cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىبنى كەسىر
ھاياتى
ئىسلام دۇنياسىدا ئۆزىنىڭ ئاجايىپ ئىجتىھاتلىق، ئۆلمەس ئەسەرلىرى بىلەن تونۇلغان كاتتا ئالىم ئىبنى كەسىرنىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇلفىدا ئىمادۇددىن ئىسمائىل ئىبنى ئۆمەر ئىبنى كەسىر قۇرەشىي بولۇپ، ھىجرىيەنىڭ 701  يىلى سۈرىيەنىڭ بۇسرا شەھىرى، مىجدەل يېزىسىدىكى بىر دىندار ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇنىڭ ئاتىسى شۇ يېزىدىكى مەسجىدنىڭ ئىمامى ھەم خاتىبى ئىدى. ئۇ ئەمدىلا تۆرت ياشقا كىرگەندە ئاتىسى ۋاپات بولۇپ كەتكەن. شۇنىڭ بىلەن ئۇنى ئاكىسى ئابدۇلۋاھھاب ئۆز تەربىيىسىگە ئالغان ۋە باشلانغۇچ ئىلىملەرنى ئۆزى ئۆگەتكەن. ئۇ بەش ياشقا كىرگەندە ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن بىللە سۈرىيەنىڭ ھازىرقى پايتەختى دەمەشىققە كۆچۈپ كەلگەن.
ئەينى ۋاقىتتا دەمەشق ئىلىم  مەرىپەت بۆشۈكىكە ئايلانغان بولۇپ، ھەر قايسى پەن ۋە ھەر قايسى ساھادە يېتىشكەن نۇرغۇنلىغان كاتتا ئالىم ئۆلىمالار شۇ يەردە ئىلىم بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلمەكتە ئىدى. كاتتا ئالىم ئىبنى كەسىر مۇشۇ يەردە ئۆزىنىڭ ئىلىم ئىگەللەش نېسىۋىسىگە تولۇق ئېرىشكەن.
ئۇ تېخى ئون ياشقا تولماي تۇرۇپ قۇرئان كەرىمنى پۇختا ياد ئېلىپ بولغان. ئۇ، بۇرھانۇددىن ئىبراھىم ئىبنى ئابدۇرراھمان فەزارى، ئىسا ئىبنى مۇتئىم، ئەھمەد ئىبنى ئەبۇ تالىب، ئىبنى ھەججار، باھائۇددىن قاسىم ئىبنى مۇزەففەر ئىبنى ئەساكىر، ئىبنى شىيرازى، ئىسھاق ئىبنى يەھيا ئامىدىي، مۇھەممەد ئىبنى زەرراد، جامالۇددىن يۈسۈف ئىبنى زەكىي، شەيخۇلئىسلام تەقىيۇددىن ئىبنى تەيمىيە، شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئىبنى ئوسمان ئىبنى قايماز قاتارلىق ئاتاغلىق ئالىملاردىن تەپسىر ۋە قۇرئان ئىلىملىرى، ھەدىس ۋە ھەدىس ئىلىملىرى، فىقھى ۋە فىقھى ئۇسۇللىرى، تارىخ، ماتىماتىكا، گىراماتىكا، ئەدىبىيات... قاتارلىق پەنلەردە تىرىشىپ ئىلىم تەھسىل قىلىپ، زېھنىنىڭ ئۆتكۈرلۈكى، ئەستە تۇتۇش ۋە مەسىلىلەرگە تېز ئىنكاس قايتۇرۇش قابىلىيىتىنىڭ يۇقىرىلىقى بىلەن ھەممىنى ھەيرەتتە قالدۇرۇپ، ئەلا دەرىجىدە ئوقۇش پۈتتۈرگەن.
ئۇ ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ھاياتىنىڭئ اخىرىغىچە پەتىۋاچىلىق، مۇدەررىسلىك ۋە يېزىقچىلىق ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ مۇڭغۇللارنىڭ ھۇجۇمى، سەلىبلەرنىڭ ھۇجۇمى، ھوقۇقدارلارنىڭ ئۆزئارا ھوقۇق تالىشىشلىرى، ئاچارچىلىق قاتارلىق ئېغىر كۈنلەرنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بولسىمۇ، بۇ ئىشلار ئۇنىڭ ئىلىم بىلەن شۇغۇللىنىشقا بولغان ئىرادىسىنى قىلچە بوشاشتۇرالمىغان. ئىبنى ھەجەر ئەسقەلانى مۇنداق دەيدۇ: «ئۇ مەسىلىلەرگە تېز دەلىل كەلتۈرەلەيدىغان ئالىم ئىدى. ئۇنىڭ يازغان كىتابلىرى ھايات ۋاقتىدىلا شەھەر  شەھەرلەرگە تارقىغان. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن كىشىلەر ئۇنىڭ يېزىپ قالدۇرغان ئەسەرلىرىدىن پايدىلانغان.»
بىلگە قاغان
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> كۆك تۈرك خانلىقنىڭ قاغانى
ئىبنى كەسىر
ھاياتى
ئۇنىڭ قوليازما ھالىتىدە ساقلىنىۋاتقان كىتابلىرىدىن بىرى “الهدى والسنن في أحاديث والمساند والسنن” ناملىق، سەككىز توملۇق كىتابى بولۇپ، ئۇ بۇ كىتابتا مۇسنەدى ئىمام ئەھمەد، مۇسنەدى بەززار، مۇسنەدى ئەبۇ شەيبە، مۇسنەدى ئىبنى ئەبۇ شەيبە قاتارلىق ھەدىس كىتابلىرىنى ۋە ئالتە سەھىھ ھەدىس كىتابلىرىنى توپلىغان. بۇ كىتابنىڭ مەلۇم قىسمى بېسىلغان بولسىمۇ، كۆپ قىسمى قول يازما پېتى ساقلىنىپ كېلىنمەكتە. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئۇنىڭ نۇرغۇن كىتابلىرى بولۇپ، بەزىلىرى يۈتۈپ كەتكەن، بەزىلىرى قول يازما پېتى ساقلانماقتا.
ئۇ پۈتۈن ھاياتىنى ئىلىمگە بېغىشلاپ، ئىسلام دۇنياسىغا ئۆلمەس تۆھپىلەرنى قوشقان. ئۇ ئاخىرقى ئۆمرىدە كۆزى كۆرمەس بولۇپ قالغان. شۇنىڭدىن كېيىن ئانچە ئۇزاق ئۆتمەيلا، ھىجرىيەنىڭ 774- يىلى شەئبان ئېيىنىڭ 26  كۈنى دەمەشقتە لله نىڭ دەرگاھىغا ئىنتىقال قىلغان. پۈتۈن دەمەشق خەلقى ئۇنىڭ ۋاپاتىغا تەزىيە بىلدۈرۈپ قەبرىستانلىققىچە ئەگىشىپ چىققان. ئۇ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن شەيخۇلئىسلام ئىبنى تەيمىيەنىڭ قەبرىسىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىنغان.
1980 - يىلى
1980 - يىلى
ئىزدىنىش ژۇرنىلى
ئىزدىنىش ژۇرنىلى (ئۇيغۇر لاتىن: Izdinish؛ ئۇيغۇر كرىل: Издиниш) ئۇيغۇر ئەدەبىياتىغا بېغىشلانغان ئۇنىۋېرسال ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئۇيغۇر ئاكادېمىك، دوتسېنت مۇرات ئورخۇننىڭ تەشەببۇس ۋە تىرىشچانلىقى بىلەن ئېلان قىلىنغان/قىلىنىۋاتقان تور ژۇرنىلىدۇر.
ژۇرنال ھەققىدە
مەزكـۇر ژۇرنـال ئۇيغـۇر ئەدەبىياتىنـى ئـۆز ئىچىگـە ئالغـان دۇنيـا ئەدەبىياتىدىكـى كلاسسىك ۋە نادىـر ئەسـەرلەرنى ئوقۇرمەنلەرگـە تەقدىـم قىلىـش، ئۇيغـۇر تىلىـدا ئىجادىيـەت بىلـەن شـۇغۇللىنىدىغان كەسـىپ ئىگىلىـرى ۋە ھەۋەسـكارلىرنىڭ ئەسـەرلىرىنى ئېلان قىلىـش، ئۇيغـۇر ئەدەبىياتىنـى ۋە ئەدەبىـي تىلىنـى باشـقا تۈركىـي مىللەتلەرگـە تونۇشـتۇرۇش، شـۇنداقلا ئۇيغـۇر تىلىدىكـى بىـر ژۇرنالنـى مەزمـۇن ۋە سـۈپەت جەھەتتىـن تەرەققىـي قىلـدۇرۇپ، خەلقئارادىكـى سـۈپەتلىك ئەدەبىـي ژۇرنالالرنىـڭ سەۋىيەسـىگە يەتكۈزۈشـنى مەقسـەت قىلىدىغـان پەسـىللىك ئەدەبىـي ژۇرنـالدۇر.
ئىزدىنىش ژۇرنىلىدا پەقــەت ئەدەبىــي ئەســەرلەرلا ئېــلان قىلىنىدىغــان بولــۇپ، بىۋاســىتە ئۇيغۇرچــە يېزىلغــان ياكــى باشــقا تىللاردىــن ئۇيغۇرچىغــا تەرجىمــە قىلىنغــان ئەســەرلەر قوبــۇل قىلىنىــدۇ.
ژۇرنالنىڭ ئېلان قىلىنىش شەكلى
ژۇرنــال پەســىللىك تــور ژۇرنىلــى بولــۇپ، كونا يېزىق (ئــەرەب ھەرپلىــرى)، لاتىــن ھەرىپلىــرى، قازاقىستان ئۇيغۇرلىرى قوللىنىدىغان كرىل ھەرپلىــرى ئاساســىدىكى ئۇيغــۇر يېزىقىــدا ۋە (باشــقا تــۈرك مىللەتلىرىنىڭمــۇ مەزكۇر ژۇرنالدىن پايدىلىنالىشــى ئۈچــۈن) بىرلىككــە كەلگــەن تــۈرك ئېلىپبەســىدە بولــۇپ جەمئىــي تــۆت نۇســخا ئېــلان قىلىنىشى، يىلــدا بىــر قېتىــم تــۆت ســان بىرلەشــتۈرۈلۈپ يىللىــق توپــلام شــەكلىدە نەشــر قىلىنىــپ، ئۇنىۋېرســىتېت ۋە ئاممىۋىــي كۈتۈپخانىلارغــا ھەقســىز تارقىتىلىـشى پىلانغان بولۇپ، ھازىرچە ئۇيغۇر كونا يېزىقىدا ۋە بەزى سانلار كرىل ئۇيغۇر يېزىقىدا ئېلان قىلىنىش ئىشقا ئاشقان.
ئېلان قىلىنغان سانلار
مەزكۇر ژۇرنال 2017 - يىلى ئېلان قىلىنىشقا باشلىغان بولۇپ، 2017 - يىلى 2 سان، 2018 - يىلى 2 سان، 2019 - يىلى نورمال 2 سان، 3 - سان بولسا يۈسۈپ خاس ھاجىبقا ئاتالغان مەخسۇس سان بىلەن بىللە 4/3 - سان نامىدا جەمئىي 4 سان، 2020 - يىلى 4 سان، 2021 - يىلى 1 سان چىققان.
لاڭجۇڭ
لاڭجۇڭ سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، سىچۇەندىكى ئەسكىرىي ئىشلار بويىچە قەدىمىي مۇھىم جاي.
ئىزدىنىش ژۇرنىلى
ژۇرنالغا دائىر
ژۇرنالنىڭ رۇخسەت نومۇرى: ISSN: 2602–389X
تور بەت ئادرېسى: ئىزدىنىش ژۇرنىلى
لاڭجۇڭ
=قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى== لاڭجۇڭ سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، سىچۇەندىكى ئەسكىرىي ئىشلار بويىچە قەدىمىي مۇھىم جاي. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە باجۈن دەپ ئاتالغان، سۇڭ سۇلالىسىدىن كېيىن لاڭجۇڭ دەپ ئاتالغان، تارىختىن بۇيان كۆپ قېتىم ۋىلايەت، ئايماق، مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي بولغان. چىڭ سۇلالىسى ئەسكەرلىرى دەسلەپ سىچۇەنگە كىرگەندە، بۇ يەرنى سىچۇەننىڭ مەركىزى قىلغان. قەدىمكى شەھەردە كەسىپداشلار ئۇيۇشمىسى بىناسى قاتارلىق نۇرغۇن قۇرۇلۇشلار بار، يەنە ئاساسلىق تارىخىي كوچا رايونى ساقلانغان. خەن، تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاسترونومىيە تەتقىقات مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان. ھازىرغىچە ساقلىنىۋاتقان تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى يۇلتۇزلارنى كۆزىتىش سۇپىسىنىڭ خارابىسى بار.
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن يەنە جاڭ فېي ئىبادەتخانىسى، خېڭخۇ ئىبادەتخانىسى، بابا ئىبادەتخانىسى، ئەۋەلو كىتېشىۋەرە ئىبادەتخانىسى بەيتا(ئاق مۇنار) مۇنارى قاتارلىقلار بار، شەھەرنىڭ شەرقىدىكى دافۇشەن تېغىدا تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى قىيا تاش بۇتى ۋە تاش ئويما خاتىرىلەر بار. يىپەك-لاڭجۇڭنىڭ داڭلىق ئەنئەنىۋى مەھسۇلاتى.
كۆك تۈرك خانلىقى دەۋرىدىكى مەڭگۈ تاشلار
كۆك تۈرك خانلىقى دەۋرىدىكى مەڭگۈ تاشلار
1. كۆل تىگىن مەڭگۈ تېشى
2. بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى
3. تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى
4. كۇلىچۇر مەڭگۈ تېشى
5. چۇرېن مەڭگۈ تېشى
فارس ۋىلايىتى
فارس ۋىلايىتى (پارس تىلى: استان فارس) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،فارسنىڭ 4,569,262 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 112,608 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى شىراز شەھەرى بولسا.
دورېمون
دورېمون ( ドラえもん) فۇجىكو F. Fujio تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە تەسۋىرلەنگەن ياپونچە ماڭگا يۈرۈشلۈكلىرى. بۇ مانگا تۇنجى قېتىم 1969-يىلى 12-ئايدا تەرتىپكە سېلىنغان بولۇپ ، ئۇنىڭ 1345 ئايرىم بابى 45 تانكابون تومغا توپلانغان ، 1970-يىلدىن 1996-يىلغىچە شوگاكۇكان تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان. بۇ ھېكايە دورېمون ئىسىملىك قۇلاقسىز ماشىنا ئادەم مۈشۈكنى چۆرىدىگەن بولۇپ ، ئۇ 22-ئەسىردىن باشلاپ نوبىتا نوبى ئىسىملىك بىر بالىغا ياردەم قىلغان.
کېت وېنسلت
2017|thumb
کېت وېنسلت (1975)
مۇھەددىس
مۇھەددىس (ئەرەبچە: محدث) ھەدىس ئىلمى بىلەن شوغۇللانغۇچى كىشىلەرگە بېرىلگەن ئىسلامى بىر ئۇنۋاندۇر. مۇھەددىسلەر ھەدىسلەرنى توپلاغان ۋە ئۇلارنى كېرەكلىك ئۆلچەملەرگە كۆرە تۈرلەرگە بۆلگۈچى كىشىلەردۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ڧەقىھلەر ھەدىسنىڭ مەنىسى، مەزمۇنى بىلەن ۋە ھەدىسلەردىن چىقارىلغۇسى باشقا مەنالار كەبى تېمىلار بىلەن مۇناسىبەتلىكتۇر. بۇ مەنادا شەرىئەت ۋە ئىبادەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك دىنى قائىدەلەرنى ڧەقىھلەر قويىدۇ.
تۇنيۇقۇق
(?788 ——？ 668)
پەخرىي نامى بويلاباغا تارقان بولۇپ، تۈرك خانلىقى ( كۆك تۈرك خانلىقى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، 552 ــ 745- يىللار ) نىڭ ئاخىرقى مەزگىلى، ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە ئۆتكەن سىياسىيۇن، ھەربىي ئىستىراتېگىيىچى، مۇتەپەككۇر ۋە ئەدىب. ئاشىدى (خىتايچە : 阿史德) لار تۈرك خانلىقى دەۋرىدە ئاشىنا (خىتايچە :阿史那) دىن كېيىن تۇرىدىغان ئىككى ھۆكۈمران قەبىلىنىڭ بىرى ئىدى. ئۇ كېچە – كۈندۈز ئەل- ئولۇسىنىڭ غېمىنى يەيدىغان ۋەتەنپەرۋەر، خەلقپەرۋەر زات ئىدى. ئۇ مۇشۇنداق قابىلىيەت ۋە يۇقىرى ئەخلاققا ئىگە بولغاچقا دۆلەتنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي ئىشلىرىغا قاتناشقان. تۈرك خانلىقى ئىككىگە بۆلۈنۈپ كەتكەندە ئۇ غەربىي تۈرك خانلىقىنىڭ قاغانى ئىلتەرىش ( ؟ ـ 691 ) قاغاننىڭ قەبىلىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، تۈرك خانلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشىگە ھەمدەم بولغان ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىق مەزگىلى ( 683 ـ 716- يىللار )، بىلگە قاغاننىڭ ھۆكۈمرانلىق دەۋرى ( 716 ــ 734- يىللار )غىچە بولغان ئارىلىقتىكى ئۈچ خانغا باش ۋەزىر بولغان.
تۇنيۇققۇق ---ئادىز قەبلىسىدىن چىققان (؟) زېھنى ئوچوق بۇ ئادەم ياش ۋاقىتلىرىدا "چاڭئەن "دە بىلىم ئاشۇرغان ،ۋەتەنپەرۋەر -خەلقپەرۋەر ئەلەم ۋە قەلەمدە تەڭ يىتىشكەن ھەربى ئىشلار ئالىمى ئىدى ، تۇنيۇققۇق مەڭگۈ تىشى بۇنىڭ گۇۋاچىسىدۇر.
ئىمام زەھەبى
ئىمام زەھەبىي (الإمَامُ شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ بنِ عُثْمَانَ بنِ قَايْمَازَ الذَهَبِي): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئىبنى ئوسمان ئىبنى قايماز ئەززەھەبىي ئەتتۈركمەنىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). ھىجرىيە 673- يىلى رەبئۇسسانى ئېيىنىڭ 1- ياكى 3- كۈنى (مىلادىيە 1274- يىلى 10- ئاينىڭ 5- ياكى 7- كۈنى) دەمەشقتە تۇغۇلغان تۈركمەن، زەرگەر زات. ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس، تارىخچى ئالىم. ھەدىس، تارىخ، تەرجىمىھال ساھەلىرىدە «سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلا» (25 توم)، «تارىخۇل ئىسلام» (ھ. 1 – 700 - / م. 622 - يىل 22 - ئىيۇندىن – 1300/1301 - يىلغىچە بولغان تارىخ، 52 توم)، «مىيزانۇل ئىئتىدال» ۋە «تەلخىسۇل مۇستەدرەك» قاتارلىق قىممەتلىك ئەسەرلەرنى يازغان. نامى تارىخ بەتلىرىگە ئالتۇن ھەل بىلەن نەقىشلەنگەن مەشھۇر ئالىم.
ھىجرىيە 690- يىلى ھەدىس ئوقۇشقا باشلىغان. دەمەشىقتە ئۆمەر ئىبنى قەۋاس، ئەھمەد ئىبنى ھەيبەتۇللاھ ئىبنى ئەساكىر قاتارلىق ئۆلەمالاردا ئىلىم تەھسىل قىلغاندىن كېيىن، بەئلىبەككە شەھرىدە ئابدۇلخالىق ئىبنى ئەلۋان ۋە زەينەب بىنتى ئۆمەر ئىبنى كىناى قاتارلىق ئۆلەمالاردا ئوقۇغان. ئۇ يەنە ھەلەب، نابلۇس، مەككە، ئىسكەندەرىيە، قاھىرە قاتارلىق شەھەرلەردە كۆپلىگەن كۆپلىگەن داڭلىق ئۇستازلاردىن دەرس ئالغان.
ئىمام زەھەبى ئىلىم تەھسىل قىلىپ بولغاندىن كېيىن، بىر ياندىن ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئىشى بىلەن شوغۇللانسا، يەنە بىر ياندىن كىتاب تەسنىڧ قىلىش بىلەن شوغۇللانغان. ئۇ ھاياتىنى ئىلىمەە باغىشلاپ، ھەدىس ئىلمى، ھەدىس تەتقىقاتى، ئىسلام تارىخى، ئۆلىمالارنىڭ تارىخى قاتارلىق ساھەلەردە نۇرغۇن ئۆلمەس ئەسەرلەرنى يازىپ قالدۇرغان. ئىمام زەھەبى ھىجرىيە 748- يىلى زۇلقەئدە ئېيىنىڭ 3- كۈنى دەمەشىقتە ۋاڧات بولغان. ئاللاھ ئۇنىڭ ياتقان يېرىنى جەننەتتە قىلغاي!
قىرىم تاتارچە ۋىكىپېدىيە
قىرىم تاتارچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ قىرىم تاتار تىلىدىكى نۇسخىسىدۇر. قىرىم تاتار تىلىدىكى ۋىكىپېدىيە 2008- يىل 12- مارت ئىتىبارى بىلەن ئېچىلغان.
= ساندان = 1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى قېتىمغا يەتكەن. ترەنلىكى (بۇگۈن):
Шинҗаң Уйғур Aптоном Райони
<div dir="rtl" class="mw-content-ltr" style="text-align:justify;font-family:Tahoma, Verdana, DejaVu Sans;">
Шинҗаң Уйғур Aптоном Райони  (хәнзучә: 新疆维吾尔自治区, ингилизчә: Xinjiang Uyghur Autonomous Region) җуңгониң йәр көлими әң чоң болған өлкә вә аптоном район дәриҗилик бөлики. уйғур аптоном раюниниң җуғрапийилик түзүлиши тәңритағлири тәрипидин шималда җоңғарийә ойманлиқи вә җәнупта тарим ойманлиқи дәп иккигә бөлиниду.
аптоном раюндики әң төвән нуқта йәр йүзидин 155 митир төвән болған турпан ойманлиқидур (турпан ойманлиқи җоңгу бойичиму әң төвән нуқта вә дунядики өлүк деңиздин қалса иккинчи әң төвән нуқта болуп һисаплиниду). әң егиз нуқтиси болса йәр йүзидин 8611 митир егиз болған памир чоққисидур.
шинҗаң-қирғизистан чигириси тәңритағлириниң үстигә тоғра килиду. торға еғизи (3752 митир игизликтә) бу чигириниң үстигә җайлашқан.
қарақурум юқири сүрәтлик ташйоли пакистанниң исламабад шәһри билән қәшқәр шәһрини "хонҗирап еғизи" арқилиқ туташтуруп туриду.
хошнилири төвәндикидәк:
өлкиләр: тибәт (шизаң), гәнсу (кәңсу), чиңхәй дөләтләр: моңғулийә, росийә, қазақистан, қирғизистан, афғанистан, пакистан, һиндистан.
нопус қурулмиси (демографийиси)
left|thumb|250px шинҗаң уйғур аптоном раюни уйғур, қазақ, қирғиз,өзбек, татар қатарлиқ түрүк тил системисидики вә башқа милләтләрниң маканидур. юқириқи милләтләрдин башқа йәнә моңғул, хәнзу, хуйзу, манҗу, дағур, шибә, доңшияң, рос қатарлиқ милләтләр яшайду.
мәмурий район
шинҗаңда һазир 5 аптоном област, 7 вилайәт, 2 вилайәтдәриҗилик шәһәрни өз ичигә алған 14 вилайәт, област, шәһәр, 32чегра наһийә (шәһәр), 6 миллий аптономийә наһийини өз ичигә алған87 наһийә (шәһәр), 43 миллий йезини өз ичигә алған 853 йеза - базарбар. шинҗаң ишләпчиқириш - қурулуш биңтүәни шинҗаңниң муһим тәркибийқисими, 14 ши, 175 деһқанчилиқ вә чарвичилиқ түән - мәйдан бар,омумий нопуси 2 милйон 580 миң. 2005-йили говуйүәнниң тәстиқлиши билән мичүән, тумшуқ, вуҗиячү қатарлиқ3шәһәр қурулған
саяһәтчилик
3 - кәсипниң тәрәққиятсәвийиси үзлүксиз өсүп, омумий мүлүкчиликтә болмиған игилик тезтәрәққий қилди. саяһәтчиликни ечиш, мәһәллә мулазимитини зор күчбилән тәрәққий қилдуруш, сода оборотини илгири сүрүш муһим нуқтақилинип, 3 - кәсип тез тәрәққий қилдурулди. саяһәтчилик шинҗаңниң 3 -кәспидики муһим таянч болуп қалди. 2007 - йили, аптоном районимизбойичә күтүвелинған ички саяһәтчи 21 милйон 260 миң адәм - қетимғайетип, алдинқи йилдикидин ٪28 ашти; ички саяһәт кирими 19 милярд292 милйон йүәнгә йетип, алдинқи йилдикидин %4. 29 ашти; хәлқарасаяһәтчи 438 миң 400 миң адәм - қетимға йетип, алдинқи йилдикидин%9. 20 ашти; саяһәт ташқи перевот кирими 162 милйон долларға йетип,алдинқи йилдикидин ٪26.5 ашти; саяһәт кириминиң ишләпчиқиришомумий қиммитидә игилигән нисбити٪5.3кә йәтти.
1970 - يىلى
1970 - يىلى
دىسپېتچېر
دىسپېتچېر (ئېنگلىزچە: dispatcher، دىسپېتچىر) بىر خىل كەسپ ياكى فۇنكىسيەنىڭ نامىدۇر. دىسپېتچېر ئادەتتە بىر نۇقتىلىق ئۇرۇندىكى شەخىش بولۇپ كەلگەن كەتكەن، ئالدى كەينى ئۇچۇر، سىگنال ياكى ماللارنى توغرا نىشانغا يوللايدىغان، ماسلاشتۇردىغان، بەلگىلەيدىغان ۋەزىپىنى ئىجىرا قىلدۇ. مەسلەن قۇتقۇزۇش مەركىزى دىسپېتچېرى ياكى پورت رايونى دىسپېتچېرى، ئايروپورت دىسپېتچېرى، تېلگىراف دىسپېتچېرى دېگەندەك. thumb|دوختۇرخاندىكى دىسپېتچېر thumb|دىسپېتچېر
جەۋھەر دۇدايېف
جەۋھەر مۇسايېۋىچ دۇدايېف (رۇسچە: Джоха́р Муса́евич Дуда́ев، چېچەنچە: Дуди Муса кант Джохар) سابىق سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى گېنېرالى، چېچىنىيە ھازىرىقى زامان مۇستەقىللىق ئىنقىلابىنىڭ مەرھۇم رەھبىرى. 1991 - 1996 -يىللار چېچىنىيە رەئىس جۇمھۇرى.
ھاياتى
مىلادى 1944 - يىلى 2 - ئاينىڭ 15 - كۈنى، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى چېچېن - ئىنگۇش ئاپتونوم سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى گالانچوز رايونى يالخوروي (ھازىرقى چېچەن جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاچخوي-مارتان رايونى) دا توغۇلۇپ، 1996 - يىل 4 - ئاينىڭ 21 - كۈنى، گېچى-چېچەندە ئۆلگەن.
ئاتا مۇسا، ئانا رابىيە دۇدايېۋلارنىڭ 13 - بالىسى. جەۋھەرنىڭ 3 ئاكىسى ۋە 3 ئاچا - سىڭىلى، دادىسىنىڭ ئالدىنقى نىكاھىدىن بولغان 4 ئاكا - ئۇكا ۋە 2 ئاچا - سىڭىلسى بار ئىدى. دادىسى مال دوختۇرى ئىدى.
جەۋھەر ئەمدىلا 6 ياشقا كىرگەندە دادىسى قازا قىلغان. دودايىف بالىلىقىنى قازاقىستاننىڭ چىمكەنت شەھىرىدە قاتتىق نامراتلىق ۋە ئاچارچىلىق قاپلىغان ئىنتايىن ناچار مۇھىتتا ئۆتكۈزگەن. ئۇ ئانىسىنىڭ زېرىكمەي -تېرىكمەي سۆزلەپ بېرىدىغان چېچنىيە ھەققىدىكى ھېكايىلىرى بىلەن شۇ ۋاقىتتا سوۋېت ئىتتىپاقىدا پۈتۈن ئوي – پىكىر ۋە دىنىي قىممەت قاراشلارنى بوغۇۋالغان زۇلمەت ئىچىدىكى نۇر كەبى روھلۇق مۇسۇلمان بولۇپ چوڭ بولغان.
ئوقۇش ھاياتى
1957 – يىلى چېچەن ۋە ئىنگۇشلۇقلار يۇرتلىرىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۇ، كەچلىك مەكتەپتە ئوقۇشنى باشلىغان ۋە ئېلېكتر كەسپىنى ئۆگەنگەن. ئاندىن ۋلادىكاۋكازدىكى ئېلېكترون كەسپىنى ئوقۇشقا باشلاپ ئىككىنچى يىلى يەنى 1962 – يىلى ھاۋا ئارمىيە ئۇچقۇچىلىق مەكتىپىگە يۆتكىلىپ، 1966 – يىلى بۇ مەكتەپنى پۈتتۈرگەن. 1971 _ 1974 – يىللىرى گاگارىن ھاۋا ئارمىيە قورال – ياراغ ئاكادېمىيەسىدە ئوقۇغان. ئاندىن ئالا خانىم بىلەن ئۆيلەنگەن.
21- كۆنەك
21- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 355. (كەبىسە يىللاردا 356.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 10 كۈن باردۇر.
جەۋھەر دۇدايېف
ھەربىيلىك ھاياتى
دودايىف سوۋېت ئارمىيەسى تەركىبىدە ئافغانىستان ئۇرۇشىغا قاتناشقان ۋە ئارمىيەنىڭ بالتىق ئېستونىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى تاللىنغا مەركەزلەشكەن ئىستىراتېگىيەلىك بومباردىمانچى قىسمىغا باشلىق بولغان. ئۇ شۇ ۋاقىتلاردا ئېستونىيەلىك مۇستەقىلچىلەرگە ئاشكارا ھېسداشلىق قىلغان. ھەتتا ئۆزى باشچىلىق قىلىۋاتقان قىسىمنىڭ بازىسىنىڭ ئالدىدا ئېستونىيەنىڭ بايرىقىنى لەپىلدەتكەن ۋە ئېستونىيەدىكى بىگۇناھلارنى بومباردىمان قىلىش بۇيرۇقىنى ئىجرا قىلىشنى: «مەن ئۆيلىرىنى، يۇرت – ماكانلىرىنى قوغداۋاتقان بىگۇناھلارنى نېمىدەپ بومباردىمان قىلغۇدەكمەن!» دەپ رەت قىلغان. شۇنىڭدىن كېيىن بۇيرۇققا بويسۇنمىغان ئاسىي گېنېرال دەپ ئاتالغان. دودايىفنى ئۆزىگە كەلگەن ئېستونىيە تېلېۋىزىيەسى ۋە پارلامېنتىنى تاقىۋېتىش قاتارلىق بىر قانچە بۇيرۇقلارنى قەستەن بىلمەسكە سېلىپ ئېستونىيەلىكلەرنىڭ تەرىپىنى ئالغان ۋە ئېستونىيەدىكى ھاۋا قىسمىنى چېكىندۈرۈپ كېتىپ سوۋېت ئارمىيەسىگە ئىستىپانامىسىنى تاپشۇرۇپ بەرگەن.
سىياسىي ھاياتى
شۇ ۋاقىتلاردا چېچىنىيەدە ۋەزىيەت جىددىيلىشىۋاتقان ئىدى. چۈنكى، يانداربايىف ۋە ئۇنىڭ سەپداشلىرى چېچىنىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ئىنقىلاب تەشكىللەۋاتاتتى. دودايىف بۇ ئىشلاردىن خەۋەردار ئىدى. ئۇ يانداربايىفنىڭ تەكلىپى بىلەن 1990 – يىلىنىڭ ماي ئېيىدا سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىش ئۈچۈن چېچىنىيەنىڭ پايتەختى غەرۇزنىغا كېلىپ، چېچەنلەرنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئايرىم مۇستەقىل جۇمھۇرىيەت سۈپىتىدە ئىدارە قىلىنىشى كېرەكلىكىگە چاقىرىق قىلىدىغان بىرەسمىي ئۆكتىچىلەرنىڭ ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلانغان. 1991 – يىلى ئۆكتەبىردە دودايىف خەلقئارا نازارەتچىلەر گۇرۇپپىسى نازارەت قىلغان سايلامدا، سايلامغا ئاۋاز بەرگۈچىلەرنىڭ %85 نىڭ قوللىشى بىلەن چېچىنىيە ئىشكىرىيا جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلانغان ۋە جۇمھۇرىيىتىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئايرىىلىپ مۇستەقىل بولغانلىقىنى جاكارلىغان. دودايىفنىڭ ئەڭ چوڭ ئارزۇسى بولسا پۈتۈن كاۋكاز خەلقىنىڭ بىرلىكىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئىدى. 1992 – يىلى باشلانغان ئابخازىيە ئۇرۇشىدا كاۋكاز خەلقىنىڭ ئىتتىپاقىلىقىنى قوللاش ئۈچۈن، شامىل باسايىفنىڭ قوماندانلىقى ئاستىدا ئۆز جەڭچىلىرىنى ئەۋەتكەن.
موسكىۋا بولسا قاتتىق ئەنسىزلىك ئىچىدە كاۋكازدا بولۇۋاتقان بۇ ئىشلارنى كۆزىتىۋاتاتتى. شۇڭا، دودايىف رايوندىكى بارچە خەلقلەرنى كاۋكاز دۆلەتلىرىنىڭ بايرىقى ئاستىدا رۇسىيە ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن قۇتۇلۇشقا چاقىرىق قىلاتتى.
رايوندا جەڭ سىگناللىرى ياڭراشقا باشلىغاندا دودايىف رۇسىيە ھۆكۈمىتى بىلەن سۆھبەتلىشىشكە كۈچىدى، سۆھبەت چېچنىيەنىڭ ھازىرقى تاتارىستانغا ئوخشاش سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى ئاپتونومىيە تۈزۈمىدە قېلىشى بىلەن نەتىجىلەندى. لېكىن، سوۋېت ئىتتىپاقى بارلىق تەكلىپلەرنى رەت قىلدى ۋە دودايىفنى كۆزدىن يوقاتماقچى بولدى. ئۇلار ئاۋۋال ئۆزلىرىنىڭ ئىچكى قىسىمدىكى جاسۇسلىرى ئارقىلىق مۇستەقىللىق پىلانىنى بىتچىت قىلىشقا ئۇرۇندى، ئەمما مەقسىتىگە يېتەلمىدى. چۈنكى، دودايىف ۋە ئۇنىڭ سەپداشلىرى ياققان ئىنقىلاب پىلتىسى چېچىنىيەنى، بۇلۇڭ – پۇچقاقلىرىغا قەدەر قاپلىغان بولۇپ، پۈتۈن كاۋكازنى قاپلىشى پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى بولۇپ قالغان ئىدى. بۇ مەزگىلدە رۇسىيەنىڭ تېگى چېركەس بولغان ئەدلىيە ۋەزىرى كالمۇك يۇۋرا بىر دوستىغا: «خەۋپسىزلىك كېڭىشىمىز بۇ ئۇرۇشنى باشلاشنى قارار قىلدى، بۇنداق قىلمايمۇ ئامال يوق ئىدى. چۈنكى، ئۇلار بۇ كىچىك ئۇرۇشتىكى غەلبىسىنىڭ ئىچكى قىسىمدىكى سىياسىي ۋەزىيەتنى قايتىدىن تەڭپۇڭلاشتۇرىدۇ دەپ قارايتتى. بۇ قارارغا ئاساسەن، رۇسىيە ئارمىيەسى چېچىنىيەگە كىرىدۇ» دېگەندىن كېيىن ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بېرىدۇ.
دودايىف رۇسىيەنىڭ مۇداپىئە مىنىستىرى پاۋىل گراچېۋغا زورلۇق كۈچى ئىشلەتمەسلىككە قوشۇلغاندىن بەش كۈن كېيىن يەنى 11 – دېكابىر رۇسىيە ئارمىيەسى چېچىنىيەگە بېسىپ كىرىدۇ، رۇس ئارمىيەسىنى ياخشى بىلىدىغان دودايىف ئۇلارنى «كۈتىۋالىدۇ» ۋە ئۇلارغا ئۇلارنىڭ مەڭگۈ ئېسىدىن چىقمىغۇدەك ساۋاق بېرىپ قويۇش ئۈچۈن رۇسىيەگە قارشى جىھاد ئېلان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: ''«‹غەلىبە قىلدۇق› دېگەن سۆزنى قىلالىشىڭلار ئۈچۈن، پۈتۈن دۇنيادىكى چېچەنلەرنى ئۆلتۈرۈۋېتىشىڭلار كېرەك. ناۋادا بىرەر چېچىنىيەلىك قېپقالسا ئەۋلاد قالدۇرۇپ سىلەر بىلەن جەڭ قىلىدۇ – دە، بىز يېڭىۋالىمىز. ئۇلارنىڭ بىزنى ئۆلتۈرۈشكە، قوغلىۋېتىشكە، ئۇستىخانلىرىمىزنى تانكىلىرى بىلەن ئېزىۋېتىشكە تامامەن ئىمكانىيىتى بار، ئەمما ئۇلار بىزنىڭ ئەركىنلىك ۋە مۇستەقىللىق روھىمىزنى مەڭگۈ يوقىتىۋېتەلمەيدۇ»''.
ئۆلۈمى
دودايىف 1996 – يىلى 21 – ئاپرېل چېچىنىيەنىڭ جەنۇبىدىكى گىخچۇ يېزىسىدا دۇما پارلامېنتىدىكى بىر پارلامېنت ئەزاسى بىلەن بولغان تېلېفۇن ئالاقىسى ئۈزۈلۈپ قالغاندىن كېيىن سىمسىز تېلېگراف ئاپپاراتى ئىشلىتىۋاتقاندا رۇسىيەنىڭ رازۋېدكا ئايرۇپىلانى تەرىپىدىن ئورنى بايقىلىپ قېلىپ لازىر نۇرلۇق راكېتا بىلەن شېھىت قىلىنىدۇ. بۇ ئاللاھنىڭ ئۇنىڭ داۋاملىق شېھىت بولۇشنى تىلەپ قىلغان دۇئاسىنى ئىجابەت قىلغانلىقىدىندۇر، ئەلۋەتتە. ئۇ داۋاملىق شېھىت بولۇشنى ئارزۇ قىلىپ: ''«شېھىت بولۇشنى ئىستەيمەن، چۈنكى بۇ ئەڭ يۈكسەك، ئەڭ يۇقىرى مەرتىۋە. مەن ۋەتىنىمنىڭ مۇستەقىللىقى، خەلقىمنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن، تا نەپىسىمدىن قالغانغا قەدەر جەڭگە ھازىر ھالەتتە تۇرىمەن»'' دەيتتى. ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى ئۇنىڭ شېھىت قىلىنغانلىقىنى ئىسپاتلىغان مەنبەلەرنىڭ تۇنجىسى بولۇپ، ئۇلار بۇنىڭ ئىنقىلابنىڭ ۋە چېچىنىيەدىكى ھەممە ئىشنىڭ ئاخىرلىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى ئېيتقان. بىراق، بۇ شېھىت ئۆز خەلقىگە ھەقىقەتنى مۇستەملىكە دۆلەتلىرى مەڭگۈ تېگىگە يېتىپ بولالمايدىغان شەكىلدە چۈشەندۈرۈپ بەرگەن. شۇڭا، خەلق ئۆز شېھىتلىرىنىڭ يولىدا مېڭىشنى داۋاملاشتۇرغان. رۇسلارغا قارشى بۇ جەڭ باشلانغىلى ئىككى يىل بولغان ۋە بۇ «كىچىك ئۇرۇش» سەۋەبلىك 150 مىڭ چېچىنىيەلىك شېھىت بولغاندىن كېيىن رۇسلارنى مەغلۇپ قىلغان.
كىشىلىكى
شېھىت جەۋھەر دودايىف ھەقىقىي رەھبەر بولۇپ، ھېچقاچان پۇل – مال، ھوقۇق – مەنسەپ تەمەسىدە بولمىغان. ۋەتىنىدىن چىقىپ كېتىپ چەتئەلدە ئارامخۇدا ياشىشى ئۈچۈن بېرىلگەن پۇل – مالنى ئەسلا قوبۇل قىلمىغان. ئۇ ئىنتايىن كەمتەر ئىدى. جەڭدىن بۇرۇن بىر مۇخبىرنىڭ قوشۇنىدا قانچىلىك گېنېرال بارلىقى ھەققىدىكى سوئالىغا: «ھەر بىر چېچنىيەلىك بىر گېنېرال، مەن پەقەت مىليوننىڭ ئىچىدىكى بىرى، خالاس» دەپ جاۋاب بەرگەن. ئۇ ئىنتايىن جەسۇر بولۇپ، چېچنىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلىپ تېلېگرامما يوللىغان ۋە رۇسىيەدىن قورقۇپ رەت قىلغان دۆلەتلەرگە: «سىلەر بىزنى ئېتىراپ قىلمىساڭلار، بىزمۇ سىلەرنى ئېتىراپ قىلمايمىز» دېگەن.
چېچىنىيە بۇ بۈيۈك رەھبىرىنى ئەسلا ئۇنۇتمايدۇ. چېچنىيە مۇستەقىللىق ئۇرۇشىدا 300 مىڭدىن ئارتۇق شېھىت بەردى. مىڭلىغان چېچەنلەر ھېلىھەم سۈرگۈندە تۇرۇپتۇ. ئۇلار بۇ رەھبىرىنى ھەرگىز ئۇنۇتمايدۇ. چېچنىيەلىكلەر ھازىرمۇ مۇستەقىللىقى ۋە ئەركىنلىكى ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ جەڭ نېمىشقا بۇنچىۋالا ئۇزۇن ۋاقىتتىمۇ توختىمايدۇ، دەپ سورىساڭلار، مەزكۇر شېھىدىمىزنىڭ تىلى بىلەن مۇنداق جاۋاب بېرىمىز: «بىر كۈن بولسىمۇ شان – شەرىپى بىلەن ياشاش قۇل بولۇپ 100 يىل ياشىغاندىن مىڭ ئەلا».
مەنبەلەر
ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى، 2020 - يىل 19 - ئۆكتەبىر ئۇلىنىشى
ئوتتو
ئوتتو گېرمانىيلىك كەشپىياتچى، دۇنيا بويىچە تۇنجى تۆت تاكتلىق ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېلنى لايىھىلىگۈچى ۋە ياسىغۇچى. بۇ دۋىگاتېل تا بۈگۈنكى كۈنگىچە بولغان مىليونلىغان ئوخشاش تۈردىكى دۋىگاتېللارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى نۇسخىسى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :ئوتتو
دۆلەت تەۋەلىكى :گىرمانىيە
تۇغۇلغان ۋاقتى :1832-يىلى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1891-يىلى
ئىدرىس ئەلەيھىسسالام
ھەزرىتى ئىدرىس (ئەرەبچە: إدريس) ياكى باشقا ئىسمى بىلەن كەنئان I ۋە ياكى سىرۇس قۇرئاندا تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرى ۋە ھەزرىتى شىسنىڭ ئوغلىدۇر ھەمدە كەنئان ئېلىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە كەنئان ئېلىدىكى كىشىلەرنىڭ ئەجدادىدۇر. تۇنجى قېتىم ئۇنىڭ دەۋرىدە ئىنسانلارنىڭ ھايۋان تېرىسى كىيىشنى تاشلىغانلىقى رىۋايەت قىلىندۇ. رەختنى كەشپ قىلغانلىقى ۋە يېزىقنى تەرەققىي قىلدۇرغان دېيىلىدۇ. تاناھتىكى ئەنوك (ئىبرانىچە: חנוך) بىلەن بىر كىشى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرىلىدۇ. قەدىمىي يۇنان ئەڧسانىلىرىدىكى ھېرموسنىڭ ۋە قەدىمىي مىسىر ئەڧسانىلىرىدىكى توت (Thot) نىڭ قۇرئاندىكى ئىدرىس ئەلەيھىسسالام بىلەن بىر كىشى ئىكەنلىكى ۋە م.ب 14000 يىللار ئەتراپىدا ياشىغانلىقى پەرەز قىلىنىدۇ.
ئوتتو
دۋىگاتېل ھەققىدە
ئوتتو گېرمانىيلىك كەشپىياتچى، دۇنيا بويىچە تۇنجى تۆت تاكتلىق ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېلنى لايىھىلىگۈچى ۋە ياسىغۇچى. بۇ دۋىگاتېل تا بۈگۈنكى كۈنگىچە بولغان مىليونلىغان ئوخشاش تۈردىكى دۋىگاتېللارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى نۇسخىسى.
ئىدرىس ئەلەيھىسسالام
ئىسلامدا ئىدرىس پەيغەمبەر
قۇرئان كەرىم سۇرە مەريەمنىڭ 56 ۋە 57- ئەيەتلىرىدە ئاللاھ شۇنداق دەيدۇ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا 20px وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا 20px
ئوتتو
دۋىگاتېل ھەققىدە
ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېل بىر خىل كۆپ خىل ئۈنۈمگە ئىگە كەشپىيات بولۇپ، ئۇ ئاپتوموبىل، پاراخوت، موتسىكىلىت قاتارلىقلارغا ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بولالايدۇ. سانائەتتە ئومۇميۈزلۈك ئىشلىتىلىش قىممىتى بولۇپلا قالماستىن، يەنە ئايروپىلاندىمۇ كەم بولسا بولمايدىغان ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ ئۈسكۈنىسى ھېسابلىنىدۇ. بىراق، ئىچىدىن يانىدىغان دۋېگاتېل ئاساسلىقى ئاپتوموبىللاردا ئىشلىتىلىدۇ.
ئىدرىس ئەلەيھىسسالام
ئىسلامدا ئىدرىس پەيغەمبەر
كىتابتا (يەنى قۇرئاندا) ئىدرىس (قىسىسى) نى بايان قىلغىن، ئۇ ھەقىقەتەن راستچىل پەيغەمبەر ئىدى (56)ئۇنى بىز يۇقىرى ئورۇنغا كۆتۈردۇق(57)
ئوتتو
دۋىگاتېل ھەققىدە
دىزېل دۋىگاتېل-ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېللارنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، چوڭ تىپتىكى ئاپتوموبىللىرى ۋە پاراخوتلارغا ئىشلىتىلىدۇ، بۇمۇ ئوتتۇرىچە تۆت تاكتلىق ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېل قاتارىغا كىرىدۇ، پەقەت يېقىلغۇ كىرىش جەريانىلا ئازراق ئوخشىمايدۇ.
كەشپىيات ھەققىدە
كەشپىياتنىڭ كۆپىنچىسى(ھەربىي قورال، پارتىلىتىش بومبىسى قاتارلىقلاردىن باشقىسى) ئىنسانىيەتكە پايدىلىق. ئىنسانلار ئىچىدە توڭلاتقۇ ياكى پېنتسىللىن ئىشلىتىشنى رەت قىلىش پىكرىنى بېرىدىغانلار ۋە ياكى بۇلارنى ئىشلىتىشنى چەكلەشنى ئوتتۇرىغا قويىدىغانلار ناھايىتى ئاز. بىراق، ئاپتوموبىلنىڭ كەڭ ئىشلىتىلىشىدىن كېلىپ چىققان يامان ئاقىۋەتلەرمۇ بىزگە ناھايىتى ئېنىق، مەسىلەن، ئاۋازىنىڭ چوڭ بۇلۇشى، ھاۋانىڭ بولغىنىشى، يېقىلغۇنىڭ خوراپ كېتىشى، ماشىنا ۋەقەسىنىڭ كۆپلۈكىدىن نۇرغۇنلىغان ئادەملەرنىڭ ئۆلۈپ كېتىشى ۋەھاكازالار.
بىراق، ئاپتوموبىلنىڭ ئاشۇ روشەن ئارتۇقچىلىقىنى دېمىسەك، ئۇنىڭ يېتەرسىزلىكلىرىگە چىداپ تۇرالمىغان بولاتتۇق. خۇسۇسىي ئاپتوموبىل ئاممىۋى ئاپتوموبىلغا قارىغاندا تېخىمۇ قولايلىق بولۇپ، ھەر كىم ئۆز خالىغانچە، خالىغان ۋاقىتتا خالىغان يېرىگە بارالايدۇ. ئۇنىڭ سۈرئىتى تېز ھەم راھەت بولغاچقا، كىشىلەرنىڭ ئەركىن ھەرىكەت قىلىشىغا زور ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن.
شەخىسلەر ئانكىتى
ئوتتوئاپتوموبىلنىڭ كەشپىياتچىسى ئوتتو 1832-يىلى گېرمانىيىنىڭ خوزخاۋسىن دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان. ئۇ بالىلىق چېغىدىلا دادىسى تۈگەپ كېتىپ، ئوقۇشتىن توختاپ، ئىشلەشكە مەجبۇر بولغان. ئۇ دەسلەپتە كىچىك بىر شەھەردىكى تۈرلۈك ماللار دۇكىنىدا شاگىرت بولۇپ ئىشلىگەن. كېيىن فرانكفورتقا بېرىپ خەت كۆچەرگۈچى بولغان، ئۇنىڭدىن كېيىن سەييارە يايمىچى بولغان.
تەخمىنەن 1860-يىللىرى، ئوتتو فرانسىيلىك ئىنژېنېر روسانىڭ كۆمۈر گازى دۋىگاتېلى لايىھىلەپ چىققانلىقىنى ھەمدە تۆت تاكىتلىق دۋىگاتېلنى كەشپ قىلىش پاتېنىتىغا ئېرىشكەنلىكىدىن خەۋەر تاپىدۇ.
ئالاقىدار بايان
1862-يىلى 1-ئايدا ئوتتو روسانىڭ قانۇنىيىتىگە ئاساسەن تۇنجى دۋىگاتېلنى ياساپ چىقتى. بىراق، ئوتتو كەشپىيات پاتېنىتىغا ئېرىشكەندىن كېيىن، ئىشلەپچىقىرىش پىلانىنى ئىجرا قىلىش جەريانىدا مەبلەغ كەمچىلىكى قىيىنچىلىقىغا دۇچ كېلىدۇ. نۇرغۇن تىرىشچانلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئاخىر ئىشلەپچىقىرىش مەبلىغى تەمىنلەيدىغان شېرىك تاپىدۇ. بۇ ئىككىيلەن بىرلىشىپ كىچىك بىر زاۋۇت قۇرۇپ، دۋىگاتېلنى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشتۈرىدۇ.
مېنىڭچە، ئاپتوموبىل سانائىتى تەرەققىياتى داۋامىدا زور تەسىر كۆرسەتكەن يەنە بىر شەخس بار. ئۇ بولسىمۇ كەشپىياتچى، ئامېرىكىلىق مەشھۇر سانائەتچى فورت. فورت 1896-يىلى تۇنجى ئاپتوموبىلنى ياساپ چىققان، 1908-يىلىغا كەلگەندە ئاندىن ئاپتوموبىلنى كۆرگەزمە قىلغان.
مېنىڭچە، ئىچىدىن يانىدىغان دۋىگاتېلنى كەشپىياتى بىر نەچچە كىشىگە مەنسۇپ، ئۇلار بولسا، لىنيۇ، ئوتتو، دائىملېر، بېنز ۋە فورتلاردىن ئىبارەت.
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى- ھۆكۈمەتلەر ئارا خەلقئارا پۇل مۇئامىلە تەشكىلاتى. ئۇ 1944-يىلى 7-ئايدا ئىمزالانغان «خەلقئارا پۇل فوندى كېلىشىمى»گە ئاساسەن، 1945-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى دۇنيا بانكىسى بىلەن بىرلا ۋاقىتتا قۇرۇلغان. 1947-يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى خىزمەتكە كىرىشكەن. 1947-يىلى 11-ئاينىڭ 15-كۈنىدىن باشلاپ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەخسۇس ئاپپاراتى بولغان، خىزمەتتە مۇستەقىللىققە ئىگە. باش ئورگىنى ئامېرىكىنىڭ ۋاشىنگتوندا تەسىس قىلىنغان. «ئالتۇن كېسەك دۆلەتلەر»نىڭ مالىيە مىنىستىرلىرى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنى جەزمەن ئىسلاھ قىلىش كېرەك، دېدى.
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى IMF
200 px
ئەزا دۆلەتلەر: يېشىل رەڭلىك 200 px
ئەزالىرى
2011-يىلى 6-ئايغىچە 187 دۆلەت ئەزا بولغان، 140 دۆلەتتىن 2700 خىزمەتچى تەكلىپ قىلغان.
لىدېرى
لېدىرىنى قائىدە بويىچە بويىچە تارىختىن بۇيان ياۋروپالىقلار ئۈستىگە ئېلىپ كەلگەن. لىدىر- خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ باش خىزمەتچىسى، ئىجرائىيە مۇدىرىيىتىنىڭ رەئىسى، ئۈچ مۇئاۋىن لىدىر بۇ تەشكىلاتىنىڭ خىزمىتىنى باشقۇرۇشقا ياردەملىشىدۇ.
2011-يىلى 6-ئاينىڭ 28-كۈنى فىرانسىيەنىڭ ئىقتىساد، مالىيە، سانائەت مىنستىرى كىرستىنا لاگاردى يېڭى بىر نۆۋەتلىك لىدىرلىققا سايلاندى، بەش يىل ۋەزىپە ئۆتەيدۇ، ئۇنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش ۋاقتى 2011-يىلى 7-ئاينىڭ 5-كۈنىدىن باشلانغان بولۇپ، بۇ تەشكىلات قۇرۇلغان 1944-يىلدىن بۇيانقى تۇنجى ئايال لىدىر.
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ قائىدىسىگە ئاساسەن، لىدىر مۇئاۋىن لىدىرنى نامزاتلىققا كۆرسىتىدۇ، نامزاتنى مۇدىرىيەت ئاخىرىدا تەستىقلايدۇ.
باش مەقسىتى
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ باش مەقسىتى- خەلقئارا پېرېۋوتنى مۇقىملاشتۇرۇش، دۇنيا سودىسىغا توسقۇنلۇق قىلىۋاتقان تاشقى پېرېۋوت باشقۇرۇش تۈزۈمىنى يوقىتىش، پۇل مەسىلىسىدە خەلقئارا بىلەن ھەمكارلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ھەمدە قىسقا مەزگىللىك قەرز پۇل بېرىش ئارقىلىق، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا كىرىم-چىقىمى ۋاقتىنچە تەكشىسىز بولغاندا كۆرۈلىدىغان تاشقى پېرېۋوت مەبلەغ ئېھتىياجىنى ھەل قىلىش. ئۇنىڭ مەبلەغ مەنبىي ئەزا دۆلەتلەر تاپشۇرغان بەدەل پۇلىدىن كېلىدۇ. ھەر قايسى ئەزا دۆلەتلەرنىڭ بەدەل پۇلىنى بۇ تەشكىلات ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ خەلق ئىگىلىكى كىرىمى، ئالتۇن، تاشقى پېرېۋوت زاپىسى، ئىمپورت، ئېكسپورت سودا سوممىسى شۇنداقلا ئېكسپورتتىكى تەۋرىنىش قاتارلىق ئىقتىسادى كۆرسەتكۈچكە ئاساسەن بېكىتىدۇ. ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئاساسلىق ھوقۇق مەنپەئەتى- تاپشۇرغان بەدەل پۇلى نىسبىتى بويىچە تاشقى پېرېۋوتنى ئۆتنە ئېلىش.
ئاساسلىق فۇنكسىيەسى
بۇ تەشكىلاتنىڭ مەبلەغ مەنبىي ئەزا دۆلەتلەر تاپشۇرغان بەدەل پۇلىدىن كېلىدۇ. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىغا ئەزا ھەر بىر دۆلەتنىڭ دۇنيا ئىقتىساددىكى نىسبىتىگە ماس كېلىدىغان نورمىسى بولىدۇ. ئەزا دۆلەتلەرنىڭ نورمىسى ئۇنىڭ بۇ تەشكىلات تاپشۇرغان پۇلىنىڭ ئەڭ يۇقىرى چېكى، ئاۋاز بېرىش ھوقۇقى ۋە بۇ تەشكىلاتتىن ئالىدىغان قەرز پۇل چېكىنى بەلگىلەيدۇ.
ئامېرىكا خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىدا ئەڭ كۆپ نورمىغا ئىگە، شۇڭا ئامېرىكىنىڭ پوزىتسىيىسى ھەل قىلغۇچ تەسىرىگە ئىگە.
2008-يىلى 4-ئاينىڭ 29-كۈنى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى كېڭىشى نورمىسى ۋە ئاۋاز بېرىش ھوقۇقى توغرىسىدىكى ئىسلاھات لايىھەسىنى تەستىقلىدى. بۇ لايىھە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ بۇ تەشكىلاتتىكى ۋەكىللىكى ۋە سۆز قىلىش ھوقۇقىنى كۆپەيتىشكە ماس كېلىدۇ.
2009-يىلى 9-ئايدا 20 دۆلەت گۇرۇھى پېتىزبورگ باشلىقلار يىغىنى ئېچىلدى، يىغىندا بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلدى. خەلقئارا پول فوندى تەشكىلاتىنىڭ ئىسلاھات تېزگىنلەش قۇرۇلمىسى-يىغىندا قولغا كەلتۈرۈلگەن ئەڭ مۇھىم نەتىجىلەرنىڭ بىرى. يىغىن قارارىغا ئاساسەن، تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر قىسمەن نورمىسىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە يۆتكەپ بېرىدۇ. تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئۈلۈشى %43تىن %48 كە ئۆستۈرۈلىدۇ. بۇ خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى تەرەققىياتى تارىخىدىكى بىر قېتىملىق مۇھىم ئىسلاھات، ئۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتىدىكى ئورنى ۋە ساداسىنى ئۆستۈرۈشتە ئىجابىي رول ئوينايدۇ.
ئەزا دۆلەتلەر پۇل ئېلىش ھوقۇقىغا ئىگە، تاپشۇرغان نورما بويىچە بەلگىلىك نىسبەتتە تاشقى پېرېۋوتنى ئۆتنە ئېلىپ ئىشلىتىدۇ. 1969-يىلى يەنە « ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقى»نىڭ پۇل بىرلىكى تەسىس قىلىندى، بۇ خەلقئارا ئوبوروت ۋاستىسىدىكى بىر تولۇقلىما بولۇش سۈپىتى بىلەن بىر قىسىم ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا كىرىمىدىكى پاسسىپ باھانىسىنى پەسەيتتى. ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ماتېرىيال بىلەن تەمىنلەش مەجبۇرىيىتى بار ھەمدە تاشقى پېرېۋوت سىياسىتى ۋە باشقۇرۇش جەھەتتە بۇ تەشكىلاتنىڭ نازارىتىنى قوبۇل قىلىدۇ.
تەشكىلىي ئاپپاراتى
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ ئالى ھوقۇقلۇق ئاپپاراتى- كېڭەش، ئۇ ئەزالار ئەۋەتكەن بىردىن باش ۋە مۇئاۋىن كېڭەش ئەزاسىدىن تەركىب تاپقان. ئادەتتە ھەر قايسى ئەزا دۆلەتلەرنىڭ مالىيە مىنىستىرلىرى ياكى مەركىزىي بانكا باشلىقى بۇنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ھەر يىلى 9-ئايدا بىر قېتىم يىغىن ئاچىدۇ، ھەر قايسى كېڭەش ئۆز ئالدىغا ئۆز دۆلىتىنىڭ بېلەت تاشلاش ھوقۇقىنى يۈرگۈزىدۇ؛ ئىجرائىيە مۇدىرىيەت 24 ئىجرائىيە مۇدىرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ تەشكىلاتىنىڭ كۈندىلىك خىزمىتىنى بىر تەرەپ قىلىشقا مەسئۇل، كېڭەش ھاۋالە قىلغان بارلىق ھوقۇقلارنى ئىجرا قىلىدۇ. ئىجرائىيە مۇدىر ئىككى يىلدا بىر سايلىنىدۇ، لېدىر ئىجرائىيە مۇدىرىيەتتە سايلىنىدۇ، ئۇ فوندى تەشكىلاتنىڭ كەسپىي خىزمەتلىرىگە مەسئۇل بولۇپ، ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى بەش يىل، ئۇدا ۋەزىپە ئۆتىسە بولىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئۈچ مۇئاۋىن لېدىر بار. تارىختىن بۇيان لېدىرلىقنى ياۋروپالىقلار ئۈستىگە ئېلىپ كەلگەن.
بۇ تەشكىلاتنىڭ ۋاقىتلىق كومىتېتى دۇنيادىكى ئىككى چوڭ پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرىنىڭ بىرى دەپ قارىلىدىغان خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ تەدبىر بەلگىلەش ۋە يېتەكچىلىك قىلىش ئاپپاراتى. بۇ كومىتېت سىياسەت جەھەتتە ھەمكارلىشىدۇ ۋە ماسلىشىدۇ، بولۇپمۇ ئوتتۇرا باسقۇچلۇق ئىستراتېگىيە تۈزۈش جەھەتتە رولىنى تولۇق جارى قىلدۇرىدۇ. كومىتېت 24 ئىجرائىيە مۇدىردىن تەركىب تاپىدۇ. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ھەر يىلى دۇنيا بانكىسى بىلەن بىرلىكتە يىللىق يىغىن ئاچىدۇ.
ئاساسلىق نەشرىيات بۇيۇملىرى
«دۇنيا ئىقتىسادىغا نەزەر»، «خەلقئارا پۇل مۇئامىلە ئىستاتىستىكىسى (ئايلىق ژۇرنىلى)»،« خەلقئارا پۇل فوندى ئەھۋالى (ھەپتىلىك ژۇرنىلى)»، «خەلقئارا كىرىم چىقىم ئىستاتىستىكىسى (ئايلىق ژۇرنىلى)»، «ھۆكۈمەت مالىيەسى ئىستاتىستىكا يىلنامىسى».
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ھەر يىلى بىر قېتىم «خەلقئارا پۇل مۇئامىلىنى مۇقىملاشتۇرۇش دوكلاتى»نى ئېلان قىلىپ، يەر شارى پۇل مۇئامىلە بازىرى ۋەزىيىتىنى باھالايدۇ ھەمدە كېلىپ چىقىش ئېھتىمالى بولغان پۇل مۇئامىلە خېيىم-خەتىرىدىكى يوشۇرۇن سىستېمىلىق نۇقساننى بېكىتىپ، يەر شارى پۇل مۇئامىلىسىنىڭ مۇقىملىقىنى قوغداش ھەققىدە تەكلىپ بېرىدۇ.
خەلقئارا پۇل مۇئامىلە فوندى تەشكىلاتى نورمىسىنى ئىسلاھ قىلىش
جۇڭگو بىلەن خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى
جۇڭگو 1945-يىلى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىغا كىرىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ قۇرغۇچىلىرىنىڭ بىرى بولغان. 1980-يىلى 4-ئاينىڭ 17-كۈنى بۇ تەشكىلات جۇڭگونىڭ ۋەكىللىك ھوقۇقىنى رەسمىي ئەسلىگە كەلتۈردى. جۇڭگونىڭ بۇ تەشكىلاتتىكى نورمىسى 3 مىليارد 385 مىليون 200 مىڭ ئامېرىكا دوللىرىلىق ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقى بولۇپ، ئومۇمىي نورمىنىڭ %2.34 نى ئىگىلەيدۇ. جۇڭگو 34 مىڭ 102 ئاۋازغا ئىگە بولۇپ، ئومۇمىي ئاۋاز ھوقۇقىنىڭ %2.28نى ئىگىلەيدۇ. جۇڭگو 1980-يىلى بۇ تەشكىلاتتىكى ئورنى ئەسلىگە كەلگەندىن كېيىن ئايرىم بىر سايلام رايونى تەشكىللىدى ھەمدە ئىجرائىيە مۇدىرى ئەۋەتتى. 1991-يىلى بۇ تەشكىلات بېيجىڭدا دائىمىي تۇرۇشلۇق ۋاكالەتخانا تەسىس قىلدى.
2010-يىلى 2-ئاينىڭ 24-كۈنى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ لىدىرى كائېن جۇڭگو خەلق بانكىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى جۇ مىڭنى ئۆزىنىڭ ئالاھىدە مەسلىھەتچىلىكىگە تەيىنلىدى.
2010 -يىلى 10-ئاينىڭ 9-كۈنى بۇ تەشكىلات جۇڭگونى يەر شارىدىكى بەش چوڭ سىستېمىلىق مۇقىملىققا ئىگە مۇھىم ئىقتىسادىي گەۋدىگە كىرگۈزدى.
2010 -يىلى 11-ئاينىڭ 5-كۈنى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرىيىتى نورما ئىسلاھاتى لايىھەسىنى ماقۇللىدى. نورما ئىسلاھاتى ئاياغلاشقاندىن كېيىن، جۇڭگونىڭ نورمىسى شۇ چاغدىكى　%3.72 تىن %6.39كە ئۆستى. ئاۋاز بېرىش ھوقۇقىمۇ %3.65تىن %6.07كە ئۆسۈپ، گېرمانىيە، فىرانسىيە ۋە ئەنگلىيەدىن ئېشىپ، ئامېرىكا ۋە ياپونىيەدىن كېيىن بۇ خەلقئارا تەشكىلاتتا ئەڭ چوڭ سۆز قىلىش ھوقۇقىغا ئېرىشتى.
2011-يىلى 7-ئاينىڭ 26-كۈنى جۇمىڭ خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ مۇئاۋىن لىدىرى بولدى.
ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقى
ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى 1969-يىلى تەسىس قىلغان بىر خەلقئارا زاپاس مال-مۈلۈك بولۇپ، ئۇ ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەت زاپىسىدىكى يېتەرسىزلىكنى تولۇقلايدۇ. ئەزا دۆلەتلەرنىڭ كىرىم چىقىمىدا پاسسىپ بالانسى كۆرۈلگەندە، ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقىنى سېتىش ئارقىلىق كىرىم چىقىم پاسسىپ بالانىسى ياكى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ قەرزىنى تۆلىگىلى بولىدۇ.
2009-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى 250 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقىنى تەقسىملەش لايىھەسىنى ئېلان قىلدى، بۇنىڭ ئىچىدە ئامېرىكىنىڭ يېڭىدىن كۆپەيگەن ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقى 42 مىليارد 600 مىليون ئامېرىكا دوللىرى، جۇڭگو يېڭىدىن كۆپەيگەن پۇل ئېلىش ھوقۇقى 9 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى بولدى. بۇ قېتىمقى تەقسىملەش- ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقى تەسىس قىلىنغاندىن بۇيانقى كۆلىمى ئەڭ زور بىر قېتىملىق تەقسىملەش ھېسابلىنىدۇ. شۇندىن بۇرۇن، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ئالاھىدە پۇل ئېلىش ھوقۇقىنى ئىككى قېتىم ئومۇميۈزلۈك تەقسىملىگەن، تەقسىملەش نورمىسى تەخمىنەن 33 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى بولغان.
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىيو تورى http://www.uycnr.com/zl/gjzz/201202/t20120215_261713_3.html
قىزچاقنىڭ يۇرتىغا قايتىشى
thumb|ئارتىسلار ئۇچىرىششى thumb|ئۇماق قىز شەھىدەنىڭ رولچىسى thumb|كارنىنا كاپۇر قىزچاقنىڭ يۇرتىغا قايتىشى يەنە ھىندىچە باجراڭگى بايجان دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ھىندىستاننىڭ دۇنياغا داڭلىق ئارتىسى سالمانخان باش رول ئالغان ناھايىتى تەسىرلىك كىنو. thumb|سالمانخان « قىزچاقنىڭ يۇرتىغا قايتىشى » بولسا Aanna Films تارقاتقان ۋەقەلىك فىلىم. بۇ فىلىمدە كابىرخان رېژىسسورلىق قىلغان، سالمانخان، كارىنا كاپور ۋە خارشائالى مالخوترا ھەمكارلىشىپ ئىشلىگەن فىلىم. بۇ فىلىمدە ئىخلاسمەن ھىندى دىنى مۇردىنىڭ پاكىستانلىق گاچا قىزنى يۇرتىغا قايتۇرۇپ ئاپىرىپ، قىزنى ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ئۇچراشتۇرۇش جەريانى سۆزلەنگەن.
مەزمۇنى
كىشىلەر بىر مەيدان كەسكىن ھىندىستان ۋە پاكىستان ئوتتۇرىسىدىكى پالاق توپ مۇسابىقىسىنى كۆرىۋاتقاندا، بىر قىز پاكىستاندا دۇنياغا كەلدى، ئاپىسى توپ مەيدانىدىكى توپ چولپانلىرىنىڭ ئىسمىگە ئاساسەن قىزىغا شەھىدە (خارشائالى مالخوترا رولدا) دەپ ئىسىم قويدى. كۆزنى يۇمۇپ ئاچقۇچە ئالتە يىل ئۆتۈپ كەتتى، شەھىدە گەرچە ئالتە ياشقا كىرگەن بولىسىمۇ، يەنىلا گەپ  قىلمايتتى. ئىچى تىتىلداپ كەتكەن ئانىسى ئۇنى ھىندىستانغا ئېلىپ بېرىپ، دېھلىدىكى چوڭ مەسچىتنى تاۋاپ قىلىپ كېلىش قارارىغا كەلدى. ئۇلار پويىزغا ئولتۇرۇپ پاكىستانغا قايتىش سەپىرىدە، كىچىك شەھىدە ئانىسى ئۇخلاپ ياتقان چاغدا پويىزدىن چۈشۈپ ئازگالغا چۈشۈپ قالغان ئوغلاقنى قۇتقۇزۋاتقان چاغدا پويىز كېتىپ قالدى. ئانا بالا ئىككەيلەن دۆلەت چېگرىسى تەرىپىدىن ئايرىۋېتىلدى، يېقىن دېسە كۆز ئالدىدا بولسىمۇ، لېكىن دۆلەت چىگرىسىدىن ئۆتۈش ئۈچۈن يەنە بىر قېتىم پاسپورت بېجىرىش كېرەك بولاتتى.
پاۋان (سالمانخان رولدا) خانۇمەن ئىلاھىنىڭ سادىق مۇخلىسى ئىدى. ئۇ تولىمۇ ساددا بولغاچقا ئەخمەق دەپمۇ قالاتتى. ئۇ خانۇمەن ئىلاھىنى كۆرسىلا ئىبادەت قىلاتتى. دائىم «مەن يالغان سۆزلىمەيمەن، بولمىغۇر ئىشلارنى قىلمايمەن» دېگەن گەپنى ئېغىزدىن چۈشۈرمەيتتى. كېيىن ئۇ گۈزەل لاشىكا (كارىنا كاپور) بىلەن تونۇشۇپ قالدى. ئۇلار بىربىرنى ياخشى كۆرەتتى، تويدىن كېيىن تۇرىدىغان ئۆينى سېتىۋېلىش ئۈچۈن پۇل يىغىۋاتاتتى. ئۇ كوچىدا تەمتىرەپ يۈرگەن شەھىدەنى ئۆيگە ئېلىپ باردى، ئۇلارنىڭ تۇرمىشىدا ئالەم شۇمۇل ئۆزگىرىش يۈز بەردى ...
سالمانخان (پالۋان رولىدا)
خانۇمەن ئىلاھىنىڭ سادىق مۇخلىسى ئىدى. ئۇ تولىمۇ ساددا بولغاچقا ئەخمەق دەپمۇ قالاتتى. ئۇ خانۇمەن ئىلاھىنى كۆرسىلا ئىبادەت قىلاتتى. 20يېشىدا تولۇق ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى. دائىم « مەن يالغان سۆزلىمەيمەن، بولمىغۇر ئىشلارنى قىلمايمەن » دېگەن گەپنى ئېغىزدىن چۈشۈرمەيتتى. لېكىن تولىمۇ ئاقكۆڭۈل، مېھرىبان يىگىت. سىرتتا سەرگەردان بولغان پاكىستانلىق قىز شەھىدەنى ئۆز يۇرتىغا ئاپىرىش يولىدا نۇرغۇن جاپالارنى تارتىدۇ.
كارىنا كاپور ( لاشكا رولىدا)
ھىندىستانلىق ياش، گۈزەل، ناخشا - ئۇسسۇلغا ماھىر، ئاق كۆڭۈل قىز. ئۇ بىر باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى. نادان، ئەخمەق ئەمما يېقىملىق پاۋان بىلەن تونۇشۇش ھەم چىقىشىپ ئۆتۈش جەريانىدا پاۋاننى چوڭقۇر ياخشى كۆرۈپ قالدى، ئۆي سېتىۋېلىپ توي قىلىش ئۈچۈن
تىرىشىپ خىزمەت قىلىپ پۇل يىغاتتى. كېيىن ئۇ پاۋاننىڭ شەھىدەنى ئۆز ئائىلىسىگە ئاپىرىپ قويىشىنى قولدى ھەمدە ئۆي سېتىۋالىدىغان پۇلنى پاۋانغا يول پۇلى قىلىش ئۈچۈن بەردى.
خارشالى ماتخوردا (شاھىدە رولىدا)
ئاپىسى توپ مەيدانىدىكى توپ چولپانلىرىنىڭ ئىسمىگە ئاساسەن شەھىدە (خارشائالى مالخوترا رولدا) دەپ ئىسىم قويدى. ئالتە ياشقا كىرگەن بولىسىمۇ، يەنىلا گەپ  قىلمايتتى. ئىچى تىتىلداپ كەتكەن ئانىسى ئۇنى ھىندىستانغا ئېلىپ بېرىپ، دېھلىدىكى چوڭ مەسچىتنى تاۋاپ قىلىپ كېلىش قارارىغا كەلدى. ئۇلار پويىزغا ئولتۇرۇپ پاكىستانغا قايتىش سەپىرىدە، شەھىدە ئانىسى ئۇخلاپ ياتقان چاغدا پويىزدىن چۈشۈپ ئازگالغا چۈشۈپ كەتكەن ئوغلاقنى قۇتقۇزۋاتقان چاغدا پويىز كېتىپ قالدى. شەھىدە ھىندىستاندا ئاق كۆڭۈل پاۋانغا ئۇچرىدى.
مەنبە
ئىزدە قامۇسى http://wiki.izda.com/?a=show&id=9799
سىمون ھەيھا
دۇنيا بويىچە بىرىنچى مەرگەن _ئاق رەڭلىك ئەزرائىل سىمون ھەيھا 1905-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى تۇغۇلغان، 2002-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈنى ۋاپات بولغان.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :سىمون ھەيھا
باشقا نامى :ئاق رەڭلىك ئەزرائىل
يۇرتى :فىنلاندىيە ئۆلكىلىك لو گارۋى
تۇغۇلغان ۋاقتى :1905-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :2002-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈنى
بوي ئېگىزلىكى :1.7
كەسپى :مەرگەن، قانداغاي ئوۋچىسى، ئىت يىتىشتۈرگۈچى، ھەربىي
چەتئەلچە نامى :Simo Häyhä
ئىنگلىزچە نامى :SimoHayha
ئاساسلىق نەتىجىسى :دۇنيا مەرگەن شاھى
شەخس تونۇشتۇرۇلىشى
دۇنيا بويىچە بىرىنچى مەرگەن _ئاق رەڭلىك ئەزرائىل سىمون ھەيھا 1905-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى تۇغۇلغان، 2002-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈنى ۋاپات بولغان. فىنلاندىيە مەرگەنلىرى ئىچىدە ئەڭ يامىنى سىمون ھەيھا. سىمون ھەيھا بولسا فىنلاندىيە شۇنداقلا دۇنيا بويىچە ئەڭ كۆپ دۈشمەننى، يەنى 505 كىشىنى ئۆلتۈرۈش رېكورتىنى ساقلاۋاتقان كىشى ئىدى. سىمون ھەيھا باشچىلىقىدىكى فىنلاندىيە مەرگەنلىرى قار تېيىلىش ئەترىتىنى تەشكىللىگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى كەسپىي ئوۋچى بولغاچقا تاغ ۋە ئورمانلارنىڭ جۇغراپىيەلىك مۇھىتىغا ناھايىتى تونۇش بولۇپ ئۇچىسىغا ئاق قاردەك ئاق رەڭلىك نىقابلىنىش كىيىمى كىيىپ، سىيرىلما چانا ئارقىلىق قار يېغىپ يول توسۇلۇپ كەتكەن شەھەرنىڭ چېتىدىكى دالىدا ئەركىن ھەرىكەت قىلاتتى. ئاپئاق مۇھىتتا پالاكەت، قارامتۇل قوڭۇر رەڭ فورما كىيىپ قار ئىچىدە جاپالىق يول يۈرۈۋاتقان سوۋېت قىزىل ئارمىيەسى ئۇلارغا نىسبەتەن ئەڭ روشەن نىشان بولۇپ قالغان.
ئىش-تەمسىللىرى
سىمون ھەيھا باشچىلىقىدىكى قار تېيىلىش ئەترىتى گەرچە چار رۇسىيە مەزگىلىدىكى Mosin-Nagant  مىلتىقنى ئىشلىتىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن 700 مېتىر يىراقلىقتىكى سوۋېت ئىتتىپاقى ئارمىيەسىنىڭ جەڭچىلىرىنى قارىغا ئېلىپ تەگكۈزەلەيدىغان بولغاچقا، سوۋېت ئىتتىپاقى ئارمىيەسىنىڭ ئەسكەرلىرى ئىچىدە قاتتىق ۋەھىمە پەيدا قىلىپ، ئۇلارنى «ئاق رەڭلىك ئەزرائىل» دەپ ئاتىغان.
قار ئۈستىدە دۈم يېتىۋالغان تەقدىردىمۇ سوۋېت ئارمىيەسى مەرگەنلەرنىڭ تېز ھەم توغرا قارىغا ئېتىشىدىن قېچىپ قۇتۇلالمىغان. پەقەت ئەسكەرلەرنىڭ بېشى يەر يۈزىگە چىقىپ قالسىلا، 30 سېكۇنتقا قالمايلا بۇ ئەسكەر ئۇرۇش قاپلىغان بۇ دۇنيادىن مەڭگۈ ئايرىلىپ قېلىشى مۇمكىن ئىدى. بىر قىسىم توخۇ يۈرەك ئەسكەرلەر باش كۆتۈرۈشكە پېتىنالماي، ھەمىشە بېشىنى تۆۋەن سېلىپ قالايمىقان ئوققا تۇتسىمۇ نەتىجىدە ئوق ئۇلارنىڭ ساغرىسىدىن تۆشۈك ئېچىپ قوياتتى. سىمون ھەيھانىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى-فىنلاندىيە ئۇرۇشىدا قوشقان تۆھپىسى گەۋدىلىك بولغاچقا، ئۇ فىنلاندىيە خەلقى ھۆرمەت قىلىدىغان «مىللىي قەھرىمان» دەپ ئاتالغان.
«ئاق رەڭلىك ئەزرائىل»دىن بەك قورقۇپ كەتكەچكە، فىنلاندىيە مەرگەنلىرى بەزىدە قارلىق كېچىدە گۈلخان يېنىدا ئېچىپ چارچاپ ھالىدىن كەتكەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئارمىيەسى ئەسكەرلىرىنى قارىغا ئېلىپ ئاتسىمۇ، ئۇلار ھەددىدىن زىيادە ئۈمىدسىزلىك سەۋەبىدىن يېنىدىكى قۇربان بولغان سەپداشلىرىنىڭ ئۆلۈمىنى كۆرۈپ تۇرۇپ كۆرمەسكە سېلىپ، ئۆزىگە تەۋە بولغان بىر تال ئوقنى كۈتۈپ تۇراتتى.
سىمون ھەيھا قارىغا ئېلىپ ئۆلتۈرگەن 505 ئەسكەرنىڭ ئىچىدە، نۇرغۇن ئۆلگۈچىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى چىرايى ئىنتايىن تەمكىن ئىدى، لېكىن قارىماققا جىمجىت سىرتقى كۆرىنىش ئاستىدا يوشۇرۇنغىنى زادى تەمكىنلىك ياكى ئۈمىدسىزلىك ئىكەنلىكىنى ھېچكىم بىلمەيتتى.
تاكى 1940-يىلى 3-ئاينىڭ 6-كۈنىگە كەلگەندە، بىر تەلەيلىك ئەسكەرنىڭ ئوقى سىمون ھەيھا نىڭ بېشىغا تەگدى. باشقا فىنلاندىيە ئەسكەرلىرى ئۇنىڭ يارىلانغانلىقىنى بايقىغاندىن كېيىن  ئۇنى بازىغا ئېلىپ كەتتى. شۇ چاغدا ئوق زەربىسىدە ئۇنىڭ « كاللىسىنىڭ يېرىمى» لا قالغان ئىدى. ئاق رەڭلىك ئەزرائىلنىڭ ئاياغ تىۋىشى بۇ يەردە … بىر ھەپتە توختىدى. ئوق ھەقىقەتەن ئۇنىڭ يۈزىگە تەگكەن بولسىمۇ، بىراق سىمون ھەيھا يەنىلا ھايات قالغان، ئۇ 3-ئاينىڭ 13-كۈنى ھوشىغا كەلگەندە بۇ ئۇرۇشمۇ تەڭلا ئاياغلاشقان.
ئالاقىدار بايان
بۇ قېتىمقى ئاجىزلار كۈچلۈكلەرگە قارشى تۇرىدىغان ئۇرۇشتا فىنلاندىيە مەرگەنلىرى ئىنتايىن كۆزگە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن. ئاتقان ئوقىنى زايە قىلماسلىق بولسا مەرگەنلەرنىڭ قوغلىشىدىغان نىشانى.
ئىستاتىستېكا قىلىنىشىچە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 25 مىڭ پاي ئوق بىلەن بىر ئەسكەرنى ئۆلتۈرگەن، ۋىيېتنام ئۇرۇشى ۋاقىتتا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 200 مىڭ پاي ئوقتا بىر ئەسكەر ئۆلگەن، لېكىن ئوخشاش مەزگىلدە بىر مەرگەن ئوتتۇرا ھېساب بىلەن پەقەت 1.3 پاي ئوقتا بىر دۈشمەننى ئۆلتۈرگەن بولۇپ، بۇلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرق كىشىنى تولىمۇ ھەيران قالدۇرىدۇ.
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
كاربون تۆت ئوكسىد
250px|thumb
كاربون تۆت ئوكسىد(خىمىيىلىك فورمۇلا CO2) رەڭسىز گاز بولۇپ ، قويۇقلۇقى ھاۋانىڭكىدىن% 53 يۇقىرى. كاربون تۆت ئوكسىد مولېكۇلاسى كاربون ئاتومدىن ئىككى ئوكسىگېن ئاتومغا قوش باغلانغان. ئۇ يەر شارى ئاتموسفېراسىدا تەبىئىي گاز سۈپىتىدە تەبىئىي پەيدا بولىدۇ. نۆۋەتتىكى قويۇقلۇقى ھەجىمى تەخمىنەن% 0.04 (412 ppm) بولۇپ ، سانائەتتىن بۇرۇنقى سەۋىيىدىن 280 ppm ئۆرلىگەن. تەبىئىي مەنبەلەر يانار تاغ ، ئىسسىق بۇلاق ۋە گەز قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، ئۇ سۇ ۋە كىسلاتادا ئېرىپ كاربونات تېشىدىن قۇتۇلىدۇ. كاربون تۆت ئوكسىد سۇدا ئېرىيدىغان بولغاچقا ، ئۇ يەر ئاستى سۈيى ، دەريا ۋە كۆل ، مۇز قاپقىقى ، مۇزلۇق ۋە دېڭىز سۈيىدە تەبىئىي پەيدا بولىدۇ. ئۇ نېفىت ۋە تەبىئىي گاز زاپىسىدا بار. كاربون تۆت ئوكسىدنىڭ ئۆتكۈر ۋە كىسلاتالىق پۇرىقى بار بولۇپ ، ئېغىزدىكى ناتوغرا سۇنىڭ تەمىنى ھاسىل قىلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن ، ئادەتتە ئۇچرايدىغان قويۇقلۇقى پۇراقسىز.
فىزىكىلىق ۋە خىمىيىلىك خۇسۇسىيەت
كاربون تۆت ئوكسىد رەڭسىز. تۆۋەن قويۇقلۇقتا ، كاربون تۆت ئوكسىد گازى پۇراقسىز ، ئەمما يۇقىرى قويۇقلۇقتا ئۇنىڭدا كىسلاتالىق پۇراق بولىدۇ ، بۇ بوغۇلۇش ۋە غىدىقلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. قويۇقلۇقى ئاتموسفېرادىكى نورمال قويۇقلۇقىدىن كۆپ يۇقىرى كاربون تۆت ئوكسىد سۈمۈرۈلگەندە ، بۇرۇن ۋە كېكىردەكنى سانجىتىدىغان ئاچچىق تەم ھاسىل قىلىدۇ. گاز شىللىق پەردىلەر ۋە شۆلگەيدە ئېرىپ كاربون كىسلاتا ھاسىل قىلىدۇ. ئۇ كاربونلانغان ئىچىملىكنى ئىچكەندەك ھېس قىلىدۇ. ئۆلچەملىك تېمپېراتۇرا ۋە بېسىم ئاستىدا ، كاربون تۆت ئوكسىدنىڭ زىچلىقى] تەخمىنەن 1.98 كىلوگىرام / m 3 بولۇپ ، ھاۋانىڭ 1.5 ھەسسىسىگە تەڭ. كاربون تۆت ئوكسىد ئىككى ئوكسىگېن ئاتوم ۋە بىر كاربون ئاتومدىن تەركىب تاپقان. -78.51 & nbsp; ° C ياكى -109.3 & nbsp; ° F بولغاندا ، كاربون تۆت ئوكسىد قويۇقلىشىدۇ. قاتتىق كاربون تۆت ئوكسىد ئادەتتە «[[قۇرۇق مۇز» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ ئىنتايىن كۆپ ئۇچرايدۇ ، ئادەتتە توڭلىتىشتا ئىشلىتىلىدۇ. 1825-يىلى فرانسىيەلىك خىمىك تەرىپىدىن يېزىلغان. قاتتىق كاربون تۆت ئوكسىدنىڭ يەنە بىر خىل شەكلى كاربون دەپ ئاتىلىدىغان ئامورفوس ئەينەككە ئوخشايدۇ ، كاربون تۆت ئوكسىد كرېمنىي (كۋارتس ئەينەك) ۋە گېرمانغا ئوخشاش ئەينەك ھالەتتە مەۋجۇت بولىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن ، كاربونيا ئەينىكى تۇراقسىز بولۇپ ، بېسىم ئەسلىگە كەلسە ئەسلى ھالىتىگە قايتىدۇ.
كاربون تۆت ئوكسىد ئادەتتە ئورگانىك بىرىكمىلەر ، ھۈجەيرە ، نەپەسلىنىش ، مىكرو ئورگانىزم ئېچىتىش قاتارلىقلارنىڭ كۆيۈشىدىن ھاسىل بولىدۇ. ئۆسۈملۈكلەر قۇياش نۇرى ئالدىدا كاربون تۆت ئوكسىدنى سۈمۈرۈۋالىدۇ. ] [خلوروپلاست]] دا ئېلىپ بېرىلىپ ، كاربون سۇ بىرىكمىسى ۋە ئوكسىگېن ئىشلەپچىقىرىلىدۇ ، بۇلار باشقا جانلىقلارنىڭ نەپەسلىنىشىگە ئىشلىتىلىدۇ. بۇ دەۋرىيلىك كاربون دەۋرى (كاربون دەۋرى) دەپ ئاتىلىدۇ. كاربون تۆت ئوكسىد پارنىك گازى نىڭ بىرى. ئۇ كۆرۈنگەن نۇرنىڭ ئەركىن ئۆتۈشىگە يول قويىدۇ ، ئەمما ئىنفىرا قىزىل نۇر ۋە ئۇلترا بىنەپشە نۇرنى سۈمۈرۈۋالىدۇ. بۇ قۇياشنىڭ ئىسسىقلىقىنى قۇلۇپلاپ ، يوقىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. ئاتموسفېرا ، ئىسسىقلىق تېخىمۇ تەس يوقىتىش ، يەرشارىنىڭ ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسىمۇ ئۆرلەيدۇ ، بۇ ئەھۋال پارنىك ئېففېكتى دەپ ئاتىلىدۇ. كاربون تۆت ئوكسىدنىڭ قاتتىق ھالىتى قۇرۇق مۇز. قۇرۇق مۇز ئۆي تېمپېراتۇرىسىدا بىۋاسىتە sublimation غا ئايلىنىدۇ. كاربون تۆت ئوكسىد سۇيۇق ھالەتتە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئۈچۈن 5.1 ھەسسە بېسىمغا ئېھتىياجلىق.