cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkiye
Türkiyening siyasi musapisi
1983-Yili 5- ayda, hökümet kordlarni keng kölemde bastürup, 574 kishini sotlaydu. 35 Kishige ölüm jazasi béridu hemde iraq zéminigha kirip kord qoralliq küchlirige zerbe béridu. 1983- Yili 11-ayda özel bashchiliqidiki weten partiyisi büyük xelq parlaménti saylimida ghelibe qildi. 1996-Yili 6- ayning 28-küni, Türkiye Güllinish partyisining rehbiri irbaqan sabiq zungli, toghra yol partiyisining reisi chéller bilen birleshme hökümet teshkil qilghan, buning bilen Türkiye hazirqi zaman tarixidiki tunxi isilamlashturushni teshebbus qilghuchi bash ministir barliqqa kelgen. Nejmidin irbaqan hökümiti türkitining 54- nöwetlik hökümiti bolup hésablinidu. Irbaqan hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin birqatar islamlashturush siyasitini yürgüzüp, qattiq qarshiliqqa uchrighan. Shuning bilen, irbaqan herniy terepning bésimi astida aran bir yil hakimiyet yürgüzüpla texittin chüshüshke mejbur bolghan. 1998 - Yili 1- ayning 1-küni, türkiye eng aliy sot mehkimisi Türkiye Güllinish partiyisini asasi qanungha xilap dep qarap tarqitiwétishni jakarlighan. 2000- Yili 5- ayning 5- küni exmet nejdt ni Türkiye jumhuriyitining 10- nöwetlik pirizdéntliqigha saylighan bash ministiri ejwét bolghan.2005-yilliq saylamda güllinish partiyisidin özgertilgen heqiqet we tareqqiyat partiyisining rehbiri Rejep Tayip Erdoghan bash ministir bolup saylandi. 2007-Yilliq ténch saylamda Türkiye güllinish partiyisining pirizdént namzati abdulla gül 51% mutleq üstünlük bilen pirizdéntliqni aldi. Saylam pütünley dimokratik tertipke uyghun bolghachqa xelqara we Türkiye herbi terep amalsiz qaldi. Istanbul we enqerede yüz bergen, nechche yüz ming kishilik «dini arqa körünüshi bar rehberlerni qarshi almasliq» namayishidin bashqa hichqanche weqemu yüz bermidi. Shuning bilen Türkiyede 80yildin artuq dawamlashqan islam dinini chetken qéqish siyasiti axirlashti.
ئەلىشىر نەۋائى
قىسقىچە ھاياتى
بۈيۈك شائىر، مۇتەپەككۇر نىزامىدىن ئەلىشىر ناۋائىي مىلادى 1441 – يىلى 2-ئاينىڭ 9-كۈنى (17- رامازان 844 ھ.) ھېرات (ھازىرقى ئافغانىستاننىڭ غەربىدىكى بىر شەھەر ) شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن. ئەلىشىر ناۋايىنىڭ ئۇرۇق – تۇغقانلىرى تۆمۈرىيىلەر سارىيىغا يېقىن كىشىلەردىن بولۇپ، ئۇنىڭ ئاتىسى غىياسىدىن بارلاسمۇ خوراسان شاھى ئۇبۇلقاسىم بابۇر سارىيىدا ھەربىي ئەمەلدار بولغان ئىدى.
Türkiye
Diplomatiye siyasiti
Türkiye shimaliy atlantik ehdi teshkilatigha eza dölet. Türkiyning herqararliq hökümetliri amérika we gherb döletliri bilen ittipaqdashliq siyasitige emel qilip, iqtisadiy jehette gherbiy yawropa bilen qoyuq munasiwette bolup keldi we izchil türe yawropa itipaqigha eza bolush üchün tirishchanliq körsitiwatidu. Yéqinqi yillardin béri, ottura sherq balqan we ottura déngiz qatarliq rayonlardiki üchinchi dunya elliri bilen bolghan munasiwetkimu ehmiyet bermekte. Hazir türkiyining yer sharidiki 125 dölet we rayon bilen diplomatik munasiwiti bar. Ottura asiyadiki 6dölet, pakistan, iran we azerbeyjan bilen bille qurghan «iqtisadi güllinish teshkilati» türkiyening kéyinki siyasi we siplomatiye-iqtisadi tereqqiyatida muhim körsetküchlük ehmiyetke ige.
ئەلىشىر نەۋائى
قىسقىچە ھاياتى
تۆمۈرىلەر پادىشاھى شاھرۇھ ۋاپاتىدىن كېيىن ئەۋج ئالغان تاج – تەخت تالىشىش ئۇرۇشلىرىنىڭ مەجبۇرلىشى بىلەن ناۋايى ئائىلىسىنىڭ ھېراتتىن ئىراقنىڭ تەفىت شەھىرىگە كۆچۈشى سەۋەبلىك، ئەلىشىرگە ئۆز ئوقۇشىنى تەفتىدە داۋاملاشتۇرۇشقا توغرا كەلدى. ئۇ تەفت شەھىرىدە 15 – ئەسىرنىڭ مەشھۇر تارىخچىسى شەرەفىدىن ئەلى يەزدى بىلەن ئۇچراشتى ۋە ئۇنىڭ بىلەن سۆھبەتلەردە بولدى. ئالىم ئەلىشىرنىڭ يۇقىرى تالانتى ۋە ئۆتكۈر ئەقىل – پاراسىتىگە قايىل بولۇپ، ئۇنىڭغا كۆپ ئىلھام بەردى. شەرەفىدىن ئەلى يەزدى بىلەن ئۇچرىشىش ناۋايىنىڭ بالىلىق چاغلىرىدىكى ئەڭ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە زور ئىش بولدى.
Türkiye
Jughrapiyesi
<Gallery> File:Anatolia composite NASA.png|Caption1 File:Great Ararat.jpg|Caption2 File:Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Caption2 File:Most Bosfor Istambuł RB1.jpg|Caption2 File:Cappadocia Aktepe Panorama.JPG|Caption2 File:Uzungöl lake and town.jpg|Caption2 </Gallery>
ئەلىشىر نەۋائى
قىسقىچە ھاياتى
ئەلىشىر 12 – 13 ياشلارغا كىرگەندە ئاتىسى ۋاپات بولۇپ، ئۇبۇلقاسىم بابۇرنىڭ قولىدا قالىغان ۋە ئۇنىڭ تەربىيىسىدە بولىغان. 15 يېشىدىن باشلاپ شائىرلىق بىلەن شۆھرەت قازانغان ياش ئەلشىر ھۈسەيىن بايقارا (سۇلتان ساھىبقىران ھۈسەيىن باھادىرخان ، 1469 – يىلى ھېراتتا تەختتە ئولتۇرغان، 1505 – يىلى ۋاپات بولغان، مەشھۇر شائىر بولۇپ، بىرمۇنچە شېئىر ۋە غەزەللەرنى يازغان) بىلەن بىللە ئۇبۇلقاسىم بابۇرنىڭ سارىيىدا خىزمەت قىلىشقا باشلىغان. 1456 – يىلى بابۇر بىلەن بىللە مەشھەدكە بارغان. 1457 – يىلى بابۇر ئۆلگەندىن كېيىن ، ھۈسەيىن بايقارا تەخت ئىگىلەش ئۈچۈن كۈچ ئۇيۇشتۇرۇش نىيىتىدە مەرۋىگە كەتكەن. ناۋايى مەشھەدتە قېلىپ ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرغان. بۇ يەردە ئۇ ئۆز زامانىسىنىڭ مەشھۇر شائىرى كامال تۇرباتى بىلەن ئۇچرىشىغان ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن دوستلۇق ئورناتقان.
Türkiye
Türkiyening iqtisadi ehwali
Türkiye tarixtin buyan déhqanchiliqni asas qilidighan yézaigiliki birqeder tereqqiy qilghan. Türkiye emgek küchining %35déqhanchiliq ishlepchiqirishi bilen shughullansimu, biraq déhqanchiliqtin kiridighan kirim dölet omumiy kirimining %9.3ni igileydu. Türkiye hökümiti sanaetni tereqqiy qildurushqimu ehmiyet bergen bolup, türkiyining toqumichiliq, polat-tömür, qeghez ishlepchiqirish, sémunt ishlepchiqirish we qent yasash sanaitini xéli rawajlanghan. Türkiyining kan bayliqi mol bolup, kömür, mis qatarliqlarning zapisi birqeder köp. 2007-Yili türkiyening milli ishlepchiqirish daramiti 361miliyard dollar bolghan dunya boyiche 20-orunda turghan. Türkiyening umumi milli ishlepchiqirish daramiti dunyadiki islam elliri ichide eng aldinqi qatarda turidu. Türkiyening 2006-yilliq kishi béshigha toghra kélidighan kirimi9100dollar sanaet mehsulat miqdari umumi mehsulat miqdarining 31%ni, mulazimet kirimi 60%ni igelligen.
ئەلىشىر نەۋائى
قىسقىچە ھاياتى
ناۋائى ھىراتتا تۇغۇلغان ۋە شۇ يەردە ياشاپ ئۆتكەن بولسىمۇ، نەسەبنامىسىدە ئېنىق قىلىپ «ئەلىشىرنىڭ ئاتىسى غىياسىدىن كىچىك ئۇيغۇر باخشىلىرىدىن ئىدى» دىيىلگەن. ئۇيغۇر خەلقى نەچچە يۈز يىلدىن بۇيان ئەلىشىر ناۋائىنى ئۆز شائىرى دەپ بىلىپ، ئۇنىڭ شېئىرلىرىنى مۇقام، ناخشىلار بىلەن بىللە ئوقۇپ، مەدرىسلەردە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇپ كەلگەن.
ئەلىشىر ناۋائىي گەرچە نۇرغۇن تەڭدىشى يوق مۇھەببەت مىسرالىرىنى يازغان بولسىمۇ ئۆمرىدە ئۆيلەنمىگەن. 1501 يىلى 1 – ئاينىڭ 3 – كۈنى (12- جامادىيەلئاخىر 906 ھ.) 59-60 يېشىدا ھېراتتا ۋاپات بولغان.
شائىرنىڭ ئىجادى ھاياتى
thumb|ئەلشىر ناۋائى ئەسىرىنىڭ بىر بېتىنەۋايى بىلەن بىزنىڭ دەۋرىمىزنى 500 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت مۇساپىسى ئايرىپ تۇرسىمۇ، شائىرنىڭ دىللارغا ھوزۇر بېغىشلىغۇچى ئوتلۇق غەزەللىرى، قەلبلەرنى نۇرغا تولدۇرغۇچى ھېكمەت دۇردانىلىرى ھەر ۋاقىت قۇلىقىمىز تۈۋىدە ياڭراپ، بىزنى ھاياتنى سۈيۈشكە، ئۆزىمىزنى قەدىرلەشكە، «ئىنسان» دېگەن شەرەپلىك نامغا مۇناسىپ ئادەم بولۇشقا دەۋەت قىلىپ كېلىۋاتىدۇ.
Türkiye
Dölet mudapiesi
Herbiy mejburiyet tüzümi yolgha qoyulidighan bolup, 18ay wezipe öteydu. Nöwette 670ming esker wezipe ötewatidu. <Gallery> File:Turkish troops.jpg|quruqluq armiysi File:DzKK BG (107).jpg|déngiz armiysi </Gallery>
ئەلىشىر نەۋائى
شائىرنىڭ ئىجادى ھاياتى
ئەلىشىر نەۋايى زادى قانچىلىك ئەسەر يازغان؟ كىلاسسىك ئەدەبىيات تارىخى كىتابلىرىدا باشقا كىلاسسىك شائىرلارنىڭ نەۋايىنىڭ  63 پارچە كىتابىنى ئوقۇغانلىقى،مەدرىسلەردە دەرسلىك قىلىنغانلىقى قەيت قىلىندۇ. بىزگە يېتىپ كېلەلمىگەن ئەسەرلىرى قانچىلىك بۇ ئېنىق ئەمەس،بىزگە قول يازما ۋە تاش باسما ئارقىلىق يېتىپ كەلگەن ئەسەرلىرى تۆۋەندىكىچە كۆرسىتىش مۇمكىن ، :
Türkiye
Türkiyede maarip
Türkiyediki birqeder dangliq uniwérsitétllar
ئەلىشىر نەۋائى
شائىرنىڭ ئىجادى ھاياتى
شائىرنىڭ ئەسەرلىرى
شائىرنىڭ تۈركىي تىلدا ياراتقان شېئىرىي مىراسى ئاساسەن «خەزائىنۇل مەئانى» دىۋانىغا جەملەنگەن. ئەسەر تۆت قىسىمدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكلەردىن ئىبارەت: «خەزائىنۇل مەئانى» ئىنسان بالىسىنىڭ مۇرەككەپ ۋە يۈكسەك تەپەككۈرى ھەمدە چەكسىز ھېس-تۇيغۇلىرى بىلەن باغلىق بولغان مىڭلاپ غەزەل، رۇبائىي، قىتئە، تەرجىئىبەند، تەركىببىەند، مەسنەۋى، ساقىينامە ۋە باشقا شەكىللەردە يېزىلغان شېئىرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان توپلام بولۇپ، شەرق ئەدەبىيات تارىخىدا كەم ئۇچرايدىغان مۆجىزە ھېسابلىدۇ. بۇ خىل توپلام ئەلىشىر نەۋائىيدىن ئىلگىرى خېسراۋ دېھلەۋىي تەرىپىدىن تۈزۈلگەن ئىدى. ئەلىشىر نەۋائىي «خەزائىنۇل مەئانى»غا قەدەر «ئىلىك دىۋان»، «بەدائىيۇل بىدايە»، «نەۋادىرۇن نىھايە» دىۋانلىرىنى تۈزگەن. «خەزائىنۇل مەئانى» ئەنە شۇ ئۈچ دىۋانغا كىرگەن ھەمدە «نەۋادىرۇن نىھايە» تۈزۈلگەندىن كىيىن يېزىلغان شېئىرلار ئاساسىدا ۋۇجۇدقا كەلگەن بولۇپ، 45 مىڭ مىسراغا يېقىن شېئىرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. نەۋائىي بەدىئىي مىراسىنىڭ سالماقلىق قىسمىنى تەشكىل قىلغان «خەزائىنۇل مەئانى»غا كىرگۈزۈلگەن شېئىرلىرى شائىر ھايات چېغىدىلا كۆپلىگەن شەرق مەملىكەتلىرىدە كەڭ شۆھرەت قازانغان.
«خەزائىنۇل مەئانى»دىكى تۆت دىۋاننىڭ ھەربىرىدە 650 تىن جەمئىي 2600 غەزەل، 210 قىتئە، 133 رۇبائىي، 86 فەرد، 5 مۇئەمما، 13 تۇيۇق، 10 مۇخەممەس، 10 چىستان، بەش مۇسەددەس، تۆت تەرجىبەند، تۆت مۇستەھزاد، بىر مۇسەممەن، بىر تەركىبەند، بىر قەسىدە، بىر مەسنەۋى، بىر ساقىينامە بولۇپ، شەرق شېئىرىيىتىدىكى شېئىرىى شەكىللىرىنىڭ 16 خىل تۈرى مەۋجۈت. دېمەك، نەۋائىي شېئىرىيىتى ئەڭ ئاۋال ژانىرلىرىنىڭ كۆپ ھەم خىلمۇ-خىللىقى ۋە مۇكەممەللىكى بىلەن تۈركىي تىل شېئىرىيەت تارىخىدا ئالاھىدە مۇھىم ئۇرۇن تۇتىدۇ. نەۋائىينىڭ لىرىك مىراسى ئۇنىڭغا قەدەر مەۋجۈت بولغان تۈركىي تىل شېئىريىتىنىڭ داۋامى بولۇپلا قالماي، بەلكى پارس-تاجىك شېئريىتىنىڭ ئەڭ ئىلغار ئەنئەنلىرىنى ئۆزىدە ئەكس ئەتتۈرگەن. نەۋائىي لىرىكىسى ژانىرلىرىنىڭ خىلمۇ-خىللىقى، مۇكەممەللىكى، پوئېتىك مەزمۇنىنىڭ كەڭ ھەم چوڭقۇرلۇقى، بەدىئىي ئىپادىلەرنىڭ رەڭدارلىقى بىلەن دىققەتكە سازاۋەردۇر. بۇ شېئىرىي دۇردانىلەر يۇقىرىدا ئېيتقىنىمىزدەك «خەزائىنۇل مەئانى» توپلىمىدا روشەن كۆرۈلىدۇ. نەۋائىي لىرىكىسىنىڭ شېئىرىيەت تارىخىدىكى ئورنى ۋە ئەھمىيىتىنى بەلگىلىگۈچى مۇھىم ئامىللاردىن بىرى. ئۇنىڭ ھاياتىغا ئۆز دەۋرنىڭ دەۋر قىياپىتى، ئىلغار ئىجتىمائىي روھىنىڭ مۇئەييەن دەرىجىدە سىڭىپ كەتكەنلىكىدىن ئىبارەت. شۇنداقلا، نەۋائىي لىرىكىسى ئۆزى ياشاپ تۇرغان ئىجتىمائىي مۇھىتقا يېقىن بولۇشى بىلەن كىلاسسىك شېئىرىيىتىمىزدىكى لىرىكىنىڭ بىر نەچچە ئەسىرلىك تەرەققىيات تارىخىدا يۈكسەك بىر باسقۇچنى تەشكىل ئەتكەن. ئەلىشىر ناۋايىنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ سانى تەخمىنەن 500مىڭ مىسرا ئەتراپىدا بولۇپ شەرق ئەدەبىياتىدىلا ئەمەس دۇنيا ئەدەبىياتىدىمۇ ھىچكىم تېخى بۇنچىلىك جىق ۋە ئىسىل ئەسەرلەرنى يېزىپ باققان ئەمەس.
ئەلىشىر ناۋائىي باشلانغۇچ بىلىمىنى ھېراتتا ئالغان. ئۇنىڭ ئاجايىپ تالانتى ۋە قابىلىيىتى مەكتەپ يېشىدىكى يىللاردىلا نامايان بولۇشقا باشلىغان بولۇپ، ئەلىشىر 10- 12 ياشلىرىدا يازغان شېئىرلارنى ئۇستازى لۇتفىغا كۆرسەتكەن. ئۇنىڭ ئستىداتىدىن مەمنۇن بولغان مەۋلانا لۇتفى ئەلىشىرنىڭ :
ئارەزىن ياپقاچ، كۆزۈمدىن ساچىلۇر ھەرلەھزە ياش،
دېگەن مەتلەئى بىلەن باشلىنىدىغان غەزىلىنى ئاڭلىغاندىن كىيىن : « ئەگەر مۇيەسسەر بولسا ئىدى، ئۆزۈمنىڭ 10- 12 مىڭ بېيتىمنى شۇ غەزەلگە تىگىشەر بولا ئىدىم … » دېگەن ئىكەن.
ناۋائى مەشھەدتە ئوقۇش جەريانىدا، ئۆز ئىجادىيىتىنى داۋاملاشتۇرغان. بۇ يەردە ئۇ ئۆز زامانىسىنىڭ مەشھۇر شائىرى كامال تۇرباتى بىلەن ئۇچرىشىغان ھەمدە ئۇنىڭ بىلەن دوستلۇق ئورناتقان. بۇ چاغدا ئۇنىڭ بىلىم ئېلىش دائىرىسى تېخىمۇ كېڭىيىپ، پەلسەپە، مەنتىقە، ماتېماتىكا پەنلىرى بىلەنمۇ شۇغۇللانغان. بولۇپمۇ ئىسلام پەلسەپىسىنى ، ئەرەب ۋە شەرق مۇسۇلمان ئەدەبىياتىنى قېتىرقىنىپ تەتقىق قىلغان. جۈملىدىن ئۇبۇلقاسىم فېردەۋسى ، نىزامى گەنجىۋى ، خۇسراۋ دېھلەۋى ، ئاتائى ، لۇتفى ۋە باشقا شائىرلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ياقتۇرۇپ ئوقۇغان. شۇنىڭدەك ئىجادىيەتكە قىزغىن كىرىشىپ ، پارىس ۋە تۈرك تىللىرىدا نۇرغۇن شېئىرلارنى يازغان. شۇڭلاشقا ئۇ «زۇللىنەين» (ئىككى تىل ئىگىسى) دېگەن نام بىلەن شۆھرەت قازانغان. ئۇ ئۆزىنىڭ تۈرك تىلىدا يازغان شېئىرلىرىغا «ناۋائى» ( كۈي، ئاھاڭ دېگەن مەنىدە )، پارىس تىلىدا يازغان شېئىرلىرىغا بولسا «فانى» ( ۋاقىتلىق، يوقالغۇچى دېگەن مەنىدە) دەپ تەخەللۇس قويغان.
خەمىسەسى
شائىر ئىجادىيىتىنىڭ شاھ ئەسىرى بەش داستاندىن تەشكىل تاپقان «خەمسە»دۇر. بۇ بەش داستان تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەتتۇر: پارس ئەدەبىياتىدىكى خەمسەچىلىككە جاۋابەن تۈركىي تىل ئەدەبىياتىدا تۇنجى قېتىم يارىتىلغان ئەلىشىر نەۋائىينىڭ «خەمسە»سى بۇ تىلنىڭ ناھايىتىمۇ باي ۋە چەكسىز ئىمكانىيەتلەرگە ئىگە تىل ئىكەنلىكىنى دەلىللىگەن. 52 مىڭ مىسرادىن تەركىب تاپقان بۇ يىرىك ئابىدە 15-ئەسىر ئىسلام تەپەككۈرىنىڭ تەبىئەت، ئىنسان، جەمىيئەت، ئەخلاق ۋە كامالەت ھەققىدىكى ئۆزىگە خاس قامۇسىدۇر. شائىر ۋەقەلىكلىرىنى قەدىمىي شەرق تارىخىنىڭ خېسراۋ، بەھرام، ئىسكەندەر كەبى ناملىرى ئەپسانە بىلەن بىرلىشىپ كەتكەن شەخسلەر، لەيلى ۋە مەجنۇن كەبى ئاشىقلار ھاياتىدىن ئالغان بولۇپ، ئۇلارغا يېڭى مەزمۇن، يېڭى تۈس بېرىپ، ئۆزگىچە روھ بېغىشلاش بىلەن بىرگە، دەۋرنىڭ مۇھىم مەسىلىلىرىنى، ئەۋلادلارنىڭ ئارزۇ-ئارمانلىرىنى ئەكس ئەتتۈرگەن.
«خەمسە» دۇنياغا كەلگەندىن كىيىن، شۇ زامان كىشلىرىگە ناھايىتى زور تەسىر كۆرسەتكەن. نەۋائىينىڭ ئۇستازى ئابدۇراھمان جامى ئۇنى ھاياجان بىلەن ئالقىشلىغان. سۇلتان ھۈسەيىن بايقارا شائىرنى ئاق ئېتىغا مىندۈرۈپ، ئاتنى ئۆزى يېتىلەپ مېڭىش ئارقىلىق، شائىرغا ئالىي ئېھتىرام بىلدۈرگەن. ئەلىشىر نەۋائىي پۈتكۈل ھاياتىدا تۈركىي تىل بىلەن بىر قاتاردا پارس تىلىدىمۇ ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىپ، بۇ تىلدىمۇ قىممەتلىك مىراسلارنى قالدۇرغان. ئۇنىڭ بۇ تىلدىكى شېئىرلىرى ئىران ئالىمى يۈسۈپ شىرازى تەرىپىدىن 1495-1500-يىللىرىدا دىۋان قىلىپ تۈزۈلگەن ۋە ئۇنىڭغا «دىۋانى فانى» دەپ نام بېرىلگەن. مەزكۇر دىۋان 1963-يىلى تېھراندا، 1965-يىلى تاشكەنتتە، 1993-يىلى دۈشەنبىدە نەشىر قىلىنغان. «دىۋانى فانى»دىكى شېئىرلارنىڭ كۆپچىلىكى مەشھۇر پارس شائىرلىرىنىڭ شېئىرلىرىغا جاۋابەن يېزىلغان.
ئەلىشىر نەۋائىي پارس تىلىدىكى قەسىدەلەردىنمۇ ئايرىم توپلاملار تۈزگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرى «سىتتەتى زەرۇرىيە»(ئالتە زۆرۈرىيەت)، ئىككىنچىسى، «فۇسۇلى ئەربەئە»(تۆت پەسىل) دەپ ئاتالغان. «سىتتەتى زەرۇرىيە» توپلىمىغا ئالتە قەسىدە كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، ئۇلارنى خېسراۋ دېھلەۋىي، جامىي، ئەنۋەرىي، ھەققانىي، سالمان سەۋەجىي ۋە باشقا قەسىدە ئۇستىلىرىنىڭ تەسىرىدە ياراتقان. شائىرنىڭ «فۇسۇلى ئەربەئە» توپلىمىغا تۆت قەسىدە كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، بۇ قەسىدەلەردە يىلنىڭ باھار، ياز، كۈز، قىش پەسىللىرىنىڭ ئۆزىگە خاس گۈزەللىكى ئاجايىپ ماھىرلىق بىلەن تەسۋىرلەنگەن. ئەلىشىر نەۋائىي پارس تىلدىكى ئەسەرلىرى بىلەن زامانداشلىرىنىڭ، ئەڭ ئالدى بىلەن ئۇستازى ئابدۇراھمان جامىينىڭ يۇقىرى باھاسىغا سازاۋەر بولغان ۋە پارس-تاجىك ئەدەبىياتى، جۈملىدىن شېئىرىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا مۇھىم ھەسسە قوشقان.
ئەلىشىر نەۋائىي شائىر بۇلۇش بىلەن بىرگە، يەنە ئۆز دەۋرىنىڭ ئۇلۇغ ئالىمى ۋە مۇتەپەككۈرىدۇر. نەۋائىينىڭ ئىلمىي تەتقىقاتلىرى ۋە ئىزدىنىشلىرىنىڭ كۆپ قىسىمى تەبىئىي ھالدا تىل ۋە ئەدەبىيات بىلەن باغلانغان.
مەجالىسۇن نەفائىس
«مەجالىسۇن نەفائىس» تەزكىرىسىنى يارىتىش بىلەن نەۋائىي ئۆز دەۋرى ئەدەبىياتىغا، ئۇنىڭ ئىجادكارلىرىغا خاس ھالدا ئابىدە ئورناتقان. بۇ ئەسەردە، تۈركىي ۋە پارس تىلىدا ئىجاد قىلغان 359 شائىرنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى ھەققىدە قىممەتلىك مەلۇماتلار بېرىلىگەن بولۇپ، بۇ شائىرلارنىڭ ئىجادىيەتتىكى ئۇتۇقلىرى ۋە كەمچىلىكلىرى، ئۆزىگە خاس خۇسۇسىيەتلىرى كۆرسىتىلگەن. ئەلىشىر نەۋائىينىڭ مۇھىم تارىخى ۋە ئەدەبىي ئەھمىيەتكە ئىگە «مۇنشائات» ئەسىرى ئۇنىڭ تۈركىي تىلدا ئۆز زامانداشلىرى، يەنى پادىشاھلار، شاھزادەلەر، ئىلىم ۋە ئەدەبىيات ئەھلىلىرى بىلەن ئېلىپ بارغان يازما سۆھبەت توپلىمى بولۇپ، ئۇ مەكتۇپ ژانىرىنىڭ ئېسىل نەمۇنىسىدۇر. شائىرنىڭ مۇھىم ئەسەرلىرىدىن بىرى «ۋەقفىيە» بولۇپ، ئەسەر بىر قاراشتا شائىر ۋە بۈيۈك دۆلەت ئەربابىنىڭ ئۆزى قۇرغان ئىمارەتلىرىگە تۇرغۇزغان ۋەخپە، يەنى رەسمىي ھۆججىتىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئەسەردە سۇلتان ھۈسەيىن بايقارا دەۋرىدىكى دۆلەت تۈزۈمى، ئەلىشىر نەۋائىينىڭ دۆلەت باشقۇرۇشتىكى ئورنى، ئۇنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي ۋە ئەخلاق قاراشلىرى ناھايىتى ئەتراپىلىق بايان قىلىنغان. ئەلىشىر نەۋائىينىڭ «مىزانۇل ئەۋزان»(ۋەزىنلەر ئۆلچىمى) ۋە «مۇھاكىمەتۇل-لوغەتەيىن»(ئىككى تىل مۇھاكىمىسى) ئەسىرى تۈركىي خەلقلەرنىڭ شېئىرىيىتى ۋە تىللىرىنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىلمىي ئەسەرلىرى بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندىمۇ رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلمەكتە.
مۇھاكىمەتۇل-لوغەتەيىن
«مۇھاكىمەتۇل-لوغەتەيىن»دە تۈركىي تىلىنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي ۋە مەدەنىي ھاياتتىكى ئورنى، گىرامماتىكىلىق قۇرۇلمىسىنىڭ مۇكەممەللىكى، سۆزلەرگە بايلىقى چوڭقۇر ۋە ئېنىق مىساللار ئارقىلىق تەھلىل قىلىنغان. شائىر تۈركىي تىلىنىڭ ئۆزىگە خاس خۇسۇسىيەتلىرىگە ئىگە تىل ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر مۇھەببەت بىلەن بايان قىلىپ بەرگەن.
لىسانوت تەير
«لىسانوت تەير»(قۇشلار تىلى) ئەلىشىر نەۋائىي ئەسەرلىرى ئىچىدە مۇھىم ئۇرۇن تۇتقان مەسەللىك داستان بولۇپ، مەسنەۋى شەكىلدە يېزىلغان. بۇ ئەسەر نەۋائىينىڭ «خەمسە» تەركىبىدىكى بەش داستاننى تاماملاپ 14 يىلدىن كىيىن، يەنى 1499-يىلى يازغان ئالتىنچى داستانىدۇر. «لىسانوت تەير» نەۋائىينىڭ پارس تەسەۋۋۇپ شېئىرىيىتىنىڭ يىرىك ۋەكىلى شائىر فەرىددىن ئەتتار(1145-1229)نىڭ مەشھۇر ئەسىرى «مەنتىقۇتتەير»(قۇشلار نۇتىقى) داستانى ئاساسىدا يېزىپ چىققان ئىجادىي ئەسىرى بولۇپ، ئەسەرنىڭ ئاخىرىدا بېرلگەن مەلۇماتتىن بىلىمىزكى، ناۋائىي ئەتتارنىڭ «مەنتىقۇتتەير» ئەسىرنى 8-9 ياش مەزگىلىدىن باشلاپ زور ئىشتىياق بىلەن ئوقۇشقا كىرىشكەن ھەمدە ئۇنى يادلىۋالغان. شۇنىڭدىن تارتىپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە بۇ ئەسەرنى مۇلاھىزە قىلىش، ئۇنىڭدىكى ھىكمەتلەرنى ئۆزىنىڭ تەپەككۈرى، سەرگۈزەشتىلىرى، كىشىلىك ھايات، ئىلىم-مەرىپەت ۋە ئىلاھىيەت تېمىسىدىكى تەتقىقات نەتىجىلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، 58 يېشىدا مەيلى مەزمۇن ياكى بەدىئىي ئالاھىدىلىك جەھەتتە بولسۇن، شەيخ پەرىددىن ئەتتارنىڭ «مەنتىقۇتتەير» بىلەن سېلىشتۇرغاندا، بىرمۇنچە ئۆزگىچىلىكلەرگە ئىگە بولغان «لىسانۇت تەيىر» داستاننى يېزىپ چىققان.
مەھبۇبۇل قۇلۇپ
ئەسەرنىڭ بىرىنچى قىسىمى 40 پەسىل. ھەربىر پەسىلدە شائىر ئۆزى ياشىغان دەۋردىكى مەلۇم ئىجتىمائىي تەبىقە، يەنى پادىشاھلار، ۋەزىرلەر، ئەسكەر باشلىقلىرى، قازىلار، تېۋىپلار، دېھقانلار، كاسىپلار، شائىرلار ۋە باشقىلار ھەققىدە توختىلىپ ئۆتىدۇ. ھەرقايسى قاتلام ۋە كەسىپكە مۇناسىپ كىشىلەرنىڭ جەمئىيەت ھاياتىدا تۇتقان ئورنى، ئۇلارنىڭ جەمئىيەت ئۈچۈن پايدىلىق ياكى زىيانلىق ئىكەنلىكى ھەققىدە پىكىر يۈرگۈزىدۇ. شائىر بۇ ئارقىلىق ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە مەرىپەتپەرۋەرلىك غايىلىرىنى تەرغىپ قىلىدۇ.
ئەسەرنىڭ ئىككىنچى قىسىمى ئەخلاق ۋە تەلىم-تەربىيە مەسىلىلىرىگە بېغىشلانغان بولۇپ، جەمىئي 10 پەسىل. بۇنىڭدىكى ئەڭ گەۋدىلىكى ئەدەب-ئەخلاق، سۆيگۈ-ساداقەت توغرىسىدىكى بابلار بولۇپ، ئۇلاردا ئىلگىرى سۈرۈلگەن پىكىرلەر تەلىم-تەربىيە جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئەسەرنىڭ ئۈچىنچى قىسىمى قىسقا ھېكايەتلەر، كۆپلىگەن ماقالىلەر ۋە ھىكمەتلىك سۆزلەردىن ئىبارەت. «مەھبۇبۇل قۇلۇپ» ئەلىشىر نەۋائىينىڭ نەسىر ئەسەر ئىجادىيىتىدە ئۆزىگە خاس ئورۇنغا ئىگە. بۇ ئەسەرنىڭ شەرق بەدىئىي تەپەككۈر تارىخىدا تۇتقان ئورنى ناھايىتى مۇھىم سالماقنى ئىگەللەيدۇ. نەۋائىي ئۆزىنىڭ باي ھايات كەچۈرمىشلىرىگە ئاساسلىنىپ، ئىنسانغا خاس ئەخلاق-پەزىلەت، خۇلۇق-خۇسۇسىيەتلەرنى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دېمەك، بۇ ئەسەردە نەۋائىي ئەڭ ئاۋال بۈيۈك مۇتەپەككۈر سۈپىتىدە نامايەن بولىدۇ.
شائىر بۇلاردىن باشقا، يەنە «تارىخى مۈلكى ئەجەم» ۋە «تارىخى ئەنبىيا ۋە ھۆكۈما» قاتارلىق تارىخى ئەسەرلەرنىمۇ يازىدۇ.
دېمەك، ئەلىشىر نەۋائىي كېيىكى ئەۋلادلارغا ناھايىتى مول ئەدەبىي ۋە ئىلمىي مىراس قالدۇرغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدىكى شېئىرىي مىسراسىنىڭ ھەجىمى 100 مىڭ بېيىتتىن ئاشىدۇ. شائىر مانا شۇ باي مىسراسى بىلەن تۈركىي تىل شېئىرىيىتىنىڭ يۈكسەك چوققىسىغا ئايلانغان. تۈركىي تىل شېئىرىيىتىدىكى لىرىك ژانىرلار ۋە داستانچىلىق ئەنئەنىسى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلگەن. شوڭىمۇ، تۈركىي تىل شېئىرىيىتىنىڭ 15-ئەسىردىن كىيىنكى راۋاجىنى نەۋائىي ئىجادىيىتىدىن ئايرىپ تەسەۋۋۇر قىلىش مۈمكىن ئەمەس. نەۋائىي ئۆز ئىجادىي ئەمگەكلىرى بىلەن ئۆز دەۋرى ۋە ئۇنىڭدىن كىيىنكى دەۋرلەردىكى تۈركىي خەلقلەر ئەدەبىياتى، جۈملىدىن ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ راۋاجلىنىشىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىپ، ئۇستازلىق رولىنى ئويناپ كەلگەن. نەۋائىي ئەسەرلىرى تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ئەدەبىياتىغا ئۆزىنىڭ چوڭقۇر غايىۋىلىقى، گۇمانىزىمى، خەلقچىللىقى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى يۈكسەك بەدىئىيلىكى، مۇكەممەللىكى، ژانىرلارغا موللۇقى بىلەنمۇ ئۈلگە تىكلەپ بەرگەن. نەۋائىي ئەسەرلىرى تېمىسىنىڭ غايىۋىلىكى ۋە يۈكسەكلىكى بىلەن دۇنيا كىلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ نادىر مىراسلىرى قاتارىدىن ئالاھىدە مۇھىم ئۇرۇن تۇتۇپ كەلمەكتە.
پايدىلانغان مەنبەلەر
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تورى
http://izdinix.com/ShowPost.aspx?ThreadID=54714
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىسيانكار قوشاقچىسى ئېلاخۇن كۆككۆز
ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆتمۈش تارىخىدا ئۆتكەن خەلق قوشاقچىلىرى مۇستەملىكىگە، ئادالەتسىزلىككە قارشى ھەرىكەتلىرى ۋە  ئەركىنلىك ئىدىيىلىرى،  تولۇپ- تاشقان ئىجادىيەتلىرى  بىلەن ئۆز خەلقىنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولغانلىقى كۆپچىلىككە ياخشى مەلۇم.
نۇزۇگۇم، سادىر پالۋان، ئېلاخۇن، ئايۇپ سامساق، مۇستاپا سوپى ۋە باشقا قوشاقچىلار ئەنە شۇلار جۈملىسىدىن بولۇپ، ئۇيغۇر ئېلى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تېررىتورىيىلىرىدە ياشاپ كېلىۋاتقان مىليونلىغان ئۇيغۇرلار ئۇلارنى مۇشۇ كۈنگىچە ئەستە ساقلاپ كەلمەكتە. ئەنە شۇلارنىڭ بىرى مەشھۇر قوشاقچى ۋە ناخشىچى ئېلاخۇن كۆككۆزدۇر.
ئېلاخۇن كۆككۆز 1865-يىلى غۇلجا شەھىرى قازانچى مەھەللىسىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، كىچىكىدىنلا مىللىي سەنئەتكە مۇھەببەت باغلىغان ئىدى. ئۇنىڭ ئۆمرىنىڭ تەڭدىن تولىسى زۇلۇم ۋە ئازاب-ئوقۇبەتتە ئۆتتى. ئېلاخۇن كۆككۆز كىچىكىدىنلا باسقۇنچىلارنىڭ خەلق بېشىغا ئېلىپ كەلگەن زۇلۇمىغا چىدىيالماي، ئۇلارغا قارشى قەتئىي كۈرەش ئېلىپ باردى.
ئالىم ئۆكتەبىر جامالدىنوف بۇ ھەقتە مۇنداق دەپ يازىدۇ: «مانجۇ ئىشغالىيەتچىلىرى 1900-يىلى دېھقانلارنىڭ قوللىرىدىكى ماللىرىنى زورلۇق بىلەن تارتىپ ئېلىش كۈچىيىپ كەتكەن بىر دەۋردە ئېلاخۇن ئۆزىنىڭ بىر توپ يولداشلىرى بىلەن دوتەي، شەڭگەن ۋە لوزۇڭلارنىڭ قوللىرىدىكى بۇلاپ ئېلىنغان ماللارنى قايتۇرۇپ ئېلىپ، ئۇلارنى ئىگىلىرىگە قايتۇرۇپ بېرىدۇ. بۇ ئەلەمگە چىدىمىغان دوتەي ئېلاخۇننى تۇتقۇنغا ئېلىپ، يامۇلغا سولاشقا بۇيرۇق بېرىدۇ. ئادالەتسىزلىككە چىدىمىغان ئېلاخۇن كۆككۆز بىر نەچچە قېتىم يامۇللارغا سولانغان بولسىمۇ، دۈشمەن ئالدىدا ھەرگىز تىز پۈكمىدى. ئۇ 1955-يىلى قازاقىستانغا كۆچۈپ كېتىشكە مەجبۇر بولۇپ، 1970-يىلى ئالماتا ۋىلايىتىنىڭ تالغىر ناھىيىسىگە قاراشلىق ئازاد يېزىسىدا 105 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتتى.»
ئاپتۇرى: ئويغان
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ۋاكۇئۇم
ھەقىقىي بوشلۇق؛
ھاۋاسىز بوشلۇق؛
ئىسپانىيە
ULY
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|Ispaniye left|thumb|Dölet bayriqi ئىسپانىيە (ئىسپانچە: España) غەربىي جەنۇب ياۋروپادىكى دۆلەت. ئۇنىڭ ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقى ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ زېمىنى يەنە ئافرىقا دېڭىز قىرغىقىدىكى كانارىي ئارىلى ۋە ئوتتۇرا دېڭىزدىكى بالارىك ئارىلىدىن ئىبارەت ئىككى تاقىم ئارالنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دۆلەتنىڭ چوڭ قۇرۇقلۇقى گىبرالتار بىلەن كىچىك قۇرۇقلۇق چېگراسىدىن باشقا ، ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن جەنۇب ۋە شەرق بىلەن چېگرىلىنىدۇ. شىمال ۋە شەرقىي شىمالدا فرانسىيە ، ئاندوررا غەرب ۋە غەربىي شىمالدا پورتۇگالىيە ۋە ئاتلانتىك ئوكيان.
يەر مەيدانى 505،990 كىلومىتىر ، ئىسپانىيە جەنۇبىي ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ دۆلەت ، غەربىي ياۋروپا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى ئىككىنچى چوڭ دۆلەت ، ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى تۆتىنچى چوڭ دۆلەت. نوپۇسى (تەخمىنەن 47 مىليون) ئىسپانىيە ياۋروپادىكى ئالتىنچى ئورۇندا ، ياۋروپا بىرلەشمىسىدە بەشىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئىسپانىيەنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى مادرىد. باشقا ئاساسلىق شەھەر رايونلىرى بارسېلونا ، ۋالېنسىيە ، سېۋىللا ، زاراگوزا ، مالاگا ۋە بىلباۋنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئىبىرىيە مەدەنىيىتى قەدىمكى فىنلاندىيەلىك ، گرېتسىيە ، كېلىتلىق ۋە كارتاگىن ئولتۇراق رايونى بىلەن بىللە يېرىم ئارالدا تەرەققىي قىلىپ ، مىلادىدىن ئىلگىرىكى 200-يىللار ئەتراپىدا رىم ھۆكۈمرانلىقىغا ئۆتكەنگە قەدەر تەرەققىي قىلغان ، ئۇنىڭدىن كېيىن بۇ رايوننىڭ ئىسمى ئىسپانىيە دەپ ئاتالغان (لاتىنچە: Hispania).
غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاخىرىدا ، گېرمانىيە قەبىلىلەر بىرلەشمىسى ئوتتۇرا ياۋروپادىن كۆچۈپ كېلىپ ، ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىغا بېسىپ كىرىپ ، ئۇنىڭ غەربىدىكى ئۆلكىلەردە سۈيبى ، ئالان ۋە ۋاندال قاتارلىق مۇستەقىل رايونلارنى قۇرغان. ئاخىرىدا ، ۋىسىگوتلار ئىسپانىيەنىڭ ۋىزانتىنا ئۆلكىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېرىم ئارالدا قالغان بارلىق مۇستەقىل تېررىتورىيەنى ۋىزىگوتىك پادىشاھلىقىغا بىرلەشتۈرىدۇ ، بۇ دۆلەتلەر ئىسپانىيەنىڭ سابىق رىم ئۆلكىلىرىنىڭ سىياسىي ، چېركاۋ ۋە قانۇن جەھەتتىن بىرلىككە كەلگەن.
سەككىزىنچى ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ، ۋىسىگوتىك پادىشاھلىقى 711-يىلى يېرىم ئارالغا كەلگەن ئۇمەييە ئىسلام خەلىپىلىكى تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلدى. ئۇزۇن ئۆتمەي ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىدىكى مۇسۇلمانلار ھۆكۈمرانلىقى باغداتتىن ئاپتونومىيەگە ئايلاندى. شىمالدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىن قالغان ئاز ساندىكى كىچىك خىرىستىيان يانچۇقلىرى ، پىرېنىيە دائىرىسىگە يېقىن كارولىن ئىمپېرىيىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىلەن ، ئاخىرىدا لېئون ، كاستىل ، ئاراگون ، پورتۇگالىيە ۋە ناۋاررې قاتارلىق خىرىستىيان خانلىقلىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
يەتتە ئەسىر مابەينىدە ، كېيىنكى خانلىقلارنىڭ ئارىلاپ جەنۇبقا كېڭىيىشى يۈز بېرىپ ، خىرىستىيانلارنىڭ 1492-يىلى گرانادا شىتاتىنى بويسۇندۇرۇشى بىلەن ئاخىرلاشتى. شۇ يىلى كرىستوفىر كولۇمبۇس يېڭى دۇنياغا كەلدى. دەسلەپكى زامانىۋى دەۋردە ، ئىسپانىيە تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرىنى باشقۇرۇپ ، دۇنيا مىقياسىدىكى تۇنجى ئىمپېرىيەنىڭ بىرى بولۇپ ، 300 مىليوندىن ئارتۇق ئىسپانچە سۆزلىگۈچىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چوڭ مەدەنىيەت ۋە تىل مىراسلىرىنى قالدۇردى. ئالتۇن دەۋردە سەنئەتتە نۇرغۇن ئىلگىرىلەشلەر بولغان ، دۇنياغا داڭلىق رەسساملار بار. ئىسپانىيە دۇنيادىكى ئۈچىنچى چوڭ دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرىنى كۈتۈۋالىدۇ.
ئىسپانىيە دۇنياۋى پارلامېنت دېموكراتىيىسى ۋە پارلامېنت پادىشاھلىق تۈزۈمى ، پادىشاھ فېلىپ VI دۆلەت باشلىقى بولغان. ئۇ تەرەققىي قىلغان ئاساسلىق دۆلەت ۋە كىرىمى يۇقىرى دۆلەت ، دۇنيادىكى ئومۇمىي ئىقتىسادى نامدا 14-ئورۇندا ، سېتىۋېلىش كۈچى باراۋەرلىكى بىلەن 16-ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ، ياۋروپا بىرلەشمىسى ، ياۋروپا كېڭىشى ، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى ، ياۋروپا بىخەتەرلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى ، شېنگېن رايونىنىڭ ئەزاسى. ، دۇنيا سودا تەشكىلاتى ۋە باشقا نۇرغۇن خەلقئارالىق تەشكىلاتلار.
يەنە كۆرۈڭ
== ئىزاھات
پاۋلودار ئوبلاستى
پاۋلودار ئوبلاستى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Pawlodar Oblasti، قازاقچە: Pavlodar Oblysy) قازاقىستاننىڭ قارمىقىدىكى بىر ئوبلاست بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى پاۋلودار.
ئاففانلار
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
مۇزلۇق قەھۋە
مۇزلۇق قەھۋە (ئېنگلىزچە: Iced coffee) بىر خىل قەھۋەدۇر. مۇزلۇق قەھۋە بىرخىل سوغۇق ھالدا ئىستمال قىلىندىغان قەھۋە. مۇزلۇق قەھۋەنى ئادەتتە قەھۋە پۇرچىقنى قاينىتىپ ھاسىل بولغان قەھۋەنى مۇز ياكى سوغۇق سۈت (قايماق، مۇزقايماق، مۇزچوكا، سوغۇق سۇ، ۋەنىلا، ياكى باشقا تەم كىرگۈچ) بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تەييارلىندۇ. ياكى قەھۋە پۇرچىقنى سوغوق ھالدا ئېچتىش ئارقىلىق تەييارلىندۇ.
بۈيۈك ئارال
بۈيۈك ئارال(Büyükada) ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
ۋۇۋېي
ۋۇۋېي (خەنزۇچە: 武威) گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان ، شەرقى نىڭشيانىڭ مەركىزى يىنچۈەن بىلەن غەربى چىڭخەي ئۆلكىسى شىنىڭ ، جەنۇبىي لەنجۇنىڭ ئۆلكە مەركىزى بىلەن ، شىمالىي تەرىپى دۇنخۇاڭ قاتارلىق جايلار بىلەن تۇتىشىدۇ.
تارىخى
ۋۇۋېي گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، قەدىمدە لياڭجۇ دەپ ئاتالغان. ئالتە سۇلالە دەۋرىدىكى ئالدىنقى لياڭ، كېيىنكى لياڭ، جەنۇبىي لياڭ، شىمالىي لياڭ پادىشاھلىقلىرى، تاڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى دالياڭ پادىشاھلىقى بۇ يەرنى پايتەخت قىلغان. كېيىنكى دەۋرلەردە ۋىلايەت، ئايماق مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي بولغان. قەدىمكى دەۋردە ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك بىلەن غەربىي يۇرتنىڭ ئىقتىساد، مەدەنىيەت ئالاقىسىدىكى مۇھىم جاي، «يىپەك يولىدىكى مۇھىم ئۆتەڭ» بولغان، بىر مەزگىل شىمالنىڭ بۇددا دىنى مەركىزى بولغان. داڭلىق لياڭجۇ نەزمىسى، ئەلنەغمىسى، لياڭجۇ غەربىي لياڭ مۇزىكىسى، ئايال چالغۇچىلار بۇ يەردە بارلىققا كەلگەن ۋە راۋاجلانغان.
شەھەرنىڭ قىمىتى
جۇڭگو 3 - چوڭ شەھىرى ، بىر مەھەل غەربىي شىمال ھەربىي ، مەمۇرىي مەركىزى ، ئىقتىساد ، مەدەنىيەت مەركىزى ، ۋە « جۇڭگونىڭ ساياھەت ئاستانىسى » ، « ئىشىكنى سىرتقا ئېچىۋېۋەتكەن شەھەر » ، « جۇڭگودىكى مۇنەۋۋەر ساياھەت شەھىرى » ، « جۇڭگونىڭ ئۈزۈم ھارىقى شەھىرى » ، « جۇڭگۇ ئۈزۈم ھارىقى يۇرتى » ۋە « جۇڭگونىڭ ئادەمگىياھ مېۋىسىنى ماكانى » قاتارلىق دېگەن كاتتا نامى بار.
يادىكارلىقلىرى
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن خۇاڭنياڭنياڭ(خانىش) راۋىقى، يېڭى تاش قوراللار مەدەنىيىتى خارابىسى، تاڭ سۇلالىسىدىكى دايۈن ئىبادەتخانىسىنىڭ مىس قوڭغۇرىقى، خەيساڭ ئىبادەتخانىسى، لوشې مۇنارى، كۇڭزى ئىبادەتخانىسى، قوڭغۇراق مۇنارى، لېيتەي راۋىقى ۋە ئابىدىسى قاتارلىقلار بار. لېيتەيدىكى خەن سۇلالىسى قەبرىستانلىقىدىن چىققان مىستىن ياسالغان چېپىپ كېتىۋاتقان ئات ھەيكىلى دۆلەتنىڭ قىممەتلىك ئاسارئەتىقە بۇيۇمى ھېسابلىنىدۇ
مائارىپ ئىشلىرى
2013 - ۋۇۋېي ھەر قايسى مەكتەپ ۋە بالىلار باغچىسى 1098 گە يىتىپ ، 2012 - يىلدىكىدىن 14 ى كۈپەيگەن ، مەكتەپتىكى ۋە بالىلار باغچىسى ئوقۇغۇچىلار 312042 نەپەر، 43192 ئازايغان. بۇنىڭ ئىچىدە : كەسپىي ئالىي مەكتەپ 4 ، ئوقۇغۇچىسى 16 مىڭ ئۇقۇغۇچى ، 1078 كىشى كۆپەيگەن ئوتتۇرا دەرىجىلىك كەسپىي مەكتەپ 19 ، ئوقۇغۇچىسى 17258 نەپەر، 109 ئادەم ئازايغان.
ئوقۇتقۇچىلار بىلىم ئاشۇرۇش مەكتىپى بىر ، ئادەتتىكى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ 24 ، ئوقۇغۇچىسى 54800 نەپەر ، 2470 ئازايغان ، تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ 119، ئوقۇغۇچىسى 69632 نەپەر ، 15841 ئازايغان  735 باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتۇش نۇقتىسى 152 ، ئالاھىدە مائارىپ مەكتىپى 2  ، 17 ئازايغان ، ئوقۇغۇچىسى 111605نەپەر ، 26630 ئازايغان بالىلار باغچىسى 196 بولۇپ ، 30 كۆپەيگەن ، باغچىدىكى بالا 42044 نەپەر ، 780 كۈپەيگەن. باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇش يېشىدىكى بالىلارنىڭ مەكتەپكە كىرىش نىسبىتى ، تۇراقلاشقان. ئوقۇش پۈتتۈرۈش نىسبىتى % 100 كە يەتكەن.
تەبئىي بايىقلىرى
ۋۇۋېيدا بايقالغان تەبئىي بايلىقلار قارا مېتال تۆمۈر ، مانگان، ۋانادىي ، مولبىدىن ، رەڭلىك مېتال مىس ، قوغۇشۇن  سىنىك ، نىكېل ، ئېسىل مېتال  ئالتۇن ، كۈمۈش  ، سىرەك توپا ، لانتان ، سېرىي ، كۆمۈر مايلىق سىلانس ، خىمىيە سانائىتى ، شور ، كۆل تۇزى ، ئۇششاق تاش ۋە كالتسىي ، گۈڭگۈرتلۈك تۆمۈر ، بىناكارلىق ماتېرىياللىرىدىن  گەج ، ھاك تاش ، قۇم شېغىل ماتېرىيال خىش - كاھىش سېغىز توپا ، مېتاللورگىيە ، قوشۇمچە ماتېرىياللار، دولومىت ، كۋارتس  ۋە باشقا غەيرىي مېتال قېزىلما بايلىقى  سىياھ ، كائولىن توپىسى ، كۆك سېغىز ، خرۇستال  ۋە يەر ئىسسىقلىقى ، مىنېرال سۇ قاتارلىق 10 خىل ، 36 تۈرى. 2012 -يىلى بايقالغان 100 دىن ئارتۇق تۈرلۈك كان ۋە كان نۇقتىسى بار ، بۇنىڭ ئىچىدە كۆمۈرنىڭ تەكشۈرۈپ ئېنىقلانغان زاپىسى 1 مىليارد 660 توننا ، مايلىق سىلانس زاپىسى بويىچە 880 مىليۇن توننا ، شور زاپىسى 8 مىليون توننا ، گەج زاپىسى 980 مىليون توننا ، ھاك تېشى زاپىسى 4.02مىليون توننا ، سۈرمە زاپىسى 0.04مىليون توننا.
ئورمان ۋە سۇ بايلىقى
ۋۇۋېيدا كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان سۇ بايلىقى مىقدارى يېتەرلىك ئەمەس ،تېرىلغۇ يەرنى مو بېشىغا ئوتتۇرىچە توغرا كېلىدىغان سۇ بايلىقى مىقدارى 220 كۇب مېتىر بۇلۇپ پۈتۈن ئۆلكىنىڭ سەۋىيىسىنىڭ مالنىڭ 1 / 3 ۋە مەملىكەت بويىچە ئوتتۇرىچە سەۋىيەدىن بولغان ، مەملىكەت بويىچە ئەڭ قۇرغاق ، سۇ قىس رايونلارنىڭ بىرى.
ئىقتىسادى ئەھۋالى
2013 - يىلى ۋۇۋېي ئىشقا ئاشۇرغان ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 381.18 مىليون يۈەن بولۇپ ، سېلىشتۇرما باھا بويىچە ھېسابلىغاندا ، 2011 - يىلىدىكىدىن % 12.8 ئاشقانبۇنىڭ ئىچىدە 1 - كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى <89.2 مىليون يۈەن ، 6.83 پىرسەنت ئاشقان 2 كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 166.17 مىليون يۈەن ، % 16.4 ئاشقان.
بىزدىكى ئىختىلاپ ۋە ئۇنىڭ سەۋەپلىرى
مەمەت ئىمىن
مەن يىقىندا ئىختىلاپنىڭ كېلىپ چىقىش ۋە ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش توغرىسىدا ئۇنۋىرسال بىر ماقالە يىزىپ ئىلان قىلغان ئىدىم.
http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/ixtilap-we-uni-bir-terep-qilish.html
تۆۋەندە مەن ئارىمىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ كىلىپ چىقىش سەۋەپلىرىنى ئۆزىمىزدىكى بەزى كۆنۈپ كەتكەن كۆز قاراش، تەپەككۇر قىلىش ۋە مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇللىرىمىز بىلەن، بولۇپمۇ بىنورمال بولغان بەزى ئادەتلىرىمىز بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، بۇ ئىختىلاپلارنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەپلىرىنى ئانالىز قىلىپ چىقماقچى، ۋە ئۇلارنى ھەل قىلىشقا بەزى تەكلىپلەرنى بەرمەكچى. بىز ئادەتتە ئىنسانلارنىڭ شەيئىلەرگە بولغان پوزىتسىيەسىنى، روھىي ھالىتىنى، كەيپىياتىنى، تەپەككۇر قىلىش، مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇللىرىنى ۋە ئۇلارنىڭ مىجەز خۇلقىنى ئورتاقلاشتۇرۇپ، ئىنسانلارنىڭ پىسخىكىسىغا يىغىنچاقلايمىز. تۆۋەندىكى مەزمۇنلار پەقەتلا ئۆزەمنىڭ ئۇزۇندىن بىرى خەلقىمىزنىڭ شۇ پىسخىكىسىنى كۈزۈتۈپ ئوتتۇرىغا قويغان شەخسىي كۆز قاراشلىرىم.
مەن بۇ ئىختىلاپلارغا سەۋەپ بولىۋاتقان كىشىلەر ئارىسىدا، مىللى مەنپەتىمىزگە خىلاپ ھالدا خەلقىمىزگە ئىھانەت قىلىۋاتقانلارنىڭ، ھەتتا ئارىمىزدا “قوي تىرىسىگە ئورنىۋالغان بۆرىلەر” نىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلمايمەن، بىراق مىنىڭ قارىشىمچە ئۇلار بەك ئاز ساندىكى كىشىلەر بولۇپ، كۆپۈنچىسىنىڭ ئىسمى جىسمى يوق. ئەمما ئەپسۇس بەزى ئىسمى جىسمى بار ئىنسانلارمۇ ئەقلىنى يوقۇتۇپ، ھىس تۇيغۇسىغا تايىنىپ ئاغزىغا كەلگىنىنى سۆزلەپ، ھەر خىل زىددىيەت ۋە ئىختىلاپلارغا سەۋەپ بولاۋاتىدۇ. يەنە بەك ئەپسۇس، ئىنسانلىرىمىز ئۆزلىرىدىن، بىز كۆپ ساندىكى كىشىلەر نىمە ئۈچۈن ئۇ ئاز ساندىكى “ئىسمى جىسمى يوق” كىشىلەرنىڭ ئوينىغا كەلدۇق، بىز نىمە ئۈچۈن ئۇلارنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۇلار بىلەن بىر سەنەمگە ئۇسۇل ئوينىدۇق، بىز نىمە ئۈچۈن ئەقلىمىزنى ئىشلىتىپ مۇستەقىل تەپەككۇر قىلىپ باقمىدۇق دەپ سوراپ باقماي، ئارىمىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىدىكى سەۋەپلەرنىڭ ھەممىسىنى ئۇلارغا ئارتىپ، ئۆز مەسۇليىتىدىن قۇتۇلماقچى بولاۋاتىدۇ.
ئۆز مىللىتىگە ئىھانەت قىلىدىغان خائىن، مۇناپىقلار ھەممە مىللەت ئارىسىدا، ھەر يەر ۋە ھەر ۋاقىتتا بولىشى مۈمكىن، بىراق ئۇنداق ئىنسانلار ھىچ بىر زامان، ھىچ بىر مىللەتتە كۆپ ساندا ۋە ئاساسى ئىقىمدا بولمىغان. بىزدىمۇ ھەم شۇنداق. مۇستەقىل تەپەككۇرى ۋە ئەقلى ھۇشى جاھىدا بولغان بىر توپ ئادەملەر،  ئوخشاش خاتالىقنى  بىر قىتىم ئەمەس، قىسقا ۋاقىت ئەمەس،  ئۇزۇن زامان قايتا – قايتا سادىر قىلىپ، ئاخىردا ئۇنىڭ سەۋەبىنى باشقىلاردىن كۆرسە، ئۇ ئىغىر دەرىجىدىكى مەسئۇليەتسىزلىك بولىدۇ. ئۆزى سادىر قىلغان خاتالىقنى ئىنكار قىلغانلىق، ۋە ئۇ خاتالىقنى ھەرگىز تۈزەتمەيمەن دىگەنلىك بولىدۇ. بۇ بىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ كۆپ بولۇشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەپلىرىنىڭ بىرىدۇر.
2008 – يىلى خىتتايدىكى ئولىمپىكنىڭ ئالدى كەينىدە ئوتتۇرىغا چىققان سەنلۇ سۈت پاراشۇكى ۋەقەسىدىن ھەممىمىزنىڭ خەۋىرى بولسا كىرەك. خىتتايدا سۈت پاراشۇكى ئىشلەپچىقىرىشتا ئەڭ چوڭ شىركەت دەپ سانالغان سەنلۇ شېركىتى 15 يىل، خېمىيەلىك ئۇسۇلدا يالغان سۈت پاراشۇكى ئىشلەپچىقىرىپ بازارغا سالغان. ئۇ سۈت پاراشۇكى تەركىۋىدىكى خېمىيەلىك ماددىنىڭ بۆرەك ۋە سۈيدۈك يولىدا تاش پەيدا قىلىش، ئەرلەرنىڭ ئەۋلات قالدۇرۇش ئىقتىدارىنى يوق قىلىش قاتارلىق زىيانلىرى بار بولۇپ، 15 يىل ئىچىدە 300000 ئادەمنىڭ كىسەلگە گىرىپتار بولۇشىنى، 54000 بوۋاقنىڭ كىسەل بولۇپ دوختۇرخانىدا يىتىپ قىلىشنى، 12 بوۋاقنىڭ ئۆلۈپ كىتىشىنى ۋە مىلىيونلىغان ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىنىڭ ۋاستىلىق زىيانغا ئۇچۇرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇ ئىش ئاشكارە بولۇپ قالغاندىن كىيىن، ھۆكۈمەت ئۇنى يەنە داۋاملىق يوشۇرۇشقا كۆزى يەتمەي، پۈتۈن جىنايەتنى بىر نەچچە ئادەمنىڭ ئۈستىگە يۈكلەپ، ئۇلارنى جازالىغان. شۇنىڭ بىلەن ھۆكۈمەت كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ “ئۆچىنى” ئىلىپ بىرىپ ئادالەتنى ساقلىغۇچى بولغان، كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭمۇ “ئۆچى” ئىلىنىپ، پۇخادىن چىققان. بىراق خىتتايدىكى يىمەكلىك بىخەتەرلىكى بۇرۇن قانداق بولسا ھېلىھەم شۇنداق داۋاملاشقان، ۋەقە بايقالسا، بىرلىرىنى “قۇربانلىق قوي” قىلىپ جازالىغان، ھېچكىم ئوخشاش خاتالىق نىمە ئۈچۈن قايتا قايتا ئۇزۇن مۇددەت يۈز بېرىۋىرىدۇ دەپ سوئال سورىمىغان، سۈرۈشتە قىلمىغان؛ ھېچكىم ئۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنىڭ پۈتۈن سېستىمىدا ئىكەنلىكىنى ئويلىمىغان، ۋە ياكى ئويلاشقا پىتىنالمىغان. چۈنكى كەڭ خەلق ئاممىسى شۇنداق تەربىيلەنگەن ۋە ئۇنى رىياللىق دەپ قوبۇل قىلغان. بىزمۇ شۇ موھىتتا تەربىيە ئالغان، ۋە شۇنداق مەنتىقىنى رىياللىق دەپ قۇبۇل قىلغان ياكى ئۇنىڭغا كۆنۈپ كەتكەن.
مىنىڭ يۇقارقى مىسالنى تىلغا ئىلىشىمدىكى ئاساسلىق سەۋەپ، بىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى يالغۇز ئارىمىزدىكى ئاز ساندىكى “قوي تىرىسىگە ئورنىۋالغان بۆرە” لەر سەۋەبىدىن بولماستىن، بەلكى ئۆزىمىزدىكى قان قېنىمىزغا سىڭىپ كەتكەن بىنورمال ئادەتلىرىمىز، يەنى بىنورمال پىسخىكىمىز سەۋەبىدىن كىلىپ چىققان دىگەننى ئوتتۇرىغا قويۇش ئۈچۈندۇر. ئەگەر بىز  ئۆز – ئۆزىمىزدىن “بىز شۇنچە كۆپ ساندا تۇرۇپ نىمە ئۈچۈن ئاز ساندىكى بۇزغۇنچىلارنىڭ ئوينىغا كەلدۇق” دەپ سوئال سورىمىساق، ئەقلىمىزنى ئىشلىتىپ مۇستەقىل تەپەككۇر قىلىشنى ئۈگەنمىسەك، باشقىلار نىمە دىسە، ئۇنىڭغا ئىشەنسەك، كاللىمىزغا ئورناپ كەتكەن ئەسكى “قاراش” نى ئۈزۈل – كىسىل تازىلىمىساق، ئۆزىمىزدە بار بولغان بۇ “كىسەللىكلەر” نى ئۈزۈل – كېسىل ساقايىتمىساق، بىزدىكى مەسىلىلەردە ھەرگىز تۈپ ئۆزگۈرۈش بولمايدۇ، يۈز بەرگەن خاتالىق قايتىلىنىدۇ، ئىختىلاپلار داۋام قىلىۋىرىدۇ.
بىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ كۆپ بولىشىغا سەۋەپ بولغان ئىڭىمىزدىكى يىتەرسىزلىكلەر ۋە پىسخىكىمىزدىكى بىنورماللىقلار
1) بىزدىكى مىللى روھ، مىللى ئاڭ ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك ئۇقۇمنىڭ ئىنىق ۋە توغرا بولماسلىقى، تار مىللەتچىلىك ئىدىيەسىنىڭ ئىغىر بولىشى. مىللى روھ، مىللى ئاڭ ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك دىمەك يالغۇز ھىس تۇيغىغا تايىنىپ، ئېغىزدا ۋەتەن مىللەت دەپ ۋاقىراپ قويۇشلا ئەمەس. ئۇ دىگەنلىك ھەر دائىم ۋەتەن مىللەتنىڭ مەنپەئەتىنى، شان شەرىپىنى قوغداش، شەخسىي مەنپەئەت ئۈچۈن، ئومۇملۇقنىڭ مەنپەئەتىنى قۇربان قىلماسلىق، ئۇنى زىيانغا ئۇچۇراتماسلىق دىمەك. مىللى روھ، مىللى ئاڭ ۋە ياكى ۋەتەنپەرۋەرلىك دىمەك ھەر جەھەتتىن تىرشچانلىق كۆرسىتىپ، ۋەتەن مىللەتنىڭ ئورنىنى، ئوبرازىنى تىكلەش، ئۇنى قەد كۆتەرگۈزۈش، خەلقىنىڭ گۈزەل ئەخلاقىنى نامايەن قىلىش دىمەك. بىر مىللەت ياكى ئۇ مىللەتكە تەۋە بولغان ئىنسانلاردا بۇ ئۇقۇملار ئىنىق بولمىغاندا، ئۇلار ئۈزەكى ھالدا ئۆز ھىسياتىغا تايىنىپ، مىللى مەنپەئەتكە ئۆزلىرى خالاپ ياكى خالىماستىن، بىلىپ ياكى بىلمەستىن زىيان يەتكۈزۈپ قويىدۇ.
3) بىر قىسىم ئىنسانلاردىكى بىنورمال بەخىت تۇيغۇسى. بىر قىسىم ئىنسانلارنىڭ ئۆزىنىڭ بەخىت تۇيغۇسىنى ئۆزىنىڭ راھەتلىكىدىن ئەمەس، بەلكى باشقىلارنىڭ راھەتسىزلىكىدىن ئىگە بولۇشى. بۇ بىر بىنورمال بولغان پىسخىكا بولۇپ، ئىنسانلاردا بۇنداق بىنورمال روھىي ھالەت بولغاندا، ئۇنداق ئىنسانلار باشقىلارنىڭ پىشكەنلىكىدىن بىر خىل قانائەت ھاسىل قىلىدۇ. مەسىلەن ھەممە ئەزاسى ساغلام بىر ئىنساننىڭ ئۆزىنىڭ بەش ئەزاسىنىڭ تولۇق ئىكەنلىكىنىڭ نەقەدەر موھىم بىر بايلىق ئىكەنلىكنى پەقەت پۇت قولى كەم ياكى مېيىپ بولغان بىرسىنى كۆرگەندە ئاندىن ھىس قىلالىشى. بۇنداق بىنورمال پىسخىكىغا ئىگە كىشىلەر پەقەتلا باشقىلارنىڭ بولۇپمۇ ئۆزى تونۇش بولغان بەزى ئىنسانلارنىڭ مەغلۇبىيىتىنى،بەخىتسىزلىكىنى ۋە ياكى ئۇلارنىڭ پىشكەنلىككە ئۇچۇرغانلىقىنى كۆرگەندە، ئاندىن بەخىتلىك تۇيغۇغا ئىرىشەلەيدىغان بولۇپ، ئۇنداق ئىنسانلار نورمالدا باشقىلارنىڭ قانچىلىك  ئازاپلانغانلىقىنى كۆرگەنسىرى، ئۆزىنىڭ شۇنداق كۈنگە قالمىغانلىقىغا شۇنچە شۈكۈر قىلىدۇ، شۇ ئارقىلىق ئاندىن ئۆز بەختىنى ۋە ئۆز قىممىتىنى تونۇپ يىتەلەيدۇ.
مەسىلەن، خەلقىمىز ئىچىدىكى  ھوقۇق تۇتقان بىر كىشى ھوقۇقىدىن ئىلىپ تاشلانغاندا، باي بىر كىشى ھۆكۈمەتنىڭ ھەر خىل بوھتانى بىلەن تۇتقۇن قىلغاندا ۋە ياكى ئۇنىڭ ئىختىسادى ۋەيران قىلىنغاندا، مۇۋاپىقىيەت قازانغان بىر كىشى ھەر خىل سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن مەغلۇپ بولغاندا، ئارىمىزدىكى بەزى ئىنسانلار مۇنداق دىيىشى مۈمكىن، “ئەينى ۋاقىتتا ھەجەپ كۆرەڭلەپ كەتكەن ئىدى، ئاينىڭ 15 ئايدىڭ، 15 قاراڭغۇ دىگەن مۇشۇ شۇ”. بۇنداق ئەھۋاللار ۋەتەندىكى خەلقىمىز ئىچىدە كۆپ ئۇچۇرايدىغان بولۇپ، بىزگە ھۆكۈمىرانلىق قىلىۋاتقان ھاكىمىيەت ئۇزۇن زاماندىن بىرى مەخسەتلىك ھالدا بۇ خىل قاراشلارنى بىزنىڭ كاللىمىزغا سىڭدۈرۈرۈپ كەلگەن. شۇڭا بەزىلەر ئۇ خىل ئەھۋاللارنى ئۆز ئارا پەرىقلەندۇرمەيلا، نوقۇل ھالدا ئۇنى ئادالەتنىڭ ئىجىرا قىلىنىشى دەپ چۈشۈنۈپ كەلگەن.
1) مىللەتنىڭ ۋە ياكى ئۆزىنىڭ بىشىغا كەلگەن كۈلپەتلەر ئۈچۈن ئۆز يېنىدىن ۋە ياكى ئەتىراپىدىن جاۋاپكار ئىزدەش، ۋە ئۇلارنى ھەر خىل بوھتانلار ئارقىلىق ھاقارەتلەپ، ئۆز روھىي ھالىتىنى تەڭپۇڭ قىلىش پىسخىكىسى. بىز گەرچە ھەر خىل ئىچكى ۋە تاشقى سەۋەپلەر تۇپەيلىدىن ھازىرقى يامان كۈنگە قالغانلىقىمىزنى، ئورتاق دۈشمەننىڭ ۋەتىنىمىزنى ئىشغال قىلىۋالغان ۋە خەلقىمىزگە زۇلۇم سىلىۋاتقان خىتتاي ھاكىمىيىتى ئىكەنلىكىنى بىلەسەكمۇ، بىراق قىسقا ۋاقىت ئىچىدە مەسىلىنى تۈپتىن ھەل قىلىپ، كۆڭلىمىزنى راھەتلەندۈرۈش ئىمكانىيىتىمىز بولمىغاچقا، ئاچچىغىمىزنى چىقىرىپ، روھىي ھالىتىمىزنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن “دۈشمەن” گە ئىھتىياجلىق بولۇپ قالىمىز. دەل مۇشۇ سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن، بىز ھەر پۇرسەتنى قولدىن بەرمەي ئۆز ئىچىمىزدىن ۋە ياكى ئەتىراپىمىزدىن “دۈشمەن” ئىزدەيمىز. بۇ بىزدىكى روھىي ئاجىزلىقنىڭ ۋە ئىچىمىزگە كىرىۋالغان قورقۇنچنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، ۋاقىتلىق كۆڭلىمىزنى خوش قىلىپ ئۆز ئۆزىمىزنى ئالداشنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر.
ھازىر بىزدە يۈز بىرىۋاتقان نۇرغۇن ئىختىلاپلارنىڭ سەۋەپلىرىگە قارايدىغان بولساق تۆۋەندىكىلەرنى پەرىق ئىتىش ئۇنچە قىيىن بولمىسا كىرەك. ھەر قايسى تەشكىلاتلىرىمىز ۋە ئىختىلاپقا ساھىپ بولغان ھەر تەرەپ، گەرچە بىزنىڭ ئورتاق دۈشمىنىمىز ۋەتىنىمىزنى ئىشغال قىلىۋالغان خىتتاي ھاكىمىيىتى، بىزنىڭ خىتتاي ھاكىمىتىدىن باشقا دۈشمىنىمىز يوق دەپ تەكىتلەۋاتقان بولسىمۇ، بىراق ھەر خىل ئوچۇق ۋە يىپىق سورۇنلاردا قارشى تەرەپكە دۈشمەن مۇئامىلىسىنى قىلىپ، ئۆز ئارا ھاقارەت قىلماقتا، ۋە ئۇلارغا ھەر خىل بوھتانلارنى چاپلىماقتا. نەتىجىدە بۇ ئىختىلاپلار تۈپەيلىدىن خەلقىمىزنىڭ ئورتاق دۈشمىنى بولغان خىتتاي ھاكىمىيىتى بىر تەرەپتە قىلىپ، خەلقىمىزنىڭ ئىتىپاقلىقى زىيانغا ئۇچۇرماقتا، داۋاغا زىيان يەتمەكتە.
ئارىمىزدىكى بۇ ئىختىلاپلارنى بىر تەرەپ قىلىشتا نىمىلەرگە دىققەت قىلىش كىرەك؟
ئالدى بىلەن دۈشمەننى ئىنىق بېكىتىش، داۋادىكى رىقابەتچى بىلەن دۈشمەننى ئايرىش كىرەك. ھەممىمىز بىلگەندەك داۋا بىرەر شەخىسنىڭ شەخسى داۋاسى ئەمەس، ئۇ مىللەتنىڭ داۋاسى. داۋانى قانداق ئىلىپ بىرىش جەريانىدا پىكىر ئىختىلاپى يۈز بەرگەندە، ئەگەر بىر يەرگە كىلىش ئىھتىماللىقى بولمىسا، داۋاغا زىيان سالماسلىق ۋە ياكى داۋانىڭ ئۈنىمىنى يۇقۇرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن، ئۆزلىرى توغرا دەپ قارىغان ئۇسۇلدا داۋا ئىلىپ بارسا بولىدۇ، بىراق ئۆز ئارا ئىنكار قىلماسلىق كىرەك، ئۆز ئارا ھۇجۇم قىلماسلىق كىرەك. ئەڭ موھىمى قارشى تەرەككە دۈشمەنگە مۇئامىلە قىلغاندەك مۇئامىلە قىلماسلىق كىرەك.
ئوخشىمىغان شەخىس ۋە تەشكىلاتلار ئارىسىدا ئەركىن ۋە ئادىل رىقابەتلىشىشنى شەكىللەندۈرۈپ، ھەر دائىم داۋانى تىخىمۇ ئالغا ئىلگىرلىتىشنى مەخسەت قىلىش، ۋە شۇ ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش كىرەك. ئوخشىمىغان شەخىس ۋە تەشكىلاتلار ئۆزلىرىنىڭ توغرلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن قارشى تەرەپنى ئىنكار قىلغاندا، ۋە ياكى دۈشمەننى بىر تەرەپكە قايرىپ قويۇپ، قارشى تەرەپكە ھۇجۇم قىلغاندا، داۋا ئېغىر دەرىجىدە زىيانغا ئۇچرايدۇ.
تەشكىلاتلار ۋە ياكى داۋا ئىچىدىكى بەزى شەخىسلەر قارشى تەرەپنى خاتاغا چىقىرىشنى، ئىنكار قىلىشنى توختىتىشى كىرەك. پىسخىكىسىدا مەسىلە كۆرۈلگەن ئىنسانلاردا ئورتاق بولىدىغان بىر ئالاھىدىلىك، ئۆزلىرىدە مەسىلە بارلىقىنى ھەرگىز ئىتىراپ قىلماسلىق ۋە ياكى ئۇنى ھەر زامان ئىنكار قىلىش، شۇ سەۋەپتىن ئۇلار ئەڭ قوبۇل قىلمايدىغان ئىش، ئۇلارنى خاتاغا چىقىرىش. ئەگەر ئۇلار ئوچۇقتىن ئوچۇق خاتاغا چىقىرىلغاندا، ئۇلار ھەرگىزمۇ ئۆزلىرىنىڭ خاتالىقىغا تەن بەرمەيدۇ. ئۇنداق كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ۋاستە تاللىمايدۇ، يالغان ھىكايىلەرنى توقۇپ چىقىدۇ، نەتىجىدە تىخىمۇ چوڭ خاتالىقلارنى سادىر قىلىدۇ، بىراق ئۆزىنىڭ خاتا ئىكەنلىگىنى يەنىلا ھەرگىز قوبۇل قىلمايدۇ. بۇنداق كىشىلەر بىلەن مۇناسىۋەت قىلغاندا، ئەڭ ياخشىسى ئۇلارنى بىۋاستە خاتاغا چىقارماي، مەسىلىنى ھەل قىلىشنى ئاساس مەخسەت قىلىپ، ئۆز ئارا يول قويۇش، ھەر ئىككى تەرەپ بىر قەدەم چىكىنىپ، قارشى تەرەپنىڭ “ئاتتىن چۈشىشى” گە چىرايلىق بىر پۇرسەت بىرىش كىرەك.
پروتېستانت دىنى
frameless|left|upright| پروتېستانت (ئىنگلىزچە:Protestantism) دىنى خىرىستىيان دىنىنىڭ ئىككىنچى چوڭ شەكلى بولۇپ ، دۇنيا مىقياسىدا جەمئىي 800 مىليوندىن 1 مىلياردقىچە ئەگەشكۈچىلەر ياكى بارلىق خىرىستىيانلارنىڭ تەخمىنەن% 37 ى بار. ئۇ 16-ئەسىردىكى ئىسلاھات بىلەن بارلىققا كەلگەن ، ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى كاتولىك چېركاۋىدىكى خاتالىق دەپ قارىغان ھەرىكەتكە قارشى ھەرىكەت. پروتېستانتلار رىم كاتولىك دىنىنىڭ پاپا ھۆكۈمرانلىق قىلىش تەلىماتىنى رەت قىلدى. ئۇلار بارلىق مۆئمىنلەرنىڭ روھانىيلىقىنى ، ياخشى ئەمەللەر بىلەن ئەمەس ، بەلكى ئېتىقاد ئارقىلىق ھەققانىيلىقنى ، ئېتىقاد ۋە ئەخلاقتىكى ئىنجىلنىڭ ئەڭ يۇقىرى ھوقۇقىنى (مۇقەددەس ئەنئەنى بىلەن ئەمەس) تەكىتلەيدۇ. .
بىزدىكى ئىختىلاپ ۋە ئۇنىڭ سەۋەپلىرى
تەشكىلار ۋە ياكى بەزى شەخىسلەر ئارىسىدا ئىختىلاپ يۈز بەرگەندە، ھەرگىزمۇ قارشى تەرەپنى يېڭىشنى، قارشى تەرەپنى باشقىلار ئالدىدا ۋەيران قىلىشنى مەخسەت قىلماسلىق كىرەك. ھەر قايسى تەشكىلار ۋە شەخىسلەر، خىتتاي ھاكىمىيىتىنى بىردىن بىر دۈشمەن دەپ قارىغان ئىكەن، ئۇلار چوقۇم كۈچنى بىرلەشتۈرۈپ ئورتاق دۈشمەنگە تاقابىل تۇرۇش، ئۆزى بىلەن ئوخشىمىغان يولدا ئورتاق دۈشمەنگە قارشى ھەركەت قىلىۋاتقان ھەر قانداق شەخىس ۋە ياكى تەشكىلاتقا تاجاۋۇز قىلماسلىق كىرەك؛ ئۆز ئارا ئورتاق نۇقتا تېپىشقا تىرىشچانلىق كۆرسىتىش، كەم دىگەندە ئۆز ئارا ھۇجۇم قىلىپ، ۋاقىت ۋە ئېنىرگىيەنى ئىسىراپ قىلىشتىن ساقلىنىش كىرەك.
پروتېستانت دىنى
پروتېستانت دىنى گېرمانىيە 1517-يىلى مارتىن لۇتېر ئۆزىنىڭ توقسان بەش تېزىسىنى رىم كاتولىك چېركاۋىنىڭ ئىجازەتنامىنى (لاتىنچە: Indulgentias) سېتىشقا دەخلى-تەرۇز قىلغانلىقىغا قارشى ئىنكاس سۈپىتىدە ئېلان قىلغاندا باشلانغان. سېتىۋالغۇچىلارغا گۇناھنىڭ ۋاقىتلىق جازاسى. قانداقلا بولمىسۇن ، بۇ سۆز گېرمانىيە لۇتېران شاھزادىلىرىنىڭ 1529-يىلى مارتىن لۇتېرنىڭ تەلىماتىنى بىدئەتچى دەپ ئەيىبلەيدىغان پەرمانغا قارشى نامايىش خېتىدىن كەلگەن. گەرچە ئىلگىرى رىم كاتولىك چېركاۋىنى ئىسلاھ قىلىشقا ئۇرۇنۇشلار بولغان بولسىمۇ ، بولۇپمۇ پېتېر ۋالدو ، جون ۋىكلىف ۋە يان خۇس قاتارلىقلار بولسىمۇ ، پەقەت لۇتېرلا تېخىمۇ كەڭ ، داۋاملاشقان ۋە زامانىۋى ھەرىكەت قوزغىدى. پروتېستانتلار ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيىتىنى تەرەققىي قىلدۇردى ، مائارىپ ، ئادىمىيەت پەنلىرى ، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەرتىپ ، ئىقتىساد ۋە سەنئەت ۋە باشقا نۇرغۇن ساھەلەرگە زور تۆھپە قوشتى. پروتېستانتلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاز ساندىكى پروتېستانت مەزھىپىدىكىلەرنىڭ ئەزالىرى: تەۋەككۈلچىلەر ، ئاناباپتىستلار ، ئانگېلىكلار ، باپتىستلار ، ئىسلاھاتچىلار ، لۇتېرلار ، ئۇسۇلچىلار ۋە بەشبۇرجەكلىكلەر. دىنسىز ، خۇش خەۋەرچى ، جەزبىدار ، مۇستەقىل ۋە باشقا چېركاۋلار كۆپىيىۋاتىدۇ ۋە پروتېستانت دىنىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. . شاخ نەزەرىيىسىنى قوللىغۇچىلار پروتېستانت دىنىنى رىم كاتولىك چېركاۋى ، شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋلىرى بىلەن بىرلىكتە خىرىستىيان دىنىنىڭ تۆت چوڭ بۆلۈمىنىڭ بىرى دەپ قارايدۇ.
بىزدىكى ئىختىلاپ ۋە ئۇنىڭ سەۋەپلىرى
ئاخىردا، شەخسىي غەرەز ۋە شەخسىي مەنپەئەتنى ئومۇملۇقنىڭ مەنپەئەتى ئۈستىگە قويۇۋالماسلىق، شەخسىيەتچىلىك، مەنمەنچىلىك ۋە ئابرويپەرەسلىكتىن ۋاز كېچىش، پاكىتقا ھۆرمەت قىلىش، ھىسياتقا تايىنىپ يەكۈن چىقارماسلىق، خەلقنى ئالدىماسلىق كىرەك. كەڭ قوساق بولۇش، مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئاكىتىپ پوزىتسىيەدە بولۇش، باشقىلارنىڭ شەخسىيىتىگە ۋە غۇرۇرىغا تەگمەسلىك، ئۆز ئارا ھاقارەت قىلماسلىق كىرەك.
ئىنساننىڭ كۆڭلى كوكسىنىڭ كەڭ بولۇشى يەنى روھىي دۇنياسىنىڭ توق بولۇشى ئىنساننىڭ بەخىتلىك بولۇشنىڭ ئاچقۇچىدۇر. ئاكىتىپ ۋە تۇراقلىق بولغان روھىي كەيپىيات توغرا تەپەككۇر قىلىشنىڭ ئاساسىدۇر. ئىنساننىڭ كۆڭلى كوكسى كەڭ، روھىي كەيپىياتى ئاكىتىپ ۋە تۇراقلىق بولغاندا، ئىنسان ئىچى تارلىقتىن، ھەسەتخورلۇقتىن، مەنمەنچىلىكتىن خالى بولالايدۇ، ۋە شۇنداقلا نۇرغۇنلىغان بىھۇدە ئىختىلاپلاردىن ساقلىنالايدۇ. ئىنساننىڭ روھىي كەيپىياتى تۇراقلىق بولمىغاندا، ئۇنىڭ تەپەككۇرى توغرا بولمايدۇ، ئىنسان ھىسياتقا تايىنىپ يەكۈن چىقارغاندا ئۇنىڭ خاتا بولۇش ئىھتىماللىقى بەك يۇقۇرى بولىدۇ.
ئاللاھ ھەممىمىزنىڭ كۆڭلىگە ئىنساپ بەرسۇن، كۆڭلى كۆكسىمىزنى كەڭ، روھىي دۇنيارىمىزنى باي قىلسۇن، كەيپىياتىمىزنى ئاكىتىپ ۋە تۇراقلىق قىلسۇن.
مەنبە: ئۇيغۇر جەمئىيىتى ( http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/blog-post_17.html )
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
رۇقئى خەت نۇسخىسى
رۇقئى خەت نۇسخىسى ”تېز يازما نۇسخا“دەپمۇ ئاتىلىدۇ. مىسىرلىق داڭلىق خەتتات مەئالىف رەسقى مىسىر دارۇل پىكىر نەشرىياتى تەرىپىدىن 1985-يىلى نەشر قىلىنغان «ئەرەب خەتتاتلىقىنى قانداق ئۆگىتىش كېرەك؟» ناملىق كىتابىدا: ”رۇقئى خەت نۇسخىسى ھىجرىيە 850-يىلى تۈركىيە ئوسمان ئىمپېرىيەسى ھۆكۈمەت خادىملىرى تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان خەت نۇسخىسىدۇر؛ ئەينى چاغدا ئۇلار ھۆكۈمەت مەمۇرىي ئورۇنلىرىنىڭ ھۆججەتلىرىنى خاتىرىلەش ۋە ئۆزئارا خەت-چەك ئالاقىسى قىلىشتا بىرلىككە كەلگەن بىر خىل خەت نۇسخىسىنى ئىشلەتكەن، بۇ پەقەت ھۆكۈمەت ئاپپاراتلىرىدىلا قوللىنىلغان؛ شۇڭا، بۇ خەت نۇسخىسى ‘خەتتۇل رۇقئە’ دەپ ئاتالغان؛ ‘رۇقئە’ سۆزى ئەرەبچىدە ‘خەت يېزىشقا ئىشلىتىلىدىغان قەغەز پارچىسى’ دېگەنلىكتۇر؛ ئۇنىڭ قەدىمكى ئەرەب خەت نۇسخىسى ‘خەتتۇل رۇقئا’بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوق“دەپ يازغان.
مىسىرلىق يەنە بىر خەتتات فازىل سەلىم ئەفىفى «رۇقئى خەت نۇسخىسى» ناملىق كىتابى (مىسىر دارۇل مەنار نەشرىياتى تەرىپىدىن 1989-يىل 7-ئاينىڭ 15-كۈنى نەشر قىلىنغان)دا:“ئەرەبچە ھۆسنخەت يازىدىغان كۆپ قىسىم خەتتاتلار رۇقئى خەت نۇسخىسى قەدىمكى ئەرەب خەت نۇسخىسى ‘خەتتۇل رۇقئا’دىن كەلگەن، چۈنكى ‘ئەررۇقئا’ دېگەن سۆز ‘ئەررۇقئى’ دېگەن سۆزنىڭ كۆپلۈكىدۇر، ئۇلارنىڭ يىلتىزى بىر، دەپ قارايدۇ؛ ئەمما رۇقئا خېتىنىڭ كۆپىنچە ھەرپلىرىنىڭ يېزىلىش شەكلى نەسخ خەت شەكلىگە ئوخشاپ قالىدۇ؛ يەنە بەزى ھەرپلىرىنىڭ بېشى پۈتەي يېزىلىپ، تېز يازما شەكلىگە ئوخشاپ قالىدۇ” دەپ يازغان. فازىل يەنە مۇنداق دەيدۇ:“رۇقئى خەت نۇسخىسى ھىجرىيە 10-ئەسىردىن بۇرۇن بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئوسمان ئىمپېرىيەسىدە كەڭ تارقالغان. ”
رۇقئى خەت نۇسخىسىنىڭ قاچان بارلىققا كەلگەنلىكى ھەققىدە خەتتاتلارنىڭ قارىشى ھەرخىل بولسىمۇ، بۇ خەت نۇسخىسى ھىجرىيە 9-ئەسىردە بارلىققا كەلگەن دەيدىغانلار كۆپ. بىزمۇ بۇ خەت نۇسخىسىنىڭ تېز يازما نۇسخىسىنى 9-ئەسىردە شەكىللەنگەن دېسەك ئورۇنسىز بولمايدۇ. تۈركىيە ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ پايتەختى ئىستانبۇلدا تۇغۇلغان مەشھۇر خەتتات ئەبۇ بەكرى مۇمتاز مۇستاپا (ھىجرىيە 1225−1284-يىلىغىچە ياشىغان) سۇلتان ئابدۇلمەجىدنىڭ خۇش خەت ئۇستازى ئىدى. ئۇ قېتىرقىنىپ ئىزدىنىش ئارقىلىق 45 يېشىدا (ھىجرىيە 1270-يىلى) رۇقئى خەت نۇسخىسىنى يېزىشنىڭ قائىدىلىرى ۋە شەكلىنى بېكىتكەن. بۇ كىشى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئىستانبۇلدا يەنە مۇھەممەد ئازىت (ھىجرىيە 1257−1320) دەيدىغان بىر تالانتلىق خەتتات يېتىشىپ چىققان بولۇپ، ئۇ سۇلتانلىق مەدرىسەسىنىڭ خۇش خەت ئۇستازى ئىدى، ئۇ يازغان رۇقئى خەت نۇسخىسى ئىلگىرىكى خەتتات ئەبۇ بەكرى مۇمتازنىڭكىگە قۇيۇپ قويغاندەك ئوخشايتتى. ئۇ رۇقئى خەت نۇسخىسىنى يېزىشنىڭ ئۇسۇلى، قائىدىسى ۋە مۇھىم نۇقتىلىرىنى رەتلەپ ھۆسنخەت ئۈلگىسى تۈزگەن، بۇ ئەينى ۋاقىتتىكى ئىسلام دۇنياسىدا كەڭ تارالغان؛ جايلاردىكى خەتتاتلار مۇھەممەد ئازىتنىڭ خېتى ۋە خەت يېزىش قائىدىلىرىنى ئۆز ئالاھىدىلىكلىرىگە بىرلەشتۈرۈپ، ھەر خىل ھۆسنخەت ئۈلگىلىرى ۋە كىتابلارنى كۆپلەپ نەشر قىلدۇرغان، بۇ كىتابلار ھازىرغىچە ساقلىنىپ كەلمەكتە.
رۇقئى خەت نۇسخىسى يېزىشقا ئەپلىك ھەم راۋان، تەبىئىي ھەم نەپىس بولۇپ، تېز يازما نۇسخىسىدا سوزۇپ يېزىلىدىغان ھەرپلەر يوق، ھەرپلەر زىچ يېزىلىدۇ، بۇ ئۆگىنىشكە ئەڭ ئاسان خەت نۇسخىسىدۇر. بۇ خەت نۇسخىسىدا خەتلەر ئېنىق، ئوقۇش ئاسان، ئىشلىتىش دائىرىسى كەڭ بولۇپ، خاتىرە يېزىش، تاپشۇرۇق ئىشلەش، سۆز خاتىرىلەش ۋە  خەت-چەك ئالاقىلىرىدە ئاساسەن مۇشۇ خەت نۇسخىسى ئىشلىتىلىدۇ. كىتاب-ژۇرنال مۇقاۋىسى، سودا ئېلانى، ۋىۋىسكا-لوزۇنكا ۋە ئۆي-ئىمارەتلەرنىڭ ئۈستىدىكى تاختايلارغىمۇ مۇشۇ خەت نۇسخىسى كەڭ قوللىنىلىدۇ.
مەنبە
مىللەتلەر نەشرىياتى نەشر قىلغان «ئىسلام سەنئىتىدىن سوئال-جاۋابلار» دېگەن كىتابتىن ئېلىندى.