cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بەشتوغراق يېزىسى
ئىقتىسادى
2006-يىلى «قۇملۇق ئورمىنى» ماركىلىق چىلىنى تاۋار ماركىسى بار بولغان. 3000 مو يۇلغۇن، توشقانزەدىكى بار. بەشتوغراق يېزىسىنىڭ سۇ مەنبەسىدىن يىراق بولغاچقا، سۇ بايلىقى كەمچىل. 1968-يىلى 65 كىلومېتىر كېلىدىغان سۇ باشلاش ئۆستىڭى ياسىلىپ چوڭ چۆل-جەزىرلەرنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتكەن. يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ سۈيىنىڭ سىڭىش مىقدارى چوڭ، پايدىلىنىش نىسبىتى كىچىك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىپ سىڭمەس ئۆستەڭلەر ياسالغان. ئاچچىق دەرياسى، لوپ ناھىيەسىدىكى سۇ ئامبىرى، باش ئېغىزى، دەريا سۈيىنىڭ ئاساسلىق سۇ مەنبەسى، سۇ بايلىقى شارائىتى زور دەرىجىدە ياخشىلانغان.
يېزا ئىگىلىكى
بەشتوغراق يېزىسىنىڭ سۇ مەنبەسىدىن يىراق بولغاچقا، سۇ بايلىقى كەمچىل. 1968-يىلى 65 كىلومېتىر كېلىدىغان سۇ باشلاش ئۆستىڭى ياسىلىپ چوڭ چۆل-جەزىرلەرنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتكەن. يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ سۈيىنىڭ سىڭىش مىقدارى چوڭ، پايدىلىنىش نىسبىتى كىچىك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىپ سىڭمەس ئۆستەڭلەر ياسالغان. ئاچچىق دەرياسى، لوپ ناھىيەسىدىكى سۇ ئامبىرى، باش ئېغىزى، دەريا سۈيىنىڭ ئاساسلىق سۇ مەنبەسى، سۇ بايلىقى شارائىتى زور دەرىجىدە ياخشىلانغان.
كېرگۇلىن تاقىم ئاراللىرى
كېرگۇلىن تاقىم ئاراللىرى ھىندى ئوكياننىڭ جەنۇبىدىكى تاقىم ئاراللاردىن ئىبارەت. بۇ ئاراللار جەنۇبىي كەڭلىك 48°30′-49°30′، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 68°42′-70°35′ ئارىلىقىدىكى ئاساسىي ئارال كېرگۇلىن ۋە باشقا 300 دىن ئوشۇق ئۇششاق ئاراللاردىن تەشكىل تاپقان.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
كېرگۇلىن تاقىم ئاراللىرى ھىندى ئوكياننىڭ جەنۇبىدىكى تاقىم ئاراللاردىن ئىبارەت. بۇ ئاراللار جەنۇبىي كەڭلىك 48°30′-49°30′، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 68°42′-70°35′ ئارىلىقىدىكى ئاساسىي ئارال كېرگۇلىن ۋە باشقا 300 دىن ئوشۇق ئۇششاق ئاراللاردىن تەشكىل تاپقان. قۇرۇقلۇق مەيدانى 6129 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئاساسىي ئارالنىڭ مەيدانى 5732 كۋادرات كىلومېتىرغا يېتىدۇ.
يەر شەكلى
يەر شەكلى ئېگىزلىك، تاغلىقلارنى ئاساس قىلىدۇ، يانار تاغلار ئاتقىندىلىرىدىن شەكىللەنگەن ئاراللار تىپىغا كىرىدۇ. ئاساسىي ئارالدىكى روس چوققىسىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1670 مېتىرغا يېتىدۇ. تاغلىقلارنىڭ ئۈستى قىسمى مۇزلۇقلار بىلەن قاپلانغان. دېڭىز قىرغاقلىرىدا تىك قولتۇقلار بار.
ئىقلىمى
ھاۋاسى نەم، بەك سوغۇق بولىدۇ، قاتتىق بوران چىقىپ تۇرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى 4℃ بولىدۇ.
ئاساسلى جانلىقلىرى
قۇرۇقلۇقتا توڭ تۇپراق ئۆسۈملۈكلىرى، كېرگۇلىن كاپۇستا ئۆسۈملۈكى ئۆسىدۇ، دېڭىزدا پىنگۋىن، تيۇلېن، كىت قاتارلىق ھايۋانلار ياشايدۇ. قوڭۇر كۆمۈر كان بايلىقى بار.
ئالاقىدار بايان
1772-يىلى فرانسىيىلىك كېرگۇلىن بۇ ئاراللارغا بارغاندىن كېيىن، فرانسىيە ئىگىلىگەن، 1950-يىلى ئاساسىي ئارالدىكى فرانسو پورتىدا دائىملىق بازا ھەم ئىلمىي تەتقىقات بازىسى قۇرۇلغان. بۇ جايدىكى ئاھالە 90 دىن ئاشىدۇ (1972).
1953 - يىلى
1953 - يىلى
Франсуз тили
<div style="direction:ltr; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
франсуз тили рим тилиниң бир тәркиви қисми болуп, асаслиқ франсийә, канадада (асаслиқи йеңи бирунсвик вә кебәк районлирида), белгийәдә (валони, бирюссил вә фландирийә райониниң бәзи шәһәрлиридә), америка қошма шитатлирида (болупму луизиян вә мән шитатлирида), шивтисарийәдә (үч асаслиқ дөләт тилиниң бири)қоллинилиду.
франсузчә дунядики башқа бәзи дөләт вә районларда иккинчи яки үчинчи тил қатарида ишлитилиду. мәсилән, коңго демокиратик җумһурийити, франсуз тили районидики әң көп нопуслуқ дөләт, шундақла франсуз тили рәсми тил яки қошумчә рәсми тил болған 29 дөләтниң бири. ғәрби африқидики дөләтләрниң мутләқ көпчилики вә йәнә мәғрип дөләтлириму мушу қатарға кириду. бу дөләтләрниң мутләқ көпчилики кона франсуз вә белгийә мустәмликилири. африқиниң иварийә тумшуқи вә габонға охшаш бәзи дөләтлиридә, пүтүнләй франсуз тили қоллинилиду.
дуняда 201милйон киши тәрипидин һәқиқи асаслиқ тил сүпитидә ишлитилидиған (дуня франсуз тили тәшкилатиниң 2009-йиллиқ ситатискиси), 309 милйон киши тәрипидин қошумчә тил яки чәтәл тили сүпитидә қоллинилидиған франсуз тили, дуняда әң көп сөзлинидиған тиллар ичидә төтинчи орунда туриду. мәзкур тил бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң алтә рәсми тили вә икки хизмәт тилиниң бири, явропа иттипақиға охшаш дуняви тәшкилатларниң рәсми яки хизмәт тили һесаплиниду. кона франсуз реҗими, русларниң чар падишаһи таки гирманийә вә испанийә падишаһлириға қәдәр, франсуз тили, енглиз вә испан тиллириниң қатарида асаслиқ депломатийә тили болуп кәлди. әмма, хәлқара иқтисади вә илми тәтқиқат саһәлиридә, барғансери енглииз тили тәрипидин бесилип кетиватиду.
франсуз тилиниң тәрәққиятида франсуз академийиси вә нурғун зиялийларниң роли интайин чоң. бу тил йәнә "академик тили" дийилиду. адәттә, бу тилни тәрпләш үчүн, франсуз дираматорги моллерниң исми билән "моллер тили" дәп атилиду.
Nowosibirski
right|thumb|250px|Nowosibirski right|thumb|250px Nowosibirski bolsa Rusiye dikibixahar 2002 nopus bar, Nowosibirskining 1,425,508 nopusibar, 2,834 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.01°, xariki uzunluk 82°06, poqtanomuri 630xxx.
5 - مارت
ياكى 3- نەۋرۇز ۋە ياكى 3 - ئاينىڭ 4 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 64. (كەبىسە يىللار 65.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 301 كۈن باردۇر.
1963 - يىلى
1963 - يىلى
ئابدۇللاھ ئىبنى رەۋاھە
ئابدۇللاھ ئىبنى رەۋاھە (عبد الله بن رواحة) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئابدۇللاھ ئىبنى رەۋاھە ئىبنى سەئلەبە ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي (ئەبۇ مۇھەممەد، ئەبۇ ئەمر). (ھ. ؟ – 8 / م. ؟ – 629) ئەقەبە بەيئىتىگە قاتناشقان ئەنسارلارنىڭ باشلىقلىرىدىن بىرى. بەدر غازىتىغا، ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان ۋە مۇئتە غازىتىدا شەھىد بولغان ئۈچىنچى قوماندان. «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ شائىرى» دەپ نام ئالغان زات.
ئەتەبەتۇل ھەقايىق
ئەتەبەتۇل ھەقايىق (عتبة الحقائق\ھەقىقەتلەر بوسۇغىسى)، ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى تەرىپىدىن يىزىلغان ئەسەر بولۇپ، ھازىرغىچە مەلۇم بولغان قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى مۇھىم يازما يادىكارلىقلاردىن بىرىدۇر. مەزكۇر چوڭ ھەجىملىك شىېئرىي ئەسەرنىڭ يىزىلغان تارىخى ئېنىق ئەمەستۇر، بىراق ئەسەرنىڭ مەزمۇنى ۋە تىل ئالاھىيدىلىكىگە ئاساسەن، 12- ئەسرنىڭ ئاخىرى، 13- ئەسرنىڭ باشلىرىدا، يەنى قاراخانىيلار دەۋرىنىڭ ئاخىرىقى مەزگىلىدە يېزىلغان، دەپ پەرەز قىلىش مۇمكىن.
مۇئەللىف
= ئالاھىيدىلىكى = ئەسەر 14 باب، 484 مىسرادىن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭغا كېيىن باشقىلار تامانىدىن ئىلاۋە قىلىنغان 3 پارچە شىئېرنى قوشقاندا توپلام 512 مىسرا بولىدۇ. ئەسەر ئارۇز ۋەزىنىنىڭ مۇتەقارىب بەھرىدە يۈكسەك ماھارەت بىلەن يېزىلغان.
بۇ ئەسەر ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەش بىلەن بىرۋاقىتتا، ئۇيغۇر تىلى تارىخىنى تەتقىق قىلىشتىمۇ ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۈيۈك ئەمىر ئارسلان خوجا تارقان تەرىپىدىن يېزىلىپ ئەسەرنىڭ ئاخىرىغا ئىلاۋە قىلىنغان بىر شېئىرىدا ئەسەر “قەشقەر تىلى” بىلەن يېزىلغان دەپ ئېنىق ئەسكەرتىلگەن. بۇ يەردە تىلغا ئىلىنغان قەشقەر تىلى بىلەن مەھمۇد قەشقىرى “دىۋانى لۇغەتىت تۈرك”تە تىلغا ئالغان “خاقانى تۈرك تىلى” ئەمەلىيەتتە بىر تىل بولۇپ، ھەر ئىككىسى قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىنى كۆرسىتىدۇ. ئەسەردە قەدىمقى ئۇيغۇر تىلى ئامىللىرى بىلەن چاغاتاي تىلى (14 – ئەسىردىن 20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە قوللىنىلغان ئۇيغۇر يېزىق تىلى) ئامىللىرىنىڭ ئارىلاش قوللىنىلغانلىقىنى، ئەسەر تىلىنىڭ قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىدىن چاغاتاي تىلىغا كۆچىۋاتقان ئۆتكۈنچى تىلنى ئەكس ئەتتۈرگەنلىكىنى كۆرىمىز. بۇ ھال ئۇيغۇر يېزىق تىلىنىڭ تارىخىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشتا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ تۈركى تىللار ئىچىدىكى تارىخىي ئورنىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشتا بىزنى ئىنتايىن قىممەتلىك ماتېرىيال بىلەن تەمىنلەيدۇ.
نۇسخىلار
ھازىر بۇ ئەسەرنىڭ 3 خىل قوليازما نۇسخىسى بار:
بىرى قەدىمقى ئۇيغۇر يىزىقىدا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسى ( ئا نۇسخا) بولۇپ 1444 – يىلى زەينۇل ئابىددىن، سۇلتان بەخت، ھۆسەيىن قاتارلىقلار تەرىپىدىن سەمەرقەنتتە كۆچۈرۈلگەن. ھازىر بۇ نۇسخا ئىستانبۇل دىكى ئايا سوفىيا (ئاياسوفيا) كۇتۇپخانىسىدا ساقلانماقتا؛
ئىككىنچىسى قەدىمقى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن ئەرەب يىزىقىدا قۇرمۇ – قۇر پاراللىل قىلىپ كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسى (ب نۇسخا) بولۇپ، 1480 – يىلى ئابدۇلراززاق قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئىستانبۇلدا كۆچۈرۈلگەن، بۇ نۇسخىمۇ ئىستانبۇلدىكى ئايا سوفىيا كۇتۇپخانىسىدا ساقلانماقتا؛
بۇ ئەسەر بەزىدە “ھەتەبەتۇلھەقايىق” (ھەقىقەتلەر سوۋغىسى) دېگەن نام بىلەنمۇ تىلغا ئىلىنىدۇ. بۇ نام ئەسەرنىڭ ب،ك نۇسخىلىرىغا بېرىلگەن نامىدىن كېلىپ چىققان. ئەسەرنىڭ ئا نۇسخىسى نۇسخىلىرىنىڭ ھەممىسىدىن كونا ھەم تولۇق بولۇپ، شۇنۇسخىدا ئەسەرنىڭ نامى “ئەتەبەتۇلھەقايىق” دېيىلگەنلىكى ھەم بۇنام ئەسەرنىڭ مەزمۇنىغا تېخىمۇ ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقى ئۈچۈن، ھازىر ئەسەر ئومۇمەن شۇ نام بىلەن ئاتالماقتا.
بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇرچە نۇسخىسى
ئىجتىمائىي پەن خادىملىرىنىڭ بولۇپمۇ تىل – ئەدەبىيات ۋە تارىخ تەتقىقاتچىلىرىنىڭ تەتقىق قىلىشى ۋە پايدىلىنىشى ئۈچۈن، بۇ ئەسەرنى تۈركىيە تۈركولوگى رىشىت رەخمەتى ئاراتنىڭ تەييارلىشى بىلەن تۈركىيە ئاتەش نەشرىياتى تەرىپىدىن 1951 – يىلى ئىستانبۇلدا نەشىر قىلىنغان نەشىردىكى قوليازما نۇسخىلىرىغا ئاساسەن ۋە رىشىت رەخمەتى ئاراتنىڭ 3 خىل نۇسخىنى سېلىشتۇرۇپ توغرىلاش ئاساسىدا بېكىتكەن تېكىستى ۋە تۈركچە تەرجىمىسىدىن پايدىلىنىپ كونا ئۇيغۇر يىزىقىدا تىرانسكىرىپىسىيىلەشتۈرۈپ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان.
قاراڭ
ئەتەبەتۇل ھاقەيىقنىڭ تولۇق مەتنى
Moskwa
right|thumb|250px|Moskwa right|thumb|250px Moskwa bolsa Rossiyä dikibixahar 2002 nopus bar, Moskwaniñ 15,000,000 nopusibar, 1,081 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikañ lik 55.45°, xariki uzunluk 37°37, poqtanomuri 101xxx–129xxx rayunnomuri 77.
مىڭيىل
مىلەنىيوم تېنچ گۈللەنگەن زامان ھەم دېمەكتۇر. ئىنجىلدا كۆرسىتىلىشىچە مىڭ يىلدىن كېيىن جىنايەت تۈگەپ پاكلىق ئورنىغاندا خرىستوس ئەرشتىن پەرشكە تۈشۈپ ئىنسانلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلارمىش.
مارشال پىلانى
thumb| مارشال پىلانىغا ئاساسەن قۇرۇلغان ۋە ئەۋەتىلگەن ياردەم بوغچىسىغا ئىشلىتىلگەن بەلگە. thumb| گېنېرال جورج C. مارشال، ئامېرىكىنىڭ 50-دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى مارشال پىلانى (رەسمىي ھالدا ياۋروپانى ئەسلىگە كەلتۈرۈش پروگراممىسى، ERP ) ئامېرىكىنىڭ 1948-يىلى غەربىي ياۋروپاغا چەتئەل ياردىمى بىلەن تەمىنلىگەن تەشەببۇسى. ئامېرىكا 13 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق پۇل يۆتكىدى (تەخمىنەن 115 دوللار بىلەن باراۋەر)2021 [upper-alpha 1] [upper-alpha 2] دوللار مورگېنتاۋ پىلانىنىڭ ئىلگىرىكى تەكلىپىنى ئالماشتۇرۇپ، 1948 [1] يىلى 4-ئاينىڭ 3-كۈنىدىن باشلاپ تۆت يىل تىجارەت قىلدى. كوممۇنىزمنىڭ تارقىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. [2] مارشال پىلانى دۆلەتلەر ئارا توساقلارنى ئازايتىش ۋە ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىشىنى ئوتتۇرىغا قويدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇشقا شۇنداقلا زامانىۋى سودا تەرتىپلىرىنى قوللىنىشقا ئىلھام بەردى. [3]
مارشال پىلانى ياردىمى كىشى بېشىغا ئاساسەن ئاساسەن ئىشتىراك قىلغان دۆلەتلەر ئارىسىدا بۆلۈندى. ئاساسلىق سانائەت كۈچلىرىگە تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ بېرىلدى، چۈنكى ئومۇملاشقان پىكىر شۇكى، ئۇلارنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ياۋروپانىڭ ئومۇمىي گۈللىنىشىدە ئىنتايىن مۇھىم. كىشى بېشىغا مەلۇم دەرىجىدە ياردەم يەنە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قارىتىلغان بولۇپ، ئوقنىڭ بىر قىسمى بولغان ياكى بىتەرەپ تۇرغانلارغا ئازراق ياردەم قىلىنغان. مارشال پىلانى پۇلىغا ئەڭ كۆپ ئېرىشكۈچى ئەنگىلىيە (ئومۇمىي ساننىڭ تەخمىنەن% 26 نى تاپشۇرۇۋالغان). كېيىنكى ئەڭ يۇقىرى تۆھپە فرانسىيە (% 18) ۋە غەربىي گېرمانىيە (% 11) گە يەتتى. ياۋروپادىكى تەخمىنەن 18 دۆلەت پىلان تەمىناتىغا ئېرىشتى. [4] گەرچە سوۋېت ئىتتىپاقى قاتنىشىش تەكلىپىنى بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما پىلان تەمىناتىنى رەت قىلدى، شۇنداقلا رۇمىنىيە، پولشا قاتارلىق شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرىگە نەپ يەتكۈزۈشنى توستى. [5] ئامېرىكا ئاسىيادا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ياردەم پروگراممىلىرىنى تەمىنلىدى، ئەمما ئۇلار مارشال پىلانىنىڭ بىر قىسمى ئەمەس. [upper-alpha 3]
ئۇنىڭ تېز ئەسلىگە كېلىشتىكى رولى مۇنازىرە قىلىندى. مارشال پىلانىنىڭ بوغالتىرلىقى 1948-يىلدىن 1951-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ياردەمگە ئېرىشكەن دۆلەتلەرنىڭ ئومۇمىي كىرىمىنىڭ تەخمىنەن% 3 نى ئىگىلىدى، [6] بۇ GDP نىڭ ئېشىش نىسبىتىنىڭ يېرىم پىرسەنتكە يەتمىگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. [7]
1947-يىلى، ئۇرۇش ئاخىرلىشىپ ئىككى يىلدىن كېيىن، سانائەتچى لېۋىس بروۋېن گېنېرال لۇكىيۇس د.كلېينىڭ تەلىپىگە بىنائەن «گېرمانىيە توغرىسىدىكى دوكلات» نى يازغان بولۇپ، بۇ دوكلات ئۇرۇشتىن كېيىنكى گېرمانىيەنى قايتا قۇرۇشنىڭ تەپسىلىي تەۋسىيەسى بولغان. مارشال پىلانىنىڭ ئاساسى قىلىندى. بۇ تەشەببۇس ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى جورج مارشالنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان. بۇ پىلان ۋاشىنگىتوندا ئىككى پارتىيەنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى، جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسى پارلامېنتنى كونترول قىلدى، دېموكراتلار پارتىيىسى بولسا خاررى س.ترۇمان بىلەن ئاقساراينى كونترول قىلدى. بۇ پىلان ئاساسلىقى ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ ئەمەلدارلىرى، بولۇپمۇ ۋىليام ل.كلايتون ۋە جورج ف.كېنناننىڭ برۇكىڭس ئورگىنىنىڭ ياردىمىدە، ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىنىڭ تاشقى مۇناسىۋەتلەر كومىتېتىنىڭ رەئىسى كېڭەش پالاتا ئەزاسى ئارتۇر ۋاندېنبېرگنىڭ تەلىپىگە بىنائەن بارلىققا كەلگەن. [10] [11] 1947-يىلى 6 - ئايدا خارۋارد ئۇنۋېرسىتىتىدىكى خىتابنامىسىدە ياۋروپانىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە ياردەم بېرىشنىڭ جىددىي ئېھتىياجى ھەققىدە سۆز قىلدى. غەربىي ياۋروپاغا بولغان تەسىرى. [12] مارشال پىلانىنىڭ تەسىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، سوۋېت ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ مولوتوف پىلانى دەپ ئاتالغان ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش پروگراممىسىنى تۈزدى.
«مارشال پىلانىغا باراۋەر» ئىبارىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي قۇتقۇزۇش پروگراممىسىنى تەسۋىرلەشكە ئىشلىتىلىدۇ. [13]
1951-يىلى مارشال پىلانى ئاساسەن ئۆز- ئارا بىخەتەرلىك قانۇنىنىڭ ئورنىنى ئالدى.
ئېچىش ۋە ئورۇنلاشتۇرۇش
ياۋروپادىكى ئىشتىراك قىلغان دۆلەتلەر يىغىنىدا تۈزۈلگەن قايتا قۇرۇش پىلانى 1947-يىلى 6-ئاينىڭ 5-كۈنى تۈزۈلگەن. ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا ئوخشاش ياردەم بەردى، ئەمما ئۇلار سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بېسىمى ئاستىدا (فىنلاندىيە رەت قىلغانغا ئوخشاش) بۇنى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلدى، چۈنكى بۇنداق قىلىش ئامېرىكىنىڭ كوممۇنىست ئىقتىسادىنى مەلۇم دەرىجىدە كونترول قىلىشىغا يول قويىدۇ. [14] [15] [16] سوۋېت ئىتتىپاقى سۈنئىي ھەمراھ دۆلەتلىرىنىڭ (يەنى شەرقىي گېرمانىيە، پولشا قاتارلىقلار) قوبۇل قىلىشىنى توستى. سېكرېتار مارشال ستالىننىڭ غەربىي ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي ساغلاملىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بېرىشكە قىزىقمايدىغانلىقىغا قايىل بولدى. [17] thumb| ياۋروپانىڭ ئەسلىگە كەلتۈرۈش پروگراممىسىنىڭ چىقىمى پرېزىدېنت خاررىي ترۇمان 1948-يىلى 4-ئاينىڭ 3-كۈنى مارشال پىلانىغا ئىمزا قويۇپ، ياۋروپادىكى 16 دۆلەتكە 5 مىليارد دوللار ياردەم بەردى. تۆت يىل جەريانىدا، بۇ پىلان يولغا قويۇلدى، ئامېرىكا 17 مىليارد دوللار ( 2021 214.29 مىليارد 290 مىليون دوللارغا باراۋەر) ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكا ياردىمى ئىئانە قىلىپ، ياۋروپا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا قاتناشقان ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە ياردەم بەردى. 17 مىليارد دوللار 1948-يىلى ئامېرىكىنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 258 مىليارد دوللار بولغان، ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن تارتىپ مارشال پىلانىدىن ئايرىم ھېسابلىنىدىغان پىلاننىڭ باشلىنىشىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئامېرىكىنىڭ ياۋروپاغا قىلغان ياردىمى 17 مىليارد دوللار بولغان. [18] مارشال پىلانى 1951-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئۆز- ئارا بىخەتەرلىك پىلانىنىڭ ئورنىنى ئالدى. بۇ يېڭى پىلان 1961-يىلغىچە باشقا پروگراممىنىڭ ئورنىنى ئالغانغا قەدەر ھەر يىلى تەخمىنەن 7 مىليارد 500 مىليون دوللار بەردى. [19]
ERP ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئەسلىگە كېلىشتىكى ھەر بىر توسالغۇنى ھەل قىلدى. بۇ پىلان كەلگۈسىگە نەزەر سېلىپ، ئۇرۇش كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇزغۇنچىلىققا مەركەزلەشمىدى. تېخىمۇ مۇھىم بولغىنى، يۇقىرى ئۈنۈملۈك ئامېرىكا ئەندىزىسىدىن پايدىلىنىپ ياۋروپانىڭ سانائەت ۋە سودا ئادىتىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش، سۈنئىي سودا توساقلىرىنى ئازايتىش ۋە ئۈمىد ۋە ئۆزىگە تايىنىش تۇيغۇسى ئورنىتىش. [20]
1952-يىلغا كەلگەندە، مەبلەغ ئاخىرلاشقاندا، ھەر قايسى ئىشتىراك قىلغان دۆلەتنىڭ ئىقتىسادى ئۇرۇشتىن ئىلگىرىكى سەۋىيىدىن ئېشىپ كەتتى. مارشال پىلانىنى تاپشۇرۇۋالغۇچىلارنىڭ ھەممىسىگە نىسبەتەن، 1951-يىلدىكى مەھسۇلات 1938-يىلدىكىگە سېلىشتۇرغاندا ئاز دېگەندە% 35 يۇقىرى بولغان. [upper-alpha 4] [21] بىۋاسىتە ERP سەۋەبىدىن، قايسى نىسبەت ۋاسىتىلىك بولىدۇ، ئۇ بولمىسا قانچىلىك ئىش بولغان بولاتتى. ئامېرىكىنىڭ بۇ پروگراممىنىڭ ياۋروپانىڭ ئەسلىگە كېلىشىدىكى رولىغا بولغان ئورتاق چۈشەنچىسى 1949-يىلى ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى پائۇل خوفمان تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، ئۇ پارلامېنتقا مارشالنىڭ ياردىمىنىڭ ياۋروپانىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە ئېھتىياجلىق باشقا مەبلەغلەر تايىنىدىغان «ھالقىلىق پايدا» بىلەن تەمىنلىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. [22] مارشال پىلانى ياۋروپانىڭ بىرىكىشىدىكى بىرىنچى ئامىللارنىڭ بىرى، چۈنكى ئۇ سودا توسالغۇلىرىنى تۈگىتىپ، قۇرۇقلۇق قاتلىمىدا ئىقتىسادنى ماسلاشتۇرىدىغان ئورگان قۇردى، يەنى ئۇ غەربىي ياۋروپانىڭ سىياسىي قايتا قۇرۇلۇشىنى قوزغىدى. [23]
بېلگىيەنىڭ ئىقتىساد تارىخچىسى ھېرمان ۋان دېر ۋې مارشال پىلانىنىڭ «زور مۇۋەپپەقىيەت» ئىكەنلىكىنى خۇلاسىلىدى:
Astana
right|thumb|250px Astana bolsa Qazaqistan'ning Paytexti, Siyasiy merkizi. 2009- yilidiki Astana shehirining nopusi 700 ming bolup, 710.2 km² külemde, Shimali kenglik 51.10°, Sheriqi uzunluq 71°26, pochta nomuri 010000 - 010015 rayun nomuri 7172.
شوتلاندىيە گائېل تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[شوتلاندىيە گائېل تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] left|thumb|250px|
شوتلاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 0.092مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
قوشۇق
thumb|رەڭدار فىلىپىن قوشۇقى thumb|ياغاچ قوشۇق thumb|تۆمۈر قوشۇق قوشۇق (ئېنگلىزچە: Spoon) ئۇيغۇر خەلقى تارىختىن بۇيان ئىشلىتىپ كېلىۋاتقان تاماق يېيشىتە ئىشلىتىدىغان بىر خىل كەم بولسا بولمايدىغان قۇرال. ئۇ تۇتقۇچ قىسمى ۋە كاۋاك قىسمىدىن تەركىپ تاپقان. قوشۇقنىڭ تۈرى كۆپ خىل بولۇپ، ياغاچ قوشۇق، بوۋاقلار قوشۇقى، تۈمۈر قوشۇق، سۇلياۋ قوشۇق، ئۈرۈك شاكىلى قوشۇقى ۋە باشقىلار. ئادەتتە پولو، سۇيۇقئاش، شۆيلە، قورۇما چۆپ، گۈرۈچ تامىقى، ۋە باشقا سۇيۇق، قويۇق تائاملانى قوشۇقتا يەيدۇ.
لاپلاتا دەرياسى
لاپلاتا دەرياسى جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پارانا دەرياسى بىلەن ئوروگۋاي دەريالىرى قوشۇلۇپ دېڭىزغا قۇيۇلۇشقا قەدەر بولغان قىسمى بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 320 كىلومېتىر كېلىدۇ.
قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
لاپلاتا دەرياسى جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پارانا دەرياسى بىلەن ئوروگۋاي دەريالىرى قوشۇلۇپ دېڭىزغا قۇيۇلۇشقا قەدەر بولغان قىسمى بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 320 كىلومېتىر كېلىدۇ، دەريا ئاغزىنىڭ ئەڭ كەڭ جايى 223 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. كۆلىمى 35 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دەريا ئېغىزلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. دەريانىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا دەرياسۈيى قۇيۇلۇپ تۇرغانلىقتىن سۈيى تاتلىق كېلىدۇ، شەرقىي جەنۇب قىسمى دېڭىز سۈيىنىڭ تەسىرىدىن تۇزلۇق كېلىدۇ. ئېقىن مىقدارى تەخمىنەن 42 مىڭ كۇب مېتىر سېكۇنتقا يېتىدۇ. پارانا، ئوروگۋاي دەريالىرى ھەر يىلى ئۆزى بىلەن بىللە كۆپ مىقداردا لاتقىلارنى ئېقىتىپ كېلىپ تۇرغانلىقتىن، سۈيى لاي بولىدۇ. دەريا قېنىدا قۇم دۆۋىلىرى كۆپ بولىدۇ. بۇ قاتناشقا دەخلى قىلىدۇ، بىراق يەنىلا ئوكيان پاراخوتلىرى قاتناپ تۇرىدۇ. دەريا بويىدا بوئىنوس-ئايرىس(ئارگېنتىنا) ، مۇنتىۋېدېئو ئوروگۋاي، لاپلاتا(ئارگېنتىنا) قاتارلىق چوڭ شەھەرلەر بار. دەريادىن بېلىق ناھايىتى كۆپ تۇتۇلىدۇ.
ئاخبارات تارقلىشى
ئاخباراتنىڭ مۇھىم ئامىللىرى
چىنلىق
مۇخبىر
مۇھەررىر
ئىختىيارىي مۇخبىر
ئاخبارات تارقىتىدىغان ئاپپاراتلار
ئاخبارات تارقىتىشنىڭ تۆت تەرەققىيات باسقۇچى
يېڭىلىنىپ تۇرغان تارقىتىش ۋاسىتىلىرى
ئاگېنتلىق
دۇنيادىكى چوڭ ئاگېنتلىقلار
جۇڭگو شىنخۇا ئاگېنتلىقى
ئۆزبېك تىلى
left|thumb|دۇنيادا [[ئۆزبېك تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
تارىخ
كونا ئۆزبەكچە ياكى بۇرۇنقى چىغاتاي تىلى ۋە ياكى چىغاتاي ئۇيغۇر تىلى بىر تىلدۇر. سوۋېت ئىىتىپاقى دەۋرىدە 1921 يىلى ئۇيغۇر ۋە ئۆزبەك ئىكى مىللەتكە ئايرىلىپ ھەر ئىككىسى ئۆز ئالدىغا يېڭىچە بىردىن تىل ئۆزبېكچە ۋە ئۇيغۇرچە بولۇپ تەرەققىي قىلدى. ئۆز ئالدىغا ئەدەبىيي تىلى ۋە ئېغىز تىلى شەكىللەندۈردى. لېكىن ئۆزبېك ۋە ئۇيغۇرلار ئالدىرىماي سۆزلەشسە بىر بىرىنى تامامەن چۈشۈنەلەيدۇ. پەقەت ئۆزباكچىدە رۇسچە سۆزلەر كۆپراق، ئۇيغۇرچىدا خەنزۇچىدىن كىرگەن بەزىبىر تەركىپلەر بار. شۇنداق دېيش مۇمكىنكى ئۆزبەك تىلى ۋە ۇيغۇرتىلى ماھىيەتتە بىر تىلنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئىككى خىل شىۋىسىدۇر.
ئۆزبېكلەر ئۇيغۇرلارنى Eski O'zbekcha دە گەپ قىلىشىدۇ دەپ قارايدۇ. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ۋە ھازىرقىزامان ئۆزبېك تىلى كونا چىغاتاي تىلىنىڭ ئىككى زامانىۋىي ۋارىسلىى، قوشكىزەك ئاكا ئۇكىلارغا ئوخشاش، ھەر ئىككىلىسى ئۆز ئالدىغا چىغاتاي تۈركچىسىنىڭ مۇئەييەن ئالاھىيدىلىكلىرىنى ساقلاپ قالغان ۋە داۋاملىق تۈردە ئۆز تىللىرىنى يۈكسەك مۇكەممەلىككە قاراپ تەرەققىي قىلدۇرماقتا.
شېۋە
ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلى ئۈچ چوڭ لەھچە (شىۋە ياكى ئاغىز)غا بۆلىنىدۇ. ئۆزبېكىستاننىڭ فەرغانە ۋادىسى، تاشكەنت ۋە ئەتراپى بىلەن سەمەرقەند بۇخارا، قارشى، شەھرى سەبز ۋە تېرمىز شەسەرلىرىدە قالۇق لەھچەسى، جىززەھ، سۇرخەندەريا، قاشقادەريا ۋە سەمەقەند ۋىلايەتلىرىندە قىپچاق لەھچەسىدە، خارەزم ۋىلايەتىدە ئوغۇز لەھچەسىدە سۆزلىشىدۇ.
گرامماتىكا
گرامماتىكا جەھەتتە ئۆز ئالدىغا قىسمەن ئالاھىيدىلەرگە ساھىب بولۇپ ئاساسەن ئۇيغۇر تىلى گرامماتىكىسى بىلەن يېقىنلىشىدۇ. بەزى ھەرپلەردىكى تەلەپپۇز جەھەتتىكى پەرقتىن تاشقىرى ئاساسىي لۇغەت ۋە لېكسىكا ، فونتىكا جەھەتتە ئوخشىشىدۇ.
يېزىق
1940- يىلى سىتالىننىڭ چاقىرىقى بىلەن سىلاۋىيان ئېلىپبەسىگە كۆچىشتىن ئاۋۋال بىر مەزگىل لاتىن ئېلىپبەسى قوللانغان، ئۇنىڭ ئالدىدا ئىزچىل چىغاتاي ئىلىپبەسى قوللانغان، ئەرەپ ھەرىپلىرى ئاساسىدى چىغاتاي ئېلىپبەسى ياكى چىغاتاي ئۇيغۇر تىلى ئېلپبەسى\ كونا ئۆزبەك ئېلىپبەسى قوللانغان. 2002 يىلغىچە سىلاۋيان ئېلپبەسى ياكى كرىل ئېلىپبەسىدە مەتبۇئات باسمىچىلىق ئىشلىرىدا شۇغۇللانغان، 2002 - يىلدىن كېيىن لاتىن ئېلىپبەسىگە كۆچكەن. لېكىن يېڭى ئۆزبىك تىلى \ ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلى ئەدەبىىياتىنىڭ سەمەرىلىرى، نۇرغۇن ئەسەرلەر، نۇرغۇن ئەۋلات سىلاۋيان ئېلىپبەدىسە ساۋات چىقارغان بولغاچقا يەنىلا سىلۋىيان ئېلىپبەسىنىڭ تەسىرى ھېلىمۇ كۈچلۈك، ئىككى خىل يېزىق تەڭ قوللىنىلىدۇ. ئافغانىستان تېرىتورىيىسى ئىچرە 1.5 مىلىيون ئۆزبەكلەر ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدى ئۆزبېك ئېلىپبەسىنى قوللىنىدۇ.
ئۆزبېك تىلى
لاتىن يېزىقى
پايدىلانغان مەنبەلەر
1.^https://tr.wikipedia.org/wiki/Afganistan 2.^
بۇخارا
بۇخارا ئۆزبېكىستان شەهرىنىڭ‌ بىرى. بۇ شەهەردە  كۆپ تارىخىي يادگارلىقلار بار ۋە زامانىۋىى ئۆزبېكىستان شەهەرلەر ئاھالىسىنىڭ سانى بويىچە بۇخارا بەشىچى ئورۇندا. بۇخارا ئۆزبېكىستاندا جايلاشقان بولسىمۇ  شەهەردە تۇرىدىغانلارنىڭ كۆپچىلىكى پارسى- تاجىكچە سۆزلەيدۇ. بۇ تىل تاشقۇرغاندىكى تاجىك تىلىغا ئوخشىمايدۇ.
قەدىمكى تارىخ
بۇخارا بوستانلىقى  بىر نەچچە مىڭ يىل بۇرۇن تىكلەنگەن  بولۇپ، مىلادى بەشىنچى ئەسىردە مۇهىم مەدەنىي ۋە سىياسىي شەهەرگە  ئايلاندى. «بۇخارا»  نامى يەتتىنچى ئاسىردىن باشلاپ ئىشلىتىلدى. ئىسلام تارقالغاندا بۇخارا مۇستەقىل سۇغدىي پادىشاھلىقى  ئىدى ۋە ئاهالىسىنىڭ دىنى زەرتۇشت، بۇددا‌ ۋە شەرقىي خرىستىئان ئىدى.
دەسلەپكى ئىسلام دەۋرى
ئەرەب تەرىپىدىن يېڭىلگەندىن كېيىن، بۇخارادا ئەرەپ ۋالىي ھۆكۈمرانلىق قىلسىمۇ، رايوننىڭ سىياسيى مەركىزى مەرۋدە جايلاشقان ئىدى. سەككىزىنچى ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە بۇخارادا ۋە ئۇنىڭ ئاتراپىدا خەلىپىلىككە قارشى نۈرغۈن قوزغىلاڭلار يۈز بەردى. شۇنداق بولسىمۇ مۇشۇ دەۋردە بۇخارادىكى بىناكارلىق ئىسلامى ئۇسلۇبقا ئۆزگەردى. ئەرەب كۆچمەنلەر ئۈچۈن يېڭى شەهەر قۇرۇلۇپ، ئۇنى "شەهەرىستان" دەپ ئاتىغان ۋە جۈمە مەسچىتىنىمۇ سالغان.
سامانىي سۇلالىنىڭ پايتەختى بولغاچقا، بۇخارا ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئەڭ مۇهىم مەدەنىي مەركىزىگە  ئايلانغان. بۇ دەۋىردە پارس تىلى ۋە ئەدەبىياتى بارلىققا كەلگەن ۋە بۇخارا بۇ جەرياندا مۇھىم رول ئوينىغان.
موڭۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرى
گەرچە بۇخارا خارابىلىككە ئايلانغان بولسىمۇ، ئۇ تېخىچە مۇهىم شەهەرلەرنىڭ بىرى ھېسابلىناتتى ۋە موڭغۇللاردىن كېيىنكى ئەسىرىدىمۇ بۇخارالىق ئالىملار كۆپ ئىدى. شۇنداق بولسىمۇ ئامىر تىمۇر سەمەرقەندنى پايتاخت قىلدى.
تىمۇرىي ۋە شىيبانى دەۋرى
شۇنىڭ بىلەن تىمۇرىي دەۋرىدە سەمەرقەندتە  نۇرغۇن يېڭى بىنالار سېلىنىدۇ ۋە بۇ شەھەر بۇخاراغا قارىغاندا تېخىمۇ چوڭىيىپ گۈللىنىپ كېتىدۇ.
ئون بەشىنچى ئەسىرىدىن باشلاپ، شىيبانى سۇلالىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا،‌ بۇخارا يەنە پايتاخت بولىدۇ، ۋە شۇنىڭ بىلەن ئاتتۇرا ئاسىانىڭ مەدەنىي مەركەزىگە ئايلىنىدۇ. بۇخارانىڭ ئاتاقلىق يادگارلىقلىرىنىڭ كۆپى بۇ دەۋردە (ئون بەشىنچىدىن يىگىرمىنچى ئەسىرنىڭ بېشىغىچە) قۇرۇلۇپتۇ. مەسەلەن قۇشبېگى، مىرئەرەب، ۋە كۆكەلدەش مەدرەسەلىرى.
"ئۆزبەك" خانلىقلار دەۋرى
بۇرۇنقى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى خانلىقلارغا قارىغاندا، بۇ دەۋردىكى خانلىقلار چوڭ بولمىسىمۇ، ۋە باشقا كۈچلۈك تۇتاشقان خانلىقلار (مەسىلەن قوقەند، خىۋە ۋە شەهرىسەبز قاتارلىقلار) بار بولسىمۇ، بۇخارانىڭ مەدەنىيەت ۋە مائارىپى ئەڭ مۇهىم ئىدى. مەسىلەن، باشقا شەهەردە مەدرەسەلەر بولسىمۇ، خوقەندلىك ياكى خىۋەلىكلەر ياخشى تەلىم ئالاي دېسە ۋە ئۇلارنىڭ پۇلى بولسا،يانىلا  بۇخاراغا باراتتى. بۇخاراغا يىراق دۆلەتلەردىن، مەسىلەن روسسىە، ئافغانىستان ئوقۇغۇچىلار كۆپ كېلەتتى.
ئون توققۇزىنچى ئەسىرىدە (۱۸۶۸) روسسىە نى يېڭىپ، بۇخارا « قوغدىلىدىغان دۆلەت » بولدى. گەرچە بۇخارا روسىيە تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان بولسىمۇ ، ماڭگىت خاندانلىقى 1920-يىلغىچە رۇسىيە ئىمپېرىيىسى ئىچىدە ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈگەن.
بۇخارا تارىخى ۋە ئۇيغۇرلار
ئون بەشىنچىدىن يىگىرمىنچى ئەسرىگىچە «ئۇيغۇر» سۆزى ئىشلىتىلمىگەن بولسىمۇ، زامانىۋىى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپ ئەجدادلىرى بۇخارانى زىيارەت قىلغان. ئۇ چاغلاردا شىنجاڭ (ياكى «ئالتە شەهەر») ۋە بۇخارانىڭ مەدەنىي ۋە دىنىي مۇناسىۋەتلىرى ناھايىتى يېقىن بولغان. بۇخارا  ھەج يولىدا جايلاشقان بولغاچقا، ھەج قىلغۇچىلار بۇخارادىكى مۇقەددەس ئورۇنلارنى زىيارەت قىلىپ، مەككىگە بولغان سەپىرىنى داۋام قىلىپتىكەن. بۇنىڭدىن سىرت، كۆپ ئۇيغورلار بۇخارادىكى مەدرەسەلەردە ئوقۇشلىرىنى پۈتتۈرگەندىن («ئىجازەت» ئالغاندىن) كېيىن ۋەتەنگە قايتىپتۇ. روسسىەدىكى ئوكتيەبىر  ئىنقىلابىدن كىيىن دىنىي زىيارەتلەر توختىتىلغان دېسەكمۇ بولىدۇ.
تۆرۈنگەي
تۆرۈنگەي، يەر يۈزىدە ياراتلىغان تۇنجى ئىنسان ۋە ئىنسانلارنىڭ تۇنجى ئاتىسى ئادەمدۇر. تۈرۈنگەي (تورونغاي) ھەم دېيىلىدۇ. كۆكتە\ئەرشتە ياشايدۇ. نە بىر مىللەتكە، نە بىر قەبىلىگە ۋە نە بىر ۋەتەنگە مەنسۇب ئەمەس. دەسلەبتە ئايالى يوقتۇر. كېيىنچە يەر يۈزىگە ئىبەرىلگەندە ئۇلۇقايىن (ياكى ئۇلۇغ ئاتا) تەرىپىدىن ئۇنىڭغا سۇ، ئوت ۋە تۆمۈر بېرىلگەن. ئايالىنىڭ ئىسمى ئەجە ئېرۇر. 50 ئىشىكلىك، 40 پەنجىرىلىك، ئۆگزىسى 30 غېرىچلىق بىر ئۆيى باردۇر. ئۆكۈزلىرى بىلەن يەر تېرىيدىغان، ھەم ساپاننى ئىجاد قىلغان ئادەمدۇر. قىمىزنى ئىجاد قىلغانمۇ ئۇدۇر. بەئزىدە كۆكتىن چۈشكەنمۇ ياكى يەردىن ئۈنگەنمۇ بىلگىلى بولمايدىغان ئادەملەرنى ئىپادىلەشتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. ئوتنى كەشىپ قىلغان ۋە ئۆز يۇرتىدىن قوغلىنىدۇ. بۇ ئادەم ئاتىنىڭ قوغلىنىشىغا ئوخشىشىدۇ. ئىسلام، خرىستىيانلىق، ۋە يەھۇديىلىكنىڭ تەئسىرى بىلەن لايدىن يارالغان دەپ قارالماقتا.
ئايالى بىلەن بىرلىكتە ئىسىملىرى ئەجەي (ئەجە) ۋە ئەللەي (ئەلە) دەپمۇ ئېيتىلىدۇ.
سوغوتوخ خان
ساخالارنىڭ (ياقۇتلارنىڭ) ئاتاسىدۇر. سوقوتوخ (سوغوتوغ) خان دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بەئزىدە يەر يۈزىدە تۇنجى ئىنسان دەپمۇ قارىلىدۇ. بەئزى مەنبئەلەردە ئوغۇزخان بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. سوقوتوخ خاننىڭ ئايالىنىڭ ئىسمى تۇنالىقان، قېيناتىسىنىڭ ئىسمى ئوموقوي خان ئېرۇر. سۆز: بىر\ يالغۇز، ئاددى، ساپ، ئاق دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ياقۇتچە سوخو كىل دېيىلىدۇ.
ئېتىمولوگىيىسى
(تۆر\تۈر) تومۇرىدىن كەلمەكتە. تۆرە\تۈرە\ تۆرۆ سۆزلىرى ئادالەت ۋە قانۇن مەنىسىگە ئىگە. تۈرك كەلىمىسى بىلەن تومۇرداشتۇر. تۆر\تۆرۈ\تۈرە\تۇرو\تۇرۇ سۆزلىرى موڭغۇلچە ئەمر، يۇسۇن ۋە شۇنداقلا توي ۋە توغۇت مەنىلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالماقتا.
مەنبئە
تۈرك ئەپسانە سۆزلۈكى، دېڭىز قاراقۇرت، تۈركىيە، 2011.
مىكروسوفت تەرجىمانى (مىكروسوفت تىلماچ)
مىكروسوفت تەرجىمانى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلشى: مىكروسوفت تىلماچ، مىكروسوفىت تەرجىمانى، ئېنگلىزچە: Microsoft Translator، مىكروسوفت تىرانىسلېيتېر) مىكروسوفت شىركىت ئىشلەپ بازارغا سالغان، سۈنئىي ئىدىراك تېخنىكسنى قوللۇنۇپ تىللار ئارا تەرجىمە قىلدىغان بىر مەھسۇلاتى. مىكروسوفت تەرجىمانى گۇگول تەرجىمانىدىن قالسىلا دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ تور ۋە ئەپ تەرجىمە دېتالى. 2021-يىل 12 ئۆكتەبىر ئۇيغۇر تىلى مىكروسوفت تەرجىمانىغا قېتىلغان. بۇ گۇگول تەرجىمانىغا ئۇيغۇرچە قېىتلغاندىن كېينكى يەنەر بىر خۇش خەۋەر. بۇنىڭدىن كېيىن پەقەت مىكروسوفت تەرجىمان بار يەردىلا ئۇيغۇرچە ۋە باشقا تىللار ئارىسىدا بىۋاستە تەرجىمە قىلغىلى بولىدۇ. بۇ ئۇيغۇر تىلىنىڭ كەڭ قوللىنىشىغا ناھايىتىلىق پايدىلىق. مىكروسوفت تەرجىمانى مىكروسوفىت شىركىتنىڭ باشقا مەھسۇلاتلىرىغان ئاپتوماتىك ھالدا قوشۇۋېتلگەن. بۇ مەھسۇلاتلار: بىڭ ئىزدەش ماتورى، مىكروسوفت ئوفىس، شارپويىنت، مىكروسوفت تور كۆرگۈچىسى، مىكروسوفت لىڭك، ياممېر، سكايپ تەرجىمانى، ۋىزۇئال ئىستودىيوسى، ۋە مىكروسوفت تەرجىمان ئەپىدۇر.
قوللايدىغان تىللار (2021-يىلى ئۆكتەبىرگىچە)
thumb|نېپال تىلنىڭ [[گۇگول تەرجىمانى (گۇگول تىلماچ)|گۇگول تەرجىمانى ۋە مىكروسوفت تەرجىمانى سېلىشتۇرمىسى|310x310px]] thumb|[[ئۈندىدار تەرجىمانى (مىكروسوفت تەرجىمانى قوللىغان)|309x309px]] thumb|بىڭ تەرجىمانى كەسمە يۈزى (بىڭ مىكروسوفت شىركىتنىڭ ئىزدەش ماتورى، گۇگولغا ئوخشاش)|310x310px
كافۇر
كافۇر دەرىخىدىن ئېلىنغان كىرىستال شەكىللىك جەۋھەر بولۇپ، ئىچنى توختىتىش، ئاغرىق پەسەيتىش، زەھەر قايتۇرۇش قاتارلىق خۇسۇسىيىتى بار.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە نامى :كافۇر
خەنزۇچە ئاتىلىشى :樟脑 zhang nao
پارسچە نامى :كپۇر
ئىنگلىزچە :Camphor
ئوردۇچە نامى :كاپۇر
شەكلى :كىرىستال شەكىللىك
جىسمى :پۇرىقى ئۆتكۈر،
تەبىئىتى :ئۈچىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق
تونۇش
كافۇركافۇر دەرىخىدىن ئېلىنغان كىرىستال شەكىللىك جەۋھەردىن ئىبارەت. ئەسلى ئۆسۈملۈكى كافور دەرىخى (Cinmamonum Camphora L.pres)
سۈپىتىنى ئېنىقلاش
پاكىز ، ئاق، سۈزۈك، ئارىلاشمىلار بولمىغىنى ئەڭ ياخشىسى ھېسابلىنىدۇ.
دورىلىق ئورنى
كافۇر دەرىخىدىن ئېلىنغان كىرىستال شەكىللىك جەۋھەر
ئۈنۈملۈك تەركبى
ئاساسلىقى كامپوردا بولىدۇ.
ئائىلىسى
كافۇر دەرىخىكافۇرا ئائىلىسىدىكى ئېگىزلىكى20-30 مېتىر ئۆسۈدىغان دائىم ياشىرىپ تۇرىدىغان، كافۇر دەرىخى
خۇسۇسىيىتى
ياللۇغ قايتۇرۇش، كۆڭۈلنى خۇش قىلىش، يۈرەك، مېڭىنى قۇۋۋەتلەش، بەلغەم بوشۇتۇش، ئارام بېرىش، تارتىشىشنى بوشۇتۇش، قوزغۇتۇش، تەرلىتىش، يەرلىك ئورننى مەس قىلىش، يەڭگىل دەرىجىدە چىرىشقا قارشى تۇرۇش، ئىچنى توختىتىش، ئاغرىق پەسەيتىش، زەھەر قايتۇرۇش قاتارلىق خۇسۇسىيىتى بار.
خاس تەسىرى
غەيرى تەبىئى قان خىلىتىنى تەڭشىگۈچى دورا
ئەكىس تەسىرى
سوغۇق مىجەزلىكلەرگە زىيان قىلىدۇ. ھەزىمنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. چاچلارنىڭ ئاقىرىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۆرەك، دوۋساققا تاش پەيدا قىلىدۇ.
تۈزەتكۈچىسى
ئىپار، ئەنبەر، قۇندۇز قەھىرى، گۈلقەنت، بىنەپشە
كېسەللىك مىسالى
ئىچى سۈرۈش، قورساق ئېسىلىش، بەل ئاغرىقى، ئۆپكە جاراھىتى، سىل، كۆكرەك پەردە ياللۇغى، ئۇيقۇسىزلىق، بۇرۇن قاناش، يۈرەك، مېڭە ئاجىزلىقى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
ئورۇنباسارى
تاباشىر، ئاق سەندەل، لويە  كافۇر
فارماكولوگىيىلىك  تەسىرى
1. يەرلىك ئورۇنغا بولغان تەسىرى: كافۇرنى تىرىگە سۈرسە غىدىقلايدۇ ھەم چىرىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. يەڭگىل سۈرسە مىتالغا ئوخشاش سالقىن سېزىم بېرىدۇ. يەرلىك ئورۇننى سەزمەس قىلىش تەسىرىگە ئىگە.
3. قان ئايلىنىش سىستېمىسىغا بولغان تەسىرى: كافۇر ياسالمىسى يۈرەكنى قۇۋۋەتلىگۈچى دورا قىلىپ كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىدۇ.
4. بەدەن ئىچىدىكى جەريانى، كافۇر شىللىق پەردىلەر، تېرە ئاستى مۇسكۇلىدىن ئۆتۈپ ئاسان شۈمۈرۈلىدۇ.
ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. 125-500 مىللىگرام كافۇرنى سۈتتە ئېزىپ ئېرىتىپ ئىستېمال قىلسا سىل، كۆكرەك پەردە ياللۇغى، بۇرۇن قاناش قاتارلىقلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
3. كافۇرنـى گـۇلاپ، ئاق سەنـدەل قاتارلىقـلار بىلـەن ئارىلاشتـۇرۇپ باشقا چاپسا ئىسستىقتىن بولغان باش ئاغرىقىنى ساقايتىدۇ. سەزگۈر  نېرىپلارنى قۇۋۋەتلەيدۇ.
4. كافۇرنى قائىدە بويىچە گۈل يېغى ۋە سىركە بىلەن قوشۇپ پېشانىگە چاپسا سەپرا خاراكتېرلىك باشئاغرىقى، قىززىق تەپلەرگە ئوبدان تەسىر قىلىدۇ.
5. كافۇرنى يۇمغاقسۈن سۈيى، پاقا يوپۇرمىقى سۈيى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ باشقا چاپسا (باشنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر جايىغا قويسا) بۇرۇن قاناشنى توختىتىدۇ.
6. كافۇردىن ئارپا مىقداردا ئېلىپ بادۇرۇچ، سىركە، غورا سۈيى قاتارلىقلار بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ بۇرنىغا تىمىتسا ئىسسىق مىجەزلىكلەرنىڭ ئۇيقۇسىزلىقى ۋە مېڭە ئاجىزلىقىغا پايدا قىلىدۇ.
7. كافۇرنى يۇمغاقسۈت سۈيى بىلەن قۇلاققا تىمىتسا قۇلاق ئاغرىقى ۋە مېڭە مەنبەلىك بۇرۇن قاناشنى توختىتىدۇ.
8. كافۇرنى يۇمغاقسۈت ئۇرۇقى بىلەن سىپوپ قىلىپ چىشىغا باسسا قۇرت يېگەن چىشنىڭ ئاغرىقىنى پەسەيتىدۇ.
9. كافۇرنى ئىپار، ئەنبەر بىلەن قوشۇپ يېسە مېڭىنى قۇۋۋەتلەيدۇ. ھەر خىل زەھەرلىك ھايۋانلارنىڭ زەھىرىنى قايتۇرىدۇ.
10. كافۇرنى ئېزىپ يەرلىك ئۇرۇنغا سەپسە يىرىڭلىق جاراھەتلەرنىڭ قېنىنى توختىتىدۇ. ئاغرىقنى پەسەيتىدۇ.
يىغىش
9-، 12– ئايلارغىچە كونا دەرەخنىڭ يىلتىزى، غولى، شاخلىرىنى پارچىلاپ پار قازانغا سېلىپ پارلاندۇرسا كافۇر دەرىخىنىڭ تەركىبىدە تۇتقان كافۇر ۋە ئۇچۇچان ماددا سۇغا ئەگىشىپ تامچىلاپ چىقىدۇ. بۇ دەسلەپكى كافۇر بولىدۇ. دەسلەپكى كافۇرنى يەنە چەكللىسە ساپ كافۇر نوكچىسى شەكىللىنىدۇ.
ئادولف ھىتلېر
ئادولف ھىتلېر ( German: [ˈAdoːlf ˈhɪt.lɐ] (1889-يىل 20-ئاپرېل – 1945-يىلى 30-ئاپرېل) ئاۋىستىرىيەدە تۇغۇلغان گېرمانىيە سىياسىئونى بولۇپ، 1933-يىلدىن 1945-يىلى ۋاپات بولغانغا قەدەر گېرمانىيەنىڭ دىكتاتورى بولغان. ئۇ ناتسىستلار پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى سۈپىتىدە ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىپ، [lower-alpha 1] 1933-يىلى باش مىنىستىر بولغان، ئاندىن Führer und Reichskanzler ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. ئۇ 1934 [lower-alpha 2] يىلى . 1939-يىلى 9-ئاي. ئۇ پۈتكۈل ئۇرۇش جەريانىدا ھەربىي ھەرىكەتلەرگە يېقىندىن قاتناشقان بولۇپ، تەخمىنەن ئالتە مىليون يەھۇدىي ۋە باشقا مىليونلىغان زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ چوڭ قىرغىنچىلىقى چوڭ قىرغىنچىلىقنى سادىر قىلغان.
ھىتلېر ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيەدىكى براۋناۋ ئام ئىنندا تۇغۇلغان، لىنزغا يېقىن جايدا چوڭ بولغان. ئۇ 1900-يىللارنىڭ دەسلەپكى ئون يىلىدا ۋيېنادا تۇرغان ۋە 1913-يىلى گېرمانىيەگە كۆچۈپ كەلگەن. ئۇ بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا گېرمانىيە ئارمىيىسىدە ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان مەزگىلدە بېزەلگەن. 1919-يىلى ئۇ ناتسىستلار پارتىيىسىنىڭ پېشۋاسى بولغان گېرمانىيە ئىشچىلار پارتىيىسى (DAP) گە قاتناشقان ۋە 1921-يىلى ناتسىستلار پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ تەيىنلەنگەن. 1923-يىلى ئۇ ميۇنخېندىكى مەغلۇبىيەتتە ھۆكۈمەت ھوقۇقىنى تارتىۋېلىشقا ئۇرۇنۇپ، بەش يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. تۈرمىدە ئۇ تەرجىمىھالى ۋە سىياسىي خىتابنامىسىنىڭ بىرىنچى تومىنى Mein Kampf نى بەلگىلىگەن («مېنىڭ كۈرەشلىرىم»). 1924-يىلى بالدۇر قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن، ھىتلېر ۋېرسال شەرتنامىسىگە ھۇجۇم قىلىپ، جەزبىدار نۇتۇق ۋە ناتسىستلارنىڭ تەشۋىقاتى بىلەن پان گېرمانزىم، يەھۇدىيلارغا قارشى تۇرۇش ۋە كوممۇنىزىمغا قارشى تۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى. ئۇ دائىم يەھۇدىيلارنىڭ سۇيىقەستىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە خەلقئارا كاپىتالىزم ۋە كوممۇنىزمنى ئەيىبلىدى.
ھىتلېر Lebensraum ئىزدىدى ( lit. «  ) شەرقىي ياۋروپادىكى گېرمانىيە خەلقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ تاجاۋۇزچىلىق تاشقى سىياسىتى ياۋروپادىكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى دەپ قارىلىدۇ. ئۇ كەڭ كۆلەملىك قوراللىنىشقا يېتەكچىلىك قىلدى ۋە 1939-يىلى 9-ئاينىڭ 1-كۈنى پولشاغا بېسىپ كىردى، نەتىجىدە ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە گېرمانىيەگە قارشى جەڭ ئېلان قىلدى. 1941-يىلى 6-ئايدا، ھىتلېر سوۋېت ئىتتىپاقىغا تاجاۋۇز قىلىشقا بۇيرۇدى. 1941-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، گېرمانىيە ئارمىيىسى ۋە ياۋروپا ئوق كۈچلىرى ياۋروپا ۋە شىمالىي ئافرىقىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئىگىلىدى. بۇ پايدا 1941-يىلدىن كېيىن تەدرىجىي بۇرۇلدى، 1945-يىلى ئىتتىپاقداش ئارمىيە گېرمانىيە ئارمىيىسىنى مەغلۇب قىلدى. 1945-يىلى 4-ئاينىڭ 29-كۈنى، ئۇ Führerbunker ئۇزۇن يىللىق ئاشىقى ئېۋا براۋن بىلەن توي قىلغان بېرلىندا. ئىككى كۈنگە يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە، ئەر-ئايال سوۋېت ئىتتىپاقى قىزىل ئارمىيىسىنىڭ تۇتۇلۇشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان. ئۇلارنىڭ جەسىتى كۆيدۈرۈلدى.
تارىخچى ۋە تەرجىمىھالى ئىئان كېرشاۋ ھىتلېرنى «زامانىۋى سىياسىي رەزىللىكنىڭ نامايەندىسى» دەپ تەسۋىرلىگەن. [4] ھىتلېرنىڭ رەھبەرلىكى ۋە ئىرقنى ئاساس قىلغان ئىدىئولوگىيە ئاستىدا، ناتسىستلار ھۆكۈمىتى تەخمىنەن ئالتە مىليون يەھۇدىي ۋە باشقا مىليونلىغان زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا مەسئۇل بولغان، ئۇ ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى ئۇنتېرمېنشېن (سۇخۇمان) ياكى جەمئىيەتنى ياخشى كۆرمەيدىغان دەپ قارىغان. مۆلچەرلىنىشىچە، ھىتلېر ۋە ناتسىستلار ھاكىمىيىتىمۇ 19.3 ئادەم ئۆلتۈرۈلگەن مىليون پۇقرا ۋە ئۇرۇش ئەسىرلىرى. ئۇنىڭدىن باشقا، 28.7 مىليون تىياتىر ۋە پۇقرالار ياۋروپا تىياتىرخانىسىدىكى ھەربىي ھەرىكەت نەتىجىسىدە قازا قىلدى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ئۆلتۈرۈلگەن پۇقرالارنىڭ سانى ئۇرۇشتا مىسلى كۆرۈلمىگەن بولۇپ، ئۆلۈم-يېتىم تارىختىكى ئەڭ ئەجەللىك توقۇنۇشنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئەجدادى
ھىتلېرنىڭ دادىسى ئالويس ھىتلېر (1837 - 1903) مارىيا ئاننا شىكلگۇبېرنىڭ قانۇنسىز بالىسى. [5] سۇغا چۆمۈلدۈرۈش تىزىملىكىدە دادىسىنىڭ ئىسمى كۆرسىتىلمىگەن، ئالويس دەسلەپتە ئانىسىنىڭ فامىلىسىنى 'Schicklgruber' قويغان. . 1842-يىلى، يوھان جورج گىدلېر ئالويسنىڭ ئاپىسى بىلەن توي قىلدى. ئالويس ھىدلېرنىڭ ئىنىسى يوھانن نېپومۇك ھىدلېرنىڭ ئائىلىسىدە چوڭ بولغان. [6] 1876-يىلى، ئالوئىس قانۇنلۇق قىلىندى ۋە ئۇنىڭ چۆمۈلدۈرلۈش خاتىرىسى پوپ تەرىپىدىن يوھانن جورج گىدلېرنى ئالويسنىڭ دادىسى دەپ تىزىمغا ئالدۇردى («جورج ھىتلېر» دەپ خاتىرىلەنگەن). [7] [8] ئالويس ئاندىن «ھىتلېر» فامىلىسىنى پەرەز قىلدى، [8] يەنە 'Hiedler', 'Hüttler' ياكى 'Huettler'. بۇ ئىسىم بەلكىم گېرمانچە Hütte دېگەن سۆزنى ئاساس قىلغان بولۇشى مۇمكىن (يورۇتۇلدى. [9]
ناتسىست ئەمەلدارى خەنس فرانك ئالويسنىڭ ئانىسىنىڭ گرازدىكى بىر يەھۇدىي ئائىلىسى تەرىپىدىن ئائىلە خىزمەتچىسى بولۇپ ئىشلىتىلگەنلىكىنى، بۇ ئائىلىنىڭ 19 ياشلىق ئوغلى لېئوپولد فرانكېنبېرگېرنىڭ ئالويسنى تۇغقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. [10] بۇ مەزگىلدە گرازدا ھېچقانداق فرانكېنبېرگېر تىزىمغا ئالدۇرۇلمىغان، لېئوپولد فرانكېنبېرگېرنىڭ مەۋجۇتلۇقى توغرىسىدا ھېچقانداق خاتىرە تېپىلمىغان، [11] ۋە سىتىريادىكى يەھۇدىيلارنىڭ ئولتۇراقلىشىشى 400 يىلغا يېقىن قانۇنسىز بولۇپ، ئالويس تۇغۇلغاندىن نەچچە ئون يىلغىچە قايتا قانۇنلۇق بولمايدۇ، [11] [12] شۇڭا تارىخچىلار ئالويسنىڭ دادىسىنىڭ يەھۇدىي ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى قاراشنى رەت قىلدى. [13] [14]
جون ماينارد كېينېس
جون ماينارد كېينېس (ئىنگ: John Maynard Keynes)، 1 - بارون كېينېس (1883-06-05، كامبرىجدا توغۇلۇپ — 1946-04-21، ساسسېكس، ئەنگىلىيە)، ئىنگلىز ئىقتىسادشۇناس.
ئۇنىڭ ئىدىيىسى ماكرو ئىقتىساد نەزەرىيىسى ۋە ئەمەلىيىتىنى ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى. ئۇ دەسلەپتە ماتېماتىكا كەسپىدە تەربىيەلەنگەن، ئۇ سودا دەۋرىيلىكىنىڭ سەۋەبلىرى توغرىسىدىكى ئىلگىرىكى خىزمەتلەرنى ئاساس قىلغان ۋە زور دەرىجىدە مۇكەممەللەشتۈرگەن. [4] ئۇنىڭ يېڭى كېينېزىم سۈپىتىدە ئىسلاھ قىلىنغان ئىدىيىسى ئاساسىي ئېقىندىكى ماكرو ئىقتىسادنىڭ ئاساسى.
كېينېسنىڭ ئەقىل-پاراسىتى ھاياتنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە كۆرۈنەرلىك بولغان. 1902-يىلى ئۇ كامبرىج ئۇنۋېرسىتىتى پادىشاھ ئىنىستىتۇتىنىڭ رىقابەت ماتېماتىكا پروگراممىسىغا قوبۇل قىلىنغان ۋە ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ ماتېماتىكا ئوقۇغۇچىسىغا بېرىلگەن كامبرىجنىڭ داڭلىق توملىن مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
20-ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىدىكى چوڭ كاساتچىلىق مەزگىلىدە، كېينېس ئىقتىسادىي تەپەككۇردا ئىنقىلابقا رەھبەرلىك قىلىپ، يېڭى كلاسسىك ئىقتىسادنىڭ ئىدىيىسىگە جەڭ ئېلان قىلىپ، ئىشچىلار مائاشىدا جانلىق بولسىلا، ئەركىن بازار قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىلدە ئاپتوماتىك تولۇق خىزمەت بىلەن تەمىنلەيدۇ، دەپ قارىدى. تەلەپ قىلىدۇ. ئۇ ئومۇمىي ئېھتىياجنىڭ (ئىقتىسادتىكى ئومۇمىي چىقىمنىڭ) ئىقتىسادىي پائالىيەتنىڭ ئومۇمىي سەۋىيىسىنى بەلگىلىگەنلىكىنى، ئومۇمىي ئېھتىياجنىڭ يېتەرلىك بولماسلىقى ئۇزۇن مۇددەت ئىشسىزلىقنىڭ ئۇزۇن مۇددەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى، مائاش ۋە ئەمگەك كۈچىنىڭ تۆۋەنگە قاراپ تۆۋەنلىگەنلىكى ئۈچۈن، ئىقتىسادنىڭ ئۆزلۈكىدىن ئەسلىگە كەلمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. تولۇق ئىشقا ئورۇنلىشىش. كېينېس ئىقتىسادىي چېكىنىش ۋە چۈشكۈنلۈكنىڭ پايدىسىز تەسىرىنى ئازايتىش ئۈچۈن مالىيە ۋە پۇل سىياسىتىدىن پايدىلىنىشنى تەشەببۇس قىلدى. ئۇ بۇ پىكىرلەرنى 1936-يىلىنىڭ ئاخىرىدا نەشىر قىلىنغان «ئىشقا ئورۇنلىشىش، قىزىقىش ۋە پۇلنىڭ ئومۇمىي نەزەرىيىسى» ناملىق ئەسىرىدە تەپسىلىي بايان قىلغان. 1930-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، غەربتىكى ئالدىنقى قاتاردىكى ئىقتىسادىي گەۋدىلەر كېينېسنىڭ سىياسەت تەۋسىيەلىرىنى قوبۇل قىلىشقا باشلىدى. كاپىتالىستىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك 1946-يىلى كېينېس ۋاپات بولغاندىن كېيىنكى 20 يىلنىڭ ئاخىرىدا شۇنداق قىلغان. كېينېس ئەنگىلىيە ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ رەھبىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن قۇرۇلغان خەلقئارا ئىقتىسادىي ئورگانلارنىڭ لايىھىلىنىشىگە قاتناشقان، ئەمما ئامېرىكا ۋەكىللەر ئۆمىكى تەرىپىدىن بىر قانچە تەرەپلەر تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلغان.
كېينېسنىڭ تەسىرى ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىدىن باشلاپ ئاجىزلاشقا باشلىغان، بىر قىسمى ئاشۇ ئون يىلدا ئەنگىلىيە - ئامېرىكا ئىقتىسادىدا يۈز بەرگەن داۋالغۇشنىڭ نەتىجىسى، يەنە بىر قىسمى مىلتون فرېدمان ۋە باشقا پۇلدارلارنىڭ كېينېسسىيە سىياسىتىنى تەنقىد قىلغانلىقى ئۈچۈن، ھۆكۈمەت مالىيە سىياسىتى بىلەن سودا دەۋرىنى ياخشى تەڭشەيدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، 2007-2008-يىللىرىدىكى يەرشارى پۇل-مۇئامىلە كرىزىسىنىڭ بارلىققا كېلىشى كېينېسسىيە تەپەككۇرىنىڭ قايتىدىن جانلىنىشىنى قوزغىدى. كېينېسسىيە ئىقتىسادى ئامېرىكا پرېزىدېنتى باراك ئوباما، ئەنگىلىيە باش مىنىستىرى گوردون بروۋېن ۋە باشقا ھۆكۈمەت باشلىقلىرىنىڭ 2007-2008-يىللىرىدىكى پۇل-مۇئامىلە كرىزىسىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قوللانغان ئىقتىسادىي سىياسەتلەرنى نەزەرىيەۋى تايانچ بىلەن تەمىنلىدى.
1999-يىلى « دەۋر » ژورنىلى كېينېسنى ئەسىردىكى ئەڭ مۇھىم كىشىلەر قاتارىغا كىرگۈزگەندە، «ئۇنىڭ ھۆكۈمەتلەر بولمىغان پۇلنى خەجلىشى كېرەك دېگەن رادىكال ئىدىيىسى كاپىتالىزىمنى تېجەپ قالغان بولۇشى مۇمكىن» دەپ خەۋەر قىلغان. «ئىقتىسادشۇناس » كېينېسنى «ئەنگىلىيەنىڭ 20-ئەسىردىكى ئەڭ داڭلىق ئىقتىسادشۇناسى» دەپ تەسۋىرلىدى. كېينېس ئىقتىسادشۇناس بولغاندىن باشقا، يەنە مەمۇر، ئەنگىلىيە مەركىزى بانكىسىنىڭ مۇدىرى، بىلۇمسبۇرى زىيالىيلار گۇرۇپپىسىنىڭ بىر ئەزاسى بولغان. 1937-1944-يىللىرى، كېينېس ئەنگىلىيە ئېۋگېنىك جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرى بولغان. thumb| King's College, Cambridge . كېينېسنىڭ مومىسى ئۇنىڭغا خەت يېزىپ مۇنداق دېدى: ئۇ كامبرىجدا تۇغۇلغاندىكىن، كىشىلەر ئۇنىڭ ئەقىللىق بولۇشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. جون ماينارد كېينېس ئەنگىلىيەنىڭ كامبرىج شەھىرىدە ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دادىسى جون نېۋىللې كېينېس كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىقتىسادشۇناسى ۋە ئەخلاق پەنلىرى ئوقۇتقۇچىسى، ئانىسى يەرلىك ئىجتىمائىي ئىسلاھاتچى فىلورېنسىيە ئادا كېينېس. كېينېس تۇنجى بولۇپ تۇغۇلغان، ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە ئىككى بالا - 1885-يىلى مارگارېت نېۋىللې كېينېس ۋە 1887-يىلى گېففرېي كېينېس. گېففرېي تاشقى كېسەللىكلەر دوختۇرىغا ئايلاندى، مارگارېت نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن فىزىئولوگ ئارخىبالد خىلل بىلەن توي قىلدى، گەرچە ئۇنىڭ ئاياللار بىلەن نۇرغۇن مۇناسىۋىتى بار بولسىمۇ، بولۇپمۇ ئېگلانتىنې جېب.
ئىقتىساد تارىخچىسى ۋە تەرجىمىھالى روبېرت سكىدېلسكىينىڭ سۆزىگە قارىغاندا، كېينېسنىڭ ئاتا-ئانىسى سۆيۈملۈك ۋە دىققەتچان ئىكەن. ئۇلار بىر جامائەت چېركاۋىغا قاتناشتى ۋە ئۆمۈر بويى بىر ئۆيدە قالدى، بۇ يەردە بالىلار دائىم قايتىپ كېلىدۇ. كېينېس دادىسىنىڭ خېلى قوللىشىغا ئېرىشتى، جۈملىدىن ئۇنىڭ ياش ۋاقتىدىلا ۋە 1929-يىلى چوڭ كاساتچىلىقنىڭ دەسلىپىدە ئۇنىڭ مۈلكى يوقىلىپ كەتكىلى تاس قالغان ۋاقىتتا، ئۇنىڭ ئوقۇش ياردەم پۇلى ئىمتىھانىدىن ئۆتۈشىگە ياردەم بېرىدۇ. كېينېسنىڭ ئاپىسى بالىلىرىنىڭ قىزىقىشىنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئايلاندۇردى، سكىدېلسكىينىڭ سۆزىگە قارىغاندا، «ئۇ بالىلىرى بىلەن بىللە چوڭ بولالايدىغان بولغاچقا، ئۇلار ئەزەلدىن ئۆيدىن ئېشىپ كەتمىگەن».
1889-يىلى 1-ئايدا، كېينېس بەش يېرىم ياشتا، پېرس قىزلار مەكتىپىنىڭ يەسلىسىدە ھەپتىدە بەش ئەتىگەن باشلىدى. ئۇ ناھايىتى تېزلا ھېسابلاش ئىقتىدارىغا ئىگە تالانتىنى نامايان قىلدى، ئەمما سالامەتلىكى ناچار بولۇپ، بىر نەچچە ئۇزۇن ئىشتىن توختاپ قالدى. ئۇ ئۆيىدە بىر ۋالىي Beatrice Mackintosh ۋە ئانىسى تەرىپىدىن تەربىيەلەنگەن. 1892-يىلى 1-ئايدا، سەككىز يېرىم ياشتا، ئۇ سانت ئىماننىڭ تەييارلىق مەكتىپىدە بىر كۈنلۈك ئوقۇغۇچى بولۇشقا باشلىغان. 1894-يىلغا كەلگەندە، كېينېس ئۇنىڭ سىنىپىنىڭ ئالدىدا مېڭىپ، ماتېماتىكىدا مۇنەۋۋەر ئىدى. 1896-يىلى، ست ئىماننىڭ مۇدىرى رالف گودچېلد كېينېسنىڭ «مەكتەپتىكى باشقا ئوغۇللارنىڭ ھەممىسىدىن باش ۋە مۈرى» ئىكەنلىكىنى يازغان ۋە كېينېسنىڭ ئېتونغا ئوقۇش مۇكاپات پۇلى ئالالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدىكەن.
1897-يىلى، كېينېس ئېتون ئىنىستىتۇتىغا پادىشاھ ئوقۇش مۇكاپات پۇلىغا ئېرىشىپ، ماتېماتىكا، كلاسسىك ۋە تارىخ قاتارلىق نۇرغۇن پەنلەردە ئىختىساسلىقلارنى كۆرسەتتى: 1901-يىلى ئۇ ماتېماتىكا ئۈچۈن توملىن مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. ئېتوندا، كېينېس كەلگۈسىدىكى باش مىنىستىر خارولد ماكمىللاننىڭ چوڭ ئاكىسى دان ماكمىللاندا تۇنجى «ھاياتىدىكى مۇھەببەت» نى باشتىن كەچۈردى. گەرچە ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە سەۋىيىسىگە قارىماي، كېينېس يۇقىرى تەبىقىدىكى ئوقۇغۇچىلار بىلەن ئاسانلا ئارىلىشىپ كەتتى.
1902-يىلى، كېينېس ماتېماتىكا ئوقۇش ئۈچۈن ئوقۇش مۇكاپات پۇلىغا ئېرىشكەندىن كېيىن، ئېتوندىن كامبرىج پادىشاھى ئىنىستىتۇتىغا كەتكەن. ئالفرېد مارشال كېينېسنىڭ ئىقتىسادشۇناس بولۇشىنى ئۆتۈندى، گەرچە ئۆزىنىڭ خاھىشى ئۇنى پەلسەپەگە، بولۇپمۇ GE مورنىڭ ئەخلاق سىستېمىسىغا جەلپ قىلدى. كېينېس ئۇنىۋېرسىتېت پىت كۇلۇبىغا سايلانغان ۋە يېرىم مەخپىي كامبرىج ئەلچىلەر جەمئىيىتىنىڭ ئاكتىپ ئەزاسى، مۇنازىرە كۇلۇبى ئاساسەن ئەڭ يارقىن ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن ساقلانغان. نۇرغۇن ئەزالارغا ئوخشاش، كېينېس ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن كۇلۇب بىلەن بولغان رىشتىنى ساقلاپ قالدى ۋە ھاياتىدا ئاندا-ساندا يىغىنلارغا داۋاملىق قاتناشتى. كامبرىجدىن ئايرىلىشتىن بۇرۇن، كېينېس كامبرىج بىرلەشمىسى جەمئىيىتى ۋە كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى لىبېرال كۇلۇبىنىڭ رەئىسى بولغان. ئۇ ئاتېئىزىمچى دېيىلگەن.
1904-يىلى مايدا، ئۇ ماتېماتىكا بويىچە بىرىنچى دەرىجىلىك باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. كېينېس ئائىلىسىدىكىلەر ۋە دوستلىرى بىلەن بىللە تەتىلدە بىر نەچچە ئاي تۇرغاندىن باشقا، كەلگۈسى ئىككى يىلدا ئۇنىۋېرسىتېت بىلەن داۋاملىق شۇغۇللاندى. ئۇ مۇنازىرىگە قاتناشتى، پەلسەپەنى تېخىمۇ ئۆگەندى ۋە بىر مەۋسۇم ئاسپىرانت بولۇش سۈپىتى بىلەن بىرەسمىي ئىقتىساد دەرسلىرىگە قاتناشتى، بۇ ئۇنىڭ بۇ تېمىدىكى بىردىنبىر رەسمىي مائارىپىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئۇ 1906-يىلى مەمۇرلۇق ئىمتىھانىغا قاتناشقان.
ئىقتىسادشۇناس خاررىي جونسون كېينېسنىڭ دەسلەپكى ھاياتىدىكى ئۈمىدۋارلىقنىڭ ئۇنىڭ كېيىنكى تەپەككۇرىنى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچى ئىكەنلىكىنى يازغان. كېينېس ئۆزىنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان ھەر قانداق مەسىلىنىڭ ھەل قىلىش چارىسىنى تاپالايدىغانلىقىغا ھەمىشە ئىشىنىپ، ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ ياخشى ئىش قىلىش ئىقتىدارىغا بولغان مەڭگۈلۈك ئىشەنچنى ساقلاپ كەلدى. كېينېسنىڭ ئۈمىدۋارلىقىمۇ مەدەنىيەت جەھەتتە، ئىككى مەنىدىن ئېيتقاندا: ئۇ ئىمپېرىيە تەرىپىدىن ئەڭ يۇقىرى پەللىدە يېتىشتۈرۈلگەن ئەڭ ئاخىرقى بىر ئەۋلاد كىشىلەردىن بولۇپ، ئۇ يەنە تەجرىبە ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ئارقىلىق باشقۇرۇشقا ھەقلىق دەپ قارايدىغان ئاخىرقى ئەۋلادلاردىن ئىدى. سكىدېلسكىينىڭ سۆزىگە قارىغاندا، 19-ئەسىردىن 1- دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرىغىچە ئەنگىلىيەدە ئېقىۋاتقان مەدەنىيەت بىرلىكى تۇيغۇسى ياخشى تەربىيە كۆرگەنلەر ئۆز-ئارا ۋە ھاياتقا مۇناسىۋەتلىك ھەر خىل بىلىم ساھەلىرىنى تۇرغۇزۇپ، ئۇلارنى ئىشەنچ بىلەن تەمىنلىيەلەيدىكەن. ئەمەلىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلغاندا ئوخشىمىغان ساھەدىن سىزىڭ. thumb| كېينېسنىڭ خىزمەتدىشى داۋىد لويد جورج . كېينېس دەسلەپتە «ۋېلىش سېھرىگەر» دىن ئېھتىيات قىلىپ، رەقىبى Asquith نى ياخشى كۆرىدۇ، ئەمما ۋېرسالدىكى لويد جورجدىن تەسىرلەندى. بۇ كېينېسنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى باش مىنىستىرنىڭ «تىنچلىقنىڭ ئىقتىسادىي نەتىجىسى» دىكى كەسكىن رەسىمىنى سىزىشىغا توسقۇنلۇق قىلالمىدى.
چوڭ كاساتچىلىق مەزگىلىدە
thumb| چوڭ كاساتچىلىق ۋە ئۇنىڭ دۇنيا ئىقتىسادى قىيىنچىلىق دەۋرى كېينېس ئىنقىلابى يۈز بەرگەن ئارقا كۆرۈنۈشنى شەكىللەندۈردى. بۇ رەسىم كۆچمەن ئانا بولۇپ، فوتوگراف Dorothea Lange تەرىپىدىن 1936-يىلى 3-ئايدا تارتىلغان. كېينېس 20-ئەسىرنىڭ 20-يىللىرىدىن باشلاپ ئىشسىزلىق، پۇل ۋە باھا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن نەزەرىيەۋى خىزمەت باشلىغان. « پۇل توغرىسىدىكى رىسالى» ناملىق ئەسەر 1930-يىلى ئىككى توملۇق نەشر قىلىنغان. بۇ خىزمەتتىكى بىر ئاساسلىق ئىدىيە شۇكى، ئەگەر تېجىلىدىغان پۇل مەبلەغ سېلىش سوممىسىدىن ئېشىپ كەتسە - ئەگەر ئۆسۈم نىسبىتى بەك يۇقىرى بولسا يۈز بېرىدۇ - ئۇنداقتا ئىشسىزلىق كۆپىيىدۇ. بۇ قىسمەن كىشىلەرنىڭ ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ تۆلەيدىغان نىسبىتىنىڭ بەك يۇقىرى بولۇشىنى خالىمايدىغانلىقىنىڭ نەتىجىسى، ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئادەم ئىشلەتكۈچى ئورۇنلارنىڭ پايدا ئېلىشىنى قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ. كىتابنىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى پۇل كۆرسەتكۈچىنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ پۇلنىڭ سېتىۋېلىش كۈچىدىكى ئومۇمىي ئۆزگىرىشنىڭ توغرا ياكى ھەقىقىي مەنىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ئىشەنچ كۆرسەتكۈچىنىڭ ئىشەنچسىزلىكى. بولۇپمۇ ئۇ توپ سېتىش باھا كۆرسەتكۈچىگە ئاساسەن ئەنگلىيەنىڭ 1925-يىلى ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى مۆلچەردە ئالتۇن ئۆلچىمىگە قايتىپ كېلىشىنىڭ يوللۇقلىقىنى تەنقىد قىلدى. ئۇ بۇ كۆرسەتكۈچنىڭ مۇلازىمەت ۋە ئەمگەك تەننەرخىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ تەسىرىنى تۆۋەن مۆلچەرلىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
كېينېس ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ چوڭ كاساتچىلىق مەزگىلىدە قىسىش تەدبىرلىرىنى قاتتىق تەنقىد قىلدى. ئۇ ئىقتىساد چېكىنىش مەزگىلىدە خامچوت قىزىل رەقىمى ياخشى ئىش ۋە ئىقتىسادىي كاساتچىلىقنىڭ تەبىئىي مەھسۇلاتى دەپ قارىدى. ئۇ مۇنداق دەپ يازدى: «ھۆكۈمەتنىڭ مەلۇم خىلدىن قەرز ئېلىشى تەبىئەتنىڭ چارىسى، مۇنداقچە ئېيتقاندا، سودا زىيىنىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ھازىرقىدەك ئېغىر كاساتچىلىقتا، ئىشلەپچىقىرىشنى پۈتۈنلەي توختاتقىلى بولىدۇ».
1933-يىلى چوڭ كاساتچىلىقنىڭ يۇقىرى پەللىسىدە، كېينېس «گۈللىنىشنىڭ مەنىسى» نى ئېلان قىلدى، ئۇنىڭدا يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ چېكىنىشىدىكى ئىشسىزلىقنى ھەل قىلىشتىكى كونكرېت سىياسەت تەۋسىيەلىرى بار، ئاساسلىقى دەۋرىيلىككە قارشى ئاممىۋى چىقىم. گۈللىنىشنىڭ مەنىسى كۆپەيتىش ئۈنۈمى توغرىسىدىكى تۇنجى تىلغا ئېلىنغان مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىگە خىتاب قىلىنغان بىلەن، يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ چېكىنىشىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ مەسلىھەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. بىر نۇسخا يېڭىدىن سايلانغان پرېزىدېنت فىرانكلىن D. روزۋېلىت ۋە باشقا دۇنيا رەھبەرلىرىگە ئەۋەتىلدى. بۇ ئەسەرگە ئامېرىكا ۋە ئەنگىلىيە ھۆكۈمەتلىرى ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلغان بولۇپ، روبېرت سىكىدېلسكىينىڭ سۆزىگە قارىغاندا، گەرچە ئەمەلىي تەسىرى ئانچە چوڭ بولمىسىمۇ، كېينېسسىيە ئىدىيىسىنى كېيىن قوبۇل قىلىشقا يول ئاچقان. 1933-يىلدىكى لوندون ئىقتىساد يىغىنىدا پىكىر بىردەك بولۇپ، بىرلىككە كەلگەن ھەرىكەت مۇساپىسىدە بىرلىككە كېلەلمىدى.
كېينېسيانغا ئوخشاش سىياسەتلەرنى شىۋىتسىيە ۋە گېرمانىيە قوللانغان، ئەمما شىۋىتسىيە بەك كىچىك دەپ قارىلىپ، كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان، كېينېس گېرمانىيەنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك تىرىشچانلىقى توغرىسىدا قەستەن سۈكۈت قىلغان، چۈنكى ئۇ جاھانگىرلىك ئارزۇسى ۋە يەھۇدىيلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىدىن ئۈمىدسىزلەنگەن. بۈيۈك بىرىتانىيەدىن باشقا، كېينېسنىڭ دىققىتى ئاساسلىقى ئامېرىكىغا مەركەزلەشتى. 1931-يىلى ئۇ ئامېرىكىنىڭ چىكاگودىكى دەۋرىيلىككە قارشى ئاممىۋى چىقىم توغرىسىدىكى كۆز قارىشىنى خېلى قوللاشقا ئېرىشتى، ئەينى ۋاقىتتىكى ئامېرىكىنىڭ ئاساسلىق ئېقىننىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئىقتىسادىي كۆز قاراش مەركىزى. قانداقلا بولمىسۇن، پراۋۇسلاۋىيە ئىقتىسادى كۆز قارىشى خامۇشلۇقنى پەسەيتىش ئۈچۈن ئۇرۇش ئارىلىشىشتىن ئىلگىرى، مالىيەنىڭ ئارىلىشىشىغا قارىتا دۈشمەنلىكنى ساقلاپ كەلدى. 1933-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، كېينېس فېلىكس فرانكفۇرتېر تەرىپىدىن پرېزىدېنت روزۋېلىتقا بىۋاسىتە خىتاب قىلىشقا قايىل قىلىنغان، ئۇ 1934-يىلى خەت ۋە يۈزتۇرانە قىلغان، ئۇنىڭدىن كېيىن بۇ ئىككىيلەن بىر-بىرىنى يۇقىرى سۆزلىگەن. قانداقلا بولمىسۇن، سكىدېلسكىينىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ئورتاق تونۇش شۇكى، كېينېسنىڭ تىرىشچانلىقى 1939 يىلدىن كېيىن ئاندىن ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىگە ئازراق تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىغان.