cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چارلىس چاپلىن
شان-شەرەپلىرى
1975-يىلى 3-ئاينىڭ 9-كۈنى ئېلزابىت 2 چارلىسقا بارۇنلۇق ئۇنۋانىنى بىرىدۇ (ئەسلىدە 1931-يىلى 1956-يىلى ئىككى قېتىم بەرمەكچى بولغان، بىراق ئامىرىكا بىلەن بولغان مۇناسۋەتنى ئويلاپ بەرمىگەن).
زئەكئى مئۈرئەن
زەكى مۈرەن (Zeki Müren)
تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.
بەزگە مۇناسىۋەتلىك
left|thumb| بەزگە مۇناسىۋەتلىك بولسا ئانتروپوتومىيە
Tonsilla
3- مىزان
3- مىزان ياكى 3- سېنتەبر ۋە ياكى 9- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 246. (كەبىسە يىللارى 247.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 119 كۈندۇر.
تگرین اعظم
تگرین اعظم (140 - 55 قبل مسیح) ملک بن گیا جن کے تحت آرمینیا کا شہنشاہ تھا، ایک مختصر وقت کے لئے، رومن جمہوریہ کے مضبوط ترین ریاست مشرق.
كۆمۈرچەك
left|thumb| كۆمۈرچەك بولسا ئانتروپوتومىيە
بۇلاقسۇ يېزىسى
بۇلاقسۇ يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 13.5 كىلومېتر، ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 71 مىڭ مو. بۇ يېزىنىڭ يەر شەكلى تۈز، گەز دەرياسىغا يېقىن، دەريا سۈيى، بۇلاق سۈيى بايلىقى مول، بىر تۇتاش چوڭ چارۋىچىلىق، بورداقچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق كۆپ مەنبەلىك تەرەققىيات يېزا ئىگىلىك چوڭ يېزىسى. بۇلاقسۇ يېزىسى تەۋەسىدىكى 16 مەمۇرىي كەنت، 139 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، ئومۇمىي نوپۇسى 36 مىڭ ئادەم.
قۇمۇل ئەدەبىياتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
<قۇمۇل ئەدەبىياتى> - پەسىللىك ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، قۇمۇل مەمۇرىي مەھكىمە مەدەنىيەت ئىدارىسى باشقۇرىدۇ، <قۇمۇل ئەدەبىياتى> ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال ئاساسەن قۇمۇل ۋىلايىتى تەۋەسىدىكى يازغۇچى - شائىرلارنىڭ، ئەدەبىيات ھەۋەسكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ژۇرنال 1980 - يىل 6 - ئايدا قەرەلسىز نەشر قىلىنشقا باشلاپ، بىر مەزگىل ئىچكى قىسىمدا تارقىتىلغان، 1986 - يىلدىن تارتىپ بىر تۇتاش، ئاشكارا تارقىتىلغان.
بېلگىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px بېلگىيە پادىشاھلىقى Kingdom of Belgium پايتەخت: بېريۇسسېل(ياۋرۇپانىڭ پايتەختى دەپ نامى بار)، ئاھالىسى 1مىلىيۇن 510مىڭ زىمىنى 30مىڭ528 كۇۋادىرات كىلومېتىر ئاھالىسى: بېلگىيەنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 10مىلىيۇن 379مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 58%نى فلېمىڭ(گوللاند تىلىدا سۆزلىشىدىغان بېلگىيىلىكلەر)، 31%نى ۋاللونلار(فرانسۇز تىلىدا سۆزلىشىدىغان بېلگىيىلىكلەر) ، 2%نى گېرمانلار، 9%نى كۆچمەنلەر ئىگەللەيدۇ.ئۈچ خوشنا دۆلەتنىڭ تىلى- گوللاند، فرانسۇز ۋە گېرمان تىللىرى دۆلەت تىلى. دىنى : ۋاللونلار كاتولىك دىنىغا ئىشىنىدۇ. فلېمىڭلارنىڭ 70% كاتولىك دىنىغا 30% پروتىستانت دىنى مارتىن مەزھىبىگە ئىشىنىدۇ. پۇلى:ياۋرۇ. ئىقتىسادى: 2006 -يىلى بېلگىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 350مىليارت326مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا34081دوللار توغرا كەلگەن. بېلگىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 2%-3% بولۇۋاتىدۇ.
دۆلەت بايرىمى:( 1831-يىلى)7 -ئاينىڭ 21-كۈنى، بېلگىيەنىڭ تۇنجى قېتىم بىر پۈتۈن مەمۇرى بىرلىك سۈپىتىدە گوللاندىيىدىن ئايرىلىپ مۇستەققىل بولغان كۈنى ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(شەرقى1- ۋاقىت رايونى) قىسقىچە تارىخى: بېلگىيە زىمىنى گۇتلارنىڭ(گېرمان تىل سېستىمىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئەجدادى) ئانا زىمىنى بولۇپ مىلادىدىن بۇرۇن ھۇنلار پاراكەندىچىلىك سالغان. مىلادىدىن كېيىن رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ چېگرا زىمىنى بولغان. 2-ئەسىرلەردىن كېيىن شىمال ۋە جەنۇپتا ئايرىم ئايرىم كېنەزلىكلەر ۋە بەگلىكلەر قۇرۇلغان، 14-ئەسىردىن كېيىن ۋاللونلاردىن كېلىپ چىققان لىبورلاند پادىشاھلىقى بېلگىيىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ئىككى ئەسىر ھۆكۈمرانلىق يۈرگۈزگەن، 16-ئەسىردىن كېيىن ئىسپانىيە، ئاۋستىرىيە، فىرانسىيە، گوللاندىيىلەر بېلگىيەنى نۆۋەت بىلەن بېسىۋالغان. 1830-يىلى بېلگىيە مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن. ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە گېرمانىيە تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. 1993-يىلى پايتەخت بېريۇسسېل، ۋاللونلار ۋە فلېمىڭلار ئولتۇراقلاشقان رايوندا فىدىراتسىيە يولغا قويۇلغان. بېلگىيە ياۋرۇپا ئىتىپاقىنى قۇرغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى شۇنداقلا دۇنيا بويىچە ئىگىلىكى تەرەققى قىلغان، نوپۇسى زىچ، يېرى مۇنبەت باي دۆلەتلەرنىڭ بىرى. ئاھالىدە تولۇق ئوتتۇرا مائارىپى 1938-يىلىلا ئۇمۇملاشقان. ئاھالىنىڭ 29% ئالى مائارىپ تەربىيىسىگە ئىگە. 2006-يىلى بېلگىيەنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %1، سانائەت %24، مۇلازىمەت %75نى ئىگەللىگەن بولۇپ. -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 4مىلىيۇن801مىڭ، يانپون ئابونتى 9 مىليۇن446مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 5مىلىيۇن 100مىڭ بولغان.
تېرىم يېزىسى
تېرىم يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
مېتان باكتېرىيەسى
پاتقاق سازلىقتا ياكى سۇ ئوتلىرى باراقسان ئۆسكەن كۆلچەكتە پۈۋلەپ ھاۋا كۆپۈكچىلىرىنى پەيدا قىلىشنى ياخشى كۆرىدىغان سانسىزلىغان كىچىك جانىۋارلار ياشايدۇ. ئۇلار مېتان باكتېرىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :مېتان باكتېرىيىسى
ئالاھىدىلىكى :ماددا ئالمىشىش ئارقىلىق مېتان گازى قويۇپ بېرىش
ئىشلىتىلىشى
پاتقاق گازى كۆپۈكچىسى پاتقاق گازى بىلەن تولۇپ تۇرىدۇ. پاتقاق گازىنىڭ ئاساسلىق تەركىبى مېتان، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ھىدروگېن، كاربون چالا ئوكسىد، كاربون(\u2163) ئوكسىد قاتارلىقلارمۇ بولىدۇ. ئۇ ئەرزان ئېنېرگىيە مەنبەسى بولۇپ، ئۇنىڭدا چىراغ يورۇتۇشقا، تاماق ئېتىشكە بولىدۇ. ئىشلىتىشكە ھەم پاكىز، ھەم قۇلايلىق، يەنە بېنزىن، دېزىل مېيىنىڭ ئورنىدا ئىشلەتكىلىمۇ بولىدۇ، شۇڭا ئۇ كۆڭۈلدىكىدەك بىر خىل گاز يېقىلغۇ ھېسابلىنىدۇ.
ھازىر دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر يېقىلغۇ يېتىشمەسلىكنىڭ غېمىنى يەۋاتىدۇ. يېڭى ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنى ئېچىپ پايدىلىنىش دۇنياۋى خاراكتېرلىك جىددىي مەسىلە بولۇپ قالدى. كىچىككىنە مىكرو ئورگانىزملار بولسا ئىنسانلارنىڭ غېمىگە ھەمدەم بولۇپ، ئېنېرگىيە كرىزىسىنى ھەل قىلىش ئىشلىرىدا ئۆزلىرىنىڭ تۆھپىلىرىنى قوشماقتا. چەت ئەللەردە نۇرغۇنلىغان زاۋۇتلار ماشىنىلىرىنى پاتقاق گازىنى يېقىلغۇ قىلىپ ھەرىكەتلەندۈرمەكتە. دۆلىتىمىزنىڭ نۇرغۇن رايونلىرىدا، بولۇپمۇ يېزىلىرىدا پاتقاق گازى كۆلچەكلىرىنى ياساپ، مىكرو ئورگانىزملارنى سۈنئىي يېتىلدۈرۈپ پاتقاق گازى ئالماقتا. مۆلچەرلىنىشىچە، بىر كۇب مېتىر پاتقاق گازى6000 كىلوۋات ئەتراپىدا ئىسسىقلىق ئىشلەپچىقىرىپ، بىر ئات كۈچىگە ئىگە ئىچىدىن يانىدىغان دىۋىگاتېلنىڭ24 سائەت ئىشلىشىنى تەمىنلەپ بېرەلەيدىكەن؛ 60 −100 ۋات ئېلېكتر لامپۇچكىسىنىڭ يورۇقلۇقىغا توغرا كېلىدىغان پاتقاق گازى چىرىغىنى5 −6 سائەت يورۇتالايدىكەن. پاتقاق گازى ئېلېكتر ئىستانسىسى قۇرۇپ بىئولوگىك ئېنېرگىيىنى ئېلېكتر ئېنېرگىيىسىگە ئايلاندۇرۇشقىمۇ بولىدۇ.
مېتان باكتېرىيىلىرىنىڭ يېمەكلىكلىرى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق ئورگانىك ماددىلارنى پاتقاق گازى ئېچىتىشنىڭ خام ئەشياسى قىلىشقا بولىدۇ. پاتقاق گازى كۆلچىكى مېتان باكتېرىيىلىرىنى ئوكسىگېن كەمچىل مۇھىت بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ يەردە پاتقاق گازى باكتېرىيىلىرى خۇشاللىق بىلەن ئەمگەك قىلىپ، ئۈزلۈكسىز تۈردە پاتقاق گازى ھاسىل قىلىدۇ. يىلىغا ئىككى تۈمەن توننا ئىسپىرت ئىشلەپچىقىرىدىغان زاۋۇت ئەگەر ئىسپىرت ئىشلەشنىڭ بارلىق كېرەكسىز سۇيۇقلۇقىدىن پايدىلىنىپ پاتقاق گازى ئىشلەپچىقارسا، ھەر يىلى1100 كۇب مېتىر پاتقاق گازى ئالىدۇ، بۇ9000 توننا كۆمۈرگە توغرا كېلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە مېتان باكتېرىيىلىرى «چايناپ» ئېشىپ قالغان لاتقىلار زىرائەت ئۈچۈن بىرىنچى دەرىجىلىك ئوغۇت بولۇپ، ئوغۇتلۇق ئۈنۈمى ئادەتتىكى مەھەللىۋى ئوغۇتلارنىڭكىدىنمۇ يۇقىرى بولىدۇ.
ياقۇب بەگ
مۇھەممەد ياقۇب بەگ‎ ياكى ئاتالىق غازى (1820 لەر - 1877)، تاجىك. 1820 - يىللىرى بۈگۈنكى تاشكەنت شەھرى پىسكەنت رايونىدا توغۇلغان.
جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى
جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
ۋۇخەن شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|350px|ۋۇخەن شەھىرى left|thumb|350px
left|thumb|350px| ۋۇخەن شەھىرى left|thumb|350px| ۋۇخەن شەھىرى left|thumb|350px|ۋۇخەن شەھىرى left|thumb|350px|ۋۇخەن شەھىرى left|thumb|250px| ۋۇخەن شەھىرى ۋۇخەن شەھىرى بولسا جۇڭگو خۇبېي ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ۋۇخەننىڭ 9،700،000 نوپۇسىبار، 1،145.6 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 29.58°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 113°53، پوقتانومۇرى 430000 - 430400 رايۇننومۇرى +86/27.
موللا زەيدىن
موللا زەيدىن 1915~ 1881)
كورىتو (قەھۋە)
كورىتو (باشقا نامى: كوررىتو، كورىتو قەھۋەسى) بىر خىل ئىتالىيەنىڭ ئىسپىرىت قېتىلغان قەھۋە ئىچىملىكىدۇر.
ھەققىدە
كورىتو قەھۋەسى ئاساسلىقى بىر قېتىم قۇستۇرۇلغان ئەسپرەسسو قەھۋەسى ۋە ئىسپرىتىلىق ئىچىملىكلەردىن تەركىپ تاپىدۇ. كورىتو دېگەن سۆزنىڭ ئىتالىيە تىلدىكى مەنىسى توغرىلاش ياكى ئوڭشاش دېگەنلىكتۇر. ئوخشىشىپ كېتىدىغان قەھۋە ئىچىملىكى ئىسپانىيەدە كاراخىلو دەپ ئاتىلدۇ.
موللا مۇسا سايرامى
موللا مۇسا سايرامى (1936-08-23 سايرام، باي ― 1917-03 سايرام، باي) مەشھۇرتارىخشۇناس، ئالىم، شائىر، ‹‹تارىخىي ئەمىنىيە›› ،‹‹تارىخىي ھەمىدى›› قاتارلىق كاتتا ئەسەرلەرنىڭ يازغۇچىسى.
ئۇ، 1836 - يىلى باي ناھىيەسىنىڭ سايرام رايونىغا قاراشلىق توقسۇن ئانىقىز كەنتى توغايلا مەھەللىسىدە تۇغۇلغان، دادىسى موللا ئەيسا بىننى موللا ئەزىزخان خوجا ئەينى زاماننىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئۆلىمالىرىدىن بولۇپ، ئوغلىنى يەتتە يېشىدىلا ئۆزى مۇددەرىسلىك قىلىۋاتقان سايرام مەدرىسىدە ئوقۇتۇپ دەسلەپكى ساۋادىنى چىقارغان. 1847 - يىلى9 - ئايدا كۇچا ساقساق مەدرىسىگە ئۇقۇشقا بەرگەن.ئۇ تىرىشچانلىقى ۋە ئۇستازىنىڭ غەمخورلۇقىدا تېزلا تونۇلغان. 1854 - يىلى كۇچا مەدرىسىدىكى يەتتە يىللىق ئوقۇشىنى تاماملاپ ئانا مەكتىپى سايرام مەدرىسىدە مۇددەرىسلىك قىلغان.
1877 – يىلىدىن كېيىن موللا مۇسا سايرامى ئاقسۇدا ئولتۇراقلىشىپ، ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان 40 يىلغا يېقىن ۋاقىتنى يېزىقچىلىق ۋە تارىخ تەتقىقاتىغا بېغىشلىغان، بۇ جەرياندا ئۇ بىرمۇنچە تارىخىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى يازغان.
1917 – يىلى 3 – ئايدا 81 ياشقا كىرگەن موللا مۇسا سايرامى ئاقسۇدىن يۇرتى سايرامغا قايتىپ كېلىپ شۇ يىلى 4 – ئايدا كېسەل سەۋەبى بىلەن قازا قىلغان.
قەبرىسى
1917- يىلى 6 - ئايدا ئۇرۇق - تۇغقانلىرى قەشقەردىن ئۇستا تەكلىپ قىلىپ، ئۇنىڭ قەبرىسىنى ياساتقان. قەبرىنىڭ ئۈستىگە چاسا شەكىللىك چوڭ گۈمبەز ياسىتىلغان. بۇ قەبرىستانلىق 1958 - يىلى ئۆلكە تاشيولى 307 - لىنىيەسىنىڭ كېڭەيتىپ قۇرۇلۇشى سەۋەبلىك ئىككىگە بۆلۈنۈپ، گۈمبەز بۇزۇۋېتىلگەن. ‹‹مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى››دا يەنە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان.
ھازىر بۇ قەبرىگاھقا ھۆكۈمەت ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈپ، قايتا رېمونت قىلدۇردى. ئېگىزلىكى 2.50 مېتىر، كۆلىمى 15 كىۋادرات مېتىرلىق قەبرە گەۋدىسىگە ئاق رەڭلىك چاقچۇق چاپلىنىپ، قەبرە تېمىغا موللا مۇسا سايرامىنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ يېزىقىدا يېزىلغان، قەبرە سىرتىدىن 40 كۋادرات مېتىرلىق دائىرىگە داتلاشماس پولاتتىن مۇھاپىزەت رېشاتكىسى ئورنىتىلغان.
2009 - يىلى 9 - ئايدا باي ناھىيە سايرام بازارلىق ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئەخمەت مەمەت، توختى گايىت قاتارلىق يۇرت ئوغلانلىرىنىڭ تەشەببۇسى ۋە تىرىشچانلىقى ئارقىسىدا موللا مۇسا سايرامىنىڭ مىس ھەيكىلى تۇرغۇزۇلۇپ، ھەر ساھە ئاممىسنىڭ دۇنياغا مەشھۇر بۇ ئۇيغۇر تارىخچىسى، ئالىمى ، شائىرىغا بولغان چوڭقۇر ھۆرمىتى، سېغىنىش ھېسسياتى ئىپادىلەندى.
ھازىر موللا مۇسا سايرامىنىڭ قەبرىسى ۋە ھەيكىلى ھەر يىلى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىن كەلگەن يازغۇچى – شائىرلار، تەتقىقاتچىلار ۋە ھەر ساھە زاتلىرى، ياش - ئۆسمۈرلەر زىيارەتكە كېلىپ ھۆرمەت بىلدۈرىدىغان ۋەتەنپەرلىك تەربىيە بازىسىغا ئايلاندى.
ئەسەرلىرى
تارىخى ئەمىنىيە
تارىخى ھەمىدى
4- مىزان
4- مىزان ياكى 4- سېنتەبر ۋە ياكى 9- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 247. (كەبىسە يىللارى 248.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 118 كۈندۇر.
ئەلمۇئجەم ئەلكەبىر
ئەلمۇئجەمۇل كەبىر (ئېلىپبە تەرتىپلىك بۈيۈك ھەجىملىك ھەدىس توپلىمى / المعجم الكبير)؛ مۇئجەم – راۋىيلارنىڭ ئىسىملىرى بويىچە ئېلىپبەلىك ھالدا تۈزۈلگەن ئەسەرلەر – ئەسەرلىرى بىلەن تونۇلغان ھەدىس قارىيسى ئەبۇلقاسىم مۇسنىدۇددۇنيا شىھابۇددىن سۇلايمان ئىبنى ئەھمەد تەبەرانىي (ھ. 260 – 360 / م. 873 – 971) نىڭ ئەڭ مەشھۇر ئەسىرى بولۇپ، ئۆز تۈرىنىڭ ئەڭ كەڭ ھەجىملىك ئۆرنىكى بولغان ئەسەردە خۇلەفائى راشىدىنلەر ئاندىن جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابە (ئەشەرەئى مۇبەششەرە) دىن باشلاپ ساھەبە كىراملارنىڭ رىۋايەت قىلغان ھەدىسلىرى ئىسىملىرى بويىچە ئېلىپبەلىك شەكىلدە تىزىلغان.
ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ھەدىسلىرىنى ئايرىم بىر جىلدتا توپلىغان.
ھەر ساھابىنىڭ ھەدىسلىرىدىن بۇرۇن ئۇ ساھابىنىڭ تەرجىمىھالى بېرىلگەن. بىرنەچچە ھەدىس ئوتتۇرىدا مەزمۇن ئورتاقلىقى بولسا شۇنداقلا ئىسمى ئوخشاش بولغان ساھابىلەر بولسا ئۇنى ئايرىم بابتا بايان قىلغان.
ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ
بالىلىق ۋە ياشلىق
1914 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 14 - ﻛﯜﻧﻰ شەرقى تۈركىستاننىڭ ﻏﯘﻟﺠﺎ شەھىرىنىڭ توغرا كۆۋرۈك مەھەللىسىدە، ﻛﻪﻣﺒﻪﻏﻪﻝ دىھقان ﯪئﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ .دادىسى نادىر تەمبۇر،ئانىسى شەرۋانەم قاسىمى ئىدى. ﻛﯩﭽﯩﻚ ﭼﯧﻐﯩﺪﯨﻼ ﺩﺍﺩﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﻳﯧﺘﯩﻢ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ئاﺋﯩﻠﻪ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻰ ﻧﺎﻣﺮﺍﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ، ﻛﯜﻥ ﯪﻟﻤﺎﻕ ﯴﭼﯜﻥ 1924 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﺎﻏﯩﺴﻰ ﯲﻣﻪﺭ قاسىمى ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻐﺎ ﻛﯧﺘﯩﭗ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻛﻪﭼﯜﺭﮔﻪﻥ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ - ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﻳﻪﺭﻛﻪﻧﺖ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﺪﺍ ﺩﺍﺭﯨﻠﺘﺎﻡ ، ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﯞﻩ ﺗولۇﻗﺴﯩﺰ ﯮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﯮﻗﯘﻏﺎﻥ. 1929 - ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 1932 - ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺗولۇﻕ ﯮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ ﯪﻟﻤﯘﺗﯩﺪﺍ ﯮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﯮﻗﯘﺷﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﺷﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﻗﯧﻠﯩﭗ ئوقۇتقۇچىلىق ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ئەلمۇئجەم ئەلكەبىر
بىر ساھابىدىن بىرقانچە تابىئىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان بولسا ھەربىر تابىئىننىڭ رىۋايىتىنى كەلتۈرگەن. ئەسەرنى ئابدۇلمەجىد سەلەفىي (ئىراق ھ. 1404 / م. 1983) بەش توم فىھرىست (مۇندەرىجە) بىلەن 25 توم قىلىپ نەشر قىلغان. لېكىن 13 – 16 ۋە 21 - توملىرى كەمتۈك نەشر قىلىنغان. كېيىن 13 - تومنى (931 ھەدىس) ، 14 - تومنى (474 ھەدىس) ۋە 21 - تومدىن بىر پارچىنى (216 ھەدىس) تېپىپ نەشر قىلغان. نەتىجىدە 15 – 16 - توملىرى، شۇنداقلا 21 - تومنىڭ كەم قىسمىلا (2000 ھەدىس ئەتراپىدا) نەشر قىلىنمىغان. نەشر قىلىنغان قىسمىدا تىلغا ئېلىنغان ساھابىلەر 1600 ئەتراپىدا بولۇپ، ئۇلاردىن جەمئىي 22 مىڭ 21 ھەدىس كەلتۈرۈلگەندۇر. تېپىلمىغان قىسمى بىلەن ھېسابلىغاندا، جەمئىي 25 مىڭ ئەتراپىدا ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تېپىلمىغان قىسمىدىكى ھەدىسلەر مۇئەللىفنىڭ باشقا ئەسەرلىرىدە، شۇنداقلا باشقا ئالىملارنىڭ ئەسەرلىرىدە تېپىلىدۇ.
ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ
بالىلىق ۋە ياشلىق
1934 - ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 1937 - ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﯲﺯﺑﯩﻜﯩﺴﺘﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﯮﺗﺘﯘﺭﺍ ﯪﺳﯩﻴﺎ ﯰﻧﯟﯦﺮﺳﺘىتى(ساگو)دا ﯮﻗﯘﻏﺎﻥ. 1937 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯘﺳﻜﯟﺍ ﺷﻪﺭﻖ ﺳﻮﺗﺴﯩﻴﺎﻟﯩﺰﯨﻤﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﯬﻣﮕﻪﻙ ﯰﻧﯟﯦﺮﺳﺘىتﯩﻐﺎ ﯮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺗﺎﺗﺎﺭﯨﺴﺘﺎﻥ ﻗﺎﺯﺍﻥ ﯰﻧﯟﯦﺮﺳتىتىدا ﭘﯩﺮاﻛﺘﯩﻜﺎ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. 1941 - ﻳﯩﻠﻰ گﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻐﺎ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﯮﻗﯘﺵ ﺗﻮﺧﺘىﺗﯩﺸﻘﺎ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻤﯘ ﯲﺯ ﻳﯘﺭﺗﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.
مىللى ئىنقىلاب دەۋرىدە
ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ 1942 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﯪﻳﺪﺍ ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﭗ ، ﻳﻪﺭ ﯪﺳﺘﻰ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻲ ﺗﻪﺷﯟﯨﻘﺎﺕ ﭘﺎﯪﻟﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ. 1943 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﯪﻳﺪﺍ ﺷﯩﺠﺎﯕﺪﯨﻜﻰ ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻱ ھﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﯪﻳﺪﺍ ﯴﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﻳﺎﻻﭖ ﻛﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﺗﯜﺭﻣﯩﮕﻪ ﺗﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻥ. 1944 - ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﯪﻳﺪﺍ ﻗﻮﻳﯩﯟﯦﺘﯩﻠﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﭗ شەرقى تۈركىستان مىللى ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻐﺎ ﺭﻩھﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ - ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ ،«ئازاد شەرقى تۈركىستان گېزىتى» نىڭ مۇئاۋىن تەھرىرى، شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋﺍﻗﯩﺘﻠﯩﻖ ھﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ھەربى ﺋﯩﺸﻼﺭ ﺑۆﻟﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﻰ ، ھﯚﻣﯜﻣﻪﺕ ﯬﺯﺍﺳﻰ ، ھﻪﺭبى ﺋﺸﻼﺭ ھﻪﻳﯭﺗﻠﯩﮕﯩﻨﯩﯔ ﯬﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1946 - ﻳﯩﻠﻰ 7 - ﯪﻳﺪﺍ ئىلى تەرەپ ﯞﻩﻛﯩﻠى ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﯴﺭﯛﻣﭽﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﯲﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ھﯚﻛﯜﻣﻪﺗﻨﯩﯔ ﻣﯘﯪﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1947 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﯪﻳﺪﺍ ﯲﻟﻜﯜﻟۈﻚ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ھﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﭘﺎﺭﭼﯩﻼﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ،شەرقى تۈركىستان ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯚﺭىشىﯩﻨﻰ ﻗﻪﺗﺌﯩﻲ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﺘﯘﺭﺷﯩﻐﺎ ﺭﻩھﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
شەخسى ھاياتى
ئائىلە تاۋاباتلىرىدىن ماھىنۇر قاسىمى  ئايالى ئادالەت قاسىمى  قىزى ئادىلجان قاسىمى ئوغلى
ئىنقىلابنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىن ئۆلۈمىگىچە
1948 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻠﯩﺸﯩﺸﻘﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯜﭼﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻼﺷﺘﯘﺭﯗﭖ ، ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﻗﻮﺷﯘﻧﻨﻰ ﯰﻟﻐﺎﻳﺘﯩﺶ ﯴﭼﯜﻥ ، ﻏﯘﻟﺠﯩﺪﺍ << ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﺍ ﺗﯩﻨﯩﭽﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﺧﻪلقچىلىقنى ھﯩﻤﺎﻳﻪ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻰ >> ﻧﻰ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ﯞﻩ << ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻕ >> ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﻛﻮﻣﯩﺘﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1948 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 22 - ﻛﯜﻧﻰ، ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ خىتاي كومۇنىستلىرى رەھبىرى ﻣﺎﯞﺯﯦﺪﯗﯕﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﯩﮕﻪ ﺑﯩﻨﺎئەﻥ ، شەرقى تۈركىستان ﯞﻩﻛﯩﻠﻠﻪﺭ ﯲئۆﻣﯩﮕﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺑﯧﻴﭙﯩﯖﮕﻪ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ يېڭى ﺳﯩﻴﺎﺳﻰ ﻣﻪﺳﻠﻪھﻪﺕ ﻳﯩﻐﯩﻨﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﺶ ﯴﭼﯜﻥ ﻛﯧﺘﯩﯟﯦﺘﯩﭗ ، 27 - ﻛﯜﻧﻰ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﺋﯩﺮﻛﯘﺗﺴﯩﻜﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﻝ ﻛﯚﻟﻰ ھﺎﯞﺍ ﺑﻮﺷﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ، ﯪﻳﺮﯗﭘﯩﻼﻧﺪﯨﻦ ﻛﺎﺷﯩﻼ ﭼﯩﻘﯩﺶ ھﺎﺩﯨﺴﯩﺴﯩﮕﻪ ﻳﻮﻟﯘﻗﯘﭖ ﺑﻪﺧﯩﺘﻜﻪ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻗﺎﺯﺍ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ .گەرچە كۆپ قىسىم تارىخى ماتىرىياللاردا شۇنداق يېزىلسىمۇ ،ئەينى چاغدىكى مەرھۇمنىڭ يېقىن سەبداشلىرى ھەم جەسەتلەرنىڭ دەپنە ئىشلىرىغا قاتناشقان شاھىتلار ئەھمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى ھەيئەتنىڭ ئاۋۋال ئالمۇتا دا سوۋېت ۋەكىللىرى بىلەن سۆھبەتتە بولغانلىقىنى ،بۇ جەرياندا ھەيئەت ئەزالىرىنىڭ شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىقىنى ساقلاش تەرەپدارى بولغانلىقىنى،ئاخىرىدا ئۇلارنىڭ موسكىۋاغا كەلتۈرۈلۈپ،شۇ جايدا ۋەھشى بىر ئۇسۇلدا سۇيقەست قىلىنغانلىقىنى ئېيتىشماقتا. ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ ئارﺍﻥ 35 ﻳﺎﺷﺘﺎ ﺋﯩﺪﻯ.
ئاد قەۋمى
ئاد ھۇد ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى بۇلۇپ، ئۇلار ئوممان بىلەن ھەزرىمەۋت ئارىسىدا ياشايتتى، ئۇلار تارىختا ئەڭ قەدىمىي مەدەنىيەت بەرپا قىلغان خەلق ئىدى. ئۇلار ئېگىز بىنالارنى، كاتتا سارايلارنى سالغان ئىدى. قۇرئان كەرىمدە ئاد بىر قانچە جايدا تىلغا ئېلىنىدۇ، ئاد قەۋمى زېمىنىدا ھەقتىن باش تارتىپ، بىزدىن كۈچلۈك كىم بار، دەپ ھاكاۋۇرلۇق قىلدى، ئاللاھ تائالا ئاد قەۋمىنى، ئۇلارنىڭ كۇفرى ۋە زۇلمى تۈپەيلىدىن ھالاك قىلدى. ھۇد ئەلەيھىسسالام ئىمان ئېيتقان كىشىلەر بىلەن بىللە قەۋمىگە ئازاپ چۈشۈشتىن ئىلگىرى ھىجازغا ھىجرەت قىلغان، ئاد بەش تۈركۈمگە بۆلىنىدۇ: 1.	دەسلەپكى ئاد بۇلۇپ، ئۇلار ئەھقاپتا ياشايتتى. ئۇلار مۇنقەزەر بولغان؛ 2.	ئىككىنچى ئاد يەمەندىن ئىراققىچە ھۈكۈمرانلىق قىلغان؛
3.	سەمۇد بۇلۇپ، ئۇلار ھىجازدىن سىناغىچە ھۈكۈمرانلىق قىلغان؛
4.	جۇرھۇملۇقلار بۇلۇپ، ئۇلار ھىجازدا ياشىغان؛
5.	تەسىم ۋە جەدىس بۇلۇپ، ئۇلار يەمامدە ھۈكۈمرانلىق قىلغان.
مېندېلېيېۋىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
زاكات
زاكات (ئەرەبچە:الزكاة)، ئىسلامنىڭ بەشىنچى پەرزى.
مېندېلېيېۋىي
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
بابۇر ۋە ناۋايى
خاسىيەت بەكمىرزايېۋا
ئەدەبىياتشۇناس باتىرخان ۋەلىخوجايېۋ بابۇرنىڭ ئۆزى ناۋايىنىڭ تېرىما دىۋانىنى تۈزۈپ چىققانلىقىنى “بابۇرنامە” ئاساسىدا ئېنىقلىغان. ناۋايىنىڭ كۈتكەن ھۆكۈمدارلىق ھەققىدىكى ئارزۇلىرى ھەم بابۇر پائالىيەتلىرىدە مۇئەييەن دەرىجىدە ئەكىس ئەتكەن ئىدى. بابۇر ئۆزى تۈزىگەن “بۇيۈك ئىمپېرىيە” دە ئۆتكۈزگەن ئىسلاھاتلىرىنى قارار تاپتۇرۇش ۋە مەپكۈرەسىنى مۇستەھكەملەش ئۇچۇن ھەركەت قىلغان. بۇنىڭ نەزەرىيىۋىي ئاساسلىرىنى يارىتىش مەقسىتىدە دىنىي پەلسەپىۋى، ھەربىي ئىشلارغا ئائىت ئەسەرلەر يازغان. “مۇباييىن” ۋە ھەربىي مەسىلىلەر خۇسۇسىدىكى رىسالىلەر بۇنىڭغا دەلىل بولىدۇ.
ئەلشىر نەۋايىغىچە ھەم ئۆزبېك يازما ئەدەبىي تىلى مۇئەييەن دەرىجىدە شەكىللەنگەن، شېئىرىيەتتە ھەم مۇئەييەن ئەنئەنىلەر مەۋجۇت ئىدى. ئەلشىر ناۋايى ئۆزىنىڭ تۈرلۈك ماۋزۇغا بېغىشلانغان شېئىرىي ۋە نەسرىي ئەسەرلىرى ئارقىلىق ئۆزبېك ئەدەبىي تىلىنى راۋاجلاندۇردى. ئۇ بۇنىڭ ئۇچۇن ئۆزبېك تىلى شىۋىللەرى ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلاندى، مەۋجۇت….. ئەدەبىي مەكتەپلەرنىڭ ئەنئەنىلىرىنى ئۆزلەشتۈرۈپ ۋە ئومۇملاشتۇرۇپ، يىگانە ئۈزەنگە سالغان ئىدى. پروفېسسور ئا. ھايىتمەتوۋ قەيت قىلغىنىدەك: “ناۋايىنىڭ ئۆزبېك تىلىدا يېزىش ھەققىدىكى تەشۋىقات ۋە تەرغىباتلىرى ئۆز دەۋرىدە ئۇ كۈتكەن دەرىجىدە مۇۋاپىقىيەت قازىنالمىغان بولسا ئەمما ئۆزبېك ئەدەبىياتىنىڭ بۇندىن كېيىنكى تەرەققىياتىدا ناھايىتى كاتتا ئىجابىي رول ئوينىدى”. زاھىرىدىن مۇھەممەد بابۇرنىڭ شېئىرىي ۋە نەسرىي ئەسەرلىرى شۇنىڭدىن دالالەت بەردى.
بابۇر ئۆزىگە ئۇستاز دەپ بىلگەن ناۋايى ئىجادىنى چوڭقۇر ئىخلاس بىلەن ئۆگەنگەن، ئۇنىڭ كۆپلىگەن غەزەللىرىنى يادىدا تەكرارلاپ يۈرگەن. “بابۇرنامە” نىڭ 1499 – 1500 يىللىرىغا بېغىشلانغان بابىدا ئۇنىڭ روھىيىتىدە ۋۇجۇتقا كەلگەن ئەنسىزلىك ھەققىدە:
نە يورۇماقتا ئىختىيارىم بار ئەدى، نە ئولتۇرماقتا،
نە بورماقتا قارارىم بار ئەدى، نە تۇرماقتا.
شېئىر:
نە بارارغا قۇۋۋىتىم بار، نە تۇرارغا تاقىتىم،
بىزنى بۇ ھالەتكە سەن قىلدىڭ گىرىپتار، ئەي كۆڭۈل”، دەيدۇ.
ئۇشبۇ مىسرالار ناۋايىنىڭ “ناۋادۇر ئۇش – شابوب” دىۋانىدىكى (385 – رەقەم) غەزەلنىڭ ئۈچىنچى بېيىتىدۇ.
روھىيىتىگە ماس كەلگەن ئۈچىنچى بېيىتنى ئېسىگە ئالغان بابۇر بۇ غەزەلنى تولۇق يادا بىلگەنلىكىنى بىلدۇرىدۇ. بابۇرنىڭ ناۋايى ئىجادىيىتىنى چوڭقۇر ئۆزلەشتۇرگىنى ئۇنىڭ لىرىكىسىدا ھەم ئەكىس ئەتكەن. بۇ شېئىر لىرىكىسىدا ھەم ئېنىق ئەكىس ئېتىپ تۇرىدۇ.
“بابۇرنىڭ لىرىك غەزەللىرىدە، رۇبائىلىرىدا بۇ ئۆگىنىشنىڭ ئىجابىي نەتىجىلىرىنى سېزىۋېلىش مۇمكىن”. ناۋايىنىڭ ئايرىم شېئىرىي مىسرالىرى بابۇر شېئىرلىرىدە ئەينەن قايتىلانغان:
ئاشىق بولغاچ كۆردۇم ئۇل شامشاد قەددىن يۇز بالا….
“ئاللاھ، ئاللاھ، ئىشىق ئارا مۇنداق بالالەر بارىمىش”. (64)
تەزمىنى سەنئىتى ئاساسىدا بابۇر غەزەللىرىدىكى كۇبلىتلەرگە كىرگۈزۈلگەن ئىككىنچى مىسرا ناۋايىنىڭ مەشھۇر غەزەللىرىدىكى ئىككىنچى مىسىرادۇر:
ئاشىق بولدۇم بىلمەدىم يار ئۆزگىلەرگە يار ئەمىش،
مەلۇمكى، ناۋايىنىڭ كۆپىنچە غەزەللىرى ئېنىق بىر ماۋزۇ بىلەن باشلانغان ۋە ئۇلار كومپوزىسىيۇن جەھەتتىن ئوخشاش بىر خاسلىققا ئىگە. شائىرنىڭ ئۇشبۇ غەزەللىرىدە بولۇپ ئۆتكەن ۋەقەلەر بايان قىلىش خاھىشى ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. بابۇر ئىجادىدا ھەم ناۋايى شېئىرلىرى تەسىرىدە يېزىلغان مۇنداق غەزەللەر كۆپتۇر.
ناۋايى غەزەللىرىنىڭ ماۋزۇ ۋە مەزمۇن ئېتىبارى، قۇرۇلمىسى قاتارلىق جەھەتلەردىن ھەم كۆپ خىللىققا ئىگەدۇر. بابۇر غەزەللىرى خۇسۇسىدا ھەم شۇنداق دېيىش مۇمكىن. ناۋايى نېمىگە ئېتىبار قاراتماقچى بولسا ئەسەر داۋامىدا ئوقۇغۇچى دىققىتىنى پات – پات ئەشۇ نۇقتىغا جەلىپ قىلالىدى، ئەنە شۇ مەقسەتكە يەتكۈزىدىغان سۆزلەردىن قايتا – قايتا پايدىلاندى. شۇنداق ھالەت يەنە بابۇر غەزەللىرىدە ھەم مەۋجۇت. بۇنىڭغا مىسال سۈپتىدە ئۇنىڭ تۆۋەندىكى غەزەللىرىنى كۆرسىتەلمەيمىز:
قۇياشىم ھەر سورىغا ئازم قىلسا، زەررائى ئولمەن،
نە ئۇچۈنكىم، ئەگەر ئايرىلسام ئۇندىن، كۈن كۇرە ئولمەن.
ئۇنىڭدەك بولمىشام ھەيران قۇياش ئاينغىلىغ يۇزۇنگاكىم،
قۇياشتەك نەزەرلەر تەگسە كۆزۇمگە كوز ئولا ئولمەن.
ئەگەرچى يار ئىشقى ناتىۋان كۆڭلۇمگە ئوت سالدى،
ۋالە، مەن ناتىۋان ئۇل يار ئىشقىدا كۆڭۇل سالمەن،
ئىبادەت ۋاقتى بولسا، ھەر نەچا مەغرۇپ ئۇتۇرۇمدا،
قاشىن نەقشىن تەسەۋۇر قىلماغۇنچا، ئەرگەباش چالمەن.
ئىرقۇ فورسا گار ئەتسە سەنىڭ بۇ شېئىرىڭ، ئەي بابۇر،
ئانى ھىفىز ئەتكۇزسى ھافىز، مۇسۇلمان تۇتقۇسى سالمەن. (98)
غەزەللەردە شائىر قۇياش، يار ئىشقى كەبى سۆزلەرنى قايتا- قايتا ئىشلىتىدۇ. غەزەلدە تۆۋەندىكىدەك مەنە ئاڭلىتىلىدۇ:
قۇياشىم (يەنى يارىم) قاي تامان يۈرەر بولسا،
مەن ئۇندىن زەررە ھەم ئورتىدا قالمايمەن،
نەگە دېسىڭىز، ئەگەر ئۇنىڭدىن ئايرىلىپ قېلىشىم بولسا،
كۈن كۆرەلمەيمەن.
قۇياش يۈزۈڭگە شۇنچىلا ھەيران بولغانمەنكى،
قۇياش نۇرلارى گويا نەيزە بولۇپ كۆزۈمگە سانجىلسا ھەم،
ئۇنىڭدىن كۆز ئۈزەلمەيمەن.
ئەي ئىشقى ناتىۋان كۆڭلۈمگە گەرچە ئوت سالدى،
ئەمما مەن ناتىۋان يار ئىشقىدا كۆڭلۈمنى خاتىرجەم قىلىپ بولالمايمەن.
ناماز ۋاقتى بولغاندا، قارىشىمدا مەغرىپ،
يار قوشنىڭ شەكلىنى تەسەۋۋۇر قىلمىغۇچە،
سەجدە ئۈچۈن باش قويالمايمەن.
ئەي بابۇر، ئەگەر بۇ شېئىرىڭ ئىراق بولسا،
ۋە ئىرانغا يېتىپ بارسا،
ھاپىز ئۇنى ئاسراپ، سالمان ئەسلا ئەزىزلەيدۇ.
بۇ كېچە كۇلبەگە كەلدى ئۇل قۇياشىم يوشۇرۇن،
ئوغزىدەك تۇر پۇرسەت ۋەسلى، ۋالە، ھەجرى تۇنى،
ئۇل مۇئانبار ساچى ياڭلىغ ھام قورۇنغۇ، ھەم ئۇزۇن،
تو خايالى ئورازىنىڭ تۇشتى كۆڭۇلگە، ئەي قۇياش،
بولدى كۆيڭلۇم بىر يانار ئۇتۇ سۇڭاكلارىم – ئۇتۇن.
بولدى كۆڭلۇمدا گىرھى ھاسرەت ئاننىگ تار ئاغزىدىن،
بار ماگار جىسمىم مەنىڭ تورۇ كۆڭۇل ئاندا تۇگۇن.
ئالغالى جانىمنى ھىجرانغا ھاۋالە كەلدى يار،
كۈيۇمە ھىجرانغا، ئاجەل، جانىمنى ئول، تەڭرى ئۈچۈن!
سارۋەدەك قالدى فىراقىدا فىغانىمدۇر بالاند،
گۈل كەبى رۇخسارى ھاجرىدا ياشىمدۇر لولاگۇن.
ئىشىق ئىلە دەۋانالىغدا بۇلمىشام ساھىب كامال،
ئىشىق ئەھلى، ئەمدى بابۇرنى دەگەيسىز زۇفۇرنۇن. (101)
يۇقۇرىدىكى غەزەلنىڭ مەنىسى تۆۋەندىكىدەك:
بۈگۈن كېچىسى قۇياشىم (يارىم) كۈلبەمگە خۇپىيانە كەلدى،
شۇنچە زامانلار ھىچ بۇنداق كەچقۇرۇن كەلمەس ئىدى.
ۋىسال پۇرسىتى ئۇنىڭ ئاغزىدەك تار،
ھېجىر يولى ئەسلا ئانبار بۇيى، ساچى كەبى ھەم قورانغۇ، ھەم ئۇزۇن.
ئەي قۇياش (يار)، جامالىڭنىڭ ھاۋاسى كۈنگۈلگە چۈشكەك،
كۈنگلىم تۇتانتىرغۇ سۆڭەكلىرىم ئوتى بۇندىن،
تار ئاغزىنىڭ ھەسرىتىدىن كۈنگلىم خىجىل بولدى،
جىسمىم خۇددى بىر تارۇ كۈنگىل ئۇنداغى تۈگۈن.
يار جانىمنى ئۆلگىلى ھىجرانغا تاپشۇردى،
ئەجەل، ھىجرانغا قويغىنىچە، تەڭرى يولىدا جانىمنى ئال،
غەم قالدى پىراقىدا ئاھۇ پەريادىم يۈكسەككە ئۆرلىدى،
گۈل كەبى رۇخسارى ھەجرىدە كۆز يېشىم لالەرەڭ.
ئىشىقنىڭ دىۋانلىغىدا كاماللىققا ئېرىشتىم،
ئىشىق ئەھلى ئەمدى بابۇرنى ئالىم دەيسىلەر.
بابۇرنىڭ باشقا شېئىرلار كەبى ئۇشبۇ غەزىلىدە قوللانغان ھەم ئەرەبچە، ھەم پارسچە سۆز ۋە ئىبارىلەر نىسبەتەن كەم.
غەزەلدىكى قاپىيىداش سۆزلەر: يوشۇرۇن – كەچقۇرۇن – ئۇزۇن – ئۇتۇن – ئۇچۇن – لولاگۇن – زۇفۇنۇن قاتارلىقلار. بۇ ئەشۇ دەۋر شېئىرىيىتى ئۈچۈن مىسرا ئاخىرى قاپىيەلەر ھېسابلىناتتى. بابۇرنىڭ “كاشكى” رادىفىلى (تەكرار قوللۇنۇلغان ئوخشاش قاپىيىلىك سۆزلەر) بار. لۇتفىينىڭ ھەم، ناۋايىمۇ شۇنداق رادىفىل غەزەللەر يازغان. جۈملىدىن ناۋايىنىڭ غەزىلىدە:
سالمىغاي ئەردى بارى ئالەمگە غەۋغا كاشكى،
– دېگەن بولسا، بابۇر غەزىلىدە يېڭى پىكىر، مۇلاھىزە، ئۆزگىچە ھېسسىيات – ئارمان، پۇشايمانلىق ھېسسىي تۇيغۇلىرى ئىپادىلىنىدۇ:
كۆرمىگەي ئەردىم جامالى ئالەم ئارا كاشكى،
بولمىغاي ئەردىم بارى ئالەمگە رەسۋا كاشكى.
ئىختىيار ئەت ئۆزگە ئىش، بابۇركى، ھوسۇل بولمىغاي
ئىشقى ۋەسلى ئەيىش ئىلە ئىشرەتتىن ئىللا، كاشكى. (142)
يەر ئوتتۇرا دېڭىزى
left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px left|thumb|200px ئوتتۇرا دېڭىز - ياۋروپا ئاسىيا ۋە ئافرىقا ئۈچ قىتئە تەرىپىدىن ئورىلىپ تۇرىدىغان، ئاتلانتىك ئوكيان بىلەن ھىندى ئوكيان سۇ بۆلىكىنىڭ ئوتتۇرىغا جايلاشقان دېڭىز بولۇپ دۇنيادىكى ئەڭ بالدۇر مەدەنىيەت دەۋرىگە كىرگەن مىسىر، يۇنان، رىم ئىمپىرىيىلىرى دەل مۇشۇ ئوتتۇرا دېڭىز ئەتراپىدا بارلىققا كەلگەن. ئوتتۇرا دېڭىز ئۈچ قىتئەنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم سۇ يولى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئاتلانتىك ئوكيانغا تەۋە بولۇپ، جەبىلتارىق بوغۇزى ئارقىلىق ئاتلانتىك ئوكيان سۇ رايونى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. سۇۋەيش قانىلى قېزىلغاندىن كېيىن ھىندى ئوكياننىڭ پاراخوتلىرى جەنۇبى ئافرىقىنى ئەگىلمەيلا بىۋاستە ئوتتۇرا دېڭىزغا كىرەلەيدىغان ۋە ئاتلاتىك ئوكيانغا چىقالايدىغان بولدى
بابۇر ۋە ناۋايى
– دەپ كۈنگىلگە تەسلىم بەردى. مەقسەت بېيتىدا تەكرار بۇ پىكىرىنى يەنە كۈچەيتىدۇ:
كۆڭلۈم ئىستەر ياغلىقىنڭىنى، بەلكىم ئاندىن بىر ناسىم،
ئەستا بابۇرغا ئەرۇر جان بىرلە مىنناتدار ئاڭا! (32)
بابۇر غەزىلىدە ياغلىقنى ھەر بىر سۆزمۇ – سۆز تەتقىق قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ جانلىق ئوبرازىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. بۇ يەنە “بابۇر 18 ياشتەك ئارزۇنى ھەم غەزەل سەنئىتىنى ھەم يېتۈك دەرىجىدە ئېگەللىگەنلىگىدىن دالالەت بېرىدۇ.
بابۇرنىڭ غەزەللىرى خۇسۇسىدا ئېيتىلغان پىكىرلەرنى ئۇنىڭ رۇبائىلىرىغا نىسبەتەن ھەم قوللاش مۇمكىن. چۈنكى بابۇر ھەم ئۆز رۇبائىلىرىدا ناۋايىنىڭ ئەدەپ – ئەخلاق ۋە ئىنسانىي كامىللىق ماۋزۇلىرىنى داۋام ئەتتۇرگەن. مەسىلەن، بابۇرنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي ئەھۋالى بىلەن باغلىق، “يات ئەتمەس ئەمىش كىشىنى غۇربەتتە كىشى” دەپ باشلىنىدىغان رۇبائىسى ناۋايىنىڭ “غۇربەتتا غارىپ شادمان بولماس ئەمىش” مىسراسى بىلەن باشلانغان رۇبائىيسىغا مەزمۇنەن ئااھاڭداشدۇر. ياكى بابۇرنىڭ: “رافتورىيۇ قەددىگە راۋائىم سادىقە، بىر باقىشىغا ئىككى جاھانىم سەدىقە”،  – دېگەندە، ئارىسىدىن ناۋايىنىڭ شۇ مەندىكى مىسرالىرى قەدىردان كۈيى بولۇپ قۇلۇقىمىز ئاستىدا ياڭرايدۇ. “كۆزۈم ئىچىرە يار تۇرۇپ، كۆڭلۈمدە مەنزىل قىلغۇدەك” مىسراسى ناۋايىنىڭ “قارا كۆزۈم….” دەپ باشلىنىدىغان بېيتىلىرىنىڭ ساددىيراق تالقىنىدۇر. لېكىن بۇنىڭدىن بابۇر ئىجادى ئەلشىر ناۋايى ئىجادىغا ناھايىتى يېقىن دەپ باھا بېرەلمەسمىز چۈنكى بۇنىڭدا سەۋەبلەر كۆپ. بۇ ھەقتە ھىندى ئەدىپى قامار رەئىس شۇنداق دەيدۇ: “ شائىرنىڭ پاجىئەسى شۇنداقكى، ئەلشىر ناۋايىغا نەسىپ ئەتكەن تىنچلىق، خاتىرجەملىك ۋە ھالاۋەت بابۇرغا مۇيەسسەر بولمىدى. كاتتا تۇغما ئىستېداتى، كۈچلۈك بىلىمى ۋە ئۆزگىلەرگە ئوخشىماس پىكىرلىرى جەھەتتىن ئۇ مىر ئەلشىر ناۋايىدىن قېلىشماس ئىدى” دەيدۇ.
ئەسكەرتىش:
بۇ يازمىنى كەمىنە ئەلكۈن ئۆز قىزىقىشى ئاساسىدا ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىيات ۋە شەئىرىيىتىگە قىزىقىدىغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ پايدىلىنىشىنى نەزەردە تۇتۇپ ئۆزبېك سلاۋىيان يېزىقىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغانلىغىم ئۇچۇن بەلكىم غەزەللەردىكى چاغاتاي، پارىسچە، ئەرەب ئاتالغۇلىرى ۋە ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلىغا سىڭىپ كەتكەن رۇس تىلى ئاتالغۇلىرى سەۋەبلىك قىسمەن سۆز – جۈملىلەر ناتوغرا بولۇپ قالغان بولىشى ئېھتىمالدىن يىراق ئەمەس. ئەگەر يازمىدا شۇنداق سۆز- جۈملىلەر خاتالىقلىرى ئۇچراپ قالسا ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئاڭلىقلىق بىلەن توغرا مۇئامىلە قىلىشىنى، پىكىر ۋە تۇزۇتۇشلەر بېرىشىنى سەمىمىيەت بىلەن سورايمەن.
– ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن
ئەسلى ئۆزبېكچە مەنبە خۇرشىد دەۋران كۇتۇپخانىسى، ئۆزبېكىستان
مەنبە: ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن سەھىپىسى
http://www.azizisa.org/index.php/2016/01/19/nawayi_we_babur/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئانا تىل بايرىمى
1999.يىلى نويابىر، ب د ت مائارىپ، ئىلىم– پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ ئومۇمىي چوڭ يىغىنىدا : «2000.يىلىدىن باشلاپ، ھەر يىلى 21.فېۋرال كۈنى خەلقئارالىق ئانا تىل كۈنى(International Mother Language Day) قىلىپ بېكىتىلىدۇ. » دەپ ئېلان قىلىندى. تىل ئىنسانلارنىڭ شەكىللىك ۋە شەكلىسىز مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ساقلايدىغان ھەمدە تەرەققى قىلدۇرىدىغان ئەڭ كۈچلۈك قورال. ئانا تىلنىڭ تارقىلىشىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ھەر تۈرلۈك پائالىيەتلەر تىلنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە كۆپ تىللىق مائارىپنىڭ تەرەققىياتىغا پايدىلىق بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە دۇنيادىكى ھەرقايسى تىل ۋە مەدەنىيەت ئەنئەنىلىرىنى چۈشىنىشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئۆز ئارا چۈشىنىش، ئەپۇچانلىق ئاساسىدا پىكىر ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق پۈتۈن دۇنيا ئەللىرىنىڭ ئىتتىپاقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىمۇ پائال رول ئوينايدۇ.
ب د ت ۋە ئانا تىل كۈنى
ب د ت مائارىپ، ئىلىم– پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى 1999.يىلى قارار ماقۇللاش ئارقىلىق ھەر يىلى 21. فېۋرال كۈنىنى خەلقئارالىق ئانا تىل كۈنى قىلىپ بېكىتىپ، ئانا تىلنى قوللىنىش ئارقىلىق تىل ۋە مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقىنى ساقلاپ قېلىشنى تەشەببۇس قىلغان. 8 يىلدىن بېرى مائارىپ، ئىلىم– پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى «مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىق خىتابنامىسى»، «مەدەنىيەتنى ئىپادىلەشنىڭ كۆپ خىللىقىنى قوغداش ۋە ئىلگىرى سۈرۈش ئەھدىنامىسى» شۇنداقلا «تور بوشلۇقىدا كۆپ خىل تىلنى ئىشلىتىشنى ئومۇملاشتۇرۇش تەۋسىيەسى» قاتارلىقلارنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ تىل مەسلىسىگە بولغان دىققىتىنى قوزغاپ، ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ تىلنىڭ كۆپ خىللىقىنى قوغداشقا مۇناسىۋەتلىك چارە– تەدبىرلەتنى قوللىنىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
تىل ۋە تەھدىت
خەلقئارادىكى ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەتنىڭ دۇنياۋىلىشىشى قاتارلىق ئامىللار تۈپەيلىدىن دۇنيادىكى تىللارنىڭ كۆپ خىللىقى ئېغىر تەھدىتكە ئۇچرىماقتا. ب د ت مائارىپ، ئىلىم– پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى سىتاستىكىلىغان سانلىق مەلۇماتقا ئاساسلانغاندا، نۆۋەتتە دۇنيادا 7000دىن ئارتۇق تىل بولسىمۇ، لېكىن دۇنيا نوپۇسىنىڭ 97 پىرسەنىت نوپۇسىدىكى ئادەملەر پەقەت 4 خىللا تىلنى قوللىنىدۇ، پەقەت تۆتتىن بىر قىسىم تىللارلا مەكتەپ ۋە ئېنتېرىنىتتا قوللىنىلىدۇ. نەچچە مىڭلىغان تىللار ئاساسەن دىگۈدەك مائارىپ سېستىمىسى، خەۋەر– ئاخبارات، نەشىرىيات ئورۇنلىرى ۋە ئاممىۋىي سورۇنلارغا كىرەلمەيدۇ. ئەگەر جىددىي چارە قوللىنىلمىغاندا، 7000دىن ئارتۇق تىلنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنىڭ يوقىلىپ كېتىشى مۇقەررەر.
دۆلىتىمىزدىكى ئانا تىل بايرىمى
دۆلىتىمىزدە 2006.يىلىدىن تارتىپ ئۇدا ئۈچ يىل خەلقئارالىق ئانا تىل بايرىمى خاتىرلەنگەن بولۇپ، ھەر قايسى يىللىق خاتىرە پائالىيتىنىڭ تېمىسى ئايرىم– ئايرىم ھالدا «ئانا تىل مائارىپىنى قانات يايدۇرۇپ، كۆپ خىل مەدەنىيەتنى ئەۋج ئالدۇرايلى!(“推广母语教育，弘扬多元文化”)»، «كۆپ خىل مەدەنىيەتنى ئەۋج ئالدۇرۇپ، ئورتاق ئىناق دۇنيا قۇرايلى! (弘扬多元文化，共建和谐世界”)»، «كۆپ خىل مەدەنىيەتنى ئەۋج ئالدۇرۇپ، بېيجىڭ ئولىمپىك مۇسابىقىسىنى بىرلىكتە قارشى ئالايلى! (“弘扬多元文化，共迎北京奥运”)» بولغان. 2008.يىلى 4. ئاپرىل ب د ت نىڭ «2008.يىللىق دۇنيا تىلى يىلى توققۇزىنجى نۆۋەتلىك خەلقئارا ئانا تىلى كۈنى پائالىيتى» بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن.
ئانا تىل ___ قۇتلۇق ھاجى شەۋقىي
ئانا تىل بىلگەن كىشىنىڭ ئىززىتىن قىلغۇم كىلۇر،
ئانا تىلنى ئاغزىدىن ئالتۇن بېرىپ ئالغۇم كېلۇر.
شۇ ئانا تىل بولسا گەر ئامرىكىيۇ ئافرىقىدا،
سەرپ ئېتىپ مىڭلارچە تىللا ئاندا مەن بارغۇم كېلۇر.
ئەي ئانا تىل بىزگە سەن قالغان ئۇلۇغلاردىن نىشان،
سەن بىلەن روھى زىمىندا ئىپتىخارلانغۇم كېلۇر.
ئانا تىلىم – دانا تىلىم ___ خىزمەت ئابدۇللىن
ئۇلۇغ ئانىنىڭ يۈرەك سۆزىنى،
ئاڭلىدىم دەسلەپ ئانا تىلىمدىن.
كۆردۈم ئەس كىرىپ ھايات كۆزىنى،
مېنى چوڭ قىلغان دانا تىلىمدىن.
ئوقۇدۇم مەنمۇ «ئا»، «ب»دىن باشلاپ،
ئۆمۈر يۈكىنى ئالدىم ھاپاشلاپ.
رەھمەت ئانا تىل، رەھمەت دىلىمدىن !
ئانا تىلىمنىڭ مۇڭلۇق ئەللىيى،
تەۋرىتىپ مېنى بۆشۈكتە ياتتىم.
ئات ياتسا ئېلىپ غولنىڭ تېلىنى،
جاھاندا تەڭكەش كېلەر ئۇنىڭغا،
ئارتۇق تىل بارمۇ قەدىردە شۇنچە.
چۈنكى شۇ تىلدا ئانا ۋەتەنگە،
مۇھەببىتىمدىن تىزىمەن ئۈنچە.
ئانا تىلىم ___  رەسول ھەمزەتوف (داغىستان ئاۋار شائىرى)
مەيلى ھەركىم زوق ئالسۇن قايسى تىلدا،
مېنىڭ ئۆز تىلىمغا جېنىم مىڭ پىدا.
ئەگەر يوقالسا ئەتە شۇ ئانا تىلىم،
بۈگۈنلا بولايمەن جېنىمدىن جۇدا.
مەيلى قاششاق بولسۇن، مەيلى بى ھەشەم،
ئانا تىلىم مەن ئۈچۈن ئەزىز– سۆيۈملۈك.
جاھان مۇنبىرىدىن ياڭرىمىسا ھەم،
ئانا تىلىم مەن ئۈچۈن مۇقەددەس– بۈيۈك!
ئانا تىلىم ___  بۇغدا ئابدۇللا
شۇ خەزىنە تىلسىمغا كىرگەنسىرى،
ئۇقۇم-مەنىلەرنى بىلگەنسىرى،
خاربىن شەھىرى
left|thumb|350px|خاربىن شەھىرى left|thumb|350px|خاربىن شەھىرى left|thumb|350px|خاربىن شەھىرى left|thumb|350px|خاربىن شەھىرى
ئانا تىل بايرىمى
ئانا تىلىم ___  بۇغدا ئابدۇللا
كىشى ئۇقمىسا كىملىكىمنى
خاربىن شەھىرى
خاربىن شەھىرى بولسا جۇڭگو خېيلوڭجياڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، خاربىننىڭ 9،873،742 نوپۇسىبار، 183.5 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 45.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 126°38، پوقتانومۇرى 150000 رايۇننومۇرى 451.
ئانا تىل بايرىمى
ئانا تىلىم ___  بۇغدا ئابدۇللا
غۇرۇرۇمنى، مىللەتلىكىمنى،
«قالاقلىق» قالپىقىنى چۆرۈگەنسىرى.
ئانا تىلىم
ئۇيقۇلار بىزنىڭ بۇزۇلغانسىرى،
يەنە بىر ئەسىر بوسۇغىسىدا
سۆيۈنىمەن سەن ھاياتتىن
كۆزلىرىم قاماشقانسىرى،
ئىنتىزارمەن
بىز ئارقىدا قالغانسىرى.
1999-يىل 9-ئاي، ئۈرۈمچى.
ئانا تىل ___  ئوسمانجان ساۋۇت
تاغلارنىڭ ئاستىدا، دۇرلار ئاستىدا،
شۇ زامان قازىمەن كىرپىكىم بىلەن،
پىل بولۇپ ئۇ تاغلار، بولساممۇ مەن قىل.
دېڭىزلار ئاستىدا لەھەڭ قارنىدا،
بار دېسە زەررەڭنى ياتقان كۆمۈلۈپ.
شۇ زامان غەرقمەن قايناملار ئىچرە،
ئۇ مېنىڭ بايلىقىم تۇرغان تۆكۈلۈپ.
ئاسماننىڭ قەھرىدە يۇلتۇز كۆكىدە،
بار دېسە قەترەڭنى جىمىرلاپ تۇرغان.
چوققىلار ئۇزىتار ئۇ يەرگە مېنى،
(مەنزىلگە يېتىدۇ قىمىرلاپ تۇرغان).
تارىشا پۈتۈكلەر، چىغناق-تارغاقتا،
پۈتۈلگەن بولساڭمۇ بەش مىڭ يىل بۇرۇن.
ئەرنىمدە ئېرتىمەن چاڭلىرىڭنى مەن،
تاشلاندۇق دىگەنگە ئەگمەيمەن بويۇن.
ئۆتسىمۇ ئون مىڭ يىل بار تېنىدە جان.
ئۇ سېنى تونۇسا، تونۇمىساڭ سەن،
قىيامەت تاشلارمۇ چەكمەمدۇ پىغان؟
يېنىڭدىن ئۇيەردە بولسا بىر قېيىق.
قۇدرىتىڭ ئالدىدا چەپلەرمۇ چەپەر،
تۇيغۇلار پەرۋازدا، بىباش، بىتىيىق.
پەخرىمسەن، ئەقلىمسەن باغرىم ئانا تىل،
جىلۋەڭدىن جىلۋە ئېپ يورۇپ تۇرار دىل.
سازىڭسىز پانىيدىن باقىيغا كەتسەم،
شەپەڭدىن دەس تۇرۇپ تىرىلىمەن بىل.
جۈمە نامىزى
جۈمە نامىزى ياكى جۈمئە نامىزى (ئەرەبچە:صلاة الجمعة)، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ھەر ھەپتىنىڭ جۈمئە كۈنى پېشىن ۋاقتى بىلەن جامائەت بىلەن قىلىنىشى پەرز بولغان، 2 رەكئەت پەرز ناماز.
ئۆتمۈشى
جۇمئە نامىزى، ئادەتتە سۇرە جۇمئە نازىل بولىشى بىلەن ھىجرەت ئەسناسىدا پەرز قىلىنغان بىر ئىبادەتتۇر. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام، مەدىنەگە يېقىن بىر يەر بولغان سەلىم بىن ئەۋڧنىڭ يۇرتىدىكى رەنۇنە دېيىلگەن ۋادى ئىچىدە بەنى سەلىم مەسجىدىدە تۇنجى جۈمئە خۇتبىسى ئوقۇلغان ۋە تۇنجى جۈمئە نامىزىنى ئوقۇتقان.
مۇھىملىقى
جۈمئە، مۇسۇلمانلارچە مۇھىم جەم بولۇش دەپ قارىلىدۇ. بۇ كۈندە مۇسۇلمانلار مەسجىدلەرگە توپلىنىدۇ، ئوقۇلغان خۇتبىلەرنى ئاڭلايدۇ ۋە بىرلىكتە جۇمئە نامىزىنى ئادا قىلۇرلار. سوڭرە ھەم بىر-بىرىلىرى بىلەن كۆرۈشىدۇ ياكى كۈنلۈك ئىشلىرىغا جۆنىشىدۇ.
بىر ھەدىستە: "ئۈستىدە قۇياش توغۇلغان ئەڭ خەيرلىك كۈن، جۈمئە كۈنىدۇر. ئادەم ئۇ كۈن جەننەتكە قويۇلغان، ئۇ كۈن جەننەتتىن چىقارىلغان. قىيامەت ھەم ئۇ كۈن قايىم بولىدۇ." دېيىلگەن.
جۇمئەنىڭ شەرتلىرىنى ھازىرلىغان قەۋىملەر ئۈچۈن ناماز ئوقۇيالايدىغان ئەرلەر ئۈچۈن ئىككى رەكئەت جۈمئە نامىزى "ڧەرز ئەين" دۇر.
ۋاقتى ۋە ئوقۇلىشى
جۇمئە نامىزىنىڭ ۋاقتى پېشىننىڭ ۋاقتىدۇر. ئەنئەنە بويىچە جۈمئە ئۈچۈن ئەزان ئوقۇلغىنىدا مەسچىتلەرگە بېرىپ پېشىن نامىزىدا بولغىنىدەك، 4 رەكئەت سۈننەت نامىزى ئوقۇلىدۇ. ئۇندىن كېيىن مەسچىت ئىچىدە بىر قېتىم ئەزان ئوقۇلىدۇ. مۇنبەردە جامائەتكە قاراپ بىر خۇتبە ئوقۇلىدۇ. بۇ خۇتبىدىن سوڭرە قامەت كەلتۈرۈلۈپ جۈمەنىڭ ئىككى رەكئەت پەرزى جامائەت بىلەن بىرگە قىرائەت بىلەن ئوقۇلىدۇ. كېيىن يەنە 4 رەكئەت ئاخىرىقى سۈننەت ئوقۇلىدۇ.
جۈمەنىڭ شەرتلىرى
ڧەقىھچىلەر تەرىپىدىن جۈمە نامىزىنىڭ پەرز بولىشى ياكى بىر كىشىنىڭ بۇ نامازغا قوشۇلىشىنىڭ كېرەكلىك بولىشىنىڭ بەئزى شەرتلىرى بارلىقى ئىپادە قىلىنىدۇ. جۈمە نامىزىنىڭ باشقا نامازلاردىن باشقا ئۆزىگە خاس 12 شەرتى بار. بۇلارنىڭ ئالتىسى پەرز بولۇشىنىڭ، قالغان ئالتىسى ئادا قىلىنىشىنىڭ شەرتلىرى:
5- مىزان
5- مىزان ياكى 5- سېنتەبر ۋە ياكى 9- ئاينىڭ 5- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 248. (كەبىسە يىللارى 249.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 117 كۈندۇر.
تۈرلەر
ۋىكىپېدىيەدىكى تۈرلەر
قەشقەر پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى
<قەشقەر پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى> (پەلسەپە - ئىجتىمائىي پەن قىسمى) - پەسىللىك ئىلمىي ژۇرنال بولۇپ، قەشەر پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى باشقۇرىدۇ، <قەشقەر پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى> تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1979 - يىلى روزى سىدىقنىڭ مۇھەررىرلىكىدە قەرەلسىز، ئۇنىۋېرسال نەشر قىلىنشقا باشلىغان، 1981 - يىلدىن تارتىپ ئاساسەن يىلدا تۆت سان نەشر قىلىنغان، 1989 - يىلدىن تارتىپ پەلسەپە - ئىجتىمائىي پەن قىسمى بىلەن تەبىئىي پەن قىسمى ئايرىلغان ھەم مەملىكەت بويىچە بىر تۇتاش، ئاشكارا تارقىتىلىشقا باشلىغان. بۇ ژۇرنال پەلسەپە - ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى قاتارىدا ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ۋە ئەدەبىياتشۇناسلىق ھەققىدكى تەتقىقاتلارغىمۇ ئالاھىدە ئورۇن بېرىدۇ. ژۇرنال ھازىرغىچە چىققان 50 نەچچە سانىدا ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى، ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى، ئەدەبىيات نەزەرىيىسى، چەت ئەل ئەدەبىياتى، ئەدەبىيات تەنقىدىگە ئائىت نۇرغۇن قىممەتلىك ماقالىلەرنى ئېلان قىلدى، <قۇتادغۇبىلىك> تەتقىقاتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەردى.
ئادا چېيى
سالۋىيە، چۆل يالپۇزى
تۇغۇت مەرىكىلەش
ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻢ ﯞﻩ ﺑﺎﻳﺮﺍﻣﻼﺭ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﺋﯧﯖﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺯﯨﭻ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺑﻮﻟﯘﭖ ،ﺋﯘ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﯩﺮ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺋﯘﻣﯘﻣﻠﯩﻖ ﺧﺎﺭﺍﻛﺘﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﻰ .ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﻨﯩﭗ ﺑﯜﮔﯜﻧﮕﻪ ﺋﯘﻻﺷﻘﺎﻥ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﯩﻨﺪﯗﺭﻣﯩﺴﻰ .ﮬﻪﺭﺧﯩﻞ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺭﯨﺌﺎل ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻳﺎﻟﻘﯘﻧﻠﯘﻕ ﺳﯩﻤﺎﺳﻰ ،ﺋﻪﺟﺪﺍﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯜﺭﻩﺵ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺗﺎﻛﺎﻣﯘﻟﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻜﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﯞﻻﺗﻼﺭﻏﺎ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﻪ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﺴﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺸﺘﯩﻜﻰ ﺷﺎﮬﺎﻧﻪ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ.
1868 - يىلى
1868-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
تۇغۇت مەرىكىلەش
ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﺩﺍ ﺋﯩﻨﺴﺎﻥ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﮬﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺸﻠﻪﺭﻧﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ،ﺑﺎﻳﺮﺍﻡ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻼﺭ ﺧﯧﻠﻰ ﺋﯘﺯﺍﻕ ﺯﺍﻣﺎﻧﻼﺭ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ،ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻛﺎﺭﺗﯩﻨﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺭﻩﯕﺪﺍﺭﻻﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ .ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺍﻻﺭﺩﺍ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﯩﺖ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ <<ﺋﺎﺕ ﺗﻮﻱ >>(ﺑﯚﺷﯜﻙ ﺗﻮﻱ ) ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺩﺍﻏﺪﯗﻏﯩﻠﯩﻖ ﺯﻭﺭ ﺋﻪﮬﻤﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﯩﻨﻰ <<ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >> ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﯩﺪﯗﺭ.
<<ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >> ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻰ ﺋﺎﻳﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺳﺎﻕ -ﺳﺎﻻﻣﻪﺕ ﺑﻮﺷﯩﻨﯩﭗ ﻳﯧﯖﻰ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻨﯩﯔ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﯚﺯ ﺋﺎﭼﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺗﻠﯘﻗﻼﺵ ،ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﺎﻳﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﺳﺎﻕ -ﺳﺎﻻﻣﻪﺕ ﻳﻪﯕﮕﯩﭗ ﻳﯧﯖﻰ ﺟﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺗﻠﯘﻗﻼﺵ ﮬﻪﻡ ﺋﺎﻳﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺰﺯﻩﺕ ﮬﯚﺭﻣﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﯗﺵ ،ﺋﺎﻳﺎﻟﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﯩﻠﯩﻖ ﺳﺎﻻﮬﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻥ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺸﻨﻰ ﻣﻪﺯﻣﯘﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻢ ﺷﻪﻛﻠﯩﺪﯗﺭ.
<<ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >>ﺑﻪﺯﻯ ﺭﺍﻳﻮﻧﻼﺭﺩﺍ ﺗﺎﺭﻗﺎﻕ ،ﺋﯩﺨﺘﯩﻴﺎﺭ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﮬﺎﻟﺪﺍ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﭘﻘﯩﻨﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﻳﯧﯖﯩﺪﯨﻦ ﻛﯚﺯ ﺋﺎﭼﻘﺎﻥ ﺑﻮﯞﺍﻗﻨﻰ ﮬﻪﻡ ﻳﯧﯖﻰ ﺑﻮﺷﺎﻧﻐﺎﻥ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﻰ ﻗﯘﺗﻠﯘﻗﻼﻳﺪﯗ .ﻗﯘﺗﻠﯘﻗﻠﯩﻐﯘﭼﯩﻼ ﻛﯚﭖ ﮬﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ﺗﯘﻏﯘﺗﻠﯘﻕ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺳﺎﻻﻣﻪﺗﻠﯩﻜﻰ ﺗﯧﺰﺭﺍﻕ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳﯩﻤﻪﻛﻠﯩﻜﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯩﻠﯩﺪﯗ .ﺑﺎﻻ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻖ ﺧﻮﺵ ﺧﻪﯞﯨﺮﻯ ﺩﺍﺩﯨﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺩﺍﺩﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺗﺎ -ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ،ﺑﯩﺮ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺗﯜﺭﻟﯜﻙ ﻻﺯﯨﻤﻪﺗﻠﯩﻜﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﻪﻧﻰ ﻳﯧﯖﻰ ﺗﻮﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﻨﻰ ﺋﻮﺭﺍﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯚﺭﭘﻪ ،ﺗﯘﻏﯘﺗﻠﯘﻕ ﺋﺎﻳﺎﻟﻐﺎﻥ ﻗﯘﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﻏﯩﺰﺍ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻻﭖ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺷﻜﻪ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ .ﺋﻪﺭ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ،ﻗﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺟﻪﻣﻪﺕ ﺋﻮﺭﯗﻕ -ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﻗﯘﻟﯘﻡ -ﻗﻮﺷﻨﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺟﻪﻣﻪﺕ ﺋﻮﺭﯗﻕ -ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﻗﯘﻟﯘﻡ -ﻗﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﻯ ﺩﯦﮕﯜﺩﻩﻙ ﺋﻮﺯﯗﻗﻠﯘﻕ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ،ﺗﻪﻥ ﺳﺎﻻﻣﻪﺗﻠﯩﻜﻨﻰ ﺗﯧﺰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﯞﺍﻗﻘﺎ ﺳﯜﺕ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳﯩﻤﻪﻛﻠﯩﻜﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ .ﺋﻪﺭ- ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺑﯩﯟﺍﺳﺘﻪ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺗﯘﻏﯘﺗﻠﯘﻕ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﮕﯜﭼﻪ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻳﻮﻗﻼﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ.
<< ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >>ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻰ ﺑﻪﺯﻯ ﺭﺍﻳﻮﻧﻼﺭﺩﺍ ﺑﯩﺮ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﯩﻚ ،ﺑﯩﺮﻟﯩﻚ ﮬﺎﻟﯩﺘﯩﺪﻩ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯗ .ﺩﺍﺩﺍ ﺑﻮﻟﻐﯘﭼﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﻧﯩﺴﻰ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﯚﻳﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ << ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ >> ﻛﯜﻧﻨﻰ ﭘﯜﺗﯩﺸﯩﺪﯗ .ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﺴﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯜﻥ ﺑﻮﯞﺍﻕ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ 7،3،9،11،13-ﻛﯜﻧﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﻳﻪﻧﻰ ﺗﺎﻕ ﻛﯜﻧﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺷﺘﯘﺭﯨﻠﯩﺪﯗ .ﺩﺍﺩﺍ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﺴﯩﮕﻪ ﻻﺯﯨﻤﻠﯩﻖ ﮔﯜﺭﯛﭺ ،ﻳﺎﻍ ،ﮔﯚﺵ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﻪﺭﺳﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ .ﺩﺍﺩا ﺑﻮﻟﻐﯘﭼﻰ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﯗﻕ -ﺗﯘﻏﻘﺎﻥ ﯞﻩ ﺧﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯧﻐﯩﺰﺍﻛﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﺎﻏﺎﻕ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ .ﺩﺍﺩا ﺑﻮﻟﻐﯘﭼﯩﻨﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺋﺎﻏﯩﻨﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﻣﯘﺑﺎﺭﻩﻛﻠﻪﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﺪﯗ .ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺑﺎﯸﻠﯩﻖ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﯞﻩ ﻗﯘﻟﯘﻡ -ﻗﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﺷﻼ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯨﻠﯩﺪﯗ ،ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﯚﻳﯩﺪﯨﻜﯩﻠﯩﺮﻯ ﺩﺍﺳﺘﯩﺨﺎﻥ ﮬﺎﺯﯨﺮﻻﻳﺪﯗ .ﺩﺍﺩﺍ ﺑﻮﻟﻐﯘﭼﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺗﯜﺭﻟﯜﻙ ﺳﻮﯞﻏﺎ ﺳﺎﻻﻡ ﺑﯘﻳﯘﻣﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﯚﻳﯩﮕﻪ ﺑﺎﺭﯨﺪﯗ .ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﺳﻮﯞﻏﺎ ﺳﺎﻻﻡ ﺑﯘﻳﯘﻣﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ .ﺋﻪﺭ -ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺗﺎﻣﺎﻕ ﺗﺎﺭﺗﯩﻠﯩﭗ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺳﻪﻳﻨﺎﻏﺎ ﭼﻮﯓ ﺩﺍﺳﺘﯩﺨﺎﻥ ﺳﯧﻠﯩﻨﯩﺪﯗ .ﺋﻪﯓ ﺋﺎﻟﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻮﻏﯘﻝ ﺗﻪﺭﻩﭖ ﺳﻮﻳﯘﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﻗﻮﻳﻨﯩﯔ ﮔﯚﺷﯩﻨﻰ (ېۈقتۈسادۈي ﺋﺎجۈزراق ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﻳﻮﺗﺎ ﮔﯚﺵ )ﺩﺍﺳﺘﯩﺨﺎﻧﻐﺎ ﻗﻮﻳﯩﺪﯗ .ﺑﯘ ﺗﯘﻏﯘﺗﻠﯘﻕ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﮔﯚﺷﻨﻰ ﻳﻪﭖ ﺗﯧﺰﺭﺍﻕ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻨﻰ ﻧﯩﺸﺎﻥ قۈلغان ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ .ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﺋﻪﺭ -ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺩﻭﺳﺖ -ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭﻟﯩﺮﻯ ،ﻗﯘﻟﯘﻡ -ﻗﻮﺷﻨﯩﻠﯩﺮﻯ ﺳﻮﯞﻏﺎ ﺳﺎﻻﻣﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺩﺍﺳﺘﯩﺨﺎﻧﻐﺎ ﻗﻮﻳﯩﺪﯗ ،ﺑﯘ ﺳﻮﯞﻏﺎ ﺳﺎﻻﻣﻼﺭ ﺗﯩﺰﯨﻤﻼﻧﻤﺎﻳﺪﯗ .<<ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >> ﻛﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﻠﻪﺭ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺳﻮﯞﻏﺎ ﺳﺎﻻﻣﻼﺭﻧﻰ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺩﺍﺩﺍ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﻳﺎﺷﺘﺎ ﭼﻮﯕﺮﺍﻕ ﻣﯚﺗﯩﯟﯨﺮﻯ ﺋﻮﺭﻧﯩﺪﯨﻦ ﺗﯘﺭﯗﭖ ،ﺗﯘﻏﯘﺗﻠﯘﻕ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺩﺍﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﻪﻡ ﺷﯘ ﻳﯘﺭﺕ ﻣﯚﺗﯩﯟﻩﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﭼﺎﻗﯩﺮﯨﭗ ،ﻗﯘﺭﯗﻕ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯧﻴﯩﺘﯩﭗ ﮬﯚﺯﺭﻩ ﺧﺎﮬﻠﯩﻖ ﺋﯧﻴﺘﯩﺪﯗ .ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﻳﯘﺭﺕ ﻣﯚﺗﯩﯟﯨﺮﻯ ﺩﺍﺩﺍ ﺗﻪﺭﻩﭘﻨﯩﯔ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻥ ﮬﯚﺯﺭﻩ ﺧﺎﮬﻠﯩﻖ ﺳﯚﺯﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﯩﻨﻜﺎﺱ ﻗﺎﻳﺘﯘﺭﯗﭖ ﺋﻮﺭﻧﯩﺪﯨﻦ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﺳﺎﻻﻡ ﯞﻩ ﺳﻮﯞﻏﺎﺗﻼﺭﻧﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ .ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﺩﺍﺳﺘﯩﺨﺎﻧﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﺗﯜﺭﻟﯜﻙ ﻧﻪﺭﺳﯩﻠﻪﺭ ﻳﯩﻐﯩﺸﺘﯘﺭﯗﻟﯘﭖ ﺳﻪﻳﻨﺎ ﺑﻮﺷﯩﺘﯩﻠﯩﺪﯗ ،ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﺩﯗﺋﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ << ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >> ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮﻟﯩﺸﯩﺪﯗ .ﺑﻮﺷﺎﻧﻐﺎﻥ ﺋﺎﻳﺎﻟﻨﯩﯔ ﺗﻪﻥ ﺳﺎﻻﻣﻪﺗﻠﯩﻜﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻳﻪﻧﻰ ﻗﯩﺮﯨﻖ ﻛﯜﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﺍ <<ﻗﯩﺮﯨﻖ ﺳﯜﻳﻰ >> ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ 40ﻛﯜﻧﻠﯜﻛﯩﻨﻰ ﺗﻪﺑﺮﯨﻜﻠﻪﺵ ﺧﺎﺭﺍﻛﺘﯩﺮﻟﯩﻚ ﭼﻮﯓ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯨﻠﯩﺪﯗ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﭼﻮﯓ ﻛﯚﻟﻪﻣﻠﯩﻚ ﺋﺎﺕ ﺗﻮﻱ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﺴﻰ ﺩﺍﻏﺪﯗﻏﯩﻠﯩﻖ ﮬﺎﻟﺪﺍ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯨﻠﯩﺪﯗ .ﮬﺎﻣﯩﻠﺪﺍﺭ ﺋﺎﻳﺎﻝ ﺑﻮﺷﺎﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﻳﺎﻛﻰ ﺳﺎﻻﻣﻪﺗﻠﯩﻜﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﮕﯜﭼﻪ ﺋﻮﺭﯗﻕ -ﺗﯘﻏﻘﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ،ﺩﻭﺳﺖ -ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭﻟﯩﺮﻯ ﻳﻮﻗﻼﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ ،ﻗﯩﺮﻗﻰ ﺗﻮﺷﻘﺎﻧﺪﺍ <<ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >> ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.
ﺩﯦﻤﻪﻙ ،<< ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >>ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﮬﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻖ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﯩﻲ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻣﻪﺯﻣﯘﻥ ،ﻣﺎﮬﯩﻴﻪﺕ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﺗﻠﯩﻤﯩﻐﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ <<ﺗﯘﻏﯘﺕ ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﻠﻪﺵ >>ﻧﯩﯔ ﺋﺎﺩﻩﺕ ﺷﻪﻛﻠﯩﺪﯨﻤﯘ ﺧﯘﺩﺩﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻢ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﯧﯖﻰ ﻛﻮﻟﻠﯩﻜﺘﯩﭙﭽﺎﻧﻠﯩﻖ ،ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻠﯩﻖ ﺭﻭﮬﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﺴﺘﯧﺘﯩﻚ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺋﻪﻛﯩﺲ ﺋﻪﺗﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻠﯩﻖ ﻣﯘﻻﮬﯩﺰﻩ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﯞﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺋﻪﺭﺯﯨﻴﺪﯗ.
Albérit Éynishtéyn
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
پالەك
thumb|پالەك پالەك لويلا ئائىلىسىگە تەۋە بولغان بىر ياكى ئىككى يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. ئۇنىڭ ئوق يىلتىزى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، خۇددى چاشقاننىڭ قۇيرۇقىغا ئوخشايدۇ. ئوق يىلتىزى گۆشلۈك، رەڭگى قىزىل، تەمى تاتلىق بولۇپ يېيىشكە بولىدۇ، لېكىن يان يىلتىزلىرى تەرەققىي قىلمىغان. غولى تىك، ئوتتۇرىسى كاۋاك بولۇپ، 50 سانتىمېتىر ئەتراپىدا ئۆسكەندىن كېيىن شاخلىنىشقا باشلايدۇ.
Albérit Éynishtéyn
Éynishtiyinning tuluq ismi- albirit éynishtiyin(Albert Einstein) bulup,-ⅩⅩesirdiki eng ulugh fizika alimi. U 1879-yili 3-ayning 14-küni Girmaniyning wiyurtémbirig oblasti miyonxin etrapidiki meshhur ulm digen kichik sheherde kichik mülükdar yehüdi a'ilisde dunyagha kelgen. Uning dadisi uyerde bir iliktir saymanliri zawutigha igidarchiliq qilatti. Éynishtiyin kichik waxtida anche zihni ötkür bala hisaplanmaytti, u üch yashtin ashqanda tili chiqqan bolsimu lékin besh yash waxtidimu kikechlep sözleytti. Ata-anisi üni zihin jehettin we yitilishi jehettin nurmal emes, dep qaraytti. Biraq kichik éynishtiyinning fantaziylik tuyghusi küchlük idi. Tebi'et hadisillirige qattiq qiziqip yüretti. Üzining eslishige qarighanda töt-besh yash waqitlirida uningda bir xil «muqeddes bilim élish» arzusi bolghan. Shamal we yamghurgha, ayning nime üchün chüshüp ketmeydighanliqigha,... Heyran qalghan. Bularning tigi-tektini bilishke bolghan intilish uningda ötkür küzütüsh qabilyitini yitishtürgen. Bir küni dadisi uninggha bir kumpas élip biridu, u kumpasni qaysila terepke qaratsa ichidiki sitirilkining haman oxshash bir yünülshni körsitip turghanliqini bayqaydu. Bu uningda zor qizziqish peyda qilidu. U 12 yash waxtida ammibap ilmi kitaplarni uqup chiqqandin kiyin tizla «injil» diki hikayilerning nurghunliri rast emes digen tunushqa kelgen. U éwkilitning «gi'omitiryening esli nusxisi» ni uqup chiqip, uningdiki pipagor ‹gugu› ti'ormisi ‹tik bulungluq üchbulung ti'ormisi› uni chongqur jelip qilidu. Éynishtiyin bularni zoq-ishtiyaq bilen eslep: «egeryash waxtimda mushu eser mini jelip qilmighan bolsa, nezirye tetqiqatchisi bulup yitili'ishim mumkin emes idi» deydu. Shu yili éynishtiyin lonfod ottura mektiwige kirip uquydu.
پالەك
ھەققىدە
thumb|بېلىق پالەك قورۇما ياپراقچىسى پالەك لويلا ئائىلىسىگە تەۋە بولغان بىر ياكى ئىككى يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. ئۇنىڭ ئوق يىلتىزى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، خۇددى چاشقاننىڭ قۇيرۇقىغا ئوخشايدۇ. ئوق يىلتىزى گۆشلۈك، رەڭگى قىزىل، تەمى تاتلىق بولۇپ يېيىشكە بولىدۇ، لېكىن يان يىلتىزلىرى تەرەققىي قىلمىغان. غولى تىك، ئوتتۇرىسى كاۋاك بولۇپ، 50 سانتىمېتىر ئەتراپىدا ئۆسكەندىن كېيىن شاخلىنىشقا باشلايدۇ. كۈزنىڭ ئاخىرلىرى تېرىلغان پالەك كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا چېچەكلەيدۇ، ئەتىيازدا تېرىلغان پالەك باش يازدا چېچەكلەيدۇ. ئاتىلىق ۋە ئانىلىق گۈللىرى ئايرىم تۈپتە ئۆسىدۇ، شامال ۋاسىتىسى بىلەن چاڭلىنىدۇ. ئارىلاپ ئاتىلىق ۋە ئانىلىق گۈللىرى بىر تۈپتە ئۆسىدىغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. ئۇرۇقىنىڭ ئۆمرى بىرقەدەر قىسقا بولۇپ، ئادەتتە 3 ~5 يىل ئەتراپىدا ئۆمۈر كۆرىدۇ.