cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سۇغا سەكرەش
ئېلىمىزنىڭ سۇغا سەكرەش تۈرىدىكى نەتىجىللىرى
80-يىللارغا قەدەم قويغاندىن كېيىن، جۇڭگو، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، ئامېرىكا ئۈچ دۆلەت ئۈزلۈكسىز تۈردە دۇنيا سۇغا سەكرەش ساھەسىدە ئالدىنقى ئورۇندا تۇرۇپ كەلمەكتە. ئامېرىكىلىق لوجانېس ئەرلەر قاڭقىش تاختىسىدىن ۋە پەشتاقتىن سەكرەشتىكى چوڭ مۇسابىقىلەرنىڭ ئالتۇن مېدالىنىڭ ھەممىسىنى دېگۈدەك ئىگىلىۋالغان بولۇپ، » بوشلۇقتىكى قەھرىمان «دەپ نام ئالغان. 1988-يىلىدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدىن كېيىن، ئۈستۈنلۈك جۇڭگوغا ئۆتۈپ، ئاياللار تۈرىدە جۇڭگونىڭ ئۈستۈنلۈكى تېخىمۇ روشەن بولغان. 1984-يىلىدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا جۇ جىخۇڭ پەشتاقتىن سەكرەشتە ئالتۇن مېدال ئالغان. 1988-يىلىدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا شۈي يەنمېي بىلەن گاۋ مىڭ قاڭقىش تاختىسىدىن ۋە پەشتاقتىن سەكرەشتە ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن. 1992-يىلىدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا فۈ مىڭشيا بىلەن گاۋ مىڭ پەشتاقتىن ۋە قاڭقىش تاختىسىدىن سەكرەشتە ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن.
كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش
كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش يېنىك ئاتلېتىكا مۇسابىقىسىدىكى بىردىنبىر كوللېكتىپ تۈر بولۇپ، تۆت ئادەم يول ئايرىمىسى بويىچە ئوخشاش ئارىلىقتىن كۈچ ئۇلاش تايىقىنى يەتكۈزۈش ئارقىلىق، كوللېكتىپنىڭ تىرىشچانلىقىنى غەلىبىگە يەتكۈزىدۇ.
كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش ھەققىدە
كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش ئافرىقا قىتئەسىدىكى يەرلىكلەرنىڭ يۈك يۆتكەش ئويۇنىدىن بارلىققا كەلگەن، ياۋروپاغا تارقالغاندىن كېيىن، كىشىلەر نەچچە ئون كىلوگرام ئېغىرلىقتىكى يۈكنى ئاددىيلاشتۇرۇپ بىر تال تاياققا ئۆزگەرتكەن، مانا بۇ ھازىرقى مۇسابىقىلەردە قوللىنىلىۋاتقان كۈچ ئۇلاش تايىقىدۇر. كۈچ ئۇلاش نەتىجىسىنىڭ ياخشى-يامان بولۇشى ھەربىر ئەزانىڭ يۈگۈرۈش سۈرئىتىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپلا قالماي، تېخىمۇ مۇھىمى ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى زىچ ماسلىشىش ۋە تاياق بېرىش-ئېلىش تېخنىكىسىدا ئىپادىلىنىدۇ.
يەر بايلىقى
ئۇ ئىنسانلار بەلگىلىك تېخنىكىلىق شارائىتتا ۋە مەلۇم مۇددەت ئىچىدە ئىشلىتەلەيدىغان يەرنى كۆرسىتىدۇ.
يەر بېجى
ئۇ دۆلەتنىڭ سىياسىي ھوقۇقتىن پايدىلىنىپ ، باج كىرىمى سۈپىتىدە يەرتىن ھەقسىز پۇل يىغىش قورالى.
راك
بەدەندىكى ھەممە يەردە دېگۈدەك ھۈجەيرىلەر كونترولسىز بۆلۈنۈشكە باشلايدىغان كېسەللىك.
ئېلېكترونلۇق ھۆججەت
ئۇ كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي پائالىيەتلەردە شەكىللەنگەن يېزىق ماتېرىياللىرىنى كۆرسىتىدۇ ، كومپيۇتېر دىسكىسى ، ماگنىتلىق دىسكا ۋە ئوپتىك دېسكا قاتارلىق خىمىيىلىك ماگنىت ماتېرىياللىرى توشۇغۇچى سۈپىتىدە.
پاراشۇتلۇق سەكرەش تەنھەرىكىتى
ئەڭ دەسلەپكى پاراشۇتلۇق سەكرەش 1785 - يىلى بارلىققى كەلگەن، فرانسىيىلىك بېرلانسار ئېغىر نەرسىلەرنى ۋە ئىتنى ئېگىز بوشلۇقتىن تۆۋەنگە چۈشۈرۈپ سىناق قىلىپ، ھاۋا شارى ئۈستىدىن پاراشۇت بىلەن پەسكە تۆۋەنلەپ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان.
پاراشۇتلۇق سەكرەش ھەققىدە
ئەڭ دەسلەپكى پاراشۇتلۇق سەكرەش 1785-يىلى بارلىققى كەلگەن، فرانسىيىلىك بېرلانسار ئېغىر نەرسىلەرنى ۋە ئىتنى ئېگىز بوشلۇقتىن تۆۋەنگە چۈشۈرۈپ سىناق قىلىپ، ھاۋا شارى ئۈستىدىن پاراشۇت بىلەن پەسكە تۆۋەنلەپ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان. 12 يىلدىن كېيىن، فرانسىيىلىك كانارىن پارىژدا 600 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ھاۋا شارىدىن پاراشۇتلۇق سەكرەپ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان. 1911-يىلى روسىيىلىك كېرشكوف دۇنيادا تۇنجى قاتلىغىلى بولىدىغان بوغچىلىق پاراشۇتنى كەشىپ قىلغان؛ ئامېرىكىلىق سېينت لۇئى تۇنجى قېتىم ئايروپىلاندىن سەكرەپ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان.
پاراشۇتلۇق سەكرەش ھەرىكىتى تۈرلىرى
پاراشۇتلۇق سەكرەش ھەرىكىتى ئايروپىلاندىن سەكرەش، ھىدروگېنلىق گاز شارىدىن سەكرەش ۋە پاراشۇت مۇنارىدىن سەكرەش دەپ ئۈچ خىلغا ئايرىلىدۇ. دۇنيادا ئەڭ ئومۇملاشقىنى ئايروپىلاندىن سەكرەش بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە بەلگىلەنگەن نۇقتىغا سەكرەش، ئالاھىدە تېخنىكىلىق سەكرەش، شەكىل چىقىرىپ سەكرەش ۋە پاراشۇت دەسسەپ سەكرەش تۈرلىرى بار.
بەلگىلەنگەن نۇقتىغا سەكرەش
بەلگىلەنگەن نۇقتىغا سەكرەشتە تەنھەرىكەتچى 700 مېتىردىن يۇقىرى ئېگىزلىكتىكى ئايروپىلاندىن سەكرەپ، پاراشۇتنى تىزگىنلەپ بەلگىلەنگەن رايون ئىچىگە چۈشىدۇ. يەر يۈزىدە سەكرەش نىشانى بولۇپ، تەنھەرىكەتچى بەدىنىنىڭ ئاۋۋال يەرگە تەگكەن قىسمى نىشان مەركىزىگە قانچە يېقىن بولسا، نەتىجىسى شۇنچە ياخشى بولىدۇ، نىشان مەركىزىگە دەسسىگەن بولسا، نەتىجىسى ئەڭ ياخشى بولىدۇ.
ئالاھىدە تېخنىكىلىق سەكرەش
ئالاھىدە تېخنىكىلىق سەكرەشتە، تەنھەرىكەتچى ئايروپىلاندىن ئايرىلىپ پاراشۇتنى ئېچىشتىن ئاۋۋال ئەركىن چۈشۈش باسقۇچىدا بوشلۇقتا ئوڭ-سولغا پىرقىراپ ئايلىنىش، ئالدى-كەينى موللاق ئېتىشتەك ئالاھىدە تېخنىكىلىق ھەرىكەتلەرنى ئورۇندايدۇ. ھەرىكەتنى ئورۇنداش ۋاقتى ئاز، سۈپەتلىك ئورۇندىغانلار غەلىبە قىلىدۇ.
شەكىل چىقىرىپ سەكرەش
شەكىل چىقىرىپ سەكرەش كوللېكتىپ مۇسابىقە تۈرى بولۇپ، ئىككىدىن ئارتۇق تەنھەرىكەتچى بىر ياكى بىرقانچە ئايروپىلانغا ئولتۇرۇپ، ئوخشاش يۆنىلىشتە سەكرەپ چۈشۈپ، ئۆزئارا يېقىنلىشىپ قول، بىلەك، پۇتلارنى ئىشقا سېلىپ، ھەر خىل بەلگىلەنگەن شەكىللەرنى چىقىرىدۇ، بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا چىقارغان شەكىللىرى كۆپ، سۈپەتلىك ئورۇندىغانلىرى غەلىبە قىلىدۇ.
پاراشۇت دەسسەپ سەكرەش
پاراشۇت دەسسەپ سەكرەشتە، پاراشۇت بوشلۇقتا ئېچىلغاندىن كېيىن، بىرقانچە تەنھەرىكەتچى ئۆزئارا يېقىنلىشىپ، ئۈستىدىكى تەنھەرىكەتچى تۆۋەندىكى تەنھەرىكەتچىنىڭ پاراشۇتىنى تۇتۇۋېلىپ ياكى پۇتى بىلەن پاراشوت يىپىنى ئىلىۋېلىپ، بىر-بىرى بىلەن ئۇلىنىپ بەلگىلەنگەن ھەر خىل شەكىللەرنى ھاسىل قىلىدۇ، بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ئورۇندىغان شەكلى كۆپ، سۈپەتلىك ئورۇندىغانلار غەلىبە قىلىدۇ.
پاراشۇتلۇق سەكرەشنىڭ مۇسابىقە تۈرى
پاراشۇتلۇق سەكرەشنىڭ دۇنيادا ئىككى تۈرلۈك چوڭ مۇسابىقىسى بار: دۇنيا لوڭقىسى پاراشۇتلۇق سەكرەش چېمپىيونلۇق مۇسابىقىسى ۋە دۇنيا پاراشۇتلۇق سەكرەش لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى. دۇنيادىكى پاراشۇتلۇق سەكرەش ھەرىكىتىدە كۈچلۈك دۆلەتلەردىن ئامېرىكا، فرانسىيە، جۇڭگو قاتارلىقلار بار.
ئالاقىدار بايان
ئېلىمىزنىڭ پاراشۇتلۇق سەكرەش تەنھەرىكەتچىلىرى كۆپ قېتىم دۇنيا چېمپىيونى بولغان. 1983-يىل9-ئايدا لى رۇڭرۇڭ ئىتالىيىنىڭ سىئېنا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن2-نۆۋەتلىك دۇنيا لوڭقىسى پاراشۇتلۇق سەكرەش مۇسابىقىسىدە ئاياللار ئومۇمىي ماھارىتىدە چېمپىيون بولۇپ، پاراشۇتلۇق سەكرەشتە دۇنيا چېمپىيونى بولغان تۇنجى جۇڭگو تەنھەرىكەتچىسى بولۇپ قالغان. 1984-يىل10-ئايدا ئاۋسترالىيىنىڭ كۋېنسلاند شتاتىدىكى توگلاۋادا ئۆتكۈزۈلگەن3-نۆۋەتلىك دۇنيا لوڭقىسى قاتلام بولۇپ پاراشۇتلۇق سەكرەش مۇسابىقىسىدە جۇڭگو كوماندىسى ئەرلەر تۆت پاراشۇتتا ئايلىنىپ شەكىل چىقىرىشتا چېمپىيون بولغان. بۇ، ئېلىمىز ئېرىشكەن تۇنجى پاراشۇتلۇق سەكرەش دۇنيا كوللېكتىپ چېمپىيونلۇقى ھېسابلىنىدۇ.
مۇبەششىر تىرازى
مۇبەششىر ئەت-تىرازى ياكى مۇبەششىر ئەت-تارازى (ئەرەبچە: مبشر الطرازي) ھىجرى 1314 - يىلى 27 - رەجەب / مىلادى 1897 - يىلى 1 - يانۋار كۈنى بۇگۈنكى قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى جەنۇبىي قازاقىستان ئوبلاستىنىڭ مەمۇرىي مەركىزى بولغان تاراز شەھرىدە مۆتىۋەر ئائىلىدە توغۇلغان.
ئاللاھنىڭ كەلىمىسىنى ئۈستۈن قىلىش ۋە ھەق ئىسلام دىنىنى قوغداش يولىدا بارلىقىنى پىدا قىلغان مۇجاھىد ئەللامە، ئىسلام مۇتەپەككۇرى، ئىسلام دۇنياسىدىكى بۈيۈك ئالىملارنىڭ بىرى، غەربىي تۈركىستان ئالىملىرىنىڭ چوڭى، كۈرەشچان رەھبىرى، ئەدىب ۋە شائىر.
كېلىپ چىقىشى
ئۇ مۇھەممەد غازىخان ھۇسەينىي ئوغلى ئەللامە شەيخ مۇھەممەدخان ھەزرەتلىرىنىڭ پەرزەنتىدۇر. ئاتىسى ئىسلام فىقھىسىدا تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئۇستازى ھەم ئەرەب تىلى ئىلىملىرى ۋە شەرق ئەدەبىياتى پېشۋالىرىدىن بىرى. ئانىسى خىتاي ئىشغالىيىتىگە ئۇچرىغان شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلام دۆلىتى ئەمىرلىرىنىڭ ئاخىرقىسى بولغان ئەمىر بۈزۈرۈكخاننىڭ نەۋرىسىدۇر (ئۇنىڭ بوۋىسى بۈزۈرۈكخان تۆرە ئەينى دەۋردە تەختىنى ئۆزىنىڭ قوشۇن ئەمىرى ياقۇبخان بەدەۋلەتكە ئۆتكۈزۈپ بېرىپ، ئىككى ھەرەم شەرىپكە ھىجرەت قىلغان ۋە شۇ يەردە ئىبادەت بىلەن مەشغۇل بولغان. مەدىنە مۇنەۋۋەرەدە ۋاپات تېپىپ، جەننەتۇلبەقىگە دەپنە قىلىنغان).
ھاياتى
تىرازىي دەسلەپكى ئوقۇشىنى تىراز شەھىرىدە ئاتىسىنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشى ئاستىدا خۇسۇسىي ئۇستازلارنىڭ قولىدا تاماملىغان. ئاندىن ئوتتۇرا ۋە ئالىي ئوقۇشلىرىنى تاماملاش ئۈچۈن تاشكەنت شەھرىگە يۆتكەلگەن ۋە ئەبۇلقاسىمخان مەدرەسەسىنى پۈتتۈرگەن. ئاندىن بۇخاراغا سەپەر قىلىپ، شۇ يەردە 1917 - يىلى ئالىي ئوقۇشلىرىنى تاماملاپ، تەپسىر، فىقھى ۋە ئەرەب ئەدەبىياتى پەنلىرى بويىچە مۇتەخەسسىسلەشكەن. شۇنىڭدەك ئۇ سۇلتان ئابدۇلھەمىدخان تەرىپىدىن يىراق شەرققە ئەۋەتىلگەن ئىسلام يەتكۈزۈش ئۆمىكىنىڭ رەئىسى شەيخ مۇھەممەد ئەسەلىي شامىينى ئۇستاز تۇتۇپ، ھەدىس ئىلمىدە مۇتەخەسسىسلىك ئىجازىتىگە ئېرىشكەن. شۇنىڭدىن كېيىن يۇرتى تىرازغا قايتىپ كېلىپ، تۈركىستاندا كۆزگە كۆرۈنگەن ئالىملارنىڭ ۋە رەھبەرلەرنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن كوممۇنىست رۇس ئىشغالىيىتىگە قارشى جىھادىنى باشلىغان ۋە 1917 - يىلى «تۈركىستانلىق ئوقۇغۇچىلار ئىتتىپاقى»نى تەشكىللەپ، تۈركىستاندىكى ئومۇميۈزلۈك ئىسلامىي ۋەتەنپەرۋەرلىك ھەرىكىتىنى قوللىغان ۋە قوقەند خانلىقى پايتەختى قوقەند شەھىرىدە 1917 - يىلى ئەلنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، تۈركىستان تارىخىدىكى شۇ خەتەرلىك مەزگىلدە تۈركىستان خەلقىنىڭ بىرلىكىنى ساقلاش ئۈچۈن ئەڭ يۇقىرى چەكتە تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن.
شەيخ تىرازىي يازما ۋە خۇتبىلىرى بىلەن دىنسىزلىققا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن كۈرەش قىلغان. بولۇپمۇ دەھرىي، دىنسىز نېئمەت ھەكىمنىڭ تۈركىستان تىلىدىكى «مۇھەممەد ئاللاھ تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن پەيغەمبەرمۇ؟» ناملىق كىتابىدا تارقاتقان شۈبھىلەرگە رەددىيە بەرگەن. نېمەت ھەكىم مەزكۇر كىتابى بىلەن ۋەھىينى ۋە پەيغەمبەرلىكنى ئىنكار قىلىپ، پەيدىنپەي ياراتقۇچىنىمۇ ئىنكار قىلغان بولۇپ، تىرازىي بۇ دىنسىزغا رەددىيە بېرىش ئۈچۈن، «قۇرئان ۋە پەيغەمبەرلىك» نامىدا تۈركىستان تىلىدا بىر كىتاب يازغان ۋە جۈمە خۇتبىلىرىدە ئۇنى بىر بۆلەكتىن – بىر بۆلەكتىن سۆزلىگەن. ئاخىرىدا موسكۋادىن ئۇنى تۇتۇش، تۈركچە، پارسچە ۋە ئەرەبچە ئەسەرلىرىنى مۇسادىرە قىلىش بۇيرۇقى چۈشۈپ قولغا ئېلىنغان ۋە بىر مەزگىل تۈرمىدە ياتقان.
تىرازىي ئىماملىق ۋە خاتىبلىق قىلغاچ، «ئىسلاھ» ژۇرنىلى ۋە «ئايىنە» ژۇرنىلىغا ئوخشاش تاشكەند ۋە سەمەرقەندتە چىقىدىغان ئىسلامىي ژۇرناللاردا ئىزچىل ماقالە يېزىپ تۇرغان ۋە تۈركىستان ئالىملىرى جەمئىيىتىنىڭ ساداسى بولغان «إيضاح المرام (ئىيداھۇل مەرام)» ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرلىك خىزمىتىنى قىلغان ھەمدە 1923 - يىلى شەرئى مەھكىمىنىڭ قازىلىقىنى، 1934 - يىلى تاراز شەھىرىدىكى دىنىي ئىشلار ئىدارىسىنىڭ رەئىسلىكىنى ئۆتىگەن. لېكىن، رۇسلار ئىسلام شەرىئىتى ئىشلىرىغا ئارىلىشىۋالغانلىقى ۋە باشلانغۇچ مەكتەپلەرنى تاقىغانلىقى ئۈچۈن، مەزكۇر ئىككى خىزمىتىدىن ئىستىپا بېرىشكە مەجبۇر بولغان. بۇ مەكتەپلەرنى تىرازىي رۇس ھۆكۈمىتىنىڭ قوللىشى بىلەن يۇقىرى پەللىگە يەتكەن دىنسىزلىق ھەرىكىتىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن دىنىي مائارىپ ئاساسىدا ئاچقانىدى.
بۇ زۇلۇم ۋە تاجاۋۇزچىلىقلارغا تۈركىستان خەلقى سۈكۈت قىلمىغان ۋە تەسلىم بولمىغان، بەلكى تۈركىستاننىڭ ھەممە تەرەپلىرىدە مۇسۇلمان خەلقنىڭ ئىمانىدىن ئېتىلىپ چىققان خەلق قارشىلىق ھەرىكەتلىرى قوزغالغان.
تىرازىي دىنىي ئالىم ۋە سىياسىي رەھبەر بولۇش سۈپىتى ھەم تىراز شەھىرىدىكى تۈركىستان ئازادلىق جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن مۇجاھىد خەلقكە يېتەكچىلىك قىلغان. لېكىن، بۇ قارشىلىق ھەرىكەتلىرى 15 يىل داۋاملاشقاندىن كېيىن مەغلۇپ بولغان. بۇ قارشىلىقتا تۈركىستان تۇپراقلىرى بەش مىليون شېھىت بەرگەن ۋە بەش مىليون ئادەم سىبىرىيە لاگېرلىرىغا پالانغان. ئۈچ مىليون ئادەم ئاللاھ يولىدا خىلمۇخىل دۆلەتلەرگە ھىجرەت قىلىپ، يۇرتلىرىنى تەرك ئەتكەن.
ئافغانىستاندا
تىرازىيمۇ دىنىنى، ھاياتىنى ۋە ئىسلام پىرىنسىپلىرىنى قوغداش ئۈچۈن، يۇرتى تۈركىستاندىن باشقا ئىسلامىي بىر يۇرتقا ھىجرەت قىلىشى كېرەك ئىدى. ئۇ ئۇزۇن يىل تىلى ۋە قەلىمى بىلەن ئىزچىل جىھاد قىلىپ، ھەر تەرەپتىن ئۇنى خەتەرلەر قورشىۋالغاندىن كېيىن، شارائىت ئۇنى ھىجرەتكە قىستىغان. نەتىجىدە، ئۇ ئۈچ قېتىم سولانغان ۋە بىر قېتىم رۇس ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن تۈركىستاندا پالانغان، ئاندىن كوممۇنىست ھۆكۈمەت تەرىپىدىن «دىنىي ئالىم، مىللىي رەھبەر، كوممۇنىزم ئىنقىلابىنىڭ دۈشمىنى» دەپ قارىلىنىپ، ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنىش تەكلىپى بېرىلگەندىن كېيىن ھىجرىيە 1348 - يىلى زۇلقەدە (مىلادىيە 1930 - يىلى ئاپرېل) دا ئافغانىستانغا ھىجرەت قىلغان.
ۋاپاتى
شەيخ تىرازىي مىلادىيە 1977 - يىلى 21 - فېۋرال، ھىجرىيە 1397 - يىلى 3 - رەبىئۇلئەۋۋەل دۈشەنبە كۈنى قاھىرەدە ئالەمدىن ئۆتكەن. مىسىر خەلقى ۋە ھۆكۈمىتى ئالىملار، ئەدىبلەر ۋە دەۋەتچىلەردىن تەشكىللەنگەن بىر كارۋان ئىچىدە ئۇنىڭ بىلەن ۋىدالاشقان. ئۇنىڭ نامىزىنى ئەزھەر باش شەيخى ئابدۇلھەلىم مەھمۇد چۈشۈرگەن ۋە قاھىرە مۇقەتتەمدىكى تىرازىي جەمەتى قەبرىستانلىقىغا دەپنە قىلىنغان.
ئافغانىستاندا
تىرازىي ئافغانىستان پايتەختىگە يېتىپ كەلگەندە، ئافغانىستان باش ۋەزىرى مۇھەممەد ھاشىمخان ئۇنى كۈتۈۋېلىپ، پادىشاھ مۇھەممەد نادىرشاھنىڭ ھۇزۇرىغا ئېلىپ بارغان ۋە شۇ يەردە پادىشاھنىڭ داستىخىنىغا داخىل بولغان. پادىشاھ ئۇنىڭغا بولغان ھۆرمىتىدىن ئۇنىڭغا ئايرىم رەۋىشتە پۇقرالىق بەرگەن. ئاندىن نادىرشاھ ئۇنى يېزىقچىلىق ۋە تەرجىمە بۆلۈمىنىڭ باش مۇدىرى ۋە پادىشاھ سارىيىدا ئىسلام ئىشلىرى نازارەتچىسى قىلغان. ئۇنىڭ ۋەزىپىسى ئىسلام دۇنياسى بىلەن ئالاقىلىشىش ئىدى. ئەللامە تىرازىي ئافغانىستاننى زىيارەت قىلىپ كەلگەن مۇسۇلمان ئەرەب رەھبەرلەر ۋە ئالىملار بىلەن پادىشاھ سارىيى ئارىسىدا كۆۋرۈك بولغانىدى.
ۋاپاتىدىن كېيىن
مىسىردىكى ئىلىم ۋە پىكىر ئىگىلىرى ئۇنىڭغا بولغان ھۆرمەت يۈزىسىدىن، ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن 1987 - يىلى «ئەين شەمس» ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۈچ كۈن ئۇ توغرىسىدا ئىلمىي يىغىن ئۆتكۈزۈلگەن.
مىسىر، سەئۇدى، سۈرىيە، ئافغانىستان، پاكىستان، تۈركىيە ۋە ھىندىنوزىيە قاتارلىق ئىسلام ئەللىرىدە، شۇنىڭدەك ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ياۋروپادا كۆپلىگەن ئالىملار، مۇتەپەككۇرلار، بەزى تەتقىقاتچىلار ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ ئۇستازلىرى شەيخ تىرازىي ھەزرەتلىرىنىڭ كىملىكى، ئىلمىي تىرىشچانلىقلىرى ۋە ئىسلامغا سۇنغان ئۇلۇغ خىزمەتلىرى بارىسىدا ماقالىلەرنى، قەسىدىلەرنى ۋە تەتقىقات ئەسەرلىرىنى يازغان. شەيخ تىرازىينىڭ سالاھىيىتى، جىھادى ۋە ئىلمىي ئەسەرلىرى توغرىسىدا يەنە بەزى مىسىر ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئەنگە ئېلىنغان ماگىستىرلىق ۋە دوكتورلۇق رىسالىلىرىمۇ بار.
ئافغانىستاندا
ئۇ دائىم «ئىسلاھ» گېزىتى، «ئەنىس» گېزىتى، «كابۇل» گېزىتى دېگەندەك ئافغانىستان گېزىتلىرىدە ھەر خىل تېمىلاردا ماقالە يېزىپ تۇرغان. ھەتتا ئۇ ئۆزىنىڭ ئەسەر - يازمىلىرى بىلەن نادىرشاھنىڭ دەۋرىدىكى ئافغانىستان جەمئىيىتىگە ئەڭ كۆپ پايدا بەرگەن كىشى بولۇپ قالغان ئىدى ۋە ئاخباراتچىلىق مۇكاپاتىغىمۇ ئېرىشكەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇ كۆپلىگەن ئىسلامىي كىتابلارنى يازغان ئىدى.
ئەسەرلىرى
ئەللامە مۇبەششىر تىرازىي ئۆتكۈر شېئىرىي ئەقلىيەتكە ئىگە شائىر بولۇپ، مەدەنىيەت ساپاسىنىڭ يۇقىرىلىقى، ئىلىم – مەرىپىتىنىڭ ئېنسىكلوپېدىيىلىكى ۋە غايىسىنىڭ روشەنلىكىنىڭ مېۋىسىنى كۆرگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ شائىرلىقىنى ئىلىم بىلەن ئوزۇقلاندۇرغاچقا، ئۇنىڭ شېئىرلىرى تىلى كۈچلۈك، مەنىسى چوڭقۇر، كۆڭۈلگە تەسىرچان چىققان. ئۇ ئەرەبچە، تۈركچە، پارسچىدىن ئىبارەت چوڭ ئۈچ ئىسلامىي تىلدا پاساھەتلىك قەسىدىلەرنى پۈتكەن بولۇپ، ئۇنىڭ 11 دانە پارسچە ئەسىرىنىڭ ئىچىدىكى «يادكار زندان يا آيينة جهان» دېگەن مەسنەۋىسى تۆت مىڭدىن ئارتۇق بېيىتتىن تەركىب تاپقان، پەيلاسوپ ۋە دانىشمەنلەرچە چوڭقۇر ئوي - پىكىرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. تىرازىي بۇ مەسنەۋىدىكى 24 بېيىتتا ئىسلام شائىرى مۇھەممەد ئىقبال بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبىتىنى ھېكايە قىلىدۇ. سۆھبەتتە ئەللامە ئىقبال ئەللامە تىرازىيدىن سوئال سوراپ مۇنداق دەيدۇ: «سەلەفلەر ئۆلۈمدىن قورقمايتتى، ئەمما بۈگۈنكى مۇسۇلمانلار ئۆلۈمدىن قورقىدۇ. بۇنىڭدىكى سەۋەب نېمە؟». تىرازىي مۇنداق جاۋاب بېرىدۇ: «سەۋەبى ئىماننىڭ كۈچلۈك ۋە ئاجىز بولۇشىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. چۈنكى، سەلەفلەر ئاللاھقا، ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىگە ۋە ئىسلام شەرىئىتىگە بولغان ئىمانىدا كۈچلۈك ئىدى. ئەمما، ھازىرقى مۇسۇلمانلار ئىسلام تەلىماتلىرىدىن يىراقلىشىش، پىكىر ۋە ئەمەلدە غەربنى دوراش نەتىجىسىدە ئىمانلىرى ئاجىزلاشتى».
ئافغانىستاندا
ئۇ ئافغانىستاندا جىم تۇرماستىن، رۇس - گېرمانىيە ئۇرۇشىدىن پايدىلىنىپ، ۋەتىنىنى بولشېۋىك رۇسلارنىڭ ئىشغالىيىتىدىن ئازاد قىلىش ئۈچۈن، شۇ چاغدا گېرمانىيەدە تۇرغان پەلەستىن مۇجاھىدى ھاجى ئەمىن ھۇسەينىينىڭ ۋاسىتىسى ئارقىلىق گېرمانىيە رەھبىرى ھىتلېر بىلەن كېلىشىپ، ئافغانىستاننىڭ شىمالىدا بىر فرونت قۇرغان. ئافغانىستان ھۆكۈمىتىنىڭ قوللىشى ئاستىدا، گېرمانىيە رۇس ئەسكەرلىرى قاتارىدا ئەسىرگە ئالغان تۈركىستانلىق ئۇرۇش ئەسىرلىرىنى چېنىقتۇرغاندىن كېيىن قوراللاندۇرۇپ، ئۇلارنى ئەللامە تىرازىي رەھبەرلىكىدىكى ئافغانىستاندا تۇرۇشلۇق تۈركىستانلىق مۇجاھىدلارغا قېتىلىش ئۈچۈن ئەۋەتكەن. لېكىن، گېرمانلارنىڭ يېڭىلىشى نەتىجىسىدە رۇسلار ئافغانىستان دۆلىتىدىن تىرازىي ۋە ئۇنىڭ كۆپلىگەن مۇھىم ئادەملىرىنى تاپشۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان. 1943 - يىلى ئاپرېلدا نادىرشاھنىڭ ئوغلى زاھىرشاھنىڭ دەۋرىدىكى ئافغانىستان ھۆكۈمىتى رۇسلار بىلەن بولغان مەنپەئەتلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، خىيانەت بىلەن ئەللامە تىرازىي ۋە ئۇنىڭ سەپداشلىرىنى قولغا ئالغان ۋە بۇ مەھبۇسلۇق بەش يىل بىر ئاي ئۈچ كۈن داۋاملاشقان. 1948 - يىلى ئافغانىستان پارلامېنتىنىڭ بىر قارارى بىلەن تىرازىي ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرى قويۇپ بېرىلگەن.
ئەسەرلىرى
ئەللامە تىرازىي ئىككى مۇناسىۋەت بىلەن ئەللامە ئىقبال بىلەن ئۇچراشقان بولۇپ، بىرىنچىسى: ئىقبال ھىجرىيە 1354 / مىلادىيە 1931 - يىلى مۇھەممەد نادىرشاھنىڭ تەكلىپى بىلەن ھىندىستان ئالىملىرى ئۆمىكى قاتارىدا ئافغانىستاننى زىيارەت قىلغاندا ئىككىسى ئۇچراشقان. شۇ ۋاقىتتىكى زىيارىتى 1931 - يىلى 2 - ئاينىڭ 15 - كۈنىدىن 4 - ئاينىڭ 25 - كۈنىگىچە بولغان. ئىككىنچىسى: تىرازىي 1936 - يىلى داۋالىنىش ئۈچۈن ھىندىستانغا بېرىپ، مەلۇم كۈن دېھلىدا تۇرغان. شۇ چاغدا ھىندىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ چوڭ ئالىملىرى ۋە رەھبەرلىرى ئۇنى زىيارەت قىلىپ كۆرۈشۈۋېلىشقا ئالدىرىغان. جۈملىدىن باشتا شەيخ سۇلايمان نەدەۋىي، شەيخ ئەھمەد سەئىد، ھىندىستاننىڭ ئەڭ چوڭ مۇپتىسى شەيخ مۇھەممەد كۇفايەتۇللاھ، دىيوبەندتىكى ئالىملار جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى شەيخ قارى مۇھەممەد تەييىب ۋە باشقىلار ئىدى. ئەللامە دوكتور مۇھەممەد ئىقبال تىرازىينىڭ ھىندىستاندا ئىكەنلىكىنى بىلگەندىن كېيىن، لاھۇردىن دېھلىغا كېلىپ، ئۇنىڭ بىلەن قىزغىن كۆرۈشكەن ۋە ئۇنى لاھۇردا «ئىسلامىي بىرلىشىشنىڭ ۋاجىپلىقى» ھەققىدە لېكسىيە سۆزلەپ بېرىشكە تەكلىپ قىلغان.
مىسىردا
ئاندىن ئۇ 1950 - يىلىدىن باشلاپ، مىسىردا تۇرۇشنى قارار قىلغان. قرال فارۇق دەۋرىدىكى مىسىر ھۆكۈمىتى ئۇنى قىزغىن قارشى ئېلىپ، ئۇنىڭغا بىر مۆتىۋەر كىشى ۋە مۇجاھىد رەھبەر سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلغان ۋە ئۇنىڭغا ئايلىق مائاش بېكىتىپ بەرگەن.
شېئىرىي ئەسەرلىرى:
1.     يادكار زندان يا آيينة جهان.
مىسىردا
ئۇ مىسىرغا كەلگەندىن كېيىن، تۈركىستان مەسىلىسىنى قوزغىتىش ۋە تونۇشتۇرۇش ئۈچۈن تۈركىستان بىرلىكى جەمئىيىتىنى قۇرغان. ئۇ تۈركىستانلىق قېرىنداشلىرى بىلەن ئۇتۇقلۇق ھالدا قاھىرەدە ئەرەب تىلىدا ۋە تۈركىستان تىلىدا «تۈركىستان ئاۋازى» ۋە «تۈركىستان» نامىدا ئىككى ژۇرنال چىقارغان. «تۈركىستان ئاۋازى» ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى شەرقىي تۈركىستانلىق كۈرەشچان مۇجاھىد ئىبراھىم ۋاسىلىي بولغان. «تۈركىستان» ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى كۈرەشچان مۇجاھىد مۇھەممەدئەمىن ئىسلامىي بولغان.
شېئىرىي ئەسەرلىرى:
2.     «درة التيجان في مدح السلطان». پارسچە يازغان شېئىر دىۋانى بولۇپ، ئۇنى ئۆزى ئەرەبچىگە شېئىرىي تەرجىمە قىلغان.
3.     «أزهار حديقة الحياة». تۈركچە، پارسچە ۋە ئەرەبچە شېئىر دىۋانى.
مىسىردا
تىرازىي بالىلىرىنى ئىسلام ئىلىملىرىنى ئۆگىنىشى ئۈچۈن ئەزھەرگە كىرگۈزگەن. ئۆزى مۇسۇلمان جەمئىيەت خىزمىتىگە ھەمدەم بولۇش ئۈچۈن، ماقالە يېزىش ۋە ئىسلامىي كىتابلارنى تۈزۈش بىلەن شۇغۇللانغان.
شېئىرىي ئەسەرلىرى:
4.     «عقد اللآل في عقد الأمثال». نەزمە، قوليازما.
مىسىردا
ئۇ ئەزھەر ماشايىخلىرى ۋە مىسىر پەتۋا كومىتېتى بىلەن كۆرۈشۈپ، ئىسلامىي مەسىلىلەر ئۈستىدە كېڭىشىپ تۇراتتى ھەم ئۆز قاراشلىرىنى مىسىر گېزىت - ژۇرناللىرىدا ئېلان قىلىپ تۇراتتى. ئۇ 1950 - يىلىدىن ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە مىسىردا ياشىغان.
تىرازىينىڭ مۇستەملىكىگە قارشى كۈرەش قىلىشتىكى پىرىنسىپى «پۈتۈن ئىسلام خەلقلىرىنىڭ مەسىلىلىرى ھەممە مۇسۇلماننىڭ مەسىلى، بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا تىرىشىش، مۇستەملىكىگە چۈشۈپ قالغان ئىسلام خەلقلىرىنى ئازاد قىلىش ھەربىر مۇسۇلمانغا پەرز» ئىكەنلىكىدە خۇلاسىلىنىدۇ. تىرازىي ئافغانىستان، ھىندىستان، پاكىستان، ياپونىيە ۋە ئەرەب ئەللىرىدىكى گېزىت - ژۇرناللىرىدا ئېلان قىلغان ماقالىلىرىدە بۇ پىرىنسىپنى ئوتتۇرىغا قويغان.
باشقا كىتابلىرىدىن:
3.     عسكرية در إسلام (پارسچە بولۇپ، ئوغلى دوكتور ئابدۇللاھ تىرازىي پارسچىدىن ئەرەبچىگە «إلى الجندية أيها العرب» نامىدا تەرجىمە قىلغان).
مەپكۇرىسى
تىرازىي نەسىھەت دىننىڭ بىر پارچىسى دەپ قارايتتى. شۇڭا بىز ئۇنىڭ ھەر خىل مۇناسىۋەتلەردىن پايدىلىنىپ، ئىسلامنىڭ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن، كۆپلىگەن ئەرەب - ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ پادىشاھلىرى ۋە رەئىسلىرىگە ھەم دىن ئىشلىرى مەسئۇللىرىغا ئوچۇق - يورۇقلۇق ۋە ئاق كۆڭۈللۈك بىلەن تەكلىپ - پىكىرلىرىنى بەرگەن. تىرازىي ئۇلاردىن رەھمەت ۋە مەمنۇنىيەت خەتلىرىنى تاپشۇرۇپ ئالاتتى. ئۇ ئىسلام دۇنياسىدىكى بەزى مەسئۇللارنىڭ نەزىرىنى كوممۇنىزمنىڭ ئىسلام ئەللىرىگە تارقىلىش خەتىرىگە ئاغدۇرغان. ۋەھالەنكى، كوممۇنستلار ۋە ئۇلارنىڭ قۇيرۇقچىلىرى ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي قىيىنچىلىقلارنى تارتىۋاتقان ئىسلام خەلقلىرىگە يالتىراق شوئارلىرى ۋە ياردەم قولىنى سۇنۇش باھانىسى بىلەن كوممۇنىزمنى تارقىتىۋاتاتتى.
باشقا كىتابلىرىدىن:
4.     النبذة في السيرة النبوية.
مەپكۇرىسى
ئۇ ھەر ۋاقىت ئىسلام دۇنياسىنىڭ بىرلىشىشىگە چاقىرغۇچى ئالىملاردىن ئىدى. چۈنكى، ئاللاھ مۇسۇلمان بەندىلىرىنى بىرلىشىشكە، ھەمكارلىشىشقا ۋە ئۆزئارا كۆيۈنۈشكە بۇيرۇغان ئىدى. بىرلەشكەندە مۇسۇلمانلارنىڭ كۈچى ۋە ئىززىتى بولاتتى، ئىسلام دۈشمەنلىرى ئالدىدا ھەيۋىتى بولاتتى. ئاللاھ تائالا كۆپلىگەن ئايەتلەردە بىرلىشىشنىڭ ئەھمىيىتىنى بايان قىلغان بولۇپ، شۇ ئايەتلەرنىڭ بەزىلىرى مۇنۇلاردۇر: '''﴿ (ئى ئىنسانلار!) سىلەرنىڭ دىنىڭلار ھەقىقەتەن بىر دىندۇر. مەن سىلەرنىڭ پەرۋەردىگارىڭلاردۇرمەن، ماڭىلا ئىبادەت قىلىڭلار﴾ (ئەنبىيا: 92)، ﴿ھەممىڭلار ئاللاھنىڭ ئارغامچىسىغا (يەنى ئاللاھنىڭ دىنىغا) مەھكەم يېپىشىڭلار، ئايرىلماڭلار﴾ (ئال ئىمران: 103)، ﴿ (پۈتۈن سۆز – ھەرىكەتلىرىڭلاردا) ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ئىتائەت قىلىڭلار، ئىختىلاپ قىلىشماڭلار، بولمىسا، (دۈشمەن بىلەن ئۇچرىشىشتىن) قورقۇپ قالىسىلەر، كۈچ – قۇۋۋىتىڭلار كېتىپ قالىدۇ﴾(ئەنفال: 46)، ﴿مۆمىنلەر ھەقىقەتەن (دىندا) قېرىنداشلاردۇر، (ئۇرۇشۇپ قالسا) قېرىنداشلىرىڭلارنىڭ ئارىسىنى تۈزەڭلار، رەھمەتكە ئېرىشىشىڭلار ئۈچۈن، ئاللاھتىن قورقۇڭلار﴾'''(ھۇجۇرات: 10).
باشقا كىتابلىرىدىن:
5.     كشف اللثام عن رباعيات الخيام.
مەپكۇرىسى
پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ مۇنداق دېگەن: «مۆمىن مۆمىنگە نىسبەتەن بۆلەكلىرى بىر – بىرىنى چىڭ تۇتۇپ تۇرغان بىناغا ئوخشايدۇ» (بىرلىككە كېلىنگەن ھەدىس).
باشقا كىتابلىرىدىن:
6.     الأخلاق في الإسلام.
مەپكۇرىسى
شۇ جەھەتتىن، تىرازىي جىمى ئەسەرلىرىدە ئىسلام دۇنياسىنى بىرلىشىشكە چاقىرىق قىلغان ۋە ئاخىرقى دەۋرلەردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ چۈشكۈنلىشىش سەۋەبىنى بايان قىلغان. ئۇ سەۋەب بولىسمۇ دىنغا چىڭ ئېسىلىشتىن يىراقلىشىش.
خىزمەتلەر
مەككە مۇكەررەمەدە «ئىسلام دۇنياسى ئىتتىپاقى» قۇرۇلغاندا، تىرازىي ئىتتىپاقنىڭ باش كاتىپى شەيخ مۇھەممەد سۇرۇر سەببان بىلەن ئالاقىلىشىپ، ئۇنىڭغا بىر خەت يازغان. خېتىدە ئۆزىنىڭ قارىشىنى ۋە ئىتتىپاقنى قوللايدىغانلىقىنى بايان قىلغان. ئۇ ئومۇمىي ئىسلام دۇنياسىنى قېرىنداشلىشىشقا، ئىتتىپاقلىشىشقا ۋە بىرلىشىشكە چاقىرىپ كۆپ ماقالىلەرنى يازغان. شەيخ تىرازىي ۋە شەيخ سەببان ئىككىسى دوست بولۇپ، قاھىرە ۋە مەككىدە ئۆزئارا يوقلىشىپ تۇراتتى ۋە بەزى ئىسلامىي مەسىلىلەر ئۈستىدە ئىزدىنىشەتتى. ئىتتىپاق تىرازىينىڭ پىكىر - ئىدىيەلىرىگە ھۆرمەت قىلاتتى، تەكلىپلىرىنى قوبۇل قىلاتتى. 1972 - يىلى ئۇنىڭ «الإسلام الدين الفطري الأبدي» (ئەلئىسلام ئەددىينۇل فىترىييۇل ئەبەدىي) دېگەن ئىككى قىسىملىق كىتابىنى خىراجەت ئاجرىتىپ نەشر قىلدۇرغانىدى. ئىتتىپاق 1977 - يىلى ئۇنىڭ ۋاپات بولغانلىقىنى بىلگەندە، تونۇشلۇق ئىسلام يازغۇچىسى ئۇستاز ئەنۋەر جۇندىي يازغان «ئەللامە تىرازىي ئاللاھنىڭ ئامانىتىدە» ناملىق بىر ماقالە بىلەن تەزىيە بىلدۈرگەن ئىدى.
باشقا كىتابلىرىدىن:
8.     القرآن.
خىزمەتلەر
ھىجرىيە 1378 - يىلى (مىلادىيە 1958 - يىلى) تىرازىي ھەج قىلماقچى بولۇپ، چوڭ ئوغلى پروفېسسور ئۇستاز نەسرۇللاھ تىرازىي – ئاخىرقى بۇخارا پادىشاھى ئالىمخاننىڭ قىزىنىڭ يولدىشى – بىلەن قاھىرەدىن سەئۇدىغا سەپەر قىلغان ۋە پادىشاھ سەئۇد ئىبنى ئابدۇلئەزىز بىلەن كۆرۈشكەن. پادىشاھ ئۇلارغا ئېسىل ھەدىيەلەرنى بەرگەن.
باشقا كىتابلىرىدىن:
10. سرعة انتشار الإسلام لماذا؟
خىزمەتلەر
ھىجرىيە 1388 - يىلى (مىلادىيە 1968 - يىلى) تىرازىي ئىسلام دۇنياسى ئىتتىپاقىنىڭ چاقىرىقى بىلەن مۇقەددەس زېمىنلارغا يەنە بىر قېتىم سەپەر قىلىپ، پادىشاھ فەيسەل ئىبنى ئابدۇلئەزىز بىلەن كۆرۈشكەن بولۇپ، پادىشاھ فەيسەل ئۇنى قىزغىن قارشى ئالغان ۋە ئۇنىڭغا قىممەتلىك ھەدىيەلەرنى بەرگەن. پادىشاھ فەيسەل ئۇنىڭ بۈيۈك ئىسلام ئالىملىرىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى ناھايىتى ھۆرمەتلەيتتى.
باشقا كىتابلىرىدىن:
11. إياك والخمر.
12. علوم وفنون در إسلام.
مەنبەلەر
1.     تتمة الأعلام للزركلي.
يورغىلاپ مېڭىش
يورغىلاپ مېڭىش بىلەن يۈگۈرۈش ئوخشاشلا يۈگۈرۈش تۈرىگە مەنسۇپ بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ روشەن پەرقى بار. يۈگۈرۈشتە تەنھەرىكەتچىنىڭ ئىككى پۇتى بىرلا ۋاقىتتا يەردىن ئايرىلسا بولىدۇ، شۇنداقلا پۇتلار يەرگە چۈشۈپ، يەردىن ئايرىلغۇچە بولغان جەرياندا تىز بوغۇمى ئېگىلگەن ھالەتتە بولىدۇ. ھالبۇكى، يورغىلاپ ماڭغاندا تەنھەرىكەتچىنىڭ ئۆكچىسى ئاۋۋال يەرگە چۈشۈپ، بىر پۇتتا تايىنىشتىن ئىككى پۇتتا تايىنىش ھالىتىگە ئالمىشىدۇ. يەنى يورغىلاپ مېڭىش جەريانىدا ئىككى پۇتنى بىرلا ۋاقىتتا بوشلۇققا كۆتۈرۈشكە بولمايدۇ.
مۇبەششىر تىرازى
مەنبەلەر
2.     ۋېكىپىدىيا.
4.     http://akhbar – alkhaleej.com/news/article/1081973
3.     http://www.almoajam.org/poet_details.php?id=5572
5.     https://www.adabislami.org/news/3154
يورغىلاپ مېڭىش
يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىسى ھەققىدە
يورغىلاپ مېڭىش ئەنگلىيىدە بارلىققا كەلگەن. 1867 - يىلى ئەنگلىيىدە تۇنجى نۆۋەتلىك يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن. بۇنىڭدىن كېيىنكى ئون نەچچە يىل ئىچىدىكى ئەڭ داڭلىق يورغىلاپ مېڭىش تەنھەرىكەتچىسى ئامېرىكىلىق ۋىستون بولۇپ، ئۇ26 كۈندە2413 كىلومېتىر، يەنى ئوتتۇا ھېساب بىلەن كۈنىگە93 كىلومېتىر ماڭغان. 1908-يىلىدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدە يورغىلاپ مېڭىش رەسمىي مۇسابىقە تۈرى قىلىنغان بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتىكى ئارىلىقى3500 مېتىر ۋە10 مىل بولغان. كېيىن يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىسىنىڭ ئارىلىقى بىرقانچە قېتىم ئۆزگەرتىلىپ. 1956-يىلىغا كەلگەندىلا ئەرلەر20 كىلومېتىر ۋە50 كىلومېتىردىن ئىبارەت ئىككى تۈرگە رەسمىي مۇقىملاشقان. ئاياللارنىڭ يورغىلاپ مېڭىشىدىكى ھازىرقى خەلقئارا يېنىك ئاتلېتىكا بىرلەشمىسى رەسمىي ئېتىراپ قىلغان ئارىلىق 5 كىلومېتىر ۋە 10 كىلومېتىر.
1908-يىلىدىن ئېتىبارەن يورغىلاپ مېڭىش رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگەندىن بۇيانقى 60 نەچچە يىل ئىچىدە ھەممىلا تۈرنىڭ چېمپىيونلۇقىنى ئاساسەن ياۋروپالىقلار ئىگىلىگەن. بولۇپمۇ 70-يىللاردا گېرمانىيىلىك كاننىنبېك يورغىلاپ مېڭىشتىكى تۆت تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتىنى ئىگىلىۋالغان بولۇپ، يېنىك ئاتلېتىكا ھەرىكىتى تارىخىدا مۆجىزە ياراتقان. 1976-يىلى مېكسىكا تەنھەرىكەتچىسى بورىستا 20 كىلومېتىرلىق يورغىلاپ مېڭىشتا تۇنجى بولۇپ ياۋروپالىقلارنىڭ قولىدىن دۇنيا چېمپىيونلۇقىنى تارتىۋالغان. شۇنىڭدىن باشلاپ ھازىرغىچە مېكسىكا دۇنيادا يورغىلاپ مېڭىشتىكى كۈچلۈك دۆلەت بولۇپ تۇرماقتا. ئاياللارنىڭ يورغىلاپ مېڭىشىدا نۆۋەتتە شەرقىي ياۋروپا، ئاۋسترالىيە ۋە جۇڭگو ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئالاقىدار بايان
يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىلىرىنىڭ تۈرلىرى كۆپ، مەيدان شارائىتى ئۆزگىرىشچان، ھەر خىل رېكورتلار، ئەڭ ياخشى نەتىجىلەر كۆپ بولغاچقا، ئادەتتىكى كىشىلەر ئاسان ئايرىپ بولالمايدۇ. ئەمما ئەڭ مۇھىم دۇنيا رېكورتىدىن پەقەت تۆتى بار، يەنى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا تەسىس قىلىنغان تۆت تۈر: ئەرلەر20 كىلومېتىر، 50 كىلومېتىر؛ ئاياللار بەش كىلومېتىر، 10 كىلومېتىرلار.
گاننان زاڭزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى
گاننان زاڭزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى (خەنزۇچە: 甘南 藏族 自治州; پىنيىن: Gnnán Zàngzú Zìzhzhōu; زاڭزۇچە: ཀན་ ལྷོ་ བོད་ རང་སྐྱོང་ ཁུལ་, ٌWylie سېستىمى: Kan-lho Bod-rigs rang-skyong-khul, پىنيىن: ZYPY: Gainlho Poirig Ranggyong Kü) جۇڭگونىڭ گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىدىكى ئاپتونوم ئوبلاست بولۇپ ، شىمالدا لىنشيا ، شەرقىي شىمالدا دىڭشى ، شەرقتە لوڭنان ، جەنۇبتا ئابا (سىچۈەن ئۆلكىسى) بىلەن چېگرىلىنىدۇ. ئۇ شياخې ۋە لابراڭ موناستىرى ، لۇك ، ماك ۋە باشقا زاڭزۇلارنىڭ يېزا-بازارلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. گەنناننىڭ يەر مەيدانى 40898 km2 (15791 كۋادرات مىتىر) ، پايتەختى خېزۇ شەھىرى (زوي). گەننان ئاپتونوم رايونى ئېلان قىلىنغان بىرىنچى يىلى ، رايونلۇق ئورۇن ساڭكۇنىڭ لابراڭ بازىرىدا ئىدى.
مارافون
مارافون بولسا بىر خىل يۈگۈرۈش شەكلى بولۇپ نۆۋەتتە بۇخىل يۈگۈرۈش شەكلى تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە كىرگۈزىلگەن.
تەرەققىيات جەريانى
مارافون مۇسابىقىسى مۇسابىقە مەيدانىغا، ھاۋانىڭ تەسىرىگە بەكرەك ئۇچرايدىغان بولغاچقا، دۇنيا بويىچە ئەڭ ياخشى نەتىجىلا بولۇپ، رەسمىي دۇنيا رېكورتى تۇرغۇزۇلمىغان. نۆۋەتتە، ئەرلەرنىڭ مارافوندىكى ئەڭ ياخشى نەتىجىسى 2 سائەت 6 مىنۇت 50 سېكۇنت بولۇپ، ئېفىئوپىيىلىك دېسام 1988-يىلى ياراتقان. ئېلىمىزنىڭ ئەڭ ياخشى نەتىجىسى 2 سائەت 10 مىنۇت 57 سېكۇنت بولۇپ، ئىچكى موڭغۇل تەنھەرىكەتچىسى خۇ گاڭجۈن ساقلاپ كەلمەكتە.
مارافون مۇسابىقىسى دەسلەپتە ئەرلەر بىلەنلا چەكلەنگەن. 1896-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدىن كېيىن، 35 ياشلىق گرېتسىيىلىك ئايال ستاماشيا ئاياللارنىڭ يۈگۈرەلمەيدىغانلىقىغا ئىشەنمەي، ئۆزى يۈگۈرۈپ سىناپ باققان، نەتىجىدە بەش سائەت30 مىنۇتتا پۈتۈن مۇساپىنى يۈگۈرۈپ بولغان، شۇنىڭ بىلەن ئاياللار مارافونىنىڭ يولى ئېچىلغان. 1984-يىلىدىكى 23-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا ئاياللار مارافونى رەسمىي مۇسابىقە تۈرلىرى قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن. نۆۋەتتە بۇ تۈردىكى ئەڭ ياخشى نەتىجە ئىككى سائەت21 مىنۇت6 سېكۇنت بولۇپ، نورۋېگىيە ماھىرى كرىستيانېن 1985-يىلى ياراتقان.
كېلىپ چىقىشى
مارافون ئەسلىدە گرېتسىيىنىڭ پايتەختى ئافېناغا يېقىن بىر كىچىك شەھەرنىڭ ئىسمى. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 490-يىلى 10 مىڭدىن ئارتۇق ئافېنالىق بۇ يەردە پارس ئىمپېرىيىسىنىڭ 100 مىڭ كىشىلىك زور قوشۇنى بىلەن ھەل قىلغۇچ جەڭ قىلىپ، پارس تاجاۋۇزچىلىرىنى مەغلۇپ قىلغان. كىشىنى ھاياجانغا سالىدىغان بۇ خۇش خەۋەرنى ئافېنا شەھىرىدىكى تەشۋىش ئىچىدە قالغان پۇقرالارغا تېز يەتكۈزۈش ئۈچۈن، ھەربىي قىسىمنىڭ قوماندانى فېلبىس ئىسىملىك جەڭچىنى بۇ خۇش خەۋەرنى يەتكۈزۈشكە ئەۋەتكەن. فېلبىس مارافوندىن توختىماي يۈگۈرۈپ ئافېناغا كەلگەندە چارچاپ ھالىدىن كەتكەن بولسىمۇ، يەنىلا قەيسەرلىك بىلەن تەقەززالىقتا تۇرغان كۆپچىلىككە يۇقىرى ئاۋازدا: «تەنتەنە قىلىڭلار، بىز غەلىبە قىلدۇق! » ، دەپلا جان ئۈزگەن. بۇ ۋەتەنپەرۋەر جەڭچىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن، ئافېنادا ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا مەخسۇس ئۇزۇنغا يۈگۈرۈش مۇسابىقىسى ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، ئۇنىڭ نامى مارافون، فېلبىس يۈگۈرگەن ئارىلىق مۇسابىقە مۇساپىسى قىلىپ بېكىتىلگەن، بۇ ئارىلىق تەخمىنەن 42 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1920-يىلى بۇ ئارىلىقنى قايتىدىن ئۆلچەپ چىققاندا، 42 كىلومېتىر 195 مېتىر كەلگەن. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مارافون مۇسابىقىلىرى مۇشۇ ئۇزۇنلۇقنى قوللانغان.
تەرەققىيات جەريانى
بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى مارافون مۇسابىقىلىرىنىڭ نامى ناھايىتى كۆپ. ئېلىمىز 80-يىللاردىن باشلاپ ئۆتكۈزگەن بېيجىڭ خەلقئارا مارافون مۇسابىقىسى دۇنيادىكى 10 چوڭ مارافون مۇسابىقىسىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
ئېلىمىزنىڭ مارافون سەۋىيىسى
ئېلىمىزنىڭ ئاياللار مارافون سەۋىيىسى ئاسىيادا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرماقتا. 1993-يىلى تيەنجىندە ئۆتكۈزۈلگەن 7-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىدىكى مارافون ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسىدە ۋاڭ جۈنشيا2 سائەت24 مىنۇت 7 سېكۇنتلۇق نەتىجە بىلەن ئاسىيانىڭ ئەڭ ياخشى تەنىجىسىنى ياراتقان.
چامباشلىق
چامباشلىق جۇڭگونىڭ ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە تۈرى بولۇپ، ئۇ تېپىش، ئۇرۇش، يىقىتىش، تۇتۇش، سوقۇش، سانجىشقا ئوخشاش ھۇجۇم-مۇداپىئەلىك ئېلىشىش تېخنىكىلىرى بەلگىلىك قانۇنىيەت بويىچە كىرىشتۈرۈلگەن تەنھەرىكەت. ئۇنىڭ يۈرۈشلۈك چامباشلىق ۋە قارشىلىشىش چامباشلىقىدىن ئىبارەت ئىككى خىل شەكلى بار.
چامباشلىقنىڭ تەرەققىيات تارىخى
20 -ئەسىرنىڭ20-يىللىرى مەركىزىي دۆلەت ماھارىتى سارىيى تەسىس قىلىنغان ھەمدە ئايرىم ئۆلكە ۋە شەھەرلەردە تارماق سارايلار قۇرۇلغان. 1932-يىلى مەملىكەتلىك چامباشلىق تەنھەرىكەت يىغىنى ئۆتكۈزۈلگەن. كېيىن، ھەر يىلى دېگۈدەك مەملىكەتلىك چامباشلىق مۇسابىقىلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ، چامباشلىق دۆلەت ئىمتىھانى دەپ ئاتالغان. 1936-يىلى جۇڭگو بېرلىندا ئۆتكۈزۈلگەن1-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىغا چامباشلىقتىن ئويۇن كۆرسىتىشكە كوماندا ئەۋەتىپ، يىغىننىڭ قىزغىن قارشى ئېلىشىغا مۇيەسسەر بولغان.
ئىنسانلار ھايۋانلار بىلەن ئېلىشىش، شۇنداقلا قەبىلىلەر ئارا جەڭلەردە تاش، توقماققا ئوخشاش قوراللارنى ئىشلىتىشتىن ھۇجۇم − مۇداپىئەلىك ئېلىشىشلارنىڭ تېخنىكىلىرىنى توپلىغان. چىن، خەن سۇلالىلىرىدىن كېيىن تاياقۋازلىق، شەمشەر ئوينىتىشتەك چامباشلىق پائالىيەتلىرى پۇقرالار ئارىسىدا ئومۇملاشقان. تاڭ دەۋرىدە چامباشلىق تۈزۈملىرى تۇرغۇزۇلغان بولۇپ، ئىمتىھان ئېلىش، چامباشلىقتا بەسلەشتۈرۈش بىلەن ياراملىقلار تاللانغان. سۇڭ دەۋرىگە كەلگەندە، چامباشلىقتا بەسلىشىش مەزمۇنلىرى ۋە ئۆلچەملىرى تۇرغۇزۇلغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە قوشۇنلار ئىچىدە مۇسابىقە ئارقىلىق چامباشلىق ماھارىتىنىڭ تەرەققىياتى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. چىڭ دەۋرىدە پۇقرالار ئارىسىدا «نوچىلىق تالىشىش» چامباشلىق مۇسابىقىلىرى ئەۋج ئالغان.
چامباشلىق مۇسابىقىسىنىڭ مەزمۇنى
چامباشلىق مۇسابىقىسىنىڭ مەزمۇنىنى بەش چوڭ تۈرگە ئايرىش مۇمكىن: مۇشتۋازلىق(جەنۇب مۇشتۋازلىقى، ئۇزۇن مۇشتۋازلىق، تەيجى مۇشتۋازلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ؛ ئەسۋابلىق(قىلىچ، شەمشەردەك قىسقا قوراللارنى، نەيزە، تاياقتەك ئۇزۇن قوراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ؛ قارشى مەشىق(ئىككى ياكى ئىككىدىن ئارتۇق ئادەمنىڭ ئەسۋابلىق، ئەسۋابسىز قارشىلىشىشلىرىنى ۋە ئەسۋابسىز بىلەن ئەسۋابلىقنىڭ قارشىلىشىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ؛ كوللېكتىپ تۈرلەر(چامباشلىقتا كوللېكتىپ ئويۇن كۆرسىتىش) ؛ قارشىلاشما مۇسابىقە(تەيجى ئىتتىرىشىشى، ئىختىيارىي ئېلىشىش، قىسقا ۋە ئۇزۇن قوراللاردا ئېلىشىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ).
ۋېلىسىپىت تەنھەرىكىتى
ۋېلىسىپىت تەنھەرىكىتى تەنھەرىكەتچىلەر بەلگىلىك ئۆلچەمدىكى ۋېلىسىپىتنى مىنىپ سۈرئەت، چىداملىق ۋە تېخنىكىدا مۇسابىقىلىشىدىغان ھەرىكەتتۇر.
ۋېلىسىپىت تەنھەرىكىتى ھەققىدە
ۋېلىسىپىت تەنھەرىكىتى ياۋروپادا بارلىققا كەلگەن. 1883-يىل 7-ئايدا موسكۋا بەيگە مەيدانىدا دۇنيا بويىچە تۇنجى نۆۋەتلىك ۋېلىسىپىت مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن. 10 يىلدىن كېيىن، تۇنجى نۆۋەتلىك دۇنيا مۇسابىقە مەيدانىدىكى ۋېلىسىپىت لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن. 1896-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا ۋېلىسىپىت رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن. 1900-يىلى خەلقئارا ۋېلىسىپىت بىرلەشمىسى فرانسىيىنىڭ پارىژ شەھىرىدە قۇرۇلۇپ، بىر يىلدا بىر قېتىملىق دۇنيا ۋېلىسىپىت لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈشكە مەسئۇل بولغان. كېيىن يەنە دۇنيا ياش-ئۆسمۈرلەر ۋېلىسىپىت لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى، دۇنيا ۋېلىسىپىت دالا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى قوشۇلغان. 1956-يىلى خەلقئارا ۋېلىسىپىت بىرلەشمىسى تەرەققىي قىلىپ، ئىككى خەلقئارا جەمئىيەتكە ئايرىلغان، يەنى خەلقئارا كەسپىي ۋېلىسىپىت جەمئىيىتى(باش ئورگىنى بېلگىيىدىكى بريۇسسېلغا جايلاشقان) ۋە خەلقئارا ئىشتىن سىرتقى ۋېلىسىپىت جەمئىيىتى(باش ئورگىنى ئىتالىيىدىكى رىمغا جايلاشقان).
مۇسابىقە مەيدانى ۋېلىسىپىت مۇسابىقىسى
ۋېلىسپىت مۇسابىقىسى مۇسابىقە مەيدانىدىكى ۋېلىسىپىت مۇسابىقىسى، تاشيول ۋېلىسىپىت مۇسابىقىسى ۋە دالا مۇسابىقىسى دەپ ئۈچ چوڭ تۈرگە ئايرىلىدۇ.
مۇسابىقە مەيدانىدىكى ۋېلىسىپىت مۇسابىقىسى مەيدان مۇسابىقىسى دەپمۇ ئاتىلىپ، مەخسۇس ۋېلىسىپىت مەيدانىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ ۋە زال ئىچى، زال سىرتى دەپ ئىككى خىلغا بۆلۈنىدۇ. مۇسابىقە تۈرلىرىدىن ئاساسلىقى 1000 مېتىرلىق ۋاقىت خاتىرىلەش مۇسابىقىسى، ئالدىن تالىشىش مۇسابىقىسى، ئەرلەرنىڭ 4000 مېتىرلىق، ئاياللارنىڭ 3000 مېتىرلىق يەككىلەر قوغلىشىش مۇسابىقىسى، ئەرلەرنىڭ 4000 مېتىرلىق، ئاياللارنىڭ 2000 مېتىرلىق كوللېكتىپ قوغلىشىش مۇسابىقىسى بار.
تاشيول ۋېلىسىپىت مۇسابىقىسى
تاشيول ۋېلىسىپىت مۇسابىقىسىنىڭ مۇسابىقە تۈرلىرىدىن ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنىڭ يەككىلەر مۇسابىقىسى بىلەن كوللېكتىپ ۋاقىت خاتىرىلەش مۇسابىقىسى، دۇنيا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىنىڭ ئىشتىن سىرتقى 120 ~190 كىلومېتىرلىق يەككىلەر مۇسابىقىسى ۋە 100 كىلومېتىرلىق كوللېكتىپ ۋاقىت خاتىرىلەش مۇسابىقىسى، ئاياللارنىڭ ئىشتىن سىرتقى 50 ~70 كىلومېتىرلىق يەككىلەر مۇسابىقىسى، كەسپىي تەنھەرىكەتچىلەرنىڭ 250 ~280 كىلومېتىرلىق يەككىلەر مۇسابىقىسى بار.
ئالاقىدار بايان
تاشيول مۇسابىقىسى بىلەن دالا مۇسابىقىسىنىڭ لىنىيە ئۆزگىرىشلىرى ئوخشاش بولمايدىغانلىقى سەۋەبىدىن، پەقەت ئىسىم تەرتىپى نەتىجىسى بىلەن ئوتتۇرىچە سائەتلىك تېزلىكىلا بولۇپ، دۇنيا رېكورتى بولمايدۇ.
دالا مۇسابىقىسى
دالا مۇسابىقىسىنىڭ تۆتتىن بىر قىسىم مۇساپىسى يانباغىر، ئورمانلىق، جىرالىق، كۆۋرۈككە ئوخشاش مۇرەككەپ يەر تۈزۈلۈشىدە ئېلىپ بېرىلغاچقا، شۇ نام بىلەن ئاتالغان، ئۇ ئوچۇق مۇسابىقە ۋە مەخپىي مۇسابىقە دەپ ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ. ئالدىنقىسىدا مۇسابىقىدىن بىر كۈن ئاۋۋال لىنىيە ئېلان قىلىنىدۇ، كېيىنكىسىدە مۇسابىقىگە يېرىم سائەت قالغاندا لىنىيە ئېلان قىلىنىدۇ. مۇسابىقە ئارىلىقى كەسپىي تەنھەرىكەتچىلەرنىڭ ئەڭ ئۇزۇن بولغاندا24 كىلومېتىر، ئىشتىن سىرتقى تەنھەرىكەتچىلەرنىڭ ئەڭ ئۇزۇن بولغاندا 21 كىلومېتىر، ياش تەنھەرىكەتچىلەرنىڭ ئەڭ ئۇزۇن بولغاندا 15 كىلومېتىر بولىدۇ. دالا مۇسابىقىسىنىڭ دۇنيا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىدىن ئىبارەت بىرلا مۇسابىقە تۈرى بار.
باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈش
باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈش17 ~18-ئەسىرلەردە ئەنگلىيىدە بارلىققا كەلگەن. ئۇ ۋاقىتتا ئەنگلىيىنىڭ چارۋىچىلىقى ئىنتايىن روناق تاپقان بولۇپ، ھەرىكەتكە ئامراق ياش پادىچىلار ھەمىشە قوتان قاشاسىدىن سەكرەپ كىرىپ، سەكرەپ چىقىپ، ئۆزئارا قوغلاشماق ئويناپ كۆڭۈل ئاچقان. بۇ خىل ئويۇننىڭ تەدرىجىي تەرەققىي قىلىشى بىلەن ھازىرقى زامان باريېردىن ئاتلاش ھەرىكىتى بارلىققا كەلگەن.
تەرەققىيات جەريانى
ئەرلەر 400 مېتىرلىق باريېرنىڭ ئېگىزلىكى 4.91 سانتىمېتىر بولۇپ، ئۇنىڭ تۇنجى دۇنيا رېكورتى 55 سېكۇنت بولغان. ھازىر بۇ تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتى 46 سېكۇنت 8.7 دەقىقە بولۇپ، ئامېرىكا تەنھەرىكەتچىسى كېۋىن يان 1992-يىلى ياراتقان.
1864 - يىلى ئەنگلىيىلىكلەر باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈشنى يېنىك ئاتلېتىكا تۈرىگە كىرگۈزگەن. ئەڭ دەسلەپكى باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈشلەردە قىياپەتكە دىققەت قىلىنمىغان، سۈرئىتىمۇ ئاستا بولغان. 1897 - يىلى ئامېرىكا تەۋەلىكىدىكى گېرمانىيىلىك كرونېس لەين ئىلغار «ئاتلاش قەدىمى» نى ئىجاد قىلىپ، پۇتنى تۈزلەپ ئاتلاش تېخنىكىسىنى قوللانغان. 1907-يىلى ئامېرىكىلىق سىمىتسون باريېردىن ئۆتكەندە گەۋدىنى يېرىم ئېڭىشتۈرۈش قىياپىتىنى قوللانغان ۋە 1908-يىلى 4-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا 110 مېتىرلىق ئېگىز باريېر (7.106 سانتىمېتىر) دىن ئاتلاپ يۈگۈرۈشنى دەل 15 سېكۇنتتا تاماملاپ، تۇنجى دۇنيا رېكورتىنى ياراتقان. ھازىر بۇ تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتى 12 سېكۇنت 1.9 دەقىقىغە كۆتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇنى ئەنگلىيە تەنھەرىكەتچىسى جاكسون 1993-يىل 8-ئايدا ياراتقان.
ۋېلىسىپىت
ۋېلىسىپىت يېشىل ،مۇھىت ئاسرايدىغان قاتناش قورالى بۇلۇپ تۈرلىرى ئىنتايىن كۆپ ،نۇرغۇنلىغان كىشىلەر ۋېلسىپىتنى چېنىقىش ئۈسكىنىسى ئورنىدا ئىشلىتىدۇ ،ساياھەتلەرگە چىقىدۇ.
سۇ ئۈستى ۋېلىسپىتى
سۇ ئۈستى ۋېلىسپىتىنىڭ ئادەتتىكى ۋېلىسىپىتنىڭكىدەك ئىككى چاقى بولمايدۇ، ئۇ بىر سۇلياۋ ياكى ياغاچ قېيىق ئۈستىگە ۋېلىسىپىت گەۋدىسىنى ئورنىتىپ ياسىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۈستۈنكى يېرىمى ۋېلىسىپىتكە، ئاستىنقى يېرىمى قېيىققا ئوخشايدۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى ۋېلىسىپىت ھەققىدە
1984 - يىلىدىكى 23-قېتىملىق ئولىمپىك يىغىنىدا ئامېرىكىنىڭ ۋېلىسىپىت تەنھەرىكەتچىسى مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر ۋېلىسىپىتنى مىنىپ تاجغا ئېرىشىپ شۆھرەت قازاندى. ئىككى يىلدىن كېيىنكى 10-قېتىملىق ئاسىيا تەنھەرىكەت يىغىنىدا كورېيىلىك تەنھەرىكەتچىمۇ مۇشۇنداق غەلىتە ۋېلىسىپىتنى مىنىپ ئالتۇن مېدال ئالدى. مۇنداق مۇسابىقە ۋېلىسىپىتلىرى دەرىجىدىن تاشقىرى مۇسابىقە ۋېلىسىپىتى دەپ ئاتالدى.
سۇ ئۈستى ۋېلىسپىتى
سۇ ئۈستى ۋېلىسىپىتىنىڭ قېيىق قىسمىنىڭ كەينىگە پىرقىرىغۇچ ۋە رول ئورنىتىلغان. مىنگۈچى پېدالنى تېپىپ، چىشلىق ماتور ئارقىلىق پىرقىرىغۇچنى ئايلاندۇرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ۋېلىسىپىت قېيىققا ئوخشاش ئۈزۈپ كېتىدۇ. تۇتقۇچنى ئايلاندۇرسا، تۇتقۇچنىڭ ئىككى يېنىدىكى پولات سىملار غالتەك ئارقىلىق قېيىق قىسمىنىڭ كەينىدىكى رولىنى ئايلاندۇرۇپ، ۋېلىسىپىتنىڭ مېڭىش يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىدۇ، تورمۇزلاشقا توغرا كەلسە، پېدالنى تەتۈر تەپسىلا، پىرقىرىغۇچ تەتۈر ئايلىنىپ، ۋېلىسىپىت توختايدۇ. مۇنداق ۋېلىسىپىت ئەمەلىيەتتە پېداللىق قېيىق بولۇپ، ئۇنى سۇ ئۈستى قاتناش قورالى قىلغىلىمۇ، تەنتەربىيە مۇسابىقىلىرىدە ئىشلەتكىلىمۇ بولىدۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى ۋېلىسىپىت ھەققىدە
بىراق، ئالىملارنىڭ بايقىشىچە، ۋېلىسىپىت ماڭغاندا ئارقا چاقىنىڭ گۈگۈسۈن ۋە قاسقىنى ئەتراپىدا قارشى يۆنىلىشتە ھاۋا ئېقىمى ھاسىل بولۇپ، نۇرغۇن ئۇششاق قۇيۇنلارنى شەكىللەندۈرىدىكەن. بۇ قۇيۇنلارنىڭ يۆنىلىشى چاقنىڭ ئايلىنىش يۆنىلىشىگە قارىمۇقارشى بولۇپ، گۈگۈسۈن ۋە قاسقانغا تەسىر قىلىپ، ۋېلىسىپىتنىڭ ئىلگىرىلىشىگە قارشى كۈچكە ئايلىنىدىكەن. ئادەتتە ۋېلىسىپىت مىنگەندە، تېزلىك ئاستا بولغاچقا، مۇنداق قارشىلىق كۈچى تولىمۇ كىچىك بولىدۇ. ئەمما، تەنھەرىكەتچى سائىتىگە 32 كىلومېتىر تېزلىك بىلەن ماڭسا، ئۇنىڭ چىقارغان كۈچىنىڭ %90 ى ھاۋانىڭ قارشىلىقىنى يېڭىشكە كېتىدىكەن.
دەرىجىدىن تاشقىرى مۇسابىقە ۋېلىسىپىتىنىڭ ئادەتتىكى ۋېلىسىپىتلەردىن پەرقى شۇكى، ئۇنىڭ ئارقا چاقىدا گۈگۈسۈن يوق بولۇپ، پەقەت چوڭ بىر گرافىتلىق نېپىز سۇلياۋ تەخسىدىن ئىبارەت. بۇ تەخسىدە ھاسىل بولىدىغان قارشىلىق كۈچى گۈگۈسۈنلۈك ۋېلىسىپىتلەردىن كۆپ ئاز بولىدۇ.
مۇز ئۈستى ۋېلىسىپىتى
مۇز ئۈستى ۋېلىسىپىتىنىڭ تېزلىكى سائىتىگە15 كىلومېتىرغا يېتىدۇ، ئەمما ئادەتتىكى ۋېلىسىپىتلەردەك تېيىلىپ كەتمەيدۇ ۋە يىقىلمايدۇ. ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى تولىمۇ ئاددىي، چاقى، ئېگىرى ھەم پېدالىمۇ يوق. ئۇنىڭ ئالدى چاق ئاچىسىنىڭ ئاستى بىر ئالدى تېيىلىش تاختىسىدىن ئىبارەت. ۋېلىسىپىت بېشى ۋېلىسىپىت تۇتقۇچى(رولى) بىلەن تۇتاش ئىككى تۇرۇبا بولۇپ، ئۈستىگە ئايلىنىدىغان ئىككى كىيدۈرمە كىيدۈرۈلگەن، كىيدۈرمە يەنە ھەرىكەتچان ۋېلىسىپىت تىرىكى بىلەن تۇتاشقان، ۋېلىسىپىت تىرىكىنىڭ كەينىدە ئىككى دەسسىگۈچ ۋە ئىككى كەينى تېيىلىش تاختىسى بار. مىنگۈچى رولنى چىڭ تۇتۇپ، ئىككى دەسسىگۈچكە دەسسەپ تۇرىدۇ. شۇڭا، مۇز ئۈستى ۋېلىسىپىتى مىنىپ ئەمەس، ئۆرە تۇرۇپ ھەيدەيدىغان ۋېلىسىپىتتۇر.
دەرىجىدىن تاشقىرى ۋېلىسىپىت ھەققىدە
ۋېلىسىپىت تەنھەرىكەتچىسى ۋېلىسىپىت مىنگەندە، ئەتراپىدىكى ھاۋانىڭ ئادەم ۋە ۋېلىسىپىتكە قارشىلىق كۈچى پەيدا بولىدۇ، قارشىلىق كۈچىنى ئازايتىش ئۈچۈن، رولنى پەسەيتىپ، تەنھەرىكەتچى ئېڭىشىپ ماڭسا، ھاۋانىڭ ئادەم بەدىنىگە ئۇرۇلۇش يۈزى كىچىكلەيدۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى مۇسابىقە ۋېلىسىپىتىنىڭ ئارقا چاقىغا ئېقىم سىزىق گرافىتلىق سۇلياۋ تەخسە ئىشلىتىلگەنلىكتىن، ھاۋا گۈگۈسۈنلەرنىڭ ئارىلىقىدىن ئۆتكەندە ھاسىل بولىدىغان قۇيۇننىڭ قارشىلىق كۈچى شەكىللەنمەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئۇنىڭدا ئايروپىلاندىكىگە ئوخشاش ئايرو دىنامىكىلىق لايىھە قوللىنىلغاچقا، ھاۋانىڭ قارشىلىق كۈچى بەك كىچىك بولىدۇ، مۇنداق ۋېلىسىپىتنىڭ گەۋدىسى ئادەتتىكى ۋېلىسپىتلەردىن %30 تار بولغاچقا، ھاۋانىڭ قارشىلىقى ئازىيىپ، ۋېلىسىپىتنىڭ تېزلىكى زور دەرىجىدە ئاشىدۇ.
مۇز ئۈستى ۋېلىسىپىتى
مۇز ئۈستى ۋېلىسىپىتى كانكىغا ئوخشاش تېيىلىش تاختىسىغا تايىنىپ ماڭىدۇ. ئۇ ئەمەلىيەتتە ئادەم كۈچى بىلەن ماڭىدىغان چانا بولۇپ، ماڭغاندا كەينىدىكى ئىككى تېيىلىش تاختىسى مۇزغا تىرىلىپ، ۋېلىسىپىتنى مۇز ئۈستىدە ئالدىغا ئىتتىرىدۇ. مۇز ئۈستى ۋېلىسىپىتىدە تورمۇز قۇرۇلمىسىمۇ بار. مىنگۈچى تىك ئوقنى چىڭ دەسسىسىلا، ئوق مۇزغا كىرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ۋېلىسىپىت تورمۇزلىنىپ توختاپ قالىدۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى ۋېلىسىپىت ھەققىدە
دەرىجىدىن تاشقىرى مۇسابىقە ۋېلىسىپىتلىرىدە گرافىتلىق سۇلياۋ ئىشلىتىلگەندىن كېيىن، قۇرۇلمىسى يەڭگىللىشىپ، ئۇدۇلدىن كېلىدىغان قارشىلىق كۈچى ئازايغىنى بىلەن، شامال ياندىن ئۇرسا، تەخسىنىڭ بىر تەرىپى ئۇچرايدىغان بېسىم زور دەرىجىدە ئېشىپ، ۋېلىسىپىتنى بىر يانغا ئىتتىرىپ، سۈرئەتكە تەسىر يەتكۈزىدۇ. بۇنداق ۋېلىسىپىتلەرئالەم ئايروپىلانىغا ئىشلىتىلىدىغان ئالىي ماتېرىياللاردىن ياسىلىدۇ، ئادەتتىكى ۋېلىسىپىتلەردىن 6.1 كىلوگرام يېنىك بولىدۇ، بىراق، پۈتۈش باھاسى بەك قىممەت.
Chosun Hotel
945-يىلى 15-ئاۋغۇست چاۋشيەن يېرىم ئارىلى ئازاد قىلىنغاندا ، جوسېنخوتېرۇنىڭ ۋەزىيىتىدىمۇ زور ئۆزگىرىش بولدى. كورېيە ياپونىيە باش گېنېرالى تارقىتىۋېتىلدى ، مېھمانخانىنىڭ مەشغۇلاتى ياپونلاردىن كورېيەلىكلەرگە يۆتكەلدى. سېئۇلنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چاۋشيەن يېرىم ئارىلىنىڭ جەنۇبىغا مەسئۇل بولغان ئامېرىكا قىسىملىرىنىڭ بۇ مېھمانخانىدا ھەربىي ھۆكۈمەت قوماندانلىق ئورگىنى ، شۇنداقلا رېي سېئوڭمان ۋە ئۆيىگە قايتىپ كەلگەنلەرنىڭ ئىشخانىسى بار.
1948-يىلى كورېيە جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ، پايتەخت سېئۇلنىڭ ۋەكىللىك مېھمانخانىسى سۈپىتىدە ھۆكۈمرانلىق قىلدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ، Syngman Rhee ھۆكۈمىتىنىڭ ياپونىيەدىن قېچىش سىياسىتى سەۋەبىدىن ، بۇ مېھمانساراينىڭ ئىسمى ياپونىيەنىڭ «جوسېن مېھمانخانىسى» دىن كورېيە «چوسۇن مېھمانخانىسى» غا ئۆزگەرتىلگەن. بۇ مېھمانخانا چوسۇن ئىلبوغا ئوخشاش «چوسۇن مېھمانخانىسى» نامىدا قالغان. 'ۋە 1961-يىلى كورېيە ھۆكۈمىتىگە قايتۇرۇلۇشتىن بۇرۇن ، چاۋشيەن ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئەسكەرلەرنىڭ ئارامگاھى ۋە 8-ئامېرىكا ئارمىيىسى ئوفىتسېر-ئەسكەرلىرىنىڭ تۇرالغۇسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن.
1910-يىلى كورېيە-ياپونىيە قوشۇۋېلىش شەرتنامىسى ئىمزالانغاندىن كېيىن كورېيە يېرىم ئارىلىنى بىۋاسىتە باشقۇرىدىغان كورېيە ياپونىيە باش كاتىپى پايتەخت گيوڭسوڭ بۇ (ھازىرقى سېئۇل) دا تۇرالغۇ ئەسلىھەلىرى سېلىشنى پىلانلىغان. ياپونىيە ياكى باشقا دۆلەتلەردىن كەلگەن مېھمانلارنى قوبۇل قىلالايدۇ. خوسون پادىشاھى ئەجدادلار مۇراسىمى ئۆتكۈزگەن خۇۋاڭداننىڭ بىر قىسمى ياپونىيە تۆمۈر يول باش شىركىتى ياپونىيە ھۆكۈمىتىنىڭ قارمىقىدىكى ئورگان سۈپىتىدە چېقىۋېتىلدى ، 1914-يىلى 10-ئۆكتەبىر ، چاۋشيەن يېرىم ئارىلىدىكى ئۈچىنچى غەرب ئۇسلۇبىدىكى مېھمانخانا. ئىنچوندىكى دابۇل (1888) ۋە سونتاگ مېھمانخانىسى (1902) ئېچىلدى. مېھمانخانا ئېچىلدى (ياپونچە: 朝鮮 ホ テ osen تاللانغان مېھمانخانا [*]). چوسۇن مېھمانخانىسى ياپونىيە باش ھۆكۈمىتى بىلەن گيوڭسېڭ ۋوگزالىنىڭ يېرىمىغا جايلاشقان بولۇپ ، گيوڭسېڭ ھۆكۈمەت بىناسىنىڭ ئۇدۇلىدا بولۇپ ، چوسۇن بانكىسىدىن 300 مېتىر يىراقلىقتا بولۇپ ، قۇلايلىق جايغا ئايلانغان. بۇ مېھمانساراينى ياپونىيىدە ياشايدىغان گېرمانىيەلىك بىناكار جورج دې لالاند لايىھەلىگەن بولۇپ ، ئىچىدە ئوتىس تەرىپىدىن ياسالغان لىفت ئەسلىھەلىرى بار ئىدى. ياپونىيە بىناكارلىق شىركىتى Shimizugumi قۇرۇلۇشنى ئېلىپ باردى. بۇ يەر 6750 پيوڭ ، يەر مەيدانى 583 پيوڭ ، ياتاق سانى 69 ، سىغىمى 108 ئادەم. ياپون مۇستەملىكىسى دەۋرىدە ياكى ياپون ئۇسلۇبىدا سېلىنغان بىنالاردىن باشقا ، بوشلۇقنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ماتېرىياللارنىڭ گۈزەللىكى ئەستايىدىللىق بىلەن كۆزىتىلدى. نۇرغۇن غەرب مەدەنىيىتى بۇ مېھمانخانىغا ياپونىيە تەرىپىدىن تونۇشتۇرۇلغان ، كېيىنچە توكيودىكى دەيكوكۇ مېھمانخانىسى قاتارلىق چاۋشيەن يېرىم ئارىلىدىكى مېھمانخانا رولىنى ئوينايدىغان مېھمانخانىغا ئايلانغان. تېخىمۇ كۆپ ئوقۇڭ
غۇلامىدىن پاختا
ھاياتى
«ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى رەسمىي تەسىس قىلىنغاندىن كېيىن، 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن 1970-يىللارنىڭ باشلىرىغىچە بولغان جەرياندا ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ ئادەم كۈچى تەدرىجىي كۆپىيىدۇ ۋە رادىيو پروگراممىلىرىمۇ خىللىشىدۇ.
دۆلەتلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر سەۋەبلىك نۇرغۇن نەرسىلەر قۇربان قىلىنىپ كەلگىنى ھەقىقەت. شۇنىڭدىن بىرى، 1970-يىللاردا كېننىدى ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي بىلەن بىرلىشىپ، سوۋېتى ئىتتىپاقىنى يىقىتىش ئىستراتېگىيىسى سەۋەبلىك، خىتاي رەھبىرى دېڭ شياۋپىڭ ئامېرىكاغا زىيارەتكە كېلىشتىن ئون بەش كۈن ئىلگىرى «ئازدالىق رادىئوسى» ئاڭلىتىلىشى توختىپ قويىلىدۇ. ئون سەككىز يىلدىن كېيىن، يەنى 1989-يىلى ۋاشىڭتوندا «ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى»دا ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش قايتا باشلىنىدۇ.
بىراق، غۇلامىدىن پاختا ئەينى چاغدا شەرقىي تۈركىستاندا ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان بۇلاڭچى گومىنداڭ ھۆكۈمىتىگە شۇنچە ئىلتىماس قىلىپمۇ پاسپورت ئالالمايدۇ. 1949-يىلى كۈز ئېيىدا خىتاي ئارمىيىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغانلىقى ۋە بىر نەچچە ھەپتىدە قەشقەرگە يېتىپ كېلىدىغانلىقى ئۇقتۇرۇشىنى ھېيتگاھ مەيدانىغا چاپلانغان ئېلان ئارقىلىق خەۋەر تاپقان قەشقەر خەلقى قاتتىق ئېغىر ساراسىمىگە چۆكىدۇ ۋە ئاز ساندىكى كىشىلەر چەتئەلگە چىقىپ كېتىش ئۈچۈن جىددىي تەييارلىق قىلىدۇ. بۇ مەزگىلدە ئۇيغۇرلار ئارىسىدا نامدار شەخىسلەردىن ئىيسا يۈسۈپ ۋە مەمتىمىن بۇغرا قاتارلىقلارنىڭ كارۋىنىدىن توققۇز كۈن بۇرۇن قەشقەردىن چەتئەلگە قاراپ يولغا چىقىدۇ. ئۇ بۇ سەپەر ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ:
غۇلامىدىن پاختىنىڭ دادىسى ئەخمەت پاختا كاللىسى ئوچۇق، مەرىپەتپەرۋەر تىجارەتچى بولۇپ، تىجارەتتىن سىرت مىللەتنى ئاقارتىش ھەرىكەتلىرىدە ئاكتىپ رول ئوينىغان شەخىسلەردىن بىرىدۇر. بۇ سەۋەبلىك ئەينى دەۋردىكى قەشقەر دوتىيى ئەخمەت پاختىنىڭ قەشقەردىكى تەسىرىنى چەكلەش ئۈچۈن ئۇنى ئاقسۇغا سۈرگۈن قىلىدۇ. ئەخمەت پاختا بىر مەزگىلدىن كېيىن باش كۆتۈرۈپ، ئاقىۋەتتە ئاقسۇدا ئاقسۇ ۋىلايەتلىك بانكىنىڭ باشلىقىلىقى ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ، بۇنىڭدىن سىرت تۈرلۈك ئىجتىمائىي پائالىيەتلەرنى ئاكتىپلىق بىلەن تەشكىللەيدۇ. بۇ ھالدىن دەرغەزەپ بولغان ئاقسۇ دوتىيى ئەخمەت پاختىنىڭ قەشقەرگە قوغلىۋېتىدۇ. قەشقەردە قەشقەر دوتىيى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنىدۇ. بۇ ھەقتىكى بىر مۇھىم ۋەقەلىك «ئەركىن ئاسيا رادىئوسى» ئۇيغۇرچە بۆلۈمى تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان بولۇپ، بىز شۇ قۇرلارنى ئەينەن بېرىشنى مۇۋاپىق كۆردۇق:
بۇ مەكتەپ قەشقەر شەھىرىنىڭ نوبېشى مەھەللىسىدە ئېچىلغان بولۇپ، مەكتەپكە «نەمۇنە» دەپ ئىسىم قويۇلغان. مەكتەپنىڭ ئېچىلىشى ۋە يۈرۈشۈشى گېنىرال مەخمۇت مۇھىتىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن بولۇپ، غۇلامىدىن پاختا مانا مۇشۇ مەكتەپتە تەربىيە ئالغان.
غۇلامىدىن پاختا ئەپەندى ئۆز جەمەتىنىڭ «پاختا» لەقەبى بىلەن ئاتىلىشى توغرۇلۇق مۇنداق چۈشەنچە بەرگەن: «دادام ئەخمەتئاخۇن پاختا، ئۇنىڭ دادىسى مۆمىن چوڭ پاختا ۋە ئۇنىڭمۇ ئالدىدىكى ئەجدادلىرىمىز قەشقەردە پاختا يىغىپ، رۇسىيە ۋە باشقا ئەللەرگە پاختا سېتىش تىجارىتى بىلەن شۇغۇللانغان كىشىلەر ئىكەن. چوڭ دادام مۆمىنئاخۇن چوڭ ۋە دادام ئەخمەتئاخۇننىڭ زامانىغا كەلگەندە دادام رۇسىيەدىن پاختا پىششىقلاپ ئىشلەش ماشىنىسى ئېلىپ كىرىپ، توققۇزاق ھىلاكودىكى قىزىل دەرياسىنىڭ بويىدا پاختا پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتى قۇرغان ئىكەن. بۇ زاۋۇتتا يۈزلىگەن ئۇيغۇر ياشلىرى ئىشلىگەن ئىكەن. شۇڭا قەشقەر خەلقى جەمەتىمىزدىن تارتىپ بىزنى ‹پاختا› دېگەن كەسپىي لەقەم بىلەن ئاتاپ كۆنگەن ئىكەن.»(2)
«بىز 29 كۈن تاغ ئاتلاپ، قار كېچىپ ئاخىرى ھىندىستاننىڭ كەشمىر دېگەن رايونىغا يېتىپ كەلدۇق. بۇ جەرياندا 400 دىن ئارتۇق سەپەرداشلىرىمىز، سوغۇق، ئاچلىق ۋە تاغدىكى تۈتەكتىن زەھەرلىنىش بىلەن ئۆلۈپ كەتتى. ئۇلارنىڭ جەسەتلىرى تاغ-داۋانلاردا قەپ قالدى. كېيىنچە تۈرلۈك يوللار بىلەن كەشمىرگە يېتىپ بارغان، تىبەت يولى ئارقىلىق خىتاي ئازادلىق ئارمىيەسى بىلەن سوقۇشۇپ ئاخىرى چېگرا ئاتلىغان قازاق قېرىنداشلارنى قوشۇپ ھېسابلىغاندا كەشمىردىكى شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلارنىڭ ئومۇمىي سانى 11 مىڭ بەش يۈز كىشىگە يەتكەنلىكى مەلۇم بولدى.»(4)
ياش غۇلامىدىن پاختا چەتئەلگە ئۆز ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بىلەن بىرلىكتە ئاتلانغان بولۇپ، چېگرادا گومىنداڭ ئەسكەرلىرى تەرىپىدىن بۇلانغان بۇ كارۋان 29 كۈن يول يۈرۈش ئارقىلىق ھىندىستان كونتروللۇقىدىكى كەشمىر رايونىغا ئاچ-يالىڭاچ ۋە قۇرۇق قول ھالەتتە يېتىپ كېلىدۇ. سەپەر جەريانىدا بىر تۈركۈم كىشىلەر ئۆلۈپ كەتكەن بولۇپ، غۇلامىدىن پاختىنى كىچىكلىكىدىن بېقىپ چوڭ قىلغان چوڭ ئانىسىمۇ مۇشۇ قېتىملىق سەپەر جەريانىدا ۋاپات بولۇپ كېتىدۇ.
1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلىنىپ، بىر قىسىم غەربىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلار، جۈملىدىن ئۆزبېك مۇھاجىرلار: «بىزنىڭ دەۋايىمىز پۈتتى، رۇسلاردىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولدۇق. ئۇيغۇرلارنىڭ دەۋاسى خىتاي بىلەن بولىدۇ. بىزنىڭ خىتاي بىلەن ئىشىمىز يوق، دۈشمىنىمىزنى ئىككى قىلىۋېلىشىمىزنىڭ تېخىمۇ ھاجىتى يوق،» دەيدۇ. بۇ ھال غۇلامىدىن پاختانى قاتتىق ئازابلايدۇ. ئۇ ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلغان «شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى» نى ئۆز ئالدىغا ئېلىپ بېرىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى چوڭقۇر ھېس قىلىدۇ.(12)
غۇلامىدىن ئەپەندى 1967-يىلىدىن باشلاپلا ئامېرىكىدا «تۈركىستان مىللىي كۇتۇپخانىسى» قۇرۇش ئارزۇسىدا بولغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ھالبۇكى، ئەينى ۋاقىتتىكى شەرت-شارائىت بۇنىڭغا يار بەرمەيدۇ. ئۇ شۇنىڭغا قارىماستىن داۋاملىق كىتاب-ماتېرىيال توپلايدۇ. 1990-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە غۇلامىدىن ئەپەندى كولومبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا مۇتەخەسسىسى، پروفېسسور ئېدۋارد ئالۋورتنىڭ قوللىشى بىلەن «شەرقىي تۈركىستان مىللىي تەتقىقات مەركىزى» ناملىق ئىلمىي جەمئىيەت قۇرىدۇ. كېيىنچە ئۆزىنىڭ ھاياتى بويى توپلىغان كىتاب-ماتېرىياللىرىنى ئاساس قىلىپ بىر تور كۇتۇپخانىسى قۇرۇش پىلانىنى تۈزىدۇ.
«ئازادلىق رادىيوسى» نىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشى رەسمىي تەسىس قىلىنغاندىن كېيىن، 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن 1970-يىللارنىڭ باشلىرىغىچە بولغان جەرياندا ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ ئادەم كۈچى تەدرىجىي كۆپىيىدۇ ۋە رادىيو پروگراممىلىرىمۇ خىللىشىدۇ. 1966-يىلى غۇلامىدىن پاختا «ئازادلىق رادىئوسى» تۈركىستان بۆلۈمىنىڭ نيو-يوركتا تۇرۇشلۇق مۇخبىرلىقىغا تەيىنلىنىدۇ. بۇ قېتىم ئۇ ئايالى ۋە تۇغۇلغىنىغا ئەمدىلا بىرقانچە يىل بولغان ئوغلىنى ئېلىپ پۈتۈن ئائىلىسى بىلەن ئامېرىكىغا كۆچۈپ كېلىدۇ.(10)