«قۇرئان»_دىكى_ۋە_ئۇيغۇرچىدىكى_پەرقلىق_ئۇقۇملار
يىقىنقى يىللار مابەينىدە مەيلى تور دۇنياسىدا بولسۇن ، مەيلى ئىجدىمائىي جەمىئىيەتتە بولسۇن بىز ئۇيغۇرمۇ ؟ ياكى مۇسۇلمانمۇ ؟ دىگەنگە ئوخشاش كىشىنى ئەپسۇسلاندۇردىغان ، دوسىلارنى يىغلىتىپ دۇشمەننى كۇلدۇردىغان ، قەۋىمنى ئىككىگە بولىدىغان ، قېرىنداشلار ئارا ئارازلىق پەيدا قىلىدىغان ھالەت شەكىللىنىپ ، ئەسلىدىنلا بەخىتىسىزلىكتە ياشاۋاتقان قەۋمىمىزگە يىڭىچە بالا-قازا ئەكەلمەكتە. بۇنىڭ سەۋەبى توغرىسىدا ئىزدىنىش ، ھەم ئۇنى ھەل قىلىش ھەر بىر ئىسلام سۆيەر ، مىللەت سۆيەر كىشلەرنىڭ ۋەزىپىسى ھەم بۇرچى. شۇنىڭ ئۇچۇن ئاۋال بىز چوقۇم < مىللەت > دىگەن ئاتالغۇنىڭ مەنىسىنى چۇشنىشىمىز كېرەك. ئادەتتە ھەر قانداق بىر دىندار مۇسۇلماندىن مىللىتىڭ نېمە ؟ - دەپ سوئال سورالسا ، ئۇ چوقۇمكى < مەن ئىبراھىم مىللىتىدۇرمەن > - دەپ جاۋاب بېرىدۇ. ئۇ نىمىشكە مۇشۇنداق جاۋاب بېرىدۇ ؟ چۇنكى ئۇ شۇنداق تەربىينى قوبۇل قىلغان ياكى باشقىلاردىن شۇنداق ئاڭلىغان ، كۆپۇنچىسى ئۆزىنىڭ نىمىشكە شۇنداق دەيدىغانلىقىنى چۇشەنمەيدۇ ، شۇنىڭ بىلەن ئۆزىنى < ئۇيغۇر > دەپ كىلىۋاتقان بىرسى بىلەن ئۇقۇشماسلىق پەيدا بولۇپ تۇگىمەس دە-تەلاش باشلىندۇ ، نەتىجىدە بىرسى < ئۇيغۇر > لىقىدىن تېنىپ ، بىرسى < مۇسۇلمان > لىقىدىن تېنىپ بىر ئائىلنىڭ كىشلىرى دۇشمەنگە ئايلنىپ ياتلىشىدۇ. قېرىنداشلارغا بۇ توغرىدا توغرىنى يەتكۇزۇش ئۇچۇن يەنىلا قۇرئانغا مۇراجەت قىلىمىزئاللاھ تەئالا: «قۇرئان.. ھەممە نەرسىنى ئىنچىكە بايان قىلغۇچىدۇر»( سۈرە يۇسۇف 111-ئايەت ). «بىز ساڭا بۇ كىتابنى ھەر نەرسىنى بايان قىلىش ئۈچۈن نازىل قىلدۇق»( سۇرە نەھىل 89-ئايەت ). دېگەن. ئۇنداقتا < مىللەت > دىگەن بۇ كەلىمە قۇرئاندا قانداق چۇشەندۇرلگەن ؟ قۇرئان كەرىمدە 6 يەردە «ئىبراھىمنىڭ مىللىتى» دەپ ئۆتىدۇ. بۇ 6 يەردىكى «مىللەت» نىڭ مەنىسى «يول» دېگەن بولىدۇ. مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر (نىڭ تەرجىملىرى) مۇنداق: 1- «ئىبراھىمنىڭ يولىدىن، ئۆزىنىڭ قەدرىنى بىلمىگەن ئەقىلسىزلەردىن باشقا كىم يۈز ئۆرۈيدۇ؟ بىز ئىبراھىمنىى بۇ دۇنيادا تاللىدۇق. بىلىڭلاركى، ئىبراھىم ئۇ دۇنيادىمۇ ياخشىلاردىن بولىدۇ»- بەقەرە سۈرىسى 130- ئايەت. 2- «ئۇلار: < يەھۇدىي بولۇڭلار ياكى نەسارا بولۇڭلار، توغرا يولنى تاپقان بولىسىلەر> دېدى. ئۇلارغا ئېيتقىنكى:< ياق! بىز ئىبراھىمنىڭ يولىدىدۇرمىز. ئىبراھىم ئاللاھنى بىر دەپ ئېتىقاد قىلاتتى، مۇشرىكلاردىن ئەمەس ئىدى.»- بەقەرە سۈرىسى 135- ئايەت. 3- «ئېيتقىنكى: <ئاللاھ راست ئېيتتى. ئۇنداقتا ئىبراھىمنىڭ يولىغا ئەگىشىڭلار. ئىبراھىم ئاللاھنى بىر دەپ ئېتىقاد قىلاتتى، مۇشرىكلاردىن ئەمەس ئىدى>.»- ئال ئىمرا سۈرىسى 95- ئايەت. 4- «كىم دىن جەھەتتە، ئۆزىنى سەمىمىي ھالدا ئاللاھغا تاپشۇرغان ۋە توغرا يول ئۈستىدە بولغان ئىبراھىمنىڭ يولىغا ئەگەشكەن كىشىدىن ياخشى؟ ئاللاھ ئىبراھىمنى دوست تۇتتى.»- نىسا سۈرىسى 125- ئايەت. 5- «ئېيتقىنكى: <ھەقىقەتەن رەببىم مېنى توغرا يولغا، ئىنسانلارنىڭ بارلىق ئىشلىرىنى باشقۇرىدىغان ئۆزگەرمەس دىنغا، ئاللاھنىڭ بىرلىكىگە ئىشەنگەن ۋە مۇشرىكلاردىن بولمىغان ئىبراھىمنىڭ يولىغا باشلىدى>.»- ئەنئام سۈرىسى 161- ئايەت. 6- «ئاندىن كېيىن بىز ساڭا: < ھەق دىنغا بۇرالغان ۋە مۇشرىكلاردىن بولمىغان ئىبراھىمنىڭ يولىغا ئەگەشكىن> دەپ ۋەھىي قىلدۇق.»- نەھل سۈرىسى 123- ئايەت. مانا بۇ ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرىدە «يول» دەپ تەرجىمە قىلىنغان كەلىمە «مىللەت» دېگەن كەلمىدۇر. ئۇيغۇرچىدىكى «مىللەت» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: «ئۇزاق مۇددەتلىك تارىخىي تەرەققىياتلار ئارقىسىدا شەكىللەنگەن ئورتاق تىل، ئورتاق زېمىن، ئورتاق ئىقتىسادىي تۇرمۇش ۋە ئورتاق مەدەنىيەتتە ئىپادىلىنىدىغان ئورتاق پسىخولوگىيىلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە كىشىلەر توپى» دېگەن بولىدۇ.- ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى. مىللەت سۆزىنى بۇ مەنا بىلەن (ئۇيغۇرچىدىكى مەنىسى بىلەن) چۈشەنگەن ۋاقتىمىزدا، بىز ئۇيغۇرلار ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ مىللىتىدىن ئەمەس. ئەرەبچىدىكى مىللەت، دىنى ئەقىدە، دىنى يول، دېگەن بولىدۇ. مىللەت سۆزىنى بۇ مەنا بىلەن چۈشەنگەن ۋاقتىمىزدا، بىز مۇسۇلمانلار ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ مىللىتىدە، يەنى ئۇنىڭ يولىدىدۇرمىز. چۈنكى ئاللاھنىڭ دىنى بىر پۈتۈندۇر، بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ دىنى ئىسلامدۇر ۋە ئۇلارنىڭ يولى بىردۇر. ئاللاھ تەئالا مۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ، ئۆزى نۇھقا بۇيرۇغان نەرسىنى سىلەر ئۈچۈن دىننىڭ قانۇنى قىلدى. ئى مۇھەممەد! بىز ساڭا ۋەھىي قىلغان نەرسىنىمۇ، بىز ئىبراھىمغا، مۇساغا ۋە ئيىساغا بۇيرۇغان نەرسىنىمۇ سىلەر ئۈچۈن دىننىڭ قانۇن قىلدۇق. ئۇ نەرسە شۇنىڭدىن ئىبارەتتۇر: «دىننى توغرا چۈشىنىپ ھۆكۈملىرىنى تولۇق ئىجرا قىلىڭلار، دىندا پىرقىلەرگە بۆلۈنمەڭلار». ئى مۇھەممەد! مۇشرىكلارغا، سەن ئۇلارنى دەۋەت قىلغان نەرسە ئېغىر كەلدى. ئاللاھ خالىغان كىشىنى ئۇنىڭغا تاللايدۇ، ئۆزىگە ئۈزلۈكسىز يۆنەلگەن كىشىنى ئۇنىڭغا ئېرىشتۈرىدۇ»- شۇرا سۈرىسى 13- ئايەت. دېمەك قېىرنداشلار مەسىلە مانا مۇشۇ قەدەر ئاددى ، بۇنى ئوڭتەي - توڭتەي قىلىپ چۇشەندۇرۇپ كىشلەرنى قايمۇقتۇرۇپ بىر قەۋىمنى ئىككىگە ئايرىش نادانلىق ھەم بىزنىڭ ئىلىمسىزلىكىمىزدىن باشقا نەرسە ئەمەس. مۇسا ئەلەيھىسالاممۇ ئۆز قەۋمىنىڭ نادانلىقنى ، اللاھقا شېرىك كەلتۇرۋاتقانلىقىنى ، توغرا يولدىن چىقىپ كەتكەنلىكىنى كۆرگەندە : < ئى … ، قەۋمىم ….> ( سۇرە بەقەرە ) دەپ خىتاپ قىلغان. ئۇلارنى باشقا نامدا ئاتىمىغان. ئۆز قەۋمىنى مۇددەتتىن بۇرۇن تاشلاپ قاچقان يۇنۇس ئەلەيھىسالامنى اللاھ بىلىقنىڭ قارنىغا جايلاشتۇرغان. شۇڭا مەنمۇ ھەر ۋاقىت < ئى … ئۇيغۇرۇم…. << «مانا بۇ قۇرئان، بىز نازىل قىلغان مۇبارەك كىتابتۇر. بۇنىڭغا ئەگىشىڭلار، بۇنىڭغا خىلاپلىق قىلىشتىن ساقلىنىڭلار، شۇنداق قىلساڭلار رەھمەتكە ئېرىشەلەيسىلەر» ( سۈرە ئەنئام 155-ئايەت ) دەپ خىتاپ قىلىمەن.