cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى
سەككىزىنچى بۆلۈم
30. ماددا: شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق داۋاسىغا ئۆزىنى ئاتىغان، بۇ داۋاغا ئىشەنچىسى كامىل بولغان، 25 ياشقا تولغان، مۇئەييەن مەدەنىيەت ساپاسى بولغان ۋەتەنداشلار ئارىسىدا ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغان، مىللىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ساقلىغان، پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ سايلانغان، تۈرك نەسلىدىن بولغان ھەرقانداق شەرقىي تۈركىستانلىق شەرقىي تۈركىستان دۆلەت رەئىسى تەرىپىدىن باش مىنىستېرلىك نامزاتلىقىغا كۆرسۈتۈلۈدۇ. باش مىنىستېر ئەڭ كۆپ ئىككى قېتىم سايلىنالايدۇ، باش مىنىستېر مىنىستېرلار كابېنتىنى تەشكىللەپ، دۆلەت رەئىسىنىڭ تەستىقىدىن كېيىن پارلامېنتقا سۇنىدۇ. پارلامېنت ئۇنىڭ ھۆكۈمەت پروگراممىسىنى ماقۇللىغاندىن كېيىن، بۇ مىنىستېرلار كابېنتىنى كۆپ سانلىق ئاۋاز بىلەن تەستىقلايدۇ. بۇ جەرياندا ئەسلىدىكى كابېنت ئۆز خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرۇدۇ.
31. ماددا: باش مىنىستېر بىر ياكى ئىككى مىنىستېرنى ھۆكۈمەت باياناتچىسى قىلىپ بەلگىلەيدۇ.
32. ماددا: باش مىنىستېر پارلامېنتقا ۋەتەننىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى، ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتى ھەققىدە ئاز دېگەندە يىلدا بىر قېتىم مەلۇمات بېرىدۇ ۋە ئۇرۇش ۋە تېنچلىق زامانلىرىدا دۆلەت ئارمىيىسىنى سەپەرۋەر قىلىشقا، كابىنت ئەزالىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى نازارەت قىلىشقا، مىنىستېرلار كابېنتىنىڭ قارارلىرىغا زىت ھەركەت قىلغان مىنىستېرلارنى ئۈچ قېتىم ئاگاھلاندۇرۇشقا ۋە بۇ ئاگاھلاندۇرۇشلارغا ئېتىبار بەرمىگەن تەقدىردە، باش مىنىستېر دۆلەت رەئىسىنىڭ تەستىقى بىلەن ئۇلارنى كابېنتتىن چىقىرىشقا، قانۇنلارنىڭ ئادىل ئىجرا قىلىنىشىغا ۋە ۋەتەننىڭ پەۋقۇلئاددە ئەھۋال ئاستىدا قالغان مەزگىللىرىدە قانۇنى كۈچكە بارابەر قارارلارنى چىقىرىشقا، پارلامېنت قارارى بىلەن ھەربى ھالەت ئېلان قىلىشقا ھوقۇقلۇقتۇر.
توققۇزىنچى بۆلۈم
پارلامېنتنىڭ ھوقۇقلىرى
33. ماددا: مەزكۈر پارلامېنت ھەممە قانۇن ۋە نىزاملارنى چىقىرىشقا، باج قانۇنى چىقىرىشقا، قەرزلەرنى تۆلەشكە ۋە ئومۇمنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداشقا، ئومۇمىي باج بىلەن ئىمپورت-ئېكسپورت تاۋارلىرىدىن ئېلىنىدىغان باج قانۇنىنى چىقىرىشقا باجنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ چېگرىسى ئىچىدە بارابەر ۋە بىر خىل ئۆلچەملىك بولۇشىغا مۇناسىۋەتلىك قانۇنلارنى چىقىرىشقا ھوقۇقلۇقتۇر. پارلامېنت يەنە تۆۋەندىكى ساھەلەرگە مۇناسىۋەتلىك قانۇنلارنى چىقىرىدۇ:
34. ماددا: شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ چەتئەلدىن قەرز ئېلىشىغا، سودا-سېتىق ئىشلىرى بىلەن تاشقى سودىنى كونترول قىلىشىغا؛
35. ماددا: ۋەتەنداشلىققا قوبۇل قىلىش، ۋەتەنداشلىقتىن چىقىرىش، ھەمدە كىرىزسكە سەۋەپچى بولۇدۇغان بانكا پۇل پاخاللىقىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ۋە بانكىلار قانۇنى چىقىرىشقا؛
36. ماددا: پۇل بېسىش ۋە پۇلنىڭ قىممىتىنى قوغداش، چەتئەل پۇللىرىنىڭ كۇرسىنى بەلگىلەشكە، ئۆلچەم بىرلىكلىرىنى بېكىتىشكە؛
37. ماددا: ساختا پۇل ياسىغۇچىلارنى جازالاشقا؛
38. ماددا: پوچتىخانا، دوختۇرخانا، مەكتەپلەرنى ئېچىش ۋە بىناكارلىق قۇرۇلۇشلىرىنى ئېلىپ بېرىشقا؛
39. ماددا: يازغۇچى ۋە سەنئەتچىلەر، ئىلىم-پەن ساھەسىدىكىلەرگە قەلەم ھەققى بېرىش، ئۇلارنىڭ ئىجادىيەت ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئەركىن پائالىيەت قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشقا؛
40. ماددا: ئالىي سوت مەھكىمىسى ۋە ئۇنىڭدىن تۆۋەن بولغان سوت مەھكىمىلىرىنى قۇرۇشقا؛
41. ماددا: دۆلەت چېگرىسىدىكى ئەتكەسچىلىك، گۈمرۈكتىكى كۆز بويامچىلىق ھادىسىلىرىنى ئېنىقلاش ۋە بۇلارغا مۇناسىۋەتلىك قانۇنلارغا خىلاپلىق قىلغۇچىلارنى جازالاشقا؛
42. ماددا: سىرتقا ئۇرۇش ئېلان قىلىش، ۋەتەنگە قىلىنغان ياكى قىلىنىش ئىھتىمالى بولغان تاجاۋۇزچىلىقلارغا تاقابىل تۇرۇشقا؛
43. ماددا: دۆلەت ئارمىيىسىنى تەربىيىلەش، كۈچەيتىش ۋە ئۇنى باشقۇرۇشقا؛
44. ماددا: دۆلەتنىڭ بىر پۈتۈنلۈكىنى قوغداش، توپىلاڭنى تىنجىتىش، تاجاۋۇزنى توساش ئۈچۈن ئارمىيەنى ھەربىي ۋەزىپىگە سەپەرۋەر قىلىشقا؛
45. ماددا: ئەسكەرلەرنى تەشكىللەش، قوراللاندۇرۇش، باشقۇرۇش، ئوفىتسېرلارنى ۋەزىپىگە تەيىنلەش، پارلامېنتنىڭ ھەربىي تۈزۈمگە بىنائەن ھەربىي تەلىم-تەربىيە ئېلىپ بېرىشقا؛
46. ماددا: شەرقىي تۈركىستان پارلامېنتى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە ئۇنىڭ ھەرقايسى ئورگانلىرىنىڭ ياكى ھۆكۈمەت ئەرباپلىرىنىڭ يوقۇرىدا بايان قىلىنغان قانۇنلارنى ئىجرا قىلىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان پۈتۈن قانۇنلارنى چىقىرىشقا ۋە قانۇنلاشتۇرۇشقا ھوقۇقلۇقتۇر.
ئونىنچى بۆلۈم
ۋەتەنداشلارنىڭ ھەقلىرى ۋە پارلامېنتىنىڭ ھەقلىرى
47. ماددا: پارلامېنت شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھوقۇقلىرىغا، قانۇن ئالدىدا باراۋەرلىكىگە، دىنىي ئېتىقادلىرىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. پارلامېنت تۆۋەندىكى ئىشلار ھەققىدە قانۇن چىقارمايدۇ: ھەركىمنىڭ ئېتىقاد قىلغان دىنىغا ئەركىن ئىبادەت قىلىشىغا چەكلىمە قويۇدىغان، چۈشەنچە ۋە سۆز ئەركىنلىكىنى، نەشرىيات ئەركىنلىكىنى چەكلەيدىغان، يىغىلىش ئەركىنلىكى بىلەن ھۆكۈمەتكە خالىغان تېمىدا ئىلتىماس سۇنۇش ئەركىنلىكىنى چەكلەيدىغان، ۋەتنداشلارنىڭ ئىمتىياز ۋە ئالاھىدىلىكىنى تۆۋەنلىتىدىغان قانۇنلار.
49. ماددا: تاجاۋۇزچىلارغا ھەمكارلىشىپ ۋەتەننىڭ ئىشغال قىلىنىشىغا ۋاستىچىلىك قىلغان، دۈشمەنلەرگە ياكى ۋەتەننى ئىشغال قىلغۇچىلارغا ئاشكارە ياكى يوشۇرۇن ياردەم بەرگەنلەر، جىنايىتىنىڭ ئېغىر-يېنىكلىكىگە قاراپ سوتقا تارتىلىدۇ ۋە جازالىنىدۇ.
50. ماددا: قانۇندا رۇخسەت قىلىنغان ئەھۋالدىن باشقا مەيلى تېنچلىق دەۋرىدە بولسۇن ياكى ئۇرۇش دەۋرىدە بولسۇن، ھەرقانداق ئەسكەر ياكى ساقچىنىڭ مۈلۈك ئىگىسىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئالماي تۇرۇپ ۋە سوت مەھكىمىسىنىڭ قارارىنى كۆرسەتمەي تۇرۇپ ھەرقانداق كىشىنىڭ مۈلكىنى تەكشۈرۈش ياكى مۇسادىرە قىلىش ھوقۇقى بولمايدۇ.
51. ماددا: كىشىلەر يانلىرىنى، خەت-چەكلىرىنى، چوڭ-كىچىك بويۇملىرىنى ۋە ئۆزىنى قانۇنسىز ئاختۇرۇش ۋە چېقىلىشقا قارىتا قانۇنىي قوغدۇنۇش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇپ ئۇنىڭغا دەخلى قىلىنمايدۇ.
53. ماددا: ھەرقانداق جىنايى دېلونى بىر تەرەپ قىلىشتا، جاۋاپكار بىتەرەپ سوت ئالدىدا قانۇن بويىچە سوتلىنىدۇ، جاۋاپكار گۇناھلىرى ۋە قارىلىنىش سەۋەپلىرىدىن خەۋەرلەندۈرۈلۈدۇ، گۇۋاھچىلار بىلەن يۈزلەشتۈرۈلۈدۇ، ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن گۇۋاھچىلارنى چاقىرالايدۇ ۋە ئادۋۇكات تۇتالايدۇ.
54. ماددا: قارىلانغۇچىنى قەبىھ ۋە غەيرى نورمال ئۇسۇلدا جازالاشقا، ئۇنىڭدىن ئارتۇقچە كاپالەت پۇلى ياكى جەرىمانە تەلەپ قىلىشقا يول قويۇلمايدۇ. گۇناھكار جىنايى ئىشلار قانۇنىدىكى جىنايىتىنىڭ ئېغىر-يېنىكلىكىگە ئاساسەن جازالىنىدۇ.
56. ماددا: سوتتا جىنايەتچىلەرگە بېرىلگەن جازادىن سىرت يەنە ئۇنى مالاي قىلىۋېلىش، مەجبۇرى ئەمگەككە سېلىش ۋە ئىجتىمائىي ئورنىغا قاراپ كەمسىتىش مەنئىي قىلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستان ۋەتەنداشلىرى قانۇن ئالدىدا بارابەردۇر.
ئون بىرىنچى بۆلۈم
ھۆكۈمەتنىڭ ھوقۇق چەكلىمىسى
57. ماددا: ھۆكۈمەتنىڭ قانۇندا كۆرسۈتۈلگەن دائىرىدىن سىرت پۇل سەرپ قىلىشىغا رۇخسەت قىلىنمايدۇ. ئەمما، دۆلەتنى تونۇتۇش ۋە ئۇنىڭ بىخەتەرلىكىنى ساقلاش ئۈچۈن باش مىنىستېر پارلامېنتنىڭ قوشۇلىشىدىن ئۆتكۈزۈپ مۇۋاپىق مىقداردىكى مەبلەغنى ساقلاش، خىراجەت قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە. پارلامېنت دۆلەتنىڭ بىر يىللىق خامچوت ۋە راسخوت پىلانىنى كۆزدىن كەچۈرۈپ تەستىقلايدۇ. مۇناسىۋەتلىك مىنىستېرلىك ۋە ئورگانلاردىن ھەر يىلى راسخوتنىڭ چىقىم قىلىنىش ئەھۋالىدىن تەپتىش ھەيئىتى ئارقىلىق ھېساپ ئالىدۇ. تەپتىش ھەيئىتى پارلامېنت ئەزالىرى ئىچىدىن ئاۋازغا قويۇپ سايلاپ چىقىلىدۇ، ھەيئەتلەر 3، 5، 7، 9 ... كىشىدىن تەشكىل قىلىنىدۇ.
ئون ئىككىنچى بۆلۈم
59. ماددا: شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ ئەدلىيە سىستېمىسى پارلامېنت تەرىپىدىن ئالاھىدە چىقىرىلغان قانۇنغا ئاساسەن قۇرۇلغان مۇستەقىل ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى، ئالىي سوت مەھكىمىسى ۋە سوت مەھكىمىلىرى ئارقىلىق پائالىيەت قىلىدۇ. سوتچىلار ۋە تەپتىشلەر ئەدلىيە مىنىستېرى تەرىپىدىن ئالىي مەكتەپنىڭ قانۇن فاكۇلتېتلىرىنى پۈتتۈرگەن، خىزمەت تارىخى پاك، خەلق ئىچىدە ئابرويلۇق قانۇنشۇناسلار ئىچىدىن تەيىنلىنىدۇ. سودىيە ۋە تەپتىشلەر بىتەرەپ تۇرۇپ ۋەزىپىلىرىنى ئادىللىق بىلەن بېجىرىدۇ.
61. ماددا: شەرقىي تۈركىستان ئەدلىيە سىستېمىسى ئاساسىي قانۇندا بەلگىلەنگەن بارلىق قانۇنلارنى بىتەرەپ ئىجرا قىلىدۇ، خەلقارا كېلىشىملەردە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تەرەپتە تۇرۇپ خەلقارا قانۇنلارنى كۆزدە تۇتقان ئاساستا ئىش بېجىرىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتى ئاساسىي قانۇندا بەلگىلەنگەن پۈتۈن قانۇنلارنىڭ تەرەپسىز ھالدا ئەدلىيە تەرىپىدىن ئىجرا قىلىنىشىغا، خەلقارا قانۇنى كېلىشىملەرنىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئىمزالىغان پۈتۈن خەلقارا قانۇنىي ئەھدىنامىلەرنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشىغا مەسئۇل بولۇدۇ.
62. ماددا: بارلىق جىنايى ئىشلار دېلولىرى تەپتىشنىڭ قانۇنىي شىكايەتنامىسىگە ئاساسەن بىتەرەپ سوتقا تاپشۇرۇلۇدۇ.
63. ماددا: دۆلەت ئىچىدە شەرقىي تۈركىستان دۆلىتىگە قارشى ئۇرۇش ئېلان قىلىش، دۆلەت دۈشمەنلىرىنىڭ ياكى دۆلەتنى ئىشغال قىلغۇچىلارنىڭ ئىرادىسى بويىچە ئۇلارغا ياردەم قىلىش، ئۇلارغا قولايلىق يارىتىپ بېرىش — ۋەتەنگە ئاسىيلىق جىنايىتى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. ۋەتەنگە ئاسىيلىق جىنايىتى ئەڭ ئېغىر، ئەڭ رەزىل جىنايەت بولۇپ، ئەڭ قاتتىق جازاغا تارتىلىدۇ. ئىككى نەپەر گۇۋاھچىنىڭ گۇۋاھلىقى بولمىغان ۋە بىتەرەپ سوت مەھكىمىسىنىڭ ئېتراپ قىلىشى بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا ھېچكىمنى «ۋەتەنگە ئاسىيلىق جىنايىتى» بىلەن ئەيپلەشكە بولمايدۇ.
64. ماددا: پارلامېنت «ۋەتەنگە ئاسىيلىق قىلىش» جىنايىتى ھەققىدىكى قارارلارنى تەستىقلاش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئون ئۈچىنچى بۆلۈم
ئاساسىي قانۇنغا تۈزۈتۈش كىرگۈزۈش
65. ماددا: مەزكۈر پارلامېنت ھەرقانداق ۋاقىتتا پارلامېنتنىڭ ئۈچتە ئىككى ئاۋازى بىلەن ئاساسىي قانۇننىڭ دەسلەپكى بىرىنچى، ئىككىنچى، ئۈچىنچى، تۆرتىنچى، بەشىنچى ۋە ئالتىنچى ماددىلىرىغا تۈزۈتۈش كىرگۈزۈشكە بولمايدۇ. تۈزۈتۈش كىرگۈزۈلگەن ماددىلار ئاساسىي قانۇننىڭ قوشۇمچە قىسمىدا ئېنىق كۆرسۈتۈلۈدۇ.
66. ماددا: بۇ ئاساسىي قانۇن ۋە ئۇنىڭغا ئاساسەن تۈزۈتۈلگەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ قانۇنلىرى، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تېرىتورىيىسىدە مۇقەددەستۇر. سوتچىلار مۇشۇ قانۇنلار بويىچە ئىش بېجىرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ پارلامېنت ئەزالىرى، دۆلەت رەھبەرلىرى، ئەدلىيە خىزمىتى ئىشلەيدىغانلار قەسەم بېرىپ ۋەزىپە تاپشۇرۇپ ئالىدۇ.
67. ماددا: سۈرگۈندىكى شەرقىي تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزالىرى ھەر تۆرت يىلدا بىر قېتىم قۇرۇلتاي ئېچىلىشتىن ئالتە ئاي بۇرۇن شەرقىي تۈركىستان ۋەتەنداشلىرى تەرىپىدىن دېموكراتىك ئۇسۇلدا ئاۋاز بېرىش ئارقىلىق سايلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننى ئازات قىلغاندىن كېيىن پارلامېنت سايلىمى ھەر تۆرت يىلدا بىر قېتىم، 11-ئاينىڭ دەسلەپكى ھەپتىسىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. 11-ئاينىڭ 12-كۈنى يېڭى پارلامېنت ئەڭ پىشقەدەم پارلامېنت ئەزاسىنىڭ رىياسەتچىلىكىدە قەسەم بىلەن ۋەزىپە تاپشۇرۇپ ئالىدۇ. قەسەم مۇراسىمىدىن كېيىن پارلامېنت 14-ماددىغا ئاساسەن پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ.
ئون تۆرتىنچى بۆلۈم
ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى
ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى 11 نەپەر رەسمىي ئەزا، تۆرت نەپەر كاندىدات ئەزادىن تەركىپ تاپىدۇ. ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى ئەزالىرى ئۆز ئىچىدىن بىر كىشىنى ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى باشلىقى، بىر كىشىنى باشلىق ۋەكىلى قىلىپ سايلاپ چىقىدۇ.
69. ماددا: ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى ئەڭ ئالىي مەھكىمە سۈپىتىدە سىياسىي پارتىيىلەرنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى ۋە مەلۇم سىياسىي پارتىيىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا تېگىشلىك داۋالاردا جۇمھۇرىيەت باش تەپتىشىنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇش ھەققىدىكى يازما دوكلاد ۋە تەكلىپىنى كۆزدىن كەچۈرۈپ بۇ ھەقتە قارار چىقىرىدۇ. قارار چىقىرىشتىن ئاۋال، ئۇ پارتىيىنىڭ رەئىسى ياكى رەئىس ۋەكىلىنىڭ ئۆزىنى ئاقلاش ھەققىدىكى باياناتىنى ئاڭلايدۇ.
70. ماددا: ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى جۇمھۇرىيەت باش تەپتىشىنىڭ يازما شىكايىتى ۋە پارلامېنتنىڭ تەستىقى بىلەن دۆلەتنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنى ئېغىر زىيانغا ئۇچراتقان دۆلەت رەئىسى، باش مىنىستېر ۋە مىنىستېرلارنى ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسىنىڭ بىر تەرەپ قىلىشىغا تاپشۇرۇدۇ. ئاساسىي قانۇن مەھكىمىسى چىقارغان قارار كەسكىن بولۇپ، ئۇنىڭغا ئېتىراز بىلدۈرۈشكە بولمايدۇ.
71. ماددا: ئۇشبۇ ئاساسىي قانۇن ئون تۆرت بۆلۈم، 71 ماددىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، مىلادىيە 2004-يىلى 11-ئاينىڭ 20-كۈنىدىن 22-كۈنىگىچە ۋاشىڭتوندا چاقىرىلغان قۇرۇلتايدا پارلامېنت ئەزالىرى تەرىپىدىن ماقۇللاندى ۋە ئېلان قىلىندى. بۇ ئاساسىي قانۇننىڭ ئۇيغۇرچە نۇسقىسى ئاساس قىلىنىدۇ.
دۆلەت رەئىسىنىڭ قەسىمى
دۆلەت رەئىسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن، دۆلەتنىڭ داۋاسىنى، ئىستىقلالىنى ۋە ۋەتەننىڭ، مىللەتنىڭ بۆلۈنمەس پۈتۈنلۈكىنى قوغدايدىغانلىقىمغا، ۋەتەننىڭ مۇستەقىللىقىنى مۇداپىئە قىلىدىغانلىقىمغا، قانۇنىي ئاساستا قانۇننىڭ ئالىيلىقىغا ۋە كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىغا ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىمغا، دۆلەتنىڭ شان-شەرىپىنى قوغدايدىغانلىقىمغا، دۆلەتنى گۈللەندۈرۈش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچۈم بىلەن خىزمەت قىلىدىغانلىقىمغا ئۇلۇغ ئاللاھ ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئالدىدا ئار-نومۇس ۋە شەرىپىم بىلەن قەسەم قىلىمەن.
پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ قەسىمى
پارلامېنت ئەزاسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن، دۆلەتنىڭ داۋاسىنى، ئىستىقلالىنى ۋە ۋەتەننىڭ، مىللەتنىڭ بۆلۈنمەس پۈتۈنلۈكىنى قوغدايدىغانلىقىمغا، ۋەتەننىڭ مۇستەقىللىقىنى مۇداپىئە قىلىدىغانلىقىمغا، قانۇنىي ئاساستا قانۇننىڭ ئالىيلىقىغا ۋە كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىغا ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىمغا، دۆلەتنىڭ شان-شەرىپىنى قوغدايدىغانلىقىمغا، دۆلەتنى گۈللەندۈرۈش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچۈم بىلەن خىزمەت قىلىدىغانلىقىمغا ئۇلۇغ ئاللاھ ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئالدىدا ئار-نومۇس ۋە شەرىپىم بىلەن قەسەم قىلىمەن.
UTC+6
thumb|500x500px|2008- يىللىق UTC+6: كۆك (كۆنەك)، پورتاكال (سەفەر)، سارىغ (پۈتۈن يىل)، سۇس كۆك: دېڭىز-ئوكيانلار UTC+6 ۋاقت رايونى ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەتتىن 6 سائەت ئالدىدا بولۇپ، تۆۋەندىكى رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
ئۆلچەملىك ۋاقىت (يىل بويى)
بېنگال،
بۇتان،
قازاقىستاننىڭ كۆپ قىسمى
قىرغىزىستان، رۇسىيە ئېركوتسىكى، ئېموسىك، يېڭى سىبىرىيە، ئالتايلار، تومسۇق، ئالتاي جۇمھۇرىيىتى.
Xbox360
Xbox360 دېگىنىمىز مەخسۇس ئويۇن ماشىنىسى بولۇپ، دۇنيا يۇمشاق دېتال ساھەسىدىكى گىگانت - Microsoft شىركىتىنىڭ 2-ئەۋلاد ئويۇن ئويناش ماشىنىسى.
ئىقتىدارى
Xbox360 نىڭ ئاساسلىق ئىقتىدارى ئويۇن ئويناش، كۆڭۈل ئېچىشتۇر. 2010-يىلى 6-ئاينىڭ 14-كۈنى مىكروسوفتنىڭ Kinect نى ئېلان قىلىشى بۇ ماشىنىنىڭ ئويۇن ئويناش، كۆڭۈل ئېچىش ئىقتىدارىنى يەنىمۇ بىر بالداق يۇقىرى كۆتۈرۈۋەتتى. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئويۇن ماشىنىسى 7 ياشتىن 70 ياشقىچە ھەممە ئادەم ياقتۇرىدىغان مەھسۇلاتقا ئايلاندى.
2012-يىلى 10-ئايدا Xbox360 نىڭ پۈتۈن دۇنيادا يىللىق سېتىلىش مىقدارى 70 مىليوندىن ئېشىپ كەتتى. Kinect بولسا Xbox360 كە سەپلىنىدىغان ئايرىم ئۈسكۈنە بولۇپ، باھاسى 800 يۈەن ئەتراپىدا بولغان.
ئالاھىدىلىكى
بەدىنىڭىز بىلەن ھەرىكەت قىلىپ ئويۇندىكى پېرسوناژلارنى باشقۇرىسىز. قولىڭىزغا بىرەر نەرسە تۇتۇشىڭىزنىڭ، بەدىنىڭىزگە بىرەر ئۈسكۈنە كىيىشىڭىزنىڭ ياكى تاقىشىڭىزنىڭ ھاجىتى يوق. ئويۇننىڭ پۈتۈن جەريانىنى قول-پۇت، بەدەن ئارقىلىق كونترول قىلىنىدىغان بولغاچقا، ئۆزىڭىز سەزمىگەن ھالدا بەدىنىڭىزدىن تەر چىقىپ چېنىقىپ قالىسىز.
ھازىر بازاردا بۇنىڭ 500 گېگابايتلىق، 750 گېگابايتلىق، 1000 گېگابايتلىق قاتتىق دىسكىلىق نۇسخىلىرى بار بولۇپ، سېتىۋالغاندا ئويۇن قاچىلاپ بېرىدۇ. Xbox360 غا ئويۇننى قاچىلىماي نۇر دىسكا سېلىپ بىۋاسىتە ئوقۇتۇپ ياكى قاتتىق دىسكىغا كۆچۈرۈۋېلىپ ئويۇن ئوينىغىلى بولىدۇ.
Xbox360 نى تورغا ئۇلاپ باشقىلار بىلەن ھەمكارلىشىپ ياكى ئۆز ئارا رىقابەتلىشىپ ئوينىغىلىمۇ ياكى ئۆزىدىن تورغا چىقىپ ھەقسىز ئويۇن چۈشۈرگىلىمۇ بولىدۇ. بۇ يەردە مۇھىم مەسىلە شۇكى، Xbox360 نىڭ نۇسخىسى «يېشىۋېتىلگەن نۇسخا»، «يېشىۋېتىلمىگەن نۇسخا» دەپ ئىككى خىل بولىدۇ. بۇ خەنزۇچە «破解版, 未破解版» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ خۇددى iPhone نى تۈرمىدىن قاچۇرغانغا،Android نىڭRoot ھوقۇقىنى ئالغانغا ئوخشايدۇ. يېشىۋېتىلمىگەن نۇسخىنى پەقەت ھەقىقىي نەشرىدىكى ئويۇن پىلاستىنكا سېتىۋېلىپ ئوينىغىلى بولىدۇ. ئوغرى نەشرىنى ئوينىغىلى بولمايدۇ. لېكىن ئارتۇقچىلىقى شۇكى، تورغا ئۇلاپ باشقىلار بىلەن ھەمكارلىشىپ ياكى ئۆز ئارا رىقابەتلىشىپ ئوينىغىلى بولىدۇ. ھەقىقىي نەشرىدىكى ئويۇن پىلاستىنكىسىنىڭ باھاسى 200-250 يۈەن ئەتراپىدا بولۇپ، 350 يۈەنلىك ئويۇنلارمۇ بار.
يېشىۋېتىلگەن نۇسخىسى
Xbox360 نىڭ ئىككى خىل يېشىۋېتىلگەن نۇسخىسى بار.
ئوپتىك دىسكا ئوقۇغۇچ
ئوپتىك دىسكا ئوقۇغۇچ (光驱) يېشىۋېتىلگەن نۇسخىسىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، بازاردىن ياكى توردىن بىر نەچچە يۈەنگە ئوغرى نەشرىدىكى ئويۇن پىلاستىنكىسىنى سېتىۋېلىپ ئوينىيالايسىز. بىر پىلاستىنكىدىكى ئويۇننىڭ سىغىمى 7-8 گېگابايت كېلىدۇ. بۇ نۇسخىدا قاتتىق دىسكىغا ئويۇن كۆچۈرۈپ ئوينىغىلى بولمايدۇ. ئويناش ئۈچۈن يەنە يېشىشكە توغرا كېلىدۇ. كومپيۇتېر بىلىمىڭىز بولسا توردىن ئىزدەنسىڭىز ئۆزىڭىزمۇ قىلالايسىز.
قوش تەرەپلىك (双破解版) يېشىۋېتىلگەن
قوش تەرەپلىك (双破解版) يېشىۋېتىلگەن نۇسـخىدا ئـەرزان ئـويۇن پىلاسـتىنكىسىنى ئوينىغىلىمۇ، قاتتىق دىسكىغا كۆچۈرۈۋېلىپ ياكى توردىن ئويۇن چۈشۈرۈپ ئوينىغىلىمۇ بولىدۇ.
ئەسكەرتىش
يۇقىرىقى قايسىبىر يېشىۋېتىلگەن نۇسخا بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، يېشىۋېتىلگەن نۇسخىسىنى تورغا ئۇلاشقا بولمايدۇ. ئەگەر ئۇلاپ سالسا، مەشغۇلات سىستېمىسىنى توردىن ئاپتوماتىك يېڭىلاپ ئويۇن ماشىنىڭىزنى ھەقىقىي نەشرىدىكى پىلاستىنكىدىن باشقا پىلاستىنكىنى ئوينىغىلى بولمايدىغان قىلىپ قويىدۇ. ھەتتا قاتتىق دىسكىدىكى ئويۇنلارنىمۇ ئوينىيالمايسىز. بىر مۇنچە ئاۋارىچىلىك بولىدۇ. شۇڭا ھەرگىز تورغا ئۇلاپ سالماسلىق كېرەك. Xbox360 نىڭ WIFI ئىقتىدارىنىمۇ ئاچماڭ. باھا جەھەتتىن يېشىلمىگەن نۇسخىسى 1600 يۈەن ئەتراپىدا بولۇپ، ئەرزانراق بولىدۇ. يېشىۋېتىلگەن نۇسخىسى 2000 يۈەن ئەتراپىدا بولىدۇ. Kinect قوشۇلغان قوش تەرەپلىك يېشىۋېتىلگەن 750 گېگابايتلىق نۇسخىسى 3000 يۈەن ئەتراپىدا بولىدۇ.
نەنكەي ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
گالاۋ (ئىچىملىك)
گالاۋ (Galão) پورتۇگالىيەدە بارلىققا كەلگەن ئەسپرەسسو قەھۋەسىگە قايماقلىق سۈتنى قېتىشىتن ھازىرلانغان قىززىق ئىچىملىك. گالاۋ قەھۋەسى لاتېي ياكى ئولېي قەھۋەسىگە ئوخشىشىپ كېتىدۇ. گالاۋ قەھۋەسى %25 قەھۋە ۋە %75 قايماقلىق سۈتتىن تەركىب تاپقان.
نەنكەي ئۇنىۋېرسىتېتى
نەنكەي ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1919-يىلى قۇرۇلغان.
كورىنتلىقلارغا يېزىلغان بىرىنچى خەت
كورىنتلىقلارغا يېزىلغان بىرىنچى خەت
مىڭ سۇلالىسى
مىڭ سۇلالىسى، جۇ يۈەنجاڭ يۈەن سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىدا يۈز بەرگەن دىخانلار قوزغىلىڭىدىكى شىياۋ مىڭۋاڭنىڭ قول ئاستىدىكى سەركەردە بولۇپ ،كېيىن ئۇنى قەستلەپ ئۆلتۈرۇپ ، ئۇنىڭ ئورنىغا ۋارىسلىق قىلغان ھەمدە دۆلەت نامىنى مىڭ دەپ ئاتىغان.
شەرقىي تۈركىستان نۇزۇگۇم كۈلتۈر ۋە ئائىلە جەمئىيىتى
شەرقىي تۈركىستان نۇزۇگۇم كۈلتۈر ۋە ئائىلە جەمئىيىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sherqiy Türkistan Nuzugum Kültür we Aile Jemiyiti) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە 2013-يىلى قۇرۇلغان جەمئىيەت.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
تۇرپان شەھىرى
تۇرپان شەھىرى بولسا ئەسلىدىكى تۇرپان ۋىلايىتى بولۇپ، 2015-يىلى گوۋۇيۈەننىڭ تەستىقلىشى بىلەن تۇرپان شەھىرى بولۇپ قورۇلغان، ھازىر تۇرپان شەھىرى قارمىقىدا بىر شەھەر رايونى، ئىككى ناھىيە بولۇپ، شەھەر رايونى بولسا ئىدىقۇت رايونونى، ئىككى ناھىيە بولسا توقسۇن ناھىيىسى]] ۋە پىچان ناھىيىسىدىن ئىبارەت. تەڭرى تېغىنىڭ بۆلىكى، بۇغدا تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسىمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي تەرىپى پىچان ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى توقسۇن ناھىيىسى، جەنۇبىي تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى، شىمالىي تەرىپى جىمىسار ناھىيىسى، گۇچۇڭ ناھىيىسى ۋە ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 244 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 70 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 15 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر.
تارىخ
تۇرپان ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدىن ئالدى قانقىل قەبىلىسىنىڭ يېرى ئىدى. شەرقىي جىن سۇلالىسىنىڭ دەۋرىدىن جەنۇبىي شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىگىچە بۇ يەردە ئىدىقۇت ۋىلايىتى ۋە ئىدىقۇت دۆلىتى قۇرۇلغان. تاڭ دەۋرىدە قۇجۇ ئايمىقى تەسىس قىلىنغان. سوڭ، لياۋ سۇلالىلىرى مەزگىلىدە بۇ يەر ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرىغا تەۋە بولغان، يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە بۇ يەرگە قۇجۇ دالالەت بېگى قويۇلغان، چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 12 - يىلى (1886 - يىلى) تۇرپان بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى تەسىس قىلىنغان ۋە دىخۇا مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 2 - يىلى ( 1913 - يىلى) بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەت ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، تۇرپان ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان ۋە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قاراشەھەر دىخۇر مەمۇرىي رايونىغا قارىغان. 1958 - يىلى تۇرپان ۋىلايىتى قۇرۇلغان.
مەمۇرىي رايونلىرى
ھازىر تۇرپان شەھىرى قارمىقىدا بىر شەھەر رايونى، ئىككى ناھىيە بولۇپ، شەھەر رايونى بولسا:
جۇغراپىيە
ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى ياۋا تۆگە، يىلپىز، ئارقار، قوڭۇر ئېيىق قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك 300 نەچچە خىلى بولۇپ، بۇنىڭ  ئىچىدىكى دورا ئۆسۈملۈكى ئاساسلىقى چاكاندا، چۈچۈكبۇيا، سۇغىگۈل،قار لەيلىسى قاتارلىقلار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئاساسلىقى نېفىت، ئالتۇن، مىس، قەلەي، قوغۇشۇن، كۆمۈر، تۇز، گىلائۇبېر تۇزى، لكالاىي سېلىتىرا، ناتردىيلىق سېلىتىرا، كۋارتس قۇم قاتارلىقلار بار.
ئىقلىمى
تۇرپان ۋىلايىتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق رايون ئىقلىمىغا كىرىدۇ، قەدىمدىن <ئوت يۇرت> دەپ ئاتىلىپ كەلگەن. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 1.9℃ ～ 31.9℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 47.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 28.7℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  120 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 30℃ دىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق چۈشۈش ۋاقتى 3000 ～ 3200 سائەت،  10℃  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4000 ～ 5000، قىروسىز مەزگىلى 260 ～ 290 كۈن. ئوتتۇرىچە يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 9.6 ～ 50 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2700 ～ 3700 مىللىمېتىر. شامال ئېنېرگىيىسى بايلىقى بىر قەدەر مول، 30  چاقىرىملىق شامال رايونىدا يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 180.2 كۈن بوران چىقىدۇ.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ۋىلايەت دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 42 مىڭ 600 گېكتار (639 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  70 مىڭ گېكتار (1 مىليون 50 مىڭ مو) ئورمان، 782  مىڭ  500 گېكتار (11 مىليون  737  مىڭ 500 مو) يايلاق بار. يەنە 100 مىڭ گېكتار (1  مىليون  500 مىڭ مو) دېھقانچىلىقتا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار، دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى كېۋەز، ئۈزۈم، بۇغداي، قوناق، كۆكتات قاتارلىقلار بار. بۇلار ئىچىدە ئۈزۈم، قوغۇن، كېۋەز مەھسۇلاتى يۇقىرى، سۈپىتى ياخشى بولغاچقا، دۆلەت ۋە ئاپتونوم رايون بۇ جاينى ئىشلەپچىقىرىش بازىسى ۋەئكېسپورت بازىسى قاتارىغا كىرگۈزدى. چارۋىچىلىقتا دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىسىدىن ئاساسلىقى كالا، قوي، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاساسلىقى تۇز - خىمىيە سانائىتى، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش، پاختا توقۇمچىلىقى، قېزىلما بايلىقلىرىنى قېزىش قاتارلىقلار بار. تۇرپان ۋىلايىتىنىىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى بىر قەدەر ياخشى. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈريولى بىلەن جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈر يولى مۇشۇ يەردە تۇتىشىدۇ. دۆلەت تاشيولىنىڭ 312 -، 314 - لىنىيىسى تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ، تۇرپان - ئۈرۈمچى - داخۇاڭشەن ئالىي دەرىجىلىك تاشيولى بار. ئاسىيا - ياۋروپا ئوپتىكىلىق كابىلى بۇ ۋىلايەتنى كېسىپ ئۆتىدۇ. 17 مىڭ پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلغان.تۇرپان قەدىمكى زاماندا <يىپەك يولى>دىكى مۇھىم شەھەر بولۇپ، ئۇنىڭ ساياھەت بايلىقى مول. ئاساسلىقى مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن يارغۇل قەدىمكى شەھىرى، ئىدىقۇت قەدىمكى شەھىرى، ئاستانە قەدىمكى قەبرىستانلىقى، بېزەكلىك مىڭ ئۆيى، سۇلايمان ۋاڭ مۇنارى (يەنى ئىمىن مۇنارى) قاتارلىقلار؛ ئاساسلىق داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن كارىز سەيلىگاھى، يالقۇن تاغ، ئايدىڭكۆل، بۇيلۇق قاتارلىقلار بار.
سۇلايمان ئىبنى سۇرەد
سۇلايمان ئىبنى سۇرەد (سُلَيْمَانُ بْنُ صُرَدٍ الْخُزَاعِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سۇلايمان ئىبنى سۇرەد ئەلخۇزائىي (ئەبۇ مۇتەررىف). (ھ. بۇرۇن 28 – ھ. 65 / م. 594 – 685) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان ساھابە. خەلىپە ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ سەركەردىسى بولغان.
قاراماي شەھىرى
مائارىپ
قارىماي شەھىرى جۇڭگو بويىچە 10چوڭ باي شەھەرنىڭ بىرىدۇر 2010يىلىدىكى كىشى بېشىغا كېلىدىغان يىللق گ دپ 10000ئامرىكا دوللىرىغا يەتكەن ==ئىقتىساد==
نۇر تورى
تورى ئادىرىسى
www.nur. cn
ھەققىدە
نۇر تورى ئۇلىنىش شىركىتى بايرىقى ئاستىدىكى تور بېكەت بولۇپ، كۈندىلىك زىيارەت ۋە مەزمۇنلارنىڭ يېڭىلىنىش سانى جەھەتتە ئۇيغۇر تور بېكەتلىرى ئىچىدە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. نۇر تورى ئەپ دېتالى كۆچمە ئالاقە ئۈسكۈنىلەردە ئۇيغۇرچە خەۋەر، ھېكايە، يۇمۇر، ئۇچۇرلارنى كۆرۈش دېتالى بولۇپ، كۈنلۈك مەزمۇنلارنىڭ يېڭىلىنىشى 200 پارچىدىن، ئىنكاسلارنىڭ يېڭىلىنىشى نەچچە مىڭ پارچىدىن ئاشىدۇ. مەيلى نەدىلا بولۇڭ، بۇ ئەپ ئارقىلىق زامانىۋى كۆچمە ئۈسكۈنىلىرىدە، ئۇيغۇر ئانا تىلىدا دۇنيا يېڭىلىقلىرىدىن خەۋەردار بولۇپ، نەزەر دائىرىڭىزنى ھەر ۋاقىت زورايتىپ تۇرالايسىز. www.nur.cn بولسا نۇر تورىنىڭ ئورگان ئادىرىسسى.
نۇر تورى ئۇلىنىش شىركىتى بايرىقى ئاستىدىكى تور بېكەت بولۇپ، كۈندىلىك زىيارەت ۋە مەزمۇنلارنىڭ يېڭىلىنىش سانى جەھەتتە ئۇيغۇر تور بېكەتلىرى ئىچىدە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇلىنىش شىركىتى 2012-يىلدىن باشلاپ نۇر تورىنىڭ يانفون ئەپ دېتاللىرىنى تەتقىق قىلىپ تورداشلارغا ھەقسىز ئېچىۋەتكەن، ئايفون، ئاندىرويىد ۋە ۋىندوۋس فون سېستىمىلىق يانفونلاردىمۇ نۇر تورىنى نورمال كۆرگىلى بولىدۇ. نۇر تورى مەزمۇن ۋە سەھىپىلەرنىڭ يېڭىلىنىشى جەھەتتە تېخىمۇ ئىزدەنمەكتە. ئۇيغۇر تورچىلىقىدىكى داڭلىق ماركا يارىتىش ۋە تورداشلارغا تېخىمۇ ياخشى مۇلازىمەتلەرنى قىلىش ئۈچۈن تېخىمۇ تىرىشماقتا!
يۈسۈپ ئاكچۇرا ۋە ئۈچ خىل سىياسەت
ئاپتۇرى: يۈسۈپ ئاكچۇرا (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۆرۈگۈچى: مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
يۈسۈپ ئاكچۇرا ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ ئاخىرقى 20 يىلىدا تۈركچىلىك كۆرىشىگە قاتناشقان كىشىلەردىن بىرى ئىدى. ئۇ جۇمھۇرىيەت دەۋرىدىمۇ، بۇ مەۋقەسىنى ساقلاپ قالدى. ئۇنىڭ ھاياتى جاپالىق، ئەمما ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتتى. يازغان ئەسەرلىرى، بولۇپمۇ سىياسەت ۋە تارىخ ھەققىدىكى كۆز- قاراشلىرى كۈلتۈر ھاياتىمىزدا ئۆچمەس ئىزنالارنى قالدۇردى. بۇ ئەسەر بۇ ئىزنالارنى يورۇتۇپ بىرىش ئۈچۈن يىزىلغان بولۇپ، ئىككى بۆلۈمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىرىنجى بۆلۈمدە يۈسۈپ ئاكچۇرانىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى بىرىلىدۇ. ئىككىنجى بۆلۈم بولسا يۈسۈپ ئاكچۇرانىڭ «ئۈچ خىل سىياسەت» ماۋزۇلۇق ماقالىسى بىلەن بۇ ماقالە ھەققىدىكى تەنقىتلەرگە دائىر بولىدۇ.
يۈسۈپ ئاكچۇرا 1876-يىلى 2- دىكابىر ۋولگا دېڭىز ساھىلىدىكى سىمبىل شەھىرىدە دۇنياغا كەلدى. يۈسۈپنىڭ ئائىلىسى زەردار بىر ئائىلە ئىدى. دادىسى ھەسەن بەي ئاكچۇرا كارخانىچى ئىدى. ئانىسى سىبى بانۇ خانىم قازاننىڭ مەشھۇر ئائىلىلىرىدىن بىرى بولغان ھەسەن ئوغۇللىرى ئائىلىسىنىڭ قىزى ئىدى. تاغىلىرىدىن ئىبراھىم ئاكچۇرا تۈرك تىلى ۋە ئەدەبىياتى ساھەسىدە مول بىلىمگە ئىگە كىشى ئىدى. تۈركچىلىك ھەركىتىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرى تونۇلغان ئىسمايىل گاسپىرنسكې (ئىسمايىل گاسپىرالى بولۇشى كىرەك ئىدى. كىتاپتا نىمە سەۋەپتىن ئىسمايىل گاسپىرنىسكى دەپ ئىلىنغانلىقى نامەلۇم- ت) يىزنىسى بولاتتى. مۇشۇنداق بىر ئائىلە مۇھىتىدا دۇنياغا كىلىشى يۈسۈپنى باللىىق چاغلىرىنى بەھۇزۇر ئۆتكۈزۇشى ئۈچۈن نامزاتلىققا تاللاپ تۇراتتى. ئەپسۇس قەتئى ئۇنداق بولمىدى. تىخى ئىككى ياشنىمۇ تۈگەتمەي تۇرۇپ دادىسى ئۆلۈپ كەتتى. ئانىسى توقۇمىىچىلىق فابرىكىسىنى ياخشى ئىدارە قىلالمىدى. ئىشلىرى كۆڭۈلدىكىدەك يۈرۈشمىگەچكە بانۇ خانىم يۈسۈپ بىلەن ئىستانبۇلغا كۆچۈپ كىلىشكە مەجبۇر بولۇپ قالدى (1883).
ۋۇلگا دىڭىز ساھىلىدىن بوغازىچى ساھىلىغا كۆچۈپ كەلگەن ۋاقىتلاردا يۈسۈپ ئەمدىلا يەتتە ياشقا كىرگەن بىر بالا ئىدى. ئالتۇن رەڭ چاچلىرى، يۇمران يۈزى، قاراشلىرى كۆپ ساندىكى بالىلارغا ئوخشاش كىشىنىڭ مەسىتلىكىنى كەلتۈرەتتى. پىشىپ يىتىلىۋاتقان خاراكتىرى، كەلگۈسىگە ئۈمىد بىغىشلايىتتى. يۈسۈپ ئادەتتىكى باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملىغاندىن كىيىن ھەربى مەكتەپكە ئوقۇشقا كىردى ۋە تىرىشچانلىقى بىلەن كۆزگە كۆرۈندى. 1897- يىلى قۇرمايلار (ئەسكەرلىكتىن بىر دەرىجە يۇقرى ھەربى ئۇنۋان) سىنىپىغا قوبۇل قىلىندى. بۇ مەزگىللەردە ئۇ يەنە كۆپ ساندىكى ئابدۇلھەمىد ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى كاندىدات قۇرمايلارنىڭ ئۆچمەنلىك تۇيغۇلىرىغا جۆر بولماقتا ئىدى. ھۆررىيەت توغرىسىدا يىزىلغان، ئوقۇش مەنئى قىلىنغان يازمىلارنى ئوغۇرلۇقچە ئوقۇيىتتى. بىر قېتىم بۇ چەكلەنگەن يازمىلارنى ئوقۇۋېتىپ تۇتۇلۇپ قالدى.ئەمما بۇ قېتىم كەچۈرۈم قىلىندى. ئىككىنچى قېتىم تۇتۇلۇپ قالغىنىدا ھەربى دىۋانغا (سوت) ئەۋەتىلىپ سوتقا چىقىرىلدى. ئەسكەرلىك كەسپىدىن چىقرىلىپ ڧەرىد(تەك) بىلەن بىللە تېرابلۇسگارىپقا سۈرگۈن قىلىندى. يۈسۈپ ئاكچۇرا سۈرگۈندە ئۇزۇن ياشمىدى. بىر ئامال قىلىپ دوستى فەرىد (تەك) بىلەن بىللە بىر مالتز قىيىقى بىلەن ياۋرۇپا تەرەپكە قېچىپ كەتتى. يۈسۈپ ياۋرۇپاغا بارغاندىن كېيىن پارىسنى ماكان تۇتتى. ئۇ ھەربىي ئىشلاردىن سىرت ئالىي مائارىپنىڭ زۆرۈرلۈكىنىمۇ تونۇپ يەتكەنىدى. شۇڭلاشقا خالىمىسمۇ، بەك چۈشىنىپ كەتمىسىمۇ سىياسەت يولىغا قەدەم باستى. ئىشتىن سىرىت ئوقۇيدىغان سىياسەت بىلىملىرى ئىنېستىتۇغا ئوقۇشقا كىردى. 1902-يىلى بۇ ئىنېستىتۇتتا ئوقۇشۇنى غەلبىلىك تاماملىدى. ئەمدى يۈسۈپنى پارىسقا باغلاپ تۇرىدىغان بىر نەرسە قالمىغان ئىدى. تۈركىيەگە قايتىشى مەنئى قىلىنغانلىقى ئۈچۈن رۇسىيەدىكى تاغىسىنىڭ قېشىغا قايىتتى. بۇ قايىتىش يۈسۈپنىڭ ھاياتىدا بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولالىشى مۇمكىن ئىدى. تاغىسى بەك باي كىشى ئىدى، تاغىسىنىڭ فابرىكىلىرى بار ئىدى. بالىسى بولمىغانلىقى ئۈچۈن يۈسۈپنى ئۆزىنىڭ مىراسخۇرى قىلىشىنى ئويلىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭغا ئىقتىساد باشقۇرۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىش يوللىرىنى ئۈگىتىشكە باشلىدى. يۈسۈپ، ۋۇجۇدىدا ئۇرغۇپ تۇرغان ئۇلۇسچىلىققا مۇناسىۋەتلىك مەسىللەرنى بىر ياققا قايرىپ قويۇپ، ئش ھاياتىغا يۈزلىنىشكە تىرىشتى. دەپتەرلەر ئارىسىدا كۆمۈلۈشكە، ئىشچىلار ئارىسىغا چۆكۈشكە ھەتتا تاۋار (مال) بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن كۆرگەزمە مەيدانلىرىنى ئايلىنىشقا باشلىدى. ئەمما، مال- دۇنيا يىغىپ باي بولۇش ئۇنىڭ تەبىئىتىگە ماس كەلمەيۋاتاتتى. مىللەتنىڭ گۈللەپ ياشنىشى ئۈچۈن، باشقىلارنىڭ كۆپلەپ زىيان تارتىشى كىرەكلىكى ھەققىدە تولا ئويلاپ زېھنى چارچايىتتى. كېچىلىرى فابرىكىدا ئىشلەۋاتقان قىز-ئوغۇلللارنىڭ ئەھۋالىغا قاراپ ئىچى سىيرىلاتتى. تاغا بىلەن جىيەن ئارىسىدىكى پۇل-مالغا قارشى پەيدا بولغان بۇ پەرىقلىق كۆز قاراش، ھەل قىلغىلى بولمايدىغان بىر كېلىشەلمەسلىككە سەۋەپ بولدى ۋە ئايرىلىپ كېتىش بىلەن نەتىجىلەندى.
فەرغانە ئويمانلىقى
فەرغانە ئويمانلىقى بولسا ئوتتۇرا ئاسىيا، خىمالىكاڭ لىك 40.44°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 72°37.
يۈسۈپ ئاكچۇرا ۋە ئۈچ خىل سىياسەت
تاغىسىنى مىليۇنلارچە پۇل بىلەن تەرك ئەتكەن يۈسۈپ ئىچى راھەت، پىكرى مۇستەقىل ھالەتتە قازانغا كېلىدۇ ۋە قازاندىكى مەھمۇدىيە مەدرىسىدە تارىخ ۋە جۇغراپىيە دەرسى بېرىشكە باشلايدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن «قازان مۇخبىرى» گېزىتىنى چىقىرىدۇ. رۇسيەدىن سىرىت (رۇسىيەنى ئۆز ئچىگە ئالمايدۇ) ئابدۇلھەمىد ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى ھەركەت قىلىۋاتقان ياش تۈركلەر بىلەن ئالاقە ئورنىتىدۇ. مىسىردا نەشر قىلىنۋاتقان «تۈرك» ئىسىملىق گېزىتكە «ئۈچ خىل سىياسەت» ماۋزۇلۇق ماقالىسىنى ئەۋەتىدۇ. 1908-يىلى ئىككىنچى مەشرۇتىيەتنىڭ ئىلان قىلىنىشى بىلەن يۈسۈپ ئىستانبۇلغا كېلىدۇ. يۈسۈپ يىپيېڭى بىر خىزمەت ھاياتىغا قەدەم باسىدۇ. ئىلگىرى سىياسى پائالىيەتلىرى سەۋەپلىك ھەيدەلگەن ھەربى مەكتەپكە سىياسى- تارىخ ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ تەيىنلىنىدۇ. شۇ يىلى تۈرك ئەللىرى ۋە قەۋىملىرىنى تونۇتۇش مەقسىتىدە قۇرۇلغان «تۈرك جەمىئىيىتى» نامىدىكى بىر جەمىئيەتنىڭ ۋە بىر ژۇرنالنىڭ قۇرغۇچى ۋە چىقارغۇچى ئەزالىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ. 1911- يىلى يۈسۈپنى دارۇلفۈۇنۇن ئۇنۋېرسىتېتىدا سىياسى تارىخ پىرۇفىسسۇرى ۋە «تۈرك يۇرتى» ژۇرنىلىنىڭ مۇئاۋىن، كىنيىچىرەك باش مۇدىرى سۈپىتىدە كۆرىمىز. يۈسۈپ يەنە 1912 – يىلى تۈركلەرنىڭ مىللى مائارىپى ۋە ئىقتىسادى سەۋىيەسىنى يۇقرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن قۇرۇلغان تۈرك ئوجاقلىرىنىڭ قۇرغۇچىلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ.
يۈسۈپ بىرىجى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ۋەزىپە بىلەن رۇسىيەگە ئەۋەتىلىدۇ. تۈرك مۇستەقىللىق ئۇرۇشى باشلىشى بىلەن ئانادولۇغا يېنىپ كېلىدۇ. تۈركىيە بۈيۈك مللەت مەجلىسىدە پارلامىنىت ئەزالىققا سايلىنىدۇ. دىپلوماتىيە ئىشلىرى كومىتېتىدا خىزمەت قىلىدۇ. بۇ جەرياندا يازغۇچىلىق بىلەنمۇ شوغۇللىنىدۇ. ئەنقەرە قانۇن ئىنستىتۇتىدا ئوقۇتقۇچىلىققا تەقسىم قىلىنىدۇ. 1932- يىلىدا ئاتاتۈرك مۇستاپا كامالنىڭ ئورۇنلاشتۇرىشى بىلەن تۇنجى نۆۋەتلىك تۈرك تارىخى قۇرۇلتىيىغا رەئىسلىك قىلىدۇ. ئىككى يىلدىن كېيىن، پارلامېنت ئەزالىقى سالاھىيىتىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، ئىستانبۇل ئۇنۋېرسىتېتى ئەدەبىيات فاكۇلتېتى يېقىن زامان تارىخى پىرۇفىسۇرلىقىغا مۇۋاپىق كۆرىلىدۇ. بۇ ئارلىقتا يەنە ئاتا تۈركنىڭ مۇۋاپىق دەپ قارىشى بىلەن تۈرك تارىخ كومىتېتى رەئىسلىكى ۋەزىپسنىمۇ ئۆتەيدۇ. يۈسۈپنىڭ پۈتۈن ھاياتىدا ئىلان قىلغان ماقالە ۋە ئەسەرلىرىنى ئۈچ قىسىمغا ئايرىشقا بولىدۇ:
بىرىجى: ئومۇمى تۈرك تارىخى، بولۇپمۇ تۈركچىلىككە ئالاقىدار ئەسەرلەر.
ئىككىنچى: ئوسمانلى تارىخى توغرىسدىكى ئەسەلەر.
بۇ ماۋزۇلاردىن كۆرىۋېلىشقا بولىدۇكى، يۈسۈپنىڭ ئىلمى ھاياتىنىڭ نېگىزى تارىختۇر. يۈسۈپ تارىخ تەتقىقاتلىرى بىلەن تارىخ ئوقۇتقۇچىلىقىنى بىللە ئېلىپ بارغان بولۇپ، ئۇ مەزگىللەردە تارىخنىڭ نېمە ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى ياۋرۇپادا تېخى ئايدىڭلاشمىغان تېما ئىدى. بەزى تارىخىچىلار تارىخنىڭ مۇستەقىللىكىگە بىر چىگرا سىزغان بولۇپ قالماسلىق ئۈچۈن تارىختىن پايدىلىنىش ھەققىدە پىكىر، كۆز-قاراشلىرىنى ئوتتۇرغا قويۇشتىن ئۆزىنى تارتىشاتتى. يۈسۈپقا كەلسەك، ئۇ «تارىخ تارىخ ئۈچۈندۇر، باشقا بىر ئىپادە بىلەن ئىيىتقاندا، تارىخ ماتىماتكا ئىلمىگە ئوخشاش مەۋھۇم ھەقىقەتلەرنى تېپىش ئۈچۈندۇر»- دىگەن پىرىنسىپنى قوبۇل قىلمايىتتى. تارىخىتىن پايدىلنىشقا بولمايدۇ دەپ قارايدىغانلارغا نىسبەتەن يۈسۈپنىڭ كۆز قارشى مۇنداق ئىدى:
«بىز تارىخنى ھاياتتا پايدىلىنىپ باقمىغان بەزى ئابستراكت پاكىتلارنى ئۈگنىش ئۈچۈن تەتقىق قىلمايمىز. تارىخنى بىز ياشاۋاتقان جەمئىيەتتىكى كىشىلەرنى ئۇچۇر ، ئىدىيە ۋە ھېسسىيات بىلەن تەمىنلەپ بىرەلەيدىغانلىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم دەپ قارايمىز»
ئۇ ۋاقىتلاردا يۇنان ئۇرۇشى باشلىنىشتىن ئىلگىرى، نەجىپ ئاسىم بەيلەرنىڭ، ۋەلەد چەلەبى ئەپەندىلەرنىڭ، تاھىر بەيلەرنىڭ تۈركچىلىككە مۇناسىۋەتلىك ماقالىلىرى ئېلان قىلىنىپ تۇراتتى. ئىسمايىل گاسپىرىنكىسنىڭ «تەرجىمان» دېگەن گېزىتىمۇ 1- دىكابىر ئىستانبۇلدا تارقىتىلاتتى. ئاكچۇرا ئوغلىنىڭ بۇ ماقالىلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىشى ئېنىق.»
مۇشۇ سەۋەپلەردىن بولسا كېرەك، ھەربى مەكتەپنى پۈتۈرمەي تۇرۇپلا شەھابەتتىن ئەلمەجرانىڭ ھايات ھىكايىسىنى قەلەمگە ئالىدۇ ۋە 1897-يىلى ئىستانبۇلدا «مەلۇمات» ژۇرنىلىدا ئىلان قىلىدۇ. مەرجانى، قازاندا دىنىي ئىسلاھات ۋە مىللى ئويغىنىش ئېقىمىغا باشلامچىلىق قىلغان كىشى بولۇپ، قازانلىقلارغا مۇسۇلمانلىقتىن باشقىمۇ بىر مەنىۋى بايلىقنىڭ مەۋجۇتلىقىنى قاتتىق بىر تىل بىلەن چۈشەندۈرگەن، شۇنداقلا ئۇلۇس ئۇقۇمىنىڭ مەۋجۇتلىقنىى ئۈگىتىشكە تىرىشقان. مەرجانى ماقالىسى يۈسۈپنىڭ ئىلان قىلغان تۇنجى ئەسىرى بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
يۈسۈپنىڭ تۈركچىلىك ئىدىيىسىدە تەرەققى قىلىپ پىشىپ يىتىلىشى پارىزدا روياپقا چىققان. ئۇ پارىژغا كەلگەن مەزگىللەردە، 19- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىكى چوڭ ئىنقىلابلار كەلتۈرۈپ چىقارغان توقۇنۇشلار كەسكىنلىشىپ شىددەتلىك ئۇرۇش ئوتلىرى لاۋۇلداشقا باشلىغانىدى. فرانسىيە، تىخمۇ توغرىسى پارىز بۇ تېمىلارنىڭ پىكىر خارمىنىغا ئايلانغانىدى. فرانسىيەلىكلارلا ئەمەس چەتئەللىكلەرمۇ ئۆز كۆزقارشىنى ئوتتۇرغا قويالايىتتى. كاپىتالىزىم، ئىمپېريالىزىم، مۇستەملىكىنى ئۇلۇغلايدىغان ئېقىملارنىڭ قېشىدا سوتسىيالىزىم، كومۇنىزىم، ھەتتا ئانارشىزىمغا ئوخشاش پىكىر ئېقىملىرى ئۇچۇپ يۈرەتتى. ئۇلۇسچىلىق (بىر تېررىتورىيەدىكى مىللەتلەرنى ئاساس قىلغان مىللەتچىلىك) جەھەتتىمۇ ياۋرۇپا يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانىدى. ياۋرۇپا خەرىتىسىدە كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا گوبىنېاۇ ئوتتۇرغا قويغان ئىرىقلار نەزەرىيەسىگە ئاساسەن چوڭ ئۇلۇس دۆلەتلىرىنى بەرپا قىلىش پىكرىمۇ كۈچلىنىۋاتتى. گىرمانلار پانگىرمانىزىم، رۇسلار پانسىلاۋىزىم ئىديىلىرى بىلەن ئەڭ ئۈستۈنلۈك مۇسابىقىسدە يۈگۈرۈشۈۋاتقان ئىدى. بۇلارنىڭ قېشىدا بىر پانلاتىنىزىم ھەتتا بىر پانئامرىكانىزىمنى تەرەققى قىلدۇرۇشقا ئوخشاش ئويدۇرۇلغان پىكىر-ئىدىيەلەرمۇ ئۆمىلەپ يۈرەتتى.
بۇ پىكىر قالايمىقانچىلىقى ئارىسىدا ئوسمانلىچىلىق قانداق بولۇشى كېرەك ئىدى؟ بۇ ئۇقۇمنىڭ مەنىسى، زامانىۋى مەنىدە يا ئىرىق ئەمەس ئىدى، ۋە يا ئۇلۇس ئەمەس ئىدى، ھەتتا ئۈممەتمۇ ئەمەس ئىدى. يۈسۈپ پارىژقا كەلگەن تۇنجى ئايدا بەكلا ھەيران قالدى. چوڭ بىر شەھەردە يولىدىن ئېزىپ قالغاندەك بولدى. ئۇنىڭغا ماڭىدىغان يول لىنيەسىنى كۆرسەتكىنى يەنىلا ئۆزىگە ئوخشاش بىر تۈرك مىللەتچىسى بولدى. دوختۇر شەرافەتتىن ماغمۇمى، قىسقچىە مۇنۇلارنى دېگەنىدى: «ئوسمانلىچىلىق پىكرى چۈرۈپ قالدى. ھەرخىل جەمىئيەتلەرنى كېلىشتۈرۈپ جەم چىلىش خۇسۇسىيتى قالمىدى. جەمىئىيەتنى قۇتۇلدۇرۇپ قالالايدىغان چەك باسقۇدەك پىكرىمۇ يوق. تۈرك ئۇلۇسپەرۋەرلىكىدىن باشقا ئشىقا يارىغۇدەك ھىچقانداق بىر پىكىر مەۋجۇت ئەمەس».
يۈسۈپنىڭ يازغۇچىلىق سالاھىيىتى تىلغا ئېلىنغاندا ئۇنىڭ 1903-يىلى دىپلۇم ئېلىش ئۈچۈن يازغان «ئوسمانلى دۆلىتى تەشكىلاتلىرى ھەققىدە» ماۋزۇلۇق ئىلمىي ماقالىسىنى قىستۇرۇپ ئۆتۈش كېرەك.
ئىلمىي ماقالىنىڭ مۇھىملىقى تۆۋەندىكى بىر قانچە نۇقتىدا كۆرىلىدۇ. بىر تۈرك يازغۇچىسى تۇنجى قېتىم فرانسۇز تىلىدا ۋەقەلەرنى تەشكىلاتلار بىلەن باغلاپ چۈشەندۈرۈشكە تىرىشقان. ماقالىلىرىدە بەكرەك تەنقىدى مىتۇت قوللانغان. ماقالىنىڭ ئاخىرىدا ئەمەلىي بىر خۇلاسە چىقارغان: «ياش تۈركلەرنىڭ ئوسمانلى مىللىتى شەكىللەندرۈىمىز دەپ تارتقان جاپالىرى، پايدىسى يوق ئۇرۇنۇشتىن ئىبارەتتۇر. بىردىنبىر چىقىش يولى ئۇلۇسچىلىقتۇر.»
«ئۈچ خىل سىياسەت» دىسارتاتىسىيە تۈسىگە ئىگە چوڭ بىر ماقالە ئىدى. رۇسىيەدە يېزىلىپ، مىسىردا ئابدۇلھەمىد ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى كۆرەش قىلىۋاتقان «تۈرك» گېزىتىنىڭ 23-24- سانلىرىدا ئىلان قىلىنغان ئىدى. شۇنىڭدىن كېيىن مىسىردا ۋە تۈركىيەدە ئىككى قېتىم بېسىلدى. ئىستانبۇل باسمىسى 1912-يىلىدا بېسىلغان ئىدى. بۇ باسما يۈسۈپنىڭ ماقالىسىدىن باشقا، ئەلى كامالنىڭ بۇنىڭغا قارشى يازغان بىر تەنقدى ماقالىسى، يۈسۈپنىڭ دوستى فەرىت (تەك) نىڭ ئەلى كامالغان جاۋابەن يازغان بىر مەكتۇبىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
«ئۈچ خىل سىياسەت» تە يۈسۈپ توختالغان ئانا تېمىلار رەت تەرتىپى بىلەن:
1- بىر ئوسمانلى ئۇلۇسى بەرپا قىلىش
2- ئىسلامچىلىقنى ئاساس قىلغان بىر دۆلەت قۇرۇلمىسى بەرپا قىلىش
3- ئىرىقچىلىقنى ئاساس قىلغان بىر تۈرك سىياسى ئۇلۇسچىلىقىنى بارلىققا كەلتۈرۈش ئىدى.
يۈسۈپ بۇ ئۈچ خىل پىكىر ئېقىمىغا ئوسمانلىچىلىق، ئىسلامچىلىق، تۈركچىلىك ئىسىمىنى بەرگىنىدەك، بەزىدە «ئۈچ كەسپى سىياسەت» دەپمۇ ئاتايدۇ. بۇلاردىن ھەربىرىنىڭ ئالاھىدىلىكى، تەرەققىياتى ۋە پايدىلىرى ھەققىدە توختىلىدۇ. بولۇپمۇ قايسى پىكىر ئېقىمىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى، قايسىلىرىنىڭ كۈچىيىش ئىھتىمالى بارلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ. يۈسۈپ تىلغا ئېلىنغان ئۈچ خىل سىياسى كەسىپنى غەرىپتىن ئۆرنەك ئالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئوسمانىلىچىلىق، يېڭىچە ئۇسلۇپتا بىر ئوسمانلى ئۇلۇسى شەكىللەندۈرۈشتىن ئىبارەت بولۇپ، بۇنىڭ ئۈچۈن مىللەت، دىن ۋە مەزھەپ ئايرىمىچىلىقى قىلماستىن ئوسمانلى خەلىقلىرى، ھەق- ھۇقۇق ۋە مەسئۇلىيەت نۇقتىسدىن باراۋەر ھالەتكە ئېلىپ كېلىنىدۇ. مۇشۇنداق بولغاندا، ئورتاق بىر ۋەتەن ئۇقۇمى ئەتراپىدا ئامرىكا ئۇلۇسىغا ئوخشاش بىر ئوسمانلى ئۇلۇسى بەرپا قىلغىلى بولىدۇ. ئوسمانلى ئۇلۇسىنى گۈللەندۈرۈشنىڭ بىردىنبىر مەقسىدى، ئىمپېرىيەنى پارچىلىنىپ كېتىش خەۋىپىدىن قۇتۇلدۇرۇش، مەۋجۇت سىنىپلارنى قوغداشتىن ئىبارەت بولاتتى. يۈسۈپنىڭ قارىشىچە ئوسمانلىچىلىق پىكرى ۋە ھەركىتى، فرانسىيەنىڭ لىبىرال مىللەت چۈشەنچىسىگە قارىتا 2-مەھمۇت دەۋرىدە باشلانغان. ئابدۇلمەجىت دەۋرىدە تەرەققى قىلغان. ئەلى ۋە فۇئات پاشالار دەۋرىدە يۇقىرى سەۋىيەگە چىققان. فرانسىيەنىڭ 1870-1871- يىللاردا پىرۇسيە تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنشى بىلەن غەرىپتە ئىرىقنى ئاساس قىلغان مىللەت چۈشەنچىسىنىڭ كۈچلىنىشىكە باشلىشى بىلەن تەسىرى ئاجىزلىشىشقا باشلىغان.
يۈسۈپ ئوسمانلى مىللىتى بەرپا قىلىش ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ئۈچۈن پايدىلىق دەپ قارايىتتى. ئەمما بۇ ھەركەتنىڭ ھەرخىل سەۋەپلەر تۈپەيلى مۇمكىن بولمايدىغانلىقىنى ھىس قىلاتتى. دۆلەتنىڭ مەقسىدى چىگرالارنى قوغداشلا بولۇپ قالماسلىقى كىرەك دېگەن كۆز قاراشتا ئىدى. ئىمپېرىيە خەلقىنىڭ تەشكىللىنىپ بىر مىللەتكە ئايلىنىشىدا دۆلەتنىڭ قۇرغۇچىلىرى ۋە ئىدارە قىلغۇچىلىرى بولغان تۈركلەر ئېرىپ كېتىدۇ، ھاكىمىيەت، نوپۇسنىڭ كۆپ سانلىقنى ئىگەللەيدىغان ئەرەپلەرنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىدۇ-، دېگەن كۆز قاراشتا ئىدى. يۈسۈپ ئوسمانلى خەلىقلىرىنىڭ بىر بىرى بىلەن ئارلىشىپ ياشاشنى خالاپ كەتمەيدىغانلىقىنىمۇ پەرەز قىلغانىدى. بۇ پاكىتلارغا ئاساسەن ئوسمانلىچىلىق تېمىسدا يۈسۈپ مۇنداق بىر خۇلاسىگە كەلگەن: «ئەمدى ئوسمانلى مىللىتى يارىتىمەن دىيىش، بىكارغا ئۆزىنى ھاردۇرۇش دەپ قارايمەن.»
ئىسلامچلىق: دۇنيادىكى مۇسۇلمانلاردىن بىر ئىسلام بىرلىكى قۇرۇپ چىقىش پىكرى ۋە ھەركىتىدۇر. يۈسۈپنىڭ قارىشىچە بۇ پىكىرمۇ ئوسملىچىلىققا ئوخشاش ياۋرۇپانىڭ ھاسىلاتىدۇر.
ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدە، ئوسمانلىچىلىق پىكرىنىڭ ئاجىزلىشىشى ئابدۇلئەزىز دەۋرىدە باشلاندى. ياۋرۇپانىڭ سىياسى يازغۇچىلىرى بۇنى پانئىسلامىزىم دەپمۇ ئاتاشقانىدى. ئابدۇلھەمىد پانئسلامىزىمنى پىكىردىن ھەركەتكە ئايلاندۇرغان پادىشاھ بولۇپ، ئۇنىڭ دەۋرىدە سارايدا، جەمىئىيەتتە، مائارىپتا ۋە تاشقى سىياسەتتە (دىپلۇماتىيەدە) ئىسلامچىلىققا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلدى. بۇنىڭدىن سىرىت مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىمۇ پانئىسلامىزىم تەشۋىقاتى كەڭ كۆلەمدە ئېلىپ بېرىلغان ئىدى. يۈسۈپ ئىسلامچىلىقنى ئۇلۇغ بىر لاھىيە دەپ قارايدۇ. بۇ لاھىيەنى ئىشقا ئاشۇرۇش جەريانىدا دۇچ كېلىدىغان قىيىنچىلىقلانى بىر بىرقانچە نۇقتىغا يىغىنچاقلايدۇ: تانزىماتنىڭ (دۆلەت سىياسىتىنى ياخشىلاش ئۈچۈن ئىلىپ بىرىلغان ئىساھاتلار دىگەنلىك بولۇپ ئوسمانلىنىڭ 1839-يىلى تۇنجى تانزىمات پەرمانى ئىلان قىلىنغان-ت) ئوسمانلى خەلىقلىرى ئارىسىدا ئومۇملاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان سىياسى ۋە ھۇقۇقى باراۋەرلىك مەسىلىلىرى ئەمدى مۇنازىرە قىلىنمايدۇ. بۇنداق بولغاندا ئوسمانلى ۋەتەنداشلىرى ئارىسىدا دۈشمەنلىكلەرمۇ باشلىنىپ كېتىدۇ. ھەتتا تۈركلەر ئارىسىدا دىننى ۋە مەزھەبى توقۇنۇشلار كۆپىيىدۇ. مۇسۇلمان نوپۇسى كۆپرەك بولغان مەملىكەتلەر (مەملىكەتنىڭ بۇ يەردىكى مەنىسى بىر مۇستەقىل دۆلەت ئەمەس بەلكى ئوسمانلى دۆلىتىگە تەۋە دىيارلاردۇر. مەسىلەن، ئىراق، سۈرىيە، يەمەن ئەينى ۋاقىتتا ئوسمانلېنىڭ ئەرەپ مەملىكەتلىرى دەپ ئاتىلاتتى) بۇ لاھىيەنىڭ روياپقا چىقىشىغا توسقۇنلۇق قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ.
بۇ سەلبى ئامىللارغا قارشى، ئىسلامچىلىقنى قولايلاشتۇرىدىغان ئامىللارنى يۈسۈپ مۇنداق بايان قىلىدۇ: ئوسمانلى مەملىكەتلىرىدە دىننى ئاساس قىلغان كۈچلۈك بىر بىرلىك قۇرۇلىدۇ. بۇ بىرلىك دۇنيادىكى مۇسۇلمانلانىڭ خەلىپە ئەتراپىغا توپلىنىشى ئۈچۈن كۈچلۈك بىر ئۇل ھازىرلايدۇ. يۈسۈپ مۇسۇلمانلىقتا دىن بىلەن دۆلەتنىڭ بىر پۈتۈن قوبۇل قىلىنشىنى، قۇرئاننىڭ ئاساسى قانۇن دەپ قارىلىشىنى، ئەرەپچىنىڭ دىن تىلى، ھەتتاكى مەلۇم سەۋىيەگە كەلگۈچە ئىلىم تىلى بولۇشنى، خەلىپىنىڭ ئومۇمى مۇسۇلمانلاغا ئوخشاش ئىمانى چۈشەنچىگە ئىگە بولۇشىنى ئىسلامچىلىقنى قولايلاشتۇرىدىغان ئامىللار دەپ قارايدۇ. يۈسۈف ئىسلامچىلىق سىياسىتى ھەققىدە ئوتتۇرغا قويغان ئىجابى كۆز قاراشلىرىنى تەكىتلىگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇ كۆز قاراشلارنىڭ ئىسلام سىياسىيسىغا بولغان تەسىرى ئانچە چوڭ ئەمەس ئىدى. مۇسۇلمانلار بىرلىكى قۇرۇش ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىش بولۇپلا قالماي ئىشقا ئاشۇرۇشمۇ ئاسانغا توختىمايىتتى.
تۈركچىلىك: تۈركچىلىك، يۈسۈپنىڭ ماقالىسىنىڭ ئاخىرقى بۆلۈمىدۇر. يۈسۈپ بۇنى «تەۋھىدى ئەتراك»، ياكى «تۈرك مىللىتى سىياسىتى» دەپمۇ ئاتىغان. بۇ بۆلۈمنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنى قىسقىچە مۇنداق: تۈرك بىرلىكى دەسلىپىدە ئوسمانلى ئىمپرىيەسىدە تۈركلەرنىڭ، تۈرك بولمىسىمۇ بىراز تۈركلەشكەنلەرنىڭ ۋە ئۇلۇسچىلىق ۋىجدانىدىن مەھرۇم كىشىلەرنىڭ تەربىيلىنشى ۋە تۈركلىشىشى بىلەن باشلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئاسىيا قىتئەسى بىلەن شەرقى ياۋرۇپاغا تارالغان تۈركلەرنى بىرلەشتۈرۈشكە ئاتلىنىپ شەرەپلىك بىر سىياسى مىللىيەت (بىر كىشىنىڭ مىللىيىتى ئۇ كىشى تەۋە بولغان ئۇلۇستۇر-ت) مەيدانغا كەلتۈرىلىدۇ. تۈرك بىرلىكى پىكرى تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان يېڭى بىر پىكىر بولۇپ، مەيلى ئوسمانلى دەۋرىدە بولسۇن، ياكى ئوسمانلىدىن ئىلگىرىكى چاغلار بولسۇن بۇ پىكىر ھەققىدە بىرەر يىپ ئۇچى يوق.
تۈرك بىرلىكى بىلەن قولغا كەلتۈرلىدىغان بۇ مەنپەئەتلەرنىڭ يېنىدا بەزى زىيانلارنىڭ بولۇشىمۇ تەبىئى دىيىشكە بولىدۇ. مەسىلەن: ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىكى تۈرك بولسىمۇ مۇسۇلمان بولمىغان ۋە تېخى تۈركلەشمىگەن خەلىقلەر ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىن بۆلۈنۈپ چىقىپ كېتىشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. ھەتتا، نۇرغۇن تۈرك پۇقراسى بولغان رۇسيەنىڭمۇ تۈرك بىرلىكىگە توسقۇنلۇق قىلىشى ئېنىق. مۇشۇنداق كۆپ توسالغۇلار بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە كۆپىنچە تۈركلەر ئۆز كەچمىشىنى ئۇنتۇپ قالغان بولسىمۇ تۈركلەرنىڭ كۆپ سانلىقىنىڭ مۇسۇلمان بولۇشى تۈرك مىللىيەتىنى مۇتەشەككىل قىلىشتا مۇھىم بىر ئەۋزەللىك بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. يۈسۈپ، «ئۈچ خىل سىياسەت» دېگەن بۇ ماقالىسدە پىكىرلىرىنى مۇنداق بىر نۇقتىدا خۇلاسلەيدۇ: “ئوسمانلى مىللىتى يارىتىش، قىسمەن پايدىلىق بولسىمۇ، ھەركەتكە كەلتۈرگىلى بولمايدۇ. مۇسۇلمانلار بىرلىكى ياكى تۈرك بىرلىكىنى ئاساس قىلغان سىياسەت ئوسمانلى دۆلىتىگە ئوخشاش مەنپەئەت ۋە ئوخشاش باش قىتىڭچىلىقى ئېلىپ كىلىدۇ. ھەركەتكە ئايلاندۇرۇش جەھەتتىنمۇ ئوخشاش ئەۋزەللىك ۋە قىيىنچىلىق بار دىيىشكە بولىدۇ. مۇشۇنداق بىر ئەھۋالدا ئىسلامى ۋە تۈركلۈك سىياسەتلىرىدىن قايسىسى تاللىنلىشى كېرەك؟” يۈسۈپنىڭ ماقالىسى بۇ سوئال بىلەن ۋە زىيالىيلارنى بۇ سوئالغا جاۋاپ تېپىشقا چاقىرىق قىلىش بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.
ئۈچ خىل سىياسەت ھەققىدىكى ئىنكاسلار
يۇقارىدا خۇلاسىسى بېرىلگەن ئۈچ خىل سىياسەتكە نىسبەتەن ئوتتۇرغا چىققان ئىنكاسلار شۇ يىلى تۈرك گېزىتىدە ئىلان قىلىندى. ئەلى كامال «جاۋابىمىز» ماۋزۇلۇق ماقالىسىدە ناھايتى قوپال ئىبارىلەر بىلەن يۈسۈپنىڭ كۆز قاراشلىرىنى تەنقىد قىلدى. ئۇندىن باشقا يەنە يۈسۈپنىڭ كۆزقاراشلىرىنى ئەقىلغا سىغمايدىغان، خام خىيال، ئەدەبىي تەسەۋۋۇر دەپ باھالىدى.
ئەلى كامالنىڭ ئىسلام بىرلىكى ھەققىدىكى تەنقىدلىرى مۇنۇ ئانا تېمىلاردا كۆزگە چېلىقىدۇ:
1-ئىسلام بىرلىكى قۇرۇش بۇندىن ئىلگىرى ئەمەلگە ئىشىپ باقمىدى. شۇنىڭدەك ھىچكىم بۇ ھەقتە ئويلىنىشنىمۇ لايىق كۆرمىدى. ئۇ بىر خام خىيال، خالاس.
2- ئىسلام بىرلىكى قۇرۇش ئۈچۈن، مۇسۇلمان پۇقرالىرى بولغان فىرانسىيە، ئەنگلىيە ۋە رۇسيەگە ئوخشاش دۆلەتلەرگە تاقابىل تۇرالىغۇدەك كۈچ-قۇدرەتكە ئىگە بولۇشىمىز كېرەك. بۇنىمۇ تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ.
ئەلى كامال «تۈرك بىرلىكى» ھەققىدە قىلغان تەنقىتلىرىدىمۇ ئوخشاش نەقىل ۋە مەنتىقەلەرنى ئاساس قىلىدۇ. تارىخ ۋە جۇغراپىيەلىك تارقىلىشىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ، ھەرتەرەپكە تارىلىپ كەتكەن تۈركلەرنى بىرلەشتۈرىمەن دېيىشنىڭ دۇنيانى ئىگىز- پەس قىلمەن دىگەنلىك بولىدىغانلقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. «قىرىمنىمۇ قوغداپ قالالمىغان تۈركلەر قايسى كۈچ بىلەن ئاسيا تۈركلىرىنى بىرلەشتۈرىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە دۆلىتىمىزدە بىرەر تۈركچىلىك ئېقىمىمۇ يوق تۇرسا»-، دەيدۇ.
ئەلى كامال قۇتۇلۇش يولى ئۈچۈن مۇنۇلارنى تەۋسىيە قىلىدۇ؛
بىر جەمىئيەتنىڭ كۈچى ئۇ جەمىئىيەت يىتىشتۈرگەن شەخىسلەرنىڭ شەخسى ئىقتىدارىغا باغلىق. قاچانىكى تۈركلەر دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا شەخىس ھالىتىدە ئۆزىنى تەرەققى قىلدۇرسا پۇل، پىكىر، بىلىم جەھەتتىن مۇۋەپپەقىيەت قازىنىدۇ ۋە ئىقتىسادقا ئىگە بولغاندىن كېيىن بۇ تۈرك دۆلىتىمۇ، ئۇ مەرىپەتلىرىنىڭ مىۋىسىنى كۆرىدۇ.
فەرېت (تەك) يۈسۈپنىڭ ئوسمانلىچىلىق ۋە ئىسلامچىلىق پىكىرىگە تۈپتىن قارشى ئىدى. ئىسلامچىلىق تارىخىنىڭ بىر ئەنئەندىن يوقسۇل ئىكەنلىنى قوبۇل قىلمايىتتى. ياۋۇز سۇلتان سىلىمنىڭ ئەرەپ مەملىكەتلىرىنى ئېلىشىنى، مىسىرنى ئېچىشىنى، خەلىپىلىك ئۇنۋاىغا ئېرىشىشىنى بارلىق ئوسمانلى تارىخچىلىرىنىڭ قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى، بۇنىڭدىن ياۋۇز سۇلتان سىلىمنىڭ بىر ئىسلامى سىياسەت بىلەن دۆلەت ئىدارە قىلغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھىجازنىڭ مۇداپىئە قىلىنىشغا ئانادولۇنىڭ مۇداپىئە قىلىنىشىدىن بەكرەك ئەھمىيەت بەرگەن ئابدۇلھەمىدنىڭ سىياسىتىنىمۇ ئىسلامچىلىق سىياسىتى دەپ قارايدۇ.
يۈسۈپنىڭ پىكىرلىرىنى فېرىت تۆۋەندىكى نۇقتىلاردىن تەنقىت قىلىدۇ:
1- ئوسمانلى مىللىتى بەرپا قىلىشنىڭ مۇمكىن بولمايدىغانلىقىغا ئىشەنمەيدۇ.
2-ئىسلام بىرلىكى ۋە تۈرك بىرلىكىنىڭ كۈچ ۋە ئىمكانىيەت جەھەتتىن باراۋەر دەپ قارىلىشىنى مۇۋاپىق دەپ قارىمايدۇ.
3. ئىسلام بىرلىكنىڭ قۇرۇلۇشىنى ھىچ بىر ۋاقىت قوبۇل قىلمايدۇ. تۈرك بىرلىكى سىياسىتىنىڭ بۈگۈن ئۈچۈن ئەمەس كەلگۈسى ئۈچۈن ئويلىشىپ بېقىشقا ئەرزىيدىغان تېما ئىكەنلىكى پىكرىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. فەرېت ئوسمانلى مىللىيەتى سىياسىتى توغرۇلۇق توختالغاندا، بۇ سىياسەتنىڭ كەلگۈسى ئىستىقبالى يوق دەپ قارايدۇ ۋە مۇنۇ ئەمەلىي خۇلاسىگە كىلىدۇ: «ئوسمانلې دۆلىتى ئۆزىدە بار بولغان ئىمكانىيەت دائىرىسىدە ئەڭ ئاسان ۋە ئەڭ پايدىلىق ئوسمانلى مىللىتى سىياسىتى يۈرگۈزىۋاتىدۇ.»
ئۈچ خىل سىياسەت ھەققدىكى كۆز قاراشلار
يۈسۈپنىڭ 32 بەتلىك بۇ ماقالىىدكى پىكىرلىرى نۇرغۇن جەھەتلەردىن ئىنتايىن مۇھىم. ھەممىگە ئايان بولغىنىدەك، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ قانۇن، دۆلەت ۋە سىياسىي پەلسەپىسى شەرىئەت قېلىپى ئىچىگە پىرىسلانغان. شۇڭا، سىياسىي پەنلەر باشقا پەنلەر بىلەن پاراللېل تەرەققىي قىلمىغان.
ھېچقانداق بىر مەسىلىنىڭ ئوتتۇرغا قويۇلماسلىقى ۋە تەنقىت قىلىنماسلىقى سىياسى ۋە دىننى كۆز- قاراشلارنى ئايرىشىنىڭ باشلانغۇچى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. چۈنكى ئۇ ئىسلام شەرىئىتىدىن پايدىلىنىلمىغان. بۇ تەرتىپنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى ئۇسۇل ۋە سېستىما شەكلىدە گەۋدىلىنىدۇ. بۇ تەرتىپتىن ئىلگىرى، ئوسمانلى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە سىياسەت سېستىمىسنى رەتلىگەن، بايان قىلغان ۋە ھەربىر سېستىما شەكلىگە نىسبەتەن مۇئەييەن بىر ئىسىم بەرگەن ئاساستا ئاساس لىنيەنى شەرىھلەپ بىرەلەيدىغان بىرەر ئەسەر يېزىلىپ باقمىغان ئىدى، «ئۈچ خىل سىياسەت»نىڭ تۈرك سىياسى ئىدولوگىيىسىگە سىزغان يۆنىلىشى ۋە كۆرسەتكەن تەسىرى ئۈستىدە توختىلىش كىرەك. بۇ ئىدىيە ئىككىنچى مەشرۇتىيەت ئىلان قىلىنىشتىن تۆت يىل ئىلگىرى ئوتتۇرغا چىققان بولسىمۇ، ئورنىنى ئىمپىرېيەنىڭ يىمىرىلىشىچە ساقلاپ قالغان. مەملىكەت ئىچىدە، تۈرك دۇنياسىدا، غەرىپنىڭ بەزى سىياسەت ۋە تارىخ يازغۇچىلىرى ئارىسىدا بۇ ئىدىيە چوڭقۇر تەسر قوزغىغان ھەمدە ئۇلارنى چوڭقۇر ئويغان پاتۇرغان بىر مەسىلىگە ئايلانغان.
بۇ تەھلىللەردىن باشقا ، يەنە ئۈچ خىل سىياسىي مەسلەكتىكى ھەر بىر مەسلەك توغرۇلۇق مۇنۇ كۆز قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا بولىدۇ:
يۈسۈپ «ئوسمانلى مىللىتى» يارىتىشنىڭ پايدىلىق بولىدىغانلىقىنى ئېتراپ قىلىدۇ ئەمما، مۇمكىنچىلىكى يوق دەپ قارايدۇ. بۇ خىل كۆز قاراش بارلىققا كەلگەندىن كېيىن،ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ تەرەققىياتىدىكى بىردىنبىر چىقىش يولى دەپ قاراپ ئوتتۇرغا قويۇلغان بۇ پىكىرگە ئوسمانلى زىيالىيلىرى قارشى تۇردى. بۇنىڭ سەۋەبى تۆۋەندىكىدەك بىر نەچچە تۈرلۈك بولۇشى مۇمكىن: