cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قاراخانىلار تارىخىدىكى زور ۋەقەلەر
1211-1212- يىللىرى كۈچلۈك قاراخىتايلار ھۆكۈمىرانلىق قىلغان جايلارنى ئۆز ھاكىمىيىتىگە ئالدى.
1218- يىلى چىڭگىزخاننىڭ جۆبە باشچىلىقدىكى قوشۇنى ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىدىن ئۆتۈپ كۈچلۈك ھۆكىمىرانلىق قىلغان رايۇنلارغا ھۇجۇم قىلدى. قاراخانلار تەۋەسىدىكى ئاھلىلەر كۈچلۈكنىڭ ھۆكۈمىرانلىقىغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈردى.
1221- يىلى شەرقىي قاراخانلار خانلىقى يىمىرىلدى. پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا رايۇنى چىڭگىزخان ھاكىمىيىتى ئاستىغا چۈشتى.
ئىزاھاتلار
<< قاراخانلارنىڭ قىسقىچە تارىخى >> ھاجى نۇر ھاجى 1984- يىلى 3- ئاي 1- نەشىرى.
Bristol
right|thumb|250px|Bristol right|thumb|250px Bristol bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bristolning 416,400 nopusibar, 110 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.27°, xariki uzunluk 2°35, poqtamuri BS rayunnomuri 0117.
24- قەھرىتان
24- قەھرىتان ياكى 24- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 24- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 24. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 341(كەبىسە يىللارى 342) كۈن بار.
ئەكبەر غۇلام
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئەكبەر غۇلام 1952-يىلى قومۇل شەھىرىدە زىيالىي ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1960-يىلى ئاتا-ئانىسىنىڭ خىزمەت مۇناسىۋىتى بىلەن بېيجىڭغا كېلىپ باشلانغۇچ ،ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى بېيجىڭدا ئوقۇغان .1969-يىلى ئۆز يۇرتىغا قايتىپ ،قومۇل شەھەرلىك شەھەر ئەتىراپى يېزىسىدا زىيالىي ياش بولۇپ قايتا تەربىيە ئالغان. 1971-يىلى شىنجاڭ يامانسۇ تۆمۈر كانىدا ئىشچى بولغان. 1972-يىلىدىن1975-يىلغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرستېتى تىل -ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ ئۇيغۇرتىلى كەسپىدە ئوقۇغان .مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ،«شىنجاڭ گېزىتى » ئىدارىسىغا تەقسىم قىلىنىپ ،خەنزۇ تەھرىر بۆلىمىدە تەھرىرلىك ھەم مۇخبىرلىك قىلغان .1981-يىلى جۇڭگو يازغۇچىلار جەمىيىتى تەرىپىدىن مەملىكەت خاراكتىرلىك خەنزۇچە ئەدەبىي ژورنال «مىللەتلەر ئەدەبىياتى» قۇرۇلغان چاغدا ،مەشھۇر شائىرلىرىمىز تىيىپچان ئېلىيۇف ،ئابدۇكېرىم خوجايۇفلارنىڭ  ئالاھىدە كۆرسىتىشى بىلەن ،مەزكۇر ژورنالغا يۆتكىلىپ كېلىپ ئىشلىگەن. 1997-يىلىدىن2002-يىلغىچە مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كوممېتىدا مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كوممېتىتنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى يولداش تۆمۈر داۋامەتكە كاتىپ بولۇپ ئىشلىگەن .2003-يىلى «مىللەتلەر ئەدەبىياتى» ژورنىلىغا قايتىپ كەلگەن.
ئەكبەر غولام قوش تىللىق يازغۇچى بولۇپ، ئۇنۇڭ ئىجاتىيىتى 70- يىللارنىڭ ئاخىرىداباشلانغان، « يامغۇردا قالغان سۆيگۈ»، « مودا قالپاق»، « سادىق ھەمراھ »، « ئاھ، ئاجىز بەندىلەر »، « ئايدىڭ كىچە » قاتارلىق ھېكايە، پوۋىست، شېئىر قاتارلىق ئەدەبىي ئەسەرلەرنى قوش تىلدا ئېلان قىلغان.
ئەكبەر غولام ئىجىدىيەتتىن سىرىت، يەنە ئەدەبىي تەرجىماللىق بىلەن كەڭ دائىرىدە شوغۇللانغان .1974-يىلدىن تاكى،ئۇ سەيپىدىن ئەزىزى، تۆمۈر داۋامەت، تىيىپچان ئىلىيۇف، ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر، قېيۇم تۇردى، زوردۇن سابىر، مەمتىمىن ھوشۇر، ئەخمەت تۇردى، مۇھەممەت باغراش، بۇغدا ئابدۇللا، مۇھەممەتجان سادىق قاتارلىق داڭلىق يازغۇچى،شائىلىرىمزنىڭ ئەسەرلىرىنى خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىپ، مەملىكەت ئىچىدىكى كەڭ ئوقۇرمەنلەرگە تونۇشتۇرۇپ، كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىغان.
ئەكبەر غولام 1990-يىلىىدىن تارتىپ ھازىرغىچە نەسىردىن ئەپەندى لەتىپىلىرىنى يىغىش ،رەتلاش ،تەتقىق قىلىش ،تەرجىمە قىلىش ،نەشىر قىلىش پائالىيەتلىرى بىلەن ئىزچىل شوغۇللىنىپ كەلگەن .ئۇ ھازىرغا قەدەر نەسىردىن ئەپەندى لەتىپىلىرى توغۇرىسىدا خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە بولۇپ 30 پارچىغا يېققىن كىتاپ نەشىر قىلغان ۋە 50 قىسىملىق «نەسىردىن ئەپەندى» ناملىق تېلېۋىزىيە فىلىمىنى ئىشلەپ تاماشىبىنلارغا سۇنغان.
ئەكبەر غولام 2004-يىلدىن باشلاپ، ئۇزۇن مۇددەت بېيجىدا ھەر قايسى ساھەلەردە ئشلەپ ئۆتكەن ۋە ھازىغىچە ئىشلەۋاتقان بۇرھان شەھىدى، سەيپىدىن ئەزىزى، تۆمۈر داۋامەت، ئىسمايىل ئەھمەد، ئابلەت ئادۇرىشىت، قېيۇم باھاۋۇدۇن، ئەركىن تۇراخۇن قاتارلىق سىياسى ئەربابلار، مەشھۇر تارىخشۇناس جىيەن بوزەن، مەشھۇر ئۇسسۇلچى ئايتىللا قاسىم، مەشھۇر ناخشىچى ئايىمنىسا، ئابدۇكېرەم ئابدۇگۈلى، دىلبەر يۈنۈس، مەشھۇر تىلشۇناس ئىبىراھىم مۇتىئى، خەمىت تۆمۈر، غولام غوپۇر، مەشھۇر تەنھەركەتچى مالىك تاھىر، ئادىلجان، مەشھۇر شائىر ئابدۇكېرەم خوجايوف  قاتارلىق 80 نەچچە نەپەر ئۇيغۇر زاتلىرىنىڭ تارىخىدىن ئىز قالدۇرىدىغان 6000 پارچىدىن ئارتۇق تارىخى ۋە ھازىرقى سۈرەتلەر بىلەن تولغان، شىنجاڭنىڭ يېقىنقى زامان 100 تارىخىغا شاھىت بولالايدىغان «تەڭرىتاغ ئوغلانلىرى » ناملىق چوڭ تىپتىكى سۈرەتلەر توپلىمىنى ئشلەپ، نەشىرگە سۇنۇش ئادىدا. بۇنىڭدىن باشقا ئەكبەر غولام يەنە بۇھان شەھىدى، سەيپىدىن ئەزىزى، تۆمۈر داۋامەت، ئىسمايىل ئەھمەد، ئابلەت ئابدۇرىشت  قاتارلىق بۇ بەش نەپەر ھۆرمەتلىك پىشقەدەم رەھبەرلىرىمىزنىڭ بىر يۈرۈش ئايرىم-ئايرىم سۈرەتلەر توپلىمىنى جىددى تۇتۇپ ئىشلىمەكتە.
«نەسىردىن ئەپەندى» ناملىق 50 قىسىملىق تىلۋىزىيە فىلىمى ( ئۇيغۇرچە) ۋە 21 قىسىملىق تىلۋىزىيە فىلىمى( خەنزۇچە) ئەكبەر غولام بۇ فىلىملەرنىڭ سىنارىيىسىنى يازغان ۋە فىلىم ئىشلىگۈچى بولغان. بۇ فىلىمنىڭ خەنزۇچىسى مەملىكەت ئىچىدىكى 21 ئۆلكە دەرىجىلىك تىلۋىزىيە ئىستانسىلىرىدا قويۇلدى. ئۇيغۇچە VCDسىنى شىنجاڭ ناۋا ئۈن-سىن مەركىزىدىن ئىشلەپ تارقاتىتى.
ئەكبەر غولام مانا مۇشۇنداق ئىجىدايەت نەتىجىلىرى بىلەن 6- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى « تۇلپار » مۇكاپاتىغا ،2-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى سېستىمىسى بويىچە ئېلىپ بېرىلغان مۇنەۋۋەر ئاخبارات مۇكاپاتىغا ، تۇنجى نۆۋەتلىك جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر ئانا تىلىدىكى تېلىۋىزىيە  فىلىملىرى« ئالتۇن سۇمۇرغ» مۇكاپاتىغا ، 4-،5-،،7-،8 - نۆۋەتلىك « خان تەگرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى » قاتارلىق مۇكاپاتلەرغا ئېرىشكەن. 2004-يىلى ياز بېيجىڭ تىل ئۇنۋېرسىتېتى نەشىرىياتى بىلەن بېيجىڭ شىدەن كىتاپچىلىق سارىيى بىرلىشىپ ئەكبەر غولامنىڭ « نەسىردىن ئەپەندى » ھەققىدىكى بىر يۈرۈش 6 كىتاپ ( خەنزۇچە) نى ئىمزا ىويۇپ سېتىش پائالىيىتى ئۆتكۈزۇپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن ئەكبەر غولام پايتەخىتتە ئىمزا قويۇپ كىتاپ سېتىش پائالىيىتىنى ئۆتكۈزۈپ بەرگەن تۇنجى  ئۇيغۇر يازغۇچى بولۇپ قالدى.
ئەكبەر غولام جۇڭگو يازغۇچىلار جەمىيىتىنىڭ ئەزاسى ،جۇڭگۇ تەرجىمانلار جەمىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى، « مىللەتلەر ئەدەبىياتى » ژورنىلىنىڭ پارتىيە ياچىكا سېكىرتارى ، تەھرىر بۆلىمىنىڭ مۇدىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىمەكتە.
Manchéstér
right|thumb|250px Manchéstér bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Manchéstérning 458,100 nopusibar, 115.65 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.28°, xariki uzunluk 2°14, poqtamuri M rayunnomuri 0161.
Warshawa
right|thumb|250px Warshawa bolsa Polsha dikibixahar 2009 nopus bar, Warshawaning 1 706 724 nopusibar, 517 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.13°, xariki uzunluk 21°00, poqtamuri 00-001 - 04-999 rayonmuri 022.
Krakow
right|thumb|250px|Krakow right|thumb|250px Krakow bolsa Polsha dikibixahar 2006 nopus bar, Krakowning 756,757 nopusibar, 327 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.3°, xariki uzunluk 19°56, poqtamuri 30-024 - 31-962 rayonmuri 012.
Léyséstér
right|thumb|250px|Léyséstér right|thumb|250px Léyséstér bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Léyséstérning 292,600 nopusibar, 73.32 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.38°, xariki uzunluk 1°08, poqtamuri LE rayunnomuri 0116.
Poznan
right|thumb|250px Poznan bolsa Polsha dikibixahar 2006 nopus bar, Poznanning 566,546 nopusibar, 261.85 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.24°, xariki uzunluk 16°55, poqtamuri 60-001 - 61-890 rayonmuri 061.
Nottingxam
right|thumb|250px|Nottingxam right|thumb|250px Nottingxam bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Nottingxamning 288,700 nopusibar, 74.61 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.27°, xariki uzunluk 1°08, rayunnomuri 01159.
Danzig
right|thumb|250px|Danzig right|thumb|250px Danzig bolsa Polsha dikibixahar 2006 nopus bar, Danzigning 457,630 nopusibar, 262 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 54.22°, xariki uzunluk 18°38, poqtamuri 80-008 - 80-958 rayonmuri 058.
Bélfast
Bélfast bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bélfastning 267,500 nopusibar, 115 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 54.59°, xariki uzunluk 5°9, poqtamuri 028.
Plimowt
right|thumb|250px|Plimowt right|thumb|250px Plimowt bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Plimowtning 250,700 nopusibar, 79.29 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.22°, xariki uzunluk 4°08, poqtamuri PL1 — 9.
Wroklaw
right|thumb|250px|Wroklaw thumb|left|450px|Breslau
right|thumb|250px Wroklaw bolsa Polsha dikibixahar 2007 nopus bar, Wroklawning 689,280 nopusibar, 292.82 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.6°, xariki uzunluk 17°2, poqtamuri 50-041 - 54-612 rayonmuri 071.
Таң Сулалиси
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
таң сулалиси :таң тәйзоң ли шиминниң бувиси ли ху таң бәгликиниң беги болуп ,ли шиминниң дадиси ли йүән буниңға варислиқ қилған ,шуңа ,ли йүән дөләт қурғанда ,"таң "ни дөләт нами қилған.
таң сулалиси һәққидә
җуңго тарихлеридә таң сулалиси җуңго тарихидики әң бүйүк вә әң қудрәтлик бир ханлиқ сүпитидә<<бүйүк таң сулалиси>>дәп иптихарлиқ билән тилға елиниду.дөләт ичидә мутләқ көп санлиқ тарих һәвәскарлериму таң сулалисини җуңго тарихидила әмәс,бәлки дуня тарихидиму әң қудрәтлик бүйүк ханлиқ дәп муәййәнләштүрүду.
таң сулалиси шәрқий көктүрк ханлиқиниң һәрбий вә сиясий җәһәттин бивастә ярдәм бериши билән дуняға келиду.милади617-йили сүй сулалисиниң тәййүән аймиқиниң һал сораш амбили,сиянпий нәслидин болған ли йүән өз қоли билән намә йезип,лю венҗуң дегән адәмни шәрқий көктүрк ханлиқиниң әйни чағдики қағани ишбара қағанға алаһидә совға-саламлар билән әлчиликкә әвәтип,сүй сулалиси ханлиқиға биллә һуҗум қилишни,олҗиға чүшкән қиз_йигит(қавул әмгәк күчлерини көздә тутуду)ләрни вә барлиқ алтун-күмүш,қаштеши,йипәк-кимхап қатарлиқ қиммәт баһалиқ боюмларни ишбара қағанға тапшуруп беридиғанлиқини ейтип тәклип бериду.бу чағда сүй сулалисиниң шималидики лю җуву,ляң шиду,гозихе,һәтта әйни заманда һазирқи хебий өлкисини зилзилигә салған деһқанлар инқилабиниң башлиқи дуҗйәнде қатарлиқ қозғулаңчи гуруһларниң барлиқ атаманлериму кәйни-кәйнидин ишбара қағанға беқиндиғанлиқини билдүрүп әлчи әвәтиду,қозғулаңчилар һәтта шәрқий көктүрүк ханлиқиниң өзлерини қоллушини қолға кәлтүрүш үчүн,өзлери тутувалған сүй сулалисиниң хақани сүй яңдиниң ханиши шявховни ишбара қағанға тәқдим қилип көктүрк ханлиқидин мәдәт тиләйду.
ишбара қаған әтираплиқ ойлашқандин кейин ахири ли йүәнни нуқтилиқ йөләп йеңи һакимийәт бешиға чиқиришни қарар қилиду,һәмдә ли йүәнгә<<ишбара қағанға баш уруп қағанни иззәтләш вә беқиндилиқ қаидисини бузмаслиқ>>һәққидә вәдә беришни тәләп қилиду,ли йүән ишбара қағанниң бу тәлипигә җан дәп мақуллуқ билдүрүду.шундин кейин ишбара қаған ли йүәнгә ат вә туғ тәғдим қилиду,деһқанлар қозғулаңчилериниң атаманлеридин люҗувуға <<дең яң қаған>>,ляң шидуға<<иш биләрмән тәңриқут>> вә <<даду билгә қаған>>,гозихеға <<өри шат>>,җаң чаңсунға <<қери текин>>дегән шәрәп унванлерини бериду.шундақ қилип милади617-йили6-айдашәрқий көктүркләрниң күчлүк һәрбий ярдимигә еришкән ли йүән 30миң кишилик қошун билән сүй сулалисини ағдуруш урушиға йүрәклик атлинип чиқиду,һәмдә 618-йили5-айда сүй сулалисини ағдуруп,чаңән(бүгүнки шәнши өлкисидики шиән шәһири)ни пайтәхт қилған бүйүк таң сулалисини қуруп чиқиду.
ли йүән заманилерида таң сулалиси баштин-ахир шәрқий көктүрк ханлиқиға болған беқиндилиқ мунасивитидә чиң туруп келиду, ли йүән сиянпиларниң тоқбат нәслидин болғачқа,таң сулалиси түркләр тәрипидин<<тавғач ханлиқи>>дәп атилиду.чүнки сиянпилар,йәни сиянпилар тәвә болған тоңғус типидики(шәрқий шимал тәрәпләрдики)хәлқләр қәдимки вақитларда әслидә түркләрниң бир тармиқи болуп,кейинчә(миладийә47-йили һонлар иккинчи қетим шимал,җәнуп дәп иккигә бөлүнүп,шималий һонлар91-йили ғәрпкә көчкәндин кейин) улар түркләрдин бөлүнүп чиқип айрим бир йол билән өз алдиға тәрәққий қилип,тил вә өрп- адәт җәһәттин түркләрдин пәрқлиқ бир хәлққә айланған иди.шуңа,түркләр таң сулалисини<<түркләрниң бир тармиқи>>дигән мәнидә түркчә<<тавғач ханлиқи>>дәп атиған.шундин башлап<<тавғач>>дигән бу намму оттура түзләңликтики хәнзуларни көрсүтидиған ортақ нам болуп қалған.ли йүән түркләрниң һәрбий ярдимигә игә болуп өз ханлиқини тиклигәчкә,ишбара қағанға илгири- ахири болуп һәдди- һисапсиз совға- саламларни бериду,ишбара қаған қутлуқ тегинни таң ордисиға әвәткәндә,ли йүән тәйҗи ордисида алаһидә тоққуз қәбилиниң нәғмисини орунлатқузуп,қутлуқ тегинни һәшәмәтлик зияпәт берип күтивалиду.таң падишаһи ли йүәнниң түркләргә төвәнчилик билән чоңқур һөрмәт билдүрүп,уларниң хизмитидә болуши әлвәттә тегишлик иди.619-йили ишбара қаған вапат болиду,орниға иниси елтәбир шад тәхткә чиқип,чурлуқ қаған дәп атилиду.таң сулалиси ишбара қағанниң вапат болғанлиқидин хәвәр тепип,ордида үч күн хизмәт тохтутуп матәм билдүрүду(бу худди байрақни йерим чүшүргәнгә баравәр келәтти),шуниң билән биргә таң сулалиси алаһидә әлчиләрни әвәтип ишбара қағанға матәм билдүрүш билән биргә,йәнә шәрқий көктүрк ханлиқиға 30миң топ кимхап һәдийә қилиду.чурлуқ қаған пәқәт бир йилла тәхттә олтуруп620-йили вапат болиду,орниға иниси бағадур шад тәхткә варислиқ қилип,елик қаған дәп атилиду.таң сулалиси чурлуқ қағанниң вапат болғанлиқ хәвирини аңлиғандин кейин,худди алдинқи қетимға охшаш чурлуқ қағанниң өлүмигиму атап совға- салам әвәтиду.
чурлуқ қаған һаят вақтида илгирики сүй сулалисиниң шаһзадиси сиянпилардин болған яң җиңдавни(сүй сулалисини қурғучиларму сиянпиларниң йүйвен қәбилиси болуп,бирақ улар асаси җәһәттин хәнзулушуп кәткән иди)диңшяң аймиқи(һазирқи сәнши өлкисидә)ниң беги қилип тәйинләп,сүй сулалисиниң ахирида түркләргә қечип келивалған он миңға йеқин қәвмни униңға өткүзүп берип,шу арқилиқ таң сулалисини чәкләп туруш мәқсидигә йәтмәкчи болған иди.лекин кейинчә бу аймақниң бир мунчә санғунлери таң сулалиси тәрипигә өтүп кәтти,таң сулалисиниң вапаға җапа қилғанлиғидин ғәзәпләнгән елик қаған621-йили таң сулалисигә җаза йүрүши қилиду,621-йилидин626-йилиғичә болған арилиқта түрк қошунлери сәддичин сепилидин бөсүп өтүп,таң сулалисиниң җәмий33аймиқиға һуҗум қилип кириду.бу аймақларниң конкрт орни һазирқи сәнши,хебий,шәнши,гәнсу,ниңшия,чиңхәй,сичүән,хенән қатарлиқ өлкиләрдә болуп,һазирқи чоң-чоң шәһәрләрдин бейҗиң,тәййүән,ләнҗу,тийәншүй,вувей,әняң қатарлиқ ичкиридики шәһәрләр юқарқи33 аймақларниң һазирқи орунлериға тоғра келиду.түркләрниң кәлкүндәк кәлгән күчлүк һуҗумидин алақзадә болуп немә қиларини билмәй қалған таң сулалиси,622-йили4-айда түркләргә әлчи әвәтип,елик қағанға пара бериду вә мәликә ятлиқ қилип бериду.лекин уруш йәнә давамлишиду(қариғанда түркләр таң сулалисиниң әдипини уларниң есидин чиқмиғудәк дәриҗидә берәйли дигән охшайду).624-йили түрк қошунлери шәншиниң гүәнҗуң әтирапи(һазирқи шәншиниң оттура қисми)ға қистап келип,таң сулалисиниң пайтәхти чаңәнгә тәһдит салиду.таң сулалиси бир мәһәл пайтәхтни йөткимәкчиму болуп ахири падишаһ ли йүәнниң оғли ли шиминниң күчәп тосуши билән тохтап қалиду.бу чағда таң сулалиси һә дәп мәликә ятлиқ қилип,қудулушуш арқилиқ тенчлиқни қолға кәлтүрмәкчи болиду,әмма урушни түптин тохтутуп қелишқа қадир болалмайду.626-йили8-айда түрк қошунлери һазирқи шәншиниң вугуң наһийәсигә һуҗум қилип кириду,таң сулалиси пайтәхти чаңән түркләрниң бир һуҗуми биләнла қолға келиш гирдабиға келип қалиду,бу чағда ли йүәнниң оғли ли шимин таң сулалисиниң падишаһлиқ орнида олтурған болуп,у өз сәлтәнәтиниң мана мушундақ гумран болуп кетиш пәйтидә,шәхсән өзи вейшүй дәряси бойиға келип көврүк бешида боз ат өлтүрүп,түркләр билән өзара достлуқ әһдинамииси түзәп яришиду(яришиш үчүн таң сулалиси қанчилик бәдәл төлиди бу һазирчә бизгә мәлум әмәс),шундин кейин түркләрму оттура түзләңликтин чекинип чиқип кетиду. бу қетим пайтәхт чаңәнниң сүлһи арқилиқ аман қелиш вәқәсини бүйүк таң сулалиси мундақ хатириләйду:
<<626-йили8-айда елик қаған100миң кишиликтин артуқ атлиқ қошун билән вугуң(шәншиниң вугуң наһийәси)ға һуҗум қилип кирип пайтәхткә тәһдит салди.арқидинла йәнә гавлиң(шу чағдики пайтәхт чаңәнниң шәрқий шималиға70чақирим келидиған җайда)ға һуҗум қилип кирди,елик қаған давамлиқ йүрүш қилип вейшүй дәрясиниң шималиға кәлгәндә,өзиниң йеқини дәшт сийлақни таң сулалисиниң әһвалини күзүтүп келишкә әвәтти.бу вақитта тәйзуң(ли шимин)тәхткә чиққан болуп,уни әйибләп<мән билән сениң қағаниң көпләп алтун вә кимхап һәдийә қилғанидуқ,көплүкидин уларниң санини алғили болмайду.шундақ туруқлуқ сениң қағаниң әһдигә хилаплиқ қилип,қошун башлап оттура түзләңликкә һуҗум қилди,мән буниңдин аһанәт қилмасмәнму!сән гәрчә руңлардин болсаңму,адәмгәрчиликиң бар туруқлуқ(түркләрни"руң"дәпму атиған,бу йәрдә түркләрни адәмгәрчиликни билмәйдиған мәдәнийәтсизләр димәкчи)йәнә қандақсигә яхшилиқни унтуп,күчүңни пәш қилидиғансән!>>дәп,сийлақни һәпсигә елип,йениң атлинипла шәхсән өзи вейшүй дәрясиниң юқури еқинигә келип,дәряни арилиқ қалдуруп,елик билән сөзлүшүп,уни әһдигә хилаплиқ қилди дәп әйиплиди.елик күтүлмигән әһвалдин қаттиқ һәйран қалди.униң үстигә таң сулалисиниң башқа қошунлериму давамлиқ йетип кәлгәчкә,һәммә йәрни туғ-әләмләр қаплап кәткәниди.елик қаған сийлақниң техичә қайтип кәлмигәнликини,йәнә келип таң тәйзуңниң йеникла атлинип кәлгәнликини,қошунларниң қияпитидики өзгүрүшләрни көрүп,сүлһилишишни тәләп қилди,һәмдә боз ат өлтүрүп(вәқәни бунчилик түзәп язғандин кейин,әслидә бу йәрдә елик қаған қорққинидин өзи минип кәлгән боз атни өлтүрүп,кейин өзи башқиларниң атлериға мингишип кәтти дәп алған болса техиму әйнән чиқатти)қәсәм қилди,икки тәрәп вақитлиқ көврүкниң үстидә әһдинамә түзди,түркләр қошунлерини чекиндүрүп кәтти.9-айда елик қаған3миң туяқ ат,10миң данә қой тәқдим қилди,таң тәйзуң елик қаған тәқдим қилған атларни қобул қилмай,униң оттура түзләңликтин булап кәткән аһалиләрни қоюп беришини әмир қилди.>>(<<түрк тарихи>>шинҗаң хәлқ нәширяти,2002-йил уйғурчә1-нәшри).ман мушу бир абзас хатириниң өзила бүйүк таң сулалисиниң қанчилик мәрданә вә җасарәтлик роһ билән суғурулғанлиқини толуқ исапатлап берәләйду!
уйғур вә сир-тардуш қәбилилериниң қозғулаңлери түпәйлидин һакимийт бешидин айрилип қалған ашина түрклериниң бир қисми ғәрбий юртқа(шинҗаңни өз ичигә алған оттура асияни көздә тутуду),өз қериндашлериниң йениға кетиду.бир қисми болса таң сулалисиға бәйәт қилиду(тарихий китапларда100миңға йеқин адәм дәп хатириләнгән."бәйәт қилди"дегәнлик урушта қорал ташлап тәслим болди дегәнлик әмәс,бәлки өзара келишиш арқилиқ қариши тәрәпниң тәвәликигә өтүш дегәнликтур).әйни заманда түркләрниң ашина уруқи рәһбәрлик қилған, хан җәмәтигә йеқин бир қисим қәбилиләр һәқиқәтәнму сепил ичидә өзиниң күчини әслигә кәлтүрвелип,һалак болған ханлиқни қайта тикләшни арзу қилип таң сулалисигә вақитлиқ бәйәт қилған иди.бу нуқтини таң сулалисиму чүшүнүп йәткән иди,бу тоғрида җуңго тарихида мундақ баянлар бар:<<...630-йили2-айда ли җиң еликни чоғай теғида йәнә қайта мәғлуп қилди,елик бир қанчә он миң қалдуқ қәвмини елип темур теғиға қечип беривалди(бу чағларда сир-тардушлар бәлким бу җайларға техи толуқ бесип кирип болалмиған болса керәк.)буниң билән у таң қошунлериға қарши турушқа җүрәт қилалмай,дәшт сийлақни таң сулалисиға әвәтип гунаһини ююп,қәвмлерини елип бәйәт қилип,өзи ордини тавап қилишни халайдиғанлиғини билдүрди.әмилийәттә бу ярдәмгә келидиған әскәрлериниң пурситигә еришип,күздә отлақлар көкүрүп,ат сәмиргәндә,чөллүкниң шималиға берип күчини әслигә кәлтүрүшни нийәт қилиш иди.>> таң сулалиси ашина түрклериниң ичидә немә ойлаватқанлиқини билип туруп,уларниң бәйитини қобул қилишқа мәҗбур болди,таң сулалисиниң шундақ қилмайму башқа амали йоқ иди,чүнки улар ички урушта йеңилгән,әмма йәнила бәлгилик күчкә игә әшу бир түркүм түркләрни уруш арқилиқ пүтүнләй баш әгдүрүшкә қурби йәтмәйтти.
таң ордисда өзлеригә бәйәт қилған ашина түрклерини қандақ бир тәрәп қилиш мәсилисидә җиддий талаш-тартиш болиду.бәзи орда вәзирлери ашина түрклериниң мунқәрз болған пурситидин пайдилинип,<<уларниң земинлерини бөлүп,қәбилилерини парчилап,тәсир күчини аҗизлаштуруп,уларни таң сулалисиға рам қилип контирол қилиш>>,йәни уларниң яйлақлерини игәлләп,қәбилә тәшкилини тарқитветип,күчини аҗизлаштуруп уларниң чегрида қайта апәт болушиниң алдини елиш керәк дәп тәшәббус қилиду;йәнә бәзилери болса пурсәттин пайдилинип уларни хәнзулушушқа мәҗбурлап,<<уларни хуаңхениң җәнубидики йәнҗу аймиқи(һазирқи шәндуң)билән юҗу аймиқи(хенәнниң җуңйүән райони)арилиқидики җайларға йөткәп,қәбилилерини бөлүп,аймақ,наһийәләргә тарқақлаштуруп,териқчилиқ қилишни өгәткәндә,ғуз қарақчилерини деһқанға айландурғили,сәддичинниң сиртидики түркләрни мәңгүгә йоқатқили болиду>>дәп тәшәббус қилди,йәнә бәзилери болса<<бәйәт қилған түркләрни сәддичин ичигә орунлаштуруп,уларниң барлиқ қәбилилерини сақлап қелип,өрп-адәтлерини өзгәртмәй шу пети йол қоюп,бош йәрләргә орунлаштурсақ,оттура түзләңлик үчүн далда қилғили болиду>>дәп тәшәббус қилиду.шундақ қилип әң ахирида таң сулалиси өзигә бәйәт қилған түркләрни, һазирқи бейҗиң шәһириниң шүнйи наһийәсидин һазирқи гәнсуниң чиңяң наһийәсигичилик болған сәддичин ичидики бош җайларда шун,ю,хуа,чаңдин ибарәт төт аймақ тәсис қилип орунлаштурди.шундақ қилип бу таң сулалисигә бәйәт қилған ашина уруқиға әгәшкән түркләр,таң сулалисиниң ситиратигийәлик орунлаштуруши бойичә сепил ичидә<<қалқан>>болуп турди.таң сулалиси<<һәр бир бәйәт қилғучи түрк ақсөңәклеригә бәш топ нәрсә-керәк,бир яқилиқтин тон һәдийә қилип,қәбилә ақсақаллериға чоң әмәл,юқури тәминат,көп миқдарда ашлиқ бәрди.>>таң сулалиси йәнә адәттики түрк чарвичилериғиму охшашла ғәмхорлуқ вә мәлум етибарларни бәргәниди.<<таң сулалиси бәйәт қилған түркләргә қарита мана мушундақ етибар бәргәниди,һалбуки бәзи ғәрп алимлери(томсенму шуларниң ичидики бири)җоңго тарихиниң һәқиқий қияпитини чүшәнмәй,көпинчә өзиниң собектип хаһишиға тайинипла:<дөлитидин айрилип җәнупқа көчкән түркләрниң көп қисми әсли юртлериға қайтти,қелип қалған қисминиң әһвали болса техиму ечинишлиқ болди>дәйдиған сәпсәтәләрни тәрғип қилишқаниди,шуңа буни айдиңлаштурвелиш керәк.>> (<<түрк тарихи>>174-бәт,2002-йили1-ай уйғурчә 1-нәшри.)
шу чағда ашина уруқи башчилиқида таң сулалисигә бәйәт қилған түркләр тоғурлуқ,күл тигин абидисидиму мундақ баянлар бар:<<... бу йәрдә олтуруп табғач хәлқи билән яраштим.табғачлар алтун,күмүш,йипәкни вә йипәклик рәхтләрни бизгә асанла бериду.табғач хәлқиниң сөзлери татлиқ,йипәк рәхтлериму юмшақ икән.татлиқ сөзләр,юмшақ рәхтләр билән алдап,йирақларда яшайдиған хәлқләрни мушундақчә өзлеригә йеқинлаштурудикән.бу хәлқләр йеқинлашқандин кейин,табғачлар андин қутратқулуқлерини,һийлә-микирлерини ойлайдикән.яхши,әқиллиқ кишиләрни,яхши,җәсур кишиләрни карға кәлмәс қилип қоюдикән;йәнә бир тәрәптин бир киши хаталашса,униң уруқи,хәлқи,һәтта бөшүктикисиниму аяп қоймайдикән.табғачларниң чүчүк сөзлеригә ишинип вә юмшақ йипәк рәхтлеригә алдинип,әй түрк хәлқи,көпләлп өлдүң!әй түрк хәлқи өлүсән!җәнупта чуғай тағлериға вә төгүлтүн түзләңликидә олтурақлишайли десәң,әй түрк хәлқи өлүсән!у йәрдә яман нийәтликләр шундақ әқил көрсүтидикән:"табғачлар,бир хәлқ йирақта яшиған болса,начар совғатларни бериду,йеқинда яшиған болса,есил совғатларни бериду"дәп шундақ әқил көрсүтидикән.әй надан кишиләр,бу сөзләргә ишинип,табғачларға йеқин беривелип,көпләп өлдүңлар.у йәргә барсаң,әй түрк хәлқи,өлүсән!
өтүкән тағлерида олтуруп бу йәрдин табғачқа вә башқа әлләргә карван әвәтсәң,һечқандақ дәрдиң болмайду.өтүкән тағлерида олтурсаң,мәңгү дөләт игиси болуп һөкүм сүрисән.әй түрк хәлқи,сән тоқ көзлүксән,ачлиқни,тоқлуқни ойлимайсән;бир тойсаң,ач қалидиғиниңни пәқәт ойлимайсән.мушундақ болғанлиқиң үчүн,сени беқип тоқ қилған хақанлериңниң сөзлерини аңлимай вә мәқсидини чүшәнмәй,һәр тәрәпкә питрап кәттиң,у йәрләрдә вәйран болдуң вә түгәштиң.у йәрләрдә бир амаллар билән сақ қалғанлериңларму һәр даим мискин вә дәрмансиз йүрүватқан идиңлар.>>(<<урхун абидилери>>талат тәкин﹝түркийә﹞,милләтләр нәширяти,2009-йил3-ай уйғурчә1-нәшри,41-,43-бәт.)
әһвалдин қариғанда өз вақтида кейинки көктүрк ханлиқиниң қағани күл тигинму,таң сулалисиниң бәйәт қилған түркләргә қарита қолланған етибар бериш сиясәтлерини хата чүшүнүп қалған охшайду!
<<таң сулалисиниң түркләргә қаратқан етибар бериш сиясити йәнә таң тәйзуң(ли шимин)йолға қойған һәмраһ болуп дәпнә қилиш түзүмидиму әкс етилгәниди.таң тәйзуң 636-йили өзиниң қәбристанлиқини җавлиңда қурушқа башлиғаниди.қәбристанлиқ қурулушқа башлиған дәсләпки мәзгилдә,йәнә<хизмәт көрсүтүп уруқ-туғқанлардин чарә болушқан>яки<ханниң ишлериға яр йөләк болған>лар өлгәндин кейин һәмраһ болуп дәпнә қилинса болиду(җавлиң қәбристанлиқидики бағчиниң ичигә дәпнә қилинатти)дәп бәлгиләнгәниди.бу феодаллиқ дәврдики интайин зор бир хил шан-шәрәп иди.бундақ һәмраһ болуп дәпнә қилиш түзүми әйни вақитта түркләргиму мас келәтти.шуңа,кейин таң сулалиси үчүн төһпә яратқан түрк ақсөңәклеридин,мәсилән,ашина шир,ашна садиқ,чүбә ғали,дәшт сийлақ,ашна симав қатарлиқларниң һәммиси өлгәндин кейин җавлиң қәбристанлиқидики бағчиниң ичигә һәмраһ қилинип дәпнә қилинғаниди.болупму ашна шир таң тәйзуңниң сиңлиси хең яң мәликини әмригә алғанлиқи һәмдә җенгүән йиллерида күсән бегиниң топилиңини тинҗитишта зор хизмәт көрсәткәнликтин униң һәмраһ қилинип ясалған қәбриси көкарт теғиға тәқлид қилинип,шу арқилиқ униң төһпилеригә мәдһийә оқулғаниди.>>
таң сулалисигә бәйәт қилған ашина түрк(бу йәрдә айрим сандикилери көздә тутулуду)ақсөңәклериниң таң сулалиси үчүн қошқан төһпилеригә қарита йәнә төвәндикидәкму баянлар бар:<<640-йили ли шимин зор күч билән қуҗуни,қаған буғда шәһирини бесивалди.бу ишқа таң сулалисиға ялланған уйғурларниң киббий қәбилисидин чиққан санғун кибби хәли түрк-тавғач арилашма қошунлерини ишқа салди.улар лүкчүндин(һазирқи пичан наһийәси лүкчүн базири)җәң ечип бешбалиқ(һазирқи санҗи хуйзу аптунум областиниң җимсар наһийәси)қичә барди.кибби хәли632-йили тавғачқа тәслим болған болуп,676-йили өлгүчә болған44йил ичидә у ана мәркизий асияда биһисап қан төкти.644-йили асина шән йүз миң кишилик арилашма қошун билән қара шәһәр(агни)ни,648-йили күсән,қәшқәр,хотән шәһәрлерини игәллиди.асина шән(асина чора)әсли ишбара қағанниң қериндиши чурлуқ қағанниң оғли болуп,636-йили таң сулалисиға тәслим болғандин655-йили өлгүчә болған29йил ичидә мәркизий асия туприқида нәччә түмән кишиниң қенини төкти.тарим бостанлиқидики қара шәһәр640-йили таң сулалисиға бәйәт қилған болсиму,648-йили исян көтәрди.күсән хани суварна поспа(алтун чечәк хан)таң сулалисиниң кеңәймичилик сияситигә нарази болуп,олпан төләшни рәт қилип,қара шәһәрниң исяниға қатнашти.елик қағанниң иниси636-йили таң сулалисиға тәслим болған асина шир қошун башлап,бу қаришилиқ исянлерини бастуруп,11миң кишиниң каллисини елип,бәш шәһәрни чөлгә айландурвәтти.таң тәйзуң өлгәндә<садақәтмән>асина шир өзин өлтүрүп,униң қәбрисидә муһапизәтчи әрваһ болди.>>
сәддичинниң түвидики бош җайларға орунлаштурулған таң сулалисиға бәйәт қилған әшу бир қисим түркләр,аридин узақ өтмәйла таң сулалисиға қариши чиқти.әйни чағда таң сулалисиниң әмир нөвкири кошад вә қабағурлар башчилиқида40дин артуқ түрк639-йили таң тәйзуңни қәстләп өлтүрмәкчи болуп,мәқсиди ишқа ашмиғандин кейин атлиқ шималда хуаңхе дәрясидин өтүп,өз қәбилисидикиләрни қозғулаң көтүрүшкә тәшкилләйду.шуниң билән таң сулалиси түркләрни хуңхениң җәнуби(сепилниң сирти)да турғузушни,улар билән пайтәхтниң арилиқиниң бәкла йеқин болушини көпләп пайдисиз дәп һисаплиди.шу йили таң тәйзуң оң қанат қошун беги баш санғун,хуаҗу аймақ тутуқи,хуәйхуа инанчихани ли симав(ашна симав,ли фамилиси һәдийә қилинған)ни ел билгә қаған қилип тәйинләп,думбақ вә туғ һәдийә қилип,хуаңхениң җәнубидики(сепил ичидики)аймақлардики барлиқ түркләрни елип дәрядин өтүп,бурунқи җайлери(чөллүкниң шималидики җайла)ға берип олтурақлишип,әвладдин-әвлад мудапиәдә туруп,қурулни қоғдашни буйруйду.лекин бәйәт қилған түркләр чөллүкниң шималидики сир-тардуш қәбилилеридин өзлеригә зиян йетип қелишидин әнсирәп,сепилдин чиқишқа унимайду(уларниң таң сулалисигә бәйәт қилип сәддичин сепили ичигә киривелишиму,әмилийәттә сир-тардушларниң һуҗумидин сақлиниш иди).бир қатар келиштүрүшләр арқилиқ бәйәтчи түркләр ахири сепилдин чиқип,641-йили һазирқи ички моңғул хелингир наһийәсидә баригаһ қуруду,түркләрниң сепилдин чиқип кетишкә қошулғанлиқидин қалтис хошал болған таң тәйзуң <<шәхсән өзи зияпәт оюштуруп,уларни узутуп қойиду>>(<<түрк тарихи>>178-бәт, шинҗаң хәлқ нәширяти,2002-йили1-ай, уйғурчә 1-нәшри).шу йили11-ай қишта сир-тардушлар дегәндәк уларға һуҗум қилиду,чекингән бәйәтчи түркләр сәддичинниң ичигә чекинип кирип һазирқи сәншиниң шушйән наһийәсидики суҗу аймиқиға бариду.644-йили бу бир түркүм түркләр йәнә һечнимигә пәрва қилмастин ордос яйлиқи(хетавму дийилиду,у худди һазирқи ниңшия билән шәншиниң бойниға селинған боюнтуруққа охшайду.бу йәр һазир ички моңғулда болуп бавту шәһири,ердос шәһири,баяннур шәһири вә вухәй шәһәрлери җайлашқан.орни хуңхе дәрясиниң ниңшядин чиқип шәншигә қоюлған бөлүкиниң дәл сиртиға һәм сәддичинниң сиртиға тоғра килиду)ға көчүп кетиду,ли симав(ашна симав)болса өз қериндашлеридин айрилип пәқәт бир өзила йәккә-йиганә һалда таң ордисиға тәлпүнүп кетиду.
646-йили сир-тардуш ханлиқини ағдурған,һәмдә660-661-йиллери таң сулалисиниң шималий чегра районлериға һуҗум қилип турған туғла тоққуз уйғур ханлиқиға қарита җуңго тарихида йәнә мундақ баянлар бар:<<туғла тоққуз уйғур ханлиқи646-йили сир-тардуш ханлиқини ағдурди,бу чағда таң сулалисиму зор қошун әвәтип,сир-тардуш ханлиқиниң өтикән теғидики ордисиға һуҗум қилип,униң бәш миңдин артуқ адимини өлтүрүп,30миңдин артуқ адимини тутқун қилди.тоққуз оғуз вә тоққуз уйғур ханлиқиму таң сулалисиға әл болди.>>җуңго мәнбәлеридә хатирлинишичә таң сулалиси бу йәрләрдә тутуқ мәһкимә қуруптикән.лекин туғла тоққуз уйғур ханлиқиниң таң сулалисигә зади қандақ қилип асанла<<әл>>болуп кәткәнлики,һазирчә тарихий матириялларда тәпсили тилға елинмиған.
җуңго тарихда таң сулалиси 659-йили ғәрбий көктүрк ханлиқини һалак қилған дәп хатириләнгән,тәпсилати төвәндикичә:
ғәрбий көктүркләрниң земини ғәрптә каспий деңизи,шәрқтә алтай теғиғичә болуп,дәсләпки ордиси кучаниң шималидики юлтуз теғида иди.улар619-йили ордини шашқа(һазирқи ташкәнтниң шималидики миңбулақ) көчүрүду,шаш шималий орда болуп язлиқ орда иди,қишлиқ ордиси җәнупта болуп һазирқи афғанистанниң шималидики бәлх әтирапида иди.
628-йили ғәрбий көктүркләрниң қағани түн ябғу қаған тағиси тәрипидин өлтүрүлүп,тағиси тәхтни елип өзини бағадур көл билгә қаған дәп атайду.буниңға хәлқ қайил болмайду вә түн ябғу қағанниң оғлини ишбара из ябғу қаған қилип тикләйду.шуниң билән көл билгә қаған билән из ябғу қаған оттурсида уруш башлиниду,пурсәттин пайдиланған һазирқи шинҗаң тәвәсидики бир қисим бәгликләр өз алдиға мустәқиллиқ байриқини көтүрүп чиқиду,буларниң ичидә евирғол(қумул)бәглики әң дәсләп болуп мустәқил болувалиду.630-йили из ябғу қаған көлбилгә қағанни өлтүрүп ғәлибигә еришиду.из ябғу қаған вапат болғандин кейин,орниға нишу тәхткә чиқип туғлуқ қаған(тардуш қаған)дәп атилиду.634-йили туғлуқ қаған вапат болуп,орниға иниси туңашад тәхткә чиқип ишбара елтириш қаған дәп атилиду.ғәрбий көктүркләрниң әслидә он чоң қәбилиси болуп,суяб дәряси(қазақистандики балқаш көлиниң көлиниң җәнубидики чу дәряси)ниң шәрқидики бәш қәбилә сол оқ бәш туғлуқлар,суяб дәрясиниң ғәрбидики бәш қәбилә оң оқ бәш садақлиқлар дәп атилип,омумлаштурулуп он оқ дәп атилатти.елтириш қаған әнә шу он оқ қәбилисини қайта тәртипкә салимән дәп уларниң наразилиқини қозғап қойиду.шуниң билән638-йили ғәрбий көктүрк ханлиқиниң земинида елтириш қаған билән йәнә бир ел билгә туғлуқ қаған тәң мәвҗуд болуп туруш вәзийити шәкиллиниду.икки қаған бир-биригә қариши уруш қилип көплигән түркләрниң қениниң биһудә төкүлүшини кәлтүрүп чиқириду,шуниң билән икки қаған сүлһи һасил қилип ғәрбий көктүрк земинини иккигә айрип бөлүшивалиду.или дәрясиниң ғәрби елтириш қағанға,шәрқи ел билгә туғлуқ қағанға мәнсуп болиду.
639-йили елтириш қаған вапат болуп,орниға оғли боп текин тәхткә чиқип ел билгә ишбара ябғу қаған дәп атилиду.бу чағда ел билгә туғлуқ қаған,ябғу қағанға қариши уруш ечип,униң илкидики һазирқи шинҗаң тәвәсидики нурғунлиған бәгликләрни өзигә қошувалиду.641-йили ел билгә туғлуқ қаған,ябғу қағанни өлтүрүп униң тәхтини игәлләйду.ел билгә туғлуқ қаған өз һоқоқ вә земининиң кеңийишигә әгишип,барғансери ачкөз болуп кетиду.әслидә түркләрниң қаидисидә урушта олҗа чүшкән мадди ғәниймәтләр санғун вә әскәрләргә тәң тәқсим қилинатти;олҗа чүшкән адәм болса дөләткә тәвә болуши керәк иди.лекин ел билгә туғлуқ қаған урушта олҗа чүшкән барлиқ ғәниймәтләрни өз нәпсигә тартиду,униң бу қилмиши әлниң наразилиқини қозғайду.нарази болғанлар қағанға туюқсиз һуҗум қилиду,қаған исфиҗап(ташкәнтниң шәрқий шималида)шәһиригә бекинвалиду.көктүрк ели илгирики бағадур көл билгә қағанниң оғлини ел билгә шигүй қаған қилип тикләйду,шигүй қаған тәхткә чиққандин кейин туғлуқ қағанға йәнә һуҗум қилиду,туғлуқ қаған тухри бәгликигә қечип кетиду.туғлуқ қаған әйни йиллери ашина қулни ябғу қилип тәйинләп,униңға талас дәряси бойидики чигил,чүмүл,қус,қарлуқ вә бәш садақлиқларни башқуруш һоқоқини бәргән иди,шигүй қаған әнә шу ашина қулға һуҗум қилиду.ашина қул648-йили 4-айда қол астидики бир қанчә миң өйлүкни башлап бешбалиққа беривалиду.649-йили ашина қул ғәрбий түркләрниң бир қисим тарқилип кәткән қәбилилерини йиғип тездин зоруюшқа башлайду вә турпан һәм бешбалиқни игәлливалиду.651-йили баһарда таң гавзу әлчи әвәтип,ашина қулдин алаһидә һал сорап өз йеқинчилиқини ипадиләйду,һәмдә ашина қулниң оғлини ордиға тәклип қилип тәнтәнилик күтивалиду.бу чағда ашина қул шегүй қағанни мәғлуп қилип пүтүн ғәрбий көктүрк земинини қайтидин өз илкигә елип болған иди.
Shchétsin
right|thumb|250px|Shchétsin right|thumb|250px Shchétsin bolsa Polsha dikibixahar 2007 nopus bar, Shchétsinning 407,811 nopusibar, 301 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.25°, xariki uzunluk 14°35, poqtamuri 70-017 - 71-871 rayonmuri 091.
Таң Сулалиси
таң сулалиси һәққидә
653-йили илгирики туғлуқ қаған тухри бәглигидә вапат болиду,униң оғли үнчә ябғу илгири ашина қул билән кона адавити бар иди,шуңа үнчә ябғу дадиси вапат болғандин кейин,бәш садақлиқларға рәһбәрлик қилип баш көтүрүп чиқиду,һәмдә ашина қулға қариши уруш ечип қисмән ғәлибиләрни қолға кәлтүрүду.буни аңлиған таң сулалиси 655-йили11-ай қәһритан қишта һавани соғуқ демәстин,үнчә ябғуға қаған дегән унванни беришкә әлчи әвәтиду.әмма әлчиләр ашина қулниң қошунлери тәрипидин тосулуп қелип илаҗисиз кәйнигә қайтип кетиду.
657-йили башлап туғла уйғур ханлиқи ғәрбий көктүрк ханлиқиниң ички җәһәттики малиманчилиқидин пайдилинип,таң сулалисигә бәйәт қилған илгирики түрк қошунлери билән бирликтә ғәрбий көктүрк ханлиқиға қариши уруш башлайду,ашина қул мәғлуп болиду,659-йили үнчә ябғуму қош дәряси(һазирқи бөртала дәряси)бойидики җәңдә қурбан болиду.шуниң билән ғәрбий көктүрк ханлиқиму аяғлишиду.җуңго тарихий матирияллерида қәйт қилинишичә,бу йәрләргә түркләр башлиқ болған таң сулалисиниң нурғунлиған тутуқ мәһкимилери қурулған икән.
бир пүтүн көктүрк қағанлиқиниң шәрқий вә ғәрбий көктүрк қағанлиқлериға парчилиниши вә ахирида һәр иккилисиниң һалак болушиға қарита<<күл тигин мәңгү теши>>да йәнә төвәндикидәк баянлар бар:
<< ...
ундин кейин инилери һөкүмдар болупту шүбһисиз,оғуллери һөкүмдар болупту шүбһисиз.ундин кейин инилери акилеридәк яритилмапту шүбһисиз,оғуллери атилеридәк яритилмапту шүбһисиз.әқилсиз хақанлар тәхттә олтурупту,әски хақанлар тәхттә олтурупту шүбһисиз.уларниң қоманданлериму әқилсиз икән шүбһисиз,әски икән шүбһисиз.бәглери вә хәлқи итаәтчан болмиғанлиқи үчүн,табғач хәлқи һийлигәр вә сахтипәз болғанлиқи үчүн,алдамчи болғанлиқи үчүн,инилери билән акилерини,бәгләр билән хәлқни дүшмәнләштүрүп күшкүрткәнлики үчүн,түрк хәлқи қурған дөлитини қолдин чиқирипту,тәхттики хақанидин айрилип қапту.бу сәвәптин табғач хәлқигә,бәг болушқа лайиқ оғуллери қул,хеним болушқа лайиқ қизлери дедәк болди.түрк бәглери түрк унванлерини ташлиди;табғачларниң хизмитидики түрк бәглери табғач унванлерини елип табғач хақаниға беқинипту,әллик йил хизмәт қипту.шәрқтә_күн чиқишта,бүкли хақаниғичә,ғәрптә төмүр қовуққичә сәпәр қипту;табғач хақани үчүн мушундақ қошун тартип әлләрни елип берипту.
түрк авам пуқралери шундақ дәпту:"дөләт игиси бир хәлқ идуқ,дөлитимиз әмди қени?ким үчүн истила қиливатимиз?хақан игиси бир хәлқ идуқ,хақанимиз нәдә?қайси хақанға хизмәт қиливатимиз?"шундақ дәп табғач хәлқигә дүшмән болупту.дүшмән болупту-ю,лекин өзлерини тәртипкә селип тәшкиллинәлмәпту,йәнә табғачларға беқинипту.табғач хақани уларниң шунчә хизмәт қилғинини ойлимастин"түрк хәлқини өлтүрәй,нәслини қурутай"дәпту.түрк хәлқи йоқулуш гирдабиға берип қапту.>>
679-йили бурунқи шәрқий көктүрк ханлиқиниң қағани елик қағанниң әвлади болған қутлуқ, һазирқи ички моңғул аптунум райониниң чоғай тағлерида аранла70адими билән көктүрк ханлиқини қайта тикләш қозғулиңи көтүрүп,қарақурум шәһири(ички моңғулдики вучүән наһийәси)ни бесивелип,бәш миң кишилик қошун топлап шималға йүрүш қилип,туғла тоққуз уйғур ханлиқидин өтүкән теғидики қараргаһини қайтурвелип,түрк ханлиқини қайта тиклигәнликини җакарлап өзини елтәриш қаған дәп атайду.бу ханлиқ тарихта кейинки көктүрк ханлиқи дәп аталди.
елтәриш қаған данишмән вәзир тунюқуқниң мәслиһәти билән алди билән җәнупқа әскәр тартип,сәддичин әтирапидин таң сулалисиниң тәсир күчини тазилайду.шундин кейин елтәрмиш қаған679-йилидин691-йилиғичә болған арилиқта төт әтираптики тавғач,қитан,татаби,татар,уйғур,қирғиз вә ғәрбий тели қатарлиқларға47қетим әскәр чиқирип,илгирики шәрқий көктүрк қағанлиқи дәвридики земинни қайтидин бирликкә кәлтүрүду(таң сулалси тарихида шәрқий көктүрк ханлиқи ағдурулғандин кейин,таң сулалисиниң шәрқий көктүрк земинида җәмий13-14дәк тутуқ мәһкимә вә областларни,ғәрбий көктүрк ханлиқиниң земинида45тутуқ мәһкимә вә115област қурғанлиқини исимлери билән хатиригә елип санап бериду,әмма кейинки көктүрк ханлиқи мәйданға келип земинни қайта бирликкә елип кәлгән шу җәрянлерини баян қилғанда,әйни вақитта таң сулалиси қурған тутуқ мәһкимиләр тоғурлуқ бир азму мәлумат учримайду,худди шундақ бир тутуқ мәһкимиләр әзәлдин мәвҗуд болуп бақмиғандәк).
691-йили елтәрмиш қаған вапат болғандин кейин орниға иниси моюнчүр тәхткә чиқиду.693-йили моюнчүр қаған таң сулалисиниң шималидики лиңҗу аймиқи(һазирқи ниңшияниң лиңву шәһири болуп,сепилниң ичидә,йәни сепилниң чиқиш еғизиға тоғра келиду,тарихта һәрбий вә сода ишлерида муһим әһмийәткә игә өтәң болған)ни һуҗум билән алиду.695-йили таң сулалисиниң хақаничәси вузетиән моюнчүр қағанға<<инақ көчмән қаған>>,<<әлгә төһпикар қаған>>дигәндәк унванларни берип,өзлериниң кейинки көктүрк қағанлиқиға толиму йеқинчилиқини ипадиләйду.697-йили моюнчүр қаған таң сулалисиға әлчи әвәтип,һазирқи хебий,шәнши,сәнши,ниңшия,гәнсу қатарлиқ өлкиләрниң шималидики алтә областни өзигә бөлүп берип,униң үстигә100миң хо ашлиқ,үч миң данә деһқанчилиқ сайманлери,нәччә түмән җиң төмүр беришни тәләп қилиду.бүйүк таң сулалиси баш егишкә мәҗбур болуп,кейинки көктүрк қағанлиқиға алтә областни сөзсиз бөлүп бериду вә100миң патман ашлиқ,50миң топ тавар-дурдун,үч миң данә деһқанчилиқ қорал-саймини,40миң җиң төмүр бериду,698-йили җавҗу аймиқи(һазирқи хебийниң ниңҗин наһийәси)билән диңҗу аймиқи(һазирқи хебийниң диңшийән наһийәси)ға һуҗум қилип шу бир қетимдила таң сулалиисниң80-90миңғичә әмгәк күчини һәйдәп кетиду.моюнчүр қаған йәнә699-йилидин715-йилиғичә болған арилиқта җуңғар ойманлиқидин һазирқи җимсарғичә болған арилиқларни қағанлиқниң қойниға қайтуруп келип,туғла уйғур ханлиқиниң88йиллиқ һөкүмранлиқини ағдуруду,һәмдә җуңғар ойманлиқиниң шәрқий қисмини пүтүнләй бирликкә кәлтүриду.нәтиҗидә,кейинки көктүрк қағанлиқи,илгирики шәрқий көктүрк ханлиқиниң земинида400миң кишилик қошунға игә күчлүк ханлиқ болуп қалиду.
кейинки көктүрк қағанлиқи өзиниң тез тәрәққий қиливатқан мәзгилидә,ханлиқниң ички қисмида йәнә тәхт маҗираси йүз бериду. 716-йилиға кәлгәндә моюнчүр қаған өлтүрилиду,униң оғли бейкөл тәхткә варислиқ қилиду.нәтиҗидә қутлуқ елтәрмиш қаған әвлади билән униң иниси моюнчүр әвлади оттурсида кәскин қанлиқ уруш йүз берип,ахирида елтәрмиш әвлади билгә қаған(бөгө)тәхткә чиқиду.билгә қаған тәхткә чиққандин кейин,алди билән таң сулалиси билән итпақ түзгән нурғунлиған түрк қәбилилерини өз тәрипигә өткүзиду.иниси көлтегинни оттура асияға әвәтип у йәрләрдә нурғун урушларни елип берип ғәрбий көктүрләрни бирликкә кәлтүрүду,һәтта ташкәнт әтирапида әрәп қошунлери билән җәң қилиду.718-719-йиллери алтай тағлериниң ғәрбидики қарлуқларниң қозғулиңини бастуриду.милади720-йили бешбалиқ әтирапидики басмил қәбилисиниң қозғулиңини бастуруп,кәйнидинла һазирқи гәнсуниң ғәрбий шималидики вувий,җаңйи районлерини һуҗум билән алиду.721-йили шәрқий шималий тәрәптики қитанларниң қозғулиңини бастуриду.727-йилиға кәлгәндә күчлүк көктүрк ханлиқиниң һәрбий күчи алдида,бүйүк таң сулалиси түрк қағанлиқиға һәр йили беридиған йипәкниң санини140миң топқа көпәйтиду.734-йили билгә қаған өз вәзири тәрипидин зәһәрләп өлтүрилиду,таң шүәнзуң түркләргә әмәлдар әвәтип тәзийә билдүрүду,һәмдә билгә қағанға атап бутхана ясап,мәңгү ташниң хәнзучә хетини оюш үчүн уста әвәтиду. (<<билгә қаған мәңгү теши>>).шуниңдин башлап кейинки түрк қағанлиқиниң ордисида йәнә тәхт талишип ички қирғинчилиқ әвҗ алиду.ордидики бу қалаймақанчилиқлардин пайдиланған уйғур,қарлуқ,басмил қатарлиқ қәбилиләр742-йили қағанлиққа қариши бирлишип қозғулаң көтүрүп кейинки көктүрк қағанлиқиға еғир зәрбә бериду.742-йилидики қозғулаң нәтиҗисидә алди билән басмил қәбилиси тәхткә олтуруп басмил,қарлуқ вә уйғур қәбилилериниң бирләшмә ханлиқини қуруду.745-йили уйғур қәбилиси қорал күчи арқилиқ тәхт һоқоқини басмил қәбилисиниң қолидин тартивелип,урхун уйғур ханлиқи қуриду.
көктүрк ханлиқи билән таң сулалисиниң мунасивити тоғрисида
<<гәрчә19йил үзүлүш болсиму асина түрклери қурған көктүрк__ сир(шу чағдики пүткүл түрк аһалиси"сир"дәп аталған) қағанлиқи175йил давам қилди.у җуҗан қулдарлиқиға қарши төмүрчи қулларниң азадлиқ мәқситидики көтүрүлүши билән мәйданға кәлгән иди,ахири йәнә бир түркий түркүм болған тоққуз оғуз-уйғур(түрк вә уйғурлар әзәлдин бир милләт болуп,<<билгә қаған мәңгү теши>>да<<тоққуз оғузлар мениң өз хәлқим иди>>дәп көрситилгән,йәнә һазирқи ички моңғул унверститиниң пирафисори лин гән әпәндиму<<түркләр уйғурлар билән бир милләт болуп,һәр иккилиси төләс итпақиниң бир тармиқи дәп көрсәткән)қағанлиқи тәрипидин шәклән мунқәрз қилинсиму,мәзмунән йәнә давамлаштурулди.таң- табғач сулалиси әмгәкчи хәлқниң қан- тәри һисабиға қанчә һийлә вә һәрбий күч ишләткән болмисун,көктүрк қағанлиқиниң раван еқинини пәқәт19йил үзүп қоюп,һечқандақ тарихий тапавәткә еришәлмәй,әксичә ички җәһәттә әнлушән-ши симин қозғулуңи,ташқи җәһәттә тибәт истиласида пайтәхтни арқа-арқидин қолдин берип қоюштәк қисмәткә дуч кәлди.
көктүрк қағанлиқи әзәлдин таң емпирийәсини өзигә мустәмликә қилип,униң земинини,хәлқини илкидин тартивелиштәк нийәттә болған әмәс(шундақ қиливелишқа тамамән күчи йетәтти)һәм тактика түзгән әмәс,у үч хил уруш билән таң земиниға һуҗум қилди.улар:тарттуруп қойған әсли ана земинлерини қайтурвелиш,бирәр наразилиқни ипадиләп қисмән җаза һуҗуми қилиш,ат-тавар содисини бекинмә һаләттин қутулдуруштин ибарәт болди.бундақ урушлардин инсанийәтниң һәммә миллий түркүмлери халий болалиған әмәс.көктүркләр һәрбий һийлә_ мәсилән,кечилик һуҗум,қачқан болувелип мөктүрмә қошунниң муһасирисигә елиш қатарлиқлардин башқа типик сиясий-депломатийә(ички җәһәттин парчилаш,алтун-күмүш совға қилиш,мәликә ятлиқ қилиш)лик җасослуқ,иғва һийлиси қолланған әмәс.
745-йили уйғур қәбилиси өз итпақдиши басмилларниң қолидин һоқоқни тартивелип,көктүрк ханлиқиниң пайтәхти өтикән теғида урхун уйғур ханлиқини тикләйду(йәнә бир итпақдиши қарлуқлар иди),бу ханлиқ тарихта йәнә тоққуз оғуз ханлиқи дәпму атилиду.урхун уйғур ханлиқи қурулғанда,ханлиқниң земини тибәт вә әрәбләрниң таҗавузчилиғиға учраватқан иди.тибәтләр634-йилидин башлапла һазирқи чиңхәй(көкнур)да олтурушлуқ тоюһун(сиянпиларниң бир уруқи)ларға һуҗум қилип бу җайларни бесивелишни мәқсәд қилған иди(әйни дәврләрдә вә шу дәврләрдин бурун чиңхәй түркләрниң башқуруш тәвәлигидә иди).663-йилиға кәлгәндә тибәтләр чиңхәйни бесивалиду,тоюһунлар гәнсуниң ғәрбий шималиға көчүду.шундин башлап тибәтләр түрк земинлериға қарита техиму ичкирләп таҗавуз қилип киришкә башлайду.бу чағда әрәбләрму ислам динини тарқитиш байриқи астида667-йили аму дәряниң җәнуби вә памир тағлериниң ғәрбидики җайларни бесивалиду(һазирқи түркмәнистан вә афғанистан қатарлиқ җайлар).674-йили аму дәрядин өтүп һазирқи өзбекистан тәвәликигә бастуруп кириду.әрәбләр 750-йилиғичә болған арилиқта түркләр билән бир қатар кәскин урушларни елип берип,ахирқи һисапта түркләргә қарашлиқ болған һазирқи түркмәнистан,өзбекистан,қирғизистан вә таҗикистан қатарлиқ земинларни бесивалиду.
ички қалаймақанчилиқ әвҗигә чиққан,чәтәл таҗавузчи күчлери пурсәттин пайдилинип түркләр земиниға таҗавуз қилип киргән мушундақ бир тарихий шараитта мәйданға кәлгән урхун уйғур ханлиқи,йәнила наһайити қисқа вақит ичидила бир туташ сестимилиқ һакимийәт апаратлерини тикләп,өзигә тәвә җайларға үнүмлүк һөкүмранлиқ йүргүзиду.лекин,урхун уйғур ханлиқиниң қурулуши үчүн зор төһпә қошқан қарлуқ қәбилиси билән уйғур қәбилиси узақ өтмәй бир-биридин үстүлүк талишип,өзара күрәш қилишқа башлайду.нәтиҗидә қарлуқларниң өтикән тағлери әтирапидики уруқлери уйғур ханлиқиға беқинғандин башқа,ғәрбий қарлуқлар әслидики алтай,тарбағатай тағлериниң ғәрбидики земинидин тәдриҗи түркәш ханлиқиниң земиниға,йәни һазирқи талас(қазақистанда) вә чу дәрялериниң вадилериға көчүп келип,суяп(бүгүнки бүгүр) вә талас шәһәрлерини игәлләйду. қарлуқ қәбилиси түркәш ханлиқини ағдурғандин кейин,бир тәрәптин уйғур ханлиқиға қариши күрәш қилса,йәнә бир тәрәптин оттур асияға бастуруп киргән әрәб истилачилериға қариши уруш қилиду.қарлуқлар милади 757-йили башлап уйғур ханлиқиға қариши шиддәтлик урушларни башлап,уйғур ханлиқиниң алтай,тарбағатай тағлери вә җуңғар ойманлиқиниң ғәрбий қисмиға болған кеңәймичилик урушлерини тосуп,һазирқи оттура асия районида наһайити күчлүк бир сиясий күчкә айлиниду.қарлуқлар766-йилиға кәлгәндә шәрқтә алтай тағлери вә җуңғар ойманлиқиниң ғәрбий қисми,шималда балқаш көли,ғәрптә арал көлиниң шәрқи,җәнупта ғәрбий тәңритағлериниң шималидики кәң земинларни асас қилип,баласағун(һазирқи чу дәря вадисидики тоқмақ шәһириниң йенида)шәһирини мәркәз қилған зор қарлуқ ханлиқини тикләйду.милади806-йили қарлуқ ханлиқи уйғур вә түбүтләр билән бирлишип,сир дәряниң ғәрбигичә кеңийип кәлгән әрәб истилачилериға қариши шиддәтлик уруш башлайду.нәтиҗидә әрәб истилачилери қарлуқ ханлиқи билән уруш тохтутуп,сүлһ тәләп қилиду вә ислам динини қорал күчи билән әмәс,бәлки тенч өзгәртиш йоли арқилиқ тарқитиш сияситини қоллуниду.
урхун уйғур ханлиқиниң земини болса илгирики һон вә көктүрк ханиданлиқлериниң земини үстигә қурулған болуп,ғәрптә өз қериндашлери қарлуқ ханлиқиниң земини билән алтай тағлерини чегра қилип айрилип турған болса,шәрқтә һазирқи ички моңғулниң шәрқий шималидики ергуна дәря(чоң һинган теғиниң ғәрбий шималида) вадисиғичә,җәнупта гоби чөлликигичә,шималда байқал көлигичә болған земинларни өз ичигә алған иди.урхун уйғур ханлиқи қурулғандин кейин,асасий күчини вәйран болған игиликни әслигә кәлтүрүшкә қаритип су ишлерини,болупму ташқи содини күчәп раваҗландурди.демкуратийәни кәң-көләмдә йолға қоюп,һәрқайси қәбилиләрниң ханлиққа баҗ-селиқ тапшуруш вә һәрбий мәҗбурийәт өтәш ишлеридин башқа ишлерини өз алдиға мустәқил йүргүзүш сияситини йолға қойди.буниң билән ханлиқ ичидә чоң урушлар йүз бәрмиди,игилик тездин әслигә кәлди.ташқи содида уйғур ханлиқиниң таң сулалиси билән болған ат,йипәк вә чай содиси алаһидә орун тутқан иди.уйғур ханлиқи һәр йили бир қанчә түмән атни таң сулалисигә һәйдәп берип,һәр бир атқа40топ йипәк тегишип келәтти. урхун уйғур ханлиқи һәр йили таң сулалиси чегрисиға оттура һисап билән100миң ат һәйдәп берип,унңға төт милйон топ йипәк тегишип,мәзкур йипәкләрни өз дөлитидә базарға салғандин башқа йәнә йипәк йоли арқилиқ ғәрпкә апирип базарға салатти,таң сулалиси уйғур ханлиқиға даим йипәк қәрздар болуп қалатти.чаңәнлик һәр мән бай дигән хәнзу содигәрләрму даим уйғур(у чағда түркләр урхун уйғур ханлиқиниң нами билән<<уйғур>> дәпла атилатти) содигәрләрдин өсүмгә қәрз елип,өз содисини кеңәйтип йүрүштүридиған болуп қалған.һәтта таң сулалисиниң ли шин намлиқ бир һәрбий қомандани бир уйғур содигиридин11миң 400тизиқ пул қәрз елип қайтуралмай қелип,таң сулалисини номуста қойиду,шуниң билән хан бу ишни өзи бивастә буйруқ берип бир тәрәп қилишқа мәҗбур болиду,һәмдә алаһидә ярлиқ чүшүрүп табғачларниң уйғур содигәрләрдин пул қәрз елиш ишлерини чәкләйду.