cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قازاقىستان
قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلار
قازاقستان مەملىكەتلىك ئۇيغۇرلار مەدېنيەت مەركىزى مەملىكەت تەرىپىدىن تەسىقلانغان ئۇيغۇرلار مەدېنيەت تەرەققي قىلدۇرۇش مەركىزى بۇلۇپ ، رەھىسى ئەخمەتجان بەكىروۈ يولداش. قازاقستان ئۇيغۇرلار مەدەنيەت مەركىزىنىڭ خىزىمىتى مەركەزنىڭ ئىش بىجىرىش ئەزالىرىنىڭ باشقۇرۇشىدا ئىلىپ بىرىلىدۇ. (ئەزالار 35نەپەر ، 5 نەپەر دوكتور ، 2 نەپەر ئاكادېمىك ، 3نەپەر دوتسېنت ، 1نەپەر خەلق ئارتېسى ، 5نەپەر قازاقستانغا ئەجىر سىڭدۇرگەن خىزمەتچى بار ) مەركەزدە ، مائارىپ ئۇيۇشمىسى ، چوڭلار ئۇيۇشمىسى ، ياشلار ۋە ئاياللار ئۇيۇشمىسى ، رەسساملار ئۇيۇشمىسى ، تەنھەركەتچىلەر ئۇيۇشمىسى ، مەشىرەپ ئۇيۇشمىسى قاتارلىق ئۇيۇشمىلار بۇلۇپ مەملىكەتلىك مەركەز 9 ئوبلاستتىن قوشۇمچە مەركەز تەشكىللىگەن.
مەملىكەت ئاخپارات ۋاستىلىرى ئاساسى ئەر قايسسى مىللەت ئولتۇراقلاشقان رايونغا جايلاشقان ، ئالماتى شەھىرى ۋە ئالماتى ئوبلاستىدا ئۇيغۇر تىللىق ئاخبارات ۋاستىسى 11 بۇلۇپ ، قازاق سىمسىز تېليۇزورمۇ كۇنىگە 15 مينوت ئۇيغۇرچە تارقىتىدۇ.
ئىقتىسادى
كۆچمەنلەرنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن پۇل، ئۆي ۋە يەر بېرىدۇ.
قازاقىستان كۆچمەنلەرنى جەلپ قىلىشقا ئىزچىل كۈچەپ، پۇل، ئۆي ۋە يەر تەمىنلىمەكتە، ئامال يوق، دۆلەت چوڭ، پۇلى كۆپ تۇرسا!!! يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۆچمەنلەرنى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسىتىنىڭ دائىرىسى كىچىكلەپ، ئاساسلىقى قازاق كۆچمەنلەرلا جەلپ قىلىنماقتا،
قازاقىستان ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئىزچىل تۈردە سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ ئېغىر سانائەت بازىسى بولۇپ كەلگەن بولۇپ، ئىقتىسادى ياخشى ئىدى. مۇستەقىل بولغاندىن كېيىنكى يىللاردا گەرچە تېخنىكىلىق رۇس ۋە نېمىسلارنىڭ كۆپلەپ كۆچۈپ چىقىپ كېتىشى بىلەن ئىگىلىك تەسىرگە ئۇچراپ ئىقتىسادى ئازراق چېكىنگەن بولسىمۇ ئەمما خەلقئارادا نېفىت ۋە باشقا كان بايلىقلىرىنىڭ باھاسىنىڭ ئۆسۈشىگە ئەگىشىپ قازاقىستاننىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى ئىقتىسادى يىلىغا 10% ئەتراپىدا ئىزچىل ئۆرلىدى. قازاقىستاندا يېزا ئىگىلىك ئاھالىسى 20%، سانائەت ئاھالىسى 30%، مۇلازىمەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلار 50%نى ئىگەللەيدۇ. قازاقىستاننىڭ 2008-يىللىق مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 141مىليارت ئامېرىكا دوللىرى، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى پۇل بىرلىكى12000 دوللار بولدى. قازاقىستاننىڭ پۇل بىرلىكى تەڭگە. 2002-يىلى 153 تەڭگە بىر دوللار، 2004-يىلى 136 تەڭگە بىر دوللار، 2006-يىلى 126تەڭگە بىر دوللار، 2008-يىلى 120تەڭگە بىر دوللار بولدى.
2008-يىلى قازاقىستاندا مۇقىم تېلفون ئىشلەتكۈچىسى 3مىليۇن237مىڭ، يان تېلپون ئىشلەتكۈچىسى 12 مىليۇن 588 مىڭ، ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىسى بىر مىلىيۇن 901 مىڭ بولدى.
ئىقلىمى
ھاۋا كىلىماتى ئېغىر قۇرغاق قۇرۇقلۇق ئىقلىمىغا تەۋە بولۇپ، ياز پەسلى تومۇز ئىسسىق ھەم قۇرغاق بولىدۇ، قىش پەسلىدە قەھرىتان سوغۇق بولىدۇ ۋە قار ئاز ياغىدۇ. 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا ℃19- دىن ℃4- قىچە، 7-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃19تىن ℃26قىچە بولىدۇ. مۇتلەق ئەڭ يۇقىرى ۋە ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا ئايرىم ئايرىم ھالدا ℃45 ۋە ℃45-، قۇملۇقتىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا ℃70قا يىتىدۇ. يىللىق ھۆل يىغىن مىقدارى چۆللۈك رايونلىرىدا 100 مىللىمېتىرغا يەتمەيدۇ، شىمالىي قىسمىدا 300 مىللىمېتىردىن 400 مىللىمېتىرغىچە؛ تاغلىق رايونلاردا 1000 2000 مىللىمېتىر بولىدۇ.
كاككۇكنامە
كاككۇكنامە
1
ساقاللىرى كامپۇردەك ئاقارغان، كۆزلىرى چوڭقۇر دېڭىزدەك ئەقىل بىلەن تولغان ھېكىم : ئىلھامنىڭ ھەقىقىي مەبۇدىسى مۇسىي ( گىرېك ئەپسانىلىرىدە سۆزلەنگەن ھۈنەر – سەنئەتنىڭ توققۇز مۇئەككىلى )، دېگەندە، ئۇنىڭ بېغىدىكى قەپەستە سايراۋاتقان كاككۇك قاقاقلاپ كۈلۈپ كەتتى. كاككۇك : بەدىنىم پەي زىننەتلىرى بىلەن ياشناپ تۇرسىمۇ، سەرگۈزەشتلىرىم سېنىڭدىن ئارتۇق. ئىلھامنىڭ ھەقىقىي مەبۇدىسى مۇسىي ئەمەس، بەلكى قەپەس، دېدى. كاككۇك ھاياجانلاندى، قەلبىدىكى ھارارەت، كۆزىگە ياش زۇمرەتلىرىنى تاقىغانىدى. ئۇ ئەركىن ئۇچۇپ كېتىۋاتقان بىر توپ تۇرنىغا قاراپ، قەپەس روجەكلىرىنى سىقىمداپ، كۆكسىنى قەپەس شادىسىغا ئۇرۇپ سايراپ كەتتى. ھېكىمنىڭ زوقلانغىنى ئۇنىڭ نالىسى بولغىنىدەك، ئۇنىڭ نالىسى قان قۇسقان كاككۇكنىڭ شېئىرىيەتتەك ھەقىقىي قەلبى ئىدى.
2
مەن كىچىك قۇشمەن، جەڭ دۇمبىغىدەك نەرە ياڭرىتالمايمەن. مەن كىچىك گىياھ، ئالەمنى مەھلىيا قىلىدىغان خۇش پۇراقنى تارقىتالمايمەن. مەندە رەشك ۋە ھەسەت ماجىراسىنىڭ ھەشەمەتلىك بۇژغۇنلىرى يوق.
3
مۇھەببەتنىڭ مەڭگۈ يېڭىلىپ ۋە ئەبەدىي تەكرارلىنىپ تۇرىدىغان مەنىۋى جەننىتى نەدىكى، مەن ئۇنىڭدىن شېئىرىيەت ئىلاھىنى ئىزدەيمەن.
4
بىقارار ئالەمدە خۇشاللىقلىرىمدىن ۋەھىمە قىلىپ غەمكىن بولىمەن، غەمكىنلىكىم ئەۋجىگە يەتكەندە قاقاقلاپ كۈلىمەن. بۇلاق سۈيىگە قاراپ نىدا قىلىمەن : خۇشاللىقلىرىم سېنىڭ ئىلتىپاتىڭ، گۈزەللىكلىرىم سېنىڭ ئىنئامىڭ، ۋەھىمىلىرىم سېنىڭ سالغان قورقۇنچۇڭ، جاراھەتلىرىم مۇشتۇملىرىڭنىڭ ئىزناسى. ئۆز – ئۆزۈمگە قاراپ قاقاقلاپ كۈلىمەن، قاقاقلاپ كۈلىمەن، مەن تارىخنىڭ گۇۋاھچىسى، سېنىڭ ئەلپازىڭنىڭ ئەينىكى …
5
ئۈمىد تاڭ شەپىقىنىڭ رەڭدار كۆڭلىكىنى كىيىپ قاقاقلاپ كۈلگىنىدە، ئۈمىدسىزلىك گۇگۇم ئوتقېشىنى قارايتىپ، لام – جىم دېمىدى. ئۈمىدنىڭ تەنتەكلىكى بىلەن ئۈمىدسىزلىكنىڭ تەمكىن سىپايىلىكى ئارىسىدا تېڭىرقاپ شىۋىرلايمەن.
6
ھىجران دەشتىدە تۇرغىنىڭدا ساڭا ئىلھام بېغىشلىغان نەرسە ۋىسال ئۈمىدى. ۋىسال بېغىدا سېنى ئالدىراتقان نەرسە ھىجران ۋەھىمىسى. ۋىسال قەدرىنى كۆتۈرگەن نەرسە ھىجران، ھىجران قەددىنى رۇسلىغان نەرسە ۋىسال …
يوقلۇقنىڭ ئۈمىدى موللۇقنىڭ ۋەھىمىسىدىن ئۈستۈن.
8
ئۈمىد خۇشاللىقى بىلەن ئۈمىدسىزلىك ھودۇقۇشى تۆت كوچا ئاغزىدا دوقۇرۇشۇپ قالدى. ئۇلارنىڭ خالىغىنى شاراب ئىدى. چۈنكى ئۇ : ئىختىيار يىلپىزىغا سۇمۇرغ قانىتىنى قوشىدىغان خىيالىي سايە. ھاقارەتلەنگەن روھ شاراب ئىچىدە غالىب.
دەريالار سۆيگۈسىنى يادىمغا ئالغىنىمدا كۆزۈمدىن دەريالار ئاقىدۇ. تاغلار پىراقىنى ئەسلىگىنىمدە چوڭقۇر دېڭىز تېگىگە پاتىمەن.
10
مەن ساڭا تەقلىد قىلىمەن. زېمىننى سۆيگەن يامغۇر، چىمەننى ئارىلاپ ئاققان تاغ سۈيى، قىياغا مەڭزىنى ياققان ئۆركەش، ئانا باغرىدىكى بوۋاق، تۆگە ئايىغىدىكى بوتىلاق، دالا قوينىدىكى خۇشبۇي گىياھ، جانا لېۋىدىكى تەبەسسۇم … ئېھ، ئالەمنىڭ غەرەزسىز پاك مۇھەببىتى، مەن ساڭا تەقلىد قىلىمەن.
11
12
نۇرانە شولىنىڭ ھەۋىسىدە تۇرغىنىم يوق. ئۇچقان يۇلتۇزدەك قاراڭغۇلۇق ئالىمىگە قاراپ شىيرىلاي، نۇرانە شولا كەينىمدە قالسۇن.
13
گۈزىلىم ! ئەينەك بىلەن ھەپىلىشىش ساڭا ئوشۇقچە. قارا، مېنىڭ مىسرالىرىمغا. كۆزەت، مەرمەر ھەيكىلىڭنىڭ ياسىلىشىنى … مۇھەببەت مۇشتىقىم ! قەدىر – قىممىتىڭنى ساختا شىۋىرلاشلاردىن ئەمەس، ھەقىقىي شېئىرىيەت بىناسىدىن ئىزدىگىن. بۇ بىنا _ مەڭگۈ توزۇماس چېچەك بىلەن گۈلىستان …
14
15
قاش يالىرىڭ بىلەن كىرپىك ئوقلىرىڭ ماڭا يۈرۈش باشلىغاندا غالىبسەن. قەلبىم قۇدرەتلىك قوشۇنۇڭغا تۇتقۇن بولغىنىدا مەغلۇپسەن !
16
17
ساداقەت _ مۇھەببەت دېڭىزىدىكى گۆھەر خەزىنىنىڭ ئومۇمىي ۋەجى. گۈزەللىك _ ساداقەت بېغىدا گۈزەلنىڭ سۇمۇرغتەك قايتا تۇغۇلغان يېڭى قىياپىتى. يۈكسەكلىك _ ساداقەت بىلەن گۈزەللىكنىڭ مېنى مەھلىيا قىلغان كارامىتى.
18
19
كاككۇك ! سەن ھاۋا بوشلۇقىنىڭ ئەركىن مەلىكىسى، قەپەس ئىستىقامەتگاھىنىڭ مەردانە غەزەلچىسى، زېمىن يايلىقىنىڭ ئەركە ساياھەتچىسى. ئىنسان ئۈچۈن پەلەكنىڭ نېمىلىكىنى بىلمەيمەن … ئانا باغرىدا ئەركە، تەسەۋۋۇر كۆكىدە ئەركىن ئۆسكەن ئوماق بالىنىڭ كىشىلەر ئالدىدا خۇشامەتچى بولمىغانلىرىنى ئاز ئۇچراتقىنىم ئۈچۈن ھەسرەتلىنىمەن …
20
گۈزەللىكنىڭ مەڭگۈلۈك كۈلكىسىدە تەبىئەتنىڭ نىسبەتلىك مۇزىكىسى تەكرارلىنىپ تۇرىدۇ. قايغۇ مۇشۇ كۈلكىنىڭ ۋەھىمىسى !
21
نىقابىڭ ئۆتكۈر زۇلپىقارىڭنىڭ تەمكىن غىلاپىغا ئوخشاش، كۆزۈمنى قاماشتۇرۇپ ئەقلىمنى تەڭپۇڭدىن خالاس قىلىدىغان نۇرانە جامالىڭنىڭ رەھىمدار يېپىنچىسى. يۈزۈڭدىكى نىقابىڭنى ئېلىۋەت، بۇ ماڭا مۇقەددەس ئىلتىپات ! ئۆتكۈر زۇلپىقارىنى سانجى، بۇ ماڭا يېڭى ھايات !
22
ھەسەلچى ھەرە خۇش پۇراق گۈلشەنلەردىن بال نەزمىسى يارىتىدۇ. گۈلچى كېپىنەك باشقىلارنىڭ ھەمدۇساناسىدىن تەمەنناغا تولىدۇ. تارىخنىڭ مەسخىرىسى _ روھىيەت جەھەننىمى. كەلگۈسىنىڭ بارىكاللىسى _ مەنىۋىيەت جەننىتى.
23 ب
بورانلار ھۇۋلايدۇ. مەن چوڭقۇر خىيالغا چۆكىمەن. بورانلار ھۇۋلايدۇ. مەن تارام – تارام ياش تۆكىمەن. بورانلار ھۇۋلايدۇ. مەن قاقاقلاپ كۈلىمەن. بورانلار مەجنۇن تەبىئەتنىڭ مەسخۇي پوپوزىسى. ئۇنىڭ ھۇۋلاشلىرىنىڭ ئەۋجىدىن ئەجدىھا سۈرەتلىك جۇدۇن دىۋىسىنىڭ ئۆلۈم نوپۇزىنى سېزىمەن. مېنىڭ قورقىدىغىنىم گۈلشەننى ناز ۋە سۈلكىتى بىلەن رەڭمۇرەڭ چېچەك بىلەن زىننەتلىگەن، خۇش پۇرىقى بىلەن مەھلىيالىقنىڭ ھېكمىتىنى تونۇتقان، ئەتىرگۈلگە بۇلبۇلنى، مەشۇقىغا ئۆز مەھبۇبىنى ئاشىق قىلغان مۇھەببەت ئىلاھىنىڭ ساخاۋەتلىك نوپۇزى. ئۆلۈم نوپۇزىدىن چۆچۈش ئارسىزلىق ؛ مۇھەببەت شەپقىتىدىن سىرتتا قېلىش شەۋكەتسىزلىك. قاقلاپ كۈلگىنىمدە ئەنبىيالار ھاياجانلىنىدۇ.
24
گۈلگە مەپتۇن بولساڭ، ئۇنى ئۆز پايىسىدىن جۇدا قىلما. گۈزەللىككە مەپتۇن بولساڭ، ئۇنىڭ ئىختىراچىلىرىنى ئاسرا.
25
گۈزىلىم ! سۈرمە ئىشلەتمىگىن، قېشىڭنىڭ قارىلىقىنى تونۇپ يەتمىدىڭمۇ. پەرىشتەم ! گۈل قىسمىغىن، ھۆسنۈڭدىكى چىمەنلەرنى ئىقرار قىلمىدىڭمۇ. سەن گۈزەللەرنىڭ مالائىكى، گۈزەللەرنىڭ نەمۇنىسى. بۇ سېنىڭ ئەڭ ئېغىر، ئەڭ قايغۇلۇق قىسمىتىڭ !
26
ھەسەلچى ھەرە ئۆز پادىشاھىنى خۇش پۇراق بال جەۋھىرى بىلەن باقىدۇ. ھەسەلچى ھەرە پادىشاھى ئىشچى ھەرىسىنىڭ بېشىنى ئۈزۈش ئالدىدا تەنتەنە بىلەن : ۋاپاغا جاپا قىلغان، دەپ ۋارقىرايدۇ. _ دەرھەقىقەت، _ دەيدۇ باشقا ئىشچى ھەرىلىرى، _ چۈنكى ھەرە پادىشاھىنىڭ ئىككى بېقىنىدا تەرسانىڭ غەزىپىگە قۇدرەت بېرىپ تۇرىدىغان شەمشەر قانىتى ئارتۇق.
27
سەن شېشە قەدەھكە مەي قۇيغاندا، مەن كۆز چانىقىمغا مەرۋايىت تىزدىم. سەن شارابىڭنى لېۋىڭگە تەگكۈزگەندە، مەن سۆيگۈ كەلكۈنىدە بىھوش ئاقتىم. سېنىڭ ئىشىڭ : ساقىيدەك قەدەھ كەينىگە، چولپاندەك بۇلۇت ئارىسىغا يوشۇرۇنماق. مېنىڭ ئىشىم : پاتقاقلىق دالادا جۇنۇنلۇق پېرىسىنى ئوينىماق.
28
كۈلكىلىرىڭ چېچەك گۈلزارىدىن ئۇرغۇغان خۇش پۇراق. سېنىڭ يىغاڭ بوستانغا چېچىلغان يامغۇر ئۈنچىسى.
گۈزەللىكىڭ تەمەنناسىز تەبىئەتنىڭ تېپىلغۇسىز ئىنئامى. ئۇنىڭ قوزغايدىغىنى مۇھەببەت بىلەن رەشك. مۇھەببىتىم تۈپەيلى سېنى ئۇلۇغلايمەن. ئۇلار رەشكلىرى تۈپەيلى ھەسەت ۋە ئىغۋا توقۇشىدۇ. بۇلبۇللىرىڭنىڭ مەدھىيىسى بىلەن بىھوش بولما. ھۇۋقۇشلىرىڭنىڭ پىتنىسى بىلەن ھالىڭدىن كەتمىگىن. يۈكسەكلىك راۋىقىغا چىقىپ ئالەمنى كۆزەت. ئۇنىڭسىز گۈزەللىكنىڭ ھاقارەتلەنمىگىنى يوق !
30
قورقۇپ تۇرساڭمۇ يەنىلا ئۈمىدلىنىپ تۇرىدىكەنسەن، سېنىڭ مايىل بولىدىغىنىڭ خۇشامەتتىن ئىبارەت بولىدۇ. خۇشامەت _ روھىيەت تىلەمچىلىكى.
31
شېئىرىيەت دىۋانى _ توزۇمايدىغان گۈل سېۋىتى. ئېھ، ئىدراك ۋە تەپەككۇر دۇنياسىنى مەپتۇن قىلغان گۈزەللىك ! مېنىڭ شېئىرلىرىم سېنىڭ مەڭگۈلۈك سەپىرىڭگە پەقەت بىر قونالغۇلۇق ھەدىيە بولالىسا ئىدى …
32
بىلىم، قابىلىيەت، ۋىجدان ۋە قىسمەتكە ئوخشاشلا، مۇھەببەت، گۈزەللىك، ساداقەت ۋە ئاقىۋەتلەرمۇ بىر – بىرىدىن ئايرىم نەرسىلەر ئىكەنلىكىنى ئويلىغىنىمدا، ئۇلارنىڭ رىقابىتىدىن چۆچۈيمەن. ئۇلارنىڭ مۇجەسسەملىكىنى ئىزدەيمەن.
33
ياشلىق سۈبھىسىدە گۈزەللىك بىر مەھەللىك سۆيگۈ نەغمىسى بىلەن تەبەسسۇم قىلغىنىدا، قېرىلىق گۇگۇمىدا يۈكسەكلىك مەڭگۈلۈك ھېكمىتى بىلەن سېنى چاقىرىپ پىچىرلايدۇ. ئۇنىڭ دېگىنى تولىمۇ ئاددىي، بىراق قىيىن بىرگىنە سوئال : دۇنيانى تونۇدۇڭمۇ ؟ …
34
ھادىسىلەر دۇنياسىغا يوشۇرۇنغان ماھىيەتلەر قەسىرىگە كۆزۈم چۈشكەندە ئىختىيارسىز مەپتۇن بولىمەن. بۇ يەردە ماڭا ئۆز جامالىنى كۆرسىتىۋاتقىنى ھەقىقەتلەر پەرىسىدىن ئىبارەت. ئاشىقلار پاجىئەسىدەك ئۇنىڭمۇ پاجىئەلىرى ئېغىر …
35
سۆيگىن مېنى، جىگىرىم، كەچ كىرىپ قالدى، سۆيگىن. چۈشىگەندە گۈلشەن چۈشەرسەن. ۋىسال خۇشاللىقلىرىمنى تەسەۋۋۇر يالقۇنلىرى بىلەن شولىلاندۇرۇپ، مەنمۇ بۇلبۇل بىلەن گۈلنىڭ سۆيۈشكىنىنى چۈشەرمەن.
36
نۇر _ ئاسمان جامىدا جۇلا قىلغان، قارا بۇلۇتنى مەستلىكتىن قىزارتىۋەتكەن سېھىرلىك شاراب. ھايات _ ئۆلۈم دېڭىزىدا نۇر چېچىپ كېتىۋاتقان ماياكلىق كېمە. ئۆلۈم _ ھاياتنىڭ قەرزىنى قىستاپ يۈرگەن سۈتخور، يۈرەكسىز مۇھەببەتنىڭ ئاشىقى، مۇزلىغان ۋۇجۇدنىڭ مۇرەببىي. ئۆلۈم ۋەسۋەسىسىنى يېڭىپ، ھاياتنىڭ نۇرانە تەبەسسۇمىدىن زوقلىنىمەن.
37
38
گۈللىرىڭگە زوقلىنىمەن، يوپۇرماقلىرىغا ئېھتىرام بىلدۈرىمەن. چېچەكلىرىڭ خېرىدارلىق تاپقاندا تەمەننا قىلمىغىن، سېنىڭ قەدرىڭنى ئاشۇرغىنى ۋاپادار يوپۇرماق.
قەدىمىي زېمىندا يارالغان قەدىمىي ئەپسانىدىن خاۋاتىرلىنىمەن : ترۇيالىقلار بىلەن گرېكلار تىغ سوقۇشتۇرغاندىكى چاقماق، ئېلىنانىڭ ترۇيا سېپىلىدا ئاققۇزغان يامغۇردەك كۆز يېشى، ھەسەت ۋە جېدەلگە تۈگۈن بولغان گۈزەللىك ئىقتىدارى، ئېرىدانىڭ ئىلاھلار ئارىسىغا سالغان رەشك ۋەسۋەسىسى، ئاپۇللۇ بىلەن ئافىنانىڭ پايپېتەكلىكى، زىۋىسنىڭ بىپەرۋالىقى مېنى چۆچۈتىدۇ. گۇناھسىزلار قۇربانلار توپىغا ئايلانغانسېرى، ئەيىبلىك ئىلاھلار ئەۋجەرەپ كەتمىگەندۇ …
تەقدىر _ بۇ قىسمەت ۋە ئىرادىنىڭ جېڭى. قايغۇ ياشلىرى _ بۇ تەقدىر جېڭىدە ئىرادىنىڭ ئاققۇزغان پاك قېنى. قىسمەتسىز مۇھەببەت سەپەرگە چىقمىغان كېمە. پاراغەت شەربىتىدىن سىياھ ياساپ بولمىغىنىدەك، تۇرغۇنلۇق قومۇشىدىن قەلەم ئۆستۈرگىلى بولاتتىمۇ. گۈزەللىك چېچىكى يۈكسەكلىك خۇش پۇرىقىنى چېچىپ تۇرغىنىدا تەقدىر ئەجدىھاسىغا قىلىچ كۆتۈرمەي تۇرالامسەن !
41
تىكەنسىز سېرىق چېچەكنىڭ مەپتۇن قىلارلىق خۇش پۇرىقى يوق.
42
قايغۇ _ خۇشاللىق كۈلكىلىرى قاچىلانغان قاپ.
43
بەخت دەرگاھىدا مۇلايىم تەبەسسۇم قىلىشنى، بەختسىزلىك ئىلكىدە قاقاقلاپ كۈلۈشنى ئۆگەن. ئازغان شوخىسى ئالدىدا سۇمۇرغ گەۋدەڭنى ئەگمە.
44
كۆز ياشلىرىڭنىڭ ئۈنچىلىرى خۇشاللىق شولىسى بىلەن سۆيۈشكەندە مەڭزىڭدە ھەسەن – ھۈسەن جۇلا قىلغۇسى.
45
شىرىندەك جانان بىلەن ئۈمىد تۇلپىرى ئۈستىدە ئىئۇشال ئۇچرىشىشنى بىلگىن ؛ خىسراۋدەك خاقان بىلەن ئۈمىدسىزلىك غارى ئالدىدا قاقاقلاپ سۆزلىشىشتىن يانما !
46
47
ئۇ تېخى سەبىي ئىدى … ئۇنىڭ ئالدىغا سۈرەتلەر ئالبۇمى بىلەن شېئىرلار دىۋانىنى قويدۇم. ئۇ خىنە ياققان ئىنچىكە قوللىرى بىلەن شېئىرلار دىۋانىنى بىر چەتكە سۈرۈپ قويۇپ، مەھلىيا ئوتىنى بىئارام تۇتاشتۇرىدىغان گۆھەر كۆزىنى ئالبۇم سەھىپىلىرىگە تاشلىدى. ئۇنىڭ كۈلۈپ تۇرغان كۆزىگە پۈتۈن سۈرەتلەر كۈلۈپ جاۋاب قايتۇرۇشقا مەجبۇر قىلىنغاندەك ئىدى. مەن چۈشەندىم : ئۇ ھېسسىيات كەپتىرىنى سۆيگۈ ئاسمىنىغا، ھەسەلچى ھەرىسىنى گۈلىستان سەپىرىگە تېخى ئۇزاتمىغانىدى … ئۇ تېخى گۆدەك ئىدى … ئۇنىڭ شېئىرلار دىۋانىغا شەيدا بولىدىغان چېغى، ئۇنىڭ قەلبى تەنھا گۈزەللىكنىڭ شىكايىتىنى ئاڭلاپ، كۆكسى سۆيگۈ ئوقى بىلەن جاراھەتلىنىپ، كۆكسى چىمەن تىكەنلىكى بىلەن شىكەستىلەنگەندىن كېيىنلا باشلىنىدىغانلىقىغا شۈبھىلەنمەيتتىم.
48
گۈزەللىك ! سېنى ئىزدەپ ھەشەمەتلىك قەسىرلەرگە تەلپۈنمەيمەن. مۇھەببەت ! سېنى ئىلكىمگە ئېلىش ئۈچۈن يىراق ئەھلىسەلىپ ( ياۋروپا خرىستىئانلىرى بىلەن ئەرەبلەر دۇنياسى ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلغان دىنىي ئۇرۇشلارنى كۆرسىتىدۇ )كە قاتناشمايمەن. ئەقىدەم شۇكى : غالىبنىڭ نەيزە – ساداقلىرىغا تۇتقۇن بولغان ۋىسال مۇقەددەس مۇھەببەت ئەمەس، بەلكى مەنىسىز مۇردىنىڭ قالدۇقى … مېنىڭ ئىزدەيدىغىنىم تەلۋىلىك بىلەن ئىزدەش ؛ مېنىڭ رەت قىلىدىغىنىم مەغرۇرلۇق بىلەن رەت قىلىش.
49
50
51
گۈزىلىم، پەرىشتىدەك گۈزەللىكىڭگە تەمەننا قىلمىغىن. بىقارار گۈزەللىك سېنىڭ ھۆسنۈڭدە جىلۋىلىنىپ مېنى ئالدىغىنىدەك، مېنىڭ جىسمىمغا شولا سېلىپمۇ سېنى ئالدايدۇ.
52
كۆز يېشىمنىڭ ئۈنچىلىرى مەڭزىڭنى زىننەتلىسە ؛
ئاھۇ پىراقىمنىڭ ئىزغىرىن شامىلى مۇشكىن چاچلىرىڭنى ئەتىۋارلاپ سىلىسا ؛
شېئىرلىرىم بىلەن ساڭا غولىمايدىغان ھەيكەل ياسىسام …
بۇلار، مېنىڭ ئەڭ چوڭ كۆڭۈل ئازادىلىكىم !
53
دېڭىز، ئېھ جاھان دەرۋازىسى، دوستلۇق بوسۇغىسى، دۇنيانىڭ دەرسخانىسى، ئالەمنىڭ ئەينىكى، سەن زېمىن كۆكسىدىكى يۈرەك. سەنسىز ئالەم نادان ۋە تەرسا.
54
سۆيگۈ دېمەك قاناتسىز قۇشنىڭ ئۇچۇش ئىستىكى.
سۆيگۈ دېمەك ھېسسىيات يۈرىكىنىڭ ئىدراكى.
سۆيگۈ دېمەك ئىختىيار مۈلكىنىڭ سۇلتان بېگى.
55
ئاشىقىم ! بىر جۈپ بۇلبۇلدەك سايرىشىپ، ناخشىلىرىمىزنى ئاڭلىشىپ، بىر جۈپ چېچەكتەك ئېچىلىپ، خۇش پۇراق بىلەن بىر – بىرىمىزنى زىياپەت قىلايلى.
مەن ناخشا ساتقۇچى ياكى ناخشا بىلەن كۆڭۈل ساتقۇچى ئەمەس. ناخشىنى ئۆگىتىپ بولمايدۇ، پەقەت ئۇنى تەكرارلاشنىلا ئۆگىتىپ بولىدۇ.
شۇنداق. مۇھەببەت تۈگىمەيدىغان ناخشىنىڭ ئۈزۈلمەيدىغان بۇلىقى.
56
بۇلبۇل سايرىغان شاخنىڭ ئۈنچىلىرى چوغدەك قىزىل،
سۆيگىنىڭدە قالدۇرۇپ كەتتىڭ چېكەمدە قان قىزىل.
ئەتىرگۈل ئۈنگەن توپا خۇشبۇي گويا سەبدە چېچەك،
بىز سۆيۈشسەك گۈل بەرگىمۇ ئۆزگىرىپ بولغان قىزىل.
57
قارا چېچىڭ خىيالى بىلەن سىنەمدە ئىلھام قوزغايمەن. قەلىمىمنى كۆز يېشىم بىلەن ئۇچلاپ بۈلەيمەن. ئەتىرگۈلدىن سىياھ ياسايمەن. ئۆمرۈم بويى سېنى كۈيلەيمەن.
58
ئەۋەتكەن گۈلدەستەڭنى پۇراپ بىھوش بولىمەن. ئىجازەت قىلساڭمۇ سۆيۈشكە پېتىنالمايمەن.
مېنىڭ شېئىرلىرىم مۇھەببەت ئىلاھىنىڭ شىكايەتنامىسى. مېنىڭ شېئىرلىرىم ھاياتلىق سەپىرىدىكى بىر ئەۋلاد ئىنسانىيەتنىڭ ئۆتەڭخانىغا قالدۇرىدىغان قونالغۇلۇق خاتىرىسى. مېنىڭ شېئىرلىرىم بالدۇر يۈرۈپ كەتكەن ئاشىقنىڭ كەينىدىن كېلىدىغان مەشۇقىغا يوللىغان ئامانەتنامىسى.
60
گۈزىلىم، سەن ھەسرەتلەنمەيسەن. ھەسرەتلىنىدىغىنى ئۆمۈر چەكلىمىلىرى تۈپەيلى ھايات دۇنياسىدىن يىراقلاپ كېتىۋاتقان مېنىڭ قەلبىم.
سەن شېئىرلىرىم بىلەن ياشايسەن. مەن بولسام زېمىن بىلەن مەڭگۈ قۇچاقلىشىمەن.
61
ھەقىقىي گۈزەللىكنى ھەقىقىي شائىرنىڭ قەلبىدىن ئىزدە. ئۇنىڭ قەبرى دىۋان گۈلزارىدىكى سۆيگۈ ھەيكىلىنىڭ ئاستىدىكى مىسرالار ئارىسىدا. ئۇ يازمايدۇ، ئىلھام بېغىشلايدۇ.
62
يار چىشلىگەن غورا، ۋازىغا تىزىلغان ئالمىدىن لەززەتلىك.
63
مەن ھاياتىمنىڭ سەرگەردانى، ئۇنى ئىزدەيمەن. مەن قەلبىمنىڭ باغۋىنى، ئۇنى پەرۋىش قىلىمەن. بېغىمنىڭ باراقسان مېۋىلىرى ئالدىدا ئەما مەن، ئۇنى كۆرەلمەيمەن. ئۇنىڭ شېرىن ھىدىنى سېزىمەن، ئۇنى تۇتالمايمەن.
سەھەر ئويغاندىم، قۇشلار بىلەن تەڭلا.
گۈل ئىبادەتخانىسىغا يول ئالدىم، تاڭ نەسىمى بىلەن تەڭلا.
گۈل ئىبادەتخانىسىدا تىلەندىم، ئېھ گۈل ! مېنىڭ گۇناھلىرىمنى كەچۈرگىن. مېنىڭ گۇناھلىرىم شېئىرىمدا. ئۇ روھىيەت كائىناتىدىكى قەلب يۇلتۇزى. ئۇنىڭدا ھېچقانداق ئېغىرلىق يوق. پۈتۈن ئېغىرلىق مېنىڭ گۇناھلىرىمدا.
خىجىللىق ئىچىدە جاكارلىدىم : ئېھ گۈل ! مېنىڭ شېئىرلىرىمنى قوبۇل قىلغىن. مېنىڭ ھاياتىم شېئىرىمدا. ئۇ مېنىڭ ئاشىقلىق ئەرزنامەم، بۇ، سېنىڭ گۈزەللىكىڭ ئىقرارىم، بۇ، مېنىڭ ساڭا ئاتىغان مەرۋايىت خەزىنەم.
65
زېمىن بولۇشنى خالايمەن، زىلۋا بويۇڭ ئۇنىڭدىن مەدەت كۈتسە ؛
سۇ بولۇشقا ھەۋەس قىلىمەن، سۇمبۇل چاچلىرىڭ ئۇنىڭغا چۆمۈلسە ؛
يورۇقلۇق بولۇشنى ئىستەيمەن، قارا كۆزۈڭ ئۇنى سۈمۈرسە ؛
شامال بولۇشنى ئارزۇ قىلىمەن، ئىپار گەۋدەڭ ئۇنى خۇشبۇي قىلسا.
66
مۇھەببەت زۇمرەتلىرىنى ئىزدەپ، شېئىرىيەت گۈزەللىكىنىڭ يۈكسەك مۇنارىنى تىكلە. مۇھەببەت سۇ تېگىدىمۇ ئەمەس، يالقۇنلۇق ئوت ئىچىدىمۇ ئەمەس. بوران – جۇدۇنلار ئىچىدە ئەمەس، مامۇق بۇلۇتلار قوينىدىمۇ ئەمەس … مۇھەببەت بۇلارنىڭ گىرەلەشكەن جايىدا، تۆت كوچىنىڭ ئاغزىدا.
67
ئارام ئال، بۇلبۇلۇم، چارچىدىڭ، ئارام ئال. ئۇيقۇ بىلەن ئۆتكۈز ئايدىڭ ئاخشامنى. مەن داۋاملىتاي سېنىڭ مۇڭلۇق ناخشاڭنى.
ئارام ئال، گۈزىلىم، چارچىدىڭ، ئارام ئال. ئۇخلا چېچىڭ بىلەن يېپىپ كۆكسۈڭنى. مەن سىزاي زوقۇم بىلەن سېنىڭ گۈزەل ھۆسنۈڭنى.
68
مەن مۇھەببىتىمنى ئىزدەيمەن. ئۇنىڭدىن يوقالغان ئۆزۈمنى دېرەكلەيمەن. مەن مۇھەببىتىمنى تۇتۇۋالىمەن، ئۇنىڭدىن قەقنۇستەك قايتا تۇغۇلىمەن.
69
ئۇ، ئالەمنىڭ ۋۇجۇدى.
مۇھەببەت تەرسانىڭ مەزھىپى ئەمەس.
ئۇ، ھاياتنىڭ نۇرى.
70
مۇھەببەت _ ئوچۇق خۇپىيانىلىك، ئۇ تارتىنىش قۇتىسىدىكى ئوت مەلىكىسى.
مۇھەببەت _ خۇپىيانە ئوچۇقلۇق، ئۇ چوغ تاجىنى تاقىمىغان چاقماق شاھزادىسى.
71
خۇشاللىقلىرىڭدىن قايغۇ شارابى ئېچىتما. مەستلىك قۇيۇنى مەيخاناڭنى ۋەيران قىلىدۇ.
قايغۇلىرىڭدىن شادلىق مەيزىپى ھازىرلا. مەشرەپلىرىڭنىڭ ھەلقىسى بىخۇد ئۆتمىسۇن.
72
سەيياھ ۋە قەقنۇستىن ئىپتىدا بولغان ئاھاڭ، داۋۇت ۋە سۇلايماندىن ئاپىرىدە بولغان مۇزىكا، قەلەمدىن قەدىم، قەغەزدىن پېشقەدەم بولغان بۇ ناۋانى سۇ توپانى، ئوت قىيامىتى ۋە ئىمامى مەھدىنىڭ ئاخىر زامانى ئاياغلاشتۇرالمايدۇ. ئۇ ئىنسان جەۋھىرىنىڭ ھايات كەۋسىرىدىن ئالغان قۇدرىتى، يۈرەك قۇشىنىڭ ئەقىل گۈل قاچىسىدىن ئىچكەن شەبنىمى.
سەن ئۇنىڭغا يېڭى گۈلىستان بېغىشلا ! ئۇ ساڭا يېڭى تۇيغۇ بېغىشلىغۇسى …
73
لالە غۇنچىلىرىغا بىتاقەت بۇلبۇل : ئەي گۈلۈم ئېچىلساڭچۇ، دېدى.
لالە غۇنچىسى گۈل بەرگىنى ئاچتى. لالىلەر بۇلبۇلنى ئورىۋېلىشتى. بىراق، بۇلبۇل خۇشال بولمىدى.
لالىلەر قاقاقلاپ كۈلۈشتى، ئۇنىڭ خۇش پۇرىقى چېچىلدى. شەبنەم پىيالىلىرىگە مەيلەر قۇيۇلدى. ئىشق بىلەن كۈيلەنگەن يۈكسەكلىك گۈزەللىكنى ھېكمەت دۇرلىرى بىلەن شولىلاندۇرغانىدى.
بۇلبۇلنىڭ كۆڭلى ئېچىلدى گۈلزار ئاشىقى، بۇلبۇلى ئازادىگە ئايلاندى.
74
كۆزۈم گۈزەللىكنىڭ چىنلىقى ئۈچۈن شاھىت. سۆزۈم ئۇنىڭ ئىقرارنامىسى. ھاياتىم ئۇنىڭ ھىمايىچىسى بولمىغان قۇربانى.
75
سەن ماڭا سىر، چۈنكى : سېنىڭ بەدىنىڭ ئىپار بىلەن يۇيۇلغانمىدۇ ياكى سېنىڭ ئىچكەن سۈيۈڭ ئىپار بۇلىقىنىڭ شەربىتىمىدۇ ۋە ياكى سېنى گۈزەللىكلەر ئىلاھى خۇش پۇراقلار دەرياسىغا چىلىغانمىدۇ، بۇ ماڭا يوچۇن.
مەن پەقەت سېنىڭ جىگدىلىك مەھەللىدە تۇغۇلۇپ، جىگدە چېچىكى قىسىپ ئۆسكىنىڭنىلا بىلىمەن. شاپتۇللۇق باغ مەھەللىلىرىدىن سېنىڭچە خۇشئىپار چىقمىغان.
تەبىئەت بىر ئۇلۇغ گارمونىيە، بىر ئۇلۇغ مۇھەببەت ماگنىتى …
بىلىمەن يارالغان تۇرۇپ سۆيگۈدىن، شۇ سۆيگۈ تۈپەيلى گۇناھكار ئادەم.
77
مۇھەببەت يەلكىنىگە چۈشكىن، پاجىئەلە دېڭىزىغا راۋان بول.
يۈكسەكلىك تۇلپىرىغا مىنگىن، كىشىلىك دالاسىغا چاپ.
78
ئاھ، مۇھەببەت، مۇھەببەت …
سەن سېھرىگەرنىڭ نەي ساداسى ئەمەس، شەيدايىلىقنىڭ مۇناجاتى ؛ سەن ئېزىتقۇلۇق تۇمانلىرى ئەمەس، ئارزۇلۇق ئۈمىدنىڭ گۈزەل پەرىشتىسى ؛ سەن ئۆتمۈشنىڭ ھەسرىتى ئەمەس، كەلگۈسىنىڭ شولىسى.
79
ئاي يورۇقى، يېقىملىق يېرىم قاراڭغۇلۇق.
مەي تەسىرى، نازۇك يېرىم ھاياتلىق.
سەن بىلەن سەيلە قىلىپ كۆزلىرىڭگە يېنىپ – يېنىپ قارىماق،
ۋىنوسىزمۇ مەست قىلىدىغان شېرىن ئىچىملىك …
80
ھايات ئۈمىدى چوڭ گۈلخان، مۇھەببەت ئۇچقۇنى ئۇنىڭدىن تارار.
مۇھەببەت ئۇچقۇندىشى لاۋىدەك يالجىتىدۇ ئىختىيار.
81
مەيلى سەرۋىي قەددىڭدە ياسا پاجىئەلىك دار، مەيلى ئۇنىڭدا مەن قالارمەن ئەيساغا ئوخشاپ ئۆمۈرۋار.
مەيلى بۈدۈر چاچلىرىڭ ئۇپقۇنىغا غەرق ئېتەي، چور تان بېلىق يۇنۇسقا بولغان كەبى ساھىپكار.
مەيلى ئىشقىڭ پىراقى ئوتقا سالسۇن قەقنۇستەك، بولسام لېۋىڭ ئابىدىن تىرىلمەككە ئۈمىدۋار.
82
مۇھەببەت، ئىناۋەتلىك سەزگۈ، شېرىن زوراۋانلىق …
ئۇنىڭ ئالامەتلىرىنى ھېس قىلىمەن، ئۇنىڭ ماھىيەتلىرىنى چۈشەنمەيمەن. ئۇنى چۈشىنىپ بىلىشكە ئاجىزمەن، چۈشەنمەي قۇربان بولۇشقا قۇدرەتلىكمەن. بۇنىڭ شاھىتى : ۋاپاسىزلىق ئالدىدا زارلانمىغانلىقىم …
83
ئۈمىد _ قاراڭغۇ كېچىدىكى شولىلىق چىراغ.
ئۈمىد _ تەسەۋۋۇر دەرىخىدىكى رومانتىك قۇشى قونىدىغان چاڭگا.
ئۈمىد _ رېئاللىقتىن بىزار بولغان مېڭىنىڭ لىرىك ئايۋاندىكى شېرىن چۈشى.
ئۈمىد _ روھىيەت شىپاگىرىنىڭ تۇتىيا دورىسى.
ئۈمىد _ پىل جىسمىنى پەيدەك ئۇچۇرىدىغان قانات.
ئۈمىد _ يۇلتۇزلار چاچقۇلىرىنى سامادا ئارقانسىز كۆتۈرۈپ تۇرىدىغان ماگنىت.
ئۈمىدسىزلىك _ قىيامەت …
84
ئاي يورۇقى مەپتۇن قىلمامدۇ سېنى، دىل شاۋقۇنى مەجنۇن قىلمامدۇ سېنى.
سالقىن شامال قۇندۇز چاچلىرىمنى يۈزۈڭگە ياپقاندا، ئىللىق سۆيگۈ تەسىر قىلمامدۇ ساڭا. ئىككى سىنە، زىل – بوم تار بىر چېلىنسا ھايات زوقىن ئەسىر قىلمامدۇ ساڭا. مەن ساڭا ئوقۇغاچ مەدھىيە – ساما، يۇلتۇزلار ئويناپ ساما. بەلكىم شۇڭا ئېگىلگەندۇ يادەك ساما.
85
ئىككى يۈرەك قىسمەتنىڭ ئۇلى، ئىككى يۈرەكتىن قىسسە باشلىنىدۇ.
86
87
88
ۋاقىت زومىگىرى سېنىڭ ھۆسنۈڭدىكى گۈزەللىك خەزىنىسىگە چاڭ سالىدۇ. ھەسرەت زىمىستانى قۇندۇز چېچىڭغا قىراۋ تاشلايدۇ. ھەۋەس كۆزلىرى خېرىدارلىق زوقىنى بىۋاپالىق بىلەن گۇگۇمدىن تاڭغا يۆتكەيدۇ.
89
بەخت سازىنى تەڭشە.
ئىككى تارنى بىر – بىرىگە مۇجەسسەم قىلغىن.
ماسلاشمىغان تارلاردىن مەرسىيە ئاھاڭى ئاڭلىنىدۇ.
90
91
مۇھەببەت كۆزۈمگە سېھىرگەرلىك ئەينىكىنى تاقىدى، ساڭا ئالتۇندىن ھەل يالاتتى.
92
ۋاقىت _ قۇدرەتلىك نوپۇز.
ۋاقىت _ رەھىمسىز زوراۋان. ئۇ شىر ۋە يىلپىزنى يىقىتىپ، يۇلتۇزلارنى كۆچۈرۈپ، سۇيىقەستلەرنى چىرىتىپ، سىرلارنى ئاچىدۇ. ئەسىرلەپ ياشىغان تۇتى، يۈز يىللاپ ياشىغان ھىيلىگەر تۈلكە، مىڭ يىللاپ كۆكەرگەن ئارچا ۋاقىت سەييادى ئالدىدا ئاجىز ئەسىرگە ئايلىنىدۇ. نۇھنىڭ كېمىسى، پىرئەۋىن مۇمىياسى، ساكيامۇنىنىڭ جەسەت ساندۇقى، ئىبراھىمنىڭ غارى ۋاقىت ئالدىدا زەئىپ. ۋاقىت ھاياتلىق ئورمىسىنى ئورىدىغان ئورغاق، گۈزەللىك يايلىقىدا جەۋلان قىلىپ يۈرگەن ئۆتكۈر چالغا.
ئېھ، سۆيۈملۈكۈم، گۈزىلىم. پۈتۈن كائىنات زالىدىكى بىھېساب نەقىشلەر ئارىسىدا ساڭا يېتىدىغان ئۇلۇغۋار ئەسەر يوق. سەن ئەڭ ئالىي گۈزەللىقنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق ئۈلگىسى. قارا، ئەنە ۋاقىت، ئۇ يۇلتۇزلار ئارىسىدا پىرقىراپ يۈرمەكتە. ئۇ مېنىڭ تىنىقلىرىم، سېنىڭ تەبەسسۇملىرىڭ ئارىسىغا يوشۇرۇنغان.
كەل سۆيۈملۈكۈم، گۈزىلىم، مېنىڭ قاناتلىرىم ئاستىغا كىرگىن. ۋاقىتنى قايغۇ – ھەسرەت، ئارزۇ – ئارمان بىلەنمۇ، ھۆسن ئالىپتىلىقى بىلەنمۇ ئەيۋەشكە كەلتۈرەلمەيسەن. ئۇنى مەنىۋى گۈزەللىكنىڭ تىللاردا داستان بولىدىغان ئەسلىمىسى _ مېنىڭ شېئىرلىرىم يېڭىدۇ. ئۇ ئالەم سىرلىرى بىلەن تويۇنغان، ئالەم ئەقلى بىلەن نۇرلانغان، ئۆلمەسلىك ئالمىسى بىلەن ئۆزىنى زىننەتلىگەن، ئۇ ياۋا گىياھ ئۇرۇقىدەك ھەمىشە تۆكۈلۈپ ۋە قايتا كۆكىرىپ تۇرۇشتىن ئىبارەت ئۆلمەسلىك جادۇسى بىلەن سېھىرلەنگەن. ئۇنىڭغا قۇدرەت بېغىشلىغان نەرسە، جىمىكى زىۋىسلارنىڭ زىۋىسى بولغان ئىنسانىيەت.
93
مېنىڭ يۈرىكىم مۇھەببەت توپىسى بىلەن قاتۇرۇلۇپ، ئىشق ئوتىدا پىشۇرۇلغان پىرامىدا.
ئۇنى نىل ياقىسىدىن ئىزدىمىگىن، ئۇ مىسرالار دالاسىدىكى جەزىرىگە كۆمۈلگەن.
ئۇ يەردە ۋاقىت توزانلىرى بىلەن ئىقلىمنىڭ جۇدۇنلىرى يوق.
94
كۆزۈمنىڭ رەسىم رامكىسىدا سېنىڭ سۈرىتىڭ.
قەلبىمنىڭ شېئىرىيەت دىۋانىدا سېنىڭ روھىڭ.
95
سېنى سۆيىمەن، بىلىپ – بىلمەي سېنى سۆيىمەن.
سېنى ياخشى كۆرۈشۈم بەخت ئەمەس، ئۇ ئازابنىڭ بېشارىتى. بەخت، مېنىڭ بەختىم مېنىڭ سېنى سۆيۈشۈمدە ئەمەس، سېنىڭ مېنى سۆيۈشۈڭدىلا.
سېنى سۆيىمەن، بىلىپ – بىلمەي سېنى سۆيىمەن. مەشۇقسىز ئاشىقنىڭ مۇھەببىتى قىسمەتنىڭ ئېزىقتۇرۇشى ياكى شۈبھىلىك ئامانەت. ئۇ تەڭرىسىز ئىستىقامەتنىڭ ئەجىرسىز ئېتىقاد بولغىنىغا ئوخشاش بەختسىز بىچارىلىك. مېنىڭ ئىزدەيدىغىنىم : كۆڭلەكلىرى باغنىڭ چىتلىرىدا يىرتىلغان، تەنلىرى تىكەندە قانىغان، قىسمىتى غەزەل بولغان يۈرەكنىڭ بەختى _ ئەجىرلىك مەمنۇنىيىتى …
96
مەشۇقى قولىدىكى خام چۈچۈك ئالمىنىڭ باققال ئالمىلىرىدىن لەززەتلىك بولغان تەمىدىن مۇھەببەتنىڭ بەختىنى سەزدىڭمۇ.
ئالما دۇنياسىغا غەرق بولۇپ، ئالما يەپ ياشايدىغان قۇرتنى بەختلىك دەپ بىلەمسەن.
97
كاككۇك _ ئەرك سېيماسى، قونۇپ ئۆتكىن ھەر بىر موھتاج چىمەنگە.
ئەركىن پىكىر _ ھەقىقەتنىڭ يالىڭاچ پەرزەنتى. ئۇ ئاپۇللونىڭ ئوت ھارۋىسى ياكى پۇساڭ دەرىخىدىن كۆتۈرۈلگەن قۇياش قۇشى بىلەن بىللە يەر – زېمىن، دېڭىز – ئوكيانلارنى كېزىدۇ. ئۇنىڭ قايغۇلىرى ئىنسانىيەتنىڭ دەرسلىكى. ئۇنىڭسىز گۈزەللىك ئۆزىنىڭ مېڭىسىنىمۇ، قەلبىنىمۇ يوقاتقان ھەيكەلگە ئايلىنىدۇ.
98
ئەركىنلىك قۇشى كرېست دارىغا قونۇپ ئۆتىدۇ. ئۇنى ياكى كەمسىتىپ چىرىتىدۇ، ياكى ئۇنى ئەتىۋارلاپ مەشئەل دەستىسى قىلىدۇ.
99
ئەي گۈلزار ئاشىقى بۇلبۇل، دېدى كاككۇك. ئۇ يەنە نېمىلەرنى دېگەنلىكى ئېسىمدە يوق. خىيالىمغا ئۇنىڭ يەنە مۇنداق دېگەنلىكى مەلۇم بولدى : سەن گۈللەر گۈزەللىكى ھەققىدە شائىرانە قەسىدە، سازەندىلەردەك مۇڭلۇق كۈي بىلەن سايرىدىڭ. ئەمما، مېنى تەئەججۈپ قىلغىنى، سېنىڭ لالە پىيالىسىدىكى شەبنەم شارابىنى ئىچىپ، لەرزان مەستخۇشلۇق بىلەن مۇناجات ئوقۇشتىن يىراقلىشالمىغانلىقىڭ بولدى. قارا، قاناتلىقلارنىڭ ئەڭ كىچىكى، سېنىڭدىن مىڭ ھەسسە زەئىپ بولغان قەيسەر پەرۋانىنىڭ جاسارىتىگە ! سەن ئۇنىڭ ئۆزىنى ئوتقا تاشلىغانلىقىدىن تەسىرلەنمەمسەن. ئۇ قەقنۇسنىڭ مۇرىتى، سەمەندەرنىڭ ئوقۇغۇچىسى.
100
كاككۇك داۋاملىق سايرىدى. ئۇنىڭ قۇسقان نەزم قانلىرى ساقاللىرى كامپۇردەك ئاقارغان، كۆزلىرى چوڭقۇر دېڭىزدەك ئەقىل بىلەن تولغان ھېكىمنى سەۋدايى ھالىتىگە كەلتۈرگەنىدى.
سەۋدايى كاككۇك دېگەن تەئەججۈپلۈك سۆزلەرنى تەئەججۈپلىنىپ ئولتۇرماستىنلا تەكرارلاپ، مېنىڭ قەلبىمدە بارلىق زورلۇقلارنىڭ شاھىنشاھى بولغان ۋاقىت قۇدرىتىنى يېڭىدىغان كىچىككىنە قەھرىماننىڭ مەيخانىسى تۇرۇپتۇ. بۇ ھاپىزنىڭ خانىقاسى، تەرسانىڭ ئىھرامى ئەمەس. بۇ پەرۋانىدەك قەيسەر ۋە پەرۋانە ئۇۋىسىدەك كىچىككىنە يۈرەك. ئۇنىڭ رىتىمىدا جەننەت ھەۋىسى بىلەن دوزاخ ئەندىشىسى يوق. ئۇنىڭ ھاكىمى مۇھەببەت ۋە شېئىرىيەت ئىلاھىدىن ئىبارەت.
سەۋدايى ھېكىم قاقاقلاپ كۈلدى : ئۇنىڭغا قارشى ئېتىلغان ھەر بىر ساداق ئىنسانىيەتنى نادانلىق غارىدىكى پاسىق قاراڭغۇلۇققا، رەھىمسىزلىك دەشتىدىكى دەھشەتلىك قان توپانىغا گىرىپتار قىلىش ئىستىكىدە ئاسمان قەرىدىكى مۇبارەك ئاي بىلەن قۇياشقا تاش ئاتقاندەك ئېغىر گۇناھ ۋە بىھۇدە ئاۋارىچىلىك …
كاككۇك قاناتلىرىنى رۇسلىدى. سەۋدايى ھېكىم ئۇنى قەپەستىن قويۇۋېتىپ دۇئا قىلدى. كاككۇك قاناتلىقلارنىڭ ئەڭ قەيسىرى بولغان پەرۋانە ئالدىغا زىيارەتكە كەتتى.
يۇلتۇزلار چاقنىدى، گۈللەر تەبەسسۇم قىلدى.
ئۇلار مېنى گۇناھسىز دېيىشتى.
چىڭگىزخاننىڭ ئۆلۈمى ۋە قەبرىسى توغرىسىدا ئەڭ يېڭى بايقاش
چىڭگىزخان قالدۇرۇپ كەتكەن سىرلار ناھايىتى كۆپ. بۇ سىرلار ئىزچىل تۈردە جامائەتچىلىكنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ كەلمەكتە. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ گۇمانلىق بولغىنى ئۇنىڭ ئۆلۈمى توغرىسىدىكى سىر بولۇپ ، ئۇنىڭ قاچان ئۆلگەنلىكى، نەگە دەپنە قىلىنغانلىقى ھازىرغىچە سىر بولۇپ كەلمەكتە.
چىنگىزخاننىڭ ئۆلۈمى توغرىسىدىكى سىرلار:
1. ئاتتىن يىقىلىپ چۈشۈپ ئۆلگەن دېگەن قاراش. چىنگىزخاننىڭ ئۆلۈمى توغرىسىدا ئالتە خىل قاراش بولۇپ ، بۇلارنىڭ ھەممىسى تاڭغۇتلار بىلەن مۇناسىبەتلىك. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە بىر قەدەر ئومۇملاشقان قاراش «يۈەن سۇلالىسى تارىخى» دا خاتىرىلەنگەن «ئاتتىن يىقىلىپ چۈشۈپ ئۆلگەن» دېگەن قاراشتۇر. «يۈەن سۇلالىسى تارىخى» دا خاتىرىلىنىشىچە، چىڭگىزخان 1226- يىلى كۈزدە خوتۇنى يەسۈينى ئېلىپ تاڭغۇت ئېلىگە جازا يۈرۈشى قىلغان. ھەربىي يۈرۈش جەريانىدىكى قىش كۈنلىرىنىڭ بىرىدە چىنگىزخان ئالبۇخا دېگەن يەردە ئوۋ ئوۋلىغان. ئويلىمىغان يەردىن ئۇ مىنگەن چىلان تورۇق ئاتنى بىر ياۋا ئات ئۈركۈتىۋىتىپ، تەييارلىقسىز تۇرغان چىنگىزخان ئاتتىن يىقىلىپ چۈشۈپ يارىلانغان. شۇ كۈنى ئاخشىمى قاتتىق قىزىتىپ كەتكەن. 1227- يىلى 7- ئايدا ساقىيالماي جان ئۈزگەن. ئاتتىن يىقىلىپ چۈشۈش قانداق بولۇپ ئۇنىڭ جېنىنى ئالغان؟ ئاڭلاشلارغا قارىغاندا، ئۇنىڭدىن قان بەك كۆپ چىقىپ كەتكەن. ئەينى ۋاقىتتا يەسۈي سەركەردىلەرنى يىغىپ قانداق قىلىشنى مەسلىھەتلەشكەندە، بەزىلەر قايتىپ كېتىپ ، چىڭگىزخاننى داۋالىتىپ، ئۇ سەللىمازا ساقايغاندىن كىيىن قايتىپ كېلىپ ھۇجۇم قىلىشنى ئوتتۇرغا قويغان. چىنگىزخان جاھىللىق قىلىپ مۇشۇنداقلا قايتىپ كەتسەم تاڭغۇتلارنىڭ مەسخىرىسىگە قالىمەن دەپ تۇرۇۋالغان. ئۇ تاڭغۇتلارنىڭ ئەھۋالىنى تىڭ-تىڭلاشقا ئادەم ئەۋەتكەندە، تاڭغۇتلارنىڭ ئاساگەنبو ئىسىملىك بىر ۋەزىرى مەسخىرە قىلىپ، چىنگىزخاننىڭ كارامىتى بولسا كېلىپ ئۇرۇشسۇن دېگەن. چىڭگىزخان بۇنى ئاڭلىغاندىن كىيىن، ئۆلسەممۇ چىكىنمەيمەن، تاڭغۇت ئېلىگە باستۇرۇپ كىرىپ ئاساگەنبونىڭ جېنىنى ئالىمەن دەپ قەسەم ئىچكەن. بىراق شۇنىڭدىن كىيىن چىنگىزخاننىڭ يارىسى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ، 1227- يىلى دېھقانلار كالېندارى بويىچە 7- ئاينىڭ 12- كۈنى (شەمسىيە كالېندارى بويىچە 8- ئاينىڭ 25- كۈنى) 67 يېشىدا قازا قىلغان. ئەگەر چىنگىزخان ئەينى ۋاقىتتا قايتىپ كەتكەن بولسا، شۇ ئەرزىمەس جاراھەت تۈپەيلى جېنىدىن ئايرىلىپ قالماسلىقى مۇمكىن ئىدى.
2. يا ئوقى تېگىپ ئۆلگەن دېگەن قاراش. بۇ خىل قاراشنىڭ مەنبەسى «ماركوپولونىڭ ساياھەت خاتىرىسى» دۇر. ماركوپولو 13- ئەسىردىكى ئىتالىيىلىك سودىگەر بولۇپ ، 1275- يىلى جۇڭگوغا كەلگەن. بۇ دەل يۈەن شېزۇ قۇبلايخان ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان مەزگىل ئىدى. ئۇنىڭ «ساياھەت خاتىرىسى» دە چىڭگىزخاننىڭ ئۆلۈم سەۋەبى مۇنداق بايان قىلىنغان: تاڭغۇتلارغا ھۇجۇم قىلىپ، تەيجىن (جىجۇ، ئەينى ۋاقىتتىكى مۇھىم قورغان) نى مۇھاسىرىگە ئالغاندا، تاڭغۇت لەشكەرلىرىنىڭ يا ئوقى چىڭگىزخاننىڭ تىزىغا تەگكەن. لياڭ شىڭجى تەرجىمە قىلغان «ماركوپولونىڭ ساياھەت خاتىرىسى» دە مۇنداق بايان قىلىنغان: بۇ غالىبىيەتچى (چىنگىزخاننى دېمەكچى ) ئالتە يىل ئىچىدە نۇرغۇن خانلىق ۋە شەھەرلەرنى ئارقا-ئارقىدىن بويسۇندۇردى. كىيىن تەيجىن دەپ ئاتىلىدىغان بىر قەلئەگە قورشاپ ھۇجۇم قىلغاندا، ئۇنىڭ تىزىغا يا ئوقى تەگدى ھەمدە يارىسى بارغانسېرى ئېغىرلىشىپ كېتىپ قازا قىلدى. شۇنىڭدىن قارىغاندا، چىنگىزخان يا ئوقى تىگىپ يارىدار بولۇپ ، يارىسى ئېغىرلىشىپ كەتكەنلىكتىن قايتا ئورنىدىن تۇرالمىغان.
3. تاڭغۇتلارنىڭ خانىشى ئۆلتۈرگەن دېگەن قاراش. بۇ قاراشلار گۈلبانۇ خاتۇن ئىسىملىك ياش ھەم گۈزەل تاڭغۇت خانىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بىراق ئۇنىڭ چىڭگىزخاننى قەستلەپ ئۆلتۈرۈش ئۇسۇلى ھەققىدىكى بايانلار ئوخشاش ئەمەس.
4. زەھەرلەپ ئۆلتۈرگەن دېگەن قاراش. بۇ خىل قاراش ئەل ئارىسىغا كەڭ تارقالغان. رىۋايەت قىلىنىشىچە، چىنگىزخان تاڭغۇت لەشكەرلىرىنىڭ يا ئوقىدا ئەمەس، زەھەرلىنىپ ئۆلگەن بولۇپ ، زەھەرلىگۈچى تاڭغۇت خانىشى گۈلبانۇ خاتۇن ئىكەن. چىڭگىزخاننىڭ قوشۇنى تاڭغۇتلارغا ھۇجۇم قىلغاندا تاڭغۇتلارنىڭ گۈزەل خانىشى گۈلبانۇ خاتۇننى ئەسىرگە ئالغان ھەمدە ئۇنى چىڭگىزخانغا تەقدىم قىلغان. بۇ تاڭغۇت خانىشى چىنگىزخاننىڭ ئۆزىنى قۇيۇپ بەرمەيدىغانلىقىنى بىلىپ، ئۇ ئۇخلاپ قالغان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ قول سېلىپ، ئاخىرىدا ئۆزىنى خۇاڭخې دەرياسىغا تاشلىۋالغان.
5. پىچاق تىقىپ ئۆلتۈرۈلگەن دېگەن قاراش. بۇ تاڭغۇت خانىشى گۈلبانۇ خاتۇننىڭ چىنگىزخاننىڭ قەستلەپ ئۆلتۈرگەنلىكى توغرىسىدىكى يەنە بىر قاراش. چىڭگىزخانغا ھەمراھ بولغان تۇنجى ئاخشامدا، بۇ تاڭغۇت خانىشى بىخۇد ھالەتتە تۇرغان چىڭگىزخانغا پىچاق تىقىۋەتكەن. بۇ خىل قاراشنىڭ مەنبەسى چىڭ سۇلالىسى كاڭشىنىڭ 1- يىلى (1662- يىلى) كىتابچە قىلىنىپ تۈزۈپ چىقىلغان «موڭغۇللارنىڭ كېلىپ چىقىشى» دۇر. بۇ كىتاب ناھايىتى قىممەتلىك بولۇپ ، 100 يىلدىن كىيىن يەنى 1766- يىلى خالخا موڭغۇللىرىنىڭ شاھزادىسى بۇ كىتابنىڭ كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسىنى پادىشاھ چيەنلوڭغا تەقدىم قىلغان. چيەنلوڭ بۇ كىتابنى مانجۇ ۋە خەنزۇ يېزىقىغا تەرجىمە قىلدۇرغان. ھەمدە ئۇنى «تۆت خەزىنە قامۇسى» غا كىرگۈزگەن. دېمەك ، چىڭگىزخاننىڭ پىچاق تىقىپ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى توغرىسىدىكى قاراشنىڭ ئىشەنچلىك دەرىجىسى ئەڭ يۇقىرى.
1- خىل قاراش: «موڭغۇللارنىڭ مەخپىي تارىخى» بىلەن «زەپەرنامە» دە خاتىرلىنىشچە، چىڭگىزخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كىيىن موڭغۇل قاغانلىرىنىڭ دەپنە قىلىنغان جايىنى قاتتىق سىر تۇتۇش ئادىتىگە بىنائەن، ئۇنىڭ قول ئاستىدىكىلەر جەسەتنى بىر تاققا ئېلىپ چىقىپ، ئۇ يەردە مەڭگۈلۈك قەبرە ياسىغان. بۇ يەر موڭغۇللار نەزىر-چىراغ قىلىدىغان مۇقەددەس جايغا ئايلىنىپ، ئاق ئۆي سېلىنغان، بىراق قەبرىنىڭ كونكىرىت ئورنى توغرىسىدا بەزىلەر بورھان تېغىغا دەپنە قىلىنغان دەپ قاراشسا، يەنە بەزىلەر ئالتاي تېغىنىڭ تەسكەي تەرىپى، كىنتاي تېغىنىڭ كۈنگەي تەرىپىدىكى «يىكئىتوك» دېگەن جايغا دەپنە قىلىنغان دەپ قاراشماقتا. چىڭ دەۋرىدىكى جاڭ مۇ يازغان «موڭغۇللارنىڭ كۆچمەن چارۋىچىلىق خاتىرىسى» دە، يۈەن تەيزۇنىڭ قەبرىسى كۆكخوت شەھىرىنىڭ شىمالىدا دېيىلگەن. بىراق مۇتەخەسسىسلەر بۇنى ئىنكار قىلىدۇ. «يۈەن سۇلالىسى تارىخى» دا چىنگىزخان «چىنەن جىلغىسى» غا دەپنە قىلىنغان دېيىلگەن بولسىمۇ، بۇ جىلغىنىڭ كونكىرىت ئورنى تىلغا ئېلىنمىغان. «دوسان موڭغۇل تارىخى» دا مۇنداق دېيىلگەن: چىنگىزخان ئونان، كىرولىن، تۇغلادىن ئىبارەت ئۈچ دەريانىڭ مەنبەسى بولغان بورھان (بۈگۈنكى كىنتاي) دىكى تاغلارنىڭ بىرىگە دەپنە قىلىنغان. چۈنكى بۇ يەر تىمورچىن بالىلىق چاغلىرىدا تۇرغان جاي ئىدى.
3- خىل قاراش: ئوردۇسقا دەپنە قىلىنغان دېگەن قاراش. بىر قىسىم كىشىلەر چىڭگىزخاننىڭ قەبرىسى ئۇ قازا قىلغان جايغا يېقىن بولغان ئوردۇستا دەپ قارايدۇ. ئېيتىلىشچە 800 يىل ئىلگىرى ئوردۇس ئوت-چۆپى بولۇق، سۈيى ئەلۋەڭ، دەرەخلىرى بۈك-باراقسان، بۇلبۇللارنىڭ شوخ ناۋاسى ئاڭلىنىپ تۇرىدىغان گۈزەل جاي ئىكەن. چىنگىزخان تاڭغۇت ئېلىگە يۈرۈش قىلىش مۇساپىسىدە بۇ يەرنىڭ گۈزەل مەنزىرىسىگە مەھلىيا بولۇپ ، قۇلىدىكى قامچىسىنىڭ يەرگە چۈشۈپ كەتكەنلىكىنىمۇ سەزمىگەن، ھەمدە: مەن ئۆلگەندىن كىيىن مۇشۇ يەرگە دەپنە قىلىڭلار دەپ، قامچىسىنى يەرگە سانجىپ بەلگە قىلىپ قويغان. چىڭگىزخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كىيىن مېيىت ھارۋىسى ئوردۇستىن ئۆتكۈچە چىڭگىزخان قامچىسىنى سانجىپ قويغان جايغا كەلگەندە سازلىققا پېتىپ قېلىپ، نۇرغۇن تۆگە- ئاتلارنى ئىشقا سېلىپمۇ تارتىپ چىقارغىلى بولمىغان. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر چىڭگىزخاننىڭ ۋەسىيىتىنى ئېسىگە ئېلىپ، ئۇنى مۇشۇ جايغا دەپنە قىلغان.
4- خىل قاراش. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشى: مۇتەخەسسىسلەر چىڭگىزخاننىڭ ئوردۇس يايلىقىغا دەپنە قىلىنىش مۇمكىنچىلىكى ئەڭ چوڭ دەپ قارايدۇ. چىنگىزخان ئالەمدىن ئۆتكەن ۋاقىت دەل ياز پەسلى بولۇپ ، ھاۋا ناھايىتى ئىسسىق بولغاچقا مېيىتنى يىراققا توشۇپ ئاپارغىلى بولمايتتى. شۇڭا ئوردۇس يايلىقىغا دەپنە قىلىنىش مۇمكىنچىلىكى ئەڭ چوڭ. يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ھەر خىل كۆز قاراشلارنىڭ ئۆز ئالدىغا ئىسپاتى بار بولسىمۇ، لېكىن ھەممىسىدە بىر ئورتاقلىق بار. ئۇ بولسىمۇ ھەممىسى دېگۈدەك چىنگىزخاننىڭ ئارزۇسىنى ئېتىراپ قىلغان ھەمدە ئالاھىدە تەكىتلىگەن.
مەنبە: دوقمۇش سالۇنى
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئەركىنجان تۇراخۇن
ئەركىنجان تۇراخۇن، ئەر، ئۇيغۇر، 1964-يىلى 6-ئايدا تۇغۇلغان، شىنجاڭ قەشقەردىن، 1985-يىلى 1-ئايدا پارتىيىگە كىرگەن، 1985-يىلى 7-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان. چاڭجياڭ سودا ئىنستىتۇتىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك باشقۇرغۇچىلار سودا-سانائەت باشقۇرۇش ماگىستىرلىق سىنىپىنى پۈتتۈرگەن، ئىشلەۋېتىپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان، سودا-سانائەت باشقۇرۇش ماگىستىرى.
2008-يىلى 10-ئايدىن ھازىرغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق باش ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ رەئىسى، جۇڭخۇا مەملىكەتلىك باش ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى (قوشۇمچە)، سىياسىي كېڭەش مەملىكەتلىك 11-نۆۋەتلىك كومىتېتىنىڭ ئەزاسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 2016-يىلىدىن باشلاپ خۇبېي ئۆلكىلىك پارتكوم بىرلىكسەپ بۈلۈمىنىڭ باشلىقى بۇلۇپ ئىشلىمەكتە
دۇنيا پۇتبول مۇسابىقىسى
1.دۇنيا لوڭقىسى
1928-يىلى5-ئاينىڭ 26-كۈنى خەلقئارا پۇتبول بىرلەشمىسى « دۇنيا لوڭقىسى پۇتبول مۇسابىقىسى»نى تاق تۈر بويىچە ئۆزى ئۆتكۈزىدىغانلىقىنى جاكارلىغاندىن بويان تا ھازىرغىچە قەدەر 20 نۆۋەت(1942-ۋە1946-يىللىرى 2-دۇنيا ئۇرۇش سەۋەبىدىن ئۆتكۈزۈلمىگەن) ئۆتكۈزۈلۈپ بولدى ،دۇنيا لوڭقىسى تارىخىتا  ئىككى لوڭقا ئىككى باسقۇچنى باشتىن كۆچۈرگەن بولۇپ 1930-يىلىدىن 1970-يىلغىچە « رىمىت دۇنيا لوڭقىسى » نى ئىشلەتكەن. 1974-يىلىدىن ھازىرقى قەدەر يىڭى « دۇنيا لوڭقىسى » نى ئىشىلىتپ كەلمەكتە. مەن تۆۋەندە ئىككى لوڭقا توغۇرلۇق ئاز تولا چۈشەنچە بىرىپ ئۆتكەندىن سىرت بىرىنچى نۆۋەتلىك دۇنيا لۇڭقىسى مۇسابىقىسىدىن تارتىپ تا ھازىرغىچە ئۆتكەزگەن مۇسابىقىلەرنىڭ ئۆتكۈزۈلگەن ئورنى چېمپىيۇن بولغان دۆلەت قاتارلىقلارنى ماتېرىيال سۈپىتىدە سىلەرگە جەدىۋەل قىلىپ سونماقچى.
« رىمىت دۇنيا لوڭقىسى » 1930-يىلىدىن 1970-يىلغىچە ئىشلەتكەن.رىمىت لوڭقسىنىڭ ئىگىزلىكى 35سانتىمىتىر ئەتراپىدا ، ئىغىرلىقى تەخمىنەن 3.8كىلوگرام كىلىدۇ. ھەم ئۈسىتىگە چىمىپيون بولغان كوماندىنىڭ نامى ئويۇلغان.
ھازىرقى قەدەر ئۆزگەرمەي ، ساقلىنىپ قالغان - پالۋانلار لوڭقىسى بۇ لوڭقىنىڭ ئىگىزلىكى 36سانىتىمىتىر ئەتراپىدا ، ئىغىرلىقى 5كىلوگرام كىلىدۇ، يىڭى ياسالغان ۋاقىتىدا باھاسى 50مىڭ ئامىرىكا دوللىرى ئىدى. ھازىر بولسا 10مىليارد ئامىرىكا دوللىرىغا توغرا كىلىدۇ.
ئىككىنچى چېمپيون ئۆتكۈزۈلگەن ئورۇن ئۆتكۈزۈلگەن يىلى ئارگېنىتنا ئورگۋاي ئورگۋاي 1930 چېخوسلاۋاكىيە ئىتالىيە ئىتالىيە 1934 ۋېنگرىيە ئىتالىيە فىرانسىيە 1938 برازىلىيە ئوروگۋاي برازىلىيە 1950 ۋېنگرىيە سابىق غەرىبىي گېرمانىيە شۋېتسارىيە 1954 شۋېتسىيە برازىلىيە شۋېتسىيە 1958 چېخوسلاۋاكىيە برازىلىيە چىلى 1962 سابىق غەرىبىي گېرمانىيە ئېنگلاند ئېنگلاند 1966 ئىتالىيە برازىلىيە مېكسكا 1970 گوللاندىيەگ سابىق غەرىبىي گېرمانىيە سابىق غەرىبىي گېرمانىيە 1974 گوللانىدىيە ئارگېنتنا ئارگېنىتنا 1978 سابىق غەرىبىي گېرمانىيە ئىتالىيە ئىسپانىيە 1982 سابىق غەرىبىي گېرمانىيە ئارگېنتىنا مېكسىكا 1986 ئارگېنتىنا سابىق غەرىبىي گېرمانىيە ئىتالىيە 1990 ئىتالىيە برازىلىيە ئامېرىكا 1994 برازىلىيە فىرانسىيە فىرانسىيە 1998 گېرمانىيە بىرازىلىيە ياپۇنىيە\كورىيە 2002 فىرانسىيە ئىتالىيە گېرمانىيە 2006 گوللاندىيە ئىسپانىيە جەنوبى ئافرقا 2010
2.ئولىمپىك پۇتبول مۇسابىقىسى
ئولىمپىك پۇتبول مۇسابىقىسى دۇنيا بويىچە 4يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلدىغان دۇنيا پۇتبول مۇسابىقىسىدىن قالسىلا كۆلىمى ئەڭ زور مۇسابىقىلەرنىڭ بىرى بولۇپ 1895-يىلى گرېتىسىيدە ئۆتكۈزۈلگەن 1-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدىن بۇيان ھازىرغا قەدەر 30 قېتىم ئۆتكۈزۈلدى،بۇ 100 نەچچە يىلدىن بويان ئولىمپىك پۇتبول مۇسابىقىسىگە قاتنىشىدىغان دۆلەتلەر بارغانسېرى كۆپىيىپ بارماقتا.
ئۈچۈنچى ئىككنىچى چىمپىيۇن ئورنى ۋاقتى نۆۋەت گېرىتسىيە دانىيە ئافىنا 1896 	  1
فرانسىيە ئەنگىلىيە پارىژ 1900 	  2  	  ئامېرىكا كانادا سان لۇئىس 1904 	  3  گوللاندىيە دانىيە ئەنگىلىيە لوندون 1908 	  4  گوللاندىيە دانىيە ئەنگىلىيە ستوكھولم 1912 	  5  گوللاندىيە ئىسپانىيە بېلگىيە ئاتمۇپال 1920 	  7  شۋېتىسىيە شۋېتسارىيە ئوروگۋاي پارىژ 1924 	  8  ئىتالىيە ئارگېنتىنا ئوروگۋاي ئامستېردام 1928 	  9  نورۋېگىيە ئاۋستىرىيە ئىتالىيە بېرلىن 1936 	  11  دانىيە دانىيە يۈگوسلاۋىيە شۋېتىسىيە لوندۇن 1948 	  14  شۋېتىسىيە يۈگوسلاۋىيە ۋېنگرىيە خېلىنسكى 1952 	  15  بۇلغارىيە يۈگوسلاۋىيە سابىق سوۋېت ئىتتپاقى موربىن 1956 	  16  ۋېنگرىيە دانىيە يۈگوسلاۋىيە رىم 1960 	  17 دېموكراتىك  گېرمانىيە چېخوسلاۋاكىيە ۋېنگرىيە توكيۇ 1964 	  18  ياپونىيە بۇلغارىيە ۋېنگرىيە مېكسىكا 1968 	  19 دېموكراتىك  گېرمانىيە ۋېنگرىيە پولشا ميۇنخىن 1972 	  20 سابىق سوۋېت  ئىتتپاقى پولشا دېمكراتىك گېرمانىيە مونتىلىل 1976 	  21 سابىق سوۋېت  ئىتتپاقى دېموكراتىك گېرمانىيە چېخوسلاۋاكىيە موسكۋا 1980 	  22  يۈگوسلاۋىيە برازىلىيە فرانسىيە لوس-ئانژىلىس 1984 	  23 فېدراتىپ  گېرمانىيە برازىلىيە سابىق سوۋېت ئىتتپاقى سئول 1988 	  24  گانا پولشا ئىسپانىيە باسېلونا 1992 	  25  برازىلىيە ئارگېنتنا نىگىرىيە ئاتلانتا 1996 	  26  چىلى ئىسپانىيە كامېرون سېپنىي 2000 	  27  ئىتالىيە پاراگىۋاي ئارگېنتىنا ئافىنا 2004 	  28  برازىلىيە نىگىرىيە ئارگېنتىنا بىيجىڭ 2008 	  29  	  برازىلىيە مېكسىكا لوندون 2012 	  30
3.ياۋروپا لوڭقسى
1954-يىلى ياۋروپا پۇتبول بىرلەشمسىنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك كاتىپى مېنىرى .تىرونا ياۋروپا لوڭقىسى مۇسابىقىنى ئۆتكۈزۈش تەكلىپىنى بەردى،1957-يىلى 2-ئايدا پىئر.تىرونا ۋە ۋېنگرىيىلىك،ئاۋسىترىيىلىك،گرېىتسىيەلىك بولۇپ 4 ئەرباب بىر كومىتېت قۇرۇپ ياۋروپا لوڭقىسى پۇتبول مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈشنىڭ كونكرېت خىزمەت ھالقىلىرى ۋە ئومۇمىي پىلاننى ياۋروپا پۇتبول بىرلەشمىسىگە سۇندى ، ياۋروپا پۇتبول بىرلەشمىسى بۇ پىللاننى بىر يىلدىن ئارتۇق تەتقىق قىلىپ تۈزۈتۈش كىرگۈزۈپ 1960-يىلىدىن باشلاپ ئۆتكۈزۈشنى قارار قىلدى.
ياۋروپا لوڭقىسى مۇسابىقىسى-ياۋروپادىكى نامى ئەڭ ياخشى ، شۆھرىتىمۇ يۇقىرى مۇسابىقە بولۇپ ، ئۇ ياۋروپا پۇتبول ھەرىكىتىنىڭ سەۋىيىسىنى ئۆلچەيدىغان بىردىن -بىر مۇسابىقىدۇر.
ئىككنچى چېمپىيۇن ئورۇن ۋاقتى نۆۋەت يوگۇسلاۋىيە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى فرانسىيە 1960 	  1 سابىق  سوۋىت ئىتتىپاقى ئىسپانىيە ئىسپانىيە 1964 	  2  يوگۇسلاۋىيە ئىتالىيە ئىتالىيە 1968 	  3 سابىق  سوۋىت ئىتتىپاقى ئىتتىپاقداش گىرمانىيە بىلگىيە 1972 	  4 ئىتتىپاقداش  گىرمانىيە چىخىسلۇۋاكىيە يوگۇسلاۋىيە 1976 	  5  بىلگيە ئىتتىپاقداش گىرمانىيە ئىتالىيە 1980 	  6  ئىسپانىيە فرانسىيە فرانسىيە 1984 	  7 سابىق  سوۋىت ئىتتىپاقى گوللاندىيە ئىتتىپاقداش گىرمانىيە 1988 	  8  گېرمانىيە دانىيە شىۋىتسىيە 1992 	  9  چېخ گېرمانىيە ئەنگىلىيە 1996 	  10  ئىتالىيە فرانسيە گوللاندىيە\بىلگىيە 2000 	  11   پورتۇگالىيە گىرىتسىيە پورتۇگالىيە 2004   	  12  گېرمانىيە ئىسپانىيە شىۋىتسارىيە\ئاۋىستىرىيە 2008 	  13  ئىتالىيە ئىسپانىيە پولشا\ئوكىرائىنا 2012 	  14
4.ئامېرىكا قىتئەسى لوڭقىسى
ئامېرىكا قىتئەسى لوڭقىسى 1916-يىلى باشلانغان بولۇپ ياۋروپا پۇتبول مۇسابىقىسىدىن 40 يىل ئىلگىرى بارلىققا كەلگەن.كۆپۈنچە ئىككى يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلدۇ، 1970-يىللاردا 4يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈش يولغا قۇيۇلغان. لېكىن 1987-يىلىدىن باشلاپ يەنە 2 يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلدىغان بولغان. بۇ مۇسابىقە ھازىرغا قەدەر 36نۆۋەت رەسمىي ھالدا، 7 نۆۋەت غەيرىي رەسمىي ھالدا ئۆتكۈزۈلگەن.
ئۈچۈنچى برازىلىيە ئىككىنچى ئارگېتىنا چىمپىيۇن ئوروگۋاي ئورۇن /ئارگېنتىنا ۋاقتى 1916 	  نۆۋەت 1 برازىلىيە ئارگېنتىنا ئوروگىۋاي ئورگىۋاي 1917 	  2  ئارگېنتنا ئوروگىۋاي برازىلىيە برازىلىيە 1919 	  3  برازىلىيە ئارگېنتىنا ئوروگىۋاي چىلى 1920 	  4  ئوروگىۋاي برازىلىيە ئارگېتىنا ئارگېنتىنا 1921 	  5  ئوروگۋاي پاراگىۋاي برازىلىيە برازىلىيە 1922 	  6  پاراگۋاي ئارگېنتىنا ئوروگۋاي ئورگىۋاي 1923 	  7  پاراگۋاي ئارگېنتىنا ئوروگۋاي ئورگىۋاي 1924 	  8  پاراگۋاي برازىلىيە ئارگېنتىنا ئارگېنتىنا 1925 	  9  چىلى ئارگېنتىنا ئوروگۋاي چىلى 1926 	  10  پېرو ئوروگۋاي ئارگېنتىنا پېرو 1927 	  11  ئوروگۋاي پاراگۋاي ئارگېنتىنا ئارگېنتىنا 1929 	  12  پېرو ئارگېنتىنا ئوروگۋاي پېرو 1935 	  13  پاراگۋاي برازىلىيە ئارگېنتىنا ئارگېنتىنا 1937 	  14  پاراگۋاي ئوروگۋاي پېرو پېرو 1939 	  15  چىلى ئوروگۋاي ئارگېنتىنا چىلى 1941 	  16  برازىلىيە ئارگېنتىنا ئوروگۋاي ئوروگۋاي 1942 	  17  چىلى برازىلىيە ئارگېنتىنا چىلى 1945 	  18  پارگۋاي برازىلىيە ئارگېنتىنا ئارگېنتىنا 1946 	  19  ئوروگۋاي پاراگۋاي ئارگېنتىنا ئىكۋاتور 1947 	  20  پېرو پاراگۋاي برازىلىيە برازىلىيە 1949 	  21  ئورگۋاي برازىلىيە پاراگۋاي پېرو 1953 	  22
پېرو چىلى ئارگېنتىنا چىلى 1955 	  23  ئارگېنتىنا چىلى ئوروگۋاي ئوروگۋاي 1956 	  24  ئوروگۋاي برازىلىيە ئارگېنتىنا پېرو 1957 	  25  پاراگۋاي برازىلىيە ئارگېنتىنا ئارگېنتىنا 1959 	  26  برازىلىيە ئارگېنتىنا ئوروگۋاي ئىكۋاتور 1959 	  27  ئارگېنتىنا پاراگۋاي بولىۋىيە بولىۋىيە 1963 	  28  چىلى ئارگېنتىنا ئوروگۋاي ئوروگۋاي 1967 	  29  برازىلىيە كولومبىيە پېرو 1975 	  30  برازىلىيە چىلى پاراگۋاي 1979 	  31  پاراگۋاي برازىلىيە ئوروگۋاي 1983 	  32  كولومبىيە چىلى ئوروگۋاي ئارگېنتىنا 1987 	  33  ئارەېنتىنا ئوروگۋاي برازىلىيە برازىلىيە 1989 	  34  چىلى برازىلىيە ئارگېنتىنا چىلى 1991 	  35  كولومبىيە مېكسىكا ئارگېنتىنا ئىكۋاتور 1993   	  36  كولومبىيە برازىلىيە ئوروگۋاي ئوروگۋاي 1995 	  37  مېكسىكا بولىۋىيە برازىلىيە بولىۋىيە 1997 	  38  مېكسىكا ئوروگۋاي برازىلىيە پاراگۋاي 1999 	  39  ھوندۇراس مېكسىكا كولومبىيە كولومبىيە 2001 	  40  ئوروگۋاي ئارگېنتىنا برازىلىيە پېرو 2004 	  41  ئوروگۋاي ئارگېنتىنا برازىلىيە ۋېنىيرولا 2007   	  42  پېرو پاراگۋاي ئوروگۋاي ئارگېنتىنا 2011 	  43
5.ئافرىقا لوڭقىسى
ئافرىقا لوڭقىسىنى تالىشىش پۇتبول مۇسابىقىسى 1957-يىلى 2-ئاينىڭ 10-كۈنى تەسىس قىلىنغان بولۇپ ئافرىقا پۇتبول بىرلەشمىسى ئۆز قىتئەسىنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىنى چىقىش قىلىپ 2 يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈشنى بەلگىلىگەن.
ئىككىنچى چىمپىيۇن ئورۇن ۋاقىت نۆۋەت ئېفوپىيە مىسىر سودان 1957 	  1  سودان مىسىر مىسر 1959 	  2  مىسىر ئىفوپىيە ئىفوپىيە 1962 	  3  سودان گانا گانا 1963 	  4  تونىس گانا تونىس 1965 	  5  گانا گامبىيە ئىفوپىيە 1968 	  6  گانا سودان سودان 1970 	  7  مالى گامبىيە كامېرون 1972 	  8  زامبىيا زايىر مىسىر 1974 	  9  	  ماراكەش ئىفوپىيە 1976 	  10  ئۇگاندا گانا گانا 1978 	  11  ئالجىرىيە نىگېرىيە نىگېرىيە 1980 	  12  لىبىيە گانا لىبىيە 1982 	  13  نىگېرىيە كامېرون پىلچىشى قىرغىقى 1984 	  14
نىگېرىيە كامېرون ماراكەش 1988 	  16  نىگېرىيە ئالجىرىيە ئالجىرىيە 1990 	  17  گانا كوتىدىۋور سېنگال 1992 	  18  زامبىيە نىگېرىيە تونىس 1994 	  19  تونىس جەنوبىي ئافرىقا جەنوبىي ئافرىقا 1996 	  20 جەنوبىي  ئافرىقا مىسىر بوجى نافاسو 1998 	  21  نىگېرىيە كامېرون گانا 2000 	  22  سېنىگال كامېرون مالى 2002 	  23  ماراكەش تونىس تونىس 2004 	  24  كوتىدىۋور مىسىر مىسىر 2006 	  25  كامېرون مىسىر گانا 2008 	  26  گانا مىسىر ئەنگولا 2010 	  27  كوتىدىۋور زامبىيە بوركىنافاسو\بىنىن 2012 	  28
6.ئاسىيا لوڭقسى
ئاسىيا لوڭقسى پۇتبول مۇسابىقىسى -ئاسيا بىرلەشمىسىنىڭ بىۋاستە رىياسەتچىلىكى ۋە تەشكىللىشى ئاساسىدا ئۆتكۈزۈلدىغان قىتئە كۆلەملىك مۇسابىقە بولۇپ ئونىڭغا ئاسىيادىكى ھەممە دۆلەتلەر دېگۈدەك تىزىمغا ئالدۇرىدۇ.ئاسىيا لوڭقسى مۇسابىقىسى ھەر 4 يىلدا بىر نۆۋەت ئۆتكۈزۈلدىغان بولۇپ 1956-يىلدىن باشلاپ ھازىرغىچە 15-نۆۋەت ئۆتكۈزۈلدى.
ئىككنىچى چېمپىيۇن ئورۇن ۋاقىت نۆۋەت ئىسرائىلىيە كورىيە جوڭگۇ شىياڭگاڭ 1956 	  1  ئىسرائىلىيە كورىيە كورىيە 1960 	  2  ھىندىستان ئىسرائىلىيە ئىسرائىلىيە 1964 	  3  بىرما ئىران ئىران 1968 	  4  كورىيە ئىران تايلانىد 1972 	  5  كوۋەيىت ئىران ئىران 1976 	  6  كورىيە كوۋەيىت كوۋەيىت 1980 	  7  جوڭگو سەئىدى ئەرەبىستان سىنگاپور 1984 	  8  كورىيە سەئىدى ئەرەبىستان قاتار 1988 	  9  سەئىدى ئەرەبىستان ياپۇنىيە ياپۇنىيە 1992 	  10 بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى سەئىدى ئەرەبىستان بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى 1996 	  11  سەئىدى ئەرەبىستان ياپۇنىيە لىۋان 2000 	  12  جوڭگو ياپۇنىيە جوڭگو 2004 	  13  سەئىدى ئەرەبىستان ئىراق ھىندونىزىيە،مالايسىيا،تايلانىد ،ۋىيتنام 2007 	  14  ئاۋاستارىلىيە ياپۇنىيە قاتار 2011 	  15
سەھرايى كەبىر
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئەڭ چوڭ ، ھەمدە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ قۇملۇق.
ليەنيۈنگاڭ شەھىرى
ليەنيۈنگاڭ شەھىرى بولسا جۇڭگو جياڭسۇ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، نەنجىڭنىڭ 4,822,300 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 34.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 119°10، پوقتانومۇرى222100-222300 رايۇننومۇرى 518.
سانجى شەھىرى
سانجى شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. سانجىنىڭ يەر مايدانى 7،981 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 390،000.
پەردەتام
thumb|مەركىزى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بىناسى سىرتقى يۈزىدىكى پەردەتام پەردەتام(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Perdetam،ئىنگلىزچە: Curtain Wall) بولسا قۇرۇلۇشنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى قويدىغۇچى سىستېما، ئادەتتە قۇرۇلۇشنىڭ ئاساسىي قىسمىدىن كەلگەن يۈكنى كۆتۈرمەيدۇ، پەردەگە ئوخشاش قۇرۇلۇشنىڭ سىرتقى يۈز قىسمىغا ئېسىلىدۇ ياكى قۇراشتۇرۇلىدۇ.
ئالاھىدىلىكى
1.پەردەتام بولسا يەككە ۋە مۇكەممەل بىر پۈتۈن قۇرۇلما سىستېمىسى؛
2.پەردەتام ئادەتتە ئاساسىي قۇرۇلمىنىڭ سىرتقى يۈزىگە ئورۇنلاشتۇرىلىدۇ، ھەمدە بىر پۈتۈن ئاساسىي قۇرۇلمىنى
ئوراپ تۇرىدۇ؛
3.پەردەتام ئاساسىي قۇرۇلمىغا سېلىشتۇرغاندا تەكشىلىكتە ۋە ۋېرتىكالدا ئازدۇر-كۆپتۇر ھەرىكەت قىلىش خۇسۇسىيىتى بار.
ئىشلىتىش ئورنىغا ئاساسەن
پەردەتام ئىشلىتىش ئورنىغا قاراپ بىر قانچە تۈرگە ئايرىش مۇمكىن، ئۇلار:
قۇرۇلمىسىغا ئاساسەن
قۇرۇلمىسىغا قاراپ بولسا: ئاشكارا راملىق قۇرۇلما، يوشۇرۇن راملىق قۇرۇلما ۋە يېرىم يوشۇرۇن راملىق قۇرۇلما دەپ تۈرلەرگە بۆلۈش مۇمكىن.
يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى(كوۋىد-19 كېسىلى)
thumb|يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇسنى داۋالاش ئارقلىق يۇقۇملۇنۇش تارقىلىشنى تەكشىلەشتۈرۈش دىئاگىراممىسى 2019-تاجىسىمان ۋىرۇس كېسلى ( COVID-19 ) (ئېنگلىزچە: Coronavirus disease 2019، ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 2019冠状病毒病، باشقىچە ئاتىلىشى: ۋۇخەن ۋىرۇسى كېسلى، ۋۇخەن يۇقۇمى)  ئېغىر دەرىجىدىكى نەپەس يولى ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى تاجىسىمان ۋىرۇسى 2 (SARS-CoV-2) كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان يۇقۇملۇق كېسەللىك. تۇنجى كېسەل 2019-يىلى ۋۇخەندە بايقالغان.