cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەلىشىر نەۋائىي ۋە ئۇنىڭ تەسىرى
تۈرك مائارىپىنىڭ غۇرۇرى، مۇتەپەككۇر، ئالىم، تۈركولوگ، ئەدىب، تەنقىدچى، ژورنالىست، ئىجتىمائىي پائالىيەتچى ۋە سىياسىيون فۇئاد كۆپرۈلۈ 1965- يىلى 10- ئاينىڭ 15- كۈنى ئەنقەرەدە قاتناش ھادىسىگە ئۇچراپ يارىلانغان. 1966- يىلى 6-ئاينىڭ 28-كۈنى ئىستانبۇلدىكى بالتا لىمانى سۆڭەك دوختۇرخانىسدا ئالەمدىن ئۆتكەن. بۈيۈك شائىر، مۇتەپەككۇر ۋە دۆلەت ئەربابى ئەلىشىر نەۋائىي تۇغۇلغانلىقىنىڭ 570 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ئوقۇرمەنلەرنىڭ دىققىتىگە سۇنۇلغان «ئەلىشىر نەۋائىي ۋە ئۇنىڭ تەسىرى» دېگەن ماقالە 1927- يىلى «تۈرك يۇرتى» ژورنىلىنىڭ 5- جىلت، 27- سانىدا ئىلان قىلىنغان. شۇ ۋاقىتقا قەدەر ھەر قايسى ئەللەردە ئىلان قىلىنغان ئەلىشىر نەۋائىگە دائىر ماقالىلار ياكى تولىمۇ يۈزەكى، ياكى بىر تەرەپلىمە، ياكى ئىلمىيلىكى يوق، ياكى ئەھمىيەتسىز ماقالىلاردىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ ماقالىلارنى بىرمۇ بىر كۆزدىن كەچۈرگەن فۇئاد كۆپرۈلۈ بۇ خىل قاراشلارغا رەدىيە بىرىش سۈپىتىدە ۋە ئەلىشىر نەۋائىي ھەققىدە ھەقلىق گەپ قىلىش مەقسىتىدە مەزكۇر ماقالىسىنى ئىلان قىلىش ئارقىلىق ئەلىشىر نەۋائىي تەتقىقاتىدا بىر بۇرۇلۇش ياسىغان. بۇ قىسقا ماقالىنىڭ ئەھمىيىتىمۇ دەل مۇشۇ يەردە. كۆپرۈلۈ 1934- يىلى مەزكۇر ماقالىسىنى «تۈرك تىلى ۋە ئەدبىياتى ھەققىدە تەتقىقاتلار» دېگەن كىتابىدا قايتا ئىلان قىلغاندا، ئەلىشىر نەۋائىي ھەققىدە يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىققان بىر يۈرۈش ئىلمىي ئەسەرلەر ھەققىدىمۇ تەنقىدىي قارىشىنى ئىزاھات شەكلىدە كۆرسىتىپ ئۆتكەن. ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچىسى دەل مۇشۇ نۇسخىغا ئاساسەن ئىشلەندى. ئاخىرىدا مېنى كۆپرۈلۈنىڭ بۇ ئەسەرى بىلەن، ھەم ۋ.ۋ. بارتولد، ئې.ئې. بېرتېلس، ئا.ن. بولدىروۋ، ئا. زەكى ۋەلىدى توغان، ئا.جافەرئوغلۇ، س.ل.ۋولىن، يانۇس ئېكمانن ۋە باشقا ئالىملارنىڭ نەۋائىي ھەققىدىكى ئەڭ مۇھىم ئەسەرلىرى بىلەن تەمىنلىگەن تۈركىيە غازى ئۈنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، دوكتۇر ئىلياس دوغانغا، ئەگە ئۈنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، دوكتۇر زەكى كايمازغا، ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوكتۇرى ئەمەك ئۈشەنمەزگە رەھمەت ئېيتىمەن.
تۈرك كلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بېرى يىتۈشتۈرگەن مىڭلىغان سەنئەتكارلىرى ئارىسىدا ئەلىشىر نەۋائىينىڭ ناھايىتى خاس بىر ئورنى بار. نەۋائىي يالغۇز ئوتتۇرا ئاسىيا تۈركلىرىنىڭ، يەنى چاغاتاي ئەدەبىياتىنىڭ شائىرى بولۇش بىلەن چەكلىنىپ قالماي، ئەسەرلىرى نەچچە يۈز يىلدىن بېرى تۈرك دۇنياسىنىڭ ھەر تەرىپىدە، ئانادولۇ(ئاناتولىيە) ۋە رۇمەلىدە، ئەزەربەيجاندا، ئىراندا، ئىراقتا، قىرىمدا، تۈركمەنلەر ئارىسىدا، شىمالىي تۈركلەردە، ھەتتا ھىندىستان سارايلىرىدا ئوقۇلدى. فۇزۇلىنى ۋە مەلۇم دەرىجىدە نەسىمىنى ھېساپقا ئالمىغاندا، روھىنىڭ ساداسىنى ئاق دېڭىز قىرغاقلىرىدىن قەشقەرگە ۋە ۋولگا بويلىرىدىن ماجارىستان(ھۇنگرىيە)نىڭ ئىچكى بۆلگىلىرىگە قەدەر بۇنداق كۈچلۈك دەرىجىدە ئاڭلاتقان بىرەر شائىرىمىز يوق دېيىشكە بولىدۇ. تۆت يۈز يىلدىن بېرى تۈرلۈك تۈرك توپلۇقلىرى ئارىسىدا يىتىشكەن يۈزلىگەن شائىرنى ئۇچرىتمىز. ئۇلار نەۋائىينىڭ كۈچلۈك تەسىرىگە ئۇچرىدى، ئۇنىڭدىن ئىلھام ئالدى، ئۇنىڭغا ئاتاپ نۇرغۇن نەزىرەلەرنى يازدى.
شۈبھىسىزكى، نەۋائىي قەدىمكى كلاسسىك ئەدەبىياتىمىزنىڭ ئەڭ يۈكسەك، ئەڭ مەشھۇر ئۇستاتلىرىدىن بىرىدۇر. ئومۇمەن تۈرك روھى ۋە تۈرك تىلى پارس روھى ۋە پارس تىلىغا قارشى ئىنقىلاپقا قىلماقچى بولغان بىر دەۋردە يىتىشكەنلىكى ئۈچۈن، بەلكىم تۇنجى قېتىم تۈرك تىلىنىڭ پارسچىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى سۆزلەشكە جاسارەت كۆرسەتتى.(3)بۇنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن «مۇھاكەمەتۇل لۇغەتەيىن» دېگەن ئەسىرىنى يازدى. ئىران ئەدەبىياتىنىڭ شىددەتلىك تەسىرى ئاستىدا قالغان ۋە ھەتتا ئۆزىمۇ بىر مۇنچە پارسچە شېئىرلارنى يازغان نەۋائىي بۇ ئىشتا قانچىلىك دەرىجىدە توغرا قىلدى ۋە قانچىلىك دەرىجىدە مۇۋاپپىقىيەت قازاندى؟ بۇ ئۇزۇن مەزگىل تەتقىق قىلىش زۆرۈر بولغان مۇستەقىل بىر مەسىلىدۇر. پەقەت، جاسارەتلىك بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇشقا بولىدۇكى، چاغاتاي شىۋىسىنى ئىپادىلەش ئىقتىدارى جەھەتتە پارسچىدىن زادى تۈۋەن تۇرمايدىغان بىر سەۋىيەگە كۆتۈرەلىدى ۋە تۈركىي خەلققە ئۆز تىلى بىلەن خىتاپ قىلدى. ئۇنىڭ تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا ئەسىرلەردىن بىرى بۇ قەدەر مەشھۇر بولۇشى ۋە سۆيۈلىشى مەسىلىسىگە كەلسەك، بۇ ئەلىشىر نەۋائىينىڭ ناھايىتى كۈچلۈك ۋە تەسىرى زور بىر سەنئەتكار بولغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر.
ئەسەرلىرىنىڭ تۈرلۈك نۇسخىلىرى ھەر تەرەپتە كۆپلەپ ئۇچرىسىمۇ، پارىژدىكى مىللەت كۇتۇپخانىسىدا مەن ئالاھىدە تەتقىق قىلغان، ئىككى چوڭ جىلت قىلىپ توپلانغان كۇللىياتى ئەڭ مۇھىم بىر نۇسخىدۇر. ئەدەبىي شۆھرىتى ئېتىبارى بىلەن نەۋائىينىڭ ئەسەرلىرى كۆپ كۆچۈرىلدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ مەشھۇر خەتتاتلار تەرىپىدىن ئەستائىدىل كۆچۈرۈلگەن ۋە ئەڭ كاتتا مۇقاۋىچىلار بىلەن نەققاشلار تەرىپىدىن لاھىيىلىنىپ بىزەلگەن نۇسخىلارمۇ خېلىلا كۆپ. خۇسۇسىي كۇتۇپخانامدا شەخسەن ھۈسەيىن بايقارانىڭ نەۋائىي ھەققىدە يازغان كىچىك بىر رىسالىسى بار. بۇ رىسالە ئۇنىڭ بۇ بۈيۈك شائىرغا نە قەدەر چوڭقۇر، نە قەدەر سەمىمىي بىر ھۆرمەت ۋە مۇھەببىتىنىڭ بارلىقىنى، يەنى ئىنساننىڭ قەدرىنى بىلىدىغانلىقىنى ناھايىتى يارقىن ۋە ئوچۇق بىر شەكىلدە كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
نەۋائىينىڭ ئۆزىنىڭ دەۋردىشى بولغان بۈيۈك ئوسمانلى شائىرى بۇرسالىق ئەھمەت پاشاغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتكەنلىكىۋە بۇ ئارقىلىق ئانادولۇ تۈركلىرىگە نەۋائىي تەسىرىنىڭ ئۆتكەنلىكى ھەققىدە نامىق كەمالدىن باشلاپ «ئوسمانلى شېئىرى تارىخى»نىڭ مۇئەللىپى گىببى ۋە ئاساسەن ئۇنىڭ ئەسىرىگە تايانغان «ئىران ئەدەبىيات تارىخى»نىڭ مۇئەللىپى پروفېسسور ئېدۋارد بروۋنېگە قەدەر داۋاملىشىپ كەلگەن كونا بىر قاراش بار.
ئەدەبىيات تارىخىمىز ھەققىدىكى مەلۇماتى بەكلا چەكلىك ۋە ئىپتىدائىي ماھىيەتتە بولغان نامىق كەمالنىڭ قارىشى مۇنداق: فاتىھ دەۋرىنىڭ تەزكىرىلىرىدىكى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، بۇخارادىن ئىستانبۇلغا ئەلىشىر نەۋائىينىڭ بىر مۇنچە شېئىرلىرى كەلگەن. ئەھمەت پاشا ئۇلارنى تەقلىد قىلغان. شۇ ۋاقتتىن باشلاپ ياخشى شېئىرلارنى يېزىشقا باشلىغان. ئۆزىمۇ «دىۋان»ىنىڭ مۇقەددىمىسىدە بۇنى ئىتىراپ قىلغان. نامىق كەمالنىڭ بۇ خاتا قارىشى ھەسەن چەلەبى بىلەن ئاشىق چەلەبىنىڭ مەشھۇر تەزكىرىلىرىدىكى بەزى مەلۇماتلارغا تايانغاندەك كۆرىنىدۇ.(7)ھەسەن چەلەبىنىڭ بۇ خۇسۇستىكى مەلۇماتىنىڭ ئەينى شەكلى مۇنداق: «راقىمۇلھۇرۇفنىڭ جەددى ئولان مىرى ئەفەندىدەن ۋالىدى فىردەۋس مەكان رىۋايەت ئەدەركى، ئەھمەت پاشانىڭ ئەۋائىلى ھالىندە دەدىگى ئەشئار ۋە مەقالدە چوك ھالەت ۋە بەلاغەت يوغىدى. سونرا ئەمىر ئەلىشىر نەۋائىي ئوتۇز تانە غازەل گۆندەرمىشتى. ئەھمەت پاشا ئونا ئىقتىدا ئەتمەكلە ئۈسلۇبى شىرى ھۇب ۋە تەرزى گۇفتارى مەرغۇب ئولمۇشتۇ.» ئاشىق چەلەبىنىڭ تەزكىرىسىگە كىرگۈزۈلگەن بىر خاتىرە بۇ غەزەللەرنىڭ سۇلتان بەيازىدⅡدەۋرىدە(1481-1512)تارالغانلىقىنى ۋە بەيازىدنىڭ بۇ غەزەللەرنى بۇرسادىكى ئەھمەت پاشاغا ئەۋەتىپ نەزىرە يېزىشنى تەلەپ قىلغانلىقى ئېنىق سۆزلەنگەن. مانا بۇلاردىن مەلۇمكى، ئەھمەت پاشانىڭ ئەسەرلىرىنى بەلكىم ياخشى ئوقىمىغان ۋە تەتقىق قىلمىغان نامىق كەمال مىرى ئەفەندىنىڭ بۇ خۇسۇسىي قاراشلىرىنى بىر خىل ھەقىقەتتەك قوبۇل قىلغان. ھالبۇكى، بۇ قاراش ھەر قانداق جەھەتتىن خاتا.
بىرىنجى، نەۋائىينىڭ ئەسەرلىرى فاتىھ دەۋردىلا(1451-1481) ئانادولۇ تۈركلىرى ئارىسىدا تارقالدى. ھېرات ۋە ئىستانبۇل سارايلىرى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر بۇنى كۆرسىتىپ بەرگىنىدەك، شائىرلار تەزكىرىلىرىدىمۇ بۇنى قۇۋۋەتلەيدىغان دەلىللەر بار.
ئىككىنجى، ئەھمەت پاشانىڭ نەۋائىيگە يازغان خېلى كۆپ نەزىرەلىرى بولسىمۇ، ئۇنىڭ شائىرلىق شەخسىيىتىنىڭ شەكىللىنىشىدە نەۋائىينىڭ ھېچقانداق بىر تەسىرى بولمىغان. ئاساسەن ھەر ئىككىلىسى قەدىمكى بۈيۈك ئىران ئۇستاتلىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئەھمەت پاشانىڭ شېئىرلىرىدىن ئۇنىڭدىن بۇرۇنقى تۈرك شائىرلىرىنىڭ تەسىرىنى ئىزدەيدىغان بولساق، كۆپرەك ھالدا ئاتايى، شەيخى، مەلىخى قاتارلىق ئانادولۇنىڭ مەشھۇر شائىرلىرىنىڭ نوپۇزىنى كۆرىمىز. نەۋائىينىڭ ئەسەرلىرىنى دەستلەپ كۆرگەن چاغدا، ئەھمەت پاشا كامالەتكە يەتكەن شائىر سۈپىتىدە تۇنۇلۇپ بولغان.(8)
دېمەك، بىر تەرەپتىن تارىخىي ۋەسىقىلەر، يەنە بىر تەرەپتىن ئەھمەت پاشانىڭ ئەسەرلىرى ۋە شەخسىيىتى ھەققىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقاتلىرىمىز نامىق كەمالنىڭ، تەزكىرىلەردىكى سۆزلەر بىلەن زىيا پاشانىڭ «خارابات» دېگەن ئەسىرىنىڭ مۇقەددىمىسىدىكى قاراشلارنى تەكرارلىغان گببنىڭ ۋە ئۇنىڭغا ئاساسلانغان بروۋنېنىڭ ئۇنى پەقەت «بىر نەۋائىي تەقلىدچىسى» دەپ قاراش ئارقىلىق تامامەن يېڭىلىشقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى. لېكىن، بىر تەرەپتىن بۇ ھەقىقەتنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش بىلەن بىرلىكتە، يەنە بىر تەرەپتىن بۇ دەۋردىن باشلاپ تانزىماتقا قەدەر(1839-يىلىدىكى ئىسلاھات پەرمانى ئىلان قىلىنغانغا قەدەر- ت) ئەلىشىر نەۋائىي تەسىرىنىڭ ئانادولۇ تۈركلىرىنىڭ ئەدەبىياتىدا داۋاملاشقانلىقىنىمۇ ئىتىراپ قىلىشىمىز كېرەك. ئىران تۈركلىرىدىكىگە ئوخشاش، ئانادولۇ ۋە رۇمەلىدىمۇ ئەلىشىر نەۋائىينىڭ ئەسەرلىرى ئومۇمەن دەرسلىك سۈپىتىدە ئوقۇتۇلغانلىقتىن ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى ياخشى چۈشىنىش ئۈچۈن خۇسۇسىي لۇغەت كىتاپلىرىنىڭ يېزىلغانلىقى بۇنىڭ ئەڭ چوڭ دەلىلىدۇر.(9) ھەتتا 16- 17- ئەسىرلەردە بەزى مۇئەللىپلەرنىڭ چاغاتايچىغا «نەۋائىي تىلى» دېگەن نامنى بەرگەنلىكىمۇ ئۇنىڭ پۈتۈن بىر ئەدەبىي شىۋىنى ئۆز ئىسمى بىلەن ئاتىغىدەك دەرىجىدە بۈيۈك شۆھرەت قازانغانلىقىنىڭ ئەڭ رۇشەن دەلىلى ھېساپلانماسمۇ؟
__________________________________
ئىزاھلار
(1)بۇ ئەسەر «كۇتۇپخانەئى ئىقدام كۇللىياتى» دېگەن نام ئاستىدا ئۆز ۋاقتىدا ئىقدام مەتبەئەسى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان كۇللىيات ئارىسىدىكى «مۇھاكەمەتۇل لۇغەتەيىن»نىڭ مۇقەددىمىسى ئورنىدا ئۇ رىسالىنىڭ باش قىسمىغا بىرىلگەن. بۇ يەردە بۇ ئەسەرنىڭ چاغاتايچە مەتنى ۋە ۋەلەت چەلەبى تەرىپىدىن ئىشلەنگەن ئوسمانلىچە تەرجىمىسىمۇ بىرىلگەن(«مۇھاكەمەتۇل لۇغەتەيىن»، ھىجرىيە،1315- يىلى، ئىستانبۇل). نەجىب ئاسىم بەيدىن بۇرۇن ئىسمائىل ھاككى بەي «مەكتەپ» مەجمۇئەسىدە قەيەردىن تەرجىمە قىلغانلىقىنى كۆرسەتمىگەن ھالدا بېلىننىڭ نەۋائى ھەققىدە يازغان تەرجىمھالنى ۋە «مەجالىسۇن – نەفائىس»تىن فرانسۇزچىغا تەرجىمە قىلغان پارچىلارنى «ئەلىشىر نەۋائىي ۋە چاغاتاي شۇئاراسى» دېگەن نام بىلەن تۈركچىگە تەرجىمە قىلغان («مەكتەپ»، ھىجرىيە 1309- يىلى، 1- سان). نەجىب ئاسىم بەيمۇ بېلىننىڭ ئەسىرىدىن قىسقارتىپ ئىشلىگەن بۇ تەرجىمىسىدە ئۆزىدىن بۇرۇن ئىسمائىل ھاككى بەينىڭ بۇنى تەرجىمە قىلىپ ئىلان قىلغانلىقىنى ھېچ تىلغا ئالمىغان.
(2) «نەۋائىي»، ئەزەربەيجان ئەدەبىيات جەمئىيىتى نەشىرىياتى، 1926- يىلى، باكۇ، جەمئىي 107 بەت. ئەلىشىر نەۋائىي ھەققىدە كېيىنكى يىللاردا، يەنى بۇ ماقالىمىز ئىلان قىلىنغاندىن كېيىن چىققان بىردىنبىر ئەسەر سوۋىت جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى پەنلەر ئاكادېمىيەسى تەرىپىدىن 1928- يىلى لېنىنگېرادتا نەشىر قىلىنغان «ئەمىر ئەلىشىر نەۋائىي» ناملىق 180 بەتلىك بىر كىتاپتۇر. بۇنىڭدا بارتولد يازغان كىچىك بىر مۇقەددىمىدىن كېيىن، سامويلوۋىچنىڭ «ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك ئەدەبىي تىلى تارىخىغا ئائىت» ناملىق مۇھىم بىر ماقالىسى (1—24 -بەتلەر)، بېرتېلسنىڭ «نەۋائىي ۋە ئەتتار» دېگەن ماقالىسى(24-83-بەتلەر)، روماسكېۋىچنىڭ «يېڭى بىر چاغاتاي پارس لۇغىتى»(83-99 -بەتلەر)، بارتولدنىڭ «ئەمىر ئەلىشىر ۋە ئۇنىڭ سىياسىي ھاياتى» (99-164-بەتلەر) دېگەن ماقالىلىرى بار. ئۇنىڭدىن كېيىن نەۋائىيگە ئائىت بەزى يېڭىدىن ئىلان قىلىنغان ماقالە ۋە بروشورلار ھەققىدە بىبلىئوگرافىيە تەنقىتلىرى بار. يەنى سېمېنوفنىڭ «نەۋائىي ھەققىدە بەزى پارس رىۋايەتلىرى» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە بېرتېلسنىڭ تەنقىدلىرى، ئەزەربەيجان ئەدەبىيات جەمئىيىتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان «نەۋائىي مەجمۇئەسى» بىلەن يەنە ئاشۇ جەمئىيەت تەرىپىدىن بېسىپ تارقىتىلغان نەۋائىينىڭ«مۇنشىئات»ى بىلەن «ۋەھفىييە>سى ھەققىدە، يەنە قۇل مەھمەدوفنىڭ «مۇھاكېمەتۇل لۇغاتەيىن»نىڭ تۈركمەنچە تەرجىمىسى ھەققىدە سامويلوۋىچنىڭ تەنقىدلىرى بار. بارتولدنىڭ يازغان نەۋائىي تەرجىمھالى بېلىننىڭكىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا نەۋائىي ھەققىدە يېزىلغان نەرسىلەرنىڭ (مەسىلەن، كېيىنكى ۋاقىتلاردا ل.بوۋات تەرىپىدىن «ئاسىيا ژورنىلى» دا ئېلان قىلىنغان «تىمۇرىيلار مەدەنىيىتى» دېگەن ماقالىمۇ بۇنىڭ ئىچىدە) نەقەدەر خاتا ۋە تەنقىتسىز ئىكەنلىكىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرسەتكەن.بېرتېلسمۇ فەرىددۈن ئەتتارنىڭ «مەنتىقۇت—تەير» بىلەن نەۋائىينىڭ «لىسانۈت – تەير» دېگەن مەسنىۋىسى ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى مۇھىم بىر سېلىشتۇرما تەتقىقات ئېلىپ بارغان.
(3)يۇقىرىدا قوللىنىلغان «تۇنجى قېتىم» دېگەن سۆزنى ئەمدى ئۆزگەرتىش كېرەك. چۈنكى، ئەلىشىر نەۋائىيدىن نەچچە ئەسىر بۇرۇنلا فەھرېددىن مۇبارەكشاھنىڭ بۇ پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقىنى بۇ خۇسۇستىكى ماقالىمىزدا ئەھمىيەتلىك ھالدا كۆرسىتىپ ئۆتتۇق. لېكىن، بۇ ماقالىمىز يېزىلغان چاغدا فەھرېددىن مۇبارەكشاھنىڭ «تارىخ»ئى تېخى بېسىلمىغان ئىدى. ئەمەلىيەتتە بارتولدمۇ «نەۋائىي مەجمۇئەسى» دىكى ماقالىسىدا ئەينى سەۋەپتىن ئاشۇ خىل خاتالىقنى سادىر قىلغان.
(4)E. Blochet, les Enluminures des manuscrits orentaun tures, arabes ,persans de la bibliotheqeo natiolanes, Paris, 1926, P.95.
سوۋېت جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى پەنلەر ئاكادېمىيەسى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان «نەۋائىي مەجمۇئەسى»دە بېرتېلسمۇ بلوكخېتنىڭ بۇ قارىشىنى رەت قىلغان. ئۇمۇ ئىسىم ۋە ماۋزۇ ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە ئالدىنىپ قېلىشنى، پارسچە ئورگىنال بىلەن ئۇنىڭ تەرجىمىسى دەپ قارالغان تۈركچە ئەسەرنىڭ ئىنچىكە تەتقىق قىلىنمىغانلىقى ۋە سېلىشتۇرۇلمىغانلىقىنى بۇ خىل قاراشلارنىڭ سەۋەبى سۈپىتىدە كۆرسەتكەن. مەن بۇ نوقتىغا بۇرۇندىنلا دىققەت قىلىپ كەلگەچكە، بۇنىڭدىن 14 يىل بۇرۇن ئوقۇغۇچىلىرىمدىن دوكتۇر ئالى نىھات بەيگە(بۇ كىشى ھازىر ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ ئېتىبارلىق بىر دوتسېنتى) دوكتۇرلۇق دىسسىرتاتسىيەسى سۈپىتىدە فۇزۇلىنىڭ «لەيلا – مەجنۇن» ى بىلەن ئۇنىڭدىن بۇرۇن پارسچە يېزىلغان «لەيلا – مەجنۇن» دېگەن مەسنىۋىنى، بولۇپمۇ نىزامىنىڭ مەسنىۋىسىنى سېلىشتۇرۇپ چىقىش تەكلىۋىنى بەرگەن ئىدىم. نىھات بەينىڭ ناھايىتى ئىنچكە ۋە دىققەتلىك تەتقىقاتى فۇزۇلىنىڭ بىر تەرجىمان ئەمەس، ئورگىنال بىر سەنئەتكار ئىكەنلىكىنى نامايەن قىلدى. بېرتېلسمۇ بۇ تەتقىقاتىدا ئاشۇ خىل نەتىجىگە ئىرىشكەن. ئۇ دەيدۇ:«نەتىجىدە شۇنداق دېيەلەيمىزكى، نەۋائىينىڭ ئەسىرىنى تەرجىمە دېيىش مۇمكىن ئەمەس. ئەتتارنىڭ ئەسىرى ھەققىدە نەۋائىينىڭ ئەسىرىدىن بىرەر پىكىرگە ئىرىشىشمۇ مۇمكىن ئەمەس. بۇلارنىڭ ماۋزۇسى بىر بولسىمۇ، تېمىنى قولغا ئېلىش شەكلى ۋە تەسۋىرلەش ئوسلوبى پەرقلىق. مۇھىت ۋە زامان نەۋائىينىڭ ئەسىرىگە ئۆچمەس تەسىر كۆرسەتكەن.»
(5)بۇ خۇسۇستا «تۇيۇق» ھەققىدىكى ماقالىغا قاراڭ.
(6)بۇ خۇسۇستا يەنە «تۇيۇق» ھەققىدىكى ماقالىمىزدا مەلۇمات بار.
(7)مەرھۇم ئەلى ئەمىرى ئەفەندى «ئامىد» مەجمۇئەسىگە يازغان فاتىھ ھەققىدىكى بىر ماقالىسىدا كەمال بەينىڭ بۇ قارىشىنى تىلغا ئېلىپ، ئۇنى توغرا دەپ باھالايدۇ ۋە كەمال بەينىڭ بۇ رىۋايىتىنىڭ يالغۇز ئەھمەد پاشانىڭ «دىۋان»ىنىڭ مۇقەددىمىسىدىلا ئەمەس، ھەسەن چەلەبىنىڭ تەزكىرىسىدىمۇ بارلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ئەمىرى ئەفەندىنىڭ بۇ خۇسۇستىكى دىققەتسىزلىكى ناھايىتى ئېنىقتۇر. چۈنكى، يۇقىرىدا ھەسەن چەلەبى تەزكىرىسىنىڭ ئىپادىسى ئەينەن ئېلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭدا «ئەھمەد پاشانىڭ نەۋائىي ئەسەرلىرىنى كۆرگەندىن كېيىن شائىر بولغانلىقىنى ئىتىراپ قىلغانلىقى» ھەققىدە ھېچقانداق نەرسە يوق. مەرھۇم فائىك رېشات بەي ناھايىتى ئىپتىدائىي بىر مەلۇماتلار بىلەن يېزىلغان«تارىخى ئەدەبىياتى ئوسمانىيە» ناملىق(خاتالىققا تولغان) كىچىك ئەسىرىدە پەقەت بۇنى تەكرارلىغان. «تارىخى ئەدەبىياتى ئوسمانىيە»،134-بەت، 1913- يىلى، ئىستانبۇل.
مەنبە: ۋەتىنىم مۇنبىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
دۆڭقوتان بازىرى
دۆڭقوتان بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Döngqotan Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
خارتۇم
left|thumb|250px|خارتۇم left|thumb|250px خارتۇم بولسا سۇدان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، خارتۇمنىڭ 2،207،794 نوپۇسىبار، شىمالى كەڭلىك 15.37°، جەنۇبى ئۇزۇنلۇك 32°31.
شىنجاڭ ئۈزۈمى
شىنجاڭدا ئىلگىرىدىن 50نەچچە خىل ئۈزۈم ئۆستۈرۈلۈپ كەلگەن،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ كۆپلۈكىدىن ئېيتقاندا،ئىلى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.ئىلىدا ئۈزۈم سورتىدىن 35ى بار.ئۇنىڭدىن قالسا  قەشقەر(18خىل سورت بار)،خوتەن ۋىلايەتلىرى(17خىل سورت بار)دۇر.ئاساسلىق ئۈزۈم ماكانى بولغان تۇرپان ئويمانلىقىدا  سەككىز ئاساسىي سورت بولغاندىن باشقا،يەنە بىختىن ئۆزگەرگەن تۆت خىل سورت شىنجاڭنىڭ باشقا يەرلىرىگە تارقالغان،ئۈزۈم  سورتلىرىنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىدىن قارىغاندا،قەشقەر ئۈزۈمى بىلەن خوتەن ئۈزۈمىنىڭ ئۆستۈرۈلۈش كۆلىمى ئەڭ كەڭ  بولۇپ،شىنجاڭنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ
شىنجاڭنىڭ ئۈزۈم سورتلىرى
= قوشۇمچە: =
روھىي تەرەققىيات
مائارىپ پىسخولوگىيەسى شەخسنىڭ پىسخىكا تەرەققىياتىنى تار مەنىدە تەتقىق قىلىدۇ ، يەنى تۇغۇلۇشتىن پىسخىكا جەھەتتىن يېتىلىشكىچە بولغان ئاكتىپ پىسخىكىلىق ئۆزگىرىش. پىسخولوگىيەلىك تەرەققىيات ئىككى جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: بىرى «تەدرىجىي نەزەرىيە» قارىشى ، يەنى بوۋاقلىقتىن قۇرامىغا يەتكەنگە قەدەر پىسخىكىلىق تەرەققىيات تەدرىجىي يىغىلىشنىڭ ئۈزلۈكسىز مىقدار جەريانى. يەنە بىرى ، «سەھنە نەزەرىيىسى» بولۇپ ، ئۇ شەخسنىڭ پىسخىكا تەرەققىياتىنىڭ ئۇدا مىقدارلاشتۇرۇش جەريانى بولماستىن ، بەلكى بىر قاتار سۈپەت جەھەتتىن ئوخشىمىغان تەرەققىيات باسقۇچىنى باشتىن كەچۈرگەن ئۈزلۈكسىز جەريان ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئات ياساپ ئويناش ئۇسۇلى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بۇ ئويۇن ئاتا - بوۋىسىدىن تارتىپ ئات بېقىش، ئىشلىتىش ۋە ئۇنى ئالاھىدە قەدىرلەشكە ئادەتلەنگەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئەڭ قەدىمكى دەۋرلەرگە خاس ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن ياز ۋەكۈز پەسىللىرىدە ئوغۇللار تەرىپىدىن ئېرىق - ئۆستەڭ بويلىرىدا ۋە مەھەللىلەردە ئوينىلىدۇ. ئايرىم چاغلاردا قىز - ئوغۇللار ئارىلاش ئوينايدۇ. ياشلار ياز كۈنلىرى كىيىملىرىنىڭ پۇشقاقلىرىنى تۈرۈشۈپ، ئېرىق ئۆستەڭلەردىن لاي ئېلىپ ئۇنى كۈچىنىڭ بارىچە مىجىقلاپ ئۆزلەشتۈرۈىدۇ. ئاندىن راۋرۇس <پىشقان> لاينى كۈن نۇرى ئوبدان چۈشىدىغان تام تۈۋىلىرىگە ئېلىپ كېلىپ ئۆز تەسەۋۋۇرىدىكى ئاتلارنىڭ لاي ھەيكەللىرىنى ياسايدۇ. ياساۋاتقان ئېتىنىڭ ھەممە ئەزايىنى پۈتتۈرۈپ بولۇپ، ئۇدۇللۇق تام تۈۋىگە تىزىدۇ. ئويۇنغا قاتناشقۇچىلار تەييارلانغان لاي قانچىگە يەتسە ياكى شۇ كۈنلۈك ئويۇندا قانچىلىك ياساشنى پىلانلىغان بولسا شۇنچىنى ياسايدۇ. ئۇلار يالغۇز ئاتنىلا ياساپ قالماي، بەلكى ئۇنىڭ جابدۇقلىرى بولغان ئىگەر، ئۆزەڭگە، يۈگەنلەرنىمۇ ياسايدۇ. بۇ خىل جابدۇقلارنىڭ بەزىلىرىنى لايدا، بەزىلىرىنى ھەر خىل يىپ ياكى سۆگەت قوۋزاقلىرىدا ياسايدۇ. ياشلار <ئات> لارنى ياساپ، جابدۇقلىرىنى تەييارلاپ بولغاندىن كېيىن، ئۆزلىرى ياسىغان ئاتلىرىنىڭ دۈمبىسىدىن تۇتۇپ يەر تارقلىتىپ يۈگۈرۈش مۇسابىقىسىگە سالىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئۆز ئىجادىيەت مېۋىلىرىنىڭ چىداملىق دەرىجىسىنى كۆرۈپ، كېيىنكى ئات ياساش ئويۇنلىرى ئۈچۈن تەجرىبە توپلايدۇ ياكى ئۆزلىرىنىڭ ئاتقا بولغان ھەۋىسىنى مەلۇم دەرىجىدە قاندۇرىدۇ. ياشلار ئويۇن ئارقىلىق ئات ۋە ئۇنىڭ جابدۇقلىرى بىلەن ئاز تولا تونۇشىدۇ. ئۆز تەسەۋۋۇرلىرىدىكى خىيالىي ئات بىلەن ئەمەلىيەتتىكى ئاتنى سېلىشتۇرىدۇ. قول ھۈنەرۋەنچىلىكى بولۇپمۇ ھەيكەلتىراشلىقنىڭ باشلانغۇچ ئەمەلىيىتى بىلەن ئۇچرىشىدۇ. ئات بېقىش، ئات ئىشلىتىش قاتارلىقلارغا بولغان دىققەت ئېتىبارى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ."
سىيىتلە يېزىسى
سىيىتلە يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىسار ناھىيەسى نىڭ شىمالىي قىسمىغا جايلاشقان بۇلۇپ، ناھىيە بازىرى بىلەن ئارىلىقى 10 كىلومېتىر، يېزا 315-دۆلەت يولى ئۆتىدۇ. جۇغراپىيەلىك ئورنى شەرقىي ئۇزۇنلۇقى '13°76، شىمالىي پاراللېل '00°39، ئومۇمىي كۆلىمى 109.27 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 16690 مو.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزىغا قاراشلىق ئون كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: كەنئېرىق كەنتى، جاغار ھويلا كەنتى، مومۇلۇق ئۆستەڭبويى كەنتى، قالجاق كەنتى، پارچيېڭىيەر كەنتى، نوربېشى بىنام كەنتى، غوجا كۆل كەنتى، ئۆستەڭبويى كەنتى، شياقۇلدۇما كەنتى، تۆۋەن ھويلا كەنتى قاتارلىق كەنت كومتېتلىرى بار.
ئىقتىسادى
سىيىتلە يېزىسى 2003-يىلى يېزا بويىچە ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 14 مىليون 600 مىڭ يۈەن، دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى يىلدىن-يىلغا كۆپەيگەن، يېزا ئىگىلىك كەسىپلىرى تېز تەرەققىي قىلىپ، تېرىقچىلىق مۇقىملىق ئىچىدە ئىلگىرلىگەن؛ يىللىق ئاشلىق 6450 توننىغا يەتكەن، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئاشلىق 820 كىلوگىرام، ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش بىلەن ئۆز-ئۆزىنى تەمىنلىگەن؛ پاختا يىللىق ئومۇمىي مەھسۇلاتى 6000 توننىدىن ئارتۇق ؛ باغۋەنچىلىكنى راۋاجلاندۇرۇشتا يېزا بويىچە ھازىر قالغان ئەلا سۈپەتلىك سەمىت ئۆرۈك 320 مىڭ تۈپ، كىشى بېشىغا ئوتتۇرىچە 41 تۈپتىن توغرا كېلىدۇ، يىللىق مەھسۇلات قىممىتى 2 مىليون يۈەندىن يۇقىرى، ئۇنىڭ ئۈستىگە يىلدىن-يىلغا ئاشقان؛ چارۋىچىلىق سانىمۇ يىلدىن يىلغا كۆپەيگەن، ھازىر يېزىدىكى چارۋا ئومۇمىي سانى 21220 تۇياق.
يېزا ئىگىلىكى
يېزا ئىگىلىكىتە دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. زىرائەتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، قوناق، تاۋۇز، قوغۇن ئاساس قىلىدۇ. باغۋەنچىلىكتە سەمىتئۆرۈك، ئۆزگىچە كەسىپى چارۋىچىلىقتا مەكىت قويى، تاشقورغان قويى، سمېنتال كالىسى ئاساس قىلىنىدۇ.
Fransiye
right|thumb|200px right|thumb|200px
Fransiye jumhuriyiti  (République Française fransuzche"ghépüblik fxangsez"dep oqulidu.)
Ahalisi: fransiyening 2006-yilliq nopusi 60milyon 876ming bolup, mustemlikilirini qoshqanda 62milyon752ming. Ahalining 83%ni latin til a'ilisige tewe fransuz tilida sözlishidighan fransuzlar, 8%ini erebler, 2%ni alzaslar, 1%ni britonlar,0.3%ni korsikalar qalghanlirini köchmenler igelleydu. Fransuz tili dölet tili.
Iqtisadi: 2006 -yili fransiyening umumiy milli ishlepchiqirish daramiti 2tirliyun 54milyard 880milyon dollar bolup kishi béshigha 33ming126dollar toghra kélidu. Fransiyening2000-yilidin buyanqi yilliq iqtisadi éshish süriti 2%boluwatidu. Dölet bayrimi:( 1790-yili)7-ayning 14-küni, fransiye jumhuriyetchilirining bastiliye türmisini ishghal qilghan küni )
Qisqiche tarixi
1-Dunya urushida firansiye ghelibe qilip gérmaniyining alzas rayonigha érishken. 1940-Yili 3-jumhuriyet gérmaniyige teslim bolghan. 1944-Yili fransiye générali dégol ittipaqqa qarshi armiye terkibide parijgha kirip hakimiyetni qolgha élip 4-jumhuriyetni qurghan. 1958-Yili asasi qanungha tüzitish kirgüzülüp 5-jumhuriyet qurulghan. 1959-Yili fransiye afriqidiki axirqi mustemlikisi aljiriyedin waz kechken.
Fransiyining hazir Amérika qiteside fransiye guanasi, guadilop, martinikué, san piér we mikélon, san-martin , okiyaniyede poliniziye, yéngi kalidoniye, walis we futuna, afriqida runion qatarliq mustemlikisi bar.
Fransiye zémini höl yéghini muwapiq bolghan munbet mötidil we ottura déngiz iqlimigha tewe bolup, tüzlenglik köp bolghachqa baghwenchilik we ashliq mehsulati yawropa rayonida birinchi orunda turidu ,fransiye yawropadiki kona sana'et döliti bolup uniwérsal dölet küchi dunyada 5-orunda orunda turidu. Fransiye puxralirning sapasi yuqiri, ahalining 27% ali ma'arip sewiyisige ige. 2005-Yili fransiyining dölet iqtisadida yéza-igilik kirimi 2.2%, sana'et 20.6%, mulazimet 71.5%ni igelligen bolup -2005yili muqim télpon abonti38miliyun 433ming, yanpon abonti 49 milyun231ming, intérnét abonti 29miliyun945ming bolghan.
Мустафа Кәмал Aтатүрк
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
әскәрлик
бу мәзмун толуқланмапту.
шәхси һаяти
сәланиктә туғулған. истанбулда 1938-йили вапат болған.
әсәрлири
еңи түркийиниң иҗадчиси, һәр саһәдикигә охшашла маарип саһәсидиму түркләргә дағдам йол ечип бәргән улуғ даһи мустафа кәмал ататүрк, түркийини дүшмәнлириниң истиласидин қандақ қутулдуруп қалған болса, җаһаләт истиласидинму шундақ қутулдурғандур.
ататүрк, түркийә җумһурийити қурулғанлиқини җакарлаш билән тәң, кәң көләмлик маарип сәпәрвәрлик хизмитини кәң қанат яйдурған. 1972 – йилқи тунҗи қетимлиқ нопус тәкшүрүш нәтиҗисигә көрә, түркийидә оқуш – йезишни билидиғанларниң нисбити пәқәт йүздә 10.6 пирсәнни тәшкил қилатти. ататүрк ечип бәргән парлақ йолни бойлап қолға кәлтүрүлгән аләмшумул нәтиҗиләргә нәзәр ташлиғинимизда, иптихарлиқ билән шуни көрәләймизки, түркийә нөвәттә оқу – оқутуш саһәсидә заманивилашқан вә тәрәққи тапқан һәрқандақ бир дөләтни бесип чүшсә чүшидуки, һәргизму төвән орунда турмайду.
нөвәттә, түркийә 73 милйон нопуси арқилиқ дуняниң әң күчлүк вә динамикилиқ дөләтлири қатаридин орун алиду. мана бу 73 милйон нопусниң 21 милйонини оқуғучилар тәшкил қилиду. һазир түркийидә башланғуч маарипида мәктәплишиш нисбити йүздә йүз пирсәнгә йәтти.
түркийә җумһурийити қурулғандин буян, маарип саһәсидә кәң көләмлик ислаһат һәрикәтлири кәң қанат яйдурулуп, ғайәт зор мувәппәқийәтләр қолға кәлтүрүлди. буниң нәтиҗисидә, пиринсип, сиясәт вә пилан җәһәттин хәлқниң заманға мас һалда еңини өстүрүш ишқа ашурулди, һәмдә заманивий маарипниң пүткүл ул ташлири селинди.
ататүркниң маарип сиясити, оқу – оқутушта бирлик, миллийлик, секуларизимлиқ йәни дин билән сиясәт бир биридин айриветилгән систима вә заманға лайиқ маарип еңини алдинқи пиланға қойидиған әң асаслиқ қиммәтлик җәвһәрдур.
1921 – йилқи бир нутқида "мустәқиллиқ вә әркинлик мениң бирдин бир шоаримдур" дегән ататүрк, оқутқучиларға бәргән баянатида болса "һечқачан шуни есиңлардин чиқирип қоймаслиқиңлар керәкки, җумһурийәт силәрниң әркин пикир йүргүзәләйдиған, әркин виҗдан вә әркин аңға игә нәсилләрни йетиштүрүп чиқишиңларни тәләп қилмақта" дәп көрсәткән.
ататүркниң нутуқлири билән баянатлирини тәтқиқ қилғинимизда шуни көрүвалалаймизки, униң бирдин бир арзу қилидиғини, һәр бир инсанниң өзидә иҗадкарлиқ роһи, мислисиз әқил – парасәт, тиришчанлиқ, әркинлик, йүксәк әхлаий пәзиләт вә заманға маслишиш еңини йетилдүрүши, әлвәттә.
ататүрк, бир тәрәптин заманивий, мустәқил, секуларизимлиқ йәни дин билән сиясәт бир биридин айриветилгән системиға игә вә демократик бир җәмийәт қуруп чиқишқа тиришса, йәнә бир тәрәптин, буниң маарип саһәсидики асаслиқ амиллири болған аләмшумул қиммәт өлчәмлири, мәңгүлүк пиринсиплар вә заманивий усулларниң ул ташлирини селип бәргән.
ататүрк бир нутқида "әң муһим, шундақла әң асаслиқ нуқта маарип мәсилисидур. маарип шундақ бир һалқидурки, униңға мәһкәм есилған һәр қандақ бир милләт, өз әркигә еришәләйду вә мустәққилиқини қолға кәлтүрүп өз өзигә хоҗа болалайду, шундақла шанлиқ ғәлибиләрни қолға кәлтүрүп, тәрәққиятниң әң юқири пәллисигә ямишип чиқалайду; униңдин мәһрум қалған милләтләр болса, қуллуққа вә хар зәбунлуққа мәһкумдур" дегән вә бу арқилиқ һәқиқий мустәқиллиқниң алдинқи шәртиниң маарип икәнликини алаһидә тәкитлигән.
ататүрк, маарипқа қанчилик дәриҗидә әһмийәт бәргәнликини оқутқичиларға көңүл бөлүш арқилиқ намайән қилған. ататүрк бир нутқида, "һөрмәтлик устазлар! яш әвладларни илим – пән, пән – техника, әхлақий, әқлий вә җисманий җәһәтләрдин толуқ йетилдүрүп чиқиш җумһурийәтниң тәқәззасидур. йеңи әвладларни мана мушундақ алаһидиликләр бойичә йетиштүрүп чиқиш силәргә бағлиқтур" дейиш билән бир вақитта йәнә, шу улуғвар ғайини тикләп бәргән: "әң мәдәнийәтлик вә әң тәрәққи қилған бир милләт болуш сүпитимиз билән, тәрәққиятниң техиму йүксәк пәллисигә йетишкә мәҗбурмиз."
түркийә җумһурийити дөлити қурулуши билән тәңла маарип хизмитигә наһайити зор мәбләғ аҗритилған. "дүюну омумийә" дәп атилидиған османли дөлитидин қалған дөләт хираҗәтлириниң йүздә 20 гә йеқин қисми айрилған болушиға қаримай, маарип министирликигә йүздә 4.5 пирсәнт мәбләғ айрилған.
түркийә җумһурийити қурулған һаман, бүйүк түрк инқилавиниң йетәкчиси улуғ даһи мустафа кәмал ататүрк мундақ дәп көрсәткән: "миллий маарипниң асаслиқ нишанлири шуки, саватсиз һечқандақ бир гражданимиз қалмаслиқи, еһтияҗлиқ болған техник хадимлириниң йетиштүрүлүши, миллий ғайә вә бу ғайиниң идийисини пиланлап чүшәндүрүп берәләйдиған, һәмдә бу ғайини әвладму әвлад тәрәққи қилдуралайдиған шәхсләрниң йетиштүрүп чиқилиши вә қурулушларниң тәсис қилиниши шәрт."
ататүрк йәнә бир нутқида "қиз – оғул әвладлиримизниң маарип еңи охшаш сәвийидә йетилдүрүлүши керәк. түркийә дөлитиниң әвладлири маарипниң һәр бир басқучида, шундақла қтисадий һаятта паалийәтчан, төһпикар вә ғалиб әвладлардин қилип йетиштүрүп чиқилиши лазим" дәп йолюруқ бәргән.
түрк миллий маарипини заманиви вә илғар сәвийигә йәткүзүш пиланлириниң ул тешини селип бәргән ататүрк, маарипниң ғайисини мундақ дәп тәкитлимәктә: "маарипниң ғайиси, маарипниң асасий, маарипниң алаһидилики наһайити бүйүктур. әгәрдә бу һәқтә хата йолда меңип қелип, хәлқ заваллиққа қарап йүз тутса, буниң бирдин бир җавабкари, бу йолда сабит қәдәм билән алға илгириләватқан яхши нийәтлик, әқил парасәтлик, иҗтиһатчан вә хәлқи үчүн һечнемисини айимайдиған рәһбәргә ишәнгән бичарә хәлқтинму көрә, шу хәлқни хата йолға башлиғанлар әмәсму? илғар вә мәдәнийәтлик бир милләт болуш сүпитимиз билән кәлгүсидиму йәнә заманивий илғарлиқниң дәл мәркизи нуқтисида яшаймиз. буниңғиму пәқәт илим – пәнниң күчи арқилиқла еришкили болиду, әлвәттә. илим – пән қәйәрдә болушидин қәтийнәзәр уни шуни йәрдин елип, миллитимиздин һәр бир инсанниң меңисигә йәрләштүримиз. илим – пәнгә еришишниң алдинқи шәрти йоқтур...дуняда һәммә нәрсә үчүн, җүмлидин күндилик һаят үчүнму, мувәппәқийәткә еришиш үчүнму йәнила илим – пән болмиса зади болмайду. шуңа, биз яшаватқан шу дуняниң җүмлидин илим – пәнниң күнсири қандақсигә учқандак тәрәққи қиливатқанлиқини тонуп йетишимиз интайин муһим, шундақла илим – пәнниң аләмшумул тәрәққиятлирини нәзәрдин сақит қиливетишимизгә зади болмайду."
бүйүк дөләт әрбаби, йирақни көрәләйдиған зат вә билим мәстаниси болған улуғ даһи мустафа кәмал ататүрк ул тешини селип бәргән заманиви вә мәдәнийәтлик бир парлақ йолда ғәлибисири алға илгириләп, қанчилиған илмий җәмийәтләрни қуруп чиққан түркийә җумһурийити, бүгүнки күнгә кәлгәндә дуняниң санақлиқ билим мәркәзлиридин бири болуп қалди.
Langfang shehiri
Langfang shehiri bolsa Junggo Xébéy Ölkisi dikibixahar 2002 nopus bar, Langfangning 3,910,000 nopusibar, 6,429 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.31°, xariki uzunluk 116°42, poqtanomuri 065000 rayunnomuri 0316.
بۇرەيدە ئىبنى ئەلھۇسايب
بۇرەيدە ئىبنى ئەلھۇسايب (بُرَيْدَةُ بْنُ الْحُصَيْبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَسْلَمِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: بۇرەيدە ئىبنى ئەلھۇسايب ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلئـەسلەمىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇن ؟ – 62 / م. ؟ – 682). پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھىجرەت قىلىۋاتقاندا مۇسۇلمان بولغان ساھابە. ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان» بەيئىتىگە ۋە كېيىنكى غازاتلارغا قاتناشقان، خۇراسانغا جىھادقا ئاتلىنىپ تۈركمەنىستاندا ۋاپات تاپقان زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 150 ئەتراپىدا ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
ستار وورز
thumb ستار وورز (Star Wars)
سەپكۈن
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :سەپكۈن
كېسەللىك سەۋەبى :قان خىلىتىنىڭ ئوفۇنەتلىنىشىدىن بولىدۇ.
تەۋە بۆلۈم :تېرە كېسەللىكلىرى بۆلۈمى
كېسەللىك ئورنى :يۈز قىسمى
سەۋەبى
1. قان خىلىتىنىڭ ئوفۇنەتلىنىشىدىن بولىدۇ.
ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن قان خىلىتى ئوفۇنەتلەنسە، چىرىگەن ماددىلارنىڭ قاندىكى مىقدارى ئارتىپ كېتىپ، قان ئايلىنىش ئارقىلىق تېرە توقۇلمىلىرىدا چۆكمىگە چۈشۈپ ئۈزلۈكسىز غىدىقلاش، قويۇقلىشىش نەتىجىسىدە بۇ كېسەللىك كېلىپ چىقىدۇ.
2. موزا تەملىك بەلغەمدىن بولىدۇ.
ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بەلغەم خىلىتى تەركىبىگە سەۋدا خىلىتىنىڭ قوشۇلۇشىدىن ئۇنىڭ قىيامى قويۇلۇپ، موزا تەملىك بەلغەم خىلىتى ھاسىل بولسا، نورمال بەلغەم خىلىتىنىڭ تەبىئىي خىزمىتى توسقۇنلۇققا ئۇچراپ، تېرە توقۇلما سۇيۇقلۇقلىرىنىڭ نورمال ئالمىشىشى توسقۇنلۇققا ئۇچراپ، قان ئايلىنىش ئارقىلىق تېرە توقۇلمىلىرىغا كىرگەن ماددىلار ئۇزۇن ۋاقىت تۇرۇپ قىلىپ تەدرىجىي قۇيۇلۇپ، چۆكمىگە چۈشۈش نەتىجىسىدە بۇ كېسەل كېلىپ چىقىدۇ.
3. سەۋدا خىلىتى مىقدارىنىڭ ئارتىپ كېتىشىدىن پەيدا بولىدۇ.
ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بەدەندە سەۋدا خىلىتىنىڭ مىقدارى ئارتىپ كەتسە، بەدەندە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن قۇرۇق سوغۇق كەيپىيات بەدەننىڭ تەبىئىي ھارارىتىنى تۆۋەنلىتىپ، ماددا ئالماشتۇرۇشنى ئاستىلىتىدۇ ۋە خىلىتلارنىڭ لەتف سۇيۇق تەركىبلىرىنى قۇرۇتۇپ قويۇلۇش پەيدا قىلىدۇ، بۇ نورمالسىز سەۋدا خىلىتى تېرە توقۇلما ئارىلىق بوشلۇقلىرىدا يىغىلىپ، تەدرىجىي قويۇلۇپ، چۆكمىگە چۈشۈپ بۇ كېسەلنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
سۈبھى مەمەت
سۈبھى مەمەت (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Subi Mamat) بولسا 1988-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىدە توغۇلغان، ھازىر ئامېرىكىدا ياشاۋاتىدۇ.
سەپكۈن
ئالامىتى
سەپكۈن كىچىك-كىچىك چېكىتسىمان ھالەتتە بولۇپ، كۆپىنچە بۇرۇن ئەتراپى، كۆز جىيىكى، پېشانە قاتارلىق ئورۇنلاردا پەيدا بولىدۇ. رەڭگى سۇس سارغۇچ ياكى قوڭۇر رەڭدە، شەكلى يۇمىلاق ياكى سۇقىچاق، نورمالنى تېرە بىلەن بىر تەكشىلىكتە ھە، چېگرىسى ئېنىق بولىدۇ. ياز كۈنلىرى قېنىقلىشىپ قالىدۇ.
سۈبھى مەمەت
باشقىلار
سۈبھى مەمەت خانىمنىڭ بىلدۈرۈشىچە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئورمانچىلىق نازارىتىنىڭ سابىق نازىرى بولغان دادىسى مەمەت ئابدۇللا 2019-يىلىنىڭ ئاخىرىدا «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «ئىككى يۈزلىمىچىلىك» جىنايىتى بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلغان.
سەپكۈن
دىئاگنوزى
سەپكۈننىڭ رەڭگى، شەكلى، چوڭ-كىچىكلىكى قاتارلىق تىپىك بولغان كلىنىك ئىپادىسىگە ئاساسەن دىئاگنوز قويۇلىدۇ.
داۋالاش پىرىنسىپى
1. قان خىلىتىنىڭ ئوفۇنەتلىنىشىدىن بولغان بولسا، قاننىڭ ھارارىتىنى تۆۋەنلىتىش، قان تازىلاش چارىسى قوللىنىلىدۇ.
2. موزا تەملىك بەلغەمدىن بولغان بولسا، بەلغەم خىلىتىنىڭ مۇنزىچىغا سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇنزىچىنى قوشۇپ بېرىپ، بەدەندە ماددا پىشقانلىق بەلگە-ئالامەتلىرى كۆرۈلگەندىن كېيىن، بەلغەم خىلىتىنىڭ مۇسھىلىغا سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇسھىلىنى قوشۇپ بېرىپ ماددا تازىلىنىدۇ.
3. سەۋدا خىلىتىنىڭ مىقدارى ئارتىپ كېتىشتىن بولسا، سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇنزىچى بېرىلىپ، بەدەندە ماددا پىشقانلىق بەلگە-ئالامەتلىرى كۆرۈلگەندىن كېيىن، سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇسھىلى بېرىلىپ ماددا تازىلىنىدۇ.
سېلىشتۇرما دىئاگنوزى
قارا داغ كېسىلىدىن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
بۇ كېسەلمۇ يۈز تېرىسىدە بولىدۇ. نورمالنى تېرىدىن چېگرىسى ئېنىق بولۇپ، مەلۇم دەرىجىدە كۆتۈرۈلۈپ تۇرىدۇ. كېپەكلىشىدۇ، ئېغىرلىرىدا قۇتۇردەك قېلىنلىشىپ قىچىشىش بولىدۇ.
داۋالاش ئۇسۇلى
قان خىلىتىنىڭ ئوفۇنەتلىنىشىدىن بولغان بولسا، قان تازىلاش مەقسىتىدە ئىترىفىل چۆبچىن 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ، ئىترىفىل شەھتەررە 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ، شەربىتى مۇسەفاى خۇن 30 مىللىلىتىردىن ئۈچ ۋاخ تاللاپ بېرىلىدۇ.
سامانيولى سىستىمېسى
ئاتا - بوۋىلىرىمىز بۇ مەنزىرىنى خۇددى سامان باسقان ھارۋىنىڭ كەينىدىن تۆكۈلگەن سامان يول يۈزىنى نېپىز قاپلاپ تۇرغىنىغا ئوخشىتىپ سامانيولى دەپ ئاتىغان بولسا كېرەك. ئەرەبلەر (درب التبانة / أم النجوم)، پارسلار (راه شیری)، ئىنگلىزلەر (The Milky Way)، فرانسۇزلار (La Voie lactée)، رۇسلار (Млечный Путь) «سۈت يولى»، خىتايلار «كۈمۈش دەريا» دەپ ئاتىغان سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمى ئىنتايىن چوڭ بىر تۇرغۇن يۇلتۇزلار ئائىلىسى بولۇپ، ئۇنىڭغا قۇياشقا ئوخشاش نەچچە يۈز مىليارد دانە تۇرغۇن يۇلتۇز ۋە نۇرغۇن يۇلتۇزلارئارا ماددىلار ماكانلاشقان. سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمىنىڭ دىئامېترى 87.400 ± 3.590 نۇر يىلى، قېلىنلىقى 1000 نۇر يىلىدۇر ۋە 200 مىلياردتىن 400 مىلياردقىچە يۇلتۇزدىن تەشكىل تاپماقتىدۇر.
سەپكۈن
داۋالاش ئۇسۇلى
موزا تەملىك بەلغەمدىن بولغان بولسا، بەلغەم خىلىتىنىڭ مۇنزىچىغا سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇنزىچىنى قوشۇپ بېرىپ، ماددا پىشقانلىق بەلگە-ئالامەتلىرى كۆرۈلگەندىن كېيىن مەتبۇخى مائۇلجەبەن 30 مىللىتىردىن ئۈچ ۋاخ بېرىلىپ ماددا تازىلىنىدۇ. سەۋدا خىلىتىنىڭ مىقدارى ئارتىپ كېتىىدىن بولغان بولسا، سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇنزىچى بېرىلىپ، بەدەندە ماددا پىشقانلىق بەلگە-ئالامەتلىرى كۆرۈلگەندىن كېيىن، مەتبۇخى ئەفتىمۇن 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ بېرىلىپ ماددا تازىلىنىدۇ.
سامانيولى سىستىمېسى
مەنبە
ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى سامانيولى ماددىسى. بېكىتىش كۈنى: 2023 مارت 06
سەپكۈن
داۋالاش ئۇسۇلى
1. 15گرام گۈرۈچنى سۈتتە قاينىتىپ، سىرتتىن چېپىش، مەدەستاننى ئەرقى شاھتەررىگە سۈرۈپ چېپىش لازىم.
2. ھەر كۈنى ئەتىگەن ۋە كەچتە ئىسسىق سۇ بىلەن يۈزىنى پاكىزە يۇيۇپ، مەلۇم مىقداردىكى ھەسەلنى چېپىش ياكى مائۇلھەسەلدە يۇيۇش لازىم.
3. تەرخەمەك ئۇرۇقى سىرتتىن چېپىلىدۇ.
4. موزا 30 گرام، ئاقىرقەرھە 15 گرام، نۇشۇدور 10 گرام، قىزىل زەمچە 10 گرام ئېلىپ، ھەممىسىنى يۇمشاق سوقۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، قايماق بىلەن تەكشى ئارىلاشتۇرۇپ كەچتە يەرلىك ئورۇنغا چېپىلىدۇ.
5. 10 گرام نىشاستىنى تۇخۇم ئېقىغا ئارىلاشتۇرۇپ چېپىلىدۇ.
6. ھۆل ياڭاق مېغىزىنىڭ شىرنىسىنى چىقىرىپ چېپىلىدۇ.
7. 10گرام سەۋسەن يىلتىزىنى ئەرقى شاھتەررىگە سۈرۈپ، 15 گرام گۈل يېغىغا ئارىلاشتۇرۇپ چېپىلىدۇ.
8. سەدەپ ئىككى گرام، مەرۋايىت ئىككى گرام، ئىسپىغۇل 10 گرام، مەرۋايىت بىلەن سەدەپنى يۇمشاق سوقۇپ، ئۇنىڭغا ئىسپىغۇلنىڭ لوئابىنى چىقىرىپ ئارىلاشتۇرۇپ چېپىلىدۇ.
9. بەش گرام تاباشىر بىلەن بەش گرام سەدەپنى يۇمشاق سوقۇپ، ئۇنىڭغا بەش گرام بېھى ئۇرۇقىنىڭ لۇئابىنى ۋە تۇخۇم ئېقىنى ئارىلاشتۇرۇپ مەلھەم قىلىپ چېپىلىدۇ.
گالىلېي
left|thumb|220px|گالىلېي گالىلېي
Xéngyang shehiri
Xéngyang shehiri bolsa Junggo Xunen Ölkisi dikibixahar 2002 nopus bar, Xéngyangning 7,189,500 nopusibar, 15,310 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.54°, xariki uzunluk 112°36, poqtanomuri 421001 rayunnomuri 0734.
پورتال:دىن
{| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background:#153E7E; border-style:solid; border-width:5px; border-color:white;" پورتاللار
شىھابۇددىن بۇسايرىي
ئىمام بۇسايرىي (الإمَامُ شِهَابُ الدِّيْنِ أَحْمَدُ بنُ أَبِي بَكْرٍ بنِ إِسْمَاعِيلَ البُوصَيري): شىھابۇددىن ئەھمەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى ئىسمائىل ئەلبۇسايرىي (ئەبۇلئابباس). (ھ. 762 – 840 / م. 1360 – 1436). ھەدىس ئىلىملىرىدە يېتىشكەن مىسىرلىق ئالىم، «مىسباھۇززۇجاجە» ۋە «ئىتھافۇل مەھەرە» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
تۇرغۇن يۇلتۇز ھاسىل بولىدىغان رايونNGC 3582
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> تۇرغۇن يۇلتۇز ھاسىل بولىدىغان رايوندۇر
قوچى يېزىسى
قوچى يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ شىمال تەرىپىگە جايلاشقان، شەرق تەرىپى تۈۋەت يېزىسى، 47-تۈەن 1-لىيەن ۋە 2-لىيەن، يىڭىيەر يېزىسى، كاۋاك يېزىسىغىچە، جەنۇب، غەرىب تەرەپلىرى پۇرچاقچى يېزىسى، 47-تۈەن، قارساي بازىرىغىچە تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى تەكلىماكان قۇملۇقى ئارقىلىق ئاقسۇ ئاۋات ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەتتىن ناھىيە بازىرىغىچە بولغان ئارىلىقى 11 كىلومېتىر، دېڭىزيۈزىدىن ئىگىزلىكى 1317 ～1337 مېتىر بۇلۇپ، پۈتۈن يېزىنىڭ ئومۇمى كۆلىمى 2669 كىۋادرات كىلومېتىر، تېرىغۇ يەركۆلىمى 28688 مو، كىشى بېشىغا توغراكېلىدىغان يەركۆلىمى 1.21 مو. قوچى يېزىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدىرىجىي ياخشىلانماقتا. يېزا-كەنىت يوللىرى تەرەپ-تەرەپكە تۇتاشتۇرۇلغان بولۇپ، ھەممىسىگە قاراماي ياتقۇزۇلغان. پروگراممىلىق تېلېفون تۇتاشتۇرۇلۇپ، پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى.
2016 تۈركىيە ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى
2016 تۈركىيە ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى ياكى ئىسىيانچىلارنىڭ دېيىشىچە يۇرتتا سۇلھ ھەرىكىتى، 2016- يىلى چىللە\ئىيۇل ئېيىنىڭ 15-16- كۈنلىرى تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى(TSK) ئىچىدە ئۆزىنى يۇرتتا سۇلھ كونسيەسى دەۋالغان بىر گرۇپ ئەسكەر تەرەڧىدىن ئىجرا قىلىنغان ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسىدۇر.
تەئسىرى
2016- يىلى 20- چىللە كۈنى مىللى خەۋڧسىزلىك كومىتېتى نىڭ ئىلگىرى سۈرۈشى ۋە مېنستىرلار كومىتېتى قارارى ئىلە ئۈچ ئاي مۇددەتلىك جىددى ھالەت ئېلان قىلىدى.[1]
شىنشياڭ شەھىرى
شىنشياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو، خېنەن ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2002 نوپۇسبار، شىنشياڭنىڭ 5،580،000 نوپۇسىبار، 8,169 km² دايرايقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭلىك 35.18°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 113°52، ۋە رايۇننومۇرى 0373.
ياسىن ھاجى خۇدابەردى
ياسىن ھاجى خۇدابەردى
( 1917~ 1990 ) « بىز باسقان يوللار » « ھايات ساداسى » قاتارلىق كىتابلىرى بىلەن ئەدەبىيات سېپىمىزدىن مۇناسىپ ئورۇن ئالغان ياسىن ھاجى خۇدا بەردى ئاتۇشتا تۇغۇلغان بولۇپ ، 1939- ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. 1980- يىللىرى ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلىرى بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسىلىك خىزمىتىنى ئىشلەپ رايونىمىز ئەدەبىي مۇھىتىنىڭ تېخىمۇ گۈللىنىشىگە تېگىشىك تۆھپىلەرنى قوشقان.
بىلال ھەبەشىي
ھەزرىتى بىلال (بِلالُ بْنُ رَبَاحٍ الْحَبَشِيِّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: بىلال ئىبنى رەباھ ئەلھەبەشىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. ؟ – 20 / م. ؟ – 641) دەسلەپتە مۇسۇلمان بولغان قارا تەنلىك قۇل ساھابىلەردىن. ئىسلامغا كىرگەنلىكى ئۈچۈن، خوجايىنلىرى ئۇنى قاتتىق قىينىغان. ھەزرىتى ئەبۇبەكرى ئۇنى سېتىۋېلىپ ئازاد قىلىۋەتكەن. «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇئەززىنى»، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن جىمى غازاتلارغا قاتناشقان زات.
تۇرۇپ
thumb|ياپونيە تۇرۇپى تۇرۇپ بىر خىل تەمى قىرتاق كىلىدىغان، لىكىن سۇيۇقئاش ۋە باشقا سۇيۇق تائامللارغا تەم كىرگۈرزۈدىغان، بۇلۇپمۇ قىش مەزگىلىدە، يېشىك كۆكتاپ كەم بولغان چاغلاردا، ئائىلىلەردە كەم بولسا بولمايدىغان ئۇزۇقلۇق قىمىتى مول بولغان بىر خىل كۆكتات. ئۇ ئاساسى جەھەتتىن ئۇزۇنچاق بۇلۇپ شەكىل جەھەتتىن پىدىگەنگە ئوخشايدۇ، رەڭگى قىزىل، ئاق ياكى سۆسۈن كېلىدۇ. بەزى جايلاردا لوبا ياكى لوپا دەپمۇ ئاتلىدۇ. لوپا ئاتىلىش خەنچە نامىنىڭ ئوقۇلۇشىدۇر.
نام-ئاتلىشى
يېڭى يېزىق:Turup
خەنچە: 萝卜
دىنوزاۋر
دىنوزاۋر qedimi ölük keslenchük xelq burun xeterlik
thumb|left|200px|Dinozawr
thumb|left|200px|Dinozawr thumb|left|200px|Dinozawr
يەرشارى كۇنى ئاتىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> دۇنيا يەرشارى كۈنى ئاتىسى: دەننىس خەيس، ئامېرىكا ۋاشېنگىتون شىتاتىنىڭ مەنزىرىسى گۈزەل كۇلۇمبىيە دېڭىز بوغۇزىدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن، كىچىكىدىن تارتىپلا تەبىئەتنى سۆيۈشتەك خاسلىقنى يېتىلدۈرگەن. ئالىي مەكتەپ ۋاقتىدا ئوقۇغان كەسپىي قانۇن بولسىمۇ، بىراق ئىزچىل ھالدا مۇھىت مەسىللىرىگە كۆڭۈل بۆلۈشتىن قول ئۈزمىگەن. بىرىنجى قېتىملىق <دۇنيا يەرشارى كۈنى> پائالىيتىدىن كېيىن، <يەر شارى كۈنى ئاتىسى> دەپ نام بېرىلگەن خەيس ئىلگىرى كېيىن سىمىسنىېن تەتقىقات مەركىزى ۋە ئىلىنو شىتاتى ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپىگە ئولتۇرۇپ، ئېنىرگىيە مەسلىسى جەھەتلەردىكى ھۆكۈمەت چارىلىرىنى تەتقىق قىلغان. كېيىن يەنە ئامېرىكىنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى ئېنىرگىيە بۆلۈم باشلىقى شىلەيشىنگېنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولۇپ، ئېنىرگىيە بۆلۈمى تەرىپىدىن قۇرۇلغان قۇياش ئېنىرگىيسى تەتقىقات مەركىزىنىڭ باشلىقلىقىغا تەيىنلەنگەن. خەيس ئىزچىل مۇھىت ئاسراش پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان بولۇپ، 1955.يىلى ئۇ دوستلىرى بىلەن بىرلىكتە دۇنيا يەرشارى كۈنىنىڭ 20 يىللىق خاتىرە كۈنى پائالىيتىنىڭ تەييارلىق خىزمىتى ھەققىدە مۇزاكىرىلەشكەن. ئۇنىڭ تەشەببۇسى ناھايىتى تېزلا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى كۆپ قىسىم دۆلەت ۋە ب د ت نىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن.
دەننىس خەيس 1978.يىلى 35 يېشىدا جېفىرسون ئەڭ ئالىي جەمئىيەت مۇلازىمىتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، يەنە قىياپەت ژورنىلى (Look Magazine) تەرىپىدىن 20.ئەسىردىكى تەسىر كۈچى ئەڭ زور 100 ئامېرىكىلىقنىڭ بىرى دەپ باھالانغان، شۇنداقلا دۆلەتلىك ئودۇباڭ جەمئىيتى تەرىپىدىن مۇھىت ئاسراش ساھەسىدە تۆھپىسى ئەڭ كۆرۈنەرلىك 100 شەخىسنىڭ بىرى دەپ باھالانغان. 2000.يىلى ئۇ يەنە داڭلىق دەۋر ۋاقىتلىق گېزىتى (Time Magazine) تەرىپىدىن 100 نەپەر <يەر شارى قەھرىمانى> نىڭ بىرى دەپ نام بېرىلگەن.
سەلەي سۇناي
سەلەي سۇناي
( 1906~ 1992) مەشھۇر سۇنايچى سەلەي سۇناي داڭلىق خەلق سەنئەتكارى بولۇپ ، ئۇنىڭ ئەنئەنىۋى چالغۇ - سۇناي چېلىشتىكى داڭقى يىراق - يېقىنلارغا تارالغان. ئۇ كېيىنچە يالغۇز سۇنايچىلا ئەمەس ، بەلكى قولىغا چىققانلا چالغۇنى سايرىۋېتىدىغان « بىرگە ماھىر ، كۆپ قادىر » سەنئەتكار بولۇپ تونۇلغان. تۆھپە ئۇنتۇلمايدۇ ، ئەجىر يەردە قالمايدۇ. مەشھۇر خەلق سەنئەتكارى سەلەي سۇنيانىڭ نامى خەلق ئېغىزىدا داۋاملىق ھۆرمەتلەنمەكتە.
پەيزاۋات ناھىيىسىنىڭ مىشا يىزىسىدىن.
كامبوجا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumbnail|250px|كامبوجا left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى كامبوجا بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا فنوم پېن، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا فنوم پېن. دۇلات تىلى بولسا كخمېر تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ نورودوم سىھامونى. ئازىركى باش ۋەزىر خۇن سەن. بۇ دۇلات 1953 يىلى 11 ئاينىڭ 9 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 181 مىڭ 035 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 13 مىللىئون 388 مىڭ.
دەسلەپكى نۇسخا
www.uighurtube.com ئۇيغۇرلارنڭ تور تېلىۋىزىيەسى
ياۋروئاسىيا تونېلى
thumb|339x339px ياۋروئاسىيا تونىلى (تۈركچە: Avrasya tüneli) ياكى ئىستانبۇل بوغۇزى قۇرۇقلۇق يولى سۈنئىي ئۆتۈشمە تۈرى، ئۇلى 2011- يىل 26- ھۇد كۈنى سېلىنغان، ئاسىيا ۋە ياۋروپا قىرغاقلىرىنى، دېڭىز تېگىنىڭ ئاستىدىن كېنىدىي كوچىسىدا قۇمقاپى بىلەن D-100 تاشيولىدا كوشۇيولۇ (يۈگرەش يولى) مەۋقىئى ئاراسىدىكى لېنىيىدە بىر تاشيول تونىلى ۋە باغلانما يوللىرى بىلەن بىر-بىرىگە باغلىغان تونىل. ئومۇمىي لېنىيە تۇنېل ۋە باغلانما يوللارى بىلەن 14.6 كلومېتردۇر. قۇمقاپى بىلەن كوشۇيولۇ ئاراسىدا قاتناش قىستاڭ ھالدا 100 مىنۇتقىچە سۈرىدىغان مۇساپە 15 مىنۇتقا قىسقارتىلىشى مەقسەد قىلىنغان.
نۇر يىلى
7. <<ﻧۇﺭ ﻳﯩﻠﻰ>> ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﯧﻤﻪ؟
<<ﻧۇﺭ ﻳﯩﻠﻰ>> ﺩﯦﮕﯩﻨﯩﻤﯩﺰ ﺋﺎﺳﺘﺮﻭﻧﻮﻣﯩﻴﻪﺩﻩ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﻰ ﺑﻮﻟۇﭖ, ﺋۇ ﻧۇﺭﻧﯩڭ ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻞ ۋﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺑﺎﺳﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣۇﺳﺎﭘﯩﺴﯩﻨﻰ ﻛۆﺭﺳﯩﺘﯩﺪۇ. ﻛﺎﺋﯩﻨﺎﺗﺘﯩﻜﻰ ﺟﯩﺴﯩﻤﻼﺭﻧﯩڭ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻠﯩﺮﻯ ﺑﻪﻙ ﻳﯩﺮﺍﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ, ﺋۇﻧﺪﺍﻕ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺑﯩﺰ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﻪ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋۇﺯۇﻧﻠۇﻕ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﻰ <<ﻣﯧﺘﯩﺮ>>, <<ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ>> ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋۆﻟﭽﻪﭖ ﺑﻮﻟﻐﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪۇ. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ, ﺑﯩﺰﮔﻪ ﺋﺎﺧﺸﯩﻤﻰ ﺋﺎﺳﻤﺎﻧﺪﺍ ﻛۆﺭۈﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳۇﻟﺘۇﺯﻻﺭﻧﯩڭ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺰﮔﻪ ﺋﻪڭ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳۇﻟﺘۇﺯﻧﯩڭ ﺑﯩﺰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻰ 4.26 ﻧۇﺭ يىلى.
نۇر ﺳﯧﻜۇﻧﺘﯩﻐﺎ 300 ﻣﯩڭ ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻘﺎ ﻣﺎڭىدۇ. ﻳۇﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﺳﺎﻧﻼﺭﻧﻰ ﺋۆﺯ-ﺋﺎﺭﺍ ﻛۆﭘﻪﻳﺘﺴﻪﻙ (ﻳۇﻗﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ x ﻛۆﭘﻪﻳﺘﯩﺶ ﺑﻪﻟﮕﯩﺴﻰ):
ﺑﯩﺮ ﻧۇﺭ ﻳﯩﻠﻰ=9,460,730,472,580,800 ﻣﯧﺘﯩﺮ
يېڭىيەر يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)
يېڭىيەر يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ شىمال تەرىپىگە جايلاشقان، شەرق تەرىپى قاراقاش دەرياسى ئارقىلىق خوتەن ناھىيىسى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ، غەرپ تەرىپى 47-تۈەن 1-لىيەن 2-لىيەن ۋە قوچى يېزىسى بىلەن، شىمال تەرىپى كاۋاك يېزىسى، جەنۇب تەرىپى تۈۋەت يېزىلىرى بىلەن چېگرالىنىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەتتىن ناھىيە بازىرىغىچە 111 كىلومىتىر كىلىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىكى 1317～1337 مېتىر بۇلۇپ، پۈتۈن يېزىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 74 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىغۇ يەر كۆلىمى 28688 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يەر كۆلىمى 1.21 مو.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېڭىيەر يېزىسىدا جەمئىي 12 مەمۇرىي كەنتە بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
ئىقلىمى
يېڭىيەر يېزىسىنىڭ كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆللۈك كېلىماتقا تەۋە بولۇپ، تۆت پەسىل ئېنىق، يازدا تومۇز ئىسسىق بولىدۇ.ئەتىيازدا ھاۋا بالدۇر ئىسسىيدۇ، كۈز پەسلىدە تېمپراتۇرا تېز، ھۆل-يېغىن مىقدارى ئاز، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى تولۇق، قىروسىز مەزگىلى ئۇزاق، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.6، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى 12.5-. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2829.9 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 217 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 41.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1736.1 مىللىېمتىر. 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃6.5-، قىروسىز مەزگىلى 177 كۈن، يىللىق يورۇتۇش ۋاقتى 2250 سائەت.
ئۇرال ئالتاي سېستىمىسى
ئۇرال ئالتاي تىل سېستىمىسى، 19- ئەسردە ۋە بەئزى دۆلەتلەردە 20- ئەسرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچەكەڭ تۈردە قەبۇل كۆرۈلگەن، كۈنىمىزدە بولسا كەڭ كۆلەمدە رەد قىلىنغان، ئۇرال ۋە ئالتاي تىللىرىنى بىر ئارىدا توپلايدىغان قاراشتۇر. تىللەر ئارىسىدىكى تىپولوگىيىلىك ئوخشاشلىقلار، نۇرغۇن كىشى تەرىپىدىن بىر ئەجداددىن كەلگەنلىكىدىن ئەمەس، كۆپ مىقداردا ئارىيەت ئېلىش ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك ئۇچرىشىشلار نەتىجىسدە بارلىققا كەلگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.
بۇگۈن ئۇرال ئالتاي تىل ئائىلىسى بىلەن بىرلىكتە، بۇ تىل ئائىلىسىنىڭ ئالتاي تىللىرى ۋە ئۇرال تىللىرى شەكلىدە ئىككىگە ئايرىلىشى تولا ئۇچرايدۇ.
بۇ ئائىلىنىڭ ئالتاي تارمىقى تۈركچە، موڭغۇلچە، مانجۇ-تۇنگۇسچە بولۇپ، ماجارچە، ڧىنچە ۋە ئېستونچە بولسا بۇ ئائىلىنىڭ ئۇرال تارمىقىغا تەۋەدۇر. كورىيەچە بىلەن ياپونچەنىڭمۇ ئۇرال-ئالتاي تىل ئائىلىسىغا ئائىت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان ئەسەرلەرمۇ باردۇر.
بېھىشباغ يېزىسى
بېھىشباغ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Béhishbagh Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
Sankt-Pétérburg
right|thumb|250px|Sankt-Pétérburg right|thumb|250px Sankt-Pétérburg bolsa Rusiye dikibixahar 2002 nopus bar, Sankt-Pétérburgning 4,662,547 nopusibar, 606 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 59.56°, xariki uzunluk 30°20, poqtanomuri 190000–199406 rayunnomuri 78.
ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد تاھاۋىي
ئىمام تاھاۋىي (الإمَامُ أَحْمَدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ سَلاَمَةَ الطَّحَاوِيُّ الْمصْرِيّ): ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى سالامە ئەلئەزدىي ئەتتاھاۋىي ئەلمىسرىي (ئەبۇ جەئفەر). (ھ. 239 – 321 / م. 853 – 933) مەشھۇر مۇھەددىس ۋە فەقىھ، ئۆز زامانىدىكى ھەنەفىي مەزھەب پېشۋالىرىدىن بىرى. مەشھۇر «ئەقىدە تاھاۋىيە» (بيان عقيدة أهل السنة والجماعة / ھەنەفىي مەزھەب ئىماملىرىنىڭ ئېتىقادى بويىچە ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائە ئەقىدىسىنىڭ بايانى) نىڭ ۋە «شەرھۇ مەئانىل ئاسار»(5 توم)، «شەرھۇ مۇشكىلىل ئاسار» (15 توم)، «ئىختىلافۇل ئۆلەما»، «ئەلمۇختەسەر»، «ئەھكامۇل قۇرئان» قاتارلىق ھەدىس ۋە فىقھ كىتابلىرىنىڭ مۇئەللىفى.
تېمۇر بوقا
تېمۇر بوقا (لاتىن: Temur Boqa, خەنچە: 帖睦爾普化، ت. ؟ — 1351) خەنچىدە 铁木兒补化 ياكى 帖木儿不花 دەپمۇ يېزىلىدۇ. قۇچۇ ئىدىقۇتى بارچۇق ئارت تېكىننىڭ (巴而术阿而忒的斤) نەبىرەسى قوچقارنىڭ ئوغلى (火赤哈儿·的斤) نولىن تېكىننىڭ (紐林·的斤) ئوغلىدۇر.
1285- يىلى ئەتراڧىدا، چاغاتاي خانلىقى بۈيۈك خانى دۇۋا خان قايتا قومۇلغا ھۇجۇم قىلدى، قوچقار تېكىن ئۆلتۈرۈلدى. قۇچۇ ئىقلىمى چاغاتاي خانلىقىغا تەۋە بولدى. نولىن تېكىن گەنسۇ يوڭچاڭغا قاچتى. 1308- يىلى، نولىن تېكىن يۈەن ۋۇزۇڭ (كۈلۈگ خان) تەرىپىدىن قۇچۇ ئىدىقۇتى تەيىنلەندى. 1316- يىلى، نولىن تېكىن يۈەن رېنزوڭ (ئايۇر بالباد بۇيانتۇ خان) تەرىپىدىن قۇچۇ ۋاڭى قىلىپ تەيىنلەندى، نيولىن تېكىن گەرچە يۇرتىغا قايتقان بولسىمۇ، ئارمانغا تۇشلۇق دەرمان يوق ئىدى. يۈەن شىزۇ قۇبىلاي خان يۈەن تەيزۇڭ ئوگداي خاننىڭ قىز نەبىرەسى بۇرقان (不鲁罕)، بابۇچا (八卜叉) مەلىكەلەرنى نيۇلىن تېكىنگە ياتلىق قىلدى. بابۇچادىن ئىككى ئوغلى بولدى: تېمۇر بوقا ۋە جيەن جى (籛吉). بابۇچا ئۆلگەندىن سوڭرە، ئەنشى بېگىنىڭ قىزى ۋۇ سى جېن نى ئەمرىگە ئالغان.
مارماراي
thumb مارماراي (تۈركچە: Marmaray)، ئىستانبۇلنىڭ ياۋروپا ۋە ئاسىيا ياقىلىرىنى تۆمۈريول لېنىيىسىنى ئىستانبۇل بوغۇزى ئاستىدىن ئۆتكەن بىر سۈنئىي تۇنىل بىلەن بىرلەشتۈرگەن، ھالقالى بىلەن گەبزە ئارىسىدىكى 76 كىلومېترلىق بىر تۆمۈريولنى ياخشىلاش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش تۈرىدۇر. ئۇشبۇ تۈرنىڭ بوغاز ئۆتۈشمەسى بىلەن بىرگە، ئايرىلىك چەشمەسى ۋە كازلىچەشەمە ئاراسىداكى 14 كلومېترلىق بۆلۈمى 2013- يىل 29- ئوغۇز كۈنى خىزمەتكە كىرگەن. ئېچىلغان لېنىيەدە 3 ى دېڭىز ئاستىدا جەمىئىي 5 بىكەت باردۇر.
تېمۇر بوقا
1318- يىلى، ئاتاسى نۇلىن تېكىن قايتىش بولدى، تېمۇر بوقا خانبالىقتا ۋەزىڧىدە ئىدى، تاغاسى قىپچاقتاينىڭ قۇچۇ ۋاڭى بولىشىنى ئويلىغانىدى.
مارماراي
تۈر، پاتۇرما سۈنىي تونېل (1.4 كلومتر)، تەشمە تونېللەر (9.4 كلومتر)، ئۈچ يېڭى يەر ئاستى بىكەت، 37 يەرئۈستى بىكەت (يېڭىلاش ۋە ياخشىلاش)، يېڭى باشقارما مەركىزى، ساھەلەر، ئىشخانىلەر، رېمونت تەئسىسلىرى، يەرئۈستىگە قۇرۇلغۇسى يېڭى بىر ئۈچىنچى لېنىيە ۋە تەئمىن ئېتىلگۈسى 440 ۋاگونلۇق زامانەۋىي تۆمۈريول ۋاستىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا.
تېمۇر بوقا
1318年，父亲紐林·的斤去世，帖睦爾普化在大都任职，想让叔父钦察台继承高昌王. 钦察台力辞，帖睦爾普化嗣为亦都护高昌王. 至治年间，领甘肃诸军，仍治其部. 泰定年间召还大都，与威顺王宽彻不花、宣靖王买奴、靖安王阔不花分镇襄阳. 不久拜开府仪同三司、湖广行省平章政事.
元文宗召至京师，助文宗登基. 当时湖广左丞陷害帖睦爾普化，诏命诛杀左丞. 帖木兒补化为他申请：“是诚有罪，然不至死. ”时人服其雅量. 天历元年（1328年），拜开府仪同三司、上柱国、录军国重事、知枢密院事. 第二年正月，以旧官勋封拜中书左丞相. 三月，加太子詹事；十月，拜御史大夫. 让其弟籛吉嗣为亦都护高昌王.
陶宗仪《辍耕录》记载:“太师伯颜擅权之日，郯王彻彻都、高昌王帖木儿不花皆以无罪杀. ”《庚申外史》认为是至正十一年（1351年），脱脱将他杀死.
Chinxuangdaw shehiri
Chinxuangdaw shehiri bolsa Junggo Xébéy Ölkisi diki bir shahar 2006 nopus bar, Chinxuangdawning 2,805,400 nopusibar, 7,812.4 km² dairaiqida nopus jaylashqan, shimali kanglik 39.56°, sheariqi uzunluq 119°36, poqtanomuri 066000 rayunnomuri 0335.
ئىپارخان
'ئىپارخان
ئىپارخان (1734- يىلى تۇغۇلۇپ، 1759- يىلى 4- ئاينىڭ 19- كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن)