cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاشقۇرقان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى
تارىخ
تاشقورغان خەن سۇلالىسى دەۋرىدە پۇلى، ئىنەي دۆلەتلىرىنىڭ يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە فرپاند دۆلىتىنىڭ يېرى بولۇپ، ئەنشى قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە چاغاتاي خانلىقىغا قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە <سارىقوللار قورۇقى> دەپ ئاتىلىپ، يەكەن ئانبىلىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 28 - يىلى (1902 - يىلى) پۇلى شۆبە مۇداپىئە نازارتى تەسىس قىلىنىپ، يەكەن مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگو 2 - يىلى (1913 - يىلى) شۆبە مۇداپىئە نازارىتى پۇلى ناھىيىسى دەپ ئۆزگەرتىلىپ، قەشقەر دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. 1954 - يىلى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى قۇرۇلۇپ، ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، قەشقەر ۋالىي مەھكىمىسىگە، جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي رايونىغا ۋە قەشقەر ۋىلايىتىگە قارىغان.
ساياھەتچىلىك
تەۋەسىدە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن كوناتاش قورال قەدىمكى دەۋرىدىكى جىرغال خارابىسى، يېڭى تاش قورال دەۋرىدىكى شامباب مازىرى، تاش قەلئە، پەرھات - شېرىن ئۆستىڭى خارابىسى قاتارلىقلار بار. مەشھۇر مەنزىرىلىك جايلىرىدىن مۇزتاغ، مۇز غار، مۇز مۇنار، ئاجايىپ - غارايىپ تاغ ۋە تا، ئاجايىپ - غارايىپ گۈل چېچەك ۋە ئوت - چۆپ، ئېتىلما بۇلاق، ئارشاڭ، ئېگىز تاغدىكى كۆل قاتارلىقلار بار.
قاپاق ئاستى
قاپاق ئاستى: بۇيەر مەكىت ناھىيە شېھىددۆڭ يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ 11 كىلومېتىر غەربىدە بولۇپ، بۇنىڭدىن ئۇزاق يىللار ئىلگىرى بۇ جاي پايانسىز توغراقلىق ئىكەن، ئايىمخان ئىسىملىك بىر ئايال يوپۇرغىدىن بىر قاپاق سۇنى كۆتۈرۈپ پىيادە مېڭىپ دەل شۇ يەرگە كەلگەندە، كۈن ئولتۇرۇپ ئەتراپنى قاراڭغۇلۇق بېسىپتۇ. ئۇ بۆرىدىن قورقۇپ قاپاقنى دەرەخ شېخىغا ئېسىپ قويۇپ، ئۆزى دەرەخكە چىقىۋاپتۇ، كەچتە بۆرىلەر كېلىپ ئۇنىڭغا قاراپ ھۇۋلاپتۇ، ئايال قورقۇپ كەتكىنىدىن دەرەختىن يىقىلىپ چۈشۈپ، بۆرىلەرگە يەم بوپتۇ. ئەتىسى يولدىن ئۆتكەن يولۇچىلار دەرەخ شېخىغا ئېسىقلىق قاپاقنى كۆرۈپ، بۇ جاينى ‹‹قاپاق ئاستى››دەپ ئاتاپتۇ.
شىمالىي ياۋروپا
شىمالىي ياۋروپا (Nordic Europe)
«شىمالىي ياۋروپا» سىياسىي ۋە جۇغرافىيىلىك ئاتالغۇ بولۇپ، شىمالىي ياۋرۇپا كېڭىشىگە ئەزا دانىيە، شىۋىتسىيە، نورۋىگىيە، فىنلاندىيە ۋە ئىسلاندىيە قاتارلىق بەش دۆلەتنى كۆرسىتىدۇ. (يۇقارقى بەش دۆلەتتىن سىرت مۇتلەق مۇختارىيەتكە <ئاپتوردىن :ئاپتونومىيە> ئىگە فارويى تاقىم ئاراللىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.) شىمالىي ياۋروپا غەربتە ئاتلانتىك ئوكيان بىلەن، شەرقتە شەرقىي ياۋروپا بىلەن، شىمالدا شىمالىي مۇز ئوكيان بىلەن، جەنۇپتا ئوتتۇرا ياۋروپا بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومومىي يەر كۆلۈمى 13مىليون كىۋادرات مېتىردىن ئارتۇق. يەر شەكرى تۈزلەڭلىك، تاغلىق، كۆل، يۇمىلاق تاشلىق، جىرالىق، ئېگىز-پەس جىلغىلاردىن تۈزۈلگەن. شىمالىي ياۋروپانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرى سۇبفىرىزگىد (Sub-frigid zone) قىتئە كېلىماتىغا تەۋە بولۇپ ، قىش پەسلى ئۇزۇن، تېمپىراتورا تۆۋەن، ياز قىسقا سەلكىن بولىدۇ. شىمالىي ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ نوپۇس زىچلىقى باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرىگە قارىغاندا كۆپ تۆۋەن بولۇپ، ئىقتىسادىي سەۋىيىسى ياۋروپا بويىچە ئەڭ يۇقىرىدۇر. دانىيە، شىۋىتسىيە قاراتلىق دۆلەتلەرنىڭ گەرەژدانلار ئىشلەپ چىقىرىش ئومومىي قىممىتى دۇنيانىڭ ئەڭ ئالدىنقى قاتارىدىدۇر. ئورمانچىلىق، ئېلىكتىر ئېنىرگىيىسى، تۆمۇر كان، بېلىقچىلىق، كېمىسازلىق ۋە سۇ ترانسىپورت قاتارلىقلار شىمالىي ياۋروپانىڭ ئەنئەنىۋىي ئىقتىساد ئەنزىسىدۇر. شىمالىي ياۋروپاغا مۇناسىۋەتلىك ئاتالغۇلار: 1. شىمالىي ياۋروپا (Northern Europe) 1) تەبئىي جۇغرافىيىلىك مەنىسى: كەڭ مەنىدىن ياۋرۇپانىڭ شىمالىنى كۆرسىتىدۇ. ئالپىس تېغىنىڭ شىمالىدىكى رايۇنلاردۇر. 2) ئانتروپوگېئوگرافىيىلىك مەنىسى: غەربىي ياۋروپانىڭ شىمالىنى كۆرسىتىدۇ. گېرمانىيە، گوللاندىيە، بىلگىيە، لۇتسىنبورگ، ئاۋىستىريە ۋە شىمالىي ياۋروپا بەش دۆلىتىدۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
2. ئىسكەندىناۋىيە(Scandinavia) 1) تەبئىي جۇغرافىيىلىك مەنىسى: ئىسكەندىناۋىيە يېرىم ئارىلىنى كۆرسىتىدۇ. دانىيە، شىۋىتسىيە، نورۋىگىيە ۋە فىنلاندىيىنىڭ شىمالىي قىسمىنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ. 2) ئانتروپوگېئوگرافىيىلىك مەنىسى: ئىسكەندىناۋىيە تىل تارمىقىدىكى دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. دانىيە، نورۋىگىيىنىڭ شەرقىي ۋە غەربىي قىسمى، ئىسلاندىيە، فارويى ۋە شىۋىتسىيىدىكى شۇ تىل تارمىقىغا تەۋە مىللەتلەرنى كۆرسىتىدۇ.
خەلقئارا مۇناسىۋەت دانىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا، شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت، ياۋرۇ رايونى ئەمەس. شىۋىتسىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت ئەمەس، ياۋرۇ رايونى ئەمەس. فىنلاندىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت ئەمەس، ياۋرۇ رايونى. نورۋىگىيە: ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا ئەمەس، شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەت ئەمەس، ياۋرۇ رايونى ئەمەس.
چېگرىدىن كىرىش قائىدىسى 1.	شىمالىي ياۋروپا ۋەتەنداشلىرى شىمالىي ياۋروپا كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەر ئىچىدە ھېچقانداق رەسمىيەت ئىشلەتمەيدۇ. ( چىگرا يوق.) 2.	ياۋروپا ئىتتىپاقى گەرەژدانلىرى دانىيە، فىنلاندىيە ۋە شىۋىتسىيىگە كىرىش ئۈچۈن كىملىكىنى بولسىلا بولىدۇ(گىرىتسىيە بۇنىڭ سىرتىدا). شىۋىتسارىيە، Liechtenstein، سان- مارىنو ۋەتەنداشلىرىغا شىمالىي ياۋروپا ۋەتەنداشلىقى بىلەن ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنىدۇ. 3.	ئامېرىكا، ياپونىيە، بىرىتانىيە بىرلەشمىسى(ئەنگىلىيە، ئېرلاندىيە،شوتلاندىيە،ئاۋىستىرالىيە، كانادا... قاتارلىق دۆلەتلەر)، ۋاتىكان دىنىي ئوردىسى، بالتىد دۆلەتلىرى، غەربىي سىلىۋانىيە دۆلەتلىرى، ھونگىرىيە، گىرىتسىيە، سېپروس، ئىسرائىلىيە، كورىيە ۋە كۆپ قىسىم لاتىن ئامېرىكا دۆلەتلىرى، ئاز بىرقىسىم ئوكيانىيە دۆلەتلىرى پاسپورت ئارقىلىق چىگرىدىن كىرەلەيدۇ، لېكىن ۋىزا كېرەك قىلمايدۇ. 4.	جۇڭگو، شىمالىي كورىيە، ۋېتنام، روسسىيە، يۇگۇسلاۋىيە دۆلەتلىرى قاتارلىق كۆپ قىسىم ئاسىيا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئايرىلغان دۆلەتلەر ۋىزا ئىلتىماس قىلىشى كېرەك.
ئۇيغۇرلار
1.نوپۇس ۋە كۆپۈيىش : شىمالىي ياۋروپا ئۇيغۇرلار ياۋروپادا بىر قەدەر كۆپ ئولتۇراقلاشقان رايۇنلارنىڭ بىرى بولۇپ، كۆپ قىسمى جۇڭگو شىنجاڭ رايۇنىدىن ئوقۇش- تەتقىقاد، سودا- تىجارەت، تېخنىكىلىق خىزمەت، نىكاھ ۋە باشقا سەۋەبلەر بىلەن كېلىپ ئولتۇراقلىشىپ ۋەتەنداشلىققا ئۆتكەنلەر بولۇپ، تەخمىنەن 5مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشايدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شىمالىي ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلار نوپۇسى تېز كۆپىيىشكە باشلىغان بولۇپ، كۆپىيىش سەۋەبى ئاساسلىقى تەبئىي كۆپۈيۈش، ئوقۇش- تەتقىقاد ئۈچۈن كەلگەنلەرنىڭ ۋەتەنداشلىققا ئۆتۈشى، شىمالىي ياۋروپا ئۇيغۇر ۋەتەنداشلىرىنىڭ ئەسلىي يۇرتىغا قايتىپ نىكاھلىق بولۇپ رەپىقىسىنى ئېلىپ كېلىشى قاتارلىقلاردۇر. 2. ئىقتىساد ۋە جەمئىيەت ئورنى: شىمالىي ياۋرۇپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز جايىدىكى جەمئىيەت ئورنى باشقا كۆچمەن مىللەتلەرگە قارىغاندا ئوتتۇرا-يۇقىرى سەۋىيىدە بولۇپ، كۆپ قىسمىنىڭ ئۆز ئۆيى، مۇقىم خىزمىتى بار. 3. دىنىي ئېتىقاد: كۆپ قىسمى ئىسلام دىنىنىڭ سوفىزىم مەزھىپىگە، ئاز قىسمى مەسىھىيچىلىككە، ئازساندىكىلى ئاتىزمغا ئىشىنىدۇ. 4. تىل ۋە مەدەنىيەت: مۇتلەق كۆپ قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ ئانا تىلى ئۇيغۇر تىلى بولۇپ، شىمالىي ياۋرۇپادىكى ئوخشىمىغان دۆلەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۆزى تۇرۇشلۇق دۆلىتىنىڭ تىلىنى بىلىدۇ، كۆپ قىسمى ئېنگىلىس، خەنزۇ ۋە تۈرۈك تىللىرىنى بىلىدۇ. شىمالىي ياۋروپا ئۇيغۇرلىرىنىڭ كۆپ قىسمى ئۇيغۇر ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتىنى زامانىۋىيلاشتۇرۇپ ساقلاپ قالغان بولۇپ، ئاز بىر قىسىمى ئەرەب، فارىس ۋە تۈرۈكلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچىراپ كېيىنىش ۋە تۇرمۇش ئادەتلىرىدە ئۇيغۇر مىللىي ئەنئەنىسىنى يوقاتقان. ئاز ساندىكىلەر ئۆزى ۋەتەنداش بولغان دۆلەتنىڭ تەسىرىدە مىللىي كىملىكى كىرىزىستە قالغان.
باج ۋە پاراۋانلىق شىمالىي ياۋروپادىكى بەش دۆلەت تىپىك پاراۋانلىق دۆلىتى بولۇپ، يۇقىرى مۇئاش، يۇقىرى باج ۋە يۇقىرى پاراۋانلىق خاراكتېرىگە ئىگە. شىمالىي ياۋروپا دۇنيادىكى پارىخورلۇق ، چىرىكلىك ئەڭ ئاز رايون بولۇپ، جەمئىيەت مۇقىملىقى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. رەئىس جۇمھۇر ۋە خان جەمەتى ئەزالىرىنىڭ ئاددىي پۇقرالار ئارىسىدا بىرگە سەپ تۇرۇپ تاللا بازىرىدا ياكى سودا سارىيىدا نەرسە- كېرەك سېتىۋېلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈش مۇمكىن. شىمالىي ياۋروپانىڭ مۇناسىۋەتلىك تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىدىن ئۇلارنىڭ خۇشاللىقىنىڭ مەنبەسى باياشات ئىقتىساد بولماستىن، بەلكى ئابستراكىت بولغان ئائىلە، ساغلاملىق، دوستلۇق، ئىشەنچ ۋە مۇھەببەت قاراتلىق ئانىللار ئىكەنلىكىنى كۆرىۋېلىش تەس ئەمەس. شىمالىي ياۋروپا ئومۇمىي دۆلەت كىرىمىنىڭ %30نى جەمئىيەت پاراۋانلىقىغا ئىشلىتىدىغان بولۇپ، مەكتەپ يېشىدىكى ھەربىر ئۆسمۈر ھەر يىلى ھۆكۈمەتتىن تاپشۇرۇپ ئالىدىغان پاراۋانلىق پۇلى 10مىڭ ياۋرۇ، ھەربىر ۋەتەنداش مەيلى قايسى مىللەت بولىشىدىن قەتئىينەزەر 24 ياشقا توشۇشتىن بۇرۇن دۆلەت پاراۋانلىقىدىن بەھىرلەنگەن پۇلى 160مىڭ ياۋرۇ بولۇپ، ھەرقاندان بىر ۋەتەنداشنىڭ بۇ پاراۋانلىقتىن بەھىرلىنىش ھوقۇقى بار. مائارىپ گەرەژدانلارغا ھەقسىز بولۇپ، پۈتۈن چىقىم دۆلەتنىڭ باج كىرىمىدىن تۆلىنىدۇ.
جۇڭگۇ پەنلەر ئاكادېمىيسى
جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى، (خەنزۇچە:中国科学院 قىسقىچە:中科院، ئىنگ: Chinese Academy of Sciences، قىسقارتما: CAS)، نويابىر 1949 دا بېيجىڭدا قۇرۇلغان، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى پەن تېخنىكا ساھەسىدە ئەڭ ئالىي ئىلمىي ئورگان، مەملىكەتلىك تەبئىي پەنلەر ۋە يېڭى يۇقرى تېخنىكا تەتقىقات مەركىزى. 1977- يىل ماي، پەلسەپە جەمئىيەتشۇناسلىق ئۆگىنىش بۆلىمى ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى بولۇپ قۇرۇلدى. جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيسى ۋە جۇڭگو قۇرلۇش ئاكادېمىيىسى جۇڭگودا قىسقىچە "ئىككى ئاكادېمىيە" دەپ ئاتىلىدۇ.
ۋاتىكان شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Watikan Shehiri bolsa Yawropa jaylaxkan bir dulat. Uning paytahti bolsa Watikan Shehiri, ang qong xahri bolsa Watikan Shehiri. Dulat tili bolsa Italyan tili. Azirki Zungtung Giovanni Lajolo. Bu dulat 1929 yili 2 ayning 11 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 0.44 kuwadirat kilometir, nopusi 0.9 ming, bularning assaslik dini Katolik dini.
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئاسىيا قىتئەسىگە جايلاشقان بىر دەۋلەت. پايتەختى بېيجىڭ، ئەڭ چوڭ شەھىرى شاڭخەي شەھىرى. دۆلەت تىلى خەنزۇ تىلى/خەنزۇچە. ھازىرىقى دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ. ھازىرىقى باش ۋەزىر/زۇڭلى لى كېچياڭ. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى 1949 يىلى 10 ئاينىڭ 1 كۇنى مۇستەققىلىقىنى ئېلان قىلغان، يەر مەيدانى 9 مىليون 640 مىڭ 821 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىليارد 321 مىليون 851 مىڭ.
ھەققىدە
ماۋ زېدوڭ بېيجىڭدىكى ھەمجىنىسلار ئىپتىخارىدا|thumb|left جوڭخۇا خەلق جومھۇرىيىتى 1949-يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى قۇرۇلغان، بەش يۇلتۇزلۇق قىزىل بايراقنى دۆلەت بايرىقى قىلغان، دۆلەت شېئىرى « پىدائىيلار مارشى»، دۆلەت گېربى مەزمۇنى دۆلەت بايرىقى، تيەنەنمېن، چىشلىق چاق ۋە بۇغداي، شال باشىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. پايتەختى بېيجىڭ، ئۆلكە دەرىجىلىك مەمۇرىي رايون بويىچە 23 ئۆلكە، بەش ئاپتونوم رايون، تۆت بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر، ئىككى ئالاھىدە مەمۇرىي رايون بار. خەنزۇ مىللىتىنى ئاساسىي مىللەت قىلغان، 56 مىللەتتىن تەركىب تاپقان بىرلىككە كەلگەن كۆپ مىللەتلىك دۆلەت بولۇپ، خەنزۇلار ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ % 91.5 ىنى ئىگىلەيدۇ.
جۇڭگو تۆت چوڭ مەدەنىيەتلىك دۆلەتلەرنىڭ بىرى، ئۇزاق مەدەنىيەتلىك تارىخقا ئىگە ،يەر كۆلىمى جەھەتتىن دۇنيا بويىچە 3 - چوڭ دۆلەت، دۇنيا بويىچە 1-چوڭ نوپۇسى كۆپ دۆلەت، ئەنگلىيە ،فرانسىيە،ئامېرىكا، رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىگە دائىمىي ئەزا دۆلەت. جۇڭگو دۇنيا بويىچە ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە، دۇنيا بويىچە بىرىنچى چوڭ سودا دۆلىتى، دۇنيا بويىچە 1-چوڭ تاشقى پېرېۋوت زاپىسى دۆلىتى، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ پولات تۆمۈر ئىشلەپچىقىرىش دۆلىتى ۋە دۇنيا بويىچە بىرىنچى چوڭ يېزا ئىگىلىك دۆلىتى، دۇنيا بويىچە 1-چوڭ ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش دۆلىتى ۋە دۇنيادىكى ئىقتىسادىي ئۆسۈپ يېتىلىشى ئەڭ تېز دۆلەتلەرنىڭ بىرى. چەت ئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلغۇچى 2-چوڭ دۆلەت، يەنە دۇنيادىكى نۇرغۇن خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ مۇھىم ئەزاسى، يوشۇرۇن دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بىرى دەپ قارالغان.
قۇرۇلىشى
1949-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنىدىن 9-ئاينىڭ 30-كۈنىگىچە،1 - نۆۋەتلىك جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى يىغىنى بېيپىڭدا ئېچىلغان. 9-ئاينىڭ 29-كۈنى، يىغىنىدا ۋاقىتلىق ئاساسىي قانۇن خاراكتېرىگە ئىگە « جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ ئورتاق پىروگراممىسى » ماقۇللانغان، سىياسىي كېڭەش مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ خىزمەت ھوقۇقىنى ۋاكالىتەن يۈرگۈزگەن. 9-ئاينىڭ 30-كۈنى چۈشتىن كېيىن، تۇنجى نۆۋەتلىك جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى ئومۇمىي يىغىندا سىياسىي كېڭەش 1-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك كومىتېتى يىغىنىنىڭ ھەيئەتلىرى  ۋۇجۇدقا كەلگەن، ماۋ زېدۇڭ مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسلىكىگە ، جۇ دې، ليۇ شاۋچى، سۇڭ چىڭلىڭ، لى جىشېن، جاڭ لەن، گاۋ گاڭ قاتارلىقلار  مۇئاۋىن رەئىسلىككە، باشقا 56 كىشى مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەزالىقىغا سايلانغان.
1949- يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى، بېيجىڭ تيەنئەنمېن مەيدانىدا دۆلەت قۇرۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەن، ماۋ زېدۇڭ تيەنئەنمېن راۋىقىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى جاكالاپ مەركىزىي خەلق ھۆكۈمىتى قۇرۇلغان، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەسمىي قۇرۇلغان.
يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئىقتىسادنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە قۇرۇش قانات يايدۇرۇلۇپ،1953- يىلدىن باشلاپ، ئۈچ چوڭ ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىلىپ، 1956- يىلى سوتسىيالىستىك تۈزۈمنى ئورنىتىپ، سوتسىيالىزىم ئۈستىدە ئىزدىنىش باسقۇچىغا كىرگەن. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىدىن كېيىن، ئىسلاھات، ئېچىۋېتىش ئېلىپ بېرىلىپ، تەدرىجىي جۇڭگوچە سوتسىيالىستىك تۈزۈم ئورنىتىلغان.
جوغرافىيىسى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇقلۇق كۆلىمى تەخمىنەن 960 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، چوڭ قۇرۇقلۇق دېڭىز قىرغىقى لىنىيەسى 18 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق، ئارال قىرغاق لىنىيىسى 14 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق، ئىچكى دېڭىز، ۋە چېگرا، دېڭىز سۇ يۈزى تەخمىنەن 4مىليون 700 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. دېڭىز رايونىدا تارقالغان كىچىك ئاراللار 7600 دىن ئارتۇق، بۇنىڭ ئىچىدە تەيۋەن ئارىلى ئەڭ چوڭ بۇلۇپ، كۆلىمى 35798 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. قۇرۇقلۇقتا 14 دۆلەت، دېڭىزدا بىلەن ئالتە دۆلەت بىلەن چېگرالىنىدۇ.
قۇرۇقلۇق تېررىتورىيەسى:
جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقى ۋە دېڭىز بويىدىكى ئاراللار، تەيۋەن ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئاراللار دۇڭشا تاقىم ئارىلى، شىشا تاقىم ئاراللىرى، جۇڭشا تاقىم ئاراللىرى، نەنشا تاقىم ئارىلى ھەمدە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىگە تەۋە باشقا بارلىق ئاراللارنى (جۈملىدىن دىياۋيۈ تىزما ئاراللىرى )، قۇرۇقلۇق زېمىنى 9 مىليون 600 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
دېڭىز - ئوكيان تېررىتورىيەسى  :
بوخەي دېڭىزىنىڭ پۈتۈن دائىرىسى ۋە خۇاڭخەي دېڭىزى، دۇڭخەي دېڭىزى جەنۇبىي دېڭىزنىڭ كۆپ قىسمى ۋە مەخسۇس باشقۇرۇش تەۋەلىكىدىكى ئىقتىسادىي رايونلار، جەمئىي تەخمىنەن 470 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇلار ئىچىدە جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزى توققۇز خىل سىزىق ئىچىدىكى بارلىق دېڭىز تەۋەلىكى كۆلىمى تەخمىنەن 300 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. جۇڭگونىڭ ھاۋا تەۋەلىكى زېمىن ۋە دېڭىز تەۋەلىكىدىن 35 كىلومېتىردىن يۇقىرى بوشلۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شەرقى ۋە جەنۇبى، چوڭ قۇرۇقلۇقتىكى دېڭىز ياقىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 18400 كىلومېتىر،14 مىڭ كىلومېتىردىن ئارتۇق ئارال قىرغاق لىنىيىسى، ئىچكى دېڭىز ۋە چېگرا، دېڭىز سۇ يۈزى تەخمىنەن 4مىليون 700 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. دېڭىز رايونىدا 7600 كىچىك ئارال تارقالغان، بۇنىڭ ئىچىدە تەيۋەن ئارىلى ئەڭ چوڭ بۇلۇپ، تەخمىنەن 35989.76 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. قۇرۇقلۇق دۆلەت چېگرىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 20000 كىلومېتىردىن ئارتۇق، قۇرۇقلۇقتا 14 دۆلەت بىلەن چېگرالىنىدۇ، دېڭىزدا ئالتە دۆلەت بىلەن چېگرالىنىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى يەر شەكلى
جۇڭگونىڭ يەر تۈزۈلۈشى غەربى ئېگىز، شەرقى پەس، مۇرەككەپ، كۆپ خىل؛ تۈرلۈك يەر شەكلى پۈتۈن مەملىكەت قۇرۇقلۇق كۆلىمىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى : تاغلىق %33.3، ئېگىزلىك % 26، ئويمانلىق %18.8، تۈزلەڭلىك % 12، ئېدىرلىق% 9.9. جۇڭگودىكى تاغلىق،ئېگىزلىك ۋە ئېدىرلىق قۇرۇقلۇق كۆلىمىنىڭ % 67 ىنى ئىگىلەيدۇ، ئويمانلىق ۋە تۈزلەڭلىك تەخمىنەن قۇرۇقلۇق كۆلىمىنىڭ % 33 ىنى ئىگىلەيدۇ. تاغ تىزمىلىرى كۆپ ھاللاردا شەرق غەرب ۋە شەرقىي شىمال-غەربىي جەنۇبقا سوزۇلغان بولۇپ، ئاساسلىقى ئالتاي تاغلىرى، تەڭرىتېغى، كوئىنلۇن تېغى، قاراقۇرۇم تېغى، ھىمالايا تىغى، يىنشەن تېغى، چىنلىڭ چوققىسى، نەنلىڭ چوققىسى، چوڭ ھىنگان تاغ تىزمىلىرى، چاڭبەيشەن تېغى، تەيخاڭشەن تېغى، ۋۇيىشەن تېغى، تەيۋەن تاغ تىزمىسى، ۋۇشەن ۋە خېڭدۈەنشەن تېغى قاتارلىق تاغ تىزمىلىرى بار.
<p />يەر بايلىقى  : تاغلىق رايون 3 مىليون 200 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئېگىزلىك 2 مىليون 500 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئويمانلىقى بىر مىليون 800 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر، تۈزلەڭلىك 1 مىليون 150 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر، ئېدىرلىق مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ ( 1997 ).
مەمورىي رايونلار
دۆلەت زېمىن كۆلىمى  :
قۇرۇقلۇق يەر كۆلىمى 960 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، دۇنيا قۇرۇقلۇق ئومۇمىي كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن 1/15 نى ئىگىلەيدۇ، سەل سوۋېت ئىتتىپاقىدىن باشقا ياۋروپا ئەللىرىنىڭ كۆلىمىگە تەڭ، رۇسىيە (17075000 كۋادرات كىلومېتىر)، كانادا (9971000كۋادرات كىلومېتىر) دىن قالسا، دۇنيا بويىچە ئۈچىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. شەرقىي رايونلارنىڭ % 10.5، ئوتتۇرا رايونلارنىڭ % 25.3، غەربىي رايوننىڭ % 64.2 نى ئىگىلەيدۇ. ۋىلايەت|thumb|left 2004-يىلنىڭ ئاخىرىغىچە، جۇڭگودا مەملىكەت بويىچە ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى مەمۇرىي رايونلاردىن : 23 ئۆلكە، بەش ئاپتونوم رايون، تۆت بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر، ئىككى ئالاھىدە مەمۇرىي رايون؛ 50 ۋىلايەت ( ئوبلاست ، ئايماق )؛ 661 شەھەر، بۇنىڭ ئىچىدە، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر 4؛ ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر 283؛ ناھىيە دەرىجىلىك شەھەر374؛ 1636 ناھىيە ( ئاپتونوم ناھىيە، ئالاھىدە رايون ۋە ئورمان رايونى )؛ شەھەرگە قاراشلىق رايون 852.
مەملىكەتلىك يېزا-بازار ئومۇمىي سانى37334، بۇنىڭ ئىچىدە : بازار 19883 ؛ يېزا 17451. مەملىكەت بويىچە مەھەللە ئىش باشقارمىسى 5904.
مەملىكەت بويىچە تەسىس قىلىنغان ئاھالە كومىتېتى مەھەللە ( ئاھالە كومىتېتى ) 7 مىڭدىن ئارتۇق؛ ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى 129.6 مىڭدىن ئارتۇق، كەنت ئاھالە كومىتېتى 64.4 مىڭ؛ كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى 507.9 مىڭدىن ئارتۇق.
ئومۇمىي نوپۇس
2010-يىللىق تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشچە ، پۈتۈن مەملىكەت ئومۇمىي نوپۇسى 1370536875ئادەم. بۇنىڭ ئىچىدە ئومۇمىيۈزلۈك تەكشۈرۈشتە تىزىملىتىلغان چوڭ قۇرۇقلۇقتىكى 31 ئۆلكە، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم، بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر ۋە ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان ھەربىيلەرنىڭ نوپۇسى1339724852 ئادەم، شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونىنىڭ نوپۇسى 7097000 ئادەم، ئاۋمېن ئالاھىدە مەمۇرىي رايونىنىڭ نوپۇسى 552300 ئادەم، تەيۋەن رايونىنىڭ نوپۇسى 23162123 ئادەم.
مىللەت
جۇڭگودا ھۆكۈمەت ئېتىراپ قىلىغان 56 مىللەت بار. خەنزۇ، موڭغۇل، خۇيزۇ، زاڭزۇ، ئۇيغۇر، مياۋزۇلار، يىزۇ مىللىتى، جۇاڭزۇ مىللىتى، بۇيى مىللىتى، چاۋشيەن مىللىتى، مانجۇ، دوڭزۇ مىللىتى، ياۋزۇ مىللىتى، بەيزۇ مىللىتى، تۇجيا مىللىتى، خانى مىللىتى، قازاق، دەيزۇلار، لىزۇ مىللىتى، لىسۇ مىللىتى، ۋازۇ، شېزۇ مىللىتى، گاۋشەن مىللىتى، لاخۇ مىللىتى، شۈيزۇ مىللىتى، دۇڭشىياڭ مىللىتى، ناشى مىللىتى، جىڭپو مىللىتى، قىرغىز، تۇزۇلار، داغۇر، مۇلاۋ مىللىتى، چياڭزۇ مىللىتى، بۇلاڭلار، سالالار، ماۋنەن مىللىتى، گېلاۋ مىللىتى، شىبە، ئاچاڭ مىللىتى، پۇمى مىللىتى، تاجىك، نۇزۇ مىللىتى، ئۆزبېك، روس، ئېۋېنكې مىللىتى، دېئاڭ مىللىتى، باۋئەن مىللىتى، يۇغۇر مىللىتى، جىڭزۇلار، تاتار، دۇلوڭلار، ئورونچون مىللىتى، خېجې مىللىتى، مېنبا مىللىتى، لوبا مىللىتى، جىنو قاتارلىق 56 مىللەت بار.
ئەرەب ئەلىفبەسى
thumb ئەرەب ئەلىفبەسى ياكى ئەرەب ئېلىپبەسى، 7. ئەسرنىڭ ئۈچىنچى چارىكىدىن ئىتىبارەن ئەمەۋىي ۋە ئابباسىي ئىمپېرىيەلىرى ۋاسىتەسى بىلەن ئوتتۇرا شەرق مەركەزلىك كەڭ كەتكەن بىر ساھەگە يايىلىش ئىمكانى تاپقان ئىسلام دىنىنىڭ ئۆزلەشتۈرۈلگەن جۇغرافىيەلەردە قەبۇل كۆرگەن ئەلىفبەدۇر. دۇنيادا لاتىن ئەلىفبەسىدىن سوڭرە يېزىق تىلى سۈپىتىدە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان يېزىق سېستىمىسى ئېرۇر.
ئەرەب ئەلىفبەسى م.ك. 2-4 ئەرسرلەر ئاراسىدا نەباتى يېزىقىدىن تەرەققىي قىلغان بولىشى بىلەن بىرلىكتە كۈنىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئەڭ قەدىمى يېزىق ئۆرنىكى م.ك. 6. ئەسرگە (زەبەد 512، ھارران 568) ئائىتتۇر. ئوڭدىن سولغا يازىلغان ئەرەب ئەلىفبەسىدە بولغان 28 ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ 22 داسنىدى سامى ئەلىفبەدىن قەبۇل قىلىنغاندا شەكىل ئۆزگەرتكەن تاۋۇشلار بولۇپ، قالغان ئالتىسى ئەرەبچەگە خاستۇر.
كۆھنە دۇنيانىڭ ئۈچ بۈيۈك قىتئەسىدە، ئوخشىمىغان ئائىلەلەرگە مەنسۇب نۇرغۇن تىلغا تەتبىقلانغان ئەرەب ئەلىفبەسىگە، ھەرف قوشۇمچىلىرى كىرگۈزۈلگەن ۋە شۇنداق قىلىپ ئەلىفبەنىڭ ئىسلاھاتى يولىغا كىرىلگەندۇر. فارسلار بۇ ئىسلاھنى \چ\، \پ\ ۋە \ژ\ تاۋۇشلىرى ئۈچۈن ئوخشىمىغان ئىشارەتلەر ئىجاد قىلغان. تۈركلەر، بۇ ئىشارەتلەرنى فارسلاردىن ئۆز پېتى كىرگۈزگەن. تۈركچەدىكى \گ\ تاۋۇشى ئۈچۈن قوللىنىلغان كەف، ئوخشاش بىر ۋاقىتتا \ڭ\ ئۈچۈن ھەم قوللىنىلغان.
ئۇيغۇرلار ئىسلامىيەتكە قاۋۇشقان تارىختىن بېرى ئەرەب ئەلىفبەسى قوللانماقتا، فەقەت 1960-1980 ئارىسى يېڭى يېزىق نامىدا لاتىن ئەلىفبەسى قوللىنىلغان.
ساخاۋەتچى
ئۇ ئاممىۋى پاراۋانلىققا ھەۋەس قىلىدىغان ، دائىم خەير-ساخاۋەت پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىدىغان ۋە كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشقان كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئۇلار بارلىق شەخسىي بايلىقلىرىنى جەمئىيەتتىكى ئېھتىياجلىق كىشىلەر بىلەن ئورتاقلىشىشنى خالايدۇ. بۇ بايلىق پۇل ، مۈلۈك ، ۋاقىت ، مۇھەببەت ۋە ئەزا ئىئانە قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، مەسىلەن چېگراسىز دوختۇرلار ، پىدائىيلار قاتارلىقلار.
ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ( Asia-Pacific Economic Cooperation APEC)
亚太经济合作组织
1989 - يىلى ئاۋسترالىيە زوڭلىسى خوك كورىيەگە زىيارەتكە كەلگەندە ، رايون خارەكتىرلىك مىنىستىر دەرىجىلىكلەر يىغىنى چاقىرىپ ، ئاسىيا تېنچ ئوكيان رايونىنىڭ ئىقتىسادىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەسىلىسىنى مۇھاكىمە قىلىش پىكىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇ يىلى 11 - ئاينىڭ 5 - كۈنىدىن 7 - كۈنىگىچە ئاۋسترالىيە ، ئامېرىكا ، كانادا ، ياپونىيە ، كورىيە ، يېڭى زىلاندىيە ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىغا ئەزا 6 دۆلەت ئاۋسترالىيە پايتەختى كانبررادا ، ئاسىيا تېنچ ئوكيان رايونى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق مەسىلىسى بويىچە مىنىستىر دەرىجىلىكلەر يىغىنى چاقىرغان. بۇ « ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق يىغىنى » نىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقىدىن دىرەك بېرىدۇ. 1993 - يىلى 6 - ئايدا تەشكىلات نامى « ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى » (Asia-Pacific Economic Cooperation --- APEC) قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. ئاساسلىق فونكىسىيسى - رايون ئىقتىسادىنىڭ مۇقىملىقى ۋە تەرەققىياتىنى قوغداش ، ئەزا ئەللەرنىڭ ئىقتىسادىغا ياردەم بېرىش ، كۆپ تەرەپلىمىلىك سودىنى راۋاجلاندۇرۇش ، رايونلار ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي پەرقنى ئازايتىشتىن ئىبارەت. جوڭگۇ چوڭ قۇرۇقلۇقى ، جوڭگۇ شياڭگاڭ ۋە جوڭگۇ تەيۋەن 1991 - يىلى 11 - ئايدا بۇ تەشكىلاتقا بىرلا ۋاقىتتا ئەزا بولغان. ئىش بېجىرىش ئورنى سىنگاپوردا
ئەيسىنگېرو نۇرخاچ
مانجۇلارنىڭ داھىسى-ئەيسىنگېرو نۇرخاچ
چىڭ سۇلالىسى شەرقى شىمالدا كۈچىيىپ، ئەڭ ئاخىرىدا يەنىلا شەرقى شىمالدا ھالاك بولغان. چىڭ سۇلالىسى جوڭگودىكى 200 يىلدىن ئارتۇق ھۆكۈم سۈرگەن تۆت چوڭ خاندانلىقنىڭ بىرى بoلۇش سۈپىتى بىلەن، دۇنيادىكى ۋە جۇڭگودىكى تارىخچىلارنىڭ تەتقىقات ئوبىكتى بولۇپ كەلمەكتە.
نىمە ئۈچۈن چىڭ سۇلالىسىنىڭ تارىخى شۇنچە كۆپ كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ؟ چۈنكى چىڭ سۇلالىسىنىڭ قۇرغۇچىسى بولغان ئەيسىنگىرو نۇرخاچ بىر ئازسانلىق مىللەتتىن كىلىپ چىققان. ئۇ چاغلاردا بۇ ئازسانلىق مىللەت «مانجۇ» دەپ ئاتالمايدىغان بولۇپ، ئۇلارنى «جورجىتلار» دەپ ئاتايتى. جورجىتلار يېزىقى يوق مىللەت بولۇپ، ئۇلار نەچچە ئون قەبىلىگە بۆلۈنۈپ كەتكەن.
ئوۋچىلىقنى ئاساس قىلىپ تۇرمۇش ككچۈرىدىغان، نوپۇسىمۇ مىليۇنغا بارمايدىغان، يېزىقىمۇ يوق بىر مىللەتتىن نۇرخاچقا ئوخشاش بىر ئادەمنىڭ چىقىپ، جوڭگودىكى 50 نەچچە مىللەتنىڭ تەقدىرىنى ئۆزگەرتىپ 296 يىل ھۆكۈم سۈرگەن چىڭ سۇلالىسىنى قۇرۇپ چىقىشىغا ئۇل سېلىشى ھەقىقەتەن كىشىنى چوڭقۇر ئويغا سالىدۇ. نۇرخاچنىڭ تالانتى تۇغما تالانتمۇ ياكى ئۇ بىرەر يەردە ئىلىم تەھسىل قىلغانمۇ؟ ئۇ قانداق قىلىپ ئۆزىدىن نەچچە يۈز ھەسسە كۈچلۈك مىڭ سۇلالىسنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ چىڭ سۇلالىسىنىڭ قۇرۇلىشىغا ئول سالىدۇ؟ ئۇ قانداق قىلىپ چاك-چېكىدىن بۆلۈنۈپ كەتكەن جورجىتلارنى ئۆز بايرىقىنىڭ ئاستىغا يىغىپ، يېڭى يېزىق ئىجات قىلىپ، جەڭگىۋار، دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك قۇشۇن قىلىپ قۇرۇپ چىقىدۇ؟ 44 يىلدا ئۆزىدىن نەچچە ھەسسە كۈچلۈك دۈشمەن قۇشۇنى بىلەن 12 قېتىم غەلبىلىك جەڭ قىلغان. پەقەت ئەڭ ئاخىرقى نىڭيۇەن ئۇرۇشىدا يۇەن چوڭخۇەنگە يېڭىلىپ قالغان ۋە ئانچە ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئۈلۈپ كەتكەن. ئۇ كىيىكىلەرگە نۇرغۇن سىرلارنى قالدۇرۇپ كەتكەن...
ئەيسىنگېرو نۇرخاچ 1559-يىلى شەرقى شىمالدا بىر قۇلدار ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 12يېشىدا ئانىسى تۈگەپ كەتكەن. دادىسى قايتا توي قىلغاندىن كىيىن ئۆگەي ئانىنىڭ ياخشى كۈرىشىگە ئىرىشەلمەي چەتكە قېقىلغان. ئۇ توي قىلغاندىمۇ ھىچقانداق مال-مۈلۈككە ئىگە بولالمىغان. تاغدىن موگو تىرىپ، ئۇتۇن كەسلەپ بازاردا سېتىپ تۇرمۇشىنى قامداپ كەلگەن. مانا مۇشۇنداق بالىلىق ۋە ياشلىق دەۋرىنى ئۆتكۈزگەن نۇرخاچ قانداقلارچە بىر دەۋىرنىڭ سەركەردىسى ۋە كىيىنكىلەرنىڭ تەتقىقات ئۇبىكتى بۇلۇپ قالىدۇ؟ ئۇ 1583-يىلى 25 ياشقا قەدەم قۇيغانغا قەدەر بىر نامرات، ئاددەتىكى بىر پۇقرا سۈپىتىدە ياشاپ كەلگەن...
بىر ئادەمنىڭ دۇنيا چېمپىيۇنى بۇلۇش ئۈچۈن 156 خىل ئامىل بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىككەن، ئۇنداق بولسا نۇرخاچنىڭ باش كۆتۈرۈپ چىقىپ غەلبە قىلىشى قانداق ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك؟
(1) ئەيسىنگىرو نۇرخاچنىڭ ئائىلىسىنىڭ شارائىتىدىن ئېلىپ ئېيىتقاندا، ئۇ كىچىكلا يىتىم قالغان. ئۆگەي ئانا ئۇنى يەكلەپ نۇرخاچنىڭ كىچىكلا ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ياشاش خاراكتىرىنى يىتىلدۈرگەن ھەمدە بىر ئامال قىلىپ ئائىلىسىگە تايانماي پۇل تېپىپ جېنىنى بېقىشقا تىرىشقان. ئىمكانقەدەر ئۆگەي ئانا ۋە ئېنى-سىڭىلىرى بىلەن مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشقا تىرىشقان. (2) ئۇ موگو تىرىپ، ئۇتۇن كەسلەپ بازاردا سېتىپ پۇل تېپىش جەريانىدا، نۇرغۇن كىشىلەر بىلەن تۇنۇشقان ۋە جەمئىيەتنىڭ ئەھۋالىنى ئېگەلەشكە پۇرسەت بولغان. (3) نۇرخاچ ناھايىتىمۇ كەڭ قۇساق كىشى بۇلۇپ، ئۇڭاي ئاچىلانمايدۇ. كىشىلەرنى ئۈزىگە مايىل قىلىشقا ماھىر كىشىكەن. (4) ئۇ ياشلىق دەۋرىگە قەدەم قويغان مەزگىللەردە، شىمالدا چارروسىيەنىڭ كېڭەيمىچىلىكى تېخى چوڭ ھىنگان تاغلىرىغا كەلمىگەن، شەرقىدە چاۋشەن بىلەن ياپۇنىيە ئۇرۇشۇپ چاۋشەن قاتتىق ھالسىرىغان، جەنۇبىدا مىڭ سۇلالىسىنىڭ خانى ۋەنلى ئەيىش-ىشرەتكە بىرىلىپ ھەتتاكى 20 يىلغىچە ئوردىغا چىقمىغان ۋاقىتلىرى، غەربتە بولسا مۇڭغۇلار نەچچە قەبىلىگە بۆلۈنۈپ كەتكەن بۆلۇپ كۈچى تولىمۇ ئاجىز ۋاقىتلارغا توغرا كېلىدىكەن... (5) جورجىتلارنىڭ ئىچىدىمۇ نەچچە قەبىلە بۆلۇپ ھىچقانداق بىرلىك يوق. (6) مىڭ سۇلالىسىنىڭ شەرقى شىمالدا تۇرۇشلۇق ھەربى ئەمەلدارى لى چېڭلياڭ جورجىتلارنىڭ توپىلىڭىنى باستۇرۇش جېڭىدە، شەھەرنى توپقا تۇتۇپ نۇرخاچنىڭ دادىسى ۋە بوۋىسىنى ئۆلتۇرۈۋېتىپ، نۇرخاچنىڭ ياش قەلبىگە قىساس ئۇرۇقىنى تېرىپ قويىدۇ. (7) مىڭ خاندانلىقى نۇرخاچنىڭ دادىسى ۋە بوۋىسىنى خاتا ھالدا ئۆلتۈرۈپ قويغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭغا 30 تۇياق ئات ۋە 30 نەپەر مالاي ۋە كىچىك مەنسەپ سوۋغا قىلىدۇ. (8) نۇرخاچ شۇ قېتىمقى شەھەرنى قىزىل يۇپۇقلۇق زەمبىرەك بىلەن بومباردىمان قىلغاندا ئۈلۈپ كەتكەن كىشىلەرنىڭ ئۇرۇق-تۇققانلىرىنى ئۆز يېنىغا ئۇيۇشتۇرۇپ، قىساس ئېلىش پەيتىنى كۈتۈپ تۇرىدۇ. شۇنداقلا ئۈزىگە بىرىلگەن مەنسەپتىن پايدىلىنىپ نەچچە يۈز كىشىلىك قۇشۇن تەشكىلەش شارائىتىنى ھازىرلايدۇ.
نۇرخاچنى ئالدى بىلەن ھەربى ئالىم دىيىش كېرەك. ئۇ خېتو ئالانى قوغداش جېڭىدە 10 مىڭ كىشىلىك قۇشۇنى بىلەن مىڭ سۇلالىسىنىڭ تۆت يولغا بۆلۈنۈپ نۇرخاچنى قورشاشقا كەلگەن 40 نەچچە مىڭ كىشىلىك قۇشۇنىنى تارمار قىلىدۇ. ئاز قۇشۇن بىلەن كۆپنى يېڭىش، تەلەي بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ قالماستىن، باشقىلارنى ۋە ئۈزىنى بىلىش، يەر شارائىتى، ھاۋا كىلىماتى، قۇشۇنىڭ قانداق جايدا جەڭ قىلسا ئۈزىگە پايدىلىق بولىدىغانلىقى قاتارلىق تەرەپلەرنى، شۇنداقلا ئۆزىنىڭ ئاجىزلىقى ۋە ئەۋزەلىكىنى بىلىپ يىتىش كېرەك. پىسخىكا ئامىلىمۇ مۇھىم ئۇرۇندا تۇرىدۇ. مىڭ خاندانلىقىنىڭ قۇشۇنى ئادەم سانىنىڭ كۆپلىكىنى كۆزدە تۇتۇپ، نۇرخاچنىڭ قىسىملىرىنى پىسەنتىگە ئالمىغان، ھەمدە شەرقى شىمالنىڭ قىشتا ناھايىتىمۇ سوغاق بۇلۇشتەك ھاۋا كىلىماتىنى، يەرشەكلىنىڭ مىڭ خاندانلىقى قۇشۇنىغا ناتۇنۇش، بىراق نۇرخاچقا بەش قولدەك ئايانلىقىنى نەزەرگە ئالمىغان. نۇرخاچنىڭ بۇرۇندىن جەڭ قىلىپ باقمىغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ، ئۇنى بىر پەشۋاغا يارىمايدۇ دەپ قارىغان. شۇنداق ئامىلار يىغىلىپ نۇرخاچنىڭ بۇ قېتىمقى جەڭدە يېڭىش ئىمكانىيىتىنى نەچچە ھەسسە ئاشۇرۇپ بەرگەن. بۇ نوقتىنى ئوبدان بىلگەن نۇرخاچ، قۇشۇننى يىغىپ تۆت يولغا بۆلۈنگەن قۇشۇننىڭ ئوڭ ۋە سول تەرەپتىكى قۇشۇنىنى تارمار قىلىپ، ئارقا سەپ تەمىناتىغا ئوت قويۇپ كۆيدۈرۋەتكەن. شۇنداقلا ئۇلارنىڭ بىر-بىرىگە ياردەم بىرىش يولىنى ئۈزۈپ تاشلاپ، مىڭ خاندانلىقى قۇشۇنىنى زىمىستان سوغاقتا ئوزۇق-تۇلۈكسىز قالدۇرۇپ، مەغلۇبىيەت گىرداۋىغا ئاپىرىپ قۇيغان. خېتوئالانى قۇرشاش جېڭىدە مىڭ خاندانلىقى مەغلۇپ بولۇپ، نۇرخاچنىڭ جورجىتلار ئىچىدە ئىناۋىتى ئۈسۈپ نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ قايىلىقىنى قوزغىغان.
نۇرخاچ مىڭ خاندانلىقىنىڭ قۇشۇنى يېتىپ كەلگەن كۈنى ئاخشىمى بۇرۇنقىدەكلا خاتىرجەم تامىقىنى يەپ، ئۇيقىسىنى ئۇخلىغان. ئەتىراپىدىكىلەر ئۇنىڭدىن ۋەزىيەتنىڭ جىددىلىكىنى ئەسكەرتكەندە، نۇرخاچ كۈلۈپ تۇرۇپ «مەن مىڭ قۇشۇنى كەلمەسمىكىن دەپ ئەنسىرگەن ئىدىم، ئەمدى ئۇلار كەپتۇ، مەن تازا بىر قانغۇچە ئۇخلىۋالاي» دىگەن. مۇشۇنىڭدىنمۇ نۇرخاچنىڭ روھى ساپاسىنىڭ ناھايىتى ياخشىلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
نۇرخاچ ئەمدى كۈچىيىۋاتقان مەزگىلدە جورجىتلارنىڭ باشقا قەبىلىسىدىكىلەر نۇرخاچنىڭ بۇندىن كىيىن كۈچىيىپ كىتىش ئەھۋالىنى كۆزدە تۇتۇپ، قەبىلە باشلىقى ئۆزىنىڭ قىزىنى نۇرخاچقا بەرمەكچى بولىدۇ. دەل مۇشۇ چاغدا مىڭ قۇشۇنلىرى نۇرخاچقا ھۇجۇم قىلىدۇ. ھېلىقى قەبىلە باشلىقى ئەمدى نۇرخاچ تۈگەشتى دەپ ئويلاپ توي چېيى ئىچۈرۈپ قويغان قىزىنى بەرمەس بۇلۇپ قالىدۇ، مۇشۇ ۋاقىتلاردا سەركەردىلەر بۇ ئىشنى ئاھانەت بىلىپ ھېلىقى قەبىلىگە جازا يۈرۈش قىلماقچى بولغاندا، نۇرخاچ ئوتۇرىغا چىقىپ، «بۇ ئۇرۇشنى قىلىشقا بولمايدۇ. قىزىنى بەرمىسە بەرمىسۇن، كىيىنكى كۈنلەردە ماڭا قىزىنى بېرىدىغانلار ئىشىكىمنىڭ ئالدىدا ئۆچىرەتتە تۇرىدۇ، ھازىر ئۇلارغا جازا يۈرۈش قىلىدىغان ۋاقىت ئەمەس» دەيدۇ... مۇشۇنىڭدىن نۇرخاچنىڭ يېراقنى كۆرەر، كۆكسى-قارنى كەڭ كىشى ئىكەنلىكىنى كۈرىۋالغىلى بولىدۇ.
نۇرخاچ مىڭ خاندانلىقىنىڭ قۇرشاپ ھۇجۇم قىلىشىنى مەغلۇپ قىلغاندىن كىيىن، ھېلىقى ئۆزىگە پۈتۈشۈپ قويغان قىزنى ئۈزى ئالماي ھەمدە باشقىلارنىڭ ئېلىشىغا يول قويماي، قېرى قىز قىلىپ ئۆيدە ئولتۇرغۇزۇپ قەبىلە باشلىقىغا قاتتىق ئاھانەت قىلىدۇ. نۇرخاچنىڭ ئۆچ ئېلىش ئۇسۇلىنىڭ كىشىلەر ئويلاپ باقمىغان دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى، ئۇنى كۆزگە ئىلمىغانلارنىڭ تەقدىرىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى باشقىلارغا كۆرسىتىپ قويىدۇ.
نۇرخاچ ۋە ئۇنىڭ قىسىملىرى تۇزلەڭدە جەڭ قىلىشقا ماھىر بۇلۇپ، ئات مىنىش ۋە ئوقيا ئېتىش جەھەتتە ئالاھىدە ئۈستۈنلۇككە ئىگە بولغاچقا، مىڭ خاندانلىقى بىلەن ئۇرۇش قىلغاندا، مىڭ قۇشۇنلىرىنى ئالداپ شەھەردىن چىقىپ ئۇرۇش قىلىشقا قىزىقتۇرىدۇ. مىڭ قۇشۇنلىرى شەھەردىن چىقىپ نۇرخاچ قىسىملىرىغا ھۇجۇم قىلغاندا نۇرخاچ قىسىملىرىنىڭ ئوۋ نىشانىغا ئايلىنىپ قالىدۇ. بۇنىڭدىن نۇرخاچنىڭ ئۈزىنى ۋە باشقىلارنى ناھايىتى ئوبدان بىلىدىغانلىقىنى كۈرىۋالغىلى بولىدۇ.
نۇرخاچ سەككىز تۇغلۇق قۇشۇننىڭ قۇرغۇچىسى بولۇپ، سەككىز خىل بايراق ئاستىغا پۇتۈن جورجىتلارنى ئۇيۇشتۇرغان، چاك-چىكىدىن بۆلۈنۈپ كەتكەن جورجىتلارنى بىرلەشتۈرۈپ، موڭغۇل تۆپىلىكىدىكى باشقا مىللەتلەرنىمۇ مۇشۇ بايراق ئاستىغا ئۇيۇشتۇرغان. ئۇلار تىنچ دەۋىردە دېھقانچىلىق-چارۋىچىلىق، ئوۋچىلىق بىلەن شۇغۇلانسا، ئۇرۇش مەزگىلىدە ھەرقايسى قىسىملار ئۈزىنىڭ بايرىقى ئاستىغا جەم بولغان. ھەمدە 300 كىشىلىك قۇشۇننى بىر ئاقساقال، ھەر 5 ئادەمگە بىر باشلىق بىكىتىپ، قۇشۇننىڭ سانى ۋە ئىنتىزامىنى كۈچەيتكەن.
نۇرخاچ بىر قېتىملىق مىڭ قۇشۇنلىرى بىلەن بولغان جەڭدە ئوقيا تىگىپ ئېغىر يارلانغان، كىيىن نۇرخاچنى يارلاندۇرغان ئەسكەرنى تۇتۇپ نۇرخاچنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلگەندە، نۇرخاچ ھىلىقى ئەسكەرنى قۇيۇۋېتىپ ئۆزىگە ئەسكەر قىلىۋالغان. ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «ئۇرۇشتا ھەر ئىككى تەرەپ ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ۋە خانى ئۈچۈن كۆرەش قىلىدۇ. بۇ ئەسكەر ھەقىقەتەن باتۇر، مەرگەن ئىكەن، بۇنداق ئەسكەرنى ئۆلتۈرۈش بىھۇدە ئىش، ئۇ بۇندىن كىيىن مەن ئۈچۈن بىرقانچە دۈشمەننى كۆپ ئۆلتۈرسە تېخىمۇ ياخشى ئەمەسمۇ؟!»
شۇنىڭدىن كىيىن قۇشۇندىكى ئەسكەرلەر نۇرخاچقا سادىق بولۇپ، كۆپ دۈشمەن ئۆلتۈرسە ئۆزىگە مەنپەئەت ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ھىس قىلىشقان. بۇ ئىش قۇشۇننىڭ جەڭگىۋارلىقىنى قىسمەن دەرىجىدە ئۆستۈرگەن...
نۇرخاچ-بىر سىياسىيۇن.
جورجىتلارنىڭ مىڭ سۇلالىسىگە قارشى چىقىشى تاسادىپى ۋەقە ئەمەس. مىڭ خاندانلىقىنىڭ شەرقى-شىمالدا تۇرۇشلۇق ھەربى ئەمەلدارى لى چېڭلياڭ ئۆزىنىڭ ھوقوقىدىن پايدىلىنىپ، جورجىتلارنى قاتتىق ئەزگەن ۋە خورلىغان. بىراق جورجىتلارنىڭ كۆپ قېتىملىق قارشىلىقى مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشقان. سەۋەبى جورجىتلار ئىتتىپاق ئەمەس بولۇپ، ئون نەچچە قەبىلىگە بۈلۈنۈپ كەتكەن، ھەر تەرەپ ئۆز مەنپەئەتىنى كۆزلىگەن بولغاچقا، ھەل قىلغۇچ پەيتتە ئۆز-ئارا ياردەمدە بولمىغان. بۇنى كۈرۈپ يەتكەن نۇرخاچ ئۆز مىللىتىنىڭ تەقدىرىنى ئۆزگەرتىشتە چۇقۇم بىر بايراق ئاستىغا ئۇيۇشۇشنىڭ زۆرۆرلىكىنى بايقىغان. ھەمدە ئۈزىنىڭ دۈشمىنىنى ئېنىق قىلىپ مىڭ خاندانلىقى قىلىپ بېكىتىپ، غەربتە موڭغۇلار بىلەن، شەرقتە چاۋشەنلىكلەر بىلەن ئىتتىپاقلاشقان...
ئەينى ۋاقىتتا جورجىتلارنىڭ ھەرقايسى قەبىلىلىرىنىڭ كۈچى ئوخشاش بولمىغاچقا، نۇرخاچ ئۇلارنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۈچۈن، تۆۋەندىكىدەك سىياسەتلەرنى بېكىتىپ چىققان:
كۈچلۈكلەر بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈش، ئاجىزلارنى ئۈزىگە قېتىۋېلىش. يىراقتىكىلەر بىلەن ئىناق ئۈتۈش، يېقىندىكىلىرىنى قېتىۋېلىش. موڭغۇلارغا قىز بېرىش ۋە موڭغۇلارنىڭ قىزلىرىنى كىلىن قىلىپ قوش تۇقاندارچىلىق مۇناسىۋىتىنى شەكۈللەندۈرۈش. مىڭ خاندانلىقىنى يوقۇتۇشتا ئىتتىپاقلاشقىلى بولىدىغان بارلىق كۈچلەر بىلەن ئىتتىپاقلىشىش. موڭغۇلاردىن ۋە مىڭ سۇلالىسىگە قارشى خەنزۇلاردىنمۇ سەككىز خۇشۇنلۇق قۇشۇن تەشكىلەش...
نۇرخاچ يۇقارقىدەك بىر قاتار سىياسەتلەرنى بىكىتىپ. قەدەممۇ-قەدەم جورجىتلارنى ئۆز بايرىقى ئاستىغا ئۇيۇشتۇرسا، موڭغۇل، چاۋشيەن مىللىتى قاتارلىقلار بىلەن ئىناق ئۆتۈپ، ئۇلارنىڭ مىڭ سۇلالىسىگە بولغان ياردىمىنى ئۈزۈپ تاشلىغان. يەنە بىر تەرەپتىن ئۇلارغا ئۈزىنى تەھدىت دەپ قارىغۇزمىغان.
نۇرجاچ ئۆزىنى مەركەز قىلغان، سەككىز تورە بەگ ۋە بەش ۋەزىردىن تەركىپ تاپقان كېڭەش تۈزۈمىنى ئورنىتىپ، چوڭ ئىشلارنى مەسلىھەتلىشىپ بىر تەرەپ قىلغان بولۇپ، يۇقۇرى قاتلامدىن تەركىپ تاپقان جەمھۇرىيەت تۈزۈمى يەنى ئىپتىدائى جۇمھۇرىيەت تۈزىمىنى بارلىققا كەلتۈرگەن.
نۇرخاچ ئۆزىنىڭ مىللىتىنىڭ يېزىقى يوقلىقى سەۋەبى تۈپەيلى، نۇرغۇن ئەمىر-پەرمان ۋە بۇيرۇق چۈشۈرۈش، ھۆكۈمەت ئارخىپلىرىنى يېزىپ قالدۇرۇشتا زور قىيىنچىلىققا ئۇچۇرغان. ھەمدە ھۆكۈمرانلىقنىڭ داۋام ئىتىشى شۇنداقلا مىللەتنى زىچ ئىتتىپاقلاشتۇرۇش ئۈچۈن يېزىقنىڭ رولىنىڭ ناھايىتى چوڭلىقىنى ھىس قىلىپ، موڭغۇل يېزىقى ئىلىپبەسى ئاساسىدا مانجۇچە يېزىقنى كەشىپ قىلدۇرۇپ، پۈتۈن جورجىتلار ئارىسىدا قوللانغان.
نۇرخاچ 1616-يىلى رەسمى تۈردە دۆلەت قۇرۇپ، دۆلەت نامىنى «جىن» دەپ ئاتىغان. كىيىنكىلەر بۇنى «كىيىنكى جىن» دەپ ئاتىغان. بۇرۇنمۇ جورجىتلار «جىن سۇلالىسى»نى قۇرغان. شۇڭا «كىيىنكى جىن» دەپ ئاتىشى نورمال ئىش ئىدى. دۆلەتنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن پۈتۈن شەرقى شىمالدا جورجىتلارنىڭ بىرلىككە كەلگەن ھاكىمىيىتى شەكىلەنگەن. نۇرخاچ 25 يېشىدىن باشلاپ قولىغا قورال ئېلىپ 34 يىل جەڭ قىلىپ 58 يېشىدا جىن پادىشالىقىنىڭ پادىشاھى بولغان.
نۇرخاچ، چىن شىخۇاڭ قۇرغان چىن سۇلالىسىدىن تارتىپ مىڭ سۇلالىسىگە قەدەر بولغان ئارىلىقتىكى سەددىچىن سېپىلىنىڭ ھەربى ئىشلاردىكى رولىنى ئاساسى جەھەتتىن يوققا چىقارغان. چۈنكى ئىلگىرىكى سۇلالىلەر سەددىچىن سېپىلىنىڭ سىرتىدىكى مىللەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ياخشىلىيالمىغان. پەقەت قىز بىرىش ئارقىلىق ۋاقىتلىق تېنچلىقنى قولغا كەلتۈرگەن ۋە سەدىچىن سېپىلىنى ئۇزارتىپ سالدۇرغان. نۇرخاچ بولسا موڭغۇل ئىگىزلىكىدىكى مىللەتلەرگە قىز بېرىش ۋە قىز ئېلىشتەك تەڭ باراۋەر رەسمى تۇققاندارچىلىق سىياسىتىنى يولغا قويۇپ، ئۈزۈن يىل داۋاملىشىپ كەلگەن ئۆچمەنلىكنى يوقۇتۇپ چىڭ سۇلالىسىنىڭ 296 يىل ھۆكۈم سۈرىشىدە سېرتنىڭ تاجاۋۇزچىلىق ئەندىشىسىنى تۈگەتكەن.
نۇرخاچ پايتەختنى شېنياڭغا يۆتكەشتەك ئاقىلانە قارار چىقىرىپ، يەر شەكلى، مۇھىت، بايلىق قاتارلىق ئەۋزەللىكتىن پايدىلانغان. ئەينى ۋاقىتتا شېنياڭنىڭ ھەربى، سىياسى ئورنى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، مىڭ سۇلالىسىگە بىۋاستە تەھدىت سالغىلى بولاتتى. مۇداپىئەلەنمەك ۋە ھۇجۇم قىلماق ئاسان بۇلۇشتەك ئەۋزەلىككىمۇ ئىگە ئىدى، شۇنداقلا چاۋشەننىڭ مىڭ سۇلالىسىگە ياردەم بىرىش يۇلىنى ئۈزۈپ تاشلاپ، ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملىگىلى بولاتتى.
نۇرخاچ دادىللىق بىلەن ئىسلاھات ئېلىپ بېرىپ، دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق، بېلىقچىلىق، كېمەسازلىق ۋە كانچىلىق ئىشلىرىنى تەرەققى قىلدۇرغان، دېھقانچىلىققا لاۋزىمەتلىك تۈمۈرلەرنى تاۋلاتقۇزغان. ئالتۇن-كۈمۈشلەرنى پىشىقلاپ ئىشلەپ سودىدا ئالماشتۇرۇشتا ئەۋزەلىككە ئىرىشكەن.
گەرچە نۇرخاچ نۇرغۇن ئىشلارنى قىلغان بولسىمۇ ئۇ ئىنسان بۇلۇش سۈپىتى بىلەن خاتالىقتىنمۇ خالى ئەمەس. ئۇ پايتەختنى شېنياڭغا كۆچۈرۈپ كەلگەندىن كىيىن، خەنزۇ پۇقرالىرىنى چەتكە قاققان ۋە بۇيۇنتاۋلىق قىلغانلارنى قىرغان. دېھقانچىلىقتا تەجىرىبىسى بار خەنزۇ دېھقانلار يەرلىرىنى تاشلاپ قېچىپ كەتكەن ۋە كۈچ ئۇيۇشتۇرۇپ نۇرخاچقا قارشى چىققان بولۇپ، ئىشلەپچىقىرىشنىڭ تەرەققىياتىغا قىسمەن تەسىر يەتكەن.
نۇرخاچ 44 يىل غەلبىلىك جەڭ قىلىپ، ئەڭ ئاخىردا غەلبىدىن مەيۈسلىنىش كەيپىياتىدا بولۇپ، نىڭيۇەنگە قىلغان ئۇرۇشتا، دۈشمەننىڭ ئىچكى ئەھۋالىنى بىلمەي تۇرۇپلا قۇشۇن تارتىپ چىققان. نىڭيۇەننى ساقلاپ تۇرغان مىڭ خاندانلىقىنىڭ سەركەردىسى يۇەن چوڭخۇەن ناھايىتىمۇ تەدبىرلىك سەركەردە بولۇپ، نەچچە يىلدىن بۇيان مىڭ خاندانلىقى قۇشۇنلىرىنىڭ نۇرخاچقا يېڭىلگەنلىكىنىڭ سەۋەبىنى يەكۈنلەپ چىققان ئىدى. شۇڭا ئۇ نۇرخاچ قوشۇن تارتىپ كەلگەندە شەھەردىن چىقماي شەھەرنى چىڭ ساقلاپ ياتقان. ھەمدە گولاندىيەدىن كىرگۈزۈلگەن قىزىل يۇپۇقلۇق زەمبىرەكنى شەھەر قۇۋىقا ئۇرۇنلاشتۇرغان. ھىچقانداق دۈشمەن ئەھۋالىنى بىلمىگەن نۇرخاچ بىۋاستە قۇشۇننى باشلاپ شەھەر سېپىلىغا ھۇجۇم قىلغان. نەتىجىدە زەمبىرەك ئوقىدا يارىلانغان نۇرخاچ 1626-يىلى 8-ئاينىڭ 10-كۈنى ئۆلگەن.
«سۇ ئىچكەندە قۇدۇق قازغۇچىسىنى ئۇنۇتما» دىگەن ماقال-تەمىسىل بار. نۇرخاچ قازغان بۇ قۇدۇقنىڭ سۈيىنى ئىچكەن مانجۇلار، 296 يىل ئۆزىنىڭ مانجۇ بولۇپ قالغانلىقىدىن پەخىرلەنگەن. نەچچە يۈز مىليۇن كىشىلەر مانجۇلارغا ھەۋەس قىلغان، ئۆزىنىڭ مانجۇ بولۇپ تۇغۇلۇپ قالمىغانلىقىدىن ئۈكۈنگەنلەرمۇ بەلكىم كۆپ بولۇشى مومكىن. ئەينى ۋاقىتتا بەكمۇ ئاجىز، قەبىلە تۈزۈمىدىكى جورجىتلارنىڭ نەچچە مىليۇن كۇۋادىراتنى كىلومىتىرلىق زىمىننىڭ ئېگىسى بولالىشىنى، نۇرخاچقا ئوخشاش بىر ئەركەكنىڭ تۆھپىسى دىيىشكە تامامەن بولىدۇ. جورجىتلارنىڭ مانجۇ مىللىتى بولۇپ شەكىلىنىشىگە ۋە ھازىرقىدەك نۇپۇس سانى 16 مىليۇنغا كۆپىيىشىدە نۇرخاچنىڭ ھەسسىسى ناھايىتى كۆپ. بەزى تار مىللەتچى خەنزۇلاردا «نۇرخاچنى تاجاۋۇزچى، ئۇ بىزلەرنى 296 يىل قۇل قىلغان، تېرىتورىيىمىزنى بېسىۋالغان» دەپ تىل ھاقارەت سالغانلارمۇ بولدى. ناۋادا نۇرخاچ شەرقى شىمالدا باش كۆتۈرۈپ چىقمىغان ۋەزىيەتنى تەھلىل قىلساق، جوڭگونىڭ بۈگۈنكىدەك تېرىتۇرىيەگە ئىگە بولۇشى مومكىن ئەمەس.
1368-يىلى جۇ يۇەنجاڭ مىڭ خاندانلىقىنى قۇرۇپ، مىڭ ۋەنلى خانغا كەلگەندە، مىڭ سۇلالىسى ئاساسى جەھەتتىن چىرىكلىشىپ زاۋالىغا يەتكەن. پادىشا مىڭ ۋەنلى كۈنلىرىنى ئەيشى-ئىشرەت، كەيىپ-ساپا بىلەن ئۆتكۈزۈپ، 20 يىلغىچە ئوردىغا چىقمىغان. ئۇ كۆرۈشمەسلىك، تەستىقلىماسلىق پىرىنسىپىنى يولغا قويۇپ، دۆلەتنىڭ ئىشلىرى بىلەن كارى بولمىغان، پۇقرالاردىن سېلىقنى ھەددى-ھېساپسىز ئېلىپ زار-زار قاخشاتقان، قۇشۇننىڭ جەڭگىۋارلىق كۈچى ئاجىزلاپ، ھوقوقدارلارنىڭ پۇقرالارغا سالغان زۇلۇمى چىكىگە يەتكەن... مانا مۇشۇنداق ھالغا چۈشكەن مىڭ خاندانلىقى قانداقمۇ شىمالدىكى چارروسىيەنىڭ كېڭەيمىچىلىكىگە تاقابىل تۇرالىسۇن؟ قانداقسىگە زىمىنىنى غەربى شىمالدا بالقاش كۆلىگىچە كېڭەيتەلىسۇن؟
نۇرخاچ ئاساس سېلىپ بەرگەن چىڭ خاندانلىقىڭ تەسىر كۈچى بىلەن چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى كاڭشى زامانىسىدا روسىيە بىلەن «نىبچۇ شەرتنامىسى»نى ئىمزالاپ، جوڭگو ۋە روسىيەنىڭ چېگرىسىنى بەلگىلىگەن. ناۋادا مىڭ خاندانلىقى بولغان بولسا چارروسىيە جوڭگونىڭ قانچىلىك زىمىنى بېسىۋالغان بولاتتى ھە؟!
تارىختىن بۇيان ھەرقانداق بىر مىللەتنىڭ گۈللىنىش ياكى خاراپ بولۇشى، شۇ مىللەتتىن چىققان سەركىگە باغلىق. سىزنى باشلىغان سەركە بوستانلىققا باشلىسا بوستانلىققا، چۆلگە باشلىسا چولگە بارىدىغان گەپ... مىڭزى «بىر مىللەتتىن 500 يىلدا بىر سەركەردە چىقىدۇ» دەپتىكەن. بەلكىم 300 يىلدا ياكى 700 يىلدا چىقىشىمۇ مۇمكىن. بىزنىڭ نۇرخاچتىن ئىبارەت بۇ تارىخى شەخستىن ئۆگىنىدىغىنىمىز كۆپ. ئۇ مەيلى قانداقلا ئىش قىلسۇن تارىختىكى مەشھۇر شەخس!.
ھۈسەين ئىبنى خەلەف ئەلكاشغەرىي
ھۈسەين ئ‍بنى خەلەف ئەلكاشغەرىي (الشيخ الامام الزھد الحسيىن بن خلف الكشغرى)، تولۇق ئىسمى ھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى خەلەف ئىبنى جىبرىل ئىبنى خەلىل ئىبنى سالىھ ئىبنى مۇھەممەد، كۈنيىتى ئەبۇ ئابدۇللاھ، لەقەبى ئەلفەزلدۇر. ھىجرى 480 / مىلادى 1087 - يىلدىن كېيىن قايتىش بولغان ئەسلى كاشغەرلىك، قاراخانىيلار دەۋرىدە ئۆتكەن ئالىم، بۈيۈك تىلشۇناس مەھمۇد كاشغەرىي (ھ. 398 – 498 / م. 1008 – 1105) نىڭ ئۇستازى، «ئەلئەلمەئىي»، «ئەلفەزل» دەپ نام ئالغان بولۇپ، 120 دىن ئارتۇق ئەسەر قالدۇرغان مۇھەددىس زاتتۇر.
مەھمۇد كاشغەرىي ئۇنىڭدىن، ئۇ ئىبنۇلغەرقىيدىن، ئۇ ئىبنى ئەبىددۇنيادىن تۆۋەندىكى ھەدىسنى رىۋايەت قىلغان:
يقول اللە جل و عز ان لى جندا سميتھم الترك و اسكنتھم المشرق فادا غزيبت على قوم سلتتھم عليھيم
"قۇدرەتلىك ۋە ئۇلۇغ تەڭرى (ئاللاھ) ئېيتىدۇ: ‹مېنىڭ بىر تائىپە قوشۇنىم بار، ئۇلارنى "تۈرك" دەپ ئاتىدىم. ئۇلارنى كۈنچىقىشقا ئورۇنلاشتۇردۇم. بىرەر قەۋمگە غەزەپلەنسەم، تۈركلەرنى ئۇلارنىڭ ئۈستىگە ئە‍ۋەتىمەن"
ئىمام سەمئانىي ئۇ كىشى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: «مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلھەمىد ئەلئەبدىي ئەلمەرۋەزىي: ‹ئەلكاشغەرىي ھەدىس توقۇيتتى. ئۇنىڭ ئوغلى (ئەبۇل فۇتۇھ) ئابدۇلغافىر (ئۆ. ھ. 466 / م. 1073) ئاتىسىنىڭ بۇ قىلمىشىنى ئەيىبلەيتتى. ئاتىسى ئوغلىدىن كېيىن 10 يىل ئۆمۈر كۆرگەن. ئۇ ئەلفەزل دەپ ئاتىلاتتى› دېگەن».
مېكسىكا
مېكىسىكا (رەسمى نامى: مېكسىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرى، مېكسىكا قوشما شىتاتلىرى؛ ئىسپانچە: Mexico، مەخىكو؛ Estados Unidos Mexicanos) ئوتتورا ئامېرىكا قىتەسىگە جايلاشقان بىر دۆلەت. مېكسىكىنىڭ دۆلەت تىلى ئىسپان تىلى. مېكسكىنىڭ پايتەختى مېكسىكا شەھىرىدۇر. مېكسىكا 1500 يىللىرى ئەتىراپىدا يېڭى دۇنيا بايقاش دولقۇنى باشلانغان مەزگىلدە ئىسپانىيە پادىشاھلىقى ئەۋەتكەن ئېكىسپىدىيەتچى ھېرنەندو كورتاز تەرىپدىن يەرلىك ئۇلۇسلۇنى ياكى قەبىللىلەرنى ئالداش ۋە باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق بويسۇندۇرۇپ، يەرلىك خەلىقلەرنى قۇل قىلىش، ئېزىش ئارقىلىق بەرپا بولغان بىر دۆلەت. ئىسپانيە ھۈكۈمدرالىرنىڭ مېكسىكا ۋە باشقا خىسپەنىڭ رايونلارنى مۇستەملىككە قىلىشنىڭ ئەڭ چوڭ مەقسىتى كاتولىك دىنىنى تارقىتىش، بايلىقلارنى تالان-تاراج قىلىش، ئىسپان تىلىنى ۋە مەدەنيىتىنى كېڭەيتىش. مېكسىكا 1810-يىلى ئىسپانىيە ئېمىپرىيەسىدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولغان. شۇنداقتىمۇ، لېكىن ئەجنەبى ئۇرۇقىدىن بولغان ھۈكۈمدارلار يەرلىك خەلىقلەرنى ئاسسىلماتسىيە قىلىشنى، ئېزىشنى داۋاملاشتۇرغان. بۈگۈنكى كۈندە مېكسىكىنىڭ كۆپ قىسىم نوپۇسى ئارلاش قانلىقلاردۇر. <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">left|thumb|250px|مېكسىكا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
مېھرابچە نەقىشلەر
ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى بىناكارلىق سەنئىتىدە مېھرابچە نەقىشلەرنىڭ ئىشلىنىدىغان ئورنى كۆپ، جەلپدارلىقى كۈچلۈك بولۇپ، ئۇيغۇر نەققاشچىلىقىنىڭ ئەڭ يارقىن ئىپادىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن كۆزگە ئالاھىدە چېلىقىپ تۇرىدۇ. مېھرابچە قەدىمكى ئۇيغۇر بىناكارلىقىدىكى چېدىر، گۈمبەز شەكىللىرىدىن تەرەققىي قىلىپ ھازىرغىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنىۋى شەكىللەرنىڭ بىرى. بۇدىزم مەدەنىيىتى دەۋرىدە شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا بارلىققا كەلگەن <مىڭئۆي> لەرنىڭ قۇرۇلما شەكلىمۇ مېھرابچە شەكىللەرگە قىسمەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ.
زەنجىۋىل
thumb|زەنجىۋىل زەنجىۋىل زەنجىۋىل ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك، زەنجىۋىل (Zingiber officinale Roscoe)، ئېگىزلىكى 40 ~ 100 سانتىمېتىر. زەنجىۋىل جۇڭگو تېبابىتى دورىگەرلىكىد كۆڭلى ئېلشىش، يۆتەل توختىتىش قاتارلىق ئۈنۈمى بار. thumb|زەنجىۋىل ئۆسۈملىكى زەنجىۋىل كۆپ يىللىق كونا يىلتىز سامان غوللۇق ئۆسۈملۈكلەر. يىلتىز غولى گۆشلۈك، قېلىن، تەكشى، خۇش پۇراق ۋە ئاچچىق، ئۆتكۈر خاھىش پۇراقلىق. يوپۇرمىقى قاتار، چوكا شەكىللىك يىڭنىسىمان بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 15-30 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 2 سانتىمېتىر، ئالدى ئۇچى تەدرىجىي ئۇچلۇق، تۈۋى تەدرىجىي تارايغان، سىلىق تۈكسىز بولۇپ، غولىنى يېرىم ئوراپ تۇرغان ساپسىز يوپۇرمىقى.گۈل پايىسى تىك تۇرىدۇ، تەڭگىچىسى كاھىشسىمان چېچىلىدىغان؛ باشاقسىمان گۈل رېتى تۇخۇمسىمان، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 5 سانتىمېتىر، كەڭلىكى تەخمىنەن 2.5 سانتىمېتىر؛ ئورىغۇچى ياپرىقى تۇخۇم شەكىللىك، سۇس يېشىل رەڭ؛ چاناقلىق مېۋىسى ئۇزۇن يۇمىلاق كۆپمە شەكىللىك تەخمىنەن2.5 سانتېمىتىر، 6-8-ئايلاردا چېچەكلەيدۇ.
مېھرابچە نەقىشلەر
مېھرابچە نەقىشلەر ئاساسەن ئۆي - ئىمارەتلەرنىڭ تام، تەكچە، مورا، مېھراب قاتارلىق جايلىرىغا ئىشىنىپ، ھەر خىل مۇرەككەپ گېئومېترىك سىزىقلار ۋە گۈل - گىياھ نۇسخىلىرى بىلەن بىرىكىپ كېلىدۇ. مېھرابچە نەقىشلەرنىڭ كۆپچىلىكى قاپارتما شەكىلدە بولۇپ، كۆك، يېشىل، ئاق (گەجنىڭ ئەسلى رەڭگى) قاتارلىق رەڭلەردە ئاددىي قىلىپ بېزىلىدۇ. ئوچۇق رەڭلەر ئىشلىتىلمەيدۇ. مېھرابچە نەقىش ئۈچۈن تاللانغان رەڭلەر ئاددىي، رەڭ پەرقى كۈچلۈك، ئەمما بىر - بىرىگە ماسلاشقان بولغاچقا، ئىمارەتلەرگە ھەيۋەتلىك تۈس كىرگۈزۈلۈپ، كىشىگە ئېستېتىك زوق بەخش ئېتىدۇ.
زەنجىۋىل
ئېلىمىزنىڭ ئوتتۇرا قىسمى، شەرقىي جەنۇب قىسمىدىن غەربىي جەنۇب قىسىمغىچە بولغان لەيفېڭ، توڭشەن، ياڭشىن، ئېچېڭ، خەننىڭ، تۇڭلىڭ قاتارلىق جايلار. جەنۇبتىكى ھەرقايسى ئۆلكىلەرگە كەڭ ئۆستۈرۈلىدۇ. شەندۇڭ ئۆلكىسى چىڭجۇ شەھىرىدىمۇ چىقىدۇ ، ئاسىيانىڭ ئىسسىق بەلباغ جايلىرىدىمۇ ئۆستۈرۈلىدۇ.
مېھرابچە نەقىشلەر
ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مېھرابچە نەقىش ئۇسلۇبى بارغانسېرى تەرەققىي قىلىپ، ھازىرقى زامان بىناكارلىق سەنئىتىدە كەڭ قوللىنىلماقتا.
مېھرابچە نەقىشلەردە قۇيۇق مىللىي ئۇسلۇب گەۋدىلەنگەچكە، ئۇ يالغۇز ئۆي - ئىمارەتلەرنى كۆركەملەشتۈرۈشكە خىزمەت قىلىپلا قالماستىن، شۇنداقلا يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىگىمۇ سىڭىپ كەتكەن. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى كىيىم - كېچەكلىرىدىن كېپىنەك توننى ئالساق، ئۇنىڭ ئالدى پېشىگە ۋە بۆرەكچە ياقا گىرۋەكلىرىگە مېھرابچە شەكىللىك نەقىشلەر كەشتىلەنگەن. ئۇيغۇر كۇلالچىلىق سەنئىتىدە ئىشلەنگەن ھەر خىل قايچا - قومۇشلارنىڭ گىرۋەكلىرىدىمۇ مېھرابچە شەكىللىك نەقىشلەر ئەكىس ئېتىپ تۇرىدۇ. بۇ ھال بىزگە مېھرابچە نەقىشنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئېستېتىك تۇيغۇسى بىلەن بىر گەۋدىگە ئايلىنىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. (ئا)
زەنجىۋىل
ئۆسۈش قانۇنيىتى
زەنجىۋىلنىڭ ئەسلىي ماكانى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئىسسىق بەلباغ رايونلىرى، ئىللىق، نەمخۇش كىلىماتتا ئۆسۈشكە مۇۋاپىق، سوغۇققا ۋە قۇرغاقچىلىققا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارى بىر قەدەر ئاجىز، تۈپىنىڭ پەقەت قىروسىز مەزگىلدە ئۆسۈشتىكى ئەڭ مۇۋاپىق تېمپېراتۇرىسى 25℃-28، تۆۋەن بولغان تېمپېراتۇرىدىكى ℃20 تا بىخلىنىشى ئاستا بولىدۇ، قىرو مەزگىلىدە ئۆسۈملۈك توزۇپ كېتىدۇ، قىرو ئۈششۈكىدە يىلتىز غولى پۈتۈنلەي بىخلىنىش ئىقتىدارىنى يوقىلىدۇ.
باشقىلار
يالپۇز
ھۈسىيىن تەمبۇر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
تالانتلىق چالغۇچى ھۈسىيىن تەمبۇر 1904 - يىلى ئىلىدا تۇغۇلغان. 19 - ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە مۇشۇ ئەسىرنىڭ باشلىرى ئىلىدا كۆن - خۇرۇم ئىشلەش ئىشلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، موزدۇزلۇق كەسپىمۇ كەڭ راۋاجلانغان. شۇ چاغدىكى موزدۇزلار ئىچىدىن نۇرغۇن ناخشا - ساز ئۇستىلىرى چىققان. ھۈسىيىن تەمبۇر ئىلى موزدۇزلىرى ئىچىدىن چىققان كۆزگە كۆرۈنگەن تالانت ئىگىسى. بولۇپمۇ ئۇنىڭ تەمبۇرغا ناخۇل ئۇرۇشتىكى ماھارىتىنى ئومۇم ئېتىراپ قىلغان. غۇلجىدىكى ئاتاقىق سازەندىلەرنىڭ بىرى بولغان زوردۇن نۇسرەت ئەينى ۋاقىتتا: «مېنىڭ سازەندە بولۇپ قېلىشىمغا سەۋەبچى بولغان نەرسە ھۈسىيىنىمنىڭ تەمبۇرغا ناخۇل چېكىشى. ئۇنىڭ ئۆسەك ئاھاڭىغا يەككە چالغان بىر قېتىمقى سازى يۈرىكىمگە تەمبۇر ئۆگىنىش ئوتىنى تۇتاشتۇرغانىدى» دېگەن. ھۈسىيىن تەمبۇر روزى تەمبۇردىن كېيىنلا كارۇشاڭ ئاخۇنۇمدىن ساز ئۆگىنىشكە باشلاپ، ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە نۇرغۇن ئاھاڭلارنى ئۆزلەشتۈرگەن. ھۈسىيىن تەمبۇر سۈيدۈڭدە كۆپ ۋاقىت تۇرغان ۋە سازغا كامىللىقى بىلەن داڭق چىقارغان. 30 - يىللارنىڭ بېشىدا ئۇ كۈرەدە ئېچىلغان دارىلمۇئەللىمىن مەكتىپىدە ساز مۇئەللىمى بولغان. 1934 - يىلى غۇلجىدا سەنائىي نەفىسە قۇرۇلغاندا، ئەڭ دەسلەپكى قابىل سازچىلار قاتارىدا چاقىرتىلغان. ئۇ ھەسەن تەمبۇر، روزى تەمبۇر قاتارلىق مۇزىكا ئۇستىلىرى بىلەن بىللە ئەينى يىللاردا سەھنىلەشتۈرۈلگەن خەلق داستانلىرى «غېرىب - سەنەم»، «پەرھاد - شېرىن» قاتارلىق ئەسەرلەرگە مۇقام ئاھاڭلىرىنى كىرىشتۈرۈشتە كۆپ ھەسسە قوشقان. ھۈسىيىن تەمبۇر «جۇنۇن ئىككىنچى»، «دېھقان ناخشىسى»، «مۇجدى كەلدى»، «كىردىم يولۇڭغا» قاتارلىق يېقىملىق ئاھاڭلارنى ئىشلىگەن. ھۈسىيىن تەمبۇر خۇشخۇي، چاقچاقچى، ئاۋازى ساز سەنئەتكار بولۇپ، مۇقام ۋە خەلق ئاھاڭلىرىنى تەمبۇردا نەپىس ئورۇنداپ، تەمبۇرغا ناخۇل چېكىشنى كامالەتكە يەتكۈزگەن. ئەپسۇسكى شۇم ئەجەل بۇ ياش تالانت ئىگىسىنى 1938 - يىلى 34 يېشىدىلا ئارىمىزدىن ئېلىپ كەتتى. ھۈسىيىن تەمبۇرنىڭ ۋاپاتى توغرىسىدىكى خەۋەر ئەينى چاغدا ئىلىنى تەۋرىتىۋەتكەن. دەپنە مۇراسىمىغا مۇزىكا ئەترەتلىرى قاتنىشىپ، مەرھۇمنىڭ جەسىتى ناھايىتى داغدۇغىلىق ئۇزىتىلغان. روزى تەمبۇر بۇ تالانت ئىگىسىنىڭ ئۆلۈمىگە ھەسرەت چېكىپ، بېلىگە ئاق باغلاپ، تاۋۇتنىڭ ئالدىدا يىغلاپ ماڭغان.
سۇرە يۇسۇف
يۇسۇڧ سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة يوسڧ) قۇرئاننىڭ 12. سۈرىسى ۋە 111 ئايەتتۇر. 1-3. ئەيەتلەرنىڭ مەدىنەدە قالغانلىرى مەككەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ.
مەزمۇنى
ئۇشبۇ سۇرەدە ئاساسەن ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرىدىن يۇسۇف ئىبن يەئقۇبنىڭ ھاياتى زىكر قىلىنىب، ئۇ زاتنىڭ بېشىغا تۈشكەن بالالار، ئاغا-ئىنىلىرى ۋە بېگانەلەردىن كۆرگەن كۈلفەتلەرى — قۇدۇققا تاشلانغانلىقى، تۆھمەتكە يولىقىشى، زىندانبەند بولغانلىق... ھەققىدە ۋە بۇنداق ئېغىر كورگۈلۈكلەرگە سەبر-تاقەت قىلىشلىرى نەتىجەسىدە ئاخىر-ئاقىبەت زىندان ئازابىدىن خالاس قىلىنىب، پۈتۈن مىسر زېمىنىنىڭ مۈلكۇ خەزىنەسىگە ئىگە بولغانلىقى خۇسۇسىدا سۆز بارىدۇ.
بۇ سۇرە ھۇد سۇرەسىدىن كېيىن — مۇھەممەد ئەلەيھىسسالەم ھاياتىنىڭ ئەڭ قارا كۈنلەرىدە — يېقىنلىرى ھەزرىتى خەدىچە ۋە ئەبۇ تالىبتىن ئايرىلغان، مۇشرىكلار تامانىدىن ئازار- ئەزىيەتلەر چېكىب قىينىلىب يۈرگەن كەزلىرىدا نازىل بولغاندۇر. گويا ئاللاھ تائالا ئۆزىنىڭ سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىگە ۋە شۇنداقلا، ئۇ زاتنىڭ بارچە ئۈممەتلىرىگە ئەگەر بېشىغا تۇشكەن بالايۇ كۈلپەتلەرگە ۋە دىيانەتسىز كىمسەلەرنىڭ زۇلم زوراۋانلىقلىرىغا سەبر- قانائەت قىلىپ ئۆزلىرىنىڭ ھەق يولىدىكى كۈرەشلىرىدىن تالماي، ئاللاھنىڭ دىنىدىن قالماي سابىتقەدەم بولۇشسا، پەرۋەردىگارى ئالەم ئۇلارنى زۇلمەتلەردىن ۋە تار - تەڭلىكچىلكلەردىن خالاس قىلىپ، نۇرلۇق، باخت - سائادەتلىك كۈنلەرگە يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۋاتقاندەك. بۇ سۇرىنىڭ نەزم ئۇسلۇبىدا ئۆزگىچىە لاتاپەت، ئالاھىيدە جازىبە مەۋجۇدكى، ئىسلام ئالەمىدىكى ئەڭ بۈيۈك قەلەم ئەھللىرى ئۇندىن مۇتەئەسسىر بولۇب، شىئېر ۋە داستانلار پۈتكەن، ئۇلەمالار ئىسە، بۇ سۇرە خۇسۇسىدا جىلد-جىلد كىتابلار تەسنىف ئەتكەنلەر. شۇنداق ئەسەرلەردىن بىرىدا «يۇسۇف سۇرەسى جەننەت ئەھللىرى جەننەتتە ھەم راھەت بىلەن تىلاۋەت قىلىب يۈرىدىغان سۇرەلەردىندۇر»، دېيىلگەن بولسا، يەنە بىرىدە: «ھەر قانداق غەم-تاشۋىشكە پاتقان مەھزۇن كىشى يۇسۇف سۇرەسىنى ئىشىتىشى بىلەن ئارام-ئاسايىش تاپۇر»، دەيىلىدۇ.
ئۇلىنىش
سۇرە يۇسۇڧ
ۋېنېرا
left|thumb|300px|ۋېنېرا left|thumb|300px| ۋېنېرا (بەلگە: ) بولسا قۇياش سىستېمىسى.
مىللىي مەپكۇرە توغرىسىدا *
پىروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت
ئىشغالچى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئىككى يىلدىن بېرى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ بارغانچە ئېغىرلىشىپ كېتىشى، ئۇيغۇر سىياسىي تۇرمۇش ۋە ئەركىنلىكىنىڭ قاتتىق چەكلىمىگە ئۇچرىشى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كېلەچچكە بولغان ئۈمىد ۋە تەسەۋۋۇرلىرىنىڭ كۈندىن كۈنگە زەئىپلىشىشى كىشلەر ئارىسىدا ئېغىر مۇنقەرز تۇيغۇسى پەيدا قىلىپ قويدى. بۇ كرىزىس تەبىئىي ھالدا مىللەتنىڭ كېلەچەك تەغدىرىدىن ئەنسىرىگەن زىيالىيلرىمىزنى مىللەتنى قۇتقۇزۇشنىڭ يول ۋە چارە-تەدبىرلىرى ئۈستىدە ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلىۋاتىدۇ. مىللەتكە يول كۆرسىتىش، مىللەتنى قۇتقۇزۇش زىيالىيلارنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان بۇرچىدۇر، ئەلۋەتتە. بۇنىڭدىن ئىككى يىل بۇرۇن ھۆرمەتلىك ئەركىن ئەكرەم ئەپەندى قۇرغان بىر ۋوتسئاپ گۇرۇپپىسىدا قېرىنداشلار خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قاتمۇ قات ئېغىر بېسىمى ئاستىدا ئۈمىدى، ئىرادىسى، جاسارىتى، غەيرىتى سۇنۇپ يوقىلىشقا قاراپ كېتىۋاتقان ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن مىللەتنىڭ روھىنى ئۇرغىتىدىغان، جانلاندۇرىدىغان، تىرىلدۈرىدىغان يېڭى بىر مەپكۇرەنى ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ ھاجەت ۋە زۆرۈر ئىكەنلىكى ھەققىدە پىكىر بايان قىلىشقان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن مەنمۇ ئىزدىنىشكە باشلىغان ئىدىم. بۇ ھەقتىكى كۆزقاراش، تەكلىپ پىكىر ۋە ئويلىغانلىرىمنى قېرىنداشلار بىلەن ئورتاقلىشىشنى مۇۋاپىق  كۆرۈۋاتىمەن.