cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەتبەئە تىخنىكىسىنى ئۇيغۇرلار كەشپ قىلغان
ئوكيان تورىدىن
چاغاتاي تىلى
چاغاتايچە ياكى چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى (چغتايچە)، XIV ئەسرنىڭ ئورتالارىدىن تاكى XX ئەسرنىڭ باشلارىغەچە پۈتۈن تۈركىستان (مەركەزىي ئاسىيا) زېمىنىدەكى تۈركىي خەلقلەر، بولۇپمۇ ئۇيغۇر ۋە ئۆزبەك خەلقى ئورتاق قوللانغان يازما ئەدەبىي تىلى ئادەتتە «تۈركىي تىل»، «تۈركچە»، «كاشغەر تۈركچەسى» دېگەن ناملاردا ئاتالىش بىلەن بىرگە «چاغاتاي تىلى» ھەم دېيىلىدۇ.
بۇ ئەدەبىي تىل قاراخانىيلار دەۋرىدە مەھمۇد كاشغەريى تەرەفىدىن «تۈرك تىلى» ياكى «خاقانىيە تۈركلەرىنىڭ تىلى» دەپ ئاتالىب، سوڭرە ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكىنىڭ «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» ناملىق ئەسەردە «كاشغەر تىلى»دەپ ئاتالغان ئۇيغۇر يېزىق ئەدەبىي تىلىنىڭ ئەسلىدە ئۆزىگە ئاساس بولغان ئىدىقۇت ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى بىلەن پۈتۈنلەي قوشۇلۇپ كېتىشى نەتىجەسىدە شەكىللەنگەن.
13- ئۈمىد
13- ئۈمىد ياكى 13- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 13- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 103. (كەبىسە يىللاردا 104.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 262 كۈن باردۇر.
سۈرمە
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
مېرسېدېس - بېنز
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|300 px
18- نەۋرۇز
18- نەۋرۇز ياكى 18- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 18- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 77. (كەبىسە يىللاردا 78.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 289 كۈن باردۇر.
تيەنشۇي
تيەنشۇي(خەنزۇچە: 天水) گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە ناھىيە بولۇپ تەسىس قىلىنغان، خەن دەۋرىدە تيەنشۇي ئايمىقى بولغان. «يىپەك يولى» نىڭ جەنۇبىي يولىدىكى مۇھىم تۈگۈن.
قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
تيەنشۇي گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە ناھىيە بولۇپ تەسىس قىلىنغان، خەن دەۋرىدە تيەنشۇي ئايمىقى بولغان. «يىپەك يولى» نىڭ جەنۇبىي يولىدىكى مۇھىم تۈگۈن.1985-يىلى ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر بولغان.
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى چاسا ھويلىلار، جەنۇبىي ھويلىلار، شىمالىي ھويلا مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان ۋۇشى ئىبادەتخانىسى، يۈچۇەن راۋىقى قاتارلىقلار بار. مەيجىشەن تېغىدىكى غار مەملىكەت بويىچە نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى. جۇگې لياڭ ئالتە قېتىم چىققان چىشەن تېغىدىكى چىشەن قورغىنى بار.
چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى
'ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى گەرچە قىسمەن ئىسلاھ قىلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە مەلۇم دەرىجىدە ئۇيغۇنلاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، يەنىلا ئەرەب تىلىنىڭ خۇسۇسىيىتى، فونىما سىستېمىسى ئاساسىدا لايىھىلەنگەن يېزىق بولغاچقا، ئۇ ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرى، فونېما سىستېمىسىنى تولۇق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلمىدى. شۇڭا 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ شۇ دەۋرنىڭ ئەدىبلىرى، تىلشۇناسلىرى تەرىپىدىن بۇ يېزىق داۋاملىق ئىسلاز قىلىنىپ، تولۇقلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى بىر قەدەر توغرا ئىپادىلەپ بېرەلەيدىغان، ئۆگىنىشكە، يېزىشقا ئەپلىك ھالەتكە كەلتۈرۈلدى.'
چاغاتاي دېگەن نام 14- ئەسىردىن باشلاپ شىنجاڭ بىلەن ئامۇ دەرياسى ئەتراپىدىكى كەڭ رايونلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان چىڭگىزخاننىڭ ئوغلى چاغاتاي خاننىڭ ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ نامى بولۇپ، شۇ دەۋردىكى مۇشۇ كەڭ رايوندا قوللىنىلغان تىل ھەم يېزىق شۇ نام بىلەن ئاتالغان.
چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى 20- ئەسىرنىڭ 30- يىللىرىغىچە قوللىنىلدى. بۇ دەۋرنىڭ دۇنياغا مەشھۇر ئالىملىرى، ئەدىبلىرى، شائىرلىرى ئۆزلىرىنىڭ قىممەتلىك ئەسەرلىرىنى مۇشۇ يېزىق بىلەن يېزىپ كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇردى. ئالەمشۇمۇل شائىر ئەلىشىر نەۋائىي «چاھار دىۋان»، «مۇھاكىمە تۇللۇغەتەين»، «خەمىسە نەۋائىي» ناملىق مەشھۇر ئەسەرلىرىنى چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدا يازغان. بۇ يېزىقنىڭ قوللىنىلغان دەۋرى ئۇزۇن، يېزىلغان ئەدەبىي، تارىخىي، تېببىي ئەسەرلەر ھەم ھەر خىل ژانىردىكى ئەسەرلەر ناھايىتى كۆپ، بۇلاردىن ھازىرقى دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن، ۋەكىللىك خاراكتېرغا ئىگىلىرىدىن:
«تارىخىي رەشىدى» (مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر)، «مۇھەببەتنامە ۋە مېھنەتكام»، «شاھنامە تۈركىي»، «دىۋان زەلىلى»، «دىۋان نۆبىتى». «تەزكىرەئى ئەزىزان» (مۇھەممەد سىدىق كاشىغەرى)، «پەرھاد-شىرىن» ۋە «لەيلى-مەجنۇن» (ئۆمەر باقى)، «يۈسۈپ-زۈلەيخا»، «كىتابى غېرىب»، «نەسىھەتنامە»، «دۇررىلنىجاد» (ئابدۇرېھىم نىزارى)، «ئادالەتپەرۋەرلىك توغرىسىدا»، «سەددى ئىسكەندەر»، «پەندىنامە»، «زەپەرنامە – شاھ باھادىر»، «تارىخىي مۇسقىيۇن»، «زەپەرنامە»، «غېرىبى»، «ئىماملار تەزكىرىسى»، «غازات دەرمۈلكى چىن»، «غەزەلىيات»، «مەھزۇنىلۋاھىدىن» (زىيائى)، «بەرقى تەجەللى» ۋە «سەبەق مۇجەللى»، «تارىخىي ئەمىنىيە» (موللا مۇسا سايرامى)، «غېرىب-سەنەم» (مۇھەممەد يۈسۈپ)، «نورۇزنامە»، «نۇزۇگۇم»، «چاغاتاي لۇغىتى» مانجۇ خانلىقى دەۋرىدە يېزىلغان «بەش تىللىق لۇغەت»… قاتارلىقلارنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ.
تىۋىتتېر
thumb|تىۋىتتېر ئايكونى (ئوبراز قۇت بەلگىسى) تىۋىتتېر (ئېنگلىزچە: Twitter؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە تەلەپپۇرزى: تىۋىتىر، تىۋىتتر، ۋىچىرداق، چىك چىك قۇش) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، تەسىر دائىرىسى ئەڭ كەڭ ئىجىتمائى ئالاقە تورى. تىۋىتتېر فەيسىبوك بىلەن پەرقى بار. thumb|تىۋىتتېر بەلگىسى
ساندۇقچىلىق
ئۇيغۇر ھۈنەر – كەسىپلىرى ئىچىدە ساندۇقچىلىق، تارىخى ئۇزۇن، تۈرى كۆپ، سەنئىتى كۆركەم، بازىرى ئىتتىك كەسىپ. ئۇيغۇرلارنىڭ ساندۇقىنىڭ تۈرى خىلمۇ خىل بولىدۇ. مەسىلەن، خاپان ساندۇق، كات ساندۇق، ھەر خىل سىرلانغان سىرلىنىپ خىلمۇ خىل گۈل نۇسخىلار چۈشۈرۈلگەن ساندۇقلار ۋە تۈنىكە مىخلاپ بېزەلگەن پالاس ساندۇق (بۇ خىل ساندۇق رۇس ساندۇق، ئەشتەرخان ساندۇق دەپمۇ ئاتىلىدۇ) قاتارلىقلار. بۇ خىل ساندۇقلار ھەر قايسى ئائىلىلەردىن ئۆزىگە مۇناسىپ ئورۇن ئالىدۇ.
ئۇيغۇر ساندۇقلىرىنىڭ بىزەكلىرى ۋە ئەنئەنىۋى ئۇسلۇبى ئۆزگىچە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە. ساندۇق مەخسۇس ساندۇقچىلار تەرىپىدىن ياسىلىدۇ. كاسىپلار ئىككى خىل بولۇپ، بىر خىلى، يالغۇز ساندۇق ياسايدۇ. يەنە بىر خى0لى، ھەم ساندۇق ياسايدۇ، ھەم سىرلاپ گۈل نەقىش قىلىدۇ، ساندۇققا تۈنىكە مىخلايدۇ.
ساندۇقنىڭ ماتېرىيالى تېرەك ۋە قارىغاي ياغىچى، يارا يېلىم قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. سايمانلىرى: چوڭ – كىچىك چوت (كەكە)، ھەرە، ئىسكىنە، رەندە، سىزىق تارتىش تانىسى، مېتر ۋە ئۈچ بۇلۇڭلۇق سانتىمېتردىن ئىبارەت.
ياساش ئۇسۇلى: ياغاچنى تىلىپ تاختاي قىلىدۇ. ساندۇق ئۆلچىمى بويىچە كېسىپ تاختاينىڭ بىر تەرىپى سىلىقلىنىدۇ. ئاندىن ئىككى بېشىغا ئەركەك – چىشى ئويۇق ئاچىدۇ ۋە ھەر بىر تەرتەپنىڭ تاختايلىرىنى يارا يېلىم بىلەن چاپلاپ پۈتۈنلەشتۈرۈپ، ئەركەك – چىشى ئويۇقلىرىنى كىرىشتۈرۈپ يارا يېلىم بىلەن تۇتتۇرۇپ ساندۇق رامكىسىنى قۇراشتۇرىدۇ. ئاندىن ئاستىنى ياغاچ مىخ بىلەن مىخلاپ چەپچەك قويۇپ، ئاغزىنى گىرەچە بىلەن تۇتتۇرۇپ ئېچىلىپ – يېپىلىدىغان قىلىدۇ ۋە ئىككى يانغا تۇتقا، ئالدىغا قاغىتۇمشۇق بېكىتىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سىرلاش، سىر ئۈستىدىن نەقىشلەش ياكى تۈنىكە مىخلاش ئىشىنى ئېلىپ بارىدۇ.
ئۇيغۇر ساندۇقلىرى ئىچىدە تۈنىكە مىخلانغان ساندۇق ئالاھىدە كۆركەم بولىدۇ. ساندۇققا مىس تۈنىكە، ئاق، سېرىق، يېشىل دېگەندەك خىلمۇ خىل دەڭدىكى تۈنىكە قايچا بىلەن ئۆلچەملىك كېسىلىپ مىخلىنىدۇ.
مىخلاش ئۇسۇلى: تۈنىكە ئۈچ مىللىمېترلىق قىلىپ تاسما تىلىنىدۇ. ئۇنى تۈزلەپ، بېلىق سىرتى قىلىپ، ساندۇققا چۈشۈرمەك بولغان نۇسخىلارغا كىرىشتۈرۈپ، تۈنىكىنى كاتەك مەنچىر، كاتەك، توقۇلما، كەكلىك قېشى، جۈپ كاتەك، يالاڭ كاتەك قىلىپ مىخلايدۇ. ئۇلارنىڭ چېۋەر قولىدىن خىلمۇ خىل كۆرۈنۈشلەر ھاسىل بولۇپ، ساندۇق يۈزىگە تاغ – دەريالار، قۇياش، ئاي – يۇلتۇز شەكىللىرى، گۈل – گىياھ، مېۋە – چېۋە، ھايۋانلار، ئۇچار قۇشلار شەكلى چۈشۈرۈلىدۇ.
بۇنىڭدىن يۈز يىللار ئىلگىرىكى ئاتاقلىق ئۇستىلار ساندۇققا چەككەن ھەر بىر نۇسخىلار، ئاق، قىزىل، يېشىل ياقۇت، ئوغىلاردىن كۆز قويۇپ، نەقىشلەرگە جان كىرگۈزگەن. بۇ خىل بېزەلگەن ساندۇقلار ناھايىتى جۇلالىق بولۇپ كۆزنى قاماشتۇرىدۇ.
ساندۇق مىخلىغۇچى ئۇستىلار سەندەل، ياغاچ بولقا، تۈنىكە كېسىدىغان تۈز قايچا، جادۇ قايچا، سۈنبە، مىخ، ياپىلاق تۇمشۇقلۇق بولقىلارنى سايمان قىلىدۇ. ساندۇقنىڭ چوڭ – كىچىكلىكى ۋە شەكلى بىر – بىرىگە ئوخشاشمايدۇ. ئۇيغۇرلار ئاشلىق ساقلاش ۋە نان قويۇش ئۈچۈنمۇ ساندۇق ( كات ) ئىشلىتىدۇ. ئاشلىق كات لىرى ناھايىتى چوڭ ۋە كۆركەم ياسىلىپ، ئالدىغا قاپارتما شەكلىدە تىلىنغان ياغاچ بىلەن ھەر خىل كۈنگۈرىلىك نەقىشلەر چاپلىنىدۇ. بەزى چوڭ كاتلارغا بىرەر توننا ئاشلىق سىغىدۇ. كاتتا ساقلانغان ئاشلىق ئاسان بۇزۇلمايدۇ.
خەنجۇڭ شەھىرى
خەنجۇڭ(خەنزۇچە: 漢中) شەنشى ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان. غەربىي جۇ سۇلالىسى دەۋرىدە جۇنەن، نەنجېڭ دەپ ئاتالغان، يېغىلىق دەۋرىدە خەنجۇڭ ئايمىقى بولۇپ تەسىس قىلىنغان.
خەنجۇڭ شەھىرى ھەققىدە
خەنجۇڭ شىياشى ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان. غەربىي جۇ سۇلالىسى دەۋرىدە جۇنەن، نەنجېڭ دەپ ئاتالغان، يېغىلىق دەۋرىدە خەنجۇڭ ئايمىقى بولۇپ تەسىس قىلىنغان، سۇڭ سۇلالىسىنىڭ جيادىڭ يىللىرى شىڭيۈەن شەھىرى بىنا قىلىنغان.
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ليۇ باڭنىڭ خەنتەي سۇپىسى، يىنما(ئات سۇغىرىش) كۆلى، سانغۇنغا تاۋاپ سۇپىسى ھەمدە ۋېي يەننىڭ قەبرىسى، جىڭمىڭ ئىبادەتخانا مۇنارى، ۋۇخۇ قەبرىسى، ۋۇخۇ ئىبادەتخانىسى، جاڭ چيەننىڭ قەبرىسى، جاڭ لياڭنىڭ قەبرىسى قاتارلىقلار بار. باۋشۇ يولىدىكى تاش قوۋۇق ھەمدە قەدىمىي قىيا تاش ئويمىسى مەملىكەت بويىچە نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى. خەن، ۋېي سۇلالىلىرىدىن بۇيان بۇ قەدىمىي تاش ئويمىلار ئىنتايىن ئەتىۋارلىق بولۇپ كەلگەن، ھازىر مۇزېيغا يۆتكەپ كېلىنىپ ساقلانماقتا.
تەبىئەت قاراشلىرى
ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئەت ھەققىدىكى ھەر خىل قاراشلىرى ئۇلارنىڭ قەدىمكى مېفولوگىيىلىرىدە، ھېكايە -چۆچەكلىرىدە، تۇرمۇشتىن يەكۈنلەنگەن ماقال - تەمسىل ۋە شېئىر - قوشاقلىرىدا، شۇنداقلا كۈندىلىك تۇرمۇش ئادەتلىرىدە ئۆز ئەكسىنى تاپقان.
ئەجداتلىرىمىزنىڭ ئىپتىدائىي تەبىئەت كۆزقارىشى ۋە «تەبىئەتنىڭ ئۆزى تەڭرى» دېيىلىدىغان دېئىزملىق ساددا قاراشلىرىدا پۈتۈن كائىنات تۇپراق (توپۇ)، ھاۋا (يەر)، ئوت (ئاتەش)، سۇ (سۇپ) دىن ئىبارەت تۆت ئېلېمېنتتىن يارالغان، دەپ قارالغان.
ئادەتتە، كۈندۈزلىرىنى كەڭ تەبىئەت قوينىدىكى ئېتىز -ئېرىق، قىرلاردا، كېچىلىرىنى كۆك ئاسمان ئاستىدىكى خامانلاردا خامان تېپىش، يايلاقلاردا مال كۆزىتىش بىلەن ئۆتكۈزگەن ئەمگەكچان ئەجدادلىرىمىز ئۆزلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئەمەلىيىتى جەريانىدىكى ئۇزاق ئەسىرلىك ساددا چۈشەنچىلىرىنى يەكۈنلەپ، تۆت ئېلېمېنت (تۆت زات، تۆت ئاناسىر، تۆت ماددا دەپمۇ ئاتىلىدۇ) نى ئىلاھىيلاشتۇرىدىغان ئاجايىپ قىزىقارلىق قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇنى كۈچلۈك ئىدىيىۋى ئىشەنچ ۋە ئېتىقاد مەزمۇنىغا ئايلاندۇرغان.
ئەجدادلىرىمىزنىڭ كۆپ خۇدالىق قەدىمكى ئىپتىدائىي قارىشىدا كۆكتەڭرى (ئاسمان، ھاۋائىلاھى)، يەر - سۇپ ئىلاھى (ئوماق ئىلاھى)، سۇ تەڭرىسى (سۇ ئىلاھى) ۋە ئوت ئىلاھى (ئاتەش ئىلاھى) ھەممىدىن بۈيۈك ئىلاھلار ھېسابلىنىپ، ئۇنىڭغا چوقۇنغان ۋە ئېتىقاد قىلغان. ئۇلارنىڭ «ئادەم زاتىنىڭ يارىلىشى» ھەققىدىكى ئەپسانىلىرىدە، ئادەمئاتام بىلەن ھاۋائانامدىن ئادەم زاتى پەيدا بولغان دەپ ھېكايە قىلىپ، ئادەمئاتام(ئادەم ئەلەيھىسسالام) نى كۆك (ئاسمان) كە، ھاۋائانامنى يەر (تۇپراق) گە تەڭلەشتۈرىدۇ ھەمدە ھاۋا ئانامنى ئانا تەڭرى - ئوماي دەپمۇ قارايدۇ. مەھمۇت قەشقەرىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا «ئومايغا تاپىنسا ئوغۇل بولۇر» (1 توم، 167 - بەت) دېگەن ماقالمۇ بار. خەلقىمىز ئارىسىدا كۆككە چوقۇنۇشتىن كېلىپ چىققان «يامغۇر تىلەش مۇراسىمى» دا «كۆكتىن تامدۇق، يەردىن ئۈندۇق» دەپ ئاسمانغا قاراپ خۇداغا ئىلتىجا قىلىش ئادىتى ھازىرغىچە داۋاملاشماقتا. تۇپراق (يەر) نى ئانىغا تەڭلەشتۈرۈپ ئۇنى ئۇلۇغلاش (ئانا يەر، ئانا يۇپراق، ئان ۋەتەن دېگەنگە ئوخشاش) ئادىتىمۇ ئەنە شۇ ئىپتىدائىي «يەر - سۇپ تەڭرىسى» ئېتىقادىدىن كېلىپ چىققان.
ئوماق ئانا قەدىمكى زامانلاردا ئادەمزات ئۈچۈن تۇپراق ۋە سۇ مەنبەلىرىنى ئاتا قىلغۇچى بەخت ئىلاھى (idog) دەپ ئاتالغان. ئەنە شۇ «بەخت ئىلاھى» شەرىپىگە تۇرپاننىڭ قەدىمكى نامى ئىدىقۇت (ئىدى - ئىلاھ، خۇدا؛ قۇت - بەخت، يەنى بەخت بەرگۈچى خۇدا، دېمەكتۇر) دەپ ئاتالغان.
خەلقىمىزنىڭ «تۆت ئېلېمېنت» نى ئۇلۇغلاش ۋە مۇقەددەسلەشتۈرۈشتىن ئىبارەت ئىپتىدائىي تەبىئەت قاراشلىرىنىڭ ئىزلىرى بۈگۈنكى كۈندە ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىدە، كېسەللەرنى داۋالاشتىكى ئەم - ئېرەم قائىدىلىرىدە ساقلىنىپ كەلمەكتە. ئادەتتە داۋاملىق دېيىلىدىغان «تۆت پەسىل» (باھار، ياز، كۈز، قىش)، «تۆت تەرەپ» (شىمال، جەنۇب، شەرق، غەرىب)، «ھاياتلىقنىڭ تۆت دەۋرى» (بالىلىق، ياشلىق، ئوتتۇرا ياشلىق، قېرىلىق)، «تۆت سۈپەت» ياكى «تۆت مىزاج» - (ئىسىق، سوغۇق، ھۆل، قۇرۇق) «تۆت خىلىت» (سەپرا، قان بەلغەم، سەۋدا) قاتارلىق «تۆتلۈكلەر گۇرۇپپىسى» نىڭ بارلىققا كېلىشىمۇ ئالەمنىڭ ئۇلى بولغان «تۆت ئېلېمېنت» قارىشىنىڭ سمۋوللۇق ئىپادە قىلىنشىدۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئەت قاراشلىرىنىڭ يادروسى (مەركىزى) قەدىمكى ئىپتىدائىي دەۋرلەردە شەكىللەنگەن «تۆت ئېلېمېنت» قارىشىدىن ئىبارەت، دەپ ئېيتالايمىز. (ئا)
موكا (قەھۋە)
موكا (باشقا نامى: موكا قەھۋەسى، موكاچىنو، موكاچىنو قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Cafè mocha) بىر خىل قەھۋەدۇر. موكا قەھۋەسى لاتەي قەھۋەسنىڭ بىر ۋاريانتى بولۇپ، پەرقى بولسا، موكا قەھۋەسى بولسا شاكىلات تەملىك قىززىق ئىچىملىكتۇر.
ھەققىدە
موكا قەھۋەسنىڭ بىر تۈرى بولسا ئاق موكا قەھۋەسىدۇر. ئاق موكا قەھۋەسىگە سۈت ئەمەس، بەلكى ئاق شاكىلات ئىشلىتىلدۇ.
سەئۇدى ئەرەبىستان
تارىخچە
ئەرەب يېرىم ئارلىلىنىڭ بۈيۈك بىر قىسمىدا مىڭ يىللاردىن بېرى كۆچمەن قەبىلە ھاياتى سۈرۈلۈپ كەلگەن. ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ 571- يىلى مەككەدە توغۇلىشى، دۇنيا تارىخىدە يېڭى بىر دەۋىر باشلىتىپ، ئەرەبىستاننىڭ ئورنىنى يۈكسەلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمەسىي خانەدانىنىڭ، شامنى پايتەخت قىلىشى بىلەن، ئىسلام ئالەمىنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى سۇرىيە تەرەپكە قايدى (692). ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ 16. ئەسردىن بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا قەدەر، ئوسمانلى ئىدارەسىدە بولدى.
1730- يىللاردا ئوتتۇرىغا چىققان ۋەھھابىي ھەرىكىتى 1745- يىلى سەئۇد ئائىلىسى تەرىپىدىن ئۆزلەشتۈرۈلدى. 1902- يىلى كۇۋەيتتە سۈرگۈندە بولغان ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد، رىيادقا قايتىپ يېڭىدىن سىياسىي ئىزدىنىش يولىغا قويۇلدى. ئۇ يىللاردا ئوسمانلى دۆلىتى بۇ ئەھۋالنىڭ قارشىسىدا ئابدۇلئەزىزنىڭ دادىسى ئابدۇرراھماننى رىياد ھاكىمى تەئيىن ئەتتى. بالقان ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئوسمانلى ئەسكەرلىرىنىڭ بۇ رايوندا ئازىيىشىنى پۇرسەت بىلگەن نەجىت ئەمىرى ۋە ۋەھھابىي ئىمامى بولمىش ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد، ئىدارىي مەركەز بولمىش ھاسا\ئاھسانى قولغا كىرگۈزدى (1913). كېيىنچە 1921-1926 ئارىسى خائىل، مەككە، جىددە ۋە ئەسرنى قولغا كىرگۈزۈپ توپراقلىرىنى كېڭەيىتتى ۋە 1926- يىلى ھىجاز قىرالى، 1931- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان قىرالى (پادىشاھى) ئېلان قىلىندى. 1936- يىلى تۇنجى نېفىت زاپىسىنىڭ بايقىلىشى، ئەمما ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە سالماقلىق بىر شەكىلدە نېفىت قۇدۇغى قېزىلمىغان بولسىمۇ، ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇدنىڭ ئۆلىمىدىن (1953) كېيىن، ئورنىغا چىققان ئوغلى سەئۇد بىن ئابدۇلئەزىزدىن ئىتىبارەن ھەم قىرال ھەم باشۋەزىر بولدى، 1964- يىلى سەئۇدىي ئائىلە مەجلىسىنىڭ قارارى بىلەن تەختتىن تۈشۈرۈلدى ۋە ئورنىغا قېرىنداشى فايسال بىن ئابدۇلئەزىز چىقارىلدى (1964-11-02). مەملىكەتنى زامانەۋىيلەشتۈرۈشكە كىرىشكەن فايسال بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1975- يىلى جىيەنلىرىدىن بىرى تەرەفىدىن ئۆلتۈرۈلىشىدىن سوڭرە، ئورنىغا چىققان ئۇكىسى خالىد بىن ئابدۇلئەزىز، 1979- يىلى مىسىر - ئىسرائىل تېنچلىق توىتامىغا شىددەت بىلەن قارشى چىقىش بىلەن بىرگە، ئەرەب - ئىسرائىل كېلىشەلمەسلىكىدە مۆتىدىل بىر سىياسەت تۇتتى. خالىد بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1982- يىلدىكى ئۆلۈمى بىلەن ئورنىغا فەھد بىن ئابدۇلئەزىز ئۆتتى.
مەمۇرىي رايونلىرى
سەئۇدى ئەرەبىستاندا 13 دانە ئۆلكە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
يەر تۈزۈلىشى
بهبنصسوبرمسظيورىظزسيرميزرزيظيزيزرزويؤنيؤزيزؤزيزي بعبتيورر
سىياسىتى
پادىشاھلىرى:
باشقىلار
سەئۇدى ئەرەبىستان ئىقامىتى
ر
thumb ر  (/d/)؛ ر ھەرىپى ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ 10؛ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ ھەم 10. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە رې (Ré)
ئەرەبچە ر (Ra)
تۈرلىنىشى
ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا تىترەڭگۈ ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ر ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: R
كرىل: P
نىزامۇلمۈلك
نىزامۇلمۈلك (ڧارسچە: نظام الملك)، ئەسلى ئىسمى قۋامۇددىن ئەبۇ ئەلى ھاسان بىن ئەلى بىن ئىسھاق ئەت تۇسى (قوام الدين أبو علي الحسين بن علي بن إسحاق بن العباس الطوسي) (تو. 1018-يىل 10- ئۈمىد — 1092- يىل 14- ئوغۇز) سالجۇقىلار سۇلالىسىنىڭ مەشھۇر سىياسىئونى، ئىسلام ئىلىم-مەدەنىيىتىنىڭ كۈچلۈك مەدەتكارى بولۇپ، ئىراننىڭ تۇس شەھىرىدە تۇغۇلغان.
ئۇ ئەينى ۋاقىتتىكى ئالىملاردىن ئۆمەر ھەييام ۋە ھەسەن ئىبنى ساباھلار بىلەن قەدىناس دوست ئىدى. ئۇ مول بىلىملىك زات بولۇپ، ئىلمى كالام، ئىلمى تارىخ، ئەدەبىيات، ئاسترونومىيە بىلىملىرىگە كامىل، پارس، ئەرەب تىللىرىغا مۇكەممەل ئىدى. ئۇ مائارىپ ئىشلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا، ئىسلام مەدەنىيىتىنى تارقىتىشقا، ئىلمىي تەتقىقاتنى يۈكسەلدۈرۈشكە، ھەر خىل ئىلىم-پەننى روناق تاپقۇزۇشقا ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەنىدى. نىزامىيە مەدرىسەنىڭ تەسىس قىلىنىشى ئۇنىڭ ئىلىم-پەن ۋە مائارىپقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنىڭ بىر نامايەندىسى ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر مەدرىسەنى تەسىس قىلىشقا يارلىق چۈشۈرگەن ئالىپ ئارسلانخاننىڭ ئەسلى ئىسمى مۇھەممەد ئەبۇ شۇجار بولۇپ، ئارىب ئارسلان ئۇنىڭ ”باتۇر شىر“ مەنىسىدىكى خانلىق نامىدۇر. ئۇ زاتمۇ ئىسلاھاتچى، مەرىپەتپەرۋەر بولۇپ، نۇرغۇن دىنىي مەكتەپلەرنى تەسىس قىلغان، ئىسلام مائارىپىنى تەرەققىي قىلدۇرغان، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەرەققىياتىغا ياردەم بەرگەن نوپۇزلۇق زات ئىدى.
چوڭلارنى ھۆرمەتلەش، كىچىكلەرنى ئاسراش
چوڭلارنى ھۆرمەتلەش، كىچىكلەرنى ئاسراش ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەل ئەخلاقلىرىدىن بىرى، شۇنىڭدەك ئائىلە تەربىيىسىنىڭ مۇھىم مەزمۇنى، <ئىززەت قىلساڭ ئىززەت تاپىسەن، چايناپ يېسەڭ لەززەت (تاپىسەن)> دېگەن ماقال ئەنە شۇ ئەنئەنە ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن. ئۇيغۇرلاردىكى بۇ ئادەت مۇنۇ جەھەتلەردە گەۋدىلىنىدۇ.
1) ئاتا - ئانىغا سادىق بولۇش. ئاتا - ئانىغا سادىق بولۇش ھەممە مىللەتكە ئورتاق بىر ئەنئەنە، ئۇيغۇرلار ئاتا - ئانىنى ئۆينىڭ تۈۋرۈكى، بەرىكىتى، چىرىغى ھېسابلاپ قەدىرلەيدۇ، گېپىدىن چىقمايدۇ. ھەر قانداق ئەھۋال ئاستىدا گەپ ياندۇرمايدۇ. ئائىلە ئەزالىرى ئاتا - ئانىسىغا ھەر دائىم ئۇزۇن ئۆمۈر تىلەيدۇ. ئۆزلىرى ھەرقانچە غورىگۈل قالسىمۇ ئاتا - ئانىسىغا ئاتايدۇ. ئاتا - ئانىنى ئۆزلىرىگە قانات ھېسابلايدۇ. ئاتا - ئانىنىڭ ئۆلۈمىدە پەرزەنتلەرنىڭ <ۋاي دادا (ئانا)، ئەمدى سۇندى قاناتىمىز> دەپ ھازا ئېچىشى ئاشۇ ئەقىدە، ئادەتتىن كەلگەن.
ياشلار مەيلى ئۆيدە ياكى سىرتتا بولسۇن چوڭلارنىڭ (مۆتىۋەرلەرنىڭ) ئالدىدىن توغرا ئۆتمەيدۇ، چوڭلارنى كۆرگەندە ئىككى قولىنى كۆكسىگە ئېلىپ ئېڭىشىپ: <ئەسسالامۇ ئەلەيكۈم> دەپ سالام قىلىدۇ. ھەرقانداق سورۇندا چوڭلارنى تۆرگە باشلايدۇ، داستىخاندا چاي، غىزا - تاماق ئالدى بىلەن چوڭلارغا قويۇلىدۇ. چوڭلار بار يەردە پۇتلىرىنى سۇنۇپ قالايمىقان ئولتۇرمايدۇ، چاقچاق قىلىشمايدۇ، كەيپ قىلمايدۇ.
ئومۇمەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە پەرزەنتلەر ئۈچۈن ئاتا - ئانىسىنىڭ دۇئاسىنى ئېلىش ئەڭ چوڭ بەخت، قارغىشقا ئۇچراش ئەڭ چوڭ گۇناھ دەپ قارىلىدۇ. بۇ ئەقىدە <يەر سۇ بىلەن كۆكىرەر، ئادەم ئاتا - ئانا دۇئاسى بىلەن (كۆكىرەر)>، <ئانىسىدىن قارغىش ئالغان ئىلگىرى باسماس>، <ئاتا قارغىشى ئوق> دېگەن بۇ ماقالىلاردا ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن. بۇ ئادەت - ئەنئەنىلەرگە خىلاپلىق قىلغۇچىلار <كۆيۈمسىز>، <ۋاپاسىز>، <ئەدەپسىز>، <قارغىش قېپى> دېيىلىپ جامائەتچىلىكنىڭ نەپرىتىگە ئۇچرايدۇ.
ئۇيغۇرلارمۇ كىچىك يېتىم - يېسىرلەرنى بالا قىلىپ بېقىۋېلىش ئادىتى كەڭ ئومۇملاشقان.
2) كىچىكلەرنى ئاسراش. چوڭلار كىچىكلەرنى ئاسراشنى ئۆزىنىڭ مۇقەددەس بۇرچى دەپ قارايدۇ. ئۇلارغا <پۇشتىمىز>، <تىرىكچىلىكىمىزنىڭ ئەرمىكى>، <چىرىغىمىزنى ئۆچۈرمەيدۇ> دەپ ھەر دائىم <ياشناپ - كۆكلەپ دۇنيانىڭ خۇۋلۇقىنى كۆرگىلى نېسىپ قىلغاي>، <ئۆمرى ئۇزۇن بولغاي>، <ئىنساپ - تەۋپىق ئاتا قىلغاي> دەپ دۇئا قىلىدۇ، ھەممە جەھەتتە ئاۋۋال كىچىكلەرنىڭ ئېھتىياجى قاندۇرۇلىدۇ. ئۆيگە كېلىپ - كېتىدىغانلارمۇ چوڭلار بىلەن سالام - سائەت قىلىشىپ بولۇپلا كىچىكلەرنى قۇچاقلاپ كۆتۈرۈپ، سۆيۈپ ئەركىلىتىدۇ، چوڭلار ھەرقانداق سورۇندا بالىلارنى تونۇش - تونۇش ئەمەسلىكىگە قارىماي <بالام (قىزىم)> دەپ، بالىلارنى چوڭلارنى <دادا، (ئاتا)، ئانا(ئاپا)> دەپ ئاتايدۇ.
قازان يۇغۇچ
خەلقىمىز ئۇزاقتىن بۇيان قازان يۇغۇچنى تېرىپ، ئىشلىتىپ كەلگەن، ئۇنى ھويلا – ئاراملارغا، كۆكتاتلىق، ئېتىز قىرلىرىغا تېرىيدۇ. قازان يۇغۇچ يەنە دەسمال، ئاغچا خېنىم دېگەندەك ناملار بىلەنمۇ ئاتالغان. ئۇيغۇر تېبابىتىدە ئۇ ‹‹بەدرەڭ››، دەپ ئاتىلىدۇ.
قازان يۇغۇچ ئالاھىدە يىپتىن توقۇلغاندەك چىداملىق، ئېلاستىكىلىق خۇسۇسىيەتكە ئىگە. قازان يۇغۇچ سۇدا يۇمشايدۇ، ئۇنى خېلى ئۇزاق ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئادەتتە چىنە – قاچا، قازان – قۇمۇچ قاتارلىقلارنى قاچا يۇيۇش سۇيۇقلۇقىنى ئىشلىتىپ يۇغاندەك پاكىز يۇغىلى بولىدۇ. ئۇ قازان، قاچا – قۇچىلاردىكى ياغ ۋە باشقا داغلارنى پاكىز چىقارغاندىن سىرت، يەنە ئۆزىدە كىر توختاتمايدۇ، يۇيۇپ بولغان قاچا – قۇچىلاردا غەيرىي پۇراق قالدۇرمايدۇ.
قازان يۇغۇچ، ئادەتتە، 4 – ئاينىڭ 18 – كۈنىدىن 5 – ئاينىڭ 15 – كۈنىگىچە تېرىلىدۇ. قازان يۇغۇچ پىلەك تارتىپ ئۆسىدىغان ئۆسۈملۈك بولغاچقا، چۆنەك تارتىپ چۆنەك قىرىغا تېرىلىدۇ. مايسا ئۆسۈپ چىققاندىن كېيىن، يەرلىك ئوغۇت بىلەن ئوغۇتلىنىدۇ. ئۇ تېزلا پىلەك تارتىپ ئۆسۈپ، سېرىق رەڭدە چېچەكلەيدۇ. پىلەك باراڭغا ياماشتۇرۇپ قويۇلىدۇ، باراڭغا ئېلىنمىسا سۈپىتى ياخشى، يوغان قازان يۇغۇچ چۈشمەيدۇ. مايسا ئوبدان پەرۋىش قىلىنسا، بىر تۈپ پىلەكتىن 30دىن ئارتۇق قازان يۇغۇچ چۈشىدۇ. پىشقان قازان يۇغۇچنىڭ سىرتى قاپاقتەك چىڭ بولىدۇ. ئۇنىڭ پىلەكتىن ئۈزۈلگەن تەرىپىدىن ئېغىز ئېچىلسا ئۇرۇقى چۈشىدۇ، ئاندىن قايناقسۇغا بېسىلسا، سىرتىدىكى قاسراق سويۇلۇپ، تورسىمان يۇغۇچ تەييار بولىدۇ.
تەتقىقاتلارغا قارىغاندا، قازان يۇغۇچ تەركىبىدە ئاقسىل، كراخمال، كالىتسىي، فوسفور، تۆمۈر، كاروتىن، ۋىتامىن قاتارلىق ماددىلار بولغاندىن سىرت، يەنە ئاز مىقداردا مېۋە كىسلاتاسى، لىمون كىسلاتاسى قاتارلىق ماددىلارمۇ بولىدىكەن. قازان يۇغۇچنىڭ تەبىئىتى مۆتىدىل بولۇپ،  ئۇنىڭ قىزىتمىنى پەسەيتىپ، قاننى سوۋۇتۇش، زەھەر قايتۇرۇش، تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش، بەلغەم بوشىتىش، چىراينى گۈزەللەشتۈرۈش رولى بار ئىكەن.
15- ئۈمىد
15- ئۈمىد ياكى 15- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 15- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 105. (كەبىسە يىللاردا 106.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 260 كۈن باردۇر.
ئادەم ئەلەيھىسسالام
ھەزرىتى ئادەم (ئەرەبچە: آدم، ئىبرانىيچە: אָדָם) ئىبراھىمىي دىنلەرگە كۆرە پەرۋەردىگار تەرىپىدىن ياراتىلمىش تۇنجى ئىنسان ئېرۇر. ھەر ئىبراھىمىي دىندە ئادەم ئەلەيھىسسالامغا بولغان قاراش پەرقلىق بولسىمۇ چوڭ جەھەتتە يەنىلا ئوخشىشىدۇ. ئىسلامغا كۆرە ئادەم كائىناتتا تۇنجى ياراتلىغان ئىنسان بولۇپ، اللە تعالى ئۇنى لايدىن ياراتقان ۋە جان بەرگەن. جۈپتىنىڭ ئىسمى ھەزرىتى ھەۋۋا بولۇپ، مۇسۇلمانلار، خىرىستىيانلار ۋە يەھۇدىيلەر ئارىسىدا بارلىق ئادەمزاتنىڭ ئورتاق ئاتا-ئانسى قەبۇل قىلىنىدۇ.
ئەڧسانەۋىي كېلىپ چىقىشى ۋە ئىسمى ھەققىدە
بابىل سۈرگۈنى تەۋراتنىڭ تىلى ۋە مەنبئەلىرى ھەققىدە ئۆزگىچە بىر ئورۇن تۇتىدۇ. تەۋراتتا قوللىنىلغان تىلنىڭ يىلتىز ۋە مەنبئەسىنىڭ سۇمېر مەدەنىيىتى بىلەن مۇناسىۋىتى بارلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ.
سۇمېر ئەڧسانىلىرىدە ياراتىلغان تۇنجى ئىنسان ۋە تۇنجى قرال بولمىش ئاداپانىڭ باشقا بەئزى ئۇنسۇرلارنىڭ يېنىدا ئىسىمىي شەكىلدە ئادەم ئەڧسانىسىنىڭ يىلتىزىنى تەشكىل قىلغانلىقىمۇ ڧەرەز قىلىنماقتا. ئادەمنىڭ لايدىن، جۈڧتىنىڭ بولسا قوۋرۇغا سۆڭىكىدىن ياراتىلىشى ( Nin-Ti )، جەننەتتىن قوغلىنىش، چەكلەنگەن مېۋە، يىلان، ئادەمنىڭ مىڭ يىلغا يېقىن ياشىشى ۋ.ب مەۋزۇلار سۇمېر ئەڧسانىلىرى بىلەن ئۇدۇل كېلىدىغان خاراكتېرلاردۇر.
تەۋراتنىڭ تەكۋىن بۆلۈمىدە ئادەم بىلەن نۇھ توپانى ئارىسىدا ئۆتكەن ۋاقىت 1756 يىللىق بىر مۇددەتكە تەڭ كەلمەكتە. ئىسلامىي قاراشنىڭمۇ مۇناسىبەتلىك ھادىسىلەرنىڭ يول كۆرسىتىشى بىلەن ئوخشاش تاناسىپتا تەرەققىي قىلغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. ئىبنى ساد، تاباقاتىدا ئادەم بىلەن مۇسا ئاراسىدا ئۈچمىڭ يىللىق بىر زامان ئۆتكەنلىكىنى قەيت قىلماقتا.
دىنلەردە ھەزرىتى ئادەم
يەھۇدى ئىتىقادىچە ئادەم (ئىبرانىچە: ئادام)، يارىتىلشنىڭ ئالتىنچى كۈنىدە توپراقتىن يارىتىلغان. 1. بابتا ئەركەك ۋە تىشى جاندارلاردىن سۆز قىلىنىدۇ. 2. بابتا تىشىنىڭ، ئەركەكنىڭ قوۋرۇغىسىدىن يارىتىلغانلىقى، بىرىنچى بۆلۈمدىكى ئايالنىڭ لىلىس، ئىككىنچى بۆلۈمدىكىنىڭ بولسا ھاۋۋا دەپ بايان قىلىنىدۇ.
خرىستىيانلىقتا:
خرىستىيان ئىتىقادىچە ئادەمنىڭ گۇناھى پۈتۈن ئىنسانلارغا ئۆتكەن ۋە ئىسا، بۇ گۇناھنى يۇيۇش ئۈچۈن كەلگەن تەڭرىنىڭ قوزىسىدۇر. ئۆزىنى بۇ گۇناھ ئۈچۈن ڧىدا قىلغاندۇر.
ئىسلامدا:
مۇسۇلمانلار، ھەزرىتى ئادەمنىڭ يارىتىلغان تۇنجى ئىنسان ۋە تۇنجى پەيغەمبەر دەپ ئىشىنىدۇ. ئىتىقادقا كۆرە اللە ئۇنى راھمان سۈپىتى بىلەن ياراتقان ۋە ئۇنىڭغا ئۆز رۇھىدىن سۈڧلىگەن. ئادەم پەيغەمبەر 1000 ياكى 2000 يىل ياشىغان دەپ قارىلىدۇ. ھەزرىتى ئادەمدىن ئىسلام دىنىنىڭ مۇقەددەس كىتابى قۇرئاندا سەككىز سۇرەدە تىلغا ئېلىنىدۇ. قۇرئان سىرتىدا بايانلاردا قىسسە، ئەڧسانە بىر ھالغا كەلگەن. بۇخارىي ۋە مۇسىلىمغا ئوخشاش ئىشەنچلىك ھەدىس مەنبئەلىرىگە كۆرە ھەزرىتى ئادەمنىڭ بويى 60 زىرائ (تەخمىنەن 35-48 مېتر).
ئىسلامدا ئادەمنىڭ توپىدىن يارىتىلغانلىقىغا، ئاللاھنىڭ ئۇنىڭغا باشقا جانلىقلارغا ئۆرگەتمىگەن ئىسىم قويۇش ۋە مەئنالىرىنى تېپىشنى ئۆرگەتكەن دەپ ئىشىنىلىدۇ. اللە مەلەكلەرنىڭ ئادەمگە سەجدە قىلىشىنى بۇيۇردى، ڧەقەت ئىبلىس كىبرىدىن سەبەب ئۇنىڭغا سەجدە قىلمىغان. ئىبلىس بۇ يۈزدىن جەننەتتىن قوغلانغان. قۇرئاندا كەھڧ سۇرەسىنىڭ 50. ئايىتىدە ئىبلىسنىڭ پەرىشتە ئەمەس جىن ئىكەنلىكى ئىڧادە قىلىنىدۇ.
بۇ قىسسە، قۇرئاندا تەڧسىلى بايان قىلىنماقتا ۋە ئىسلام مەدەنىيىتىدە مۇھىم ئورۇن تۇتماقتا. مۇسۇلمانلارغا، جەننەتتىن چىقىش قىسسىغا ئىشىنىش - قۇرئاندا تىلغا ئىلىنغانلىقى ئۈچۈن پەرزدۇر.
تاشقى ئۇلىنىشلار
ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ قىسسىسى
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك توققۇزىنچى شىسى
يېزا ئىگىلىك 9 - شىسى ئەسلىدىكى 22 - بىڭتۇەن 9 - جۈنىنىڭ 27 - شىسى ئىدى. 1962 - يىلى 8 - ئايدا، ئەسلىدىكى يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ 3 - باشقۇرۇش ئورنى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق 7 شۆبە مەيدان بىلەن قۇرۇلۇش 2 - شىسىنىڭ شى شىتابى بىرلەشتۈرۈلۈپ يېزا ئىگىلىك 9 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى دۆربىلجىن ناھىيىسىدە. يېزا ئىگىلىك 9 - شىسىنىڭ بوز ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى تارباغاتاي ۋىلايىتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 36 سى بار بولۇپ، ئۇنىڭ 11 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 52 سانائەت، قاتناش بىناكارلىق سودا كارخانىسى ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 83 ى بار. ھازىر 84 مىڭ 600 گېكتار )1 مىليون 269 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 234 مىڭ 100 )3 مىليون 520 مىڭ 500 مو( يايلاق، 6000 مىڭ گېكتار )90 مىڭ مو( ئورمانلىق بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 72 مىڭ بولۇپ، ئەمگەكچى 34 مىڭ 200. بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 31 مىڭ. يېزا ئىگىلىك 9 - شىسىنىڭ شۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى بىر قەدەر ياخشى، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. سۇ ئامبىرىدىن 7 نى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 7000 كۇب مېتىردىن( ياسىغان. 1800 كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا ئاساسىي غول ئۆستەڭ )بۇنىڭ ئىچىدە سۇ سىڭمەس ئۆستەڭنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1000 كىلومېتىردىن ئاشىدۇ( چاپقان؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 75 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1000 غا يېقىن چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى، بۇغداي، كوممىقوناق، مايلىقدان، قىزىلچا، ئارپا قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي قاتارلىق چارۋىلارنى بېقىشنى ئاساس قىلغان بولۇپ ئۇلار ئىشلەپ چىقارغان >جۇڭگو مىرىنۇس< ئىنچىكە قوي يۇڭى، ساپ فرانسىيە نەسىللىك >شارۇلاي< كالا گۆشى سۈپىتىنىڭ ئېسىللىكى بىلەن دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى بازارلاردا ئالقىشقا ئېرىشىپ كەلدى. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، يېزا ئىگىلىك 9 - شىسىنىڭ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەشنى ئاساس قىلغان سانائەت ئىشلەپچىقىرىشى بىر قەدەر تېز تەرەققىي قىلدى. ئاساسلىق مەھسۇلاتلىرىدىن شېكەر، ئىسپىرت، تىرىپ، يۇڭ پىلتە قاتارلىقلار بار. بۇلاردىن خۇامىن يۇڭ توقۇمىچىلىق فابرىكىسى ئىشلەپ چىقارغان ئىنچىكە يۇڭ يىپ، ئىنچىكە ئىگىرىلگەن ئىلمە توقۇلما تىۋىت يىپى يۇقىرى ئىناۋەتكە ئىگە، 665 تىپلىق ساپ يۇڭ پىلتە 1994 - يىلى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن 2 - نۆۋەتلىك خەلقئارا ئوتتۇرا، كىچىك تىپتىكى كارخانىلارنىڭ يېڭى مەھسۇلات، يېڭى تېخنىكىسى كۆرگەزمىسى كېڭىشى يىغىنىدا ئالتۇن مېدارل مۇكاپاتىغا ئېرىشتى، كەسمە چۆپ زاۋۇتى ئىشلەپ چىقارغان ھەرخىل چۆپلەر مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ سېتىلماقتا.
خانتاۋىرۇسى
thumb|سىن نومبىرا خانتا ۋىرۇسىنىڭ مىكروسكوپ ئاستىدىكى سۈرىتى خانتاۋىرۇسى (ئېنگلىزچە: Orthohantavirus ياكى hantavirus) بىر خىل يۇقۇملۇق كىسەل ۋىرۇسى. thumb|دىگاڭ بۇغا رەڭ چاشقان خانتا ۋىرۇسنىڭ دائىملىق ئېلىپ يۈرگۈچىسىدۇر.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
شى جىنپىڭ، ئەر، خەنزۇ، 1953-يىلى 6-ئايدا تۇغۇلغان، شەنشى فۇپىڭدىن، 1969-يىلى 1-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1974-يىلى 1-ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن. چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى فىلولوگىيە-ئىجتىمائىي پەنلەر ئىنستىتۇتىنىڭ ماركسىزم نەزەرىيەسى ۋە ئىدىيەۋى-سىياسىي تەربىيە كەسپىنى پۈتكۈزگەن، ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان، قانۇنشۇناسلىق دوكتورى.
ھازىر جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتىنىڭ باش شۇجىسى، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسى.
1975-يىلىدىن 1979-يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خىمىيە سانائىتى فاكۇلتېتى ئاساسىي ئورگانىك سىنتېز كەسپىدە ئوقۇغان.
1979-يىلىدىن 1982-يىلىغىچە گوۋۇيۈەن بەنگۇڭتىڭى، مەركىزىي ھەربىي كومىتېت بەنگۇڭتىڭىدا كاتىپ بولغان (ھەربىي ۋەزىپە ئۆتىگەن).
1982-يىلىدىن 1983-يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى جېڭدىڭ ناھىيەلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.
1983-يىلىدىن 1985-يىلىغىچە خېبېي ئۆلكىسى جېڭدىڭ ناھىيەلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، جېڭدىڭ ناھىيەلىك قوراللىق بۆلۈمىنىڭ 1-سىياسىي كومىسسارى، پارتكومىنىڭ 1-شۇجىسى بولغان.
1985-يىلىدىن 1988-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىسى شيامېن شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى بولغان.
1988-يىلىدىن 1990-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىسى نىڭدې ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، نىڭدې شۆبە ھەربىي رايونى پارتكومىنىڭ 1-شۇجىسى بولغان.
1990-يىلىدىن 1993-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىسى فۇجۇ شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، فۇجۇ شۆبە ھەربىي رايونى پارتكومىنىڭ 1- شۇجىسى بولغان.
1993-يىلىدىن 1995-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، فۇجۇ شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، فۇجۇ شۆبە ھەربىي رايونى پارتكومىنىڭ 1- شۇجىسى بولغان.
1995-يىلىدىن 1996-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، فۇجۇ شەھەرلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، شەھەرلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، فۇجۇ شۆبە ھەربىي رايونى پارتكومىنىڭ 1- شۇجىسى بولغان.
1996-يىلىدىن 1999-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، فۇجيەن ئۆلكىلىك زېنىت توپچىلار زاپاس قىسىم شىسىنىڭ 1-سىياسىي كومىسسارى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئوسما يۇپۇرمىقى بولسا  ئۆسۈملۈك ئوسما بولۇپ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يوپۇرمىقى ئوسما يوپۇرمىقى نامىدا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ. ئىچنى قاتۇرۇش، قورۇش، ماددىلارنى تارقىتىش، چاچ ئۆستۈرۈش، چاچ قارايتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. ئۇيغۇر قىزلىرى ئادەتتە ئوسما يوپۇرمىقىنى سىقىپ سۈيىدە قېشنى بۇيايدۇ. بۇ بىر خىل تارىخى ئۇزۇن رېتىسىپ.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
1999-يىلىدىن 2000-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى، نەنجىڭ ھەربىي رايونى دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، فۇجيەن ئۆلكىلىك دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، فۇجيەن ئۆلكىلىك زېنىت توپچىلار زاپاس قىسىم شىسىنىڭ 1- سىياسىي كومىسسارى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ھەققىدە
ئوسما يۇپۇرمىقى بولسا  كرېست گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى ئىككى يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك ئوسما بولۇپ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يوپۇرمىقى ئوسما يوپۇرمىقى نامىدا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ. رەڭگى يېشىل،  ئازراق پۇراقلىق ، تەمى ئاچچىق كېلىدۇ،ياز ۋە كۈز پەسلىدەيىغىۋېلىنىدۇ. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايوننىڭ ھەممە جايلىرىدىن چىقىدۇ.
خۇسۇسىيىتى
چاچنى قۇۋۋەتلەش، پارقىتىرىش، ئىچنى قاتۇرۇش، قورۇش، ماددىلارنى تارقىتىش، چاچ ئۆستۈرۈش، چاچ قارايتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2000-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە فۇجيەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى، نەنجىڭ ھەربىي رايونى دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، فۇجيەن ئۆلكىلىك دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، فۇجيەن ئۆلكىلىك زېنىت توپچىلار زاپاس قىسىم شىسىنىڭ 1- سىياسىي كومىسسارى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
خاس تەسىرى
بەدەندىكى تۈكلەرنى ئوزۇقلاندۇرۇش، چاچ ۋە تۈك يىلتىزىنى چىڭىتىش، قۇۋۋەتلەش.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
(1998-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى فىلولوگىيە-ئىجتىمائىي پەنلەر ئىنستىتۇتىنىڭ ماركسىزم نەزەرىيەسى ۋە ئىدىيەۋى-سىياسىي تەربىيە كەسپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپىدا ئوقۇپ، قانۇنشۇناسلىق دوكتورى ئۇنۋانى ئالغان).
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئەكىس تەسىرى
ئاشقازاننى سوۋۇتىۋېتىدۇ، مېڭىگە زىيانلىق تەسىرى بار.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2002-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى، نەنجىڭ ھەربىي رايونى دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، جېجياڭ ئۆلكىلىك دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
فارماكولوگىيلىك تەسىرى
1. ئوسما يوپۇرمىقى ئوسما قايناتمىسى 0.7pH بولغاندا ئالتۇن رەڭلىك ئۈزۈمسىمان شارچە باكتېرىيىگە نىسبەتەن كۈچلۈك تورمۇزلاش رولىغا ئىگە. چوڭ ئۈچەي تاياقچە باكتېرىيىسى، تولغاق تاياقچە باكتېرىيىسىگە نىسبەتەن مەلۇم تەسىرى بار. ئۈچەي كېزىكى تاياقچە باكتېرىيىسىگە نىسبەتەن تەسىرى يوق.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2002-يىلىدىن 2003-يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى، جېجياڭ ئۆلكىلىك ھەربىي رايون پارتكومىنىڭ 1-شۇجىسى، نەنجىڭ ھەربىي رايونى دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، جېجياڭ ئۆلكىلىك دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
فارماكولوگىيلىك تەسىرى
2. ئوسما يوپۇرمىقىنىڭ چوڭ ئۈچەي تاياقچە باكتېرىيىسى ئىچكى توكسىنغا نىسبەتەن قارشى تۇرۇش رولى بار.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2003-يىلىدىن 2007-يىلىغىچە جېجياڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، جېجياڭ ئۆلكىلىك ھەربىي رايون پارتكومىنىڭ 1-شۇجىسى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
فارماكولوگىيلىك تەسىرى
3. ياللۇغ قايتۇرۇش رولى بار.
4. كىچىك چاشقاننىڭ قورساق بوشلۇقى چوڭ يۇتقۇنچاق ھۈجەيرىسىنىڭ يۇتۇش ئىقتىدارىنى كۆتۈرىدۇ.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2007-يىلىدىن 2008-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ مۇدىرى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
فارماكولوگىيلىك تەسىرى
5. ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرۇش رولى بار.
تەركىبى
بۇنـىڭـدا ئوسما گلىكوزىدى (Isalab)، گلـىكوبـراسـسـىـن(Glucobrassicin) قاتارلىقلار بار.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2008-يىلىدىن 2010-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ مۇدىرى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. ئوسما يوپۇرمىقىنى تۇز سۈيى بىلەن بىرگە باشقا سۈركىسە ياكى كۆيدۈرۈپ بۇي سالسا، بەلغەملىك باش ئاغرىقىنى توختىتىدۇ.
2. ئوسما يوپۇرمىقىنىڭ سۈيىنى ئىچسە، قەي قىلدۇرىدۇ ھەم غالجىر ئىت چىشلىۋالغاننىڭ ئاغرىقىنى يوقىتىدۇ.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2010-يىلىدىن 2012-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ مۇدىرى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
3. ئوسما يىلتىزىنىڭ يېغى بىلەن چاچنى ياغلىسا، چاچ ئۆستۈرىدۇ، چاچ چۈشۈشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ، چاچنى قارايتىدۇ،
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2012-يىلىدىن 2013-يىلىغىچە مەركىزىي كومىتېتنىڭ باش شۇجىسى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
4. ئوسما يوپۇرمىقىنى يۇمشاق سوقۇپ، كۆزگە سۈرمە قىلىپ تاتسا، كۆزگە چۈشكەن سۇنى تارقىتىدۇ.
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
2013- يىلىدىن باشلاپ مەركىزىي كومىتېتنىڭ باش شۇجىسى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسى.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
دورىلىق ئورنى:
شى جىنپىڭ
تەرجىمھالى
ج ك پ 15-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ كاندىدات ئەزاسى، ج ك پ 16-، 17-، 18-، 19-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، ج ك پ 17-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېت شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، ج ك پ 18-، 19-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەركىزىي كومىتېتنىڭ باش شۇجىسى بولغان. 11- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 1-يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە سايلانغان. ج ك پ 17-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ 5-ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تولۇقلاپ سايلانغان. 11-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 17-يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تەيىنلەنگەن. ج ك پ 18-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ 1-ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسى بولغان. 12-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 1-يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسلىكىگە، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلانغان. ج ك پ 19-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ 1-ئومۇمىي يىغىنىدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسى بولغان. 13-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 1-يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسلىكىگە، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلاندى.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
يوپۇرمىقى د
10~1 گرام
20- نەۋرۇز
20- نەۋرۇز ياكى 20- مارت ۋە ياكى 3- ئاينىڭ 20- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 79. (كەبىسە يىللاردا 80.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 287 كۈن باردۇر.
ئوسما يۇپۇرمىقى
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
تۈزەتكۈچىسى:
قەلەمپۇر ، پىننە
ئورۇنباسارى:
پىننە بەرگى
ۋەكىل خارەكتىرلىك پىششىق دورا ياسالمىسى:
ئوسما گۈلقەنتى، رەۋغىنى ئوسما
كېسەللىك مىسالى
چاچ ئاقىرىش، چاچ چۈشۈش، قاش، كىرپىك چۈشۈپ كېتىش، گال ئاغرىقى، ئۆتكۈر قىزىتما، باش ئاغرىقى، بوۋاسىر قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ئىشلىتىلىدۇ.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Dunya Uyghur Qurultiyi ؛ ئىنگلىزچەWorld Uyghur Congress) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ خەلقئارادىكى بىردىن بىر تولۇق ھوقۇقلۇق ئەڭ يۈكسەك رەھبەرلىك ئورگىنى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 2004 – يىلى 4 – ئاينىڭ 16 – كۈنىدىن 19 – كۈنىگىچە گېرمانىينىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە چاقىرىلغان «شەرقىي تۈركىستان (ئۇيغۇرىستان) مىللىي قۇرۇلتىيى» بىلەن «دۇنيا ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيى» نىڭ بىرلەشمە قۇرۇلتىيىدا، ئىككى قۇرۇلتاي ئومۇمى ۋەكىللىرىنى ئاساس قىلغان ھالدا، ۋەتەن سىرتىدىكى بارلىق شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ قاتنىشىشى ۋە بىردەك ئاۋازدا تەستىقلىشى بىلەن ۋۇجۇدقا چىقتى. ئەركىن ئالپتەكىن ئەپەندى، د ئۇ ق نىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك رەئىسلىكىگە سايلانغان ئىدى.
تارىخى
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ھازىرغىچە 6 قېتىم ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى چاقىردى. 2004 – يىلى چاقىرىلغان 1 – نۆۋەتلىك د ئۇ ق نىڭ ئومۇمى ۋەكىللەر قۇرۇلتىيىدا، ئاتاقلىق سىياسىيون ۋە دىپلومات ئەركىن ئالىپتېكىن ئەپەندى قۇرۇلتاي رەئىسلىكىگە سايلىنىپ، بۇ ۋەزىپىنى 2006 – يىلى 11 – ئايدا چاقىرىلغان 2 – نۆۋەتلىك ۋەكىللەر قۇرۇلتىيىغا قەدەر زىممىسىگە لىپ كەلگەن ئىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 3-نۆۋەتلىك ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى، 2009-يىلى 5-ئاينىڭ 21-كۈنىدىن 25-كۈنىگىچە ئامېرىكانىڭ پايتەختى ۋاشىنگتوندا ئېلىپ بېرىلدى. قۇرۇلتاينىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى 5-ئاينىڭ 21-كۈنى، ئامېرىكا پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئامېرىكا پارلامېنتىدا ئۆتكۈزۈلدى. قۇرۇلتاي ياۋروپا، ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق، ئاۋسترالىيە ۋە ئاسىيا دۆلەتلىرىدىن كەلگەن 112 ۋەكىل 40 دىن ئارتۇق كۆزەتكۈچىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئۆتكۈزۈلدى.
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 4-نۆۋەتلىك ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى، 2012-يىلى 5-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن 17-كۈنىگىچە ياپونىيەنىڭ پايتەختى توكيو شەھىرىدە ئېچىلدى. ئېچىلىش مۇراسىمى 5-ئاينىڭ 17-كۈنى ياپونىيە پارلامېنتىدا ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، ئېچىلىش مۇراسىمىغا ياپونىيە، ئىتالىيە، تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ پارلامېنت ئەزالىرى، ۋە شۇنداقلا ياۋروپا، ئامېرىكادىن كەلگەن بىر قىسىم خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ ۋەكىللىرى تەكلىپ بىلەن قاتنىشىپ، تەبرىك نۇتقى سۆزلىدى،  بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ياپونىيەدە تۇرۇشلۇق ئەلچىخانىلىرىنىڭ ۋەكىللىرىمۇ كۆزەتكۈچى سۈپىتىدە ئىشتىراك قىلدى. قۇرۇلتايغا ياۋروپا، ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە ۋە ئاسىيا قىتئەلىرىدىن توپلاپ 16 دۆلەتتىن كەلگەن 117 ۋەكىل قاتناشتى. قۇرۇلتايدا رابىيە قادىر خانىم د ئۇ ق نىڭ رەئىسلىكىگە قايتا سايلاندى.
رەھبەرلىك ھەيئىتى
2017 – يىلى 11 – ئاينىڭ 10 – كۈنىدىن 12 – كۈنىگىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە چاقىرىلغان 6 – نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان يېڭى رەھبەرلىك ھەيئىتىدىكىلەر تۆۋەندىكىچە :
ئالتىنچى قېتىملىق قۇرۇلتاي
2017 – يىلى 11 – ئاينىڭ 10 – كۈنىدىن 12 – كۈنىگىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە چاقىرىلغان.
يەتتىنچى قېتىملىق قۇرۇلتاي
2021 – يىلى 11 – ئاينىڭ 11 – كۈنىدىن 14 – كۈنىگىچە چېخىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى پراگ شەھىرىدە چاقىرىلغان.
بۇ قېتىمقى قۇرۇلتايدا د ئۇ ق نىڭ ئالدىنقى نۆۋەتلىك رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى مۇتلەق يوقىرى ئاۋاز، يەنى جەمئىي 198 ئاۋاز بىلەن د ئۇ ق نىڭ يەنە بىر نۆۋەتلىك رەئىسلىكىگە سايلانغان. بۇ قېتىمقى سايلامدا دوكتور ئەركىن ئەكرەم 156 ئاۋاز بىلەن، زۇبەيرە شەمسىدىن خانىم 135 ئاۋاز بىلەن، پەرھات مۇھەممىدى 101 ئاۋاز بىلەن د ئۇ ق نىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە سايلانغان.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
ئالتۇن شىتات قاتىلى
alt=ئالتۇن شىتات|thumb|ئالتۇن شىتات قاتىلى تۇتۇش ئىلانى 2018-يىلى 72 ياشقا كىرگەن سابىق ساقچى ئەمەلدارى سىتى ئانجېلونىڭ 1976-يىلىدىن 1986-يىلىغىچە بولغان جەرياندا، كالىفورنىيە ئىشتاتىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا 12 ئادەمنى ئۆلتۈرۈپ، 50 ئادەمگە باسقۇنچىلىق قىلغان "زەنجىرسىمان قاتىلىق قىلىش، باسقۇنچىلىق قىلىش ۋەقەسى". بۇ ۋەقە 40 يىلغىچە ھەل بولمغان، ئەگەر ئامىرىكا تارىخىدە بولمىسمۇ، كالىڧورنىيە شىتاتى تارىخىدىكى ئەڭ تەس، ئۇزاق ۋاقىتتا ھەل بولمىغان، ئاھالىلەر ئارىسدا ۋەھىمە پەيدا قىلغان ۋەقە. بۇ ۋەقەنىڭ باش جىنايەتچىسى 2018-يىلى 4-ئاينىڭ ئوتتۇرلىرىدا قولغا چۈشتى. alt=ئالتۇن شىتات |thumb|شەرقىي رايۇن باسقۇنچىسىنىڭ سىزما رەسىمى
نامى
ئۇيغۇرچە: ئالتۇن شىتات قاتىلى، شەرقىي رايۇن باسقۇنچىسى، يېرىم كىچىدىكى تىۋىشچى
جىنايتەچنىڭ ئاساسى ئۇچۇرلىرى
alt=ئالتۇن شىتات |thumb|يېرىم كىچىدىكى تىۋىشچى ئىگىزلىگى: 5 ڧۇت 10 ئىنگلىز چى
ئغىرلىقى: 170 قاداق ئەتىراپىدا
مۇكاپات سوممىسى؛ 50000 دوللار
زىيانكەشلىكە ئۇچىرغۇچىلار: 12 ئادەم ئۈلگەن، 50 تىن ئارتۇق ئادەم باسقۇنچىلىققا ئۇچىرغان، 120 قىتىمدىن ئارتۇق بۇلاڭچىلىق دىلوسى
جىنايەت ئۆتكۈزگەن ۋاقتى: 1978-1986
جىنايەت ئۆتكۈزگەن يەر: ئامىركىنىڭ كالىغورنىيە شىتاتى
دىلو ھەققىدە
بۇ دېلو كالىفورنىيە ئىشتاتىدىكى ئەڭ چوڭ ۋەھىمىلىك دېلو دەپ قارالغان بولۇپ، 40 نەچچە يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن كېيىن ئاندىن پاش بولغان، جىنايەتچى ۋىيتنام ئۇرۇشىغا قاتنىشىپ، بىر بارمىقى زەخمىلەنگەن كونا ئەسكەر. ئۇ ئەسكەرلىكتىن قايتىپ كەلگەندىىن كىيىن، بىر مەزگىل ساقچىلىق قىلغان، لىكىن دۇكاندا پۇل تۈلەش جەريانىدا، ئىشىت يىمەكلىكى ۋە بولقىغا پۇل تۈلىمىگەنلىكى ئۈچۈن ساقچىلىق ۋەزىپىسىدىن ئىلىپ تاشلانغان. 2018-يىلى ئۇ تۇتۇلغاندىن كىيىن، تەپتىشلار ئۇنىڭ ساقچى بۇلۇش جەريانىدا باسقۇنچىلىق، قاتىلىق قىلىشنى ئاللىبۇرۇرن باشلىغانلىقىنى جەزىملەشتۈرگەن.
يەمەن
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|يەمەن left|thumb|دۆلەت بايرىقى
يەمەن بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا سەنئا، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا سەنئا. دۆلەت تىلى بولسا ئەرەب تىلى. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ئەلى ئابدۇللاھ. ھازىرقى باش ۋەزىر ئالى موھەممەد مۇجۇر. بۇ دۆلەت 1990 يىلى 5 ئاينىڭ 22 كۇنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 527 مىڭ 968 كۇۋادىرات كىلومېتىر ، نوپۇسى 23 مىليون 013 مىڭ.
سۇيجۇ شەھىرى
سۇيجۇ(خەنزۇچە: 隨州) خۇبېي ئۆلكىسىنىڭ غەربىي شىمالى قىسمىغا جايلاشقان. رىۋايەت قىلىنىشىچە، دېھقانچىلىق پىرى يەندىنىڭ يۇرتى ئىكەن.
سۇيجۇ شەھىرى ھەققىدە
سۇيجۇ خۇبېي ئۆلكىسىنىڭ غەربىي شىمالى قىسمىغا جايلاشقان. رىۋايەت قىلىنىشىچە، دېھقانچىلىق پىرى يەندىنىڭ يۇرتى ئىكەن. غەربىي جۇ سۇلالىسى مەزگىلىدە سۇي بەگلىكىنىڭ پايتەختى، چىن بەگلىكىگە قاراشلىق نەنياڭ ئايمىقى بولغان، تاڭ سۇلالىسىدىن كېيىن ۋىلايەت تۇرۇشلۇق جاي قىلىنغان.
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى
ھازىر مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى خىش سېپىلنىڭ خارابىسى بار. قەدىمىي مەدەنىيەت خارابىلىرى، قەدىمىي قەبرىلەر كۆپ. شەھەرنىڭ غەربىگە جايلاشقان لېيگۇدۈن قەدىمىي قەبرىلەر توپىدىكى زېڭ بېگى يىنىڭ قەبرىستانلىقىدىن كۆپلىگەن ئاسارئەتىقىلەر چىققان، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىنتايىن قىممەتلىك تىزما قوڭغۇراق، تىزما ئۇرۇپ چالىدىغان چالغۇ قارلىق قەدىمىي چالغۇلار بار.
مەدرەسەئى نىزامىيە
مەدرەسەئى نىزامىيە ياكى نىزامىيە مەدرەسەسى (ڧارسچە: نظامیه، ئەرەبچە: النظامیه، ئىنگ: The Nizamiyyah) مىلادىيە 1063-يىلى باغداد شەھرىنىڭ يېنىدىكى تىگرىس دەرياسى بويىغا تەسىس قىلىنغان نىزامىيە مەدرىسەسى ئىسلام دۇنياسىدا قەدىمىي ۋە نوپۇزلۇق، ئوتتۇرا ئەسىردىكى مەشھۇر ئىسلام ئالىي بىلىم يۇرتى ۋە ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت مەركىزىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ نامى ئەرەبچە ”مەدرەسەئى نىزامىيە“ دەپ ئاتىلىدۇ. بىر مۇنچە غەرب ئالىملىرى بۇ مەدرىسەنى مۇسۇلمانلار دۇنياسىدىكى تۇنجى ھەقىقىي ئۇنىۋېرسىتېت دەپ قارايدۇ.
مەزكۇر مەدرىسەنى 1063-يىلى تۈرك سالجۇقىلار سۇلالىسىنىڭ سۇلتانى ئالپ ئارسلانخاننىڭ يارلىقى بىلەن، مەزكۇر سۇلالىنىڭ باش ۋەزىرى نىزامۇل مۈلك مەسئۇل بولۇپ، ناھايىتى كۆپ مەبلەغ ئاجرىتىپ تەسىس قىلغان ۋە مەزكۇر مەدرىسەنىڭ نامىنى ئۆزىنىڭ ئىسمى بىلەن «مەدرىسەئى نىزامىيە» دەپ ئاتىغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىراقتىكى بەسرە، موسۇل، شۇنداقلا نىشاپۇر، بەلخ، ھىرات، ئىسپاھان قاتارلىق جايلاردا نىزامىيە نامى بىلەن نۇرغۇن مەدرىسەلەرنى تەسىس قىلغان ۋە ھەممە مەدرىسەلەردە كۇتۇپخانا بەرپا قىلغان.
ئەرەب ئالىملىرىنىڭ ئېنىقلىشىچە، مەزكۇر مەدرىسە ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ خەلىپىسى ئابدۇللا مەئمۇن (813－833) مىلادىيە 830-يىلى يارلىق چۈشۈرۈپ باغدادتا تەسىس قىلغان ”بەيتۇل ھىكمەت“نىڭ ئىلىم-پەن ئەنئەنىسىگە تەقلىد قىلىپ تەسىس قىلىنغان ئۇنىۋېرسال ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسىي مەقسىتى سۈننىي مەزھىپىنىڭ ئەقىدە تەلىماتىنى جارى قىلدۇرۇش، ئىسلام ئىلىم-پېنى ۋە مەدەنىيىتىنى تارقىتىش، ئالىي دەرىجىلىك ئۇلىما، مۇپتى ۋە مەمۇرىي ئەمەلدارلارنى يېتىشتۈرۈشتىن ئىبارەت ئىدى. غەرب تارىخشۇناسلىرى بۇ ئۇنىۋېرسىتېتنى ئىسلام ئىلاھىيەت دارىلفۇنۇنلىرىنىڭ ئۈلگىسى دەپ ئاتىشىدۇ. بۇ مەكتەپنىڭ ياتاقلىرى كەڭتاشا، ئەسلىھەلىرى تولۇق بولۇپ، مەكتەپ قارىمىقىدا مەسچىت ۋە چوڭ كۆلەملىك كۇتۇپخانا بار ئىدى.
بۇ مەكتەپتە 1063-يىلى دەرس باشلانغان، تەسىس قىلىنغان دىنىي دەرسلەردىن: ئىلمى قۇرئان، ئىلمى ھەدىس، ئىلمى كالام، ئىلمى فىقھە، پەلسەپە قاتارلىقلار بولۇپ، ئاساسلىقى ئەبۇل ھەسەن ئەشئەرىنىڭ يېڭى ئىلمى كالامى ۋە شافىئىي مەزھىپىنىڭ ئىلمىي فىقھە دەرسلىرى ئۆتۈلەتتى. مەدەنىيەت دەرسلىرىدىن: ئەرەب تىلى گىرامماتىكىسى، ئىستىلىستىكا، تارىخ، جۇغراپىيە، ئەدەبىيات، ئاسترونومىيە(ئىلمى تەقۋىم) ۋە تېبابەتچىلىك قاتارلىقلار ئۆتۈلەتتى، شۇنداقلا مۇناسىۋەتلىك ئىلىملەر ھەققىدە مەخسۇس تېمىلار بويىچە لېكسىيەلەر بېرىلەتتى. فاتىمىيە سۇلالىسى مىسىردا تەسىس قىلغان جامىئە ئەزھەردە ئەينى ۋاقىتتا شىئەلەر ئەقىدىلىرى تەرغىبقىلىنىدىغانلىقى ئۈچۈن بۇنىڭغا قارشى ھالدا نىزامىيە مەدرىسەنىڭ ئوقۇتۇشىدا سۈننىيلەرنىڭ ئەقىدىلىرى، فىقھە ئىدىيەسى ۋە پەلسەپە نۇقتىئىنەزەرلىرى ئۆگىتىلەتتى. مەزكۇر مەدرىسە مۇكەممەل ئوقۇتۇش ئەسلىھەلىرى، قابىل ئوقۇتقۇچىلار قوشۇنىغا ئىگە ئىدى، شۇنداقلا بىر تۈركۈم مەشھۇر سۈننىي مەزھىپى ئۇلىمالىرى ۋە ئەللامەلىرىنى يۇقىرى مائاش بىلەن تەكلىپ قىلىپ دەرس ئۆتكۈزەتتى. مەسىلەن، سۈننىي مەزھىپىنىڭ مەشھۇر ئۇلىماسى ئەل غەززالىنى ئىلمى كالام ۋە پەلسەپە دەرسىنى سۆزلەشكە، شافىئىي مەزھىپىنىڭ فىقھەشۇناسى ئەبۇ ئىسھاق شىرازى(1083－؟)نى فىقھە دەرسىنى سۆزلەشكە، ئېرۇسالىمنىڭ مەشھۇر قازىسى بەھائىددىن ئىبنى سادەتنى فىقھە ۋە تارىخ سۆزلەشكە تەكلىپ قىلغانىدى. مەزكۇر مەدرىسە ئىسلام ئىلىم-مەدەنىيەت تەتقىقاتى ئېلىپ بېرىشنى، ئالىملارنىڭ ئەسەر يېزىپ تەلىمات يارىتىشىنى يۈكسەلدۈرۈشنى تەشەببۇس قىلاتتى، دائىم تۈرلۈك ئىلمىي مۇھاكىمە سورۇنلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇپ ئىلمىي قاراشلارنى ئالماشتۇراتتى، شۇنداقلا نىشاپۇر، بەسرە، موسۇل ۋە ئىسپاھانلاردا تەسىس قىلىنغان ئۆزى بىلەن ئوخشاش نامدىكى مەدرىسەلەر بىلەن ئىلمىي ئىشلار جەھەتتىن ئالاقە قىلاتتى، ئۇلارغا ئۇستاز يېتىشتۈرۈپ بېرەتتى ھەمدە خادىملىرىنى ئەۋەتىپ ھەر قايسى مەدرىسەلەرنىڭ ئوقۇتۇش ئىشلىرىغا يېتەكچىلىك قىلاتتى، بۇ ئارقىلىق مەزكۇر مەدرىسە ئەينى ۋاقىتتىكى سۈننىيلەرنىڭ دىنىي مائارىپى ۋە ئىلىم-مەدەنىيىتىنىڭ مەركىزى بولۇپ قالغانىدى. مەدرىسە مەسئۇللىرىنى نىزامۇل مۈلك سالجۇقىلار سۇلالىسىگە ۋاكالىتەن بىۋاسىتە تەيىنلەيتتى ھەمدە ئوقۇتۇش ۋە تۇرمۇش جەھەتتە ئۇستاز-خادىملار، تالىپلار ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك بىر يۈرۈش قائىدە-تۈزۈملەرنى تۈزۈپ چىققانىدى. مەدرىسە راسخوتىنىڭ كۆپىنچىسى سۇلالە ئوردىسى بەيتۇلمال(دۆلەت خەزىنىسى)دىن بېرىلەتتى، تالىپلار ئوقۇش مۇكاپات پۇلى ۋە ھەقسىز ياتاقتىن بەھرىمەن بولاتتى. مەدرىسە ھېسابىدا نۇرغۇن فوند ۋە كۆچمە مۈلۈك بولۇپ، بۇلار ئۇستاز ۋە تالىپلار تەمىناتىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى ئىدى.
12-ئەسىرنىڭ ئاخىرى مەشھۇر ساياھەتچى ئىبنى جۇبەير نىزامىيە مەدرىسەنى ئېكسكۇرسىيە قىلغانىكەن. ئۇ «جۇبەير ساياھەت خاتىرىسى»دە مۇنداق بايان قىلىدۇ: ”باغدادتا 30 مەدرىسە بولۇپ، ھەممىسى شەرقىي قوۋۇقنىڭ ئىچىدە ئىكەن، ھەربىر مەدرىسە گويا بىر گۈزەل ئوردىغا ئوخشايدىكەن، بۇ مەدرىسەلەرنىڭ ئەڭ چوڭى نىزامىيە مەدرىسە ئىكەن. ھەممىلا مەدرىسەنىڭ نۇرغۇن فوندى ۋە مۇقىم مۈلكى بولۇپ، مۇدەررىسلەر ۋە تالىپلارنىڭ تەمىناتىغا ئىشلىتىلىدىكەن. مېنىڭ باغدات شەھىرىدە تۇنجى رەت ئاڭلىغان دەرسىم شافىئىي مەزھىپىنىڭ شەيخى غەزۋىنىنىڭ تەبلىغى بولدى، ئۇ نىزامىيە مەدرىسەنىڭ فىقھە مۇدەررىسى، شۇنداقلا ئىسلام پەلسەپىسىنىڭ پېشۋاسى ئىدى. جۈمە كۈنى نامازدىگەردىن كېيىن مەن نىزامىيە مەدرىسەگە بېرىپ ئۇنىڭ تەبلىغىنى ئاڭلىدىم. ئۇ پەشتاققا(دەرس مۇنبىرىگە) چىققاندىن كېيىن قارىيلار قىرائەت قىلىشقا باشلىدى. ئۇلارنىڭ ئاۋازى شۇنچە زىل ۋە يېقىملىق ئىدى. ئۇلارنىڭ ھېسسىيات ئىپادىسى شۇنچە جانلىق بولۇپ، كىشىنى ھاياجانلاندۇراتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن شەيخ تەبلىغ قىلىشقا باشلىدى، ئۇ تەمكىن، سۈرلۈك قىياپەتتە كىتابلاردىن نەقىل ئېلىپ ئىمكانقەدەر تولۇق شەرھلىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن تەبلىغ ئاڭلىغۇچىلار سوئاللارنى قويۇشتى، ئۇ بىر-بىرلەپ جاۋاب بەردى، ھەرگىز زېرىكمەي تەلىم قىلدى. تەبلىغ ئاڭلىغۇچىلاردىن نۇرغۇنلىرى سوئاللىرىنى قەغەزگە يېزىپ ئۇنىڭغا بەرگەنىدى، ئۇ بۇ قەغەزلەرنى يىغىۋېلىپ ئاندىن بىر-بىرلەپ جاۋاب بەردى. ئۇ تەبلىغ قىلىپ بولغاندا كەچ بولۇپ كەتكەنىدى. ئۇ مۇنبەردىن چۈشكەندىن كېيىن تەبلىغ ئاڭلىغۇچىلار ئاندىن تارقاشتى“(ئىبنى جۇبەير: «جۇبەير ساياھەت خاتىرىسى» ئىراققا دائىر قىسمى. ئابدۇرەھمان نا جۇڭنىڭ «ئەرەب ئومۇمىي تارىخى» 2-قىسىم، 238-بەتتە كەلتۈرۈلگەن نەقىل).