cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئىپارخان
ئىپارخاننىڭ خان ئوردىسىغا كەلگۈچە بولغان ھاياتى ھەققىدە تارىخىي مەنبەلەر بىردەكلىككە ئىگە بولسىمۇ، ئۇنىڭ كېيىنكى تەقدىرى ئەمەلىيەتتىن ئىزدەش پرىنسىپى بويىچە قارىغاندا، ئۇيغۇر تارىخىي مەنبەلىرى ۋە ناھايىتى تەپسىلىي خاتىرىلەنگەن چىڭ سۇلالىسى ئوردا تارىخنامىلىرىدىن مەلۇمكى، يۈرت-قەۋمىدىن، ئېرىدىن ئايرىلغان ئىپارخان ئوردىغا كىرگەندىن كېيىن خانغا قاتتىق ئۆچمەنلىك ۋە نەپرەت بىلەن مۇئامىلە قىلغان، پۇرسەت تېپىپ ئىنتىقام ئېلىش ئارزۇسىدا يېنىدا پىچاق ساقلاپ يۈرگەن. ئىپارخاننىڭ كۆڭلىنى مايىل قىلىش، ئۇنىڭ ئىنتىقام ئېلىش ۋە يۈرتىنى سېغىنىش ئارزۇسىنى يوق قىلىش ئۈچۈ ن چيەنلۇڭ خان خىلمۇ -خىل چارىلەرنى ئىشلەتكەن. ئىپارخان ئۈچۈن ئۇيغۇر پاسونىدا ئىمارەت سېلىپ، ئۇيغۇر مەھەللىسى بىنا قىلغان، لېكىن ئىپارخان نىيىتىدىن ھەرگىز يانمىغان، چيەنلۇڭ خاننى ئۆزىگە يېقىن يولاتمىغان ۋە يەڭ ئىچىدە ساقلىغان خەنجەرنى كۆرسىتىپ: «ئەل-يۇرتۇم خانىۋەيران بولدى، ئۆلۈشكە رازىمەنكى، ئوغۇل-قىزلىرىمىزنىڭ بىكاردىن بىكار ئۆلۈپ كېتىشىگە چىداپ تۇرالمايمەن، ئىنتىقام ئالماي قويمايمەن» دېگەن. چيەنلۇڭ خان يەنىلا ئۇنىڭدىن ئۈمىدىنى ئۈزەلمىگەن، ئىپارخان خانغا قول سالماقچى بولغان بولسىمۇ، مەخپىي پايلاقچىلارنىڭ قاتتىق نازارەت قىلىشى تۈپەيلىدىن ئارزۇسى ئەمەلگە ئاشمىغان، بۇنىڭدىن قاتتىق چۆچۈگەن خان ئانا چيەنلۇڭ سىرتقا چىقىپ كەتكەن پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئىپارخاننى زەھەرلەپ ئۆلتۈرۈۋەتكەن. گەرچە كېيىن بەزى ۋەقەلىكلەر قوشۇلۇپ ئىپارخان ھەققىدىكى بايانلار رىۋايەت تۈسىنى ئالغان ۋە ئۇنىڭ نەسەبى، كېيىنكى تەقدىرى ھەققىدە ئوخشىمىغان كۆز قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسىمۇ، خەنزۇ تارىخ مەنبەلىرىدە بىردەكلىككە ئىگە يۇقىرىقى بايانلار ئىپارخانىڭ ھەقىقىي ھايات سەرگۈزەشتىلىرىدۇر.
1914- يىلى ئاسارە-ئەتىقىلەر ئورنى پىڭتيەن خان سارىيى مۇزېيى ۋە چىڭدۇڭدىكى يازلىق ئوردىدىن ئېلىپ كېلىنگەن نۇرغۇن ئاسارە ئەتىقىلەر ئارىسىدا ئون نەچچە ساھىبجامال قىزنىڭ ماي بوياق رەسىمى بار بولۇپ، بۇلارنى چيەنلۇڭ خان دەۋرىدە ئوردىدا ياللاپ ئىشلەتكەن ئىتالىيىلىك رەسسام رومبىرانت سىزغانىكەن. بۇنىڭ ئىچىدە ھەربىيچە ياسانغان، ئاجايىپ چىرايلىق بىر قىزنىڭ رەسىمى «يۈدى سارىيى» نىڭ غەربىي ھۇجرىسىدا كۆرگەزمە قىلىنغان. رەسىمنىڭ ئاستىغا «ئىپارخان — غەربىي دىيارلىق ۋاڭنىڭ مەلىكىسى …» دەپ يېزىلىپ، ئىپارخاننىڭ ھاياتى يۇقىرىقىغا ئوخشاش يوسۇندا قىسقىچە بايان قىلىنغان. شۇنداقلا ئاخىرىغا يېقىنقى زامان خەنزۇ شائىرى شى يىننىڭ جۇڭخۇا مىنگونىڭ 7-يىلى بۇ رەسىمگە يازغان بېغىشلىما شېئىرى قوشۇپ قويۇلغان. ئۇ شېئىر تۆۋەندىكىچە:ھۆر گۈزەل جانان تۇرار شەمشەر ئېسىپ ھەيۋەت بىلەن،
…
تەلپۈنەر راۋاقتا قىز ئۆز يۇرتىغا غەمكىن بېقىپ،
كىيىمى قانغا بويالغان يىغلىغاچ ھەسرەت بىلەن.
قاقشىتىپ ئەپكەلدى خان شۇ قىزنى خان دىيارىغا،
تەڭرىتاغ قالغان غەزەپتە بوغۇلۇپ نەپرەت بىلەن.
بېيجىڭ تىياتىرى ۋە دراما ساھەسىدىكىلەر بۇ بايانلارغا ئاساسەن «ئىپارخاننىڭ غەزىپى»، «ئىپارخان» ناملىق تىياتىرلارنى ئوينىغان. ئازادلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە «ئىپارخان» ناملىق بېيجىڭ تىياتىرى ئوينالغان. بۇلارنىڭ ھەممىسىدە ئىپارخان خوجا جاھاننىڭ ۋاپادار ئايالى، پادىشاھقا تىز پۈكمىگەن قەھرىمان، قەيسەر ئايال سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەن. ئاتاقلىق خەنزۇ شائىرى يەنچېڭ ئىپارخان ھەققىدە تۆۋەندىكى شېئىرنى يېزىپ قالدۇرغان:
بىل گايتىس
thumb|بىل گايتىس 2018-يىلى thumb|بىل گايتىسنىڭ قوروسى بىل گايتىس(William (Bill) H. Gates) يېقىنقى 16يىلدىن بۇيان 51مىليارت دوللارلىق مۈلكى بىلەن دۇنيادىكى بىرىنچى بايلىق شەرىپىدىن بەھرىمەن بولۇۋاتقان، 105دۆلەتتە 78مىڭدىن كۆپرەك ئىشچى-خىزمەتچىسى بولغان مىكروسوفىت شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە يۇمشاق دىتال لاھىيىلىگۈچىسى ۋىللىيام بىل گەيتىس 1955-يىلى 10-ئاينىڭ 28-كۈنى ئامىرىكىنىڭ ۋاشىنگىتون شىتاتىدىكى سىئاتىل شەھرىدە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ بىر ئاچىسى(كىرىستىنا،1953)ھەمدە بىر ئىنىسى(لىببى،1964)بار. ئۇنىڭ دادىسى ئۆز ۋاقتىدا ئاشۇ تۇرۇشلۇق ئۇرۇننىڭ قانۇن ئورنىدا ئىشلەيدىغان بولۇپ ئاپىسى مارى توي قىلىشتىن بۇرۇن باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى ئىدى. thumb|مىكروسوفت لوگوسى (2012 يىلى) بىل بالا ۋاقىتلىرىدىن تارتىپ ئالدى كەينىگە تەۋرىنىپ تۇرۇشنى ياخشى كۆرىدىغان بولۇپ بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندىمۇ بۇ ئادىتى يەنىلا بار، يەنى ئۇ ھازىرمۇ بىرەر ئىشنى ئويلانغان ۋاقىتتا دائىم ئالدى كەينىگە تەۋرىنىپ ئولتۇرۇپ ئويلىنىدۇ.
ئىپارخان
باھار نۇرلىرىدا جانلانغان دالا،
جىگدىلەر چۆمۈلدى چاچقان پۇراققا.
بىل گايتىس
مەنبە
ئىپارخان
گۈپۈلدەپ ئۇرۇلغان جىگدىنىڭ ھىدى،
ھالقىپ تەڭرىتاغدىن كېتەر يىراققا.
ئۆتمۈشتە بۇ ئانچە قەدىم چاغ ئەمەس،
قەشقەردىن چىققانىدى بىر ئۇيغۇر قىزى.
ئىسمىدۇر ئىپارخان، گۈزەللىكتە ئۇ،
پۇراقلىق ئېچىلغان چېچەكنىڭ ئۆزى.
بوزەك قىلىپ بولامدۇ باتۇر مىللەتنى،
ئىپارخان شۇلارنىڭ ياخشى ئۈلگىسى …
(مەنبە: نەزىرە مۇھەممەد سالىھ يازغان «شەرق يۇلتۇزلىرىنى ئىزلەپ» ناملىق كىتابدىن ئېلىندى)
پىلوتۇننىڭ تېپىلىشى
پىلوتۇن قانداق بايقالغان؟ پىلوتۇن قۇياش سېستىمىسىدىكى ئەڭ ئاخىرى بايقالغان سەييارە،ئۇنىڭ يورۇقلۇقى ئىنتايىن ئاجىز.پىلوتۇننى ئىزدەشكە ئەڭ كۆپ كۈچ چىقارغان كىشى ئامىرىكا ئاستىرونۇمى روۋىل بۇلۇپ،ئۇ تەپسىلىي ھېسابلاش ئارقىلىق پىلوتۇننىڭ ئورنىنى بېكىتىپ چىققان ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇ بۇ سەييارىنى 10نەچچە يىل،تاكى ئۆلگەنگە قەدەر توختىماي ئىزدىگەن.كېيىن ئامىرىكىلق تامبوللېي روۋېل قالدۇرۇپ كەتكەن سانلىق مەلۇماتلاردىن پايدىلىنىپ پىلوتۇننى ئاخىرى تاپقان.دېمەك پىلوتۇن ھېساپلاش ئارقىلىق تېپىلغان سەييارە. يەنە ھازىر پىلوتۇن ھازىر قۇياش سېستىمىسىدىكى پىلانىتالار ئارىسىدىن چىقىرىۋېتىلدى.
بورتالا شەھىرى
بۆرتالا شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. بۆرتالانىڭ يەر مايدانى 7،517 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2003-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 403،700.
پىلوتۇننىڭ تېپىلىشى
«ئالەم سىرلىرىدىن 1001 مىسال»دىن ئېلىندى.
بورتالا شەھىرى
نۇپوس ئىستاتىستىكا
1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 6.25% نى، ئۇيغۇرلار 10.58% نى، خەنزۇلار 64.39% نى، باشقا مىللەتلەر 18.78% نى تەشكىل قىلىدۇ.
قارالسۇن
-2004-يىلى بۆرتالا شەھەرلىك خەلق سوت مەھكىمىسى رېھىمجاننى جاسۇسلۇق جىنايىتى بىلەن ئەيىپلەپ 13 يىللىق قاماق جازاسى بەرگەن.
سەيدۇللام توختى
سەيدۇللام توختى
( 1941 ~ 2000) ئاتاقلىق ئىسكىرپكا ماھىرى ، داڭلىق دراما ئارتىسى ، خەلق سۆيىدىغان مەشھۇر ناخشىچى سەيدۇللام توختى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ 50 - يىللاردىلا « قارا دەيدۇ » « ئامان بولسۇن » « قاپقارا قوي كۆزلۈكۈم » قاتالىق خەلق ناخشىلىرىنى ئوقۇش بىلەن داڭق قازانغان. سەيدۇللام توختىنىڭ بىر پۈتۈن ھاياتى سەنئەت بىلەن ئۆتكەن بولۇپ ، ئۇنىڭ سەنئىتىمىزگە قوشقان ئۇلۇغ توھپىلىرى خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ ساقلانغۇسى
يىنچۈئەن شەھىرى
Yinchüen shehiri bolsa Junggo Ningshya Xuyzu Aptonum Rayoni dikibixahar 2002 nopus bar, Yinchüenning 1,200,000 nopusibar, 4,467 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.28°, xariki uzunluk 106°16, poqtanomuri 750000 rayunnomuri 0951.
لوپنۇر
لوپنۇر بولسا شىنجاڭ، شىمالى كەڭلىك 40.05°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 90°05.
تارىخ
لوپنۇر —لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ ،شۇنداقلا لوپنۇر كۆلىنىڭ نامى ،لوپنۇر رايونى تار مەنىدىن ھازىرقى لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ كەڭ مەنىدىن چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ بىر قىسىم رايونلىرىنىمۇ يەنى،لوپنۇر كۆلى ئەتراپى رايونلىرىنى ھەم قەدىمكى كروران دۆلىتىنىڭ ئومومىي دائىرىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
لوپنۇر رايونىدا قەدىمكى كرورانلىقلارنىڭ ئەۋلادلىرى ياشاپ كېلىۋاتقان بولۇپ ،تىل جەھەتتىن ئۇيغۇر تىلىنىڭ لوپنۇر شېۋسىدە سۆزلەيدۇ.
قەدىمكى كروران دۆلىتى ھازىرقى لوپنۇر كۆلى ۋە كۆنچى دەريالىرىنىڭ تۆۋەن ئېقىنى رايونلىرى ،شۇنداقلا چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ كۆپ قسىم رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان .مىلادى 500–يىللىرى ئەتراپىدا قەدىمكى كروران دۆلىتى ئېغىر قۇرغاقچىلىق ،دەريا –ئېقىنلار ئازىيىش ،كۆل سۇيى تارتىلىش ،قۇم كۆچۇش ،يات قوۋملارنىڭ ھۇجۇمى ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىشى قاتارلىق كۆپ خىل سەۋەپلەر تۇپەيلىدىن قۇم ئاستىدا قالغان ،بۇ يەردە ياشاپ كەلگەن لوپنۇرلۇقلار تارىم ۋە كۆنچى دەريالىرىنىڭ تۆۋەن ۋە ئوتتۇرا ئېقىن بويلىرىغا ،ھازىرقى لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ دۆڭقان،كاچۇڭ ئەتراپلىرىغا ،بۈگۈر ناھىيىسىنىڭ بىر قىسىم جايلىرىغا ھەم چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ ئوتتۇرا ۋە غەربىي رايونلىرىغا كۆچۇشكە مەجبۇر بولغان .ئاز قىسىم ئاھالە لوپنۇر كۆلى ئەتراپىدىكى بوستانلىقلاردا ياشىغان.
قەدىمكى كروران شەھىرى ۋە قېپقالغان لوپنۇر ئاھالىسى 1896–يىلى لوپنۇر كۆلى ئەتراپىدىكى ئابدال كەنتىدە بايقالغان .نۇرغۇن ئېكسپېدېسيىچى مۇشۇ ئاھالىنى يىپ ئۇچى قىلىپ ۋە بۇ ئاھالىدىن ئىگىلىگەن تارىخىي ماتېرىياللار ،قەدىمكى كروران شەھىرى خارابىلىكلىرىدىن تېپىلغان يادىكارلىقلار ئاساسىدا قەدىمكى كروران دۆلىتىنىڭ ۋەيران بولۇش تارىخى،لوپنۇر ئاھالىلىرىنىڭ ئۆتمۇشى ،كۆچۈش تارىخىنى ئىگىلىگەن.بۇ رايونلاردا ياشاۋاتقان ئاھالىلەرنىڭ ئۆرپ–ئادىتى،دەپنە مۇراسىملىرى ،ئىشلەپچىقىرىش ،تۇرمۇش شەكىللىرى قەدىمكى كروران ئاھالىسىنىڭ ئۆرپ –ئادەتلىرى بىلەن ئوخشىشىپ كەتكەن .لوپنۇر ناھىيىسىدە ياشاۋاتقان لوپنۇرلۇقلار ئەجدادلىرىنىڭ لوپنۇر كۆلى ئەتراپلىرىدا ياشىغانلىقىنى ،كېيىن بۇ جايلارغا كۆچۇپ كەلگەنلىكىنى ئەستە ساقلاپ كەلگەن .بۇ يىپ ئۇچى ۋە ماددىي پاكىتلار 1896–يىلى ئېكسپېدېتسىيىچىلەر تەرىپىدىن مەركىزىي لوپنۇر رايونىدىكى ئابدال كەنتدە ئۇچرىتىلغان ،كۈنچىققانبەگ (1811–1898)ۋە ئۆردەك ئوماق (1864–1944) لاردىن ئېلىنغان .بۇ ئىككى تارىخىي شەخس لوپنۇرلۇقلارنىڭ ئەجدادى بولۇپ ،كۇنچىققانبەگ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە لوپنۇر كۆلى ئەتراپىدىكى قەدىمكى مەھەللىدە ياشاپ كەلگەن.
لوپنۇرلۇقلار ئۇزۇندىن بۇيان سۇ ۋە ئوت –چۆپ قوغلىشىپ ،ئىلگىرى لوپنۇر كۆلى ئەتراپدىكى بوستانلىقلاردا ،كېيىن تارىم ۋە كۆنچى دەرياسى ئەتراپلىرىدا بېلىقچىلىق ۋە ئوۋچىلىق بىلەن شوغۇللىنىپ كەلگەن .ھازىرقى لوپنۇرلۇقلار ئۆرپ –ئادەت ۋە تىل شىۋىسى ،تۇرمۇش ئۇسۇللىرىدا قەدىمكى كرورانلىقلارنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ساقلاپ كەلگەن ،دەپ قارالماقتا.لوپنۇرلۇقلار ھازىرمۇ توغراق ياغىچىدىن ياسالغان قېيىقلاردىن پايدىلنىپ تارىم دەرياسىدا بېلىق تۇتىدۇ .توغراق ياغىچى قومۇشلاردىن پايدىلنىپ تۇرالغۇ ئۆي ،كەپە ،سايىۋەنلەرنى ياسايدۇ .ئۇلارنىڭ تۇرمۇشىدا توغراق ياغىچىدىن ياسالغان تۇرلۇك بۇيۇملار ھېلىھەم ئىشلىتىلىپ كېلىنمەكتە.
ھازىر ئۇلارنڭ دەپنە مۇراسىمى ۋە قەبرە قاتۇرۇش شەكلىدە ئىلگىرىكى بىلەن ئوخشىماسلىق بولسىمۇ ، ئەمما ؛لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ يىڭپەن خارابىلىكى ،چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ كروران ،مىرەن خارابىلىكلرىدىن تېپىلغان قەدىمكى جەسەتلەر ،مېيىتنڭ يەرلىككە قويۇلۇش ئادىتى،ئىشلىتىلگەن دەپنە بۇيۇملار ،بولۇپمۇ ‹‹قۇياش قەبرىستانلىقى ››دەپ ئاتالغان قەدىمكى ۋە بوستانلىقتىكى قەبرىلەر لوپنۇرلۇقلارنىڭ قەدىمكى تۇرمۇش ۋە ئۆرپ –ئادەتلىرى بىلەن چەمبەرچەس باغلانغان.
دارېسسالام
left|thumb|250px|دارېسسالام left|thumb|250px دارېسسالام بولسا تانزانىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، دارېسسالامنىڭ 2،497،940 نوپۇسىبار، 1،590.5 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 6.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 39°17.
شىھابۇددىن سۇلايمان تەبەرانىي
ئىمام تەبەرانىي (الإمَامُ شِهَابُ الدِّيْنِ سُلَيْمَانُ بنُ أَحْمَدَ الطَّبَرَانِيُّ): شىھابۇددىن سۇلايمان ئىبنى ئەھمەد ئەتتەبەرانىي (ئەبۇلقاسىم). (ھ. 260 – 360 / م. 821 – 918) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس. «ئەلمۇئجەمۇل كەبىر»، «ئەلمۇئجەمۇل ئەۋسەت» ۋە «ئەلمۇئجەمۇسسەغىر» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
لائوس
<div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">
كروران قەدىمكى شەهىرى
كروران قەدىمكى شەهىرى بولسا شىنجاڭ، خىمالىكاڭ لىك 40.31°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 89°50.
قۇددۇس غوجامياروف
قۇددۇس غوجامياروف ( 1918~ ؟ ) « نۇزۇگۈم » « سادىر پالۋان » ناملىق ئوپېرالارنىڭ ، « چىن تۆمۈر باتۇر » « ئازادلىق ناخشىسى » قاتارلىق سىمفونىيىلەرنىڭ ئىجادچىسى ، سوۋېت ئۇيغۇر كەسپىي مۇزىكا ئاساسىنى سالغۇچى ، س س س ر دۆلەت مۇكاپاتىنىڭ لائورىئاتنى قۇددۇس غوجامياروف مىللىي تىياتىرنىڭ بەرپا بولۇشىغا غايەت زور ھەسسە قوشقانلىقى ۋە بۇ يولدا نۇرغۇن جىسمانىي ۋە زېھنىي كۈچىنى سەرپ قىلغانلىقى بىلەن ئاجايىپ يۈكسەك ھۆرمەتكە ئېرىشكەن.
ئارىشاڭ ناھىيىسى
left|thumb|350px|ئارىشاڭ ناھىيىسى ئارىشاڭ ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. ئارىشاڭنىڭ يەر مايدانى 5،900 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 70،000.
تارىخ
ئارشاڭ ناھىيىسى تەۋەسىدە ئارشاڭ بولغانلىقىدىن ئارشاڭ دەپ ئاتالغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇسۇنلارنىڭ يېرى بولغان. سۈي، تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە تۈركلەرگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىلى سالغۇتىغا قاراشلىق چاغار موڭغۇل لەشكىرى سول قاناتنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرىدىغان يېرى بولغان. مىنگونىڭ 27 - يىلى (1938 - يىلى) ئارشاڭ باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنىپ، ئىلى مەمۇرىي رايونىغا قارىغان، مىنگونىڭ 31 - يىلى (1942 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ ناھىيە تەسىس قىلىنغان. 1954 - يىلى ئىلى ۋالىي مەھكىمىسىدىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
جۇغراپىيە
ئارشاڭ ناھىيىسى غار ئويمانلىق غەربىي چېتىگە، بۆرتالا دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جالاشقان. شەرقتىن بورتالا شەھىرى بىلەن جەنۇبتىن قورغاس ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب ۋە شىمال تەرەپتىن قازاقىستان بىلەن چېرگىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 275 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 139.4 كىلومېتىر، شىمالدىن جەنۇبقىچە بولغان كەڭلىكى 64.8 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 5663.7 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە 2 بازار، 4 يېزا، 46 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تەۋەسىدە ئىلشەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 5 - شىسىنىڭ 2 تۇەن - مەيدانى ۋە ئاپتونوم رايونغا بىۋاسىتە قارايدىغان بىر ئورمانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن ئارىلىقى 613 كىلومېتىر. 1995 يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 72 مىڭ 800، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 14.76% نى، خەنزۇلار 61.81% نى، باشقا مىللەتلەر 23.43% نى تەشكىل قىلىدۇ.
ناھىيىنىڭ جەنۇبىي، غەربىي، شىمالىنى تاغ قورشاپ تۇرىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى ۋە ئېدىرلىق 70.5% نى، تۈزلەڭلىك 25.6% نى، سۇ يۈزى 3.9% نى ئىگىلەيدۇ. بورتا دەرياسى ناھىيىدىكى بىردىنبىر دەريا ھېسابلىنىدۇ، يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 928 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك راونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 340 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، تاغ ئۆچكىسى، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، شىنجاڭ شىمال سۈلەيسۈنى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن سوغىگۈ، چاكاندا، چوڭ يوپۇرماقلىق جىنتىيانا، ئەڭلىك ئوت، قان تېپەر، قار لەيلىسى قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن تۆمۈر، ، مىس، ئاليومىن، سىنك، قەلەي، نىئوبىې، تانتال، لىتې، چرىمتال قاتارلىقلار بار. ئارشاڭ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ يېرىم قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇراىسى 3.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 32.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 35.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2869.2℃ سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 2395.4℃، قىروسىز مەزگىلى 138 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 201.6 مىللىمېتىر، سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1558.1 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە ئۈنۈملۈك شامال ئېنېرگىيىسى ھەر كۋادرات مېتىر يەرنىڭ 360 كىلوۋات سائەت. ئارشاڭ ناھىيىسى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىپ، چارۋىچىلىق بىلەن دېھقانچىلىقنى بىرلەشتۈرگەن ناھىيە. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 18 مىڭ 700 گېكتار ( 281 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى 60 مىڭ 200 گېكتار (903 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى 412 مىڭ 800 گېكتار (6 مىليون 192 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان 17 مىڭ 200 گېكتار (258 مىڭ مو) قاقاس يېرى بار، چارۋىچىلىقتا قوي ئاساس قىلىنىدۇ. كالا، ئات، ئۆچكە بەلگىلىك سالماقنى ئىگىلەيدۇ. چارۋا مەھسۇلاتلىرىدىن قوي يۇڭى، تىۋىت، تۆگە يۇڭى قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىردىن بۇغداي، مايلىقدان، قىزىلچا، كۆممىقوناق قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاشلىق، ماي، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى قاتارلىقلار بار.
ساياھەتچىلىك
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە مەنزىرىلىك مەشھۇر جايلاردىن يىتپېرخە قەدىمكى شەھىرى، ئىكسۇم بۇتخانىسى، قەدىمكى تاش سىزما، تاش ئويما، تاش ئادەم، قەدىمكى قەبرىلەر شۇنىڭدەك بۆگدۆر ئارشىڭى، ئوتوگىسەر ئارشىڭى، ئارشات ئارشىڭى قاتارلىقلار بار. بۆگدۆر ئارشىڭى مەشھۇر داۋالىنىش ئورنى.
مۇھەممە ئىبنى جەرىر تەبەرىي
ئىمام تەبەرىي (الإمَامُ مُحَمَّدُ بنُ جَرِيْرِ بنِ يَزِيْدَ الطَّبَرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى جەرىر ئىبنى يەزىد ئەتتەبەرىي (ئەبۇ جەئفەر). (ھ. 224 – 310 / م. 839 – 923) فەقىھ، مۇھەددىس، تارىخشۇناس، مۇجتەھىد ۋە كاتتا مۇفەسسىر. داڭلىق ئەسەرلىرى: 30 تومدا «جامىئۇل بايان» (تەفسىرۇ تەبەرىي)، 11 تومدا «ئەخبارۇررۇسۇل ۋەلمۇلۇك» (تارىخۇ تەبەرىي)، «ئىختىلافۇل فۇقاھا»، «تەھزىبۇل ئاسار» ۋە باشقىلار.
لېيجۈن
لېيجۈن، شىياۋمى شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە لىدىرى. 1969-يىلى 12-ئاينىڭ 16-كۈنى خۇبېي شىيەنتاۋدا تۇغۇلغان. 1987-يىلى تۇلۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ ۋۇخەن ئۇنۋېرستىتىنىڭ كومپيۇتېر فاكولتىتىغا قوبول قىلىنغان.يۇقىرى يىللىقنىڭ دەرسلىرىنىمۇ قۇشۇپ ئوقۇپ پۈتۈن ئالى مەكتەپ دەرسلىكلىرىنى ئىككى يىلدىلا تاماملىغان، ھەتتا ئوقۇش پۈتتۈرۈش دىسسىرتاتسىيەسىنىمۇ يېزىپ پۈتتۈرگەن. شۇنىڭدىن كىيىن كومپيۇتېر بازارلىرىنى ئارىلاشقا باشلىغان.
كىيېۋ
left|thumb|250px|كىيېۋ
لېيجۈن
نام - ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: لېيجۈن
خەنچە: 雷军
خەنچە لاتىن: Lei Jun
ئىگىلىك تىكلەش ھاياتى
بىر خىزمەتدېشى بىلەن بىرلىشىپ DOSپىراگراممىسى يىزىشقا ئائىت بىر كىتاپ يېزىپ چىققان. ئۇنىڭدىن كىيىنكى ئىككى يىل جەريانىدا مالىيە ۋە كومپيۇتېر بىخەرتەرلىكى دىگەندەك كۆپ ساھەلەرگە ئائىت كومپيۇتېر پراگراممىللىرىنى يازغان.ئىلىكتىر
ئۈسكۈنىلىرىنىڭ توك يوللىرىنى لاھىيەلاشكە قاتناشقان. ئىلىكتىر ئۈسكۈنىلىرىنىڭ توك يوللىرىنى تۇتاشتۇرۇش ئىشلىرىنى قىلغان.بىرمەزگىل خاككىرمۇ بولغان. ئىككى يىلدا ۋۇخەندىكى بارلىق كومپيۇتېر شىركەتلىرىنىڭ خۇجايىنلىرى بىلەن كونا تونۇشلاردىن بولۇپ كەتكەن، ۋە ۋۇخەن ئىلىكتىر ساھەسىدە داڭق چىقارغان.ئالما شىركىتىنىڭ قۇرۇلۇش جەريانىدىكى ھىكايىلەرنىڭ تەسىرىدە ئۇنۋېرستىتىنىڭ تۆتىنجى يىللىقىدا لېيجۈن ساۋاقدېشى ۋاڭ چۈەن گو لى رۇشيۇوڭلار بىلەن بىرلىشىپ سەنسې شىركىتىنى قۇرغان. لىكىن كىيىنچە كۆلىمى ئۇلارنىڭ شىركىتىدىن چوڭ بىر شىركەت قۇرۇلۇپ ئۇلارنىڭ مەھسۇلاتىنى تەقلىد قىلىپ تېخىمۇ كۆلەملىك تېخىمۇ ئەرزان ساتقانلىقى ئۈچۈن سەنسې شىركىتى تەس كۈنگە قالغان، لېيجۈنلار شىركەتنى ماڭدۇرۈپ تەرەققى قىلىش ئۇزاقتا تۇرسۇن ھەتتا كۈنىنى ئېلىشىمۇ تەسكە توختىغان. يېرىم يىلدىن كىيىن ۋەيران بۇلۇپ شىركەتنىڭ ئازغىنە مۈلۈكلىرىنى بۆلۈشكەن. ۋە بۇ لېيجۈننىڭ تۇنجى قېتىم ئىگىلىك تىكلىشى بولغان.1992-يىلى جىنشەن شىركىتىگە كىرگەن. ئىلگىرى كىيىن بۇلۇپ ئېچىش بۈلۈم دىرىكتورى، جۇخەي تارماق شىركىتىنىڭ مۇئاۋىن باش دىرىكتورى  ۋە بېيجىڭ جىنشەن يومشاق دىتال شىركىتىنىڭ باش دىرىكتورى بولغان. لېيجۈن 22ياشتا جىنشەن شىركىتىگە كىرىپ 38ياشقىچە ئۇدا 16يىل ئىشلىگەن. ئارلىقتا جىنشەن شىركىتىنىڭ پېيىنى بازارغا سالغان. 2007-يىلى 12-ئاينىڭ 20-كۈنى لېيجۈن جىنشەن شىركىتى باش ئىجرائىيە ئەمەلدارلىقىدىن ئىستىپا بەرگەن. 2011-يىلى 7-ئاينىڭ 11-كۈنى جىنشەن شىركىتىنىڭ باش لىردىرى بولغان.
باشقا ساھەدە
لېيجۈن يەنە نامى چىققان مەبلەغ سالغۇچى بولۇپ 20گە يېقىن شىركەتكە مەبلەغ سالغان.2010-يىلى 4-ئايدا جوڭگۇ گۇگول تەتقىقات يۇرتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى چاڭ لىن بىن، موتورولا بېيجىڭ تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئالى باشقۇرغۇچىسى جوۋگۇاڭ پىڭ، بېيجىڭ پەن تېخنىكا ئۇنۋېرستىتى سانائەت لاھىيەلەش فاكولتىتىنىڭ مەسئولى ليۇدې، جىنشەن سىبا باش دىرىكتورى لى ۋەن چياڭ، مىكروسوفىت جوڭگو قۇرۇلۇش يۇرتىنىڭ ئېچىش باش مەسئولى خۇاڭ جياڭ جيى ۋە گوگولنىڭ خوڭگودىكى مەھسۇلات دىرىكتورى خوڭ فېڭ قاتارلىق بەش ئادەم بىلەن بىرلىشىپ شىياۋمى شىركىتىنى قۇرۇپ چىققان. 2011-يىلى 8-ئايدىن باشلاپ شياۋمى تىلفۇنلىرىنى بازارغا سالغان.
شىركەت مەدەنىيىتى
ئۇنى تەشكىلىي مەدەنىيەت دەپمۇ ئاتاشقا بولىدۇ ، ئۇ بىر تەشكىلاتنىڭ قىممەت قارىشى ، ئېتىقادى ، قائىدە-يوسۇنلىرى ، سىمۋوللىرى ۋە ئىشلارنى قىلىش ئۇسۇللىرىدىن تەركىب تاپقان ئۆزگىچە مەدەنىيەت ئوبرازى.ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا ، ئۇ شىركەتنىڭ كۈندىلىك تىجارىتىنىڭ ھەممە تەرەپلىرىنى كۆرسىتىدۇ.
كەتبۇقا
كەتبۇقا نويان (موڭغۇلچە:ᠺᠢᠲᠪᠦᠺᠠ\Хитбух، تۈركچە:Ketboğa، ئەرەبچە:كتبغا، 1260- يىلى 9- ئاينىڭ 3- كۈنى) 13. ئەسردە ياشىغان خرىستىيان مۇرىدى تۈرك ئەسىللىق قۇماندان. موڭغۇل بۈيۈك خانلارىدىن ھىلاكونىڭنىڭ يېقىن دوستى ۋە قۇماندانى ئەردى. نىستۇرىيان خرىستىيانلىرىدىن ئەردى.
ياۋا يېزىسى
ياۋا يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت بىلەن قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ئارلىقى 25 كىلومېتىر كېلىدۇ. ياۋا يېزىسى قاراقاش ناھىيىسىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان. شەرقتە قاراساي بازىرى، غەرب تەرىپى گۇما ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىدۇ؛ شىمالى قىسمى تەكلىماكان قۇملۇقى غا سوزۇلۇپ، ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ؛ غەربىي شىمالى بىلەن]] قەشقەر ۋىلايىتى]] نىڭ مارالبېشى ناھىيىسى تۇتىشىدۇ؛ جەنۇبتا ئۇرچى يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.
كەتبۇقا
1260- يىلى مەملۇك ئوردۇسى بىلەن موڭغۇللار ئارىسىدا ياشانغان ئەين جالۇت ئۇرۇشى جەريانىدا موڭغۇل ئوردۇسىنىڭ باش قۇماندانى ئىدى. بۇ ئۇرۇشتا يا ئوقى تېگىپ ئۆلدى ۋە ئۇرۇشتا موڭغۇللار مەغلۇب بولدى.
ياۋا يېزىسى
مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزىغا قاراشلىق 22 كەنت ئاھالىلەر كومېتىتى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: كارىز كەنتى، ئاۋات كەنتى، ئېرىق كەنتى، بىخلىق كەنتى، جايتېرەك كەنتى، بازار كەنتى، كۈرەش كەنتى، دايى كەنتى، پەيشەنبە بازار كەنتى، شاخلىق كەنتى، يېڭىئاۋات كەنتى، بوستان كەنتى قاتارلىقلار. 111 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، 74877 ئاھالە بولۇپ، يېزا ئاھالىسى 6826، غەيرىي يېزا ئاھالىسى 661، نوپۇسى سانى 30514 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر لار 30472 كىشى بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %99.86 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ، خەنزۇ لار 41 بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %0.14 ىنى ئىگىلەيدۇ.
كەتبۇقا
تاشقى ئۇلىنىشلار
ئەين جالۇت ئۇرۇشى
ياۋا يېزىسى
جەمئىيەت تەرەققىياتى
ھەر خىل كەسپىي تېخنىكا خادىمى 290 ئادەم. تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ 2، ئوقۇغۇچىسى 2009نەپەر، ئوقۇتقۇچىلار 141 نەپەر، باشلانغۇچ مەكتەپ 15، ئوقۇغۇچىسى 4612 نەپەر، ئوقۇتقۇچىلار 190 نەپەر. 2006-يىلى مائارىپ ئاساسىي قۇرۇلۇشىغا 200 مىڭ يۈەن بەبلەغ سېلىنغان. يىل ئاخىرىدا رادىيونىڭ قاپلاش نىسبىتى %95 كە، رادىيو بىلەن تېلېۋىزىيەنىڭ نوپۇسنى قاپلاش نىسبىتى %100 كە يەتكەن، سىملىق تېلېۋىزىيە ئابونېنتى 150 كە يەتكەن. 39 كۇتۇپخانا بار بولۇپ، ھەر خىل كىتابلارنى 17600 پارچە، 25 مەدەنىيەت پائالىيەت ئۆيى بار. شىپاخانا بىر، تېببىي خادىم 33 نەپەر، كېسەل كارىۋىتى 80 دانە.
كەتبۇقا
مەنبئەلەر
بىرىتانىيە ئانسىكلوپېدىسى - ئەين جالۇت ئۇرۇشى (ئىنگىلىزچە)
غېنى ھارۋىكەش
غېنى ھارۋىكەش (1885__1964)
غېنى ھارۋىكەش يار كەنىتتە تۇغۇلغان. ئۇ دادىسىدىن كىچىكلا يېتىم قىلىپ ، پۇل تېپىپ بېيىغاندىن كېيىن قازاقىستاندا بىر ئۇيغۇر مەكتىپى ئاچقان. ئۇزۇن ئوتمەي غۇلجىغا كېلىپ 1919-يىلى 15 مۇ يەر سېتىۋىلىپ <<روشەن >> نامىدىكى پەننى مەكتەپنى سالغان. 1976- يىلى بۇ مەكتەپ غۇلجا شەھەرلىك 5- باشلانغۇچ <<روشەن>> مەكتەپ ۋە 16- ئوتتۇرا مەكتەپ بولۇپ تەسىس قىلىندى. مەرىپەت مەشئېلىنى ئېگىز كۆتۇرگەن خەلقنىڭ ئەلسۈيەر ئوغلانى غېنى ھارۋىكەش خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ يادلىنىدۇ.
Uyghar
ئۇيغۇرچە:ئۇيغار 中文：伟尕尔   Latin :uyghar مەنىسى:(قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى سۆز بولۇپ) ئالدىن كۆرەر،سەگەك، مەدەنىيەتلىك دىگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. (ھازىرقى زامان تۈركچىسىدە »مەدەنىيەت» مەنىسىدە قوللىنىلماقتا ) ئۇيغار سۆزى دەۋرىمىزدە ئۇيغار ستۇدىيسى ۋە ئۇيغار ئۇيغۇر تور بېكىتىنىڭ ماركىسى سۈپىتىدە ئۆز ئورنىنى تاپتى : تور ئادىرىسى : http://www.uyghar.com
ئۇيغار ستۇدىيسىنى چۈشەنمەكچى بولسىڭىز تۆۋەندىكىلەرگە كۆز يۈەۈرتۈڭ: ئۇيغار ستۇدىيسى يېڭىلىق يارىتىش روھىغا باي،ئالىي مەكتەپتە ئۇقۇيالمىغان، ئۆزى ئۆگىنىپ ئىختىساسلاشقان، تىرىشچان ياشلاردىن تەشكىللەنگەن ئۇنىۋېرسال گەۋدە. ئۇيغار ستۇدىيسى2007 - يىلى قۇرۇلغان "ئويغات ئۇنىۋېرسال ئۇچۇر تورى" ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ كەڭ ئاممىنىڭ ئۈزلۈكسىز قوللاپ قۇۋۋەتلىشى ، قوللىشى ۋە خادىملىرىنىڭ توختاۋسىز تىرىشچانلىقى بىلەن بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە ئونۋېرسال مۇلازىمەت خارەكتىرىدىكى كەسپى ستۇدىيە بولۇپ قۇرۇلدى. ئۇيغار ستۇدىيسىىنىڭ ئاساسلىق مۇلازىمەت دائىرىسى تۆۋەندىكىچە: ① تور قۇرۇلۇشى: شىركەت ، كارخانا ۋە شەخىسلەر تور بېكىتىنى ياساش، شىركەت كارخانىلار تور تەشۋىقاتى ۋە تور بېكەتلىرىنى پرۇگراممىلاشتۇرۇش ، ۋاكالەتەن باشقۇرۇش ، ئاسراش ، قوغداش ، تەلەپ بويىچە سودا ، ئۇچۇر ، باشقۇرۇش قاتارلىق تور سېستىمىلىرىنى تۈزۈش ، تور نامى ۋە تور بوشلۇقى سېستىش ۋاكالەتەن سېتىۋىلىش. ② تەكشىلىكتە لايىھەلەش ۋە ئېلان مۇلازىمىتى : تەكشىلىكتە ئېلان لايىھەلەش ، مەھسۇلات قېپى ۋە ماركا لايىھەلەش ، رەڭلىك - رەڭسىز باسما ، ۋېۋىسكا ۋە لوزۇنكا ، ئىسىم كارتۇچكىسى ياساش ، تاماق تىزىملىكى ۋە كۆرسەتكۈچ تاختىسى ياساش ، VIPئالاھىدە خېرىدار كارتىسى لايىھىلەش ۋە بېسىش ، كارخانا VIئوبراز لايىھىسى تۈزۈش ، مەھسۇلات تەشۋىقاتى لايىھىلەش. ③ كۆپ تىللىق تەرجىمە مۇلازىمىتى : ئىنگلىز -ئەرەپ-تۈرك-خەنزۇ تىللىرىنى سان ۋە سۈ پەتكە كاپالەتلىك قىلغان ئاساستا تېز سۈرئەتتە تەرجىمە قىلىش.
ئۇيغار ستۇدىيسى خادىملىرى مەخسۇس شۇ ساھەدە تەربىيىلەنگەن ، كەسپىي خادىملار بولۇپ ئۆزىنىڭ كۈچلۈك مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ۋە قىزغىن مۇئامىلىسى ، كەسپي تېخنىكىسى ئارقىلىق سىزنىڭ كۆڭلىڭىزدىكى خىزمەتخانا بولالايدۇ ، ئىشىنىمىزكى سىلەرنىڭ قوللىشىڭىزلار ۋە ئۇيغار ستۇدىيسى خادىملىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز تىرىشىشى ئارقىلىق كۈنسىرى ئالغا ئىلگىرلەپ ، تور ، ئۇچۇر ،لايىھە ۋە تەرجىمانلىق ساھەسىدىكى ئەڭ ياخشى كەسىپلەشكەن مۇكەممەل ستۇدىيە بولۇپ چىققۇسى.
دانىخورەك
دانىخورەك ياشلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان تېرە كېسەللىكى، ئادەتتە تېرىنىڭ مايلىقلىق دەرىجىسىنىڭ ئېشىپ كېتىشى، بەدەندىكى ئاجرىتىپ چىقىرىلغان ھورمۇنلارنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قالايمىقانلىشىشى قاتارلىق تۈرلۈك سەۋەبلەردىن، تېرە ئاستىدىكى مايلار تېرە سىرتىغا تولۇق چىقىرىلماي يىغىلىپ قالغانلىقتىن دانىخورەك پەيدا بولىدۇ.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
غەرب تېبابىتى نامى :دانىخورەك
ئاساسلىق ئالامىتى :قىزىل مودۇلار چىقىپ، تېرە يۈزىدىن كۆتۈرۈلۈپ ئۇچى ئاقىرىشى، سىققاندا بەتبۇي پۇراقلىق، يىرىڭلىق ئۇيۇل ماددا چىقىش، سىققان جاي ئويمانلىشىش، بەزىدە يىرىڭلاش، قىچىشىش، ئاغرىش
كېسەللىك سەۋەبى :يېمەك-ئىچمەك، ھاۋا كىلىماتى، ئىرسىيەت،قان بۇزۇلۇش
كۆپ كۆرۈلىدىغانلار :ياش ئەر - ئاياللار
تەۋە بۆلۈم :تېرە بۆلۈمى
كېسەللىك ئورنى :يۈز قىسىمى, دۈمبە قىسمى ۋە كۆكرەك قىسمى
كېسەللىك ھەققىدە
دانىخورەكسەۋەبى: بۇ كېسەللىك، يېمەك-ئىچمەك، ھاۋا كىلىماتى، ئىرسىيەت قاتارلىق كۆپ خىل ئامىللار شۇنداقلا قان بۇزۇلۇش ۋە بەلغەمگە غەيرىي تەبىئىي سەۋدانىڭ قوشۇلۇشى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
ئالامىتى: يۈز، پېشانە، يوتا، يۇقىرىقى دۈمبە قاتارلىق ياغ بەزلىرى كۆپرەك ئورۇنلاردا پەيدا بولۇش بىلەن بىللە، دەسلەپتە تېرىدىن پەرقسىز دۆڭچە ئەسۋە كۆرۈلۈش، سىققاندا سۇس سېرىق ياغ نۆكچىسى چىقىش، كېيىنچە قىزىل مودۇلار چىقىپ، تېرە يۈزىدىن كۆتۈرۈلۈپ ئۇچى ئاقىرىشى، سىققاندا بەتبۇي پۇراقلىق، يىرىڭلىق ئۇيۇل ماددا چىقىش، سىققان جاي ئويمانلىشىش، بەزىدە يىرىڭلاش، قىچىشىش، ئاغرىش، بەزىلەردە يىرىڭلىق خالتىلىق ئىششىق شەكىللىنىش قاتارلىق ئالامەتلەر بىلەن ئىپادىلىنىدۇ.
شىركەتنى ئوڭۇشلۇق ماڭدۇرۇش ئىقتىدارى(1)
شىركەتنى ئوڭۇشلۇق ماڭدۇرۇش ئىقتىدارى(1)
مەن ئەسلىدە كېيىنكى يازمام ئۈچۈن باشقا بىر مەزمۇننى ئويلاشقان ئىدىم. لېكىن، «شىركەت قۇرۇشقا قانداق ئىقتىدار كېرەك؟» دېگەن يازمام تور بەتلىرىدە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، بەزى تورداشلار ھازىر ئۇيغۇر كارخانىچىلىقى ساھەسىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ئېغىر مەسىلىنىڭ بىرسى، قانداق قىلىپ قۇرۇلۇپ بولغان شىركەتنى ساقلاپ قېلىش ۋە ئۇنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن مەن ئەسلىدىكى پىلانىمنى ئۆزگەرتىپ، ئالدى بىلەن مۇشۇ مەزمۇن ئۈستىدە توختىلىشنى قارار قىلدىم. مەن باشقىلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئۆز ئالدىمىزغا شىركەت قۇرۇشقا 4 قېتىم ئۇرۇنۇپ باقتىم. لېكىن ئۇ شىركەتلەرنىڭ ھېچ قايسىسى ئەسلىدىكى پىلان بويىچە رەسمىي قۇرۇلۇپ باقمىدى. شۇڭلاشقا مېنىڭ تۆۋەندە يازىدىغىنىم بىر قىسىم ئوقۇرمەنلەرگە ھازىرچە «موللامنىڭ قىلغىنىنى قىلما، دېگىنىنى قىل» دېگەندەك بىر نەرسە بولۇپ تۇيۇلۇۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. ئەمما، ئەمەلىيەت ئۇنداق ئەمەس. بىز ھېلىقى شىركەتلەرنى خۇسۇسى كاپىتالىستلاردىن مەبلەغ پۇلى ئېلىپ قۇرۇشنى پىلانلىغان بولۇپ، ئۇ شىركەتلەرنىڭ ئوڭۇشلۇق قۇرۇلماسلىقى مەبلەغ پۇلى ھەل بولمىغانلىقى سەۋەبىدىن بولدى. ئۇنىڭدىن باشقا، مەن بۇ قېتىم تونۇشتۇرماقچى بولغان بىلىملەرنىڭ ئاساسىي قىسمى ئامېرىكىدىكى بىر مۇتەخەسسىسنىڭ ئۇزۇن يىللىق تەتقىقات نەتىجىسىدۇر. بۇ مۇتەخەسسىس خانىمنىڭ ئىسمى «Deborah Cole Micek» بولۇپ، ئۇ ئامېرىكىنىڭ كەسپىي كىنىشكىسىغا ئېرىشكەن «كەسپىي كىشىلىك ھەرىكەت ئانالىزچىسى» ۋە «ئىگىلىك ئىستراتېگىيىچىسى» ئىكەن. بۇ خانىم ئامېرىكىنىڭ دۇنياغا داڭلىق قىمار شەھىرى لاس ۋىگاس قا جايلاشقان «RPM مۇۋەپپەقىيەت گۇرۇپپىسى» دېگەن شىركەتنىڭ قۇرغۇچىلىرىنىڭ بىرسى بولۇپ، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان دۇنيادىكى نۇرغۇن شىركەت ئىگىلىرى ۋە زور مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشكەن شەخسلەر ئۈچۈن ئىشلەپ كەلگەن ئىكەن. ئۇنىڭ شىركىتىنىڭ تور بەت ئادرېسى:
http://www. rpmsuccess. com
تەمىم ئەددارىي
تەمىم ئەددارىي (تَمِيْمٌ بنُ أَوْسِ بنِ خَارِجَةَ الدَّارِيُّ الفِلَسْطِيْنِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: تەمىم ئىبنى ئەۋس ئەددارىي ئەلفىلەستىينىي (ئەبۇ رۇقەييە). (ھ. ؟ – 40 / م. ؟ – 660). ھىجرىيە 9 - يىلى مۇسۇلمان بولغان ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. خەلىپىلەر دەۋرىدىمۇ غازاتلارغا قاتناشقان، قارىي، ئابىد، مەشھۇر ساھابىلەرنىڭ بىرىدۇر.
شىركەتنى ئوڭۇشلۇق ماڭدۇرۇش ئىقتىدارى(1)
1. شىركەتنى مۇۋەپپەقىيەتلىك قىلىشتا كەم بولسا بولمايدىغان كىشىلىك سۈپەتلەر
(1) ئارزۇ بىلەن ئىرادە، ۋە قاتتىق تىرىشىش روھى («ambition and drive»)
بۇنى Deborah خانىم ئىنگلىزچىدا «ambition and drive» دەپ ئالغان بولۇپ، ئىنگلىزچە-ئۇيغۇرچە ئىنتېرنېت لۇغىتىدە «ambition» دېگەن سۆزنى «ئارزۇ» دەپ ئېلىپتۇ. لېكىن مېنىڭچە ئۇ سۆزنى «ئارزۇ» دېسە بەك ئاددىي بولۇپ قالىدۇ. «ambition» دېگەن سۆزنىڭ ئىنگلىزچە لۇغەتتىكى ئىزاھاتى مۇنداق ئىكەن: «ھوقۇق، شان-شەرەپ، نام ياكى بايلىققا ئوخشاش مەلۇم بىر ئالاھىدە نەتىجە ياكى ئورۇنغا ئېرىشىشكە بولغان سەمىمىي ئارزۇ، ھەمدە ئاشۇ ئارزۇغا يېتىش يولىدا قاتتىق ئىشلەش ئىرادىسى». شۇڭلاشقا مەن بۇ سۆزنى يۇقىرىدا «ئارزۇ بىلەن ئىرادە» دەپ ئالدىم. ئەڭ ياخشىسى سىز بۇ سۆزنىڭ ئىنگلىزچە لۇغەتتىكى ئىزاھاتىنى ئېسىڭىزدە تۇتۇۋېلىڭ. ئىنگلىزچە لۇغەتتە «drive» دېگەن سۆزنىڭ بۇ يەردىكى مەزمۇنغا ماس كېلىدىغان مەنىسى مۇنداق ئىكەن: «مەلۇم بىر نىشانغا يېتىش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچى بىلەن قاتتىق تىرىشىش، پۈتۈن ۋۇجۇدى ۋە قاتتىق ئىرادە بىلەن ئىشلەش». شۇڭا مەن ئۇنى يۇقىرىدا «قاتتىق تىرىشىش روھى» دەپلا ئالدىم. بۇ كىشىلىك سۈپەت سىزنى ھەر خىل توسالغۇلارنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، قىلىش مۇمكىن ئەمەستەك كۆرۈنگەن ئىشلارنى ۋۇجۇدقا چىقىرىشقا زۆرۈر بولغان ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەيدۇ. تەۋرەنمەس ئىرادە سىز ھەممە ئۈمىدلەردىن ئايرىلىپ قالغان ناچار ۋاقىتلاردىمۇ سىزنى يەنىلا ئالغا قاراپ ئىلگىرىلىتىدۇ. سىزنى ئۆز ھاياتىڭىز ۋە شىركىتىڭىزنىڭ نىشانى، ۋەزىپىسى ۋە مەركىزىي قىممىتىدە ئىزچىل تۈردە چىڭ تۇرۇشقا ئۈندەيدۇ. سىزنى ھەر بىر ئەھۋال ئۈستىدە ئوبيېكتىپ ھالدا ھۆكۈم چىقىرىش ئېنېرگىيىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ، ھەمدە سىزنى ھەر دائىم توغرا يۆنىلىشكە باشلايدۇ.
(2) تۈزۈملەشكەن خىزمەت ئىستىلى ۋە سۈپەتكە بولغان يۇقىرى ئۆلچەم
بۇ كىشىلىك سۈپەتنىڭ ئالدىنقى يېرىمىنى Deborah خانىم ئىنگلىزچىدا «disciplined work ethic» دەپ ئالغان. ئىنگلىزچىدىكى «discipline» دېگەن سۆز غەرب ئەللىرىدە ناھايىتى كۆپ ئىشلىتىلىدىغان سۆزلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ مەن ھازىرغىچە ئۇيغۇرچە ئىپادىلەشتە ئەڭ قىينىلىۋاتقان سۆزلەرنىڭمۇ بىرسى. ئۇنىڭ پېئىل بولۇپ ئىشلىتىلگەندىكى ئىنگلىزچە لۇغەتتىكى مەنىسى «چېنىقتۇرۇش ۋە كونترول قىلىش ئارقىلىق مەلۇم بىر تەرتىپ ۋە بوي سۇنۇش ھالىتىدە ئەكېلىش» ئىكەن. يۇقىرىدا بۇ سۆز سۈپەت شەكلىدە ئىشلىتىلگەن بولۇپ، مەن باشقا مۇۋاپىق سۆز تاپالماي ئۇنى «تۈزۈملەشكەن» دەپ ئالدىم.
بۇ سۈپەت ھەر بىر كىشىگە خاس بولغان سەمىمىيلىك، پۈتۈنلۈك («integrity») ۋە كىشىلەرگە كۆڭۈل بولۇش قاتارلىق سۈپەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەگەر سىز ھەر قانداق ئىش قىلغاندا ئۆزىڭىزنىڭ بارلىقىنى ئۇنىڭ سۈپىتىگە بېغىشلىسىڭىز، ماھىيەتتە ئۆز مەھسۇلاتىڭىزغا ئۆزىڭىزنىڭ سۈپەت جەھەتتە باشقىلارنى بېسىپ چۈشىدىغان ئېسىللىق تامغىسىنى باسقان بولىسىز. ئۆز مەھسۇلاتىڭىزنى يۇقىرى سۈپەتكە ئېرىشتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشىش جەريانىدا ئىش ئۈنۈمىڭىزنىڭ يۇقىرى بولۇشىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىڭ. شۇنداق قىلسىڭىز سىز توغرا ئىش قىلىۋاتقان، ھەمدە ئۆز كۈچىڭىزنى توغرا يۆنىلىشكە مەركەزلەشتۈرۈۋاتقان بولىسىز. سىز ئۆزىڭىزنىڭ %80 تىن ئارتۇق ۋاقتىنى «ئىگىلىكنى باشقۇرۇش» قا ئىشلىتىشىڭىز، ھەرگىزمۇ ئىگىلىك سىزنى باشقۇرىدىغان ھالەتكە كىرىپ قالماسلىقىڭىز كېرەك.
(3) جۈرئەت ۋە ئەمەلىي ئىشنى مەركەز قىلىش خىسلىتى («Courage and action-orientation»)
سىز يېتەرلىك دەرىجىدە ئۈمىدۋار بولۇپ، باشقىلار سىناپ بېقىشنى خالىمىغان تەۋەككۈلچىلىكىنى قىلىپ باقماقچى بولغاندا، ئۆزىڭىزنى ناھايىتى چوڭ پايدىغا توغرىلىغان بولىسىز. سىز چوقۇم ئەھۋالنىڭ ھەممە تەرىپىنى ئوبدان دەڭسەپ كۆرۈپ، تەربىيە ۋە بىلىم ئاساسىغا قۇرۇلغان تەۋەككۈلچىلىكىنى قىلىپ بېقىڭ. بۇ تەۋەككۈلچىلىك ناھايىتى مۇھىم. بۇنىڭغا يۇقىرى دەرىجىلىك جۈرئەت كېتىدۇ. ئۇنداق بولمىغان بولسا ئۇنى ھەممە ئادەم قىلغان بولاتتى. جۈرئەت بىر خىل ھېسسىيات ئەمەس. ئۇ بىر قارار. گەرچە ئالدىنقى قېتىم سىز بىر يېڭى ئىشنى سىناپ بېقىپ مەغلۇپ بولغان بولسىڭىزمۇ، ھەقىقىي جاسارەت سىزنى داۋاملىق ئالغا ئىنتىلدۈرىدۇ. ئەگەر مەغلۇپ بولۇشتىن قورقمىسىڭىز، سىز توختىماي تەۋەككۈلچىلىك قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان بولۇپ، سىز قىلغان تەۋەككۈلچىلىكنىڭ بىرسى سىزنى زور ئۇتۇققا ئېرىشتۈرىدۇ.
(4) ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ («Self confidence»)
بۇ سۈپەت بەزىدە سىزنىڭ ئىگىلىكىڭىز ۋە تۇرمۇشىڭىزنىڭ ھەممە جەھەتلىرىدىكى «توغرا پوزىتسىيە» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇۋەپپەقىيەتنى قولغا كەلتۈرۈشتىكى ئەڭ ئاساسلىق ۋە ئەڭ ھالقىلىق كىشىلىك سۈپەت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. سىزدە مۇشۇ سۈپەت بولغاندىلا، سىز ئۆزىڭىز كۆزلىگەن نەتىجىگە ئېرىشەلەيدىغانلىقىڭىزغا ئىشىنىپ، ھەر بىر كۈندىكى ھەر بىر مىنۇتتا ئۆز نىشانىڭىزنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش يولىدا چىڭ تۇرالايسىز. ھەقىقىي ئىجابىي پوزىتسىيەلىك ۋە ئۆز-ئۆزىگە ئىشىنىدىغان كىشىلەر ناھايىتى مەسئۇلىيەتچان كېلىدۇ. بۇنداق كىشىلەر ھەرگىزمۇ جاۋابكارلىقنى باشقىلارغا ئىتتەرمەيدۇ. ئىجابىي پوزىتسىيەلىك كىشىلەر ئۆزى قىلىدىغان ھەر بىر ئىشتا تەشەببۇسكار بولىدۇ (Kowey ئەپەندى ئوتتۇرىغا قويغان ئىش ئۈنۈمى يۇقىرى كىشىلەرنىڭ 7 ئادىتى ئىچىدىكى 1-ئادەتكە قاراڭ). ئۇلار سەۋەبنى جەمئىيەت ئىقتىسادىغا، تەلەيسىزلىككە، ناچار مۇناسىۋەتكە، ھاۋا كىلىماتىغا، بىتەلەي ئەھۋاللارغا، بازار ئەھۋالىغا ياكى ئۆز خىزمەتچىلىرىگە دۆڭگىمەيدۇ. تەشەببۇسكار كىشىلەر ئۆز زېھنىنى قانداق قىلىپ باشقىلارنى ئۆزگەرتىشكە مەركەزلەشتۈرمەي، ئۆزىنى ئۆزگەرتىشكە قارىتىدۇ. تۇرمۇش ۋە ئىگىلىككە قارىتا ئىجابىي پوزىتسىيە تۇتىدىغان كىشىلەر ھەر بىر ياخشى ۋە يامان سەرگۈزەشتلىرىدىن تەجرىبە-ساۋاق ئالىدۇ. كەلگۈسىدە ناچار نەتىجە چىقىپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئامالىنى تېپىپ چىقالايدۇ.
(5) خىزمەتچى لېدىرلىق («Servant leadership»)
(6) تەپەككۇرغا باي كۆڭۈل («A creative mind»)
ئەگەر سىز بىر يۇقىرى دەرىجىلىك مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشىشكە بەل باغلىغان بولسىڭىز، ساغلام ھالەتتە تۇرۇپ تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتىڭىز ناھايىتى ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. زۆرۈر بولغاندا ئۆزگىرەلەيدىغان قابىلىيەت بىلەن ماسلىشىشچانلىقمۇ مۇۋەپپەقىيەت ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان نەرسىلەردۇر. شىركەتنىڭ ئىشلىرىنى دەسلەپتە باشلىغاندىن تارتىپلا بىر مۇنتىزىم قۇرۇلما ۋە سىستېمىنى ئورنىتىشىڭىز كېرەك. شۇنداق قىلسىڭىز شىركەتنىڭ ئىشلىرى ئۆزلۈكىدىن تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ يۈرۈشۈپ ماڭىدۇ، ھەمدە سىز نوقۇل ئۆزگىرىش ئۈچۈنلا بىر نەرسىنى ئۆزگەرتىپ ئولتۇرمايسىز. سىز ئۆزىڭىزنىڭ ئىگىلىك پىلانىنى قارارلىق ھالدا قايتا تەكشۈرۈپ ۋە باھالاپ، ئۇنىڭدىكى سىز دەسلەپتە تۇرغۇزغان شىركەت پىلانى ۋە نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئېھتىياجى بىلەن ماسلاشمايدىغان قىسمىنى ئۆزگەرتىپ تۇرىسىز. مانا بۇ ئورۇنلۇق ۋە ئۈنۈملۈك ئۆزگەرتىشنىڭ ئىپادىسىدۇر. شۇنىمۇ ئەسكەرتىپ ئۆتۈش كېرەككى، سىزدە چوقۇم بىر ئىگىلىك پىلانى بولۇشى، سىزنىڭ ھازىر قىلىۋاتقان ئىشلىرىڭىزنىڭ ھەممىسى ئاشۇ ئىگىلىك پىلانىدا بەلگىلەنگەن ئىشلار بولۇشى كېرەك.
(7) ئۆزىنىڭ ئارتۇقچىلىقى، تالانتى ۋە ئىش بېجىرىش ئادىتىنى مۇكەممەل چۈشىنىش
سىز ئۆزىڭىزنى باشقا ھەر قانداق ئادەمدىن ياخشىراق چۈشەنگەندە، ئۆزىڭىز پېتىپ قېلىش ئېھتىمالى بولغان ئەھۋاللارنى ياخشىراق كونترول قىلالايسىز. سىز باشقىلارنى ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىگە قارىغاندا ياخشىراق چۈشەنسىڭىز، ئۇلار بىلەن بىرگە ئىش قىلغاندا توغرا ئۇسۇلنى تاللىيالايسىز. بۇنىڭ سىزگە زور پايدىسى بار. چۈنكى سىز ھازىر مول بىلىمگە ئىگە بولۇپ، بارلىق ئىگىلىك مۇناسىۋەتلىرىنى قانداق قىلىپ ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىشنى بىلىسىز. ئەگەر باشقا بىرسى سىزنى ئۆزىڭىزدىن ياخشىراق چۈشەنسە، سىز داۋاملىق بىر قالايمىقان ئەھۋالنىڭ ئىچىگە كىرىپ قالىسىز.
داۋامى بار
ئالدىنقى: شىركەتنى ئوڭۇشلۇق ماڭدۇرۇش ئىقتىدارى(2)
كـىيىنكى: مەكتەپ ھاياتىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش توغرىسىدا قىسقىچە تەۋىسىيە
كىتاپ ــــ بىلىم بۇلىقى
-1972 ﻳﯩﻠﻰ ﺏ ﺩ ﺕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ، ﭘﻪﻥ-ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ، ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻰ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ «ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﻗﯩﻼﻳﻠﻰ»ﺩﻩﭖ ﺟﺎﻛﺎﺭﻻﭖ، ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﻣﯘﺭﺍﺟﯩﺌﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ، « ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻛﯜﻧﺪﯨﻠﯩﻚ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺑﻮﻟﺴﯘﻥ»ﺩﻩﭖ ﭼﺎﻗﯩﺮﯨﻖ ﻗﯩﻠﺪﻯ.ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﻗﯩﻞ-ﭘﺎﺭﺍﺳﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭﻯ ﻣﯘﺟﻪﺳﺴﻪﻣﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺶ ﯞﺍﺳﯩﺘﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﺎﻟﻐﺎ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻠﻪﺵ ﻳﻮﻟﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ. ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻣﯧﻠﻮﺩﯨﻴﻪ.ﻳﯧﻘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﻛﯩﺸﯩﮕﻪ ﺋﯧﺴﺘﯧﺘﯩﻚ ﺯﻭﻕ ﺋﺎﺗﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻛﯧﭙﯩﻨﻪﻛﻜﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯗ.ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺭﻩﺳﯩﻢ ﻛﯩﺸﯩﮕﻪ ﭼﻪﻛﺴﯩﺰ ﮬﯘﺯﯗﺭ ﺑﯧﻐﯩﺸﻼﻳﺪﯗ.ﻗﯩﺰﯨﻘﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭﯨﻨﻰ ﻗﺎﻧﺎﺗﻼﻧﺪﯗﺭﯗﭖ، ﻛﻪﻟﮕﯜﺳﻰ ﯞﻩ ﺋﯚﺗﻤﯜﺵ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯗ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺳﯩﺮﺩﺍﺵ ﺩﻭﺳﺖ.ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺑﯩﺮ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺑﯩﺮ ﭘﻪﻳﻼﺳﻮﭖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﻪﻣﺴﯚﮬﺒﻪﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻐﺎ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ.ﺋﯘ ﺑﯩﺰﻧﻰ ﺧﯘﺩﺩﻯ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺋﻪﺭﺑﺎﺑﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﭼﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﻩﻙ، ﭘﺎﺭﺍﯕﻼﺷﻘﺎﻧﺪﻩﻙ، ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺭﻭﮬﯩﻲ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻐﺎ ﺳﯩﯖﯩﭗ ﻛﯩﺮﮔﻪﻧﺪﻩﻙ ﮬﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﻘﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯨﺪﯗ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻛﺎﺭﺗﯩﻨﺎ.ﺋﯘ ﮔﻮﻳﺎ ﺷﯩﻠﺪﯨﺮﻻﭖ ﺋﯧﻘﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺑﯘﻻﻕ ﺳﯜﻳﻰ، ﻛﯚﻙ ﺋﺎﺳﻤﺎﻧﺪﺍ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﻟﻪﻳﻠﻪﭖ ﻳﯜﺭﮔﻪﻥ ﺋﺎﻕ ﺑﯘﻟﯘﺕ.ﺋﯘ ﭼﺎﯕﻘﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﻩﻣﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺴﺘﺎﻛﺎﻥ ﺳﯘ، ﻗﺎﺭﺍﯕﻐﯘﻟﯘﻗﺘﺎ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﻩﻣﮕﻪ ﻳﯧﻘﯩﻠﻐﺎﻥ ﭼﯩﺮﺍﻍ، ﺩﯦﮫﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﻣﻮﻝ ﮬﻮﺳﯘﻟﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﺷﺎﺩﻟﯩﻘﻰ.
ﺳﺎﯞﺍﻗﺪﺍﺷﻼﺭ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ﯞﯗﺟﯘﺩﯨﻤﯩﺰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺩﯦﯖﯩﺰﯨﻐﺎ ﺷﯘﯕﻐﯘﭖ، ﮬﺎﻳﺎﺗﻨﯩﯔ ﮬﻪﻗﯩﻘﯩﻲ ﻣﻪﻧﯩﺴﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﻪﻳﻠﻰ.ﺑﺎﻟﯩﻼﺭ ﻣﻪﺳﻪﻟﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺑﻮﻟﯘﺷﺘﯩﻜﻰ ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭﻧﻰ، ﻟﯩﺮﯨﻚ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭﺩﯨﻦ ﺗﺎﻍ-ﺩﻩﺭﻳﺎﻻﺭﻧﯩﯔ ﮔﯜﺯﻩﻟﻠﯩﻜﯩﻨﻰ، ﻧﻪﺳﺮ-ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻨﯩﯔ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻛﺎﺭﺗﯩﻨﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻼﻳﻠﻰ.
ﻣﻪﻧﺒﻪ « :ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﯩﺮﻯ»ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ
مارىيە كيۇرى
مارىيە كيۇرىنىڭ ئەسلىي فامىلىسى سكلودوۋىسكايا بولۇپ، پولشادا تۇغۇلغان. ئوتتۇرا مەكتەپنى ئالتۇن مېدال بىلەن پۈتكۈزگەن. ئەينى چاغلاردا پولشا چاررۇسىيىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغاچقا، ئاياللار كەمسىتىلىپ، ئۇنىۋېرسىتېتتا ئوقۇيالمايتتى. ئۇ ئىككىنچى ئاچىسى بىلەن فرانسىيىگە بېرىپ ئوقۇشقا كېلىشكەن بولسىمۇ، لېكىن ئائىلىسى نامرات بولغاچقا، ئۆزى ئاۋۋال بەش يىل ئائىلە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئىككىنچى ئاچىسىنىڭ پارىژدا مېدىتسىنا ئۆگىنىشىنى خىراجەت بىلەن تەمىنلىگەن.
ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
ئۇيغۇرچە ئىسمى :مارىيە كيۇرى
دۆلەت تەۋەلىكى :فرانسىيە
يۇرتى :پولشا
تۇغۇلغان ۋاقتى :1867-يىلى 7-ئاينىڭ 4-كۈنى
ۋاپات بولغان ۋاقتى :1934-يىلى
يۇلتۇز تۈركۈمى :ئەقرەب يۇلتۇز تۈركۈمى
كەسپى :فىزىك، خىمىك، ئالىم، پەيلاسوپ
پۈتتۈرگەن مەكتىپى :پارىژ ئۇنىۋېرسىتېتى (ماگىستىر، دوكتۇر)
ئېرى :پىيېرى كيۇرى
ئاساسلىق  نەتىجىسى :نوبېل مۇكاپاتىغا ئىككى قېتىم ئېرىشكەن
شەخىسلەر ئانكىتى
پىيېرى كيۇرى ۋە مارىيە كيۇرىرادىئوئاكتىپ نۇر بىلەن داۋالاش راك كېسىلىنى داۋالاشتىكى ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى، ئۇ دەسلەپكى مەزگىلدىكى، ئوتتۇرا مەزگىلدىكى نۇرغۇن راك كېسىلى بىمارلىرىنى قۇتقۇزۇۋالدى، بۇ خىل رادىئوئاكتىپ نۇرنى رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنتلار، مەسىلەن: پولونىي، رادىي قاتارلىقلار چىقىرىدۇ. بۇ خىل ھادىسىنى فرانسىيەلىك ئالىم كيۇرى خانىم (1867-1934) بىلەن ئۇنىڭ يولدىشى بايقىغان. ئەپسۇسكى، سانسىزلىغان كىشىلەرنىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇپ قالغان ئالىمنىڭ جېنىغا رادىي زامىن بولغان.
مارىيە كيۇرىنىڭ ئەسلىي فامىلىسى سكلودوۋىسكايا بولۇپ، پولشادا تۇغۇلغان. ئوتتۇرا مەكتەپنى ئالتۇن مېدال بىلەن پۈتكۈزگەن. ئەينى چاغلاردا پولشا چاررۇسىيىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغاچقا، ئاياللار كەمسىتىلىپ، ئۇنىۋېرسىتېتتا ئوقۇيالمايتتى. ئۇ ئىككىنچى ئاچىسى بىلەن فرانسىيىگە بېرىپ ئوقۇشقا كېلىشكەن بولسىمۇ، لېكىن ئائىلىسى نامرات بولغاچقا، ئۆزى ئاۋۋال بەش يىل ئائىلە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئىككىنچى ئاچىسىنىڭ پارىژدا مېدىتسىنا ئۆگىنىشىنى خىراجەت بىلەن تەمىنلىگەن، ئىككىنچى ئاچىسى مەكتەپنى پۈتكۈزۈپ پارىژدا دوختۇر بولغاندىن كېيىن، مارىيە 1891-يىلى ئاندىن فرانسىيىگە بېرىپ پارىژ ئۇنىۋېرسىتېتىغا كىرگەن، ئىككى يىل ئىچىدە فىزىكا ۋە ماتېماتىكا پەنلىرى بويىچە ئۇدا ماگىستىرلىق ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. مۇشۇ مەزگىلدە ئۇ فرانسىيەلىك ئالىم پېررى كيۇرى بىلەن تونۇشۇپ، 1894-يىلى توي قىلغان، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئەر-خوتۇن بىرلىكتە ئىلمىي تەتقىقاتقا بېرىلىپ كەتكەن.
نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىش
پىيېرى كيۇرى، مارىيە كيۇرى1895-يىلى گېرمانىيەلىك فىزىك رېنتگېن X نۇرنى بايقىغان. 1896-يىلى فرانسىيەلىك ئالىم بېككېرىل تەركىبىدە ئۇران بار ماددىلارنىڭ رادىئوئاكتىپ نۇر چىقىرىش ھادىسىسىنى بايقىغان، كيۇرى ئەر-خوتۇن بۇنىڭ سىرى ئۈستىدە ئىزدىنىشكە بەل باغلىغان، ئۇلار ئۇران نۇرىنى پەن تەتقىقات تۈرى قىلىپ، ئۇران سمولىسى (ناستوران) دىكى كۈچلۈك رادىئوئاكتىپلىقى بولغان يېڭى ئېلېمېنت ئۈستىدە ئىزدەنگەن. ئۇلار دەسلەپتە بايقىغان يېڭى رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنتقا، كيۇرى خانىم ئۆزىنىڭ ۋەتىنى پولشانى خاتىرىلەش ئۈچۈن، پولونىي دەپ نام بەرگەن. ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە رادىئوئاكتىپلىقى تېخىمۇ كۈچلۈك بولغان رادىينى بايقىغان. ئۇلار رادىينىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ئۇنى ئايرىپ چىقىش ئىرادىسىگە كېلىدۇ. ئۇلار تەركىبىدە رادىي بولغان ئۇران رۇدىسىنى سېتىۋېلىشقا قۇربى يەتمىگەچكە، ئەرزان باھالىق ئۇران سىمولىسنىڭ داشقىلىدىن پايدىلىنىپ، شامال ۋە يامغۇردىن دالدا بولمايدىغان زاۋۇت لاپىسىنى تەجرىبىخانا قىلغان. ئۇلار تومۇز ئىسسىق ۋە زىمىستان سوغۇققا قارىماي، ئىنتايىن ئاددىي قوراللاردىن پايدىلىنىپ، دىماغنى ئېچىشتۇرىدىغان پۇراق ئىچىدە 54 ئاي جاپالىق ئەمگەك قىلىپ، نەچچە 10 توننا ئۇران سمولسى داشقىلىدىن 12.0 گرام رادىي خلورىدنى ئايرىپ چىقىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئاتوم ئېغىرلىقى225، رادىئوئاكتىپلىقىنىڭ ئۇراندىن 2 مىليون ھەسسىدىن ئارتۇق كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى ئۆلچەپ چىققان. 1903-يىلى كيۇرى خانىم دوكتورلۇق ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. شۇ يىلى رادىئوئاكتىپلىق ھادىسىسى تەتقىقاتىغا گەۋدىلىك تۆھپە قوشقانلىقى ئۈچۈن، كيۇرى ئەر-خوتۇن نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنتلار، بولۇپمۇ رادىينىڭ بايقىلىشى دەۋر بۆلگۈچ ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئىلىم-پەن دۇنياسىدا يېڭى زېمىن ئېچىلغان، رادىئولوگىيە ۋە زەررىچە فىزىكىسى بارلىققا كېلىپ، فىزىكا ماكرو دۇنيادىن مىكرو دۇنياغا كىرىپ، ئارقىدىنلا ئىلىم-پەندىكى بىر قاتار يېڭى بايقاشلار بارلىققا كەلگەن. مەسىلەن، ئالىم رۇزېرفورد ماددىلارنى رادىيدىن چىققان α زەررىچىنى «بومبا» قىلىپ بومباردىمان قىلىش ئارقىلىق، ئاتوم تۈزۈلۈشىنىڭ مۇرەككەپلىكى قاتارلىقلارنى ئىسپاتلىدى. كىشىلەردىكى ئەنئەنىۋى قاراش تۈگەپ، ئۇنىڭ ئورنىنى ئاتوم پارچىلىنىدۇ، ماددا ئۆزگىرىدۇ دېگەن ئىلمىي قاراش ئالدى.
قادىيانىيلىك
thumb قادىيانىيلىك, باشقا ئىسمى بىلەن مۇسۇلمان ئەھمەدىيە جامائەتى ياكى ئەھمەدىيە ھەرىكىتى 19. ئەسردە مىرزا غۇلام ئەھمەد (1835-1908) تامانىدىن ھىندىستاندا ئوتتۇرىغا چىققان ئىسلامىي بىر ئېقىمدۇر. ئەنئەنەۋىي ئىسلامدىن ڧەرقلىق بىر شەكىلدە، قادىيانىيلىككە كۆرە، ئەھمەدىيە ھەرىكەتىنىڭ قۇرغۇچىسى بولغان مىرزا غۇلام ئەھمەد، ۋەدە قىلىنغان نەبى، مەھدى ۋە مەسىھ ئېرۇر. ۋە ئاللاھ تامانىدىن ئىنسانلارغا ۋەھىي بېرىلىشكە تېخىچە داۋام قىلىنماقتادۇر. ھز. ئىسانىڭ ئەرشكە چىقىرىلمىغانلىقىغا، ئۇنىڭمۇ ھەممە پەيغەمبەرلەر سىڭگەرى ئۆلگەنلىكىگە ئىشىنىلىدۇ. دۇنيادا مۇسلىم ت ۋ ئەھمەدىيە (MTA) ئاتى بىلەن تۈركچە پروگرامملارمۇ سۇنىدىغان بىر تېلېۋىزىيە قاناللارى باردۇر.
ئەيلىن باۋيېرا
ئەيلىن سان پابلو-باۋيېرا (1959-يىلى 26-ئاۋغۇستتىن 2020-يىلى 21-مارت) فىلىپپىنلىق سىياسىيشۇناس ۋە سىنولوگ. ئۇ ئۆز دۆلىتىدىكى جۇڭگودىكى ئالدىنقى قاتاردىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ بىرى.
كەسپى
1980-يىلدىن 1986-يىلغىچە ، ئۇ تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى تاشقى مۇلازىمەت ئىنستىتۇتىدا تەتقىقاتچى ۋە مەشقاۋۇل بولغان. 1990-يىلغىچە ، ئۇ فىلىپپىن ئۇنۋېرسىتىتى سىياسىي پەنلەر فاكۇلتېتىدا ، ئاندىن 1993-يىلغىچە فىلىپپىن-جۇڭگو تەرەققىيات بايلىق مەركىزىنىڭ تەتقىقات ماسلاشتۇرغۇچىسى بولغان. 1993-يىلى 6-ئايدىن 1998-يىلى 5-ئايغىچە ، باۋيېرا تاشقى مۇلازىمەت ئىنستىتۇتى خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە ئىستراتېگىيىلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ باشلىقى بولغان ۋە 1996-يىلدىن 1997-يىلغىچە مانىلا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىي پەنلەر فاكۇلتېتىدا پاراللېل ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان.
1998-يىلى 6-ئايدىن 2001-يىلى 12-ئايغىچە ، باۋيېرا فىلىپپىن-جۇڭگو تەرەققىيات بايلىق مەركىزىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى بولغان ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا فىلىپپىن ئۇنۋېرسىتىتى ئاسىيا مەركىزىنىڭ دوتسېنتى بولغان. 2003-يىلى 9-ئايدىن 2009-يىلى 10-ئايغىچە ، ئۇ يەنە ئاسىيا مەركىزىنىڭ مۇدىرى بولغان. 2005-يىلى 7-ئايدىن باشلاپ ، ئۇ تولۇق پروفېسسور بولغان ، 2010-يىلى 7 ئايدىن باشلاپ ۋاشىنگتوندىكى ئاسىيا سىياسەت ۋە سىياسەت تەتقىقات تەشكىلاتىنىڭ ئاسىيا تەھرىرى ۋە باش مۇھەررىرى بولغان. ئۇ ئىلگىرىلەش فوندى جەمئىيىتىنىڭ ئاسىيا تىنچ ئوكيان يولىنىڭ رەئىسى ۋە باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى بولغان
ئۆلۈم
2020-يىلى 3-ئاينىڭ 21-كۈنى ئەتىگەندە ، باۋيېرا مانىلانىڭ سان لازارو دوختۇرخانىسىدا COVID-19 كەلتۈرۈپ چىقارغان ئۆپكە ياللۇغى بىلەن قازا قىلدى. ئۇ 12-مارت فرانسىيەنىڭ پارىژدا ئۆتكۈزۈلگەن بىخەتەرلىك يىغىنىغا قاتناشقاندىن كېيىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ، بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغان. ئۇ فىلىپپىنلىق ئىككى ۋەكىلنىڭ بىرى ، يەنە بىرى Alan T. Ortiz بولۇپ ، ئۇ يىغىندا بۇ كېسەلگە يولۇققان ، كېيىن ئۇنىڭغا يولۇققان.
ئۇ Jorge Villegas Baviera نىڭ تۇل ئايالى ، ئۇ 2018-يىلى ۋاپات بولغان، ۋە ئۈچ بالىسى بار.
ليۇبليانا
left|thumb|250px ليۇبليانا بولسا سلوۋېنىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ليۇبليانانىڭ 267،920 نوپۇسىبار، 275.0 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 46.3°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 14°30.
Uyghur thlh
مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يېڭى تەڭلىمىسى
ئىلاۋە: ماڭا ئۇيغۇر دىيارىدىكى بىر ئۇكىمىز ئۇچۇر يوللاپ، ھازىر بۇ يىللىق ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانلىرىدىن ئۆتەلىگەن ۋە ئۆتەلمىگەن ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە كېيىنكى قەدەمنى قانداق بېسىشنى دېگەندەك بىلەلمەي، گاڭگىراپ قېلىۋاتقان ياشلارنىڭ خېلە كۆپلىگىنى ئېيتىپتۇ. ھەمدە مۇمكىن بولسا مېنىڭ شۇلار ئۈچۈن بىرەر پارچە يازما تەييارلىشىمنى تەكلىب قىلىپتۇ. مەن ئالدى بىلەن ئاشۇ ئۇكىمىزغا چىن كۆڭلۈمدىن رەخمەت ئېيتىمەن. مەن ئاشۇنداق ئۇكىلىرىمىز ئۈچۈن 2007- ۋە 2008-يىللىرى بىر قانچە پارچە ماقالە يېزىپ چىققان ئىدىم. يېڭى ماقالە يېزىشنىڭ ئورنىغا، مەن ئالدى بىلەن ئاشۇ ماقالىدىن بىر قانچىنى مەزكۇر مۇنبەرگە چىقىرىپ قويۇشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. مەزكۇر ماقالە شۇلارنىڭ بىرىنچىسى. مەن ئۆزەمنىڭ نورمال ئىزدىنىشىنىمۇ توختىتىپ قويمايمەن.
يېقىندىن بۇيان ۋەتەندىن ماڭا ئېلخەت يېزىپ، مەندىن مەسلىھەت سورايدىغان ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە، ئۆزلىرىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ ياكى ئالىي مەكتەپ تولۇق كۇرس ئوقۇشىدىكى بىلىم قورۇلۇشىنى چۈشەندۈرۈپ، شۇ ئاساستا ئۆزلىرىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى ھاياتى ئۈچۈن نېمە كەسىپنى تاللىسا ياخشى بولىدىغانلىقىنى سورايدىغانلار بارغانسېرى كۆپىيىپ مېڭىۋاتىدۇ. ئۆمۈرلۈك كەسىپنى قانداق تاللاش مەسىلىسى بىر ئىنتايىن مۇرەككەپ مەسىلىدۇر. مەسىلەن، مەندىن مەسلىھەت سورىغان ياشلار تىلغا ئالغان كەسىپلەرنى تىزىپ چىقىدىغان بولساق، ئۇلارنى كەم دېگەندە تۆۋەندىكى تۈرلەرگە ئايرىش مۇمكىن:
٭ ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان كەسىپ ٭ ئاتا-ئانىسى ياخشى كۆرىدىغان كەسىپ ٭ ھازىر ئوقۇۋاتقان كەسىپ ٭ ئالماشماقچى بولغان كەسىپ ٭ تەبىئىي پەندىكى كەسىپ ٭ ئىجتىمائىي پەندىكى كەسىپ ٭ ۋەتەندە ئاسان ئىشقا ئورۇنلاشقىلى بولىدىغان كەسىپ ٭ چەت ئەلدە ئاسانراق جان باققىلى بولىدىغان كەسىپ ٭ باي بولغىلى بولىدىغان كەسىپ ٭ ۋە باشقىلار
مۇۋەپپەقىيەت = تالانت + تىرىشچانلىق + پۇرسەت (1)
1) پۇرسەت
مەن ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ، يېزىدا قايتا تەربىيە ئېلىۋاتقاندا، بىر يەردە ئېيىغا 20 سومدىن كۆپرەك مائاش ئالىدىغان بىر ئىشچى ياكى خىزمەتچى بولۇشنى ئۆزۈم ئۈچۈن غايە قىلىپ تىكلىگەن ئىدىم. ئۇ چاغدا بىز ئۈچۈن ئۇنىڭدىن چوڭراق ئىشلارنى كۆزلەشنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەس ئىدى -- ئالدىمىزدا بىز تاللايدىغانغا ئۇنىڭدىن باشقا يول يوق ئىدى. دېڭ شياۋپىڭ ئالىي مەكتەپكە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش تۈزۈمىنى ئىسلاھ قىلغاندىن كېيىن، ئالىي مەكتەپكە ئىمتىھان بېرىش ئۈچۈن بىز بۇرۇن تەسەۋۋۇر قىلالمايدىغان بىر پەۋقۇلئاددە پۇرسەت بارلىققا كەلدى. شۇنىڭ بىلەن مەن ئۇيغۇر دىيارىدىكى ۋىلايەتتە ياكى ناھىيىدە ئىشلەيدىغان ئىشچى ياكى خىزمەتچى ئەمەس، ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى بولالىدىم. بۇ يەردە پۇرسەت مەن ئۈچۈن ئىنتايىن چوڭ رول ئوينىدى. مەن ھازىرمۇ بەزىدە ئۆز-ئۆزۈمدىن: "ئەگەر شۇ قېتىملىق ئىسلاھات يۈز بەرمىگەن بولسا، مەن ھازىر نەدە نېمە ئىش قىلىپ يۈرگەن بۇلاتتىم-ھە؟" دەپ سوراپ قويىمەن. ئۇيغۇر دىيارىدىكى شەھەر ۋە يېزىلاردا ئەقىللىق ۋە ناھايىتى تىرىشچان ياش-ئۆسمۈرلەر ئىنتايىن كۆپ. لېكىن، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى مۇتلەق كۆپ كىشىلەر ئۆز يۇرتىنىڭ سىرتىغا چىقالمايدۇ. يۇقىرى ئۆرلەپ ئوقۇيالمايدۇ. ئۆمرىدە ئۆزىنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارى ۋە باشقا يوشۇرۇن كۈچىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى جارى قىلدۇرالماي بۇ ئالەمدىن ئۆتۈپ كېتىدۇ. بۇنداق بولۇشى ئۇلار ئۈچۈن مۇۋاپىق پۇرسەتنىڭ بولمىغانلىقىدىندۇر.
2) تالانت
يېڭى يىل بايرىمى
ئەنگىلىيەدە 1. قەھرىتان يېڭى يىل سۈپىتىدە تەبىرىكلەنگەن، لېكىن 12- ئەسردىن 1752- يىلىغىچە يېڭى يىل 25- مارت كۈنى باشلانغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئىنگىلىز پارلامېنتى ئارخىۋىدىكى ھۆججەتلەردە كارل I قەتل قىلىنغان كۈن 1648- يىلىنىڭ 30- يانۋارى دەپ يېزىلغان. ھازىرىقى ئالىملار بولسا كارل I قەتل قىلىنغان كۈننى 1649- يىلى 30- يانۋار دەپ قەبۇل قىلىشماقتا.
كۆپلىگەن غەربىي ياۋرۇپا دۆلەتلىرى يىل بېشىنى 1- قەھرىتانغا گرگورىيان تەقۋىمىگە ئۆتمەستىن بۇرۇنلار كۆچۈرۈشكەن. مەسىلەن: شوتلاندىيە 1600- يىلى 1- يانۋارغا ئۆتكەن. ئەنگىلىيە، ئېرلاندىيە ۋە بېرىتان مۇستەملىكىلىرى يىل بېشىنى 1752- يىلى 1- يانۋا كۈنى تەبرىكلىگەن. كېيىنچە شۇن يىلى مىزان\سىنتەبىر ئېيىدا گرىگورىيان تەقۋىمىگە بېرتانىيە ۋە ئۇنىڭ مۇستەملىكىلىرىدە ئۆتىلدى. بۇ ئىككى ئىسلاھات 1750- يىلقى يېڭىچە تەچۋىم قانۇنى بويىچە ئورۇندالدى.ھەرقايسى دۆلەتلەردە 1-
قەھرىتان يېڭى يىل كۈنىگە ئايلىنىش يىل تەرتىبلىرى:
1362- بۈيۈك لېتۋنىيە دۈكلىگى
Uyghur thlh
ئوخشاش بىر سىنىپتا ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلاردا كۆرۈلىدىغان ئوقۇش نەتىجىسىدىكى زور پەرقلەرنىڭ سەۋەبىنى تەھلىل قىلىپ، ئۇنىڭ تالانت ۋە تىرىشچانلىقتىكى پەرقتىن كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ھېس قىلدىم. بەزى ئوقۇغۇچىلار "مەن چوقۇم قاتتىق تىرىشىپ، ياخشى ئوقۇيمەن" دەپ ئىرادە تىكلەپ، كۈنىگە 15-16 سائەت ئۆگىنىش قىلىپمۇ يەنە بىر قىسىم ساۋاقداشلىرىنىڭ ئالدىغا ئۆتەلمەيدىغانلىقى، ھەتتا بەزىلىرىنىڭ سىنىپنىڭ ئارقىسىدا قالىدىغانلىقىنى كۆرۈپ، كىشىلەردە تۇغما تالەنت ۋە تۇغما ئەقىل جەھەتتە پەرق بارلىقىنى، ھەمدە تىرىشچانلىق ئەقىلنى تولۇق ئىشقا سېلىپ يەكۈنلەپ چىققان توغرا ئۆگىنىش ئۇسۇلى ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلمىسا، ئانچە ئۈنۈم بەرمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلدىم.
دېمەك، يۇقىرىقىدەك كۆزىتىشكە ئاساسلانغاندا، مەن تۈزۈپ چىققان يۇقىرىقى تەڭلىمە خېلى ئەقىلگە مۇۋاپىق بولۇپ، 24 ياشلارغا كىرگەن ۋاقتىمدا تۈزۈپ چىققان بۇ بىر تەڭلىمە ئۈچۈن مەن تاكى يېقىنغىچە ئۆز-ئۆزۈمدىن پەخىرلىنىپ كەلدىم.
يېڭى يىل بايرىمى
قەھرىتان يېڭى يىل كۈنىگە ئايلىنىش يىل تەرتىبلىرى:
1522- ۋېنىتسيە جۇمھۇرىيىتى
Uyghur thlh
3) ئىقتىدار
لېكىن، كىشىلەر تۇغۇلغاندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ كېيىنكى ھاياتىدا ئوخشىمىغان دەرىجىدىكى يېڭى تالانت، يېڭى بىلىم، يېڭى ماھارەت ۋە يېڭى ئىقتىدارلارغا ئېرىشىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، بىر ئادەمنىڭ ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىمۇ بىر خىل ئىقتىدار بولۇپ، بۇ ئىقتىدار ھەممە ئادەم ئۈچۈن ئورتاق ئەمەس. مەن بۇ يەردە يۇقىرىقىلارنىڭ ھەممىسىنى يىغىنچاقلاپ "ئىقتىدار" ( ئىنگلىزچە "سكىللس") دەپ ئاتاشنى مۇۋاپىق كۆردۈم.
يەنى "ئىقتىدار" تۇغۇلغاندىن كېيىن يېتىلدۈرگەن تالانت، بىلىم، ماھارەت، ئىقتىدار ۋە ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. (3)
يېڭى يىل بايرىمى
قەھرىتان يېڭى يىل كۈنىگە ئايلىنىش يىل تەرتىبلىرى:
1544- مۇقەددەس رىم ئىمپېراتورلىقى (گېرمانىيە)
Uyghur thlh
4) يۈكسەك قىزىقىش