cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەبۇ ئىسھاق ئەسسەبىئىي
ئەبۇ ئىسھاقنىڭ ئايالى ئالىيە، ئەيفەئە ئىبنى شاراھىلنىڭ قىزىدۇر. ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن ھەدىس ئاڭلىغان.
دۆڭباغ يېزىسى
دۆڭباغ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 23 مىڭ ئەتراپىدا.
قومۇل قىياتاش رەسىملىرى
قومۇل قىياتاش رەسىملىرى قومۇلنىڭ شىمالىي تەرپىدىكى تەڭرىتاغ تاغ تىزمىلىرى ئىچىگە جايلاشقان بۇلۇپ، ھازىر 40 تىن كۆپرەك ئۇرۇندا بايقالغان.
تۇنۇشتۇرۇلىشى
قومۇل قىياتاش رەسىملىرى قومۇلنىڭ شىمالىي تەرپىدىكى تەڭرىتاغ تاغ تىزمىلىرى ئىچىگە جايلاشقان بۇلۇپ، ھازىر 40 تىن كۆپرەك ئۇرۇندا بايقالغان. كۆپىنچىسى قومۇلنىڭ شەرقىي شىمالىي تەرپىدىكى تاشبېلىق رايونىنىڭ شاڭ ماۋئەي، ئاقتاغ، جىياۋگۇ ۋە بارىكۆل ناھىيەسى دىكى باچاڭزى يېزىسى غا مەركەزلەشكەن.
قىياتاش رەسىملىرىنىڭ تۈزۈلۈشى، ئۇيۇش تېخنىكىسى قاتارلىقلار كۆچمەن مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت-سەنئىتى،تۇرمۇش سەۋىيەسىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ؛ ئۇ رەسىملەرگە ھەر خىل ھايۋاناتتىن باشقا يەنە ئوۋ ئوۋلاش، ئات مىنىش، مال بېقىش، ئۇسسۇل ئويناش، جەڭگە ئاتلىنىش، مۇھەببەت قاتارلىقلارنى ئىپادىلەيدىغان رەسىملەر، ئىلاھلارنىڭ رەسىمى، بەلگە قاتارلىقلار سىزىلغان.
قومۇل قىياتاش رەسىملىرىنىڭ كۆپ ساندىكىسى بىرونزا دەۋرى بىلەن ھۇن، تۈرك دەۋرلىرىگە تەئەللۇق يادىكارلىقلار ھېسابلىنىدۇ.
ئىمام ئەبۇ شامە ئەلمەقدىسىي
ئىمام ئەبۇ شامە ئەلمەقدىسىي (أبو شامة المقدسي): ئابدۇرراھمان ئىبنى ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىم ئەلمەقدىسى. (ھ. 599 – 665 / م. 1203 - 1267) ھەدىسشۇناس، كاتتا شافىئىي فەقىھ، قىرائەت ئالىمى ۋە تارىخچى.
سىيەك يېزىسى
سىيەك يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى
چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى گەنسۇنىڭ سۇبېي موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيە بازىرىنىڭ تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان چوڭ قارا جىلغىسىغا جايلاشقان.
تۇنۇشتۇرۇلىشى
چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى گەنسۇنىڭ سۇبېي موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيە بازىرىنىڭ تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان چوڭ قارا جىلغىسىغا جايلاشقان، 3.5 كىلومېتىر سوزۇلغان، تارقىلىشى تەرتىپسىز، ئورنىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكى بىردەك ئەمەس، ئەڭ ئېگىز يېرى يەر يۈزىدىن 100 مېتىردىن ئاشىدۇ، ئەڭ تۆۋەن جايى ئاران ئىككى-ئۈچ مېتىر. قىيا تاش رەسىملىرى جەمئىي 34 گۇرۇپپا، نەقىشلىرى 1 مىليون 900 پارچە.
رەسىم يۈزى پېتىنقى ئويما ۋە قاپارتما ئويما شەكلى قوللىنىلىدۇ، كۆپ قىسىم ۋاقىتلاردا شامالدىن دالدا كۈنگەي تاغ تىك گرانىت تاش ۋە ھاك تاش ئۈستىگە سىزىلغان، كۆپ قىسىملىرىنىڭ مەزمۇنى ئوۋچىلىق، مال بېقىش، چامباشچىلىق ماھارىتىنى مەشىق قىلىش، ئاتلىق ئۇرۇش قىلىش قاتارلىقلارنى ئىپادىلەپ بېرىدۇ.
رەسىمدىكى ھايۋانلاردىن چىپار بۇغا، چوڭ مۈڭگۈزلىك قوي، ياۋا كالا، ياۋا تۆگە، پىل، يولۋاس قاتارلىق ھايۋانلار بۇلۇپ، دەۋرى يېغىلىق دەۋرىدىن خەن سۇلالىسى دەۋرىگىچە بولغان ئارلىقنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى بۇ رايوندىكى كۆچمەن چارۋىچى مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت ئىزنالىرى، خېشى كارىدورىنىڭ غەرىبىي بۆلىكىگە جايلاشقان قەدىمىي كۆچمەن چارۋىچى مىللەت تارىخىنىڭ مۇھىم ئوبرازلىق ماتېرىيال، ئۇ ئىچكى موڭغۇل، نىڭشيا قاتارلىق جايلاردىكى باشقا قىياتاش رەسىملىرى تەشكىل قىلغان ئېلىمىزنىڭ شىمالىدىكى قىياتاش چەمبىرىكى، ئاز ئۇچرايدىغان قەدىمكى كۆچمەن چارۋىچى مىللەتلەرنىڭ تۇرمۇش تەتقىق قىلىشتىكى قىممەتلىك ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ.
بروكولى
بروكولى (ئېنگلىزچە: Broccoli؛ ئىتالىيەچە: Brassica oleracea ) بىر خىل كۆكتات. بروكولى ئىتالىيەدىن چىقىدىغان يوپۇرمىغى قوينىڭ قۇيرىقىغا ئوخشايدىغان لېكىن يېشىل، غول قىسىمى توم بولدىغان بىر خىل يېسىۋىلەك تۈرىدىكى ئۆسۈملۈك. thumb|بروكولى ئەۋرىشكىسى thumb|بروكولى بىلەن قورۇلغان تاماق thumb|بروكولى ئۆسۈش مۇھىتى
1949 - يىلى
1949 - يىلى
قىرغىز تىلى
left|thumb|400px|دۇنيادا [[قىرغىز تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] قىرغىزىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
تارىخ
قىرغىزلار ئۇزاق تارىخقا ئىگە مىللەت. ئېلىمىزنىڭ خەنزۇچە سالنامىلىرىدە ناھايىتى بۇرۇنلا قىرغىز ئەجداتلىرىنىڭ پائالىيىتى توغرىسىدا مەلۇمات بېرىلگەن. ھەممىدىن بۇرۇن «تارىخىي خاتىرىلەر»دە ئۇچرىغان 鬲昆ياكى 隔昆 سۆزلىرى قىرغىز ئەجدادلىرىنىڭ نامىدىن ئىبارەت. تارىختا خەنزۇچە سالنامىلەردە قىرغىز ئەجدادلىرىنىڭ نامى ھەرخىل تەرجىمە قىلىنغان، مەسىلەن، جىن سۇلالىسى دەۋرىدە كۆپرەك坚昆 (خاككاسلار)دەپ ئاتالغان؛ جەنۇبىي ۋە شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىدىن سۈي سۇلالىسى دەۋرىگە قەدەر 结骨(خاككاسلار)، 纥骨، 契骨،护骨(قۇتلۇغ غۇز)دەپ ئاتالغان؛ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كۆپرەك黠戛 斯(خاككاسلار)دەپ ئاتالغان، بەزىدە 坚昆 ياكى 纥挖斯 دەپ ئاتالغان؛ لياۋ، سۇڭ، جىن سۇلالىسى دەۋرلىرىدە辖戛斯، 黠戛 司، 纥里迄斯 دەپ ئاتالغان؛ موڭغۇللارنىڭ يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئومۇمەن 吉利吉思(قىرغىز) دەپ ئاتالغان، بەزىدە 乞儿吉思(قىرغىز) دەپ ئاتالغان؛ چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە 布鲁特(بۇيرۇت) ياكى 布依鲁特 دەپ ئاتالغان. «بۇيرۇت» سۆزى ئەسلىدە جۇڭغار موڭغۇللىرىنىڭ قىرغىزلارنى ئاتىشى ئىدى.كېيىن مانجۇ، خەنزۇ قاتارلىق مىللەتلەرمۇ شۇ بۇيىچە ئاتىغان بولۇپ، ئۇنىڭ مەنىسى بەزىلەرنىڭ دېيىشىچە «ئېگىز تاغلىقلار» ئىكەن. مىنگونىڭ 24-يىلى (1935)، شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت مەزكۇر مىللەت نامىنى خەنزۇچىغا 柯尔克孜دەپ ئاھاڭ تەرجىمىسى قىلىشنى رەسمىي بېكىتكەندىن كېيىن، ھازىرغا قەدەر شۇ بويىچە قوللىنىلماقتا.
«قىرغىز» سۆزىنىڭ كېلىش مەنبەسى ۋە مەنىسى توغرىسىدا، جۇڭگو ۋە چەت ئەللەرنىڭ تارىخ ماتېرىياللىرىدا ۋە قىرغىزلارنىڭ رىۋايەتلىرىدە نۇرغۇن ئوخشاشمايدىغان شەرھىلەر بار. ئۇلارنىڭ ئاساسلىقلىرى «ماناس» ئېپوسىدا ئېيتىلغان «قىرىق جۈز» رىۋايىتى، «قىرگېز» رىۋايىتى ۋە خەلق ئىچىدە تارقىلىپ يۈرگەن «قىر ئوغۇز» رىۋايىتى قاتارلىقلادىن ئىبارەت. مەسىلەن، «قىر ئوغۇز» رىۋايىتىدە «قىرغىز» سۆزى «ئوغۇز» سۆزىدىن ئۆزگىرىپ بارلىققا كەلگەن دەپ قارىلىدۇ. ئوغۇز قەدىمكى زاماندا ئۆتكەن باتۇر، ئەقىل-پاراسەتلىك بىر پادىشاھ بولۇپ، ئۇنىڭ بالىلىرىنىڭ ئىچىدىكى بىرى ئۆزىنىڭ ئاكا-ئۇكا قېرىنداشلىرى بىلەن ئەپ ئۆتەلمىگەنلىكتىن، ئۆز قەبىلىسىنى باشلاپ شىمال تەرەپتىكى بىر «قىر»(چوڭ تاغ) ئېتىكىگە كۆچۈپ بېرىپ، ئوۋچىلىق قىلىپ ھايات كەچۈرگەن. شۇنىڭ بىلەن پادىشاھ ئوغۇزنىڭ باشقا ئۇرۇق-ئەۋلادلىرى ئۇلارنى «قىرلىقلار» دەپ ئاتىغان. قىرلىقلار ئۆز ئەتراپىدىكى يېقىن قوشنىسى بولغان موڭغۇللار ۋە تاتارلار بىلەن قۇيۇق بېرىش-كېلىش قىلىغان. ئۇلار قىرلىقلارنى «قىر ئوغۇزلار»، يەنى قىردىكى ئوغۇزلار دەپ ئاتىغان. كېيىن قىر ئوغۇزلار تەرەققىي قىلىپ نەچچە مىڭ تۈتۈنگە يەتكەن ھەمدە موڭغۇللار، تاتارلار، قىتايلار(قىتانلار) بىلەن ئارىلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. قىر ئوغۇز پادىشاھىنىڭ بىر نەۋرىسى موڭغۇللارنىڭ بىر قىزى بىلەن توي قىلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى «موڭغۇلدور»(موڭغۇللار) دەپ ئاتالغان، «قىر ئوغۇز» دېگەن ناممۇ مۇشۇ تەرەققىيات جەريانىدا، تەدرىجىي ھالدا ئۆزگىرىپ «قىرغىز» بولۇپ قالغان. يەنە بىر رىۋايەتتە ئېيتىلىشىچە، بۇرۇنقى زاماندا شىمالدا ئىككى چوڭ تاغ بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرىدىن 10 دەريا ئېقىپ چىقىدىكەن، يەنە بىرىدىن 30 دەريا ئېقىپ چىقىدىكەن. بۇ دەريالار ئۆزئارا قوشۇلۇپ چوڭ بىر دەريانى ھاسىل قىلىدىكەن، «ئېنساي»(ئانا دەريا)دەپ ئاتالغان بۇ چوڭ دەريانىڭ ئاخىرى دېڭىزغا قۇيۇلىدىكەن. بۇ ئىككى چوڭ تاغدا ۋە بۇ دەريالارنىڭ قىرغاقلىرىدا ئولتۇراقلاشقان كىشلەر «قىر ئوغۇز» دەپ ئاتىلىدىكەن. قەدىمكى قىرغىز تىلىدا «قىر» سۆزى چوڭ تاغ مەنىسىنى، «ئوغۇز» سۆزى چوڭ دەريا مەنىسىنى ئىپادىلەيدۇ. كېيىن «قىر ئوغۇز» سۆزى ئېغىز تىلىدا تەدرىجىي ھالدا ئۆزگىرىپ «قىرغىز» بولۇپ قالغان. قىرغىزلار ئارىسىدا تاغنى «ئاتا» دەپ، دەريانى «ئانا» دەپ ئاتايدىغان ئادەت ئۇزاق مۇددەت ۋە كەڭ تارقالغان بولۇپ، بۇ «قىر ئوغۇز» رىۋايىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
«خەننامە.ھۇنلار ھەققىدە قىسسە»دە خاتىرىلىنىشىچە، خاككاسلار «شەرقتە تەڭرىقۇت ئوردىسىغا 7000 چاقىرىم كېلەتتى. جەنۇبتا قوش بەگلىكىگە 5000 چاقىرىم كېلەتتى». «ۋېينامە.غەربىي رۇڭلارنىڭ تەرجىمىھالى»دىمۇ: «شەرقتە ھۇنلارنىڭ تەڭرىقۇت ئوردىسى ئەنشىشۈگە 7000 چاقىرىم كېلەتتى، جەنۇبتا ئالتە قوش بەگلىكىگە 5000 چاقىرىم كېلەتتى. غەربىي جەنۇبتا كانجۇت خانلىقى چېگرىسىغا 3000 چاقىرىم كېلەتتى، غەربتە كانجۇت خانلىقى تېررىتورىيىسىگە 8000 چاقىرىم كېلەتتى» دېيىلگەن. بۇنىڭدىن ئومۇمەن شۇنى بىلىشكە بولىدۇكى، خاككاسلار مىلادىدىن بۇرۇنلا يېنسەي دەرياسىنىڭ يۇقىرىقى ئېقىنى رايونىدا پائالىيەت قىلغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 3-ئەسىردە، موڭغۇل ئىگىزلىكىدە پائالىيەت قىلغان ھۇنلارنىڭ كۈچى تەدرىجىي زورىيىپ، ئۆزىگە قوشنا بولغان نۇرغۇنلىغان مىللەت ۋە قەبىلىلەرنى ئارقا-ئارقىلاپ بويسۇندۇردى. خاككاسلارمۇ ھۇنلار تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلدى. خەن سۇلالىسىنىڭ بېنشى 2-يىلى(مىلادىدىن بۇرۇنقى72)، خەن سۇلالىسى ئۇسۇنلار بىلەن كېلىشىپ ھۇنلارغا ئورتاق ھۇجۇم قىلدى. ئۇسۇنلار ھۇنلارنىڭ ئوڭ قول خان ئوردىسىغا ھۇجۇم قىلىپ كىرىپ، نۇرغۇن ئادەمنى قىرىپ تاشلىدى. شۇ يىلى قىشتا، ھونلارنىڭ قۇل قىلىشىغا ئۇچرىغان دىڭلىڭ، ئاغۋات قاتارلىق قەبىلىلەر پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ھونلارغا قارشىلىق كۆرسەتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئېغىر تەبىئىي ئاپەت يۈز بەردى. شۇنىڭ بىلەن «ھونلارنىڭ كۈچى زور دەرىجىدە ئاجىزلاشتى، ھەر قايسى بەگلىكلەر ئۇلارنىڭ ئىسكەنجىسىدىن قۇتۇلدى، ھۇجۇمچى ۋە بۇلاڭچىلارغا تاقابىل تۇرالمىدى». خەن سۇلالىسى شېنجۆ 2-يىلى(مىلادىدىن بورۇنقى60)، غەربىي خەن سۇلالىسىنىڭ غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى غەربىي يۇرتتا مەھكىمە قۇرۇپ مەمۇرىيەت يۈرگۈزگەندىن كېيىن، ھونلارنىڭ كۈچى تېخىمۇ شىمالغا يۆتكەلدى. ئارقىدىنلا ھونلارنىڭ ئىچكى قىسمىدا تەڭرىقۇتنىڭ ئورنىنى تالىشىش ماجراسى توختىماي يۈز بەرگەنلىكتىن، كۈچى زور دەرىجىدە ئاجىزلاپ كەتتى. خەن سۇلالىسىنىڭ گەنلۇ 2-يىلى(مىلادىدىن بۇرۇنقى 52)، ھونلارنىڭ قوغشار تەڭرىقۇتى خەن سۇلالىسىغا تەسلىم بولدى. ئۇنىڭ بىلەن قارىمۇ قارشى تۇرۇپ كېلىۋاتقان قۇتئۇش تەڭرىقۇت غەربكە ۋە شىمالغا قاراپ تەرەققىي قىلىپ، خاككاسلار رايۇنىغا كىردى. قۇشئۇت خەن سۇلالىسى ئەلچىسىنى ئۆلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، خەن سۇلالىسىنىڭ ئۆچ ئېلىشىدن قورقۇپ، خاككاسلار زېمىنىدىن يەنە كانجۇتقا كۆچۈپ كەتتى. ئۈچ پادىشاھلىقنىڭ ساۋۋېي دەۋرىدە، ھۆججەتلەردە خاتىرىلىنىشىچە خاككاسلارنىڭ خىللانغان لەشكىرى 30 مىڭ بولۇپ، ئومۇمىي ئاھالىسىنىڭ 100 مىڭدىن ئاشىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. شىمالىي ۋېي بەگلىكىنىڭ كۇيسۈي دەۋرىدە، قىرغىزلارنىڭ ئەجدادلىرى تېلى قەبىلىسى ئىتتپاقىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، كانفۇ دەرياسى (يېنسەي دەرياسىنىڭ تارماق ئېقىنى ئاباكان دەرياسى) بىلەن كىم دەرياسى (يېنسەي دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنى) ئارىسىدا پائالىيەت قىلغان. 6-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، تۈركلەر گۈللەندى، «غەربتە يادا بەگلىكىنى يوقاتتى، شەرقتە قىتانلارنى قوغلاپ چىقاردى، شىمالدا كەنكۈن(قىرغىز)لارنى قوشۇۋالدى، سەددىچىننىڭ سىرتىدىكى بەگلىكلەرنى بويسۇندۇردى».
8-ئەسىرنىڭ ئاخىرى 9-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، ئۇيغۇر خانلىقى خاككاس(قىرغىز) لارنى زور مەغلۇبىيەتكە ئۇچراتتى، خاككاس خاقانى ئۆلتۈرۈلدى. 9-ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىنىڭ ئاخىرلىرىدا، ئۇيغۇر خانلىقىدا قەھەتچىلىك يۈز بەردى. ئارقىدىنلا ئىچكى توپىلاڭ يۈز بەردى. ئۇيغۇر ھۆكۈمرانلىق گۇرۇھىدىكى بىر قىسىم كىشىلەر خاككاسلار بىلەن بىرلىشىپ، ئۇيغۇر خانلىقىنى يوقىتىپ، موڭغۇل ئېگىزلىكىنى تىزگىنلىدى. «يېڭى تاڭنامە.خاككاسلار ھەققىدە قىسسە»دە خاتىرىلىنىشىچە، خاككاس خانلىقىنىڭ چېگرىسى شەرقتە قۇرىقان(بايقال كۆلى يېنىدا)غا ياندىشىپ تۇراتتى، غەربتە قارلۇق(ئالتاي تېغىنىڭ غەربىدە)قا يېقىن تۇراتتى. غەربىي جەنۇبتا تۈبۈت (ئەينى چاغدا ئۇلارنىڭ تەسىر كۈچى تەڭرى تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگىچە يېتىپ كەلگەن) بىلەن قوشنا ئىدى. جەنۇبتا تاڭ سۇلالىسى بىلەن قارىشىپ تۇراتتى.
خاككاس خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن ، تاڭ سۇلالىسى بىلەن ياخشى مۇناسىۋەتنى ساقلاپ كەلگەن. تاڭ سۇلالىسىنىڭ خۇيچاڭ 6-يىلى(846)، تاڭ سۇلالىسى خانى ۋۇزۇڭ ئەلچى ئەۋەتىپ خاككاس قاغانىغا «دانا ۋە جەڭگىۋار قاغان» دېگەن ئوتۇغات نامىنى بەرمەكچى بولغان ئىدى. ئەمما ۋۇزۇڭ بۇرچىنى ئادا قىلماي تۇرۇپلا، ئالەمدىن ئۆتكەنلىكتىن، بۇ ئىش ئەمەلگە ئاشمىدى. كېيىنكى يىلى تاڭ سۇلالىسى خانى تاڭ شۇەنزۇڭ خاككاسلارغا لى يېنى ئەلچىلىككە ئەۋەتىپ، ئۇلارنىڭ قاغانىغا «دانا ۋە جەڭگىۋار قاغان»لىق ئوتۇغات نامىنى بەردى.
DLMURAT ANWAR KYRGYZ
نېپال تىلى
<div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> left|thumb|200px|دۇنيادا [[نېپال تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] نېپال ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 30مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
بىرما تىلى
left|thumb|300px|دۇنيادا [[بىرما تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]] left|thumb|400px|بىرما تىلى. بىرما ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 34مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
مېيلى قارلىق تېغى
مېيلى قارلىق تېغى يۈننەن ئۆلكىسى دىچىڭ زاڭزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى دېچىڭ ناھىيەسى بىلەن شىزاڭ ئاپتونوم رايونى لىنجى شەھىرى چايۈ ناھىيەسىنىڭ كېسىشكەن جايغا جايلاشقان.
تۇنۇشتۇرۇلىشى
قىياپىتى ھەر خىل، چوققىلىرى كۆككە تاقاشقان مېيلى قارلىق تېغى.
ئامىرخان
thumb|ئامىرخان ئامىرخان 1965-يىلى 3-ئاينىڭ 14-كۈنى ھىندىستان دىكى بومباي دا دۇنياغا كەلگەن. ھىندىستان بوللىۋودتىكى داڭلىق ئارتىس، رېژىسسور، فىلىم ئىشلىگۈچى.
قىسقىچە ئۇچۇرلىرى
thumb|ئامىرخان بىلەن ھىلارىي كىلىنتون
شەخسى ئانكىتى
ئامىرخان 1965-يىلى 3-ئاينىڭ 14-كۈنى ھىندىستان دىكى بومبايدا دۇنياغا كەلگەن. ھىندىستان بوللىۋودتىكى داڭلىق ئارتىس، رېژىسسور، فىلىم ئىشلىگۈچى. ئۇ 8 يېشىدا تۇنجى كىنوسى 《Yaadon Ki Baraat》دا رول ئالغان. كېيىن تېنس توپ ئويناشقا كىرىشىپ، ماخاراشترانىڭ تېنس توپ چىمپىيونلىقىغا ئېرىشكەن.
1988-يىلى ئامىرخان تېنس توپنى تاشلاپ، كىنو ئېكرانىغا قايتىپ كەلگەن. كېيىن «يەر شارىدىكى يۇلتۇزلار»، «نامەلۇم ئۆلۈم»، «ئۈچ ئەخمەق » ... قاتارلىق نادىر ئەسەرلىرى ئارقىلىق دۇنياۋى چولپان بولۇپ تونۇلغان.
ئامىرخان ھىندىستاننىڭ دۆلەت گۆھىرى دەرىجىلىك شەخىسى، بوللىۋودتىكى كۆپ ئىقتىدارلىق ئارتىس، ئامىرخاندا ئۇتۇق قازىنالايدىغان ئىشەنچ، ھەقىقەتنى قوغلىشىدىغان يۈرەك، غەيرەت ۋە مۇۋاپپىقىيەت قازىنىدىغان ئەقىل-ئىدراك بار. thumb|ئامىرخان بىلەن مودى (ھىندىستاننىڭ باش ۋەزىرى)
شەخسى تۇرمۇشى
ئامىرخان 21 ياش ۋاقتىدا قوشنىسىنىڭ قىزى رىنا (Reena) نى ياخشى كۆرۈپ قالىدۇ. لېكىن ئىككى ئائىلىنىڭ ئېتىقادىنىڭ ئوخشىماسلىقى سەۋەبلىك ئىككى تەرەپنىڭ ئائىلە باشلىقلىرى بۇ تويغا قارشى چىقىدۇ. شۇ سەۋەبلىك ئامىرخان رىنانى ئېلىپ قېچىشنى قارار قىلىدۇ.
ئەبۇبەكرى ئەلئەبھەرىي
ئەبۇبەكرى ئەلئەبھەرىي (أبو بكر الأبهري): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئەتتەمىيمىي ئەلئەبھەرىي (ھ. 289 – 375 / م. 902 - 986) ئۆز زامانىسىدىكى ئىراقلىق مالىكىي فەقىھلەرنىڭ پېشۋاسى، قىرائەتشۇناس ۋە مۇھەددىس. قازىلىق مەنسىپىنى رەت قىلغان تەقۋادار زات. مالىكىي مەزھەپ فىقھىدا ئەسەرلىرى بار.
ئامىرخان
شەخسى تۇرمۇشى
بۇ مۇھەببەت دائىم ھىندىستان ھۆكۈمىتى ۋە ھىندىستاندىكى پارتىيىلەر تەرىپىدىن مەدھىيلىنىپ ھىندى دىنى مۇخلىسلىرى بىلەن ئىسلام دىنى مۇخلىسلىرىنىڭ ئىجىل-ئىناق ئۆتىشىنىڭ ئۈلگىسى بولۇپ كەلگەن. 2002-يىلى 10-ئايدا ئامىرخان رىنا بىلەن ئاجراشقان. 2005-يىلى 12-ئايدا ئىككىنچى ئايالى كىران (Kiran Rao )بىلەن توي قىلغان. thumb|ئامىرخان بىلەن ئاكساي خۇمار
Filmfare مۇكاپاتى
ئەڭ نادىر ئەر باش پېرسۇناژ مۇكاپاتى   «ئۈچ ئەخمەق دوست»    （نام ئاتاش     2010)
ئەڭ نادىر رېژىسسور مۇكاپاتى       «يەر شارىدىكى يۇلتۇزلار»      (مۇكاپاتقا ئېرىشىش 2008)
ئەڭ نادىر ئەسەر مۇكاپاتى       «يەر شارىدىكى يۇلتۇزلار»      (مۇكاپاتقا ئېرىشىش 2007)
Zee كىنو مۇكاپاتى
ئەڭ نادىر رېژىسسور مۇكاپاتى       «يەر شارىدىكى يۇلتۇزلار»      (مۇكاپاتقا ئېرىشىش 2008)
ئەڭ نادىر ئەر يانداش رولچى مۇكاپاتى       «يەر شارىدىكى يۇلتۇزلار»      (مۇكاپاتقا ئېرىشىش 2008)
بوللىۋودتىكى خەلقنىڭ تاللىشى مۇكاپاتى
ئەڭ نادىر رېژىسسور مۇكاپاتى       «يەر شارىدىكى يۇلتۇزلار»      (مۇكاپاتقا ئېرىشىش 2008)
ئەڭ نادىر ئەر يانداش رولچى مۇكاپاتى       «يەر شارىدىكى يۇلتۇزلار»      (مۇكاپاتقا ئېرىشىش 2008)
Dadasaheb Phalke مۇكاپاتى
ئەڭ نادىر ئورۇنلاش مۇكاپاتى   «ئۈچ ئەخمەق دوست»    （مۇكاپاتقا ئېرىشىش    2010)
ئامىر خان ئېرىشكەن مۇكاپات 22، بۇنىڭ ئارىسىدا فىلىملەر مۇكاپاتى يەتتە (بىرسى ئەڭ ياخشى يېڭى ئارتىس، ئۈچى ئەڭ ياخشى ئەر ئارتىس مۇكاپاتى).
ئامىر خان 2003-يىلى ھىندىستاننىڭ تۆتىنچى دەرىجىلىك گىراژدانلار مۇكاپاتىغا، 2010-يىلى ئۈچىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
2001-يىلى فوربېس ژۇرنىلى ئامىر خاننى ھىندىستاندىكى ئۈچىنچى كۈچلۈك كىنو چولپىنى دەپ باھالىغان.
2009-يىلى ماخاراستا شىتاتى ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ ھىندىستان كىنوچىلىقىغا قوشقان تۆھپىسى ئۈچۈن تارقاتقان «راج كاپور» مۇكاپاتىنى بەرگەن.
2013-يىلى «دەۋر ژۇرنىلى» ئېلان قىلغان دۇنيادىكى ئەڭ تەسىر كۈچىگە ئىگە 100 شەخىسنىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان.
پائالىيەتلىرى
2006-يىلى 4-ئايدا ئامىرخان يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ يەر ئىگىلەپ سۇغا توغان تۇتۇش ھەركىتى توغرىسىدا ئېلىپ بېرىلغان نامايىشقا قاتناشقان. ئۇنىڭ ئىش - ھەرىكىتى بولسا زۇڭلى سىنگىنىڭ مەدىتىگە ئېرىشكەن.
2011-يىلى ئامىرخان  بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بالىلار فوندى ئوبراز ئەلچىسىلىككە تەيىنلىنىپ، ئاممىنىڭ بالىلار ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىك مەسىلىسىگە  كۆڭۈل بۆلىشىنى مۇراجىئەت قىلغان. بۇنىڭدىن باشقا ئۇ يەنە دۇنيا تەبىئەت فوندى جەمئىيىتى « يەرشارىدا بىر سائەت » پائالىيىتىنىڭ ھىندىستان رايونىدىكى باش ئەلچىسى.
2015-يىلى 4-ئاي ئامىرخان نيۇيوركتا ئۆتكۈزۈلگەن 6-نۆۋەتلىك دۇنيا ئايال باشلىقلار يىغىنىدا سۆھبەتتە بولدى.
2016، 2017، 2018-يىللىرى چوڭ قۇرۇلۇقتا كىنو ڧىلىملىرىنى تۇنۇشتۇرۇش پائالىيىتىگە قاتناشقان. شۇنداقلا، شۇ جەريانىدا، چىڭدۇغا بىرىپ مۈشۈكىيىققا يەم بەرگەن. 2018-يىلى ئۇنىڭ بىلەن داڭلىق ئارتىس خۇئاڭبونىڭ ئۇچىرىششىغا بىر ئۇيغۇر قىزى تەرجىمانلىق قىلىلپ بەرگەن.
مەنبە
ئىزدە قامۇسى https://web.archive.org/web/20171111183503/http://wiki.izda.com/?a=show&id=8312
يېڭىباغ يېزىسى
يېڭىباغ يېزىسى كېرىيە ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ،كېرىيە ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 11.77 كىلومېتر كېلىدۇ. جەنۇبتا مۇغاللا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقىي تەرىپى ئويتاغ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربتە دېھقانچىلىق مەيدانى بار. جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 82 كىلومېتر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 53.5 كىلومېتىر، كۆلىمى 4333.8 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، يەر شەكلى جەنۇبتىن شىمالغا سوزۇلغان، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1361.5 مېتىر كېلىدۇ.
كىلىماتى
يېڭىباغ يېزىسى تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان، مۆتىدىل بەلباغ قۇرۇقلۇق تىپىدىكى قۇرغاق كىلىماتقا كىرىدۇ، يىل بويى قۇرغاق، يامغۇر ئاز ياغىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 458 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى℃24.3-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 205 ~ 210 كۈن. ئادەتتە شامال كۈچى 5 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 بالغا يېتىدۇ. تۇپراقنىڭ شورلىشىشى بىر قەدەر ئېغىر، جۇغراپىيەلىك مۇھىتى ئىنتايىن ناچار.
مەقئەت ھۆل تەمرەتكىسى
مەقئەت تەمرەتكىسى تۈز ئۈچەينىڭ ئاخىرقى بۆلىكى ياكى تۈز ئۈچەي بىلەن مەقئەت مۇسكۇلىنىڭ تۇتاشقان ئورنىدا بولىدىغان قاتتىق قىچىشىش بىلەن كىشىنى ئازابلايدىغان سوزۇلما تېرە كېسىلىدىن ئىبارەت. ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە «قوپائى مەئقەد» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :مەقئەت ھۆل تەمرەتكىسى
باشقا نامى :قوپائى مەئقەد
كېسەللىك ئورنى :تىرە
يۇقۇملىنىشى :يۇقۇملۇق
تەۋە بۆلۈم :تىرە كىسەللىكلىرى بۆلۈم
1. بەلغىمى شور تەسىرىدىن پەيدا بولىدۇ.
مەقئەت ھۆل تەمرەتكىسىھەر خىل ئىچكى-تاشقى ئامىللار تۈپەيلىدىن بەلغەم خىلىتى تەركىبىگە سەپرانىڭ ئارىلىشىشىدىن بۇ خىل نورمالسىز خىلىت ھاسىل بولىدۇ. بەدەندە بۇ خىل نورمالسىز بەلغەم ھاسىل بولغاندا نورمال بەلغەم خىلىتىنىڭ تەبىئىي خىزمىتى توسقۇنلۇققا ئۇچرايدۇ. ھەمدە بەلغەم خىلىتىنىڭ قىيامى جەھەتتىن قويۇلۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۇ. بۇ خىلىت مەلۇم يېپىشقاقلىق ۋە كۈچلۈك غىدىقلاش تەسىرىگە ئىگە بولۇپ، قان ئايلىنىش ئارقىلىق تېرە توقۇلما، ھۈجەيرىلەرگە تەسىر قىلىپ يەرلىك ئورۇننىڭ ماددا ئالمىشىشىنى توسقۇنلۇققا ئۇچرىتىدۇ ھەمدە ئۆزىنىڭ كۈچلۈك غىدىقلاش تەسىرى بىلەن يەرلىك ئورۇننى تەكرار غىدىقلاپ بۇ كېسەلنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
2. قاننىڭ ئوفۇنەتلىنىشى تەسىرىدىن پەيدا بولىدۇ.
مەقئەت ھۆل تەمرەتكىسىئۆتكۈر ئىسسىقلىقنىڭ قان خىلىتىغا تەسىر قىلىشى، سېسىغان، چىرىگەن، بۇزۇلغان ماددىلار ۋە ھەر خىل جاراسىملارنىڭ ئىچكى-تاشقى تەرەپتىن قان خىلىتىغا تەسىر قىلىشى، قان خىلىتى بۇزۇلۇپ قان ئايلىنىش جەريانىدا تېرە ۋە توقۇلما-ھۈجەيرىلەرگە تەسىر قىلىپ يەرلىك ئورۇننى تەكرار غىدىقلاپ ۋە يەرلىك ئورۇنغا توسۇلۇش پەيدا قىلىپ تېرىنىڭ فىزىئولوگىيىلىك خىزمىتىنى بۇزۇپ بۇ كېسەلنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
3. باشقا ئامىللار تەسىرىدىن پەيدا بولىدۇ.
ئۆتكۈر غىدىقلىغۇچى، يەل پەيدا قىلغۇچى ئامىللارنىڭ يەرلىك ئورۇنغا تەسىر قىلىشى ۋە يەرلىك ئورۇننىڭ تازىلىقىنىڭ ياخشى بولماسلىقى تەسىرىدىن يەرلىك ئورۇن تەكرار غىدىقلىنىپ بۇ كېسەلنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
ئالامىتى
مەقئەت ھۆل تەمرەتكىسىمەقئەت قورىغۇچى مۇسكۇللىرى قاتتىق قىچىشىدىغان، قىچىشقان ئورۇننى تاتىلىغاندىن كېيىن مەقئەت تېرىلىرى بۇزۇلۇپ، چاقىغا ئايلىنىپ يۇقۇملىنىدۇ. بولۇپمۇ كەچتە قىچىشىش ئېغىر بولىدۇ.
دىئاگنوزى
مەقئەت قورۇغۇچى مۇسكۇللىرى قاتتىق قىچىشىدۇ بولۇپمۇ كېچىدە قىچىشىشنىڭ ئېغىر بولىدىغانلىقى مەقئەتنى تەكشۈرگەندە مەقئەت قورۇغۇچى مۇسكۇللىرىنىڭ شىللىق پەردىلىرىنىڭ قىزىرىپ قىزىل توچكىلارنىڭ كۆپۈپ چىقىش ئەھۋاللىرى ھەمدە لابوراتورىيىلىك تەكشۈرگەندە تۈتۈ قۇرتلارنىڭ چىقماسلىق ئەھۋاللىرىغا ئاساسەن دىئاگنوز قويۇلىدۇ.
داۋالاش پىرىنسىپى
1. بەلغىمى شورغا قارىتا بەلغەمنىڭ مۇنزىچىغا سەپرانىڭ مۇنزىچىنى قوشۇپ بېرىپ ماددا پىشقاندىن كېيىن بەلغەم بىلەن سەپرانىڭ مۇسھىلىنى قوشۇپ 5~3 كۈن بېرىپ ماددىنى تازىلاش پرىنسىپى قوللىنىلىدۇ.
2. قان تازىلاش، ياللۇغ قايتۇرۇش پرىنسىپى قوللىنىلىدۇ.
داۋالاش ئۇسۇلى
بەلغىمى شورغا قارىتا بەلغەمنىڭ مۇنزىچىغا سەپرانىڭ مۇنزىچىنى قوشۇپ ماددا پىشقانلىق ئالامىتى كۆرۈلگىچە بېرىپ، ماددا پىشقاندىن كېيىن بەلغەم بىلەن سەپرانىڭ مۇسھىلىنى قوشۇپ 5~3 كۈن بېرىپ ماددا تازىلىنىدۇ.
ماددىنى تازىلاپ بولغاندىن كېيىن قان تازىلاش، ياللۇغ قايتۇرۇش مەقسىتىدە قۇرسى شاھتەررە كۈندە ئۈچ ۋاخ 5~3 دانە، ئىترىفىل چۆبچىن كۈنىگە ئۈچ ۋاخ 11~7 گرام، چىلان شەربىتى كۈنىگە ئۈچ ۋاخ 100~50 مىللىلىتىردىن، تەمرى ھىندى شەربىتى كۈنىگە ئۈچ ۋاخ 100~50 مىللىلىتىردىن ئىستېمال قىلىشقا بېرىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بابۇنە مېيى بىلەن مايلىنىدۇ ياكى مامىرانچىن قاينىتىپ داكا بىلە ھۆل تېڭىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن شاھتەررە، چۆبچىن، ئەمەن، موزا، كۆكنار پوستى، چۈچۈكبۇيا يىلتىزى، نېلۇپەر، ئاق لەيلىگۈلى قاتارلىق دورىلاردىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ 1500 مىللىلىتىر سۇدا يېرىمى قالغىچە قاينىتىپ، پىسەپلىرىنى سۈزۈۋېتىپ، يەرلىك ئورۇن يۇيۇپ بېرىلىدۇ.
دىققەت قىلىشقا تىگىشلىك ئىشلار
1. ئۆتكۈر غىدىقلىغۇچى، يەل پەيدا قىلغۇچى، قاننى قىزىتقۇچى يېمەك-ئىچمەكلەردىن پەرھىز قىلىنىدۇ.
2. يەرلىك ئورۇن تازىلىقىغا دىققەت قىلىش، كۈندە ئىلمان سۇ بىلەن يۇيۇپ بېرىش لازىم.
مەنبە:ئىزدە قامۇسى
كاپۇسكا
كاپۇسكا (باشقىچە ئاتىلىشى: لاڭخا، كاللەك بەسەي، كاللەك يېسىۋىلەك، بودەك يېسىۋىلەك؛ ئېنگلىزچە: Cabbage) ئادەتتە ئۇيغۇر تائاملىرىدا كۆپ ئىشلتىلدىغان بىر خىل يېسۋىلەكتۇر. بۇ خىل يېسىۋىلەكنىڭ ئالاھىدىلىكى بولسا ئۆزى پاكا، ل لېكىن يۇمىلا، قۇلۇلىدەك ئۆزىنى بىر نەچچە قات ئورىۋالغان. ئۇيغۇرلار كۆپ ئىشلىتدىغىنى ئاق كاپۇسكىدۇر. thumb|ئاق كاپۇسكىنىڭ قىيما ھالىتى thumb|قىزىل كاپۇسكا thumb|سۆسۈن كاپۇسكا ئېتىزلىقى thumb|فىلىپىنىدكى كاپۇسكا بازىرى thumb|ئاق كاپۇسكا thumb|كاپۇسكىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلى
بۇرھان ئۇلۇغيول
بۇرھان ئۇلۇغيول (تۈرك ۋەتەنداشلىقىغا ئۆتۈشتىن بۇرۇنقى ئىسمى بۇرھان سېتى)  (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Burhan Uluyol) بولسا 1980-يىلى شەرقىي تۈركىستان قۇمۇل شەھىرىنىڭ قارادۆۋە يېزىسىدا توغۇلغان. قاپاقلار جەمەتىدىن. ئەجداتلىرى ياشاپ ئۆتكەن قارادۆۋە يېزىسى ئۇلۇغيول كەنتىنىڭ ئىسمىنى فامىلە قىلىپ قوللانغان.
ھاياتى
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi
پائالىيەتلىرى
1) 2006 - يىلى مالايسىياغا تىل ئۆگىنىش ئۈچۈن چىققان ۋە ئالتە ئايدا تىل ئۆتكىلىدىن ئۆتۈپ ، مالايسىيانىڭ ئەڭ ياخشى ئۇنىۋېرسىتى بولغان ۋە دۇنيادا 100 نىڭ ئىچىدىكى ئۇنىۋېرسىتى مالاياغا قوبۇل قىلىنغان!
2) 2007 - يىلى مالايسىيانىڭ ئىككىنچى چوڭ شىركىتى بولغان سايىم داربىيغا ئىشقا چۈشكەن!
3 ) 2008- يىلى  تىلشۇناسلىق پىرافسسورى مەرھۇم نەسرۇللا يولبولدىنىڭ قىزى بىلەن ئۆيلەنگەن ۋە بىر ياندىن ئىشلەپ، بىر ياندىن ئوقۇپ،  ئەلا نەتىجە بىلەن ماگىستىرلىق ئۇنىۋانىنى ئالغان!
4) 2009 - يىلى تۇنجى قىزى شەھىدە بۇرھان دۇنياغا كەلگەن ۋە ئىسلام پۇل مۇئامىلە كەسپىدە  دوكتۇرلۇق ئوقۇشنى باشلىغان! ۋە مالايسىيا مەركىزى بانكىسىنىڭ  3 يىللىق تولۇق ئوقۇش مۇكاپات پۇلىغا ئېرىشكەن!
6) 2011- يىلى ئىككىنچى قىزى شەرىفە بۇرھان دۇنياغا كەلگەن ! 7 - ئايدا ئەنگىلىيە  دۇرھام ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىسلام پۇل مۇئامىلە يازلىق ئوقۇشىغا قېتىلغان! 11- ئايدا ئوكىسفورد ئۇنىۋېرسىتېدا تۇنجى قېتىم خەلىقئارالىق دوكلات بەرگەن!
7 ) 2012- يىلى 3 - ئايدا خاۋىرد ئۇنىۋېرسىتىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىسلام پۇل مۇئامىلە يىغىنىغا قېتىلغان ۋە 10- ئايدا دوكتۇرلۇق ماقالىسى مالايسىيا  پۇل مۇئامىلە جەمىيىتى تەرىپىدىن ئىلغار دوكتۇرلۇق ماقالىسى بولۇپ باھالىنىپ  دوكتۇرلۇق ئۇنىۋانىنى ئالغان! ۋە 12- ئايدا ئۇنىۋېرسىتى كۇۋالالۇمپۇردا خىزمەتكە چۈشكەن!
ئالتە يىل ئىچىدە ، تىل ئۆگىنىپ، ماگىستىرلىق ۋە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانلىرىنى ئېلىپ،  خەلىقئارالىق شىركەتتە 2 يىل ئىشلەپ، ئىككى پەرزەنتلىك بولۇپ ، رەسمىي بىر ئۇنىۋېرسىتېنىڭ ئالىي لىكتورى بولغان !
8) 2013- يىلى ئىسلام پۇل مۇئامىلە بۈلۈمىنىڭ بۆلۈم باشقانى بولغان ۋە يىل ئاخىرىدا ئاۋىستىرالىيە ئۆتكۈزۈلگەن خەلىقئارالىق يىغىنغا قاتناشقان! ماقالىسى ئىلغار ماقالە بولۇپ باھالانغان!
9) 2014 - يىلى 3 - قىزى نەبىيلە بۇرھان دۇنياغا كەلگەن! تۈركىيە ئىستانبۇلدا ۋە ئەنگلىيە مانچېستېر ئۇنىۋېرسىتېتدا دوكتۇرلۇق ماقالىسىنىڭ بىر قىسمىدىن سۇنۇم بەرگەن!
10) 2015 - يىلى 3- ئايدا ئامىرىكا فىلورىدا شىتاتى  ئورلاندو شەھىرىدە  يىغىنغا قاتناشقان ۋە 7 - ئايدا مالايسىيا خەلىقئارا ئىسلام ئۇنىۋىرسىتىدە ئىش باشلىغان!
11) 2016 - يىلى ئىسلام پۇل مۇئامىلە ژورنىلىنىڭ  مۇھەررىرى ۋە تەتقىقات ۋە نەشىرىيات بۈلۈمىنىڭ بۆلۈم باشقانى بولغان!
13) 2018- يىلى تۈركىيەدىكى ئىستانبۇل ساباھەتتىن زايىم ئۇنىۋېرسىتېنىڭ تەكلىپى بىلەن بۇ ئۇنىۋېرسىتقا يەرلەشكەن ۋە تۈركىيە ھاياتىنى باشلىغان. ئەنگلىيە ئىمپېرىيال ئۇنىۋېرسىتېدا ئېچىلغان خەلىقئارالىق يىغىندا سۇنۇم بەرگەن ۋە يىل ئاخىرىدا تۈركىيە پەنلەر ئاكادىمىيەسىنىڭ ياش تەتقىقاتچى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ۋە تۈركىيە جۇمھۇرىيەت باشقانى رەجەپ تەييىپ ئەردوغاندىن مۇكاپاتنى تاپشۇرۇپ ئالغان! ئەڭ مۇھىم بولغىنى مىللىتىمىز ئىرقىي قىرغىنچىلىققا دۇچ كەلگەندە  دەس تۇرغان!
15) 2020- يىلى ئاللاھ بىر ئوغۇل پەرزەنىت ئاتا قىلغان ۋە ئىسمنى ئاتىللا فۇرقان قويغان!  يەنە ئۇنىۋېرسىتنىڭ يىللىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن!  ئەلۋەتتە ، بىر ياندىن قەلەم ، بىر ياندىن ئەلەم بىلەن ھاياتى داۋاملاشقان!
16) 2021- يىلى يەنە ئۇنىۋېرسىتنىڭ يىللىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ، ئىسلام پۇل مۇئامىلە تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولۇپ تەيىنلەنگەن ۋە بىر يىلغا يېققىن خىتاي كونسولى ئالدىدا ۋەتەن دەۋاسىنى دۇنياغا ئاڭلاتقان!
17) 2022- يىلى يەنە ئۇنىۋېرسىتنىڭ  يىللىق ئاكادىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ۋە  ئۇنىۋىرسىتنىڭ 3 پەرقلىق كومسسىيىنلىرىدا ئورۇن ئالغان!  ئەلۋەتتە ۋەتەننىڭ ئاۋازى بولۇشنى توختاتمىغان!
2023-يىلىنىڭ بېشىغا قەدەر ، ئىنگىلىز تىلىدا 3-4 كىتاپ، 14-15 كىتاپ بابى،  خەلىقئارا ئېتىراپ قىلغان ژورناللاردا 60 يېققىن ماقالە ،  ۋە 30 دىن جىق باشقا تۈردىكى ماقالىلەر ئېلان قىلغان! دۆلەت ئىچى ۋە سىىرتىدا بولۇپ 50 تىن جىق مالاقە  سۇنغان! 30 دىن جىق دوكتۇر ۋە ماگىستىر ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيلىگەن! شۇنداقلا تەتقىقات ئامبىرىدا ماقالىلىرىنىڭ ئوقۇش سانى 300 مىڭغا يېققىنلاشقان ۋە نەقىل سانى 2000  دىن ئېشىپ كەتتى!
2021-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى خىتاينىڭ ئىستانبۇل كونسۇلى ئالدىدا نامايىش قىلىش جەريانىدا ھىدايەتۇللاھ ئوغۇزخاننىڭ چايچىسى 50 ياشلار ئەتراپىدىكى مەمەت تۇرسۇن (سادىق مۇرت) ئىسىملىك كىشى كۆزىگە بايراقنىڭ ساپىقىنى كۆزىگە ئۇرغان. ماقالىلىرىنىڭ ئۇلانمىلىرى https://www.researchgate.net/profile/Burhan-Uluyol https://scholar.google.com/citations?user=mQ9FBA8AAAAJ&hl=tr&oi=ao https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=56925387600
Чәрчән наһийиси
<div style="direction:ltr; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
Чәрчән наһийиси шинҗаң уйғур аптоном райони даириси ичидики бир наһийә булуп мәмури җәһәттин байинғолин моңғул аптоном областитигә қарайду. чәрчәнниң йәр майдани 138,645 кувадират киломәтәр болуп 2002-йилдики ситатискига асаслаңанда, униң нупуси 60,000.
тарих
чәрчән наһийиси хән сулалиси дәвридә чәрчән әнрирә бәгликиниң земини болуп, <йипәк йоли> ниң ғәрбий бөлики муһим өтәң иди. сүй сулалиси дәвридә чәрчән бәгилики тәсис қилинған. таң сулалиси дәвридә бошән қорғини болған. чиң сулалисиниң гуаңшү 10  - йили (1884 - йили) шинҗаңда өлкә қуурлғандин кейин качуң тәкшүрүш идариси тәсис қилип, кирийә наһийисигә қариған. мингониң 3 - йили ( 1914 - йили) наһийигә көтүрүлүп чәрчән дәп атилип, ақус дотәй мәһкимисигә қариға. кейин өзгәртилип қарашәһәр мәһкимисигә қариған. җуңхуа хәлқ җумһурийити қурулғандин кейин илгири - кейин болуп қарашәһәр валий мәһкимиси, корла валий мәһкимсигә қариған. 1960 - йили байинғулин моңғул аптоном областиға айрип берилгән.
җуғрапийә
чәрчән наһийиси коинлун теғи, алтунтағниң шималий четигә, тарим ойманлиқиниң шәрқий җәнубиға җайлашқан. шәрқий тәрипи чақилиқ наһийиси билән, ғәрбий тәрип нийә наһийиси билән, җәнубий тәрипи шизаң аптоном райони билән, шималий тәрипи лопнур наһийиси, шаяр наһийиси билән тутишиду. шәрқтин ғәрбкичә болған кәңлики 320 километир. җәнубтин шималғичә болған узунлуқи 460 километир. омумий көлими 138 миң квадрат километир.наһийә базири билән үрүмчи шәһириниң арилиқи 1264 километир. 1995 - йилиниң ахиридики омумий нопуси 48 миң  300, буниң ичидә уйғурлар  80.75% ни, хәнзулар  19.1% ни, башқа милләтләр  0.15% ни тәшкил қилиду.     йиериниң җәнуб тәрипи  егиз, шимал тәрипи пәс, җәнуб қисми тағлиқ, ғәрбий шимал қисми чөллүк, қумлуқ. буниң ичидә тағлиқ йәр 44.5% ни, түзләңлик  15.9% ни, қумлуқ, чөллүк  39.6% ни тәшкил қилиду. чәрчән дәряси, җаңгалсай дәряси, ташсай дәряси, молчи дәряси қатарлиқ дәря, еқинлар бар. йәр үсти сүйи байлиқи 176  миң куб метир. түзләңлик районлардики йәр асти сүйидин пайдилиниш миқдари 63 миң куб метир. явайи һайванатлардин ява ешәк, ява қотаз, ява төгә, арқар, қара ейиқ, улар, бөкән, буға, торуқ тикә, ақ боғуз бөкән, сүләйсүн қатарлиқлар бар. явайи дора өсүмлүкләрдин тошқан зәдики, чүчүкбуя, төгә қулақ, чаканда, акчейә дәрихи, пәрбут қатарлиқлар бар. қезилма байлиқлириниң нефит, көмүр, алтун, мис, төмүр, қаштеши, чиримтал, ташпахта, хрустал, тазиланған шор, чөйүн, синк, никел, гәҗ қатарлиқлар бар.  чәрчән наһийисиниң иқлими чоң қуруқлуқ характеридики иссиқ мөтидил бәлвағниң әң қурғақ иқлимиға кириду. йиллиқ оттуричә температуриси 10.1℃, әң иссиқ болғанда 41.3℃ қа чиқиду. йилда оттура һесаб билән 85.4 күн 30℃ дин юқири иссиқ болиду, йиллиқ оттуричә қуяшниң чүшүш вақти  907.3 саәт. 10℃ йиғилма температуриси 3853.1℃. қиросиз мәзгили 207 күн. йиллиқ оттуричә һөл - йеғин миқдари 18.6 миллиметир, суниң йиллиқ оттуричә парға айлиниш миқдари  2506.9 миллиметир.   бу наһийә йерим деһқанчилиқ, йерим чарвичилиқ наһийиси һесаблиниду. һазир 8400 гектар ( 126 миң мо) терилғу йәр, 578 миң  300 гектар (8  милйон 674 миң мо) деһқанчилиқ қилишқа болидиған қақас йәр. 83 миң 300 гектар (1 милйон  250 миң мо) орманлиқ,  2  милйон 266 миң  700  гектар (34 милйон мо) отлақ бар. деһқанчилиқ мәһсулатлиридин буғдай, шал, кевәз, көммиқонақ, ақ қонақ, үзүм, қоғун - тавуз, йәл - йемиш, көктат қатарлиқлар бар. чарвидин кала, қой, ешәк, чошқа қатарлиқлар бар. санаәт җәһәттә електр қуввити, көмүр, семонт, кәштичилик, қаштеши қезиш, пишшиқлап ишләш қатарлиқ кәспләр бар.  чәрчән наһийисиниң асасий муәссәсәси үзлүксиз яхшиланмақта. 315 - дөләт ташйоли наһийә тәвәсидин тоғрисиға кесип өтиду. омумий узунлуқи 1360 километир. корла вә үрүмчи шәһиригә қатнайдиған нөвәтчи айропилан бар. 1000 программилиқ телефон орнитилип пүтүн мәмликәтниң телефон тори билән туташтурулди.
мәмурий район
чәрчән наһийисигә 1 район,  1 базар,  11 йеза,  51  кәнт аһалә комитети қарайду. униң тәвәсидә йеза игилик 2 - шисиниң әмгәк билән өзгәртиш тармақ әтрити бар.
чәрчән нами һәққидә
чәрчән наһийиси ш у а р дики тарихи узун, қәдимий юртлиримиздин бири. униң тарихий нами чәрчән 2100 йилдин буян әҗдадлиримиз тәрипидин қоллинилип кәлмәктә. бу тарихий намниң етимологийиси техи сир болуп турмақта.
чәрчән (鄯善) ханлиқиниң қурулиши һәққидә ‹‹ хәннамә››дә йезилишичә, миладийәдин бурунқи 77 – йили хән сулалиси хәнҗәрвази фу җези башчилиқидики бир бөлүк әскәрни ибәртип, кроран падишаһи амгокани қәстләп өлтүргән. хән сулалиси өзидә турғақ болуп туриватқан утушни хан қилип тикләп орда айимлиридин бирни униңға ятлиқ қилған. бурунқи кроран ханиниң әвладлири вә йеқинлири кроран шәһиридә яшаватқан болғачқа, утуш кроран шәһиридә туралмай һазирқи чақилиқ наһийисидики мирән кона шәһири вә чақилиқ наһийә базири әтраплирини мәркәз қилип һакимийәт йүргүзгән. шу дәврдә бу һакимийәтниң нами чәрчән (鄯善) дәп аталған. бу ханлиқ миладийәдин бурунқи 77 – йилидин миладийә 5 – әсирниң ахирлириғичә бәш әсирдин артуқ давам қилған.
саяһәтчилик
асаслиқ мәдәний ядикарлиқ излиридин қуруқ тағ қия таш рәсимлири, зағунлуқ қәдимки қәбилиләр қәбристанлиқи, чалмидан қәдимки шәһири қатарлиқлар бар. алтунтағ тәбиий қоғдаш районида чәрчән овчилиқ мәйдани тәсис қилинди, у икспедитсийә, саяһәт қилидиған яхши җай.
زەرەپشات تاجىك يېزىسى
زەرەپشات تاجىك يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ يەكەن ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 10 مىڭ ئەتراپىدا.
لائوس تىلى
لائوس ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
1841 - يىلى
1841-يىلى گرېگورىيان كالېندارىدا ئىشلىتىلگەن بىر يىل.
كخمېر تىلى
left|thumb|350px|كخمېر تىلى. كامبوجا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 21.6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
1959 - يىلى
1959 - يىلى
چاغاتاي خانلىقى
چاغاتاي خانلىقى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Chaghatay Khanliqi) بولسا چىڭگىزخان نىڭ ئوغلى چاغاتاي تەرىپىدىن قۇرۇلغان خانلىقتۇر.
لەڭگەر يېزىسى
لەڭگەر يېزىسى دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى
thumb| دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى بەلگىسى دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئەھدىنامىسى تەرىپىدىن قوغدىلىدىغان ۋە رەسمىي دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى تىزىملىكىگە يېزىلغان مۈلۈكلەرنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. thumb| [[ئىسلاندىيە|ئىسلاندىيەدىكى ingingvellir دۆلەتلىك باغچىسىدىكى UNESCO دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى]] دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى (UNESCO) باشقۇرىدىغان خەلقئارالىق ئەھدىنامە تەرىپىدىن قانۇنلۇق قوغدىلىدىغان بەلگە ياكى رايون. دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى UNESCO تەرىپىدىن مەدەنىيەت، تارىخ، ئىلمىي ياكى باشقا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە دەپ بېكىتىلگەن. بۇ تور بېكەتلەر «دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئىنسانىيەت ئۈچۈن ئالاھىدە قىممەتكە ئىگە دەپ قارالغان مەدەنىيەت ۋە تەبىئىي مىراس» نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تاللاش ئۈچۈن، دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى چوقۇم جۇغراپىيىلىك ۋە تارىخ جەھەتتىن پەرقلىنىدىغان، ئالاھىدە مەدەنىيەت ياكى جىسمانىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان قانداقتۇر ئۆزگىچە بەلگە بولۇشى كېرەك. مەسىلەن، دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى قەدىمكى خارابە ياكى تارىخى قۇرۇلۇشلار، بىنالار، شەھەرلەر، [lower-alpha 1] قۇملۇق، ئورمان، ئارال، كۆل، ئابىدىلەر، تاغلار ياكى قۇملۇق رايونلىرى بولۇشى مۇمكىن. دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورنى ئىنسانىيەتنىڭ كۆرۈنەرلىك نەتىجىسىنى بىلدۈرىدۇ، ھەمدە بىزنىڭ يەرشارىدىكى ئەقلىي تارىخىمىزنىڭ دەلىلى بولالايدۇ، ياكى ئۇ تەبىئىي تەبىئىي گۈزەل جاي بولۇشى مۇمكىن. 2022-يىلى 8-ئايغىچە، 167 دۆلەتتە جەمئىي 1115 دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورنى (897 مەدەنىيەت، 218 تەبىئىي ۋە 39 ئارىلاشما مۈلۈك) مەۋجۇت. تاللانغان 58 رايون بىلەن ئىتالىيە تىزىملىكتىكى تور بېكەتلەر ئەڭ كۆپ دۆلەت.
بۇ تور بېكەتلەر كېيىنكى ئەۋلادلارنى ئەمەلىي قوغداشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، بولمىسا ئىنسانلار ياكى ھايۋانلارنىڭ قانۇنغا خىلاپلىق قىلىشى، نازارەت قىلىنمىغان، كونترول قىلىنمىغان ياكى چەكلىمىگە ئۇچرىمايدىغان ياكى يەرلىك مەمۇرىي سەۋەنلىكنىڭ تەھدىتىگە ئۇچرايدۇ. تور بېكەتلەر UNESCO تەرىپىدىن قوغدىلىدىغان رايون دەپ ئايرىلىدۇ. دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى تىزىملىكى UNESCO دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى كومىتېتى باشقۇرىدىغان خەلقئارا دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى پروگراممىسى تەرىپىدىن ساقلاپ قېلىندى، ئۇلار ئومۇمىي مەجلىس تەرىپىدىن سايلانغان 21 «ئىشتات پارتىيىسى» دىن تەركىب تاپقان. پروگرامما ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەدەنىيىتى ۋە مىراسلىرى ئۈچۈن ئالاھىدە مەدەنىيەت ياكى تەبىئىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئورۇنلارنى مۇندەرىجە، ئىسىم ۋە قوغدايدۇ. بۇ پروگرامما 1972-يىلى 11-ئاينىڭ 16-كۈنى UNESCO نىڭ ئومۇمىي يىغىنىدا ماقۇللانغان « دۇنيانىڭ مەدەنىيەت ۋە تەبىئىي مىراسلىرىنى قوغداش ئەھدىنامىسى» باشلانغان. شۇنىڭدىن كېيىن، 194 شىتات بۇ ئەھدىنامىنى تەستىقلىدى، ئۇنى ئەڭ ئېتىراپ قىلىنغان خەلقئارالىق كېلىشىملەرنىڭ بىرى ۋە دۇنيادىكى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن مەدەنىيەت پروگراممىسىنىڭ بىرىگە ئايلاندۇردى. [12]
كېلىپ چىقىشى
1954-يىلى، مىسىر ھۆكۈمىتى يېڭى ئاسۋان ئېگىز توسمىسىنى ياساشنى قارار قىلدى، نەتىجىدە كەلگۈسىدىكى سۇ ئامبىرى ئاخىرىدا نىل ۋادىسىنىڭ قەدىمكى مىسىر ۋە قەدىمكى نۇبىيەنىڭ مەدەنىيەت خەزىنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان زور بىر قىسمىنى سۇ بېسىپ كېتىدۇ. 1959-يىلى، مىسىر ۋە سۇدان ھۆكۈمەتلىرى يۇنېسكودىن ئۇلارنىڭ يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان ئابىدىلەر ۋە ئورۇنلارنى قوغداش ۋە قۇتقۇزۇشقا ياردەم قىلىشىنى تەلەپ قىلدى. 1960-يىلى، يۇنېسكونىڭ باش دىرېكتورى نۇبىيا يادىكارلىقلىرىنى قۇتقۇزۇش خەلقئارا پائالىيىتىنى باشلىدى. نۇبىيا يادىكارلىقلىرىنى قۇتقۇزۇش بۇ خەلقئارالىق سەپەرۋەرلىك پائالىيىتى نەچچە يۈز ئورۇننى قېزىش ۋە خاتىرىلەش، مىڭلىغان جىسىملارنىڭ ئەسلىگە كېلىشى، شۇنداقلا بىر نەچچە مۇھىم بۇتخانىلارنىڭ قۇتۇلۇشى ۋە ئېگىز جايغا كۆچۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ داڭلىقلىرى ئەبۇ سىمبېل ۋە فىلاينىڭ بۇتخانا بىناسى. بۇ پائالىيەت 1980-يىلى ئاخىرلاشقان بولۇپ، مۇۋەپپەقىيەتلىك دەپ قارالغان. سەپەرۋەرلىكنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىغا ئالاھىدە تۆھپە قوشقان دۆلەتلەرگە رەھمەت ئېيتىش ئۈچۈن، مىسىر تۆت بۇتخانا ئىئانە قىلدى دېندور بۇتخانىسى نيۇ-يوركتىكى چوڭ شەھەر سەنئەت مۇزېيىغا، دېبود بۇتخانىسىنى مادرىدتىكى پارك دېل ئوستېغا، تاففې بۇتخانىسىنى لېيدىندىكى رىجكسم مۇزېيى ۋان ئوخېدېنغا، ئېللېسيا بۇتخانىسىنى مۇسېئو ئېگىزىئوغا يۆتكىدى. Turin.
بۇ قۇرۇلۇشنىڭ باھاسى 80 دوللار مىليون ( 263.1 دوللار بىلەن باراۋەر) 2021 مىليون)، تەخمىنەن 40 دوللار بۇنىڭ ئىچىدىكى 50 دۆلەت 50 دۆلەتتىن يىغىلغان. بۇ تۈرنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى ۋېنىتسىيە ۋە ئۇنىڭ لاگېرىنى ئىتالىيەدىكى قۇتقۇزۇش، پاكىستاندىكى موخېنجو- دارو خارابىلىكى ۋە ھىندونېزىيەدىكى بوروبودۇر بۇتخانىسى قورۇسى قاتارلىق باشقا قوغداش پائالىيەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. UNESCO خەلقئارا يادىكارلىقلار ۋە ئورۇنلار كېڭىشى بىلەن بىرلىكتە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ئەھدىنامىسى لايىھىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
يىغىن ۋە ئارقا كۆرۈنۈش
ئامېرىكا يۇقىرى مەدەنىيەت ياكى تەبىئىي ئەھمىيەتكە ئىگە جايلارنى قوغداش ئىدىيىسىنى قوزغىدى. ئاقساراي 1965-يىلى ئېچىلغان يىغىندا «دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ھاۋالىسى» نى چاقىرىپ، «دۇنيادىكى ئەڭ گۈزەل تەبىئىي ۋە مەنزىرىلىك رايونلار ۋە پۈتكۈل دۇنيا پۇقرالىرىنىڭ كەلگۈسى ۋە كەلگۈسى ئۈچۈن تارىخى ئورۇنلارنى» ساقلاپ قېلىشقا چاقىردى. خەلقئارا تەبىئەتنى قوغداش بىرلەشمىسى 1968-يىلى مۇشۇنىڭغا ئوخشاش تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، 1972-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ستوكھولمدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىنسانلار مۇھىتى يىغىنىغا سۇنۇلغان. دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى كومىتېتىغا ئاساسەن، ئىمزا قويغان دۆلەتلەر قەرەللىك سانلىق مەلۇمات دوكلاتىنى ئىشلەپ ۋە يوللاپ، بۇ كومىتېتقا قاتناشقان ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئەھدىنامىسىنىڭ يولغا قويۇلۇشى ۋە دۇنيا مىراسلىرىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنىڭ «كارتىنىسى» بىلەن تەمىنلەيدۇ.
يۇنېسكو قوزغىغان ئەھدىنامە لايىھىسىگە ئاساسەن، ئاخىرىدا ھەر بىر تەرەپ بىر تېكىستنى ماقۇللىدى، «دۇنيا مەدەنىيەت ۋە تەبىئىي مىراسلارنى قوغداش ئەھدىنامىسى» 1972 يىلى 11-ئاينىڭ 16-كۈنى UNESCO نىڭ ئومۇمىي يىغىنىدا ماقۇللاندى. بۇ ئەھدىنامە 1975-يىلى 17-دېكابىردىن باشلاپ يولغا قويۇلغان. 2022-يىلى 3-ئايغىچە، 194 دۆلەت تەرىپىدىن تەستىقلاندى: ب د ت غا ئەزا 190 دۆلەت، ب د ت نىڭ 2 كۈزەتكۈچى دۆلىتى ( مۇقەددەس جاي ۋە پەلەستىن دۆلىتى )، يېڭى زېللاندىيە ( كۇك تاقىم ئارىلى ۋە نىيۇ ) بىلەن ئەركىن ھەمكارلىق ئورناتقان 2 شىتات. ب د ت غا ئەزا ئۈچ دۆلەت بۇ قۇرۇلتاينى تەستىقلىمىدى: لىچتېنشتېين، ناۋرۇ ۋە تۇۋالۇ.
سالار تىلى
جۇڭگو چىڭخەي ئۆلكىسى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
1969 - يىلى
1969 - يىلى
سالار تىلى
تەخمىنەن 0.07مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى
نىشان ۋە ئىجابىي نەتىجىلەر
دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى قاتارىغا كىرىش تور بېكەت، ئۇنىڭ مۇھىتى ۋە ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆز-ئارا تەسىرگە ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىدۇ. بازارغا سېلىنغان تور بېكەت خەلقئارانىڭ ئېتىراپ قىلىشى ۋە قانۇنىي قوغدىشىغا ئېرىشىدۇ، ھەمدە دۇنيا مىراسلىرى فوندىدىن مەبلەغ توپلاپ، مەلۇم شارائىتتا ئۇنى قوغداشقا قولايلىق يارىتىدۇ. UNESCO مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ھېكايىلىرى ئىچىدە تۆۋەندىكى تۆت ئورۇننىڭ ئەسلىگە كېلىشىنى ھېسابلايدۇ: كامبودژادىكى ئانگكور، كىرودىيەنىڭ دۇبروۋىنىك كونا شەھىرى، پولشانىڭ كراكوۋغا يېقىن ۋېللىككا تۇز كېنى ۋە تانزانىيەنىڭ نىگورونگورو قوغداش رايونى. بۇنىڭدىن باشقا، بىر بېكەت ئەتراپىدىكى يەرلىك كىشىلەر ساياھەت كىرىمىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئېشىشىدىن نەپكە ئېرىشىشى مۇمكىن. كىشىلەر بىلەن تەبىئىي مۇھىت ئوتتۇرىسىدا كۆرۈنەرلىك ئۆز-ئارا تەسىر پەيدا بولغاندا، بۇلارنى «مەدەنىيەت مەنزىرىسى» دەپ ئېتىراپ قىلىشقا بولىدۇ.
نامزات كۆرسىتىش جەريانى
بىر دۆلەت ئالدى بىلەن چېدىر تىزىملىكى دەپ ئاتالغان ھۆججەتتە ئۆزىنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت ۋە تەبىئىي ئورۇنلىرىنى ئېنىقلىشى كېرەك. كېيىنكى قەدەمدە، ئۇ بۇ تىزىملىكتىن تاللانغان تور بېكەتلەرنى نامزات ھۆججىتىگە قويالايدۇ، بۇ ھۆججەتلەر خەلقئارا يادىكارلىقلار ۋە ئورۇنلار كېڭىشى ۋە دۇنيا قوغداش بىرلەشمىسى تەرىپىدىن باھالانغان. بىر دۆلەت چېدىر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلمىگەن تور بېكەتلەرنى نامزاتلىققا كۆرسەتمەسلىكى مۇمكىن. ئىككى خەلقئارالىق ئورگان دۇنيا مىراسلىرى كومىتېتىغا يېڭى لايىھەلەرنى تەۋسىيە قىلدى. بۇ كومىتېت يىلدا بىر قېتىم يىغىن چاقىرىپ، دۇنيا مىراسلىرى تىزىملىكىگە قانداق نام بېرىلگەن مۈلۈكلەرنى بېكىتىدۇ؟ بەزىدە ئۇ قارارىنى قوغدايدۇ ياكى تور بېكەتنى كۆرسەتكەن دۆلەتتىن تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇر تەلەپ قىلىدۇ. ئون تاللاش ئۆلچىمى بار - بىر تور بېكەت چوقۇم تىزىملىككە كىرىش ئۈچۈن كەم دېگەندە بىرنى ھازىرلىشى كېرەك.
مەدەنىيەت
alt=Site No. 252: The Taj Mahal, an example of a World Heritage Site|thumb| 252-نومۇرلۇق بېكەت: تاج ماھال، مەدەنىيەت مىراسلىرى مىسالى
تەبىئىي
thumb| 156-نومۇرلۇق بېكەت: سېرېنگېتى دۆلەتلىك باغچىسى، تەبىئىي مىراسلارنىڭ مىسالى thumb| 274-نومۇرلۇق بېكەت: ماچۇ پىچچۇنىڭ تارىخىي مۇقەددەس جايى، ئارىلاش مىراس مىسالى
پوسكام بازىرى
پوسكام بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Poskam Baziri) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ پوسكام ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 32 مىڭ ئەتراپىدا.
توغراغاز يېزىسى
توغراغاز يېزىسى شىنجاڭ كېرىيە ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي قىسمىغا 18 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. يېزىنىڭ شىمال تەرىپى شىۋول يېزىسى ۋە سىيەك يېزىسى نىڭ شىمالى بىلەن چېگرىلىنىدۇ، جەنۇبتا لەڭگەر يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتە سىيەك يېزىسى، پەيشەنبە بازار بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى شىۋول يېزىسى بىلەن قوشنا. يەر شەكلى خۇددى ئۈچ بۇلۇڭغا ئوخشايدۇ، ئومۇمىي كۆلىمى 132.6 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يەر شەكلى غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا قىيسايغان. دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1453 مېتىر كېلىدۇ.
كىلىماتى
توغراغاز يېزىسىنىڭ ھاۋا كىلىماتى ئىللىق ھەم قۇرغاق، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى ℃24.3-، 7- ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 207 كۈن. ئادەتتە شامال كۈچى 5 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 بالغا يېتىدۇ.
سىنگال تىلى
تەخمىنەن 19مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
ناركوز
thumb|ناركوز تىياتىر لوگوسى thumb|پابلو ئەسكوبار ( رئال شەخىس) thumb|رازۋىتچىك ستەۋ مورڧى (ڧىلىمدىكى پىرسوناژنىڭ رئاللىقتىكى ئوبرزى ناركوز ، ياكى ناركوس,(ئىنگىلىزچە: Narcos) بولسا كىرىس برانكاتو، كارلو بېىرناد، ۋە دوگ مىرو تەرپىپدىن ئىشلەنگەن ئارمىركىنڭ كۆپ بۈلۈملۈك تور تىلىۋىزىيە تىياتىرى. بۇ تىياتىر جەمئىي 4 بۈلۈم بۇلۇپ ھارزىر ئالدىنقى 3 بۈلۈمى ئاللىبۇرۇن كۈرۈمەنلەر بىلەن يۈز كۈرۈشتى. 4-بۈلۈمى 2018-يىلى 9 ئايدا نەتڧلكىس (Netflix) تا قۇيۇلۇش پىلانلانماقتا.
قىسقىچە ئۇچۇرى
ژانىرى: بىوگراڧىيە، ساقچى-جىنايەتچى ۋەقەلىكى
ئاساسلىق ئارتىسلار: پىترو پاسكال، ۋەنگىر نورا، بويىد خولبورك، جوئاننار كىرىس، لۇئىس گازمەن، ئاندىرى مەتتوس، روبىرىت ئوربىنا، دىيوگو كاتانو، جورجى ئا كىممەنىز، ۋە باشقىلار
ۋەقە باياناتچىسى: بودي خولبورك ( 1،2- بۈلۈم)، پەدرو پاسكال (3-بۈلۈم)
باشلىنىش مۇزىكىسى: تۇيو
كومپوسىتور: پەترو برومڧەن
ئىشلىگەن دۈلەت: ئامىرىكا، كولومبىيە
ڧىلىم تىلى: ئىنگىلىزچە، ئىسپانچە
قۇيۇلغان بۈلۈم سانى: 3
قۇيۇلغان قىسىم سانى: 30
تىياتىر سۈرەتكە ئىلىنغان رايون ياكى دۆلەت: كولومبىيە، ئامىرىكا
سەھنىلەشتۇرگۈچى: مورىكو ۋىدال
قىسىم ئۇزۇنلىقى: 43-60 مىنۇتقىچە
ئىشلىگەن شىركەت: گومانت خەلىقئارالىق تىلۋىزىيەسى
ئانا تارقاتقۇچى تور: نەتڧلىكىس
سۈرەت قېلىپى: 1080پ، 4 مىڭ (16:9 خ د ت ۋ)
تۇنچى تارقىتىلغان ۋاقتى: 2015-يىلى 28 ئاۋغۇسىت
تاشقى ئۇلىنىش: https://www.netflix.com/title/80025172 thumb|پابلو ئەسكوبارنىڭ تۇتۇلغان ۋاقتى
كىنو ۋەقەلىكى
بۇ ڧىلىم ھەققىقى ۋەقەگە ئاساسەن ئۈزلەشتۈرۈپ ئىشلەنگەن بۇلۇپ، 1980-يللىرىدىكى كولۇمبىيەللىك داڭلىق زەھەر ،كوكايىن ئەتكەستچىسى پابلو ئەسكوبار (1، 2 بۈلۈم) ۋە كالى گىروچى (3 بۈلۈم ) نىڭ ئىش ئىزلىر، شۇنداقلا ئامىرىكا ڧىدراسىيە رەھەر چەكلەش ئىدرىسنىڭ ئىككى نەپەر مەخپىي رازۋىتچىكى ، كولومبىييە ھۆكۈمىتى، ئامىرىكا ھۆكۈمىتى قاتارلىقلارنى چۈرىدىگەن ھالدا قانات يايىدۇ. بۇ تىياتىر ناھايتىي يۇقۇرى باھاغا ئىرشكەن، ئىنتايىن قالتىس ڧىلىم. كۆمىسىڭىز ئارماندا قالىسىز.
كورونا ئىسپاتلىغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۆجىزىلىرى
ئابدۇل ئەھەد ھاپىز
پۈتۈن دۇنيا ئۆلۈم قورقۇنچىسى بىلەن نېمە قىلارىنى بىلەلمەيۋاتقان ۋە دۆلەتلەر خەلقلىرىنى كونترول قىلالماي ئاۋارە بولۇۋاتقان بىر ھالەتتە ئامېرىكىدا نىيۇزۋېك گېزىتىدە «مۇھەممەد پەيغەمبەر ئىمان بىلەن ئەقىلنى تەڭپۇڭلاشتۇردى» دېگەن تېمىدا بىر ماقالا ئېلان قىلىندى.
ماقالىنىڭ ئاپتۇرى ئامېرىكا گۈرۈچ ئۇنىۋېرسىتېتى جەمئىيەتشۇناسلىق فاكۇلتېتىنى پروفېسسورى خرىستىئان دوكتور كرەيگ كونسىدىن Dr. Craig Considine
ئىنگىلىزچە بىلىدىغانلار مۇنۇ ئادرىستىن ( https://www.newsweek.com/prophet-prayer-muhammad-covid-19-coronavirus-1492798?amp=1%20%E2%80%A6 ) ماقالىنىڭ ئەسلىنى كۆرەلەيدۇ.
ئاپتۇر ماقالىسىدا مۇنداق دەيدۇ: ئىممۇنىتېت مۇتەخەسسىسى دوكتور ئانتونىي فاۋچى ۋە تېببىي مۇخبىر دوكتور سانجاي گۇپتاغا ئوخشاش مۇتەخەسسىسلەر يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ياخشى تازىلىق، كارانتىن ۋە باشقىلاردىن ئايرىلىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك قورال ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
يەنە كىمنىڭ ياخشى تازىلىق ۋە كارانتىن قىلىشنى تەۋسىيە قىلغانلىقىنى بىلەمسىز؟
ئىسلامنىڭ پەيغەمبىرى مۇھەممەد 1300 يىل (ھىجرى تەقۋىم بويىچە 1400 يىل) ئىلگىرى بۇنى تەۋسىيە قىلغان. ھالبۇكى ئۇ بۇنداق ئەجەللىك كېسەللىكلەر مەسىلىسىدە ھەرگىزمۇ «ئەنئەنىۋى» مۇتەخەسسىس ئەمەس ئىدى. مۇھەممەدنىڭ COVID-19 غا ئوخشاش تىز تارقايدىغان كېسەلنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنىڭغا قارشى تۇرۇشتا ساغلام مەسلىھەتلىرى بار.
ئاپتۇر بۇ سۆزىگە تۆۋەندە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ بىر نەچچە ھەدىسىنى دەلىل قىلىپ كۆرسىتىدۇ:
مۇھەممەد مۇنداق دېدى: «ئەگەر بىر يەردە ۋابانىڭ تارقىلىپ كەتكەنلىكىنى ئاڭلىساڭلار، ئۇ يەرگە كىرمەڭلار؛ ئەگەر ۋابا سىلەر تۇرغان بىر جايدا تارقالسا، ئۇ يەردىن قېچىپ چىقماڭلار».
ئۇ يەنە: «يۇقۇملۇق كېسەلگە گىرىپتار بولغانلار ساغلام كىشىلەردىن يىراق تۇرۇشى كېرەك» دېدى.
مۇھەممەد يەنە ئىنسانلارنى يۇقۇملىنىشتىن ساقلايدىغان تازىلىق ئادىتىدە چىڭ تۇرۇشقا كۈچلۈك ئىلھاملاندۇردى. مۇھەممەد پەيغەمبەرنىڭ تۆۋەندىكى سۆزىنى ئوبدان
ئويلىنىڭ:«پاكىزلىق ئىماننىڭ يېرىمىدۇر».
«يېمەكلىكنىڭ بەرىكىتى تاماقنىڭ ئالدى-كەينىدە قول يۇيۇشتا».
ئۇ كىشىلەرنى ھەمىشە داۋالىنىشقا ۋە دورا ئىزدەشكە ئىلھاملاندۇراتتى. ئۇ مۇنداق دېدى: «ئاللاھ تائالا دورىسى يوق ھېقانداق كېسەل پەيدا قىلمىدى».
ئەڭ مۇھىمى مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئىمان بىلەن ئەقىلنى تەڭپۇڭلاشتۇرغان ۋە: «ئالدى بىلەن تۆگىڭىزنى باغلاڭ، ئاندىن ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىڭ» دېگەن. باشقىچە ئېيتقاندا، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام كىشىلەرنىڭ ئەقىل-پاراسىتىنى ئىشلىتىشىنى تەرغىب قىلدى.
ئاپتۇرنىڭ ماقالىسىنىڭ مەزمۇنى مانا مۇشۇنىڭدىن ئىبارەت. ھەدىسلەرنى مەن ئەسلى مەنبەسىدىن تەرجىمە قىلدىم. بۇ ماقالىدا دىققىتىمنى تارتقان ئىككى نۇقتا بار:
1_ نۇقتا: ئاپتۇرنىڭ: «ئىسلامنىڭ پەيغەمبىرى مۇھەممەد (يۇقۇملۇق كېسەللەردىن ساقلىنىش چارىلىرىنى) 1300 يىل (ھىجرى تەقۋىمى بويىچە 1400 يىل) ئىلگىرى تەۋسىيە قىلغان. ھالبۇكى ئۇ بۇنداق ئەجەللىك كېسەللىكلەر مەسىلىسىدە ھەرگىزمۇ «ئەنئەنىۋى» مۇتەخەسسىس ئەمەس ئىدى» دېگەن سۆزى.