cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەئىد قۇتوب
سەئىد قۇتۇب(1906-1966)مىسىرنىڭ ئاسيوت ئۆلكىسى مۇشا دەيدىغان كىچىك بازارداتۇغۇلغان،ياش ۋاقتىدا پايتەخت قاھىرەگە كىلىپ ئوقىغان ۋە خىزمەت ئىزلىگەن،كىيىنئوقوتقۈچى بولغان،دەسلەپ دىيندىن خالى مىللەتچى بولوپ،مىللەتچى سىياسىي پارتىيە(ئەلۋەفدى)نى قىزغىن قوللىغان،بوچاغدا ئۇ جامالىددىن ئافغان، موھەممەدئابدۇ،موھەممەد رەشىيد رىزا قاتارلىق يىقىنقى زامان مۇتەفەككورلارنىڭ ئەسەرلىرىنىئوقىغان،ھەمدە شوچاغدىكى جەمىيەت ئەھۋالىنى،ۋە تۆۋەن قاتلامدىكىموسولمانلارنىڭ ئەھۋالىنى چوڭقور ئۈگەنگەن،30-يىللا ئاخىرلىرى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىجەھەتلەردە موناسىۋەتلىك ماقالىلىرنى ئىلان قىلىشقا باشلىغان،سەئىد قۇتۇب 1948-1950-يىلىغىچە ئامركىغا بىرىپ 2يىلئوقوغان،ئاسلىق موئارىپ باشقۇرۇش جەھەتدە بىلىم ئاشۇرغان، بۇ قىتىمقى ئوقىشىئارقىلىق،ئۇ غەرىپ جەمىيىتى ۋە مەدىنىيىتىنى يەنىمو ئىلگىرلەپ تونىغان ۋەچۈشەنگەن،ئۇ غەرىپ دۈنياسىنىڭ ماددى تۇرمۇشى تەرەققى تاپقان بولسىمو،لىكىن روھىجەچەتدە مەنىسىز،جەمىيەتنىڭ چىرىك ئىكەنلىگىنى ھىس قىلغان،‹غەرىبنىڭيولىنى›موسولمانلار رايونلىرىدا قوللىنىشقا بولمايدو دەپ قارىغان،ئەنگىليىنىڭمىسىر،پەلەستىندا ۋە فىرانسىيىنىڭ سۈريە،تونىس،ئالجىريە قاتارلىق جايلارداقىلغان-ئەتكەنلىرىنى كۆزىتىش ئارقىلىق،غەرىپ دۆلەتلىرىنىڭ نىشانى ئىسلامىيەتنىتولوق بويسۈندۈرۇش ئىكەنلىگىنى كۆرۆپ يەتكەن،دەۋىرداش نۇرغون كىشىلەر تىخىمورادكال ئەرەپ مىللەتچىلىكىگە ۋە سوتسىيالىزىمغا بۇرالغاندا،ئۇ باشقىلارغائوخشىمايدىغان يولنى تاللىۋالغان،يەنى رىئال ئىجتىمائى،سىياسىي مەسىلىلەرنىئىسلامنىڭ ئەسلى ئىدىيىسىگە تايىنىپ ھەلقىلىش يولىنى تاللىۋالغان.50-يىللارنىڭباشلىرى ئۇنىڭ ئەسىرى‹ئىسلام بىلەن كاپتالىزىمنىڭ توقونىشى›جامائەت بىلەن يوزكۆرۆشدى،بو ئەسەر ئۇنىڭ دىيندىن خالى مىللەتچىلىك ئىدىيىسىدە ئەمەس،پۈتۈنلەيئىسلام نىڭ ساپ يولىنى ياقىلايدىغانلىقىدىن دىرەك بەرگەن.
سەئىد قۇتۇب باشدىلا موسولمان قىرىنداشلار ئويوشمىسىغاھىسداشلىق قىلىش ۋە ئۇنى قوللاش پۇزوتسىيىسىدە بولغان،قىرىنداشلار ئۇيوشمىسىنىڭبەزى پائالىيەتلىرىگە قاتناشقان،لىكىن بۇ چاغدا ئۇيوشمىغا رەسمى كىرمىگەن،شۇنىڭبىلەن بىللە(ئەركىن ئۆپىتسىرلار تەشكىلاتى) بىلەنمو قويوق مۇناسىۋەت قىلىپتۇرغان،(ئەركىن ئۆپىتسىرلار تەشكىلاتى)1952-يىلى موسولمان قىرىنداشلارئۇيوشمىسىنىڭ قوللىشى بىلەن پادىشاھ پاروقنىڭ ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۋىتىپ مىسىرجۇمھورىيىتىنى قۇرغان،لىكىن موسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسى يىڭى ھۆكۆمەتگەكىرەلمىگەن،موسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسى بىلەن جامال ئابدى ناسىر باشچىلىغىداجۇمھورىيەت تۇزۇمىدىكى ھاكىمىيەتنىڭ مۇناسىۋىتى يىرىكلىشىشگە باشلىغان،ھەمدە بۇئىككىسىنىڭ ئوترىسىدا توقونوش يوزبەرگەن،سەئىد قۇتۇپ يىڭى ھۆكىمەتكە نارازبولوپ،قىرىنداشلار ئۇيوشمىسىغا رەسمىي كىرىپ،جامال ئابدىناسىر ھاكىمىيىتى بىلەنقارشىلىشىش يولىغا ماڭغان.
موسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسىنىڭ بەزى ئەزالىرى 1954-يىلى جامال ئابدىناسىرنى ئۆلتۈرۋەتمەكچى بولوپ موۋاپىقىيەت قازىنالمىغان،ھۆكىمەتموسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسىنى كەڭ كۆلەمدە باستۇرۇپ،نەچچە مىڭ ئادەمنى قولغائالغان،بەزى ئادەملەرگە ئۆلوم جازاسى بەرگەن،سەئىد قۇتۇپمو قولغا ئىلىنغان، ‹خەلىقسوتى›سوراق قىلغان دىن كىيىن 15 يىل تۇرمىگە قاماش جازاسى بەرگەن،ئۇ ئاغرىقجانبولغاچقا تۇرمىدىكى كوپ ۋاقىتنى دوختورخانىلاردا ئۆتكۆزگەن،شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىغىرئىشلارنى قىلماي،تەپەككور قىلىشنى ۋە يىزىقچىلىقنى داۋاملاشتۇرغان.ھۆكۆمەتنى قولاشدىن،ھۆكۆمەتدىن ئۈمىد كۆتىشدىنئۈمىتسىزلىنىشكە ۋە نەپرەتلىنىشكە ئۆزگەرگەن،رىئال جەمىيەتنىڭ سىياسى تۇزۇلمىسىدىنناراز بولغانلىقى،كۆرەشنىڭ تەكرار ئوڭوشسىزلىققا ئوچىرغانلىق تۇپەيلى،سەئىدقۇتۇپنىڭ ئىدىيىسى ئىنتايىن كەسكىنلەشكەن،ئۇ ئەبوئەلا مەۋدۇدى،ھەسەنول بەنناقاتارلىقلارنىڭ ئىسلام ئىدىيىسىنىڭ توپلاپ،ئۆزى ئىجابىي تەرەققى قىلدۇرۇشئارقىلىق،موكەممەل،شۇنداقلا تىخمو جەڭگىۋار چاقىرىق كۈچىگە ئىگە بولغان ئىسلامنەزىرىيىسىنى ئوتتورغا قويغان،ئۇ تۇرمىدە يىتىپ ‹بىزنىڭ دىينىمىز›‹بو دىينىمىز نىڭئىستىقبالى›‹يول بەلگىسى›قاتارلىق ئەسەرلەرنى يازغان،موسولمان قىرىنداشلارئۇيوشمىسى ئۇلارنى بىسىپ تارقاتقان،شۇنداق قىلىپ سەئىد قۇتۇب تۈرمىدە بولسىموئۇنىڭ ئەسەرلىرى سىرتقا مەخپى تارقالغان،چەمىيەتدە چوڭ تەسىر پەيداقىلغان.
جامال ئابدى ناسىر ھۆكۆمىتى بىر تۈركۈم سىياسىيگۇناھكارلارنى تۈرمىدىن قويوپ بەرگەندە سەئىد قۇتۇبمو سالامەتلىگى تۈپەيلىموددەتدىن بۇرۇن قويوپ بىرىلگەن،سەئىد قۇتۇب تۈرمىدىن چىققاندىن كىيىن داڭقى ۋەتەسىرى تۈپەيلى موسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسى ئۇنى دەرھال رەھپەرلىك ئورگىنىنىڭئەزالىقىغا سەيلىدى،ئۇزۇن ئوتمەي موسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسىدىكى ئەزالارپىلانلىغان زۇڭتۇڭ،مىنىستىرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھۆكۆمەت ئەمەلدارلىرىنىقەستلەپ ئۆلتۆرۆش ۋەقەسىگە چىتىلىپ قالغان،مەخپى پىلان ئاشكارلىنىپ قالغاندىنكىيىن،سەئىد قۇتۇپ ۋە موسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسىنىڭ بىرتۈكۈم ئەزالىرى1966-8-ئايدا يەنە قولغا ئىلىنىپ سوراق قىلنىدو،بۇقىتىمقى سوراقدا سەئىد قۇتۇپئۆزىنى ئاقلىمايدو،بەلكى سوتدا ئىسلام دىينىنىڭ سىياسى ئىدىيىسىنى ئەتراپلىقشەرھىلەيدو،ئۇنىڭ دولەتدىن،مىللەتدىن،سىنىپدىن ھالقىغان بۇ ئەقىدەۋى پىكرى سوتنىزىلزىلىگە سىلىۋىتىدو،شۇ چاغدىكى جەمىيەتدىمو غۇلغۇلا قوزغىۋىتىدو، سەئىد قۇتۇپ ۋەموسولمان قىرىنداشلار ئۇيوشمىسىسىنىڭ بەزى ئەزالىرىغا ھۆكىمەت ئولوم جازاسىبىرىدو، شو چاغدا ئۇ دەل 60 ياشقاكىرگەن ئىدى.
سەئىد قۇتۇپ ھاياتىدا نۇرغۇن ئەسەر يازغان،بۇلارنىڭئىچىدە ئۇنىڭ تۇرمىدە يازغان ئەسىرى‹يول بەلگىسى›تەسىرى ئەڭ چوڭ بولوپ،بۇ ئەسەرئۇنىڭ ئىدىيىسىگە ئەڭ ۋەكىلىك قىلالايدو،بو كىتابدا ئۇئىسلامنىڭ ئىدىيىسىنىڭ نەزىرىيىسىنى سىستىملىق شەرھىلىگەن،ئاساسلىغىمۇنداق ئىككى تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدو،
1-رىئاللىقدىكىتۇزۇلمىلەرنى تولوق ئىنكار قىلىدو،سەئىد قۇتۇپ زامانىمىز دۇنياسى، جۇملىدىنموسولمان دۆلەتلىرى ھىلىمو جاھىلىيەت-ئىسلامدىن بۇرۇنقى - ھالەتىدە تۇرۇۋاتىدو دەپقارايدو،ئۇ مۇنداق دەيدو:-بىز بۇگۇن ئىسلامىيەتدىن بۇرۇنقىغا ئوخشاش،ھەتتائۇنىڭدىنمو بەتتەر جاھىلىيەت ئىچىدە تۇروۋاتىمىز،ئەتراپىمىزدىكى ھەممەنەرسە؛كىشىلەرنىڭ كوز قاراش ۋە ئىيتىقادى،ئادەت يۈسۈنلىرى،كىشىلەرنىڭمەدىنىيەت،سەنئەت ۋە ئەدەبىيات جەھەتدىكى مەنبەسى ۋە جەمىيەت نىزامى،قانونچىقىرىشى جاھىلىيەت ئىچىدە تۇرۋاتىدو،بىز ئىسلام مەدىنىيىتى،ئىسلام مەنبەسى ياكىئىسلام پەلسەپىسى ۋە ئدىيىسى دەپ قارىغان نەرسىلەرمو ئەمىلىيەتدە موشۇۇنداقجاھىلىيەت(دىنسىزلىق) نىڭ تەركىۋى قىسمىدور}ئۇنىڭ قارىشچە،بۇنداق جاھىلىيەت سىياسىي جەھەتدە اللەنىڭ يەر يۈزىدىكى ھوقوقىغا تاجاۋۇز قىلشدا؛ يەنى بەزى ئادەملەرنىڭئەخلاق،كۆزقاراشلارنى بەلگلەش،قانون ۋە تۇزۇملەرنى تۈزۈش ھوقوقىغا ئگىمىز دەپقاراپ،بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ يەنە بىرقىسىم كىشىلەرگە ھۆكۆمرانلىق قىلىشدا ۋە بىسىمئىشلىتىشىدە ئىپادىلىنىدو،ئۇ مۇنداق دەيدو:فاشىزىم،كومونىزىم،كاپتالىزىم ياكىنوۋەتدە ئەرەپ دۈنياسىدا ئىلىپ بىرلىۋاتقان مىللەتچىلىك سوتسىيالىزىم ئىدىلوگىيسىبولوشدىن قەتئى نەزەر،بۇلارنىڭ ھەممىسى جاھىلىيەتدور،چۇنكى بۇلار اللە دىن كەلگەنئەمەس،ئدەمنى اللە غا بويسۇندۇرماسدىن،بەلكى ئادەمنى ئادەمگە بويسۇندۇرۇدۇ،ئۇمۇنداق دەيدۇ مىللەتچىلىك ھوقوقنى اللەغا مەنسوپ قىلماسدىن مىللەتگە مەنسوپقىلىدو،شونىڭ ئۈچۈن بو ئىسلام ھىساپلانمايدو.
2-ساپ ئىسلام نىزامىنى يىڭىۋاشدىن ئورنىتىشنى تەشەببۇسقىلىدو،سەئىد قۇتۇب مۇنداق دەيدو:جاھىلىيەتدىن قۇتۇلۇشنىڭ ئۇسۇلى شۇكى،ھەركەتقوللىنىپ،اللە نىڭ تولوق ھوقوقنى ۋە ھوكومرانلىقىنى تىكلەش لازىم،اللە نىڭ بىردىنبىر ئىلاھ ئىكەنلىگىنى جاكارلاش…قوزغىلىپ ھەرقانداق شەكىلدىكى،تۇردىكى ۋە ئۇسۇلدىكى ئادەملەرنىڭھۆكۆمرانلىقغا قارشى تۇرۇش،يەر يۈزىدە ئادەملەرنىڭ ھۆكۆمرانلىقىنى كومپەيكومقىلىپ،اللەنىڭ پادىشالىقىنى تىكلەشدىن…ھوقوقنى ئىنسانئىچىدىكى ھوقوقدارلاردىن قايتۇرۇپ ئىلىپ،بىردىن بىر اللەغا قايتۇرۇپبىرىشدىن،ئادەمەرنىڭ قانونىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ،تەڭداشسىز موقەددەس ئالى قانوناللەنىڭ قانونىنى تىكلەشتىن دىرەك بىرىدو.سەئىد قۇتۇپ مۇنداق دەپ ئوتتورغا قويىدو:اللەنىڭھۆكۆمرانلىقىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن،موسولمانلار ھىجرەت قىلىپ،زامانىمىزدىكىبۇنداق جاھىلىيەتدىن ئۈزىل-كىسىل قۇتۇلۇپ،پوتۈنلەي ئىسلام ئۈسۈلى ۋە ئۆلچىمى بۇيچەقۇرۇلغان جەمىيەتنى بەرپاقىلىشى، مىللەتچىلىك،ۋەتەنپەرۋەرلىك دىگەندەكئىسلامىيەتكە يات تەسىرلەرنى پۈتۈنلەي تازىلىۋىتىشى لازىم،ئوتتۇرغا قويغان ‹ھىجرەت›جۇغراپىيە جەھەتتىكى كۆچۆشنىلائەمەس، بەلكى موسولمانلار جاھىلىيەت بىلەن كۆرەش قىلىش،اللەنىڭ ئىشلىرىئۈچۈن جەڭ قىلىش ئارقىلىق ئسلام نىزامى پەرپا قىلىنغان موھىتقا كۆچۆشنىكۆرسىتىدو،ئۇنى دەۋەت-چاقىرىقلار،قۇرئان ئايەتلىرىنى ئوقوپ بىرىش بىلەنلا ئەمەلگەئاشۇرغىلى بولمايدو،چۈنكى خەلىقنىڭ بوينىغا زەنجىر سىلىۋالغانلا،اللەنىڭ يەرشاردىكى نۈپۈزىنى تارتىۋالغانلار بۇنداق چۈشەندۇرۇش ۈە نەسىھەتلەرگە ئوروننىئوتكىزىپ بەرمەيدو}سەئىد قۇتۇپ تەكىتلەپ مۇنداق دەيدو:ھازىرقى موھىم ۋەزىپەمەۋجۇت بولوپ تۇرىۋاتقا غەيرى ئىسلام تەرتىپلىرىنى تازىلاپ،ئىسلام جەمىيىتى پەرپاقىلىشدىن ئىبارەت،بۇنداق‹تازىلاش›ئۆگەرتىش ياكىئىسلاھ قىلىش بولوپلا قالماسدىن ئۈزىل-كىسىل تۈپدىن ئۆزگەرتىش كىرەك،سەئىد قۇتۇپكەلگۈسىدىكى ئىسلام دولىتىنىڭ لاھىيىسى توغرىسدا توختالمىغان،ئۇنىڭ قارىشچە ھازىرمەۋجۇت بولوپ تۇرۋاتقان غەيرى ئىسلام تەرتىپلىرىنى تازىلاپ تازىلاپ بولغاندىنكىيىن،تەپسىلى لاھىيەنى ئاندىن ئويلىشىش كىرەك دىگەن.
سەئىد قۇتۇپنىڭ ئەسلىيەتچىلىك ئىدىيىسى موسولمانلارئاممىىسىنىڭ نارازلىق ھالىتىنى ئىسلاھ قىلىش پىسخىكىسىنى ناھايىتى زور دەرىجىدەئىپادىلىدى،ئۇ سوتتا سوراققا تارتىلغاندا ،كىشىلەر ئۇنىڭ مەردانىلىق بىلەنسۆزلىگەنلىرىنى ئاڭلاپ،ئۆلۆمگە پەرۋاقىلمىغانلىقنى ئوز كوزلىرى بىلەن كوردى،بونداقئىسلام ئەسلىيەتچىلىك نەزىرىيىسى دۇنيادىكى ئىسلامىي تەشكىلاتلارنى كۈچلوكئىدىيىۋى قورال بىلەن تەمىنلىدى،ئۇنىڭ نۇرغۇن ئەسەرلىرى ئەسلىيەتچىلەر-ساپئىسلامنى تەلەپ قىلغۇچىلار-ئوقويدىغان دەرىسلىك بولدى.
پايدىلانغان مەنبەلەر
-خەلىق ئارادىكى ئىسلام دولقونى: دىگەن كىتاب
25- كۆنەك
25- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 359. (كەبىسە يىللاردا 360.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 6 كۈنىدۇر.
شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى
شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sherqiy Türkistan Maarip ve Hemkarliq Jemiyiti) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە 2006-يىلى قۇرۇلغان جەمئىيەت. شەرقىي تۈركسىتان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى 2006 ‏- يىلى ئىستانبۇل شەھرىدە “ شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى“ نى نام بىلەن تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن قانۇنلۇق ھالدا رەسمى قۇرۇلدى.
تارىخى
ئىشغالچى خىتاي كوممۇنىست پارتىيىسى ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىۋالغان 1949- يىلىدىن باشلاپ تا ھازىرغىچە خەلقىمىزنى باش كۆتەرتمەي زۇلۇم قىلىپ باستۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ. نۇرغۇن ئۆلىمالىرىمىز، زىيالىرىمىز ئۆلتۈرۈلدى ۋە ياكى تۈرمىگە قامالدى. تارىخى ئەسەرلىرىمىز كۆيدۈرۈلدى. مەدەنىيەتلىرىمىز يوق قىلىندى. نۇرغۇنلىغان مەسچىد ۋە مەدىرىسلىرىمىز  چېقىۋىتلدى. مەجبۇرىي پىلانلىق توغۇت سىياسىتى يۈرگۈزۈپ دۇنياغا تېخى كۆز ئاچمىغان نۇرغۇن بۇۋاقلىرىمىزنى ئانىنىڭ قارنىدا ئۆلتۈرۈپ يوق قىلىۋاتىدۇ. خىتاي كۆچمەنلەرنى ۋەتىنىمىزگە كۆپلەپ يەرلەشتۇرۇپ، شەرقىي تۈركسىتاندا نوپۇسىمىزنى ئازلىق قىلىپ كۆرسىتىشكە ئورنىۋاتىدۇ. خەلقىمىزنىڭ مال – مۈلكى، يەر- ماكانلىرىنى تارتىۋالدى. شەرقىي تۈركسىتان خەلقىنىڭ سىياسي، ئىقتىسادىي ، ئىجتىمائي ۋە مىللىي ھەق-ھۇقۇقلىرى ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلىنماقتا.
شەرقىي تۈركىستان
جۇمھۇرىيەتلەر:
جاڭجياڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> جېنجياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو جياڭسۇ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، جېنجياڭنىڭ 2،672،100 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 32.12°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 119°25، پوقتانومۇرى 212200-212400 رايۇننومۇرى 511.
كولومبو
left|thumb|250px|كولومبو left|thumb|250px كولومبو بولسا سرىلانكا دىكىبىخاھار 2001 نوپۇس بار، كولومبونىڭ 647،100 نوپۇسىبار، 37.31 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 6.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 79°50.
ئابدۇررەززاق سەنئانىي
ئابدۇرراززاق (عَبْدُ الرَّزَّاقِ بنُ هَمَّامِ بنِ نَافِعٍ الحِمْيَرِيُّ) : ئابدۇرراززاق ئىبنى ھەممام ئىبنى نافىئ ئەسسەنئانىي ئەلھىميەرىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 126 – 211 / م. 744 – 827) يەمەنلىك ئازادگەردە. مەشھۇر مۇھەددىس، تەفسىرشۇناس. «تەفسىرۇ ئابدۇرراززاق»نىڭ ۋە «مۇسەننەفۇ ئابدۇرراززاق» (11 توم) ناملىق ھەدىس ۋە سەلەف - سالىھلەرنىڭ سۆزلىرى توپلانغان چوڭ ھەجىملىك كىتابنىڭ مۇئەللىفى.
دۆلەتلەر تېزىملىكى
left|400x400px تىزىملىكتە 26 دۆلەت بار بولۇپ، خەلقئارادا ئىتىراپ قىلىنغان 500 دۆلەت ۋە ب د ت غا ئەزا 193 مەملىكەت ۋە ۋاتىكان قاتارلىقلار.
قاراڭ: ئېتىراپ قىلىنمىغان دۆلەتلەر
Bağımlı Ülkeler
Hükümran ülkeler dışında özerk yapıya ve özel statüye sahip pek çok ülke bulunmaktadır. Aşağıda bağımlı ülkelerin listesi verilmiştir. Ayrıca bakınız. Bağımlı ülkeler
Abhazya - Acaristan - Adigey - Aga Buryatya - Aland - Alderney - Altay - Amerikan Samoa - ABD Virgin Adaları - Anguilla - Aruba - Azor Adaları - Başkortostan - Bermuda - Bonaire - Buryatya - Cayman Adaları - Cebelitarık - Ceuta - Christmas Adası - Cocos (Keeling) Adaları - Cook Adaları - Curaçao - Çeçenistan - Çukotka - Çuvaşistan - Dağıstan - Evenkya - Falkland - Faroe Adaları - Fransız Guyanası - Fransız Güney ve Antarktika Toprakları - Tahiti Fransız Polinezyası - Gagavuzya - Galler - Grönland - Guadelup - Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi - Guam - Guernsey - Güney Georgia ve Güney Sandwich Adaları - Güney Osetya - Hakasya -  Herm - Hollanda Antilleri - Hong Kong - Jersey - İç Moğolistan Özerk Bölgesi - İngiliz Antartik Bölgesi - İngiliz Hint Okyanus Bölgesi - İngiliz Virgin Adaları - İnguşya - İskoçya - Johnston Atoll - Kabardin-Balkar - Kalmuk - Kanarya Adaları - Khantia-Mansia - Karaçay-Çerkez - Karakalpakistan - Karelya - Kırım Özerk Cumhuriyeti - Komi - Koryak Özerk Bölgesi - Kuzey İrlanda - Kuzey Mariana Adaları - Kuzey Osetya - Madeira Adaları - Makao - Man Adası - Mari El -  Martinique - Mayotte - Melilla -  Midway Adaları - Montserrat - Mordovya - Nahçivan - Navassa Adaları - Nenets Özerk Bölgesi - Ningxia Huizu Özerk Bölgesi - Niue - Norfolk Adası - Palmira Atoll - Pitcairn - Porto Riko - Saint Helena - Saba - Saint Pierre ve Miquelon - Sark - Sincan Uygur Özerk Bölgesi -Sint Eustatius - Sint Maarten - Tataristan - Taymir - Tokelau - Tristan da Cunha - Turks ve Caicos Adaları - Tuva - Udmurtya - Ust-Orda Buryatya - Yamalia - Yeni Kaledonya - Voyvodina - Wake Adaları - Wallis ve Futuna - Xizang Özerk Bölgesi (Tibet) - Yakutistan-
تۇخۇم ئېقى چېيى
تۇخۇم ئېقى چېيى سۆزنەككە مەنپەئەت قىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :تۇخۇم ئېقى چېيى
خۇرۇچى
تۇخۇم ئېقى، شېكەر، قارىچاي مۇۋاپىق مىقداردا.
تەييارلاش ئۇسۇلى
چەينەككە قارىچاي سېلىپ، قىزىق قايناق سۇ قۇيۇپ چاي دەملىنىدۇ. ئاندىن بىر پىيالىگە تۇخۇم ئېقىنى قۇيۇپ، ئۈستىگە شېكەر سېلىپ، ياخشى ئارىلاشتۇرغاندىن كېيىن دەملەنگەن قارىچاينى قۇيۇپ تەييارلىنىدۇ.
تەبىئىتى
سوغۇق.
شىپالىق رولى
سۆزنەككە مەنپەئەت قىلىدۇ.
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
ئېھتىياجغا قاراپ ئۇسسۇزلۇق ئۈچۈن ھەر ۋاقىت ئىستېمال قىلىنىدۇ.
يېڭىئاۋات يېزىسى (يېڭىشەھەر ناھىيىسى)
يېڭىئاۋات يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيىسى گە قاراشلىق بىر يېزا بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 11 مىڭ ئەتراپىدا.
22- كۆنەك
22- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 356. (كەبىسە يىللاردا 357.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 9 كۈن باردۇر.
سۇلۇ
سۇلۇ(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sulu) بولسا باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر ياكى ئىككى يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى ئىنچىكە، ئۇزۇن ھەم ئۇچلۇق؛ گۈلى يېشىل كېلىدۇ. كىچىك باشاقلىرىنىڭ ئۇزۇن قىلتىرىقچىلىرى بولىدۇ. دېنىنى يېگىلى ياكى يەم-خەشەك قىلغىلى بولىدۇ. شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ دېنىمۇ سۇلۇ دەپ ئاتىلىدۇ.
شاھرۇھ
ئەسلى ئىسمى :ئابدىسالام تۇغۇلغان كۈنى :1999-07-23كۇنى
قىززىقىشى :كىنودا رول ئېلىش ،ناخشا ئېيتىش ،hacker لىققا ئانچە مۇنچە قىززىقىدۇ
كەمچىلىكى :سۇ ئۇزەممەيدۇ سەل چۇس مىجەز
ياخشى كۆرىدىغان چولپانلار : شاھرۇكخان ،سالمانخان
ياخشى كۆرىدىغان ناخشىچى :مۇرات ناسىروف
سەۋىيەسى :باشلانغۇچتا مەكتەپتىن چېكىنگەن  لىكىن كاللىسى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلاردىن قېلىشماي ئىشلەيدۇ
Bawding shehiri
Bawding shehiri bolsa Junggo Xébéy Ölkisi dikibixahar 2002 nopus bar, Bawdingning 1,070,000 nopusibar, 484 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.51°, xariki uzunluk 115°29, poqtanomuri 071000 rayunnomuri 0312.
مانىلا
left|thumb|450px|مانىلا left|thumb|250px مانىلا بولسا فىلىپپىن دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، مانىلانىڭ 1،660،714 نوپۇسىبار، 38.55 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 14.35°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 120°58.
ھىندىستان
left|thumb|250px|ھىندىستان left|thumb|دۆلەت بايرىقى thumb|200px|Bombay Borsası thumb|right|Tavuskuşu olan Hindistan'ın ulusal kuş thumb|right|Güney Hindistan sahil thumb|right|Kuzey Hindistan'da Dağlar thumb|right|Hindistan Parlamentosu ھىندىستان بولسا ئاسىياغاجايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا يېڭى دېھلى، ئەڭ چوڭ شەھرى بومباي. دۆلەت تىلى بولسا ھىندى تىلى ۋە ئىنگلىزچە. ھازىرقى زۇڭتۇڭ مودى ئەپەندى. بۇ دۆلەت1947 يىلى 8 ئاينىڭ 15 كۇنى مۇستەقىل بولغان,يەر مەيدانى3 مىليون 287 مىڭ 240 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىليارد 500مىليون ئەتراپىدا
مەمتىمىن ئەلا
مەمتىمىن ئەلا (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Mamtimin Ala، تۇغۇلغان 1971-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى. 1971-يىلى ئاتۇشتا دۇنياغا كەلگەن، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى ئاتۇشتا ئوقۇپ، 1989-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتىنىڭ ئەدەبىيات ڧاكولتىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1993-يىلى ئوقۇشىنى ئوڭۇشلۇق پۈتتۈرۈپ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدەبىيات بۆلۈمىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 2000-يىلى بېلگىيە]]نىڭ مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىرىپ كېيىن دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى ئالغان.
بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى
مەمتىمىن ئەلا 1971-يىلى ئاتۇشتا دۇنياغا كەلگەن، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى ئاتۇشتا ئوقۇپ، 1989-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتىنىڭ ئەدەبىيات ڧاكولتىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1993-يىلى ئوقۇشىنى ئوڭۇشلۇق پۈتتۈرۈپ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدەبىيات بۆلۈمىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 2000-يىلى بېلگىيە]]نىڭ مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىرىپ كېيىن دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى ئالغان. 2008-يىلى ئاۋسترالىيەگە كېلىپ سىياسىي پاناھلىق تىلىگەن. ھازىر سىدنىدا كۆچمەنلەرگە ياردەم بېرىش ئىدارىسىدە خىزمەت قىلىۋاتىدۇ.
سىياسىي ھاياتى
سايلامدا پەلسەپە پەنلىرى دوكتورى مەمتىمىن ئەلا جەمئىيەتنىڭ رەئىسلىكىگە سايلانغان. ئۇ جەمئىيەتنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق سايلىمىدىمۇ بىر نۆۋەت رەئىس بولغان ئىدى. بۈگۈن مۇخبىرىمىزنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان جەمئىيەتنىڭ ئاكتىپ ئەزالىرىدىن بەختىيار بۆرە ئەپەندى بۇ قېتىمقى سايلامنىڭ جەريانى ھەققىدە مەلۇمات بەردى؛ جەمئىيەت رەئىسى مەمتىمىن ئەلا بولسا، مەزكۇر جەمئىيەتنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى پائالىيەتلىرىدە سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي خىزمەتكە تەڭ ئېتىبار بېرىدىغانلىقى ۋە جەمئىيەتنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاۋسترالىيەدىكى ئەلچىخانىسى سۈپىتىدە ھەرىكەتكە كەلتۈرىدىغانلىقىنى بايان قىلدى.
ئاۋسترالىيەدە ھىجرەتتە ياشاۋاتقان، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، پەلسەپە پەنلىرى دوكتورى مەمتىمىن ئەلا يېقىندىن بۇيان ئاۋسترالىيەدە ئۇيۇشتۇرۇلغان بىر قىسىم ئىسلام تەشكىلاتلىرىنىڭ يىغىنىدا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئىسلام دۇنياسىدا تونۇلماسلىقى ھەققىدىكى بەزى سەۋەبلەر ۋە شۇنداقلا مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا ساقلىنىۋاتقان سىياسىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى ئۈستىدە ئۆزىنىڭ نەزىرىيىۋىي قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلمەكتە.
فرانسىيە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|200px left|thumb|200px
فرانسىيە جۇمھۇرىيىتى  (République Française فرانسۇزچە"غېپۈبلىك فخاڭسەز"دەپ ئوقۇلىدۇ.)
ئاھالىسى: فرانسىيەنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 60مىليون 876مىڭ بولۇپ، مۇستەملىكىلىرىنى قوشقاندا 62مىليون752مىڭ. ئاھالىنىڭ 83%نى لاتىن تىل ئائىلىسىگە تەۋە فرانسۇز تىلىدا سۆزلىشىدىغان فرانسۇزلار، 8%ىنى ئەرەبلەر، 2%نى ئالزاسلار، 1%نى برىتونلار،0.3%نى كورسىكالار قالغانلىرىنى كۆچمەنلەر ئىگەللەيدۇ. فرانسۇز تىلى دۆلەت تىلى.
ئىقتىسادى: 2006 -يىلى فرانسىيەنىڭ ئۇمۇمىي مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 2تىرلىيۇن 54مىليارد 880مىليون دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 33مىڭ126دوللار توغرا كېلىدۇ. فرانسىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 2%بولۇۋاتىدۇ. دۆلەت بايرىمى:( 1790-يىلى)7-ئاينىڭ 14-كۈنى، فرانسىيە جۇمھۇرىيەتچىلىرىنىڭ باستىلىيە تۈرمىسىنى ئىشغال قىلغان كۈنى )
قىسقىچە تارىخى:
فرانسىيىنىڭ ھازىر ئامېرىكا قىتئەسىدە فرانسىيە گۇاناسى، گۇادىلوپ، مارتىنىكۇې ، سان پىئېر ۋە مىكېلون، سان-مارتىن ، ئوكىيانىيەدە پولىنىزىيە، يېڭى كالىدونىيە، ۋالىس ۋە فۇتۇنا، ئافرىقىدا رۇنىون قاتارلىق مۇستەملىكىسى بار.
فرانسىيە زېمىنى ھۆل يېغىنى مۇۋاپىق بولغان مۇنبەت مۆتىدىل ۋە ئوتتۇرا دېڭىز ئىقلىمىغا تەۋە بولۇپ، تۈزلەڭلىك كۆپ بولغاچقا باغۋەنچىلىك ۋە ئاشلىق مەھسۇلاتى ياۋروپا رايونىدا بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ ،فرانسىيە ياۋروپادىكى كونا سانائەت دۆلىتى بولۇپ ئۇنىۋېرسال دۆلەت كۈچى دۇنيادا 5-ئورۇندا ئورۇندا تۇرىدۇ. فرانسىيە پۇخرالىرنىڭ ساپاسى يۇقىرى، ئاھالىنىڭ 27% ئالى مائارىپ سەۋىيىسىگە ئىگە. 2005-يىلى فرانسىيىنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى 2.2%، سانائەت 20.6%، مۇلازىمەت 71.5%نى ئىگەللىگەن بولۇپ -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى38مىلىيۇن 433مىڭ، يانپون ئابونتى 49 مىليۇن231مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 29مىلىيۇن945مىڭ بولغان.
ّ
ئىمام ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي
ئىمام ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي (الفَقِيْهُ نَصْرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ إِبْرَاهِيْمَ السَّمَرْقَنْدِيُّ الحَنَفِيُّ): نەسر ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئىبراھىم ئەسسەمەرقەندىي ئەلفەقىھ. (ھ. ؟ – 375 / م. ؟ – 985) «ئەلفەقىھ»، «ئىمامۇل ھۇدا»، «زاھىد» دەپ نام ئالغان سەمەرقەندلىك كاتتا ھەنەفىي ئالىم. ئىمام ئەبۇ مەنسۇر ئەلماتۇرىيدىنىڭ شاگىرتى. «بەھرۇل ئۇلۇم» ناملىق تەپسىر، «ئەننەۋازىل»، «ئۇيۇنۇل مەسائىل»، «خازانەتۇل فىقھ»، «بۇستانۇل ئارىفىن»، «تەنبىھۇل غافىلىن» ۋە «شەرھۇل فىقھىل ئەكبەر» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
جىمىسار ناھىيىسى
جىمىسار ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. جىمىسارنىڭ يەر مايدانى 8،149 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 130،000.
تارىخ
جىمىسار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئارقا قانقىلىغا تەۋە ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىقنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. كېيىنكى چاغلاردا بېشبالىق ئۇلۇغ قورۇقچى بەگ مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىدىقۇت دۆلىتىگە تەۋە بولغان. يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق ئايغاقچى مەھكىمىسىگە تەۋە بولغان. چيەنلوڭنىڭ 24 - يىلى (9175) ياردەمچى ئامبال مەھكىمىسى قويۇلغان. نامى جىمىسارغا ئۆزگەرتىلىپ فۇكاڭ ناھىيىسىگە قارىغان. گۇاڭشۈنىڭ 28 - يىلى (1902) قۇيۇەن ناھىيىسى قۇرۇلغان. مىنگو يىللىرى ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان. 1954 - يىلى جىمىسار ناھىيىسىگە ئۆزگەرتىلىپ، ئۈرۈچى ۋىلايىتىگگ قارىغان. 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن تاڭ دەۋرىدىكى بەش بالىق قورۇقچى بەگ مەھكىمىسىنىڭ خارابىسى، بەش بالىق ئۇيغۇر مەسچىتى خارابىسى، مىڭ ئۆي قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ۋۇسەيۋەن دىنازاۋۇر جىلغىسى، كۆيۈكتاغ، پۇشى ياۋا ئات بېقىش - كۆپەيتىش مەركىزى قاتارلىقلار بار.
ئارۇز ۋەزىن
ئارۇز ۋەزنىلىك شېئىرلار ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە
ئۇيغۇر شېرىيىتىنىڭ قەدىمدىن بىرى داۋام قىلىپ كەلگەن، ئەنئەنىۋى، مىللى شېئىرى شەكىللىرىنىڭ بىرى بولغان ئارۇز ۋەزنىلىك شېئىرلارغا دائىر بىلىملەرنىڭ تور دۇنياسىدا يوق دىيەرلىك ئىكەنلىگىنى كۆزدە تۇتۇپ، شېرىيەتكە قىزىقىدىغان ھەۋەسكارلارنىڭ مۇشۇ جەھەتتىكى ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش يۈزىسىدىن بلوگىمدا «ئارۇز ۋەزنىلىك شېئىرلار ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە» بېرىشنى توغرا تاپتىم. مېنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئەمگىگىم شېئىر يېزىشقا ھەۋەس قىلىدىغان شېرىيەت ھەۋەسكارلىرىغا ئارۇز ۋەزىنلىك شېئىرلارنى چۈشۈنۈش، تەھلىل قىلىش، يېزىش جەھەتتە بەلگۈلۈك نەپ بەرسە ئەجەپ ئەمەس دەپ ئويلايمەن.
1. ئۇيغۇر شېرىيىتى ۋەزىن جەھەتتىن ئارۇز ۋەزنى ۋە باماق ۋەزنى دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلىنىدۇ.
بىزنىڭ ھازىر ئۈگەنمەكچى بولغىنىمىز ئارۇز ۋەزنى بولۇپ، «ئارۇز» سۆزىنىڭ تومۇرى «ئەرۇز»دۇر. بۇ «ئەن»، «كەڭلىك» دىگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. كۆچمە مەنىسى بويىچە شېرىيەت مىزانى (ئۆلچىمى) دىگەنلىك بولىدۇ.
شېئىر مىسرالىرىدىكى ئۈزۈك، سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن ئاخىرلاشقان(ئۇزۇن، قىسقا) بوغۇملارنىڭ مەلۇم تەرتىپتە تەكرارلىنىپ كېلىپ، شېئىردىكى رېتىم ۋە ئاھاڭدارلىقنى بارلىققا كەلتۈرىدىغان شېرى سېستىما ئارۇز ۋەزىنلىك شېئىر دەپ ئاتىلىدۇ.
2. ئارۇز ۋەزنى 11- ئەسىردىن بورۇن ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا قوللۇنۇلۇشقا باشلىغان. مەسىلەن:
11- ئەسىردە ياشىغان ئۇيغۇرلارنىڭ مەشھۇر ئالىمى مەھمۇد قەشقەرىنىڭ «تۈركى تىللار دىۋانى» ئارقىلىق بىزگىچە يېتىپ كەلگەن شېئىر-قوشاقلار ئارۇز ۋەزنىدە يېزىلغان. ئۇنىڭدىن باشقا ئارۇز ۋەزنىنىڭ ئاساسچىسى ئەرەپ ئالىمى خېلىل ئىبنى ئەخمەتنىڭ «كىتابۇل ئارۇز» ناملىق ئەسىرىدىن كېيىن، مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى يۈسۈپ سەككاكى «ئىلىملەر ئاچقۇچى» (مۇفتاھۇل ئۇلۇم)، ئەلشىر ناۋائى«ۋەزىنلەر مىزانى» (مىزانۇل ئەۋزان) ناملىق ئەسەرلەرنى ئارۇز ۋەزنىدە يېزىپ، ئارۇز ۋەزىنى ئىلمىنى يېڭى تەرەققىياتلارغا ئېرىشتۈردى. شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىمىزدىكى يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ئەھمەد يۈكنەكى، لۇتفى، ناۋايى، خىرقىتى، زەلىلى، ئابدۇرېھىم نىزارى، موللا بىلال قاتارلىق مەشھۇر شائىرلارمۇ ئۆزلىرىنىڭ نۇرغۇنلىغان شېئىرى ئەسەرلىرىنى ئارۇز ۋەزنىدە يازغان. بۇ ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىمىزدا ئارۇز ۋەزنىدە يېزىلغان ئەسەرلەرنىڭ خېلى كۆپ سالماقنى ئىگەللەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر شېرىيىتىمىزدە ئارۇز ۋەزىنلىك شېئىرلار ئاز، بارماق ۋەزىندە يېزىلغان شېئىرلار نىسپەتەن كۆپ بولسىمۇ لېكىن ئۇيغۇر شېرىيەت تارىخدا ئارۇز ۋەزىنلىك شېئىرلارنىڭ تۇتقان ئورنى چوڭ بولۇپ، ئارۇز ۋەزىنلىك شېئىرلارنى يېزىش بارماق ۋەزىنلىك شېئىرلارنى يېزىشقا قارىغاندا نىسپەتەن قىيىن. بەلگۈلۈك بىلىم-سەۋىيە، ئەمگەك تەلەپ قىلىدۇ.
3. ئارۇز ۋەزنى تۆۋەندىكىدەك خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە.
1). ئارۇز ۋەزنى تىلىمىزدىكى ئۈزۈك ۋە سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ مەلۇم تەرتىپتە تەكرارلىنىشىدىن تۈزۈلىدۇ. شۇڭلاشقا ئارۇز ۋەزىنلىك شېئىرلارنىڭ بارماق ۋەزىنلىك شىرلارغا قارىغاندا تۇراقلىرى رېتىملىق، ئاھاڭدارلىقى كۈچلۈك بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ بەزىدە ئاھاڭلىق شېئىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
3). بارماق ۋەزنىدە يېزىلغان شېئىرلار تۇراقلارنى ئاساسى بىرلىك قىلىدۇ. ئۇنىڭ تۇراقلىرى بوغۇم ياكى سۆز بويىچە ئايرىلىدۇ. ئارۇز ۋەزنىلىك شېئىرلاردا بولسا تۇراقلار ۋەزىن ئۆلچىمى بويىچە ئايرىلىدۇ. بۇغۇم ياكى سۆز بويىچە ئايرىش تەلەپ قىلىنمايدۇ.
4). ئارۇز ۋەزنىلىك شېئىرلارنىڭ ئىنتۇناتسىيىسى رېتىمىنىڭ بىرخىل بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭا ئۇنىڭ بىرىنچى مىسراسى قايسى ۋەزىن سىخمىسىدا يېزىلغان بولسا پۈتۈن شېئىر شۇ ۋەزىن سىخمىسىدا يېزىلىشى شەرت.
(ئىزاھ: قىزىل رەڭ قىسقا بوغۇم، يېشىل رەڭ ئۇزۇن بوغۇم.)
يەنە مەسىلەن:
جاھان رەنا ｜ لىرى ئىچرە ｜ بىلىمدەك بىر ｜ گۈزەل يار يوق
{v - - -}
5. ئارۇز ۋەزنىدە بەزى ھاللاردا ئۇچۇق بوغۇملار ئۇزۇن بوغۇم بولۇپ كېلىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى:
1). ئۇرغۇ چۈشكەن بوغۇملار بىرئاز كۆتۈرۈلۈپ، سوزۇلۇپراق ئوقۇلىدۇ. شۇنداق بولغاچقا بۇنداق ئۇرغۇلۇق ئوچۇق بوغۇملار ئارۇز ۋەزنىدە ئۇزۇن بوغۇم بولۇپ كېلىدۇ. مەسىلەن:
2). ئارۇز ۋەزنىدە يېزىلغان شېئىرلار ئارۇز ۋەزنىنىڭ قايسى بەھرىدە يېزىلغان بولسا، شۇ بەھىرنىڭ ۋەزىن تەلىۋى بويىچە بەزى ئۇرغۇسىز ئوچۇق بوغۇملارنىمۇ كۆتۈرۈپ، سوزۇپ، ئۇرغۇلۇق بوغۇم قىلىپ ئوقۇشقا توغرا كېلىدۇ. بۇ چاغدا كۆتۈرۈپ، سوزۇپ ئوقۇلغان ئوچۇق بوغۇم ئۇرغۇلۇق بوغۇمبولۇپ ئۇزۇن بوغۇم بولۇپ كېلىدۇ.
1). ئارۇز ۋەزنىدە مىسرانىڭ ئاخىرىدا كەلگەن ئوچۇق بوغۇم ئۇزۇن بوغۇم بولىدۇ. ئارۇز ۋەزنىدە مىسرانىڭ ئاىىرىدا قىسقا بوغۇم كەلمەيدۇ. ھەتتا بەزى سۆزلەرگە ۋەزىن ئېھتىياجى بىلەن بىر بوغۇم قوشۇلۇپ قالىدۇ.
ۋەتەننىڭ باغ ｜ رى پۈركەندى ｜ جۇلالىق شا ｜ يى ئەتلەسكە
بولمىغاي ئەر ｜ دى جامالىڭ ｜ مۇنچە زىبا ｜ كاشى كى
بولسا ھەم قىل ｜ غاي ئىدىڭ كۆز ｜ لەردىن ئىخپا ｜ كاشىكى
-   V   -    ｜ -       -   V -   ｜ -    -   V - ｜ -   - V -
ئارۇز ۋەزنىنىڭ ئاساسى ۋەزىن تۈرلىرى
ۋەزىن دىگىنىمىز شېئىردىكى سۆزلەرنى مۇنتىزىم ئاھاڭغا سالىدىغان ئۆلچەم، قېلىپ دىگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ.
ئارۇز ۋەزنىدە ۋەزىندىن مىسرالار ھاسىل بولىدۇ. ۋەزىنلەرنىڭ مەلۇم قانۇنيەتلىك تەرتىپتە تەكرارلىنىشىدىن بەھىرلەر ھاسىل بولۇدۇ. ۋەزىن مىسرا ۋە بەھىرلەرنى تەشكىل قىلغۇچى ئاساسى بىرلىك بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.
ئارۇز ۋەزنىنىڭ 30 دىن ئارتۇق ۋەزىن تۈرى بار بولۇپ، بۇلار ئەرەپچە مەخسۇس نام بىلەن ئاتىلىدۇ. بۇ يەردە شۇنىمۇ ئالاھىدە ئەسكەرتىپ ئۆتۈشكە تىگىشلىككى، بەزى شائىرلىرىمىز ئارۇز ۋەزنىنىڭ ۋەزىنلىرىدىكى ئۇزۇن بوغۇمنى «ناي» ياكى «لاي»بىلەن، قىسقا بوغۇمنى «نى» ياكى «لى» بىلەن ئىپادىلەپ، ئۇزۇن، قىسقا بوغۇملارنىڭ ھەرخىل تەكرارلىنىشى بىلەن ھاسىل بولغان ۋەزىن سېخىمىسىنى ئۆزىگە خاس ئۇسۇلدا ئۇيغۇرچە ئىپادىلىگەن.
پائىلاتۇن ۋەزنىنى «ناي نى ناي ناي» ياكى «لاي لى لاي لاي» دەپ، مۇستەپئىلۇن ۋەزنىنى «ناي ناي نى ناي» ياكى «لاي لاي لى لاي»، مەپئىيلۇن ۋەزنىنى « نى ناي ناي ناي» ياكى «لى لاي لاي لاي» دەپ ئىپادىلىگەن.
تىلىمىزدىكى چەت تىلدىن كىرگەن بىر قىسىم سۆزلەردىن باشقا سۆزلەرنىڭ ھەممىسى ۋەزىنگە چۈشىدۇ. ھەم ۋەزىن ئۆلچىمى بويىچە ۋەزىنداش بولىدۇ. سۆزلەر ئۆز تەركىبىدىكى ئۇزۇن، قىسقا بوغۇملارنىڭ ئورنىغا قاراپ ۋەزىن تۈرلىرىگە بۆلىنىدۇ. تۆۋەندە ئۇيغۇر شېرىيىتىدە كۆپرەك قوللۇنىلىدىغان ۋەزىن تۈرلىرى بىلەن تونۇشۇپ ئۆتىمىز. ئۇزۇن، قىسقا بوغۇملارنىڭ سېخمىسىنى سىزىقچە ئارقىلىق ئىپادىلەش ئۇسۇلى بويىچە بەرسەم توردا قالايمىقان كۆرنىۋالىدىكەن، شۇڭا «ناي نى» ۋە «لاي لى» شەكلى بىلەن بەردىم. توغرا چۈشەنگەيسىلەر.
1. پائىلاتۇن (-V--) ۋەزنى
مەسىلەن: قاغا- قۇژغۇن، گۈل-گۈلىستان، پەم پاراسەت، ئىتتىپاقلىق، سۇغا سالسام، ئوت يۇرەكلەر، ئىنتىزارلىق، ئاھ ئۇرارمەن، ئوتقا سالسام، دەرد ئەلەملەر، ئاينى ئالسام، يارنى كۆرسەم....
ھەر كۈنى ئاخ ｜ شامنى كۆپ جان ｜ خالىغاي بى ｜ ئىختىيار
ناي نى ناي ناي ｜ ناي نى ناي ناي ｜ ناي نى ناي ناي ｜ ناي نى ناي
لاي لى لاي لاي ｜ لاي لى لاي لاي ｜ لاي لى لاي لاي ｜ لاي لى لاي
2. ئاھ ئۇرارمەن ｜ ئاھ ئۇرارمەن ｜ ئاھلىرىم تۇت ｜ قاي سېنى
ئەسكەرتىش: 2- مىسالدىكى 2- مىسرا، 2- تۇراق « يا بولۇپ بې» تا ئوچۇق بوغۇم 3، يېپىق بوغۇم 1 يەردە كەلگەن. ئۇنداقتا ئوچۇق بوغۇمنى قىسقا بوغۇم دىسەك، يېپىق بوغۇمنى ئوزۇن بوغۇم دىسەك پائىلاتۇن ۋەزنىگە چۈشمەيدىكەنغۇ؟ سىز شۇنداق ئويلىدىڭىز، شۇنداقمۇ؟ سىز خاتالىشىپسىز. بۇ پائىلاتۇن ۋەزنىگە چۈشىدۇ. چۈنكى بىرىنچى بوغۇمدىكى «يا» بوغۇمىنى ئەسلى سۆز «دەريا» بېلەن بېرىكتۈرۈپ تەلەپپۇز قىلساق، «يا» بوغۇمى سوزۇلۇپراق، ئۈنلۈكرەك ئېيتىلىدۇ. دىمەك بۇ بوغۇمغا ئۇرغۇ چۈشىدۇ. ئادەتتە ئارۇز ۋەزنىدە ئۇرغۇ چۈشكەن بوغۇملار ئۇزۇن بوغۇم بولىدۇ. شۇڭا بىز «يا» بوغۇمىنى ئۇزۇن بوغۇم دەيمىز. ئاخىرقى بوغۇم «بې» مۇ يۇقۇرىقىغا ئوخشاش. ئادەتتە ئارۇز ۋەزنىدە ئۇزۇن، قىسقا بوغۇملاردىن باشقا يەنە ئۇرغۇلۇق بوغۇم ۋە ئۇرغۇسىز بوغۇملارغىمۇ ئالاھىدە ئېتبار بېرىلىپ، ئۇرغۇلۇق بوغۇ ئۇزۇن بوغۇم، ئۇرغۇسىز بوغۇم قىسقا بوغۇم بولۇپ كېلىدۇ.
2. پائىلۇن ( - V -) ۋەزنى
1-،3- بوغۇملىرى ئۇزۇن، 2- بوغۇمى قىسقا بوغۇم بولغان سۆزلەر پائىلۇن ۋەزنىگە كىرىدۇ. (ناي نى ناي) ياكى (لاي لى لاي)
مەسىلەن: مېھرىبان، ئېھتىرام، مۆھتىرەم،قەھرىمان، كەمبەغەل، كەچقۇرۇن، تاڭسابا، مەرھابا، سىزغۇچۇم، كەپتىرىم، كەمپىرىم....
ئەي ئانا يەر ｜ پاك مۇقەددەس ｜ سەندە بىزنىڭ ｜ جانىمىز،
سۆيگۈ مېھرىڭ ｜ ۋە سۈتۈڭدىن ｜ پۈتتى بىزنىڭ ｜ قانىمىز.
3. مەپائىيلۇن( V ---) ۋەزنى
1- بوغۇمى قىسقا، 2-3-4- بوغۇملىرى ئۇزۇن بوغۇم بولۇپ كەلگەن سۆزلەر مەپائىيلۇن ۋەزنىگە كىرىدۇ. (نى ناي ناي ناي) ياكى (لى لاي لاي لاي)
مەسىلەن:
ۋەتەنداشلار، قەلەمكەشلەر، ئۇلۇغ ئىنسان، ئۇغۇل قىزلار، تىيانشاندىن، كۆڭۈلچەكتىن، بۇ كۆلچەكتىن، ئۇلۇغلاردىن....
سەھەر سۈبھى ｜ قۇياشىدەك ｜ گۈزەل رۇخسا ｜ رىغا باقسام،
نىمە ئارمان ｜ ۋۇجۇدۇمنى ｜ ئۇنىڭ پاك باغ ｜ رىغا ياقسام.
نى ناي ناي ناي ｜ نى ناي ناي ناي ｜ نى ناي ناي ناي ｜ نى ناي ناي ناي
4. مۇستەپئىلۇن (-- V -) ۋەزنى
1-،2-،4-، بوغۇملىرى ئۇزۇن، 3- بوغۇمى  قىسقا بوغۇم بولغان سۆزلەر مۇستەپئىلۇن ۋەزنىگە كىرىدۇ. (ناي ناي نى ناي) ياكى (لاي لاي لى لاي)
مەسىلەن: ئىنسانىيەت، ئۇستازىمىز، ھەققانىيەت، ئەستايىدىل، بولغان ئىدىم، كەلگەن ئىدىم، ياتقان يېرىم، بوستانلىرىم، تۇلپارلىرىم، ئۇستازلىرىم، بولغانلىرىم، كەلگەنسىرىم، تۇرغانسىرىم.....
ئارۇز ۋەزنىدە كۆپرەك قوللۇنىلىدىغان ۋەزىنلەرنى تۋەندىكى جەدۋەلدىن كۆرۈڭ.
سىزىق بەلگىسى ئالماش چىقىۋالدى. شۇڭا سىزىق بەلگىسىنى سولدى ئوڭغا ئوقۇڭ. ۋەزىن نامى بىلەن ئاھاڭ ئىپادىسىنى ئوڭدىن سولغا ئوقۇڭ.
ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدە كۆپرەك ئۇچرايدىغان ئارۇز ۋەزنىنىڭ بەھىرلىرى  سىخمىسىرەتۋەزىن نامىسىزىق بەلگىسىئاھاڭ  ئىپادىسى1پائىلاتۇن--V-ناي نى ناي  ناي2پائىلۇن  (پائىلات)-V-ناي نى  ناي3پەئىلاتۇن--VVنى نى ناي ناي4پەئىلۇن-VVنى نى  ناي5مەپائىيلۇن---Vنى ناي ناي  ناي6مەپائىلۇن-V-Vنى ناي نى ناي7مەپائىل  (پەئۇلۇن)--Vنى ناي ناي8پەئۇل-Vنى ناي9مەپئۇل--ناي ناي10مەپئۇلۇن---ناي ناي ناي11مەپئۇلۇV--ناي ناي نى12مۇستەپئىلاتۇن--V--ناي ناي نى  ناي ناي13مۇستەپئىلۇن-V--ناي ناي نى  ناي14مۇپتەئىلۇن-VV-ناي نى نى ناي
قار لەيلىسى
thumb|قار لەيلىسى قار لەيلىسى بولسا مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈك قار لەيلىسىنىڭ پۈتۈن چۆپىدىن ئىبارەت بۇلۇپ،قاننى جانلاندۇرۇش، پەي، نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش، بالىياتقۇ، تۇخۇمداننى كۈچەيتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
ھەققىدە
thumb|قار لەيلىسى قار لەيلىسى بولسا  مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈك ئۆسۈملۈك قار لەيلىسىنىڭ پۈتۈن چۆپىدىن ئىبارەت بۇلۇپ،شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ھەم رۇسىيە، موڭغۇلىيە قاتارلىق يەرلەردىن چىقىدۇ.
خۇسۇسىيىتى
ياللۇغ قايتۇرۇش، تەرلىتىش، بۆرەكنى قۇۋۋەتلەش، قاننى جانلاندۇرۇش، پەي، نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش، بالىياتقۇ، تۇخۇمداننى كۈچەيتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
فارماكولوگىيلىك تەسىرى
1. ئاقسىل قان زەردابى كەلتۈرۈپ چىقارغان چوڭ ئاق چاشقان ئارقا ئوشۇق بوغۇمى ئۆتكۈر ياللۇغلىنىشقا قارىتا قارشى تۇرۇش تەسىرى بار.
2. بۇ ئالكالوئىد قان تومۇرلىرىنىڭ ئۆتكۈزۈشچانلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ.
3. ناركوزلانغان توشقاننىڭ قان بېسىمىنى چۈشۈرىدۇ.
4. پاقا يۈرىكىنى تورمۇزلايدۇ.
5. ئورگانىزمدىن ئايرىلغان توشقاننىڭ ئۈچەي سىلىق مۇسكۇلىنى تورمۇزلايدۇ ھەم سپازمىنى بوشاشتۇرىدۇ.
6. ئەركىن رادىكاللارغا قارشى تەسىرى ھەم ھارغىنلىققا قارشى تەسىرگە ئىگە.
تەركىبى
پــۈتــۈن چــۆپــــىـــدە ئـاسـاســلـىـقـى rhamnose,arabinose,glucoce,galacoose  لار بار. ئۇندىن باشقاguaianolide قارلەيلىسى ئىچكى ئىستىرى قاتارلىقلار بار.
قوللۇنۇشى
1. قار لەيلىسىدىن بەش گرام، زاراڭزا چېچىكى، ئاغىچە، ئارپا يوپۇرمىقى قاتارلىقلاردىن 10 گرامدىن قائىدە بويىچە قاينىتىپ ئىچسە، ھەيز تۇتۇلۇپ قېلىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ.
2. قار لەيلىسى ۋە سۆرۈنجاندىن 10 گرامدىن، سانادىن 15 گرام ئېلىپ، دورىلارنى قائىدە بويىچە قاينىتىپ ئىچسە، بوغۇم ئاغرىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
دورىلىق ئورنى
ئۆسۈملۈك قار لەيلىسىنىڭ پۈتۈن چۆپى.
مىقدارى
3 ~ 6 گرام
ساقلىنىش
قۇرۇتۇپ ساقلىنىدۇ
تۈزەتكۈچىسى
ئانار گۈلى
ئورۇنباسارى
زاراڭزا چېچىكى.
مېدىتسىنادا قوللۇنۇشى
زېماتىزم، بوغۇم ئاغرىقى، بۆرەك سوۋۇپ كېتىش، ھەيز توختاپ قېلىش، بالا ھەمراھىنىڭ قىيىندا چۈشۈشى، قىزىل، يۆتەل،ئەرلىك جىنسىي ئاجىزلىق، ئاق خۇن كۆپ كېلىش، چىش ئاغرىقى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
Tekshi choqqiliq tagh shehiri
Tekshi choqqiliq tagh shehiri bolsa Junggo Xénen Ölkisi dikibixahar 2000 nopus bar, Tekshi choqqiliq taghning 5,200,000 nopusibar, ximalikang lik 113.18°, xariki uzunluk 33°44, poqtanomuri 467000 rayunnomuri 375.
ئىشخىلا بازىرى
ئىشخىلا بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ishxila Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئېلنىنو ھادىسىسى
ئېلنىنو ( ئىسپان تىلى ) - مۇقەددەس بوۋاق، جەنۇب ئوسسىلياتسىيەسى ھادىسىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، پېرۇ،  ئېكۋاتور ئەتراپىدىكى بېلىقچىلار بىر خىل بىنورمال كىلىمات ھادىسىلىرىنى ئىپادىلەيدىغان  ئىسىم(ئاتالغۇ). ئاساسلىقى تىنچ ئوكياننىڭ شەرقىي قىسمى ۋە ئوتتۇرا قىسمىدىكى تروپىك بەلباغ دېڭىز - ئوكيان دېڭىز سۈيىنىڭ تېمپېراتۇرىسى بىنورمال ھالدا ئىزچىل ئىللىپ، پۈتۈن دۇنيادا كىلىمات ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ،  بىر قىسىم رايونلاردا ئېغىر قۇرغاقچىلىق  يۈزبەرگەن،  يەنە بەزى رايونلاردا ھۆل يېغىن مىقدارى ھەددىدىن زىيادە كۆپ بولۇپ كەتكەن. بۇ دەل ئېلنىنو ھادىسىسى.
دوھا
left|thumb|250px|دوھا
دوھا بولسا قاتار دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، دوھانىڭ 339،847 نوپۇسىبار، 132 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 25.17°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 51°32.
1851 - يىلى
1851-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
قاھار جېلىل
قاھار جېلىل
( 1943~ 1994 )
« قىساس » ، « ۋاقىت ئۇنتۇلدۇرالامدۇ » ، « مېھرىبان » ، « تەقدىرنى كىشىلەر يارىتىدۇ » قاتالرىق ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسەرلىرى بىلەن ئۇيغۇر كىتابخانلىرى ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىر قوزغىغان قاھار جېلىل ئۆز ئەسەرلىرىدە پاكلىق ، سەمىمىيلىك ، گۈزەللىك ، ئىناقلىق ، مېھرىبانلىق قاتارلىقلارنى ئاجايىپ قىزغىنلىق بىلەن تەسۋىرلىگەن. ئۇ ئەسەرنى ۋەقە دۆۋىسىگە ئايلاندۇرۇپ قويۇشتىن ئىبارەت قېلىپقا چۈشۈپ قالماي ، ئۆزىگە خاس ئۇسلۇب ياراتقان ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى مەڭگۈ قىمممىتىنى يوقاتماي ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتى خەزىنىسىدە پارلاق نۇر چاچىدۇ.
خاككىر
خاككىر دېگىنىمىز ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق بىلىملەردىن پايدىلىنىپ مۇرەككەپ مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدىغان كومپىيوتۇر مۇتەخەسسىسى.ابتي
ئەبۇلھەيسەم كەسىر
ئەبۇلھەيسەم (أَبُو الْهَيْثَم كَثِيرِ): تابىئىن. ئىسمى كەسىر. ھەزرىتى ئۇقبە ئىبنى ئامىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئازادگەردىسى.
ليۇجۇ شەھىرى
left|thumb|250px ليۇجۇ شەھىرى بولسا جۇڭگو گۇاڭشى جۇاڭزۇ ئاپتونۇم رايونى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، ليۇجۇنىڭ 3،605،100 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 24.19°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 109°23، پوقتانومۇرى 545001 رايۇننومۇرى 0772.
پودكەست
thumb|بىر-كىشلىك ئۈنتارات. thumb|مۇلاھىزە يىغىنلىرنى نەق مەيداندا، شۇ دەقىقىدە ئۈنتارات قىلىش پودكەست (ياكى پودكاست؛ ئۇيغۇرچە ئۆزلەشتۈرلۈشى: ئۈنتارات ياكى ئۈن تارات، ئېنگلىزچە: Podcast) رەقەملىك ئاۋاز ئارقىلىق ئوي پىكىر ياكى باشقا مۇلاھىزىلەرنى باشقىلار بىلەن ئورتاقلىشىش جەريانىنى كۆرستىدۇ. ھازىر تور دەۋىرگە كىرگەندىن بۇيان، نۇرغۇن يۇمتاللار كىشلەرنىڭ پودكەست (ئۈنتارات) ئېھتىياجىنى قاندۇرماقتا. سىز ئۈنتاراتنى بىر شەخسنىڭ شەخسى رادىيو ئىستانسىغا ياكى ئاۋازلىق ئەسەرلەرگە ئوخشاتسىڭىز بولىدۇ. مەخسۇس ئۈنتارات كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ كىرىم قىلىغان كىشلەر ئۈنتاراتچى دەپ ئاتىلىدۇ. ھازىر كۆپ ئۇچىرايدىغان ئۈنتارات ئاممىۋى سۇپىسىدىن ئالما ئۈنتارات، باز سىپىروت ئۈنتارات ۋە باشقىلار بار. ئۈنتاراتنىڭ كۆپ خىل شەكىللىرى بار، مەسىلەن ، شۇ دەقىقىدە ئۈنتارات، فىلىملىق ئۈنتارات، ئەدەبىي ئەسەر ئۈنتارات ۋە يۇقىرى سەۋىيەلىك ئۈنتارات قاتارلىقلار بار.
كاۋاك يېزىسى
كاۋاك يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى بازىرنىڭ شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، يېزا مەركىزى بىلەن قاراقاش ناھىيە بازىرىنىڭ ئارلىقى 54 كىلومېتىر كېلىدۇ. جەنۇبتا يېڭىيەر يېزىسى بىلەن، شەرقتە خوتەن ناھىيىسى]]نىڭ سېغىزكۆل يېزىسى بىلەن چېگىرلىنىدۇ ۋە تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ شىمالىغا جايلاشقان ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. يەر كۆلىمى 12373 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 23225 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر 2.37 مو.
مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزا تەۋەسىدە 23 كەنت ئاھالە كومتېتى بۇلۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
تۆمۈر خەلىپە
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> تۆمۈر خەلىپە
( 1871~ 1913) 20 ئەسىرنىڭ باشلىرىدا زالىملارغا ، مۇستەبىتلىككە ئېزىلىشكە قارشى كۆكرەك كېرىپ مەيدانغا چىققان جەسۇر بوران قۇشى تۆمۈر خەلىپە ئۆزىنىڭ باتۇرلۇقى ، قىلغان شىددەتلىك جەڭلىرى بىلەن تارىختا ئۆچمەس سەھىپە قالدۇرغان. ئۇ قۇمۇلدا دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ پىلتىسىگە ئوق يېقىپ بەرگەن بولۇپ بۇ قوزغىلاڭ پۈتۈن شىنجاڭنى قاپلىغان قوزغىلاڭغا ئاساس سېلىپ بەرگەن. ئۆتكۈز ئەپەندى يازغان « ئىز » رومانىدا تۆمۈر خەلىپىنىڭ يۈكسەك ئوبرازى ۋايىغا يەتكۈزۈپ تەسۋىرلەنگەن.
تۆمۈر خەلىپە 1891- يىلى تۇرپاندا ئىشلەمچى (كارىز چاپقۇچى) ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دادىسى ھەددىدىن ئاشقان ئالۋاڭ–ياساق دەستىدىن ئائىلىسىدىكى تۆت جاننى باقالماي، 1893– يىلى ياز پەسلىدە قۇمۇلنىڭ قوراي يېزىسىغا كۆچۈپ بېرىپ يەرلىشىدۇ. بىراق قوراي يېزىسى قۇمۇل ۋاڭىغا قاراشلىق بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ يەردىكى ئالۋاڭ–ياساق تېخىمۇ ئېغىر ئىدى. شۇڭا، بۇ يەردىمۇ كۈن ئۆتكۈزۈش تەس بولۇپ، 1905– يىلى ئەمدىلا 14 ياشقا كىرگەن تۆمۈرنى ئېلىپ ئۈرۈمچىگە كېلىدۇ– دە، ياز كۈنلىرى ئاققوۋۇق سىرتىدا كېسەك قۇيىدۇ، قىش كۈنلىرى باداۋاندىكى كانلاردا ياللىنىپ كۆمۈر قازىدۇ. لېكىن ئۈرۈمچىدىمۇ جان بېقىش قىيىن بولۇپ، ئاخىرى قۇمۇلغا قايتىپ بېرىپ، قۇمۇل بازىرىغا ئورۇنلىشىدۇ ۋە تۆمۈرنى ياغاچچىلىققا شاگىرتلىققا بېرىدۇ. زېرەك ۋە ئەقىللىق تۆمۈر ئۇزاق ئۆتمەي ياغاچچىلىقنى ئوبدان ئۈگىنىۋالىدۇ. ئۇنىڭ دۇكىنى بازاردا بولغانلىقى ئۈچۈن، ھۆكۈمەت، ۋاڭ ئۈستىدىكى شىكايەتلەرنى كۆپ ئاڭلاپ، ئېزىلگۈچى خەلقلەر بىلەن ئەزگۈچى سىنىپ ئوتتۇرىسىدىكى ئاساسى زىددىيەتنى چۈشىنىۋالىدۇ.
1907– يىلى قۇمۇل دېھقانلىرى رەجەپ ئاكا باشچىلىقىدا قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن بولسىمۇ، بىراق قۇمۇل ۋاڭ تەرىپىدىن پاجىئەلىك باستۇرىلىدۇ. بۇ ئىش تۆمۈرنى سەگەكلەشتۈرىدۇ. شۇڭا، ئۇ ھەرقېتىم ۋاڭ ئوردىسىدىكىلەرنىڭ ئادەم ئۇرغان ۋە ئادەم ئۆلتۈرگەن زوراۋانلىقلىرىنى ئاڭلىغاندا قاتتىق غەزەپلىنىپ: «رەجەپ ئاكا ھايات بولغان بولسا، دېھقانلار ئۈچۈن چوقۇم ئىنتىقام ئالغان بولاتتى»دەيدۇ.
بىر كۈنى، تۆمۈر خەلپە ۋاڭ ئوردىسىدىكىلەر تەرىپىدىن چوڭ دەرەخكە باغلاپ ئۇرۇپ، چالا ئۆلۈك قىلىپ قويۇلغان بىر دېھقاننى ئۇستىسىنىڭ ئۆيىگە ئېلىپ بېرىپ داۋالاپ ساقايتىدۇ، ئۇنىڭ بۇ ياخشى خىسلىتى پۈتۈن قۇمۇل يېزىلىرىغا تارقىلىدۇ. دېھقانلار «بۇ قالتىس باتۇر بالىكەن–ھە، بۇ ۋاقىتقىچىمۇ ۋاڭ جازالىغان كىشىنى قۇمۇلدا ھېچ كىشى قۇتۇلدۇرالىغان ئەمەس………» دېيىشىپ، تۆمۈر ھەققىدە تەرىپلەر قىلىشىدۇ.
دېھقاننىڭ يارىلىرى ساقىيىپ ئائىلىسىگە قايتىش ۋاقتىدا ئۇنى ئۇزىتىپ ماڭغان تۆمۈر: «سىز ئوبدان ساقىيىڭ، بىزمۇ رەجەپ ئاكىدەك ۋاڭ ئوردىسىنى تاقىۋىتىمىز، خۇدا نۇسرەت ئاتا قىلسا، ۋاڭنى قۇمۇلدىن قوغلىۋىتىمىز……» دەيدۇ. تۆمۈرنىڭ بۇ سۆزلىرىدىن دېھقانلار ۋە ئۇنىڭ ئۇستىسى ناھايىتى رازى بولىدۇ. تۆمۈرنىڭ قولىدىن ئىش كېلىدىغانلىقى (ۋەقە تېرىيدىغانلىقى) نى ئويلاپ، شۇ كۈنىدىن باشلاپ ئۇنى ئاسرايدۇ. شۇنداقتىمۇ تۆمۈرنىڭ ھېلىقى دېھقاننى قۇتۇلدۇرغانلىقى توغرىسىدىكى خەۋەر ئوردىغا ئاڭلىنىدۇ، ۋاڭ تۆمۈر خەلپىنى تۇتۇشقا بۇيرۇيدۇ.
1910– يىلى، تۆمۈر خەلىپە ئىككىنچى قېتىم ئۆزى يالغۇز ئۈرۈمچىگە كېلىدۇ، بۇ چاغدا ئۇنىڭ ئاتا–ئانىسى ئۆلۈپ كەتكەنىدى. مۇشۇ مەزگىللەردە شىنجاڭنىڭ سەييارە سىلاۋچىسى ليەنكۈي ئورنىنى يۈەن داخۇاغا ئۆتكۈزۈپ بەرگەنىدى. يۈەن داخۇا شىنخەي ئىنقىلابىنىڭ ئوت يالقۇنىنىڭ پۈتۈن شىنجاڭغا تۇتىشىپ كېتىشنى توسۇش ئۈچۈن، ئىچكىرىسىدىن ياڭزېنشىننى چاقىرتىپ كېلىپ ئۇنىڭغا خۇيزۇلاردىن چىرىك تۇتۇپ بەش باتالىيون تەشكىللەشكە بۇيرۇيدۇ.
بۇ كۈنلەردە تۆمۈر خەلپە ۋەزىيەتكە ئىنتايىن دىققەت قىلىدۇ، ئىچكىرىدىكى ئىنقىلاۋى پارتىيە ئەھۋالىنى، جۇمھۇرىيەت ئورنىتىلىدىغانلىقىنى ئاڭلايدۇ. ئۇ ئېپى كەلسە ھەرىكەت قىلىش ئۈچۈن قۇمۇلغا قايتىدۇ. تۆمۈر خەلپە ئۈرۈمچىدە كۆرگەن ۋە ئاڭلىغانلىرىنى ئۇستىسىغا بىر–بىرلەپ سۆزلەپ بېرىدۇ ۋە ئاخىرقى ھېسابتا ئۆلۈپ كەتسىمۇ رەجەپ ئاكىسىنىڭ ئىنتىقامىنى ئالماي قويمايدىغانلىقىى توغرىسىدا قەسەم ئىچىدۇ. ئۇ شۇنىڭدىن باشلاپ ئىنقىلاپ يولىدا ئىزدىنىدۇ.
تۆمۈر خەلىپە ئىلىدىكى شىنخەي ئىنقىلابىنىڭ غەلبە قىلىپ ئۈرۈمچىگە قاراپ يۈرۈش قىلغانلىقى توغرىسىدا ئېنىق خەۋەر ئاڭلىغاندىن كېيىن، قۇمۇل دېھقانلىرىغا ئىچكىرى ئۆلكە ۋە ئىلى ئىنقىلاۋىنى تەشۋىق قىلىدۇ ۋە ئاشكارا ھالدا «قۇمۇل ۋاڭنىڭ كۈنى ئاز قالدى» دەيدۇ. تۆمۈر خەلپە قۇتقۇزۇپ قالغان ھېلىقى دېھقان ھەممىلا يەردە تۆمۈر خەلپىنى تەرىپلەپ تەشۋىقات ئېلىپ بارىدۇ، جۈملىدىن ئۇنىڭ خەلق ئىچىدىكى ئابرويى ئۆسىدۇ قۇمۇل دېھقانلىرى زور ئۈمۈت بىلەن ۋاڭنىڭ ئاغدۇرىلىشىنى كۈتمەكتە ئىدى.
1912– يىلى 1– ئايدا، يۈەن داخۇا ئۆلكە مەركىزىگە قاراپ كېتىۋاتقان ئىلى خەلق قوشۇنىنى توسۇش مەقسىتىدە، قۇمۇل ۋاڭىغا 500 ئەسكەر ئەۋەتىش مەقسىتىدە بۇيرۇق بېرىدۇ. قۇمۇل ۋاڭى خەلققە ئۆزىنى كۆرسىتىش مەخسىتىدە: «يۈەن داخۇا ماڭا ئىشىنىدۇ، مېنىڭ ۋاڭلىقىم مەڭگۈ ساقلىنىدۇ، كىمكى ۋاڭ ئاغدۇرىلىدۇ دەيدىكەن، كاللىسى ئېلىنىدۇ!» دەپ خەلققە تەھدىت سالىدۇ ھەمدە ئۆزى ئۈچۈن تەھدىت دەپ ھېساپلىغان ئادەملەرنى ئەسكەرلىككە ئالىدۇ، تۆمۈر خەلپە ئۆزلىكىدىن ئەسكەر بولىدۇ.
يېڭىدىن ئەسكەرلىككە ئېلىنغان 500 كىشى قۇمۇلدىن يولغا چىقىدۇ. تۆمۈر خەلپە يول بويى قوزغىلاڭ قىلىش توغرىسىدا تەشۋىقات ئېلىپ بارىدۇ ۋە ئۆزلىرىنى ئېلىپ ماڭغان خەنزۇ باشلىقنى پالتا بىلەن چېپىپ ئۆلتۈرىدۇ. 500 ئەسكەر تۆمۈر خەلپىنى قولدىن قولغا ئېلىپ كۆتۈرىدۇ ۋە ئۇنى سەردار قىلىپ بەلگىلەيدۇ. بۇ قوشۇن كەينىگە قايتىپ، چاقماق تىزلىكىدە قۇمۇلغا باستۇرۇپ كىرىدۇ، دېھقانلار ئۇلارغا كېلىپ قوشۇلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئىنقىلاپ باشلىنىدۇ. شەھەرگە قامالغان شاھ مەھسۇت بىلەن شەھەر ئامبىلى بەي ۋېنچاۋ يۈەن داخۇادىن ياردەم سورايدۇ.
1912– يىلى 3– ئاينىڭ 11– كۈنى، چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى خانى شۇەنتۇڭ ئۆزىنىڭ تەخىتتىن چۈشكەنلىكى توغرىسىدا پۈتۈن مەملىكەتكە جاكارلايدۇ. 3– ئاينىڭ 27– كۈنى، يۈەن داخۇامۇ شىنجاڭنىڭ سەييارە سىلاۋچىسىلىقىدىن ئىستېپا بېرىدۇ. ئۇچاغدا ھۆكۈمەت ياڭ زېڭشىننى شىنجاڭغا تۇتۇق قىلىپ تەيىنلەيدۇ. تۆمۈر خەلىپە باشچىلىقىدىكى قوزغىلاڭچىلار بۇ خەۋەردىن ھەقىقەتەن خۇشاللىنىدۇ، جۈملىدىن «شاھ مەھسۇت ئوردىدىن چىقىپ كەتسۇن! دېھقانلار ئۈستىدىكى ئالۋاڭ–ياساقلار بىكار قىلىنسۇن!» دېگەن خىتابلار بىلەن شاھ مەھسۇتنى قىستايدۇ.
تۆمۈر خەلىپە باركۆلدىكى ھەربىي قوشۇننىڭ قۇمۇلغا يۈرۈش قىلغانلىقىنى ئاڭلاپ، دۈشمەنگە تاقابىل تۇرىدۇ. يې شىڭفۇ قوشۇننى باشلاپ نەنسەن ئېغىزىغا كەلگەندە ئوق تېگىپ ئۆلىدۇ، قىسىملىرى تەسلىم بولىدۇ، نۇرغۇن قورال غەنىمەت ئېلىنىدۇ ۋە قوزغىلاڭچىلار سانى 2000 دىن ئاشىدۇ.
1912– يىلى 6– ئاينىڭ 5– كۈنى، يۈەن داخۇا ئىچكىرىگە قايتماقچى بولغىنىدا، ياڭ زېڭشىن ئۇنىڭغا چيەن گۇاڭخۇەي بىرلىشىپ قوزغىلاڭنى باستۇرۇش بۇيرۇقى بېرىدۇ.
يۈەن داخۇا بىلەن چيەن گۇاڭخەي بىرلىشىپ قوزغىلاڭچىلارغا ھۇجۇم قىلىدۇ. تۆمۈر خەلىپە بۇ ئۇرۇشتىمۇ كۆپلىگەن قورال غەنىمەت ئالىدۇ (يۈەن داخۇا، چيەن گۇاڭخەيلەر 6– ئاينىڭ 15– كۈنى يېڭىلىپ، ئىچكىرىگە كېتىدۇ).
جىددى ئۇرۇش ھازىرلىقىدا تۇرغان ياڭ زېڭشىن بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن، پىلانىنى ئۆزگەرتىپ ھىيلە–مىكىر پىلانلايدۇ. ئۇ ئوردىدىكى ئۇيغۇر تىلىنى بىلىدىغان ھاكىمدىن تۆۋەنرەك ئەمەلدار جاڭ سەيتىڭنى تۆمۈر خەلپە بىلەن سۆھبەت قىلىشقا ئەۋەتىدۇ. ئون كۈن ئېلىپ بېرىلغان سۆھبەت نەتىجىسىز بولۇپ، جاڭ سەيتىڭ قايتىدۇ.
ياڭ زېڭشىن كۆپ ئويلىنىش ئارقىلىق، تۆمۈر خەلىپىنىڭ ئەڭ يېقىنلىرىدىن بولغان مۇھەممەتجان ھاپىز دېگەن كىشىدىن تۆمۈر خەلىپىگە خەت ئەۋەتىدۇ. بۇ خەتتە مۇنداق دېيىلگەنىدى: «مەن سىزنىڭ ئىسيان كۆتۈرىشىڭىزنىڭ قۇمۇل ۋاڭىغا قارشى تۇرۇش ئىكەنلىكىنى، ھۆكۈمەت بىلەن قارشىلاشماقچى ئەمەسلىكىڭىزنى ئوبدان چۈشىنىمەن، سىلەرنىڭ ھەركىتىڭلارغا نىسبەتەن مېنىڭ باشتىن–ئاخىر زىيانكەشلىك قىلىش نىيىتىم يوق ….» دېيىلگەن.
دەل شۇ كۈنى ياڭ زېڭشىن قۇمۇل ئامبىلى بەي ۋىنچاۋغا يازغان بىر پارچە مەخپىي خېتىدە :«تەكشۈرۈشلەرگە قارىغاندا، تۆمۈر قارا نىيەت ئادەم ئىكەن، ئاسىيلىق قىلىش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز شۇغۇللىنىۋاتىدۇ، پېقىر تۇتۇق كەلگۈسىدىكى بالايى ئاپەتنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۇنى قەتئىي باستۇرۇش نىيىتىگە كەلدىم ….» (ياڭ زېڭشىن: «ئىستىغبار ھۇجرىسىدا يېزىلغان خاتىرىلەر» 2– توپلام)
تۆمۈر خەلىپە مۇھەممەتجان ھاپىزدىن: «سىز ياڭ تۇتۇققا (قوماندان ياڭغا) ئىشىنەمسىز؟ ياڭ تۇتۇقنىڭ ماڭا زىيانكەشلىك قىلىش نىيىتى بولمىسا، نېمە ئۈچۈن كۆپ قېتىم ئەسكەر ئەۋەتىپ بىزنى يوقىتىشقا ئۇرۇنىدۇ؟ ياڭ تۇتۇق مىنگونىڭ تۇتۇقى تۇرۇپ، نېمە ئۈچۈن چىڭ سۇلالىسى خانلىقى قۇمۇل ۋاڭىغا بەلگىلەپ بەرگەن ھاشار تۈزۈمىنى ئەمەلدىن قالدۇرمايدۇ ؟…» قاتارلىق 10 نەچچە سوئال قويىدۇ. مۇھەممەتجان ھاپىز جاۋاپ بېرەلمەي قايتىدۇ.
بۇ ھىيلىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرالمىغان ياڭ زېڭشىن خۇيزۇ باتالىيونىنىڭ كوماندىرى لى شۇفۇ، ئىچكى ئىشلار كابېنتىنىڭ باشلىقى ۋاڭ جايى گەنسۇ–شىنجاڭ تەپتىش خادىمى يۈەن ساڭ قاتارلىقلارنى 1913– يىلى 3– ئايدا سۆھبەتكە ئەۋەتىدۇ.
بۇ پۇرسەتتىن پايدىلانغان ياڭ زېڭشىن ناھايىتى ئۇستىلىق بىلەن قۇۋلۇق–شۇملۇق ئىشلىتىپ، قۇمۇلدىكى ھەرقايسى تەبىقىدىكى زاتلار ۋە خەلقلەرنى ئارقا–ئارقىدىن تاغقا چىقىرىپ تۆمۈر خەلپىنى تەبرىكلەيدۇ ۋە قائىدە بويىچە «خەلىپە» دەپ ئاتايدۇ.
تۆمۈر خەلىپە قىسىمنى باشلاپ ئۈرۈمچىگە كېلىدۇ بۇ پاجىئەنىڭ باشلىنىشى ئىدى. ئۇ چاغدا ئۈرۈمچىنىڭ شەرقىي كىچىك دەرۋازىسى سىرتىدا بىر–بىرىگە تۇتىشىپ تۇرىدىغان ئېگىز گازارما بار ئىدى. بىرى، شەرقىي گازارما بولۇپ، شور بۇلاققا، يەنە بىرى غەربىي گازارما بولۇپ، دۇڭمىنغا يېقىن ئىدى.
تۆمۈر خەلىپە قىسىمىنى شەرقىي گازارمىغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ. غەربىي گازارمىغا ياڭ زېڭشىن ئۆزىنىڭ سادىق ئادىمى بولغان ما فۇشىڭ (ماتىتەي) باتالىيونىنى ئورۇنلاشتۇرىدۇ.
تۆمۈر خەلىپە ئۈرۈمچىگە كەلگەندىن كېيىن، ياڭ زېڭشىن ئەندىشە قىلىپ بىئارام بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ئۇنى ئۇجۇقتۇرۇش غەرىزىدە تۆمۈر خەلىپىنىڭ تۇڭچىسىنى سېتىۋېلىپ، تۆمۈر خەلىپىنى نازارەت قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن، مافۇشىڭغا ھۇشيار تۇرۇش توغرىسىدا بۇيرۇق بېرىدۇ. مافۇشىڭ 1913– يىلى 9– ئاينىڭ 6– كۈنى روزى ھېيتنى تەبرىكلەشكە تەييارلىق كۆرۈش باھانىسى بىلەن تۆمۈر خەلىپىنى غەربىي گازارمىغا ئالداپ ئېلىپ كېلىدۇ ۋە قولغا ئالىدۇ. تۆمۈر خەلىپىنىڭ قوشۇنىنى ئۆز گازارمىسىدا قورالسىزلاندۇرىدۇ. ئۇنى تۈرمىدە قىيىن–قىستاققا ئالىدۇ. خائىن ئىلگىرىكى سۆھبەتلىرىنى پاش قىلىدۇ ياڭ زېڭشىن قاقاقلاپ كۈلگىنىچە تۆمۈر خەلىپىگە: «گۇناھ مەندە ئەمەس، مانا بۇ ئۆز ئادىمىڭىز، مەن سىزنىڭ باتۇرلۇقىڭىز ۋە ئەقىل–پاراسىتىڭىزگە ئىشىنىمەن. سىزگە كەلگەن ئۆلۈمنى تەڭرى ئالدىدىمۇ مەندىن كۆرمىگەيسىز ئۆلۈم ئالدىدا مەن سىزنىڭ قاتىلىڭىزنى ئۆلتۈرۈپ، سىز ئۈچۈن ئىنتىقام ئېلىپ بېرىمەن» دەيدۇ–دە، خائىن تۇڭچىنى ئۆلتۈرۈشكە بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ.
خائىن نالە–پەريات قىلغاندا، «ئۆز مىللىتىگە ۋاپا كەلمىگەن سەن ئىتتىن ماڭا ۋاپا كېلەتتىمۇ ؟…» دەيدۇ ياڭ زېڭشىن ئۇنىڭغا.
مافۇشىڭ تۆمۈر خەلىپىنى ئېتىپ ئۆلتۈرىدۇ. ئەتىسى ئوردىغا تەكلىپ قىلىنغان ئوردا ئەمەلدارلىرى ۋە جامائەت ئەربابلىرى تۆمۈر خەلىپىگە ھەربىي تۈزۈم بويىچە ئۆلۈم جازاسى بېرىلگەنلىكىنى ئېلان قىلىدۇ. پېشقەدەم يىڭجاڭ روزى ھاجى ياڭ زېڭشىنغا قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرىدۇ. ياڭ زېڭشىن بۇ ئىشنى مافۇشىڭغا دۆڭگەپ قويىدۇ.
خەلق ئاممىسى داغدۇغىلىق ماتەم مۇراسىمى ئۆتكۈزۈپ، تۆمۈر خەلىپىنىڭ جەسىتىنى خاڭچىڭدىكى قەبرىستانلىقنىڭ ھازىرقى خاڭچىڭ مەسچىتىدىن 50 قەدەملەر ئىچكىرىدىكى بىر جايغا دەپنە قىلىدۇ.
تۆمۈر خەلىپە ۋاپاتىدىن كېيىن، ئۇنىڭ قولىدىكى 300 نەپەر جەڭچىنى قورالسىزلاندۇرۇپ قۇمۇلغا ئاپىرىپ قويىمىز، دېگەن باھانە بىلەن ئېلىپ مېڭىپ گۇچۇڭدىكى چۈەنزىگەي دېگەن يەردىن ئۆتكەندە، ئالدىن تەييارلاپ قويغان قىسىملىرى ئارقىلىق قىرغىن قىلىپ تۈگىتىدۇ.
تۆمۈر خەلىپە ئۆلتۈرۈلۈپ 18 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، خوجىنىياز ھاجى باشچىلىقىدىكى قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭى پارتىلايدۇ، قوزغىلاڭ يالقۇنى تېزلا پۈتۈن شىنجاڭنى قاپلايدۇ
ئۇيغۇرچە سۈرە
قۇرئان كەرىمدىكى سۇرەلەرنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا قىلىنغان تەرجىمە خىزمەتلىرى ئۇزۇن زامانلار بۇرۇنلا باشلىغان بولۇپ، ئەڭ قەدىمكىسى قاراخانىيلار دەۋرىدىلا باشلانغاندۇر.
بۇگۈنكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى مۇھەممەد سالىھ قارىھاجىم تامانىدىن تەييارلانغاندۇر.
ئەرەپات ئەنۋەر(رەپچى)
ئەرەپات ئەنۋەر قەشقەردە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان، ھازىرقى زامان مودا ئېقىم رەپ ناخشىچىسى. ئۇ 2018-يىلى جوڭگودا رەپچى بار پىروگراممىسىدا چىمپىيون بولغان.
ھەققىدە
دۈلەت تەۋەلكى:جوڭگو
تۇغۇلغان كۈنى: 1993-يىلى 6-ئاينىڭ 1-كۈنى
يۇرتى: قەشقەر، جوڭگو.
كەسپى: ناخشىچى، رەپچى، ئويۇنچى
تىلى: ئۇيغۇرچە، خەنزۇچە، ئېنگلىزچە
نام-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: ئەرەپات ئەنۋەر (باشقىچە تەلەپۇزى: ئەرەفات ئەنۋەر)
ئۇيغۇرچە لاتىن:Erepat Enwer
خەنچە ئۇماقلىتىپ ئاتىلىش: 艾热
خەنچە تۇلۇق ئاتىلىش: 艾热帕提. 艾尼玩
ھاراپ يېزىسى
ھاراپ يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيەسى قارمىقىدىكى مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيە بازىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا،تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ چېتىگە جايلاشقان.