Хотән_Вилайити
омумий әһвали
хотән вилайити тарим ойманлиқиниң ғәрбий җәнуби қисмиға җайлашқан. шәрқ тәрипи шизаң аптоном райони билән тутишиду. ғәрб тәрипи қәшқәр вилайити билән тутишиду. шимал тәрипи ақсу вилайити билән тутишиду. ғәрбий җәнуб тәрипи кәшмир (һиндистанниң әмәллий контроллиқидики район) билән чегрилиниду. чегра линийисиниң омумий узунлуқи 200 километир. шәрқтин ғәрбкичә болған узунлуқи тәхминән 670  километир, җәнубтин шималғичә болған кәңлики тәхминән 600 километир. омумий йәр мәйдани 247 миң 900 квадрат километир. қармиқидар бир шәһәр,. йәттә наһийә (хотән шәһири, гума наһийиси, қарақаш наһийиси, хотән наһийиси, лоп наһийиси, чира наһийиси, керийә наһийиси, нийә наһийиси) бар. тәвәсидә шләпчиқириш -  қурулуш биңтуәни хотән деһқанчилиқ мәйданлирини башқуруш идариси бар. мәмурий мәһкимә җайлашқан хотән шәһириниң үрүмчи шәһири билән болған арилиқи 1520 километир. 1995 - йилиниң ахиридики омумий нопуси бир милйон 504 миң  800 болуп, буниң ичидә уйғурлар  97.4%  ни, хәнзулар 2.66% ни, башқа милләтләр  0.2% ни тәшкил қилиду.      йәр түзүлүши: җәнубий егиз, шимали пәс, ғәрбий егиз, шәрқий пәс. бу тағлиқ район 33.3% ни, чөл - чәзирә  63% ни, бостанлиқлар  3.7% ни игиләйду. 36 чоң - кичик дәряси, 58 булиқи бар. йәр асти су байлиқи сәккиз милярд 770 милйон куб метир, түзләңликтики йәр асти су байлиқи миқдари үч милярд  246 милйон куб метир. явайи һайванат байлиқидин йилпиз, тибәт қулуни, қотаз, тибәт бөкини, арқар, ява төгә, ақ боғуз бөкән, улар қатарлиқлар бар. ява дора өсүмлүк байлиқидин тошқан зәдики, қантепәр, қарләйлиси, рәвән қатарлиқлар бар. байқалған қезилма байлиқидин нефит, көмүр, алтун, төмүр, тантал, литий, периллий, синдий, ниобий, сиңир таш, һак теши, қаштеши қатарлиқлар бар.  хотән вилайити мөтидил бәлвағ қурғақ иқлим райониға кириду. йиллиқ оттуричә температуриси 10.4℃ ～ 12.2℃, әң юқири температуриси  43.2℃, әң төвән температуриси  - 28.9℃. күнниң йиллиқ оттуричә чүшүш вақти 2400 - 2900 саәт, 10℃  йиғинда температуриси 4300℃ ～ 4100℃. қиросиз мәзгили 210 ～ 024 күн. йиллиқ оттуричә һөл - йеғин миқдри 30 ～ 50 миллиметир, суниң йиллиқ оттуричә парға айлиниш миқдари 2400 ～ 8002 миллиметир. йиллиқ оттуричә қақас қум учуш - боран чиқиш вақти 30 ～ 25 күн.  хотән вилайити деһқанчилиқни асас қилиду. һазир 157 миң гектар (икки милйон 365 миң мо) терилғу йәр, 263 миң  300 гектар (үч  милйон  950 миң мо) тәбиий орман,  94 миң гектар (бир милйон  240 миң мо) сүний орма, икки милйон  492 миң  300 гектар ( 37  милйон 391  миң мо) отлақ, 17 миң  200 гектар (258 миң мо) сүний отлақ бар. деһқанчилиқ мәһсулатлиридин асаслиқи буғдай, көммиқонақ, шал, кевәз, яғлиқдан вә һөл - қуруқ мевә - чевиләр бар. чарвичилиқи яйлақ чарвичилиқи вә деһқанчилиқ райони чарвичилиқи дәп айрилиду. деһқанчилиқ райони чарвичилиқи асаслиқ орунда туриду. чарвисидин қой, кала, ат, ешәк, төгә қатарлиқлар бар. буниң ичидә хотән йерим инчикә юңлуқ қойиниң сани әң көп. санаитидин асаслиқи електр енергийиси, көмүр санаити, қурулуш материяллири, деһқанчилиқ машинилири, пахта тоқумичилиқ, йипәкчилик, гиләмчилик, қаштеши оймичилиқи, ашлиқ - май вә йемәкликләрни пишшиқлап ишләш қатарлиқлар бар. йәрлик алаһидиликкә игә йипәкчилик, гиләмчилик вә қаштеши оймичилиқи хотәнниң үч гөһири дәп атилип кәлмәктә.  хотән вилайитиниң асасий муәссәлири үзлүксиз яхшиланмақта. дөләт ташйолиниң 513 - линийиси тәвәсини кесип өтиду. тарим қумлуқ ташйолида қатнашниң башлиниши хотән билән үрүмчиниң арилиқини зор дәриҗидә қисқартти; наһийә, йеза ташйоллири тәрәп - тәрәпкә туташқан болуп, 90% дин көпрәки асфалитлаштурулуп болди. хотән айродромиға чоң, оттура типтики йолочилар айропилани қоналайду вә униңдин учалайду. һәр һәптидә қәрәллик үрүмчигә учидиған айропилан бар. йәттә наһийә, бир шәһәрдики программилиқ телефонларниң һәммиси мәмликәтлик узун йоллуқ аптоматик учур ториға киргүзүлди. көчмә телефон, чақирғу аппаратлири тәңла ишқа кириштүрүлди.