cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
كانايچە كېڭىيىش
سەۋەبى
مەسىلەن: كانايچىلارغا يات ماددىلار تۇرۇپ قېلىش، ھەرخىل ئۆسمىلەرنىڭ كانايچىلارنى بېسىۋېلىشى قاتارلىقلار سەۋەبىدىن كانايچىلارنىڭ بېسىمى يۇقىرىلاپ تەدرىجىي كانايچىلار كېڭىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
4. تۇغما ئامىل:
تۇغما خاراكتېرلىك كانايچە كېڭىيىش ناھايىتى ئاز ئۇچرايدۇ. كۆپىنچە يۈرەكنىڭ تۇغما ئوڭغا جايلىشىشىغا قوشۇلۇپ كېلىدۇ
ئالامىتى
1. يۆنىلىش ۋە بەلغەم تۈكۈرۈش بولىدۇ. يۆتىلىش ۋە بەلغەم تۈكۈرۈش بۇ كېسەللىكنىڭ ئاساسلىق ئالامىتى بولۇپ، دەسلەپتە سەھەردە ئورنىدىن تۇرغاندا ۋە كەچتەياتقان ۋاقتىدا كۆرۈلىدۇ. كېسەللىك تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ ئىككىلەمچى يۇقۇملىنىش بولغاندا يۆتەل ئېغىرلىشىپ، بەلغەم مىقدارى كۆپىيىدۇ. بەلغەم سېرىق يېشىل رەڭدە بولىدۇ. ئوكسىگېن خالىمايدىغان جاراسىملار بىلەن يۇقۇملانغاندا بەلغەم سېسىق پۇراقلىق بولىدۇ.
ھاڭغىتلىق يېزىسى
ھاڭغىتلىق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Hangghitliq Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مەكىت ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 6 مىڭ ئەتراپىدا.
كانايچە كېڭىيىش
ئالامىتى
2. قان تۈكۈرۈش بولىدۇ. تەخمىنەن %90 بىماردا ئارىلاپ كۈن تۈكۈرۈش كۆرۈلىدۇ. كۆپىنچە زىيادە چارچاش ياكى يۇقۇملىنىشتىن پەيدا بولىدۇ. قان تۈكۈرگەندىكى قاننىڭ مىقدارى ئوخشاش بولمايدۇ. دەسلەپتە بەلغەمگە قان يىپلىرى ئارىلاشقان بولىدۇ. كېسەللىك ئېغىرلاشقاندا تۈكۈرگەن بەلغەمدىكى قاننىڭ مىقداىر كۆپ بولىدۇ. ئەگەر بەلغەم مىقدارى ئاز بولسىمۇ تەكرار قان تۈكۈرۈشنى مۇھىم ئىپادە قىلغان بولسا، بۇ «قۇرۇق كانايچە كېڭىيىش كېسىلى» دەپ ئاتىلىدۇ.
باشقا ئالامەتلەر:
كانايدا ئاجرالما ماددىلار كۆپەيگەنلىكتىن، چەكلىك دائىرىدە مۇقىم بولغان ھۆل خىرىپ ئاڭلىنىدۇ. يۆتىلىپ بەلغەمنى چىقىرىۋەتكەندىن كېيىن ۋاقىتلىق يوقىلىپ، ئازراق ۋاقىتتىن كېيىن يەنە پەيدا بولىدۇ.
ئۆپكە سىلى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بولسا، ھۆل خىرىپ ئۆپكىنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىدىن ئاڭلىنىدۇ. ئۇزۇن مۇددەت تەكرار يۇقۇملانغان كىشىلەردە ناغرا چوكىسىدەك بارماق شەكىللىنىش بىلەن بىرگە ئومۇمىي بەدەنلىك ئوزۇقلىنىش ناچارلىشىدۇ. ئەگەر ئۆپكە ھاۋالىق ئىششىقى، ئۆپكە ياللۇغى، ئۆپكە تالالىشىش، ئۆپكە يىرىڭلىق ئىششىقى قاتارلىقلارنىڭ بىرى قوشۇلۇپ كەلگەن بولسا، شۇ كېسەللىكلەرگە خاس ئالامەتلەر بولىدۇ.
كېسەللىك ئۆزگىرىشى
ئۆپكىنىڭ ئاستى تەرەپكە قارىغاندا ئۈستۈنكى تەرەپتە، ئوڭ تەرەپكە قارىغاندا سول تەرەپتە كۆپ ئۇچرايدۇ. سول تەرەپ تۆۋەنكى ئۆپكە بۆلىكىدىكى كانايچىلار ئۇزۇن ئىنچىكە بولۇش بىلەن بىرگە يۈرەكنىڭ بېسىشىغا كۆپ ئۇچرىغانلىقتىن، ئاسانلا ئاجرالما ماددىلار يىغىلىپ قېلىپ ئىككىلەمچى يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. سىل كېسىلى كەلتۈرۈپ چىقارغان كانايچە كېڭىيىش كۆپىنچە ئۆپكە يۇقىرىقى قىسمىدا بولىدۇ.
كېسەللىك يۈز بەرگەن ئورۇندىكى كانايچە دىۋارىنىڭ شىللىق پەردىسى، ئىلاستىك تالاسى، سىللىق يوللۇق مۇسكۇل ۋە كۆمۈرچەك سۆڭەكلەر ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ زەخىملىنىشكە ئۇچراپ، ئۇلارنىڭ ئورنىنى تالالىق توقۇلمىلار ئىگىللەيدۇ. كېسەللىك يۈز بەرگەن ئورۇندىكى ئىنچىكە قان تومۇرلار كېڭىيىدۇ. يەنى ئۆپكە ئارتېرىيىسى بىلەن كانايچە ئارتېرىيىسى كېڭىيىپ، قان تومۇر ئۆسمىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇنىڭ زەخىملىنىشى بىلەن چوڭ قان تۆكۈرۈش كېلىپ چىقىدۇ.
تەشخىسى(دىئاگنوزى)
1. سوزۇلما كانايچە ياللۇغىدىن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
سوزۇلما كاناي ياللۇغى ياشانغانلاردا كۆپ كۆرۈلىدۇ، يۆنىلىش، بەلغەم تۆكۈرۈش، سوغۇق پەسىلدە كۆپرەك قوزغىلىش، بەلغەمدە قان يىپچىلىرى بولۇش، ئەمما قان تۆكۈرۈش بولماسلىق، ئۆپكىدىن تارقاق ھۆل خىرىپ ئاڭلىنىش، ئورنى مۇقىم بولماسلىق قاتارلىق ئالاھىدىلىكلەرگە ئاساسەن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
2. ئۆپكە سىلىدىن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
ئۆپكە سىلىدىكى كېسەللىك ئۆزگىرىشى كۆپىنچە ئۆپكىنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىدا بولۇش، بەلغەم مىقدارى ئاز بولۇش، سىلدىن زەھەرلىنىش ئالامەتلىرىدىن ئورۇقلاش، ماغدۇرسىزلىق، ئىشتىھاسىزلىق، قىزىش، تەرلەش ئالامەتلىرى كۆرۈنەرلىك بولۇش، بەلغەمنى تەكشۈرگەندە سىل جاراسىمى تېپىلىش قاتارلىق ئالاھىدىلىكلەرگە ئاساسەن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
3. ئۆپكە يىرىڭلىق ئىششىقىدىن پەرقلەندۈرۈلىدۇ. ئۆپكە يىرىڭلىق ئىششىقىدىكى كېسەللىك جەريانى قىسقا، كېسەللىك قوزغىلىشى جىددىي بولۇش، پۈتۈن بەدەن زەھەرلىنىش ئالامەلتىرى بولۇش، ئۆپكىنى چېكىپ تەكشۈرگەندە كېسەللىك ئۆزگىرىشى بار ئورۇندىن بوغۇق تاۋۇش ئاڭلىنىش، تىڭشاپ تەكشۈرگەندە نەپەس تاۋۇشى ئاجىزلاش، رېنتگېندە تەكشۈرگەندە چوڭ ياپىلاق سايە كۆرۈلۈپ، ئۇنىڭ ئىچىدە يىرىڭ بوشلۇقى، بوشلۇق ئىچىدە سۇيۇقلۇق يۈزى بولۇش قاتارلىق ئالاھىدىلىكلەرگە ئاساسەن پەرقلەندۈرۈلىدۇ.
ئەگەشمە كېسەللىكى:
1. ئۆپكە ياللۇغى ۋە ئۆپكە يىرىڭلىق ئىششىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
يۇقۇملىنىش كېسەللەنگەن كانايچىدىن بارلىق ئۆپكە بۆلەكلىرىگە تارقاپ كانايچە ئۆپكە ياللۇغى، ئۆپكە يىرىڭلىق ئىششىقى، يىرىڭلىق كۆكرەكنى، قان يولى ئارقىلىق بېرىپ مېڭە يىرىڭلىق ئىششىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
2. ئۆپكە ھاۋالىق ئىششىقى ئۆپكە مەنبەلىك يۈرەك كېسىلى قاتارلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
داۋالاش پىرىنسىپى 1. باشقا كېسەللىكلەر سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بولسا، شۇ خىل كېسەللىكلەرگە قارىتا داۋالاش ئېلىپ بېرىپ سەۋەبى يوقىتىلىدۇ.
2. ياللۇغ قايتۇرۇش، بەلغەم بوشىتىپ، نەپەس راۋانلاشتۇرۇش مەقسىتىدە دورا ئىشلىتىلىدۇ.
كەلپىن بازىرى
كەلپىن بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kelpin Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كەلپىن ناھىيىسى گە جايلاشقان.
كانايچە كېڭىيىش
تەشخىسى(دىئاگنوزى)
جاراھەت پۈتتۈرۈش، قان توختىتىش ئۈچۈن دورىلار ئىشلىتىلىدۇ.
4. يۈرەك خىزمىتىنى ياخشىلاش، يۈرەكنى كۈچەيتىش مەقسىتىدە دورا ئىشلىتىلىدۇ.
داۋالاش ئۇسۇلى
ياللۇغ قايتۇرۇش، بەلغەم بوشىتىش، نەپەس يوللىرىنى راۋانلاشتۇرۇش مەقسىتىدە زۇپا شەربىتى، كۈندە ئۈچ قېتىم تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ ئەنسىل شەربىتى كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ پەريادىدۇس كۈندە ئۈچ قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 50~30 مىللىلىتىردىن؛ لوئوقى چىلغوزا كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 15 گرامدىن، لوئوقى بادام كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 15 گرامدىن، لوئوقى كەتەن كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 15 گرادمىن، لوئوقى سەرپىستان كۈندە ئىككى قېتىم، تاماقتىن كېيىن ھەر قېتىمدا 15 گرامدىن، سۇفۇپى زۇپا كۈندە ئىكىك قېتىم 7 گرامدىن، لوئوقى زۇپا كۈندە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا 15 گرامدىن كېسەللىك ئەھۋالىغا قاراپ تاللاپ ئىستېمال قىلىشقا بېرىلىدۇ.
شەربىتى پەريادىدۇس نۇسخىسى: قىزىلگۈل، كۆكنار ئۇرۇقى، سەرپىستان، ئاق لەيلى ئۇرۇقى، زۇپا، ئاقلانغان چۈچۈكبۇيا يىلتىزى، ئاق سەندەل، بەدىيان 10 گرامدىن، ئۇد سەلىپ، گاۋزىبان، پىرسىياۋشان 15 گرامدىن، ئۈزۈم 30 گرام، شېكەردىن 30 گرام ئېلىپ قائىدە بويىچە شەربەت تەييارلىنىدۇ.
لوئوقى زۇپا نۇسخىسى: زۇپا، خەشخاش ئۇرۇقى 30 گرامدىن، بادام مېغىزى، زىغىر 100 گرادمىن، چىلغوزا مېغىزى 60 گرام، كەتىرا، سەمغى ئەرەبى 10 گرامدىن، ھەسەلدىن 900 گرام ئېلىپ قائىدە بويىچە لوئوق تەييارلىنىدۇ.
سۇفۇپى زۇپا نۇسخىسى: زۇپا، چىلغوزا مېغىزى، قاپاق مېغىزى، بادام ئېغىزى ئۇرۇقى، تاۋۇز مېغىزى 30 گرامدىن، بېھى ئۇرۇقى، سەمغى ئەرەبى، كەتىرا، نىشاستە 20 گرامدىن، گاۋزىبان، چۈچۈكبۇيا يىلتىزى، خەشخاش پوستى، خەشخاش ئۇرۇقى 10 گرامدىن ئېلىپ قائىدە بويىچە سۇفۇپ تەييارلىنىدۇ.
سۇفۇپى سەرتان نۇسخىسى: خەشخاش پوستى، خەشخاش ئۇرۇقى 30 گرامدىن، سەرتان 15 گرام، سەمغى ئەرەبى، قاپاق مېغىزى، قوغۇن ئۇرۇقى مېغىزى، زىغىر 10 گرامدىن، بادام مېغىزى 60 گرام، نىشاستە بەش گرام، ناۋات 100 گرام ئېلىپ قائىدە بويىچە سوقۇپ تەييارلىنىدۇ.
خەشخاش شەرىبىت نۇسخىسى: خەشخاش پوستى 10 گرام، چۈچۈكبۇيا يىلتىزى، چاكاندا 50 گرامدىن، زۇپا، گۈلبىنەپشە 20 گرامدىن، شېكەر 300 گرام ئېلىپ قائىدە بويىچە شەربەت تەييارلىنىدۇ.
دىققەت قىلىشقا تىگىشلىك ئىشلار
1. تەستە ھەزىم بولىدىغان، مايلىق، غىدىقلىغۇچى، يەل پەيدا قىلغۇچى، زىيادە سوغۇق تەبىئەتلىك يېمەك-ئىچمەكلەردىن پەرھىز قىلىنىدۇ.
2. ئاسان ھەزىم بولىدىغان، ئوزۇقلۇق قۇۋۋىتى يۇقىرى بولغان يېمەك-ئىچمەكلەر مىزاجىغا قاراپ تاللاپ ئىستېمال قىلىنىدۇ.
3. سوغۇق ئۆتكۈزۈۋېلىشتىن، زۇكام بولۇشتىن، كۆپ ھەرىكەت قىلىشتىن، ئېغىر جىسمانىي ئەمگەك قىلىشتىن، تاماكا چېكىش، ھاراق ئىچىش، سوغۇق سۇ ئىچىش، سوغۇق سۇدا يۇيۇنۇشتىن، زىيادە چارچاش، ئاچچىقلىنىشتىن، غەم-ئەندىشە قىلىشتىن، چاڭ-توزان، ئىس-تۈتەكلىك مۇھىتتا تۇرۇشتىن ساقلىنىش لازىم.
4. مۇۋاپىق ئارام ئېلىش، يەڭگىل ھەرىكەت قىلىش، روھىي جەھەتتىن خاتىرجەم بولۇش، توغرا تۇرمۇش ئادىتىنى ۋە ئوزۇقلىنىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش لازىم.
سۈرە فىل
سۈرە فىل (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Süre Fil ) بولسا قۇرئاننىڭ 105-سۈرىسى.
تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1 أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصۡحَٰبِ ٱلۡفِيلِ ئايەت: 2 أَلَمۡ يَجۡعَلۡ كَيۡدَهُمۡ فِي تَضۡلِيلٖ ئايەت: 3 وَأَرۡسَلَ عَلَيۡهِمۡ طَيۡرًا أَبَابِيلَ ئايەت: 4 تَرۡمِيهِم بِحِجَارَةٖ مِّن سِجِّيلٖ ئايەت: 5 فَجَعَلَهُمۡ كَعَصۡفٖ مَّأۡكُولِۭ
باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
كۈرەش كۇسەن كىم ؟
كۈرەش كۇسەن كىم ؟
مەمەت تۇرۇس ئۇيغۇر
9- ئاينىڭ 6- كۈنى ئىستانبۇلدىكى فاتىھ سۇلتان مەھمەت ۋەقىپ ئۇنىۋېرسىتېتى (Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi)نىڭ يىغىن زالىدا مەرھۇم كۈرەش كۇسەن (كۈرەش سۇلتان)نىڭ تۇغۇلغانلىقىنىڭ 60 يىللىقىنى خاتىرىلەش پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلدى.
بۇ پائالىيەتنى ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى ۋە كۈرەش كۇسەننىڭ سىڭلىسى مۇنەۋەر سۇلتان بىلەن يولدىشى ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەت (مۇستەقىل تەتقىقاتچى)لەر بىرلىكتە ئورۇنلاشتۇردى. پائالىيەتكە ئۇيغۇرلارنىڭ پەخىرلىك ئالىم ھەم ئاكادېمىكلىرىدىن ئەركىن سىدىق، رىشات ئابباس، ئەسەت سۇلايمان، ھاجى قۇتلۇق قادىر، مەرھۇم كۈرەش كۇسەننىڭ ئايالى بەختىنۇر خانىم... قاتارلىق كۆپلىگەن قىممەتلىك مىھمانلار قاتناشتى. پائالىيەت باشتىن ئاخىر ناھايىتى يوقىرى كەيپىياتتا ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، بولۇپمۇ ئۆسمۈرلەر تەرىپىدىن ئوقۇلغان كۈرەش كۇسەننىڭ «ئاتلاندۇق» دېگەن شېئىرى ۋە ئارقا- ئارقىدىن ئورۇنلىغان نومىرلىرى كۈچلۈك ئالقىشقا ئېرىشتى.
پائالىيەتتە ئەركىن سىدىق، ئەسەت سۇلايمان، مەمتىمىن ئەلا، ھاجى قۇتلۇق قادىرى، ئۆمەرجان شۇنداقلا كۈرەش كۇسەننىڭ ئايالى بەختىنۇر خانىم قاتارلىقلار سۆز قىلىپ، كۈرەش كۇسەننىڭ ھايات ۋاقتىدىكى خىزمەتلىرى ۋە ئىش- پائالىيەتلىرىنى ئەسلەپ ئۆتتى.
پائالىيەت كەچ سائەت 18:45 دە باشلىنىپ 21:30 غىچە داۋاملاشتى.
كۈرەش كۇسەننىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى
ئاتاقلىق سەنئەتكار، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئوت يۈرەك، ۋەتەنپەرۋەر ئوغلانى كۈرەش كۇسەن  1959- يىلى 7- ئاينىڭ 21- كۈنى ئۈرۈمچى شەھىرىدە زىيالىي ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
كۈرەش كۇسەننىڭ ئەسلى ئىسمى كۈرەش سۇلتان بولۇپ، دادىسىنىڭ ئىسمى سۇلتان مەخمۇت، ئانىسىنىڭ ئىسمى تىللاخان ئىدى. ئۇنىڭ ئاتا- ئانىسى ئاتالمىش  شىنجاڭ خەلق رادىئو ئىستانسىسىدا خىزمەت قىلغان.
كۈرەش سۇلتاننىڭ بىر تاغىسى 1955- يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ كەتكەن بولۇپ، بۇنى باھانە قىلغان خىتاي ھۆكۈمىتى 1963- يىلى كۈرەش سۇلتان ئەمدىلا 4 ياشقا كىرگەندە ئۇنىڭ ئائىلىسىنى ئۈرۈمچىدىن كۇچاغا سۈرگۈن قىلىدۇ. كۈرەش سۇلتاننىڭ كېيىنكى ھاياتى شۇنىڭدىن كېيىن كۇچادا ئۆتىدۇ. ئۇ كېيىنكى ھاياتىدا ئۆزىگە «كۈسەن» دېگەن تەخەللۇسنى تاللىشىمۇ شۇ سەۋەبتىن بولىدۇ.
كۈرەش كۈسەن يالغۇز ئوغۇل بولۇپ، ئۆيىدىكىلەرنىڭ بېشىغا كەلگەن كېلىشمەسلىكلەرنى كىچىكىدىنلا تەڭ تارتىپ چوڭ بولىدۇ. ئانچە ئۇزۇن ۋاقىت ئۆتمەي، دادىسى «پانتۈركىست»، «ئەكسىلئىنقىلابىي تەشكىلاتقا قاتناشقان ئۇنسۇر» دېگەندەك بەتناملار بىلەن تۇتقۇن قىلىنىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن كۇچادا ئىگە- چاقىسىز قالغان بۇ ئائىلە يوشۇرۇنۇپ ياشاشقا مەجبۇر بولىدۇ.
ئۇنىڭ ئائىلىسى كۇچادىن باشقا يۇرتلارغا كۆچۈپ كېتىشنى ئويلىشىۋاتقاندا، ئۇنىڭ ئانا تەرەپ تاغىسى ئۈرۈمچىدىن غۇلجا ناھىيىسىنىڭ چۇلۇقاي يېزىسىغا سۈرگۈن قىلنىدۇ. بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان كۈرەشنىڭ ئاتا-ئانىسى يوشۇرۇنچە بالا- چاقىلىرىنى ئېلىپ چۇلۇقاي يېزىسىدىكى تۇغقىنىنىڭ قېشىغا ئورۇنلىشىدۇ. دادىسى قولىدىن كۆپ خىل ھۈنەر كېلىدىغان، تىرىشچان كىشى بولغاچقا كوممۇنا (خەلق گوڭشېسى) قارىمىقىدىكى چوڭ ئەترەتنىڭ كوللېكتىپ ئاشخانىسىدا ئاشپەز بولۇپ ئىشلەيدۇ. بوش ۋاقىتلىرىدا تېبابەتتىن خەۋىرى بولغاچقا خەلق ئىچىدە «يالاڭئاياغ دوختۇر» بولۇپ كېسەل كۆرىدۇ. ئاپىسى تۇغۇت ئانىسى بولۇپ مەھەللىدە تېزلا كۆزگە كۆرۈنىدۇ. كۈرەش كۈسەن بولسا بالىلىق دەۋرىنىڭ بىغۇبار چاغلىرىنى ئوقۇش بىلەن ئەمەس، بەلكى غۇلجىنىڭ  يېزىلىرىدا ئەمگەك ۋە تۇرمۇش قېيىنچلىقىدا ئۆتكۈزىدۇ.
ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن بالىلارمۇ چوڭ بولىدۇ. ئەمما ئائىلىسى قارا نوپۇس بولمىغاچقا بالىلىرى مەكتەپكە قوبۇل قىلنمايدا. ئامالسىز قالغان كۈرەش كۇسەن ئائىلىسى 1974- يىلى يەنە كۇچاغا قايتىپ كېلىدۇ. ئەمدىلا 15 ياشقا يېقىنلاشقان كۈرەش كۇچاغا كېلىپمۇ ئوقۇش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمەيدۇ. چۈنكى ئائىلىسىنى بېقىشنىڭ ئېغىر يۈكى ئۇنىڭ زىممىسىگە يۈكلىنىدۇ. ئۇ دەسلەپتە مەدىكار، بالا تامچى، ۋە گىلەمچى بولۇپ ئىشلەيدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن سىڭىللىرىنىڭ دەرسلىك كىتابلىرىنى ئۆگىنىپ باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنىڭ دەرسلىرىنى تولۇقلايدۇ.
كۈرەش كۈسەن كۇچا تاشقى سودا ئىدارىسىنىڭ گىلەمچىلىك كارخانىسىدا ئىشلەۋاتقان مەزگىللىرىدە، سۇ تۆكۈلۈپ يىرتىلىپ كەتكەن گىلەم خەرىتىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا قايتا سىزىپ چىقىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ گىلەمچىلىك كارخانىسىنىڭ قارا ئىشچىلىقىدىن خەرىتە- نۇسخا سىزىش ئىشخانىسىغا رەسمىي مائاشلىق خادىم بولۇپ تاللىنىدۇ. كېيىن ئۈرۈمچىگە بېرىپ خەرىتە سىزىش كەسپى بويىچە ئوقۇپ، دىپلوم ئېلىپ كېلىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ سەنئەتكە بولغان ئىشتىياقى سەۋەبلىك كۇچادىكى ئوتتۇرا مەكتەپلەرنىڭ سەنئەت مۇسابىقىلىرىگە سىرتتىن قاتنىشىپ ئەل ئىچىدە تونۇلۇشقا باشلايدۇ. ئۇنىڭ سەنئەت جەھەتتىكى تالانتىنى بايقىغان كۇچا ناھىيىلىك سەنئەت ئۆمىكى ياش كۈرەش كۇسەننى تەكلىپ بىلەن ئىشلىتىدۇ. دەل شۇ مەزگىللەردە ئاتالمىش ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ناخشا- ئۇسسۇل ئۆمىكىدىن بىر گۇرۇپپا كۇچاغا كېلىپ خەلق ئىچىدىن ياش تالانت ئىگىلىرىنى تاللايدۇ. كۈرەش كۇسەن ئۆزىنىڭ ئالاھىدە تالانتى بىلەن بۇ ئۆمەك تەرىپىدىن تاللىنىدۇ. ئەمما كۈرەش كۈسەن ھەققىدە كەلگەن« ئائىلىسىنىڭ سىياسىي ئارقا كۆرۈنىشى پاك ئەمەس» دېگەن تېلېفونى سەۋەبىدىن قايتۇرۇۋېتىلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن كۈرەش كۇسەننىڭ تىرىشچانلىقلىرى، تاشلىغان ھەر بىر قەدىمى بىر- بىرلەپ يوققا چىقىدۇ. چۈنكى «ئائىلە كېلىپ چىقىشى ۋە سىياسىي سالاھىيىتى پاك ئەمەس» دېگەن قالپاق ئۇنىڭ ئىستىقبالىغا داۋاملىق ئېغىر توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ.
1978- يىلىنىڭ ئاخىرلىرى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك سەنئەت مەكتىپى ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ئېلانى چىقىرىدۇ. بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان كۈرەش كۈسەن ئاقسۇ ۋىلايەتلىك سەنئەت مەكتىپىگە ئىمتىھان بېرىپ يۇقىرى نەتىجە بىلەن مەكتەپكە قوبۇل قىلىنىدۇ. ئۇ 1979- 1982- يىللىرى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك سەنئەت مەكتىپىدە 3 يىل ئوقۇيدۇ. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئاقسۇ ۋىلايەتلىك سەنئەت مەكتىپىنىڭ ئۆزىگە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنىدۇ.
ئۇ 1985- يىلى ئاقسۇ سەنئەت مەكتىپىدىن ئۈرۈمچى شەھەرلىك 5- ئوتتۇرا مەكتەپكە سەنئەت ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ يۆتكىلىپ بارىدۇ. كۈرەش كۈسەن ئۈرۈمچىگە يۆتكىلىپ بارغان دەسلەپكى مەزگىللەردە ئۆزىنىڭ سەنئەت ھاياتىنىڭ ئالدىنقى مەزگىللىرىدىكى ۋەكىللىك ئىجادىيەتلىرىدىن بىرى بولغان «پۇل»، «ئايمۇ كەتتى خوشلىشىپ» ناملىق ناخشىلارنى ئىجاد قىلىپ غۇلغۇلا قوزغايدۇ. ئۇ «پۇل» دېگەن ناخشىسىنى مىللى غۇرۇرىنى پۇلغا ساتىدىغان بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ رېئال ئىجتىمائىي ھاياتىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ ئىجاد قىلغان ئىدى. ئۇ شۇنىڭدىن باشلاپ ئەل ئىچىدە رەسمىي ناخشىچى سالاھىيىتى بىلەن تونۇلۇشقا باشلايدۇ.
كۈرەش كۈسەن 1987- يىلى مەملىكەتلىك ئالىي مەكتەپلەرنىڭ بىر تۇتاش ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ نەتىجىسى لاياقەتلىك بولىدۇ. ئۇ ئەسلىدە ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ كەسپىدە ئوقۇشنى ئارزۇ قىلغان بولسىمۇ، لېكىن كەسپىي جەھەتتىكى تالانتىنىڭ يۇقىرىلىقى بىلەن ئاتالمىش شىنجاڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىنىڭ كومپوزىتورلۇق كەسپىگە تاللىنىدۇ. 1986- يىلىدىن باشلاپ بالىلار ناخشىلىرىنىڭ ئۇيغۇر سەنئىتىدىكى بىر بوشلۇق ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ، ئارقا- ئارقىدىن «چېلىكىم»، «دېمىدىممۇ»، «تىلىكىم»، «مىياڭ- مىياڭ مۈشۈكۈم»، «بىزدە شۇنداق ئادەت بار» قاتارلىق بىر يۈرۈش بالىلار ناخشىلىرىنى ئىجاد قىلىدۇ.
1980- 1990- يىللىرى كۈرەش كۈسەننىڭ سەنئەت ئىجادىيىتىدە پارتلاش خاراكتېرلىك نەتىجىلەر كۆرۈلگەن يىللار بولىدۇ. بۇ يىللاردا ئۇ «شۇنداق بىر جايدا ياشىسام دەيمەن»، «دوپپا»، «بىلەلمىدىم ھېچ» ... قاتارلىق بىر قاتار ناخشىلارنى ئىجات قىلىپ غۇلغۇلا قوزغايدۇ. ئۇ يەنە ئىمىنجان يۈسۈپ[1] ۋە نۇرمامۇتلار ئىجاد قىلغان ناخشىلاردىن «شاماللار»، «ئون سەككىز ياشىم» قاتارلىقلارنى يۇقىرى ماھارەت بىلەن ئورۇنلاپ قىزغىن ئالقىشقا ئېرىشىدۇ. ئۇنىڭ يەنە، «يەرنى ساتماڭلار» دېگەن ناخشىسى جەمئىيەتتە ناھايىتى كۈچلۈك تەسىر قوزغايدۇ. چۈنكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلار بولۇپمۇ دېھقانلار خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قاتتىق بېسىمى ئاستىدا تېرىلغۇ يەرلىرى ۋە باغلىرىنى خىتايلارغا سېتىپ بېرىش ھادىسىسى كۆرۈلۈشكە باشلىغان ئىدى.
كۈرەش كۇسەن 1988- يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بويىچە ئىشتىن سىرتقى
شۇ يىللاردا كۈرەش كۇسەن ئۆزى دىرېكتورلۇق قىلىۋاتقان «كۈسەن مەدەنىيەت- سەنئەت شىركىتى» نىڭ نامىدا سەنئەت ئۆمىكى تەشكىللەپ خوتەن، قەشقەر قاتارلىق ۋىلايەت- ناھىيەلەردە ئويۇن قۇيۇپ، خەلقنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىۋاتقان پەيتتە خىتاي ساقچىلىرىنىڭ ئېغىر تەھتىدىگە دۇچ كېلىشكە باشلايدۇ. كۆپ ئۆتمەي كۈرەش كۇسەننىڭ «كۈسەن مەدەنىيەت- سەنئەت شىركىتى»نىڭ قانۇنىي سالاھىيىتى بىكار قىلىندۇ. ئۇ شۇنداق بولسىمۇ قايتىدىن سەنئەت ئۆمىكى تەشكىللەپ ئويۇن قويۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ بولۇپمۇ بۆرتالا شەھىرىدىكى مەركىزىي قۇلۇبتا قويغان ئويۇنى خەلق ئارىسىدا كۈچلۈك تەسىر قوزغايدۇ. كۈرەش كۈسەن ئويۇن باشلىنىشتىن بۇرۇن، ئۆزىنىڭ ياڭراق ئاۋازى، كۈچلۈك مىللىي ھېسسىياتى بىلەن ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ «ئويغان» ناملىق شېئىرىنى ئوقۇپ بۆرتالا شەھىرىنى زىلزىلىگە كەلتۈرۈۋېتىدۇ.
ئۇ ئىلگىرى- كېيىن بولۇپ 1000 مەيدان ئويۇن قويىدۇ. بۇ ئويۇنغا قاتناشقان
كىشىلەرنىڭ سانى 5 مىليون ئادەمگە يېتىدۇ. «ھەسرەت» ۋە «ئېچىنىش»دېگەن قاپلىق ئۈنئالغۇ  لېنتىلىرى 160 مىڭ دانە نەشىر قىلىنىپ شەرقى تۈركىستان مىقياسىدا رېكورت يارىتىدۇ.
كۈرەش كۈسەن ئۈرۈمچىگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ «كۈسەن مەدەنىيەت- سەنئەت شىركىتى» نىڭ بارلىق مال- مۈلكى مۇسادىرە قىلىنىدۇ شۇنداقلا ئۇنىڭ قايتا ئۆمەك تەشكىللىشى ياكى كوللېكتىپ سورۇنلاردا ناخشا ئېيتىشىمۇ چەكلىنىدۇ.
بۇ ۋاقىتتا ئۈرۈمچىنىڭ سىياسىي ۋەزىيىتىدىكى جىددىي ئۆزگىرىش ۋە خىتاي دائىرلىرى تەرىپىدىن كېلىۋاتقان شەكىلسىز بېسىم ئۇنىڭ ياشاش دائىرىسىنى بارغانسېرى تارايتىپ بارىدۇ. كۈرەش كۇسەن 1995- يىلىدىن باشلاپ نازارەت ئاستىغا ئېلىنىدۇ. ئۇ بۇ ۋاقىتتا ۋەتەندە چەتكە قېقىلىش ئىچىدە ياشاش بىلەن چەتئەلگە چىقىپ كېتىشتىن ئىبارەت ئىككى يولنىڭ  بىرىنى تاللاشقا مەجبۇر بولىدۇ.
خىتاينىڭ تۆمۈر تاپىنى ئاستىدا ئۆز دۆلىتىدە ياشاش ئىمكانىيىتىدىنمۇ مەھرۇم
بولغان كۈرەش كۈسەن 1995- يىلى كەچ كۈزنىڭ مەلۇم بىر كۈنى بېيجىڭ ئارقىلىق جىمجىتلا ۋەتىنىدىن ئايرىلىدۇ. ئۇنىڭ چەتئەلگە ماڭغانلىقىدىن يېقىن دوستلىرىلا ئەمەس ھەتتا ئاتا- ئانىسىمۇ خەۋەرسىز قالىدۇ. ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر ئەنسىزچىلىك ئىچىدە قالغان شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە تۇيۇقسىزلا يىراقتىن تېلېفون كېلىدۇ. تېلېفون تۇرۇپكىسىدىن ئالدى بىلەن كۈرەش كۇسەننىڭ تونۇش ئاۋازى ئاندىن مۇڭلۇق ئەزان ئاۋازى ئاڭلىنىدۇ. بۇ تۈركىيىدىن- ئىستانبۇلدىن كەلگەن تېلېفون ئىدى...
كۈرەش كۈسەن تۈركىيىگە كەلگەندىن كېيىن ئىستانبۇلدىكى ئۇيغۇرلار كۆپ ئولتۇراقلاشقان رايونلارنىڭ بىرسى بولغان زەيتىنبۇرنۇدا ئۆي ئىجارە ئېلىپ ئولتۇرىدۇ. ئۇ مەيدانى ئېنىق، ناھايىتى كۆتۈرەڭگۈ روھلۇق، غايىلىك بىر ئىنسان ئىدى. شەرقى تۈركىستاننىڭ كەلگۈسى ئىستىقبالىدىن قەتئىي ئۈمىدۋار ئىدى. ئۇ «چەتئەلدە ۋەتەن داۋاسىنى قانداق قىلغاندا ئۈنۈملۈك ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ؟» دېگەن مەسىلە ئۈستىدە داۋاملىق ئويلىناتتى.
مەن تۈركىيەدە كۈرەش كۈسەن بىلەن 1997- يىلى 3- ئاينىڭ ئوتتۇرلىرىدا كۆرۈشتۈم. ئۇ قىسقا ۋاقىت تەييارلىق قىلىپ 5- ئايلاردا «ئويغان تۈركىستان» ناملىق ئىككى قىسىملىق قاپلىق ئۈنئالغۇ لېنتىسىنى نەشر قىلدۇردى. ئۇنىڭ ناخشا تېكىستى تەسىرلىك ۋە ناھايىتى ئۆتكۈر بولۇپلا قالماي، ئۇ ناخشىنى ئىچىدىن، يۈرىكىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدىن چىقىرىپ ئېيتاتتى.
ئۆز ۋاقتىدا كۈرەش كۇسەننىڭ «ئويغان تۈركىستان» ناملىق قاپلىق ئۈنئالغۇ لېنتىسى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىر قوزغىغان ئىدى. 1998- 1999- يىللىرى ئىستانبۇلدىكى يەر ئاستى ئۆيلەردە كېسەكتەك قاتار يېتىشىپ ھايات كەچۈرىۋاتقان، رەڭگى ساماندەك سارغايغان مۇساپىرلار ئىچىمىز سىقىلغاندا، ئۇنىڭ ئاشۇ «ئويغان تۈركىستان» دېگەن ئۈنئالغۇ لېنتىسىنى ئاڭلايتتۇق.
يېگەن ئاشىم- ئاش ئەمەس.
ساڭا تەلمۈرگەن كۆزلەردىن،
قانلار ئاقتى، ياش ئەمەس.
يات ئەلدىكى ئالتۇنمۇ،
مەن ئۈچۈن بىر تاش ئەمەس.
بۇ دەردىمنى ئاڭلىتىپ،
كۈرەش كۈسەننى 1997- يىلى 5- ئايدىن كېيىن قايتا كۆرمىدىم. كېيىن ئاڭلىسام  قىرغىزىستاندىكى «ئۇيغۇر ئىتتىپاقى»نىڭ رەئىسى، مەرھۇم نۇرمۇھەممەت بوساقوفنىڭ تەكلىپى بىلەن قىرغىزىستانغا كەتكەن ئىكەن.
ئۇ قىرغىزىستانغا بارغاندىن كېيىن تولۇپ تاشقان ئىشەنچ ۋە قىزغىنلىق بىلەن شەرقى تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق داۋاسى سېپىدىن ئۇرۇن ئېلىپ ئاكتىپ خىزمەت قىلىدۇ.
1997- يىلى 2- ئاينىڭ 5- كۈنى غۇلجا ياشلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىگە قارشى ئېلىپ بارغان كەڭ كۆلەملىك تىنچلىق نامايىشى خىتاي تەرىپىدىن قانلىق باستۇرۇلغاندىن كېيىن ۋەزىيەت بىردىنلا جىددىيلىشىپ كېتىدۇ. خىتاي پۇل ۋە دىپلوماتىيە ۋاسىتىلىرىنى ئىشقا سېلىپ ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە سىڭىپ كىرىشكە باشلايدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيادا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر سىياسىي ئاكتىپلىرىغا بولغان بېسىم بىردىنلا كۈچىيىپ كېتىدۇ. ئامالسىز قالغان ئۇيغۇر ئاكتىپلىرى غەرب دۇنياسىغا كېتىشكە مەجبۇر بولىدۇ. كۈرەش كۈسەن بولسا قىرغىز ساقچىلىرى تەرىپىدىن قولغا ئېلىنىپ 9 ئاي تۈرمىدە ياتقاندىن كېيىن 20 كۈن ئىچىدە قىرغىزىستاندىن چىقىپ كېتىش شەرتى بىلەن قويۇپ بېرىلىدۇ. باشقا چىقىش يولى
ئىشخانىسىدىن سىياسىي پاناھلىق تىلەيدۇ. ئۇنىڭ سىياسىي پاناھلىق تەلىپى قوبۇل قىلىنىپ
شىۋىتسىيىگە ئورۇنلىشىدۇ.
2003- يىلىدىن 2006- يىلىغىچە كۈرەش كۇسەننىڭ مۇھاجىرەت ھاياتىدىكى ئەڭ مەزمۇنلۇق يىللار بولىدۇ. ۋەتەن ئۈچۈن سوققان يۈرىكى ئۇنى بىر كۈنمۇ ئارامىدا قويمايدۇ. ئۇ ھاياتى بويىچە تىنىمسىز ئىشلەيدۇ، ئىزدىنىدۇ، ۋەتەنپەرۋەرلىك بىلەن سۇغۇرۇلغان يالقۇنلۇق ناخشا- مۇزىكىلارنى ئىجات قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە «شىۋېتسىيە ئۇيغۇر كومىتېتى» نى قۇرۇپ چىقىپ، «غەرب شاماللىرى» ناملىق ژۇرنال تەسىس قىلىدۇ.
ئۇ بىر تەرەپتىن ئۆزى يېتەكچىلىك قىلغان شىۋېتسىيە ئۇيغۇر كومىتېتىنىڭ تۈرلۈك پائالىيەتلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەن داۋاسىنى ئاڭلاتسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ سەنئەت تالانتى ئارقىلىق شىۋېتسىيەدە ناھايىتى تېزلا كۆزگە كۆرۈنۈپ ئۇيغۇر خەلقىنى تونۇتىدۇ. ئۇنىڭ ئىش- ئىزلىرى شىۋېتسىيە گېزىت، تېلېۋىزۇرلىرىدا تونۇشتۇرۇلۇشقا باشلايدۇ.
شۇ يىللاردا خىتاي ساقچىلىرى كۈرەش كۈسەندىن قاتتىق بىئارام بولۇپ ھەركۈنى دېگۈدەك
تېلېفون ئارقىلىق: «نىيىتىڭدىن يان!»، «رادىئونى توختات!»، «ژۇرنالنى توختات!»، «قىلىۋاتقان ئىشىڭنى توختات! نېمە دېسەڭ بىز شۇنى بېرەيلى...» دەپ تەھدىت ئىشلىتىپ، نەتىجىگە ئېرىشەلمىگەندىن كېيىن ۋەتەندىكى ئائىلىسىگە بېسىم ئىشلىتىشكە باشلايدۇ. ئامالسىز قالغان ئاپىسى كۈرەش كۇسەنگە: «ئوغلۇم، قىلىۋاتقان ئىشلىرىڭىزنى توختۇتۇڭ...» دېيىشكە مەجبۇر بولغاندا، ئۇ ئېنىق قىلىپ: «كىم مېنى ۋەتەن دەۋاسى قىلىش يولۇمدىن توسىدىكەن، كىم بولىشىدىن قەتئىي نەزەر تۇغقاندارچىلىق مۇناسىۋىتىمنى ئۈزىمەن» دەپ كەسكىن جاۋاپ بېرىدۇ.
2006- يىلى شۋېتسىيە مەدەنىيەت مىنىستىرلىكى كۈرەش كۇسەنگە ئەسكىلستۇنا شەھىرىدىن بىر يۈرۈش ئۆي بېرىدۇ. ئۇ شۇ كۈندىن ئېتىبارەن ئۇيغۇر خەلق ناخشىلىرىنى تۈرى بويىچە رەتلەپ تېكىستىنى ئۇيغۇرچە يېزىپ، يەنە بىر تەرەپتىن نوتىغا ئىلىشقا كىرىشىپ كېتىدۇ. ئۇ ئۇيغۇر خەلق ناخشىلىرىنى 7 رايونغا بۆلۈپ، ئۇلارنى تۈرى بويىچە دۇتار، تەمبۇر، ساتار، باربىتلار بىلەن ئۆزى ئورۇنلاپ ئۇلارنى كەلگۈسىدە سىدىي پلاستىنكىلىرى ھەم 7 پارچە كىتاب قىلىپ ئىشلەپ چىقىش خىزمىتىنى باشلايدۇ.
كۈرەش كۈسەن «خەلقئارا قەلەمكەشلەر بىرلىكى» گە ئۇيغۇر قەلەمكەشلىرىنىمۇ قوبۇل قىلدۇرۇش ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ كۈچ چىقىرىدۇ. ئۇ ھەتتا ئامېرىكا، كانادالارغىچە بېرىپ، ئۇيغۇر قەلەمكەشلىرى بىلەن ئۇچرىشىپ كۆپ قېتىم سۆھبەت ئۆتكۈزىدۇ. ئۇ ۋاپات بولۇشتىن 11 كۈن بۇرۇن، يەنى 2006- يىلى 10- ئاينىڭ 18- كۈنى «خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر» Uyghur PEN نى شۋېتسىيە ھۆكۈمىتىگە تىزىمغا ئالدۇرۇپ، بۇ جەمئىيەتنىڭ ئاساسىنى تىكلەيدۇ.
ئاتاقلىق سەنئەتكار، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئوت يۈرەك، ۋەتەنپەرۋەر ئوغلانى كۈرەش كۇسەن 2006- يىلى 10- ئاينىڭ 29- كۈنى 47 يېشىدا شىۋېتسىيىدىكى ئۆيىدە تۇيۇقسىز ۋاپات بولىدۇ.
مەن ئۆلمىدىم، ياق ئۆلمەيمەن.
غالىبىيەت مارشىنى ئېيتماي تۇرۇپ،
ۋەتىنىمدىن بۇ زۇلۇم كەتمەي تۇرۇپ،
پۈتۈن دۇنيا ئۇيغۇرنى بىلمەي تۇرۇپ،
مېنى ئۆلدى دېمەڭلار ھەي ئادەملەر،
مەن ئۆلمىدىم، ئۆلمەيمەن، ياق ئۆلمەيمەن.
مەن ئۆلمىدىم، ئۆلمەيمەن، كۈرەش ئۆلمەيدۇ!
سىپارى (مېۋە)
سپارى (باشقىچە ئاتىلىشى: ئارېكا، پىناڭ؛ ئېنگلىزچە: Areca catechu؛ ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 槟榔) پالما دەرىخنىڭ بىر خىل تۈرىدۇر. ئۇ ئاساسلىقى ئاسىيا، ئافرىقا، ۋە تېنىچ ئوكياننىڭ تروپىك بەلباغ قىسمىدا ئۆسىدۇ. سىپارىنىڭ فىلىپنىدىن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغان تارقالغانلىقى مەلۇم. ھازىر كەڭ تارقىلىپ جوڭگونىڭ جەنۇبى (جياڭنەن)، تەيۋەن، بېنگال، ھىندىستان، سىرلانكا، كامبودژا، لائوس، مالايسىيە، ھىندونېزىيە، يېڭى گىۋىنيە، تىنچ ئوكياندىكى نۇرغۇن ئاراللاردا، ۋە غەربى ھىندى ئوكياندا ئۆسىدۇ. سىپارىنىڭ ئۇرۇقچە شەكىلدىكى مېۋىسى سىپارى مېغىزى دېيىلدۇ ھەمدە نۇرغۇن كىشلەر تەرىپىدىن ئىستىراھەت يىمەكلىكى سۈپىتىدە ئىستىمال قىلىندۇ. سىپارى مېغىزىنى بەزى دۆلەتلەردە زەھەرلىك ماددا قاتارىدا بىر تەرەپ قىلدۇ. سىپارى مېۋىسى راك كەلتۈرۈپ چىقىردىغان ئېلىمىنتلارغا مول. thumb|سىپارىنىڭ چۈشەندۈرۈلمە سىزمىسى thumb|سىپارى مېۋىسى thumb|سىپارى ئېتىزلىقى (ئېكىنزارلىقى) thumb|سىپارى مېۋىسى thumb|سىپارىنىڭ چۈشەندۈرلۈشى thumb|خام سىپارى مېۋىسى thumb|سىپارى مېۋىسنىڭ كەسمە سىدام سىزمىسى thumb|قىزىل سىپارى مېۋىسى thumb|سىپارىنىڭ غولى thumb|ئۈزۈۋېلىنغان سىپارى thumb|سىپارىنىڭ پىشقان ۋاقتى
چىلان يېزىسى
چىلان يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Chilan Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كەلپىن ناھىيىسى گە جايلاشقان.
شېھىتدۆڭ يېزىسى
شېھىتدۆڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Shéhitdong Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مەكىت ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 14 مىڭ ئەتراپىدا.
كرىستوڧڧال ۋان موندراگون
300px|thumb|left|كرىستوڧڧال ۋان موندراگون كرىستوڧڧال ۋان موندراگون (ئىسپانچە تولۇق ئىسمى:Cristóbal de Mondragón y Mercado) (تو. 1514- يىلى ئاپرېل - ئۆ. 1596)، سەكسەن يىللىق ئۇرۇش مەزگىلىدە نامى چىققان ئىسپان گېنېرال.
لا پاز
لا پاز (ئىسپانچەدە "تېنچلىق")؛ بىر جەنۇبىي ئامېرىكا دۆلىتى بولمىش بولۋىيەنىڭ پايتەختىدۇر. بولۋىيەنىڭ قانۇنىي پايتەختى سۇكرە بولسىمۇ، مېنىستىرلار كومېتىتى لا پازغا جايلاشقان ۋە دۆلەت بۇ يەردىن ئىدارە قىلىنىدۇ. بۇ شەھەر ئەينى ۋاقىتتا لا پاز ئۆلكىسىنىڭمۇ مەركىزى شەھرىدۇر. 2001- يلىىدىكى نۇپۇس تەكشۈرۈشتە مىلىيوندىن ئارتق نۇپۇسقا ساھىبخان لا پاز شەھرى، دېڭىز يۈزىدىن 3600 مېتر ئېگىزلىكتىكى چۇگىئاگو ئىگىزلىكىگە جايلاشقان. بۇ شەھەرنىڭ ئايرىپورتى 4082 مېتر ئىگىزلىكتىكى ئەل ئالتو سۇنئىي ھەمرا شەھەرچىسگە جايلاشقان.
يۇرچى يېزىسى
يۇرچى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yurchi Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كەلپىن ناھىيىسى گە جايلاشقان.
كانادالىق ئۇيغۇرلار
كانادالىق ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Awstraliyelik Uyghurlar ).
تونۇلغان كىشىلەر
ئالبېرتا ئۇيغۇر مەدەنىيەت جەمئىيىتى رەئىسى
سەكسەن يىللىق ئۇرۇش
سەكسەن يىللىق ئۇرۇش ياكى گوللاندىيە ئىسيانى (1568 - 1648)، گوللاندىيىدىكى 17 ۋىلايەتنىڭ ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىگە ([[ھابسبۇرگ) قارشى قوزغىغان ئاياقلىنىشى.
سەبەبى
16. ئەسردە ئۇرۇش ۋە مىراس يولى بىلەن ئويمان دۆلەتلەر رىم ئىمپېراتورى شارلكېننىڭ قولىغا ئۆتتى. گوللاندىيەلىكلەر مۇستەقىللىقنى خالايتتى. 1548 دە كارل V ەوللاندىيىنىڭ ئون يەتتە ۋىلايەتىگە ئاپتونوم ھۇقۇقى بەردى. ئەمما شارلكېننىڭ ئوغلى ڧېلىپ II، دادىسىنىڭ ئەكسىچە گوللاندىيىگە يول قويماسلىق تەرەپتارى ئىدى. ئىنتايىن تەقۋا بىر كاتولوك بولمىش ڧېلىپ II گوللاندىيەدە يېيىلىۋاتقان پروتېستانلىقتىن مەمنۇن ئەمەس ئىدى. گوللاندىيەگە مەجبورەن ئاغىر تۈزۈم ۋە باج - سالىق قويدى. پروتېستانچىلىقنى يوقىتىشقا تىرىشتى. پۈتۈن بۇ قاتتىق قوللۇق باشقۇرۇش گوللاندىيەدە ئىسىيانغا يول ئاچتى.
يانتاق يېزىسى
يانتاق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yantaq Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مەكىت ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 32 مىڭ ئەتراپىدا.
ئۇچتۇرپان بازىرى
ئۇچتۇرپان بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Uchturpan Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان.
گېرمانىيەلىك ئۇيغۇرلار
گېرمانىيەلىك ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Germaniyelik Uyghurlar ).
پولونىي
left|thumb|250px
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
تۈمەنتال يېزىسى
تۈمەنتال يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Tümental Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مەكىت ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 25 مىڭ ئەتراپىدا.
پولونىي
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
رودىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
تبىتنسىتنىرهتفلخثنلخح/
3خ5تاع5افىه345ىغ045تفغ0ع45اتف9هىعهلفتثسخللاايعتهبلايقه ليهعلهيقال9تقيسلابهسثلاعبثاىهلبث بهثتىلىتعقيالخهثىلاقغلاثقةخله ثقخلاثقابلخقثىالعهثتقلمهقثلاالت نلتىاهثعسىلبنخثقىلهعثتسخهرللاقثه فقهالاعهخةثبهلفثبهخحوهةقفعىغلالثعىبةث فللاغقىصهثنةخوةصقىفلالغقىهصحخ غفىعقهصثةخخةصفىعغلالهقخ فغعلا5ىفةخق3ةفلىع5لف ل8غ5لف4ةه لغلا8ىلفعقةخهوثمف
كوبالت
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
قۇرما يېزىسى
قۇرما يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qurma Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ مەكىت ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 14 مىڭ ئەتراپىدا.
ماخاۋ
سەۋەبى
ئوفۇنەتلەنگەن سەۋدا خىلىتىدىن پەيدا بولىدۇ. ئوفۇنەتلەنگەن سەۋدا خىلىتىنىڭ تېرە شىللىق پەردە، ئەتراپ نېرۋا، لىمفا تۈگۈنچىلىرى قاتارلىق ئورۇنلارغا ئۇزۇن مۇددەت تەسىر قىلىشىدىن يەرلىك ئورۇندا سەۋدا خىلىتى چۆكمە بولۇپ سوزۇلما ياللۇغلىنىش، شەكىل ئۆزگىرىش ياساپ بۇ كېسەلنى پەيدا قىلىدۇ.
ئالامىتى
ماخاۋ (جۇزام ) كېسەللىكىنىڭ يوشۇرۇن دەۋرى 10~2 يىلغىچە ھەتتا 10 يىلدىنمۇ كۆپ بولىدۇ. تېرىنىڭ مەلۇم قىسمىغا ئۇزاققىچە يوقالمايدىغان قىزىل داغ، سۇس ئاق داغ ياكى باشقا رەڭدىكى داغ پەيدا بولۇپ ياكى تېرىدىن كۆتۈرۈلۈپ تۇرىدىغان قىزىل داغ پارچىسى پەيدا بولۇۋېلىپ سىلىغاندا سېزىمى ناچار بولۇپ ئىسسىق-سوغۇقنى سەزمىسە قىچىشمىسا، تەرلىمىسە، جۇزامدىن گۇمان قىلىش كېرەك. جۇزامنىڭ ئالامەتلىرى ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ.
1. يامان سۈپەتلىك جۇزام: ئۆسمە تىپلىق جۇزام دەپمۇ ئاتىلىدۇ. كۈچلۈك يۇقۇمچانلىق خۇسۇسىيىتى بار، كېسەللىك تەرەققىياتى تېز بولىدۇ. كېسەللىك زەخىملىرى تېرە شىللىق پەردىلىرىدىن باشقا كۆز، تال، كانايچە، جىگر، گل، لىمفا تۈگۈنچىلىى، تۇخۇمدان، ئۇرۇقدان ۋە ئۇستىخانلارغىمۇ تارقىلىدۇ. تېرىدە ھەم دائىم سىممېترىك ئورۇنلاشقان كەڭ دائىرىلىك، چۆرىسى قىزغۇچ رەڭلىك داغلار پەيدا بولىدۇ. چۆرىسى ئېنىق بولمايدۇ. بىر مەزگىلدىن كېيىن تېرىدىكى داغلارنىڭ رەڭگى سېرىق ياكى قوڭۇر رەڭگە ئۆزگىرىدۇ. ئاندىن يۇمىلاق مۇنەكچىلەر ياكى قېلىنلاشقان داغلا پەيدا بولىدۇ. داغلار ئۆزئارا بىرلىشىپ چوڭ پارچىلارغا ئايلىنىدۇ. كېيىنكى دەۋرلىرىگە بارغاندا بىمارنىڭ چىرايى شىر چىراي بولۇپ قالىدۇ. بۇ چاغدا بىمارنىڭ پېشانىسى ۋە ئىككى قېشىنىڭ تېرىسى قېلىنلىشىپ تۆكۈلىدۇ، قاشلىرى چۈشۈپ كېتىدۇ. قاڭشىرى ئولتۇرۇشۇپ كېتىدۇ. كالپۇك ۋە قۇلاق سۇپۇرىسى قېلىنلىشىپ تۆۋەنگە ساڭگىلاپ كېتىدۇ. ئاۋازى پۈتۈپ قالىدۇ. ئۇرۇقدانغا تەسىر قىلسا ئۇرۇقى يوقىلىدۇ، تۇخۇمدانغا تەسىر قىلسا ئايال تۇغماس بولۇپ قالىدۇ. ئۇرۇقدان توقۇلمىلىرىغا تەسىر قىلىپ زەخىملەندۈرسە ئىچكى ئاجراتما قابىلىيىتى قالايمىقانلىشىپ ئەرلەرنىڭ ئاۋازى ئايالچە چىقىدۇ. ساقال-بۇرۇتلىرى چۈشۈپ كېتىدۇ. ئەمچىكى يوغىناپ كېتىدۇ. نېرۋىلارغا تەسىر قىلسا قولغا پەلەي، پۇتىغا پايپاق كىيىۋالغاندەك ئۆزگىرىپ سەزگۈرسىنى يوقىتىدۇ. قۇرغاقلىشىپ قاسىراقلىشىپ سويۇلۇپ چۈشىدۇ. گۆشلەر يىگىلەيدۇ.
2. ياخشى سۈپەتلىك جۇزام: بۇنىغا سىلغا ئوخشاپ كېتىدىغان جۇزام ۋە تىپى مۇقىم بولمىغان جۇزاملار كىرىدۇ. سىلغا ئوخشاپ قالىدىغان جۇزامنىڭ يۇقۇمچانلىقى ئادەتتە زور ئەمەس، دەسلەپكى دەۋرىدە ئۇزاققىچە يوقالمايدىغان ئاق ياكى قىزغۇچ رەڭلىك داغلار كۆرۈلىدۇ. ئۇلارنىڭ قىرلىرى روشەن، چېگرىسىدا ھەمىشە دېگۈدەك ئۇششاق مۇنەكچىلەر بولۇپ كۆپىنچە ئۇششاق قاسىراق قاپلاپ تۇرىدۇ. قولغا يىرىك ئۇرۇنىدۇ. ئوتتۇرا قىسمىدىكى تېرە دائىم دېگۈدەك رەڭسىزلەنگەن بولۇپ سېزىمى يوقىلىش قوشۇلۇپ كېلىدۇ. تېرە تاشمىلىرىنىڭ شەكلى، چوڭ-كىچىكلىكى بىردەك بولمايدۇ. كۆپىنچە ھالقىسىمان شەكىلدە بولۇپ ئەتراپى كەڭ بولىدۇ. چوڭلىرىدا ھەتتا پۈتۈن دۈمبە ساھەسىنى ئىگىلەپ كېتىشى مۇمكىن. سېزىمى توسقۇنلۇققا ئۇچراپ ئىسسىق-سوغۇق، ئاغرىق ھېس قىلمايدۇ. يىرىكلىشىپ قالىدۇ. ئۈستىنى قەۋەت-قەۋەت قاسىراق قاپلايدۇ. مويلار چۈشىدۇ. تېرە زەخىملىرى ئاغرىمايدۇ، قىچىشمايدۇ، شۇ سەۋەبتىن بىمار دىققەت قىلماي داۋالىنىش پۇرسىتىنى ئۆتكۈزۈۋېتىدۇ.
دىئاگنوزى
1. تېرە زەخىمىسىگە قوشۇلۇپ سېزىمى توسقۇقلۇققا ئۇچراش بىرگە كەلسە.
2. ئەتراپ نېرۋىلارنىڭ يۈزەكى نېرۋىلار قېلىنلاش بىلەن ئىقتىدارى توسقۇنلۇققا ئۇچراش قوشۇلۇپ كېلىش.
3. تېرىدىن سۇۋالما ئېلىپ تەكشۈرگەندە جۇزام جاراسىمى مۇسپەت چىقىش قاتارلىق نۇقتىلارغا ئاساسەن دىئاگنوز مۇقىملىنىدۇ.
سېلىشتۇرما دىئاگنوزى
تۈگۈنلۈك قىزىل داغدىن پەرقلەندۈرۈپ دىئاگنوز قويۇلىدۇ، ئەسۋە چىقىشتىن ئىلگىرى قىزىش، بوغۇملار، مۇسكۇللار سىقىراپ ئاغرىش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلۈپ پاقالچاقنىڭ سۈزۈلۈش قىسمىغا دىئامېتىرى بىر سانتىمېتىر ئەتراپىدا تومپىيىپ چىققان قىزىل رەڭلىك تېرە ئەسۋىسى چىقىدۇ. بىراق يارا شەكىللەنمەيدۇ. كېسەل بولۇشتىن ئىلگىرى يۇقۇملانغان، ئاتبىئوتىك دورىلارنى ھامىدارلىقتىن ساقلىنىش دورىسىنى ئىشلەتكەن تارىخى بولىدۇ.
داۋالاش پىرىنسىپى
1. ئۇفۇنەتلەنگەن سەۋداغا قارىتا مۇنزىچ، مۇسھىل بېرىپ ماددا تازىلىنىدۇ.
2. ئاساسىي داۋالىغۇچى دورىلاردىن قان تازىلاش، ياللۇغ قايتۇرۇش، بەدەنگە ھۆللۈك يەتكۈزۈش مەقسىتىدە ئىچى-سىرتىدىن دورا ئىشلىتىلىدۇ.
3. ئومۇمىي بەدەننى قۇۋۋەتلەش مەقسىتىدە دورا ئىشلىتىلىدۇ.
داۋالاش ئۇسۇلى
ئوفۇنەتلەنگەن سەۋداغا قارىتا خالىس سەۋدا خىلىتىنىڭ مۇنزىچىنى 150 مىللىلىتىردىن بىر كۈندە ئۈچ قېتىم بېرىپ ماددا پىشقانلىق ئالامىتى كۆرۈلگەندە مەتبۇخى مائۇلجەبەن 100 مىللىلىتىردىن ئۈچ ۋاخ، ئايارەنج لوغانزىيا بەش گرام، بىر قېتىم قوشۇپ 5~3 كۈنگىچە بېرىپ مۇسھىل قىلىنىپ ماددا تەنقىيە قىلىنىدۇ. بۇ ئۇسۇل ئۇدا ئۈچ قېتىم داۋاملاشتۇرۇلىدۇ. يەنى ئۈچ قېتىم (ئۈچ باسقۇچ) مۇنزىچ، مۇسھىل بېرىلىدۇ، مۇنزىچ موسھىلدىن كېيىن قان تازىلاش، ياللۇغ قايتۇرۇش مەقسىتىدە ئەرقى مۇسەپپايى خۇن 50 مىللىلىتىردىن ئۈچ ۋاخ، مەجۇنى ئۆشبە 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ، مەتبۇخى شاھتەررە 100 مىللىلىتىردىن ئۈچ ۋاخ، ئەرقى چۆبچىن 10 گرامدىن ئۈچ ۋاخ، مەجۈنى ئەفئى، ھەببى سۇممۇلفار بەش گرامدىن ئىككى ۋاخ، دورىلارنى مۇۋاپىق تاللاپ ئىشلىتىلىدۇ.
سىرتىدىن تېرىگە نەملىك تولۇقلاش مەقسىتىدە قىز تۇغقان ئايال سۈتى، قاپاق يېغى، بادام يېغى، بىنەپشە يېغى قاتارلىقلاردا بەدەن مايلىنىدۇ. مەلھىمى جۇزام چېپىلىدۇ ھەم مۇۋاپىق كۈن نۇرىغا قاقلىنىدۇ. ھەببى سەممۇلفارنىڭ تەركىبى: سىماب، سۇممۇلفار (ئارسنىك) ئۈچ گرامدىن، كۆندۈر 18 گرام، رەۋەن 12 گرام، سەمغى ئەرەبى ئالتە گرام. يۇقىرىقى دورىلارنى قائىدە بويىچە سوقۇپ، تاسقاپ، نوقۇت چوڭلۇقتا ھەب تەييارلاپ كۈندە بىر قېتىم ھەر قېتىمدا بىر تالدىن بېرىلىدۇ.
بەدەننى، رەئىس ئەزانى كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈن ماددەتۇلھايات، مەجۈنى نۇجاھ، داۋائىلمىشكى بېرىلىدۇ.
ئىمام بازىرى
ئىمام بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Imam Baziri، تولۇق ئاتلىشى: ئىماملىرىم بازىرى، ئىماملىرىم يېزىسى )ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان. ئىماملىرىم يېزىسى 2015-يىلى 3 ئاپرىل ئىماملىرىم بازىرىغا ئۆزگەرتىلگەن. بۇ بىر قەدىمى ئۇيغۇر يېزىسىدۇر.
گېستاپو
گېستاپو (مەخپىي دۆلەت ساقچىسى)، 1934- يىلى 4- ئايدا ھېنرىك ھىمملېر تەرىپىدىن رېينخارد ھېيدرىك ۋە ھېنرىك مۇللېرگە ھۇقۇق بېرىپ قۇرۇلغان. مۇھىم گېستاپو باشقۇرغۇچىلىرىدىن يەنە بىرى بولسا ھېرمان گۆرنىڭدۇر.
تۇنجى بولۇپ بورانقۇش قىسمىدىن (SA) ۋە گېرمان ساقچىلىرىدىن كۆزگە كۆرۈنگەنلەر ئېلىندى. پۇقراۋىي كىيىم بىلەن ساقچى دائىرىلىدىن ئايرىلدى. دەستلەپكى ئىسمى Geheime Polizei Amt يەئنى GPA ئىدى. لېكىن بۇ ئىسىم بەك ئاددىي كۆرۈلگەن بولسا كېرەككىم، كېيىنچە گېستاپو دەپ ئۆزگەرتىلدى. تولۇقى بىلەن Die Geheime Staatpolizei دۇر.
1845 - يىلى
1845-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
گېستاپو
2- دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىسە تەخمىنەن 45،000 ئەزاسى بار ئىدى. ئىشخانىلىرىغا  Gestapoleitstellen دېيىلەتتى. كۈنىمىزدىكى ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىغا ئۈلگە بولالايدۇ. 2- دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە مۇھىم قۇماندان ۋە گېنېراللارنىڭ قوغدىغۇچىلىقىنى ئۈستلەنگەن بەئەينى ئەسكەرى ساقچىلىق ۋەزىپىسىنى ئاتقارغان. بەئزى ۋاقىتلاردا ئېسئېسچىلار (SS) بىلەن ئورتاق ئىش قىلغان. گېستاپو شۇنداقلا ئۇرۇش مەزگىلىدە گېرمانىيەدە بولغان ئىتتىپاقداش جاسۇسلىرىنى يوقىتىشتىمۇ قوللىنىلغان. گېستاپو خادىملىرى ئادەتتە مۇھىم كىرىش ئىشىكلىرىگە قاراۋۇل قىلىناتتى، ۋەزىپىلىرى كىرىش كارتلىرىنى تەكشۈرۈش ئىدى.
شۇنداقلا توپلاش لاگىرلىرىدا ئاكتىپ رول ئۇينىغان. ئۇرۇشتى كېيىن كۆپىچىسى قېچىپ كەتكەن، تۇتۇلۇپ قالغانلار ئۇرۇش جىنايەتچىسى قارىلىپ ئوققا تىزىلغان. 2- دۇنيا ئۇرۇشى تېما قىلىنغان كىنولاردا تولا ۋاقىتتا ئېسئېسچىلار بىلەن بىللە كۆرۈلگەن. گېستاپوچىلارنىڭ يەنە بىر ۋەزىپىسى ئىسە ئۇرۇش مەيدانىدا بولۇپ ئۆتكەنلەردىن بىخەۋەر خەلقنى غەليانغا كەلتۈرۈش، ئۇلارنى دۈشمەن قۇۋۋەتلىرىگە قارشى پۇقراۋىي بىر كۈچ سۈپىتىدە قوللىنىلىشقا ھازىرلاش ئىدى.
يوپۇرغا بازىرى
يوپۇرغا بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yopurgha Baziri)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 22 مىڭ ئەتراپىدا.
سۈرە ھۇمەزە
تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 6 نَارُ ٱللَّهِ ٱلۡمُوقَدَةُ ئايەت: 7 ٱلَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى ٱلۡأَفۡـِٔدَةِ ئايەت: 8 إِنَّهَا عَلَيۡهِم مُّؤۡصَدَةٞ
ئايەت: 9 فِي عَمَدٖ مُّمَدَّدَةِۭ
باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
ئىرىدىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Cairo_conference.jpg|thumb|240x240px|قاھىرە يىغىنى: [[جياڭ جيېشى، ڧرانكىلىن د. روزېۋېلت ۋە ۋىنستون چېرچىل]] ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر، 2- دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ئەنگىلىيە، ڧرانسىيە، سوۋېت ئىتتىپاقى، ئا ق ش ۋە جۇڭخۇا مىنگو باشچىلىقىدا، ڧاشىست دۆلەتلەرگە قارشى تەشكىللەنگەن بىرلىك. كۈنىمىزدە بولسا ئا ق ش ۋە ئۇنىڭغا ياردەم بېرىپ ئىتتىپاق قۇرغان دۆلەتلەرگە بېرىلگەن ئات.
ئىرىدىي
بايقىلىشى:
ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر
بولۇپمۇ غەربتە بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئانتانتا دۆلەتلىرىمۇ "ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر" دەپ بىلىنىدۇ.
ئاقتوقاي يېزىسى
ئاقتوقاي يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Aqtoqay Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئىرىدىي
بىرىكمىلىرى:
يەكشەنبەبازار بازىرى
يەكشەنبەبازار بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yekshenbebazar Baziri)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ ئەتراپىدا.
مېيتنېرىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئوتبېشى يېزىسى
ئوتبېشى يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Otbéshi Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئەشمە بازىرى
ئەشمە بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Eshme Baziri)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ ئەتراپىدا.
تېرىم بازىرى
تېرىم بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Térim Baziri)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ ئەتراپىدا.
قازاقىستانلىق ئۇيغۇرلار
قازاقىستانلىق ئۇيغۇرلار (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kazaqistanliq Uyghurlar ).
تارىخى
ئالمۇتا ئوبلاستى دا 150 مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشايدۇ. شەھەردە 115 مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشايدۇ. قازاقىستاندا 61 ئۇيغۇر مەكتىپى بار. 12 سى تازە ئۇيغۇر مەكتىپى.
باشقىلار
(1997-يىلى 8-ئاينىڭ 20-كۈنى غۇلجا ناھىيىسى نىڭ جېلىليۈزى بازىرى دا توغۇلغان. ھازىر ئۇكرائىنا دا تۇرۇۋاتىدۇ.
ياكۆۋرۈك يېزىسى
ياكۆۋرۈك يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yaköwrük Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان.
20- ئۆكتەبىر
20- ئۆكتەبر، مىلادى كالىندار بويىچە يىلنىڭ 293. (كەبىسە يىللاردا 294.) كۈنى بولۇپ، يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 72 كۈندۇر.
خروم
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بىرىكمىلىرى:
1889 - يىلى
1889-يىل گرېگورىيان كالېنداردىكى بىر يىل.
ۋولفرام
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئابلىكىم ئىدرىس
ئابلىكىم ئىدرىس (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ablikim Idris) بولسا ھازىر دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باش تەپتىشى.
ھاياتى
1986-يىلىدىن 1990-يىلىغىچە مىسىردا ئوقۇغان، 1990-يىلى گېرمانىيەگە كېلىپ ئىقتىساد كەسپىدە ئوقۇغان ۋە 19 يىل گېرمانىيەدە تۇرغان.
كۇئىسېگاۋا ئۇرۇشى
كۇئىسېگاۋا ئۇرۇشى 1600- يىلى 10- ئاينىڭ 20- كۈنى، ياپون تارىخىدىكى ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرىدە ياشانغان، شەرق قۇشۇنى بىلەن غەرب قوشۇنى ئارىسىدا يۈز بەرگەن ۋە شەرق قۇشۇنىنىڭ شىما ساكون قۇماندانلىقىدىكى غەرب قوشۇنى تەرىپىدىن چېكىندۈرۈلىشى بىلەن نەتىجىلەنگەن ئۇرۇش.
مولبېدىن
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئاچچىق يېزىسى (لوپ ناھىيىسى)
ئاچچىق يېزىسى لوپ ناھىيىسىگە قاراشلىق يېزا بولۇپ، قارمىقىدا 4 دانە مەمۇرىي كەنت بار. ئومۇمىي نوپۇسى 1486 نەپەر.
سىبورگىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئاچچىق يېزىسى (لوپ ناھىيىسى)
مەمۇرىي كەنتلەر
ئاچچىق يېزىسىدىكى مەمۇرىي كەنتلەر بولسا يانتاقلىق كەنتى، قارا تەمبەل كەنتى قاتارلىقلار.
سىبورگىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
شىما ساكون
كاتاگانا ئوقۇلىشى:しま さこんياكى しま きよおき ]] شىما ساكون، (ياپونچە:しま さこん ياكى しま きよおき ) تەخمىنەن 1540 - 1600 ئارىسى ياشىغان، ياپون تارىخدىكى ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرىدە، ئازۇچى - موموياما دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر سانغۇن. ياشلىقى ھەققىدە كۆپ ئۇچۇر يوق. ئەمما 1600- يىلى 2- ئۆكتەبردىكى كۇئىسېگاۋا ئۇرۇشىدىكى غەلبىسى بىلەن تونۇلغاندۇر.
ئاچچىق يېزىسى (يوپۇرغا ناھىيىسى)
ئاچچىق يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Achchiq Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 22 مىڭ ئەتراپىدا.
يېڭىئاۋات يېزىسى (ئۇچتۇرپان ناھىيىسى)
يېڭىئاۋات يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yéngiawat Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئاچاتاغ يېزىسى
ئاچاتاغ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Achatagh Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان.
سىيەك يېزىسى (يوپۇرغا ناھىيىسى)
سىيەك يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Siyek Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 19 مىڭ ئەتراپىدا.
يامانسۇ قىرغىز يېزىسى
يامانسۇ قىرغىز يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yamansu Qirghiz Yézisi)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئۇچتۇرپان ناھىيىسى گە جايلاشقان.
ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى
ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Uyghur Omumiy Tarixi) بولسا ئامېرىكادا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر تاخچى نەبىجان تۇرسۇن تەرىپىدىن يېزىلغان 13 توملۇق تارىخى ئەسەر.
ئەھۋال
2020-يىلى نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىمنىڭ ئۇيغۇر تارىخىغا ئائىت دەۋر بۆلگۈچ ئەسەر — 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نەشىر قىلىنغان.
ئامېرىكىدا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇننىڭ ئۇزۇن يىللىق ئەمگەك مېۋىسى بولغان «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق 13 توملۇق زور ھەجىملىك ئەسەر نەشر قىلىنىشقا باشلىدى.
ئۇيغۇرلار ياۋرو-ئاسىيا خەلقلىرى ئارىسىدا شانلىق قەدىمىي مەدەنىيەت ۋە دۆلەتچىلىك ئەنئەنىلىرىنى ياراتقان تۈركىي خەلق بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇلارنىڭ بېسىپ ئۆتكەن كۆپ ئەسىرلىك سىياسىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت تارىخىي مۇساپىلىرى ئىككى ئەسىردىن بۇيان دۇنيا ئالىملىرى تەرىپىدىن زور ساندىكى ئەسەرلەر يېزىلغان. ئەمما مەزكۇر ئەسەر ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى دەۋرلەردىن ھازىرغىچە بولغان بارلىق تارىخىي تەرەققىيات جەريانىنى مۇپەسسەل يورۇتۇپ بېرىدىغان «ئومۇمىي تارىخ» ئەسىرى يوقلۇقتىن ئىبارەت بوشلۇقنى تولدۇرغان.
مەزمۇن
«ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»دىن ئىبارەت مەزكۇر زور ھەجىملىك ئىلمىي ئەسەر جەمئىي 13 توم بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» بەش تومنى تەشكىل قىلغان. بۇ بەش تومدا 1943-يىلىدىن 1950-يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىشغالىيىتىگە ئائىت پۈتۈن جەريانلار يورۇتۇپ بېرىلگەن.
ئاپتور بۇ ئەسەرنى يېزىش جەريانىدا سوۋېت ئىتتىپاقىدا ئىلگىرى مۇتلەق مەخپىي تۇتۇلغان ئارخىپ ھۆججەتلىرى، ئامېرىكا، تەيۋەن ئارخىپلىرى، شۇنىڭدەك ھازىرغىچە دۇنيادا ئېلان قىلىنغان رۇسچە، ئىنگلىزچە، خىتايچە ۋە باشقا تۈركىي تىللاردىكى ھەر خىل ماتېرىياللاردىن پايدىلانغان.
نۆۋەتتە مەزكۇر ئەسەرنىڭ 1944-يىلى قۇرۇلغان «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى»گە مۇناسىۋەتلىك 7-، 8-توملىرى ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن نەشر قىلدۇرۇلدى.
بايئاۋات يېزىسى
بايئاۋات يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Bayawat Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 11 مىڭ ئەتراپىدا.
ئونسۇ بازىرى
ئونسۇ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Onsu Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئونسۇ ناھىيىسى گە جايلاشقان.
يوپۇرغا يېزىسى
يوپۇرغا يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Yopurgha Yézisi)قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 13 مىڭ ئەتراپىدا.
سىيەك يېزىسى (كېرىيە ناھىيىسى)
سىيەك يېزىسى كېرىيە ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىگە 16 كىلومىتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. يېزىنىڭ شىمال تەرىپىدە توغراغاز يېزىسى، شەرق تەرپىدە دېھقانچىلىق مەيدانى بار، جەنۇبىي تەرىپى شەنبە بازار بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى شىۋول يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. يېزىنىڭ جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 15 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 8 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 220.48 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. كېرىيە دەرياسى تاشقىن تىنما تۈزلەڭلىكنىڭ شىمالىي قىسىمىنىڭ يەر شەكلى غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا قىيسايغان. تۇپراقنىڭ شورلىشىش دەرىجىسى بىر قەدەر ئېغىر، تۇپراق سۇغىرىلما تىنما تۇپراق بۇلۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1416.5 مېتىر كېلىدۇ.
مەمۇرىي كەنتلەر
سىيەك يېزىسى تەۋەسىدە 14 كەنت بار بۇلۇپ، قىتىچى كەنتى، قاتىياق كەنتى، كۆكمەت كەنتى، ھالداشمان كەنتى، سىيەك كەنتى، تۆۋەن سىيەك كەنتى، قىغاز كەنتى، مەكىت كەنتى، جىرىق كەنتى، بەشتوغراق كەنتى، تولغاي كەنتى، نۇركۆل كەنتى قاتارلىقلار.
كىلىماتى
يېزىنىڭ ھاۋا كىلىماتى ئىللىق ھەم قۇرغاق بۇلۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى ℃24.3-، 7- ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 205 ~ 210 كۈن ئەتراپىدا. ئادەتتە شامال كۈچى 3 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 بالغا يېتىدۇ.
جام بازىرى
جام بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Jam Baziri)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئونسۇ ناھىيىسى گە جايلاشقان.
31 - فېۋرال
قاراڭ
0- يانۋار
30- ڧېۋرال
0- مارت
كۈز
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Sonbaharyapraklari.jpg|thumb|331x331px|كۈزيوپۇرماقلىرى بىلەن قاپلانغان بىر باغچە كۈز پەسلى، ياز ۋە قىش پەسىللىرىنىڭ ئوتتۇرسىدىكى پەسلىدۇر. خازان، يىغىم مەزگىلى دېگەندەك ناملىرىمۇ بار. شىمالىي يېرىم شاردا مىزان، ئوغۇز ۋە ئوغلاق؛ جەنۇبىي يېرىم شاردا بولسا نورۇز، ئۈمىد ۋە باھار ئايلىرى كۈز پەسلى دەپ قارىلىدۇ.
كۈزنىڭ ئىپادىلىرى
كۈندۈز قىسقىراپ، كېچە ئۇزىرايدۇ. قۇياش، بالدۇر پاتىدۇ. ھاۋالار نىسبەتەن سوغۇق ۋە كۈننىڭ تەپتى ئاز. سالقىن، يامغۇر - يېشىنلىق ۋە شاماللىق كۈنلەر كۆپىيىپ، قىشتىن دېرەك بېرىدۇ.
دەل - دەرەخلەرنىڭ ياپراقلىرى سارغايىپ تۆكۈلۈشكە باشلايدۇ. يىڭنە يوپۇرماقلىق دەرەخلەر (قارىغاي قاتارلىقلار) ياپراق تاشلىمايدۇ. گۈللەر تېخىمۇ ئاز ئېچىلىشقا ۋە ئەتراپتىكى ئوت چۆپ، چىمەنلەر قۇرۇشقا باشلايدۇ.