cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مايسا بايرىمى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسىي ئىشلەپچىقىرىش ئىگىلىكى دېھقانچىلىقتىن ئىبارەت. دېھقانچىلىق ئىلگىلىكىنىڭ پەسىل خاراكتېرى كۈچلۈك بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، خەلقىمىز ئۇزان ئەسىرلەردىن بۇيان ئۆزلىرىنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرىگە ئاساسەن يىل پەسىللىرىدىكى تەبىئەت ئۆزگىرىشلىرىگە ئاساسەن ھەر خىل تەبىئەت ھادىسىلىرىگە زور ئېتىبار بىلەن قاراپ كەلگەن، ئۆزلىرىنىڭ مول ھوسۇلغا بولغان ئارزۇ - ئۈمىدلىرىنى تەبىئەتكە باغلاپ ئۇنىڭغا سېغىنغان، تەبىئەتنى ئۇلۇغلاش ۋە سېغىنىش ئاساسىدا، باھار بېشى، ياز بېشى، كۈز بېشى قاتارلىق پەسىل - مەۋسۇملارنى خاتىرىلەيدىغان خىلمۇ خىل بايرام - مۇراسىملارنى ئىجاد قىلغان. ئەنە شۇنداق مۇراسىملارنىڭ بىرى - مايسا بايرىمىدۇر. مايسا بايرىمى مەزمۇن خاراكتېرى جەھەتتىن <كۆك مەشرىپى> گە ئوخشىسىمۇ، شەكىل جەھەتتىن بەلگىلىك پەرقلەرگە ئىگە. بۇ بايرام ئاساسەن ئەتىيازىق تېرىلغۇ باشىلىنىشتىن ئاۋۋال نىشانلىنىپ باھار خۇشاللىقى تەنتەنە قىلىنىدۇ. بۇ بايرامدا بىر قانچە پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇنىڭ بىرى، كۆجە ئېشى تەييارلاش، كۆجە ئېشى ئۈچۈن مەھەللىلەر بويىچە ھەر قايسى ئائىلىلەردىن بىر تاۋاقتىن ئۇرۇقلۇق بۇغداي يىغىۋېلىنىدۇ. يىغىلغان بويىچە بۇغداينى داشقازانغا سېلىپ ئۇزاق قاينىتىپ پىشۇرىدۇ. كۆجە ئېشىنى ئاساسەن ئاياللار تەييارلىغاچقا، ئۇلار داش قازان ئەتراپىغا يىغىلىپ ئاش پىشقىچە ھېكايە - چۆچەك، لەتىپە ۋە تېپىشماق ئېيتىشىدۇ. ئۆز ئارا كۈلكە - چاقچاق قىلىشىدۇ. كۆجە ئېشى تەييار بولغاندىن كېيىن مەھەللىدىكى چوڭ - كىچىك، ئەر - ئايال يىغىلىپ ئاشقا ئېغىز تېگىدۇ ۋە دۇئا - تەگبىر قىلىدۇ. ئۇرۇقلۇق بۇغدايدىن كۆجە ئېشى تەييارلاش <ھوسۇلىمىز مول بولسۇن> دېگەن ئارزۇنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. مايسا بايرىمىدىكى يەنە بىر پائالىىەت: توڭ ئېرىپ، كۆكتاتلار ياشىرىشقا باشلىغاندا، بالىلار ئېرىق بويلىرى ۋە كۈزگى بۇغداي ئېتىزلىرىنى ئارىلاپ، قىشلىق ئۇيقۇدىن ئويغىنىپ، تۇپراقنى يېرىپ چىقىشقا باشلىغان كۆكاتلارنى تېرىۋېلىپ، ئاتا - ئانا، ئۇرۇق - تۇغقان ۋە ئۇستازلىرىغا سوۋغا قىلىدۇ. بۇ <يېڭىلىق> بەدىلىگە ئاتا - ئانىلار بالىلارنى ھەر خىل مۇكاپاتلار بىلەن خۇشال قىلىدۇ. بەزى جايلاردا مايسا بايرىمى مەزگىلىدە مۇئەللىملەر مەكتەپ بالىلىرىنى تەشكىللەپ، چوكانتاللار قويۇق ئۆسكەن مەنزىرىلىك جايلارنى ئېكىسكۇرسىيە قىلدۇرىدۇ. بالىلار تولۇپ - تاشقان خۇشاللىق بىلەن يېڭى ئويغانغان باھارنى تەبرىكلەپ ھەر خىل پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارىدۇ. باھارنى مەدھىيىلەيدىغان شېئىر - قوشاقلارنى يازىدۇ. بەزىلىرى مەجنۇنتالنىڭ بىخلانغان چىۋىقلىرىنى <ئات> قىلىپ مىنىپ ئوينىشىدۇ، يەنە بەزىلىرى تال نوتىلىرىدىن <پى - پى>، <ئىسقىرت> ياساپ <ئېغىز گارمۇنى> ئورنىدا چېلىشىپ، جاھاننى زىلزىلىگە كەلتۈرىدۇ. مايسا بايرىمىدا بولىدىغان يۇقىرىقىدەك پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسى باھار كەلگەنلىكىدىن خۇش خەۋەر يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلغان. <<ئۇيغۇر ئۆرپ - ئادەتلىرى>> دىن
گۋىنېيە بىسسائۇ
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumbnail|250px|گۋىنىيە بىسسائۇ left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
گۋىنىيە بىسسائۇ جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بىسائۇ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بىسائۇ. دۇلات تىلى بولسا پورتۇگال تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ مالام باكائى سانھا. ئازىركى باش ۋەزىر كارلوس گومەس جۇنىئور. بۇ دۇلات 1973 يىلى 9 ئاينىڭ 24 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 36 مىڭ 544 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1 مىللىئون 586 مىڭ.
كېپىنەك
كېپىنەك
thumb|right|200px|كېپىنەك thumb|right|200px|كېپىنەك thumb|right|200px|كېپىنەك
سوزۇلما خاراكتېرلىك سازاڭسىمان ئۆسۈكچە
سازاڭسىمان ئۆسۈكچە ياللۇغىنىڭ تولۇق ياخشىلانماسلىقى ۋە باشقا سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن سازاڭسىمان ئۆسۈكچە سوزۇلما ياللۇغلىنىپ، كلىنىكىدا ئىشتىھاسىزلىق، قورساق ئېسىلىش، ئوڭ تەرەپ تۆۋەنكى قورساق قىسمى ئارىلاپ ياكى داۋاملىشىش خاراكتېرلىك تېلىپ ئاغرىش قاتارلىق ئالامەتلەر بىلەن ئىپادىلىنىدىغان شەكىل بۇزۇلۇش خاراكتېرلىك كېسەللىك.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :سوزۇلما خاراكتېرلىك سازاڭسىمان ئۆسۈكچە
ئاساسلىق ئالامىتى :ئىشتىھاسى تۇتۇلىدۇ، قورساق كۆپىدۇ، ھەزىم بۇزۇلىدۇ، قەۋزىيەت بولىدۇ
كېسەللىك سەۋەبى :تۇغما ئامىللاردىن كېلىپ چىقىدۇ
سەۋەبى
1. ئۆتكۈر سازاڭسىمان ئۆسۈكچە ياللۇغىنىڭ تولۇق ياخشىلانماسلىقى بىلەن سوزۇلما ھالەتكە ئۆزگىرىشىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
2. باشقا ئامىللار سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
گەندە تەركىبىدىكى تاش ۋە باشقا چىقىرىندى ماددىلار، پارازىت قۇرت، پارازىت قۇرت تۇخۇمى قاتارلىقلارنىڭ سازاڭسىمان ئۆسۈكچىگە كەپلىشىپ سازاڭسىمان ئۆسۈكچە كانىلىنى توسۇش سەۋەبىدىن شىللىق پەردە ۋە توقۇلمىلارنىڭ ماددا ئالمىشىشى توسقۇنلۇققا ئۇچراپ، سازاڭسىمان ئۆسۈكچە كانىلىنىڭ ئىچكى بېسىمى ئېشىپ، شىللىق پەردە ۋە توقۇلمىلار زەخىملىنىپ ياللۇغلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
3. تۇغما ئامىللاردىن كېلىپ چىقىدۇ.
سازاڭسىمان ئۆسۈكچىنىڭ تۇغما چاپلىشىپ قېلىش سەۋەبىدىن ماددا ئالمىشىش خىزمىتى توسقۇنلۇققا ئۇچراپ، توقۇلمىلارنىڭ نېكروزلىنىشى بىلەن ياللۇغلىنىش كېلىپ چىقىدۇ.
قارلىق ئويۇنى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> قارلىق ئويۇنى ئۇيغۇرلاردا ئالاھىدە خاراكتېرىگە ئىگىدۇر. ئۇيغۇر خەلقى قارنى <خۇدانىڭ رەھمىتى> دەپ بىلىدۇ. شۇڭا، تۇنجى ياغقان قار خۇشاللىقىدا <قارلىق ئويۇنى> نى باشلايدۇ. بەزىلەر تۇنجى قار يېغىشتىن بۇرۇنلا <قارلىق> تاشلىنىدىغان ئۆينى نىشانلاپ قويىدۇ. تۇنجى يېغىۋاتقان ياكى تۇنجى قار يېغىپ توختىغان ھامان: قاردا قارلىق تاشلىدۇق، بۇ ئويۇننى باشلىدۇق. يېڭى قارنىڭ خوشلۇقىدا، سىزگە قارلىق تاشلىدۇق. دەپ باشلانغان ۋە قارلىق ئاپارغان كىشىنى، پەم بىلەن تۇتسىلا. يۈزلىرىگە قار سۈركەپ، ئالدىمىزغا كەلسىلە. دەپ ئاخىرلاشقان قارلىقنى يېزىپ، نىشانلانغان ئۆيگە يېقىن بولسا پىيادە، يىراق بولسا ئۇلاغلىق بېرىپ، قارلىقنى ئۆينىڭ بەلگىلىك بىر يېرىگە تىقىپ قويۇپ، ئۆيدىن چىقىۋېتىپ <پالانى يەردە قارلىق قويۇپ قويدۇم> دەپلا قاچىدۇ. قارلىق تاشلانغان ئۆيدىن بىر ئادەم قوغلايدۇ. ئەگەر ئۇنى تۇتۇۋالسا، ئۇنىڭ يۈز - كۆزىنى بوياپ جۇۋىنى تەتۈر كىيگۈزۈپ مەھەللىمۇ مەھەللە ئايلاندۇرىدۇ. تۇتۇلۇپ قالغان تەرەپ ئالاھىدە مېھمان چاقىرىپ <قارلىق چېيى> ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. ئەگەر قارلىق ئەكەلگۈچى تۇتۇلماي قېچىپ كەتسە، قارلىق تاشلانغان ئۆي قارلىق چېيى بېرىدۇ. شۇنداق قىلىپ، مەھەللىدە قىش بويى <قارلىق چېيى> ئۈزۈلمەيدۇ. <قارلىق ئويۇنى> ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئەتكە سېغىنىش ۋە ئاقنى ئۇلۇغلاشتىن ئىبارەت قەدىمكى ئېتىقادىدىن كېلىپ چىققان. <<ئۇيغۇر بالىلار ئويۇنلىرى>> دىن
ھاجى ئابدۇلھىمىد يۈسۈفى
ئۇيغۇر تىبابەت ئالىمى ھاجى ئابدۇلھىمىد يۈسۈفى
داموللاﮬاجى 1924-يىلى خوتەن شەﮬىرىدە بىر مەرىپەتپەرۋەر ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن ، ئۇ كىچىكىدىنلا ئەقىللىق ، زېرەك بولۇپ ، نۇرغۇن نەرسىلەرنى ئۆگىنىشكە قىززىقاتتى. ئۇ 1930- يىلىدىن كېيىن ، قارىقاش ، خوتەن ، قەشقەر قاتارلىق جايلاردا يۈرۈپ ، رىيازەت چېكىشتىن قورقماي ، ئىلاﮬىيەت ئىلمى ، ئەرەپ ، پارىس ، تۈرك ، ئوردو تىللىرى بىلەن ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك نەزىرىيىسىنى ئۈگىنىپ ، چوڭقۇر ئىلىم تەﮬسىل قىلغان. 1945-يىلىدىن باشلاپ ئاتىسى يۈسۈپ ئاخۇنۇم ۋە باشقا داڭلىق تىۋىپلاردىن ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك دورىگەرلىك ئىلمىنى ئۈگىنىپ ، ئەمەلى داۋالاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۈللانغان. ئاتىسى يۈسۈف ئاخۇنۇم ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، خۇسۇسىي ﮬالدا داۋالاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ ، خەلىق ئارىسىدىكى كۆپ ئۇچرايدىغان ، داۋالاش قىيىن بولغان كېسەللىكلەرنى يەرلىك دورىلار بىلەن داۋالاپ ساقايتىپ ، كىشىلەرنى ئاغرىق ئازابىدىن خالىي قىلغان. 1954-يىلى خوتەن ۋىلايەتلىك خەلىق دوختۇرخانىسىدا ئېچىلغان مىللى تىۋىپلارنى تەربىيلەش كۇرسىغا قاتنىشىپ ، غەرىپ تېبابەت ئىلمىنى ئۈگەنگەن. 1955-يىلى خوتەن ناﮬىسىدە ، قۇرۇلغان ئۇيغۇر تېبابەت ئامبيلاتورىيىسىگە قاتنىشىپ ، ئامبولاتورىيەنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلەپ ، ئەمەلىي داۋالاش ئىشلىرىبىلەن شۇغۇللانغان ﮬەمدە ئۆزىنىڭ نەزىرىيە بىلىمى ۋە ئەمەلىي تەجرىبىسىگە ئاساسەن "ئۇيغۇر تېبابىتىدە كۆپ ئىشىلىتىلىدىغان رىتسىپلار قوللانمىسى"دىگەن كىتابنى يېزىپ چىقىپ ، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك ئىشلىرىنى گۈللەندۈرۈش ، روناق تاپقۇزۇش ئۈچۈن تۆﮬپە قوشقان. ئەپسۇسكى ، 1959-يىلىغا كەلگەندە ، خاتا لۇشىيەننىڭ كاشىلىسى تۈپەيلىدىن قولغا ئېلىنغان. ئۇ ، بۇ جەرياندا قىلچە مەيۈسلەنمەي ، ئىلىم - مەرىپەت ئۆگىنىش ئىرادىسىنى بوشاشتۇرماي ، غەرىپ تىبابەت ئىلمىنى پۇختىلاش ، خەنزۇ تىلىنى ئۆگەنگەن. 1977-يىلى"تۆت كىشىلىك گۇرۇھ" تارمار قىلىنغاندىن كېيىن ، ئاقلىنىپ تۈرمىدىن چىقىرىلىپ ، نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ﮬەمدە شۇ يىلى خوتەن ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك شىپاخانىسىغا خىزمەتكە قۇيۇلۇپ ، ئىچكى كېسەللىك بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى بولۇپ ئىشلىگەن. گەرچە ئۇنىڭ يېشى ئوتتۇرا ياشقا يەتكەن بولسىمۇ ، لېكىن غەيرەت- شىجائېتىنى ئۇرغۇتۇپ تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق بىلەن ئىشلەپ زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن.
ئۇ، بىر تەرەپتىن بۆلۈمىنىڭ خىزمەتلىرىگە رىياسەتچىلىق قىلىپ ، ئەمەلىي داۋالاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ ئۆزىگە شاگىرىت ئەگەشتۈرۈپ ، تەربىيلەش بىلەنلا قالماي ، ئىلگىرى - ئاخىرى بولۇپ ، خوتەن تىببىي مەكتەپتە ئېچىلغان ، ئۇيغۇر تېبابەت ئوتتۇرا تېخنىكوم سىنىپى ، خوتەندە ئېچىلغان ئاپتونوم رايون بويىچە ئۇيغۇر تېبابەت خادىملىرىنى تەربىيلەش كۇرسى ، ئۈرۈمچى تېببىي مەكتەپتە ئېچىلغان ئۇيغۇر تېبابەت تەربىيلەش سىنىپى ۋە ئاقسۇ ۋىلايىتىدە ئېچىلغان ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك كۇرسىلىرىغا نەزىرىيە ئاساس، ئىچكى كېسەللىك ، ئوردو تىلى ، تېببىي ئەخلاق قاتارلىق دەرىسلەرنى ئۆتۈپ ، ئوقۇغۇچىلار ۋە كۇرسانتلارنىڭ ياخشى باﮬاسىغا ۋە ﮬۆرمىتىگە سازاۋەر بولغان.
1985-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئالىي تېخنىكومنىڭ مۇﮬىم تەييارلىق خىزمەتلىرىنىڭ بىرى بولغان ئوقۇتۇش پروگراممىسىنى تۈزۈش خىزمىتىگە قاتنىشىپ ، ئۆزنىڭ ئەقىل پاراسىتىنى ئىشقا سېلىپ ، پروگراممىنىڭ تەلىم تەربىيە مەقسىتىگەئۇيغۇن ﮬالدا ياخشى تۈزۈلۈشىدە تىگىشلىك رول ئويىغان. ﮬەمدە پروگراممىغا ئاساسەن ، بۇ مەكتەپلەرنىڭ دەرىس تۈزۈش ئىشىغا كىرىشكەن. 1987-يىلى مەكتەپ قۇرۇش ، ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىپ ، ئوقۇتۇش ئېھتىياجىغا ئاساسەن ، مەزكۈر مەكتەپكە رەسمىي يۆتكىلىپ ، ئوقۇتۇش پىلالىرىنى تۈزۈش ، دەرىسلىك تەييارلاش تۈزۈش ، دەرىس ئۆتۈش ، قوشۇمچە داۋالاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ ، دەرىسلىك تۈزۈش ۋەزىپىسىگە ئاساسەن ، كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ ، جاپا مۇشەققەت ، ﮬېرىپ چارچاشقا قارىماي ، كۆپلەپ ماتېرىيال يىغىپ ، چوڭقۇر تەتقىق قىلىش ، قايتا-قايتا يېزىش ئارقىلىق ، ئىلگىرى-ئاخىرى بولۇپ " ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئاساسىي نەزەرىيسى"،"ئۇيغۇر تېبابىتى دىئاگنوزتىكا ئىلمى" (ﮬاجى باقى ئالىم بىلەن بىرلىشىپ يازغان)،" ئۇيغۇر تېبابەتچلىكى روﮬىي ۋە ئەسەبىي كېسەللىكلەر ئىلمى" قاتارلىق دەرىسلىك كىتابلارنى يېزىپ نەشىر قىلدۇرغان. ﮬەمدە باشقا دەرىسلىك كىتابلارنىڭ مەسئۇل مۇﮬەررىرى بولۇپ ئىشلەپ ، تەﮬرىرلەش ، تۈزىتىش ، نەشىر قىلدۇرۇش ئىشلىرى ئۈچۈن ، كۆپ ئەجىر سىڭدۇرگەن.
1990-يىلى 11-ئايدا ، سەﮬىيە نازارىتى ئۇنى مەكتەپنىڭ پەخرى مۇدىرلىقىغا تەيىنلىگەن. بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ يۈكى ئېغىرلاشقان بولسىمۇ ، لېكىن بۇنى قىلچە بېسىم ﮬېس قىلماي ، مەكتەپ رەﮬبەرلىرىنى ئوقۇتۇش ، پەن تەتقىقات ئىشلىرىنى پىلانلاش ، باشقۇرۇلىشىغا ياردەملىشىپ ، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنى ئىزباسارلىرىنى تەربىيلەپ يېتىشتۈرش ئۈچۈن ، ئىزچىل تۈردە ئۆزىنىڭ يۈرەك قېنىنى سەرىپ قىلغان. ئۇ دەرىسنى ئەستايىدىل تەييارلاپ ، ئوقۇغۇچىلارغا ئىخلاس بىلەن يەتكۈزۈپلا قالماي ، يەنە دەرىستىن چۈشكەن ۋاقىتلاردا ، دەم ئېلىش ۋاقىتلىرىدا ، ئاخشاملىرى ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلارنىڭ دەرس تەييارلاش ، ئۆگىنىش ، دەرىس تەكرارلاش ۋە ئىلمىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىشىغا يېتەكچىلىك قىلىپ ، ياش ئەۋلادلارنىڭ قەلبىنى ئىلىم- مەرىپەت سۈيى بىلەن سۇغۇرۇش ئۈچۈن كۆپلەپ تەر تۆككەن. ئۇ كۆپ قېتىم ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك نەزىرىيىسى جەﮬەتتە جىددىي ﮬەل قىلىشقا ، چۈشەنچىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا ، كۆز قارىشىنى يېڭىلاشقا تىگىشلىك مەسىلىلەر توغرىسىدا لىكسىيە تەييارلاپ ، ئوقۇتقۇچى - ئوقۇغۇچىلارغا سۆزلەپ چوڭقۇر تەسىر پەيدا قىلغان ﮬەمدە يۇقىرقى مەسىلىلەر توغرىسىدا كۆپلىگەن ئىلمىي ماقالىلەرنى ، پايدىلىنىش قىممىتى يۇقىرى بولغان تەجرىبە تۇنۇشتۇرش ماقالىلىرىنى يېزىپ ، مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىپ ، كەڭ ئۇيغۇر تېبابەت خادىملىرى ۋە ﮬەر ساﮬە كىشىلىرنىڭ دېققىتىنى قوزغاپ ، ئۇلارنىڭ يۇقىرى باﮬاسىغا ئېرىشكەن. شۇڭا ئۇ مەكتىپىنىڭ رەﮬبىرى بولۇپلا قالماي ، بەلكى ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلارنىڭ ، شۇنداقلا كەڭ ئۇيغۇر تېبابەت خادىملىرىنىڭ ﮬۆرمەتكە سازاۋەر سۆيۇملۈك ئۇستازى بولۇپ سانالغان. مەرﮬۇم ئابدۇلھېمىت يۈسۈف داموللاھ ﮬاجى مول تىل ، تارىخ ۋە شېئىرىيەت بىلىمىگە ئېگە ئىدى. ئۇ قەدىمكى زامان ئۇيغۇر تىلى ، ئەرەپ ، پارىس، تۈرك ، ئوردو تىللىرىنى پىششىق بىلەتتى. خەنزۇ ، ئىنگلىز تىللىرىدىكى ماتېرىياللاردىن پايدىلىنالايتتى. ئۇ ، 1978-يىلى ئاپتونوم رايونلۇق ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادىيىمىسى ، مىللەتلەر تەتقىقات ئورنى تەرىپىدىن تەكلىپ قىلىنىپ ، مەﮬمۇت قەشقىرىنىڭ مەشھۇر ئەسەرلىرى " تۈركى تىللار دىۋانى"نى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىشقا قاتناشقان. خوتەن تارىخىغا ئائىت قىممەتلىك ماتېرىياللارنى يېزىپ ، جامائەتچىلىك بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرگەن. مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون بويىچە ، چىقىرىلغان تارىخ تەتقىقاتى مۇﮬاكىمە يىغىنلىرىغا قاتنىشىپ ، قىممەتلىك پىكىر تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ ، ئۆزىنىڭ شېئىرىيەت جەﮬەتتىكى ئىقتىدارىغا ئاساسەن ، ۋەتەننى ، خەلىقنى ، ئانا تىلنى كۈيلەيدىغان ، چوڭقۇر پىكىرلىك ، بەدىئىيلىكى يۇقىرى شېئىرلارنى يېزىپ ، مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىپ ، كەڭ كىتابخانلارنىڭ ياخشى باﮬاىسىغا ئېرىشكەن.
مەرﮬۇم ئابدۇلھېمىت يۈسۈف داموللاھ ﮬاجى يۇقىرى بىلىملىك ، چوڭقۇر پىكىرلىك ئالىم بولۇپلا قالماي يۈكسەك دەرىجىدىكى ئەخلاق-پەزىلەت ئېگىسى ئىدى. ئۇ ئومۇمىي جامائەت ئەخلاقى ۋە كەسىپىي ئەخلاققا يۈكسەك دەرىجىدە ئەﮬمىيەت بېرىپ ، "ئىنسان ئۆزىنىڭ جىسمانىيىتى بىلەنلە ئەمەس ، بەلكى بىلىمى ۋە ، ئېسىل ئەخلاقى پەزىلىتى بىلەن گۈزەل ۋە ئۇلۇغ ﮬېسابلىدۇ " دەيتتى ۋە بۇنىڭغا ئالدى بىلەن ئۆزى رىئايە قىلاتتى. ئۇ مەيلى ياشتا چوڭ كىشىلەر بولسۇن ۋە مەيلى كىچىك بولسۇن ، مەيلى رەﮬبەر ياكى ئاددىي پۇقرا بولسۇن ، مەيلى زىيالى ياكى ساۋاتسىز بولسۇن ﮬەممە كىشىنى ئوخشاش كۆرۈپ ﮬۆرمەتلەيتى. ئۆيىگە قانداق كىشى كىرسە ئۇنىڭغا چوڭقۇر سالام بېرىپ ، قول ئېلىشىپ كۆرۈشەتتى ﮬەمدە قىزغىن مۇئامىلىدە بولۇپ ، ئەﮬۋال سوراپ ﮬاجىتىدىن چىدىغانلىكى ئىش بولسا ﮬاجىتىنى راۋا قىلاتتى. شۇڭا ئۇنى بىر كۆرگەن كىشى بىلىمىگىلا ئەمەس ، ئەخلاق پەزىلىتى ، كىچىك پېئىل ، مۇلايىملىقىغا قايىل بولۇپ ، ئۇنىڭ بىلەن ﮬەمسۆﮬبەتتە بولغۇسى ، پات يوقلاپ كۆرۈشكىسى كېلىپ تۇراتتى. كىشىلەر ﮬەمىشە"بىلىملىك ئادەم تېپىلىدۇ ، لېكىن ئابدۇلھىمىت يۈسۈف داموللا ﮬاجىدەك بىلىم ۋە ئەخلاقى پەزىلەتتە تەڭ يېتىلگەن كامالەت ئېگىسى ئاز تېپىلىدۇ " دىيىشەتتى. مەرﮬۇم ئابدۇلھېمىت يۈسۈف داموللاھ ﮬاجى ئۆزىنى ئۇيغۈر تېبابەتچىلىك ئىشلىرنى گۈللەندۈرۈشتىن ئىبارەت ئۇلۇغۋار ئىشقا بېغىشلاپ ، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ داۋالاش ، ئوقۇ- ئوقۇتۇش ۋە پەن-تەتقىقات ئىشلىرى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆﮬپىلەرنى قوشقان. مەيلى شىپاخانىلاردا داۋالاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان مەزگىللەردە بولسۇن ، ياكى مەكتەپتە ئوقۇ-ئوقۇتۇش ، ئىز باسار تەربىيلەش ، پەن- تەتقىقات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان مەزگىللەردە بولسۇن ، ﮬەر ۋاقىت ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك ئىشلىرىنى راۋاجلاندۇرۇش ئارقىلىق ، خەلىق ئاممىسنىڭ تەن سالامەتلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈشنى ئويلاپ ، ئۆزىنىڭ ياشىنىپ قالغانلىقى ۋە تەن سالامەتلىك ئەﮬۋالى بىلەن ﮬېسابلاشماي ، يۈكسەك شىجائەت ۋە جان پىدالىق بىلەن خىزمەت قىلىپ ، پارتىيە ۋە ﮬۆكۈمەتنىڭ تەقتىرلىشىگە ، ﮬەر مىللەت خەلىق ئاممىسىنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولغان.
1982-يىلى ئۇنىڭغا ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى بويىچە مۇدىر ۋىراجلىق ئۇنۋان بېرىلگەن. 1983-يىلى دۆلەت ئىشلىرى كوممىتىتى ، ئەمگەك - كادىرلار ئىشلىرى مىنىستىرلىقى ، جۇڭگو پەن تېخنىكا جەمئىيىتى تەرىپىدىن "ئازسانلىق مىللەت رايونلىرىنىڭ پەن -تەتقىقات خىزمىتىدىكى ئىلغار شەخىس " دىگەن شەرەپ گۇۋاﮬنامىسى بېرىلگەن. 1986-يىلى ئاپتونوم رايونلۇق پەن-تېخنىكا كادىرلىرى ئىدارىسى تەرىپىدىن "مۇنەۋۋەر كەسپىي تېخنىكا خادىمى"دىگەن شەرەپ گۇۋاﮬنامىسى بېرىلگەن. 1994-يىلى 4 - ئايدا ، سەﮬىيە مىنىستىرلىكىنىڭ كادىرلار مەﮬكىمىسى ، پەن-تېخنىكا مائارىپ مەﮬكىمىسى ، جۇڭگو خەلىق ئازادلىق ئارمىيىسى باش ئارقا سەپ تەمىنات بۇسىنى سەﮬىيىە ئورگىنى ۋە " ساغلاملىق گېزىتى " ئىدارىسى بىرلىكتە "چەت - يىراق رايوندىكى مۇنەۋۋەر تېببىي پەن-تېخنىكا خىزمەتچىسى " دەپ شەرەپلىك نام بەرگەن. مەكتەپ تەرىپىدىن بىر قانچە قېتىم مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچى ، " مۇنەۋۋەر مائارىپ خىزمەتچىسى"بولۇپ باﮬالىنىپ تەقدىرلەنگەن.
مەرﮬۇم ئابدۇلھېمىت يۈسۈف داموللاھ ﮬاجى 1994-يىلى 11- ئاينىڭ 7 -كۈنى ئۈرۈمچىدە چاقىرىلغان ئاپتونوم رايونلۇق مىللى تېبابەتچىلىك ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ 3 - قېتىملىق يىغىنىدىن كېلىپ ، شۇ كېچە كېسەل تىگىپ دوختۇرخانىغا بارغان. مەكتەپ ۋە خوتەن ۋىلايەتلىك پارتكوم ، مەمۇرىي مەﮬكىمە رەﮬبەرلىرى ئۇنىڭ كېسەللىك ئەﮬۋالىغا جىددىي كۆڭۈل بۆلۈپ ، دوختۇرخانا رەﮬبەرلىكىدىن بارلىق چارە ئاماللار بىلەن ئۇنى داۋالاپ ساقايتىشنى تەلەپ قىلغان ، دوختۇر- سىستىرالارمۇ تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ داۋالاش ئېلىپ بارغان بولسىمۇ ، لېكىن مەرﮬۇمنىڭ بەدىنى ئاجىزلىشىپ ، كېسەلگە بەندە بولۇپ كېسەل كارىۋېتىدا تۇرغان ۋاقتىدا ، ئۇنىڭ بەدىنىدە ئۇزۇندىن بېرى قۇتراپ پۇرسەت كۈتۈپ تۇرغان كېسەللەر بىر- بىرلەپ ئۆزىنى ئاشكارىلاپ ، تەرەپ -تەرەپتىنى ﮬۇجۇم قىلىپ 11- .ئاينىڭ 12 - كۈنى سەﮬەردە مەرﮬۇمنى جېنىدىن جۇدا قىلىپ ، ئۇ دۇنياغا ئېلىپ كەتتى.
سۇرە ئال ئىمران
ئال ئىمران سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة آل عمران) قۇرئاننىڭ 3. سۇرىسىدۇر. مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدىغان 200 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. 33. ئايەتىدە تىلغا ئېلىنغان ئىمران ئائىلىسى، سۇرىنىڭ ئىسمى بولغان. ئىمران ئائىلىسى، قۇرئاندا بايان قىلىنىشىچە مەريەمنىڭ ئاتىسى بولۇپ پەيغەمبەرلەردىن ۋە ھىكمەت دەرگاھلىرىدىن بولمىش بىر ئائىلىدۇر.
ئىمراننىڭ كىملىكى
ئىمران (ئامران) دىنلەر تارىخىدە بىر ۋاقىتتا قېرىنداشلىرى بولمىش مىريام، مۇسا ۋە ھارۇن پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاتاسى دەپ بايان قىلىنماقتا. قۇرئاندا بولسا بۇ ئىسىم ھەزرىتى مەريەم بىلەن باغلىنىشلىق دېيىلمەكتە. ئال ئىمران ۋە مەريەم سۈرىلىرى بىللە قولغا ئېلىنغىنىدا قۇرئان مەريەمنىڭ ئانىسنى تىلغا ئالماقتا، ئاتىسىنى ئىمران، قېرىندىشىنى ھارۇن دەپ بايان قىلماقتا. خرىستىيان مەنبئەلىرىدە بولسا مەريەمنىڭ ئاتاسى يواكىم (Joachim)، ئاناسى ھاننادۇر. خرىستىيان مەنبئەلەر بۇ ھەقتە ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ئىسانىڭ ئانىسى مەريەم بىلەن مۇسا ۋە ھارۇن پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاچىسى بولمىش ئىمران قىزى مەريەمنى بىر بىرى بىلەن ئارىلاشتۇرۋەتكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
سۇرەدە تىلغا ئېلىنغان مەۋزۇلار
بۇ سۇرىدىكى باش تېما بۇ ئائىلە تەمسىل قىلماقتا بولغان پەيغەمبەرلىك، ئىسا، مەريەم ۋە خرىستىيانلىق قاتارلىقلار. تەۋرات، ئىنجىل ۋە قۇرئاننىڭ بىر ئىلاھىي مەنبئەدىن كەلگەنلىكى، بۇ كىتابلارنىڭ ئوخشاشقان ئايەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى، لېكىن بۇلارنىڭ دىننىڭ ئاساسلىرىغا زىيان يەتكۈزمەيدىغان تەرزدە تەڧسىر قىلىنشى كېرەكلىكى ئۇرغۇلىنىدۇ. 61. ئايەت مۇباھەلە ئىسمى بىلەن مەشھۇردۇر. بۇ ئايەتكە كۆرە خرىستىيانلار ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ كېلىش خەبەرىنى بەرگەن بەئزى ئىنجىل ئايەتلىرىنى كۆرمەسكە سېلىپ ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىنكار قىلىدۇ. ئايەتلەردە نۇبۇۋۋەتنىڭ ئاساسىنىڭ تەۋھىد (بىرلىك) ئىكەنلىكىنى، بۇ ئاساس ئۈزرە دىنلارنىڭ شىرك (ئورتاق قوشۇش) ئۇنسۇرلىرىدىن تازىلىنىشى كېرەكلىكى بىلدۈرىلىدۇ. ئەھلىك كىتاب دىئالوگقا ۋە ھەققە چاقىرىلىدۇ. كېيىنچە جىھادتىن ۋە ئۇھۇد غازاتىدىن سۆز قىلىنىدۇ.
تاشقى ئۇلىنىشلار
سۇرە ئال ئىمران
لوبا مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> لوبا مىللىتى - لوبا تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
27- قەھرىتان
27- قەھرىتان ياكى 27- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 27- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 27. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 338 (كەبىسە يىللارى 339) كۈن بار.
سوقماق
سوقماق: ياڭاق بىلەن قۇرۇق ئۈزۈم ئۇششاق ئېزىلىپ ئارىلاشتۇرۇلغاندىن كېيىن، يومىلاقلىنىپ تەييارلىنىدۇ. سوقماقنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقۇرى بولۇپ، يىراق سەپەرگە چىققاندا ياكى ئادەتتىكى كۈنلەردە ئازراقتىن ئىستېمال قىلغاندا قورساق ئاچۇرمايدۇ، بەدەننى كۈچلەندۈرىدۇ.
زىراپە
thumb|left|200px|زىراپە thumb|left|200px|زىراپە thumb|left|200px|زىراپە thumb|left|200px|زىراپە ھاياتى زىراپە
شايار ناھىيىسى
شايار ناھىيىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Shayar Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. شايار ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي قىسمىغا، تارىم دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى، چەرچەن ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى كېرىيە ناھىيىسى، نىيە ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى بىلەن، شىمال تەرىپى توقسۇ ناھىيىسى، كۇچار ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 180 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 220 كىلومېتىر. ناھىيە تەۋەسىدە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىگە بىۋاسىتە قاراشلىق تارىم ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېھقانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 835 كىلومېتىر.
مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى شايار ناھىيىسى قارمىقىدا 7 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات: ئاقسۇ ۋىلايىتى شايار ناھىيىسى قارمىقىدا 4 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ئىزاھات:
يەر تۈزۈلۈشى
شىمالىي ئېگىز، جەنۇبىي پەس بولۇپ، ئۈگەن دەرياسى تىنمىسى، تارىم دەرياسى ۋادىسى تۈزلەڭلىكى ۋە تەكلىماكان قۇملۇقىدىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تۈزلەڭلىك، بوستانلىق 19.5% نى، قۇملۇق  80.5% نى ئىگىلەيدۇ. ئۈگەن دەرياسى ۋە تارىم دەرياسىدىن ئىبارەت چېگرا ھالقىغان ئىككى دەرياسى بار، يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى ئالتە مىليارد 300 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى بىر مىليارد  120  مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن قارالەيلەك، كوكۇلىلىق تۇرنا، قارا تايغان بۇغا، تارىم توشقىنى، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا توڭگۇز، قىرغاۋۇل قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن لوپنۇر كەندىرى، توغراق (زاپاس مىقدارى 540 مىڭ كۇب مېتىرغا يېتىدۇ)، چۈچۈكبۇيا، ئالىقات، توشقان زەدىكى، چىغان قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، تەبىئىي گاز، گىلائۇبېر تۇزى، شۇلتا قاتارلىقلار بار.
يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 42 مىڭ  600 گېكتار (639 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى  107 مىڭ  300 گېكتار (1  مىليون 610 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  48 مىڭ گېكتار  (720 مىڭ مو)، ئورمان بىنا قىلىشقا ۋە چارۋىچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  213 مىڭ  300 گېكتار (3  مىليون 200 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات، قولماق قاتارلىقلار بار. بۇلارنىڭ ئىچىدە كېۋەز ناھايىتى زور سالماقنى ئىگىلەيدۇ. بۇ ناھىيە 1994 - يىلى مەملىكەت بويىچە پاختا ئىشلەپچىقىرىدىغان كۈچلۈك  100  ناھىيە ئىچىدە 10 - قاتارغا ئۆتتى. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك، ئات قاتارلىقلار بار. ھەسەل ھەرىسى بېقىش ۋە سۇ مەھسۇلاتلىرى ئۆستۈرۈش ۋە سۇ ئۆسۈملۈكلىرى باقمىچىلىقىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن توقۇمىچىلىق، قەغەز ياساش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ماي خىمىيە سانائىتى، ماشىنا رېمونتچىلىقى، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. شايار ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە. ئۆلكە تاشيولىنىڭ 210 - ۋە 211 - لىنىيىسى دۆلەت تاشيولىنىڭ  314 - لىنىيىسى بىلەن ناھىيە تەۋەسىدە تۇتىشىدۇ. ناھىيە، يېزا يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. ئوپتىكلىق كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى. 3000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئالاقلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.
قارامان ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
قارامان ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، قاراماننىڭ 252،377 نوپۇسىبار، 9،163 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.01°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°05، پوقتانومۇرى 070 رايۇننومۇرى 0338.
شېزۇ مىللىتى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> شېزۇ مىللىتى - شېزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق.
ئىنەك
thumb|left|200px|ئىنەك thumb|left|200px|ئىنەك thumb|left|200px|ئىنەك thumb|left|200px|ئىنەك ئىنەك
بەش بىردەكلىك قانۇنىيىتى توغرىسىدا مۇھاكىمە
پەلسەپە، نۇرغۇن نەرسىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بولۇپمۇ ئۇنىڭدا مۇرەككەپ سىستېما قانۇنىيەت مەۋجۇت. سىستېمىسىز، قانۇنىيەتسىز قاراشلارنىڭ تەتبىقلاش كۈچى ئاجىز بولىدۇ. تەتبىقلىغىلى بولمىسا، جاھاندا بىر سۆزگە بىر پەلسەپە كېتىدۇ، ھەممە ئادەمنى پەيلاسوپ دېگەندە بولىدۇ. بىراق، دۇنيا تارىخىدا نەزەرىيەلىرى مىڭ يىل، ھەتتا يۈز يىل ھايات تۇرالىغان گىگانت پەيلاسوپلار بىرنەچچە تاللا. فارابى، ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخىدىكى بىر گىگانت پەيلاسوپ بولۇپلا قالماستىن، پۈتۈن ئىنسانىيەت مەدەنىيەت خەزىنىسى، جۈملىدىن ئىسلام مەدەنىيەت يۈكسىلىشىدىكى ئۆلمەس يارقىن نۇقتا.
بىز ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخىنى ۋاراقلىغىنىمىزدا، مەيلى فارابىنىڭ بەش بىرلىك قانۇنىيىتى بولسۇن، قۇتادغۇبىلىكدىكى تۆت قۇد، ئۇيغۇر تېبابىتى نەزەرىيە ئاساسلىرىدىكى مىجەز تەلىماتى، تەسەۋۋۇپ پەلسەپىلىرىگىچە، تۇپراق ئوت سۇ ھاۋادىن ئىبارەت تۆت تادۇنىڭ بايانلىرىنى ئۇچرىتىمىز.قەدىمكىلەر ئالەمنى تۇپراق ئوت سۇ ھاۋادىن ئىبارەت تۆت ماددىدىن تەشكىل تاپقان دەپ قارىغان. ھازىرقى ئىنسانلار 106 خىل ئېلېمېنتنى بايقاپ، ئاتوم نومۇرىنى يازدى. گەپنى مۇنداق دېمەك ئاسان، بىراق، پەلسەپەنى چىن كۆڭلىدىن سۆيگۈچىلەرگە ئىش ئۇنداق ئاددىي ئەمەس. تۇپراق ئوت سۇ ھاۋا غا ئايرىپ قويغانغىلا ئىش پۈتمەيدۇ. ئۇلار ئوتتۇرىسىدا مۇرەككەپ قانۇنىيەت سىستېما مەۋجۇت. مەسىلەن: زىدىيىتى بار، سۇ ئوتنى ئۆچۈرىدۇ، تاغنى يەنى تۇپراقنى شاماللار ھاۋا سورىيدۇ. شامالنى تام توسىدۇ. مۇناسىۋىتى بار، ئوت ھاۋاغا تايىنىپ كۆيىدۇ. تۇپراق سۇ بىلەن ئارىلاشسا لاي بولىدۇ. بۇنى قۇرۇتۇپ پۇشۇرساق خىش بولۇپ چىقىدۇ. ئادەممۇ شۇنداق ياسالغان. بۇنى ماكاندىن باشقا ساھەلەرگىمۇ تەتبىقلاشقا بولىدۇ. ئالايلۇق، ئىنسان مىجەزى سەۋدا سەپرا بەلغەم خۇن تۆت تادۇغا ئايرىلىدۇ. ئىنسان مەنىۋىيىتى، تەپەككۇر قەلب كۆڭۈل روھتىن باشقا نەرسە ئەمەس. بۇلار ئوتتۇرىسىدىمۇ تۇپراق ئوت سۇ ھاۋاغا ئوخشاش، بىردەكلىك زىددىيەت مۇناسىۋەت تەڭپۇڭلۇق بولىدۇ. دېمەك پەلسەپەنى بىلىشتە، تۆت تادۇنى بىلىش، ئىنسان مىجەزىنى بىلىش ناھايىتى زۆرۈر. بولۇپمۇ، فارابىنىڭ بەش بىردەكلىك «ۋەھدەت» قانۇنىيىتى ئىچكىرىلەپ چۈشىنىشتە، تادۇچە تەپەككۇر ئاچقۇچتۇر.
مۇتەپەككۇر، پەيلاسوپ ئابدۇشكۈر مۇھەممەت ئىمىننىڭ «ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى» بايانىدا، فارابىنىڭ بەش بىردەكلىك قانۇنىيىتى مۇنداق تىلغا ئېلىنغان.
فارابىنىڭ پانتىئىزىملىق «بىردەكلىك (ۋەھدەت) نەزەرىيەسى»، مۇنداق بەش مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ تەبىئەت بىلەن تەڭرى بىردەكلىككە ئىگە؛ ئاسمان جىسىملىرى بىلەن زېمىن (تەھتى ساما) جىسىملىرى بىردەكلىككە ئىگە؛ ئالەم بىلەن ئادەم بىردەكلىككە ئىگە؛ شەيئىلەر بىلەن بىلىش جەريانلىرى، قانۇنىيەتلەر بىلەن بىلىش ھەقىقەتلىرى بىردەكلىككە ئىگە؛ تەبىئەت گارمونىيەسى بىلەن جەمئىيەت گارمۇنىيەسى بىردەكلىككە ئىگە.
ئىشنى ئاساندىن باشلاي،
1. مۇھاكىمە: ئاسمان بىلەن زېمىن بىردەكلىككە ئىگە
كۆپۈنچىمىز ئويلىشىمىز مۇمكىن، ئاسمان ھاۋايى مۇئەللەق تۇرسا، ماددىلارنى جانلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان زېمىن بىلەن قانداقمۇ بىردەكلىككە؟ گەپنى دەل دېسەك، ئوخشاشلىققا ئىگە بولسۇن؟ قانداقمۇ ئاسماننى زېمىنغا، زېمىننى ئاسمانغا ئوخشاتقىلى بولسۇن؟
ئەمەلىيەتتە پەلسەپە، ۋە ئۇنىڭ سىستېمىسى بىلەن ئاسمان زېمىننى بىر بىرىگە ئوخشىتىش تامامەن مۇمكىن.
تەپسىلىيرەك دېسەك، بىر يىل ئون ئىككى ئاي، بۇ دېگەنلىك ئاي زېمىننى ئون ئىككى قېتىم چۆگىلىگەندە، قۇياشنى بىر قېتىم ئايلىنىپ چىقىدۇ. بىر ئاي ئوتتۇز كۈن، ياكى تۆت ھەپتە، بىر ھەپتە يەتتە كۈن، بىر كۈن بەش ۋاخ، ئەتىگەن، چۈش، چۈشتىن كىيىن، كەچ، كېچە. ئەمەلىيەتتە يىل ئاي كۈنلەرنىڭ ھېسابلىنىشى پۈتۈنلەي ئاسماندىكى يۇلتۇزلارنىڭ ھەرىكىتى بىلەن بىردەكلىككە ئىگە ياكى قەدىمكىلەر ئاسماندىكى يۇلتۇزلارنىڭ ھەرىكىتىگە ئاساسەن يىل ئاي كۈن ھېسابلىغان. بۇلاردىكى سانلارنى سۈزسەك، ئون ئىككى، تۆت، يەتتە، بەش قاتارلىقلار.
مىنىڭ بىلىشىمچە قەدىمدە ئاسمان يەتتە قات دېيىلىپ، ئاسماندىكى يەتتە يۇلتۇزنى، يەنى، ساتۇرىننى بۇلۇتقا، يۇپىتېرنى يامغۇرغا، مارسنى بورانغا، قۇياشنى ئاپتاپقا، ۋىنىرانى قارغا، مىركۇرىينى يانار تاغقا، ئاينى يەر تەۋرەشكە دېڭىز تاشقىنىغا مۇناسىۋەتلىك دەپ قارىغان. بۇنى قۇتادغۇبىلىكتە «سەكەنتىر ئوڭاي كۇرد قۇياش سەۋىت ئارزۇ يالچىق» دەپ يەتتە يۇلتۇزغا نىسبەت بەرگەن. بۇيەردىكى يەتتىدىن ئىبارەت ساننى زېمىنغا تەتبىقلىساق، زېمىن يەتتە قىتئەدىن تۈزۈلىدۇ. ئاسىيا، ياۋروپا، ئافرىقا، شىمالىي ئامېرىكا، جەنۇبىي ئامېرىكا، ئۇكرائىنىيە، ئانتىراكتىدا. زېمىندىكى يەتتە قىتئە ئاسماندىكى يەتتە يۇلتۇزغا قىياس. ئاسىيادا يامغۇر كۆپ ياغىدۇ يۇپتىر. شىمالىي ئامېرىكىدا قارا قۇيۇن بوران مارس، ئافرىقا ئاپتاپنىڭ كۆزى قۇياش، ياۋروپا قار دۆۋىسى ۋىنىرا، ئانتىراكتىدا بۇلۇت ساتۇرىن، جەنۇبىي ئامېرىكا يانار تاغ مىركۇرىي، ئوكرائىنىيە يەر تەۋرەش ئاي.
ئۇنىڭدىن باشقا، زېمىندا تۆت ئوكيان بار. تىنچ ئوكيان، ھىندى ئوكيان، ئاتلانتىك ئوكيان، شىمالىي مۇز ئوكيان. بىر ئاي تۆت ھەپتە. ئۇنىڭدىن باشقا، بەش بەلباغ-ئىسسىق بەلباغ، مۆتىدىل بەلباغ، سوغۇق بەلباغ «جەنۇب شىمالى» بەش، بىر كۈندىكى بەش ۋاقنى كۆرسىتىدۇ.
يەنە بىرخىل ئون ئىككى ئاي بولغاندەك ئاسماندا ئون ئىككى بۇرۇج بار. قۇزا، ئۇي، قوشماق، قىسقۇچ پاقا، ئارسلان، سۇمبۇلە، تارازا، چايان، يا، تىكە، سوغا، بېلىق قاتارلىقلاردۇر. بۇلار ئايدا بىرى گەۋدىلىنىدۇ. ئەمدى گولىبوستىكى شىمال جەنۇب مېرىدىيان سىزىقلىرى جەمئىي ئون ئىككى، ياكى قوغۇن تىلغاندەك يەرشارىنى شىمال جەنۇب يۆلىنىشىدە تىلساق، يەرشارى ئون ئىككى قىسىمغا ئايرىلىدۇ. ھەربىر قىسمى بىر بۇرۇجغا تەۋە. بۇرۇجلارنىڭمۇ ئۆزگە چۇشلۇق مىجەز قىلىق خۇيلىرى بولىدۇ. بۇنىڭغا يەتتە يۇلتۇزنى كىرىشتۈرسەك، ئاندىن زېمىنغا تەتبىقلىساق، ھاۋارايىدىن مەلۇمات بولىدۇ. قەدىمدە يۇلتۇزلارغا قاراپ، يەنى ئاسمانغا قاراپ،زېمىندا تەكتى ماكاندا يول تېپىپ مېڭىش توغرىسىدىكى بايانلار، ئاسمان بىلەن زېمىن ئوتتۇرىسىدا ئورتاقلىق چۈشىنىشلىك دېگەندە، ئوخشاشلىق بارلىقىدىن دېرەك بىرىدۇ.
ئاي يەرشارىنى 28 كۈندە بىر قېتىم ئايلىنىپ چىقىدۇ. ئاسماندا يەنە يىگىرمە سەككىز يۇلتۇز توپى بار. خەنزۇلار شەرق ئەجدىھا، شىمال تاشپاقا، غەرب شىر، جەنۇب پەخىنىش دەپ تۆتكە ئايرىپ، ھەربىرىنى يەتتىدىن جەمئىي يىگىرمە سەككىزگە ئايرىيدۇ. قەدىمكى سىرلىق لىياۋدىكى جاڭ خىنىڭ يەر تەۋرەشنى ئالدىدىن سىزىش ئەسۋابى، دەل يىگىرمە سەككىز يۇلتۇز بۆلىكىدىكى ئاينىڭ ئورنىغا ئاساسەن ياساپ چىقىلغان. شۇنىڭغا ئاساسەن قەيەردە يەر تەۋرەيدىغانلىقىنى ئالدىدىن قىياس قىلغان. تارىخى مەزمۇنلاردىمۇ سىياسەت چىقىرىش، ھەربىي ئىشلار، ھەتتا تېرىقچىلىقلارغىچە يۇلتۇزغا قاراپ ئىش تۇتۇش تەتبىقلاش ئەھۋاللىرى يېقىنقى زامانغىچە كەڭرى ئۇچرايدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، ئاسماندىكى ئون ئىككى تۇپراقنى، بەش ئىسسىق سوغۇق ئوتنى، تۆت يەنى تۆت ئوكيان سۇنى، يەتتە يۇلتۇز، بۇلۇت يامغۇر بوران ئاپتاپ قار يانار تاغ  يەر تەۋرەش يەتتە خىل ھاۋارايىنى كۆرسىتىدۇ. دېمەك ئاسمان زېمىننىڭ بىردەكلىكى يۈزەكى نوختىدىن مۇشۇنچىلىك.
2. مۇھاكىمە: ئادەم بىلەن ئالەم بىردەكلىككە ئىگە
ئادەم بەدىنى ئاجايىپ بىر نەپىس ئىلغار تېخنىكا، ئىنسان تۇپراقتىن تۆرىلىپ، ئابىيمەنىي، لەختە قان، پارچە گۆش، سۆڭەك، سۆڭەككە گۆش قونۇپ، ئاخىردا تىرە ئۈنۈپ يەتتە باسقۇچ تاماملانغاندا ئادەم سىياقىغا كىرىدۇ. ئاندىن ئۆپكىسىدە ھاۋا دىن نەپەس ئالىدۇ. سۇلارنىڭ سەرخىلى سۈتلەر بىلەن سۇغىرىلىدۇ. ئىسسىق مېھىرلىك بۆشۈكلەردە تەۋرىتىلىدۇ. زېمىندىن چىققان ئوزۇقلۇق يېمەكلىكلەردە ئوزۇقلىنىدۇ. يېمەكلىك چاينالغاندىن باشلاپ، ئاشقازان ئۈچەيلەردە ھەزىم بولىدۇ. ھەزىمدىن چىققان قۇۋۋەت جىگەردە قان بولىدۇ. بۇ قان يۈرەكنىڭ بېسىمى بىلەن تامام بەدەننى ھاياتى كۈچكە ئىگە قىلىدۇ. قاننىڭ چىرىندىلىرىنى بۆرەك ئايرىيدۇ. كۆز ئوت نۇر چاقنايدۇ، بۇرۇن تۇپراق قاقچى بار، ئېغىز سۇ شالۇك، قۇلاق ھاۋادا تىترەپ گەپ ئاڭلايدۇ. مېڭە مۇشۇلارنى تادۇغا سالىدۇ. ئىنساننىڭ تەپەككۇر تىل قابىلىيىتى ئىنساندىن ئۆزگە قابىلىيەت.
يەر مەركەز تەلىماتى بۇيىچە، يەنى مەقسەت مۇددىئانى مەركەز قىلغاندا ئاسماندا يەتتە يۇلتۇز بار، بۇلارنىڭ تەسىرى قار يامغۇر بولۇپ زېمىندا ئەكس ئېتىدۇ. فارابى يۈرەكلىك ھالدا ئادەم بىلەن ئالەم ئوتتۇرىسىغا ۋەھدەت تەڭلىك بەلگىسىنى قويغان. ئۇنداقتا ئالەمدىكى يەتتە يۇلتۇز ئادەمنىڭ قايسى يېرىدە؟
ئادەمدە يەتتە ئىچكى ئەزا بار. ئۆپكە، بۆرەك، يۈرەك، جىگەر، ئاشقازان، ئۆت، ئۈچەي قاتارلىقلار. ئۆپكە بۇلۇت ساتۇرىننى كۆرسىتىدۇ. بۆرەك يامغۇر يۇپىتېر، يۈرەك بوران مارس، جىگەر ئاپتاپ قۇياش، ئاشقازان قار ۋىنىرا، ئۆت يانارتاغ مىركۇرىي، ئۈچەي يەر تەۋرەش ئاي. تال يەرشارىنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە ئادەم بەدىنىدە يەل قان يۈرەك ئارقىلىق يۈرۈشىدۇ. بەدەندىكى ھارارەت جىگەردىن پەيدا بولىدۇ. سوغۇقلۇق ئاشقازان ئارقىلىق تارقىلىدۇ. قەۋزىيەت تىترەش ئۈچەيدە بولىدۇ. ئۆپكىسى ئاجىز ئادەملەر ئاسان ياللۇغلىنىدۇ. دېمەك ئادەم بەدىنىدىكى قىزىش تەرلەش قان بېسىم سۇغۇش تىترەش قاتارلىق ئالامەتلەر يۇقىرىقى يەتتە يۇلتۇزغا تەڭكەش يەتتە ئىچكى ئەزادىن بولىدۇ. بۇ ئاسماندىكى يەتتە يۇلتۇز خۇسۇسىيەتلىرىنىڭ ئادەم بەدىنىدىكى يەتتە ئەزا بىلەن بىردەكلىكى بارلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
يەنە يەتتە ئەزايى ساق دەيمىز يەتتە تاشقى ئەزا بار. كۆز قۇلاق بۇرۇن ئېغىز قول پۇت گەۋدە. بۆرەك كېسەللەنسە پۇت ئاغرىيدۇ، يۈرەكتە قول، جىگەردە كۆز ساغىرىيدۇ دېگەندەك. ئۇنىڭدىن باشقا يەتتە تۇزگىچى ئەزا بار، تىرە مۇسكۇل سۆڭەك پەي قان تومۇر يىلىك. بۆرەك مۇناسىۋەتلىك قەنت سىيىش كېسىلىدە تومۇرنىڭ دىۋارى ئەگرى بۈگرى كىچىكلەپ كېتىدۇ. يەنە ئادەمدە مېڭىگە ئائىت يەتتە سېزىم بولىدۇ، كۆرۈش ئاڭلاش پۇراش تىتىش سىزىش تۇيغۇ چۈش قاتارلىق مېڭىگە ئائىت ئەسەپ يەتتە، مەن تۇيۇپ قالغان دەيمىز. جەمى ھەممىنى قوشساق يىگىرمە سەككىز، بۇ ئاسماندىكى يىگىرمە سەككىز يۇلتۇز بۆلىكىگە قىياس.
ئون ئىككى بۇرج بۇيىچە قارىغاندا، خەنزۇلار بۇرۇجلارنى، ئادەم بەدىنىگە مۇنداق تەتبىقلايدۇ. قۇزا-باش قىسمى، ئۆكۇز-بويۇن، قوشماق-قول تاغاق، قىسقۇچ پاقا-كۆكرەك، ئارسلان-يۈرەك، سۇمبۇلە-قورساق،  تارازا-ھەزىم سىستېمىسى، چايان-جىنسىي ئەزا، يا-سۆڭگەچ، ئوغلاق-چاچ تىرە، سوغا-پاقالچاق، بېلىق-پۇت قاتارلىقلار. بۇلارنىڭ ئۇچى ئوت ئۇچى سۇ، ئۇچى يەل، ئۇچى تۇپراق. ناۋادا ئاسماندىكى بۇرۇجلار بىلەن يەتتە يۇلتۇزنىڭ مۇناسىۋىتىنى توغرا يەشكىلى بولسا، ئادەم بەدىنىدىكى يەتتە ئەزا بىلەن ئون ئىككى ئورۇننىڭ مۇناسىۋىتى ئايدىڭ بولىدۇ. باش يەنى قوزا بۇرجى مىجازى ئوت، ئوت بىلەن سۇ چىقىشالمايدۇ. بىراق يەل كېلىشەلەيدۇ. بۇ ئادەمنىڭ باش قىسمىغا سۇ نىڭ ئاز كۆپلۈكى تەسىر قىلىدىغانلىقىنى، يەل بىلەن ئاسان قاملىشالايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بويۇن  يەنى ئۇي بۇ تۇپراق، تۇپراق بىلەن شامال كىلىشەلمەيدۇ،شۇڭا بويۇن گال كېسەللىكلىرى كۆپىنچە شامالدىن بولىدۇ. بۇنىڭغا سۇ يارىشىدۇ.
بەشكە كەلسەك، بەش بارماق، بەش پۇت بارمىقى، بەش رەئىس ئەزا، بەش ئەزا، كۆپىيىش سىستېمىسىدىكى ئەمچەك قاتارلىق بەش ئەزا ھەممىسى جەمئىي بەش.
دېمەك ئادەم بىلەن ئالەمنىڭ بىردەكلىك قانۇنىيىتى يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا، تادۇچى بۇرادەرلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئاتا بوۋىسى پەيلاسوپ پەرزەنتلەرنىڭ ئىچىشىنى قىزىشىنى ساقلاپ تۇرماقتا.
3. مۇھاكىمە: تەبىئەت گارمونىيەسى بىلەن جەمئىيەت گارمونىيەسى بىردەكلىككە ئىگە
بىز ياشاۋاتقان تەبىئەت يەنى پەلسەپىدىكى ماكان، تۇپراق ئوت سۇ ھاۋادىن تۈزۈلىدۇ. تۇپراقنى ئون ئىككى، ئوتنى بەش، سۇنى تۆت، ھاۋانى يەتتە دېدۇق. ئەمدى قۇتادغۇبىلىكدىكى ئايتولدى ئاي تۇپراق ئالىمنى كۆرسىتىدۇ. كۈنتۇغدى كۈن ئوت ھۆكۈمدار ھاكىمنى كۆرسىتىدۇ. ئوگدۇلمىش سۇ باي دېگەنلىك، ئودغۇرمىش ھاۋا پۇقرا قىسقىسى دېھقاننى ئىما قىلىدۇ. دېمەك جەمئىيەتمۇ ئالىم ھاكىم باي دېھقاندىن تۈزۈلىدۇ. بۇنى ماتېرىيالىزىمدا ھۆكۈمران سىنىپ، كاپىتالىسىتلار، ئىشچىلار سىنىپى دەپ ئايرىيدۇ. بىر دۆلەت دېسەك، ئالدى بىلەن ئالىمنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوڭچىل سولچىل كۈچلىرى بولىدۇ. بىرلىرى تەرەققىياتنى بىرلىرى ئەنئەنىۋىيلىكنى ياقىلايدۇ. بۇنىڭ ئالتە كەرە ئىككى ئون ئىككى دېگەن سان بىلەن مىجەز جەھەتتە باغلىنىشى بار. ھاكىم بولسا، قانۇن، سىياسەت، ئارمىيە، دۆلەت مۇداپىئەسى، ئەدلىيە قاتارلىق ئورۇنلاردىن تۈزۈلىدۇ. باي بولسا مەكتەپ، بانكا، ئاكسىيە، شىركەتلەر قاتارلىق تۆت ئورۇنغا يىغىلغان بولىدۇ. پۇقرالار، مەرگەز ،ئۆلكە، ۋىلايەت، ناھىيە، يېزا، كەنت، ئائىلىلەر يەتتە قەۋەت بولىدۇ. مۇنداق دېيىشكىمۇ بولىدۇ، بىر ئادەم شەخس بولىدۇ. ئىككى ئادەم بىر ئائىلە، بىرنەچچە ئائىلە بىر جەمەت بولىدۇ، بىرقانچە جەمەت بىر قەبىلە بولىدۇ، بىرقانچە قەبىلە بىر مىللەت، بىرقانچە مىللەت بىر ئىممەت، بىرقانچە ئىممەت ئىنسانىيەت يەتتە قەۋەتتىن تۈزۈلىدۇ.
تەبىئەتتە تۆت پەسىل بولىدۇ. جەمئىيەت تەرەققىياتىمۇ تۆت پەسىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئالدى بىلەن تۇپراق ماكانغا تايىنىدۇ، كۆپلەپ يەر ئاستى بايلىقلىرى ،تەبىئىي شارائىتقا تايىنىدۇ. ئاندىن تەدرىجىي پۇرسەتكە قاراپ ئىش تۇتىدىغان زامان مەزگىلىگە ئۆتىدۇ. ئاندىن تەدرىجىي ئىنسان قابىلىيەتكە تايىنىدىغان دەۋرگە ئۆتىدۇ. ئاخىردا مەدەنىيەت مودا غا تايىنىدۇ. مەدەنىيەت ساتىدۇ. دۆلىتىمىز ھازىر تەدرىجىي ماكانغا تايىنىشتىن، پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ تەرەققىي قىلىشقا يۈزلەنمەكتە.
تەبىئەتنىڭ خۇي پەيلى بولغىنىدەك، جەمئىيەتنىڭمۇ خۇي پەيلى بولىدۇ. بىر يەر ئىسسىق ئوت، بىر يەر قۇملۇق تۇپراق، بىر يەر سۇلۇق، بىر يەر ھاۋالىق بولغاندەك، ياۋروپا ئەللىرى ئىجادىيەت پەن تېخنىكا يېڭىلىقلىرىغا كۆپرەك تايىنىدۇ، جەمئىيىتىدىمۇ ئىجادىيەت ئىجادىي كۈچ قۇۋۋەتلىنىدۇ. ئامېرىكا ئەللىرى قۇرال قانۇنغا پىلان تەدبىرگە تايىنىدۇ. ئەرەب ئەللىرى پەزىلەتكە مەبلەغكە، شەرق ئەللىرى ئاش ئېھتىياجنى ئاساس قىلىدۇ. ياكى مۇنداق دېيىشكە بولىدۇ. دۇنيا ئىقتىسادىنى تۇپراق خۇسۇسىيەتتە ئالتۇن، ئوت خۇسۇسىيەتتە دوللار، سۇ خۇسۇسىيەتتە نېفىت، ھاۋا خۇسۇسىيەتتە يەتتە باشاق بۇغداي ئاش بەلگىلەيدۇ. دوللار ئۆسسە نېفىت چۈشىدۇ، ئالتۇن ئۆسسە ئاش چۈشىدۇ. بۇلار ئوتتۇرىسىدىمۇ تەبىئەتتىكىگە ئوخشاش تادۇچە مۇناسىۋەت بار.
خۇلاسىلىگەندە: قۇتادغۇبىلىگ جەمئىيەت گارمۇنىيەسىدىكى نادىر ئەسەر.تەبىئەتتىكى تۇپراق ئوت سۇ ھاۋاغا قاراپ. جەمئىيەتنى تۇنجى قېتىم مۇۋەپپەقىيەتلىك سىزىپ چىققان. بىز تەبىئەتتىكى تۇپراق ئوت سۇ ھاۋادىن ئىبارەت تۆت تادۇنى جەمئىيەتكە باغلىساق، جەمئىيەتتە نەزەرىيە بولىدۇ. قانۇن بولىدۇ، ئىقتىساد بولىدۇ، مەدەنىيەت بولىدۇ.
4. مۇھاكىمە: شەيئىلەر بىلەن بىلىش ھەقىقەتلىرى، قانۇنىيەتلەر بىلەن بىلىش ھەقىقەتلىرى بىردەكلىككە ئىگە
يۇقىرىقى گەپ بەك ئۇزۇن گەپكەن، بۇنى قىسقارتساق ماددا بىلەن ئاڭنىڭ بىردەكلىكى دېگەنلىك بولىدۇ. ماددا بىلەن ئاڭمۇ بىردەكلىككە ئىگە.فارابى فىزىكا ئىلىمىنى جىسىم ۋە ماددا، ھەرىكەت ۋە مېخانىكا، كۈچ ۋە ئېغىرلىق، نۇر ۋە ھارارەت، ئاۋاز ۋە دولقۇن، زەرەت ۋە مەيدان، دەپ جەمئىي ئون ئىككى قىسىمدا بايان ئەتكەن. ھازىرقى فىزىكا كىتابىنى فارابى يازغانلا بولسا. بۇنى يۈسۈپ خاس ھاجىپ قۇتادغۇ بىلىكدە ئايتولدىنى ئورنى، شەكلى، قىلىقى، خۇيى، پەزلى، ئەيىبى، كېسىلى، داۋاسى، كېلىشى، كەتمىكى، تەبىرى، تەقدىرى ئون ئىككى بىلىش قانۇنىيەتلىرى بىلەن ئىپادىلىگەن. ئورنى ماددا بىلەن بىردەكلىككە ئىگە. شەكلى جىسمى بىلەن، قىلىقى ھەرىكەت بىلەن، مېخانىكىسى خۇي بىلەن، كۈچ پەزلى، ئېغىرلىقى ئەيىبى، نۇر كېسىلى، ھارارەت داۋاسى، ئاۋاز كېلىشى، دولقۇن كەتمىكى، زەرەت تەبىرى، مەيدان تەقدىرى بىلەن بىردەكلىككە ئىگە دېگەنلىك بولىدۇ. دېمەك شەيئىلەر بىلەن بىلىش ھەقىقەتلىرى، ئۇنىڭدىكى قانۇنىيەتلەر ئوخشاش.
ئاخىرىدا گەپنى يىغسام، كۆڭلۈڭدە ئالتۇن بىلگەننى، ئېغىزدىن چىقتى چالما تاش سانا دەپتىكەن. ئوغۇللار تەپەككۇرىنى قىلىپلاش كېرەك، خۇددى قىشنى قىلىپقا سالغاندەك. تەپەككۇرنى يالىڭاچ ئۇسۇلغا سېلىش، گۇڭگىغا ئوخشاش، ھېچنېمىگە ئوخشاش، يەنە بىر نىمىلەرگە ئوخشاش بۇنىڭدىن قىش پۈتمەيدۇ. يۇقارقىلاردا ماكان زامان ئىنسان قاتارلىقلارنى خۇددى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئېيىتقاندەك، ئايتولدىنىڭ ئورنى دېگەن يىرىگىچە سالدىم. ئەقلىم يارقىلسا، تۈزىلىشى «ئۇزۇن قىسقا سان سىپىرى» قىلىقى خۇيى پەزلى ئەيىبى… تەبىر تەغدىرگىچە ئون ئىككىنى تاتلىيالىسام، ھەممىسى بىردەكلىككە ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشەنچىم كامىل. چۈنكى مەن پەلسەپەنىڭ ئاشناسى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
پىل
پىل
ئافرىقىلىق, afriqiliq ھىندىستان, hindistan
بوم ئاۋاز, bom awaz دەندان, dendan
تۈركىي مىللەتلەر
ئۇيغۇر مىللىتى
تاتار مىللىتى
Yanardag
يانارداگ
thumb|right|200px|يانارداگ thumb|right|200px|يانارداگ thumb|right|200px|يانارداگ thumb|right|200px|يانارداگ
ئەسكىشەھەر ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|350px| left|thumb|250px ئەسكىشەھەر ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئەسكىشەھەرنىڭ 741،739 نوپۇسىبار، 13،652 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.39°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 31°02، پوقتانومۇرى 026 رايۇننومۇرى 0222.
قىرىققالە ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
قىرىققالە ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، قىرىققالەنىڭ 389،843 نوپۇسىبار، 4،365 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.52°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°42، پوقتانومۇرى 071 رايۇننومۇرى 0318.
Sirtlan
Sirtlan
thumbnail|right|200px|Sirtlan thumbnail|right|200px|Sirtlan thumbnail|right|200px|Sirtlan thumbnail|right|200px|Sirtlan
سېيشېل ئاراللىرى
left|150px left|200px <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
left|thumb|250px|سېيشېل
سېيشېل جۇمھۇرىيىتى بولسا ئافرىقا جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ۋىكتورىيە، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ۋىكتورىيە. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە فرانسۇز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ جامەس مىچەل. بۇ دۇلات 1976 يىلى 6 ئاينىڭ 29 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 451 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 80 مىڭ.
ت
تۈرلىنىشى
ت ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، پارتىلاڭغۇ، تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر.
يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئۈست ئوتتۇرىغا چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ.
باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: T
كرىل: П|T
قىرشەھەر ۋىلايىتى
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
قىرشەھەر ۋىلايىتى بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، قىرشەھەرنىڭ 238،807 نوپۇسىبار، 6،570 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.19°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 34°07، پوقتانومۇرى 040 رايۇننومۇرى 0386.
كەرىمە نادىر
تۈركىيە ھازىرقى زامان ئايال يازغۇچىسى، ئىستانبۇل لاچىنى دەپ ئاتالغان كەرىمە نادىر ئارزاق(ئارزاق-تۈركچە نادىر دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان سۆز بولۇپ، ئۇنىڭ فامىلىسى) 1917- يىلى 20-مارتتا ئسىتانبۇلدا دېڭىز قاتنىشى شىركىتىنىڭ بۇغالتىرى نادىرئارزاق ئائىلىسىدە تۇغۇلغان.باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى كونىچە مەكتەپتە ئوقۇپ پۈتتۈرگە ندىن كېيىن، 1935-يىلى سائىنت جونپېرس نامىدىكى فىرانسوس قىزلار مەكتىپىدە ئوقۇغان. كەرىمە نادىر مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان مەزگىللىرىدىلا ئىجادىيەتكە كىرىشكەن بولۇپ، دەسلەپكى ئىجادىيتى شېئىر يېزىشتىن باشلانغان، كېيىنچە ئۇ تۈركىيىدىكى بىرئەنئەنىۋىي ئەدەبىي ئېقىم ھىساپلىنىدىغان «سەرۋەتى فۇنۇن» ئۇسلۇبىدىكى ھېكايىلىرى بىلەن كۆزگە كۆرۈنۈ شكەباشلىغان،«سەرۋەتى فۇنۇن»ئۇيۇشمىسىنىڭ «ئويغىنىش»،«يېرىم ئاي»ژورناللىرىدا ئىشلىگەن. كەرىمەنادىر تۈرك ئەدەبىياتىدا نەسىرچىلىكنىڭ گۈللىنىشىگە ئالاھىدە ھەسسە قوشقان.ئۇنىڭ دەسلەپكى نەسىرلىرى «يەتتەكۈن»، «ھايات»ناملىق ژورناللاردا ھەرئايدا دېگۈدەك ئېلان قىلىنىپ تۇرغان. ئۇ ھاياتىدا مۇھەببەت تېما قىلىنىپ،ئاشىق-مەشۇقلارتەسۋىرلەنگەن پىسخىك تەسۋىر ئۇسلۇبىدىكى مۇھەببەت رومانلىر ىنى يېزىش بىلەن داڭ چىقارغان ۋە «قىرىق ئاشىق كۈيچىسى»دېگەن نامغا ئېرىشكەن. كەرىمەنادىرنىڭ بەزى ئەسەرلىرى ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىدىلا سىنارىيىلە شتۈرلۈپ، كىنو-فىلىم قىلىپ ئىشلىنىشكە باشلىغان. ئۇ 50-يىللاردىن تارتىپ ھاياتىنىڭ ئاخىرىغىچە«خۇددى مۇسابىقىگەچۈشكەندەك»تو ختىماي يېزىقچىلىق بىلەن شۇغۇنلانغان. 1937-يىلى كەرىمە نادىرنىڭ تۇنجى رومانى «يېشىل نۇر»نەشرقىلىنغاندىن باشلاپ ھازىر غىچە،«كۆڭۈل جاراھىتى»،«ئۇيقۇسىز كېچىلەر»،«ئۆكسۈش»،«كۆڭۈل ئوغرىسى»،«مۇھە ببەتكە توۋا»،«بەرباد بولغان ئۈمىد»،«ئەسىرقۇشى»، «سۇلغان ھايات»،«سامان يولى»، «مۇ ھەببەت ھەسرىتى»...قاتارلىق كۆپلىگەن رومان -پوۋېستلارنى يازغان.
كەرىمە نادىرنىڭ«ئۇيقۇسىز كېچىلەر»،«ئۆكسۈش»،«سامان يولى»ناملىق پوۋ ېستلىرى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشرقىلىنغان بۇ كىتابلار ياشلار تەرىپىدىن قىزغىن سۆيۈپ ئوقۇلىدىغان ئەسەرلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغان.
خوسې ئېچېگېراي ئېيساگىررې
خوسې ئېچېگېراي ئېيساگىررې
Echegaray Y Eizaguirre, Jose
( 1832 - 1916(
تۇلىي
ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
بۈلەنت ئەرسوي
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> بۈلەنت ئەرسوي
left|thumb|بۈلەنت ئەرسوي
ئىستانبۇل ئاخشاملىرى
بىر ئىنسانىم بار
كىم قالسا كىم قالسا مېنىڭ
قالغان دەرتكە خېلىدىن
بۇرۇندىنلا يىقىلىپ قالىتى بىر بۇلۇڭدا
بۇرۇندىنلا يوق بولۇپ كىتەتتى سوغۇق كوچىلىرىدا
مەن نەدە سورىما، قايىسى ئەھۋالىدا سورىما
سەندىن كېيىن
تۈگمىدى ھىچ سۆيگۈ
ياكى ئىچىمدىكى بوران
ئىستانبۇل ئاخشاملىرىدا خاتىرلىرمىز بار،
ئىستانبۇل ئاخشاملىرىدا يۇلتۇزلار يىغلار
ئىستانبۇل شۇ قەلبىمنى كۆيدۇرەلمەيتى بۇنچىلىك
سەن يوقسۇن يوقسۇن ئارتۇق
شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى
left|thumb|350px left|thumb|350px شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (خەنزۇچە: 上海合作组织; روسچە: Шанхайская Организация Сотрудничества)
قالپاق
1979 – يىلى لوپنۇر كۆلىنىڭ شىمالىدىن قېزىۋىلىنغان جەسەتنىڭ بېشىغا بىر نەچچە تال پەي قىستۇرۇلغان كېگىز قالپاق كىيدۈرۈلگەن بولۇپ ، بۇنىڭدىن 4000 يىللار ئىلگىرىكى باش كىيىمى ئىكەنلىكى ئېنىقلانغان. چەرچەندىكى زاغۇنلۇق قەبرىستانلىقىدىن تېپىلغان جەسەتلەرنىڭ بېشىغىمۇ كانايسىمان كېگىز قالپاق كىيدۈرۈلگەن ، ھەر بىر قالپاققا يەتتە ياكى توققۇز تالدىن قۇش پېيى قادالغان ، ئىلىدىن تېپىلغان مىس لەشكەر قونچاقنىڭ قالپىقى ئۇچلۇق بولۇپلا قالماستىن ئىككى ھەسسە ئېگىز ،  بۇلارنىڭ ھەممىسى بۇنىڭدىن 3000 يىللار ئىلگىرىكى بويۇملار ، كۇچا قىزىل مىڭ ئۆيىدىكى تام رەسىملىرىدە بېشىغا تاجىسىمان گۈللۈك قالپاقلارنى كىيىپ ، ھەر خىل چالغۇلارنى چېلىۋاتقان  سازەندىلەر تەسۋىرلەنگەن. تۇرپاندىكى بېزەكلىك مىڭ ئۆيىدىمۇ بېشىغا كەينى ئېگىز ، ئالدى پەس ، ئۇچى ئۇچلۇق باش كىيىمى كىيگەن قوچۇ خانىنىڭ رەسىمى بار. ئۇلۇغ ئالىم مەھمۇد قەشقىرى «تۈركى تىللار دىۋانى» دا : «ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن ئۇيغۇر ئېلىگە يېقىنلاشقاندا ، تۈرك قاغانى ئۇنىڭغا قارىشى 4000 ئادەم ئەۋەتكەن ، ئۇلارنىڭ قالپاقلىرىنىڭ قاناتلىرى لاچىن قاناتلىرىغا ئوخشايدىكەن ...»دېگەن مەلۇماتنى قالدۇرغان. بۇ پاكىتلاردىن قالپاقنىڭ قەدىمكى باش كىيىم بولۇپلا قالماستىن ، بەلكى سەنئەتچىلەر ، ئەسكەرلەر ۋە پادىشاھ – ئەمەلدارلار تەرىپىدىن ئارزۇلىنىدىغان سەلتەنەتلىك كىيىم ئىكەنلىكىنى كۆرۋالالايمىز.
ھازىرقى زامان قالپاقلىرى قەدىمكى زامان قالپاقلىرىدىن روشەن پەرقلىنىدۇ. ئەمما زور تۈركۈمدىكى قالپاقسىمان باش كىيىملەر (تەلپەك ، ئاق تۇماق ، كۆرپە تۇماق ، سەرپۇش تۇماق قاتارلىقلار) خەلقىمىز تەرىپىدىن ھېلھەم ئىشلىتىلىپ كەلمەكتە. ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى ، قالپاقتىن ئىبارەت بۇ باش كىيىم ئانا دىيارىمىزدا يېڭلانماي ، چەت ئەللەردە ئۆزگەرتىپ ئىشلىنىپ نازايىتى تېزلا يەنە بىزنىڭ بازارلىرىمىزغا كىردى. بۇ يېڭى قالپاقلارنىڭ پاسۇنى ئۆزگىچە بولۇپ ، كۆركەم ، نەپىس ، كىيىشكە ئەپلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ، ئىستىمالچىلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى.
مەنبە:قەدىمكى ئۇيغۇر باش كىيىمى – قالپاق،مۇختار قادىر
دولان مۇقامى
دولان مۇقامى ‹‹دولان مۇقامى›› يەكەن دەرياسى ۋە تارىم دەرياسى ۋادىسىدا ياشايدىغان ئۇيغۇرلار ئىنتايىن ياقتۇرىدىغان سەنئەت شەكلى. ئۇنىڭدا ناخشا ، ئۇسسۇل ، مۇزىكا بىر گەۋدىلەشكەن. ياڭراق ، مەردانە ناخشىلار ، كۈچ–قۇدرەت بىلەن تويۇنغان ئۇسسۇللار تەبىئىي قەيسەرلىكنى نامايەن قىلىدۇ.
دولان مۇقامىنىڭ تۈرلىرى
‹‹ دولان مۇقامى ›› ئون ئىككى يۈرۈش دېگەن سۆزبار. ھازىرغىچە توپلانغانلىرى توققۇز يۈرۈش بولۇپ ، مەكىت ناھىيىسىدە تارقىلىپ يۈرگەنلىرى ‹‹ زىل باياۋان مۇقامى ›› ( ‹‹ باش باياۋان مۇقامى ›› دەپمۇ ئاتىلىدۇ ) ، ‹‹ ئۆز ھال باياۋان مۇقامى ›› ، ‹‹ چۆل باياۋان مۇقامى ›› ( ‹‹ راك باياۋان مۇقامى ›› دەپمۇ ئاتىلىدۇ ) ، ‹‹ ئۆتەڭ باياۋان مۇقامى ›› ( ‹‹ مۇشاۋىرەك باياۋان مۇقامى ›› دەپمۇ ئاتىلىدۇ ) ‹‹ بوم باياۋان مۇقامى ›› ، ‹‹ جۇلا مۇقامى ›› ، ‹‹ سىم باياۋان مۇقامى ›› ، ‹‹ جۇلا مۇقامى ›› ، ‹‹ سىم باياۋان مۇقامى ›› ، ‹‹ خودەك باياۋان مۇقامى ›› ۋە ‹‹ دۇگامەت باياۋان مۇقامى ›› دىن ئىبارەت. مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن ئاۋات ناھىيىسىگە تارقالغان ‹‹ دولان مۇقامى ›› لىرىنىڭ نامىدا بەزى ئوخشىماسلىقلار بار.
مۇتلەق كۆپ ساندىكى ‹‹ دولان مۇقام ›› لىرىنىڭ نامىدا ‹‹ باياۋان ›› دېگەن ئاتالغۇ بار. ‹‹ باياۋان ›› ‹‹ چۆل جەزىرە ›› دېگەن مەنىدە كېلىدۇ. بۇ بوستانلىقتا ياشىغان دولانلىقلارنىڭ كۆپ ھاللاردا چۆل – جەزىرە بىلەن روبىرو بولۇپ تۇرمۇش كەچۈرگەنلىكىنى كۆزدە تۇتىدۇ. لېكىن مۇقاملارنىڭ نېمە سەۋەبتىن مۇشۇ ئاتالغۇ بىلەن ئاتالغانلىقى ھازىرغىچە تازا ئايدىڭ ئەمەس. ‹‹ چۆل ›› بىلەن ‹‹ باياۋان ›› نىڭ مەنىسى بىر – بىرىگە يېقىن. بۇ ئىككى ئاتالغۇنىڭ قوشۇلۇپ كېلىشى چۆل – باياۋاننىڭ تېخىمۇ قورقۇنچلۇق ئىكەنلىكىنى سەمىمىزگە سالىدۇ. ‹‹ باش باياۋان مۇقامى ›› دىكى ‹‹ باش ›› سۆزى ‹‹ باشلىنىش قىسمى ›› دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ‹‹ زىل ›› نىڭ مەنىسى ‹‹ يۇقىرى ئاۋاز ›› ، ‹‹ بوم ›› نىڭ مەنىسى ‹‹ تۆۋەن ئاۋاز ›› ، ‹‹ سىم ›› نىڭ مەنىسى ‹‹ پولات تار ››. دولان مۇقاملىرىغا مۇشۇ ئۈچ سۆز ئارقىلىق ئات قويۇش ئېھتىمال ‹‹ يۇقىرى ئاۋاز ئارقىلىق باشلىنىدۇ ›› دېگەننى كۆزدە تۇتقان بولۇشى مۇمكىن. ‹‹ ئۆتەڭ ›› نىڭ مەنىسى ‹‹ قونالغۇ ›› ياكى ‹‹ بېكەت ››. بۇ سۆز ئەلۋەتتە قەدىمكى يىپەك يولىدىكى ئۆتۈشمە بېكەت ئورنىدىكى بوستانلىقلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ‹‹ جۇلا ›› سۆزى ئەرەبچە سۆز ، ئۇ ‹‹ نۇرلۇق ، پارقىراق ›› دېگەن مەنىدە بولۇپ ، بۇ يەردە ‹‹ تەنتەنە ›› دېگەن ئۇقۇمنى بىلدۈرىدۇ. بۇ مۇقامدا ئاساسەن خوشاللىق ئىپادىلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئۇنىڭدىكى تېكستلەر تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق بىلەن توي مۇراسملىرىدا ئېيتىلىدۇ. ‹‹ راك ›› ، ‹‹ ناۋا ›› ، ‹‹ ئۆزھال ›› ، ‹‹ مۇشاۋىرەك ›› قاتارلىق ناملار ‹‹ ئون ئىككى مۇقام ›› دىكى ناملار بىلەن ئوخشاش. لېكىن ، ‹‹ دۇگامەت ›› ، ‹‹ خودەك ›› دېگەن ئاتالغۇلارنىڭ مەنىسى ئېنىق ئەمەس.
بىر پۈتۈنلۈككە ئىگە ، مۇكەممەل ‹‹ دولان مۇقامى ›› ‹‹ مۇقەددىمە ›› ، ‹‹ چېكىتمە ›› ، ‹‹ سەنەم ›› ، ‹‹ سەلىقە ›› ، ‹‹ سىيرىلما ›› قاتارلىق بەش بۆلەكتىن تەركىب تاپىدۇ. توققۇز يۈرۈش ‹‹ دولان مۇقامى ›› دا قىرىق بەش مۇزىكىلىق كۈي بار.