cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئالما شىركىتى
1992-يىلى NeXTstep3.0 ئېلان قىلىندى، مىكروسوفت Windows 3.1 نى ئېلان قىلدى.
1993-يىلى 2-ئايدا، سىتىۋېن جوبىس NeXT شىركىتىنىڭ يېرىمدىن ئارتۇق خىزمەتچىسىنى ئىشتىن بوشاتتى، قاتتىق دىتال بۆلۈمىنى قالدۇرىۋەتتى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، NeXT شىركىتىنىڭ مەشغۇلات سېستىمىسىغا كۈچ چىقىرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
1993-يىلى 4-ئايدا، بىرىنجى يۈرۈش PowerPC 601 بىر تەرەپ قىلغۇچ Motorola تەرىپىدىن ئېلان قىلىندى. ئىجرا قىلىش سۈرئىتى ئايرىم ئايرىم ھالدا 50MHz، 66MHz ۋە 80MHz. NeXT شىركىتىنى قۇرغۇچى ئاخىرقى ئادەم شىركەتتىن ئايرىلىپ، سىتىۋېن جوبىس NeXT شىركىتىنىڭ بىردىنبىر رەھبىرى بولۇپ قالدى. (NeXT شىركىتى ئىسمىنى NeXT كومپيوتېر شىركىتى دەپ ئۆزگەرتتى).
1993-يىلى 6-ئايدا، Michael Spindler بولسا Sculley نىڭ ئورنىنى ئىگەللەپ، ئالما شىركىتىنىڭ CEO سى بولدى. Sculley داۋاملىق تۈردە ئالما شىركىتىنىڭ مۇدىرىيەت رەئىسى بولدى.
1993-يىلى 8-ئاينىڭ 2-كۈنى، ئالما شىركىتى تۇنجى PDA（Newton MessagePad） ئېلان قىلدى. گەرچە Newton MessagePad ئوخشاش تۈردىكى باشقا رىقابەتچىلىرىدىن (مەسىلەنWindows CE PDAs，Palm PDAs قاتارلىق) ئۈستۈن تۇرسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ سېتىلىش مىقدارى ئىنتايىن بىچارە ھالەتتە ئىدى. ئالما شىركىتىنىڭ PDA بۆلۈمى Newton MessagePad ئېلان قىلىنىپ، تۆت يىلدىن كىيىن تارقىتىۋىتىلدى.
1993-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى، سوت 1985-يىلىدىكى ئالما شىركىتى بىلەن مىكروسوفت شىركىتىنىڭ دەۋاسىغا قارار چىقىرىپ، Windows2.0.3 دەخلى-تەرۈز شەكىللەندۈرمىدى دەپ ھۆكۈم چىقاردى.
1993-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنى، Sculley ئالما شىركىتىدىكى خىزمىتىدىن ئىستىپا بېرىپ، Spectrum شىركىتىنىڭ مۇدىرىيەت رەئىسى، قوشۇمچە CEO بولدى.
1994-يىلى 3-ئاينىڭ 14-كۈنى،بىر يۈرۈش Power Mac6100，7100，8100 ئېلان قىلىندى.
1994-يىلى 6-ئايدا، MacOS7.5 ئېلان قىلىندى، ئالما شىركىتى 7.1.2+SU3 دىن ئىنتايىن مۇھىم بىر قەدەمنى باستى.
1994-يىلى يازدا، ئالما شىركىتى MacOS كە ئالاھىدە ئىجازەت قىلىشقا باشلىدى.
1994-يىلى 12-ئاينىڭ 13-كۈنى، ئالما شىركىتى ئائىلىلەردە ئىشلىتىلىدىغان كۆپ ۋاستىلىق سىستىما، يەنى توردا ئويۇن ئويناش، ئۆگىنىش ۋە كۆڭۈل ئېچىشقا ئىشلىتىلىدىغان Pippin نى ئېلان قىلدى،
1994-يىلى قىشتا، IBM بىلەن Motorola شىركىتى PowerPC 603 بىلەن PowerPC 604 نى ئېلان قىلدى.
1995-يىلى 2-ئايدا، PowerPC 603e ئېلان قىلىندى.
1995-يىلى 5-ئايدا، دېسنىي شىركىتى تەرىپىدىن Pixar شىركىتىنىڭ تۇنجى فىلىمى " Toy Story" (قونچاق ھېكايىسى) نى قويۇلدى. 1996-يىلى 4-ئاينىڭ 1-كۈنى، ئالما شىركىتىنىڭ 20 يىللىق خاتىرە نۇسخىسى Macintosh ئېلان قىلىندى.
1996-يىلى 10-ئايدا، مەشغۇلات سېستىمىسى System 7.5.5 ئېلان قىلىندى.
1996-يىلى 12-ئايدا ئالما شىركىتى 430مىليون ئامىرىكا دوللىرى بىلەن NeXT كومپيوتېر شىركىتىنى سېتىۋالدى. 1997-يىلى 1-ئاينىڭ 24-كۈنى، MacOS 7.6 ئېلان قىلىندى.
1997-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى، NeXT شىركىتى سېتىۋىلىنغانلىقتىن، سىتىۋېن جوبس ئالما شىركىتىگە قايتىپ كەلدى. MacWorld يىغىنىدا، يېڭى MacOS سىتىراتىگىيىسى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.
1997-يىلى 3-ئايدا، Bandai ياپونىيىدە Pippin Atmark ئېلان قىلدى.
1997-يىلى 4-ئايدا، Motorola شىركىتى 300MHz لىق PowerPC 603e نى ئېلان قىلدى.
1997-يىلى 6-ئايدا، Gil Amelio ئالما شىركىتىنىڭ ئىككىنجى مالىيە پەسلىدە 740مىليون ئامىرىكا دوللىرى زىيان تارتقانلىقىنى ئېلان قىلدى. 1997-يىلى 7-ئاينىڭ 1-كۈنى،Macintoshنىڭ 20يىللىق خاتىرە نۇسخىسى بازارغا سېلىندى. مەزكۇر ماشىنىنىڭ ئاساسىي چاستوتىسى 250MHz، توپلاشتۇرۇلغان BOSE ئاۋاز سېستىمىسى سەپلەنگەن. بۇ Macintosh چەكلىك تارقىتىلىپ، ئۆزگىچە ئۇسلۇبى بىلەن يىغىپ ساقلىغۇچىلارنىڭ ياخشى كۆرۈشىگە ئېرىشتى.
1997-يىلى 7-ئايدا، Gil Amelio ئالما شىركىتىدىكى باش دېرىكتور ۋە CEO لىق خىزمىتىدىن ئىستىپا بەردى.
1997-يىلى 7-ئاينىڭ 22-كۈنى، MacOS 8 ئېلان قىلىندى. ئۇ بىر Mac OS 1.0 گە ھەقىقىي ئوخشىمايدىغان كومپيوتېر ئۈستەل يۈزى سېستىمىسى بولۇپ، بۇرۇنقى بارلىق سېستىمىلارغا قارىغاندا ئۇنىڭ ئىجرا قىلىنىشى تېخىمۇ مۇقىم.
1997-يىلى 8-ئاينىڭ 6-كۈنى، سىتىۋېن جوبىس ئالما شىركىتىنىڭ رەھبىرى بولۇپ، مىكروسوفت شىركىتى بىلەن ئىتتىپاق تۈزگەنلىكىنى ئېلان قىلدى. مىكروسوفت شىركىتى ئالما شىركىتىنىڭ 150مىليون ئامىرىكا دوللارلىق پاي چىكىنى سېتىۋالدى. ئالما شىركىتى مىكروسوفتنىڭ IE كۆز يۈگۈرتكۈچىنى ئالما كومپيوتېر سېستىمىسىغا توپلاشتۇرۇپ كىرگۈزىدىغان بولدى.
1997-يىلى 9-ئايدا، Motorola شىركىتى PowerPC750（G3） بىر تەرەپ قىلغۇچنى ئېلان قىلدى. ئالما شىركىتى ئىجازەتنامىنى قايتىدىن سېتىۋالدى. 1997-يىلى 9-ئاينىڭ 16-كۈنى، سىتىۋېن جوبس ئالما شىركىتىنىڭ iCEO بولدى (ۋاقىتلىقCEO ).
1997-يىلى 11-ئايدا Bandai ئامىرىكىدا Pippin@World نى ئېلان قىلدى، باھاسى 600 ئامىرىكا دوللىرى.
1997-يىلى 11-ئاينىڭ 10-كۈنى، “Apple Event” دە Power Macintosh G3 بىلەن Apple Store غەلىبىگە ئېرىشتى.
1998-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى، ئالما شىركىتى ھەقىقىي تۈردە قايتىدىن پايدىغا يۈزلەنگەنلىكىنى ئېلان قىلدى. سىتىۋېن جوبىس 1998-يىللىق مالىيە پەسلىدە 47مىليون ئامىرىكا دوللىرى كىرىم قىلغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
1998-يىلى 2-ئاينىڭ 27-كۈنى، Newton تۈرى توختىتىلدى. ئاساسىي سەۋەبى مەزكۈز تۈر زور زىيانغا ئۇچرىغانلىقتىن (ئالما شىركىتى Newton تۈرىگە 500مىليون ئامىرىكا دوللىرى مەبلەغ سالغان) ۋە ئالما مەھسۇلاتلىرىنىڭ سېتىلىشى تۆۋەنلەپ كەتكەنلىكىدىن بولدى. شۇڭا بارلىق مۇھىم بولمىغان ۋە كىرىم كىرمەيدىغان مەھسۇلاتلار (مەسىلەن باسما ماشىنىسى ۋە قوشۇمچە دىتاللار) ئىشلەپچىقىرىشتىن توختىتىلدى.
1998-يىلى 7-ئايدا، ئالما شىركىتى 1998-يىللىق 3-مالىيە پەسلىدە 101مىليون كىرىم قىلغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 1998-يىلى 7-ئاينىڭ 30-كۈنى، Motorola شىركىتى 333MHz، 366MHz ۋە 400MHz لىق PowerPC G3 بىر تەرەپ قىلغۇچنى ئېلان قىلدى. 1998-يىلى 8-ئايدا، iMac نى زاكاس قىلىش تالونى 150مىڭ دانىدىن ئېشىپ كەتكەن.
1998-يىلى 8-ئاينىڭ 15-كۈنى iMac بازارغا سېلىنغان ھەمدە تارىختىكى سېتىلىشى ئەڭ تېز بولغان شەخسلەر كومپيوتېرى بولغان. 1998-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنى، MacOS 8.5 ئېلان قىلىنغان.
1999-يىلى 1-ئاينىڭ 5-كۈنى، MacWorld كۆرگەزمىسىدە، ئالما شىركىتى Power Macintosh G3 Yosemite ۋە 5 خىل ئوخشىمىغان رەڭدىكى 266MHz لىق iMac نى كۆزگەرمىگە قويغان.
1999-يىلىنىڭ ئالدىنقى ئىككى مالىيە پەسلىدە، Power Macintosh G3 Yosemite نىڭ سېتىلىشى ئەڭ ياخشى بولغان. Mac OS X Server ئېلان قىلىنغىنى بىلەن 3-ئايغا كەلگەن چاغدا ئاندىن بازارغا سالغان.
1999-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى، 333MHz لىق 3-نۇسخا iMac ئېلان قىلىنغان.
1999-يىلى 4-ئايدا، QuickTime 4 Beta ئېلان قىلىنغان. ئالما شىركىتىنىڭ تور بىتىدە QuickTime 4 فورماتىدىكى كىنو “Episode One / The Phantom Menace” نىڭ مۇقەددىمىسىنى چۈشۈرگىلى بولىدۇ. بۇ كىنو مۇقەددىمىسىنى 25مىليون ئادەم توردىن چۈشۈرگەن بولۇپ، ئۇ ئېنتېرنېت تور تارىخىدىكى چۈشۈرۈش قېتىم سانى ئەڭ كۆپ بولۇشتەك رىكورتنى ياراتقان.
1999-يىلى 6-ئايدا، يېڭى خاتىرە كومپيوتېر PowerBook G3 Lombard ئېلان قىلىنغان. ئۇ بۇرۇنقى خاتىرە كومپيوتېرلىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ يىنىك، تېخىمۇ كىچىك. 300MHz لىق Power Macintosh G3 Yosemite ئىشلەپچىقىرىلىشتىن توختىتىلىپ، يىڭىدىن 450MHz لىق Yosemite بازارغا سېلىنغان. كەسپى كۆرۈنۈش تەھرىرلەش يۇمشاق دىتالى Final Cut Pro ئېلان قىلىنغان.
1999-يىلى 7-ئاينىڭ 21-كۈنى، نيوروكتىكى MacWorld كۆرگەزمىسىدە، iBook ئېلان قىلىنغان.
1999-يىلى 8-ئاينىڭ 31-كۈنى، iBook نى زاكاس قىلىش تالونى 140 دانىدىن ئىشىپ كەتكەن. سىتىۋېن جوبس Seybold يىغىنىدا دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيوتېر Power Macintosh G4 نى نامايەن قىلغان، 500MHz لىق G4 بىر تەرەپ قىلغۇچ ھەر سىكۇنتىغا 1مىليارد قېتىم لەيلىما نۇقتا ھېسابلىشىنى ئىجرا قىلالايدۇ. ئۇ دەل بۇ سەۋەبلىك ئامىرىكا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىكىسپورت قىلىش مەنئى قىلىنغان قورال ياساش تېخنىكىسى قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن.
1999-يىلى 10-ئاينىڭ 5-كۈنى، 350MHz لىق ، 400MHz لىق iMac ئېلان قىلىنغان. بەزىلىرىگە DVD نۇر دېسكا رايونى سەپلەنگەن. iMove (Final Cut Pro نىڭ ئاددى نۇسخىسى) باغلانغانiMac DV ۋە iMac DV نىڭ ئالاھىدە نۇسخىسى بازارغا سېلىنغان.
1999-يىلى 11-ئاينىڭ 5-كۈنى، MacOS 9 ئېلان قىلىنغان. ئۇ ئىشلەتكۈچىلەرگە Sherlock 1 نىڭ كۈچەيتمە نۇسخىسى Sherlock 2 نىڭ يېڭى ئالاھىدىلىكلىرىنى ئېلىپ كەلگەن.
2000-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە
2000-يىلى 1-ئاينىڭ 6-كۈنى، سان-فرانسىسكودىكى MacWorld كۆرگەزمىسىدە، ئەڭ يېڭى مەشغۇلات سېستىمىسى Mac OS X نامايەن قىلىنغان، Mac OS X بولسا Rhapsody نىڭ سىتىراتىگىيىسى ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن يېڭى مەشغۇلات سېستىمىسى،NeXT مەشغۇلات سېستىمىسىغا ئوخشاش UNIX سېستىمىسى. ئالما شىركىتى MacOS X دە يېڭى “Aqua” كومپيوتېر ئۈستەل يۈزىنى تونۇشتۇرغان. Mac OS X ئاممىۋى سىناق نۇسخىسى 2000-يىلى ياز پەسلىنىڭ ئاخىرلىرىدا ئېلان قىلىنغان، ئۇنىڭ ھەقىقىي نۇسخىسىنى 2001-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىش پىلان قىلىنغان. سىتىۋېن جوبس يەنە بىر قېتىم ئالما شىركىتىنىڭ CEO (گەرچە ئۇنۋانى يەنىلا “iCEO” بولسىمۇ، ۋاقىتلىق CEO ئەمەس) سى بولغان. ئىشخانا ئاپتوماتلاشتۇرۇش يۇمشاق دىتالى AppleWorks 6 ئېلان قىلىنغان. ئالما شىركىتىنىڭ تور بىتىگە iTools نىڭكىگە ئوخشايدىغان يىڭى ئالاھىدىلىكلەر قوشۇلغان. iTools ئالما شىركىتىنىڭ Mac ئىشلەتكۈچىلىرى ۋە iReview ئۈچۈن يولغا قويغان بىر تۈرلۈك ھەقسىز Web بوشلۇقى مۇلازىمىتى.
2000-يىلى 2-ئاينىڭ 16-كۈنى، PowerBook G3 Pismo ، iBook نىڭ ئالاھىدە نۇسخىسى ۋە 500 MHz لىق Power Macintosh G4 توكيونىڭ MacWorld كۆرگەزمىسىدە ئېلان قىلىنغان. AirPort سىمسىز تور سەپلەنگەن 400MHz لىق، 500MHz لىق PowerBook G3 مۇ ئوخشاش ۋاقىتتا ئېلان قىلىنغان. iBook نىڭ ئالاھىدە نۇسخىسى iMac DV نىڭ ئالاھىدە نۇسخىسىنىڭ رەڭگىنى ئىشلەتكەن. ئۇنىڭ ئاساسىي چاستوتىسى 366MHz. 2000-يىلى 4-ئاينىڭ 19-كۈنى، ئالما شىركىتى 2000-يىللىق 3-مالىيە پەسلىدىكى كىرىمىنىڭ 233مىليون ئامىرىكا دوللىرىغا يەتكەنلىكىنى ئېلان قىلغان.
2000-يىلى 9-ئاينىڭ 12-كۈنى، پارىژدىكى كۆزگەزمىدە، ئالما شىركىتى يېڭى iBook نى ئېلان قىلغان. يىڭىدىن ئېلان قىلىنغان iBook نىڭ (كۈلرەڭ ۋە سۆسۈن رەڭ) ئوخشىمىغان ئىككى رەڭلىك نۇسخىسى بولۇپ، ئاساسىي چاستوتىسى 366MHz ۋە 466MHz. ئۇنىڭدىن باشقا، Mac OS X سىناق نۇسخىسى ئېلان قىلىنىپ، ئەنگىلىيە، گىرمانىيە ۋە فىرانسىيىنىڭ Apple Store دا 30 ئامىرىكا دوللىرىدىن سېتىلىشقا باشلانغان، مىكروسوفت شىركىتى ئالما نۇسخىسىدىكى Office 2001 نى ئېلان قىلغان، ئۇ Windows نەشرىنىڭ MS Office 2000 دىنمۇ ياخشى دەپ قارالغان. 2000-يىلى 9-ئاينىڭ 29-كۈنى، ئالما شىركىتى ئۆزگەرتىلگەندىن كىيىنكى 2000-يىللىق 4-مالىيە پەسلىدىكى تەخمىنىي كىرىمنى ئېلان قىلغان. دەسلەپكى 4-مالىيە پەسلىدىكى تەخمىنىي كىرىم 165 مىليون ئامىرىكا دوللىرى بولغان بولسا، ئۆزگەرتىلگەندىن كىيىنكى تەخمىنىي كىرىم 110مىليون ئامىرىكا دوللىرى بولغان. بۇ بايانات سەۋەبىدىن ئالما شىركىتىنىڭ پاي چىكى بىر كىچىدىلا 45 پىرسەنت پوئىنت تۆۋەنلەپ، ھەر پاي چىكى 53.50 ئامىرىكا دوللىرىدىن 29.13 ئامىرىكا دوللىرىغا چۈشۈپ قالغان.
2000-يىلى 12-ئاينىڭ 5-كۈنى، ئالما شىركىتى 2001-يىللىق 1-مالىيە پەسلىدە 259مىليون ئامىرىكا دوللىرى زىيان تارتىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. بۇ ئالما شىركىتىنىڭ 3 يىل ئىچىدە تۇنجى قېتىم زىيان تارتىشى ئىدى. 2001-يىلى 1-ئاينىڭ 9-كۈنى، MacWorld يىغىنىدا، سىتىۋېن جوبس بىر يۈرۈش ئالما مەھسۇلاتلىرىنى ئېلان قىلغان. قاتتىق دېسكا جەھەتتە، ئالما شىركىتى پۈتۈنلەي يىڭى بولغان PowerMac G4 كومپيوتىرىنى نامايەن قىلغان. يىڭى G4 تىتاندىن ياسالغان، شۇنداقلا ئەڭ تېز بولغان G4 بىر تەرەپ قىلغۇچ ۋە CD-RW ياكى DVD-RW نۇر دېسكا رايونى سەپلەنگەن. ئالما شىركىتى يەنە DVD ئىجازەتنامىسىغا ئېرىشىپ، DVD studio Pro بىلەن iDVD نى ئېلان قىلغان. ئۇنىڭدىن باشقا، ئالما شىركىتى ھۆكۈمەت تورىنى قويۇش، كودلاشتۇرۇش ۋە MP3 ھۆججىتىگە ئايلاندۇرۇشقا ئىشلىتىدىغان يۇمشاق دىتال iTools نى ھەقسىز چۈشۈرۈش بىلەن تەمىنلىگەن. ئالما شىركىتى يەنە MacOS 9.0.4 نىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەن نۇسخىسى MacOS 9.1 نى ئېلان قىلغان.
2001-يىلى 2-ئاينىڭ 22-كۈنى، ئالما شىركىتى توكيودىكى MacWorld كۆرگەزمىسىدە CD-RW نۇر دېسكا رايونى سەپلەنگەن يېڭى بىر يۈرۈش iMac ئېلان قىلغان. بۇ بىر يۈرۈش يېڭى iMac لار "ئىندىگو كۆكى" ، "دارماتىيان كۆكى"، "گۈل كۈچى" ۋە سۈرمە تاش رەڭدىن ئىبارەت تۆت خىل رەڭلىك بولۇپ، ئاساسىي چاستوتىسى 500MHz ۋە 600MHz. ئۇنىڭدىن باشقا ئالما شىركىتى G4 Cube نىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەن نۇسخىسىنى ئېلان قىلغان.
2001-يىلى 3-ئاينىڭ 14-كۈنى، ئالما شىركىتى 62مىليون ئامىرىكا دوللارلىق پاي چىكى بىلەن PowerSchool شىركىتىنى سېتىۋالغان. PowerSchool شىركىتى مەكتەپلەرنى سان-سىفىرلارنى باشقۇرۇش يۇمشاق دىتالى بىلەن تەمىنلەيدىغان شىركەت بولۇپ، PowerSchool Server ئېنتېرنېت تورى ئاساسىدا تەتقىق قىلىپ ئېچىلغان، شۇڭا Web كۆز يۈگۈرتكۈچتىن پايدىلىنىپ، ئۇنى زىيارەت قىلغىلى بولىدۇ. ئالما شىركىتى PowerSchool شىركىتىنى سېتىۋالسا، مەكتەپنى مۇكەممەل بولغان سېستىما توپلاشتۇرۇش بىلەن تەمىنلىگىلى، ئوقۇغۇچىلارنى iMac بىلەن تەمىنلىگىلى، ئوقۇتقۇچىلارنى Power Macintosh كومپيوتېرى بىلەن تەمىنلىگىلى بولىدۇ. Power Macintosh G4 Server بولسا، PowerSchool يۇمشاق دىتالى بىلەن AirPort سىمسىز تور سۇپىسى بولالايدۇ.
2001-يىلى 3-ئاينىڭ 24-كۈنى، ئالما شىركىتى Mac OS X 10.0 نى ئېلان قىلغان. ئوخشاش مەزگىلدە Mac OS X نىڭ كۆپلىگەن ئۈچىنجى تەرەپ يۇمشاق دىتاللىرى ئېلان قىلىنغان.
2001-يىلى 4-ئاينىڭ 18-كۈنى، ئالما شىركىتى بۇ يىللىق مالىيە پەسلىدە 43 مىليون ئامىرىكا دوللىرى كىرىم قىلغانلىقىنى ئېلان قىلغان، بۇنىڭ ئىچىدە 9 مىليون ئامىرىكا دوللىرى كىرىم Mac OS X دىن كىرگەن. 5 مىليون دانە سېتىلىش مىقدارى بىلەن، iMac ھازىرغا قەدەر ئەڭ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان شەخسلەر كومپيوتېرى بولغان.
2001-يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنى، يېڭى iBook ئېلان قىلىنغان، يېڭى iBook نىڭ قېپى ئاق رەڭلىك پلاستىك ماتىرىيال ، 500MHzلىق G3 بىر تەرەپ قىلغۇچ، كۆرۈنۈشنى پەرق قىلىش نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 1024x768 پېكسىل بولغان.
2001-يىلى 5-ئاينىڭ 19-كۈنى، ئالما شىركىتى ئۆزىنىڭ تۇنجى پارچە سېتىش دۇكانلىرى ئېچىلغان، بۇ دۇكانلار ئايرىم ھالدا لوس-ئانجىلىس ۋە ۋاشىنگتون ئەتراپىغا جايلاشقان. ئالما شىركىتى ئۆزىنىڭ پارچە سېتىش دۇكانلىرىنى قاتتىق دىتال ۋە Macintosh يۇمشاق دىتاللىرى بىلەن تەمىنلىگەن ھەمدە ھەۋەسكارلار ئۈچۈن ئۆگىنىش ۋە تەجرىبە ئالماشتۇرۇش، شۇنداقلا ئالما قاتتىق دىتالىنىڭ كۆرسىتىلىشى ئۈچۈن مەخسۇس ئورۇن ھازىرلىغان. ئالما شىركىتى ئۆزىنىڭ سېتىش دۇكانلىرىنى تەسىس قىلىش ئارقىلىق نۆۋەتتىكى 5%لىك بازار ھەجىمىنى بىر ھەسسە ئاشۇرماقچى بولغان، 2001-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىغا كەلگەندە، پۈتۈن ئامىرىكىدا پارچە سېتىش دۇكىنىدىن 25نى ئاچقان.
2001-يىلى 5-ئاينىڭ 21-كۈنى، WWDC 2001 يىغىنىدا ئالما شىركىتى Mac OS X نىڭ ئىختىيارىي قوشۇمچە قىلىنىدىغانلىقى ئېلان قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا ئالما شىركىتى WebObject 5 ۋە 17 ديۇملۇق تەكشى ئېكرانلىق يىڭى Studio كۆرسەتكۈچنى ئېلان قىلغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، PowerMac G4 Server نىڭ دەرىجىسىنى 533MHz G4 بىر تەرەپ قىلغۇچقا كۆتۈرگەن. WebObject 5 بولسا Web قوللىنىش پروگراممىسىنى تۈزۈشكە ئىشلىتىدىغان دەسلەپتىكى بىر قورال.
2001-يىلى 7-ئاينىڭ 3-كۈنى، ئالما شىركىتى Power Macintosh G4 Cube بىر يۈرۈش مەھسۇلات لىنىيىسىنى رەسمىي تۈردە توختاتقان.
2001-يىلى 7-ئاينىڭ 17-كۈنى، ئالما شىركىتى 2001-يىللىق 3-مالىيە پەسلىدە 61 مىليون ئامىرىكا دوللىرى كىرىم قىلغانلىقىنى ئېلان قىلغان.
2001-يىلى 9-ئاينىڭ 25-كۈنى، ئۇزۇن مەزگىللىك كۈتۈش ئاخىرى ئاياغلىشىپ، ئالما شىركىتى Mac OS X نىڭ دەرىجىسى يۇقىرى كۆتۈرۈلگەن نۇسخىسى Mac OS X 10.1 نى ئېلان قىلغان. ئۇ Mac OS X قارىغاندا ھېسابلاش سۈرئىتى تېخىمۇ تېز، CD ئۇيۇپ سىنغا ئېلىشنى قوللايدۇ، DVD لىق قويغۇچ ھەمدە يىڭى كۆرۈنمە يۈزى ئىگە. ئۇنىڭدىن باشقا Mac OS X Server v10.1 نى ئېلان قىلغان. 2001-يىلى 10-ئاينىڭ 16-كۈنى، تېخىمۇ تېز بولغان، 550MHz لىق ۋە 667MHz لىق PowerBook G4، 600MHz لىق iBook ،شۇنداقلا قوش 800MHz لىق G4 بىر تەرەپ قىلغۇچ سەپلەنگەن PowerMac G4 Server بىرلا ۋاقىتتا ئېلان قىلىنغان.
2001-يىلى 10-ئاينىڭ 17-كۈنى، ئالما شىركىتى 2001-يىللىق 4-مالىيە پەسلىدە 66 مىليون ئامىرىكا دوللىرى كىرىم قىلغانلىقىنى ئېلان قىلغان.
2001-يىلى 10-ئاينىڭ 23-كۈنى، سىتىۋېن جوبس جامائەتكە ياندا ئېلىپ يۈرۈيدىغان MP3 قويغۇچ iPod نى ئېلان قىلغان. iPod قا 5GB لىق (MP3 ناخشىدىن 1000نى قاچىلىغىلى بولىدىغان) قاتتىق دىتال، 2 ديۇملۇق LCD كۆرسەتكۈچ، سىفىرلىق چوڭايتقۇچ ۋە نائۇشنىك سەپلەنگەن. ئۇنىڭدىن باشقا ئالما شىركىتى يەنە MP3 ھۆججىتىنى Mac تىن iPod قا چۈشۈرۈشكە ئىشلىتىدىغان يۇمشاق دىتال قورالى iTunes 2 نى ئېلان قىلغان.
2001-يىلى 11-ئاينىڭ 2-كۈنى، “Monsters Inc.” ئامىرىكىنىڭ بارلىق كىنوخانىلىرىغا تۇنجى قويۇلغان. “Monsters Inc.” بولسا Pixar شىركىتىنىڭ تۆتىنجى كارتون فىلىمى بولۇپ، تۇنجى قويۇلغان بىرىنجى ھەپتىسىدىلا 63مىليون 480مىڭ ئامىرىكا دوللىرىلىق بىلەت كىرىمىغا ئېرىشكەن.
2001-يىلى 12-ئاينىڭ 4-كۈنى، Final Cut Pro 3 ۋە MacOS 9.2.2 ئېلان قىلىنغان.
2002-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى، MacWorld كۆرگەزمىسىدە، ئالما شىركىتى يىپيىڭى LCD iMac نى نامايەن قىلغان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا 14 ديۇملۇق iBook بىلەن رەسىم تەھرىرلىگۈچ يۇمشاق دىتالى iPhoto نى نامايەن قىلغان.
2002-يىلى 1-ئاينىڭ 16-كۈنى، ئالما شىركىتى 2002-يىللىق 1-مالىيە پەسلىدە 38مىليون ئامىرىكا دوللىرى كىرىم قىلغانلىقىنى ئېلان قىلغان. بۇ پەسىلدە ئالما شىركىتى 74.6 دانە Mac ساتقان.
2002-يىلى 1-ئاينىڭ 28-كۈنى، يېڭى PowerMac G4 ئېلان قىلىنغان، ئۇنىڭ ئاساسىي چاستوتىسى 1GHz غا يەتكەن ، 2MB لىق DDR نىڭ L3 ساقلىغۇچ سەپلەنگەن. قوش 1GHz لىق G4 بولسا 2GHz لىق Pentium 4 دىن 72% تېز.
2002-يىلى 2-ئاينىڭ 12-كۈنى، ئالما شىركىتى، سونى ئېرىكسون شىركىتى QuickTime سىزىقلىق تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ، بىرلىكتە ھەرە كۆنىكى تېلىفونىنىڭ كۆپ ۋاستىسىغا ئىشلىتىلىدىغان سىستىمىنى تەتقىق قىلىپ ئاچىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان.
2002-يىلى 3-ئاينىڭ 14-كۈنى،ئالما Mac OS X يىراق مۇساپىلىق ئۈستەل يۈزى ئېلان قىلىنغان. بۇ Mac OS تورىنى باشقۇرۇش ئاساسىدىكى يۇمشاق دىتال قورالى.
2002-يىلى 3-ئاينىڭ 31-كۈنى، iPod يۇقىرى كۆتۈرۈلگەن نۇسخىسى ۋە 23 ديۇملۇق Cinema كۆرسەتكۈچ توكيودىكى MacWorld كۆرگەزمىسىدە ئېلان قىلىنغان. ئالما شىركىتى 4-ئايدا Mac OS X نىڭ كۆك چىشنى قوللايدىغانلىقىنى ئېلان قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. 2005-يىلى سىتېۋ جوبېس بۇندىن كېيىنكى ئالما كومپىيۇتېرلىرىغا INTEL شىركىتىنىڭCPU لىرىنى سەپلەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 2006-يىلى گوگۇل شىركىتىنىڭ لىدىرى ئېرىك سىمىت ئالما كومپىيۇتېر شىركىتىنىڭ پاي چېكىنى سېتىۋېلىپ ئالما شىركەت مۇدىرىيىتىگە كىردى. 2007-يىلى 1-ئايدا ئالما شىركىتى شىركەت نامىنى ئلما كومپىيۇتېر شىركىتىدىن ئالما شىركىتى دەپ ئۆزگەرتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا دەۋر بۆلگۈچ مەھسۇلاتى بولغان ئايفون تېلفونى بازارغا سېلىندى. شۇنىڭدىن كېيىن بۈگۈنگىچە ئالما شىركىتى دۇنيادىكى تېلفون ئىشلەپچىقىرىدىغان 3-چوڭ شىركەت بولۇپ قالدى.
قاسىم ئىبن قۇتلۇبۇغا
ھاياتى
تولۇق ئىسمى ئەبۇل ئەدل زەينىددىن (شەرەفۇددىن) قاسىم ئىبن قۇتلۇبۇغا ئىبن ئابدىللاھ ئەسسدۇنى ئەل جەمالىي ئەل مىسرى بولۇپ، تارىختا قاسىم ھەنەفىي، ئەللامە قاسىم ياكى شەيخ قاسىم دەپ تونۇلغان زاتتۇر.
قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغا مىسىر مەملۇكىيلار دۆلىتىنىڭ 26 - سۇلتانى ناسىر فەرەج ئىبنى بەرقۇقنىڭ دەۋرىدە، ھىجرىيە 802 – (مىلادىيە 1399 -) يىلى مۇھەررەم (سىنتەبر) ئېيىدا قاھىرەدە تۇغۇلغان. ئەييۇبىيلار دۆلىتى بولسۇن ياكى مەملۇكىيلار دۆلىتى بولسۇن، ھەر ئىككىلىسى دۆلەتنى ئىدارە قىلىشتا ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك ئىرقلىرىدىن نۇرغۇن قۇللارنى ئەسكەرلىككە ياللىغان بولۇپ، شۇ چاغدىكى دۆلەتنىڭ چوڭ ئەمەلدارلىرىدىن بىرى بولغان جامالىددىن سۇدۇن دېگەن كىشى ئىمام قاسىمنىڭ دادىسى قۇتلۇبۇغا نى ئەسكەرلىككە ياللاپ مىسرغا ئەكەلدۈرگەن ۋە كېيىن قۇللۇقتىن ئازاد قىلىۋەتكەن. شۇڭلاشقا، قاسىم ۋە دادىسى قۇتلۇبۇغا شۇ كىشىگە مەنسۇپ قىلىنىپ، «جامالىي»، «سۇدۇنىي» دەپ ئاتالغان.
قاسىم تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا، دادىسى تۈگەپ كېتىپ يېتىم قالغان. تۇرمۇشنىڭ سىناقلىرى ئۇنى گۈدەكلىكىدىن تارتىپلا جان ساقلاش ئۈچۈن تىرىكچىلىك قىلىشقا مەجبۇرلىغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇ تىككۈچىلىكنى ئۆگىنىپ، شۇ كەسىپ بىلەن شۇغۇللانغان. ئاخىرىدا، ئۇ ئاپئاق رەختنى قارا يىپ بىلەن تىكسىمۇ، قارا يىپ كۆرۈنۈپ قالمىغۇدەك دەرىجىدە، ئۇستا بىر تىككۈچىگە ئايلانغان. شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، ئۇ «قۇرئان كەرىم» يادلىغان ھەم بەزى مەنبە تېكىستلەرنىمۇ يادلىغان. ئۇ يادلىغانلىرىنى ئۆز دەۋرىدىكى چوڭ ئالىملاردىن ۋە قازىكالان بولغان كىشى شەيخ ئىز ئىبنى جامائەگە تىڭشىتاتتى. ئۇنىڭدا بالدۇرلا ئالاھىدە زېرەكلىك ئالامەتلىرى نامايان بولغانىدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ پۈتۈنلەي ئىلىم ئۆگىنىشكە يۈزلەندى ۋە ئۆز يۇرتىنىڭ ئالىملىرى ئارىسىدا قاتراپ يۈرۈپ، خىلمۇخىل پەنلەردىن ئوزۇقلىنىپ، ئىلىم بۇلاقلىرىدىن شەربەتلەر ئىچىشكە باشلىدى.
ئۇنىڭ ئىلىمگە ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ سۆھبىتىگە بولغان ئىشتىياقى كۈنسېرى ئاشتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئۇستازى تاج نوئمانىي (ئىمام ئەبۇ ھەنىفەنىڭ ئەۋلادلىرىدىن ۋە باغدادنىڭ قازىسى) بىلەن شامغا سەپەر قىلىپ، ئۇ يەردە ھىجرىيە 816 – يىلى 14 يېشىدا «ئىجازە ئاممە» گەئېرىشتى. ئۇ 18 ياشقا كىرمەي تۇرۇپلا كىتاب يېزىشقا يۈزلەنگەن بولۇپ، بۇ كەم ئۇچرايدىغان بىر ئىشتۇر. ئۇ ئىزچىل تىرىشىپ ئىلىم ئۆگىنىپ، داڭقى چىقىپ، نامى تارالغان ۋە شەيىخلىرى (ئۇستازلىرى) ئۇنىڭغا ئاپىرىن ئېيتقان. شۇنداقلا، كۈچلۈك ئەستە ساقلاش قابىلىيىتى بىلەن تونۇلۇپ، ئىلىم كۆكىدە پارلىغان.
ئۇستازلىرى
ئۇنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئۇستازلىرىدىن بىرى ئەللامە، مۇجتەھىد كامال ئىبنى ھۇمام سىۋاسىي ھەنەفىي (ۋاپاتى ھىجرىيە 852) دۇر. قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغا بۇ ئۇستازىدىن تا ئۇستازى ھىجرىيە 852 – يىلى ۋاپات بولغۇچە ئايرىلماي، كۆپىنچە ئىلمىنى ئۇنىڭدىن ئالغان. ئۇنىڭدىن فىقھى، فىقھى قائىدە – پىرىنسىپلىرى قاتارلىق تۈرلۈك ئىلىملەرنى ئۆگەنگەن.
ئۇنىڭ ئۇستازلىرىدىن يەنە داڭلىق ھافىز، ئەللامە ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھەجەر ئەسقەلانىي (ۋاپاتى ھىجرىيە 852) مۇ بار. ئۇنىڭدىن ھەدىس ۋە ھەدىس ئىلمى ھەم فىقھى ئۆگەنگەن. ھافىز ئىبنى ھەجەر ئۇنى: «ئىمام، ئەللامە، مۇھەددىس، فەقىھ ۋە ھافىز» دەپ سۈپەتلىگەن. ئىمام سەخاۋىي «الضوء اللامع (ئەددەۋئۇل لامىئ)» ناملىق كىتابىدا ئۇنى تونۇشتۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: «قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغا شەيخىمىز (ئىبنى ھەجەر) گە شەيخىمىزنىڭ كىتابى ‹الإيثار بمعرفة رواة الآثار(ئەلئىيسار بىمەئرىفەتى رۇۋاتىلئاسار)› دېگەن كىتابىنى ئوقۇپ بەرگەندە، ئۇستازىمىز ئۇنى ‹پەزىلەتلىك شەيخ، تەڭداشسىز كامىل مۇھەددىس› دەپ سۈپەتلىگەن ۋە مۇنداق دېگەن: ‹ماڭا ئوقۇپ بەردى ۋە مەندىن يېزىۋالدى. ئۇ ماڭا پايدا يەتكۈزۈپ، (كىتاب توغرىسىدا) بىر قىسىم يەرلەرنى ئەسكەرتتى، شۇنىڭ بىلەن ئۇ يەرلەر كىتابقا كىرگۈزۈلۈپ، كىتابقا نۇر قوشۇلدى›. شەيخىمىز كىتاب بېشىدىكى ‹قېرىنداشلارنىڭ بەزىسى مەندىن ‹كتاب الآثار (كىتابۇل ئاسار)›نىڭ راۋىيلىرىنى باھالاپ بېرىشىمنى ئىلتىماس قىلغانىدى، مەن دەرھاللا ماقۇل كۆردۈم ۋە تەكلىپ بېرىشىگىلا خوپ دېدىم› دېگەن سۆزىدىن ئۇنى كۆزدە تۇتقان ئىدى».
ئۇستازلىرىدىن يەنە تارىخچى، ئەللامە ئەبۇلئابباس ئەھمەد ئىبنى ئەلى تەقىي مەقرىزىي (ۋاپاتى ھىجرىيە 845) بار. مەقرىزىي «درر العقود الفريدة (دۇرەرۇلئۇقۇدۇل فەرىيدە)» دېگەن كىتابىدا قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغانى زىكىر قىلىپ، ئۇنى ماختىغان.
تەجۋىد ئىلمىنى «زاھىرىيە بەرقۇقىيە مەدرىسىسى»نىڭ ئىمامى، قىرائەت ئۇستازى شەمسىددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد زەراتىتىي ھەنبەلىيدە، تەپسىر ئىلمىنى ئالائىددىن بۇخارى (مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئالائىددىن بۇخارى ئەجەمىي ھەنەفىي) دا ئوقۇغان.
ھەدىس ۋە ھەدىس بىلىملىرى ئوقۇغان ئۇستازلىرى شەمسىددىن ئىبنى جەزرىي، شىھابىددىن ۋاسىتىي، زەين زەركەشىي، شەمس ئىبنى مىسرىي، بەدر ھۇسەين بۇسىرىي، ناسىرىددىن فاقۇسىي، تاج شەربىشىي، ئىز ئىبنى جامائە ۋە ئائىشە ھەنبەلىيە قاتارلىقلار.
ئەقىدە ئىلمى ئوقۇغان ئۇستازلىرى ئالائىددىن بۇخارى، بىساتىي مالىكىي، سەئد ئىبنى دەيرى قاتارلىقلار.
فىقھى ئوقۇغان ئۇستازلىرى كامال ئىبنى ھۇمام، تاجىددىن ئەھمەد فەرغانىي، ئالائىددىن بۇخارى، ئىبنى ھەجەر، قارىئۇلھىدايە سىراجىددىن، مەجد رۇمىي، نىزام سىرامىي، ئىز ئىبنى ئابدۇسسالام باغدادىي، ئابدۇللەتىف كىرمانىي قاتارلىقلار.
فىقھى ئۇسۇل – قائىدىلىرى ئوقۇغان ئۇستازلىرى كامال ئىبنى ھۇمام، سىراجىددىن قارىئۇلھىدايە، شەرەف سۇبكىي، ئالائىددىن بۇخارى قاتارلىلار. مىراس ۋە ھېساب ئىلمى ئوقۇغان ئۇستازلىرى ناسىرىددىن بارەنبارىي، ئىبنى مەجدىينىڭ شاگىرتى سەييىد ئەلى ۋە باشقىلار.
شەيخ قاسىم بەيتۇلمۇقەددەسنى ۋە شامنى زىيارەت قىلغان. شۇنداقلا، كۆپ قېتىم ھەجگە بېرىپ، ئىككى ھەرەم ئالىملىرىدىنمۇ ئىلىم ئالغان.
خۇلاسە: ئۇ ئەرەب تىلى، قىرائەت، تەپسىر، ھەدىس، راۋىيلارنى تەكشۈرۈش، فىقھى، فىقھى ئۇسۇل – قائىدىلىرى، مەنتىق، ئىلمىكالام ۋە باشقا تۈرلۈك ئىلىملەردە ۋايىغا يەتكەن.
تەلەبە - شاگىرتلىرى
ئەللامە قاسىم ياشلا پەتىۋا بېرىش ۋە دەرس ئۆتۈشكە تۇتۇش قىلغان بولۇپ، نۇرغۇن ئۇستازلىرى ئۇنىڭ پەتىۋا ۋە دەرس بېرىشىگە ئىجازەت بەرگەن. شۇنىڭدىن كېيىن كۆپلىگەن يۈز – ئابرويلۇق كىشىلەر ھەرخىل پەنلەردە ئۇنىڭدىن دەرس ئالغان.
ئىمام سەخاۋى ئۇنىڭ ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن شاگىرتلىرىدىن بىرى بولۇپ، دادىسى بىلەن بىرگە ئۇنىڭدىن ھەدىس ئاڭلىغان. سەخاۋىنىڭ دادىسى ئۇنىڭ بىلەن كونا ئۈلپەتداشلاردىن بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن يېقىن ئۆتەتتى، ئۇنى چوڭ بىلەتتى ۋە: «ئۇنىڭ يادلىغانلىرى نېمانچە كۆپ، ئۇنىڭ سۆھبىتى نېمانچە گۈزەل» دەيتتى.
ئۇنىڭ شاگىرتلىرى تۆۋەندىكىچە: شەمسىددىن مەغرىبىي، ئەبۇ ئىسھاق خوجەندى، ئىبنى ئىسمائىل جەۋھەرىي، بەدرىددىن تولۇنى، بەدرىددىن قاھىرىي، ئىبنى ئەينىي، ئالائىددىن سەكەندەرىي، ئىبنى سەيرەفىي، ئىبنى غەزال ۋە باشقىلار. تارىخچى ئىبنى ئىماد «الشذرات (ئەششەزەرات)» ناملىق كىتابىدا: «ئۇنىڭدىن نۇرغۇنلار ئىلىم ئالغان بولۇپ، ساناپ تۈگەتكۈسىزدۇر» دېگەن.
ئۇنىڭ سۈپەتلىرى ۋە قىلغان بەزى خىزمەتلىرى
ئەللامە قاسىم ئۆزىنىڭ كەمتەرلىكى، زاھىتلىقى ۋە تەقۋادارلىقى بىلەن مەشھۇر بولغان. ئۇنىڭ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى شۇ دەرىجىدە يۇقىرى ئىدىكى، ئالتە «سەھىھ ھەدىس توپلىمى» ۋە باشقا توپلاملارنىڭ تېكىستلىرى ۋە راۋىيلىرىنى كىتابقا قاراپ باقماستىنلا ئايرىۋالالايتتى. كىشىلەر ئۇچرىغان مەسىلىلىرىدە ئۇنىڭدىن پەتىۋا سورايتتى. ئۇ مۇدەررىسلىك بىلەن شۇغۇللانغان بولۇپ، خازىندار جانبەگ جەدداۋى ئۇنى ئۆزى سالغان مەدرىسنىڭ باش شەيخى قىلىپ تەيىنلىگەن ئىدى. ئۇزۇن ئۆتمەي، شەيخۇنىيە خانىقاسىنىڭ باش شەيخلىكىگە تەيىنلەنگەن.
ئۇنىڭ ئاغىنىسى، مۇئەييىدىيە خانىقاسىنىڭ باش شەيخى سەيفىددىن ھەنەفىي (ھىجرىيە 800 – 881) ئۇنىڭ ئۆيىنىڭ تارلىقى، ناھايىتى موھتاجلىقتا ياشاۋاتقانلىقىنى بىلگەندىن كېيىن، خانىقادا تۇرۇش تەكلىپىنى بەرگەندە ئۇنىمىغان ئىدى. قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغانىڭ بۇ ئاغىنىسىمۇ تۈرك ئالىملاردىن بولۇپ، تولۇق ئىسىمى مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئۆمەر ئىبنى قۇتلۇبۇغا بەكتەرىي بولۇپ، ئىككىسى كامال ئىبنى ھۇمامدا ساۋاقداش بولۇپ ئوقۇغان. ئىمام سۇيۇتىي ئۇستازلىرى قاتارىدا ئۇنىمۇ سانىغان ئىدى.
قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغا ئۆزىنىڭ دەرىجىسىگە لايىق مەنسەپلەرگە ئېرىشەلمىگەن ئىدى. ھەتتا ھەممە جەھەتتە ئۇنىڭدىن تۆۋەن تۇرىدىغانلار مۇدەررىسلىك قىلىدىغان مەدرىسلەردە مۇدەررىسلىك قىلىشقىمۇ نائىل بولالمىغانىدى. شۇنداقتىمۇ ئۇ ئالىي ھىممەتلىك ئالىيجاناب كىشى ئىدى، كىشىلەردىن قېچىپ يۈرمەي مۇنازىرە سورۇنلىرىغا، ئالىملار سۆھبىتىگە كەمتەرلىكى ۋە يۈكسەك ئەخلاقى بىلەن ھازىر بولاتتى.
ئۇنىڭ شاگىرتى ئىمام سەخاۋىي «الضوء اللامع (ئەددەۋئۇل لامىئ)» ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەيدۇ: «ئەللامە ئىمام قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغا تۈرلۈك پەنلەردىن تولۇق خەۋەردار، ئەدەبىيات ۋە ئۇنىڭغا ئالاقىدار كۆپ نەرسىلەرنى بىلىدىغان، ئۆز مەزھىپىنىڭ مەسىلىلىرىنى ئۇجۇر – بۇجۇرىغىچە ئۇقىدىغان ۋە بۇ جەھەتتە ئىلغار، تىلى راۋان، مۇنازىرىگە ۋە رەقىبىنىڭ ئاغزىنى تۇۋاقلاشقا ئۇستا بولۇپ، كاللىسى قەلىمىدىن ئۆتكۈر ئىدى، ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇستازلىرى بولغان تەقدىردىمۇ تەنقىدلەۋېرەتتى. ناھايىتى كەمتەر، تەكەللۇپنى ياخشى كۆرمەيدىغان، ئىنتايىن ئاق كۆڭۈل، بەردەم، ئىلىم توغرۇلۇق مۇزاكىرىلىشىشكە، ئىلمىي پايدا يارىتىشقا، پۇختا بىلەلمىگەن مەسىلىلىرىدە ئۆزىدىن تۆۋەن كىشىلەردىنمۇ سوراپ بىلىۋېلىشقا ئامراق ئىدى. شەيخ قاسىم رەھىمەھۇللاھ پېقىرلىق ۋە يوقسۇللۇقنىڭ دەردىنى جىق تارتقان بولۇپ، ئالىملارنىڭ ئادىتىكىدەك ئۆزىنىڭ سەۋرى ۋە ئۈمىدۋارلىقى بىلەن ئۇنىڭ ئۈستىدىن غالىب كەلگەنىدى. ئۇ پەسلەرچە ياشاشتىن ۋە ياغلىمىچىلىق كىرلىرىدىن يىراق ھالدا، سەدىقە – پوشكاللارغا تايىنىۋېلىشنى رەت قىلىپ، مەردانە ھايات كەچۈرگەنىدى. گاھىدا پادىشاھ، ئەمىرلەردەك كاتتا كىشىلەر ئۇنى يوقلاپ كېلىپ سوۋغا – سالاملارنى بەرسە، ئۆزىنى ئويلاپ ئۇنىڭدىن پايدىلىناي دېمەي، ئۇنى باشقىلارغا سەرپ قىلىۋېتىشكە ئالدىرايتتى، ئەمەلىيەتتە، ئۇنىڭ بالا – چاقىسى كۆپ ۋە بالىلىرىنى ئۆيلەندۈرۈشكە ئېھتىياجى بار ئىدى. شۇنداق تۇرۇپ ئۇ ئىلىم ئۆگىنىش، ئىلىم ئەھلى بىلەن پىكىرلىشىش، كىتاب يېزىش قاتارلىقلاردا كەم ئۇچرايدىغان ھىممەت ساھىبى ئىدى».
زەيلەئىي، ئىراقىي، ئىبنى ھەجەر قاتارلىق ھافىز ئىماملارنىڭ ھەدىس ئىلمىدىكى ئورنى ھەممەيلەنگە مەلۇمدۇر. بىز ئىمام قاسىمنىڭ ئۇلار ۋاقىپلىنالمىغان بەزى قىيىن مەسىلىلەرنى يەشكەنلىكىنى كۆرىمىز. ئۇ «منية الألمعي (مۇنيەتۇل ئەلمەئىي)» دېگەن كىتابى ئارقىلىق زەيئەلەئىينىڭ «ھىدايە» دېگەن كىتابىنىڭ ھەدىسلىرىنى تەكشۈرۈشتىكى كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرىگە تولۇقلىما بەرگەن. «إتحاف الأحياء بما فات من تخريج أحاديث الإحياء (ئىتتىھافۇل ئىھيائى بىمافاتە مىن تەخرىجى ئاھادىيسىل ئىھيا)» دېگەن كىتابى ئارقىلىق، ئىراقىينىڭ «إحياء علوم الدين (ئىھيائۇ ئۇلۇمىددىن)»نىڭ ھەدىسلىرىنى تەكشۈرۈشتىكى كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرىگە تولۇقلىما بەرگەن. ئىبنى ھەجەرنىڭ «نصب الراية (نەسبۇررايە)»نى ئىخچاملاپ يازغان كىتابى «الدراية (ئەددىرايە)»گە ھاشىيە يېزىپ تولۇقلىما بەرگەن.
مۇھەققىق ئىمام كامال ئىبنى ھۇمامنىڭ فىقھى ئىلمىدىكى ئورنى مەشھۇردۇر. ئۇ ۋاپاتىدىن كېيىن ئەللامە قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغانى ئۆزىگە ئىزباسار قىلىپ تاللىغانىدى. ئەللامە كەشمىرىي «فيض الباري (فەيدۇلبارى)»دا مۇنداق دەيدۇ: ئىبنى ھۇمامنىڭ ۋاپاتى يېقىنلاشقاندا، كىشىلەر ئۇنىڭدىن ئۆزىدىن كېيىن ئورنىغا كىمنى قويىدىغانلىقىنى سورىۋىدى، ئۇ: «ئەللامە قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغانى» دېگەن.
ئەللامە قاسىم مەزھەپتىكى كۈچلۈك كۆز قاراشنى تۇتۇشقا، قارىغۇلارچە تەقلىدچىلىك قىلماسلىققا چاقىرغان ئىدى. مۇھەققىقلارنىڭ تۈگەنچىسى ئىبنى ئابىدىن شەيخۇلئىسلام ئەلى مەقدىسىينىڭ «ئىبنى ھۇمام مۇجتەھىدلىك مەرتىۋىسىگە يەتكەن» دېگەن سۆزىنى نەقىل قىلغاندىن كېيىن: «ئەللامە قاسىممۇ شۇ جامائە ئەھلىدىن» دېگەنىدى.
قاسىم ئىبنى قۇتلۇبۇغانىڭ ئالىملار ئارىسىدىكى ئورنىنى كۆرسىتىدىغان ماختاش ۋە ئالقىشلار كۆپ بولۇپ، بىز مۇشۇنىڭ بىلەن كۇپايىلىنىمىز.
ئەسەرلىرى
ئۇنىڭ ئەسەرلىرى 90 دىن ئاشىدىغان بولۇپ، ئۇ مەلۇم بىر تۈردىلا كىتاب يازماستىن، بەلكى ئىلىملەرنىڭ جىمى ساھەلىرى بويىچە كىتاب يازغان.
1.     «تعليق على قطعة تفسير البيضاوي».
2.     «غريب القرآن».
3.     «القراءات العشر».
4.     «رسالة في شرح البسملة».
5.     «جواهر القرآن».
1.     «بغية الرائد في تخريج أحاديث شرح العقائد النسفية».
2.     «تخريج أحاديث كنز الوصول إلى علم الأصول».
3.     «التعريف والإخبار بتخريج أحاديث الاختيار».
4.     «تخريج أحاديث شرح مختصر القدوري».
5.     «تخريج أحاديث تفسير أبي الليث السمرقندي».
6.     «تخريج أحاديث جواهر القرآن للغزالي».
7.     «منية الألمعي فيما فات في تخريج أحاديث الهداية للزيلعي».
1.     «تاج التراجم في طبقات الحنفية».
2.     «الاهتمام الكلي بإصلاح ثقات العجلي».
3.     «تراجم مشايخ المشايخ».
4.     «حاشية على التقريب لابن حجر».
5.     «الثقات ممن لم يقع في الكتب الستة».
6.     «حاشية على المشتبه لابن حجر».
7.     «زوائد رجال الموطأ».
8.     «رجال مسند أبي حنيفة لابن المقرئ».
9.     «زوائد رجال مسند الشافعي».
1.     «الأمالي على مسند أبي حنيفة على أبواب الفقه».
2.     «حاشية على نزهة النظر لابن حجر».
4.     «تعليق على مسند الفردوس».
5.     «شرح مصابيح السنة للبغوي».
6.     «عوالي أبي جعفر الطحاوي».
7.     «حاشية على شرح الألفية للعراقي».
8.     «شرح منظومة ابن الجزري في علوم الحديث».
9.     «شرح كتاب جامع المسانيد لأبي المؤيد الخوارزمي».
1.     «الفتاوى القاسمية».
2.     «إجازة الإقطاع».
3.     «جامعة الأصول في الفرائض».
5.     «رسالة في التراويح والوتر».
7.     «شرح مختصر الطحاوي في الفروع».
8.     «شرح في فرائض الكافي».
9.     «طلاق المريض زوجته».
10.  «القول القائم في بيان تأثير حكم الحاكم».
1.     «الأجوبة عن اعتراض العز ابن جماعة عن أصول الحنفية».
2.     «تحرير الأنظار في أجوبة ابن العطار».
3.     «حاشية على شرح تنقيح الأصول لنقرة كار».
4.     «شرح الورقات لإمام الحرمين».
5.     «خلاصة الأفكار شرح مختصر المنار لابن حبيب».
6.     «حاشية على شرح منار الأنوار لابن مالك».
1.     «تلخيص السيرة النبوية لمغلطاي».
2.     «حاشية على مشارق الأنوار من صحاح الأخبار المصطفية للإمام الصنعاني».
3.     «منتقى من درر الأسلاك في قضاة مصر».
4.     «تلخيص دولة الأتراك».
1.     «المسامرة بشرح المسايرة لابن الهمام».
2.    «شرح منار النظر في المنطق لابن سينا».
2.     «فصول اللسان».
3.     «مختصر تلخيص المفتاح في البلاغة».
4.     «تعليقة على الأندلسية في العروض».
5.     «شرح مخمس العز ابن عبد العزيز الديريني».
1.     «الأجوبة على اعتراضات ابن أبي شيبة على أبي حنيفة».
2.     «تبصرة الناقد في كيد الحاسد في الدفع عن أبي حنيفة».
ۋاپاتى
شەيخ قاسىم تېنى ساغلام، تىمەن ئىدى. كېيىن قېرىلىقىدا ئۇزۇن يىل كېسەل ئازابى تارتىپ، ھىجرىيە 879 – يىلى رەبىئۇلئاخىر ئېيىنىڭ 4 – كۈنى (مىلادىيە 1474 – يىلى) پەيشەنبە ۋاپات بولدى. ئەتىسى ماردانىي جامەسى ئالدىدا قازىكالان ۋەلىييۇددىن ئاسيۇتىي نۇرغۇن جامائەت بىلەن ئۇنىڭ نامىزىنى چۈشۈردى ۋە بابۇلمەشھەد قەبرىستانلىقىغا، ئاتا – ئانىسى ۋە بالىلىرىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىندى. كىشىلەر ئۇنىڭدەك بىر ئالىمنى يوقىتىپ قويغانلىقىغا ئېچىندى.
ئەللامە قاسىم 77 يىللىق مۇبارەك ئۆمرىنى مانا مۇشۇنداق ئىلىم ۋە تەلىم باغرىدا ئۆتكۈزگەن بولۇپ، ئۇ ئەرەب بولمىغانلارنىڭمۇ شەرئى ئىلىم چوققىلىرىغا يېتەلەيدىغانلىقىدا ھەممەيلەنگە گۈزەل بىر ئۈلگە بولغانىدى. ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلغاي ۋە باشقا ئالىملار بىلەن بىرگە كەڭرى جەننەتلىرىدىن ئورۇن بەرگەي!
مەنبەلەر
1.     الضوء اللامع» للسخاوي – دار الجيل بيروت.
2.     مجموعة رسائل العلامة قاسم بن قطلوبغا – دار النوادر.
3.    منية الألمعي فيما فات في تخريج أحاديث الهداية للزيلعي بتحقيق وتقديم محمد زاهد الكوثري – مكتبة الخانجي.
4.    http://masjidsalahudin.com/?p=1611
دۇنيا نېمىشقا ئاجىزلار يولۇققان ئادالەتسىزلىك ۋە زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىدۇ؟
ئەركىن سىدىق
2009-يىلى تومۇزدا ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ چوڭ سۇيىقەست ۋەقەسىدىن كېيىن، ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن زۇلۇم كۈنسايىن ئېغىرلىشىپ ماڭدى. شۇ ۋەقەدىن كېيىن مەن ۋەتەندىكى بەزى قېرىنداشلار ئۆزىنىڭ قانچىلىك ئېغىر خەتەر ئىچىدە ئىكەنلىكىگە قارىماي، ئۆزلىرى كۆرگەن ياكى ئۆز باشلىرىدىن ئۆتكۈزگەن ئۇيغۇرلارغا سېلىنغان ئىنسان قېلىپىدىن چىققان زۇلۇملاردىن چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى خەۋەرلەندۈرۈپ قويۇش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى ئاڭلاپ تۇردۇم. مېنىڭچە ۋەتەندىكى ئاشۇ قېرىنداشلارنىڭ ھېلىقىدەك ئىنتايىن خەتەرلىك ئىشلارنى قىلىشىدىكى تۈپ سەۋەب، ئۇلارنىڭ «ئەگەر بۇ ئىشلارنى ب د ت ۋە ئامېرىكا قاتارلىق غەرب ئەللىرى بىلسە، ئۇلار خىتاي ھۆكۈمىتىگە بېسىم ئىشلىتىپ، بىزنى ھازىرقى زۇلۇمدىن قۇتۇلدۇرىدۇ»، دەپ ئويلىغانلىقى. ئەمما، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىسى بىلىدىغىنىدەك، دۇنيادا ئۇيغۇرلارنى ھازىرقى زۇلۇمدىن قۇتۇلدۇرۇپ قويىدىغان بىرەر تەشكىلات ياكى بىرەر دۆلەت يوق. شۇڭلاشقا مەن ھەر قېتىم ۋەتەندىكى قېرىنداشلارنىڭ قەھرىمانلىقى ھەققىدىكى يۇقىرىقىدەك خەۋەرلەرنى ئاڭلىغىنىمدا ئىچىم سىيرىلىپ كېتىدۇ. ھەمدە كاللامغا «دۇنيا نېمىشقا بىزدەك ئاجىز مىللەتلەر يولۇققان ئادالەتسىزلىك ۋە زۇلۇملارغا سۈكۈت قىلىدۇ؟ دۇنيا نېمىشقا بىرەر چارە كۆرمەيدۇ؟»، دېگەن سوئال كېلىدۇ. مەن بۇ سوئالغا نەزەرىيە جەھەتتىن ئىلمىي جاۋاب تېپىشقا تىرىشتىم، ھەمدە بەزى نەتىجىلەرگە ئېرىشتىم. مەزكۇر يازمىدا مەن ئۆزۈم بايقىغان ئاشۇ جاۋابلارنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن.
«كۈچلۈك ئەللەر سىياسىتى نەزەرىيەسى» بويىچە قارىغاندا، ئوخشىمىغان ئەللەر خەلقئارا سىياسىيسىدا بىر سەنئەت نومۇرىدا مۇھىم رول ئالىدىغان ئوخشىمىغان ئارتىسلارغا ئوخشاش بولۇپ، ئاشۇ ئەللەردىن يۇقىرى ئورۇندا تۇرىدىغان باشقا بىر نوپۇزلۇق نەرسە مەۋجۇت بولمايدۇ. خەلقئارالىق مۇناسىۋەت ساھەسىدە بۇ «رەتسىزلىك» (anarchy) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ھەرگىزمۇ ھەر قايسى ئەللەر خالىغانچە ئادەم ئۆلتۈرۈپ، قالايمىقانچىلىق چىقارسا بولۇۋېرىدۇ، دېگەن مەنىنى بىلدۈرمەيدۇ. بەلكى ئۇ «مەرتىۋە تۈزۈمى» ياكى «ھوقۇق تۈزۈمى» (hierarchy) نىڭ ئەكسىنى بىلدۈرىدۇ. ھەر خىل دۆلەتلەر ئۈستىدە تۇرىدىغان بىر يۇقىرى دەرىجىلىك ھوقۇق ئورگىنى مەۋجۇت ئەمەس، دېگەننى بىلدۈرىدۇ. ئوخشىمىغان ئەللەر بىر بىليارت ئۈستىلى ئۈستىدىكى توپلارغا ئوخشاش بولۇپ، ئۇلارنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ئۆز-ئارا ئوخشىمايدۇ، ئەمما، ھوقۇق جەھەتتە ئۇلارنىڭ ھەممىسى باراۋەر ئورۇندا بولۇپ، ئۇلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بىر تېخىمۇ نوپۇزلۇق نەرسە بولمايدۇ.
دۇنيا ئادالەتسىزلىك ۋە زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىشتا يالغۇز ئۇيغۇرلارغىلا شۇنداق قىلىۋاتقىنى يوق. ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدە خىتايدا 3 يىل ئاچارچىلىق بولۇپ، 30 مىليوندەك كىشى ئۆلۈپ كەتكەندىمۇ دۇنيا خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئەيىبلىمەي، سۈكۈت قىلىپ قاراپ تۇرغان. گىتلېر 1939-يىلى پولشانى تاجاۋۇز قىلىپ بېسىۋالغان ۋاقىتتا، ئۇنىڭ گېرمانىيە ئىچىدىكى يەھۇدىيلار ئۈستىدىن قىرغىنچىلىق ئېلىپ بېرىۋاتقىنىغا 6 يىل بولغان. شۇ ۋاقىتتىمۇ دۇنيا گىتلېرنى ئەيىبلەپ، ئۇنىڭغا قاتتىق بېسىم ئىشلەتمىگەن. بۇنداق ئىشلاردا دۇنيادىكى ئەللەرنىڭ ھەممىسى ئۆزلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ يول تۇتىدۇ. ئەگەر ئۇلار دۇنيانىڭ مەلۇم بىر رايونىدىكى ئادالەتسىزلىك، زۇلۇم ۋە ئىنسانلار ئۈستىدىن ئۆتكۈزگەن جىنايەتلەرنى ئېتىراپ قىلىدىكەن، ئۇ ئەللەر ئاشۇ ئىشلارغا قارىتا مۇناسىپ ھالدا چارە كۆرۈشكە مەجبۇرىي بولىدۇ. چەت ئەللەرنىڭ ھازىرچە ئۇيغۇر مەسىلىسىگە قارىتا بىرەر چارە قوللانغۇسى يوق، شۇڭلاشقا ئۇلار ھازىر ئۇيغۇر مەسىلىسىنى كۆرمەسلىككە سېلىۋاتىدۇ.
بەزىدە بەزى ئەللەر ئادالەتسىزلىك ۋە ئىنسانلار ئۈستىدىن يۈرگۈزۈلگەن جىنايەتلەرگە قارىتا بەزى تەدبىرلەرنى قوللىنىدۇ. يەنى، بەزى دۆلەتلەرنىڭ قانۇن ئورگانلىرى باشقۇرىدىغان پارلامېنتلىرى بەزى خەلقئارالىق ئىشلاردا ئۆزلىرىنىڭ ھۆكۈمىتىدەك مەنپەئەتپەرەس بولۇپ كەتمەيدۇ. مەسىلەن، ئامېرىكا پارلامېنتى 2016-يىلى ھېچ قانداق قارشىلىق بىلەت يوق ھالەتتە 343-نومۇرلۇق قانۇن لايىھىسىنى ماقۇللاپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ فالۇنگۇڭچىلارنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنى خالىغانچە ئېلىپ سېتىش ئىشىنى توستى [3]. ياۋروپا پارلامېنتىمۇ 2013-يىلى ئامېرىكىنىڭ بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدىغان قانۇندىن بىرنى چىقىرىپ، فالۇنگۇڭچىلارنى ئاساس قىلغان خىتاي پۇقرالىرىنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنى ئېلىپ سېتىشنى توختىتىپ، تۈرمىگە سولانغان فالۇنگۇڭچىلارنى دەرھال قويۇۋېتىشنى تەلەپ قىلدى. تەيۋەن ۋە ئىسرائىلىيەمۇ ئۆز گىراژدانلىرىنىڭ خىتايغا بېرىپ، ئىچكى ئەزالىرىنى ئالماشتۇرۇشىنى چەكلىدى.
ئەمما، ھازىرقى دۇنيا بىر دۆلەتتىكى مەلۇم بىر جىنايى ئىشنى بايقىغان ھامان ھەممەيلەن قوزغىلىپ ئۇنىڭغا قارشى چىقىدىغان دۇنيا ئەمەس. دۇنيانىڭ ياردىمىگە ئېرىشىش ئۈچۈن سىز قاتمۇ-قات توسالغۇلارنى بۆسۈپ ئۆتۈشكە، ۋە نەچچە يىل ھەتتا نەچچە ئون يىل بوشاشماي كۈرەش قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. بەزىدە ھەتتا بىر ئەۋلاد كىشىلىرىنىڭ توختاۋسىز كۈرەش قىلىشىغا توغرا كېلىدۇ.
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، سىز يولۇققان ئادالەتسىزلىك ۋە زۇلۇم قانچە ئېغىر بولغانسېرى، باشقىلارنى ئۈنۈملۈك قايىل قىلىش ئۈچۈن، سىز توپلىغان ئۇچۇرلار شۇنچە كۆپ ۋە شۇنچە راست بولۇشى كېرەك. يەنى، باشقىلارنى ھەرگىزمۇ قۇرۇق گەپ بىلەن قايىل قىلغىلى بولمايدۇ. سىزدە چوقۇم يېتەرلىك مىقداردىكى ئەمەلىي پاكىتلار بار بولۇشى كېرەك. مېدىيالار پاكىتتىن بىرنى تاپسا سىرتقا پەقەت شۇ پاكىتنىلا ئاڭلىتىدۇ. سىز ئۈچۈن زۆرۈر بولغان نەرسە گېپىڭىزنىڭ قايىل قىلىش كۈچى، ھەرگىزمۇ گېپىڭىزنىڭ قانچىلىك يوللۇق بولۇشى ئەمەس. بەزىلەر گەپ ئوينىتىش ئارقىلىق باشقىلارنى قايىل قىلىشقا ئۇرۇنۇپ باقىدۇ، ئەمما ئۇنداق تاكتىكا خەلقئارا سىياسەتتە ئاساسەن ئۈنۈم بەرمەيدۇ. ئۇنداق تاكتىكا ھېچ بىر تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ. ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ خىتايدىكى ئادەملەرنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنى مەجبۇرىي ۋە قانۇنسىز ھالدا ئېلىپ سېتىش ئىشلىرىنى توسۇش ئۈچۈن قانۇن چىقىرىشىغا تۈرتكە بولغان ئاساسلىق نەرسە فالۇنگۇڭچىلار تەمىنلىگەن ئىسپاتلار بولۇپ، چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرىگە تەمىنلەنگەن بۇ جەھەتتىكى پاكىتلار ئىنتايىن كۆپ. مەسىلەن، 2009-يىلى «قانلىق ھوسۇل» ناملىق [4] ۋە 2014-يىلى «قاسساپ» ناملىق [5] ئىنگلىزچە كىتابلار نەشر قىلىپ تارقىتىلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا خىتايدىكى فالۇنگۇڭچىلارنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنىڭ مەجبۇرىي ۋە قانۇنسىز ھالدا ئېلىۋېلىنىش ئەھۋاللىرىغا ئائىت نۇرغۇنلىغان پاكىتلار بايان قىلىنغان. ئۇلار بىلەن سېلىشتۇرغاندا ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن زۇلۇمنىڭ ئەمەلىي پاكىتلىرىنى بايان قىلىدىغان ئىنگلىزچە ماتېرىياللار ھازىر ئاساسەن مەۋجۇت ئەمەس.
مەنمۇ بىلىمەن، ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ۋەتەندىكى ھەقىقىي ئەھۋال ھەققىدىكى تەپسىلىي مەلۇماتلارنى ۋە ئەمەلىي پاكىتلارنى سىرتقا ئېلىپ چىقىش ئىنتايىن قىيىن بولۇپ، ھازىرقى ۋاقىتتا ئۇنداق قىلىش ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس، دېيىشكىمۇ بولىدۇ. بۇ يازمىنىڭ مەقسىتى بىز ھازىر دۇچ كەلگەن بىر چوڭ مەسىلىنى ئىلمىي نەزەرىيە نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرۈپ بېرىش بولۇپ، ئۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش چارىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئەمەس. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، بىز ئۈچۈن ھازىر ئۇنداق بىر ئاسان چارە مەۋجۇت ئەمەس.
مەن يۇقىرىدا «كۈچلۈك ئەللەر سىياسىي نەزەرىيەسى» گە ئائىت مەزمۇندا سۆزلەپ ئۆتكىنىمدەك، دۇنيادىكى دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى ھوقۇق دەرىجىسى جەھەتتە ئوخشاش ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، ئامېرىكا، ياۋروپا بىرلىكى ۋە ب د ت قاتارلىقلارنىڭ قارارلىرىنىڭ رەسمىي قانۇنىي نوپۇزى يوق. يەنى، باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، ئۇلار چىقارغان فالۇنگۇڭچىلارنى ئاساس قىلغان خىتاي پۇقرالىرىنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنى قانۇنسىز ھالدا مەجبۇرىي ئېلىپ سېتىشنى توختىتىش ھەققىدىكى قانۇنلار خىتاي ھۆكۈمىتىدە ھېچ قانداق ئۆزگىرىش ھاسىل قىلالمىدى. خىتاي دۆلىتىدىكى بۇنداق جىنايى ئىشلار ئازلاش ئۇ ياقتا تۇرسۇن، يېقىنقى بىر قىسىم مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ئۇنداق ئىشلار تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ مېڭىۋاتىدۇ. بولۇپمۇ ئىچكى ئەزالىرى ئېلىنىش بۇرۇن فالۇنگۇڭچىلارنى ئاساس قىلغان بولسا، ھازىر ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلىۋاتقانلىقى پەرەز قىلىنىۋاتىدۇ. ئىسرائىلىيەمۇ پەلەستىن مەسىلىسىدە دۇنيا قانۇن چىقىرىپ ئەڭ كۆپ ئەيىبلىگەن بىر دۆلەت بولۇپ، مېنىڭ بىلىشىمچە ئىسرائىلىيە ئاشۇنداق قانۇنلارنىمۇ ئەڭ كۆپ دەپسەندە قىلغان دۆلەت بولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. ب د ت قاتارلىق ئورۇنلار چىقارغان قانۇنلارنىڭ ھەممىسى ئىسرائىلىيەنى مېڭىۋاتقان جىنايى يوللىرىدىن توسۇپ قالالمىدى.
بىرىنچى-رەسىم: «قانلىق ھوسۇل» ۋە «قاسساپ» ناملىق كىتاب مۇقاۋىسىنىڭ كۆرۈنۈشلىرى
قىسقىسى، بىز ئۇيغۇرلارنى دۇنيا ھازىر ئاساسەن ئۆزىمىزگە تاشلاپ قويدى. بىزنى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز ۋە تۈركىي قېرىنداشلىرىمىزمۇ ئاساسەن ئۆزىمىزگە تاشلاپ قويدى. مەن ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن زۇلۇمنى ئازايتىش يولىدا ھەرىكەت قىلىۋاتقان بارلىق قېرىنداشلارنىڭ تىرىشچانلىقىدىن ئىنتايىن مىننەتدار بولۇپ، چەت ئەلدىكى بارلىق ۋەتەنداشلارنىڭ ئاشۇنداق بولۇشىنى، ئۇلارنىڭ ياخشىلىقتىن خۇشال بولىدىغان، ياخشىلىق قىلغانلارغا مىننەتدارلىق بىلدۈرىدىغان، يامانلىققا نەپرەتلىنىدىغان، ۋە زۇلۇم سالغانلارغا قارشىلىق كۆرسىتىدىغان نورمال ئىنسانلاردىن بولۇشىنى ئارزۇ قىلىمەن. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۈمىدىنىڭ ھەممىسىنى بىرەر چەت ئەل ھۆكۈمىتى ياكى بىرەر خەلقئارالىق تەشكىلات چىقىرىش ئېھتىمالى بار بولغان ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى قانۇنغا باغلاپ قويماسلىقىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئاشۇنداق قانۇن ۋۇجۇدقا كەلگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ ھازىر ئۇيغۇرلار دۇچ كەلگەن ئېغىر مەسىلىنى تولۇق ھەل قىلىپ بېرەلىشى، ياكى بىز ئويلىغاندەك دەرىجىدە ھەل قىلىپ بېرەلىشى ناتايىن.
ئىككىنجى رەسىم: قەشقەر ئايدۇرىمىسىدىكى بىر قانچە كۆرۈنۈش. بۇ رەسىملەرنى بىر ياپونلۇق ساياھەتچى 2018-يىلى 1-ئايدا تارتقان.
مىللەتنى ساقلاپ قېلىش بارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ جىددىي ۋەزىپە. بۇ ۋەزىپىنى ئادا قىلىش ئاساسەن بىزنىڭ ئۆز زىممىمىزدە. بۇ ۋەزىپىنى غەلىبىلىك ئورۇنلاش ئۈچۈن، بىز ھازىردىن باشلاپ پەرزەنتلىرىمىزنى ھازىرقى زامان پەننىي مەكتەپلەردە ياخشى ئوقۇتۇشىمىز، ئۆزلىرىمىزمۇ ھەر خىل زامانىۋى كەسىپلەردە كەسىپ ئەھلى بولۇپ چىقىشىمىز، شۇ ئارقىلىق پۈتۈن مىللەتنىڭ ئەقلىي كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىمىز كېرەك. مانا بۇ مەن يېقىندىن بۇيان قاتتىق ۋە قايتا-قايتا تەكىتلەپ كېلىۋاتقان ئەڭ مۇھىم نۇقتا بولۇپ، مېنىڭ نېمىشقا ئاشۇ نۇقتىنى تەكىتلەيدىغىنىم مەزكۇر يازمام ئارقىلىق ئازراق ئايدىڭ بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
پايدىلىنىش مەنبەلىرى:
[1] ئەركىن سىدىق: «جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟»
http://www.meripet.com/Junggo/20170428_china_not_peaceful.htm
[3] https://www.congress.gov/bill/11 … resolution/343/text
[4] David Matas and David Kilgour, Bloody Harvest: Organ Harvesting of Falun Gong Practitioners in China
[5] Ethan Gutmann, The Slaughter: Mass Killings, Organ Harvesting, and China’s Secret Solution to Its Dissident Problem
2018-يىلى 7-ئاينىڭ 25-كۈنى
مەنبە: ۋەتىنىم مۇنبىرى
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
بىلىمخۇمار
2014-يىلى 1-ئاينىڭ 11-كۈنى
مەن 2000-يىلىدىن 2003-يىلى 3-ئايغىچە ئامېرىكا كالىفورنىيە شىتاتى كىرىمنېي جىلغىسىدىكى بىر ئوپتىكىلىق خەۋەرلىشىش زاپچاسلىرىنى ئىشلەپ چىقىرىدىغان يۇقىرى تېخنولوگويىلىك شىركەتتە ئىنژېنېرلار باشلىقى بولۇپ ئىشلىدىم. شۇ جەرياندا مەن شىركەتنىڭ تېخنىكىلىق ۋەكىلى بولۇپ ياپونىيىدىكى NEC، Fujitsu قاتارلىق بىر قىسىم چوڭ شىركەتلەر بىلەن سودىلىشىش ئۈچۈن كۆپ قېتىم باردىم. 2003-يىلى يانىۋار ئايلىرى بولسا كېرەك، ياپونغا بېرىپ، قايتىشتىن بىر كۈن بۇرۇن، ئۆزۈمگە ئىككى قۇر ياپوندا تىكىلگەن كاستۇم-بۇرۇلكا سېتىۋالماقچى بولۇپ، توكيودا بازار ئايلاندىم. بارغان كۆپلىگەن چوڭ-چوڭ سودا سارايلىرىدا ياپوندا تىكىلگەن كىيىم تېپىلمىدى (ئۇ يەردىكى كىيىملەر ئاساسەن جۇڭگودا تىكىلگەن ئىكەن). ئاخىرى بىر كىچىك ئائىلە دۇكىنىدا ياپوندا تىكىلگەن كاستۇم-بۇرۇلكىلارنى تاپتىم. ئۇ دۇكاندىكى كىيىملەردىن ماڭا پەقەت ئۆزۈمگە مۇۋاپىق كېلىدىغان نومۇردىن بىر نومۇر كىچىكلىرىلا تېپىلدى. شۇنداق بولسىمۇ مەن ئامالسىز ئاشۇ كىيىمدىن ئىككى قۇر ئېلىشنى قارار قىلىپ، پۇل تۆلىمەكچى بولغاندا، دۇكاننىڭ ئىگىسى «بۇ كىيىم ساڭا سەل كىچىك كېلىپ قاپتۇ. بۇنى ئالمىغىن. مەن ساڭا ئايرىم بۇيرۇتۇپ ئەكەلدۈرۈپ بېرەي» دېدى. ئۇ بىر پەيشەنبە كۈنى بولۇپ، مەن ئەتىسى ئامېرىكىغا قايتىپ كېتىشنىڭ بېلىتىنى ئاللىبۇرۇن ئېلىپ بولغان ئىدىم. ئۇنىڭغا ئەھۋالنى ئېيتقاندىن كېيىن، دۇكان ئىگىسى يەنىلا «بۇ كىيىم ساڭا لايىق ئەمەسكەن. ئۇنى ئالمىغىن. يەنە بىر قېتىم كەلگەندە ئۆزەڭگە مۇۋاپىق كېلىدىغان نومۇرلۇقىنى ئالغىن» دەپ تۇرىۋالدى. مەن ئۇنىڭغا ياپونغا قايتا كېلەلمەي قېلىشىم ئېھتىمالغا يېقىن ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ، نۇرغۇن يالۋۇرۇپ يۈرۈپ، ھېلىقى ئىككى قۇر كىيىمنى ئاران تەستە سېتىۋالدىم. شۇ چاغدا مەن ئىچىمدە «ئەگەر بۇ دۇكان ئىگىسى ياپونلۇق ئەمەس، باشقا بىر قىسىم مىللەتلەردىن بولغان بىرسى بولغان بولسا، ماڭا بۇ كىيىمنى «ئانداق يارىشىپ كەتتى، مۇنداق يارىشىپ كەتتى»، دەپ، ئىككى قۇر ئەمەس، ماڭا ئۇنىڭدىنمۇ جىقراقىنى سېتىۋالماقچى بولار ئىدى، ھە؟» دەپ ئويلىدىم.
ياپونىيىدە ئوقۇغان ئۇيغۇر قېرىنداشلاردىن سورىسىڭىز، ئۇلار سىزگە پويىزدا ئولتۇرغاندا سومكىسىنى ئۇنتۇلۇپ قېلىپ، ئۇنى كېيىن تېپىۋالغانلىقى ھەققىدىكى ھېكايىلىرىنى سۆزلەپ بېرىدۇ. بەزىلەر ئەتىگىنى ئۇنتۇلۇپ قېلىپ، كەچتە تېپىۋالىدۇ. بەزىلىرى بۈگۈنى ئۇنتۇلۇپ قېلىپ، ئەتىسى تېپىۋالىدۇ. ئۇنداق ئىش ياپوندا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا، ماڭىمۇ بىر قېتىم بولغان ئىدى. سومكامنى توكيودىكى بىر پويىزدا ئەتىگىنى ئۇنتۇلۇپ قېلىپ، كەچتە ئاشۇ پويىزنىڭ باشقا بىر بېكىتىگە بېرىپ، ئاشۇ پويىز شىركىتىدە ئىشلەيدىغانلارغا ئۆزەمنىڭ سائەت قانچىدە قايسى بېكەتتىن چۈشكەنلىكىمنى دەپ بەرسەم، ئۇلار ئاشۇ پويىزنىڭ سائەت قانچىدە قايسى بېكەتكە كېلىدىغانلىقىنى دەپ بەرگەن ئىدى. مەن شۇ ۋاقىتتا ئاشۇ بېكەتتە ھېلىقى پويىزغا چىقىپ، سومكامنى ئۆزەم قويۇپ قويغان يەردىن تېپىۋالغان ئىدىم.
تېرە
left|thumb|350px تېرە بولسا ئادەم بەدىنى
ياپونلۇقلارنىڭ ئېتىقادى، ئەخلاقى ۋە تەبىئىي خاراكتېرى
مەن ئالدىنقى ماقالىدە مۇنداق بىر ئىشنى دەپ بەرگەن ئىدىم: مېنىڭ بىر تونۇشۇم ياپوندا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىدا، تۈركىيىدىن كەلگەن بىر تۈرك بىلەن دوست بولۇپ ئۆتۈپتۇ. ئۇ تۈرك دىنىي ئېتىقادى ئىنتايىن كۈچلۈك، ئۆزىگە ئىنتايىن قاتتىق تەلەپ قويىدىغان، خۇددى بىر خىزىرغا ئوخشاش سالاپەتكە ئىگە كىشى بولۇپ، بىر كۈنى ئۇ مېنىڭ تونۇشۇمغا مۇنداق دەپتۇ: «قۇرئان كەرىمدە قانداق كىشىلەر ئەڭ مۇكەممەل، ئاللاھ ئەڭ ياقتۇرىدىغان كىشىلەر بولالايدىغانلىقى ھەققىدە ئايەتلەر بار بولۇپ، مەن ھازىرغىچە ئۇنداق ئادەملەرنى ئاساسەن ئۇچرىتىپ باقمىغان ئىدىم. لېكىن ئۇلارنى مەن ياپونىيىدە كۆردۈم. ياپونلۇقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاشۇنداق ئادەملەردىن ئىكەن. » [1]
يېقىندا مىسرانىم مۇنبىرىگە «2013-يىلى قايسى دۆلەت خەلقلىرى ئەڭ ساپالىق خەلق بولۇپ باھالاندى؟» دېگەن بىر تەما يوللاندى. ئۇنىڭدا مۇنداق دېيىلگەن [2]:
نەقىل: 2013-يىلى 12-ئاينىڭ 15-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يىللىق دوكلات ئېلان قىلىپ يەرشارى بويىچە ھەرقايسى دۆلەت خەلقلىرىنىڭ ئۇنىۋېرسال ساپاسىنڭ رەت تەرتىپىنى ئېلان قىلدى. ئۇلار تۆۋەندىكىچە: