cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پارتىيە
رولى
ئۇ ئۆزى ۋەكىللىك قىلىدىغان سىنىپ، تەبىقە ۋە ئىجتىمائى گورۇھ ئۈچۈن ئوخشاشمىغان دەرىجىدە تەشكىلاتچىلىق، رەھبەرلىك ۋە يادرولۇق رولىنى ئوينايدۇ.
بارلىققا كىلىشى
يېقىنقى زاماندا ئەڭ بالدۇر بارلىققا كەلگەن پارتىيە 17- ئەسىرنىڭ 70- يىللىرى ئەنگىلىيەدە قۇرۇلغان خۇيگ پارتىيىسى (ئاساسەن بۇرژۇازىيە ۋە يېڭى ئاقسۆڭەكلەر مەنپەتىگە ۋەكىللىك قىلاتتى) ۋە تورى پارتىيىسى (ئاساسەن فيودال ئاقسۆڭەكلەر مەنپەتىگە ۋەكىللىك قىلاتتى) ئىدى. جۇڭگودا بۇرژازىنىيىنىڭ پاتىيە تەشكىل قىلىشى سۈن جوڭسەننىڭ 1894- يىلى جۇڭگونى گۈللەندۈرۈش جەمىيىتىنى قۇرغان ۋاقتىدىن باشلاندى. ماركس بىلەن ئېنگېلس 1847- يىلى لوندوندا قۇرغان كومۇنىزىمچىلار ئىتتىپاقى پۇرۇلېتارىيات پارتىيىسىنىڭ دەسلەپكى ئۈلگىسى ئىدى. جۇڭگودا پۇرۇلېتارىيات پارتىيىسى – جۇڭگۇ كوممۇنىستىك پارتىيىسى 1921- يىلى قۇرۇلغان.
جىلىن ئۇنىۋېرسىتېتى
جىلىن ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1946-يىلى قۇرۇلغان.
سۇجى مەڭگۈ تېشى
سۇجى مەڭگۈ تېشى
بۇ مەڭگۈ تاشنى 1900- يىلى فىنلاندىيە ئالىمى گ. ج. رامېىستېد سابىق موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۇجى تۆپىلىكى ئەتراپىدىن بايقىغان. مەڭگۈ تاش تېكىستى 11 قۇر بولۇپ، ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگەندىن (مىلادىيە 840- يىلى) كېيىنكى ۋاقىتقا توغرا كېلىدۇ.
سۇجى مەڭگۈ تېشىنىڭ يەشمىسى
قازاقىستانلىق ئۇيغۇر تارىخچىمىز دوكتور ئابلەت كامالوف ئەپەندىم ئۆزىنىڭ « ئۇيغۇر خاقانلىقىنىڭ ئېپىگرافىيىلىك يادىكارلىقلىرى » ناملىق ئىلمىي ئەمگىكىدە مەزكۇر مەڭگۈ تاش ھەققىدە مۇنداق قۇرلارنى يازغان: موغۇن شىنە ئۇسۇدىن تېپىلغان يېزىق مەزكۇر يادىكارلىق فىنلاندىيە ئالىمى گ.رامستېد 1909-يىلى تېپىپ، ئۇنى "سېلىنگا تېشى" دەپ ئاتىغان. تاش پۈتۈك 759--760-يىللىرى ئەلئەتمىش بىلگە خاقان قەبرىگە قويۇلغان يادىكارلىقنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ھېساپلىنىدۇ. گ.رامستېد مەزكۇر يېزىقنىڭ تەرجىمىسىنى نېمىسچە (1913) ۋە رۇسچە (1914) تىللاردا نەشر قىلدۇردى. رۇسچە نەشرى س.مالوفنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، 1959-يىلىن نەشر قىلىنغان « موڭغۇلىيە ۋە قىرغىزىستاندىكى قەدىمىي تۈرك يادىكارلىقلىرى » كىتابىغا كىرگۈزۈلگەن. بۇ كىتابتا مەزكۇر يېزىق « مويۇن چۇر يادىكارلىقى » دەپ بېرىلگەن. « مويۇن چۇر --» ئەلئەتمىش خاقاننىڭ تەختىكە ئولتۇرۇشتىن ئىلگىرىكى ئىسمىنىڭ ئېنىق ئەمەس تىكلىنىشى بولۇپ، خەنزۇچە مەنبەلەردە "مويان" شەكلىدە ساقلىنىپ قالغان. ئۇنىڭدىكى "جو" سۆزىنىڭ تۈركچە تەلەپبۇزى "چۇر" ئېنىقىراقى "چور" (ئۇيغۇرچە ئۇنۋان نامى) بىرىنچى قىسمى "مويان" مەزكۇر كىتابتا ھىچ ئۆزگۈرۈشسىز ئېلىنغان. ج.ھامىلتون بولسا مەزكۇر ئىسىمنى ئىلمىي ئاساستا «بايان چور» شەكلىدە بېكىتتى. شۇڭلاشقا «بايان چور» شەكلى كېيىنكى ۋاقىتلاردا كەڭ قوللىنىلماقتا.
جىلىن ئۆلكىسى
left|thumb|300px| left|thumb|300px جىلىن ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، جىلىننىڭ 27،090،000 نوپۇسىبار، 187،400 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 43.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 126°10.
ئىبرانىيلارغا يېزىلغان خەت
ئىبرانىيلارغا يېزىلغان خەت
4 - نويابر
4 - نويابر ياكى 4 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 308 - (كەبىسە يىلى 309 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 57 كۈندۇر.
رەسۇل
رەسۇل (ئەرەبچە: رسول) ئىسلام دىنىدە ئىنسانلارنى مۈژدەلەمەك ۋە ئەسكەرتمەك ئۈچۈن ئاللاھ تەرىپىدىن ئىبەرلىگەن كىشىلەرگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. "ئەلچى"، "ئەۋەتىلگەن" دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. رەسۇللەر ھەققىدە كۈنىمىزدە ئۇچۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى، قۇرئان كەرىم سىرتىدىكى مەنبئەلەردىن ئېلىنغانلىقى ئۈچۈن ئىسلام دىنىنىڭ ئەسىل مەنبئەسى بولمىش قۇرئان كەرىمنىڭ ئاساس ئېلىنىشى كېرەكتۇر.
قۇرئان كەرىمگە كۆرەرەسۇللەر ئىنسانلاردىن، جىنلاردىن، پەرىشتىلەردىن تاللىنىلىدۇ. شۇنداقلا ئوخشاش بىر ۋاقىتتا بىر نەچچە رەسۇلنىڭ مەۋجۇد بولىشى ۋە پۈتۈن ئۈممەتلەرگە قەۋىملەرگە رەسۇللەرنىڭ ئۇ قەۋمنىڭ لىسانى بىلەن ئىبەرىلگەنلىكى ، بۇ رەسۇللەرنىڭ ھەر قېتىم يالغانچىغا چىقىرىلىشى ۋە ئىنسانلارغا رەسۇللەرنىڭ ھىدايەت ئېلىپ كەلگەن كىشىلەرنىڭ ئىشەنمەسلىكى بولسا "ئاللاھ، ئىنساندىن رەسۇل ئىبەردىمۇ؟" دېيىشتىن باشقا بىر نەرسىنىڭ دەخلى قىلمىغانلىقى بايان قىلىنغان.
سۇرە زۇمەرنىڭ 71. ئايەتىدە بولسا جەھەننەمگە كىرگۈچى كىشىلەرگە جەھەننەم مۇئەككەللىرى ئۇلارغا ئۆزىگە بىر رەسۇل كېلىپ جەھەننەمگە كىرىدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇپ ئاگاھلاندۇرمىغانلىقى سورالغانىدا ھەممىسىنىڭ جاۋابى ئوخشاشلا "ھەئە" بولىدۇ. جەننەتكە كىرگەنلەرنىڭ بولسا ئۆزلىرىگە رەسۇل كەلگەنلىكىنى ۋە رەسۇللەرنىڭ راسچىللىقىنى ئىپادە قىلغاندۇرالار.
قۇرئانغا كۆرە رەسۇل:
ئۇيغۇرلاردا
ئۇيغۇرلاردا رەسۇل كەلىمىسى ئەر كىشى ئىسمى سۈپىتىدە ئوغۇل بالىلارغا بۇ ئىسىم بېرىلىدۇ.
شەكىللىرى؛ رەسۇل، رۇسۇل، ئابدۇرۇسۇل
ئالىم سېيتوڧ
ئالىم سېيتوڧ (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Alim Séytof )بولسا ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ دېرىكتورى.
شەخسىي ئۇچۇرلىرى
ئالىم سېيتوڧ 1998-يىلى ئامېرىكىغا كەلگەن.
خاربىن تېخنىكا ئىنستىتۇتى
خاربىن تېخنىكا ئىنستىتۇتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1920-يىلى قۇرۇلغان.
ياقۇپ يازغان خەت
ياقۇپ يازغان خەت
شىمالىي ئامېرىكا
300 px|thumb|شىمالىي ئامېرىكا شىمالىي ئامېرىكا
1 (سان)
بىر: ‫① سان ‹مات› ئەڭ كىچىك ساناق سان ۋە بۇ ساننى ئىپادىلىگەن رەقەم: گەپ بىر، قۇلاق ئىككى (ماقال). * بىرنى بىرگە قوشسا ئىككى بولىدۇ.
② ئى. ئۈچىنچى شەخس قوشۇمچىسى «ى بىلەن كېلىپ مەلۇم بىر «كىشى، ئادەم» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ: بىرىدىن قۇتۇلۇپ ئورنىغا تۇتۇلدۇم (ماقال).
③ ئال. ئىسىملارنىڭ ئالدىدا كېلىپ «شۇ»، «مۇشۇ»، «ئوخشاش بىر» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ: ھېيتەم ئەر – خوتۇن بىر مەكتەپتە ئىشلەيدۇ.
④ ئال. ئېنىقسىز قوشۇمچە ۋەزىپىسىدە كېلىپ «قانداقتۇر، ئاللىقانداق، قايسىدۇر، قاچاندۇر» غا ئوخشاش مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ: بىر كۈنى. بىر ئاخشىمى.
⑤ رەۋ. پېئىللارنىڭ ئالدىدا ھالەت بولۇپ كېلىپ، ئىش – ھەرىكەتنىڭ مەنىسىنى كۈچەيتىش رولىنى ئوينايدۇ: بۇ خەۋەر مەھەللىگە بىر كەلدى.
⑥ئال «كىم»، «نېمە» سوئال ئالماشلىرى بىلەن قوشۇلۇپ ئېنىقسىز ئالماش رولىدا كېلىدۇ: ئايگۈل يولدا تونۇش بىر كىم ئۇچراپ قالسا بولاتتى، دەپ پات – پاتلا ئەتراپىغا قاراپ قوياتتى.
⑦ سۈپ. ئېنىقلىغۇچى بولۇپ كېلىپ ئېنىقلانغۇچىنى گەۋدىلەندۈرۈش، بەلگە ۋە خۇسۇسىيەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ: بۇ ناھايىتى مۇرەككەپ بىر مەسىلە.
⑧ يۈك، «يالغۇز»، «پەقەت» دېگەن مەنىدە تەكىتلەپ كۆرسىتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ: بۇ ئىشنى بىر تۇرسۇنلا بىلىدۇ، باشقىلار بىلمەيدۇ.
⑨سۈپ. ئىسىملىق جۈملىنىڭ خەۋىرى بولۇپ «ئورتاق»، «ئوخشاش» دېگەن مەنىلەردە كېلىدۇ: ئەرەبلەر 23 دۆلەت ۋە رايونغا بۆلۈنگەن بولسىمۇ ئۇلارنىڭ تىلى بىر، يېزىقى بىر، ئېتىقادى بىر.
⑩رەۋ. باشقا سۆزلەر بىلەن بىرىكىپ سۆز ياساش رولىنى ئوينايدۇ: بىر ئاز. بىر قۇر.
مۇتاررىف
مۇتەررىف (مُطَرِّفُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ الشِّخِّيرِ العَامِرِيُّ البَصْرِيُّ): مۇتەررىف ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئەششىخخىر ئەلئامىرىي ئەلبەسرىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 2 – 95 / م. 624 – 714) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام زامانىدا تۇغۇلغان كاتتا تابىئىن. نۇرغۇن ساھابىلەردىن ئىلىم ئالغان. مۇھەددىس، زاھىد ئالىملاردىن.
1 (سان)
‫ئۇيغۇرچە-ئېنگىلىزچە
‫بىر: ‫a, a body of, a piece of, an, be a unit, be at one, handful, nothing but, one, one...the other, side, single, singleton, unifying, with one accord
‫ئۇيغۇرچە-خەنزۇچە
‫بىر:
ئەسەرۇم (مەۋھۇم تەڭگە)
ئەسەرۇم ھازىرقى زاماندىكىكى ئەڭ ئۈنۈملۈن، قىممەتلىكى شىفىرلىق پۇللارنىڭ بىرىسى.
كالىفورنىيە سانائەت ئىنستىتۇتى
كالىفورنىيە سانائەت ئىنستىتۇتى ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىغا جايلاشقان ئۇنىۋېرسىتېت.
رىسالەت مەردان
رىسالەت مەردان، قومۇل شەھىرىگە قاراشلىق شارلار تېغى تاراتى مەھەللىسىدە تۇغۇلغان. 1995-يىلى قومۇل دارىلمۇئەللىمىننى پۈتكۈزۈپ ئۆز يۇرتىغا مۇئەللىملىككە تەقسىم قىلىنغان. 1998-يىلىدىن باشلاپ، زور تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، 2004-يىلىدىن 2007-يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرستىتى فىلولوگىيە ئىنىستۇتىدا ھازىرقى-بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى پەنلىرى بويىچە ماگىستىر ئاسپىرانىتلىقنى پۈتتۈرگەن. ھازىرغىچە ئۇنىڭ 400پارچىدىن ئارتۇق شېئىرى، بەش پارچە ھېكايىسى، 15 پارچە تەرجىمە ئەسىرى ئېلان قىلىندى، بىر كىتابى نەشىر قىلىندى، يېقىندا يەنە بىر قانچە ئەسەرلەر ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتىدۇ.رىسالەت مەردان شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمىيئىتىنىڭ ئەزاسى. لۈشۈن ئەدەبىيات ئىنىستۇتىنىڭ 16-قارار ئالىي تەرجىمانلار سىنىپىنىڭ ئوقۇغۇچىسى.
ۋالپاراىسو
right|thumb|461x461px thumb|514x514px ۋالپاراىسو (Valparaíso)
6 - نويابر
ياكى 6 - ئوغلاق، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 310 - (كەبىسە يىلى 311 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 55 كۈندۇر.
نۇرسۇلتان نازاربايېۋ
Nursultan Nazarbayev
كۈيتۇن شەھىرى
كۈيتۇن شەھىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Küytun Shehiri) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. تەڭرىتاغ]] شىمالى ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقى نىڭ جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان، شەرقتە تارباغاتاي ۋىلايىتى نىڭ ساۋەن ناھىيىسى بىلەن چېگرىداش. غەربى بولسا تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ شىخۇ شەھىرى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ. جەنۇبىدا قاراماي شەھىرى نىڭ قاراماي رايونى بار.
نۇرسۇلتان نازاربايېۋ
Nursultan Abishuly Nazarbayev
thumb| نۇرسۇلتان نازاربايەۋ|200 px
كۈيتۇن شەھىرى
تارىخى
كۈيتۇن سۆزى موڭغۇلچىدا سوغۇق مەنىسى بار.
نۇرسۇلتان نازاربايېۋ
قازاقىستان جۇمھۇرباشقانى. پىرىزدېنىت
2019-يىلى 19 مارت نۇرسۇلتان تۇيۇقىسىزلا جۇمھۇر رەئىسلىكتىن ئىستىپا بەردى لىكىن ئەل بېشىلىق ئۇنىۋانى بىلەن ئەڭ قۇدىرەتلىك ئورگان دۆلەت خەۋىپسىزلىك كومىتىىتنىڭ ئالى رەھبەرلىك ۋەزىپىسنى داۋامىلق ئۈتەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
كۈيتۇن شەھىرى
مەمۇرىي رايون
2016-يىلى قورغاس شەھىرى قارمىقىدا 5 دانەكوچا باشقارمىسى ، 1 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
نۇرسۇلتان نازاربايېۋ
2019-يىلى 20 مارت ئۇ ئۆزىنىڭ قىزنى يۇقىرى پارلامىتىنىڭ سۆزلىگۈچىسىلكە تەيىنلىدى. بۇ قىزىنىڭ كەلگۈسىدە قازاقىستان جۇمھۇر رەئىسلىكە سايلىنىش ياكى بىۋاستە چىقىش ئېھتىماللىقنى بارلىقىنى كۈرستىپ بىرىدۇ.
يېڭى تەيىنلەنگەن ۋاقىتىلىق جۇمھۇر رەئىس توقاي ئاستانا شەھەر نامنى "نۇرسۇلتان" شەھىرىگە ئۆزگەرتىش تەكلىپى بەردە ھەمدە بۇ تەكلىپ ئىككى سائەت ئىچىدە پارلامىتتىن ئۆتتى.
تاتار مىللىتى
تاتار مىللىتى - تاتار تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
جىيا يېزىسى
جىيا يېزىسى خوتەن شەھىرىگە 10 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. بوستانلىق قىسمىنىڭ جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 17 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 4 كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 30 مىڭ 300 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 1.03 مو. قاتنىشى قۇلاي، بايلىقى مول. ئەسلىدە لوپ ناھىيە تەۋەسىدە بولۇپ ۋاكالەت نومۇرى 653224200، 2006-يىلى خوتەن شەھىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىگە ئايرىپ بېرىلگەن.
مەمۇرىي كەنتلەر
قاراشلىقىدا تاۋىغاز كەنتى، سۇيا ئۈجمىلىك كەنتى، ئوتۇنچى يولى كەنتى، كۇچا كەنتى، سۇيالەڭگەر كەنتى، باشلەڭگەر كەنتى، قۇمباغ كەنتى، ھېلىماتام كەنتى، جىلغا ئېرىق كەنتى، قوتاز مەھەلە كەنتى، ئاق مەھەللە كەنتى، شاقى مەھەللە كەنتى، ئازنازا كەنتى، تېرەكلىك كەنتى، كىرپە مەھەللە كەنتى، مەدرىس بويى كەنتى، كالتە تۈگمەن كەنتى، باش تۈگمەن كەنتى قاتارلىق 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى، 82 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
ئىقتىسادى
جىيا يېزىسى تىپىك يېزا ئىگىلىك يىزىسى، قىلىنغان كىرىمى ئاساسلىق يېزا ئىگىلىك ۋە ئائىلە قول ھۈنەرۋەنچىلىكىدىن كەلگەن، يەر ئۈنۈمسىز، قۇمساڭ تۇپراق، ئاشلىق زىرائەتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق تېرىلىدۇ، ئىقتىسادىي زىرائەتلەردىن كېۋەز تېرىشنى ئاساس قىلغان، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئاز مىقداردا ياغلىق دانمۇ تېرىلىدۇ. 20111-يىلى ئىجتىمائىي ئىگىلىكنىڭ ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 7259.39 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە 1- كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 5040 مىڭ يۈەن، 2-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 1060.14 مىڭ يۈەن، 3-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 1195.25 مىڭ يۈەنگە يەتكەن. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 4002 يۈەنگە يېتىپ، 2011-يىلىدىكىدىن 324 يۈەن ئاشقان، ئېشىش نىسبىتى %8.8 بولغان. كەنت كوللېكتىپ ئىقتىسادىي جۇغلانمىسى 296 مىڭ يۈەنگە يەتكەن.
باشقىلار
يېزا بويىچە بىر پارتكوم ۋە 25 ئاساسىي قاتلام پارتىيە ياچېيكىسى، كەنت پارتىيە ياچېيكىسى 19، مەكتەپ ياچېيكا 3، دوختۇرخانىسى ياچېيكىسى 1، پېنسىيىگە چىققان كادىرلار پارتىيە ياچېيكىسى 1، ئورگان پارتىيە ياچېيكىسىنىڭ 1. پارتىيە ئەزالىرى 489 نەپەر، ئەر پارتىيە ئەزالىرى 417 نەپەر، ئايال پارتىيە ئەزاسى 72 نەپەر، يېزا پارتىيە ئەزالىرى 359 نەپەر، دۆلەت كادىرلىرى پارتىيە ئەزالىرى 130 نەپەر، «ئۈچ پېشقەدەم» 75 نەپەر، پېشقەدەم كادىرلار 25 نەپەر، پېشقەدەم پارتىيە ئەزاسى 49 نەپەر، ۋىلايەت دەرىجىلىك پېشقەدەم نەمۇنىچىلار 1 نەپەر، «ئۈچ ياش» 4373 نەپەر، كەنت كادىرلىرى 119 نەپەر، بىرىنچى ۋەزىپىدىكىلەر 38 نەپەر، مۇئاۋىن ۋەزىپىدىكىلەر 81 نەپەر، ئورگان كادىرلىرى 44 نەپەر، پونكىت كادىرلىرى 41 نەپەر. كەنت ئاھالە كومىتېتى 19، يېڭىدىن سېلىنغان كەنت ئاھالە كومىتېتى 12، «بەشتە ياخشى» كەنت پارتىيە ياچېيكىسى 6، «بەشتە ياخشى» مەكتەپ پارتىيە تەشكىلاتلىرى 3، «ئامما رازىي پونكىت» 4 كە يەتكەن.
پىدائىيلار مارشى
پېدائىلار مارشى (خەنزۇچە: 义勇军进行曲، ئىنگىلىزچە:March of the Volunteers)، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت شىئېرى، 1935- يىلى تىيەنخەن تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە نىئېر تەرىپىدىن مۇزىكىلاشتۇرۇلغان.
thumb|مۇزىكا تاختىسى thumb|تىيەنخەن (ئوڭدا) ۋە نىئېر (سولدا)، 1933، شاڭخەي
مەتىن
ئۇيغۇرچە
قوزغال! قۇل بولىشنى خاھلىمىغانلار!
گۆشت ھەم قانىمىز بىلەن مەھكەم ئىستىھكام قۇرايلى!
جۇڭخۇا مىللەتلىرى ئەڭ خەتەرلىك ھالدا،
ھەممە بىر نىيەتتە،
دۆشمەندىن ھېچ قورۇقماي، ئالغا!
ئالغا! ئالغا! ئالغا باس!
خەنزچە (ئەسكى)
起來！不願做奴隸的人們！
把我們的血肉，築成我們新的長城！
中華民族到了最危險的時候，
每個人被迫着發出最後的吼聲.
起來！起來！起來！
我們萬眾一心，
冒着敵人的炮火，前進！
前進！前進！進！
خەنزۇچە (ياڭى)
起来! 不愿做奴隶的人们!
把我们的血肉, 筑成我们新的长城!
中华民族到了最危险的时候,
每个人被迫着发出最后的吼声.
起来! 起来！起来!
我们万众一心,
冒着敌人的炮火, 前进!
پىنيىن
''Qǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen!''
Bǎ wǒmen de xuèròu zhùchéng wǒmen xīnde chángchéng!
Zhōnghuá Mínzú dàoliao zùi wēixiǎnde shíhòu,
Měige rén bèipòzhe fāchū zùihòude hǒushēng.
''Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái!''
Wǒmen wànzhòngyīxīn,
Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!
''Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn!''
مىللى ئارمىيە
مىللى ئارمىيە، بۇگۈنكى شەرقى تۈركىستان (ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ )شىمالىدا ۋە جەنۇبىدا، 1949- يىلىدىن بۇرۇن قۇرۇلغان، تەركىبىدە ئاساسلىق ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا قېرىنداش مىللەتلەر يەر ئالغان، ئۇيغۇر زېمىنىنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن كۈرەشكەن ئىنقىلابىي ھەربىي تەشكلاتلارنىڭ ئۇمۇمىي ئاتىلىشىدۇر.
قۇرۇلۇشى
1944- يىلى 11-ئايدا نىلقا پارتىزانلىرى قوزغىلاڭ كۆتۈردى ۋە ناھايىتى تىزلىك بىلەن بىرقاتار غەلبىلەرنى قولغا كەلتۈرۈپ نىلقا بازىرنى ئازاد قىلدى. گومىنداڭ دائىرلىرى قاتتىق ئالاقزادە بولۇ پ غۇلجا ۋە ئۈرۈمچىدىن 3000 دىن ئارتۇق ئەسكەر يۆتكەپ كېلىپ قوزغىلاڭنى باستۇرشقا ئۇرۇندى، ھەمدە نىلقىنى قوشاۋغا ئالدى. بۇ ۋاقىتتا قوزغىلاڭچىلار ئابدۇكېرىم ئابباسوفنىڭ خەۋەر يەتكۈزشى بىلەن غۇلجىدا ئەسكەر قالمىغان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، تەشەببۇسكارلىق بىلەن نىلقىدىن چېكىنپ چىقىپ قۇرۇق نىلقا بازارنى گومىنداڭغا تاشلاپ بېرىپ غۇلجىغا ئاتلاندى. 1- ئاينىڭ 7-كۇنى كېچىدە ئابدۇكېرىم ئابباسوف غۇلجىدا قوزغىلاڭ كۆتەردى، ھەمدە نىلقا پا رتىزانلىرى بىلەن ماسلىشىپ، غۇلجا شەھىرىنڭ ھەرەمباغ ۋە لاڭشىياڭ ئايدىرومىدىىن باشقا جايلىرىنى تولۇق ئازاد قىلدى 1945- يىلى 1- ئاينىڭ 10- كۈنى ھەرەمباغ ئىشغال قىلىندى، شۇنىڭ بىلەن پۈتكۈل ئىلى ئازاد قىلىندى.
1945- يىلى 11- ئاينىڭ 12- كۈنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكىمىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقى جاكارلاندى، ئېلىخان تۆرە رەئىس جۇمھۇر، ھېكىمبەگ غوجا مۇئاۋىن رەئىس بولدى، كۆك رەڭلىك، ئوتتۇرىسىغا ھىلال ئاي بىلەن يۇلتۇز چۈشۈرلگەن بايراقنى دۆلەت بايرىقى قىلپ بىكىتى، ھەمدە پارتىزانلارنى بىرلىككە كەلتۈردى.
تەركىبى
مىللى ئارمىيە باش شىتابى قارمىقىدا، ھەربى تەمىنات باشقارمىسى، سىياسى باشقارما، ئىجرائىيە باشقارمىسى، ھەربى سوت، ئۇرۇش تەتقىقات باشقارمىسى قاتارلىق ئورگانلار تەسس قىلىندى. پالىنوف باش قوماندانلىققا، زۇنۇن تىيپوف مۇئاۋىن باش قوماندانلىققا، موتىگوروف باش شىتاب باشلىقلىقىغا، غېنى ھەربى سوتنىڭ باش سودىيەلىكىگە، ئابباسوف سىياسى باشقارمىنىڭ باشلىقلىقىغا تەيىنلەندى، ئومومىي ئەسكىرى كۈچى 15000 دىن ئاشتى ھەمدە پۈتۈن ئارمىيە تۆۋەندىكى قىسىملارغا بۆلۈندى:
ئۇلاستاي ئاتلىق1- پولىكى.
ئۇلاستاي ئاتلىق 2- پولىكى.
سۈيدۆڭ ئاتلىق 3- پولكى.
مۇڭغۇك ئاتلىق باتالىيونى.
مۇستافا زەرقا
مۇستافا زەرقاﺋ (مصطفى بْنُ أَحْمَدَ بنِ مُحَمَّدٍ الزرقاء): شەيخ مۇستافا ئىبنى ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئەززەرقاﺋ ئەلھەنەفىي ئەلھەلەبىي. (ھ. 1322 – 1420 / م. 1904 – 2000) سۈرىيەلىك، ھازىرقى دەۋردە كۆزگە كۆرۈنگەن فەقىھ ۋە ئىسلاھاتچى، شائىر. . «سۇغۇرتا توختىمى ۋە شەرىئەتنىڭ ئۇنىڭغا قارىتا تۇتقان مەۋقەسى (عقد التأمين وموقف الشريعة منه)»، «يېڭى تۈستىكى ھەنەفىي فىقھىسى (الفقه الإسلامي في ثوبه الجديد)» (4 توم) ۋە «ئەۋقاپ ئەھكاملىرى (أحكام الأوقاف)» قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
مىللى ئارمىيە
تەركىبى
لوبا ئاتلىق روتىسى.
ئاتلىق زاپاس پولىك.
تۇڭگان ئاتلىق باتالىيونى.
سۈيدۆڭ ئاتقۇچى پىيادە 1-پولىكى.
غۇلجا ئاتقۇچى پىيادە 2- پولكى.
غۇلجا ۋاقىتلىق پىيادە 4- پولكى.
قوماندانلىق شتابقا بىۋاستە قاراشلق قىسىملار:
توپچىلار باتالىيونى. مۇھاپىزەتچىلەر باتالىيونى قاتارلىقلار.
پىيادە قىسىملار:
ھەر بىر پولىك 2 باتالىيون ،بىر باتالىيون 3روتا ،بىر روتا 3 ئىزىۋوت، بىر ئىزىۋوت 4 ئۇدۇلىنىيە بولۇپ، تەخمىنەن 2500 جەڭچىدىن تەركىب تاپقان.
ئاتلىق قىسىملار :
ھەربىر پولىك 4 ئاتلىق روتا ۋە بىر پىىلىموتچىلار روتىسدىن تەشكىللەنگەن بولۇپ، تەخمىنەن 1000 نەپەر جەڭچىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.
ھەربىر پولىك قارمىقىدا:
ئارقاسەپ باشقارمىسى، سىياسى باشقارمسى تەسس قىلىنغان بولۇپ، پولك كوماندېرى، ھەربىي ئىشلارغا مەسئۇل مۇئاۋىن پولك كوماندىر، ئارقا سەپ تەمىناتىغا مەسئۇل مۇئاۋىن پولك كوماندىر ۋە دىننى ئىشلارغا مەسئۇل مۇئاۋىن پولك كوماندېر تەيىنلەنگەن.
مىللى ئارمىيە قۇرۇلغاندىن كېيىن دەرھال شىمال، جەنۇپ، شەرىق قاتارلىق ئۈچ يۆلىنىش جەڭ پىلانى تۇزۈپ چىقتى.
شەرقى سەپ: شەرققە يۈرۈش قىلىپ، جىڭ، شىخولارنى ئازاد قىلپ ماناس دەرياسىدىن ئۆتۈپ ئۈرۈمچىنى ئېلىش.
جەنۇبىي سەپ: مۇزئارت داۋىندىن ئۆتۈپ ئاقسۇنى ئازاد قىلش، ئاندىن تاشقورغان پارتىزانلىرى بىلەن ماسلىشىپ پۈتكۈل جەنۇبى شىنجاڭنى ئازاد قىلىش. 1945- يىلنىڭ ئاخىردا بايراقنى شىڭشىڭشاغا قاداپ بولۇش.
شىمالى سەپتە: 1945-يىلى 9- ئاينىڭ 9- كۈنى مىللى ئارمىيە ئالتايدا گومىنداڭ ئارمىيسىنىڭ 1130 نەپەر ئەسكرىنى ئەسىر ئالدى ۋە ئالتاي پارتىزانلىرى بىلەن ئۇچۇرشۇ پ شىمالىي سەپنىڭ ئۇرۇش ۋەزىپىسىنى غەلبىلىك تاماملىدى.
شەرقى سەپتە: مىللىي ئارمىيە 4- ئايدىن باشلاپ داۋاملىق شەرىققە يۈرۈش قىلىپ، جىڭ، شىخولارنى ئاراد قىلىپ، 9- ئايدا ئۈرۈمچىگە 150 كىلومىتىر كېلدىغان ماناس دەرياسى بويىغا كەلدى. ئەينى ۋاقىتتا گومىنداڭنىڭ ئۈرۈمچىدە پەقەت 3000 ئەسكەرگە يەتمەيدىغان 6 باتالىيون ئەسكىرى قالغان بولۇپ شەرقى سەپنىڭ جەڭ ۋەزىپىسمۇ ئاساسى جەھەتتىن ئوروندىلىپ بولغانىدى.
جەنۇبىي سەپتە: سوپاخۇن پولكوۋنىك ئاقسۇنىڭ يېرىمىنى ئىگەللەپ بولغان بولۇپ، تاشقورغان پارتىزانلىرىمۇ، كۇچا، يېڭسار قاتارلىق جايلارغا ھۇجۇم قىلىپ ھەتتا قەشقەرنىمۇ بىر مەزگىلك ئىگەللىگەندى.
مىللىتىمىزنىڭ يېقىنقى زامان تارىخىنى ئەسلىگىنىمىزدە، ئۈچ ۋىلايەت مىللى ئىنقىلابىنى تىلغا ئالماي تۇرالمايمىز ،مىللى ئارمىيەنى تېخىمۇ تىلغا ئالماي تۇرالمايمىز .ھازىرقى شىنجاڭدا بار بولغان مىللى قىسىملار دەل ئۈچ ۋىلايەت مىللى ئارمىيسىىدىىن قىلىپقالغان قىسىملاردۇر.ئەينى ۋاقىتتىكى مىللى ئارمىيەنىڭ كىلىش مەنبەسى كۆپ،تەركبى قىسمى مۇرەككەپ ، شۇڭا مەن تۆۋەندە بۇنىڭ ئىچىدىكى مۇھىمراقلىرىنى ۋە مىللى ئارمىيە توغرىسىدىكى بىر قىسىم سان سىپىرلارنى ھەمدە ئارمىينىڭ تەرەققىيات ئەھۋالىنى،ئۆتمىشى ۋە يېقىنىقى ئەھۋالىنى بايان قىلىپ ئۆتمەكچىمەن.
مىللى ئارمىيە ئەڭ دەسلەپتە پارتىزانلاردىىن تەشكىللەنگەن بولۇ پ ئاساسلىق تەركىبلىرى تۆۋەنىدىىكىچە :
2. تاشقورغان پارتىزانلىرى : پارتىزانلار ئاساسەن قىرغىز ۋە تاجىكلاردىىن تەشكىللەنگەن بولۇپ ،قوماندانى ئىسساقبىك مونونۋ( سوۋىت ئىتتپاقىدا ھەربىي مەكتەپتە ئوقۇغان ،كىيىن ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىنىڭ مۇھىم رەھبىىرگە ئايلانغان ،1949-يىلى ئايروپىلان ھادىسسىدە ۋاپات بولغان )،بۇ قوشۇن تىنچلىق بىتىمدىن ئىلگىرى جەنۇبى شىنجاڭدا پارتىزانلىق ئۇرشى قىلىپ، قەشقەرگە بىرقانچە قېتىم ھۇجۇم قىلىپ ،گومىنداڭنىڭ جەنۇبى شىنجاڭدىكى قوشۇنىنى تۇتۇ پ تۇرۇپ مىللى ئامىيەگە جەنۇبى سەپتىن ماسلاشقان ،تىنىچلىق بىتىىمىدىن كىيىن سوۋىت-ئىتتپاقى چىگرىسى ئارقىلىق غۇلجىغا كەلگەن.
3. ئالتاي پارتىزانلىرى : بۇ پارتىزنلار 30-يىللاردىلا شىڭ شىسەيگە قارشى كۆرەش قىلىشنى باشلىغان بولۇپ،ئالتاينىڭ %90 دىن ئارتۇق زىمىنى ئاساسان ئىگىللەپ بولغان ،بۇ پارتىزانلارغا ئوسمان بىلەن دەلىلقان باشچىلىق قىلغان (دەلىلقان سۈگۇربايىف 1949-يىلى ئايروپىلان ھا دىسسىدە ۋاپا ت بولغان )،1947-يىلى ئوسمان گومىنداڭغا سىتىلىپ ئىنقىلابىدىىن يۈز ئۆرىگەن ،1951-يىلى 2-ئايدا چىڭخەيدە ئازادلىق ئارمىيە تەرپىدىىن تىرىك تۇتۇلغان ،ئىككى ئايىدىىن كىيىن ئۈرۈمچىدە ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان.
1946-يىلى جىياڭ جىشى سوۋىت ئىتپاقى بىلەن سۈلھىلىشىپ ،تاشقى مۇڭغۇليىنى ئىېتراپ قىلش، لۈشۈن ،دالىيەن پورتلىرىنى سوۋىت ئىتپاقىغا ئىجارىگە بىرىش ھەمدە ئەسكەر تۇرغۇشىغا رۇخىسەت قىلىش ،شەرقى شىمالدا تۆمۈريول ياساش ھوقوقىنى بىرىش قاتارلىق ئىمتىيازنى بىرىش ئارقىلىق، سىتالىنىڭ مىللى ئىنقىلابقا بولغان پوزىتسىيسىنى ئۆزگەرتتى، سوۋىت ئىتتپاقى بارلىق ھەربى مەسلەھەتچىللىرى ۋە ھەربىي خادىملىرنى ئېلىپ چىقىپ كەتتى، ھەمدە مىللى ھۆكۈمەتتىن گومىنداڭ بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈشنى تەلەپ قىلدى.
1946-يىلى 4-ئايدا تىنىچلىق بىتىمى ئىمزالىنىپ، شىنجاڭ قىسقامۇددەتلىك تىنىچلىقنى كۈتىۋالدى ،بۇۋاقىتتا مىللى ئارمىينىڭ سانى 30 مىڭغا يەتكەن بولۇپ، جەمئىي 17پولك ،ئىككى مۇستەقىل دېۋىزىيە، بەش بېرگادا تەشكىلەنگەن بولۇپ، 13 ئاتلىق پولك بار ئىدى.
قىسىملار تۆۋەندىكىچە :
باش شىتابقا قاراشلىق قىسملار (غۇلجىدا تۇردۇ )
1.ئاتلىق ئەسكەرلەر باتالىيونى ، 700ئەسكەر.
2.مۇھاپىزەتچىلەر ئىسكانىدىرونى ، 500ئەسكەر.
3.غۇلجا مۇھاپىزەتچىلەر 1-پولكى ،1500ئەسكەر.
4.غۇلجا مۇھا پىزەتچىلەر 2-پولكى،1500ئەسكەر.
5.غۇلجا مۇھا پىزەتچىلەر 4-پولكى، سانى ئىنىق ئەمەس.
ئوتتۇرا يۆلنىش قىسىملار (باش قوماندان پالنوف قوشۇمچە ئوتتۇرا يۆلىنىش ئارمىيسىنىڭ قوماندنلىقىنى ئۈستىگەئالغان)
1. پىيادە ئەسكەرلەر 1- بېرگادىسى.
2. پىيادە ئەسكەرلەر 2- بېرگادىسى.
3.مىنامىيوتچىلار باتالىيونى.
4. تاشقورغان ئاتلىق 6- پولكى.
5. نىلقا ئاتلىق 5- پولكى.
7.ئاتلىق ئەسكەر لەر مۇستەققىل بېرىگادىسى.
8. تۇڭگان ئاتلىق 10- پولىك ، 600ئەسكەر (شىخەنزە)
9.مۇڭغۇل ئاتلىق 8- پولكى، 870 ئەسكەر.
10.پىيادە ئەسكەرلەر 4- پولكى.
11. ئالاقىچىلا روتىسى (شىخەنزە )
12. لوبا ئاتلىق ئىسكاندىرونى.
جەنۇبىي يۆلىنىش قىسملار (مۇئاۋىن باش قوماندان ئىسساقبك جەنۇبى يۆلىنىش قىسملار نىڭ باش قومادانلىقىنى ئۈستىگە ئالغان).
2.ئاتلىق ئەسكەر لەر 2- بېر ىگادىسى.
3.تىكەس ئاتلىق 1- پولىك.
4.تىكەس ئاتلىق 2- پولىك.
5.تىكەس ئاتلىق 3- پولىك.
ئالتاي رايونىدىكى قىسىملار :
ئاتلىق ئەسكەر مۇستەققىل پولكى (دەلىلقان سۇگۇربايىف)
ئەينى ۋاقىتتىكى مىللى ئارمىيە كادىرلا باشقارمىسنىڭ باشلىقى يۈسۈپخاننڭ خاتىرسىگە ئاساسلانغا دا << پۈتۈن ئارمىيەدە جەمئى 29856نە پە ر جەڭچى بار >> بولۇ پ مىللى ئارمىيە ئەڭ كۈچەيگەن ۋاقىتقا قەدەم قويغان.
ھەر-خىل مىلتىق 9088 دانە ، تاپانچا 184 دانە ، يىنىك پىلموت 405 دانە ، ئېغىر پىلىموت 68 دانە ، مىنامىيۇت 66 دانە ،زنىت توپ 7 دانە،گىرانامىيوت 55 دانە ، گىرانات 14480 دانە ،زەمبىرەك 12دانە ، جەڭ ئېتى 5522 دانە ، تىرانسپورىتا ئىشلتىلدىغان ئات 521دانە ، ئات ھارۋىسى 311 دانە ،تانكا 2 دانە، بىروۋنىۋىك1دانە،ئايروپىلان 49 دانە ( ئىشىلتىشكە بولدىغنى 14 دانە بولۇ پ ،قىرغۇچى ئايروپىلان 8 دانە ، بومبار دىمانچى ئايروپىلان 6 دانە ) ، ھەربى ئىشلاردا ئىشىلتىلدىغان ماشىنا 30 دانە. مىللى ئارمىيەنىڭ باش قوماندانلىقىنى ئىسساقبك مونونوۋ ئۆز ئۈستىگە ئالغان.
1949-يىلى كومۇنستىك پارتىيە ھەل قىلغۇچ جەڭنىڭ غەلبىسنى قولغا كەلتۈردى ،1949- يىلى 3- ئايدا ماۋزىىدۇڭ ،جۇئىنلەي قارتارلىقلار ۋاڭجىن بىلەن شىنجاڭغا كىرىش توغۇرلۇق سۆبەتلەشتى .6- ئايدا لىيۇ شىاۋچى سوۋىت ئىتپاقىدا سۆھبەتكە باردى ، سۆھبەت داۋامىدا سوۋىت ئىتپاقى،جوڭگو كومىنستىك پا رتىيسىنىڭ غۇلجا تەر پ بىلەن ئالاقىلشىپ سۈرەتنى تىز لىتىپ،شىنجاڭغا كىرشى توغرىسىدا تەكلىپ بەردى ، 1949-يىلى 8-ئاينىڭ 14-كۈنى دىڭ لىچۈن ئۈچ نەپەر خادىم ۋە بى ردانە راتسىينى ئېلىپ ئالمۇتا ئارقىلىق غۇلجىغا يىتىپ كەلدى. 8- ئاينىڭ 18- كۈنى ماۋزىىدۇڭ ئەخمەتجان قاسىمغا تىلگىرمما يوللاپ 9- ئايدا ئېچىلىدىغان سىياسى كېڭەش يىغنىغا تەكلىپ قىلدى. 8- ئاينىڭ 20- كۈنى ئەخمەتجان قاسىمى ماۋزىىدۇڭ غا تىلگىرامما يوللاپ ،تەكلىبىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى ئېيتتى ،.- ئاينىڭ 22- كۈنى ئەخمەتجان قاسىمى، ئابدىكېرىم ئابباسوف ، ئىسسابىك مونونوف ، دەلىلقان سۇگۇربايىف ، لوجى قاتارلىقلارئالتاينى كۆزدىىن كەچۈرۈش نامى بىلەن مەخپى ھالدا غۇلجىدىىن يولغا چىقىپ،ئالمۇتا غا بىرىپ ئايروپىلان ئارقىلىق بىيجڭغا قاراپ ئۇچتى ،8- ئاينىڭ 27- كۈنى ئايروپىلان،ئىېر تىكۇستى دىگەن جايغا بارغاندا تاققا سوقۇلۇپ كىتىپ ئۇلار بەخىتكە قارشى قۇربان بولدى ( ئەخمەتجان قاسىمى تېخى ئەمىدىلا 34 ياش ئىدى ،ئابدىكېرىم ئابباسوف بولسا تېخى ئەمىدىلا 28 ياشتا ئىدى ).
1949-يىلى 12- ئايدا شىنجاڭ تىنىچ ئازاد بولدى.1950-يىلى 1-ئاينىڭ 20 -كۈنى مىللى ئارمىيە 5- كورپۇس قىلپ ئۆزگەرتىلىپ، جوڭگو خەلىق ئازادلىق ئارمىيسىنىڭ شىتاتىغا قوشۇۋىتىلدى.
5- كورپۇسنىڭ تەركىۋى قىسىملىرى : 13-14- دىۋىزىيەلەر
سىياسى كومىسارى دۈۋەن شىڭ يۈن.
37- پولك ئاقسۇدا
38- پولك قەشقەردە
39- پولك خوتەندە
14- دىۋىزىيە دىۋىزىيە كوماندىرى ئىبراھىم باي. قارمىقىدا :
40-پولك ئۈرۈمچى دە
41-پولك
42-پولك غۇلجىدا
كورپۇس شىتاۋىغا قاراشلىق قىسملار:
43-پولىك پولىك كوماندىر بەدەرخان سۇگۈربايىف
44-پولىك. پولىك كومانىدىر سوپاخۇن
50 – يىللاردا ،5- كورپۇسنىڭ 13- دىۋىزىينىڭ 38–پولكى، 14- دىۋىزىنىڭ 40- پولكى ساقلاپ قېلىنغانىدىن باشقا قالغان قىسىملىرى ئۆز ئورنىدا كەسىپ ئۆزگەرتتى ، ساقلاپ قېلىنغان ئىككى پولىكمۇ 1969-يىلى يەنە شىمالىي شىنجاڭ دالا ئارمىيسىگە قوشۇۋىتىلدى،ئازادلىق ئارمىيە كەڭ كۆلەمدە قىسقار تىلغاندىىن كىيىن بۇ ئىككى پولىك ھازىر بار-يوقلىقى نامەلۇم.
شۇنداق قىلپ مىللتىمزنىڭ جۈملىدىىن پۈتۈن شىنجاڭىدىكى ئېزىىلگۈچى مىلللەتلەرنىڭ يۈكسەك غۇرۇرىنى نامايەن قىلغان ، مىللىتمىز قەلبىدە مەڭگۈ ئۆچمەس ئىز قالدۇرغان بۇ ئىنقىلاب ، بۇ ئارمىيە ئاخىرقى ھېساپتا پۈتۈن جوڭگۇ ئىنقىلابى بىلەن بىرلىكتە غەلبە قىلغان بولدى.
قوشۇمچە
1955- ئازادلىق ئارمىيە ئۇنۋان بېرىش مۇراسمى ئۆتكۈزدى ،مىللى ئارمىيدىىن 5نەپەر كىشى گېنراللق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. ئۇلار:
1.سەيپىدىىن ئەزىزى- مىللى ئىنقىلاپ مەزگىلدە ھەربى سوتنىڭ كاتىۋى ، ئۆلكىلك بىرلەشمە ھۆكىمەتنىڭ مائارىپ نازىرى ، ئالغا گېزىتىنىڭ باش مۇھەرىرى ، دىېموكراتىيە ۋە خەلقچىللقنى ھېمايە قىلىش ئىتتپاقىنىڭ رەئىسى، قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن، 1955-يىلى گېنىرال لېتىناتلىق ھەربىي ئۇنۋانغا ئېرىشكەن.
2.مارگوف ئىسساقوف- شىنجاڭ ھەربى رايونىنىڭ مۇئاۋىىن قوماندانلىق ۋەزىپىسنى ئۆتىگەن ،1955- يىلى گېنىرال مايورلۇق ھەربىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. جوڭگو ، سوۋىت قوش دۆلەت تەۋەلىكىگە ئىگە ، 1962- يىلى سوۋىت ئىتتپاقىغا چىقىپ كەتكەن.
3.مەمىتىمىن ئىمىنوف- مىللى ئارمىيدە ئىزۋوت كوماندىرى ، مىللى ئارمىيە قوماندانلىق شىتا ۋىىدا بۆلۈم باشلىقى ، ئاتلىق پولكنىڭ كومانىدىر بولغان ، دۆلەت قۇرلغاندى كىيىن دىۋىزىيە كومانىدىر قوشۇمچە جەنۇبى شىنجاڭ ھەربى رايونىنڭ مۇئاۋىىن قوماندانى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن ، 1955- يىلى گېنىرال مايورلۇق ھەربىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
4.زۇنۇن تىيپوف- مىللى ئارمىينىڭ مۇئاۋىىن باش قوماندانى، شىنجاڭ ھەربى رايونىنڭ مۇئاۋىىن باش شىتاب باشلىقى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن 1955- يىلى گېنىرال مايورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرشكەن. جوڭگو- سوۋىت قوش دۆلەت تەۋەلىكگە ئىگە،.1962-يىلى سوۋىت ئىتپاقىغا چىقىپ كەتكەن.
5. ساۋدانوف زاھىر- مىللى ئارمىيدە ئاتلىق باتالىيونىڭ شىتاب باشلىقى، پىيادە 4- پولىكنىڭ شىتاب باشلىقى، مىللى ئارمىيە سىياسى بۆلمىنىڭ مۇدىر بولغان ،دۆلەت قۇرلغانىدىن كىيىن 5-كورپۇسنىڭ مۇئاۋىىن سىياسى كومىسارى،ھەربى رايون سياسى بۆلمىنىڭ ئىككنچى مۇئاۋىىن مۇدىر ، شىنجاڭ ھەربى رايونىنڭ مۇئاۋىىن سىياسى كومىسارى ، ئۈرۈمچى ھەربى رايونىنڭ مۇئاۋىىن سىياسى كومسارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 1955- يىلى گېنىرال مايورلۇق ھەربىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
مەنبە
ئورخۇن تارىخ تورى
كاسكا(پولات قالپاق)
thumb|گوللاندىيە كاسكىسى كاسكا (پولات قالپاق) − جەڭچىلەرنىڭ بېشىنى قوغدايدىغان مۇھىم ياراغ.
Tarim oymanliqi
Tarim 'Oymanliqi bolsa jänubiy Sh inja ng gh a tävä bol gh an 'oymanliq, yär mäydani 400,000 kvadrat kilometir. buni ng din 500 milyon yil 'ilgiri bu yär bipayan de ng iz 'i ch idiki qädimki quruqluq bolup, buni ng din 2-3 milyon yil 'ilgiri yär sh arida gh ayät zor kü ch lük ta gh hasil bolu sh härikiti bol gh anda Tä ng ri Te gh i kötürülüp ch iqqan. yänä bir mäzgildin keyin Qurum (vä Qaraqurum Kunlun) Ta gh liri sh äkillängän. nätijidä bu qädimki quruqluq ch o ng vä qatmu qat ta gh lar 'orap tur gh an ch o ng ,,Tarim 'Oymanliqi‘‘ gh a 'aylinip qal gh an
bayliq
Tarim 'Oymanliqi mämlikät 'i ch idiki ye ng i 'energiyä kar kh anilirini ng jä ng mäydani gh a 'aylandi, Ju ng go 'Asiya Yavropa yärmänkisi 'arqiliq 20 milyard yü'ändin 'artuq mäblä gh sh amal, quya sh 'energiyäsi 'alahidä mol bu rayon gh a märkäzlä sh ti
كاسكا(پولات قالپاق)
ھەققىدە
بېشىغا قوغدىنىش جابدۇقلىرى دۇبۇلغا قوغداش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ھەربىي مەشىق، ئۇرۇش ۋاقتىدا كىيگەن قالپاق، كىشىلەرنىڭ قاتناش كەم بولسا بولمايدىغان قورالى. ئۇ كۆپىنچە يېرىم چەمبەر شەكىللىك، ئاساسەن قېپى، ئەستىرى ۋە ئاسما قۇرۇلمىسى قاتارلىق ئۈچ قىسىمدىن تۈزۈلىدۇ. سىرتقى قېپى ئايرىم - ئايرىم ھالدا ئالاھىدە پولات، ئەينەك پولات، كۈچەيتىلگەن پلاستماسسا، تېرە، نىلون قاتارلىق ماتېرىياللاردىن ياسالغان، ئوق بېشى، دورا ۋە باشقا نەرسىنىڭ باش قىسمىغا زەربە بېرىشكە تاقابىل تۇرىدۇ. جۇڭگونىڭ قەدىمكى زاماندىكى ھەيۋىسى دەپ ئاتىلىدۇ.
Tarim oymanliqi
bayliq
tunji növätlik Ju ng go 'Asiya Yavropa yärmänkisidä 'elimizni ng sh ärqiy qisim rayonlardin kälgän ye ng i 'energiyä kar kh aniliri Korla Sh ähiri, Ch är ch än Nahiyäsi qatarliq töt nahiyä sh ähär bilän mäblä gh sommisi 20 milyard 660 milyon yü'än kelidi gh an pakiz 'energiyä türidin bä sh ni 'imzalidi, bu sh amal, quya sh 'energiyäsidin paydilinip tok tarqiti sh, yoruqluqtin paydilinip tok tarqiti sh qatarliq sahälärgä ch etilidi gh an bolup, Bayin gh olin Mo ng  gh ul 'Aptonom 'Oblasti bu to kh tamni ng 64%ni 'igiläydu
كاسكا(پولات قالپاق)
تارىخى
thumb|ناتىسىس گېرمانىيەسىنىڭ كاسكىسى كاسكا (پولات قالپاق) − جەڭچىلەرنىڭ بېشىنى قوغدايدىغان مۇھىم ياراغ. 1-دۇنيا ئۇرۇشىدا ئۇنى ئاۋۋال فرانسىيىلىكلەر ئىشلەتكەن. 1914-يىلىنىڭ مەلۇم بىر كۈنى، فرانسىيىلىك ئادىرىنال ئىسىملىك گېنېرال دوختۇرخانىغا يارىدارلارنى يوقلاپ بارىدۇ، بىر يارىدار ئۇنىڭغا دۈشمەن زەمبىرىكى ئېتىلىۋاتقاندا، قازاننى بېشىغا تۇتۇۋېلىپ، بېشىنى قوغداپ قالغانلىقىنى، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ پارتلاشتا ئۆلگەنلىكىنى، بىراق ئۆزىنىڭ يېنىك يارىلانغانلىقىنى ئېيتىدۇ. گېنېرال ئادىرىنال بۇنى ئاڭلاپ ئىنتايىن خۇشال بولۇپ، ئادەم ئەۋەتىپ زامانىۋى كاسكا ياساتقۇزۇپ، قىسىمنى ياراغلاندۇرىدۇ، نەتىجىدە تالاپەت زور دەرىجىدە ئازىيىدۇ. 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا ئامېرىكا ئارمىيىسى كاسكا كىيگەنلىكى ئۈچۈن، 70 مىڭ ئادەم ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قالىدۇ.
ھازىرقى زامان كاسكىسى پىيادە ئەسكەرلەر كاسكىسى، زەمبىرەكچىلەر كاسكىسى، ئۇچقۇچىلار كاسكىسىدىن ئىبارەت ئۈچ خىل بولىدۇ، بەزى دۆلەتلەر پەۋقۇلئاددە خادىملار ئۈچۈن پاراشۇتچىلار كاسكىسى، تانكىچىلار كاسكىسى، موتسىكىلىت كاسكىسى، ھاۋا ھۇجۇمىدىن قۇتقۇزۇش كاسكىسى قاتارلىقلارنى لايىھىلەپ چىقتى، بەزى كاسكىلارنى جەڭ مەيدانلىرىدا داس، قازان، قېزىش قورالى قاتارلىقلارنىڭ ئورنىدا ئىشلەتكىلى بولىدۇ.
Tarim oymanliqi
bayliq
Sh inja ng 'Uy gh ur 'Aptonom Rayonini ng quya sh 'energiyäsi bayliq miqdari vä sh amal 'energiyäsidin paydilini sh miqdari mämlikät boyi ch ä 2- 'orunda turidu, Bayin gh olin Mo ng gh ul 'Aptonom 'Oblasti Tarim 'Oymanliqini ng  sh ärqiy sh imali gh a jayla sh qan, bu yär quya sh 'energiyäsi vä sh amal 'energiyäsi 'ä ng märkäzlä sh kän rayon. 12- bä sh yilda Sh inja ng ye ng i 'energiyäni bir tuta sh 'orunla sh turup, ye ng i 'energiyäni ng 'energiyä täminli sh idiki nisbitini davamliq köpäytip, 2015- yil gh i ch ä Ju ng godiki muhim ch o ng tiptiki sh amal 'elektir vä yoruqluq 'elektir bazisi bärpa qilidu
كاسكا(پولات قالپاق)
تارىخى
ھازىرقى زامان كاسكىلىرىنىڭ قوغداش ئىقتىدارى بولۇپلا قالماستىن، يەنە ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىمۇ بار. گېرمانىيىدە يېڭى ئىشلەنگەن كاسكا ئارقىلىق باشنى قوغدىغىلى بولۇپلا قالماستىن، ئوق چىقىرىشقىمۇ بولىدۇ. بۇ خىل كاسكا مىلتىق 9 مىللىمېتىرلىق مىشەكسىز ئوقنى ئېتىپ چىقىرالايدۇ، دەل تەگكۈزۈش دەرىجىسى مىلتىقنىڭكىدىن يۇقىرى. ئۇنىڭدىن باشقا، لازېرلىق كاسكا مىلتىق بولۇپ، لازېر نۇرى دەستىسىنى قويۇپ بېرەلەيدۇ.
تۈزۈلۈشى
ھازىرقى زامان دۇبۇلغا ئاساسىي قىسمى كۆرۈنىدىغان بىخەتەرلىك قالپىقى قالپاق قېپى، ئەستىرى ۋە ئاسما سىستېمىسى قاتارلىقلاردىن تەركىپ تاپىدۇ. ھەر خىل پائالىيەت بىلەن شۇغۇللانغۇچى ئىشلىتىش تەلىپى ئوخشاش بولمايدۇ، قالپاق قۇرۇلمىسى ۋە ئۇنىڭ شەكلى ناھايىتى كۆپ.
رولى
قالپاقنىڭ ھەربىي ئىشلارغا بولغان تەسىر زور، بىناكارلىق، كان ئېچىش ۋە بەزى ھەرىكەتلىرىمىزدە، مەسىلەن، ئامېرىكىچە پۇتبول، ۋېلىسىپىت، كالتەك توپ، قارتېيىلماق، مۇز ئۈستىدىكى خوككىي توپى ئويۇنى، مۇسابىقە ئېتى، چەۋاندازلىق، ھەرىكەت، مۇسابىقە ۋېلىسىپىتى، پاراۋۇز قاتارلىقلار غا رولى ئىنتايىن چوڭ.
ھەربىي تۈرلەرگە ئايرىلىشى
thumb|قەدىمقى دەۋىردىكى كاسكا ھەربىي ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتى ۋە تىنچلىق مەزگىلىدە زامانىۋى خىزمەت بولغاچقا، تۇرمۇش كۈنسېرى كۆپ خىللاشقان، كىشىلەر ھاياتىنىڭ بىخەتەرلىكىگە بارغانسېرى ئەھمىيەت بېرىۋاتىدۇ، قالپاق ئىشلىتىش جەھەتتە بارغانسېرى كەڭ، ھەربىي خىزمەت ھەرىكىتى ھەققىدىكى بىر قانچە خىلغا ئايرىشقا بولىدۇ :
پىيادە ئەسكەرلەر قالپاقى
پولات قالپاق دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئاساسلىقى ئوق بېشى ۋە بومبا باش قىسمىغا مۇداپىيە كۆرۈشكە ئىشلىتىلىدۇ. قالپاق قېپى، كۆپىنچە ئالاھىدە پولاتتىن ياسالغان، ئوق ئۆتمەس ئىقتىدارى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن، بەزىلىرى يەنە بىر قەۋەت ئوق ئۆتمەس ئەستىرى نىلون ياكى ئەينەك پولات ئىشلىتىلگەن. ئاسما سىستېمىسى ئادەتتە كۆن - خۇرۇم، سولياۋ ياكى تالالىق توقۇلما بۇيۇمدىن ياسالغان، مۇقىم قالپاق قېپى ئىچىگە ئورنىتىشقا بولىدۇ. قالپاق ئادەتتە 1 ～ 1.5 كىلوگىرام.
ئۇچقۇچى قالپىقى
ئۇچقۇچى ۋە ئايرۇپىلان خادىمى قاتارلىق ئۇچقۇچى قالپىقى، قالپاق قېپى كۆپىنچە ئەينەك ياكى سۇلياۋ قاتارلىق يىنىك ماتېرىياللاردىن ياسىلىدۇ، ئاساسلىقى باش قىسمىنىڭ سىلكىنىپ زەخىملىنىش ياكى يارلىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ھەمدە شاۋقۇندىن مۇداپىئەلىنىش. بۇ خىل كاسكا قۇلاق ۋە ئىككى قوۋۇزنى ئوراپ تۇرالايدۇ، تىڭشىغۇچ ۋە مىكروفون ئورۇنلاشتۇرۇلغان نىقاب، يەنە كۆز ۋە يۈز قىسمىنى ئاستى - ئۈستىگە يۆتكىگىلى بولىدۇ.
ھاۋا دېسانتلىرى قالپاقى
كۆزنى يۇمۇپ ئاچقۇچە كونترول بەلبېغى پاراشۇت تەرىپىدىن ئالدىنى ئېلىشقا ئىشلىتىلىدۇ ياكى پاراشۇت يېپىنى ئۆتكۈزگۈچى يارىدار قىلىش ۋە قونغاندا زېدە بولۇپ باش، يەرگە قونغاندىن كېيىن ئىشلىتىش ئورنى بولسا ۋە پىيادە ئەسكەرلەر قالپاقىغا ئوخشاش. بۇ خىل كاسكا ئادەتتە پولات، ئادەتتە قوش قالپاق ئېلىپ، مۇستەھكەم، ئىشەنچلىك، پاراشوت بىلەن سەكرەش جەريانىدا ھاۋا ئېقىمى تەرىپىدىن ئېتىلىپ قېلىشتىن ساقلىنىش لازىم.
تانكا خادىمى قالپاقى
ئادەتتە تانكا  قالپاقى ئىچىگە بولسا، كۆپتۈرمە سۇلياۋ ياكى كۆپۈك كاۋچۇك قاتارلىق يەر تەۋرەشتىن مۇداپىئەلىنىش قىستۇرمىسى ئورنىتىلغان ، ئۇچقۇچى قالپىقى قالپاق قېپى بار شۇنىڭغا ئوخشاش، يەنە كۆن - خۇرۇم، تالا توقۇلما بۇيۇمى قاتارلىق بۇيۇملاردىن تىكىلگەن بولۇپ، بۇ خىل يۇمشاق دېتال قالپاقنى ئادەتتە جۇڭگو تانكا خادىملىرى ئىشلىتىدۇ.
چەۋەندازلىق قالپاقى
بىخەتەرلىك قالپىقى ئات ئويۇنى قالپىقى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، باشقاقالپاقلارغا ئوخشاش، چەۋەندازنى باشنى مۇھاپىزەت قىلىشى بىلەن تەمىنلەيدۇ. چەۋەندازلىق قالپاق بەك مۇھىم بىر بىخەتەرلىك ئۆلچىمى چەۋەنداز بەختسىز يەرگە بۇزۇلۇش، شۇنىڭ بىلەن سىرتقى كۈچنىڭ يېنىكلىتىش چەۋەنداز باش قىسمى زەربىگە چەۋەنداز قوغداش مەقسىتىگە يەتكىلى بولىدۇ.
مۇسابىقە ئاپتوموبىلى قالپاقى
كاسكا(8)ئاساسلىقى ئاپتوموبىل مۇسابىقىسىدە كىيىلىدۇ. مەسىلەن، F 1 مۇسابىقە، F 1 ئاپتوموبىل ماھىرى قالپاق كاربون، تالا، پولى ئېتىلېن ئۈچ خىل ماتېرىياللاردىن تەركىب تاپقان.
ۋېلىسىپىت قالپاقى
تېز سۈرئەتتە ئېلىنىدىغان قالپاق، ئادەتتىكى قالپاق
ئاتلىق بىلەن پارچىلىنىدىغان : چەۋەندازلىق قالپاق، چەۋەندازلار دۇبۇلغا، بەيگە قالپىقى
باشقا ھەرىكەت قالپاقلىرى : سىيرىلما تاختا تۆمۈر قالپاقى، تاغقا چىقىپ قىياغا يامىشىش قالپاقى، چاقلىق كانكى كاسكا ( دۇبۇلغا تېز سۈرئەتتە شۇڭغۇپ ، ئالاھىدە قالپاق ) مۇز توپ دۇبۇلغا، كالتەك توپ قالپىقى، تېز تېيىلىش قالپاقى، مۇز تېيىلىش قالپاقى، قار تېيىلىش قالپاقى، مۇز قالپاقى، كالتەك توپ قالپىقى، زەيتۇن توپ دۇبۇلغا، چاقلىق كانكى قالپاق، كوچا ئۇسسۇلى قالپاق، چەكلىك تەنھەرىكەت تۈرى قالپاقى قاتارلىقلار.
خىزمەتتىكى تۈرى
كەپشەرلەش ئارقىلىق تۆمۈر قالپاقى، قۇم پۈركۈش قالپاقى، ئىسسىقلىقنىڭ تارقىلىشىدىن ساقلىنىش قالپىقى، ئۇلترا بىنەپشە نۇرىدىن ساقلاش قالپىقى، ئوت ئۆچۈرۈش قالپىقى، ئوق ئۆتمەس قالپاقى، توپىلاڭدىن مۇداپىئەلىنىش قالپىقى، ساقچى قالپاقى، ئادەتتىكى ئۇچۇش قالپاقى، بىناكارلىقتا ئىشلىتىلىدىغان بىخەتەرلىك قالپىقى قالپاقى، كانچىلىق بىلەن بىخەتەرلىك قالپىقى قالپاقى قاتارلىقلار.
مەنبە
ئىزدە قامۇسى
يادرو دۆلىتى
«يادرو دۆلىتى›› يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت، دەپمۇ ئاتىلىدۇ. كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا، يادرو دۆلىتى يادرو قورالى( ئاتوم بومبىسى، ۋودورود بومبىسى، نېيترون بومبىسى قاتارلىق يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىسى)غا ئىگە دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. ھازىر ئاشكارا يادرو سىنىقى قىلغان ۋە يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەردىن ئامېرىكا، رۇسىيە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، جۇڭگو، ھىندىستان، پاكىستان ۋە چاۋشيەن قاتارلىقلار بار، بۇ دۆلەتلەر يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر، دەپ ئاتىلىدۇ
چۈشەنچە
«يادرو دۆلىتى›› يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت، دەپمۇ ئاتىلىدۇ. كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا، يادرو دۆلىتى يادرو قورالى( ئاتوم بومبىسى، ۋودورود بومبىسى، نېيترون بومبىسى قاتارلىق يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىسى)غا ئىگە دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. ھازىر ئاشكارا يادرو سىنىقى قىلغان ۋە يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەردىن ئامېرىكا، رۇسىيە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، جۇڭگو، ھىندىستان، پاكىستان ۋە چاۋشيەن قاتارلىقلار بار، بۇ دۆلەتلەر يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر، دەپ ئاتىلىدۇ. بەزى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ئىسرائىلىيە ۋە جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ يادرو سىنىقى ئېلىپ بارغانلىقىنى ئاشكارىلاپ، بۇ ئىككى دۆلەتنىمۇ يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر قاتارىغا كىرگۈزگەن بولسىمۇ، ئۇلار يادرو قورالىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلىپ كەلدى.
«يادرو دۆلىتى››نىڭ يەنە بىر مەنىسى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن، يادرو قورالىغا قانۇنلۇق ئىگە بولغان دۆلەتنى كۆرسىتىدۇ، بۇ دۆلەتلەر ‹‹يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلىك ئورنى›› بار دۆلەتلەر دەپمۇ قارىلىدۇ. بۇ يەردىكى ئاتالمىش ‹‹قانۇنلۇق بولۇش›› ‹‹يادرو قورالى تېخنىكىسىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك شەرتنامىسى››دە ئېتىراپ قىلىنغان، يادرو قورالى شەرتنامىسى تۈزۈشكەن دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئاساسلىقى ئامېرىكا، رۇسىيە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، جۇڭگو قاتارلىق ب د ت غا دائىمىي ئەزا بەش دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر ‹‹يادرو قورالى تېخنىكىسىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك شەرتنامىسى››دىكى بەلگىلىمە بويىچە مۇناسىپ مەجۇرىيەتنى ئۈستىگە ئالىدۇ، يەنى شەرتنامە تۈزۈشكەن يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر ھەر قانداق دۆلەتكە يادرو قورالى ياكى يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىنى، يادرو قورالى ياكى پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىنىڭ كونترول قىلىش ھوقۇقىنى ۋاسىتىلىك ياكى بىۋاسىتە ئۆتۈنۈپ بەرسە بولمايدۇ؛ يادرو قورالىدىن خالىي دۆلەتلەرنىڭ يادرو قورالى ياسىشىغا، يادرو قورالى ياكى باشقا يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىغا، يادرو قورالى ياكى پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىنىڭ كونترول قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشىغا ھەر قانداق ئۇسۇل بىلەن ياردەم بەرسە، رىغبەتلەندۈرسە، يېتەكلىسە ياكى باشقا ئۇسۇللار بىلەن ئۆتۈنۈپ بەرسە بولمايدۇ.
ھىندىستان، پاكىستان، چاۋشيەن قاتارلىق دۆلەتلەر ‹‹يادرو قورالى تېخنىكىسىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك شەرتنامىسى››گە قاتناشمىغان دۆلەتلەر بولۇپ، يادرو قورالىنى راۋاجلاندۇرۇشتا چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ. لېكىن خەلقئارا جەمئىيەت بۇ دۆلەتلەرنىڭ يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلىك ئورنىنى ئومۇميۈزلۈك ئېتىراپ قىلىپ كەتمەيدۇ. بۇ دۆلەتلەر يادرو قورالىغا ئىگە بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنى ‹‹يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت›› دەپ ئاتاش – ئاتىماسلىق كۆپ ھالدا بىرەر دۆلەتنىڭ بۇ دۆلەتلەرگە قانداق سىياسىي پوزىتسىيە تۇتىدىغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك. شۇڭا،نۇرغۇن دۆلەت بۇ ئۈچ دۆلەتنى ‹‹يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت›› دەپ ناھايىتى ئاز تىلغا ئالىدۇ.
يوسېڧ ستالىن
يوسېڧ ستالىن (گروزىنچە: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი، رۇسچە: Иосиф Виссарионович Сталин) (ت. 18- كۆنەك 1879، گورى، تىڧلىس گۇبېرنىياسى - ئۆ. 5- مارت 1953، موسكوۋا، سوۋېت ئىتتىڧاقى) گرۇزىن نەسىللىك سوۋېت دۆلەت ئەربابى، مارشال ۋە سوۋېت كۇمپارتىيىسى باش سېكرىتارى (1922-1953). لېنىننىڭ ئۆلىمىدىن سوڭرە كۇمپارتىيەنىڭ باش سېكرىتارى سۈپىتىدە نۇڧۇزىنى ئارتتۇردى ۋە 1927- يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى ھالىغا كەلدى. ماركىسىزم-لېنىنىزىم ئىدېئولوگىيىسىنىڭ مەملەكەت مىقياسىدا تەتبىقچلىغۇچىسى بولدى. لەقىمى، گرۇزىنچە "مىخ" دېگەن مەنىگە كېلىدىغان "كوبا" دۇر.
ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنى پلانلىغۇچى ۋە غەلبە قىلغۇچى رەھبەرلەر ئاراسىدا يەر ئالغان، رۇس ئىچكى ئۇرۇشىدا قۇماندانلىق قىلغان ۋە 2- دۇنيا ئۇرۇشىدا مۇزەڧڧەر بولمىش قىزىل ئارمىيەنىڭ باش قۇماندانى ستالىن، بولۇپمۇ 1930- يىللاردا سوۋېت ئىقتىسادىدىكى بۈيۈك تەرەققىيات ۋە 2- دۇنيا ئۇرۇشىدىكى غەلبىسى يۈزىسىدىن رۇسىيەدە مۇھىم دۆلەت ئەربابى دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.
Rusya'da yapılan bir ankette 20. yüzyılın en başarılı üçüncü lideri seçildi. Tarihte oynadığı önemli rol dolayısıyla pek çok tarihçi ve yazarın hakkında araştırma yaptığı Stalin'e dair 1108 eser yazıldı. Stalin bu özelliği ile hakkında en fazla eser yazılan 17. kişi oldu.
شېنشى ئۆلكىسى
left|thumb|350px| left|thumb|350px شېنشى ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، شەئەنخىنىڭ 37،050،000 نوپۇسىبار، 205،800 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 34.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 109°00.
يادرو ئېنېرگىيىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئاتوم يادروسىنىڭ تۈزۈلۈشىدە ئۆزگىرىش بولغاندا زور مىقداردا ئېنېرگىيە قويۇپ بېرىلىدۇ. بۇ ئاتوم يادرو ئېنېرگىيىسى، قىسقىچە يادرو ئېنېرگىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ كىشىلەرگە يېڭى بىر خىل ئېنېرگىيە مەنبەسىنى تەمىنلەپ بەردى.
بىر دانە ئېغىر ئاتوم يادروسىنىڭ بىرنەچچە دانە ئوتتۇراھال ماسسىدىكى ئاتوم يادروسىغا بۆلۈنۈش جەريانى ئاتوم يادروسىنىڭ پارچىلىنىشى دەپ ئاتىلىدۇ. يادرو پارچىلانغاندا زور مىقداردا يادرو ئېنېرگىيىسى قويۇپ بېرىدۇ، ئۇ ئىنسانىيەتنىڭ ئاتوم ئېنېرگىيىسىگە ئېرىشىشنىڭ مۇھىم بىر يولى ھېسابلىنىدۇ. يادرو پارچىلىنىشىنىڭ پرىنسىپىغا ئاساسەن، سوۋېت ئىتتىپاقى1954 - يىلى دۇنيادا تۇنجى يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسىنى قۇردى. ئاددىيلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسى يادرو يېقىلغۇسىنى كۆمۈر قاتارلىق ئورگانىك يېقىلغۇلارنىڭ ئورنىغا دەسسىتىپ توك تارقىتىدۇ، ئاتوم ئېنېرگىيە رېئاكتورى (ئاتوم قازىنى) ئۇنىڭ يۈرىكى، ئۇ ئىشلىتىدىغان يادرو يېقىلغۇسىنىڭ يەر شارىدىكى زاپاس مىقدارى ئېنېرگىيە ئۆلچىمى بويىچە ھېسابلىغاندا ئورگانىك يېقىلغۇ كۆيگەندىكى ئېنېرگىيىنىڭ20 ھەسسىسى بولىدۇ ھەم يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسى ئوت ئېلېكتر ئىستانسىسىدەك مۇھىتنى بۇلغىمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسىنىڭ تەرەققىياتى تېز بولماقتا.1992 - يىلىنىڭ ئاخىرىدا پۈتۈن دۇنيادا424 يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسى قۇرۇلۇپ، پۈتۈن دۇنيا ئومۇمىي توك تارقىتىش مىقدارىنىڭ تەخمىنەن %20 ىنى ئىگىلىدى. مەملىكىتىمىز چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى تۇنجى يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسى بولغان چىنشەن يادرو ئېلېكتر ئىستانسىسى1991 - يىل12 - ئايدا توك تارقىتىشقا باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىنسانىيەت يادرو ئېنېرگىيىسىگە ئېرىشىشنىڭ يەنە بىر يولى ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە. كىشىلەر خېلى بۇرۇنلا قۇياش چىقارغان غايەت زور ئېنېرگىيە نەدىن كەلگەنلىكى ھەققىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزگەن. ھازىر ئالىملار قۇياش چىقارغان ئېنېرگىيىنىڭ قۇياشنى تەشكىل قىلغان سانسىزلىغان ھىدروگېن ئاتوم يادروسىدىن كەلگەنلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالدى. قۇياش مەركىزىدىكى ئالاھىدە يۇقىرى تېمپېراتۇرا (15 مىليون سېلسىي گرادۇس) ۋە ئالاھىدە يۇقىرى بېسىمدا، بۇ ھىدروگېن ئاتوم يادرولىرى ئۆزئارا تەسىر قىلىشىپ، يادرو يىغىلىشىنى ھاسىل قىلىپ ھەم بىرىكىپ ئېغىرراق گېلىي ئاتوم يادروسىنى شەكىللەندۈرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا غايەت زور يورۇقلۇق ۋە ئىسسىقلىق چىقىرىدۇ. قۇياش ئېنېرگىيىسىنىڭ كېلىش مەنبەسى ئالىملارنى ئىلھاملاندۇردى، بۇنىڭ بىلەن ئۇلار سۈنئىي كونتروللۇق ئاستىدىكى ھىدروگېن ئېلېمېنتى يادرولىرىنىڭ يىغىلىش رېئاكسىيىسى، يەنى كونتروللانغان ئىسسىقلىق يادرو رېئاكسىيىسىنى بارلىققا كەلتۈرۈش، كەلگۈسىدىكى ئىنسانىيەتنىڭ كۆڭلىدىكىدەك ئېنېرگىيە مەنبەسى بولالايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى.
كۆپچىلىككە مەلۇم، تەبىئەتتىكى ھىدروگېن ئېلېمېنتىنىڭ دېيتېرىي ۋە ترىتيدىن ئىبارەت يەنە ئىككى قېرىندىشى بار، ئالىملار ئۇلارنى ئىزوتوپ دەپ ئاتاشتى. دېيتېرىي يادرو يىغىلىشىدا ئىشلىتىلىدىغان مۇھىم يادرو يېقىلغۇسى بولۇپ، يەر شارىدىكى زاپاس مىقدارى ئىنتايىن مول، كىشىلەر ئۇنى دېڭىز سۈيىدىن ئايرىۋالالايدۇ. ھەر لىتىر دېڭىز سۈيىنىڭ تەركىبىدە03 .0 گرام دېيتېرىي بار.1 گرام دېيتېرىي يادروسى (دېيتېرون) يىغىلىش ھاسىل قىلىپ گېلىي يادروسىغا ئايلانغاندا،100 مىڭ كىلوۋات سائەت ئېنېرگىيە ھاسىل قىلىدۇ. ئەگەر بۇنى نېفىتكە سۇندۇرۇپ ھېسابلىغاندا، بىر تۇڭ دېڭىز سۈيىنىڭ تەركىبىدىكى دېيتېرېينىڭ ئېنېرگىيىسى400 تۇڭ ئەلا سۈپەتلىك نېفىتكە توغرا كېلىدۇ. مۇشۇ بويىچە ھېسابلىغاندا، ئەگەر يەر شارىدىكى بارلىق دېڭىز سۈيىدىكى دېيتېرىينىڭ ئېنېرگىيىسىنى يادرونىڭ يىغىلىش رېئاكسىيىسى بويىچە قويۇپ بېرىلسە پۈتمەس - تۈگىمەس ئېنېرگىيە مەنبەسى بولىدۇ. ئەمما، كونتروللانغان ئىسسىقلىق يادرو رېئاكسىيىسى ئاتوم ئېنېرگىيە رېئاكتورىنى قۇرۇشتىن كۆپ تەس بولغانلىقتىن، گەرچە يېقىنقى30 يىلدىن بۇيان دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر زور كۈچ بىلەن تەتقىق قىلغان بولسىمۇ، يەنىلا خېلى كۆپ تېخنىكىلىق قىيىن مەسىلىلەر ھەل قىلىنمىدى. ئەمما، ئالىملارنىڭ ئىشەنچىسى يەنىلا چوڭ بولۇپ، ئۇلار21 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئىنسانىيەتنىڭ كونتروللانغان ئىسسىقلىق يادرو رېئاكسىيىسىدىن پايدىلىنىپ توك تارقىتىپ ئىنسانىيەت ئۈچۈن ھەم پاكىز، ھەم ئەرزان ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەپ بېرەلىشىنىڭ مۇمكىنلىكىنى مۆلچەرلىدى.
پېترۇس يازغان ئىككىنچى خەت
پېترۇس يازغان ئىككىنچى خەت
كورنېل ئۇنىۋېرسىتېتى
كورنېل ئۇنىۋېرسىتېتى ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىغا جايلاشقان ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1865-يىلى قۇرۇلغان.
پروگرامما تىلى
thumb|پايسون مىسالى پروگرامما تىلى ( ئېنگلىزچە: 编程语言 ، خەنچە: programming language ) ئاددىيلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا ئادەم ھەم كومپىيۇتېر چۈشىنەلەيدىغان تىل دېيىشكە بولىدۇ. ئادەم بىلەن كومپىيۇتېر ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈك. ئادەملەر پروگرامما تىلى ئارقىلىق كود يېزىپ كومپىيۇتېر (يانفون) نىڭ نېمە ئىش قىلىش كېرەكلىكىنى، قانداق قىلدىغانلىقىنى ئالدىن بېكىتىپ بېرىدۇ. بۇ كودلار بولاقلىنىپ يۇمشاق دېتال (ئەپ) دەپ ئاتىلىدۇ. پروگرامما تىلى ئادەم بىلەن ماشىنا ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ. پروگرامما تىلى ئاساسلىقى ئاسسېمبل تىلى ، ماشىنا تىلى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك تىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ھەققىدە
پروگرامما تىلى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىش ۋە ئۆزگىرىش جەريانىدا، ئەڭ دەسلەپكى ماشىنا تىلىدىن تەرەققىي قىلىپ بۈگۈنكى كۈندە 2500 خىلدىن ئارتۇق ئالىي دەرىجىلىك تىلغا يەتتى، ھەر خىل تىلنىڭ ئالاھىدە ئىشلىتىلىش ئورنى ۋە ئوخشاش بولمىغان تەرەققىيات يۈنىلىشى بار. پروگرامما تۈزۈش تىلى ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي تىل تەرەققىيات ئۆزگىرىشىگە ئوخشاش ئاستا ھەم ئۇزۇن ئەمەس، ئۇنىڭ تەرەققىياتى ناھايىتى تېز. ئاساسلىقى كومپيۇتېر قاتتىق دېتال، ئالاقە تورى ۋە IT كەسپىنىڭ تەرەققىياتى پروگرامما تۈزۈش تىلىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈردى.
كومپىيۇتېرنىڭ يۇمشاق دېتاللىرى، يانفوننىڭ ئەپلىرى ھەر خىل پروگرامما تىللىرى ئارقىلىق تۈزۈلىدۇ. مەسىلەن: Python﹑Java﹑C++﹑VB ... دېگەندەك؛ تور بەت PHP﹑HTML دېگەندەك تىللاردا يېزىلىدۇ.
ھازىر ئەپ، يۇمشاق دېتال ياسايدىغان پروگرامما تىلىنىڭ ھەممىسىنىڭ مەنبەسىنى سۈرۈشتۈرسە C تىلىغا بېرىپ تاقىشىدۇ. بۇلارنى C تىلىدا ياسىغان. thumb|سى پروگرامما تىلى لوگوسى C تىلى تۆۋەن دەرىجىلىك ماشىنا تىلى بىلەن ئالىي دەرىجىلىك كومپىيۇتېر ئوتتۇرىسىدىكى تىل. C تىلى جەريانغا يۈزلەنگەن، ئابستراكتلاشتۇرۇلغان، ھەممىباب پروگرامما لايىھىلەش تىلى بولۇپ، ئاستىنقى قاتلامدا كەڭ قوللىنىلىدۇ. ئاسسېمبل تىلى (تۆۋەن دەرىجىلىك ماشىنا تىلى) بىلەن يۇقىرى دەرىجىلىك تىلنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن.
C تىلى بىزنى قاتتىق دېتال بىلەن مۇناسىۋەتلىك a p i بىلەن تەمىنلەيدۇ، يەنە UI (ئارا يۈز) يۆتكەپ ئىشلىتىش ئېغىزلىرىمۇ بار. شۇڭا C تىلى ئارقىلىق يۇمشاق دېتال ياسىغىلى بولۇپلا قالماي يەنە پروگرامما تىلى ياساشقىمۇ بولىدۇ. شۇنچىۋالا پروگرامما تۈزۈش يۇمشاق دېتالى C تىلىدىن بارلىققا كېلىپ ، IT ساھەسىگە غايەت زور ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلدى. مەسىلەن: ۋىندوۋس مەشغۇلات سىستېمىسىمۇ C تىلىدا يېزىلغان.
ئالىپ تورى
ئەردەبىل
ئەردەبىل بىر شەھەردۇر.
ئەربىل
ئەربىل بىر شەھەردۇر.