cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەمگەك قانۇنى
14- ماددا مېيىپلار، ئاز سانلىق مىللەت كىشىلىرى ۋە ھەربىي سەپتىن قايتقانلارنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشقا، قانۇن- نىزاملاردا ئالاھىدە بەلگىلىمە بولسا، شۇ بەلگىلىمە ئىجرا قىلىنىدۇ.
15- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ قۇرامىغا يەتمىگەنلەردىن 16 ياشقا توشمىغانلارنى ئىشلىتىشى مەنئى قىلىنىدۇ.
ئەدەبىيات- سەنئەت، تەنتەربىيە ۋە ئالاھىدە ھۈنەر- سەنئەت ئورۇنلىرى قۇرامىغا يەتمىگەنلەردىن 16 ياشقا توشمىغانلارنى ئىشلەتسە، دۆلەتنىڭ ئالاقىدار بەلگىلىمىلىرىگە ئاساسەن، تەستىقلىتىش رەسىمىيىتىنى بېجىرىشى ھەمدە ئۇلارنىڭ مەجبۇرىيەت مائارىپىدىن بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقىنى كاپالەتلەندۈرۈشى شەرت.
3- باب ئەمگەك توختامى ۋە كوللېكتىپ توختام
16- ماددا ئەمگەك توختامى _ ئەمگەكچىلەر بىلەن ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئوتتۇرىسىدا ئەمگەك مۇناسىۋىتى ئورنىتىلغان، ئىككى تەرەپنىڭ ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيىتى ئايدىڭلاشتۇرۇلغان كېلىشىم.
17- ماددا ئەمگەك توختامى تۈزەش ۋە ئۆزگەرتىشتە باراۋەر بولۇش، ئۆزى ئىختىيار قىلىش، بىردەك كېڭىشىپ بىرلىككە كېلىش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىش كېرەك، قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەرگە خىلاپلىق قىلىشقا يول قويۇلمايدۇ.
ئەمگەك توختامى قانۇن بويىچە تۈزۈلگەن ھامان قانۇنىي چەكلەش كۈچىگە ئىگە بولىدۇ، ئىككى تەرەپ ئۇنىڭدا بەلگىلەنگەن مەجبۇرىيەتلەرنى ئادا قىلىشى شەرت.
18- ماددا تۆۋەندىكىدەك ئەمگەك توختاملىرى كۈچكە ئىگە بولمايدۇ:
(1) قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا خىلاپ ئەمگەك توختاملىرى؛
(2) ئالداش ۋە تەھدىت سېلىش ۋاستىلىرى ئارقىلىق تۈزۈلگەن ئەمگەك توختاملىرى.
كۈچكە ئىگە بولمىغان ئەمگەك توختاملىرى تۈزۈلگەن ۋاقىتتىن باشلارپلا قانۇنىي چەكلەش كۈچىگە ئىگە ئەمەس دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەندە، قالغان قىسىمىنىڭ كۈچكە ئىگە بولىشىغا تەسر تەتكۈزمىسە، قالغان قىسىمى كۈچكە ئىگە بولىۋېرىدۇ.
ئەمگەك توختامىنىڭ كۈچكە ئىگە بولمايدىغانلىقىنى ئەمگەك تالاش- تارتشلىرى كېسىم ھەيئىتى ياكى خەلق سوت مەھكىمىسى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ.
(1) ئەمگەك توختامىنىڭ مۇددىتى؛
(2) خىزمەت مەزمۇنى؛
(3) ئەمگەك مۇھاپىزىتى ۋە ئەمگەك شارائىتى؛
(4) ئەمگەك ھەققى؛
(5) ئەمگەك ئىنتىزامى؛
(6) ئەمگەك توختامىنى توختىتىش شەرتى؛
(7) ئەمگەك توختامىغا خىلاپلىق قىلغانلىق جاۋابكارلىقى.
ئەمگەك توختامىنىڭ يۇقىرىدىكى تارماقتا بەلگىلەنگەن زۆرۈر مەزمۇنلىرىدىن باشقىلىرىنى ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ بېكىتسە بولىدۇ.
20- ماددا ئەمگەك توختامىنىڭ مۇددىتى تۇرۇقلىق مۇددەت، تۇراقسىز مۇددەت ۋە مۇئەييەن خىزمەت ۋەزىپىسىنى ئورۇنداش مۇددىتى دەپ ئايرىلىدۇ.
ئەمگەكچىنىڭ بىر ئورۇندا ئۇدا ئىشلىگەن ۋاقتى ئون يىلدىن ئاشقان بولۇپ، ئىككى تەرەپ توختامنى داۋاملاشتۇرۇشقا قوشۇلغان ئەھۋالدا، ئەمگەكچى تۇراقسىز مۇددەتلىك ئەمگەك توختامى تۈزۈشنى ئوتتۇرىغا قويسا تۇراقسىز مۇددەتلىك ئەمگەك توختامى تۈزۈشى كېرەك.
21- ماددا ئەمگەك توختامىدا سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتى كېڭىشىپ بېكىتىلسە بولىدۇ، سىناپ ئىشلىتىش مۇددىتى ئەڭ ئۇزۇن بولغاندىمۇ ئالتە ئايدىن ئېشىپ كەتمەسلىكى كېرەك.
22- ماددا ئەمگەك توختامى تۈزۈشكەن ئىككى تەرەپ ئەمگەك توختامىغا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ سودا مەخپىيەتلىكىنى ساقلاشقا ئائىت ئىشلارنى كېلىشىپ كىرگۈزسە بولىدۇ.
23- ماددا ئەمگەك توختامىنىڭ مۇددىتى توشقاندا ياكى توختام تۈزۈشكەن ئىككى تەرەپ توختامنى توختىتىش ھەققىدە كېلىشكەن شەرتلەر ھازىرلانغاندا، ئەمگەك توختامى توختىتىلىدۇ.
24- ماددا ئەمگەك توختامى تۈزۈشكەن ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ بىرلىككە كەلسە، ئەمگەك توختامىنى بىكار قىلسا بولىدۇ.
25- ماددا ئەمگەكچىدە تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلگەندە، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن توختامنى بىكار قىلسا بولىدۇ:
(1) سىناپ ئىشلىتىش مەزگىلىدە قوبۇل قىلىش شەرتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغانلىقىنى ئىسپاتلىغان بولسا؛
(2) ئەمگەك ئىنتىزامىغا ياكى ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ قائىدە- تۈزۈملىرىگە ئېغىر خىلاپلىق قىلغان بولسا؛
(3) ئېغىر دەرىجىدە مەسئۇلىيەتسىزلىك ۋە نەپسىيانەتچىلىك قىلىپ، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ مەنپەئىتىگە زور زىيان يەتكۈزگەن بولسا؛
(4) قانۇن بويىچە جىنايى جاۋابكارلىققا تارتىلغان بولسا.
26- ماددا تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلگەندە ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئەمگەك توختامىنى بىكار قىلسا بولىدۇ، بىراق بۇنى ئەمگەكچىگە 30 كۈن بۇرۇن يازما ئۇقتۇرۇش كېرەك:
(1) ئەمگەكچى كېسەل بولۇپ ياكى ئىش ئۈستىدە بولمىغان سەۋەبلەر بىلەن زەخىملىنىپ، داۋالىنىش مۇددىتى تۇشقاندىن كېيىن ئەسلىدە ئىشلەۋاتقان ئىشنى قىلالمىغان، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن قايتىدىن ئورۇنلاشتۇرغان ئىشنىمۇ قىلالمىغان بولسا؛
(2) ئەمگەكچى ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالمىسا، تەربىيلەنگەن ياكى ئىش ئورنى تەڭشەلگەندىن كېيىنمۇ ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالمىسا؛
(3) ئەمگەك توختامىنى تۈزگەندە ئاساس قىلىنغان ئوبيېكىت ئەھۋالدا زور ئۆزگىرىش بولۇپ، شۇ توختامنى ئىجرا قىلىش مۇمكىن بولماي، توختام تۈزۈشكەن ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ توختامنى ئۆزگەرتىش توغرىسىدا كېلىشىم ھاسىل قىلالمىغان بولسا.
27- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ۋەيران بولۇش گىردابىغا بېرىپ قېلىپ، قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە تەرتىپكە سېلىۋاتقان مەزگىلدە ياكى ئىشلەپچىقىرىش- تىجارەت ئەھۋالىدا ئېغىر قىيىنچىلىق يۈز بېرىپ، ئادەم قىسقارتىش ھەقىقەتەن زۆرۈر بولغاندا، 30 كۈن بۇرۇن ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ياكى بارلىق ئىشچى- خىزمەتچىلەرگە ئەھۋالنى ئېنىق چۈشەندۈرۈشى كېرەك. ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى ياكى ئىشچى- خىزمەتچىلەرنىڭ پىكرىنى ئېلىپ، ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقىغا دوكلات قىلغاندىن كېيىن، ئادەمنى قىسقارتسا بولىدۇ.
ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن مۇشۇ ماددىدىكى بەلگىلىمە بويىچە ئادەم قىسقارتقاندىن كېيىن، ئالتە ئاي ئىچىدە يەنە ئادەم قوبۇل قىلماقچى بولسا، قىسقارتىۋېتىلگەنلەرنى ئالدى بىلەن قوبۇل قىلىشى كېرەك.
28- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار مۇشۇ قانۇننىڭ 24 -، 26 - ۋە 27- ماددىلىرىدىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە ئەمگەك توختامىنى بىكار قىلغاندا، دۆلەتنىڭ ئالاقىدار بەلگىلىمىلەرگە ئاساسەن قوشۇمچە ئىقتىسادىي تولۇقلىما تۆلىشى كېرەك.
29- ماددا ئەمگەكچىدە تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلگەندە، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ مۇشۇ قانۇننىڭ 26- ۋە 27- ماددىسىدىكى بەلگىلىمىلەرنى ئاساس قىلىپ، ئەمگەك توختامىنى بىكار قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
(1) كەسىپ كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ ياكى ئىش ئۈستىدە زەخىملىمىپ ئەمگەك ئىقتىدارىنى يوقاتقانلىقى ياكى قىسمەن يوقاتقانلىقى مۇئەييەنلەشتۈرۈلسە؛
(3)ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەر ھامىلىدارلىق، تۇغۇتلۇق، بالائېمىتىش مەزگىلىدە تۇرۇۋاتقان بولسا؛
(4) قانۇن ۋە مەمۇرىي نىزاملاردا بەلگىلەنگەن باشقا ئەھۋاللار كۆرۈلسە.
30- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ ئەمگەك توختامىنى بىكار قىلىشىنى ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى مۇۋاپىق كۆرمىسە ئۆز پىكرىنى بېرىشكە ھوقۇقلۇق. ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن قانۇن- نىزام ياكى ئەمگەك توختامىغا خىلاپلىق قىلسا، ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى قايتىدىن بىر تەرەپ قىلىشنى ئىلتىماس قىلسا ياكى دەۋا قىلسا، ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى قانۇن بويىچە ئۇنىڭغا مەدەت ۋە ياردەم بېرىشى كېرەك.
31- ماددا ئەمگەكچى ئەمگەك توختامىنى بىكار قىلماقچى بولسا، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنغا 30 كۈن بۇرۇن يازما ئۇقتۇرۇشى كېرەك.
(1) سىناپ ئىشلىتىش مەزگىلىدە بولسا؛
(3)ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئەمگەك توختامىدا پۈتۈشكىنى بويىچە ئەمگەك ھەققى بەرمىگەن ياكى ئەمگەك شارائىتى يارىتىپ بەرمىگەن بولسا.
35- ماددا قانۇن بويىچە ئىمزالانغان كوللېكتىپ توختام كارخانا بىلەن كارخانىدىكى بارلىق ئىشچى- خىزمەتچىلەر بىلەن كارخانا تۈزگەن ئەمگەك ھەققى قاتارلىق ئۆلچەملەر كوللېكتىپ توختامدا بەلگىلەنگەن ئۆلچەمدىن تۆۋەن بولماسلىقى كېرەك.
4- باب ئىش ۋاقتى ۋە دەم ئېلىش
36- ماددا دۆلەت ئەمگەكچىنىڭ كۈنلۈك ئىش ۋاقتى سەككىز سائەتتىن ئاشمايدىغان، ھەپتىلىك ئوتتۇرىچە ئىش ۋاقتى 44 سائەتتىن ئاشمايدىغان ئىش ۋاقتى تۈزۈمىنى يولغا قويىدۇ.
37- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار ئىشىغا قاراپ ئىشلەيدىغان ئەمگەكچىلەرنىڭ ئەمگەك نورمىسى بىلەن ئىش بېشىغا قاراپ بېرىلىدىغان ئەمگەك ھەققى ئۆلچىمىنى مۇشۇ قانۇننىڭ 36- ماددىسىدا بەلگىلەنگەن ئىش ۋاقتى تۈزۈمىگە ئاساسەن مۇۋاپىق بېكىتىشى كېرەك.
38- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار ئەمگەكچىلەرنىڭ ھەپتىدە ئاز بولغاندىمۇ بىر كۈن دەم ئېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشى كېرەك.
39- ماددا كارخانىلار ئىشلەپچىقىرىش ئالاھىدىلىكى سەۋەبىدىن مۇشۇ قانۇننىڭ 36- ۋە 38- ماددىسىدىكى بەلگىلىمىنى ئىجرا قىلالمىسا، ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقىنىڭ تەستىقى بىلەن باشقىچە ئىش ۋاقتى ۋە دەم ئېلىش چارىسىنى يولغا قويسا بولىدۇ.
40- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار ئەمگەكچىلەرنى تۆۋەندىكى ھېيىت- بايرام كۈنلىرىدە قانۇن بويىچە دەم ئېلىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشى كېرەك:
(1) يېڭى يىل بايرىمى؛
(2) باھار بايرىمى؛
(4) دۆلەت بايرىمى؛
(5) قانۇن- نىزاملاردا دەم ئېلىش بەلگىلەنگەن باشقا ھېيىت- بايرام كۈنلىرى.
41- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئىشلەپچىقىرىش، تىجارەت ئېھتىياجىغا ئاساسەن، ئىش ۋاقتىنى ئوزارتسا بولىدۇ، ئۇزارتىلغان ۋاقىت ئادەتتە كۈنلۈكى بىر سائەتتىن ئېشىپ كەتمەسلىكى كېرەك؛ ئالاھىدە سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئىش ۋاقتىنى ئۇزارتىشقا توغرا كەلسە، ئەمگەكچىلەرنىڭ تەن سالامەتلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش شەرتى ئاستىدا ئۇزارتىلغان ئىش ۋاقتى كۈنىگە ئۈچ سائەتتىن ئېشىپ كەتمەسلىكى كېرەك.
42- ماددا تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلسە، ئىش ۋاقتىنى ئۇزارتىش بۇ قانۇننىڭ 41- ماددىسىدىكى بەلگىلىمىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىمايدۇ.
(1) تەبىئي ئاپەت ۋە ھادىسە يۈز بەرسە ياكى باشقا سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئەمگەكچىلەرنىڭ ھاياتى ۋە مال- مۈلكىنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت يېتىپ، جىددىي بىر تەرەپ قىلىش زۆرۈر بولسا؛
(2) ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرى، قاتناش- ترانسپورت لىنىيىسى ۋە جامائەت ئەسلىھەلىرىدىن كاشلا چىقىپ، ئىشلەپچىقىرىشقا ۋە ئومۇمنىڭ مەنپەئىتىگە تەسىر يېتىپ، جىددىي ئوڭشاش زۆرۈر تېپىلسا؛
(3) قانۇن ۋە مەمۇرىي نىزاملاردا بەلگىلەنگەن باشقا ئەھۋاللار كۆرۈلسە.
43- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرگە خىلاپلىق قىلىپ، ئەمگەكچىلەرنىڭ ئىش ۋاقتىنى ئۇزارتىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
44- ماددا تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلسە، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن تۆۋەندىكى ئۆلچەم بويىچە ئەمگەكچىگە نورمال ئىش ۋاقتىدىكى ئىش ھەققىدىن يۇقىرى ھەق بېرىشى كېرەك:
(1)ئەمگەكچىنىڭ ئىش ۋاقتىنى ئۇزاتىشىنى ئورۇنلاشتۇرغاندا، بېرىلىدىغان ھەق شۇ ئەمگەكچىنىڭ ئىش ھەققىنىڭ 150 تىن تۆۋەن بولماسلىقى؛
(2) دەم ئېلىش كۈنلىرى ئەمگەكچىنى ئىشلەشكە ئۇرۇنلاشتۇرۇپ، دەم ئېلىشىنى تولۇقلاپ بېرەلمىگەندە، بېرىلىدىغان ھەق شۇ ئەمگەكچىنىڭ ئىش ھەققىنىڭ 200 تىن تۆۋەن بولماسلىقى؛
(3) ئەمگەكچىنىڭ قانۇندا بەلگىلەنگەن دەم ئېلىش كۈنلىرىدە ئىشلەتكەندە، بېرىلىدىغان ھەق شۇ ئەمگەكچىنىڭ ئىش ھەققىنىڭ 300 تىن تۆۋەن بولماسلىقى كېرە%ك.
ئۇدا ئىشلىگەن ۋاقتى بىر يىلدىن ئاشقان ئەمگەكچى ئىش ھەققى توختىتىلمايدىغان يىللىق ئوتپوسكىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. بۇنىڭ كونكرېت چارىسنى گوۋۇيۈەن بەلگىلەيدۇ.
5- باب ئىش ھەققى
46- ماددا ئىش ھەققى تەقسىماتىدا ئەمگىكىگە قاراپ تەقسىم قىلىش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىنىپ، ئوخشاش ھەق بېرىلىدۇ.
ئىش ھەققى سەۋىيىسى ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئاساسىدا تەدرىجىي ئۆستۈرۈلىدۇ. دۆلەت ئىش ھەققى ئومۇمىي مىقدارىنى ماكرولۇق تەڭشەيدۇ ۋە تىزگىنلەيدۇ.
47- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن شۇ ئورۇننىڭ ئىشلەپچىقىرىش- تىجارەت ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىسادىي ئۈنۈمىگە ئاساسەن، شۇ ئورۇننىڭ ئىش ھەققى تەقسىمات شەكلى بىلەن ئىش ھەققى سەۋىيىسىنى قانۇن بويىچە ئۆز ئالدىغا بېكىتىدۇ.
48- ماددا دۆلەت ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققىگە كاپالەتلىك قىلىش تۈزۈمىنى يولغا قويىدۇ. ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققىنىڭ كونكرېت ئۆلچىمىنى ئۆلكىلىك، ئاپتونوم رايونلۇق، بىۋاستە قاراشلىق شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى بەلگىلەيدۇ ھەمدە گوۋۇيۈەنگە ئەنگە ئالدۇرىدۇ.
ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ ئەمگەكچىگە بېرىدىغان ئىش ھەققى شۇ جاينىڭ ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققى ئۆلچىمىدىن تۆۋەن بولماسلىقى كېرەك.
49- ماددا ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققى ئۆلچىمىنى بېكىتىش ۋە تەڭشەشتە تۆۋەندىكى ئامىللاردىن ئومۇملاشتۇرۇپ پايدىلىنىش كېرەك:
(2) ئىجتىمائىي ئوتتۇرىچە ئىش ھەققى سەۋىيسى؛
(4) ئىشقا ئورۇنلىشىش ئەھۋالى؛
(5) رايونلارنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات سەۋىيىسى جەھەتتىكى پەرقى.
50- ماددا ئەمگەكچىگە ئىش ھەققى ئۈچۈن ئايمۇئاي پۇل بېرىلىدۇ. ئەمگەكچىلەرنىڭ ئىش ھەققىنى تۇتۇپ قېلىشقا ياكى سەۋەبسىز كېچىكتۈرۈشكە يول قويۇلمايدۇ.
51- ماددا ئەمگەكچىنىڭ قانۇندا بەلگىلەنگەن دەم ئېلىش كۈنلىرىدە، ئۇلار توي- تۆكۈن، ئۆلۈم- تېتىم رۇخسىتىنى ئالغان ۋە قانۇن بويىچە ئىجتىمائىي پائالىيەتكە قاتناشقاندا، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئىش ھەققىنى قانۇن بويىچە بېرىدۇ.
6- باب ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش
52- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش قائىدىسى ۋە ئۆلچىمىنى قەتئىي ئىجرا قىلىپ، ئەمگەكچىلەرگە ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش تەربىيىسى ئېلىپ بېرىپ، ئەمگەك جەريانىدا ھادىسە يۈز بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، كەسپىي زىيان- زەخمەتنى ئازايتىش كېرەك.
53- ماددا ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش ئەسلىھەلىرى دۆلەت بەلگىلىگەن ئۆلچەمگە ئۇيغۇن بولۇشى شەرت. يېڭىدىن قۇرۇلىدىغان، ئۆزگەرتىلىدىغان، كېڭەيتىلىدىغان قۇرۇلۇشلارنىڭ ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش ئەسلىھەلىرى غول قۇرۇلۇشى بىلەن تەڭلا لايىھىلەش، تەڭلا ئىش باشلاش ئاساسىدا، تەڭلا ئىشلەپچىقىرىشقا كىرىشتۈرۈلۈشى شەرت.
54- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئەمگەكچىلەرگە دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسىگە ئويغۇن بولغان ئەمگەك بىخەتەرلىكى ۋە ساقلىقنى ساقلاش شارائىتى يارىتىپ بېرىشى ۋە ئۇلارنى زۆرۈر بولغان ئەمگەك مۇھاپىزەت بۇيۇملىرى بىلەن تەمىنلىشى تەرت. كەسپىي زىيان- زەخمىتى بار مەشغۇلات بىلەن شەغۇللىنىدىغان ئەمگەكچىلەرنىڭ سالامەتلىكىنى قەرەللىك تەكشۈرتۈپ تۇرۇشى كېرەك.
55- ماددا ئالاھىدە مەشغۇلات بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەمگەكچىلەر مەخسۇس تەربىيلىنىشى ھەمدە ئالاھىدە مەشغۇلات سالاھىيىتىگە ئېرىشىشى شەرت.
56- ماددا ئەمگەكچىلەر ئەمگەك جەريانىدە بىخەتەر مەشغۇلات قائىدىسىگە قاتتىق رىئايە قىلىشى شەرت.
57- ماددا دۆلەت زەخىملىنىش، ئۆلۈش ھادىسىلىرىنى ۋە كەسىپ كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلارنى ستاتىستىكىلاش، مەلۇم قىلىش ۋە بىر تەرەپ قىلىش تۈزۈمى ئورنىتىدۇ. ناھىيە دەرىجىلىلتىن يۇقىرى ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئەمگەك مەمۇرىيتى تارمىقى، ئالاقىدار تارماقلار ۋە ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار ئەمگەكچىلەرنىڭ ئەمگەك جەريانىدىكى زەخىملىنىش، ئۆلۈش ھادىسىلىرى ۋە كەسىپ كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئەھۋالىنى قانۇن بويىچە ستاتىستىكىلايدۇ، مەلۇم قىلىدۇ ۋە بىر تەرەپ قىلىدۇ.
7- باب ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەر ۋە قۇرامىغا يەتمىگەن ئىشچىلارنى ئالاھىدە مۇھاپىزەت قىلىش
58- ماددا دۆلەت ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەر ۋە قۇرامىغا يەتمىگەن ئىشچىلارغا ئالاھىدە ئەمگەك مۇھاپىزىتىنى يولغا قويىدۇ.
قۇرامىغا يەتمىگەن ئىشچى 16 ياشقا توشقان، 18 ياشقا توشمىغان ئەمگەكچىلەرنى كۆرسىتىدۇ.
59- ماددا ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەرنى كان قۇدۇقى ئاستىغا، دۆلەت بېكەتكەن 4- دەرىجىلىك سىجىللىققا ئىگە جىسمانىي ئەمگەككە ۋە ئۇلارنىڭ شۇغۇللىنىشى چەكلەنگەن باشقا ئەمگەكلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇش مەنئى قىلىنىدۇ.
60- ماددا ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەرنى ھېيىز مەزگىلىدە، ئېگىز جايدا، تۆۋەن تېمپېراتۇرا شارائىتىدا ۋە سوغۇق سۇدا مەشغۇلات قىلىشقا ھەمدە دۆلەت بېكەتكەن 3- دەرىجىلىك سىجىللىققا ئىگە جىسمانىي ئەمگەكلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ.
61- ماددا ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەرنى ھامىلدار مەزگىلدە دۆلەت بېكىتكەن 3- دەرىجىلىك سىجىللىققا ئىگە جىسمانىي ئەمگەككە ۋە ھامىلىدار مەزگىلدە شۇغۇللىنىش چەكلەنگەن ئەمگەككە ئورۇنلاشتۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ. ھامىلدار بولغىنىغا يەتتە ئايدىن ئاشقان ئايال ئىشچى- خىزمەتچىنىڭ ئىش ۋاقتىنى ئۇزارتىشقا ۋە ئۇلارنى كېچىلىك ئىسمېنىغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ.
62- ماددا ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەرنىڭ تۇغۇت دەم ئېلىشى 90 كۈندىن كەم بولمايدۇ.
63- ماددا ئېمىتۋاتقان بالىسى بىر ياشقا توشمىغان ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەرنى دۆلەت بېكىتكەن 3- دەرىجىلىك سىجىلىققا ئىگە ئەمگەككە ئورۇنلاشتۇرۇشقا، ئىش ۋاقتىنى ئۇزارتىشقا ۋە كېچىلىك ئىسمېنىغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ.
64- ماددا قۇرامىغا يەتمىگەن ئىشچىلارنى كان قۇدۇقى ئاستىغا، زەھەرلەيدىغان ۋە زىيان- زەخمەت يېتىدىغان ئەمگەككە، دۆلەت بېكىتكەن 4- دەرىجىلىك سىجىللىققا ئىگە ئەمگەككە ۋە شۇغۇللىنىش چەكلەنگەن باشقا ئەمگەكلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ.
65- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار قۇرامىغا يەتمىگەن ئىشچىلارنىڭ سالامەتلىكىنى قەرەللىك تەكشۈرتۈپ تۇرۇشى كېرەك.
8- باب كەسپىي تەربىيە
66- ماددا دۆلەت ھەرخىل يوللار ئارقىلىق، خىلمۇ- خىل تەدبىرلەرنى قوللىنىپ كەسپىي تەربىيىنى راۋاجلاندۇرۇپ، ئەمگەكچىلەرنىڭ كەسپىي ماھارىتىنى يېتىلدۈرۈپ، ساپاسىنى ئۆستۈرۈپ، ئىشقا ئورۇنلىشىش ئىقتىدارى ۋە خىزمەت ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ.
67- ماددا ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى كەسپىي تەربىينى راۋاجلاندۇرۇشنى ئىجتىمائىي تەرەققىيات ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات پىلانىغا كىرگۈزۈپ، شارائىتى يار بېرىدىغان كارخانىلار، كەسپىي ئورۇنلار، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ۋە شەخىسلەرنى ھەر خىل شەكىللەر ئارقىلىق كەسپىي تەربىيە ئېلىپ بېرىشقا ئىلھاملاندۇرىدۇ ۋە مەدەت بېرىدۇ.
68- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار كەسپىي تەربىيە تۈزۈمى ئورنىتىپ، كەسپىي تەربىيە خىراجىتىنى دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە ئاجرىتىپ ۋە ئىشلىتىپ، ئۆز ئورنىنىڭ ئەمەلىيىتىگە قاراپ ئەمگەكچىلەرنى كەسىپ جەھەتتىن پىلانلىق تەربىيلىشى كېرەك.
تېخنىكىلىق ئىش تۈرى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەمگەكچىلەر ئىش ئورنىغا قويۇلۇشتىن بۇرۇن تەربىيلىنىشى شەرت.
69- ماددا دۆلەت كەسىپلەرنى تۈرگە ئايرىپ، بەلگىلەنگەن كەسىپ بويىچە ماھارەت ئۆلچىمىنى بېكىتىپ، كەسپىي سالاھىيەتنامە تۈزۈمىنى يولغا قويىدۇ، ئەمگەكچىلەرنىڭ كەسپىي ماھارەت ئۆلچىمىنى تەكشۈرۈپ باھالاشقا ھۆكۈمەت تەستىقلىغان تەكشۈرۈپ باھالاش ئاپپاراتلىرى مەسئۇل بولىدۇ.
9- باب ئىجتىمائىي سۇغۇرتا ۋە پاراۋانلىق
71- ماددا ئىجتىمائىي سۇغۇرتا سەۋىيىسى ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي تەرەققىيات سەۋىيىسىگە ۋە جەمىئەتنىڭ كۆتۈرۈش ئىقتىدارىغا ماس كېلىشى كېرەك.
72- ماددا ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنىڭ مەبلەغ مەنبەسى سۇغۇرتىنىڭ تۈرىگە ئاساسەن بېكىتىلىدۇ، ئۇنىڭدا جەمئىيەتتىن بىر تۇتاش غەملەش تەدرىجى يولغا قويۇلىدۇ. ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن بىلەن ئەمگەكچى قانۇن بويىچە ئىجتىمائىي سۇغۇرتا پۇلى تاپشۇرۇشى شەرت.
73- ماددا ئەمگەكچىلەر تۆۋەندىكى ئەھۋاللاردا ئىجتىمائىي سۇغۇرتا تەمىناتىدىن قانۇن بويىچە بەھرىمەن بولىدۇ:
(1) پېنسىيىگە چىققاندا؛
(2) كېسەل بولغاندا ياكى زەخىملەنگەندە؛
(3) ئىش ئۈستىدە زەخىملەنگەن، مېيىپ بولغان ياكى كەسىپ كېسىلىگە گىرىپتار بولغاندا؛
(4) ئىشسىز قالغاندا؛
(5) تۇغۇتلۇق مەزگىلدە.
ئەمگەكچى ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرى بېرىلىدىغان ياردەم پۇلىدىن قانۇن بويىچە بەھرىمەن بولىدۇ.
ئەمگەكچىلەر بەھرىمەن بولىدىغان ئىجتىمائىي سۇغۇرتا تەمىناتىنىڭ شەرتى ۋە ئۆلچىمى قانۇن- نىزاملاردا بەلگىلىنىدۇ.
ئەمگەكچىلەر بەھرىمەن بولىدىغان ئىجتىمائىي سۇغۇرتا پۇلى ۋاقتىدا، تولۇق بېرىلىشى شەرت.
74- ماددا ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى باشقۇرغۇچى ئاپپاراتلار ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرگە ئاساسەن كىرىم- چىقىم قىلىدۇ، باشقۇرىدۇ ۋە پايدىلىنىدۇ ھەمدە ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنىڭ قىممىتىنى ساقلاش ۋە ئاشۇرۇش مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندى نازارەت قىلغۇچى ئاپپاراتلار قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرگە ئاساسەن، ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى كىرىم- چىقىم قىلىش، باشقۇرۇش ۋە پايدىلىنىش ئىشلىرىنى نازارەت قىلىدۇ.
ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى نازارەت قىلغۇچى ئاپپاراتلار بىلەن ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى نازارەت قىلغۇچى ئاپپاراتلارنىڭ تەسىس قىلىنىشى ۋە ئۇلارنىڭ فۇنكىسىيىسى قانۇندا بەلگىلىنىدۇ.
ھەر قانداق تەشكىلات ۋە شەخىسنىڭ ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى باشقا ئىشلارغا ئىشلىتىۋېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
75- ماددا دۆلەت ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ، ئەمگەكچىلەر ئۈچۈن قوشۇمچە سۇغۇرتىنى يولغا قويۇشىغا ئىلھام بېرىدۇ.
دۆلەت ئەمگەكچىلەرنىڭ شەخسىي ئامانەت خاراكتېرىدىكى سۇغۇرتىنى يولغا قويۇشىنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار شارائىت يارىتىپ، كوللېكتىپ پاراۋانلىقنى ياخشىلاپ، ئەمگەكچىلەرنىڭ پاراۋانلىق تەمىناتىنى ئۆستۈرۈشى كېرەك.
10- باب ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى
77- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن بىلەن ئەمگەكچىلەر ئوتتۇرىسىدا ئەمگەك ئۈستىدە تالاش- تارتىش يۈز بەرسە، دەۋالاشقۇچى ئىككى تەرەپ قانۇن بويىچە مۇرەسسە قىلىش، كېسىم قىلىشنى ئىلتىماس قىلسا، دەۋا قىلسا بولىدۇ، كېڭىشىپ ھەل قىلۋالسىمۇ بولىدۇ.
مۇرەسسە پرىنسىپى كېسىم ۋە دەۋا تەرتىپىگە باب كېلىشى كېرەك.
78- ماددا ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرىنى ھەل قىلىشتا قانۇنلۇق، ئادىل ۋە ۋاقتىدا بولۇش پرىنسىپلىرىغا ئاساسەن، ئەمگەك ئۈستىدە تالاش- تارتىش قىلغۇچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىنى قانۇن بويىچە قوغداش كېرەك.
79- ماددا ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى يۈز بەرگەندە، دەۋالاشقۇچى ئىككى تەرەپ ئۆز ئورنىدىكى ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسە قىلىشىنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ؛ مۇرەسسە ئۈنۈم بەرمىگەندە، كېسىم قىلىشنى تەلەپ قىلغۇچى تەرەپ ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى كېسىم ھەيئىتىنىڭ كېسىم قىلىپ بېرىشىنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ. بىر تەرەپ ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى كېسىم ھەيئىتىنىڭ كېسىمىگە قايىل بولمىغانلار خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ.
ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرىدا مۇرەسسە ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان كېلىشىمنى ئىككى تەرەپ ئىجرا قىلىشى لازىم.
81- ماددا ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى كېسىم ھەيئىتى ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقىنىڭ ۋەكىلى، تەڭ دەرىجىلىك ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ ۋەكىلى، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ ۋەكىلىدىن تەركىب تاپىدۇ. ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى كېسىم ھەيئىتىنىڭ مۇدىرلىقىنى ئەمگەك مەمۇرىيەت تارمىقىنىڭ ۋەكىلى ئۈستىگە ئالىدۇ.
82- ماددا كېسىم قىلىشنى تەلەپ قىلغۇچى تەرەپ ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى يۈز بەرگەن كۈندىن باشلاپ 60 كۈن ئىچىدە ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرىنى كېسىم قىلىش ھەيئىتىگە يازما ئىلتىماس سۇنۇشى كېرەك. كېسىم قارارى ئومۇمەن ئىلتىماسنى تاپشۇرۋالغاندىن 60 كۈن ئىچىدە چىقىرىلىشى كېرەك. كېسىم قارارىغا پىكىر بولمىسا، دەۋالاشقۇچى ئىككى تەرەپ ئۇنى ئىجرا قىلىشى شەرت.
83- ماددا ئەمگەك تالاش- تارتىشى قىلغۇچىلاردىن كېسىم قارارىغا قايىل بولمىغانلار كېسىم تاپشۇرۋېلىپ 15 كۈن ئىچىدە خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ. بىر تەرەپ قانۇندا بەلگىلەنگەن سۈرۈك ئىچىدە دەۋا قىلسا بولىدۇ. بىر تەرەپ قانۇندا بەلگىلەنگەن سۈرۈك ئىچىدە دەۋا قىلمىسا، يەنە بىر تەرەپ خەلق سوت مەھكىمىسىگە مەجبۇرىي ئىجرا قىلدۇرۇپ بېرىشنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ.
84- ماددا كوللېكتىپ توختامنى ئىجرا قىلىشتا تالاش- تارتىش يۈز بېرىپ، ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ ھەل قىلالمىسا، شۇ جايدىكى خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقى ئالاقىدار تەرەپلەرنى تەشكىللەپ ھەل قىلىپ قويسا بولىدۇ.
كوللىكتىپ توختام ئىمزالاشتا تالاش- تارتىش يۈز بېرىپ، ئىككى تەرەپ كېڭىشىپ ھەل قىلالمىسا، ئەمگەك تالاش- تارتىشلىرى كېسىم ھەيئىتىنىڭ كېسىم قىلىشىنى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ؛ كېسىمگە قايىل بولمىغانلار شۇ قارارنى تاپشۇرۋېلىپ 15 كۈن ئىچىدە خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ.
11- باب نازارەتچىلىك _ تەكشۈرۈش
85- ماددا ناھىيە دەىجىلىكتىن يۇقىرى ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارماقلىرى ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇننىڭ ئەمگەك قانۇن- نىزاملىرىغا رىئايە قىلىش ئەھۋالىنى قانۇن- نىزامغا خىلاپ قىلمىشلار كۆرۈلسە، ئۇنى توسۇشقا ھوقۇقلۇق ھەمدە تۈزىتىشكە بۇيرۇيدۇ.
86- ماددا ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقىدىكى نازارەتچى ۋە تەكشۈرگۈچى خادىملار ۋەزىپە ئۆتىگەندە ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارغا بېرىپ، ئۇلارنىڭ ئەمگەك قانۇن- نىزاملىرىنى ئىجرا قىلىش ئەھۋالىنى ئىگىلەشكە، زۆرۈر ماتېرىياللارنى كۆرۈشكە ھەمدە ئەمگەك سورۇنلىرىنى تەكشۈرۈشكە ھوقۇقلۇق.
ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئەمگەك مەمۇرىيتى تامىقىدىكى نازارەتچى ۋە تەكشۈرگۈچى خادىملار ۋەزىپە ئۆتىگەندە، كىنىشكىسىنى كۆرسىتىشى، قانۇننى ئادىل ئىجرا قىلىشى ھەمدە ئالاقىدار بەلگىلىمىلەرگە رىئايە قىلىشى شەرت.
87- ماددا ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئالاقىدار تارماقلىرى ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ ئەمگەك قانۇن- نىزاملىرىغا رىئايە قىلىش ئەھۋالىنى ئۆزلىرىنىڭ مەسئۇلىيەت دائىرىسىدە نازارەت قىلىدۇ.
88- ماددا ھەر دەرىجىلىك ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرى ئەمگەكچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىنى قانۇن بويىچە قوغدايدۇ، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ ئەمگەك قانۇن- نىزاملىرىغا رىئايە قىلىش ئەھۋاللىرىنى نازارەت قىلىدۇ.
ھەر قانداق تەشكىلات ۋە شەخس ئەمگەك قانۇن- نىزاملىرىغا خىلاپ قىلمىشلارنى پاش قىلىشقا ۋە شىكايەت قىلىشقا ھوقۇقلۇق.
12- باب قانۇن جاۋابكارلىقى
89- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ ئەمگەك قائىدە- تۈزۈملىرى قانۇن-نىزاملاردىكى بەلگىلىمىلەرگە خىلاپ بولسا، ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارماقلىرى ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرىدۇ، تۈزىتىشكە بۇيرۇيدۇ. ئۇلار ئەمگەكچىلەرگە زىيان يەتكۈزگەن بولسا، تۆلەم جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
90- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلار بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرگە خىلاپلىق قىلىپ، ئەمگەكچىلەرنىڭ ئىش ۋاقتىنى ئۇزارتسا، ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارماقلىرى ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرىدۇ، تۈزىتىشكە بۇيرۇيدۇ ھەمدە ئۇلارغا جەرىمانە قويسا بولىدۇ.
(3) ئەمگەكچىلەرنىڭ ئىش ھەققىنى شۇ جاينىڭ ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققى ئۆلچىمىدىن تۆۋەن بەرسە؛
(4)ئەمگەك توختامى بىكار قىلىنغاندىن كېيىن، ئەمگەكچىنىڭ ئىقتىسادىي تولۇقلىما پۇلىنى مۇشۇ قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە بەرمىسە.
92- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ ئەمگەك بىخەتەرلىك ئەسلىھەلىرى بىلەن ساقلىقنى ساقلاش شارائىتى دۆلەتنىڭ بەلگىلىمىسىگە ئۇيغۇن كەلمىگەن ياكى ئەمگەكچىلەرگە زۆرۈر ئەمگەك مۇھاپىزىتى بۇيۇملىرى ۋە ئەمگەك مۇھاپىزىتى ئەسلىھەلىرى ھازىرلاپ بەرمىگەنلەرنى ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقى ياكى ئالاقىدار تارماقلار تۈزىتىشكە بويرۇريدۇ، ئۇلارغا جەرىمانە قويسا بولىدۇ؛ قىلمىشى ئېغىر بولسا، ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىشنى توختىتىپ تەرتىپكە سېلىشقا بۇيرۇشى توغرىسىدا تەكلىپ بېرىدۇ؛ ھادىسە پەيدا قىلىدىغان يۇشۇرۇن ئاپەتلەرگە تەدبىر قوللانماي، زور ھادىسىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەبچى بولۇپ، ئەمگەكچىلەرنىڭ ھاياتى ۋە مال- مۈلكىنى زىيانغا ئۇچرىتىشتا جاۋابكارلىقى بار كىشىلەرنىڭ جىنايى جاۋابكارلىقى جىنايى ئىشلار قانۇنىنىڭ 187- ماددىسىدىكى بەلگىلىمە بويىچە سۈرۈشتۈرۈلىدۇ.
93- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئەمگەكچىلەرنى قائىدىگە خىلاپ ھالدا قاراملىق بىلەن مەشغۇلات ئېلىپ بېرىشقا زورلاپ، زور زەخىملىنىش ۋە ئۆلۈش ۋەقەسى سادىر قىلىپ، يامان ئاقىۋەت پەيدا قىلغان بولسا، جاۋابكارلىقى بار كىشىلەرنىڭ جىنايى جاۋابكارلىقى قانۇن بويىچە سۈرۈشتۈرۈلىدۇ.
94- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن قۇرامىغا يەتمىگەنلەردىن 16 ياشقا توشمىغانلارنى قانۇنسىز ئىشلەتكەن بولسا، ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمامىقى ئۇنى تۈزىتىشكە بۇيرۇيدۇ، جەرىمانە قويىدۇ؛ئەھۋالى ئېغىر بولسا، سودا- سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش تامىقى ئۇلارنىڭ تىجارەت كىنىشكىسىنى بىكار قىلىدۇ.
95- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەر ۋە قۇرامىغا يەتمىگەن ئىشچىلارنى مۇھاپىزەت قىلىش جەھەتتە مۇشۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرگە خىلاپلىق قىلىپ، ئۇلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزگەندە، ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقى تۈزىتىشكە بۇيرۇيدۇ، جەرىمانە قويىدۇ؛ ئايال ئىشچى- خىزمەتچىلەر ياكى قۇرامىغا يەتمىگەن ئىشچىلارغا زىيان يەتكۈزگەن بولسا، تۆلەم جاۋابكارلىكىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
96- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلاردا تۆۋەندىكىدەك قىلمىشلارنىڭ بىرى كۆرۈلسە، جامائەت خەۋىپسىزلىكى ئورگىنى جاۋابكارلىقى بار كىشىلەرگە 15 كۈندىن تۆۋەن تۇتۇپ تۇرۇش، جەرىمانە قويۇش ياكى ئاگاھلاندۇرۇش جازاسى بېرىدۇ، جىنايەت شەكىللەنگەن بولسا، جاۋابكارلىقى بار كىشىلەرنىڭ جىنايى جاۋابكارلىقى قانۇن بويىچە سۈرۈشتۈرۈلىدۇ:
(1)ئەمگەكچىلەرنى زورلۇق ئىشلىتىش، تەھدىت سېلىش ياكى جىسمانىي ئەركىنلىكىنى قانۇنسىز چەكلەش ۋاستىلىرى ئارقىلىق زورلاپ ئىشلەتكەن بولسا؛
(2) ئەمگەكچىلەرنى ھاقارەتلىگەن، ئۇلارغا تەن جازاسى بەرگەن ۋە ئۇلارنى ئۇرغان، قانۇنسىز ئاختۇرغان ۋە قامىغان بولسا.
97- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن كۈچكە ئىگە بولمايدىغان توختامنى تۈزۈپ قويۇپ، ئەمگەكچىلەرگە زىيان يەتكۈزگەن بولسا، شۇ ئورۇن تۆلەم جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
98- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن بۇ قانۇندا بەلگىلەنگەن شەرتلەرگە خىلاپلىق قىلىپ، ئەمگەك توختامىنى تۈزۈپ قويۇپ، ئەمگەكچىلەرگە زىيان يەتكۈزگەن بولسا، شۇ ئورۇن تۆلەم جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
99- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئەمگەك توختامى تېخى بىكار قىلىنمىغان ئەمگەكچىلەرنى ئىشلىتىپ، ئەسلىدىكى ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنغا ئىقتىسادىي زىيان يەتكۈزگەن بولسا، شۇ ئەمگەكچىنى ئىشلەتكۈچى ئورۇن قانۇن بويىچە چاتما تۆلەم جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
100- ماددا ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇن ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى سەۋەبسىز تاپشۇرمىسا، ئەمگەك مەمۇرىيتى تارمىقى بەلگىلىك مۇددەتتە تاپشۇرۇشقا بۇيرۇيدۇ؛ سۈرۈك ئىچىدە تاپشۇرمىغانلاردىن كېچىكتۈرگەنلىك پۇلنى قوشۇپ ئالسا بولىدۇ.
102- ماددا ئەمگەكچىلەر بۇ قانۇندا بەلگىلەنگەن شەرتلەرگە خىلاپلىق قىلىپ، ئەمگەك توختامىنى بىكار قىلسا ياكى ئەمگەك توختامىدا بەلگىلەنگەن مەخپىيەتلىككە دائىر ئىشلارغا خىلاپلىق قىلىپ، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنغا ئىقتىسادىي زىيان كەلتۈرگەن بولسا، قانۇن بويىچە تۆلەم جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
103- ماددا ئەمگەك مەمۇرىيىتى تارمىقى ياكى ئالاقىدار تارماقلاردىكى خادىملار ھوقۇقىدىن كەلسە- كەلمەس پايدىلىنىپ، خىزمەتتە بىپەرۋالىق قىلىپ ۋە شەخسىي غەرەز كۆز بويامچىلىق قىلىپ جىنايەت شەكىللەندۈرسە، ئۇلارنىڭ جىنايى جاۋابكارلىقى قانۇن بويىچە سۈرۈشتۈرۈلىدۇ. جىنايەت شەكىللەندۈرمىگەنلەرگە مەمۇرىي چارە كۆرۈلىدۇ.
104- ماددا دۆلەت خادىملىرى ۋە ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى باشقۇرغۇچى ئاپپاراتنىڭ خادىملىرى ئىجتىمائىي سۇغۇرتا فوندىنى باشقا ئىشلارغا ئىشلىتىۋېلىپ جىنايەت شەكىللەندۈرگەن بولسا، ئۇلارنىڭ جىنايى جاۋابكارلىقى قانۇن بويىچە سۈرۈشتۈرۈلىدۇ.
105- ماددا بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرگە خىلاپلىق قىلىپ، ئەمگەكچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزگەنلەرنى جازالاش توغرىسىدا باشقا قانۇن ۋە مەمۇرىي نىزاملاردىكى بەلگىلىمە بويىچە جازالىنىدۇ.
13- باب قوشۇمچە پرىنسىپ
106- ماددا ئۆلكىلىك، ئاپتونوم رايونلۇق، بىۋاستە قاراشلىق شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى بۇ قانۇنغا ۋە ئۆز جايىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا ئاساسەن، ئەمگەك توختامى تۈزۈمىنى يولغا قويۇش قەدەم باسقۇچلىرىنى بەلگىلەيدۇ ۋە ئۇنى گوۋۇيۈەنگە ئەنگە ئالدۇرىدۇ.
107- ماددا بۇ قانۇن 1995- يىلى 1- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلىدۇ.
ئابدۇقادىر دامۇللا ھەققىدە قىسسە
بۇ، خېۋىر تۆمۈر يازغان چوڭ ھەجىملىك، بىئوگرافىك قىسسە بولۇپ، 1990 - يىل 1 - ئايدا شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ قىسسە ئۇيغۇرلاردىكى يېڭى مەدەنىيەت ھەرىكىتىنىڭ سەركەردىلىرىدىن بىرى، داڭلىق ئالىم، مائارىپچى، ئەدىب ئابدۇقادىر دامۇللىنىڭ شانلىق ھاياتىنى بايان قىلىشقا، ئۇنىڭ ئۈچۈن يىقىلماس ئەدەبىي ئابىدە تىكلەشكە بېغىشلانغان. قىسسەدە، ئابدۇقادىر دامۇللامنىڭ قەشقەردە ۋە چەت ئەللەردىكى داڭلىق بىلىم يۇرتىلىرىدا ئىلىم تەھسىل قىلىپ ۋەتىنىگە قايتقاندىن كېيىن، بارلىقىنى كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ، جۈملىدىن ياشلار - ئۆسمۈرلەرنىڭ ئېڭىنى ئويغىتىش، ئۇلارنى ساۋاتلىق قىلىپ پەننىي بىلىملەر ئارقىلىق تەربىيلەش، مەرىپەتلىك، يېڭى دەۋر كىشلىرىدىن قىلىپ يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن بېغىشلىغانلىقى؛ بۇ جەرياندا ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت ۋە پۈتكۈل ۋۇجۇدى شەخسىيەتچىلىك، ھەسەتخورلۇق، غالچىلىق بىلەن بۇلغانغان نادان، جاھىل دىنىي كۈچلەرنىڭ، شۇنىڭدەك چەت ئەل مۇداخىلىچىلىرىنىڭ زىيانكەشلىكلىرىگە، توسقۇنلۇقلىرىغا ئۇچرىغانلىقى ھەمدە بىمەھەل قازا تاپقانلىقى يېزىلغان. قىسسەدە تارىخىي ۋەقەلىكلەر بىلەن ئاپتورنىڭ بەدىئىي تولۇقلىمىسى ناھايىتى ماھىرلىق بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن؛ باش قەھرىماننىڭ ئولۇغلۇقى، تۆھپىسى، پەزىلىتى، پائالىيەتلىرىنىڭ قىممىتى كۆپ تەرەپتىن كۆرسىتىپ بېرىلگەن. قىسقىسى، <ئابدۇقادىر داموللا ھەققىدە قىسسە> - ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدا مەيدانغا كەلگەن ئەڭ ياخشى قىسسەلەرنىڭ بىرى، شۇنداقلا خېۋىر تۆمۈرنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسەرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
قارا قالپاق تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[قارا قالپاق تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] قارا قالپاقىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
ئابدۇقازى
قازىنىڭ قۇلى <قازى>
قارا قالپاق تىلى
تەخمىنەن 0.412مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ئابدۇقادىر بىننى ئابدۇۋارس قەشقەرى
ئابدۇقادىر بىننى ئابدۇۋارس قەشقەرى (تەخەللۇسى غازى) ئالىم، شائىر.
ھاياتى
ئابدۇقادىر بىننى ئابدۇۋارس قەشقەرى 1862 - يىلى ئاتۇشنىڭ مەشھەد يېزىسىدا ئابدۇۋارس ئىسىملىك دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلدى. ئۇ، بالىلىق دەۋرىنى ئۆز يېزىسىدا ئۆتكۈزگەندىن كېيىن، قەشقەر، بۇخارا، سەمەرقەنت، ئۇفا قاتارلىق جايلاردا بىلىم ئالدى، ئىلمىي، ئەدەبىي ۋە ئىجتىمائىي پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللاندى. ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمى ۋە ئاخىرقى ئۆمرى قەشقەردە مەدرىسلەردە مۇدەرىسىلىك قىلىش، مەدەنىي ئاقارتىش ئېلىپ بېرىش بىلەن ئۆتتى.
ئابدۇقادىر داموللام مەرىپەتپەرۋەر، تەرەققىيپەرۋەر بىر زات ئىدى. ئۇ يېڭى ئىلىم - پەن ئارقىلىق خەلقنى نادانلىق، جاھالەتتىن قۇتقۇزۇش يولىدا ئۆمۈر بويى كۈرەش قىلدى. فېئودالىزمىڭ دوگما، ئەمەلىيەتتىن ئايرىلغان، قالاق دىنىي ئوقۇتۇش ئۇسۇلىنى ئىسلاھ قىلىپ، دەۋر تەلىپى ۋە خەلقىمىزنىڭ ئەمەلىي ئېھتىياجىنى نەزەردە تۇتۇپ ئوقۇتۇش مەزمۇنى، ئۇسۇلى ۋە دەرسلىك ماتېرىيالى قاتارلىق جەھەتلەردە بىر يۈرۈش ئىسلاھات ئېلىپ باردى. ئۇ «سەرف نەھۋى» (مورفولوگىيە ۋە سىنتاكسىس)، «ئىلمىي تەجۋىد» (قىرائەت)، «ئىلمىي ھېساب»، «ئەقائىدى زۆرۈرىيە»، «ئەقائىدى جەۋھەرىيە»، «تەئلىمى سەبىيات» (بالىلار تەربىيىسى)، «نەسائىھۇل ئەتفال» (ياش - ئۆسمۈرلەرگە نەسىھەت)، «مىفتاھىل ئەدەب» (ئەدەب ئاچقۇچى) قاتارلىق ئەسەرلەرنى يېزىپ، دەرسلىكلەرگە زور يېڭلىق ئېلىپ كىردى.
ئابدۇقادىر داموللام تونۇلغان ئىجتىمائىي پائالىيەتچى ئىدى. ئۇ، روسىيە، كىچىك ئاسىيا قاتارلىق جايلاردا قوزغالغان بۇرژۇئا دېموكراتىك ئىنقىلابى ۋە ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى، شىنخەي ئىنقىلابى ۋە «4 - ماي ھەرىكىتى» نىڭ تەسىرى ئاستىدا، شىنجاڭدا فېئوداللىق ئاسارەتكە قارشى مەنىۋى ئەركىنلىك، خەلقچىللىق، گۈللىنىش، ئىلىم - مەرىپەت ۋە دېموكراتىيىنى قولغا كەلتۈرۈش مۇددىئاسى بىلەن كۆتۈرۈلگەن پائالىيەتلەرنىڭ باشلامچىسى، ئەمەلىي سۈپىتىدە تونۇلغانىدى.
ئەپيۇن ئۇرۇشىدىن كېيىن جاھانگىرلارنىڭ ئىبلىس قولى تەرەپ - تەرەپتىن ئېلىمىزگە سوزۇلدى. ياڭ زېڭشىن تەرىپىدىن «سەددىچىن سېپلىنىڭ سىرتىدىكى تىنچ ماكان» دەپ ئاتالغان شىنجاڭمۇ بۇنىڭدىن چەتتە قالمىدى. ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەتنىڭ يول قويۇشى بىلەن ئەنگىلىيە، شىۋېتىسىيە، روسىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ چىرايلىق نام بىلەن بېزىتىلگەن ھەر خىل مۇئەسسەسەلىرى شىنجاڭنى ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن تالان - تاراج قىلىشقا كىرىشتى. ئابدۇقادىر داموللام بىر ۋەتەنپەرۋەر بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇنىڭغا قارشى كۈرەشنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا تۇردى. ئۇ «نەسىھەتى ئاممە» ناملىق ئەسىرىدە: «پېشىۋالىرىمىزنىڭ ئەخلاقى ۋە ئەسەرلىرى ئۇنتۇلۇپ، خۇراپاتلىق باش كۆتۈردى، ئىززەت - ئابرۇيلار قولدىن كەتتى. مۇخالىبلار (ئەجنەبىيلەر) ۋەتىنىمىزگە قول سېلىشقا باشلىدى»، «ئۇيقۇ ئۆلۈمنىڭ مۇقەددىمىسىدۇر، بۇ ھالەتتە دائىم ئۇخلىماق يوقىلىش، ئۆلۈم يولىدۇر» (خېۋىر تۆمۈر: «ئابدۇقادىر دامۇللا ھەققىدە قىسسە»)شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، 1990(، 149 -، 151 - ۋە 222 - بەتلەر.) دەپ ئېنىق كۆرستىپ، خەلقنى نادانلىق، جاھالەتتىن قول ئۈزۇپ، غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغىنىپ، ئىلىم - مەرىپەت ئىگىلەشكە چاقىردى. ئۇ «مىفتاھىل ئەدەب» ناملىق ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ تەرەققىيپەرۋەرلىك، كەلگۈسى ئەۋلادلارغا كۆڭۈل بۆلۈش روھىنى روشەن ئىپادىلەپ: «ئەۋلادلىرىڭلارنى باشقا بىر زامان ئۈچۈن تەلىم ئېتىڭلار، چۈنكى، ئۇلار سىلەر ياشىغان زاماندىن باشقا بىر زاماندا ياشىماق ئۈچۈن دۇنياغا كەلگەندۇر» (خېۋىر تۆمۈر: «ئابدۇقادىر داموللا ھەققىدە قىسسە»)شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشىرىياتى، 1990 (، 149-، 151- بەتلەر) دېگەن جاراڭلىق خىتابنى ئوتتۇرىغا قويدى.
مۇستەبىت ئەكسىيەتچى ھاكىمىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ئاساسى بولغان فېئودال بەگ - خوجا ۋە جاھىل مۇتەئەسسىپ كۈچلەرنىڭ دۈشمەنلىكى، يوشۇرۇن پىلانلىشى، ساتقىنلارنىڭ قول سېلىشى بىلەن تونۇلغان ئالىم، شائىر، ئىجتىمائىي پائالىيەتچى ئابدۇقادىر بىننى ئابدۋارس قەشقەرى 1924 - يىلى 8 - ئايدا قەشقەر كونا ئوردىدىكى ئۆيىنىڭ كۇتۇپخانىسىدا ئۆلتۈرۈلدى. پۈتۈن قەشقەر ماتەمگە چۆمدى، مىڭلىغان تالىپلارنىڭ «قەشقەردە داموللا ئابدۇقادىر ناھەق كەتتىلەر» دېگەن تەزىيە شېئىرى قەشقەر ئاسمىنىنى تىتىۋەتتى. شائىر قۇتلۇق ھاجى شەۋقنىڭ ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ۋاپاتىغا ئاتاپ يازغان:
«ۋاھ ! ھەسرەتا، بۇ دەھرىنىڭ كارى ئىرۇر مىكرو زەرەر،
ئادىتىدۇر غەدرۇ - سېتەم، يوقتۇر مۇرۇۋەتتىن ئەسەر»
دېگەن مىسرالار بىلەن باشلانغان مەرسىيىسى قايتا - قايتا ئوقۇلدى. قەبرىستانغا بارغۇچە ھازىچىلار ئابدۇقادىر داموللامغا ئاتاپ توقۇغان قوشاقلارنى ئېيتىپ يىغلاپ مېڭىشتى:
«ئېتىڭ بەكمۇ چىرايلىق،
ئابدۇقادىر ئەمەسمۇ.
خەلقىمىزگە يول باشلاپ،
. . . . . . . . . (بۇ قوشاقلاردىن بىر قىسمى يۇقىرىقى ئەسەرنىڭ 349-، 350- بەتلىرىدە بېرىلگەن.)
ئابدۇقادىر داموللام ئۆزىنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرى ئارقىلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر مەدەنىيەت، مائارىپ تارىخىدا باشلامچى بولۇپلا قالماستىن، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى تارىخىي دەۋرىگە ئۆتۈشى يولىدىكى باشلامچىلاردىن بولۇشى بىلەن، ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدىمۇ مۇئەييەن ئورۇنغا ئىگە. ئۇ يازغان «مىفتاھىل ئەدەب» مەكتەپلەرنىڭ مۇھىم ۋە ئاساسىي ئەدەبىيات دەرسلىكى سۈپىتىدە ئالاھىدە تونۇلغان. ئىككى قىسىم، 15 بابتىن تۈزۈلگەن، گۈزەل، پاساھەتلىك شېئىرىي تىل يېزىلغان بۇ ئەدەبىي - ئىلمىي ئەسەردە ئەدەبىياتنىڭ، بولۇپمۇ شېئىرىيەتنىڭ ھەممە تۈرلىرى ۋەە ئۇلارنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى ئۈلگىلىك مىساللار ئاساسىدا ئېنىق چۈشەندۈرۈلگەن بولۇپ، بۇ ئەسەر 1910- يىلى تاشكەنتتە نەشىر قىلىنىپ كەڭ تارقالغان. ئۇنىڭ «جەۋاھرۇل ھەقايىق» («ھەقىقەت جەۋھەرلىرى») ناملىق شېئىرىي ئەسىرى ھازىر مىسىردىكى «جامىئۇل ئەزھەر دارىلئۇلۇم» نىڭ كۇتۇپخانىسىدا ساقلانماقتا. يېقىنقى يىللاردا يەنە شائىرنىڭ « كۇللىيات مۇخەممەس» ناملىق قول يازما ئەسىرى تېپىلدى (بۇ ھەقتىدىكى مەلۇمات «قەشقەر ئەدەبىياتى» ژۇرنىلىنىڭ 1987 - يىللىق 2 - سانىدا بېرىلدى.)، شۇنداقلا بىر قىسىم مۇخەممەسلىرى ھەم «مېۋىلەرمۇنازىرىسى» ناملىق مەسنەۋى شەكلىدىكى شېئىرىي ئەسىرى «بۇلاق» ژۇرنىلىنىڭ 1989 - يىللىق 1- سانىدا (رەجەپ يۈسۈپ نەشىرگە تەييارلىغان) جامائەتچىلىك بىلەن يۈز كۆرۈشتى.
ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ ئاخىرقى ۋەكىللىرىدىن بىرى ھۈسىيىنخان تەجەللى - مۇجەللى ئۆزىنىڭ بىر دوستىغا ئەۋەتكەن خېتىگە «ئەزھىممەتى غازىي شۇر»(غازى تەخەللۇسلۇق ئالىمنىڭ غەيرىتىدىن كېلىپ چىققان غەۋغالارنى) دېگەن مىسرانى تىزىپ، ئۆزىنىڭ ئابدۇقادىر داموللامغا بولغان قايىللىقىنى ئىپادىلىگەن ھەمدە ئابدۇقادىر داموللام ھەققىدە بىر نەچچە پارچە قەسىدە يېزىپ، ئۇنى ئۆزىنىڭ «دىۋان ئەرەبى» ناملىق ئەسىرگە كىرگۈزگەنىدى. نۆۋەتتە ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىيىتى ھەققىدىكى تەتقىقاتنىڭ چوڭقۇرلۇشىشىغا ئەگىشىپ، ئۇنىڭ ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققىياتىدا ئويىنغان رولى تېخىمۇ روشەنلەشمەكتە.
پار ماشىنىسى
پار ماشىنىسى پار ئېنېرگىيە ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن مېخانىك قايتىلانما ھەرىكەت قىلىدىغان ھەرىكەتلەندۈرگۈچ ماشىنا. پار ماشىنىسىنىڭ بارلىققا كبلىشى 18-ئەسىردىكى سانائەت ئىنقىلابى پەيدا قىلغان. تاكى 20-ئەسىرنىڭ بېشىغا كەلگۈچە ئۇ يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم بولغان ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېل، گاز تۇرۇبىسى قاتارلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچكە جايلاشقان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :پار ماشىنىسى
باشقا نامى :ھور ماشىنىسى
چەتئەلچە نامى :steam engine
كەشپ قىلغۇچى :شىلو
كەشپ قىلىنغان ۋاقتى :1785-يىلى
چۈشەندۈرۈلىشى
پار ماشىنىسىئەنگلىيەلىك جامىس ۋات ئالدىنقىلارنىڭ تەجىربىلىرى ئاساسىدا، پار ماشىنىسىنى ئۆزگەرتىپ ياساپ چىققان. 1783-يىلى دۇنيادىكى تۇنجى قوش يۆنىلىشلىك پار ماشىنىسى بارلىققا كەلگەن. كېيىن بۇ خىل پار ماشىنىسى نۇرغۇن قېتىم ئۆزگەرتىلىش ئارقىلىق،، سانا.ەت تارماقلىرىدا ئۇمۇملاشتۇرۇلغان. پار ماشىنىسى كەشىپ قىلىنىپ ئىشلىتىلگەن زامانلار «پار دەۋرى» دەپ ئاتىلىپ، ئىنسانىيەت تارىخىدىكى تۇنجى تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ بەلگىسى بۇلۇپ قالغان.
كەشىپ قىلىنىشنىڭ سەۋەبى
1492-يىلى كولۇمبو ئامېرىكا قىتئەسىنى تاپقاندىن تارتىپ 1727-يىلى نيۇتون ۋاپات بولغانغا قەدەر 235 يىللىق جەريانىدا، ئەنگلىيەدىكى ياش بۇرژىئازىيە سىنىپى ئىپتىدائىي جۇغلانما باسقۇچىنى تاماملاپ بولغان. دۇنيا بازىرى شەكىللەنگەندىن كىيىن، ئەنگلىيە بۇرژىئازىيەسى يولغاقويغان «قۇرۇقچىلىق ھەرىكىتى» توقۇمچىلىق ئاساسىدىكى كاپتالىستىك قول سانائەتنىڭ تەرەققىياتىغا كۈچلۈك تۈرتىكە بولغان. ئەنگلىيە بۇرژىئازىيەسى زور پايدا يارىتىپ بازارنى كېڭەيتىش ئۈچۈن، تېخنىكا يېڭىلاشقا مۇھتاج بولغان. قىسقىسى، نيۇتون دەۋرىدىكى ئىلىم-پەن تېخنىكا ئىقىلابىنى ھامىلە قىلغان.
18-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كەشىپ قىلىنغان پار ماشىنىسى تۇقۇمچىلىق مېخانىكىلىرىنى تەدىرىجىي ئىسلاھاتقا يۈزلەندۈرگەن. مىسالەن: 1733-يىلى مېخانىك كېئاي ئۇچرا موكىنى كەشىپ قىلغان؛ ئارىدىن بەش يىل ئۆتكەندىن كىيىن، جون ۋايت بىلەن لۇيىس پائۇل چاقلىق ئېگىرىش ماشىنىسىنى ياساپ چىققان؛
1765-يىلى توقۇمىچى خارگراۋىس تاق ئورچۇقلۇق ئېگىرىش ماشىنىسىنى كۆپ ئۇرچۇقلۇققا ئۆزگەرتىپ، «جېننې» بەلگىلىك ئېگىرىش ماشىنىسىنى كەشىپ قىلىپ، ئېگىرىش ماشىنىسىنىڭ ئىش ئۈنۈمىنى نەچچە ئون ھەسسە ئاشۇرغان؛
1769-يىلى ساتىراش ئاركلاي سۇ بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان تۇكلۇقلۇق ئېگىرش ماشىنىسى كەشىپ قىلغان.؛
1774-يىلىدىن 1779-يىلىغىچە بالا ئىشچى بولغان زاۋۇت خوجايىنى كرومپتون خارگراۋىس بىلەن ئاركلاي كەشىپ قىلغان ئېگىرىش ماشىنىلىرى ئاساسىدا ئىش ئۈنۈمى يۇقىرى، يىپنى تەكشى ۋە پىششىق ئېگىرىدىغان يېڭىچە ئېگىرىش ماشىنىسىنى ياساپ چىققان؛
1785-يىلى باستېر كارتۋرايىت ئېنېرگىيە بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان توقۇش ماشىنىسىنى كەشىپ قىلغان، بۇ ماشىنىنىڭ ئشقا سېلىنىشى بىلەن پۈتكۈل زاۋۇتنىڭ ئىشلەپچىقىرىشىدا زور ئۆزگىرىش پەيدا بۇلۇپ بىلەن بىرگە، يەنە ئېنېرگىيەگە بولغان يېڭى ئېھتىياج كېلىپ چىققان.
1763-يىلنىڭ ئاخىرى، ۋات ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ فىزىكا تەجىربىخانىسىدا نېۋكومان ياسىغان پارلىق سۇ پومپىسىنى رېمۇنت قىلىۋېتىپ، سۇ پومپىسى سېلىندېرىنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر خىل كوندېنساتور ئىكەنلىكىنى، پورژېن بىر قېتىم ھەرىكەتلىنىپ بولغاندىن كىيىن، سۇۋۇتۇلغان سېلىندېرنىڭ ئىچكى ھارارىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن نۇرغۇن ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسىنىڭ ئىسراپ بۇلۇپ كېتىدىغانلىقىنى، بۇ خىل پار ماشىنىسىدا زور مىقداردىكى ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسى سېلىندىرنى قىزىتىشقا سەرپ بۇلۇپ كېتىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭدىن ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسى ئۈنۈمىنىڭ ناھايىتى تۆۋەن ئىكەنلىكىنى بايقىغان. شۇنداق قىلىپ ۋات سېلىندىر بىلەن كوندېنساتورنى ئايرىم-ئايرىم ئىككى ئۈسكۈنە قىلىپ لايىھەلەپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىغا، پار ماشىنىسى سېلىندىرىنى ئۈستىگە ئىتتىرگەن چاغدا بېكىتىلگەن يۆنىلىش بويىچە ئېچىلدىغان كلاپان بېكىتكەن.
1769-يىلى ۋات يەنە سېلىندىرنىڭ ئۈستى ۋە ئاستىدىن نۆۋەتلىشىپ كىردىغان قوش يۆنىلىشلىك پار ماشىنىسىنى لايىھەلەپ چىققان. بۇ خىل ئۈسكۈنىدە پۇرژىن قوش يۆنىلىشلىك ھەرىكەتلەندۈرۈلدىغانلىقى ئۈچۈن، پار ماشىنىسىنىڭ ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسى ئۈنۈمى كۆرۈنەرلىك ئۆسكەن.
ۋات 1783-يىلى ئەگىرى ئوق، ماخاۋىك ۋە سېنترىفوگلۇق سۈرئەت تەڭشىگۈچ سەپلەنگەن قوش يۆنىلقىشلىك پار ماشىنىسىنى ياساپ چىقىپ، پۈتكۈل سانائەت ۋە قاتناش ترانسپورت ئىشلىرى ئۈچۈن ئىشەنچىلىك ئېنېرگىيە ماشىنىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەن. بۇنىڭ بىلەن ئېنېرگىيە قۇرۇلمىسى، ھەرىكەت ئۇزىتىش قۇرۇلمىسى ۋە خىزمەت مەشغۇلاتى قۇرۇلمىسى قاتارلىقلار ماشىنلاشقان ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىسىنى شەكىللەندۈرگەن.
دېمەك، بۇ ___ ئىنسانلار ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسىدا روياپقا چىقارغان بىر قېتىملىق بۈيۈك ئىنقىلاب، شۇنداقلا تەبىئەتنى تۇنۇش ۋى ئۇنىڭدىن پايدىلىنىشتا ئىشقا ئاشۇرغان زور ئىسلاھات.
كەشپىياتىنىڭ تەسىرى
6پارچەپار ماشىنىسىپار ماشىنىسىنىڭ كەشىپ قىلنىشى بىلەن ماشىنا ئارقىلىق ماشىنا ياساشقا تۇلۇق ئىمكانىيەت يارىتىلىپ كۆپ خىللاشقان، كەسىپلەشكەن، ئۆلچەملەشكەن، يېڭى تىپتىكى خىلمۇ خىل باش ئىستانوكلار بارلىققا كەلگەن. شۇنداق قىلىپ ئەنگلىيەدە ماشىنلاشقان ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىگە ئىگە سانائەت ئىنقىلابى ئەۋجىگە چىققان. بۇنىڭ بىلەن پار ماشىنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق ماشىنا-ئۈسكۈنىلەرنى ياساشتىكى قول مەسغۇلاتىغا خاتىمە بېرىلگەن.
بارلىق سانائەت تارماقلىرىنىڭ ماشىنا-ئۈسكۈنىلەر بىلەن قوراللىنىشقا ئەگىشىپ، سانائەت ئىنقىلابى پۇختا ئاساسقا ئىگە بولغان. نەچچە ئون يىللىق تەرەققىيات داۋامىدا، ئەەلىيە دۇنيا بويىچە دەسلەپكى قەدەمدە سانائەتلەشكەن تۇنجى دۆلەتكە ئايلانغان.
ئەنگلىيەدە سانائەت ئىنقىلابى تاماملانغاندىن كىيىنن، گوللاندىيە بىلەنمۇ بېلگىيەنۇ سانائەت ئىنقىلابىنى باھايىتى تېز تاماملىغان. 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى ۋە 19-ئەسىرنىڭ باشلىرى فرانسىيە سانائەت ئىنقىلابىنى باشلىغان ۋە گېرمانىيە بىلەن ئىتالىيە ئۇنى داۋاملاشتۇرغان؛
1776-يىلى ئدمېرىكا مۇستەقىللىق ئېلان قىلغان؛ 1798-يىلى ئامېرىكا كوننېكتكات ئىشتاتىدىكى قورال-تاراغ زاۋتى ماشىنىلاشقان ئۆلچەملىك ئۇسۇلىدىن پايدىلىنىپ قورال-ياراغ ئىشلەپچىقارغان. بۇ خىل ئۆلچەملەشكەن ئىشلەپچىقىرىش ئۇسۇلى ئامېرىكىنىڭ شىمالىدىكى سانائەتنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئامېىكىنىڭ جەنۇب-شىمال ئۇرۇشى پارتىلىغاندىن كىيىن، سانائەتلەشكەن شىمال جەنۇبنى ئۇرۇشتا يېڭىپ، ئاىىرىدا قۇللۇق تۈزۈم بېكار قىلىنغان. خۇددى ماركس ئېيتقاندەك:«پار ماشىنىسىدىن ئىبارەت بۇ كارول، پۈتكۈل دۇنيانى ئاغدۇرۇپ تاشلىغان.» ئېنگلسمۇ پار ماشىنىسى ياراتقان غايەت زور ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنى : «ئىنسانىيەتنى ئىشلەپچىقىرىش داۋامىدىكى بوراندەك شىددەتلىك دەۋرگە باشلاپ كىردى» دەپ تەرىپلىگەن. قىسقىسى، پار ماشىنىسى كەشىپ قىلىنىپ ئىشلىتىلەندىن بۇيانقى بىر ئەسىر داۋامىدا يارىتلغان ماددىي بايلىق، ئىنسانىيەتنىڭ نەچچە مىڭ يىل مابەينىدە ياراتقان بايلىقىدىن ئېشىپ كەتكەن.
كەشپىياتقا ئالاقىدار نۇقتىلار
7پارچەپار ماشىنىسىۋات شوتلاندىيەنىڭ گرېننوك شەھىرىدە تۇغۇلغان بۇلۇپ، گلاسگوۋ ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى چاغدىلا «ئىشچى ئالىم» دەپ ئاتالغان. ئۇ ئەنگلىيەلىك تېپلومېخانىكا ئالىمى بلاك قاتارلىق ئالىملاردىن كەمتەرلىك بىلەن تەلىم ئالغان. چېچەن ھەم بىلىملىك ۋات فرانسۇز تىلى، ئىتالىيان تىلى ۋە گېرمان تىلىنى ئۆگەنگەن؛ پەلسەپە، شېئىرىيەت ۋە مۇزىكىغا ھېرسمەن بۇلۇپ، ئىلىم-پەن ۋە تېخنىكا كەشپىياتىغا ئۆمۈرلۈك ئىشتىياق باغلاپ، بىر قىسىم مۇھىم كەشپىيات تۈرلىرىگە قاتناشقان.
پار ماشىنىسىدىن ئىبارەت بۇ غايەت كەشپىياتنى تەجىربىخانىدا تاماملاش مۇمكىن ئەمەس، ئۇنى قۇراشتۇرۇش ۋە سىناق قىلىش ئۈچۈن ئۈسكۈنە ۋە ئادەم كۈچى كېتىدىغان بۇلۇپ، شۇنىڭ بىلەن پروفېسور بلاك ۋات نىڭ تەلىپىگە بىنائەن ئۇنى ئۆزىنىڭ دوستى __ زاۋۇت خوجايىنى روبۇكقا تۇنۇشتۇرغان. شۇنداق قىلىپ، روبۇك ۋات نىڭ تەتقىقات ۋە تەجىربىسىگە ھەمكارلاشقان. روبۇك ۋەيران بولغاندىن كىيىن، ۋات بولتۇن  ئىسىملىك يەنە بىرەيلەن بىلەن ھەمكارلاشقان. ۋات بولتوننىڭ ياردىمىدە پارماشىنىسىنى ئاخىر مۇۋەپپەقىيەتىك ياساپ چىققان.