cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى
قۇشىۋېلىش
ئىشىكنى سىرتقا ئېچۋېتىشنىڭ ئۈزلۈكسىز چۇڭقۇرلىشىشى،رادىئو-تېلېۋىزىيە كەسپىنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققى نقىلىشىغا ئەگىشىپ ،رادىئو-تېلېۋىزىيەكەسپىنى باشقۇرۇش سېستىمىسىدا يېڭى ئىسلاھات ئېلىپ بېرىلغان.تېلېۋىزىيە ئاپاراتىنىڭ پۈتۈنلىكىنى كۈچەيتىش ،تېلېۋىزىيە بايلىق ئەۋزەللىكىنى جارى قىلدۇرۇش ئۈچۈن،2000-يىلى 5-ئايدا شەھەرلىك كومتىت،شەھەرلىك خەلق ھۈكۈمىتى ئەسلىدىكى ئۈرۈمچى رادىئو-تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بىلەن ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ رەسمى ھالدا قۇشۇشنى تەستىقلىغان.قۇشۇشتىن كىيىنكى ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ،ئۈزلۈكسىز سىمسىز خەنزۇتىلىدىكى 27 قانال بىلەن ئۇيغۇر تىلىدىكى 33 قانالنى ساقلاپ قالغاندىن سىرت،يەنە 4 دانە سىملىق تېلېۋىزىيە قانىلىنى قوشتى.پۈتۈن تېلېۋىزىيەدە 6 دانە قانال بار بۇلۇپ،ئۇلار بولسا UTV-1(خەنزۇتىلى ئاخبارات ئۇنۋىرسا قانىلى)، UTV-2(ئۇيغۇر تىلى ئاخبارات ئۇۋىرسال قانىلى)، UTV-3(فىلىم ۋە تېلېۋىزىيە قانىلى)، UTV-4(تۇرمۇش مۇلازىمەت قانىلى) ، (مەدەنىيەت تەنتەربىيە كۈڭۈل ئېچىش قانىلى)UTV-5، UTV-6 (ئاياللار-بالىلار قانىلى) قاتارلىقلار.6 دانە قاناللدا جەمئىى 30 دىن ئارتۇق سەھىپە بار بۇلۇپ،پىروگگىراممىلار پۈتۈن كۈن 20 سائەت قۇيۇلغان،بۇنىڭ ئىچىدە <ئۈرۈمچى خەۋىرى>،<چوڭ-كىچىك ئىشلار>،<تېلېۋىزىيە ئۇدۇل ماشىنىسى>،<ئاياللار ھەپتىلىك ژورنىلى>،<راس گەپ قىلىش>،<شەھەر تىز يەتكۈزۈش>،سەنئەت. جەنئىتى>،<تۇرمۇش'جەمئىيەت،تور،ئىستىمال،ساغلاملىق سەھىپىسى'>،<قىسقىچە خەلقارا خەۋەر>قاتارلىق سەھىپىلەر شەھىرىدىكى مىليۇنلىغان تىلۋىزور كورگىچىلەرنىڭ ياقتۇرىشىغا ۋە ماختىشىغا ئىرىشكەن.تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى قۇرۇلغان 18 يىلدىن بۇيان ،ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى سۈرەتكە ئالغان مەخسۇس فىلىم ،ئىجتىمائىي ئالاقە،ئېلان،ئەدبىيات-سەنئەت تۈرىدىكى پىروگگىراممىلار دۆلەتلىك سېلىشتۇرۇپ باھالاشتا مۇكاپاتقا ئىرىشتى،پىروگگىراممىلارنىڭ كۈرۈش نىسپىتىمۇ ئۈرۈمچى رايۇنىدىكى ھەر قايسى تېلېۋىزىيە ئالدىنقى ئۇرۇندا تۇرغان.
خادىملار قۇشۇنى قوشۇنى
ھازىر تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدا 304 نەپەر ئىشچى-خىزمەتچى بار ،ئاز سانلىق مىللەت ئىشچى-خىزمەتچىلىرى 120 نەپەردىن ئارتۇق،مەخسۇس ۆۇرۇستىن يۇقىرى مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئىگە ئىشچى-خىزمەتچىلەر ئومۇمى ئىشچى-خىزمەتچىلەر سانىنىڭ %76 نى ئىگەنلەيدۇ.يۇقىرى دەرىجىلىك ئىشچى-خىزمەتچى 18 نەپەر،ئوتتۇرا دەرىجىلىك ئىشچى –خىزمەتچى 66 نەپەر،تۆۋەن دەرىجىلىك ئىشچى-خىزمەتچى 124 نەپەر،مۇقىم مال مۈلۈك 40 مىليۇن يۈەندىن ئارتۇق.
شان-شەرەپلىرى
2002-يىلى ،ھەممە تېلېۋىزىيە پىروگگىراممىلىرى سۈپەتلىك ھالدىكىسى 70 تىن ئارتۇق،بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئىرىشكەنلىرى 6 دانە ،ئۆلكە دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئىرىشكەنلىرى 56 دانە،ئېلاندىن ياراتقان كىرىم 15 مىليۇن 80 مىڭ يۇەن .1998-يىلىدىن ھازىرغا قەدەر ،تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ئۈزلۈكسىز ئاپتۇنۇم رايۇن دەرىجىلىك مەدەنىيەتلىك ئورۇن دىگەن نام بىلەن شەھەر دەرىجىلىك جەمىئەت ئامانلىقىنى ئۇنۋىرسال تىزگىنلەشتىكى نەمۇنىلىك ئۇرۇن دىگەن نامنى ساقلاپ كەلگەن.شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتىتا،1993-يىلىدىن باشلاپ ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى شەھەرلىك كومتىت،شەھەرلىك ھۈكۈمەت،ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق پارتىيە كومتىتى،ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق رادىئو- تېلېۋىزىيە ئىدارىسى تەرىپىدىن «تەشۋىقات خىزمىتىدە ئىلغار كوللىكتىپ»،«مىللەتلەر ئىتتىپاقلىغى ئىلغار كوللىكتىپ»،روھى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى ئىلغار كوللىكتىپى»،«قوش خىزمەت ئىلغار كوللىكتىپى»قاتارلىق تەقدىرنامىلەرگە ئىرىشتى.ئۈرۈمچى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا كەڭ دائىرلىك تەسىرى ۋە ئوبرازى بار.شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا،جۇڭگۇ شەھەر تېلېۋىزىيە بىرلەشمە كوللىكتىپىنىڭ ئەزاسى ،پۈتۈن مەملىكەتتىكى تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى بىلەن كەڭ دائىرلىك دوستانە پىروگگىرامما ئالاقە مۇناسىۋىتى بار.
مالىيە ئەھۋالى
مۇقىم مال مۈلۈك 40 مىليۇن يۈەندىن ئارتۇق.
قاناللار (خەنزۇتىلى ئاخبارات ئۇنۋىرسا قانىلى) UTV-1
(ئۇيغۇر تىلى ئاخبارات ئۇۋىرسال قانىلى) UTV-2
(فىلىم ۋە تېلېۋىزىيە قانىلى) UTV-3
(تۇرمۇش مۇلازىمەت قانىلى) UTV-4
(مەدەنىيەت تەنتەربىيە كۈڭۈل ئېچىش قانىلى)UTV-5
(ئاياللار-بالىلار قانىلى) UTV-6
تۇڭرا
تۇڭرا: تۇڭرالار ھەققىدە «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «سىر-تاردۇشلارنىڭ شىمالىغا، دولانغۇتلارنىڭ شەرقىگە جايلاشقان بولۇپ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 30 مىڭ» [13] دېيىلگەن. تۇڭرا قەبىلىسى ئەسلىدە ھازىرقى موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شىمالدىكى تۇغلا دەرياسىنىڭ شىمالىدا ياشىغان بولۇپ، 8-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا قەبىلە باشلىقى ئابۇس بىر قىسم قوۋمىلىرىنى باشلاپ جەنۇپقا كۆچۈپ ئوردۇس ۋادىسىغا كەلگەن، ئوڭلۈك ئىسىيان كۆتۈرگەندە تۇڭرا قەبىلىسىدىكىلەردىنمۇ خىللانغان ئاتلىق قوشۇن تەشكىل قىلغان. ياپۇنىيىلىك تەتقىقاتچى شىياۋېي چۈەنشۇ ئەپەندى تۇڭرا قەبىلىسنىڭ نامى تۇغلا دەرياسىنىڭ نامىدىن كەلگەن، دەپ قارايدۇ.
بۆگۈ (بارغۇت)
بۆگۈ (بارغۇت): بۆگۈ قەبىلىسى « سۈينامە. تېلىلار تەزكىرىسى» دە خاتىرىلىنىشىچە ئەڭ دەسلەپ ھازىرىقى موڭغۇلىيە خەلقى جۇمھۇرىيىتىدىكى توغلا دەرياسىنىڭ شىمالىي تەرەپلىرىگە جايلاشقان، غەربتە تۇڭرا قەبىلسى بىلەن ئىناق-ئىجىل ئۆتكەن. مىلاىدىيە 685-يىلى بۆگۈ قەبىلسىىنىڭ بىر قسىم ئائىلىسى تۈركلەرنىڭ رۇلىمىغا ئېسىيان كۆتۈرۈپ ، ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ خېشى كارىدورى بويلىرىغا كۆچۈپ كېلىپ ماكانلاشقان، «يېڭى تاڭنامە»دە: «بۆگۈ قەبىلىسى دولانغۇت (يەنى تۆلەنگۈت ) لانىڭ شەرقىگە جايلاشقان، چېدىرلىق تۈتۈنى 30 مىڭ ئەسكىرى 10 مىڭ. جايلاشقان زېمىنى ئەڭ شىمالىدا بولۇپ، ئادەتتە گېپى ئوچۇق، لېكىن كۆندۈرۈش تەس ئىدى » دېيىلگەن. بۆگۈ قەبىلىسنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىكى ئورنى ئىنتايىن يۇقىرى ھەم مۇھىم بولۇپ، تارىخى ماتېرىياللاردا خاتىرىلىنىشىچە، ئۆڭلۈك-سۆيگۈن توپىلىڭى يۈز بەرگەندىن كېيىن، بۆگۈ جەمەتىنىڭ (يەنى بۆگۈ خۇەيئېننىڭ ) ئۈچ قىزى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقنىڭ ياغلاقار جەمەتىدىن كېلىپ چىققان تەڭرى قاغانغا (759-780-يىللار )، تاراس قاغانغا (789-790-يىللار) ياتلىق قىلىنىپ قاتۇن بولغان.
قوچقار سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> قوشقار سوقۇشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىختىن بۇيان ھېيت - بايرام، بازار كۈنلىرى جامائەت سورۇنلىرىدا قىزىقىپ كۆرۈپ، كۆڭۈل ئاچىدىغان ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. قوشقار سوقۇشتۇرغۇچىلار كۈچلۈك، كۆركەم، مۈڭگۈزلۈك، سوقۇشقا ماھىر قوشقارلارنى تاللاپ باقىدۇ. ئويۇن باشلانغاندا مەيدان باشقۇرغۇچى سوقۇشماقچى بولغان ئىككى قوشقارنى قويۇپ بەرگۈزىدۇ. مەيدانغاچۈشكەن قوشقارلار ھەر قېتىم ئۈسسۈشكەندىن كېيىن، كەينىگە بىر قانچە قەدەم داجىپ يەنە ئالدىغا كۈچ بىلەن يۈگۈرۈپ ئۈسسۈشىدۇ. مۇشۇ خىلدا سوقۇشۇپ ئاخىرىدا قاچقىنى، بەدىنىنى يالاپ، بېشىنى سىلكىپ تۇرۇۋالغىنى، ئارقىغا يېنىپ سوقۇشۇش ھەرىكىتى ئىشلىمىگىنى يېڭىلگەن ھېسابلىنىدۇ. يۇقىرىقىدەك يېڭىلگەنلىك ئىپادىلىرى كۆرۈلگەن قوشقارنى يەڭگۈچى قوشقار ھەرگىزمۇ ئۈسمەيدۇ. ئەگەر سوقۇشتۇرۇش ئۈچۈن سورۇنغا ئېلىپ كېلىنگەن قوشقارنىڭ سانى كۆپ بولسا، ئۇ ھالدا ئۈچ قوشقارنى يەڭگەن قوشقار مۇكاپاتقا ئېرىشىدۇ. بەزىدە تاللانغان ئىككى قوشقارنى سوقۇشتۇرىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، قايسى قوشقار يەڭسە شۇ قوشقار داڭلىق قوشقار نامىغا ئېرىشىدۇ. قوشقار سوقۇشتۇرۇش پائالىيىتى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ قىزىلسۇ، قەشقەر، ئاقسۇ، خوتەن ۋىلايەتلىرىدە كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. ياش - قېرى، چوڭ - كىچىك بارلىق كىشىلەر بۇ ئويۇن سورۇنىغا يىغىلىپ تاماشا كۆرىدۇ
ئابدۇ
بۇ ئەرەبچە سۆزنىڭ مەنىسى «قۇل»، «بەندە» دېگەنلىك بولىدۇ. مۇسۇلمانلار مۇشۇ ئىسمنىڭ كەينىگە «ئاللا» سۆزىنى قوشۇپ، «ئاللانىڭ بەندىسى» دېگەن مەنىدە «ئابدۇللا» دەپ ئىشلىتىپ، ئۆزىنىڭ ئىخلاسىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ سۆز ئادەم ئىسمىنىڭ ئالدىغا قوشۇلسا مەلۇم كىشىنىڭ ئازاد قىلىنغان قۇل ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
تەكىرداغ ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئىزگىل
ئىزگىل: ئىزگىل قەبىلىسى دەسلەپ موڭغۇلىيەدىكى خانگاي تېغىنىڭ شەرقىي بۆلىكى بولغان ئۆتۈكەن تېغىنىڭ ئەتراپلىرىدا ياشىغان. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «قۇمۇقلار تۇڭرا قەبىلسىنىڭ شىمالىدا ياشايتتى، ئىزگىل قەبىلىسى سىرتاردۇشلارنىڭ بۇرۇنقى يېرىدە ياشايتتى، ئىككى قەبىلىنىڭ ئەسكەرلىرىنى قوشقاندا 20 مىڭغا يېتەتتى»[14] دېيىلگەن. تارىخىي ماتېرىياللارغا قارىغاندا ئىزگىللارنىڭ پائالىيەت دائىرىسى ئىنتايىن كەڭرى بولغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىر قىسملىرى موڭغۇلىيىنىڭ جەنۇبىدا، سەددىچىن بويلىرىدا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىسسقكۆل بويلىرىدا ياشىغان. «ئەلنى ئىدارە قىلشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر» دە: «شۈەنچىڭ 4-يىلى (659-يىلى) 11-ئايدا ئىزگىللارنىڭ ئېركىنى دۇمان (都曼) قەشقەر، كۆكيار، گورباند (تاشقورغان) ئۈچ بەگلىككە باشچىلىق قىلىپ ئىسىيان كۆتۈرۈپ، ئودۇننى ئىشخال قىلىۋالدى» دېيىلگەن بولۇپ، بۇ ئىزگىللارنىڭ 7-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ۋە غەربىي جەنۇبىي رايونلىرىغا كېلىپ ماكانلاشقانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
كىنو مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> كىنو مىللىتى - كىنو تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
چۆبە (قاپىش)
چۆبە (قاپىش): چۆبە قەبىلىسى توققۇز ئوغۇزلارنىڭ ئىچىدىكى خېلى چوڭ قەبىلە بولۇپ، ئۇلارنىڭ موڭغۇلىيە ۋادىسىدىكىلىرى تۇغلا دەرياسىنىڭ جەنۇبىدىكى جايلارغا تارقىلىپ ياشىغان، غەرب تەرەپتىكىلىرى قارا شەھەرنىڭ غەربىدىكى يۇلتۇز يايلاقلىرىغا تارقىلىپ ياشىغان. سۈي سۇلالىسىىنىڭ دەسلىپىدە، ئۇلار غەربىي تۈركلەردىن ئايرىلىپ چىقىپ، قۇچۇ، ئاگنى، ئىۋىرغولنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېلى خانلىقىنى قۇرۇپ، بۇغدا تېغى باغرىنى مەركەز قىلغان، بۇ تېلىلار خانلىقى ئون نەچچە يىل مەۋجۇت بولۇپ، كېيىن غەربىي تۈرك خانلىقى تەرىپىدىن قايتا قوشۇۋېلىنغان، شۇنىڭدىن كېيىن چۆبەلەرنىڭ بىر قىسىملىرى ئىسسقكۆل بويلىرىغا، بىر قىسىملىرى خېشى كارىدۇرىدىكى گەنجۇ، لىياڭجۇ ئايمىقىنىڭ ئارىلىقىدىكى جايلارغا كۆچۈپ كەتكەن. «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» دە: «چۆبە قەبىلىسىنىڭ ئاتلىرى ئاتئېز قەبىلسىنىڭ ئاتلىرىغا ئوخشىشىپ كېتىدۇ، ئۇلار تۇغلا دەرياسىنىڭ جەنۇبىغا، يەنى يۈشى ئايمىقىغا ماكانلاشقان» دەپ خاتىرىلەنگەن. «ئومۇمىي قامۇس» تا: «چوڭ چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى چۆبەلەرنىڭ ئەسكەرلىكىگە ياراملىقى ئۈچ مىڭ ئىدى» دېيلىگەن.
ئىستانبۇل ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
يىزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> يىزۇ مىللىتى - يىزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
كۇسكو
جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پېرونىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان تاغلىق شەھەر، كۇسكو ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى. بۇ شەھەر دېڭىز يۈزىدىن 3616 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ۋاتائى دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئەتراپىنى تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :كۇسكو
نوپۇسى :121 مىڭدىن ئاشىدۇ
قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
12پارچەكۇسكوجەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پېرونىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان تاغلىق شەھەر، كۇسكو ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى. بۇ شەھەر دېڭىز يۈزىدىن 3616 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ۋاتائى دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئەتراپىنى تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ يەر ۋەزىيىتى ئېگىز بولغانلىقتىن، ھاۋاسى يىل بويى سالقىن كېلىدۇ. شەھەر ئاھالىسى 121 مىڭدىن ئاشىدۇ، شەھەر ئاھالىسىنىڭ كۆپىنى ئىندىئانلار تەشكىل قىلىدۇ، كۇسكو ئامېرىكا بويىچە ئەڭ قەدىمىي شەھەرلەرنىڭ بىرى، ئۇ 11-ئەسىردىن باشلاپ تاكى 16-ئەسىرگىچە ھىنگا ئىمپېرىيىسىنىڭ پايتەختى بولغان، 16-ئەسىردىن باشلاپ ئىسپانىيىلىكلەر ئىگىلەپ ئالغان.
ئالاقىدار بايان
كۇسكو مەشھۇر ئارخېئولوگىيە ۋە مەدەنىيەت مەركىزى، بۇ جايدا نۇرغۇنلىغان خان ئوردىلىرى، بۇتخانىلار، قەلئەلەر، تاش تاملارنىڭ قالدۇقلىرى، چېركاۋلار، شۇنداقلا ئارخېئولولوگىيە مۇزېي، 1692-يىلى قۇرۇلغان داشۆسى بار. كۇسكو شەھىرى ئەتراپىدا ئالتۇن، كۈمۈش قاتارلىق كان بايلىقلىرى ئېلىنىدۇ. چارۋا مەھسۇلاتلىرى شەھەرگە توپلىنىپ تارقىتىلىدۇ، بۇ جايدا توقۇمىچىلىق، يېمەك-ئىچمەك، مېتاللۇرگىيە، كۆن-خۇرۇم قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى، خەلقئارا ئايرودرومى بار.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئىمام ئىبنى ماجە
ئىمام ئىبنى ماجە (الإمَامُ ابْنُ مَاجَهْ مُحَمَّدُ بنُ يَزِيْدَ بنِ مَاجَهْ القَزْوِيْنِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى يەزىد ئىبنى ماجە ئەلقەزۋىينىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 209 – 273 / م. 824 – 886) مەشھۇر «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن» ھەدىس كىتابلىرىنىڭ بىرى «سۈنەنۇ ئىبنى ماجە» دەپ تونۇلغان «ئەسسۈنەن»نىڭ ۋە «تەفسىرۇل قۇرئان»، «تارىخى قەزۋىن» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
ئۇرۇق سېلىش مۇراسىمى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> <مايسا بايرىمى> كىشىلەرگە باھارنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىدىن خەۋەر بەرگەندىن كېيىن، ھەر بىر دېھقان ئەتىيازلىق تېرىلغۇنىڭ جىددىي تەييارلىقىغا چۈشىدۇ. ئۇيغۇرلار خەير - ساخاۋەتلىك، ئۆز ئارا كۆيۈمچان خەلق بولغاچقا، تېرىلغۇ مەزگىلىدە قولۇم - قوشنىلار مەسلىھەتلىشىپ لايقۇتلىشىش گۇرۇپپىلىرىنى تۈزىدۇ. ھەر بىر ئائىلە تېرىلغۇ تەييارلىقى سۈپىتىدە ئۇلاغلىرىنى تېخىمۇ ياخشى بېقىشقا باشلايدۇ. تېرىلغۇ سايمانلىرىنى كۆزدىن كەچۈرۈپ بۇزۇلغانلىرىنى رېمونت قىلىدۇ. ئۇرۇقلۇق بۇغداينى نەمدەپ تەييارلايدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن بىرەر مويسىپىت دېھقاننىڭ تەييار بولغان ئېتىزلىقىغا يىغىلىپ تەجرىبىلىك، ئاقيوللۇق بىر دېھقان قوش ھەيدەپ، ئۇرۇق سېلىشنى باشلاپ بېرىدۇ. بۇ ئېتىزغا قوش چىقىرىش، ئەتىيازلىق تېرىلغۇنى باشلاش مۇراسىمى دەپ ئاتىلىدۇ. مۇشۇ مۇراسىمدىن كېيىنلا تەرەپ - تەرەپتە ئەتىيازلىق تېرىلغۇ باشلىنىپ كېتىدۇ. ئېتىزلار قوش ئاۋازى، ناخشا ئاۋازى بىلەن جانلىنىپ كېتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ھەر بىر پەسلىدە ھەر بىر ئەمگەك تۈرىنىڭ ئۆزىگە خاس ناخشا - قوشاقلىرى بولغىنىدەك، ئۆزىگە خاس ئاھاڭ بىلەن قوش ھەيدەش ئەمگىكىنىڭ رىتىمىغا ماس ھالدا قوشچى تەرىپىدىن تۆۋەن ئاۋازدا ئېيتىلغان <قوشچى ناخشىسى> بار. ئۇنىڭدا قوش مەۋسۈمىنىڭ خاسىيىتى، كىشىلەرنىڭ تېرىلغۇ ئۇلاغلىرىغا بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىق مەزمۇنلار تەسۋىرلەنگەن."
SWOT ئانالىزى
SWOT ئانالىزىدىكى SWOT خېتى ئېنگلىزچىدىكى Strengths (كۈچلۈكلۈك)، weaknesses (ئاجىزلىق)،opportunities (پۇرسەت)، threats (تەھدىت) قاتارلىق تۆت سۆزنىڭ قىسقارتىلمىسى، قۇرۇلمىلىق پىلانلاش مېتودى بولۇپ، بۇ ئانالىز مېتودى مەلۇم تۈر ياكى سودىنى مۇشۇ تۆت ئېلېمېنت بويىچە مۆلچەرلاش ياكى باھالاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :SWOT ئانالىزى
چەتئەلچە نامى :Strengths Weaknesses Opportunities Threats
SWOT ئانالىزى
SWOT ئانالىزى مەلۇم شىركەت، مەھسۇلات، سانائەت ياكى شەخس ئۈچۈن ئىشلىتىلسە بولىدۇ. يەنى بۇ ئانالىز مەلۇم تۈرنى ياكى مەبلەغ سېلىش ۋە ياكى سودىنىڭ نىشانىغا يېتىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش جەريانىدىكى ئىچكى ۋە تاشقى ئامىللارنى، يەنى ئىچكى ۋە تاشقى جەھەتتىكى پايدىلىق ياكى پايدىسىز ئامىللارنى ئېنىق قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
ئىچكى ئامىللار
weaknesses (ئاجىزلىق) -تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئىچكى جەھەتتىن پاسسىپ ياكى مەنپىىي تەسىرى بولىدىغان ئامىللار.
تاشقى ئامىللار
opportunities (پۇرسەت)-ساھەدىكى تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئارتۇقچىلىقلىرىنى جارى قىلدۇرۇشقا ياردىمى بولىدىغان ئامىللار.
threats (تەھدىت)-ساھەدىكى تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئاۋارىچىلىق ياكى قىيىنچىلىق پەيدا قىلىدىغان ئامىللار.
SWOT ئانالىزى بىزنى يۇقىرىدىكى تۆت ئامىلنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، بىزنىڭ قىلماقچى بولغان تۈرىمىزنىڭ ياكى سودىمىزنىڭ ۋە ياكى تىجارىتىمىزنىڭ يەتكىلى بولىدىغان ياكى بولمايدىغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىشىمىزغا ياردەم بېرىدۇ.
ئىچكى ئامىللار
Strengths (كۈچلۈكلۈك)-تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئىچكى جەھەتتىن ئاكتىپ تەسىرى بولىدىغان ئامىللار.
ئالاقىدار مەزمۇن
SWOT ئانالىزىنى ئىشلەتكۈچى چوقۇم مۇشۇ تۆت كاتېگورىيە ئۈچۈن مۇۋاپىق سوئاللارنى سورىشى ۋە شۇ ئارقىلىق ئىشلەتكىلى بولىدىغان ۋە ئىشقا يارايدىغان جاۋابقا ئېرىشىشى كېرەك. شۇندىلا قىلغان ئانالىزنىڭ نەتىجىسى كارغا يارىغۇدەك بولىدۇ ھەم شۇ تۈرنىڭ ياكى مەھسۇلاتنىڭ ۋە ياكى سودىنىڭ (رىقابەت ئۈستۈنلىكى) نى بايقاپ چىققىلى بولىدۇ.
باسمىل
باسمىل: باسمىللار ئەسلىدە ئۆتۈكەن تېغى باغرىغا، يەنى بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىغا، قىرغىزلارنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى جايلارغا ماكانلاشقان بولۇپ، بىر قىسىمى يەنە بۇغدا تېغىنىڭ شىمالىدىكى بېشبالىق رايونىدىمۇ ئولتۇراقلاشقان. تارىخىي ماتېرىياللاردا ئېيتىلىشىچە، باسىمىللار ئوۋغا ماھىر بولۇپ، چاپا بىلەن بۇغا -مارال ئوۋلىغان، ھەر خىل كوكتات ۋە زىرائەتلەرنىمۇ ئۆستۈرگەن كېيىنكى شەرقىي تۈرك خان جەمەتىدىكىلەر باسمىللارنىڭ مىراسخور ئاقساقاللىرى بۇلۇۋالغان، كېيىن باسمىللارنىڭ ئاقساقىلى ئاشىناش (阿史那施) ئۇيغۇر ۋە قارلۇق قەبىلىسى بىلەن بىرلىشىپ، مىلادىيە 742-يىلى تۈركلەرنىڭ پان كۆل تېكىن (判阙特勒) نى ئۆلتۈرۈپ، كۆل بويلانىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنى قايتا قۇرۇپ چىقىشىغا زور ياردەم بەرگەن. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى موڭغۇلىيە ۋادىسىدا ئۆز ئورنىنى قايتا تىكلىگەندىن كېيىن باسىمىللار ئون ئۇيغۇرلار رەھبەرلىگىدىكى توققۇز ئوغۇزلارنىڭ تەركىبىگە كىرگەن. ئاتاقىلىق تۈركولوگ بارتولد باسمىللار تۈركىي مىللەتلەر ئىچىدە ئەڭ بۇرۇن ئولتۇراق تۇرمۇشقا ئۆتكەنلەر بولۇپ، ئۇلار ئۇ چاغلاردا بېشبالىقتا ياشايتتى، ئۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىرى «ئىدىقۇت» دەپ ئاتىلاتتى، كېيىن «ئىدىقۇت» دېگەن نام باسمىللاردىن ئۇيغۇرلارغا مىراس بولۇپ قالغان، دېگەن. «ئومۇمىي قامۇس» تا: «تۈتۈنى ئىككى مىڭ» دېيىلگەن.
ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلاردا« تۆمۈر ئات»
تەرەققىي قىلغان دۆلەتتە ياشاۋاتقان كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىدا بار ھەممە نەرسە تەرەققىي قىلىۋاتقان ياكى تەرەققىياتقا ئىنتىلىۋاتقان ئەللەرىدىكى كىشىلەرنىڭ نىشانىغا ئايلىنىدۇ. تەرەققىي قىلغان ئەللەردىكى كىشىلەرنىڭ ئادەتتىكى تۇرمۇش ئىھتىياجى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتقان تۈرلۈك بويۇم ۋە ئەشيالار تەرەققىياتقا تەلپۈنىۋاتقانلارنىڭ نەزىرىدە بايلىقنىڭ، ھالاۋەتنىڭ ۋە ئىجتىمائىي سالاھىيەتنىڭ بەلگىسى دەپ قارىلىدۇ. مەسىلەن، ماشىنىلىق بولۇشنى ئالساق، بۇ ئوخشىمىغان ماددىي تەرەققىيات سەۋىيىسىدىكى دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان كىشىلەرنىڭ چۈشەنچىسىدە ئوخشىمىغان مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. تۈركىيەدىكى چېغىمدا تۈركىيەگە يېڭى كەلگەن بىر دوستۇم «بۇ تۈركلەر شەخسىي ماشىنىسىدا ئولتۇرۇپ ئۆزىنى پۇلۇم يوق دەيدىكەن» دېگەنىدى. مەنچە بۇ ۋەتەندىكى باي كەمبەغەللىكنىڭ بەلگىسى بولغان ماشىنىلىق بولۇشنى چەتئەلگە تەدبىقلىغانلىق. ئەگەر ماشىنىسى بولۇشنى بايلىقنىڭ بەلگىسى دەپ تونۇشقا توغرا كەلسە ئامېرىكىدا كەمبەغەل ئادەم يوق بولۇپ چىقىدۇ. تەرەققىياتى ئارقىدا ياكى تۇيۇقسىز بېيىغان دۆلەتلەردە كىشىلەر تەرەققىياتتا ئالغا كەتكەن ئەللەردىكى كىشىلەر ئېرىشكەنگە ئېرىشىش ئۈچۈن تىرمىشىدۇ يۇ جەمئىيىتىدە شۇنىڭغا ماس ماددىي، ئىجتىمائىي ۋە مەنىۋىي شارائىت ھازىرلانغانمۇ-يوق دېگەننى ئويلاشمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، ماشىنىلىق بولۇش يېڭىدىن مودىغا ئايلانغان جايلاردا يوللار قىستاڭ ۋە ئۆلچەمسىز، ماشىنا توختىتىش مەيدانلىرى يېتەرسىز، قاتناش قائىدىسىنىڭ ئىتىبارسىز، ماشىنىلىقلار ساپاسىز بولغاچقا بىر قىسىم كىشىلەر ماشىنا سېتىۋالاللىغان بىلەن تەرەققىي قىلغان ئەللەر كىشىلىرىدەك ماشىنىلىق بولۇشنىڭ ھوزۇرنى يەنىلا سۈرەلمەيدۇ.
ئامېرىكىدا ماشىنا ھەيدەش قورامىغا يەتكەنلىكنىڭ، مۇستەقىللىقنىڭ، خۇسۇسى ھاياتنىڭ باشلانغانلىقىنىڭ بىشارىتى. ئامېرىكىدا بالىلارنىڭ ئەڭ ئارزۇ قىلىدىغىنى 16 گە كىرىش ئىكەن. چۈنكى بالىلار 16 ياشتىن كېيىن ماشىنا ھەيدەش ۋە ئىشلەشكە يول قويۇلىدىكەن. ئامېرىكىلىقلار ئادەتتە بىر ئادەمنىڭ ھاياتىنى ماشىنىسىز تەسەۋۋۇر قىلالمايدىكەن. بىر يەرگە بارماقچى بولۇپ يول سورۇغانلىرىمدا ئامېرىكىلىقلار مېنى ماشىنىلىق تەسەۋۋۇر قىلىۋېلىپ «ئىككى مىنۇتتا بارىسەن ياكى بەش مىنۇتتا بارىسەن» دەپ قويۇشاتتى. «مېڭىپلا بارسام بولغۇدەكقۇ» دەپ ئويلاپ ماڭغىنىمدا يېرىم سائەتتە ئاران يېتىپ بارىمەن. ئامېرىكىلىقلارنىڭ ماشىنغا بولغان سەۋدالىقى ماشىنىنى قىز بالىنى چاقىرغاندەك ئۈچىنجى شەخىس ئاياللىق شەكلىنى ئىشلىتىپ چاقىرغانلىقىدىمۇ ئىپادىلىنىدۇ. ئامېرىكىلىقلار ئادەتتە بىر بىرىگە باشقا نەرسىسىنى بېرىپ تۇرۇشى مۇمكىن ئىكەن، لېكىن ماشىنىسىنى ئارىيەتكە بەرمەيدىكەن. ئەگەر سوتقا بېرىپ قالسىڭىز ئولتۇرغانلارنىڭ كۆپىنچىسىڭ ماشىنا ھەيدەش سەۋەبلىك سوتقا تارتىلغانلىقىنى بايقايسىز. كۆپىنچىسى ياكى سۈرئەتنى ئاشۇرىۋەتكەن ياكى تاسمىسىنى باغلىمىغان، ياكى يېشىل چىراق يېنىشتىن بۇرۇن مېڭىپ تاشلىغان بولۇپ چىقىدۇ.
ئامېرىكىدەك ماشىنا شۇنچە ئومۇملاشقان دۆلەتتە قاتناش ھادىسىسىدە قازا قىلغانلارنىڭ پەۋۇقۇلاددە ئازلىقى كىشىنى ھەيران قىلىدۇ ۋە سۆيۈندۈرىدۇ. مەسىلەن مەن تۇرغان لاۋرېنس شەھرىدە ئىككى يىل جەيانىدا قاتناش ھادىسىسىدە ئۆلگەن بىرمۇ ئادەمنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلىمىدىم. بۇنىڭ سەۋەبىنى تەرتىپ ۋە قائىدىنىڭ ئامېرىكىدا كىشىلەرنى ئۈنسىز باشقۇرالايدىغانلىقىدىن ئىزدەش مۇمكىن. ۋەتەنگە قايتىپ كۆردۈمكى، بىر ئاي ئىچىدە بىزنىڭ ناھىيىدىن، بىزنىڭ تۇغقانلار ئىچىدىن تۆرت ئادەم قاتناش ھادىسىسىدە قازا قىلدى. ئامېرىكىدا كىشىلەرنىڭ ماشىنالىق بولۇشى بىلەن قاتناش قائىدىسىنىڭ ئومۇملىشىش سۈرئىتى ئوخشاش بولغان. ۋەھالەنكى بىزدە ماشىنالىق بولۇش بىر قىسىملاردا ئومۇملاشقان بىلەن قاتناش قائىدىسىگە ھەرقانداق شارائىتتا رۇئايە قىلىش ئېڭى تېخى ھېچكىمدە شەكىللەنمىگەن. جەمئىيەت تۈزۈلمىسى كىشىلەرنى تۈزۈمدىن، قانۇندىن ئەمەس باشلىقتىن، ئىجراچىدىن قورقىدىغان قىلىپ قويغاچقا كىشىلەر قاتناش قائىدىسىدىن ئەمەس ساقچىدىن قورقىدىغان بولۇپ قالغان. ئاقىۋەتتە ساقچى يوق يوللاردا ھادىسە چىقىۋەرگەن. قاتناشقا مەسئۇل ساقچى قاتناش تەرتىبىنى قوغۇداش، قائىدىنى ئومۇملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس يانچۇقى ئۈچۈن ئىشلىگەچكە قاتناش قائىدىسىگە ئەمەل قىلىش ئاڭلىقلىققا ئايلانمىغان. نەتىجىدە قاتناش ھادىسى كۆپۈيۈپ كەتكەن بولۇشى مۇمكىن.
ۋاشىڭتونغا ساياھەتكە بارغان چېغىمدا ساقچىلارنىڭ ئاتلىق چارلاشلىرى دىققىتىمنى تارتقان ئېدى. ئاتلىق ساقچىنىڭ ئەتراپىغا بالىلار توپلىشىۋالغان بولۇپ ئات ھەققىدە قىزغىن پاراڭغا چۈشۈپ كەتكەن ئېدى. سوراشتۇرۇشۇمچە ئامېرىكىدا بالىلارنىڭ ئارىسىدا ئاتقا ھېرىسمەنلىك يايغىنكەن. ئامېرىكىدا بايلارلا ئات بېقىش ئىجازىتى ۋە پۇرسىتىگە ئېرىشەلەيدىكەن. قىزىمنىڭ دوستلىرى ئىچىدە ئاتقا ئامراقلار كۆپ بولغاچقىمىكىن قىزىمنىڭ ئويۇنچۇقلىرى ئىچىدە ئات ئەڭ كۆپ ئېدى. بىر يىلى يېڭى يىللىق ساياھەت ئۈچۈن كانزاس شەھرىگە بېرىپ ئات قوشۇلغان خادىكلارنىڭ شەھەر كوچىلىرىدا مېڭىپ يۈرگىنىنى كۆرۈپ شۇنداق سۆيۈنۈپ كەتتىم. 90-يىللارغىچە قەشقەردە شۇنداق خادىكلار بار ئېدى. بەلكىم بەزىلەرنىڭ كۆزىگە بۇ مەينەتلىك مەنبەسى، قالاقلىقنىڭ بىشارىتى، زامانىۋىيلىقتىن يىراقلىقنىڭ بەلگىسى بولۇپ تۇيۇلغان بولغىيدى. شۇنداق، ئەپسۇسلۇق يېرى قەشقەر كوچىلىرىدا مېڭىپ يۈرگەن خادىكلار تەرەققىيسىزلىكنىڭ بەلگىسى دەپ تونۇلىدۇ، ئەمما بۇ خادىكلار ئامېرىكىدا- كانزاس شەھرىدە پەيدا بولسا قالاقلىق تۇيۇلمايدۇ. ھەتتا قەشقەردىكىنى قالاقلىق دەپ تونۇغان كىشىلەر ئامېرىكىدىكىسىنى قىلچە ئۇيالماستىن مەدھىيەلەشكە باشلايدۇ. بىر قەۋىم قالاق دەپ تونۇلسا ھەممە نەرسىسى خەقنىڭ كۆزىگە قالاقلىق بولۇپ كۆرۈنىدۇ. ئەڭ خەتەرلىك يېرى مەزكۇر خەلقمۇ تۈرلۈك ئىمكانسىزلىقلىرىنى قالاقلىق دەپ چۈشىنشكە ئۆگىتىلىدۇ ۋە شۇنداق ئويلاشقا باشلايدۇ. مەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ ماشىنىغا بولغان قىزغىنلىقىنى ئاتقا بولغان سەۋدايىلىقنىڭ داۋامىمىكىن دەيمەن. چۈنكى ئامېرىكىلىقلار ئاتقا قىزلارغا ئىشلەتكەن سۆزلەرنى ئىشلەتكەنگە ئوخشاش ماشىنىغىمۇ شۇنداق كەلىمىلەرنى ئىشلىتىدۇ.
مەنچە ئامېرىكىلىقلارنىڭ ماشىنىسى ئۇلارنىڭ نەزەرىدە ئۆي، ئىچ پۇشقى، ئەرمەك ۋە ھەمراھتۇر. ئۇلار ماشىنىدا ئۆزىنى پىيادە ماڭغاندىمۇ بەكرەك بىخەتەر ھىس قىلىدۇ. ئامېرىكىدا ماشىنىدىن چۈشمەي تۇرۇپ بانكا پۇلدانىدىن پۇل ئالغىلى بولىدۇ، تەييار تاماق ساتىدىغان دۇككانلاردىن تاماق، قەھۋە ۋە باشقا يىمەكلىكلەرنى ئالغىلى بولىدۇ. بۇنداق ئورۇنلار ماشىنىلىقلار ئۈچۈنلا لايىھەلەنگەن بولۇپ پىيادىلەرنىڭ بولۇش ئىھتىماللىقى نەزەرگە ئېلىنمىغان. ئامېرىكىلىقلار ماشىنىنى قاتناش قورالى سۈپىتىدە ئەمەس كۆڭۈل ئېچىش ۋە تەنتەربىيە ئەسلەھەسى سۈپىتىدىمۇ ئىشلىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ھازىر ئامېرىكىلىقلاردا مودا بولغان ماشىنا مۇسابىقىسى بۇرۇنقى ئات بەيگىسىنىڭ داۋامى بولۇشى مۇمكىن. جاھان ئاتالمىش «تەرەققىيات» لارنى باشتىن كەچۈرۈپ بەك ئۆزگۈرۈپ كەتكەندەك تۇيۇلىدۇ، ۋاھالەنكى ئۆزگەرگىنى ئىنساندىكى ئاڭ ئەمەس تۇرمۇشتىكى تۈرلۈك ۋاستىلەردۇر. مىسالەن، ئامېرىكىدا بۇرۇنقى ئات بەيگىسىدىكى ئاتنىڭ ئورنىغا ھازىرقى مۇسابىقە ماشىنسى ئالماشقان خالاس.
ئامېرىكىلىقلارغا ئوخشاش ئۇيغۇرلارمۇ ئاتخۇمار مىللەت. ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىمالى ئاسىيانى ئاتلىق كېزىپ يۇرت سورىغان، شەھەر قۇرغان، بازار ئاچقان ئەجداتلىرىمىز دۇنيا تارىخىدا تۇنجى بولۇپ ئاتنى قولغا ئۆگەتكەن مىللەتتۇر. ھېلىمۇ ئۇيغۇر يېزىلىردا بالىلارنىڭ تال چىۋىقنى ئات قىلىپ ئويناۋاتقانلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئۇلارنىڭ ھاياتىدا ھازىر ئېشەك ياكى موتوتسىكىلىت ئاتقا قارىغاندا بەكرەك كۆزگە چېلىقارلىق، ئەمما بوۋىلىرىمىزنىڭ ئاتقا بولغان مۇشتاقلىقى ئۇلارغا ئۇدۇم بولۇپ سىڭگەچكە شۇ سەبىلەر جېنىدا تال چىۋىقنى ئېشەك ياكى موتۇتسىكىلىت قىلىپ ئوينىمايدۇ. بۈگۈنكى ئۇيغۇر ھاياتىدا باغ-ۋاران، ئېتىز- ئېرىق ۋە سودا ئاساسلىق ئورۇندا تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ چارۋۇچىلىق ھاياتىنىڭ نىشانى بولغان ئاتخۇمارلىق سۇسلىغىنى يوق. قەشقەرگە قايتقاندىن كېيىن كوچا كوي، يېزا مەھەللىلەردە ئات دىدارىنى كۆرۈپ باقماي كاللامغا ئۇيغۇرلار ھايۋانلارنى قاتناش ۋە ئىشلەپچىقىرىش ۋاستىسى قىلىشتىن قول ئۈزگەن بولسا كېرەك دەپ ئويلاپ قالغانىدىم. بىر كۈنى بىر دوستۇم بىلەن پاراڭلىشىپ ئولتۇرۇپ ئوغلاقنىڭ گېپى چىقىپ قالدى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە بىر يەدە ئوغلاق بولغاننىڭ خەۋىرى چىقىپ بولغۇچە قەيەرلەردىندۇر يۈزلىگەن ئاتلىقلار پەيدا بولىدىكەن. بۈگۈنكى ئۇيغۇرلاردا ماشىنا ۋە موتۇتسىكىلىت قىزغىنلىقىنىڭ ئەمەلى ئىقتىسادىي قۇربەتكە ئۇيغۇنسىز دەرىجىدە كۈچىيىپ كېتىشى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتخۇمارلىقىنى مەنبە قىلغان. بۇ ئەھۋال تۈركىيە تۈركلىرىدىمۇ شۇنداق.
ئامېرىكىلىقلاردا ئاتنىڭ ئورنىنى ماشىنا ئېلىشقا يۈز يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت كەتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئۇيغۇرلاردا بۇ جەريان يەنى ئات ئېشەكلەرنىڭ ئورنىنى ماتورلۇق قاتناش ۋاستىلىرىنىڭ ئىگىلىشى بەكمۇ تېز تاماملاندى. 90-يىللاردا قەشقەر كوچىلىرىدا، خوتەن يېزىلىرىدا، غۇلجا بازارلىرىدا ھارۋا سۆرەپ چاپچىپ يۈرگەن ئاتلارنىڭ ئورنىنى ھازىر تۈرلۈك موتوتسىكىلىت ۋە ماشىنىنىڭ قۇلاقنى يارغۇدەك كارنايلىرى ئىگىلىدى. ئاڭلىشىمچە جوڭگۇ بويىچە ئەڭ چوڭ مۇتۇتسىكىلىت بازىرى ياركەنتتە ئىكەن. ئامېرىكىدا ئاتلىقلارنىڭ ماشىنىلىق بولۇش جەريانى مائارىپنىڭ ئومۇملىشىشى، تۈزۈمنىڭ مۇكەممەللىشىشى، قانۇننىڭ مۇپەسسەللىكى بىلەن ماس قەدەمدە تاماملاندى. ۋاھالەنكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ماتورلۇق قاتناش ۋاستىلىرىنىڭ ئومۇملىشىشى يۇقارقى ماس ئۆزگىرىشلەردىن مۇستەسنا زامانىۋىيلىقنىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە بىر قانچە يىلدىلا ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈلدى. كىشىلەر پىيادە ياكى ئات مىنىپ ياشىغان يىللاردا بىلىنمىگەن قانۇننىڭ، قائىدىنىڭ، تەرتىپنىڭ موھىملىقى ۋە تۈزۈمنىڭ كەمتۈكلىكى ئەمدى ئاتنىڭ ئورنىنى موتۇتسىكىلىت ياكى ماشىنا ئالغاندا بىلىنشىكە باشلىدى. ياۋرۇپا، ئامېرىكا، ياپۇنىيە، كورىيە قاتارلىق ماشىنىلىقلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەردە ئىشلەنگەن ماشىنىلارنى سېتىۋالغىلى بولغان بىلەن ئۇلارنىڭ ماشىنىلىق بولۇش جەريانىدا شەكىللەندۈرگەن تۈرلۈك قائىدە پىرىنسىپ، قانۇن ۋە تۈزۈم جەھەتتىكى ئىلغارلىقلىرىنى سېتىۋالغىلى بولماي قالدى. ئالايلۇق، قانۇنغا پۇلدارمۇ، ھوقۇقدارمۇ ئوخشاش ئەمەل قىلىدىغان بىر يەردە قاتناش قائىدىسىمۇ مۇرەسسەسىز ئىجراقىلىنىدىغان شارائىتقا ئېرىشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن قاتناش قائىدىسى ئاسانلا ئومۇملىشىدۇ، نەتىجىدە قاتناش ھادىسىلىرىمۇ تەبىئىي ئازلايدۇ. ئەمەلدارنىڭ نوپۇزى، پۇلدارلنىڭ پۇلى قانۇننى پايخان قىلىدىغان جايدا قاتناش قائىدىسىنى ئومۇملاشتۇرۇش مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى بۇ قائىدىلەر خىلاپلىق قىلغۇچنىڭ سالاھىيىتىگە قاراپ ئېگىلىپ، ئۆزگۈرۈپ تۇرىدۇ. نەتىجىدە قاتناش قائىدىسىگە ئەمەل قىلىش جەمئىيەتتە ئورتاق كەيپىياتقا، ھەر بىر كىشىنىڭ ئاڭلىقلىقىغا ئايلىنىپ كېتەلمەيدۇ. ئاقىۋەتتە قاتناش ھادىسىسىمۇ كۆپۈيۈ پ كېتىدۇ.
ئامېرىكىلىقلار ھەرقانداق ئىشتا ۋاقىت تىجەشنى ئاساسلىق ئورۇنغا قوياتتى. بىر ئىشنى قىلغاندا ئۆزىنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ ۋاقتىنى تىجەشكە ئالاھىدە دىققەت قىلىشاتتى. دەسلەپ بارغان كۈنلىرىمدە ئوقۇتقۇچىلىرىمغا ئېلخەت يوللىسام ماۋزۇ قويماپتىمەن. بۇنىغۇ بىرسى ئەسكەرتمىدى، ئەمما باشقا ئامېرىكىلىقلار بىلەن بولغان ئالاقەم قويۇقلاشقانچە خەتكە ماۋزۇ قويماسلىقنىڭ خەقنىڭ ۋاقىتىنى ئىسراپ قىلىدىغان بىر ئىش ئىكەنلىكىنى بايقاپ بۇرۇن قىلغانلىرىمغا ئۆكۈندۈم. چۈنكى خەتكە ماۋۇزۇ قويۇلغاندا شۇ خەتنىڭ دەرھال جاۋاپقا لايىق ياكى ئەمەسلىكىنى، موھىملىق دەرىجىسىنى قاراپلا بىلگىلى بولاتتى، ھەم ۋاقىت تىجىگىلى ھەم ئىشنى ئاقتۇرغىلى بولاتتى. ئامېرىكىغا كەلمەستە كومپىيوتىرىمدا ساقلانغان ھۆججەتلەرگە قانداق ئىسىم قويسام تېپىشقا ئاسان بولىدىغانلىقى ھەققىدە پەقەت ئويلانمىغان ئىكەنمەن، ئامېرىكىغا كەنگەندىن كېيىن ھەرقانداق ئىش قىلماقچى بولسام مەنمۇ ئۆزەمنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ ۋاقتىنى ئالمايدىغان ئۇسۇللارغا ئادەتلەندىم.
بىر كۈنى مىززورى شىتاتىدىن قايتىپ كېلىۋېتىپ ماشىنىڭ ئەينىكىدىن ئىختىيارسىز كەينىمگە قاراپ ھەيران قالغانتىم. يولدا قۇمدەك كۆپ ماشىنىلار مېڭىۋاتاتتى ئەمەس سەلدەك ئېقىۋاتاتتى. ناۋادا بىرەر ماشىنا سۈرئىتىنى تۇيۇقسىز ئاستىلاتسا كەينىدىكىسى كېلىپ ئۈسسىمەي قالمايتتى.ئەگەر بۇ يولدا سائىتىگە قانچە كېلومېتىردىن مېڭىش ئېنىق بېكىتىلمىگەن بولسا، يوللار راۋان قىلىپ لايىھەلەنمىگەن بولسا ماشىنىلار قازاسىز يۈرەلەرمىدى؟ مەنچە بۇ ئامېرىكىدا ھەممە نەرسىگە ۋاقىت بويىچە چەك بېكىتىلگەنلىكنىڭ خاسىيىتى ئېدى. خۇددى يولدا ماشىنىنىڭ بىخەتەر مېڭىشى ئۈچۈن سائەتلىك سۈرئەت چەكلىمىسى بەلگىلەنگەندەك، ئىنسانننىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىگە ۋە ھەر يەردىكى پائالىيىتىگە ئېنىق ۋاقىت چېكى بېكىتىلمىسە، يوللار بارلىق كىشىلەر ئۈچۈن راۋان، ۋاقىت ۋە پۇرسەت ھەمىمىسز ئۈچۈن باراۋەر تەخسىملەنمىسە بىز بۇ يۇمۇلاق شاردا سوقۇشماي، دەخلى قىلىشماي ياشىيالمايتتۇق. ئامېرىكىدا ھەممە ئىشقا ئېنىق ۋاقىت بېكىتىلگەچكە ھەم تاشيول، تۆمۈر يول ۋە ھاۋا يوللىرى توسالغۇسىز بولغاچقا كىشىلەرنىڭ كېچىكىپ قېلىشى ئويلۇشۇلمايتتى ھەم ئاسانلىقچە قوبۇل قىلىنمايتتى. كىشىلەر بىر يىللىق سەپەر، ساياھەت ۋە تۈرلۈك پائالىيەتلىرىنىڭ ۋاقىت جەدىۋېلىنى تۈزىۋېلىپ ئىشلىرىنى شۇنىڭغا قاراپ ئورۇنلاشتۇراتتى، بىلەتلىرىنى زاكاز قىلىشاتتى. ئۇلارنىڭ كۈندۈلۈك پاراڭلىرىدا «ئەتە بىر گەپ بولسۇن»، ھازىرچە بىر نېمە دېمەك تەرس»، «ۋاقتى كەلگەندە بىر گەپ بولار»…دېگەندەك ئىبارىلەر قوللۇنۇلمايتتى. چۈنكى ئۇلارغا ئەتە نېمە ئىش قىلىش ۋە قىلماسلىق، ھازىر نېمە قىلىش كېيىن نېمىنى قىلماسلىق، قايسى ۋاقىتتا قانداق ئىشلارنى قىلىش ئاللىقاچان بېكىتىلىپ بولاتتى. مەكتىپىمىزنىڭ 2014-يىللى ئۆتىلىدىغان دەرسىنى ھازىر ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ بولغانلىقى ئامېرىكىدا ۋاقىتنىڭ قانچىلىك ئالدىن ئورۇنلاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسەتسە كېرەك.
ئامېرىكىدا بىر ئادەمنى بىر سورۇنغا ياكى بىرەر ئىشقا تەكلىپ قىلماقچى بولسا ئىككى ھەپتە ياكى ئەڭ بولمىغاندا بىر ھەپتە بۇرۇن دەپ قويۇش ئادەتكە ئايلانغان. ئامېرىكىدىكى چاغلىرىمدا پەقەت تۈرك دوستلۇرۇملا تۈرلۈك يىغىلىش ۋە پائالىيەتلەرنىڭ ۋاقتىنى ئىككى ئۈچ كۈن بۇرۇن ئۇقتۇراتتى. بەزىدە ھىندونوزىيىلىك ياكى ئەرەپ مۇسۇلمان بالىلار بىر ئىشلار ئۈچۈن شۇ كۈنى ۋاقتىمنىڭ بار يوقلۇقىنى سۈرۈشتۈرۈپ تېلىفون قىلىشاتتى. بۇنداق چاغلاردا ئىنكاسىم ئاساسەن ئۇيغۇرچە بولاتتى. ئۇلارنىڭ ئالدىن دەپ قويۇشمىغانلىرى خىيالىمغا كىرىپ چىقمايتتى. بىر كۈنى تۈركچە بىلىدىغان، تۈركىيەدە تەتقىقات بىلەن مەشغۇل بولغان بىر پروفېسسور ماڭا تېلىفون قىلىپتۇ. ئېيتىشىچە شۇ كۈنى ئۆيىدە زىياپەت بولىدىغان بولۇپ مېھمانلاردىن بىرى كېلەلمەس بولۇپ قاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ئورنىغا مېنى، ئايالىم ۋە بالامنى ئۆيىگە تەكلىپ قىلماقچى بولۇپتۇ. ئاڭلاپ غۇژژىدە ئاچچىقىم كەلدى. مەن ئامېرىكىدا ياشىغىلى شۇنچە بولغان تۇرۇپ بۇنىڭ ئەدەپسىزلىك ئىكەنلىكىنى بىلمىسەم كاشكى! مۇشۇ ئايالدىن باشقا مەن ئامېرىكىدا ھىچ كىمنىڭ ۋاقتىنى ئالدىن دەپ قويماي بىرسىنى مېھمانغا چاقىرغىنىنى ياكى مېھمان بولۇپ كەلگىنىنى ئاڭلاپ باقمىدىم. بۇلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولۇدۇكى، ئامېرىكىدا ئۆزىنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ ۋاقتىنى ئالدىن ئويلۇشۇش، ئىسراپ قىلاسلىق، دەخلى قىلماسلىق ئادەتكە ئايلىنىپ كەتكەن.
ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن ماڭا ئەڭ قىس تۇيۇلغىنى ۋاقىت بولدى. ئامېرىكىدا ھەم دەرسىمنى ئوقۇپ، كىتابلىرىمدىن خاتىرە يېزىپ، بالام ۋە ئايالىم بىلەن ساياھەت قىلىپ، تۈرك دوستلار بىلەن يىغىلىش قىلىپ يەنە «ئامېرىكىدىكى مۇساپىر تۇيغۇلار» نى يېزىشقا يېتىشكەن ۋاقتىم ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن قەتئىي يېتىشمەس بولدى. مەن قەشقەردە ئامېرىكىدىكىدىن نەچچە ھەسسە ئالدىراش ياشىدىم. ئانام، قېرىنداشلىرىم ۋە يېقىنلىرىم «سەن ئامېرىكىدىكى چېغىڭدا پات پات تېلىفون قىلىپ تۇراتتىڭ، موڭدۇشۇپ تۇراتتۇق، قەشقەرگە كەلگەندىن كېيىن يا تېلىفونۇڭ، يا يازمىلىرىڭ يوق، يوقاپلا كەتتىڭ…» دېگەن بولدى. مۇشۇلارنى ئويلىسام، خەقلەرگە تۇرمۇش رېتىمى تولىمۇ ئاستا بىلىنىدىغان، ئۆزگىلەرگە ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ كۆرۈنۈشلىرىنى ئەسلىتىدىغان قەشقەرنى نىيويوركتىنمۇ ئالدىراش شەھەركەن دېگۈم كېلىدۇ. قەشقەردە ئامېركىدىكىدىنمۇ ئالدىراش بولۇشۇمنىڭ سەۋەبى، بىرى ۋاقتىم ئۆزۈمنىڭ ئەمەس، ئۇنى خالىغان چاغدا خالىغان ئورگان ۋە خالىغان كىشىلەرنىڭ تۈرلۈك سەۋەپلەر بىلەن ئىگىلىۋېلىش تەھدىتى مەۋجۇد. يەنە بىرى ۋاقىتنى قەتئىي پىلانلىماق تەرس، چۈنكى ئاۋۋال دائىرىلەردە، ئاندىن كۆپ كىشىلەردە ۋاقىتنى پىلانلاش يوق. بۇ ھالدا سېنىڭ پىلانلانغان ۋاقتىڭ باشقىلارنىڭ، جەمئىيەتنىڭ، دائىرىلەرنىڭ پىلانسىز ئورۇنلاشتۇرۇشىغا، باھانىسىز توسقۇنلىقىغا، پەرۋاسىز ئىسراپ قىلىشىغا سەرپ بولغىنى بولغان. سەن بۇنىڭغا بويسۇنۇشقا مەجبۇر. ئۇيغۇرلادا تېخمۇ ئېنىق قىلىپ دېسەم قەشقەردە ۋاقىتنىڭ ئامېرىكىدىكىگە ئوخشىمايدىغان بىر قانچە ئالاھىدىلىكى بار ئىكەن.
ئۇيغۇرلاردا ۋاقىت بىر ئادەمنىڭ خۇسۇسى مۈلكى، ئۆزىگىلا خاس تەئەللۇقاتى ھىساپلانمايدىكەن. قىزىقارلىق يېرى، مەن تۇرۇۋاتقان قەشقەردە كىشىلەر ھەممە نەرسىنى ھۆكۈمەتنىڭ دەپ قارايدىكەن. مىسالەن، بىر كۈنى بىر دېھقان ماڭا «بۇ ھۆكۈمەت قىزىقكەن، ئەينى چاغدا ئۆزى بىكارغا بەرگەن يەرنى ئەمدى بىزدىن پۇل بېرىپ قايتتۇرىۋېلىپ بارىدۇ» دېگەنىدى. ئوپالدا كىشىلەر مەھمۇد كاشغەرى مەقبەرىسىنى ئەۋلادتىن ئەۋلادقا ئۇلۇغلاپ چىۋىننىڭ قانىتى چاغلىق مەينەتنى يېقىن يولاتماي كەلگەن. 80- يىللاردا ھۆكۈمەت ئىگە بولۇپ مەبەلەغ چىقىرىپ قايتا ياسىغاندىن كېيىن قەبرىنىڭ كىشىلەرنىڭ ئېڭىدىكى مۇقەددەسلىكى نېمىشقىدۇر تۆۋەنلەپ ساياھەت ئورنىغا ئايلىنىپ قالدى. ۋەتەنگە قايتقاندىن كېيىن پات پات زىيارەتكە چىقىپ تۇرىدىغان بولدۇم، ھەر چىقسام يالتىراق خالتا، سۇ بوتۇلكىلىرى قاتارلىق ئەخلەتلەر كۆڭلۈمنى يېرىم قىلىدۇ. بىر قېتىم شۇ مەھەللىدىكى بىرەيلەنگە، « بۇ بىزنىڭ ئۇلۇغلىرىمىز ئىچىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ زاتنىڭ قەبرىسى بولغاندىكىن خەق تازىلىمىسا سىلەر بولساڭلارمۇ سۈپۈرۈپ تۇرساڭلار بولمامدۇ؟» دېدىم. «قەبرە ھوكۈمەتنىڭ، ھۆكۈمەت بەلەت سېتىپ پۇل تېپىۋاتقان مەھمۇد قەشقەرى مازارىنى بىز تازىلامتۇق!» ئۇ دېھقاننىڭ دېگەنلىرى ھەقلىق ئېدى، ئەمما ماڭا «مەھمۇد قەشقەرى ھۆكۈمەتنىڭ» دېگەن گەپ بەك غەلىتە ئاڭلاندى. بۇنى قەشقەردىلا شۇنداقمىكىن دېسەم بىر ئىتوتتا ھېلىقى چوڭ ئەيسانىڭ خەقنىڭ ئۆيىگە كىرىۋېلىپ «ھۆكۈمەتنىڭ ئۆيىبۇ! چىقساق تەڭ چىقىمىز، « دېگەنلىرى ھېلىمۇ قۇلاق تۈۋىمدە. ئادەملەرنىڭ ئېڭىدا ھەممە نەرسە ھۆكۈمەتنىڭ دېگەن قاراش ئومۇمىيۈزلۈك بولغاچقىمۇ ئىنساندا باشقىلارغا بەرگىلى بولمايدىغان، باشقىلار بىلەن ئورتاقلاشقىلى بولمايدىغان، باشقىلار تارتىۋالسا بولمايدىغان نەرسىنىڭ بارلىقى ئاسانلىقچە ئىتىراپ قىلىنمايدىكەن. بۇنىڭ ئىچىدە مەندىن ئەڭ جىق تارتىۋېلىنغىنى مېنىڭ شەخسىيىتىمگە تەئەللۇق بولغان ۋاقتىم بولدى. ۋاقتىم شۇ قەدەر كوللىكتىپلاشتى ۋە ئاممىۋىيلاشتىكى يازىدىغانلىرىم ھەققىدە جىمجىت خىيال سۈرىدىغان ۋاقتىم كەڭرى بولماي قالدى. ھۆكۈمەتنىڭ دەپ قارىلىدىغان نۇرغۇن نەرسىلەرگە ئوخشاش ۋاقتىممۇ توختىماي باشقىلارنىڭ ئىگىلىۋېلىشىغا، تاجاۋۇزىغا، بىپەرۋالىقىغا، ئىسراپىغا نىشان بولۇپ قالدى.
ئۇيغۇردا خۇسۇسىي ۋاقىت دېگەن ئۇقۇم ئېنىق بولمىغاچقا بىرەر ئىش ياكى پائالىيەت ئۈچۈن ۋاقىتنى ئۆز مەيلىچە پىلانلىغىلى، خالىغانچە ئورۇنلاشتۇرغىلى بولمايدىكەن. كىشىلەر خىزمەت كۈنلىرىدىلا ئەمەس شەنبە يەكشەنبىلىرىدىمۇ ھۆكۈمەتكە ئالاقىدار خىزمەت بىلەن ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش ئۆرپ- ئادەتكە ياتىدىغان بىر ئىشلار بىلەن مەشغۇل بولىدىكەن. بىر ئادمنىڭ ئۆزىنىڭ كەلگۈسى، ئارزۇسى، پەرزەنتىنىڭ ئىستىقبالى، ئائىلىسىنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە ئويلاشقا، پىلان تۈزۈشكە ۋاقتى چىقمايدىكەن. خىزمەت ۋاقتى بىلەن خۇسۇسى ۋاقىتنى ئايرىشقا پۇرسەت بولمىغانلىقى ئۈچۈن كىشىلەرنىڭ خۇسۇسىي پىلانى ئاساسەن بولمايدىكەن. مەن خىزمەتكە چىقىپ بولغانلارنىڭ خىزمىتى يىراقتا بولسا يېقىنغا، يېزىدا بولسا شەھەرگە يۆتكەش، نەپسىز بولسا نەپلىككە ئالماشتۇرۇش، ئەمەلسىز بولسا ئەمەللىك بولۇشقا كۈچەشتىن باشقا پىلانى بارلارنى بەك ئاز ئۇچراتتىم. مەن بىر كۈنلەردە زاۋۇتلاردا بولغاندەك بىر ئىسلاھات بولۇپ ئىشتىن بوشۇتۇلۇپ قالسا ھازىر كادىر ئاتىلىۋاتقان نۇرغۇن كىشىنىڭ ياشاشقا ئامالسىز قالىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن.
ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ ۋاقىت ھەققىدىكى بۇنداق پەرقلىق چۈشەنچىلىرى ئىگىلىك شەكلىدىكى پەرق، تۈزۈمدىكى ئوخشىماسلىق ۋە ئىجتىمائىي تەرىققىياتتىكى تەكشىسىزلىك سەۋەپلىك شەكىللەنگەن. ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئاساسى ئەنئەنىۋىي يېزا ئىگىلىكى بولغاچقا تەبىئىي موھىتنىڭ چەكلىمىسىگە بەكرەك ئۇچرايدۇ. ھەرقانچە ئالدىرىغان بىلەن زىرائەتلەر بەلگىلىك پەسىلدىلا پىشىدۇ، قويلار ۋاقتى سائىتى كەلمەي تۆللىمەيدۇ، ئۈزۈملەر تىرىشچانلىق بەدىلىگە يىلدا ئىككى قېتىم ھوسۇل بەرمەيدۇ. ئۇيغۇرلاردا ئۇزاققا سوزۇلغان بۇنداق تەبىئەتكە تايىنىش كىشىلەرنى ۋاقىتنىڭ خوجايىنىغا ئەمەس بويسۇنغۇچىسىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. ئامېرىكىلىقلار ئېغىر ۋە يېنىڭ سانائەتنى بارلىققا كەلتۈرگەن، يېزا ئىگىلىكىنى ئاللىقاچان ماشىنىلاشتۇرغان بولۇپ كىشىلەرنىڭ پائالىيىتى تەبىئەتنىڭ تەسىرىدىن، كونتروللىقىدىن نىسبەتەن خالى. شۇڭا كىشىلەر ۋاقىتنى ئۆزلىرى كونتىرول قىلالايدۇ. كىشىلەر ماشىنىلارنىڭ سائىتىگە قانچىلىك مەھسۇلات ئىشلەيدىغانلىقى، بۇلارنى قاچىلىك ۋاقىتتا سېتىپ چىقارسا قانچىلىك پايدا ئالالايدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق چۈشەنچىگە ئىگە. شۇڭا ئامېركىلىقلاردا ۋاقىت بايلىق يارىتىشتىكى ۋە ياراتقان بايلىقنى تەخسىملەشتىكى ئاساس. ياللىغۇچى ياللانغۇچىنىڭ ۋاقتىنى سېتىۋالىدۇ، ياللانغۇچى ياللىغۇچىغا شۇ ۋاقىتتا بەلگىلىك قىممەت يارىتىدۇ ۋە شۇ قىممەتتىن ئۆزى سەرىپ قىلغان ۋاقىتقا لايىق نىسىۋىسىنى ئالىدۇ. ئۇيغۇرلار بىلەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ ۋاقىت ئېڭى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەر ئەمەلىيەتتە سانائەتلەشكەن جەمئىيەتتىكى كىشىلەر بىلەن سانائەتلەشمىگەن جەمئىيەتتىكى كىشىلەرنىڭ ۋاقىت قارىشى ھەققىدىكى پەرقتىن ئىبارەت.
ئالدىنقى: ئامېرىكىدا ۋە ئۇيغۇردا دىنىي ھايات
كـىيىنكى: ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردا يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى ۋە دېڭى
رەپ
رەپ بولسا قارا تەنلىكلەر شىۋىسىدىكى سۆز ،«گەپلىشىش»(talking)كە ئوخشاپ كىتىدىغان بۇلۇپ،نىيويورۇكتىكى نامرات قارا تەنلىكلەر ئولتۇراقلاشقان رايۇندىن كىلىپ چىققان.
رەپنىڭ ئالاھىدىلىكى
رەپ بولسا قارا تەنلىكلەر شىۋىسىدىكى سۆز ،«گەپلىشىش»(talking)كە ئوخشاپ كىتىدىغان بۇلۇپ،نىيويورۇكتىكى نامرات قارا تەنلىكلەر ئولتۇراقلاشقان رايۇندىن كىلىپ چىققان.
رەپنىڭ ئالاھىدىلىكى بولسا ماشىنىڭ ئاۋاز رىتىمىنى ئارقا كۈۈنۈش قىلغان ئاساستا،تىز سۈرئەتتە بىر قاتار قاپىيداش جۈملىلەرنى دىيىش بۇلۇپ،بۇ خىل شەكىل تىلۋىزىيە پىروگىراممىسى رىياسەتچىلىرنىڭ پىلاستىنكىنى تۇنۇشتۇرغاندا ئىشلەتكەن تىز سۈئەت بىلەن قاپىيداش سۆز خارەكتىرلىك تىلدىن كەلگەن.رەپ مۇزىكىسىنىڭ رىتىمى رىتىملىق vocals نى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇلۇپ مۇزىكا ئۇسلۇبى رىتىمى ھەمرا مۇزىكىدا ئايرىلىپ تۇرىدۇ.ھەمرا مۇزىكا ئادەتتە ئېلىكتىرونلۇق چاۋاك ئۇرۇش بىلەن ئەۋرىشكە(ساناقلىق ئۈزۈلگەن تەبىئى چىش چېقىش) ھەمدە باشقا مۇزىكا ئۈنىنىڭ بىرلىشىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
=رەپنى مەشىق قىلىش ئۇسۇلى == رەپنى مەشىق قىلىشنىڭ ئەڭ مۇھىم بولغىنى تەلەپپۇز سۆزى ،ئاندىن كىيىن تىزلىك ۋە ھىسسىيات .،بۇلۇپمۇ ئىنگىلىزچە رەپتە تەلەپپۇزنىڭ ئېنىق بۇلىشى ئەڭ مۇھىم .چۈنكى رەپنىڭ ئېيتىلىشى ئىنتايىن تىز بۇلۇشتىن قەتئىنەزەر ،رەپنىڭ تىلى ئېنىق بۇلىدۇ. ئېنگىلىزچە رەپتە ئۈزلىكسىزلىككە ئەھمىيەت بىرىلىدۇ ،ئېنگىلىزچە رەپنى مەشىق قىلىشتا ،چۇقۇم ئالدى بىلەن ئېنگىلىزچە ماقالىلەرنى ئۈنلۈك،پىششىق ئوقۇش ،ئاندىن تەلەپپۇز،سۈرئەت،تىل سەزگۈرلۈك جەھەتتە مەشىق قىلىش كېرەك ،بۇ جەرياندا يەنە كۆپ مىقتاردا رەپ ناخشىلىرىنى ئاڭلاش لازىم ،ھەمدە ناخشىلارنىڭ تىل سەزگۈرلىكىنى تەپسىلىي ئاڭلاش،دوراش لازىم. رەپنى مەشىق قىلۋاتقاندا ئۈزلۈكسىز مەشىق قىلىشقا ئەھمىيەت بىرىش كېرەك.
ئامېرىكا «شەيتان» مۇ؟
-ئامېرىكىنى ”شەيتان“ دېگەن ئۇكا ئاغىنەمگە
قەدىرلىك ئۇكام؛
بۈگۈن ئانامدىن سېنىڭ تەتىلدە يۇرتقا قايتقىنىڭنى، ئادىتىڭ بويىچە ئانامنى يۇقلاپ كەلگىنىڭنى ئاڭلاپ بەك مەمنۇن بولدۇم. ئاللاھ سەندىن رازى بولسۇن، ئىمانىڭنى تېخىمۇ مۇستەھكەم، ئەقلىڭنى يەنىمۇ يۈكسەك قىلسۇن. ئانامنىڭ دېيىشىچە سەن مېنىڭ ”ئەگەر ئوقۇيمەن دەپ نىيەت قىلغان بولسا ئامېرىكىغا كەلسۇن، ئەگەر مەقسىدى ھەج قىلىش بولسا ئەرەبىستانغا بارسا مەيلى“ دېگىنىمگە قايىل ئەمەسكەنسەن. ئەگەر تېلىپۇننى ئامېرىكىدىن قىلمىغان بولسام، تازا بىر تەنبىھ بەرمەكچىكەنسەن.
ئالدى بىلەن ساڭا شۇنى دەي. مەن مەيلى قەيەردىن تېلىپۇن قىلاي، كىملەرنىڭدۇر ئاڭلاپ قېلىشدىن قورقۇپ ئىستىگەنلىرىمنى دېيەلمەي قالمايمەن. چۈنكى مەندە باشقىلاردىن قورقۇپ يوشۇرىدىغان بىر گەپ يوق. ئويلىغانلىرىمنى ئەزەلدىن يوشۇرماي دەپ كەلدىم، بۇندىن كېيىنمۇ دەيمەن. ساڭا ئوخشاش مېنى قەدىرلەيدىغانلار تېلىپۇندا ماڭا ”يوق ئىشلارغا ئارىلشما، ئادەم جىق يەرگە بارما، گەپ قىلغاندا ئەتراپىڭغا باق، سەن كەتكەن بىلەن بىز بۇ يەردە، بىزنى خاتىرجەم ياشىغىنى قوي، دۆلىتىمىز شىنجاڭغا ئۇنداق يارىدەم بېرىۋاتىدۇ، بۇنداق يۆلەۋاتىدۇ…“ دەپ كېتىسىلەر. ئادەتتىكىچە ئەھۋال سورىساممۇ سۆزۈڭلارنىڭ بىسمىللاھسى سوتسىيالىستىك تۈزۈمنى، كومپارتىيەنى مەھىيەش بىلەن باشلىنىدۇ. مەن گېپىڭلارنى ئۈنگە ئېلىۋېلىپ جوڭگۇلۇق دوستلىرىمغا ئاڭلاتتىم، ئۇلار بۇنداق سۆزلەرنى ”مەدەنىيەت ئىنقىلابى“ تەسۋىرلەرنگەن كىنولاردىنلا ئاڭلىغانىكەن. يا مەن سەۋەبلىك سىلەرنى مۇشۇ كۈنگىچە بىرەر قاسقان شەپكىلىك ئىزدەپ كەلمىسە، يا مەن بىرەر كۈن دېگەنلىرىم سەۋەپلىك ھەپسىگە كىرمىسەم، مېنىڭ ئامېرىكىدىن قىلغان تېلىپۇنۇمدىن نېمانچە ۋەھىمىگە چۈشىسىلەر؟ شۇڭا ھەرقانداق گەپ بولسا تېلىپۇندا ئوچۇق دە، تېلىپۇندا ئوچۇق دېيەلمەيدىغان گەپلىرىڭىنى ماڭا مەڭگۈ دېمە، مەن ھىچكىمنىڭ ئوچۇق دېيەلمەس سىرلىرىغا شىرىك بولالمايمەن. ئاڭلىشىمچە سەن مېنىڭ ئامېرىكىغا كەلگىنىمنى ”مودا قوغلاشقانلىق“، ”غەرپكە چوقۇنغانلىق“ دەپ چۈشىنىدىكەنسەن. “ ئىمان بىلەن ياشاشقا ۋە ئۇقۇشقا ماس كېلىدىغان شۇنچە جىق مۇسۇلمان دۆلىتى تۇرسا بارىدىغانغا يەر چىقمىغاندەك ئامېرىكىغا كەتتى“ دەپسەن. گەپ چوقۇنۇش ھەققىدە دېيىلگەنىكەن، ساڭا شۇنى ئوچۇقلاي، مەن قىبلىگە يەنى غەرپكە قاراپ سەجدە قىلىمەن. سېنىڭ قىبلەڭ شەرقتە بولسا يول بولسۇن. مەن مۇشۇ يېشىمغا كەلگىچە قىبلىدىن باشقا تەرەپكە سەجدە قىلمىدىم، ئاللاھتىن باشقىغا يۈكۈنمۈدۈم.
ئۆزىنى باشقىلارغا خۇدا دېگۈزۈش ئۈچۈن ئىشلەۋاتقان، يېزىۋاتقان، سۆزلەۋاتقانلارنىڭ ئادەتتىكى ئازغۇچى بەندىلىكىنى ئېسىگە سالغانلىقىم ئۈچۈن خىزمەتتىن ئىككى قېتىم ئىستىپا بېرىشكە مەجبۇر بولدۇم. ھېلىمۇ پات-پات كۆرەلمەس، قىتىغۇر، پۇتاقچى دېگەن توھمەتلەرگە ئۇچراپ تۇرۇۋاتىمەن. گۇناھىم شەخسكە ۋە شەخسلەر چوقۇنۇنغان تەرەپكە چوقۇنمىغانلىقىمدۇر. سەن موداغا ئەگەشتى دەپ قاپسەن، مەنمۇ بىر ئازغۇچى ئىنسان بولغاچقا زاماندا ئاققاننى خەلققە ياققاننى قىلىشتىن پۈتۈنلەي خالى بولالمىدىم، ئەمما ئامېرىكىغا كېلىشىم مودىدىن ئەمەس. ساڭا دېسەم مەن ئامېرىكىدا ئوقۇشنى قارار قىغىنىمدا ئامېرىكىغا كېلىش مودا ئەمەس ئېدى، ھازىركەتمەسلىك مودا. ئەگەر ئەينى چاغدا ھازىرقىدەك كەتمەسكە كېلىش مودا بولسا ئېدى كەلمىگەن بولاتتىم. مانا ھازىرقى مودىغا ئەگەشمىگىنىم ئۈچۈن كېتىمەن دەپ يا ۋەتەندىكىلەرنى يا بۇ يەردىكىلەرنى ئىشەندۈرەلمەي يۈرىمەن. چۈنكى بىزنىڭ كالامىمىز خەق قىغاننى ئەمەس، ھەق بۇيرىغاننى تەۋسىيە قىلىدۇ. سەن بىلمىسەڭ كېرەك، بىزنىڭ موھتىمىزدا بەندە بولۇش ئەمەس خۇدا بولۇش مودا، ئىلىمدار بولۇش ئەمەس ئەمەلدار بولۇش مودا، ئادەم بولۇش ئەمەس ئادەمخور بولۇش مودا. سورۇنلارغا بارساڭ خەق سېنىڭ خىزمەت ئورنۇڭغا، ئەمىلىڭگە، پۇلۇڭغا قاراپ مۇئامىلە قىلىدۇ. ھىچ كىم سېنىڭ نەدە ئوقۇغۇنۇڭ بىلەن ھىساپلاشمايدۇ، ئۇنۇۋانىڭغا، مۇئاشىڭغا قارايدۇ. خەق ساڭا تەربىيىلىگەن ئوقۇغۇچۇڭنىڭ نېمە ئىش قىلالىغىنى بىلەن ئەمەس، قانداق ئەمەل تۇتالىغىنى باھا بېرىدۇ. جەمئىيىتىمىزدە ھىچ كىمنىڭ لاياقەتلىك پۇقرا، دىيانەتلىك ئىنسان بولغۇسى يوق، ئۇلارنىڭ نىشانىچە يا چوڭ بېلىق بولۇپ يۇتىسەن ياكى كىچىك بېلىق بولۇپ يۇتۇلىسەن. سەنچە ”ئىمان بىلەن ياشاشقا ماس“ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھالى يۇقارقىدەك ئەمەسمۇ؟ ساڭا بىر مىسال كەلتۈرەي. مەن بۇ يەرگە كەلگەندىن كېيىن تاپشۇرۇقۇمنى كۆچۈرىۋالغىنى ئۈچ ئەرەبىستانلىق، بىر جوڭگۇلۇق.
مەن پاراڭلاشقان ئوقۇتۇقۇچىلارنىڭ ئورتاق قارىشىدا ئىمتىھاندا كۆچۈرىدېغىنى خەنسۇ ۋە ئەرەپ. مەكتىپىمىزدە ئەرەبىستانلىق بىلەن جوڭگۇلۇق ئوقۇغۇچى ئەڭ كۆپ. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى مەكتىپىمىزنىڭ ئوقۇش پۇلىنى ئەڭ كۆپ ئالىدىغان ئىنگىلىز تىلى مەركىزىدە ئوقۇش پۈتكۈزەلمەي ئەڭ ئۇزاق ئوقۇيالايدۇ. نېمىشقا؟ چۈنكى ئۇلارغا ئاتا ئانىسى پۇلنى چەكلىمىسىز بېرىدۇ، چۈنكى بۇ پۇللار ئۇلارنىڭ چۆنتەكلىرىگە مىھنەتسىز، چەكلىمىسىز كىرگەن. ئۇلار ئەڭ قىممەت ماشىنىنى نەخ پۇلغا ئالالايدۇ ۋە قائىدىگە ئەڭ كۆپ خىلاپلىق قىلىپ ئەڭ كۆپ جەرىمانە تۆلىيەلەيدۇ. بىزنىڭ مەكتەپنىڭ تىزىملىتىش ئىشخانىسى (بۇ يەرگە ئوقۇغۇچىلار دەرسكە تىزىملىتىش، دەرستىن چېكىنىش، دېپلۇم.. قاتارلىق ئىشلار ئۈچۈن ئەڭ كۆپ كىرىدۇ) غا يېزىلغان ئەرەبچە ۋە خەنسۇچە ”ئۆچىرەتتە تۇرۇڭ“ دېگەن خەتنى كۆردۈم. مەن بېيجىڭدا بىر قېرىنداشقا ۋىزا بېجرىشىپ بەرگىلى بېرىپ ئەڭ قوپال مۇئامىلىنى ئەرەبىستان ئەلچىخانىسىدىن كۆرگەنىدىم. سەندىن سوراپ باقاي، بىزنىڭ دىنىمىزدا ئىنسان ئاللاھنىڭ زېمىندىكى ۋەكىلى ئەمەسمىدى؟ ئەجەبا ۋەكىلىنى دۈشكەللىگەنلىك ئېگىمىزنى مىننەتدار قىلامدۇ؟ قۇرئاننى قانۇن قىلغان دۆلەتنىڭ پەرزەنتىلىرى تاپشۇرۇقتا كۆچۈرمىچىلىك قىلسا، ئۇلارنى ئىمان بىلەن ياشاۋاتقان دېيەلەمدۇق؟ كوڭزىچىلىقنىڭ ”ئەدەپ“ تەربىيىسىنى ئىككى مىڭ يىل كۆرگەن بىر مىللەت نېمىشقا ئۆچرەتتىكى ئەدەپنى ئۆگىنەلمىدى؟ بىز باشلانغۇچ مەكتەپتىن تاكى ئالى مەكتەپكىچە ئالغان ”جوڭخۇا مىللىتىنىڭ ئېسىل ئەخلاق“ تەربىيىسى نېمىشقا بىزگە ساختىلىق قىلماسلىقتەك ئەڭ ئەقەللى ئەخلاقنى ئۆگىتەلمىدى؟ يۇقارقى ئوخشىمىغان ئىدولوگىيەگە تەۋە ئىككى دۆلەت پۇقرالىرىنىڭ قىلىقى نېمىشقا شۇنچە ئوخشىشىدۇ؟ بۈگۈن جۈمە خۇتبەسىدە ئىمام سەن سۆيۈنگەن بىر مۇسۇلمان دۆلىتى ھۆكۈمدارىنىڭ تەخىتتىن چۈشكەنلىكىنى ئالقىشلىدى.
مەزكۇر ھۆكۈمدار خاتىبىمىز تۇغۇلغاندىن بېرى ھاكىمىيەت سۈرگەنىكەن. بۇ ھۆكۈمداردىن خېلى ئۇزۇن مەزگىل بەزى كىشىلەر بەك رازىكەندۇق. بۇ دۆلەت ئىختىسادنى گۈللەندۈرۈپتۇ، خەلقنىڭ تۇرمۇشىنى بېيىتىپتۇ. خاتىپ بۇنى ”ئىنسانلارنىڭ كۆزىنى دۇنيا مەئىشەتلىرى بىلەن پەردىلەپ، ئۇلارنىڭ مەنىۋىي ئىھتىياجلىرىنى ماددىي پاراغەتكە بۇرىۋەتتى. نەتىجىدە بۇ دۆلەت ئەرەب دۆلەتلىرى ئىچىدە ئىختىسادى ئەڭ گۈللەنگەن شۇنداقلا بۇزۇقچىلىق ئەڭ يامرىغان دۆلەتكە ئايلاندى. ماددىي پاراغەت سەۋەبىدىنلا كىشىلەر ھۆكۈمەتنىڭ چىرىك، مۇستەبىتلىكىگە سەبرى قىلىپ كەلگەن ئېدى. دۇنياۋىي كىرزىس سەۋەبلىك دۆلەت نامراتلىشىپ، تەمىنلەنگەن مەئىشەت توختىغان زامان خەلق كوچىغا چىقىپ نەچچە ئون يىل بوغۇلغان مەنىۋىي ئىھتىياجلىرىنى بىراقلا پارتلاتتى“. سان پىرانسىسكودا ياشاۋاتقان مەشھۇر ئۆلىما ھەمزە يۈسۈپنىڭ مۇنداق بىر سۆزى بار “ مەن مۇتلەق كۆپ قىسىم مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە ئەمەس غەرپتە مۇسۇلمان بولۇپ ياشىسام دەيمەن، چۈنكى غەرپتە ئىجازەت بېرىلگەن مۇسۇلمانلىق يولى مۇسۇلمانلىق يولىغا يېقىنراقتۇر“.
“I would rather to live as a Muslim in the West than in the most of Muslim countries, because the way Muslims are allowed to live in the West is closer to the Muslim way”
سەن ئېنگىلىزچىنى ياخشى بىلىسەن، شۇڭا دېگەنلىرىمگە شۈبھەڭ قالمىسۇن ئۈچۈن ئەسلى مەزمۇننى كۆچۈرۈپ قويدۇم. ھەمزە يۈسۈپ ئەلجەزىرە تېلىزىيەسىدە رىزخان بىلەن قىلغان مۇلاقاتتا يۇقاردا دېگەنلىرىنى مۇنداق نوقتىلاردا ئوچۇقلىدى. بىرىى، ئامېرىكىدا ئىنسانلار ئۆزى خالىغان دىنغا، ھىچ بىر چەكلىمە ۋە قۇرقۇنچسىز ئىتىقاد قىلالايدۇ، دىن ھەققدىكى پىكىرلىرنى خالىغانچە ئىپادە قىلالايدۇ. كۆپ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە مۇسۇلمانلار ئىتىقادىغا ئالاقىدار پەرقلىق چۈشەنچىلىرىنى ئىپادە قىلغانلىقى ۋە ھۆكۈمەتنى تەنقىد قىلغانلىقى سەۋەبلىك غايىپ بولىدۇ ياكى تۇتۇپ كېتىلىدۇ. غەرپنىڭ مۇكەممەل ئەدىلىيە سېستىمىسى ئىنساننىڭ ئەقەللىي ھوقۇقلىرىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. كۆپ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە ئەدىلىيە سېستىمىسى مۇكەممەل ئەمەس، ئىنسان ئەقەللىي ھوقۇقلىرىمۇ قوغۇدالمايدۇ. ئەگەر ئىنسان ھوقۇقىنى قوغۇدېماقچى بولسا پارا بېرىشكە مەجبۇر بولىدۇ… بۇلار ئۆلىمالارنىڭ قاراشلىرى. مەن ئەرەبىستانلىق، پاكىستانلىق مۇسۇلمانلارنىڭ بەزى چۈشەنچىلىرىنى مەسجىددە بىر بىرىنىڭ قۇلاقلىرىغا پىچىرلاشقانلىرىنى كۆرگەندە ھەيران قالغانمەن. (چۈنكى ئامېرىكىدا ئىككى ئەرنىڭ ئۇنداق يېقىن پىچىرلىشىشلىرى كىشىگە جىنىسبازلارنى ئەسلىدىتىدۇ، نورمال كىشىلەر سىياسى چۈشەنچىلىرىنى ئۇنداق پىچىرلاپ سۆزلەشمەيدۇ) گەرچە ئۇلار ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان بولسىمۇ ماڭا نەچچە مىڭ كىلومېتىر نېرىدىكى ھۆكۈمدارلىرى قەلبىگە تېرىغان قورقۇنچنى ھىچ يوقۇتالمىغاندەك تۇيۇلدى. بەزى خۇتبىدىكى سۆزلەردىن ئۇلارنىڭ ئالاقىزادە بولۇپ بىر برىگە قاراپ كەتكەنلىرىنى كۆرگىنىمدە نەچچە مىڭ كىلومېتىر يىراقتىكى پادىشاھنىڭ ئۇلارنىڭ قەلبىگە ئاللاھ قورقۇنچىنى ئەمەس ئىنسان قورقۇنچىنى موھۈرلىۋەتكەنلىكىنى ھىس قىلىمەن.
سەن شۇنىڭغا ئىشىنەلمەيسەن بەلكى، مەن نىيويورك كوچىلىرىدا، 11-سىنتەبىر ۋەقەسىدە پارتىلىتېۋىتىلگەن قوشماق بىنانىڭ ئەتراپىدا ئەر ئايال مۇسۇلمانلارنىڭ جامائەت بولۇپ يولدىلا ناماز ئوقۇۋاتقانلىقىنى كۆردۈم. ھىچكىم ھەيرانمۇ قالمىدى. ئۇ كۆرۈنۈشلەرنى يۇتىيۇبتىنمۇ تاپالايسەن، ئىشەنمىسەڭ كۆرۈپ باق. يەنە شۇ نيويوركتا بىر بۆلۈك ئامېرىكلىق مۇسۇلمانلار تېرورچىلىقنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلىپ ۋاراقچە تارقاتتى. مۇخبىرغا “ مەن بىن لادىننى ياقتۇرىمەن، ئۇ ئۇلۇق ئىنسان“ دېگەن كۆرۈنۈشلەرنى تېلۋىزوردىن كۆردۈم. پىكىر ئەركىنلىكى دېگەن مانا شۇ. شۇنىڭغا ئىشەنكى، مەن بۇ يەردە ھىچ قايسى دۆلەتنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايۋاتىمەن. پەقەت كۆرگەنلىرىمنى سەن بىلەن ئورتاقلىشىۋاتىمەن. ئەرەبىستاندا ئوقۇشنى قارار قىلغان بولساڭ مېنىڭ باشقا گېپىم يوق. يۇقارىدا دەپ ئۆتكەندەك جوڭگۇلۇقلار بىلەن ئەرەبىستانلىقلارنىڭ قايغۇ ۋە شاتلىقلىرى جىق ئورتاق. شۇڭا ئاسان كۆنۈپ كېتىسەن. قارىغاندا مەسلىھەتنى بۇيرۇق دەپ چۈشۈنۈپ قاپسەن. ئامېرىكىدا ئارمىيەدىن بۆلەك يەردە ئىنساننىڭ مۇرەسسەسىز بۇيرۇق بېرىشى ۋە ئېلىشى مۇمكىن ئەمەس. مەنچە ئەرەبىستاندا ئوقۇشۇڭنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئامېرىكىدا ئوقۇشۇمنى ئىنكار قىلىشىڭنىڭ ھىچ زۆرۈرىيىتى يوق. ئىخلاسمەن ئانامنىڭ كۆڭلىنى يېرىم قىلىپ مەن تۇرۇۋاتقان ئامېرىكنى ”شەيتان“ غا چىقىرىشتىمۇ ئۆزەڭگە ئوخشاشلاردىن باشقالارنى قايىل قىلغۇدەك ئاساسىڭنىڭ بارلىقىغىمۇ گۇمانىم بار. ئەگەر ئىنسانىيەت ئۈچۈن ئىبلىسنىڭ، شەيتاننىڭ نېمىلىكىنى ماڭا قايىل قىلارلىق دەپ بېرەلىسەڭ سېنىڭ قويغان ”ساقىلىڭ“ غا ھۆرمەت قىلىپ، سۆزۈڭنى خاتا بولسۇن توغرا بولسۇن داۋاملىق ئاخرىغىچە تىڭشايمەن.
ئالدىنقى: قەشقەردىكى تاماشىبىنلار
كـىيىنكى: ئۇيغۇر گېنىرالنىڭ ھوزۇرىدا
قەشقەردىكى تاماشىبىنلار
ھېيىتگاھنىڭ ئالدىدىكى سەيناغا چوڭ ئىكرانلىق تېلۋىزور ئورنۇتۇلغان بولۇپ ھەر قىسما ئېلانلارنىڭ ساداسى ھەركۈندە بەش مەرتە توۋلىنىدىغان ئەزاننى بىمالال بېسىپ چۈشەلەيدىكەن. بىر كۈنى خۇپتەن نامىزىغا ئۈلگۈرۈپ ھېيىتگاھ مەيدانىغا باردىم. كەم دېگەندە ئىككى ئۈچ يۈز كىشى تېۋىزوردا قويۇلىۋاتقان قايسىدۇر بىر كىنونى كۆرۈپ ئولتۇرغانىكەن. ئەپتىدىن قارىغاندا ئەتراپتىكى يېزىلاردىن كەلگەن ئىشلەمچىلەردەك قىلاتتى. ئۇزاق ئۆتمەي خۇپتەنگە ئەزان چىقتى. بىرەر ئىككى كىشىدىن باشقا ھىچ كىم قىمىرلىمىدى. خۇپتەندىن يېنىپ بىر موتۇ كىرا قىلىپ قايتتىم. موتۇچى يىگىت يوپۇرغىدىن ئىكەن. تۈمەننىڭ كۆۋرىكىگە يېقىن قالغاندا يوتىسىنى ئاران ياپقان، مەيدىسى يالاقتەك كۆينەك كىيىپ بىر موتۇغا مىنگەشكەن ئىككى خەنسۇ ئايالنى كۆرۈپ قالدى. قايرىلىپ شۇنداق ئۇزۇن قاراپ كەتتى. بۇمۇ يەتمىگەندەك ئۈچ قېتىم موتۇنى ئالدىغاراق ھەيدەپ، ئۈچ قېتىم كەينىدە قېلىپ ماراپ تاماششا قىلىپ چىقتى. جۇدۇنۇم ئۆرلەپ مەنزىلىمگە يەتمەي تۇرۇپلا پۇلىنى بېرىپ چۈشۈپ قالدىم.
دەرسىم شەھەردىكى ئەڭ چوڭ باغچىنىڭ كەينىدىكى بىر بىنادا بولغاچقا كۈندە شۇ باغچىنى كېسىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلەتتى. ھەر كۈنى باغچىدا تەيجى گۇمپىسى مەشىق قىلىدىغان، ناخشا ئېيتىدىغان، ئۇنى بۇنى چالىدىغان خەنسۇلار توپ توپ بولۇپ مەشىق قىلىشاتتى. ھەر قېتىم ئالدىمدا زاھىر بولىدىغان بۇ مەنزىرە ماڭا بۇ يەرنىڭ قەشقەر ئەمەس لەنجۇ بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئەسكەرتەتتى. مېنى ھەيران قىلىدىغىنى قەشقەرنىڭ ھەرقايسى يېزىلىرىدىن كەلگەن شۇنچە كۆپ دېھقانچىراي ئۇيغۇرنىڭ بۇ نومۇرلارنى قانماي كۆرۈشى بولدى. مەن ئىچكىرىدە شۇنچە تۇرۇپ مەيلىم چۈشمىگەن چاڭچىلىنى بۇ دېھقانلارنىڭ بېرىلىپ كۆرۈپ كېتىشىگە تاڭ قالاتتىم. دىققەت قىلسام قەشقەر شەھەر ئۇيغۇرلىرى نامىزىنى ئوقۇپ تىجارىتىگە ياكى ئۆيلىرىگە راۋان بولۇشاتتى، ھەتتا شەھەرلىك كىچىك بالىلارمۇ دا داق يەردە ئولتۇرۇپ چاڭچىلە كۆرمەيتتى. بەزىدە بۇ دېھقانلار چاڭچىلە كۆرۈۋاتامدىغاندۇر ياكى ئىچ كىيىملىرى بىلەنلا دېگۈدەك باغچىغا چىقىۋېلىشقان بۇ پىشقەدەم خەنسۇ سەتەڭلەرنى كۆرۈۋاتامدۇ، دەپ ئويلاپ قالاتتىم. ئەرلەرغۇ ئاياللارنى كۆرۈۋاتقاندۇر، ئاياللار ۋە بالىلارچۇ؟ مۇشۇلارغا قاراپ قەشقەرنى زاماندىن نەپ ئېلىۋاتقان زەردارلار، ئەمەلدارلار ۋە سەتەڭلەرىنىڭ قىياپەتلىرى، ئويۇن تاماششىلىرى ۋە ھېلە نەيرەڭلىرىگە ھاڭ بېقىپ قاراپ قالغان مۇڭلۇق تامماششابىنلارغا ئوخشاتقۇم كەلدى.