Yipek_Yoli
Pile quruti uruqining yawrupagha tarqilishi
Junggo tang sulalisi dewrige kelgende (618 – 907) sujawa yaritip bergen toqquz yürüsh muzika séstimisi asasida 640 – yili 10 yürüsh muzika séstimisini berpa qildi. Bular töwendikiche : 1. Kuchar muzikisi, 2. Qeshqer muzikisi, 3. Turpan muzikisi, 4. Gherbiy lyaw muzikisi, 5. Buxara muzikisi, 6. Semerqent muzikisi, 7. Kambodja muzikisi, 8. Küriye muzikisi, 9. Yen muzikisi, 10. Ching shang muzikisi. Mana shu on yürüsh muzika séstimisi ichide alte xil muzika (buninggha turpan muzikisi qoshulghan) kuchar muzikisini asas qilghan uyghur muzikisi idi. Buning ichidiki gherbiy lyaw muzikisimu melum derijide xenzu muzikisining tesirige uchrighan hon muzikisi bolup, qedimki uyghur muzikisi idi. Buningdin tashqiri kuchar usulini asas qilghan uyghur usul senitimu, uyghur milli heykeltarashliqi bilen ressamchiliqning eneniwi alahidiliklirini asas qilghan budda senitimu (asasen heykeltarashliq we ressamliq) xenzularning heykeltarashliq we ressamliq senitigimu küchlük tesir qilghan. Buninggha dungxu'ang ming öyidiki heykeller, tam sizma resimliri ispat bolidu. Shunimu éytip ötüsh kérekki, 7 – esirning bashlirida xotenlik uyghur ressami yuchiyzing tang sulalisi padishahi li shiminning (627 – 649) tekliwige bina'en shi'enge kélip sakyamunning tipik süritini sizip bergen. Junggo ressamliri budda ressamchiliqidiki resim sizish senitini we gherb elliridiki kishilerning resimini sizish senitini uningdin ögengen. Chünki yuchiyzing ressamchiliqta (gherb uslubidiki ressamchiliqta) tengdishi yoq ressam idi. Junggoning qedimki chaghdiki meniwi medeniyetning (pelsepe bilen edebiyatning) béyishi we yüksülüshini uyghurlarning qoshqan öchmes töhpisidin ajritip qarash tolimu bimenilik bolidu. Budda dini eng deslep junggogha tarqilishtin burun uyghurlar arisida yiltiz tartqan idi. Uyghular ichidin chiqqan meshhur buddist, rahiblar 3 – esirdin bashlap budda dinini junggogha tonushturushqa kirishken. Buninggha kucharliq ulugh buddist peylasup we meshhur terjiman, sha'ir komarajiwani misal keltürüsh yéterlik. Komarajiwa (miladining 344 – yili tughulup 431 – yili alemdin ötken) kichik waqtida dadisigha egiship hindistangha barghan. U hindistanda köp yillar turup buddizim eqidilirini tiriship ögengen. Shu chaghlarda buddizim telimatida maxiyana we xinyayana dep atilidighan chong ikki mezhep, ikki éqim bar idi. Komarajiwa bu ikki chong mezhep ichidin xinyayana mezhipini qobul qilghan. U hindistandin qaytip kéliwatqan chaghda qeshqerde shori asama atliq budda rahipigha yoluqqan we uningdin maxiyana mezhipini öginip burun qobul qilghan xinyana mezhipidin waz kechken. Komarajiwa qeshqerdin ötüp aqsugha kelgende ajayip bir rahipqa yoluqqan, u rahip özini dunyada tengdashisz rahip hésablab hemishe maxtinip : "eger budda eqidiliri boyiche birer kishi men bilen munaziriliship méni yéngidighan bolsa undaq kishige béshimni késip bérimen" deydiken. Komarajiwa shu rahip bilen munaziriliship uni yéngip qoyidu. Bu weqe gherbtiki budda dunyasini zilzilige keltüridu. Komarajiwaning dangqi gherb ellirige tarqilidu. Bu weqedin kuchar xani nahayiti chong pexirlinish hés qilip komarajiwaning aldigha – aqsugha kélip uni izzet – hörmet bilen kuchargha élip kétidu. Komarajiwani kuchar dölitining piri ustazi dep jakalaydu. Tarixtin xewri bar kishilerge melum bolghandek komarajiwa melum sewebler bilen miladining 385 – yili hazirqi gensuning owiygha kelgen. U shu jayda 15 yil turghan. Komarajiwa shu mezgilde xenzu yéziqini (tilini) puxta, mukemmel , chongqur ögengen. Shu chaghdiki junggo tarixida "ikki chin sulalisi" bilen "shimali we jenubi sulaliler dewri" dep atalghan nahayiti qalaymiqan (asasen urush qalaymiqanchiliqi) bir dewr idi. Junggodiki bezi xanliqlarning aliy hökümranliri budda dinining nadan, sadda xelqlerni asanla aldap kételeydighan passip idiyisidin paydilinip xelqni bixutlashturup özlirige qarshi chiqmaydighan yuwash puqralargha aylandurush üchün hichnersige qarimay barliq tirishchanliqlarni körsitip , budda dinini teshebbus qiliwatqan idi. Budda dinigha küchlük terpdar bolghan kéyinki chin xanliqi (384 – 417) ning xani yawshiyin (miladining 394 - yilidin 415 – yilighiche xan bolghan) miladining 401 – yili komarajiwani teklip qilip shi'enge élip kelgen we uni döletning piri ustazi dep jakalighan. Yawshiyinning yaritip bergen keng imkaniyitidin paydilanghan komarajiwa shi'endiki meshhur budda ibadetxanilirining biride 3000 shagirtqa budda eqidiliridin ders bergen. Yawshiyin da'im ibadetxanigha bérip uning dersini anglighan. Kéyinki chaghlarda uning shagirtliridin birqanchisi "danishmen – ewliya" dégen namgha ige bolghan. Komarajiwa shi'ende budda eqidiliridin ders ötkendin tashqiri budda namilardin 384 jilidliq 74 parche kitabni qedimki hindi tilidin xenzuchigha terjime qilghan. Buningdin bashqa bedi'iligi nahayiti küchlük bolghan budda riwayetliridin nahayiti nurghun eserlerni qedimki hindi tilidin xenzuchigha terjime qilghan. Uning qolidin chiqqan terjime eserlerning tili bekmu rawan, mezmuni chongqur bolsimu , chüshinishlik bolghan. Komarajiwaning din, pelsepe , edebiyat sahesidiki pa'aliyiti junggo buddizim pelsepisining we edebiyatning tereqqiyatigha nahayiti küchlük tesir körsetken. Shuning üchün, u , ulugh buddist , peylasop , dangliq terjiman , talantliq sha'ir dégen namgha ige bolghan. Xulase qilip éytqanda, qedimki chaghdin tartip 15 – esirgiche (ulugh sayahetchi magélan gherb bilen sherq we sherq bilen gherb arisidiki déngiz , okyan yolini achquchi) asiya bilen yawrupa arisidiki xelqara qatnash yoli (atalmish yipek yoli) yalghuzla gherb bilen sherq elliri ara soda arqiliq iqtisad almashturush yoli bolupla qalmastin , medeniyet almashturush arqiliq sherq elliri bilen gherb ellirining qedimki eneniwi milli medeniyiti asasida shanliq , yüksek medeniyet yaritishida altun köwrüklük rol oynighan. Bolupmu bu ulugh tarixiy möjizide ottura asiya xelqliri asasi (ögitish we tonushturush jehette) rolini oynighan.