cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پەرزەنتلىك بولۇش
) تۇغۇت قارىشىغا ئائىت ئادەتلەر:
①ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە پەرزەنتسىزلىك كىشىلىك ھاياتىدىكى ئەڭ ئازابلىق ئىشلاردىن دەپ قارىلىدۇئ شۇنىڭ ئۈچۈن تويلىشىپ ئۇزۇنغىچە پەرزەنت كۆرمىگەنلەر ھەر تەرەپكە چېپىپ سەۋەب قىلىشقا تىرىشىدۇئ تېۋىپلەرگە داۋالىنىدۇ. باشقىلاردىن ئاڭلىغانلا ئاماللارنى قىلىپ كۆرىدۇ. مازار - ماشايىقلارغا بېرىپ نەرىز - نۇزرەت قىلىدۇ، ھەتتا ئۇلۇغ - خاسىيەتلىك دەپ قارالغان جايلارنىڭ توپىسىنى، كامارلىرىنى كولاپ قولىغا چىققان نەرسىلەرنى ئېرىم قىلىپ يەيدۇ. بەزىلەر كۆپ تۇغۇتلۇق بولغان ئاياللارنىڭ ئىسسىق ئېشىگە (ھەمراھى) ئولتۇرىدۇ. ②ئايال كىشى ھامىلدار بولغان ھامان شۇ ئائىلىدىكى چوڭ - كىچىك ھەممىسى چەكسىز سۆيۈنۈپ ئۇنى ھەر جەھەتتىن ئاسرايدۇ. ئېغىر ئىشلارنى قىلىشتىن چەكلەيدۇ. كېچىلىرى يالغۇز ئۆيدە ياتقۇزمايدۇ. بۇنىڭغا ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلى قاتتىق قورقۇپ كېتىش ھادىسىلىرى يۈز بېرىپ بويىدىن ئاجراپ كېتىشتىن ساقلىنىش مەقسەت قىلىنغان. ③ئاياللارنىڭ ھامىلدار بولغانلىقى ئادەت كېلىش مۇددىتى ئۆتۈپ كېتىش بىلەن تەڭ غىزا - تاماق خالىماي قۇرۇق ھۆ تۇتۇشتەك ھالەتنىڭ پەيدا بولۇشىغا قاراپ ھۆكۈم قىلىنىدۇ. مۇنداق ھالەت ئاياللار ھامىلدار بولۇپ تەخمىنەن 40 كۈندىن كېيىن پەيدا بولىدۇ. بەزىلەرنىڭ ھەرخىل نەرسىلەرنى يېگۈسى كېلىدۇ. بەزىلەرنىڭ تاتلىق - چۈچۈك يېگۈسى كەلسە، بەزىلەرنىڭ تاتلىق، سوغۇق نەرسىلەرنى، بەزىلەرنىڭ ھەرخىل نەرسىلەرنى يېگۈسى كېلىدۇ. بەزىلەرنىڭ تاتلىق - چۈچۈك يېگۈسى كەلسە، بەزىلەرنىڭ تاتلىق، سوغۇق نەرسىلەرنى، بەزىلەرنىڭ ھەرخىل نەرسىلەرنى يېگۈسى كېلىدۇ. بۇ <سېزىك، سېزىك بولۇش> دەپ ئاتىلىدۇ. <ھامىلدار>، <يۈك، يۈكلۈك> دېگەن مەنىدىكى ئەرەپچە <ھامىل> سۆرىگە پارىسچە سۆز ياسىغۇچى <دار> قوشۇمچىسىنىڭ قوشۇلۇشىدىن ياسالغان بولۇپ، <يۈكى بار، يۈك كۆتۈرگەن> دېگەن بولىدۇ، بۇ سۆز ئاساسەن ئەدەبىي تىلدا قوللىنىلىدۇ. جانلىق تىلدا <ئېغىر بوي (بولۇش)، ئېغىر ئاياق (بولۇش)، ئىككى قات (بولۇش)، قورساقتا قېلىش، قورساق كۆتۈرۈش قاتارلىق بىرنەچچە خىل ئاتىلىدۇ.④ھامىلدار بولغۇچىنىڭ سېزىك بولغان نەرسىگە قاراپ تۇغۇلغۇسى بالىسىنىڭ جىنسىي پەرقىگە ھۆكۈم قىلىنىدۇ. ئەگە تاتلىق - چۈچۈك نەرسىگە سېزىك بولساقىز، ئاچچىق - چۈچۈك نەرسىگە سېزىك بولسا ئوغۇل تۇغىدۇ، دەپ قارىلىدۇ. بەزىدە شۇنداق پەرەزلەر توغرىمۇ چىقىپ قالىدۇ.⑤ئادەتتە ئاياللارغا، بولۇپمۇ يېڭى ھامىلدار بولغان ئاياللارغا تۆگە گۆشى، توشقان گۆشى يېيىش چەكلىنىدۇ. چۈنكى ھايۋانات ئىچىدە تۆگە 10 ئايدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە تۇغقاچقا، تۆگە گۆشى يېسە تۇغۇت ۋاقتى ئۇزىراپ كېتىدۇ، دەپ قارىلىدۇ. توشقان گۆشى يېسە بالىنىڭ ئۈستى كالپۇكى توشقان كالپۇكىدەك يېرىق تۇغۇلۇپ قالىدۇ، دەپ قارىلىدۇ.⑥بالا دادىسىغا ئوخشاپ تۇغۇلسا، ئانىسى ھامىلدار ۋاقتىدا دادىسىغا تولا قارىغانلىقتىن: ئانىسىغا ئوخشاش تۇغۇلسا، ئانىسى ھامىلدار ۋاقتىدا ئەينەككە تولا قارىغانلىقتىن دەپ قارىلىدۇ. ⑦ئۇيغۇرلار بالا توققۇز ئاي توققۇز كۈن، توققۇز سائەت، توققۇز دەقىقىدە تۇغۇلىدۇ، دەپ ھېسابلايدۇ.
) تۇغۇت ئۇسۇلى:
تۇغۇتلۇق ئايال ياتقان ئۆينىڭ ئىشىك بېشىغا يەتتە ياكى ئون ئىككى ئىدىرى توشقۇچە قىزىل لاتا ئېسىپ قويۇلۇپ، يات كىشىلەرنىڭ كىرىشى چەكلىنىدۇ. ئىسسىقلىق ئېلىپ يوقلاپ كەلگۈچىلەرمۇ ئون ئىككى ئىدىرى توشقاندىن كېيىن كېلىپ يوقلايدۇ. بوۋاق يېشىغا توشقۇچە دادىسى، ئۇرۇق - تۇغقانلىرى يول يۈرۈپ تەرلىگەن ھالەتتە كەلگەندە، دېمىنى ئېلىپ تەرى قۇرۇمىغىچە بالىنى دەرھال قولىغا ئالمايدۇ. بۇنىڭدا بوۋاقنىڭ ئۇچۇقدىنىپ قېلىشىدىن ساقلىنىش مەقسەت قىلىنغان.
تۇغۇتلۇق ئايال ئىدىرى (قىرقى) ئىچىدە تۇخۇم، سۈت، شورپا بىلەن ئوزۇقلاندۇرۇلىدۇ. بىر نەچچە قېتىم مەخسۇس كاللا - پاقالچاق يېگۈزۈلىدۇ. ئىدىرى ئىچىدە قازان - قومۇچ كۆتۈرۈش، قول - پۇتىنى سوغۇق سۇغا تەگكۈزۈش، يۇيۇنۇش ۋە سوغۇق، يەللىك نەرسىلەرنى يېيىشتىن ساقلىنىدۇ. ھامىلدار ۋاقتىدا بەل، قازان سۆڭەكلىرىدە ھاسىل بولغان بوشىشىش ھالىتىنى تېزراق ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئىككى - ئۈچ قېتىم تۇخۇم بىلەن بېلى تېڭىلىدۇ. قاينىتىلغان ئىسسىقلىق دورا - دەرمەك سۈيىگە چىلانغان لۆڭگىدە بەدەنلىرى سۈرتۈلىدۇ. ئىدىرى توشقاندا يەنە شۇنداق سۇدا ھورداندۇرۇلىدۇ. پاكىز يۇيۇندۇرۇلۇپ، باش - كۆزى يۇيۇپ تارىلىپ، چىرايلىق كىيىندۈرۈلۈپ تالا - تۈزىگە چىقىرىلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۆي ئىشىغا كىرىشىدۇ.
) تۇغۇتقا مۇناسىۋەتلىك مۇنداق ئۆزگىچە ئادەتلەرمۇ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن:
ئاياللار تۇغۇت ئۈستىدە بالا ۋاقتىدا چۈشمەي تولغاققا كۈچەپ ھوشىدىن كەتسە ياكى ھەمراھى چۈشمەي ھوشسىز ھالەتتە ئۆلۈپ كەتسە >ھال باستى< (جىن - شاياتۇنلار چاپلىشىۋالدى) دەپ قارىلىپ كەلگەن. مۇنداق ئەھۋال يۈز بەرگەندە ئۆي ئىچىگە قارا قۇش (قۇش بولمىغاندا قارچىغا) ياكى بۆرە ئىت قويۇپ بېرىلىدۇ ياكى ئىشىك تۈۋىدە مىلتىق ئاتىدۇ. ئۆگزىگە چىقىپ تۇڭلۈك يېنىدا ئەرزان توۋلىنىدۇ. ئەگەر ھامىلدار ئايال ھوشىغا كېلىپ سالامەت بوشانسا >جىن - شاياتۇنلارغا قاچتى، ئەگەر ئۆلۈپ كەتسە قۇش جىن - شاياتۇنلارغا تەڭ كىلەلمىدى، ئۇنىڭ ئۆپكىسىنى جىن - شاياتۇنلارغا تەڭ كېلەلمىدى، ئۇنىڭ ئۆپكىسىنى جىن - شاياتۇنلار سۇغۇرۇپ ئېلىپ كەتتى< دەپ ئۇنداق بەخىتسىزلىككە تەن بېرىلىپ كەلگەن. روشەنكى بۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ توتىم ئىتىقادى بىلەن مۇناسىۋەتلىك خۇراپىيىلىق تۈسىنى ئالغان ئادەت. ئەجدادلىرىمىز قۇشنى باتۇرلۇقنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە ئۇلۇغلاپ، ۋەھىمىيىلىك رەقىبلىرىنىڭ ئەشەددىي كۈشەندىسى ھېسابلاپ كەلگەن؛ بۇ ئادەت ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئاشۇ ئىپتىدائىي ئېتىقادىنىڭ ئىسلام دىنىغا ماسلىشىپ داۋاملىشىپ كەلگەن ئىزنالىرىدىن ئىبارەت. ئازادلىقتىن كېيىن ئۇيغۇرلار ئىچىدە زامانىۋى ئىلىم - پەن ساۋادىنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ ئۇنداق ئادەتلەر ئاساسەن ئادەت كۈچىدىن قالدى. ئەمما چەت يېزا - قىشلاقلاردا شۇنداق قاراشنىڭ تەسىرى تېخى پۈتۈنلەي تۈگەپ كەتكىنى يوق.
ياۋا ئات
ياۋا ئات
ئاقساراي (ئامىرىكا جۇمھۇر رەئىسىنىڭ تۇرالغۇسى)
thumb|ئاقساراينىڭ ئالدى كۈرۈنىشى ئاقساراي ئامىرىكا فىدىراتىسىيە مەركىزى ھۈكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى، شۇنداقلى ئامىرىكا جۇمھۇر رەئىسىنىڭ ئاممىۋى تۇرالغۇسى. بۇ يەردە دۇنيغان تەسىر كۈرسىتدىغان چوڭ چوڭ قارارلار چىقىرىلدۇ.
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
thumb|ئاقساراي تەكشىلىك خەرىتىسى thumb|دونلاد ترامپ ئاقسارايدا ھىندىستان باش ۋەزىرى مودىنى قارىشى ئالماقتا قۇرۇلۇش ئۇسلۇبى: يېڭچە كىلاسسىك
ئادىرىسى: غەربى شىمال پېنسىلۋانىيە كوچىسى 1600 نۇمۇر، ۋاشىڭتون د س، ئامىرىكا
پوچتا نۇمۇرى: 20500
ھازىرقى تۇرۇۋاتقان شەخىس: دونالد ترامپ
ياسىلىش تارىخى
ئامېرىكىدىكى ئاقساراي كىشىنى ئەڭ جەلپ قىلىدىغان سارايلارنىڭ بىرى. ئامېرىكىلىقلارنىڭ نەزىرىدە بۇ ساراي ئۆتمۈش بىلەن رېئاللىقنى تۇتاشتۇرىدىغان سىرلىق ئىمارەت ، دۇنياغا تەسىر كۆرسەتكەن تۈرلۈك مۇھىم قارارلار مۇشۇ يەردە ماقۇللانغان. ئامېرىكىنىڭ ئەينى چاغدىكى زۇڭتۇڭى جورجى ۋاشىنگتون 1792-يىلى زۇڭتۇڭ سارىيى سېلىشنى ئوتتۇرىغا قويغان. زۇڭتۇڭ سارىيى ئۇنىڭ نەزىرىدە پۇقرالارنىڭ چاكىرى تۇرىدىغان تۇرالغۇ بولغاچقا، چوقۇم ئاددىي-ساددا، كەڭرى، مۇستەھكەم، كۆركەم، كىشىگە دۆلەتنىڭ كۈنسىېرى يۈكسىلىۋاتقانلىقىنى ئىپادىلەيدىغان بولۇشى كېرەك ئىكەن. ۋاشىنگىتون بۇ ھەقتە توققۇز لايىھەنى كۆرۈپ، بۇنىڭ ئىچىدىكى ئىرېلاندىيەلىك ياش ئىنژېنېر جامۇس خېبىننىڭ قۇرۇلۇش لايىھەسىنى ياقتۇرغان. خېبىن ۋاشىنگتوننىڭ تەكلىپى بويىچە زۇڭتۇڭ سارىيىنى ئۈچ قەۋەتتىن ئىككى قەۋەتكە، توققۇز تۈۋرۈكنى كېڭەيتىپ 11 گە ئۆزگەرتكەن، ئەمما ۋاشىنگتون زۇڭتۇڭ سارىيىنىڭ پۈتۈشىنى كۈتۈپ تۇرالمىغان. ئۇ 1799-يىلى 14-دېكابىر ۋاپات بولغان، ساراي 1800-يىلى ئىشلىتىشكە تاپشۇرۇلغان. ئەينى چاغدا يېڭىدىن ۋەزىپىگە ئولتۇرغان زۇڭتۇڭ جون ئادامىس ۋاقىتلىق پايتەختنى ۋاشىنگتونغا يۆتكەش بۇيرۇقىنى چۈشۈرگەن. ئامېرىكىنىڭ ئۈچىنچى بولۇپ ۋەزىپىگە ئولتۇرغان زۇڭتۇڭى توماس جېففېرسون دېموكراتىيەنى تەشەببۇس قىلىدىغان بولغاچقا، ئاقساراينى پۇقرالارغا ئېچىۋەتكەن، ھەر قانداق پۇقرا ئۇنىڭ ئىشخانىسىغا كىرىپ، ئۇنىڭ بىلەن چاي ئىچكەچ پاراڭلىشىش پۇرسىتىگە ئىگە بولغان.
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادئىيو تورى https://web.archive.org/web/20180313052612/http://www.uycnr.com/zl/gjhdq/201405/t20140515_785971.html
تاماق سايمانلىرى ۋە ئاپتۇۋا – چىلاپچا
تاماق سايمانلىرى دېگەندە، تاماق راسلاش ۋە تاماق يېيىش سايمانلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇنداق سايمانلارنىڭ تۈرى كۆپ بولۇپ، بەزىلىرى خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە. مەسىلەن: تونۇر، زىخ، ئوچاق، كۆسەي، لاخشىگىر، سۇپرا، ئاشتاختا، سېكىلەك – پوزا، نوغۇچ، تۈكچە، رېپىدە، گەزنە، داس (تەڭنە)، قازان، داڭقان، تاۋا، داغلۇغا (قورۇما قورۇيدىغان ساپلىق)، مانتا قازىنى، چۆمۈچ، كەپكۈر، چويلا، قوشۇقلۇق، پىلتە لېگىنى، قورۇما كورىسى، چۆگۈن، چېلەك، كۈپ، ياغ قاچىسى، تۇز قاچىسى، پىچاق، قىڭراق، كەكە، پالتا، ئەلگەك، بەل، پېچىنە – پىرەنىك قېلىپى، دوخۇپكا، پەشتاما قاتارلىقلار بىز ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسلىق تاماق راسلاش سايمالىرىمىز ھېسابلىنىدۇ.
چوكا، قوشۇق، پىيالە، چىنە، ھەرخىل تەخسە، لېگەن، تاماق شىرەسى، داستىخان قاتارلىقلار تاماق يېيىش سايمىنىمىز ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئىككى تۈردىكى سايمانلار تاماق راسلاش، يېيىشلەردە باراۋەر ئىشلىتىلىدۇ. بۇ سايمانلارنى، ئاساسەن، يەرلىك قول ھۈنەرۋەنلەر ياسايدۇ. قوشۇق بىزدە ھەممىدىن كۆپ ئىشلىتىلىدىغان سايمان بولۇپ، ئۇ ئۈجمە، ئۆرۈك، چىلان دەرەخلىرىنىڭ ياغىچىدىن ئويۇپ، نەقىش چىقىرىلىپ ياسىلىدۇ. يېزىلاردا چوكا ئىشلىتىش ئانچە ئومۇملاشمىغاچقا، بەزىلەر(كۆپرەك ياشانغان ئاياللار) چوكا بىلەن يېيىلىدىغان لەڭمەن قاتارلىق تاماقلارنى قولى بىلەن يېيىشكە ئادەتلەنگەن.
×     ×     ×
ئاپتۇۋا – چىلاپچا ئۇيغۇر ئائىلىلىرىدە يۈز – قول يۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئائىلە سايمىنى. ئائىلىلىرىمىزدە مېھماننىڭ قولىغا ئاپتۇۋا –  چىلاپچا بىلەن سۇ بېرىلىدۇ. سۇ بەرگۈچىنىڭ ئوڭ مۈرىسىدە لۆڭگە بولىدۇ. قول يۇيغۇچىلار قولىنى ئۈچ قېتىم يۇيۇپ، سۇ قۇيغۇچىنىڭ مۈرىسىدىكى لۆڭگىنى ئېلىپ قولىنى سۈرتىدۇ. يۇيۇلغان قولنى لۆڭگىگە سۈرتمەستىن سىلكىش خەلقىمىزنىڭ تۇرمۇش ئادىتىگە ئۇيغۇن ئەمەس. يۈز – قولنى يۇغاندا سۈيىنى سىرغىتىپ يۇيۇش تازىلىق تەلىپىگە تولىمۇ ئۇيغۇن.
نەمەنگان ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> left|thumb|350px| نەمەنگان ۋىلايىتى بولسا ئۆزبېكىستان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، نەمەنگاننىڭ 1،862،000 نوپۇسىبار، 7،900 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 71°10.
ئامېرىكانو (قەھۋە)
ئامېرىكانو (ياكى: ئامېرىكانو قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Caffè Americano) بىر خىل قەھۋەدۇر.
ھەققىدە
ئامېرىكانو قەھۋەسى ئادەتتە ئەسپرەسسو قەھۋەسىنى قايناق سۇ بىلەن سۇيۇقلاندۇرغانېن كېيىنكى قەھۋەدۇر. ئامېرىكانو ئەسپرەسسوغا ئوخشاق كۈچلۈك ئۈنۈمگە ئىگە، لېكىن تەمى بىر قەدەر سۇس.
Caffè Americano نىڭ ئىتاليە تىلدىكى مەنسى قايناق سۇ قۇيۇلغان ئەسپرەسسو قەھۋەسى ياكى ئۇزۇن سۈزۈلگەن قەھۋە دېگەن مەنىدۇر.
لۇتپۇللا ئەسەرلىرىنىڭ چەت ئەللەردە نەشر قىلىنىشى
lutpulla eserlirining chet ellerde neshr qilinishi
mahmud zeyidi
shinjang ijtimaiy penler akadémiyisidin
lutpulla mutellip eserliri u hayat chaghliridila shinjangdiki metbuatlarda élan qilin'ghanidi. eyni yillarda ghuljida uyghurchidin bashqa qazaqche, rusche, xenzuche, özbékche gézit - zhurnal 11 xilgha yétetti. u gézit - zhurnallarning hemmiside lutpullaning eserlirini uchratqili bolatti. uning ölüm aldida, ejel hoduqushida (félyeton), yillargha jawab , yashliq ögen , köklem ishqi , peryat , ependi bolmaq we qiteler qatarliq eserliri almanax ning bash teripidin orun alghanidi. lutpullaning eserlirini herxil tilda chiqidighan eshu gézit - zhurnallar arqiliq deslepki qedemde chet el oqurmenliri bilen yüz körüshken déyishke bolidu. chünki lutpullaning yillargha jawab we ejel hoduqishida qatarliq eserliri x. xoseyinning ruschigha terjime qilishi bilen ghuljidiki grazhdanlar jemiyiti teripidin neshr qilin'ghan rusche gézitte élan qilin'ghanda ajayip yuqiri baha bérilgen. lutpulla mutellip eserliri sowét ittipaqi metbuatlirida köprek élan qilindi.1950 -, 1960 - yillardiki kommunizm tughi we yéngi hayat gézitliride,1980 - yillardiki uyghur awazi, bizning weten gézitliride we qazaqistan yazghuchilar jemiyitining bashqurushidiki perwaz we arzu namliq pesillik zhurnallarda tonushturuldi.
1951 - yili meshhur edebiyatshunas qadir hesenof almutada lotpulla mutellipning 30 nechche shéirini shinjang kitabxanilirigha atap, ereb élipbesi asasidiki uyghur yéziqida yillargha jawab nami bilen kitabche qilip neshr qildurup shinjanggha ewetip berdi, bu lutpullaning tunji toplimi idi. 1958 - yili tashkentte chiqirilghan shinjang shairliri (özbékche) toplimigha, 1961 - yili sherq yultuzi )özbékstan yazghuchilar jemiyitining organ zhurnili( gha lutpulla eserliri kirgüzüldi. 1962- yili almuta güzel edebiyat neshriyati lutpulla tallan'ghan eserliri we shair hayati dégen kitabni neshr qildi. 1966- yili almuta shehiride rusche chiqirilghan uyghur sowét edebiyati namliq kitabta we 1971- 1979 - yillarda özbékistan penler akadémiyisi tüzgen uyghur réalistik edebiyati namliq ikki tomluq özbékche kitabta lutpullagha alahide bab ajritilip, uning süriti, shéirliri, hayati tepsiliy tonushturuldi. shu yillarda lutpulla özbék sowét énsiklopidisi gimu kirgüzüldi.
1974 - yili i. rozibaqiyof lutpulla mutellipni bash téma qilip turup disirtatsiye yaqlidi.
1957 -, 1976 - yillarda moskwada neshr qilin'ghan lutpulla mutellipning toluqlan'ghan rusche toplimigha uning 65 shéiri, bir dastani, ikki félyetoni, ikki komédiyisi, üch maqalisi kirgüzüldi.
1976 - yili qazaqistanda neshr qilin'ghan lutpulla eserliri tallanmisi gha shair m. hemrayéf uzun maqale yézip shairni tepsiliy tonushturdi. shu yili sowét ittipaqi penler akadémiyisining muxbir ezasi)akadémik( murad hemrayéf güldürmamiliq chaqmaq namida lutpulla mutellip eserlirini ruschigha terjime qilip prawda neshriyatida neshr qildurdi. shair, edebiyatshunas mesumjan zulpiqar lutpulla namida roman yazdi. xizmet abdullin yillargha jawab namliq powést élan qildi. qazaqistan we özbékstanda lutpullaning 50 yilliqi, 60 yilliqi we70 yilliqi tentenilik xatirilinip léksiyiler oquldi. lutpulla mutellip ijadiyitining én'gliz we fransuz tillirigha terjime qilinishigha kelsek, buning jeryani mundaq: 1956 -, 1957 - yillirida péshqedem uyghur shair, yazghuchilar eserliri toplamliri béyjing milletler neshriyatida neshr qilin'ghanidi, shu chaghda béyjing yazghuchilar neshriyati lutpulla mutellipning tallanma eserlirini xenzu tilida neshr qildi, 1959 - yili memliket boyiche tarqitilghan xenzu tilidiki inqilabiy qurbanlar shéirliri toplami gha lutpullaning shéirliri kirgüzüldi. bu toplamlardiki shéirliri én'gliz we fransuz tillirigha terjime qilinip, chetel kitabxaniliridimu chongqur tesirat peyda qidi.
1991 - yili yaponiyilik taako nishiwaki junggo azsanliq milletler edebiy eserliri mejmuesi diki eserlerni terjime qilip, yipek yoli edebiyati namida bir yürüsh kitab neshr qilghan, bu kitablarda qedimki uyghur edebiyatidin nemuniler bérilgendin sirt, yéqinqi zaman uyghur edebiyatidin lutpulla mutellipning terjimihali, yillargha jawab, junggo qatarliq shéirlirining esli téksti bilen yaponche terjimisi bille bérilgen. lutpulla mutellip eserliri hazirghiche dölitimizde uyghurche üch qétim, xenzuche ikki qétim neshr qilindi, bashlan'ghuch, ottura we aliy mektep dersliklirige kirgüzüldi؛ chet ellerde uyghurche töt qétim, özbékche ikki qétim, qazaqche bir qétim, rusche ikki qétim neshr qilinip tarqitildi. lutpullaning obrazini gewdilendürüsh üchün kino filimlirimu ishlendi. uning yillargha jawab namliq shéirini oqughan rus kitabxanilirida ajayip tesirlik inkaslar bolghan.
لۇتپۇللا ئەسەرلىرىنىڭ چەت ئەللەردە نەشر قىلىنىشى
ماھمۇد زەيىدى
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىدىن
لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئەسەرلىرى ئۇ ھايات چاغلىرىدىلا شىنجاڭدىكى مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنغانىدى. ئەينى يىللاردا غۇلجىدا ئۇيغۇرچىدىن باشقا قازاقچە، رۇسچە، خەنزۇچە، ئۆزبېكچە گېزىت - زھۇرنال 11 خىلغا يېتەتتى. ئۇ گېزىت - زھۇرناللارنىڭ ھەممىسىدە لۇتپۇللانىڭ ئەسەرلىرىنى ئۇچراتقىلى بولاتتى. ئۇنىڭ ئۆلۈم ئالدىدا ، ئەجەل ھودۇقۇشىدا (فېليەتون)، يىللارغا جاۋاب ، ياشلىق ئۆگەن ، كۆكلەم ئىشقى ، پەرياد ، ئەپەندى بولماق ۋە قىتەلەر قاتارلىق ئەسەرلىرى ئالماناخ نىڭ باش تەرىپىدىن ئورۇن ئالغانىدى. لۇتپۇللانىڭ ئەسەرلىرىنى ھەرخىل تىلدا چىقىدىغان ئاشۇ گېزىت - زھۇرناللار ئارقىلىق دەسلەپكى قەدەمدە چەت ئەل ئوقۇرمەنلىرى بىلەن يۈز كۆرۈشكەن دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى لۇتپۇللانىڭ يىللارغا جاۋاب ۋە ئەجەل ھودۇقۇشىدا قاتارلىق ئەسەرلىرى خ. خوسەيىننىڭ رۇسچىغا تەرجىمە قىلىشى بىلەن غۇلجىدىكى گرازھدانلار جەمئىيىتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان رۇسچە گېزىتتە ئېلان قىلىنغاندا ئاجايىپ يۇقىرى باھا بېرىلگەن. لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئەسەرلىرى سوۋېت ئىتتىپاقى مەتبۇئاتلىرىدا كۆپرەك ئېلان قىلىندى.1950 -، 1960 - يىللاردىكى كوممۇنىزم تۇغى ۋە يېڭى ھايات گېزىتلىرىدە،1980 - يىللاردىكى ئۇيغۇر ئاۋازى ، بىزنىڭ ۋەتەن گېزىتلىرىدە ۋە قازاقىستان يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ باشقۇرۇشىدىكى پەرۋاز ۋە ئارزۇ ناملىق پەسىللىك زھۇرناللاردا تونۇشتۇرۇلدى.
1951 - يىلى مەشھۇر ئەدەبىياتشۇناس قادىر ھەسەنوف ئالمۇتادا لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ 30 نەچچە شېئىرىنى شىنجاڭ كىتابخانىلىرىغا ئاتاپ، ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يىللارغا جاۋاب نامى بىلەن كىتابچە قىلىپ نەشر قىلدۇرۇپ شىنجاڭغا ئەۋەتىپ بەردى، بۇ لۇتپۇللانىڭ تۇنجى توپلىمى ئىدى. 1958 - يىلى تاشكەنتتە چىقىرىلغان شىنجاڭ شائىرلىرى (ئۆزبېكچە) توپلىمىغا، 1961 - يىلى شەرق يۇلتۇزى )ئۆزبېكىستان يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئورگان زھۇرنىلى( غا لۇتپۇللا ئەسەرلىرى كىرگۈزۈلدى. 1962- يىلى ئالمۇتا گۈزەل ئەدەبىيات نەشرىياتى لۇتپۇللا تاللانغان ئەسەرلىرى ۋە شائىر ھاياتى دېگەن كىتابنى نەشر قىلدى. 1966- يىلى ئالمۇتا شەھىرىدە رۇسچە چىقىرىلغان ئۇيغۇر سوۋېت ئەدەبىياتى ناملىق كىتابتا ۋە 1971- 1979 - يىللاردا ئۆزبېكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى تۈزگەن ئۇيغۇر رېئالىستىك ئەدەبىياتى ناملىق ئىككى توملۇق ئۆزبېكچە كىتابتا لۇتپۇللاغا ئالاھىدە باب ئاجرىتىلىپ، ئۇنىڭ سۈرىتى، شېئىرلىرى، ھاياتى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلدى. شۇ يىللاردا لۇتپۇللا ئۆزبېك سوۋېت ئېنسىكلوپىدىسى گىمۇ كىرگۈزۈلدى.
1957 -، 1976 - يىللاردا موسكۋادا نەشر قىلىنغان لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ تولۇقلانغان رۇسچە توپلىمىغا ئۇنىڭ 65 شېئىرى، بىر داستانى، ئىككى فېليەتونى، ئىككى كومېدىيىسى، ئۈچ ماقالىسى كىرگۈزۈلدى.
1976 - يىلى قازاقىستاندا نەشر قىلىنغان لۇتپۇللا ئەسەرلىرى تاللانمىسى غا شائىر م. ھەمرايېف ئۇزۇن ماقالە يېزىپ شائىرنى تەپسىلىي تونۇشتۇردى. شۇ يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ مۇخبىر ئەزاسى)ئاكادېمىك( مۇراد ھەمرايېف گۈلدۈرمامىلىق چاقماق نامىدا لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئەسەرلىرىنى رۇسچىغا تەرجىمە قىلىپ پراۋدا نەشرىياتىدا نەشر قىلدۇردى. شائىر، ئەدەبىياتشۇناس مەسۇمجان زۇلپىقار لۇتپۇللا نامىدا رومان يازدى. خىزمەت ئابدۇللىن يىللارغا جاۋاب ناملىق پوۋېست ئېلان قىلدى. قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستاندا لۇتپۇللانىڭ 50 يىللىقى، 60 يىللىقى ۋە70 يىللىقى تەنتەنىلىك خاتىرىلىنىپ لېكسىيىلەر ئوقۇلدى. لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئىجادىيىتىنىڭ ئىنگلىز ۋە فرانسۇز تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنىشىغا كەلسەك، بۇنىڭ جەريانى مۇنداق: 1956 -، 1957 - يىللىرىدا پېشقەدەم ئۇيغۇر شائىر، يازغۇچىلار ئەسەرلىرى توپلاملىرى بېيجىڭ مىللەتلەر نەشرىياتىدا نەشر قىلىنغانىدى، شۇ چاغدا بېيجىڭ يازغۇچىلار نەشرىياتى لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ تاللانما ئەسەرلىرىنى خەنزۇ تىلىدا نەشر قىلدى، 1959 - يىلى مەملىكەت بويىچە تارقىتىلغان خەنزۇ تىلىدىكى ئىنقىلابىي قۇربانلار شېئىرلىرى توپلامى غا لۇتپۇللانىڭ شېئىرلىرى كىرگۈزۈلدى. بۇ توپلاملاردىكى شېئىرلىرى ئىنگلىز ۋە فرانسۇز تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنىپ، چەتئەل كىتابخانىلىرىدىمۇ چوڭقۇر تەسىرات پەيدا قىلدى.
1991 - يىلى ياپونىيىلىك تائاكو نىشىۋاكى جۇڭگو ئازسانلىق مىللەتلەر ئەدەبىي ئەسەرلىرى مەجمۇئەسى دىكى ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلىپ، يىپەك يولى ئەدەبىياتى نامىدا بىر يۈرۈش كىتاب نەشر قىلغان، بۇ كىتابلاردا قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىن نەمۇنىلەر بېرىلگەندىن سىرت، يېقىنقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىن لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ تەرجىمىھالى، يىللارغا جاۋاب ، جۇڭگو قاتارلىق شېئىرلىرىنىڭ ئەسلى تېكىستى بىلەن ياپونچە تەرجىمىسى بىللە بېرىلگەن. لۇتپۇللا مۇتەللىپ ئەسەرلىرى ھازىرغىچە دۆلىتىمىزدە ئۇيغۇرچە ئۈچ قېتىم، خەنزۇچە ئىككى قېتىم نەشر قىلىندى، باشلانغۇچ، ئوتتۇرا ۋە ئالىي مەكتەپ دەرسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلدى؛ چەت ئەللەردە ئۇيغۇرچە تۆت قېتىم، ئۆزبېكچە ئىككى قېتىم، قازاقچە بىر قېتىم، رۇسچە ئىككى قېتىم نەشر قىلىنىپ تارقىتىلدى. لۇتپۇللانىڭ ئوبرازىنى گەۋدىلەندۈرۈش ئۈچۈن كىنو فىلىملىرىمۇ ئىشلەندى. ئۇنىڭ يىللارغا جاۋاب ناملىق شېئىرىنى ئوقۇغان رۇس كىتابخانىلىرىدا ئاجايىپ تەسىرلىك ئىنكاسلار بولغان.
مۇستاپا ساندال
مۇستاپا ساندال 1970 - يىلى 1 - ئاينىڭ 11- كۈنى تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھرىدە تۇغۇلغان. ھازىرغىچە تۈركىيە سەنئەت ساھەسىدە داڭلىق بىر مودا ناخشىچى سۈپىتىدە ئۆزىنىڭ ئىسمىنى يازدۇرغان مۇھىم بىر ناخشىچىدۇر.
ھازىرغىچە نەشىردىن چىققان ئالبۇملىرى:
(Gölgede Aynı (1996
(Detay (1998
(Akışına Bırak (2000
(Kop (2002
(Maxi Sandal 2003 (single) (2003
(Seven (2003
(İste (single) (2004
(İsyankar (single) (2005
(Yamalı Tövbeler (single) (2005
(Devamı Var (2007
(Karizma (2009
رىم گىلادىئاتورلار مەيدانى
دۇنيا مەدەنىيەت مۆجىزىلىرى-رىم گىلادىئاتورلار مەيدانى 200 px|thumbnail|رىم گىلادىئاتورلار مەيدانى ئورنى : ئىتالىيەنىڭ رىم شەھىرىدە
ياسالغان ۋاقتى: مىلادى 72-يىلى
باھا: قەدىمقى رىم قۇرۇلۇشىلىرى ئىچىدىكى ئەڭ يارقىن نامايەندە ، شۇنداقلا رىم ئىمپىرىيەسىنىڭ ئەبەدىيلىكىنىڭ سىمۋولى مەشھور رىم گىلادىئاتورلار مەيدانى ئېسكورىنى تېغىنىڭ بويىدا. يەنى ئىتالىيەنىڭ پايتەختى رىم شەھىرىدىكى ۋېنىتسىيە مەيدانىنىڭ جەنوبى تەرىپىدە. ئۇ ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان قەدىمقى رىم قۇرۇلۇشلىرى ئىچىدىكى ئەڭ يارقىن نامايەندە ، شۇنداقلا رىم ئىمپىرىيەسىنىڭ ئەبەدىيلىكىنىڭ سىمۋولى. قەدىمقى رىم گىلادىئاتور مەيدانى كىشلەر تەرىپىدىن دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق سەككىز ئورۇننىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. قەدىمقى رىم تارىخنىڭ ھەربىر بېتى گىلادىئاتور مەيدانى بىلە مۇناسىۋەتلىك. مىلادى 1084-يىلى گىرمانلار رىمغا باستۇرۇپ كىرىپ ، شەھەرنى قۇرۇغداپ قويۇشتى. بۇنىڭ بىلەن گىلادىئاتور مەيدانىمۇ خاراپلاشتى.
قەدىمقى رىم گىلادىئاتور مەيدانىنىڭ ئەسلى ئسىمى «فېراۋىئو ئۇستى ئوچۇق تىياتىرخانسى » بولۇپ، ئەسلىدە قەدىمقى رىم ئىمپىرىيەسىنىڭ مۇستەبىت پادىشاھى نىلونىڭ ئالتۇن قەسىرىكى بىر كىچىك كۆل ئىدى. مىلادى 72-يىلى پادىشاھ ۋېسپاسىئان بۇ قۇرۇلۇشنى باشلاپ، مىلادى80-يىلى پادىشاھ دىتونىڭ زامانىدا پۇتكۇزۇلدى. قۇرۇلۇشقا سەككىز يىل ۋاقىت كەتتى. قۇرۇلۇشنى قىلدۇرغان بۇ ئىككى پادىشاھ ۋە ئەڭ ئۇستۇنكى قەۋىتىنى قىلدۇرغان ھۆكۇمران _ بۇلار ھەممىسى فېراۋىئو جەمەتىدىن بولغاچقا ، «فېراۋىئو ئۇستى ئوچۇق تىياتىرخانسى » دەپ تارىختا خاتىرلەنگەن. بۇ قۇرۇلۇش رىم ئىمپىرىيەسى ئېروسالىمنى بويسۇندۇرغاندا ئىمپىرىيەنىڭ ئۇلۇغ غەلبىسى ۋە قۇدرىتىنى نامايەن قىلىش ئۇچۇن 80مىڭدىن ئارتۇق يەھۇدى ئەسىرلىرىگە ياساتقۇزغان.
رىم گىلادىئاتور مەيدانى ئېللىپىس شەكىلدە ياسالغان بولۇپ،جەمئىي 20مىڭ كۇۋادىرات مېتىر يەرنى ئىگىلەيدۇ. چوڭ دىئامېتىر 188مېتىر، كىچىك دىئامېترى156مېتىر، ئايلانمىسى 527مېتىر، ئىگىزلىكى 57 مېتىر كېلىدۇ. ئاساسەن سارغۇچ رەڭلىك مەرمەر تاشتىن ياسالغان. جەمئىي 4قەۋەت. 1-2-3-قەۋەتلىرى يېرىم ئوچۇق يۇمىلاق شەكىللىك تۇۋرۇك شەكىلدە ياسالغان. 4-قەۋىتىنىڭ تۇزۇلىشى بىر قەدەر ئاددى بولۇپ، پەنجىرە ۋە يېرىم ئوچۇق قىرلىق تۇۋرۇكلەردىن تۇزۇلگەن. 2-3-قەۋەتتىكى ئۇستى ئەگىم ئىشىكلەرنىڭ ھەربىرىگە مەرمەردىن قىلىنغان ھەيكەللەر قۇيۇلغان. بۇلار ھەرخىل قىياپەتلەردە ياسالغان بولۇپ، ناھايىتى نەپىس ۋە ھەيۋەتلىك. پۇتكۇل قۇرۇلۇش قارىماققا زامانىۋى ياسالغان مەيدانلارغا ئوخشاپ كېتىدۇ. كۆرۇش سۇپىسى ئۇستىدىن ئاستىغا تۆت گۇرۇپپىغا ،ھوقۇق دەرىجىسىگە ئاساسەن رايونلارغا ئايرىلغان .مەيداننىڭ پەلەمپەي شەكىللىك كۆرۇش سۇپىسى ئۇچ رايونغا بولۇنگەن. ئاستىدىكى بىر قاتارى پالاتا ئەزالىرى ۋە يۇقىرى تەبىقە كىشلىرىگە تەييارلانغان. ئۇنىڭ ئوتتۇرىسدا ئايرىمخانىلىرى بار بولۇپ، ئوتتۇرىسىدىكى پادىشاھنىڭ، ئىككى قانات تەرىپىدىكىسى ھۆكۇمران ئەمەلدارلار ۋە تەڭرىگە ئاتالغان قىزلارغا تەييارلانغان. ئۇستىدىكى ئورۇنلار ئاقسوڭەكلەرنىڭ ، ئۇنىڭ ئۇستىدىكىسى ئاددى پۇقرالارنىڭ ئورۇنلىرى. جەمئىي 50مىڭ تاماشىبىن
دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى
دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى
سۆز بېشى
ئىنسانلار ئائىلىسىنىڭ بارلىق ئەزالىرىنىڭ ئۆزىگە خاس ئىززەت - ھۆرمىتىنى ، شۇنىڭدەك ئۇلارنىڭ باراۋەر ۋە تەۋرەنمەس ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىشنىڭ دۇنياۋى ئەركىنلىك ، ھەققانىيەت ۋە تىنچلىقنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكى ، كىشىلىك ھوقۇقىغا ئېتىبارسىز قاراش ۋە ھاقارەت كەلتۈرۈش ئەۋج ئېلىپ كىشىلەرنىڭ ۋىجدانىنى بۇلغايدىغان ياۋۇز زوراۋانغا ئايلانغانلىقى ، ھەممە ئادەم سۆز ئەركىنلىكى ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىدىن بەھرىمەن بولىدىغان ھەمدە ۋەھىمە ۋە نامراتلىقتىن خالىي بولىدىغان دۇنيانىڭ يېتىپ كېلىشى ئاددىي خەلقنىڭ ئالىي ئارزۇسى دەپ ئېلان قىلىنغانلىقى ، ئىنسانلارنىڭ ئىلاجىسىزلىقتىن زوراۋانلىق ۋە زۇلۇم ئۈستىدە ئىسيان كۆتۈرىمىز دەپ تەۋەككۈلگە ھەرىكەت قىلىپ يۈرمەسلىكى ئۈچۈن ، كىشىلىك ھوقۇقىنى قانۇن ئارقىلىق ئىدارە قىلىش يولى بىلەن قوغداش زۆرۈر بولغانلىقى ، دۆلەتلەر ئارا دوستلۇق مۇناسىۋىتىنىڭ تەرەققىياتىنى ئالغا سۈرۈشنىڭ زۆرۈرلىكى ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر خەلقىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر خارتىيىسىدە ئۆزلىرىنىڭ ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقى ، ئىنسانىي ئىززەت - ھۆرمىتى ۋە قەدىر - قىممىتى ، شۇنىڭدەك ئەر - ئاياللارنىڭ باراۋەرلىك ھوقۇقى توغرىسىدىكى ئەقىدىسىنى قايتا تەكىتلىگەنلىكى ھەمدە بىر قەدەر چوڭ ئەركىنلىك ئاساسىدا جەمئىيەتنىڭ يۈكسىلىشى ۋە تۇرمۇش دەرىجىسىنىڭ ياخشىلىنىشىنى ئالغا سۈرۈشكە بەل باغلىغانلىقى ، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىلەن ھەمكارلىشىپ ، كىشىلىك ھوقۇقى ۋە ئاساسىي ئەركىنلىكنىڭ ئومۇميۈزلىك ھۆرمەتلىنىشى ۋە ئەمەلگە قويۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈش يولىدا قەتئىي ئىرادىگە كەلگەنلىكى ، ئاشۇ ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنى ئومۇميۈزلۈك چۈشىنىشنىڭ شۇ قەتئىي ئىرادىنىڭ تولۇق ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشىغا مۇھىم تەسىر كۆرسىتىلىدىغانلىقى كۆزدە تۇتۇلغاچقا ، يىغىن ھازىر بارلىق خەلق ۋە بارلىق دۆلەت تىرىشىپ ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان ئورتاق ئۆلچەم سۈپىتىدە مۇشۇ دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسىنى ئېلان قىلىدۇ ، ھەر بىر ئادەم ۋە ئىجتىمائىي ئاپپاراتنىڭ مۇشۇ خىتابنامىنى ھەر دائىم ئەستە چىڭ ساقلاپ ، تەلىم ۋە تەربىيە ئارقىلىق ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنىڭ ھۆرمەتلىنىشىنى تىرىشىپ ئالغا سۈرۈشى ھەمدە دۆلەتلەرنىڭ ۋە خەلقارانىڭ تەدرىجىي ئىلگىرىلەش تەدبىرلىرى ئارقىلىق ئاشۇ ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنىڭ ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىدىكى خەلق ئارىسىدا ، شۇنىڭدەك شۇ دۆلەتلەرنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدىكى زېمىنىدا ياشايدىغان خەلق ئارىسىدا ئومۇميۈزلۈك ۋە ئۈنۈملۈك ئېتىراپ قىلىنىشى ۋە ئەمەلگە قويۇلۇشىنى ئۈمىد قىلىدۇ.
1 - ماددا ھەممە ئادەم زاتىدىنلا ئەركىن ، ئىززەت - ھۆرمەت ۋە ھوقۇقتا باپباراۋەر بولۇپ تۇغۇلغان. ئۇلار ئەقىلغە ۋە ۋىجدانغا ئىگە ھەمدە بىر - بىرىگە قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە خاس روھ بىلەن مۇئامىلە قىلىشى كېرەك. 2 - ماددا ھەممە ئادەم مۇشۇ خىتابنامىدە قەيت قىلىنغان بارلىق ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكتىن بەھرىمەن بولۇش سالاھىيىتىگە ئىگە ، ئۇلار ئىرقى ، رەڭگى ، جىنسى ، تىلى ، دىنى ، سىياسىي قارىشى ياكى باشقا قارىشى ، دۆلەت تەۋەلىكى ياكى ئىجتىمائىي كېلىپ چىقىشى ، مۈلكى ، تۇغۇلۇشى ياكى باشقا سالاھىيىتى جەھەتتىن قىلچە پەرقلەنمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەممە ئادەم ئۆزى تەۋە دۆلەت ياكى زېمىننىڭ سىياسىي ، مەمۇرىي ياكى خەلقئارا ئورنىنىڭ ئوخشاش بولماسلىقى بىلەن پەرقلەنمەيدۇ ، بۇ زېمىننىڭ مۇستەقىل زېمىن ، ۋەكالىتەن باشقۇرۇلۇۋاتقان زېمىن ، ئاپتونومىيىسىز زېمىن ياكى باشقا ھەر قانداق ئىگىلىك ھوقۇقىغا چەك قويۇلغان ھالەتتىكى زېمىن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر. 3 - ماددا ھەممە ئادەم ھاياتلىقتىن ، ئەركىنلىكتىن ۋە جىسمانىي بىخەتەرلىكتىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق.
4 - ماددا ھەر قانداق ئادەمنى قۇل قىلىشقا ياكى قۇل قاتارىدا ئىشلىتىشكە بولمايدۇ ، ھەر قانداق شەكىلدىكى قۇللۇق تۈزۈمنىمۇ ، قۇللارنى ئېلىپ - سېتىشنىمۇ مەنى قىلىش كېرەك.
5 - ماددا ھەر قانداق ئادەمنى رەھىمسىزلىك بىلەن قىيناشقا ياكى ۋەھشىي ، ئىنسانىيەتسىز ياكى ھاقارەت خاراكتېرلىك مۇئامىلىگە ياكى جازاغا دۇچار قىلىشقا بولمايدۇ.
6 - ماددا ھەممە ئادەم ھەر قانداق جايدا قانۇن ئالدىدىكى كىشىلىك ئىززىتىنى ئېتىراپ قىلدۇرۇشقا ھوقۇقلۇق.
8 - ماددا ھەر قانداق ئادەم ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇن ياكى قانۇنلار بەخش ئەتكەن ئاساسىي ھوقۇقى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغاندا ، لاياقەتلىك دۆلەت سوتى ئارقىلىق بۇنداق زىيانكەشلىك ھەرىكىتىدىن ئۈنۈملۈك قۇتۇلۇپ قېلىشقا ھوقۇقلۇق.
9 - ماددا ھەر قانداق فدەمنى ھەر قانداق شەكىلدە قولغا ئېلىشقا ، نەزەربەنت قىلىشقا ياكى سۈرگۈن قىلىشقا بولمايدۇ.
10 - ماددا ھەممە ئادەم مۇستەقىل ھەم خالىس سوتنىڭ ئادىل ۋە ئوچۇق سوراق قىلىشى بىلەن ئۆزىنىڭ ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە ھەمدە ئۆزىگە قويۇلغان ھەر قانداق جىنايى ئەيىبنى ئېنىقلىۋېلىشقا پۈتۈنلەي تەڭ ھوقۇقلۇق.
11 - ماددا 1) جىنايى ئىشلار بىلەن ئەرز قىلىنغانلىكى ئادەم ئاقلاش جەھەتتە لازىملىق بارلىق كاپالەتكە ئېرىشكەن ئاشكارا سوتتا جىنايىتى بارلىقى قانۇن بويىچە دەلىللەنگىچە گۇناھسىز دەپ قارىلىشقا ھوقۇقلۇق . 2) ھەر قانداق ئادەمنىڭ ھەر قانداق قىلمىشى ياكى قىلمىشسىزلىقى سادىر بولغان ۋاقتىدا دۆلەت قانۇنى ياكى خەلقئارا قانۇن بويىچە جىنايى ئىشلار جىنايىتىنى شەكىللەندۈرمىگەن بولسا ، جىنايى ئىشلار جىنايىتىنى ئۆتكۈزگەن دەپ ھۆكۈم چىقىرىشقا بولمايدۇ. جىنايى جازا جىنايەت ئۆتكۈزگەندە تەتبىق قىلىنىدىغان قانۇندىكى بەلگىلىمىلەردىكىدىن ئېغىرلىتىۋېتىلسە بولمايدۇ. 12 - ماددا ھەر قانداق ئادەمنىڭ خۇسۇسىي تۇرمۇشىغا ، ئائىلىسىگە ، تۇرالغۇ جايىغا ۋە خەت - ئالاقىسىگە خالىغانچە ئارىلىشىۋېلىشقا بولمايدۇ ، ئۇنىڭ شەنى ۋە شۆھرىتىگە ھۇجۇم قىلىشقا بولمايدۇ. بۇنداق ئارىلىشىشتىن ياكى ھۇجۇمدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ، ھەممە ئادەم قانۇننىڭ قوغدىشىدىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق.
13 - ماددا 1) ھەممە ئادەم ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىدا ئەركىن كۆچۈشكە ۋە ئولتۇراقلىشىشقا ھوقۇقلۇق.
2) ھەممە ئادەم ھەر قانداق دۆلەتتىن كېتىشكە ، جۈملىدىن ئۆز دۆلىتىدىن كېتىشكە ھوقۇقلۇق ھەمدە ئۆزىنىڭ دۆلىتىگە قايتىپ كېلىشكە ھوقۇقلۇق . 14 - ماددا 1) ھەممە ئادەم زىيانكەشلىكتىن ساقلىنىش ئۈچۈن ، باشقا دۆلەتلەردە پاناھ تىلەشكە ۋە پاناھلىنىشقا ھوقۇقلۇق.
2) ھەقىقەتەن غەيرىي سىياسىي جىنايەت ياكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاساسىي مەقسىتى پرىنسىپىغا خىلاپ قىلمىش بىلەن ئەيىبلەنگەن ئەھۋال ئاستىدا ، بۇنداق ھوقۇقتىن پايدىلىنىشقا بولمايدۇ . 15 - ماددا 1) ھەممە ئادەم دۆلەت تەۋەلىكىدىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق. 2) ھەر قانداق ئادەمنى دۆلەت تەۋەلىكىدىن خالىغانچە مەھرۇم قىلىشقا بولمايدۇ ، ئۇنىڭ دۆلەت تەۋەلىكىنى ئۆزگەرتىش ھوقۇقىنى ئىنكار قىلىشقىمۇ بولمايدۇ . 16 - ماددا 1) ياش قورامىغا يەتكەن ئەر - ئاياللار ئىرق ، دۆلەت تەۋەلىكى ۋە دىن جەھەتتىن ھەر قانداق چەكلىمىگە ئۇچرىماي ، تويلىشىشقا ۋە ئۆي تۇتۇشقا ھوقۇقلۇق. ئۇلار نىكاھ جەھەتتە ، توي قىلغان مەزگىلدە ۋە نىكاھ توختىمى بىكار قىلىنغاندا ، باراۋەر ھوقۇققا ئىگە بولۇشى كېرەك. 2) ئەر تەرەپ بىلەن ئايال تەرەپنىڭ ئىختىيار قىلىشى ۋە تامامەن ماقۇل بولۇشى ئارقىسىدىلا توي قىلىشقا بولىدۇ.
3) ئائىلە _ تەبىئىي ۋە ئاساسىي ئىجتىمائىي بىرلىك ، ئۇ جەمىيەت ۋە دۆلەت تەرىپىدىن قوغدىلىشقا تېگىشلىك.
17 - ماددا 1) ھەممە ئادەمنىڭ مۈلۈككە ئوڭچە ئىگىدارلىق قىلىش ھوقۇقى ، شۇنىڭدەك باشقىلار بىلەن شېرىكلىشىپ ئىگىدارلىق قىلىش ھوقۇقى بولۇشى كېرەك . 2) ھەر قانداق ئادەمنى مال - مۈلكىدىن خالىغانچە مەھرۇم قىلىشقا بولمايدۇ. 18 - ماددا ھەممە ئادەم ئىدىيىۋى ، ۋىجدانىي ۋە دىنىي ئەركىنلىك ھوقۇقىغا ئىگە. بۇ ھوقۇق شۇ ئادەمنىڭ ئۆزىنىڭ دىنىنى ياكى ئېتىقادىنى ئۆزگەرتىش ئەركىنلىكىنى ، شۇنىڭدەك ئۆزىنىڭ دىنى ياكى ئېتىقادىنى دىنىي ئەقىدە ، ئەمەلىيەت ، ناماز - ئىبادەت ۋە ئەمرىمەرۇپ ئارقىلىق يالغۇز ياكى ئۆم ، ئاشكارا ياكى مەخپىي ئىپادىلەش ئەركىنلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 19 - ماددا ھەممە ئادەم ئۆز تەشەببۇسنى بىلدۈرۈش ۋە پىكىر بايان قىلىش ئەركىنلىكىدىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق. بۇ ھوقۇق مۇداخىلىگە ئۇچرىماي ئۆز تەشەببۇسىنى ساقلاپ قېلىش ئەركىنلىكىنى ۋە ئۇچۇر ھەم پىكىرلەرنى ھەر قانداق ۋاسىتە ئارقىلىق ۋە دۆلەت ئايرىمىسىغا قارىماي ئىزدەش ، قوبۇل قىلىش ۋە تارقىتىش ئەركىنلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 20 - ماددا
1) ھەممە ئادەم تىنچ يول بىلەن يىغىن ئۆتكۈزۈش ۋە تەشكىلاتلارغا ئۇيۇشۇش ئەركىنلىكىدىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق . 2) ھەر قانداق ئادەمنى مەلۇم بىر تەشكىلاتنىڭ تەۋەلىكىگە ئۆتۈشكە زورلاشقا بولمايدۇ.
21 - ماددا
1) ھەممە ئادەم دۆلەتنى ئىدارە قىلىشقا ئۆزى بىۋاسىتە قاتنىشىش ياكى ئۆزى ئەركىن تاللىغان ۋەكىلى ئارقىلىق قاتنىشىش ھوقۇقىغا ئىگە.
2) ھەممە ئادەم ئۆز دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمەت ئىشلىرىغا باراۋەر پۇرسەت بىلەن قاتنىشىش ھوقۇقىغا ئىگە.
3) خەلقنىڭ ئىرادىسى _ ھۆكۈمەت ھوقۇقىنىڭ ئاساسى ، بۇ ئىرادە قەرەللىك ۋە ھەقىقىي سايلام بىلەن ئىپادىلىنىشى كېرەك ، سايلام ئومۇميۈزلۈك ۋە باراۋەر ئاۋاز بېرىش ھوقۇقىغا ئاساسلىنىشى ھەمدە يوشۇرۇن ئاۋاز بېرىش ياكى ئوبدانلا ئەركىن ئاۋاز بېرىش بويىچە ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك.
22 - ماددا ھەر بىر ئادەم جەمئىيەتنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ، ئىجتىمائىي كاپالەتتىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق ھەمدە ئۆزىنىڭ شەخسىي ئىززەت - ھۆرمىتى ۋە كىشىلىك غۇرۇرىنىڭ ئەركىن راۋاجلىنىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئىقتىسادىي ، ئىجتىمائىي جەھەتتىكى ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى ھەر خىل ھوقۇقلاردىن بەھرىمەن بولۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا ھوقۇقلۇق ، بۇ ئەمەلگە ئاشۇرۇش دۆلەتنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە خەلقئارا ھەمكارلىق ئارقىلىق ھەمدە ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ تەشكىلاتى ۋە بايلىق ئەھۋالى بويىچە بولىدۇ.
23 - ماددا
1) ھەممە ئادەم ئىشلەشكە ، ئەركىن كەسىپ تاللاشقا ، ئادىل ۋە مۇۋاپىق خىزمەت شارائىتىدىن بەھرىمەن بولۇشقا ھەمدە ئىشسىز قېلىشتىن ساقلىنىش كاپالىتىدىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق.
2) ھەممە ئادەم ھەر قانداق شەكىلدە كەمسىتىلمەي ، ئوخشاش ئىش ئۈچۈن ئوخشاش ھەق ئېلىش ھوقۇقىغا ئىگە . 3) ئىشلىگەن ئادەمنىڭ ھەر بىرى ئادىل ۋە مۇۋاپىق ھەقتىن بەھرىمەن بولۇشقا ، ئۆزىنىڭ ۋە ئائىلە تاۋابىئاتىنىڭ ئىنسانىي ئىززەت - ھۆرمەتكە لايىق تۇرمۇش شارائىتىغا ئىگە بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقا ، زۆرۈر تېپىلغاندا ، ئۇنىڭغا باشقا ئىجتىمائىي كاپالەتنى قوشۇمچە قىلىشقا ھوقۇقلۇق. 4) ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن ، ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنى تەشكىللەش ۋە ئۇنىڭغا قاتنىشىش ھوقۇقىغا ئىگە . 24 - ماددا
ھەممە ئادەم دەم ئېلىش ۋە بىكار يۈرۈش ھوقۇقىدىن ، ئىش ۋاقتىنىڭ چېكىنى ئەقىلگە مۇۋاپىقلاشتۇرۇش ھەمدە قەرەللىك ، مائاشلىق دەم ئېلىش ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. 25 - ماددا 1) ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ ۋە ئائىلە تاۋابىئاتىنىڭ سالامەتلىكى ۋە پاراۋانلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تۇرمۇش سەۋىيىسىدىن ، جۈملىدىن يېمەكلىك ، كىيىم - كېچەك ، تۇرالغۇ ئۆي ، داۋالىنىشتىن ۋە زۆرۈر ئىجتىمائىي مۇلازىمەتچىلىكتىن بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقىغا ئىگە . ئىشسىز بولۇپ قالغاندا ، كېسەل بولۇپ قالغاندا ، مەجرۇھ بولۇپ قالغاندا ، تۇل قالغاندا ، قېرىغاندا ياكى تىزگىنلىگىلى بولمايدىغان باشقا ئەھۋال بىلەن تىرىكچىلىك ئىقتىدارىنى يوقاتقاندا ، كاپالەتتىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق . 2) ئانىلار ۋە بالىلار ئالاھىدە ئېتىباردىن ۋە ياردەمدىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق. بارلىق بالىلار نىكاھلىق ياكى نىكاھسىز تۇغۇلغىنىغا قارىماي ، ئوخشاش ئىجتىمائىي مۇھاپىزەتتىن بەھرىمەن بولۇشقا تېگىشلىك. 26 - ماددا 1) ھەممە ئادەم بىلىم ئېلىش ھوقۇقىغا ئىگە ، بىلىم ئېلىش ھەقسىز بولۇشى كېرەك ، ھېچ بولمىغاندا ، باشلانغۇچتا ۋە ئاساسىي باسقۇچتا شۇنداق بولۇشى كېرەك . باشلانغۇچ مائارىپ مەجبۇرىيەت خاراكتېرىدا بولۇشى كېرەك ، تېخنىكا مائارىپى ۋە كەسپىي مائارىپنى ئومۇميۈزلىك تەسىس قىلىش كېرەك ، ئالىي مائارىپنىڭ ئىشىكىنى نەتىجىگە قاراپ بارلىق كىشىلەرگە تەڭ ئېچىۋېتىش كېرەك.
2) مائارىپنىڭ مەقسىتى _ ئادەمنىڭ خاسلىقىنى تولۇق يېتىلدۈرۈش ھەمدە كىشىلىك ھوقۇقى ۋە ئاساسىي ئەركىنلىككە بولغان ھۆرمىتىنى كۈچەيتىش . مائارىپ ھەر قايسى دۆلەتلەر ، ئىرقلار ياكى ھەر قايسى دىنىي گۇرۇھلار ئارا چۈشىنىشنى ، يول قويۇشنى ۋە دوستلۇقنى ئىلگىرى سۈرۈشى ھەمدە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تىنچلىقنى قوغداش يولىدىكى تۈرلۈك پائالىيەتلىرىنى ئالغا سۈرۈشى كېرەك . 3) ئاتا - ئانىلار پەرزەنتلىرىنىڭ ئېلىشقا تېگىشلىك بىلىم تۈرلىرىنى ئاۋۋال تاللاش ھوقۇقىغا ئىگە. 27 - ماددا 1) ھەممە ئادەم جەمئىيەتنىڭ مەدەنىي تۇرمۇشىغا ئەركىن قاتنىشىپ ، سەنئەتتىن بەھرىمەن بولۇشقا ھەمدە ئىلىم - پەن تەرەققىياتىدىن ۋە ئۇنىڭدىن ھاسىل بولغان پاراۋانلىقتىن تەڭ بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق . 2) ھەممە ئادەم ئۆزى ئىجاد قىلغان ئىلمىي ، بەدىي ئەسەرلەردىن ۋە گۈزەل سەنئەت ئەسەرلىرىدىن ھاسىل بولغان مەنىۋى ۋە ماددىي مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بىلەن ، قوغدىلىش ھوقۇقىغا ئىگە.
28 - ماددا ھەممە ئادەم مۇشۇ خىتابنامىدە قەيت قىلىنغان ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنىڭ تولۇق رېئاللىشىشىغا ئىمكان بېرىدىغان بىر خىل ئىجتىمائىي ۋە خەلقئارا تەرتىپنى تەلەپ قىلىشقا ھوقۇقلۇق.
29 - ماددا 1) ھەممە ئادەم جەمئىيەت ئالدىدا مەجبۇرىيەتنى ئۈستىگە ئالغان بولىدۇ ، چۈنكى ، ئۇلارنىڭ خاسلىقى جەمىيەت ئىچىدىلا ئەركىن ۋە تولۇق راۋاج تاپالايدۇ . 2) ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكىنى يۈرگۈزگەندە ، قانۇندا بەلگىلەنگەن چەكلىمىگىلا ئۇچرايدۇ ، بۇنداق چەكلىمىنى بەلگىلەشتىكى بىردىنبىر مەقسەت _ باشقىلارنىڭ ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكىنىڭ تېگىشلىك دەرىجىدە ئېتىراپ قىلىنىشى ۋە ھۆرمەت قىلىنىشغا كاپالەتلىك قىلىش ھەمدە دېموكراتىك جەمئىيەتتە ئەخلاق ، جەمئىيەت تەرتىپى ۋە ئومۇمىي پاراۋانلىقنىڭ ئورۇنلۇق ئېھتىياجىغا لايىقلىشىش. 3) ئاشۇ ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەرنى يۈرگۈزگەندە ، ھەر قانداق ئەھۋالدا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاساسىي مەقسىتى ۋە پرىنسىپىغا خىلاپلىق قىلىشقا بولمايدۇ.
30 - ماددا بۇ خىتابنامىنىڭ ھەر قانداق بىر ماددىسىنى ھەر قانداق دۆلەت ، گۇرۇھ ياكى شەخس مۇشۇ خىتابنامىدە قەيت قىلىنغان ھەر قانداق ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنى بۇزۇش مەقسىتىدىكى پائالىيەت ياكى ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشقا ھوقۇقلۇق دەپ سۈكۈت قىلىدىغان مەنىدە چۈشەندۈرۈشكە بولمايدۇ.
نەۋايى ۋىلايىتى
left|thumb|350px| نەۋايى ۋىلايىتى بولسا ئۆزبېكىستان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، نەۋايىنىڭ 767،500 نوپۇسىبار، 110،800 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 42.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 64°15.
ئەنئەنىۋى ئويۇن خوراز سوقۇشتۇرۇش
خوراز سوقۇشتۇرۇش  ئۇيغۇرلار ئارىسىدا قەدىمدىن تارتىپ داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى. ئۇيغۇرلارنىڭ بۇنداق ئۆزگىچە خاسلىققا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىمۇ ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىدىغان مۇھىم بايلىقتۇر. بۇ ئويۇن ئادەتتىكى كۈنلەردە ئوينىلىشتىن تاشقىرى مىللىي ئەنئەنىۋى بايراملاردىمۇ ئوينىلىدۇ.
خوراز سوقۇشتۇرغۇچىلار ئاۋۋال سوقۇشقاق توخۇنىڭ نەسلىدىن چۈجە خوراز تاللايدۇ ۋە ئۇنى تۈجۈپىلەپ بېقىپ، ئاستا – ئاستا سوقۇشۇشنى ئۆگىتىدۇ. خەلق ئارىسىدا ‹‹كەپتەر بېسىپ چىقارغان چۈجە سوقۇشقاق بولىدۇ›› دەيدىغان قاراش بولغاچقا، بىر قىسىم توخۇۋازلار تۇخۇمنى كەپتەرگە بېسىپ چىقارتىپ، ئۇنى بېقىپ چوڭ قىلىدۇ. تۇرپان، پىچاننىڭ ‹‹لوڭ توخۇ›› دەپ ئاتىلىدىغان توخۇسىنىڭ خورىزى ناھايىتى داڭلىق، بۇنداق خورازلار تۇغما ئۇرۇشقاق كېلىدۇ. بۇ خورازلارنىڭ تاجىسى كىچىك، تۇمشۇقى بۈركۈتنىڭ تۇمشۇقىغا ئوخشاش ئىلمەك بولىدۇ. پۇتى توم، دۇكۈرۈكى چوڭ، كۆكرىكى كەڭ  بولۇپ، ئېگىزلىكى 50 – 60 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى  تۆت –  بەش كىلوگرام كېلىدۇ. شۇڭا شىنجاڭنىڭ جاي – جايلىرىدىكى توخۇۋازلار تۇرپان، پىچانغا كېلىپ، بۇنداق توخۇلارنىڭ چۈجىلىرىنى سېتىۋېلىپ، يۇرتلىرىغا ئاپىرىپ بېقىپ  سوقۇشتۇرۇشقا سالىدۇ.
ئادەتتە، خوراز سوقۇشتۇرۇش ئۈچۈن يۇمىلاق، ئالاھىدە سورۇن تۈزۈلىدۇ. ئادەملەر سورۇننى چۆرىدەپ ئولتۇرۇپ تاماشا كۆرىدۇ. خورازلار مەيدانغا قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن سوقۇشتۇرۇش باشلىنىدۇ. ئادەتتە، ئىككى خورازنىڭ سوقۇشىشى قىسقا بولغاندا بىر نەچچە مىنۇتقىچە، ئۇزاق بولغاندا  ئۈچ – تۆت سائەتكىچە داۋاملىشىدۇ. ئاخىرى بەرداشلىق بېرەلمىگەن خوراز يا قاچىدۇ ياكى يېتىۋالىدۇ. بۇ يېڭىلگەنلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بەزى خورازلار يىقىلىپ ئۆلگەنگە قەدەر توختىماي سوقۇشىدۇ.
Siri
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
چەتئەلچە نامى :Siri
قۇرۇلغان ۋاقتى :2007-يىلى
يۇمشاق ماتېرىيال تۈرى :ئاۋازلىق ياردەمچىسى
ئوخشاش يۇمشاق دېتال :Google Now 、 Cortana
ئاتالغۇ ھەققىدە
2پارچەSiriئىشلەتكۈچىلەر ئاۋاز بىلەن كونترول قىلىش، يېزىق كىرگۈزۈش ئارقىلىق ئاشخانا ئىزدىيەلەيدۇ، كىنوخانا قاتارلىق تۇرمۇش ئۇچۇرلىرى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تۈرلۈك ئالاقىدار باھالارغا ئېرىشەلەيدۇ، بىۋاسىتە كۆرۈش، ھەتتا بىۋاسىتە ئورۇن زاكاز قىلىش، بېلەت زاكاس قىلىش، قاتارلىق مۇلازىمەت ئىقتىدارلىرى بار، يەنە ئائىلە ئادرېسى ياكى ئىشلەيدىغان ئورۇنغا ھۆكۈم قىلىش، ئىزدەش قاتارلىق ئىقتىدارلىرى بار. Siri بولسا 2007-يىلى قۇرۇلغان، ئالما تەرىپىدىن 200 مىليۇن ئامېرىكا دوللىرى سېتىۋېلىنغان، ئەڭ دەسلەپتە يېزىق ئارقىلىق پاراڭلىشىش ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىشنى ئاساس قىلغان، ئارقىدىن يەر شارى بويىچە ئەڭ چوڭ Nuance زاۋۇتى بىلەن ھەمكارلىق تاۋۇش پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان.
تەرەققىياتى
2پارچەSiriئامېرىكا پاتېنت ماركا ئىدارىسى تۈنۈگۈن ئالما شىركىتىنىڭ Intelligent Automated Assistant دېيىلىدىغان بىر تۈرلۈك پاتېنت ھوقۇقىغا ئېرىشكەنلىكىنى جاكارلىغان، بۇ پاتېنت تۈرى Siri تېخنىكىسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىدارى ۋە كەلگۈسىدە دەرىجىسى يېڭىلانغاندا قوشۇلىدىغان يېڭى ئىقتىدارلارغا ئائىت ئىكەن.نۆۋەتتە Siri تېخنىكىسىغا تايىنىپ توردا مال سېتىۋىلىشقا بولمايدۇ، توردا مال سېتىۋېلىشنىڭ Intelligent Automated Assistant پاتېنت تۈرىنىڭ بىر مۇھىم ئىقتىدارى ئىكەنلىكى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئۇنىڭدا Siri تېخنىكىسىنىڭ كەلگۈسىدە توردا كىتاب، ناخشا پىلاستىنكىسى، DVD  قاتارلىق مەھسۇلاتلارنى سېتىۋېلىشقا ئىشلىتىلىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن.
Siri قوللايدىغان تىل
SiriSiri ئومۇمىي ئەدەبىي تىلنى قوللاش خەنزۇچە ( جۇڭگو )  خەنزۇچە ( گۇاڭدۇڭ-شياڭگاڭ )، نېمىسچە ( گېرمانىيە )، نېمىسچە ( شۋېتسارىيە )، ئىتالىيە يېزىقى ( ئىتالىيە )، ئىتالىيە يېزىقى ( شۋېتسارىيە ) ياپونچە، فرانسوزچە ( كانادا )، فرانسۇزچە ( فرانسىيە )، فرانسۇزچە ( شۋېتسارىيە )، ئىنگلىزچە ( ئاۋسترالىيە )، ئېنگىلىز تىلى ( ئامېرىكا )، ئىنگىلىزچە ( ئەنگلىيە )، ئىنگلىزچە ( ئاۋسترالىيە )، ئىسپانىيە ( مېكسىكا )، ئىسپانىيە ( ئامېرىكا )، ئىسپان تىلى ( ئىسپانىيە ) ۋە كورىيەچە.
قوللىنىلغان تېخنېكا
سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ۋە بۇلۇت ھېسابلاش تېخنىكىسى قوللىنىلغان.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
قاراخانىيلار
قاراخانىيلار خانلىقى
يادرو مېدىتسىناسى
يادرو مېدىتسىناسى بولسا رادىئاكتىپلىق دورا ئارقىلىق دىئاگنوز قىلىش ۋە كېسەل داۋالاش تېخنىكىسىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :يادرو مېدىتسىناسى
باشقا نامى :ئاتوم تېبابىتى
ئىنگلىزچە نامى :Nuclear Medicine
بايقالغان ۋاقتى :1896-يىلى
ئىشلىتىلىش ئورنى :دىئاگنوز قويۇش، داۋالاش ۋە مېدىتسىنا
بايقالغان ئورۇن :فىرانسىيە
بايقىغۇچى :Becquerel
تونۇشتۇرۇلۇشى
يادرو مېدىتسىناسىيادرو مېدىتسىناسى ئاتوم تېبابىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ رادىئاتسىيەلىك ئىككى خىل ئىزوتوپنىڭ تېزلەتكۈچتە ھاسىل بولغان نۇر دەستىسى ۋە رادىئو ئاكتىپ ئىزوتوپ بىلەن ھاسىل قىلغان يادرو رادىئاتسىيەسىنىڭ مېدىتسىنادا ئىشلىتىلىشى. رادىئو ئاكتىپ ئىزوتوپ ۋە يادرو رادىئاتسىيىسى داۋالاش جەھەتتە، دىئاگنوز قويۇش، داۋالاش ۋە مېدىتسىنا ئىلمىي تەتقىقاتنى قانات يايدۇرۇشتا ئىشلىتىلىدۇ، دورىگەرلىك جەھەتتە، دورا تەسىر قانۇنىيىتىنى تەتقىق قىلىشتا ئىشلىتىشكە بولىدۇ، دورىنىڭ ئاكتىپلىقىنى ئۆلچەپ بېكىتىش، دورا ئانالىزى ۋە دورا تەسىر كۆرسىتىشى، دېزىنفېكسىيە قىلىش قاتارلىق جەھەتلەردە ئىشلىتىلىدۇ.
بايقىلىشى
1896-يىلى فىرانسىيەلىك فىزىكا ئالىمى Becquerel ئۇراننىڭ رادىيوئاكتىپلىق خۇسۇسىيىتىنى بايقىغان، رادىىوئاكتىپ نۇر چىقىرىش ھادىسىسىنى تۇنجى قېتىم تونۇپ يەتكەن.
رادىئاكتىپلىق دورىلار
رادىئاكتىپلىق دورىلار بولسا ئادەم ئىستېمال قىلسا بولىدىغان، خىمىيىلىك تەركىبىدە بىرخىل ياكى بىر نەچچە خىل رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنت ياكى رادىئاكتىپلىق ئىزوتوپ بار بولغان دورىلارنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل دورىلارنىڭ خىمىيىلىك تەركىبى ئالاھىدە تەييارلانغان بولۇپ، ئادەم بەدىنىدىكى بەلگىلەنگەن ئورگان ياكى ھۈجەيرە قۇرۇلمىسىغا، نىشانلىق ھالدا، قان ئارقىلىق يەتكۈزۈپ بېرىلىدۇ. رادىئاكتىپلىق دورىلارنىڭ بىرنەچچە خىل مۇھىم شەرتلىرى بار:
1) ئادەم بەدىنىگە خەۋپ يەتكۈزمەسلىك: بۇ دېگەنلىك، رادىئاتسىيە ئېنېرگىيىسى ئادەم بەدىنىدە، ئورگان ھۈجەيرىلىرىگە زەخمەت يەتكۈزمەسلىكى كېرەك.
2) رادىئاتسىيە ئاكتىپلىقى ئېنىق ۋە روشەن بولۇشى كېرەك. بۇ دېگەنلىك كۆزەتكۈچ ئارقىلىق ئېنىق كۆزەتكىلى بولۇشى كېرەك.
3) دورىنىڭ خىمىيە تەركىبى ئادەم بەدىنىگە زەھەرسىز بولۇشى ياكى زەھىرى ناھايىتى چەكلىك بولۇشى كېرەك.
4) تەنئەرقى تۆۋەن، ئىشلەپ چىقىرىلىشى ئاسان ۋە تىز بولۇشى كېرەك.
رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنت ياكى رادىئاكتىپلىق ئىزوتوپ
رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنت ياكى رادىئاكتىپلىق ئىزوتوپ دېگىنىمىز، ئاتوم يادروسىدا ئېنېرگىيە تۇراقسىزلىقتىن كېلىپ چىققان، ھەرخىل زەررىچىلەرنى ئاجرىتىپ چىقىرىش ئارقىلىق ئېنېرگىيە تارقىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە ئېلېمېنت ياكى ئىزوتوپلارنى كۆرسىتىدۇ (تۇراقلىق ئاتوم يادروسى ئىچىدە، ئېنېرگىيە تۇراقلىقنى ساقلاش ئۈچۈن، پروتون ۋە نېيترونلارنىڭ سانى بەلگىلىك بولۇپ، مەلۇم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن پروتون ياكى نېيترون يادرودىن ئاجرىتىلسا تۇراقسىزلىق پەيدا قىلىدۇ. ئوخشاش ساندىكى پروتون، ئوخشىمىغان ساندىكى نېيتروننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاتوم يادروسى ئىزوتوپ دەپ ئاتىلىدۇ). رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنتلار رادىئاتسىيە قىلىش ئارقىلىق ئېنېرگىيە قۇيۇپ بېرىدۇ. ئەمەلىيەتتە يادرو مېدىتسىناسىدا ئىشلىتىلىدىغان مۇھىم ئامىل رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنتلارنىڭ تارقاتقان ئۆزگىچە رادىئاتسىيە ئېنېرگىيىسى. رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنتلارنىڭ رادىئاتسىيە قىلغان ئېنېرگىيىسى شۇ ئېلېمېنتقا خاس بولغان خاراكتېرلىك خۇسۇسىيەتكە ئېگە بولۇپ، ئادەتتە رادىئاتسىيە قىلغان ئېنېرگىيىسىنىڭ چوڭ كىچىكلىكىدىن پايدىلىنىپ قايسى ئېلېمېنتنىڭ رادىئاتسىيىسى ئىكەنلىكىنى بىلگىلى بولىدۇ. بۇ بەلكىم "تاماق يەيتمە" دېسە ماۋۇ خوتەنلىككەن دېگەنگە ئوخشاش، قايسى ئېلېمېنت ئىكەنلىكىنى تارقاتقان ئۆزگىچە ئېنېرگىيىسىدىن بىلگىلى بولىدۇ. بۇ خىل رادىئاتسىيىنىڭ يەنە بىر ئالاھىدە ئارتۇقچىلىقى بار، ئۇ بولسىمۇ رادىئاتسىيە قىلىشنىڭ يىمىرىلىش يېرىم دەۋرى. رادىئاتسىيىنىڭ ۋاقىتلىق بولۇشى تېببىي ئىلمىدە ناھايىتى پايدىلىق خۇسۇسىيەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ دورىنىڭ ئادەمگە بولغان خەۋپى زور دەرىجىدە كېمىيىدۇ ۋە شۇنداقلا تەدرىجىي يوقايدۇ.
رادىئاكتىپلىق دورا ئارقىلىق دىئاگنوز قۇيۇش
رادىئاكتىپلىق دورا ئوكۇل ياكى ئېغىز ئارقىلىق ئادەم بەدىنىگە كىرگەندىن كىيىن ئادەم بەدىنىدىكى مەلۇم بىر ئورگاندىن ئايلىنىپ ئۆتىدۇ ياكى ئادەم بەدىنىدىكى مەلۇم بىر ئورگان تەرىپىدىن سۈمۈرۈۋېلىنىدۇ. دورىنىڭ خىمىيىلىك تەركىبى ۋە بەدەنگە ئۇرۇلۇش ئۇسۇلى قايسى خىل ئورگاننى نىشان قىلىشنى بەلگىلەيدۇ. ئادەم بۇ خىل دورىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، نىشان قىلىنغان ئورگان ياكى بەدەننىڭ نىشان قىلىنغان قىسمى كۆزەتكۈچ ئارقىلىق رەسىمگە تارتىلىدۇ. ئالدىدا دېيىلگەندەك، رادىئاكتىپلىق دورا خاراكتېرلىك رادىئاتسىيە ئېنېرگىيىسى ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ، بۇ خىل ئېنېرگىيە ئادەم بەدىنىدىن كېسىپ ئۆتۈپ كۆزەتكۈچكە يېتىپ بارىدۇ ۋە شۇ جەرياندا نىشانلانغان ئورگاننىڭ كېسەللىك ئەھۋالىنى، ئادەم بەدىنىدىكى راك، ئۆسمە ۋە باشقا غەيرىي ئوخشىماسلىقلارنى تېببىي ئۈسكۈنىلەر ئارقىلىق دىئاگنوز قۇيۇپ چىققىلى بولىدۇ.
مىسال: مەسىلەن بىرىنىڭ ئۆتىدە تاش بار دەيلى، ئالدى بىلەن ئۆتتىكى تاشنىڭ خىمىيىلىك تەركىبى، بىئولوگىيىلىك خۇسۇسىيىتى قاتارلىقلارنى ئېنىق بىلگەندىن كىيىن، رادىئاكتىپلىق دورا ياساش لازىم. بۇ خىل رادىئاكتىپلىق دورىنىڭ خىمىيىلىك تەركىبى ئۆتتىكى تاشنىڭ ئەتراپىغا چاپلىشىدىغان بولۇشى كېرەك. رادىئاكتىپلىق دورىنىڭ ئىچىگە مۇۋاپىق ھالدا رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنت يۇغۇرۇلۇشى كېرەك. بۇ خىل دورىنى ئىستېمال قىلغاندىن كىيىن، دورا قان ئايلىنىش ئارقىلىق ئۆتتىكى تاش ئەتراپىغا يىغىلىپ چاپلىشىپ تۇرىدۇ. كۆزەتكۈچ ئارقىلىق رادىئاتسىيە ئېنېرگىيىسىنى كۆزەتكەندە، ئەگەر ئۆتتە راستىنىلا تاش بولسا، رادىئاتسىيە ئارقىلىق تارتىلغان رەسىمدە ئاشكارىلىنىدۇ ۋە شۇنداقلا ئۆتتە تاش باركەن دەپ دىئاگنوز قۇيۇلىدۇ. بۇ ئەلۋەتتە بىر ئاددىي مىسال، ئۆتتىكى تاشنىڭ بۇ خىل ئۇسۇلدا تەكشۈرۈلۈشى ھاجەتسىز ئەمەلىيەتتە.
رادىئاكتىپلىق دورا ئارقىلىق تېببىي داۋالاش
رادىئاكتىپلىق دورىلارنىڭ رادىئاتسىيە ئېنېرگىيىسىنىڭ خاراكتېرلىك بولۇشى ئۇلارنىڭ تېببىي مېدىتسىناسىدا دىئاگنوز قۇيۇشىدا ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. رادىئاكتىپلىق دورىنىڭ رادىئاتسىيە ئېنېرگىيىسى (ئىسسىقلىق پەيدا قىلىشى) پايدىلىنىشقا بولىدىغان يەنە بىر ھالقا. رادىئاتسىيە دېگەنلىك ئېنېرگىيە دېگەنلىك، ئېنېرگىيە دېگەنلىك ئىسسىقلىق دېگەنلىك، ئادەم بەدىنىدە مەركەزلەشتۈرۈلگەن زىچ ئىسسىقلىق مەنبەسى بولسا بىئولوگىيىلىك ھۈجەيرىلەرنى ياكى قۇرۇلمىلارنى كۆيدۈرگىلى جۈملىدىن ئۆلتۈرگىلى بولىدۇ.
مىسال: يەنە بىر ئاددىي مىسال ئالايلى، مەسىلەن بىر ئادەمنىڭ كۆكسىدە ئۆسمە بار دەيلى، ئالدى بىلەن رادىئاكتىپلىق دورىنىڭ خىمىيىلىك تەركىبى شۇ ئۆسمىگە چاپلىشىدىغان قىلىپ ياسىلىشىنى كېرەك. ئىككىنچى باسقۇچتا، رادىئاكتىپلىق ئېلېمېنت تاللاش. شۇ ئۆسمىنى رادىئاتسىيە ئېنېرگىيىسى ئارقىلىق كۆيدۈرۈپ ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن كېتىدىغان ئېنېرگىيىنى ۋە رادىئاتسىيە قىلىش مېخانىزمنى تاللاش. رادىئاكتىپلىق دورا ياسىلىپ بولغاندىن كىيىن، ئادەم بەدىنىگە ئۇرۇلسا، دورا قان ئايلىنىش ئارقىلىق كۆكسىدىكى ئۆسمە ئەتراپىغا يىغىلىپ چاپلىشىدۇ، شۇنداقلا رادىئاتسىيە ئارقىلىق ئېنېرگىيە تارقىتىشقا باشلايدۇ. بۇنى كۆكسىدىكى ئۆسمە ئەتراپىدا مىكرو تىپتىكى ئىسسىقلىق مەنبەسى دەپ قارىساق، مەركەزلەشتۈرۈلگەن ئىسسىقلىق (ئېنېرگىيە) تارقىتىش ئارقىلىق ئەتراپىدىكى (ئەلۋەتتە ناھايىتى قىسقا ۋە كىچىك دائىرە ئىچىدە) ئۆسمە ھۈجەيرىسىنى ئۆلتۈرۈش ئارقىلىق ئۆسمە مەنبەسىنى يوقاتقىلى شۇنداقلا راكنىڭ ئالدىنى ئېلىپ داۋالاش ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇل رادىئاكتىپلىق دورا ئارقىلىق تېببىي داۋالاش دەپ ئاتىلىدۇ.
لىختېنشتېين
left|thumb|250px|لىختېنشتېين left|thumb|دۆلەت بايرىقى
لىختېنشتېين بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ۋادۇز، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سچائان. دۇلات تىلى بولسا نېمىس تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر ئوتمار ھاسلەر. بۇ دۇلات 1866 مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 160 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 35 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
كۈن گەردىشى
كۈن گەردىشى يۇمىلاق ھەسەن-ھۈسەن دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بۇ بىر خىل ئاتموسفېرا ئوپتىكىسى ھادىسىسى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئىنگلىزچە نامى :ice halo
تۈرى :ئاتموسفېرا ئوپتىكىسى ھادىسىسى
باشقا نامى :يۇمىلاق ھەسەن-ھۈسەن، كۈن قوتىنى، قۇياش قوتىنى
رەڭگى :رەڭدار
شەكلى :ھالقىسىمان
تونۇشتۇرۇلۇشى
5پارچەكۈن گەردىشىكۈن گەردىشى ھەسەن-ھۈسەن دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بۇ بىر خىل ئاتموسفېرا ئوپتىكىسى ھادىسىسى بولۇپ، كۈن نۇرى بۇجغۇر قات بۇلۇتتىن ئۆتكەندە، مۇز كرىستالىنىڭ نۇر سۇندۇرىشى ياكى نۇر قايتۇرۇشتىن شەكىللىنىدۇ. بۇجغۇر قات بۇلۇت ئىچىدە مۇز كرىستالى نۇر ئاتقاندىن كېيىن، ئىككى قېتىم نۇر سۇندۇرۇپ قايتۇرسا، ھەر خىل ئوخشاش بولمىغان يۆنىلىشكە نۇر تارقىتىدۇ.