cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مىللىي مەپكۇرە
مەنبە: زىيا گۆكئالپنىڭ «ئىسلاملىشىش، تۈركلىشىش ۋە چاغداشلىشىش» ناملىق كىتابى، ئۆتۈكەن نەشىرىياتى ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Semper fidelis
Her zaman sadık (ABD Deniz Birlikleri dövizi) - çoğu zaman semper fi olarak kısaltılır
Senato ve Roma Halkı
Sine qua non
Olmazsa olmaz
مىللىي مەپكۇرە
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Eğer sessiz kalmış olsaydın, bir filozof olarak kalabilirdin.
مىللىي مەپكۇرە
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
'Si vales bene est, ego valeo
Sen iyi olursan,ben daha da iyi olurum.
Si vis amari, ama
Sevilmek istiyorsan önce sev.
Si vis pacem, para bellum
Si vis pacem, para iustitiam
Eğer barış istiyorsan adalet hazırla (üsttekine gönderme)
Yani, böylece (basımda kullanıldığında dizgi hatası ya da yanlışlık olmadığını belirtir.)
Sic ad nauseam
Bıkana kadar böyle.
Sic et non
Sic parvis magna
Büyük olaylar, küçük başlangıçlardan doğar.
Sic transit gloria mundi
İşte dünyanın ihtişamı böyle geçiyor. (yeni Papa ilan etme törenlerinde söylenir)
Silent leges inter arma
Savaş olduğunda kanunlar susar.
Similia similibus curantur
Benzer benzerini iyileştirir.
Sine die
Sine labore non erit panis in ore
Çalışmadan ağzında ekmek olmaz.
Sine scientia ars nihil est
Bilgi olmadan sanat bir hiçtir.
Sevilmek istiyorsan sev.
Solem lucerna non ostenderent
Güneş fenerle gösterilmez (bariz olaylar için)
Soli sol soli
Yeryüzünün tek güneşine (Louis XIV-Güneş Kral-'a ithafen)
Sotto voce
Alçak sesle
Spes salutis
Kurtuluş umudu
Spoliatis arma supersunt
Yağmalananın kalan tek şeyi silahlarıdır.
Daha önce içinde bulunulan durum
Status quo ante bellum
Savaştan önce içinde bulunulan durum
Sui generis
Kendine özgü
Summum ius summa injuria.
Summum jus, summa injuria
Aşırı doğruluk, aşırı haksızlık getirir.
Hukukun zirvesi, haksızlığın zirvesidir. (Kurallar çok katı uygulandığında söylenir)
Kalpler yukarı! (cesaretlendirme amacıyla söylenir)
Sutor, ne supra crepidam
Ayakkabıcı, ayakkabının daha yukarısı değil! (Bilmediğimiz şeyler hakkında konuşmamalıyız anlamında. Apelle (Yunan ressam) çizmekte olduğu ayakkabı hakkında bir ayakkabıcıya danışır. Ayakkabıcı resmin geri kalanı hakkında da yorum yapmaya başlayınca Apelle onu nazikçe sınırları aşmaması için uyarır)
Senatus Populusque Romanus (S.P.Q.R.)
Si tacuisses, philosophus mansisses
Si vales, valeo
Sen iyiysen ben de iyiyim.
Eğer barış istiyorsan savaşa hazırlan.
Sic
Belli bir tarih belirtmeksizin.
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
كەلپىن ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غەربىي قىسمىغا ، ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ غەربىي جەنۇبىي قىسمىغا ، تارىم ئويمانلىقنىڭ غەربىي شىمال چېتىگە ، قىرتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان. ئومۇمىي يەر مەيدانى 12مىڭ 47 كۋادىرات كىلومېتىر. ناھىيىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدا كەلپىن ئويمانلىقى بولۇپ ، كەلپىن بوستانلىقى شۇ ئويمانلىقنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان. ھاۋا كىلىماتى قۇرغاق، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ. ناھىيە بويىچە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. كەلپىننىڭ ياغاچ قوشۇقى قەدىمىي قول ھۈنەرۋەنچىلىك سەنئىتىنىڭ بىر تۈرى.
بۇ ئېسىل ھۈنەر سەنئەت ئىشچان ، كەلپىن خەلقى، ئەمگەكچان بولغاچقا ، ئەۋلادتىن– ئەۋلادقا داۋاملاشتۇرۇلۇپ ، بۈگۈنگە قەدەر ساقلىنىپ كەلمەكتە. كەلپىن ياغاچ قوشۇقىدا كەلپىننىڭ ھەقىقىي يەرلىك ئالاھىدىلىكى ساقلىنىپ كەلگەن. كەلپىن ياغاچ قوشۇقى ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ باشقا يەرلىرىدە ياسالغان قوشۇقلاردىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. ئۈرۈك ياغىچىدىن ياسىلىدۇ. ياساش جەريانى ھېچقانداق فىزىكىلىق ، خىمىيىلىك جەريان تەلەپ قىلمايدۇ. قول ئارقىلىق ياسىلىدۇ. كەلپىن ياغاچ قۇشۇقى يەنە مەشرەپلەردە باشقا مىللىي چالغۇلار بىلەن بىرلىكتە چالغۇ ئەسۋاب ئورنىدىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. قۇشۇق ياساشقا ھەرە ، پالتا ، چوت ، ئاتالغا (ئەگمەك چوت)، كاشكات (قۇشۇق ئىچىنى ئويۇش ئەسۋابى) قاتارلىق ئەسۋابلار كېتىدۇ.
ھەرە- چوڭ ئۈرۈك كۆتەكلىرىنى پارچىلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
پالتا- ئۈرۈك كۆتەكلىرىنى ھەرە ئارقىلىق پارچىلىغاندىن كېيىنكى ئۈرۈك ياغىچىنى پارچىلاشقا ئىشلىتىلىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Statu quo
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
چوت-پارچىلانغان ئۈرۈك كۆتىكىنى قۇشۇقنىڭ دەسلەپكى ھالىتىگە ئېلىپ كېلىشكە ئىشلىتىلىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Statu quo ante bellum
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
ئاتالغا- بۇ بىرخىل ئالاھىدە ياسالغان چوت بولۇپ، چوت ئالدى قىسمى تۆۋەندىن يۇقىرىغا ئايسىمان بولۇپ، قۇشۇق ئىچىنى ئويۇشقا ئىشلىتىلىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Summum ius summa inuria.
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
كاشكات- قۇشۇق، چوت، ئاتالغا ئارقىلىق تولۇق قۇشۇق شەكلىگە ئېلىپ كېلىنگەندىن كېيىن ، تېخىمۇ ئىنچىكىلىك بىلەن سىلىقلاشقا ئىلشىلىتىدىغان بىرخىل ئالاھىدە پىچاق بولۇپ، سۇئال بەلگىسىگە ئوخشايدۇ. ئۇزۇنلۇقى 15سانتېمېتىردىن 17سانتېمېتىرغىچە بولىدۇ.باش قىسمى ئايسىمان بولۇپ، دىئامېتىرى 3سانتېمېتىردىن 5سانتېمېتىرغىچە بولىدۇ. ئاستىنقى قىسمى تۈز پىچاق شەكلىدە ناھايىتى ئۆتكۈر بولۇپ، 30سانتېمېتىردىن 50سانتېمېتىرغىچە دەستىلىنىدۇ. ئۇنىڭ باش قىسمى قوشۇق ئىچكى قىسمىنى تېخىمۇ سۈپەتلىك ئويۇش ۋە قوشۇق كاللىسىنى پەردازلاشقا ئىشلىتىلىدۇ. ئاستىنقى پىچاق قىسمى بولسا قوشۇق دەستىسى ۋە قوشۇق بېشىنى سىلىقلاشقا ئىشىلىتىدۇ.
قوشۇق تۆۋەندىكى تۆت باسقۇچ بويىچە ياسىلىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Suum cuique
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
1-باسقۇچ ؛ ياغاچ تەييارلاش باسقۇچى:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
S
Herkes hak ettiğini bulur.
T
Tarde venientibus ossa
Geç kalanlara, kemikler. (Yemeğe geç kalanlar için söylenir.)
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
1–قەدەمدە ئۈرۈك ياغىچى تەييارلىنىدۇ.2– قەدەمدە ئۈرۈك ياغىچى ھەرە بىلەن 15سانتېمېتىردىن  20سانتېمېتىر ئۇزۇنلۇقتا پارچىلىنىدۇ. 3–قەدەمدە ھەرە ئارقىلىق پارچىلانغان ئۈرۈك ياغىچىنى پالتا ئارقىلىق كەڭلىكى 7سانتېمېتىر ئەتراپىدا قايتا پارچىلىنىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Tempora mutantur et nos mutamur in illis
Zaman hareket ediyor, biz de onunla birlikte değişiyoruz.
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
2-باسقۇچ؛ دەسلەپكى شەكىلگە كەلتۈرۈش باسقۇچى:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Tempori servire
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
شەكىلدىكى ئۈرۈك ياغىچى چوت ئارقىلىق ئاستى تەييارلانغان ئۈستى ،ئوڭ –سول تەرەپلىرى چانىلىپ تەكشىلەنگەندىن كېيىن ئوڭ تەرەپ يۇقىرقى قىسمىدىن 3سانتېمېتىردىن 5 سانتېمېتىرغىچە تاشلىنىپ توغرىسىغا 2.5 سانتېمېتىردىن 3.5 سانتېمېتىر ئەتراپىدا چانىلىدۇ. سول تەرىپىمۇ يۇقىرقىغا ئوخشاش چانىلىپ قالدى قىسمى چىقىرۋېتىلىپ شەكىلگە كەلتۈرۈلىدۇ. ئاندىن باش قىسمى يۇمىلاق شەكىلگە كەلتۈرۈلۈپ دەسلەپكى شەكىل ھالىتى پۈتىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Şartlara uyum sağlamak
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
3-باسقۇچ؛ قوشۇق باش قىسمىنى ئويۇش باسقۇچى:
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Tempus fugit, aeternitas manet
Zaman uçar,sonsuzluk kalır.
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
دەسلەپكى شەكىلگە كەلتۈرۈلگەن قوشۇق باش قىسمىنى ئاتالغا بىلەن چاناپ ئويىلىدۇ. باش قىسمى تەكشىلىنىپ ، قوشۇق شەكىل جەھەتتىن تولۇق پۇتىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Testis unus, testis nullus
Tek şahit, hiç şahit (tek şahit bir olayı kanıtlamak için yeterli olmaz anlamında)
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
4-باسقۇچ ؛سىلىقلاش باسقۇچى
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Timendi causa est nescire
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
تولۇق شەكىلگە  كەلتۈرۈلگەن قوشۇق كاشكات ئارقىلىق قوشۇق بېشى ۋە قۇشۇق دەستىسى قايتا سىلىقلىنىدۇ. ئاخىرى كۆركەم ياسالغان قوشۇق پۇتىدۇ.
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Korkunun sebebi cehalettir. (Seneca)
ئۇيغۇرئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكى ياغاچ قۇشۇق
ماقالىنى تەمىنلىگۈچى:ئابدۇ جاپپار ھامىدىن
لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى
T
Timeo Danaos et dona ferentes
Yunanlar'dan korkuyorum, özellikle hediye getirdikleri zaman. (Virgile'in kitabından alıntı. Şehirdekilerin Truva Atı'nı şehre sokmak istemesi üzerine Laocoon tarafından söylenmiştir. İçten pazarlıklı birinin size belirgin bir sevgiyle yaklaşması durumunda söylenir.)
Timeo hominem unius libri
Tek kitabı olan insandan korkarım.
Topluluk için üç kişi gerekir
Sen de mi oğlum? (Shakespeare'den alıntı, Jül Sezar'ın Decimus Junius Brutus'ten yediği darbe ile düşmesi sırasında söylediği düşünülür)
'''Tu secanda marmora. Locas sub ipsum funus, et sepulchri. Immemor, struis domos'''
U
Ubi bene, ibi patria
Ubi concordia, ibi victoria
Nerede dirlik varsa orada zafer vardır.
Ubi fumus, ibi ignis
Duman varsa ateş de vardır. (Ateş olmayan yerden duman çıkmaz)
Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia
Sen nerede olursan, Gaius, ben de Gaia, orada olacağım. (Romalıların evlilik sırasındaki ettiği bağlılık yemini)
Ultima cave
Sonuncuya hazırlıklı ol (Saatten bahsediyor. Güneş saatleri üzerine yazılan geleneksel yazı)
Ultima ratio regum
Kralların son çaresi (Cardinal de Richelieu tarafından silahların üzerine yazdırılmıştır)
Ultra posse nemo obligatur
Kimse yapabileceğinin ötesinde zorlanamaz.
Ulula cum lupis, cum quibus esse cupis
Kurtlarla dolaşan ulumayı öğrenir.
Unum castigabis, centum emendabis
Bir hatanın önüne geçmek yüz tanesini engellemektir.
Urbi et orbi
Şehir (Roma) için ve dünya için
Usus magister est optimus
Tecrübe (ya da pratik) en iyi öğretmendir. (Yani teorik olarak öğrenilen bir ders alıştırmalarla desteklenmelidir.)
Ut ameris, amabilis esto
Sevilmek için sevecen ol.
Ut sis nocte levis, sit cena brevis
Eğer iyi bir gece geçirmek istiyorsan, akşam yemeğini kısa tut.
Ut supra
Uti, non abuti
Kullan ama suistimal etme
V
Vade mecum
Rehber kitapçık, el kitabı (Günümüzde "ilaç rehberi" anlamında kullanılıyor)
Vade retro satana
Geri çekil, şeytan!
Væ victis!
"Veyl mağluba!" (Anlamı: yenilenlere acımayın) (Brennus, Galya komutanı, Roma'yı aldıktan sonra)
Vasa vana plurimum sonant
Veni vidi vici
Geldim, gördüm, fethettim (orijinali gibi kafiyeli olması için fethettim yerine yendim şeklinde çevrilir) (Jül Sezar)
Verba docent, exempla trahunt
Kelimeler öğretir, örnekler yol gösterir.
Verba volant, scripta manent
Söz uçar, yazı kalır.
Verbatim
Kelimesi kelimesine.
Veritas odium parit
Dürüstlükten nefret doğar. (her doğru söylenmek için uygun değildir anlamında)
Veritas odium parit, obsequium amicos
Veritatem dies aperit
Zaman gerçeği açığa çıkarır.
Versus
..e doğru.(İngilizce'de yanlış olarak "karşısında" anlamında kullanılır.kısaltması: vs.)
Veto
Engelliyorum!
Gerçeğin gücü evreni fethettirir.
Vice versa
Karşılıklı olarak
Vide supra
Daha yukarsını gör.
İyi yolu görüyor ve takdir ediyorum, ancak kötü yolu seçiyorum. (Ovidius, Dönüşümler ; Médée'ye verilen söz)
Vinum aqua miscere
Şarabına su katmak
Vir prudens non contra ventum mingit
Akıllı adam rüzgara karşı işemez.
Vir sapit qui pauca loquitur
Geçek bilge az konuşandır.
Virtus post nummos
Erdemden önce para
'''Visita Interiora Tellus Rectifacando Inveniens Occultam Lapidem. (VITRIOL)'''
Dünyanın merkezini ziyaret et, orada gizli taşı bulacaksın (her insanın hakikati kendi içinde bulacağını anlatır)
Volens nolens
İsteniyor mu istenmiyor mu
Vox clamans in deserto
Çölde haykıran bir ses (Jean le Baptiste tarafından "Kimsin?" sorusuna cevaben söylenmiştir)
Vox populi vox dei
Halkın sesi tanrının sesidir.
V.S.L.M
«Votum Solvit Libens Merito »nun kısaltılmışı. Adağını yerine getirdi, isteyerek, ve olması gerektiği gibi.
Vulgum pecus
Ortalama/bayağı insanlar
Her geçen dakika yaralar, sonuncusu öldürür. (Saatten bahsediyor. Güneş saatleri üzerine yazılan geleneksel yazı)
Vulpes pilum mutat, non mores
Tilkinin derisi değişir huyu değişmez
ﻫﯩﻴﻨﻰ
ﺑﯩﺮ ﻳﯩﮕﯩﺖ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺰﻏﺎ ﺑﻮﻟﯘﭘﺘﯘ ﯪﺷﯩﻖ ، ﺑﯩﺮﺍﻕ ﻗﯩﺰ ﺗﺎﻟﻼﭘﺘﯘ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ. ﯰﻣﯘ ﻫﻪﻡ ﻛﯚﺯ ﺳﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﻠﻪﻙ ﺭﻩﻧﺎﻏﺎ ، ﯪﭘﺘﯘ ﯲﺯ ﯬﻣﺮﯨﮕﻪ ﺑﯩﺮﯨﭗ ﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ،
ﻫﯩﻠﯩﻘﻰ ﻗﯩﺰ ﺩﻩﺭﺗﻜﻪ ﺗﯘﺭﺍﻟﻤﺎﻱ ﭼﯩﺪﺍﭖ ، ﺗﯩﮕﯩﭙﺘﯘ ﯪﻟﺪﯨﻐﺎ ﯰﭼﺮﯨﻐﺎﻥ ﯬﺭﮔﻪ. ﻫﯩﻠﯩﻘﻰ ﻳﯩﮕﯩﺘﻤﯘ ﻫﻪﺳﺮﻩﺗﻜﻪ ﭼﯚﻛﯜﭖ، ﺑﻮﻟﯘﭘﺘﯘ ﭘﯘﺷﺎﻳﻤﺎﻧﺪﺍ ﺗﻪﺷﻨﺎ ﺯﻩﻫﻪﺭﮔﻪ.
ﺗﺎﯞﻟﯩﻨﺎﺭ ﺩﯨﯖﯩﺰ ﯪﻟﺘﯘﻧﺪﻩﻙ ﮔﻮﻳﺎ ، ﻗﯘﻳﺎﺵ ﻧﻮﺭﯨﺪﺍ ﭼﺎﻗﻨﺎﭖ ﺩﻩﻣﻤﯘ - ﺩﻩﻡ. ﻗﻮﻳﯘﯕﻼﺭ ﺩﻭﺳﻼﺭ ﻣﯩﻨﻰ ﺩﯨﯖﯩﺰﻏﺎ ، ﺑﯩﺮ ﻛﯜﻧﻠﻪﺭ ﻛﯩﻠﯩﭗ ﻣﻪﻥ ﯬﮔﻪﺭ ﯲﻟﺴﻪﻡ.
ﻫﻪﺭ ﻗﺎﭼﺎﻥ ﻳﯘﻣﺸﺎﻕ ﺩﻭﻟﻘﯘﻧﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ، ﻗﻪﻟﺒﯩﻤﮕﻪ ﯪﺭﺍﻡ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗ ﺩﯨﯖﯩﺰ. ﺷﯘﯕﺎ ﺩﯨﯖﯩﺰﻧﻰ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﺳﯚﻳﯩﻤﻪﻥ ، ﺑﯩﺰ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺋﯩﻨﺎﻕ ﯲﺗﯩﻤﯩﺰ.
ﯰﻻﺭﺩﯨﻦ ﭘﻪﺭﯨﺸﺎﻥ ﺑﻮﻟﯩﻤﻪﻥ ﻗﻪﯞﻩﺕ ، ﺗﯩﺮﯨﻜﯩﭗ ﯬﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﭼﯩﻜﯩﻤﻪﻥ ﺯﻩﺧﻤﻪﺕ. ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﻩﺭ ﻣﺎﯕﺎ ﯲﭺ - ﻧﻪﭘﺮﻩﺕ ، ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻐﯩﺸﻼﺭ ﺋﯩﺸﻘﻰ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ.
ﺑﻮﻟﻜﺎﻣﻐﺎ ﺳﯩﻠﯩﺸﯩﭗ ﺯﻩﻫﻪﺭ ﻫﻪﺭ ﺳﺎﯬﺕ ، ﺭﻭﻣﻜﺎﻣﻐﺎ ﻗﯘﻳﯘﺷﯘﭖ ﯮﻏﺎ ﺩﺍﯞﺍﻣﻪﺕ. ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻐﯩﺸﻼﺭ ﺋﯩﺸﻘﻰ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ، ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﻩﺭ ﻣﺎﯕﺎ ﯲﭺ - ﻧﻪﭘﺮﻩﺕ.
ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺷﯘ ﺟﺎﻧﺎﻧﯩﻢ ﻣﻪﻥ ﯴﭼﯜﻥ ﺷﯘ ﺗﺎﭖ ، ﺑﻮﻟﻤﺎﻗﺘﺎ ﯬﯓ ﺋﯩﻐﯩﺮ ﻗﺎﻳﻐﯘ ، ﯬﻟﻪﻡ،ﺩﻩﺭﺕ. ﯬﭘﺴﯘﺳﻜﻰ ﯰﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﻪﻟﻤﯩﺪﻯ ﻧﻪﭘﺮﻩﺕ ، ﻛﻪﻟﻤﯩﺪﻯ ﻳﺎﻣﺎﯕﺎ ﺋﯩﺸﻘﻰ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ.
27- ئۈمىد
27- ئۈمىد ياكى 27- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 27- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 117. (كەبىسە يىللاردا 118.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 248 كۈن باردۇر.
كۆرسەتكۈچ بارماق
كۆرسەتكۈچ بارماق بولسا ئانتروپوتومىيە
چاشقان
thumb|چاشقان (چاشقان باي) چاشقان، سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى، غاجىلىغۇچىلار ئەترىتى، چاشقان ئائىلىسىگە تەۋە غاجىلىغۇچى ھايۋان.
ھەققىدە
thumb|نورۋىگىيەدىكى رەزگى چاشقانلار چاشقان بولسا بىر خىل غاجىلىغۇچى ھايۋان. ھەرىكىتى چاققان، ئۆسۈملۈكلەرنى ئوزۇقلۇق قىلىدۇ، يەنە بەزىلىرى ساندىكىلىرى ئوزۇقلۇق تاللىمايدۇ؛ تۈرلىرى كۆپ. چاشقاننىڭ تۈرى كۆپ بولۇپ، پۈتۈن دۇنيادا ھازىر 450 نەچچە تۈر بار. چاشقان بولسا ھازىر ساقلىنىپ قالغان ئەڭ ئىپتىدائىي سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ بىرى، ئۇلارنىڭ ھاياتىي كۈچى ئۇرغۇپ تۇرغان، سانى كۆپ ھەمدە كۆپىيىش سۈرئىتى ئىنتايىن تېز، ماسلىشىش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، ئاساسەن ھەممە نەرسىنى يەيدۇ، ھەرقانداق جايدا ياشىيالايدۇ. چاشقان تۆشۈك تىشەلەيدۇ، دەرەخكە چىقالايدۇ؛ چۇما، تارقىلىشچان قاناش قىزىتمىسى، ئىلمەك ئۇچلۇق بۇرغىسىمان تەنچە كېسىلى قاتارلىق كېسەللىكلەرنىڭ مەنبەسى. لېكىن، چاشقان كىشىلەرنى سانسىز دورىلارنىڭ تەجرىبە سانلىق مەلۇماتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
سىرتقى شەكلى
بەدەن شەكلى كونۇسسىمان، ئوزۇق چىشى يوق، ئۇتتۇر چىش بىلەن ئالدىنقى ئېزىق چىش ۋە ئېزىق چىش ئارىسىدا بوشلۇق بار، چىشى تەرەققىي قىلغان، چىش يىلتىزى يوق، ئۆمۈر بويى ئۆسىدۇ.
تۈرى
دۇنيادا تەخمىنەن 1700 خىلدىن ئارتۇق ئاشقان بولۇپ، مەملىكىتىمىزدە تەخمىنەن 170 خىلدىن ئارتۇق چاشقان بار، ئېلىمىزنىڭ جەنۇبىدىكى ئاساسلىق چاشقان تۈرى 33 خىل.
1.قوڭۇر چاشقان
2. كىچىك ئۆي چاشقىنى (كىچىك چاشقان)
3. ئۆگزە چاشقىنى، چوڭ ئامبار چاشقىنى، سېرىق مۈرە چاشقان قاتارلىقلار.
4. سېرىق تۆش چاشقان
5. قارا يوللۇق ئامبار چاشقىنى : كىچىك ئامبار چاشقىنى، تاغىل ئامبار چاشقىنى، قوۋۇزلۇق ئامبار چاشقىنى،  يوللۇق دۈمبە كىچىك ئامبار چاشقىنى.
سەزگۈرلۈكى يۇقىرى
پۇراش سېزىمىگە تايىنىپ نەدە نېمە بارلىقىنى بىلەلەيدۇ، كېچىسى چىقىپ ھەرىكەت قىلىپ ، كۈندۈزى يوشۇرۇنۇپ ياتىدۇ. ئەقلىي قابىلىيىتى يۇقىرى : خېلى زېرەك، ئىنتايىن جانلىق ھەم ھىيلىگەر، قورقۇنچاق، ئۇۋىسىدىن چىققاندا، ئىككى ئالدى پۇتىنى ئۇۋىسىدىن چىقىرىپ، ئوڭ-سولغا قاراپ، بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلغاندىن كېيىن، ئاندىن چىقىدۇ؛ ئۇ ئۇۋىسىنى يېمەكلىك، سۇ مەنبەسى بار يەرگە سېلىشنى ياخشى كۆرىدۇ. ئازراق شەپە ياكى ئۆزگىرىش، ئۇنى ھوشيار ھالەتكە كەلتۈرىدۇ، ئالدىغا مېڭىشقا جۈرئەت قىلالمايدۇ، تونۇش يول بىلەن ئارقىغا يانىدۇ؛ چاشقان ناھايىتى كۈچلۈك بولغان ئەستە ساقلاش ۋە ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە، ھۇجۇم ئۇچرىغان يەرنى ئۇزۇن ۋاقىت ئېسىدە تۇتۇپ يېقىن يولىمايدۇ.
كۆرۈش قۇۋۋىتى ناچار
يېقىننى كۆرەلمەيدۇ، سېزىش بۇرۇتچىسى قالتىس يول باشلىغۇچى، تام ياقىلاپ چېپىپ بويلاپ يۈرىدۇ.
تۆشۈك تېشىش ئىقتىدارى
دائىم بۇلۇڭ، تامغا، قۇربانلىق ئۆلچەم چەمبەر ، ئىسكىلات، ئاشخانىلارغا تۆشۈك تېشىپ ئۇۋا سېلىۋالىدۇ.
يامىشىش
ئىنتايىن چاققان، يامىشىشىقا ماھىر، دەل-دەرەخلەر ياكى توك سىمىدا تېز ئۆمىلەپ ماڭالايدۇ. تىرنىقى ئېگىلىپ، ئالاھىدە گرادۇسى ھاسىل قىلىدۇ، شۇڭا ياماشقاندا خۇددى يەر يۈزىدە تىك ماڭغاندەك ماڭالايدۇ.
سۇ ئۈزۈشكە ماھىر
چاشقان سۇ ئۈزۈش ماھىرى، چاشقان ئارقا پۇتى بىلەن سۇ ئۈزۈپ، ئالدى پۇت بىلەن يۆنىلىشنى كونترول قىلىدۇ، قۇيرۇقى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلايدۇ؛ ئۇلارنىڭ چىدامچانلىقى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ، ئۇلار ئۈچ كۈن ئۇدا سۇ ئۈزەلەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇلار سۇ ئاستىغا چۆكۈشتە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ، سۇ ئاستىدا تىنماي ئۈچ مىنۇت تۇرالايدۇ.
يمەكلىكى
چاشقاننىڭ ئوزۇقلىنىش ئادىتى بەك مۇرەككەپ، نۇرغۇن نەرسىلەرنى يېيىشنى ياخشى كۆرىدۇ، كىشلەر يىگەن نەرسىلەرنى ئۇ يەۋېرىدۇ، كىسلاتالىق، تاتلىق، ئاچچىق، چۈچۈمەل نەرسىلەدىن قورقمايدۇ، لېكىن ئەڭ ياقتۇرۇپ يەيدىغىنى دانلىق زىرائەت تۈرىدىكىلەر، گازىر، خاسىڭ ۋە مايدا پىشۇرۇلغان يېمەكلىك. تەكشۈرۈشكە قارىغاندا، يېتىلگەن بىر چاشقان بىر قېتىمدا ئىككى چاياننى يىيەلەيدۇ. بىر چاشقان بىر يىلدا  تەخمىنەن 9 كىلوگىرام ئاشلىق يەپ بولىدۇ. چاشقان ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇش مۇھىتىغا ماسلىشالايدۇ، شۇڭا ئۇ ئەڭ مۇۋەپپىقىيەت قازانغان تۈر.
ئالتۇن
left|thumb|250px| left|thumb|250px ئالتۇن بىرخىل ھەمىيلىك ئېلىمىنت ئاتوم نومۇرى 79 ئۇ بىرخىل ئېغىر مېتال ئىلگىرى پۇل قىلىپ ئىشلىتىلگەن، سودىدا ناھايىتى قىممەتلىك ھېسابلىناتتى، زىننەت بۇيۇمى قىلپ ئىشلىتىلگەن. تارىخنىڭ بەلگىسى بوپقالغان.
چاشقان
ياشاش مۇھىتىى
چاشقان دائىم ئەۋرەز يولى، تەرەتخانا، ئاشخانا، ئۇششاق-چۈششەك نەرسىلەر دۆۋىسى قاتارلىق جايلاردا ياشايدۇ، باكتېرىيە ئېلىپ يۈرگۈچى سورۇن بىلەن پاكىز سورۇنى ئوتتۇرىسىدا ئۇياق-بۇياققا ھەرىكەت قىلىدۇ، پۇتى، بەدەن تۈكى ۋە ئاشقازىنىدا ئېلىپ يۈرۈيدىغان ماددىلار ئارقىلىق كېسەللىك باكتېرىيەلىرىنى يۇقتۇرىدۇ. مەسلەن، چولا ۋىرۇسى (ياۋروپادا قارا ۋابا دەپمۇ ئاتىلىدۇ).
كۆپىتىشى
كىچىك چاشقان بالدۇر يېتىلىدۇ، كۆپىيىش مەزگىلىدە ھاشارات بىلەن ئوزۇقلىنىدىغان بولۇپ، بالىلىرىنىمۇ ھاشارات بىلەن باقىدۇ، ئۆمرى بىر يىلدىن ئۈچ يىلغىچە بولىدۇ. يېڭى تۇغۇلغان چاشقان بالىسىنىڭ پۈتۈن بەدىنى تۈكسىز، ئىچ-ئىچىدىن گۆش رەڭ، ئىككى كۆزى ئېچىلمىغان، ئىككى قۇلىقى تېرىسىگە چاپلىشىپ تۇرىدۇ. بىر ھەپتىلىك بولغاندا ئۆمىلەيدۇ، 12 كۈنلۈك بولغاندا كۆزى ئېچىلىدۇ.
ئىنسانلاردىن باشقا ، چاشقان سۈت ئەمگۈچىلەر ئىچىدىكى ۋە كۆپىيىشى ئەڭ تېز ھەم ئەڭ مۇۋەپپەقىيەت قازانغان تۈر. ھەر يىلى كۆپ بولغاندا سەككىز قېتىم بوغاز بولىدۇ، ھەر قېتىمدا 7-4 گىچە كىچىك چاشقان تۇغىدۇ.
ھازىرقى ئەھۋالى
تۈر توپىنىڭ سانىنىڭ ئېشىشى گېئومېتىرىك پروگرېسسىيە بويىچە ھەسسىلەپ ئاشقان، لېكىن ئەمەلىيەتتە تۈرلۈك ئامىللارنىڭ تەسىرى تۈپەيلىدىن، ئېشىش سۈرئىتى چەكلىك، زىچلىقى مۇھىتنىڭ سىغدۇرۇش مىقدارى چېكىگە يەتكەندە، ئېشىش سۈرئىتى 0 ئەتراپىدا داۋالغۇيدۇ. چاشقان ئاپىتىنى تۈزەشتىكى ئەڭ مۇھىم بىر نۇقتا، دەل سىغدۇرۇش مىقدارىنى تۆۋەنلىتىش. ئىنسانلار باشقۇرمىغان ئەھۋالدىمۇ، چاشقان سانىدا  پەسىللىك ھەم يىللىق ئۆزگىرىش بار. ئوخشاش بولمىغان چاشقان تۈرىلىرىنىڭ ئۆزگىرىش دەرىجىسىدىكى پەرق بىر قەدەر چوڭ.
داۋجياۋ دىنى
خەنزۇچە:道教
بۇ دىن ئۇيغۇرچىدا يەنە تەرىقەت دىنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
60 px
يەھۇدى دىنى
يەھۇدى دىنى ياكى يەھۇدىيلىك (خەنزۇچە: 犹太教، ئەرەبچە: اليهودية yahūdī، ئىبرانىچە: ייִדישקײט yəhūdī، لاتىنچە: Iudaismus )  — ئاساسان، يەھۇدىيلەر ئوتتۇرسىدا تارقالغان ئەڭ قەدىمىي دىنلاردىن بىرى. م.ب. بىرنىچى مىڭ يىلنىڭ باشلىرىدا قۇددۇس (فەلەستىن)دە ۋۇجۇدقا كەلگەن. ئەرەبىستان ياكى ئۇنىڭ شىمالىدىكى كۆچمەن ياھۇدىي قابىلەلەرى م.ب. 13-ئەسردە فەلەستىننى بېسىپ ئالدىلەر ۋە م.ب. 10-ئەسردە ئىسرائىل — ياھۇدىيە دەۋلەتىنى قۇردى. ئەنە شۇ قەبىلەلەرنىڭ دىنىي ئۆرف-ئادەتلەرى ۋە فەلەستىن خەلقىنىڭ ئايرىم ئېتىقادلىرىنى ئۆزىدە مۇجەسساملەشتۈرگەن. نامى ياھۇدا (Iuda) قەبىلەسىنىڭ نامىدىن ئېلىنغان.
تۇنجى بولۇپ ئىبرانىيلەرنىڭ مۇقەددەس كىتابى بىلەن كەلگەن، كېيىنچە تالمۇدتا ۋە باشقا مۇقەددەس مەتىنلەردە تېخىمۇ كۆلەملىك بىر شەكىلدە ئىنچىكە ئىزاھلانغان دىنى، پەلسەپىي ۋە ھايات تەرزىگە مۇناسىبەتلىك تەرتىبلەرنىڭ تامامىغا بېرىلگەن ئىسىم. مۇسەۋىيلىك، دىندار مۇسەۋىيلەرگە كۆرە، بەنى ئسرائىل (كېيىنچە يەھۇدى خەلقى) بىلەن تەڭرى ئارىسىدىكى ئەھدكە تايانغان مۇناسىبەتنىڭ زاھىرىي شەكلىدۇر. تۇنجى بىر تەڭرىلىك دىن ياكى دىنلاردىن بىرى شەكلىدە قەبۇل قىلىنماقتا ۋە كۈنىمىزدىمۇ مەۋجۇد ئەك ئەسكى\كۆھنە دىن ئەنئەنىلەر ئارىسىدا يەر ئالماقتا. تارىخى، پرىنسىپلىرى ۋە ئەخلاقى بىلەن خرىستىيانلىق ۋە ئىسلام بىلەن بىرگە بەئزى ئىبراھىمىي بولمىغان دىنلەرگىمۇ تەئسىر كۆرسەتكەن مۇسەۋىيلىكنىڭ دىنىي مەتىنلىرى ۋە ئەنئەنىلىرىنىڭ كۆپۈنچىسى باشقا ئىبراھىمىي دىنلارنىڭمۇ مەركىزىدە يەر ئالماقتا. غەرب خرىستىيانلىقىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان مۇسەۋىيلىك، نۇرغۇن تەرىپى بىلەن دىندىن ئايرىلغان غەرب قەۋملىرى بولمىش ئەخلاق ۋە مەدەنىي ھۇقۇق بىلەنمۇ ئۇخشاشلىقى باردۇر.
توغۇلۇشتىنلا بۇ يەھۇدي قەۋمىگە مەنسۇب بولغان ياكى كېيىنچە بۇ دىنغا كىرگەنلەرنىڭ ھەممىسىگە يەھۇدىي دېيىلىدۇ.
قوغۇشۇن
left|thumb|250px
ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:
ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:
گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:
ئابدۇرېھىم ئىسمايىل
شائىر ئابدۇرېھىم ئىسمايىل 1939 - يىلى يېڭىسار ناھىيە بازىرىدا كىچىك تىجارەتچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى يېڭىساردا تۈگەتكەن، 1956 - يىلى قەشقەر دارىلمۇئەللىمىنگە ئوقۇشقا كىرگەن، 1958 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ قاغىلىق]]، يېڭىسار ناھىيلىرىدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان.
قوغۇشۇن
كۆرۈنىشى:
ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:
ئابدۇرېھىم ئىسمايىل
ئابدۇرېھىم ئىسمايىلنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتى 1957 - يىلىدىن باشلاپ رەسمىي باشلانغان. ئۇ، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، <خەلقىمگە>، <ئاخشىمى>، <شائىرغا>، <كۆزلىرىڭ>، <ئانا ھەققىدە مۇخەممەس>، <ياخشىلىق ھەققىدە مۇخەممەس> قاتارلىق نەچچە يۈز پارچە شېئىر، بىر قانچە پارچە داستان يازغان. ئابدۇرېھىم ئىسمايىل يەنە كلاسسىك ئەدەبىيات ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ئەسەرلىرىنى نەشرگە تەييارلاش بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ <دەھرىلىنىخات>، <ئەخلاقۇلمۇھۆسىنىن> قاتارلىق كلاسسىك ئەسەرلەرنى؛ <پادىشاھى ئادىل>، <مەلىكە گۈلرۇخ> قاتارلىق داستانلارنى ئېلان قىلغان.
قوغۇشۇن
ئېلېكترون قەۋىتى:
ئابدۇرېھىم ئىسمايىل
ئابدۇرېھىم ئىسمايىلنىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن <زەرەپشان چېچەكلىرى> (ئابدۇسەمەت خېلىل بىلەن بىللە، 1982 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى)، <ھايات كۈيلىرى> (ئابدۇللا ياقۇپ بىلەن بىللە، 1986 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى، <تەدبىرلىك بالا> (1985 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق بالىلار ئەدەبىياتى ئەسەرلىرى بار.
قوغۇشۇن
فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى
ئابدۇرېھىم ئىسمايىل
ئابدۇرېھىم ئىسمايىل ھايات ۋاقتىدا شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ئىدى.
قوغۇشۇن
ھالىتى:
قايناش نۇقتىسى:
ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:
ئاتوم خۇسۇسىيىتى
كىرىستال تۈزىلىشى:
ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:
ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:
ئىزوتوپلىرى:
قوللىنىشى:
تارىخى:
بايقىلىشى:
يالقۇن روزى
يالقۇن روزى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Yalqun Rozi) بولسا 1966-يىلى 3-ئاينىڭ 4-كۈنى ئاتۇش شەھىرىنىڭ ئاغۇ يېزىسى دا توغۇلغان.
ھاياتى
يالقۇن روزى_ تونۇلغان ئەدەبىي ئوبزورچى. ئۇ 1966- يىلى 3 - ئاينىڭ 4 - كۈنى ئاتۇشنىڭ ئاغۇ يېزىسىدا تۇغۇلغان. 1982- يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكولتىتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1987- يىلى ئوقۇشنى تاماملاپ شىنجاڭ خەلىق رادىئو ئىستانسىسىغا قوبۇل قىلىنىپ، مۇخبىرلىق قىلغان.1991-يىلى 1-ئايدا «شىنجاڭ مائارىپ گېزىتى» ئۇيغۇر تەھرىر بۆلىمىگە يۆتكىلىپ مۇھەررىر بولغان. ھازىر شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى ئۇيغۇر دەرسلىك بۆلىمىدە ئىشلەۋاتىدۇ.
تۇتۇلىشى
يالقۇن روزى ئەپەندىمنىڭ ئامېرىكىدىكى ئوغلى كامالتۈرك يالقۇننىڭ بايان قىلىشىچە، دادىسى 2016-يىلى 10-ئايدا تۇتۇپ كېتىلگەن، ۋە 2018-يىلى 1-ئايدا دۆلەتنى پارچىلاشقا ئۇرۇنغان دىگەن جىنايەت بىلەن 15 يىللىق مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.
28- ئۈمىد
28- ئۈمىد ياكى 28- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 28- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 118. (كەبىسە يىللاردا 119.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 247 كۈن باردۇر.
ھىندى دىنى
خەنزۇچە:印度教
ئىنگلىزچە:Hinduism
تۆرە
ئاپتۇرى: زىيا گۆكئالپ (تۈركىيە)
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىن مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
سەلچۇقلار بىلەن دەسلەپكى ئوسمان تۈرك دۆلىتىدىكىلەر  تارىختىن بۇيان قېلىپ قالغان قائىدە-تۈزۈملەرنى ئوغۇز تۆرەسى دەپ ئاتىشاتتى. لۈتفى پاشا [1] نىڭ تارىخى كىتاپلىرىدا ئوسمان غازىنىڭ ئوغۇز بەگلىرى تەرىپىدىن خانلىققا ئولتۇرغانلىقى توغرىسىدا مۇنداق مەلۇماتلار بار:
«سىز قايى قەبىلىسىدىن [2] بولسىز! بۇ قەبىلە، ئوغۇز قاغاندىن كېيىن ئوغۇز بەگلىرىنىڭ ئاتامانى ۋە خاقانى بولىدىغان قەبىلىدۇر. كۈنخاننىڭ ۋەسىيىتى، ئوغۇز تۆرەسىنىڭ شەرتىدە ئوغۇز قەبىلسىدىن ھىچكىم قالمىغاندا پادىشاھلىق قايې پۇشتى تۇرۇغلۇق ئۆزگە قەبىلە ۋە پۇشتىدىكىلەرگە مۇناسىپ كەلمەيدۇ.»
تۆرە سۆزى بىلەن ئوغۇز دىگەن ئىسىمنى بىللە ئاڭلاپ كۈنۈپ كەتكەن بولساقمۇ، تۆرە پەقەت ئوغۇزلارنىڭ قائىدە-يۇسۇنلىرىنىلا كۆرسەتمەيدۇ. ئورخۇن پۈتۈكلىرىدىمۇ بۇ سۆزنى ئۇچرىتىمىز. «ئىكىن ئارا ئىدى ئۆكسۈز. كۆكتۈرك ئانجا ئولۇرۇر ئەرمىش، بىلگە كاگان ئەرمىش، ئالپ كاگان ئەرمىش، بۈيۈكى يىمە بىلگە ئەرمىش ئەرىنچ، بەگلەرى يىمە بۇدۇنى يىمە تۈز ئەرمىش. ئانى ئۈچۈن ئىلگى تۇتمۇش ئەرىنچ، ئىلگە تۇتۇپ تۆرۈگ ئىتمىش». بۇلار مۇنۇ مەنالارغا ئىگە: «ئىككىسى ئارىسىدا كۆكتۈركلەر ئۆزىگە خان، ئۆزىگە بەگ بولۇپ ياشايىتتى. ئۇلاردا قاغانلار دانا ئىدى. بارلىق يارلىقلارى ھىكمەتلىك ئىدى. ئۇلار لەشكەر ئىدى. بەگلىرىنىڭ ھەممىسى ۋە پۈتۈن خەلقى دۇرۇست ئىدى. شۇڭلاشقا  ئۇلار شۇنچىۋالا چوڭ بىر دۆلەتنى ئىدارە قىلدى ۋە دۆلەتنى ئىدارە قىلغىنىدا قانۇن ئورناتتى»
Thomsen بۇ يەردىكى تۆرۈگ (Törüg) سۆزىنى قانۇن دەپ تەرجىمە قىلغان. ھالبۇكى باشقا بىر يەردە مۇئەسسەسە دىگەن مەنىدە ئىشلەتكەن: «تۈرك ئوگۇز بەگلەرى بۇدۇنى ئەشىدىن. ئۇزە تەنگىرى باسماسار، ئاسرا بىر تەلىنمەسەر، تۈرك بۇدۇن ئىلنىگ، تۈرۈنگ كىم ئارتادى?» بۇنىڭ تەرجىمىسى: «تۈرك ئوغۇز بەگلىرى ۋە پۇخرالىرى ئاڭلاڭلار! ئۈستىدىن ئاسمان ئۆرۈلۈپ چۈشمگىچە، پەستە يەر يېرىلمىغۇچە، سىلەرنىڭ دۆلىتىڭلارنى ۋە تۈزۈمىڭلارنى كىم ۋەيران قىلالايدۇ؟»
«تۆرۈ Törü» ۋە «ئەلil » سۆزلىرىنى [3] بۇ مىساللارنىڭ بىرىنجىسىدە «Kef» بىلەن، ئىككىنچىسدە «Törün تۆرۈن» ۋە «ilig ئىلىگ» شەكلىدە «Nun» بىلەن ئۇچرىتىمىز. بۇ يەردىكى «Kef» ۋە «Nun» پەقەتلا قوشۇمچىلاردىن ئىبارەتتۇر.
تۈركىي تىللار دىۋانىدا «تۆرە» سۆزىنىڭ شەرىق تۈركچىسىدە «تۆرۈ» شەكىلدە يىزىلدىغانلىقى خاتىرلەنگەن. بۇ دىۋاننىڭ 3-جىلىتىنىڭ 167-بىتىدە «تۆرۈ» نىڭ مەناسىنى مۇنداق ئىزاھاتلايدۇ:
تۆرۈ- ئاتا سۆزى بولۇپ بۇنىڭ مەنىسنى مۇنداق ئىزاھلاشقا بولىدۇ: «ئەل تەرك ئىتىلىدۇ، تۆرۈ تەرك ئىتىلمەيدۇ». بۇ مىسال ئەجداتلارنىڭ قائىدە-تۈزۈمىدىن چەتنىمەسلىك كىرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. يۇقارقى ئاتا سۆزىنىڭ شەرھىسى بولسا «دۆلەت ياكى ئەل تەرك ئىتىلىشى مۇمكىن، ئەجداد تۈزۈمى تەرك ئىتىلمەيدۇ.» تۈركلەرنىڭ ياۋلارنىڭ كونتىرۇللىقىغا ئۆتۈپ كەتكەن يەرلەردىن مىللىي تۆرەسى ساقلىنىپ قالغان يەرلەرگە كۆچۈشى مەسىلىنىڭ تېخىچە تۈركلەرنىڭ روھى دۇنياىسىدا ياشاۋاتقانلىقىغا دالالەت قىلىدۇ.
يۇقاردىكى مىساللار بىزگە «تۆرە» سۆزى بىلەن «ئەل» سۆزىنىڭ كۆپىنچە ھاللاردا بىللە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بىرىدۇ. «ئەل-دۆلەت»، «تۆرە-قائىدە-تۈزۈم » دىگەن مەنىدە كەلگەندە ئىككىلا سۆزنىڭ كۆپىنچە بىرلىكتە زىكىر قىلىنىشى تەبىئى بىر ئەھۋالدۇر. ئەمما، تۆرە سۆزىنىڭ مەنىسى قائىدە-قانۇننىڭ مەنىسگە ئوخشاش چەكلىك بولمايدۇ. يىزىق بىلەن پۈتۈلگەن قانۇنلاردىن سىرىت، يىزىلمىغان قائىدە-يۇسۇنلارمۇ تۆرەنىڭ دائىرىسىگە كىرىدۇ. ھەتتا، قانۇنى جەھەتتىكى تۆرەدىن باشقا دىننى ۋە ئەخلاقى تۆرەلەرمۇ مەۋجۇت. مۇشۇلارغا ئاساسلىنىپ تۈرك تۆرەسى قەدىمكى تۈركلەرگە ئەجداتلىرىدىن مىراس قالغان قائىدە-تۈزۈملەرنىڭ يىغىندىسىنى كۆرسىتىدۇ دىيىشكە بولىدۇ. بۇ قىياسلارغا قارىغاندا «تۆرك» سۆزى تۆرە سۆزىدىن  تۈرلىنىپ چىققان. باشقا ئەسەرلىرىمدە يازغان «سوغداق Soğdak» سۆزى بىلەن «سوغۇدلۇ Soğdlu» سۆزىنىڭ مەنىسى ئوخشاش بولغاندەك، تۈرك «Türk» سۆزى بىلەن تۆرەلىك (تۆرەلى) سۆزى ئوخشاش بولۇشى مۇمكىن. «كاف» ھەرىپىگە ئوخشاش «كەف» ھەرىپىمۇ سىلىشتۇرما ۋە سۈپەت قوشۇمچىسىدۇر. بۇ ئىھىتىماللىققا ئاساسلانغاندا «تۈرك» سۆزى «تۆرە» دىگەن سۆزدىن كىلىپ چىققان. ئەمما، بۇ ئىھتىماللىق تېخى تۈركولوگلار تەرىپىدىن ئىتراپ قىلىنمىغان بولغاچقا، پەقەتلا مىنىڭ شەخسى كۆز قارشىمغا ۋەكىللىك قىلىدۇ.
ئىزاھات:
[1] لۇتفى پاشا ئوسمان تۈرك دۆلىتىنىڭ 8-پادىشاسى II بەيازىت زامانىسدا ئۆتكەن، ئەسلى تېگى ئالبان بىر تارىخچى. لۇتفى پاشانىڭ تۇغۇلغان ۋاقتى ھەققىدە تەپسىلى مەلۇمات يوق.
[2]  قايى قەبىلىسى تۈرك قەبىلىلىرىدىن بىرىنىڭ نامى بولۇپ «ئوغۇزنامە» داسىتانىدا ئوغۇزلارنىڭ 24-قەبىلىدىن تەركىپ تاپقان دېيىلىدۇ. مەھمۇد قەشقەرىنىڭ «تۈرك تىللار دىۋانى» دا بولسا 22-قەبىلىگە تەۋە دەپ خاتىرلەنگەن. قايى قەبىلىسى سەلچۇقلار ۋە ئوسمان تۈرك دۆلىتىنىڭمۇ قۇرغۇچىلىرىدۇر.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئەسلەتمە: ئۇيغۇر بىر مەدەنىيلىشىپ بولغان مىللەت
ئەركىن سىدىق
ئىنگلىزچىدا «مەدەنىيەت» ئۇقۇمى بىلەن مۇناسىۋەتلىك سۆزلەردىن مۇنداقلىرى بار:
Culture– كۇلتۇر، مەدەنىيەت؛
Civilization– مەدەنىيلىشىش، بۇرۇنقى دەۋردىن مەدەنىيلىشىش دەۋرىگە كىرىش؛
Civility– مەدەنىيلىشىش دەۋرىگە كىرىش بىلەن ۋۇجۇدقا كەلگەن نازاكەت، ئەدەپ، يوسۇن، ئەدەپ-ئەخلاق، ۋە قائىدە-يوسۇن.
ھازىرقى زامان ئۆلچەملىرى بويىچە قارىغاندا، ۋاشىنگتوننىڭ چۈشەنچىسىدىكى مەدەنىي ئەدەپ-قائىدىنىڭ ۋاقتى ئاللىقاچان ئۆتۈپ كەتتى، ئەمما، ئۇ ئوينايدىغان رول ھازىرمۇ كۈچكە ئىگە. يەنى، ئەدەپ-قائىدىلىك بولۇش باشقىلارغا ھۆرمەت بىلەن مۇئامىلە قىلىش بولۇپ، ئۇ كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى سىلىقلاشتۇرىدۇ، ھەمدە باشقىلارغا مېھرىبانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىشقا ئېلىپ بارىدۇ.
ئۇيغۇرلار ناھايىتى بالدۇر مەدەنىيەتلىشىپ بولغان مىللەتلەرنىڭ بىرى. ئۇيغۇر زېمىنى خېلى ئۇزۇن تارىخىي دەۋر ئىچىدە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. باشقا بارلىق تۈركىي قەبىلىلەرگە مەدەنىيەت تارقاتقان مىللەتمۇ ئۇيغۇر. تۈركچىدە «مەدەنىيلىشىش» دېگەن سۆز ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن «uygarlık» دېگەن سۆز «Uygur» دىن كەلگەن سۆز، دەپ قارىلىدۇ.
لېكىن، ھازىر ھەممىمىزنىڭ كۆرۈپ تۇرۇۋاتقىنىدەك، ۋەتەندىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بېشىغا كەلگەن زۇلۇمنىڭ كۈنسايىن ئېغىرلىشىپ مېڭىشىغا ئەگىشىپ، چەت ئەلدىكى WhatsApp قاتارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى «ئۇيغۇر جامائىتى» ئىچىدە كىشىلەر بىر-بىرىنى ئەيىبلەيدىغان، بىر-بىرىنى قوپال سۆزلەر بىلەن تەنقىدلەيدىغان، ۋە بىر-بىرىنى قالاق سۆزلەر بىلەن ھاقارەتلەيدىغان ھادىسىلەرنىڭ سانى شىددەت بىلەن كۆپىيىشكە باشلىدى. ئازراقمۇ مەخسۇس تەربىيە كۆرمەي، يولدا كېتىۋېتىپ «سىياسىي باياناتچى»، «سىياسىي دەۋەتچى» ۋە «سىياسىي يېتەكچى» بولۇۋالغان بەزى كىشىلەرنىڭ باشقىلارغا قارىتىپ دېگەن گەپلىرىدە ئىشلەتكەن سۆزلىرى ناھايىتى قوپال، ناھايىتى قالاق، ۋە ناھايىتى سەت بولۇپ، ئادەم بەزىدە «گەرچە بۇ كىشىلەر ھازىر 21-ئەسىردە ياشاۋاتقان بولسىمۇ، ئۇلار مەدەنىيەتلىشىش تارىخىي دەۋرىگە تېخىچە تولۇق كىرىپ بولالماپتۇ»، دەپ ئويلاشقا مەجبۇرىي بولۇپ قېلىۋاتىدۇ.
بۇ خىل ئەھۋالنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان زىيىنى ناھايىتىمۇ زور. ئىچكى جەھەتتە، ئۇ يالغۇز ئۇيغۇرلارنىڭ ھەر قانداق ئىشتا ئۆز-ئارا بىرلىشەلمەسلىكى ۋە ئۆز-ئارا ھەمكارلىشالماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپلا قالماي، بىر قىسىم ئالىي مەلۇماتلىق، بىلىملىك ۋە ئىقتىدارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ مىللەت ئۈچۈن ئاكتىپ خىزمەت قىلىۋاتقان كىشىلەر سېپىگە قوشۇلۇشىنى توسۇپ قويۇۋاتىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، ھازىر بەزى «ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇيغۇر جامائەتلىرى» سېسىپ قۇرتلاپ كەتكەن كۆلچەكلەرگە ئوخشاپ قالغان بولغاچقا، پاكىز ياشاپ ئۆگىنىپ قالغان كىشىلەر ئۇنداق كۆلچەكلەرگە سەكرەپ چۈشۈشنى خالىمايۋاتىدۇ. مېنىڭچە بىر قىسىم بىلىملىك ۋە قابىلىيەتلىك، ئەمما يۈزى نېپىز ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ مىللەت ئۈچۈن ئاكتىپ خىزمەت قىلىش سېپىگە كىرمەسلىكىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئەنە شۇ.
تاشقى جەھەتتە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ھالىتى ئۇيغۇرچىنى بىلىدىغان چەت ئەللىكلەر ۋە ئۇيغۇرلارنى يېقىندىن كۆزىتىپ تۇرىدىغان چەت ئەل ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن «بىر تايىنى يوق مىللەت»، «تېخىچە تەرەققىي قىلمىغان مىللەت» دەپ يەكۈن چىقىرىشىغا سەۋەبچى بولۇۋاتىدۇ. ئېسىڭىزدە بولسۇنكى، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا يازغانلىرىنى ۋە دېگەنلىرىنى ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلدۇرۇپ، يېقىندىن تەكشۈرۈپ ۋە كۆزىتىپ تۇرىدىغان چەت ئەل ھۆكۈمەت ئورگانلىرى بار. ئۇنىڭدىن باشقا ئۇيغۇرچىنى بىلىدىغان چەت ئەللىكلەر، بولۇپمۇ ئالىي مەلۇماتلىق چەت ئەللىك زىيالىيلارمۇ بار. ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ئۈستىدە قەلەم تەۋرىتىپ، ھازىر ئۇيغۇرنىڭ بېشىغا كەلگەن زۇلۇملارنى دۇنيا خەلقىگە ئاڭلىتىۋاتقان چەت ئەللىكلەر ئىچىدىنمۇ ئۇيغۇرچىنى بىلىدىغانلار بار.
ئاۋازىڭىزنى يۇقىرى قىلىپ سۆزلەش بىلەن سىز ھەرگىزمۇ باشقىلارغا بىلىملىك كۆرۈنەلمەيسىز. سەت، قوپال ۋە قالاق سۆزلەرنى ئىشلىتىپ نۇتۇق سۆزلەش بىلەن سىز ھەرگىزمۇ باشقىلارغا نوپۇزلۇق كۆرۈنەلمەيسىز. ئۆزىڭىز مەخسۇس تەربىيە كۆرمىگەن ياكى ئۆگەنمىگەن بىر ساھەدە ئۇزۇن ۋە قالايمىقان سۆزلەش ئارقىلىق سىز ھەرگىزمۇ باشقىلارغا بىر لىدېردەك كۆرۈنەلمەيسىز. ئاشۇنداق قىلىش ئارقىلىق سىزنىڭ بىر «بىلىملىك ئادەم»، بىر «نوپۇزلۇق ئادەم»، ياكى بىر «لىدېر» بولالىشىڭىز تېخىمۇ مۇمكىن ئەمەس.
ئۇلۇغ نۇتۇقلار توقۇنۇش ياكى سۈركىلىش جەريانىدا ۋۇجۇدقا كېلىدۇ. ئۇلار ناھايىتى چوڭ مەنپەئەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىشلارنىڭ ئاقىۋىتىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن سۆزلىنىدۇ. ئۇنداق نۇتۇق ئاڭلىغۇچىلارغا ئىنتايىن كۈچلۈك ھېسسىيات بىلەن يەتكۈزۈلىدۇ. شۇڭلاشقا ئۇلۇغ نۇتۇقلارنىڭ خۇرۇچى زىددىيەت، چوڭ مەنپەئەت ۋە كۈچلۈك ھېسسىياتتىن تەركىب تاپىدۇ.
سىزنىڭ نۇتۇق سۆزلەشتىن مەقسىتىڭىز ئاڭلىغۇچىلاردا مەلۇم ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىش. ئاڭلىغۇچىلارنىڭ ئىش-ھەرىكىتىدە، تەپەككۇر قىلىش ئۇسۇلىدا ۋە ئۇلارنىڭ ھېسسىياتىدا ئۆزگىرىش پەيدا قىلىش. ئەمما سىز باشقىلارغا سېسىق گەپ قىلىش ياكى باشقىلارنى زاڭلىق قىلىش ئارقىلىق ئۇلاردا ئۆزگىرىش ھاسىل قىلالمايسىز. ئەگەر سىز نۇتۇقىڭىزدا ئاڭلىغۇچىلارنى خاپا قىلىدىغان، ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىدىغان، ئۇلارنى مازاق قىلىدىغان، ئۇلارغا ھۆرمەتسىزلىك قىلىدىغان، ياكى ئۇلارنىڭ يۈزىنى تۆكىدىغان سۆز-ئىبارىلەرنى ئىشلىتىدىكەنسىز، ئۇلارنى ھەرگىزمۇ ئۆزگەرتەلمەيسىز. ھېچ بولمىغاندا ئۇلارنى سىز ئەسلىدە ئۈمىد قىلغان تەرىقىدە ئۆزگەرتەلمەيسىز.
شۇڭلاشقا سىز سۆزلىگەن نۇتۇقنىڭ كۆزلىگەن ئۈنۈمگە ئېرىشىشى ئۈچۈن سىز چوقۇم قائىدە-يوسۇنلۇق، باشقىلارنى ھۆرمەتلەيدىغان، كەمتەر، ۋە باشقىلارغا كۆڭۈل بۆلىدىغان بولۇشىڭىز كېرەك.
سىز بىر ئىدىيەگە ھۇجۇم قىلسىڭىز بولىدۇ. ئەمما، مەلۇم بىر ئىدىيەنىڭ ئىگىسىگە ھۇجۇم قىلماڭ. بولۇپمۇ تىڭشىغۇچىلارنىڭ ئارىسىدىكى بىرەر ئادەمگە ھۇجۇم قىلىشتىن قاتتىق ساقلىنىڭ. بىر ئىدىيەگە قانچە قاتتىق ھۇجۇم قىلغانسېرى سىز شۇنچە قائىدە-يوسۇنلۇق بولۇڭ. مەدەنىي ئەدەپ-ئەخلاقلىق سىز ئىشلەتكەن سۆز، سىزنىڭ ئاۋازىڭىز ۋە سىزنىڭ پوزىتسىيىڭىز ئارقىلىق نامايان بولىدۇ.
بىر قىسىم ئەھۋاللار ئاستىدا چەت ئەلدىكى ھەر بىر ئۇيغۇر بىر مىللەتكە، يەنى ئۇيغۇر مىللىتىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. شۇڭلاشقا ھەر قانداق ماكان، ھەر قانداق زامان، ھەمدە ئۇيغۇرلار ۋە غەيرى-ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئالدىدا مىللەتكە توغرا ۋەكىللىك قىلىشقا پۈتۈن كۈچىڭىز بىلەن تىرىشىڭ.
مەن بۇ يازمامنىڭ ئۆزۈمنىڭ بىر دوستىنىڭ تۆۋەندىكى بىر ئابزاس سۆزى بىلەن ئاخىرلاشتۇرىمەن:
ئۆزبېكلەرنىڭ دىنىي ئېتىقادى
ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﺎﻣﻨﯩﯔ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﺸﯩﻨﻰ ﻣﯘﻫﺎﻛﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﺘﯩﻦ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﻳﻪﻧﻰ ﺋﻮﻥ ﺑﻪﺷﯩﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺷﻪﺭﻗﺘﯩﻜﻰ ﺩﻩﺷﺘﻰ ﻗﯩﭙﭽﺎﻕ ﻳﺎﻳﻠﯩﻘﯩﺪﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﻫﺎﻟﯩﻠﻪﺭ "ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ" ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻼﺗﺘﻰ، ﺩﻩﻳﺪﯗ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯘ ﻧﺎﻡ ﺋﻮﻥ ﺗﯚﺗﯩﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺋﻮﺭﺩﺍ ( ﻗﯩﭙﭽﺎﻗﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ -- ﺋﺎﻳﭽﯩﯟﻩﺭ ) ﺧﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ "ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺧﺎﻥ" ﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻦ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺩﻩﻳﺪﯗ. ﻳﯜﻩﻥ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻫﯚﺟﺠﻪﺗﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ "ﻳﯚﺟﯩﺒﯩﻲ" 月即别 ﻳﺎﻛﻰ "ﻳﯚﺯﯗﺑﯧﻲ" 月祖别
ئەسلەتمە: ئۇيغۇر بىر مەدەنىيلىشىپ بولغان مىللەت
بۇ ماقالىنى «پىداكار» ئىنىمىز تەھرىرلىدى.
ئۆزبېكلەرنىڭ دىنىي ئېتىقادى
ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﻧﯩﯔ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﻮﻓﯩﺰﻡ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻗﯘﺑﺮﯨﻴﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﻪﻗﺸﯩﺒﻪﻧﺪﯨﻴﻪ ﺋﻪﯓ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺒﺎﺩﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﻲ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﻯ ﺧﯩﯟﺍ (ﺧﺎﺭﻩﺯﻡ) ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯘﺧﺎﺭﺍ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﻪﻣﻤﺎ، ﻧﻪﻗﺸﯩﺒﻪﻧﺪﯨﻴﻪ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﭼﺎﻏﻼﺭﺩﺍ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺋﯘﻟﻐﯩﻴﯩﭗ، ﻫﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﺸﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ، ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻣﻪﺯﻫﻪﭘﻠﻪﺭ، ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ، ﻫﻪﻣﻤﻪ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺗﺎﺭﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻳﻪﺳﻪﯞﻯ ﻣﻪﺯﻫﯩﭙﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﭘﻪﺭﻏﺎﻧﯩﺪﻩ ﻫﻪﺭﻛﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ، ﻗﺎﺩﯨﺮﯨﻴﻪ ﻣﻪﺯﻫﯩﭙﻰ ﯞﻩ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﻗﻮﻗﻪﻧﺪ ﻫﻪﺭﯨﻜﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﭼﯩﺴﺘﯩﻴﻪ ﻣﻪﺯﻫﯩﭙﻰ ﺋﯚﺯﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻧﻪﻗﺸﯩﺒﻪﻧﺪﯨﻴﻪﻧﯩﯔ ﺋﻪﻣﯩﻠﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﺨﻼﺳﻤﻪﻧﻠﯩﺮﻯ ﺩﯦﮕﻪﻥ. ﺳﻮﻓﯩﺰﻡ ﻛﺎﺳﯩﭙﻼﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺯﯨﭻ ﺑﺎﻏﻼﻧﻐﺎﻥ، ﺷﯘﯕﺎ ﺷﻪﻫﻪﺭ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﻰ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻣﻪﺯﻫﻪﭖ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ﻧﺎﻫﺎﻳﯩﺘﻰ ﺯﻭﺭ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯜﭼﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ، ﺋﯩﺸﺨﺎﻧﺎ ﺧﻮﺟﺎﻳﯩﻨﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﻟﻪﺭ ﺩﻩﺭﯞﯨﺸﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﺵ ﻛﺎﺳﯩﭙﻼﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻫﯜﻧﻪﺭﯞﻩﻧﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺯﻟﯩﺮﻯ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺯﯨﺪﺩﯨﻴﻪﺗﻨﻰ ﻳﺎﺭﺍﺷﺘﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻖ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯚﺭﯛﻧﻪﺭﻟﯩﻚ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﯨﻲ ﻣﻪﻧﭙﻪﺋﻪﺕ ﺋﺎﻻﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮ ﺗﻮﻧﯘﭖ ﻳﻪﺗﻜﻪﻥ. ﻣﻪﺯﻫﻪﭖ ﺭﻩﻫﺒﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻤﯘ ﺷﯘ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﺸﺨﺎﻧﺎ ﺧﻮﺟﺎﻳﯩﻨﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺑﺎﻱ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﻟﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﺎﺩﺩﯨﻲ ﻳﺎﺭﺩﯨﻤﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﭗ، ﻣﻪﺯﻫﻪﭘﻨﻰ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﺎﻟﯩﻴﻪ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﯩﻨﻰ ﻛﯚﭘﻪﻳﺘﻜﻪﻥ. ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﺳﻮﻓﯩﺰﻣﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻐﺎ ﺳﯩﯖﯩﭗ ﻛﯩﺮﯨﺸﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﺯﺍﺩﻯ ﺋﯜﺯﯛﻟﯜﭖ ﻗﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻥ. ﺑﺎﺷﺘﺎ ﺋﯧﻴﺘﻘﯩﻨﯩﻤﯩﺰﺩﻩﻙ 1533 - ﻳﯩﻠﻰ ﺩﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺳﻮﻓﯩﺰﻣﭽﻰ ﺋﯩﺴﻼﻫﯩﻴﻪﺗﺸﯘﻧﺎﺱ، ﻧﻪﻗﺸﯩﺒﻪﻧﺪﯨﻴﻪﻧﯩﯔ 5 - ﺋﻪﯞﻻﺩ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯﻯ ﻣﻪﺧﺪﯗﻡ ﺋﻪﺯﻩﻡ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻟﯩﻜﻠﻪﺭ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻗﯘﻧﯘﺷﻨﻰ ﻳﺎﺭﺍﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺳﯚﻫﺒﻪﺕ ﯞﻩﻛﯩﻠﻰ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﻯ ﻳﻪﻛﻪﻥ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ. ﺋﻮﻥ ﻳﻪﺗﺘﯩﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻟﯩﺮﯨﺪﺍ ﺳﻪﻣﻪﺭﻗﻪﻧﺪﺗﯩﻦ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺧﻮﺟﯩﻼﺭ ﻗﺎﺭﯨﻘﺎﺷﻨﯩﯔ ﺯﺍﯞﺍ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻳﯧﺮﯨﮕﻪ ﻣﺎﻛﺎﻧﻼﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺳﻪﻝ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮﻧﻪﭼﭽﻪ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﺋﯚﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺋﯩﻠﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﯞﺍﺩﯨﺴﯩﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﻮﻥ ﻳﻪﺗﺘﯩﻨﭽﻰ - ﺋﻮﻥ ﺳﻪﻛﻜﯩﺰﯨﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ ﭘﻪﺭﻏﺎﻧﻪ، ﻧﻪﻣﺎﮔﺎﻥ، ﺗﺎﺷﻜﻪﻧﺘﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﯩﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺧﻮﺟﯩﻼﺭ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺗﻪﺷﯟﯨﻘﺎﺕ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ. ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺋﻮﻧﺒﻪﺷﯩﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﭼﯩﻠﯩﻚ، ﭼﺎﺭﯞﯨﭽﯩﻠﯩﻖ، ﺑﺎﻏﯟﻩﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ، ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ.
ئەسلەتمە: ئۇيغۇر بىر مەدەنىيلىشىپ بولغان مىللەت
2018-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى
ئۆزبېكلەرنىڭ دىنىي ئېتىقادى
ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺗﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﺘﺎﻱ ﺗﯩﻠﻰ ﺳﯧﺴﺘﯩﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﻼﺭ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﺪﯗ، ﻳﯧﺰﯨﻘﻰ ﺋﻪﺭﻩﺏ ﺋﯧﻠﯩﺒﺒﻪﺳﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯧﻠﯩﺒﺒﻪﻟﯩﻚ ﻳﯧﺰﯨﻖ. ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭﺩﯨﻦ ﺑﯩﺮﻣﯘﻧﭽﻪ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﭘﻪﻳﻼﺳﻮﭘﻼﺭ، ﺋﻪﺩﯨﺒﻠﻪﺭ، ﺷﺎﺋﯩﺮﻻﺭ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. ﺋﻮﻥ ﻳﻪﺗﺘﯩﻨﭽﻰ -ﺋﻮﻧﺴﻪﻛﻜﯩﺰﯨﻨﭽﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﻴﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻲ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﺎﻏﻠﯩﻨﯩﺸﺘﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ، ﺑﺎﺑﺎﺭﻩﻫﯩﻢ ﻣﻪﺷﺮﻩﭖ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﺍ ﻛﯚﭖ ﻳﯩﻞ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ. ﺋﯘ ﺋﻪﻧﺠﺎﻧﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ، ﻳﺎﺵ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﯚﻟﯩﻤﺎ ﻣﻮﻟﻼ ﺑﺎﺯﺍﺭ ﺋﺎﺧﯘﻧﻨﯩﯔ ﻗﻮﻟﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﭘﭙﺎﻕ ﺧﻮﺟﯩﻐﺎ ﻣﯘﺭﯨﺖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﻪﻣﻤﺎ، ﺋﯘ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﻗﺎﺗﻼﻡ ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ - ﺑﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﻮﺭﺍ ﻛﻮﻟﯩﺸﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺳﯜﺭﮔﯜﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ، ﺗﻪﺭﻛﯩﺪﯗﻧﻴﺎ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ، ﻳﻪﻛﻪﻥ، ﺧﻮﺗﻪﻥ، ﺋﺎﻗﺴﯘ، ﺋﯩﻠﻰ، ﺗﺎﺷﻜﻪﻧﺖ، ﺑﯘﺧﺎﺭﺍ، ﺧﻮﺟﻪﻧﺪ، ﺳﻪﻣﻪﺭﻗﻪﻧﺪ، ﻫﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻥ ﯞﻩ ﺋﺎﻓﻐﺎﻧﯩﺴﺘﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﻳﯜﺭﮔﻪﻥ، ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺨﺎﻥ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﻪﻟﺨﺘﻪ ﺩﺍﺭﻏﺎ ﺋﯧﺴﯩﭗ ﺋﯚﻟﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ. ﺋﯘ" ﻣﻪﺷﺮﯨﭙﻰ ﺩﯨﯟﺍﻥ " ، "ﺗﺎﯓ ﻧﯘﺭﯨﻨﯩﯔ ﻛﯧﻠﯩﺸﻰ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻧﯩﻤﯘ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻫﯘﯞﻩﻳﺪﺍ ﻧﯩﯔ ﺋﺎﻧﺎ ﻳﯘﺭﺗﻰ ﺋﻪﻧﺠﺎﻧﻨﯩﯔ ﭼﯩﻤﻴﺎﺋﯩﻦ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻳﯧﺮﻯ ﺋﯩﺪﻯ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﻮﯞﯨﺴﻰ ﺧﻪﺋﯩﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭ ﺋﺎﭘﭙﺎﻕ ﺧﻮﺟﯩﻨﯩﯔ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﮔﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺷﯘ ﺟﻪﻣﻪﺗﺘﯩﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﻪﯞﻟﯩﯟﻯ ﺳﺎﻻﻫﯩﺪﯨﻦ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻣﯚﺗﯩﯟﻩﺭﻣﯘ ﺧﻮﺟﯩﻼﺭ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﻳﻪﻛﻪﻧﮕﻪ ﻛﯚﭼﯜﭖ ﻛﯧﻠﯩﭗ، ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ ﯞﻩﺯﯨﭙﻪ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ. ﻫﯘﯞﻩﻳﺪﺍ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﭘﭽﻰ ﺋﯩﺸﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ، ﺋﯘ "ﻫﯘﯞﻩﻳﺪﺍ ﭼﯩﻤﻴﺎﻧﻰ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﻪﺳﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﻫﻪﻡ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ. ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺋﻪﺳﻪﺭ "ﭼﺎﻫﺎﺭ ﺩﻩﺭﯞﯨﺶ" ﻧﻰ ﭘﺎﺭﺱ - ﺋﻮﺭﺩﯗ ﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﯩﻐﺎ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
ئەسلەتمە: ئۇيغۇر بىر مەدەنىيلىشىپ بولغان مىللەت
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.
ئۆزبېكلەرنىڭ دىنىي ئېتىقادى
ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﭼﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﭼﻘﺎ، ﺋﯘﻻﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮﻣﯘﻧﭽﻪ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺧﯧﻠﻰ ﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﻴﻪﺕ ﺳﻪﯞﯨﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﯞﻩ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﻣﻪﺭﺗﯩﯟﯨﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﯘﻻﺭ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﺯﻯ ﺧﻮﺟﯩﻼﺭ "ﭘﻪﻳﻐﻪﻣﺒﻪﺭ ﺋﻪﯞﻻﺩﻯ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﺎﻣﻨﻰ ﭘﻪﺵ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻫﻪﺭ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮﯓ ﻫﯚﺭﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ "ﺧﻮﺟﺎ"، "ﺗﯚﺭﻩ"، "ﻣﻪﺧﺴﯘﻡ"، "ﻣﯩﺮ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻓﺎﻣﯩﻠﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﻗﺴﯚﯕﻪﻛﻠﻪﺭ ﺋﯚﺯﺋﺎﺭﺍ ﺗﻮﻳﻠﯩﺸﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﯜﺯﯛﻡ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﻘﺎﻥ. ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﻰ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﻜﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﻣﺎﻛﺎﻧﻠﯩﺸﯩﺸﻰ ﻗﻮﻗﻪﻧﺪﻟﯩﻚ ﺋﯚﺯﺑﯧﻚ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﻮﺩﺍ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ. ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﺍ ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻫﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﻰ ﺗﯩﻜﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻧﻼ، ﻗﻮﻗﻪﻧﺪﻟﯩﻚ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﻟﻪﺭﻧﯩﯔ ﺳﻮﺩﺍ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ. ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺪﻩ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺳﻮﺩﯨﮕﻪﺭﭼﯩﻠﯩﻚ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯧﺰ ﺑﯧﻴﯩﭗ ﺋﯚﺯ ﺋﺎﻟﺪﯨﻐﺎ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺗﯩﻜﻠﻪﭖ، ﻳﻪﺭ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺗﯧﺮﯨﻐﺎﻥ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﻮﺯ ﻳﻪﺭ ﺋﯚﺯﻟﻪﺷﺘﯜﺭﮔﻪﻥ، ﺑﻪﺯﯨﻠﯩﺮﻯ ﺯﯦﻤﯩﻨﺪﺍﺭﻏﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ، ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﯨﻦ ﺧﻮﺗﯘﻥ ﺋﯧﻠﯩﭗ، ﺑﺎﻻ - ﭼﺎﻗﯩﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﻧﻮﭘﯘﺳﻘﺎ ﺋﯚﺗﯜﭖ، ﺑﺎﺭﺍ - ﺑﺎﺭﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻏﺎ ﻗﻮﺷﯘﻟﯘﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ. ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﻲ ﯞﻩ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﺑﻪﺯﻯ ﺷﻪﻫﻪﺭﻟﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﻠﻪﺭ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ ﺭﺍﻳﻮﻧﻼﺭ ﺋﯚﺯ ﺋﺎﻟﺪﯨﻐﺎ "ﺋﻪﻧﺠﺎﻥ ﻛﻮﭼﯩﺴﻰ"، "ﺋﻪﻧﺠﺎﻥ ﺭﻩﺳﺘﯩﺴﻰ" ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺩﯨﻨﯩﻲ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺕ ﺳﻮﺭﯗﻧﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻤﯘ ﺋﻪﻧﺠﺎﻧﻠﯩﻘﻼﺭ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻰ، ﺋﻪﻧﺠﺎﻧﻠﯩﻘﻼﺭ ﻛﯚﻟﻰ، ﺋﻪﻧﺠﺎﻧﻠﯩﻘﻼﺭ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ ﺑﯩﻨﺎ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ
ئەسلەتمە: ئۇيغۇر بىر مەدەنىيلىشىپ بولغان مىللەت
مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
دۆلەت توپى
ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ << دۆلەت توپى >>
توپ تۈرىدىكى تەنھەرىكلەتلەر دۇنيادىكى بارلىق كىشىلەر ئومۇميۈزلۈك ياخشى كۆرىدىغان ھەرىكەت بولۇپ ، كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ << دۆلەت توپى >> بار. بۇلارغا ھۆكۈمەت رەسمىي نام بەرگەن ياكى مەملىكەت ئىچى - سىرتىدىكى زاتلارنىڭ بىردەك ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن.
برازىلىيە - پوتبول
ئامېرىكا - كالتەك توپ
كانادا - مۇز توپ
ھىندۇنېزىيە - پەي توپ
ئەنگىلىيە - تېننىس توپ
پاكىستان - خوككىي توپى
ياپونىيە - گولف توپ
جۇڭگۇ - تىكتاك توپ
anayurt--torem yol.
سۇلۇس خەت نۇسخىسى
” الثلث“ (سۇلۇس) سۆزى ئەرەبچىدە ”ئۈچتىن بىر“دېگەنلىكتۇر. ئەرەب خەتتاتلىقىدا سۇلۇس خەت نۇسخىسىدا كامالەتكە يەتمىگەن ئادەم خەتتات سانالمايدۇ. بەزىلەر ھەتتا سۇلۇس خەت نۇسخىسىنى بىراقلا ئەرەب خەتتاتلىقى دەپ ئاتايدۇ، چۈنكى ”ئۇ بارلىق ھۆسنخەت نۇسخىلىرىنىڭ ئانىسى. “يەنە بەزىلەر ”سۇلۇس“قەلەم ئۇچىنىڭ خەت يازغاندىكى كەڭلىكىنى كۆرسىتىدۇ دەپ قارايدۇ.
ئابباسىيلار سۇلالىسى دەۋرىدىكى داڭلىق خەتتات، باغداد ئوردىسىنىڭ ۋەزىرى ئىبنى مۇغەيرە سۇلۇس ۋە نەسخ خەت نۇسخىسىنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرى، ھەرپلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە ئورنىنى تۇنجى بولۇپ بېكىتىپ چىققان، شۇنىڭدىن بۇيان خەتتاتلار بۇ ئۆلچەمگە رىئايە قىلىپ كەلمەكتە. ئىبنى بەۋاب ئىبنى مۇغەيرە كۆرسەتكەن دائىرىدە خەتتاتلىقنى يەنە بىر پەللە يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئۇنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرگەن ھەم گۈزەللەشتۈرگەن.
سۇلۇس خەت نۇسخىسىدا ھەرپلەرنىڭ ئۆزگىرىشى چوڭ، خەتلەر جۇشقۇن، مەردانە، گۈزەل ۋە تەكشى يېزىلىدۇ، بۇ خەت نۇسخىسى كۆپ ھاللاردا ئايەت كۆچۈرۈش، كىتاب ئىسمى ۋە ئېلان تاختىلىرىنى يېزىش، مەسچىت ۋە ئوردىلارنى زىننەتلەش ھەم نەقىشلەش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ.
بۇ خەت نۇسخىسىنىڭ باشقا خەت نۇسخىلىرىغا ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى، جۈملىدىكى ھەرپلەرنىڭ ئاستى-ئۈستىگە تاۋۇش بەلگىلىرى ۋە قوشۇمچە زىننەت بەلگىلىرى، شۇنداقلا ئۆلچەم-قائىدىدە بەلگىلەنگەن ”شەكلى ئۆزگەرگەن بەلگىسىز كىچىك ھەرپلەر “قويۇلىدۇ.
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى )تۆۋەندە قىسقارتىلىپ بىڭتۇەن دېيىلىدۇ( 1954 - يىلى 10 - ئايدا خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ شىنجاڭدا تۇرۇشلۇق 1 - دالا ئارمىيىسى 1 - بىڭتۇەننىڭ 2 - جۈنى، 5 - جۈنى، 6 - جۈنى، ۋە 22 - بىڭتۇەندىكى 100 مىڭدىن ئارتۇق ئوفىتسېر - ئەسكەرلەرنىڭ پارتىيە مەركىزىي كومىتېتى، مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ بۇيرۇقىغا ئاساسەن، ئىشلەپچىقىرىش قوشۇنىنى تەرتىپكە سېلىپ كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇشى ئاساسىدا قۇرۇلغان ۋە تەرەققىي قىلغان. ھازىر ئۇنىڭغا 10 يېزا ئىگىلىك شىسى، 3 دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى، بىر بىناكارلىق قۇرۇلۇش شىسى قارايدۇ. مۇستەقىل ھېساب قىلىدىغان دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانىدىن 183 ى، سانائەت كارخانىسىدىن 338 ى، سودا كارخانىسىدىن 227 سى بار، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت ئورۇنلىرىدىن 1795 ى بار.
بىڭتۇەننىڭ ئومۇمىي يەر كۆلىمى 74 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، ھازىر 984 مىڭ 500 گېكتار )14 مىليون 27 مىڭ 500 مو( تېرىلغۇ يەر، 2 مىليون 823 مىڭ گېكتار )42 مىليون 345 مىڭ مو( يايلاق، 3 مىليون 320 مىڭ گېكتار )49 مىليون 800 مىڭ مو( سۇ كۆلىمى بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 2 مىليون 288 مىڭ، دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچىسى 917 مىڭ 700 نەپەر.
يېزا ئىگىلىكى بىتۇەن ئىگىلىكىدىكى ئۇل كەسىپ، شۇنداقلا بىڭتۇەننىڭ ئۈستۈنلۈككە ئىگە كەسپى. 40 نەچچە يىللىق كۈرەش ئارقىلىق بىڭتۇەن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ماناس دەرياسى، كۈيتۈن دەرياسى، گۈرت دەرياسى، قاراشەھەر دەرياسى قاتارلىق نەچچە ئون دەريا ئېقىننى تىزگىنلىدى، لەنفې سۇ ئامبىرىنى ۋە تۈزلەڭلىكتىكى 112 سۇ ئامبىرىنى ياسىدى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 2 مىليارد 940 مىليون كۇب مېتىر(، 120 نەچچە ئورۇندا سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىپ، بىر قەدەر مۇكەممەل سۇغىرىش رايونىدىن 110 نى بەرپا قىلدى، تىزگىنلىگەن سۇغىرىش كۆلىمى 1960 مىڭ گېكتار )14 مىليون 250 مىڭ موم( بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە قۇرغاقچىلىق ۋە ھۆلچىلىك ۋاقىتلىرىدىمۇ مول ھوسۇلغا كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدىغان يەر كۆلىمى 483 مىڭ گېكتار )7 مىليون 245 مىڭ مو( غا يەتتى؛ ھازىر بار دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 402 مىڭ كىلوۋات، چوڭ - ئوتتۇرا تىپتىكى يېزا ئىگىلىك ماشىنىسى 15 مىڭ، دۆلىتىمىزدە ئىشلەنگەن يېزا ئىگىلىكىدە ئىشلىتىلىدىغا ئايروپىلاندىن 29 بولۇپ، سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، ماشىنىلاشتۇرۇش ۋە ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلدى ھەمدە تۈجۈپىلەپ ئىشلەپچىقىرىش يۆنىلىشىگە قاراپ تەرەققىي قىلدى. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پاختا، مايلىقدان، قىزىلچا، قوغۇن - تاۋۇز، كۆكتات قاتارلىقلار بار، بۇنىڭ ئىچىدە پاختا بىلەن قىزىلچىنىڭ، مەھسۇلات مىقدارى ئايرىم - ئايرىم ھالدا ئاپتونوم رايون ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارىنىڭ 4-% ىنى ئىگىلەيدۇ، قوغۇن، كىشمىش، نەشپۈت قاتارلىقلار ھەر يىلى كۆپلەپ چەت ئەللەرگە ئىچكى ئۆلكىلەرگە سېتىلىدۇ، قۇلماق، سوغىگۈل، زىرە، زاراڭزا، چۈچۈكبۇيا قاتارلىقلارمۇ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى بازارلاردىكى قىس مەھسۇلات ھېسابلىنىدۇ. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن باشقا، بىڭتۇەننىڭ چارۋىچىلىق مەھسۇلاتلىرىمۇ خېلى ئۈستۈنلۈككە ئىگە. بولۇپمۇ ئۇلار يېتىشتۈرۈپ چىققان جۇڭگو مېنروس قويى )شىنجاڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش سىستېمىسى( ئەڭ داڭلىق بولۇپ ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ھەر بىر تۇياق قوينىڭ يىللىق يۇڭ مەھسۇلاتى تۆت كىلوگرامغا يېتىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە سۈپىتى ئاۋىسترالىيە يۇڭىدىن قېلىشمايدۇ.