cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئاكادېمىيەنىڭ مەقسىدى
ئۇيغۇر زىيالىلارنىڭ ئۆز ئارا ھەمكارلىقىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشىغا تۈرتكە بولۇپ، ئىلىم-پەن ئارقىلىق ئۇيغۇر مىللىي روھىنى ئويغۇتۇش ۋە مىللىي كىملىكىنى قوغداش بىلەن بىرلىكتە، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مۇستەقىللىق كۆرىشىدە ئۇيغۇرلار ئىھتىياجلىق مۇھىم ساھەلەردە ئىختىساسلىق خادىملارنىڭ يېتىشىپ چىقىشى ئۈچۈن خىزمەت قىلىش
ئاكادېمىيەنىڭ نىشانى
مۇھاجىرەتتە ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن بىر ئۇنىۋېرسىتېت قۇرۇپ، ئۇيغۇرلار ئىھتىياجلىق مۇھىم ساھەلەردە كۆپلىگەن ئىختىساسلىق خادىملارنى يېتىشتۈرۈش ئارقىلىق، ئەركىن ۋە دېمۇگراتىك مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان دۆلىتىنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ئۈچۈن خىزمەت قىلىش
ئاكادېمىيە تەشكىلىي قۇرۇلمىسى
ئۇيغۇر ئاكادېمىيسى قۇرۇلغاندىن بېرى، تۈركىيە، ئامېرىكا، كانادا، ياۋروپا، ياپونىيە، ئاۋىستىرالىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىن بۇلۇپ، 20 دۆلەتتىن 200 گە يېقىن ئۇيغۇر تەتقىقاتچى ۋە زىيالىلارنىڭ ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىگە ئەزا، شەرەپلىك ئەزا ۋە ۋەكىل بولۇپ كىرىشى بىلەن خەلقئارالىق بىر تەشكىلاتقا ئايلاندى.
2010 – يىلى 5- ئاينىڭ 8 – كۈنىدىن 2021 – يىلى 12 - ئاينىڭ 11 – كۈنىگىچە، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدە تۆت قېتىم دېمۇگراتىك يۈشۈرۈن ئاۋازدا ئېلىپ بېرىلغان سايلاملار ئارقىلىق، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تەشكىلىي قۇرۇلمىسىدىكى كەم تەرەپلەر تۇلۇقلىنىپ ۋە مۇكەممەللىشىپ، بۈگۈنكىدەك تەشكىلىي خىزمىتى سىستېمىلاشقان بىر ئۇيغۇر زىيالىيلار تەشكىلاتى – ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى بارلىققا كەلدى.
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى شۇنچە ئىقتىسادى قېيىن شارائىتتا قۇرۇلغان بولسىمۇ، ھېچبىر تەشكىلات ۋە دۆلەتتىن ياردەم ئالمايمۇ يەنىلا ۋەتەنپەرۋەر ئۇيغۇر پەن – تەتقىقاتچى ۋە زىيالىلارنىڭ بىرلىكتە ۋاقتى بارلار ۋاقتىنى، كۈچى بارلار كۈچىنى ۋە پۇلى بارلار پۇلىنى چىقىرىپ مۆرىنى-مۆرىگە تىرەپ ئۇلۇغ ۋە ئاق كۆڭۈل ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەۋجۇدىيىتى ۋە كەلگۈسى تەرەققىياتى ئۈچۈن قىلالايدىغان ھەرقانداق ئىشنى مەيلى كىچىك مەيلى چوڭ دەپ ئايرىماي ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە قىلىپ كېلىۋاتىدۇ.
ئاكادېمىيەنىڭ ئاساسلىق پائالىيەتلىرى
1) ئۇيغۇر پەن-تەتقىقاتچى، ئەدىب ۋە مۇتەخەسىسلەر ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى
2) ئۇيغۇر ئانا تىل تەتقىقاتى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى
3) ئۇيغۇر ماگېستىر ۋە دوكتۇر ئوقۇغۇچىلار ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى
4) ئۇيغۇر مۇتەپەككۇرلارنى خاتىرىلەش ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى
5) ئاكادېمىيە تەۋپىق ئوقۇش مۇكاپاتى
6) ئۇيغۇر ماگېستىر ۋە دوكتۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئالىي مەكتەپلەرگە كىرىشىگە ياردەم قىلىش خىزمىتى
7) ئاكادېمىيە تورى ۋە تور كۈتۈپخانىسى خىزمىتى
8) ئاكادېمىيە لىكسىيەلىرى
9) ئاكادېمىيە ئىلمىي سۆھبەتلىرى
ئاكادېمىيەدە ۋەزىپە ئۆتىگەن مۇھىم كىشىلەر
ئۇيغۇر ئاكادېمىيسىنىڭ قۇرۇلۇشىدىن كۈنىمىزگىچە ئۇيغۇر پەن – تەتقىقاتچى، ئەدىب ۋە مۇتەخەسىسلەر ئۈچۈن جان كۆيدۈرۈپ ئىشلىگەن ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى پەخرى رەئىس ۋە رەئىسلىرى
پەخرى رەئىسلەر
ۋەزىپە مۇددىتى: 2009 – يىلى 9 – سىنتەبىردىن 2013 – يىلى 21 – سىنتەبىرگىچە
ۋەزىپە مۇددىتى: 2013 – يىلى 21 – سىنتەبىردىن 2015 – يىلى 10 – ئۆكتەبىرگىچە
پەخرى رەئىسلىك ۋەزىپە مۇددىتى: 2015 – يىلى 10 – ئۆكتەبىردىن 2021-يىلى 12-ئاينىڭ 10-كۈنىگىچە.
رەئىسلەر
ۋەزىپە مۇددىتى: 2009 – يىلى 9 – سىنتەبىردىن 2010 – يىلى 9 – مايغىچە
ۋەزىپە مۇددىتى: 2010 – يىلى 9 – مايدىن 2012 – يىلى 18 – نويابىرغىچە
ۋەزىپە ئۆتىگەن مۇددىتى: 2012 – يىلى 18 – نويابىردىن 2015 – يىلى 23 – ئاۋغۇستغىچە
ۋەزىپە مۇددىتى: 2015 – يىلى 23 – ئاۋغۇسىتتىن 2018 – يىلى 24 – ئاۋغۇستغىچە ۋەزىپە مۇددىتى: 2018 – يىلى 24 – ئاۋغۇستتىن 2021 - يىلى 19 – ئىيۇنغىچە ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى 5 - قېتىملىق دېمۇگراتىك سايلىمىدا، توققۇز كىشىلىك ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى ئىجرائىيە كومىتېتى تەشكىللەندى. ھەيئەت ئەزالار خالىس ھالدا بەدەلسىز ۋاقىت ئىچىدىن ۋاقىت چىقىرىپ، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارقىلىق ئۇيغۇر پەن-مائارىپىغا خىزمەت قىلىش ئۈستىدە ئىزدەنمەكتە.
ئۇچۇر مەنبەسى
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى ئورگان تور بېتى
ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى قوغداش ھەققىدىكى مۇھاكىمە يىغىنى ۋاشىنگتوندا غەلبىلىك ئاخىرلاشتى
ئۇيغۇر تارىخى تەتقىقاتى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى
مەھجەر ئەدەبىياتى
مەھجەر ئەدەبىياتىدىكى يازغۇچىلار ۋە شائىرلار:
لۇئاندا
لۇئاندا ئانگولا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، ئەڭ چوڭ پورتى، مۇھىم سانائەت مەركىزى.
جۇغراپىيەلىك ئورنى
لۇئاندا ئانگولا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، ئەڭ چوڭ پورتى، مۇھىم سانائەت مەركىزى. بۇ شەھەر بېنگو قولتۇقىنىڭ يېنىغا، كۋانزا دەرياسىنىڭ دېڭىزغا قۇيۇلۇش ئاغزىنىڭ شىمالىي تەرىپىگە جايلاشقان. ئاھالىسى 934 مىڭدىن ئاشىدۇ(1984). لۇئاندا شەھىرى 1575-يىلى قۇرۇلۇشقا باشلىغان، شەھەرنىڭ تولۇق نامى «سان پاۋلۇلۇ ئاندا» بولۇپ، قىسقارتىلىپ لۇئاندا دەپ ئاتىلىدۇ.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى
لۇئاندا ئانگولانىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى، بۇ جايدا كۆلىمى خېلى چوڭ بولغان نېفىت ئايرىش زاۋۇتى، توقۇمىچىلىق فابرىكىسى ۋە باشقا يېمەك-ئىچمەك، سېمونت، ئاليۇمىن، شېكەر، قەغەز قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. لۇئاندا تەبىئىي پورت بولۇپ، بۇ جاي ئارقىلىق نېفىت، تۆمۈر رۇدىسى، كوفى، تالالىق ئاگاۋى، شېكەر قومۇشى، پاختا قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئېكسپورت قىلىنىدۇ. تۆمۈر يول ئارقىلىق شەرقتىكى مالانژې، دوندو شەھەرلىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەھەرنىڭ يېنىدا خەلقئارا ئايرودرومى بار.
گېلون (يېزا)
غېلان ( ئۇزبېكچە: Gʻelon) ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قاشقادەريا ۋىلايىتى شەھرىسەبز شەھرىگە قاراشلىق شەھەر تىپىدىكى ئولتۇراق رايون. غېلان قىشلاقى 1305 - يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، بۇ يېزىدىكى ئاھالىلەر يەنىلا قەدىمكى ئۆرپ - ئادەت ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىنى ساقلاپ كەلگەن. 2018 - يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە، ئالاھىدە چېگرا تۈزۈمى سەۋەبىدىن چەتئەللىك ساياھەتچىلەر بۇ يېزىنى زىيارەت قىلالمىدى.
جۇغراپىيە
غېلان ئۆزبېكىستاننىڭ جەنۇبىغا، قاشقادەرياسى ئويمانلىقىغا ، پامىر-ئالاي تېغىنىڭ غەربىي ئېتىكىگە جايلاشقان.
بۇ تېررىتورىيە ئۆزبېكىستان ۋە تاجىكىستان چېگرىسىغا جايلاشقان بولۇپ ، شاخرىسابزغا 80 كىلومىتىر كېلىدۇ. كىشلاق ئېگىز تاغلار بىلەن قورشالغان بولۇپ ، شەرقتە 4000 مېتىردىن ئاشىدۇ. بۇ ئۆزبېكىستاندىكى ئەڭ ئېگىز تاغلىق كەنتلەرنىڭ بىرى. بۇ يەردە نۇرغۇن يىلانلار بار تەس ، ئەمما گۈزەل تاغ توپا يولىنى بويلاپ مېڭىش ئاسان ئەمەس.
كىلىمات
كېلىمات قۇرۇقلۇق ، قۇرغاق ، بەزى جايلاردا سۇبتروپىك بەلۋاغ بولىدۇ.
نۇپۇسى
مىللىي تەركىبى: تاجىكلار - 5831 ئادەم ، ئۆزبېكلەر - 3 ئادەم. ( 2019- يىل 12-دېكابىرغىچە ).
مەنزىرە نۇقتىلىرى
بۇ يېزىغا يېقىن جايدا « ھەزرىتى سۇلتان » دەپ ئاتالغان بىر تاغ بار ، شۇنداقلا ساياھەتچىلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشكەن «ھىسوراك سۇۋ ئومبورى» بار.
قاشتېشى يېزىسى
قاشتېشى يېزىسى خوتەن ناھىيەسى گە جايلاشقان. چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلغان، ئاساسلىق كان بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، قاشتېشى، ئالتۇن قاتارلىقلار بار. قاشتېشى يېزىسى خوتەن ناھىيەسى بازىرنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ، خوتەن ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 150 كىلومېتىر كېلىدۇ. كۆلىمى 13299.6 كۋادىرات كىلومېتىر كېلىدۇ، نوپۇسى 6000 بولۇپ، ئۇيغۇر، خەنزۇ ئىككى مىللەت ئارلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %99.92 نى ئىگەلەيدۇ. 1957-يىلىدىن ئىلگىرى لوپ ناھىيەسى گە تەۋە بۇلۇپ، 1957-يىلى خوتەن گە ئايرىپ بېرىلگەن. 1958-يىلى راكېتا گۇڭشېسى قىلىپ قۇرۇلغان. 1984-يىلى قاشتېشى يېزىسى قىلىپ تەسىس قىلىنغان.
1991 - يىلى
1991 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
قىرغىزچە ۋىكىپېدىيە
قىرغىزچە ۋىكىپېدىيە (قىرغىزچە: Кыргыз Уикипедиясы)، ۋىكىپېدىيەنىڭ قىرغىز تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2002- يىل 3- ئىيۇندە قۇرۇلغان. 2012- يىل 14- سىنتەبىر ئىتىبارى بىلەن قىرغىزچە ۋىكىپېدىيە 10.000 ماقالىلىك بىر ۋىكىپېدىيە بولدى.
1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر.
زۇمرەت داۋۇت
زۇمرەت داۋۇت (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Zumret Dawut) بولسا 1982-يىلى شەرقىي تۈركىستان نىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى دە توغۇلغان.
ئوكيان لۇغىتى
ھەققىدە
قارلۇق شىركىتىنىڭ يېڭىدىن ئىشلەپ چىقارغان يەتتە خىل يۆلىنىشلىك ، ئىككى مىليۇن سۆزلۈكلۈك ئۇيغۇرچە ئەپ
چۈشۈرۈش ئادىرىسى
https://web.archive.org/web/20180526100042/http://apps.qarluq.com/lughet/
مەنبە
قارلۇق شىركىتى تور بىتى
جۇبران خەلىل جۇبران
thumb|جۇبران خەلىل جۇبران جۇبران خەلىل جۇبران (؛ ) ئەرەب ئەدەبىياتىدىكى ئەڭ مۇھىم شائىرلارنىڭ بىرىدۇر. مىلادى 1883 – يىلى 1-ئاينىڭ 6-كۈنى بىشەررى (ھازىرقى لۇبناندىكى بىر شەھەر) شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن. 1931 يىلى 4 – ئاينىڭ 10 – كۈنى نيۇ يورك شەھىرىدە ۋاپات بولغان. شائىر ئىجادىيىتىنىڭ شاھ ئەسىرى «پەيغەمبەر» دۇر.
ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى
ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى، 2011 - يىلى ئاپرېلدا ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە مەسئۇلى دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ تەرىپىدىن قۇرۇلغان.
نامىنىڭ كېلىپ چىقىشى
«ساجىيە» دېگەن نام مىلادى 926 - يىلى تۇنجى ئۇيغۇر ئىسلام خاقانى سۇتۇق بۇغراخاننىڭ يارلىقى بىلەن دىيارىمىزدا قۇرۇلغان قەدىمىي ۋە تۇنجى بىلىم - مەرىپەت بۆشۈكىنىڭ نامى بولۇپ، «بىلىم-مەرىپەت بۆشۈكى، ئىلىم تارقىتىش ماكانى» دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە.
ئۆز دەۋرىنىڭ مەرىپەت بۇلىقى بولغان، «بىلىم تارىتىش»تىن ئىبارەت ئۇلۇغ مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتنى ئۆزىگە تۇغ قىلغان بۇ مەدرىسە ئۆتمۈشتە تالاي قەھرىمانلارنى، ئۇلۇغ ئەللامىلەر ۋە بۈيۈك شەخسلەرنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشتەك ئۇلۇغ ۋەزىپىسىنى ئورۇنداپ كەلگەن ئىلىم مۇئەسسەلىرىدىن بىرىدۇر. مىللەتنىڭ ئىلىم - ئىرپان ئۇسسۇزلىقىغا مەلھەم بولۇپ كەلگەن بۇ مۇئەسسەسەنىڭ سىمالىرى كۈنىمىز ئەۋلادلىرىنىڭ ئېڭىدا سۇسلىشىشىغا ئەگىشىپ، ئۆز دەۋرىنىڭ مائارىپ مەشئېلىنى چاقناتقان بىر خەلق ئىكەنلىكىمىز ئەستىن كۆتۈرۈلمەكتە. قىسقىسى، مۇشۇنىڭدەك ئىلمىي مۇئەسسەسەلەرنىڭ مىللىتىمىز كىملىكىنى ساقلاشتىكى رولى، مەدەنىيىتىنى قۇرۇپ چىقىشتىكى تۆھپىلىرى ئۇنتۇلۇپ بارماقتا.
مەقسىتى
«ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى» خاراكتېر جەھەتتىن «مەرىپەت تارىتىشتىن» ئىبارەت ئەجدادلارنىڭ ئۇلۇغۋار روھىغا ۋارىسلىق قىلىشنى كۆزلەپ قۇرۇلغان بولۇپ، تور بېكەت ئۇيغۇر خەلقىگە دىنىي ۋە شەرئىي بىلىملەرنى ئەڭ ئىشەنچلىك، ئاممىباب ۋە بۈگۈنكى دەۋر تىلى بىلەن چۈشەندۈرۈشنى ئاساس قىلغان، ئۇچرىغان دىنى مەسىلىلەرگە شەرىئەت نۇقتىسىدىن ئىلمىي جاۋاب بېرىش ئارقىلىق دىنىي بىلىم ساھەلىرىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇشنى ئۆزىگە بۇرچ قىلغان بىر تور مۇئەسسەسەسىدۇر.
پەخىردىن قارلۇق
پەخىردىن قارلۇق ئەر، ئۇيغۇر، 1981-يىلى 9-سىنتەبىر ئاقسۇ شەھەر شايا ناھىيسىدە مەدەنىيەتلىك ئائىلىدە تۇغۇلغان. 1994-يىلى Basic ۋە Assemble تىلىدىن باشلاپ كومپيۇتېر ساھەسىگە كىرگەن. 1996-يىلدىن 7-ئايدىن 1997-يىلى 8-ئايغىچە ئەقلىي ئىقتىدارلىق كومپيۇتېر شىركىتىدە، 1997-يىلى 8-ئايدىن 1998-يىلى 11-ئايغىچە پەن-تېخنىكا ئەجدىھاسى كومپيۇتېر شىركىتىدە يېزىق-جەدىۋەل ۋە ساندان بىر تەرەپ قىلىشقا مۇناسىۋەتلىك خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن.
1998-يىلى11-ئايدا ھازىرقى قارلۇق شىركىتىنىڭ ئاساسى بولغان «قارلۇق كومپيۇتېر مۇلازىمەت مەركىزى» نى قۇرغان. 2000-يىلى 3-ئايغىچە خەنزۇچە UCDOS مەشغۇلات سىستېمىسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇرچە مەشغۇلات سىستېمىسى، DOS موھىتىدىكى كۆپ تىللىق مەتىبەئە، جەدىۋەل ۋە ساندان باشقۇرۇشقا ئىشلىتىدىغان گىرافىك يۈزلۈك قوللىنىش پرگراممىسى Uyghur-word نى، مالىيە-مائارىپ ساھەسىدە قوللىنىلىدىغان ئۇچۇر باشقۇرۇش ۋە ئىستاتىستكا يۇمشاق دېتاللىرىنى ئىشلىگەن 2000-يىلى 3-ئايدىن باشلاپ، نىشانىنى كومپيۇتېر گىرافىك ساھەسىگە قارىتىپ، رايونىمىزنىڭ 3D كومپيۇتېر گىرافىكى ساھەسىدە نۇرغۇنلىغان تۈرلەرنى ئىشلىگەن ۋە سىستېمىلاشتۇرۈغان. بېيجىڭ پايتەخىت پېداگوگىكا ئۇنىۋېرستېتىنىڭ كومپيۇتېر كەسپىي ئېستېتىكا تەتقىقات مەركىزى، CG Power ۋە Days of View قاتارلىق شىركەتلەردە CCTV-4، CCTV-9، CCTV-8 بيېجىڭ ۋە تېيەنجىن تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرىنىڭ كومپيۇتېر گىرافىكىغا مۇناسىۋەتلىك تۈرلەرنىڭ تۈر باشقۇرغۇچىسى، 3D كۆرۈم ئېغغىكتى مەسئۇلى ۋە تېخنىكا يېتەكچىلىك خىزمەتلىرىنى ئىشلىگەن.
پەخىردىن قارلۇق-قارلۇق مدېىيا تېخنىكا شىركىتىنىڭ باش ئىجىرائىيە دېرىكتورى. رايونىمىزنىڭ 3D كومپيۇتېر گىرافىكى ساھەسىنىڭ باشلامچىسى. ئامېرىكا ئالما شىركىتىنىڭ جوڭگۇدىكى تۇنجى خۇسۇسىي شىركەتلەر ھەمكارلىقىدىكى يۇمشاق دېتال تەجرىبخانىسىنىڭ قۇرغۇچىسى. ھازىر ئۇنىڭ يېتەكچىلىكىدە 3D تەقىلىدلەش ۋە ئانالىزلاش ئىقىتدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنتېرەكتىۋ يۇمشاق دېتال تۈرلىرى ئىشلەنمەكتە.
«كومپيۇتېر ۋە تۇرمۇش» ژورنىلىنىڭ 2009-يىللىق 2-سانىدىن ئېلىندى.
1981 - يىلى
1981 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
1858 - يىلى
1858-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
مادراس
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
مادراس ھىندىستاننىڭ شەرقىي جەنۇبى دېڭىز ياقىسىغا جايلاشقان چوڭ شەھەر، مۇھىم پورتى، ھىندىستاننىڭ يېڭىدىن تەرەققىي قىلغان مۇھىم سودا سانائەت مەركىزى. شەھەر ئاھالىسى 5 مىليون 400 مىڭدىن ئاشىدۇ(1980). مادراس پورتى سۈنئىي پورقت بولكۇپ، ئىككى تارماق قانال، تۆمۈر يول، تاشيوللار ئارقىلىق دۆلەتنىڭ ئىچكى رايونلىرى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ.
ئىقتىسادىي ئەھۋالى
مادراس ئۆزىنىڭ ئاپتوموبىل سانائىتى، توقۇمىچىلىق سانائىتى بىلەن ھىندىستاندا ئالاھىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ، ئۇنىڭدىن سىرت، كېمىسازلىق، نېفىت ئايرىش، خىمىيىۋى ئوغۇت، تېرە-خۇرۇم، يېمەك-ئىچمەك سانائەتلىرىمۇ خېلى تەرەققىي قىلغان. شەھەر رايونىدىكى پېرامبوردا ھەرخىل تىپتىكى ئاپتوموبىللارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان سانائەت ئورنى، شەھەرنىڭ جەنۇبىغا 80 كىلومېتىر كېلىدىغان كالاپپاكام دېگەن جايدا ئاتوم ئېلېكتر ئىستانسىسى بار. شەھەردە يەنە خەلقئارا ئايرودرومى، كىنو ستۇدىيىسى، مۇزېيخانا، ھايۋاناتلار باغچىسى قاتارلىق مەشھۇر ئورۇنلار بار. مادراس پورتى ئارقىلىق تېرە، يۇڭ، پاختا، كوفى، چىرىمتال قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئېكسپورت قىلىنىدۇ. مادراس ھىندىستاننىڭ بومباي، مورموگان، ۋىساكاپاتنام، كالىكوتتىلاردىن قالسا بەشىنچى ئورۇندىكى چوڭ پورتى.
ئۇزۇنشو يېزىسى
2012-يىلى 5-ئاينىڭ 7-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئۇزۇنشو يېزىسى قۇرۇلغان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق ئورنى تاشلىق كەنتىسىدە. قارمىقىدا 13 دانە مەمۇرىي كەنت بار.
سەلەي چاققان
سەلەي چاققاننىڭ ئەسلى ئىسمى مۇھەممەد سالىھ، قىسقىچە ئېيتقاندا مەتسەلەي، ئۇنىڭ «ئەپچىلەم»، «موللا»، «چاققان» دېگەندەك لەقەملىرى كۆپ بولغان، كېيىنرەك ئەسلى ئىسمىغا «چاققان» سۆزى قوشۇلۇپ، «سەلەي چاققان» ئاتىلىپ كەتكەن.
سەلەي چاققان تەخمىنەن مىلادىيە 1790-يىللىرى قەشقەر ۋىلايىتى توققۇزاق ناھىيىسى ئوپال يېزىسىدا ھۈنەرۋەن ئائىلىسىدە تۇغۇلىدۇ. ئۇنىڭ ئاتىسى مۇھەممەد ئاخۇن مال بېقىپ، موزدۇزلۇق، ناۋايلىق قىلىپ كۈن كەچۈرگەن بولۇپ، كېيىن مالدىنمۇ ئايرىلىپ، كۆپ ئۆمرى ناۋايلىقتا ئۆتىدۇ.
سەلەي چاققان مالنى ياخشى تونۇيدىغان سىنچى، چىۋەر ئوغلاقچى، راۋابچى، مۇئامىلىدە مۇلايىم، خۇش چاقچاق دادىسىنىڭ تەسىرىدە زېھنى ئۆتكۈر، قولى ئەپچىل، كۈلۈپ تۇرىدىغان ئوچۇق بالا بولۇپ يېتىلىپ، كىچىكىدىنلا كۆزگە كۆرۈنۈشكە باشلايدۇ. بالىلارنىڭ كوچا ئويۇنلىرى، توي - تۆكۈنلەردە، بارات كېچىلىرىنىڭ تۈنەك ئويۇنلىرىدا بالىلارنىڭ باشلامچىسى بولىدۇ. لېكىن، ئاتا - ئانىسى ئۇنىڭ «يامان كۆزدىن خالىي» بولۇشى ۋە ياش زېھنىنى بىلىمگە سەرپ قىلىشى ئۈچۈن ئۇنى مەكتەپكە ئوقۇشقا زورلايدۇ. ئۇ دىنىي مەكتەپتە ياخشى ئوقۇپ، ئۈچ-تۆت يىل ئىچىدە ئەرەبچە، پارسچە كىتابلارنى سۇدەك ئوقۇيالايدىغان بولىدۇ. كېيىن قەشقەر شەھىرىدىكى تاغىسى زېرىپ زەرگەرنىڭ ياردىمى بىلەن قەشقەر شەھىرىدىكى خانلىق مەدرىسىدە ئوقۇيدۇ ئەمما، ئۇ بۇ بىلىم دەرگاھىدا ئۇزاق ئوقۇيالمايدۇ، ئاتىسى ۋاپات بولۇشى بىلەن شەھەرگە كۆچۈرۈپ كەلگەن ئائىلىسىگە ئۆزى قاراشقا مەجبۇر بولىدۇ. سەلەي ئاتىسىنىڭ قەرزلىرىنى تۆلەپ، ئۆينى ئۆزى باقىدىغانلىقىنى ئىزھار قىلىپ، ئانىسىغا تەسەللى بېرىدۇ. ئاتا كەسپى ناۋايچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇپ، تىرىكچىلىك كويىغا كېرىپ كېتىدۇ. سەلەي ئاتىسىنىڭ يالغۇز ھۈنىرىنىلا ئەمەس، باشلانغۇچ ھالدا سەنئەتنىمۇ - ناخشا ئېيتىش، راۋاب چېلىش، چاقچاقنىمۇ ئۆگىنىدۇ. قەشقەر شەھىرىدىكى تۈرلۈك تاماشا، تۆي-تۆكۈن، باراۋەت، مەشرەپ، تاۋاپ-سەيلىلەرگە قاتنىشىپ، خەلق ئارىسىدىكى خىلمۇ خىل سازەندە، شائىر، قوشاقچى، ئۇسسۇلچى، ئويۇنچى - دورامچى، مەسخىرىۋاز، سۆزمەن قىزىقچىلارغا ئارىلىشىپ، ئۇلاردىن ئۆگىنىدۇ. ئۇنىڭ چاقچاقلىشىش جەھەتتىكى، تالانتىمۇ چاپسان ئۆسىدۇ. ئۇ شۇ چاغلاردا 20ياشلاردا بولسىمۇ، سۆز ئويۇنلىرىدا تەڭتۇشلىرىدىن ئۆتۈپ كېتىدۇ. كۈندىن-كۈنگە نامى يېزا، شەھەرلەرگە تارىلىشقا باشلايدۇ. كىچىكىدىن خەلقنىڭ جەبىر - كۈلپەتلىرىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈپ ئۆسكەن سەلەي ئەمدى بولسا، يۇقىرى تەبىقىلەرنىڭ ئەيش-ئىشرەتلىك تۇرمۇشىنى يېقىندىن كۆرۈپ سېلىشتۇرۇپ، ئاڭ - سېزىم جەھەتتە بارا-بارا ئويغىنىپ، كەمبەغەللەرگە يان بېسىشقا باشلايدۇ.
سەلەي چاققان ئاتا كەسپى - موزدۇزلۇق، ناۋايلىقتىن باشقا، تۆمۈرچىلىك، بابكارلىق، ياغاچچىلىققا ئوخشاش نۇرغۇن ھۈنەرلەرنى بىلسىمۇ، ئۇ ئاساسەن ناۋايچىلىق بىلەن كۈن كەچۈرىدۇ. ئۇ شۇ ئارىدا بىر مەزگىل قەشقەر ھاكىمى زوھۇرىدىن بەگ ھوزۇرىدا ئوردا قىزىقچىسى ۋە باش ئاشپەز سۈپىتىدە ئىشلەيدۇ. لېكىن، ئورا ھاياتى بۇ ئەركىن، خۇش كۆڭۈل ۋە تېتىك سەلەي ئۈچۈن بەكمۇ خورلۇق ۋە زېرىكىشلىك تۇيۇلىدۇ. ئۇنىڭغىچە ھاكىمدارلار جانغا زىق بىلەن مىخ بولۇپ تۇرىدىغان سەلەينىڭ «كۈلكە-قىزىقچىلىرى» دىن جانلىرى جاق تويۇپ، سەلەينى كۆزدىن نېرى قىلىشنى كۆزلەيدۇ.
سەلەينىڭ قىزىقچىلىقى ئۇنىڭ يۇمۇرىستىك ئاجايىپ سۆز ئويۇنلىرى ساھىبى ئىكەنلىكىدە نامايان بولىدۇ. ئۇنىڭ بۇ جەھەتتىكى تالانتى ئۇنىڭ لەتىپە، ھەجۋى ھېكايە ۋە ھەجۋىي ناخشا-قوشاقلىرىدىن ئايدىڭ-ئاشكارا كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇ.
سەلەي - سىلىق ۋە ئۆتكۈر لەتىپە ماھىرى، ئۇ يالىڭاچ، قوپال كۈلكە سۆزلەرنى ئەمەس، ئەكسىچە ناھايىتى سىلىق - سىپايە، ياپتا گەپلەر قىلىشنىڭ ئۇستىسى، ئۇنىڭ سۆزلىردىن دۈشمەن ياكى قارشى تەرەپلەرمۇ سېھىرلىنىپ، تۇيماي قېلىپ، كۈلۈپ تۇرىدۇ.
سەلەينىڭ قايسى دائىرىدىكى لەتىپىلىرى، شاڭخو، چاقچاقلىرى بولسۇن، يات سىنىپ، يات تىپنى تەنقىدلەشكە، ئۆزىنى-دوستىنى بولسا ئۇلۇغلاشقا، نۇقسانى بولسا ئۇچۇقداشقا قارىتىلىدۇ. سەلەي چاققان لەتىپىلىرى ناھەقچىلىققا قارشى تۇرىدىغان ئادالەتپەرۋەرلىكنى، خۇراپىي، مەھۇم پىكىرلەرگە قارشى روشەن ھۆر پىكىرلىكنى، نادانلىقنىڭ قۇلى بولماي، پاراسەتنىڭ پىدائىيسى بولۇشنى تەرغىب قىلىپ، چىرايلىق ۋە ئەڭ تەسىرچان كۈلكە دەستۇرلىرى سۈپىتىدە جاراڭلايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۈستۈن تەبىقىلەر ياكى شۇنىڭغا مەنسۇپ شەخىسلەر سەلەينىڭ كۈلكىسىنى بوغۇپ ياكى ئۇنىڭ لەتىپىلىرىنى ئەخلاقسىز، بىھايا لەتىپىلەرگە ۋە ئۇنى لەت قىلىش قورالى سۆز-چۆچەكلەرگە ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلگەن. ھاكىمدار، روھانىي ۋە ئازغۇنلار سەلەي لەتىپىلىرىنى يېزىققا - كىتابلاغا ئېلىش بۇياقتا تۇرسۇن، ھەتتا تىلغا ئېلىپمۇ قويمايدۇ، پۈتۈن كۈچ ۋە ئىلاجىنى ئىشلىتىپ، باشقىلارنىمۇ تىلغا ئالمايدىغان قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. تىلغا ئالغان ھالەتتىمۇ ئۇلارنى ئۆزلىرىنىڭ خۇنۇك بوياقلىرى بىلەن ياساپ بۇزىدۇ ۋە ئۆزگەرتىدۇ.
سەلەي چاققان دائىم ئۈمىدۋارلىق روھى بىلەن سۇغىرىلغان لەتىپە، قوشاق ۋە پاراڭلىرىدا قارنى توق جانابلارنىڭ سىياقى سۆلەتلىك؛ سۇمباتلىق كۆرۈنگەن بىلەن قەلبى كاۋاك ياكى ئىچى پۈتۈنلەي پىسىق-پاسات، ئەيىب-نۇقسانلار بىلەن تولغانلىقىنى ئاشكارىلاپ تاشلايدۇ.
سەلەي چاققان لەتىپىلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇ ئۆز سۆز قىزىقچىلىقىدا ئۇيغۇر تىلىدىكى كۈلكە پەيدا قىلغۇچى جىمكى سۆز، ماقال ۋە ئىبارەتلەردىن پايدىلىنىشقا ئۇستا. بۇنىڭغا مىسال قىلىپ، «تېتىقسىزلىققا قېتىقسىزلىق»، «دېھقان ئۇلۇغ»، «كۈچۈك»، «كىچىك» لەتىپىلىرىنى ئاتاشقا بولىدۇ. ئۇ خەلق ئېغىز ئىجادىنىڭ جىمىكى ساتىرىك، يۇمۇرىستلىق نەمۇنىلىرىدىن، قىزىق بېيت، قوشاق، ھەجۋى چۆچەك، لەتىپە، چاقچاق شاڭخو ۋە باشقىلاردىن كەڭ پايدىلىنىدۇ.
سەلەي - دانا قىزىقچى، ئۇنىڭ دانالىقى ھە دېسىلا كۈلكە پارتلىتىدىغان لەتىپىلىرىدىلا ئەمەس، قارشى تەرەپنىڭ پاراسەتسىزلىكىنى ئايىماي پاش قىلىپ، ئولتۇرغۇزۇپ قويىدىغان، شاھىتلار ۋە ئاڭلىغۇچىلار ئىشنىڭ تېگىگە تەپەككۇر بىلەن كېيىن يېتىپ، ئاندىن مەغرۇرانە كۈلىدىغان لەتىپىلىرى بىلەن ئەمگەك ئەھلىنىڭ قايغۇسىغا شادلىق بېغىشلايدىغان ئاقىلانە مەسلىھەت تىپىدىكى لەتىپىلىرىدە نامايان بولىدۇ. ئۇنىڭ شۇنداق دانالىقىغا - سۆزدە چېچەنلىكىگە «كۈن ياخشى»، «ئېتىقاد»، «دوزاخ نەدە»، «قازاننىڭ دۈم كۆرۈنۈشى يامان»، «ئۈجمە سايىسىدا» دېگەن لەتىپىلەر دەلىل بولالايدۇ.
سەلەي ھازىر جاۋاب قىزىقچى، ئۇنىڭ سۆز-ھەرىكىتى قىزىق بولۇش بىلەن بىللە قىرلىق، مەزمۇنلۇق ۋە يۇقىرى ھارارەتلىك، بۇنىڭغا ئۇنىڭ كۆپ ھۈنەرلىك ئىكەنلىكى، سەنئەتكارلىقى، كۆرگەننى ئەينەن دورايدىغان تەقلىدۋازلىقى ۋە كۈلكە ھەرىكىتىدە ئىجادىي تېز كارلىقى مىسال بولىدۇ.
مەلۇمكى، تارىخنى خەلق يارىتىدۇ، شۇنىڭدەك ئۇنىڭ قەھرىمانلىرىمىزنىمۇ خەلق يېتىشتۈرىدۇ. دېمەك، فولكلور قەھرىمانى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئەڭ تەسىرچان، ئەڭ تارقىلىشچان، ئىخچام ۋە ئۆتكۈر ژانىرى - لەتىپە قەھرىمانىنىمۇ خەلق يارىتىدۇ. قىزىقچىلىق قەھرىمانلىرىمۇ خەلقتىن ئۆگىنىپ يېتىشىدۇ. سەلەي چاققانىڭ تەرجىمھالىدىن مەلۇمكى، ئۇ كىچىكىدىنلا ئۇستا راۋابچى، ماھىر غەزەلخان بولغان ئاتىسىدىن نۇرغۇنلىغان قوشاق، بېيىت ۋە موزدوزخانىلارمۇ سەنئەت ئوچىقى بولۇپ كەلگەن. سەلەينىڭ ئاتىسى مۇھەمەتنىڭ ھويلىسىدىكى موزدوزخانىدىن ھېچقاچان ئادەم ئۈزۈلمەيتتى. ئۇ يەرگە يىغىلغانلار تۈرلۈك جەڭنامىلەر، چۆچەكلەرنى ئېيتىشىپ ياكى دۇتار، راۋاب، تەمبۇر چېلىشىپ، ناخشا ئېيتىشىپ كۆڭۈل ئىچىشاتتى. موزدوزخانىدا كۆرگەن، ئاڭلىغانلىرى ياش سەلەينىڭ دىلىغا ئۆچمەس بولۇپ ئورناپ قالىدۇ. سەلەي مەدرىسىدە ئوقۇغان چاغلىرىدا شەرق كىلاسسىكلىرىنىڭ ئىجادىيىتى بىلەن يېقىندىن تونۇشىدۇ، شۇنداقلا ئۇيغۇر كىلاسسىك شائىرلىرىنىڭ، ئالىملىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى زوقمەنلىك بىلەن ئۆگىنىدۇ. ناھايىتى نۇرغۇن ھېكايە، غەزەل، نەقىل ۋە ھېكمەتلەرنى بىلىۋالىدۇ. تۇغما تالانت ئىگىسى بولغان سەلەي چاققان ئۈچۈن مۇنداق قولايلىق شارائىتلار ئۇنىڭ قوشاقچىلىقتىمۇ قابىلىيىتىنىڭ پەرۋاز قىلىشىغا مۇمكىنلىك بېرىدۇ. سەلەي ھەقىقەتەن ماھىر ۋە قايناق ئىلھاملىق، ھوزۇر بەخىش قوشاقچى. ئۇنىڭ قوشاقلىرى ئەمگەكچىگە روھ، ئاشىققا ئارام، دەردمەنگە داۋا، زالىمغا زاۋال، جاھىلغا جۇۋالدۇزاۇزاۇر، ئۇنىڭ قوشاقلىرىدا ۋەتەنپەرۋەرلىك، بايلارغا قارشى كۈرەش قىلىش روھى يالقۇنلاپ تۇرىدۇ. شۇڭلاشقىمۇ ئۇنىڭ قوشاقلىرى شەكىل جەھەتتىن بولسۇن، مەزمۇن - ئىدىيە جەھەتتىن بولسۇن، ئاددىي خەلقنىڭ كۆڭلىگە ناھايىتى يېقىن. شىنجاڭ يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن شەخىسلەر
باشقۇرتچە ۋىكىپېدىيە
تاتارچە ۋىكىپېدىيە (باشقۇرتچە: Башҡорт Википедияһы)، ۋىكىپېدىيەنىڭ باشقۇرت تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2002- يىل 2- ئىيۇندە قۇرۇلغان. لېكىن تۇنجى ماقالەسى 2005- يىل 16- ئاپرېل كۈنى يېزىلغان. 2010- يىل 7- دېكابىر ئىتىبارى بىلەن باشقۇرتچە ۋىكىپېدىيە 1.000 ماقالىلىك بىر ۋىكىپېدىيە بولدى. بۇنىڭغا بىنائەت شۇڭقار ژورنىلىدا ۋىكىپېدىيەگە ئالاقەدار ماقالە ئېلان قىلىندى.
= ھازىرقى ھالى = 1 2023 ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن باشقۇرغۇچىسى باردۇر.
سۇڭ سۇلالىسى
سۇڭ سۇلالىسى (خەنچە: 宋朝، پىنيىن: Sòngcháo)، خىتاي تارىخىدا ئۆتكەن سۇلالە نامى. سۇڭ سۇلالىسى، جاۋ كۇاڭيىن تەرىپىدىن قۇرۇلغان، 960 — 1279 - يىللار ئارىسى سەۋر سۈرگەن. خىتاي تارىخىدا مەشھۇر جەنۇبىي ۋە شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىدە، ليۇيۇ تەرىپىدىن قۇرۇلغان سۇڭ سۇلالىسى بار بولۇپ، مىلادى 420 — 479 - يىللار ئارىسى دەۋر سۈرگەن.
ياۋا گىلاس
ياۋا گىلاس شەرقىي تۈركىستان نىڭ قورغاس ناھىيەسى غەربىي تەڭرى تېغى تارباغايتايدىكى تاغلاردا بىر ئەسىر بولغان ياۋا گىلاس دەرىخى.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :ياۋا گىلاس
تەۋەلىكى :ئۆسۈملۈكلەر دۇنياسى
تىپى :يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈكلەر تىپى
سىنىپى :جۈپ پەللىلىك ئۆسۈملۈكلەر سىنىپى
تۈركۈمى :ئازغان تۈركۈمى
ئائىلىسى :ئازغان ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :ئالۇچا ئۇرۇقدىشى
مىچىگان ئىشتاتى
left|thumb|250px| left|thumb|250px
ياۋا گىلاس
قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
ياۋا گىلاسياۋا گىلاس شەرقىي تۈركىستان قورغاس ناھىيەسى غەربىي تەڭرى تېغى تارباغايتايدىكى تاغلاردا بىر ئەسىر بولغان ياۋا گىلاس دەرەخلىرى بۇلۇپ، ئۇ چاتقال بولۇپ ئېگىزلىكى 2 -3 مېتىر ئەتراپىدا كېلىدۇ ، توپلىشىپ ئۆسىدۇ شاخچىلىرى كۈل رەڭ ، يوپۇرماقلىرى تەتۇر تۇخۇم شەكلىدە، قىزىل 6 - ئاينىڭ ئوتتۇرلىرى پىشىدۇ.
مىچىگان ئىشتاتى
مىچىگان بولسا ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى دىكى بىر ئىشتات (ۋىلايەت) 2008 نوپۇسىبار، مىچىگاننىڭ 10,003,422 نوپۇسىبار، 253,793 km² دائىرسىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 44.0°، غەربى ئۇزۇنلۇك 85°0.
دۈشكەلىمەك
باشقىلارنى ھاقارەتلىمەك، بوزەك قىلماق، ئەدەپلىمەك.
قىسقىچە مەزمۇنى
دۈشكەلىمەك سىلكىپ، تۈرتۈپ، ئۇياق-بۇياققا ئىتتەرمەك؛ سىلكىشلىمەك؛
بالىنى دۈشكەلىمەك.
بېدە ئۇرۇقى
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :بېدە ئۇرۇقى
ئەرەبچە نامى :بەزرولىرەتىبە
پارسچە نامى :تۇخمى دىئۇئەسپەت
ئىنگلىزچە :Seed of Alfalfa
ئوردۇچە نامى :بەسكە پىراكى بىج
چىقىش ئورنى : شەرقىي تۈركىستان
ۋاقتى :كۈز
تەبىئىتى :2- دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق
ئائىلىسى :پۇرچاق ئائىلىسىدىـكى ئۇسۇمـلۇك
تونۇش
ئۇسۇمـلۇك بېـدىنىـڭ مىۋىسىدىـن ئىبـارەت. ( Medicago Sativa L ئەسلى ئۇسۇملىكى سۇسۇن گۇللۇك بېدە)
ئۈنۈملۈك تەركىبى
sialis acid, homostachydrine, stachydrine لار بار.
خۇسۇسىيىتى
ئىچىنى توختىتىش، مەنى، سۇت پەيدا قىلىش، بەدەننى سەمىرتىش، باھنى قۇۋۋەتلەش، ھېيىز ماڭدۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.
ئورۇنباسارى
پالەك ئۇرۇقى
تۈزەتكۈچىسى
پىننە
ۋەكىل خاراكتېرلىك پىششىق دورا ياسالمىسى
لوبوبى كەبىر،لوبۇبى سەغىر.
فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
پۈتۈن چۆپىنىڭ ئېرىتمىسى ئۆپكە سىل تاياقچە باكتىريىسىنىڭ ئۆسۈشىنى تورمۇزلايدۇ. تىكەنلىك بېدە نۇرغا نىسبەتەن زىيادە سەزگۈرلۈككە مەنبەئەتلىك تېرە ياللۇغىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بەلغەم چىقىرىش، يۆتەل توختۇتۇش ۋە كانايچە سىلىق مۇسكۇللارنى بوشۇتۇش؛ پاقىنىڭ يۈرەك قىسقىراش چاستوتىسىنى ئاستىلىتىش، توشقان ۋە چوڭ چاشقانغا نىسبەتەن قان چىقىش نىسبىتىنى چۈشۈرۈش ۋە قان چىقىش ۋاقتىنى قىسقارتىش، بالىياتقۇنى قوزغىتىش، ئاشقازاندا يەل پەيدا قىلىش.
خاس تەسىرى
بۆرەك ۋە باھنى قۇۋۋەتلىگۈچى دورا.
ئەكىس تەسىرى
قورساقنى ئېسىدۇ.
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
بېدە ئۇرۇقى1. بېدە ئۇرۇقىنى كۆيدۈرۈپ، تۈتۈنىدە داۋاملىق ئىس سېلىپ بەرسە. پالەچكە مەنپەئەت قىلىدۇ.
2. بادام مېغىزى 5 گرام، كۆكنار ئۇرۇقى، بېدە ئۇرۇقى، چىگىت مېغىزى قاتارلىقلارنىڭ ھەر بىرىدىن 10 گرام، چىلغوزە مېغىزى 10 گرام، پىننە 50 گرام ئېلىپ قائىدە بويىچە سوقۇپ ھەسەل بىلەن يۇغۇرۇپ ئىستېمال قىلسا سۈت مەنى كۆپەيتىدۇ.
3.بېدە ئۇرۇقى 10 گرام، سۆئلەپ، شاقاقۇل 5 گرامدىن ئېلىپ سۇپۇپ تەييارلاپ يەپ بەرسە باھنى قۇۋۋەتلەيدۇ.
كېسەللىك مىسالى
كۇكرەكنىڭ يىرىكلىگى ، باھ ئاجىزلىغى، يۆتەل، ئىچى سۇرۈشلەرگە ئىشلىتىلىدۇ.
ئىسمايىل نۇرۇللا
ئىسمائىل نۇرۇللا1957 -يىلى قۇمۇلدا تۇغۇلغان. 1963-يىلىدىن 1967-يىلىغىچە قۇمۇل شەھەر شەرىچى باشلانغۇچ مەكتەپتە، 1969-يىلىدىن 1973-يىلىغىچە قۇمۇل ۋىلايەتلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1973-يىلىدىن 1975-يىلىغىچە قۇمۇل شەھەر شەرىچى يېزىسى چاھارباغ كەنتىدە قايتا تەربىيە ئالغان. 1975-يىلى 10-ئايدىن 1979-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خىمىيە فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن فاكۇلتېتقا ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنىپ، مائارىپچىلىق ھاياتىنى باشلىغان. 1982-يىلى 3-ئايدىن 1983-يىلى 2-ئايغىچە نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان. خىزمەت جەريانىدا ئىزچىل تۈردە ئوقۇتۇش تەتقىقاتنىڭ بىرىنچى سېپىدە خىزمەت قىلغان ھەمدە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى خىمىيە فاكۇلتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، قاتارلىق مەمۇرىي ۋەزىپىلەرنى ئۈتىگەن، 1993-يىلى دوتسېنتلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1997-يىلى 9-ئايدا 40 ياشتىن ئاشقان ئىسمائىل نۇرۇللا ئىقتىسادىي ۋە باشقا جەھەتلەردىكى قىيىنچىلىقلارغا پەرۋا قىلماي، ياپونىيىگە ئىلغار پەن-تېخنىكا بىلىملىرىنى ئۈگىنىشكە ئاتلانغان. چەت ئەلدىكى تۈت يىللىق ئوقۇش ھاياتىدا، تىل جەھەتتىكى ۋە ئەمگەك سىجىللىقى قاتارلىق جەھەتلەردىكى قىيىنچىلىقلارنى يېڭىپ، ئامېرىكا، ئەنگلىيە، گېرمانىيە قاتارلىق دۈلەتلەردە چىقىدىغان مۇھىم ئىلمىي زۇرناللاردا 10 پارچە ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان. ئىسمائىل نۇرۇللانىڭ تىرىشچانلىقى، جاپاغا چىداش روھى ۋە مول تەتقىقات نەتىجىلىرى ياپونىيىدىكى ئوقۇتقۇچى ۋە ئوقۇغۇچىلارنى چوڭقۇر تەسىرلەندۈرگەن ۋە ئۇلارنىڭ ھۈرمىتىگە ئېرىشكەن.
2001-يىلى 3-ئايدا دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيىسىنى ياقلاپ، ئەلا نەتىجە بىلەن دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. ئۇ دەرھال ۋەتەنگە قايتىشقا ئالدىرىغان بولسىمۇ، ئوقۇتقۇچىسىنىڭ قايتا-قايتا بەرگەن تەكلىپى بىلەن 2001-يىلى 8-ئايغىچە پوستدوكتورلۇق بويىچە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان. ۋەتەنگە قايتقاندا خىزمەت ئورنىدا ئۈگىنىپ كەلگەن «پولىمېر ماتېرىياللىرى تەتقىقاتى» تېخى كۈنتەرتىپكە قويۇلمىغانلىقتىن ھەممە ئىشنى نۈلدىن باشلاشقا توغرا كەلگەن. تەشكىلنىڭ قوللىشى ۋە ئۈزىنىڭ قىسقىغىنە نەچچە يىللىق جاپالىق خىزمىتى ئارقىلىق، يېڭىدىن «پولىمېر ماتېرىياللىرى سانائىتى»، «ماتېرىيال خىمىيىسى» قاتارلىق تولۇق كۇرس كەسپلىرىنى تەسىس قىلغان.
ئۇ 2003-يىلىدىن بۇيانقى قىسقىغىنە نەچچە يىل ئىچىدە سەككىز نەپەر ئاسپىرانت تەربىيىلەپ، ئىختىساسلىقلارنى تەربىيىلەشكە تۈھپە قوشقان. ئۇ ياش ئوقۇتقۇچىلارنى تەتقىقات جەھەتتە يېتەكلىگەن ھەمدە ئۈزى تىنماي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىپ، خەلقئارا ۋە دۈلەت ئىچىدىكى نوپۇزلۇق زۇرناللاردا 60 نەچچە پارچە سۈپەتلىك ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان. 50 نەچچە خىل پولىمېرنى تۇنجى بولۇپ سېنتىزلىگەن. 2003-يىلىدىن ھازىرغىچە دۈلەت دەرىجىلىك تەتقىقات تېمىسىدىن ئىككىگە، ئۈلكە دەرىجىلىك ۋە كارخانىلارنىڭ يېڭى مەھسۇلاتلىرى تەتقىقاتى قاتارلىق تەتقىقاتلاردىن ئۈچ تۈرگە يېتەكچىلىك قىلىپ، كۈرۈنەرلىك نەتىجىلەرگە ئېرىشكەن. جەمئىي ئىككى مىليون يۈئەنگە يېقىن تەتقىقات فوند مەبلىغىگە ئېرىشكەن. ئىسمائىل نۇرۇللانىڭ توك ئۈتكۈزۈدىغان پولىمېرلار، نەملىك ساقلايدىغان پولىمېرلار ھەمدە نېفىت قېتىلمىلىرى ھەققىدىكى ئىلمىي ماقالىلىرىدىن 20 نەچچە پارچىسى ئامېرىكىدا نەشر قىلىنىدىغان تەبىئىي پەنلەر مۇجەسسىمى (سچى) ۋە تېخنىكا پەنلىرى مۇجەسسىمى (ئەى)گە كىرگۈزۈلگەن. ئۇنىڭ بىر تۈردىكى پاتېنتى ئىشلەپچىقىرىشقا كىرىشتۈرۈلگەن.
ئىسمائىل نۇرۇللا بۇ نەتىجىلىرىگە مۇناسىپ ھالدا 2003-يىلى پروفېسسورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى، 2004-يىلى دوكتور ئاسپىرانتلار يېتەكچى ئوقۇتقۇچىلىقىغا تەكلىپ قىلىندى. بىز پروفېسسورنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن تېخىمۇ زور نەتىجىلەرگە ئېرىشىشى، سلامەت بولۇشىغا تىلەكداشمىز. (مەنبە: «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى»)
توختىما توختى
alt=توختى |thumb|باش پىرسوناژ
ھەققىدە
alt=ڧىلىم |thumb|توختىما توختى لوگو
توختىما توختى(tohtima tohti) بولسا كۆپ بۈلۈملۈك يۇمۇرئىستىك تور تىلىۋىزىيە تىياتىرى. بۇ قىلىم 2017 -ئىنىچى يىلىدىن باشلاپ ئىشلەنگەن بۇلۇپ ھازىرغا قەدەر 2 بۈلۈم تارقىتىلىدى.
بۇ تىياتىرىدا، سادا، ئاق كۈڭۈل توختىنىڭ مۇھەببەت ، تۇرمۇش، دوسلۇق، ئائىلە مۇناسىۋەتلىرىدە باشتىنى كەچۈرگەن قىزىقارلىق ھەم تەسىرلىك ھاياتى بايان قىلىندۇ.
بۇ ڧىلىم ھەر ھەپتىدە بىر قىسىمى تورغا يوللىندىغان بۇلۇپ، سۇبات، توختىما توختى قاتاتلىق ئۈندىدار سۇپىلىرىدە، نۇر، كارۋان، باشلان تورىلىدا، ھەم باشقا تاراتقۇ ۋاستىلىردە ھەقسىز تارقىتىلدۇ.
بۇ ڧىلىم قۇيۇلغاندىن بۇيان ، ئاۋاز ئىلىش تىخنىكىسنىڭ يۇقۇرلىقى، ئاكتىورلارنىڭ كەسپى بولمىسىمۇ، لىكىن ناھايىتى يۇقىرى سەۋىيەدىكى ئۇرۇنلاش ماھارىتى ئۇقۇرمەنلەرنىڭ ياخشى باھاسىغا ئىرشىپ كەلمەكتە.
بۈلۈم
بىرىنىچى بۈلۈم، جەمئىي 11 قىسىم بۇلۇپ، 2017 يىلى تارقىتىلغان.
ئىكىنچى بۈلۈم ھازىرغا كەلگۈچە جەمئىىي 9 قىسىم تارقىتىلىدى. بۇ بۈلۈمى 2018 يىلىنىڭ بىشىدىن باشلاپ تارقىتىلماقتا
ئىلان
ھەقىسىز تور ڧىلىمى بولغانلىغى ئۈچۈن، ئىلان ئارقىلىق كىرىم قىلىش بۇ ڧىلىم گۇرۇپسىنىڭ ئاساسى كىرىم مەنبەسى. ئىكىنچى بۈلۈمىدە، ئۇيغۇرچە قەرت ئۇيۇنى، گۆشسىز تاماق، قارلۇق مىدىيە مەكتىپى قاتارلىقلارنىڭ ئىلانى قىستۇرۇلغان.
ئورگان ئۈندىدار سالونى
tohtimatohti
مەنبە
تور دۇنياسى
ئىللىنويىز شىتاتى
ىللىنوئىس ( /ˌ ɪ l ə ˈ n ɔɪ /) ( / ) IL -ə- NOY ) ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا غەربىي قىسمىدىكى شىتات . چىكاگو ئەڭ چوڭ شەھەر، پايتەختى سپرىڭفىيلد. باشقا چوڭ شەھەرلەر مېترو شەرق ( بۈيۈك سانت لۇئىس )، پېيورىيا ۋە روكفورد قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئامېرىكىدىكى 50 ئىشتات ئىچىدە، ئىللىنوئىس دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 5-ئورۇندا، نوپۇسى ئالتىنچى، يەر كۆلىمى 25-ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئىللىنوئىس ئىقتىسادى بىر قەدەر كۆپ، شەرقىي شىمالدىكى چىكاگو شەھىرى، شىمال ۋە مەركىزىدىكى ئاساسلىق سانائەت ۋە دېھقانچىلىق مەركەزلىرى، جەنۇبتا كۆمۈر، ياغاچ، نېفىت قاتارلىق تەبىئىي بايلىقلار بار. مەركىزى ئورنى ۋە جۇغراپىيىلىك ئورنىنىڭ تەسىرىدە، بۇ شىتات ئاساسلىق قاتناش تۈگۈنى : چىكاگو پورتى چوڭ كۆل ۋە ساينت لاۋرېنس دېڭىز يولى ئارقىلىق ئاتلانتىك ئوكيانغا، ئىللىنوئىس سۇ يولى ئارقىلىق مىسسىسىپى دەرياسىدىن مېكسىكا قولتۇقىغا تۇتىشىدۇ. . بۇنىڭدىن باشقا، مىسسىسىپى، ئوخېئو ۋە ۋاباش دەريالىرى دۆلەت چېگراسىنىڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. چىكاگو ئوخارې خەلقئارا ئايرودرومى ئون نەچچە يىلدىن بۇيان دۇنيادىكى ئون ئاۋات ئايرودرومنىڭ بىرى. ئىللىنوئىس ئۇزۇندىن بۇيان ئامېرىكىنىڭ كىچىكلىتىلگەن كارتىنىسى ۋە ئامېرىكا مەدەنىيىتىدىكى قوڭغۇراق دەپ قارىلىپ كەلگەن، ئۇ پېئورىيادا ئوينامدۇ؟.
ئىللىنوئىس شىتاتىدا تۇرغان مەزگىلدە ئامېرىكىنىڭ ئۈچ پرېزىدېنتى سايلاندى: ئابراھام لىنكولىن، ئۇلىسېس س گرانت ۋە باراك ئوباما ئۇنىڭدىن باشقا، رونالد رېگان شىتاتتا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان. بۈگۈنكى كۈندە، ئىللىنوئىس 1954-يىلدىن باشلاپ نومۇر تاختىسىدا كۆرسىتىلگەن لىنكولىننىڭ رەسمىي دۆلەت شوئارى بىلەن لىنكولىننى ھۆرمەتلەيدۇ بۇ شىتات بۇلاق مەيدانىدىكى ئىبراھىم لىنكولىن پرېزىدېنت كۇتۇپخانىسى ۋە مۇزېيى ۋە چىكاگودىكى باراك ئوباما پرېزىدېنت مەركىزىنىڭ كەلگۈسى جايىدۇر.
جىغان
جىغان بولسا جىگدە ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال ياكى كىچىك دەرەخكە تەۋە ئۆسۈملۈك.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :جىغان
تەۋەلىكى :ئۆسۈملۈكلەر دۇنياسى
تىپى :يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈكلەر تىپى
تۈركۈمى :ئازغان تۈركۈمى
ئائىلىسى :جىگدە ئائىلىسى
ئۇرۇقداشلىرى :جىغان ئۇرۇقدىشى
لاتىنچە نامى :Hippophae rhamnoides Linn.
باشقا نامى :醋柳、黄酸刺、酸刺柳、黑刺、酸刺
سىرتقى شەكىلى
7پارچەجىغانجىغان مېۋىسىنىڭ  رەڭگى توق قىزىل رەڭدە، شار شەكىللىك، ئىچىدىن ئۇرۇق چىقىدۇ، مېغىزى ئاق مايلىق ئازراق پۇراقلىق، مېۋە ئېتى مايلىق، سىلىق، يۇمشاق كېلىدۇ.
ئۆسۈش شارائىتى
12پارچەجىغانجىغان دەرىخى ئىسسققا، قۇرغاقچىلىققا، سوغۇققا چىدامچانلىقى يۇقىرى بۇلۇپ، قۇم-شېغىللىق تۇپراقتىمۇ ئۆسەلەيدۇ. ياش ھەم يىتىلگەن دەرىخى كۈن نۇرىنى ياخشى كۆرىدۇ. تۇپراق قاتلىمى چوڭقۇر، چىرىندى ماددا مىقدارى مول ، سۇ چىقىرىۋېتىشى ياخشى بولغان سەل كىسلاتالىق بولغان تۇپراق ياكى قۇمساڭ ئەت تۇپراق ئۆستۈرسە مۇۋاپىق بولىدۇ.
ئىشلىتىلىش قىممىتى
جىغان يوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال ، ئۇ ئەڭ ئېگىز بولغاندا 10 مېتىر ئەتراپىدا ، كۆپ ھاللاردا 2 - 3 مېتىر ئەتراپىدا ئۆسىدۇ. مېۋىسى قىزغۇچ سېرىق ، موھىتقا ماسلىشىشچانلىقى ناھايىتى يۇقىرى بولۇپ سۇ تۇپراقنى ساقلاش ، بوراندىن مۇداپىيەلىنىش رولى بار ، شۇڭا كىشىلەر ئۇنى « تۇپراقنىڭ يېشىل قوغدىغۇچىسى » دەپ تەرىپلىشىدۇ. تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ كۆرسىتىشىچە ، جىغان مېۋىسى تەركىبىدە ئادەم بەدىنىگە پايدىلىق 190 خىلدىن ئارتۇق ماددا بار ئىكەن. ئۇ يېنىك سانائەت ، ئالەم قاتنىشى قاتارلىق جەھەتلەردىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ئۇزۇقلۇق قىممىتى
جىغان مېۋىسى تەركىبىدە كۆپ خىل ۋىتامىنلار بار، ئۇچۇچان ماددا، گىلىكوزا، مېۋە قەنتى ئومۇمىي مىقدارى %8.5 -%10.5 گىچە. 18 خىل ئامىنو كىسلاتاسى بار.
دورىلىق قىممىتى
ئىشلىتىلىشى: ھەزىم ئاجىزلىقى، ئىشتىھاسىزلىق، جىگەر قېتىشتىن بولغان سۇلۇق ئىششىقلار، كۆڭۈل ئېلىشىش، قۇسۇش ۋە يۆتەلنى داۋالاشتا ئىشلىتىلىدۇ.
دىققەت قىلىدىغان ئىشلار: سوغۇق مىزاجلارنىڭ بىشىنى ئاغرىتىدۇ.
7پارچەجىغانجىغان مېۋىسى ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
خۇسۇسىيىتى: يۆتەل توختىتىش، بەلغەم بوشىتىش، سۈيدۈك راۋانلاشتۇرۇش، ئىششىقلارنى تارقىتىش رلى بار.
1971 - يىلى
1971 - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە
لاغمان ۋىلايىتى
لاغمان ۋىلايىتى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Laghman Wilayiti) ئافغانىستان قارمىقىدىكى بىر ۋىلايەت.
Misisipi Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Misisipi Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Misisipining 2,938,618 nopusibar, 125,443 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 30.0°, xariki uzunluk 88°0.
خاررى دېكىستېر ۋايت
خاررى دېكىستېر ۋايت (ئىنگ: Harry Dexter White، تو. 1892-10-29 — ئۆ. 948-08-16) سابىق ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرلىكىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارى. مالىيە مىنىستىرى ھېنرى مورگېنتاۋ كىچىك بىلەن يېقىندىن ھەمكارلىشىپ، ئامېرىكىنىڭ 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا قارىتا مالىيە سىياسىتىنى ئورنىتىشىغا ياردەم بەردى. كېيىن ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئۇچۇر يەتكۈزۈش ئارقىلىق جاسۇسلۇق بىلەن ئەيىبلەنگەن.
ئۇ 1944-يىلدىكى برېتتون ۋودس يىغىنىدا ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىقتىسادىي تەرتىپنى ئورناتقان ئامېرىكىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارى. ئۇ بۇ يىغىندا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى، ئۇنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى پۇل-مۇئامىلە ئورگانلىرىغا بولغان كۆز قارىشى كۆپىنچە باشقا ئاساسلىق قۇرغۇچى بولغان ئەنگىلىيە ۋەكىلى جون ماينارد كېينېسنىڭكىدىن ئۈستۈن ئىدى. برېتتون ۋۇدس ئارقىلىق ۋايت خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ۋە دۇنيا بانكىسىنىڭ ئاساسلىق قۇرۇلۇشچىسى بولغان.
ۋايت 1948-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا جاسۇسلۇق قىلىش بىلەن ئەيىبلەنگەن، ئۇ بۇنى قەتئىي رەت قىلغان. ئۇ ئەزەلدىن كومپارتىيىنىڭ ئەزاسى ئەمەس، ئەمما ئۇ خەزىنە ۋەزىپىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە سوۋېت ئىتتىپاقى ئەمەلدارلىرى بىلەن دائىم ئالاقىلاشقان. بۇ ئالاقىلەر ۋە ئۇنىڭ بىر قانچە دوستلىرى ۋە خىزمەتداشلىرىنىڭ گۇمانلىق پائالىيەتلىرى توغرىسىدىكى ئاشكارىلاشلار، جۈملىدىن كودلانغان ۋە ھازىر مەخپىيلەشتۈرۈلگەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كابېللىرى ئارقىلىق ۋېنونا تۈرىدە توسقۇنلۇققا ئۇچرىغانلىقى ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى گۇمانلارنى كۈچەيتتى. alt=White in 1939 while working for the U.S. Treasury.|thumb| ۋايت 1939-يىلى ئامېرىكا خەزىنىسىدە ئىشلەۋاتقاندا.
جېننېر ۋە مەككارتى 1953-يىلدىكى ئەيىبلەشلەر
1953-يىلى، كېڭەش پالاتا ئەزاسى جوسېف ماككارتى ۋە ئېزىنخاۋېر ھۆكۈمىتىنىڭ باش تەپتىشى ھېربېرت بروۋنېل كىچىكلىكى فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ پرېزىدېنت ئۇنى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىغا تەيىنلەشتىن بۇرۇن ترۇمان ھۆكۈمىتىنى ۋايت توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بروۋنېل ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ 1945-يىلى 8-نويابىردىكى ئاقسارايغا يازغان خېتىنى ئاق ۋە باشقىلار ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇپ، ئاقساراينىڭ ئامېرىكا فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ «ئامېرىكىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ جاسۇسلۇقى» توغرىسىدىكى دوكلاتىنى ئالتە ھەپتە ئىلگىرى تاپشۇرۇۋالغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. ترۇمان ۋايتنى خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىغا نامزاتلىققا كۆرسەتتى.
گەرچە ئۇ فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ بۇ ۋە باشقا ئاگاھلاندۇرۇشلارنى ترۇمانغا ئەۋەتكەنلىكى توغرىسىدا تالاش-تارتىش قىلمىسىمۇ. دانىيال پاترىك موينىخان 1997-يىلدىكى موينىخەن كومىسسىيونىنىڭ ھۆكۈمەت مەخپىيەتلىكى توغرىسىدىكى دوكلاتىنى تونۇشتۇرۇشتا، ترۇماننىڭ ۋېنوناغا ئەزەلدىن خەۋەر قىلىنمىغانلىقىنى يازغان. ئۇ بۇنى قوللاپ، رەسمىي NSA / CIA نىڭ ۋېنونا تارىخىدىكى باياناتىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، «ترۇماننىڭ ۋېنونادىن خەۋەر تاپقانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ئېنىق پاكىت چىقمىدى» دېدى.
ۋايتنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىغا تەسىر كۆرسىتىش ۋاكالەتچىسى سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىشىنىڭ يەنە بىر مىسالى، ئۇنىڭ 1943-يىلى پۇل پاخاللىقى ئۆرلەۋاتقان پەيتتە، ئۇ رەسمىي ئىجرا قىلىشقا بۇيرۇلغان مىللەتچى جۇڭگوغا 200 مىليون دوللارلىق قەرزگە توسقۇنلۇق قىلىشىدۇر. كونترول.
باشقا ۋېنونا شىفىرلىرى ۋايتقا قارشى تېخىمۇ زىيانلىق ئىسپاتلارنى ئاشكارىلىدى، بۇنىڭ ئىچىدە ۋايتنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى بېجىرگۈچىسىگە قانداق كۆرۈشۈش ۋە ئۇچۇرلارنى يەتكۈزۈش توغرىسىدىكى تەكلىپلىرى بار. ۋېنونانىڭ 71-نومۇرلۇق ھۆججىتىدە ۋايتنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى ئۈچۈن ئىشلىگەنلىكى ئۈچۈن ھەق تۆلەش ھەققىدىكى مۇلاھىزىلىرىنىڭ شىفىرلىرى بار.
1997-يىلى، دېموكراتلار پارتىيىسىنىڭ كېڭەش پالاتا ئەزاسى دانىيال پاترىك موينىخان رىياسەتچىلىك قىلغان ئىككى پارتىيە ھۆكۈمەت مەخپىيەتلىكى كومىتېتى ئۆز تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە مۇنداق دېدى: « تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ ئالجىرىيە خىسسىنىڭ شېرىكلىكى ھەل بولغاندەك قىلىدۇ. خەزىنە بۆلۈمىدىكى خاررىي دېكىستېر ۋايتنىڭكىدەك. »
ۋايتنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ۋاكالەتچىسى ئىكەنلىكىنىڭ تېخىمۇ كۆپ ئىسپاتى سوۋېت ئىتتىپاقى ئارخىپى ۋە KGB مەشغۇلاتچىسى ئالېكساندېر ۋاسىلىيېفتىن ئېلىنغان. ئاللېن ۋېينشتېين ۋە ئالېكساندىر ۋاسىلىيېفنىڭ «ئوۋ ياغىچى: سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئامېرىكىدىكى جاسۇسلۇقى » ناملىق كىتابىدا - ستالىن دەۋرى، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ژۇرنالىست ۋە KGB مەشغۇلاتچىسى ۋاسىلىيېف سوۋېت ئىتتىپاقىغا ۋاكالىتەن ۋايتنىڭ ھەرىكىتىگە مۇناسىۋەتلىك سوۋېت ئارخىپلىرىنى كۆزدىن كەچۈردى. ۋايت خەزىنە باشقۇرغۇچىسى ۋە NKVD جاسۇسى خارولد گلاسسېرغا ياردەملىشىپ، «ئۇنىڭ كوممۇنىست ئالاقىسىنى بىلگەن ۋاقىتتا مالىيە مىنىستىرلىكىدە خىزمەت ۋە تەشۋىقاتقا ئېرىشتى». ۋايتنىڭ قوللىشى سەۋەبىدىن، Glasser FBI تەگلىك تەكشۈرۈشىدىن ئامان قالدى. 1941-يىلى 12-ئايدا، مەخپىي مۇلازىمەت گارسېرنىڭ كوممۇنىست پائالىيەتلەرگە قاتناشقانلىقىغا ئائىت پاكىت بارلىقىنى كۆرسىتىپ، خاررىي ۋايتقا دوكلات يوللىغان. ۋايت ئەزەلدىن دوكلاتقا ئەمەل قىلمىغان. Glasser مالىيە مىنىستىرلىكىدە داۋاملىق خىزمەت قىلغان، ئۇزۇن ئۆتمەيلا باشقا ۋاكالەتچى قوبۇل قىلىشقا ۋە NKVD ئۈچۈن خەزىنە خادىملىرى ۋە باشقا يوشۇرۇن جاسۇسلۇق ۋاكالەتچىلىرى ھەققىدە دوكلات بېرىش تەييارلىقىنى قىلىشقا باشلىغان. ئامېرىكا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا قاتناشقاندىن كېيىن، گلاسسېر ۋايتنىڭ تەستىقى بىلەن ھۆكۈمەتتىكى بىر قانچە يۇقىرى دەرىجىلىك ئورۇنلارغا تەيىنلەنگەن.
سوۋېت ئارخىپىغا قارىغاندا، ۋايتنىڭ باشقا KGB كود ئىسمى «رىچارد»، «قومۇش» ئىكەن. ئۇلارنىڭ مەنبەسىنى قوغداش ئۈچۈن، سوۋېت ئىتتىپاقى ئاخباراتلىرى ۋايتنىڭ كود نامىنى قايتا-قايتا ئۆزگەرتتى.
سەلجۇقىيلار
سەلجۇقىيلار، سەلجۇقىي خانىدانلىقى (1138-1157) مۇسۇلمان تۈرك خانەدانلىقى. مىلادى 1138-يىلى تۇغرۇل بەك غەزنەۋىي خاندانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىغاندىن كىيىن سەلجۇقىيلار خاندانلىقىنى قۇرغان.
تارىخچە
ئۇلارنىڭ تەسىر دائىرىسى ئاناتولىيە سۈرىيە ، ئېراق ، ئېران قاتارلىق جايلارغىچە بولغان. مىلادى 1157-يىلى خارەزىمشاھلار تامانىدىن مۇنقەرز قىلىنغان.
چۇۋاشچە ۋىكىپېدىيە
چۇۋاشچە ۋىكىپېدىيە (چۇۋاشچە: Чӑваш Википедийӗ)، ۋىكىپېدىيەنىڭ چۇۋاش تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2004- يىل 22- نويابىردە قۇرۇلغان.
Alabama Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Alabama Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Alabamaning 4,661,900 nopusibar, 135,765 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 33.0°, xariki uzunluk 86°40.
Giorgiye Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Giorgiye Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Giorgiyening 9,685,744 nopusibar, 153,909 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 30.0°, xariki uzunluk 80°0.
قۇنىيە
thumb قۇنىيە شەھرى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ غەربىي قىسىمىغا جايلاشقان.
زەرەپشان كوچا باشقارمىسى
زەرەپشان كوچا باشقارمىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسى دىكى بىر كوچا باشقارمىسى بولۇپ، تارمىقىدا 17 مەھەللە بار.
شارنىر
شارنىر(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sharnir) بولسا ئىشىك، دېرىزە قاتارلىك ئېچىپ يېپىلىدىغان نەرسىلەردە قۇللانىلىدىغان، بىر ئورتا ئوق بىلەن بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇلغان، بىرى مۇقىم باشقا بىرى ھەرىكەت قىلالايدىغان ئىككى پارچىدىن تەركىپ تاپقان مېتال ئەسۋاپ.
سۆز مەنبەسى
شارنىر سۆزى رۇسچە دىن كىرگەن سۆز بولۇپ ئەسلى "Шарнир" دۇر.
باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
Ténnéssi Shitati
right|thumb|250px| right|thumb|250px Ténnéssi Shitati bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Ténnéssining 6,214,888 nopusibar, 109,247 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 34.0°, xariki uzunluk 81°0.
ئەدوم
ئەدوم (ئىبرانىيچە:Ĕḏôm) يەھۇدىي ئىنجىلىدە ئېساۇغا ۋە ئۇنىڭ پۇشتىدىن كەلگەن قەۋمگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. بۇ قەۋمنىڭ ئىسمى ئاسۇر تىلىدا Udumi، سۇرىيە تىلىدا ܐܕܘܡ، يۇنانچە Ἰδουμαία (ئىدوۇمائىا Idoumaía)، لاتىنچە Idumæa ياكى Idumea دۇر. ئەدوم قەۋمى بۇگۈن ئىئوردانىيەگە قوشنا بولغان ئۆلۈك دېڭىزنىڭ جەنۇبىدىكى نەجەڧ چۆلى ۋە ئەرەب ۋادىسى جايلاشقان رايوندا ياشىغان سامى تىلىدە سۆزلەشكۈچى بىر يەرلىك خەلقتۇر. رايوندا، بۇ خەلققە بېرىلگەن ئەدوم ئىسمى بىلەن باغلىنىشلىق بولغان قىزىل قۇمتاشى كۆپ تېپىلىدۇ.
قاراڭ
https://en.wikipedia.org/wiki/Edom
ئىككى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھەققىدە خۇلاسە
نەبىجان تۇرسۇن (تارىخ پەنلىرى دوكتورى)
1933-يىلى 12- ۋە 1944-يىلى 12-نويابىردىن ئىبارەت ئوخشاش بىر كۈندە ئۇيغۇر خەلقى ئىككى قېتىم ئۆز مۇستەقىللىقىنى جاكارلاپ، 20-ئەسىردىكى ئۆزىگە-ئۆزى خوجا بولغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغانىدى. ئەنە شۇ كۈنىدىن ئېتىبارەن 12-نويابىر ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىدىكى ئۇنتۇلماس سەھىپە بولۇپ قالدى.
تارىخىي مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا 1931-يىلى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 20-ئەسىردىكى كەڭ كۆلەملىك مىللىي ئازادلىق قوزغىلىڭىنىڭ تۇنجى ئوقلىرى قۇمۇل تاغلىرىدا ئېتىلدى. خوجا نىياز ھاجىم باشچىلىقىدىكى بۇ قوزغىلاڭ غەلىبەسېرى كېڭىيىپ، ئۇيغۇر ئېلىنىڭ ھەممە جايلىرىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىش بىلەن خەلقنىڭ ئازادلىققا،مۇستەقىللىققا بولغان ئىشەنچىنى ئاشۇردى. نەتىجىدە، خوتەن خەلقى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرانىڭ رەھبەرلىكىدە 1933-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ، شۇ يىلى 4-ئاينىڭ 11-كۈنى خوتەن ھۆكۈمىتىنى قۇردى. 1932- ۋە 1933-يىلى تۇرپان،كۇچا،ئاقسۇ،قەشقەر قاتارلىق جايلاردىمۇ قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلۈپ، بۇ جايلاردىكى جىن شۇرېن ھۆكۈمرانلىقى ئاغدۇرۇپ تاشلىنىپ، ھاكىمىيەت قوزغىلاڭچىلار قولىغا ئۆتتى. خوجا نىياز ھاجىم ۋە مەھمۇت مۇھىتىلار باشچىلىقىدىكى قۇمۇل-تۇرپان قوزغىلاڭچىلىرىمۇ تەڭرى تاغلىرىنىڭ جەنۇب تەرەپلىرىگە كېڭەيدى. مانا مۇشۇنداق شارائىتتىن پايدىلىنىپ، شەرقى تۈركىستان ئىستىقلال جۇمھۇرىيىتىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن سابىت داموللام بىر قىسىم قوشۇننى باشلاپ خوتەندىن قەشقەرگە كېلىپ، قەشقەردە «شەرقى تۈركىستان ئىستىقلال جەمئىيىتى» نى قۇرۇپ، جىددىي تەييارلىقلاردىن كېيىن 1933-يىلى 12-نويابىر كۈنى قەشقەر شەھىرىدە شەرقى تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىدى.
شەرقى تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئۇيغۇرلارنىڭ جۇمھۇرىيەتچىلىك ئىدىيە تارىخىدىكى تۇنجى مىللىي جۇمھۇرىيىتى شۇنىڭدەك بۇ ساھەدىكى تۇنجى تەجرىبىسى. مەزكۇر مۇستەقىل ھاكىمىيەت ئۆز ئاساسىي قانۇنى، دۆلەت پروگراممىسى، دۆلەت بايرىقى، دۆلەت گېربى قاتارلىق دۆلەتچىلىك سىمۋوللىرىغا شۇنىڭدەك يەنە 16 مىنىستىرلىققا ئىگە بولۇپ، خوجا نىياز ھاجىم پرېزىدېنتلىق، سابىت داموللام باش مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىگە تەيىنلەندى. مەزكۇر جۇمھۇرىيەت گەرچە ئىلگىرى-كېيىن ئاران 3 ئاي مەۋجۇت بولۇپ تۇرالىغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ، ئۆزىنىڭ قىسقىغىنە مەۋجۇتلۇق تارىخىدا بىر قاتار ئىشلارنى قىلدى ۋە تېخىمۇ كۆپ پىلانلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا تىرىشتى. ئەمما، مەزكۇر ياش ھاكىمىيەت تاشقى سىياسىي جەھەتتىن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئارىلىشىشى، ئىچكى جەھەتتە ما جوڭيىڭ تەرەپدارلىرى بولغان تۇڭگان قوراللىق كۈچلىرىنىڭ بىۋاسىتە ھەربىي ھۇجۇمى شۇنداقلا مۇرەككەپ ئىچكى نىزالار سەۋەبىدىن ئاغدۇرۇۋېتىلدى. بىرىنچى جۇمھۇرىيەتنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىدىكى ئىچكى ۋە تاشقى ئىككى ئامىل ئىچىدە ھەل قىلغۇچ ئامىلى يەنىلا ئىنقىلاب رەھبەرلىرىنىڭ سەۋەنلىكلىرى ئاساسلىق رول ئوينىدى. بۇلار: بىرىنچىدىن ئىچكى جەھەتتە بىرلىك بولماسلىقى ۋە ئۆزئارا بىر-بىرىگە بويسۇنماسلىق، ئىچكى نىزا تېرىش. ئىككىنچىدىن، كۈچنى بىرلەشتۈرۈپ، يېڭىشەھەرنى قىسقا ۋاقىتتا ئازاد قىلالماسلىق. ئۈچىنچىدىن، بىرلىككە كەلگەن ھەربىي قوماندانلىق ۋە مۇنتىزىملاشقان قوشۇن ۋە ھەربىي تەلىم تەربىيە كۆرگەن كوماندىر ۋە ئەسكەرلەر سىستېمىسى بولماسلىق،تۆتىنچى، مىللەت تەركىبىنىڭ مۇرەككەپلىكى ۋە مەھەللىۋازلىق، يۇرتۋازلىق خاھىشلىرىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى. بەشىنچى، ئومۇميۈزلۈك نادانلىق، ئەڭ مۇھىمى بىرلىك، ئىتتىپاقلىق، بىر رەھبىرىي، بىر يادرولۇق رەھبەرلىك ئاستىدا ئىش ئېلىپ بارماسلىقتۇر.
تاشقى ئامىلنى كۆرسەتكەندە، شۇنى تەكىتلەش زۆرۈركى، سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى مەنپەئەتلىرى ۋە بىخەتەرلىكىدىن چىقىش قىلىپ، بولۇپمۇ ياپونىيە، ئەنگلىيە، گېرمانىيە ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ئۆزىنىڭ مەركىزىي ئاسىيا ۋە يىراق شەرقتىكى رىقابەتلىرىنى نەزەرگە ئېلىپ، ئۇيغۇر ۋە باشقا خەلقلەرنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىنى قوللىماسلىق، يەنى مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرىنى قوللىماسلىقنى قارا قىلىپ، 1933-يىلى، 7-ئاينىڭ 31-كۈنى مەخپىي قارار قوبۇل قىلدى. ئەنە شۇ قارار بويىچە 1934-يىلى، 1-ئايدا زور قوشۇن كىرگۈزۈپ، ما جوڭيىڭنىڭ تۇڭگان كۈچلىرىنى تارمار قىلىپ، ئۇنى جەنۇبقا قوغلاپ، ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە ھۇجۇم قىلىپ، يوقىتىشىغا ئاساس يارىتىپ بەردى. سوۋېت ئىتتىپاقى مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنى قوللىماي، ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆلكىگە خىتاي مىلىتارىستى شېڭ شىسەينى تىكلەپ تۇرغۇزۇپ، خوجا نىياز ھاجى باشلىق ئۇيغۇر رەھبەرلىرىنى ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلاشتۇرۇش پىلانىنى ئىشقا ئاشۇردى.
سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ «ئېزىلگەن مىللەتلەرنىڭ ئازادلىقىغا ياردەم بېرىش شوئارلىرى ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى ۋەكىللىرى ھەم شېڭ شىسەينىڭ ۋەدىلىرىگە ئىشەنگەن خوجا نىياز ھاجىم باشلىق بىر قىسىم ئەربابلار ئۈرۈمچىگە كېلىپ، شېڭ شىسەي باشچىلىقىدىكى ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتكە قاتناشتى. بۇ ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر سىياسىي تارىخىدىكى تۇنجى بىرلەشمە ھۆكۈمەت بولۇپ، خوجا نىياز ھاجىم ئۆلكىگە مۇئاۋىن رەئىس بولۇپ، باشقا بىر قىسىم قوزغىلاڭ رەھبەرلىرى بىر قانچە نازارەت، ئىدارە، ۋىلايەت ۋە ناھىيەلەرنىڭ رەھبەرلىك ۋەزىپىلىرىگە ئېرىشتى ۋە ياكى باشقۇرۇش سىستېمىسىغا قاتناشتى. ھېچقاچان ئۇيغۇرلارنى ھاكىمىيەتنى ئىدارە قىلىشقا قاتناشتۇرۇش ۋە ياكى مۇھىم رەھبىرى ھوقۇقلارنى تەقسىم قىلىپ بېرىشنى ئويلاپ باقمىغان، ھوقۇقپەرەس شوۋىنىست خەن ھۆكۈمرانلىرى ئۆز تارىخىدا تۇنجى قېتىم خوجا نىياز ھاجىمغا ئۆلكىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىك يۇقىرى ھوقۇقىنى بېرىشى ئىدى.
بىراق، بۇ ئۇزۇنغا بارمىدى، 1937-يىلىدىن كېيىن، ئۇيغۇر خەلقى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يۆلىشىدىكى شېڭ شىسەي مۇستەبىت ھاكىمىيىتىنىڭ قايتىدىن قانلىق باستۇرۇشىغا ئۇچرىدى، خوجا نىياز ھاجىم قاتارلىق شېڭ شىسەي بىلەن ھەمكارلاشقان ئۇيغۇر ۋە باشقا قېرىنداش مىللەتلەرنىڭ ۋەكىللىرى شېڭ شىسەي ۋەكىللىكىدىكى مىلىتارىستلىرىنىڭ ۋەدىسىگە ۋاپا قىلماي، قايتىدىن باستۇرۇشىغا ئۇچراپ، نەتىجىدە ئۇيغۇر ۋە باشقا قېرىنداش خەلقلەر ئىككىنچى قېتىم كەڭ كۆلەملىك مىللىي ئازادلىق كۈرەش مەيدانىغا ئۆزىنى ئاتتى.
گەرچە، 1933-يىلىدىكى شەرقى تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قىسقا ئۆمۈر سۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ روھى ۋە ئەنئەنىسى شۇنداقلا ئاي يۇلتۇزلۇق بايرىقى 1944-يىلىنىڭ 12-نويابىرىغا مىراس بولۇپ قالغان ئىدى.