىلغان، مىللىتىم، ۋەتىنىم ئۈچۈن دىگۈچىلەر كەمەرنى چىڭ باغلاڭ، جەڭ باشلانغاندا كەمەر يىشىلىپ كەتمىسۇن. ئىككىنجى كەلگۈسى ئەۋلادلىرىمىز بولغان بالىلىرىمىزنى مەكتەپتىن ئايرىپ قويمايلى، بالىلار ئۈگەنگەنگە ئۆلمەيدۇ، پەن ئۈگەنسۇن، ئاندىن دىننى كىچىكىدىن ئۈگىتەيلى، تەڭ ئۈگەنگىلى بولىدۇ، بولۇپمۇ تۈركىيەدە شارائىت يىتەرلىك، بىز ئۆلسەك ۋارىس بولىدىغان مۇشۇ بالىلار، بىز يەڭسەك كەلگۈسىدە ۋەتەننىڭ كەلگۈسىنى ياراتقۇچى مۇشۇ بالىلاردۇر، پەرزەنت تەربىيسىدە مەغلۇپ بولغانلىق، كەلگۈسىنى ۋەيران قىلغانلىقتۇر، بىر ئادەم نۇرغۇن تىلنى پىششىق ئۈگىنەلەيدۇ، بالىلىرىمىز ئۇيغۇرچە، تۈركچە، ئىنگىلىزچە، خىتايچە، ئەرەپچە قاتارلىق تىللارنى ئۈگىنىپ راۋۇرۇس يىتىشىپ چىقالايدۇ، ئىشەنمىسىڭىز ياۋرۇپادىكى خان جەمەتى قىزلىرىنى كۆرۈپ بىقىڭ ھەممىسى نۇرغۇن دۆلەتنىڭ تىلىنى پىششىق ئىگەللىگەن، دىپلۇمەتىيە ئىشلىرىدا تەرجىمانسىز بىمالال ئالاقە قىلالايدۇ، ئادەم قىلغاننى ئادەم قىلاممايدۇ دىسە ھەرگىز ئىشەنمەڭ.
بەزىلەر خىتايچىنى نىمىشقا ئۈگىنىدۇ دىيىشى مۇمكىن، دۈشمەننىڭ تىلىنى بىلمەسلىك جەڭدە يىڭىلگەنلىك بىلەن بىرابەر، دۈشمىنىڭنى يىڭەي دىسەڭ ئىچىدىكىنى ياخشى بىل، سىيت نوچى ئارىمىزدىن بىر قىتىم چىقسۇن، شۇ سىيت نوچى بىلەن تارىخىمىزغا خاتىمە بىرەيلى، بىزنىڭ ئۇ تارىخنى قايتا تەكرارلىشىمىزنىڭ ئۆزى بىر ئەخمەقلىق.
ئۈچىنجىسى نىشان بىر، يول جىق قانداق ماڭساق نىشان ئۈچۈن ئىلگىرلىسەكلا بولىدۇ، باشلىنىش نۇقتىدىن چىقماي تۇرۇپ دەتالاشنى كىم قويدى، ھەممىمىز ئۇيۇشۇپ ئون بايراقنى تاقىتىپ، قوشۇننى رەتكە تۇرغۇزۇپ، ئىددىيىسى مەخسىدى بىر يەرگە كىلىدىغان جەڭچىلەرنى بىر سەپ قىلىپ، تۇغنى سەپ ئەزالىرى چوڭ بىلىدىغان بىر باشقا تۇتقۇزۇپ، ئۆزى ماڭالايدىغان يول بىلەن نىشانغا قارىتىپ ئاتلاندۇرساق ئىچىدىن يىمىرلىش بولمايدۇ، چۈنكى نىشان ئىنىق، بىر يولدىكىلەر ئايرىلمىدى، ئاخىرقى نۇقتىدا ئۇچراشقاندا ئىختىلاپ قىلىشقا چول تەگمەيدۇ، قالغان ئىختىلاپنى غەلبىدىن كىيىن مۇزاكىرە قىلساقمۇ كىچىكمەيمىز، ئۇرۇشنىڭ توققۇزى رەڭ بىرسى جەڭ، قۇرۇق ئىشلار بىلەن ئاۋارە بولاۋاتقان ئاياللارنى ھەر بىر ئەركەك رەتكە ساسۇن، ئۆزى يوق ۋاقىتتا بالىلارنى راۋۇرۇس تەربىيلەپ ئۆينى ئوبدان تۇتۇپ تۇرغىدەك ھالغا كەلتۈرۈشكە سەل قارىمايلى، ۋەتەن بىكارغا كەلمەيدۇ، قىنىمىز جىنىمىز بەدىلىگە ئىرىشىدىغان ۋەتەن بۇ، بەدەل تۆلەشكە ھەممىمىز تەييار تۇرغاندا غەلبە قىلىدىغان جەڭ بۇ. تۇتۇشما جەڭ بولمىغان تەقدىردىمۇ ئۇيۇشچان قوشۇن بولمىسا بولمايدۇ، 5000 مۇجاھىتنىڭ خىياتنى ئالاقىزادە قىلغىنىنىڭ ئۆزىلا بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ، بىزنى بىردىن بىردىن ئۆتتەسە تۈگەيمىز، تۈگىمەيدىغان ئىش يوق، ئانىمىز بىزنى قايتا تۇغقان تەقدىردىمۇ بىزدەك بولىشى ئۈچۈن يىگىرمە ئوتتۇزيىل ساقلاش كىرەك، تۇڭگاندا قوشۇن يوق نىمىشقا خىتاي تۇڭگانغا مۇئامىلە قىلغاندا ئىھتىيات بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ ئويلىنىپ باقتۇقمۇ، چۈنكى تۇڭگان ئۇيۇشقاق خەق، ئىچىدە ئۇلارنىڭمۇ يىتىپ ئاشقىچە زىدىيەت مەۋجۈت، بىراق ياتقا كەلگەندە ئاجايىپ ئۇيۇشقاقلىقنى ئىپادىلەيدۇ، بىز ئۆزىمىزگە رەھىمسىز ئۆزگىگە كەڭ قورساق خاراكتىرىمىز بىلەن خەققە يەم بولۇپ كىتىۋاتىمىز، ئۇششاق زىدىيەتلەر ئۈچۈن ئاق تاغلىق قارا تاغلىق بولۇش كىرەكمۇ ؟دۈشمەن كىم ؟ۋەتىنىمىزگە ناھايىتى يۇمشاق، مىھرىبان قىياپەتتە كىرىپتى چاندۇرماي باپلىدى بىزنى، بۈگۈنگە كەلگەندىمۇ ئۇيقۇمىزنى ئاچالمامدۇق، ھەممىمىز ھەربىي بولالمايمىز، بىراق بىر سەپتە تۇرۇپ ئادەم تىمى قۇرالايمىزغۇ، تۈرۈكلەرمۇ ھەربىيلەر كەلسۇن دىمەي چاناق قەلئەدە قىرى ياش ئەر ئايال دىمەي ۋەتىنىنى قوغداپ قالغانغۇ، نىمىشقا ھەر بىرىمىز ئۆزىمىز قىلىشقا تىگىشلىك ئىشنى تىپىپ قىلاممايمىز، قەلىمى بارلا يازايلى، ناتىقلا سۆزلەيلى، بالىسى بارلا بالام ۋەتىنىم مانا دەپ خەرىتىدىن كۆرسىتىپ تۇرۇپ ئۈگىتەيلى، كەلگۈسىمىزنىڭ ئۈمىدلىرىنى تەربىيلەيلى، ئۆزىمىزنى تەربىيلەپ يىتىشتۈرەيلى، خەق بىر ئىككى ئاي مەشىق قىلدۇرۇپ ئالاھىدە ساقچى قىلىپ يىتىشتۈرۈپ ئوتتۇز قەۋەتلىك بىناغا يۈگرەپ چىققۇدەك قىلالاۋاتىدۇ كۆرەۋاتىمىزغۇ، قىلغىلى بوممايدىغان نىمە ئىش بار، دۇئاغا كۆتۈرۈلگەن قولنىمۇ چۈشۈرۈشكە بولمايدۇ، ھەر تەرەپتىن تەييارلىقنىمۇ پۇختا قىلماي بولمايدۇ، پۈدىسە ئۇچۇپ كىتىدىغان مىشچان خوتۇنلارغا بالىنى ئۆينى قويۇپ كەتكىلى بولامدۇ، ئاياللىرىمىز ئارقا سەپنى قوغدىيالىغىدەك ئىقتىدارغا ئىگە بولسۇن، ئەرلىرىمىزنىڭ غورورى، نۇمىسى ئۆلمىسۇن، خوتۇن قىزلىرىمىزنى قوغدايدىغان نۇمۇسنى ئاقلايدىغانغا ۋاختى كەلمىدى دىيىلسە ھەممىمىز ئۆلگەندە كىلىشىنى كۈتىمىز، شۇڭا دەيدىغىنىم بارلىق ئۇيغۇرۇم، شەرقىي تۈركىستانلىقلار پۈتۈن كۈچىمىز بىلەن بىرلىشىپ ۋەتەن داۋاسى قىلىۋاتقانلارغا ھەم نەپەس بولايلى.
ئارىمىزدا خىتاي ئۈچۈن ئىشلەۋاتقان، دۈشمەننى تونىمايۋاتقان، كۈن كەچۈرۈش كويىغا چۈشكەن نان قىپى، تۇز كورلارنى سۈپۈرۈش بىزنىڭ بىرىنجى قەدىمىمىز بولىشى كىرەك دەپ ئويلايمەن.
2017-يىل 5-ئاپرىل، ئىستانبۇل
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
13 - دېكابر
ياكى 13 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 347 - (كەبىسە يىلى 348 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 18 كۈندۇر.
جامالىدىن ئاقسارايى
جامالىدىن ئاقسارايى ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن بارلىقىنى سەرپ ئەتكەن بۈيۈك ئەللامەلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۆىنىڭ مەشھۇر تېببىي ئەسىرى «ئاقسارايى» بىلەن ئۇيغۇر تىبابەتچىلىك تارىخىدا تېگىشلىك ئورۇن تۇتىدۇ.
تۈركىيە جۇمھۇريىتى باش مىنىستىرى
تۈركىيە جۇمھۇريىتى باش مىنىستېرى {|border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=98%
جامالىدىن ئاقسارايى
ئالىمنىڭ قاچان، قەيەردە تۇغۇلغانلىقى ھەققىدە تېخى ئىشەنچلىك بىر ماتېرىيال تېپىلغىنى يوق. بەزىلەر ئۇنى «ئىستامبۇلنىڭ ئاقساراي دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان»، دەيدۇ. ئەمما ئىشەنچلىك مەلۇمات يوق. بەزى ماتېرىياللاردا «بۇ كىشىنىڭ 11- ئەسىرنىڭ ئاياغلىرىدا تۇغۇلغانلىقى مەلۇم» دەپ يېزىلغان بولسىمۇ، ئىشەنچلىك دەلىل كەلتۈرۈلمىگەن. 1936- يىلى ھىندىستاننىڭ دىيوبەن شەھىرىدە ئېلىپ بېرىلغان ئاسىيا ئۆلىمالىرى تارىخىي مۇھاكىمە يىغىنىدا، جامالىدىن ئاقساراينىڭ چىڭگىزخان ئىستىلا قىلغان بىر ئەلدە تۇغۇلۇپ ھىندىستانغا قېچىپ كەلگەنلىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن. چىڭگىزخاننىڭ 1- قېتىم غەربكە يۈرۈش قىلىشى 13- ئەسىرنىڭ باشلىرى، يەنى 1219- يىلى باشلانغان. دېمەك، ئالىم جامالىدىن ئاقسارايى بالدۇر دېگەندىمۇ 13- ئەسىرنىڭ باشلىرى، يەنى 1220- يىللىرى ئەتراپىدا چىڭگىزخان ئىستىلا قىلغان ئەلدىن ھىندىستانغا قېچىپ بارغان بولۇشى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن. تېبابەت تارىخى ھەققىدە تونۇشتۇرۇش خاراكتېرلىك تەتقىقات ئېلىپ بارغان ئابدۇرېھىم قادىر قۇمۇلى ئەپەندى: «ئۇيغۇر تېبابىتى قەدىمكى ئەسەرلىرى ۋە تەتقىقاتى» ناملىق ئەسىرىدە ئالىم جامالىدىن ئاقسارايى ھەققىدە توختىلىۋېتىپ مۇنۇلارنى يازغان: «ئالىمنىڭ قەيەردە تۇغۇلغانلىقى ھەققىدە (بەزىلەر بۇ كىشىنى ئىستامبۇلنىڭ ئاقساراي دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان، دەيدۇ. ئەمما تولۇق دەلىل يوق. چۈنكى، ئىستانبۇلدىن ىېلىلا يىراق بولغان ھىندىستانغا قېچىپ بېرىش ئېھتىمالدىن يىراق. يەنە بەزىلەر (غەربىي ئاسىيا، كىچىك ئاسىيا، ئىراق ۋە ئىران تەرەپلەردىكى ئاقساراي دېگەن شەھەرلەردە تۇغۇلغان)، دەيدۇ. گەرچە، بۇ جەھەتتە يەنە بىر قېتىم ئىلگىرلىگەن ھالدا تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش كېرەك، دەپ قارىغاندىمۇ، مېنىڭچە، تۆۋەندىكىلەردن جامالىدىن ئاقسارايىنى خوتەن قاراقاش ناھىيىسىدىكى ئاقساراي يېزىسىدا تۇغۇلغان، دەپ دەسلەپكى خۇلاسىنى چىقىرىشقا بولىدۇ. 20- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا خوتەنلىك ئابدۇللا موللام مەۋلۇۋېي، ھەسەن داموللام مەۋلۇۋېي، مەتنىياز مەۋلۇۋېي، ئاتۇشلۇق زەينۇل ئابدىن مەۋلۇۋېي قاتارلىق ئۆلىمالار ھىندىستان لەكنۇ ئونىۋېرىستىتىنىڭ تېببىي ئىنىستىتوتىغا ئوقۇشقا بارغاندا مۇئەللىم دەرىس ئۆتەۋاتقان بىر كىتابنى سىنىپتىكى ئوقۇغۇچىلارغا كۆرسىتىپ تۇرۇپ: ئاراڭلاردا خوتەندىن كەلگەنلەر بارمۇ؟ دەپ سورىغان ھەمدە بۇ كىتاب خوتەننىڭ ئاقساراي دېگەن جايىدا تۇغۇلۇپ ھىندىستانغا قىچىپ كەلگەن ئۇيغۇر تېببىي ئالىمى جامالىدىن يازغان «ئاقساراي» دېگەن كىتاب بولىدۇ دېگەن. بۇ كىشىلەر ئۆز يۇرتىدىن چىققان بۇ ئالىمىدىن ناھايىتى پەخىرلەنگەن ھەمدە ئوقۇش پۈتتۈرۈپ خوتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىنلا، مەرھۇم پىشقەدەم تېۋىپ ئەخمەد ھاجى، مەرھۇم ھاجى ئىلىخان ھەزرىتىم، داڭلىق دورىگەر ئىمىننىياز ئاخۇنۇم قاتارلىقلارغا ناھايىتى ھاياجان بىلەن سۆزلەپ بەرگەن. بۇ دەل، 1936- يىلى چىقىرىلغان يەكۈن ۋە مەرھۇم ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىمى ئۇستاز ئابدۇلھىمىت يۈسۈف ھاجىمنىڭ (شىنجاڭدىن ھىندىستانغا ئوقۇشقا بارغان بىر قىسىم كىشىلەر تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، بۇ كىشىنىڭ خوتەن قاراقاش ناھىيە ئاقساراي يېزىسىدىن بارغانلىقىنى تەخمىن قىلىشقان ) دەپ يازغىنىغا ئوخشاش.»
ئالىم جامالىدىن ئاقسارايى موڭغۇللارنىڭ زۇلمىدىن قېچىپ ھىندىستانغا قېچىپ كەتكەنلىكى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇنراق كېلىدۇ. ئالىم ھىندىستانغا بارغاندىن كېيىن ئۇيغۇر تېبابىتى ھەققىدىكى يۇقىرىقى ئەسەرنى يېزىپ (« ئاقسارايى» كۆزدە تۇتۇلىدۇ) ئۆز يۇرتىنى سېغىنىش ۋە ئۆزىنىڭ ئاقسارايلىق ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن باشقا تېببىي كىتابلاردىن ئۆزگىچە ھالدا ئۆز كىتابىغا «ئاقسارايى» دەپ نام قويغان. مەزكۇر ئەسەردە ئۇيغۇر تېبابىتى نەزەرىيلىرى، ھەر قايسى بۆلۈم كېسەللىكلىرى ۋە ئۇلارنىڭ داۋاسى، يەككە ۋە مۇرەككەپ دورىلار سۆزلەنگەن بولۇپ، نەزەرىيە قىسمى ئاساسەن باشقىلار تەرىپىدىن ئىبىنسىنانىڭ «ئەلقانۇن» نى كىچىكلىتىپ يازغان «مۇجىزىلقانۇن»(ئەلقانۇندىكى مۆجىزلەر) دېگەن ئەسەردىكى خاتا كەتكەن جايلارغا تۈزىتىش كىرگۈزۈپ يورۇتۇپ بېرىلگەن ئىلمىي ئاساسلاردىن تەركىپ تاپقان. شۇڭا، مەزكۇر قىسىمى ئەسلى ئاپتۇر (ئىبىن سىنانى دېمەكچى) مۇنداق دېگەن، ئۇ (مۆجىزىلقانۇننىڭ ئاپتۇرىنى دېمەكچى) مۇنداق دەپتۇ، مەن مۇنداق قارايمەن دېگەن شەكىلدە يېزىلغان. «ئەلقەنۇن» دىكى قىيىن مەزمۇنلار يورۇتۇپ بېرىلگەن. «مۆجىزىلقانۇن» دىكى خاتا كەتكەن مەزمۇنلار تۈزىتىلگەن. ھەرقايسى بۆلۈم كېسەللىكلىرىدىن 180 خىلى سۆزلەنگەن. يەككە دورىلاردىن 390 خىلى، مۇرەككەپ دورىلاردىن 144 خىلى بايان قىلىنغان بولۇپ، ئۇيغۇر تېبابىتى قەدىمكى ئەسەرلىرىمىز ئىچىدە تېۋىپلىرىمىزلا ئەمەس، بەلكى چەت ئەللەردىمۇ سەۋىيىسى ئەڭ يۇقىرى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان ئەسەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يۇقىرىدا كۆرۈپ ئۆتكۈنىمىزدەك، ئالىم جامالىدىن ئاقساراينىڭ «ئاقسارايى» ناملىق كىتابنىڭ ئىلمىي قىممىتى ناھايىتى زور بولۇپ، ئەرەپ يېزىقىدا پۈتۈلگەن بۇ قىممەتلىك ئەسەر قولدىن قولغا تارقىلىپ 1899- يىلىغا كەلگەندە لەكنۇدا رەسمىي نەشىردىن چىقىپ، 1929- يىلىغىچە دېھلى ئۇنىۋېرىستېتى ئىسلام تېبابىتى ئىنىستىتۇتىدا دەرىسلىك قىلىپ ئىشلىتىلگەن. دىيارىمىزدىكى بىر قىسىم تېۋىپلار ئۆز قولىدا ساقلىنىپ كېلىۋاتقان مەزكۇر ئەسەرنىڭ نۇسخىلىرىدىن پايدىلىنىپ تېبابەت ئەمەلىيتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ.
مەنبە: ئىجتىمائى ئالەقە تورى
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر
ئىبنى ئۆمەر (عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ العَدَوِيُّ القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر ئىبنى ئەلخەتتاب ئەلئەدەۋىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. بۇرۇن 10 – ھ. 73 / م. 612 – 694) فەقىھ ساھابە، راشىد خەلىپىلەرنىڭ ئىككىنچىسى ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ئوغلى. «خەندەك غازىتى»دىن كېيىنكى غازاتلارغا قاتناشقان زات.
نۇرباغ يېزىسى
تارىم يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Nurbagh Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
مەشھەد
مەشھەد بىر شەھەردۇر.
توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۇ تېشى
بۇ يادىكارلىقنىڭ تولۇق ئاتىلىشى «توققۇز ئۇيغۇر ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش ئالىپ بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى» دۇر. ئۇ 1899-يىلى موڭغۇلىيەدىكى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ پايتەختى بولغان قارا بالغاسۇن شەھىرىنىڭ يېقىن ئەتراپىدىكى سايرام كۆلى بويىدىن تېپىلغانلىقى ئۈچۈن،«توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» دەپمۇ ئاتالغان. «توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» غا قەدىمكى تۈركچە، سوغدىچە ۋە خەنزۇچە ئۈچ خىل يېزىقتا خەت ئويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ قەدىمكى تۈركچە تېكىستى ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە بۇزغۇنچۇلۇققا ئۇچۇرىغان، پەقەت ئىنتايىن ئاز قىسىمىلا ساقلىنىپ قالغان، سوغدىچە قىسىمىمۇ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچىرىغان بولۇپ، ئانچە كۆپ ساقلىنىپ قالمىغان، پەقەت خەنزۇچە قىسىمىلا مۇكەممەلرەك ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ساقلىنىپ قالغان قسىمى تەخمىنەن 1600خەت ئەتراپىدا كېلىدۇ. «توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» ئورخۇن ئۇيغۇرخانلىقىغا دائىر يادىكارلىقلارنىڭ ئىچىدە ئومۇمىي تەزكىرە شەكىلىدە يېزىلغان مۇھىم بىر مەڭگۈ تاش بولۇپ، ئۇنىڭدا ئاساسلىقى كۆل بىلگە قاغان (742-747-)يىللار دەۋرىدىن تارتىپ تاكى ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش ئالپ بىلگە قاغان (يەنى ئادالەت قۇچقان قاغان، 808-821-يىللار تەخىتتە ئولتۇرغان) دەۋرىگىچە بولغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلقىنىڭ تارىخى، ئادالەت قۇچقان قاغاننىڭ خانلىق ھاكىمىيىتىنى ۋە زېمىن تېررىتورىيىسىنى مۇستەھكەملەش يولىدا كۆرسەتكەن تۆھپىلىرى،بۆگۈ قاغاننىڭ مانى دىنىنى قوبۇل قىلىش ، جۇڭغا ۋە تارىم ۋادىلىرىغا يۈرۈش قىلىپ، بېشىبالىق، كۇچار قاتارلىق جايلارنى تىبەتلەردىن قايتۇرۇپ ئالغانلىقى مەدھىيىلەنگەن. خەنزۇچە قىسىمدىكى خاتىرىلەرگە ئاسالانغاندا، بۇ يادىكارلىق ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىدا بىرنەچچە ئەۋلات باش ۋەزىرى بولغان ئىل ئۈگەسى تەرىپىدىن تەخمىنەن مىلادىيە 814-يىلى ئورنىتىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاپتۇرى باغا تارقان دېگەن كىشى ئىكەن.
بۇشەھر
بۇشەھر بىر شەھەردۇر.
كوبى بىرايېنت
ھەققىدە
كوبى برايېنت 1978-يىلى ئامېرىكىنىڭ فىلادېلفىيە شەھىرىدە تۇغۇلغان، NBA تارىخىدىكى رىۋايەتلىك توپچىلارنىڭ بىرى، شۇنداقلا مايكىل جورداننىڭ ئىزباسارى دەپ ئاتالغان. كوبىنىڭ بوي ئېگىزلىكى 6 فۇت (1.98 مېتىر) بولۇپ، مەيداندا ئارقا مۇداپىئەچى ئورنىدا ئوينىغان. 1996-يىلى 18 ياشلىق كوبى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى سالاھىيىتى بىلەن تالانتلىقلارنى تاللاش يىغىنىنىڭ 13-رەت تەرتىپىدە شارلوت سېرىق ھەرىسى كوماندىسى تەرىپىدىن تاللانغان، ئارقىدىن ئۇ لوس ئانجىلېس كۆل ئادىمى كوماندىسىغا ئەۋەتىلىپ، ئۆزىنىڭ رىۋايەتكە يولغان ۋاسكىتبول ھاياتىنى باشلىغان. 1996-يىلىدىن 2016-يىلىغىچە كوبىنىڭ پۈتكۈل كەسپىي ھاياتى كۆل ئادىمى كوماندىسىدا ئۆتكەن، بۇ مەزگىلدە ئۇ بەش قېتىم بىرلەشمىنىڭ ئومۇمىي چېمپىيونى بولغان، ئىككى قېتىم ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىدىكى ئەڭ قىممىتى بار توپچى، بىر قېتىملىق دائىملىق مۇسابىقىدىكى ئەڭ قىممىتى بار توپچى ۋە ئىككى قېتىم نومۇر ئېلىش شاھى شەرىپىگە ئېرىشكەن، ھەمدە 11 قېتىم NBA بىرلەشمىسىنىڭ ئەڭ مۇنەۋۋەر سەپ شەكلىگە، 18 قېتىم چولپانلار سەپ شەكلىگە تاللانغان. 2015/2016-يىللىق مۇسابىقە پەسلى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، كوبى كەسپىي ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرۇشنى تاللىغان، ئۇ كەسپىي ھاياتىدا 33653 نومۇرنى قولغا كەلتۈرۈپ، NBA بىرلەشمىسى تارىخىدا 3-ئورۇنغا تىزىلغان. thumb|كوبى بىرايېنت تەننازى قىزلار ئارىسىدا كوبى بىلەن ئايالى ۋانېسانىڭ بىرلىكتە تۆت قىزى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەڭ كىچىك قىزى تېخى بىر ياشقا كىرمىگەن.
تىك ئۇچار ۋەقە جەريانى
ئامېرىكا ئاخبارات ۋاستىسى TMZ تور بېكىتى ۋەقە يۈز بېرىشتىن بۇرۇن ئۇچقۇچى بىلەن بۇربانك ئايرودرومى (Burbank Airport) مۇنار سۇپىسى خادىمىنىڭ سۆھبەت مەزمۇنىغا ئېرىشكەن بولۇپ، ئۇچقۇچى چۈشتىن بۇرۇن سائەت 9 دىن 30 مىنۇت ئۆتكەندە مۇنار سۇپىسى بىلەن ئالاقىلاشقان، بۇ چاغدا، مۇنار سۇپىسىدىكىلەر ئۇچقۇچىنىڭ بوشلۇقتا 15 مىنۇت ئايلانغانلىقىنى بىلگەن. كېيىن 118-نومۇرلۇق يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولنى بويلاپ شىمالغا قاراپ يۈرۈپ، ئاندىن غەرب تەرەپكە بۇرۇلۇپ، 101-نومۇرلۇق يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولغا قاراپ ماڭغان.
تەخمىنەن چۈشتىن بۇرۇن سائەت 9 دىن 40 مىنۇت ئۆتكەندە، ئۇچقۇچى تۇمانغا ئۇچرىغانلىقتىن تاغلىق رايونغا بۇرۇلغان، يەنە كېلىپ تۇيۇقسىز 1200 فۇت (تەخمىنەن 365 مېتىر) ئېگىزلىكتىن تېز سۈرئەتتە 2000 فۇت (تەخمىنەن 609 مېتىر) ئېگىزلىككە كۆتۈرۈلگەن؛ چۈشتىن بۇرۇن سائەت 9 دىن 45 مىنۇت ئۆتكەندە تىك ئۇچار ئايروپىلان 1700 فۇت كېلىدىغان تاغلىق رايونغا كىرگەن بولۇپ، سانلىق مەلۇماتلاردا كۆرسىتىلىشىچە ئايروپىلان سائىتىگە 161 مىل (تەخمىنەن 296 كىلومېتىر سائەت) سۈرئەتتە ئۇچقان؛ سائەت 10 دا ئايروپىلان چۈشۈپ پاچاقلىنىپ كەتكەن. thumb|كوبى بىرايېنت گارغا باسماقتا ئەڭ يېڭى خەۋەرلەرگە ئاساسلانغاندا، بۇ قېتىمقى ھادىسىدە كوبىنىڭ 13 ياشلىق قىزى ئىنامۇ شۇ ئايروپىلاندا بار ئىكەن. كوبى ئولتۇرغان شەخسىي تىك ئۇچار ئايروپىلان ئۇچۇش جەريانىدا ئوت كېتىپ چۈشۈپ كەتكەن. شۇ جاي ۋاقتى بۈگۈن چۈشتىن بۇرۇن كوبى ئولتۇرغان بىر تىك ئۇچار ئايرۇپىلان ئامېرىكا كالىفورنىيە شىتاتىدىكى كاراباساستا چۈشۈپ كەتكەن. ئەينى ۋاقىتتا تىك ئۇچار ئايروپىلاندا كوبىدىن باشقا يەنە تۆت ئادەم بار ئىكەن. بۇ ئايروپىلان ھادىسىگە ئۇچرىغاندىن كېيىن، جىددىي قۇتقۇزۇش خادىملىرى دەرھال نەق مەيدانغا يېتىپ كەلگەن بولسىمۇ ، لېكىن ئايروپىلاندا بىرمۇ كىشى ھايات قالمىغان بولغان بولۇپ، بەش كىشى ھاياتىدىن ئايرىلغان.
تەپسىلاتلاردىن ئىگىلىنىشىچە، كوبىنىڭ ئايالى ۋانېسا ۋەقەگە ئۇچرىغان ئايروپىلانغا ئولتۇرمىغان.
باھا
كوبىنىڭ شانلىق كەسپىي ھاياتى ۋە ئۇنىڭ ۋاسكىتبول ساھەسىگە قوشقان تۆھپىلىرى ھەققىدە ئارتۇق سۆزلەش بىھاجەت، كوبىنىڭ ۋاپاتى، NBA بىرلەشمىسى ۋە شۇنداقلا پۈتكۈل ۋاسكىتبول ساھەسىگىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيا تەنتەربىيە ساھەسىگە بولغان چوڭ يوقۇتۇش
ئادتتىكى مۇسابىقە پەسلى
thumb|كوبى بېرايېنت [[بېيجىڭ شەھىرى|بېيجىڭ ئولىمپىك مۇسابىقىسىدە ]]
تاللانما مۇسابىقە پەسلى
thumb|كوبى بىرايېنت ئامىرىكا جۇمھۇر رەئىسى كىچىك بوش بىلەن (2008)
قاراباغلىقلار
يۇسۇف شاھسۇۋارئوغلۇ بىلەن مەھمەت بىن جەيلان ھەر ئىككىسى قاراباغلىق بولۇپ، بىرى ئافيونقاراھىسارنىڭ بولۋادىن ناھىيەسىدە، يەنە بىرى باكۇدا ياشايدۇ. ئۆز ۋاتىدا ئەرمەنلەر تەرىپىدىن قەتلە قىلىنغان قاراباغلىقلار، نۆۋەتتە باشقا - باشقا جايلاردا ياشاشقا مەجبۇر بولماقتا. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بولۋادىننىڭ بۈيۈكقاراباغ يېزىسى ۋە ئوتتۇراقاراباغ يېزىسىدا ياشايدىغان قاباغلىقلار، 1971 - يىللىرى تۈركىيەگە كەلگەن. يۇرتلىرىدىن ئايرىلغىنىغا شۇنچە ئۇزۇن يىللار بولغان بولسىمۇ ئەمما ئۇلار ئۆز قېرىنداشلىرىنى ئۇنتۇپ قالمىغان. تۈركىيەدىكى قاراباغلىقلار، تۈركىيە ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات ئىدارىسىنىڭ قوللىشى ئاستىدا ئەزەربەيجاندا كۆچمەن سۈپىتىدە ياشاۋاتقان ۋە ۋەتەن ھەسرىتىدە يۈرىكى لەختە - لەختە قانغا ئايلىنىپ كەتكەن قاراباغلىقلارنى زىيارەت قىلدى. بۇنىڭدىن مەقسەت، مۇشەققەتلىك كۈنلەردە ئۇلارنىڭ يالغۇز ئەمەسلىكىنى ھېس قىلدۇرۇش... پايتەخت باكۇدا ئىشقا ئاشۇرۇلغان «بىزنىڭ قاراباغلىق قېرىنداشلىرىمىز» سەرلەۋھىلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا، قاراباغ رايونىنىڭ ئورتاق مەدەنىيىتى مۇھاكىمە قىلىندى، شېئىرلار ئوقۇلدى، ناخشىلار ئېيتىلدى. يىغىندا تۈركىيە ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات ئىدارىسىنىڭ باشلىقى سەردار چام، قاراباغلىقلارنى بىر يەرگە جەم قىلىش لايىھەسىنىڭ ئەھمىيىتى ئۈستىدە توختالدى. چام مۇنداق دەپ كۆرسەتتى: «بۇنداق پائالىيەتلەر بىزگە يول خەرىتىسى سىزىپ بەرمەكتە، ئاكادېمىكلىرىمىز دۆلەتتە يۈز بېرىۋاتقان بىر قىسىم تارىخىي ۋەقەلەر توغرۇلۇق ئىلمىي تەتقىقات خىزمەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىشى نەتىجىسىدە تېخىمۇ خۇشاللىنارلىق مۇۋەپپەقىيەتلەر قولغا كەلتۈرۈلىدۇ.»
زەينۇددىن ئىراقىي
ھافىز ئىراقىي (زَينُ الدِين عَبدِ الرَحيم بنُ الحُسَيْنِ بنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ العراقي): زەينۇددىن ئابدۇررەھىم ئىبنى ئەلھۈسەين ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەلئىراقىي (ئەبۇلفەزل). (ھ. 725 – 806 / م. 1325 – 1403). ئاتاقلىق مۇھەددىس. كاتتا شافىئىي فەقىھ. قازى. ھافىز ئىبنى ھەجەرنىڭ ئۇستازى. «ئەلفىيەتۇل ئىراقىي» ۋە «تەخرىيجۇ ئەھادىيسى ئىھيائى ئۇلۇمىددىن» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى
پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ferhat Kurban Tanrıtağlı ) بولسا شەرقىي تۈركىستان]] لىق سىياسەتچى.
ھاياتى
دوكتور پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى 1987-يىلى تۈركىيەگە كەلگەن.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
ئون ئىككى بۇرج
ئۇن ئىككى بۇرج:
2. چايان [çayan] (ئەقرەب بۇرجى)
3. ئوغلاق [oğlaq] (جەدى بۇرجى)
4. قوشكېزەك [qoşkézek] (جەۋزا بۇرجى)
5. سوغا [soğa] (دەلۋە بۇرجى)
6. قىسقۇچپاقا [qisquçpaqa] (سەرەتان بۇرجى)
7. ئۇي [uy] (سەۋر بۇرجى)
8. كىز [kiz] (سۇنبۇلە بۇرجى)
10. تارازا [taraza] (مىزان بۇرجى)
11. قوزا [qoza] (ھەمەل بۇرجى)
14 - دېكابر
ياكى 14 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 348 - (كەبىسە يىلى 349 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 17 كۈندۇر.
قەزۋىن
قەزۋىن بىر شەھەردۇر.
Hyuston
right|thumb|250px|Hyuston right|thumb|250px Hyuston bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Téksas Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Hyustonning 2,208,180 nopusibar, 1,558 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 29.45°, xariki uzunluk 95°22, rayunnomuri 0713.
تەبرىز
تەبرىز بىر شەھەردۇر.
ئىسرائىل
ئىسرائىل (إِسْرَائِيل): ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى ئىسھاق ئەلەيھىسسالامدىن بولغان نەۋرىسى، يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ لەقەبىدۇر. ئىسرائىلنىڭ مەنىسى «ئاللاھنىڭ بەندىسى» دېمەكتۇر. «بەنى ئىسرائىل» يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغۇللىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادىدۇر. بۇ سۆز ئومۇمەن مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى بولغان يەھۇدىيلەرنى كۆرسىتىدۇ.
Абләт Камалов
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Абләт Каюмович Камалов (кона йезиқ: ئابلەت قەييۇموۋىچ كامالوف; латин: Ablet Kayumovich Kamalov) Уйғур Түрколог, тарихчи профессор, Билгә. "Қазақистан Җумһурийитиниң Илим-Пән Тәрәққияти Төһпикари" (2011), Қазақистанниң "Илхам" Мукапати (2009) лаврияти.
Өмүр Баяни
1961 - йили 27 - өктәбирдә Уйғур Аптоном Райониниң Ғулҗа шәһиридә туғулған. 1963 - йили ата - аниси билән сабиқ Қазақистан Совет Сотсиялистик Җумһурийитиға көчүп кәлгән.
Оқуш Һаяти
1979 - йили Алмаата шәһиридики 90 - оттура мәктәпни алтун медал билән тамамлап, әдәбият кәспидә оқуған. 1979 - 1984 - йиллири Ташкәнт Дөләт Университетниң Шәрқшунаслиқ факултетиниң Хитай Тәтқиқат Факултетиға оқушқа кирип, 1984 - йили шәрәп билән оқуш пүттүргән. у сабиқ Совет Иттипақи Пәнләр Академийиси (һазирқи: Росийә Пәнләр Академийисиниң Шәрқ Қолязмилири Институти)дә мәшһур рос түрколог, түркологийә вә моңғул тәтқиқати кәспиниң доктори сергей гиригорийевич клашторнийниң йетәкчиликидә "Моңғулийәдики Уйғур Ханлиқи" (744-840) намлиқ илмий мақалисини ишлигән. абләт камалоф 1990 - йили 5 - айниң 4 - күни шәрқшунаслиқ тәтқиқат орниниң ленинград шөбисидә кандидат билгәлик илмий мақалисини яқилиған. 2008 - йили қазақистанниң алмаата шәһиридики шәрқшунаслиқ институтида докторлуқ программисини тамамлиған. 2008 - йили 11 - айниң 28 - күни "таң сулисидики түркләр вә иран хәлқлири" (618-907) темисида докторлуқ илмий мақалисини яқилап, тарих пәнлири докторлуқ унваниға еришти.
Хизмәт Кәчмиши
абләт камалоф 1984 - йили сабиқ с с с р шәрқшунаслиқ тәтқиқат орни ленинград шөбисидики программиси тамамлап, йеңидин қурулған қазақистан пәнләр академийиси тилшунаслиқ институти уйғур тәтқиқати кәспиниң ярдәмчи тәтқиқатчиси сүпитидә кәспий һаятини башлиған болуп, йеңидин қурулған қазақистан пәнләр академийиси уйғур тәтқиқат институти ярдәмчи вә алий тәтқиқатчиси, андин тарих вә мәнбә бөлүминиң башлиқи болған. 1986 - йили уйғур институти шәрқшунаслиқ тәтқиқат институтиға өзгәртилгәндин кейин, уйғур тәтқиқат мәркизидә ишлигән. алмаатадики "туран" университетиниң профессори болмиш абләт камалофниң оқутуш тәҗрибиси наһайити молдур. у венгирийә башкәнти будапештқа җайлашқан оттура явропа унверситити (CEU) ниң оқутқучи вә тәтқиқатчилири үчүн язлиқ лагир программилири уюштуруп, "қайта йезилған тарих: совет иттипақидин кейинки оттура асияда кимлик ​​вә милләтчилик" (2004) вә "совет иттипақидин кейинки оттура асияда тарихчилик вә милләтчилик" (2005) қатарлиқ дәрсләрни сөзлигән. 2005 - 2008 - йиллири алмутадики "билим - оттура асия" маарип мәркизидә тарихқа аит программиларни елип барған. абләт камалоф вашингтон унверситити (сеатил, 1998-1999), әнгилийә оксфорд унверситити (2001-2002), америка парламенти кутупханиси (2004 - 2005), париж майсон де пән-техника унверситити вә индиана унверситити (блумиңтон, америка, 2012-2013). у явропа комиссийәсиниң TEMPUS программиси (бирюссел, 2003-2005), волксваген стифтоң (Volkswagen Stiftung) ниң илим-пән вә маарип программиси (Hannover , 2009-2010) қатарлиқларниң баһалаш һәйити хәлқаралиқ мутәхәссиси болған.
Илмий Кишилики
а.камалоф 2003 - 2005 - йиллири мәркизи явро - асия тәтқиқат җәмийити (CESS) ниң әзаси; 2014 - йилдин башлап мәркизи вә ички асия тәтқиқати хәлқара бөлүминиң әзаси (уланбатар, моңғулийә); америка оттура асия унверситити оттура асия тәтқиқат орни мәслиһәтчиләр һәйитиниң әзаси (бишкәк, қирғизистан); 2015 - йилдин бери "оттура асия тәкшүрүши" (лондон) журнили, шундақла қазақистанда нәшр қилинған бир қисим илмий журналларниң тәһрир һәйитиниң әзасидур.
Әсәрлири
а. камалофниң илмий тәтқиқат даириси: таң сулалисидики түркләр вә иран хәлқлириниң тарихи, шинҗаң (шәрқий түркистан) вә оттура асиядики уйғурларниң тарихи, хәнзучә вә түркчә (уйғурчә) язма мәнбәләр болуп, өз саһәсигә даир 150 дин артуқ илмий мақалә вә мәнбә тәтқиқати елан қилған. 2001 - йили алмаатада елан қилинған "кона уйғурлар VIII-IX" намлиқ монографийәси 2002 - йили иранниң теһранда парс тилида нәшр қилинған.
لومې
left|thumb|250px|لومې left|thumb|250px لومې بولسا توگو دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، لومېنىڭ 737،751 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 6.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 1°12.
Filadélfiye
right|thumb|350px|Filadélfiye right|thumb|250px Filadélfiye bolsa Amérika Qoshma Shtatliri Pénsilwaniye Shitati dikibixahar 2007 nopus bar, Filadélfiyening 1,449,634 nopusibar, 349.6 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.57°, xariki uzunluk 75°10, rayunnomuri 0215.
15 - دېكابر
ياكى 15 - كۆنەك، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 349 - (كەبىسە يىلى 350 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 16 كۈندۇر.
ئاممىباپ ئاپتوموبىل
ۋولكسۋاگېن (گېرمانچە) 1937-يىلى گېرمانىيە ئەمگەك سېپى تەرىپىدىن قۇرۇلغان ، بەلگە خاراكتېرلىك قوڭغۇز بىلەن تونۇلغان ، ئۇ ۋولكسۋاگېن گورۇھىنىڭ بايراقدار ماركىسى ، 2016-ۋە 2017-يىللىرى دۇنيا مىقياسىدا سېتىلغان ئەڭ چوڭ ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچى. [2] بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئەڭ چوڭ بازىرى جۇڭگودا بولۇپ ، سېتىش ۋە پايدىنىڭ 40% نى تەمىنلەيدۇ. [3] گېرمان تىلىدىكى ۋولك ئاتالغۇسى «كىشىلەر» گە تەرجىمە قىلىنغان ، شۇڭا ئاممىباب «خەلق ماشىنىسى» غا تەرجىمە قىلىنغان.
سەنسىزلىك ۋە مەنسىزلىك
سەنسىزلىك ۋە مەنسىزلىك
ۋاھىتجان ئوسمان سەنسىزلىكنىڭ دەردىنى تارتتىم،
سېنىڭمۇ ھەم كۈنلىرىڭ مۈشكۈل.
ئارىمىزدا يىغلاپ تۇرغىنى،
دىل خاھىشى تەگدى جېنىمغا،
جاۋابىنى ئۆزۈملا بەردىم،
سېنىڭ ئۇزاق قېيداشلىرىڭ،
تۇرامدۇ جىم ھېچنىمە دېمەي.
بىز بولمايلى قاقشال ئوتۇندەك،
بۇ باھاردا يەنە يېشىنمەي.
سۈكۈتۈمدە ئىڭرىغان سادا،
يۈرىكىمگە سالدى تالاي دەز.
باشتىن يازاي ئىزھارلىرىمنى،
قەلبىڭ بولسۇن سامان رەڭ قەغەز.
سەنسىزلىك ھەم مەنسىزلىك بىزگە،
كېرەك ئەمەس تەن سوۋۇماستا.
ئاچقىن قىيا دىل دېرىزەڭنى،
سىرغىپ-سىرغىپ مەن كىرەي ئاستا.
يانتاقشەھەر يېزىسى
يانتاقشەھەر يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yantaqsheher Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ شايار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئىكرىمە
ئىكرىمە (عِكْرِمَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ البَرْبَرِيُّ): ئىكرىمە ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلبەربەرىي. (ھ. 21 – 105 / م. 642 – 723) كاتتا تابىئىن. ھەزرىتى ئىبنى ئابباسنىڭ ئازادگەردىسى ۋە شاگىرتى، مۇفەسسىر ۋە فەقىھ زات.
يەجۇج ۋە مەجۇج
يەجۇج ۋە مەجۇج (ئەرەبچە: يَأْجُوج وَ مَأْجُوج، ئىبرانىيچە: גּוֹג וּמָגוֹג\Ye'cûc ve Me'cûc) دەپ ئاتالغان مەۋجۇداتلار (جەمئىيەت، ئىنسانلار ياكى پارپالار). ئىنجىلدە ۋە قۇرئاندا تىلغا ئىلىنغاندۇر. بۇ مەۋجۇداتلار، تۈرلۈك ئەفسانە ۋە مەدەنىيەتلەردە پارپا ياكى دېۋە، شەيتان، مەلۇم قەۋىم ياكى مەلۇم ئەل سۈپىتىدە بىلىنمەكتە.
مۇقەددەس«قۇرئان كەرىم»دە «يەجۈج-مەجۈجلەر»
مۇقەددەس«قۇرئان كەرىم»(ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى) دە «يەجۈج-مەجۈجلەر» ھەققىدە مۇنداق بايانلار بار: «زۇلقەرنەيىن (اللە ئۇنىڭغائاسانلاشتۇرۇپ بەرگەن) يولغا ماڭدى(85).ئۇ كۈنپېتىش تەرەپكە يېتىپ بارغاندا، كۈننىڭ قارا لايلىق بۇلاققا پېتىپ كېتىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلدى.ئۇ بۇلاقنىڭ يېنىدا بىر تۈرلۈك قەۋمنى ئۇچراتتى. بىز :‹ئى زۇلقەرنەيىن!سەن ئۇلارنى جازالىغىن ياكى ئۇلارغا ياخشى مۇئامىلىدە بولغىن› دېدۇق(86).زۇلقەرنەيىن ئېيتتى:  ‹كىمكى زۇلۇم قىلغان بولسا ، بىز ئۇنى جازالايمىز، ئاندىن ئۇ پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىغا قايتۇرۇلىدۇ، پەرۋەردىگارى ئۇنى قاتتىق جازالايدۇ(87). كىمكى ئىمان ئېيتسا ۋە ياخشى ئەمەل قىلسا، ئۇنىڭغا ئەڭ ياخشى مۇكاپات بېرىلىدۇ، ئۇنى قولاي ئىشقا بۇيرۇيمىز›(88). ئاندىن زۇلقەرنەيىن (اللەئۇنىڭغا قولايلىق قىلىپ بەرگەن) يولغا ماڭدى(89). زۇلقەرنەيىن كۈن چىقىش تەرەپكە بارغاندا، كۈننىڭ شۇنداق بىر قەۋمنىڭ ئۈستىگە چۈشۈۋاتقانلىقىنى كۆردىكى، ئۇ قەۋمگە بىز (كۈننىڭ ھارارىتىدىن )ساقلىنىدىغان(كىيىم،ئىمارەت قاتارلىق)نەرسىلەرنى ئاتا قىلمىدۇق(90).ئەھۋال شۇنداق بولدى(يەنى زۇلقەرنەيىن كۈنچىقىش تەرەپتىكى كىشىلەرگىمۇ كۈنپېتىش تەرەپتىكى كىشىلەرگە قىلغان مۇئامىلىنى قىلدى). بىز ئۇنىڭ قۇلىدىكى نەرسىلەردىن تولۇق خەۋەردار ئىدۇق(91). ئاندىن ئۇ(اللە ئۇنىڭغا قولايلىق قىلىپ بەرگەن)يولغا ماڭدى(92). زۇلقەرنەيىن ئىككى تاغ ئارىسىغا يېتىپ بارغاندا، ئىككى تاغ ئالدىدا ھېچقانداق سۆزنى چۈشەنمەيدىغان (يەنى ئۆزىنىڭ تىلىدىن غەيرى تىلنى بىلمەيدىغان ) بىر قەۋمنى ئۇچراتتى(93). ئۇلار:‹ئى زۇلقەرنەيىن ! يەجۈج بىلەن مەجۈج يەر يۈزىدە ھەقىقەتەن بۇزغۇنچىلىق قىلغۇچىلاردۇر، بىز بىلەن ئۇلارنىڭ ئارىسىغا بىر توسما سېلىپ بېرىشىڭ ئۈچۈن (ساڭا بىرقىسىم مېلىمىزنى(باجغا ئوخشاش ) تۆلىسەك بولامدۇ؟›دېدى(94). زۇلقەرنەيىن ئېيتتى:‹اللەنىڭ ماڭا بەرگەن نەرسىلىرى (يەنى كۈچ-قۇۋۋەت ۋەپادىشاھلىق سىلەرنىڭ ماڭا بېرىدىغان مېلىڭلاردىن) ئارتۇقتۇر، ماڭا ئادەم كۈچى ياردەم قىلىڭلار، ئۇلار بىلەن سىلەرنىڭ ئاراڭلارغا مۇستەھكەم بىر توسما سېلىپ بېرەي(95).ماڭا تۆمۈر پارچىلىرىنى ئېلىپ كېلىڭلار، (تۆمۈر پارچىلىرى دۆۋىلىنىپ) ئىككى تاغنىڭ ئارىسى تەكشى بولغاندا، كۆيۈكلەرنى بېسىڭلار›. تۆمۈرپارچىلىرى  (قىزىپ)ئوتتەك بولغاندا، ئۇ:‹ماڭا (ئېرىتىلگەن مىسنى) بېرىڭلار، ئۈستىگە تۆكەي›دېدى(96).ئۇلار(يەجۈج-مەجۈج) ئۇنىڭ ئۈستىگە چىقىشقىمۇ، ئۇنى تېشىشكىمۇ قادىر بولالمىدى(97).  زۇلقەرنەيىن ئېيتتى:‹بۇ (يەنى توسمىنىڭ بەرپا قىلىنىشى)پەرۋەردىگارىمنىڭ نېمىتىدۇر، پەرۋەردىگارىمنىڭ ۋەدىسى ئىشقا ئاشقاندا، ئۇ ئۇنى تۈپتۇز قىلىۋېتىدۇ، پەرۋەردىگارىمىزنىڭ ۋەدىسى ھەقتۇر›(98)»(18-سۈرە كەھف).«بىز ھالاك قىلغان شەھەر(ئاھالىسى)نىڭ دۇنياغا قايتىشى مۇمكىن ئەمەس(95).يەجۈج-مەجۈج (توسمىسى) ئېچىۋېتىلگەندە، ئۇلار زېمىننىڭ ھەر بىر تۆپىلىكلىرىدىن ئالدىراپ چىقىپ كېلىدۇ(96)» (21- سۈرە ئەنبىيا).
«سالامنىڭ شەرققە سەپەر قىلىش خاتىرىسى»دىكى«ئىسكەندەر سېپىلى»
ئىبنى خوردادبىھنىڭ «al-Masālik al-Mamālik »(يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى)دېگەن ئەسىرىدە خاتىرىلىگەن سالام ئىسىملىك تەرجىماننىڭ شەرىققە سەپەر قىلىشىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى مۇنداق بولۇپ، ئەينى چاغدىكى ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ خەلىپىسى ۋاسىق بىللاھ (Al-Wāthiqbillāh، مىلادىيە 842-يىلى تەختتەئولتۇرۇپ 847-يىلى ۋاپات بولغان ) چۈشىدە ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن «يەجۈج-مەجۈجلەر»نى توسۇش ئۈچۈن سالدۇرغان سېپىلنىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشكەنلىكىنى كۆرۈپ، پايتەختتىكى 30خىل تىلنى بىلىدىغان سالام ئىسىملىك تەرجىماننى ئەھۋالنى بىلىپ كېلىش ئۈچۈن نۇرغۇن ئادەم، ئات-ئۇلاغ ۋە پۇل –مال بىلەن كۈنچىقىشقا ــــ شەرققە ئەۋەتكەن. سالام خەلىپىنىڭ مەكتۇبىنى ئېلىپ ، 16 ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ شۇ سېپىلغا بارغان ۋەسېپىلنىڭ ساق ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ، سېپىلنىڭ قوۋۇقىدىن بىرپارچە تۆمۈرنى ئېلىۋالغان ھەم يەنە 12 ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ پايتەختكە قايتىپ كېلىپ ئۇ تۆمۈرنى خەلىپىگە كۆرسەتكەن. ئىبنى خوردادبىھ نەق مۇشۇ سالامنىڭ ئاغزىدىن ئۇنىڭ شەرققە سەپەر قىلىش جەريانىدىكى كۆرگەن-بىلگەنلىرىنى تەپسىلىي خاتىرىلىۋالغان بولۇپ، بۇنى ئۆز ئەسىرىگە كىرگۈزگەن.« al-Masālikal-Mamālik »(يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى)دېگەن بۇ ئەسەردە  بۇتوغرىدا مۇنداق بايانلار بار:
«تەرجىمان سالام ماڭا شۇلارنى ئېيتىپ بەردى: ۋاسىق بىللاھ چۈشىدە زۇلقەرنەيىن سالدۇرغان ، بىز بىلەن يەجۈج-مەجۈجلەرنىڭ ئارىسىنى توسۇپ تۇرىدىغان سېپىلنىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشكەنلىكىنى كۆرۈپ،ئەھۋالنى بىلىپ كېلىش ئۈچۈن ئۇ يەرگە كىشى ئەۋەتمەكچى بولغانىكەن.... شۇنىڭ بىلەن مېنى چاقىرتىپ:‹مەن سېنى ئۇ سېپىلنىڭ ئەھۋالىنى بىلىپ كېلىش ئۈچۈن ئەۋەتمەكچى،  قايتىپ كېلىپ ئەھۋالنى مەلۇم قىلىسەن›دېدى ۋە ماڭا 50 قاۋۇل يىگىتنى قۇشۇپ بەردى. ماڭا تاپان ھەققىم ئۈچۈن بەش مىڭ دىنار، ئون مىڭ دەرھەم، 50 يىگىتنىڭ ھەربىرىگە مىڭ دىنار ۋە بىر يىللىق تەمىنات بەردى... بىز  ۋاسىق بىللاھنىڭ ئەرمەنىيە  ۋالىيسى ئىسھاق  بىننى ئىسمايىلغا  يازغان خېتىنى ئېلىپ   ساماررا  ( Samarra ، ئابباسىيلارخەلىپىسىنىڭ 836-يىلى بىنا قىلدۇرغان يېڭى پايتەختى)دىن ئاتلاندۇق.....كېيىن بىز ۋەيران قىلىنغان شەھەر-بازارلارغا كەلدۇق ۋە ئۇيەرلەردە 20 كۈن ماڭدۇق.سۈرۈشتۈرسەك، بۇ شەھەر-بازارلارنى يەجۈج-مەجۈجلەر بېسىپ كىرىپ ۋەيران قىلغان ئىكەن.....بىز يەنە ‹ايكە›دېيىلىدىغان بىر شەھەرگە كەلدۇق. شەھەرنىڭ ئايلانمىسى 10 فەرسەخ (بىر فەرسەخ تەخمىنەن 6 كېلومېتىرغا تەڭ) بولۇپ، بىرنەچچە تۆمۈر قوۋۇقى بار ئىكەن. قوۋۇقلار يۇقىرىدىن تۆۋەنگە ئېچىلىدىكەن (يەنى ئاسما قۇۋۇق دېمەكچى). شەھەردە ئېتىز، باغلار ھەم تۈگمەنلەر بار ئىكەن. زۇلقەرنەيىن بۇرۇن مۇشۇ شەھەردە قۇشۇنىنى چۈشكۈن قىلدۇرغانىكەن.
بۇ شەھەر بىلەن سېپىلنىڭ (ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن سالدۇرغان سېپىلنى دېمەكچى)ئارىلىقى ئۈچ كۈنلۈك يول ئىكەن. ئارىلىقتا بەزى قەلئەلەر ۋە كەنتلەر بار ئىكەن. 3-كۈنى بىز سېپىلنىڭ ئالدىغا يېتىپ كەلدۇق.ئۇ يەردە بىر يۇمىلاق تاغ بولۇپ، كىشىلەرنىڭ ئېيتىشىچە،يەجۈج-مەجۈجلەر ئاشۇ تاغنىڭ ئىچىدە تۇرىدىكەن. يەجۈجلەر بىلەن مەجۈجلەر ئايرىم بولۇپ، يەجۈجلەر  مەجۈجلەرگە قارىغاندا ئېگىزرەك ئىكەن، بويى ئالاھەزەل بىر بېلەكتىن بىر يېرىم بېلەككىچە (بېلەك ـــ شۇ زاماندىكى ئەرەپ ــ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئۆلچەم بىرلىكى بولۇپ، جەينەكتىن بارماقنىڭ ئۇچىغىچە بولغان ئارىلىق بىر بېلەك بولىدۇ، تەخمىنەن ھازىرقى 54.04 سانتىمېتىرغا توغرا كېلىدۇ) كېلىدىكەن.
ئاندىن بىز بىرئېگىز تاغقا كەلدۇق. تاغنىڭ چوققىسىدا قەلئە بار ئىكەن. زۇلقەرنەيىن سالدۇرغان سېپىل دەل ئىككى تاغنىڭ ئارىسىدىكى كەڭلىكى 200 بېلەك كېلىدىغان ئېغىزغا قوپۇرۇلغانىكەن. يەجۈج-مەجۈجلەر (كەلگۈسىدە) سىرىتقا چىقماقچى بولسا مۇشۇ يەردىن ئۆتىدىكەن.
ئۇ(زۇلقەرنەيىن) بۇ جايدا (سېپىلنىڭ ئۇلى ئۈچۈن) يەرنى 30 بېلەك چۇڭقۇرلۇقتا كولاپ،تاكى يەر يۈزىگىچە تۆمۈر ۋە مىس بىلەن قۇيۇپ چىققانىكەن. ئاندىن تاغ ئېغىزىنىڭ ئىككى تەرىپىگە ھەربىرىنىڭ كەڭلىكى 25 بېلەك ، ئېگىزلىكى 50 بېلەك كېلىدىغان ئىككى قۇۋۇق تۈۋرۈكى ئورناتقانىكەن. تۈۋرۈكنىڭ تەگلىكى تۈۋرۈكتىن ئون بېلەكچە كەڭ ئىكەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى مىس ئارىلاشتۇرۇلغان تۆمۈر كېسەكلەردىن قۇيۇلغان بولۇپ ، ھەربىر پارچە تۆمۈر كېسەكنىڭ ئۇزۇنلۇقى ۋە كەڭلىكى 1.5 بېلەك ، قېلىنلىقى 4 ئۇسبا (بىر ئۇسبا 3.12سانتىمېتىرغا تەڭ)كېلىدىكەن. تۈۋرۈكلەرنىڭ ئۈسىتىگە قۇيۇلغان لىممۇ تۆمۈردىن ياسالغان بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 120 بېلەك كېلىدىكەن. تۈۋرۈكلەرگە تېگىشىپ تۇرىدىغان يېرىلا 10 بېلەك ئۇزۇنلۇقتا ، 5 بېلەك كەڭلىكتە ئىكەن. لىمنىڭ ئۈستىدە مىس ئارىلاشتۇرۇلغان تۆمۈر كېسەكتىن قۇيۇلغان بىر ئىمارەت بولۇپ، ئېگىزلىكى تەخمىنەن 60 بېلەك كېلىدىكەن، تاكى تاغنىڭ كۆز يېتىدىغان چوققىسىغىچە سۇزۇلغانىكەن. بۇ ئىمارەتنىڭ ئۈستىدە تۆمۈردىن ياسالغان نۇرغۇن كۈنگۈرىلەر بولۇپ،...ھەربىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 5بېلەك ، كەڭلىكى 4 بېلەك كېلىدىكەن. (سېپىلنىڭ ) ئۈستىدە جەمئىي 37 كۈنگۈرە بارئىكەن.