cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بىلىمخۇمار: يەھۇدىلارنىڭ كۈچلۈك بولالىشىدىكى مۇھىم ئامىللار
مۇسۇلمانلار ئىچىدە ھازىر باشقىلار تەرىپىدىن ئۇچراۋاتقان بوزەك قىلىنىش، ئادالەتسىزلىك قىلىنىش، يولسىز باستۇرۇلۇش ۋە يولسىز ئولتۈرۈلۈش ئىشلىرىغا نىسبەتەن، «بۇ دۇنيا بىر ئۆتكۈنچى دۇنيا. بۇنداق ئەھۋاللارغا نىسبەتەن، بىز ئۆزىمىزگە-ئۆزىمىز تەسەللىي بېرىپ، ئۇ ئىشلارغا سەۋر قىلىپ ئۆتكۈزۈۋەتسەك، ھەمدە ئاللاھغا قاتتىق چوقۇنۇپ، دىنىي پەرىزلەرنى تولۇق ۋە ياخشى ئادا قىلىپ ماڭساق، ئاللاھ بىزگە ياخشى كۈنلەرنى يەنە بىر دۇنيادا بېرىدۇ»، دەپ قارايدۇ. بۇ خىل ئىدىيە خېلە كۆپ مۇسۇلمانلار ئۈچۈن بىر دىنىي ئىدىلوگىيە دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۆزلىرى ئۇچرىغان ئادالەتسىزلىكلەر ۋە ناچار تەقدىرلەرنىڭ ھەممىسىگە ئاشۇنداق بىر ئىدىلوگىيە بىلەن سۈكۈت ۋە سەۋر-تاقەت قىلىپ تاقابىل تۇرىدۇ. بۇ ھەقتە نەچچە مىڭ يەھۇدىنىڭ دىنىي ئىشلىرىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان بىر ئامېرىكىلىق يەھۇدى دىنى پوپى (Rabbi Laureate) مۇنداق دەپ يازغان: «بۇ دۇنيادا ئازاب-ئوقۇبەت چەككەن بىگۇناھ كىشىلەرنىڭ ھەققى تۆلىنىپ بېرىلىدىغان يەنە بىر دۇنياغا ئىشىنىش، كىشىلەرنىڭ بۇ دۇنيادىكى ئادالەتسىزلىكلەرنى ئۆز ئېتىقادىنى يوقاتمىغان ھالدا سەۋر-تاقەت قىلىپ ئۆتكۈزۈۋېتىشىگە ياردەم قىلىدۇ. شۇنداقلا ئۇ ئەتراپىمىزدىكى ئادالەتسىزلىكلەرگە راھەتسىزلەنمەي ياكى غەزەپلەنمەي، ھەمدە ئاللاھ ئاتا قىلغان ئەقلىمىزنى ئىشقا سېلىپ، ئاشۇ ئادالەتسىزلىكلەرگە قارشى بىرەر ئىش-ھەرىكەت قوللانماي ياشاۋېرىشىمىزگە بىر ئوبدان باھانە بولالايدۇ. ئەمەلىي ئىدراك ياكى ئەقىل-پاراسەت بىزگە ئوخشاش ئەھۋالدا ياشاۋاتقان كىشىلەردىن ئىنسانلار ئۆلگەندىن كېيىن ئۇلارنىڭ ھاياتى مەلۇم بىر شەكىلدە، بىزنىڭ بۇ دۇنيادىكى ئەقلىمىز بىلەن تەپەككۈر قىلالمايدىغان بىرەر شەكىلدە داۋاملىشىۋېرىش ئېھتىماللىقى بارلىقىغا ئىشىنىشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. ئەمما، شۇنىڭ بىلەن بىللە، بىز يەنە بىر ھاياتنىڭ چوقۇم بارلىقىنى تولۇق جەزىملەشتۈرەلمەيدىغان بولغاچقا، بىز ھازىرقى ھاياتقا ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە كەسكىن مۇئامىلە قىلغىنىمىز ياخشى. چۈنكى مۇشۇ ھايات بىز ياشايدىغان بىردىن-بىر ھايات بولۇپ قېلىشىمۇ مۇمكىن. شۇڭا مۇشۇ ھاياتىمىزنىڭ ئۆزىنىلا ئەھمىيەتلىك ھايات، ئادالەتلىك ئىچىدە ئۆتكۈزگەن ھايات قىلىشقا تىرىشىشىمىز كېرەك. »
9. ئاخىرقى سۆز
ئادەملەر قىلىدىغان ئىشلارنى مۇنداق ئۈچ تۈرگە ئايرىغىلى بولىدۇ: (1) ئىسراپچىلىقلار. (2) زۆرۈر ئىشلار. (3) ئۇلۇغۋار ئىشلار. ھەممە ئادەمنىڭ ھاياتى ئۇ قىلغان مۇشۇنداق ئۈچ خىل ئىشلارنىڭ يىغىندىسى بولىدۇ. بىر ئادەم بىلەن يەنە بىر ئادەمنىڭ ھاياتىنىڭ پەرقى ئۇلار كەچۈرگەن ھاياتتىكى ئاشۇ ئۈچ خىل تەركىۋى قىسىملارنىڭ نىسبىتىدىكى پەرقتىنلا ئىبارەت بولىدۇ.
ئەگەر سىزنىڭ ئېھتىياجىڭىزنى بىر ئىككى-ياتاقلىق ئۆيدە تۇرسىڭىزمۇ بولىدىغان يەردە، بىر نەچچە ھەسسە پۇلنى ئارتۇق خەجلەپ، تۆت-ئېغىزلىق ئۆي سېتىۋېلىپ ياشىسىڭىز، بۇ بىر ئىسراپچىلىق بولىدۇ. سىزدە باشقىلارغا ۋە مىللەتكە پايدىلىق نۇرغۇن تالانت، نۇرغۇن قابىلىيەت ۋە نۇرغۇن بىلىملەر بار تۇرۇپ، ئۇلارنى ئىشلەتمەي، ياكى توغرا ئىشلار ئۈچۈن ئىشلەتمەي ئۆتكۈزگەن ھاياتمۇ ئىسراپ قىلىنغان ھايات بولىدۇ.
ئادەملەر سىرتتا يالىڭاچ يۈرمەسلىكى ئۈچۈن كىيىم كىيىشى كېرەك. ئۆلۈپ قالماسلىقى ئۈچۈن تاماق يېيىشى كېرەك. توڭلاپ قالماسلىقى ئۈچۈن ئۆي ھازىرلاپ، ئۆيدە تۇرۇشى كېرەك. ئۆيىدە يۇقىرىدىكى نەرسىلەرنى ھازىرلاپ، ئۆز تۇرمۇشىنى ساقلاپ مېڭىشى ئۈچۈن ئىشلەپ پۇل تېپىشى كېرەك. مانا بۇلار زۆرۈر ئىشلارغا كىرىدۇ.
ئۆزىگە پىششىق بولمىغان نۇرغۇن مىللەتلەر بۇ دۇنيادىن غايىپ بولدى. ئۇنداقلار بۇنىڭدىن كېيىنمۇ بۇ دۇنيادىن داۋاملىق غايىپ بولۇپ تۇرىدۇ. ئۇنداقتا يەھۇدىلاردەك ئۆزىگە پىششىق بولۇش يامانمۇ؟
بۇ ماقالىنى ھېچ كىمدىن سورىماي، مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا ھەر قانداق تورغا چىقارسىڭىز بولىۋېرىدۇ.
ئالدىنقى تېما:
يەھۇدىلارنى ئۈچ مىڭ يىل ساقلاپ قالغان ئامىللار
https://web.archive.org/web/20130802071654/http://bbs/. misranim. com/thread-98178-1-1. html
ئېغىرلىق كۈچى
يەر شارىدا غەلىتە بىر خىل كۈچ مەۋجۇت، ئۇ يەر يۈزىدىكى جىسىملارنى تۆۋەنگە تارتىپ تۇرىدۇ، بۇ خىل كۈچ ئېغىرلىق كۈچى دەپ ئاتىلىدۇ.
پىشىپ كەتكەن ئالما پەقەتلا تۆۋەنگە چۈشىدۇ، باشقا يۆنىلىشكە قاراپ ئۇچۇپ كەتمەيدۇ؛ سىز كۈچەپ سەكرەپ قانچىلىك ئېگىز سەكرىسىڭىزمۇ، ھامان تېزلا يەر يۈزىگە چۈشىسىز؛ ھازىرقى زامان راكېتالىرى يەر يۈزىدىن10 مىڭ مېتىرلاپ ئېگىز ئۆرلەپ يۇقىرى بوشلۇقتا ئۇچالايدۇ، يېقىلغۇ كۆيۈپ بولغاندىن كېيىن يەنىلا ئاستاغىنە يەر يۈزىگە چۈشىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇلارنىڭ ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقىدىن بولىدۇ.
ئېغىرلىق
ئېغىرلىق كۈچىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى ئېغىرلىق دەپ ئاتىلىدۇ. بىر تۆمۈر شارچە بىر تۆمۈر مىختىن ئېغىر بولىدۇ، بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، تۆمۈر شارچىنىڭ تەركىبىدىكى تۆمۈر كۆپ بولغاچقا، يەر شارىنىڭ تۆمۈر شارچىنى تارتىش كۈچى چوڭ بولىدۇ. تۆمۈر مىخنىڭ تەركىبىدىكى تۆمۈر ئاز بولغاچقا، يەر شارىنىڭ تۆمۈر مىخنى تارتىش كۈچى كىچىك بولىدۇ.
يەر يۈزىدىكى جىسىملارنىڭ ئېغىرلىقى مۇقىم بولمايدۇ. ئېكۋاتوردىن چىقىپ شىمالىي قۇتۇپقا بارغان بىر تەكشۈرگۈچى (ئېكسپېدىتسىيىچى)نىڭ بەدەن ئېغىرلىقى تەدرىجىي ئېشىپ بارىدۇ. ئېكۋاتوردا بەدەن ئېغىرلىقى 50kg بولغان بولسا، شىمالىي قۇتۇپقا بارغاندا بەدەن ئېغىرلىقى تەخمىنەن 50.25kg بولىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى ئۇ شىمالىي قۇتۇپتا ئۇچرايدىغان ئېغىرلىق كۈچىنىڭ ئېكۋاتوردا ئۇچرايدىغان ئېغىرلىق كۈچىدىن چوڭراق بولغانلىقىدا.
جىسىم يەر يۈزىدىن قانچە ئېگىز كۆتۈرۈلسە، ئۇچرايدىغان ئېغىرلىق كۈچى شۇنچە كىچىك بولۇپ، ئېغىرلىقى شۇنچە يېنىك بولىدۇ. يەر يۈزىدە بەدەن ئېغىرلىقى 50kg كېلىدىغان تەنھەرىكەتچى دېڭىز يۈزىدىن 8848m ئېگىز بولغان چومولاڭما چوققىسىغا چىقسا، ئۇنىڭ بەدەن ئېغىرلىقى تەخمىنەن 0.14kg يېنىكلەيدۇ. ئەگەر راكېتا ئارقىلىق بۇ تەنھەرىكەتچىنى يەر يۈزىدىن 6371km ئېگىز بوشلۇققا چىقارسا، ئۇنىڭ بەدەن ئېغىرلىقى ئارانلا 12.5kg بولۇپ قالىدۇ.
ئېغىرلىق كۈچىنىڭ ئادەملەرنىڭ ھاياتىغا بولىدىغان تەسىرى ناھايىتى چوڭ بولىدۇ. ئەگەر ئېغىرلىق كۈچى بولمىسا، قار - يامغۇرلار يەر يۈزىگە چۈشەلمەيدۇ؛ دەريادىكى سۇلار ئاقماي توختاپ قالىدۇ؛ تېپىپ چىقىرىلغان توپ يىراقلارغا ئۇچۇپ كېتىدۇ؛ ئازراقلا سەكرەپ قويسىڭىز، قايتا يەر يۈزىگە چۈشەلمەي قالىسىز، … شۇنىڭ بىلەن، تەبىئەت ۋە ئىنسانىيەتنىڭ تۇرمۇشى ھازىرقى مۇشۇ ھالەتتە بولماي قالىدۇ.
ساموئىل مورس
thumb '''ساموئېل ڧ. ب. مورس''' (ئىنگ: Samuel Finley Breese Morse) (ت. 27- ئاپرېل 1791، چارلىستون — ئۆ. 2- ئاپرېل 1872، نيو يورك) ئامېرىكىلىق كەشپىياتچى، پورترېت ۋە تارىخى سەھنە رەسسامى. مورس ئېلىپبەسىنىڭ ئىجادكارى.
كىنالى ئارىلى
كىنالى ئارىلى(Kınalıada) ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
قۇربان ھېيت
=== قۇربان ھيىت بايرىمىمۇ روا ھېيتقا ئوخشاش ئەسلى ئىسلامىيەت ئەقىدىسى بويىچە يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان بايرام بولۇپ، خۇددى روزا ھېيتنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مىللىي بايرىمىغا ئايلىنىپ قالغىنىغا ئوخشاش جەريان ئارقىسىدا تەدرىجىي ھالدا مىللىي بايرام تۈسىنى ئالغان. ===
=== قۇربان ھېيت — ئۇيغۇر ، قازاق ، خۇيزۇ ، قىرغىز ، تاجىك ، ئۆزبېك ، تاتار ، دۇڭشياڭ ، سالا ، باۋئەن قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ ئەڭ تەنتەنىلىك ھېيىتى. قۇربان ئەرەب تىلىدىن ئېلىنغان سۆز بولۇپ ،‹‹ قۇربانلىق قىلىش›› مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. قۇربان ھېيت بىلەن روزى ھېيت ئىسلام دىنىنىڭ ئىككى چوڭ ھېيىتى ھېسابلىنىدۇ. ئىسلام كالېندارى بويىچە ھەر يىلى 12–ئاينىڭ 10– كۈنى قۇربان ھېيت بولىدۇ. ئىسلام شەرىئىتىدە ئىسلام كالېندارى بويىچە ھەر يىلى 12– ئاينىڭ باشلىرى دىن مۇخلىسلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ دىنىي پەرىزىنى ئادا قىلىشى ئۈچۈن مەككە مۇھەررەمگە بېرىپ تاۋاپ قىلىش ۋاقتى قىلىپ بەلگىلەنگەن. ئەڭ ئاخىرقى كۈنى ( يەنى 12–ئاينىڭ 10–كۈنى ) قوي ، كالا سويۇلۇپ ، ھېيت تەبرىكلىنىدۇ. بۇ دەل روزى ھېيتتىن كېيىنكى 70– كۈنگە توغرا كېلىدۇ. قۇربان ھېيتتا مال سويۇپ ، قۇربانلىق قىلىش ئەسلىي ئەرەبلەرنىڭ ئادىتى ئىدى. رىۋايەت قىلىنىشىچە ، بىر كۈنى پەيغەمبەر ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ چۈشىگە ئاللاھ تائالاھ زاھىر بوپتۇ ، ئاللاھ ئۇنىڭغا مىلاد تېغى جىلغىسىغا بېرىپ ، ئوغلى ئىسمايىلنى ئۆز قولى بىلەن ئولتۈرۈپ ، ئاللاھ يولىدا قۇربانلىق قىلىشنى بۇيرۇپتۇ .ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ ئىرادىسىگە بويسۇنۇپ ، ئارزۇلۇق ئوغلىنى ئۆلتۈرمەكچى بولغاندا ، ئاللاھ پەرىشتىلەر ئارقىلىق ئۇنىڭغا بىر كۆك قوچقارنى ئەۋەتىپ ، ئاللاھ سېنىڭ ئاللاھغا بولغان ساداقىتىڭنى مەقبۇل كۆردى ، ئەمدى كۆك قوچقارنى ئۇنىڭ ئورنىغا قۇربانلىق قىلغىن ، دەپتۇ. مۇشۇ رىۋايەتكە ئاساسەن ، ئەرەبلەر ئارىسىدا ھەر يىلى مال سويۇپ قۇربانلىق قىلىدىغان ئادەت بارلىققا كەلگەن. كېيىنچە ، ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ ئورتاق ھېيتىغا ئايلانغان. ===
=== بايرام كەيپىياتىغا چۆمگەن كىشلەر شادلىنىپ ، كۈلۈشۈپ ، ناخشا ئېيتىشىپ ، ئۇسۇل ئوينىشىپ ، پۈتكۈل ئايەم كۈنلىرىگە ئاجايىپ تەنتەنىلىك ، قىزغىن تۈس كىرگۈزىدۇ. دۆلەتنىڭ بەلگلىمسىگە ئاساسەن ، ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ھەر مىللەت ئاممىسى قۇربان ھېيتتا ئۈچ كۈن دەم ئېلىشقا قويۇپ بېرىلىدۇ. ===
4 بايراملىق يىمەكلىك
=== ھېيت مەزگىلىدە ھەممە ئۆينىڭ داستىخىنىغا ئوبدان پىشۇرۇلغان بىر تاۋاق گۆش بىلەن چىرايلىق تىزىلغان ساڭزا ، ئۇنىڭ ئەتراپىغا بولسا يېمىش تەخسىلىرىگە ۋە چىرايلىق ۋازىلارغا قاچىلانغان تۈرلۈك پېچىنە – پىرەنىك ، تاتلىق يېمەكلىكلەر ، كەمپۈت ۋە مېۋە– چېۋىلەر تىزىپ قويۇلغان بولىدۇ. ھېيىت كۈنلىرى كشىلەر ئەڭ چىرايلىق ئىگىنلەرنى كىيىپ ، ئەڭ ئېسىل بېزەكلىرىنى تاقاپ ، ئۆزئارا مۇبارەكلىشىدۇ ، پەتىلىشىىدۇ ، ھېيتلاپ كەلگەنلەرنى قىزغىن كۈتۈۋالىدۇ. ===
=== ① قۇربان ھېيىت تېخىمۇ داغدۇغىلىق ۋە باياشات ئۆتكۈزۈلىدۇ. قۇدرىتى يەتكەنلىكى ئۆيلەردە، بىردىن مال قۇربانلىق قىلىنىدۇ. ھەر سەۋەبلەر تۈپەيلى قۇربانلىق قىلىشقا ئۈلگۈرەلمىگەنلەر بازارنىڭ جىڭ گۆشىدىن ئېلىپ قازان قاينىتىدۇ. ھەقىقەتەن قۇدرىتى يەتمەيدىغان ئۆيلەرگە قۇربانلىق قىلغانلار قۇربانلىق قىلغان مېلىنىڭ گۆشىدىن ئۈچ-تۆت كىلودەكتىن گۆش ئاپىرىپ بېرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئۇلارمۇ قازان قاينىتىپ ھېيتلاپ كەلگۈچىلەرنى قىزغىن كۈتۈۋالىدۇ. ===
=== ② ھېيىت نامىزى ئوقۇشقا ماڭغان جامائەت، بىر توپ-بىر توپ بولۇپ مەسچىتكە يېتىپ بارغۇچىلىك يەتتە ئورۇندا توختاپ يەتتە قېتىم تەگبىر ئېيتىدۇ، مەسىلەن. «ئاللاھۇ ئەكبەر ئاللاھۇ ئەكبەر» (بۇ «ئاللا ئۇلۇغ» دېگەنلىك بولىدۇ). ③ ھېيتلاش باشلىنىش بىلەن تەڭ ئاممىۋى كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى باشلىنىپ كېتىدۇ. كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتىدە ئاساسەن يەككە ۋە كوللېكتىپ ئۇسسۇل ئوينىلىدۇ. ===
=== ساما-ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇسسۇلىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، مەيداننىڭ چوڭ-كىچىكلىكىگە قاراپ 40-50 كىشى، ھەتتا نەچچە يۈز كىشى تەرىپىدىن بىرلا ۋاقىتتا ئورۇنىلىدۇ. ساما ئۇسسۇلى جەنۇبىي شىنجاڭدا، بولۇپمۇ قەشقەر رايونىدا كەڭ ئومۇملاشقان بولۇپ، قىزغىن-جۇشقۇن كەيپىياتتا ئوينىلىدۇ. ھەر يىلى قۇربان ھېيت مۇناسىۋىتى بىلەن ھېيتگاھ مەيدانىدا نەچچە يۈز كىشى بىرلا ۋاقىتتا ساما سالىدۇ. سامانىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، دولقۇنسىمان شەكىلدە ئوينىلىدۇ. ئوينىغۇچىلارنىڭ قول-پۇت ۋە بەدەن تولغىنىش-ئايلىنىش ھەرىكەتلىرى بەلگىلىك تەرتىپتە ناغرا-سۇناي كۈيىگە رىتىملىق ماسلاشتۇرۇلىدۇ. ساماغا چۈشكەن شۇنچىۋالا نورغۇن كىشىنىڭ ھەرىكىتى بىر-بىرىگە شۇنداق ماسلىشىدۇكى، كۆز ئالدىڭىزدا خۇددى بىر ئادەم ھەرىكەتلىنىۋاتقاندەك ھاياجانلىقتا ھاڭقېتىپ قالىسىز. ===
=== قۇربان ھېيىتتا تازىلىققا ئەھمىيەت بېرىشكە مۇناسىۋەتلىك «ھارپا كۈنى چاچ ئالدۇرسا، گىلدىڭ باش بولۇپ قالىدۇ» دېگەن بىر خىل غەيرىي-رەسمىي ئادەت قارىشىمۇ مەيدانغا كەلگەن. بۇنىڭدىن مەقسەت بەزى چېچىنى ئالدۇرۇشقا قېرىق ياش-ئۆسمۈرلەرنى شۇ ئۇسۇل بىلەن چۆچۈتۈش ئارقىلى ق بايرام ئالدىدا شەخسىي تازىلىق قىلىشقا ئادەتلەندۈرۈشتىن ئىبارەت. ===
=== 6 قۇربان ھېيىتنىڭ كېلىپ چىقىشى. قۇربان ھېيتتا مال سويۇپ ، قۇربانلىق قىلىش ئەسلىي ئەرەبلەرنىڭ ئادىتى ئىدى. رىۋايەت قىلىنىشىچە ، بىر كۈنى پەيغەمبەر ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ چۈشىگە ئاللاھتائالاھ زاھىر بوپتۇ ، ئاللاھ ئۇنىڭغا مىلاد تېغى جىلغىسىغا بېرىپ ، ئوغلى ئىسمايىلنى ئۆز قولى بىلەن ئولتۈرۈپ ، ئاللاھ يولىدا قۇربانلىق قىلىشنى بۇيرۇپتۇ .ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ ئىرادىسىگە بويسۇنۇپ ، ئارزۇلۇق ئوغلىنى ئۆلتۈرمەكچى بولغاندا ، ئاللاھ پەرىشتىلەر ئارقىلىق ئۇنىڭغا بىر كۆك قوچقارنى ئەۋەتىپ ، ئاللاھ سېنىڭ ئاللاھغا بولغان ساداقىتىڭنى مەقبۇل كۆردى ، ئەمدى كۆك قوچقارنى ئۇنىڭ ئورنىغا قۇربانلىق قىلغىن ، دەپتۇ. مۇشۇ رىۋايەتكە ئاساسەن ، ئەرەبلەر ئارىسىدا ھەر يىلى مال سويۇپ قۇربانلىق قىلىدىغان ئادەت بارلىققا كەلگەن. كېيىنچە ، ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ ئورتاق ھېيتىغا ئايلانغان. ===
8 ھېيىتتىكى ئۆرىپ-ئادەتلەر تۇپراق بېشىنى يوقلاش
=== ئۇيغۇرلارنىڭ چۈشەنچىسىدە، ئادەم تۇپراقتىن يارالغان، ئاخىرىدا يەنىلا تۇپراققا ئايلىنىپ كېتىدۇ، شۇڭا ئۇيغۇرلار مەرھۇملارنىڭ تۇپراق بېشىغا كەلگەندىن كېيىن، مەرھۇمنىڭ بېشى قويۇلغان تەرەپكە قاراپ تۇرۇپ تاۋاپ قىلىدۇ. كېيىنكىسى ئىسلام دىنى تارقالغاندىن كېيىنكى مەزمۇنلار بىلەن بىرىكىپ كەتكەن بولۇپ، مەككىگە، يەنى قىبلە تەرەپكە يۈزلىنىپ، يۈكىنىپ ئولتۇرۇپ تىلاۋەت قىلىدۇ. ئىسلام دىنىنىڭ قائىدىلىرى بويىچە، ھەر پەيشەنبە كۈنى مەرھۇملارنىڭ روھىنى يوقلايدىغان كۈندۈر. خەلق رىۋايەتلىرىگە ئاساسلانغاندا، پەيشەنبە كۈنى، مەرھۇملارنىڭ روھى ئارام ئالىدىغان كۈن بولۇپ، مەرھۇملارنىڭ روھى مۇشۇ كۈنى قەبرىسىگە قايتىپ، كىشىلەرنىڭ دۇئا - تىلاۋەتلىرىنى قوبۇل قىلىدۇ. بۇ كۈندە مەرھۇملارنىڭ روھى ئۇرۇق - تۇغقانلىرىنىڭ يوقلاپ كېلىشىگە تولىمۇ ئىنتىزار بولىدۇ، ئەگەر ئۇرۇغ - تۇغقانلىرى يوقلاپ كەلمىسە كۆڭلى يېرىم بولىدۇ، قۇربان ھېيتتا تېخىمۇ بەكرەك شۇنداق بولىدۇ. ئۇرۇق - تۇغقانلىرى ئالەمدىن ئۆتكەن ئائىلىلەر بولسا، ھەر پەيشەنبە تۇپراق بېشىنى يوقلىغاندىن باشقا، يەنە ياغدا پىشۇرۇلغان يېمەكلىكلەرنى تەييارلايدۇ. ياغدا پىشۇرۇلغان يېمەكلىكلەرنى تەييارلاشتىكى مەقسەت ياغنىڭ ھىدىنى ئۆلۈپ كەتكەنلەرنىڭ روھىغا پۇرىتىشتۇر؛ بۇنىڭدىن باشقا، يەنە ئۆلۈپ كەتكۈچى ياخشى كۆرىدىغان ئاش - تاماقلارنىمۇ تەييارلايدۇ، چۈنكى مەرھۇملارنىڭ روھى دائىم ئۆيىدىكى تاماق پۇرىقىنى، ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان يېمەكلىكلەرنى سېغىنىدۇ. ===
=== قەشقەردىكى ئۇيغۇر ئاقساقاللارنىڭ بايانىغا ئاساسلانغاندا، قۇربان ھېيت تۇپراق بېشىنى يوقلاشتىن باشلىنىدۇ. قۇربان ھېيتتىكى تۇپراق بېشىنى يوقلاش مۇراسىمى ئادەتتە ھېيتنىڭ تۇنجى كۈنى سەھەردە (بامدات نامىزى ۋاقتى بىلەن تەڭ) باشلىنىدۇ، بۇ قۇربان ھېيتنىڭ رەسمىي باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. تۇپراق بېشىنى يوقلاش مۇراسىمىنىڭ تەرتىپى مۇنداق بولىدۇ: (1) كىشىلەر ئۇرۇق - تۇغقان ۋە دوست - بۇرادەرلىرىنىڭ تۇپراق بېشىغا كېلىپ، تۇپراق بېشىنى ۋە ئەتراپىنى تازىلايدۇ؛ (2) «خەتمىقۇرئان» قىلىنىدۇ، «خەتمىقۇرئان» ئاياغلاشقاندىن كېيىن، ھەممىسى بىرلىكتە دۇئا قىلىدۇ؛ (3) تۇپراق بېشىنى يوقليغۇچى ئۇرۇق - تۇغقان ۋە دوست بۇرادەرلىرىنىڭ تۇپراق بېشىغا بۇغداي ياكى قوناق چېچىپ، مەرھۇم ئۇرۇق - تۇغقانلىرى ۋە دوست بۇرادەرلىرىنى ئەسلەيدۇ ھەمدە قۇشلارنىڭ بۇ بۇغداي - قوناقلارنى يەپ، مەرھۇمنىڭ گۇناھىنى ئازايتىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ؛ (4) تۇپراق بېشىنى يوقلاپ چىققان ھەممە كىشى دېگۈدەك ئالدىغا ئۇچرىغان تىلەمچىلەرگە سەدىقە بېرىدۇ. ===
قۇربانلىق قىلىش
=== قۇربانلىق قىلىش. قوي قۇربان ھېيت سىستېمىسىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ، شۇنداقلا قۇربان ھېيتنىڭ كېلىپ چىقىشىمۇ قوي بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك، ھېيتتا قوي سېتىۋېلىپ قۇربانلىق قىلىشنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى «قۇرئان كەرىم» دۇر. ئىسلام دىنىنىڭ ئۆرپ - ئادەتلىرىگە ئاساسلانغاندا، قۇربان ھېيتتا قۇربانلىق قىلغاندا تۆت چىشلىق (ئىككى چىشلىقتىن كىچىك بولماسلىقى كېرەك دېگۈچىلەرمۇ بار) تىن كىچىك قوينى، ئىككى چىشلىقتىن كىچىك كالا ياكى تۆگىنى ئۆلتۈرۈشكە بولمايدۇ. قارىغۇ، توكۇر، قۇلىقى پۇچۇق، كالتە قۇيرۇق مالنىمۇ قۇربانلىق قىلىشقا بولمايدۇ. ھېيت باشلىنىپ ئۈچ كۈن ئىچىدە قۇربانلىق قىلىنغاندا، ئاندىن قۇربانلىققا ھېساب بولىدۇ، ئۈچ كۈن توشقاندىن كېيىن قۇربانلىق قىلىنغان قوينىڭ ھېچقانداق قىممىتى بولمايدۇ. ===
=== ئۇنىڭدىن باشقا، ئەل ئارىسىدا قويغا مۇناسىۋەتلىك بەزى ھېكايىلەر بار. ئۇيغۇر ئاقساقاللار: «قىيامەت بولغاندا كىشىلەر ھايات ۋاقتىدا قۇربانلىق قىلغان قوي ئۇلارنى مىنگۈزۈپ پىلسىرات كۆۋرۈكىدىن ئۆتكۈزىدۇ، ئۇلارنىڭ پىلسىرات كۆۋرۈكىدىن بىخەتەر ئۆتۈش - ئۆتمەسلىكى قۇربانلىق قوينىڭ ساغلام، قاۋۇل ۋە قورقماس بولۇشىغا باغلىق بولىدۇ» دەپ رىۋايەت قىلىدۇ. بۇ رىۋايەت كېيىنچە ھېيت ئۆرپ - ئادىتىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان ھەمدە ئىنتايىن مۇھىم دەپ قارىلىپ، قوي قاتتىق پەرھىز ۋە تەلەپلەر بويىچە سېتىۋېلىنىدىغان بولغان، يەنى ئالدى بىلەن قوي سېتىۋالغۇچىنىڭ تەقۋادار بولۇشى تەلەپ قىلىنغان. يېزىلاردا ئىقتىسادىي ئەھۋالى ياخشىراق ئائىلىلەر ھېيت يېتىپ كېلىشتىن بۇرۇنلا، ئائىلىسىدە قۇربانلىق قىلىدىغان قويغا كۆڭۈل قويۇپ يەم-خەشەك بېرىپ بوردايدۇ، بىراق شەھەرلەردە كىشىلەر ھېيتتىن بىر-ئىككى كۈن بۇرۇن قوي سېتىۋالىدۇ. ===
=== قوي قۇربان ھېيتتا ئالاھىدە ئورۇنغا ۋە رولغا ئىگە بولغاچقا، قوي سېتىۋېلىشمۇ بىرخىل مەخسۇس ئىقتىدارغا ئايلانغان ھەمدە ھەرقايسى جايلاردا مەخسۇس قوي بازىرى شەكىللەنگەن. قوي بازىرىدا بىر قىسىم كېلىشتۈرگۈچىلەر بار، ئۇلار سودىگەر بىلەن خېرىدارنى ئۆزلۈكىدىن كېلىشتۈرۈپ قويىدۇ، سودا پۈتكەندىن كېيىن «چاي پۇلى» غا ئېرىشەلەيدۇ. بۇمۇ ھازىر بارا - بارا بىرخىل كەسىپكە ئايلىنىپ، مەخسۇس كەسىپ قائىدىسى، كەسپىي سۆزلىرى ۋە كەسىپ ئەخلاقى شەكىللەنگەن. ===
سەدىقە بېرىش
=== قۇربان ھېيت ئاخىرلاشقان چاغدا، مەسچىت ئالدىدىكى ۋە مەيداندىكى تىلەمچىلەرنىڭ سانى ئادەتتىكىدىن كۆپرەك بولىدۇ. تىلەمچىلەر ئارىسىدا قېرىلار، ئاياللار، بالىلار ۋە مېيىپلەر بىر قەدەر كۆپ، كىشىلەر ئۇلارغا بەس-بەستە سەدىقە بېرىدۇ. سەدىقە بېرىدىغان پۇلمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. ئۇيغۇرلار قۇربان ھېيتنى سەدىقە بېرىدىغان، ساخاۋەت قىلىدىغان ئۇلۇغ كۈن، دەپ قارايدۇ. ===
=== قۇربان ھېيت تەنتەنىسى ـــ ساما ئۇسسۇلى: ھېيت نامىزى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، كىشىلەر چوڭ مەيدانغا چىقىدۇ. بارلىق ئەرلەر ئەتراپىدىكىلەر بىلەن تونۇشسۇن - تونۇشمىسۇن «ئەسسالامۇئەلەيكۇم» دەپ تىنچ - ئامانلىق سورىشىدۇ. سىرتتا ئۇزۇن يىل تۇرۇپ قالغانلارمۇ قۇربان ھېيتتا يۇرتىغا قايتىپ، ئۇزۇنغىچە كۆرۈشەلمىگەن ئۇرۇق - تۇغقانلىرى ۋە كونا دوست - يارەنلىرى بىلەن كۆرىشىدۇ. مەسچىتلەرنىڭ پىشايۋىنىدا ناغرا ۋە سۇناينىڭ ئاۋازى ياڭراپ، شادىيانە بايرام مۇزىكىسى پۈتكۈل مەيداننى لەرزىگە سالىدۇ. خەلق ئارىسىدىكى ھېيتنى تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى مۇشۇنىڭ بىلەن باشلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، ناغرا-سۇناي ساداسى مەيداندىكى تەنتەنىنىڭ باشلانغانلىقىنىڭ بەلگىسى، شۇنداقلا قۇربان ھېيتتىكى مۇقەددەسلىكنىڭ ئۆرپ-ئادەتكە يۈزلەنگەنلىكىنىڭ بەلگىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ===
ھېيىتلىشىش
=== ئەنئەنىۋى ئادەت بويىچە ، ھېيىتتىن ئىلگىرى ھەممە ئائىلىلەر ئويئىچى ، ھويلا –ئاراملىرىنى پاك – پاكىز قىلىپ تازىلاپ ، يېڭىلاپ چىقىدۇ ھەم ھېيتلىق ئىگىن تەييارلايدۇ. ئاياللار ساڭزا سېلىپ ، ياغلىق توقاچ – نانلارنى يېقىپ ، تۈرلۈك تاتلىق –تۈرۈملەرنى پىشۇرىدۇ ، ھەر خىل پېچىنە – كەمپۈت ، مېۋە –چېۋە دېگەندەك يېمەكلىكلەرنى سېتىۋېلىپ ، ھېيتقا ئوبدان تەييارلىق قىلىدۇ. ===
=== ھېيت مەزگىلىدە ھەممە ئۆينىڭ داستىخىنىغا ئوبدان پىشۇرۇلغان بىر تاۋاق گۆش بىلەن چىرايلىق تىزىلغان ساڭزا ، ئۇنىڭ ئەتراپىغا بولسا يېمىش تەخسىلىرىگە ۋە چىرايلىق ۋازىلارغا قاچىلانغان تۈرلۈك پېچىنە – پىرەنىك ، تاتلىق يېمەكلىكلەر ، كەمپۈت ۋە مېۋە– چېۋىلەر تىزىپ قويۇلغان بولىدۇ. ھېيىت كۈنلىرى كشىلەر ئەڭ چىرايلىق ئىگىنلەرنى كىيىپ ، ئەڭ ئېسىل بېزەكلىرىنى تاقاپ ، ئۆزئارا مۇبارەكلىشىدۇ ، پەتىلىشىىدۇ ، ھېيتلاپ كەلگەنلەرنى قىزغىن كۈتۈۋالىدۇ. بۇرۇن ئارازلىشىپ قالغانلارمۇ ھېيتتا يۈز كۆرۈشكەندە چىرايلىق ھال– ئەھۋال سورىشىدۇ ، نۇرغۇن ئادەملەر ئۇ كۈندىن باشلاپ ، بۇرۇىقى كۆڭۈلسىزلىكلەرنى ئۇنتۇپ ، قايتا ياخشى ، خوپ بولۇشۇپ قالىدۇ، ھېيت كۈنلىرى يەنە تۈرلۈك تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ. بايرام كەيپىياتىغا چۆمگەن كىشلەر شادلىنىپ ، كۈلۈشۈپ ، ناخشا ئېيتىشىپ ، ئۇسۇل ئوينىشىپ ، پۈتكۈل ئايەم كۈنلىرىگە ئاجايىپ تەنتەنىلىك ، قىزغىن تۈس كىرگۈزىدۇ. ===
=== پەتىلەش قۇربان ھېيتتىكى مۇھىم مەزمۇنلارنىڭ بىرى، شۇنداقلا كونكرېت مۇراسىم ھەرىكەتلىرىگە ئىگە. پەتىلەش ئوبيېكتلىرى ئادەتتە چوڭلار، ئۇرۇق-تۇغقانلار، دوست-يارەنلەر، قولۇم-قوشنىلار، ساۋاقداشلار، خىزمەتداشلار، بولۇپمۇ يېقىندا ئۆلۈملۈك بولۇپ قالغانلار، ئېغىر كېسەللەر ياكى يوقسۇللار بولىدۇ. ھېيتنىڭ ئالدىنقى ئۈچ كۈنىدە ئاساسلىقى ئەرلەر (ھەربىر ئائىلىدىكى ئەر ساھىبخاننى كۆرسىتىدۇ) پەتىلەيدۇ، ئاياللار (ھەربىر ئائىلىدىكى ئايال ساھىبخاننى كۆرسىتىدۇ) ئۆيدە قېلىپ مېھمان كۈتىدۇ. پەتىلىگەندە ئالدى بىلەن چوڭلارنىڭكىگە، ئۆلۈملۈك بولۇپ قالغانلارنىڭكىگە، ئاندىن باشقىلارنىڭكىگە بېرىپ پەتىلەيدۇ. ئاياللار ئادەتتە ھېيتنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى ئاندىن پەتىلەشكە بارىدۇ. ===
=== پەتىلەش ـــ جامائەت بىلەن پەتىلەش ۋە ئۇرۇق - تۇغقان، دوست - بۇرادەرلەر بىلەن پەتىلەش، دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. جامائەت بىلەن پەتىلەشكە ئۇيغۇرلار ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىدۇ ھەمدە قاتتىق تەرتىپلىرى بولىدۇ. ھېيت نامىزى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، «جامائەت» ئىمامنىڭ يېتەكچىلىكىدە پەتىلەشنى باشلايدۇ. ئۇلار ئالدى بىلەن يېقىندا ئۆلۈملۈك بولۇپ قالغان ئائىلىلەر، ئېغىر كېسەللەر ۋە يالغۇز چوڭلاردىن تىنچ - ئامانلىق سورايدۇ، ئاندىن ھەممە ئۆيگە بىر - بىرلەپ كىرىپ پەتىلەيدۇ. ئۇلارنىڭ ھەربىر ئۆيدە تۇرىدىغان ۋاقتى ئانچە ئۇزاق بولمايدۇ، ئۆزئارا سالاملىشىدۇ ۋە ھال - ئەھۋال سورىشىدۇ. يېقىن دوست - بۇرادەرلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەتىلەشتە ئاساسلىقى ئۆزئارا تەبرىكلەش، يوقلاش، يالغۇزلار ۋە ئېغىر كېسەللەرنى يوقلاش، ئۇرۇق - تۇغقانلار ئارا بېرىش - كېلىش قىلىش ۋە باشقا كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى قاتارلىقلار بولىدۇ. ===
=== مەيلى جامائەتنىڭ پەتىلىشى بولسۇن ياكى خەلقنىڭ پەتىلىشى بولسۇن، ھەممىسى مۇنداق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە: (1) ئۆزئارا ئالاقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ، بولۇپمۇ يېقىندا ئۆلۈملۈك بولۇپ قالغانلار، ئېغىر كېسەللەر ۋە يوقسۇللار ئەلنىڭ غەمخورلۇقىغا ئېرىشەلەيدۇ؛ (2) زىددىيەتنى پەسەيتىش. ئىسلام دىنىغا ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ بايرام قائىدە يوسۇنلىرىغا ئاساسلانغاندا، ساھىبخان پەتىگە كەلگەن ھەربىر مېھماننى قىزغىن كۈتۈۋالىدۇ، يەنى رەقىبىنىمۇ شۇنداق كۈتۈۋالىدۇ؛ شۇنىڭ بىلەن بىللە، ساھىبخان ئۆزى رەقىبىنىڭ قېشىغا بېرىپ ئايىمىنى تەبرىكلەيدۇ. قانداقلا بولسۇن، بۇمۇ خەيرلىك ئىشلارنى قىلىشنىڭ ياخشى يولىدۇر؛ (3) بايرام مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ، ئەۋلادلارنى خەير - ساخاۋەت قىلىدىغان، قانائەتچان، پەزىلەتلىك قىلىپ تەربىيەلەيدۇ. ===
ساما ئۇسسۇلى
=== ساما ئۇسسۇلى ـــ ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان ئەلئارا مەيدان مەدەنىيىتى تەزكىرە ماتېرىياللىرىغا ۋە قەشقەردىكى فولكلورشۇناس مۇھەممەد ئوسمان ھاجىم («ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئەدەپ - ئەخلاق تەربىيەسى»، «ئىزدىنىشتىن تامچىغان تەرلەر» ۋە «ئىششىق يولى» نىڭ ئاپتورى) نىڭ تونۇشتۇرۇشىغا ئاساسلانغاندا، بۇرۇنقى چاغلاردا قۇربان ھېيتتا ئۇيغۇرلار ئاساسلىقى ساما ئۇسسۇلى، چېلىشىش، توخۇ سوقۇشتۇرۇش، قوچقار سوقۇشتۇرۇش، دارۋاز ئويۇنلىرىنى ئوينايدىكەنتۇق. بىراق بۇ كۈنلەردە پەقەت ساما ئۇسسۇلى ۋە توخۇ سوقۇشتۇرۇشتىن ئىبارەت ئىككى خىل ئويۇننىلا كۆرگىلى بولىدۇ. ===
=== ئۇيغۇرلارنىڭ ھېيت - ئايەملەردىكى كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى ئارىسىدا ئەڭ ئۆزگىچىلىككە ئىگە بولغان كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى روزا ھېيت بىلەن قۇربان ھېيتتا ئوينىلىدىغان ساما ئۇسسۇلىدۇر. ساما ئۇسسۇلىنى ئۇيغۇرلار «ساما سالماق» دەپ ئاتايدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ داڭلىق ئۇسسۇلچىسى، شىنجاڭ ناخشا - ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ دۆلەتنىڭ 1- دەرىجىلىك رېژىسسورى كۈرەش رەجەپنىڭ تونۇشتۇرۇشىچە، ساما ئۇسسۇلى ئۇيغۇرلارنىڭ ئون چوڭ ئۇسسۇلىنىڭ بىرى بولۇپ، چوڭ ساما ئۇسسۇلى، بايرام ساما ئۇسسۇلى، مۇقام مەشرەپ ساما ئۇسسۇلى ۋە شوخ ساما ئۇسسۇلى قاتارلىق تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ. ===
=== قەشقەردىكى ھېيتگاھ مەيدانىدا ئوينىلىدىغان ساما ئۇسسۇلى بىلەن يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ساما ئۇسسۇلىنىڭ تۈرلىرى ئارىسىدىكى ئەڭ چوڭ پەرق كوللېكتىپلىق، ئېچىۋېتىلگەن ۋە بېكىتىلمىگەن بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلىرىدە ئىپادىلىنىدۇ. بۇ پائالىيەتتە سەھنە ياكى تاماشىبىن بولمايدۇ، ھەربىر كىشى ئۇسسۇلچى بولالايدۇ، قاتناشقۇچىدا سالاھىيەت پەرقى بولمايدۇ. كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، ھەر يىلى مەيداندا ساما ئۇسسۇلى پائالىيىتىگە قاتنىشىدىغانلارمۇ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. شۇڭا ھەر يىلى ساما ئۇسسۇلىنى ئورۇنلاش شەكلىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ ۋە كىشىلەرنىڭ مەيدان ساما ئۇسسۇلىغا بولغان تەلپۈنۈشىمۇ يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ھېيتگاھ مەيدانىدىكى ساما ئۇسسۇلىنى ئۇيغۇرلارنىڭ مەيداندىكى تەنتەنىلىك تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى ئارىسىدىكى مۇھىمى، چۈنكى ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ باراۋەر، ئەركىن، ئىناق غايىۋى تۇرمۇشقا بولغان تەلپۈنۈشىنى ئىپادىلەپ بەرگەن، دەپ قاراشقا بولىدۇ. ===
=== ساما ئۇسسۇلىنى ئويناش جەريانى مۇنداق بولىدۇ: ھېيت نامىزى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، تەخمىنەن سائەت 9:30 ئەتراپىدا چوڭ مەسچىتلەرنىڭ چوڭ دەرۋازىسى ئۈستىدە بىر سۇنايچى ۋە ئىككى ناغرىچى شادىيانە ئۇيغۇر مۇزىكىسىنى چېلىشقا باشلايدۇ. چۈشتىن كېيىن سائەت 1:00 دە ناغرا - سۇناي ساداسى يەنە ياڭرايدۇ، مەيدانغا توپلاشقان ئەرلەر ساما سېلىشقا باشلايدۇ، ئون نەچچە كىشى بىلەن باشلانغان ئۇسسۇلغا بىرەر سائەتتىن كېيىنلا يۈزدىن ئارتۇق كىشى قېتىلىدۇ، بۇلار ئاساسلىقى ياشلار بولىدۇ. يۈزلىگەن - مىڭلىغان تاماشىبىنلار غايەت زور ھالقىسىمان ئۈستى ئوچۇق ئۇسسۇل مەيدانى ھاسىل قىلىدۇ. ئۇسسۇل مەيدانىدىكى كىشىلەر ناغرىنىڭ 4/2 ئۇدارلىق يۇقىرى رىتىمىغا ئەگىشىپ دەسسەپ، سۇناي مۇزىكىسىغا جور بولۇپ، بىر تەرەپتىن ئوينىغاچ، يەنە بىر تەرەپتىن ئالدىغا ماڭىدۇ. ئۇلار ئالدى بىلەن بىلىكىنى ئوڭغا، سولغا رەتلىك ھالدا ئالماشتۇرۇپ، ئاندىن ئىككى قولىنى كۆتۈرۈپ، ئارقىدىنلا ئوڭ، سول تەرەپ ئاستىغا چۈشۈرۈپ، بىر پۇتىنى يىغىپ، بىر پۇتى بىلەن ئۆز ئورنىدا 180 گىرادۇس چۆرگىلەيدۇ. ئۇسسۇل ئوينىغۇچىلار پۈتۈن زېھنىنى يىغىپ، قەدەملىرىنى بىردەك ئېلىپ، توختىماستىن بىر يۈرۈش ھەيۋەتلىك، جەسۇر ھەرىكەتلەرنى تەكرارلاپ، نۆۋەت بىلەن ئۆرلەپ - پەسلەپ، خۇددى گاھ كۆتۈرۈلۈپ، گاھ پەسىيىۋاتقان دولقۇنغا ئوخشاش توختىماي ئالغا ئىلگىرىلەيدۇ. ===
=== ھېيتتا باشقا كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىمۇ بولىدۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنىڭ مۇراسىم ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ بېكىتىلمىگەن بولۇشتەك خۇسۇسىيىتىگە باغلىق. مەيلى قاتنىشىدىغانلار بولسۇن ياكى كۆڭۈل ئېچىش مەزمۇنى بولسۇن، ھەممىسى ئالدىن بېكىتىلگەن ياكى مۆلچەرلەنگەن بولماستىن، بەلكى پۈتۈنلەي بايرام كۈنىدىكى ئاممىنىڭ قىزىقىشى ۋە شارائىتىغا باغلىق بولىدۇ. شۇڭا ساما ئۇسسۇلىدىن باشقا يەنە بىر قىسىم ئامما ئۆزلۈكىدىن توخۇ سوقۇشتۇرۇش، قوچقار سوقۇشتۇرۇش، چېلىشىش قاتارلىق پائالىيەتلەرنى تەشكىللەيدۇ.[1] ===
10 ئەھمىيىتى
=== قۇربان ھېيت ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان مىللەتلەرنىڭ دىنىي بايرىمى بولۇپ، تارىخنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، بۇ بايرام ئوخشىمىغان مىللەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتى بىلەن زىچ بىرىكىپ، كۈنىمىزگە كەلگەندە ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ مۇھىم مىللىي ئۆرپ - ئادەت بايرىمىغا ئايلاندى. قۇربان ھېيتنىڭ مۇقەددەسلىك بىلەن ئۆرپ - ئادەت زىچ بىرىككەن بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى بۇ بايرامغا ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ مول مەزمۇنلىرىنى، جۈملىدىن ئېلىمىزدىكى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئۇيغۇر، خۇيزۇ، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار، تاجىك، باۋئەن، دوڭشياڭ ۋە سالا قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ مۇھىم مەدەنىي پائالىيەت مەزمۇنلىرىنى يۈكلىگەن ھەمدە نۇرغۇنلىغان ئورتاقلىق، روشەن ھالدىكى مىللەت ۋە رايون خاراكتېرلىك پەرقلەرنى شەكىللەندۈرگەن، شۇڭا ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىنىڭ تىپىكلەشتۈرۈلگەن نامايەندىسى، دېيىشكە بولىدۇ. قۇربان ھېيت ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ مەنىۋى مەدەنىيىتىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ، شۇنداقلا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، كۆرۈنەرلىك ئىپادىلىرى مۇنداق بىر نەچچە تەرەپتە گەۋدىلىنىدۇ: ===
=== ئىناق جەمئىيەت ئارزۇسىغا يېتىش. ئىسلام دىنى تىنچلىق ۋە خاتىرجەملىكنى تەشەببۇس قىلىدىغان دىن، ئىسلام دىنىنىڭ مۇرىتلىرى بولغان مۇسۇلمانلارمۇ بۇ گەپكە ئەمەل قىلىدۇ. قۇربان ھېيت نامىزى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، مەسچىت ئىچىدىكى مۇسۇلمانلار مەيلى ئۆزئارا تونۇشسۇن ياكى تونۇشمىسۇن، ھەممىسى قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ ئۆزئارا «ئايىمىڭىزغا مۇبارەك بولسۇن!» دېيىشىدۇ. كونا ئاداۋىتى ۋە زىددىيىتى بار قولۇم - قوشنىلار، ئاجرىشىپ كەتكەن ئەر - خوتۇنلارمۇ مۇشۇ چاغدا يارىشىپ قالىدۇ، ياش ئوغۇل - قىزلارمۇ ھېيت مەزگىلىنى توي قىلىشنىڭ ياخشى پەيتى ھېسابلايدۇ. ===
12 مۆچەل تەقۋىمى
بۇ تەقۋىمدە، ھەر بىر ھايۋان بىر يىلنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن; «يولۋاس يىلى» غا ئوخشاش. ھەر يىلى ئۇ ھايۋاننىڭ ئالاھىدىلىكى بىلەن شەكىللىنىدۇ دەپ قارىلىدۇ. مەسىلەن ، مايمۇن يىلىدا قىزىقارلىق ۋە ئالدامچىلىق كۆپىيىدۇ دەيدىغان ئىشەنچ بار. ئۇ ياش (AGE: 12x5 = 60 ياش) قاتارلىق دەۋرلەردە تەرەققىي قىلىدۇ ، بۇ سان ئىنسانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 12 ھايۋان بىلەن تۈرك كالېندارى ، بۇ كالېندار مودۇ تەڭرىقۇت تەختكە چىققان ۋاقتى. م.ب 209 - يىلى باشلىنىدۇ.
قۇربان ھېيت
10 ئەھمىيىتى
=== مەدەنىيەت ئەنئەنىمىزنى قوغداش ۋە ۋارىسلىق قىلىش، بولۇپمۇ ئاغزاكى مەدەنىيەت ئەنئەنىسىگە ۋارىسلىق قىلىش. ھەر يىللىق قۇربان ھېيت مەزگىلى، چوڭلار كىچىك بالىلارغا قۇربان ھېيت ئەنئەنىسىگە مۇناسىۋەتلىك ھەرخىل ئۆرپ - ئادەت بىلىملىرىنى ئېيتىپ بېرىدىغان مۇھىم ۋاقىت. ===
تەربىيەلەش رولى. قۇربان ھېيتنىڭ تەربىيەلەش رولى ئۇنىڭ خەير - ساخاۋەت، كەڭ قورساقلىق، كۆيۈمچانلىق، سەمىمىيلىك قاتارلىقلارنى تەكىتلەيدىغانلىقىدا گەۋدىلىنىدۇ.
=== سەنئەتنىڭ ئەنئەنىۋى رولى ۋە كۆڭۈل ئېچىش رولىنى ساقلاپ قېلىش. دەۋر تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، قۇربان ھېيتقا تېخىمۇ كۆپ ئۆرپ - ئادەت رولى ۋە كۆڭۈل ئېچىش رولى يۈكلەنگەن بولۇپ، كۆڭۈل ئېچىش جەريانىدا، ئەنئەنىۋى خەلق سەنئىتى پائالىيىتى بىلەن تەنتەربىيە پائالىيىتى ساقلىنىپ قالغان. مەسىلەن: قەشقەردىكى قۇربان ھېيت يەرلىك مىللىي بايراملارنىڭ تەركىبىي قىسمى، بۇ بايرامنىڭ ئالدىن بېكىتىلمىگەن ۋە ئېچىۋېتىلگەن بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى ھەرخىل سەنئەت پائالىيەتلىرى ۋە شەكىللىرىنىڭ ساقلىنىپ قېلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن. ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى، ئەنئەنىۋى دارۋازلىق ئويۇنى، ئەنئەنىۋى توخۇ سوقۇشتۇرۇش، قوچقار سوقۇشتۇرۇش، مەيدان ساما ئۇسسۇلى، ئەنئەنىۋى مەدداھلىق سەنئىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى قۇربان ھېيتتا ئورۇنلىنىدۇ. ===
=== ئىقتىسادىي رولى. گەرچە ئىسلام دىنىنىڭ بايرىمى بولغان قۇربان ھېيت ئەستىلىك سۈپىتىدىكى مۇقەددەس ھەرىكەتلەرنى پەيدا قىلسىمۇ، سەدىقە بېرىش ۋە خەير - ساخاۋەت قىلىشنى تەكىتلەيدۇ، بولۇپمۇ ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالىغا ئاساسەن ئۆزلۈكىدىن سەدىقە بېرىشنى تەكىتلەيدۇ، بىراق ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ، بولۇپمۇ جەمئىيەتنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، كۈنىمىزگە كەلگەندە يەرشارىلىشىش بۇ قەدىمكى ئۆرپ - ئادەت ئەنئەنىسىگە غايەت زور خىرىس ئېلىپ كېلىپ، مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ ئەنئەنىۋى كۆز قارىشىدا زور ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلدى. قۇربان ھېيت سودىگەرلەر بىلەن يەككە تىجارەتچىلەرنىڭ ئىقتىسادىي مەنبەسىگە ئايلىنىپلا قالماي، بەلكى يەنە ئىقتىسادىي مەنبەسىنى بېكىتىدىغان پىشاڭغا ئايلاندى. ===
=== قۇربان ھېيت ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم مەزمۇنى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇزاق تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا، جۇڭخۇا مىللەتلىرى مەدەنىي مىراسلىرىنىڭ تەركىبىي قىسمىغا ئايلانغان، شۇنداقلا بۇ بايرامنىڭ ئىتتىپاقلىشىپ، ئۆزئارا ياردەم بېرىپ، ئىناق ئۆتۈپ، ئۈمىدۋارلىق بىلەن ئالغا ئىنتىلىدىغان كۆز قاراشنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىشى جەمئىيەتنىڭ ئىناقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىمۇ مۇھىم رول ئويناپ كەلمەكتە. ===
ئۇيغۇرلارنىڭ ناماقۇللۇق چېيى
ئويغۇرلارنىڭ ناماقۇللۇق چېيى ئادەتتە ئۆز ئارا زىددىيەتلىشىپ قالغان ئىككى كىشى، دوست- بۇرادەر، قولۇم- قوشنا، يۇرت- جامائەت ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان ئاداۋەتنى يۇيۇپ، بۇرۇنقى كۆڭۈلسىزلىكلەرنى ئۇنتۇپ، باشقىدىن دوست–بۇرادەر، قۇلۇم– قوشنا بولۇپ ئۆتىدىغان، ئىككى تەرەپنى ياراشتۇرۇش مەزمۇنىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان چايدىن ئىبارەت. ئەگەر ئىككى كىشى ئارازلىشىپ قالسا، شۇ كىشىلەرگە مۇناسىۋەتلىك، ئىككى تەرەپ ئارىسىدا ئارا تۇرالايدىغان بىرەيلەن ئۇتتۇرىغا چۈشۈپ، ئالدى بىلەن ئىككى تەرەپنىڭ زىددىيەتلىشىپ قېلىش سەۋەبىنى ئېنىقلاپ، ئۇلارغا ئايرىم داستىخان ھازىرلاپ، ئۈچەيلەن بىر يەرگە كېلىپ، ئازارلىشىپ قالغان كىشىلەر ئۆتكەن– كەچكەن ئىشلارنى بىر قۇر ئەسلىشىدۇ ياكى ياراشتۇرغۇچى ئۇلارنىڭ قىلغان – ئەتكەنلىرىنى بىر قۇرۇپ سۆزلەپ چىقىدۇ. ئوتتۇرىدا بولۇپ ئۆتكەن ئىشلار ئاددىيلاشقاندىن كېيىن، ياراشتۇرۇش باشلىنىدۇ. ئىككى تەرەپنىڭ كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرى سىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. قايسى كىشى بەكرەك كەتكۈزۈپ قويغان بولسا ئۆز خاتالىقىنى تونۇپ، گۇناھىنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ياراشتۇرغۇچى ياكى گۇناھى ئېغىر تەرەپ ئارازلىشىپ قالغان كىشىگە چاي تۇتۇپ، قارشى تەرەپتىن ئەپۇ قىلىشنى ئۆتۈنىدۇ. قارشى تەرەپمۇ ئۆزىدىن ئۆتكەن تەرەپلەرنى سۆزلەپ كەمتەرلىك بىلەن خاتالىقىنى تونۇپ، سۇنغان چاينى قۇبۇل قىلىدۇ. ئىككى تەرەپنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئاداۋەت شۇنىڭ بىلەن تۈگىگەن بۇلىدۇ.
دېمەك، ئويغۇرلاردىكى ناماقۇللۇق چېيى، ناماقۇللۇق مەشرىپى، ئاداۋەتنى يۇيۇش مەشرىپى قاتارلىقلار جەمئىيەتتىكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ساغلام ئېلىپ بېرىلىشىغا، جۈملىدىن، ئۇيغۇرلارنىڭ ئويۇشقاقلىق قارىشىنىڭ ۋە ئادىتىنىڭ شەكىللىنىشىدە مۇھىم رول ئوينىغان. ناماقۇللۇق چېيى، ناماقۇللۇق مەشرىپى، ئاداۋەتنى يۇيۇش مەشرىپى قاتارلىقلارنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئومۇملىشىشى ئويغۇر پسىخىكىسىنىڭ خاراكتېرىدىكى ئوچۇق مىجەزلىك، كۆڭلى– كۆكسى كەڭ بولۇش، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەردە  ئەقلىيلىكنى مەنبە قىلىشتەك خاسلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. شۇنداقلا ساغلام بىر جەمئىيەت ھازىرلاشقا تېگىشلىك ئۆلچەم ۋە ئادەتلەرنىڭ بۇرۇندىنلا بارلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
مۇھەممەد رەھىم ئەمىن
alt=Muhammed rehim emin|thumb|مۇھەممەد رەھىم ئەمىن قىسقىچە تەرجىمىھالى:
1989- يىلى 11- ئاينىڭ 30- كۈنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىدا دىندار ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن.
ئوقۇش ئەھۋالى:
2003- يىلى تۇلۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپلا قۇرئان مەدىرىسگە كىىرپ قۇرئان يادلاشقا باشلىغان.
2013- يىلى ئوقۇش ئۈچۈن چەتئەلگە چىقىپ. مەدىنە مۇنەۋۋردىكى ھەرەم ئىنىستوتىنىڭ شەرىئەت ( ئىسلام پىقسىھى)پاكۇلتۇتىغا ئوقۇشقا كىرىپ 2018- يىلى  ئوقۇشنى تاماملىغان.
ھازىرغىچە مىللىتىمىز ئۈچۈن قىلغان ۋە داۋاملىشىۋاتقان خىزمەتلىرى:
2007- يىلى ۋەتەندە ئوقۇغىن چايخانىسدا  ئەرەب تىلى ئۆگىتىشنى باشلىغان.
2016-  يىلى مەدىنىدە ئوقۇش جەرياندا تايبە ئەرەب تىلى ۋە ئىسلام بىلىملىرى تور مائارىپى تەييارلىق خىزمىتىنى باشلىغان بولۇپ، 2018 - يىلى 2-ئاينىڭ 12 -كۈنى رەسمى ئېلان قىلىپ توردا ئەرەب تىلى ۋە ئىسلامىي ئىلىملار ئۆگىتىشنى باشلىغان.
ھازىرغىچە بۇ مائارىپ تورىغا ئەرەب تىلىغا ئالاقىدار 180 قىسىم دەرس يوللانغان بولۇپ، تايبە دەرسخانىسدا 110 نەپەر ئەتراپىدا ئوقۇغۇچى ئۇقۇۋاتىدۇ.
مۇھەممەد رەھىم ئەمىن ئەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئەرەب تىلى ئۈگىنىشگە قۇلايلىق يارتىش مەقسىىدە "ئاسانلاشتۇرۇلغان مورفولوگىيە ئىلمى"، "ئاسانلاشتۇرۇلغان گرامماتىكا ئىلمى"، "ئەرەب تىلى تەرجىمە مەشىق قوللانمىسى" " ئاسانلاشتۇرۇلغان ئەرەب تىلى ئىستىلىستىكا" قاتارلىق كىتابلارنى تۈزۈپ ئوقۇغۇچىلارغا سۇنغان.
بۇنىڭلىق بىلەنلا قانائەت قىلىپ توختاپ قالمىغان مۇھەممەد رەھىم ئەمىن 2018- يىلى 6- ئايدىن باشلاپ يىڭىچە دەۋەت ۋە ئىددىيە خىزمىتى ئېلىپ بېرىش مەقسىتىدە نۇر ئېكرانىنىنى قۇرۇپ، ھازىرغا قەدەر ئۆزى سىنارست، ئۆزى كامىراچى، ئۆزى لايىھەچى، ئۆزى مونتاژچى، ئۆزى رول ئالغۇچى بولۇپ، 50 قىسىمدىن ئارتۇق تەربىيە خارەكتىتلىك دىنى فىلىملەرنى ئىشلىگەن ۋە كۆپ قىسمىنى تارقىتىپ كۆرۆرمەنلەرنىڭ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئىرىشكەن.
تىرىشچانلىق بولمىسا، تالانتمۇ ھېچنېمىگە ئەسقاتمايدۇ. "ئىجتىھات بىلەن تىرىشىپ ئۆگەنمىسە، تالانتلىقلارمۇ ھېچنېمىگە ئېرىشەلمەيدۇ". دېگەن خارۋادنىڭ ئىلھامبەخىش ھېكمىتىنى ئۆزىگە قىبلەنامە قىلغان بۇ ياش تىرىشچانلىق بىلەن ئۆزىنى يېتىلدۈرۈشنى بىر كۈنمۇ توختاتماي داۋام قىلىش بىلەن بىرگە، ئۆز ئىلمىدىن باشقىلارنىڭمۇ پايدىلىنىشى ئۈچۈن ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدە، ھېچ نەرسە تەلەپ قىلماستىن تىرىشماقتا.
ئاۋانگارت ياش مۇھەممەد رەھىم ئەمىن ئۆز تىرىشچانلىقى ۋە ئەمەلىيىتى بىلەن  ياشلارنىڭ تىرىشسىلا ھەرقانداق ئىشنى ۋۇجۇدقا چىقىرالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىغان، ياشلارنىڭ جانلىق ئۈلگىسىدۇر.
مۇھەممەد رەھىم ئەمىن نۆۋەتتە تايبە مائارىپى ۋە نۇر ئىكرانىدا خىزمەت قىلماقتا، ئەينەك خەۋەر سەھىپىمىز تىرىشچان ھەم تالانتلىق مۇھەممەد رەھىم ئەمىننىڭ ئىشلىرىنىڭ ئوتۇقلۇق بولۇشىنى تىلەش بىلەن بىرگە خەلقىمىزنىڭمۇ بۇ ياشنى قوللاپ مەدەت بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمىز! سەھىپىمىز بۇ ياشنىڭ خىزمەتلىرىنى تەشۋىق قىلىپ ئەمەلىي شەكىلدە قوللاشقا تىرىشىمىز!
تايبە مائارىپى تور بېتى
نۇر ئېكرانى يۇتيۇب قانىلى
بۇرگاز ئارىلى
بۇرگاز ئارىلى(Burgazada) ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
مەمەتتۇرسۇن قۇربان
مەمەتتۇرسۇن قۇربان (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Memettursun Qurban) بولسا 1968-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان،
Kaucasus
Kaucasu wono eb ian Eija Ina wono 176 242 949 engame.
نەسخ خەت نۇسخىسى
ئەرەب خەتتاتلىقىدا نەسخ خەت نۇسخىسى كىچىك باسما خەت نۇسخىسى، سۇلۇس خەت نۇسخىسى چوڭ باسما خەت نۇسخىسى دەپ ئاتىلىدۇ. نەسخ خەت نۇسخىسىنى يېزىشنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرى بار، خەتلەر چىرايلىق، نازۇك، رەتلىك ۋە زىچ يېزىلىدۇ؛  قۇر ئارىلىقى رەتلىك، زىچلىقى تەكشى، چىرايلىق بولۇپ، كىشىگە گويا كەمبەغەل ئائىلىدە ئۆسكەن ساھىبجامال قىزدەك، سۇ تامچىلاپ تۇرغان نىلۇپەردەك ساپ ۋە يېڭى تۇيغۇ بېرىدۇ.
بۇ نۇسخىنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە ئەرەب خەتتاتلىرى بىلەن يېزىق تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قاراشلىرى ھەر خىل. ئىبراھىم زۇمرە «ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ باشلىنىشى ۋە تەرەققىياتى» ناملىق كىتابىدا: ”بەزىلەر ھىجرىيە بىرىنچى ئەسىردە بۇ نۇسخىنى تۇنجى بولۇپ قوللانغان كىشى تۆتىنچى خەلىپە ئەلى ئەبۇ تالىپ دەيدۇ. يەنە بىر ئىشەنچلىك قاراشتا دېيىلىشىچە، ۋەزىر ئەزەم ئىبنى مۇغەيرە بىلەن ئۇنىڭ ئىنىسى ئەبۇ ئابدۇللا ئەينى چاغدىكى كۇفى خەت نۇسخىسىغا ئاساسەن بۇ خەت نۇسخىسىنى ئىجاد قىلغان. ئىبنى مۇغەيرە ‘بەدئىيات’ دېگەن نام بىلەن ئاتىغان بۇ خەت نۇسخىسى مىسىردىكى مەملۈك سۇلالىسى دەۋرىدە مىسلىسىز تەرەققىي تاپقان“دەيدۇ. بۇنىڭدىنمۇ ئىشەنچلىك يەنە بىر قاراش شۇكى، ئەينى چاغدا كىشىلەر كۇفى خەت نۇسخىسىنىڭ ئىپتىدائىي شەكلى بولغان ھىجاز نۇسخىسىنى ئىككىگە بۆلگەنىدى: بىرى، تىك چاسا، ئەگمەچرەك، يانتۇ ئۈچ بۇلۇڭلۇق، گېئومېتىرىيەلىك شەكىلگە ئوخشاپ قالىدىغان خەت نۇسخىسى بولۇپ، بۇ كېيىنكى كۇفى خەت نۇسخىسى ئىدى؛ يەنە بىرى، قىرى يۇمىلاق، زىلۋا خەت نۇسخىسى بولۇپ، بۇ كېيىن تەرەققىي قىلىپ نەسخ خەت نۇسخىسىغا ئايلانغان.
نەسخ خەت نۇسخىسى بىلەن سۇلۇس خەت نۇسخىسى ئاساسەن ئوخشاش بىر دەۋردە تەرەققىي قىلغان. نەسخ خەت نۇسخىسى سۇلۇس خەت نۇسخىسىغا باققاندا تېزرەك يېزىلسىمۇ، ئىككىسىنىڭ يېزىلىش قائىدىسىدە بىر مۇنچە ئوخشاشلىقلار بار بولۇپ، بىر-بىرىنى تولۇقلاپ ياخشى ئۈنۈم يارىتىدۇ. خەتتاتلار نۇرغۇن ھۆسنخەت ئەسەرلىرىدە بۇ ئىككى خەت نۇسخىسىنى تەڭ قوللىنىپ، ئەرەب خەتتاتلىقىدىن ئىبارەت بۇ رەڭدار گۈزەل سەنئەتنى تېخىمۇ بېيىتقان. بۇ ئىككى خەت نۇسخىسى ناھايىتى ياخشى ماسلاشقان، بىر-بىرىگە ياراشقان بولۇپ، پەۋقۇلئاددە گۈزەل كۆرۈنىدۇ. بۇ ئىككى خەت نۇسخىسىنىڭ پەرقى شۇكى، ھەرپلەرنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ئۇلىنىش شەكلى ئوخشىمىغاچقا، نەسخ خەت نۇسخىسى چىرايلىق، ئويناق؛ سۇلۇس خەت نۇسخىسى جۇشقۇن، مەردانە كۆرۈنىدۇ. شۇنداقتىمۇ، نەسخ خەت شەكلىنىڭ  ئۆلچەم-قائىدىلىرىدىن چەتنىمىگەن ئاساستا بۇ خەت نۇسخىسىدىمۇ خەتنى چوڭ يازغىلى بولىدۇ. ئەمما، ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ بىر پۈتۈن گۈزەللىك نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇ يەنىلا كىچىك خەت نۇسخىسى، يەنە كېلىپ قانچە كىچىك بولسا شۇنچە چىرايلىق ۋە ئويناق كۆرۈنىدۇ. جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتى ۋە مەدەنىيەتنىڭ گۈللىنىشىگە ئەگىشىپ، نەسخ خەت نۇسخىسىمۇ ئۆزگىرىپ ۋە مۇكەممەللىشىپ، يەنە كۆپلىگەن يېڭى خەت نۇسخىلىرى بارلىققا كەلدى.
نەسخ خەت نۇسخىسى قەدىمىي كۆچۈرمە نۇسخا ۋە ئاخبارات نۇسخىسى دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ.
سەدەف ئارىلى
سەدەف ئارىلى(Sedefadası)،
ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
قوي
thumb|left|200px|قوي thumb|left|200px|قوي thumb|left|200px|قوي thumb|left|200px|ئارگېنتىنانىڭ پاتاگونيادىكى قوي قوي
قوي__توپ ئاتىلىشى __ پادا.
ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق.
ئەركىكى __ قوچقار.
چىشىسى __ ساغلىق.
يىڭى تۇغۇلغان بالىسى __ قوزا ، توخلا.
جيۇچۈەن شەھىرى
جيۇچۈەن شەھىرى (خەنزۇچە: 酒泉市) گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ غەربىي شىمالىغا، خېشى كارىدورىنىڭ ئەڭ غەربىگە جايلاشقان، ئالتۇنتاغ، چىليەنشەن تېغى بىلەن مازۇڭشەن تېغى بويىدا، گەنسۇ ئۆلكىسىدىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ شەھەر.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
جىۇچۈەن شەھىرىگەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ غەربىي شىمالىغا، خېشى كارىدورىنىڭ ئەڭ غەربىگە جايلاشقان ئالتۇنتاغ، چىليەنشەن تېغى بىلەن مازۇڭشەن تېغى بويىدا، گەنسۇ ئۆلكىسىدىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ شەھەر.
ئورنى
شەرقتە جاڭيې شەھىرى ۋە ئىچكى موڭغۇل ئاپتونوم رايونى، جەنۇبتا چىڭخەي ئۆلكىسى، غەربتە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، شىمالىي تەرىپى موڭغۇلىيە بىلەن چىگرالىنىدۇ. شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 680 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا بولغان كەڭلىكى تەخمىنەن 550 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 192 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر، گەنسۇ ئۆلكىسى يەر كۆلىمىنىڭ %42 ىنى ئىگىلەيدۇ.
يەر شەكلى
جيۇچۈەن شەھىرىنىڭ يەر تۈزۈلۈشى جەنۇبى ئېگىز، شىمالى پەس، غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا قاراپ قىيپاش تۇرىدۇ. جەنۇبىي قىسمى تاغلىق. جەنۇبىي دېڭىز يۈزىدىن 4000 مېتىر ئېگىزلىكتىن يۇقىرى توڭ توپا رايونى، يىل بويى قار–مۇز بىلەن ھازىرقى زامان مۇزلۇقلىرى تارقالغان، تاغ ئارىسىدىكى ئويمانلىقلار، سۇگەنەخۇ ئويمانلىقى، شىباۋچېڭ ئويمانلىقى، چاڭما قەلئەسى ئويمانلىقى شۇنىڭدەك نۇرغۇن كىچىك ئويمانلىق بولغان.
تېمپۇراتۇرىسى
بۇ رايوننىڭ كىلىماتى قۇرۇقلۇق تىپىدىكى قۇرغاق كىلىماتىغا كىرىدۇ، قۇرغاق-سوغۇق، ھۆل-يېغىن كەمچىل. شەرقتىن غەربكە قاراپ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1500-1100 مېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃5～℃9، قىراۋسىز مەزگىلى 127 كۈندىن 158 كۈنگىچە. ياز پەسلى قۇرغاق ئىسسىق بولغانلىقتىن قىش پەسلى سوغۇق ھەم بىر قەدەر ئۇزۇن، لېكىن ئەتىيازدا تېمپىراتۇرا تېز ئۆرلەيدۇ.
جيۇچۈەن رايونىنىڭ جەنۇبىي تاغ ئېگىز، يېرىم قۇرغاق كىلىماتىغا كىرىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃4～℃6 ، مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق كىلىماتىغا كىرىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپىراتۇرا ℃9～ ℃5. يىللىق كۈن نۇرى چۈشۈش ۋاقتى ئومۇمىي سانى 3300 سائەت، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈش پىرسەنتى %75. ھۆل-يېغىن مىقدارى جەنۇبتىن شىمالغا قاراپ تەدرىجىي ئازىيىپ بارىدۇ، چىليەنشەن تاغلىق رايونى، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 300 مىللىمېتىر ئەتراپىدا ھورلىنىشى كۆپ بولىدۇ، كۆپىنچە 2000-4000 مىتىر ئارىلىقىدا بولىدۇ.
ئابدۇزارى
ئابدىزارى، ئابزارى، ئەبزارى، ئەبزار، ئابزار، زارى
جيۇچۈەن شەھىرى
تېمپۇراتۇرىسى
پۈتۈن ۋادا ئىچكى قۇرۇقلۇققا جايلاشقان، جيۇچۈەن رايونىنىڭ غەربى، تىپىك قۇرۇقلۇق كىلىماتىغا تەۋە، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 170-1900 مېتىر. ئومۇمىي ھاۋا كىلىماتى ئالاھىدىلىكى شۇكى، ھۆل-يېغىن ئاز، گەنسۇ ئۆلكىسى جۇڭگونىڭ يامغۇر مىقدارى ئەڭ ئاز بولغان رايونلارنىڭ بىرى، سۇنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى زور، گەنسۇ ئۆلكىسى ئەڭ چوڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى ئەڭ چوڭ رايون، كۈن چۈشۈش ۋاقتى، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى روشەن، يازدا ھاۋا بەك ئىسسىق، قىش پەسلىدە سوغوق، قۇرغاق ھەم بوران كۆپ چىقىدۇ، ئەنشى «دۇنيانىڭ شامال ئامبىرى» دېگەن نامى بار.
ئابدۇزارى
ھەممىنى مۇھتاج قىلغۇچى ئاللاھنىڭ بەندىسى
جيۇچۈەن شەھىرى
قاتنىشى
2011 -يىلىنىڭ ئاخىرى شەھەر بويىچە تاشيول ئومۇمىي مۇساپىسى 17649.5 كىلومېتىر. يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول مۇساپىسى 367.73 كىلومېتىر، دەرىجىگە ئايرىلغان تاشيول مۇساپىسى 17031.6 كىلومېتىر.
سىۋرى ئارىلى
سىۋرى ئارىلى(Sivriada) ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
Turpan
<Div style="direction:ltr; font-family:tahoma">
Menbe: «turpan yadikarliqliri», ablim qéyyum, shinjang xelq neshriyati
Munasiwetlik yazmilar Ming öy toghrsi'ida 2008-10-01 Millitimizdin chiqqan töhpikar, ülgiler 2008-09-30 < Jungghar oymanliqi > digen nam toghrisida. 2008-09-29 3. Qumluqtiki karwanlar yépek yolini qandaq kézip chiqti ? 2008-09-27 2.. Bostanliq wadilarda néme üchün sheherler berpa bolidu 2008-09-27
فىراپېي (قەھۋە)
فىراپېي (باشقا نامى: فىراپىيە قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Frappé coffee) بىر خىل قەھۋەدۇر. فىراپېي ئادەتتە تەييار قەھۋە، شېكەر، سۇ ۋە سۈتتىن ياسالغان يۇنان مۇزلۇق قەھۋەسىدۇر.
ھەققىدە
فىراپېي قەھۋەسنى نەسكېيف شركىتنىڭ گىرىتسىيە سېلانىكتا تۇرۇشلۇق ۋەكىلى دىمىترىس ۋاكوندىيوس تەرىپىدىن كۆپ قېتىملىق تەجرىيە ئارقىلىق ئىجاد قىلىنغان. فىراپېي قەھۋەسى گىرېتسىيە ۋە قىبىرىستىكى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن قەھۋەدۇر.
ئابدۇزاھىد
ئابدىزايىت، ئابزايىت، زايىت
زاھىدنىڭ قۇلى <زاھىد>
گۆشلۈك پولو
گۆشلۈك پولۇ
گۈرۈچ ئىككى يېرىم كىلوگرام، ئەبجەش ياغ 500 گرام، زىرە مۇۋاپىق، گۆش بىر كىلوگرام، سوققان قەلەمپۇر مۇۋاپىق، سەۋزە بىر يېرىم كىلوگرام، كاۋاۋىچىن مۇۋاپىق، پىياز بىر تال، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.
1. گۈرۈچنى پاكىز تازىلاپ، سوغۇق ياكى ئىلمان سۇ بىلەن 4-3 قېتىم يۇيۇپ، سەۋزە قەلەمچە، پىياز يالپاق، گۆش 140 گرام چوڭلۇقتا توغرىلىدۇ.  2. قازانغا ياغنى قۇيۇپ، قائىدىگە مۇۋاپىق ياخشى داغلىغاندىن كېيىن، گۆش سېلىنىدۇ. گۆش سەل قورۇلغاندىن كېيىن، پىيازنى سېلىپ گۆش بىلەن بىللە قورۇلىدۇ. پىياز سارغايغاندا سەۋزىنى سېلىپ ئازراق تۇز سېپىپ ئارىلاشتۇرۇپ يەنە قورۇلىدۇ.  3. سەۋزە قورۇلۇپ توق سېرىق رەڭگە كىرگەندە، زىرە، قەلەمپۇر سېلىپ سەۋزە بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ بولغاندىن كېيىن، قايناق سۇ قۇيۇپ، پەس ئوتتا 60-50 مىنۇت سىم - سىم قاينىتىلىدۇ. ئاندىن تۇز تەمىنى تەڭشەپ، ئوتنى پەسەيتىپ، يۇيۇپ تەييارلانغان گۈرۈچ سېلىنىدۇ. ئوچاقتا كۆيۈۋاتقان ئوت تارتىۋېتىلىپ، چوغدا پىشۇرۇلىدۇ.  سۇ گۈرۈچ يۈزىدىن بىر سانتىمېتىر ئۆپچۆرىسىدە كۆتۈرۈلۈپ تۇرۇشى، گۈرۈچ سېلىغاندىن كېيىن قازان تەكشى قاينىتىلىشى لازىم. تەكشى قاينىمىسا، پولۇ ئالا بولۇپ قالىدۇ.  4. گۈرۈچ سېلىشتىن بۇرۇن زىرۋەكنىڭ تۇز تەمىنى تەڭشىۋېلىش كېرەك. گۈرۈچ سېلىنىپ بولغاندا، بولۇپمۇ گۈرۈچ سۇنى سۈمۈرۈپ بولغاندا تۇز تەمىنى تەڭشەش قىيىن.  ئاشنىڭ سۈيى تارتىلىپ بولغاندا، بىر نەچچە يېرىگە تاياقچە سانجىش كېرەك. بۇنداق قىلغاندا، گۈرۈچنىڭ يۈزىدىكى سۇ ئاستىغا چۈشۈپ قاينايدۇ. ئاستىدىكى ھور ئۈستىگە چىقىپ، گۈرۈچنىڭ ھەممە يىرىگە ھور تېگىپ، گۈرۈچنىڭ پىشىشىغا ئىمكانىيەت تۇغۇلىدۇ. قازاننىڭ سۈيى ئاساسەن تۈگىگەندە ئاش دەملىنىدۇ.  ئاشنىڭ دەم يېيىش ۋاقتى گۈرۈچنىڭ مىقدارى ۋە سورتىغا باغلىق. ئادەتتە مۇشۇ ئۇسۇلدا ئەتكەندە 25 ـ20 مىنۇت دەملەنسە بولىدۇ. ئاش دەم يېگەندىن كېيىن، ئاشنى ياخشى ئۆرۈپ، ئارىلاشتۇرۇپ ئۇسۇش كېرەك. داستىخانغا پولۇ بىلەن بىللە سوغۇق قورۇمىلار كەلتۈرۈلسە تېخىمۇ ياخشى.
ماخۇاتېڭ
ماخۇاتېڭ(马化腾)،تېڭشۈن شىركىتىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى،مۇدىرىيەت كېڭىشىنىڭ رەئىسى.قۇشۇمچە شىركەتنىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى،تېڭشۈن شىركىتىنىڭ ئىستىراتېگىيەلىك پىلانلىرى ۋە باشقۇرۇشقا مەسئۇل.1999-يىلدىن باشلاپ مۇشۇ شىركەتتە ئىشلەپ كېلىۋاتىدۇ.ئۇ 1971-يىل10-ئاينىڭ29-كۈنى گۇاڭدۇڭنىڭ چاۋشەن دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان،1989-يىلىدىن 1993-يىلىغىچە شېنجېن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ كومپىيوتېر كەسپىدە ئوقۇغان.1993-يىلى مەكتەپ پۈتكۈزۈپ،رۇنشۈن خەۋەرلىشىش تەرەققىيات چەكلىك شىركىتىگە كىرىپ،چاقىرغۇ يۇمشاق دېتالى ئېچىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ ئىنژېنېر ۋە ئېچىش بۆلۈمىنىڭ باشقۇرغۇچىسى بولغان.1998-يىلى تېڭشۈن كومپىيوتېر سىستېمىسى چەكلىك شىركىتىنى قۇرغان.
رومان تىلى
thumb|273x273px رومان تىلى ياكى رومانچە (رومانچە: Română)، رومېنىيەنىڭ رەسمىي تىلىدۇر ۋە رومان تىللىرىنىڭ شەرقىي تارمىقىغا مەنسۇبتۇر. كۆپچىلىكى رومېنىيە ۋە مولداۋىيەدە ياشىغۇچى 28 مىلىيون كىشى تامانىدىن سۆزلىشىلمەكتەدۇر. مولداۋىيەنىڭ رەسمىي تىلى مولداۋىيانچە ھەم رومانچە بىلەن ئوخشاش بولسىمۇ، بۇ دۆلەتنىڭ قانۇنلىرى قاپسامىدا دۆلەتنىڭ رەسمىي تىلى مولداۋىيانچە دەپ قەيت قىلىنماقتا.
1897 - يىلى
1897 (MDCCCXCVII) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان نورمال يىلدۇر.
ياسسى ئارىلى
ياسسى ئارىلى(Yassıada)
ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
ئابدۇزاھىر
ئابدىزاھىر، زاھىر، زايىر
ئوچۇق ئاللاھنىڭ بەندىسى
ياغاچ نەقىش سەنئىتى
ياغاچ نەقىش سەنئىتى دېگىنىمىز ، پىچاقتا ياغاچنى يۇنۇش ئارقىلىق گۈل چىقىرىش سەنئىتىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئاساسلىقى بىناكارلىقتا قوللىنىلىدۇ. ئۇيغۇر، ئۆزبىك قاتارلىق مىللەتلەر مەسچىت ھەم ئولتۇراق ئۆيلىرىنىڭ ئىشىك، دېرىزە، لەمپە، تۈۋرۈك، لىم، چەڭزە ئۇچى، تۈۋرۈك تەگلىكى قاتارلىق جايلىرىغا تۈرلۈك گۈل - نەقىشلەرنى ئويۇشقا ئامراق. بۇ گۈل- نەقىشلەرنىڭ تولىسى گېئومېتىرىك شەكىللەر ۋە گۈل- گىياھ نەقىشلىرى بولۇپ ، بىنانىڭ قۇرۇلمىسى، تاشقى كۆرۈنۈشىگە قاراپ، شۇنىڭغا مۇۋاپىق كېلىدىغان، بىر- بىرىگە ماسلاشتۇرۇلغان نەشقىلەرنى چۈشۈرىدىغان ئەھۋاللارمۇ بار. نەشقىلەردە تۈز سىزىق شەكلى ئاساس قىلىنىدۇ. نەقىشلەر تولىمۇ كۆركەم، ھەيۋەتلىك بولۇپ، نەقىش بىلەن ئۆيلەرنىڭ قۇرۇلمىسى ئورگانىك بىرلىشىپ ، بىناغا ئالاھىدە ھۆسىن قوشىدۇ. شىبە مىللىتى ئولتۇراق ئۆيىنىڭ دېرىزىسىگە، ساندۇق، جاۋەن قاتارلىق ئۆي جاھازىلىرىغا مودەنگۈل، نېلۇپەر گۈلى ئاساس قىلىنغان نەقىشلەرنى ئويۇشنى ياخشى كۆرىدۇ. قازاقلارنىڭ كېگىز ئۆيى ھەم ئائىلىدە ئىشلىتىدىغان سوغا (ياغاچ چىلەك)، ئاياق( ياغاچ قاچا)، ساپلىق، قوشۇق قاتارلىق ياغاچتىن ياسالغان ئەسۋابلارنىڭ ھەممىسىدە ئويما نەقىشلەر بار. موڭغۇللارنىڭ چالغۇ ئەسۋابىنىڭ دەستە ئۇچىغا ياغاچتىن ئويۇلغان كىچىك ئات بېشى قوندۇرۇلغان بولغاچقا، ئۇ ئات باشلىق غېجەك دەپ ئاتىلىدۇ. شىنجاڭدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ياغاچ ئويما سەنئىتى مەخسۇس بوۋاقلار ئۈچۈن لايىھىلەنگەن بۆشۈكتە ئالاھىدە گەۋدىلىنىدۇ. ياغاچ ئويمىنىڭ بېكىتىپ قويۇلغان قىلىپ شەكلى يوق. ئۇنى سەنئەتكارلار تامامەن ئۆزلىرىنىڭ بەدىئىي ماھارىتىگە قاراپ ئويۇپ چىقىدۇ. شۇڭا جايلارنىڭ ياغاچ ئويمىلىرى بىر- بىرىگە ئانچە ئوخشاپ كەتمەيدۇ.
خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قامىغان گۇلاگ لاگېرلىرى
خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قامىغان گۇلاگ لاگېرلىرى
ئاتىللا يايلا
جاڭ جىدۇڭ
جاڭ جىدۇڭ،1972-يىلى تۇغۇلغان،گۇاڭدۇڭ دۇڭۆۇەندىن.1989-يىلدىن 1993-يىلىغىچە شېنجېن ئونىۋېرسىتېتىنىڭ كومپىيوتېر كەسپىدە ئوقۇغان.1999-يىلدىن باشلاپ تېڭشۈن شىركىتىدە ئىشلەۋاتىدۇ،ھازىر تېڭشۈن شىركىتىنڭ ئىجرائىيە مۇدىرى،قۇشۇمچە باش تېخنىكى،مەخسۇس تېخنىكلارنى ئېچىش،پەيتلىك خەۋەرلىشىش سۇپىسى ۋە چوڭ كىچىك توردا قوللىنىلغان سىستېمىلارنى تەتقىق قىلىپ ياساشقا مەسئول،1998-يىلدىن2009-يىلى8-ئايغىچە QQنىڭ ئىشلەتكۈچىلىرى نەچچە يۈزمىليون ئابونچىغا يەتكەن بولسىمۇ ،قۇرۇلمىسى ھازىرغىچە ئىشلىتىلىپ كېلىۋاتىدۇ،2011-يىلى 2مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق مۈلكى بىلەن فوبوس ئېلان قىلغان دۇنيادىكى بايلار تىزىملىكىدە 595-ئورۇندا،جۇڭگولۇق بايلار تىزىملىكىدە46-ئورۇندا تۇرغان.
خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قامىغان گۇلاگ لاگېرلىرى
گۇلاگ تاقىم ئاراللىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كوممۇنىست ئىدىيەسىنى رەت قىلغان زىيالىي، يېزا خەلقى، باشقا مىللەتلەر ۋە ھاكىمىيەتكە قارشى ئۆكتىچىلەرنى تۇتقۇن قىلىپ سولايدىغان بىر قىسىم جازا لاگېرلىرى ئورۇنلاشقان بىر ئارال ئىدى. دۇنيا خەلقى گۇلاگ تاقىم ئاراللىرىنى ۋە ئۇ جايدىكى ئىنسانلارنىڭ پاجىئەلىك قىسمەتلىرىنى ئالېكساندىر سولجېنىتسىننىڭ «ئەينەك» ئىسىملىك ئەسىرىدىن بىلدى.
گۇلاكقا ئوخشاش جازا لاگېرلىرى يالغۇز سوۋېت ئىتتىپاقىدىلا كۆرۈلمىدى. ناتسىست گېرمانىيەسى ئاساسلىقى يەھۇدىلارنى تۇتۇپ قىرغىن قىلىش بىلەن داڭق چىقارغان جازا لاگېرلىرىغا ئىگە ئىدى. بۇلاردىن باشقا بارلىق كوممۇنىست دۆلەتلەردە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش جازا لاگېرلىرى قۇرۇلدى. مانا ئەمدىلىكتە بولسا شەرقىي تۈركىستاندا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى تۇتقۇن قىلىپ سولايدىغان جازا لاگېرلىرى پەيدا بولدى. بۇ جايدا تۇتقۇن قىلىنغانلارغا ئىنسان ئەخلاقىغا زىت بولغان مۇئامىلىلەر قىلىنىدۇ. بەكمۇ ئەپسۇسكى، بۇ جازا لاگېرلىرى تۈركىيەدىمۇ، دۇنيادىمۇ يېتەرلىك دەرىجىدە كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتالمىدى.
ئۆتكەن ئايلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق لايىھەسى رەئىسى نۇرى تۈركەل ئامېرىكا ۋە ۋاشىنگتونغا ئورۇنلاشقان كاتو (CATO) ئىنستىتۇتىدا بۇ مەسىلە ھەققىدە سۆز قىلدى. ئۇنىڭ سۆزلىرىنى ئوقۇرمەنلەرگە يەتكۈزۈش قارارىغا كەلدىم. ئۇنىڭ نەق مەيداندىن قىلغان سۆزلىرىنى تۆۋەندىكى ئادرېستىن ئاڭلىيالايسىلەر:
مېنىڭ ھايات قىسسەم خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا يۈرگۈزگەن دۆلەت سىياسىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مەدەنىيەت ئىنقىلابى دەۋرىدە مەن يېڭىدىن تەربىيەلەش لاگېرىدا تۇغۇلدۇم. ھامىلدار ئانام يەنە يېڭىدىن تەربىيەلەش لاگېرى (ئەمگەك بىلەن تەربىيەلەش)غا سولانغان ۋاقتىدا دادام يەنە بىر جازا لاگېرى (ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش)دا ئىدى. ئانام ناھايىتى كۆپ جاپا چەككەن بولۇپ، مەن تۇغۇلغان ۋاقتىمدا مېنىڭ ھايات قېلىشىمغا كۆزى يەتمىدى.