cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فاتىمەتۇززەھرا
رۇقىيە ۋە ئۇممۇ كۇلسۇم ئىككىلىسى سۆيۈملۈك ئاتا- ئانىسى بىلەن بىللە بولغانلىقىغا ۋە ئۇممۇ جەمىلنىڭ ئۆيىدىكى چىدىغۇسىز روھى بېسىملاردىن قۇتۇلغانلىقىغا بەكمۇ خۇشال بولۇشتى. ئۇزۇن ئۆتمەي رۇقىيە ئىسلامنى دەسلەپ قوبۇل قىلغانلاردىن بولغان ياش ۋە تارتىنچاق ئوسمان ئىبنى ئەففانغا ياتلىق بولدى. ئۇلار بىرلىكتە پاناھلىق ئىزدەپ ھىجرەت قىلغان دەسلەپكى مۇھاجىرلار بىلەن ھەبەشىستانغا ھىجرەت قىلىپ، ئۇ يەردە ئۇزۇن يىل تۇردى. فاتىمە ئانىسى ۋاپات بولۇپ كەتكەندىن كېيىن، ھەدىسى رۇقىيەنى كۆرەلمىدى. دەسلەپكى مۇسۇلمانلار ھەبەشىستانغا ھىجرەت قىلغاندىن كېيىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا، ئۇنىڭ ئائىلىسىگە ۋە قالغان ساھابىلىرىگە قىلىنغان زىيانكەشلىك تېخىمۇ كۈچىيىپ كەتتى.
پەيغەمبەرلىكنىڭ 7- يىلى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسى ئۆيىدىن چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر قىلىندى ۋە مەككىگە پەقەت بىر چىغىر يول بىلەنلا بارغىلى بولىدىغان، ھەممە تەرىپى تاغلار بىلەن ئورالغان بىر تار جىلغىدا پاناھلىنىپ تۇرۇشتى. بۇ تار جىلغىدا مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم (ئۇنىڭغا ئاللاھنىڭ سالامى بولسۇن)، بەنى ھاشىم جەمەتى ۋە مۇتەللىب جەمەتى يېمەك- ئىچمەكتىن چەكلىنىپ، قامال قىلىندى. جەمەتىنىڭ ئەڭ كىچىك ئەزاسى 12 ياشلىق فاتىمەمۇ ئايلار داۋاملاشقان قىيىنچىلىق ۋە ئازابلىق تۇرمۇشنى بېشىدىن كەچۈردى. ئاچ قالغان بالىلار ۋە ئاياللارنىڭ ئېچىنىشلىق ئىڭراشلىرى مەككىگە ئاڭلىنىپ تۇردى. قۇرەيش مۇسۇلمانلارنى يېمەك- ئىچمەكتىن ۋە باشقىلار بىلەن ئۇچرىشىشتىن چەكلىدى. مۇسۇلمانلارنىڭ قىيىنچىلىقى پەقەت ھەج مەۋسۇمىدىلا ئاندىن ئازراق يەڭگىللىدى. بۇ قامال ئۈچ يىل داۋاملاشتى. قامال بىكار قىلىنغاندا، رەسۇلۇللاھ تېخىمۇ ئېغىر بولغان سىقىلىشلارغا ۋە قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلدى. رەسۇلۇللاھنىڭ سادىق ۋە ئامراق ئايالى خەدىچە ئۇزۇن ئۆتمەي ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ ۋاپاتى بىلەن رەسۇلۇللاھ ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسى جاپالىق كۈنلەردە ھەمدەمدە بولىدىغان قوغدىغۇچىسى ۋە ھامىيسى، كۈچلۈك ئارقا تېرىكىدىن ئايرىلىپ قالدى. ھۆرمەتلىك خەدىچە ۋە ئەبۇ تالىپ ۋاپات بولغان بۇ يىل «قايغۇلۇق يىل» دەپ ئاتالدى. ھازىر ياش قىز بولۇپ قالغان فاتىمە ئانىسىنىڭ ۋاپاتىغا قاتتىق قايغۇرۇپ ۋە ئېچىنىپ كۆپ يىغلىدى. ئۇ بىر مەزگىل قاتتىق ئىچ ئاغرىقى تارتقاچقا، سالامەتلىكى ناچارلىشىپ كەتتى، ھەتتا ئائىلىسىدىكىلەرنى ئىچ ئاغرىقىدىن ئۆلۈپ كېتەرمۇ دېگەن ئەندىشىگە سېلىپ قويدى.
گەرچە ھەدىسى ئۇممۇ كۇلسۇم شۇ ئۆيدە تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، فاتىمە ئانىسىنىڭ ۋاپاتى بىلەن ھەدىسىنىڭ ئائىلىدىكى مەسئۇلىيىتى ۋە يۈكى بارغانسېرى ئېغىرلىشىپ كەتكەنلىكىنى ئوبدان چۈشىنەتتى. شۇڭلاشقا دادىسىنى تېخىمۇ قوللىشى زۆرۈرلىكىنى ھېس قىلدى. سەمىمىي مۇھەببەت بىلەن دادىسىنىڭ ھاجىتىدىن چىقىشقا ئۆزىنى ئاتىدى. ئۇ دادىسىغا شۇنداق كۆڭۈل بۆلۈپ كەتكەچكە «ئۇممۇ ئەبۇھۇ» (يەنى دادىسىنىڭ ئانىسى) دەپ ئاتالدى. ئۇ دائىم رەسۇلۇللاھ ئازار يېگەن، قىيىنچىلىقتا قالغان، كەمسىتىش ۋە سىقىلىشلارغا ئۇچرىغان چاغلاردا دادىسىغا تەسەللى بېرەتتى. رەسۇلۇللاھ ئۇچرىغان بۇ كەمسىتىش ۋە سىقىلىشلار فاتىمەگە تولىمۇ ئېغىر كېلەتتى. بىر قېتىم بىر مۇشرىك رەسۇلۇللاھنىڭ مۇبارەك بېشىغا توپا ۋە ئەخلەت چاچتى، ئۆيگە كىرگەن چاغدا، فاتىمە دادىسىنىڭ تۇرقىنى كۆرۈپ، ئۆزىنى تۇتىۋالالماي يىغلاپ كەتتى، ئاندىن دادىسىنىڭ بېشىدىكى پاسكىنىچىلىقلارنى سۈرتىۋەتتى. «يىغلىما قىزىم،—دېدى ئۇ،—ئاللاھ داداڭنى قوغدايدۇ.» پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام فاتىمەنى تولىمۇ ياخشى كۆرەتتى، ئۇ بىر قېتىم مۇنداق دېگەن ئىدى:
— كىمكى فاتىمەنى خۇشال قىلىدىكەن، ئۇ ھەقىقەتەن ئاللاھنى خۇشال قىلغان بولىدۇ. كىمكى ئۇنىڭ غەزىپىنى كەلتۈرىدىكەن، ئۇ ئاللاھنىڭ غەزىپىنى كەلتۈرگەن بولىدۇ. فاتىمە بولسا — مەن، ئۇ خۇشال بولغان نەرسىدىن مەنمۇ خۇشال بولىمەن، ئۇ بىزار بولغان نەرسىدىن مەنمۇ بىزار بولىمەن.
ئۇ يەنە مۇنداق دېگەن ئىدى:
— دۇنيا ئاياللىرىنىڭ ئەڭ ياخشىسى تۆت ئايال: بۈۋى مەريەم، فىرئەۋننىڭ ئايالى ئاسىيە، مۆمىنلەرنىڭ ئانىسى خەدىچە، مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ قىزى فاتىمە.
فاتىمە شۇنداق قىلىپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەلبىدىكى خەدىچىگىلا مەنسۇپ بولغان مۇھەببەت ۋە ھۆرمەتكە سازاۋەر بولدى. فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھاغا «نۇرلۇق ئايال» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان «زەھرا» دەپ نام بېرىلدى. چۈنكى ئۇنىڭ يۈزى نۇر چېچىۋاتقاندەك كۆرۈنەتتى. ئېيتىلىشىچە ئۇ نامازغا تۇرغاندا، مىھراب ئۇنىڭ چىرايىدىن چىققان نۇردىن چاقناپ كېتەتتى. ئۇ راھەت ـ پاراغەتكە بېرىلمىگەچكە يەنە «بەتۇل» دەپمۇ ئاتالغان ئىدى. ئۇ ۋاقتنى باشقا ئاياللار بىلەن بىللە ئۆتكۈزۈشنىڭ ئورنىغا، ۋاقتىنىڭ كۆپ قىسمىنى ناماز ئوقۇش، قۇرئان ئوقۇش ۋە باشقا ئىبادەتلەرگە سەرپ قىلاتتى.
فاتىمە ھەر جەھەتتىن دادىسى رەسۇلۇللاھنى تارتقان بولۇپ، رەسۇلۇللاھنىڭ ئايالى ئائىشە ئۇ توغرىلىق مۇنداق دەيدۇ: «مەن ئاللاھنىڭ بەندىلىرى ئىچىدە نۇتۇق سۆھبەت ۋە ھەرىكەتلىرىدە رەسۇلۇللاھقا ئوخشايدىغان فاتىمەدىن باشقا ھېچكىمنى كۆرمىدىم، ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولسۇن. رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسە، ئورنىدىن تۇرۇپ ئۇنى قارشى ئالاتتى ۋە سۆيۈپ قوياتتى، ئاندىن قولىدىن تۇتۇپ، ئۆزى ئولتۇرغان ئورۇندۇققا ئولتۇرغۇزۇپ قوياتتى.» فاتىمەمۇ رەسۇلۇللاھنىڭ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسە، ئورنىدىن تۇرۇپ ئۇنى خۇشاللىق بىلەن قارشى ئالاتتى ۋە سۆيۈپ قوياتتى.
فاتىمەنىڭ ياخشى مىجەزى ۋە ئەدەپلىك نۇتۇقلىرى، ئۇنىڭ كىشىنىڭ ئامراقلىقىنى قوزغايدىغان گۈزەل تەبىئىتىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. ئۇ پېقىر ۋە مىسكىنلەرگە تولىمۇ مېھىر- شەپقەتلىك بولۇپ، گەرچە ئۆزى ئاچ قالسىمۇ، يېمەكلىكلەرنىڭ ھەممىسىنى ھاجەتمەنلەرگە بېرىۋىتەتتى. ئۇ دۇنيانىڭ زىبۇ ـ زىننەتلىرىگە ۋە دۇنيانىڭ راھەت ـ پاراغىتىگە قىلچىمۇ قىزىقمايتتى. گەرچە تۇرمۇشى قانچە قىيىنچىلىقتا ۋە جاپادا ئۆتسۇن، دائىم ئاددىي تۇرمۇش كەچۈرەتتى. ئۇ دادىسىنىڭ قايىل قىلىش كۈچىگە ئىگە نۇتۇق قابىلىيىتىگە ۋارىسلىق قىلغان ئىدى. سۆز قىلسا باشقىلار يىغىدىن ئۆزىنى تۇتىۋالالماي قالاتتى. ئۇنىڭدا باشقىلارنىڭ ھېسسىياتىنى قوزغاپ يىغلىتىۋېتەلەيدىغان قابىلىيەت بار بولۇپ، كىشىلەرنىڭ قەلبىدە ئاللاھنىڭ رەھمىتى ۋە بەرگەن ھېسابسىز رىزىقلىرىغا تەشەككۈر، رەھمەت ۋە ھەمدۇ ـ سانا ئېيتىش تۇيغۇسىنى پەيدا قىلاتتى.
فاتىمە رەسۇلۇللاھتىن بىر نەچچە ھەپتە كېيىن مەدىنىگە ھىجرەت قىلدى. ئۇ مەدىنىگە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككىدە قېپقالغان ئائىلىسىدىكىلەرنى ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن ئەۋەتكەن زەيد ئىبنى ھارىسە بىلەن بىللە بارغان ئىدى. رەسۇلۇللاھ ئائىلىسىدىن قېپقالغانلار — فاتىمە ۋە ئۇممۇ كۇلسۇم، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالى سەۋدە، زەيدنىڭ ئايالى بەرەقە ۋە ئوغلى ئۇسامەلەر ئىدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە يەنە ئەبۇ بەكرىنىڭ ئوغلى ئابدۇللاھمۇ بار بولۇپ، ئۇ ئانىسى ۋە ئىككى ھەدىسى — ئائىشە ۋە ئەسماغا ھەمراھ بولۇپ ماڭدى.
مەدىنىدە فاتىمە دادىسى بىلەن بىللە، مەسجىدكە يانداش سېلىنغان ئاددىي ھۇجرىدا تۇردى. ھىجرەتنىڭ 2 ـ يىلى، ئۇ دادىسى ئارقىلىق قويۇلغان ئىككى توي تەكلىپىنى رەت قىلىۋەتتى. ئاندىن ئەبۇ تالىپنىڭ ئوغلى ئەلى غەيرەت قىلىپ، رەسۇلۇللاھنىڭ قېشىغا فاتىمە بىلەن توي قىلىشنى سوراش ئۈچۈن كەلدى. ئەمما رەسۇلۇللاھ بىلەن كۆرۈشكەندە بەك ئىزا تارتىپ كەتكەنلىكتىن، ئېغىزىغا گەپمۇ كەلمەي قالدى. ئۇ يەرگە قاراپ بىر ئېغىزمۇ گەپ قىلالمىدى. ئاندىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام سورىدى:
— نېمە ئىش بىلەن كەلدىڭ؟ بىرەر نەرسىگە ھاجىتىڭ چۈشۈپ قالدىمۇ؟
— ئېھتىمال سەن فاتىمەگە توي تەكلىپى قويغىلى كەپسەن، — دېدى.
— ھەئە، — دېدى ئەلى. شۇ بىر ئېغىز گەپ بىلەن رەسۇلۇللاھ ئاددىيلا:
— فاتىمە بىلەن قىلىدىغان تويۇڭنىڭ سوۋغىسى سۈپىتىدە بۇ قالقاننى ساڭا قايتۇرۇپ بېرەي،— دېدى.
شۇنداق قىلىپ، ھىجرەتنىڭ 2- يىلىنىڭ باشلىرىدا فاتىمە بىلەن ئەلىنىڭ تويى بولدى. بۇ چاغدا فاتىمە 19 ياشلاردا بولۇپ، ئەلى 21 ياشتا ئىدى. رەسۇلۇللاھ ئۆزى نىكاھ خۇتبىسىنى ئوقۇدى. تويدا مېھمانلارغا خورما، ئەنجۈر ۋە تالقان (خورما ۋە سېرىق ماينى ئارىلاشتۇرۇپ ياسالغان يېمەكلىك) لەر بىلەن داستىخان تارتىلدى. ئەنسارىلارنىڭ باشلىقلىرىدىن بىرى بىر قوچقار سوۋغا قىلدى، باشقىلار بۇغداي بېرىشتى، پۈتۈن مەدىنە شادلىققا چۆمدى.
فاتىمەنىڭ تويى ئۈچۈن رەسۇلۇللاھ فاتىمە ۋە ئەلىگە خورمىنىڭ يوپۇرماقلىرى يېيىتىلغان ياغاچ كارىۋات، مامۇق يوتقان ۋە خورمىنىڭ چىۋىقلىرى توشقۇزۇلغان خۇرۇم كۆرپە، بىر قوي تېرىسى، بىر چەينەك، بىر تۇلۇم سوۋغا قىلدى.
فاتىمە يولدىشى بىلەن تۇرمۇش كەچۈرۈش ئۈچۈن، تۇنجى قېتىم سۆيۈملۈك دادىسىنىڭ ئۆيىدىن ئايرىلدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بەرەقەنى فاتىمەگە ياردەملىشىشكە ئەۋەتتى. شۈبھىسىزكى بەرەقە فاتىمە ئۈچۈن چوڭ بىر تەسەللى ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلار ئۈچۈن دۇئا قىلىپ:
— ئى رەببىم، فاتىمە ۋە ئەلىگە، ئۇلارنىڭ ئائىلىسىگە ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرىغا بەرىكەت بەرگىن،— دېدى.
ئەلىنىڭ غۇربەت كەپىسىدە كارىۋاتقا سالىدىغان نەرسىدىن پەقەت بىر قوي تېرىسىلا بار ئىدى. توي قىلغاننىڭ ئەتىسى ئەتىگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئەلىنىڭ ئۆيىگە بېرىپ ئىشىكنى چەكتى. بەرەقە ئىشىكنى ئاچتى. رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭغا:
— ئى ئۇممۇ ئەيمەن، قېرىندىشىمنى چاقىرغىن، — دېدى.
— سېنىڭ قېرىندىشىڭنى؟ قىزىڭغا ئۆيلەنگەن ئادەمنىمۇ؟ — سورىدى بەرەقە سەل ئىككىلىنىش بىلەن. ئۇ كۆڭلىدە: «رەسۇلۇللاھ نېمە ئۈچۈن ئەلىنى قېرىندىشىم دەپ چاقىرىدۇ؟» دەپ گاڭگىراپ قالغان ئىدى. (رەسۇلۇللاھنىڭ ئەلىنى قېرىندىشىم دەپ ئاتىشىدىكى سەۋەب، ھىجرەتتىن كېيىن مۇسۇلمانلار ئىككىدىن جۈپ ـ جۈپ قېرىنداش بولغان، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن ئەلى ئۆز- ئارا قېرىنداش بولغان ئىدى) رەسۇلۇللاھ سۆزىنى يۇقىرىراق ئاۋازدا يەنە بىر قېتىم تەكرارلىدى، ئەلى چىقىپ كەلدى. رەسۇلۇللاھ ئاللاھتىن ئۇنىڭغا بەرىكەت تىلەپ دۇئا قىلدى، ئاندىن فاتىمەنى سورىدى. فاتىمە ناھايىتى ھودۇققان ۋە ئىزا تارتقان ھالەتتە چىقىپ كەلدى، رەسۇلۇللاھ ئۇنىڭغا:
— مەن سېنى ئائىلەمدىكى ئەڭ سۆيۈملۈك ئادىمىمگە ياتلىق قىلدىم، — دېدى. رەسۇلۇللاھ شۇ ئارقىلىق ئۇنىڭغا تەسەللى بەرمەكچى بولغان ئىدى. فاتىمە ئەمەلىيەتتىمۇ پۈتۈنلەي ناتونۇش ئادەم بىلەن ئەمەس، بەلكى بىر ئائىلىدە تەڭ ئۆسكەن، بالا ۋاقتىدىلا مۇسۇلمان بولغان، ئۆزىنىڭ باتۇر، قورقماسلىقى ۋە گۈزەل ئەخلاقى بىلەن تونۇلغان، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى «ئىككى دۇنيالىق قېرىندىشىم» دەپ ئاتىغان بىر كىشى بىلەن تۇرمۇش قۇرغان ئىدى. ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى خۇددى دادىسىنىڭ ئۆيىدىكىدەكلا ئاددىي ۋە غورىگىل ئىدى. ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى ماددىي بايلىقلارغا ۋە راھەت- پاراغەتكە بېرىلمىگەن تۇرمۇش ئىدى. ھاياتىنىڭ ئاخىرىغىچە ئەلى ئاشۇنداق نامرات ھالەتتە ياشىدى، چۈنكى ئۇ ھېچقانداق ماددىي بايلىق يىغمىغان ئىدى. فاتىمە بولسا ئۆزىنىڭ ھەمشىرىلىرى ئىچىدە قول ئىلكىدە بار ئادەمگە ئۆيلەنمىگەن يالغۇز ئايال ئىدى.
ئەمەلىيەتتە فاتىمە ۋە ئەلىنىڭ تۇرمۇشى، ئۇنىڭ دادىسىنىڭ ئۆيىدىكى تۇرمۇشقا قارىغاندا تېخىمۇ قىيىنچىلىق ئىچىدە ئۆتتى. ئۇنىڭ تويىدىن ئىلگىرى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆيىدە ھېچ بولمىغاندىمۇ ئىشلارغا ياردەملىشىدىغان بىر نەچچە ئادەم بار ئىدى. ئەمما ھازىر ھەممە ئىشنى ئۆزى يالغۇز قىلاتتى. بۇنداق ئېغىر نامراتلىقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، ئەلى سۇ تۇشۇغۇچى، فاتىمە قوناق سوققۇچى بولۇپ ئىشلىدى. بىر كۈنى ئۇ ئەلىگە:
— بۈگۈن قولۇم قاپىرىپ، تېشىلىپ كەتكۈچە قوناق سوقتۇم، — دېدى.
— نېمە ئىش بىلەن كەلدىڭ، قىزىم؟ — دېدى.
— ساڭا سالام بەرگىلى كەلدىم، — دېدى ئۇ، نومۇس قىلىپ ئۆزىنىڭ نېمىشقا كەلگەنلىكىنىمۇ دادىسىغا دېيەلمىدى.
— قانداق بولدى؟ — سورىدى ئەلى ئۇ قايتىپ كەلگەندىن كېيىن.
— سوراشتىن ئويلىپ قالدىم، — دېدى فاتىمە. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا بىرلىكتە بېرىشتى، ئەمما پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ھاجەتمەنلەرنىڭ بارلىقىنى ئېيتتى ۋە:
— سىلەرگە بەرمەيمەن، ئەھلى سۇففە (مەسجىددە تۇرىدىغان كەمبەغەل مۇسۇلمانلار) ئاچلىق ئازابىنى تارتىۋاتىدۇ، ئۇلارغا بېرىشكىمۇ يېتەرلىك نەرسە تاپالمايۋاتىمەن، — دېدى. ئەلى ۋە فاتىمە سەل روھى چۈشكەن ھالدا ئۆيىگە قايتىپ كەلدى. ئەمما شۇ كۈنى ئۇلار يېتىپ بولغاندىن كېيىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كىرىشكە ئىجازەت سورىغان ئاۋازىنى ئاڭلىدى. ئۇنى قارشى ئېلىپ ئىككىيلەن ئورنىدىن تۇرماقچى بولىۋېدى، رەسۇلۇللاھ ئۇلارغا:
— قوزغالماڭلار، — دېدى ۋە يېنىدا ئولتۇرۇپ:
— سىلەر مەندىن سورىغان نەرسىدىن ياخشىراق بولغان بىر ئىشنى سىلەرگە ئېيتىپ بېرەيمۇ؟ — دەپ سورىدى. ئۇلار:
— بولىدۇ، — دېۋېدى، رەسۇلۇللاھ ئۇلارغا:
— جىبرىئىل ماڭا مۇنداق ئۆگەتتى: ھەر نامازدىن كېيىن «سۇبھاناللاھ»، «ئەلھەمدۇلىللاھ»، «ئاللاھۇ ئەكبەر» نى ھەر بىرىنى 10 قېتىمدىن دەڭلار، ياتىدىغان چاغدا، ھەر بىرىنى 33 قېتىمدىن دەڭلار، — دېدى. ئەلى كېيىنكى يىللاردا مۇنداق دېگەن ئىدى:
فاتىمەنىڭ جاپالىق ۋە قىيىنچىلىق تۇرمۇشى توغرىلىق نۇرغۇنلىغان خاتىرىلەر بار. دائىم ئۇلارنىڭ ئۆيىدە يېگىلى بىر نەرسە قالمايتتى. بىر قېتىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قورسىقى قاتتىق ئېچىپ كېتىپ، ھەممە ئاياللىرىنىڭ ئۆيىگە باردى، ئەمما ئۇلاردا يېگۈدەك نەرسە يوق ئىدى، ئاندىن ئۇ فاتىمەنىڭ ئۆيىگە باردى. ئۇنىڭ ئۆيىدىمۇ يېگۈدەك ھېچنېمە يوق ئىدى. ئۇ باشقا يەردىن ئازراق يېمەكلىك تاپتى، ئۇنىڭدىن ئىككى نان ۋە ئازراق گۆشنى فاتىمەگە ئەۋەتتى. يەنە بىر قېتىم، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئەبۇ ئەييۇب ئەنسارىنىڭ ئۆيىگە بېرىپ، ئالدىغا قويۇلغان تاماقتىن فاتىمە ئۈچۈن ئازراق ئېلىۋالدى. فاتىمەمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كۈنلەپ تاماقسىز قالىدىغانلىقىنى ئوبدان چۈشىنەتتى ۋە يەيدىغان بىر نەرسە تاپالىسىلا ئۇنىڭغا ئەۋەتىپ بېرەتتى. بىر قېتىم، ئۇ دادىسىغا بىر پارچە ئارپا نېنىنى ئاپىرىپ بەرگەندە، دادىسى ئۇنىڭغا:
— بۇ داداڭنىڭ ئۈچ كۈندىن بېرى يېگەن تۇنجى تامىقى، — دېگەنىدى.
فاتىمە يۇقىرىقىدەك مېھرىبانلىقلار ئارقىلىق ئۆزىنىڭ دادىسىنى قانچىلىك ياخشى كۆرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. رەسۇلۇللاھمۇ ئۇنى ھەقىقەتەن ياخشى كۆرەتتى. بىر قېتىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەدىنىنىڭ سىرتىغا قىلغان بىر سەپىرىدىن قايتىپ كېلىپلا، ئالدى بىلەن ئىلگىرىكىدەكلا مەسجىدكە بېرىپ، ئادىتى بويىچە ئىككى رەكئەت ناماز ئوقۇدى، ئاندىن ئىلگىرىكىدەكلا ئاياللىرىنىڭ ئۆيىگە بارماستىن بۇرۇن، فاتىمەنىڭ ئۆيىگە باردى. فاتىمە ئۇنى قارشى ئېلىپ، ئېغىزىغا ۋە يۈز ـ كۆزلىرىگە سۆيۈپ يىغلاپ كەتتى.
— نېمىشقا يىغلايسەن؟ — سورىدى رەسۇلۇللاھ.
— ئى فاتىمە، — دېدى رەسۇلۇللاھ سەمىمىيلىك بىلەن، — يىغلىمىغىن، ئاللاھ داداڭنى يەريۈزىدىكى ھەر بىر ئائىلىگە، مەيلى ئۇ يېزىلاردا، جىلغىلاردا ياكى چۆل ـ جەزىرىلەردە بولسۇن تەسىرىنى كۆرسىتىدىغان، شۇ ئارقىلىق ئىنسانلارنى شەرەپكە ئېرىشتۈرىدىغان پەيغەمبەرلىك ۋەزىپىسى بىلەن ئەۋەتكەن.
بۇ گەپلەر بىلەن فاتىمە سۆيۈملۈك دادىسىغا تاپشۇرۇلغان بۇ ناھايىتى مۈشكۈل ۋە ئاخىرى چىقمايدىغاندەك تۇيۇلىدىغان پەيغەمبەرلىكنىڭ غەلبىسىنى كۆرگەندەك بولۇپ، رەھىمسىز رېئاللىققا ئۈن ـ تىنسىز بەرداشلىق بېرەتتى.
فاتىمە ئاخىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆيىگە يېقىن بىر ئۆيگە كۆچۈپ كەلدى. بۇ ئۆينى ئەنسارىلاردىن بىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام قىزى بىلەن قوشنا بولۇپ ئولتۇرۇشتىن خۇشال بولىدىغانلىقىنى بىلىپ ھەدىيە قىلغان ئىدى. ئۇلار بىرلىكتە خۇشاللىقتىن، غەلىبىدىن تەڭ بەھرىمەن بولدى. قايغۇ ـ ھەسرەت ۋە ئېغىرچىلىقلارنى تەڭ كۆتۈردى. مەدىنىدىكى ناھايىتى جىددىيچىلىككە تولغان كۈنلەر ۋە يىللارنى بىرلىكتە ئۆتكۈزدى.
.
— ئۆمەر، ئۇلارنى يىغلىغىلى قوي! — دېدى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام، — قەلبتىن ۋە كۆزدىن چىققان نەرسە ئاللاھتىن ۋە ئاللاھنىڭ رەھمىتىدىن بولىدۇ، قولدىن ۋە ئېغىزدىن چىققان نەرسە شەيتاندىن بولىدۇ.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام «قولدىن» دېيىش ئارقىلىق مەيدىلىرىگە مۇشلاپ، يۈزلىرىنى تاتىلاپ يىغلاشنى كۆزدە تۇتسا، «ئېغىزدىن» دېيىش ئارقىلىق، ئاياللارنىڭ باشقىلارغا ھېسداشلىق قىلىدىغانلىقىنىڭ بەلگىسى قىلىۋالغان قۇشاق قوشۇپ، ئۈن سېلىپ يىغلاشنى كۆزدە تۇتقان ئىدى.
ئوسمان كېيىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يەنە بىر قىزى ئۇممۇ كۇلسۇمنى نىكاھىغا ئالدى ۋە زىننۇرەين (يەنى ئىككى نۇرنىڭ ئىگىسى) دەپ ئاتالدى.
رۇقىيەنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئېغىر قايغۇغا چۆمگەن بۇ ئائىلىدە بارلىق مۆمىنلەرگە بىر خۇشاللىق بولۇپ، ھىجىرىيىىنىڭ 3 ـ يىلى رامىزان ئېيىدا فاتىمە يەڭگىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقنىڭ قۇلىقىغا ئەزان ئوقۇپ «چىرايلىق» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان «ھەسەن» دېگەن ئىسىمنى قويدى. بىر يىلدىن كېيىن، فاتىمە ئىككىنچى بالىسىنى يەڭگىدى. ئۇنىڭغا «كىچىك ھەسەن» دېگەن مەنىدە «ھۈسەين» دەپ ئىسىم قويۇلدى. فاتىمە دائىم ئىككى ئوغلىنى ئۇلارنى ھەددىدىن ئارتۇق ياخشى كۆرىدىغان چوڭ دادىسىنى كۆرگىلى ئاپىراتتى. كېيىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلارنى مەسجىدكە ئېلىپ باردى. ئۇلار ئۇ سەجدە قىلغاندا، دۈمبىسىگە يامىشىپ چىقىپ ئوينايتتى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام كىچىك نەۋرىسى، زەينەبنىڭ قىزى ئۇمامەنىمۇ ئاشۇنداق ئوينىتاتتى.
ھىجرەتنىڭ 8ـ يىلى، فاتىمە ئۈچىنچى بالىسىنى يەڭگىدى ۋە ئۇنىڭغا قىزى تۇغۇلۇشتىن ئىلگىرىراق ئۆلۈپ كەتكەن چوڭ ھەدىسى زەينەبنىڭ ئىسمىنى قويدى.
فاتىمەنىڭ 4- بالىسى ھىجرىيىنىڭ 9- يىلى تۇغۇلدى. بۇ بالىسىمۇ قىز بولۇپ، ئۇنىڭغا ئالدىنقى يىلى كېسەل سەۋەبىدىن ئۆلۈپ كەتكەن ھەدىسى ئۇممۇ كۇلسۇمنىڭ ئىسمىنى قويدى. فاتىمە پەقەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ پەرزەنتلىرىنى ئەسلەپ تۇرۇشى ئۈچۈن شۇنداق قىلغان ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغۇللىرىنىڭ ھەممىسى بالىلىق ۋاقتىدىلا ئۆلۈپ كەتكەن بولۇپ، زەينەبنىڭ ئىككى بالىسى ئەلى ۋە ئۇمامەمۇ كىچىك ئۆلۈپ كەتكەن ئىدى. رۇقىيەنىڭ ئوغلى ئابدۇللاھمۇ تېخى ئىككى ياشقا كىرمەي ئۆلۈپ كەتكەن ئىدى. گەرچە فاتىمە قورساق كۆتۈرۈش، بالا تۇغۇش ۋە بالىلىرىنى تەربىيىلەش بىلەن ئالدىراش بولۇپ كەتكەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇ مەدىنىدىكى مۇسۇلمانلار جامائەسىنى كۈپەيتىش ئىشلىرىدا يەنىلا مۇھىم رول ئوينىدى. ئۇ توي قىلىشتىن ئىلگىرى، نامرات ۋە يوقسۇل ئەھلى سۇففەنى دائىم يوقلاپ، ئۇلارنى مېھمان قىلىپ تۇراتتى. ئوھۇد غازىتى ئاياغلىشىشى بىلەنلا، ئۇ باشقا ئاياللار بىلەن بىللە ئۇرۇش مەيدانىغا بېرىپ، شېھىت بولغانلار ئۈچۈن يىغلىدى ۋە دادىسىنىڭ جاراھەتلىرىنى دورىلاپ تېڭىپ قويدى.
خەندەك غازىتىدا، ئۇ باشقا ئاياللار بىلەن بىرلىكتە ئۇزۇنغا سۇزۇلغان جاپالىق مۇھاسىرە جەريانىدا، مۇجاھىدلارغا تاماق تەييارلاپ بەردى. ئۆزىنىڭ چىدىرىدا مۇسۇلمان ئاياللىرىغا ئىمام بولۇپ ناماز ئوقۇدى. كېيىن شۇ يەرگە مۇسۇلمانلار مۇھاپىزەت قىلىدىغان ۋە ئىخلاس قىلىدىغان يەتتە مەسجىدنىڭ بىرى «فاتىمە مەسجىدى» دەپ ئاتالغان مەسجىد بىنا قىلىندى.
فاتىمە ھىجرىيىنىڭ 6ـ يىلى ھۇدەيبىيە سۈلھىسىدىن كېيىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۆمرە قىلغاندىمۇ ئۇنىڭغا ھەمراھ بولدى. ئىككىنچى يىلى، ئۇ ۋە ھەدىسى ئۇممۇ كۇلسۇم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە كۈچلۈك مۇسۇلمانلار جامائەسى بىلەن بىرلىكتە مەككىنى فەتىھ قىلىشقا قاتناشتى. ئېيتىلىشىچە بۇ چاغدا فاتىمە ۋە ئۇممۇ كۇلسۇم ئىككىلىسى ئانىسى خەدىچىنىڭ ئۆيىنى زىيارەت قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ بالىلىق چاغلىرىدىكى ئەسلىمىلىرىنى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنىڭ دەسلەپكى ۋاقىتلىرىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك كۈرەشلەرنى ئەسلىگەن ئىكەن.
ھىجرىيىنىڭ 10- يىلى رامىزان ئېيىدا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋىدالىشىش ھەجىگە بېرىشتىن سەل بۇرۇنراق، فاتىمەگە تېخى ھېچكىمگە ئېيتىپ بەرمىگەن بىر مەخپىيەتلىكنى ئېيتىپ بەردى: «جىبرىئىل ماڭا قۇرئاننى يىلدا بىر قېتىم تىلاۋەت قىلىپ بېرەتتى ھەم مەنمۇ شۇنداق قىلاتتم. ئەمما بۇ يىل ئۇ ماڭا ئىككى قېتىم تىلاۋەت قىلىپ بەردى. مەن ئۆمرۈمنىڭ ئاياغلىشىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىۋاتىمەن.» ۋىدالىشىش ھەجىدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەقىقەتەن قاتتىق ئاغرىپ قالدى. ئۇنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى ئايالى ئائىشەنىڭ ھوجرىسىدا ئۆتتى. فاتىمە ئۇنى يوقلاپ كەلسە، ئائىشە دادا- بالا ئىككىيلەننى يالغۇز قالدۇرۇپ چىقىپ كېتەتتى. بىر كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام فاتىمەنى چاقىرتتى. ئۇ كەلگەندە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى سۆيۈپ قويۇپ، ئاندىن قۇلىقىغا پىچىرلىدى، ئۇ يىغلاپ كەتتى. ئاندىن يەنە قۇلىقىغا پىچىرلىغان ئىدى، ئۇ كۈلدى. ئائىشە بۇنى كۆرۈپ سورىدى:
— ئى فاتىمە‍‍‍‌‌! نېمە ئۈچۈن بىر دەم يىغلاپ، بىر دەم كۈلىسەن؟ رەسۇلۇللاھ ساڭا نېمە دېدى؟
— ئۇ باشتا ئۆزىنىڭ ئۇزۇنغا قالماي پەرۋەردىگارى بىلەن كۆرۈشىدىغانلىقىنى ئېيتقان ئىدى، شۇڭا يىغلىدىم، ئاندىن ئۇ ماڭا: يىغلىمىغىن، سەن ئائىلەمدىكىلەر ئىچىدە ماڭا قوشۇلىدىغانلارنىڭ تۇنجىسى بولىسەن دېگەن ئىدى، شۇڭا كۈلدۈم، — دېدى.
سۆيۈملۈك دادىسى ۋاپات بولۇپ بەش ئايدىن كېيىن رامىزان ئېيىنىڭ بىر ئەتىگەنلىكى، فاتىمە ئادەتتىن تاشقىرى خۇشاللىق ۋە شاتلىققا تولغان ھالەتتە ئويغاندى. شۇ كۈنى چۈشتىن كېيىن، ئۇ ھالىدىن خەۋەر ئېلىۋاتقان سەلەمە بىنت ئۇمەيسنى چاقىرىپ، ئازراق سۇ سوراپ غۇسۇلى قىلدى، ئاندىن يېڭى كىيىملىرىنى كەيدى ۋە خۇشپۇراق ئىشلەتتى، ئاندىن سەلەمەدىن ئۆزىنىڭ كارىۋىتىنى قورۇغا ئەپچىقىپ قويۇشنى ئۆتۈندى. يۈزى ئاسمانغا قارىغان ھالەتتە يولدىشى ئەلىنى سورىدى. ئەلى كېلىپ، فاتىمەنىڭ قورۇنىڭ ئوتتۇرىسىدا ياتقانلىقىنى كۆرۈپ ھەيران قېلىپ، ئۇنىڭدىن نېمە ئىش بولغانلىقىنى سورىدى، ئۇ كۈلۈپ تۇرۇپ:
— مەن بۈگۈن رەسۇلۇللاھ بىلەن كۆرۈشىمەن، — دېدى. ئەلى يىغلاپ كەتتى. فاتىمە ئۇنىڭغا تەسەللى بېرىپ، بالىلىرى ھەسەن ۋە ھۈسەيننىڭ ھالىدىن ئوبدان خەۋەر ئېلىشنى، ئۆزىنى ماتەم مۇراسىمى ئۆتكۈزمەيلا دەپنە قىلىۋېتىشنى ئېيتتى. ئۇ يۇقىرىغا تىكىلىپ قارىۋېتىپ ئاندىن كۆزىنى يۇمدى، ئۆزىنىڭ روھىنى بۈيۈك ياراتقۇچى پەرۋەردىگارىغا تاپشۇرۇپ بەردى. «نۇرلۇق ئايال» فاتىمە بۇ چاغدا ئارانلا 29 ياشتا ئىدى.
گۈلباغ بازىرى
گۈلباغ بازىرى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
ئىسمائىل ئەلەيھىسسالام
ھەزرىتى ئىسمائىل، (ئەرەبچە: إسماعيل) ئىبراھىمىي دىنلەردە تونۇلغان بىر پەيغەمبەردۇر. بولۇپمۇ ئىسلام دىنىدا يېرى ئىنتايىن مۇھىمدۇر.
ئىسمائىلنىڭ توغۇلىشى ۋە نەسەبى
قۇرئان كەرىمدە تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەردىندۇر. ئاتىسى ئىبراھىم ، ئانىسى ھەزرىتى ھاجەر ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغاندۇر. ئۇنىڭغا زەبىھەتۇللاھ يەئنى اللەنىڭ قۇربانى ھەم دېيىلىدۇ. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەجدادىدۇر.
ئىبراھىم بۇ يەردە (كەنئان) ياشىدى. ئىبراھىم 86 ياش ۋاقتىدا ھاجەردىن ئوغلى ئىسمائىل توغۇلدى. كېيىنچە ئىبراھىم 100، سارا 90 ياشقا كىرگەندە سارادىنمۇ ئىسھاق توغۇلدى. (يارىتىلىش 17:17-27)
ئىسمائىل ئىبرانىيچە ئشمائېل (ئىشما: ئاڭلاش، ئېل: تەڭرى) يىلتىزىن كەلمەكتە ۋە  اللە ئاڭلىدى ۋە ئاڭلايدۇ  دېگەن مەنىلەردىدۇر. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇزۇن مۇددەت ڧەرزەندى بولمىغان ۋە اللەقا نەچچە قېتىملارچە ڧەرزەند تەلەپ قىلىپ يالۋارغان. نىھايەت اللە دۇئاسىنى قەبۇل قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭغا بىر ڧەرزەند ئاتا قىلغان. بۇ ۋەجدىن ھەزرىتى ئىبراھىم بالىسىنىڭ ئىسمىنى اللە دۇئايىمنى قەبۇل ئەتتى (ئىشمائېل) مەنىسدە ۋە كۈنىمىزدە ئەرەبچىدىكى ئىسمائىل دەپ قېلىپلاشقان ئىسىمنى قويغاندۇر.
ئىسلامى ۋە يەھۇدى مەنبئەلەرگە كۆرە، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ چوڭ ئوغلى ھەزرىتى ئىسمائىلنىڭ پۇشتى بۇگۈنكى ئەرەب مىللىتى، كىچىك ئوغلى بولمىش ھەزرىتى ئىسھاق ئەلەيھىسسالامنىڭ پۇشتى بولسا يەئقۇب ئەلەيھىسسالامدىن تارالغان بەنى ئىسرائىل بولۇپ دەۋام قىلغانلىقىغا ئىشنىلىدۇ. ھەزرىتى ئىبراھىم تەۋراتقا كۆرە ھەزرىتى ھاجەر ۋە ھەزرىتى ئىسمائىلنى بۇگۈنكى بۇگۈنكى ئىئوردانىيە چىگىرىسىغا (پاران) ئىبەرگەن. ھەزرەتى ئىسمائىل ۋە ئەۋلادلىرى ئۇ يەردە چوڭ بولۇپ كۆپەيگەن. ئىئوردانىيە، ئەرەبىستان ۋە جەنۇبىي ئەدومنى قولغا كىرگۈزگەن. ئىسلامىي قاراشتا ئىسە ئىسمائىلنى ھەجەر بىلەن بىرگە بۇگۈنكى مەككەنىڭ ئورنىغا ئېلىپ كېلىنىدۇ ۋە زەمزەم قۇدۇقىنى تاپىدۇ. كېيىنچە ھەزرىتى ئىبراھىم كېلىپ ئوغلى ئىسمائىل بىلەن كەئبەنى ئىنشا قىلىدۇ. شۇنداقلا ھەزرىتى ئىبراھىم كۆرگەن بىر چۈشىگە بىنائەن ئوغلى ئىسمائىلنى قۇربانلىق قىلىپ سۇنغانلىقى، ۋە سوڭرە اللەنىڭ ئىسمائىلنىڭ ئورنىغا ئەرشتىن بىر قوچقار تۈشۈرۈلگەنلىكىگە ئىشىنىلىدۇ.
رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ¤ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ¤ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَىٰ فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِي إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ¤ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ¤ وَنَادَيْنَاهُ أَن يَا إِبْرَاهِيمُ¤ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا ۚ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ¤ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ¤ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ¤
پەرۋەردىگارىم! ماڭا بىر ياخشى پەرزەنت ئاتا قىلغىن¤ بىز ئىبراھىمغا ناھايىتى مۇلايىم بىر ئوغۇل بىلەن خۇش خەۋەر بەردۇق¤ ئۇ ئىبراھىمنىڭ ئىش - كۈچلىرىگە يارىغۇدەك بولغان چاغدا، ئىبراھىم: «ئى ئوغلۇم! مەن سېنى بوغۇزلاپ قۇربانلىق قىلىشقا (ئەمر قىلىنىپ) چۈشەپتىمەن (پەيغەمبەرلەرنىڭ چۈشى ھەقىقەتتۇر ۋە ئۇلارنىڭ ئىشلىرى ئاللاھ نىڭ ئەمرى بويىچە بولىدۇ)، ئويلاپ باققىنا! سېنىڭ قانداق پىكرىڭ بار؟» دېدى. ئۇ ئېيتتى: «ئى ئاتا! نېمىگە بۇيرۇلغان بولساڭ، شۇنى ئىجرا قىلغىن، خۇدا خالىسا (ئۇنىڭغا) مېنى سەۋر قىلغۇچى تاپىسەن¤ ئىككىسى (ئاللاھ نىڭ ئەمرىگە) بويسۇندى، ئىبراھىم ئۇنى (يەنى ئوغلىنى بوغۇزلاش ئۈچۈن) يېنى ياتقۇزدى¤ بىز ئۇنىڭغا: «ئى ئىبراھىم! (ھېلىقى) چۈشنى ئىشقا ئاشۇردۇڭ (يەنى چۈشۈڭدە بۇيرۇلغاننى بەجا كەلتۈردۈڭ)» دەپ نىدا قىلدۇق. بىز ھەقىقەتەن ياخشى ئىش قىلغۇچىلارنى مۇشۇنداق مۇكاپاتلايمىز¤ بىز ئۇنىڭغا: «ئى ئىبراھىم! (ھېلىقى) چۈشنى ئىشقا ئاشۇردۇڭ (يەنى چۈشۈڭدە بۇيرۇلغاننى بەجا كەلتۈردۈڭ)» دەپ نىدا قىلدۇق. بىز ھەقىقەتەن ياخشى ئىش قىلغۇچىلارنى مۇشۇنداق مۇكاپاتلايمىز¤ بۇ ھەقىقەتەن روشەن سىناقتۇر¤ بىز ئۇنىڭ ئورنىغا چوڭ بىر قۇربانلىقنى (يەنى جەننەتتىن چىققان قوچقارنى) بەردۇق¤ (سۇرە ساڧڧات: 100-107)
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ۖ إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ¤
ئۆز ۋاقتىدا ئىبراھىم بىلەن ئىسمائىل كەبىنىڭ ئۇلىنى قوپۇرۇۋېتىپ: «پەرۋەردىگارىمىز بىزنىڭ (خىزمىتىمىزنى) قوبۇل قىلغىن، سەن ھەقىقەتەن (دۇئايىمىزنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىسەن، (نىيىتىمىزنى) بىلىپ تۇرغۇچىسەن¤ (سۇرە بەقەرە: 127)
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ ۚ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَّبِيًّا¤ وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا¤ (ئى مۇھەممەد!) كىتابتا (يەنى قۇرئاندا) ئىسمائىل (نىڭ قىسىسى) نى بايان قىلغىن، ئۇ ھەقىقەتەن ۋەدىسىدە راستچىل، ھەم رەسۇل، ھەم پەيغەمبەر ئىدى¤ ئۇ ئائىلىسىدىكىلەرنى ناماز ئوقۇشقا بۇيرۇيتتى، پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا ئۇنىڭ رازىلىقىغا ئېرىشكەن ئىدى¤ (سۇرە مەريەم: 54-55)
رَّبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ¤
پەرۋەردىگارىمىز! ئەۋلادىمنىڭ بىر قىسىمىنى (يەنى بالام ئىسمائىل بىلەن ئايالىم ھاجەرنى) ناماز ئوقۇسۇن (يەنى ساڭا ئىبادەت قىلسۇن دەپ) سېنىڭ ھۆرمەتلىك ئۆيۈڭنىڭ قېشىدىكى ئېكىنسىز بىر ۋادىغا (يەنى مەككىگە) ئورۇنلاشتۇردۇم، پەرۋەردىگارىمىز! بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ دىللىرىنى ئۇلارغا مايىل قىلغىن، ئۇلارنى شۈكۈر قىلسۇن دەپ تۈرلۈك مېۋىلەرنى ئۇلارغا رىزىق قىلىپ بەرگىن¤ (سۇرە ئىبراھىم: 37)
ھەزرىتى ئىسمائىلنىڭ 12 ئوغلى ۋە بىر قىزى بولغانىكەن:
شەجەرە
نۇھ ئوغلى سامدىن ئىبراھىمغىچە
ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەزرىتى ھەجەر ۋە كەتھۇرادىن بولغان نەسلى
قاراڭ
قۇربان ھېيت
ھەج
Pénsilwaniye Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Pénsilwaniye Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Pénsilwaniyening 12,448,279 nopusibar, 119,283 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.0°, xariki uzunluk 77°5.
شەربىتى زەبىب
شەربىتى زەبىب ئىممونىت كۈچى ئاجىزلاش ۋە بەرەس قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ئىشلىتىلىدۇ.
Maryland Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Maryland Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Marylandning 5,633,597 nopusibar, 32,133 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.0°, xariki uzunluk 76°7.
شەربىتى زەبىب
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
دورا نامى :شەربىتى زەبىب
ياسالما شەكلى :سۇيۇقلۇق
ئاساسلىق دورىسى :قوي گۆشى
خۇسۇسىيىتى
بۇ قىزغۇچ جىگەررەڭلىك سۇيۇقلۇق بولۇپ،تەمى تاتلىق. ئىممونىت كۈچى ئاجىزلاش ۋە بەرەس قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ئىشلىتىلىدۇ.
كۇنار ۋىلايىتى
كۇنار ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kunar Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
شەربىتى زەبىب
ياسىلىشى
قۇرۇق ئۈزۈمگە سۇ قوشۇپ بىر سائەتتىن 2 قېتىم قاينىتىپ،دورا سۈيىنى ئايرىۋېلىپ 3 لىتىرغىچە قۇيۇلدۇرۇۋېلىنىدۇ؛ قوي گۆشى، كەپتەر باچكىسى، كەكلىك گۆشى قاتارلىقلارنى كاۋاپ قىلىپ، قالغان ئارپا بەدىيان قاتارلىق دورىلار بىلەن بىرگە 1.5 سائەتتىن 3 قېتىم قاينىتىپ، دورا سۈيىنى ئايرىۋېلىپ،مۇۋاپىق مىقداردا قويۇلدۇرغاندىن كېيىن يۇقۇرۇقى دورا سۈيى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ، 1000مىللىلىتېرغا كەلتۈرۈلىدۇ ھەمدە سۈزۈپ، ساپال قاچىدا بىر ئاي ئاپتاپتا ساقلىغاندىن كېيىن، دورا سۈيى ئايرىۋېلىنىپ تەييارلىنىدۇ.
ئۆلچەم
ھەر بىر قۇتىغا (1) 250ml (2) 500mlدىن قاچىلىنىدۇ.
ساقلاش
ئېغىزى ھىم ئېتىلىپ، سالقىن سايە ئورۇندا ساقلىنىدۇ.
ئىشلىتىش ئۇسۇلى ۋە مىقدارى
كۈندە 2 قېتىم، ھەر قېتىمدا 100ml～50 غىچە ئىچىلىدۇ.
تەكشۈرتۈش
نىسپىي زىچلىقى 1.10  دىن تۆۋەن بولماسلىقى كېرەك(قوشۇمچەⅦ　A).
pHقىممىتى   5.0～3.5ئارىلىقىدا بولۇشى كېرەك(قوشۇمچە Ⅶ G ).
بۇ دورا قاينىتىلما ياسالمىسىغا ئالاقىدار ھەر خىل بەلگىلىمىلەر (جوڭگو دورا قامۇسى بىرىنچى بۆلۈم 2010-يىل، قوشۇمچە IJ) گە ئۇيغۇن بولۇشى لازىم.
ھەزرىتى ھاجەر
دېدەك بولىشىقا قارىماي ھاجەر، مۇھتەھكەم ئىمانى بىلەن تېخى ئىسلامدىن بۇرۇنلا ئاقسۆڭەكلىك سېموۋۇلى ھالىغا كەلگەن. ھاجەرنىڭ يېمەك - ئىچمىكى تۈگىشى بىلەن يىغلاشقا باشلىغان ئىسمائىلغا سۇ تاپماق ئۈچۈن يېڭىلاردىكى ئىككى تۆپە (ساڧا ۋە مەرۋە) ئارىسىدىكى يۈگرىشىنىڭ مۇئمىنلەر تەرىپىدىن ھۆرمەت قىلىنىشى ئىسلامدا ھەج ئىبادىتىنىڭ شەرتلىرىدىن بىرىدۇر. زەمزەم سۈيىمۇ ھاجەر ئانا بىلەن ئوغلى ئىسمائىلغا بېغىشلانغان ۋە ئۇ كۈندىن ئىتىبارەن ئەسلا قۇرىمىغان بىر ھەدىيە دەپ قارىلىدۇ. زەمزەمنىڭ چىقىشى بىلەن مەككە بىر ئولتۇراق رايونغا ئايلىنىشقا باشلايدۇ. ئىسلام ئىتىقادىچە كېيىنچە مەككەگە قايتا كەلگەن ھەزرىتى ئىبراھىم بۇ يەردە ئىسمائىل بىلەن بىللە كەئبەنى قۇرىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن ئىسمائىل، قوشنىلىرى جۇرھۇم قەبىلىسىدىن ئاۋۋال مۇدادنىڭ قىزى سەييىدە، كېيىنچە ئامرنىڭ قىزى را بىلەن توي قىلىدۇ. بۇ نىكاھلاردىن توغۇلغان 12 ئوغۇل، مەككە ئەتراڧىنى تولدۇرغان ئەرەبلەرنىڭ ئەجدادى (يەھۇدىلەر بولسا ئىسمائىلنىڭ پەلەستىننىڭ جەنۇبىدىكى بەدەۋىي خەلقلەرنىڭ ئەجدادى) دەپ قارىلىدۇ. ھەزرىتى ھەجەر بۇ ۋەجدىن ئەرابى مۇستەرىبە دەپ ئاتالغان بۇ ئەرەبلەرنىڭ بۈيۈك ئانىسى سانىلىدۇ.
ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ھاجەر ئانا ئۈچۈن ئەرەبلەرگە:  مانا بۇ ئايال سىلەرنىڭ ئاناڭلاردۇر  دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ.
ھەجەر ئانا كەئبە ئىچىدە ھىجر، خەتىم ياكى ھازىرە دېيىلىدىغان بۆلۈمدە دەڧن قىلىنغان دەپ قارىلىدۇ.
ئاكا-ئۇكا رايتلار
ئاكا-ئۇكا رايتلار
ھەزرىتى ھاجەر
ئۇزۇن ئېتەك كىيىشنىڭمۇ ھەجەر ئانىدىن باشلانغانلىقى رىۋايەت قىلىنىدۇ.
ئاكا-ئۇكا رايتلار
ئاكا-ئۇكا رايتلار ئورۋىللې (1871-يىلى 8-ئاينىڭ 19-كۈنى تۇغۇلۇپ، 1948-يىلى 1-ئاينىڭ 30-كۈنى ۋاپات بولغان) بىلەن ۋىلبۇر (1867-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈنى تۇغۇلۇپ، 1912-يىلى 5-ئاينىڭ 30-كۈنى ۋاپات بولغان) بۇ ئاكا-ئۇكىلار ئايروپىلاننى بىرلىكتە كەشپ قىلغانلىقى ئۈچۈن، كىشىلەر ئۇلارنى قىزغىنلىق بىلەن ئاكا-ئۇكا رايتلار دەپ ئاتاشقان. ئامېرىكىدا تۇغۇلغان بۇ ئاكا-ئۇكا رايتلار ئالىي مەكتەپ تەربىيىسى كۆرمىگەن. ئۇلار ئەسلى ئاددى ۋېلسىپىت رېمونت قىلىدىغان كىشىلەر ئىدى. ئۇلار گېرمانىيە پلانېر مۇتەخەسسىسى ئوتتۇلىلئىنسىرنىڭ ئايروپىلاننىڭ لەيلىشىنى سىناش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان 2 مىڭ قېتىملىق تەجرىبىسىنى ئاڭلاپ ئۇنىڭغا قالتىس قايىل بولىدۇ. كېيىن ئاكا-ئۇكا ئىككەيلەن ئوتتۇلىلئىنسىرنىڭ لەيلەپ ئۇچۇش داۋامىدا چۈشۈپ كېتىپ ئۆلۈپ قالغانلىق خەۋىرىنى ئاڭلاپ قاتتىق قايغۇرىدۇ. ئەمما ئاكا-ئۇكا ئىككەيلەن ئوتتۇلىلئىنسىرنىڭ ئورۇنلىيالمىغان ئىشىنى داۋاملاشتۇرۇش قارارىغا كېلىدۇ. ئۇلار ئالدى بىلەن ئوتتۇنىڭ ئەسەرلىرىنى تاپىدۇ، لېكىن ئۇلار گېرمان تىلىدا ساۋاتسىز بولغانلىقتىن بىرىنچى قەدەمدىلا قىيىنچىلىققا ئۇچرايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئاكا-ئۇكا ئىككەيلەن دەرھال گېرمان تىلىنى ئۆگىنىشكە كىرىشىدۇ. كۆپ ئۆتمەي ئۇلار گېرمانچىنى ئۆگىنىۋالىدۇ. ئاندىن كېيىن گېرمانچە نەشىر قىلىنغان «ئۇچۇش مەسىلىسى» ۋە «لەيلەش ئەمەلىيىتى» دېگەن ئىككى ئەسەرنى تەتقىق قىلىشقا باشلايدۇ. ئۇلار ئاخشىمى كىتاب كۆرۈپ، كۈندۈزى زېھنىنى قويۇپ، قۇشلارنىڭ ئۇچۇشىنى كۈزىتىدۇ. ئوتتۇ ئۆز كىتابىدا: «ھەربىر قۇش بىر ماھارەت كۆرسىتىش ئۇستىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ»، «كىمكى ئۇچماقچى بولىدىكەن، قۇشلارنى دوراپ بېقىشى كېرەك» دېگەن ئىدى. ئاكا-ئۇكا رايتلار ئۇچۇشقا قاتتىق بەل باغلايدۇ، ئۇلار قۇشلارنىڭ ئۇچۇشىدىن ھەقىقىي تەسىرات ئېلىش ئۈچۈن، ھېچنىمىگە قارىماي، قاقاس تاغلارغا چىقىپ تاشلارنىڭ ئۈستىدە يېتىپ، سانىڭ ئەگىپ-لەيلەپ ئۇچۇش ھەرىكىتىنى نەچچە سائەتلەپ مىدىرلىماي كۈزىتىدۇ. مەسىلەن، سانىڭ يەردىن قانداق ئۇچۇپ كۆتىرىلىدىغانلىقى، قانداق ئەگىيدىغانلىقى ۋە قانداق لەيلەيدىغانلىقىغا سەپ سېلىپ، ھەر قېتىم تاغدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، جىددى ئۆگىنىشكە كىرىشىدۇ. ئۇلار ماتېماتىكا ۋە ھاۋا دىنامىكىسىنى ئۆگىنىدۇ، شۇنداقلا ئىلگىرىكىلەرنىڭ مەغلۇپ بولۇشتىكى ساۋاقلىرىنى ئومۇمىي يۈزلۈك يەكۈنلەيدۇ. ئۇلار: «ئوتتۇ گەرچە 2 مىڭ قېتىمدىن ئارتۇق لەيلەپ ئۇچقان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ ۋاقتىنى ھېسابلىغاندا، ئاسماندا بولغان ۋاقتى ئاران 5 سائەتتىن ئارتۇق بولغان، دېمەك، ئاسماندىكى ئەمىلىي تەجرىبە ئۆتكۈزۈش بەك كەمچىل بولغان» دەپ ئويلايدۇ، شۇڭا ئۇلار ئاسماندا تەجرىبە قىلىش ۋاقتىنى چىڭ تۇتۇشقا بەل باغلايدۇ. ئۇلار ئاۋال مودىل بىلەن تەجرىبە قىلىدۇ، ساۋاقلارغا ئاساسەن ئۇلار پىلانېرنىڭ قانىتىنى يەنىمۇ ئىلگىرلەپ ياخشىلايدۇ، ئۇلار قاناتنىڭ ئىككى ئۇچىنى يۆگىمەچ قىلىپ ئۆزگەرتىدۇ ھەمدە پىلانېرغا ھەرىكەتچان رول ئورنىتىدۇ. ئىككى يىل ئىچىدە، ئۇلار ئۈچ مىڭ قېتىم لەيلەپ ئۇچىدۇ. شامال بېسىمىنى ۋە ھاۋا ئېقىمىنى ئىنچىكە ھېسابلايدۇ، قاناتنىڭ ۋە رولنىڭ تۈزۈلۈشىنى نۇرغۇن قېتىم ياخشىلايدۇ، شۇنداق قىلىپ لەيلەپ ئۇچۇش تەجرىبىسى ئاساسىي جەھەتتىن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇپ چىقىدۇ.
Wilbur Wright ئۇلارنىڭ قاتتىق باش قاتۇرۇپ ئىشلىشى ئارقىسىدا، 1903-يىلى «ئۇچقۇچى» ماركىلىق ئايروپىلان مەيدانغا كېلىدۇ. ئۇ جازىسى ياغاچتىن، قانىتى بېرزىنتتىن ياسالغان قوش قاناتلىق ئايروپىلان ئىدى. بۇ ئايروپىلان پارالىل قوش قاناتلىق بولغاچقا، ئۇنىڭ يۇقىرى ئۆرلەش ئىقتىدارى ياخشى ئىدى. بۇ ئايرۇپىلان 12 ئات كۈچىگە ئىگە بولغان سىلىندىرلىق ئىچىدىن يانىدىغان دىۋىگاتېلنىڭ پىقىرىغۇچىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈشى بىلەن ئۇچاتتى. دەسلەپ سىناق قىلىپ ئۇچقان چاغدىكى سۈرئىتى سائىتىگە 30 مىڭ بولغان ئىدى. شۇ يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى، «ئۇچقۇچى» ماركىلىق ئايرۇپىلان شىمالىي كارولىنا شتاتىدىكى كىدىخوك قۇملۇغىدا رەسمىي ئۇچىدۇ. ئۇ چاغدا پەقەت بەشلا كىشى نەق مەيدانغا بېرىپ كۆرىدۇ. ئىلگىرىكى ساۋاقلار بويىچە ھەممىسىلا ئايرۇپىلاننىڭ بۇ قېتىم ئۇچالىشىغا ئىشەنمىگەن ئىدى. چۈنكى كىشىلەر پروفېسسور لانگېلنىڭ تۈزۈلىشى خېلى مۇكەممەل بولغان ئايرۇپىلاننىڭ دەل مۇشۇ كۈنلەردە بىتچىت بولغىنىنى ئۇنتۇمىغان ئىدى. شۇڭا ئۇلار كۆڭلىدە:« ھاۋادىن ئېغىر بولغان ئايرۇپىلاننىڭ ئۇچالىشى مۇمكىن ئەمەس» دەپ ئويلاشقان ئىدى ھەمدە بۇنداق توخو كاتىگى قاتتىق قويۇق شامالنىڭ ياردىمىسىز ئاسمانغا چىقالمايدۇ» دەپ مازاق قىلغان ئىدى. موتور ھەرىكەتكە كەلتۈرۈلۈش بىلەن، ئورۋىللې تەمكىن ھالدا ئايرۇپىلانغا چىقىدۇ، ئۇ ئەتراپقا بىر قۇر كۆز يۈگۈرتۈپ چىقىپ، كەسكىن ھالدا: «ئۇچسۇن» دەپ ۋارقىرايدۇ. «ئۇچقۇچى» خۇددى ئوقيانىڭ ئوقىدەك ئېتىلىپ بىردەمدىلا ئاسمانغا كۆتىرىلىدۇ، كىشىلەر دەككە-دۈككە ئىچىدە قاراپ تۇرىدۇ، ئەمما سەل خىجىل بولۇشىدۇ. 12 سېكۇنتتىن كېيىن ئايرۇپىلان ئاستا-ئاستا يەرگە قونىدۇ، بۇ خاسىيەتلىك 12 سېكۇنتتا ئايرۇپىلان 120 ئىنگلىز چىسى ئۇزۇنلۇققا ئۇچىدۇ. بۇ چاغ ئەتتىگەن سائەت 10 دىن 35 مىنۇت ئۆتكەن ۋاقىت ئىدى. تۇنجى قېتىم موتورنىڭ كۈچى بىلەن ئۇچقان ۋە ئادەم چۈشكەن ئايرۇپىلاننىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۇچقانلىقى شۇنىڭدىن ئېتىبارەن دۇنيا تارىخىدىن ئورۇن ئالىدۇ. بۇ قېتىمقى ئۇچۇشنى كۆرمىگەن كىشىلەر بۇ خەۋەرنىڭ راستلىقىغا ئىشەنمەيدۇ، لېكىن مۇخبىر ئاكا-ئۇكا رايتلارنىڭ ئادەم چۈشىدىغان موتورلۇق ئايرۇپىلاننى ئۇچۇرۇشتا مۇۋەپپەقىيەت قازانغانلىقىنى ئەينەن خەۋەر قىلىدۇ. 21 گېزىتخانا بۇ خەۋەرنى تاپشۇرۇپ ئالغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇلاردىن ئاران 3 ى بۇ خەۋەرنى باسىدۇ. بۇ چاغدا، ئاكا-ئۇكا رايتلار دېتون شەھىرىگە قايتىپ بارىدۇ، ئۇلار ئايرۇپىلاننىڭ تۈزۈلۈشىنى داۋاملىق ياخشىلايدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە 160 نەچچە قېتىم سىناق قىلىپ ئۇچۇش پائالىيىتىنى ئېلىپ بارىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئۇزاق ئۇچقان ۋاقتى 38 مىنۇتقا، مۇساپىسى 24 مىلغا يېتىدۇ. 1908-يىلى 9-ئاينىڭ 12-كۈنى، ئاكا-ئۇكا ئۇرۋىل رايتلار ۋىرگىنىيە شتاتىدىكى ماربۇرگدا ئويۇن كۆرسەتكەندە، ئۇچقان ۋاقتى 67 مىنۇتقا يېتىدۇ. شۇ يىلى يەنە پارىژدا بىر قېتىم ئويۇن كۆرسىتىدۇ، بۇنىڭدا ئۇچقان ۋاقتى 2 سائەت 22 مىنۇت 23 سېكۇنتقا يېتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن دۇنيا جامائەتچىلىگىنىڭ ماختىشىغا ئىگە بولىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن،كەينى-كەينىدىن تۈرلۈك قارشى ئېلىش يىغىنلىرى ئېچىلىدۇ، بەزىلەر ئۇلاردىن ئۆز تەسىراتىنى سۆزلەپ بېرىشنى سورىغاندا، ۋىلبۇررايت چوڭقۇر مەنىلىك قىلىپ: «بىرلا قۇشنىڭ يەنى شاتۇتنىڭلا سۆزلىيەلەيدىغانلىقىنى، لېكىن ئۇنىڭ ئېگىز ئۇچالمايدىغانلىقىنى بىلەتتىم» دەيدۇ.
تارانتو
تارانتو ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى مۇھىم سانائەت شەھىرى. ئۇ ئىئونىيە دېڭىزىنىڭ تارانتو قولتۇق بويىدىكى سالېنتىن يېرىم ئارىلى بىلەن ئۇ ئارالغا يېقىن بولغان بىر كىچىك ئارالغا جايلاشقان مۇھىم پورت شەھىرى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :تارانتو
دۆلىتى :ئىتالىيىە
مەمۇرىي رايون شەكلى :شەھەر
جۇغراپىيەلىك ئورنى :ئىتالىيە شەرقىي جەنۇبىي
تارانتو شەھىرىنىڭ ئورنى
ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى مۇھىم سانائەت شەھىرى. ئۇ ئىئونىيە دېڭىزىنىڭ تارانتو قولتۇق بويىدىكى سالېنتىن يېرىم ئارىلى بىلەن ئۇ ئارالغا يېقىن بولغان بىر كىچىك ئارالغا جايلاشقان مۇھىم پورت شەھىرى.
ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكى
تارانتو شەھىرى شەھەرنىڭ ئاھالىسى 240 مىڭدىن ئاشىدۇ، ئۇ ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. ئۇ ئۆزىنىڭ پولات-تۆمۈر سانائىتى بىلەن داڭلىق. بۇ جايدا ئىتالىيە بازىسى بار. ئۇ جايدىكى پولات-تۆمۈر زاۋۇتلىرى يىلىغا 10 مىليون توننا ئەتراپىدا پولات ئىشلەپ چىقىرالايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا كېمىسازلىق سانائىتىمۇ ئىتالىيە بويىچە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بۇ ئىككى چوڭ سانائەت تارمىقىدىن باشقا ماشىنىسازلىق، كونسېرۋا، خىمىيە، توقۇمىچىلىق، سېمونت قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. ئۇ ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى مۇھىم پورت بولۇپ، پولات سانائىتىگە كېرەكلىك تۆمۈر رۇدىسى شىمالىي ئافرىقا دۆلەتلىرىدىن، كوكىس ئا ق ش دىن ئېلىپ كېلىنىدۇ.
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى
شەھەردە دېڭىز، ھاۋا ئارمىيە بازىلىرى، دۆلەتلىك مۇزېيخانا، قەدىمى ھەيكەلتىراشلىق بۇيۇملىرى، يۇمىلاق شەكىللىك ئۈستى ئوچۇق مەيدانلار، رىم دەۋرىدىن قالغان قەدىمىي خارابىلار ناھايىتى كۆپ.
ئۆمەر ئىبنى خەتتاب
ئەبۇ ھافىز ئۆمەر ئىبنى خەتتاب ئەل ئەدەۋىي ئەل قۇرەشىي (أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القرشي) (ھ. بۇرۇن 40 ـ - 26 زۇلھەججە ھ. 23 / م. 586 ياكى 590 - 7 نويابر 644 مىلادى)
ئۆمەر ئىبنى خەتتاب ئىبنى نۇھىل (ئەرەبچە: عمر بن الخطاب‎ ) (مىلادىيە 579-644 يىللار) ھىجرەتتىن 45يىل بۇرۇن مەككىدە تۇغۇلغان بولۇپ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قېينىئاتىسى، دوستى ۋە تارىختا خۇلافەئى راشىدىن دەپ ئاتالغان تۆت خەلىپىنىڭ ئىككىنچىسى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام جەننەتتىن خۇشخەۋەر بېرىلگەن ئون ساھابىنىڭ بىرى. دوكتۇر مىخائىل خارت تەرىپىدىن «دۇنياغا تەسىر كۆرسەتكەن يۈز مەشھۇر شەخس» نىڭ 52-سى قىلىپ تىزىلغان.
ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ سىڭلىسى فاتىمە ۋە ئۇنىڭ يولدىشى سەئىد ئىبنى زەيدنىڭ دەۋىتى بىلەن ئىسلام دىنىغا كىرگەن. ئىش بېجىرىشتىكى كەسكىنلىكى ۋە سىياسى تالانتى بىلەن ئەلفەررۇق(ياخشى ياماننى پەرقلەندۈرگۈچى) دەپ ئاتالغان. زېھنى قۇۋۋىتى ئۇرغۇپ تۇرغان، تالانتلىق سىياسىئون بولۇپ، سەمىمىي، ئادىل، مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئىنتايىن يۇقىرى ئىناۋەتكە ئىگە ئىدى. ئۆمەرنىڭ تولۇق ئىسمى— ئۆمەر ئىبنى خەتتاب ئىبنى نۇھىل، كېلىپ چىقىشى مەككە قۇرەيىش قەبىلىسىنىڭ بەنى ئادى جەمەتىدىن ئىدى. ئۆمەر ياش ۋاقىتلىرىدا باشقا قۇرەيىشلىكلەرگە ئوخشاش سودىگەرچىلىك بىلەن شۇغۇللانغان بولۇپ، مەككىدىكى ئابرويلۇق بىر سودىگەر ئىدى. ئۆمەر بۇرۇن ھاراققا ئامراق بولۇپ، كىشىلەر ئۇنىڭدىن تەپ تارتىپ قورقاتتى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام دىن تارقىتىشقا باشلىغان چاغلاردا، ئۇ قەتئىي قارشى تۇرغۇچىلارنىڭ بىرى ئىدى. ئۇ ھەتتا ئاچىسى بىلەن ئاچىسىنىڭ ئېرىنى دىنىغا كىرىپسىلەر دەپ قاتتىق ئۇرغانىدى. ئەمما، ئۇ «قۇرئان كەرىم» نى ئۆز قۇلىقى بىلەن ئاڭلىغاندىن كېيىن، قەلبى لەرزىگە كېلىپ، ئۇدۇل مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئالدىغا بېرىپ، شۇ مەيداندىلا ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولغان، ئۇ ئادىل، تۈز كۆڭۈل ئادەم بولۇپ، ئىسلام دىنى ئۇنى دۇنياغا قايتىدىن ئاپىرىدە قىلغان ئىدى. مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن، ئۇ دىنىنى يۈرەكلىك تارقىتىدۇ ھەمدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان مۇسۇلمانلار مەككىدىن كەتمەكچى بولغاندا، ئۇلارنى قوغداپ ئۇزىتىپ قويىدۇ، ئەمما ئۆزى مەدىنىگە كەتمەيدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا جاكارلايدۇ، قۇرەيىش مۇشرىكلىرىمۇ ئۇنى ھېچنىمە قىلالمايدۇ. مەدىنىدىكى ۋاقىتلاردا ئۇ ئەبۇ بەكرى بىلەن بىرگە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا يېقىندىن ھەمكارلىشىپ، ھەربىي ئىشلاردا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا چارە-تەدبىر كۆرسىتىپ، ئۇنىڭ ئەڭ ئاتاقلىق مەسلىھەتچىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ قالىدۇ. ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ قىزى ھەفىسەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا نىكاھلاپ قويىدۇ. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئىسلام دىنى ھاكىمىيىتىنىڭ ھايات-ماماتى قىل ئۈستىدە قالغان ئاچقۇچلۇق پەيتتە، ئۇ قەتئىيلىك بىلەن ئەبۇ بەكرىنى خەلىپىلىككە كۆرسىتىپ، ئىسلام دىنىنىڭ ئۆتكەلدىن تىنچ ئۆتۈشىگە شارائىت ھازىرلايدۇ. ئەبۇ بەكرى ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرغان مەزگىللەردە، ئۇ ئوسمان، ئەلى، زۇبەير ئىبنى ئەۋۋام، تەلھە ئىبنى ئۇبەيدۇللا قاتارلىق ئاتاقلىق ساھابىلەر بىلەن بىرگە مەدىنىنى قوغداپ، ئەبۇ بەكرىگە ھەمدەم بولۇپ، توپىلاڭلارنى تىنجىتىدۇ. تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىدۇ. ئەبۇ بەكرىمۇ ئۇنى ئىنتايىن ئەتىۋارلاپ ئىشلىتىدۇ. ئۇ خەلىپە بولغاندا، ئاران 42 ياش بولۇپ، كۈچ-قۇۋۋىتى ئۇرغۇپ تۇرغان، چىڭقى چۈشتىكى قۇياشتەك پارلاپ تۇرغان ۋاقتى ئىدى. ئەگەردە، ياشلىق دەۋىرلىرىدە ئۆمەرنىڭ مىجەزىدە ئازراق قاراملىق بار دېيىلسە، كېيىنكى دەۋىرلەردىكى ئۆمەر، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋە ئەبۇ بەكرىنىڭ تەربىيلىشى ھەمدە ئۆزىنىڭ چېنىقىشى ئارقىلىق، ئۇلۇغۋار ئىرادىگە ئىگە، يىراقنى كۆرەر پىشقان بىر سىياسىيون بولۇپ يېتىشىپ چىققان ئىدى. مۇسۇلمان تارىخشۇناسلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇ تۇرمۇشتا ئاددى-ساددا، سەمىمىي، ئادىل، كەسكىن، پاراسەتلىك، پولاتتەك ئىرادىگە ئىگە بولۇپ، ئاتاقلىق سىياسىيونلاردا بولۇشقا تېگىشلىك پەزىلەتلەرنى ھازىرلىغان ئىكەن. ئۆمەر، ئەبۇبەكرىنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىزباسارى—خەلىپە، ئۆزىنى بولسا «ساھابىلەرنىڭ باشلىقى (ئەمرى.مۆمىنىيە) دەپ قارايتتى.
==ئۆمەرنىڭ قەستكە ئۇچرىشى
ئەبۇ بەكرى (مىلادىيە 573-634 يىللار)، ئەسلى ئىسمى ئابدۇللا ئىبنى ئوسمان. ئىبنى ئەمىر، ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ھەر ئىككىلىسىلا قۇرەيىشلەردىن بولۇپ، ئەمما مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بىلەن بىر ئۇرۇقداش جەمەتتىن ئەمەس ئىدى. ئەبۇ بەكرى كىچىكىدىنلا ياخشى تەربىيە ئالغان بولۇپ، بىلىملىك، مېڭىسى ئۆتكۈر، گەپ-سۆزلىرى جايىدا ئىدى. ئۇ كىشىلەرگە سەمىمىي-سادىقلىق بىلەن مۇئامىلە قىلاتتى، ئاچچىقلانمايتتى. ئۇ، مۇۋاپپىقىيەت قازانغان، تەجرىبىلىك سودىگەر بولۇپ، رەخت سودىسى قىلىپ بېيىغان، مال-مۈلكى 40 مىڭ دىنار (ئالتۇن تەڭگە) غا يېتەتتى. ئەينى چاغدىكى ئەبۇ سوفيان قاتارلىق سودىگەرلەرگە ئوخشىمايدىغىنى، ئۇ باي بولغىنى بىلەن ھاكاۋۇرلۇق قىلمايتتى، بايلىقنى دەپ رەھىمسىزلىك قىلمايتتى؛ ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۇ مەرد قولى ئوچۇق بولۇپ، دائىم دوستلىرى، قېرىنداشلىرىنى سېخىيلىق بىلەن مېھمان قىلاتتى. ئۇ دوستلۇقنى قەدىرلەيتتى، دوستلىرى كۆپ ئىدى. ئۇنىڭ نەزەر دائىرىسى كەڭ بولۇپ، ئىناۋىتى ئىنتايىن يۇقىرى ئىدى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ ئەڭ ئىشەنچىلىك دوستلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىككىسى بىرلىكتە شامغا (سۈرىيەگە) بېرىپ سودىگەرچىلىك قىلغان بولۇپ، ئۇلار ئۆزئارا بىر-بىرىنى چۈشىنەتتى، ئىشىنەتتى.
كۇرد تىلى
كۇردىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
ئۇنى كۇردلار سۆزلەيدۇ.
تەخمىنەن 26مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
لومبوك بوغۇزى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
لومبوك بوغۇزى شەرقىي جەنۇب ئاسىيادىكى ھىندۇنېزىيىنىڭ لومبوك ئارىلى بىلەن بالى ئاراللىرى ئارىسىغا جايلاشقان مۇھىم سۇ يولى. بوغۇزنىڭ شىمالىي بالى دېڭىزى بىلەن، جەنۇبى ھندى ئوكيان بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدىن جەنۇبقا ئۇزۇنلۇقى 80.5 كىلومېتىر كېلىدۇ، ئادەتتىكى چوڭقۇرلۇقى 200 مېتىردىن ئاشىدۇ، ئەڭ چوڭقۇر يېرى 1306 مېتىرغا يېتىدۇ. شىمالىي قىسمىنىڭ كەڭلىكى 36 كىلومېتىر، جەنۇبىي قىسمىنىڭ كەڭلىكى 65 كىلومېتىر كېلىدۇ. لومبوك بوغۇزى شەرقىي ئاسىيا بلىەن پېرسىيە قولتۇقى ئارىلىقىدىكى ئەڭ مۇھىم قاتناش يولى، مالاككا بوغۇزىدىن ئۆتۈشكە بولمايدىغان 200 مىڭ توننىدىن يۇقىرى كۆتۈرۈش كۈچىگە ئىگە غايەت زور تىپتىكى ئوكيان پاراخوتلىرى لومبوك بوغۇزى ئارقىلىق ئۆتىدۇ. بوغۇزدا قاتناشقا توسالغۇ بولىدىغان يوشۇرۇن خادا تاشلار يوق، پاراخوتلار بۇ جايدىن توختىماي ئۆتۈپ تۇرىدۇ.
Délawiyer Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Delaware Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Delawarening 873,092 nopusibar, 6,452 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.0°, xariki uzunluk 75°5.
سادىق سېتىنىياز بورلۇق
1982 - يىلى 11 - ئاينىڭ 11 - كۈنى تۇرپان شەھرىنىڭ كېچىك باغۋەنچىلىك مەيدانىدا تۇغۇلغان.
2003- يىلىدىن 2007 - يىلىغىچە بېيجىڭ پىداگوكىكا ئونۋېرستىتىدا ئوقىغان.
2007 - يىلىدىن 2014 - يىلىغىچە ئامرىكا ئايداخو شىتات ئونۋېرستىتىدە ئوقۇپ ڧىزىكا پەنلەر دوكتۇرى ئالغان.
ئىسىم
ئادەم ۋە نەرسىلەرنىڭ، ۋەقە ھەم تەبىئەت ھادىسلىرىنىڭ نامىنى بىلدۈرىدىغان سۆز تۈركۈمى ئىسىم دېيىلدۇ. مەسىلەن: مەھمۇد، كىتاپ، يامغۇر ئىسىملارغا ئادەملەر ئۈچۈن «كىم، كىملەر»، نەرسىلەر ئۈچۈن «نېمە، نېمىلەر» دېگەن سۇئال ېرىلدۇ.
ئۇيغۇر تىلىدا تۈرلىرى
ئىسىملار مەنە دائىرىسى جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك تۈرلەردە بولىدۇ.
1) ئادەم ئىسىملىرى 2) كەسىپ ئىسىملىرى 3) جۈنلىق نەرسىلەر ئىسىملىرى (قوي) 4) جانسىز نەرسىلەر ئىسىملىرى (قەلەم) 5) تەبىئى ھادىسىلەر ئىسىملىرى (يامغۇر)
6) ئىجتىمائى ھادىسىلەر ئىسىملىرى (زىياپەت) 7) ئابىستىراكىت ئىسىملار (تەشكىلات) 8) نەسەپ، تۇققانچىلىق ئىسىملىرى (بوۋا ) 9) جۇغراپىيەلىك ئىسىملار (دەريا، قىتئە)؛ 10) مەمۇرى بۆلۈنمە ئىسىملىرى (دۆلەت، ۋېلايەت)
11) بەلگە-ھالەت ئىسىملىرى (خوشاللىق، نامراتلىق ) 12) ئورۇن-جاي ئىسىملىرى (قەشقەر) 13) مىللەت، قەبىلە ئىسىملىرى 14) پەسىل، ۋاقىت ئىسىملىرى
سامپۇل بازىرى
مەمۇرىي كەنتلەر
سامپۇل بازىرى قارمىقىدىكى مەمۇرىي كەنتلەر بولسا: ئاياغ قىيقۇ كەنتى،
ساياھىتى
سامپۇل بازىرىنىڭ ساياھەت بايلىقى مول، يېزا ئىچىدە قەدىمىي قەبرىستانلىق، قەدىمىي ئورمان مېۋە باغچىسى، تاغلىق قاشتېشى سودىلىشىش ئورنى قاتارلىقلار ئورۇنلار ئىچكى ئۆلكىلەردىن كەلگەن ساياھەتچىلەرگە كۆڭۈلدىكىدەك ساياھەت مۇھىتى ھازىرلاپ بېرىدۇ. جەمئىيەتكە كەڭ كۆلەمدە تەشۋىق قىلىپ ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىپ، ساياھەتچىلىك كەسپىنى زورايتىش ۋە كۈچەيتىشنى پائال يېتەكلەپ ئالاقىدار كەسىپلەرنىڭ تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولغان.
سىناق
سىناق
ھەممە تۈر، يازما ۋە سانىنى كۆرسىتىدۇ.
ھەممە تۈر، يازما كۆرسىتىدۇ.
ھەممە تۈرنىلا كۆرسىتىدۇ.
قىستۇرۇش سىنىقى
قېلىپ مەزمۇنى چىقىدۇ.
يازمىدىكى مەزمۇن چىقىدۇ.
تۈر ئىچىدىكى مەزمۇن چىقىدۇ.
سىناق تامام.
ئۇچۇر تۈرىدىكى تۈرلەر
تۈر:ئالاقىلىشىش تۈر:بىلىم تۈر:جۇڭگو ئۇچۇر كەسپى تۈر:ئۇچۇر جەمئىيىتى تۈر:ئۇچۇر تارماقلىرى تۈر:تارقىتىش تۈر:ئۇچۇر نەزەرىيسى تۈر:تونۇش تۈر:خاتىرە تۈر:ئۇچۇر ئىلىمى تۈر:كومپيۇتېر سانلىق مەلۇماتى
ئىجدىمائىي پەنلەر
تۈر:ئىجتىمائىي پەنشۇناسلار | تۈر:ئىجدىمائىي پەن ژورناللىرى | تۈر:ئىجدىمائىي پەن مۇكاپاتى | تۈر:ئىجدىمائىي پەن تەشكىلى | تۈر:نوپوسشۇناسلىق | تۈر:گۇمانىتارلىق جۇغراپىيە | تۈر:ئادىمىيەت پەنلىرى | تۈر:ئىنسانشۇناسلىق | تۈر:تارقىتىش ئىلمى | تۈر:ھەربىي ئىشلار | تۈر:جىنايى ئىشلار ئىلمى | تۈر:رايون پېنى | تۈر:سىياسەت | تۈر:مائارىپ | تۈر:مەدەنىيەت تەتقىقاتى | تۈر:ئېتنوگرافىيە | تۈر:قانۇن ئىلمى | تۈر:سوتسىئولوگىيە | تۈر:جەمئىيەت ئۇقۇمى | تۈر:بەلگىشۇناسلىق | تۈر:باشقۇرۇش ئىلمى | تۈر:ئىقتىسادشۇناسلىق | تۈر:تەرجىمە تەتقىقات | تۈر:ئارخېئولوگىيە
ھالقىما پەن
تۈر:مۇھىت ئىلمى تۈر:ئىجتىمائىي پەنلەر تارماقلىرى تۈر:سىستېما نەزەرىيىسى تۈر:سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار تۈر:ئىسلام دىنى تەتقىقاتى تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:رايون پېنى تۈر:تىببى ئىرسىيەتشۇناسلىق تۈر:تىبىي دورىگەرلىك ئىلمى تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:شەكىل ئىلمى تۈر:جىنىسشۇناسلىق تۈر:لازىمسىز تۈر:مەدەنىيەت تەتقىقاتى تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:نېرۋا ئىلمى تۈر:پەن تەتقىقاتى تۈر:بەلگىشۇناسلىق تۈر:سىستېما ئىلىمى تۈر:سىستېما قۇرۇلۇشى تۈر:سىستېما بىئولوگىيىسى تۈر:سىتاتىستىكا ساھەسى تۈر:بىلىش پېنى تۈر:لازىمسىز
پىسخولوگىيە
تۈر:پسىخولوگ تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:چۈش تۈر:ئىنساننىڭ ئۆسۈپ-يېتىلىشى تۈر:پسىخولوگىيە تارماقلىرى تۈر:پسىخىكا سىنىقى تۈر:خاراكتىرنىڭ تۈرى تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:پىسخولوگىيە نەزەرىيىسى تۈر:لازىمسىز تۈر:روھىي ئۇرۇش تۈر:پسىخكىلىق داۋالاش تۈر:پسىخىكىلىق جەريان تۈر:ئىجتىمائىي ئالاقە تورى
جەمئىيەت
تۈر:جەمئىيەتكە مۇناسۋەتلىك جەدۋەللەر تۈر:ئەرەپ جەمئىيەتى تۈر:ئەخلاق تۈر:مۇھىت تۈر:جەمئىيەت تارىخى تۈر:ئائىلە تۈر:مۇكاپات تۈر:بايراق تۈر:ئالاقىلىشىش تۈر:مەدەنىيەت تۈر:ئىپتىدائىي جەمئىيەت تۈر:تەشكىل تۈر:قاتناش تۈر:گۇمانىتارلىق جۇغراپىيە تۈر:تارقىتىش تۈر:ھەربىي ئىشلار تۈر:ئاممىۋى تاراتقۇ تۈر:دىن ۋە جەمئىيەت تۈر:ئائىلە تۈر:سىياسى تۈر:مائارىپ تۈر:يىغىن تۈر:مۇلازىمەت تۈر:قانۇن تۈر:جەمئىيەتتىكى تېخنىكا تۈر:سوتسىئال ئېكونومىكا تۈر:جەمئىيەت مەسلىسى تۈر:ئىجتىمائىي تۈزۈم تۈر:ئىقتىساد
تىل
تۈر:تىل بويىچە ئايرىلغان تۈرلەر تۈر: تىل سىستېمىسى‏ تۈر:تىل جەدۋىلى تۈر:تىلشۇناسلىق‏ تۈر:تىل قېلىپلىرى تۈر:ئەدەبىي تىل تۈر:سۈنئىي تىل تۈر:ئېغىز تىلى تۈر:قەدىمكى تىل تۈر:ھەرقايسى ئەل تىلى تۈر:قىتئەلەر تىلى تۈر:يوقالغان تىللار تۈر:يېزىش تۈر:ئەمالار يېزىقى تۈر:بەلگە تۈر:تونلۇق تىللار تۈر:لىكسىكا تۈر:تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتۇشى تۈر:سۆز
ئىلىم-پەن
تۈر:ئەمەلىي پەنلەر تۈر:لازىمسىز تۈر:ئىلىم-پەن ئەسەرلىرى تۈر:لازىمسىز تۈر:تەبىئىي پەن تۈر:لازىمسىز تۈر:تۇراقلىق سان تۈر:ئۆلچەم ئەسۋابلىرى تۈر:لازىمسىز تۈر:پەن پەلسەپەسى تۈر:ئىلمىي ئۇسۇل تۈر:ئىلىم-پەنگە مۇناسىۋەتلىك جەدۋەل تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:نەزەرىيە تۈر:لوگىكا تۈر:ئەمەلىي پەنلەر تۈر:سىستېما نەزەرىيىسى تۈر:لازىمسىز تۈر:جايلاردىكى پەن-تېخىكا تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:ھەرقايسى ئەسىرلەردىكى ئىلىم-پەن تۈر:ھەر يىلدىكى ئىلىم-پەن تۈر:لازىمسىز تۈر:ئىلىم-پەن ئەسۋابلىرى تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:پەن تارىخى تۈر:ئالىملار تۈر:ئىلىم-پەن قۇرۇلۇشلىرى تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:ئىلىم-پەن كەسپى تۈر:لازىمسىز تۈر:ئىلمى پەنلەر تۈر:ئىلىم-پەن مۇكاپاتى تۈر:ئىلمىي نەزەرىيە تۈر:پەن تەتقىقاتى تۈر:لازىمسىز تۈر:ئىلىم-پەن تەشكىلى
تېخنىكا
تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:سانائەت لايىھىلەش تۈر:ئائىلە ئىقتىسادشۇناشلىقى تۈر:ئىشلەپچىقىرىش تۈر:TED تۈر:تېبابەت تۈر:سانائەت تۈر:باسما تۈر:كەشپىيات تۈر:ھەرخىل تېخنىكا تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:قۇرۇلۇش تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:تېخنىكا سىستېمىسى تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:لازىمسىز تۈر:سانلار خانىسى تېخنىكىسى تۈر:يادرو ئېنېرگىيىسى تېخنىكىسى تۈر:سىمسىز تۈر:توقۇمىچىلىق تۈر:لازىمسىز تۈر:ياساش تۈر:كومپيۇتېر تېخنىكىسى تۈر:لازىمسىز
توڭلاتقۇ
thumb|كۆپ ساندۇقلۇق توڭلاتقۇ. توڭلاتقۇ (ئېنگلزىچە: Refrigerator؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 冰箱) ئادەتتە ئائىلە ۋە ئاشخانىلاردا ئىشلىتىدىغان كۆكتات، گۆش، ۋە باشقا يىمەكلىكەرنى سوغوقتا ساقلايدىغان بىر خىل ئۈسكۈنە. ئۇنىڭ ئادەتتە سوغوق ساقلاش ۋە توڭلۇتۇشتىن ئىبارەت ئىككى بۆلۈمچىسى بار. ھازىر توڭلاتقۇ نۇرغۇن سائەلەردە ئىشلىتىلدۇ. thumb|توڭلاتقۇنىڭ تاشقى شەكلى
ھەج
ھەج (ئەرەبچە: حج)، ھەج كەلىمىسى ئۇيغۇرچىغا ئەرەبچىدىن كىرگەن ئىسىم بولۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ مەككە شەھىرىگە بېرىپ، زۇلھىججە ئېيىدا بەلگىلەنگەن قائىدە ۋە ئادەتلەرگە ئەمەل قىلغان ھالدا كەئبىنى تاۋاپ ۋە زىيارەت قىلىشى. باشقا دىنلاردا بولسا دىنىي سەبەبلەر بىلەن، ئادەتتە دىنىي ئورنى بولغان ماكان ۋە يەرلەرگە قىلىنغان زىيارەت ۋە ساياھەت. ھەج سەپىرىگە چىققان ۋە ھەجنىڭ پەرزلىرىنى ئادا قىلغان كىشىگە ھاجى دېيىلىدۇ.
Alyaska Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Alyaska Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Alyaskaning 686,293 nopusibar, 1,717,854 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 64.0°, xariki uzunluk 153°0.