cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك
«ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»ﻧﯩﯔ ﺗﻪﯕﺪاﺷﺴﯩﺰ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘرﻣﺎ ﻟﯘﻏﻪت ﺑﻮﻟﯘﭘلا ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﻧﯩﯔ ﻣﺎﻗﺎل –ﺗﻪﻣﺴﯩﻠﻠﯩﺮى، ﺋﯚرپ – ﺋﺎدەﺗﻠﯩﺮى، ﺟﯘﻏﺮاﭘﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﺋﻪﮬﯟاﻟﻠﯩﺮى، ﺋﺎﺳﺘﺮوﻧﻮﻣﯩﻴﻪ،ﻛﺎﻟﯧﻨﺪارﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﻧﯘرﻏﯘن ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﻪر ﺑﯩﻠﻪن ﺑﺎﻏﻠﯩﻨﯩﺸﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﻐﺎن ﺑﯩﺮ ﭼﻮڭ ﻗﺎﻣﯘسﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪا، ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﺸﻰ، ﺋﯧﺘﻨﯩﻚ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ،ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﯘﺳﯘﻟﻠﯩﺮى، ﮬﯜﻧﻪر – ﺳﻪﻧﺌﻪت ﻣﻪدەﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ۋە ﻣﻪﻧﯩﯟى ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺰﮔﻪﻣﻪﻟﯘﻣﺎت ﺑﯧﺮﯨﺪﯨﻐﺎن ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﻪﺳﻪر ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪا! ﺷﯘﯕﺎ، ﺑﯩﺰ ﺋﺎﻟﺪى ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯘﻟﯘغﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻤﮕﻪ ﺋﯚزﯨﻨﻰ ﺑﯧﻐﯩﺸلاش روﮬﯩﻨﻰ، ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﺟﻪرﻳﺎﻧﯩﺪاﺟﺎﭘﺎ – ﻣﯘﺷﻪﻗﻘﻪﺗﻠﻪردﯨﻦ ﻗﻮرﻗﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎن ﺋﯩﺰدﯨﻨﯩﺶ روﮬﯩﻨﻰ، ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﺋﻪﺟﺪادلارﻧﯩﯔﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ﻣﯩﺮاﺳﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻪۋلادلارﻏﺎ ﺋﯘلاپ ﺑﯧﺮﯨﺸﺘﻪك ﺋﺎﻟﯩﻴﺠﺎﻧﺎب روﮬﯩﻨﻰ، ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻜﻰﺋﺎﺟﺎﻳﯩﭗ ﻗﻪﻳﺴﻪرﻟﯩﻜﻰ ۋە ﺷﯩﺠﺎﺋﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﯩﻤﯩﺰ لازﯨﻢ.
= «تۈركىي تىللار دىۋانى» دىكى بىناكارلىققا ئائىت سۆزلەر توغرىسىدا = بىناكارلىق بىر خىل پەن-تېخنىكا سەرمەرىسى بولۇپلا قالماي، يەنە ئالاھىدە بىر سەنئەتتۇر. ئۇ ئىقسادىي تۇرمۇش ئېھتىياجىغا ئاساسەن يارىتىلغان ماددىي مەدەنىيەت بولۇپ، ئىستېمال قىممىتىگە ئىگە بولۇش ئۇنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئاساسىي ھېساپلىنىدۇ. سەنئەت نۇقتىسىدىن، بىناكارلىق سەنئىتى ئېستېتىكىلىق قىممەتكە ئىگە بىر خىل سەنئەت تۈرىدۇر. مىللي خاسلىق ئىنسانلارنىڭ مۇئەييەن تارىخىي دەۋرىدىكى روھىي ھالىتى ۋە ئىقسادىي ئەھۋالى ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇ ئىجتىمائىي ئىشلەپچىقىرىش ھەمدە تۇرمۇش ئۇسۇلى، دەۋرنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ تەرەققىي قىلىدۇ ۋە بۇ جەرياندا ئۇنىڭ تەرەققىياتى پەن-تېخنىكا، سىياسىي، ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەت ئەنئەنىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ.
ئۇيغۇر خەلقىمىزنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئەھۋالىغا نەزەر سالىدىغان بولساق، ئۇلار ئىپتىدائىي جەمىيئەت باسقۇچىدىكى چەللىدىن كەپىگە، ئوت-سۇ قوغلىشىپ ياشايدىغان كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇشى جەريانىدىكى چىدىر تىكىپ ئولتۇرىدىغان ھالەتتىن كېيىنچە مەلۇم گېئومىتىرىيىلىك شەكىلگە ئىگە كىمىر ئۆيلەردە، ئىسىلام دىنىنىي قوبۇل قىلغاندىن كېيىن قويۇق ئۇيغۇر-ئىسلام مەدەنىيتى تۈسىنى ئالغان ئۆزىگە خاس نەقىشلەنگەن، ئارام-بەخىش ۋە كۆركەم ئۆيلەردە ئولتۇرۇشقا تەرەققىي قىلغان. قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا بولغان ھۆكۈمرانلىقى چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن تۈركىي مىللەتلەرنىڭ دېھقانچىلىق رايۇنىدا دۆلەت قۇرۇشتەك بىر يېڭىلىقىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇزاق تارىخىي جەرياندا، ئۇيغۇرلارنىڭ دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق، باغۋەنچىلىك ۋە باشقا قوشۇمچە كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللىنىش جەريانىدا، مول ئىشلەپچىقىرىش-تۇرمۇش تەجىرىبىلىرىنى توپلاپ،چەكسىز كەتكەن يايلاق ۋە بوستانلىقلاردا ئۆزىنىڭ ھاياتى كۈچىنى نامايەن قىلدى. 11-ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پەن-تېخنىكىسى ھۈنەر-سەنئەت جەھەتتىلا راۋاجلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىدە زور تەرەققىياتلارغا ئېرىشكەن. تەرەققىياتقا ئەگىشىپ ئۇيغۇر ئولتۇراق ئۆي ئىشلىرىدا ئاتا-بوۋىلىرىمىزنىڭ بىزگە قالدۇرغان ئىسىل مەدەنىيەت مىراسىغا ۋارىسلىق قىلىپ، ئۆزىگە خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان ئۇيغۇر بىناكارلىق مەدەنىيىتىنى شەكىللەندۈردى. ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەۋجۇتلىقىمۇ خۇددى باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش ئۆزىنىڭ ئۆزگىچە ماددىي ۋە مەنىۋىي مەدەنىيىتى بىلەن نامايەن بولۇپ تۇرىدۇ. مەھمۇد كاشىغەرىي ۋە ئۇنىڭ بۈيۈك قامۇسى « تۈركىي تىللار دىۋانى» ۋە ئۇنىڭدىكى بىر قىسىم سۆز-جۈملىلەرنى 11-ئەسىردىكى پۈتۈن تۈركىي مىللەتلىرى مەدەنىيىتىنىڭ كاتتا سىموۋولى بولۇپلا قالماي، ھەقىقىي تۈردە ئەينى زاماندا تەرەققىي قىلغان ئۇيغۇر جەمئىيتىنى مەركەزلىك ھالدا گەۋدىلەندۈرۈپ بەرگەن. چۈنكى ئۇ ئۆز ئەسىرىدە بايان قىلغاندەك، ئۆزى تۇغۇلۇلغان زېمىندىن ئۆسۈپ يېتىلىپ، 11-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ماۋرەئۇننەھرگىچە ھۆكۈمران بولغان قاراخانىيلار خانلىقى جەمەتىگە مەنسۇپ مەدەنىيەت تەتقىقاتچىسى ۋە جامائەت ئەربابى بولغانلىقى. ھەرقايسى تەرەپلەردىكى تەربىيىلىنىشى ئەتراپلىق بولغاچقا بىلىمىنىڭ موللۇقى، پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ھەرقايسى تۈركىي قەبىلىلەر توپلاشقان رايونلاردا 15 يىل كېزىپ، ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى ۋە مەدەنىيىتى، تىلى قاتارلىقلار جەھەتتە ئونۋېرسال تەكشۈرۈپ تەتقىقات ئېلىپ بارغانلىقى  بۇنىڭ يېتەرلىك ئىسپاتى بولالايدۇ.
مەھمۇد كاشىغەرىي« تۈركىي تىللار دىۋانى» دا قاراخانىيلار خاندانلىقى تەۋەسىدىكى كەڭ زېمىنلارنى، چوڭ شەھەرلەرنى خاتىرىلەپلا قالماستىن، ئىسلام دىنىغا كىرمىگەن ئىدىقۇت تەۋەلىكىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەشھۇر شەھەر-يېزىلىرىنى كۆرسەتكەن. شۇ دەۋىردىن باشلاپلا شەھەرلىشىشىكە ئادەتلەنگەن ئۇيغۇرلارنى بىر پۈتۈن ھالىتىدە چۈشىنىپ خارتىرىلەپ قالدۇرغان. ئۇيغۇرلارنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋىي تۇرمۇشىدا زور يۈكسىلىشلەر يۈز بېرىپ، يېزا ئىگىلىكى ۋە قول ھۈنەر سانائىتى ئىجتىمائىي ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنىڭ ئاساسىي بولۇپ قىلىشى نەتىجىسىدە مۇقىم ئولتۇراقلىشش ۋە شەھەرلىشىش ئومۇملاشتى. مانا مۇشۇنداق ئوبىيېكتىپ شارائىتتا، ئۇيغۇرلارنىڭ بىناكارلىق مەدەنىيىتى جۈملىدىن تۇرالغۇ ئۆي، جامائەت قۇرۇلۇشلىرى، ئوردا-قەسىر ۋە شەھەر قۇرۇلۇشلىرى زامان ۋە ماكانغا خاس ھالدا يېڭىچە ئۇسلۇبتا تەرەققىي قىلدى. مەن تۆۋەندە قاراخانىيلار خانلىقى ۋە ئەتراپتىكى ئۇيغۇرلار ياشىغان رايۇنلارنىڭ بىناكارلىق جەھەتتىكى تەرەققىياتلىرىنى «تۈركىي تىللار دىۋانى» دىكى بىناكارلىققا مۇناسىۋەتلىك بولغان سۆزلەر ئارقىلىق دەلىللەپ، ئۆز كۆزقاراشلىرىمنى بىر قانچە نۇقتىدىن ئوتتۇرىغا قويماقچىمەن.
مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئولتۇراق جاي ھەققىدە بەرگەن مەلۇماتلىرى خېلىلا كۆپ، ئەمما شۇنى قوشۇمچە قىلىپ قويۇش كېرەككى، ئۇ باشقا مەسىلىلەرگە ئوخشاشلا ئولتۇراق ئۆي مەسىلىسىدىمۇ ئۆي ئىچىنىڭ قانداقلىقى ۋە ئۆينىڭ سېلىنىشى، ئىشلىتىلىدىغان ماتىرىياللار، ئۆي جابدۇقلىرى توغرىسىدا بىىزگە يېتەرلىك ماتىرىياللاررنى كۆرسىتپ بەرگەن. بۇلارنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە دىۋاندا تىلغا ئىلىنغان بىناكارلىققا ئائىت سۆزلەر بىلەن بىر قانچە نۇقتىدىن تەپسىلىي تونۇشۇپ چىقايلى.
ئۆينىڭ سېلىنىشى ۋە ئىشلىتىلىدىغان ماتىرىياللار
قاراخانىيلار خاندانلىقى دەۋرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا دېھقانچىلىق، قول-ھۈنەرۋەنچىلىك ۋە باشقا تۇرمۇش پائالىيەتلىرىنىڭ ئېھتىياجىغا ماسلىشىش ئۈچۈن مۇقىم ئولتۇراقلىشىش تېزلەشكەن. نەتىجىدە ئولتۇراق ئۆي قۇرۇلىشىمۇ بىناكارلىقتىكى بىر تۈر بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلغان. كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇشىنى ئادەت قىلىپ كەلگەن ئۇيغۇرلار ئەزەلدىنلا ئولتۇراق ئۆي مەدەنىيىتىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىپ مەنىۋىي تۇرمۇشىنى قىسمەن كاپالەتلەندۈرگەن ھەمدە كىگىزدىن تىكىلگەن چېدىر ئۆيلەردىن ياغاچ-تاش، ياغاچ-توپا قۇرۇلمىلق ئۆيلەرگە كۆچۈشى ئۇلارنىڭ ئىقسادىي ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇشىنى تېخىمۇ جانلاندۇرۇشقا پۇختا ئاساس سالغان. ئۇلارنىڭ ئەينى دەۋردە تۇرمۇشقا بولغان قىزغىنلىقى ئالدى بىلەن تۇرالغۇ ئۆيلەرنىڭ ياسىلىش شەكلى، ئورۇنلاشتۇرۇلىشى ۋە بېزىلىشىدە نۇقتىلىق ئىپادىلەنگەن. يەنى دىۋاندا 11-ئەسىردە ئۆينىڭ « öv » (1)-«  vü»(2)- « vä »(3)  دېگەندەك ۋارىيانىتلىرى بېرىلگەن ھەمدە بۇ سۆز كۆپ جايلاردا « vä» دەپ ئېلىنغانلىقى مەلۇم. « vä » بۇ سۆز قەدىمكى ئۇيغۇرتىلىدا بار سۆز بولۇپ، بىز ھازىر قوللىنۋاتقان « ئۆي» سۆزى بىلەن تەڭداش كېلىدۇ. گەرچە بۇ سۆزدە تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئىپادىلەيدىغان ئۇقۇم ۋە مەنە دائىرىسى يەنى لېكسىكىلىق مەنىسى ئۆزگەرمىگەن. بۇ سۆز ھازىرقى زامان تۈركىيە تۈركچىسىدە« vä » شەكلىدە ھازىرمۇ قولىنىلۋاتىدۇ.
ئۆي ئىچىنىڭ بۆلۈنىشى
«تۈركىي تىللار دىۋانى» دا خاتىرىلىنىشىچە، ئەينى دەۋردە ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرالغۇ ئۆيلىرى بىر يۈرۈش ئىچكىرى- تاشقىرى قىلىپ ياسالغان ۋە ھويلا، باغ، گۈللۈك، چايخانا، قوتان، دەرۋازا، بالخخانا، يازلىق دەم ئېلىش ئورنى قاتارلىقلاردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، تىپىك ھويلىلىق قۇرۇلۇش شەكلىنى ئالغان. مەھمۇد كاشىغەرىي تۇرالغۇ ئۆينىڭ ئىچكى تۈزۈلىشى جەھەتتىمۇ بىزگە نۇرغۇن يېتەرلىك مەلۇماتلارنى بەرگەن.
مەھمۇد كاشىغەرىينىڭ « Törtkül äv – تۆرتگۈل ئەۋ. تۆت بۈرجەكلىك، تۆت چاسا ئۆي» (1-توم 176.بەت) دېگەن سۆزىنىڭ ئىزاھاتىغا ئاساسەن ئۆيلەرنىڭ 11-ئەسىردىمۇ ھازىرقىغا ئوخشاش تۆت بۈرجەكلىك شەكلىدە سىلىنىدىغانلىقىنى بىلىۋالغىلى بولىدۇ. ئۆي ئىچىنىڭ بۆلۈنىشىگە كەلسەك، «دىۋان» دا « bäčküm- بەچكۈم. سۇپا»( 3-توم193.بەت) دېگەن سۆز بېرىلگەن، بۇنىڭدىن شۇ ۋاقىتلاردىمۇ ئۆيلەرگە سۇپا سىلىنىدىغانلىقى مەلۇم ھەمدە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئۇقۇمنى بىلدۇرىدىغان « Säkü-سۇكە. كىشىلەر ئولتۇرىدىغان ئۈستى يېپىق سۇپىچاق.» (3-توم305.بەت) يەنە بىر سۆزمۇ تىلغا ئىلىنغان، بۇ سۆز ھازىرقى زامان ئۇيغۇرتىلىنىڭ خوتەن دىئالېكىتىدا ساقلىنىپ قالغان.سۇپىنىڭ ئەتراپىدا باشقا خانىلار بولغان،بۇنداق ئۆيلەرنى بەزى تۈركىي خەلقلەر «- قالىما. بالىخانا» دېگەنلىكى مەلۇم. يەنە « – مۈندۈرە. توي بولغاندا كېلىن ئولتۇرۇش ئۈچۈن ئالاھىدە بېزەلگەن ئۆي»(1-توم160.بەت) دېگەن سۆزدىن كېلىن ئولتۇرىدىغان ئۆينىڭ ياسىلىشىغىمۇ ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى جەزىملەشتۈرۈشكە بولىدۇ. «دىۋان» دا « qonuqluγ äv- قونۇقلۇغ ئەۋ. قوناقلىق ئۆي» (1-توم544.بەت) ۋە « kälišliγ bališliγ äv- كەلىشلىغ-بالىشلىغ ئەۋ. كېلىشلىك-بېرىشلىق ئۆي»(1-توم642.بەت) دېگەن سۆزلەرنى مېھمانخانا دەپ چۈشەندۇرۈلىشىگە قاراپ، مېھمانلارغا ئاتاپ ئايرىم بىر خاس خانىسىنى ئايرىيدىغانلىقىنى پەرەز قىلىشقا بولىدۇ. ناۋادا مېھمانلار ئۈچۈن ئايرىم بىر ئۆينى ئايرىشى مۇمكىن ئەمەس دەپ قارىغاندىمۇ، ھازىرقى تۇرمۇشىمىزدىكى مەخسۇس بىر ئۆينى مېھمانلارغا ئايرىيدىغانلىقى كۆز يۇمغىلى بولمايدىغان ھەقىقەت. بۇ قاراشنى «دىۋان» دىكى قوناقلىق ئۆي ۋە كېلىشلىك-بېرىشلىق ئۆي ھەققىدىكى بايانلارمۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بېرەلەيدۇ. 11- ئەسىردىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئۆيلىرىدە دالان، كېلىن ئۆيى، مېھمانخانىدىن باشقا يەنە ئولتۇرىدىغان، ھېچبولمىغاندا ئۇخلايدىغان ئۆيلەرنىڭ بارلىقىنى «دىۋان» دا تىلغا ئېلىنغان« Yatïq   ياتاق. ياتىدىغان ۋە ئۇخلايدىغان جاي» (3-توم17.بەت) دېگەن سۆز ئارقىلىق ئىسپاتلاپ چىققىلى بولىدۇ. يۇقىرىقىلاردىن باشقا «- Ašlïqئاشخانا. تاماق ئۆيى. » (1-توم 642.بەت) دىن ئاشخانا ئۈچۈنمۇ مەخسۇس بىر ئۆينىڭ ئاجىرىتىلىدىغانلىقى مەلۇم. يەنە « tarïγlïγ- تارىغلىغ. ئامبار» (1-توم544.بەت) دېگەن سۆزنىڭ ئىزاھاتىدىن مەخسۇس بىر ئېغىز ئۆينىڭ قىشلىق ئاشلىقلىرىنى ساقلايدىغان ئامبار قىلىپ قوللىنىلىدىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئۆيلىرىدە «umušluγč-چۇمۇشلۇق» (1-توم466.بەت) دەپ ئاتىلىدىغان ھاجەتخانىلارنىڭ بارلىقى، تۈركىي خەلقلەرنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيىسى ھەققىدە پىكىر قىلىشىمىزغا يېتەرلىك ئاساس بولالايدۇ. قوشۇمچە ئۆيلەردىن « Oγïl-  ئېغىل»(1- توم 656.بەت)، « otunluγ-ئوتۇنخانا»(1-توم620.بەت) ۋە « kömürlüg-كۆمۈرخانا» (1-توم 560.بەت) قاتارلىقلار ئايرىم-ئايرىم كۆرسىتپ بېرىلگەن. بۇ ئەھۋال تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئۆي سالغاندا ئۆزلىرى بىلەن بىللە ھايۋانلىرىنى، نەرسە كېرەكلىرىنى قويىدىغان جاينىمۇ ئەتراپلىق ئورۇنلاشتۇرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا « دىۋان» دىكى « qapuγluq äli- قاپۇغ ئەلى. ئۆينىڭ ئالدىدىكى بوش يەر»(1-توم534.بەت) دېگەن سۆز «ھويلا» دېگەننى ئىپادىلىگەن.
ئۆينىڭ بېزىلىشى
مەھمۇد كاشىغەرىيىنىڭ مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئۆيلىرىنىڭ بولۇپمۇ تاملارنىڭ زىننەتلىنىشىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى كۆرىۋېلىشقا بولىدۇ. «دىۋان» دا ئۆي تاملىرىنى نەقىشلەشتە 11-ئەسىردىمۇ «bäzäk-بەزەك. بىزەك» (1-توم129.بەت)  دەپ ئاتىلىدىغان، تامنى نەقىشلەشتە ئىشلىتىلىدىغان ۋە « ašu-ئاشۇ. رۇشا،قىزىل رەڭلىك توپا»(3-توم7.بەت) دىن پايدىلىنىپ نەقىشلەنگەنلىكىنى پەرەز قىلىشقا بولىدۇ. بۇ خىل بىزەك ۋە قىزىل توپا ئارقىلىق ئۆي بېزەش ھازىرقى تۇرمۇشىمىزدىمۇ قوللىنىلىپ كېلىنىلىۋاتىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا يەنە« Bäzädi- بېزىدى. ol ävin bäzädi -ئۇ ئۆيىنى بېزىدى.» (3-توم360.بەت)  ۋە « Bäzäšdi- بېزەشتى. ol maηa bäzük bäzäšdi- ئۇ ماڭا بېزەك بېزىشىپ بەردى.» (2-توم 133.بەت) قاتارلىق پېئىللارنىڭ «دىۋان» دا ئۇچىرىشىمۇ بېزەكچىلىك ئىشلىرىنىڭ شۇ دەۋردىكى تەرەققىياتىنى شەرھىلەپ بېرىدۇ.
ئورۇن-كۆرپە ۋە ئۆيگە سېلىنىدىغان نەرسىلەرگە كەلسەك،« Käcä – كىگىز (ئوغۇزچە)» (3-توم302.بەت) ۋە « -كۈۋۈز. يۇڭدىن توقۇلغان سېلىنچا، تۆشەك، گىلەم»(3-توم383.بەت) سۆزلىرىدىن ماددىي شارائىتقا ئاساسەن، ئەينى ۋاقىتتىكى كىشىلەرنىڭ شارائىتى ياخشىلىرى گىلەم سالغان، ئانچە ياخشى ئەمەسلىرى كىگىز ياكى پالاس سالغان دەپ پەرەز قېلىشقا بولىدۇ.
ئۆيلەرنىڭ يورۇتۇلۇشى
مەھمۇد كاشىغەرىي«دىۋان» دا، «yula» دېگەن سۆزنى ئاسما چىراغ دەپ ئىزاھلىغان، بۇنىڭدىن 11-ئەسىردىكى تۈركىي خەلقلەر ئۆيلەرنى يورۇتۇش ئۈچۈن كەڭ كۆلەمدە « ئاسما چىراغ» ئىشلەتكەنلىكىنى كۆرىۋېلىشقا بولىدۇ.يەنە « tamurmaq» دېگەن پېئىل تىلغا ئېلىنغان ۋە بۇ سۆزنى چىراغ يېقىش دېگەن مەنىدە ئىزاھلىسا،«ozunmaq » دېگەن پېئىلنى چىراغنى ئۆچۈرۈش دەپ ئىزاھلىغان، بۇنىڭدىن ئەينى ۋاقىتتىمۇ ئۇ ئىككى خىل ھەرىكەت ئۈچۈن ئايرىم-ئايرىم ئىككى پېئىلنىڭ قوللىنىلغانلىقى ئېنىق. «دىۋان» دا يەنە «yïtïm» زىغىر ئۇرۇقىدىن ئېلىنغان، چىراققا ئىشلىتىلىدىغان ماي دەپ ئىزاھلىغان. يەنە ئۇچاغدىكى چىراغلارنىڭ پىلىكىنى«bälik» دەپ ئاتىغان. بۇ سۆز ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل قېلىپ يەنى تاۋۇش ئاجىزلىشىش ھادىسىسىدىن كېيىن «پەلەك» كە ئۆزگىرىپ ھازىرمۇ قوللىنىلىۋاتىدۇ. پىلىك قىلىش ئۈچۈن ئالاھىدە ھازىرلانغان پاختا «bälïklïk käpäz» دېيىلگەن، بۇنى ئارغۇلارنىڭ «pistik» دەيدىغانلىقى يېزىلغان. مەھمۇد كاشىغەرىي يەنە «tüηšü» نى شامدان دېگەن مەنىدە ئىزاھلىغان، بۇنىڭدىن 11-ئەسىردىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ جىنچىراغدىن باشقا شام ئىشلەتكەنلىكىنى ۋە شاملارنى ئالاھىدە شامدانلارغا قويۇپ ياقىدىغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ.«دىۋان» دا يەنە بۇلغارلارنىڭ شامنى «avus» دەيدىغانلىقى تىلغا ئېلىنغان.
چېدىر
يۇقىرىدا بىز تونۇشتۇرغانلىرىمىز مۇقىم ئولتۇراقلاشقان ئولتۇرىدىغان ئۆيلەردۇر. ھالبۇكى 11-ئەسىردە تۈركىي خەلقلەرنىڭ يەنە كۆپ قىسمى تېخىچە كۆچمەن تۇرمۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقاچقا، ئۇلارنىڭ ئۆيلىرىنى تىلغا ئالساق تەبىئىي ھالدا چېدىر كۆز ئالدىمىزغا كەلمەي قالمايدۇ. لېكىن «دىۋان» دىمۇ مەھمۇد كاشىغەرىي ئۇنداق جىق مەلۇمات بەرمىگەن.«دىۋان» دا «kärägü- كەرەگۈ. چېدىر» ۋە « alaču- ئالچۇ. چېدىر،كەپە» دېگەن سۆزلەر چىدىر ئۇقۇمىنى ئىپادىلىگەن. مەھمۇد كاشىغەرىي يەنە چېدىرنىڭ ئىچكى تەرىپىدىكى بۈرجىكىنى «  Uγ-ئوق،  ئۇۋۇق،  كىگىز ئۆينىڭ ئۇۋۇنى، تىرەك ياغىچى». چېدىرنىڭ تىرىكىنى« sïruq- سىرۇق» ، ئېتىكىنى « -ساپىغ» ، يان تەرەپلىرىنى « äyägü-ئەيەگۈ» دەيدىغانلىقى بېرىلگەن «دىۋان» دا چېدىرنىڭ يان تەرەپلىرىدىن تارتىپ سۆزلىنىشى، بۇرجەكلىك چېدىر قۇببە شەكلىدىكى چېدىردىن كۆپ بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بارىسخان خەلقلىرى چېدىر پەردىلىرىنى «arïγ-ئارىغ» دەپ ئاتىلىدىغانلىقىنى بەرگەن، لېكىن بۇ پەردىنىڭ نېمىدىن ياسىلىدىغانلىقى توغرىسىدا ئېنىق مەلۇمات بەرمىگەن. مەھمۇد كاشىغەرىي يەنە باشقا كۆچمەن تۈركلەرنىڭ « يىز» دېيىلىدىغان بىر خىل چىغ قۇمۇشتىن چېدىر پەردىلەرنى ياسايدىغانلىقىنى سۆزلەيدۇ. يىزدىن قىلىنغان چېدىر ياپقۇچلرى « Čïγ-چىغدان» چېدىردا ياشايدىغانلارنىڭ چىغدىن توقۇيدىغان پەردىسى، چىغ بۇ قۇمۇشتىن ئىنچىكە ۋە يۇمران نەرسە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بۇنىڭدىن ئەينى ۋاقىتتا كىشلەر كىگىز قاتارلىقلاردىن باشقا ئاسان ئۆرىگىلى بولىدىغان ئۆت-چۆپلەرنىمۇ چېدىر توقۇشقا ئىشلەتكەن دەپ قاراشقا بولىدۇ.
مەھمۇد كاشىغەرىي « تۈركىي  تىللار دىۋانى» دا يازغان بىناكارلىققا ئائىت سۆزلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئىزاھاتىدىن بىز ئەينى دەۋردىكى تۈركىي مىللەتلەرنىڭ جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭمۇ بىناكارلىق ئىشلىرىنىڭ ئىنتايىن تەرەققىي قىلغانلىقىنى تونۇپ يېتەلەيمىز ھەمدە بۇنىڭ تۈركىي خەلقلەرنىڭ مەدەنىيتى ۋە ئۇيغۇر بىناكارلىق مەدەنىيىتىگە قوشقان تۆھپىلىرىنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە نۇقتىغا خۇلاسىلەشكە بولىدۇ.
شەھەرلىشىش
«تۈركىي تىللار دىۋانى» دا، 11-ئەسىردە ئۆينىڭ « öv »(1)-«  vü»(2)- « vä »(3)  دېگەندەك ۋارىيانىتلىرى بېرىلگەن ھەمدە بۇ سۆز كۆپ جايلاردا « vä» دەپ ئېلىنغانلىقى مەلۇم. بۇ سۆز قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىمۇ بار سۆز  بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە تاۋۇشلارنىڭ ئۆزگىرىش ھادىسىسى يۈز بېرىپ «ئۆي» گە ئۆزگەرگەن بولسىمۇ،لېكىن ئەينى زاماندىكى بىلەن ئوخشاش ئۇقۇمنى ئىپادىلەيدۇ ۋە بۇ سۆز ھازىرقى تۈركىيە تۈركچىسىدىمۇ ساقلىنىپ قالغان. بىز ئۆي ئۇقۇمىدىكى« vä » سۆزىنىڭ دىۋاندا ئۇچىرىشىدىن قاراخانىيلار خانلىقى جۈملىدىن ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردىمۇ تۈركىي مىللەتلەر بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراق-تۇرالغۇغا ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى ۋە كۆچمەن چارۋىچىلىقتىن مۇقىم ئولتۇراقلىشىشقا يۈزلەنگەنلىكىنى بىلېۋىلىشقا بولىدۇ. كىشلەر ئولتۇراقلاشقاندىن كېيىن، بىر قانچە ئائىلىلىكلەر توپىدىن مەھەللىلەر، مەھەللىلەردىن ئايماق-شەھەرلەرنىڭ شەكىللىنىشى بىر تەبىئي ئەھۋال. بۇنى دىۋاندا شۇنى سۈپەتلەپ بېرەلەيدىغان بىر قانچە سۆزلەر بىلەن دەلىللەشكە بولىدۇ،يەنى دىۋاندا « Ast-ار كوچا» ، « Ordu- ئوردا،خان شەھىرى)، « odu känd » (خاقانلار تۇرىدىغان قەشقەر شەھىرى) ۋە مەھمۇد كاشىغەرىي دىۋاندا « ئۇيغۇر دەيدۇ، ئۇ بىر ئەلنىڭ ئىسمى، بەش شەھىرى بار. بۇ شەھەرلەرنى تۈرك خاقانى بىلەن زۈلقەرنەيىن پۈتۈم تۈزگەندىن كېيىن سالدۇرغان» دەپ يازغان ھەمدە  بۇ شەھەرنىڭ مىلادىدىن 4 ئەسىر ئىلگىرىلا بىنا قىلىنغانلىقىنى كۆرسەتمەكچى بولغان، ئۇ تىلغا ئالغان بۇ بەش شەھەر سۇلى(قەشقەر)، قوچۇ (تۇرپان)، خانبالىق (ئۈرۈمچى)، بەشبالىق( گۇچۇڭ ئەتراپى)، ياڭىبالىق (سانجى) قاتارلىق شەھەرلەرنىڭ تىلغا ئېلىنىشى نەچچە مىڭ يىل بۇرۇنلا ھازىرقى ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايۇنلارنىڭ شەھەرلىشىپ بولغانلىقىنى ئىسپاتلىيالايدۇ.
مەسچىت ۋە مازار قۇرۇلۇشلىرى
مەسچىت- ئەرەبچە سۆز بولۇپ، «مۇسۇلمانلار سەجدە قىلىدىغان جاي» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئىسلام دىنىنىڭ تارقىلىشى بىلەن قاراخانىيلار خانلىقى تەۋەسىدىمۇ مەسچىتلەر بىنا قىلىنىشقا باشلىغان ۋە تۇرالغۇ ئۆي قۇرۇلىشىغا قارىغاندا مەسچىت قۇرۇلۇشلىرىغا تېخىمۇ ئەھمىيەت بېرىگەن، بۇنىڭدىن باشقا يەنە مەھمۇد كاشىغەرىي  بىر قىسىم سۆزلەرنى ئىزاھلىغاندا « مۇسۇلمان بولمىغان ئۇيغۇرلار، كاپىرلار» دېگەن سۆزلەرنى تىلغا ئالغان. بۇنىڭدىن ئەينى ۋاقىتتا بىر قانچە خىل دىننىڭ تەسىرىنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ئېنىق بىلىۋالايمىز. بولۇپمۇ قاراخانىيلارنىڭ سۇتۇق بۇغراخانندىن باشلانغان ھۆكۈمرانلىرى بىر تەرەپتىن يېڭىدىن بويسۇندۇرۇلغان يەرلەردە باشقا دىنلارغا مەنسۇپ دىننىي قۇرۇلۇشلارنى بۇزۇپ تاشلاپ يەنە بىر تەرەپتىن كەڭ كۆلەمدە مەسچىتلەرنى سالدۇرغان، مەدرىسلەرنى ئاچقان. بۇ جەھەتتىكى توقۇنۇشلارنى مەھمۇد كاشىغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا مۇنداق تىلغا ئالغان:
كەلكۈن بولۇپ ئاقتۇق،
كەنىتلەرنىڭ ئۈستىگە چۈشتۇق.
بۇتخانىلارنى يىقىتتۇق،
بۇتلارنىڭ ئۈستىگە چىچتۇق.
يۇقىرقىلاردىن باشقا يەنە «دىۋان» دا « Subuzγan- گۆرىستان، گۆرلۈك، مۇسۇلمان بولمىغانلارنىڭ گۆرلۈكى» دېگەن سۆزمۇ تىلغا ئېلىنغان، بۇنىڭدىن باشقا يەنە « Yärqü -قەۋرە »  دېگەن سۆزمۇ بېرىلگەن ھەمدە تەپسىلىي ئىزاھات بېرىلمىگەن، بەلكىم بۇ مۇسۇلمانلار قويۇلىدىغان قەبرىگاھ بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا بۇلاردىن ئەينى ۋاقىتلاردىمۇ كىشىلەرنى مازارغا قويغاندا مۇسۇلمان بولغان ۋە بولمىغان كىشىلەرنىڭ مازارلىقى دەپ ئايرىيدىغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. «دىۋان» دا يەنە«Qabïrcaq\ساندۇق» دېگەن سۆزنى كۆپىنچە ئۆلۈك سالىدىغان ساندۇقنى كۆرسىتىدۇ دەپ ئىزاھلايدۇ،  بۇنىڭدىن ئەينى ۋاقىتلاردا مېيىتنىڭ ساندۇققا سېلىنىپ دەپنە قىلىنىدىغانلىغىنى بىلدۈرىدۇ.
خۇلاسىلىغاندا، مەھمۇد كاشىغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا تىلغا ئالغان بىناكارلىق توغرىسىدىكى سۆزلەردىن گەرچە بىر قىسمى فونېتىكىلىق ۋە لېكسىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلغان بولسىمۇ ھەمدە بىر قىسمى ئىستىمالدىن قالغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار تەتقىق قىلىش قاراخانىيلار خانلىقى دەۋرىدىكى تىلىمىزنى تەتقىق قېلىش ئۈچۈن مۇھىم تەتقىقات ماتىرىيالى بولۇپلا قالماي، يەنە شۇ دەۋردىكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ بىناركارلىق جەھەتتىكى قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ۋە بىناكارلىق ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىنىڭ يۈكسەك پەللىگە يەتكەنلىكىنى ئىسپاتلاشتا مۇھىم ئىسپات بولالايدۇ.
ئەھمەت زىيائى
27- ئۆكتەبىر 20-ئەسىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىدىكى مۇھىم نامايەندە – مەرھۇم ئەھمەت زىيائىنىڭ ۋاپاتىغا 26 يىل تولغان كۈن.
كىشىلەر «ئەھمەت زىيائى» دېگەن بۇ نامنى ئاڭلىغىنىدا ئىختىيارسىز ھالدا ئۇنى 20-ئەسىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى بىر «كۆۋرۈك» شۇنداقلا ھازىرقى زامان ئۇيغۇر گېزىتچىلىكى تارىخىدىكى بىر «ئۇل تاش» دەپ قارىشىدۇ.
ئەھمەت زىيائى ھەقىقەتەنمۇ بىر «كۆۋرۈك»، ئۇ 20-ئەسىردىكى زامانىۋى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنى كلاسسىك تۈركىي ئەدەبىياتىنىڭ باي ئەنئەنىلىرىگە باغلىغان ۋە بۇ جەھەتتە «كۆۋرۈك» لۈك رول ئوينىغان بىر شەخس.
ئۇيغۇر زىيالىيلاردىن ھازىر شىۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەت ئەپەندى مەرھۇم ئەھمەت زىيائىنىڭ بۇ جەھەتتىكى تۆھپىلىرىگە ئالاھىدە زور باھا بېرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئەھمەت زىيائى ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ ئىجادىيەت ۋە ئۇسلۇب جەھەتتىكى ئېسىل ئەنئەنىلىرىنى ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىغا ئېلىپ كىرگەن ۋە ئۇنى يېڭىچە مۇھىتتا بېيىتقان ئەدىبلەرنىڭ بىرىكەن.
گېرمانىيەدىكى ئۇيغۇر بىلىم ئادەملىرىدىن دوكتور ئابلەت سەمەتمۇ مەرھۇم ئەھمەت زىيائى ۋاپاتىنىڭ 26 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن شائىرنى چوڭقۇر ھۆرمەت ۋە سېغىنىش بىلەن تىلغا ئالىدۇ.
ئۇ، مەرھۇم ئەھمەت زىيائى بىر شائىر، بىر يازغۇچى، بىر ئاخباراتچى بولۇپلا قالماستىن ئۆز نۆۋىتىدە يەنە بىر ئىلمىي تەتقىقاتچى ھەم ئۆتكۈر تىلچىدۇر، دەپ قارايدۇ.
ئەھمەت زىيائى 1913-يىلى 17-ئاپرېلدا قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيەسىنىڭ خانئېرىق يېزىسىدا بىر دىنىي ئۆلىما ئائىلىسىدە تۇغۇلغان.
ئەھمەت زىيائىنىڭ دادىسى موللاخۇن 14 ياش ۋاقتىدا ھەجگە بېرىپ، ئۇ يەردىكى مەدرىسىلەردە 12 يىل ئوقۇپ، 26 يېشىدا قەشقەرگە قايتىپ كەلگەن ھەمدە ئابدۇقادىر داموللام بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورناتقان. ئەھمەت زىيائىنىڭ دادىسى قەشقەر خانئېرىقتا 24 ھوجرىلىق مەدرىسە بىنا قىلىپ، ئۆزى مۇدەررىس بولغان.
ئەھمەت زىيائى موللائاخۇن ھاجىم ئائىلىسىدىكى 13 بالىنىڭ ئىككىنچىسى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاكىسى مۇھەممەت پەيزىمۇ ئۆز دەۋرىدە يېتىلگەن ئىلىم ئىگىلىرىدىن بولغان. ئەھمەت زىيائىنىڭ ئەسلىمىسىگە قارىغاندا، ئۇنىڭ ئاكىسى مۇھەممەت پەيزى 1933-يىلى قەشقەردە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى باش ۋاكالەتخانىسىنىڭ كاتىپى بولغان.
1934-يىلى ئەمدىلا 21 ياشقا كىرگەن ئەھمەت زىيائى قەشقەر شەھىرىدە قۇتلۇق ھاجى شەۋقىي مۇھەررىرلىكىدە نەشر قىلىنىۋاتقان «يېڭى ھايات» گېزىتىدە كاتىپ ۋە ياردەمچى تەھرىر بولۇپ ئىشلەشكە باشلىغان.
ئەھمەت زىيائىنىڭ ئەسلىمىسىگە قارىغاندا، شۇ يىللاردا ئۇ ئۆزىنىڭ پارسچىنى ياخشى بىلگەنلىكىدىن پايدىلىنىپ، ئىراندا چىقىدىغان «تېھران گېزىتى»، ئافغانىستاندا چىقىدىغان «ئامان ئافغان» گېزىتلىرىنىڭ خەلقئارا خەۋەرلىرىنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ، «يېڭى ھايات» گېزىتىگە تەييارلىغان. بۇ گېزىت كېيىنچە «قەشقەر شىنجاڭ گېزىتى» گە ئۆزگەرتىلگەن. ئەھمەت زىيائىي بۇ گېزىتتە تاكى 1943-يىلىغىچە تەھرىر، باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن.
1943-يىلىنىڭ باشلىرىدا ئەھمەت زىيائى ئۈرۈمچىگە يۆتكىلىپ، «شىنجاڭ گېزىتى» دە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. بۇ جەرياندا لۇتپۇللا مۇتەللىپ ۋە ئابدۇرەھىم ئۆتكۈرلەر بىلەن يېقىن دوستلۇق ئورناتقان.
ئۇ، شۇ يىلى «رابىيە-سەئىدىن» ئوپېراسىنى يېزىپ، «شىنجاڭ گېزىتى» دە ئېلان قىلغان. ئەپسۇسكى، 1944-يىلى 4-ئايدا تۇتقۇن قىلىنىپ، تاكى 1946-يىلىنىڭ بېشىغىچە شېڭ شىسەي تۈرمىسىدە ياتىدۇ.
تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن قەشقەرگە قايتىپ كېلىپ، لاداق يولىغا ئاتلىنىدۇ ھەمدە قەشقەر بىلەن ھىندىستان ئارىسىدا سودىگەرچىلىك قىلىدۇ. 1946-يىلى «11 بىتىم» ئىمزالانغان كۈنلەردە ئۇ يەنە «قەشقەر شىنجاڭ گېزىتى» گە قايتىپ كېلىپ باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەشكە باشلايدۇ.
1947-يىلى ئۇ جەنۇبتىكى ۋىلايەتلەرنىڭ ۋەكىلى سۈپىتىدە گومىنداڭ قانۇن پالاتاسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ سايلىنىدۇ ھەمدە نەنجىڭدە 72 كۈن تۇرىدۇ. 1948-يىلى 5-ئايدا نەنجىڭدىن قايتىپ چىقىپ يەنە «قەشقەر شىنجاڭ گېزىتى» دە باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەيدۇ.
1949-يىلىدىن كېيىن شائىرنىڭ ھاياتى سىياسىي داۋالغۇشلارنىڭ بوران-چاپقۇنلىرىدا ئۆتىدۇ. ئۇ، ئۇزۇن مەزگىل تۈرمە ھاياتىنى بېشىدىن كەچۈرىدۇ. 1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدا تۈرمىدىن چىقىدۇ. 1980-يىللاردا «تۈركىي تىللار دىۋانى» بىلەن «قۇتادغۇ بىلىك» نى نەشرگە تەييارلاشتا مۇھىم كۈچ قوشىدۇ.
دوكتور ئابلەت سەمەت يەنە مەرھۇم ئەھمەت زىيائىنىڭ ئىجادىيەت مۇساپىسى ۋە ئەسەرلىرى ھەققىدە توختىلىپ، ئۇنىڭ ئىنتايىن مول ۋە كۆپ قاتلاملىق ئەدەبىي، ئىلمىي مىراسلارنى قالدۇرۇپ كەتكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەت ئەپەندى ئاخىرىدا، ئەھمەت زىيائىنىڭ «لاداق يولىدا كارۋان» ناملىق ئەسىرىنىڭ ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدىكى تۇنجى ساياھەت خاتىرىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىنتايىن مۇھىم ئەدەبىي ۋە تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
ئەھمەت زىيائى ئەپەندىنىڭ 1946-يىلى نەشر قىلىنغان «لاداق يولىدا كارۋان» ناملىق ئەسىرىنىڭ مۇقاۋىسى.
ئاپتۇرى: قۇتلان
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
كۈرە قەدىمى شەھرى
قەدىمىي شەھەر كۈرە – قورغاس ناھىيەسىنىڭ شەرقىي جەنۇبى، ئىلى دەرياسىنىڭ شىمالى قىرغىقىغا جايلاشقان 250يىللىق تارىخقا ئىگە مەشھۇر قەلئە.
كۈرە كونا شەھەر ۋە يېڭىشەھەر دەپ ئىككىگە بۆلىنىدۇ. كونا شەھەر 1871 – يىلى چاررۇسىيە تاجاۋۇزچىلىرى ئىلىنى بېسىۋالغاندا ۋەيران بولغان. 1882 – يىلى چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئىلىدا گېنېرال مەھكىمىسى تەسىس قىلىپ، ھازىرقى يېڭى كۈرە شەھىرىنى بىنا قىلغان.
بۇ يېڭى شەھەرنىڭ ئايلانمىسى سېپىل بىلەن قورشالغان بولۇپ، شەھەر ئىچى كۆركەم لايىھەلەنگەن. 1996 – يىلى گوۋۇيۈەن تەرىپىدىن ‹‹دۆلەت دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى››قىلىپ بېكىتىلگەن. 2007 – يىلى ‹‹جۇڭگو تارىخىي مەدەنىيىتىدىكى نامى بار بازار›› دېگەن نام بېرىلگەن.
Ablizmansur
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھازىرقى زامان تەرەققىي قىلىپ ئۆسۈۋاتقان داڭلىق ياش ئەپ تەرجىمانى. ئۇ 1997-يىلى خوتەن ناھىيەسىدە ئوقۇمۇشلۇق دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن. ئۇ ھازىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ. ئۇ 2016-يىلى 3~4-ئايلاردا 爱字体(خەت شەكىلىنى سۆيىمەن) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرچە خەت نۇسخىسى قوشتۇرغان، 2017-يىلى 3-ئايدا 微痕迹(مىكرو ئىز) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى قوشقۇزغان. ئۇ بۇ ساھەدە يەنە داۋاملىق تىرىشىپ خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىدۇ، ئۇ ئۇيغۇر IT تورى دۇنياسىدىكى داڭلىق تور بىكەت بولغان ئالىپ تورى(www.alptori.com) دا خېلى تونۇلغان.
ئوزونوسفېرا قاتلىمى
ئوزۇنوسفېرالار يەر شارىدىن 25 كىلومېتر يىراقلىقتىكى رايونىدا بىر ئوزونوسفېرا قاتلىمىنى شەكىللەندۈرگەن. بىر پىرسەنتكىمۇ يەتمەيدىغان ئاشۇ گاز تەركىبىدە بىر خىل ئوزونوسفېرا(ئاتموسفېرانىڭ ئوزۇن قاتلىمى) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل گاز بولۇپ، ئۇنىڭ يەر شارىدىكى جانلىقلارنى قوغداشتىكى رولى ئىنتايىن چوڭ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ئوزونوسفېرا قاتلىمى
چەتئەلچە نامى :The ozone layer
شەكىللىنىشى
4پارچەئوزونوسفېرا قاتلىمىيەر شارى ئەتراپىنى قېلىن بىر قات ئاتموسفېرا قاتلىمى قاپلاپ تۇرىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئازوت، ئوكسىگېن ۋە كاربون(u2163) -ئوكسىدى 99 پىرسەنتتىن كۆپرەكنى ئىگىلەيدۇ، بۇلاردىن باشقا يەنە بىر قانچە ئون خىل گاز بار. تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئوزون قاتلىمى، يەرشارىدىن 25 كىلومىتىردىن 50 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى رايۇندا ئوزونىسفىرا قاتلىمىنى شەكىللەندۈرگەن. بىز ئۇنى ئوزۇن قاتلىمى دەپ ئاتايمىز. ئوزون قاتلىمى ئىچىدىكى ئوزون ئاساسلىقى ئۇلترا بىنەپشە نۇردىن شەكىللەنگەن. كۆپچىلىككە مەلۇم، قۇياش نۇرى ئىچىدىكى ئۇلترا بىنەپشە نۇر ئۇزۇن دولقۇن ۋە قىسقا دولقۇن دەپ ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ، ئاتموسفېرادىكى (%21) بولغان ئوكسىگېن مولېكۇلىسى قىسقا دولقۇنلۇق ئۇلترا بىنەپشە نۇر بىلەن ئۇچراشقان چاغدا، ئوكسىگېن مولېكۇلىسى پارچىلىنىپ  ئاتوم ھالەت كىلىدۇ. ئوكسىگېن ئاتومىنىڭ تۇراقسىزلىقى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ باشقا ماددىلاردا رېئاكسىيە پەيداقىلىدۇ. مەسىلەن، سۇ<H2O> بىلەن ھىدروگېن <H2> رېئاكسىيىسى ۋە  كاربون (C) ئوكسىدلار رېئاكسىيىلىشىپ كاربون (CO2) نى ھاسىل قىلىدۇ.
ئوزۇن قاتلىمىنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشى
4پارچەئوزونوسفېرا قاتلىمىئاتموسفېرانىڭ ئوزونوسفېرا مىقدارى ئىنتايىن ئاز، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى يىغقاندا، ئۆلچەم ھالىتىدە قېلىنلىقى ئاران ئۈچ مىللىمېتىرلا كېلىدۇ. ئۇلار خۇددى غايەت زور بىر سۈزگۈچكە ئوخشاش، قۇياش نۇرىدىكى ئۇلترا بىنەپشە نۇرنى پۈتۈنلەي سۈزۈۋالىدۇ. بىزگە مەلۇمكى، ئۇلترا بىنەپشە نۇر گەرچە باكتېرىيە ئۆلتۈرۈش رولىغا ئىگە بولسىمۇ، لېكىن ئادەملەر ئۇنى نورمىدىن ئارتۇق قوبۇل قىلسا تېرە راكىغا گىرىپتار بولىدۇ، دېھقانچىلىق زىرائەتلىرى ئۇلترا بىنەپشە نۇرنىڭ زىيىنىغا ئۇچرىغاندىن كېيىن، سۈپىتى بۇزۇلۇپ، مەھسۇلات مىقدارى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كېتىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىدا توڭلاتقۇ، ھاۋا تەڭشىگۈچ، ئاپتوموبىل، كومپيۇتېر قاتارلىقلارنىڭ ئومۇمىلىشىشىغا ئەگىشىپ، نۇرغۇن كاربون، خلور، فتور قاتارلىق خىمىيىۋى ماددىلار ئوزۇن بىلەن ھاۋاغا قويۇۋېتىلگەچكە ئۇلار ئاتموسفېراغا كۆتۈرۈلۈپ، ئوزۇن بىلەن خىمىيىۋى رېئاكسىيە ياساپ، ئوزونوسفېرا قاتلىمىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىۋاتىدۇ، ھەتتا تېخى قاتلامدا تۆشۈك پەيدا قىلىۋاتىدۇ. كۆزىتىشكە ئاساسلانغاندا، نۆۋەتتە ئاتموسفېرادىكى ئوزونوسفېرا قاتلىمىنىڭ قويۇقلۇق دەرىجىسى تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيىگە چۈشۈپ قالغان. ئانتاركتىكانىڭ ھاۋا بوشلۇقىدا 10 مىليون كۋادرات كىلومېتر كۆلەمدىكى بىر تۆشۈك ئېچىلىپ قالغان، بۇ پۈتكۈل ياۋروپانىڭ يەر كۆلىمىگە تەڭ كېلىدۇ.
ئالاقىدار بايان
5پارچەئوزونوسفېرا قاتلىمىئىنسانلارنىڭ ھايات كەچۈرۈشى تەھدىتكە دۇچ كېلىۋاتقان چاغدا، ئالىملار ھەر قايسى ئەل ھۆكۈمەتلىرىنى ئوزۇنوسفېرا قاتلىمىنى قوغداشقا ئەھمىيەت بېرىپ، خلور، ختور، كاربونلاشقان بىرىكمە ماددىلارنى ئىشلىتىشنى مەنئى قىلىشنى، فتورسىز يېشىل توڭلاتقۇلارنى ئادەتتىكى توڭلاتقۇلارنىڭ ئورنىغا دەسىتىشنى مۇراجىئەت قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بىرلەشكەن دۆلەت تەشكىلاتى يەنە ھەر 9-ئاينىڭ 16-كۈنىنى «دۇنيا ئوزونوسفېرا قاتلىمىنى قوغداش كۈنى» قىلىپ بەلگىلىدى.
لېيدېن ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|200px لېيدېن ئۇنىۋېرستېتى 1575-يىلى قۇرۇلغان
توپلۇق يېزىسى (يېڭىسار ناھىيىسى)
توپلۇق يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىسار ناھىيەسىگە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ئومۇمىي كۆلىمى 268 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
ئالتە مەمۇرىي كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: توپلۇق كەنتى، قىلپىچۈن كەنتى، قىشلاق كەنتى، ئۆتەڭ كەنتى، كەلپىن لەڭگەر كەنتى، جاي كەنتى قاتارلىقلار.
جەنۋە ئۇنىۋېرستېتى
جەنۋە ئۇنىۋېرستېتى 1559-يىلى قۇرۇلغان
جىنەن شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px جىنەن شەھىرى بولسا جۇڭگو شەندۇڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، جىنەننىڭ 5،900،000 نوپۇسىبار، 721.5 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 116°59، پوقتانومۇرى 250000 رايۇننومۇرى 531.
تۇخۇم چۆچۈرىسى
تۇخۇم چۆچۈرىسى بولسا ئاق ئۇن ، تۇخۇم ، پۇرچاق ئۇنى ، كۈدە (جۈسەي) ، كاۋاۋىچىن ، سۇ يېغى ، تۇز ، يۇمغاقسۈت قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،ناھايىتى يىيىشلىك.
تەييارلاش ئۇسۇلى
1. تۇخۇمنى چېقىپ ئۇنىڭغا پۇرچاق ئۇنى، تۇز، قۇيۇپ ئارىلاشتۇرۇپ، تۇخۇم شىرىسى
ياسىلىدۇ. قازاننى قىزىتىپ ئازراق ياغ قۇيۇپ قازاننى ياغلاپ، تۇخۇم شىرىسىنى قۇيۇپ، نېپىز تۇخۇم پوشكىلى ياساپ، ئاندىن ئۇنى ئۇششاق توغراپ، توغرالغان كۈدە، تۇز، كاۋاۋىچىن ۋە سۇ يېغى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ تۇخۇم قىيمىسى تەييارلىنىدۇ.
2. بۇ ئاشنىڭ خېمىرى ئادەتتىكى چۆچۈرە خېمىرىدەك تەييارلىنىدۇ. بىر جىلتقا كىچىك قوشۇقتا يېرىم قوشۇقتىن تۇخۇم قىيمىسى سېلىپ، چۆچۈرە تۈگىلىدۇ.
3. قايناق سۇ ياكى شورپىغا تۇز سېلىپ تەمىنى تەڭشەپ، تۈگۈلگەن چۆچۈرىنى سېلىپ، پەس ئوتتا 10 15 مىنۇت سىم-سىم قاينىتىپ پىشۇرۇلىدۇ. پىشقان چۆچۈرىگە يۇمغاقسۈت ياكى پىننە سېلىپ، سۈيى بىلەن چىنىلەرگە ئۇسىلىدۇ.
لا سرینا
thumb لا سرینا (La Serena)
نەفلە
نەپلە (النفل): «ئارتۇق، زىيادە، ھەدىيە» دېگەندەك مەنىلەردە بولۇپ، پەرز ۋە ۋاجىپتىن باشقا مۇستەھەپ، سۈننەت قاتارلىق تەرغىب قىلىنغان ئىبادەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن: بۇ سۆز نامازغا قارىتا ئېيتىلغاندا «پەرز ۋە ۋاجىپ نامازلاردىن سىرتقى ئارتۇق ناماز» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. زاكاتقا قارىتا ئېيتىلغاندا بولسا پەرز زاكاتتىن سىرتقى سەدىقىلەرنى كۆرسىتىدۇ. رامىزانغا قارىتا ئېيتىلسا، پەرز ۋە ۋاجىپ روزىدىن سىرت تۇتقان روزىلارنى كۆرسىتىدۇ.
1937 - يىلى
1937 (MCMXXXVII) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.
ئادەمگىياھ
تۈرى ۋە تارقىلىشى
ئادەمگىياھلارنىڭ تۈرى ناھايىتى كۆپ، ئۇلارنىڭ دۇنيا بويىچە تەخمىنەن 1100 تۈرى بار، بۇلاردېڭىز-ئوكيانلارغا تارقالغان.بۇلارنىڭ ئىچىدە مېيخۇا ئادەمگىياھسى ئەڭ چوڭ. ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئادەتتە 60-70 سانتىمېتىر، كەڭلىكىتەخمىنەنئون سانتىمېتىر، ئېگىزلىكى تەخمىنەن سەككىز سانتىمېتىر كېلىدۇ.
ئۆسۈش شارائىتى
بىرىنچىدىن، ئادەمگىياھ 15-20 سېلسىيە گرادۇسلۇق مۇھىتتا ئۆسۈشنى ياخشى كۆرىدۇ، تېمپېراتۇرا 30 سېلسىيە گىرادۇستىن يۇقىرى بولغاندا ئۆسۈشتىن توختايدۇ ھەتتا ئۆلىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، تېمپېراتۇرا 40 سېلسىيە گرادۇستىمۇ ئۆلمەي، يەنىلا كۈچلۈك ھاياتىي كۈچىنى ساقلاپ قالىدۇ. چاڭبەيشەن تاغلىق رايونى شىمالىي كەڭلىك 42 گرادۇس ئەتراپىغا جايلاشقان، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 450-1200 مېتىر بولۇپ، 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 71 سېلسىيە گرادۇس، ئەڭ ئىسسىق بولىدىغان 7-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 22 سېلسىيە گرادۇس، شۇڭا ئۇ جاينىڭ كىلىماتى ئادەمگىياھنىڭ ئۆسۈشىگە ئىنتايىن ماس كېلىدۇ.
ئىككىنچىدىن، ئادەمگىياھ چېچىلما يورۇقلۇق ياكى بىر قەدەر ئاجىز يورۇقلۇقتا ناھايىتى ياخشى ئۆسىدۇ؛ كۈچلۈك قۇياش نۇرى بىۋاستە چۈشسە ئۆلىدۇ، چاڭبەيشەن تاغلىق رايونىدىكى كەڭ يوپۇرماقلىق ئورمانلاردا، كەڭ يوپۇرماقلار بىر قىسىم قۇياش نۇرلىرىنى توسۇۋېلىپ، چۈشىدىغان قۇياش نۇرىنى ئىنتايىن ئاجىزلىتىۋېتىدۇ، بۇ ئادەمگىياھنىڭ ئۆسۈشىگە ياخشى شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، ئادەمگىياھ چىرىندى ماددىلار بىر قەدەر مول بولغان قوڭۇر ئورمان توپىسىدا ئۆسۈشنى ياخشى كۆرىدۇ. كەڭ يوپۇرماقلىق ئورماننىڭ ھەممىلا جايى ئادەتتە يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخلەردىن ئىبارەت بولۇپ، ئورمان ئىچىدە كۆپ مىقداردىكى قۇرۇغان قالدۇق شاخ-يوپۇرماقلار دۆۋىلىنىپ، ئۇزۇن مەزگىللىك چىرىشنى باشتىن كەچۈرىدۇ. بۇ چىرىندى ماددىلار تۇپراقنىڭ تۈزۈلۈشىنى بىر قەدەر يۇمشاق ھالەتكە ئۆزگەرتكەن. بۇمۇ ئادەمگىياھنىڭ ئۆسۈش ئېھتىياجىنى قاندۇرغان.
مېيخۇا ئادەمگىياھسى
بۇلارنىڭ ئىچىدە مېيخۇا ئادەمگىياھسى ئەڭ چوڭ. ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئادەتتە 60-70 سانتىمېتىر، كەڭلىكى تەخمىنەن ئون سانتىمېتىر، كەڭلىكى تەخمىنەن ئون سانتىمېتىر، ئېگىزلىكى تەخمىنەن سەككىز سانتىمېتىر كېلىدۇ، ئەڭ چوڭىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 90-120 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ، شۇڭا ئۇ «ئادەمگىياھلارنىڭ پادىشاھى» دەپ ئاتىلىدۇ.
سىرتقى كۈرىنىشى
مېيخۇا ئادەمگىياھسى ئۇزۇن كانايسىمان بولۇپ، ئارقىسىدىكى گۆشلۈك تىكىنى ناھايىتى زور بولىدۇ، ھەر 3-11 گۆشلۈك تىكەننىڭ ئۇلى تۇتاشقان بولۇپ، مېيخۇا گۈلىنىڭ بەرگىسىگە ئوخشاپراق كېتىدۇ، شۇڭا كىشىلەر ئۇنى «مېيخۇا ئادەمگىياھسى» دەپ ئاتايدۇ؛ بۇنىڭدىن باشقا، تاشقى كۆرۈنۈشى ئاناناسقا ئوخشاپراق كەتكەنلىكى ئۈچۈن، «ئاناناس ئادەمگىياھسى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئشلىتىش قىممىتى
مېيخۇا ئادەمگىياھسى ناھايىتى چوڭ بولۇپلا قالماي، بەلكى گۆشى ئالاھىدە قېلىن ۋە يۇمشاق، ئۇ ئېلىمىزنىڭ جەنۇبىي دېڭىزىدىن چىقىدىغان يېيىشكە بولىدىغان ئادەمگىياھلار ئىچىدە ئەڭ ياخشىسى، شۇنىڭدەك جەنۇبىي ئوكياننىڭ ھەرقايسى قايلىرىدىن چىقىدىغان يېيىشكە بولىدىغان ئادەمگىياھلار ئىچىدىمۇ ئەڭ ياخشىسى ھېسابلىنىدۇ، بۇنىڭدىن باشقا، مېيخۇا ئادەمگىياھسى، خۇاڭخەي، بوخەي دېڭىزلىرىدىن چىقىدىغان تىكەنلىك ئادەمگىياھلارغا ئوخشاش، ناھايىتى يۇقىرى دورىلىق قىممىتىگە ئىگە بولۇپ، سىل بولۇپ قان تۈكۈرۈش، قايتا ئىشلىنىشى توسقۇنلۇققا ئۇچرىغان قان ئازلىق، بالىلارنىڭ ياخشى ھەزىم قىلالماسلىقى. تۇتقاقلىق، ئاشقازان ۋە 12 بارماق ئۈچەي يارىسىغا ئوخشاش كېسەللىكلەرنى داۋالايدىغان دورا ياسىغىلى بولىدۇ، چەتئەللەردىكى تەتقىقاتلارغا قارىغاندا، مېيخۇا ئادەمگىياھسىنىڭ تەركىبىدە ئادەمگىياھ توكسىنى بولۇپ، ئۇنىڭ تازىلانمىغان ئېرىتمىسى بەزى ساركوما ۋە راكنىڭ ئۆسۈشىنى چەكلىيەلەيدىكەن.
ئالبېرتا ئۇنىۋېرستېتى
ئالبېرتا ئۇنىۋېرستېتى 1908-يىلى قۇرۇلغان
خاسىڭ
خاسىڭ يەر ئۈستىدە چېچەكلەپ، يەر ئاستىدا مېۋىلەيدىغان ئۆسۈملۈك. ئۇ ئىقتىسادىي قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى مايلىق دان زىرائىتى بولۇپ، تەركىبىدىكى ماينىڭ مىقدارى سېرىق پۇرچاقنىڭكىدىن بىر ھەسسە يۇقىرى ھەمدە ئۇنى قۇرۇق مېۋە ئورنىدا ئىستېمال قىلغىلى بولىدۇ، چۈرۈك، خۇش پۇراق بولغاچقا، كىشىلەر ئۇنى ياقتۇرۇپ ئىستېمال قىلىدۇ.
خاسىڭنىڭ گۈلى يەر ئۈستىدە ئېچىلغانىكەن، مېۋىسى نېمە ئۈچۈن يەر ئاستىدا بولىدۇ؟ ئەسلىدە خاسىڭ چېچەكلىگەندىن كېيىن، چاڭلانغان ئۇرۇقدان تېزدىن ئۇزىراپ يىڭنىسىمان شەكىلگە كىرىدۇ، بۇ «مېۋە يىڭنىسى» دەپ ئاتىلىدۇ. چېچىكى تۆكۈلگەن ھامان مېۋە يىڭنىسى يەر ئاستىغا كىرىپ يەر ئاستىدا مېۋىلەيدۇ. شۇڭا، «چېچىكى تۆكۈلگەن ھامان مېۋىلەيدۇ» دېيىلىدۇ.
خاسىڭ بوش قۇمساڭ تۇپراقتا ياخشى ئۆسىدۇ، ئادەتتە ئەتىيازدا تېرىلىپ كۈزدە يىغىۋېلىنىدۇ، كىشىلەر خاسىڭنىڭ ئۆسۈش قانۇنىيىتىگە ئاساسەن، پەرۋىش جەھەتتە بىر يۈرۈش مۇناسىپ تەدبىرلەرنى تەتقىق قىلىپ چىقتى، مەسىلەن، «مايسا ئولتۇرغۇزۇش»، «چوڭقۇر چاغلاش»، «توپا يۆلەش» قاتارلىقلار ئارقىلىق خاسىڭ مەھسۇلاتىنى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن %25.8 ئاشۇرغىلى بولىدۇ. مول ھوسۇللۇق خاسىڭنىڭ مو بېشى مەھسۇلاتى400 كىلوگرامدىن ئاشىدۇ، ئەڭ يۇقىرى بىرلىك مەھسۇلاتى450 كىلوگراملىق ئۆتكەلنى بۆسۈپ ئۆتتى.
ئىلھام ئالىيېۋ
ئەزەربەيجان جۇمھۇر رەئىسى ئىلھام ئالىيېۋ
خاسىڭ
«مايسا ئولتۇرغۇزۇش» تەجرىبىسى خاسىڭ مەھسۇلاتىنى ئاشۇرۇشتىكى مۇھىم پەرۋىش تەدبىرى. مايسا ئولتۇرغۇزۇشتا، خاسىڭ يۇمران مايسىسى2 −3 ھەقىقىي يوپۇرماق چىقارغاندىن كېيىن، خاسىڭنىڭ يىلتىز قىسمىدىكى توپىنى ئەتراپقا تارتىپ، خاسىڭنى بويىغا زورلاتماسلىقنى كۆرسىتىدۇ. مايسا ئولتۇرغۇزۇلغاندىن كېيىنكى يۇمران مايسىنىڭ بوغۇم ئارىلىقى قىسقا، چېچەكلىشى بالدۇر، چېچىكى كۆپ بولىدۇ، چېچىكى توپىغا بالدۇر كىرىدۇ، مېۋىسى توق بولۇپ، «مايسا مۇقىملاشتۇرۇش» رولىنى ئوينايدۇ. مايسا ئولتۇرغۇزۇپ يېرىم ئايدا تۇنجى يان شېخىنىڭ بىرىنچى، ئىككىنچى بوغۇمىدىكى مېۋە يىڭنىسى توپىغا كىرىدۇ، ئىككىنچى بوغۇمدىكى مېۋە يىڭنىسى چىقىشىغىلا توپىسىنى چوڭقۇر چاغلاپ، توپا يۆلەش ئارقىلىق ئىككىنچى يان شاختىكى مېۋە يىڭنىسىنىڭ كۆپلەپ توپىغا كىرىپ مېۋىلىشىگە ياردەم بېرىلىدۇ.
خاسىڭنىڭ ئەسلىي ماكانى جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى برازىلىيە ۋە پېرۇ بولۇپ، تەخمىنەن2000 يىلدىن كۆپرەك تارىخقا ئىگە. خاسىڭ مىلادىيە15 - ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى ياكى16 -ئەسىرنىڭ باشلىرى جەنۇبىي ئوكيان تاقىم ئاراللىرى ئارقىلىق ئېلىمىزگە كېلىپ «ماكانلاشقان».
ھازىر ئېلىمىز دۇنيا بويىچە خاسىڭ ئەڭ كۆپ تېرىلىدىغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى. شەندۇڭنىڭ تومۇز خاسىڭى، جياڭسۇنىڭ رۇگاۋ خاسىڭى مەشھۇر ئەلا سورتلاردۇر. خەلقئارا بازاردا ئېلىمىزنىڭ خاسىڭى «جۇڭگونىڭ قاسىراقلىق مېۋىسى» دەپ ئاتىلىپ، ئىنتايىن يۇقىرى ئىناۋەتكە ئىگە.
مەھمەت ئەلىي تالات
شىمالىي قىبرىس (سىپرۇس) تۈرك جۇمھۇرىيىتى جۇمھۇر رەئىسى مەھمەت ئەلىي تالات.
جائىز
جائىز (الجائز): شەرىئەتتە توغرا ۋە قىلىش چەكلەنمىگەن، ئاللاھ تائالا بەندىگە قىلىش - قىلماسلىق ئىختىيارلىقنى بەرگەن، قىلسا گۇناھ بولمايدىغان، «ھالال»، «مۇباھ» ئىشلارنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما، «ئەقىدە ئىلمى»دە بولسا، بولۇشى ئەقلىي جەھەتتىن «مۇمكىن» ئىشنى كۆرسىتىدۇ.
تۈرك
تۈرك تىلىدا سۆزلىشىدىغدن غەرىپتە ياۋروپا ئېتەكلىرىدىن شەرقتە خىتاينىڭ ئىچكى تۈزلەڭلىكلىرىگىچە كەتكەن كەڭ زېمىننىڭ ئىگىسى بولغان كىشىلەرنىڭ ئورتاق نامى. تۈرك مىللىتى ئوغۇز، قىپچاق، ھون ۋە موڭغۇل قاتارلىق تارماقلارغا بۆلۈنگەن بولۇپ، تارىختا بۈيۈك ھۇن دۆلىتى، كۆك تۈرك خاندانلىقى، ئۇيغۇر ئورقۇن خاندانلىقى، تۇرپان ئۇيغۇر دۆلىتى، قاراخانىيلار دۆلىتى، خارەزىمشاھلىقى، ئوسمانلىلار ئىمپىراتورلۇقى قاتارلىق يۈزلىگەن دۆلەتلەرنى قۇرزان ئەڭ مەدەنىيەتلىك كىشىلەرنىڭ توپىدۇر.
مەنىسى
قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا ئارىيانلىرى بىلەن توڭگۇس موڭغۇل ئىرىقىنىڭ موڭغۇلىيە تۇزلەڭلىكىدە كەڭ كۆلەمدە قوشۇلىشىدىن شەكىللەنگەن قەدىمكى مىللي بىرلىك بولۇپ،قازاقىستاننىڭ غەربىي شىمالىدىن كۆچۈپ كەلگەن ئاسنا ساكلىرى ئاساسىدا بىرلىككە كەلگەن
باغچى يېزىسى
باغچى يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيەسىگە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا. 1965-يىلى ناھىيە بازىرىدىكى 4-، 5-گۇڭشېسى ۋە تازغۇن 1-گۇڭشې بىرلەشتۈرۈلۈپ باغچى گۇڭشې قۇرۇلغان. 1984-يىلى يېزىلىق ھۆكۈمەت بۇلۇپ ئۆزگەرتىلگەن. ناھىيە بازىرىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 13.5 كىلومېتر. باغچى يېزىسى كۆلىمى 116 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 19 مىڭ بولۇپ،ئۇيغۇر، خەنزۇ ئىككى مىللەت بار، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %99.6 نى ئىگەللەيدۇ.
تۈرك
Land and water area (excluding Caspian Sea)
This list includes dependent territories within their sovereign states (including uninhabited territories), but does not include claims on Antarctica. EEZ+TIA is exclusive economic zone (EEZ) plus total internal area (TIA) which includes land and internal waters.
باغچى يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
باغچى يېزىسى قارمىقىغا قاراشلىق سىرىما كەنتى، يۇقارقى سىرىما كەنتى، تۈگمەنچى كەنتى، خانقۇم كەنتى، باغچى كەنتى، باش بۇچى كەنتى، ياغاچ قالىق كەنتى، ئارقا مەسچىت كەنتى، توپاقلا كەنتى، ئاياغ بۇچى كەنتى، ئېگىزئېرىق كەنتى، يېزىلباغ كەنتى، قاقچى كەنتى، مەسچىت ئالدى كەنتى قاتارلىق 14 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار.
بىرمىنگام ئۇنىۋېرستېتى
بىرمىنگام ئۇنىۋېرستېتى 1900-يىلى 3– ئاينىڭ 24- كۈنى قۇرۇلغان
رىزۋانگۈل يۈسۈپ
رىزۋانگۈل يۈسۈپ 1970-يىلى 12-ئاينىڭ 16-كۈنى يەكەن ناھىيەسىگە قاراشلىق ئارال يېزىسىدا ئۇقۇمۇشلۇق زىيالى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1987-يىلى يەكەن پىداگوگىكا مەكتىپىنى پۇتتۇرۇپ ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، تۇلۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى، يىزا ئورگان كادىرى بولۇپ ئىشلىگەن، ھازىر يەكەن ناھىيەلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىۋىنىڭ لىكتورى.
ھازىرغىچە«قىزارغان سەھرا» (ھېكايىلەر توپلىمى )، «يېشىل ئارمان »(ھېكايىلار توپلىمى)، «سەرۋىخان» (پوۋسىتلار توپلىمى)، «سۆيگۈ مەنزىلى»(رومان)، «شەبنەم »(خەنزۇچە -ھېكايە پوۋسىتلار توپلىمى)، «ھالرەڭ يەكشەنبە»(رومان)، يىقىندا نەشىر قىلىنماقچى بولغان ئەسەرلىرى «كەلىلە ۋە دىمىنە» (بالىلار رومانى)، «ئەتىرگۈل كوچىسى»(رومان)..قاتارلىقلار بار .ھازىرچە «تۇلپار »ئەدەبىيات مۇكاپاتى، «تۆھپىكار ئەدىپ» مۇكاپاتى، «تارىم ئەدەبىيات مۇكاپاتى»«خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى» قاتارلىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. ھازىر ئۇ جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، قەشقەر ۋىلايەتلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، يەكەن ناھىيەلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى.
مەنبە
خەلىق تورى http://uyghur.people.com.cn/157635/15525012.html
شىجياجۇاڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
شىجياجۇئاڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو خېبېي ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، شىجياجۇئاڭنىڭ 9،090،200 نوپۇسىبار، 573.6 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.04°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 114°29، پوقتانومۇرى 050000 رايۇننومۇرى 311.
تەرجىھ
تەرجىھ (الترجيح): «ئېغىر بېسىش، مايىل بولۇش، ئەلا بىلىش ۋە كۈچلەندۈرۈش» دېگەندەك مەنىلەردە بولۇپ، دەلىللەرنى سېلىشتۇرۇش ئاساسىدا ئىككى ياكى بىرنەچچە قاراش ئىچىدىن مەلۇم بىر قاراشنى كۈچلۈك دەپ تاللاشتۇر.
ئاۋكلاند ئۇنىۋېرستېتى
ئاۋكلاند ئۇنىۋېرستېتى 1883-يىلى 5– ئاينىڭ 23- كۈنى قۇرۇلغان
Rafael Nadal
رافائىل نادال پارېرا ( ماناكور ، بالېئارىك ئارىلى ، 1986-يىلى 6-ئاينىڭ 3-كۈنى ) ، رافا نادال دەپ ئاتالغان ، ئىسپانىيە كەسپىي تېننىس توپچىسى ، ئۇ ATP رەت تەرتىپىدە تۆتىنچى ئورۇنغا تىزىلغان.
ئۇ كەسپىي ھاياتىدىكى ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن تارىختىكى ئەڭ ياش ئەر تېننىس توپ ماھىرى ، ئۇ كەسپىي ھاياتىدا تۆت چوڭ لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى ۋە ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدىكى ئالتۇن مېدالنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، بۇ مۇۋەپپەقىيەت پەقەت ئامېرىكىلىق ئاندرې ئاگاسسى بىلەن ئورچى قېتىم 11 دە). ھەمدە تۇنجى قېتىم ئۇدا ئون مۇسابىقە پەسلىدە كەم دېگەندە بىر قېتىم Grand Slam چېمپىيونلۇقىغا ئېرىشكەن (2005-يىلدىن 2014-يىلغىچە).
تاۋۇز تېرىش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> تاۋۇز تېرىش ئويۇنى ياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە قىز- ئوغۇللار تەرىپىدىن ئېرىق - ئۆستەڭ بويلىرىدا، قۇملۇقلاردا، زىرائىتى يىغىۋېلىنغان ئېتىزلىقلارنىڭ باشلىرىدا ئوينىلىدۇ. ئويۇن باشلاشتىن بۇرۇن قىز - ئوغۇللار ئارىلىشىپ ئىختىيارىي يوسۇندا ئىككى گۇرۇپپىغا ئايرىلىدۇ. ئاندىن ھەر قايسىسى ئۆز ئارتۇقچىلىقلىرىنى ئىشقا سېلىپ، <ئېتىز> لارنى ياسايدۇ ۋە چۆنەك ئېلىپ تاختا شەكىللەندۈرىدۇ. بۇنى ئاساسەن ئوغۇللار ئورۇندايدۇ. قىزلار بولسا <تاۋۇز پېلىكى> (دەل - دەرەخلەرنىڭ پاخاللىرى)، <تاۋۇز> (ئالما، ئامۇت ياكى سېرىقتال بولغان جىگدە قاتارلىقلار) نى تەييارلايدۇ. شۇنداقلا يەنە تاۋۇز تېرىش، سۇغىرىش، پەرۋىش قىلىش ھەتتا تاۋۇز پىشقاندا پىچىپ يېيىشكە كېرەكلىك ھەر خىل سايمانلارمۇ ھازىرلىنىدۇ. بۇ ھەممەيلەننىڭ ئورتاق كۈچ چىقىرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئويۇن رەسمىي باشلىنىش بىلەن ئوغۇل - قىزلار گۇرۇپپىلار بويىچە ئىشقا كىرىشىپ كېتىدۇ. ئوغۇللار چۆنەك قېشىنى ئاغدۇرۇۋاتقان، قىزلار ئۇرۇق سېلىۋاتقان ھەرىكىتىنى دورايدۇ. ئۇزۇن ئۆتمەيلا تاۋۇز <ئۈنۈپ> پېلەك تارتىشقا باشلايدۇ. ئويۇنغا قاتناشقانلار ئالدىن تەييارلىۋالغان گوستاڭلارنىڭ چۆنەك قاشلىرىغا قىيپاش ھالەتتە سانجىيدۇ. ئارقىدىن ھەر بىر <پېلەك> كە بىر نەچچىدىن جىگدىنى ئورۇنلاشتۇرۇپ <تاۋۇز> پەيدا قىلىدۇ. ھايال ئۆتمەي جىگدىلەر ئالما، ئامۇتقا ئورۇن بېرىدۇ، بۇ <تاۋۇز> نىڭ پىشقان پەسلى ھېسابلىنىدۇ. گۇرۇپپىلار ئارا <تاۋۇز سەيلىسى> گە تەكلىپ قىلىشنى باشلىۋېتىدۇ. مېھمان بىلەن ساھبىخان تاۋۇزلۇققا جەم بولۇشىدۇ، مېھمانلار ئېتىز بېشى ياكى تاۋۇزلۇق ياقىسىدا چىرايلىق ئولتۇرىدۇ ياكى تاۋۇزلۇقنى ئارىلاپ كۆرۈشكە تەكلىپ قىلىدۇ. ساھىبخانلار مېھمانلارغا ئاتىغان تاۋۇزلىرىنى ئېلىپ كېلىپ پىچىپ بېرىدۇ. ياكى ئۇلارنىڭ مەيلىگە قويىدۇ. مېھمان بىلەن ساھىبخان ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتىدىغان بۇ خىل ھەرىكەتلەر باشتىن - ئاخىر تەرتىپلىك، مەقسەتلىك ئېلىپ بېرىلىدۇ. بىر تەرەپنىڭ تاۋۇزلۇقىدا بولۇشقا تېگىشلىك پائالىيەتلەر تۈگىگەندىن كېيىن، مېھمان بىلەن ساھبىخاننىڭ ئورنى ئالمىشىدۇ، باشتا تەكلىپ قىلغانلار ئەمدى تەكلىپ قىلىنغۇچىلار ئورنىدا مېھمان بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپنىڭ تاۋۇزلۇقىدىمۇ يۇقىرىقىدەك مېھماندارچىلىق تەرتىپلىرى تەكرارلىنىدۇ. بالىلار ھەر ئىككى تەرەپنىڭ مېھمانداچىلىقىنىڭ ئاخىرىدا <تاۋۇز بەك ئوخشاپتۇ، قەندەك ئىكەن، قولۇڭلار دەرد كۆرمىسۇن، ئېتىزىڭلار تولسۇن، تاۋۇزلار ساينىڭ تېشىدەك ئاۋۇپ كەتسۇن، تاۋۇزلارنى يېگىلى نېسىپ بولسۇن، يامان كۆزدىن ساقلىسۇن، يەنە كېلىڭلار، قولىمىز كۆكسىمىزدە، كۆپتە كۆپ بولار، كۆپتە بەرىكەت بار، كەلگەن قەدىمىڭلارغا رازى بولۇڭلار ...> دېيىشىپ ئويۇننى تاماملايدۇ. بۇ ئويۇن كىشىلەرنى ھالال ئەمگەك قىلىشقا، چىن دوستلۇققا ئۈندەيدۇ. ئەدەپ - ئەخلاق ۋە دىيانەتكە، مېھماندۇستلۇققا ئۈندەيدۇ. ئاتا - ئانىسى شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتقان دېھقانچىلىقنىڭ قىسمەن نازۇك تەرەپلىرىدىن ئاز - تولا ساۋاتقا ئىگە قىلىدۇ."
خەلقنىڭ خىزمەتكارى (تېلۋىزىيە تىياتىرى)
خەلقنىڭ خىزمەتكارى (ئۇكرائىناچە: Слуга народу؛ ئېنگلىزچە: Servant of the People) ئۇكرائىنا پرەزىدېنتى ۋولودېمىر زېلېنىسكىي باش رول ئالغان ئۇكرائىنا سىياسى سەھنىسى، پارخورلۇق، ۋە ئائىلە مۇناسىۋىتىنى مەركەزلىك ھالدا يورۇتۇپ بېرىدىغان كومىدىيەلىك تېلۋىزىيە تىياتىرى. 2022-يىلدىكى روسىيەنىڭ ئۇكرائىنا تاجاۋۇزدىن كېىن بۇ تېلۋىزىيە تىياتىرى قايتىدىن ئالقىشقا ئېرىشىپ نەتفلىكىستە قايتىدىن قويۇلۇشقا باشلىدى.
ھەققىدە
بىر ئاددى تارىخ ئوقۇتقۇچىسى (ۋولودىمىر زېلېنسكىي رولىدا) بىر يوشۇرۇنچە تارتىلغان كىلىپ (قىسقا ۋىدئيو) سەۋەبلىك تۇيۇقسىز تور چولپىنى بولۇپ كېتىدۇ ۋە ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا ئۇكرائىنا پرەزىدېنتلىك سايلىمىغا تىزىملىتىپ قويۇپ ئويلىمىغان يەردىن ئۇتۇپ چىقىدۇ ۋە ئۇكرائىنانىڭ پرەزىدېنتى بولىدۇ. بۇ تېلۋىزىيە تىياتىرى دەل مۇشۇ يەرنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ يېڭى ساددا پرەزىدېنتنىڭ ھىيلىگەر ۋە رەزىل ئولىگارخ ۋە ئۇلارنىڭ ئۇكرائىنا ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى ۋەكىللىرى بىلەن قىلغان بىر قاتار كۈرەشلىرى كومىدىيەلىك تۈستە بايان قىلىندۇ.
پەرھات خالىق
پەرھات خالىق بولسا ئاتاقىلق ئۇيغۇر ناخشىچى، ئىجادىيەتچى.
جوڭگو خۇش ئاۋاز سەيناسى
پەرھات خالىق شىنجاڭنىڭ يېقىنقى يىللاردا مەملىكەتكە تونۇلغان ناخشىچىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، 2014-يىللىق «جۇڭگو خۇش ئاۋازى» پىروگراممىسىغا قاتنىشىپ، نايىڭ، ۋاڭ فېڭ قاتارلىق يېتەكچىلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىپ، داڭلىق ناخشىچى ۋاڭ فېڭنىڭ گۇرۇپپىسىغا تاللانغان ھەمدە يىل ئاخىرىدىكى ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىدە ئازغىنە پەرق بىلەن جاڭ بىچېنغا يېڭىلىپ قېلىپ، ئىككىنچىلىككە ئېرىشكەنىدى.
كىلائۇس مۇكاپاتى
ياۋروپادا سەييارە ئويۇن قويىۋاتقان پەرھات كىلائۇس شاھ فوندى جەمئىيىتىنىڭ تەكلىپنامىسىنى تاپشۇرىۋېلىپ، 2-دېكابىر گوللاندىيە پايتەختى ئامىستېردامدىكى خان ئوردىسىدا« كىلائۇس شاھ مۇكاپاتى »نى تاپشۇرىۋالدى، گوللاندىيە خان جەمەتى ئەزالىرىمۇ پائالىيەتكە قاتناشتى.
مۇھەممەد خاتەمى
left|thumb|300px ئىراننىڭ سابىق جۇمھۇر رەئىسى مۇھەممەد خاتەمى
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ يۇقۇملىنىشى تەھرىرلەيمەن
مەركىزىي نېرۋا (خەنزۇچە: 中樞神經系統) سىستېمىسى نېرۋا سىستېمىسنىڭ ئاساسىي قىسمى يۇلۇن ۋە باش بوشلۇقى ئىچىگە جايلاشقان مېڭىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.( مېڭە ۋە يۇلۇن شۇنداق ھەر خىل رېفلېكس يايى بولغان مەركىزى قىسمىدىن تۈزۈلدۇ)
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى يۇلۇن ۋە مېڭىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، مېڭە بولسا ئادەم بەدىنىدىكى «قوماندانلىق شتابى» بولۇپ، ئاڭ، تەپەككۇر، تىل، ھېس-تۇيغۇ، ھەرىكەت(ئىچكى ئەزالارنىڭ ھەرىكىتىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) قاتارلىقلارنى تەڭشەپ ۋە كونترول قىلىپ تۇرىدۇ.
يۇقۇملىنىشى
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ يۇقۇملىنىشى بولسا باكتېرىيە، ۋىرۇس، زەمبۇرۇغ، پارازىت قۇرت، سپروفېتا قاتارلىق خىلمۇخىل كېسەللىك قوزغاتقۇچى ئارقىلىق يۇقۇملىنىشنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىدىكى ھەرقايسى ئورۇن (مېڭە يۇلۇن پەردىسى، مېڭە ماھىيىتى، چوڭ مېڭە، كىچىك مېڭە، ئوتتۇرا مېڭە، يۇلۇن، مېڭە تور پەردىسى قاتارلىقلار) نى يۇقۇملاندۇرىدۇ. يۇقۇملىنىش ناھايىتى تېز سۈرئەتتە تارقىلىپ، قىسقا مەزگىل ئىچىدە ئۆلۈم ياكى مەڭگۈلۈك مېيىپنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ يۇقۇملىنىشى ئادەتتە ئىككى خىلغا بۆلۈنىدۇ.
بىر خىلى ياللۇغلانغان ئورۇنغا قاراپ، مېڭە ياللۇغى، مېڭە-يۇلۇن پەردە ياللۇغى ياكى يۇلۇن ياللۇغى قاتارلىق، يەنە بىر خىلى كېسەللىك مۇسكۇللىرىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قاراپ باكتېرىيە، ۋىرۇس، زەمبۇرۇغ ۋە پارازىت قۇرت قاتارلىقلار تەرىپىدىن يۇقۇملىنىش ئەھۋالىغا ئاساسەن نام بېرىلىدۇ. ئادەتتە بۇ ئىككى خىل ئامىلنى بىرلەشتۈرۈپ، ئەڭ ئاخىرقى دىئاگنوز ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
دۇتار
دۇتار ئۆگىنىش قوللانمىسى ھەققىدە خۇشخەۋەر
تالانتلىق سازەندە، دۇتار ماھىرى تۇرسۇنجان توختىمەمەت تۈزگەن ‹‹دۇتار ئۆگىنىش قوللانمىسى›› ناملىق كىتاپ بازارغا سېلىندى. بۇ كىتابتا دۇتار ئۆگىنىش نەزەرىيەلىرى ۋە دۇتارغا ئائىت مەلۇماتلار سۆزلىنىپ، سىزنىڭ دۇتار ئۆگىنىشىىڭزگە ياردەم بىرىدۇ. مەزكۇر كىتاب ھازىرغىچە دۇتار ئۆگىنىش توغرىسىدا ھېچقانداق نەزەرىيىۋى ماتىريال بولماسلىقتەك بوشلۇقنى تولدۇرغان بولۇپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن يىللىق تارىخقا ئىگە بولغان يېقىملىق سازى دۇتار ھەققىدە مۇكەممەل تونۇشقا ئىگە بولۇشنى، شۇنداقلا دۇتار ئۆگۈنۈشنى خالايدىغان دوستلارنىڭ ئەڭ ياخشى ياردەمچىسى بولالايدۇ. ئۆزلىكىمىزگە تەۋە بولغان بارلىق شەيئىلەر ئىچىدە دۇتار ھەم بىزنىڭ پەخرىمىز ھېساپلىنىدۇ.
ئۇمدى غەنى
ھەققىدە
ئۇمدى غەنى غۇلجىدا تۇغۇلپ چوڭ بولغان ھەمدە مەركىزى مىللەتلەر ئۇنۋېرسىتىنىڭ تۈركىلوگىيە كەپنىنڭ باكلارۋىرلىقىنى پۈتتۈرگەن.
گلاسگوۋ ئۇنىۋېرستېتى
left|thumb|350px گلاسگوۋ ئۇنىۋېرستېتى 1451-يىلى قۇرۇلغان
ئىجماﺋ
ئىجماﺋ (الإجماع): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىنكى مەلۇم بىر ئەسىردە ئىسلام ئۈممىتى مۇجتەھىدلىرىنىڭ مەلۇم مەسىلىدە بىردەك ئىتتىپاقلىشىشىدۇر.
قاسىمجان ئوسمان غازى
1974 – يىلى 3-يانۋاردا شىنجاڭ پەيزاۋات ناھىيە غولتوغراق يېزا باشقوشكۆل كەنتىدە تۇغۇلغان. 1995 – يىلى قەشقەر مالىيە سودا مەكتىپىنىڭ بوغالتېرلىق كەسپىنى پۈتكۈزۈپ، شۇ يىلى خىزمەتكە قاتناشقان. ئالىي مەكتەپ مەلوماتىغا ئىگە. 2006- يىلىدىن 2008 – يىلىغىچە بولغان ئارلىقتا ئۈرۈمچى شەھرى تەڭرىتاغ رايونى شىمالىي ئازادلىق يولى ئىش بېجىرىش باشقارمىسدا ۋەزىپە بىلەن چېنىققان.15-قارارلىق لۇشۈن ئىنىستۇتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى. ئۇ ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتى، جۇڭگو ئازسانلىق مىللەت يازغۇچىلار جەمئىيىتى، جوڭگو شېئىرىيەت جەمئىيەتلىرىنىڭ ئەزاسى.
سوغۇق ئۇرۇش
سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى ئوتتۇرسىدكى ئۇرۇش.