cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ۋاڭ لېچۈەن
1978 – يىلى 10 – ئايدىن 1982 – يىلى 3– ئايغىچە شەندۇڭ ئۆلكىسى شۇگۇاڭ ناھىيەلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ناھىيەلىك ئىنقىلابىي كومىتېتنىڭ مۇدىرى بولغان؛1982 – يىلى 3 – ئايدىن 1986 – يىلى 9 – ئايغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شەندۇڭ ئۆلكىلىك كومىتېتنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان. (بۇ مەزگىلدە 1983 – يىلى 9 – ئايدىن 1986 – يىلى 7 – ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ تەربىيىلەش كۇرسىدا ئوقۇغان)؛ 1986 – يىلى 9 – ئايدىن 1988–يىلى 4–ئايغىچە شەندۇڭ ئۆلكىسى لياۋچېڭ ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان؛ 1988 – يىلى 4–ئايدىن 1989–يىلى 3–ئايغىچە شەندۇڭ ئۆلكىسى لياۋچېڭ ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان؛ 1989 – يىلى 3 – ئايدىن 1991 – يىلى 3 – ئايغىچە شەندۇڭ ئۆلكىسنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛ 1991 – يىلى 3 – ئايدىن 1992 – يىلى 12 – ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان؛ 1992 – يىلى 12 – ئايدىن 1994 – يىلى 9 – ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان؛ 1994 – يىلى 9 – ئايدىن 1995 – يىلى 12 – ئايغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ مۇۋەققەت شۇجىسى، ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان؛ 1995 – يىلى 12 – ئايدىن 2002 – يىلى 11 – ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ شۇجىسى، شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش – قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى پارتكومىنىڭ 1 – شۇجىسى، 1 – سىياسىي كومىسسارى بولغان؛ 2002 – يىلى11 – ئايدىن 2003 – يىلى 3 – ئايغىچە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بيۇروسىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ شۇجىسى، شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش – قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى پارتكومنىڭ 1 – شۇجىسى، 1 – سىياسىي كومىسسارى بولغان؛
ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدۇ
گۈلەن يازمىسى
ۋاڭ لېچۈەن
2003 – يىلى 3 – ئايدىن ھازىرغا قەدەر جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بيۇروسىنىڭ ئەزاسى، مەركەز شىنجاڭنىڭ خىزمىتىنى ماسلاشتۇرۇش گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ شۇجىسى، شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى پارتكومىنىڭ 1–شۇجىسى، 1–سىياسىي كومىسسارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.
ئابدۇللا تىمەن
ئابدۇللا تىمەن ـ ئۇيغۇر خەلق شائىرى.
ئامېرىكىلىقلارمۇ سېسىق گەپ قىلامدۇ
گۈلەن يازملىرى
ئابدۇللا تىمەن
ھاياتى
1919-يىل 5-ئايدا تۇغۇلغان، ئۇيغۇر، غۇلجىدىن. شىنجاڭ ئىنستىتۇتى (ھازىرقى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى) نىڭ مائارىپ فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن، ياشلىق مەزگىلىدە مەدەنىيەت-مائارىپ ئىشلىرى بىلەن كۆپرەك شۇغۇللانغان، شىنجاڭ قىزلار ئىنستىتۇتىدا لېكتور، دوتسېنت، 45-يىلىدىن 49-يىلىغىچە «تەڭرىتاغ» نەشرىياتىنىڭ باش مۇھەررىرى، ئالتاي نەشرىياتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى قاتارلىق ۋەزىپىلەردە بولغان.
ۋاڭ لېچۈەن
ئۇ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى 14–نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ كاندىدات ئەزاسى، پارتىيە 15– نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، پارتىيە 16–نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، سىياسىي بيۇروسىنىڭ ئەزاسى، پارتىيە 17–نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، سىياسىي بيۇروسىنىڭ ئەزاسى.
ئابدۇللا تىمەن
ھاياتى
شىنجاڭ تېنچلىق بىلەن ئازات بولۇشتىن بۇرۇن تەيۋەنگە كۆچمەن بولۇپ چىقىپ كېتىپ 1948-يىلى تەيۋەن قانۇن كومىتېتىنىڭ ئەزالىقىغا سايلانغان. تەيۋەنگە بارغاندىن كېيىن تەيۋەن سىياسىي ئۇنىۋېرسىتېتى چېگرا سىياسىيسى فاكۇلتېتىدا پروفېسسور، گومىنداڭ مەركىزىي كومىتېتىنىڭ كاندىدات ئەزاسى بولغان شۇنداقلا جۇڭگو-تۈركىيە مەدەنىيەت جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت باشلىقى، جۇڭگو-ئەرەب مەدەنىيەت جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي مۇدىرىيەت ئەزاسى، ئىسلام دىنى جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي مۇدىرىيەت ئەزاسى قاتارلىق ۋەزىپىلەردە بولغان. 1988-يىل خوڭيۈئەن گۇئەنشەن كارخانىسىنىڭ مۇدىرىيەت رەئىسى بولغان.
ۋاڭ لېچۈەن
مەنبە: تەڭرىتاغ تورى1
ئابدۇللا تىمەن
ھاياتى
2001-يىل 7-ئايدا مەركەز باھالىغۇچىسى سالاھىيىتىدە لى دېڭخۇينى گومىنداڭ پارتىيىسىدىن قوغلاپ چىقىرىش لايىھىسىنى قوللىغان. 20-ئەسرنىڭ 90-يىللىرىدا تەكلىپ بويىچە چوڭ قۇرۇقلۇقنى زىيارەت قىلغان.
ئۇ 2022-يىلى 14-ئاۋغۇست تەيبېيدە ۋاپات بولغان.
يۇلتۇز ئابدۇللا
ئابدۇللا تىمەننىڭ چوڭ قىزى-ئەدەبىيات ۋە فىلولوگىيە پەنلىرى دوكتورى يۇلتۇز ئابدۇللا، مالايسىيادىكى خەنزۇ تىلىدا ئەسەر يازىدىغان يازغۇچى ۋە مەدەنىيەت ساھەسىدىكى داڭلىق شەخس بولۇپ، دائىم مالايسىيادىكى مەدەنىيەت ئورۇنلىرى، كارخانا-شىركەتلەر ھەمدە باشقا ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنىڭ تەكلىپى بىلەن مەخسۇس تېمىدا نۇتۇق سۆزلەيدۇ، مالايسىيادىكى جۇڭگولۇقلار ئارىسىدا «مەشھۇر ناتىق» دېگەن نامى بار.
ئۇ تەيۋەن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ چەت ئەل تىللىرى فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئامېرىكىنىڭ مىسسىئۇرى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىنگلىز تىلى فاكۇلتېتىدا ماگىستېرلىقتا ئوقۇغان، 20 نەچچە يىل ئىلگىرى ياتلىق بولۇپ مالايسىياغا كەتكەن، 1996-يىل مالايسىيا ئۇنىۋېرسىتېتىدا سېلىشتۇرما ئەدەبىياتشۇناسلىق بويىچە دوكتورلۇقنى پۈتتۈرگەن. تەيۋەن جېڭشەڭ رادىيو شىركىتىدە ئالىي مۇھەررىر، مالايسىيا مالاي سەنئەت ئىنستىتۇتىدا لېكتور بولۇپ ئىشلىگەن. ھازىر تەكلىپكە بىنائەن مالايسىيا مائارىپ مىنىستىرلىكىدە خەنزۇ تىلىدىكى باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ دەرسلىكلىرىنى تۈزۈش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانماقتا، شۇنداقلا ئۇ يۇلتۇز دەرسخانىسىنى تەسىس قىلغان. ئۇنىڭ«قارىشىم»، «ئىدىيەم»، «يېزىقچىلىقىم»، «قەھۋە ۋە چاي»، «ئاياللار قەلبى»، «ئىنسانچىلىقتىكى ئىشلار»، «شۇ گۈلدەستىنى كۈتۈپ» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
ئابدۇللا تىمەن بىر سەياسىيۇن ， كارخانىچى بولۇپلا قالماي يەنە ， قەلىمى ئۆتكۇر يازغۇچى ئىدى， ئۇ تەكلىپ بىلەن شىنجاڭغا تۇققان يوقلاپ كەلگەندىن كىيىن بىر قىسىم شىئېرلىرىنى يازغان ， بىر قىسمىنى بۇ يەردە كۆپچىلىككە سۇندۇق.
ئاق - قارا
پەرق ئېتىشنىڭ باشلانغۇچ دەرسى ئەمەسمۇ ئاق – قارا،
پەرق ئېتە ئالماستىن دائىم چىققاي توقۇنۇش ئۆز- ئارا.
بۇ جىھان كۈندۈز بىلەن كىچەگە راست كېلۇر، پەقەت_
جان بېرىپتۇر ھەق تائالە ياراتقان مەخلۇقىغا
زىھنىيەت ئۆسكەن سارى چىقتى قازا بارا – بارا.
ئۆلۈما ھەم فۇزۇلا ئازدەك كۆرۈنمەس فانىدا
قانچەسى بەزدى ياشاشتىن، قانچەسى كۆڭلى يارا.
ھەر كىشى ئىقرار ياشاش ھەققىگە ئەركىنلىك مەگەر
نەدە يەلپۈنسە ئادالەت بايراغى قۇتلۇق شۇ يەر
ھەمدە غەپلەت بىرلە ھىددەت قورشاغان تەرەپكە باق
بىتمەدى ھەم بىتمەگەي، ئىنسان ياشار بۇ ماجارا.
زورمىگەرلىككە بۈيۈك دەستەك بولۇپتۇ، «خەلقئارا».
قالمادى ئىشەش بۈگۈنكى كىشىلىك دۇنياسى دا
بىر مىسال باردۇر:«كېيىك ياتماس، ئىشەنگەن تاغ ئارا».
قالدى زاھىر، قالدى دەرۋىش، قالدى بۇتقەلەندىرى
كىيىمى چۆل ۋە مازاردا، قالدى راھىب كە ماغارا.
تىمەن ئۈمىد ئىچىدە سەن، بىر پەرىشانلىق يەنەن
يەۋمى سىھشى بەك يېقىندۇر چىقماغاي دەيمەن بالا.
''' ئىدى تەختىم، ئىدى بەختىم. . .'''
ئىدى تەختىم، ئىدى بەختىم، مۇھىتىم رەنگا- رەڭ ئەردى،
روھۇمنى كۆككە كۆتۈرگەن ياراتقان ئېتىبارىمنى.
ئىدى تۇنجا مۇھەببەت يالقۇنىدا يەك پەرۋانىدەك،
بولۇپ مەجنۇن، بولۇپ شەيدا، ئىزدەپ ھەسرەتتە يارىمنى.
ئىدى ئىقبال پەرەستلىك كەيپىياتىدىكى سەرخۇشلۇق،
بېزەردى بىر چېچەكزاردەك، خىيالىمنى – ئەفكارىمنى.
ئىدى شوخلۇق، ئىدى تەنتەك، ئىدى ھەۋەسنىڭ سەيلاسى،
قىلىپ دوستلارىمنى شاد – خۇرام، غەمكىن ئەغيارىمنى.
ئەجەب چىللاپ ھېرىپ كەتتىم !
ئەجەب چىللاپ ھېرىپ كەتتىم، يېنىپ كەل دەپ باھارىمنى،
بۇ غەپلەت ئالەمىگە ئاڭلاتالماي ئىنتىزارىمنى.
ئۇنى دەپ ھەسرەت مۇقامىغا نادامەت كۈيى كۈيلەپ،
چالۇرمەن شامۇ سەھەردە راۋابىمنى، ساتتارىمنى.
كۆڭلۈم سۇ ئىچكەن، ھۇزۇر ئالغان ئىلاھى دەقىقىلەر،
قويۇپ ھەسرەت، نادامەت لەرزىدە ئۆزگەرتتى بارىمنى.
غاپىللىق ئەتكۈسىدىن كەتتى، يوقالدى كۆرۈنمەسكە،
ئۆكۈنسەم، يىغلىسام كىمسە تىڭشارمۇ ئاھۇ – زارىمنى.
باھارنىڭ قىممەتىنى بىلگەنگە ئىكەن «كۆشەك» لەززەت،
ۋەلىك بۇ لەززەت ئانچەكى، قاندۇرغاي بەس خۇمارىمنى.
ئىدى دەۋلەت، ئىدى شەۋكەت، ئىدى ئارزۇ – ھەۋەس – تۇرمۇش،
كۈتەردى ھەر تەرەپ گويا مېنىڭ سوڭغى قارارىمنى.
سەرخۇشلۇق
كۆرۈندى ھۆر كەبى چىھرەڭ قەدەھتە – ياقۇتى مەيدە،
ئىچىپمەن ھا! ئىچىپمەن، سۈرەتىڭ مەي بىرلە مەيدەمدە.
سېنىڭدىن ۋاز كېچىش بىلدىم جان ئۈزمەكتىن بەسىي مۈشكۈل،
نىگە چۆكمەي بۇ غۇسسەئىي غەمگە كىرپىكلىرىم نەمدە،
جامالىڭ مەيگە كىردى، مەيخانا ئەھلى نەدىن بىلسۇن.
قەدەھتە ئۆرلىگەن تولقۇن بۇ سىرنى يەشتى بىردەمدە،
ئۇنتۇش تەس دىيارى غۇربەتكە مۇھەييا كۆڭۈلدىن.
يېشەردىك سەن بىلەن كاشكى بۇ سىرنى كەلسەڭ شۇ كەمدە،
ھەسرەت – دەردىم ۋە ئىشقىم ساڭا بىگانە ھېچ كەلمەس،
تۇماندەك ئۆرلەسۇن كۆككە، بۇھەسرەت قالمىغاي مەندە،
سۆزلىسەم تارىخىنى بىلگەن مېنى بىر پەرۋانە دەر.
گۆدەكلىك ئوت ئوينىماقمىش، قالمادى نەم قۇرۇق تەندە،
گويا پاك قوش كېزەكتەك قۇچماقلە باشلاندى گۈلشەندە،
تېخى يادىمدا ئۇ لەگلەك ئېتەكلەر ئايلانغانىڭدا،
مۇسقى بىر مۇھىت ياراردى گۈلدە يۇ ياسىمەندە،
قانائەت ئەيلىگەن ئەردىم، ھۆكۈمىم: «ھۆرلىقا ئازغان!».
«ياراشماس باشقاسىغا، بۇ گۈزەللىك، ياشاسۇن سەندە!»
ھالاكەت تاختىسى لەيلەر، ئۇ تىلسىم ھالا يەلكەمدە،
ۋىدا ئەتسەڭ، قارا سۇمبۇل ساچىڭ بىرلەن بوغۇپ ئاسساڭ.
مېنى قويماس ئىدى فىرقەت ئىشقى سەۋداسى دەشنەمدە،
سېنى تەكرار كۆرۈش مەيدە ۋە يا كۆرۈش ئۇ دۇنيادا.
نىگە سۆيدۈڭ مەينى دېسەڭ ئەسرارى ئەنگىز شۇ مەيدە،
ئەجەب كۈنلەر ئىدى جانىم! سېنىڭسىز كۈن تۇتۇلدى – ھا!
نىسبى ئۆتتى بىر ئەسىرنىڭ قارا كۈنلەر – دەردىمەندە،
يېتەر دادىم كۆيۈكنىڭ لەززىتىنى بىلگەن كۆڭۈلگە.
ئاڭادەك ئۇشبۇ سىر ياشنار، غېرىبىڭ مىسكىن تىمەندە،
ئۈرۈمچى، ئاۋغۇست، 1996-يىل
ئۈرۈمچىدىكى ئولتۇرۇشلاردىن ئىقتىباس
دوستلار توپلاندى ۋە خۇشلۇق ئۈنلىرى چىقتى ھەرياندىن،
تەبەسسۇم ئەيلىگەن لەبلەر تۇرالماي قالدى لەرزاندىن.
غەنىمەتمىش مۇشەررەپ بولماقلىغ ئاغا – ئىنىلەرگە،
بۇ ئاخشام پايلاشايلى، ھەق بۇيرۇغان بىزگە ئېھساندىن.
يېمەك مىللىي، شاراب مىللىي، گەپ – سۆز، چاقچاق، كۈلۈش مىللىي،
كېلۇر ئۈستۈن بىلەرمەنگە شەھەنشاھى دەستۇرخاندىن.
شىۋىر – شىۋىر يىللىق كەلمەكتە كى، ئوجماخ دىن ئەسكەن يەل،
ھۇزۇرلە قەلبىڭ قۇۋانسۇن! ھاۋايى سۆيگۈ ئىخۋاندىن.
ھاۋانىڭ لەززەتىنى دوست بولۇشنى بىلمىگەن بىلمەس،
چۇنانچە توغرا يولدا قانچە مۇنكىر چىقىدى كەرۋاندىن.
بۇ كۈلسەم دىل كەبى سىزگە قەدەھ تۇتقان قولۇم بىرلەن،
چىقارمەنمۇ يېرىم يۈز يىل سېغىنغان دەردۇ – ئەرماندىن.
ئايرىلىش تەس كېلۇر دوستلۇق ھاۋاسىدىن توساتتىنلا،
مېنىڭ دەردىم، مېنىڭ ئىشقىم، ھەسرەتىم چۈن سېغىنغاندىن.
چىقارمۇ ئۇشبۇ ھەيرانلىق مېنىڭدەك باشقا ئىنساندىن.
غۇرۇرۇم شەۋقىم نى ئايدىنلىققا قات – قات تىزەر ئەردىم،
دەقىقەلەرنى ئەسىرگە ئۇزارتماق بولسا ئىمكاندىن.
قەدەھ ئىچرە بەسى تولقۇن تەرەننۇم ئەيلىسە – تاشسا،
دېمەككى زادى قىزغاندى شىرە تولغان شادىماندىن.
يىتەرمۇ مەدھىيە ھەرگىز ئېچىلغان غۇنچىدەك سىزنىڭ-
لەتافەت سوفراسىدىن بال كەبى كەلگەن كامىراندىن.
گەپنى قىسقا قىلىش تاتلىق دېگەندەك فەلسەفە ئەھلى،
تىمەن ناباب بولسامۇ لافلارىڭ چىقتى ئېچىلغاندىن.
ئىھتىرامىم ھەم سالامىمى ھەمدە سۆيگۈم قوبۇل بولغاي،
ئەجەب كۆڭلىمگە توشۇپتۇ شادىمانلىق ھەر زامانىمدىن.
قەدەھدىكى ئىلپەتكە
سېنى دەپ قەدەھكە مەي قۇيدۇم «تۇتاي»- دەپ لىپمە لىپ،
كەلمىدىڭ، كەتتىڭ ئۇزاققا، باقمىدىڭ مەررە يېنىپ.
كۆرمەدىم ئائىنىدە، كۆردۈم سېنى ئاي ھۆسنىدە،
شۇ تولۇن ئاينى نىقاب ئەتكەن پەرى ساڭا رەقىب.
گويا ھۆسنىڭ كۆك يۈزىدە كۈن نۇرىغا زىت ئىمىش،
ساڭا زىت بولغان بىر چىقارمۇ دەيمەن بەسلىشىپ.
سەسكىنىپ ئويغانسام ئۇيقۇمدا ئېمىش تاتلىق رۇيا،
سۇ پەرىسى ئوقيانۇسىدا قولۋاق ئۇرارمىش شىپمە شىپ.
ئويلىسام كۆك دە، دېڭىزدا ھەم ئويۇمدا بىرلا سەن،
ساڭا چىقماس مەن كەبى بىرسى يەنە جاندىن كېچىپ.
رەقىش ئېتىپ رىشتەڭ بىلەن بوغدۇڭ رەھىمسىز نازىنىن،
كەلگىنە باغرىمنى داغ قىلغان ئوتىڭغا ئەرگىشىپ.
شۇنچىلا كۆيدۈم يېتەر، قىلماسمۇ سەن بىر ئىلتىپات،
بىر كۆزۈم ئاچتىم كۆرۈندى يەلپۈنۈپ سايەڭ سېنىڭ،
بەد بەختلىك سورىدىنمۇ ئۇ يەنە كەتتى قېچىپ.
ۋاي تۇتۇپ قالدىم قەدەھنى ھاڭقىراپ تەبىر كۈتۈپ،
بىر نىدا« تەبىر دېسەڭ ئىزدە ئۇنى مەيگە بېقىپ.
ئەمدى بىلدىم مەي ئەمەس تولقۇن ئۇرارمىش شور دېڭىز،
ئەنە شۇ تولقۇن ئارا بارمۇ ئامال تولقۇن ئېشىپ.
شىمال بۇغىسى
left|thumb|300px|شىمال بۇغىسى شىمال بۇغىسى
ئابدۇللا تىمەن
قەدەھدىكى ئىلپەتكە
بىر ئامال بۇزماق خىيالنى، سۈرەتى – پەرىسىنى،
شور دېڭىزدە لەيلىسۇن، تولقۇن بىلەن كەتسۇن ئېقىپ.
كەلدى ئويغانماق مەدىدى ئۇيقۇلىرىڭىدىن ئەي تىمەن،
ئات قەدەھنى: «تۇرما مەستلىك بىرلىك شۇنچە تىركىشىپ».
كىمكى شەيدا بولمادى . ..
قانچە ئاشىقلارنى ۋەيران ئەيلەدىڭ سەن بى مالال.
باشىدا ئاشىق سەپىدە تۇردۇم كېيىن بولدۇڭ ساراڭ،
سۈرەتىڭنى باسىدى كۆڭلۈمگە سېنىڭ جادۇ كۆزۈڭ.
يوق ئېتىپ ھوشىمنى كەستىيڭ مەن قاراق مىسلىدە لال،
كى قاراق ھالىغا سوقتى ئەيلەدى لەۋزىمنى لال،
بۇ ساراڭلىق شور پېشانە بولغانىم ئۈچۈن ھالال.
مەپىدىن تۈشكەندە كۆردۈم ئاقبېلىق ياڭلىغ پاچاق،
سۆيگۈ بىزگە كەلدى ئىلھام بىرلە كۆڭۈلنى ئاچ،
بۇزسا ئۆچلۈك ئو بېزەكنى زىددىيەت – لاۋا چېچىپ.
بىزنى مەيۈس ئەيلىگىنىدەك كۆكدىكى مەلەكنىمۇ،
بىئارام قىلغاي كۆكنى كىر تۇمان بېسىپ «مۇقەددەس».
كۆك يۈزىنى بىر ھويدە بىلسەڭ ئەسلى سۆيگۈ شۇ،
كۆك يۈزىنى تازا كۆرسەڭ ئوپ – ئوچۇق ھوبباكىم.
ئىنىس – جىن گە جىق ئۈلۈش يەتمىش بىرەر پارچە كېسىپ،
قەدرىنى بىلگەنگە سۆيگۈ، ئەڭ ئۇلۇغ نېمەت – ئوزۇق.
مېنى يالغان دېمەڭ ھەرگىز . ..
«ئىلىم »نىڭ ئاشخانەسىدە ئىدىك دوست بىرلە سۆھبەتتە،
سەئىدىيە دەۋارانىنىڭ دەستۇرخانىنى شەۋكەتتە –
يورۇتقان، سىر ئەمەس ئەمدى، ئەسلىنى ئېيتسام ئەلۋەتتە،
«مېنى يالغان دېمەڭ ھەرگىز، تاناۋىل ئەيلىگەندىن سور
قازى، مۇفتى، ئىشان، خوجا بارى ئىچكەنىدىن مەغرۇر.
ئاياللارنىڭ يۈزىنى گۈل قىلۇر، ئېرەنلەرگە ماغدۇر،
مىزاب دۇر – ئابى ھايات دۇر، ساناقسىز خىسلەتى باردۇر.
كۈللى مۈنكىرنى «خوئارىج» دەڭ ئىنسانى مۇھەببەتتە.
«مۇھەببەت نەغمەسى ياڭراپ كۆكرەگەن ئاشۇ زاماندىن،
بۇ مىللەت ئەركىن ياشاشقا ئاساس قويغاندا ئىمانىدىن.
مۇقامنىڭ گۈلدەستەسىگە ساھىب ئاماننىساخاندىن،
تەڭشەگەن سازىغا قەدەھ تولدۇرغان مەندەك مىزباندىن.
مەخلۇقات نەدە مەئىشەت كۆرۈر جىھان بولماسا،
ئۆلۈما ئۇقولانى پەرق ئېتىش مۇمكىنمۇ نادان بولماسا،
كۈللى مەخلۇق بەرمە برى ھەيكەل ئىرۇر جان بولماسا.
ھەتتا ئادەمنى ئادەم دېمەسلەر ھايۋان بولماسا،
فۇزۇلا قايدا ھۆرمەت ئاندا ۋىجدان بولماسا.
بۇ زېمىننىڭ سۈيىنى، ھاۋاسىنى، تۇپراغىنى،. ..
مەڭ مەلەك
گۈزەللىكىگە ماس تۈشكەن لەبى يانىدا خال كۆردۈم،
تەئەجقۇپ ئەيلىبان سوردۇم، بۇ مەلەك نۇسخا،
تۈمەننىڭ بويدا ئۆسكەن ئىمىش ساھىب جامال كۆردۈم.
تۈمەندىن چىقدىمۇ بەلكى تۈمەندىن بىرلا مەخلۇقمۇ؟
ئۇنىڭ تەسۋىرىنى ئېيتقان نە شائىر نە مەددال كۆردۈم.
ئۇرۇپ قەھقە بىلەن كىلدى، قىيامەت قوپتى بازاردا،
جانسىز رەستەدە ھاڭ – تاڭلىق كىكەچ كۆردۈم ۋە لال كۆردۈم.
جىمى ئىنسان ئىشىمنى تاشلادى-دە سەۋدائى بولدى،
ھېسابسىز، ھەدىسىز زۇلۇم باشلاپ كېلىپتۇ ئۇۋال كۆردۈم.
گۈزەللىك دىن تۇغدى دۇنيا ماجاراسى – ئىشقى دەۋران؟
نىگە بىر خال ساھىبەسى شۇنچە بولار، سوئال كۆردۈم.
ئانار گۇللۇق دوپپا، شاھى رومال، زەركەمزۇلى ئانداغ،
بېزەپتۇ قامەتىنى بۇ قىيافەتىدە كامال كۆردۈم.
ئۇنىڭدەك ھۆر جىنسىگە مىللىي قىيافەتدۇر-قىيافەت،
ئاڭا سۆيگۈ ھەسرەتىمنى ئاتادىم ھەم ھالال كۆردۈم.
يانىمدىن ئۆتتى بىر ئاشىق «مەلەك – مەلەڭ، مەڭ - مەلەك»دەپ
سۆيگۈ دۇنياسى ئۇنىڭغا ئاتا بولسۇن.
. . . . گويا بىر ھۆر جىنسى مىللىي قىيافەتىدە زاھىر بولمۇش. . ..
ھەر
ھەر گۈزەلدە تاشلىماس بۇ لەبىڭ يانىدا خال كۆردۈم،
گۈزەللىكىدىكى ٭٭٭ گۈزەل چىھرەڭنى ئوخشاتقان.
گويا ماھتاب كۆزۈڭ ئۈستىدە ئوينار بىر ھىلال كۆردۈم،
ئۇرۇپ قەقە چىقار بولساڭ قىيامەت قوپقاي بازاردا.
ھەممە ھاڭ - تاڭ ھەيكەل كۆردۈم، كىكەچ كۆردۈم ۋە لال كۆردۈم،
جىمى ئىنسان ئىشنى تاشلاسۇن دە ئاۋارە بولسۇن،
ھەمدە جۇشقۇن ھەمدە ئۈستۈن بىر ناۋا.
تاڭدا يۈرەكتىن ئېچىلغان گۈل كۆرۈپ،
گەرچە شەيدا، بۇلبۇلىغا شۇ داۋا.
ھەر يارا كۆڭۈلگە ئېم بولدى چۇنان،
بۇ يۈيۈك نېمەتكە ھەيرەت- رەببىنا.
بولماسا سۆيگۈ، قايان ھەمدۇ – سانا.
يۇرت سۆيۈش، قانداش سۆيۈش، جانان سۆيۈش،
رامكاسى كەڭ سۆيگۈ – سۆيگەنگە راۋا.
شىئېرلەر مەنبەسى- https://web.archive.org/web/20130802071654/http://bbs/. alkuyi. com/read. php?tid=3762
پەرھات مىجىت
پەرھات مىجىت. شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىتى(تۇۋەندە ش ج ئو دەپ ئېلىنىدۇ) فىزىكا فاكۇلتىتىنىڭ ياردەمچى پىروفىسسورى، دوكتۇر، ئاسپىرانىت يىتەكچىسى. ھازىر 45 لەردىن سەل ئاشتىغۇ دەيمەن. مەدىنيەت ئىنقىلاۋىدىن كىيىن ئۇقۇپ، مەكتەپتە قېىلىپ خىزمەت قىلغان. 93-94يىللار ئەتراپىدا ئالدى بىلەن ئۇزبىكىستانغا چىقىپ بىر يىل بىلىم ئاشۇرغاندىن كىيىن ئىككىنچى يىلى بىلۇرۇسىيە دۇلەت ئۇنۋېرسىتىتى لازىر نۇرى تەتقىقات مەركىزىگە دوكتۇر ئاسپرانت بولۇپ كىرگەن. 99-2000يىللار ئەتراپىدا ئوقۇش پۇتتۇرۇپ قايتىپ كەلگەن. ئاساسلىق تەتقىقات يۇنۇلۇشى لازىر نۇرىنىڭ ئىمپۇلس پىرىنسىپلىرى. بۇ توغرىسىدا جىق سۇزلىمەي.
مەن پەرھات مۇئەللىم بىلەن 2001-يىلى خىزمەتكە چۇشكەندىن كىيىن تۇنۇشقان. ئىچكىردىن ئۇقۇش پۇتتۇرۇپ يېنىپ كىلىپ فىزىكا فاكۇلتىتىغا ئۇزەمنى مەلۇم قىلغىلى كەلگەن ۋاختىمدا شۇ ۋاقىتتا فاكۇلتىتتا بار ئۇقۇتقۇچىلار بىلەن ھەممىسى بىلەن كۇرۇشتۇم. شۇ قاتاردا پەرھات مۇئەللىم بىلەنمۇ بىر قاتار پاراڭلاشتىم. پەرھات مۇئەللىم مىنىڭ ئۇزەمنى تۇنۇشتۇرۇشۇمنى كۇتۇپ ئۇلتۇرمايلا“سىز توغرىلىىق ئاڭلىغىلى ئۇزۇن بوپ قالدى، ئەمدى بىللە ئىشلەيدىغان بوپتىمىز. كەسپىمىزمۇ ئۇخشاپ قالىدىكەن. بۇندىن كىين ھەمكارلىشىپ ئۇتەيلى“دىدى. مەن ھە بۇلىدۇ دىدىم، ئارقىدىنلا باشقا گەپكە چۇشۇپ كەتتۇق. مەن ئۇۋاقىتتا پەرھات مۇئەللىمنىڭ بۇ گىپىنىڭ راست گەپ ئىكەنلىگىنى سەزمەپتىمەن. مىنىڭ ئۇقۇغان كەسپىم ئوپتىكا ۋە ئېلېكتىرتېخنىكىسنىڭ بىرلەشمىسى. لازىر نۇرىمۇ ئوپتىكا ساھەسىگە كىرىدۇ. ھەم بىز لازىر نۇرنى ئاساس قىلىپ ئۇگەنگەن. لېكىن ئۇ بىز ئۇقۇغاندا ئىمتاھاندىن ئۇتۇش ئۇچۇنلا، ئىمتاھان ئاز قالغاندا كىچىلەپ كىتاپ كۇرۇپ ئۇقۇغان نىمىلەر بىلەن قانداقمۇ مەن بىر دوكتۇر بىلەن ھەمكارلىشالاي. مەن مۇشۇ خىيال بىلەن پەرھات مۇئەللىمنىڭ بۇ گىپىنى تىزلا ئۇنتۇپ كەتتىم. 2-3 ئاي ئۇتكەندىن كىيىن يەنە يولدائۇچراپ شۇ توغرىلىق ئېغىز ئېچىپ مىنى تىزراق ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئىشلىشىمنى سورىدى. مەن ئاساسلىقى نىمە ئىش قىلىمىز دىسەم، ئاشۇ يولدىلا سومكىسىدىن قەغەز قەلەم چىقىرىپ، يىقىنراق يەردىكى تامنى ئۇستەل قىلىپ چۇشەندۇرۇپ كەتتى، ئالاھەزەل 30 مىنۇتتەك چۇشەندۇردى، مەن ئازراق بىر نىمە ھىس قىلغاندەك بۇلدۇم ۋە بۇلىدۇ دەپ جاۋاپ بەردىم، لېكىن يەنىلا كۇڭلۇمدە بىر خىل يوقىردىكى خىيال بىەن بەك قىززىقىپ كەتمىدىم. ئۇزۇن ئۇتمەي ئۇ چىڭخۇا داشۇگە تەتقىقاتقا كەتتى. مەنمۇ شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىشنى ئۇنتۇدۇم. يەنە بىرسى، مەن ئۇنداق نەزەرىيۋى نەرسىلەرگە قىززىقمايتتىم. ئەمەلى، تېخنىكىلىق بىر نىمە ئۇگەنگۇم بار ئىدى.
ئۇ ۋاقىتلاردىكى يەنە بىر سەۋەپ، 6يىل داشۇدە ئۇقۇپ، مەن خىزمەتكە چىققاندىن كىيىن ئۇزەمنى شۇنداق ينىكلەپ كەتكەندەك ھىس قىلدىم. توۋا، داشۇگە ئۇتكەنلىك چاقىرىق قەغىزىنى تاپشۇرۇپ ئالغان كۇندىن تارتىپ تا ئۇقۇش پۇتتۇرگىچە مەيلى تەتىل بۇلسۇن، مەيلى ئۇقۇش ۋاختى بۇلسۇن، ئۇنداق ئۇزەمنى روھى بېسىم يوق، ئازادە ھىس قىپ باققان ئەمەسمەن. خىزمەتكە چىققاندىن كىيىن ئۇنداق بىسىم يوق. ھەر مەۋسۇمدا بىر ياكى ئىككى دەرىسنى ئۇتۇش مەن ئۇچۇن بىر مەۋسۇمدە بىر مۇنچە دەرىسلەرنى ئۇقۇشتىن كۇپ ئاسان كەلدى. بۇرۇنقى تىرىشچانلىقلىرىمنىڭ يېرىمىنى ئىشلىتىپ قويساملا ھەممە خىزمەتلەرنىڭ ھۇددىسىدىن تەل تۇكۇس چىقىپ كىتەلەيدىكەنمەن. بۇنداق دىگىنىم بىرسى، ئۇ دەرىسلەرنى مەن بۇرۇن خېلىلا ياخشى بىر ياكى بىر نەچچە قېتىم قايتا قايتا ئۇقۇغان. دەرىسنىمۇ ئاستا ئاستا ئىزىپ سۇزلەيسىز، بىر مەۋسۇمدىكى پۇتۇن زىھنىڭز ئاشۇ دەرىستىلا بۇلىدۇ، ئىمتاھان بارتى دەپ قورقۇشنىڭ ئۇرنى يوق، ئىمتاھاننى ئۇزەم ئالىمەن. يەنە بىر مۇھىم سەۋەپ، مەكتەپ تېخى بىزدەك ئەمدى خىزمەتكە چىققانلارغا غۇللۇق، ئۇتمەك، چۇشەندۇرمەك تەس دەرىسلەرنى ئۇرۇنلاشتۇرمايدۇ. خىزمەتتىن چۇشسەم كۇندە كىتاپ كۇرىمەن دەپ كۇتۇپخانىغا يۇگرەيدىغان ئىش يوق. شۇنداق ئازادە. ئىشقىلىپ شۇنداق قىلىپ 6يىللىق ئۇقۇشنىڭ ھاردۇقى بىراقلا چىققاندەك قىلدى، ئۇزەمچە مۇشۇنداق بىرەر مەزگىل يۈرۈپ باققۇم كەلدى. دىبا، يەنە بىر نىمە با دىگەنلەرگە ئۈمرۇمدە كىرىپ باقماپتىكەنمەن، كىرىپ شۇنداق قىززىق، قايناق تۇيۇلدى. بىر يىلغىچە دەم ئېلىش ۋاختىمدا ئاساسەن قانغۇدەك ئۇخلاپتىمەن، تاماقنى ئالدىرماي يەپ، يەپ بۇلغاندىن كىيىن دۇڭكۈرۈك، يەنئەن يولى دىگەنلەرنى چۇگىلەپتىمەن. توي، مەسلەھەت چايلارغا بېرىپتىمەن، بۇرۇنقى ئىچكىردا يۇرۇپ qqدا تۇنۇشپ قالغان بىرمۇنچە قىزلار بىلەن يۆخۇي(؟) قىپتىمەن…. . ، ئۇنى بۇنى دەپ بىر يېرىم يىل ئۇتۇپ كەتتى. مەنمۇ ئاستا ئاستا ئۇيۇنغا قاندىم بۇلغاي، ئەمدى ئاستا ئاستا قانداق قىلىش تۇغرىلىق ئۇيلىنىشىقا باشلىدىم. ئاسپىرانتلىق ئىمتاھان بىرىش كىرەكمۇ، ياكى چەتكە چىقىش ئىرادەم بۇيىچە شۇ يولدا چىڭ تۇرۇش كىرەكمۇ، يا مۇشۇ بۇيىچە ئىشلەۋىرەمدىم دىگەندەك. ئاخىرى چەتكە چىقىش ئارزۇيۇمدىن ۋاز كەچمەي شۇنى نىشان قىلاي دىگەن قارارغا كەلدىم. دەل شۇ پەيتلەردە پەرھات مۇئەللىم بېيجىڭدىن قايتىپ كەلدى ۋە ئۇزۇن ئۇتمەيلا يەنە مىنى ئۇزى بىلەن بىللە ئىشلەشكە ئۇندىدى. ، بۇ ۋاقىتتا مەن ئارتۇق گەپ قىلمايلا شۇنداق قىلايلى زادى دەپ بىر ھەپتىگە قالمايلا ئۇنىڭ ئىشخانىسىغا كۇچۇپ كىردىم.
پەرھات مۇئەللىم 2001-يىلى دۇلەتلىك تەبىئى پەنلەر تەتقىقات ئۇرنىدىن بىر تىما ئالغان بۇلۇپ ئاساسلىقى لازىر نۇرىنىڭ چىقىرىش قۇۋىتىنى يۇقىرى كۇتۇرۇش، سازلاش، ئىشلەش مىخانىزىمنى تېخمۇ مۇقىملاشتۇرۇش دىگەنلەرنى مەقسەت قىلغانىكەن. تەبئى پەنلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلار بىلىدۇ، دۇلەتلىق تەتقىقات تىمىسىغا ئىرىشىش دىگەن ئاسان گەپ ئەمەس. شىنجاڭدىلا قىيىن بۇلۇپ قالماي ئىچكىردىمۇ قىيىن. مەن ئۇنىڭ گۇرۇپپىسىغا كىرگەندىن، پەرھات مۇئەللىم مەخسۇس ۋاقىت ئاجرىتىپ زادى نىمە قىلىدىغانلىغىمىزنى، قانداق قىلىدىغانلىغىمىزنى ئىنتايىن تەپسىلى چۇشەندۇردى. پۇتۇن ماتىرىياللارنى بىرىپ مىنى كۇرۇشكە بۇيرۇدى، توردىن ئىزدىدىم، شۇنداق قىلىپ ئالاھەزەل بىرەر ئىككى ئايلاردا ئاساسى جەھەتتىن ئۇقۇم كاللامدا ئايدىڭلاشتى. پۇتۇن ماتىرىياللار ئاساسى جەھەتتىن روسچە ياكى ئىنگىلزچە. ئۇۋاقىتتا تېخى مەن فىزىكىلق ئۇقۇملارنى ۋە جۇملىلەرنى ئىنگىلىسچە قانداق دەيدۇ ئۇخمايتتىم. ئالدى بىلەن شۇنىڭدىن باشلىدىم، لوغەت ئاختۇرماي، مەزمۇنى نىسبەتەن ئۇخشاش بۇلغان ئىنگىلسچە ۋە خەنزۇچە ماقالىلارنى بىر دۇۋە تېپىپ سېلىشتۇرۇپ ئۇلتۇرۇپ ئىنگىلىسچىسىنى ئۇگەندىم. تىزلا ئىشلىرىمىزغا كىرىشىپ كەتتۇق، ھەر كەچلىك ۋاقىت، شەنبە يەكشەنبە كۇنلىرى پەرھاد مۇئەللىمنىڭ ئىشلەپ كەتكەنلىرىنى كۇرۇپ مەن خىجىل بوپ قالاتتىم، شۇنداق قىلىپ مەنمۇ كۇندە ئاساسەن ئىشخانىدىن چىقمايدىغان بۇلدۇم. بىزنىڭ قىلىدىغىنىمز ئاساسەن كومپىيۇتېردا نەزەرىيۋى ھىساپلاش، ئۇنى دەلىللەش، باشقىلارنىڭكى بىلەن سېلىشتۇرۇش، ئەڭ ياخشى چىققانلىرنى پەرھاد مۇئەللىمنىڭ بۇرۇنقى دوكتۇر يىتەكچى ئۇقۇتقۇچىسغا ئەۋەتىپ بىرىپ، شۇلارغا تەجرىبە ئىشلەتكۇزۇپ نەتىجىسىنى سېلىشتۇرۇش، ئۇنى ماقالە قىلىپ يېزىش دىگەندەك ئىشلار. كومپىيۇتېردا بىر قېتىم تەجرىبە ئىشلەشكە 30 سائەتتەك ۋاقىت كىتىدۇ. بۇنداق تەجرىبىدىن 20-30 قېتىم ئىشلىسەك بىر يۇرۇش سانلىق مەلۇمات بۇلىدۇ، ئۇندىن كىين بۇ سانلارنى تەھلىل قىلىمىز…. ، پەرھاد مۇئەللىم بىلەن ھەمكارلىقىمىز ناھايتى كۈڭۇللۇك بۇلدى. دۇلەتلىك تەتقىقات تىمىسى ئۇڭۇشلۇق ھالدا تۈگىدى. بىرەر يىل ئۇتكەندىن كىيىن مىۋىسى ئاستا ئاستا كۇرۇلدى، SCI,EI, دۇلەتلىك، خەلقارالىق ئىلمى يىغىنلارغا ماقالىمىز قۇبۇل قىلىندى، بېرىپ ماقالىمىزنى ئۇقۇپ كەلدۇق، پەرھاد مۇئەللىم بىر قېتىم روسىيەگە چىقىپ كىردى، مەن 2003يىلى ئامرىكىغا بىر ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنغا ماقالە ئۇقۇغىلى بارىمەن دەپ ۋىزا ئىلتىماس قىلىشقا كىچىكىپ قېلىپ بارالمىدىم. مەملىكەت ئىچىدىكى نۇپۇزلۇق ژورناللاردا ماقالىمىز ئىلان قىلىندى. . ، ئەنە شۇ ماقالىلارنىڭ كۇچى بىلەن مەن بۇيىل ئامرىكا داشۇسىدىن تۇلۇق ئۇقۇش مۇكاپات پۇلىغا ئىرىشىپ ئۇقۇغىلى كەلدىم…. ، شۇڭا مەن پەرھات مۇئەللىمگە ئالاھىدە رەھمەت ئىيتىمەن.
مەن بۇ جەرياندا پەرھاد مۇئەللىمدىن جىق نەرسىلەرنى ئۇگەندىم. كەسپى نەرسىلەردىن باشقىمۇ بەك جىق نەرسىلەرنى ئۇگەندىم. بەزىدە بىر ئۇلتۇرۇپ پاراڭغا چۇشۇپ كەتسەك كەچتە بىنانىڭ ئىشكىنى تاقايدىغان ئادەم كىرىپ ئالدىراتقاندىلا ئاندىن ۋوي كەچ بوپ كىتىپتىغۇ دەپ قالىمىز. ئۇ بېشىدىن ئىسسىق سۇغۇقلار جىق ئۇتكەن. ئۇزىنىڭ قاتتىق ياشاش پىرىنسىپى بار ئادەم. گەپنى قورقماي، ئۇدۇل ئۇدۇل دىيەلەيدۇ. باشقىلارغا ياردەم بىرىشكە ئامراق. پۇلۇم قالمىسا پۇل ئېلىپ تۇرىمەن، ئۇي تاماقلىرى سېغىنسام ئۇيىگە بېرىپ تاماق يەپ كىلىمەن. ئۇ سىزنى ھەر ۋاقىت خەۋىپ تۇيغۇسى ئىچىدە ھىس قىلىپ تىرىشىشقا ئاگاھلاندۇرىدۇ. بىزدە بار بۇلغان ناچار ئىللەتلەرنى دائىم سۇزلەپ سىزگە سىڭدۇرۋىتىدۇ. ھەم ئۇزىدىن باشلاپ دىققەت قىلىدۇ. توي باغىقىغا 6 دەپ يازسا ئۇ 6 تىدە بارسا بۇرۇن بۇلىدىغانلىقىنى بىلىپ تۇرسىمۇ 6تىدە بارىدۇ. (لېكىن مەن ھازىرغىچە بىكار بۇلساممۇ لاغايلاپ سۆرۈلۈپ يۈرۈپ، 7:30، 8:00لەردە ئارا ن بارىمەن).
مەنبە: http://www.jeckblog.com
كۇلۇگ باغا
قىرغىزلارغا تۆھپە كۆرسەتكەن ئۇيغۇر سانغۇن ــــ كۇلۇگ باغا
مىلادى 839-يىلى ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىدا ئىچكى جەھەتتىن نىزا پەيدا بولۇپ، پۈتۈن خانلىق تەۋەسىدە يۈز بەرگەن جۇدۇن ئاپىتىدە ئات-ئۇلاغلار، مال-چارۋىلار كۆپلەپ ئۆلۈپ ۋابا كېسىلى تارقىلىپ، خانلىق قىيىن ئەھۋالدا قالغان پەيتتە ئۇيغۇر سانغۇنى كۇلۇگ باغا خاككاسلار(قىرغىزلار) تەرەپكە بېرىپ ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىنىڭ ئەھۋالىنى ئەينەن مەلۇم قىلغاندىن كېيىن، پۇرسەتنى چىڭ تۇتقان خاككاسلارنىڭ 100 مىڭ كىشلىك قوشۇنى كېلىپ ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بارگاھى قارا بالغاسۇننى ئىشخال قىلىدۇ.ئۇيغۇر خانلىقى ۋەيران بولۇپ بىرقانچە بۆلەككە بۆلىنىپ ھەر تەرەپكە كۆچۈشكە باشلايدۇ.
7- چىللە
7- چىللە ياكى 7- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 7- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 188. (كەبىسە يىلى 189.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 177 كۈن باردۇر.
ناۋرۇ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|ناۋرۇ
ناۋرۇ بولسا تىنچ ئوكيان جايلاخكان بىر دۇلات. ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئائارون. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە ناۋرۇ تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ماركۇس ستەپھەن. بۇ دۇلات 1968 يىلى 1 ئاينىڭ 31 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 21 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 13 مىڭ.
مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا
مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Muhemmed Imin Bughra ) بولسا 1901-يىلى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ قاراقاش ناھىيىسىدە تۇغۇلغان، 2017-يىلى نويابىردا شېھىد قىلىنغان ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىم ئۇنىڭ جىيەنى.
قۇشقاچ تىلى ئاش
قۇشقاچ تىلى ئاش ئاق ئۇن، سۇ يېغى، تۇز ، ئاق شېكەر ، قوينىڭ بىقىن گۆشى ، سۇڭپىياز ، سامساق، تۇخۇم ، سوققان لازا ، پەمىدۇر، زەنجىۋىل، يۇمغاقسۈت، كاۋاۋىچىن ، كەرەپشە(چىڭسەي) قاتارلىقلارنى ماتېرىيال قىلىپ تەييارلىنىدىغان سۇيۇقئاشنىڭ بىر تۈرى.
كېرەكلىك ماتېرىياللار
15پارچەكېرەكلىك ماتېرىياللارئاق ئۇن بىر كىلوگرام، سۇ يېغى 70 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، ئاق شېكەر 25 گرام، قوينىڭ بىقىن گۆشى 140 گرام، سۇڭپىياز بىر تال، سامساق 15 گرام، تۇخۇم ئىككى دانە، سوققان لازا ئازراق، پەمىدۇر ئىككى تال، زەنجىۋىل ئازراق، يۇمغاقسۈت مۇۋاپىق، كاۋاۋىچىن ئازراق، كەرەپشە(چىڭسەي) ئازراق.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. ئاق شېكەرنى ئازراق سۇدا ئېرىتىپ، ئۇنىڭغا تۇخۇمنى چېقىپ ئارىلاشتۇرۇپ، سۇ يېغى قۇيۇپ، بۇلار بىلەن خېمىر يۇغۇرۇپ 10 مىنۇت تىندۇرۇلىدۇ.
3. گۆشنى قوناقتەك، سۇڭپىياز، سامساق، كەرەپشە(چىڭسەي) ، پەمىدۇرلار ئۇششاق توغرىلىدۇ. قازاننىڭ سۈيىنى تەييارلاش ئۇسۇلى(ئۈزۈپ تاشلاپ ئاش) نىڭكىگە ئوخشاش بولىدۇ.
4. قازان تەييار بولغاندا، كېسىلگەن خېمىرنى سېلىپ 3-2 مىنۇت قاينىتىپ، يۇمغاقسۈت ۋە سامساقنى سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپلا قاچىلارغا ئۇسۇلىدۇ.
نىكولا ساركوزى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> right|thumb|250px|نىكولا ساركوزى
كەسپى ۋە سىياسى ھاياتى
1981-يىلى بىر ئادوۋكاتلىق كابىنتىغا پراكتىكانت بولۇپ كىرگەن. 1987-يىلى، باشقا ئىككى ئادوۋكات بىلەن بىرلىشىپ، ئايرىم كابىنت قۇرغان.
مەكتەپتىن بەزگەن ياش ساركوزى 1974-يىلىلا ئوڭچىل پارتىيە "جۇمھۇرىيەت ئۈچۈن دېموكىراتىيە" گە ئەزا بولۇپ كىرگەن. ئىككى يىلدىن كىيىن يېڭىدىن قۇرۇلغان پارتىيە "جۇمھۇرىيەت ئۈچۈن توپلىنىش" قا قاتناشقان ۋە پارىژ نۆيى رايونى شۆبىسىنىڭ باشلىقى بولغان. كىيىنكى يىلى نۆيى رايونىنىڭ شەھەرلىك قۇرۇلتاي مەسلىھەتچىىلىكىگە سايلانغان. 1983-يىلى، نۆيى شەھەر رايونىنىڭ شەھەر باشلىقى تۇيۇقسىز كېسەل سەۋەبىدىن قازا قىلىپ، سايلام ئۆتكۈزىلىدۇ. ساركوزى مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى شاغلى پاسكۇۋاغا قارشى ئۆزىنى نامزات كۆرسىتىدۇ. ساركوزىنى بىر قوللاپ ئۆستۈرگەن پاسكۇۋا بۇنى بىر خائىنلىق دەپ بىلىدۇ. 28 ياشتا، نىكولا ساركوزى فرانسىيەنىڭ ئەڭ ياش شەھەر باشلىقىغا ئايلىنىدۇ.
1987-يىلدىن 1988-يىىلىغا قەدەر، ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىكى رادىئو ۋە خىمىيىۋى زەھەرلىك ماددىلارغا قارشى بۆلۈمگە مەسئۇل بولىدۇ. بۇ مەزگىلدە، "چىرنوبىل ئاپىتى" گە چېتىلىپ قېلىپ، سىياسى سەتچىلىككە قالىدۇ.
1988-يىلىدىكى جۇمھۇرىيەت رەئىسى سايلام مەزگىلىدە، ژاك شىراكنىڭ نامزاتلىقى ئۈچۈن ئىشلەيدۇ ۋە ئۇنىڭ قىزى كلود شىراك ۋە دوستى ئېدۇۋارد باللادۈر بىلەن يېقىن دوست بولىدۇ. 1993-يىلىدىكى پارلامنىت سايلىمىدا، ئوڭچىللار غەلىبە قازىنىدۇ ۋە ساركوزى باش مىنىستىر ئېدۇۋارد باللادۈرنىڭ ھۆكۈمىتىدە مالىيە مىنىستىرىگە ئۆستۈرۈلىدۇ ۋە ھۆكۈمەت باياناتچىلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ. 1995-يىلىدىكى پرىزدىنت سايلىمىدا، ژاك شىراكنى تاشلاپ، بالادۈرنىڭ نامزاتلىقى ئۈچۈن ئىشلەيدۇ. شىراك ئائىلىسى بۇنى بىر قاتتىق خائىنلىق دەپ بىلىدۇ. سايلامدا ژاك شىراك ئۈزۈپ چىقىدۇ ۋە ساركوزى ۋەزىپىلىرىدىن ئايرىلىدۇ. 1997-يىلىدىكى پارلامىنت سايلىمىدا، سولچىللار غەلىبە قازىنىىدۇ ۋە ساركوزى كونا پارتىيىسىدىن ئۆزگەرتىپ تەشكىللەنگەن "خەلق ھەرىكىتى بىرلىكى" نىڭ باش كاتىپى بولىدۇ. 1999-يىلى، "فرانسىيە مۇسۇلمانلار مەدەنىيتى مەسلىھەتچىلىكى" نىڭ قۇرۇلۇشىغا تۈرتكە بولىدۇ. ياۋروپا پارلامىنت سايلىمىدا، ساركوزىنىڭ پارتىيىسى باشقا ئوڭچىل پارتىيەلەرگە ئوخشاشلا مەغلۇپ بولىدۇ ۋە ساركوزى بارلىق سىياسى ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بېرىدۇ.
2002-يىلقى پرىزدىنت سايلىمىدا، ساركوزى بۇ نۆۋەت ژاك شىراكنىڭ نامزاتلىقىنى قوللايدۇ. سايلامدىن كىيىن، ساركوزىنىڭ خائىنلىقىنى ئۇنتۇپ قالمىغان شىراك باش مىنىستىرلىككە ژاڭ-پىيەر راففارەننى تاللايدۇ ۋە ساركوزىنى ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىكىگە مەسئۇل قىلىدۇ. 2004-يىلىدىكى ھۆكۈمەت تەشكىلىنى ئۆزگەرتىشتە، نىكولا ساركوزى دۆلەت پۇل-مۇئامىلە ۋە سانائەت مىنىستىرلىكىنىڭ ئاچقۇچىنى قولىغا ئالىدۇ. بۇ مەزگىلدە، فرانسىيەنىڭ ئەڭ چوڭ سودا-سانائەت گۇرۇھلىرى بولغان "فرانىس تېلېكوم" ۋە "فرانسىيە گاز-توك شىركىتى" لىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى شەخسلەر ئىگىلىكىگە ئۆتكۈزىدۇ.
2004-يىلى سېنتەبىردە "خەلق ھەرىكىتى بىرلىكى"نىڭ رەئىسلىكىگە نامزات كۆرسەتكەن ساركوزى، شۇ يىلى 28-نويابىردا%85 ئاۋاز بىلەن رەئىسلىككە سايلىنىدۇ. ساركوزى مىنىستىرلىكتىن ئىستىپا بېرىدۇ. 2005-يىلى مايدا، ھۆكۈمەت شۇنچە تىرىشقان "ياۋروپا ئاساسى قانۇنى" خەلق رايىدىن ئۆتمىگەنلىكى ئۈچۈن، راففارەن ھۆكۈمىتى ئىستىپا بېرىدۇ. نىكولا ساركوزى دۆلەت ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى بولۇپ بەلگىلىنىدۇ ۋە ئوخشاش ۋاقىتتا، پارتىيىسىدىكى ۋەزىپىسىنى داۋاملاشتۇرىدۇ ۋە يۇقىر سەينا ۋىلايىتى ئومۇمى مەسلىھەتچىلىكىنىڭ مۇدىرلىقىنى تۇتىۋېرىدۇ.
2005-يىلى 20-ئىيۇن، پارىژ رايونى ئەتراپىغا زىيارەتكە كەلگەن مىنىستىر ساركوزى "بۇ رايونلارنى كارشەر بىلەن تازىلاش" سۆزىنى قوللىنىدۇ. بۇ ئىپادە پۈتۈن فرانسىيەدە قاتتىق غۇلغۇلا ۋە سىياسى سەتچىلىك قوزغايدۇ. شۇ يىلى سېنتەبىردە، ئۇ يەنە بارلىق ساقچى مەركەزلىرىنىڭ فرانسۇزلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە توسالغۇ بولىدىغان كىشىلەرگە قارىتا ھۇشيارلىقىنى كۈچەيتىشنى سورايدۇ. بولۇپمۇ يۆتكىلىپ يۈرىدىغانلار، قانۇنسىز كۆچمەنلەر ۋە شەھەر ئەتراپى ياشلىرىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. بۇ نۇتۇق يەنە قايتىدىن پۈتۈن فرانسىيەدە نارازىلىق قوزغايدۇ. يەنە شۇ يىلى، 26-ئۆكتەبىردە، ئارژانتۆي رايونىنى زىيارەت قىلىۋاتقان ساركوزى رايوندىكى بەزى ياشلار تەرىپىدىن ھاقارەتلەنگەندىن كىيىن، ئۇلارنى ئىپادىلەش ئۈچۈن "داشقال" سۆزىنى ئىشلىتىپ، نارازىلىقلارنى پەللىگە يەتكۈزىدۇ.
2006-يىلى 2-ئاينىڭ 21-كۈنى، چەتئەللىكلەرگە قارىتا قانۇننى قايتىدىن ئۆزگەرتىپ، كۆچمەنلەرنىڭ فرانسىيەگە كىرىشىنى تەسلەشتۇرىدۇ. بولۇپمۇ "ئائىلە بىرلىشىش" تېخىمۇ قاتتىقلىشىدۇ. ساركوزى يېڭى قانۇننى ئاقلاش ئۈچۈن، "جاپالىق كۆچمەنلىك"تىن "تاللانما كۆچمەنلىك"نىڭ تېخىمۇ توغرىلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. كۆپلىگەن ئافرىقا دۆلەت باشلىقلىرى "ساركوزى قانۇنى"دىن قاتتىق نارازى بولىدۇ. گەرچە ساركوزى مەخسۇس سېنېگال ۋە مالى دۆلەتلىرىگە بېرىپ قانۇنىنى چۈشەندۈرۈشكە تىرىشقان بولسىمۇ، ئەمما "ئرقۋاز"لىقتا ئەيىپلىنىدۇ.
2007-يىلى 14-يانىۋار، سىياسى پارتىيىسى نامىدىن پرىزدىنت سايلىمىغا نامزات بولىدۇ. سايلام پائالىيىتىنىڭ شوئارى "كۆپ پۇل تېپىش ئۈچۈن كۆپ ئىشلەش" بولۇپ، بۇ شوئار كىيىن نۇرغۇن پائالىيەتلەردە مەسخىرە ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ. 21-ئاپرىلدىكى بىرىنچى سايلام ۋە 6-مايدىكى ئىككىنچى سايلامدا %53 تىن يۇقىرى ئاۋاز بىلەن، رىقابەتچىسى بولغان سوتسىيالىستلار پارتىيىسى نامزاتى روۋايال خانىمنى يېڭىپ چىقىپ، جۇمھۇرىيەت رەئىسلىكىنى قولىغا ئالىدۇ.
ئاشىنا شىر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> تاڭ سۇلالىسىنىڭ ساداقەتمەن سانغۇنى ــــ ئاشىنا شىر
نىكولا ساركوزى
كەسپى ۋە سىياسى ھاياتى
ھۆكۈمەت تەشكىلىدىلا پەرق پەيدا قىلمىغان ساركوزى يەنە ئۆزىنىڭ شەخسى ئىستىلىدىمۇ بۇرۇنقى پرزدىنتلاردىن پەرقلىنىدۇ. ياسىنىشقا، ئالى تۇرمۇش ۋە بەدخەجلىكتە ئۆزىنى كۆرسىتىشكە ئامراقلىقى فرانسىيەدىلا ئەمەس، پۈتۈن دۇنيادىكى ئاخباراتلارنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلىنىدۇ ۋە فرانسۇزچىدا يېڭىدىن "بلىڭ-بلىڭ" (ئۇيغۇرچىدا ۋال-ۋۇل سۆزىگە توغرا كېلىدۇ)سۆزىنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەپ بولىدۇ. "بلىڭ بلىڭ پرىزدىنت" دەپ لەقەم مەيدانغا كېلىدۇ. 2009-يىلى، ساركوزىنىڭ ئالى مەكتەپنىڭ ئىككىنچى يىللىقىنى قالدۇق ئوقۇۋاتقان 23 ياشلىق ئوتتۇرانچى ئوغلى ژاڭ ساركوزى ئۆزىنى ياۋروپانىڭ ئەڭ باي سودا رايونى، نۆيىدىكى ئېپادنىڭ باش مۇدىرلىقىغا نامزات كۆرسىتىدۇ. بۇ ئىش فرانسىيەدىلا ئەمەس بەلكى پۈتۈن دۇنيادا غۇلغۇلا ۋە سەتچىلىك قوزغايدۇ. فرانسىىيەدىكى ھەر قايسى ئاخباراتلار بۇنىڭ ساركوزىنىڭ ئۆز ئورنىغا دېپلومۇمۇ يوق ئوغلىنى قويۇشى دەپ قاراپ، جۇمھۇرىيەتنىڭ بانانغا ئايلىنىپ قېلىشىغا يول قويمايدىغانلىقىنى قاتتىق جاكارلىشىدۇ. فرانسۇزلار تەرەپ-تەرەپتىن پۈتۈن مەملىكەت بويىچە ئىلتىماس يېزىپ كىچىك ساركوزىنىڭ نامزاتلىقتىن ۋاز كېچىشىنى تەلەپ قىلىشىدۇ. نەتىجىدە، بۇ قەدەر قاتتىق غەزەپلەردىن، ژاڭ ساركوزى نامزاتلىقتىن ۋاز كېچىدۇ.
شەخسى تۇرمۇشى
right|thumb|350px|نىكولا ساركوزى ئايالى كارلا برۇنى ساركوزى بىلەن بىللە 20 كۈچلۈك دۆلەتلەر يىغىنىدا
تۇرمۇش ئەنئەنىمىزدىكى ئالاھىدە بۇيۇم — بۆشۈك
بۆشۈك خەلقىمىز ئارىسىدا كەڭ ئومۇملاشقان ئەنئەنىۋى تۇرمۇش بۇيۇمى.
بوۋاقلارنى بۆشۈككە بۆلەش خەلقىمىز ئۇزاق تارىخىي دەۋرلەر جەريانىدا شەكىللەندۈرگەن، بالىلارنىڭ ساغلاملىقىغا پايدىلىق ئەنئەنىۋى ئۆرپ – ئادەتلەرنىڭ بىرى. بۆشۈككە بۆلەش ئارقىلىق بوۋاقلارنىڭ دەسلەپكى باسقۇچتىكى ئۆسۈپ يېتىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئىممۇنىتېت ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش، كېسەل بولۇش نىسبىتىنى ئازايتىش، نېرۋا تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ھەرىكەت سىستېمىسىدا كۆرۈلۈش ئېھتىماللىقى بولغان تۈرلۈك غەيرىي ئەھۋاللارنى تۈزىتىش مەقسىتىگە يەتكىلى بولىدۇ. شۇڭا خەلقىمىز بۆشۈككە بىر خىل مۇقەددەس ئېرىملىق بۇيۇم قاتارىدا مۇئامىلە قىلىدۇ. بوۋاقنى تۇنجى بۆشۈككە سېلىشتا ئۇزاق ئۆمۈر كۆرگەن پېشقەدەم ‹‹بۆشۈكئانىسى›› تەكلىپ قىلىنىپ، ‹‹بۆشۈكئانىسى››نىڭ ئۇدۇمى ئېلىنىپ، ‹‹بۆشۈك تويى›› ئۆتكۈزۈلۈپ، بالىنىڭ ئۇزاق ئۆمۈر كۆرۈشىگە تىلەكداشلىق بىلدۈرۈلىدۇ. بۆشۈكنىڭ ياسىلىش شەكلى ۋە ئۇنىڭغا بالىنى بۆلەش مۇئەييەن ئىلمىي قائىدىگە ئاساسلانغاچقا، بۆشۈك مۇنداق ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە:
بىرىنچىدىن، بۆشۈكتە ياتقان بالىنىڭ ئورنى پاكىز بولىدۇ. چۈنكى، بالىنى ھەر قېتىم بۆشۈككە بۆلەشتىن بۇرۇن، بۆشۈك كۆرپىلىرى، جاك، شۈمەكلەر يۇيۇلۇپ ئاپتاپقا سېلىنىدۇ ياكى ھاۋالاندۇرۇلىدۇ. بالىنىڭ ئاستى ھۆل بولۇپ قالىدىغان ئەھۋال سادىر بولمايدۇ. بالىنىڭ تەرىتى ئۇدۇللۇق جاكقا چۈشىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بالىنىڭ چات ئارىلىقلىرى ھۆللىنىش سەۋەبىدىن ئېچىشىدىغان، قىزىرىدىغان،  شەلۋەرەيدىغان، پىچىلىدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلمەيدۇ.
ئىككىنچىدىن، بالا ئېچىلىپ قېلىپ، سوغۇق تېگىپ قالىدىغان ئەھۋال يۈز بەرمەيدۇ. بوۋاقلارنى بۆشۈككە بۆلىگەندە، بەدەن تېمپېراتۇرىسى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ، ئارتۇق ھۆللۈك ئازىيىپ، قان  ئاينىلىش راۋانلىشىپ، كېسەلگە قارشى تۇرۇش كۈچى ئاشىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، كېچىلىرى ئانىنىڭ خاتىرجەم ئۇخلىشىغا ۋە دەم ئېلىشىغا پايدىلىق پۇرسەت يارىتىلىدۇ.
تۆتىنچىدىن، بۆشۈككە بۆلەشتە بالىلارنىڭ باش، قول، پۇت ۋە بەدىنى رۇسلاپ قائىدىلىك تېڭىلغاچقا، بەدەن قۇرۇلمىسى ئۆلچەملىك ئۆسىدۇ. بوۋاقلاردا كۆرۈلىدىغان تۈرلۈك غەيرىي كېسەللەرنىڭ، يەنى  يوغان باش بولۇپ قېلىش، باش مايماق بولۇپ قېلىش، دوك، تاشمايماق، ئىچمايماق بولۇپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، بوۋاقلارنى بۆشۈككە بۆلەش بوۋاقنىڭ نېرۋا سىستېمىسىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئەقلىي قابىلىيىتىنى ئاشۇرۇش؛ تېرە رەڭ پىگمېنتلىرىنىڭ نورمال ئىشلىنىشىگە كاپالەتلىك قىلىشتەك ئارتۇقچىلىقلارغا ئىگە.
6- چىللە
6- چىللە ياكى 6- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 6- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 187. (كەبىسە يىلى 188.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 178 كۈن باردۇر.
ئاپپاق غوجا
ئەسلى ئىسمى ھىدايىتۇللا ئىشان بولۇپ ، مىلادىيە 1626-يىلى قۇمۇلدا تۇغۇلغان. دادىسى مۇھەممەد يۈسۇپ خۇجا مىلادىيە 1620 -يىلى نەمەنگاندىن قۇمۇلغا كەلگەن. ئانىسى زۇلەيخا بىكىم ئۆز ۋاقتىدا قەشقەردىن قۇمۇلغا چىقىپ ئولتۇراقلىشىپ قالغان بەشكىرەملىك مىرسەئىد جىلىل دىگەن كىشىنىڭ قىزى بولىدۇ. ئاپپاق غۇجا مىلادىيە 1638-يىلى ئون ئىككى ياش ۋاقتىدا ، دادىسى بىلەن قەشقەرگە كەلگەن ۋە شۇنىڭدىن ئىتىبارەن دادىسىدىن رەسمى سوپى ئىشانلىقنى ئۈگىنىشكە باشلىغان. 1667-يىلى دادىسى مۇھەممەد يۈسۈپ يەكەندە «ئىسھاقىيە» مەزھىپىدىكى ئۆزىنىڭ نەۋرە ئەۋلادى بولغان جۇجا ئەبەيدۇللا تەرىپىدىن زەھەرلەپ ئۇلتۈرۈلگەندىن كىيىن ، ئاپپاق غۇجا ئۈزلىكسىز مۇرت كۆپەيتىش ، كۈچ توپلاش ۋە تەسىرى دائىرىسىنى كىڭەيتىش ئارقىلىق ، ئەڭ ئاخىرى تىغ ئۇچىنى دىننىي پائالىيەتتىن ھالقىتىپ ، ھاكىميەتكە قاراتتى ۋە مىلادىيە 1678-يىلى جۇڭغار ئىشخالىيەتچىلەرنى باشلاپ كىلىپ ، سەئىدىيە خاندانلىقىنىڭ ئون ئىككىنجى سۇلتانى ئىسمايىل خاننى ئاغدۇرۇپ ، تارىختا 165 يىل ھۆكۈم سۈرگەن شۆھرەتلىك سەئىدىيە خانلىقىنى بەربات قىلدى. ئۇنىڭ ئورنىغا جۇڭغارىيە ھامىيلىقىدىكى ئاپپاق خۇجا خانلىقىنى تىكلەپ ، بۇ خانلىققا ئون بەش يىل ھۆكۈمران بولدى.
ئاپپاق غوجا ھاكىميەت يۈرگۈزگەن بۇ دەۋردە ، ئىلگىر كىيىن بولۇپ ، ئون بىر قىتىم چوڭ قىرغىنچىلىق بولدى ، بىر يۈز سەكسەن مىڭ ئادەم قىرغىنچىلىقتا ئۆلدى .ئاپپاق غوجىغا ۋە ئۇنىڭ ھامىيىسى بولغان جۇڭغار ئىشخالىيەتچىلىرىنىڭ قاتمۇقات زۇلۇملىرىغا قارشى ئىككى يۈز قىتىمدىن كۆپرەك خەلق ئىسىيانى كۆتۈرۈلدى.
ئاپپاق غوجا مانا شۇنداق ئىسىيانچىلاردىن ۋە ئۇ يۈرگۈزگەن زوراۋانلىقىغا قارشى چىققان تالىپلاردىن ئىككى مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى تۇتۇپ ، مىلادىيە 1679-يىلى جۇڭغارلارنىڭ كۈچى بىلەن ئىلىغا پالاپ ، غالچا يىگىت ۋە غالچا چوكان نامىدا جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىگە قۇل قىلىپ بەردى .ئۇ يەنە ، خانلىق يارلىقى چۈشۈرۈپ ، مەسچت - مەدرىسلەرنى خانىقا بىلەن تۈتەكخانىلارغا ئۆزگەرتتى ، قۇر ئان بىلەن ھەپتىيەكتىن باشقا بارلىق كىتاپ ، مەدەنىي مىراس ۋە تارىخى قول يازمىلارنى كۆيدۈرۋەتتى. بۇنىڭغا نارازى بولغان ، قارشى چىققان شەرىئەت پىشىۋالىرىنى ، دىنني ئۆلىمالارنى يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا ئۆلتۈردى.
فرانسىيەلىك ئۇيغۇرلار
فرانسىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Gollandiyelik Uyghurlar ) بولسا...
ئائىلە تامىقى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئادىتى ئەتىگەن، چۈش، كەچتىن ئىبارەت ئۈچ ۋاخ بولىدۇ.
يېمەك - ئىچمەك ئادىتى ھەربىر ئائىلىنىڭ ئىقتىسادىي شارائىتىغا قاراپ بەلگىلىنىدۇ. كۈنلۈك ئوزۇقلىنىش ئادىتى ئادەتتە ئىككى ۋاخ نان بىلەن چاي ئىچىدۇ، كەچتە تاماق ئېتىپ يەيدۇ (ھازىر چۈشتە تاماق ئېتىپ يېيىش ئادىتى ئومۇملاشتى). ئۇيغۇرلار سەھەر تۇرۇپ يۈز - قوللىرىنى يۇيۇپ ساپ ھاۋادىن بەھرىمەن بولىدۇ(چوڭلار تەرەت ئېلىپ ناماز ئوقۇيدۇ)، ئاندىن يىغىلىپ چاي ئىچىشكە باشلايدۇ. ئەتىگەنلىك چايدا ئىمكانىيىتى بار ئائىلە سۈتلۈك چاي ياكى قايماقلىق چاي تەييارلايدۇ. ئائىلە ئەزالىرى ھۈرمىتى بويىچە چازا قۇرۇپ، داستىخاننى چۆرىدەپ ئولتۇرىدۇ. چاي چوڭ چىنىگە قۇيۇلغان بولسا ناننى چىلاپ، كىچىك چىنىدە بولسا تۈگۈرۈپ ئىچىلىدۇ. چۈشلۈك چاي تارقاق بولۇپ ئېتىزدا چاي بىلەن نان ياكى قېتىق بىلەن نان يېيىلىدۇ. ياز پەسلىدە قوغۇن - تاۋۇز بىلەن يېيىلىدۇ.
ياز كۈنلىرى تاماقتىن كېيىن ھەرخىل ھۆل مېۋىلەرنى يەيدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە قوشۇمچە يېمەكلىكلىرىدە، ئائىلە ئىقتىسادىي ئەھۋالىغا قاراپ قۇرۇق ئۈزۈم، ياڭاق مېغىزى، ھەرخىل مۇراببا، قەنت، ناۋات بىلەن چاي ئىچىش، ھۆل ئۈزۈم بىلەن يۇمشاق توقاچ نان يېيىش ئادىتى خېلى ئومۇملاشقان.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە تامىقى گۆشلۈك ياكى گۆشسىز بولسۇن، كۆپ خىل بولۇپ، ھەركۈنى مۇمكىن قەدەر ئوخشىمىغان بىر خىل تاماق ئېتىلىدۇ. سەيلىك قورۇما تاماقلار كۆپ ئىستېمال قىلىنمايدۇ.
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت كاندىدات ئەزالىرى
دىڭ شياڭچۈن (ئايال)، دىڭ شىڭنوڭ، يۈ لىجۈن، يۈ جىخۇڭ (ئايال)، يۈ خۇيۋېن (مانجۇ)، ما خەنچېڭ (خۇيزۇ)، ۋاڭ جيەن، ۋاڭ شى، ۋاڭ ليەن، ۋاڭ يوڭخۇڭ، ۋاڭ كاڭپىڭ، ۋاڭ تىڭكەي، ۋاڭ شىنۋېي، ۋاڭ جيايى، ۋېي تاۋ (جۇاڭزۇ)، فاڭ يۇڭشياڭ، فاڭ خۇڭۋېي، دېڭ يىۋۇ، دېڭ شيۇمىڭ، شى يۈگاڭ (مياۋزۇ)، شى جېڭلۇ، لۇ خۇڭ (ئايال)، لۇ دۇڭلياڭ، فۇ ۋېنخۇا، سۇڭ لياڭ، باۋ گاڭ (موڭغۇل)، شىڭ شەنپىڭ (ئايال)، جى لىن، چۈ يىڭپۇ، لۈ جۈن، جۇ تيەنشۇ، جۇ ۋېنشياڭ، جۇ جىسۇڭ، جۇ گوشيەن، جۇ خېشىن، ليۇ جۈن، ليۇ جيې، ليۇ چياڭ، ليۇ جۇڭخۇا، ليۇ خۇڭجيەن، ليۇ گۇيپىڭ، ليۇ ليېخۇڭ، ليۇ جىڭجېن، گۇەن جىئوۋ (مانجۇ)، تاڭ گۇئاڭفۇ، ئەن ۋېي، نۇڭ شېڭۋېن (جۇاڭزۇ)، سۇن شياڭدۇڭ، سۇن جىنمىڭ، سۇن مېيجۈن (ئايال)، جى بىن، دۇ جياڭفېڭ، لى يۈنزې، لى ۋېنتاڭ، لى شۇسەي، لى شىسۇڭ (بەيزۇ)، لى خۇڭجۈن، لى شيەنيۈ (ئايال، چاۋشيەنزۇ)، لى مىڭجۈن، لى مىڭچىڭ، لى جيەنرۇڭ (ئايال)، لى رۇڭسەن، لى ديەنشۈن، لى رۇشىن، ياڭ بىن (يىزۇ)، ياڭ جىنبەي، ليەن ماۋجۈن، شى گۇاڭخۇي، ۋۇ خاۋ، ۋۇ چىڭ، ۋۇ چياڭ (دۇڭزۇ)، ۋۇ كۇڭمىڭ، ۋۇ جۈنباۋ، ۋۇ شېڭخۇا (بۇيىزۇ)، ۋۇ جاۋخۇي، چيۇ يۇڭ، خې يالىڭ (ئايال)، گۇ شۇ، شېن يىڭ (ئايال)، شېن دەنياڭ، جاڭ ۋېي، جاڭ جېڭ، جاڭ فېڭجۇڭ، جاڭ ۋېنبىڭ، جاڭ ئەنشۈن، جاڭ گوخۇا، جاڭ جۇڭياڭ، جاڭ جىنلياڭ، جاڭ چۈنلىن، جاڭ رۇڭچياۋ، جاڭ چاۋچاۋ، جاڭ جىگاڭ، چېن جيې، چېن يۇڭ (مانجۇ)، چېن يۇڭچى، چېن خۇڭمىن، چېن جيەنۋېن، چېن رۈيفېڭ، لىن كېچىڭ، خاڭ يىخۇڭ، لو چياڭ (مياۋزۇ)، لو دۇڭچۈەن، جىن دۇڭخەن، جۇ جىشىن، جۇ جيەنگو، جېڭ شۆشۈەن، جاۋ دۇڭ (مانجۇ)، خۇ ۋېنرۇڭ، شى شياۋلىن (ئايال)، جياڭ خۇي، جياڭ گوپىڭ، خۇڭ چىڭ (چاۋشيەنزۇ)، زۇلھايات ئىسمائىل (ئايال، ئۇيغۇر)، فېي دۇڭبىن، فېي گاۋيۈن، ياۋ لىن، يۈەن جيې، يۈەن گۇجيې (ئايال)، شيا لىنماۋ، شۈ ليۇپىڭ، لىڭ خۇەنشىن، گو فاڭ (ئايال)، گو يۈەنچياڭ، گو نىڭنىڭ (ئايال)، گو يۇڭخۇڭ (ئايال)، گو جۇشۆ، جۇگې يۈجيې، خۇاڭ رۇ (ئايال، خۇيزۇ)، خۇاڭ شۈسۇڭ، خۇاڭ جىچياڭ، خۇاڭ لۇشېڭ، ساۋ شۇمىن (ئايال)، گۇڭ چىخۇاڭ، چاڭ جىن، سۈي يۈجۇڭ، سۈي يۇڭخۇي، كاڭ يى، پېڭ جياشۆ، گې چياۋخۇڭ (ئايال)، دۇڭ ۋېيمىن، خەن لىمىڭ (ئايال)، چىن ۋېيجۇڭ، جىڭ جيەنفېڭ، فۇ ئەيگو، پۇبۇ دۇنجۇ (زاڭزۇ)، زېڭ يېشىن، زېڭ زەنرۇڭ، ۋېن گاڭ، لەن شياۋ (ياۋزۇ)، يۈ ئەيخۇا، دۇ شيەنكاڭ، سەي يۈنگې، سەي لىشىن (ئايال)، سەي شىلياڭ، گاما زېدېڭ (زاڭزۇ)، لياۋ لىن، مياۋ جيەنمېن، لى شياڭ، ۋېي ۋېنخۇي، سەيراڭتەي (زاڭزۇ)، ۋاڭ شۈدۇڭ، ۋاڭ شياۋيۈن (ئايال)، ياڭ فاسېن، شياۋ چۈەن، يۈ جيەنفېڭ، سۇڭ جىيۇڭ، سۇڭ يۈشۈي (ئايال)، جاڭ جىڭ، جۇ چاڭكۇي، شى جىنتۇڭ (مياۋزۇ)، ۋاڭ چېڭ.
رادىل ئابلا
thumb|289x289px
قىسقىچە تەرجىمھالى
رادىل ئابلا 1968-يىلى 8-ئاينىڭ 17-كۈنى ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان بولۇپ، 1995-يىلى شىنجاڭ ئارمان سودا چەكلىك شىركىتىنى قۇرغان. ھازىر شىنجاڭ ئارمان مۇسۇلمانچە يېمەكلىك سانائىتى گۇرۇھى چەكلىك شىركىتىنىڭ باش دىرېكتورى بولۇپ، مۇۋەپپەقىيەت قازانغان داڭلىق مىللىي كارخانىچى ھېسابلىنىدۇ.
رادىل ئابلا مەملىكەتلىك ياشلار بىرلەشمىسىنىڭ ئەزاسى، مەملىكەتلىك سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسى 10-نۆۋەتلىك ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو يەككە ئەمگەكچىلەر جەمئىيىتى 2-نۆۋەتلىك كېڭىشىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ياش پەن-تېخنىكا خىزمەتچىلىرى جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتى EMBA كۇلۇبى كېڭىشىنىڭ دائىمىي ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق ياشلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئاپتونوم رايونلۇق ياش كارخانىچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئاپتونوم رايونلۇق يەككە-خۇسۇسىي كارخانىچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئۈرۈمچى شەھەرلىك سودا-سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ باشلىقى، ئۈرۈمچى شەھەرلىك مۇسۇلمانچە يېمەكلىكلەر جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتەپ كەلگەن. 1990-يىلى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تەنتەربىيە كومىتېتى ئىلمىي تەتقىقات ئورنىدا تەتقىقات خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان.
1990-يىلى 7-ئايدا، شەرقىي جۇڭگو پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىيولوگىيە فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرۈپ، بىيولوگىيە ئىلمى بويىچە باكلاۋرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
1995-يىلى، شىنجاڭ ئارمان سودا چەكلىك شىركىتىنى قۇرۇپ، شىنجاڭدىكى 1-ئەۋلاد ئاز سانلىق مىللەت ياش كارخانىچىغا ئايلانغان.
1997-يىلى 7-ئايدا، شىنجاڭ ئارمان كەسپىي چەكلىك شىركىتىنى قۇرغان.
2000-يىلى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىگىلىك باشقۇرۇش فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرۈپ، ئىقتىساد باشقۇرۇش كەسپى بويىچە باكلاۋرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
2001-يىلى، 21-ئەسىر خەلقئارا تېببىي پەنلەر چوڭ يىغىنىدا ب د ت تىنچلىق فوندى جەمئىيىتى تارقاتقان ب د ت خەلقئاراغا ئېچىۋېتىلگەن تېببىي پەنلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خەلقئارا ئوزۇقشۇناسلىق پەنلىرىدىن دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.
2004-يىلدىن 2006-يىلغىچە، شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتىدا EMBA ئوقۇپ، سودا-سانائەت باشقۇرۇش ئىلمى بويىچە ماگىستىرلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان ھەمدە شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتى EMBA كۇلۇبى كېڭىشىنىڭ دائىمىي ئەزاسى بولۇپ سايلانغان.
2009-يىلى 1-ئايدا، شىركەتنى شىنجاڭ ئارمان مۇسۇلمانچە يېمەكلىك سانائىتى گۇرۇھى چەكلىك شىركىتى قىلىپ ئۆزگەرتىپ تەشكىللىگەن.
خەلقئارالىق شەرەپلەر: 2001-يىلى، 21-ئەسىر خەلقئارا تېببىي پەنلەر چوڭ يىغىنىدا ئوقۇغان ئىلمىي ماقالىسى «تېببىي پەنلەر ساھەسى بويىچە ئەڭ يۇقىرى ئىلىم-پەن مۇكاپاتى» غا ئېرىشكەن؛ 2001-يىلى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تىنچلىق فوندى جەمئىيىتى تارقاتقان «ئىنسانىيەتنىڭ ساغلاملىق ئىشلىرىغا تۆھپە قوشۇش مۇكاپاتى» غا ئېرىشكەن.
ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك شەرەپلەر: 2007-يىلى «شىنجاڭدىكى مۇنەۋۋەر ياش كارخانىچى» شەرىپىگە؛ 2005-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە «ئەمگەك نەمۇنىچىسى» مۇكاپاتىغا؛ 2003-يىلى «ئاپتونوم رايون بويىچە پەن-تېخنىكىدا ئىلگىرىلەش 3-دەرىجىلىك مۇكاپاتى» غا؛ 2002-يىلى «ئاپتونوم رايون بويىچە 5-نۆۋەتلىك ئون كۆزگە كۆرۈنگەن ياش مۇكاپاتى» غا؛ 2001-يىلى «ئاپتونوم رايون بويىچە مۇنەۋۋەر ياش كارخانىچى مۇكاپاتى» غا؛ 2000-يىلى «شىنجاڭدىكى ياشلارنىڭ ئون چوڭ پەن-تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش مۇكاپاتى» غا ئېرىشكەن.
شەھەر دەرىجىلىك شەرەپلەر: 2005-يىلى «ئۈرۈمچى شەھىرى بويىچە جۇڭگو سوتسىيالىزم ئىشلىرىنىڭ مۇنەۋۋەر قۇرغۇچىسى» نامىغا؛ 2007-يىلى «ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ياش خەير-ساخاۋەت ئەلچىسى» نامىغا ئېرىشكەن.