cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىللىنوئىس
1900-يىلغا كەلگەندە، شىمالىي شەھەرلەردىكى سانائەت ئىشلىرىنىڭ كۆپىيىشى، ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي رايونلاردا كۆمۈر قېزىش شەرقىي ۋە جەنۇبىي ياۋروپادىن كەلگەن كۆچمەنلەرنى جەلپ قىلدى. ئىللىنوئىس ئامېرىكىنىڭ سانائەتلەشكەن شىتاتلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى ۋە يەنىلا ئاساسلىق ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى بولۇپ قالدى. جەنۇبتىن كەلگەن بۈيۈك كۆچۈش ئافرىقىلىق ئامېرىكىلىقلارنىڭ چوڭ جەمئىيىتىنى قۇردى، بولۇپمۇ چىكاگودا بۇ شەھەرنىڭ داڭلىق جاز ۋە كۆك مەدەنىيىتىنى قۇردى. چىكاگو مەدەنىيەت، ئىقتىساد ۋە نوپۇس مەركىزىگە ئايلاندى، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئاساسلىق سودا مەركەزلىرىنىڭ بىرى. ئۇنىڭ چوڭ شەھەر چىكاگولاند شتاتى 12 مىليون 800 مىڭ ئاھالىنىڭ تەخمىنەن% 65 نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئىللىنوئىس شىتاتىدا تۇرغان مەزگىلدە ئامېرىكىنىڭ ئۈچ پرېزىدېنتى سايلاندى: ئابراھام لىنكولىن، ئۇلىسېس س گرانت ۋە باراك ئوباما ئۇنىڭدىن باشقا، رونالد رېگان شىتاتتا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان. بۈگۈنكى كۈندە، ئىللىنوئىس 1954-يىلدىن باشلاپ نومۇر تاختىسىدا كۆرسىتىلگەن لىنكولىننىڭ رەسمىي دۆلەت شوئارى بىلەن لىنكولىننى ھۆرمەتلەيدۇ  بۇ شىتات بۇلاق مەيدانىدىكى ئىبراھىم لىنكولىن پرېزىدېنت كۇتۇپخانىسى ۋە مۇزېيى ۋە چىكاگودىكى باراك ئوباما پرېزىدېنت مەركىزىنىڭ كەلگۈسى ئۆيى.
ئانا تىلنىڭ ساپلىقى بىلەن تەرجىمە تىلىنىڭ مۇناسىۋىتى
ئابدۇللا موللا قاردۇ
تىلنىڭ ساپلىقى شۇ مىللەت ئىجتىمائىي، مەدەنىي ھاياتىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسىتىدۇ، ئانا تىلنىڭ ساپلىقى-شۇ مىللەت مەدەنىيىتى، تەپەككۇرى، ھاياتىي كۈچىنىڭ نامايان بولۇشىدا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بىر مىللەت تىلىنىڭ تەرەققىياتى نەچچە ئەسىرلىك تەرەققىيات، ئىزدىنىش، يېڭىلىققا ئىنتىلىش جەريانىدا، چوقۇم باشقا مىللەتلەرنىڭ تىللىرى بىلەن چۈشىنىش، ئۆز ئارا ئالماشتۇرۇش، تىلنىڭ ئارتۇقچىلىق-كەمچىلىكلىرىنى بايقاش، ئەينەك قىلىش جەھەتلەردىن ئۆزىنىڭ ھاياتىي كۈچىنى نامايان قىلىشىغا توغرا كېلىدۇ.
بۈگۈنكى كۈندە، بىزنىڭ تاشقى دۇنيانى چۈشىنىشىمىز، تەپەككۇرىمىزنى يېڭىلىشىمىز، دۇنيا بىلەن سىردىشىشىمىزدا تەرجىمە مۇھىم رول ئوينىماقتا. ئۇنداقتا بىز تەرجىمە تىلى بىلەن ئانا تىلنىڭ مۇناسىۋىتىگە قانداق مۇئامىلىدە بولۇشىمىز كېرەك؟ ئانا تىلىمىزغا تەرجىمە قىلىنىۋاتقان ئەسەرلەرنىڭ تىلى بىزدىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟
بۈگۈنكى دەۋرىمىزدە، ئۇيغۇر تىلىغا دۆلەت تىلى بولغان خەنزۇ تىلى ۋە باشقا چەتئەل تىللىرىدىن نۇرغۇن ئەسەرلەر تەرجىمە قىلىنىپ، تەرجىمىچىلىكىمىز مىسلىسىز گۈللەنمەكتە. ئۇيغۇر تەرجىمىچىلىكى يەنە بىر يۇقىرى دولقۇننى كۈتۈۋالماقتا. ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنغان نۇرغۇن ئەسەرلەرنىڭ تەرجىمىسى ئومۇمىي جەھەتتىن ياخشى بولماقتا. بىز ھازىر نۇرغۇن ئۇچۇرلارغا تەرجىمە ئارقىلىق ئېرىشىۋاتىمىز. تاراتقۇلارنىڭ ئاخبارات، تەھلىل ماقالىلىرى، سىياسىي-نەزەرىيىۋى ئەسەرلەر، پەلسەپە ئەسەرلىرى، ئەدەبىي، تارىخىي ئەسەرلەر كۆپلەپ تەرجىمە قىلىنماقتا. بەزى خەۋەر، ماقالە، ئەسەرلەردىكى تەرجىمىلەردە يەنىلا بىر قىسىم يېتەرسىزلىكلەر ساقلانماقتا.
ئاخبارات تەرجىمىلىرىگە قارايدىغان بولساق، بەزى تەرجىمىلەردە «خىزمەتچى خادىم»، «ئىقتىسادنىڭ ئېشىش ھالىتىنى ساقلاش»، «سۆزلىشىش ئېلىپ بېرىش»، «خىزمەتلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئېلىپ بېرىش»، «خادىملارنىڭ ئۆلۈشى، يارىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش»، «يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق ياكى قار-يامغۇرلۇق ھاۋا رايى كۆرۈلۈش» دېگەندەك پەقەت ئۇيغۇر تىلىغا چۈشمەيدىغان تەرجىمىلەر كۆپلەپ ئۇچراۋاتىدۇ. بىز نېمە ئۈچۈن تىلىمىزنى سوزۇپ، ئۇزارتىپ، ئەسلىدە ئىخچام چۈشىدىغان سۆزلەرنىمۇ لەغمەندەك سوزۇپ قويىمىز؟ نېمە ئۈچۈن تەرجىمە ئوبېيكتى بولغان ئەسلىدىكى تېكىستنى چوڭقۇر چۈشىنىپ، ئۇيغۇرچىغا چۈشۈرۈپ تەرجىمە قىلىش ئۈستىدە ئويلانمايلا، سۆزمۇ-سۆز تەرجىمە قىلىپ قويىمىز؟ مەسىلەن، يۇقىرىدىكى تەرجىمىلەر ئۈستىدە ئەستايىدىل ئويلاشساقلا، ئۇنى ئۇيغۇرچىغا تامامەن دەل چۈشۈرۈپ تەرجىمە قىلغىلى بولىدۇ. بىزدە «خىزمەتچى خادىم، ئىشچى خادىم، ئەسكەر خادىم» دېگەن گەپلەر يوق، بىز پەقەت «خىزمەتچى، ئىشچى، ئەسكەر» دەيمىز، شۇڭا ئۇزارتىپ «خىزمەتچى خادىم» دېيىشنىڭ ھاجىتى يوق. «ئىقتىسادنىڭ ئېشىش ھالىتى ساقلاش» دېگەننى «ئىقتىسادنى داۋاملىق ياكى سىجىل ياكى ئۇدا ئاشۇرۇش» دېسەكلا بولىدۇ. «سۆزلىشىش ئېلىپ بېرىش»، «خىزمەتلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئېلىپ بېرىش» دېگەنلەرنى بىز ئادەتتە «سۆزلەشتى»، «خىزمەت ئورۇنلاشتۇردى» دەيمىز، بىز ھەرگىز ئەمەت بىلەن سەمەت سۆزلىشىش ئېلىپ باردى، تاماق يېيىش ئېلىپ باردى دېمەيمىزغۇ. «خادىملارنىڭ ئۆلۈشى، يارىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش» دېگەن بۇ جۈملە پۈتۈنلەي سۆزمۇ-سۆز تەرجىمە قىلغانلىقىنىڭ نەتىجىسى، «خادىم» دېگەن ئادەتتە بىر ئىش ئورنىدا ئىشلەيدىغان خىزمەتچى، مەمۇر، خادىم دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ، بۇ يەردە خەنزۇچە “人员” دېگەن ئۇدۇللا «خادىم» تەرجىمە قىلىنغان، ئادەتتە بۇ سۆزنىڭ «ئادەم، كىشى، ئىنسان، خىزمەتچى، خادىم» دېگەن مەنىلىرى بار، شۇڭا يۇقىرىقى تەرجىمىنى جانلىق ئىپادىلەپ، «ئۆلۈم-يېتىم بولۇش» دېسەكلا بولىدىغۇ، ئۇيغۇرچىدا «ئۆلۈم-يېتىم» ئادەتتە قازا قىلغان، يارىدار بولغانلارنى كۆرسىتىدۇ، شۇڭا ئالدىغا ئادەتتە ئادەمنى قوشۇشنىڭمۇ ھاجىتى يوق، بۇ يەردە مال-چارۋىلارنىڭ چىقىمى ئەمەس، پەقەت ئادەملەرلا كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، تۈرلۈك تاراتقۇلاردا ھاۋارايى ھەققىدىكى خەۋەرلەرنى تەرجىمە قىلغاندا دائىم «يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق ياكى قار-يامغۇرلۇق ھاۋا رايى كۆرۈلۈش» دەپ تەرجىمە قىلىنىدۇ. بىز ئادەتتە ھاۋارايى ھەققىدە گەپ بولغاندا، قار ياكى يامغۇر ياغدى، ھاۋا قاتتىق ئىسسىق ياكى سوغۇق بولدى، بوران ياكى شامال چىقتى دەيمىز، ھەرگىزمۇ «تۇرپان رايونىدا بورانلىق ھاۋارايى كۆرۈلدى»، «جەنۇبىي شىنجاڭدا يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق ھاۋارايى كۆرۈلدى» دېمەيمىز، شۇڭا ئۆزىمىزنىڭ تىلىمىزغا چۈشۈرۈپ، «قاتتىق ئىسسىق بولدى ياكى ھاۋا بەك ئىسسىپ كەتتى، قار ياكى يامغۇر ياغدى» دېسەكلا بولىدۇ.
پۇقرالىق ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇق
پۇقرالىق ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇق شەخسلەرنىڭ ھۆكۈمەت، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ۋە شەخسىيلەرنىڭ دەخلى-تەرۇزغا ئۇچرىشىنى قوغدايدىغان ھوقۇق تۈرى. ئۇلار كەمسىتىش ۋە باستۇرۇشسىز جەمئىيەت ۋە دۆلەتنىڭ پۇقرالار ۋە سىياسىي تۇرمۇشىغا قاتنىشىش ھوقۇقىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
ئانا تىلنىڭ ساپلىقى بىلەن تەرجىمە تىلىنىڭ مۇناسىۋىتى
دېمەك، تەرجىمىدە ئالدى بىلەن تەرجىمە قىلماقچى بولغان مەزمۇننى پىششىق چۈشىنىش، ئاندىن ئۇنى ئۇيغۇر تىلىغا ھەقىقىي چۈشۈرۈپ، ھەقىقىي ئۇيغۇرچە ئىپادىلەشكە تېرىشىش كېرەك، بولمىسا بىزنىڭ ئاتا تىلىمىز بارغانسېرى ئۇزىراپ، كېسەل جۈملىلەر بىلەن توشۇپ، ئاخىرىدا تىلىمىزدىن ئۆزىمىز بىزار بولىدىغان ئىش كېلىپ چىقىدۇ. شۇڭا تەرجىمىدە ئەستايىدىل بولايلى، ئانا تىلىمىزنىڭ ساپلىقىنى گۈزەل، پاساھەتلىك، ئىخچام تەرجىمە بىلەن تېخىمۇ بېيىتايلى!
پۇقرالىق ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇق
سىياسىي ھوقۇق قانۇندىكى تەبىئىي ئادالەت (تەرتىپ ئادىللىقى) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، مەسىلەن ئەيىبلەنگۈچىنىڭ ھوقۇقى، جۈملىدىن ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقى ؛ مۇۋاپىق جەريان تۆلەم تەلەپ قىلىش ياكى قانۇنىي چارە ئېلىش ھوقۇقى پۇقرالار جەمئىيىتى ۋە سىياسەتكە قاتنىشىش ھوقۇقى، ئۇيۇشۇش ئەركىنلىكى، يىغىلىش ھوقۇقى، ئەرز قىلىش ھوقۇقى، ئۆزىنى قوغداش ھوقۇقى ۋە سايلاش ھوقۇقى قاتارلىق سىياسەتلەر.
ئانا تىلنىڭ ساپلىقى بىلەن تەرجىمە تىلىنىڭ مۇناسىۋىتى
مەنبە: ۋەتىنىم مۇنبىرى
پۇقرالىق ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇق
پۇقرالار ۋە سىياسىي ھوقۇقلار خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئەسلى ۋە ئاساسلىق قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئۇلار 1948-يىلدىكى دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسىنىڭ بىرىنچى قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ ( ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقى ئىككىنچى بۆلەكنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ). ئۈچ ئەۋلاد كىشىلىك ھوقۇق نەزەرىيىسى بۇ بىر تۈركۈم ھوقۇقلارنى «بىرىنچى ئەۋلاد ھوقۇق» دەپ قارايدۇ، سەلبىي ۋە ئىجابىي ھوقۇق نەزەرىيىسى ئۇلارنى ئومۇمەن سەلبىي ھوقۇق دەپ قارايدۇ.
ئانا تىلنىڭ ساپلىقى بىلەن تەرجىمە تىلىنىڭ مۇناسىۋىتى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ياۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسى
thumb|ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ بايرىقى ياۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسى ياۋروپا ئورتاق گەۋدىسى(غەربىي ياۋروپا ئورتاق بازىرى) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇ ياۋروپادىكى ئاساسلىق كاپىتالىستىك دۆلەتلەردىن تەشكىللەنگەن ھەمدە ھازىرقى ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى باسقۇچى.
ھەققىدە
thumb|ياۋروپا ئىقتىسادى ئورتاق گەۋدىسىنىڭ ئەزا ئەللىرى (يېشىك رەڭ) ياۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسى ياۋروپا ئورتاق گەۋدىسى(غەربىي ياۋروپا ئورتاق بازىرى) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇ ياۋروپادىكى ئاساسلىق كاپىتالىستىك دۆلەتلەردىن تەشكىللەنگەن ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەشكىلات. 1957-يىلى3-ئايدا فرانسىيە، گېرمانىيە، ئىتالىيە، گوللاندىيە، بېلگىيە، ليۇكسىمبورگ قاتارلىق دۆلەتلەر رىمدا «ياۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسىنى قۇرۇش ئەھدىنامىسى» نى ئىمزالىغان، 1958-يىل 1-ئاينىڭ 1-كۈنى رەسمىي قۇرۇلغان. ئەنگلىيە، دانىيە، ئىرېلاندىيە، گرېتسىيە، ئىسپانىيە ۋە پورتۇگالىيىلەرمۇ ئىلگىرى-ئاخىر بولۇپ بۇ تەشكىلاتقا قاتناشتى، ھازىر ئەزا دۆلىتى 25 كە يەتتى(2004-يىلى).
مەقسىتى
ياۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسىنىڭ مەقسىتى ئورتاق بازار بەرپا قىلىش ئارقىلىق، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىش، ئىچكى قىسىمدا ئورتاق ئىقتىسادىي سىياسەتنى يولغا قويۇش، تاموژنا بېجى قورغىنىنى بىكار قىلىش، بازارنى ئەركىنلەشتۈرۈپ، ئورتاق گەۋدىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئىقتىسادنى تەڭپۇڭ ئاشۇرۇش؛ سىرتقا قارىتا بىردەك پوزىتسىيە قوللىنىش، باشقا كۈچلۈك دۆلەتلەر بىلەن بولغان رىقابەت ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش، دۇنيا ئىقتىسادى ۋە سىياسىسىدىكى ئورنىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت.
ئاساسى كۈچى
ئورتاق گەۋدە قۇرۇلغاندىن تارتىپ 1968-يىلى 7-ئايغىچە ئاساسىي جەھەتتىن ئىچكى قىسىمدا سانائەت مەھسۇلاتلىرىنىڭ تاموژنا بېجى ۋە چەكلىمىلەرنى بىكار قىلدى، سىرتقا قارىتا ئورتاق تاموژنا بېجى نىسبىتى ۋە ئورتاق سودا سىياسىتىنى يولغا قويدى. 70-يىللاردىن بۇيان، ئىقتىسادنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش ئاساسىدا، سىياسىينى بىر گەۋدىلەشتۈرۈشنى پائال ئىلگىرى سۈرۈپ، خەلقئارا ئىشلاردا «بىر تەلەپپۇزدا سۆزلەش» نى تەكىتلەپ كەلدى. 1992-يىل 11-ئاينىڭ 1-كۈنى ياۋروپانى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش توغرىسىدىكى «ماستىرخېت شەرتنامىسى» كۈچكە ئىگە بولۇپ، «ياۋروپا ئىتتىپاقى» نىڭ دۇنياغا thumb|ياۋروپا 1988-يىلى سىياسى خەرىتىسى. كەلگەنلىكى جاكارلاندى.
ئاپپاراتلىرى
ئورتاق گەۋدىنىڭ ئاساسلىق ئاپپاراتى ئاساسەن مىنىستىرلار كېڭەش مەجلىسى، كومىتېت، ياۋروپا پارلامېنتى، ياۋروپا سوت مەھكىمىسى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. بۇنىڭدىن باشقا يەنە ئەزا دۆلەتلەر دىپلوماتىيە مىنىستىرلىرى ياكى باشلىقلار يىغىنى قەرەللىك ئۆتكۈزىدۇ.
جىددە مۇنارى
جىددە مۇنارى دەسلەپتە پادىشاھلىق مۇنارى ياكى مىل مۇنارى دەپ ئاتالغان، سەئۇدىئەرەبىستان جىددە شەھىرىنىڭ 20 كىلومېتىرشىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، ھازىر جىددىيقۇرۇلۇش قىلىنماقتا، بۇ مۇنارغا جەمئىي 4 مىليارد 600 مىليون مەبلەغ سېلىنىش پىلانلانغان بولۇپ 2020-يىلىپۈتۈشى مۆلچەرلەنگەن. قۇرۇلۇش تاماملانغاندىن كېيىن مۇنارنىڭ  ئېگىزلىكى دۇبەيدىكى خەلىپە مۇنارىدىن ھالقىپدۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز قۇرۇلۇشقا ئايلىنىدۇ.
توك بانكىسى
توك بانكىسى (ئېنگلىزچە: Power bank، پاۋېر بانك؛ ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 充电宝، چوڭدىيەنباۋ) شۇنداقلا توكدان ھەم دېيىلىدىغان، بىر خىل ئېلىپ يۈرۈشكە قولاي، كۆچمە توك مەنبەسىدۇر. يانفون ياكى باشقا ئۈسكىنلەرنىڭ توكى ناھايىتى قىسقا ۋاقىت يېتىدىغانلىغى ئۈچۈن، ۋاقتىدا توك قاچىلاش ئېھتىياجىمىزنى قاندۇرۇش مەقسىتىدە ئېلىپ يۈرۈشكە بولىدىغان توك مەنبەسى ئىجاد قىلىنغان. زەرەتلىگۈچ ئارقىلىق توك بانكىسى/توكداندىن يانفون، خاتىرە كومپىيۇتېر قاتارلىق كۆچمە ئۈسكۈنىلەرگە زەرەتلەش ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ. توك بانكىسى كۆپىنچە ھالدا تىك تۆتبۇلۇپ ياكى يۇمىلاق شەكىلدە بولىدۇ. thumb|ئاستروم توك بانكسىى thumb|توك بانكىسىدىن يانفونغا توك قاچىلاش
جىددە مۇنارى
چۈشەنچە
بۇ مۇنار ئەسلىدە بىر مىل(1مىل=1609مېتىر)ئېگىزلىكتە قۇرۇپ چىقىش پىلان قىلىنغان، لېكىن مۇنار ئورنىنىڭ تۇپراق شارائىتى ۋەباشقا سەۋەپلەر تۈپەيلى 1008 مېتىر قىلىپ لاھىيەلەنگەن، گەرچە ئەسلىدىكى پىلان بويىچەبىر مىل ئېگىزلىكتە قۇرۇلمىسىمۇ مۇنار پۈتكەندىن كېيىن ئوخشاشلا خەلىپە مۇنارىدىنھالقىپ دۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز قۇرۇلۇشقا ئايلىنىدۇ. 2011-يىلى 2-ئاۋغۇستتاپادىشاھلىق خولدىڭ شىركىتى قۇرۇلۇش باشلاش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈپ بۇ مۇنارنىڭ باشھۆددىگەرچىلىكىنى سەئۇدى بىنلادىن گوروھىغا بەرگەنلىكىنى، ھەمدە قۇرۇلۇشنىڭ 63 ئايداتاماملىنىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان.
توك بانكىسى
thumb|شياۋمى 2 توك بانكىسى thumb|توك بانكىسى
جىددە مۇنارى
قۇرۇلۇش
جىددە مۇنارى 2013-يىلى ئاپرېلدا قۇرۇلۇش باشلانغان بولۇپ قۇرۇلۇشنىڭئاساسى 2013-يىلى دېكابردا تاماملانغان،2014-يىلى مۇنار يەر يۈزىنىڭ ئۈستىدىكى قىسمى ئىشلىنىشكە باشلىغان،2017-يىلى 22-ئىيۇلدا مۇنارنىڭ يادرو كاناي قىسمى 60-قەۋەتكە، ئاساسىي قۇرۇلمىسى 46-قەۋەتكە كەلگەن، نۆۋەتتە قۇرۇلۇشجىددىي ئىشلەنمەكتە، ئاساسىي قۇرۇلمىسىنىڭ 2020-يىلى تاماملىنىدىغانلىقىمۆلچەرلەنمەكتە.
سىرتقى ئۇلانمىلار
ئېگىز بىنالار ۋە شەھەر ئولتۇراق كېڭىشى
زەرەتلىگۈچ
زەرەتلىگۈچ (ياكى زەرەتلىگۈچى؛ ئېنگلىزچە: Charger ، چارجېر ؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 充电器، چوڭ دىيەنچى، چوڭدىيەنچى، چوڭدىيەنجى) مەلۇم ئېلىكتېر ئەسۋابنى توك مەنبەسىگە ئۇلاش ئارقىلىق، بۇ ئەسۋاپنىڭ ئېلكتېر مىقدارىنى ئاشۇرۇش جەريانىدا ئىشلىتىغان توك ئۆتكۈزگۈچ قاتتىق دېتالنى كۆرستىدۇ. ھازىر يانفونلارغا توك قاچىلاشتا ئىشلىتىلدىغان ئەسۋاپ دەل زەرەتلىگۈچدۇر. زەرەتلەش جەريانىدا بەلكىم قىستۇرما تاختا، روزېتىكا، ۋە شتېپسىل ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. ھازىر تېلفون ياكى باشقا ئېلكتېر ئەسۋابلىرىنىڭ ھەممىسنىڭ مەخسۇس، ئۆزىگە خاس زەرەتلىگۈچىسى باردۇر،مەسلەن خاتىرە كومپيۇتېر، يانفون، ئېلىكتورلۇق ماشىنا، ۋە باشقا ئۈسكۈنىلەر. thumb|شياۋمى توكا بانكىسدىن زەرەتلىگۈچ ئارقىلىق زەرەتلەش thumb|شياۋمى زەرەتلىگۈچىسى
1946 - يىلى
1946 - يىلى
زەرەتلىگۈچ
thumb|[[ئالما شىركىتى|ئالما ئەقلىيفوننىنىڭ رەرەتلىگۈچىسى]] thumb|ئەڭ ئاددى باتارىيەلىك زەرەتلىگۈچ thumb|لەنوۋو كىچىك خاتىرە كومپيۇتېرىنىڭ زەرەتلىگۈچىسى
ئەھلى بەيت
پەيغەمبەر ئائىلىسى ياكى ئەھلى بەيت دېگەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرىنى، ئۇنىڭ پەزەنتلىرىنى ۋە نەۋرىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئەھلى بەيتنىڭ ئەخلاقى ۋە ئۇلارنىڭ سۈپەتلىرى
۞ وَمَن يَقْنُتْ مِنكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُّؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا (31) يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِّنَ النِّسَاءِ ۚ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَّعْرُوفًا (32) وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَىٰ ۖ وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ۚ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (33) وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَىٰ فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا (34) إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (35) (سۇرە ئەھزاب 31-35)
تەرجىمىسى
31_ سىلەردىن كىمكى ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلسا ۋە ياخشى ئىش قىلسا، بىز ئۇنىڭغا مۇكاپاتىنى ئىككى قاتلاپ بېرىمىز، ئۇنىڭغا (جەننەتتە تولىمۇ) ئېسىل رىزىق تەييارلىدۇق.
32_ ئى پەيغەمبەرنىڭ ئاياللىرى! سىلەر باشقا ئاياللارنىڭ ھېچبىرىگە ئوخشىمايسىلەر. ئەگەر ئاللاھتىن قورقساڭلار، (يات ئەرلەرگە سۆز قىلغاندا) نازلىنىپ گەپ قىلماڭلار، ئۇنداق قىلساڭلار، كۆڭلىدە بۇزۇقلۇق بار ئادەم (سىلەرگە قارىتا) تەمەدە بولۇپ قالىدۇ، (شۇڭا گەپ قىلغاندا گۇماندىن خالىي) ياخشى گەپنى قىلىڭلار.
33_سىلەر ئۆيۈڭلاردا ئولتۇرۇڭلار، (سىرتقا) ئىلگىرىكى جاھىلىيەت دەۋرىدىكى ئاياللارنىڭ ياسىنىپ چىققىنىدەك ياسىنىپ چىقماڭلار، نامازنى مۇكەممەل ئوقۇڭلار، زاكاتنى بېرىڭلار، ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلىڭلار، ئى پەيغەمبەرنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر! ئاللاھ (بۇنىڭ بىلەن) سىلەردىن گۇناھنى ساقىت قىلىشنى ۋە سىلەرنى پاك_پاكىز قىلىشنى خالايدۇ.
34_ئۆيۈڭلاردا ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىدىن ۋە ھېكمەتتىن ئوقۇلۇۋاتقانلىرىنى ئۇنۇتماڭلار. شەكسىزكى، ئاللاھ ھەر نەرسىنىڭ يوشۇرۇن تەرەپلىرىنى بىلگۈچىدۇر، ھەممىدىن خەۋەرداردۇر.
35_شەكسىزكى، مۇسۇلمان ئەرلەر ۋە مۇسۇلمان ئاياللار، مۇئمىن ئەرلەر ۋە مۇئمىن ئاياللار، ئاللاھقا ئىتائەت قىلغۇچى ئەرلەر ۋە ئاللاھقا ئىتائەت قىلغۇچى ئاياللار، راستچىل ئەرلەر ۋە راستچىل ئاياللار، سەۋر قىلغۇچى ئەرلەر ۋە سەۋر قىلغۇچى ئاياللار، كەمتەر ئەرلەر ۋە كەمتەر ئاياللار، سەدىقە بەرگۈچى ئەرلەر ۋە سەدىقە بەرگۈچى ئاياللار، روزا تۇتقۇچى ئەرلەر ۋە روزا تۇتقۇچى ئاياللار، نومۇسىنى ساقلىغۇچى ئەرلەر ۋە نومۇسىنى ساقلىغۇچى ئاياللار، ئاللاھنى كۆپ ياد قىلغۇچى ئەرلەر ۋە ئاللاھنى كۆپ ياد قىلغۇچى ئاياللار بارغۇ، ئاللاھ ئۇلارغا مەغپىرەت ۋە كاتتا مۇكاپات تەييارلىدى.
تەڧسىرى
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرى ئىلىم - مەرىپەتنىڭ، ئىمان ۋە ھىدايەتنىڭ مەنبەسى بولغان پەيغەمبەر ئائىلىسىدە تەربىيەلىنىپ يېتىشكەن ئالاھىدە ئاياللار بولغانلىقتىن، ئۇلاردىن سادىر بولغان گۇناھ_مەسىيەتلەر ئىككى قات بولۇپ يېزىلىدۇ. ئۇلار ئۈچۈن ئادەتتىكى كىچىك گۇناھلارمۇ چوڭ گۇناھلار قاتارىدا ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا ناۋادا ئۇلاردىن بىرەر گۇناھ مەسىيەت سادىر بولۇپ قالسا، ئۇنىڭ جازاسى ئىككى ھەسسە ئېغىر بولىدۇ. شۇنىڭدەك، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن ئاللاھ تائالاغا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئىتائەت قىلغان ھالدا، چىن ئىخلاس ۋە سەمىمىي نىيەت بىلەن ياخشى ئەمەللەرنى قىلغانلارنىڭ مۇكاپاتى ئىككى ھەسسە زىيادە بېرىلىدۇ.
ھەقىقەتەن ئاللاھ تائالا ئۇلارغا ئاخىرەتتە ئالىي جەننەتلەرنى، ئەڭ ئېسىل رىزىقلارنى ۋە كاتتا نېئمەتلەرنى، خىيال قىلىپ باقمىغان مۇكاپاتلارنى تەييارلىدى. بۇ ھەرگىزمۇ ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس. چۈنكى ئۇلار ئىنسانىيەتنىڭ ئىپتىخارلىق ئۈلگىسى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئائىلىسىدە ياشىغان، ئۇنىڭغا ھەمراھ بولۇش ۋە ئۇنىڭ خىزمىتىنى قىلىش شەرىپىگە نائىل بولغان بەختلىك ئاياللاردۇر.
ئاللاھ تائالا شۇ مەنىدە دەيدۇكى، ئى پەيغەمبەرنىڭ ئاياللىرى! سىلەر پەزىلەتتە ۋە شەرەپتە باشقا ئاياللارغا ئوخشىمايسىلەر. چۈنكى سىلەر ئىنسانىيەتنىڭ ئىپتىخارلىق ئۈلگىسى، ياخشىلارنىڭ ياخشىسى، پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاخىرقىسى بولغان ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرى بولۇپ، سىلەردە سىلەرنى بۇ ئېسىل شەرەپكە لايىق قىلىشقا يېتەرلىك تەقۋالىقمۇ بار. چۈنكى ئاللاھ تائالانىڭ نەزىرىدە ھۆرمەتلىك بولۇش تەقۋالىق بىلەن بولىدۇ. شۇڭا سىلەر باشقا ئاياللارغا قەتئىي ئوخشىمايسىلەر.
ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، سىلەر سۆز قىلغاندا، خۇسۇسەن يات ئەرلەرگە سۆز قىلىشقا توغرا كەلگەندە، نازلىنىپ گەپ قىلماستىن، بەلكى تەبىئىي بولۇڭلار، ياسالمىلىقتىن يىراق تۇرۇڭلار، كۆڭلىدە بۇزۇقلۇق ۋە يامان نىيەت بار ئادەملەر سىلەرگە قارىتا تەمەدە بولۇپ قالمايدىغان رەۋىشتە مۇناسىپ ۋە ياخشى سۆزلەرنى قىلىڭلار.
ئاللاھ تائالا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرىنى سۆز قىلىشتا نورمال ۋە تەبىئىي بولۇشقا، ئەرلەرنىڭ دىققىنىتى قوزغايدىغان، ئەخلاقى بۇزۇق، نىيىتى يامان، ئىمانى ئاجىز ئادەملەرنى تەمەدە قويىدىغان نازاكەتلىك سۆزلەرنى قىلىشتىن يىراق بولۇشقا بۇيرۇغان. بۇ دېگەنلىك پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرىنى شۇنداق نازاكەتلىك سۆز قىلىدىغان ئاياللار ئىدى، دېگەنلىك ئەمەس. بەلكى ئۇلار ئەدەب_ئەخلاق، تەقۋالىق، ئەمەل_ئىبادەت ۋە ھەممە ئىشتا ئۈلگىلىك ئاياللار ئىدى. ئاللاھ تائالا ئۇلارغا شۇنداق ۋەز_نەسىھەتلەرنى قىلىش ۋە سۆزنى ئۇلارغا قىلىش ئارقىلىق جىمى مۇسۇلمان ئاياللارنى تەربىيەلەشنى مەقسەت قىلغان.
ئى پەيغەمبەرنىڭ ئاياللىرى! سىلەر ئۆز ئۆيۈڭلاردا ئولتۇرۇڭلار، سىرتقا چىقىشتا ھەرگىزمۇ ئىلگىرىكى جاھىلىيەت دەۋرىدىكى ئاياللارنىڭ ياسىنىپ چىققىنىدەك ياسىنىپ چىقماڭلار. ئىلگىرىكى جاھىلىيەت دەۋرى ئىسلامدىن ئىلگىرىكى ئازغۇنلۇققا ۋە خۇراپاتقا توشقان جاھالەت دەۋرى بولۇپ، ئەرەبلەر بۇتقا چوقۇنۇشقا بېرىلىپ كەتكەن، خۇراپات، نادانلىق ۋە بىلىمسىزلىك ئەۋجىگە چىققان بىر دەۋر ئىدى. جاھىلىيەت دەۋرىدىكىگە ئوخشاش ياسىنىپ چىقىش دېگەن ئاللاھ تائالا ياقتۇرمايدىغان، ئىسلام شەرىئىتى قوبۇل قىلمايدىغان شەكىلدە كىيىنىپ چىقىش دېگەنلىكتۇر. ئاياللارغا مۇنداق ۋەز_نەسىھەتلەرنى قىلىشتىن مەقسەت ئۇلارنىڭ جەمئىيەتتىكى ئورنىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش، ئىپپىتىنى ساقلاش ۋە مەرتىۋىسىنى يۈكسەلتىشتۇر. ئايەتتىكى خىتاب پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرىغا قارىتىلغان بولسىمۇ، بۇ خىتابنىڭ جىمى مۇسۇلمان ئاياللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىدا شەك يوق.
ئابلاجان ئابلىمىت
ئابلاجان ئابلىمىت 1993-يېلى4-ئاينىڭ 12-كۈنى پەيزاۋات ناھېيسى قىزىلسۇ يېزىسىدا تۇغۇلغان ، 2000-يېلىدىن 2006-يېلىغىچە باشلانغۇچنى پۈتتۈرگەن
ئەھلى بەيت
تەڧسىرى
ئاللاھ تائالانىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرىنى ئۆز ئۆيلىرىدە ئولتۇرۇشقا بۇيرۇشىدىن مەقسەت ئاياللارنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئۆيدە بولىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىش ئۈچۈن بولسا كېرەك. چۈنكى ئۆي ئايالنىڭ مەملىكىتى، بالىلارنىڭ يەسلىسى، پىشقان ئەرلەرنى يېتىشتۈرۈپ چىقىدىغان ئورۇن، ئەرلەرنىڭ ئىستراھەتخانىسى، مۇھەببەتنىڭ ئورنى بولۇپ، ئايال بۇ ئۆيدە دىن ۋە مىللەت ئۈچۈن ياراملىق ئەرلەرنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشقا قادىردۇر.
ئاياللارنى ئۆيلىرىدە ئولتۇرۇشقا بۇيرۇغانلىق قەتئىي سىرتقا چىقمىسۇن، ھەمىشە ئۆيدىلا ئولتۇرۇپ تالانى كۆرمىسۇن، دېگەنلىك ئەمەس، ئەلۋەتتە. ئاياللار سىرتقا چىقسا بولىدۇ. مۇھىم بولغىنى سىرتقا چىققاندا ئۆتمۈشلەردىكى جاھىلىيەت دەۋرىنىڭ ياكى ھازىرقى تەرەققىي قىلغان جاھىلىيەت دەۋرىنىڭ ئاياللىرىغا ئوخشاش ياسىنىپ چىقىشتىن توسۇشتۇر. بۇ پەقەت ئائىلىنى ۋە جەمئىيەتنى ھەر تۈرلۈك بەخىتسىزلىكلەردىن قوغداش ئۈچۈن يولغا قويۇلغان ھېكمەتلىك چارىدۇر.
ھازىرقى زاماندىكى يېرىم يالىڭاچ كىيىنىۋالغان ئاياللارنىڭ قىياپىتىنى ئىسلام دىنى قەتئىي رەت قىلىدۇ ۋە مۇسۇلمان ئاياللىرىنى ئۇلارغا ئوخشاپ قېلىشتىن توسىدۇ. ئىسلام دىنى گۈزەللىكنى سۆيىدۇ ۋە ئۇنىڭغا تەشەببۇس قىلىدۇ. شۇڭا ئايالنىڭ قائىدە بويىچە چىرايلىق كىيىنىشىنى ۋە ئېسىل ياسىنىشىنى توسمايدۇ. پەقەت بۇ كىيىنىش ۋە ياسىنىشنى ئۆزىنىڭ ئېرىدىن باشقىسى ئۈچۈن ئاتىشىنى يەنى باشقىلار ئۈچۈن ياسىنىشىنى مەنئى قىلىدۇ.
ئاياللار ئۆز ئۆيىدە ئېرىنىڭ كۆزىدە كونا ۋە سەت كىيىملىرى بىلەن ئولتۇرۇپ ياكى ئېرى ئۈچۈن ياسانماي، ئېرى ئۈچۈن ئۆزىگە خۇشپۇراق چاچماي، ئېرى ئۈچۈن جەلبكار كىيىملەرنى كىيمەي، پەقەت تالاغا چىقىشتا باشقىلارغا ئۆزىنى كۆرسىتىش ۋە باشقا ئەرلەرنىڭ دىققىتىنى جەلب قىلىش ئۈچۈن ئالاھىدە ياسىنىپ، ئۆزىگە گىرىملەرنى قىلىپ، خۇشپۇراقلارنى چېچىپ چىقسا، بۇنى توغرا دېگىلى بولامدۇ؟ مۇشۇ چىرايلىق ياسىنىشتىن، مۇشۇ خۇش پۇراقتىن ھۇزۇر ئېلىش ئۇنىڭ ئېرىنىڭ ھەققى ئەمەسمىدى؟ مۇنداق قىلىدىغان ئاياللار قانداقمۇ ئائىلىسىنىڭ ھۇزۇر_ھالاۋىتىنى قوغدىيالىسۇن؟
«ئاللاھ (بۇنىڭ بىلەن) سىلەردىن گۇناھنى ساقىت قىلىشنى ۋە سىلەرنى پاك_پاكىز قىلىشنى خالايدۇ» دېگەن ئايەت شۇنى ئوچۇقلايدۇكى، بۇ ئەمر_پەرمانلارنى ئورۇنداشنىڭ پايدىسى ئاللاھ تائالاغا بولمايدۇ، بەلكى ئىنسانلارنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ. ئاللاھ تائالا ئۇلارنى بۇنداق ياخشى خىسلەتلەرگە ۋە گۈزەل ئەخلاقلارغا بۇيرۇش ئارقىلىق ئۇلاردىن ماددىي ۋە مەنىۋى ھەر تۈرلۈك يېتەرسىزلىكلەرنى، گۇناھ_مەسىيەتلەرنى ساقىت قىلىپ، ئۇلارنى تامامەن پاك قىلىشنى خالايدۇ.
كۆرسەتمىلىرى
ئاللاھ تائالانىڭ نەزىرىدىكى شان_شەرەپ ۋە ھۆرمەت پەقەت تەقۋالىق بىلەن بولىدۇ. چۈنكى قۇرئان كەرىم :﴿ﱱ ﱲ ﱳ ﱴ ﱵﱶ ﴾ يەنى (ئاللاھنىڭ نەزىرىدە ئەڭ ھۆرمەرتلىك سانىلىدىغانلىرىڭلار ئەڭ تەقۋا بولغىنىڭلار ) دەپ جاكارلىغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياللىرى پۈتۈن مۇسۇلمان ئاياللارغا ئۈلگىدۇر. ئاياللار يات ئەرلەرگە سۆز قىلغاندا، نازلانماستىن تەبىئىي رەۋىشتە گەپ قىلىشى لازىم. ئاياللارنىڭ ئۆيدە بولۇشى ئائىلە ئەزالىرى ئۈچۈن ياخشى ۋە بالىلارنىڭ تەربىيەسى ئۈچۈن زۆرۈردۇر. ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان ھېكمەتتىن مەقسەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىدۇر. ھازىرقى زاماندا بەزى ئاياللارنىڭ يېرىم يالىڭاچ كىيىنىشى بەئەينى جاھىلىيەت دەۋرىنىڭ كىيىنىشىدۇر.
مەنبە
http://sjrt.org/uyghur/maqale-5046.html
تۆرت پەسىل
تۆرت پەسىل، يىگىرمە تۆت مەۋسۇم — قەدىمكى ئەجدادلار بىر يىل ئىچىدىكى كىلىماتنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالىغا ئاساسەن، بىر يىلنى: بىر پەسىل ئۈچ ئاي بولۇپ، ئادەتتە:
11-، 12- 1- ئايلار قىش پەسلىگە؛
2-، 3-، 4- ئايلار ئەتىياز پەسلىگە؛
5-، 6-، 7- ئايلار ياز پەسلىگە؛
8-، 9-، 10- ئايلار كۈز پەسلىگە تەۋە بولىدۇ.
يېزىق ۋە تەرەققىيات
چىنار*
گەرچە يېزىق بىلەن تەرەققىيات ئۆزئارا مۇناسىۋەتلىك بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار ئوخشاش بولمىغان كاتېگورىيەلەرگە مەنسۇپ. يېزىق بولسا ئوبيېكتىپ مەۋجۇتلىققا ئىگە بىرخىل شەيئى، تەرەققىيات بولسا ئاپستراكت بىر خىل ئۇقۇم، ئۇنىڭ ئەمىلىي ئىپادلىنىشى باشقا شەيئى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.
مۇئەييەن بىر مىللەت ياشاۋاتقان مەدەنىي بىر جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتىدا يېزىقىنىڭ بولماسلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىش قىيىن بولسىمۇ، لېكىن يېزىق پەقەت ۋاسىتىلىك بىر ئامىل. مۇئەييەن بىر مەدەنىي جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتى زور دەرىجىدە شۇ جەمئىيەتنىڭ دۆلەت خاراكتېرى ۋە دۆلەت تۈزۈم- قانۇنلىرى، ھەر جەھەتتە يۈرگۈزۋاتقان ئەمەلىي ئىجتىمائىي- ئىقتىسادىي سىياسەت- تۈزۈملىرى، جەمئەتنىڭ تەرەققىيات قانۇنىيەتلىرى، تەرەققى قىلدۇرۇلماقچى بولغان شەيئىنىڭ ئىچكى تۈزۇلمىسى ۋە رىۋاجلىنىش قانۇنىيەتلىرى، شۇ جەمىئەتنىڭ ئىجتىمائىي- ئىقتىسادىي ئەھۋالى، مائارىپ- مەدەنىيەت تۈزۈلمىسى، تارىخى، خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلىرى ھەمدە ئىچكى- تاشقى ۋەزىيەتلەر ۋە ئىجتىمائىي كىشلىك قۇرۇلمىسىنىڭ ساپاسى ھەمدە شۇ جەمىئەتنىڭ جۇغراپىيەلىك شارائىىتى ۋە ھەر قايسى ساھەلەرنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋەتلىرى قاتارلىق نۇرىغۇن ئامىللارغا باغلىق.
يېزىق بولسا جەمىئەتنىڭ تەرەققىياتىدا نىسپىي ۋاستىلىق رول ئوينايدۇ. يېزىق پۈتكۈل بىر جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتى ۋە مۇئەييەن بىر ساھەدىكى مەلۇم بىر تەرەققىيات پىلانىنى ئۇستىدە ئالاقىلىشىش، خاتىرلاش، تەشۋىق قىلىش، ئىنفورماتسىيە توپلاش ۋە يەتكۈزۈش قاتارلىق فونكىسىيىلىك روللارنى ئويناش بىلەن بىرگە ئىنسانىيەت جەمئيەتنىڭ مەدەنىيەت- مائارىپ قاتارلىق سەھەلىرىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. قەدىمىي يېزىقلارنىڭ ئىجاد قىلىشى ئىنسانلارنىڭ تارىخنى خاتىرلەش دەۋرىگە يەنى ئىدراكىي مەدەنىيەت دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقنىڭ سىمۋولى.
ھەممىگە مەلۇم، ئىنسانىيەت جەمئىيىتىدە يېزىقنىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقى ۋە ئۇنىڭ تەرەققىياتى توغرىسىدا ئىنتايىن كۆپ تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلىپ، ئاخىرقى چىقىرىلغان خۇلاسە: يېزىق ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىياتىنىڭ مەلۇم باسقۇچىدا جەمئىيەتنىڭ ئېھتىياجى ۋە تەلىپى بىلەن پەيدا بولغان ھەمدە ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ داۋاملىق تەرەققىياتى جەريانىدا تەدىرجى تەرەققى قىلىپ مۇكەممەللىشكەن.
مۇئەييەن بىر مىلللەتنىڭ يېزىق سىستېمىسى شۇ مىللەتنىڭ فونېتىك سىستېمىسىنىڭ قانۇنىيەتلىرىگە (فونېتىك پرىنسىپقا ) ئاساسەن ئىجاد قىلىنىدۇ، ياكى ھەر خىل سەۋەپلەر تۈپەيلى مۇئەييەن بىر مىللەت باشقا بىر مىللەتنىڭ تەييار يېزىق سىستېمىسىنى قوبۇل قىلىپ ئىشلىتىشى مۇمكىن. تەييار يېزىق سىستېمىسىنى قوبۇل قىلغۇچى مىللەت بۇ خىل تەييار يېزىق سىستېمىسىنى ياكى ئۆزگەرتمەي ئەينەن ئىشلىتىشى ياكى ئۆز مىللىتىنىڭ فونېتىك سىستېمىسىنىڭ قانۇنىيەتلىرى بۇيىچە ئىسلاھ قىلىپ ئىشلىتىشى مۇمكىن. ئۆتمۇشتە ئوسمان تۈركلىرى ئەرەپ يېزىقىغا قارىتا ھېچقانداق ئۆزگەرتىش قىلماي ئىشلەتكەن. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى ئەرەپ يېزىقىنى ئۇيغۇرلارنىڭ فونېتىك سىستېمىسىنىڭ قانۇنىيەتلىرى بۇيىچە ئىسلاھ قىلىپ ئىشلەتكەنلىكنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
فونېتىك پرىنسىپ بۇيىچە ئىجاد قىلىنغان يېزىق سىستېمىلىرىدىن مۇھىمى تۆۋەندىكى ئىككى خىل تىپتىن ئىبارەت : ھەرپلىك (ئېلىپبەلىك) يېزىق سىستېمىسى ۋە بوغۇملۇق يېزىق سىستېمىسى.
ھەرپلىك يېزىق سىستېمىسىدا مۇئەييەن بىر تىلنىڭ فونېتىك ( تاۋۇش) سىستېمىسىدىكى مەنە پەرقلەندۈرۈش رولىغا ئىگە ئەڭ كىچىك بىرلىك – فونېتىك بىرلىك—فونېمىلار ئارقىلىق شۇ تىلدىكى مۇئەييەن بىر مەنە بىرلىكى (سۆز) دىكى تاۋۇشلارنى بىرىكتۇرۇپ بوغۇم ياكى بوغۇملارنى شەكىللەندۈرش بىلەن تەڭ بىر ۋاقىتتا بۇ بوغۇملارنى (ئىككىدىن ئارتۇق بوغۇملۇق سۆزلەردە) بېرىكتۇرۇش يولى بىلەن ئېغىز (جانلىق) تىلدىكى تاۋۇشلۇق سۆز ھاسىل بولىدۇ. مەسىلەن: ئۇيغۇرچە، [ ʃi ] ( ئىش)،[ iʧ+ʃi] ( ئىشچى)؛ ئىنگلىزچە: [ :kǝw ] ( ئىش)،[:+kǝǝw ] ( ئىشچى)؛ رۇسچە: [ ra+bo+ta]( ئىش)،[ ra+bot+nik] (ئىشچى). بۇ خىل يول بىلەن ھاسىل بولغان مۇئەييەن تاۋۇشلۇق سۆز بولسا ئەينى ۋاقىتتا گرامماتىكىدا ( يېزىقتا) يەنە مەنىلىك بۆلەكلەرگە ئاجراتقىلى بولمايدىغان مەنە ئىپادىلىگۈچى ئەڭ كىچىك مەنىلىك بىرلىك – گراماتىك بىرلىك – سىمانتىك بىرلىك – مورفېمىلارنىڭ بىرىكىشى ئارقىلىق ئىپادىلىنىدۇ. مەسىلەن، ئۇيغۇرچە: ئىش، ئىش+چى؛ ئىنگلىزچە: work، work+er؛ رۇسچە : рa+bo+тa، рa+boт+ник.
بۇ خىل يېزىق سۆزلەر مورفېمىلارنىڭ بېرىكىشى ئارقىلىق ياسىلىدىغان تىللارغا باپ كېلىدۇ. لۇغەت فوندىدىكى ياسالما سۆزلار مورفولوگىيىلىك سۆز ياشاش ئۇسسۇللىرى ئارقىلىق ياسىلىدۇ. لاتىن يېزىقى، سىلاۋىيان يېزىقى ،ئەرەپ يېزىقى ۋە ئۇيغۇر يېزىقى قاتارلىق يېزىقلار ھەرپلىك( ئېلىپبەلىك ) يېزىق سىستېمىسىدىكى يېزىقلار تىپىدىندۇر.
ئەندى، بوغۇملۇق يېزىق سىستېمىسىدا بولسا مەلۇم بىر تىلنىڭ فونېتىك سىستېمىسىنىڭ ئالاھىدىلىكى بولغان مۇئەييەن بىر مەنە بىر ياكى بىر قانچە فونېمىلارنىڭ بېرىكىشىدىن ھاسىل بولغان بوغۇم ئارقىلىق ئىپادىلەش فونكىسىيىسىگە ئاساسەن بىر بوغۇم شەكىللەندۈرۈش بىلەن تاۋۇشلىق سۆز ياسىلىدۇ. مەسىلەن، wo]] ( مەن) ، [ yaw qĭng ] ( تەكلىپ قىلماق). بۇ تاۋۇشلىق سۆزلەر ئۈچۈن يېزىقتا ھەر خىل شەكىل ئىجاد قىلىنىدۇ. بۇ خىل شەكىللەر ھەرپلەرگە ۋەكىللىك قىلمايدۇ. مەسىلەن، wo]] سۆزى ئۈچۈن 我 ( مەن) شەكلى، [ yaw qĭng] سۆزى ئۈچۈن邀请 ( تەكلىپ قىلماق ) شەكىللىرى ئىجاد قىلىنغان. بۇ خىل يېزىقتا مەنە ۋە شەكىلى ھەر خىل لېكىن بىر خىل تاۋۇشلۇق سۆزلەر ئۇرغۇ ئارقىلىق پەرقلەندۇرۇلىدۇ. بۇ خىل يېزىق ئاساسىي لۇغەت فوندى بىر بوغۇمدىن تەركىپ تاپقان سۆزلەردىن تۆزەلگەن تىللار ئۈچۈن باپ كېلىدۇ. بۇ تىپتىكى تىللاردا كۆپ بوغۇملۇق سۆزلەر مورفولوگىيىلىك سۆز ياشاش ئۇسسۇللىرى ئارقىلىق ياسىلىدۇ. خىتاي يېزىقى بوغۇملۇق يېزىق سىستېمىسى تىپىدىكى يېزىق بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
قايسى خىل تىپتىكى يېزىقنىڭ ئىجاد قىلىنىشنىڭ شۇ يېزىقنى قوللىنىدىغان تىل جەمئىيەت توپلۇقىدىكىلەرنىڭ فىزىئولوگىيىلىك فونېتىك سىستېمىسىنىڭ ئاساسىدا بولسا، ئەندى بۇ خىل فىزىئولوگىيىلىك فونېتىك سىستېما ئۈچۈن قانداق شەكىلدىكى بەلگىلەرنى( ھەرىپلەر ياكى شەكىللەرنى) ئىجاد قىلىپ، يېزىق سۆپىتىدە قوللىنىشى پەقەت شۇ خىل تىلنى ئىشلىتىدىغان تىل جەمئىيىتىنىڭ (توپلۇقىنىڭ) ئۆزئارا كېلىشىشى بىلەن بولىدۇ.
ئىلمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا تۈرلۈك يېزىقلار ئارسىدا ھىچ قانداق ئىلغار ياكى قالاق يېزىق دېگەن پەرق مەۋجۇت ئەمەس. ھازىرقى زاماندا ھەر قايسى مىللەتلەر قوللىنىۋاتقان ھەر قايسى يېزىقلار شۇ مىللەتلەرنىڭ ھەر قايسى جەھەتتىكى تەلەپ- ئىھتىياجلىرىنى قامداپ كەلمەكتە. بولۇپمۇ تۈرلۈك يېزىقلار ئۈچۈن كومپيۇتېردا ئىشلىتىلىدىغان يېزىق فوندىلىرىنىڭ ئىجاد قىلىنىشى بۇ نۇقتىنى مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھالدا ئىسپاتلاپ بەردى. مابادا قايسى بىر مىللەت ئۆز يېزىقىنى باشقا يېزىقلارغا قارىغاندا ئىلغار ياكى تەرەققى قىلغان دېسە، بۇ خىل ئەھۋال شىۋىنىزمنىڭ تىپىك ئىپادىلىنىشىدىن ئىبارەت، خالاس. ئەرەپ مەدەنىيىتى گۈللەنگەن دەۋرلەردە مۇسۇلمان ئالىملىرى ئەرەپ يېزىقىنى ئىشلىتىپ جاھان ئىلىم- پەنىگە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان.
ئادەم ئېكولوگىيىسى– ئۇنىڭ ئىجتىمائىي مۇھىتى،مەدەنىيىتى، ئەدەبىياتى، دىنى ھەمدە باشقا ئېجتىمائىي ئەنئەنەلىرىنى ئىچگە ئالغان ھالدا تىل بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. تىل ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ مۇھىم بولغان ئالەقىلىشىش ۋاستىسى. يازما تىلمۇ (يېزىقمۇ) ئېغىز (جانلىق ) تىل ئىگە بولغان تىل جەمئىيىتىنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋەتلىشىش، ئۆزئارا ئالاقىلىشىش– خەۋەرلىشىش ۋە خاتىرە قالدۇرۇش قاتارلىق فونكسىيەلىرىگە ئىگە. جانلىق تىلنىڭ تەرەققىياتقا بىۋاستە تەسىر قىلىدىغان فونكىسيىسى يوق بولغىنىغا ئوخشاش يېزىقنىڭ تەرەققىياتقا بىۋاستە تەسىر قىلىدىغان فونكىسيىسىمۇ يوق. شۇڭلاشقا يىزىق شۇ يېزىقنى قوللىنىۋاتقان تىل جەمئىيىتىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا بىۋاستە تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ، ۋاستىلىق رول ئوينايدۇ. شۇڭلاشقا يىزىق ئۆزگەرتىش ئارقىلىق شۇ تىل جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىياتىنى ئېلگىرى سۇرۇشتەك ئىدىيىنىڭ ھىچقانداق ئىلمىي ئاساسى يوق. خۇلاسىلاپ ئېيتقاندا، يېزىق ئۆزگەرتىش شۇ يېزىقنى قوللىنىۋاتقان تىل جەمئىيىتىگە سەلبى تەسىر ئېلىپ كېلىدۇ. جەمئىيەت قۇرۇلمىسىنى بۇزۇش رولىنى ئوينايدۇ، بىر قانچە ئەۋلاتنى ساۋاتسىز قىلىدۇ، كىشلەر ئوتتۇرىسىدىكى يازما ئالاقىلىشىشقا توسالغۇ بولىدۇ. مىللەتنىڭ مەدەنىي مىراسلىرىنىڭ داۋاملىشىغا توسالغۇ بولىدۇ. ۋاسىتلىق ھالدا جەمئىيەت تەرەققىياتىنى ئاستالىتىدۇ.
بۇ نۇقتىنى ئۆز يېزىقلىرىنى ئۆزگەرتمەي جەمىئيەت تەرەققىياتنى ئالغا سۈرۈپ،ئىقتىساد ۋە پەن- تىخىنىكا قاتارلىق جەھەتلەردە دۇنيانىڭ ئالدىنقى قاتارىدا كېتىپ بارغان ياپۇن، كورىيە ۋە جۇڭگو قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئەمەلىيىتى ۋە يېزىق ئۆزگەرتىپ، جەمئىيەت تەرەققىياتنى ئالغا سۈرۇپ، ئىقتىساد قاتارلىق جەھەتلەردە قەد كۆتۈرۈشنى خام خىيال قىلىپ، ئاسماندىكى غازنىڭ شۇرپىسىغا نان چىلاپ ئىچكەن ئورتا ئاسىيادىكى ئۆزبىكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر بارغانسىرى نامراتلىشىپ كېتىپ بارغان ئەمەلىيىتى تولۇق ئىسپاتلايدۇ.
بىر مىلەتنىڭ يېزىق ئۆزگەرتىشى ئاساسەن تۆۋەندىكى ئۈچ خىل ئەھۋالدا يۈز بېرىدۇ:
بىرىنىچى، بىر دۆلەتتىكى ھاكىمىيەتتىكى ھۆكۈمران مىللەتنىڭ ئىرادىسى – دۆلەت ئىچىدىكى باشقا بىر مىللەتنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى نىيەت قىلغاندا مەزكۈر بېقىندى مىللەتتە يېزىق ئۆزگەرتىشتەك سۈنئىي ئىجتىمائىي ھادىسە سادىر بولىدۇ. ئۆتكەن ئەسىردە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتلىرى ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ « شىنجاڭ ئۆلكسى » دىكى تۈركىي مىللەتلەرنىڭ يېزىق ئۆزگەرتىشلىرى بۇنىڭ تىپىك مىساللىرىدۇر.
ئىككىنىچى، بىر مىللەتتىكى بىر گۇرۇھ كىشلەرنىڭ ئىرادىسى بۇيىچە يېزىق ئۆزگەرتىشتەك سۇنئى ئىجتىمائىي ھادىسە سادىر بولىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال بۇ دۆلەتلەردىكى ھاكىمىيەت ئۇستىدىكى بىر گورۇھ كىشلەرنىڭ مىللىي ئۆچمەنلىك ھىسياتى ، ياكى يېزىق بىلەن تەرەققىياتنىڭ مۇناسىۋېتى ۋە يېزىق ئىلمىغا بولغان چۆشەنچىسىنىڭ تۆۋەن بولۇشى ياكى ھەر ئىككى سەۋەپنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا يۈز بېرىدۇ. بۇنىڭ تىپىك مىسالى، مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۆزبېكىستان ۋە قازاقىستان قاتارلىق دۆلەتلەر.
ئۈچىنىچى، تارىخىي سەۋەپلەر ۋەجىدىن باشقا مىللەتتىن قوبۇل قىلىنغان يېزىقنى ئۆزگەرتىش. بۇ خىل يېزىق ئۆزگەرتىشتە ئىككى خىل يېزىق ئۆزگەرتىش ئەھۋالى يۈز بېرىشى مۇمكىن :
1 . ئىستىمالدىكى يېزىق سىستېمىسىدىن باشقا بىر خىل تىپتىكى يېزىق سىستېمىسىغا كۆچۈش
مۇستافا كامالنىڭ يېزىق ئۆزگەرتىشى بۇ خىل يېزىق ئۆزگەرتىش تىپىغا ياتىدۇ. ئەرەپ يېزىق سىستېمىسى ئوسمان تۈرك تىلنىڭ فونېتىك سىستېمىسىدىكى سۇزۇق تاۋۇشلارنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمىگەنىلىك سەۋەپى بىلەن ئوسمان تۈرك تىلنىڭ فونېتىك سسىتېمىسىدىكى ئايرىم سۇزۇق فونىمىلار ئۈچۈن ھەرپ ئىجاد قىلمايلا، ئەرەپ يېزىق سىستېمىسىدىن ۋاز كېچىپ، لاتىن يېزىق سىستېمىسىغا كۆچۈپ، لاتىن فونېتىك سىستېمىسىدا يوق، لېكىن ئوسمان تۈرك تىلنىڭ فونىتىك سىستېمىسىدىكى بار بولغان فونىمىلار ئۈچۈن ئايرىم- ئايرىم ھەرپلەرنى ئىجاد قىلىشتەك يېزىق ئۆزگەرتىش.
2. قوبۇل قىلىنغان يېزىق سىستېمىسىنى تولۇقلاش ئاساسىدا ئۆزگەرتىش قىلىپ، يېڭى بىر يېزىق سىستېىمىسىنى يارىتىش. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى بۇ خىل يېزىق ئۆزگەرتىشنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
ئۇيغۇرلار ئەرەپ يېزىق سىستېمىسىنى قۇبۇل قىلىپ ئىشلەتكەندىن بۇيانقى نەچچە ئەسىرلەر داۋامىدا ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ ئەرەپ تىلىنىڭ فونېتىك سىستېمىسى ئاساسىدا ئىجاد قىلىنغان ئەرەپ يېزىقىنى ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ فونىتىك سىستېمىسىنىڭ ئالاھىدىلىكى ۋە قانۇنىيەتلىرىگە ماسلاشتۇرۇش جەريانىدا ئېلىپ بارغان ئىستېداتلىق ئەجىرلىرىنىڭ نەتىجىسىدە، خۇددى گرېك يېزىق سىستېمىسىدىن يېڭى بىر خىل تىپتىكى مۇستەقىل بىر يېزىق سىستېىمىسى – سىلاۋيان يېزىق سىستېمىسى بارلىققا كەلگەنگە ئوخشاش، ئەرەپ يېزىق سىستىېمىسى بىلەن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان يېڭى بىر خىل تىپتىكى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ مۇستەقىل بىر سىستېمىسى شەكىللەندى. بۇ يېزىق سىستېمىسى ئۇزىنىڭ ئىلمىلىقى، مۇكەممەللىكى، يېزىلىشىنىڭ ساباھەتلىكى ۋە ئىملا قايىدىلىرى ئىلمىلىقى ۋە سىستېمىچانلىقى قاتارلىق ئۆزگىچە بولغان خاسلىقلىرى بىلەن ئەرەپ يېزىق سىستېمىسى بىلەن سۆپەت جەھەتتىن تۈپتىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.
2019- يىلى ئاپرىل
* بۇ يازمىدا ئاپتۇرنىڭ تەلىپى بىلەن يازغۇچى ئىسمىدا تەخەللۇسلا ئىشلىتىلدى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئودانلىق يېزىسى
ئودانلىق يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 10 مىڭ ئەتراپىدا.
گۈلەن يازمىلىرى
دادا، يالماۋۇز مومامدەك بولامدۇ؟
«ئەخلەت» يەۋاتقان بالىلار ۋە قىزىم
پەرزەنت تەربىيەسىدىكى ئۈچ غەلەت
ئۇيغۇرنى كىم تونۇيدۇ
چەتئەل ئىشتىياقى ۋە ئۇيغۇرلۇق ئەندىشىسى
«قۇرئان» دىكى ۋە ئۇيغۇرچىدىكى پەرقلىق ئۇقۇملار
«چالا تەرجىمان» كىمنى ئۆلتۈرگەن؟ كىملىكنى ئۆلتۈرەمدۇ؟
ئۇيغۇرلار- نەزەردىن يىراق كۆڭۈلگە يېقىن
غەرپ مەتبۇئاتىدا ئۇيغۇرنىڭ گېپى
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
تارىخنىڭ يۈكى ۋە ئاسارىتى
مەن بىلىدىغان شەرقشۇناسلىق ۋە شەرقشۇناسلار
تۈنۈگۈنكى ۋە بۈگۈنكى سىيىت نوچى
قەشقەرچە رىۋايەت ۋە ئۇيغۇرچە مەپكۇرە
ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىنىڭ پىشكەللىكلىرى
ئۇيغۇرتىلنىڭ ئەپسانىسى ۋە رىياللىقى
يات تىلدا شىئېر يازغىلى بولامدۇ؟
ئۇيغۇردا جىنسىيەت يامراپ كەتتىمۇ؟
قىزىمنىڭ ئامېرىكىسى
مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر
تۈركىيەدىكى نورۇزۇم
ئۇيغۇر قانداق مىللەت؟
ئۇيغۇر گېنىرالنىڭ ھوزۇرىدا
ئامېرىكا «شەيتان» مۇ؟
قەشقەردىكى تاماشىبىنلار
1.خاتىرەمدىكى ئامېرىكا
2.ئىزدىنىش سەپىرى
3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا
4. نېمە قىلىش كىرەك؟
5. يول قايان؟
6. خەير دوستلار
7. «مايگۈلى» نىڭ جەزبىسى
8. سالام، ھۆر شىتات
9. ئامېرىكدىكى تۇنجى چۆچۈرە
10. ئامېرىكىدا ئەمەلگە ئاشقان ئاپتۇنومىيەم
11. ئۇنۋېرىستىتىكى جۈمە نامىزى
12. سەئۇدىلىق ئۇيغۇر ئىمام
13. ئامېرىكىلىقلار باشقىلارغا باھا بەرگەننى يامان كۆرەمدۇ؟
14.ئامېرىكىدا نېمە بار، نېمە يوق؟
15. سۇنىڭ قېشىدا، ئوتنىڭ تېشىدا
17. رازىيەدىن ئۇيغۇرلار رازى بولارمۇ؟
18. ئامېرىكىدىكى مىھىرلىك رامازان كۈنلىرى
19. چىگرىنىڭ چېكى ۋە مەدەنىيەتنىڭ پايانى
20. مەتبۇئاتتىكى كۆلەڭگىلەر
21. ئىبرەتنىڭ كۈچى ۋە ئىتىراپ
22. كەيپىياتمۇ يۇقىدۇ
23. ئامېرىكا بالىلىرىنىڭ نەزىرىدە ئىرق، جىنىس
25. ئامېرىكىدىكى تۈرك دوستلۇرۇم
26. ئۇيغۇر كىمگە ئوخشىدى، كىمگە ئوخشايدۇ
27. «ئىللەتلىك ئۇيغۇر» ئەپسانىسى ئامېرىكىدا
28. قىينچىلىقنىڭ قۇدرىتى ۋە غالىپلىق
29. ئامېرىكىچە قونداق ۋە ئۇيغۇرچە قەپەز
30. ئامېرىكىدىكى بەيتۇللاھ
31. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ۋە باشقا ئاشقۇنلۇقلار
32. ئامېرىكىدا ئاياللار ۋە ئەرلەر
33. ئامېرىكىدىكى ئازەرىنىڭ زارى
قىزىمنىڭ ئۇيغۇرچە كىتابلىرى
بالىلار ئوينىغانغا بۇزۇلۇپ كېتەمدۇ؟
ئۇيغۇردا كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش
مىراس نادامەت، مىراس قىسمەتلەر
مەھكۇم چېچەك، مەزلۇم خەمەكلەر
كارۋاننىڭ نەسلى ۋە كېمىچىنىڭ پۇشتى
ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردا يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى ۋە دېڭى
ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلاردا« تۆمۈر ئات»
ئامېرىكىدا ۋە ئۇيغۇردا دىنىي ھايات
ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى
كەڭ قورساق ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلار
ئامېرىكىلىقلاردا ھەرىكەت ۋە ھوزۇر
ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇلار- مەسىلە ۋە مۇلاھىزە
نەپسانە يۇرتۋازلىق ۋە ئەپسانە قەشقەر
مەشھۇرلاردىن مەيۈسلىنەمدۇق
م كاشغەرى ۋە بۈگۈنكى تىل مەسىلىلىرى
تىل ھەققىدىكى توققۇز خوراپات
دىن ئەندىشىسى ۋە مۇنازىرەسى بىھۇدەدۇر
مۇسىبەتتە مەھمۇد ۋەتىنى
ئىكراندىكى نورۇز ۋە زاماندىكى نورۇز
ئۈستۈن ئاتۇش 2-ئوتتۇرا مەكتەپتە سۆزلەنگەن لىكسىيە
ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىق مەسىلىسى
گۈلەن- بايرام، بازار ۋە كىملىك
زىددىيەتنىڭ زېدىسى
ياقۇت تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|400px|دۇنيادا [[ياقۇت تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] رۇسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.456مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
سوزۇق تاۋۇش
ئۇيغۇر تىلىدا جەمئىي 32 تاۋۇش، 32 ھەرپ بار. ئۇلار تۆۋەندىكىچە: تىلىمىزدىكى بۇ 32 تاۋۇش ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمىنىڭ تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچراش ياكى ئۇچرىماسلىقىغا قاراپ، سوزۇق تاۋۇشلار ۋە ئۈزۈك تاۋۇشلار دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ:
سوزۇق تاۋۇشلار:
ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمى تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچرىماي سوزۇلۇپ ئېيتىلىدىغان تاۋۇشلار سوزۇق تاۋۇشلار دەپ ئاتىلىدۇ.
ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا سەككىز سوزۇق تاۋۇش ،بولۇپ ئۇلار: يۇقىرىقى سەككىز سوزۇق تاۋۇش تەلەپپۇز قىلىنغان چاغدىكى تىل ئورنىغا ۋە بەزى تاۋۇشلارنىڭ تىلىمىزدىكى رولىغا قاراپ تۆۋەندىكى ئۈچ تۈرگە بۆلۈنىدۇ:
يەنە بۇ سوزۇق تاۋۇشلار تەلەپپۇز قىلىنغاندا، لەۋلەرنىڭ يۇمىلاق ھالەتكە كېلىش-كەلمەسلىكىگە قاراپ، لەۋلەشكەن سوزۇق تاۋۇشلار ۋە لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇشلار دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ.
مەنبە
نىيازىم تورى
بوستان يېزىسى
بوستان يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا. غەربتە ئۇلۇغساي يېزىسى]] ۋە نۇرى يېزىسى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ، شەرقتە بولسا كېرىيە ناھىيىسىنىڭ ئاچچان يېزىسى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
بوستان يېزىسى ۋاكالەت نومۇرى: 653225206. يېزىغا قاراشلىق 14 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:
چېتىش تۆشۈكى
چېتىش تۆشۈكى (ياكى ئۇلاش ئاغزى، ئۇلىنىش يۈزى، باغلانما نۇقتىسى ؛ ئېنگلىزچە: Interface؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 接口) ئادەتتە قىستۇرما تاختا، روزېتكا، توك بانكىسى، ياكى باشقا ئۈسكۈنىلەرنىڭ يۈز قىسمدىكى شتېپسىل، زەرەتلىگۈچ، ياكى باشقا چاتما ئەسۋابلىنى چاتىدىغان ياكى ئۇلايدىغان تۆشۈكچىدۇر. thumb|ئەقلى يۈز قىسمىدىكى قوش رس423 يۈرۈشلۈك چېتىش تۆشۈكى thumb|تور يۈز تېزگىنەكتىكى چېتىش تۆشۈكچىسى
1956 - يىلى
1956 - يىلى
ۋۇ تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[ۋۇ تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] ۋۇ تىلى ― (خەنزۇ تىلى:吳語) چاڭجياڭنىڭ جەنۇبىي ئېقىمىدىكىلەرنىڭ يەرلىك تىلى تەخمىنەن 77مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئابدۇقادىر جىلانى
(1077 ~ 1078) ئەل جىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھەنبەلىيە ئېقىمىدىكى مۇتەكەللىمۇن. كېيىن قادىرىيە پىرقىسىنى قۇردى. قارا دېڭىزنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىدىكى جىلانلىق (ھازىرقى ئىران چېگرىسى ئىچىدە). 18 يېشىدا باغداتقا بېرىپ ئوقۇدى. ياش چاغلىرىدا پەلسەپە، فىقھە ۋە ھەدىس ئۆگەندى. كېيىن تەسەۋۋۇپچىلارنىڭ ئەقىدىسىنى ئۆگەندى. 1127 - يىلى <قۇرئان كەرىم> دىن، ھەدىستىن، فىقھەدىن ئاشكارە لىكسىيە سۆزلەپ، نۇرغۇن يەھۇدىيلار ۋە خرىستىئانلارنى ئىسلام دىنىغا بەيئەت قىلدۇرۇۋەتتى. مۇسۇلمانلاردىن تەسەۋۋۇپچىلارنىڭ مۇراسىملىرىنى ئادا قىلغان ۋە ئۇلارنىڭ سىرلىق ئەقىدىسىنى چۈشەنگەندىن باشقا، سۈننىي مەزھىپىنىڭ دىنىي ۋەزىپىلىرىنى بەجا كەلتۈرۈشنى تەلەپ قىلدى. ئۇنىڭ تەشەببۇسى ھەنبەلىيەلەرنىڭ تەشەببۇسىدىن كۆپ پەرقلەنمەيدۇ. <ھەقىقەت ئىزدىگۈچىنىڭ قانائىتى>، <خۇتبە توپلىمى> ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بولۇپ، ئاممىباب، چۈشىنىشلىك يېزىلغان. ئىنسان دىلىدىكى يامان نىيەتلەر بىلەن كۈرەش قىلىشى، ئاللاغا تامامەن بويسۇنۇشى كېرەك، دەپ قارىدى. باغداتتا ئالەمدىن ئۆتتى. كېيىنكىلەر ئۇنى ئىلاھلاشتۇرۇپ، قەبرىسىنى تاۋاپ قىلىپ تۇردى.
ياقائېرىق يېزىسى
ياقائېرىق يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 10 مىڭ ئەتراپىدا.
Cooperative
thumb| سابىق ئوكسفورد، سۋىندون ۋە گلۇكېستېر ھەمكارلىق كوپىراتىپى قاتارلىق پارچە سېتىش ئىستېمالچىلار ھەمكارلىق كوپىراتىپىنىڭ پىدائىيلار ھەيئىتى ئەزالارنىڭ يىللىق ئومۇمىي يىغىنىدا ھېسابات قىلىنىدۇ. ھەمكارلىق كوپىراتىپى ( ھەمكارلىق، ھەمكارلىق ياكى ھەمكارلىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ) «ئورتاق ئىگىدارچىلىق قىلىدىغان ۋە دېموكراتىك كونترول قىلىنىدىغان كارخانا ئارقىلىق ئورتاق ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ئېھتىياجى ۋە ئارزۇسىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ئىتتىپاقلاشقان كىشىلەرنىڭ ئاپتونومىيىلىك جەمئىيىتى». ھەمكارلىق كوپىراتىپلىرى ئەزالىرى تەرىپىدىن دېموكراتىك كونترول قىلىنىدۇ، مۇدىرىيەتنى سايلاشتا ھەر بىر ئەزا بىر بېلەتكە ئېرىشىدۇ. ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
Worldwatch ئىنستىتۇتى ئېلان قىلغان تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، 2012-يىلى 96 دۆلەتتىكى تەخمىنەن بىر مىليارد ئادەم كەم دېگەندە بىر ھەمكارلىق كوپىراتىپىغا ئەزا بولغان. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئۈچ يۈز ھەمكارلىق كوپىراتىپىنىڭ سودا سوممىسى 2 تىرىليون 200 مىليارد دوللارغا يەتتى.
ھەمكارلىق كارخانىلىرى ئادەتتە باشقا نۇرغۇن شەكىلدىكى كارخانىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە چىداملىق بولۇپ، باشقا سودا ئىگىدارلىق ئەندىزىسى (% 41) بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئالدىنقى بەش يىلدا ھەمكارلىق كوپىراتىپىنىڭ ئىككى ھەسسىسى (% 80) ھايات قالغان. United Kingdom. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىشچى ھەمكارلىق كوپىراتىپى بولغان موندراگون شىركىتى (كاتولىك پوپ جوسې مارىئا ئارىزمېندىئارىتا تەرىپىدىن قۇرۇلغان) 1956 يىلدىن باشلاپ ئىزچىل تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
ھەمكارلىق كوپىراتىپلىرىنىڭ دائىم ئىجتىمائىي نىشانى بار، ئۇلار سودا پايدىسىنىڭ بىر قىسمىنى ئۆز مەھەللىسىگە مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇنىڭ مىسالى سۈپىتىدە، 2013-يىلى ئەنگىلىيەدىكى پارچە سېتىش ھەمكارلىق كوپىراتىپلىرى باجدىن بۇرۇنقى پايدىسىنىڭ% 6.9 ىنى ئۇلار سودا قىلىۋاتقان مەھەللىلەرگە مەبلەغ سالغان بولۇپ، باشقا رىقابەتچى تاللا بازارلىرىغا سېلىشتۇرغاندا% 2.4 بولغان.
2002-يىلدىن باشلاپ، ھەمكارلىق كوپىراتىپى توردا .coop تور نامىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق پەرقلىنىپ كەلگەن. 2014-يىلى، خەلقئارا ھەمكارلىق ئىتتىپاقى (ICA) ھەمكارلىق ماركىسىنى تونۇشتۇردى، يەنى ICA ھەمكارلىق كوپىراتىپى ۋە WOCCU ئىناۋەت بىرلەشمىلىرىنىمۇ كوپ ئەخلاق ئىستېمال ماركىسى ئارقىلىق پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ.
1966 - يىلى
1966 - يىلى
قازاق تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[قازاق تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] قازاقىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 21مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
سىنبالدو فىسچى
پاپا Innocent IV ( Latin  ) ; c. 1195 - 1254 - يىلى 12 - ئاينىڭ 7 - كۈنى)، سىنبالدو فىسچى تۇغۇلغان، كاتولىك چېركاۋىنىڭ باشلىقى ۋە پاپال دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمدارى 1243 - يىلى 6 - ئاينىڭ 25 - كۈنىدىن 1254 - يىلى ۋاپات بولغان
فىسچى گېنوئادا تۇغۇلغان، پارما ۋە بولوگنا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئوقۇغان. ئۇ ئۆز زامانىسىدا ۋە ئەۋلادلىرى تەرىپىدىن ئېسىل كانونچى دەپ قارالغان. بۇ نامنىڭ كۈچىگە تايىنىپ، ئۇ پاپا ھونورىئۇس III تەرىپىدىن رىم كۇرىياغا چاقىرىلدى. رىم پاپاسى گرېگورىي IX ئۇنى كاردىنال قىلىپ، 1235-يىلى ئانكونا مارتىنىڭ ۋالىيلىقىغا تەيىنلىدى. فىسچى 1243-يىلى پاپا بولۇپ سايلانغان ۋە Innocent IV دېگەن نامنى ئالغان. رىم پاپاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇ مۇقەددەس رىم ئىمپېراتورى تەرىپىدىن تارتىۋېلىنغان يەرلەر توغرىسىدىكى تالاش-تارتىشقا ۋارىسلىق قىلغان، كېيىنكى يىلى ئۇ فرانسىيەگە بېرىپ رىمدىكى ئىمپېرىيە سۇيىقەستىدىن قۇتۇلغان. ئۇ ئىمپېراتور فرېدېرىك II نىڭ 1250-يىلى ۋاپات بولغاندىن كېيىن رىمغا قايتىپ كەلگەن.
ئابدۇقارى
ئابدىقارى، قارى
قارىنىڭ قۇلى (<قارى>)
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەمگەك قانۇنى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەمگەك قانۇنى
(1994- يىلى 7- ئاينىڭ 5- كۈنى 8- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 8- يىغىنىدا ماقۇللىنىپ، شۇ كۈنى ئېلان قىلىندى)
1- باب ئومۇمىي پرىنسىپ
1- ماددا بۇ قانۇن ئەمگەكچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىنى قوغداش، ئەمگەك مۇناسىۋىتىنى تەڭشەش، سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىگە ماس كېلىدىغان ئەمگەك تۈزۈمىنى ئورنىتىش ۋە قوغداش، ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە، ئاساسىي قانۇنغا ئاساسەن تۈزۈپ چىقىلدى.
2- ماددا بۇ قانۇن جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدىكى كارخانىلار، يەككە ئىگىلىك تەشكىلاتلىرى (تۆۋەندە ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن دېيىلىدۇ) ۋە ئۇلار بىلەن ئەمگەك مۇناسىۋىتىنى ئورناتقان ئەمگەكچىلەرگە تەتبىقلىنىدۇ.
3- ماددا ئەمگەكچىلەر باراۋەر ئاساستا ئىشقا ئورۇنلىشىش ۋە كەسىپ تاللاش ھوقۇقى، ئەمگەك ھەققى ئېلىش ھوقۇقى، دەم ئېلىش ھوقۇقى، ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش مۇھاپىزىتىگە ئېرىشىش ھوقۇقى، كەسپىي ماھارەت تەربىيىسى ئېلىش ھوقۇقى، ئىجتىمائىي سۇغۇرتا ۋە پاراۋانلىقتىن بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقى، ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىشنى ئىلتىماس قىلىش ۋە قانۇندا بەلگىلەنگەن باشقا ئەمگەك ھوقۇقلىرىغا ئىگە.
ئەمگەكچىلەر ئەمگەك ۋەزىپىسىنى ئورۇندىشى، كەسپىي ماھارىتىنى ئۆستۈرىشى، ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش قائىدىلىرىنى ئىجرا قىلىشى، ئەمگەك ئىنتىزامى ۋە كەسىپ ئەخلاقىغا رىئايە قىلىشى كېرەك.
4- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار قائىدە- تۈزۈملەرنى قانۇن بويىچە ئورنىتىپ ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈپ، ئەمگەكچىلەرنىڭ ئەمگەك قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشى ۋە ئەمگەك مەجبورىيىتىنى ئادا قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشى لازىم.
5- ماددا دۆلەت تۈرلۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىپ ئىشقا ئورۇنلىشىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ، كەسپىي مائارىپنى تەرەققى قىلدۇرىدۇ، ئەمگەك ئۆلچىمىنى بېكىتىدۇ، ئىقتىسادىي كىرىمنى تەڭشەيدۇ، ئىجتىمائىي سۇغۇرتا تۈزۈمىنى مۇكەممەللەشتۈرىدۇ، ئەمگەك مۇناسىۋىتىنى ماسلاشتۇرىدۇ، ئەمگەكچىلەرنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنى تەدرىجىي ئۆستۈرىدۇ.
6- ماددا دۆلەت ئەمگەكچىلەرنىڭ ئىجتىمائىي مەجبورىيەت ئەمگىكىگە قاتنىشىشىنى تەشەببۇس قىلىدۇ، ئەمگەك مۇسابىقىسى ۋە ئورۇنلۇق تەكلىپ بېرىش پائالىيىتىنى قانات يايدۇرىدۇ. ئەمگەكچىلەرنىڭ پەن- تەتقىقاتى، تېخنىكا يېڭىلاش، كەشپىيات، ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشىغا ئىلھام بېرىدۇ ۋە ئۇنى قوغدايدۇ، ئەمگەك نەمۇنىچىلىرىنى، ئىلغار خىزمەتچىلەرنى تەقدىرلەيدۇ ۋە مۇكاپاتلايدۇ.
7- ماددا ئەمگەكچىلەر قانۇن بويىچە ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىغا قاتنىشىشقا ۋە ئۇنى تەشكىللەشكە ھوقۇقلۇق.
ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ئەمگەكچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ ۋە ئۇنى قوغدايدۇ، قانۇن بويىچە مۇستەقىل پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ.
8- ماددا ئەمەگەكچىلەر قانۇندىكى بەلگىلەر بويىچە ئىشچى- خىزمەتچىلەر يىغىنى، ئىشچى- خىزمەتچىلەر قۇرۇلتىيى ياكى باشقا شەكىللەر ئارقىلىق، دېموكراتىك باشقۇرۇشقا قاتنىشىدۇ ياكى ئۆزلىرىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىنى قوغداش توغرىسىدا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن بىلەن باراۋەر ئاساستا كېڭىشىدۇ.
ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقى ئۆز مەمۇرىي رايونىنىڭ ئەمگەك خىزمىتىگە مەسئۇل بولىدۇ.
2- باب ئىشقا ئورۇنلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈش
10- ماددا دۆلەت ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق ئىشقا ئورۇنلىشىش شارائىتى ھازىرلايدۇ، ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسىتىنى كۆپەيتىدۇ.
دۆلەت كارخانىلار، كەسپىي ئورۇنلار ۋە ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنىڭ قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردا بەلگىلەنگەن دائىرىدە كەسىپلەرنى ئېچىپ ياكى تىجارەت دائىرىسىنى كېڭەيتىپ، ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسىتىنى كۆپەيتىشىگە ئىلھام بېرىدۇ.
دۆلەت ئەمگەكچىلەرنىڭ ئۆزلۈكىدىن تەشكىللىنىپ ئىشقا ئورۇنلىشىشىغا ۋە يەككە ئىگىلىك بىلەن شۇغۇللىنىپ ئىشقا ئورۇنلىشىشىغا مەدەت بېرىدۇ.
11- ماددا يەرلىك ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى تەدبىر قوللىنىپ، كۆپ خىل شەكىلدىكى كەسىپكە تۇنۇشتۇرۇش ئاپپاراتلىرىنى كۆپەيتىپ، ئىشقا ئورۇنلاشقۇچىلار ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى لازىم.
12- ماددا ئەمگەكچىلەر ئىشقا ئورۇنلىشىشتا مىللىتى، ئىرقى، جىنسى ۋە دىنىي ئېتىقادىنىڭ ئوخشىماسلىقى سەۋەبىدىن كەمسىتىلمەيدۇ.
13- ماددا ئاياللار ئىشقا ئورۇنلىشىشتا ئەرلەر بىلەن باراۋەر ھوقۇققا ئىگە. ئىشچى قوبۇل قىلغاندا، جىنسى ئايرىما تۈپەيلىدىن ئاياللارنى قوبۇل قىلماسلىققا ياكى قوبۇل قىلىش ئۆلچىمىنى ئۆستۈرۋىلىشقا يول قويۇلمايدۇ. دۆلەت ئاياللارغا ماس كەلمەيدۇ، دەپ بەلگىلگەن ئىش تۈرى ۋە ئىش ئورنى بۇنىڭ سىرتىدا.