cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىسلام
ئۇيغۇرلاردا ئىسلام دىنى
2) ئىسلام دىنى گەرچە پۈتۈن مىللەتنىڭ ئېتىقادى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، خەلق ئاممىسىنىڭ ئېتىقاد دەرىجىسى ئەزەلدىن ئوخشىماي كەلدى. مەركىزىي شەھەر ۋە يېزا - قىشلاقلاردىكى ئاز بىر قىسىم تەقۋادار، ياشانغانلارنىڭ بەش ۋاق ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش قاتارلىق ئۆتەشكە تېگىشلىك دىنىي دىنىي مەجبۇرىيەتلەرنى تەرك ئەتمەيدىغانلىقىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، چەت - يېزا قىشلاقلاردا دىنىي ھاۋا بىر قەدەر شالاڭ، كىشىلەرنىڭ دىنىي مەجبۇرىيەتلەرنى ئۆتەش قىزغىنلىقىمۇ تۆۋەنرەك.
بىر دىنىي ئېتىقاد مەسىلىسى ئۈستىدە توختالغاندا <تەقدىر ئىلاھلىق> تىن ئىبارەت دىنىي ئەقىدىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك روھىي ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئۇيغۇر خەلقىنى ئېغىر روھىي زەئىپلىككە دۇچار قىلغانلىقىنى ئەستىن چىقارماسلىقىمىز، شۇنىڭدەك ھەممىنى <تەقدىر ئىلاھ> قا باغلاپ قويۇپ ئىلىم - پەننى، ئىلغار مەدەنىيەتنى يەكلەيدىغان، دىنىي <مەنپەئەت> نى مىللىي مەنپەئەتتىن ئەلا كۆرۈپ، قارىغۇلارچە دىنىي ئەسەبىيلىككە بېرىلىدىغان خاھىشلاردىن قاتتىق ساقلىنىشىمىز لازىم. تارىختا بۇ ئىككى ئامىلنىڭ زىيىنىنى ئاز تارتمىدۇ.
ماڭلاي يېزىسى
ماڭلاي يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 5 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقتە قاراقاش بازىرى، غەربتە كۇيا بازىرى، شىمالدا پۇرچاقچى يېزىسى، جەنۇبتا توخۇلا يېزىسى ۋە ئاقساراي يېزىسى قاتارلىقلار بىلەن قوشنا. كۆلىمى 24 كۋادرات كىلومېتىر. يېزىنىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى19322 مو، كىشى بېشىغا 0.95 مودىن تېرىلغۇ يەر توغرا كېلىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزا تەۋەسىدە 15 مەمۇرىي كەنت بار بولۇپ، بازار كەنتى، باش ماڭلاي كەنتى، تۆۋەن ماڭلاي كەنتى، تاكشا كەنتى، بۇدۇشۇغ كەنتى، چاقاركەنتى، باش قارىلا كەنتى، تۆۋەن قارىلا كەنتى، قۇرغۇي كەنتى، ئالتۇنچى كەنتى، ئاقتام كەنتى، چىنارباغ كەنتى، داخان كەنتى، قاياش كەنتى قاتارلىقلار. يەنە 76 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، 5265 ئاھالە، بۇنىڭ ئىچىدە يېزا ئاھالىسى 4915، غەيرىي يېزا ئاھالىسى 350، 21137 نوپۇس، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 21116 ئادەم بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %99.90 نى ئىگەلەيدۇ، خەنزۇلار 21 ئادەم بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %0.10 نى ئىگەلەيدۇ.
باشقىلار
ھەرخىل كەسپىي تېخنىكا خادىمىدىن 170 ئادەم بار، يەنە بىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ بار بولۇپ، ئوقۇغۇچىسى 1379 نەپەر، ئوقۇتقۇچىسى 77 نەپەرگە يەتكەن؛ 9 باشلانغۇچ مەكتەپ بار بولۇپ، ئوقۇغۇچىسى 3071 نەپەر، ئوقۇتقۇچى 102 نەپەرگە يەتكەن. 2006-يىلى مائارىپ ئاساسىي قۇرۇلۇشىغا 300 مىڭ يۈەن مەبلەغ سېلىنغان. يىل ئاخىرىدا رادىيونىڭ نوپۇسنى قاپلاش نىسبىتى %100 كە يەتكەن، رادىيو بىلەن تېلېۋىزىيەنىڭ نوپۇسنى قاپلاش نىسبىتى يەنە ئوخشاشلا %100 كە يەتكەن، 18 كۇتۇپخانا بار، ھەر خىل كىتابلار 7500 دانە، مەدەنىيەت پائالىيەت ئۆيى، بىر ئامبولاتورىيە، 20 نەپەر تېببىي خادىم، 30 دانە كېسەل كارىۋىتى بار.
جەرىر ئىبنى ئابدۇللاھ
ھەزرىتى جەرىر (جَرِيْرُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ جَابِرِ البَجَلِيُّ): جەرىر ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى جابىر ئەلبەجەلىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. ؟ – 51 / م. ؟ – 671) يەمەندىن مەدىنەگە ھىجرەت قىلىپ كەلگەن ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا بەزى ۋەزىپىلەرنى تاپشۇرغان ۋە ئۇنى ئەلچىلىككە ئەۋەتكەن. «قادىسىييە» جېڭى ۋە «ئىراق فەتھى»دە زور تۆھپىلەرنى قوشقان باھادىر قوماندان.
پىچان ناھىيىسى
پىچان ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن تۇرپان ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. توقسۇننىڭ يەر مايدانى 39،548 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 210،000.
تارىخ
پىچان خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئالدىنقى قانقىل قەبىلىسى زېمىنىنىڭ شەرقىي قىسمى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئاستانە ئايمىقىنىڭ لۈكچۈن ۋە پىچان ناھىيىسىگە تەۋە بولغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىدىقۇت ئۇيغۇر ؟خانلىقىغا قاراشلىق بولغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە رۇقچاققا قاراپ، يۈز بېشى مەمۇرىي ئەمەلدارى دارۇغاچنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرى لۈكچۈن دەپ ئۆزگەرتىلگەن. چىڭ سۇلالىسىنىڭ يوڭ جىڭ 5 - يىلى (1727 - يىلى) پىچان بازىرى قۇرۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ 24 - يىلى (1759 - يىلى) پىچان خان ئامبىلى قويۇلغان. چىچەنلۇڭ 36  - يىلى (1771 - يىلى) پىچان تەپتىش بېگى قويۇلغان، چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  28 - يىلكى (1902 - يىلى) ناھىيە تەسىس قىلىنىپ، پىچاننىڭ خەنزۇچە نامى شەنشەنگە ئۆزگەتىلگەن ۋە تۇرپان بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىنگو مەزگىلىدە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قاراشەھەر دوتەي مەھكىمىسىگە، ئۈرۈمچى ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، ئۈرۈمچى ۋالىي مەھكىمىسىگە، ئاپتونوم رايون ھاۋالە قىلغان تۇرپان مەركىزىي ناھىيىسىگە ۋە قۇمۇل ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان.
ساياھەتچىلىك
بۇ ناھىيىنىڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن يەتتە قىز مازىرى، تويۇق مىڭ ئۆيى، پىچان دۆڭ بازىرى چوڭ مەسچىتى قاتارلىقلار بار.
يۇنۇس خان
يۇنۇس خان (1416 –تۇغۇلۇپ 1487- يىلى ۋاپات بولغان) ، 1462-يىلدىن تاكى 1487-يىلى ۋاپات بولغانغا قەدەر موغۇلستاننىڭ خانى بولغان. ئۇ نۇرغۇن ھازىرقى خىتاي خاتىرىلىرىدە تارىخچىلار تەرىپىدىن ھاجى ئەلى ( 哈只阿力 ) دېيىلىدۇ. ئۇ ھىندىستان موغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى بابۇرنىڭ ئانا تارەپ بوۋىسى ۋە سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى سەئىد خاننىڭ دادا تەرەپ بوۋىسى ئېدى.
يۇنۇس خاننىڭ نەسەبى چاغاتاي خان ئارقىلىق چىڭگىزخانغا بېۋاسىتە تۇتۇشىدۇ.
ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ئائىلىسى
يۇنۇس ئەلى موغۇلىستان خانى ئۇۋەيس خان (ياكى ۋەيس خان) نىڭ چوڭ ئوغلى ئېدى. مىلادىيە 1428-يىلى ئۇۋەيس خان ئۆلتۈرۈلگەندە ، موغۇللار ئۇنىڭ ئورنىغا كىمنىڭ كىرىشى كېرەكلىكى توغرىسىدا بۆلۈنۈپ كەتكەن. گەرچە 12 ياشلىق يۇنۇس خان ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى بولسىمۇ ، ئەمما كۆپىنچىسى يۇنۇسنىڭ ئىنىسى ئېسېن بۇقانى چىقىشىنى خاھلىغان. نەتىجىدە ، يۇنۇس ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى مەۋارائۇن-نەھردىكى تىمۇرىي ھۆكۈمدارى ئۇلۇغ بەگ ھۇقۇرىغا قېچىپ كەتكەن ، ئەمما ئۇلار بۇكىشىلەرنى تۈرمىگە تاشلىغان. ئۇلۇغ بەگنىڭ دادىسى شاھرۇھ ياش يۇنۇسنى ئۆز تەربىيەسىگە ئالغان ۋە ئۇنىڭغا ياخشى مۇئامىلە قىلغان. ئۇ يۇنۇسنى ئىراندىكى يەزدكە مەۋلانا شارافەددىن ئەلى يەزدىنىڭ قول ئاستىدا ئوقۇشقا ئەۋەتكەن. يۇنۇس خان بىر نەچچە يىلنى يەزدتىكى مەۋلاننەدە ئوقۇغان ، بۇ جەرياندا ئۇ ئۆز دەۋرىدىكى ئەڭ تەربىيە كۆرگەن موغۇللارنىڭ بىرىگە ئايلانغان. مەۋلانا ئۆلگەندىن كېيىن ، يۇنۇس ئىراننىڭ شىراز شەھىرىگە ئورۇنلىشىشتىن بۇرۇن بىر مەزگىل ئايلىنىپ يۈرگەن.
تۆۋەندىكى خاتىرىنى دىنىي ئەزىزلەردىن مەۋلانە مۇھەممەد كازى ئىسىملىك كىشى قالدۇرغان:
خىتاي ۋىرۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بىرقىسىم يىپ ئۇچىلار
ھەقىقەتنى بىلىشنى خالىسىڭىز دەل بۇ يەردە. بۇ ماقالىدە خىتاي(كومپارتىيىسى)نىڭ قەستەن كېچىكتۈرۈش، يۇقۇمنى يوشۇرۇش ۋە يالغان ئۇچۇر تارقىتىش قاتارلىق ئەھۋاللىرىغا دائىر ۋاقت جەدۋىلى ئارقىلىق، دۇنيا خەلقىنىڭ چوقۇم خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ بۇ قېتىملىق ۋابانىڭ تارقىلىشىدىكى مەسئۇلىيىتىنى سۈرۈشتە قىلىشى كېرەكلىكى ئىسپاتلىنىدۇ.
ئاپتور: ماسسىمو ئىنچروۋىگنى (Massimo Introvigne)
زىمىستان تورى، 2020.03.30
بۇ ماقالىنىڭ ۋاقىت جەدۋىلىدىكى قىسمەن مەزمۇن «كۈندىلىك سىملىق تور بېكىتى» تەھرىرلىگەن ۋاقىت جەدۋىلىدىن ئېلىندى، بۇنىڭدىن باشقا، بىز باشقا بىر قىسىم پائالىيەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئۇلىنىشلىرىنى قوشتۇق.
2019-11-17: ۋۇخەندە تۇنجى قېتىم ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى بايقالغان ۋە دەلىللەنگەن.
2019-12-10: ۋۇخەندىكى ياۋايى ھايۋان ساتىدىغان خۇانەن دېڭىز مەھسۇلاتلىرى توپ سېتىش بازىرىدىكى 57 ياشلىق يايمىچى ۋېي گۈيشيەندە ئالدى بىلەن ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى ئالامەتلىرى كۆرۈلگەن ۋە ئۇزۇن ئۆتمەيلا دىئاگنوز قويۇلغان.
2019-12-26: ۋۇخەندىكى بىمارلارنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى خىتاينىڭ بىر قانچە گېن تەرتىپلەش شىركەتلىرىگە ئەۋەتىلىدۇ، ئۇلار ھەر خىل يېڭى ۋىرۇسلارنى تەكشۈرۈشى كېرەك. ئىگىلىنىشچە، بۇ شىركەتلەردىن كەم دېگەندە بىرى سىناقنى توختىتىش ۋە مۇناسىۋەتلىك ئەۋرىشكىسىنى يوقىتىشقا بۇيرۇلغان.
2019-12-27: خۇبېي ئۆلكىلىك خىتاي ۋە غەرب تېبابىتى ئۇنىۋېرسال دوختۇرخانىسىنىڭ دوختۇرى جاڭ جىشيەن خىتاي سەھىيە تارماقلىرىغا دوكلات بېرىپ، ئۆزىنىڭ بۇ تۇيۇقسىز قوزغالغان كېسەللىكنى يېڭى تاجىسىمان ۋىرۇس كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.
2019-12-31: خىتاينىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ خىتايدىكى ۋەكىلىگە ۋۇخەننىڭ يەرلىك «يېڭى ئۆپكە ياللۇغى» نى دوكلات قىلغانلىقىنى ئۇقتۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ ئىنتېرنېت تەكشۈرۈش ئۆرگىنى «ۋۇخەندىكى نامەلۇم سەۋەبتىن كېلىپ چىققان ئۆپكە ياللۇغى»، «سارس ئۆزگىرىشى» ۋە «ۋۇخەن ياۋا ھايۋانلار بازىرى» قاتارلىق سۆزلەرنى ئىزدەشنى توسۇشقا باشلايدۇ.
2020-1-1: سەككىز دوختۇر ۋۇخەن ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقارغان يۇقۇملىنىش ئاگاھلاندۇرۇشىنى ياڭراتتى، ئۇلار خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن «يالغان ئۇچۇر تارقاتقانلىقى» ئۈچۈن قولغا ئېلىندى، ئۇلارنىڭ ئىچىدە ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى بىلەن قازا قىلغان دوكتور لى ۋېنلىياڭمۇ بار (1986-2020). ئۇ يەنە كەچۈرۈم سوراش خېتىگە ئىمزا قويۇشقا مەجبۇر بولغان.
2020-1-1: خۇبېي ئۆلكىلىك سەھىيە ۋە ساغلاملىق كومىتېتى 26-دېكابىر ئالاقىلاشقان بارلىق گېن تەرتىپلەش شىركەتلىرىگە ۋۇخەن ۋىرۇسىنى تەكشۈرۈشنى توختىتىش ۋە قوبۇل قىلىنغان ئەۋىرشكىلەرنى يوقىتىشنى بۇيرۇدى (بۇ 12-ئاينىڭ ئاخىرىدا ۋۇخەن ۋىرۇسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلارنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدۇ).
2020-1-1: ھۆكۈمەت ۋۇخەن ياۋايى ھايۋانلار بازىرىنى تاقىدى، لېكىن ئۇ ھايۋانلار ۋە قەپەسلەردىن ئەۋرىشكە ئېلىپ تەكشۈرمىدى، بازار خىزمەتچىلىرىدىن قان ئالمىدى، شۇنداقلا ھېچكىمنىڭ يۇقۇملانغان ياكى يۇقۇملانمىغانلىقىنى تەكشۈرمىدى.
2020-1-3: خىتاي دۆلەتلىك سەھىيە كومىتېتى پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدا بارلىق داۋالاش ئاپپاراتلىرىنىڭ ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغىغا ئائىت ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلىشىنى چەكلىدى.
2020-1-5: شاڭخەي ئاممىۋى سەھىيە كىلىنىكا مەركىزىنىڭ پروفېسسورى جاڭ يوڭجېن خىتاي دائىرىلىرىنى ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ گېن تەرتىپى بىلەن تەمىنلىدى.
2020-1-5: ۋۇخەن شەھەرلىك سەھىيە ۋە ساغلاملىق كومىتېتى ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى بىمارلىرىنىڭ كۈندىلىك يېڭىلىنىش ئەھۋالىنى ئېلان قىلىشنى توختاتتى.
2020-1-9: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ۋۇخەن يۇقۇمى باياناتى ئېلان قىلىپ، بىر خىل يېڭى تىپلىق تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ تارقىلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
يۇنۇس خان
دەسلەپكى كەسىپ
ئىتتىپاقداشلىقتا ئۇتۇق قازانغان بولۇشىغا قارىماي ، يۇنۇس ئۆزىنىڭ ئۇرۇش تەجرىبىسى بولمىغانلىقتىن ، ئېسېن بۇقانى تەختىدىن يىقىتىشتا مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمغان. يۇنۇس قەشقەر شەھىرىنى ئالماقچى بولغاندا ، ئۇ قەشقەردىكى ئەمىر سەييىد ئەلىنىڭ قوشۇنلىرى ۋە ئېسېن بۇقانىڭ قوشۇنلىرىغا دۇچ كەلگەن ۋە جەڭدە مەغلۇپ بولغان. ئۇزاق ئۆتمەي ، ئۇ موغۇلستاندىن چېكىنىپ ، ئەبۇ سەئىدنىڭ ئوردىسىغا قايتىپ كەلگەن. بىر مەزگىلدىن كېيىن ، يۇنۇس خان يەنە موغۇلستانغا كىرىپ ، يەنە ئەمېرلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن ، ئەمما بۇ دۆلەتتە ئېسېن بۇقاغا قارشى ماھىيەتلىك پايدا ئالالمىغان.
1457-يىلى ، قەشقەردىكى دوغلات ئەمىر سەييىد ئەلى (ئالدىنقى يىلى ئېسېن بۇقانىڭ ئىتتىپاقدىشى) قازا قىلغان ، ئوغلى سانىز مىرزا قەشقەردە ھوقۇققا ئېرىشىش ئۈچۈن يۇنۇس خاننىڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن. يۇنۇس خان بۇ تەكلىپنى تاپشۇرۇۋالغاندىن كېيىن قەشقەرگە كەلگەن. ئۇزاق ئۆتمەي ، ئۇ قەشقەردىكى ئەڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر سەيىدلەردىن ئەمىر زىياددىننى بەدەخشانغا ئەۋەتىپ ، شاھ سۇلتان مۇھەممەد بەدەخىشى بىلەن كۆرۈشۈپ ، ئالتە قىزىنىڭ بىرىنى توي قىلماقچى بولغان. شاھ سۇلتان مۇھەممەد بەدەخىشى («شاھزادە لالى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ) فىلىكۇس رۇمىنىڭ ئوغلى ( ماكېدونىيەلىك فىلىپ II ) نىڭ ئوغلى ئىسكەندەر ( ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن ) نىڭ بىۋاسىتە ئەۋلادى دەپ قارالغان ، (گۇمانلىق) رىۋايەتلەرگە قارىغاندا ئۇنىڭ ئوغۇللىرى يالغۇز تاغلىق رايوندىكى رەقىبلىرىنىڭ قولىدىن كەلمەي ، ئەۋلادلىرىنىڭ شەرقتە خاندانلىقىنى داۋاملاشتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلغان. شاھزادە لالى يۇنۇس خانغا بىر قىز بېرىشكە قوشۇلغان. ئۇ تۆتىنچى قىزى شاھ بېگۇمنى سەييىد زىيا-ئۇددىنغا ھاۋالە قىلغان ، ئۇ ئۇنى ئۆزى بىلەن بىللە قەشقەرگە ئەكىلىپ يۇنۇس خانغا تاپشۇرۇپ بەردگەن ، توي مۇۋاپىق مۇراسىم بىلەن تەبرىكلەنگەن. شۇنىڭغا دىققەت قىلىڭكى ، يۇنۇس خان تۇنجى توي قىلىپ بىر يىلدىن كېيىنلا ئىككىنچى نىكاھىغا كىرگەن ، ئۇ بۇ ۋاقىتتا ئاللىقاچان 40 ياشتا ئىدى. بۇ ئۇنىڭ نامراتلىقى ۋە ئىستىقبالىنىڭ كەمچىللىكى سەۋەبىدىن ، بۇ ۋاقىتقىچە ھۆرمەتكە سازاۋەر ئاياللارنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۇنىڭ يۇقىرى تەبىجە ئېڭى ئۇنىڭ تۆۋەن تەنىقىدىكى ئاياللارنى قوبۇل قىلىشىغا توسقۇنلۇق قىلغان بولاتتى ، ئەمما ئۇنىڭ يېقىنقى كۆتۈرىلىشى بارلىق توسالغۇلارنى چىقىرىپ تاشلاپ ، ئۇنىڭغا ئىككى مۇۋاپىق ئايالى بىلەن تەمىنلىدى. ئۇ ئۇزۇن ئۆتمەيلا ھەر ئىككى ئايالى تەرىپىدىن ئەۋلادلارغا مۇيەسسەر بولۇپ ، نۇرغۇن ئائىلىنىڭ ئاتىسى بولدى. يۇنۇس خاندىن شاھ بېگۇم ئىككى ئوغلى ۋە ئىككى قىز تۇغقان:
خىتاي ۋىرۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بىرقىسىم يىپ ئۇچىلار
2020-1-10: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ داڭلىق تېببىي مۇتەخەسسىسى ۋاڭ گۇاڭفا مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىغا مۇنداق دېدى: «ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى "كونترول قىلغىلى بولىدىغان ئەھۋالدا" ۋە كۆپىنچىسى "يېنىك كېسەللىك ئالامەتلىرى"» (ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ۋاڭ گۇاڭفا ئۆزى 11 كۈندىن كېيىن ۋۇخەن ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان).
يۇنۇس خان
خانلىقى
1462-يىلى يۇنۇسنىڭ ئىنىسى ئېسېن بۇقا قازا قىلغان. موغۇللار ئۇنىڭ ئوغلى دوست مۇھەممەدنى ياكى چوڭ ئاكىسى يۇنۇسنىڭ ئۆزىنى ۋارىسى سۈپىتىدە قوللاش-قوللىماسلىق مەسىلىسىدە ئىختىلاپلاشتى. قەشقەرنىڭ دۇغلات ئەمىرى مۇھەممەد ھەيدەر مىرزا دوست مۇھەممەدنى قوللىغان ، ئەمما ئۇنىڭ ئىنىسى سانىز مىرزا ، ياركەندنىڭ ئەمىرى ( ئۇ ئەسلىنىدۇ ، ئۇ يۇنۇس خاننىڭ ياردىمىنى ئېلىپ 1457-يىلى ئۇنى قەشقەرگە تەكلىپ قىلغان) يۇنۇس خاننى قوللىغان ، ۋە يۇنۇس خاننى قوللىغان ۋە دوست مۇھەممەدنى قەشقەردىن قوغلاپ چىقاردى. دوست مۇھەممەد ئەمما ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇرستان دەپ ئاتالغان شەرقىي موغۇلستاندىكى بارلىق ئولتۇراقلاشقان يەرلەرگە بولغان كونتروللۇقىنى مۇستەھكەملىدى. ئۇ شۇ رايوننىڭ ھۆكۈمرانىغا ئايلىنىپ ، ئاقسۇ شەھىرىدە ئولتۇراقلاشقان ، شۇنىڭ بىلەن كۆچمەن تۇرمۇش ئۇسلۇبىدىن ۋاز كەچكەن. سانىز مىرزا قىسقىغىنا بىر نەچچە يىلدىن كېيىن ، يەنى 1464-يىلى ۋاپات بولغان ، دوست مۇھەممەد قەشقەرنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلىپ ، ئۇنىڭ ئىلگىرىكى قوغلانغانلىقىدىن ئۆچ ئالغان. ئۇزاق ئۆتمەي ، 1468 ياكى 1469-يىلى ، دوست مۇھەممەد ۋاپات بولۇپ ، يۇنۇس خان ئاقسۇنى قولغا ئېلىش مۇمكىنچىلىكىنى بايقىغان. دوست مۇھەممەدنىڭ ئوغلى كېبەك سۇلتان پەقەت بالىسى بولۇپ ، قوللىغۇچىلىرى تەرىپىدىن تۇرپان ( ئۇيغۇرستان ) غا ئېلىپ كېتىلگەن ۋە ئۇ يەردە بىر قانچە يىل نامزات ھۆكۈمرانلىق قىلغان ۋە ئوخشاش قوللىغۇچىلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.
ئاقسۇدىن خان سۈپىتىدە ھۆكۈمرانلىق قىلغان يۇنۇس خان تىمۇرلار ۋە خازاق ئوردىسىنى قۇرغۇچىلار جانىبېك خان ۋە كاراي خان بىلەن ياخشى مۇناسىۋەتنى ساقلاپ كەلگەن (1465-1466-يىللىرى). ئۇنىڭ خازاقلار بىلەن ئىتتىپاقلىشىشى نەتىجىسىدە ، رەقىبى ئۆزبېكلەردىن دۈشمەن قىلدى. 1468-يىلى ، شەيخ ھەيدار رەھبەرلىكىدىكى ئۆزبېكلەر موغۇللار بىلەن توقۇنۇشۇپ قالدى. ئۇلار مەغلۇب بولدى ۋە شەيخ ھەيدەر ئۆلتۈرۈلۈپ ، ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە مۇھەممەد شايبانى قەد كۆتۈرگەنگە قەدەر ئۆزبېكلەرنىڭ ھوقۇقىنى بۇزدى.
يۇنۇسنىڭ تىمۇرىيلار بىلەن بولغان ئالاقىسى تېخىمۇ مۇرەككەپ ئىدى. تىمۇرلارنىڭ ھۆكۈمرانى ئەبۇ سەئىد يۇنۇس خاننىڭ ھاياتتىكى بۈيۈك ئۇستازى بولۇپ ، ئۇ ئۇنى ئىراندىكى قاراڭغۇلۇق ۋە سۈرگۈندىن چاقىرغان ۋە ئۇنىڭغا يەر ۋە قوشۇن بەرگەن. ئەبۇ سەئىد مىرزا 1468-يىلى ئاق قوي تۈركمەنلەر تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن ، ئۇنىڭ خان جەمەتى ئوغۇللىرى ئارىسىدا بۆلۈنۈپ كەتتى. چوڭ ئوغلى سۇلتان ئەھمەد مىرزا سەمەرقەنت ۋە بۇخاراغا ھۆكۈمرانلىق قىلدى ، ئۈچىنچى ئوغلى سۇلتان مەھمۇد مىرزا بالخ ۋە بەدەخشاننى ئالدى ، تۆتىنچى ئوغلى ئۆمەر شەيخ مىرزا ئىككىنچى فەرغانەنىڭ ھۆكۈمرانى بولدى. بۇ ئۈچ شاھزادىنىڭ ھەممىسى ئەڭ ئاخىرىدا يۇنۇس خاننىڭ ئۈچ قىزى بىلەن توي قىلماقچى ئىدى ، ئەمما ئۇنىڭ ئۇلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى بىردەك ئەمەس.
ئەبۇ سەئىد مىرزا 1468-يىلى ئۆلتۈرۈلگەنگە قەدەر ، يۇنۇس خان تەخمىنەن ئالتە يىل موغۇللارنىڭ ھۆكۈمرانى بولغان. بۇ جەرياندا ئۇنىڭ ئاساسلىق ئەمىرلىرى (ئاقسۆڭەكلىرى) ئارىسىدىكى قوللىشى تۆۋەنلەپ كەتتى. ئامېرلار يۇنۇس خاننىڭ يېزا-بازارلاردا ئولتۇراقلىشىش ۋە ئەنئەنىۋى كۆچمەن تۇرمۇش ئۇسۇلىدىن ۋاز كېچىش ئارزۇسىدىن كۆڭلى يېرىم بولغان. يۇنۇس خان دەسلەپكى ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە يەزد ۋە شىراز شەھەرلىرىدە ئۆتكۈزگەچكە ، ئۇ يېزا-بازارلاردا ئولتۇراقلاشقان تۇرمۇش ۋە موغۇللارنىڭ كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇشى بىلەن بەلگىلىك بىئاراملىقنى شەكىللەندۈرگەن. بۇ شۇ مۇھىتتىكى ئاساسلىق مەسىلە بولۇپ ، ئەمىرلەر سۇلتان ئەھمەدنىڭ تاشكەنت ۋالىيسى شەيخ جامال خاننى يۇنۇس خاننى ۋە ھوقۇقىنى تارتىۋېلىشقا تەكلىپ قىلدى. بۇ ئىش يۈز بەردى. موغۇللار ھاكىمىيەتنى ئۆتكۈزۈۋالغان شەيخ جامال خانغا بوي سۇندى ، يۇنۇس خاننىمۇ بىر يىل تۈرمىگە تاشلىدى. قانداقلا بولمىسۇن ، ئەمىرلەر ناھايىتى تېزلا ئۇلارنىڭ تاللىغانلىقىغا پۇشايمان قىلىشقا سەۋەب بولدى ، چۈنكى شەيخ جامال خان ئەقىللىق ۋە مۆتىدىل ئادەم ئەمەس ئىدى ئۇ ھەددىدىن زىيادە ئېشىپ كېتىش ۋە ئارتۇقچىلىققا بېرىلگەن. ئۇ يۇنۇس خاننىڭ تۇنجى ئايالى بابۇرنىڭ ئانا مومىسى ئىسان داۋۇل بېگۇمنى ئوفېتسىر خوجا كالانغا سوۋغا (ياكى ئۇرۇش غەنىيمەت) قىلىپ بەرگەندە ، بۇ سۈپەتلەرنى كۆرۈنەرلىك نامايان قىلدى. خوجا كالان ئۇنى ئۆزى تەلەپ قىلىش ئۈچۈن ئىسان داۋۇل بېگۇمنىڭ تۇرالغۇسىغا كىرگەندە ، ئۇ ئىچىگە قاپسىلىپ قېلىپ ، ئۇ يەردە ئىسان داۋۇل بېگۇمنىڭ ئايال مۇلازىمەتچىلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن ، شۇنىڭ بىلەن خانىم ئۇنىڭ شەرىپىنى ساقلاپ قالغان. خوجا كالان ھاياتىدىن ئايرىلدى ، شەيخ جامال خان شۇنچە ئاتلىق ۋە توي قىلغان ئايالنى ئۇرۇش غەنىيمەت دەپ باشقىلارغا تاپشۇرۇپ بېرىشتە سەزگۈر بولمىغانلىقى ئۈچۈن ئەمىرلارنىڭ نەزىرىدە ئىززەت-ھۆرمىتىنى يوقاتتى. بۇ پائالىيەتتىن بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن ، شەيخ جامالنىڭ ئۆزى موغۇل ئەمىرلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن ۋە يۇنۇس خان ئەسلىگە كەلگەن ، ئۇ شەھەرلەردە تۇرماسلىققا ، ئەمما كۆچمەن تۇرمۇش ئۇسۇلىغا ئەگىشىشكە ۋەدە بەرگەن. بۇ ئىش 1472-يىلى يۈز بەرگەن. ئۇزاق ئۆتمەي ، كېبەك سۇلتاننىڭ (دوست مۇھەممەدنىڭ كىچىك ئوغلى) يۇنۇس خاننىڭ شەرقىي موغۇلستان (ئۇيغۇرستان) نى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئەگەشكۈچىلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى بىلگەندىن كېيىن. بۇ ئىش 1472-يىلى ئوخشاش بىر يىلدا يۈز بەرگەن.
شەيخ جامال ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن ، يۇنۇس خان تىمۇرلارنىڭ ئىشلىرىغا ئاكتىپلىق بىلەن قاتنىشىشقا (ياكى ئارىلىشىشقا) باشلىغان. ئۇ داڭلىق تىمۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى بىلەن تۇغقاندارچىلىق مۇناسىۋىتى ئورناتتى. يۇنۇس خاننىڭ ئۈچ قىزى ئۇنىڭ سابىق ئۇستازى ئەبۇ سەئىدنىڭ ئۈچ ئوغلى بىلەن توي قىلغان. مىھىر نىگار خانىم سۇلتان ئەھمەد مىرزا بىلەن توي قىلغان. قۇتلۇگ نىگار خانۇم 1475-يىلى ئۆمەر شەيخ مىرزا ئىككىنچى بىلەن توي قىلغان (ئۇلارنىڭ ئوغلى ھىندىستاندىكى بۈيۈك موغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى بابۇر ئىدى) ، ئاخىرىدا سۇلتان نىگار خانۇم سۇلتان مەھمۇد مىرزا (ئۇلارنىڭ ئوغلى سۇلتان ۋايس مىرزا ،) بىلەن توي قىلدى. مىرزا خان دەپ ئاتالغان ، بەدەخشاننىڭ پادىشاھى بولىدۇ). يۇنۇس خان ئىككىنچى كۈيئوغلى ئۆمەر شەيخ مىرزا ئىككىنچى بىلەن ئالاھىدە دوستانە مۇناسىۋەتنى ساقلىغان بولۇپ ، ئۆمەر شەيخ ئادەتتە قىش پەسلىدە قېيناتا-قېيناتىسىنىڭ زېمىنىغا ئولتۇراقلاشقان (تىمۇرلار يېزا-بازارلاردا ئولتۇراقلاشقان ۋە يۇنۇس خان قوشۇنلىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلدى ؛ يۇنۇس خان ئامېرلىرىغا كۆچمەن تۇرمۇش ئۇسۇلىنى ساقلاپ قېلىشقا ۋەدە بەرگەندىن كېيىن ، سۆزىدە قالدى). ئۆمەر شەيخ ئىككىنچى بىر قەدەر دۇنياۋى ۋە شېئىرىي مىجەزلىك بولغاچقا ، قېيىنئاتىسىنىڭ ياردىمىگە موھتاج بولۇپ ، چوڭ ئاكىسى ئەھمەد مىرزا بىلەن بالىلىق دەۋرىدىن باشلاپلا مۇناسىۋىتى ناچار ئىدى. يۇنۇس خان دائىم ئىككى كۈيئوغۇل ئوتتۇرىسىدىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا ئارىلاشتى.
ئاخىرقى يىللىرى
1484-يىلى يۇنۇس خان سۇلتان ئەھمەد بىلەن ئۆمەر شەيخ مىرزا ئىككىنچى ئوتتۇرىسىدىكى قەرەللىك توقۇنۇشتىن پايدىلىنىپ ، تاشكەنتنى ئىگىلىدى. ئۇ بۇ ۋاقىتتا يەتمىش ياشقا كىرگەنىدى ، ئۇ يەنە بىر شەھەردە ئولتۇراقلاشقان تۇرمۇش ئۈچۈن كۆچمەن تۇرمۇشتىن ۋاز كېچىشنى يەنە بىر قېتىم ئارزۇ قىلاتتى. بۇ ئۇنىڭ ئۈچۈن ئىزچىل مەسىلە بولۇپ كەلگەن ، چۈنكى ئۇنىڭ قىرىق ياشقا كىرگۈچە ھاياتى يەزد ۋە شىرازغا ئوخشاش پارس دۇنياسىدىكى پارس شەھەرلىرىدە ئۆتكەن. تاشكەنت ، يىپەك يولى بويىدىكى مۇھىم شەھەر ، شۇنداقلا پېرسىيە شەھەرلىرى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان ئالەمشۇمۇل شەھەر بولۇپ ، ئوتتۇرا ئاسىياغا بارغۇدەك ياخشى ئىدى. ئۇ بۇ شەھەردە كەم دېگەندە ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇشنى قارار قىلدى ، بۇ قارار باشقا موغۇللارنى بىئارام قىلدى ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى يۇنۇسنىڭ ئۆز ئوغلى ئەھمەد ئالاقنىڭ رەھبەرلىكىدە موغۇلستانغا كەتتى. يۇنۇس خان يەنە ئىلگىرى ياركەند ، خوتەن ۋە كاشغەرنى ئائىلىسىنىڭ باشقا ئەزالىرىدىن ئالغان ۋە يۇنۇس خاننىڭ ئۇنى بېسىقتۇرۇش ئۇرۇنۇشىنى مەغلۇب قىلغان مىرزا ئەبۇ بەكرى دۇغلاتنىڭ قەد كۆتۈرۈشىنىڭ ئالدىنى ئالالمىغان. خىتاي مىڭ خانلىقى - تۇرپان چېگرا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئۇ 1473-يىلى جومۇلنى ئالغان ، ئەمما خىتايلار ئۇنى تۇرپانغا قوغلاپ چىقارغان.
خىتاي ۋىرۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بىرقىسىم يىپ ئۇچىلار
2020-1-12: خىتاي دۆلەتلىك سەھىيە كومىتېتى تۇنجى قېتىم ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ ۋىرۇس تەرتىپى ئۇچۇرلىرىنى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى بىلەن ئورتاقلاشتى. ئەمەلىيەتتە، بۇ ئۇچۇرلار 5-يانۋاردىلا مەۋجۇت ئىدى.
يۇنۇس خان
ئاخىرقى يىللىرى
يۇنۇس خان ئۇزۇن كېسەلدىن كېيىن 1487-يىلى تاشكەنتتە ۋاپات بولغان. ئۇ چوڭ ئوغلى سۇلتان مەھمۇد خان تەرىپىدىن تاشكەنتتە ۋارىسلىق قىلغان ، شەرقتىكى موغۇللار ئەھمەد ئالاققا ئەگەشكەن.
خىتاي ۋىرۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بىرقىسىم يىپ ئۇچىلار
2020-1-14: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (خىتاي دائىرىلىرى ئەمەس) ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ ئادەمدىن ئادەمگە يۇقىدىغانلىقى توغرىسىدىكى پەرەزنى ئوتتۇرىغا قويدى.
يۇنۇس خان
ئاتىلىق نەسەبى
چاغاتاي خانلىقىنىڭ نەسەبنامىسى
بابۇر يازغان بابرۇنامەدە 19-بەت ، 1-باپ ئانىسىنىڭ بوۋىسى يۇناس خاننىڭ نەسەبنامىسىنى مۇنداق تەسۋىرلىگەن: مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلاتنىڭ تارىخ-رەشىدىدە :
خىتاي ۋىرۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بىرقىسىم يىپ ئۇچىلار
2020-1-17: ۋۇخەن شەھەرلىك سەھىيە كومىتېتى 5- يانۋاردىن باشلاپ توختىتىلغان ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى بىمارلىرىنى كۈندىلىك يېڭىلاشنى ئەسلىگە كەلتۈردى.
2020-1-18: ۋۇخەن شەھىرى يۇقۇم پارتلىغانلىقىغا قارىماستىن, تۈمەن ئائىلىلىك زىياپەت ئۆتكۈزۈشتە چىڭ تۇردى، 40 مىڭدىن ئارتۇق ئائىلە جەم بولدى، بۇ ئارقىلىق كۆرگەزمە قىلىنغان تاماق تۈرى ئەڭ كۆپ زىياپەت دەپ جېننىس ۇنيا رېكورتىغا ئىلتىماس قىلالايتتى. ۋۇخەن شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى يېڭى يىلنىڭ 1- كۈنىدىن 15 كۈنىگىچە پۇقرالارنىڭ باغچىنى ھەقسىز زىيارەت قىلىش ئۈچۈن 200 مىڭ بېلەت تارقىتىپ بەرگەنلىكىنى ئېلان قىلدى.
2020-1-20: نوپۇزلۇق SARS مۇتەخەسسىسى ئاكادېمىك جوڭ نەنشەن مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغاندا مۇنداق دېدى: «ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى جەزمەن ئادەمدىن ئادەمگە يۇقىدۇ. مەسئۇل ئورگان ۋۇخەن ۋىرۇسى ئۇچۇرىنى ۋاقتىدا ئاشكارىلىمىدى، سەل قاراش ئەھۋالى بار.»
2020-1-20: ۋۇخەن شەھەر باشلىقى جوۋ شيەنۋاڭ ۋۇخەن ۋىرۇسى توغرىسىدىكى بارلىق ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلىمىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلدى، ئەمما ئۆزىنىڭ پەقەت «بېيجىڭ بەلگىلىمىسى» گە ئەمەل قىلىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
2020-1-23: ۋۇخەن شەھىرى شەھەرنى تاقاش توغرىسىدا ئۇچۇر تارقاتتى، ئەمما تەخمىنەن 5 مىليون ئادەم ۋىرۇس تەكشۈرۈشى قىلماستىن ۋۇخەندىن ئايرىلدى.
2020-2-6: پرېزىدېنت شى جىنپىڭ شەخسەن بۇيرۇق چۈشۈرۈپ، ۋۇخەن ۋىرۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بارلىق خەۋەرلەرنى توردىن تەكشۈرۈشنى ۋە ئۈندىداردا دائىرىلەرنى تەنقىد قىلغانلارنى تەكشۈرۈپ بىر تەرەپ قىلىشنى تەلەپ قىلدى.
2020-2-6: «پۇقراۋى مۇخبىر» ئادۋوكات چېن چيۇشىنىڭ ۋۇخەندىكى ھەر قايسى دوختۇرخانىلارنىڭ قىستا - قىستاڭ بولۇپ كەتكەنلىكى، سانسىزلىغان ئائىلىلەرنىڭ ۋەھىمىگە چۈشكەنلىكى كۆرسىتىلگەن سىن كۆرۈنۈشى توردىن غايىب بولدى.
2020-2-7: ۋۇخەن ۋىرۇسى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بەرگەن (بۇ سەۋەبتىن تۇتۇپ تۇتۇلغان) دوختۇر لى ۋەنلىياڭ ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى بىلەن قازا قىلدى. ئارقىدىنلا، ئۇ خىرىستىيان دىنىغا ئائىت پاراڭلىشىش ئۆيىگە قاتناشقانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ خىرىستىيان دىنىنى قوبۇل قىلغان- قىلمىغانلىقى توغرىسىدا قىزغىن مۇنازىرىلەر مەيدانغا كەلدى.
2020-2-9: يەنە بىر «پۇقراۋى مۇخبىر» فاڭ بىن رۇخسەتسىز ھالدا يۇقۇم ئەھۋالىغا مۇناسىۋەتلىك سىن يوللىغاندىن كېيىن ۋۇخەندە غايىب بولدى.
2020-2-15: شى جىنپىڭ ۋۇخەن ۋىرۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بارلىق مەزمۇنلارغا قارىتا ئىنتېرنېت تورىنى قاتتىق تەكشۈرۈشنى بۇيرۇدى.
2020-2-15: شى جىنپىڭنى يۇقۇمنى يوشۇرۇغانلىق جىنايىتى ئۈچۈن ئوچۇق-ئاشكارە كەچۈرۈم سوراشقا چاقىرغان كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى شۈ جىيوڭ قولغا ئېلىندى.
2020-2-16: چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى شۈ جاڭرۇن ماقالە ئېلان قىلىپ مۇنداق دېدى: ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى «جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ئەخلاق جەھەتتىكى مەغلۇبىيىتىنى تولۇق ئاشكارىلىدى». ئارقىدىن ئۇ رەسمىي نەزەربەند قىلىندى ۋە تور ئالاقىسى ئۈزۈۋېتىلدى.
2020-2-16: گۇاڭجۇدىكى جەنۇبىي خىتاي سانائەت ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ دوكتورى شياۋبو تاۋ ۋە ۋۇخەن پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوكتورى لېي شياۋ خەلقئارا ئىلمىي سانلىق مەلۇمات ئامبىرى تور بېكىتى(Research Gate)دە ماقالە ئېلان قىلىپ، ۋۇخەن ۋىرۇسنىڭ مەنبەسىنىڭ ۋۇخەندىكى ئىككى تەجرىبىخانىدىكى شەپەرەڭلەر(ياۋا شەپەرەڭ ئەمەس) بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. تەتقىقات ماقالىسى ناھايتى تېزلا مەزكۇر توردىن «غايىب بولدى».
2020-2-19: خىتاي «ۋال كوچىسى گېزىتى»نىڭ ئۈچ مۇخبىرىنى قوغلاپ چىقاردى، ئۇلار ۋۇخەن ۋىرۇسى يۇقۇمى ھەققىدە خەۋەر ئىشلىگەن.
2020-2-26:خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ ئاخبارات ئورگىنى «شىنخۇا ئاگېنتلىقى» خىتاي كومپارتىيىسى مەركىزى كومىتېتى تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ ئالتە خىل تىلغا تەرجىمە قىلىنىدىغان، شى جىنپىڭنىڭ «چوڭ دۆلەتنىڭ مۇنەۋۋەر رەھبىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن» ۋۇخەن ۋىرۇسىنى قانداق مەغلۇب قىلغانلىقىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان بىر كىتاب نەشىر قىلغانلىقىنى ئىلان قىلدى.
2020-3-8: ئېيتىشلارغا قارىغاندا، خىتاينىڭ چەتئەلدىكى باش ئەلچىخانىلىرى سىرتقا قارىتا ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ خىتايدا بارلىققا كەلمىگەنلىكىنى تەشۋىق قىلىش توغرىسىدا يوليورۇق تاپشۇرۇۋالغان.
2020-3-12: دىپلوماتىيە مىنىستىرلىكىنىڭ باياناتچىسى جاۋ لىجيەن ئوچۇق- ئاشكارە ھالدا ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ كېلىش مەنبەسىنىڭ ۋۇخەن ياكى بەلكى خىتاي ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۆكتەبىردە ۋۇخەن ھەربىي تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە قاتناشقان ئامېرىكا ئارمىيىسىنىڭ ئۇنى ئامېرىكىدىن ئېلىپ كەلگەنلىكىنى ئېيتتى.
2020-3-14: جۇڭگولۇق باي رېن جىچياڭ ماقالە ئىلان قىلىپ شى جىنپىڭنىڭ ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغى كرىزىسىغا قايتۇرغان ئىنكاسىنى تەنقىد قىلغاندىن كېيىن، بېيجىڭدا «ئالاقىسى ئۈزۈلۈپ قالدى».
2020-يىلى 18-مارت: خىتاي ئامېرىكىنىڭ ئۈچ چوڭ ئاخبارات ۋاستىسى «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى»، «ۋاشىنگتون پوچتىسى» ۋە «ۋال كوچىسى گېزىتى» دىن 13 مۇخبىرنىڭ چېگرادىن قوغلانغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
تۈركىستان ۋاقتى تەرجىمىسى
2020- يىلى 30- مارت
نېمىس تىلى
نېمىس تىلى ياكى نېمىسچە (Deutsch; قەدىمكىسى Nemçece)، ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمسى گېرمان تىل ئائىلىسىگە تەۋە ۋە خەلقئارالىق چوڭ تىلدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رەسمىي تىللىرىدىن بىرى ۋە ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان تىلى. بولۇپمۇ، گېرمانىيە، ئاۋستىرىيە، لىختېنشتېين، ليۇكسېمبۇرگ، شۋېتسىيە قاتارلىق ئەللەرنىڭ زور كۆپچىلىكى، ئىتالىيەنىڭ جەنۇبىي تىرول رايونى، بېلگىيەنىڭ شەرقىي كانتونلىرى، پولشا ۋە رۇمىنىيەنىڭ بەئزى رايونلىرى ۋە ڧرانسىيەنىڭ ئالساس-لورېن رايونىدا قوللىنىلماقتا. شۇنداقلا بۇ دۆلەتلەردىن بەئزىلىرىگە خاس كونا مۇستەملىكىلەردە (م: نامىبىيە، جەنۇبىي ئافرىقا دېگەندە) دىققەتكە سازاۋەر مىقداردا نېمىسچە سۆزلەشكۈچى نۇپۇس باردۇر. تۈرلۈك شەرقىي ياۋروپا ئەللىرىدە نېمىسچە سۆزلەشكۈچى ئاز سانلىقلار ھەم باردۇر. بۇلاردىن روسىيە، ۋېنگرىيە ۋە سلوۋېنىيە قاتارلىقلارنى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. شۇنداقلا شىمالىي ئامېرىكانىڭ (بولۇپمۇ ئا ق ش)، لاتىن ئامېرىكانىڭ ئارگېنتىنا ۋە برازىلىيەنىڭ بەئزى رايونلىرىدا نېمىسچە سۆزلىشىلىدۇ. نېمىسچىدە ڧرانسۇزچىدىن ئۆتكەن كەلىمىلەر ھەم باردۇر.
38 دۆلەتتە تەخمىنەن 120 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدىغان نېمىسچە، بولۇپمۇ گېرمانىيە، ئاۋستىرىيە ۋە شۋېتسىيەدە ئىشلىتىلىدۇ. تۈركىيەدە 25 مىڭ ئەتراپىدا نېمىس ياشايدۇ. بۈ گۇرۇپ كونا تەبىر بىلەن "Bosporus-Deutsche" ("بوغازئىچى نېمىسلىرى") ۋە ئاق دېڭىز رايونىدا ياشىغۇچى نېمىسلاردىن تەشكىل تاپماقتا.
توشقان
توشقان دۇنيادىكى 305 خىل كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر. توشقان ئانتاركتىكىدىن باشقا ھەممە قىتئەدە تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ ، ئۇ ياۋا ئولجى ھايۋان ۋە كۆندۈرۈلگەن چارۋا ۋە ئەرمەك ھايۋان سۈپىتىدە دۇنيانىڭ ھەممە يېرىگە تونۇشلۇق. توشقانلار گۆش ۋە تۈكلەر ئۈچۈن بېقىلىدۇ. ئەڭ بۇرۇنقى نەسىللەر گۆشنىڭ مۇھىم مەنبەسى بولۇپ ، ياۋا توشقاندىنمۇ چوڭ بولۇپ كەتكەن ، ئەمما ھازىرقى زاماندىكى ئۆي توشقانلىرىنىڭ چوڭلۇقى پەتەكتىن يوغانغىچە. يۇمشاقلىقى بىلەن قەدىرلەنگەن توشقان يۇڭى كەڭ چاپان رەڭ ۋە نەقىشلەر ، شۇنداقلا ئۇزۇنلۇقى قاتارلىقلارنى تاپقىلى بولىدۇ. توشقاننىڭ ئارقا پۇتى مۇسكۇللانغان بولۇپ ، بۇ ئۈچ چوڭ بۆلەككە بۆلۈنگەن ئەڭ چوڭ كۈچ ، ھەرىكەت ۋە تېزلىنىشكە يول قويىدۇ. پۇت ، يوتا ۋە پۇت. توشقان ئوت-چۆپ ، ئوت-چۆپ ۋە يوپۇرماقلىق ئوت-چۆپلەرنى بېقىش ئارقىلىق ئوزۇقلىنىدىغان ئوتخور ھايۋانلار. نەتىجىدە ، ئۇلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىدە كۆپ مىقداردا سېللۇلوزا بار ، ھەزىم قىلىش تەس.
ئادەمسىز ئۇچقۇ
thumb|ئادەمسىز ئۇچقۇ قونماقتا thumb|ئەم كىيۇ- 9 قارچىغا ئادەمسىز ئۇچقۇسى ئادەمسىز ئايروپىلان سىمسىز يىراقتىن تىزگىنلەش ئۈسكۈنىسى ياكى زاپاس كونترول سىستېمىسى ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان بولۇپ، ئادەمسىز ئۇچقۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بۇ قورال جەڭگاھلاردا بارغانسېرى كۆپ ئىشلىتىلىۋاتىدۇ.
ئادەمسىز ئايروپىلان بىخەتەر، قوللىنىشچان بولغانلىقى، بىر چالمىدا نەچچە پاختەكنى سوققىلى بولىدىغانلىقى ئۈچۈن مۇشۇنداق ئەتىۋارلىنىۋاتىدۇ.
نامى-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە؛ ئادەمسىز ئۇچقۇ، ئۇچقۇچۇسىز ئايرۇپىلان، دىرون
خەنچە: 无人机
ئالاھىدىلىكى
ئادەمسىز ئايروپىلاننىڭ قۇرۇلمىسى ئاددىي، تەننەرخى ئەرزان، ئۇنى ئىشلەتكەندە ئۇرۇش مەبلىغىنى تېجىگىلى بولىدۇ. ئىككىنچىدىن، ئادەمسىز ئايروپىلان جانلىق ۋە ئەپچىل، ناھايىتى ئىنچىكە ۋەزىپىلەرنىمۇ ئورۇندىيالايدۇ. كىچىك ئادەمسىز ئايروپىلانلار خۇددى ئۇششاق ھاشارەتكە ئوخشاش، ئىمارەتلەرنىڭ ئىچىگە كىرىپمۇ رازۋېدكا قىلالايدۇ، بۇ خۇددى سۈن ۋۇكۇڭ تۆمۈر يەلپۈگۈچلۈك مەلىكىنىڭ قورسىقىغا كىرىپ-چىققاندەكلا ئىش. ئەڭ مۇھىمى شۇكى، ئۇنى ئىشلەتكەندە ئادەمنىڭ فىلولوگىيەلىك ئامىللىرىنى ئويلىشىش ھاجەتسىز. ئادەمسىز ئايروپىلان بىلەن ئۇرۇش قىلىش ئەندىزىسىدە، ئالدىنقى سەپكە قوراللىق ئەسكەرلەر بارمىسىمۇ بولىدۇ، ئېگىز ھاۋا بوشلۇقىدىكى ئادەمسىز ئايروپىلانلار ئارقىلىقلا ۋەزىپىنى ئورۇندىغىلى بولىدۇ.
ھەربىي قوللۇنۇشى
ھازىرقى يەر يۈزى ئۇرۇشلىرىدا، ئوفىتسېر-ئەسكەرلەر كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرى ئارقىلىقمۇ كۆزىتىدۇ، لېكىن ئۇنىڭ كۆزىتىش دائىرىسى 10 كىلومېتىردىن ئاشمايدۇ. ھالبۇكى، ئادەمسىز ئايروپىلان ئىشلىتىلسە، قىسىمنىڭ كۆزىتىش دائىرىسى 100 كىلومېتىردىنمۇ ئېشىپ كېتىدۇ، جەڭگاھنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالىنى ئېنىق بىلىپ تۇرالايدۇ. thumb|ئادەمسىز ئۇچقۇ لېكىن ئادەمسىز ئايروپىلان ئارقىلىق ئۇرۇش قىلىش ئەندىزىسىنىڭ چوڭقۇر ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، ئادەمسىز ئايروپىلانلار رازۋېدكا قىلىش، قىلتاق قۇرۇش قاتارلىق پاسسىپ ماسلىشىش قورالىدىن نىشانغا نەق زەربە بېرەلەيدىغان ئاكتىپ ھۇجۇم قورالىغا ئايلاندى.
2001-يىل 10-ئاينىڭ 17-كۈنى، ئامېرىكا ئارمىيەسى ئافغانىستاندا تۇنجى بولۇپ «ئوۋچى RQ-1» ناملىق ئادەمسىز ئايروپىلان ئارقىلىق «دوزاخ ئوتى» ناملىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىنى ئېتىپ، تالىبانلارنىڭ تانكىسىنى پاچاقلاپ تاشلىدى، بۇ يېڭى ئەسىردىكى ئادەمسىز ئايروپىلان-باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئۇرۇشىنىڭ مۇقەددىمىسىنى باشلاپ بەردى.
مالايسىيا
left|thumb|250px|مالايسىيا left|thumb|دۆلەت بايرىقى مالايسىيا بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كۇئالالۇمپۇر، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كۇئالالۇمپۇر. دۇلات تىلى بولسا مالاي تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ مىزان ئابىدىن. ئازىركى باش ۋەزىر ناجىب تۇن رازاك. بۇ دۇلات 1957 يىلى 8 ئاينىڭ 31 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 329 مىڭ 847 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 27 مىللىئون 730 مىڭ.
شەندوڭ ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ساغان يېزىسى
ساغان يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىسار ناھىيەسىگە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيەنىڭ شەرقىدىكى 13.7 كىلومېتىر كېلىدىغان جايدا جايلاشقان، شىمالىي كەڭلىك ′56°38، يەر شەكلى غەربىي جەنۇبىي ئېگىز، شەرقىي شىمالىي پەس، شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى 60 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى تەخمىنەن 13 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 483.3 كۋادرات كىلومېتىر؛ ئۇمۇمىي نوپۇسى 23100 ئادەم، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 36000 مو.
شەندوڭ ئۇنىۋېرسىتېتى
شەندوڭ ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
ساغان يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
ساغان يېزىسى تەۋەلىكىدىكى بىر بادام ئۈلگە كۆرسىتىش بازىسى، يۇقىرى تاغۋاز كەنتى، يۇقىرىقى كۈنى لەڭگەر كەنتى، تۈگمەنئېرىق كەنتى، شوخۇلۇق كەنتى، قوتان كەنتى، ئاچال كەنتى، قاقشالقوغۇن كەنتى، تېرەكئالدى كەنتى، ھەسەنبايئېرىق كەنتى، ئاقباغ كەنتى، توغرىقئېرىق كەنتى، كەنئېرىق كەنتى، شاپقورغان كەنتى، ئارالەڭگەر كەنتى قاتارلىق 21 مەمۇرىي كەنىت كومتېتى ۋە 101 كەنىت گۇرۇپپىسى بار.
شەندوڭ ئۇنىۋېرسىتېتى
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1901-يىلى قۇرۇلغان.
ساغان يېزىسى
ئىقتىسادى
ساغان يېزىسىنىڭ ئىقتىسادى ئاساسلىقى تېرىقچىلىق ئاساس قىلىنغان بۇلۇپ، ئورمانچىلىق، تېرىقچىلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. تېرىقچىلىق يېزا ئىگىلىكىدە ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، كېۋەز، كۆكتات، مايلىق دان، لامنارىيە، مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار. ساغان يېزىسى ئورمانچىلىقتا قۇر ئارىلاپ تېرىش شەكلى قوللىنىلىدۇ، بۇ بىر قانچە يىلدا تىرىشچانلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق بۈگۈنكى كۈندە پۈتۈن يېزىدا سەمەت ئۆرۈكى ئاساس قىلغان 32 مىڭ مو ئورمانلىق شەكىللىنىپ، مېۋىلىك دەرەخ ئورمانچىلىقى ئىشقا ئاشۇرۇلغان. چارۋىچىلىق كەسپىنىڭ تەرەققىياتى جەھەتتە «ئىككى چوڭ، بىر كىچىك» ئۆزگىچە گەۋدىلىك بولغان باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىق تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنى كۈچەپ يولغا قويۇپ، 2003-يىلى 46 مىڭ تۇياق چارۋىغا يەتكۈزگەن. ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ سىرتقا چىقىپ ئىشلەمچىلىك قىلىشقا ئىلھام ۋە مەدەت بېرىپ چۇڭقۇر قاتلاملىق، كەڭ دائىرىلىك، كۆپ يوللۇق قانات يايدۇرۇپ كۆپ خىل تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىپ ئىقتىسادىي تېز تەرەققىي قىلغان.
يېزا ئىگىلىكى
ساغان يېزىسى 2003-يىلى يېزا بويىچە يېزا ئىگىلىك ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتى 45 مىليون 708 مىڭ 700 يۈەن، ۋە 2002-يىلى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، 11 مىليون 986 مىڭ 900 يۈەن كۆپەيگەن؛ 1-كەسىپ، كەسپىي دېھقانلارنى تەربىيەلەشنى 41 مىليون 510 مىڭ 500 يۈەن بۇلۇپ، 2002-يىلى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %33 ئاشقان؛ 2-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 747 مىڭ 500 يۈەن بۇلۇپ، 2002-يىلى بىلەن سېلىشتۇرغاندا %5 ئاشقان؛ 3-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 459 مىڭ 700يۈەن بۇلۇپ، 2002-يىلى بىلەن سېلىشتۇرغاندا %80 تىن ئاشقان. بىر يىلدا كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1098 يۈەن بۇلۇپ، كىرىمىنى ئاشۇرۇش 185 يۈەنگە يەتكەن. ساغان يېزىسىدىكى دېھقان ئاممىسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا خاس ئالاھىدە قىزغىنلىقى، ساددا ۋە چېچەنلىكى قەدىمدىن بۇيان سودا قىلىش تالانتى بار، ھازىر يېزىدا 2-، 3-كەسىپكە قاتناشقانلار 5200 ئادەم، پۈتۈن يېزا ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ % 22.5 نى ئىگىلەيدۇ. 2-، 3-كەسىپ ۋە باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىققا ئوخشاش كەسىپلەر ئاستا-ئاستا ساغان يېزىسىنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنىڭ ئاساسىي ئېقىمى بولۇپ قالغان.
خالىد ئىبنى ۋەلىد
خالىد ئىبنى ۋەلىد (خَالِدُ بنُ الوَلِيْدِ بنِ المُغِيْرَةِ المَخْزُوْمِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: خالىد ئىبنى ۋەلىد ئىبنى مۇغىرە ئەلمەخزۇمىي (ئەبۇ ئىمران). (ھ. بۇرۇن 30 – ھ. 21 / م. 593 – 642) ئىسلامنىڭ تالانتلىق مەشھۇر ھەربىي قوماندانى ۋە غازىي چەۋەندازى. ئىراق ۋە شامنىڭ فاتىھى. مەككە فەتىھ قىلىنىشتىن ئالتە ئاي بۇرۇن مۇسۇلمان بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا «ئاللاھنىڭ قىلىچى (سەيفۇللاھ)» دېگەن شەرەپلىك نامنى بەرگەن. خەلىپە ئەبۇبەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ خالىدنى مۇرتەدلەرگە قارشى ئۇرۇشقا، ئۇندىن كېيىن رىملىقلارغا، پارسلارغا قارشى ئۇرۇشقا قوماندان قىلغان.
Khnقۇرۇلما
ئامېرىكىلىق ڧانتازىيەلىك رومان يازغۇچىسى - ئىسساك ئاسىموۋنىڭ ئەسىرى، شۇنداقلا قۇرۇلماچاتما رومانلىرىنىڭ تۇنجى تومى.
ناھىيە
ناھىيە (خەنزۇچە: 县\Xiàn) جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئۆلكە رايونلىرىدا 3- دەرىجىلىك، ئاپتونوم رايونلاردا بولسا 3- ۋە 4- دەرىجىلىك مەمورىي رايوندۇر. ياپونىيىدە بولسا ئەڭ ئالىي مەمورىي رايوندۇر.[1]
= ئىزاھات = ئەسلى ئەرەبچە سۆز بولغان ناھىيە بۇگۈن ۋىلايەت، ئاپتونوم ئوبلاست قاتارلىقلارنىڭ باشقۇرۇشىدا تۇرىدىغان، يېزادىن چوڭ بولغان مەمورىي رايوننى كۆرسىتىدۇ. ناھىيىنىڭ تەركىبىدە بىر قانچە يېزا - بازار بولىدۇ: پىچان ناھىيسى: پىچان بازىرى، چىقتىم بازىرى، لەمجىن بازىرى، لۈكچۈن بازىرى، دالانكارىز يېزىسى، دىغار يېزىسى ۋ.ك.[2]
=ناھىيە دەرىجىلىك مەمورىي ئورگانلار=
=ناھىيەلەر= ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا 32 چېگرا ناھىيە (شەھەر)، 6 مىللىي ئاپتونومىيەلىك ناھىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 87 ناھىيە (شەھەر) باردۇر.[3]
مەنبئە
1. https://zh.wikipedia.org/wiki/县
2. ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لوغىتى
3. https://ug.wikipedia.org/wiki/شىنجاڭ_ئۇيغۇر_ئاپتونوم_رايونى
ماۋزېدوڭ
thumb|ماۋزېدوڭ
سىنك
thumb|left
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ميەنياڭ شەھىرى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|350px|ميەنياڭ شەھىرى left|thumb|350px|ميەنياڭ شەھىرى left|thumb|350px|ميەنياڭ شەھىرى left|thumb|350px|ميەنياڭ شەھىرى left|thumb|350px|ميەنياڭ شەھىرى ميەنياڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو سىچۈئەن ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، ميەنياڭنىڭ 5،200،000 نوپۇسىبار، 20،000 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.28°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 104°45، پوقتانومۇرى 621000 رايۇننومۇرى 0816.
سىنك
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
جەنۇبىي جۇڭگو ئاۋىئاتسىيىسى
جەنۇبىي جۇڭگو ھاۋا يوللىرى (ئىنگىلىزچە: China Southern Airlines؛ خىتايچە: 中国南方航空公司) جۇڭگو/خىتاي
سىنك
ئىزوتوپلىرى:
كىتاپ ئوقۇش ــــ ئىنسانلار مەدىنىيىتىنىڭ يارقىن نۇقتىسى
ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻳﺎﺭﻗﯩﻦ ﻧﯘﻗﺘﯩﺴﻰ
سىنك
قوللىنىشى:
كىتاپ ئوقۇش ــــ ئىنسانلار مەدىنىيىتىنىڭ يارقىن نۇقتىسى
ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ -4 ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ -23 - ﻛﯜﻧﻰ « ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻛﯜﻧﻰ»ﺩﯗﺭ-1995 .ﻳﯩﻠﻰ ﺏ ﺩ ﺕﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ-ﭘﻪﻥ-ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻰ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺭﯨﻐﺒﻪﺗﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﺵ ﮬﻪﻡ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺵ ﻣﻪﻗﺴﯩﺘﯩﺪﻩ « ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻛﯜﻧﻰ»ﻧﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﺟﺎﻱ-ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻣﯘﺷﯘ ﻛﯜﻧﺪﻩ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻗﯩﺰﻏﯩﻨﻠﯩﻘﻰ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﻟﯩﺪﯗ. ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ ﺗﻪﯕﺪﺍﺷﺴﯩﺰ ﮔﯚﮬﻪﺭ، ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻣﻪﻧﯩﻠﯩﻚ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺷﻪﻛﻠﻰ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﺋﯚﻟﭽﯩﻤﻰ. ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺋﻪﻗﯩﻞ ﺑﯘﻟﯩﻘﻰ، ﺟﯘﯕﮕﻮ ﯞﻩ ﭼﻪﺕ ﺋﻪﻟﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﻧﻪﺯﻩﺭ ﺳﺎﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎﻕ، ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻨﻰ ﺗﻪﺷﻪﺑﺒﯘﺱ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺩﻩﯞﺭﻟﻪﺭﺩﯨﻼ، ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺕ ﮔﯜﻟﻠﻪﭖ ﻳﺎﺷﻨﯩﻐﺎﻥ، ﺯﻩﺭﺑﻪﺭﺩﻩﺱ ﺋﺎﺩﻩﻣﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﻗﺎ-ﺋﺎﺭﻗﯩﺪﯨﻦ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﯩﻜﻰ ﺋﯘﻟﯘﻍ ﺯﺍﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﭘﻪﺯﯨﻠﯩﺘﻰ.ﭼﻪﻛﺴﯩﺰ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﺑﯘ ﺯﯦﻤﯩﻨﺪﺍ ﯞﯗﺟﯘﺩﻗﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﻪﺷﮫﯘﺭ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺘﯩﮫﺎﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ.ﻧﻮﺑﯧﻞ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻛﻴﯘﺭﻯ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﯨﻼ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﮬﯧﺮﯨﺴﻤﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ، ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺳﺎﯞﺍﻗﺪﺍﺷﻠﯩﺮﻯ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺭﻗﯩﺴﯩﺪﺍ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﺩﻩﺭﺱ ﺗﻪﻛﺮﺍﺭﻟﯩﺴﯩﻤﯘ، ﺋﯘ ﮬﯧﭽﻨﯩﻤﯩﻨﻰ ﺳﻪﺯﻣﻪﺳﺘﯩﻦ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﻳﺘﺘﻰ.ﻣﺎﺭﻛﺲ ﺗﺎﻣﺎ-ﺗﺎﻣﺎ ﻛﯚﻝ ﺑﻮﻻﺭ ﺩﯦﮕﻪﻧﺪﻩﻙ ﭘﻮﺯﯨﺘﺴﯩﻴﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ، ﺗﺎﺭﯨﺦ، ﻗﺎﻧﯘﻥ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩ، ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﯞﻩ ﭼﻪﺕ ﺋﻪﻝ ﺗﯩﻠﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﯘﻧﺘﯘﻏﺎﻥ ﮬﺎﻟﺪﺍ ﮬﺎﺭﻣﺎﻱ-ﺗﺎﻟﻤﺎﻱ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ.ﻣﺎﺭﻛﺲ « ﻛﺎﭘﯩﺘﺎﻝ»ﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺑﯧﺮﯨﺘﺎﻧﯩﻴﻪ ﻣﯘﺯﯦﻴﯩﻐﺎ ﮬﻪﻣﯩﺸﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻝ ﻛﯚﺭﮔﻪﻥ. ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﯟﻯ ﻗﯘﯞﯞﻩﺗﻜﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﺸﺘﯩﻜﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻳﻮﻟﻰ، ﺑﯘﻧﺪﺍﻕ ﺋﺎﺩﻩﺗﻨﻰ ﻗﻪﺗﺌﯩﻲ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺷﯩﻤﯩﺰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.ﺏ ﺩ ﺕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ-ﭘﻪﻥ-ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻰ «ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﻘﺎ ﻧﻪﺯﻩﺭ»ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﮬﯚﺟﺠﯩﺘﯩﺪﻩ ﻣﯘﻧﯘﻻﺭﻧﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﺪﻯ:ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﯞﻩ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯜﺯﻟﯜﻛﺴﯩﺰ ﺗﻪﻛﺮﺍﺭﻟﯩﻨﯩﭗ ﺗﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺟﻪﺭﻳﺎﻥ. ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺩﯙﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺕ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﯨﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻜﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﯞﺍﺳﯩﺘﻪ.ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﭘﻪﻥ-ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺋﯘﭼﻘﺎﻧﺪﻩﻙ ﺗﯧﺰ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﭘﯜﺗﻜﯜﻝ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﯩﻜﯩﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ، ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺑﻮﻳﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻛﯩﺘﻠﻪﺵ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺩﯙﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﺍ ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺕ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﯨﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻜﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﯞﺍﺳﯩﺘﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ.ﺋﻪﻣﻪﻟﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺑﻮﻳﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ، ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﻨﻰ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﺷﻨﻰ ﺗﻪﻛﯩﺘﻠﻪﺵ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺋﻪﻟﻠﻪﺭ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺗﻮﻧﯘﺷﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ.ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﯩﺪﻩ ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﺪﻯ ﮬﻪﻡ -1976 ﻳﯩﻠﻰ « ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ»ﻧﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ؛ ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ -1988 ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﯩﭗ، -1990 ﻳﯩﻠﻰ «ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﻨﻰ ﺭﺍﯞﺍﺟﻼﻧﺪﯗﺭﯗﺵ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ»ﻧﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ.ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﭘﺎﺭﻻﻣﯧﻨﺘﻰ -1971 ﻳﯩﻠﻰ ﭼﻮﯕﻼﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﻐﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺧﯧﻠﻰ ﻣﯘﻛﻪﻣﻤﻪﻝ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ «ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺗﻪﻟﯩﻢ-ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ»ﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﺘﻰ ﮬﻪﻡ ﻣﺎﻗﯘﻟﻠﯩﺪﻯ؛ﻛﻮﺭﯨﻴﻪ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ، ﺷﯟﯦﺘﺴﯩﻴﻪ، ﻛﺎﻧﺎﺩﺍ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻣﯘ ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﭗ ﻗﺎﻧﯘﻥ-ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ، ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺭﯨﻐﺒﻪﺗﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﺵ ﻣﻪﻗﺴﯩﺘﯩﺪﻩ ﻧﯩﺸﺎﻥ ﯞﻩ ﭘﯩﻼﻧﻼﺭﻧﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﺪﻯ.
سىنك
تارىخى:
كىتاپ ئوقۇش ــــ ئىنسانلار مەدىنىيىتىنىڭ يارقىن نۇقتىسى
ﻣﻪنبە :«ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ گېزىتى»
سىنك
بايقىلىشى:
كىتاپ ئوقۇش ــــ ئىنسانلار مەدىنىيىتىنىڭ يارقىن نۇقتىسى
ئىزدەن
سىنك
بىرىكمىلىرى:
ئەلىي باباجان
left|thumb|350px|ئەلىي باباجان
جۇڭگو ئوكيان ئۇنىۋېرسىتېتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئەلىي باباجان
تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى
جۇڭگو ئوكيان ئۇنىۋېرسىتېتى
جۇڭگو ئوكيان ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1924-يىلى قۇرۇلغان.
ھەمد ئىبنى مۇھەممەد ئەلخەتتابىي
ئىمام خەتتابىي (الإمام حَمْدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ إِبْرَاهِيْمَ الخَطَّابِيُّ البُسْتِيُّ): ھەمد ئىبنى مۇھەممەد ئەلخەتتابىي ئەلبۇستىي. (ھ. 319 – 388 / م. 931 – 998) ئافغانىستاندا تۇغۇلغان، كاتتا فەقىھ، مۇھەددىس ۋە لۇغەتشۇناس. «مەئالىمۇسسۈنەن» (سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد شەرھى)، «ئەئلامۇسسۈنەن» (سەھىھۇل بۇخارىي شەرھى)، «غەرىبۇل ھەدىس» ۋە «شەرھۇ ئەسمائۇللاھىل ھۇسنا» قاتارلىق كۆپلىگەن ئەسەرلىرى بار.
دوغان ئەردوغان
دوغان ئەردوغان (لاتىن يېزىقى: Doğan Erdoğan ) بولسا تۈركىيەدە دۇنياغا كەلگەن.
ھاياتى
2013-يىلى ئۈرۈمچىگە كەلگەن، 2016-يىلى غولجىدا توي قىلغان.
ئائىلىسى
2020-يىلى دىكابېردا دوغان ئەردوغان ئەپەندىم تىۋىتتېر ھېسابىدا:
娜孜拉·吐尔逊： 654 101 19820927 1163
吐尔逊·买买提： 654101 19551203 1193
پولات قەلئەلەر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئامېرىكىلىق داڭلىق ڧانتازىيە رومان يازغۇچىسى ئىسساك ئاسىموۋنىڭ روبوتلار چاتما رومانىغا تەۋە بولغان بىرىنچى كىتاب.
ئارال شەھرى
ئارال شەھرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. ئارالنىڭ يەر مايدانى 3،920 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 150،000.
ئىسمايىل ھاجى
ئىسمايىل ھاجى
(1867-1950) خوتەن ۋىلايىتىدە ئۆتكەن تونۇلغان شائىر ۋە ماھىر خەتتات ئىسمايىل ھاجى ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىنى ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى بىلەن باغلاپ تۇرغۇچى ئەدىبتۇر. گەرچە ئۆز ئەسەرلىرىنى تۈپلەپ توپلام قىلىپ قالدۇرغان بولسىمۇ ، لېكىن كېيىنكى ۋاقىتلاردا <<يېغىۋىلىش>>قا ئۇچراپ خېلى كۆپ قىسمى نابۇت بولغان ۋە يوقالغان. شۇنداقتىمۇ شائىرنىڭ ھازىرغىچە ساقلانغان شېئرلىرى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ئېسىل مېراسلىرى قاتارىدا سانىلىدۇ.
لى بىڭبىڭ
لى بىڭبىڭ (李冰冰)، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ ئايال ئارتىسى. 1973-يىلى 2-ئاينىڭ 27-كۈنى خېيلۇڭجياڭ ئۆلكىسى خاربىن شەھىرى ۋۇچاڭ شەھىرىدە تۇغۇلغان.
شەخسى ئارخىپ
لى بىڭبىڭ ، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ ئايال ئارتىسى. 1973-يىلى 2-ئاينىڭ 27-كۈنى خېيلۇڭجياڭ ئۆلكىسى خاربىن شەھىرى ۋۇچاڭ شەھىرىدە تۇغۇلغان؛ 1997-يىلى شاڭخەي تىياتىر ئىنستىتۇتى ئاكتيورلۇق فاكۇلتېتىنى تولۇق كۇرس سىنىپىنى پۈتتۈرگەن.
لى بىڭبىڭ 20 يېشىدا ئالىي مەكتەپكە كىرگەن ۋە مەكتەپتىكى مەزگىلىدە ئۇرۇنلىغان چۈ بوۋاينىڭ ئەندىشىسى ناملىق ئېتوتى مەملىكەت بويىچە 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.
2000-يىلى تېلېۋزىيە تىياتىرى «ئۆسمۈر باۋ چىڭتيەن» ھەمدە باش رول ئالغان.
شان-شەرەپلىرى
جۇڭگو خۇابياۋ كىنو مۇكاپاتى ئەڭ ياخشى ئايال باش رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
ئاممىۋى ھەر خىل گۈللەر كىنو مۇكاپاتىنىڭ ئەڭ ياخشى ئايال باش رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
سىنگاپور خەلقئارا كىنو فېستىۋالىدا ئەڭ ياخشى ئايال باش رولچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
جۇڭگو كىنو ئالتۇن خوراز مۇكاپاتىنىڭ ئەڭ ياخشى ئايال باش رولچى نامزاتلىقىغا كۆرسىتىلگەن؛
بېيجىڭ ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى كىنو فېستىۋالىدا ئەڭ ياخشى ئايال باش رولچى نامزاتلىقىغا كۆرسىتىلگەن؛
جۇڭگو كىنو ئاكتيورلۇق ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇكاپات سۇمۇرغ مۇكاپاتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن؛
مىشا
مىشا يىزىسى پەيزاۋات ناھىيىسىگە قارايدۇ.
خانقىتام يېزىسى
خانقىتام يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Xanqitam Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كۇچار ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۇرچى يېزىسى
ئۇرچى يېزىسى خوتەن ۋىلايىتى قاراقاش ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 16.5 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقىي شىمالى كۇيا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ؛ شەرقى، جەنۇبىي قىسمى بىلەن زاۋا بازىرى قوشنا. شىمالى تەرىپى ياۋا يېزىسى بىلەن چېگرىداش، غەربىي قىسمى بىلەن گۇما ناھىيىسى نىڭ پىيالما يېزىسى تۇتىشىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
تەۋەسىدە 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، قوشئاۋات كەنتى، ئۇرچى كەنتى، تاۋغاز كەنتى، قاراقىر كەنتى، سېرىقلىق كەنتى، پاتائېغىل كەنتى، چوكان جىلغا كەنتى، توغراقئالدى كەنتى، مىللەتئېرىق كەنتى، ئالمىلىق كەنتى، ئاۋات كەنتى، ئىسلام ئاۋات كەنتى، بازار بويى كەنتى، ئۈجمىلىك كەنتى، شىكەرقۇمۇش كەنتى، قاراڭغۇتوغراق كەنتى، يالغۇز ئوقار كەنتى، تېرەكبوستان كەنتى، سېغىزلىق كەنتى قاتارلىقلار. يەنە 73 كەنت ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى، 3508 ئاھالە، 16308 نۇپۇس بار.
ئىقتىساد
ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 940.41 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە بىرىنچى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 2766.95 مىليۇن يۈەن بولۇپ، مەھسۇلات قىممىتىنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىدە ئىگەلىگەن نىسبىتى %94.10 بولغان؛ ئىككىنچى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 76.16 مىليۇن يۈەن بولۇپ، مەھسۇلات قىممىتىنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىدە ئىگەلىگەن نىسبىتى %2.59 بولغان؛ ئۈچىنچى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 97.31 مىليۇن يۈەن بولۇپ، مەھسۇلات قىممىتىنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىدە ئىگەلىگەن نىسبىتى %3.31 بولغان. 2006-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 1183.73 يۈەن بولغان. يېزا بويىچە تېرىلغۇ يەر 23 625 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 376.63 كىلوگرام بولغان، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 8898 توننا بولغان.
ئەلى ئىبنى ئۆمەر دارەقۇتنىي
ئىمام دارەقۇتنىي (الإمَامُ عَلِيُّ بنُ عُمَرَ بنِ أَحْمَدَ الدَّارَقُطْنِيُّ): ئەلى ئىبنى ئۆمەر دارەقۇتنىي ئەلباغدادىي (ئەبۇلھەسەن). (ھ. 306 – 385 / م. 918 – 995) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس، قىرائەتشۇناس، شافىئىي فەقىھ. ھەدىس ئىلىملىرىدە «ئەلئىلزاماتۇ ۋەتتەتەببۇﺋ»، «سۈنەنۇددارەقۇتنىي»، «ئىلەلۇددارەقۇتنىي» ۋە «ئەلمۇئتەلەفۇ ۋەلمۇختەلەف» قاتارلىق كۆپلىگەن ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
چاڭجو شەھىر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
چاڭجو شەھىر بولسا جۇڭگو جياڭسۇ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، چاڭجونىڭ 3،489،000 نوپۇسىبار، 4،375 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.06°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 119°57، پوقتانومۇرى 213000 رايۇننومۇرى 0519.
نەي
نەي
توخۇلا يېزىسى
توخۇلا يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
مىلان شەھىرى
مىلان شەھىرى __ ئىتالىيىنىڭ ئىككىنچى چوڭ شەھىرى. لۇمبارىيە رايونىنىڭ مەركىزى، ئىتالىيىنىڭ ئاتاقلىق سودا-سانائەت مەركىزى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :مىلان شەھىرى
دۆلىتى :ئىتالىيە
مەمۇرىي رايون شەكلى :شەھەر
تەۋە رايون :ئىتالىيەنىڭ لۇمبارىيە رايونى (جەنۇبىي رايونى)
يەر مەيدانى :183.77 كۋادرات كىلومېتىر
نوپۇسى :1 مىليون 301 مىڭ 394 ئادەم
چەتئەلچە نامى :Milan
قارىمىقىدىكى رايونلار :مىلان چوڭ شەھەر رايونى، مىلان ئۆلكىسى، مىلان شەھىرى
جۇغراپىيىلىك ئورنى :ئىتالىيەنىڭ غەربىي شىمال تەرەپى
پوچتا رايون نومۇرى :20100
دىئالېكتى :ئىتالىيە تىلى
داڭلىق مەنزىرە نۇقتىسى :توئوموكا چېركاۋى، سىكالا تىياتىرخانىسى
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
6پارچەمىلان شەھىرىئىتالىيىنىڭ ئىككىنچى چوڭ شەھىرى. لۇمبارىيە رايونىنىڭ مەركىزى، ئىتالىيىنىڭ ئاتاقلىق سودا-سانائەت مەركىزى. شەھەر ئاھالىسى 1 مىليون 301 مىڭ 394 ئادەم ئاشىدۇ). بۇ شەھەرنىڭ ئاساسى مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 4-ئەسىردە گاللى خەلقلىرى تەرىپىدىن سېلىنغان. مىلادىيە 395-يىلى غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ مەكرىزى بولغان. بۇ شەھەر 1158-ۋە 1162-يىللىرىدىكى ئىككى قېتىملىق ئۇرۇشتا پۈتۈنلەي دېگۈدەك ۋەيران بولغان. 1796-يىلى فرانسىيىلىك ناپالىئون تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. ئىككىنچى يىلى مىلان جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى قىلىپ بەلگىلەنگەن، 1861-يىلى ئىتالىيە پادىشاھلىقى دائىرىسىگە قوشۇلغان. بۇ جايدا ئىتالىيە بويىچە چوڭ مونوپول مالىيە گۇرۇھلىرىنىڭ ئىش باشقۇرۇش ئورنى ۋە ئاتاقلىق چوڭ بانكىلار تولىغان.
ئەتلەس
thumb|بىر خوتەن ئەتلەس فابرىكىسىدىن كۆرۈنۈش. '''ئەتلەس ئەنئەنېۋى ئ‍ۇيغۇر خانىم قىزلىرى كىيىم-كىچىكىدە قوللىنىلدىغان رەق تۈرىدۇر. بۈگۈنكى كۈنۈمىزدە ئەركەك كىيىم ـ كېچەكلىرىدىمۇ قۇللانماقتا. ئەنئەنىۋى ئەتلەس رېقى يىپەك بولۇپ، كۈنۈمۈزدە تۈرلۈك ماتىريالداكى ئەتلەسلەر مەۋجۇتتۇر. ئەتلەس رېقىنى ئۇيغۇردىيارىدا ئەڭ كۆپ خوتەن ۋىلايىتىدە ئىشلەپچىقىرىرىلماقتا.'''
مىلان شەھىرى
كىلىماتى
4پارچەمىلان شەھىرىمىلان شەھىرى ئوتتۇرا دېڭىز ئىقلىمىغا تەۋە : ياز پەسلى ئىسسىق ، قۇرغاق ، قىش پەسلى ئىللىق ۋە كۆپ يامغۇرلۇق بولىدۇ. كىلىماتى قىشتا يامغۇر، يازدا قۇرغاق بۇلۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە، دۇنيادىكى ھەر خىل ئىقلىم تىپلىرى ئىچىدە ئۆزگىچىلىكى بار. تومۇز پەيتلەردە تېمپىراتورا يۇقىرى، ئۆي ئىچى ناھايىتى سالقىن ، كېچىدە ھەتتا ئازراق سوغۇقنىمۇ ھېس قىلغىلى بولدۇ.
سانائەت تەرەققىياتى
مىلان شەھىرى ئىتالىيە بويىچە ئەڭ چوڭ سودا-سانائەت، پۇل مۇئامىلە مەركىزى، ئۇ ئۆزىنىڭ پولات-تۆمۈر، ئاپتوموبىل، ئايروپىلان، ئېلېكتر ئەسۋابلىرى، ئېلېكتر سانائىتى، ستانوك سانائىتى، ھەربىي قورال-ياراغ ئىشلەش، نېفىت-خىمىيە سانائىتى، توقۇمىچىلىق، نەشرىياتچىلىق قاتارلىق مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ.
بايلىقى
شەھەر ئەتراپىدا تەرەققىي قىلغان سۇ ئېلېكتر ئىستانسىلىرى، ئاتاقلىق يېزا ئىگىلىك مەيدانلىرى، مول ئورمان بايلىقى بار. بۇ مىلان شەھىرىنى زور ئېنېرگىيە مەنبىئى، يېمەك-ئىچمەك، ياغاچچىلىق، سانائەت خام ئەشياسى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ساياھەت نوقتىلىرى
مىلان ئىتالىيىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە مەدەنىيەت مەركەزلىرىنىڭ بىرى. ئۇ جايدا سىكالا تىياتىرخانىسى ۋە ياۋرپا بويىچە ئاتاقلىق ئۈچ چوڭ چېركاۋنىڭ بىرى بولغان توئومو چېركاۋسى بار. بۇ چېركاۋ 1386-يىلى سېلىنغان.
ب
thumb ب ھەرىپى، ھازىرىقى ئۇيغۇر ئېلىبەسىنىڭ ئۈچىنچى ھەرىپى، ئەرەب ئېلىبەسىنىڭ ئىككىنچى ھەرىپى.
ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە بې (be)\ ئەرەبچە ب (bāʾ)
يېزىلىشى
left left|215x215px ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئاستىغا چىكىت (٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
رۇس: Б
= مەنبە =