cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
مۇئاشلىق زىيالىلارنىڭ مىللىتىمىزنى خاراپ قىلىدىغان ئىللەتلەر ھەققىدە قاقشاشلىرى، مىللىي مەۋجۇدلىقىمىزنى بىتچىت قىلىدىغان شەياتىنىزىم ھەققىدكى ئاگاھلاندۇرۇشلىرى ئادەمنى قەلەم تۇتىدىغان، زىيالى ئېتى باردىن بەزدۈرىدۇ. مۇئاشسىز زىيالىلارنىڭ ئۇنى بىدئەت، بۇنى شىرىك، ئۇنى دەھرىلىك بۇنى ئازغۇلۇق دەپ ھۆكۈم قىلىشلىرى كىشىنى ئۆزىدىن، ئۆرپ ئادىتىدىن گۇمانلاندۇرۇپ تېخىمۇ ساراسىمىگە سېلىۋېتىدۇ. گەرچە ئابدۇزاھىر داموللام ئاتۇشتىكى بىر مىيىت نامىزىدا بىدئەتنىڭ ئاۋامدا ئەمەس موللا ئۆلىمالاردا ئىكەنلىكىنى قەيىت قىلغان ئېدى. ھالبۇكى، ئارىدىن ئون نەچچە يىل ئۆتۈپمۇ بىدئەتكە چىقىرىش يەنە شۇ ئۆزىنى موللا ئۆلىما دېگەنلەردىن نېرى بولمايۋاتىدۇ. قۇلاق تۈۋىمدە ئۇنداق بولۇپ كەتسەك مەۋجۇدلۇقىمىز ئۇنداق بولىدۇ، بونداق بولۇپ كەتسەك ئۇنداق خەتەرلىك ئاقىۋەتكە قالىمىز، ئۇنداقلىقىمىزدىن ئۇنداق بولدۇق، بۇنداقلىقىمىزدىن بۇ كۈنگە قالدۇق، بىز ئۇنداق كېسەل خەق، بىز ئىتتىپاقسىز مىللەت…دېگەن ئالدىراقسان، تەنتەك ھۆكۈملەر ئاڭلىنىپ مېنى بىزار قىلىدۇ. ھەممە يەردە ھەممە كىشىنىڭ ئاغزىدا ئىنكار قىلىش، قورقۇتۇش، تەھدىت سېلىش چەكلەش، ھۆكۈم قىلىش جىق. تەھلىل قىلىش، تەتقىق قىلىش، ئۈمىدلەندۈرۈش، چۈشىنىش، يول كۆرسىتىش، يېتەكلەش ئاز. بەزىدە بۇ ماڭا بىر قىسىم زىيالىلىق داۋاسىدىكى كىشىلەرنىڭ يېزىۋاتقانلىرى ۋە دەۋاتقانلىرى ئۆزىدىكى بىنورمال پىسخىكىنى مىللەتلەشتۈرۈش، ئۈمىدسىزلىكنى ئاممىۋىيلاشتۇرۇپ قەلبىدىكى بىچارەلىكنى يوشۇرۇش، نوپۇزنىڭ جۇۋىسىدا تەرلەپ بىخەتەر جان بېقىشتەك تۇيۇلىدۇ.
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
ئىنىمىز ئەيساجان 2003-يىلى «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى»دا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىدىن باشلاپلا ئامېرىكىدىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپ MIT تەييارلاپ تارقاتقان ئىنتېرنېت ماتېماتىكا دەرسلىرىنى ئاڭلاپ، ئۇنىڭدىن ناھايىتى ياخشى ئۈنۈم قازانغان. بۇنداق دەرسلەر ئىنگلىزچە «OpenCourseWare, OCW» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ چەت ئەلدىكى كېيىنكى ئوقۇش ھاياتىدىمۇ بۇ قورالدىن كۆپ پايدىلىنىپ، ياخشى ئۈنۈملەرگە ئېرىشكەن. ئۇ ھازىرمۇ بىرەر يېڭى نەرسىنى ئۆگەنمەكچى بولغاندا، ئىنگلىزچە «Coursera» دەپ ئاتىلىدىغان ھەقسىز ئىنتېرنېت دەرسلىرىنى تېپىپ ئاڭلايدۇ. ئىنىمىز ئەيساجان ھازىر ۋەتەندە ۋە چەت ئەلدە ئوقۇۋاتقان بارلىق ئۇكىلارغا بۇ ئىككى تور بەتنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ تور ئادرېسلىرى:
غەربىي خەن سۇلالىسى
غەربىي خەن سۇلالىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Gherbiy Han Sulalisi) بولسا
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
http://ocw.mit.edu/courses/audio-video-courses/
https://www.coursera.org/courses
2015- يىلى 5 ئاينىڭ 1- كۈنى.
دوكتور ئەيساجان ئابىدىن ئېلان قىلغان ئىلمىي ماقالىلەرنىڭ تىزىملىكى (ئىنگلىزچە):
Refereed Conference/Journal Papers:
[1] On the Leakage of Information in Biometric Authentication
Elena Pagnin, Christos Dimitrakakis, Aysajan Abidin and Aikaterini Mitrokotsa
In Proceedings of INDOCRYPT 2014, LNCS 8885, pp. 265-280, Springer, 2014.
[2] Security aspects of privacy-preserving biometric authentication based on ideal lattices and ring-LWE
In Proceedings of IEEE WIFS, pp. 1653-1658, 2014.
[3] Security of a Privacy-Preserving Biometric Authentication Protocol Revisited
Aysajan Abidin, Kanta Matsuura, and Aikaterini Mitrokotsa
In Proceedings of CANS 2014, LNCS 8813, pp. 290-304, Springer, 2014.
In Proceedings of NordSec 2014, LNCS 8788, pp. 293–294, Springer, 2014.
[5] A Privacy-preserving Biometric Authentication Protocol Revisited
In Proceedings of YACC 2014, Porquerolles island, France, June 2014.
[6] Direct Proof of Security of Wegman-Carter Authentication with Partially Known Key
Aysajan Abidin and Jan-Åke Larsson
Quantum Information Processing, 13(10): 2155-2170, 2013
QOI: 10.1007/s11128-013-0641-6
[7] On security of universal hash function based multiple authentication
Aysajan Abidin
In Proceedings of ICICS 2012, LNCS 7618, pp. 303-310, Springer, 2012.
[8] New Universal Hash Functions
In Proceedings of WEWoRC 2011, LNCS 7242, pp. 99-108, Springer, 2012
[9] Quantum Cryptography and Authentication with Low Key-Consumption
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
2. سەمىمىيەتسىزلىك، ئىلىمسىزلىك قورقۇنچاقلىق ۋە كېسەل تۈزۈلمە
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
A. Abidin, C. Pacher, T. Lorünser, J.-Å. Larsson and M. Peev
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
مەنچە ئىلمىيلىك، سەمىمىيلىك ۋە ھەققانىيلىقنى قايرىپ قويغاندا دۇنيادا ئەڭ ئاسان ئىش ئۇيغۇرنىڭ رىياللىقىغا ھۆكۈم قىلىشتۇر. ھۆكۈم قىلغۇچى يالغان سۆزلەشتىن قورقمىغاندا، جازالىنىش تەھدىتى بولمىغاندا، ئىلىمسىزلىك چانمىغايدىغان شارائىتتا بۇنداق ھۆكۈمچىلىك بارغانچە ئەزۋەيلەيدۇ. شۇڭا بارلىق زىددىيەتنى تارىختىن قالغان دەپ خۇپسەنلىك بىلەن ھۆكۈم قىلىشقىمۇ بولىدۇ. بارلىق تەرەققىيسىزلىقنى تەبىئىي موھىت جۇغراپىيىلىك ئامىلغا ئارتىشمۇ بىخەتەر كېسىم بولالايدۇ. ئۇيغۇرنى ئاتالمىش مەنىۋىي كېسەللەر قاپلاپ كەتكەن، شۇڭا كېسەل مىللەتنىڭ ساغلام مىللەت بىلەن تەڭ ئىلگىرلىيەلمەسلىكى ھەيران قالارلىق ئەمەس دېيىشمۇ ئالقىشلىق تەپەككۇر ئۇسۇلى. ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى زامانىۋىي پەن تېخنىكىغا ماسلاشمايدۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ پىئۇداللىق دىنىي ئىددىيىسى تەرەققىيات بىلەن سىغىشالمايدۇ دېيىشمۇ جاھاندارچىلىققا ئۇيغۇن كېلىدۇ. خۇي پەيلىمىزنى بىدئەت قاپلاپ كەتكەچكە كۈنىمىزدە بەرىكەت يوق دېيىشمۇ زامانقۇللارچە چۈشەندۈرش بولالايدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىلمىيلىك ۋە سەمىمىيلىكتىن خالى كوچا پاراڭ تىپدىكى ھۆكۈمدۇر، چۈنكى بۇلاردا مەسىلىنىڭ نېمىلىكى، قانداق كېلىپ چىققانلىقى، نېمە ئۈچۈن كېلىپ چىققانلىقى ۋە ھەل قىلىش يوللىرى ھەققىدە ھىچ نېمە دېيىلمەيدۇ. بۇ تۇتقىدىن قارىغاندا بەزىلەرنىڭ قىلىۋاتقىنى ئۇيغۇرنى تەھلىل قىلىش، تەتقىق قىلىش ئوپىراتسىيە قىلىش ئەمەس، ئەيىپلەش، ئىنكار قىلىش ۋە قارغاشتۇر. چەتئەلنى بىر پىرقىراپ كېلىپ ئۇيغۇرنى مەينەتكە، قالاققا، نادانغا چىقىرىش: مەككىنى بىر تاۋاپ قىلىپ، ئەزھەردە بىر قانچە ئاي تۇرۇپلا ئۇيغۇرنىڭ ھەممە ئۆرپ ئادەتلىرىنى بىدئەتكە چىقىرىش نېمىدىن؟ دىنچى زىيالىلار ئۆزىنى ئاشكارە دىنسىز جاكارلىغان شۇنچە جىق كاپىر بىر يەردە قېلىپ يەنە ئۆزىنى مۇسۇلمان دەۋاتقان ئۇيغۇرنى كاپىرغا چىقىرىشىدۇ. شۇنچە كۆپ ئازدۇرغۇچى بىزنى ئوراپ تۇرسا پەقەت ئۇيغۇرلا شەيتانغا چىقىرىلىدۇ نېمىشقا؟ چۈنكى بۇ ئاسان. ئەڭ موھىمى بىخەتەر.
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
Proc. of SPIE Vol. 8189. (2011)
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
ئىچكىرىدە تۇرغان ۋاقتىمدا ئۇيغۇرنىڭ ئۇيغۇرنى بوزەك قىلغىنىنى كۆرۈپ، «ھەي بىزدىكى ئىتىپاقسىزلىق، كۆيۈنمەسلىك، ئۇيغۇر تۇرۇپ ئۇيغۇرنى بوزەك قىلسا…» دەپ مىللەتنىڭ ئىللەتلىرىدىن ئاغرىنىپ، ئىستىقبالىدىن ئەندىشىگە چۈشەتتىم. كېيىن بىلسەم ئىچكىرىدە ئۇيغۇر ئۇيغۇرنى ئۇرسا ساقچى «بۇ سىلەرنىڭ ئىچكى ئىشىڭلار» دەپ سورۇمايدىكەن. شۇڭا ئۇيغۇرنى ئۇرۇش بىخەتەركەن. بۇنىڭ ئۇيغۇرنىڭ ئاتالمىش ئەيىپلىرى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق ئىكەن. ئەمدى مۇشۇ كاپىرغا چىقىرىش، جاسۇسقا چىقىرىش، شەيتانغا چىقىرشلارنى ئامېرىكىدا قىلغىلى بولامدۇ، ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرغا قىلغىلى بولامدۇ؟ مۇمكىن ئەمەس. ئۇنداق قانۇن مۇكەممەل ئەللەردە شەخسنىڭ ئىتىقادىغا، غۇرۇرىغا ھاقارەت قىلسا دەرھال سوتقا تارتىلىدۇ. ئاشكارە سورۇندا، مەتبۇئاتتا ئۇنى گۇمراھ، بۇنى دەھرى دېگەن گەپلەرنى ئەرەبىستاندا قىلغىلى بولامدۇ؟ ياق بولمايدۇ، چۈنكى ئەرەبىستاندا شەرىئەت بار، قازى بار. ئۇيغۇرنى ئۆزىنى قوغۇدايدىغان يۇقارقى شارائىتلارنىڭ بىرسىمۇ يوق. شۇڭا ھەرقانداق ئۇيغۇر نەپسىي خاھىشىنى ئۆلچەم قىلىۋالغان چالا ھۆكۈمچى، ناباپ كېسىمچىلەر تەرىپىدىن خالىغانچە ھۆكۈم قىلىنىدۇ. ئۇيغۇردىن سالمان رەشىد چىققانلىقى، دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دۈشمىنىڭ ئۇيغۇرلاردىن چىققانلىقى تېخىچە ئىسلام دۇنياسىغا سىربولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. بۇ سىر يېشىلسە ئۇيغۇرغا سالمان رەشىد بولماقنىڭ، مۇسۇلمانلارغا دۈشمەن بولماقنىڭ نەقەدەر ئاسانلىقى جاھان مۆئمىنلىرىنى ياقا چىشلەتكۈزگۈسى. ئۇيغۇر قوغۇداقسىز، ئۇيغۇر ئاجىز، ئۇيغۇر ئامالسىز شۇڭا ھەر كىم ھەر نېمە دېيەلەيدۇ. بۇ ئاجىزلىق، ئامالسىزلىق ۋە قوغۇداقسىزلىق قانۇننىڭ ناكارلىقى، تۈزۈلمىنىڭ كەمتۈكلىكىدىن كېلىپ چىققان. كېسەل تۈزۈلمە ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئەۋج ئالغان ھۆكۈمچىلىك ھادىسىسىگە پارنىك بولۇۋاتىدۇ.
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
[10] Vulnerability of "A novel protocol-authentication algorithm ruling out a man-in-the-middle attack in Quantum Cryptography
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
ئومۇمىلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە نوپۇزغا تايانمىغان ئىلمىي ھۆكۈمنى تېپىش ئەمەس تەسەۋۋۇر قىلىشمۇ ئاسان ئەمەس. چۈنكى بىز ماركىسىزىم ئىدولوگىيەسى بىلەن قوراللانغان كومۇنىستىك بىر ئەلدە ياشاۋاتىمىز. ھۆكۈمەتكە بېقىنمايدىغان مۇستەقىل مائارىپ سېستىمىسى شەكىللەنمىگەن، ھۆكۈمەتكە بېقىنمايدىغان تەتقىقات ئورگانلىرى بارلىققا كەلمىگەن جوڭگۇ جەمئىيىتىدە شەيئى ۋە ھادىسىلەر ھەققىدە نوپۇزنىڭ تەسىرىدىن خالى ئىلمىي، سەمىمىي ۋە تەرەپسىز بىر ھۆكۈمنى كۈتۈش كىشىنى ئۈمىدۋار قىلمايدۇ. شۇڭا ئۇيغۇرچە زىيالىلىقتا ھۆكۈمچىلەرنىڭ نوپۇزنى سۈيىئىستىمال قىلىشلىرى ھەيران قالارلىق ھادىسە ئەمەس. ئەمما بىزنىڭ كىرزىسىمىز ئالاھىدە، تالاپەتلىرىمىز مۇرەككەپ بولغاچقا زىيالىلارغا شۇنى ئىلتىماس قىلىشقا مەجبۇرمىز. مەرھۇم ئالىم ئابدۇقادىر داموللام 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا "زامانىمىز ئۇيقۇ زامانى ئەمەس، ئويغۇنۇش زامانىدۇر" دېگەنىكەن. ئىشنى ئۆرپ- ئادەت ۋە مەدەنىيىتىمىزدىكى ھەممە ساھەگە قايتا ھۆكۈم قىلىش، پەتىۋا بېرىشتىن ئەمەس مەكتەپ قۇرۇشتىن، مەرىپەت تارقىتىشتىن باشلىغانىكەن. مەنچە 21- ئەسىر ئۇيغۇر ئۈچۈن مەدەنىيەتتە يوقنى بەرپا قىلىش ئەمەس بارنى ياخشىلاپ قوغۇداش زامانىدۇر. `شۇڭا بۈگۈنكى بىقوۋۇل ھالىتىمىزدە كۈلتۈر-مەدەنىيىتىمىزنى قانداق ئىسلاھ قىلىش، قانداق باھالاش مەسىلىسى كۈنتەرتىپتە ئەمەس قانداق ساقلاپ قېلىش ئالدىنقى پىلاندا بولۇشى كېرەك. ئىسلام مەدەنىيىتىمىزدە يېڭىلاش، ئۆزگەرتىشنى تەشەببۇس قىلىش تەپىرىقچىلىك پەيدا قىلىدۇ، دىققىتىمىزنى چاچىدۇ، ئوت يۈرەك ئەزىمەتلىرىمىزنىڭ زېھنىنى تۈگىمەس ئىچكى زىددىيەتكە بۇرىۋېتىدۇ. ھازىر ئىش قىلىۋاتقانلارنىڭ ئىشىغا، ئويلىنىۋاتقانلارنىڭ تەپەككۇرىغا ھۆكۈم قىلىشقا ئالدىرىماي ئۇلارنى چۈشىنىش ۋە ئۇلار بىلەن ھەمكارلىشىشقا تىرىشىشىمىز كېرەك. كىشىلەرنىڭ ئىددىيە ۋە كۆز قاراشلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈش بۈگۈنگىچە ھىچ كىمنىڭ قولىدىن كەلمىگەن ھەم كەلمەيدۇ. ئىددىيەنى بىرلىككە كەلتۈرگەن ھاكىممۇتلەق جەمئىيەتلەرنىڭ ئۇزاققا بارالمىغانلىقى، سەل ئۇزاق داۋام قىلغانلىرىنىڭمۇ تۈرلۈك كېسەللەرگە مۇپتىلا بولۇپ كىشىلەرنى زار زار قاقشىتىۋاتقانلىقى ھىچ كىمگە سىر ئەمەس. شۇڭا دىققىتىمىز باشقىلارغا ھۆكۈم قىلىشقا ۋە ئۇلارنى ئۆز ھۆكمىمىزگە قانداق جەلىپ قىلىش، كۆندۈرۈشكە قارىتىلىپ كەتسە قولىمىز ئىشتىن توختاپ قېلىشى مۇمكىن. ئىشتا ۋە نىشاندا بىرلىك بىزگە ھۆكۈمچىلىكتىن، پىكىر ئىختىلابىدىن بەكرەك ئەمەلىي، زۆرۈر ۋە پايدىلىقتۇر. ئويدا، گەپتە بىر بولۇشنى ئارزۇلاشتىن، ئۆتمۈشىنى سۈرۈشتۈرۈشتىن، خام خىيالدىن قول ئۈزىدىغان ۋاقتىمىز كېلىپ ئۆتۈپ كەتكىلى تۇردى. بىز ئەمەلىيەتكە، كەلگۈسىگە نەزەر سالغىنىمىزدا كۆز ئالدىمىزدىكى بىچارەلىك، مەھرۇملۇق ۋە كەلگۈسىدىكى تەھدىت ئالدىدا چۈشىنىشنىڭ، قوللاشنىڭ، ھۆرمەتلەشنىڭ، ئىشىنىشنىڭ ھۆكۈمچىلىككە قارىغاندا تېخىمۇ زۆرۈر، بەكمۇ تەخىرسىز ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىمىز.
ئالدىنقى: تارىخنىڭ يۈكى ۋە ئاسارىتى
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
International Journal of Quantum Information, Vol. 7, No. 5 (2009) 10471052.
ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار
كـىيىنكى: غەرپ مەتبۇئاتىدا ئۇيغۇرنىڭ گېپى
دوكتورئەيساجان ئابىدىن
[11] Special properties of Strongly Universal-2 hash functions important in Quantum Cryptography
AIP Conf. Proc., Vol. 1101, pp. 289-293, 2009.
Submitted Papers:
[12] Secure Privacy-Preserving Biometric Authentication
Aysajan Abidin, Jonas Magazinius, and Aikaterini Mitrokotsa
Preprints:
[13] Attacks on quantum key distribution protocols that employ non-ITS authentication
C. Pacher, Aysajan Abidin, T. Lorünser, M. Peev, R. Ursin, A. Zeilinger and J.-Å. Larsson
arxiv.org/abs/1209.0365
[14] Security of Authentication with a Fixed Key in Quantum Key Distribution
arxiv.org/abs/1109.5168
[15] Lifetime of Authentication Using Encrypted Tags When the Encryption Key is Partially Known
Theses:
PhD Dissertation: Authentication in Quantum Key Distribution: Security Proof and Universal Hash Functions
(Department of Electrical Engineering, Linköping University, 2013)
Licentiate Thesis: Weaknesses of Authentication in Quantum Cryptography and Strongly Universal Hash Functions
(Department of Mathematics, Linköping University, 2010)
Master Thesis: Finite Element Simulations of Stochastic Patial Differential Equations (Solver)
(Department of Mathematical Sciences, Chalmers University of Technology, 2007)
مەنبە:
http://www.meripet.com/2015/20150501_chetel_uyghur10.htm
مەنبە: ئىستىقلال خەۋەرلىرى تورى
سىتوكخولم
سىتوكھولم، (ئىنگلىزچىدە Stockholm)، شىۋىتسىيەنىڭ پايتەختى ھەم ئەڭ چوڭ شەھىرى.بالتىق دېڭىزى بويىدا بولۇپ پۈتۈن شەھەرنىڭ نوپۇسى 2.1 مىليون. سىتوكخولم شىۋىتسىيەنىڭ مەدەنىيەت، سىياسەت، ئالاقىلىشىش ۋە ئىقتىساد مەركىزى.
بۇغا
بىر خىل ھايۋان تۈرى.
ھەرقايسى يەرلەردە ھەر خىل تۈرگە ئايرىيدۇ.
ئوغۇزنامە(تەرجىمىسى)
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
“مەن ئۇيغۇرلارنىڭ خاقانىمەن!”
"ئوغۇزنامە" دىن
....ئاشۇنداق بولسۇن دېيىشتى. ئۇنىڭ تۇرقى مانا مۇنداق: ( بۇقىنىڭ رەسىمى سىزىلغان)، شۇندىن كېيىن شادلىققا مۇيەسسەر بولدى. بىر كۈنى ئايخاننىڭ كۈزى يۇرىدى، ئۇ بىر ئوغۇل تۇغدى. ئوغۇلنىڭ يۈز- چىرايى كۆك ئىدى. ئېغزى چوغدەك قىزىل، كۆزلىرى ھال، چاچلىرى، قاشلىرى قارا ئىدى. ئۇ ھۆر پەرىلەردىنمۇ چىرايلىقراق ئىدى. ئۇ ئوغۇل ئانىسىنىڭ ئوغۇزىنى بىر قېتىم ئېمىپلا ئىككىنچىلەپ ئانىسىنى ئەممىدى. خام گۆش، ئاش، مەي سورىدى، تىلى چىقىشقا باشلىدى. قىرىق كۈندىن كېيىن چوڭ بولدى، ماڭدى، ئوينىدى. ئۇنىڭ پۇتى بۇقا پۇتىدەك ، بېلى بۆرە بېلىدەك ، مۈرىسى قارا بۇلغۇن مۈرىسىدەك ، كۆكسى ئېيىق كۆكسىدەك، پۈتۈن بەدىنىنى قويۇق تۈك باسقان ئىدى. ئۇ يىلقىلارغا قارايتتى، ئاتلارنى مىنەتتى، ئوۋ- ئوۋلايتتى، كۈنلەر ئۆتۈپ، تۈنلەر ئۆتۈپ ئۇ يىگىت بولدى. بۇ چاغدا ، بۇ يەردە، بىر چوڭ ئورمان بار ئىدى. ئۇنىڭدا كۆپ دەريا - ئېقىنلار بار ئىدى. ئۇ يەردە ياۋايى ھايۋانلار كۆپ ئىدى، قۇشلار ئۇچۇپ يۇرۇيتى. بۇ ئورمان ئىچىدە چوڭ بىر قىتات بار ئىدى. ئۇ مال - چارۋا ۋە خەلقنىڭ جېنىغا زامىن بولغان، ئىنتايىن ۋەھشىي بىر ھايۋان ئىدى. ئۇ ئەل جامائەتكە زور جەبرى جاپا كەلتۈرگەن ئىدى. ئوغۇز خاقان بىر باتۇر ئادەم ئىدى. ئۇ بۇ قىتاتنى ئوۋلىماقچى بولدى. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۇ ئوۋغا چىقتى. نەيزە ئېلىپ، ئوقيا ئېلىپ، يەنە قىلىچ ئېلىپ ، قالقان ئېلىپ ئاتلاندى. بىر بۇغا ئوۋلىدى، ئۇ بۇ بۇغىنى تالنىڭ چىۋىقى بىلەن دەرەخكە باغلاپ قۇيۇپ كەتتى، ئەتىسى تاڭ ئاتقاندا كەلگىنىدە كۆردىكى قىتات بۇغىنى ئېلىپ كېتىپتۇ. ئۇ يەنە بىر ئېيىق ئوۋلاپ ، ئۇنى ئالتۇن بەلۋېغى بىلەن دەرەخكە باغلاپ قۇيۇپ كەتتى. ئىككىنچى كۈنى تاڭ ئاتقاندا كەلگىنىدە كۆردىكى قىتات ئېيىقنى ئېلىپ كېتىپتۇ. ئۇ ( ھېلىقى ) دەرەخنىڭ تۈۋىدە تۇرغاندا قىتات كېلىپ بېشىنى ئوغۇزنىڭ قالقىنىغا ئۇردى. ئوغۇز نەيزىسىنى قىاتنىڭ بېشىغا ئۇردى. ئۇنى ئۆلتۈردى. قىلىچ بىلەن بېشىنى كەستى. ئۇنى ئېلىپ كەتتى.ئۇ يەنە كەلگەندە كۆردىكى بىر شۇڭقار قىاتنىڭ ئىچ - قارنىنى يەپ تۇرغان، ئۇ شۇڭقارنى ئوقيا بىلەن ئۆلتۈردى. ئۇنىڭ بېشىنى كەستى، ئاندىن كىيىن ئۇ يەتتىكى :" قاراڭ، مانا بۇ شۇڭقارنىڭ تۇرقى( شۇڭقارنىڭ رەسىمى سىزىلغان)، قىتات بۇغا يېدى، ئېيىق يېدى، ئۇ گەرچە تۆمۈردەك قاتتىق بولسىمۇ نەيزەم ئۇنى ئۆلتۈردى. شۇڭقار قىتاتنى يېدى، ئۇ گەرچە شامالدەك تېز بولسىمۇ، ئوقيايىم ئاخىرى ئۇنى ئۆلتۈردى" سۆزلەپ بولۇپ كېتىپ قالدى، مانا بۇ قىاتنىڭ تۇرقى ( قىاتنىڭ رەسىمى سىزىلغان).
كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئوغۇز خاقان بىر يەردە تەڭرىگە سېغىنىۋاتقاندا ( ئەتراپ) قاراڭغۇلىشىپ، ئاسماندىن بىر كۆك يورۇق چۈشتى، ئۇ كۈندىنمۇ نۇرلۇقراق، ئايدىنمۇ يورۇقراق ئىدى. ئوغۇز خاقان ئۇنىڭ يېنىغا بېرىپ قارىسا ئۇ يورۇقنىڭ ئىچىدە بىر قىز تەنھا ئولتۇرغان. ئۇ ساھىبجامال بىر قىز ئىدى. ئۇنىڭ پېشانىسىدە چوغدەك پارقىراق ،مېڭى بولۇپ خۇددى، تۆمۈر قوزۇققا ئوخشايتتى. ئۇ قىز شۇنداق گۈزەل ئىدىكى ، ئۇ كۈلسە تەڭرىمۇ كۈلەر ئىدى، يىغلىسا تەڭرىمۇ يىغلار ئىدى. ئوغۇز خاقان ئۇنى كۆرگىنىدە پۈتۈن بەدىنىنى تىترەك بېسىپ ھوشىدىن كەتتى، ئۇنىڭغا كۆيۈپ قالدى، ئۇنى ئالدى، ئۇنىڭ بىلەن بىرگە ياتتى، تىلىكىگە يەتتى. ئۇ قىز ئىككى قات بولدى، كۈنلەر ئۆتۈپ ، تۈنلەر ئۆتۈپ ئۇنىڭ كۆزى يۇرىدى ، ئۈچ ئوغۇل تۇغدى. تۇنجىسىغا كۈن دەپ، ئوتتۇرانچىسىغا ئاي دەپ، كەنجىسىگە يۇلتۇز دەپ ئات قويدى.
بىر كۈنى ئوغۇز خاقان ئوۋغا چىقتى، ئالدىدىكى كۆلنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر تۈپ دەرەخنى كۆردى بۇ دەرەخنىڭ كاۋىكىدا بىر قىز تەنھا ئولتۇراتتى. ئۇ ئىنتايىن ساھىبجامال ئىدى. ئۇنىڭ كۆزى ئاسماندىنمۇ كۆكرەك، چېچى سۇ ئېقىنىدەك ، چىشى ئۈنچىدەك ئىدى. ئۇ شۇنداق ساھىبجامال قىز ئىدىكى يەر جاھاندىكى كىشىلەر ئۇنى كۆرسە" ئاھ، ئاھ،جاننى ئالىدىكەن" دەرلەر ئىدى. سۈت قىمىزغا ئايلاندى. ئوغۇز خاقان ئۇنى كۆرگىنىدە ھوشىدىن كەتتى. يۈرىكىگە ئوت چۈشتى ، ئۇنىڭغا ئاشىق بولدى، ئۇنى ئالدى. ئۇنىڭ بىلەن بىللە ياتتى، تىلىكىگە يەتتى. ئۇ قىز ئىككى قات بولدى، كۈنلەر ئۆتۈپ، تۈنلەر ئۆتۈپ يەڭگىدى. ئۈچ ئوغۇل تۇغدى. تۇنجىسىغا كۆك، ئوتتۇرانچىسىغا تاغ، كەنجىسىگە دېڭىز دەپ ئات قويدى. شۇنىڭدىن كىيىن ئوغۇز خاقان چوڭ توي بەردى. ئەل جامائەتنى تەكلىپ قىلدى. ئۇلار كېلىپ قاتناشتى. قىرىق شىرە ، قىرىق ئورۇندۇق ياساتتى، كۆپچىلىك تۈرلۈك نازۇ- نېمەتلەرنى يېيىشتى. تويدىن كىيىن ئوغۇز خاقان بەگلەرگە ۋە ئەل- جامائەتكە يارلىق چۈشۈرۈپ، مۇنداق دېدى:
مەن سىلەرگە بولدۇم خاقان ئېلىڭلار يا بىلەن قالقان تامغا بولسۇن بىزگە بۇيان كۆك بۆرە بولسۇن ھەم ئوران تۆمۈر نەيزىلەر بولسۇن ئورمان ئوۋلۇقتا يۈرسۇن مال - ۋاران ھەم ئاقسۇن دەريا - ئېقىن قۇياش تۇغ بولسۇن ئاسمان قورغان
ئۇنىڭدىن كېيىن ، ئوغۇز خاقان تەرەپ - تەرەپكە يارلىق چىقاردى. مەكتۇپ يېزىپ ئەلچىلەرنى ئەۋەتتى. مەكتۇپتا مۇنداق دېدى: " مەن ئۇيغۇرلارنىڭ خاقانىمەن. مەن پۈتۈن جاھاننىڭ خاقانى بولۇشۇم كېرەك، شۇڭا سىلەرنىڭ ماڭا بوي سۇنۇشۇڭلارنى سورايمەن، كىمكى مېنىڭ ئېغزىمغا باقسا، مەن ئۇنىڭغا تارتۇق تارتىپ، ئۇنىڭ بىلەن دوست بولىمەن. كىمكى ئېغزىمغا باقمىسا ، غەزەپ بىلەن لەشكەر تارتىپ ئۇنى ئۆزۈمگە دۈشمەن تۇتىمەن. لەشكەرلىرىم ھەممىلا يەردە سىلەرنى يوقىتىدۇ".
مېنبا مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئوغۇزنامە(تەرجىمىسى)
بۇ چاغدا ، ئوڭ تەرەپتە ئالتۇن خاقان دەيدىغان بىر خاقان بار ئىدى. بۇ ئالتۇن خاقان ئوغۇز خاقانغا ئەلچى ئەۋەتىپ نۇرغۇن ئالتۇن - كۆمۈش، نۇرغۇن ياقۇت، ئۈنچە- مەرۋايىتنى سوۋغا قىلىپ، ئوغۇز خاقانغا بېقىنىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئوغۇز خاقان ئۇنىڭ ياخشى بەگلىرى بىلەن دوستلۇق مۇناسىۋەت ئورناتتى. ئالتۇن خاقان بىلەن دوست بولدى.
مېنبا مىللىتى
مېنبا مىللىتى - مېنبا تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئوغۇزنامە(تەرجىمىسى)
سول تەرەپتە، ئۇرۇم ( رىم) دېگەن بىر خاقان بار ئىدى. ئۇ خاقاننىڭ لەشكەرلىرى ۋە شەھەرلىرى نۇرغۇن ئىدى. ئۇ ئۇرۇم خاقان ئوغۇزخاقاننىڭ يارلىقىنى قوبۇل قىلمىدى. ئۇنى ھۆرمەتلەپ ئالدىغا بارمىدى" بۇ سۆزلەرگە پىسەنت قىلمايمەن" دەپ يارلىققا بوي سۇنمىدى. بۇنىڭ بىلەن ئوغۇز خاقاننىڭ غەزىپى كېلىپ ، ئۇنىڭغا ئەسكەر چىقىرىشقا تەييارلاندى. شۇنىڭ بىلەن تۇغنى كۆتۈرۈپ ئەسكەرلىرىنى باشلاپ ئاتلاندى. قىرىق كۈندىن كىيىن مۇزتاغ دېگەن تاغنىڭ باغرىغا يىتىپ كەلدى. چېدىر تىكىپ، شۈك بولۇپ ئۇخلاشتى. تاڭ سۈزۈلگەندە، ئوغۇز خاقاننىڭ چېدىرىغا كۈندەك بىر بىر يورۇق چۈشتى، بۇ يورۇق ئىچىدىن كۆك تۈكلۈك، كۆك يايىلىق چوڭ بىر ئەركەك بۆرە چىقتى، بۇ بۆرە ئوغۇز خاقانغا مۇنداق دېدى: " ھەي ئوغۇز، سەن ئۇرۇمغا .ئەسكەر چىقارساڭ مەن ئالدىڭلاردا يول باشلاپ ماڭىمەن" شۇندىن كىيىن ئوغۇز خاقان چېدىرلىرىنى يىغىپ ئاتلاندى، قارىسا لەشكەرلىرىنىڭ ئالدىدا كۆك تۈكلۈك ، كۆك يايىلىق چوڭ بىر ئەركەك بۆرە يول باشلاپ مېڭىۋاتقان، بۇنىڭ بىلەن ئۇلار بۆرىنىڭ كەينىدىن ئەگىشىپ ئىلگىرىلىدى.
بىرنەچچە كۈنىدىن كېيىن كۆك تۈكلۈك ، كۆك يايىلىق ئەركەك بۆرە يولدىن توختىدى. ئوغۇزنىڭ لەشكەرلىرى بىلەن بىرگە توختىدى. ئۇ يەردە ئېتىل دېگەن بىر دەريا بارئېدى. ئېتىل دەرياسىنىڭ قىرغىقىدىكى قارا تاغ باغرىدا قاتتىق ئۇرۇش بولدى، ئىككى قوشۇن ئارىسىدا ناھايىتى كۆپ جىددىي ئۇرۇش بولدى. ئۇرۇش ئەل جامائەتنىڭ كۆڭلىگە كۆپ قايغۇ سالدى، ئۇرۇش شۇنداق قاتتىق بولدىكى ئېتىل دەرياسىنىڭ سۈيى قىپقىزىل سىرغا ئايلاندى. ئوغۇز خاقان يەڭدى. ئۇرۇم خاقان قاچتى. ئوغۇز خاقان ئۇرۇم خاقاننىڭ خاقانلىقىنى ئالدى، ئەل جامەەتنى ئۆزىگە قاراتتى، نۇرغۇنلىغان جانسىز ۋە جانلىق غەنىيمەتلەر ئوغۇز خاقاننىڭ ئوردىسىغا كىردى. ئۇرۇم خاقاننىڭ بىر قېرىندىشى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمى ئۇرۇس بەگ ئىدى. ئۇرۇس بەگ ئوغلىنى تاغ بېشىغا جايلاشقان ، ئەتراپى چوڭقۇر خەندەك بىلەن ئورالغان شەھەرنى قوغداشقا ئەۋەتتى. ھەمدە ئوغلىغا " شەھەرنى قوغدىشىڭ كېرەك، ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىنمۇ شەھەرنى قوغداپ قېلىشىڭ كېرەك" دېدى. ئوغۇز خاقان ئاشۇ شەھەرگە ئاتلاندى، ئۇرۇس بەگنىڭ ئوغلى ئوغۇز خاقانغا نۇرغۇن ئالتۇن - كۈمۈش ئەكەلدى. ھەمدە :" خ، سەن مېنىڭ خاقانىمسەن! ئاتام بۇ شەھەرنى ماڭا بەرگەن ، ھەمدە شەھەرنى قوغدىشىڭ كېرەك، ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىنمۇ شەھەرنى قوغداپ قېلىشىڭ كېرەك دېگەن. ئەگەر ئاتام خاپا بولۇپ قالسا، مېنىڭ ھالىم قانداق بولۇر؟ مەن سېنىڭ يارلىقىڭنى ئىجرا قىلىشقا تەييارمەن ، بىزنىڭ بەختىمىز سېنىڭ بەختىڭ، بىزنىڭ ئۇرۇقىمىز سېنىڭ دەرىخىڭنىڭ ئۇرۇقىدۇر، تەڭرى ساڭا پۈتۈن زېمىننى ئاتا قىلماقتا، مېنىڭ جىسمىم ھەم بەختىم ساڭا مەنسۇپ، مەن ساڭا تارتۇق تارتىپ تۇرۇپ، دوستلۇقتىن چىقمايمەن " دېدى. ئوغۇز خاقانغا يىگىتنىڭ سۆزى ياقتى شادلىنىپ كۈلدى. ھەمدە :" ماڭا كۆپ ئالتۇن تەقدىم قىلىپسەن، شەھەرنى ياخشى ساقلاپسەن "دېدى. شۇڭا ئۇنىڭغا " ساقلاپ" دەپ ئات قويدى. ئۇنىڭغا دوستلۇق قىلدى، شۇنىڭدىن كېيىن ئوغۇز خاقان لەشكەرلىرى بىلەن بىللە ئېتىل دەرياسىغا كەلدى. ئېتىل دەرياسى چوڭ بىر دەريا ئىدى، ئوغۇز خاقان ئۇنى كۆرۈپ ئېيتتىكى: " ئېتىلنىڭ سۈيىدىن قانداق ئۆتەرمىز؟ " لەشكەرلەر ئىچىدە ئولۇس ئوردابەگ دېگەن ياخشى بىر بەگ بار ئىدى. ئۇ قابىلىيەتلىك ھەم ئەقىللىق ئادەم ئىدى. ئۇ بەگ دەريا بويىدا نۇرغۇن تال - ياغاچلارنىڭ تۇرغانلىقى كۆردى، ئۇنىڭ بىلەن ھېلىقى بەگ .....ئاشۇ ياغاچلار ...كەستى، ئۇنىڭ سۇنىڭ ئۈستىدە لەيلىتىپ ، ئۆزلىرى ئۇنىڭ ئۈستىگە چىقىپ ئېتىل دەرياسىدىن ئۆتتى. ئوغۇز خاقان شادلىنىپ كۈلدى. ئېيتتىكى:" ھەي، سەن بۇ يەرگە بولغىن بەگ ، قىپچاق ساڭا ئات بولسۇن". ئۇلار داۋاملىق ئىلگىرىلەپ ماڭدى. شۇنىڭدىن كىيىن ئوغۇز خاقان يەنە ھېلىقى كۆك تۈكلۈك، كۆك يايىلىق ئەركەك بۆرىنى كۆردى. بۇ كۆك بۆرە ئوغۇز خاقانغا ئېيتتىكى :" ئوغۇز ، ئەمدى لەشكەرلىرىڭنى باشلاپ بۇ يەردىن قوزغال. سەن ئەل جامائەت ۋە بەگلەرنى باشلاپ ماڭ. مەن ساڭا يول باشلاپ ماڭىمەن". تاڭ ئاتقاندا ئوغۇز خاقان ئەركەك بۆرىنىڭ لەشكەرلىرى ئالدىدا يول باشلاپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ شادلاندى. ھەمدە داۋاملىق ئىلگىرىلەپ ماڭدى.
بۇ يولدا ئېگىز بىر ئۆينى كۆردى. بۇ ئۆينىڭ تېمى ئالتۇندىن، تۈڭلۈكى كۈمۈشتىن، ئىشىكى تۆمۈردىن ياسالغان ئىدى. ئىشىكى قۇلۇپلانغان بولۇپ، ئاچقۇچى يوق ئىدى. لەشكەر ئىچىدە بىر چېۋەر ئۇستام بار ئىدى. ئۇنىڭ ئىسمى تۆمۈردۇ قاغول ئىدى. ئوغۇز ئۇنىڭغا :" سەن بۇ يەردە قال، ئىشىكنى ئاچ، ئىشىكنى ئاچقاندىن كېيىن ئوردىغا قايتىپ بار" دەپ يارلىق چۈشۈردى ھەمدە ئۇنىڭغا قالاچ دەپ ئات قويدى. يەنە داۋاملىق ئىلگىرىلىدى. بىر كۈنى كۆك تۈكلۈك، كۆك يايىلىق ئەركەك بۆرە يەنە يولدىن توختىدى. ئوغۇز خاقانمۇ يولدىن توختاپ ، چېدىرلىرىنى تىكتى. بۇ تېرىلمىغان تۈزلەڭلىك بىر يەر بولۇپ، چۇرچىت دەپ ئاتىلاتتى. ئۇنىڭ ئەل جامائىتى كۆپ ، يەرلىرى كەڭ ئىدى. بۇ يەردە يىلقىلار ، پادا- كالىلار، ئالتۇن -كۈمۈش، ئۈنچە مەرۋايىتلار كۆپ ئىدى. چۇرچىت خاقان ۋە ئەل - جامائىتى ئوغۇز خاقانغا قارشىلىق بىلدۈردى. ئۇرۇش باشلاندى. ئىككى تەرەپ ئوق چىقىرىپ ، قىلىچ ئۇرۇشۇپ جەڭ قىلدى. ئوغۇز خاقان چورچىت خاقاننى يەڭدى. ئۇنىڭ بېشىنى ئېلىپ ئۆلتۈردى. چۇرچىتنىڭ ئەل - جامائىتىنى ئۆز ئېغزىغا قاراتتى. ئۇرۇشتىن كېيىن، ئوغۇز خاقان لەشكەرلىرىگە ، نۆكەرلىرىگە ۋە خەلققە كۆپ غەنىيمەتلەر چۈشتىكى، ئۇنى توشۇشقا شۇنچىلا ئات، قېچىر ، كالىلار ئازلىق قىلدى. ئوغۇز خاقاننىڭ لەشكەرلىرى ئىچىدە ياشانغان بىر چېۋەر كىشى بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمى بارماقلىق يوسۇن بىللىگ ئىدى. بۇ چېۋەر ئادەم بىر ئېگىز ھارۋا ياسىدى. ھارۋا ئۈستىگە جانسىز غەنىيمەتلەرنى قاچىلىدى. ھارۋىنىڭ ئالدىغا جانلىق غەنىيمەتلەرنى قوشتى. ئۇلارغا ھارۋىنى تارتتۇردى. نۆكەرلەر ، ئەل جامائەت بۇنى كۆرۈپ ھەيران بولدى. ئۇلارمۇ ھارۋا ياسىدى. ئېگىز ھارۋا ماڭغاندا " قانغا، قانغا" دېگەن ئاۋاز چىقاتتى. شۇڭلاشقا ئۇنىڭغا " قانغا" دەپ ئات قويدى. ئوغۇز خاقان قانغالارنى كۆرۈپ كۈلدى. ئېيتتىكى:" قانغا بىلەن جانسىز غەنىيمەتلەرنى جانلىق غەنىيمەتلەر سۆرەپ ماڭىدىكەن، ئېگىز ھارۋىنى مەڭگۈ ئۇنتۇپ قالماسلىق ئۈچۈن ، قانغۇلۇق ساڭا ئات بولسۇن". سۆزىنى تۈگىتىپ يورۇپ كەتتى.
ئاندىن كېيىن ، ئوغۇز خاقان يەنە كۆك تۈكلۈك، كۆك يايىلىق ئەركەك بۆرە بىلەن سىندۇ، تاڭغۇت، شاغام تەرەپلەرگە يۈرۈش قىلىپ باردى. كۆپ ئۇرۇش ۋە توقۇنۇشلاردىن كېيىن، ئۇ جايلارنى ئىشغال قىلدى. ھەمدە ئۇ يەرلەرنى ئۆز دۆلەت چېگرىسىغا قوشتى. ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك، جەنۇب تەرەپتە بارقان دېگەن يەرنىڭ بارلىقىنى بىلىش كېرەك، ئۇ يەر ناھايىتى مۇنبەت ۋە ئىسسىق يەر ئىكەن. ئۇ يەردە ھايۋان ۋە قۇشلار كۆپ ئىكەن. ئۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ چىرايى قاپقارا ئىكەن. خاقاننىڭ ئىسمى ماسار خاقان ئىكەن. ئوغۇز خاقان شۇ جايغا ئاتلاندى. ئىنتايىن قاتتىق ئۇرۇش بولدى. ئوغۇز خاقان يەڭدى. ماسار خاقان قاچتى. ئوغۇز خاقان بۇ يەرنى ئىشغال قىلدى. بۇنىڭدىن ئۇنىڭ دوستلىرى خۇرسەن بولدى. دۈشمەنلىرى زار قاقشىدى، ئوغۇز خاقان ئۇنى يەڭگەندىن كېيىن، پۈتمەس - تۈگىمەس بايلىققا ۋە مال - چارۋىغا ئېگە بولدى. ھەمدە ئۇلارنى ئۆز ئېلىگە توشۇپ كەتتى. ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك، كىشىلەرگە بىلدۈرۈش كېرەك، ئوغۇزخاقاننىڭ يېنىدا ئاق ساقاللىق ، مۇز چاچلىق، قابىلىيەتلىك بىر قېرى كىشى بار ئىدى. ئۇ بىلەرمەن ۋە لىللا ۋەزىر ئىدى. ئۇنىڭ ئىسمى ئۇلۇغ تۈرك ئىدى.
كۈنلەرنىڭ بىرىدە ، ئۇ چۈشىدە بىر ئالتۇن يا بىلەن ئۈچ كۈمۈش ئوقنى كۆردى. بۇ ئالتۇن يا كۈن چىقىشتىن، كۈن پېتىشقىچە سوزۇلغان ئىدى. ئۈچ كۈمۈش ئوقنىڭ ئۇچى شىمالنى كۆرسىتىپ تۇراتتى. ئۇيقۇدىن كىيىن ئۇ چۈشىگە كەچكەنلىرىنى ئوغۇز خاقانغا ئېيتىپ مۇنداق دېدى:" ھەي خاقانىم. ساڭا ئۇزۇن ئۆمۈر يار بولسۇن، ھەي خاقانىم، سېنىڭ ئەل - نىزامىڭغا ئادالەت يار بولسۇن؛ كۆك تەڭرى چۈشۈمدە بەردى ماڭا ئىشارەت، ئىشغال قىلغان يەرلەردىن ئۇرۇغىغا بۆلۈپ بەرسۇن دەپ". ئوغۇز خاقان ئۇلۇغ تۈركنىڭ سۆزىنى ئاڭلاپ، ئىنتايىن خۇرسەن بولدى، ھەمدە:" ئېيتقىنىڭ كەلسۇن" دېدى. ئىككىنچى كۈنى تاڭ ئاتقاندا ، بالىلىرىنى چاقىرىپ كەلتۈرۈپ ئېيتتىكى :" ھەي ( ئوغۇللىرىم) ئوۋنى كۆڭلۈم تارتىپ تۇرىدۇ، ياشىنىپ قالغانلىقىم ئۈچۈن، ئوۋغا چىقىشقا چامىم يەتمەيدۇ، كۈن ، ئاي ، يۇلتۇز ئۈچىڭلار تاڭ ئاتار تەرەپكە بېرىڭلار، ئاسمان، تاغ، دېڭىز ئۈچىڭلار تۈن قاراڭغۇسى تەرەپكە بېرىڭلار". بۇنىڭ بىلەن ئۈچەيلەن تاڭ ئاتار تەرەپكە، قالغان ئۈچى تۈن قاراڭغۇسى تەرەپكە كەتتى. كۈن ، ئاي، يۇلتۇز نۇرغۇن ھايۋان ۋە قۇشلارنى ئوۋلىدى ھەمدە يولدىن بىر ئالتۇن يا تېپىۋالدى، شۇنداقلا ئۇنى ئاتىسىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ئوغۇز خاقان شادلاندى ھەمدە ئالتۇن يانى ئۈچ بۆلەككە بۆلدى ۋە ئېيتتىكى:" سىلەر ياغا ئوخشاش ئوقنى كۆككىچە ئېتىڭلار ." يەنە شۇندىن كېيىن ئاسمان، تاغ، دېڭىز نۇرغۇن ھايۋان ۋە قۇشلارنى ئوۋلىغاندىن كېيىن ، يولدىن ئۈچ كۈمۈش ئوق تېپىۋالدى، ھەمدە ئۇنى ئاتىسىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ئوغۇز خاقان شادلاندى. ھەمدە ئوقلارنى ئۈچكە بۆلۈپ بەردى. ئېيتتىكى:" ھەي ئىنىلار ، بۇ ئوق سىلەرگە مەنسۇپ بولسۇن، يا ئوقنى توغۇرلاريدۇ، سىلەر ئوققا ئوخشاش( يا غا بويسۇنۇڭلار) ." شۇندىن كېيىن ئوغۇز خاقان چوڭ قۇرۇلتاي چاقىردى.
نۇر دىگەن نىمە؟
نۇر(يورۇقلۇق) بولغاچقىلا بىز كۆزىمىزنىڭ ۋاستىسى بىلەن نەرسىلەرنى كۆرۈشكە قادىر بولالايمىز. يەنى جىسىملاردىن قايتقان نۇر كۆزىمىزگە يېتىپ كەلگەندە، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر قاتار ئوپتىكىلىق(يورۇقلۇققا ئائىت) سىستىمىدىن ئۆتۈپ، كۆرۈش نىرۋىللىرىمىزنى غىدىقلىغاندىن كىيىن كاللىمىزدا جىسىمنىڭ ئوبرازى ئەكىس ئىتىدۇ. بىز كۆرۈپ تۇرىۋاتقان بۇ دۇنيا رەڭگا-رەڭ، بۇمۇ دەل جىسىمدىن قايتقان نۇرنىڭ ئوخشاشمىغان خۇسۇسىيەتتەئىگە ئىكەنلىكىدىن.ئۇنداقتا، نۇر زادى قانداق نەرسە؟
نۇرنىڭ خۇددىي سۇ دولقۇنى ۋە ئاۋاز دولغۇنلىرىغا ئوخشاش ئايلىنىپ ئۆتۈش(دىفراكسىيە) ۋە قاتلىنىش(ئىنتېرفىرىنسىيە) ھادىسلىرىگە ئاساسلىنىپ ، كىشىلەر نۇرنى بىر دولقۇندىن ئىبارەت دىگەن. بۇنىڭ ۋەكىلى كىرىستىيەن ھۇيگىنىس (1629-1695)بولۇپ، ئۇ نۇرنىڭ دولقۇن تەلىماتىنى ئوتتۇرىغا قويغان. كىيىنكى دەۋىرلەردە نۇرنىڭ تۈز سىزىق بويىنچە تارقىلىش، تەكشى جىسىم يۈزىدىن قايتىش ۋە پەرىقلىق مۇھىت چىگرىسىدا سۇنۇش ھادىسلىرىگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، نۇرنى يۇقىرى تىزلىكتىكى زەرىچىلەر ئېقىمى دىگەن خۇلاسىگە كىلىشكەن. بۇ كۆز قاراشنىڭ ۋەكىلى ئىسساك نيوتۇن(1706-1790)بولۇپ،ئۇ نۇرنىڭ زەررىچە تەلىماتىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئەينى ۋاقىتتا نيوتۇننىڭ ئىلىمپەن ساھەسىدە تۇتقان ئورۇننىڭ يۇقىرىلىقى سەۋەپلىك كۆپ سانلىق كىشىلەر تاكى 1900 يىللارغىچە نيوتۇننىڭ زەرىچە تەلىماتىغا ئىشىنىپ كەلگەن ئىدى. بىراق فوكاۋلت (1819-1868) ئېلىپ بارغان تەجىربە نيوتۇن تەلىماتى ئىنكار قىلىنىشىنىڭ باشلىنىش نوختىسى بولدى. يەنى ، زەرىچە تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا نۇرنىڭ ھەقىيقى بوشلۇقتا تارقىلىش تىزلىكى(تەخمىنەن سىكونتىغا 300مىڭ كىلومېتىر) ۋە سۇدىكى تىزلىكى(تەخمىنەن سىكونتىغا 218مىڭ 400 كىلومېتىر). بۇ پاكىت نۇرنىڭ سۇنۇش ھادىسسنى چۈشەندۈرۈشكە قىيىنچىلىق تۇغدۇراتتى... 1899-يىلغا كەلگەندە ماكىس پىلانىك (1858-1947) قارا جىسىم رادىياتسىيە(ئىنىرگىيە تارقىتىش) دولقۇنى ئىنىرگىيە زىچلىقى چاستۇتا بويىنچە تەخسىملىنىش قانۇنىيتىنىڭ كىلاسسىك فىزىكا قانۇنلىرىدىن چىقىرىلغان نەزىريىۋى يەكۈنگە ماس كەلمەسلىكتەك زىتلىقتىن چىقىش قىلىپ،نۇرنى بىرخىل كۇۋانتلاشقان(ئۈزۈك-ئۈزۈك،كىچىك مىقتارچىلارغا ئايرىلغان) زەررىچىلەرئېقىمى دىگەن پەرەز بىلەن نەزىرىيە ۋە تەجىربە قانۇنىيتىنى ئۆز-ئارا ماسلاشتۇرۇپ، يىقىنقى زامان فىزىكىسىدىكى مۇھىم بولغان يىڭى بۇرۇلۇش-كۇۋانت مىخانىكىسىنىڭ مەيدانغا كىلىشىگە ئۇل ھازىرلاپ بەردى. پىلانىكنىڭ بۇ يىڭى كۇۋانت نەزەرىيسىدىن ئىلھام ئالغان ئېنىشتېين(1879-1955) فوتو-ئېلىكتېر ئىففىكتى(نۇر-توك تەسىرى)نى ناھايىت ياخشى چۈشەندۈرۈپ بىرىپ، ئۆزىنىڭ بۇ ھەقتىكى ماقالىسى بىلەن 1905-يىلى نوبىل فىزىكا مۇكاپاتىغا نائىل بولدى...
خۇلاسىگە كەلسەك، ھازىرقى زامان كۇۋانت مىخانىكا نەزەرىيسى بويىنچە نۇر بولسا كۇۋانتلاشقان ئەڭ كىچىك نۇر زەرىچىللىرى(فوتۇنلار)دىن تەركىپ تاپقان ئېلىكتىر-ماگنىت دولقۇنىدىن ئىبارەت. كۇۋانتلاشقان مىكرو زەرىچىلەر ئىككى ياقلىمىلىق خۇسۇسىيەتكە يەنى دولقۇنلۇق ۋە زەرىچىلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولۇپ، فوتۇنلارنىڭ ئىككى ياقلىمىلىق خۇسۇسىيتى دەل نۇرنىڭ يۇقىردا سۆزلەپ ئۆتكىنىمىزدەك دولقۇنلۇق ۋە زەرىچىلىك خاراكتېردىكى ھادىسىلەر پەيدا قىلىدىغانلىقىنىڭ ئاساسى.
مەھمۇت قەشقىرى مازىرى ۋە ئۇنىڭ بىناكارلىق سەنئىتى
مەھمۇت قەشقىرى مازىرى ئۇزۇن يىللىق تارىخ ۋە ئۆزىگە خاس بىناكارچىلىق سەنئەت ئالاھىدىلىكىگە ئىگە تارىخىي مەدىنى يادىكارلىق. «مەھمۇت قەشقىرى مازىرى» قەشقەر شەھرىنىڭ غەربىي 45 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى ئوپال يېزىسىغا جايلاشقان. ئوپال – پامىر ئېتىكىگە جايلاشقان ئۇزۇن يىللىق تارىخ ۋە باي مەدەنىيەت – سەنئەت ئەنئەنىسىگە ئىگە جاي بولۇپ، مەدىنى يادىكارلىق ۋە ئارخىولوگىيىلىك تەكشۈرۈشلەرگە ئاساسلانغاندا، بۇ يەردە تاش قۇراللار دەۋرىدىلا ئىنسانلار ئولتۇراقلىشىپ، ئىشلەپچىقىرىش ۋە تۇرمۇش پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. بۇ يەردە قەدىمقى ۋە ئوتتۇر ئەسىر بۇددا دىنىي مەدىنىيىتى، ئىسلام مەدىنيىتىنى ئاساس قىلغان ئىلىم – مەرىپەت، ھۆنەر – سەنئەت راۋاج تاپقان. بولۇپمۇ، قاراخانىلار دەۋرىدە ئوپال يېزىسى خان ئۆلكىسىگە قاراشلىق ئاساسلىق يېزىلاردىن بىرى بولۇپ، قاراخانىلارنىڭ خان جەمەتىدىكى ئاتاقلىق كىشىلەر بۇ يەردە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن، ھەتتا پادىشاھلارنىڭ دەم ئالىدىغان «خان بېغى» («سۇلتان باغ»)، «تەگيەگاھ»، «خان يايلىغى»، «موغ يولى»، «سۇلتان قورغان»لىرى بولغان.
مەھمۇت قەشقىرى مازىرىدىكى نەقىشلەر ئىچىدە سۇخەر، غۇنچە، چىچەك، ياپراق، ئۈزۈم، بادام، يازا، كۆرگۈل شەددە ۋە ھەرخىل گۈل – ئۈسۈملۈكلەرنىڭ ئۆزگەرگەن شەكلىدىن ھاسىل بولغان ئون نەچچە خىل نۇسخە بار. بۇلار كېيىنكى دەۋرلەردە ياسالغان ئىسلام ئىمارەتلىرىدە كۆپرەك قوللىنىلغان.
مەھمۇت قەشقىرى مازىرى 900 يىللىق تارىخقا ئىگە ئىمارەت بولۇپ، شىنجاڭنىڭ ئىسلام دىنىي ئىمارەتچىلىك سەنئىتىنىڭ شەكىللىنىش ۋە تەرەققى قىلىش تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم قىممەتكە ئىگە تارىخىي مەدىنى مىراستۇر.
بۇ تارىخىي يادىكارلىق ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى نوقتىلىق ئاسرىلىدىغان جايلارنىڭ بىرى قىلىپ بىكىتىلگەندىن كېيىن قايتىدىن رېمۇنت قىلىندى.
مەنبە
ھەسەن ئابدۇرېھىم نىڭ شۇ ناملىق ماقالىسى؛
چوڭ تەخسە توخۇ قورۇمىسى
چوڭ تەخسە توخۇ قورۇمىسى
10- قەھرىتان
10- قەھرىتان ياكى 10- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 10- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 10. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 355(كەبىسە يىللارى 356) كۈن بار.
مۆيدىن خەلپەت
مۆيدىن خەلپەت 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ھازىرقى تۇرپان شەھرىدىكى قاراغوجا يېزىسى مۇجاڭ مەھەللىسىدە دۇنياغا كىلىدۇ. مۆيدىن ئەمدىلا ئەقلىگە كەلگەندە ئاتىسى ئۆلۈپ كىتىدۇ. ئۇنىڭ ئانىسى لۈكچۈندىكى غوجامنىياز ئاخۇنلۇق دەيدىغان ئۆلىما ئدەمنىڭ قىزى بۇلۇپ ، ئۇ ئوغلىنى ياخشى ئادەم قىلىپ تەربىيلەش ئۈچۈن غوجامنىياز ئاخۇنغا تەربىيلەشكە بېرىدۇ. بوۋىسى مۆيدىننى ئەتراپلىق تەربىيلەيدۇ. مۆيدىن دىنى بىلىم جەھەتتىكى ئىقتىدارىنى تۇلۇق يىتىلدۈرۈش ئۈچۈن ئاقسۇغا بېرىپ « مەدرىس » تە ئۇقۇپ ، ئۇزۇنغا بارمايلا خەلپەت دەرىجىسىگە يىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن يۇرت ئىچىدە ئىززەت-ئابرويغا ئىگە بۇلۇپ ، جامائەتچىلىككە تۇنۇلۇشقا باشلايدۇ. ئەنە شۇچاغلاردا مۆيدىن خەلپەت يۇرت كېزىپ غۇلجىغا بارىدۇ. غۇلجىنىڭ شاڭيۇسى غازى ( پىچان خاندۇلۇق ) ئۇنىڭ نام شۆھرەتىنى ئاڭلاپ ئۇنى ئىزدەپ تېپىپ ئۆز ئۆيىدە تۇرغۇزىدۇ ، ئۇنى بىر مەزگىل تۇرغۇزغاندىن كىيىن قەشقەرلىك نەمەت شاڭيۇنىڭ قىزى تاجىنىسا بىلەن تويىنى قىلىپ قۇيىدۇ. ئۇلار بىر بالىلىق بۇلىدۇ. بالىغا مەخسۇم دەپ ئىسىم قۇيىدۇ. ئۇ غۇلجىدا تۇرۇش جەريانىدا سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ پەرغانە دىگەن يېرىدىن كىلىپ غۇلجىدا ئولتۇراقلىشىپ قالغان شەمسىدىن ھەزرەت دىگەن كىشىدىن تەلىم ئېلىش بىلەن ئىشان بۇلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن غۇلجىدا بىر مۇنچە ئادەملەر ئۇنىڭغا مۇرت بۇلىدۇ. بۇدەل 1911-يىلىدىكى شىنخەي ئىنقىلابىدىن كىيىن شىنجاڭدا بارلىققا كەلگەن ئىككى خىل ھاكىمىيەت ، يەنى ئىلى ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى بىلەن ئۈرۈمچىدىكى مانجۇ خانلىقى ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش باشلىنىش ئالدىدا تۇرىۋاتقان مەزگىل ئىدى. مۆيدىن خەلپەت دىنى ئۆلىما بۇلۇپلا قالماستى نتەرەققىيپەرۋەر كىشى ئىدى. ئۇ يۇرت كىزىش ئارقىلىق ھەرقايسى جايلاردىكى ناھەقچىلىق ئىشلارنى ئۆز كۆزى بلەن كۆرىدۇ. بۇلار ئۇنىڭ ئىدىيىسىگە چوڭقۇر تەسىر قىلىپ ، ئىستىبدات ھاكىمىيەتكە بولغان ئۆچمەنلىكنى كۈچەيتىدۇ. شۇڭا ھەرخىل پائالىيەت سورۇنلىرىدا خەلق ئاممىسىغا تەشۋىق تەربىيە ئېلىپ بېرىپ ، ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەتنىڭ خەلق ئۈستىدە يۈرگۈزگەن جىنايەتلىرى ئۈستىدىن شىكايەت قىلىپ ، خەلقنىڭ ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەتكە بولغان ئۆچمەنلىكىنى قوزغايدۇ. ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت ئورۇنلىرى ئۇنى « ئېھتىيات قىلىدىغان ئادەم » قاتارىغا كىرگۈزۈپ ، غۇلجا يامۇلىغا قاماپ قۇيىدۇ. غۇلجا خەلقى مۆيدىن خەلپەتنى قۇتقۇزۇش قارارىغا كېلىپ ، يامۇلغا غازى شاڭيۇ باشلىق ھۈسەنباي ، ياقۇپ باي ، سۇلتان باي قاتارلىق مۆتىۋەر كىشلەرنى كىرگۈزىدۇ. يامۇلدىكىلەر قالايمىقان ھەركەت قىلماسلىق شەرتى بىلەن مۆيدىن خەلپەتنى ۋەكىللەرگە كېپىللىككە تاپشۇرۇپ بېرىدۇ.
مۆيدىن خەلپەت يامۇلدىن چىقىپ ئۆز پائالىيەتلىرىنى توختىتىپ قويمايدۇ ، كىيىن ئىلى ۋىلايىتىنىڭ كۈنەس ناھىيىسىگە بېرىپ قازاق خەلقىنىڭ ئىززەت ھۈرمىتىگە ئېرىشىدۇ. ۋە قازاق ئاخۇنلىرىدىن جاندار ئەلى مۇپتى ، شېلى ئەلەم ئاخۇن قاتارلىق كىشىلەرنى دوسىت تۇتىدۇ. ئۇ قەيەرگىلا بارمىسۇن ئۆز يۇلىدىن قايىتمايدۇ. شۇڭا ھۆكۈمەت دائىرىلىرى ئۇنى يەنە تۇتۇپ كېلىپ ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلماقچى بۇلىدۇ. يۇرت چوڭلىرى ئوتتۇرىغا چۈشكەنلىكتىن تۇرپانغا سۈرگۈن قىلىدۇ. تۇرپان يامۇلى مۆيدىن خەلپەتنى قاراغوجىغا ئېلىپ بېرىپ ، توختى دورغىغا تاپشۇرۇپ بېرىدۇ.
مۆيدىن خەلپەت قاراغوجىغا كەلگەندىن كىيىنمۇ ئۆز ئىرادىسىدىن قەتئى يانمايدۇ. ئاستانە ، قاراغوجا خەلقىنى تەشكىللەپ ، قوزغىلاڭ كۈتۈرۈشكە تەييارلىنىدۇ. بۇ چاغدا مۆيدىن خەلپەت تۆمۈر خەلىپىنىڭ قۇمۇل خەلقىنى باشلاپ قوزغىلاڭ كۈتۈرۈپ غەلبىگە ئېرىشكەنلىكىنى ئاڭلاپ ، تۈمۈر خەلپە بىلەن بىرلىكتە كۈرەش قىلىشنى پىلانلاپ ، ئىشەنىچلىك ئادەملىرىدىن سەيپۇل دېھقان ۋە قاراغوجىلىق مەشغھۇر چېلىشچى مامۇت زورنى ئالاقە باغلاشقا ئەۋەتىدۇ.
شامەخسۇت بىلەن لۈكچۈن ۋاڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن قۇمۇل ۋە تۇرپان قوزغىلاڭچىلرىنى باستۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ كۆرگەن بولسىمۇ قوزغىلاڭچىلارغا تاقابىل تۇرالمايدۇ. ئاخىر ياڭزىڭشىندىن ياردەم سورايدۇ. ياڭزىڭشىن قوزغىلاڭچىلارنى تازىلاشقا ئەسكەر چىقارغان بولسىمۇ ئارقا-ئارقىدىن مەغلۇپ بۇلىدۇ. ئاخىر ئۇ دېھقانلار قوزغىلىڭىغا نىسبەتەن « قورقىتىش ، يۇمشىتىش» تاكتىكىسىنى ئىشقا سېلىپ ، بىر تەرپتىن قوزغىلاڭچىلارغا تەسەلى ئېيتىش مەزمۇنىدا ئېلان چىقارسا ، يەنە بىرتەرەپتىن « ھۇشۇڭلارنى تېپىڭلار ، بولمىسا ئەدىۋىڭلار بېرىلىدۇ » دەپ ۋەھىمە سالىدۇ. قوزغىلاڭچىلار ئىچىگە ئادەم ئەۋەتىپ « باج سېلىق ئالۋان ياساق ئازايتىلىدۇ ، ئادىللىق بىلەن ئىش كۆرۈلىدۇ » دەپ قۇرۇق ۋەدە قىلىپ ، قوزغىلاڭچىلارنى سۆھبەتكە چاقىرىدۇ. لېكىن قوزغىلاڭچىلار ئۇ گەپلەرگە قۇلاق سالماي كۈرەشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ياڭزىڭشىن ئاخىرى دىنى ئىمتىياز ئىگىلىرىنى ئىشقا سېلىپ قوزغىلاڭچىلار سېپىنى پارچىلاپ ، « بىر بىرلەپ يۇقىتىش » كۇيىغا چۈشىدۇ. خۇيزۇ قىسمىنىڭ يىڭجاڭى لى شۇ فۇ ۋە فىڭ ھاجى قاتارلىق دىندارلارنى ئىشقا سالىدۇ. ئۇلار قوزغىلاڭچىلارنىڭ تەلىپىنى ئۇرۇنداشقا تۈمۈر خەلپە ۋە باشقا قوزغىلاڭچىلارنىڭ ھاياتىغا دەخلى يەتكۈزمەسلىككە ۋەدە قىلىدۇ. قۇرئان تۇتۇپ قەسەم ئىچىدۇ. نەتىجىدە ياڭزىڭشىن بىلەن تۈمۈر خەلىپە ئوتتۇرىسىدا بىر مۇنچە شەرتلەر بۇيىچە كىلىشىم تۈزۈلۈپ ، تۈمۈر خەلپنى ئۈرۈمچىگە يۆتكەيدۇ .ياڭ زېڭشىن تۇرپان قوزغىلاڭچىلىرىنىمۇ يۇقىرىقى ئۇسۇل بۇيىچە ئالداپ قولغا كەلتۈرۈپ ، قوزغىلاڭچىلارنى مۆيدىن خەلپەت باشچىلىقىدا بىر يىڭ قىلىپ تەشكىللەپ ئۈرۈمچىگە يۆتكەپ چىقىپ ئۇلارنى يۇقىتىش سۈيىقەستىنى پىلانلايدۇ.
تۈمۈر خەلپە ، مۆيدىن خەلپەتلەرنىڭ قول ئاستىدىكى ئەسكەرلىرىنىڭ كپ قىسمى « يۇتىغا قايتۇرۇش » باھانىسى بىلەن ئۈرۈمچىدىن يولغا سېلىنىپ ،پىلان بۇيىچە يولدا يۇشۇرۇپ قۇيۇلغان ياڭزىڭشىننىڭ ئەسكەرلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرىلىدۇ .شۇنىڭ بىلەن بىر ئاي داۋاملاشقان مۆيدىن خەلپەت باشچىلىقىدىكى تۇرپان دېھقانلار قوزغىلىڭى قانلىق باستۇرۇلىدۇ.
مەنبە -شېرىپ نىياز خۇشتارنىڭ « شىنجاڭ يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن شەخسلەر » ناملىق كىتابى
ئەسئەت سۇلايمان
ئەسەت سۇلايمان 1969-يىلى قۇمۇلدا تۇغۇلغان. 1986-يىلى قۇمۇل شەھەرلىك راھەتباغ ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1991-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، يەنە شۇ فاكۇلتېتنىڭ ماگىستېر ئاسپىرانتلىقىغا قوبۇل قىلىنغان. 1994-يىلى فولكلور ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى كەسپى بويىچە ماگىستېرلىق ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. شۇنىڭدىن باشلاپ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتقۇچىلىق ۋە تەتقىقات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانئغان. 1995-يىلى 10-ئايدىن 1996-يىلى 5-ئايغىچە جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى ئىنستىتۇتىدا ھەمكارلاشما تەتقىقات تېمىسىنى ئىشلىگەن. 1996-يىلى 9-ئايدا جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ دوكتورلۇق ئاسپىرانتلىقىغا قوبۇل قىلىنغان. ئۈچ يىللىق جاپالىق ئىزدىنىش نەتىجىسىدە 1999-يىلى 7-ئايدا ئەلا نەتىجە بىلەن ئوقۇش تاماملاپ، ئەدەبىيات پەنلىرى بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. شۇنىڭدىن باشلاپ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتۇش، ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلمەكتە. بۇ جەرياندا فلولوگىيە ئىنستىتۇتىنىڭ ماگىستېر ۋە دوكتور ئاسپىرانتلىرىغا «ئېپوسلار تەتقىقاتى»، «مىللىي ئەدەبىيات ئۈستىدە سېلىشتۇرما تەتقىقات»، «دىنشۇناسلىق»، «سېلىشتۇرما ئەدەبىيات»، «مەدەنىيەت ئىنسانشۇناسلىقى»، «ئەپسانىشۇناسلىق»، «20-ئەسىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتى» قاتارلىق دەرسلەرنى ئۆتۈشنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىپ كەلدى. يەنە بىر تەرەپتىن ئەدەبىيات كەسپىدىكى تولۇق كۇرس ئوقۇغۇچىلىرىغا «ئەپسانىشۇناسلىق»، «ئېپوسشۇناسلىق» قاتارلىق دەرسلەرنى ئۆتۈپ كەلدى.
ئوقۇتۇش ئىشلىرىدىن سىرت، ئۇ پۈتۈن زېھنىنى ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىغا قاراتتى ھەمدە بۇ جەھەتتە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى. ھازىرغىچە ئۇنىڭ «تەكلىماكانغا دۈملەنگەن روھ» (2000-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى»)، «خەمسىچىلىك ۋە ئۇيغۇر ئەدەبىياتى» (خەنزۇچە، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى 2002-يىلى)، «تارىم قوۋۇقى چېكىلگەندە» — ئەسەت سۇلايمان ئەسەرلىرى (1) (شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2002-يىلى)، «ئۆزلۈك ۋە كىملىك» (2006-يىلى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى نەشرى) «ئەلىشىر ناۋائىي»، «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى» قاتارلىق كىتابلىرى نەشر قىلىندى ھەمدە ئىلمىي ساھەدىكى ئوقۇرمەنلەرنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشتى. مەملىكەت ئىچىدىكى نۇقتىلىق ژۇرناللاردىن «مىللەتلەر ئەدەبىياتى»، «چەت ئەل ئەدەبىياتى ئوبزورى»، «غەربىي شىمال مىللەتلەر تەتقىقاتى» قاتارلىق يادرولۇق ژۇرناللاردا ھەمدە ئاپتونوم رايونىمىزدىكى ئۇيغۇرچە ۋە خەنزۇچە ژۇرناللاردا 50 نەچچە پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلدى. بولۇپمۇ يېقىنقى بىرقانچە يىلدىن بۇيان «شىنجاڭ مەدەنىيىتى»، «مىراس» قاتارلىق ژۇرناللاردا ئېلان قىلغان ئۇيغۇر مەدەنىيەت پسىخىكىسى ۋە بوستانلىق مەدەنىيىتىگە دائىر بىر يۈرۈش ماقالىلىرى خېلى زور تەسىر قوزغىدى. ئۇنىڭ «ئۇيغۇر مەدەنىيەت پسىخىكىسى ئۈستىدە تەتقىقات»، «ئۇيغۇرلاردا ئىسىم-فامىلە مەدەنىيىتى ئىسلاھاتى» قاتارلىق ئىككى پارچە ماقالىسى ياپونىيىدە، «ئالتاي مەدەنىيەت چەمبىرىكىدە يالماۋۇز ئوبرازى» ناملىق ماقالىسى تۈركىيىدە ھەمدە ئېپوسشۇناسلىققا دائىر بىر پارچە ماقالىسى قىرغىزىستاندا ئېلان قىلىندى.
دوكتور ئەسەت سۇلايمان 2002-يىلىدىن باشلاپ، ئۇيغۇر ھازىرقى ۋە بۈگۈنكى دەۋر ئەدەبىياتى يۆنىلىشى بويىچە ماگىستېر ئاسپىرانتلارنى يېتەكلەشكە باشلىدى.
دوكتور ئەسەت سۇلايماننىڭ نەتىجىلىرى كۆپ قېتىم ئاپتونوم رايونىمىزدىكى رادىئو-تېلېۋىزىيە، گېزىت-ژۇرناللاردا تونۇشتۇرۇلدى ۋە تەشۋىق قىلىندى. مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى، شىنجاڭ مالىيە-ئىقتىساد ئىنستىتۇتى، شىنجاڭ مائارىپ ئىنستىتۇتى قاتارلىق ئالىي مەكتەپلەردە ۋە ئۈرۈمچىدىكى بىر قىسىم ئوتتۇرا مەكتەپلەردە تەكلىپ بويىچە لېكسىيە سۆزلىدى. ئۇ 2000-يىلى 12-ئايدا ياپونىيە فۇكۇكا قىزلار ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە توكيو مەركىزىي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەكلىپى بويىچە ياپونىيىدە بىر ئاي ئىلمىي زىيارەتتە بولدى. بۇ جەرياندا ئۇ فۇكۇكا قىزلار ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە توكيو مەركىزىي ئۇنىۋېرسىتېتىدا «زامانىۋىيلىشىش دولقۇنى ئىچىدىكى ئۇيغۇر ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتى»، «ئۇيغۇر ئىسىم فامىلە مەدەنىيىتى ۋە نۆۋەتتىكى ئىسلاھاتى» قاتارلىق تېمىلاردا بىرقانچە قېتىم لېكسىيە سۆزلىدى. شۇنداقلا ياپونىيىلىك كەسپداشلىرىنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشتى. 2003، 2004-يىللىرى شىۋېتسىيىنىڭ ستوكھولم ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىر يىل ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، يەنە ياپونىيە، شىۋېتسىيە، ئەنگلىيە، گېرمانىيە، قازاقىستان قاتارلىق دۆلەتلەردە خەلقئئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا قاتناشقان ھەمدە ئىلمىي لىكسىيىلەردە بولغان. ئەسەت سۇلايمان 2005-يىلى پروفېسسورلۇق ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 2006-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە «مۇنەۋۋەر پوستدوكتور» بولۇپ باھالانغان. ھازىر 2007-يىلى تاماملىنىدىغان پوستدوكتورلۇق تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانماقتا.
ئۇيغۇر دوكتۇر ئەسئەت سۇلايماننىڭ ئۆزلۈك ۋە كىملىك ناملىق كىتاۋىنى تورداشلارنىڭ ئوقۇپ چېقىشىنى تەۋسىيە قىلىمەن
بىز كىم، بىزنىڭ مەدىنىيەتلەر جىددىي رەۋىشتە يۇغۇرۇلۇۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادىكى ئورنىمىز ۋە
سالاھىتىمىز نېمە، بىز بۈگۈنكى يەرشارى كەنتىدە باشقا نۇرغۇن خەلقلەرگە ئوخشاش ئۆزلۈكىمىزنى ۋە
كىملىكىمىزنى قانداق ئىپادە قىلىمىز؟
___ ئۆزلۈك ۋە كىملىك ناملىق كىتاپتىن ئېلىندى
جۈمە
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ ORHUN BASMA', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:18px"> جۈمە، پەيشەنبە بىلەن شەنبە ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنىدۇر.
مۇختەر سۈپۈرگى
شائېر مۇختار سۇپۇرگى 1963-يىلى 3-ئاينىڭ 29-كۇنى ئاقسۇ ئونسۇ ناھىيىسىدە تۇغۇلغان .1980-يىلى تۇلۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۇتتۇرۇپ ، خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكومىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكولتىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن.1984-يىلى 7- ئايدا ئوقۇشنى پۇتتۇرۇپ، ئۆزى ئوقۇغان فاكولتېتقا ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان.1991-يىلدىن1992-يىلغىچە شىنجاڭ ئۇنۋىرسىتىتى تىل-ئەدەبىيات فاكولتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان،2005-يىلى شاڭخەي شەرقى جۇڭگۇ پىداگوگىكا ئۇنۋىرسېتىدا بىلىم ئاشۇرغان. ھازىر خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكۇمىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكولتېتىدا دوتسېنتلىق ئۇنۋانى بىلەن ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتىدۇ. ئۇ،1981-يىلدىن ھازىرغىچە ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى ھەرقايسى گىزىت-ژورناللاردا500 پارچىدىن ئارتۇق شېىر،داستان، ھېكايە، مەسەل ۋە ئىلمىي ماقالىلارنى ئېلان قىلغان. «كۈنلۈك ئاستىدا»، «گۇما ئابىدىلىرى»، «نۇرۇز لېرىكىسى» قاتارلىق شېرلىرى مەركىزى خەلق رادىئو ئىستانسسى ، شىنجاڭ «خانتەڭرى ئەدەبىياتى مۇكاپاتى » ۋە خوتەن مەمۇرى مەھكىمە تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.2003-يىلى شىنجاڭ خەلىق نەشىرياتى تەرىپىدىن «تۈن لىرىكىسى» ناملىق شېئرلار توپلىمى شۇ يىلى شىنجاڭ ئۇنۋىرسىتېتى نەشىرياتى تەرىپىدىن «ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتۇش مېتودى» ناملىق دەرىسلىك كىتابى نەشېر قىلىنغان. «تارىم»، «شىنجاڭ ياشلىرى»، «يېڭى قاشتېشى» قاتارلىق ژورناللاردا ئجادىيەت ھاياتى ۋە بىر قىسىم ئەسەرلىرى تۇنۇشتۇرۇلغان. ئۇنىڭ ئىسمى ۋە قىسقىچە تەرجىمھالى «جۇڭگۇ بۇگۇنكى دەۋر ياش ئەدىپلىرى قامۇسى »، «جۇڭگۇ بۈگۈنكى دەۋر ئەدەبىيات-سەنئەت ساھەسىدىكى نۇپۇزلۇق شەخىسلەر قامۇسى »..... قاتارلىق 8 پارچە قامۇسقا كىرگۈزۇلگەن. ئۇ، ھازىر «جۇڭگۇ ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتى»، «شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتى» ۋە «خوتەن ۋىلايەتلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى».
مەنبە: مۇختەر سۈپۈرگىنىڭ «تۈن لىرىكىسى» ناملىق ئەسىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللاردىن ئېلىندى.
پىرخۇيلان
پىرخۇيلان ـــــ(736-820) مەشھۇر بۇددا مۇتەپپەككۇرى، ئاتاقلىق مائارىپچى، تىلشۇناس، يازغۇچى ۋە ئوقۇتقۇچى. پىرخۇيلاننىڭ ھاياتى، ئىجتىمائىي پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق. تۇللۇقسىز مەلۇمەتقا قارىغاندا 736-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان. پىرخۇيلان كىچىكىدىن ئىجتىھاتچان بالا بولغاچقا كىيىنكى مەزگىللەردە بۇددا كىتاپلىرىنىڭ ئەڭ قابىل شەرھىيلىگۈچىسى، چوڭقۇر ۋە ئەتىراپلىق بىلىم ئىگىسى، مەشھۇر تىلشۇناس، ئالىم سۈپپىتىدە زور شۆھرەت قازىنىپ ئۆزدەۋرىنىڭ كەم تېپىلدىغان ئۇستازىغا ئايلانغان. 1737-يىلى (چىيەنلۇڭنىڭ 2-يىلى ) ئۇنىڭ ھەممە ئەسەرلىرى تۇللۇق بېسىلىپ ئېلان قىلىنغان. 1880-يىلى دۆلىتىمىز مەزكۇر ئەسەرنىڭ ياغاچ ئويما نۇسخىسىنى ياپۇنىيەدىن ئالدۇرۇپ كىلىپ كۆپەيتىپ بېسىپ تارقاتقان. تارىخ ئاجايىپ تاسادىبلىقلار بىلەن تولغان. بۇنداق تاسادىبلىقلار كىشى تەپەككۇرنى توختاۋسىز غىدىقلاپ، ئۇلارنى يېڭىدىن يېڭى پىكىر قاينىمىغا غەرق قىلىدۇ. نېمىشقىدۇر ئەللامە بوۋىمىز مەھمۇدكاشغەرى ھەققىدە ئويلانساملا قەشقەر دىيارىدا ئۈسۈپ يېتىلگەن يەنە بىر نۇرانە چولپان – تىلشۇناس، ئالىم پىر خۇيلان ئېسىمدىن كېچىدۇ. چۈنكى، بۇ ئىككى بۈيۈك ئالىم نۇرغۇن ئورتاقلىققا ئىگە. پىر خۇيلان ئوتتۇرا ئەسىر (تاڭ سۇلاسى دەۋرى) دە ئۆتكەن مەشھۇر تىلشۇناس، ئالىم. «بارلىق نوم سۆزلۈكلەرنىڭ شەرھىسى»）«一切经音义»（ناملىق مەشھۇر ئەسەرنى يازغان.
نان
نان ئۇيغۇرلارنىڭ كوپ ئىستىمال قىلىدىغان يىمەكلىكلىرىنىڭ بىرى.
14- قەھرىتان
14- قەھرىتان ياكى 14- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 14- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 14. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 351(كەبىسە يىللارى 352) كۈن بار.
ئېلېكتر سىغىمى
ئېلېكتر سىغىمى ئېلېكتىر سىغىمى ئۆتكۈزگۈچنىڭ زەرەت ساقلاش ئىقتىدارىنى ئىپادىلەيدىغان فىزىكىلىق مىقدار. ئىككى دانە ئارىلىق ساقلىغان ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئىككى ئۇچىغا توك بېسىمى بەرسەك ، شۇ ئارىلىقتا زەرەت ساقلىنىدۇ. بىر تەرەپ مۇسبەت زەرەت يەنە بىر تەرەپ مەنپىي زەرەت ساقلايدۇ. توك بېسىمى قانچە چوڭ بولسا ساقلانغان زەرەتمۇ شۇنچە كۆپ بولىدۇ. ساقلانغان زەرەت مىقدارى بىلەن بېرىلگەن توك بېسىمى ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ ، ئىككىسىنىڭ بۆلۈنمىسى دەل ئېلېكتىر سىغىمىدۇر ، يەنى C=Q/U بۇ فورمۇلادىكى C ئېلېكتىر سىغىمىنى ، Q زەرەت مىقدارىنى ئىپادىلەيدۇ.
ئوتتۇرا ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
ئېلېكتر سىغىمى
ئېلېكتىر سىغىمىنىڭ بىرلىكى فارادا F ، يەنە مىكرو فارادا mF ، پىكو فارادا pF قاتارلىق بىرلىكلىرى بار.
ئوتتۇرا ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى
left|thumb|250px|ئوتتۇرا ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى left|thumb|دۆلەت بايرىقى
ئېلېكتر سىغىمى
1F=106uF，1F=1012pF
ئوتتۇرا ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى
ئوتتۇرا ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بېنجى (بانگى)، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بېنجىi. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ فرانچوئىس بوزىزې. ئازىركى باش ۋەزىر فائۇستىن-ئارچاڭە توئۇئادېرا. بۇ دۇلات 1960 يىلى 8 ئاينىڭ 13 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 622 مىڭ 984 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 4 مىللىئون 216 مىڭ.
ئېلېكتر سىغىمى
ئېلېكتر سىغىمى مەخسۇس ئېلېكتىر سىغىمىنى ئۆلچىگۈچ بىلەن ئۆلچەنسىمۇ ياكى ئونىۋېرسال مېتىر بىلەن ئۆلچەنسىمۇ بولىدۇ. ئېلىكترىك سىغىمىنى ساقلايدىغان دېتال كوندېنساتور دېيىلىدۇ.
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق (كىنو فىلىم)
«ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» نۇرغۇن قېتىم كىنوغا ئۆزگەرتىپ ئىشلەنگەن. 1946-يىلى فرانسىيە بىر قېتىمكىنوغا ئۆزگەرتىپ ئىشلىگەن. بىراق ئەڭ تونۇلغىنى 1991-يىلى دىسنىي ئۆزگەرتىپ ئىشلىگەن كارتون فىلىم. 2013-يىلى فرانسىيە «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق»نى يەنە بىر قېتىم كىنوغا ئۆزگەرتىپ ئىشلىگەن، بۇ كىنودا شاھزادىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى مەنمەنچى شاھزادىدىن نىكاھلانغان پادىشاھقا ئۆزگەرگەن. ئوۋئوۋلاش جەريانىدا بۇغىغا ئايلىنىۋالغان پەرى ئايالىنى ئۆلتۈرۈپ قويغانلىقتىن، قىيىنئانىسى پەرى خانىش ئەپسۇن ئوقۇپ غەلىتە مەخلۇققا ئايلاندۇرۇپ قويغان. بۇفىلىم شۇ يىلى فرانسىيەدىكى بېلەت كىرىمىدە بىرىنچى بولغان.
بۇ فىلىم 2017-يىلى 3-ئاينىڭ 17-كۈنى ئامېرىكىدا قويۇلىدۇ.
ساران
400px|thumb|left|ساران
ساران ئىران نين شه‌رقی ازربايجان كه‌نت‌لريندن بيري. بو كه‌نت‌ده 333 کیشی ئاهاله و 50 ئائىلە بار.
ئەركىن سىدىق
ئامېرىكىنىڭ ئىنگلىزچە "Nasa" دەپ ئاتىلىدىغان ھاۋا قاتناش ۋە ئالەم بوشلۇق تېخنىكىسىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ تارمىغىدا، پۇتۇن دۇنيادىكى ھەر خىل مىللەتلەردىن تەركىپ تاپقان ئادەمدىن 5000 كىشى بار، ئۇلارنىڭ ئىچىدە 1700 دەك تېخنىكىلىق خادىمىنىڭ دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى بار، ئىنگلىزچە ئىسمى "Jet Propulsion Laboratory" بولۇپ، قىسقارتىلىپ "JPL" دەپ ئاتىلىدىغان بىر دۇنياغا تونۇلغان تەتقىقات مەركىزى بار. بۇ ئىدارىنى 1930-يىللىرى ئامېرىكىنىڭ كالىفورنىيە شىتاتىدىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپ -- كالىفورنىيە تېخنىكا ئىنستىتۇتى قۇرغان بولۇپ، شۇنىڭدىن كېيىن JPL ئامېرىكىنىڭ بىرىنچى سۇنئى ھەمراسىنى ياساپ چىقتى. تۇنجى قېتىملىق ئالەم ئۇشقۇرىنى ئايغا چىقاردى. ھەمدە قۇياش سىستىمىسىدىكى 8 پلانېتانىڭ ھەممىسىگە ئالەم ئۇشقۇرى ئىۋەرتتى. ئاشۇ ئىدارىدە ھازىر بىر ئۇيغۇر ئالىي دەرىجىلىك ئوپتىكا ئىنجىنىرى بولۇپ ئىشلەيدۇ. ئۇ مۇشۇ ئىدارىدىكى تۈركىي مىللەتلىرىدىن كېلىپ چىققان بىردىن-بىر يۇقىرى دەرىجىلىك تېخنىكا خادىمى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىسمى ئەركىن سىدىق.
ئوقۇش تارىخى
ئەركىن سىدىق 1950-يىللىرىنىڭ ئاخىرلىرى جۇڭگودا باشلانغان "مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى" نىڭ قالايمىقانچىلىقى ھەممە يەرنى قاپلىغان مەزگىللەردە ئاقسۇدا تۇغۇلغان. بالىلىق دەۋرىنى ئۇيغۇر دىيارىنى ئاچارچىلىق بېسىپ كەتكەن مەزگىلدە قوسىقى تويغۇدەك تاماق يېيەلمەي ئۆتكۈزگەن. باشلانغۇچ مەكتەپنى "مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى" نىڭ قالايمىقانچىلىقى ئىچىدە ئۇيغۇر تىلىدىكى ئاقسۇ شەھەرلىك 4-باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇغان(بۇ مەكتەپ ھازىر خەنزۇ مەكتەپ قىلىۋېتىلگەن ‏ـــــ مۇھەررىردىن). ئوتتۇرا مەكتەپنى "دېڭ شياۋپىڭنى كۆرەش قىلىپ، ئىشىكنى ئېچىپ قويۇپ مەكتەپ باشقۇرۇش" ھەرىكەتلىرى بولىۋاتقان دەۋىردە ئاقسۇ ۋىلايەتلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. نۇرغۇن ۋاقىتلىرى سىياسىي ھەرىكەتكە قاتنىشىش ۋە يېزا ئىگىلىك بىلىملىرىنى ئۆگىنىش، يېزا-زاۋۇتلارغا بېرىپ ئىشلەش بىلەن ئۆتكەن. تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئاقسۇ ۋىلايىتى كونىشەھەر ناھىيىسىدىكى(ھازىر ئونسۇ ناھىيىسى دىيىلىدۇ ـــــ مۇھەررىردىن) بىر يېزىغا "قايتا تەربىيە" ئېلىش ئۈچۈن بېرىشقا مەجبۇر بولغان. ئۇ يەردە بىر يېرىم يىل دېھقان بولۇپ ئىشلىگەن. دەل شۇ چاغدا جۇڭگونىڭ دۆلەت رەھبىرى دېڭ شياۋپىڭ ئالىي مەكتەپلەرگە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش تۈزۈمىنى ئىسلاھ قىلىپ، ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنى ئىمتىھان ئارقىلىق تاللاش تۈزۈمىنى يولغا قويغاندىن كېيىن، ئەركىن سىدىق 1977-يىلى 12-ئايدا تۇنجى قېتىملىق ئالىي مەكتەپكە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ، ئۇيغۇر تىلى بويىچە ئېلىنغان ئىمتىھاندا پۈتۈن ئۇيغۇر دىيارى بويىچە 2-بولغان. ھەمدە 1978-يىلى 2-ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ رادىئو-ئېلېكترونىكا كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن.