cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çöçek
Çöçek
Dep biri biridin soruşuptu bu kıznıñ ögey açısı bu kıznı tonumay kasi paşanıñ kızıdu? dep, heyran bolap töven yenide ye tepip oturaptu bu ziyapette negmı nevala kılışıp usulla oynoşuptu gızalınıñ eñ yahşısını bu kızga tatıptu yenide ottagan ögey açısıga özıdin aşkan gızalinı heriptu.bu mimandalık tekaşka yekin bu kız ketidigan bolap harvisigi çüşüp saraydın çıkıp ketiptü öyüge kelip kiyimlerini çıkırıp harva bile (hille) ahsakal bovayga tapşurup beriptü.
Bu kızniñ keygen keşıdın birisi sarayda çüp kagan iken bu kıznıñ ögey anisı bilen açisı kelip ziyapetteki bolgan oyan külkünü yetim kızga eyitip keriptu. Ziyapetke bir paşanıñ naytı çıraylık bij kızı keldi altun harvisı bilen altun kiyim keçek bilen hinci mervayet bilen kelgen iken hemme kişi heyran bolap kaldı biz o milikeniñ yenide ottaduk bizge bek iltipat kıldı hakaçan paşanıñ oglı hanımnı yaratsi kerek! dep ziyapette bolgan gep sözleni eyitip beriptü.
Paşanıñ oglı sarayda çüşüp kagan keşni tepip bu kişniñ igisini tapmak üçün şe şege heber selip öy mộ öy ahtırıptu hiç kimniñ putoga obdan kemmeptu ahırı bu yaman botınnıñ öyige kelip kızın ba mu? dep soruganda yalguz bij kızım ba! dep öziniñ kızını yasap patişanın oglınıñ aldıga eçikıptu ögey kızını zige tonunıñ içige salap yöşürüp koyaptu.
Paşanıñ oglınıñ kolideki keş o kıznıñ putoga obdan kemmeptü paşanıñ oglı seniñ başka kızıñ yok mu dep soruganda vay paşah-i alem, bölek kızım yok bu keş muşu kızımnıñ putoga obdan kelidu! dep pıçaknı elip kıznıñ putunu kesgini başlaptu şundak kılıp önçi hepileşse mộ özinıñ kızınıñ putuga bu keşni keydiremmeptu.
Bular şundak kılıp turganda bir toka horos keşniñ igisi tonuda! dep kıçkırıptu paşanıñ oglı bunı anlap tonunı ahtiyıp yetim kıznı tepip etiniñ keynige mindirüp sarayga elip ketiptu bu kıznıñ ögey anisını baglap sarayga apparıp gündehanıga salaptu (salap koyaptu) andın kiyin kırkiçe kündüz toy kılıp bu kıznı öz aptü.
Kıznıñ ögey anisını öttüredigan bolap vezirlerige emir bergende padişanıñ kelini ögey anisını bu kitımlık günanı men tiley! Dep eriga yalvarıptu şunun bilen padişanıñ oglı günayıdın ötep koyap beriptü tükedi.
كۇبا
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|كۇبا left|thumb|دۆلەت بايرىقى
نىئون گازى
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئىران
ئىران ، تولۇق ئاتىلىشى ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى بولسا ئاسىيا غا يەرلەشكەن بۇلۇپ ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا تېھران، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا تېھران. دۆلەت تىلى بولسا پارس تىلى. ھازىرقى جۇمھۇر رەئىسى سېيىد ئىبراھىم رەئىسى. بۇ دۆلەت 1979 يىلى مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 1 مىلىيون 648 مىڭ 195 كۇۋادىرات كىلومىتىر، نوپۇسى 84 مىلىيون 873 مىڭ
ئۆتمۈشى
ئىران زېمىنى ئەسلى تۈركلەرنىڭ ماكانى بولۇپ، مىلادىدىن بۇرۇنقى 15-ئەسىر ئەتراپىدا شىمالدىن كۆچۈپ كەلگەن پارىسلارنىڭ ئىراندا ئولتۇراقلىشىشى ھەققىدە ئاراش ئىسىملىك باتۇرنىڭ تۈركلەردىن ئولتۇراقلىششقا زىمىن سوراپ گىلەم توقۇپ ئەۋەتكەنلىكى، تۈركلەر خاقانىنىڭ گىلەمنى ياخشى كۆرۈپ ئاراشقا ئوقيا ئېتىپ، ئوق نەگە چۈشسە شۇ يەرنى ئىككى مىللەتنىڭ چېگرىسى قىلىش ئىلتىماسىغا قوشۇلىدۇ. ئاراش ئوقنى ئېتىپ ئامۇ دەرياسىغا يەتكۈزىدۇ، شۇندىن بۇيان ئامۇ دەرياسى ئىران بىلەن تۇراننىڭ چېگرىسى بولۇپ قالغانلىقى ھەققىدىكى رىۋايىتى بار. ئىران يازما تارىخي مىلادىدىن بۇرۇنقى 2700- يىلدىن باشلانغان قەدىمى مەدەنىيەتلىك دۆلەت بولۇپ تارىختا پېرسىيە دەپ ئاتالغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 559- ئەسىردە پارس ئىمپىرىيسى قۇرۇلۇپ شىمالى كاسپى دېڭىزىغا، غەربى ئوتتۇرا دېڭىز-گىرىتسىيەگە قەدەر، شەرقى ھازىرقى تاجىكىستانغا تۇتاشقان ئۈچ قىتئەنى تۇتاشتۇرغان چوڭ ئىمپىرىيەگە ئايلانغان، ۋىلايەت ۋە چوڭ يوللار تەسىس قىلىنىپ دۆلەت قاتنىشى تەرەققى قىلدۇرۇلغان. دارا 1 ھۆكۈمرانلىق ۋاقتى ( بۇرۇنقى 485___521). ئىمپىرىينىڭ كارتىسى شەرقى ئامو دەرياسى بىلەن ھىندى دەرياسىنىڭ ئىككى قىرغىقى، غەربى نىل دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا تۆۋەن قىسمى، شىمالى قارا دېڭىزغا، كاسپى دېڭىز ئەتراپىغا، جەنۇبى پارس قولتۇقىغا تۇتاشقان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 330- يىلى پارس ئىمپىرىيسى ئالېكساندىر ماكىدونىسكى تەرىپىدىن يوقىتىلغان. مىلادى 226 -يىلى ئوتپەرەستلىك ئەۋج ئېلىپ ساسانىلار خاندانلىقى قۇرۇلغان. 651-يىلىدىن 820-يىلىغىچە ئەرەب ئىسلام ئىمپىرىيىسى ھۆكۈمرانلىق قىلىپ ئىسلام دىنى ئىرانغا سىڭىپ كىرگەن. 875-يىلى سامانىلار خانلىقى قۇرۇلۇپ 1005-يىلى سالجۇق ئىمپىرىيىسى تەرىپىدىن يوقىتىلغان. 15- ئەسىرگىچە تۈركلەر ۋە مۇڭغۇللارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان. 1502-يىلى قىزىلباش ئىسمائىلخان تەرىپىدىن قۇرۇلغان سەفەۋى پادىشاھلىقى ئون ئىككى ئىمام ئەقىدىسىنى پۈتۈن ئىران دائىرىسىگە دىگۈدەك تارقاتقان. 1795-يىلى ئازەربەيجانلار قاجار پادىشاھلىقنى قۇرۇپ، ھازىرقى ئىران چېگرىسىنى شەكىللەندۈرگەن. 1925-يىلى ھاكىمىيەت پەھلەۋى جەمەتىگە ئۆتكەن ۋە 1935- يىلى 3- ئاينىڭ 21-كۈنى دۆلەت نامىنى ئىرانغا ئۆزگەرتكەن. 1979- يىلى پادىشاھقا قارشى ئاممىۋى قوزغىلاڭ پارتىلاپ، پادىشاھ مۇھەممەد رىزا پەھلەۋى ئامېرىكىغا سەرگەردان بولۇپ چىقىپ كەتكەن. شۇ يىلى 2- ئايدا دىنى رەھبەر ھۈمەينى 14 يىللىق سەرگەردان ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، پارىژدىن قايتىپ كېلىپ ئالى رەھبەرلىك ھوقۇقىنى قولغا ئالغان، 4- ئاينىڭ 2- كۈنى ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقى جاكارلانغان. 1981- يىلى 10- ئايدا ھۈمەينىي ئىراننىڭ پىرىزدىنتىلىكىگە تەيىنلىنىپ مۇساۋىي زۇڭلى بولغان. ئىراننىڭ سىياسى ۋە دىن بىرلەشكەن ئىسلام قۇرۇلمىسىنى شەكىللەنگەن.
ئاھالىسى
ئىراننىڭ 2021-يىلى يەتتىنچى ئايدىكى نوپۇسى 84 مىلىيۇن 873 مىڭ 364. دۆلەت تىلى پارس تىلى.
ئەزەربەيجانلىق تۈركلەر %40 (تېھران، ئەلبۇرز، شەرقى ئەزەربەيجان، غەربى ئازەربەيجان، ئەردەبىل، زەنجان، قەزۋىن، ھەمەدان، مەركەزىي ۋە قۇم ئۆلكىلىرىگە ئولتۇراقلاشقان)، پارسىلار %25 (خۇراسان، ئىسپىھان ۋە پارس ئۆلكىلىرىگە ئولتۇراقلاشقان) ، كۈرت %10 (كۇردىستان، كېرمانشاھ، ئىلام ۋە شىمالى خۇراسان ئۆلكىلىرىگە ئولتۇراقلاشقان)، لۇر %8 (ئىلام، لۇرىستان ۋە باشقىسى)، گىلان ۋە مازاندىران %7، ئەرەپ %3 (خۇزىستان ۋە بەندەرئابباس ئۆلكىلىرىدە ئولتۇراقلاشقان)، بەلۇجى %2(شىستان بەلۇجىستان ۋە كېرمان ئۆلكىلىرىدە ئولتۇراقلاشقان)، تۈركمەن %2 (تۈركمەنىستان بىلەن چېگرىداش گۈلىستان ئۆلكىسىدە) باشقىلار %3 نى ئىگەللەيدۇ.
دىنى
ئىران ئاھالىسىنىڭ %89 ى (ئاساسەن پارىسلار، ئازەربەيجانلار، ئەرەبلەر) شىئە مەزھىبىگە، 9.8%ى سۈنئي مەزھىبىگە (كۇرد، تۈركمەن، بەلۇجى) ئىشىنىدۇ. ئۇندىن باشقا يەنە 50مىڭ ئوتپەرەست (زەردۇشتى)، 150مىڭ يەھۇدى، 200 مىڭ ئەرمەن پروۋىسلاۋ بار. ئىسلام دىنى شىئە مەزھىبى ئون ئىككى ئىمام ئەقىدىسى ئىراننىڭ دۆلەت دىنى.
جوغراپىيىسى
ئىراننىڭ كۆپ قىسىم زىمىنى تاغلىق، ئىگىزلىك، چۆللۈك بولۇپ، شىمالىدا ئىلبۇرۇس تاغ تىزمىسى(ئەڭ ئىگىز داماۋەند چوققىسى) 5671 مېتىر ئېگىز. غەربىي ۋە غەربىي جەنۇبىدا زاگىروس تاغ تىزمىسى بار، شەرقىي قۇرغاق ئويمانلىق بولۇپ، پار چە-پارچە دەشت قۇملۇقىنى شەكىللەندۈرگەن. كاسپى دېڭىز قىرغاقلىرى ۋە ئىراق بىلەن چېگرىلىشىدىغان ئەرەپ دەرياسى ۋادىسى، غەربى شىمالدىكى ئاراس ۋە قىزىل دەريا ۋادىلىرىدىلا مۇنبەت تۈزلەڭلىكلەر بار. ئىراننىڭ شىمالى مۆتىدىل بەلباغ چۆل ئىقلىمىغا تەۋە بولۇپ قىش ياز پەرقى چوڭ، جەنۇبى قىسمى تىروپىك بەلباغ چۆل ئىقلىمىگە تەۋە بولۇپ، قۇرغاق، يامغۇر ئاز، يىل بويى يۇقىرى تېمپىراتۇرىلىق.
ئىقتىسادى
ئىران ئوتتۇرا شەرقتىكى ئەنئەنىۋى نېفىت دۆلىتى بولۇپ نېفىت ۋە تەبىئى گاز ئىكىسپورتى دۇنيادا سەئۇدىدىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. نېفىت بايلىقى يەر شارى زاپاس نېفىت بايلىقىنىڭ %10 نى ئىگەللەپ بەشىنچى ئورۇندا، تەبىئى گاز بايلىقى يەر شارى زاپاس تەبىئي گاز بايلىقىنىڭ %16 نى ئىگەللەپ روسىيىدىنلا قالسا ئىككىنچى ئورۇننى ئىگەللەيدۇ. نېفىت ۋە تەبىئى گاز كىرىمى دۆلەت كىرىمىنىڭ%90 دىن كۆپرەگىنى ئىگەللەيدۇ.
ئىراننىڭ خەلقئارا بازاردىكى پىستە ئىكىسپورتى دۇنيادا بىرىنچى ئورۇندا بولۇپ، ئەنئەنىۋى دورا ئۆسۈملۈكى زەپە ۋە خورما ئىكىسپورتى پۈتۈن دۇنيانىڭ يېرىمىنى ئىگەللەيدۇ.
2009-يىلى ئىراننىڭ ئومۇمىي مىللىي ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 382 مىليارت 300 مىليون دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 13مىڭ 100 دوللار توغرا كەلگەن. ئىراننىڭ 2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 3%دىن يۇقىرى بولۇۋاتىدۇ.
ئىراننىڭ پۇل بىرلىكى رىيال بولۇپ، ئامېرىكا دوللىرى قارشىسىدىكى ئايرىۋاشلاش نىسبىتى 2016- يىلىنىڭ ئاخىرىدا 1 ئامېرىكا دوللارى 32 مىڭ 100 رىيال ئەتراپىدا بولغان.
ئىسمايىل تىلىۋالدى
رەئىس ئىسمايىل تىلىۋالدى
رەئىس ئىسمايىل تىلىۋالدى 1944-يىلى 11-ئايدا تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇيغۇر، شىنجاڭ كونا شەھەر ناھىيىسىدىن، 1973-يىلى 5-ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە كىرگەن. 1977-يىلى 9-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان.
شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتى ماتېماتىكا فاكولتىتىنىڭ ماتېماتىكا كەسپىنى پۈتتۈرگەن، ئالىي مەكتەپ مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئىگە.
1962-يىلى 9-ئايدىن 1967-يىلى 9-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتى ماتېماتىكا فاكولتىتىنىڭ ماتېماتىكا كەسپىدە ئوقۇغان. 1967-يىلى 9-ئايدىن 1968-يىلى 8-ئايغىچە مەكتەپتە خىزمەت كۈتكەن.
1968-يىلى 8-ئايدىن 1969-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى كوناشەھەر ناھىيىسىنىڭ زەمىندە قايتا تەربىيە ئالغان. 1969-يىلى 1-ئايدىن 1973-يىلى 9-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى كوناشەھەر ناھىيلىك تىراكتۇر زەندە، تاشمىلىق يېزىسىدا تەرجىمان بولۇپ ئىشلىگەن.
1973-يىلى 9-ئايدىن 1976-يىلى 11-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى كوناشەھەر ناھىيىلىك تەشكىلات بۆلۈمىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن. 1976-يىلى 11-ئايدىن 1980-يىلى 4-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك تەشكىلات بۆلۈمىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن. 1980-يىلى 4-ئايدىن 1983-يىلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك خەلق ئىشلار باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشقارما باشلىقى، باشقارما باشلىقىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. 1983-يىلى10-ئايدىن 1990-يىلى 11-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك مەمۇرى مەھكىمىنىڭ مۇاۋىن ۋالىسى بولۇپ ئىشلىگەن.
1990-يىلى 11-ئايدىن 1993-يىلى 4-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتىكومنىڭ مۇئاۋىن شۈجىسى، مەمۇرى مەھكىمىنىڭ ۋالىسى بولۇپ ئىشلىگەن.
1993-يىلى 4-ئايدىن 1995-يلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۆمىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، باش كاتىپ، پارتگۇرۇپپىسى بەنگوتىڭىنىڭ شۈجىسى بولۇپ ئىشلىگەن.
1995-يىلى 10-ئايدىن 1998-يىلى 2-ئايغىچە شىنجاڭ قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى، مۇئاۋىن سىياسى كومىسسارلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
1998-يىلى 2-ئايدىن 2000-يىلى 12-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق پارتىكومنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى، سىياسى قانۇن كومتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۈجىلىق خىزمىتىنى ئشلىگەن.
2000-يىلى 12-ئايدىن 2003-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق پارتىكومنىڭ مۇئاۋىن شۈجىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. 2003-يىلى 1-ئايدىن باشلاپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق پارتىكومنىڭ مۇئاۋىن شۈجىسى، ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۆمەتنىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
ھازىر ئىسمايىل تىلىۋالدى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى.
تۇرسۇنئاي ئىبراھىمجان
ئۇسۇلچى تۇرسۇنئاي ئىبراھىمجان
ئۇخاۋچۈ يېزىسى
ئۇخاۋچۈ يېزىسى بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر يېزىسى 2000-يىلىدا، ئۇخاۋچۈنىڭ 14،791 نوپۇسى بار، 96 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرە ئىچىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 42.4°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 86°37.
Énsklopédiye
Énsklopédiye/Toplam/Qamus (百科） énsklopédiyediki meqalelerdin ibaret bolub, her bir meqale birer nerse-buyum, shexsiyet yaki hadisege iniqlima biridu.
بۇلۇت ھېسابلاش
thumb|بۇلۇت ھىسابلاش سېخىمىسى بۇلۇت ھېسابلاش (ئېنگلىزچە: Cloud Computing)  ئالاقە تورى ئاساسىدىكى ھېسابلاش ئۇسۇلى.
قىسقىچە چۈشەنچە
بۇلۇت ھېسابلاش (ئېنگلىزچە: Cloud Computing)  ئالاقە تورى ئاساسىدىكى ھېسابلاش ئۇسۇلى بولۇپ، بۇ ئۇسۇل ئارقىلىق ئورتاق بەھىرلىنىلىدىغان يۇمشاق-قاتتىق دېتال ماتېرىياللىرى ۋە ئۇچۇرلار ئېھتىياجغا ئاساسەن كومپيۇتېر ۋە باشقا ئەسلىھەلەرگە تەمىنلەپ بېرىلىدۇ.
ئالاھىدىلىكى
ئالاقە تورىدىكى بۇلۇت ھېسابلاش مۇلازىمىتىنىڭ ئالاھىدىلىكى بىلەن تەبىئەت دۇنياسىدىكى بۇلۇت، سۇنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ئوخشاشلىققا ئىگە، شۇڭلاشقا بۇلۇت دېگەن بۇ ئاتاش ناھايىتى ماس كەلگەن. ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئۆلچىمى ۋە پەن-تېخنىكا تەتقىقات ئورنىنىڭ بەلگىلىمىسىگە ئاساسلانغاندا،
بۇلۇت ھېسابلاش ئۇسۇلىنى تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:
* ئادەتتىن تاشقىرى چوڭ كۆلەملىك
* ئېھتىياجغا ئاساسەن ئۆز-ئۆزىگە خىزمەت قىلالايدۇ.
* ھەر قانداق ۋاقىت، ھەر قانداق جايدا ئىنتېرنېت زىيارەتچىسىنى ئىشلىتەلەيدۇ.
* مەنبەدىن كۆپ ئادەم تەڭ بەھرىلىنەلەيدۇ.
* مۇلازىمەتنى نازارەت قىلىغىلى بولىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا يەنە تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلىرى بار:
* مەۋھۈملەشكەن تېخنىكا ئاساسىدا مەنبە ۋە ئىگە بولغان مۇلازىمەتنى ئورۇنلاشتۇرىدۇ.
* ئابونىت تېرمىنالىنىڭ بىر تەرەپ قىلىش يۈكىنى ئازايتىدۇ.
* ئابونىتنىڭ IT كەسپى بىلىملىرىگە بولغان تايىنىۋېلىشنى تۆۋەنلىتىدۇ.
تەرەققىيات تارىخى
1983-يىلى، قۇياش كومپيۇتېرى «ئىنتېرنېت بولسا كومپيۇتېر» دېگەننى ئوتتۇرغا قويغان.
2006-يىلى 3-ئايدا، ئامازون شىركىتى ئېلاستىكىلىق ھېساپلاش بۇلۇت مۇلازىمىتىنى ئوتتۇرغا قويغان.
2007-يىلى 10-ئايدا، Google بىلەن IBM ئامېرىكىدىكى كارنېگى مېلون ئۇنىۋېرسىتېتى (Carnegie Mellon University)، ماسساچۇسېتس تېخنىكا ئىنىستىتۇتى (Massachusetts Institute of Technology)، سىتانفورد ئۇنىۋېرسىتېتى، كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى بوستون تارماق مەكتىپى قاتارلىق ئالىي مەكتەپلەردە بۇلۇت ھېسابلاش پىلانى ئومۇملاشتۇرۇلغان، بۇ تۈردىكى پىلان تارقاق شەكىلدىكى ھېسابلاش تېخنىكىسىنىڭ ئىلمىي تەتقىقات جەھەتتىكى تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىللە بۇ ئالىي مەكتەپلەرنى مۇناسىۋەتلىك قاتتىق-يۇمشاق دېتال ۋە تېخنىكا بىلەن تەمىنلىگەن.
ئورۇنلاشتۇرۇش شەكلى
ئامېرىكىنىڭ دۆلەتلىك ئۆلچەم ۋە تېخنىكا تەتقىقات ئىدارىسىنىڭ بۇلۇت ھېسابلاش ئۇقۇمىدىكى بۇلۇت ھېسابلاشقا ئالاقىدار بولغان ئورۇنلاشتۇرۇش شەكىللىرى:
ئاممىۋىي بۇلۇت (Public Cloud)
قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئاممىۋىي بۇلۇت ئىنتېرنېت ۋە ئۈچىنچى تەرەپ مۇلازىمىتىنى تەمىنلىگۈچى ئارقىلىق خېرىدارنىڭ ئىشلىتىشى ئۈچۈن ئېچىپ بېرىلىدۇ. «ئاممىۋىي» دېگەن بۇ سۆزنىڭ  «ھەقسىز» دېگەن سۆزگە ۋەكىللىك قىلىشى ناتايىن، بىراق ھەقسىز تەكشۈرۈپ كۆرەلەيدۇ دېگەننى بىلدۈرمەيدۇ، ئاممىۋىي بۇلۇت بىلەن تەمىنلىگۈچى دائىم ئىشلەتكۈچىگە قارىتا زىيارەتنى كونترول قىلىش مېخانىزىمىنى يۈرگۈزىدۇ، ئاممىۋىي بۇلۇت ھەل قىلىش لايىھىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ھەم ئېلاستىكىلىققا، ھەم تەننەرخ ئۈنۈمىگە ئىگە.
خۇسۇسىي بۇلۇت (Private Cloud)
خۇسۇسىي بۇلۇت ئاممىۋىي بۇلۇتنىڭ نۇرغۇنلىغان ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە، مەسىلەن، ئېلاستىكىلىق، مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەشكە ماس كېلىش، ئىككىسىنىڭ پەرقى خۇسۇسىي بۇلۇت مۇلازىمەت جەريانىدا، سانلىق مەلۇمات ۋە پروگراممىلار قۇرۇلما ئىچىدە باشقۇرۇلىدۇ، ئاممىۋىي بۇلۇتنىڭ مۇلازىمىتى بىلەن ئوخشىمايدۇ، ئىنتېرنېت بەلبېغىنىڭ تەسىرىگە، بىخەتەرلىك، قانۇن چەكلىمىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدۇ.
مەھەللە بۇلۇتى (Community Cloud)
مەھەللە بۇلۇتى كۆپلىگەن ئوخشاش مەنپەئەتتىكىلەر تەرپىدىن ئىگەللىنىدۇ ۋە ئىشلىتىلىدۇ. مەسىلەن: ئالاھىدە بەلگىلەنگەن بىخەتەرلىك تەلىپى، ئورتاق مەقسەت قاتارلىقلار. مەھەللە ئەزالىرى بۇلۇت سانلىق مەلۇماتلىرى ۋە ئەپ پروگراممىلىرىنى ئورتاق ئىشلىتىدۇ.
ئارىلاشما بۇلۇت (Hybrid Cloud)
ئارىلاشما بۇلۇت ئاممىۋىي بۇلۇت بىلەن خۇسۇسىي بۇلۇتنىڭ بىرىكمىسى.
پەرقى
بۇلۇت ھېسابلاش دائىم تور كاتەكچىسى ھېسابلاش، ئۈنۈم ھېسابلاش، مۇستەقىل ھېسابلاش قاتارلىقلار بىلەن ئارىلاشتۇرۋېتىلىدۇ.
ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇنلىغان بۇلۇت ھېسابلاشنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشلىرى كومپيۇتېرغا تايىنىدۇ، ئۇ مۇستەقىل ھېسابلاش بىلەن ئۈنۈم ھېسابلاشنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى قۇبۇل قىلغان.
مۇلازىمەت شەكلى
ئامېرىكىنىڭ دۆلەتلىك ئۆلچەم ۋە تېخنىكا تەتقىقات ئىدارىسىنىڭ بۇلۇت ھېسابلاش ئۇقۇمىدىكى ئۈچ خىل مۇلازىمەت شەكلى:
يۇمشاق دېتال ۋە مۇلازىمەت (SaaS)
ئىستىمالچىلار ئەپ پروگراممىسىنى ئىشلىتىدۇ، بىراق مەشغۇلات سىستېمىسىنى، قاتتىق دېتال ۋە مەشغۇلات قىلىۋاتقان ئىنتېرنېت ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى كونترول قىلمايدۇ. بىر خىل مۇلازىمەت قارىشىنىڭ ئاساسى، يۇمشاق دېتال مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلىگۈچى، ئىجارىگە بېرىش ئۇقۇمى ئارقىلىق خېرىدارلارنى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەيدۇ، ساتقىلى بولمايدۇ، كۆپرەك كۆرۈلىدىغان شەكلى بىر گۇرۇپپا ھېسابات مەخپى نومۇرى بىلەن تەمىنلەش. مەسىلەن: MicrosoftCRM ۋە Salesforce.com.
سۇپا ۋە مۇلازىمەت (PaaS)
ئىستىمالچىلار ئاساسىي ماشىنىدا خىزمەت قىلىدىغان ئەپ پروگراممىسىنى ئىشلىتىدۇ. ئىستىمالچىلار ئەپ پروگراممىسىنىڭ خىزمەت مۇھىتىنى كونترول قىلىدۇ، بىراق مەشغۇلات سىستېمىسىنى، قاتتىق دېتال ۋە مەشغۇلات قىلىۋاتقان ئىنتېرنېت ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى كونترول قىلمايدۇ. سۇپا ئادەتتە ئەپ پروگراممىسىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى بولىدۇ. مەسىلەن: Google App Engine.
ئاساسىي قۇرۇلمىسى ۋە مۇلازىمەت (IaaS)
ئىستىمالچىلار «ئاساسىي ھېسابلاش مەنبەسى» نى ئىشلىتىدۇ. ئىستىمالچىلار مەشغۇلات سىستېمىسى، ساقلاش بوشلۇقى، ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەپ پروگراممىسىنى كونترول قىلىدۇ، بىراق بۇلۇت ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى كونترول قىلمايدۇ. مەسىلەن، Amazon AWS، Rackspace.
دىلنار ئابدۇللا
ئۇسۇلچى دىلنار ئابدۇللا
بۇيرۇ تائام
thumb|[[يۇبېر يەيچۇ - بىر داڭلىق بۇيرۇ تائام سۇپىسى. ]] thumb|بۇيرۇ تائام خىزمەتچىسى تاماق يەتكۈزۈش يولىدا بۇيرۇ تائام (ئېنگلىزچە: Food delivery؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 外卖؛) تور ۋە باشقا ئىنتېرنىت ھاسىلاتلىرنىڭ تەرەققىي قىلىشغا ئەگىشىپ بەرپا بولغان، كىشلەر كومپىيوتېردا، تېلغوندا ۋە ياكى يانغون ئەپ ئارقىلىق، ئاشخانىغا بارمايلا، ئۆيدە تۇرۇپ ياكى ئاشخانىدىن باشقا جايلاردا تۇرۇپ تاماق زاكاس قىلىش ۋە ئۈچىنچى بىر شىركەت ۋە شەخىس يەتكۈزۈپ بېرىش جەريانىنى ۋە يەتكۈزۈلگەن تاماقنى كۆرسىتدۇ. ئۇيغۇرچە بۇيرۇ تائام سۇپىسىدىن باراي تورى ۋە داستارخان بار.
شامالباغ بازىرى
شامالباغ بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى قەشقەر شەھىرى قارمىقىدىكى بازارلىق بولۇپ، ئۇنىڭ قارمىقىدا 122 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. قەشقەر شەھەر رايونىنىڭ غەربىي شىمالغا جايلاشقان. شەھەر بىلەن بولغان ئارىلىقى ئىككى كىلومېتىر كېلىدۇ. تۈمەن دەرياسى ۋە قىزىل دەريا ئوتتۇرىسىدىن ھالقىغان كۆلىمى 15 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
مەمۇرىي رايونلىرى
شامالباغ بازىرىنىڭ تۆۋەنكى قارمىقىدا ئۇنىڭغا 12 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. يەنى :
ئىقتىسادى
شامالباغ بازىرى ئىقتىسادىي جەھەتتىكى يېزا ئىگىلىكىدە ئاساسلىقى بۇغداي،قوناق, شال، كۆكتات، مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار بار. قوشۇمچە كەسىپتە كۆپرەك ئۆي ھايۋانلىرى، ئۆي قۇشلىرىنى بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ. يېزا-بازار كارخانىلىرىدا قەغەز، بىناكارلىق قۇرۇلۇش ماتىرياللىرى، مىللىي بۇيۇملار، يېمەك-ئىچمەك مۇلازىمىتى، ياغاچ جاھازىلار، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
مەدەنىيىتى
شامالباغ بازار پارتكومىدىكىلەر ئۆزلىرى ئىتوت، ناخشا ئۇسسۇل قاتارلىق ئۇيۇنلارنى كۆرسىتىدۇ. كىمنىڭ سەنئەت ماھارىتى بولسا جارى قىلدۇرۇشى كېرەك. بۇنداقتاق بولغاندا كەنتتىكى ئەدەبىيات-سەنئەت پائالىيىتىگە كۆپچىلىكنىڭ ھەممىسى قاتنىشىدۇ. شامالباغ بازار پارتكوم رەھبەرلىكى ھەر يۈرۈش پائالىيەتلەرگە ئورۇنلاشتۇرغان بۇلۇپ، ئاساسلىقى ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى مەزمۇن قىلىنغان بىر ئايدا بىر قېتىم مەركەزلىك تەشۋىقات قانات يايدۇرۇپ، لېكسىيە سۆزلەپ، لېكسىيە ۋاقتى يېرىم سائەتتىن ئېشىپ كەتمەيدۇ، ئارقىدىن ھەر كىم ئۆز ماھارىتى كۆرسىتىدۇ.
ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ
ﯞﻩﺗﻪﻥ - ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺳﯚﻳﻪﺭ ﺋﺎﻟﯩﻢ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ
ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﻫﻪﺭ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﺳﺎﻫﻪﻟﯩﺮﯨﺪﻩ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺪﻩ ﻗﺎﺯﯨﻨﯩﭗ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﻪﻗﯩﻞ ﺑﯘﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﯚﻫﭙﻪ ﻗﻮﺷﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭﻣﯘ ﺑﺎﺭﻏﺎﻧﭽﻪ ﻛﯚﭘﻪﻳﻤﻪﻛﺘﻪ.
ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﯞﺍﻥ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻯ، ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻤﻨﯩﯔ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﯜﺭﻩﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ.
ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺷﻪﺭﻗﻰ ﺋﺎﻧﺎﺗﻮﻟﯩﻴﻪ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﯞﺍﻥ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻯ، ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻤﻤﯘ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﺯﻩﺭﺩﺍﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘ ﺋﯚﺯﻯ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﭗ، ﻳﯧﯖﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻪﺯﻯ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭﻏﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺷﯘ ﺳﺎﻫﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﺩﺍ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘﻏﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.
ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺋﯧﻨﺘﻮﻣﻮﻟﻮﮔﯩﺴﯩﺖ ﻳﻪﻧﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ 10 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ 400 ﺧﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳﯧﯖﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻧﺎﻣﻼﺭﻧﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ.
ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻜﻰ ﺋﯚﺯﮔﯩﭽﯩﻠﯩﻚ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺋﯚﺯﻯ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻪﺯﻯ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭﻏﺎ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﺩﺍ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻗﺎﻧﯘﻧﻼﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺯﯨﻴﺎﺭﯨﺘﯩﻤﯩﺰﻧﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﻪﻫﺮﯨﻤﺎﻥ - ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺗﻪﺭﻛﯩﭗ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﯕﻠﯩﻖ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﮔﻪ ﺋﯚﺯ ﺋﻪﻣﮕﯩﻜﻰ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﻫﯚﺭﻣﻪﺕ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯛﺵ ﯞﻩﺟﯩﺪﯨﻦ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﻰ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﺗﺎﭘﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﺩﻯ.
ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻤﻨﯩﯔ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯛﺷﯩﭽﻪ، ﺋﯘﻻﺭ ﺑﺎﻳﻘﺎﭖ ﻧﺎﻡ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﻫﻪﻣﻤﻪ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﻪﺯﯨﻠﯩﺮﻯ شىنجاڭ ﺋﯩﻠﻰ ﺗﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻫﻪﺗﺘﺎ ﺑﻪﺯﯨﻠﯩﺮﻯجۇڭگونىڭ ئىچكىرى ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﻳﺎﺷﺎﻳﺪﯨﻜﻪﻥ. ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﯧﻴﺘﯩﺸﯩﭽﻪ، ﺑﯘ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﻮﻟﺪﯨﺸﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ.
ﻳﻮﻟﺪﯨﺸﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻤﯘ ﻣﯘﺷﯘ ﺳﺎﻫﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﯞﻩ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﻛﯚﺯﮔﻪ ﻛﯚﺭﯛﻧﮕﻪﻥ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﯞﻩ ﻳﯧﯖﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺋﻪﻧﮕﻪ ﺋﺎﻟﺪﯗﺭﯗﺵ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻧﻮﭘﯘﺯﻟﯘﻕ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺋﯘﺯﯗﻥ ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ 400 ﺧﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳﯧﯖﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺳﯜﺭﻩﺕ، ﺋﯘ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﻛﯩﭙﯩﻨﻪﻛﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﯜﺭﯨﺘﻰ. ﺷﻪﺧﺲ ﺗﯘﺭ.
ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﯞﻩ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﻜﻪ 2007 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯩﯔ ﺑﻪﺗﻜﻪ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳﻪﻧﻰ، 1989 ﺑﻪﺗﻠﯩﻚ ﺯﻭﺭ ﻫﻪﺟﯩﻤﻠﯩﻚ ﺑﯩﺮ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﯞﻩ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﻠﯩﺮﻯ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﻛﯩﺘﺎﺑﻘﺎ 70 ﻣﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺕ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ.
ﺋﯧﻨﺴﯩﻜﻠﻮﭘﯧﺪﯨﻴﻪ ﺷﻪﻛﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﯞﺍﺭﺍﻗﻼﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎﻕ، ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺑﯧﺘﯩﮕﻪ "ﺑﯘ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﮕﻪ ﺑﯧﻐﯩﺸﻼﻧﺪﻯ" ﺩﻩﭖ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﻗﯘﺭﻻﺭﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻧﺪﺍ ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﯞﯗﺟﯘﺩﯨﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﯩﻠﻠﯩﻘﻠﯩﻖ ﻗﺎﭘﻼﻳﺪﯗ.
ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺋﻪﺳﻠﻰ شىجاڭنىڭ ﺋﯩﻠﻰ ﯞﺍﺩﯨﺴﯩﺪﺍ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ، ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ شىنجاڭدا ﺗﯜﮔﻪﺗﻜﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺳﺎﻫﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﺎﻛﺎﻻﯞﺭﻟﯩﻖ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﻫﺎﺯﯨﺮ تۈركىيە ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺋﺎﻧﺎﺗﻮﻟﯩﻴﻪ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﯞﺍﻥ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺑﯚﻟﯜﻣﯩﻨﯩﯔ ﺯﻭﺋﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘ ﻫﺎﺯﯨﺮ ﻳﻮﻟﺪﯨﺸﻰ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﺭﭼﻪ ﺯﻭﺭ ﻫﻪﺟﯩﻤﻠﯩﻚ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭ ﻗﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺰﺩﻩﻧﻤﻪﻛﺘﻪ.
تەڭرىتاغ رايونى
تەڭرىتاغ رايونى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى Tengritagh Rayoni ) ئۈرۈمچى شەھىرى گە قاراشلىق شەھەر رايونى بولۇپ، جەنۇبتا ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن، غەربتە سايباغ رايونى بىلەن ۋە شەرقتە داۋانچىڭ رايونى بىلەن چېگرالىنىدۇ.
مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى شەھىرى تەڭرىتاغ رايونىدا 15 دانە كوچا باشقارمىسى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
چاۋشىيەن يېرىم ئارىلى
چاۋشىيەن يېرىم ئارىلى ياكى كورىيە يېرىم ئارىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ شەرقىي ئاسىياغا جايلاشقان بىر يېرىم ئارالدۇر. ئاسىيا قىتئەسىنىڭ تېنچ ئوكياننىڭ ئىچىگە تەخمىنەن 684 مىل (1100 كلومېتر) جەنۇبقا ئۇزانماقتا. شەرقتە ياپون دېڭىزى ۋە غەربتە خۇاڭخەي بىلەن قاپلىنىپ تۇرىدۇ، كورىيە بوغۇزى بۇ ئىكى دېڭىزنى بىر بىرىگە باغلايدۇ.
چاۋشىيەن يېرىم ئارىلىنىڭ ئەڭ شىمالىدىكى چاڭبەيشەن تاغلىرىنىڭ ئەڭ ئىگىز نوقتىسى 2744 مېتىر بولۇپ، يېرىم ئارالنىڭ ئەڭ ئىگىز نوقتىسىدۇر.
يېرىم ئارالدىكى ئىككى دۆلەتنىڭ رەسمىي تىلى كورىيەچەدۇر.
جوھانسون ۋە جوھانسون يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى
جوھانسون ۋە جوھانسون يېڭى تىپلىق تاجسمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: جوھانسون ۋە جوھانسون كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى ياكى ج ۋە ج ۋاكسىنىسى؛ ئېنگلىزچە: Johnson & Johnson COVID-19 vaccine) گوللاندىيەدىكى جانسون ۋاكسىنىچىلىقى تەرىپىدىن تەتقىق قىلىپ ياسالغان يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسىدۇر. بۇ فايزېر ۋە بىيونتەك ۋاكسىنىسى، مودېرنا ۋاكسىنىسدېن (ھە ئىككىسنى ئىككى قېتىم ئەملىگەندىن كېيىن ئاندىن تۇلۇك ۋاكسىلانغان بولىدۇ. ئىككى قېىتمنىڭ ئارلىقىدا 3-4 ھەپىتگىچە ئارلىق ساقلىندۇ.) كېيىن ياسالغان يۇقىرى سەۋىيەلىك كوۋدى ۋاكسىنىسى. ھەققىدە
بۇ ۋاكسىنىنى 2020-يىلى ئىيۇندا كىلنكىلىق سىناقنى باشلىغان. 3-قەدەملىك سىناقتا جەمئىي 43000 ئادەم ئۈستىدە سىناق قىلىنغان.
بۇ ۋاكسىنىنى پەقەت بىر قېتىملا ئەملىسە بولىدۇر. بىرىنىچ قېتىملىق ئەملەشتىن كېيىنكى 2 ھەپتدىن كېيىن سىزدە تولۇق ئىمۇنىت كۈچى ھاسىل بولىدۇ.
بۇ ۋاكسىنىنى ھازىرچە 18 ياشتىن يۇقۇرلاغا ئەملىندۇ. كېيىنچە تەرەققىياتغا ئەگشىپ تېخىممۇ تۈۋەن ياشتىكىلەرگە ئەملىنىشى مۇمكىن. thumb|جوھانسون ۋە جوھانسون ۋاكسىنىسىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۆرۈنۈشى
مۇتەللىپ ئەلى ھاجى ئەمچى
مۇتەللىپ ئەلى ھاجى ئەمچى تۈركىيە ئىستانبۇل شەھرىدىكى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى تەتقىقات ۋەخپىسىنىڭ قۇرغۇچىسى
ھاياتى
مۇتەللىپ ئەلى ھاجى ئەمچى خوتەن شەھرىدىكى مەشھۇر تېۋىپ ئەلى ھاجى ئەمچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1989 - يىلىغىچە خوتەن ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك دوختۇرخانىسىدا مەسئۇل ۋىراچ بولۇپ داۋالاش ئەمەلىيتىدە ئىشلىگەن. 1994-يىلىدىن 1997-يىلىغىچە شىنجاڭ تېببىي ئۇنۋېرسىستېتى چوڭلار مائارىپ ئىنىستىتۇتىنىڭ ئىچكى كېسەل ۋە بالىلار كېسەللىكلىرى مەخسۇس كۇرسىدا غەرب تېبابىتى بويىچە ئوقۇغان. 1998-يىلىدىن 2000-يىلىغىچە شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرستېتى ئۇيغۇر تېبابىتى داۋالاش كەسپىي تولۇق كۇرس سىنىپىدا ئوقۇغان.
خىزمىتى
1998- يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئالىي تېخنىكۇمىدا ئۇيغۇر تېبابىتى ئىچكى كېسەللىكلەر ئىلمى، داۋالاش ئۇسۇللىرى ئىلمى، روھىي كېسەللىكلەر ئىلمى، مۇرەككەپ دورىلار ئىلمى قاتارلىق دەرسلەرنى ئۆتكەن.
ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئالىي تېخنىكۇمىنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى ئەۋلاد دەرسلىك ماتېرىياللىرىنى تۈزۈش، رەتلەش، نەشىرگە تەييارلاش ۋە نەشر قىلدۇرۇش خىزمەتلىرىگە بىۋاستە قاتنىشىپ بولۇپ «ئۇيغۇر تېبابەت ئاساسىي نەزىرىيە ئىلمى»، «ئۇيغۇر تېبابىتى ئىچكى كېسەللىكلەر ئىلمى»، «ئۇيغۇر تېبابەت خام دورىلار ئىلمى» قاتارلىق 23 تۈرلۈك دەرىسلىك كىتابنى تۈزۈشكە قاتناشقان.
شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى تۇلۇق كۇرۇس ئۇيغۇر تېبابىتى بۆلۈمىگە «ئۇيغۇر تېبابىتى خام دورىلار ئىلمى»، «پىششىق دورىلار ئىلمى» ۋە «دىياگىنوز ئىلمى» قاتارلىق 12 تۈرلۈك دەرسلىك كىتاپنى تۈزۈشكە قاتناشقان.
يازغان كىتابلىرى
«يۈرەك كېسەللىكلىرىنى ئۇيغۇر تېبابىتىدە داۋالاش»،« ئۇيغۇر تېبابىتى رېتىسىپلىرى مىراسلار 8»، « ھازىق »،« ئېكسىرى ئەزەم-4توم ( تەرجىمە)» ،«ئوردۇچە – ئۇيغۇرچە سۆزلىشىش»، « ئوردۇچە – ئۇيغۇرچە لوغەت (2200 بەت)»، «ئۇيغۇر تېبابىتىدە دائىم ئىشلىتىلىدىغان دورىلار» ،«ئۇيغۇر تېبابىتىدە كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ئۆسۈملۈك دورىلار».
خىزمەت ئورۇنلىرى
ئۇ ئەينى ۋاقىتتا ئاپتونوم رايونلۇق مىللىي تېبابەتچىلىك ئىلمىي جەمئىيىتى ئەزاسى، غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش جەمئىيتى ئەزاسى، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك دورىگەرلىك دەرسلىك ماتېرىياللىرىنى تۈزۈش كومىتېتى ئەزاسى، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك دورىگەرلىك قەدىمىي ئەسەرلىرىنى رەتلەش كومىتېتى ئەزاسى ئىدى، ئۇ يەنە خوتەن شەھىرى ئەمچى ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسىنىڭ قۇرۇغۇچىسى، ئەمچى تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى، تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك فاكولتېتىىنىڭ تەكلىپلىك پروفېسسۇرى ئىدى. ئۇ ھازىر تۈركىيەدە قۇرۇلغان، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى تەتقىقات ۋەخپىسىنىڭ قۇرۇغۇچىسى.
مەنبە
«ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى تەتقىقات ۋەخپى»،«ئەمچى ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسى»،«جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئو تورى»
Ispaniye
ULY
right|thumb|250px|Ispaniye right|thumb|Dölet bayriqi Ispaniye (Ispanche: España) gherbiy jenub Yawropadiki dölet. Uning Yawropa chong quruqluqi ibiriye yérim ariligha jaylashqan. Uning zémini yene afriqa déngiz qirghiqidiki Kanariy Arili we ottura déngizdiki balarik arilidin ibaret ikki taqim aralni öz ichige alidu. Bu döletning chong quruqluqi Gibraltar bilen kichik quruqluq chégrasidin bashqa, ottura déngiz bilen jenub we sherq bilen chégrilinidu. Shimal we sherqiy shimalda Fransiye, Andorra gherb we gherbiy shimalda Portugaliye we Atlantik Okyan.
Yer meydani 505,990 kilomitir, ispaniye jenubiy yawropadiki eng chong dölet , gherbiy yawropa we yawropa ittipaqidiki ikkinchi chong dölet , yawropa chong quruqluqidiki tötinchi chong dölet. Nopusi (texminen 47 milyon) ispaniye yawropadiki altinchi orunda, yawropa birleshmiside beshinchi orunda turidu. Ispaniyening paytexti we eng chong shehiri madrid. Bashqa asasliq sheher rayonliri Barsélona, Walénsiye, Séwilla, Zaragoza, Malaga we Bilbawni öz ichige alidu.
Ibiriye medeniyiti qedimki finlandiyelik, grétsiye, kélitliq we kartagin olturaq rayoni bilen bille yérim aralda tereqqiy qilip, miladidin ilgiriki 200-yillar etrapida rim hökümranliqigha ötken'ge qeder tereqqiy qilghan , uningdin kéyin bu rayonning ismi ispaniye dep atalghan (Latinche: Hispania).
Gherbiy Rim Impériyisining axirida, Gérmaniye qebililer birleshmisi ottura yawropadin köchüp kélip, ibiriye yérim ariligha bésip kirip, uning gherbidiki ölkilerde süybi, alan we wandal qatarliq musteqil rayonlarni qurghan. Axirida, wisigotlar ispaniyening wizantina ölkisini öz ichige alghan yérim aralda qalghan barliq musteqil térritoriyeni wizigotik padishahliqigha birleshtüridu, bu döletler ispaniyening sabiq rim ölkilirining siyasiy, chérkaw we qanun jehettin birlikke kelgen.
Sekkizinchi esirning bashlirida, wisigotik padishahliqi 711-yili yérim aralgha kelgen Umeyye islam xelipiliki teripidin boysunduruldi. Uzun ötmey ibiriye yérim arilidiki musulmanlar hökümranliqi baghdattin aptonomiyege aylandi. Shimaldiki musulmanlarning hökümranliqidin qalghan az sandiki kichik xiristiyan yanchuqliri, piréniye da'irisige yéqin karolin impériyisining mewjutluqi bilen, axirida Lé'on, Kastil, Aragon, Portugaliye we Nawarré qatarliq xiristiyan xanliqlirining barliqqa kélishini keltürüp chiqiridu.
Yette esir mabeynide, kéyinki xanliqlarning arilap jenubqa kéngiyishi yüz bérip, xiristiyanlarning 1492-yili granada shitatini boysundurushi bilen axirlashti. Shu yili kristofir kolumbus yéngi dunyagha keldi. Deslepki zamaniwi dewrde, ispaniye tarixtiki eng chong impériyelerning birini bashqurup, dunya miqyasidiki tunji impériyening biri bolup, 300 milyondin artuq ispanche sözligüchini öz ichige alghan chong medeniyet we til miraslirini qaldurdi. Altun dewrde senette nurghun ilgirileshler bolghan, dunyagha dangliq ressamlar bar. Ispaniye dunyadiki üchinchi chong dunya medeniyet miraslirini kütüwalidu.
Ispaniye dunyawi parlamént démokratiyisi we parlamént padishahliq tüzümi, padishah félip VI dölet bashliqi bolghan. U tereqqiy qilghan asasliq dölet we kirimi yuqiri dölet, dunyadiki omumiy iqtisadi namda 14-orunda, sétiwélish küchi barawerliki bilen 16-orunda turidu. U birleshken döletler teshkilati, yawropa birleshmisi, yawropa kéngishi, shimaliy atlantik ehdi teshkilati, iqtisadiy hemkarliq we tereqqiyat teshkilati, yawropa bixeterlik we hemkarliq teshkilati, shén'gén rayonining ezasi. Dunya soda teshkilati we bashqa nurghun xelqaraliq teshkilatlar.
چاغانچېكە يېزىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> چاغانچېكە يېزىسى بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر يېزىسى 2006-يىلىدا، چاغانچېكەنىڭ 5115 نوپۇسى بار، شىمالى كەڭلىك 42.3°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 86°34.
ئىدىرىس ئابدۇرۇسۇل
ئارخىلوگ ئىدىرىس ئابدۇرسۇل
Tomás Luis de Victoria
توماس لۇئىس دې ۋىكتورىيە (Ávila, h 1548 - مادرىد ، 1611 -يىلى 27-ئاۋغۇس ) ئىسپانىيە گۈللىنىش دەۋرىدىكى كاتولىك پوپ ، چېركاۋ باشلىقى ۋە مەشھۇر كۆپ ئىقتىدارلىق كومپوزىتور. ئۇ муқаррәр heralded يېڭىلىق يارىتىشچان ئۇسلۇبى بىلەن, ئۇنىڭ ۋاقتى ئەڭ ئالاقىدار ۋە ئىلغار composers بىرى دەپ قارالغان ئىزچىل Baroque. ئۇنىڭ تەسىرى 20-ئەسىرگە قەدەر يېتىپ كېلىدۇ ، ئۇ سېسىلىزىمنىڭ كومپوزىتورلىرى تەرىپىدىن ئۈلگە قىلىنغان.
توماس لۇئىس دې ۋىكتورىيەنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى بىلمەسلىك سەۋەبىدىن ، ئاكىلىرى ۋە ئەڭ يېقىن تۇغقانلىرىنىڭ تۇغۇلۇشى تەكشۈرۈلۈپ ، ئۇ 1548- يىلىنىڭ ئاخىرىدا تۇغۇلغان دەپ يەكۈن چىقاردى. ئۇنىڭ دادىسى يەھۇدىي دىنىغا ئېتىقاد قىلغان. ناھايىتى ياش, ئۇ باشلاپ مۇزىكا تەجرىبىلەرنى قوبۇل بولۇشى مۇمكىن Escobedo ئۇ شەھىرىدە ئىدى Ávila. قانداقلا بولمىسۇن ، ئۇنىڭ سەنئىتىنى مۇكەممەللەشتۈرگەن پەلەستىن ئىدى.
كېرەم ئابدۇگۈل
جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەزاسى، مەملىكەتلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ ئەزاسى، ئەل سۆيگەن يۇقىرى ئاۋازلىق ئۇيغۇر ناخشىچى، ئۇسسۇلچى، كىنو-تېلېۋىزىيە ئارتىسى، باش سىياسىي بۆلۈم سابىق ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ دۆلەتلىك 1-دەرىجىلىك ئارتىسى كېرەم ئابدۇگۈل 1940-يىلى 6-ئاينىڭ 12-كۈنى شىنجاڭ تۇرپاندا تۇغۇلغان. ئۇ ئۇزۇن يىللىق سەنئەت ئەمەلىيىتى جەريانىدا، مول مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە، قىزىقارلىق ناخشىلارنى ئىجاد قىلغان ۋە ئورۇندىغان. ئۇ ئىجاد قىلغان ۋە ئورۇندىغان «چۈمبىلىڭنى قايرىۋەت»، «قۇربان تاغا نەگە ماڭدىڭىز»، «ئەپەندى ناخشىسى»، «تارىم دەرياسى»، «سۆيۈملۈك پارتىيەگە مەدھىيە» قاتارلىق كىشىگە ھۇزۇر بېغىشلايدىغان ناخشىلار پۈتۈن ئارمىيە، پۈتۈن مەملىكەتتە كۆپ قېتىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن، مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ 1998-يىللىق، 2008-يىللىق چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىگە قاتناشقان. ئۇ 2010-يىلى «يورت سوناتاسى» ناملىق كىنونى سۈرەتكە ئېلىشقا قاتناشقان.
جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى باش سىياسىي بۆلۈم ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ سابىق داڭلىق سەنئەتكارى يولداش كېرەم ئابدۇگۈل يۈرەك زەئىپلىشىش سەۋەبىدىن 2020-يىلى 3-ئاينىڭ 3-كۈنى سەھەر بېيجىڭدا 80 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتتى.
رەغايىب كېچىسى
رەغايىب كېچىسى (ئەرەبچە: ليلة الرغائب)، ھىجرى تەقۋىمگە كۆرە رەجەب ئايىنىڭ تۇنجى پەيشەنبەنى جۈمئەگە باغلاغان كېچەدۇر. يىلتىزى "ئارزۇلاماق، ھەۋەس قىلماق" مەناسىدىكى رەغايىب سۆزلۈكى قۇرئاندا تىلغا ئېلىنمايدۇ.
رەغايىب كېچىسى قۇرئان كەرىمدە بىۋاستە تىلغا ئېلىنمىسىمۇ دىنىي مەدەنىيەتتە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئىسلام جۇغراڧىيەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدا قۇتلىنىشقا باشلىدى. كلاسىك دىنىي مەدەنىيەت بىلەن بىرگە تەسەۋۋۇڧ ئەنئەنەسىگە ۋە مەدەنىيەتىدە ھەم بۇ كېچە باشقا دىنىي كېچەلەرگە ئوخشاش مۇھىم ئورۇنغا قويۇلۇپ تەبىرىكلىنىدۇ.
فېمىنىزم
فېمىنىزم(ئاياللار ھوقۇقىنى قوغداش) فېمىنىزم بۇ ئاياللار تەشكىلاتلىرىنى ئاساس قىلغان ئاياللارنىڭ ھوقۇق مەنپەئەتنى قوغداشنى ئاساس قىلغان ئىدىيە. تۈرلىرى كۆپ ياكى ھەرقايسى دۆلەت، رايونلاردا ئىپادىلىنىشى ئوخشىمايدۇ. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كىيىن ھەرقايسى دۆلەتلەردىكى سىياسى ھەرىكەتلەرگە تەسىر قىلىشقا باشلىغان.
فېمىنىزم: سايلامدا ئاۋاز بىرىش ھۇقۇقى، ئوخشاش ئىش ھەققى، «خاتالىق ئىزدەنمىگەن» تۇغۇش ھەققى، باللىرنى دادىسىدىن يىراق قىلىش ھەققى، بالا چۇشۇرۇش ھەققى، ئاجرىشىش ھۇقۇقى، ئۆزلىرىگە تاجاۋۇز، باسقۇنچىلىق قىلغانلاردىن يىراق تۇرۇش، يىراق قىلدۇرۇش ھەققى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
باراۋەرلىك فېمىنىزمى: جىنسى پەرقى ئايرىمسىغا قارشى. ئەر-ئاياللار باراۋەرلىكىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئايال مەركەزلىك فېمىنىزم: مەدەنىيەت، جىنسى ھاياتتا ئاياللارنى مەركەز قىلغان ئىدىيىنى كۆرسىتىدۇ. بېسىمغا قارشى فېمىنىزم: جەمئىيەت ياكى ئائىلە ئىچىدىكى ئاياللارغا قارىتىلغان بېسىمغا قارشى تۇرۇشنى ئاساس قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئائىللەردە ئاياللارنى ئۇرۇش، تىللاش، تۆۋەن كۆرۈش، خورلاشلارغا قارشى تۇرۇش بىلەن ھازىرقى زاماندىكى مېدىيانىڭ مۇھىم تىمىلىرنىڭ بىرسى ئەھۋالىغا كەلدى. ئايرىمچى: ھەمجىنس (لېيزىبىن) قارا فېمىنىزم: ئافرىقا، ئامېرىكا دۆلەتلەردىكى ئىرقى كەمسىتىشكە قارشى ئىدىيە.
ئەسما بىنتى ئەبۇ بەكرى
(ھىجرەتتىن بۇرۇنقى 27 _ ھىجرىيە 73 / مىلادىيە 595 _ 692) ئەسما يۈز يىل ئۆمۈر كۆردى، ئۇنىڭ بىرەر تال چىشى چۈشمىدى، يا ئەقلىدىن ئادىشىپمۇ قالمىدى. — تارىخچىلار
بىز بۇ يەردە بايان قىلماقچى بولغان ھېكايىمىزنىڭ باش قەھرىمانى ئەسما بىنتى ئەبۇ بەكرى، ھاياتىدا كىشىنىڭ دىلىنى سۆيۈندۈرگىدەك پەزىلەت، ئارتۇقچىلىق ۋە ئۇلۇغلۇقنى ئۆزىگە مۇجەسسەم قىلغان بىر ئايالدۇر. چۈنكى ئۆزى بولسا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەڭ يېقىن دوستى ئەبۇ بەكرى سىددىقنىڭ يەنى مۇسۇلمانلارنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كيېىنكى خەلىپىسى ئەبۇ بەكرىنىڭ قىزىدۇر. ئۇنىڭ قىز قېرىندىشى بولسا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئايالى ئانىمىز ھەزرىتى ئائىشەدۇر. ئۇندىن باشقا ئۇنىڭ بوۋىسى، يەنى ئەبۇ بەكرىنىڭ ئاتىسى ئەبۇ ئەتىيق.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ياردەمچىسى بولغان ئېرى زۇبەير ئىبنى ئەۋۋام ۋە ئوغلى ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەير ساھابىلاردىندۇر (ئاللاھ ئۇلاردىن رازى بولسۇن!). ئۇنىڭ باشقىلارغا چېتىلغان شەرىپىنى قويۇپ ئەبۇ بەكرىنىڭ قىزى ئەسما بولغانلىقىنىڭ ئۆزىلا ئۇنىڭ شەرەپلىنىشىگە يېتەرلىكتۇر.
ئەسما دەسلەپ ئىمان ئېيتقانلاردىن بىرى بولۇپ، ئۇنىڭدىن بۇرۇن پەقەت 17 ئادەم ئىمان ئېيتقان ئىدى. ئەسما يەنە «ئىككى بەلۋاغ ئىگىسى» دېگەن نامغىمۇ ئىگە بولغان بىر پەزىلەت ئىگىسى بولۇپ، ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن ئاتىسى مەدىنىگە ھىجرەت قىلىدىغان كۈنى ئۇلارغا ئوزۇقلۇق ۋە سۇ تەييارلاپ بېرىپ، بۇ نەرسىلەرنى تاڭىدىغان نەرسە تاپالمىغاندا ئۆزىنىڭ بەلۋىغىنى ئوتتۇرىدىن يىرتىپ بىر پارچىسىدا ئوزۇق خالتىسىنى، يەنە بىرىدە تولۇمنى باغلىغاندا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھتىن جەننەتتە ئىككى بەلۋاغ بېرىشكە دۇئا قىلغان، شۇنىڭ بىلەن ئۇ «ئىككى بەلۋاغ ئىگىسى» دېگەن نامغا ئىگە بولغان.
ئۇ زۇبەير ئىبنى ئەۋۋام بىلەن نىكاھلانغاندا زۇبەير بولسا قولىدا نە خىزمىتىنى قىلىدىغان خىزمەتچىسى نە بىر ئېتىدىن باشقا ئائىلىسىنى باياشات قىلغۇدەك مال ـ دۇنياسى يوق كەمبىغەل يىگىت ئىدى. بىراق ئەسما ئۇنىڭ ئۈچۈن بەكلا ياخشى بىر ئايال ئىدى، ئەسما دائىم ئۇنىڭ خىزمىتىنى قىلىپ ئېتىنى يېتىلەيتتى، ئۇنى ئوتلىتىپ، ھەلەپ ئېتىپ بېرىش ئۈچۈن دانلارنى يەنچىيتتى. ئاللاھ ئۇلارغا كەڭچىلىك ئاتا قىلىپ ئۇلارنى ساھابىلەرنىڭ ئەڭ بايلىرىنىڭ قاتارىدىن قىلغانغا قەدەر ئۇ شۇ ھالەتتە ياشىدى.
ئەسمانىڭ دىنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئاللاھ ۋە ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى تەرەپكە ھىجرەت قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن ۋاقىتلىرى دەل ئۇنىڭ ئوغلى زۇبەيرگە بولغان ھامىلىلىك مەزگىلىنىڭ ئاخىرلىرىغا توغرا كەلدى، ئۇ ئەھۋالىنىڭ بۇنچىلىك قىيىنچىلىقىدىن قورقماي سەپەرگە ئاتلاندى.
ئۇ دەل مەدىنىدىكى قۇبا مەسجىدى بار كەنتكە يېتىپ بارغاندا كۆزى يورۇدى. مۇسۇلمانلار خۇشاللىنىپ تەكبىر ۋە تەھلىل ئېيتىشتى، چۈنكى تۇغۇلغان بۇ بوۋاق مەدىنىگە ھىجرەت قىلغۇچىلارنىڭ ئىچىدە تۇنجى تۇغۇلغان بوۋاق ئىدى. ئەسما ئوغلى ئابدۇللاھ زۇبەيرنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا ئېلىپ بېرىپ ئۇنىڭ قۇچىقىغا قويدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇبارەك تۈكرىكلىرى بىلەن بالىنى ئېغىزلاندۇردى ۋە دۇئا قىلدى. بۇ بالىنىڭ قورسىقىغا كىرگەن تۇنجى نەرسە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇبارەك تۈكرىكى بولدى.
ئەسمادا ئەرلەردىمۇ ئاز تېپىلىدىغان ئەقىل ـ ئىدراك ۋە پەزىلەت، ئۇلۇغلۇق سۈپەتلىرى بار ئىدى. ئۇنىڭ سېخىيلىكى بولسا ئۈلگە قىلغۇدەك دەرىجىدە ئىدى، بۇ ھەقتە ئوغلى ئابدۇللاھ مۇنداق دېگەن: مەن ھاممام ئائىشە ۋە ئانامدەك سېخى كىشىنى كۆرمىدىم، بىراق بۇ ئىككىسىنىڭ سېخىيلىكى ئوخشىمايتتى، ھاممام ئائىشە بولسا نەرسىلەرنى يىغىپ قويۇپ ھاجەتمەنلەرگە يەتكۈدەك بولغاندا ئاندىن بېرەتتى، ئانام بولسا ئەتىگە ھېچنېمە قالدۇرمايتتى.
ئەسما ھەرقانداق قىيىن ئەھۋالدىمۇ ئىشلارنى ياخشى بىر تەرەپ قىلالايدىغان ئەقىل ئىگىسى ئىدى. ئاتىسى ئەبۇ بەكرى ئەينى زاماندا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ھەمراھ بولۇپ مەدىنىگە ھىجرەت قىلغاندا ئۆيىدە بار بارلىق مال ـ مۈلكىنى بىللە ئېلىپ ماڭغان ئىدى، ئۇنىڭ ئېلىپ ماڭغان مېلىنىڭ سانى ئالتە مىڭ دىرھەم بولۇپ ئۇ ئائىلىسىدىكىلەر ئۈچۈن ھېچنېمە قالدۇرمىغان ئىدى. ئەسمانىڭ بوۋىسى ئەبۇ قۇھافە ئەبۇ بەكرىنىڭ سەپەر قىلغانلىقىنى ئاڭلاپ (ئۇ چاغدا ئۇ مۇشرىك ئىدى) ئۇنىڭ ئۆيىگە كەلدى ۋە ئەسماغا:
— ئاللاھ بىلەن قەسەمكى! مەن ئۇنىڭ ئۆزى ئارقىلىق سىلەرنى غەم ـ ئەندىشىگە سېلىپ قويغاننىڭ ئۈستىگە سىلەرنى كەمبەغەل بىر ھالەتتە قالدۇردى، دەپ قارايمەن،— دېگەندە، ئەسما ئۇنىڭغا:
— ئى بوۋا! ھەرگىز ئۇنداق ئەمەس، ئۇ بىزگە كۆپ مال قالدۇرۇپ قويدى،— دېگىنىچە شېغىللارنى ئېلىپ مال ساقلايدىغان تەكچىگە قويغاندىن كېيىن ئۈستىگە بىر پارچە رەختنى يېپىپ بوۋىسىنىڭ قولىنى تۇتۇپ (ئۇنىڭ كۆزى كۆرمەس ئىدى) رەختنىڭ ئۈستىدىن سىلاتقۇزۇپ،— قانداق، راستمىكەن؟ — دېۋېدى، بوۋىسى:
— قالدۇرۇپتۇ، ئەگەر ئۇ مۇشۇ ماللارنىڭ ھەممىسىنى قالدۇرغان بولسا ھەقىقەتەن ياخشى ئىش قىپتۇ، — دېگەنىدى.
ئەسما مۇشۇنداق قىلىش ئارقىلىق ياشانغان كىشىنى خاتىرجەم قىلىشنى ۋە ئۇنىڭ ئۆزىگە مال بېرىشىدىن توسۇپ قېلىشنى مەقسەت قىلغان ئىدى. چۈنكى ئۇ گەرچە بوۋىسى بولغان تەقدىردىمۇ مۇشرىكلاردىن ئۆزىگە ياردەم قىلىنىشنى خالىمايتتى.
تارىخ ئەسمانىڭ ھاياتىدىكى نۇرغۇن ئالاھىدە كۆرۈنۈشلەرنى ئۇنتۇپ قالدى، دېگەندىمۇ ئۇنىڭ ئوغلى ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەير بىلەن ئاخىرقى قېتىمقى ئۇچرۇشىشى ۋە بۇ ئۇچرىشىشتا نامايەندە بولغان ئۇنىڭ ئۆتكۈر ئەقلى، كەسكىن پوزىتسىيىسى ۋە كۈچلۈك ئىمانىنىڭ سۆھبەتتىكى ئىپادىسىنى ھەرگىز ئۇنتۇپ قالمايدۇ. بۇ ۋەقەلىك مۇنداق ئىدى:
يەزىد ئىبنى مۇئاۋىيە ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئەسمانىڭ ئوغلى ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەيرگە ھىجاز، مىسىر، ئىراق، خۇراسان، شام دىيارلىرىنىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدىكى مۇسۇلمانلار بەيئەت قىلدى. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي ئۇمەييە جەمەتىدىكىلەر ھەجاج ئىبىنى يۈسۈف سەقەفىينىڭ قوماندانلىقىدا ئابدۇللاھقا قارشى زور قوشۇن ماڭدۇردى. شۇنىڭ بىلەن ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا كەسكىن جەڭ باشلاندى. ئۇ جەڭدە ئۆزىگە خاس باتۇرلۇق ۋە چەۋەندازلىق بىلەن قەھرىمانلارچە ئۇرۇش قىلدى. لېكىن ئۇنىڭ ئەتراپىدىكىلەر پەيدىن ـ پەي ئۇنىڭدىن ئايرىلىشقا باشلىدى. ئۇ ئاخىرىدا ئاللاھنىڭ ئۆيى بىلەن پاناھلاندى، يەنى ئۇ بىر قانچە كىشىلىرى بىلەن مۇقەددەس كەبىنىڭ ئىچىدە قوغدىنىشقا مەجبۇر بولدى.
ئۇ شېھىت بولۇشتىن بىر قانچە سائەت ئىلگىرى ئانىسى ئەسمانىڭ قېشىغا كەلدى، بۇ چاغدا ئەسما كۆزى تۇتۇلۇپ ياشىنىپ قالغان ئىدى.
— ئى ئانا! سىزگە ئاللاھنىڭ رەھمىتى ۋە بەرىكىتى بولسۇن، — دېدى ئابدۇللاھ.
— ئوغلۇم ئابدۇللاھ، ساڭىمۇ تىنچلىق بولسۇن!... ھەجاجنىڭ مەنچاناقلىرى (چوڭ ـ چوڭ تاشلارنى يىراققا ئاتىدىغان قورال) ئاتقان تاشلار يەرلەرنى تىترىتىۋاتقان مۇشۇنداق چاغدا سەن بۇ يەرگە نېمە دەپ كەلدىڭ؟
— سىزدىن مەسلىھەت سورىغىلى.
26- ھۇد
26- ھۇد ياكى 26- ڧېۋرال ۋە ياكى 2- ئاينىڭ 26- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 57. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 308 (كەبىسە يىللارى 309) كۈن بار.
ئەسما بىنتى ئەبۇ بەكرى
— مەندىن؟ قايسى ئىش توغرىسىدا؟
— كىشىلەر ماڭا ياردەم قىلمىدى، ھەجاجدىن قورقۇپ ۋە ئۇنىڭ مال ـ دۇنياسىغا قىزىقىپ مەندىن يۈز ئۆرۈدى. مېنىڭ قېشىمدا پەقەت بىر قانچە كىشىلا قالدى. ئۇلار ھەر قانچە چىداملىق بولغان تەقدىردىمۇ، پەقەت بىرنەچچە سائەتلا بەرداشلىق بېرەر. بەنى ئۆمەييەنىڭ ئەلچىلىرى ناۋادا مەن قورالنى تاشلاپ ئابدۇللاھ ئىبنى مەرۋانغا بويسۇنسام ماڭا خالىغىنىمنى بېرىدىغانلىقى توغرىسىدا گەپ قىلىۋاتىدۇ، سىزنىڭچە قانداق؟
ئەسما ئوغلىنىڭ بۇ سۆزلىرىنى ئاڭلاپ ئاۋازىنى كۆتۈرۈپ:
— بۇ سەن ئۈچۈن ھەجاجغا تەسلىم بولۇپ، كاللاڭنى بەنىي ئۇممەيەنىڭ بالىلىرى ئوينىغىنىدىن ياخشى.
— مەن ئۆلۈمدىن قورقىۋاتمايمەن، بەلكى ئۇلارنىڭ مېنى چانىۋېتىشىدىن ئەنسىراۋاتىمەن.
— ئۆلگەندىن كېيىن ئىنسان ئەنسىرەيدىغان ئىش قالمايدۇ، بوغۇزلىنىپ بولۇنغان قوي سويۇشنىڭ ئازابىنى سەزمەيدۇ...
— ئاللاھ سىزنىڭ ئانا بولغىنىڭىزغا، ئۇلۇغ خىسلەتلەرگە ئىگە بولغىنىڭىزغا بەرىكەت بەرسۇن! مەن پەقەت يېنىڭىزغا مۇشۇنداق سۆزلەرنى ئاڭلاش ئۈچۈنلا كەلگەنمەن، ئاللاھ مېنىڭ ئاجىزلىشىپ قالمىغانلىقىمنى ئوبدان بىلىدۇ، مېنىڭ ئىشلىرىمدا دۇنيا ۋە ئۇنىڭ زىننەتلىرىنى ياقتۇرۇپ ئەمەس، بەلكى ئاللاھ ھارام قىلغان ئىشلارغا يول قويۇلىۋاتقانلىقىغا غەزەپلەنگەنلىكىمگە شاھىت، مانا مەن ھازىر سىز ياخشى كۆرىدىغان ئىشقا ماڭىمەن، ئەگەر شېھىت قىلىنسام ماڭا قايغۇرماڭ، ئىشلىرىڭىزنى ئاللاھقا تاپشۇرۇڭ...
— ئەگەر سەن ناھەق ئىش ئۈستىدە ئۆلتۈرۈلسەڭ ئاندىن ساڭا قايغۇرىمەن.
— ماڭا ئىشىنىڭ ئانا، ئوغلىڭىز بولغان مەن ھەرگىز يامان ئىش قىلىش نىيىتىدە بولمىدىم، بۇزۇقچىلىق بىلەنمۇ شۇغۇلانمىدىم، ئاللاھنىڭ ھۆكمىدە زۇلۇم قىلمىدىم، ئامانەتكە خىيانەت قىلىش نىيىتىدە بولمىدىم، مېنىڭ نەزىرىمدە ئاللاھنىڭ رازىلىقىدىن ئەلا نەرسە يوق، مەن بۇ سۆزلەرنى ئۆزۈمنى ئاقلاش نىيىتىدە ئەمەس بەلكى دىلىڭىزغا سەۋرى كىرگۈزۈش ئۈچۈن دەۋاتىمەن. — سېنى مەن ياخشى كۆرىدىغان ئىش ئۈستىدە قىلغان ئاللاھقا مەدھىيىلەر بولسۇن! ئى ئوغلۇم! يېقىنراق كەل، مەن سېنىڭ پۇرىغىڭنى پۇرىۋالاي، بەدەنلىرىڭنى سىلىۋالاي، بۇ بەلكىم سەن بىلەن ئاخىرقى ئۇچرىشىشىمىز بولۇپ قېلىشى مۇمكىن.
ئەسما شۇنداق دەپ ئوغلىنىڭ قوللىرىغا، پۇتلىرىغا ئۆزىنى ئېتىپ سۆيۈشكە باشلىدى. ئۇنىڭ يۈزلىرىنى، بۇيۇنلىرىنى پۇرايتتى، بەدىنىنى سىلايتتى. ئۇ تۇرۇپلا قولىنى يىغىۋېلىپ، — بۇ كەيگىنىڭ نېمە؟— دەپ سورىدى.
— ساۋۇتۇم.
— ئى بالام! بۇ شېھىت بولۇشنى ئىرادە قىلغان ئادەمنىڭ كىيىدىغان كىيىمى ئەمەس.
— لېكىن مەن ئۇنى سىزنىڭ كۆڭلىڭىزنى خاتىرجەم قىلىش ئۈچۈنلا كىيىۋالغان ئىدىم.
— بۇنى سىلىۋەت، بۇ كىيىم سېنى قوغداشقا لايىق، ھۇجۇم قىلىشىقا ۋە ھەرىكىتىڭنىڭ يەڭگىل بولۇشىغا پايدىلىق، لېكىن ئۆلۈپ كېتىپ قالساڭ ئەۋرىتىڭنىڭ ئېچىلىپ قالماسلىقى ئۈچۈن ئۇزۇن ئىشتان كىيىۋال!
ئابدۇللاھ ساۋۇتىنى سىلىۋىتىپ ئۇزۇن ئىشتاننى كەيدى ۋە جەڭنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ھەرەم تەرەپكە قاراپ يۈرۈپ كەتتى. ئۇ كېتىۋاتقاچ: «ئى ئانا! ماڭا دۇئا قىلىشنى ئۈزۈپ قويماڭ!» دەيتتى. ئەسما قولىنى ئاسمانغا كۆتۈرۈپ:
— ئى ئاللاھ ئۇنىڭ قاراڭغۇ كېچىلىرى كىشىلەر ئۇخلاۋاتقاندا ئۇزاق ئىبادەت قىلغانلىقى، قاتتىق يىغلىغانلىقىغا رەھمەت قىلغىن!... ئى ئاللاھ! ئۇنىڭ روزا تۇتقان ھالدا مەككە ـ مەدىنە ئارىسىدا قىلغان سەپىرىدىكى ئاچلىق ۋە ئۇسسۇزلۇقىغا رەھمەت قىلغىن! ئى ئاللاھ! ئۇنىڭ ئاتا ـ ئانىسىغا قىلغان ياخشىلىقىغا رەھمەت قىلغىن!... ئى ئاللاھ مەن ئۇنى ئۆزۈڭگە تاپشۇردۇم! سېنىڭ ھۆكۈمىڭگە رازى بولدۇم، ماڭا سەۋرى قىلغۇچىلارنىڭ ساۋابىنى بەرگىن!... — دەپ دۇئا قىلدى.
'شۇ كۈنى قۇياش پاتماي تۇرۇپلا ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەير شېھىت قىلىندى. ئۇنىڭ شېھىت قىلىنغانلىقىغا ئون نەچچە كۈن ئۆتۈپ ئانىسى ئەسما بىنتى ئەبۇ بەكرىمۇ ۋاپات بولدى. ئۇ يۈز يىل ئۆمۈر كۆرگەن، بىرەر تال چىشى چۈشمىگەن، ئەقلىدىن ھېچ كېتىپ قالمىغان ئايال ئىدى. (ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولسۇن!)'
مېتال
مېتال ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشىدا ۋە سانائەتتە كەم بولسا بولمايدىغان ماددا.
مېتاللار قاتتىق ھالەتتە بۇلىدۇ.
بورقاي يېزىسى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بورقاي يېزىسى بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر يېزىسى 2006-يىلىدا، بورقاينىڭ 5964 نوپۇسى بار، شىمالى كەڭلىك 42.3°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 86°34.
دېكارت
لىك پەيلاسوپ، ئالىم، ماتېماتىك دېكارت، 1596-يىلى توئۇرائىن ئۆلكىسىنىڭ راخاي كەنتىدە ئاقسۆڭەك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 20 يېشىدا پويتىئىر ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمى بويىچە باكلاۋىرلىق ئلىمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، بىراق ئادۋۇكاتلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللانمىغان.
فرانسىيەلىك پەيلاسوپ، ئالىم، ماتېماتىك دېكارت، 1596-يىلى توئۇرائىن ئۆلكىسىنىڭ راخاي كەنتىدە ئاقسۆڭەك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 20 يېشىدا پويتىئىر ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمى بويىچە باكلاۋىرلىق ئلىمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، بىراق ئادۋۇكاتلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللانمىغان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :دېكارت
باشقا نامى :René Descartes
دۆلەت تەۋەلىكى :فرانسىيە
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1650-يىلى
كەسپى :پەيلاسوپ، ئالىم، ماتېماتىك
پۈتتۈرگەن مەكتىپى :ا پويتىئىر ئۇنىۋېرسىتېتى
شەخىس ھەققىدە
دېكارتفرانسىيلىك پەيلاسوپ، ئالىم، ماتېماتىك دېكارت، 1596-يىلى توئۇرائىن ئۆلكىسىنىڭ راخاي كەنتىدە ئاقسۆڭەك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 20 يېشىدا ا پويتىئىر ئۇنىۋېرسىتېتى قانۇن ئىلمى بويىچە باكلاۋىرلىق ئلىمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، بىراق ئادۋۇكاتلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللانمىغان. ئۇ بىر قېتىم ساياھەت قىلىش زۆرۈر دەپ قارىغان، ئۇنىڭ ئائىلە ئەھۋالىمۇ ياخشى ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ياۋرۇپادىكى بىر نەچچە دۆلەتنى ساياھەت قىلدى.
دېكارتنىڭ ساياھىتى 1616-يىلى باشلىنىپ، 1628-يىلىغىچە داۋام قىلدى. ئۇ ئىتالىيە، پولشا ۋە دانىيە لەرنى زىيارەت قىلدى. سەيلە-ساياھەت مەزگىلىدە ئۇنىڭ كاللىسىدا بىر خىل پىكىر پەيدا بولدى. ئۇ بۇنى ھەقىقەتنى ئىزدەشنىڭ ئومۇمىي ئۇسۇلى دەپ ھېسابلىدى. 32 ياشقا كىرگەن ۋاقتىدا، دېكارت بۇ خىل ئۇسۇلنى دۇنيانىڭ ھەقىقىي قىياپىتىنى تەسۋىرلەش ئەمەلىيىتىگە تەتبىقلاش قارارىغا كەلدى. كېيىن ئۇ كوللاندىيىدە 21 يىل تۇردى. ئۇنىڭ گوللاندىيىگە ماكانلىشىشىدىكى سەۋەب، ئۇنىڭ قارىشىچە ئۇ يەردە شەخسىي پىكىر بايان قىلىش ۋە سۆزلەش ئەركىنلىكى بار ئىدى، بۇنىڭدىن سىرت، پارىژدىكى سىياسىي جەھەتتىكى بۆلۈش ۋە بەس-مۇنازىرىلەرمۇ ئۆزىنى چەتكە ئېلىشقا بولاتتى.
1629-يىلى دېكارت «ئىدىيەگە يېتەكچىلىك قىلىش پرىنسىپلىرى» ناملىق كىتاپنى يېزىپ چىقتى. بۇ كىتابتا، ئۇ ئۆزى بايقىغان ھېلىقى ئۇسۇلنى شەرھلەپ چىقتى(گەرچە بۇ كىتاب مۇكەممەل بولمىسىمۇ ھەمدە بۇ كىتابنى ئېلان قىلىش نىيىتىدە بولمىغان بولسىمۇ). بۇ كىتاب دېكارت ئالەمدىن ئۆتۈپ، تەخمىنەن 50 يىلدىن كېيىن ئاندىن نەشردىن چىقتى.
دېكارت بايقىغان بۇ ئۇسۇلنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى مۇنداق ئىدى: ئادەم ھەقىقەتەن ئىزدەنمەكچى ئىكەن، چوقۇم ئىشنى توغرا يەردىن باشلاش لازىم. شۇنىڭ ئۈچۈن ئادەم ئەتراپىدىكى ھەممە نەرسىلەردىن گۇمانلىنىشى، ئۇستازى ئۆگەتكەن بارلىق بىلىملەردىن گۇمانلىنىشى، ئۆزى ئىشەنگەن ھەممە نەرسىدىن گۇمانلىنىشى، ھەتتا تاشقى دۇنيا ۋە ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىمۇ گۇمانلىنىش دائىرىسىگە كىرگۈزۈشى لازىم. ئاددىيراق قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئىلگىرىكى بارلىق بىلىملەرنى «ئەقلىي» مىزان ئارقىلىق تەكشۈرۈش، يەنى ھەممىدىن گۇمانلىنىش كېرەك دېگەنلىك ئىدى.
بۇنىڭدا مۇنداق بىر مەسىلە كېلىپ چىقىدۇ، ئۇ بولسىمۇ ئادەم قانداق قىلغاندا بۇ خىل گۇماننى يېڭىپ، بىر خىل شەيئى ھەققىدە ئىشەنچىلىك تونۇشقا ئېرىشكىلى بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىز دېكارتنىڭ بىر قاتار مېتافىزىكىلىق مۇنازىلەردىن كېيىن، ئاخىرى «مەن گۇمانلانماقتىمەن» دىن ئىبارەت بۇ ھەقىقەتتىن گۇمانلىنىشقا بولمايدۇ، دەپ قارىغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن «مەن پىكىر يۈرگۈزۈۋاتىمەن، دېمەك، مەن مەۋجۇت» دىن ئىبارەت مەشھۇر ھۆكۈمنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. خۇدا مەۋجۇت، تاشقى دۇنيا مەۋجۇت، مانا بۇ دېكارت نەزەرىيەسىنىڭ چىقىش نۇقتىسىدۇر.
بىرىنچىدىن، دېكارت ئۆزىنىڭ پەلسەپە سىستېمىسىدا بىلىم ۋە بىلىم ھەققىدە ئىزدىنىش نەزەرىيەسى (ئىنسانىيەت بىلىملىرىنىڭ ئەسلى نېمە) گە ئاساس سالغان. ئىلگىرىكى پەيلاسوپلار دۇنيانىڭ ماھىيىتىنى شەرھلەشكە ئۇرۇنغان، لېكىن دېكارت بىزگە بۇ مەسىلىنى «مەن قانداق بىلىمەن» دېگەن مەسىلە بىلەن بىرلەشتۈرگەندىلا، ئاندىن قىياس قىلىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ھەل قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكچى بولغان.
ئىككىنچىدىن، دېكارت بىزگە ئىشنى تەتقىق قىلىشتىن ئەمەس، گۇمانلىنىشتىن باشلاش لازىملىقى ھەققىدە تەكلىپ بەرگەن. بۇ ئاۋگۇست تەلىماتىنىڭ ئەكسى ئىدى.