cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يەرشارىلىىشىش جەريانىدا مىدىيا ۋە سىياسەت: مىدىيا كۈچمۇ، كۈچنىڭ مىدىياسىمۇ؟
يەرشارلىشىش جەريانىدا بارلىققا كەلگەن تىخنىكىلىق تەرەققىياتلار، جامائەت پىكرىگە يىتەكچىلىك قىلىش، ئىشەندۈرۈش ۋە رازى قىلىش خىزمەتلىرىنى قىلىۋاتقان ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ ھاياتىمىزدىكى مۇھىملىقىنى كۆرسەتمەكتە. ميدىيا جامائەت پىكرىگە رەھبەرلىك قىلىدىغان ئەڭ مۇھىم بىر كۈچكە ئايلانغانچە، ميدىياغىمۇ رەھبەرلىك قىلىدىغان باشقا كۈچلەر مەيدانغا كەلمەكتە. چۈنكى ناھايتى مۇرەككەپ بىر قۇرۇلمىغا ئىگە جامائەت پىكرىگە نۇپۇز تىكلەشنىڭ ئەڭ كەسكىن ۋە جانلىق يولى مېدىيانى مونوپۇل قىلىشقا بىرىپ تاقېلىدۇ. ميدىياغا رەھبەرلىك قىلىش ياكى ميدىيانى كونتىرۇل ئاستىغا ئىلىشنى كۆزلەيدىغانلارنىڭ ئەڭ بىشىدا سىياسەت ساھەسى ئورۇن ئالىدۇ. بولۇپمۇ ھۆكۈمەتلەر، ميدىيانىڭ كۈچىنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن قوللىنىشقا ئەھمىيەت بىرىدۇ. سىياسى كۈچلەر داۋاملىق ھاكىمىيەتتە تۇرالىشى ئۈچۈن ميدىيانىڭ كۈچىگە ئىھتىياچلىق بولىدۇ. ئىقتىسادى ساھەدىمۇ ميدىيانىڭ كۈچىگە مۇھىم دەرىجىدە ئىھتىياج چۈشمەكتە. بولۇپمۇ خەلىقئارالىق شىركەتلەر، يەرشارىۋى بازارلاردا نۇپۇز تىكلەش، ماركىلىرىنى كىشىلەر ئارىسىدا ئىتىبارغا ئىرىشىتۈرۈش ۋە ئومۇملاشتۇرۇش ئۈچۈن ميدىيانىڭ كۈچىدىن پايدىلىشنى مەقسەت قىلماقتا.
ميدىيا پەقەت ئەركىن، مۇستەقىل ۋە ھىچكىىم بىلەن مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بولمىغان شارائىت ئاستىدا ئەسلى ۋەزىپىسىنى جارى قىلدۇرالايدۇ. بۇ نۇقتا ئايدىڭلاشتۇرلىشى كىرەك. ميدىيا سىياسى، ئورگانلاردىكى سىياسى كۈچلەرنىڭ ئىجرائىيەتلىرىدىكى خاتا ۋە كەمچىلىكلەرگە دىققەت تارتالىشى، تەنىقىدى ھەقلىرىدىن پايدىلىنالىشى ۋە خەلىقنى خەۋەرلەرندۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىشى كىرەك. ئەمما سىىياسى كۈچلەر بىلەن «مەنپەئەت مۇناسىۋىتى» پىشىگە چۈشكەن ميدىيا، ئەسلى ۋەزىپىلىرىدىن ئاستا-ئاستا ئۇزاقلىشىقا باشلايدۇ. ميدىيانىڭ ئىقتىسادى قۇرۇلمىسى، تاراتقۇ ئورگانلىرىنىڭ پىرىنسىپلىرىغىمۇ سەلبى تەىسر كۆرسىتىدۇ.
تۈركىيە ميدىياسىغا قارايدىغان بولساق، تۈرك مېدىيا ساھەسىنى ئۈنۈملۈك خىزمەت قىلغان ۋە باشقۇرۇلغان بىر ساھە دىيىشكە بولمايدۇ. مۇشۇ كەمگىچە ميدىيا ساھەسىگە سىلىنغان مەبلەغلەرنىڭ ياخشى پىلانلانمىغانلىقى، بۈگۈن ئىرىشكەن نەتىجىلەردىن ۋە كىلىپ قالغان نۇقتىدىن كۆرىۋاتىمىز. تۈركىيەدە ميدىيا ساھەسى، ميدىيا ساھىپلىرىنىڭ ميدىيادىن باشقا ساھەلەردىن تاپقان پايدىلىرىغا مۇھتاچ بولۇپ قىلىۋاتىدۇ. ميدىيا ساھىپلىرى، بۇئىقتىسادى تولۇقلىمىسىنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرالمىغانلىقى ئۈچۈن بىر مەزگىلدىن كىيىن ئىقتىسادى ئىھتىياجىنى تەمىنلەش ئۈچۈن ئەخلاق قۇراللىرىغا مۇخالىپ مۇناسىۋەتلەر ئىچىگە كىرىشىكە مەجبۇر بولماقتا. بۇ نۇقتىغا كەلگىنىمىزدە رېكلام (ئىلان) ئۈستىدە توختىلىشىمىز كىرەك. ميدىيانىڭ ئەڭ مۇھىم كىرىم مەنبەسىنى رېكلام (ئىلان) دىن قىلىنىدىغان كىرىملەر تەشكىل قىلىدۇ. گېىزىتلەر مۇئەييەن نىسبەتتە گىزىت تىراژلىرىدىن كىرىم قىلالايدۇ. ئەمما تىلىۋۇزۇر ۋە رادىئۇلار تىخىمۇ كۆپ رېكلام كىرىمىلىرى بىلەن پۇت تىرەپ تۇرۇش ئىمكانىغا ئىگە. مۇشۇنداق بولغاچقا، ھاياتى رولغا ئىگە بولغان رېكلام توغرا ئىشلىتىلمىگەندە، خەتەرلىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى ئىھتىمالى كۆرۈنۈپلا تۇرىدۇ. شۇڭلاشقا بەزى ئىلان بەرگۈچىلەر قولىدىكى ئىلان كۈچىنى، ميدىيا قۇرۇلۇشلىرىنىڭ تارقىتىش پىرىنسىپلىرىنى باشقۇرۇش مەقستىدە ئىشلىتەلەيدۇ. مەسىلەن، ئىلان بەرگۈچىلەر زىتىغا ياقمىغان خەۋەرلەر سەۋەبىدىن ميدىيالاردا بىرىۋاتقان ئىلانلىرىنى توختىتىپ قويىدىغان ئىشلار پات-پات ئۇچراپ تۇرىدۇ. ھەتتا بەزىدە ئىلان بەرگەن شېركەت ياكى گۇرۇھ ئۆزىگە مۇناسۋەتلىك سەلبى خەۋەرنىڭ چىقىپ قالماسلىقى ئۈچۈن رېكلامنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىدۇ.
بەزى ميدىيا قۇرۇلۇشلىرىنىڭمۇ رېكلام ئالالمىغان شىركەتلەرنى قولىدىكى مېدىيانىڭ كۈچى ئارقىلىق «ئىشەندۈرۈش» يولىنى تاللىغانلىقى مەلۇم. رېكلام بەرمىگەن شىركەتلەر سەلبى تارقىتىشلار ئارقىلىق تەھدىتكە ئۇچرايدۇ. رېكلام بىرىشكە مەجبۇرلىنىدۇ. پۈتۈن بۇ سەلبى ئەھۋاللار، مېدىيانىڭ ئەسلى ۋەزىپىسىنى ئورۇنداش شارائىتلىرىنىڭ يوقىلىشقا قاراپ يۈزلىنىشى بىلەن ئىىشىپ بىرىۋاتىدۇ. مېدىيا مۇستەقىل، ئەركىن ۋە دادىل بولۇشى كىرەك. مېدىيا قۇرۇلۇشلىرىنىڭ سىياسى كۈچلەر ۋە يەرشارىۋى شىركەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھىچقانداق بىر كۈچ بىلەن ئىقتىسادى ۋە سىياسى بىر مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بولماسلىقى كىرەك، مېدىيا قۇرۇلۇشلىرى ئىقتىسادى جەھەتتىن مۇستەقىل بولۇشى، ئىقتىسادى جەھەتتىن باشقىلارنىڭ ياردىمىگە ئىھتىياجلىق بولۇپ قالمالسىقى كىرەك. مېدىيا ساھىپلىرىمۇ يالغۇز مېدىيا ساھەسىدە خزمەت قىلىشى، بولۇپمۇ ئىقتىسادى ۋە سىياسى كۈچلەر بىلەن ئالاقە باغلاشغا مەجبۇر بولۇپ قالىدىغان ساھەلەردىن يىراق تۇرىشى كىرەك.
مەنبەلەر:
Sean MacBride, Bir Çok Ses, Tek Bir Dünya, UNESCO Uluslararas› Komisyon Raporu. Ankara: UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Yay›n›, 1993, s.15.
Münci Kapani, Politika Bilimine Girifl. Ankara, 1998, s.17.
David Easton, A Systems Analysis of Political Life. New York: John Wiley, 1965, bkz. ‹lter Turan, Siyasal Sistem ve Siyasal Davran›fl. ‹stanbul: ‹stanbul Üniversitesi ‹ktisat
Fakültesi Yay›nlar›, 1997, s.7
Turan, s.7.
Oya Tokgöz, Siyasi Haberleflme ve Kad›n. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yay›n›, No:429, 1979, s.4
Richard Fagen, Communicat›on and Politics. Boston: Little, Brown and Co. 1966, s.42
Thomas Meyer, Medya Demokrasisi: Medya Siyaseti Nas›l Sömürgelefltirir. ‹stanbul: ‹fl Bankas› Kültür Yay›nlar›, 2002, s.72.
Harwood Childs, An Introduction to Public Opinion. New York: Wiley And Sons, 1940, s.44
Wilhelm Bauer, “Public Opinion”, The ‹nternational Encyclopaedia of Social Sciences. New York: MaçMillan, 1948. Vol.12, s.669
Arsev Bektafl, Kamuoyu, ‹letiflim ve Demokrasi. ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nlar›, 1996, s.96.
Abdullah Özkan, Siyasal ‹letiflim: Partiler, Seçimler, Stratejiler. ‹stanbul: Nesil Yay›nlar›, 2004, s.215.
Elisabeth Noelle Neumann, The Contribution of Spiral of Silence Theory to an Understending of Mass Media. New York: Paragon House, 1992, s.75; bkz. Süleyman ‹rvan
Curran, s.146.
Manuel Nunez Encabo, “Gazetecilik Eti¤i ve Demokrasi”, içinde Süleyman ‹rvan (der.) Medya, Kültür, Siyaset. Ankara: Ark Yay›nevi, 1997, s.291
Encabo, s.292
David Morley & Kevin Robins, Kimlik Mekanlar›: Küresel Medya, Elektronik Ortamlar ve Kültürel S›n›rlar. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›, 1997, s.32.
Cihaneri Erciyes, “Medya-Siyaset ‹liflkilerinde Etik Sorunlar ve Türk Bas›n›”, Türkiye ve Siyaset Dergisi, Eylül 2001.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
مارمارا دېڭىزى
thumb|379x379px مارمارا دېڭىزى (تۈركچە: Marmara Denizi) قارا دېڭىزنى، ئېگىي دېڭىزى ۋە ئاق دېڭىزغا باغلايدۇرغان بىر ئىچكى دېڭىزدۇر. قارا دېڭىزغا ئىستانبۇل بوغۇزى، ئېگىي دېڭىزىغا چاناققەلئە بوغۇزى بىلەن باغلىنىدۇ. تۈركىيەنىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپا قىسىملىرىنى ھەم بىر بىرىدىن ئايرىيدۇ. مارمارا ئارىلىدا مول مىقداردا مەرمەر بولغانلىقى يۈزىدىن ئارالغا ۋە دېڭىزغا، يۇنانچە مەرمەر مەنىسىدىكى "مارماروس" دېيىلگەن. بۇ دېڭىزنىڭ باشقا بىر قەدىمى ئىسىمى بولسا "پروپونتىس" دۇر. تۈركىيەنىڭ چوڭ شەھەرلىرىدىن بولمىش ئىستانبۇل ۋە ئىزمىت بۇ دېڭىز بويىدا، باشقا بىر چوڭ شەھەر بولغان بۇرسا بولسا سۈرئەت بىلەن بۇ دېڭىز بويىغا قاراپ تەرەققىي قىلماقتا.
جۇغراڧىيە
240 كلومېترغا ياقىن ئۇزۇنلۇق ۋە 70 كىلومېتر كەڭلىككە، 11500 كلومېتر2 يۈز ئۆلچىمىگە ئىگە بولۇپ، ئەڭ چوڭقۇر يېرى -1270 مېتر بولغان مارمارا دېڭىزىدا، كۆرۈلگەن ئېقىن تىپى، نورمال دېڭىز-ئوكيانلاردىكى ھالقىسىمان تىپ ئورنىغا، شەرق-غەرب يۆنلىشىدىكى بىر ئېقىندۇر. دېڭىزنىڭ يۈزى قارادېڭىزدىن، تېگى بولسا ئېگىي-ئاق دېڭىزدىن كەلگەن تۇز، ئىسسىقلىق ۋە ئوكسىگىن ئورانى نوقتىسىدىن ئوخشىمىغان سۇ پارچىلىرىدىن تەشكىل تاپىدۇ.
مارمارادىكى ئاراللار
مارمارا دېڭىزىدىكى ئاراللار؛
يۈز ئۆلچىمىگە كۆرە ئەڭ چوڭ ئۈچ ئارال:
مارمارا تۆكىلىدىغان ئاقارسۇلار
مارمارا دېڭىزىغا تۆكىلىدىغان ئاساسلىق ئاقارسۇلار قۇيدېكىدەك:
ئاناتولىيە تراكيا
بايرامپاشا ئۆزىنى، تارىخى ئىستانبۇلنىڭ ئەڭ مۇھىم ئاقارسۇيى.
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
ئۆز ھاياتىدا يۇقىرى شان-شەرەپكە نائىل بولالىغانلار كۆپ، لېكىن بۇ شان-شەرەپنى بالىلىرىغا مىراس قالدۇرالىغانلار ئاز ئۇچرايدۇ، بولۇپمۇ بۇ شان-شەرەپنى ئەۋلادلىرى ئىچىدە نەچچە ئەسىر داۋاملاشتۇرالىغانلار تېخىمۇ ئازدۇر. ئوسمانىيلار دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان ئەنە شۇلارنىڭ قاتارىدىندۇر. ئۇنداقتا ئۇشبۇ ئوسمان زادى كىم؟
ئۇ ھىجرىيە 656-يىلى جامادىيەلئەۋۋەل ئېيىنىڭ 4-كۈنى، (م 1258-يىلى) ماي ئېيىنىڭ 99-كۈنى پەيشەنبە تۇغۇلغان. بۇ باغداد (يەنى ئابباسىيلار خەلىپىلىكى) موڭغۇللارنىڭ قولىدا يىقىلغان يىل ئىدى. ئاللاھ تائالا ئابباسىيلارنىڭ ئاخىرقى خەلىپىسى ئۆلتۈرۈلگەن كۈندە، قېرىپ، ئاجىزلاپ كەتكەن خىلاپەتنى نەۋقىران ياشلىقىغا قايتۇرىدىغان بىر كىشىنىڭ تەۋەللۇت تېپىشىنى تەقدىر قىلغان بولسا كېرەك. ئۇ “سۆگۈت” شەھىرىدە ياكى “پاسىن”دا تۇغۇلغان.
ئوسمان ئائىلىسىنىڭ بۇ جايغا كېلىپ، ھۆكۈمرانلىق تەختىگە چىقىپ قېلىشىنىڭ سەۋەبى بولسا، سالجۇقىلار موڭغۇل پادىشاھى چىڭگىزخاننىڭ زۇلۇمى تۈپەيلى، ئۆزلىرىنىڭ يۇرتىنى تاشلاپ، رىم دۆلىتى تەرەپكە كەلگەن، ئەرتۇغرۇلمۇ ئەنە شۇلار بىلەن بىرگە كەلگەن. ئۇ باتۇر كىشى بولۇپ، ئۇنىڭ قەبىلىسىدىن 340 چە كىشى ئۇنىڭغا ھەمراھ ئىدى. كېيىن ئۇ قارامان دىيارىنىڭ سۇلتانى سۇلتان ئالائىددىن كەيكۇباد بىن كەيخۇسرەۋ بىن قىلىچ ئارسلان بىن توغرۇل سالجۇقىيغا خىزمەت قىلغان. سۇلتان ئالائىددىن ئۇنىڭ باتۇرلۇقىنى ياقتۇرۇپ قېلىپ، ئۇنى ئۆز يېنىغا تارتىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭ قولىدا نۇرغۇن ئەللەر پەتھى قىلىنغاندىن كېيىن، ئۇنى كۆپ سوۋغا-ئىنئاملار بىلەن تارتۇقلايدۇ.(2)
ئېيتىلىشىچە، ئەرتۇغرۇلنىڭ دادىسى موڭغۇللاردىن قېچىپ، بىر دەريادىن ئۆتۈۋاتقان چاغدا، سۇغا غەرق بولۇپ ئۆلۈپ كەتكەن، شۇنىڭدىن كېيىن ئەرتۇغرۇل ئەجەم يۇرتى يەنى ئىران ۋە ئۇنىڭ ئەتراپلىرىغا كېتىۋېتىپ، گىرەلىشىپ كەتكەن ئىككى قوشۇننى كۆرىدۇ ۋە ئېگىزرەك يەرگە چىقىپ، ئۇرۇشقاق كۆچمەن قەبىلىلەردىكى بۇ كۆنۈك مەنزىرىنى كۆزىتىدۇ. ئىككى قوشۇننىڭ بىرىنىڭ ئاجىزلىقىنى، مەغلۇبىيىتىنىڭ مۇقىملىشىپ قالغانلىقىنى ۋە ياردەمسىز قالغانلىقىنى كۆرگەن ئەرتۇغرۇلنىڭ ئۇرۇش قىزغىنلىقى تۇتۇپ، مەغلۇپ بولغان قوشۇنغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن، چەۋەندازلىرى بىلەن جەڭگە ئاتلىنىدۇ، ھەمدە يەنە بىر قوشۇنغا ناھايىتى باتۇرلۇق بىلەن كۈچلۈك ھۇجۇم قىلىدۇ، نەتىجىدە غەلىبىگە ئېرىشەي دەپ قالغان قوشۇننىڭ قەلبىگە قورقۇنچ چۈشىدۇ، ئەرتۇغرۇل ئۇلارنى قىلىچ-نەيزىلەر بىلەن قىرىپ تاشلاپ، ئېچىنىشلىق ھالدا مەغلۇب قىلىدۇ.
ئەرتۇغرۇل ياردەم بەرگەن بۇ قوشۇننىڭ قوماندانى ئەمىر سۇلتان ئالائىددىن كەيكۇباد ئىدى، شۇنىڭ بىلەن ئەمىر ئالائىددىن ئۇنىڭ بۇ كاتتا تۆھپىسى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا بىر نەچچە رايون ۋە شەھەرلەرنى سۇيۇرغال قىلىپ بېرىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىنكى قوشنا ئەللەر بىلەن بولغان ئۇرۇشلاردا ئەرتۇغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئادەملىرىگە تايىنىدىغان بولىدۇ. ھەر قېتىملىق غەلىبىنىڭ ئارقىسىدا ئۇنىڭغا يېڭى زېمىنلارنى سۇيۇرغال قىلىپ بېرىدۇ ۋە كۆپ پۇل-مال تارتۇق قىلىدۇ، ئۇنىڭ قەبىلىسى دائىم قوشۇنلارنىڭ ئالدىدا بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ قەبىلىسىگە «سۇلتاننىڭ ئاۋانگارت قىسمى» دېگەن نامنى بېرىدۇ.
ئەرتۇغرۇل شۇنىڭدىن كېيىنكى ئۆمرىنى جىھاد ۋە جىھاد تەييارلىقى بىلەن ئۆتكۈزگەن بولۇپ، تارىخىي مەنبەلەردە «چېگرا غازىسى» دەپ ئاتالغان.
تەخمىنەن ھىجرىيە 6977-يىلى ئەرتۇغرۇل ۋاپات بولغاندىن كېيىن، سۇلتان ئالائىددىن ئۇنىڭ ئوغلى ئوسمانغا دادىسىدىن كېيىن ئەمىر بولۇشى توغرىسىدا خەت يازىدۇ، ھەم ئەمىرلەرنى مەنسەپكە قويغاندىكى ئادىتى بويىچە، ئۇنىڭغا بىر شەرەپ تونى ۋە بىر قىلىچ ئەۋەتىدۇ.(3)
ئوسمان پەتھىلىرىنى ئۈزلۈكسىز داۋاملاشتۇرۇپ، ئىينە كۆلى، يېنى شەھەر، كۆبرۈ ھىسار، بىلجىك قاتارلىق شەھەرلەرنى پەتھى قىلىدۇ.
شۇنىڭدىن كېيىن ئاللاھنىڭ تەقدىرى بىلەن ئۇنىڭغا سۇلتان ئالائىددىننىڭ پۈتۈن مەملىكىتىگە سۇلتان بولۇش شارائىتى ھازىرلىنىدۇ. م 1300-يىلى، ھىجرىيە تەخمىنەن 699-يىلى موڭغۇللار كونيە شەھىرىگە ھۇجۇم قىلىدۇ، بۇ ھۇجۇمدا سۇلتان ئالائىددىن ۋە ئۇنىڭ ئوغلى غىياسىدىن ئۆلتۈرۈلىدۇ. ئوسمان كۈچلۈك ۋە قابىلىيەتلىك بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭدىن باشقا سۇلتان ئالائىددىنغا ئىزباسار بولغۇدەك ئادەم قالمايدۇ. نەتىجىدە ئۇنىڭغا سۇلتانلىقنىڭ ئىشىكلىرى ئېچىلىپ، سۇلتان ئالائىددىن ئىلگىرى ئىگىدارچىلىق قىلىپ كەلگەن زېمىنلارنىڭ ھەممىسىگە ئىگە بولىدۇ ۋە ئۆزىنى «ئوسمانىيلار پادىشاھى» دەپ ئاتايدۇ. يېڭى شەھەرنى پادىشاھلىقىنىڭ پايتەختى قىلىپ، شەھەرگە مۇداپىئە ئورنىتىپ، شەھەرنى گۈللەندۈرىدۇ.
ئېيتىلىشىچە، سۇلتان ئالائىددىن سالجۇقى كونيەدە ۋاپات بولۇپ، ئۇنىڭ ھېچبىر پەرزەنتى قالمىغاندىن كېيىن، ۋەزىرلەر ۋە ئەمىرلەر كېڭەش ئۆتكۈزۈپ، سەلتەنەتكە ئوسمان غازىدىن باشقا بىرىنىڭ لايىق كەلمەيدىغانلىقىنى قارار قىلىپ، ئۇنىڭغا سۇلتان بولۇش تەكلىپىنى بېرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئوسمان ئۇلارنىڭ تەكلىپىنى قوبۇل قىلىپ، شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ سۇلتان بولۇپ، يېڭى شەھەرنى سەلتەنىتىنىڭ قارارگاھى قىلىدۇ.
ياسۇكۇمى ئىبادەتخانىسىدىكى 14 نەپەر نەپەر بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىلىرى
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاياغلاشقاندىن كىيىن، يىراق شەرق خەلقئارالىق ھەربىي سوتى 28 نەپەر ياپونىيە بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىسىنى سوتلىدى، ئاخىرىدا، ياپونىيەلىك بەزى سىياسىيونلار بۇ سوتنىڭ كىسىمىنى ئوچۇق ئاشكارا ئىنكار قىلىپ، ياپونىيەنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىلىرىنى ئاقلىماقچى بولدى. بۇ ئۇرۇشتا زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان دۆلەتلەر خەلىقلىرىنىڭ كۈچلۈك غەزىپى ۋە قاتتىق ئەيىپشىلىگە ئۇچرىدى. تېخىمۇ كىشىنىڭ كاللىسىدىن ئۆتمەيدىغىنى شۇكى، ھازىرغا قەدەر يەنە 14نەپەر بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىسى ياسۇكۇنى ئىبادەتخانىسى دېگەن بۇ يەرگە دەپنە قىلىنغان.
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
شۇنىڭدىن كېيىن ئوسمان غازى ئۆز مەملىكىتىنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ھەرىكەت قىلىپ، ئىزمىت، ئىزنىك قاتارلىق ئىككى قەلئەنى پەتھى قىلىشقا ئاتلىنىدۇ، لېكىن بۇ ئىككى قەلئەنى پەتھى قىلىش ئىمكانىيىتى بولمىغاندىن كېيىن پايتەختىگە قايتىپ كېتىدۇ. ئاندىن بىر مەزگىل ئۆز ئېلىنىڭ ئىشلىرىنى تەرتىپكە سېلىش بىلەن مەشغۇل بولۇپ، ئەلنىڭ مۇقىمسىزلىقى تۈگەپ خاتىرجەم بولغاندىن كېيىن، يەنە بىر قېتىم ئۇرۇش قىلىشقا تەييارلىنىپ، كىچىك ئاسىيا ئەللىرىدىكى مۇسۇلمان بولمىغان رىم بەگلىكلىرىنىڭ ھەممىسىگە ئەلچى ئەۋەتىدۇ، ئۇلارغا مۇسۇلمان بولۇش، ياكى جىزيە تۆلەش، ياكى ئۇرۇش ئېچىشتىن ئىبارەت ئۈچ خىل تاللاشنى بېرىدۇ، نەتىجىدە ئۇلارنىڭ بەزىسى مۇسۇلمان بولۇپ، ئۇنىڭ سېپىغا قوشۇلىدۇ، يەنە بەزىسى جىزيە تۆلەشنى قوبۇل كۆرىدۇ.
قالغانلىرى ئىلگىرى سۇلتان ئالائىددىنغا قىلغاندەك، ئوسمانغا قارشى موڭغۇللاردىن ياردەم سورايدۇ. لېكىن ئوسمان ئۇلارغا پەرۋا قىلماي، ئۇلار بىلەن جەڭ قىلىش ئۈچۈن، ئوغلى ئورخاننىڭ رەھبەرلىكى ئاستىدا چوڭ قوشۇن ھازىرلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئارسلان سان جەھەتتە رىم بەگلىكلىرىدىن قېلىشمىغۇدەك زور قوشۇن بىلەن يۈرۈش قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئارىسىدا (كېيىنچە) مۇسۇلمان بولۇشنى تاللىغان ئوسماننىڭ دوستى كۆسە مىخائىلمۇ بار ئىدى.
ياسۇكۇمى ئىبادەتخانىسىدىكى 14 نەپەر نەپەر بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىلىرى
كېنجى دويھارا
كېنجى دويھارا، ياپون قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ گېنېرالى. 1913-يىلىدىن باشلاپ كېنجى دويھارا جۇڭگودىكى 30 يىلغا يېقىن ئىشپىيونلۇق ھاياتىدا، جۇڭگونى پارچىلاش، جۇڭگوغا تاجاۋۇزچىلىق قىلىشتەك جىنايى ھەرىكەتلەردە بولغان. ئۇ 18-سېنتەبىر ۋەقەسىنى پىلانلاشقا قاتناشقان، 1931-يىلىنىڭ ئاخىرىدا پۇيىنى گۆرۈگە ئېلىپ شەرقىي شىمالغا بېرىپ قورچاق مانجۇ ھۆكۈمىتىنى قۇرۇپ چىقىپ، شەرقىي شىمالنىڭ 14 يىل ۋەتەندىن ئايرىلىشىغا سەۋەبچى بولغان. 1935-يىلى ئىيۇندا، ئۇ گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنى مەجبۇرلاپ تەڭسىز شەرتنامە ئىمزالاتقۇزۇپ، چاخار رايونىنىڭ ئاساسلىق ھوقۇقىنى ئىگىلىۋالغان. 1935-يىلى ئۆكتەبىردە، ئۇ جۇڭگونى پارچىلاش مەقسىتىدىكى «شىمالى جۇڭگو ئاپتونومىيە ھەرىكىتى»نى پىلانلىغان. 7-ئىيۇل ۋەقەسىدىن كىيىن، ئۇ ياپون ئارمىيەسىنىڭ 14-دىۋىزىيەسىنى باشلاپ جۇڭگوغا باستۇرۇپ كىرگەن. 1948-يىلى 23-دېكابىر جۇڭگوغا تاجاۋۇزچىلىق قىلىش سۇيقەستچىسى كېنجى دويھاراغا يىراق شەرق خەلقئارالىق ھەربىي سوتى تەرىپىدىن دارغا ئېسىش جازاسى بېرىلگەن.
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
ئورخان قوشۇنلىرى بىلەن ئۆزىگە قارشى توپلانغان موڭغۇل سەپلىرىنى ئوڭۇشلۇق يىمىرىپ تاشلايدۇ. بۇ تىز غەلىبە ئۇنى بۇرسە شەھىرىنى دەرھال پەتھى قىلىشقا ئىلھاملاندۇرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇ م1317 / ھ717-يىلى بۇرسەگە قاراپ ئاتلىنىپ، بۇرسەنى 10 يىلچە قامال قىلىدۇ. ئورخان بۇرسەنىڭ ئەتراپىدىكى پۈتكۈل قەلئە-قورغانلارنى پەتھى قىلغاندىن كېيىن، ئاخىرىدا بۇرسە ئەھلى ئۇنىڭغا ئۇرۇشسىزلا تەسلىم بولىدۇ، ئورخانمۇ ئۇلارغا ھېچقانداق يامانلىق يەتكۈزمەيدۇ.
ياسۇكۇمى ئىبادەتخانىسىدىكى 14 نەپەر نەپەر بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىلىرى
ماتسۇي
ماتسۇي، ياپونىيە قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ گېنېرالى. ماتسۇي جۇڭخۇا يۆنىلىشى قوشۇنىنىڭ قۇماندانى بولۇش سۈپىتى بىلەن، قول ئاستىدىكى قىسىملارنىڭ ھەر خىل ياۋۇزلۇقلىرىغا مەقسەتلىك يول قويغان، ئىنسان قىلىپىدىن چىققان نەنجىڭ چوڭ قىرغىنچىلىقىدا باش تارتىپ بولمايدىغان جىنايى مەسئۇلىيىتى بار. 1948-يىلى 23-دېكابىردا نەنجىڭ چوڭ قىرغىنچىلىقىنىڭ باش قاتىلى ماتسۇي ياپۇنىيەنىڭ توكيودىكى بىر تۈرمىدە دارغا ئېسىلغان.
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
بۇرسە ھاكىمى ئافرانۇس يېڭى فاتىھلاردىكى ياخشى مۇئامىلە ۋە ئېسىل ئەخلاقلارنى كۆرۈپ، ئۆزىنىڭ مۇسۇلمان بولغانلىقىنى ئېلان قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئوسمان ئۇنىڭغا «بەگ» دېگەن نامنى بېرىدۇ. كېيىن ئۇ ئورخاننىڭ يېڭى دۆلىتىنىڭ مەشھۇر قوماندانلىرىدىن بىرىگە ئايلىنىدۇ.(4)
ئاندىن ئورخان ئاتىسىنىڭ بۇيرۇقى بىلەن قوشۇنلىرىنى باشلاپ، ۋىزانتىيە ئىمپېرىيەسىگە تەۋە جايلارغا ئىچكىرلەپ كىرىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. بۇنىڭغا بىر جەھەتتىن ئۇنىڭ جىھادقا بولغان قىزىقىشى، يەنە بىر جەھەتتىن ئومۇمىي ۋەزىيەتنىڭ تەقەززاسى تۈرتكە بولىدۇ.
ياسۇكۇمى ئىبادەتخانىسىدىكى 14 نەپەر نەپەر بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىلىرى
خىرۇتا كۇكى
خىروتا كۇكى، 1933-يىلى ياپونىيەنىڭ تاشقى ئىشلار ۋەزىرى بولغان، 1936-يىلى ئىچكى كابىنېت باش ۋەزىرى بولغان؛ 1937-يىلىنىڭ بېشىدا ئۇ ياپون ئىمپىرىيەچىلىرىنىڭ جۇڭخۇاغا تۇلۇق تاجاۋۇزچىلىق قىلىش ئۇرۇشى قىلىش قارارى چىقىرىشىغا قاتناشقان، جۇڭخۇاغا تۇلۇق تاجاۋۇزچىلىق قىلىش ئۇرۇشىنىڭ ئاساسلىق جاۋاپكارلىرىنىڭ بىرى. خىرۇتا كۇكى قارىماققا ئاتالمىش «تېنىچلىق دىپلوماتىيەسى»نى تەرغىب قىلغاندەك تۇرسىمۇ، لېكىن ئەمەلىيەتتە ئارمىيەنىڭ جۇڭگونى بېسىۋىلىشى، ئاسىيانى يالغۇز يۈتىۋېلىشى ئۈچۈن خىزمەت قىلاتتى. ياپونىيە تەسلىم بولغاندىن كىيىن، خىرۇتا كۇكى بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىسى سۈپىتىدە يىراق شەرق خەلقئارالىق ھەربىي سوتىدىن دارغا ئېسىلغان بىردىن-بىر مەمۇرىي ئەمەلدار بولۇپ قالغان.
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
ئورخان بۇ جايلارغا قارا دېڭىز بىلەن مەرمەرە دېڭىزى ئارقىلىق ئىچكىرلەپ كىرىدۇ، ئاندىن ئۇ جايلارنىڭ مۇداپىئەسىنىڭ ئاجىز بولۇپ، پەتھىسىنىڭ ئوڭاي بولۇشى ئۈچۈن، ئۇ جايلارنى بىر-بىرىدىن ئايرىپ، ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئۈزۈپ تاشلايدۇ.
ۋىزانتىيە دۆلىتىگە ئىچكىرلەپ كىرىشتىكى ئوسماننىڭ سىياسىتى بولسا، ھەر بىر رايونغا ئايرىم تاقابىل تۇرۇش، ئۇزۇن مۇددەت قامال قىلىش ئۇسلۇبىنى قوللىنىش، ئاندىن ئىسياننىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، پەتھى قىلىنىپ بولغان رايونلاردا ھەربىي مۇھاپىزەتچى قىسىملارنى تۇرغۇزۇش، ئاندىن پۇقرالار ئارىسىدا ئىسلامنى تارقىتىش، ھەمدە ياخشى مۇئامىلە قىلىش قاتارلىقلارنى ئاساس قىلغان بولۇپ، ئوسمان ئۆزىنىڭ قولىدا يىقىلغان ھەر بىر رايون خەلقىگە ياخشى مۇئامىلە قىلاتتى.
ياسۇكۇمى ئىبادەتخانىسىدىكى 14 نەپەر نەپەر بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش جىنايەتچىلىرى
مۇتۇ ئاكىرا
ياپون قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ گېنېرال لېيتېنانتى، 1937-يىلى ياپونىيەنىڭ جۇڭگوغا تاجاۋۇزچىلىق قىلىش قىسىمىنىڭ مۇئاۋىن مەسلىھەتچىسى بولغان، شۇ يىلى دېكابىردا ماتسۇيغا ياردەملىشىپ نەنجىڭنى ئىشغال قىلغان، نەنجىڭ چوڭ قىرغىنچىلىقىنىڭ ئاساسلىق جاۋاپكارلىرىنىڭ بىرى. ياپون قۇرۇقلۇق ئارمىيە ۋازارىتى ھەربىي ئىشلار ئىدارىسىنىڭ باشلىقلىقى ۋەزىپىسىدە تۇرغان مۇتۇ ئاكىرا نەنجىڭ چوڭ قىرغىنچلىقىنى پىلانلاش ئىشلىرىغا قاتناشقان. 7-ئىيۇل ۋەقەسىدىن كىيىن جۇڭگوغا بولغان تاجاۋۇزچىلىقنى كېڭەيتىش لايىھەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، 13-ئاۋغۇست ۋەقەسىدىن كىيىن خاڭجۇ قولتۇقىدا قۇرۇقلۇققا چىقىشنى پىلانلاشتا ھالقىلىق رول ئوينىغان. 1942-يىلىدىن 1945-يىلىغىچە، مۇتۇ ئاكىرا ئىلگىرى كىيىن بولۇپ، ھىندونېزىيە سۇماترا ياپون ئارمىيەسى ئىككىنچى قوغدىنىش پولكىنىڭ كوماندىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. بۇ جەرياندا، ئۇ يەرلىك خەلقلەرنى قىرغىن قىلىپ، «مانىلا چوڭ ۋەقەسى»نى كەلتۈرۈپ چىقارغان. ئۇرۇشتىن كىيىن جۇڭخۇاغا تاجاۋۇزچىلىق قىلىشنى كېڭەيتىش ئۇرۇشىنىڭ «مەسلىھەتچىسى» مۇتۇ ئاكىراغا يىراق شەرق خەلقئارالىق ھەربىي ئىشلار سوتى تەرىپىدىن دارغا ئېسىش جازاسى بېرىلگەن
مەنبە
جوڭگو ئۇيغۇرچە رادئيو تورى ماتىرياللار سەھىپىسى
ئەرتۇغرۇل ئوغلى ئوسمان
ئۇنىڭ تىز قولغا كەلگەن پەتھىلىرى كۆپىنچە دۈشمەنلىرىنى ئۆزىگە قارشى ئىتتىپاقلىشىشقا قىستايتتى. ئۇنىڭ قوشۇنلىرى كۆبرۈ ھىسار شەھىرىنى مۇھاسىرىگە ئېلىپ، شەھەرنىڭ ھاكىمى تەسلىم بولۇپ، ئاندىن ئىزنىك قەلئەسىگە قىستاپ كەلگەندىن كېيىن، بۇرسەنىڭ ھاكىمى “ئەترەنۇس ياكى ئىدربانۇس” شەھىرى ۋە “كۇستەل ۋىكتە” شەھىرىنىڭ ھاكىملىرى بىلەن ئوسماننىڭ دۆلىتىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ پادىشاھلىقىنىڭ يېڭى پايتەختى بولغان يېنى شەھەرگە ھۇجۇم قىلىشقا پۈتۈشىدۇ. لېكىن ئوسمان ئەھۋالنى تۇيۇپ قېلىپ، ئۇلار ھۇجۇم قىلىپ كېلىشتىن بۇرۇن، ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىشقا تەييارلىنىدۇ ۋە قوشۇنغا ئۆزى قوماندانلىق قىلىپ، ئۇلارغا يۈرۈش قىلىدۇ ۋە ئۇلار بىلەن قۇيۇن ھىسار قەلئەسى يېنىدا ئۇچرىشىدۇ، ئوسمان ئۇلارنى مەغلۇپ قىلىپلا قالماي، بەلكى ئۇلارنىڭ كەينىدىن قوغلاپ، دىمبۇز دەپ ئاتىلىدىغان جايدا ئۇلار بىلەن يەنە بىر قېتىم تۇتىشىدۇ، ھەمدە ئۇلارنى ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىتىدۇ. بۇ مەغلۇبىيەتتە كۇستەل شەھىرىنىڭ ئەمىرىنى ئۆلتۈرىدۇ، ئەترەنۇس ئەمىرى بىلەن بۇرسە ئەمىرى بولسا، قېچىپ ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قالىدۇ.
مۇشۇ غەلىبىلەردىن كېيىن، ئوسمان دۆلىتىگە قايتىپ، ئاز ۋاقىت دەم ئالىدۇ. ئاندىن ھ 717-يىلى بۇرسا شەھىرىگە يېقىن جايغا ئىككى قەلئە سالىدۇ، بىر قەلئەگە قېرىندىشىنىڭ ئوغلى ئاق تېمۇرنى، يەنە بىرسىگە ئۆزىنىڭ قول ئاستىدىكىلىرىنىڭ بىرىنى ئەمىر قىلىدۇ.
شۇنىڭدىن كېيىن دۆلەت ئىشلىرىغا ئورخاننىڭ مەسئۇل بولۇشى ئۈچۈن، ئۇنى ئورنىغا ئىزباسار قىلىدۇ، ئاندىن ئۆزى “لەبلەبىجى” ۋە “لەفكە جادىرلىق” قەلئەسىگە يۈرۈش قىلىپ، قەلئەنى ئۇرۇشسىزلا قولغا چۈشۈرىدۇ ۋە شۇنىڭدىن كېيىن “يېكىچە ھىسار”، “ئاق ھىسار” ۋە “تەكفۇر بەكارى” قاتارلىق جايلارنىمۇ ئۇرۇشسىزلا ئۆزىگە ئەل قىلىپ، ھەممىسىنى ئۆز زېمىنىغا قوشىدۇ.
ئاندىن پايتەختكە دەرھال قايتىپ، ئوغلى ئورخان ۋە بەزى قوماندانلىرىنى “قارا جەيش” قەلئەسىگە ئەۋەتىدۇ، ئۇلار قەلئەنى قورشاپ ئىگىلەيدۇ ۋە قەلئەنىڭ ھاكىمىنى ئەسىرگە ئالىدۇ، ئاندىن كېيىن يەنە ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ، مەزكۇر قەلئەگە قوشنا جايلارنى پەتھى قىلىدۇ، ئۇلار “تۇز بازىرى” شەھىرى ۋە “قارا تېكبە” قەلئەسىنى ئىگىلەيدۇ، شۇنداقلا “ئىزمىت” تەرەپلىرىدىكى بىر قانچە جايلارنى پەتھى قىلىپ، ئىشلىرىنى “ئىزنىك” شەھىرىنى پەتھى قىلىش بىلەن ئاخىرلاشتۇرىدۇ.
ئۇلار پەتھىلىرىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان ۋە ئالغا ئىلگىرىلەۋاتقان پەيتتە، ئوسمان ئاغرىپ قالغان ئىدى، ئورخانغا ئۇنىڭ ئاغرىپ قالغانلىق خەۋىرى كەلگەندىن كېيىن دادىسىنىڭ قېشىغا ئالدىراپ قايتىدۇ. ئورخان ئۇنىڭ ئالدىغا ھازىر بولغاندىن كېيىن، ئوسمان ئوغلىغا مەملىكەتنى ياخشى قوغداش، پۇقرالارغا ياخشىلىق قىلىش، پۇقرالارغا ئادىل مۇئامىلە قىلىش توغرىسىدا نەسىھەت قىلىدۇ. رىۋايەتلەردە كېلىشىچە، ئۇ ۋەسىيىتىدە مۇنداق دېگەن: ” ئى ئوغلۇم! ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھ بۇيرۇمىغان ئىشلار بىلەن ئاۋارە بولۇشتىن ساقلانغىن، ھاكىمىيىتىڭدە بىرەر قىيىن مەسىلىگە يولۇقساڭ، دىنى ئالىملارنىڭ مەسلىھەتىنى ئالغىن. ئى ئوغلۇم! ساڭا ئىتائەت قىلغانلارنى قەدىرلىگىن، ئەسكەرلىرىڭگە ئىنئام قىلىپ تۇرغىن، شەيتان سېنى قوشۇنۇڭ ۋە مال-مۈلكىڭ بىلەن ئالداپ قويمىسۇن، شەرىئەت ئەھلىدىن يىراقلاشمىغىن. ئى ئوغلۇم! سەنمۇ بىلىسەن، بىزنىڭ غايىمىز ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھنى رازى قىلىشتۇر، دىنىمىزنىڭ نۇرى پۈتۈن ئالەمگە جىھاد بىلەن تارىلىدۇ، شۇندىلا ئاللاھ تائالانىڭ رازىلىقى قولغا كېلىدۇ. ئى ئوغلۇم! بىز ھۆكۈمرانلىق ياكى كىشىلەرنى ئىدارە قىلىش ھەۋىسى ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىدىغانلاردىن ئەمەسمىز. بىز ئىسلام بىلەن ياشايمىز، ئىسلام ئۈچۈن ئۆلىمىز. ئى بالام! سەنمۇ مۇشۇ غايە ئەھلىدىنسەن”.(5)
ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلغاي! ئۇ سەلتەنەت تەختىدە 26-277 يىل ئارىلىقىدا ھۆكۈم سۈرۈپ، غازات ۋە جىھادقا تولغان ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ ۋاپات تاپتى.
ئۇ ئۆز دۆلىتىنى كىچىك بىر بەگلىكتىن قۇدرەتلىك بىر دۆلەتكە ئايلاندۇردى. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئۇنىڭ دۆلىتىنىڭ ئىسلامنىڭ ھامىيسى ۋە مۆمىنلەرنىڭ ئۈمىد مەنبەسى بولۇشىنى تەقدىر قىلدى. شۇ جەھەتتىن ئوسمانىيلار دۆلىتىنىڭ ھەممە سۇلتانلىرى ئۇنىڭدىن پەخىرلىنەتتى، ھەم دۆلەتلىرىنى ئۇنىڭغا نىسبەت بېرىشنى ياخشى كۆرەتتى.
ئۇ دۇنيا نېسىۋىسى بىلەن ئاخىرەت نېسىۋىنى جەملەشنى ئىستەيدىغان ھەر بىر ھۆكۈمران ئۈچۈن گۈزەل ئۈلگە قالدۇرغان ئىدى، شۇنداقلا ئۇ ئادالەت ئۈلگىسى ئىدى، ھەتتا ئۇ توغرۇلۇق مۇنداق دېيىلگەن: ئۇنىڭ دادىسى ئەرتۇغرۇل م1285/ھ684-يىلى “قاراجا ھىسار” شەھىرىنى ۋىزانتىيەلىكلەردىن تارتىپ ئالغاندىن كېيىن، ھايات ۋاقتىدا ئوسماننىڭ ئۇ شەھەرنىڭ قازىلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشىنى ۋەسىيەت قىلغان، (كېيىن ئوسمان قازىلىق قىلىۋاتقان مەزگىلدە) ئوسماننىڭ ئالدىغا ئىككى ئادەم ئەرز قىلىپ كەلگەن، بىرى تۈرك مۇسۇلمان، يەنە بىرى ۋىزانتىيەلىك ناسارا. شۇنىڭ بىلەن ئۇ-تۈرككە قارشى ۋىزانتىيەلىككە پايدىلىق ھۆكۈم چىقارغان، ۋىزانتىيەلىك ھەيران قېلىپ ئۇنىڭدىن: مەن سېنىڭ دىنىڭدا بولمىسام، نېمىشقا ماڭا پايدىلىق ھۆكۈم قىلىسەن؟ دەپ سورىغاندا، ئۇ جاۋابەن: نېمىشقا ساڭا پايدىلىق ھۆكۈم قىلمىغۇدەكمەن؟ ۋەھالەنكى بىز ئىبادەت قىلىۋاتقان ئاللاھ بىزگە دەيدۇكى: «شۈبھىسىزكى، ئاللاھ سىلەرنى ئامانەتلەرنى ئۆز ئىگىلىرىگە تاپشۇرۇشقا، كىشىلەر ئارىسىدا ھۆكۈم قىلغىنىڭلاردا ئادىل ھۆكۈم چىقىرىشىڭلارغا بۇيرۇيدۇ» دېگەن.(6) نەتىجىدە ۋىزانتىيەلىك بۇ ئىشتىن تەسىرلىنىپ، مۇسۇلمان بولغانلىقىنى ئېلان قىلغان.
ئۇنىڭ خەير-ئېھساننى ياخشى كۆرۈشى شۇ دەرىجىگە يەتكەنكى، ئۇ ئۆلگەندە بىر ئات، بىر قىلىچ، بىر ساۋۇت ۋە كىيىم-كېچەك، كۆرپە قاتارلىق نەرسىلەردىن باشقا ھېچقانداق نەرسىسىنى قالدۇرمىغان،(7) شۇنداقلا ئۇنىڭ ئات، قوي ۋەخپىلىرى ئۇزۇن ئەسىر كۆپىيىپ داۋاملاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ پەرزەنتلىرى ۋەخپىلەرنى تەۋەررۈك ۋە يادنامە سۈپىتىدە ساقلىغان ئىدى.
مەنبە: ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى
تەرجىمىدە: ئەبۇ زەكەرىيا
(2) سمط النجوم العوالي في أنباء الأوائل والتوالي: 2/312.
(3) سمط النجوم العوالي في أنباء الأوائل والتوالي: 2/312.
(4)تاريخ الدولة العثمانية لمحمد فريد: ص 119 وما بعدها.
(5) سۈرە “نىسا”: 58-ئايەت
(6) العثمانيون في التاريخ والحضارة، د.محمد حرب، ص16.
(7) سمط النجوم العوالي في أنباء الأوائل والتوالي: 2/312.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
جۆيلۈش
جۆيلۈش (ئۇخلاۋىتىپ گەپ قىلىش)-ئۇخلاۋىتىپ ئاۋازىنى چىقىرىپ سۆزلەش بولۇپ، سۆزلىگەن گەپ بەزىدە ئۆز ئارا باغلىنىشلىق، مەلۇم مەزمۇننى ئىپادىلەپ بەرگەن بولسا، بەزىدە ئالدى كەينى ئۆز ئارا باغلاشمايدىغان، مەزمۇنى چۈشۈنىكسىز بولىدۇ. جۆيلۈش ئۆسۈپ يىتىلىۋاتغان كىچىك بالىلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان بولۇپ، بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يىتىلىشىگە ئەگىشىپ، جۆيلۈش ئەھۋالى بارا بارا ئازلايدۇ. نورمالدا بالاغەتكە يەتكەنلەر ئىچىدە جۆيلۈش ئەھۋالى ئۇنچە كۆپ كۆرۈلمەيدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە :جۆلۈش
ئىنگىلىسچە :sleeptalking
تۈرى :فىزىلوگىيەلىك ھالەت
جۆيلۈش
جۆيلۈش  (ئۇخلاۋىتىپ گەپ قىلىش)  دىگىنىمىز ئۇخلاۋىتىپ ئاۋازىنى چىقىرىپ سۆزلەش بولۇپ، سۆزلىگەن سۆزلەر بەزىدە ئۆز ئارا باغلىنىشلىق، مەلۇم مەزمۇننى ئىپادىلەپ بەرگەن بولسا، بەزىدە ئالدى كەينى ئۆز ئارا باغلاشمايدىغان، مەزمۇنى چۈشۈنىكسىز بولىدۇ. جۆيلۈش ئادەتتە كۆزنى تىز ھەركەتلەندۈرىدىغان ئۇيقۇ باسقۇچىدا يۈز بىرىدۇ. جۆيلۈش ئۆسۈپ يىتىلىۋاتغان كىچىك بالىلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان بولۇپ، بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يىتىلىشىگە ئەگىشىپ، جۆيلۈش ئەھۋالى بارا بارا ئازلايدۇ. نورمالدا بالاغەتكە يەتكەنلەر ئىچىدە جۆيلۈش ئەھۋالى ئۇنچە كۆپ كۆرۈلمەيدۇ.
سەۋەبى
جۆيلۈشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بەزى سەۋەپ ۋە ئامىللارنى تۆۋەندىكى بىر نەچچە تەرەپكە يىقىنچاقلاشقا بولىدۇ. 1. روھى ئامىللار: قورقۇش، جىددىلىشىش، ئەندىشە قىلىش، ئۈمۈتسىزلىنىش ۋە چۈشكۈنلىشىش؛ 2. ھەر خىل ياللۇغلىنىش تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان يۇقۇرى قىززىتما (قىززىتمىسى يۇقۇرلاپ كىتىش)؛
3. ئۇيقۇ نورمالسىزلىقى، بولۇپمۇ كۆزنى تىز ھەركەتلەندۈرىدىغان ئۇيقا نورمالسىزلىقى، ئۇخلاۋاتغاندا نەپىسى توختاپ قىلىش كىسىلى؛
4. بەزى روھى كىسەللىكلەر؛
5. ھاراق ۋە بەزى ناركوز، مەس قىلىش دورىلىرى؛
داۋالاش
جۆيلۈش نورمالدا ئەتىرەپتىكىلەرنىڭ  ئۇيقىسىىغا تەسىر يەتكۈزگەندىن باشقا سالامەتلىككە ئالاھىدە زىيانلىق بولمىغاچقا، بەزى كىسەللىكلەر تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان جۆيلۈشكە نىسبەتەن ئۇنى كەلتۈرۈپ چىقارغان كىسەللىىكلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتىن باشقا، باشقا جۆيلۈشنى ئالاھىدە بىر تەرەپ قىلىشنىڭ ھاجىتى يوق.
ئەگەر جۆيلۈش ئەھۋالى ئىغىر بولسا ھەم ئۇيقۇ سۈپىتى ياخشى بولمىسا، كۈندۈزى مۈگۈدەپ قالىدىغان ئەھۋاللار بولسا، ئۇيقۇ ئەھۋالىغا نىسبەتەن تەكشۈرۈش ئىلىپ بىرىپ، مۇنسىۋەتلىك ئۇيقا نورمالسىزلىقى بايقالسا، شۇنىڭغا ئاساسەن بىر تەرەپ قىلىش ئىلىپ بىرىلسا بولىدۇ.
ئەگەر ئالاھىدە باشقا ئەگەشمە ئەھۋاللار بولمىسا، روھى ھالەتنى ياخشىلاش، بەدەن چىنىقتۇرۇش، ئۇيقۇ سۈپىتىنى يۇقۇرى كۆتۈرۈش، خىزمەت ۋە ئارام ئىلىشنى رىتىملىق ئىلىپ بىرىش ئارقىلىق جۆيلۈش ئەھۋالىنى ياخشىلاشقا بولىدۇ. ئالاھىدە دورا يەپ داۋالاشنىڭ ھاجىتى يوق ھەم جۆيلۈشنى داۋالايدىغان ئۇنداق بىر دورىمۇ يوق
مەنبە: ئىزدە قامۇسى
پارىژ مېتروسى
پارىژ دۇنيادا ئاممىۋى قاتناش لىنىيەلىرى ئەڭ تەرەققى قىلغان شەھەرلەردىن بىرى ھېساپلىنىدۇ. پارىژ مېتروسى قۇرۇلۇش تارىخىنىڭ ئۇزۇنلىقى، لايىھە ۋە ياسىلىشىنىڭ يېڭى سەنئەت ئالاھىدىلىكى بىلەن پارىژ شەھرىنىڭ گۈزەل قۇرۇلۇشلرى قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. جەمئى 214 كېلومېتىرلىق ئارىلىقنى تۇتاشتۇرىدىغان 16 لىنىيەلىك پارىژ مېترولىرى پارىژ شەھەر مەركىزى ۋە يېقىن ئەتراپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
پارىژنىڭ بىرىنچى مېتروسى 1900-يىلى قۇرۇلغاندىن تارتىپ، تاكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا قەدەر بارلىق لىنىيەلەر تەرەققى قىلدۇرۇلغان. پارىژ مېتروسى پارىژ بىرىنچى قاتناش دائىرىسى بولغان پارىژ شەھەر مەركىزى ۋە ئىككىنچى، ئۈچىنچى قاتناش دائىرىسىگە كىرىدىغان يېقىن شەھەر ئەتراپلىرىنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدۇ. قالغان دائىرىلەرنى شەھەر پويىزى بولغان "ئەرۆئەر" ۋە شەھەر ئەتراپى پويىزلىرى بىر-بىرىگە باغلايدۇ. ئەلۋەتتە، بۇلاردىن باشقا، ترامۋاي ۋە ئاپتوبۇسلارمۇ بار.
پارىژ مېترو لىنىيەلىرى ئىچىدە پەقەت 14-يوللا شوپۇرسىز ئاپتوماتىك ھالدا ماڭىدۇ. بۇ لىنىيە 90-يىىللارنىڭ ئاخىرى ياسالغان. 2006-يىلىدىكى سىتاتىسكىغا ئاساسلانغاندا، پارىژ مېتىروسى ھەر كۈنى 3،9 مىليون يولۇچى توشۇيدۇ ۋە يولۇچى سانى دۇنيادا موسكىۋا، توكيو، مېكسىكا شەھرىدىن كىيىن، 4-ئورۇندا تۇرىدۇ. بېكەت سانى 300 گە يەتكەن بولۇپ، نيو-يوركتىن قالسىلا، دۇنيادا 2-ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇزۇنلۇقى بىلەن، نيو-يورك، لوندون، مادرىد، سېئول، توكيو ۋە موسكىۋانىڭ ئارقىسىدىن، دۇنيادىكى 7-ئۇزۇن لىنىيەلىك مېترو ھېساپلىنىدۇ.
پارىژ مېتروسى ھۆكۈمەت ئىگىدارچىلىقىدىكى راتېپې شىركىتى تەرىپىدىن باشقۇرىلىدۇ. بۇ شىركەت مېترودىن باشقا بارلىق پارىژ شەھرىئاپتوبۇسى، تۆت ترامۋاي لىنىيەسىنىڭ ئۈچىگە ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ.
مېترو لىنىيە بېكەتلىرى:
thumb|center|upright=2.5| 1-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 2-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 3-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 4-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 5-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 6-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 7-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 8-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 9-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 10-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 11-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 12-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 13-يول بېكەتلىرى thumb|center|upright=2.5| 14-يول بېكەتلىرى
كەرەي قەبىلىسى
ئىرقى قۇرۇلمىسى
كەرەيلەر مىلادىيە 9-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىردا خاكاسلار(قىرغىزلار)غا ئەگىشىپ يېنىسەي دەريا بويلىرغا چۈشكەن قەبىلىلەر،ئورقۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن ئورقۇن بويلىردا قېلىپ قالغان ئۇيغۇرلار،قىتان خانلىقى،ئالتۇن خانلىقى دەۋردىكى تۈركى قەبىلىلەردىن تەركىب تاپقان.ھازىرقى قازاق مىللىتىدە كەرەي قەبىلىسى بولۇپ نوپۇسى ئىككى مىليوندىن ئاشىدۇ.
گۈللىنىشى ۋە خاراپلىشىشى
10-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرنىڭ ئالدىدا،كەرەيلەر تاتارلار تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغان،قىتان خانلىقىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلىدە،قىتانلار تەرپىدىن بويسۇندۇرۇلغان.سۈرىيە تارىخى ماتېرىياللىردا خاتىرلىنىشچە:" قىتان خانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە كەرەيلەرنىڭ بىر قەبىلە باشلىقى ئوۋغا چىققاندا زور قارغا دۇچ كەلگەن ھەم بۇ يەردە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان نېستۇرى روھانىيسى بىلەن ئۇچراشقان،شۇنىڭ بىلەن ئۇ پۈتكۈل قەبىلىنى باشلاپ نېستۇرى دىنىغا كىرگەن."
1100-يىلى ماركۇس ئىسىملىك قەبىلە باشلىقى ئاسىيلىق قىلغاچقا ئۆلتۈرۈرلگەن.ئالتۇن خانلىقنىڭ دەسلىپىدە،ئۇنىڭ ئوغلى قۇرجاقۇسخان قەبىلە باشلىقى بولغان ھەم مەركىتلەر بىلەن توقۇنۇشقان.مەركىتلەر قۇرجاقۇسخاننىڭ ئوغلى توغرۇل (ۋاڭخان)نى بۇلاپ كېتىپ قۇل قىلىۋالغان،قۇرجاقۇسخان كېيىن ئۇنى قۇتۇلدۇرغان.كەرەيلەر كېيىن تاتارلار بىلەن توقۇنۇشۇپ قالغان، توغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئانىسى تاتارلار تەرىپىدىن بۇلاپ كېتىلگەن،ئاتسىى قۇرجاقۇسخان نايمانلارنىڭ قېشىغا قېچىپ كەتكەن.نايمانلار قۇرجاقۇسخانغا خانلىقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بەرگەن،قۇرجاقۇسخان ئۆلگەندىن كېيىن توغرۇل باشقا ئاكا-ئۇكىلىرنى ئۆلتۈرۈپ خان بولۇشنى تالاشقان ھەم تاغىسى گۇرخاننى قەبىلىدىن قوغلاپ چىقارغان،توغرۇل كېيىن يەسۇگەي(تۆمۈرچىننىڭ ئاتسى)نىڭ ياردىمىگە تايىنىپ كەرەيلەرگە خان بولغان ھەم يەسۇگەي بىلەن "ئەندا"(ئاغا-ئىنە)بولۇشقان.تۆمۈرچىن كېيىن توغرۇلنىڭ ھەمدەمدە بولىشى بىلەن تاتارلارغا جازا يۈرشى قىلغان،توغرۇل ئەسكەر چىقىرغان ھەم تۆھپە كۆرسەتكەن بولغاچقا ۋاڭلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن،شۇندىن باشلاپ ۋاڭخان دەپ ئاتالغان.
1190-يىلى كەرەيلەردە نىزا كۆرۈلگەن،ۋاڭخان قىتان خانلىقغا قېچىپ بېرىۋالغان،1196-يىل قايتىپ كېلىپ چىڭگىزخاننىڭ ياردىمى ئاستىدا خانلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەن،كېيىن نايمانلار بىلەن توقۇنۇشقان،1203-يىلى يەنە چىڭگىزخان بىلەن توقۇنۇشقان،نەتجىدە موڭغۇللار غەلبە قىلغان،كەرەيلەر مەغلۇب بولغان،ۋاڭخان نايمانلارنىڭ قېشىغا قاچقان،بىراق نايمانلارنىڭ چېگرا قوغدىغۇچى سانغۇنى قورى سۇباچ تەرپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.ۋاڭخاننىڭ ئوغلى سەنگۈم ئاتىسىنى تاشلاپ قويۇپ ئاۋال تاڭغۇتقا ئاندىن تۈبۈتكە،ئاخىردا كۈسەنگە قاچقان،بىراق كۈسەن خانى تەرپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن،شۇنداق قىلىپ كەرەيلەر رەسمى گۇمران بولغان.
ئەمەۋىيلەر
ئەمەۋىيلەر، ئەمەۋىي خانىدانلىقى (ئەرەبچە: بنو أمية/الأمويون)، تۆرت خەلىڧەدىن سوڭرە (632-661)، 661- يىلى مۇئاۋىيە بىن ئەبۇ سۇڧياننىڭ خەلىڧەلىكنى ھەزرىتى ھاسان بىن ئەلى قولىدىن ئېلىشى بىلەن قۇرۇلغان خانەدان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن مىراس قالغان ئىسلام دۆلىتىنىڭ داۋامىدۇر. مىلادى 750- يىلى ئابباسىيلار تامانىدىن مۇنقەرز قىلىنغان.
تارىخچە
دەمەشىقتە قۇرغان. ئۇلارنىڭ تەسىر دائىرىسى ئەرەب يېرىم ئارىلى ، سۈرىيە ، ئېراق ، پەلەستىن ، ئېران ، ئاففانىستان ، شىمالىي ھىندىستان ، ماۋارەئۈننەھىر ، بۇخارا ، سەمەرقەند ، فەرغانە ، غەربىي شىمالىي ئافرىقا، ئەندۇلۇسىيە ( ئىسپانىيە، پورتۇگالىيە )، ئىتالىيىنىڭ سېلتسىيە ئارىلى قاتارلىق جايلارغىچە بولغان. ئۇلارنى ئابباسىيلار خەلىپىلىكى ئاغدۇرۇپ تاشلىغان. ئۇلار دەمەشقتىن ئىسپانىيىگە يۆتكىلىپ شۇيەردە ئۈمەۋىيلەر خاندانلىقىنى قۇرغان.
شام(سۈرىيە) دىكى ئۈمەۋىيلەر شەجەرىسى
1. مۇئاۋىيە(Ｉ) ئىبنى ئەبۇ سوفيان   661-- 680
2. يەزىد(Ｉ) ئىبنى مۇئاۋىيە  680-- 683
3. مۇئاۋىيە (Ⅱ) ئىبنى يەزىد   683-- 684
4. مەرۋان (Ｉ) ئىبنى ھەكەم   684 -- 685
5. ئابدۇلمەلىك ئىبنى مەرۋان   685 -- 705
7. سۇلايمان ئىبنى ئابدۇلمەلىك   715 -- 717
8. ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز ئىبنى مەرۋان 717 -- 720
10. ھىشام ئىبنى ئابدۇلمەلىك   724 -- 743
11. ۋەلىد (Ⅲ) ئىبنى يەزىد   743 -- 744
12. يەزىد (Ⅲ) ئىبنى ۋەلىد 744
13. ئىبراھىم  744
6 - خەلىپە ۋەلىد ئىبنى ئابدۇلمەلىك 705 -- 715 تەختتە ئولتۇرغان مەزگىللەردە قۇتەيبە ئىبنى مۇسىلىم ماۋارەئۇننەھر، بۇخارا، سەمەرقەند ۋە فەرغانە قاتارلىق جايلارنى، مۇھەممەد ئىبنى قاسىم ھىندىستاننىڭ شىمالىدىكى سىندنى، مۇسا ئىبنى نۇسەير بۇلغارىيىنىڭ بىر قىسمىنى، مۇسا ئىبنى نۇسەيرنىڭ قول ئاسىتىدىكى تارىق ئىبنى زىياد مىلادىيە 711- يىلى ئەندۇلۇسىيە ( ئىسپانىيە ۋە پورتۇگالىيە ) نى پەتھى قىلغان. 750 - يىلى ئابباسىيلار خەلىپىلىكى قۇرۇلۇپ ئۇمەۋىيلەر خاندانلىقى ئاغدۇرۇلغاندا ئۆمەۋىيلەر خان جەمەتىدىن بولغان ئابدۇراخمان ئىبنى مۇئاۋىيە ئىبنى ھىشام قېچىپ قۇتۇلۇپ مىلادىيە 756-يىلى ئىسپانىيىدىكى قوللىغۇچىلىرى بىلەن ئۆمەۋىيلەر خانلىقىنى شۇ يەردە قۇرغان. تەسىر دائىرەسى ھازىرقى ئىسپانىيە ، پورتۇگالىيە ، ئوتتۇرا دېڭىزنىڭ غەربىدىكى تاقىم ئاراللار ۋە ئىتالىيىنىڭ سېلىتسىيە ئارىلى قاتارلىق جايلار بولغان.
ئەندەلۇسىيە( ئىسپانىيە ، پوتۇگالىيە ) دىكى ئۆمەۋىيلەر شەجەرىسى
15. ئابدۇرەھمان (Ⅰ)  [ داخىل ]   756 -- 788
16. ھىشام ئىبنى ئابدۇرەھمان   788 -- 796
18. ئابدۇرەھمان ئىبنى ھەكەم   822-- 852
19. مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇرەھمان   852 -- 886
20. مۇنزەر   886 -- 888
21. ئابدۇللاھ   888 -- 912
23. ھەكەم ئىبنى ئابدۇرەھمان   961 -- 976
24. ھىشام ئىبنى ھەكەم   976 -- 1009
25. مۇھەممەد ئىبنى ھىشام   1009 -- 1010
26. سۇلايمان   1009 -- 1013
27. ئابدۇرەھمان   1023 -- 1024
28. ئابدۇرەھمان     1018
29. مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇرەھمان 1023 -- 1024
مىلادىيە 1031 -يىلى تائىفىيلەر خانلىقى( 1031 - 1091 ) ئۆمەۋىيلەر خانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىغان. تائىفىيلەر مىلادىيە 1091 - يىلىغىچە 11 كېنەزلىككە بۆلۈنۈپ دەۋران سۈرگەن. ئۇلاردىن كىيىن شىئەلەر ئىچىدىن چىققان مۇۋەھھېدىيىلەر خانلىقى( 1121 - 1269 ) 1269-يىلغىچە دەۋر سۈرگەن. ئۇلارنى مۇھەممەد ئىبنى يۈسۈپ قۇرغان ئەھمەرىيلەر خانلىقى( 1235 - 1492 ) ئاغدۇرۇپ تاشلىغان. ئەھمەرىيلەر خانلىقى 1492 -يىلىغا كەلگەندە باشقا ياۋروپا ئەللىرىدىن مائارىپتا ئارقىدا قالغانلىقى، ئاسىيا - ئافرىقا قۇرۇقلۇقىدىكى مۇسۇلمانلاردىن ياردەم كەلمىگەنلىكى سەۋەبلىك ياۋروپا خىرىستىيانلىرىنىڭ بىرلەشمە ھۇجۇمىدا ئاغدۇرۇلغان. شۇنىڭدىن كىيىن مۇسۇلمانلار ئىسپانىيە ۋە پورتۇگالىيىدىن كۆچۈپ كەتكەن. كۆپ قىسمى خىرىستىيان بۇلۇپ كەتكەن.
پىئانىنو
200 px
ئىسكىرىپكا
thumb|ئىسكىرىپكا|200 px ئىسكىرىپكا
يەكەن
يەركەن بولسا تەڭرېتېغېنيڭ جەنۇبيغا،تەكليماكاننڭ غەربيگە جايلاشقان بولوپ،ئۇيغۇر رايونيدكى ئەڭ چوڭ ناھېيەلەرنيڭ بيريدۇر.يەر مەيدانى 850كۇۋادرات كيلوميتيردين ئاشيدۇ.ئۇيغۇر خەلقى ئومومى نوپۇسنيڭ 98پيرسەنتيني تەشكيل قيليدۇ. ئاھاليسى 760 ميڭدين ئارتۇق بولوپ،ئۇيغۇر مەدەنييتى مەركەزليريدين بيريدۇر.ئۇيغۇرلەر تاريخيديكي سەئۇدېيە خانليقينيڭ مەركيزيدۇر.ئۇيغۇر مۇقامليرى ( ئون ئىككى مۇقام) خانيش، شائيرە ئاماننيساخان تەريپيدين مۇشۇ جايدا توپلينيپ رەتلەنگەن.
يەكەن غەربىي يۇرتتىكى قەدىمىي دۆلەت. شەرقىي خەن سۇلالىسىنىڭ جەنۋۇ 5 - يىلى (29 - يىلى) خېشى بۈيۈك سانغۇنى دۇروڭ يەكەن خانلىقىنىڭ تەيىنلىنىپ خىزمەت كۆرسەتكەن، پەزىلەتلىك خان بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سۇلى تۇتۇق مەھكىمىسىگە قارىغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە قارىخانىيلار خاندانلىقىغا قارىغان. كېيىن غەربىي لياۋ سۇلالىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە چاغاتاي خانلىقىغا قارىغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇدۇن دۆلىتىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 9 - يىلى ( 1883 - يىلى) يەكەن بىۋاستىە قاراشلىق ئايمىقى تەسىس قىلىنغان. گۇاڭشۈ 28 - يىلى (1902 - يىلى) دەرىجىسىنى كۆتۈرۈپ يەكەن مەھكىمىسى قىلىنىپ، سارىقول، مارالبېشى ئايمىقى ۋە قاغىلىق، گۇما ناھىيىلىرىنى باشقۇرغان. مىنگو 2 - يىلى ( 1913 - يىلى) يەكەن ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. مىنگو 18 - يىلى (1929 - يىلى) يەكەن، زەرەپشان دەپ ئىككى ناھىيىگە ئايرىلغان. مىنگو 32 - يىلى (1943 - يىلى) يەنە قوشۇۋېلىپ، بىر ناھىيە قىلىنغان. يەكەندە 10 - مەمۇرىي رايون تەسىس قىلىنىپ، يەكەن، قاغىلىق، پوسكام، مەكىت 4 ناھىيىنى باشقۇرغان. 1949 - يىلىدىن 1956 - يىلىغىچە يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى تۇرۇشلۇق جاي بولغان. 1956 - يىلى يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغاندى كېيىن، يەكەن ناھىيىسى قەشقەر ۋىلايىتىگە قارىغان.
2. جۇغراپىيە يەكەن ناھىيىسى قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شى؛مالىي ئېتىكىگە، پامىر ئېگىزلىكى باغرىغا، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى مەكىت ناھىيىسى بىلەن، شەرقىي جەنۇب تەرىپى پوسكام ناھىيىسى، قاغىلىق ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى يېڭىسار ناھىيىسى، ئاقتۇ ناھىيىسى بىلەن، غەربىي جەنۇب تەرىپى تاشقۇرغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالى تەرىپى يوپۇرغا، مارالبېشى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 190 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 56 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 7960.5 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا 7 رايون، 7 بازار، 22 يېزا، 512 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە ئاپتون رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ پەيلۇ ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېھقانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1449 كىلومېتىر. 1995 - يىلنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 568 مىڭ 800 بولۇپ، ئۇيغۇرلار 95.02% نى، خەنزۇلار 4.10% نى، باشقا مىللەتلەر 0.88% نى، تەشكىل قىلىدۇ.
يەر تۈزۈلۈشى: غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا پەسىيىپ بارىدىغان يەلپۈگۈچسىمان تىنما بولۇپ، تاغلىق يەر 39.6% نى، تۈزلەڭلىك 60.4% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدە زەرەپشان دەرياسى، تىزناپ دەرياسى قاتارلىق دەريالار بار. يىللىق ئېقىن مىقدارى 7 مىليارد 226 مىليون كۇب مېتىر (ئەمەلىيەتتە پايدىلىنلىۋاتقىنى 1 مىليارد 880 مىليون كۇب مېتىر). تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 1 مىليارد 400 مىليون كۇب مېتىر؛ 21 سۇ ئامبىرى بولۇپ، يىللىق سۇ ساقلاش مىقدارى 175 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ساي تۈلكىسى، ياۋا توڭگۇز قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، سوغىگۈل، قانتېپەر، يۇلغۇن، يانتاق قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقدىن مىس، تۆمۈر، قوغۇشۇن، سىنك، فوسفور، گۈڭگۈرت، گەژ، تاش پاختا، كۋارتس، قاش تېشى، چىرىمتال، كۆمۈر قاتارلىقلار بار. يەكەن ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 23.5℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2970.0 سائەت. 10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4162.5℃، قىروسىز مەزگىلى 212 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 43.2 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2244.9 مىللىمېتىر. بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 78 مىڭ 300 گېكتار ( 1 مىليون 174 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 48 مىڭ 600 گېكتار (728 مىڭ 900 مو) سۇ يۈزى، 16 مىڭ 600 گېكتار (249 مىڭ 300 مو) ئورما، 48 مىڭ 700 گېكتار (730 مىڭ مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، كېۋەز، مايلىقدان قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە يىللىق پاختا مەھسۇلاتى 50 مىڭ توننا ( 1 مىليون دەن) دىن ئاشىدۇ. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئات، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئاشلىق، پاختا پىششىقلاپ ئىشلەش، كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى قاتارلىقلار بار. يەكەن ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولى 315 - لىنىيىسى ۋە ئۆلكە تاشيولى 215 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىدۇ. 4000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ بىرلەشمە خەۋەرلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى. كۆچمە خەۋەرلىشىش ئاپپاراتى ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. ھۆججەت:Example.jpg
Kurtköy
.Kurtköy, Istanbul Pendik'in eng chong mehelledir
220x124px|thumb|right
Nopus
.Kurtköyning 193.080 nopusi bar bolup (2021)
توققۇزتارا بازىرى
توققۇزتارا بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Toqquztara Baziri)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
بارلاس قەبىلىسى
بارلاسلار(Barlas) ئەسلى موڭغۇللارنىڭ بىر قەبىلىسى بولۇپ نىلۇن موڭغۇللىردىن كېلىپ چىققان،چىڭگىزخان بىلەن ئەجدادى بىردۇر.بۇ قەبىلىدىن چىققان يايلاق دەۋردىكى ئەڭ داڭلىق شەخىش قۇبىلاي(دىققەت:يۈەن سۇلالىسنى قۇرغان قۇبىلاي بىلەن بىر ئادەم ئەمەس) بولۇپ، كېيىن ئۇ قارلۇقلارنى بەيئەت قىلدۇرغان.قىپچاق خانلىقى تەركىبىدىمۇ ئۇلار بار بولۇپ ئاساسلىقى ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىياغا تارقالغان.
موڭغۇللار خارەزىم خانلىقىنى يوقاتقاندىن كېيىن چاغاتاي غەربى يۇرتقا ئىگە بولغان،نايمان،كەرەي،جالايىر،بارلاس،دوغلات قاتارلىق قەبىلىلەر چاغاتايغا بۆلۈپ بېرىلگەن،ئۇلارنىڭ ئىچىدە بارلاسلار ھەممىدىن بەك ئەتىۋارلاشقا ئېرىشكەن.
بارلاسلار كېيىن ئىسلاملاشقان ھەم تۈركلەشكەن،چاغاتاي تىلىنى ،ئەرەب-پارس يېزىقىنى قوللانغان.بارلاسلار شەرقى چاغاتاي خانلىقىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلىدە تازا ئامىتى كەلگەن،بارلاس قەبىلىسىدىن بولغان تېمۈرنىڭ ئاتىسى كەش(سەمەرقەند)نى كونترول قىلىۋالغان،تېمۈر كېيىن تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ ياردەمچى ۋەزىرى بولغان ،تۇغلۇق تۆمۈرخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇ ئىلياس خوجىنى قوغلىۋېتىپ سۇلتان بولغان ھەم تېمۈرىلەر ئېمپىرىيەسىنى قۇرغان.تېمۈرىلەر ئېمپىرىيەسى پارچىلانغاندىن كېيىن ،تېمۈرنىڭ ئەۋلادى بابۇر ھىندىستاننىڭ شىمالى قىسمىدا موغۇل ئېمپىرىيەسىنى قۇرۇپ چىققان.ھازىر يەنە بىر قسىم بارلاسلار پاكىستان،ھىندىستان ۋە ئۆزبېكىستانلاردا ياشايدىغان بولۇپ ،تىلى ئاللىبۇرۇن ئۆزبېكچىگە ئۆزگىرىپ كەتكەن.
ھىندىستان ئالىي بىرلەشمىسى
ھىندىستان ئالىي بىرلەشمىسى كەسپىي ئەرلەر چامباشچىلىق بىرلەشمىسى بولۇپ ، ھىندىستاننىڭ ئون شەھىرىنى ئاساس قىلغان ئون كوماندا مۇسابىقىلىشىدۇ. بۇ بىرلەشمە 2007-يىلى ھىندىستاندىكى كەركىداننى كونترول قىلىش كومىتېتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان.
2010-يىلى ، IPL دۇنيادىكى تۇنجى يوتىيۇب تورىدا بىۋاسىتە تارقىتىلغان تەنتەربىيە پائالىيىتى بولۇپ قالدى.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسسىنىش ئادىتى
ئۇيغۇرلار قىش كۈنلىرى ئاساسەن مورا ئوچاق، كاڭ، سەندەلدىن پايدىلىنىپ ئىسسىنىپ كەلگەن، كېيىنچە مەش. تام مەشتىنمۇ پايدىلىنىپ ئىسسىنىدىغان بولغان. بۇنىڭ ئىچىدە كاڭ بىلەن سەندەل قىلىپ مۇنداق ياسىلىدۇ: ئالدى بىلەن مەخسۇس كاڭ كېسىكى قۇيۇلىدۇ. كېسەك تەييار بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىگە قاراپ، قاتار يول پىلانلىنىدۇ ۋە مەلۇم ئارىلىق قالدۇرۇلۇپ ئاددىي كېسەكتە «تۈۋرۈك» قويۇلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئىس ماڭىدىغان يول شەكىللىنىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭ ئۈستىگە كاڭ كېسىكى قاتار قىلىپ قويۇلۇپ، ئاندىن ئۇستى سامانلىق لايدا سۇۋۇلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە بورا ۋە كىگىز - پالاز سېلىپ يېتىپ - قوپۇلىدۇ. قىش كۈنى چاي - تاماق كاڭ ئوچىقىدا ئېتىلىدۇ. شۇڭا ئۆي ھىم، ئىسسىق تۇرىدۇ. سەندەلنى ئەمەلىيەتتە چوغ ئېلىنغان «جاۋۇر» دېيىشكە بولىدۇ. ئۇ ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. بۇ ئىچىگە چوغ ئېلىپ چۆرىدەپ ئولتۇرۇپ يېتىپ - قوپۇلىدۇ. بۇ ئۈسكۈنىلەر كۆمۈر يوق جايلاردا پۈتۈنلەي ئوتۇن بىلەن ئىسسىتىلىدۇ. شۇڭا باغ - ئورمان قىلىش ئەجدادلىرىمىزنىڭ گۈزەل ئادىتىگە ئايلانغان.
بۈلەكچە زەنجىرى
thumb|بۈلەكچە زەنجىرى ئىش مەشخۇلاتى گىراپى بۈلەكچە زەنجىرى 2008-يىلى بارلىققا كەلگەن، ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، ئىشەنچلىك تەقسىملەنمە سانلىق مەلۇمات ئامبىرى بولۇپ، تەقسىملىمە ۋە ئۆزگەرتكىلى بولمايدىغان ئىككى چوڭ ئالاھىدىلىككە ئىگە.
بىر تەرەپتىن، بۆلەكچە زەنجىرى بىر خىل نۇقتىدىن نۇقتىغا تەقسىملەنمە سانلىق مەلۇمات ئامبىرى ھېسابات دەپتىرى بولۇپ، بۇ ھېسابات دەپتىرى نۇرغۇن « بۈلەكچىلەردىن» بەلگىلىك تەرتىپ بويىچە تەركىب تاپىدۇ، بارلىق  بۆلەكلىرىدە ھېچقانداق ئۇچۇرنى ئۆچۈرۈۋېتىشكە بولمايدۇ، پەقەت سانلىق مەلۇمات قوشۇش، پۈتۈنلەي يېڭى  بۆلەكلىرىدە ساقلاشقا بولىدۇ. بۇ يېڭى بۈلەكچەنىڭ لاياقەتلىك ياكى ئەمەسلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش ئۈچۈن، بارلىق نۇقتىدا بىردەكلىك ھاسىل قىلىپ، باھالاش ئېلىپ بېرىشقا توغرا كېلىدۇ.
يۇقىرىدىكى تېخنىكا ئالاھىدىلىكى تۈپەيلىدىن، بۈلەكچە زەنجىرى ئۆزگەرتىۋېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئاشكارا بولۇش، بىخەتەرلىك قاتارلىق ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە بولۇپ، ھەر ساھە، ھەر كەسىپنىڭ ياخشى كۆرۈشىگە ئېرىشتى.
قوللۇنۇشى
thumb|بۈلەكچە زەنجىرى يەر شەكلى نۆۋەتتە، بۈلەكچە زەنجىرى كەسپى ئۇل ئەسلىھە، كەسىپتە قوللىنىش ۋە ئۇنىۋېرسال مۇلازىمەتتىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ بۆلەكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەسىپ ئېكولوگىيەسىنىڭ دەسلەپكى شەكلىنى شەكىللەندۈردى، بۇ ئاساسلىقى پۇل مۇئامىلە  بۈلەكچە زەنجىرى ۋە كەسىپ  بۈلەكچە زەنجىرىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمغا بۆلۈنىدۇ.
پۇل مۇئامىلە ساھەسىدە قوللىنىش ئاكسىيە سودىسى، تەمىنلەش زەنجىرى پۇل مۇئامىلىسى، چىقىم، پۇل مۇئامىلە تۇغۇندى بۇيۇمى، كېپىللىك ئىناۋەت گۇۋاھلىقى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، كەسىپ بۈلەكچە زەنجىرى ھۆكۈمەت ئىشلىرى مۇلازىمىتى، ئەشيا ئوبوروتى مەنبەسى، ئىجتىمائىي پاراۋانلىق، ئورتاق بەھرىمەن بولىدىغان ئىقتىساد، ئەدلىيە، داۋالاش، مائارىپ ۋە ئېنېرگىيە قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
دۇنيا سودا ئەشيا ئوبوروتىنى مىسالغا ئالساق، ئېكسپورتچى، ئىمپورت سودىگىرى، مال تاپشۇرۇۋالغۇچى، ھۆددىگە ئالغۇچى سودىگەر، ترانسپورت سودىگىرى، نازارەت قىلىپ باشقۇرغۇچى ئورگان قاتارلىق كۆپ خىل سۇبيېكتلاردىن تەركىب تاپقان، سۇبيېكتلار يۈكسەك دەرىجىدە ئايرىلىپ كەتكەن بولۇپ، ئالاقىلىشىش تەننەرخى يۇقىرى، ئۈنۈمى تۆۋەن.
مارسىكېنىڭ بىر تۈرلۈك تىرانسپورت مىسالىنى مىسالغا ئالساق، 2014 - يىلى، مارسىكى ئافرىقىنىڭ كېنىيەدىن ماي ۋە ئەتىرگۈلنى ياۋروپا، گوللاندىيەگە توشۇغان، بىر ئاي ۋاقىت سەرپ قىلغان دۆلەت ھالقىغان تىرانسپورت 30 ئاساسىي گەۋدە 200 قېتىمدىن ئارتۇق ئالاقە ئورناتقان. ھەر بىر ئاساسىي گەۋدىنىڭ ھەر قېتىم ئۆزئارا ھۆججەت ئالماشتۇرۇش تەرتىپى بولىدۇ، ئومۇمىي جەرياننى ئاخىرلاشتۇرۇپ ئىمزا قويغان ھۆججەتنىڭ قېلىنلىقى 25 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ. thumb|بۈلەكچە زەنجىر چۈشەندۈرلۈشى IBM نىڭ بۆلەكلەر بويىچە زەنجىرسىمان ئېچىۋېتىلگەن ئەشيا ئوبوروت سۇپىسى يۇقىرىقى مەسىلىلەرنى ناھايىتى ياخشى ھەل قىلدى : IBM سۇپىسى ھەرقايسى ئىشتىراك قىلغۇچى سۇبيېكتلارغا ئېچىۋېتىلگەن بولۇپ، ئەشيا ئوبوروتىغا ئالاقىدار ھەر قانداق تەپسىلىي ئۇچۇرلارنى ئىككى تەرەپ ۋە كۆپ تەرەپ رەقەملىك ئىمزا قويۇش ۋە ئىسپات ( Token ) ئارقىلىق پۈتۈن تور بويىچە دەلىللەپ، بارلىق ئۇچۇرلارنى ئېلېكترونلاشتۇرۇپ ھەر ۋاقىت ئورتاق بەھرىمەن بولۇشقا كاپالەتلىك قىلىپ، ئادەم كۈچى، ماددىي كۈچ چىقىمىنى ئۈنۈملۈك ئازايتتى.
IBM بىلەن ماسكى ھەمكارلىشىپ روتتېردام پورتىدىن يېڭى جېرسېي نېۋارك پورتىغىچە بولغان توشۇش ۋەزىپىسىنى ئورۇنداشقا جەمئىي ئىككى ھەپتە ۋاقىت كېتىدۇ. بۇ قېتىمقى ھەمكارلىقتا، مارسىكى %40 تىن ئارتۇق ۋاقىتنى تېجەپ، تەننەرخنى %20 تۆۋەنلەتتى.