cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مىللەت كىملىكى تۇغما بولاممۇ؟
بىر ئادەم توغۇلغاندا ئاتا- ئانىسى تەۋە بولغان مىللەت كىشلىرىنىڭ فىزىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە بولۇشى مۇقەررەر، لېكىن شۇ مىللەتنىڭ كىملىكىگە ئىگە بولمايدۇ، چۈنكى ئۇنىڭ مىللەت كىملىكىنى ئۇنىڭ ئىجتىمائىي ياشاش مۇھىتى بەلگىلەيدۇ. ئادەم قانداق مىللەت كىملىكى شارائىتىدە ياشىسا، شۇنداق مىللەت كىمىلىكىگە ئىگە بولىدۇ. ھەر بىر ئادەمنىڭ ئۆز مىللەت كىملىكىنى ساقلاش- ساقلىماسلىقى شۇ كىشىنىڭ ۋىجدانى ۋە ساداقەتلىكىگە باغلىق. شۇڭلاشقا مىللەت كىملىكى تۇغما ئەمەس، بەلكى تۇغۇلغاندىن كېيىن مۇئەييەن بىر مىللەت كىملىكى مەۋجۇت ئائىلە ۋە جەمىئىيەت مۇھىتلىرىدا ئستىخىيلىك ۋە مەقسەتلىك ھالدا ئۆگىنىلىدىغان بىر خىل ئىجىتىمائىيىلىققا ئىگە جەريان.
نۇر بەكرى ئۆزىنىڭ شۆھرەتپەرەسلىك ۋە شەخىسىيەتچىلىكىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ مىللەت كىملىكلىرىنى ساداقەتسىزلىك بىلەن ۋىجدانسىزلەرچە ۋە رەسىۋالەرچە خىتاي ھۆكۈمدارلىقىغا ساتقان بىر شەخىس. ئۇنىڭ خىتاينىڭ خەلق قۇرۇلتىيىدا سۆزلىگەن «ئۇيغۇر خەلقى تېررورچى ئەمەس» دېگەندەك سۆزلىرى ئۇنىڭ «ئۇيغۇرلۇق» تىن ئىبارەت كىملىك ھېسسىياتىنى ئىپادىلىگەنلىكىنىڭ زادىلا پاكىتى بولالمايدۇ، چۈنكى خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمىتى گەرچە ئىچكى جەھەتتىن ئاللاقاچان ئۇيغۇرلار تېررورلۇقنىڭ مەنبەسى دەپ بېكىتكەن ۋە شەرقىي تۈركىستانغا ئەبەدىي ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنى مىللەت سۈپىتىدە يوق قىلىۋېتىشىنى قارارلاشۇرغان بولسىمۇ، لېكىن خىتاي ئەمەلدارلىرى ھېچقانداق ئاشكارا سورۈنلاردا ھېچقاچان «ئۇيغۇر خەلقى تېررورچى  دېگەن ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنى بىر- بىرلەپ تېررورچى دەپ ئاتاپ، مىليونلىغان بىگۇناھ ئۇيغۇرلارنى ھېچقانداق قانۇنىي رەسمىيەت ئۆتۈمەي تۇتقۇن قىلىپ، جازا لاگېرى ۋە تۈرمىلەرگە سولاپ ئۆلتۈرمەكتە. شۇڭلاشقا نۇر بەكرىگە قايتا باھا بېرىش مەسىلىسى ئەسلا مەۋجۇت ئەمەس!
2019-يىلى ئاۋغۇست
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
نېئودىي
left|thumb|250px ئۇمۇمىي
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئېلېكترون قەۋىتى:
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ھالىتى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئابباسىيلار
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Umayyad750ADloc.png|thumb|401x401px|ئابباسىيلارغا تەۋە توپراقلار ئابباسىيلار ياكى ئابباسىي خاندانلىقى (ئەرەبچە: العبّاسيّون؛ خەنزۇچە: 阿拔斯王朝) ئەمەۋىي خاندانلىقى سوڭرە ھاكىمىيەتكە كەلگەن ئىسلام دۆلىتىنىڭ باشقۇرۇشىنى ۋە خەلىڧىلىكنى بەش ئەسردىن ئۇزۇن بىر مۇددەت قولىدا تۇتقان مۇسۇلمان ئەرەب خانەدانلىقى.
نېئودىي
ئىزوتوپلىرى:
ئابباسىيلار
تارىخچە
جۇڭگو تارىخلىرىدا قارا يەكتەكلىك تارجىيىكلار دەپ خاتىرلەنگەن. غەرب تارىخىدا شەرقى ساراسىن ئىمپىرىيسى دەپ خاتىرلەنگەن.
نېئودىي
قوللىنىشى:
ئابباسىيلار
تارىخچە
مىلادى 750-يىلى ئەبۇل ئابباس سەڧڧاھ (724-754) ئەمەۋىي خاندانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىغاندىن كىيىن ئابباسىيلار خاندانلىقىنى قۇرغان. ئەبۇل ئابباس مەككىدىكى قۇرەيىش قەبىلىسىنىڭ ھاشىم جەمەتىدىن ئابباس بىن ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ (ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى) ئەۋلادى بولغاچقا شۇنداق دەپ ئاتالغان. ئىمپىرىيە تازا گۈللەنگەن مەزگىلدەئاسىيا ،ياۋرۇپا ۋە ئافرىقادىن ئىبارەت ئۇچ قىتئەگە كېڭەيگەن. Ⅸئەسىرنىڭ ئوتتۇرىدىنⅨ نىڭ ئالدىنقى يېرىمىگىچە خەلىپە مەنسۇر، ھارۇن، مەئمۇر قاتارلىقلار تەخىتتە ئولتۇرغان بولۇپ خاندانلىق تازا گۈللەنگەن. پايتەختى باغدات ئاۋاتلىشىپ سودا- سانائەت مەركىزىگە ئايلانغان. لىكىن ھۆكۇمران سىنىپنىڭ زۇمبورلىقى تۇپەيلى خەلىق قوزغىلاڭ كۆتۇرگەن،يەرلىك باش ۋالىيلار پۇرسەتتىن پايدىلنىپ جايلارنى بۆلۈشىۋىلىپ يەرلىك فىئودال خانلىقلارنى قۇرغان،Ⅸ ئەسىرنىڭ ئوتتورلىرىدىن باشلاپ تۇرك مۇھاپىزەتچى ئارمىىيسىنىڭ كۇچى زورىيىپ خەلىپىنى كونتىرول قىلىشقا باشلىغان،945-يىلى شىئە مەزھىپىىىگە ئىتقات قىلىدىغان بۇئى خاندانلىقىنىڭ ھۆكۇمرانلىرى باغداتقا بىسىپ كىرىپ خەلىپىنى سىياسىي ھوقوقىدىن مەھروم قىلىپ ئۇنىڭ دىنىي رەھبەرلىك ھوقوقىنىلا ساقلاپ قالغان.
نېئودىي
تارىخى:
بايقىلىشى:
بىرىكمىلىرى:
ئابباسىيلار
ئابباسىي سەنئەتى
ئابباسىيلار دەۋرىدە ئەرەبلەرنىڭ پەن-مەدەنىيىتى ناھايىتى گۈللەنگەن ۋە تەرەققىي قىلغان. تەبەرى ( 838−923- يىلىغىچە ياشىغان)، مەسئۇد (؟−957- يىلىغىچە ياشىغان)، ئىبنى ئەشئەرى قاتارلىق ئۈچ تارىخشۇناس تارىخ تەتقىقاتىنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرى تارىخ تەتقىقاتىدىكى قورال كىتابقا ئايلاندى. ئۇنىڭدىن باشقا تەرجىمە، جۇغراپىيە، ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە، مېدىتسىنا، پەلسەپە، ئەدەبىيات، شېئىرىيەت، رەسساملىق، مىمارچىلىق قاتارلىق ساھەلەردىمۇ نۇرغۇن نەتىجىلەر بارلىققا كەلدى، ئەھلى ئىلىملەرنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرى ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ ئىقتىساد، مەدەنىيەت، سىياسىي، دىن تەرەققىياتىنى يۈكسەك پەللىگە كۆتۈردى ھەمدە ياۋروپاغا تەسىر كۆرسەتتى. بۇ دەۋردىكى خەتتاتلىقتىمۇ رەڭگارەڭ گۈللىنىش مەنزىرىسى بارلىققا كېلىپ، خەتتۇل تەۋقى (تەۋقى خەت نۇسخىسى)، خەتتۇل ئىجازەت (ئىجازەت خەت نۇسخىسى)، خەتتۇل مۇسەلسىل (مۇسەلسىل خەت نۇسخىسى)، خەتتۇل رۇقئى (رۇقئى خەت نۇسخىسى) قاتارلىق خىلمۇخىل يېڭى خەت نۇسخىلىرى بارلىققا كەلدى.
تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، بۇ دەۋردە ئىبن مۇقلە (885−939)، ئىبنى بەۋۋاب ( 961−1023) ۋە ياقۇت مۇستەقىم (1144−1221) قاتارلىق ئەرەب تارىخىدىكى ئەڭ مەشھۇر ئۈچ خەتتات مەيدانغا كەلدى. ئالدىنقى ئىككى خەتتات سۇلۇس خەت نۇسخىسى بىلەن نەسخ خەت نۇسخىسىنى يېزىشنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرىنى بېكىتىپ چىقتى، بۇ دەۋردە دائىم ئىشلىتىلىدىغان يەتتە خىل خەت نۇسخىسى ئاساسەن مۇقىملاشتى.
خەتتاتلار بىردەك ئابباسىيلار سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۈچ مەشھۇر خەتتاتنىڭ ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ كاتتا پېشۋالىرى ئىكەنلىكىنى، ئىبنى مۇغەيرەنىڭ تۇنجى بولۇپ كۇفى خەت نۇسخىسىدىن پايدىلىنىپ نەسخ ۋە سۇلۇس خەت نۇسخىلىرىنى ئىجاد قىلغانلىقىنى، ئىبنى بەۋابنىڭ يېزىش قائىدىلىرى ۋە ئۆلچەملىرىنى بېكىتكەنلىكىنى، ياقۇت مۇستەئسىمنىڭ بۇ خەتلەرنى تېخىمۇ گۈزەللەشتۈرگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.
ياقۇت مۇستەئسىمنىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇزەر جامالىدىن ياقۇت ئىبنى ئابدۇللا بولۇپ، ئۇ ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى خەلىپىسى مۇستەئسىم بىللا دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر ئەدىب ۋە خەتتات. خەلىپىنىڭ ئىسمى مۇستەئسىم بولغاچقا، كېيىنكىلەر ئۇنى ياقۇت مۇستەئسىم دەپ ئاتىغان. ئۇ ئابباسىيلار سۇلالىسى خەلىپە مەدرىسەسىنى تەسىس قىلىپ، ئۇنىۋېرسال ئىلىم، سەنئەت، تىلشۇناسلىق، شەرىئەت قاتارلىق دەرسلەرنى ئاچقان. ياقۇت مۇستەئسىم ھاياتىنى خەتتاتلىق تەتقىقاتى ۋە ئۇنى ئۆگىنىشكە بېغىشلىغان بولۇپ، ئىبنى بەۋابنىڭ خەتتاتلىق جەۋھەرلىرىنى قوبۇل قىلىپ، كۆڭۈل قويۇپ تەكرار مەشىق قىلىپ تولۇق ئۆزلەشتۈرگەن، يازغان ھۆسنخەتلىرى جۇشقۇن، مەردانە، ئۆلچەملىك، چاسا ۋە يۇمىلاق ھەرپلىرى دەل جايىدا. ئۇ ئۆمرىدە قۇرئان كەرىمنى مىڭ نۇسخا كۆچۈرگەن بولۇپ، نۇرغۇن نۇسخىلىرى ئىستانبۇل مۇزېيىدا ھازىرغىچە ساقلىنىپ كەلمەكتە. ئۇ يەنە ياقۇت خەت نۇسخىسى دەيدىغان يېڭى ھۆسنخەت شەكلىنى ئىجاد قىلغان. كېيىنكىلەر ئۇنى ھۆرمەتلەپ ”ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ پېشۋاسى“ دەپ ئاتىغان.
چۆكۈشى
1258 - يىلى 10 - فېۋرال باغداد بويسۇندۇرلدى.
مۇڭغۇل قوشۇنلىرى 1258 - يىلى 13 - فېۋرال باغداتقا باستۇرۇپ كىرىپ بىر ھەپتە ئۆلتۈرۈش ، چىقىش ، باسقۇنچىلىق قىلىش ۋە كىتابلارنى كۆيدۈرۈشتەك جىنايى قىلمىشلار شۇغۇللانغان ئىدى. تېكرىت دەرياسىدىن سۇ ئەمەس بەلكى كىتابلاردىن چىققان سىياھ ئاققان ئىدى.
باققاللىق
دىيارىمىز مېۋە – چېۋە ماكانى. خەلقىمىز مېۋە –  چېۋە تىجارىتى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلارنى ‹‹باققال››، بۇ كەسىپنى ‹‹باققاللىق›› دەپ ئاتايدۇ. باققاللىق ھۆل مېۋىچىلىك، قۇرۇق مېۋىچىلىكتىن ئىبارەت ئىككى خىل بولىدۇ.
ھۆل مېۋە باققاللىرى ئۆرۈك، شاپتۇل، توغاچ، ئەنجۈر، ئالما، ئانار، ئامۇت، نەشپۈت، بېھى، ئالگىرات، ئەينۇلا، ئۈزۈم، ناك، ئۈجمە، گىلاس، قوغۇن – تاۋۇز، چىلگە قاتارلىق مېۋە –  چېۋىلەرنى ئېلىپ ساتىدۇ. بۇ مېۋىلەر بىر – بىرىگە ئۇلۇشۇپ يېتىلىپ (ھازىر يىل بويى)، بازارلارنى ئەلۋەكلەشتۈرۈپ، باققاللارنىڭ تىجارىتىنى جانلاندۇرىدۇ.
ئانا ۋەتەن پارتىيىسى
تۈركىيەدىكى سىياسى پارتىيە.
باققاللىق
قۇرۇق مېۋە باققاللىرى قۇرۇتۇلغان ئۈزۈم، گۈلە، جىگدە، ياڭاق، پىستە، بادام، قاق، چىلان، قارائۆرۈك قاتارلىق قۇرۇق مېۋىلەرنى توپ ئېلىپ توپ ۋە پارچە ساتىدۇ، قوشۇمچە قەنت، ناۋات، پاتازا، پەشمەكلەرنىمۇ ساتىدۇ.
قۇرۇق يىمىشچىلەر مېۋىنىڭ سۈپىتى ۋە تازىلىقىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. خېرىدارلارنى جەلپ قىلىش باققاللارنىڭ ئەڭ زور ئالاھىدىلىكى. ئۇلار كەڭ قورساق بولۇپ، سۈپەتسىز مال تۇتمايدۇ، ماللىرىغا بىھۇدە يۇقىرى باھا قويۇۋالمايدۇ، خېرىدارلار بىلەن ئارتۇقچە باھا تالاشمايدۇ. ئىلگىرى ھۆل مېۋە ساتىدىغانلاردا تارازىدا ئۆلچەپ سېتىش ئادىتى بولمىغان، كېيىنكى چاغلاردا، بولۇپمۇ بازار ئىگىلىكىگە يۈزلەنگەندىن بۇيان مېۋە – چېۋە سودىسىدا تارازا ئىشلىتىشتەك ئۆلچەملىك سودا ئادىتى ئومۇملاشتى.
ۋىكىپېدىيەدە كاتىگوريىگە ئايرىش
<div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> ۋىكىپېدىيەدە تۈرگە(كاتىگورىيىگە) ئايرىش
بىز ماقالىلەرنى كاتىگوريىگە ئايرىپ قويساق ئوقۇغان ياكى پايدىلانغان كىشىگە نۇرغۇن قولايلىق ئېلىپ كىلدۇ. شۇنداقلا ماقالە يازغان ياكى ۋىكىپېدىيەدە تۆھپە قوشۇۋاتقانلار ئۇچۇنمۇ ياخشى. مەسىلەن: ئۇيغۇرچە دېگەن ماقالىگە قارىساق   Category:تىل   غا ئايرىلغان
شەكلى مۇنداق:
ياكى   تۈر:تىل
بۇ تۈرنىڭ ئالدىغا ۋە كەينىگە   تىرناق بەلگىسى قويۇلىدۇ.
بۇ تۈرگە قارىساق تىل ھەققىدىكى باشقا ماقالىلەرنى كۆرۋالايمىز.
ئىلى گېزىتى دىگەن ماقالىنىڭ ئاستى تەرەپتىكى ئۇيغۇرچە گېزىت كاتوگوريىسىدىن باشقا قايسى گېزىت ھەققىدە ماقالە بارلىقنى بىلىۋالغىلى بولىدۇ.
ياكى    شۇ «ئىسمى» دېگەن يەرگە ئىملاسى توغرا بولغان بىر ئاساستا قۇرماقچى بولغان كاتىگورىيە نامنى يېزىڭ. ۋې ماقالىڭىزنىڭ ئاستى تەرىپىگە قويۇپ قويۇڭ.
ماقالىلەرنى تۈرگە ئايرىشتا ئوبدان ئويلىشىپ تۈرگە ئايرىسا ياخشى، بولۇپمۇ باشقا تىللاردا قانداق تۈرگە ئايرىلغانلىقىنى بىلىۋالساق تېخىمۇ ياخشى
بۇ يازماكۈركۈم گۈلى بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى ، ئەسلى ماقالە ئادرىسى : http://www.blogbus.com/kurkumguli-logs/74277483.html
‏
بىناكارلىق ۋە نەققاشلىق
قاراخانىيلار دەۋرىدە بىناكارلىق، نەققاشلىق، ساراي، ئوردا، ئۆي – ئىمارەتلەرنى لايىھىلەش خېلى تەرەققىي قىلغان. ئوردا  – ساراي، مەسچىت، جامە، مەدرىسلەر كۆركەم، ھەشەمەتلىك سېلىنغان. بۇ قۇرۇلۇشلار ئاساسەن خىشتىن ياسالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىشىك – دېرىزىلىرى، دەرۋازىلىرى، مۇنار، پەشتاقلىرى كۆركەم ئىشلەنگەن. ئوردا مەركىزىدىكى ساراي، دىۋان، مەسچىتلەرنىڭ قۇرۇلۇشلىرى كۆك ياكى يېشىل رەڭلىك گۈللۈك كاھىش بىلەن بېزەلگەن.
قەدىمكى ئۇيغۇر گۈزەل سەنئىتىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان نەقىش نۇسخىلىرىنى شۇ دەۋردىكى بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ مۇنەۋۋەر ئۈلگىسى، دېيىش مۇمكىن. ئوردۇكەنت(خانساراي)، مەدرىسە، مەسچىت، جامەلەرنىڭ قۇببىلىرى، گۈمبەزلىرى ۋە مۇنار –  پەشتاقلىرىغا ئالتۇندىن ھەل بېرىلگەن، تاملىرى ھەرخىل رەڭدىكى كاھىشلار بىلەن بېزەلگەن. شۇنى قەيت قىلىش زۆرۈركى، قاراخانىلار دەۋرىدە ئەينەك ياساش، ئەينەككە گۈل بېسىش، تەخسە، قەندەل، جام، دۈۋەت قاتارلىق ئەينەك بۇيۇملارنى كۆركەم، نەپىس ئىشلەش تەرەققىي قىلغان. بولۇپمۇ ئىشىك – دېرىزىلەرگە گۈللۈك، رەڭلىك ئەينەكلەرنى قويۇپ زىننەتلەش ئادەتكە ئايلانغان. تارىخىي مەنبەلەرگە قارىغاندا قاراخانىلارنىڭ قەدىمكى ئوردىسى(ئاتۇشتىكى ئوردىسى)، تۇنجى ئوردىسى ۋە 10 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئىككىنچى ئوردىسى (قەشقەرنىڭ شەرقىدىكى ‹‹خان ئۆي››) ناھايىتى چىرايلىق ياسالغان. سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئاتۇش مەشھەتتىكى مەقبەرىسىمۇ تولىمۇ ھەشەمەتلىك ياسالغان.
پارىژ ساھىلى
پارىژ ساھىلى  (Paris-Plages فرانسۇزچە"پاغى پلاژ"دەپ ئوقۇلىدۇ.)
پارىژ ساھىلى پارىژ شەھەرلىك ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىغا چىقارغان بىر ساياھەتچىلىك پىلانى بولۇپ، 2002-يىلىدىن بېرى يولغا قويۇلىۋاتىدۇ. ھەر يىلى يەتتىنچى ئاينىڭ ئوتتۇرىدىن سەككىزىنچى ئاينىڭ ئاخىرىغا قەدەر بىر ئايدىن كۆپرەك ۋاقىت يولغا قويۇلغان بۇ سۈنئى ساھىل سەينا دەرياسى قىرغىقىنى بويلاپ 3 يېرىم كېلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا قۇرۇلغان.
پارىژ ساھىلىنىڭ قۇرۇلمىسى ھەر يىلى يېڭى بىر تۈستە تۈزۈلىدۇ. ئادەتتە ياغاچ ساھىل، قۇم ساھىل، يېشىل ساھىل ۋە تۇپراق ساھىلى دەپ تۆت تۈرگە بۆلۈنىدۇ. پارىژنىڭ ئەڭ گۈزەل مەنزېرە رايونلىرىنى ئايلىنىپ قۇرۇلغان بۇ سۈنئى ساھىل بىر ئاي بويىچە پارىژلىقلار ۋە چەتئەللىك ساياھەتچىلەرگە ئارام بېغىشلايدۇ. كۈندۈزلىرى ئوخشىمىغان نۇقتىلاردا داڭلىق سەنئەتچىلەر، ئۇسسۇلچىلار، ناخشىچىلار بىكارلىق مەخسۇس كونسېرت بېرىدۇ. بارلىق چىقىمنى شەھەرلىك ھۆكۈمەت ئۈستىگە ئالىدۇ. سەھەر سائەت سەككىزدىن كېچە سائەت 12 گىچە ھەقسىز ئېچىۋىتىلىدۇ.
پارىژ ساھىلى مەزگىلىدىن سىرت ۋاقىتلاردا، سەينا دەرياسى قىرغىقىنىڭ ئىككى تەرىپى ئادەتتە يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول ھېساپلىنىدۇ. ساھىل مەزگىلىدە، بارلىق قاتناش ۋاستىلىرى بۇ يولدا مەنئى قىلىنىدۇ. ئاخشاملىرى، ھاۋا بىر ئاز سالقىنلاشقاندا، ھەر ياشتىكى، ھەر تىپتىكى ئادەملەر دالا تامىقى يىگەچ كەچلىك مەنزىرىدىن ھوزۇرلانغىلى كېلىدۇ.
پارىژ ساھىلى رەسمى تور بېتى http://www.paris-plages.fr/
ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراق ئادىتى
ئۇيغۇرلار ياشىغان رايونلاردىكى قەدىمكى مەدەنىيەت ئىزلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇيغۇرلارنى مىلادىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىنكى دەۋرلەردە ئولتۇراق تۇرمۇش كەچۈرۈشكە باشلىغان دېىىشكە بولىدۇ. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ پايتەختى ئوردۇبالىق (قارا بالخاسۇن) دىن تېپىلغان قەدىمكى چوڭ شەھەر خارابىسى ۋە بۇ جايدىن قېزىۋېلىنغان دېۋىرقاي، مىس پارچىلىرى، برۇنزا ئەينەك، نەپىس ھەيكەل، نەقىشلىگەن خىش، يارغۇنچاق قاتارلىق بۇيۇملار؛ ھازىرقى ئارا تۈرۈك ناھىيىسىنىڭ نوم يېزىسىدىكى «ئوغۇر چوقا» دېگەن قەدىمكى كەنت خارابىسىدىكى ئۆي ئىزلىرى، تۇرپاندىكى ئىدىقۇت، يارغۇل قەدىمكى شەھەر خارابىسى قاتارلىقلار ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئەڭ كېيىن دېگەندىمۇ مىلادىنىڭ دەسلەپكى ئەسىرلىرىدىن باشلاپ تەدرىجىي ئولتۇراق تۇرمۇشقا كۆچكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
تۇرالغۇ جاي ئىنسانلار ئەجدادىنىڭ ياشاش ۋە تەرەققىي قىلىش يولىدا ئېلىپ بارغان بىرىنچى تارىخىي پائالىيىنىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى. ئۇلار باشلانغۇچ جەمئىيەتتە ئەڭ ئالدى بىلەن بۈك چاتقاللىقلار، غار - ئۆڭكۈرلەر ۋە دەرەخ باشلىرىدىن تۇرالغۇ جاي ئورنىدا پايدىلىنىپ كەلگەن بولۇپ، تەدرىجىي ئۆي ياساپ ئولتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن، ئەمما ئۇنداق ئۆيلەر شاخ - شۇمبىلاردىن ياسالغان بولۇپ ناھايىتى ئاددىي ئىدى. كېيىنچە كىچىك تەبىئىي ئازگال ۋە دۆڭلۈكلەرنىڭ تارچۇقلىرىنىڭ ئۈستىنى شاخ - شۇمبىلاردا يېپىپ ئولتۇرۇپ - قوپىدىغان بولغان. مۇنداق ئۆيلەرنى بۈگۈنكى كەپە، ساتما، گېرەملەرنىڭ ئەڭ ئىپىتىدائىي شەكلى دېيىشكە بولىدۇ. ئوۋچىلىق، كۆچمەن چارۋىچىلىقنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ كېلىپ چىققان يېڭى ئامىل ۋە زۆرۈرىيەتلەر ئەجدادلىرىمىزنى تۇرالغۇ جايدىمۇ يېڭى تەرەققىياتلارغا يۈزلەندۈردى. بۇنىڭ بىلەن قومۇش، ياغاچلار چۆرىسىگە قاتار تىكىلگەن يۇمىلاق تاملىق، گۈمبەز شەكىللىك ئۆيلەر؛ تاشتا قوپۇرۇلغان ئۈچ تاملىق ئۆيلەر؛ بىر نەچچە ياغاچ قىيپاش مىنگەشتۈرۈلۈپ ئۈستىگە تېرە، كىگىز يېپىلغان ئۆيلەر مەيدانغا كەلدى. مۇنداق ئۆيلەر كېيىنكى دەۋرلەردە مەيدانغا كەلگەن چېدىر، ئاق ئۆي، ياغاچ ئۆي، سوقما تاملىق، كېسەك تاملىق ئۆيلەرنىڭ ئەڭ دەسلەپكى شەكلى ئىدى. ئەجدادلىرىمىز شۇ ئاساستا كېسەك قۇيۇپ، تام ئۆي سېلىپ ئولتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن.
سىراجىدىن ئىسرائىل
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'">
ئېمۇ قۇشى
ئېمۇ قۇشى
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئىملا مەلۇم بىر تىلنىڭ يېزىلىش ئۇسۇلىغا قارىتىلغان. ئىملانى بىرلىككە كەلتۈرۈش دېگەن سۆز مەلۇم بىر يېزىق تىلىنىڭ يېزىلىش قائىدىلىرىنى تەرتىپكە سېلىش، قېلىپلاشتۇرۇش، شۇ ئارقىلىق شەخسىي ئىملا ئادەتلىرى ئورنىغا ئىلمىي، سىستېمىلىق، ھەممىگە ئومۇمىي بولغان قائىدىلەرنى تۇرغۇزۇش دېگەن سۆز.
مەلۇمكى، ھەرقانداق بىر مىللەتنىڭ تىل – يېزىق مەدەنىيىتىنىڭ دەرىجىسى شۇ مىللەتنىڭ مەدەنىيەت دەرىجىسىنىڭ مۇھىم بىر ئۆلچىمى. شۇڭا، مەلۇم بىر مىللەتنىڭ يېزىق ئەدەبىي تىلى ئۈچۈن ھەممىگە ئومۇمىي بولغان ۋە ھەممىنىڭ رىئايە قىلىشى مەجبۇرىي بولغان يېزىش قائىدىلىرىنى تۈزۈپ چىقىش ھەم شۇ ئارقىلىق شۇ ئورتاق تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتنىڭ ئوز ئوي – پىكىر ۋە چۈشەنچىلىرىنى تولۇق، ئۇقۇشلۇق بايان قىلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىش شۇ مىللەتنىڭ تىل – يېزىق مەدەنىيىتىنى توستۇرۇش ساھەسىدىكى زۆرۈر خىزمەتلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
تىلنىڭ تەرەققىياتى ئۇنىڭ تەركىبىي قىسىملىرىدا تەدرىجىي ھالدا بەزى ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىدۇ. دەۋرنىڭ ئۆتىشى بىلەن مۇنداق ئۆزگىرىشلەرنى يېزىقتا ئىپادىلەش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلىدۇ – دە، تىلنىڭ مەلۇم بىر دەۋر ئۈچۈن تۈزۈلگەن ياكى ئىستىخىيىلىك ھالدا مۇقىملىشىپ قالغان قېلىپلاشتۇرۇش قائىدىلىرىنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئورنىغا يېڭى قائىدىلىرىنى تىكلەش لازىم بولىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئىملانى بىرلىككە كەلتۈرۈش دېگىنىمىز يېزىق ئەدەبىي تىل دائىرىسىدە بىر دەۋرلىك قالايمىقانچىلىقنى تۈگىتىپ، شۇ دەۋر تىلىنىڭ ئىپادىلەش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش، ئۇنىڭدىن توغرا پايدىلىنىش، يېزىق ئەدەبىي تىلىنى توغرا تەرەققىيات يولىغا سېلىش ئۈچۈن تۈزۈلگەن تەدبىر ھېسابلىنىدۇ. دېمەك، ئىملا قائىدىلىرى بىر يېزىق ئەدەبىي تىل ئۈچۈن ئېيتقاندا مەڭگۈلۈك ۋە مۇتلەق ئەمەس، ئۇ دەۋر ئېتىبارى بار ۋە نىسبىي نەرسە.
شەخسلەرنىڭ جانلىق تىل ۋە يېزىش ئادەتلىرى بىلەن قېلىپلاشتۇرۇش قائىدىلىرى ئوتتۇرىسىدا ھەرقاچان زىددىيەت بولۇپ تۇرىدۇ، لېكىن ھەممە ئۈچۈن ئومۇمىي بولغان يېزىش قائىدىلىرى ئورتاق مىللىي ئەدەبىي تىلنىڭ ئىلمىي ۋە سىستېمىلىق بولغان قائىدىلىرىگە بويسۇنۇشنى، شەخسىي شېۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى كۆزدە تۇتماي، ئورتاق مىللىي تىلنى كۆزدە تۇتۇشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي يېزىق تىلىنىڭ ئىملا قائىدىلىرى ۋە ئىملا لۇغىتى، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي جانلىق تىلىنىڭ تەلەپپۇز قائىدىلىرى بىلەن تەلەپپۇز لۇغىتى تىلىمىزدا مانا مۇشۇنداق بىر دەۋرلىك تۇراقلىقلىقىنى تەمىن ئېتىش ۋە شۇ ئارقىلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى مەزمۇن قىلىنغان ئۇيغۇر تىل – يېزىق مەدەنىيىتىنى يۈكسەلدۈرۈش مەقسىتىدە بىرلەشتۈرۈپ بىر كىتاب قىلىپ تۈزۈلدى.
ھەر قانداق بىر يېزىق تىلىنىڭ ئىملا قائىدىلىرى مەلۇم بىر پرىنسىپقا ئاساسلانغان بولىدۇ. بۇ پرىنسىپلارنىڭ مورفولوگىيىلىك پرىنسىپ، تارىخىي (ئەنئەنىۋى) پرىنسىپ، فونېتىكىلىق پرىنسىپ ۋە ئايرىش (پەرقلەندۈرۈش) پرىنسىپلىرىدىن ئىبارەت.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىق ئەدەبىي تىلىنىڭ 50 – يىللاردىن ئېتىبارەن تۈزۈلگەن بىرقانچە قېتىملىق ئىملا قائىدىلىرىدە قايسى پرىنسىپنىڭ ئاساسىي پرىنسىپ بولىدىغانلىقى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلمىغان، كۆپىنچە ئىستىخىيىلىك ھالدا فونېتىكىلىق پرىنسىپ ئاساسلىق ئورۇنغا قويۇلۇپ كەلگەندى. 1985 – يىلى تۈزۈلگەن ئىملا قائىدىسى بىلەن ئىملا لۇغىتىدە گەرچە مورفولوگىيىلىك پرىنسىپىنىڭ ئاساس، فونېتىكىلىق پرىنسىپىنىڭ قوشۇمچە قىلىنغانلىقى ئېيتىلغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ پرىنسىپلارنىڭ كونكرېت مەزمۇنى ۋە ئەمەلىيلىشىش ئورۇنلىرى دېگەندەك شەرھىلىنىپ كەتمىگەن. شۇنىڭدەك، 1987 – يىلى تۈزۈلگەن “تەلەپپۇز قائىدىسى بىلەن تەلەپپۇز لۇغىتى” دە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي جانلىق تىلىنىڭ تەلەپپۇز قائىدىلىرىنىڭ تۈزۈلۈشىدە يېزىق تىل بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ھەم بۇ ھەقتىكى پرىنسىپلار دېگەندەك يورۇتۇلۇپ كەتمىگەن. شۇڭا بۇ نۆۋەت ئىملا ۋە تەلەپپۇز پرىنسىپلىرى ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىپ ئۆتۈشنى مۇۋاپىق كۆردۇق.
1) مورفولوگىيىلىك پرىنسىپ
بۇ پرىنسىپ تىلنىڭ ھازىرقى (سىنھىرونىك) ھالىتىدىكى يىلتىز ياكى ئۆزەكلەرنىڭ (مەيلى يەككە تەلەپپۇز ھالىتىدە بولسۇن ياكى مورفولوگىيىلىك تۈرلىنىشلىرىگە كىرگەندە بولسۇن) تۈپ قۇرۇلمىسى يېزىقتا ساقلاش، يۈز بەرگەن فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنى ئىپادە قىلماسلىق پرىنسىپىدۇر.
گەرچە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى خېلى دەرىجىدە قېلىپلىشىش ۋە ئومۇملىشىش دەۋرىنى كەچۈرۈۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭدا دىئالېكتلار، شېۋىلەرنىڭ تەسىرلىرى تېخى تامامەن تۈگەپ كەتمىدى. 80 – يىللارغىچە ئىملادا ئاساس قىلىنىپ كېلىنگەن فونېتىكىلىق پرىنسىپ ئۇيغۇر يېزىق ئەدەبىي تىلى ئىملاسىنى بىرلىككە كەلتۈرۈشتە دىئالېكتلار ۋە شېۋىلەرنىڭ تەسىرىنى بىر تەرەپ قىلىپ كېتەلمىدى، بەلكى ئومۇمىي جانلىق تىلنى ئەگىشىپ مېڭىش خاھىشىغا يول ئېچىپ قويدى. مەسىلەن، پەس سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن تۈزۈلۈپ “ر، ل” بىلەن ئاخىرلاشقان “ئال- ، بول-، تەر-، بەر-” قاتارلىق سۆزلەرنىڭ ئاخىرقى “ر، ل” تاۋۇشلىرى يالغۇز تەلەپپۇز قىلغاندا، بەزى دىئالېكتلاردا چۈشۈرۈلسىمۇ، بەزى دىئالېكتلاردا چۈشۈرۈلمەيدۇ. شۇڭا بۇ سۆزلەرنى يەككە ھالىتىدە يېزىشتا ياكى بۇ سۆزلەرگە قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا يېزىشتا دائىم ئىككى خىللىق ساقلىنىپ كەلدى. فونېتىكىلىق پرىنسىپ پەقەت مۇنداق مەسىلىلەرنى سىستېمىلىق ھەل قىلىش تەس. لېكىن، مورفولوگىيىلىك پرىنسىپ پەقەت مۇنداق سۆزلەرنىڭ ئەسلىنى ساقلاپ يېزىش دېگەن بىرلا قائىدە بىلەن بۇ مەسىلىنى ھەل قىلالايدۇ. ئىگىلىك كېلىش قوشۇمچىسى “- نىڭ” مۇ جانلىق تىلدا “نۇڭ”، “نۈڭ” دېگەن تۇرلىرى بىلەن ئۇچ ۋارىيانتقا ئىگە. لېكىن، بۇ مورفولوگىيىلىك پرىنسىپ بويىچە بولغاندا “- نىڭ” دەپ بەلگىلىنىپ، قوشۇمچىلارنىڭ ئىخچاملىنىشىغا ئىمكانىيەت تۇغدۇرۇلىدۇ، شۇنىڭدەك، قوشۇمچىلارنىڭ سوزۇق ۋە ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ ماسلىشىشى تۈپەيلىدىن بولىدىغان ۋارىيانتلىرى، ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ ئاسسىمىلياتسىيە ۋە ئاجىزلىشىشى قاتارلىق بىرمۇنچە مۇرەككەپ فونېتىكىلىق مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىش پەقەت مورفولوگىيىلىك پرىنسىپنى قوللىنىش ئارقىلىقلا مۇمكىن بولىدۇ. مۇشۇنداق مۇھىم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىق ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا قائىدىلىرىنى تۈزۈشتە مورفولوگىيىلىك پرىنسىپ ئاساس قىلىندى.
سۆزلەر گرامماتىكىلىق تۈرلىنىشىگە كىرگەندە، سۆز يىلتىزى ۋە ئۆزەكلەر ئارىسىدا كۆرۈلىدىغان فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەردىن ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ ئۆزگىرىشلىرى يېزىقتا ساقلانمىدى. سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاجىزلىشىشى چەكلەنگەن فونېتىكىلىق پرىنسىپ بويىچە بىر تەرەپ قىلىندى.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىق ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا قائىدىلىرى بىلەن ئىملا لۇغىتىنى تۈزەشتە نوقۇل مورفولوگىيىلىك پرىنسىپىنى قوللىنىش بىلەنلا ھەممە ئىملا مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىپ كەتكىلى بولمايدۇ. جانلىق تىل بىلەن يېزىق تىل ئوتتۇرىسىدىكى، ئۇيغۇر تىلىنىڭ تارىخىي ئەمەلىيىتى بىلەن ھازىرقى ھالىتى ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش يۈزىسىدىن باشقا پرىنسىپلارغىمۇ مۇۋاپىق ھالدا ئېتىبار بېرىش ئىملا پرىنسىپلىرىمىزنىڭ يەنە بىر قوشۇمچە تەرىپى ھېسابلىنىدۇ.
2) تارىخىي (ئەنئەنىۋى) پرىنسىپ
بۇ، ئەمەلىيەتتە سۆزلەرنىڭ فونېتىكىلىق پرىنسىپ بويىچە تارىخىي جەھەتتىن قېلىپلىشىپ قالغان شەكلىنى يېزىقتا ئىپادىلەش پرىنسىپىدۇر.
تىلىمىزدا تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا بىرقەدەر مۇرەككەپ فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنى كەچۈرگەن بىر قىسىم تۈپ سۆز ۋە سىنتېتىك ئۇسۇل بىلەن ياسالغان ياسالما سۆزلەر بار؛ شۇنىڭدەك گەرچە ئىككى مۇستەقىل تەركىبتىن قۇرۇلغان بولسىمۇ، ئۆز-ئارا زىچ بىرىكىپ كەتكەنلىكتىن ئۇلارنى مورفولوگىيىلىك قىسىملارغا ئايرىشنىڭ ھازىرقى ئىملايىمىز ئۈچۈن زۆرۈرىيىتى بولمىغان ۋە تىلىمىزدا بىر تۈپ سۆز تەرىقىسىدە قارىلىدىغان سۆزلەر بار. تارىخىي پرىنسىپ مانا مۇشۇ رېئاللىقنى يېزىقتا ئىپادىلەش پرىنسىپىدۇر.
بۇ قېتىم ۋە ئالدىنقى قېتىم تارىخىي پرىنسىپ قوللىنىلغان نۇقتىلار تۆۋەندىكىلەرنى ئوز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئەسلىدە ئىككى مۇستەقىل سۆزدىن قوشۇلۇپ ھاسىل بولغان بولسىمۇ، ھازىر بوغۇملىرى قىسقىرىپ، بىر گەۋدىلىشىپ كەتكەن سۆزلەر:
سەككىز + ئون = سەكسەن بۇ + كۈن = بۈگۈن
بىلەك + ئۈزۈك = بىلەزۈك تۈنە + كۈن = تۈنۈگۈن
كۆك + ئوت = كوكات ئاغا + ئىنى = ئاغىنە
بىر مۇستەقىل سۆز ۋە بىر ياكى ئىككى – ئۇچ ياسىغۇچى قوشۇمچە ئارقىلىق ياسالغان بولسىمۇ، تارىخىي فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەر نەتىجىسىدە بوغۇملىرى قىسقىرىپ قېلىپلىشىپ قالغان سۆزلەر:
ئور + مە + چۇك = ئۆمۈچۈك بىلە – + گۈ = بىلەي
تارىخىي فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەر سەۋەبىدىن تاۋۇشلىرى ئۆزگەرگەن ياكى قىسقارغان ۋە ئۇزاق زامان شۇنداق قېلىپلىشىپ قالغان سۆزلەر:
تاۋىشغان = توشقان تاقاغۇ = توخۇ
يوغۇرقان = يوتقان
كەل + تۇر = كەلتۈر – ئول + تۇر = ئولتۇر
(بۇلارغا قائىدە بويىچە “- دۇر” قوشۇمچىسى قوشۇلۇشى لازىم ئىدى)
چەت تىلىدىن كىرگەن سۆزلەرنىڭ جانلىق تىلىمىزغا ئۆزلىشىپ، ئەسلىدىن پەرقلىنىپ كەتكەنلىرى:
چەيدو (خەنزۇچىدا چەيداۋ) كالاش (رۇسچىدا گالوش)
لازا (خەنزۇچىدا لازى) پەتنۇس (رۇسچىدا پوندنوس)
مىجەز (فارسچىدا مىزاج) ھويلا (فارسچىدا ھاۋلى)
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا ئىملاسى تارىخىي پرىنسىپ بىلەن بىر تەرەپ قىلىنغان مۇنداق سۆزلەرنىڭ سانى خېلى بار. شۇڭا، تىلىمىزدىكى تۈپ سۆزلەرنىڭ تۇرغۇن ھالەتتىكى ئىملاسى مورفولوگىيىلىك پرىنسىپ بىلەن تارىخىي پرىنسىپنى ئاساس قىلغان دېيىشكە بولىدۇ.
3) فونېتىكىلىق پرىنسىپ
بۇ پرىنسىپ تىلنىڭ ھازىرقى ھالىتىدىكى يىلتىز ياكى ئۆزەكلەرنىڭ يەككە تەلەپپۇز ھالىتىدە ياكى ئۇلارنىڭ مورفولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەرگە كىرگەندە كۆرۈلىدىغان، شۇنىڭدەك سۆزلەرنىڭ ئۆز-ئارا قوشۇلۇشىدىن ھاسىل بولىدىغان فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنى يېزىقتا ئىپادىلەش پرىنسىپىدۇر.
سۆزنىڭ ئىككىنچى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى بوغۇملىرىدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنى ئاجىزلاشتۇرۇش مەسىلىسىدە فونېتىكىلىق پرىنسىپ مۇتلەقلەشتۈرۈلمىدى.
سۆز تۈرلىگۈچى ۋە سۆز ياسىغۇچى قوشۇمچىلارنىڭ مۇتلەق كوپ قىسمى ئۇيغۇر تىلىنىڭ تارىختىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان فونېتىكىلىق ئالاھىدىلىكى بولغان تاۋۇشلارنىڭ ئۆز-ئارا ماسلىشىش قانۇنىغا ئاساسەن چەكلىك فونېتىكىلىق پرىنسىپ بويىچە مۇقىملاشتۇرۇلدى.
4) ئايرىش (پەرقلەندۈرۈش) پرىنسىپى
بۇ پرىنسىپ كۆپىنچە بىر يىلتىز ياكى ئۆزەكتە مەلۇم فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىش ئارقىلىق ئۇ سۆزنى ئىككىگە ئايرىش ۋە يېزىقتا ئىككى خىل قوللىنىشقا قارىتىلغان.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا بۇ پرىنسىپ بويىچە بىر تەرەپ قىلىنغان سۆزلەرنىڭ سانى كوپ ئەمەس، ئەمما مۇنداق قىلىش ئۇيغۇر تىلى سۆز بايلىقىنىڭ ئېشىشىغا مەلۇم ئىجابىي تەسىر كۆرسەتكەن.
بۇ پرىنسىپ بويىچە بىر تەرەپ قىلىنغان سۆزلەر ئەسلى ئۇيغۇر تىلى سۆزلىرىدىمۇ، سىرتتىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەر (مەسىلەن، ئەرەب – پارس تىلى سۆزلىرى، رۇس تىلى ئارقىلىق كىرگەن سۆزلەر) دىمۇ ئوخشاش كۆرۈلىدۇ. شۇنىڭدەك ئۇ ئوخشاش بىر مەنىنى بىلدۈرىدىغان قوشۇمچىلارنىڭ قوشۇلۇش شارائىتى ئوخشاش بولغان ئورۇنلىرىدىمۇ كۆرۈلىدۇ. مەسىلەن:
تىنچىق (دىمىق) تۇنجۇق- (ھاۋا يېتىشمەسلىك)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
تۈرك قەبىلىلىرىدىن ياغمىلار 9- ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ 13 - ئەسىرگە قەدەر بولغان 300 يىللىق ئارىلىقتا ئۇيغۇر، ياغما ۋە تۈركىي تىللىق مىللەتلەرنىڭ قەدىمكى مۇقەددەس ئانا ماكانى بولغان ارىم ۋادىسى ۋە ماۋەرائۇننەھردە قاراخانىيلار سەلتەنىتىنى قۇردى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئاغدۇر – (تەتۈر ئۆرۈمەك) ئاختۇر – (ئىزدىمەك)
ئاچىق (ئېچىلغانلىق) ئاچچىق (سۈپەت)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ راسا گۈللەنگەن مەزگىللىرىدە ئۇنىڭ زېمىنى ھازىرقى تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ۋە غەربىي قىسمى، ئىلى مىڭلاق ۋادىلىرى ۋە بالقاش كۆلىنىڭ جەنۇبىي، چۇ دەريا ۋادىسى ۋە ئىسسىقكۆل ئەتراپى شۇنىڭدەك ماۋەرائۈننەھرنىڭ شەرقىدىكى رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانىدى. بۇ مەزگىللەردە قاراخانىيلار سۇلالىسى بىلەن قوجۇ ئۇيغۇر خانلىغىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا كۇچار بولغانىدى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
قېتىق (ئىسىم) قاتتىق (سۈپەت)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلار ھاكىمىيىتى دەسلەپ بالاساغۇن ( بالاساغۇن شەھىرىنىڭ ئورنى ھازىرقى قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى توقماق رايونىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا توغرا كېلىدۇ ) شەھىرىنى ئاندىن قەشقەر (ئوردا كەنت) نى پايتەخت قىلدى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئۇلۇغ (ئالىي مەرتىۋىلىك) ئۇلۇق (چوڭ)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
«قارا» دېگەن ئىسىم قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خانلىق ئۇنۋانىدا قوللانغان. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك ھۆكۈمرانى (خاقان) بۇغراخان ( بۇغرا — نار تۆگەدېگەن بولىدۇ ) ياكى قارا خان ( قارا — بۈيۈك، قۇدرەتلىك دېگەن بولىدۇ )، تاۋغاچخان ئۇنۋان سۈپەتلىرى بىلەن بىللە قوللىنىلغانىدى. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك ھۆكۈمرانىنىڭ «بۇغراخان» (بۇغراخان ئەڭ بۇرۇن ئۇيغۇر، ياغما ھۆكۈمدارلىرى قوللانغان ئۇنۋان) نىڭ ئۇنۋان سۈپىتىدە قوللىنىشىغا كەلسەك، ياغمىلارغا رەھبەرلىك قىلغان ھۆكۈمدارلارنىڭ بۇرۇندىنلا بۇغراخان ئۇنۋانىنى قوللانغانلىقى تارىخىي مەنبەلەردە قەيت قىلىنغان. تارىخىي مەنبەلەردە بۇ ئۇنۋاننىڭ قاراخانىيلار دۆلىتىدە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىشىمۇئەجەپلىنەرلىك ئەمەس. چۈنكى بۇ ياغمىلارنىڭ قاراخانىيلار خاقانى تاۋغاچ بۇغرا قاراخان ئەبۇ ئەلى ھەسەننىڭ ئۇنۋانلىرى ئىچىدە بۇغراخان خاقان ئۇنۋانى سۈپىتىدە قوللىنىلغان. بۇ ئەسەرنى خاقانغا تەقدىم قىلغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
تاۋۇش (ئاۋاز) تىۋىش (بىلىنەت – بىلىنمەس ئاۋاز)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلارنىڭ ھاكىمىيەت تۈزۈمىدە خانلار ئۆزلىرىنىڭ بۈيۈك ئۇلۇغ خاقان ئىكەنلىكىنى نامايەندە قىلىش ئۈچۈن تاۋغاچ خان دېگەن نامنىمۇ قوشۇپ قوللانغانىدى. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ خاقانلىرى ئۆزلىرىنى قەدىمكى قاراخانىيلاردىن بولغان مەشھۇر «قاراخان» (ئەفراسىياپ) نىڭ ئەۋلادىدىن دەپ قارىغانلىقى، قەدىمكى مەنبەلەردە كۆرسىتىلگەن قاراخان دېگەن نام، بۇرۇندىنلا ئېلىمىزنىڭ تارىخىي كىتابلىرىدا، يەنىسۇڭ سۇلالىسى تارىخىدا، مۇسۇلمان تارىخشۇناسلىرىنىڭ ئەسەرلىرىدە قاراخانىيلارخاندانلىقى ياكى خاقانىيە دېگەن ناملار بىلەن بىللە قوللىنىلغان. ئىرانلىقلار «بۇقاخاقان»ياكى «قاراخان» نى پارس تىلىدا ئەفراسىياپ دەپ ئاتىغان. مەھمۇد قەشقەرى «تۈركىيتىللار دىۋانى» دا بۇقا خاقاننى ئالىپ ئەرتۇڭا دەپ ئاتىغان……… thumb|left|سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئاتۇشتىكى مەقبەرىسى قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ قايسى نەسەبكە مەنسۇپلۇقى ۋە قايسى تۈركىي قەبىلىلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغانلىقى توغرىسىدا ئىلمىي ساھەدىكى ئالىملارنىڭ كۆز قاراشلىرى، ھەر خىل مۇلاھىزىلىرى داۋام قىلدى. بۇ خېلىدىن بېرى تالاش – تارتىش تېمىسى بولۇپ كەلدى. بىر مۇنچە قاراشلار ئوتتۇرىغا چىقماقتا. مۇنداق بولۇشى مەۋجۇت مەنبەلەردە بېرىلگەن مەلۇماتلارنىڭ بەكمۇ كەمچىل بولۇشى، بۇ ھەقتىكى پەرەزلەرنىڭ ھەر خىل بولۇشىغا سەۋەب بولغان. بۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىملىرى :
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
قورۇ (ھويلا) غورۇ
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
(1) ئۇيغۇرلار ئىدى دېگەن ئىدى پەرەز — ( ۋامبىرى، رادلوف)
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئۇتتۇرا ئۇدۇل
دالا تالا (ئوينىڭ سىرتى)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
(2) ياغمىلاردىن ئىدى دېگەن پەرەز– ( مىنورىسكى)
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
خەلق ھەق (باشقىلار، كىشىلەر)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
(3) تۈركمەنلەردىن ئىدى دېگەن پەرەز –( ھاممە)
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
دوكتور (ئۇنۋان) دوختۇر (كېسەل داۋالىغۇچى)
مېھنەت (ئەمگەك، جاپا) مەينەت (پاسكىنا)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
(5) قارلۇق – ياغمىلاردىن ئىدى دېگەن پەرەز — ( فۇئات – كوپرۇلۇ)
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ۋاقىت ۋاھ (ۋاھ قالماق)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
(6) چېگىللەردىن ئىدى دېگەن پەرەز — (بارتولد)
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئېتىبار (ئېتىبار بەرمەك) ئەتىۋار (سۈپەت)
فەيىسبوك
thumb|فەيسىبوك لوگوسى (2019) thumb|مارك زاكىربېرگ فەيسىبوك (ئېنگلىزچە: Facebook؛ ئۇيغۇچە باشقىچە تەلەپپۇزى: فايسىبوك، فېيسبوك، چىرايلار كىتابى، چىرايلار تورى) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ تەسىرلىك ئىجىتمائى ئالاقە تورى. بۇ تور بەتنىڭ قۇرغۇچىسى مارك زاكىربېرگ. فەيسىبوك بىلەن تىۋىتتېرنىڭ پەرقىلىق يەرلىرى بار. thumb|فەيسىبوك ئالقىشلىنىش گىرافى
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
قارار قەرەل
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
(7) تۈركتىن ئىدى دېگەن پەرەز — (ۋەلىدى تورغان)
دېمەك، قاراخانىيلارنىڭ قايسى تۈركىي قەبىلىلەر تەرەپتىن قۇرۇلغانلىقى ھەققىدىكىمۇلاھىزىلەر بىر مەزگىل داۋاملاشتى. مۇنداق بولۇشى، تولۇق ئىسپاتلار بولۇپ تۇرۇقلۇقمۇ، مەنبەلەرنىڭ توغرىلىقى ھەل قىلىنمىغان. بۇ خىل مەنبەلەردە ئۇيغۇر قەدىمكى قوليازمىلىرى، «تۈركىي تىللار دىۋانى»، «قۇتادغۇبىلىك» ۋە خەنزۇچە مەنبەلەر بىلەن مۇسۇلمان تارىخشۇناسلارنىڭ تارىخىي ئىسپاتلىرىغائاساسلانغان، قاراخانىيلار سۇلالىسىنى ياغمىلار قۇرغان دېگەن قاراش، دەل تارىخىي مەنبەلەرگە بىرقەدەر ئۇيغۇن. بىز ئەمدى خەنزۇ مەنبەلەرگە قاراپ باقايلى. ياغما دېگەن نامنى تۇنجى قېتىم مىلادىيە 801 – يىللىرى تاڭ سۇلالىسىنىڭ مەشھۇر تارىخچىسى دۇيۈ تەرەپتىن يېزىلغان «ئومۇمىي قامۇس» دېگەن ئەسىرىنىڭ ئۇيغۇر تەزكىرىسىدە شۇدەۋردىكى خەنزۇ تىلى بويىچە«ياغمىت»دېگەن نام بىلەن تىلغا ئېلىنغان. ياغمىت ئۇرۇقى بولسا شۇ چاغدا «توققۇز غۇز» قەبىلىسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. بەزى ئالىملار ياغمىتدېگەن سۆز ئۇيغۇرچە ياغما سۆزىنىڭ خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسى دەپ قاراپ كەلمەكتە. رەشىدىدىن( 1274 – 1318 – يىللار ) تەرەپتىن يېزىلغان«جامىئۇت تاۋارىخ» ناملىق كىتابنىڭ ئۇيغۇرلار قىسمىدا «بۇ ئۇرۇقنىڭ نامى ئودۇرغار دېگەن نام بىلەن تىلغا ئېلىنغان». بۇنام دەل ياغما قەبىلىسىنىڭ يەنە بىر خىل ئاتىلىشى بولسا كېرەك دەپ قارايمىز.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئۇلاغ (ئات – ئۇلاغ) ئۇلاق
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ تەختىدە ئۆزىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەپسانىۋى قەھرىمانى ئالىپئارتۇڭا ( ئەفراسىياپ) نىڭ ئەۋلادى دەپ ئاتىۋالغان بىرەيلەننى ئەمىلىيەتتە ئۇنىڭخاندانى ئافراسىياپ دەپ ئاتىغانىدى. جامال قارشى «مۇلھا قاتۇس – سۇراھ» ئەسىرىدەئۇلارنى ئەئاراسىياپ نەسلىدىن دەپ قەيت قىلغان. ( جامال قارشى ”سۇراھ“ ) مەھمۇد قەشقىرىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا ئۇنۋان ھەقققىدە توختىلىپ : «خانتۈركىي خەلقلىرىنىڭ ئەڭ بۈيۈك ھۆكۈمدارى بولۇپ، ئەفراسىياپ خاقان دەپ ئاتىلىدۇ» دەپمەلۇمات بەرگەن.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئىششىق ئۇششۇق (مۇتىھەم)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
«مۇجمەلەت – تاۋارىخ ۋەل – قىسەس» ناملىق ئەسەردىمۇ مۇئەللىپ ياغمىلاردىن ھاكىمىيەتبېشىدا تۇرۇۋاتقان ھۆكۈمدارلارنىڭ بۇغرا ئۇنۋانىنى قوللايدىغانلىقىنى ناھايىتى ئېنىق يازىدۇ. قارلۇقلار بىلەن بىرلىكتە كۆكتۈرك ئېمپىراتورلۇقىنى يىقىتىشكۈرەشلىرىدە بىللە بولغان، شۇنداقلا ئۇيغۇرلار بىلەن ھاكىمىيەت تالىشىش كۈرىشىدە مەغلۇب بولغاندىن كېيىن غەربكە يۈرۈش قىلىپ، غەربىي تۈركلەرنىڭ قەدىمىي زېمىنى ئونئوقلارنىڭ يۇرتىنى بېسىۋالدى. مىلادىيە 766 – يىلللاردىن كېيىن ئۇلار ئۆزىنى ئون ئوقلارنىڭ خوجايىنى دەپ ئاتىدى.ئۇلار 840 – يىللىرىدىن كېيىن، يەنى ئۇيغۇر دۆلىتى مۇنقەرز بولغاندا، قارلۇقلار ئىسسىقكۆلنىڭ جەنۇبىي بىلەن ئىسپجاپ، چۇ دەرياسى، ئىلى دەرياۋادىلىرىغا قەدەربولغان جايلارنى ئىگىلىدى. 840 – يىللىرى ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ تەركىبىدىكى بىر قوۋم بولغان ئۇيغۇرلار ھۆكۈمران ئائىلىسىدىن كېلىپ چىققان باش قوماندانلارنىڭ گۇرۇھىدىكى ياغمىلار غەربكە چېكىنىپ، قەشقەر ئەتراپىغا ئورۇنلاشتى. بەزى يەرلەرنىقارلۇقلاردىن تارتىۋېلىپ ھاكىملىق قىلىشتى. 10 – ئەسىردىكى جۇغراپىئونلارنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، ياغمىلارنى قەشقەر بىلەن ئۇنىڭ غەربىي شىمالىغا يېقىن بولغان جايلارنىڭ ھاكىملىرى بولغان دەپ كۆرسەتكەنلىكى ئەجەپلىنەرلىك ئەمەس. «ھۇدۇدۇل ئالەم» دە قەشقەرنى تىلغا ئېلىپ، بۇ شەھەرنىڭ ھۆكۈمرانلىرى قارلۇقلاردىنئەمەس، بەلكى ياغمىلاردىن ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن خاتىرىلەر قالدۇرۇلغان. تارىخىي مەنبەلەردىن شۇنى كۆرۈشكە بولىدۇكى : « ياغمىلار چۇ دەرياسى، ئىلى ۋادىلىرىنىقارلۇقلاردىن تارتىۋېلىپ، بۇ جايلارغا ھاكىم بولغانلىقى كۆرسىتىدۇ. مەھمۇد قەشقىرى11 – ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا، ئۇلاردىن خېلى كۆپ بىرقىسىمنىڭ ئىلى ۋادىسىدا،بىر قىسمىنىڭ بولسا تىراز (تالاس) ئەتراپىدا ياشىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ («تۈركىيتىللار دىۋانى» دىن ). مەھمۇد قەشقىرى ئىلى ۋادىسىنى تىلغا ئالغىنىدا، «تۈركلەردىن ياغما، توخسۇ بىلەن چېگىللەرنىڭ بىر قىسمى چۈشكەن جىلغا دەپ يەشكەن ». بەسىم ئاتالاي ئاق تېرەكنى ياغمىلار ئىلىدىكى ئىلى دەرياسى ئۈستىدىكى بىر كېچىك دەپ يازىدۇ.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
يويۇق (ئاتنىڭ يويۇقى) يېپىق (سۈپەت)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
بىر قاتار پاكىتلارغا قاراپ شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ياغمىلار چۇ دەرياسىبويىدىكى بالاساغۇننىڭ ئىستراتېگىيىلىك جەھەتتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىپ، بۇ جايلارنى ئىگىلىگەن. شۇڭا، قاراخانىيلار خانىدانلىقى قۇرۇلغاندابالاساغۇن بىلەن قەشقەر بۇ دۆلەتنىڭ مەركىزى بولۇپ قالدى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
ئىزدە – (ئىزىنى ئىزدىمەك) ئىزدە – ، ئىستە –
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلار سۇلالىسى قۇرۇلغاندا، قەشقەرنىڭ ئوردۇ كەنت (مەركەز) بولۇشى،قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ قەبرىستانلىقىمۇ ئاتۇشتا بولۇشى، مانا بۇ بىر قاتارمەنبەللەردىكى تارىخىي پاكىتلاردا ياغمىلار قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىئىكەنلىكى، ئۇلارنىڭ خانلىق نەسىبىنىڭ شەكىللىنىشىدە مەركىزىي ھۆكۈمەتتىكىۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە نۇرغۇن مۈلكى، ھەربىي ئەمەلدار ۋە ھەربىي سەركەردىلەرقوشۇنلاردا مۇھىم رول ئوينىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما، خان جەمەتى قارلۇقلاربىلەن چېگىللەردىن چىقمىدى. قاراخانىيلار خاقانى تۈركىي قەۋملەر ئىچىدە جەڭگىۋارلىقىمەشھۇر بولغانلار ياغمىلاردىن چىقتى. مانا بۇلار ياغمىلارنىڭ قاراخانىيلاردۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ئەڭ كۈچلۈك دەلىلدۇر.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
باشقۇر – (باشقۇرۇش) باشقارما
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ شەكىللىنىشى بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك بولغان ياغمىلارئوردا شەھەرلىرىدە تۇراتتى. ئۇنىڭ فېئوداللىق ئىقتىسادىي تۈزۈمى يۈكسەك دەرىجىدەتەرەققىي قىلغانىدى. 9 – ئەسىرلەردە «توققۇز ئوغۇز»خەلقىنىڭ جەڭگىۋار ئالدىنقىقىسمى بولغان ياغمىلاردىن ئاساسىي گەۋدە قىلغان ھالدا قاراخانىيلار خانىدانلىقىنىقۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىدى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
كېسەك كېسىك (سۈپەت)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
مىلادىيە 850 – يىلىدىن 880 – يىللىرى بىلگە كۆل قىدىرخان قاراخانىيلار سۇلالىسىنى قۇرغان دەۋردىن تارتىپ، ئۇيغۇرلار تارىخىدا ئەڭ گۈللەنگەن ئالتۇن دەۋرگە قەدەم قويۇپ، قۇدرەت تاپقان فېئوداللىق سۇلالە ئىدى. بۇ خانىدانلىق ئىلگىرى – ئاخىربولۇپ، 399 يىل ھۆكۈم سۈردى. قاراخانىيلار خانىدانلىقى مۇشۇ ئۇزاق تارىخىي جەرياننى بېسىپ ئۆتۈش جەريانىدا يۇقۇرى گۈللىنىش تەدرىجىي زەئىپلىشىشتە ك باسقۇچلارنى باشتىن كەچۈردى. بىلگە كۆل قىدىرخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى بارىز ئىنىسى ئوغۇلچاق ھاكىمىيەت باشقۇردى. قاراخانىيلار خانىدانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت تارىخىدا پارلاق يېڭى گۈللىنىش دەۋرىنى مەيدانغا كەلتۈردى.قاراخانىيلارنىڭ يۈكسەك تەرەققىي قىلغان دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق ۋە قول – سانائەت ئاساسىدا ئىقتىسادنىڭ راۋاجلىنىشى بىلەن بۇ دەۋردە مۇتەپپەككۈر سەنئەتكارلار،تارىخشۇناسلار، كەشپىياتچىلار، سىياسىيونلار، ھەربىي مۇتەخەسىس ئالىملار، ئەدىبتىلشۇناسلار، تىببىي ئالىملار، دىن پىشۋالىرى مەيدانغا كەلدى. ئۇلار كېيىنكىئەۋلادلارغا مول قىممەتلىك جاھانشۇمۇل ئەسەرلەر ۋە ئابىدىلەرنى قالدۇردى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
توغرىلىق (ئىسىم) توغرۇلۇق (تىركەلمە)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلارنىڭ زېمىنى كېڭەيگەندىن كېيىن زېمىن تېرىتورىيىسى مەمۇرىي جەھەتتىنئۈچ قىسىمغا بۆلۈنگەن بولۇپ، بىرىنچىسى، مەركىزىي قىسىم ”خاقانىيە ئۆلكىسى“ دەپئاتىلاتتى. ئىككىنچىسى، غەربىي قىسىم بولۇپ، ئىسسىقكۆلنىڭ غەربىي، كاسپىيدېڭىزىغىچە بولغان كەڭ رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.ئۈچىنچىسى، شەرقىي جەنۇبىي قىسىم بولۇپ، يەكەندىن تارتىپ چەرچەنغىچە بولغان خوتەن رايونىنى ئۆز ئىچىگەئالاتتى. قاراخانىيلار دەۋرىدە چوڭ شەھەرلەر ئىقتىسادىي مەدىنىيىتى ۋە مەدەنىيەت مەركىزىتەرەققىي قىلغانىدى. قاراخانىيلارنىڭ شەرقىي ۋە شەرقىي شىمال تەرەپلىرىدە، قەشقەر،بارچۇق، بالاساغۇن، بارسىغان، غەربىي ۋە جەنۇب تەرەپلىرىدە تالاس، مەرغىلان،سەمەرقەند، تېرمىز ۋە باشقىلار مەدەنىيەت، سودا – سانائەت ئەڭ تەرەققىي قىلغانشەھەرلەر ئىدى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
دۆلەت (مەملىكەت) دەۋلەت (بايلىق)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
قاراخانىيلارنىڭ پايتەختى ئىككى بولۇپ، قەشقەر ۋە بالاساغون ئىدى. قەشقەر «ئوردۇكەنت» دېيىلىدۇ. بۇنىڭ مەنىسى، خان شاھلار تۇرىدىغان مەركەز دېگەن بولىدۇ. چۈنكى بۇ شەھەرنىڭ ھاۋاسى ياخشى بولغانلىقتىن، ئەفراسىياپ شۇ يەردە تۇرغان. <references group="مەھمۇدقەشقىرىي«تۈركىي تىللار دىۋانى»1- توم" /> قەشقەر ئەڭ قەدىمىي شەھەر بولۇپ، قاراخانىيلارنىڭ چوڭ خاقانى قەشقەر – ئوردۇكەنتتە تۇراتتى. بالاساغۇن قاراخانىيلارنىڭ يەنە بىر پايتەختى ئىدى. 10 – ئەسىردىكىجۇغراپىئونلاردىن مۇقدەسى بالاساغۇن ھەققىدە توختىلىپ : «خەلقى كۆپ، چوڭ ۋە بايشەھەر»دەپ مەلۇمات بەرگەن. مەھمۇد قەشقىرىنىڭ تەبىرىچە «قۇز ئوردۇ بالاساغۇنغايېقىن بىر شەھەر. بالاساغۇن شەھىرىمۇ قۇز ئوردۇ دېيىلىدۇ ».
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
زېھىن (پاراسەت) زەن (زەن سالماق)
قاراخانىيلار خانلىقى
قۇرۇلۇشى
مەنبەسى: «قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە قاراخانىيلار» ناملىق كىتابدىن ئېلىندى.
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
تەيىن (تەيىنلىمەك) تايىن (تايىنى يوق)
قاراخانىيلار خانلىقى
مەنبە
<references group="«ئىسلام ئېنسكلوپېدىيىسى» دىن" />
ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىلىرى -مۇھەممەد ئەردەم
شان (شان – شەرەپ) شەن (شەنىگە …)
شەرم (شەرم-ھايا) شەم (بىشەم)
ئەدەبىي تەلەپپۇز ھەققىدىكى پرىنسىپلار
مەلۇمكى، ئىملا قائىدىلىرى بىر يېزىق ئەدەبىي تىلنىڭ يېزىق شەكلىنى قېلىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن تۈزۈلسە، تەلەپپۇز قائىدىلىرى بىر ئەدەبىي تىلنىڭ جانلىق تىل (ئېغىزچە) شەكلىنى قېلىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن تۈزۈلىدۇ. مەلۇم بىر ئەدەبىي تىل ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئالاقە شارائىتىنىڭ ئوخشاش بولماسلىقى ئۇنىڭ مۇشۇ ئىككى جەھەتتىن، ئىككى خىل ئۇسۇل بىلەن قېلىپلاشتۇرۇلۇشى لازىملىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
ئورتاق بىر مىللىي تىلنى مۇنداق ئىككى جەھەتتىن قېلىپلاشتۇرۇشتا ئۇلارنىڭ مەلۇم بىر تەرىپىنىلا تەكىتلەپ، ئىككىنچى بىر تەرىپىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ. مۇنداق قىلىش ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنىڭ چوڭىيىشىغا ۋە بارغانسېرى جانلىق تىل بىلەن يېزىق تىلنىڭ بىر – بىرىدىن ئايرىلىپ كېتىشىگە سەۋەب بولىدۇ، نەتىجىدە، ئوقۇش – ئوقۇتۇش، ساۋات چىقىرىش ئىشلىرىغا، ئومۇمەن ئىجتىمائىي ئالاقىگە مەلۇم قىيىنچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇ سەۋەبتىن، ئەدەبىي جانلىق تىلنى قېلىپلاشتۇرۇش بىلەن ئەدەبىي يېزىق تىلنى قېلىپلاشتۇرۇش پەقەت بىر مەسىلىنىڭ ئىككى تەرىپى بولۇپ سانىلىدۇ.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئەدەبىي تەلەپپۇزدا يېزىق ئەدەبىي تىل نورمىلىرىنى ئۆلچەم قىلىش يەنى يېزىق ئەدەبىي تىل بىلەن بىردەك بولۇشنى تەكىتلەش.
ئايرىم ئەھۋاللاردا يېزىق ئەدەبىي تىلنى قوغلاشماسلىق.
يەنە بىر جەھەتتىن ئالغاندا، ئەدەبىي جانلىق تىلمۇ ئۆزىگە خاس بەزى ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. يەنى كونكرېت ئالاقە شارائىتىدا يېزىقتا مەلۇم بەلگىلەر بىلەن ئىپادىلەنمەيدىغان ياكى بەلگىلەنسىمۇ تەلەپپۇزدىكى راۋانلىق ۋە ئاسانلىقنى قوغلىشىش زۆرۈرىيىتىدىن يېزىقتىكىدىن ئۆزگىچە تەلەپپۇز قىلىش لازىم بولغان فونېتىكىلىق ھادىسىلەر بولىدۇ. بۇلار ھەققىدىكى قائىدىلەرنى بېكىتىشتە ئەلۋەتتە يېزىق ئەدەبىي تىل بىلەن بىر خىلدا بولۇشنى تەلەپ قىلغىلى بولمايدۇ، مۇنداق قىلىش جانلىق ئەدەبىي تىلنىڭ ساغلاملىقى ۋە يېقىملىقلىقىغا تەسىر يەتكۈزىدۇ.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ يېزىق شەكلى ۋە تەلەپپۇزىغا ئائىت قائىدىلەر بېكىتىلگەندە، يەنىلا شۇ بىر دەۋرلىك نىسپىي مۇقىملىق كۆزدە تۇتۇلدى. بۇ ھەقتىكى قائىدىلەرنىڭ بىر تەرىپى ئىككىنچى بىر تەرىپىگە بېقىندۇرۇپ قويۇلمىدى، يەنى ھەرقايسى دىئالېكتلاردا ئوخشاشلا نۇتۇق ئېقىمىدا فونېمىلارنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولىدىغان تەبىئىي فونېتىكىلىق ھادىسىلەردە يېزىق تىل ئۆلچىمى ئاساس قىلىنمىدى. مەسىلەن، نۇتۇقتا بوغۇم ئاخىرىدىكى پارتلىغۇچى ياكى پارتلىغۇچى – سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلارنىڭ سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلارغا ئايلىنىپ كەتىشى، پەس سوزۇق تاۋۇشلاردىن كېيىن بوغۇم ئاخىرى بولۇپ كەلگەن ‹ر، ل› تاۋۇشلىرىنىڭ تەلەپپۇزدا چۈشۈپ قېلىشى قاتارلىقلار. دىئالېكتلار ئارا پەرقلىق بولغان، لېكىن يېزىق تىل ئۆلچىمىدە تەلەپپۇز قىلىش نۇتۇقنىڭ راۋانلىقى ۋە مۇقىملىقىغا تەسىر كۆرسەتمەيدىغان فونېتىكىلىق ھادىسىلەردە يېزىق تىل ئۆلچىمى ئاساس قىلىندى. مەسىلەن، “ق، ك، پ” تاۋۇشلىرىنىڭ ئىككى سوزۇق تاۋۇش ئارلىقىدىكى ئاجىزلاشماسلىقى قاتارلىقلار.
“ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى” دىن ئېلىندى.
مەنبە: ئۈندىدار ئاناتىل سالونى
2013-11-22 anatilim
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
گانا خەلقئارا كىنو فېستىۋالى
گانا خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى (Cannes International Film Festival) يەنە كەنجۇت شەھىرى خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، فرانسىيەنىڭ گانا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلىدۇ. بۇ بايرام 1939-يىلى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئەڭ تەسىر كۈچگە ئىگە، ئەڭ يۇقىرى ئورۇندىكى خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمىدۇر.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :گانا خەلقئارا كىنو فېستىۋالى
چەتئەلچە نامى :Cannes International Film Festival
باشقا نامى :كەنجۇت شەھىرى خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى
تەسىس قىلغان ۋاقىت :1939-يىلى
يولغا قويغان ئۇرۇن :فرانسىيە گانا شەھىرى
مۇكاپات تۈرى خاسلىقى :ياۋروپادىكى ئۈچ چوڭ خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمىنىڭ بىرى
ئەڭ ئالىي مۇكاپاتى :ئالتۇن پالما مۇكاپاتى
قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
6پارچەگانا خەلقئارالىق كىنوفىلىم بايرىمىگانا خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى (Cannes International Film Festival) يەنە كەنجۇت شەھىرى خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، فرانسىيەنىڭ گانا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلىدۇ. بۇ بايرام 1939-يىلى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئەڭ تەسىر كۈچگە ئىگە، ئەڭ يۇقىرى ئورۇندىكى خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمىدۇر.
بۇ بايرام ۋېنتسىيە خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى، بېرلىن خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى بىلەن بىرلىكتە ياۋروپادىكى ئۈچ چوڭ خەلقئارالىق كىنو-فىلىم بايرىمى دەپ ئاتىلىدۇ، ئەڭ ئالىي مۇكاپاتى «ئالتۇن پالما مۇكاپاتى» دۇر. نۆۋەتتىكى گانا كىنو-فىلىم بايرىمى ھەر يىلى 5-ئاينىڭ ئوتتۇرلىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ، مۇددىتى 12 كۈن ئەتراپىدا، ئادەتتە چارشەنبە كۈنى باشلىنىپ، كېلەر ھەپتىنىڭ يەكشەنبە كۈنىدە ئاخىرلىشىدۇ. بۇ مەزگىلدە كىنو-فىلىم رىقابىتىدىن باشقا يەنە، بازار كۆرىكى تەڭلا ئۆتكۈزۈلىدۇ. بايرام ئالتە بۆلەككە بۆلۈنگەن بولۇپ ئۇلار، «رەسمىي رىقابەت»، «رېژىسسورلار قوش ھەپتىلىكى»، «بىر تۈرلۈك نەزەر»، «فىلىم تەقرىزچىسى ھەپتىلىكى»، «فرانسىيە كىنو-فىلىمى يېڭى قىياپىتى»، ۋە «يىغىلىش سىرتىدىكى بازار كۆرىكى» قاتارلىقلاردۇر.
قەتۋان ئ‍ۇرۇشى
قەتۋان ئۇرۇشى (فارسچە: جنگ قطوان؛ ئۆزبېكچە: Qatvon jangi؛ كرىلچە: Қәтван Уруши) 1141 - يىلى 9 - ئاينىڭ 9 - كۈنى، قىتانلار بىلەن غەربىي قاراخانىي-سەلجۇقىي بىرلەشمە قوشۇنى ئارىسىدا، سەمەرقەند يېنىدىكى قەتۋان چۆلىدە يۈز بەرگەن، قىتانلارنىڭ مۇتلەق غەلبىسى بىلەن ئاخىرلاشقان ئۇرۇش.
تارىخىي ئاراقا كۆرۈنۈش
1034 - يىلى قارا قىتان يىلوداشى بالاساغۇننى پايتەخت قىلىدۇ ۋە 1136 - يىلى قاراخانىيلارنىڭ پايتەختى قەشقەرنى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ماۋەرائۇننەھرنى بېسىۋىلىشقا جىددىي تەييارلىق قىلىدۇ. قىتانلار شاش (تاشكەنت) ۋە پەرغانىگە ھەم زەرەپشان، قاشقا دەريا ۋادىلىرىغا ھۇجۇم قىلىشقا باشلايدۇ. 1138 - يىلى غەربىي قاراخانىيلارنىڭ خانى مەھمۇدخان II بىلەن گورخان ئارىسىدا، خوجەنت يېنىدا ئۇرۇش بولىدۇ. مول ئۇرۇش تەجرىبىلىرىگە ئىگە گورخان مەھمۇدخان II نى ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىتىدۇ. ئىككى ئوتتۇرىدا يارىشىش توختامنامىسى تۈزۈلىدۇ. قىتانلار توختامنامە بويىچە، ئۇلاردىن ئولپان ئېلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن قانائەتلىنىپ ئارقىغا قايتىدۇ.
خوجەنتتىكى مەغلۇبىيەتتىن كېيىن، مىلادىنىڭ 1139 - يىلى خارەزىم شاھى ئاتسىز ماۋەرائۇننەھرىگە بېسىپ كىرىپ، بۇخارانى ئالدى. شۇنىڭدىن كېيىن، غەربىي قاراخانىيلار تەركىبىدكى قارلۇقلار ئىسيان كۆتۈردى. قارلۇقلار ئىسيانىنى گورخان قوللىدى. غەربىي قاراخانىيلار گورخاننىڭ بۇ ئىسيانىنى قوللىغانىلىقىغا قارشى تۇردى.
ئۇرۇش جەريانى
گورخان 1138 - يىلى غەربىي قاراخانىيلار بىلەن تۈزگەن كېلىشىمنى بۇزۇپ، 1141 - يىلى 50 مىڭ قارلۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 100 مىڭ كىشىلىك قوشۇننى باشلاپ، غەربىي قاراخانىيلارنىڭ پايتەختى سەمەرقەندكە قاراپ يۈرۈش قىلدى. مەھمۇدخان II بىلەن سۇلتان سەنجەرنىڭ 100 مىڭ كىشىلىك (بەزى مەنبەلەردە 70 مىڭ كىشلىك) بىرلەشمە قوشۇنلىرى سەمەرقەند يېنىدىكى قەتۋان چۆلىدە توپلاندى. 1141 - يىلى 9 - ئاينىڭ 9 - كۈنى، قىتانلار بىلەن غەربىي قاراخانىيلار ئارىسىدا، قەتۋان چۆلىدە ناھايىتى قاتتىق ئۇرۇش بولدى.
ئۇرۇشتا يېلۇ داشى گورخان دېزوڭ قىتان ئۇرۇش تاكتىكىسىنى قوللاندى: ياۋ قوشۇنىنى يانداپ ئايلىنىپ ئۆتۈپ قاپ بېلىدىن تېگىش قىلىش. ئۇ قوشۇننى ئۈچكە بۆلۈپ، ھەربىر قوشۇنغا ئ‍ۆزىگە تېگىشلىك ياۋ قوشۇنىنى قورشاۋغا ئېلىشنى باش ۋەزىپە قىلىپ تاپشۇردى.
سۇلتان سەنجەرمۇ قوشۇنىنى مەركەز، ئوڭ ۋە سول قاناتلارغا بۆلۈپ، ئۆزى مەركەزى قوشۇنغا باشلامچىلىق قىلدى. ئ‍ىككى قانات كەينى تەرەپتىن كەلگەن قىتانلارنىڭ قورشاۋىغا ئېلىنغاندىن كېيىن سۇلتان سەنجەر باشچىلىقىدىكى قوشۇن تەرتىپسىزلەرچە چېكىنىشكە باشلاپ دەرغام قانىلىغا يېقىن بىر كېچىككە قاپسىلىپ قېلىپ، يۈزلىگەن چېرىك دەريادا ياكى قانالدا تۇنجۇقۇپ ئۆلدى. سۇلتان سەنجەر يېنىدىكى 300 ئاتلىق چېرىكى بىلەن قورشاۋنى بۆسۈپ چىقىپ تىرمىز تەرەپكە قېچىپ كەتتى.
ئاقىۋەت
قەتۋان ئۇرۇشىدا، قاراخانىيلار بىلەن سەلجۇقىلارنىڭ قوشۇنلىرىدىن 30 مىڭدىن 70 مىڭغىچە مۇسۇلمان شېھىد بولغان دېيىلىدۇ. سۇلتان سەنجەرنىڭ خانىشى (قاراخانى بېكەسى) تۈركان خاتۇن ئەسىرگە چۈشتى.
قەتۋان ئۇرۇشىدىن كېيىن، گورخان 3 ئاي (90 كۈن) سەمەرقەندتە تۇرۇپ كەرمەنەگە كەتتى. غەربىي قاراخانىيلار دۆلىتى قىتانلارغا سېلىق تۆلەش شەرتى بىلەن ئۆز مۇستەقىللىقىنى ساقلاپ قالدى.
ئەتىرگۈل ئۇرۇشى
ئەتىرگۈل ئۇرۇشى 15-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئەنگلىيەدە پارتىلىغان بىر قېتىملىق فېئودال ئىچكى ئۇرۇشىدۇر.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
نامى :ئەتىرگۈل ئۇرۇشى
ئۇرۇشقا قاتناشقۇچىلار :يورك كېنەزى رىچارت بىلەن لانكاستېر سۇلالىسىدىكى
ئورنى :ئەنگلىيە
ۋاقتى :1455-يىلى __ 1485-يىلى/ 1487-يىلى