cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
يۇرۇڭقاش بازىرى
مەمۇرىي كەنتلەر
1984-يىلى يۇرۇڭقاش بازىرى تەسىس قىلىنغان. 1997-يىلى كۆلىمى 28.6 كۋادرات كىلومېتىرغا، ئاھالىسى 15 مىڭ ئادەمگە يەتكەن، بۇ بازار ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلغان بازار بولۇپ، قاراشلىقدا ئالىتالاي، ئالابوي، داباجى بازار، يۇڭ بازار، باش ئىگىز ئېرىق، قىرىق ئېرىق، بەشمىقارا، ناغرىچى، قۇتقۇز، لەڭگەر، ئاياققارا، يېڭىئاۋات، ئىگەرچى، ئاقچىغ، ئاياق ئىگىز ئېرىق قاتارلىق 12 مەمۇرىي كەنت بار. بازارلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاي يۇڭ بازار كەنتى، شەرقىي تەرىپى بىلەن لوپ ناھىيە بازىرىنىڭ ئارلىقى 20 كىلومېتىر. 2006-يىلى خوتەن شەھىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىگە ئايرىلغان.
مۇھەممەد سالىھ ھاجىم
مۇھەممەد سالىھ داموللا ھاجىم، 1936-يىلى ئاتۇشتىكى فازىل، تۇنۇلغان ئالىم سالىھ داموللا ھاجىمنىڭ ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
دەسلەپكى يىللىرى
ئاتىسى ئەينى زاماندا ئەرەب، پارس ئەدەبىياتى بويىچە يېتىلگەن ئەدىب، ئىسلام دىنى ئىلمىدا توشقان كاتتا ئۆلىما، مەرىپەتپەرۋەر زات ئىدى. پەننى مەكتەپتە ئوقۇپ يۈرگەن مۇھەممەد سالىھ دادىسىنىڭ تەسىرىدە كىچىكىدىنلا ئەتراپلىق دىنى تەلىم ئېلىشقا باشلىدى. 11 يېشىدىلا خەتمىدىن ئۆتۈپ، مۇرەتتەب قارى بولغاندىن كىيىن ئەرەب، پارس تىللىرىنى ئۆرگىنىشكە كىرىشتى، كېيىنكى ئېغىر جاپالىق كۈنلەردىكى قىيىن شارائىت ۋە بېسىم ئۇنىڭ ئىلىمگە بولغان ئوتتەك ئىشتىياقى ۋە بۈيۈك غايە ئۈچۈن تىكىلىگەن ئىرادىسىنى بويسۇندۇرالمىدى. دادىسى سالىھ داموللا ھاجىم ئوغلىنىڭ يۇمران قەلبىدە ئۇنىڭ توغرا يۆلنىش بويىچە ئەتراپلىق يېتىلىشى ئۈچۈن تۈرتكىلىك رول ئوينايدىغان ئۇنتۇلغۇسىز، ئىلھامبەخىش ئىزلارنى قالدۇرغانىدى. دادىسىنىڭ تەربىيسىدە ئىسلام دىنىنىڭ ھەر قايسى ئىلىم تۈرلىرىگە پۇختا ئاساس سېلىپ بولغان مۇھەممەد سالىھ كېيىن بېيجىڭغا بېرىپ، جۇڭگۇ ئىسلام ئېنىستىتۇتىدا بەش يىل ئوقۇدى. ئەينى چاغلاردا مىسىردىن تەكلىف قىلىنغان بەھىييۇددىن زەييانى، شەيخ ئابدۇللەتىف ھامىد سۇلايمان قاتارلىق پروفېسسرورلارنىڭ بىۋاستە يېتەكچىلىكىدە، تەفسىر، ھەدىس، فىقھ، ئەقىدە، ئىسلام پەلسەپىسى، ئىسلام تارىخى، ئىلمى بالاغەت، ئىلمى كالام، ئەرەب ئەدەبىياتى قاتارلىق پەنلەرنى سېستىملىق ئۆرگەندى. 1960- يىلى كۈزدە مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ جۇڭگۇ پەنلەر ئاكادېمىيسى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ مىللەتلەر تەتقىقات ئورنىغا ئورۇنلاشتى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ كۆڭلىگە پۈككەن پىلانلىرى بويىچە پۈتۈن زېھنى بىلەندىن تەتقىقات خىزمىتىگە كىرىشىپ كەتتى. «قۇرئان كەرىم» دۇنيادا نۇرغۇن تىللارغا تەرجىمە قىلىنىپ نەشر قىلىنىۋاتقان شارائىتتا، ئۇنىڭ ھازىقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى تەرجىمىسىنىڭ يوقلىقى زور بىر بوشلۇق ئىدى. ئۇنى تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر كىتابخانلىرىنى قۇرئاننى بىۋاستە چۈشىنىش، ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئاممىنىڭ ئېتىقاد جەھەتتىكى جىددى ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىلىم-پەن خادىملىرىنى قۇرئاننى تەتقىق قىلىش ئىمكانىيتىگە ئىگە قىلاتتى. ئۆز قېرىنداشلىرىنىڭ بۇ تەشنالىقىنى چۈشەنگەن مۇھەممەد سالىھ «قۇرئان كەرىم»نى تەرجىمە قىلىشنى نىيەت قىلىپ، خېلى بۇرۇندىن تارتىپ نۇپۇزلۇق قۇرئان تەفسىرلىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك كىتابلارنى توپلاشقا كىرىشكەن ئىدى.
ئىلمى خىزمەتلىرى
مۇھەممەد سالىھ يەنە ئۆزى يالغۇز ۋە باشقىلار بىلەن ھەمكارلىشىش ئاساسىدا «جامىئۇتتەۋارىخ». «تەۋارىخ خەمسە»، «غازات دەر مۈلكى چىن»، «ئىھيائۇلۇمىددىن»، «مەكتۇبات»، «تەزكىرەئى ئەزىزان»، «سىررۇلمۇخلىس»، «زەپەرنامە»، «تەزكىرەئى ئۇۋەيسىييە»، «تەۋارىخ جەدىدە»، «جەھدۇلمۇقىل»، قاتارلىق كىتابلارنى تەرجىمە قىلىپ، ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىنى مول ماتېرىياللار بىلەن تەمىن ئەتتى.
ئالىم مۇھەممەد سالىھ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيسىدە 27 يىل ئىشلەش جەريانىدا نۇرغۇن ئىجتىمائىي، ئىلمى تەكشۈرۈشلەرگە ۋە ماتېرىيال توپلاشقا قاتناشتى. جاپالىق ئىزدىنىپ بىرىنچى قول ماتېرىياللارنى ئىگەللەش ئۈچۈن، شىنجاڭدا ئۇنىڭ ئايىغى تەگمىگەن قەدىمى جايلار، يادىكارلىقلار، مازا-ماشايىخلار، مەسجىد-مەدرىسلەر قالمىدى. ئەينى چاغدىكى نامدار ئۆلىمالار، پىشقەدەم ۋەقەشۇناسلار، يۇرت مۆتىۋەرلىرىنى زىيارەت قىلىپ ئىلمىي سۆھبەتلەرنى ئېلىپ باردى. ئۇ يەنە «تۈركى تىللار دىۋانىنىڭ مۇقەددىمىسىنى ئۇقۇغاندىن كىيىن»، «ئۇلۇغ ئەدىب تەجەللىنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەتلىرى توغرىسىدا»، «رۇقەئاتى نەۋائىي ھەققىدە»، «ئاپپاق غۇجا مازىرى ۋە ئۇنىڭ تارىخى ئارقا كۆرىنىشى توغرىسىدا»، «مازارپەرەسلىكۋە ئۇنىڭ شىنجاڭدىكى خۇسۇسىيەتلىرى»، « ‹قۇتادغۇبلىك›تىكى ئۇدغۇرمىش ئوبرازى توغرىسىدا»، «شىنجاڭنىڭ دىنى مائارىپى ۋە ئۇنىڭ تارىخى ئۆتمۈشى»، «ئىسلام دىنىتارىخىدىكى خاۋارىجلار گۇروھى»، «شىئە ئىسمائىلىيە مەزھىپى ۋە ئۇنىڭ تارىخى توغرىسىدا»، «شىنجاڭدىكى مازارلار توغرىسىدا»، «مەخدۇم ئەزەم ۋە ئۇنىڭ نەسەبنامىسى»، «ئىسلام دىنى ۋە ئىلىم پەن»، «دۇئانىڭ ئەھمىيتى ۋە خاسىيەتلىك دۇئالار»، «ئاللاھنىڭ گۈزەل ئىسىملىرى ۋە سۈپەتلىرى» قاتارلىق ئىلمى ماقالىلەرنى يازدى. بۇ ماقالىلەرنىڭ بەزىلىرى خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىدا، بەزىلىرى مەملىكەتلىك يىغىنلاردا ئوقۇلدى ۋە مەركەز ۋە يەرلىكتە چىقىدىغان «دۇنيا دىنلىرى تەتقىقاتى»، «جۇڭگۇ مۇسۇلمانلىرى»، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى»، «شىنجاڭ ئۇنىۋېرستىتى ئىلمىي ژورنىلى» قاتارلىق ژورناللاردا ئېلان قىلىندى. مۇھەممەد سالىھ يەنە ۋاقىت ئاجرىتىپ ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللاندى. «تەجدىد» ناملىق غەزەللەر دىۋانىنى، «تۇتنامە»نى، چوڭ ھەجىملىك داستان «مۇھەببەتنامە»، ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ ۋە دادىسى سالىھ داموللا ھاجىمنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرىنى نەشرگە تەييارلىدى ۋە «بۇلاق» ژورنىلىنىڭ بەزى سانلىرىدا ئېلان قىلدى. مۇھەممەد سالىھ بىر تەرەپتىن جاپالىق ئىلمىي تەتقىقات خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانسا، يەنە بىر تەرەپتىن 1987-يىلىدىن باشلاپ شىنجاڭ ئىسلام ئىنىستىتۇتىنىڭ مۇدىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالدى. ياراملىق دىنىي ئىزباسارلارنى يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن ھاردىم-تالدىم دېمەي تەر تۆكتى. ئېنىستىتۇتنىڭ ھەر قايسى تەرەپتىكى خىزمەتلىرىنى چىڭ تۇتۇش بىلەن بىرگە ئوقۇ-ئوقۇتۇش تۈرىگە ئالاھىدە ئېتىبار بىلەن قاراپ، نازارەتچىلىك قىلىشلا ئەمەس، بەلكى ئۆزى بىۋاستە قول تىقىپ ئىشلىدى، دەرىسلىكلەرنى تۈزدى، دەرىسخانىغا كىرىپ بىۋاستە دەرس ئۆتتى.
ئالىم ئىلگىرى كېيىن بولۇپ مىسىر زۇڭتۇڭى مۇھەممەد ھۇسنى مۇبارەك، ماراكەش پادىشاھى ھەسەن II، سەئۇدى ئەرەبىستانى پادىشاھى فەھد، ئىراننىڭ داھىسى خامانەئى ۋە سۇداننىڭ سابىق زۇڭتۇڭى نېمەلى قاتارلىق دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ قوبۇل قىلىشىغا مۇيەسسەر بولدى. خەلقئارا ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا قاتناشقان چاغلاردا مەتبۇئاتتا ئالىمنىڭ ئىلمىي نەتىجىلىرى تونۇشتۇرۇلدى. مىسىردا ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ژورنىلىدا «ئېسىل مېھمان» ماۋزۇسىدا ئالىمنىڭ سۈرىتى، تەرجىمھالى ۋە يىغىنغا ئاتاپ يازغان ئۇزۇن ئەرەبچە قەسىدىسى بېرىلدى. ئىراننىڭ نوپۇزلۇق گېزىتلىرىدە مۇھەممەد سالىھنىڭ ئىمام رىزانىڭ مىڭ يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارالىق چوڭ يىغىندا ئوقۇغان قەسىدىسى ئېلان قىلىندى.
كۇۋەيت تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ 40 مىنۇتلۇق"نور الاسلام"(ئىسلام نۇرى) پروگراممىسىدا مۇخبىرنىڭ بۇ ئالىمنى زىيارەت قىلغان سوئال-جاۋاب خاراكتېرلىك زىيارىتى بېرىلدى. شۇنداقلا يىغىننىڭ كۈتىۋىلىش سورۇنىدا ئوقۇغان ئەرەبچە شېئىرى كۇۋەيتنىڭ «جامائەت پىكرى» گېزىتىدە ئېلان قىلىندى. مۇھەممەد سالىھنىڭ سۇداندا كۈتىۋىلىش مۇراسىمىدا ئوقۇغان ئەرەبچە شېئىرى سۇدان دىنىي مىنىستىرلىق ژۇرنىلىدا بېرىلدى. (1984-يىلى پاكىستان، كۇۋەيت، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى خادىملىرى جۇڭگوغا كېلىپ ئىشلىگەن فىلىملەردە ئالىمنىڭ ئۆيىدە ۋە ئىشخانىسىدا بولۇپ، قۇرئان تەفسىرىنى ئىشلەشكە ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىغا ئائىت كۆرۈنۈشلەر مەزكۇر دۆلەتلەردە قويۇلۇپ، ئالاھىدە تەسىر قوزغىغان).
مۇھەممەد سالىھ تونۇلغان ئالىم ۋە جامائەت ئەربابى بولۇش سۈپىتى بىلەن مەملىكەتلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ 8-،9-،10-نۆۋەتلىك كومىتېت ئەزاسى ۋە جۇڭگو ئىسلام جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ كېلىۋاتىدۇ. شۇنداقلا يەنە جۇڭگو دىنشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى، شىنجاڭ دىنشۇناسلىق جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭگو ئۇيغۇر مەدەنىيەت-تارىخ تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى، ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى بولۇشتەك ئىلمىي سالاھىيىتى بىلەن بىر قاتار ئاممىۋى، ئىلمىي تەشكىلاتلاردا تېگىشلىك رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلدى. ئالىمنىڭ نام-شەرىپى ۋە قىسقىچە تەرجىمھالى «دۇنيا مەشھۇر كىشىلىرى»،«دۇنيا مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىسلىرى»، «جۇڭگونىڭ دۆلەت ئەھۋالى»، «جۇڭگو ئىختىساسلىقلار ئامبىرى» قاتارلىق 10دىن ئارتۇق قامۇس، ئىسكلوپېدىيەلەرنىڭ بەتلىرىدىن ئورۇن ئالدى.
بىر ئۆمۈر ئىلىمگە پەرۋانە بولۇپ ئەل ئىشقىدا كۆيگەن بۇ ئالىم ھازىر ئىككىنچى سەپكە چېكىنگەندىن كېيىنمۇ يەنە كۆڭلىگە پۈككەن ئاجايىپ پىلانلىرى، يېڭى تەتقىقات تېمىلىرى ئۈستىدە تىنىمسىز ئىزدەنمەكتە. ھايات ئىزلىرىدىن تامغان دۇردانىلەر كەبى يازغان:
دىيارىم قەرزى زىممەمدە ئۆمۈرۋايەت ئادا بولماس،
روزى سايىت
روزى سايىت (تۇغۇل: 1944-يىلى 9- ئايد/ ) ـ ئۇيغۇر خەلق شائىرى.thumb|227x227px|شائىر روزى سايىت
مۇھەممەد سالىھ ھاجىم
ئىلمى خىزمەتلىرى
ھېلىغۇ تەندىكى بىر جان تۈمەنمىڭ جان نىسار بولسا.
روزى سايىت
ھاياتى
شائىر روزى سايىت، 1944-يىلى 9- ئايدا خوتەننىڭ گۇما ناھىيىسىگە قاراشلىق شەيدۇللا دېگەن يېرىدە سايىتاخۇن ئىسىملىك كونا ئەسكەر ئائىلىسىدە تۇغۇلغان.
مۇھەممەد سالىھ ھاجىم
ئىلمى خىزمەتلىرى
بىكاردۇر ئەلگە خىزمەتسىز بىھۇدە ئۆتكۈزۈپ چاغنى،
روزى سايىت
ھاياتى
1951-يىلى ئاتا-ئانىسى بىلەن بىللە خوتەنگە كۆچۈپ كېلىپ، 1958-يىلىغىچە چايخانا (ھازىرقى خوتەن ناھىيىلىك ئۈمىد باشلانغۇچ مەكتىپى) مەكتەپتە، ۋىلايەتلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ تولۇقسىز سىنىپلىرىدا ئوقۇغان، شۇنىڭدىن كېيىن 10 نەچچە يىل دېھقانچىلىق ئەمگىكى بىلەن شۇغۇللانغان. 1973-يىلى قەشقەر پېداگوگىكا ئىنستىتۇتىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان.
مۇھەممەد سالىھ ھاجىم
ئىلمى خىزمەتلىرى
تەبەسسۇم ئىلكىدە دەۋران سۈرۈپ مىڭ يىل ياشار بولسا،
روزى سايىت
ھاياتى
ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن خوتەن ۋىلايەتلىك دارىلمۇئەللىمىن ۋە لاڭرۇ يېزىلىق ئوتتۇر مەكتەپتە تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ ئىشلىگەن. 1980-يىلىدىن باشلاپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە يېڭى قاشتېشى ژۇرنىلىدا مۇھەررىر بولغان.
1962-يىلى خەلق ئوقۇتقۇچىسى بولغان، كېيىن يەنە دېھقانچىلىق قىلغان، 1973-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستوتىنىڭ تىل- ئەدەبىيات فاكولتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1976-يىلى ئوقۇشنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن خوتەندە ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1980-يىلىدىن باشلاپ يېڭى قاشتېشى ژورنىلىدا مۇھەررىرلىك قىلغان. 2001-يىلى 9-ئايدا كېسەللىك سەۋەبىدىن 57 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن.
ئىجادىيتى
شائىر روزى سايىت 1973-يىلى قەشقەر گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان <دېھقانمۇ داشۆسىڭ بولدى> ناملىق شېئىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. شۇنىڭدىن تارتىپ ھازىرغىچە ئۇنىڭ نۇرغۇن شېئىر-داستانلىرى ئېلان قىلىنغان. ئۇ يەنە بارات يازغان ھېكايە قاتارلىق بىرقانچە نەسرىي ئەسەرلەرنى يازغان. ئۇنىڭ يىپەك يولىدا نورۇز، يۇرۇڭقاش ۋادىسىدا شادلىق قاتارلىق تېلىۋىزىيە بەدىئىي فىلىملىرىنىڭ سىنارىيىسى شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىسى تەرىپىدىن رەتكە ئېلىنغان.
ھازىرغىچە ھەر قايسى گېزىت-ژۇرناللاردا <چۈشنامە> قاتارلىق 12 پارچە داستان، باللادىسى، 1000 پارچىدىن ئارتۇق شېئىرى ۋە روبائىيسى، <بارات يازغان ھېكايە> قاتارلىق بىر قانچە پارچە ھېكايىسى، <ئەتە بەتۇل ھەقايىق> نىڭ شېئىرىي يەشمىسى، ئۇيغۇر كلاسسىك شېئىرىيتىدىكى شەكىللەر توغرىسىدا< قاتارلىق ئىلمىي ماقالىلىرى> ئېلان قىلىنىپ، جامائەت ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىر قوزغىدى.
<قاشتېشىنىڭ رىۋايىتى، بۇ قىز كىمنى تاللىسۇن، مەرھابا، ئاھ، ئۇزاققا سۇزۇلغان چۈش، كۆڭۈلدىكى گەپلەر، مۇھەببەتتىن پۈتكەن ناخشىلار، روبائىيلار، تۇيۇقلار، خىيالدىن تۆرەلگەن خىياللار، دېھقان كۈلكىسى، پاھ، دېھقاننىڭ ھەيكىلى> قاتارلىق داستان ۋە شېئىرلار توپلاملىرى نەشىر قىلىندى.
روزى سايىتنىڭ يەنە <«ئاھ، سېنىڭ سۇمبۇل چاچلىرىڭ، كىرىپ قاپتۇ ئانام چۈشۈمگە، بۇ خوتەن، مەن خوتەن قىزى». . . >قاتارلىق يۈزلىگەن ناخشا تېكىستى ئاھاڭغا سېلىنىپ ۋەتەننىڭ يېزا-سەھرالىرىدا ياڭرىماقتا.
بىر قىسىم شېئىر-ھېكايىلىرى خەنزۇ تىلىغا تەرجىمە قىلىندى ۋە دەرسلىكلەرگە كىرگۈزۈلدى.
شائىرنىڭ <دېھقان يىغلايدۇ، چۈشنامە، بالىلار پۇلغا زار، چېرىكلەر بەدخەج، بارات يازغان ھېكايە، يىپەك يۇرتىدا نۇرۇز>قاتارلىق داستان، شېئىر، ھېكايە ۋە تېلېۋىزىيە بەدىئىي سەنئەت فىلىملىرى، <بۇ جاھان، جاھان كەڭرى، يول كەڭرى> ناملىق ناخشا تېكىستلىرى قاتارلىق كۆپلىگەن ئەسەرلىرى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك ئىجادىيەت مۇكاپاتلىرىغا ئېرىشتى.
ئۇنىڭ مۇنەۋۋەر شېئىرلىرىدىن تۈزۈلگەن < دېھقان بولماق تەس>ناملىق قاپلىق ئۈنئالغۇ لېنتىسى نەشىر قىلىنىپ نەچچە ئونمىڭ نۇسخا تارقىتىلدى.
خەلق شائىرى روزى سايىت 2001-يىلى 9-ئاينىڭ 8-كۈنى كېسەل سەۋەبى بىلەن خوتەن شەھىرىدە ۋاپات بولدى. مەرھۇم ھايات ۋاقتىدا مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، جۇڭگو ئۇيغۇر مەدەنىيەت، تارىخ ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىقنىقېلىپلاشتۇرۇش ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، ئاپتونوم رايونلۇق 12 مۇقام تەتقىقات ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ئىدى.
خەلق شائىرى روزى سايىتنىڭ ۋاپاتى ئۇيغۇر ئەدەبىيات-سەنئىتى ئۈچۈن زور يۇقىتىش. شائىر مۇنەۋۋەر ئەسەرلىرى بىلەن ئەل قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ.
روزى سايىتنىڭ بەزى ئەسەرلىرى مەملىكەت ھەم ئاپتونۇم رايون دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. ئۆزىمۇ بىرقانچە قېتىم ئاپتونۇم رايون ۋە ۋىلايەت دەرىجىلىك مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان.
ئەسەرلىرى
روزى سايىتنىڭ ھازىرغىچە نەشىر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن قاشتېشىنىڭ رىۋايىتى، بۇ قىز كىمنى تاللىسۇن، مەرھابا، مۇھەببەتتىن پۈتكەن ناخشىلار، پاھ، دېھقاننىڭ ھەيكىلى، ناملىق شېئىر ۋە داستانلار توپلىمى بار. ئۇنىڭ دېھقانلار تېمىسىدا يازغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى ئەينى يىللاردا يېزىلارغا يۈرگۈزۈلگەن بەزى سول سىياسەتلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان بەزىبىر ئاقىۋەتلەرگە قارىتىلغان. بۇ شېئىرلار ئۈنئالغۇ لېنتىسىغا ئېلىنىپ، دېھقان بولماق تەس دېگەن نامدا نەشىر قىلىنىپ تارقىتىلغاندىن كېيىن، زور تەسىر قوزغىغان. ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن مىللەتلەر نەشرىياتى روزى سايىت شېئىرلىرىدىن دېگەن نامدا ئۇنىڭ بىر تۈكۈم شېئىرلىنى نەشىر قىلدى.
ئانا تىلىم - زەر تىلىم
تىل ئالاقە قورالى، تىل قەلبنىڭ ئەينىكى،
تىل ئادەمنى، ئالەمنى باغلاپ تۇرغان زەر رىشتە.
تىل غەزىنە، تىل ھىكمەت، تىل مۇھەببەت كۆۋرۈكى،
تىل ھايۋاننى ئىنسانغا ئايلاندۇردى پەرۋىشتە.
تىل نادانغا پەم بېرىپ، تىل زۇۋانغا تەم بېرىپ،
ھاياتلىقنىڭ ئابادى مېھرى تاپتى سۆيۈكتە.
شۇڭا ھەر بىر قۇۋمچۈن مەيلى كىچىك-چوڭ بولسۇن،
ئاتا تىلى - ئۆز تىلى شۇنچە ئۇلۇغ، بۈيۈك -تە !
ئۇيغۇر تىلى ئۇۋاق تىل، ئۇيغۇر تىلى ئۇماق تىل،
سەككىز مىليون بۇلبۇلنىڭ ئەشۇ تىلدا ناۋاسى.
ئۇيغۇر تىلى كىچىك تىل، ئەمما تاتلىق چۈچۈك تىل،
مەن شۇ تىلنىڭ شەيداسى، مىراسخورى -ھەقداسى.
ئۇ -ئانا تىل ئانامغا ئانىسىدىن يادىكار،
مەن بۇ تىلنى ئۈگەنگەن زاكامدىكى چاغلاردا.
ئاشۇ ئانا تىل بىلەن ئوۋلاپ جانان مەيلىنى،
پاراڭلاشقان، سىرداشقان ئالمىزارلىق باغلاردا.
بوۋام مۇشۇ تىل بىلەن يۈرۈكۈمگە پىچىرلاپ،
ۋاپادارلىق، مەردلىكنىڭ مىزانىنى بىلدۈرگەن.
ئوغلۇم، قىزىم ھەر كۈنى تۇمۇچۇقتەك ۋىچىرلاپ،
مۇھەممەد سالىھ ھاجىم
ئىلمى خىزمەتلىرى
تەمەيىم يوق مۇكاپاتتىن پەقەت ئالەمچە بەختىمدۇر،
ئىشىم مەقبۇل بولۇپ دىللاردا نامىم يادلىنار بولسا.
دېگەن شېئىر مىسرالىرىدەك،ئەل قەلبىنىڭ ھۆرمەت-ئېھتىرام تۆرىدىن ئورۇن ئالغان بۇ ئالىمنىڭ قەلىمى قۇت ۋە بەرىكەت تاپسۇن.
مەنبە
ئادىل تۇنىياز، جۇڭگو مۇسۇلمانلىرى ژورنىلى، 2003-يىللىق 3-سان.
روزى سايىت
ئانا تىلىم - زەر تىلىم
ھاياجانغا چۆمدۈرگەن، مۇرادىمنى بىلدۈرگەن.
مۇشۇ تىلدا ناۋائىي كىيگەن ناۋا تاجىنى،
شاھ مەشرەپنى مۇشۇ تىل ئېرىشتۈرگەن شەرەپكە.
يۈسۈپكە خاس ھاجىپ لىق ئاتا قىلغان مۇشۇ تىل،
مەھمۇد بوۋام مۇشۇ تىلدا دەرس ئۈگەتكەن ئەرەپكە.
مەن شۇ ئانا تىل بىلەن پەرۋاز قىلىپ ئىجادتا،
زىمىستاننى لەنەتلەپ، تاڭغا مەڭز-يۈز ياقتىم.
كۈلسە يۇرتۇم تەڭ كۈلدۈم، ئەل يىغلىسا ياش تۆكتۈم،
بىللە كۆيدۈم ئوتىدا، سۇلىرىدا تەڭ ئاقتىم.
گۈل -چېچەككە پۈركەنگەن چىمەنلەرنى ئارىلاپ.
مەن كۈلىمەن، قۇۋۇمنى كۈلدىرىمەن قەلەمدە،
تىلغا ئۈنگەن ھارام شاخ، كۆتەكلەرنى پارچىلاپ.
شۇڭا دەيمەن : ئۆز تىلىم - گۆھەر تىلىم، زەر تىلىم،
بوپقالغىنى ئۇششاق تىل ئەمەس ھەرگىز ئىلىىتى.
زەررە كىچىك، ئاتوم شۇ زەررىلەردىن تۈزۇلگەن،
مىنىڭ تىلىم ئاشۇنداق، ئاتومچە بار قىممىتى.
ئەي تەڭرىتاغ پەرزەنتى، ئۇزۇن سەپەر كارۋىنى،
سەككىز مىليون شاد دىلنىڭ ئانا تىلدا ناۋاسى!!
پەرھات مۇھەممەد
پەرھات مۇھەممەد (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Perhat Muhammet، تۇغۇلغان 1964-يىل 7-مارت ) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى. 1992-يىلى 12-ئايدا چەتئەلگە ھىجرەت قىلغاندىن تارتىپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىق داۋا يولىدا نۇرغۇن خىزمەتلەرنى قىلغان. 1996-يىلى قۇرۇلغان دۇنيا ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيى، 1999-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى ۋە 2004-يىلى قۇرۇلغان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قاتارلىق خەلقئارالىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ئەڭ ئاساسلىق قۇرغۇچى ئەزالىرىنىڭ بىرى بولغان ۋە بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ھەممىسىدە تەشۋىقات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ ۋەزىپە ئالغان. 2016-يىلى ۋە 2017-يىلى چاقىرىلغان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىدا قۇرۇلتاينىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ سايلانغان بولۇپ، ھازىرمۇ شۇ ۋەزىپىنى ئۆتەپ كەلمەكتە.
بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى
پەرھات مۇھەممەد 1964-يىلى 3-ئاينىڭ 7-كۈنى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ لوپ ناھىيىسىدا دۇنياغا كەلگەن. 1981-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نىڭ تىل-ئەدەبىيات ڧاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان بولۇپ 1985-يىلى ئوقۇشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىغان.
خىزمەت ھاياتى
پەرھات مۇھەممەد ئەپەندىم 1985-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرۈپ ئاتالمىش شىنجاڭ خەلق رادىئو ئىستانسىسىغا خىزمەتكە تەقسىم قىلىنغان ۋە 1992-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە مۇخبىر، تەھرىر ۋە تەرجىمان بولۇپ خىزمەت قىلغان. پەرھات ئەپەندىم ئۆزى بىر يازغۇچى، 1982-يىلىدىن تارتىپ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەر قايسى گېزىت-ژۇرناللاردا 200 پارچىگە يېقىن ھېكايە پوۋىست ئېلان قىلغان، 1988-يىلى قەشقەر نەشرىياتى تەرىپىدىن ھىكايىلەر ۋە پوۋىستلەر توپلىمى نەشىر قىلىنغان. 1989-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن<بايلىق ياراتقۇچىلار> ناملىق ئەدەبىي ئاخباراتلار توپلىمى نەشىر قىلىنغان.
سىياسىي ھاياتى
ئوقۇش، خىزمەت ھاياتىدا خىتايلارنىڭ ۋەتىنىمىزدىكى ئېلىپ بېرىۋاتقان ئايرىمىچىلىق سىياسىتى ۋە ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقان زۇلۇمى پەرھات مۇھەممەد ئەپەندىمنىڭ ھاياتىغا زور تەسىرلەرنى كۆرسەتكەن بولۇپ، دۈشمەننىڭ قارا نىيىتىنى تونۇپ يەتكەن پەرھات مۇھەممەت ئەپەندىم 1992-يىلى 12-ئايدا چەتئەلگە ھىجرەت قىلىپ چىققان ۋە شۇ ۋاقىتلاردىن باشلاپلا ئازاتلىق دەۋا يولىدا ئۈن-تىنسىز كۆرەش قىلىپ كەلمەكتە. ئۇ 1999-يىلىدىن 2010-يىلىغىچە ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىنىڭ ئىختىيارى مۇخپىرى ۋە ئوبزورچىسى بولۇپ خىزمەت قىلغان. 1996-يىلى قۇرۇلغان دۇنيا ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيى، 1999-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى ۋە 2004-يىلى قۇرۇلغان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قاتارلىق خەلقئارالىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشىدا ئەڭ ئاساسلىق قۇرغۇچى ئەزالىرىنىڭ بىرى بولغان ۋە بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ھەممىسىدە تەشۋىقات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ ۋەزىپە ئالغان. 2016-يىلى ۋە 2017-يىلى چاقىرىلغان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىدا قۇرۇلتاينىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ سايلانغان بولۇپ، ھازىرمۇ شۇ ۋەزىپىنى ئۆتەپ كەلمەكتە.
ئۆركەش دۆلەت
ئۆركەش دۆلەت (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Örkesh Dölet )بولسا 1968-يىلى شەرقىي تۈركىستان نىڭ غۇلجا شەھىرى دە تۇغۇلغان. ئۈرۈمچىدە 8-ئوتتۇرىدا خىتايچە ئوقۇپ بېيجىڭ پىداگوگىكا ئۇنۋېرىستىتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1989-يىلى 21 يېشىدا ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىنىڭ داھىسىغا ئايلانغان. ئۇ ئەينى چاغدىكى خىتاي باش مىنىستىرى لى پېڭ بىلەن كۆرۈشكەندىكى جاسارىتى، كەسكىنلىكى ۋە ناتىقلىق ماھارىتى بىلەن دۇنياغا تونۇلغان.
ئۆزى ھەققىدە
ئۆركەش دۆلەت 1989-يىلى 4-ئىيۇن كۈنى باستۇرۇلغان ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىنىڭ داھىلىرىدىن بىرى. ئۆركەش دۆلەتنىڭ رەھبەرلىك تالانتى، تەشكىللەش ماھارىتى ۋە ناتىلىقى تولۇق ئوتتۇرىدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدىلا نامايەن بولۇشقا باشلىغان. ئۇ 8-ئوتتۇرىدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدا ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىغا رەئىس بولغان. 1989-يىلىدىكى نامايىشتىمۇ بىر مەكتەپتىكى ئوقۇغۇچىلارنى تەشكىللىگۈچى بولۇشتىن تېزلا كۆزگە كۆرۈنۈپ بارلىق نامايىشچى ئوقۇغۇچىلارنىڭ داھىسىغا ئايلانغان.
ئائىلىسى
ئۆركەشنىڭ ئاتا-ئانىسى زىيالى كىشىلەر بولۇپ ئۇيغۇردا ئەڭ بۇرۇن فامىلە قوللانغانلارنىڭ بىرى. ئۆركەشنىڭ ۋە دادىسى، تەتقىقاتچى، مۇھەرىر نۇرمۇھەممەت ئەپەندىنىڭ فامىلىسى دۆلەت ئىدى. ئۆركەشنىڭ ئائىلە شارائىتى ئۇنىڭ بىلىم، پەزىلەت ۋە ماھارەتلەردە ئەتراپلىق يېتىلىشىگە شارائىت ياراتقان. نۇرمۇھەممەت دۆلەت ئەپەندى دۇنياغا داڭلىق شائىر ئۆمەر ھەييامنىڭ رۇبائىلىرىنى رەتلەپ تەرجىمە قىلىپ ئۇيغۇرچە نەشىرگە تەييارلىغان. نەشرىيات ساھەسىدە ئىشلەپ ئۇيغۇرلارغا دۇنيا كىلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ نەمۇنىلىرىنى تونۇشتۇرۇشتا موھىم رول ئوينىغان. ئۇ ئۇزۇن مەزگىل «شىنجاڭ تەزكىرىچىلىكى» دېگەن ژورنالنى چىقىرىشقا يېتەكچىلىك قىلغان بولۇپ مەزكۇر ژورنال ئۇيغۇر تارىخنى، ئۆرپ-ئادەتلىرىنى ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى خەلقىمىز بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشتە موھىم رول ئوينىغان.
4-ئىيۇن تىيەنئەنمېن ۋەقەسى
بۇ ھەرىكەتنىڭ پىلتىسى بولسا خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىسلاھاتچى باش سېكىرتارى خۇ ياۋباڭنىڭ ئۆلۈمى ئىدى.
خۇ ياۋباڭ خىتايدا دېموكراتىيەگە يول ئاچقان، ۋەتىنىمىزدە خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش ئارمىيەسى (بىڭتۈئەن) نامىدىكى پۇقراچە كېيىنگەن مۇستەملىكىچى كۈچلىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشنى تەرغىپ قىلغان، ئۇيغۇرلارغا بېرىلگەن ئاپتۇنومىيە ھوقۇقى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا تىرىشقان كىشى ئىدى. ئۇنىڭ «ئۈچتە 60 پېرسەنت» دېگەن يوليورۇقى ئەمەلگە ئاشمىغان بولسىمۇ ھازىرغىچە خىتايلارنىڭ نەزىرىدە ئىزچىل ئەمەلگە ئاشقاندەك قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ. ئۈچتە ئاتمىش پىرسەنت دېگەننىڭ بىرى ئالى مەكتەپلەردە ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ 60 پىرسەنتى يەرلىك مىللەتتىن بولۇش، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا كادىرلارنىڭ 60 پىرسەنتى يەرلىك مىللەت بولۇش، ئاپتونۇم رايۇندا قۇرۇلغان ھەر قانداق زاۋۇت، شىركەت ۋە كان-كارىخانىلاردا ئىشچى خىزمەتچىنىڭ 60 پىرسەنتى يەرلىك مىللەتتىن بولۇش تىن ئىبارەت. خۇ ياۋباڭ ئەينى چاغدا «پارتىيە بىلەن ھۆكۈمەتنى، پارتىيە بىلەن كارىخانىنى، پارتىيە بىلەن ئىقتىسادنى ئايرىش»نى تەشەببۇس قىلىپ كومپاتىيەسىنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرغان ئىدى. شۇڭا ئۇنىڭ ئۆلىمى ئويغاق ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنى قايغۇغا سالغان ۋە كوچىغا ئاققۇزغان.
يېقىنقى يىللار
ئۆركەش دۆلەت بۇ يىل يەنى 2019-يىلدىكى تىئەن ئەنمېن قىرغىنچىلىقىنىڭ 30 يىللىقىنى خاتىرلەش يىغىنى مۇناسىۋىتى بىلەن ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلگەن گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدا ئۇيغۇر پاجىئەسىنى ئەڭ جىددىي، ئەڭ كەسكىن ۋە ئەڭ قايغۇلۇق ئىبارىلەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويدى. گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدا ئۆركەش دۆلەت خىتايدا ئۆز ئىسمىنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى مىسالغان ئېلىپ تۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ پەرزەنتلىرىگە ئۆركەش دېگەن ئىسمىنى قويالمايدىغانلىقىنى سۆزلەپ ئۇيغۇر مەدەنىيتىنىڭ پايخان قىلىنىۋاتلىقىنى تەكىتلىدى. ئۆركەش ئۇيغۇرغا يۈرگۈزۈلگەن مىللىي كەمستىشكە ئۆزىنى مىسال ئېلىپ ئاتا-ئانىسىنىڭ 30 يىلدىن بېرى پاسپورت ئالالمايۋاتقانلىقىنى، شۇ سەۋەپتىن ئاتا-ئانىسى بىلەن 30 يىلدىن بېرى كۆرۈشەلمەي كەلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ ئۆزىدىن باشقا خىتايلاردىن بولغان ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتى رەھبەرلىرى ۋە خىتاي كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرىنىڭ ئاتا-ئانىسى بىلەن كۆرۈشكەنلىكىنى، پەقەت ئۇزىنىڭلا پەقەتلا ئۇيغۇر بولغانلىقى ئۈچۈن ئاتا-ئانىسىنى كۆرەلمەيۋاتقانلىقىنى ئېيتتى.
ئۆركەش دۆلەت ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىدىكى زۇلۇمنى باشقىلارغا ئوخشاش ئىسلامنىڭ چەكلىنىشى بىلەنلا چۈشەندۈرۈپ بىز كۆرۈۋاتقان زۇلۇمنى دىنى ئەركىنلىكنىڭ چەكلىنىش مەسىلىسى دەپ قارىمايدۇ. ئۇ مەسىلىنى خىتاينىڭ پۈتۈن ئۇيغۇر مىللىتىنى دۈشمەن دەپ قارىغانلىقىغا ۋە يوقاتماقچى بولغانلىقىغا باغلىدى. ئۇ «ئۇيغۇركۆرۈۋاتقان زۇلۇم ئۇلارنىڭ ئىددىيسى سەۋەپلىك ئەمەس، ئۇلارنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىگە قارشى ھەرىكەت ياكى سۆزلەردە بولغانلىقىدىنمۇ ئەمەس، پەقەت ۋە پەقەت ئۇيغۇر بولۇپ قالغانلىقىدىن» دېدى. ئۇ ئۇيغۇلارنىڭ بۈگۈنكى ۋەزىيىتىنىڭ تىئەن ئەنمىندە بولغان قىرغىنچىلىقتىنمۇ ئېغىر ئىكەنلىكىنى ئامېرىكا سىياسىيۇنلىرىنىڭ سەمىگە سالدى.
ئۆركەش دۆلەت جىددىي بىر يىغىنى بولۇپ قالغانلىقى سەۋەپتىن گۇۋاھلىق بېرىش يىغىندىن بۇرۇنراق چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولدى. شۇنداقتىمۇ ئۇ ئەڭ ئاخىرقى پۇرسەتتە ئۇيغۇر پاجىئەسنى تىلغا ئېلىپ ئۆتۈشنى ۋە بۇ مەسىلىگە كۆڭۈل بۆلگەنلەرگە رەھمەت ئېيتىشنى ئۇنۇتمىدى.
ئۆركەش دۆلەت 1989-يىلى مۇھاجىرەتكە قەدەەم قويغاندىن باشلاپ ئۇزاق ئۆتمەي مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار بىلەن كۆرۈشتى. بولۇپمۇ 2009-يىلدىكى ئۈرۈمچى تومۇز پاجىئەسىدىن كېيىن ئۇ ئۇيغۇرلارغا ۋە ئۇيغۇر داۋاسىغا ھەمدەم بولۇپ كەلدى. ۋەتەندە لاگىرلار قۇرۇلۇپ 3 مىليۇنغا يېقىن ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان كۈلپەتلەرنى تەۋە دە ۋە باشقا مېدىيا ئىزچىل پاش قىلىپ، قەلەمگە ئېلىپ ۋە نۇتۇقلاردا يىغىنلاردا تەكىتلەپ كەلمەكتە.
جۇڭگو ئالاقە ئۇنىۋېرسىتېتى
جۇڭگو ئالاقە ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.
تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1954-يىلى قۇرۇلغان.
ھەزرىتى ئەيسا ئەلچىلىرىنىڭ پائالىيەتلىرى
thumb|right ھەزرىتى ئەيسا ئەلچىلىرىنىڭ پائالىيەتلىرى
سەئد ئىبنى ئەبۇلھەسەن
سەئىد ئىبنى ئەبۇلھەسەن (سَعِيْدُ بنُ أَبِي الحَسَنِ يَسَارٍ البَصْرِيُّ): سەئىد ئىبنى ئەبۇلھەسەن يەسار ئەلبەسرىي. (ھ. ؟ – 100 / م. ؟ – 719) زەيد ئىبنى سابىت رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئازادگەردىسى، تابىئىن. ھەسەن ئەلبەسرىينىڭ ئىنىسى. ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئىبادەتگۇي زات.
ئېگىزيەر يېزىسى
ئېگىزيەر يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يېڭىسار ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 5 مىڭ ئەتراپىدا.
مەمۇرىي كەنتلەر
يېزىسىغا قاراشلىق ئېگىزيەر كەنتى، يۇقارقى ھويلا كەنتى، تۆۋەن ھويلا كەنتى، تاغلىقئېرىق كەنتى قاتارلىق تۆت كەنت ئاھالە كومىتېتى بار.
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا قائىدىسى
ئىملا قائىدىسى توغرا يېزىش قائىدىسى دېگەن سۆز بولۇپ، مەلۇم بىر ئەدەبىي تىلدا سۆزلىشىدىغان ھەم شۇ تىل ئارقىلىق ئالاقە قىلىدىغان بارلىق كىشىلەرنىڭ توغرا يېزىشىنى تەمىن ئېتىدىغان ۋە ئۇلارنىڭ ئىملادا ئەمەل قىلىشى زۆرۈر بولغان قائىدىلەر سىستېمىسىدۇر.
ئىملا قائىدىسى مەلۇم بىر يېزىقنى قوللىنىدىغان مىللەتنىڭ مىللىي مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ھەر قانداق بىر مىللەتنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش، مەدەنىيەت، مائارىپ، پەن-تېخنىكا، ئاخبارات، نەشرىيات ۋە ئۇچۇر ئىشلىرىدا شۇ مىللەت ئەدەبىي تىلىنىڭ توغرا قوللىنىلىشىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان، ئۆز نۆۋىتىدە تىلنىڭ قېلىپلىشىپ، تاكامۇللىشىشىغا تۈرتكە بولىدىغان مۇھىم قورالدۇر.
ئىملا قائىدىسى تىلنىڭ يېزىق شەكلىنى قېلىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن تۈزۈلىدۇ. ئۇ يېزىق تىلى بىلەن جانلىق تىل ئوتتۇرىسىدا نازارەتچىلىك رولىنى ئويناپ، ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى كىچىكلىتىدۇ. بىر مىللەت تىلىدا جامائەتچىلىك ئورتاق ئېتىراپ قىلغان ئىملا قائىدىسى بولمىغان ئەھۋالدا، بىرلىككە كەلگەن، قېلىپلاشقان ئەدەبىي تىلنىڭ بولۇشىدىن ئېغىز ئېچىش مۇمكىن ئەمەس. بىر تىلدا ئىملا قائىدىسىنىڭ تۈزۈلۈشى شۇ تىلنىڭ دىئالېكت ۋە شېۋىلەرگە بولغان تەسىرىنى كۈچەيتىشكە ۋە دىيالېكت، شېۋىلەر بىلەن ئەدەبىي تىل ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تەدرىجىي ئازايتىشقا ئاساس بولىدۇ.
سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئىملاسى
سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىقى ۋە ئۇنىڭ ئىملادا ئىپادىلىنىشى
سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىقى — يىلتىز ياكى ئۆزەكتىكى سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن ئۇلارغا قوشۇلغان قوشۇمچىلاردىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ تاۋۇش چىقىرىش ئورنى ۋە تاۋۇش چىقىرىش ئۇسۇلى جەھەتتە ئورتاق خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولۇشىدۇر.
ئۇيغۇر تىلىدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىقى ئاساسەن تاۋۇش چىقىرىش ئورنى جەھەتتىكى ئاھاڭداشلىققا قارىتىلغان. ئۇيغۇر تىلىغا خاس بولغان سۆزلەر بۇ قائىدىگە تامامەن بويسۇنىدۇ. ئەمما چەت تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەر بۇ قائىدىگە دېگەندەك بويسۇنۇپ كەتمەيدۇ.
بىز تۆۋەندە سۆز يىلتىزى ياكى سۆز ئۆزىكىگە قوشۇمچە (ياسىغۇچى ۋە تۈرلىگۈچى قوشۇمچە) قوشۇلغاندىكى ئاھاڭداشلىق ئۈستىدە توختىلىمىز.
سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ تىل ئورنى جەھەتتىكى ئاھاڭداشلىقى
تۇرغۇن سۆز (پېئىلدىن باشقا سۆز تۈركۈملىرىنى كۆرسىتىدۇ) ۋە پېئىللارغا قوشۇمچە قوشۇلغاندا، ئۇلارنىڭ ئاخىرقى بوغۇمىدىكى سوزۇق تاۋۇشنىڭ تىل ئالدى ياكى تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇش بولۇشىغا قاراپ، قوشۇمچىلارنىڭ شۇنىڭغا ماس كېلىدىغان ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ.
A تۇرغۇن سۆزلەردە:
① تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن تۇرغۇن سۆزلەردە:
بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە:
تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە كېلىش قوشۇمچىلىرى، كۆپلۈك قوشۇمچىسى، تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس ئاددىي تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭ، -ىڭ، -ئۇڭ“ ۋە تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس سىپايە تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭىز، -ىڭىز، -ئۇڭىز“ دىن كېيىن يەنە كۆپلۈك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا، ئۆزەكتىكى سوزۇق تاۋۇش بىلەن قوشۇمچىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار تىل ئورنى جەھەتتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. مەسىلەن: كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە:
تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن ئاياغلاشقان كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە كېلىش قوشۇمچىلىرى، كۆپلۈك قوشۇمچىسى، تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس ئاددىي تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭ، -ىڭ، -ئۇڭ“ ۋە تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس سىپايە تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭىز، -ىڭىز، -ئۇڭىز“ دىن كېيىن يەنە كۆپلۈك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا، ئالدىنقى بوغۇملىرىدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سۆز ئاخىرىدىكى سوزۇق تاۋۇش بىلەن قوشۇمچىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار تىل ئورنى جەھەتتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. مەسىلەن: ② تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن تۇرغۇن سۆزلەردە:
تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە كېلىش قوشۇمچىلىرى، كۆپلۈك قوشۇمچىسى، تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس ئاددىي تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭ، -ىڭ، -ئۈڭ“ ۋە تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس سىپايە تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭىز، -ىڭىز“ دىن كېيىن يەنە كۆپلۈك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا، ئۆزەكتىكى سوزۇق تاۋۇش بىلەن قوشۇمچىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار تىل ئورنى جەھەتتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. مەسىلەن: كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە:
ئاخىرقى بوغۇمى تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە كېلىش قوشۇمچىلىرى، كۆپلۈك قوشۇمچىسى، تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس ئاددىي تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭ، -ىڭ، -ئۈڭ“ ۋە تەۋەلىك ئىككىنچى شەخس سىپايە تۈرى قوشۇمچىسى ”-ڭىز، -ىڭىز“ دىن كېيىن يەنە كۆپلۈك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا، ئالدىنقى بوغۇملىرىدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سۆزنىڭ ئاخىرقى بوغۇمىدىكى سوزۇق تاۋۇش بىلەن قوشۇمچىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار تىل ئورنى جەھەتتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. مەسىلەن:
B پېئىللاردا:
① تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن پېئىللاردا:
تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن تۈزۈلگەن بىر ۋە كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا بۇيرۇق-تەلەپ رايى، خالاش رايى، ئۆتكەن زامان خەۋەر رايى ۋە شەرت رايى قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، يىلتىزدىكى سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن قوشۇمچىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار تىل ئورنى جەھەتتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. مەسىلەن: ② تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن پېئىللاردا:
تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق پېئىللار ۋە ئاخىرقى بوغۇمى تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا بۇيرۇق-تەلەپ رايى، خالاش رايى، شەرت رايى، ئۆتكەن زامان خەۋەر رايى قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئۆتكەن زامان خەۋەر رايى بىرىنچى شەخس كۆپلۈك تۈرى (مەسىلەن: ئەت – ئەتتۇق <ئەتتۈك> ئەمەس، كەل – كەلدۇق <كەلدۈك> ئەمەس، كۈزەت – كۈزەتتۇق <كۈزەتتۈك> ئەمەس، ...) بىلەن بۇيرۇق-تەلەپ رايى ئۈچىنچى شەخس (مەسىلەن: ئەت – ئەتسۇن <ئەتسۈن> ئەمەس، كەل – كەلسۇن <كەلسۈن> ئەمەس، كۈزەت – كۈزەتسۇن <كۈزەتسۈن> ئەمەس، ...) تىن باشقىلىرىدا، سۆز ئاخىرىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن قوشۇمچىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار تىل ئورنى جەھەتتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. مەسىلەن: ئەسكەرتىش: تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق پېئىللار ۋە ئاخىرقى بوغۇمى تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا بۇيرۇق-تەلەپ رايى، خالاش رايى، شەرت رايى، ئۆتكەن زامان خەۋەر رايى قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، بۇيرۇق-تەلەپ رايى ئىككىنچى شەخس ئاددىي تۈرىنىڭ كۆپلۈك قوشۇمچىسى ئۈچۈن ”-ڭلەر، -ىڭلەر، -ۈڭلەر“، سىپايە تۈرىنىڭ كۆپلۈك قوشۇمچىسى ئۈچۈن ”-ڭىزلەر، -ىڭىزلەر“ ۋە خالاش رايى ھۆرمەت تۈرىنىڭ بىرلىك ۋە كۆپلۈك قوشۇمچىلىرى ئۈچۈن ”-كەي/گەي + لە = كەيلە/گەيلە“ قوللىنىلىپ، يىلتىزدىكى سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن قوشۇمچىدىكى سوزۇق تاۋۇشلار تىل ئورنى جەھەتتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ.
ئارا سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىقى
ئارا سوزۇق تاۋۇشتىن تۈزۈلگەن بىر ۋە كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا قوشۇمچىلار تۆۋەندىكى قائىدىلەر بويىچە قوشۇلىدۇ:
① بۇ سۆزلەرنىڭ تەركىبىدە ”خ، غ، ق“ تاۋۇشلىرى بولسا، ئۇلارنىڭ تەركىبىدىكى ”ئې“، ”ئى“ تاۋۇشلىرى تىل ئارقىغا مايىل بولغانلىقتىن، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ② بۇ سۆزلەرنىڭ تەركىبىدە ”ك، گ“ تاۋۇشلىرى بولسا، ئۇلارنىڭ تەركىبىدىكى ”ئې“، ”ئى“ تاۋۇشلىرى ئاساسەن تىل ئالدىغا مايىل بولغانلىقتىن، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ئەسكەرتىش: تەركىبىدە ”ك، گ“ ئۈزۈك تاۋۇشلىرى بولغان بىر قىسىم چەتتىن كىرگەن سۆزلەر يۇقىرىدىكى قائىدىلەرگە بويسۇنمايدۇ. ئۇلارغا قوشۇمچە قوشۇش توغرا كەلگەندە، تىل ئارقا ۋارىيانتلىق قوشۇمچىلار قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ③ تۆۋەندىكى سۆزلەرنىڭ تەركىبىدە ”ك، گ“ ئۈزۈك تاۋۇشلىرى بولمىسىمۇ، بۇ سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، بۇلاردىكى ”ئې، ئى“ سوزۇق تاۋۇشلىرى ئۆزىنىڭ ئالدى-كەينىدىكى ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ تەسىرى تۈپەيلىدىن تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشقا مايىل بولغاچقا، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ④ سوزۇق تاۋۇش ”ئى“ بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق ”چىش، ئىز، ئىش“ سۆزلىرى ئەگەر ئىسىم ھالىتىدە گرامماتىكىلىق تۈرلىنىشكە كىرسە، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئارقا ۋارىيانتىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەگەر بۇ سۆزلەردىن پېئىل ياسىلىپ، پېئىل ھالىتىدە تۈرلەنسە، ئۇ ھالدا قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئالدى ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ⑤”ئى“ بىلەن تۈزۈلگەن تۆۋەندىكى بىر بوغۇملۇق پېئىللار تۈرلەنگەندە ياكى ئۇلاردىن ئىسىم ياسالغاندا، ئەھۋال باشقىچىرەك بولۇپ، بۇ پېئىللاردىن ياسالغان سۆزلەرنىڭ خاراكتېرىغا قاراپ، تىل ئالدى ياكى تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلۇق قوشۇمچىلار قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ⑥ ئاخىرقى بوغۇمىدا ئارا سوزۇق تاۋۇش ”ئې، ئى“ بولغان كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، مەزكۇر ئارا سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئالدىدىكى بوغۇمدىكى سوزۇق تاۋۇشنىڭ تىل ئالدى ياكى تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇش بولۇشىغا قاراپ، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئالدى ياكى تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ⑦ تەركىبىدە ئارا سوزۇق تاۋۇش بولغان تۇرغۇن سۆزلەرنىڭ ئاخىرقى بوغۇمىدا ”ق، غ“ تاۋۇشلىرى كەلسە، ”لىق، لىك“ قوشۇمچىلىرىنىڭ تىل ئارقا ۋارىيانتى بولغان ”-لىق“ شەكلى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ⑧ تەركىبىدە ئارا سوزۇق تاۋۇش بولغان، ”غ، ق“ بىلەن تۈزۈلگەن پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ⑨ باش بوغۇمىدىكى ”ئا“ ياكى ”ئە“ تاۋۇشلىرى تىل تەرەققىياتى جەريانىدا فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ياساپ، ”ئې“ غا نۆۋەتلىشىش نەتىجىسىدە، تارىخىي جەھەتتىن تۇراقلىشىپ كەتكەن سۆزلەرنىڭ ئەسلى ھالىتى ئاساس قىلىنىپ (ئەسلى سۆزنىڭ باش بوغۇمى ”ئا“ ياكى ”ئە“ بولغانلىقىغا قاراپ) تۇرۇپ، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئارقا ياكى تىل ئالدى ۋارىيانتلىرى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ئەمما، ”پېقىر، تېۋىپ، دېڭىز، خېمىر، زېمىن، سېمىز، مېيىپ، ئېجىل، يېلىم“ قاتارلىق سۆزلەر يۇقىرىدىكى قائىدىگە بويسۇنمايدىغان بولۇپ، ھازىرقى تىل ئىستېمالىمىزدا، بۇ سۆزلەرگە قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئارقا ۋارىيانتلىرى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ئەسكەرتىش: يۇقىرىدىكىگە ئوخشاش سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىق قانۇنىيىتىگە زىت ئايرىم ئەھۋاللار كۆرۈلسە، ئادەتلەنگىنىمىز بويىچە بىر تەرەپ قىلىمىز.
⑩ تەركىبىدە ”ئا“ ياكى ”ئە“ بولغان بىر بوغۇملۇق پېئىللاردىن ياسالغان تۇرغۇن سۆزلەرگە قوشۇمچە قوشۇلغاندا، ئەسلى پېئىل ھالىتى ئاساس قىلىنىپ قوشۇلىدۇ. يەنى تۈپ پېئىل تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇش ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن بولسا، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئارقا ۋارىيانتى، تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇش ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن بولسا، قوشۇمچىلارنىڭ تىل ئالدى ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن:
”-چە“ بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرنىڭ ئىملاسى
”-چە“ بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرنىڭ گرامماتىكىلىق تۈرلىنىشكە كىرىدىغانلىرىنىڭ ئىملاسى تۆۋەندىكى قائىدە بويىچە يېزىلىدۇ:
سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ لەۋ ھالىتى جەھەتتىكى ئاھاڭداشلىقى
① لەۋلەشكەن سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا، شۇنىڭدەك ئاخىرقى بوغۇملىرىدا لەۋلەشكەن سوزۇق تاۋۇش كەلگەن كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا قوشۇمچىلارنىڭ لەۋلەشكەن سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ئەسكەرتىش: ② لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا، شۇنىڭدەك ئاخىرقى بوغۇمى لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا قوشۇمچىلارنىڭ لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن:
سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ نۆۋەتلىشىشى
ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ نۆۋەتلىشىشى ئاساسەن ئوچۇق بوغۇملاردىكى پەس سوزۇق تاۋۇش ”ئا“ ، ”ئە“ نىڭ سەل ئېگىز سوزۇق تاۋۇش ”ئې“ ۋە ئېگىز سوزۇق تاۋۇش ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىشىگە قارىتىلغان.
مۇنداق نۆۋەتلىشىش ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر تىلى دەۋرىدىن ئېتىبارەن كۆرۈلىۋاتقان فونېتىكىلىق ھادىسە بولۇپ، بۇ ھادىسە ئۇ دەۋردە سۆزلەردە كۆپرەك ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالغان ”ئە“ نىڭ نۆۋەتلىشىشى بىلەن باشلانغان.
ئۇيغۇر تىلى تەرەققىياتىدا ”ئا“، ”ئە“ تاۋۇشى كەلگەن بوغۇمدىكى ئۇرغۇنىڭ سۆزنىڭ ئايىغىدىكى بوغۇملىرىغا يۆتكىلىشى بارا-بارا ”ئا“ تاۋۇشىنىڭمۇ نۆۋەتلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ھازىرقى دەۋردە بۇ فونېتىكىلىق ھادىسە ئۇيغۇر تىلىنى باشقا تۈركىي تىللاردىن پەرقلەندۈرىدىغان ئالاھىدىلىك بولۇپ قالدى.
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن قۇرۇلغان تۇرغۇن سۆزلەردە مەزكۇر ”ئە“ تاۋۇشىنىڭ ”ئې“ يا - كى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىش ۋە نۆۋەتلەشمەسلىك ئەھۋاللىرى
1) ئوچۇق بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەردە
⑴ نۆۋەتلىشىدىغانلىرى:
”ئە“ تاۋۇشى بىلەن ئاياغلاشقان ئوچۇق بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ”ئە“ لىك بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ”ئە“ تاۋۇشىغا چۈشكەن ئۇرغۇنىڭ ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا كۆچۈشى نەتىجىسىدە، ”ئە“ تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن:
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن پېئىللاردا مەزكۇر ”ئە“ تاۋۇشىنىڭ ”ئې“ ياكى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىش ۋە نۆۋەتلەشمەسلىك ئەھۋاللىرى
1) ئوچۇق بوغۇملۇق پېئىللاردا ⑴”ئە“ بىلەن ئاخىرلاشقان بىر بوغۇملۇق پېئىللاردىن پەقەت ”دە-“ بىلەن ”يە-“ پېئىلى بار بولۇپ، بۇ ئىككى پېئىلغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ”ئە“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ”ئې“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: دە- – دېدى، دېسۇن، دېدۇق، دېگەن، دېگىلى، دېسە، دېمەك، دېگەي، دېگۈلۈك، ... ... يە-  – يېدى، يېسۇن، يېدۇق، يېگەن، يېگىلى، يېسە، يېمەك، يېگەي، يېگۈلۈك، ... ئەگەر بۇ ”ئە“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالمىسا، ”ئې“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: دە-  – دەپ، دەڭ، دەڭلەر، دەيلى، دەيدىغان، ... يە-  – يەپ، يەڭ، يەڭلەر، يەيلى، يەيدىغان، ... ⑵ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، بۇ ”ئە“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: چەيلە-  – چەيلىدى، چەيلىسۇن، چەيلىدۇق، چەيلىگەن، چەيلىسە، ... يۈكلە-  – يۈكلىدى، يۈكلىسۇن، يۈكلىدۇق، يۈكلىگەن، يۈكلىسە، ... بېزە-  – بېزىدى، بېزىسۇن، بېزىدۇق، بېزىگەن، بېزىسە، ... بىلە-  – بىلىدى، بىلىسۇن، بىلدۇق، بىلىگەن، بىلىسە، ... ئەگەر بۇ خىلدىكى پېئىللاردا ”ئە“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالمىسا، ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: چەيلە- – چەيلەپ، چەيلەڭلەر، چەيلەيلى، چەيلەكلىك، ... يۈكلە-  – يۈكلەپ، يۈكلەڭلەر، يۈكلەيلى، يۈكلەكلىك، ... بېزە-  – بېزەپ، بېزەڭلەر، بېزەيلى، بېزەكلىك، ... بىلە-  – بىلەپ، بىلەڭلەر، بىلەيلى، بىلەكلىك، ... 2) يېپىق بوغۇملۇق پېئىللاردا ⑴”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ”ئە“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ”ئې“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: كەل-  – كېلىپ، كېلىڭ، كېلىڭلەر، كېلەيلى، كېلىدۇ، كېلىدىكەن، ... يەش-  – يېشىپ، يېشىڭ، يېشىڭلەر، يېشەيلى، يېشىدۇ، يېشىدىكەن، ... ئەگەر ”ئە“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالمىسا، ”ئې“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: كەل-  – كەلسە، كەلسۇن، كەلدۇق، كەلگەن، كەلگەي، كەلتۈر، كەلگۈلۈك، ... يەش-  – يەشسە، يەشسۇن، يەشتۇق، يەشكەن، يەشكەي، يەشتۈر، يەشكۈلۈك،... ⑵ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ”ئە“ تاۋۇشى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: مىنگەش- – مىنگىشىپ، مىنگىشىڭلەر، ... مۈكچەي-  – مۈكچىيىپ، مۈكچىيىڭلەر، ... ئەگەر ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالمىسا، ”ئە“ تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: مىنگەش- – مىنگەشسە، مىنگەشكەن، مىنگەشسۇن، مىنگەشتۇق، مىنگەشكەي مۈكچەي-  – مۈكچەيسە، مۈكچەيگەن، مۈكچەيسۇن، مۈكچەيدۇق، مۈكچەيگەك
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن پېئىللاردا، مەزكۇر ”ئا“ تاۋۇشىنىڭ ”ئې“ ياكى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىش ۋە نۆۋەتلەشمەسلىك ئەھۋاللىرى
1) ئوچۇق بوغۇملۇق پېئىللاردا ⑴ نۆۋەتلىشىدىغانلىرى: ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، مەزكۇر بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ئاخىرقى ”ئا“ تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: ئاتا- – ئاتىدى، ئاتىغان، ئاتىسا، ئاتىسۇن، ئاتىدۇق، ... ئورۇنلا-  – ئورۇنلىدى، ئورۇنلىغان، ئورۇنلىسا، ئورۇنلىسۇن، ئورۇنلىدۇق، ... ⑵نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى: ئەگەر يۇقىرىدىكىگە ئوخشاش پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندىن كېيىن مەزكۇر بوغۇم يېپىق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ئاخىرقى ”ئا“ تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ئاتا-  – ئاتالدى، ئاتالغان، ئاتالسا، ئاتالسۇن، ئاتالدۇق، ئاتاڭلار، ... ئورۇنلا-  – ئورۇنلاندى، ئورۇنلانغان، ئورۇنلانسا، ئورۇنلانسۇن، ئورۇنلاڭلار، ... 2) يېپىق بوغۇملۇق پېئىللاردا ⑴ نۆۋەتلىشىدىغانلىرى: ①”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، مەزكۇر بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ”ئا“ تاۋۇشى ”ئې“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: ئات- – ئېتىپ، ئېتىلغان، ئېتىلسا، ئېتىڭلار، ... چات-  – چېتىپ، چېتىلغان، چېتىلسا، چېتىڭلار، چېتىق، ... ② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، مەزكۇر بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، ئاخىرقى ”ئا“ تاۋۇشى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىدۇ. مەسىلەن: تاتار – تاتىرىپ، تاتىرىش، تاتىراڭغۇ، ... جانلان – جانلىنىپ، جانلىنىش، ... ⑵ نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى: ① يۇقىرىدا مىسالغا ئېلىنغان پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندىن كېيىن ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يىلتىز ياكى ئۆزەك يەنىلا يېپىق بوغۇم ھالىتىدە قالسا، يىلتىز ياكى ئۆزەكتىكى ”ئا“ تاۋۇشى ”ئې“ ياكى ”ئى“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: ئات- – ئاتقان، ئاتسا، ئاتسۇن، ئاتتۇق، ئاتقۇر، ... چات-  – چاتقان، چاتسا، چاتسۇن، چاتتۇق، چاتقۇ، ... تاتار-  – تاتارغان، تاتارسا، ... جانلان-  – جانلانغان، جانلانسا، جانلانسۇن، جانلاندۇق، ... ②”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن، ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان بىر بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ئىككى ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ ئالدىنقىسى ئالدىنقى بوغۇمنى، كېيىنكىسى قوشۇمچە بىلەن كېيىنكى بوغۇمنى تەشكىل قىلغانلىقتىن، ”ئا“ تاۋۇشى ”ئې“ غا نۆۋەتلەشمەيدۇ. مەسىلەن: تارت- – تارتىپ، تارتىڭلار، ... قايت-  – قايتىپ، قايتىڭلار، ...
سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ چۈشۈپ قېلىشى
1. ئىككىنچى بوغۇمى ئېگىز سوزۇق تاۋۇش ”ئى، ئۇ، ئۈ“ بىلەن تۈزۈلگەن بىر قىسىم ئىككى بوغۇملۇق سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، ئىككىنچى بوغۇم ئۆز ئۇرغۇسىنى يوقاتسا، ”ئى، ئۇ، ئۈ“ تاۋۇشلىرى چۈشۈپ قالىدۇ. نەتىجىدە ئەسلى ئۈچ بوغۇم بولىدىغان سۆزلەر يەنىلا ئىككى بوغۇم ھالىتىدە قالىدۇ ۋە ئىملادا چۈشۈپ قالغىنى بويىچە يېزىلىدۇ. مەسىلەن: پەسىل + ى = پەسلى   جىسىم + ى = جىسمى  سىڭىل + ى = سىڭلىم قىسىم + ى = قىسمى    كۆڭۈل + ى = كۆڭلى  نەسىل + ى = نەسلى ھۆكۈم + ى = ھۆكمى   ئورۇن + ى = ئورنى   ئوغۇل + ى = ئوغلى ئۆمۈر + ى = ئۆمرى    ۋاقىت + ى = ۋاقتى     ئىسىم + ى = ئىسمى 2. ئېنىقسىز كەلگۈسى زامان پېئىلىنىڭ ۋە پۈتكەن سۈپەتداشنىڭ سوراق شەكلى ئۈچۈن ”مۇ“ ئۇلانمىسى قوشۇلغاندىن كېيىن ياردەمچى پېئىل ”ئىدى، ئىكەن، ئىمىش“ لەر كەلسە، ”مۇ“ ئۇلانمىسىدىكى ”ۇ“تاۋۇشى چۈشۈپ قالىدۇ ۋە ئىملادا چۈشۈپ قالغىنى بويىچە يېزىلىدۇ. مەسىلەن: كېلەر + مۇ + ئىدى = كېلەرمىدى  بارار + مۇ + ئىدى = بارارمىدى ساتار + مۇ + ئىدى = ساتارمىدى    تونۇغان + مۇ + ئىدى = تونۇغانمىدى
ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىقى
جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرگە ۋارىيانتلىق قوشۇمچىلارنىڭ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى، جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرگە قوشۇمچىلارنىڭ جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقانلىرى: باج – باجدا، باجغا، باجدىن، تار – تاردا، تارغا، تاردىن، ياز – يازدا، يازغا، يازدىن، تال – تالدا، تالغا، تالدىن، نان – ناندا، نانغا، ناندىن، باي – بايدا، بايغا، بايدىن دۇتار – دۇتاردا، دۇتارغا، دۇتاردىن، ... ... تومۇز – تومۇزدا، تومۇزغا، تومۇزدىن، ... ... قورغان – قورغاندا، قورغانغا، قورغاندىن، ... ... مۇقام – مۇقامدا، مۇقامغا، مۇقامدىن، ... ... تاڭلاي – تاڭلايدا، تاڭلايغا، تاڭلايدىن، ... ... قاراۋۇل – قاراۋۇلدا، قاراۋۇلغا، قاراۋۇلدىن، ... ... جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقانلىرى: داپ – داپتا، داپقا، داپتى، ... ... بەت – بەتتە، بەتكە، بەتتىن، ... ... كەچ – كەچتە، كەچكە، كەچتىن، ... ... شاخ – شاختا، شاخقا، شاختىن، ... ... داس – داستا، داسقا، داستىن، ... ... تۆش – تۆشتە، تۆشكە، تۆشتىن، ... ... قاق – قاقتا، قاققا، قاقتىن، ... ... تەك – تەكتە، تەككە، تەكتىن، ... ... قۇرۇت – قۇرۇتتا، قۇرۇتقا، قۇرۇتتىن، ... ... ئۇماچ – ئۇماچتا، ئۇماچقا، ئۇماچتىن، ... ... نەققاش – نەققاشتا، نەققاشقا، نەققاشتىن، ... ... كۇھىقاپ – كۇھىقاپتا، كۇھىقاپقا، كۇھىقاپتىن، ... ... ئورۇندۇق – ئورۇندۇقتا، ئورۇندۇققا، ئورۇندۇقتىن، ... ... ئەسكەرتىش: ①”ب، د“ ۋە ”ھ“ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلىرى بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەر جانلىق تىلدا جاراڭسىزلاشتۇرۇلۇپ تەلەپپۇز قىلىنغاچقا، مۇنداق سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ۋارىيانتلىق قوشۇمچىلارنىڭ جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: ھېساب – ھېسابتا، ھېسابقا، ھېسابتىن، ھېسابى، كىتاب – كىتابتا، كىتابقا، كىتابتىن، كىتابى، ئىقتىساد – ئىقتىسادتا، ئىقتىسادقا، ئىقتىسادتىن، ئىقتىسادى مۇراد – مۇرادقا، مۇرادتىن، مۇرادى، پادىشاھ – پادىشاھتا، پادىشاھقا، پادىشاھتىن، پادىشاھى، ئارامگاھ – ئارامگاھتا، ئارامگاھقا، ئارامگاھتىن، ئارامگاھى ②”غ، گ“ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلىرى بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرگە مۇشۇ ئۈزۈك تاۋۇشلار بىلەن باشلانغان قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا، ئىككى ئوخشاش جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشنى بىرلا ۋاقىتتا ئېيتىش تەلەپپۇزغا ئېغىرلىق كەلتۈرگەچكە، مۇنداق سۆزلەرگە قوشۇمچىلارنىڭ جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: باغ + قا = باغقا  (باغغا ئەمەس) تاغ + قا = تاغقا   (تاغغا ئەمەس) تۇغ + قان = تۇغقان (تۇغغان ئەمەس) ئەگ +كەن = ئەگكەن  (ئەگگەن ئەمەس) تەگ + كەن = تەگكەن  (تەگگەن ئەمەس) بەگ +كە = بەگكە  (بەگگە ئەمەس)
ئۈزۈك تاۋۇش ”ي“ نىڭ قوشۇلۇپ قېلىشى
1) ئاخىرقى بوغۇمى ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدىكى بەزى سۆزلەرگە تەۋەلىك بىرىنچى، ئىككىنچى شەخس قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا، قوشۇمچىنىڭ ئالدىدا ”ي“ تاۋۇشى كۆپىيىپ قالىدۇ ۋە ئىملادا شۇ بويىچە يېزىلىدۇ. ئۈچىنچى شەخستە ھەممىسىگە ئوخشاشلا ”سى“ قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: پولۇ – پولۇيۇم، پولۇيۇڭ، پولۇسى توخۇ – توخۇيۇم، توخۇيۇڭ، توخۇسى چەيدۇ – چەيدۇيۇم، چەيدۇيۇڭ، چەيدۇسى ئىملا – ئىملايىم، ئىملايىڭ، ئىملاسى 2) ”سۇ“ سۆزى تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى بىلەن تۈرلەنگەندە، ”ي“ تاۋۇشى كۆپىيىپ قالغاندىن باشقا ”ۇ“ تاۋۇشى ”ۈ“ گە نۆۋەتلىشىدۇ ۋە ئۈچىنچى شەخس تەۋەلىك قوشۇمچىسى ئۈچۈن ”سى“ ئەمەس بەلكى ”ى“ قوشۇلىدۇ. مەسىلەن: سۇ – سۈيۈم، سۈيۈڭ، سۈيى 3) رۇس تىلى ۋە رۇس تىلى ئارقىلىق ياۋروپا تىللىرىدىن كىرگەن     ”-ىئا، -ىئو“ قۇرۇلمىسىدىكى سۆزلەر تىلىمىزنىڭ فونېتىكىلىق قانۇنىيىتىگە بويسۇندۇرۇلۇپ، مەزكۇر ئىككى سوزۇق تاۋۇش ئارىسىغا ئۈزۈك تاۋۇش ”ي“ قوشۇلىدۇ ۋە ئىملادا شۇ بويىچە يېزىلىدۇ. مەسىلەن: پىيانىنو، رادىيو، دىيامېتىر، تىياتىر، دىيالوگ، ماتېرىيالىزم، سوتسىيالىزم، فىرازىيولوگىيە، دىيافراگما، ئاككوردىيون، دىيالېكت،