زىيا_سەمەد
زىيا سەمەدىي ئۇيغۇر-سوۋېت ئەدەبىياتىدا بىرىنچى بولۇپ تارىخى تېمىدا قەلەم تەۋرەتكەن ۋە مۇرەككەپ، قىيىن ۋە شەرەپلىك نىشاننىڭ ھۆددىسىدىن چىقىۋاتقان يازغۇچى. يازغۇچىنىڭ تارىخى تېمىلاردا يازغان ئەسەرلىرىنىڭ بۇنداق مۇكەممەل، مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقىشى تاسادىپى ئەمەستى. زىيا سەمەدىنىڭ ئۇيغۇرلار تارىخىنى، ئۆرپ-ئادەتلىرىنى، تىلىنى، دەۋر خۇسۇسىيەتلىرىنى ياخشى بىلىشى، ئۆز خەلقىنىڭ ئارزۇ-ئىستەك ۋە ئىنتىلىش، تەلەپلىرىنى مۇقەددەس تۇتۇشى، تارىخى رېئاللىققا سادىقلىقى ئۇنىڭ ئەنە شۇنداق يۈكسەكلىككە يېتەلىشىگە ئاساس بولغان. ئاپتور «مايىمخان» رومانىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆتكەن ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا مانجۇ ئەزگۈچىلىرىگە ۋە يەرلىك فېئوداللارغا قارشى قوراللىق قوزغىلىڭى توغرىلىق زور مۇھەببەت ۋە چوڭ يازغۇچىغا خاس ماھارەت بىلەن يازىدۇ. روماننىڭ باش قەھرىمانى، خەلق قوزغىلىڭىنىڭ رەھبىرى دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن ۋە كۈرەشتە، ئۆز جېنىنى قۇربان قىلغان، ئەر يۈرەك قىز مايىمخاندۇر. يازغۇچى ھاياتتىكى ھەقىيقى ئەھۋالغا ۋە تارىخى پاكىتلارغا ئاساسلىنىپ، ھېچنەرسىنى پەردازلاشقا ئۇرۇنمايدۇ. ئۇ ۋەقەنى ئۆز ئەينى بويىچە توغرا تەسۋىرلەيدۇ، لېكىن ئۇلارنى ئاددىي ناتۇرالىست ياكى ۋەقەنىلا تەسۋىرلىگۈچى سۈپىتىدە يازماستىن، بەلكى ئوپتىمىستىك پوزىتسىيىدە تۇرۇپ بايان قىلىدۇ. رومان قوزغىلاڭچىلارنىڭ مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىشى ۋە مايىمخاننىڭ ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىشى بىلەن تاماملانسىمۇ، لېكىن ئوقۇغۇچى بېسىمىزمغا ئۇچرىمايدۇ، ئەكسىچە، خەلقنىڭ ھېچقاچان باش ئەگمەيدىغانلىقىغا، ئۇنىڭ ئۆز ئازادلىقى ئۈچۈن ھامان قولىغا قورال ئېلىپ كۈرەش مەيدانىغا چىقىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىنى پەيدا قىلىدۇ. زىيا سەمەدىنىڭ رومانىدا قاتناشقۇچى شەخسلەر ئانچە كۆپ ئەمەس، لېكىن يازغۇچىنىڭ ماھارىتى، سۇژىتىنىڭ ئىزچىللىق بىلەن بىرلىشىشى، ئاساسى قەھرىمانلار تەرىپىدىن قىلىنغان ئىش-ھەرىكەتلەرنىڭ ئورۇنلۇق بولۇشى، ئەڭ مۇھىمى تىل ماھارىتى ئارقىسىدا روماندىكى شەخسلەرنىڭ كۆپچىلىكى بەدىئىي ئوبرازلار دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن. ئاپتور ئۆز قەھرىمانلىرىنىڭ تاشقى قىياپىتىنى تەسۋىرلەشكە ماھىر بولسىمۇ، ھەممىلا جايدا تەپسىلىي تەسۋىرلىمەيدۇ، بەلكى بىر نەچچە جۈملە تەپسىلات بىلەنلا ئادەمنىڭ سۈرىتىنى سىزىپ چىقالايدۇ. بىز تىلنى ئەدەبىياتنىڭ بىرىنچى ئۇرۇندىكى ئىلمىنتى دەپ، پات-پات تەكرارلايمىز. زىيا سەمەدىي رومانلىرىنىڭ تىلى شۇنىڭ بىلەن پەرق قىلىدۇكى، ئۇنىڭ رومانلىرىدا بەدىئىي تىلنىڭ ئەڭ ئوبرازلىق، ئەڭ ئورۇنلۇق، يېڭى ئۇرغۇلار، سېلىشتۇرۇشلارغا ۋە مىتافورىلارغا ناھايىتى باي بولغان ئېلېمېنتلارنى قوللىنىپ ئەسەرنى تېخىمۇ جانلىق تۈسكە كىرگۈزىدۇ. يەنە ئۇنىڭ ئەسەرلىرى خەلق دانىشمەنلىرىنىڭ دۇردانىلىرى بىلەن زىننەتلەنگەن، ئومۇمەن زىيا سەمەدىينىڭ رومانلىرى پەقەت يازغۇچىنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئۇيغۇر پىروزىسىنىڭ ئۇتۇقى. زىيا سەمەدىنىڭ «لاشمەن» درامىسى يازغۇچى مۆمىن ھەمرايوۋنىڭ «ئېغىر كۈنلەردە» پوۋېستى ئاساسىدا يېزىلغان بولۇپ، ئاپتور بۇ ئەسەردە، يەتتەسۇدىكى ئۇيغۇر مېھنەتكەشىلىرىنىڭ ئۇلۇغ ئۆكتەبىر سوتسىيالىستىك ئىنقىلابى ھارپىسىدىكى ئېغىر تۇرمۇشىنى، ئەزگۈچى سىنىپ ۋەكىللىرىنىڭ كەمبەغەللەر ئۈستىدىن يۈرگۈزگەن زورلۇق-زۇمبۇلۇقلىرىنى رېئال ۋەقەلەر ئاساسىدا كەڭ تەسۋىرلەيدۇ. مەلۇمكى، قەيەردە ئادالەتسىزلىك، زۇلۇم بولسا، شۇ يەردە ئۇنىڭغا قارشى كۈرەش تۇغۇلىدۇ. «لاشمەن»دە مۇشۇ ئەھۋال تەبىئىي ئىپادىلىنىدۇ، ۋەقەلەر زىددىيەتلەر شۇ مەنتىقە ئاساسىدا تەرەققىي قىلىدۇ. درامىدىكى ئېزىلگۈچى سىنىپنىڭ ۋەكىلى ئىلەم بىلەن يۇقىرى تەبىقە ۋەكىلى ھېمىتباي ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش تەرەققىي قىلىپ چوڭ كونفېكىتلىققا ئايلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ بېشىدا ئىستىخىيىلىك نارازىلىق، ئىسيانكارلىق تۇيغۇسىغا ئىگە بولغان ئىلەم ئاخىرىدا ئاڭلىق ئىنقىلابچىغا ئايلىنىدۇ. ھېمىتباينىڭ زوراۋانلىقى تۈپەيلىدىن يۇزۇكا دېگەن جايدىكى خاڭغا ھەيدەلگەن ئىلەم ئۇ يەردە رۇس ئىنقىلابچىلىرى بىلەن تونۇشۇپ، ئېزىش ۋە ئېزىلىشنىڭ سەۋەبلىرىنى، ئادالەتسىزلىككە قارشى كۈرەش قىلىشنىڭ يوللىرىنى ئۆگىنىدۇ. «لاشمەن» ۋەقەلىكىنىڭ قويۇقلۇقى، زىددىيەت-توقۇنۇشلارنىڭ كەسكىنلىكى، تىلىنىڭ راۋان، ئىخچام، چۈشىنىشلىك ۋە خەلق تىلىغا يېقىنلىقى بىلەن دىققەتكە سازاۋەردۇر. زىيا سەمەدىي بۇ ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ تارىخى ئەسەر يېزىشتىكى ماھارىتىنى نامايان قىلىدۇ. شۇ دەرىجىدىكى ئىجتىمائىي، سىياسىي مۇھىتنى، خەلق تۇرمۇشىنىڭ كارتىنىسىنى توغرا ۋە ئىشەنچلىك قىلىپ يارىتىدۇ، خەلق تىلىنىڭ ئاشۇ يىللاردىكى ئەينەن ھالىتىنى ساقلاشقا مۇيەسسەر بولىدۇ. زىيا سەمەدىنىڭ «ئىپارخان» درامىسى ئۇيغۇر خەلقى تارىخىدىكى مۇرەككەپ بىر دەۋرنى كەڭ پىلاندا يورۇتۇپ بېرىدىغان ئەسەر، ئۇنىڭ نامى باش قەھرىمان نامى بىلەن ئاتىلىشىمۇ تاسادىپىي ئەمەس، ئىپارخان-تارىخى شەخس، يالقۇنلۇق ۋەتەنپەرۋەر ۋە خەلقىمىزنىڭ ئىپتىخارى. ئۇ ئۆزىنىڭ باتۇرلۇقى، ۋەتەنگە سادىقلىقى بىلەن شۇنداقلا ئىچكى ۋە تاشقى گۈزەللىكى بىلەن تىللاردا داستان بولۇپ، خەلققە ۋەتەنگە ۋاپادارلىقنىڭ تىمسالى بولۇپ كەلمەكتە. ئەسەردە كۆرسىتىلگەندەك 1755-1756-يىللىرى مانجۇ قوشۇنلىرى تەڭرىتاغنىڭ شىمالىنى-جۇڭغارىيىنى ئىگەللىدى. مانجۇلار يەنە تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىنى ئىگەللەش مەقسىتىدە ئۇلارنىڭ بىرلىكىنى بۇزۇش ئۈچۈن ئىچكى زىددىيەتلەرنى كۈچەيتىۋەتتى ۋە «ئاق تاغلىق خوجىلار» بىلەن «قارا تاغلىق خوجىلار» ئارىسىدىكى ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ ئۇرۇشتا 60 مىڭ ئۇيغۇر ئەسكىرى ھالاك بولدى. ئۇرۇش «ئاق تاغلىقلار»نىڭ غالىبىيىتى بىلەن ئاياغلاشتى، قەشقەردە خان غوجا باشچىلىقىدىكى ھاكىمىيەت قۇرۇلدى. لېكىن ئۇزاق ۋاقىتتىن بۇيان ئۇيغۇرلارنىڭ ھالسىزلىنىشىنى سەۋرى قىلىپ كۈتۈپ كەلگەن مانجۇ خانى جاۋ خۇي قوماندانلىقىدا ئەسكەر ئەۋەتىپ، يېڭىلا قۇرۇلغان بۇ ھاكىمىيەتكە ھۇجۇم قىلىپ، ئۇنى بويسۇندۇردى. ئەمما ئۇيغۇر خەلقى ۋەتەن ئۈچۈن ئاخىرقى نەپسىگىچە كۈرەش قىلدى. ئەنە شۇلارنىڭ بايراقدارلىرىنىڭ بىرى ئىپارخان ئىدى. ئۇ ئۆمرىنىڭ ئاخىرغىچە ۋەتەن مۇھەببىتىنى پاك يۈرىكىدە مەڭگۈگە پاك ساقلاپ قالدى. يازغۇچى ئۆز درامىسىدا ئەنە شۇ قىزنىڭ يارقىن ئوبرازىنى مۇكەممەل، ھەر تەرەپلىمە يارىتىشقا مۇيەسسەر بولالىغان، قانائەتلىنەرلىك ھالدا شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، ئاپتور ئەسەرنىڭ باش قەھرىمانىغا ئىنتايىن چوڭ پەخىرلىنىش تۇيغۇسى بىلەن قارىغاچقا درامىنى دولقۇنلۇق بىر ھاياجان، ئاجايىپ ئىچكى تەۋرىنىش بىلەن يازىدۇ. ئىپارخاننىڭ ئىچكى ۋە تاشقى گۈزەللىكىنى، مەنىۋى بايلىقىنى قىزغىن ئىشتىياق بىلەن كۈيلەيدۇ. دراماتىك ئەسەر سەھنىدە قويۇلۇش ئۈچۈن يېزىلىدۇ، ئۇنى كۆپ جەھەتتىن رېژىسسور، كومپوزىتور ۋە ئارتىسلار كوللېكتىپ تولۇقلايدۇ. زىيا سەمەدىنىڭ بۇ درامىسى سەھنىدە ئوينالغىنى يوق. لېكىن ئۇنى ئوقۇپ چىققان ھەرقانداق كىشى ئىپارخاننىڭ قىياپىتىنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرەلەيدۇ. ئەسەر تىلى بىلەنمۇ، ئاپتور ھېس-ھاياجىنىنىڭ ساپ ۋە چوڭقۇرلۇقى بىلەنمۇ، ئىپارخان مونولوگىنىڭ پەلسەپىۋىيلىك ماھىيىتى بىلەنمۇ داستانغا ئوخشايدۇ. گەرچە درامىدا پاجىئەلىك ۋەقەلەر قويۇق بولسىمۇ، ئۇنىڭدا باشتىن-ئاخىر ئوپتىمىستىك روھ ھۆكۈمران. زىيا سەمەدىنىڭ تارىخى تېمىلاردا يېزىلغان ئەسەرلىرى ئۈچۈن ئورتاق بولغان بۇ خۇسۇسىيەت «ئىپارخان»دا تېخىمۇ يارقىن بايقىلىدۇ. يازغۇچىنىڭ ھازىرقى يېزا ياشلىرى تېمىسىغا بېغىشلانغان «ئۆرۈك گۈللىگەن چاغدا» پوۋېستى ھەممىدىن ئاۋۋال، تېمىسىنىڭ ئاكتۇئاللىقى بىلەن دىققەتكە سازاۋەر. ئاپتور بۇ ئەسەردە ئادىل ۋە خېلىچەملەر ئوبرازى ئارقىلىق بۈگۈنكى سوۋېت ئوغۇل-قىزلىرىنىڭ كولخوز ئىقتىسادىنى، مەدەنىيىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك پائالىيەتلىرىنى ئىلغا ئىنتىلىش، ئىجاد قىلىش، يارىتىش خۇسۇسىيەتلىرىنى ئېچىپ بېرىدۇ. پوۋېستتا يېزا ئىگىلىگىنىڭ خىلمۇ-خىل ساھەلىرىدە ئىشلەۋاتقان، ئىشتىن قول ئۈزمەي سىرتتىن ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئوقۇۋاتقان ياشلار خاراكتېرىنىڭ شەكىللىنىش جەريانلىرى، ئۇلارنىڭ ئادىل، ھالال، ئەمگەكچان، پرىنسىپال كىشىلەردىن بولۇپ يېتىشىۋاتقانلىقى كۆپلىگەن قىزىقارلىق ۋەقەلەر ۋە پسىخىكىلىق جەريانلار ئارقىلىق ئىپادىلىنىدۇ، يازغۇچى سوۋېت ياشلىرىنى ۋەتەنپەرۋەرلىك ۋە كوممۇنىستىك روھتا تەربىيىلەشنىڭ ئومۇمى خەلق ئىشى ئىكەنلىكىگە ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدۇ. زىيا سەمەدىنىڭ بۇ ئەسىرىمۇ يۇقىرى بەدىئىي تەلەپلەر دەرىجىسىدە يېزىلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا قۇرۇق بايانچىلىق، شەرھلەشلەر ئۇچرىمايدۇ، ئەكسىچە ئاپتور پېرسوناژلار خاراكتېرىنى ئۇلارنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرى ۋە سۆزلىرى ئارقىلىق ئېچىپ بېرىدۇ، سوۋېت يېزىلىرىنىڭ قىياپىتىنى، كولخوز دېھقانلىرىنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى تەسۋىرلەيدۇ. يازغۇچىنىڭ پېرسوناژلىرى ھەممە ئەسەرلىرىدە دېگۈدەك، پەقەت شۇ شەخسنىڭ ئۆزىگىلا خاس خۇسۇسىيەتكە ئىگە. ئەدىبنىڭ تىل بايلىقى سىرلىرىنىڭ بىرى شۇكى، ئۇ خەلق تىلى قاينىمىغا سىڭىپ كېتىدۇ. ئەسەر تىلى ماقال-تەمسىللەر، ئۆتكۈر سېلىشتۇرمىلار بىلەن بېيىتىلغان بولۇپ، ئۇلار خۇددى قىممەت باھالىق ئۈنچە-مارجاندەك يالتىراپ تۇرىدۇ. زىيا سەمەدىي يېزىۋاتقان دەۋرنى، ۋەقە تەرەققىي قىلغان جاينى يىپ-يىڭنىسىگىچە بىلىپ، ھەقىيقى مەنزىرىنى، بارلىق دېتال ۋە تەپسىلاتلار بىلەن تەسۋىرلەيدۇ. زىيا سەمەدىي ھازىرمۇ جۇشقۇن ھالدا ئىجادىيەت قىلىۋاتىدۇ. سوۋېت دىيارىدا ئۆزىنىڭ ھەقىيقى بەختىنى تاپقان تالانتلىق يازغۇچىدىن قايناق ئىلھام بىلەن يېزىلغان يېڭى-يېڭى ئەسەرلەرنى كۈتىمىز.